Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Majjhimanikāye

ในมัชฌิมนิกาย

Majjhimapaṇṇāsaṭīkā

ฎีกามัชฌิมปัณณาสก์

1. Gahapativaggo

๑. คหปติวรรค

1. Kandarakasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาคันธรกสูตร

1. Ārāmapokkharaṇīādīsūti [Pg.1] ārāmapokkharaṇīuyyānacetiyaṭṭhānādīsu. Ussannāti bahulā. Asokakaṇikārakoviḷārakumbhīrājarukkhehi sammissatāya taṃ campakavanaṃ nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitanti daṭṭhabbaṃ, na campakarukkhānaṃyeva nīlādipañcavaṇṇakusumatāyāti vadanti. Bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharatīti iminā na māpanakāle eva tasmiṃ nagare campakarukkhā ussannā, atha kho aparabhāgepīti dasseti. ‘‘Pañcasatamattehi aḍḍhateḷasehī’’ti evaṃ adassitaparicchedena. Hatthino cāreti sikkhāpetīti hatthācariyo hatthīnaṃ sikkhāpako, tassa puttoti āha ‘‘hatthācariyassa putto’’ti. Tadā bhagavā tesaṃ pasādajananatthaṃ attano buddhānubhāvaṃ aniguhitvāva nisinnoti dassento ‘‘chabbaṇṇānaṃ ghanabuddharasmīna’’ntiādimāha. Bhagavato ceva gāravenāti bhagavato garubhāvena, bhagavati gāravenāti vā pāṭho.

๑. บทว่า อารามโปขรณีอาทีสูติ ได้แก่ ในสระโบกขรณีในอาราม ในอุทยาน ในที่เจดีย์เป็นต้น. บทว่า อุสฺสนฺนา ได้แก่ มาก. พึงทราบว่า ป่าจัมปกะนั้นประดับด้วยดอกไม้มีสีเขียวเป็นต้น ๕ สี เพราะปะปนด้วยต้นอโศก ต้นกรรณิการ์ ต้นแคฝอย ต้นกุมภีระ และต้นราชพฤกษ์ ไม่ใช่เพราะดอกไม้ของต้นจัมปกะเท่านั้นมี ๕ สี ดังนี้. บทว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในป่าจัมปกะอันหอมฟุ้งด้วยกลิ่นดอกไม้ ดังนี้ แสดงว่า ในกาลที่สร้างเมืองนั้น ต้นจัมปกะมิได้มีมาก แต่มีมากในภายหลัง. บทว่า ด้วยภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป และ ๑,๒๕๐ รูป ดังนี้ เป็นการแสดงโดยไม่กำหนดจำนวน. บทว่า หัตถิโน จาเรติ สิกขาเปตีติ หัตถาจริโย หัตถีนัง สิกขาปโก ตัสสะ ปุตโตติ อาหะ หัตถาจริยัสสะ ปุตโตติ ได้แก่ ผู้ฝึกช้าง คือครูฝึกช้าง บุตรของครูฝึกช้าง. ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งโดยไม่ทรงปกปิดพุทธานุภาพของพระองค์ เพื่อยังความเลื่อมใสของชนเหล่านั้นให้เกิดขึ้น จึงตรัสบทว่า แห่งพระพุทธรัศมีอันหนาทึบมี ๖ สี เป็นต้น. บทว่า ด้วยความเคารพในพระผู้มีพระภาค ดังนี้ ได้แก่ ด้วยความเคารพในพระผู้มีพระภาค หรือเป็นบทว่า ด้วยความเคารพในพระผู้มีพระภาค.

Niccaṃ na hotīti abhiṇhaṃ na hoti, kadācideva hotīti attho. Abhiṇhaniccatā hi idha adhippetā, na kūṭaṭṭhaniccatā. Loke kiñci vimhayāvahaṃ disvā hatthavikārampi karonti, aṅguliṃ vā phoṭayanti, taṃ sandhāya vuttaṃ [Pg.2] ‘‘accharaṃ paharituṃ yutta’’nti. Abhūtapubbaṃ bhūtanti ayaṃ niruttinayo yebhuyyena upādāya ruḷhīvasena vuttoti veditabbo. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘yepi te, bho gotama, ahesuṃ atītamaddhāna’’ntiādi vuttaṃ, kiñci akattabbampi kariyamānaṃ dukkarabhāvena vimhayāvahaṃ hoti, tathā kiñci kattabbaṃ, purimaṃ garahacchariyaṃ, pacchimaṃ pasaṃsacchariyaṃ, tadubhayaṃ suttapadaso dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า นิจฺจํ น โหตีติ ได้แก่ ไม่เป็นประจำ คือเป็นบางครั้งบางคราวเท่านั้น. ในที่นี้มุ่งถึงความเป็นประจำ ไม่ใช่มุ่งถึงความเป็นของเที่ยงแท้. ในโลก เมื่อเห็นสิ่งใดที่น่าอัศจรรย์ ก็ทำกิริยาทางมือ หรือดีดนิ้วมือ. บทว่า ควรดีดนิ้วมือ ดังนี้ ตรัสหมายถึงสิ่งนั้น. พึงทราบว่า บทว่า สิ่งที่ไม่เคยมีมาแล้วได้มีขึ้นแล้ว ดังนี้ เป็นนัยแห่งนิรุตติที่กล่าวโดยมากโดยอาศัยความนิยม. ดังที่ตรัสไว้ในพระบาลีว่า ดูกรท่านโคดม ชนเหล่าใดได้มีแล้วในอดีตกาล เป็นต้น. สิ่งที่ไม่ควรทำบางอย่าง เมื่อทำแล้วก็เป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์เพราะความยาก. สิ่งที่ควรทำบางอย่างก็เช่นกัน. อย่างแรกเป็นอัศจรรย์ที่ควรติเตียน อย่างหลังเป็นอัศจรรย์ที่ควรสรรเสริญ. เพื่อแสดงอัศจรรย์ทั้งสองนั้นโดยบทแห่งสูตร จึงตรัสบทว่า ในอัศจรรย์นั้น เป็นต้น.

Sammā paṭipāditoti sammāpaṭipadāyaṃ ṭhapito. Esā paṭipadā paramāti etaparamaṃ, bhāvanapuṃsakaniddesoyaṃ yathā ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’ti (a. ni. 4.70). Ayañhettha attho – bhagavā bhikkhusaṅgho paṭipadāya tumhehi paṭipādito, atītepi kāle buddhā etaparamaṃyeva bhikkhusaṅghaṃ sammā paṭipādesuṃ, anāgatepi kāle etaparamaṃyeva bhikkhusaṅghaṃ sammā paṭipādessantīti paribbājako nayaggāhena diṭṭhena adiṭṭhaṃ anuminanto sabbesampi buddhānaṃ sāsane saṅghasuppaṭipattiṃ majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya samasamaṃ katvā dasseti, evaṃ dassento ca tesaṃ sudhammatañca tathā dasseti evāti veditabbo, buddhasubuddhatā pana nesaṃ sarūpeneva dassitāti. Na ito bhiyyoti iminā pāḷiyaṃ etaparamaṃyevāti avadhāraṇena nivattitaṃ dasseti sīlapadaṭṭhānattā samādhissa, samādhipadaṭṭhānattā ca paññāya sīlepi ca abhisamācārikapubbakattā ādibrahmacariyakassa vuttaṃ ‘‘ābhisamācārikavattaṃ ādiṃ katvā’’ti.

บทว่า สัมมาปฏิปาทิโตติ ได้แก่ ตั้งไว้ในสัมมาปฏิปทา. บทว่า เอสา ปฏิปทา ปรมาติ ได้แก่ เป็นที่สุดแห่งปฏิปทานี้. นี้เป็นนิทเทสที่เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนบทว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปโดยไม่สม่ำเสมอ (อ. อ. ๔.๗๐). อธิบายในที่นี้คือ พระผู้มีพระภาคทรงนำภิกษุสงฆ์ให้ตั้งอยู่ในปฏิปทาโดยท่านทั้งหลาย. แม้ในอดีตกาล พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงนำภิกษุสงฆ์ให้ตั้งอยู่ในปฏิปทาอันเป็นที่สุดนี้เท่านั้น. แม้ในอนาคตกาล ก็จะทรงนำภิกษุสงฆ์ให้ตั้งอยู่ในปฏิปทาอันเป็นที่สุดนี้เท่านั้น. พึงทราบว่า ปริพาชกนั้นเมื่ออนุมานสิ่งที่ยังไม่เห็นด้วยสิ่งที่เห็นโดยการถือเอาหลักการ ย่อมแสดงความปฏิบัติดีของสงฆ์ในศาสนาของพระพุทธเจ้าทั้งปวงให้เสมอกันเหมือนทองที่หักกลาง. เมื่อแสดงอย่างนี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้มีธรรมดีของสงฆ์เหล่านั้นด้วย. ส่วนความเป็นผู้ตรัสรู้ดีของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้น ทรงแสดงด้วยพระองค์เอง. บทว่า ไม่ยิ่งไปกว่านี้ ดังนี้ แสดงสิ่งที่ถูกห้ามด้วยบทว่า เป็นที่สุดนี้เท่านั้น ในพระบาลี เพราะศีลเป็นที่ตั้งของสมาธิ และสมาธิเป็นที่ตั้งของปัญญา. แม้ในศีลก็ตรัสบทว่า มีอภิสมาจารวัตรเป็นเบื้องต้น เพราะอภิสมาจารวัตรเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์.

2. Pucchānusandhiādīsu anantogadhattā ‘‘pāṭiekko anusandhī’’ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘bhagavā kirā’’tiādi vuttaṃ. Upasantakāraṇanti upasantabhāvakāraṇaṃ. Tañhi ariyānaṃyeva visayo, tatthāpi ca buddhānaṃ eva anavasesato visayoti imamatthaṃ byatirekato anvayato ca dassetuṃ na hi tvantiādi vuttaṃ. Tattha ñātatthacariyā kākajātakādivasena veditabbā, lokatthacariyā taṃtaṃpāramipūraṇavasena, buddhatthacariyā mahābodhijātakādivasena. Acchariyaṃ bho gotamātiādinā kandarakena kataṃ pasādapavedanaṃ dasseti.

๒. เพราะไม่เข้าถึงในปุจฉานุสนธิเป็นต้น จึงกล่าวว่า เป็นอนุสนธิเฉพาะตน แล้วเพื่อทำให้เนื้อความนั้นปรากฏ จึงตรัสบทว่า ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาค เป็นต้น. บทว่า อุปสนฺตการณาติ ได้แก่ เหตุแห่งความสงบ. เพราะเหตุนั้นเป็นวิสัยของพระอริยะเท่านั้น และในบรรดาพระอริยะนั้น ก็เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าเท่านั้นโดยไม่เหลือ. เพื่อแสดงเนื้อความนี้โดยปฏิเสธและยืนยัน จึงตรัสบทว่า ท่านมิใช่ เป็นต้น. ในที่นั้น พึงทราบว่า ญาตัตถจริยา (การบำเพ็ญประโยชน์แก่ญาติ) โดยนัยแห่งกากชาดกเป็นต้น. โลกัตถจริยา (การบำเพ็ญประโยชน์แก่โลก) โดยนัยแห่งการบำเพ็ญบารมีนั้นๆ. พุทธัตถจริยา (การบำเพ็ญประโยชน์เพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า) โดยนัยแห่งมหาโพธิชาดกเป็นต้น. บทว่า ข้าแต่ท่านโคดม น่าอัศจรรย์ เป็นต้น แสดงการประกาศความเลื่อมใสที่คันธรกะกระทำ.

Yepi tetiādinā tena vuttamatthaṃ paccanubhāsantena bhagavatā sampaṭicchitanti caritattā āha – ‘‘santi hi kandarakāti ayampi pāṭiyekko anusandhī’’ti[Pg.3]. Yo hi kandarakena bhikkhusaṅghassa upasantabhāvo kittito, taṃ vibhajitvā dassentopi tena apucchitoyeva attano ajjhāsayena bhagavā ‘‘santi hī’’tiādinā desanaṃ ārabhi. Tenāha ‘‘bhagavato kira etadahosī’’ tiādi. Kappetvāti aññathā santameva attānaṃ aññathā vidhāya. Pakappetvāti sanidassanavasena gahetvā. Tenāha ‘‘kuhakabhāvenā’’tiādi. Paṭipadaṃ pūrayamānāti kāmaṃ avisesena sekkhā vuccanti, te pana adhigatamaggavasena ‘‘pūrayamānā’’ti na vattabbā kiccassa niṭṭhitattā. Maggo hi ekacittakkhaṇikoti āha ‘‘uparimaggassa vipassanāya upasantā’’ti. Ito muttāti maggenāgatūpasamato muttā. Kalyāṇaputhujjane sandhāya vadati. Tenāha ‘‘catūhi satipaṭṭhānehi upasantā’’ti.

บทว่า เยปิ เต เป็นต้น ตรัสว่า พระผู้มีพระภาคทรงรับรองเนื้อความที่คันธรกะกล่าวแล้ว โดยการกล่าวตอบ. บทว่า ดูกรคันธรกะ ภิกษุทั้งหลายมีอยู่ ดังนี้ เป็นอนุสนธิเฉพาะตนอีกอย่างหนึ่ง. ความสงบของภิกษุสงฆ์ที่คันธรกะกล่าวสรรเสริญนั้น พระผู้มีพระภาคแม้จะทรงแสดงโดยจำแนก ก็ทรงเริ่มแสดงโดยพระอัธยาศัยของพระองค์เอง โดยที่คันธรกะมิได้ทูลถาม. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสบทว่า ได้ยินว่า ความคิดนี้ได้มีแก่พระผู้มีพระภาค เป็นต้น. บทว่า กัปเปตฺวาติ ได้แก่ ทำตนที่จริงเป็นอย่างอื่นให้เป็นอย่างอื่น. บทว่า ปกปฺเปตฺวาติ ได้แก่ ถือเอาโดยมีอุทาหรณ์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสบทว่า ด้วยความเป็นผู้หลอกลวง เป็นต้น. บทว่า ปฏิปทํ ปูรยมานาติ ได้แก่ แม้ว่าเสกขะจะถูกเรียกว่าโดยไม่จำกัด แต่เสกขะเหล่านั้นไม่ควรกล่าวว่า กำลังบำเพ็ญ เพราะกิจสำเร็จแล้วโดยการบรรลุมรรค. เพราะมรรคเป็นไปชั่วขณะจิตเดียว จึงตรัสบทว่า สงบแล้วด้วยวิปัสสนาแห่งอริยมรรคเบื้องสูง. บทว่า พ้นจากนี้ ได้แก่ พ้นจากความสงบที่มาด้วยมรรค. ตรัสหมายถึงกัลยาณปุถุชน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสบทว่า สงบแล้วด้วยสติปัฏฐาน ๔.

Satatasīlāti avicchinnasīlā. Sātisayo hi etesaṃ sīlassa akhaṇḍādibhāvo. Suparisuddhasīlatāvasena santatā vutti etesanti santatavuttinoti āha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Evaṃ sīlavuttivasena ‘‘santatavuttino’’ti padassa atthaṃ vatvā idāni jīvitavuttivasena dassento ‘‘santatajīvikāvāti attho’’ti āha. Sāsanassa jīvitavutti sīlasannissitā evāti āha ‘‘tasmi’’ntiādi.

“สัตตตสีละ” คือศีลที่ไม่ขาดตอน. ความเป็นผู้มีศีลไม่ขาดเป็นต้นของท่านเหล่านั้น ย่อมมีความยิ่งใหญ่. ท่านกล่าวว่า “สันตตวุตติ” คือความประพฤติของท่านเหล่านั้นเป็นไปติดต่อกันด้วยอำนาจความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ยิ่ง ดังนี้ว่า “เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง”. เมื่อกล่าวอรรถของบทว่า “สันตตวุตติ” โดยความประพฤติทางศีลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงโดยความประพฤติทางชีวิต จึงกล่าวว่า “มีความเป็นอยู่ติดต่อกัน ดังนี้เป็นอรรถ”. ท่านกล่าวว่า “ความประพฤติทางชีวิตในพระศาสนา ย่อมอาศัยศีลนั่นเอง” ดังนี้เป็นต้น.

Nipayati visoseti rāgādisaṃkilesaṃ, tato vā attānaṃ nipātīti nipako, paññavā. Tenāha ‘‘paññavanto’’ti. Paññāya ṭhatvā jīvikākappanaṃ nāma buddhapaṭikuṭṭhamicchājīvaṃ pahāya sammājīvena jīvananti taṃ dassento ‘‘yathā ekacco’’tiādimāha. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.14) taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. mahāṭī. 1.14) vuttanayeneva veditabbaṃ. Rathavinītapaṭipadādayo tesu tesu suttesu vuttanayena veditabbā. Ito aññattha mahāgopālakasuttādīsu (ma. ni. 1.346 ādayo) lokuttarasatipaṭṭhānā kathitāti āha – ‘‘idha pana lokiyalokuttaramissakā satipaṭṭhānā kathitā’’ti, satipaṭṭhānasuttepi (dī. ni. 2.373-374; ma. ni. 1.106 ādayo) vomissakāva kathitāti. Ettakenāti ettakāya desanāya.

“นิปกะ” คือผู้ทำกิเลสมีราคะเป็นต้นให้เหือดแห้งไป หรือผู้รักษาตนจากกิเลสนั้น คือผู้มีปัญญา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ผู้มีปัญญา”. การสำเร็จความเป็นอยู่ด้วยปัญญา คือการละมิจฉาชีพที่พระพุทธเจ้าทรงติเตียนแล้วเลี้ยงชีวิตด้วยสัมมาชีพ เมื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า “เหมือนอย่างบุคคลบางคน” ดังนี้เป็นต้น. ในเรื่องนั้น สิ่งที่ควรกล่าว พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 1.14) และในอรรถกถาของวิสุทธิมรรคนั้น (วิสุทธิ. มหาฏีกา. 1.14) นั่นเอง. รถวินีตปฏิปทาเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในพระสูตรนั้นๆ. ท่านกล่าวว่า “ในที่อื่นจากนี้ ในมหากอปาลกสูตรเป็นต้น (ม. นิ. 1.346 เป็นต้น) สติปัฏฐานที่เป็นโลกุตตระถูกกล่าวไว้” แต่ในที่นี้ สติปัฏฐานที่ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระถูกกล่าวไว้ แม้ในสติปัฏฐานสูตร (ที. นิ. 2.373-374; ม. นิ. 1.106 เป็นต้น) ก็กล่าวระคนกันนั่นเอง. “เอตตเกนะ” คือด้วยเทศนาเพียงเท่านี้.

3. Kārakabhāvanti [Pg.4] paṭipattiyaṃ paṭipajjanakabhāvaṃ. Mayampi nāma gihī bahukiccā samānā kālena kālaṃ satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā viharāma, kimaṅgaṃ pana vivekavāsinoti attano kārakabhāvaṃ pavedento evaṃ bhikkhusaṅghañca ukkhipati. Tenāha ‘‘ayañhettha adhippāyo’’tiādi. Nānārammaṇesu aparāparaṃ uppajjamānānaṃ rāgādikilesānaṃ ghanajaṭitasaṅkhātākārena pavatti kilesagahanena gahanatā, tenāha ‘‘anto jaṭā bahi jaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā’’ti (saṃ. ni. 1.23, 192). Manussānaṃ ajjhāsayagahaṇena sāṭheyyampīti dassento āha ‘‘kasaṭasāṭheyyesupi eseva nayo’’ti. Yathā sappimadhuphāṇitādīsu kacavarabhāvo, so kasaṭoti vuccati, evaṃ santāne aparisuddho saṃkilesabhāvo kasaṭanti āha ‘‘aparisuddhaṭṭhena kasaṭatā’’ti. Attani asantaguṇasambhāvanaṃ kerāṭiyaṭṭho. Jānātīti ‘‘idaṃ ahitaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hitaṃ sevitabba’’nti vicāreti deseti. Vicāraṇatthopi hi hoti jānāti-saddo yathā ‘‘āyasmā jānātī’’ti. Sabbāpi…pe… adhippetā ‘‘pasupālakā’’tiādīsu viya. Idha antara-saddo ‘‘vijjantarikāyā’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) viya khaṇatthoti āha ‘‘yattakena khaṇenā’’ti. Tenāti hatthinā. Tānīti sāṭheyyādīni.

๓. “การกภาวะ” คือความเป็นผู้ปฏิบัติในข้อปฏิบัติ. แม้พวกเราผู้เป็นคฤหัสถ์มีกิจมาก ก็ยังอยู่ด้วยจิตที่ตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐานเป็นครั้งคราว ไฉนเล่าผู้ที่อยู่ในวิเวกเล่า? เมื่อแสดงความเป็นผู้ปฏิบัติของตนอย่างนี้ ย่อมยกย่องหมู่ภิกษุด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อธิปรายในเรื่องนี้คือ” ดังนี้เป็นต้น. ความเป็นป่าด้วยกิเลส คือความเป็นไปโดยอาการที่เรียกว่าพันกันแน่นหนาของกิเลสมีราคะเป็นต้นที่เกิดขึ้นซ้ำๆ ในอารมณ์ต่างๆ เป็นป่าเพราะกิเลส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ภายในก็รก ภายนอกก็รก หมู่สัตว์ก็รกด้วยความรก” (สํ. นิ. 1.23, 192). เมื่อแสดงว่าแม้ความโอ้อวดก็เป็นไปโดยการยึดถืออัธยาศัยของมนุษย์ จึงกล่าวว่า “แม้ในความเลวทรามและความโอ้อวดก็มีนัยนี้เหมือนกัน”. เหมือนอย่างความสกปรกในเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น เรียกว่า “กสฏะ” ฉันใด ความเป็นกิเลสที่ไม่บริสุทธิ์ในสันดานก็เรียกว่า “กสฏะ” ฉันนั้น ท่านกล่าวว่า “ความเป็นกสฏะโดยความเป็นของไม่บริสุทธิ์”. การยกย่องคุณที่ไม่มีอยู่ในตน เป็นอรรถของ “เกราฏิกะ”. “ชานาติ” คือพิจารณาและแสดงว่า “สิ่งนี้ไม่เป็นประโยชน์ ไม่ควรเสพ สิ่งนี้เป็นประโยชน์ ควรเสพ”. อนึ่ง คำว่า “ชานาติ” ย่อมมีอรรถว่าพิจารณาด้วย เหมือนอย่าง “ท่านผู้มีอายุย่อมพิจารณา”. ทั้งหมด...เป็นต้น...มีความหมายเหมือนอย่างในคำว่า “ผู้เลี้ยงโค” เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า “อันตระ” มีอรรถว่าขณะ เหมือนอย่างในคำว่า “วิชชันตริกา” เป็นต้น (ม. นิ. 2.149) ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยขณะเท่าใด”. “เตนะ” คือด้วยช้าง. “ตานิ” คือความโอ้อวดเป็นต้น.

Atthato kāyacittujukatāpaṭipakkhabhūtāva lobhasahagatacittuppādassa pavattiākāravisesāti tāni pavattiākārena dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yassāti pāṇabhūtassa assassa vā hatthino vā. Ṭhassāmīti tattheva sappaṭibhaye ṭhāne gantvā ṭhassāmīti na hoti. Imassa sāṭheyyatāya pākaṭakaraṇaṃ vañcanādhippāyabhāvato. Tathā hi catūsu ṭhānesu ‘‘vañcetvā’’ icceva vuttaṃ, niguhanto pana tattheva gantvā tiṭṭheyya. Esa nayo sesesupi. Paṭimaggaṃ ārohitukāmassāti āgatamaggameva nivattitvā gantukāmassa. Leṇḍavissajjanādīsu kālantarāpekkhābhāvaṃ ‘‘tathā’’ti iminā upasaṃharati.

โดยอรรถแล้ว อาการเป็นไปพิเศษแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ประกอบด้วยโลภะนั่นเอง เป็นปฏิปักษ์ต่อความซื่อตรงทางกายและใจ เพื่อแสดงอาการเป็นไปเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “ในเรื่องนั้น” ดังนี้เป็นต้น. ในเรื่องนั้น “ยัสสะ” คือของสัตว์มีชีวิต จะเป็นม้าหรือช้างก็ตาม. คำว่า “จักยืน” ไม่ใช่ว่า “จักไปยืนอยู่ในที่อันน่ากลัวนั้นนั่นเอง”. การทำให้ความโอ้อวดนี้ปรากฏ ก็เพราะความเป็นผู้มีเจตนาจะหลอกลวง. ด้วยว่า ใน ๔ สถาน ท่านกล่าวว่า “หลอกลวงแล้ว” นั่นเอง แต่เมื่อจะปกปิด ก็พึงไปยืนอยู่ในที่นั้นนั่นเอง. นัยนี้มีในที่เหลือด้วย. “ปฏิมัคคัง อาโรหิตุกามัสสะ” คือผู้ใคร่จะกลับไปตามทางที่มานั่นเอง. ท่านสรุปความที่ไม่มีการรอคอยเวลาในเรื่องการถ่ายมูลเป็นต้น ด้วยคำว่า “ตถา” นี้.

Antojātakāti attano dāsiyā kucchimhi jātā. Dhanakkītāti dhanaṃ datvā dāsabhāvena gahitā. Karamarānītāti dāsabhāvena karamaraggāhagahitā. Dāsabyanti dāsabhāvaṃ. Pessāti adāsā eva hutvā veyyāvaccakarā. Imaṃ vissajjetvāti imaṃ attano hatthagataṃ vissajjetvā. Imaṃ [Pg.5] gaṇhantāti imaṃ tassa hatthagataṃ gaṇhantā. Sammukhato aññathā parammukhakāle kāyavācāsamudācāradassaneneva cittassa nesaṃ aññathā ṭhitabhāvo niddiṭṭhoti veditabbo.

“อันโตชาตกะ” คือผู้เกิดในครรภ์แห่งนางทาสีของตน. “ธนกกีตะ” คือผู้ที่เขาซื้อมาด้วยทรัพย์แล้วรับไว้ในฐานะเป็นทาส. “กรมรานีตะ” คือผู้ที่เขาจับมาได้จากการรบแล้วรับไว้ในฐานะเป็นทาส. “ทาสัพพะ” คือความเป็นทาส. “เปสสะ” คือผู้ที่ไม่ได้เป็นทาสนั่นเอง แต่เป็นผู้ทำการขวนขวาย. “อิมัง วิสสัชเชตวา” คือสละสิ่งที่อยู่ในมือของตนนี้. “อิมัง คัณหันตา” คือรับสิ่งที่อยู่ในมือของผู้นั้นนี้. พึงทราบว่า ความที่จิตของคนเหล่านั้นตั้งอยู่เป็นอย่างอื่น ย่อมถูกระบุด้วยการเห็นความประพฤติทางกายและวาจาในเวลาลับหลัง ซึ่งแตกต่างจากเวลาต่อหน้า.

4. Ayampi pāṭiyekko anusandhīti etthāpi anantare vuttanayeneva anusandhiyojanā veditabbā. Tenevāha ‘‘ayañhī’’tiādi. Catuttho hitapaṭipadaṃ paṭipannoti yojanā. Puggalasīsena puggalapaṭipattiṃ dassento ‘‘puggale pahāyā’’ti āha. Paṭipatti hi idha pahātabbā, na puggalā. Yathā assaddhādipuggalaparivajjanena saddhindriyādibhāvanā ijjhanti, evaṃ micchāpaṭipannapuggalaparivajjanena micchāpaṭipadā vajjitabbāti āha – ‘‘purime tayo puggale pahāyā’’ti. Catutthapuggalassāti imasmiṃ catukke vuttacatutthapuggalassa hitapaṭipattiyaṃyeva paṭipādemi pavattemīti dassento. Santāti samaṃ vināsaṃ nirodhaṃ pattāti ayamettha atthoti āha ‘‘niruddhā santāti vuttā’’ti. Puna santāti bhāvanāvasena kilesapariḷāhavigamato santāti ayamettha atthoti āha ‘‘nibbutā’’ti. Santāti ānetvā yojanā. Santo haveti ettha samabhāvakarena sādhubhāvassa visesapaccayabhūtena paṇḍiccena samannāgatā ariyā ‘‘santo’’ti vuttāti āha – ‘‘santo have…pe… paṇḍitā’’ti.

๔. แม้ในคำว่า Ayampi pāṭiyekko anusandhī นี้ ก็พึงทราบการเชื่อมความโดยนัยที่กล่าวแล้วในลำดับก่อนนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ayañhī เป็นต้น. การเชื่อมความว่า บุคคลที่ ๔ เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์. เมื่อจะแสดงการปฏิบัติของบุคคลด้วยหัวข้อบุคคล จึงกล่าวว่า puggale pahāya (ละบุคคล). เพราะในที่นี้พึงละการปฏิบัติ ไม่ใช่ละบุคคล. เหมือนการเจริญสัทธินทรีย์เป็นต้นย่อมสำเร็จได้ด้วยการเว้นบุคคลผู้ไม่มีศรัทธาเป็นต้น ฉันใด การปฏิบัติผิดก็พึงเว้นด้วยการเว้นบุคคลผู้ปฏิบัติผิด ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า purime tayo puggale pahāya (ละบุคคล ๓ จำพวกแรก). เมื่อจะแสดงว่า เราย่อมให้บุคคลที่ ๔ ที่กล่าวไว้ในจตุกะนี้ดำเนินไป คือให้เป็นไปในการปฏิบัติเพื่อประโยชน์เท่านั้น. บทว่า santā มีอรรถในที่นี้ว่า ถึงความพินาศและความดับโดยสงบ ท่านจึงกล่าวว่า niruddhā santāti vuttā (ที่ชื่อว่าสงบเพราะดับแล้ว). อีกอย่างหนึ่ง บทว่า santā มีอรรถในที่นี้ว่า สงบเพราะความเร่าร้อนคือกิเลสไปปราศแล้วด้วยอำนาจแห่งภาวนา ท่านจึงกล่าวว่า nibbutā (ดับแล้ว). พึงนำบทว่า santā มาเชื่อมความ. ในบทว่า santo have นี้ พระอริยะทั้งหลายผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิตอันเป็นปัจจัยพิเศษแห่งความเป็นคนดีด้วยการกระทำความสม่ำเสมอ ท่านเรียกว่า santo (สัตบุรุษ) ท่านจึงกล่าวว่า santo have...pe... paṇḍitā (สัตบุรุษทั้งหลาย... คือบัณฑิตทั้งหลาย).

Āhito ahaṃmāno etthāti attā (a. ni. ṭī. 2.4.198) attabhāvo, idha pana yo paro na hoti, so attā, taṃ attānaṃ. Paranti attato aññaṃ. Chātaṃ vuccati taṇhā jighacchāhetutāya. Anto tāpanakilesānanti attano santāne attapariḷāhajananasantappanakilesānaṃ. Cittaṃ ārādhetīti cittaṃ pasādeti, sampahaṃsetīti attho. Yasmā pana tathābhūto cittaṃ sampādento ajjhāsayaṃ gaṇhanto nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘cittaṃ sampādetī’’tiādi.

บทว่า attā (ตน) คืออัตภาพ (องฺ. อ. ฎีกา 2.4.198) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความถือตัวว่าเรา แต่ในที่นี้ ผู้ใดมิใช่ผู้อื่น ผู้นั้นชื่อว่า ตน, (พึงเชื่อมความว่า) ซึ่งตนนั้น. บทว่า paraṃ (ผู้อื่น) คือสิ่งอื่นจากตน. ตัณหาเรียกว่า chātaṃ (หิว) เพราะเป็นเหตุแห่งความหิว. บทว่า anto tāpanakilesānaṃ (แห่งกิเลสเครื่องเผาผลาญภายใน) ได้แก่กิเลสที่ทำให้เกิดความเร่าร้อนและเผาผลาญตนในสันดานของตน. บทว่า cittaṃ ārādheti (ยังจิตให้ยินดี) มีอรรถว่า ยังจิตให้เลื่อมใส คือให้ร่าเริง. แต่เพราะบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น เมื่อยังจิตให้ถึงพร้อม ย่อมชื่อว่าถือเอาอัธยาศัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า cittaṃ sampādeti (ยังจิตให้ถึงพร้อม) เป็นต้น.

5. Dukkhaṃ paṭikkūlaṃ jegucchaṃ etassāti dukkhapaṭikkūlo taṃ dukkhapaṭikkūlaṃ. Visesanavisesitabbatā hi kāmacārā. Aṭṭhakathāyaṃ pana dukkhassa visesitabbataṃ sandhāya bāhiratthasamāsaṃ anādiyitvā ‘‘dukkhassa paṭikkūla’’nti attho vutto. Yena hi bhāgena purisassa dukkhaṃ paṭikkūlaṃ, tena dukkhassa purisopīti. Tenāha – ‘‘paccanīkasaṇṭhita’’nti.

๕. บทว่า dukkhapaṭikkūlo (ผู้น่าเกลียดเพราะทุกข์) คือทุกข์เป็นของน่าเกลียดและน่ารังเกียจแก่บุคคลนี้, (พึงเชื่อมความว่า) ซึ่งบุคคลผู้น่าเกลียดเพราะทุกข์นั้น. ด้วยว่าความเป็นวิเศษณะและวิเศษยะย่อมเป็นไปตามความประสงค์. แต่ในอรรถกถา เมื่อหมายถึงความเป็นวิเศษยะของทุกข์ จึงไม่ถือเอาสมาสที่มีอรรถภายนอก (พหุพพีหิสมาส) แล้วกล่าวอรรถว่า dukkhassa paṭikkūlaṃ (ความน่าเกลียดแห่งทุกข์). เพราะทุกข์เป็นของน่าเกลียดแก่บุรุษด้วยส่วนใด บุรุษก็เป็นของน่าเกลียดแก่ทุกข์ด้วยส่วนนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า paccanīkasaṇṭhitaṃ (ตั้งอยู่ในฐานะเป็นปฏิปักษ์).

6. Catūhi [Pg.6] kāraṇehīti dhātukusalatādīhi catūhi kāraṇehi. Kammaṃ karotīti yogakammaṃ karoti. Yasmā sambuddhā paresaṃ maggaphalādhigamāya ussāhajātā, tattha nirantaraṃ yuttappayuttā eva honti, te paṭicca tesaṃ antarāyo na hotiyevāti āha ‘‘na pana buddhe paṭiccā’’ti. Kiriyaparihāniyā desakassa tasseva vā puggalassa tajjapayogābhāvato. ‘‘Desakassa vā’’ti idaṃ sāvakānaṃ vasena daṭṭhabbaṃ. Mahatā atthenāti ettha attha-saddo ānisaṃsapariyāyoti āha ‘‘dvīhi ānisaṃsehī’’ti. Pasādaṃ paṭilabhati ‘‘arahanto’’tiādinā saṅghasuppaṭipattiyā sutattā. Abhinavo nayo udapādi santatasīlatādivasena anattantapatādivasena, sopi taṃ sutvā dāsādīsu savisesaṃ lajjī dayāpanno hitānukampī hutvā sekkhapaṭipadaṃ sīlaṃ sādhento anukkamena satipaṭṭhānabhāvanaṃ paribrūheti. Tenāha bhagavā ‘‘mahatā atthena saṃyutto’’ti.

๖. บทว่า catūhi kāraṇehi (ด้วยเหตุ ๔ ประการ) คือด้วยเหตุ ๔ ประการ มีความฉลาดในธาตุเป็นต้น. บทว่า kammaṃ karoti (ย่อมกระทำกรรม) คือย่อมกระทำโยคกรรม. เพราะพระสัมพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีความอุตสาหะเพื่อการบรรลุมรรคผลของผู้อื่น และทรงประกอบความเพียรอยู่เป็นนิตย์ในเรื่องนั้น อุปสรรคของชนเหล่านั้นย่อมไม่มีเพราะอาศัยพระองค์เลย ท่านจึงกล่าวว่า na pana buddhe paṭicca (แต่อุปสรรคย่อมไม่มีเพราะอาศัยพระพุทธเจ้า). เพราะความเสื่อมแห่งกิริยาของพระผู้แสดง หรือเพราะบุคคลนั้นไม่มีความประกอบที่สมควรแก่กิริยานั้น. คำว่า desakassa vā (หรือของพระผู้แสดง) นี้ พึงเห็นโดยอำนาจแห่งพระสาวก. ในบทว่า mahatā atthena (ด้วยประโยชน์อันยิ่งใหญ่) นี้ คำว่า อรรถ เป็นไวพจน์ของคำว่า อานิสงส์ ท่านจึงกล่าวว่า dvīhi ānisaṃsehi (ด้วยอานิสงส์ ๒ ประการ). ย่อมได้ความเลื่อมใส เพราะได้ฟังการปฏิบัติชอบของพระสงฆ์ มีบทว่า arahanto เป็นต้น. นัยใหม่เกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจความเป็นผู้มีศีลต่อเนื่องเป็นต้น ด้วยอำนาจความเป็นผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อนเป็นต้น แม้บุคคลนั้น เมื่อได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว เป็นผู้มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความอนุเคราะห์ประโยชน์ในทาสเป็นต้นเป็นพิเศษ เมื่อกระทำศีลอันเป็นเสกขปฏิปทาให้สำเร็จ ย่อมบำเพ็ญสติปัฏฐานภาวนาโดยลำดับ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า mahatā atthena saṃyutto (ประกอบด้วยประโยชน์อันยิ่งใหญ่).

8. Paresaṃ hananaghātanādinā rodāpanato luddo, tathā vighātakabhāvena kāyacittānaṃ vidāraṇato dāruṇo, viruddhavādatāya kakkhaḷo, bandhanāgāre niyutto bandhanāgāriko.

๘. ชื่อว่า luddo (ดุร้าย) เพราะยังผู้อื่นให้ร้องไห้ด้วยการฆ่าและการประหัตประหารเป็นต้น. ชื่อว่า dāruṇo (ร้ายกาจ) เพราะทำลายกายและจิตด้วยความเป็นผู้เบียดเบียน. ชื่อว่า kakkhaḷo (หยาบคาย) เพราะมีวาจาขัดแย้ง. ชื่อว่า bandhanāgāriko (ผู้คุมเรือนจำ) เพราะถูกแต่งตั้งในเรือนจำ.

9. Khattiyābhisekenāti khattiyānaṃ kattabbaabhisekena. Santhāgāranti santhāravasena kataṃ agāraṃ yaññāvāṭaṃ. Sappitelenāti sappimayena telena, yamakasnehena hi tadā kāyaṃ abbhañjati. Vacchabhāvaṃ taritvā ṭhito vacchataro. Parikkhepakaraṇatthāyāti vanamālāhi saddhiṃ dabbhehi vediyā parikkhepanatthāya. Yaññabhūmiyanti avasesayaññaṭṭhāne. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ taṃ suviññeyyameva.

๙. บทว่า khattiyābhisekena (ด้วยการอภิเษกของกษัตริย์) คือด้วยการอภิเษกที่กษัตริย์พึงกระทำ. บทว่า santhāgāraṃ (โรงฉัน) คือเรือนที่สร้างขึ้นด้วยอำนาจการปูลาด ได้แก่ลานบูชายัญ. บทว่า sappitelenā (ด้วยน้ำมันเนยใส) คือด้วยน้ำมันที่ทำด้วยเนยใส เพราะในกาลนั้นย่อมลูบไล้กายด้วยน้ำมันคู่. บทว่า vacchataro (ลูกโคหนุ่ม) คือโคที่ก้าวล่วงความเป็นลูกโคแล้ว. บทว่า parikkhepakaraṇatthāya (เพื่อกระทำการล้อม) คือเพื่อล้อมเวทีด้วยหญ้าคาพร้อมด้วยพวงดอกไม้ป่า. บทว่า yaññabhūmiyaṃ (ในพื้นที่บูชายัญ) คือในสถานที่บูชายัญที่เหลือ. ส่วนอรรถใดในที่นี้ที่มิได้จำแนกไว้ อรรถนั้นก็พึงรู้ได้ง่ายทีเดียว.

Kandarakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถากันดรกสูตร จบแล้ว.

2. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā

๒. การพรรณนาอัฏฐกนาครสูตร.

17. Avidūreti [Pg.7] iminā pāḷiyaṃ ‘‘vesāliya’’nti idaṃ samīpe bhummavacananti dasseti. Sārappattakulagaṇanāyāti (a. ni. ṭī. 3.11.16) mahāsāramahappattakulagaṇanāya. Dasame ṭhāneti aññe aññeti dasagaṇanaṭṭhāne. Aṭṭhakanagare jāto bhavo aṭṭhakanāgaro. Kukkuṭārāmoti pāṭaliputte kukkuṭārāmo, na kosambiyaṃ.

๑๗. บทว่า avidūre (ในที่ใกล้) นี้ แสดงว่า บทว่า vesāliyaṃ ในบาลี เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถใกล้. บทว่า sārappattakulagaṇanāya (ด้วยการนับตระกูลที่ถึงสาระ) (องฺ. อ. ฎีกา 3.11.16) คือด้วยการนับตระกูลที่ถึงสาระอันยิ่งใหญ่. บทว่า dasame ṭhāne (ในที่ ๑๐) คือในที่นับ ๑๐ ว่า อื่นๆ อื่นๆ. บุคคลผู้เกิดหรืออยู่ในอัฏฐกนคร ชื่อว่า อัฏฐกนาคร. บทว่า kukkuṭārāmo คือกุกกุฏารามในเมืองปาฏลีบุตร ไม่ใช่ในเมืองโกสัมพี.

18. Pakatatthaniddeso ta-saddoti tassa ‘‘bhagavatā’’tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttassa yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato adhigato supākaṭo ca, taṃ abhisambuddhabhāvaṃ saddhiṃ āgamanīyapaṭipadāya atthabhāvena dassento ‘‘yo so…pe… abhisambuddho’’ti āha. Satipi ñāṇadassana-saddānaṃ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena tesaṃ visayavisese pavattidassanatthaṃ asādhāraṇañāṇavisesavasena vijjāttayavasena vijjāabhiññānāvaraṇañāṇavasena sabbaññutañāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca tadatthaṃ yojetvā dassento ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādimāha. Tattha āsayānusayaṃ jānatā āsayānusayañāṇena sabbaṃ ñeyyadhammaṃ passatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi. Pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya. Desanāpaññāya passatāti desetabbadhammānaṃ desetabbappakāraṃ bodhaneyyapuggalānañca āsayānusayacaritādhimuttiādibhedaṃ dhammadesanāpaññāya yāthāvato passatā. Arīnanti kilesārīnaṃ, pañcavidhamārānaṃ vā, sāsanassa vā paccatthikānaṃ aññatitthiyānaṃ tesaṃ pana hananaṃ pāṭihāriyehi abhibhavanaṃ appaṭibhānatākaraṇaṃ ajjhupekkhanameva vā, kesivinayasuttañcettha nidassanaṃ.

๑๘. คำว่า “ตะ” ในบทนิเทศว่า “ปะกะตะ” นั้น พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้ปรากฏ คือทรงบรรลุและทรงปรากฏชัดแล้วด้วยความเป็นพระอภิสัมพุทธะใด อันเป็นคำที่กล่าวโดยมีบทว่า “ภควตา” เป็นต้น มีวิภัตติเสมอกัน ทรงแสดงความเป็นพระอภิสัมพุทธะนั้นพร้อมด้วยปฏิปทาที่พึงบรรลุโดยความเป็นอรรถ จึงตรัสว่า “โย โส...เป... อภิสัมพุทโธ” แม้คำว่า “ญาณทัสสนะ” ในที่นี้จะเป็นไวพจน์ของปัญญา แต่เพื่อแสดงการเป็นไปในอารมณ์ที่ต่างกันของญาณทัสสนะนั้นๆ ด้วยลักษณะที่ต่างกัน จึงทรงแสดงอรรถนั้นโดยประกอบเข้ากับลักษณะของญาณที่ไม่สาธารณะบ้าง โดยวิชชา ๓ บ้าง โดยวิชชา อภิญญา และอนาวรณญาณบ้าง โดยสัพพัญญุตญาณและมังสจักษุบ้าง โดยปฏิเวธญาณและเทศนาญาณบ้าง แล้วจึงตรัสคำว่า “เตสํ เตสํ” เป็นต้น ในที่นั้น ทรงรู้ซึ่งอัธยาศัยและอนุสัยด้วยอาสยานุสยญาณ ทรงเห็นธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงด้วยสัพพัญญุตญาณและอนาวรณญาณ คำว่า “ปุพเพนิวาสาทีหิ” หมายถึง ด้วยปุพเพนิวาสญาณและอาสวักขยญาณ คำว่า “ปฏิเวธปัญญายะ” หมายถึง ด้วยอริยมรรคปัญญา คำว่า “เทสนาปัญญายะ ปัสสตา” หมายถึง ทรงเห็นธรรมที่ควรแสดงและประเภทที่ควรแสดง และทรงเห็นความแตกต่างแห่งอัธยาศัย อนุสัย จริต และอธิมุตติ เป็นต้น ของบุคคลผู้ควรแนะนำด้วยเทศนาปัญญาอย่างถูกต้องตามความเป็นจริง คำว่า “อารีนํ” หมายถึง ข้าศึกคือกิเลส หรือมาร ๕ อย่าง หรือพวกเดียรถีย์ผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนา ส่วนการฆ่าพวกนั้น คือการครอบงำด้วยปาฏิหาริย์ การทำให้ไม่สามารถโต้ตอบได้ หรือการวางเฉยเสียเท่านั้น เกสิสูตรในเรื่องนี้เป็นตัวอย่าง

Tathā ṭhānāṭṭhānādivibhāgaṃ jānatā yathākammūpagasatte passatā, savāsanānaṃ āsavānaṃ khīṇattā arahatā, abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhena. Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā, kāyakammādivasena tiṇṇaṃ kammānaṃ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā, davādīnaṃ abhāvasādhikāya [Pg.8] pahānasampadāya arahatā, chandādīnaṃ ahānihetubhūtāya akkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaaṭṭhārasaāveṇikabuddhadhammavasenapi yojanā kātabbā.

อนึ่ง ทรงรู้การจำแนกฐานะและอฐานะเป็นต้น ทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงกรรมตามที่ทำแล้ว ทรงเป็นพระอรหันต์เพราะอาสวะพร้อมทั้งวาสนาสิ้นไป ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธะเพราะทรงตรัสรู้ธรรมมีอภิญเญยยธรรมเป็นต้นโดยไม่ผิดเพี้ยนจากความเป็นอภิญเญยยธรรมเป็นต้น อีกนัยหนึ่ง ทรงรู้ด้วยญาณที่ไม่ขัดข้องในกาลทั้งสาม ทรงเห็นด้วยการกระทำโดยพิจารณาแล้วเพราะญาณเป็นไปตามกรรม ๓ อย่าง มีกายกรรมเป็นต้น ทรงเป็นพระอรหันต์ด้วยการถึงพร้อมแห่งการละอันเป็นเครื่องยังความไม่มีแห่งความเล่นคะนองเป็นต้นให้สำเร็จ ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธะด้วยสัพพัญญุตญาณอันเป็นเครื่องยังปฏิภาณที่ไม่สิ้นสุดให้สำเร็จ อันเป็นเหตุแห่งความไม่เสื่อมแห่งฉันทะเป็นต้น พึงประกอบความอย่างนี้โดยนัยแห่งทศพลญาณและพุทธธรรม ๑๘ ประการด้วย

19. Abhisaṅkhatanti attano paccayehi abhisammukhabhāvena samecca sambhūyya kataṃ, svassa katabhāvo uppādanena veditabbo, na uppannassa paṭisaṅkharaṇenāti āha ‘‘uppādita’’nti. Te cassa paccayā cetanāpadhānāti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘abhisaṅkhataṃ abhisañcetayita’’nti vuttanti ‘‘cetayitaṃ pakappita’’nti atthamāha. Abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitanti ca jhānassa pātubhāvadassanamukhena viddhaṃsanabhāvaṃ ulliṅgeti yañhi ahutvā sambhavati, taṃ hutvā paṭiveti. Tenāha pāḷiyaṃ ‘abhisaṅkhata’ntiādi. Samathavipassanādhamme ṭhitoti samathadhamme ṭhitattā samāhito vipassanaṃ paṭṭhapetvā aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto anukkamena taṃ anulomañāṇaṃ pāpetā hutvā vipassanādhamme ṭhito. Samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu rañjanaṭṭhena rāgo, nandanaṭṭhena nandīti. Tattha sukhumā apekkhā vuttā, yā ‘‘nikantī’’ti vuccati.

๑๙. คำว่า “อภิสังขตะ” หมายถึง สิ่งที่ปัจจัยของตนประชุมพร้อมกันแล้วเกิดขึ้นอย่างจำเพาะเจาะจง ความเป็นสิ่งที่ทำแล้วของสิ่งนั้นพึงทราบด้วยการทำให้เกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยการซ่อมแซมสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว จึงตรัสว่า “อุปปาทิตะ” (สิ่งที่ให้เกิดขึ้นแล้ว) และเพื่อแสดงว่าปัจจัยของสิ่งนั้นมีเจตนาเป็นประธาน ในพระบาลีจึงตรัสว่า “อภิสังขตัง อภิสัญเจตะยิตัง” (สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งแล้ว สิ่งที่เจตนาปรุงแต่งแล้ว) จึงแสดงอรรถว่า “เจตะยิตัง ปะกัปปิตัง” (สิ่งที่เจตนาปรุงแต่งแล้ว สิ่งที่ดำริแล้ว) คำว่า “อภิสังขตัง อภิสัญเจตะยิตัง” นี้ยังแสดงถึงภาวะที่ต้องพินาศไปโดยอาศัยการปรากฏขึ้นของฌาน เพราะสิ่งใดที่ไม่มีแล้วเกิดขึ้น สิ่งนั้นเกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเสื่อมไป เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีจึงกล่าวว่า “อภิสังขตะ” เป็นต้น คำว่า “สมถวิปัสสนาธัมเม ฐิโต” หมายถึง ผู้ตั้งอยู่ในสมถธรรม จึงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ตั้งวิปัสสนาขึ้น ละนิจจสัญญาเป็นต้นด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น โดยลำดับ บรรลุอนุลอมญาณนั้นแล้ว จึงเป็นผู้ตั้งอยู่ในวิปัสสนาธรรม ในธรรมทั้งหลายอันเป็นสมถะและวิปัสสนานั้น ความกำหนัดด้วยอรรถว่าย้อมใจคือราคะ ความเพลินด้วยอรรถว่ายินดีคือนันทิ ในที่นั้นกล่าวถึงความใยดีอย่างละเอียดอ่อน ซึ่งเรียกว่า “นิกกันติ”

Evaṃ santeti evaṃ yathārutavasena ca imassa suttapadassa atthe gahetabbe sati. Samathavipassanāsu chandarāgo kattabboti anāgāmiphalaṃ nibbattetvā tadatthāya samathavipassanāpi anibbattetvā kevalaṃ tattha chandarāgo kattabbo bhavissati. Kasmā? Tesu samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu chandarāgamattena anāgāminā laddhabbassa aladdhānāgāmiphalena laddhabbattā tathā sati tena anāgāmiphalampi laddhabbameva nāma hoti. Tenāha – ‘‘anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ bhavissatī’’ti. Sabhāvato rasitabbattā aviparīto attho eva attharaso. Aññāpi kāci sugatiyoti vinipātike sandhāyāha. Aññāpi kāci duggatiyoti asurakāyamāha.

คำว่า “เอวัง สันเต” หมายถึง เมื่อพึงถือเอาอรรถแห่งบทสูตรนี้โดยนัยตามพยัญชนะอย่างนี้ คำว่า “สมถวิปัสสนาสุ ฉันทราโค กัตตัพโพ” (พึงทำฉันทราคะในสมถะและวิปัสสนา) หมายถึง เมื่อยังอนาคามิผลให้เกิดขึ้นแล้ว ไม่ต้องยังสมถะและวิปัสสนาให้เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่อนาคามิผลนั้น แต่พึงทำฉันทราคะในสมถะและวิปัสสนานั้นเท่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะในธรรมทั้งหลายอันเป็นสมถะและวิปัสสนานั้น อนาคามิผลที่อนาคามีบุคคลพึงได้ด้วยฉันทราคะเท่านั้น พึงได้โดยผู้ที่ยังไม่ได้บรรลุอนาคามิผล เมื่อเป็นเช่นนั้น อนาคามิผลนั้นก็ชื่อว่าพึงได้แล้วแน่นอน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “อนาคามิผลจักแทงตลอดแล้ว” อรรถที่ไม่ผิดเพี้ยนเพราะพึงลิ้มรสโดยสภาพนั่นแหละคืออรรถรส คำว่า “อัญญาปิ กาจิ สุคะติยา” (สุคติอื่นใดอีก) หมายถึง ตรัสโดยหมายถึงวินิปาติกอสูร คำว่า “อัญญาปิ กาจิ ทุคคะติยา” (ทุคติอื่นใดอีก) หมายถึง ตรัสถึงอสุรกาย

Samathadhurameva dhuraṃ samathayānikassa vasena desanāya āgatattā. Mahāmālukyovāde ‘‘vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāra’’nti pādakajjhānaṃ katvā ‘‘so yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgata’’ntiādinā vipassanaṃ vitthāretvā ‘‘so tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ [Pg.9] pāpuṇātī’’ti (ma. ni. 2.133) āgatattā ‘‘mahāmālukyovāde vipassanāva dhura’’nti āha. Mahāsatipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.373 ādayo; ma. ni. 1.106 ādayo) sabbatthakameva tikkhatarāya vipassanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘vipassanuttaraṃ kathita’’nti. Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153-154) ānāpānajjhānādivasena savisesaṃ samathavipassanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘samathuttaraṃ kathita’’nti.

สมถะเท่านั้นเป็นธุระ เพราะการแสดงมาโดยนัยแห่งสมถยานิกบุคคล ในมหามาลุงกยโอวาท เมื่อทำปาทกฌานว่า “วิวิจจะ อะกุสเลหิ ธัมเมหิ สะวิตักกัง สะวิจารัง” (สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย มีวิตก มีวิจาร) แล้วขยายวิปัสสนาด้วยบทว่า “โส ยะเทวะ ตัตถะ โหติ รูปะคะตัง เวทะนาคะตัง” (รูปที่อยู่ในนั้น เวทนาที่อยู่ในนั้น) เป็นต้น และมีคำกล่าวว่า “โส ตัตถะ ฐิโต อาสะวานัง ขะยัง ปาปุณาติ” (เขายืนอยู่ในนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ) (ม.นิ. ๒.๑๓๓) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในมหามาลุงกยโอวาท วิปัสสนาเท่านั้นเป็นธุระ” ในมหาสติปัฏฐานสูตร (ที.นิ. ๒.๓๗๓ เป็นต้น; ม.นิ. ๑.๑๐๖ เป็นต้น) มีวิปัสสนาที่คมกล้ามาในทุกที่ จึงกล่าวว่า “วิปัสสนาเป็นประธาน” ในกายคตาสติสูตร (ม.นิ. ๓.๑๕๓-๑๕๔) มีสมถะและวิปัสสนามาโดยมีลักษณะพิเศษด้วยอานาปานสติฌานเป็นต้น จึงกล่าวว่า “สมถะเป็นประธาน”

Appaṃ yācitena bahuṃ dentena uḷārapurisena viya ekaṃ dhammaṃ pucchitena ‘‘ayampi ekadhammo’’ti kathitattā ekādasapi dhammā pucchāvasena ekadhammo nāma jāto paccekaṃ vākyaparisamāpanañāyena. Ekavīsati pabbāni tehi bodhiyamānāya paṭipadāya ekarūpattā paṭipadāvasena ekadhammo nāma jātoti. Idha imasmiṃ aṭṭhakanāgarasutte. Nevasaññānāsaññāyatanadhammānaṃ saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattatāya tattha sāvakānaṃ dukkaranti na catutthāruppavasenettha desanā āgatāti catunnaṃ brahmavihārānaṃ, heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ āruppānañca vasena ekādasa. Pucchāvasenāti ‘‘atthi nu kho, bhante ānanda, tena…pe… sammāsambuddhena ekadhammo akkhāto’’ti (ma. ni. 2.18) evaṃ pavattapucchāvasena. Amatuppattiyatthenāti amatabhāvassa uppattihetutāya, sabbānipi kammaṭṭhānāni ekarasampi amatādhigamapaṭipattiyāti attho, evamettha aggaphalabhūmi anāgāmiphalabhūmīti dveva bhūmiyo sarūpato āgatā, nānantariyatāya pana heṭṭhimāpi dve bhūmiyo atthato āgatā evāti daṭṭhabbā.

เหมือนบุรุษผู้ประเสริฐ เมื่อถูกขอเพียงเล็กน้อยแต่กลับให้มาก ฉันใด เมื่อถูกถามถึงธรรมอย่างหนึ่ง แต่เพราะถูกกล่าวว่า 'แม้ข้อนี้ก็เป็นธรรมอย่างหนึ่ง' ธรรมทั้ง ๑๑ อย่างจึงชื่อว่าเป็นธรรมอย่างหนึ่งโดยอำนาจแห่งคำถาม ด้วยนัยแห่งการจบประโยคแต่ละประโยค ฉันนั้น. บรรพ ๒๑ ชื่อว่าเป็นธรรมอย่างหนึ่งโดยอำนาจแห่งปฏิปทา เพราะความเป็นปฏิปทาที่มีลักษณะอย่างเดียวกันที่กำลังให้ตรัสรู้. ในอัฏฐกนาครสูตรนี้ เพราะธรรมในเนวสัญญานาสัญญายตนะถึงความละเอียดอันเป็นสังขารที่เหลืออยู่ การปฏิบัติในที่นั้นจึงเป็นสิ่งที่สาวกทำได้ยาก การแสดงธรรมในที่นี้จึงมิได้มาโดยอำนาจแห่งอรูปที่ ๔ แต่มาโดยอำนาจแห่งพรหมวิหาร ๔ และอรูปเบื้องต่ำ ๓ รวมเป็น ๑๑. ที่ว่า โดยอำนาจแห่งคำถาม คือ โดยอำนาจแห่งคำถามที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ธรรมอย่างหนึ่งที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า... ตรัสไว้แล้ว มีอยู่หรือหนอ' (ม. นิ. ๒.๑๘). ที่ว่า โดยอรรถว่าเป็นการเกิดขึ้นแห่งอมตะ คือ เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งภาวะอันไม่ตาย อธิบายว่า กรรมฐานแม้ทั้งหมดมีรสเดียวคือเป็นการปฏิบัติเพื่อบรรลุอมตะ ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้ ภูมิ ๒ อย่าง คือ อัคคผลภูมิและอนาคามิผลภูมิเท่านั้นที่มาโดยตรง (สรุปโต) แต่พึงทราบว่า แม้ภูมิเบื้องต่ำ ๒ อย่าง ก็ชื่อว่ามาโดยอรรถเช่นกัน เพราะความไม่แยกจากกัน (กับภูมิเบื้องบน)

21. Pañca satāni aggho etassāti pañcasataṃ. Sesaṃ uttānameva.

๒๑. สิ่งนี้มีราคา ๕๐๐ จึงชื่อว่ามีค่า ๕๐๐. ส่วนที่เหลือตื้น (ชัดเจน) อยู่แล้ว.

Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่เร้นลับ (ฎีกา) ในอรรถกถาอัฏฐกนาครสูตร จบแล้ว.

3. Sekhasuttavaṇṇanā

๓. คำอธิบาย (อรรถกถา) เสขสูตร

22. Santhāgāranti atthānusāsanāgāraṃ. Tenāha – ‘‘uyyogakālādīsū’’tiādi. Ādi-saddena maṅgalamahādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Santhambhantīti vissamanti, parissamaṃ vinodentīti attho. Sahāti sannivesavasena [Pg.10] ekajjhaṃ. Saha atthānusāsanaṃ agāranti etasmiṃ atthe ttha-kārassa ntha-kāraṃ katvā santhāgāranti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Santharantīti sammantanavasena tiṭṭhanti.

๒๒. คำว่า สันถาคาร หมายถึง โรงเป็นที่พร่ำสอนอรรถ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในกาลเป็นที่ออกเดินทางเป็นต้น'. พึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์มหามงคลเป็นต้น. คำว่า สันถัมภันติ หมายถึง พักผ่อน อธิบายว่า บรรเทาความเหน็ดเหนื่อย. คำว่า สห หมายถึง รวมกันโดยความเป็นที่ตั้งอยู่ร่วมกัน. พึงทราบว่า ในอรรถว่า 'เรือนเป็นที่พร่ำสอนอรรถร่วมกัน' นี้ ท่านแปลง ตฺถ อักษร เป็น นฺถ อักษร แล้วจึงเรียกว่า สันถาคาร. คำว่า สันถรันติ หมายถึง ยืนอยู่ด้วยอำนาจการปรึกษาหารือ.

Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissatīti buddhavacanassa āgamanasīsena ariyaphaladhammānampi āgamanaṃ vuttameva, tiyāmarattiṃ tattha vasantānaṃ phalasamāpattivaḷañjanaṃ hotīti. Tasmiñca bhikkhusaṅghe kalyāṇaputhujjanā vipassanaṃ ussukkāpentā hontīti ce? Ariyamaggadhammānaṃ tattha āgamanaṃ hotiyeva.

พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกจักมาถึงแน่นอน โดยหัวข้อแห่งการมาถึงของพระพุทธพจน์ การมาถึงของอริยผลธรรมทั้งหลายก็เป็นอันกล่าวไว้แล้วนั่นเอง การเสวยผลสมาบัติย่อมมีแก่ผู้ที่อยู่ในที่นั้นตลอดราตรีสามยาม. หากถามว่า ในภิกษุสงฆ์นั้น ปุถุชนผู้เป็นกัลยาณชนกำลังขวนขวายวิปัสสนาอยู่เล่า? ตอบว่า อริยมรรคธรรมย่อมมาถึงในที่นั้นแน่นอน.

Allagomayenāti acchena allagomayarasena. Opuñchāpetvāti vilimpitvā. Catujjātiyagandhehīti tagarakuṅkumayavanapupphatamālapattāni pisitvā katagandhehi nānāvaṇṇeti nīlādivasena nānāvaṇṇe, na bhittivisesavasena. Bhittivisesavasena pana nānāsaṇṭhānarūpameva. Mahāpiṭṭhikakojavaketi hatthipiṭṭhīsu attharitabbatāya mahāpiṭṭhikāti laddhasamaññe kojaveti vadanti. Kuttake pana sandhāyetaṃ vuttaṃ hatthattharaṇā hatthirūpavicittā. Assattharakasīhattharakādayopi assasīharūpādivicittā eva attharakā, cittattharakaṃ nānārūpehi ceva nānāvidhamālākammādīhi ca vicittaṃ attharakaṃ.

คำว่า อัลลโคมายนะ หมายถึง ด้วยน้ำมูลโคสดที่ใส. คำว่า โอปุญฉาเปตฺวา หมายถึง ทาแล้ว. คำว่า จตุชชาติยคันเธหิ หมายถึง ด้วยของหอมที่ทำจากของหอมที่บดแล้ว คือ กฤษณา (ตคระ) หญ้าฝรั่น (กุงกุมะ) ดอกยวน (ยวนปุปผะ) และใบจันทน์เทศ (ตะมาลปัตตะ). คำว่า นานาวัณเณติ หมายถึง มีสีต่างๆ ด้วยอำนาจสีเขียวเป็นต้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจความต่างกันของฝาผนัง. แต่ด้วยอำนาจความต่างกันของฝาผนัง ย่อมเป็นรูปที่มีสัณฐานต่างๆ กันนั่นเอง. คำว่า มหาปิฏฐิกโกชวกะ ท่านเรียกว่า โกชวะ (ผ้าขนสัตว์) ที่ได้ชื่อว่า มหาปิฏฐิกะ เพราะเป็นของที่ควรปูบนหลังช้าง. แต่คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงผ้ากัมพลปูหลังช้างที่วิจิตรด้วยรูปช้าง. แม้ผ้าปูม้าและผ้าปูราชสีห์เป็นต้น ก็เป็นผ้าปูที่วิจิตรด้วยรูปม้าและรูปราชสีห์เป็นต้นนั่นเอง. จิตตัตถรกะ คือ ผ้าปูที่วิจิตรด้วยรูปต่างๆ และด้วยการทำลวดลายพวงมาลัยหลายชนิดเป็นต้น.

Upadhānanti apassayanaṃ upadahitvāti apassayayoggabhāvena ṭhapetvā gandhehi katamālā gandhadāmaṃ, tamālapattādīhi kataṃ pattadāmaṃ. Ādi-saddena hiṅgulatakkolajātiphalajātipupphādīhi katadāmaṃ saṅgaṇhāti. Pallaṅkākārena katapīṭhaṃ pallaṅkapīṭhaṃ, tīsu passesu, ekapasse eva vā saupassayaṃ apassayapīṭhaṃ, anapassayaṃ muṇḍapīṭhaṃ yojanāvaṭṭeti yojanaparikkhepe.

คำว่า อุปธานะ หมายถึง พนักพิง. คำว่า อุปทหิตฺวา หมายถึง วางไว้โดยควรแก่การเป็นที่พิง. พวงมาลัยที่ทำด้วยของหอม ชื่อว่า พวงมาลัยหอม. พวงมาลัยที่ทำด้วยใบจันทน์เทศเป็นต้น ชื่อว่า พวงมาลัยใบไม้. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์พวงมาลัยที่ทำด้วยหิงคุ ตักโกละ ลูกจันทน์ และดอกจันทน์เป็นต้น. ตั่งที่ทำเป็นรูปบัลลังก์ ชื่อว่า ตั่งบัลลังก์. ตั่งที่มีพนักพิงสามด้าน หรือด้านเดียว ชื่อว่า ตั่งมีพนัก. ตั่งที่ไม่มีพนักพิง ชื่อว่า ตั่งโล่ง. คำว่า โยชนาวฏฺเฏ หมายถึง ในขอบเขตหนึ่งโยชน์.

Saṃvidhāyāti antaravāsakassa koṇapadesañca itarapadesañca samaṃ katvā vidhāya. Tenāha – ‘‘kattariyā padumaṃ kantanto viyā’’ti timaṇḍalaṃ paṭicchādentoti ettha ca yasmā buddhānaṃ rūpasampadā viya ākappasampadāpi paramukkaṃsagatā, tasmā tadā bhagavā evaṃ sobhatīti dassento ‘‘suvaṇṇapāmaṅgenā’’tiādimāha, tattha asamena buddhavesenātiādinā [Pg.11] tadā bhagavā buddhānubhāvassa niguhaṇe kāraṇābhāvato tattha sannipatitadevamanussanāgayakkhagandhabbādīnaṃ pasādajananatthaṃ attano sabhāvapakatikiriyāyeva kapilavatthuṃ pāvisīti dasseti. Buddhānaṃ kāyappabhā nāma pakatiyā asītihatthamattameva padesaṃ pharatīti āha – ‘‘asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesī’’ti nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇā buddharasmiyo.

คำว่า สังวิธายะ หมายถึง จัดแจงโดยทำให้ส่วนมุมและส่วนอื่นๆ ของอันตรวาสกเท่ากัน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหมือนตัดดอกบัวด้วยกรรไกร'. ในคำว่า 'ปิดบังสามมณฑล' นี้ เพราะเหตุที่ความถึงพร้อมแห่งมรรยาท (อิริยาบถ) ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมถึงความเลิศอย่างยิ่ง เหมือนความถึงพร้อมแห่งพระรูปฉะนั้น. เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงว่า ในเวลานั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงงดงามอย่างนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ด้วยเครื่องประดับทอง' เป็นต้น. ในคำนั้น ด้วยคำว่า 'ด้วยพุทธเวสอันหาผู้เสมอไม่ได้' เป็นต้น ท่านแสดงว่า ในเวลานั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่กรุงกบิลพัสดุ์ด้วยพระอาการปกติของพระองค์เอง เพื่อยังความเลื่อมใสให้เกิดแก่เทวดา มนุษย์ นาค ยักษ์ และคนธรรพ์เป็นต้น ที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เพราะไม่มีเหตุที่จะต้องปกปิดพุทธานุภาพ. ชื่อว่าพระพุทธรัศมีโดยปกติย่อมแผ่ไปในที่ประมาณ ๘๐ ศอกเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทรงถือเอาที่ ๘๐ ศอก'. พระพุทธรัศมีมี ๖ สี ด้วยอำนาจสีเขียว เหลือง แดง ขาว แสด และสีประภัสสร.

Sabbapāliphulloti mūlato paṭṭhāya yāva aggā phullo vikasito. Paṭipāṭiyā ṭhapitānantiādi parikappūpamā. Yathā taṃ…pe… alaṅkataṃ añño virocati, evaṃ virocittha, samatiṃsāya pāramitāhi abhisaṅkhatattā evaṃ virocitthāti vuttaṃ hoti. Pañcavīsatiyā nadīnanti gaṅgādīnaṃ candabhāgāpariyosānānaṃ pañcavīsatiyā mahānadīnaṃ. Sambhijjāti sambhedaṃ missībhāvaṃ patvā mukhadvāreti samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne.

คำว่า สัพพปาลิผุลโล หมายถึง บานสะพรั่งตั้งแต่โคนจนถึงยอด. คำว่า ปฏิปาฏิยา ฐปิตานันติ เป็นต้น เป็นอุปมาโดยการกำหนดขึ้น. อธิบายว่า สิ่งอื่นที่ประดับแล้วย่อมรุ่งเรืองฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงรุ่งเรืองฉันนั้น เพราะทรงถูกปรุงแต่งด้วยบารมี ๓๐ ทัศ. คำว่า ปัญจวีสติยา นทีนันติ หมายถึง แม่น้ำใหญ่ ๒๕ สาย มีแม่น้ำคงคาเป็นต้น และมีแม่น้ำจันทภาคาเป็นที่สุด. คำว่า สัมภิชชะ หมายถึง ถึงความรวมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. คำว่า มุขทวาร หมายถึง ในที่ที่ไหลลงสู่มหาสมุทร.

Devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ akkhīnīti cetaṃ parikappanavasena vuttaṃ. Sahassenāti padasahassena, bhāṇavārappamāṇena ganthenāti attho.

คำว่า 'ดวงตาของเทวดา มนุษย์ นาค สุบรรณ คนธรรพ์ และยักษ์เป็นต้น' นี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจการสมมติ. คำว่า สหัสเสนะ หมายถึง ด้วยพันบท หมายความว่า ด้วยคัมภีร์ที่มีประมาณเท่าหนึ่งภาณวาร.

Kampayanto vasundharanti attano guṇavisesehi pathavīkampaṃ uppādento, evaṃbhūtopi aheṭhayanto pāṇāni. Sabbadakkhiṇattā buddhānaṃ dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ uddharanto. Samaṃ samphusate bhūmiṃ suppatiṭṭhitapādatāya. Yadipi bhūmiṃ samaṃ phusati, rajasānupalippati sukhumattā chaviyā. Ninnaṭṭhānaṃ unnamatītiādi buddhānaṃ suppatiṭṭhitapādasaṅkhātassa mahāpurisalakkhaṇapaṭilābhassa nissandaphalaṃ. Nātidūre uddharatīti atidūre ṭhapetuṃ na uddharati. Naccāsanne ca nikkhipanti accāsanne ca ṭhāne anikkhipanto niyyāti. Hāsayanto sadevake loke tosayanto. Catūhi pādehi caratīti catucārī.

ยังแผ่นดินให้หวั่นไหว คือยังแผ่นดินไหวให้เกิดขึ้นด้วยคุณวิเศษของตน แม้เป็นเช่นนั้น ก็ไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย เพราะความเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาทั้งปวง จึงทรงยกพระบาทขวาขึ้นก่อน (ตามธรรมเนียม) ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมสัมผัสแผ่นดินเสมอกัน เพราะมีพระบาทตั้งมั่นดีแล้ว แม้สัมผัสแผ่นดินเสมอกัน ก็ไม่แปดเปื้อนด้วยธุลี เพราะพระฉวีละเอียดอ่อน ที่ต่ำย่อมสูงขึ้นเป็นต้นนี้ เป็นผลไหลออกแห่งการได้มาซึ่งมหาปุริสลักษณะที่เรียกว่ามีพระบาทตั้งมั่นดีแล้วของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่ทรงยกพระบาทห่างเกินไป คือไม่ทรงยกเพื่อจะวางในที่ไกลเกินไป และไม่ทรงวางพระบาทใกล้เกินไป คือไม่ทรงวางในที่ใกล้เกินไป ย่อมเสด็จไป ยังโลกพร้อมทั้งเทวดาให้ร่าเริง ให้ยินดี ย่อมเที่ยวไปด้วยพระบาททั้งสี่ นี้เรียกว่า จตุจารี

Buddhānubhāvassa pakāsanavasena gatattā vaṇṇakālo nāma kiresa. Sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā kathiyamāne dukkathitanti na vattabbaṃ. Kasmā? Aparimāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto, buddhaguṇasaṃvaṇṇanā jānantassa yathādhammasaṃvaṇṇanaṃyeva anupavisatīti.

กาลแห่งการพรรณนา (สรรเสริญ) นี้แล ชื่อว่ากาลแห่งการพรรณนา เพราะเป็นไปโดยการประกาศพุทธานุภาพ เมื่อพรรณนาถึงพระสรีรวรรณ หรือพระคุณวรรณ ไม่ควรกล่าวว่าเป็นการพรรณนาที่กล่าวไม่ดี เพราะเหตุไร? เพราะพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลาย มีวรรณะหาประมาณมิได้ การพรรณนาพระพุทธคุณของผู้รู้ ย่อมเข้าถึงการพรรณนาตามความเป็นจริงนั่นเอง

Dukūlacumbaṭakenāti [Pg.12] ganthitvā gahitadukūlavatthena, nāgavikkantacaraṇoti hatthināgasadisapadanikkhepo. Satapuññalakkhaṇoti anekasatapuññanimmitamahāpurisalakkhaṇo maṇiverocano yathāti ativiya virocamāno maṇi viya verocano nāma eko maṇivisesoti keci mahāsālovāti mahanto sālarukkho viya, koviḷārādimahārukkho viya vā padumo kokanado yathāti kokanadasaṅkhātaṃ mahāpadumaṃ viya, vikasamānapadumaṃ viya vā.

ด้วยผ้าทิพย์ที่ม้วนเป็นปม คือด้วยผ้าทิพย์ที่ผูกรัดไว้ มีการก้าวเดินอย่างพญานาค คือมีการย่างพระบาทเหมือนพญาช้าง มีลักษณะแห่งบุญร้อยอย่าง คือมีมหาปุริสลักษณะที่สร้างด้วยบุญหลายร้อยอย่าง เหมือนแก้วมณีเวโรจนะ คือเหมือนแก้วมณีที่รุ่งเรืองยิ่งนัก บางท่านกล่าวว่า เวโรจนะเป็นแก้วมณีชนิดหนึ่ง เหมือนต้นสาละใหญ่ คือเหมือนต้นสาละใหญ่ หรือเหมือนต้นกุ่มบกเป็นต้น เหมือนดอกบัวโกกนุท คือเหมือนดอกบัวหลวงที่เรียกว่าโกกนุท หรือเหมือนดอกบัวที่กำลังบาน

Ākāsagaṅgaṃ otārento viyātiādi tassā pakiṇṇakakathāya aññesaṃ dukkarabhāvadassanañceva suṇantānaṃ accantasukhāvahabhāvadassanañca pathavījaṃ ākaḍḍhento viyāti nāḷiyantaṃ yojetvā mahāpathaviyā heṭṭhimatale pappaṭakojaṃ uddhaṃmukhaṃ katvā ākaḍḍhento viya yojanikanti yojanappamāṇaṃ madhubhaṇḍanti madhupaṭalaṃ.

เหมือนยังแม่น้ำคงคาในอากาศให้ไหลลงมาเป็นต้น ในเรื่องเบ็ดเตล็ดนั้น เป็นการแสดงความยากลำบากของผู้อื่น และเป็นการแสดงความสุขอย่างยิ่งของผู้ฟัง เหมือนดึงโอชะแห่งแผ่นดินขึ้นมา คือเหมือนประกอบเครื่องจักรท่อแล้วดึงโอชะแห่งแผ่นดินที่อยู่ภายใต้พื้นดินใหญ่ขึ้นมาโดยทำปากท่อให้หงายขึ้น โยชนิกะ คือมีประมาณหนึ่งโยชน์ ภาชนะน้ำผึ้ง คือรังผึ้ง

Mahantanti uḷāraṃ. Sabbadānaṃ dinnameva hotīti sabbameva paccayajātaṃ āvāsadāyakena dinnameva hoti. Tathāhi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā paṭissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti. Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nisinnassa visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati patiṭṭhāti, vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti, bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭako vijjhati, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayo ceva corabhayañca uppajjati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nipannassa pana sabbe parissayā na honti, ajjhayantassa dhammapītisukhaṃ, kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhaṃ uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato, bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti, akkhīni phandanti, senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti, muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti, dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti, etasmimpi ca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ – ‘‘āvāsadānasmiṃ dinne sabbaṃ dānaṃ dinnameva hotī’’ti. Bhūmaṭṭhaka…pe… na sakkāti ayamattho mahāsudassanavatthunā (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo.

ใหญ่ คือโอฬาร ชื่อว่าได้ให้ทานทั้งหมดแล้ว คือปัจจัยทั้งปวงอันผู้ถวายอาวาสได้ถวายแล้วทั้งหมด ข้อนั้นเป็นจริงดังนี้ คือแม้ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตในสองสามหมู่บ้านแล้วไม่ได้อะไรเลยกลับมา เมื่อเข้าไปสู่อารามที่มีร่มและน้ำบริบูรณ์ อาบน้ำแล้วนอนพักในที่พักชั่วครู่หนึ่ง ลุกขึ้นนั่งแล้ว ย่อมเป็นเหมือนกำลังถูกนำมาใส่ในร่างกาย อนึ่ง เมื่อเที่ยวภายนอก ธาตุวรรณะในร่างกายย่อมเหน็ดเหนื่อยด้วยลมและแดด เมื่อเข้าไปสู่ที่พัก ปิดประตูแล้วนั่งอยู่ชั่วครู่หนึ่ง วิสภาคสันตติย่อมสงบลง สภาคสันตติย่อมตั้งมั่น ธาตุวรรณะย่อมเป็นเหมือนถูกนำมาใส่ อนึ่ง เมื่อเที่ยวภายนอก หนามย่อมตำเท้า ตอไม้กระทบ สัตว์เลื้อยคลานเป็นต้นย่อมเป็นภัย และโจรภัยย่อมเกิดขึ้น แต่เมื่อเข้าไปสู่ที่พัก ปิดประตูแล้วนอนลง ภัยทั้งปวงย่อมไม่มี เมื่อศึกษาธรรมย่อมเกิดธรรมปีติสุข เมื่อมนสิการกรรมฐานย่อมเกิดอุปสมสุข เพราะไม่มีความฟุ้งซ่านภายนอก อนึ่ง เมื่อเที่ยวภายนอก เหงื่อย่อมไหลออกจากร่างกาย ตาทั้งหลายย่อมกระพริบ เมื่อเข้าสู่เสนาสนะ เตียงและตั่งเป็นต้นย่อมไม่ปรากฏ แต่เมื่อนั่งอยู่ชั่วครู่หนึ่ง ประสาทตาย่อมเป็นเหมือนถูกนำมาใส่ ประตู หน้าต่าง เตียงและตั่งเป็นต้นย่อมปรากฏ อนึ่ง เมื่อเห็นผู้ที่อยู่ในอาวาสนี้ มนุษย์ทั้งหลายย่อมบำรุงด้วยปัจจัยสี่โดยเคารพ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เมื่อถวายอาวาสแล้ว ชื่อว่าได้ถวายทานทั้งหมดแล้ว” ภูมิฐกะ...เป...ไม่สามารถ คืออรรถนี้พึงแสดงด้วยเรื่องมหา สุทัสสนะ (ที. นิ. 2.241 เป็นต้น)

Sītanti [Pg.13] (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.295; saṃ. ni. ṭī. 2.4.243) ajjhattadhātukkhobhavasena vā bahiddhautuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ. Uṇhanti aggisantāpaṃ. Tassa pana davadāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo. Paṭihantīti paṭibāhati. Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ bādhanāni na honti, evaṃ karoti. Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti. Vāḷamigānīti sīhabyagghādivāḷamige. Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti. Sarīsapeti ye keci sarantā gacchante dīghajātike. Makaseti nidassanametaṃ, ḍaṃsādīnaṃ eteneva saṅgaho daṭṭhabbo. Sisireti sītakālavasena sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse. Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā.

หนาว คือความหนาวที่เกิดขึ้นโดยอาศัยความกำเริบของธาตุภายใน หรือโดยอาศัยความแปรปรวนของฤดูภายนอก ร้อน คือความร้อนจากไฟ อนึ่ง ความร้อนนั้น พึงเห็นว่าเกิดขึ้นในไฟป่าเป็นต้น ย่อมป้องกัน คือย่อมขัดขวาง ย่อมกระทำอย่างนี้ เพื่อไม่ให้เกิดความเบียดเบียนแก่กายและจิตโดยอาศัยทั้งสองอย่างนั้น เพราะว่าภิกษุผู้มีจิตฟุ้งซ่านในร่างกายที่ถูกความหนาวและความร้อนกระทบ ย่อมไม่สามารถตั้งใจบำเพ็ญเพียรโดยแยบคายได้ สัตว์ร้าย คือสัตว์ร้ายมีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น เพราะว่าเมื่อเข้าไปสู่เสนาสนะที่คุ้มครอง ปิดประตูแล้วนั่งลง ภัยเหล่านั้นย่อมไม่มี สัตว์เลื้อยคลาน คือสัตว์ทั้งหลายที่เลื้อยไปมา มีชาติยาว คำว่า แมลงวัน นี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนา พึงทราบว่ารวมเอาเหลือบเป็นต้นเข้าไว้ด้วยคำนี้แหละ หนาวจัด คือสัมผัสที่หนาวจัดที่เกิดขึ้นโดยอาศัยฤดูหนาว หรือโดยอาศัยฝนตกเจ็ดวันเป็นต้น ฝน คือฝนที่เกิดขึ้นเมื่อใดเมื่อนั้น ย่อมป้องกัน ดังนี้เป็นบทเชื่อม

Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ummūlabhañjanavasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca. Paṭihaññatīti paṭibāhīyati. Leṇatthanti nānārammaṇato cittaṃ nivattetvā paṭisallānārāmatthaṃ. Sukhatthanti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ. Jhāyitunti aṭṭhatiṃsārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanijjhāyituṃ. Vipassitunti aniccādito sabbasaṅkhāre sammasituṃ.

ลมและแดดที่น่ากลัว คือลมที่น่ากลัวซึ่งเป็นไปโดยการถอนรากถอนโคนต้นไม้และพุ่มไม้เป็นต้น มีประเภทต่าง ๆ เช่น มีฝุ่นและไม่มีฝุ่น และแดดที่น่ากลัวซึ่งเกิดขึ้นในฤดูร้อนที่ร้อนจัด ย่อมถูกป้องกัน คือย่อมถูกขัดขวาง เพื่อประโยชน์เป็นที่เร้น คือเพื่อประโยชน์แก่การหลีกเร้นอยู่โดยห้ามจิตจากอารมณ์ต่าง ๆ เพื่อประโยชน์แก่ความสุข คือเพื่อประโยชน์แก่การอยู่ผาสุกเพราะไม่มีภัยที่กล่าวมาแล้ว เพื่อจะเพ่งพินิจ คือเพื่อจะเพ่งพินิจจิตในอารมณ์ 38 อย่าง ณ ที่ใดที่หนึ่ง เพื่อจะเห็นแจ้ง คือเพื่อจะพิจารณาสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น

Vihāreti paṭissaye. Kārayeti kārāpeyya. Rammeti manorame nivāsasukhe. Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya. Te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti, evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā.

บทว่า Vihāraye ความว่า พึงให้อยู่ในที่พัก. บทว่า Kāraye ความว่า พึงให้สร้าง. บทว่า Ramaye ความว่า ในความสุขในการอยู่อันน่ารื่นรมย์. ส่วนคำว่า Vāsayettha bahussute ความว่า พึงให้สร้างวิหารแล้วพึงให้ภิกษุผู้เป็นพหูสูต ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม พักอยู่ในวิหารเหล่านั้น. เมื่อให้ท่านผู้เป็นพหูสูตเหล่านั้นพักอยู่ พึงถวายข้าว น้ำ ผ้า และเสนาสนะ โดยประการที่ความลำบากด้วยปัจจัยจะไม่พึงมีแก่ท่านผู้เป็นพหูสูตเหล่านั้น ในท่านผู้ตรง ผู้ถึงพร้อมด้วยอัธยาศัย ด้วยจิตที่เลื่อมใสยิ่งด้วยความเชื่อในผลของกรรมและคุณของพระรัตนตรัย.

Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakārataṃ dassetuṃ ‘‘te tassā’’ti gāthamāha. Tattha teti bahussutā tassāti upāsakassa. Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanudanaṃ dhammaṃ desenti. Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati.

บัดนี้ เพื่อแสดงอุปการะซึ่งกันและกันของคฤหัสถ์และบรรพชิต จึงตรัสคาถาว่า 'เต ตัสสา' (ท่านเหล่านั้นของผู้นั้น). ในคาถานั้น คำว่า เต คือพหูสูต คำว่า ตัสสา คือของอุบาสก. คำว่า ธัมมัง เทเสนติ คือแสดงธรรมอันเป็นเครื่องกำจัดทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง. คำว่า ยัง โส ธัมมัง อิทัญญายะ คือบุคคลนั้นรู้ซึ่งพระสัทธรรมใดในศาสนานี้ด้วยการปฏิบัติชอบ แล้วบรรลุอริยมรรคสูงสุด เป็นผู้ไม่มีอาสวะ ปรินิพพาน.

Pūjāsakkāravaseneva [Pg.14] paṭhamayāmo khepito, bhagavato desanāya appāvaseso majjhimayāmo gatoti pāḷiyaṃ ‘‘bahudeva ratti’’nti vuttanti āha ‘‘atirekataraṃ diyaḍḍhayāma’’nti. Sandassesīti ānisaṃsaṃ dassesi, āvāsadānapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ sutvā tato paraṃ, ‘‘mahārāja, itipi sīlaṃ, itipi samādhi, itipi paññā’’ti sīlādiguṇe tesaṃ sammā dassesi, hatthena gahetvā viya paccakkhato pakāsesi. Samādapesīti ‘‘evaṃ sīlaṃ samādātabbaṃ, sīle patiṭṭhitena evaṃ samādhi, evaṃ paññā bhāvetabbā’’ti yathā te sīlādiguṇe ādiyanti, tathā gaṇhāpesi. Samuttejesīti yathā samādinnaṃ sīlaṃ suvisuddhaṃ hoti, samathavipassanā ca bhāviyamānā yathā suṭṭhu visodhitā uparivisesāvahā honti, evaṃ cittaṃ samuttejesi nisāmanavasena vodāpesi. Sampahaṃsesīti yathānusiṭṭhaṃ ṭhitasīlādiguṇehi sampati laddhaguṇānisaṃsehi ceva upari laddhabbaphalavisesehi ca uparicittaṃ sammā pahaṃsesi, laddhassāsavasena suṭṭhu tosesi. Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo.

ปฐมยามผ่านไปแล้วด้วยการบูชาและสักการะเท่านั้น มัชฌิมยามผ่านไปโดยเหลือเวลาสำหรับพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเพียงเล็กน้อย ดังที่ตรัสไว้ในบาลีว่า 'ราตรีล่วงไปมากแล้ว' จึงกล่าวว่า 'เกินกว่าหนึ่งยามครึ่งไปอีก'. บทว่า สันทะเสสิ ความว่า ทรงแสดงอานิสงส์ คือหลังจากฟังธรรมกถาที่เกี่ยวกับการถวายอาวาสแล้ว หลังจากนั้นตรัสแสดงคุณมีศีลเป็นต้นแก่ท่านเหล่านั้นโดยชอบว่า 'มหาบพิตร นี้คือศีล นี้คือสมาธิ นี้คือปัญญา' ทรงประกาศให้ประจักษ์ราวกับจับต้องได้ด้วยพระหัตถ์. บทว่า สมาทเปสิ ความว่า ทรงให้รับไว้ คือทรงให้ท่านเหล่านั้นรับคุณมีศีลเป็นต้นว่า 'พึงสมาทานศีลอย่างนี้ ผู้ตั้งอยู่ในศีลแล้ว พึงเจริญสมาธิอย่างนี้ พึงเจริญปัญญาอย่างนี้'. บทว่า สมุตเตเชสิ ความว่า ทรงยังจิตให้รุ่งเรือง คือทรงยังจิตให้ผ่องใสด้วยอำนาจการกำหนด โดยที่ศีลที่สมาทานแล้วบริสุทธิ์ดี และสมถวิปัสสนาที่เจริญแล้วบริสุทธิ์ดี นำมาซึ่งคุณวิเศษเบื้องสูง. บทว่า สัมปะหังเสสิ ความว่า ทรงยังจิตเบื้องสูงให้ร่าเริงดี ด้วยคุณมีศีลเป็นต้นที่ตั้งมั่นตามที่ทรงสั่งสอน ด้วยอานิสงส์แห่งคุณที่ได้รับในปัจจุบัน และด้วยผลวิเศษที่พึงได้รับในเบื้องสูง ทรงยังจิตให้ยินดีอย่างยิ่งด้วยการได้รับความอุ่นใจ. พึงทราบอรรถแห่งบทเหล่านั้นอย่างนี้.

Samudāyavacanopi asītimahāthera-saddo tadekadesepi niruḷhoti āha ‘‘asītimahātheresu vijjamānesū’’ti. Ānandattheropi hi antogadho evāti. Sākiyamaṇḍaleti sākiyarājasamūhe.

แม้คำว่า อสีติมหาสาวก ก็ใช้เรียกแม้ในส่วนหนึ่งแห่งหมู่นั้น ดังที่กล่าวว่า 'เมื่อมีพระมหาสาวก ๘๐ รูป'. แม้พระอานนท์เถระก็รวมอยู่ในนั้น. คำว่า สาขิยะมัณฑเล คือในหมู่พระราชาศากยะ.

Paṭipadāya niyuttattā pāṭipado. Tenāha – ‘‘paṭipannako’’ti. Sikkhanasīlatādinā sekho, odhiso samitapāpatāya samaṇo. Sekho pāṭipado paṭipajjanapuggalādhiṭṭhānena paṭipadādesanaṃ niyamento paṭipadāya puggalaṃ niyameti nāmāti ‘‘paṭipadāya puggalaṃ niyametvā dassetī’’ti. Sekhappaṭipadā sāsane maṅgalapaṭipadā sammadeva asevitabbaparivajjanena sevitabbasamādānena ukkaṃsavatthūsu ca bhāvato asekhadhammapāripūriyā āvahattā ca vaḍḍhamānakapaṭipadā. Akilamantāva sallakkhessantīti idaṃ tadā tesaṃ asekhabhūmiadhigamāya ayogyatāya vuttaṃ. Akilamantāvāti iminā paṭisambhidāppattassapi anadhigatamaggasaññāpanā bhāriyāti dasseti. Osaṭāti anuppaviṭṭhā. Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitameva hoti tassa sīlakathābāhullato sesadvayepi eseva nayo. Tīhi piṭakehīti karaṇatthe karaṇavacanaṃ. Tena taṃtaṃpiṭakānaṃ tassā tassā sikkhāya sādhakatamabhāvaṃ dasseti.

ชื่อว่า ปาฏิปท เพราะประกอบด้วยปฏิปทา. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ผู้ปฏิบัติ'. ชื่อว่า เสขะ เพราะมีปกติศึกษาเป็นต้น, ชื่อว่า สมณะ เพราะระงับบาปได้ตามกำหนด. พระเสขะผู้ปฏิบัติ เมื่อกำหนดการแสดงปฏิปทาด้วยการอธิษฐานบุคคลผู้ปฏิบัติ ชื่อว่าย่อมกำหนดบุคคลด้วยปฏิปทา ดังที่กล่าวว่า 'กำหนดบุคคลด้วยปฏิปทาแล้วแสดง'. เสขปฏิปทาเป็นปฏิปทาอันเป็นมงคลในพระศาสนา เป็นปฏิปทาที่เจริญยิ่งขึ้น เพราะการเว้นสิ่งที่ไม่ควรเสพโดยชอบ การสมาทานสิ่งที่ควรเสพ และเพราะความมีอยู่ในวัตถุอันประเสริฐ และเพราะนำมาซึ่งความบริบูรณ์แห่งอเสขธรรม. คำว่า อักขิลมันตา วะ สัลลักเขสสันติ นี้กล่าวไว้ในขณะนั้นเพราะความไม่เหมาะสมในการบรรลุอเสขภูมิของท่านเหล่านั้น. คำว่า อักขิลมันตา วะ นี้แสดงว่า แม้ผู้บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว การทำให้รู้แจ้งมรรคที่ยังไม่ได้บรรลุก็เป็นของหนัก. คำว่า โอสฏา คือเข้าไปแล้ว. พระวินัยปิฎกทั้งหมดชื่อว่ากล่าวไว้แล้ว เพราะมีศีลกถาเป็นส่วนมาก แม้ในปิฎกสองที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ตีหิ ปิฏเกหิ เป็นเครื่องมือในอรรถแห่งเครื่องมือ. ด้วยเหตุนั้นจึงแสดงความเป็นเครื่องยังประโยชน์ให้สำเร็จอย่างยิ่งของปิฎกนั้นๆ ในสิกขาบทนั้นๆ.

Piṭṭhivāto [Pg.15] uppajjati upādinnakasarīrassa tathārūpattā saṅkhārānañca aniccatāya dukkhānubandhattā. Akāraṇaṃ vā etanti yenādhippāyena vuttaṃ, tameva adhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘pahotī’’tiādi vuttaṃ. Catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi sakyarājūnaṃ ajjhāsayavasena. Tathā hi vakkhati ‘‘satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññapetvā nipajjītī’’ti. Yadi evaṃ ‘‘piṭṭhi me āgilāyatī’’ti idaṃ kathanti āha ‘‘upādinnakasarīrañca nāmā’’tiādi.

ลมในเบื้องหลังย่อมเกิดขึ้น เพราะร่างกายที่กรรมยึดครองมีสภาพเช่นนั้น และเพราะสังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จึงมีความทุกข์ติดตามมา. หรือว่า 'นี้ไม่ใช่เหตุ' เพื่อเปิดเผยอัธยาศัยที่กล่าวไว้ด้วยความตั้งใจใด จึงกล่าวคำว่า ปะโหติ เป็นต้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะใช้สอยด้วยอิริยาบถทั้งสี่ ตามอัธยาศัยของพระราชาศากยะ. ดังจะตรัสต่อไปว่า 'แม้พระศาสดาก็ทรงหมายถึงสิ่งนั้น ทรงปูผ้าสังฆาฏิ ณ ที่นั้นแล้วทรงบรรทม'. ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า ปิฏฐิ เม อาคิลายติ นี้กล่าวอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ชื่อว่าร่างกายที่กรรมยึดครอง' เป็นต้น.

23. ‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena…pe… sampanno’’tiādīsu (vibha. 511) samannāgatattho sampanna-saddo, idha pana pāripūriatthoti dassetuṃ ‘‘paripuṇṇasīloti attho’’ti vuttaṃ. Yo pana sampannasīloyeva, so paripuṇṇasīlo. Parisuddhañhi sīlaṃ ‘‘paripuṇṇa’’nti vuccati, na sabalaṃ kammāsaṃ vā. Sundaradhammehīti sobhanadhammehi. Yasmiṃ santāne uppannā tassa sobhanabhāvato. Tehi sappurisabhāvasādhanato sappurisānaṃ dhammehi.

๒๓. ในคำว่า 'อิมินา ปาติโมกขะสังวะเรนะ...เป...สัมปันโน' เป็นต้น (วิภังค์ ๕๑๑) คำว่า สัมปันนะ มีอรรถว่า ประกอบพร้อม, แต่ในที่นี้มีอรรถว่า บริบูรณ์ ดังที่กล่าวว่า 'มีอรรถว่าผู้มีศีลบริบูรณ์'. ผู้ใดมีศีลสมบูรณ์แล้ว ผู้นั้นชื่อว่ามีศีลบริบูรณ์. ศีลที่บริสุทธิ์เท่านั้นชื่อว่า บริบูรณ์ ไม่ใช่ศีลที่ด่างหรือพร้อย. คำว่า สุนทะระธัมเมหิ คือด้วยธรรมอันดีงาม. เพราะเมื่อเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมทำให้สันดานนั้นดีงาม. ด้วยธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นเครื่องยังความเป็นสัตบุรุษให้สำเร็จ จึงชื่อว่าด้วยธรรมของสัตบุรุษ.

24. Iminā ettakena ṭhānenāti ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako’’ti ārabhitvā yāva ‘‘akasiralābhī’’ti padaṃ iminā ettakena uddesapadena mātikaṃ ṭhapetvā. Paṭipāṭiyāti uddesapaṭipāṭiyā. Evamāhāti ‘‘evaṃ kathañca, mahānāmā’’tiādinā idāni vuccamānena dassitākārena āha.

๒๔. คำว่า อิมินา เอตตะเกนะ ฐานเนนะ คือตั้งมาติกาไว้ด้วยบทแห่งอุทเทสนี้เพียงเท่านี้ โดยเริ่มตั้งแต่ 'อิทะ มหานามะ อะริยะสาวะโก' จนถึงบทว่า 'อะกะสิระลาภี'. คำว่า ปะฏิปาฏิยา คือด้วยลำดับแห่งอุทเทส. คำว่า เอวะมาหะ คือกล่าวด้วยอาการที่แสดงไว้ที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ โดยเริ่มตั้งแต่ 'เอวัง กะถัญจะ มหานามา' เป็นต้น.

25. Hirīyatīti lajjīyati pīḷīyati. Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā, tasmā ‘‘jigucchatīti attho’’ti vuttaṃ. Ottappatīti uttappati. Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ. Paggahitavīriyoti saṅkocaṃ anāpannavīriyo. Tenāha ‘‘anosakkitamānaso’’ti. Pahānatthāyāti samucchindanatthāya. Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma adhigamo evāti āha ‘‘paṭilābhatthāyā’’ti. Satinepakkenāti satiyā nepakkena tikkhavisadasūrabhāvena. Aṭṭhakathāyaṃ pana nepakkaṃ nāma paññāti adhippāyena ‘‘satiyā ca nipakabhāvena cā’’ti attho vutto, evaṃ sati añño niddiṭṭho nāma hoti. Satimāti ca imināva visesā sati gahitā, parato ‘‘cirakatampi [Pg.16] cirabhāsitampi saritā anussaritā’’ti satikiccameva niddiṭṭhaṃ, na paññākiccaṃ, tasmā satinepakkenāti satiyā nepakkabhāvenāti sakkā viññātuṃ. Teneva hi paccayavisesavasena aññadhammanirapekkho satiyā balavabhāvo. Tathā hi ñāṇavippayuttacittenapi ajjhayanasammasanāni sambhavanti.

๒๕. บทว่า หิริยติ ความว่า ย่อมละอาย ย่อมบีบคั้น (ใจ) เพราะหิริมีลักษณะรังเกียจบาป ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “หมายถึงรังเกียจ” บทว่า โอตตัปปติ ความว่า ย่อมสะดุ้งกลัว เพราะโอตตัปปะมีลักษณะสะดุ้งกลัวต่อบาป บทว่า ปัคคหิตวีริยะ คือ ผู้มีวิริยะอันประคองไว้แล้ว (ไม่หดหู่) เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “ผู้มีใจไม่ท้อถอย” บทว่า เพื่อละ คือ เพื่อตัดขาด การถึงพร้อมซึ่งกุศลธรรมทั้งหลาย ชื่อว่าการบรรลุ ฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “เพื่อการได้มา” บทว่า สติเนปกฺเกน คือ ด้วยความฉลาดแห่งสติ ด้วยความเป็นผู้เฉียบแหลม บริสุทธิ์ และกล้าหาญ ส่วนในอรรถกถา กล่าวว่า เนปกกะ คือ ปัญญา โดยอธิบายว่า “ด้วยสติและความเป็นผู้ฉลาด” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ชื่อว่ามีการระบุถึงธรรมอื่น (คือปัญญา) และด้วยบทว่า สติมา นี้ ก็ได้ถือเอาสติอย่างยิ่งไว้แล้ว ในภายหลังท่านก็ระบุถึงกิจของสติเท่านั้นว่า “ระลึกได้ ตามระลึกได้ซึ่งสิ่งที่ทำนานแล้วและพูดนานแล้ว” ไม่ใช่กิจของปัญญา ฉะนั้นจึงพึงทราบว่า สติเนปกฺเกน คือ ด้วยความเป็นผู้ฉลาดแห่งสติ เพราะเหตุนั้นแล ความเป็นผู้มีกำลังแห่งสติจึงเป็นอิสระจากธรรมอื่นโดยอาศัยปัจจัยพิเศษ ด้วยว่า การเล่าเรียนและการพิจารณา ย่อมมีได้แม้ด้วยจิตที่ปราศจากญาณ

Cetiyaṅgaṇavattādīti ādi-saddena bodhiyaṅgaṇavattādīni saṅgaṇhāti. Asītimahāvattapaṭipattipūraṇanti ettha asītivattapaṭipattipūraṇaṃ mahāvattapaṭipattipūraṇanti vattapaṭipattipūraṇa-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha mahāvattāni (vibha. mūlaṭī. 406) nāma vattakhandhake (cūḷava. 356 ādayo) vuttāni āgantukavattaṃ āvāsikaṃ gamikaṃ anumodanaṃ bhattaggaṃ piṇḍacārikaṃ āraññikaṃ senāsanaṃ jantāgharaṃ vaccakuṭi upajjhāyaṃ saddhivihārikaṃ ācariyaṃ antevāsikavattanti cuddasa. Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāle pārivāsikādikāle ca caritabbāni asīti khuddakavattāni sabbāsu avatthāsu na caritabbāni, tasmā mahāvattesu, aggahitāni. Tattha ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññapessāmī’’ti ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ…pe… na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 81) vuttāni pakabhatte caritabbavattāvasānāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ mūlāyapaṭikassanārahena mānattārahena mānattacārikena abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vattabba’’ntiādīni (cūḷava. 82) pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitabbāni pañcāti ekasattativattāni, ukkhepaniyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ – ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… nhāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti (cūḷava. 51) idaṃ abhivādanādīnaṃ asādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsitabbo’’tiādīni ca dasāti evametāni dvāsīti. Etesveva pana kānici tajjanīyakammādivattāni kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsīti, evaṃ appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā gaṇanupagaṃ na hotīti idha ‘‘asīti’’cceva vuttaṃ. Aññattha pana aṭṭhakathāpadese ‘‘dvāsīti khandhakavattānī’’ti vuccati.

บทว่า เจติยงฺคณวตฺตาทีติ ด้วยบทว่า อาทิ ย่อมสงเคราะห์เอาโพธิยงคณวัตรเป็นต้น ในบทว่า อสีติมหาวัตตปฏิปัตติปูรณัง นี้ พึงประกอบบทว่า วัตตปฏิปัตติปูรณัง เข้ากับบทว่า อสีติวัตตปฏิปัตติปูรณัง และบทว่า มหาวัตตปฏิปัตติปูรณัง โดยลำดับ ในบรรดาวัตรเหล่านั้น มหาวัตร (วิภังคมูลฎีกา 406) ที่กล่าวไว้ในวัตตขันธกะ (จุลวรรค 356 เป็นต้น) คือ อาคันตุกวัตร อาวาสิกวัตร คามิกวัตร อนุโมทนาวัตร ภัตตัคควัตร บิณฑจาริกวัตร อารัญญิกวัตร เสนาสนวัตร ชันตาฆรวัตร วัจจกุฏิวัดร อุปัชฌายวัตร สัทธิวิหาริกวัตร อาจริยวัตร อันเตวาสิกวัตร รวมเป็น 14 อย่าง ส่วนวัตรอื่นอีก 80 อย่าง คือ ขุททกวัตร ที่พึงประพฤติในบางคราว เช่น ในเวลาที่ถูกทำตัชชนียกรรมเป็นต้น และในเวลาอยู่ปริวาสเป็นต้น ไม่พึงประพฤติในทุกสถานการณ์ ฉะนั้นจึงไม่นับรวมในมหาวัตร ในบรรดาวัตรเหล่านั้น วัตรที่พึงประพฤติในภัตตาหารที่ปรุงแล้ว (หรือวัตรของภิกษุปกตัตตะ) ซึ่งกล่าวไว้ในจุลวรรค 81 โดยเริ่มว่า “เราจักบัญญัติวัตรของภิกษุผู้ปริวาส” จนถึง “ไม่พึงอุปสมบท... ไม่พึงเดินจงกรมบนพื้นดินเมื่อ (ภิกษุปกตัตตะ) เดินจงกรม” มี 66 อย่าง ถัดจากนั้น บทว่า “ภิกษุผู้ปริวาสไม่พึงอยู่ร่วมกับภิกษุผู้ปริวาสที่แก่กว่า ผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม ผู้ควรแก่มานัต ผู้ประพฤติมานัต ผู้ควรแก่อัพภาน ในอาวาสที่มีหลังคาเดียวกัน” เป็นต้น (จุลวรรค 82) ไม่ต่างจากวัตรที่พึงประพฤติในภิกษุปกตัตตะ จึงไม่นับแยกกัน แต่พึงนับรวมกันเป็นอย่างเดียวโดยอาศัยการประพฤติในบุคคลต่างกัน เช่น ภิกษุผู้ปริวาสที่แก่กว่าเป็นต้น มี 5 อย่าง รวมเป็น 71 อย่าง ในวัตรที่ทำอุกเขปนียกรรม มีการบัญญัติวัตรไว้ว่า “ภิกษุผู้ถูกลงกรรมไม่พึงรับการไหว้ การลุกรับ... การปรนนิบัติหลังในเวลาอาบน้ำของภิกษุปกตัตตะ” (จุลวรรค 51) การไม่รับการไหว้เป็นต้นนี้มี 1 อย่าง และ “ภิกษุผู้ถูกลงกรรมไม่พึงกำจัด (โจทก์) ด้วยสีลวิบัติ” เป็นต้น มี 10 อย่าง รวมเป็น 82 อย่าง ในบรรดาวัตรเหล่านี้ บางอย่างเป็นวัตรของตัชชนียกรรมเป็นต้น บางอย่างเป็นวัตรของปริวาสเป็นต้น ด้วยการนับรวมที่ไม่แยกกันจึงมี 82 อย่าง แต่การนับที่ขาดหรือเกินเพียงเล็กน้อยไม่ถือเป็นประมาณ จึงกล่าวในที่นี้ว่า “80” อย่าง ส่วนในอรรถกถาแห่งอื่น กล่าวว่า “ขันธกวัตร 82 อย่าง”

Sakkaccaṃ [Pg.17] uddisanaṃ sakkaccaṃ uddisāpananti paccekaṃ sakkaccaṃ-saddo yojetabbo. Uddisanaṃ uddesaggahaṇaṃ. Dhammosāraṇaṃ dhammassa uccāraṇaṃ. Dhammadesanā –

พึงประกอบบทว่า สกฺกจฺจํ เข้ากับบทว่า อุทฺทิสนํ และบทว่า อุทฺทิสาปนํ เป็น สกฺกจฺจํ อุทฺทิสนํ (การสวดอุเทศโดยเคารพ) และ สกฺกจฺจํ อุทฺทิสาปนํ (การให้สวดอุเทศโดยเคารพ) โดยลำดับ บทว่า อุทฺทิสนํ คือ การรับอุเทศ บทว่า ธมฺโมสารณํ คือ การเปล่งธรรม บทว่า ธมฺมเทสนา –

‘‘Ādimhi sīlaṃ deseyya, majjhe jhānaṃ vipassanaṃ;

Pariyosāne ca nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190;

saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.246) –

“ในเบื้องต้น พึงแสดงศีล ในท่ามกลาง พึงแสดงฌานและวิปัสสนา และในที่สุด พึงแสดงนิพพาน นี้เป็นระเบียบของนักเทศน์” (ที. นิ. อรรถกถา 1.190; สํ. นิ. อรรถกถา 3.4.246) –

Evaṃ kathitalakkhaṇā dhammakathā. Upagantvā nisinnassa yassa kassaci gahaṭṭhassa pabbajitassa vā taṅkhaṇānurūpā dhammī kathā upanisinnakathā. Bhattānumodanakathā anumodaniyā. Saritāti ettha na kevalaṃ cirakatacirabhāsitānaṃ saraṇamanussaraṇamattaṃ adhippetaṃ, atha kho tathāpavattarūpārūpadhammānaṃ pariggahamukhena pavattavipassanācāre satisambojjhaṅgasamuṭṭhāpananti dassetuṃ ‘‘tasmiṃ kāyena cirakate’’tiādi vuttaṃ. Sakimpi saraṇenāti ekavāraṃ saraṇena. Punappunaṃ saraṇenāti anu anu saraṇena. Satisambojjhaṅgampi vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vosaggapariṇāmiñca katvā saranto tattha tattha javanavāre saraṇajavanavāre parittajavanavasena anussaritāti veditabbā.

ธรรมีกถาที่มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ ธรรมีกถาที่เหมาะสมกับขณะนั้นๆ ของคฤหัสถ์หรือบรรพชิตผู้ใดผู้หนึ่งที่เข้าไปนั่งใกล้ ชื่อว่า อุปนิสินนกถา ภัตตานุโมทนกถา ชื่อว่า อนุโมทนียะ ในบทว่า สริตา นี้ ไม่ได้หมายถึงเพียงการระลึกและการตามระลึกถึงสิ่งที่ทำนานแล้วและพูดนานแล้วเท่านั้น แต่เพื่อแสดงว่าเป็นการตั้งสติสัมโพชฌงค์ขึ้นในวิปัสสนาจาระที่ดำเนินไปโดยการกำหนดรู้รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวบทว่า “เมื่อสิ่งนั้นอันกายทำนานแล้ว” เป็นต้น บทว่า สกิมฺปิ สรเณน คือ ด้วยการระลึกครั้งเดียว บทว่า ปุนปฺปุนํ สรเณน คือ ด้วยการระลึกซ้ำๆ พึงทราบว่า สติสัมโพชฌงค์นั้น เมื่อทำให้เป็นธรรมอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ และน้อมไปในการสละแล้วระลึกอยู่ ย่อมชื่อว่า สริตา และชื่อว่า อนสฺสริตา ด้วยอำนาจแห่งชวนะที่แล่นไปเพียงเล็กน้อยในชวนวาระแห่งการระลึกในที่นั้นๆ

Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha – ‘‘udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā’’ti. Missakanayenāyaṃ desanā āgatāti āha – ‘‘vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā’’ti. Tenāha ‘‘vipassanāpaññāya cevā’’tiādi. Vipassanāpaññāya nibbedhikapariyāyato. Sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato cā’’ti vuttaṃ. Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo. Sammāti yāthāvato. Akuppadhammatāya hi maggapaññā khepitakhepanāya na puna kiccaṃ atthīti upāyena ñāyena yā pavatti sā evāti āha – ‘‘hetunā nayenā’’ti.

ท่านกล่าวว่า ศัพท์ธาตุที่มีความหมายว่า "ไป" ย่อมมีความหมายว่า "รู้" คือสามารถแทงตลอดซึ่งความเกิดและความเสื่อมได้ ท่านกล่าวว่า พระธรรมเทศนานี้มาด้วยนัยแห่งการผสมผสาน คือด้วยอำนาจแห่งการข่มไว้และด้วยอำนาจแห่งการตัดขาด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยวิปัสสนาปัญญาด้วย" เป็นต้น ด้วยวิปัสสนาปัญญาโดยปริยายแห่งการแทงตลอด ก็วิปัสสนาปัญญานั้นเป็นไปเฉพาะส่วน เพื่อแสดงให้เป็นไปโดยไม่เฉพาะส่วน จึงกล่าวว่า "ด้วยการยังการได้มาซึ่งมรรคปัญญาให้เป็นไป" แม้ในความเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งทุกข์ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "สัมมา" คือตามความเป็นจริง เพราะมรรคปัญญามีธรรมอันไม่กำเริบ ย่อมไม่มีกิจที่จะต้องกำจัดอีก ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุด้วยนัย" คือความเป็นไปใดด้วยอุบายด้วยนัย ความเป็นไปนั้นนั่นเอง

26. Adhikaṃ ceto abhiceto, mahaggatacittaṃ, tassa pana adhikatā kāmacchandādipaṭipakkhavigamena visiṭṭhabhāvappatti, tannissitāni ābhicetasikāni. Tenāha ‘‘abhicittaṃ seṭṭhacittaṃ sitāna’’nti. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti imasmiṃyeva attabhāve phāsuvihārabhūtānaṃ. Tehi [Pg.18] pana samaṅgitakkhaṇe yasmā vivekajaṃ pītisukhaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ apītijaṃ satipārisuddhiñāṇasukhañca paṭilabhati vindati, tasmā āha – ‘‘appitappitakkhaṇe sukhapaṭilābhahetūna’’nti. Icchiticchitakkhaṇe samāpajjitāti iminā tesu jhānesu samāpajjanavasībhāvamāha, ‘‘nikāmalābhī’’ti pana vacanato āvajjanādhiṭṭhānā paccavekkhaṇavasiyo ca vuttā evāti veditabbā. Nidukkhalābhīti iminā tesaṃ jhānānaṃ sukhapaṭipadākhippābhiññataṃ dasseti, vipulalābhīti iminā paguṇataṃ tappamāṇadassitabhāvadīpanato. Tenāha ‘‘paguṇabhāvenā’’tiādi. Samāpajjituṃ sakkoti samāpajjanavasībhāvatāya sādhitattā. Samādhipāripanthikadhammeti vasībhāvassa paccanīkadhamme. Jhānādhigamassa pana paccanīkadhammā pageva vikkhambhitā, aññathā jhānādhigamo eva na siyā. Akilamanto vikkhambhetuṃ na sakkotīti kicchena vikkhambheti visodheti, kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandādīnaṃ aññesaṃ samādhipāripanthikānaṃ dūrasamussāraṇaṃ idha vikkhambhanaṃ visodhananti veditabbaṃ.

๒๖. จิตที่ยิ่ง คืออภิจิต ได้แก่ มหัคคตจิต ความยิ่งของจิตนั้น ย่อมสำเร็จความเป็นสภาพที่วิเศษด้วยการปราศจากปฏิปักษ์มีกามฉันทะเป็นต้น ธรรมทั้งหลายที่อาศัยจิตนั้น ชื่อว่าอาภิเจตสิก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อภิจิต คือจิตอันประเสริฐของท่านผู้ตั้งอยู่แล้ว" คำว่า "ผู้มีสุขวิหารในปัจจุบัน" คือผู้มีสุขวิหารในอัตภาพนี้เอง ก็ในขณะที่ประกอบด้วยฌานเหล่านั้น เพราะบุคคลย่อมได้ ย่อมเสวยปีติสุขที่เกิดจากวิเวก ปีติสุขที่เกิดจากสมาธิ และสุขที่เกิดจากญาณอันบริสุทธิ์แห่งสติที่ไม่มีปีติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นเหตุแห่งการได้สุขในขณะที่แนบแน่นแล้วๆ" ด้วยบทว่า "เข้าถึงได้ในขณะที่ปรารถนาแล้วๆ" นี้ ท่านกล่าวถึงความชำนาญในการเข้าถึงฌานเหล่านั้น แต่ด้วยคำว่า "เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา" พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงความชำนาญในการนึกถึง การอธิษฐาน และการพิจารณาด้วย ด้วยบทว่า "เป็นผู้ได้โดยไม่มีทุกข์" นี้ ท่านแสดงถึงความที่ฌานเหล่านั้นมีปฏิปทาเป็นสุขและรู้ได้เร็ว ด้วยบทว่า "เป็นผู้ได้โดยไพบูลย์" นี้ ท่านแสดงถึงความชำนาญ เพราะมีการแสดงถึงความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยประมาณนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นผู้ชำนาญ" เป็นต้น สามารถเข้าถึงได้ เพราะสำเร็จด้วยความชำนาญในการเข้าถึง คำว่า "ธรรมที่เป็นข้าศึกต่อสมาธิ" คือธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความชำนาญ ก็ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อการบรรลุฌานนั้น ถูกข่มไว้ก่อนแล้ว มิฉะนั้น การบรรลุฌานก็จักไม่มี ไม่สามารถข่มไว้ได้โดยไม่ลำบาก คือข่มไว้ได้ด้วยความลำบาก ชำระให้บริสุทธิ์ พึงทราบว่า การข่มไว้ในที่นี้ คือการชำระให้บริสุทธิ์ ได้แก่การกำจัดกามฉันทะเป็นต้น และธรรมที่เป็นข้าศึกต่อสมาธิอื่นๆ ให้ห่างไกลออกไป ด้วยการพิจารณาโทษของกามเป็นต้น

27. Vipassanāhitāya uparūparivisesāvahattā vaḍḍhamānāya pubbabhāgasīlādipaṭipadāya. Sā eva pubbabhāgapaṭipadā yathābhāvitatāya avassaṃ bhāvinaṃ visesaṃ pariggahitattā aṇḍaṃ viyāti aṇḍaṃ, kilesehi adūsitatāya apūti aṇḍaṃ etassāti apuccaṇḍo, vipassanaṃ ussukkāpetvā ṭhitapuggalo, tassa bhāvo apuccaṇḍatā. Vipassanādiñāṇappabhedāyāti pubbenivāsañāṇādiñāṇapabhedāya. Tatthāti cetokhilasutte (ma. ni. 1.185) ‘‘sa kho so, bhikkhave, evaṃ ussoḷhipannarasaṅgasamannāgato bhikkhu bhabbo abhinibbidāyā’’ti āgatattā ussoḷhipannarasehi aṅgehi samannāgatabhāvoti evaṃ yaṃ opammasaṃsandanaṃ āgataṃ, taṃ opammasaṃsandanaṃ idha imasmiṃ sekhasutte yojetvā veditabbanti sambandho.

๒๗. เพื่อประโยชน์แก่วิปัสสนา ด้วยปฏิปทามีศีลเป็นต้นอันเป็นส่วนเบื้องต้นที่เจริญขึ้น เพราะนำมาซึ่งคุณวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไป ปฏิปทาอันเป็นส่วนเบื้องต้นนั้นนั่นเอง เพราะมีการถือเอาคุณวิเศษที่จะต้องมีอย่างแน่นอนด้วยความเป็นผู้เจริญแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่า "อัณฑะ" (ไข่) เหมือนไข่ เพราะไม่ถูกกิเลสทำให้เสียไป จึงชื่อว่า "อปุจจัณฑะ" (ไข่ไม่เน่า) คือบุคคลผู้ตั้งมั่นแล้วด้วยการยังวิปัสสนาให้กระตือรือร้น ความเป็นของบุคคลนั้น ชื่อว่า "อปุจจัณฑตา" คำว่า "เพื่อความต่างแห่งญาณมีวิปัสสนาเป็นต้น" คือเพื่อความต่างแห่งญาณมีปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น ในที่นั้น เพราะมีการมาถึงในเจโตขีลสูตรว่า "ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๕ อันเป็นเครื่องกระตุ้นเตือนอย่างนี้แล ย่อมควรเพื่อความเบื่อหน่าย" เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า การเปรียบเทียบใดที่มาถึงอย่างนี้ คือความเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๕ อันเป็นเครื่องกระตุ้นเตือน การเปรียบเทียบนั้นพึงนำมาประกอบในเสขสูตรนี้ในที่นี้

28. Mahaggatādibhāvena heṭṭhimānaṃ jhānānaṃ anurūpampi attano visesena te uttaritvā atikkamitvāna ṭhitanti anuttaraṃ, tenāha – ‘‘paṭhamādijjhānehi asadisaṃ uttama’’nti. Dutiyādīsupi abhinibbhidāsu. Pubbenivāsañāṇaṃ uppajjamānaṃ yathā attano visayapaṭicchādakaṃ kilesandhakāraṃ vidhamantameva [Pg.19] uppajjati, evaṃ attano visaye kañci visesaṃ karontameva uppajjatīti āha – ‘‘pubbenivāsañāṇena paṭhamaṃ jāyatī’’ti, sesañāṇadvayepi eseva nayo.

๒๘. แม้จะคล้อยตามฌานเบื้องต่ำทั้งหลายด้วยความเป็นมหัคคตะเป็นต้น แต่ก็เป็นอนุตตระ คือตั้งอยู่ด้วยการก้าวล่วงฌานเหล่านั้นด้วยคุณวิเศษของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นเยี่ยม ไม่เหมือนกับปฐมฌานเป็นต้น" แม้ในอภินิพพิทาทั้งหลายมีทุติยอภินิพพิทาเป็นต้น ปุพเพนิวาสานุสสติญาณเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการกำจัดความมืดคือกิเลสอันเป็นเครื่องปกปิดอารมณ์ของตนออกไป ฉันใด ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการทำคุณวิเศษบางอย่างในอารมณ์ของตน ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้นก่อนด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ" แม้ในญาณสองที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน

29. Caraṇasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘caraṇaṃ nāma hotīti attho’’ti. Tenāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ agatapubbadisāgamane tesaṃ sādhakatamabhāvato.

๒๙. ท่านกล่าวว่า คำว่า "จารณะ" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งปฐมวิภัตติ คือมีความหมายว่า "ชื่อว่าจารณะ" คำว่า "เตนะ" (ด้วยเหตุนั้น) เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ เพราะความเป็นเครื่องยังทิศที่ยังไม่เคยไปให้สำเร็จ

Aṭṭha ñāṇānīti idha āgatāni ca anāgatāni ca ambaṭṭhasuttādīsu (dī. ni. 1.254 ādayo) āgatāni gahetvā vadati. Vinivijjhitvāti pubbenivāsapaṭicchādakādikilesatamaṃ bhinditvā padāletvā.

คำว่า "ญาณ ๘" นี้ ท่านกล่าวโดยถือเอาญาณที่มาแล้วในที่นี้และที่ยังไม่มาถึง ซึ่งมาแล้วในอัมพัฏฐสูตรเป็นต้น (ที. สี. ๑/๒๕๔ เป็นต้น) คำว่า "วินิวิชฌิตวา" คือทำลายความมืดคือกิเลสอันเป็นเครื่องปกปิดปุพเพนิวาสเป็นต้นให้แตกทำลายไป

30. Sanaṅkumārenāti sanantanakumārena. Tadeva hi tassa sanantanakumārataṃ dassetuṃ ‘‘cirakālato paṭṭhāyā’’ti vuttaṃ. So attabhāvoti yena attabhāvena manussapathe jhānaṃ nibbattesi, so kumārattabhāvo, tasmā brahmabhūtopi tādisena kumārattabhāvena carati.

๓๐. คำว่า "โดยพระสนังกุมาร" คือโดยพระสนันตกุมาร ก็เพื่อแสดงความเป็นพระสนันตกุมารของท่านนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "ตั้งแต่กาลนานมาแล้ว" คำว่า "อัตภาพนั้น" คืออัตภาพแห่งความเป็นกุมาร ซึ่งเป็นอัตภาพที่ท่านยังฌานให้เกิดขึ้นในทางแห่งมนุษย์ เพราะเหตุนั้น แม้เป็นพรหมแล้ว ก็ยังประพฤติด้วยอัตภาพแห่งความเป็นกุมารเช่นนั้น

Janitasmiṃ-saddo eva i-kārassa e-kāraṃ katvā ‘‘janetasmi’’nti vutto, janitasminti ca janasminti attho veditabbo. Janitasminti sāmaññaggahaṇepi yattha catuvaṇṇasamaññā, tattheva manussaloke. Khattiyo seṭṭhoti lokasamaññāpi manussalokeyeva, na devakāye brahmakāye vāti dassetuṃ ‘‘ye gottapaṭisārino’’ti vuttaṃ. Paṭisarantīti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti pati pati attano gottaṃ anusaranti paṭijānanti vāti attho.

คำว่า "ชนิตัสสมิง" นั่นเอง ทำอิการให้เป็นเอการแล้ว กล่าวว่า "ชเนตัสสมิง" พึงทราบว่ามีความหมายว่า "ชนิตัสสมิง" และ "ชนัสสมิง" แม้ในการถือเอาโดยทั่วไปในคำว่า "ชนิตัสสมิง" ก็คือในมนุษยโลกนั่นเอง ซึ่งมีการบัญญัติวรรณะ ๔ เพื่อแสดงว่า การบัญญัติในโลกว่า "กษัตริย์เป็นผู้ประเสริฐ" ก็มีอยู่ในมนุษยโลกเท่านั้น ไม่ใช่ในเทวโลกหรือพรหมโลก จึงกล่าวว่า "ผู้ระลึกถึงโคตร" คำว่า "ปฏิสรันติ" คือมีความหมายว่า "เราเป็นโคตมะ เราเป็นกัสสปะ" ดังนี้ ย่อมระลึกถึง ย่อมปฏิญาณโคตรของตนแต่ละคน

Ettāvatāti ‘‘sādhu sādhu ānandā’’ti ettakena sādhukāradānena. Jinabhāsitaṃ nāma jātantiādito paṭṭhāya yāva pariyosānā therabhāsitaṃ buddhabhāsitameva nāma jātaṃ. ‘‘Kimpanidaṃ suttaṃ satthudesanānuvidhānato jinabhāsitaṃ, udāhu sādhukāradānamattenā’’ti evarūpā codanā idha anokāsā therassa desanāya bhagavato desanānuvidhānahetukattā sādhukāradānassāti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

คำว่า ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คือ ด้วยการให้สาธุการเพียงเท่านี้ว่า 'สาธุ สาธุ อานันทะ'. คำว่า ชื่อว่าพระพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว คือ ตั้งแต่ต้นจนจบ คำที่พระเถระกล่าวแล้วนั่นเอง ชื่อว่าเป็นพระพุทธภาษิต. คำคัดค้านเห็นปานนี้ว่า 'ก็พระสูตรนี้เป็นพระพุทธภาษิตเพราะเป็นไปตามการแสดงของพระศาสดา หรือว่าเป็นพระพุทธภาษิตเพียงเพราะการให้สาธุการ' ย่อมไม่มีโอกาสในที่นี้ เพราะการแสดงของพระเถระเป็นเหตุให้เป็นไปตามการแสดงของพระผู้มีพระภาค และเพราะการให้สาธุการ. ส่วนข้อความใดในที่นี้ที่ยังมิได้จำแนกโดยอรรถ ข้อความนั้นก็พึงรู้ได้ง่ายทีเดียว.

Sekhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่เร้นลับในอรรถกถาเสขสูตร จบแล้ว.

4. Potaliyasuttavaṇṇanā

๔. การพรรณนาความแห่งโปตลิยสูตร

31. Aṅgā [Pg.20] nāma janapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhivasena aṅgātveva vuccatīti āha ‘‘aṅgāyeva so janapado’’ti. Mahiyā panassa uttarena yā āpoti mahiyā nadiyā yā āpo tassa janapadassa uttarena honti. Tāsaṃ avidūrattā so janapado uttarāpoti vuccati. Sā pana mahī katthaci katthaci bhijjitvā gatāti āha ‘‘kataramahiyā uttarena yā āpo’’ti. Tatthāti tassā mahiyā āgamanato paṭṭhāya ayaṃ āvibhāvakathā. Yasmā (a. ni. ṭī. 3.8.19) lokiyā jambudīpo himavā tattha patiṭṭhitasamuddadahapabbatanadiyoti etesu yaṃ yaṃ na manussagocaraṃ, tattha sayaṃ sammūḷhā aññepi sammohayanti, tattha tattha sammohavidhamanatthaṃ ‘‘ayaṃ kira jambudīpo’’tiādimāraddhaṃ. Dasasahassayojanaparimāṇo āyāmato ca vitthārato cāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Udakena ajjhotthaṭo tadupabhogisattānaṃ puññakkhayena.

๓๑. คำว่า อังคะ คือพระราชกุมารเจ้าของชนบท. แม้ชนบทหนึ่งก็เรียกว่าอังคะตามความนิยม (รูฬหี) เพราะเป็นที่อยู่อาศัยของพระราชกุมารเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ชนบทนั้นคืออังคะนั่นเอง'. ส่วนน้ำใดอยู่ทางทิศเหนือของแม่น้ำมหี น้ำนั้นย่อมอยู่ทางทิศเหนือของชนบทนั้น. เพราะความที่ชนบทนั้นอยู่ไม่ไกลจากน้ำเหล่านั้น จึงเรียกว่า อุตตราปะ. ก็แม่น้ำมหีนั้นไหลแยกไปในที่นั้นๆ ท่านจึงกล่าวว่า 'น้ำใดอยู่ทางทิศเหนือของแม่น้ำมหีไหน'. คำว่า ในที่นั้น นี้เป็นคำอธิบายเพื่อให้ปรากฏชัดตั้งแต่การมาของแม่น้ำมหีนั้น. เพราะว่า (อ.นิ.ฏี. 3.8.19) พวกชาวโลกย่อมหลงเองและทำผู้อื่นให้หลงในบรรดาชมพูทวีป ป่าหิมพานต์ ทะเลสาบ ภูเขา และแม่น้ำที่ตั้งอยู่ในที่นั้นๆ สิ่งใดที่ไม่ใช่ที่ไปของมนุษย์ (ไม่เป็นวิสัยของมนุษย์) เพื่อขจัดความหลงในที่นั้นๆ ท่านจึงเริ่มคำว่า 'ได้ยินว่า ชมพูทวีปนี้' เป็นต้น. มีประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์โดยส่วนยาวและส่วนกว้าง นี้คืออธิบาย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นั้น' เป็นต้น. ถูกน้ำท่วมทับเพราะความสิ้นไปแห่งบุญของสัตว์ผู้บริโภคน้ำนั้น.

Sundaradassanaṃ kūṭanti sudassanakūṭaṃ, yaṃ loke ‘‘hemakūṭa’’nti vuccati. Mūlagandho kāḷānusāriyādi. Sāragandho candanādi. Pheggugandho salalādi. Tacagandho lavaṅgādi. Papaṭikagandho kabitthādi. Rasagandho sajjādi, pattagandho tamālahiriverādi. Pupphagandho nāgakuṅkumādi. Phalagandho jātiphalādi. Gandhagandho sabbesaṃ gandhānaṃ gandho. Yassa hi rukkhassa sabbesampi mūlādīnaṃ gandho atthi, so idha gandho nāma. Tassa gandhassa gandho gandhagandho. Sabbāni puthulato paññāsayojanāni, āyāmato pana ubbedhato viya dviyojanasatānevāti vadanti.

ยอดเขาที่มีทัศนะงดงาม ชื่อว่า สุทัสสนกูฏ ซึ่งในโลกเรียกว่า 'เหมกูฏ'. กลิ่นรากไม้ เช่น กฤษณาเป็นต้น. กลิ่นแก่นไม้ เช่น จันทน์เป็นต้น. กลิ่นกระพี้ไม้ เช่น ไม้สนเป็นต้น. กลิ่นเปลือกไม้ เช่น อบเชยเป็นต้น. กลิ่นสะเก็ดไม้ เช่น มะตูมเป็นต้น. กลิ่นยางไม้ เช่น ยางสนเป็นต้น. กลิ่นใบไม้ เช่น ใบพิมเสนและหญ้าถอดปล้องเป็นต้น. กลิ่นดอกไม้ เช่น กรรณิการ์และหญ้าฝรั่นเป็นต้น. กลิ่นผลไม้ เช่น ลูกจันทน์เป็นต้น. กลิ่นของกลิ่น คือ กลิ่นของกลิ่นทั้งปวง. ด้วยว่า ต้นไม้ใดมีกลิ่นแห่งส่วนทั้งปวงมีรากเป็นต้น ต้นไม้นั้นชื่อว่า คันธะ ในที่นี้. กลิ่นของต้นคันธะนั้น ชื่อว่า คันธคันธะ. ทั้งหมดกว้าง ๕๐ โยชน์ ส่วนโดยยาวและโดยสูง ท่านกล่าวว่า ๒๐๐ โยชน์.

Manoharasilātalānīti otaraṇatthāya manuññasopānasilātalāni. Supaṭiyattānīti tadupabhogisattānaṃ sādhāraṇakammānubhāvena suṭṭhu paṭiyattāni suppavattitāni honti. Macchakacchapādayo udakaṃ malinaṃ karonti, tadabhāvato phalikasadisanimmaludakāni. Tiriyato dīghaṃ uggatakūṭanti ‘‘tiracchānapabbata’’nti āha.

คำว่า แผ่นหินที่น่ารื่นรมย์ คือ แผ่นหินบันไดที่น่ารื่นรมย์เพื่อการลงไป. คำว่า ที่จัดเตรียมไว้อย่างดี คือ ที่จัดเตรียมไว้อย่างดีและเป็นไปอย่างดีด้วยอานุภาพแห่งกรรมร่วมกันของสัตว์ผู้บริโภคในที่นั้น. ปลาและเต่าเป็นต้นย่อมทำให้น้ำขุ่นมัว เพราะไม่มีสัตว์เหล่านั้น น้ำจึงใสสะอาดเหมือนแก้วผลึก. ยอดเขาที่สูงยาวไปตามขวาง ท่านจึงเรียกว่า 'ภูเขาขวาง' (ติรัจฉานบรรพต).

Āpaṇāni [Pg.21] eva vohārassa mukhabhūtānīti āha ‘‘āpaṇamukhasahassānī’’ti. Vibhattānīti vavatthitāni aññamaññāsambhinnāni. Vasanaṭṭhānanti attano yathāphāsukaṃ vasitabbaṭṭhānaṃ. Āsati etthāti āsanaṃ, nisīditabbaṭṭhānāni.

ตลาดนั่นแหละเป็นประดุจปากทางแห่งการค้าขาย ท่านจึงกล่าวว่า 'ปากทางตลาดนับพัน'. คำว่า ที่แบ่งแยกแล้ว คือ ที่กำหนดไว้เป็นส่วนๆ ไม่ปะปนกัน. คำว่า ที่อยู่อาศัย คือ ที่ที่พึงอยู่ตามความสบายของตน. ชื่อว่า อาสนะ เพราะเป็นที่นั่ง คือ สถานที่สำหรับนั่ง.

Asāruppaṃ paṭicca uppajjanakassa chādanato channaṃ anucchavikaṃ, tadeva ajjhāsayasampattiṃ patirūpeti pakāsetīti patirūpaṃ. Tenāha ‘‘nappatirūpa’’nti. Kāraṇavevacanānīti ñāpakakāraṇavevacanāni. Ñāpakañhi kāraṇaṃ adhippetaṃ. Atthaṃ ākaroti pakāsetīti ākāro, tameva līnaṃ guḷhaṃ atthaṃ gametīti liṅgaṃ, so tena nimīyatīti nimittanti vuccati. Idāni tamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘dīghadasavattha…pe… nimittāti vuttā’’ti āha. Teti ākārādayo. Tathā hi pana metiādinā potaliyo gahapati ‘‘paribbājakaniyāmena ahaṃ jīvāmi, tasmā gahapati na homīti vadati. Ovadantoti anusāsanto. Upavadantoti paribhāsanto.

ชื่อว่า ฉันนะ (ปกปิด) เพราะปกปิดสิ่งที่เกิดขึ้นเพราะความไม่เหมาะสม ชื่อว่า อนุจฉวิกะ (เหมาะสม). สิ่งนั้นนั่นแหละย่อมส่องถึง (ปฏิรูปะ) ความถึงพร้อมแห่งอัธยาศัย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปฏิรูปะ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่สมควร' (นัปปฏิรูปัง). คำว่า คำไวพจน์ของเหตุ คือ คำไวพจน์ของเหตุที่เป็นเครื่องให้รู้ เพราะประสงค์เอาเหตุที่เป็นเครื่องให้รู้. สิ่งที่ทำอรรถให้ปรากฏ ชื่อว่า อาการ. สิ่งที่ทำให้เข้าถึงอรรถที่ลี้ลับซ่อนเร้นนั้น ชื่อว่า ลิงคะ. สิ่งที่ถูกกำหนดด้วยอาการและลิงคะนั้น ชื่อว่า นิมิต. บัดนี้ เพื่อจะเปิดเผยอรรถนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผ้ามีชายยาว...เป... ชื่อว่านิมิต'. คำว่า เต ได้แก่ อาการเป็นต้นเหล่านั้น. ก็โดยนัยนั้นแล คฤหบดีโปตลิยะกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าดำรงชีวิตด้วยระเบียบของบรรพชิต เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่เป็นคฤหบดี'. คำว่า ผู้โอวาท คือ ผู้สั่งสอน. คำว่า ผู้ตำหนิ คือ ผู้รุกราน (ด่าว่า).

32. Gedhabhūto lobhoti gijjhanasabhāvo lobho. Agijjhanalakkhaṇo na lobho, anindābhūtaṃ aghaṭṭananti nindāya paṭipakkhabhūtaṃ paresaṃ aghaṭṭanaṃ. Nindāghaṭṭanāti nindāvasena paresaṃ ghaṭṭanā akkosanā. Byavahāravohāropīti kayavikkayalakkhaṇo sabyohāropi dānaggahaṇaṃ vohāro. ‘‘Datto tisso’’ tiādinā voharaṇaṃ paññāpananti paññatti vohāro. Yathādhippetassa atthassa voharaṇaṃ kathanaṃ bodhananti vacanaṃ vohāro. Yāthāvato ayāthāvato ca voharati etenāti vohāro, cetanā. Ayamidhādhippetoti ayaṃ cetanālakkhaṇo vohāro idha imasmiṃ atthe adhippeto, so ca kho sāvajjova samucchedassa icchitattā. Idāni catubbidhassapi vohārassa idha sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā vā’’tiādi vuttaṃ. Gihīti cetanā natthīti ahaṃ gihīti cetanāpavatti natthi. Gihīti vacanaṃ natthīti gihīti attano paresañca vacanappavatti natthi. Gihīti paṇṇatti natthīti gihīti samaññā natthi. Gihīti byavahāro natthīti samudācāro natthi.

๓๒. คำว่า โลภะที่มีสภาพเป็นความอยากได้ คือ โลภะที่มีสภาวะตะกละ. อโลภะมีลักษณะไม่ตะกละ. การไม่กระทบกระทั่งที่ไม่เป็นไปเพื่อการตำหนิ คือ การไม่กระทบกระทั่งผู้อื่นซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อการตำหนิ. การกระทบกระทั่งด้วยการตำหนิ คือ การกระทบกระทั่งผู้อื่นด้วยอำนาจการตำหนิและการด่าว่า. แม้การซื้อขายที่มีการแลกเปลี่ยนเป็นลักษณะ ก็เป็นโวหาร (วโวหาร). การให้และการรับก็เป็นโวหาร. การเรียกขานว่า 'ทัตตะ ติสสะ' เป็นต้น เป็นบัญญัติโวหาร. การเรียกขาน การกล่าว การบอกให้รู้ซึ่งอรรถตามที่ประสงค์ เป็นวจนะโวหาร. บุคคลย่อมเรียกขานทั้งตามความเป็นจริงและไม่เป็นจริงด้วยสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงชื่อว่า โวหาร คือ เจตนา. โวหารที่มีเจตนาเป็นลักษณะนี้ เป็นที่ประสงค์ในอรรถนี้ และโวหารนั้นเป็นไปกับด้วยโทษ เพราะประสงค์จะตัดขาด. บัดนี้ เพื่อแสดงความบังเกิดขึ้นแห่งโวหารทั้ง ๔ ชนิดในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะเหตุใดเล่า' เป็นต้น. เจตนาว่า 'เราเป็นคฤหบดี' ไม่มี คือ ความเป็นไปแห่งเจตนาว่า 'เราเป็นคฤหบดี' ไม่มี. คำพูดว่า 'คฤหบดี' ไม่มี คือ ความเป็นไปแห่งคำพูดว่า 'คฤหบดี' ของตนและของผู้อื่นไม่มี. บัญญัติว่า 'คฤหบดี' ไม่มี คือ สมัญญาว่า 'คฤหบดี' ไม่มี. โวหารว่า 'คฤหบดี' ไม่มี คือ มารยาท (การประพฤติ) ไม่มี.

33. Pāṇātipātova saṃyojanaṃ. Kasmā? Bandhanabhāvena pavattanato nissarituṃ appadānato. Pāṇātipātassa atthitāya so puggalo [Pg.22] ‘‘pāṇātipātī’’ti vuccatīti āha – ‘‘pāṇātipātassa…pe… hotī’’ti. Yañhi yassa atthi, tena so apadissatīti. Bahutāyāti acakkhukādibhedena bahubhāvato. Pāṇātipātassa paṭipakkho apāṇātipāto. So pana atthato kāyadvāriko sīlasaṃvaroti āha ‘‘kāyikasīlasaṃvarenā’’ti. Attāpi maṃ upavadeyyātiādi pāṇātipāte ādīnavadassanaṃ. Ādīnavadassino hi tato oramaṇaṃ. Desanāvasenāti aññattha sutte abhidhamme ca dasasu saṃyojanesu pañcasu nīvaraṇesu desanāvasena apariyāpannampi saṃyojanantipi nīvaraṇantipi idha vuttaṃ. Kasmā? Tadatthasambhavato. Tenāha – ‘‘vaṭṭabandhanaṭṭhena hitappaṭicchādanaṭṭhena cā’’ti, pāṇātipāto hi apāṇātipātapaccayaṃ hitaṃ paṭicchādentova uppajjatīti. Eko avijjāsavoti idaṃ sahajātavasena vuttaṃ, upanissayavasena pana itaresampi āsavānaṃ yathārahaṃ sambhavo veditabbo. Pāṇātipātī hi puggalo ‘‘tappaccayaṃ atthaṃ karissāmī’’ti kāme pattheti. Diṭṭhiṃ gaṇhāti, bhavavisesaṃ paccāsīsati. Tattha uppannaṃ vihanati bādhatīti vighāto, dukkhaṃ, pariḷāhanaṃ anatthuppādavasena upatāpanaṃ pariḷāho, ayametesaṃ viseso. Sabbatthāti sabbesu vāresu. Iminā upāyenāti atidesena pana pariggahito attho parato āgamissatīti.

๓๓. ปาณาติบาตเท่านั้นเป็นสังโยชน์ เพราะเหตุไร? เพราะเป็นไปโดยภาวะแห่งเครื่องผูกพัน เพราะไม่ให้โอกาสเพื่อจะออกไป. บุคคลนั้นชื่อว่า 'ผู้ทำปาณาติบาต' เพราะมีปาณาติบาตอยู่ ดังที่กล่าวว่า 'ปาณาติบาต... เป็น' เพราะสิ่งใดมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมถูกเรียกขานด้วยสิ่งนั้น. คำว่า 'เพราะความมาก' คือเพราะความเป็นของมากโดยความต่างกันมีอาทิว่าไม่มีจักษุ. ปฏิปักษ์ของปาณาติบาตคืออปาณาติบาต. อปาณาติบาตนั้นโดยอรรถคือสีลสังวรทางกาย ดังที่กล่าวว่า 'ด้วยกายิกสีลสังวร.' การเห็นโทษในปาณาติบาตมีอาทิว่า 'แม้ตนก็พึงติเตียนเรา.' เพราะผู้เห็นโทษย่อมงดเว้นจากสิ่งนั้น. คำว่า 'โดยการแสดง' คือแม้สังโยชน์และนิวรณ์ที่ไม่ได้สงเคราะห์ไว้ในสังโยชน์ ๑๐ และนิวรณ์ ๕ ในพระสูตรและพระอภิธรรมที่อื่น ก็กล่าวไว้ในที่นี้โดยการแสดง. เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นไปได้แห่งอรรถนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยอรรถว่าผูกพันวัฏฏะ และด้วยอรรถว่าปิดบังประโยชน์' เพราะปาณาติบาตย่อมเกิดขึ้นโดยปิดบังประโยชน์อันเป็นปัจจัยแห่งอปาณาติบาต. คำว่า 'อวิชชาอาสวะอย่างเดียว' นี้กล่าวโดยความเป็นสหชาติ. ส่วนโดยความเป็นอุปนิสัย พึงทราบว่าอาสวะอื่น ๆ ก็เป็นไปได้ตามสมควร. เพราะบุคคลผู้ทำปาณาติบาตย่อมปรารถนากามว่า 'เราจักทำประโยชน์อันเป็นปัจจัยแห่งสิ่งนั้น.' ย่อมยึดถือทิฏฐิ ย่อมหวังภพพิเศษ. คำว่า 'วิฆาตะ' คือการกำจัด การเบียดเบียนสิ่งที่เกิดขึ้นในภพนั้น. คำว่า 'ทุกข์' คือความทุกข์. คำว่า 'ปริฬาหนะ' คือความเร่าร้อน. คำว่า 'อุปตาปนะ' คือความเดือดร้อนโดยการก่อให้เกิดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. คำว่า 'ปริฬาหะ' คือความเร่าร้อน. นี้คือความแตกต่างของคำเหล่านี้. คำว่า 'ในที่ทั้งปวง' คือในวาระทั้งปวง. คำว่า 'ด้วยอุบายนี้' คืออรรถที่สงเคราะห์ไว้โดยอติเทศจักมาในภายหลัง.

34-40. Imasmiṃ padeti etena sattasupi vāresu tathā āgataṃ padaṃ sāmaññato gahitaṃ. Tenāha ‘‘iminā’’tiādi. Rosanaṃ kāyikaṃ vācasikañcāti tappaṭipakkho arosopi tathā duvidhoti āha ‘‘kāyikavācasikasaṃvarenā’’ti. Yathā abhijjhā lobho, anabhijjhā alobho, evaṃ akodhūpāyāso abyāpādo, saṃvare sukhanti saṃvaroti daṭṭhabbo, anatilobho pana satisaṃvare, anatimāno ñāṇasaṃvare saṅgahaṃ gacchatīti daṭṭhabbaṃ. Imesu pana padesu evaṃ sabbavāresu yojanā kātabbāti sambandho.

๓๔-๔๐. ในบทนี้ คำที่มาอย่างนั้นในวาระทั้ง ๗ ก็ถูกถือเอาโดยทั่วไป. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยคำนี้' เป็นต้น. คำว่า 'การประทุษร้ายทางกายและทางวาจา' ดังที่กล่าวว่า 'ด้วยกายิกวาจาสิกสังวร' คือปฏิปักษ์ของการประทุษร้ายนั้นคือความไม่ประทุษร้ายก็มี ๒ อย่างเช่นกัน. เหมือนอภิชฌาคือโลภะ อนภิชฌาคืออโลภะ ฉันใด อโกธูปายาสะคืออพยาบาทก็ฉันนั้น. พึงเห็นว่า 'ความสุขในการสำรวม' คือสังวร. ส่วนความไม่โลภเกินไปพึงเห็นว่าสงเคราะห์เข้าในสติสังวร ความไม่มานะเกินไปสงเคราะห์เข้าในญาณสังวร. ความสัมพันธ์คือพึงประกอบความในบทเหล่านี้อย่างนี้ในวาระทั้งปวง.

Evaṃ āsavuppatti veditabbāti ettha vuttassapi ekajjhaṃ vuccamānattā ‘‘puna ayaṃ saṅkhepavinicchayo’’ti vuttaṃ. Asammohatthaṃ ārammaṇassa. Purimesu tāva catūsu vāresu viramituṃ na sakkomīti vattabbaṃ. ‘‘Attāpi maṃ upavadeyyā’’ti etassa padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘na sakkomī’’ti, ‘‘anuvijjāpi maṃ viññū garaheyyu’’nti etassa padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘na sakkotī’’ti [Pg.23] vattabbaṃ, iminā nayena pacchimesupi catūsu yathārahaṃ yojanā veditabbā. Atimāne bhavāsavaavijjāsavāti vuttaṃ mānena saha diṭṭhiyā anuppajjanato, atimāno pana kāmarāgenapi uppajjatevāti ‘‘atimāne kāmāsavaavijjāsavā’’ti vattabbaṃ siyā, svāyaṃ nayo vuttanayattā suviññeyyoti na dassito. Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ kathitaṃ ādito catūhi chaṭṭhena vāti pañcahi vārehi, sesehi tīhi pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa bhikkhuno paṭisaṅkhāpahānaṃ, sabbehipi pana bhikkhubhāve ṭhitassa gihivohārasamucchedo kathito. Tattha sabbattha vattaṃ ‘‘idañcidañca mayhaṃ kātuṃ nappatirūpa’’nti paṭisaṅkhānavasena akaraṇaṃ pajahanañca paṭisaṅkhāpahānaṃ.

คำว่า 'พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งอาสวะอย่างนี้' นี้กล่าวว่า 'นี้คือวินิจฉัยโดยย่ออีกครั้ง' เพราะกล่าวรวมกันแม้สิ่งที่กล่าวไว้ในที่นี้. เพื่อไม่ให้หลงผิดในอารมณ์. ในวาระ ๔ แรก พึงกล่าวว่า 'ไม่สามารถงดเว้นได้.' ในอรรถกถาของบทว่า 'แม้ตนก็พึงติเตียนเรา' พึงกล่าวว่า 'ไม่สามารถ' และในอรรถกถาของบทว่า 'แม้ผู้รู้ทั้งหลายเมื่อพิจารณาแล้วก็พึงติเตียนเรา' พึงกล่าวว่า 'ไม่สามารถ' ด้วยนัยนี้ พึงทราบการประกอบความในวาระ ๔ หลังตามสมควร. คำว่า 'ในอติมานะมีภวาสวะและอวิชชาอาสวะ' นี้กล่าวเพราะไม่เกิดขึ้นพร้อมกับมานะและทิฏฐิ. แต่อติมานะย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับกามราคะด้วย เพราะฉะนั้นพึงกล่าวว่า 'ในอติมานะมีกามอาสวะและอวิชชาอาสวะ' นัยนี้เป็นนัยที่กล่าวไว้แล้ว จึงเข้าใจได้ง่าย จึงไม่ได้แสดงไว้. ปาติโมกขสังวรศีลกล่าวไว้ด้วยวาระ ๕ คือด้วย ๔ แรก หรือด้วย ๖. ด้วย ๓ ที่เหลือคือปฏิสังขาปหานของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในปาติโมกขสังวรศีล. แต่ด้วยทั้งหมดกล่าวถึงการตัดขาดคำพูดของคฤหัสถ์สำหรับผู้ตั้งอยู่ในภาวะแห่งภิกษุ. ในที่นั้น การไม่ทำและการละเว้นโดยการพิจารณาว่า 'สิ่งนี้และสิ่งนั้นไม่สมควรแก่เราที่จะทำ' ที่กล่าวไว้ในที่ทั้งปวง คือปฏิสังขาปหาน.

Kāmādīnavakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยโทษของกาม

42. Upasumbheyyāti ettha upa-saddo samīpattho, sumbhanaṃ vikkhepanaṃ. Teneva tamenanti bhummatthe upayogavacananti āha – ‘‘tassa samīpe khipeyyā’’ti, tassa kukkurassa samīpe aṭṭhikaṅkalaṃ khipeyyāti attho. Nimmaṃsattā kaṅkalanti vuccatīti iminā vigatamaṃsāya aṭṭhikaṅkalikāya uraṭṭhimhi vā piṭṭhikaṇṭake vā sīsaṭṭhimhi vā kaṅkala-saddo niruḷhoti dasseti. Sunikkantanti nillikhitaṃ katvāva nibbisesaṃ likhitaṃ.

๔๒. ในคำว่า 'อุปสัมเภยยะ' นี้ คำว่า 'อุปะ' มีอรรถว่าใกล้ คำว่า 'สัมภนะ' คือการซัดไป. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'พึงซัดไปใกล้สิ่งนั้น' โดยเป็นคำที่ใช้ในอรรถภูมิ. อรรถว่า 'พึงซัดโครงกระดูกไปใกล้สุนัขตัวนั้น.' คำว่า 'กังกละ' นี้กล่าวเพราะไม่มีเนื้อ. ด้วยคำนี้แสดงว่าคำว่า 'กังกละ' ย่อมใช้ในความหมายว่าโครงกระดูกที่ไม่มีเนื้อ ไม่ว่าจะเป็นกระดูกอก กระดูกสันหลัง หรือกระดูกศีรษะ. คำว่า 'สุนิกกันตะ' คือขูดออกจนหมดสิ้น ขูดออกโดยไม่มีส่วนเหลือ.

Ekattupaṭṭhānassa ajjhupekkhanavasena pavattiyā ekattā. Tenāha ‘‘catutthajhānupekkhā’’ti. Yasmā panassa ārammaṇampi ekasabhāvameva, tasmā āha ‘‘sā hī’’tiādi. Lokāmisasaṅkhātāti apariññātavatthunā lokena āmasitabbato, loke vā āmisoti saṅkhaṃ gatāya vasena kāmaguṇānaṃ kāmabhāvo ca āmisabhāvo ca, so eva nippariyāyato āmisanti vattabbataṃ arahati. Kāmaguṇāmisāti kāmaguṇe chandarāgā. Gahaṇaṭṭhena bhusaṃ ādānaṭṭhena.

เพราะความเป็นอันเดียวกันแห่งการเป็นไปโดยการเพ่งเฉยต่อการปรากฏเป็นอันเดียวกัน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'อุเบกขาในจตุตถฌาน.' เพราะอารมณ์ของอุเบกขานั้นก็มีสภาพเป็นอันเดียวกัน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'อุเบกขานั้นแล' เป็นต้น. คำว่า 'ชื่อว่าโลกามิส' คือเพราะโลกที่ยังไม่รู้แจ้งอารมณ์พึงสัมผัสได้ หรือโดยความเป็นไปที่ชื่อว่าอามิสในโลก. ความเป็นกามและความเป็นอามิสของกามคุณนั้นเอง ย่อมควรกล่าวว่าเป็นอามิสโดยไม่เป็นปริยาย. คำว่า 'กามคุณามิส' คือฉันทราคะในกามคุณ. ด้วยอรรถว่ายึดถือ ด้วยอรรถว่าถือเอาอย่างแรงกล้า.

43. Ḍayanaṃ ākāsena gamananti āha ‘‘uppatitvā gaccheyyā’’ti. Gijjhādīnaṃ vāsipharasu na hotīti āha – ‘‘mukhatuṇḍakena ḍasantā taccheyyu’’nti. Vissajjeyyunti ettha ‘‘vissajjana’’nti ākaḍḍhanaṃ adhippetaṃ anekatthattā dhātūnaṃ, ākaḍḍhanañca anubandhitvā pātananti āha ‘‘maṃsapesiṃ nakhehi kaḍḍhitvā pāteyyu’’nti.

๔๓. คำว่า 'การบิน' คือการไปในอากาศ ดังที่กล่าวว่า 'พึงบินไป.' คำว่า 'นกแร้งเป็นต้นไม่มีขวานและสิ่ว' ดังที่กล่าวว่า 'พึงจิกและเฉือนด้วยจะงอยปาก.' ในคำว่า 'วิสสัชเชยยุง' นี้ คำว่า 'วิสสัชชนะ' มีความหมายว่าการดึง เพราะธาตุมีหลายอรรถ. การดึงแล้วทิ้งตามไป ดังที่กล่าวว่า 'พึงดึงชิ้นเนื้อด้วยเล็บแล้วทิ้งไป.'

47. Purisassa [Pg.24] ārohanayogyaṃ poriseyyaṃ.

๔๗. สิ่งที่สมควรแก่บุรุษจะขึ้นได้ ชื่อว่า 'ปุริเสยยะ' (สูงเท่าบุรุษ).

48. Sampannaṃ sundaraṃ phalamassāti sampannaphalaṃ. Phalūpapannanti phalehi upetanti āha ‘‘bahuphala’’nti.

๔๘. ผลที่สมบูรณ์และสวยงาม ชื่อว่า 'สัมปันนผล.' คำว่า 'ผลูปปันนะ' คือประกอบด้วยผล ดังที่กล่าวว่า 'มีผลมาก.'

50. Suvidūravidūreti ariyassa vinaye vohārasamucchedato suṭṭhu vidūrabhūte eva vidūre ahaṃ ṭhito. Kassaci nāma atthassapi ajānanato na ājānantīti anājānīyāti kattusādhanamassa dassento ajānanaketi ajānantabhojanasīsena tesaṃ dātabbapaccaye vadati. Sesaṃ suviññeyyameva.

๕๐. บทว่า สุวิทูรวิทูเร ความว่า เราตั้งอยู่ในที่ไกลแสนไกล คือในที่ไกลอย่างยิ่งนั่นเอง เพราะการตัดขาดซึ่งโวหารในวินัยของพระอริยะ. บทว่า อนาชานียา ความว่า เพราะไม่รู้แม้ซึ่งเนื้อความของใครๆ ชื่อว่าไม่รู้ เมื่อจะแสดงกัตตุสาธนะของบทนั้นว่า อชานนกะ (ผู้ไม่รู้) จึงกล่าวถึงปัจจัยที่ควรให้แก่คนเหล่านั้นด้วยหัวข้อว่าโภชนะของผู้ไม่รู้. ที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทั้งนั้น.

Potaliyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในอรรถกถาโปตลิยสูตร จบแล้ว.

5. Jīvakasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาชีวกสูตร

51. Kumārena bhato posāpitoti kumārabhato, kumārabhato eva komārabhacco yathā ‘‘bhisakkameva bhesajja’’nti.

๕๑. บทว่า กุมารภโต ความว่า อันพระกุมารทรงเลี้ยงแล้ว คือทรงให้บำรุงแล้ว. คำว่า กุมารภตะ นั่นเอง คือ โกมารภัจจ์ เหมือนอย่างคำว่า 'เภสัชชะ (การเยียวยา) ก็คือภิสักกะ (แพทย์) นั่นเอง'.

Ārabhantīti ettha ārabha-saddo kāmaṃ kāmāyūhanayaññuṭṭhāpanaāpattiāpajjanaviññāpanādīsupi āgato, idha pana hiṃsane icchitabboti āha – ‘‘ārabhantīti ghātentī’’ti. Uddisitvā katanti (a. ni. ṭī. 3.8.12; sārattha. ṭī. mahāvagga 3.294) attānaṃ uddisitvā māraṇavasena kataṃ nibbattitaṃ. Paṭiccakammanti ettha kamma-saddo kammasādhano atītakālikoti āha – ‘‘attānaṃ paṭicca kata’’nti. Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘paṭicca kammaṃ phusatī’’tiādīsu (jā. 1.4.75) viya. Nimittakammassāti nimittabhāvena laddhabbakammassa, na karaṇakārāpanavasena. Paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā ‘‘buddhaṃ etassa atthīti buddho’’ti. Tesanti nigaṇṭhānaṃ. Aññepi brāhmaṇādayo taṃladdhikā attheva.

ในบทว่า อารภันติ นี้ คำว่า อารภะ แม้จะปรากฏในความหมายว่า ความใคร่, การพยายาม, การยกขึ้น, การต้องอาบัติ, การยังอาบัติให้ถึง และการบอกให้รู้ เป็นต้น ก็ตาม แต่ในที่นี้พึงประสงค์ในความหมายว่า การเบียดเบียน ท่านจึงกล่าวว่า 'อารภันติ คือ ฆ่า'. บทว่า อุททิสิตวา กตัง (อ.นิ.ฏีกา 3.8.12; สารัตถ.ฏีกา มหาวรรค 3.294) คือ ทำแล้ว คือให้บังเกิดแล้ว ด้วยอำนาจการฆ่าโดยเจาะจงตน. ในบทว่า ปฏิจจกัมมัง นี้ คำว่า กัมมะ เป็นกัมมสาธนะ เป็นอดีตกาล ท่านจึงกล่าวว่า 'ทำแล้วอาศัยตน'. คำนี้เป็นชื่อของนิมิตกรรม เหมือนในคำว่า 'ปฏิจจกัมมัง ผุสติ' เป็นต้น (ชา. 1.4.75). บทว่า นิมิตตกัมมัสสะ คือ กรรมที่พึงได้ด้วยความเป็นนิมิต ไม่ใช่ด้วยอำนาจการทำหรือการใช้ให้ทำ. เนื้อที่มีปฏิจจกรรมนี้อยู่ ชื่อว่า ปฏิจจกรรม เหมือนคำว่า 'ความรู้ (พุทธะ) ของผู้นี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ผู้นี้ชื่อว่า พุทธะ'. บทว่า เตสัง คือ ของพวกนิครนถ์. แม้พราหมณ์เป็นต้นเหล่าอื่นที่มีลัทธิเช่นนั้นก็มีอยู่จริง.

Kāraṇanti ettha yutti adhippetā, sā eva ca dhammato anapetattā ‘‘dhammo’’ti vuttāti āha – ‘‘kāraṇaṃ nāma tikoṭiparisuddhamacchamaṃsaparibhogo’’ti. Anukāraṇaṃ nāma mahājanassa tathā byākaraṇaṃ yuttiyā dhammassa anurūpabhāvato maṃsaṃ paribhuñjitabbanti anuññātaṃ tatheva kathananti katvā. Tanti ‘‘jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjatī’’ti evaṃ vuttaṃ paribhuñjanaṃ neva kāraṇaṃ hoti [Pg.25] sabbena sabbaṃ abhāvato sati ca ayuttiyaṃ adhammoti katvā. Tathā byākaraṇanti ‘‘jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjatī’’ti kathanaṃ yuttiyā dhammassa ananurūpabhāvato na anukāraṇaṃ hoti. Parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvāti pare titthiyā ‘jāna’ntiādinā dhammaṃ kathenti vadanti, tena kāraṇabhūtena sakāraṇo hutvā. Tehi tathā vattabbo eva hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā ‘‘maṃsaṃ paribhuñjitabba’’nti pavattā tumhākaṃ kathā vā parato parehi tathā pavattitā tassā anukathā vā. Viññūhi garahitabbakāraṇanti titthiyā tāva tiṭṭhantu, tato aññehi paṇḍitehi garahitabbakāraṇaṃ. Koci na āgacchatīti garahitabbataṃ na āpajjatīti attho. Abhibhavitvā ācikkhantīti abhibhuyya madditvā kathenti, abhibhūtena akkosantīti attho.

ในบทว่า การณัง นี้ ประสงค์เอาความสมเหตุสมผล และความสมเหตุสมผลนั้นนั่นแหละ เพราะไม่ปราศจากธรรม ท่านจึงเรียกว่า 'ธรรม' จึงกล่าวว่า 'การณัง ได้แก่ การบริโภคปลาและเนื้อที่บริสุทธิ์โดยส่วนสาม'. ชื่อว่า อนุการณัง คือ การพยากรณ์แก่ชนหมู่มากอย่างนั้น เพราะความที่เนื้อเป็นของควรบริโภคตามความเหมาะสมแก่ธรรมที่สมเหตุสมผล จึงเป็นการกล่าวตามที่ทรงอนุญาตไว้อย่างนั้นนั่นเอง. บทว่า ตัง คือ การบริโภคที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'รู้อยู่ ย่อมบริโภคเนื้อที่เขาเจาะจงทำ' ย่อมไม่เป็นเหตุ (ที่สมควร) เลย เพราะไม่มีโดยประการทั้งปวง และเมื่อไม่มีความสมเหตุสมผล ก็จัดว่าเป็นอธรรม. บทว่า ตถา พยากรณัง คือ การกล่าวว่า 'รู้อยู่ ย่อมบริโภคเนื้อที่เขาเจาะจงทำ' ย่อมไม่เป็นอนุการณะ เพราะไม่เหมาะสมแก่ธรรมที่สมเหตุสมผล. บทว่า ปเรหิ วุตตกากาเรนะ สการโณ หุตวา คือ พวกเดียรถีย์เหล่าอื่นกล่าวธรรมคือพูดด้วยคำว่า 'รู้อยู่' เป็นต้น เป็นผู้มีเหตุด้วยเหตุนั้นที่เป็นตัวการ. เป็นผู้ที่พึงถูกพวกเขากล่าวอย่างนั้นนั่นแหละ คือ วาทะหรืออนุวาทะของพวกท่าน หรือคำพูดของพวกท่านที่ดำเนินไปว่า 'เนื้อควรบริโภค' หรือคำพูดที่ผู้อื่นดำเนินไปตามคำพูดนั้นในภายหลัง. บทว่า วิญญูหิ คารหิตัพพการณัง ความว่า ยกพวกเดียรถีย์ไว้ก่อน เป็นเหตุที่วิญญูชนคือบัณฑิตเหล่าอื่นพึงติเตียน. บทว่า โกจิ น อาคัจฉติ ความว่า ย่อมไม่ถึงความเป็นของที่พึงติเตียน. บทว่า อภิภวิตวา อาจิกขันติ คือ กล่าวข่มขี่บีบคั้น อธิบายว่า ด่าด้วยคำข่มขี่.

52. Kāraṇehīti paribhogacittassa avisuddhatāhetūhi. Bhikkhū uddissakataṃ diṭṭhaṃ. Tādisamaṃsañhi paribhogānārahattā cittaavisuddhiyā kāraṇaṃ cittasaṃkilesāvahato. Idāni diṭṭhasutaparisaṅkitāni sarūpato dassetuṃ ‘‘diṭṭhādīsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha tadubhayavimuttaparisaṅkitanti ‘‘diṭṭhaṃ suta’’nti imaṃ ubhayaṃ anissāya – ‘‘kiṃ nu kho imaṃ bhikkhuṃ uddissa vadhitvā sampādita’’nti kevalameva parisaṅkitaṃ. Sabbasaṅgāhakoti sabbesaṃ tiṇṇaṃ parisaṅkitānaṃ saṅgaṇhanako.

๕๒. บทว่า การเณหิ คือ ด้วยเหตุทั้งหลายแห่งความไม่บริสุทธิ์ของจิตที่บริโภค. เนื้อที่เห็นว่าเขาทำเจาะจงภิกษุทั้งหลาย. เพราะเนื้อเช่นนั้นไม่ควรบริโภค จึงเป็นเหตุแห่งความไม่บริสุทธิ์ของจิต เพราะนำความเศร้าหมองมาสู่จิต. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อที่เห็น ที่ได้ยิน และที่รังเกียจโดยสภาวะ จึงกล่าวคำว่า 'ในเนื้อที่เห็นเป็นต้น' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตทุภยวิมุตตปริสังกิตัง คือ เนื้อที่รังเกียจโดยพ้นจากเหตุทั้งสองนั้น คือ ไม่ได้อาศัยเหตุที่เห็นและที่ได้ยินทั้งสองนี้ แต่รังเกียจไปเองว่า 'เขาฆ่าสัตว์ทำเนื้อนี้ถวายเจาะจงภิกษุนี้หรือหนอ'. บทว่า สัพพสังคาหโก คือ เป็นบทที่รวบรวมเนื้อที่รังเกียจทั้ง 3 อย่างไว้ทั้งหมด.

Maṅgalādīnanti ādi-saddena āhunapāhunādikaṃ saṅgaṇhāti. Nibbematikā hontīti sabbena sabbaṃ parisaṅkitābhāvamāha. Itaresanti ajānantānaṃ vaṭṭati, jānato evettha āpatti hoti. Teyevāti ye uddissa kataṃ, teyeva.

บทว่า มังคลาทีนัง คือ ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์เอาอาหุนะและปาหุนะเป็นต้น. บทว่า นิพเพมติกา โหนติ คือ กล่าวถึงความไม่มีความรังเกียจสงสัยโดยประการทั้งปวง. บทว่า อิตเรสัง คือ ย่อมควรแก่ภิกษุเหล่าอื่นที่ไม่รู้, ในเรื่องนี้อาบัติย่อมมีแก่ผู้รู้เท่านั้น. บทว่า เตเยวะ คือ ภิกษุเหล่าใดที่เขาเจาะจงทำเพื่อ ภิกษุเหล่านั้นนั่นแหละ.

Uddissakatamaṃsaparibhogato akappiyamaṃsaparibhogassa visesaṃ dassetuṃ ‘‘akappiyamaṃsaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Purimasmiṃ sacittakā āpatti, itarasmiṃ acittakā. Tenāha – ‘‘akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuttassapi āpattiyevā’’ti. Paribhoganti paribhuñjitabbanti vadāmīti attho.

เพื่อแสดงความต่างกันของการบริโภคเนื้อที่ไม่ควร (อกัปปิยมังสะ) กับการบริโภคเนื้อที่เขาเจาะจงทำ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ส่วนเนื้อที่ไม่ควร' เป็นต้น. ในกรณีแรก (เนื้อเจาะจง) เป็นสจิตตกอาบัติ (มีเจตนาจึงเป็นอาบัติ), ในกรณีหลัง (เนื้อต้องห้าม) เป็นอจิตตกอาบัติ (ไม่มีเจตนาก็เป็นอาบัติ). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้บริโภคเนื้อที่ไม่ควรโดยไม่รู้ ก็เป็นอาบัติเหมือนกัน'. บทว่า ปริโภคัง ความว่า เรากล่าวว่า 'พึงบริโภค' ดังนี้.

53. Tādisassāti tikoṭiparisuddhassa macchamaṃsassa paribhoge. Mettāvihārinopīti api-saddena amettāvihārinopi. Mettāvihārino paribhoge sikhāppattā anavajjatāti dassetuṃ ‘‘idha, jīvaka, bhikkhū’’tiādi [Pg.26] vuttaṃ. Aniyametvāti avisesetvā sāmaññato. Yasmā bhagavatā – ‘‘yato kho, vaccha, bhikkhuno taṇhā pahīnā hotī’’tiādinā mahāvacchagottasutte (ma. ni. 2.194) attā aniyametvā vutto. Tathā hi vacchagotto – ‘‘tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo, atthi pana bhoto gotamassa ekabhikkhupi sāvako āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti āha, ‘‘idha, bhāradvāja, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharatī’’tiādinā caṅkīsutte (ma. ni. 2.430) attā aniyametvā vutto. Tathā hi tattha parato – ‘‘yaṃ kho pana ayamāyasmā dhammaṃ deseti, gambhīro so dhammo duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo, na so dhammo sudesanīyo luddenā’’tiādinā desanā āgatā, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavatā hi mahāvacchagottasutte, caṅkīsutte imasmiṃ sutteti tīsu ṭhānesu attānaṃyeva sandhāya desanā katā’’ti. Maṃsūpasecanova adhippeto macchamaṃsasahitassa āhārassa paribhogabhāvato macchamaṃsassa ca idha adhippetattā.

๕๓. คำว่า "เช่นนั้น" (Tādisassa) หมายถึง ในการบริโภคเนื้อปลาที่บริสุทธิ์โดยส่วนสาม. คำว่า "แม้ผู้มีเมตตาธรรมอยู่" (Mettāvihārinopīti) ด้วยศัพท์ว่า "แม้" (api) หมายถึง แม้ผู้ที่ไม่ได้มีเมตตาธรรมอยู่ด้วย. เพื่อแสดงว่าการบริโภคของผู้มีเมตตาธรรมอยู่นั้น เป็นความไม่มีโทษอย่างยิ่ง (ถึงที่สุด) จึงตรัสคำว่า "ดูกรชีวก ภิกษุในธรรมวินัยนี้" เป็นต้น. คำว่า "ไม่กำหนด" (Aniyametvā) หมายถึง ไม่เจาะจง คือโดยทั่วไป. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงพระองค์เองโดยไม่กำหนดไว้ในมหาวัจฉโคตตสูตร (ม.นิ. 2.194) ด้วยคำว่า "ดูกรวัจฉะ เมื่อใดตัณหาของภิกษุละได้แล้ว" เป็นต้น. จริงอย่างนั้น วัจฉโคตรกล่าวว่า "ท่านพระโคดมจงยกไว้ก่อน ก็สาวกของท่านพระโคดมแม้เพียงรูปเดียวที่มีอยู่ เป็นผู้สิ้นอาสวะ...เป... เข้าถึงอยู่หรือ?" และในจังกีสูตร (ม.นิ. 2.430) ก็ตรัสถึงพระองค์เองโดยไม่กำหนดไว้ด้วยคำว่า "ดูกรภารทวาชะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อาศัยหมู่บ้านหรือนิคมแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่" เป็นต้น. เพราะว่าในสูตรนั้น มีพระดำรัสในตอนต่อมาว่า "ธรรมที่ท่านผู้มีอายุนี้แสดง เป็นธรรมลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่เป็นวิสัยแห่งความตรึก ละเอียด บัณฑิตพึงรู้ ธรรมนั้นไม่ใช่ธรรมที่คนหยาบช้าจะแสดงได้ง่าย" เป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมโดยหมายถึงพระองค์เองใน 3 แห่ง คือ ในมหาวัจฉโคตตสูตร ในจังกีสูตร และในสูตรนี้" คำว่า "มีเนื้อเป็นกับข้าว" (Maṃsūpasecano) เท่านั้นที่ประสงค์เอา เพราะภาวะที่เป็นการบริโภคอาหารที่มีเนื้อปลาประกอบ และเพราะในที่นี้ประสงค์เอาเนื้อปลา.

Agathito appaṭibaddho. Taṇhāmucchanāyāti taṇhāyanavasena mucchāpattiyā. Anajjhopanno taṇhāya abhibhavitvā na ajjhotthaṭo, gilitvā pariniṭṭhapetvā na saṇṭhitoti attho. Tenāha – ‘‘sabbaṃ ālumpitvā’’tiādi. Idha ādīnavo āhārassa paṭikūlabhāvoti āha ‘‘ekarattivāsenā’’tiādi. Ayamattho āhāraparibhogoti atthasaṃyojanaparicchedikā ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (dī. ni. 3.182; ma. ni. 1.23; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 4.120) pavattā āhārapaṭibaddhachandarāganissaraṇabhūtā paññā assa atthīti nissaraṇapañño. Idamatthanti etamatthāya. Evaṃ santeti ‘‘brahmāti ca mettāvihārino samaññā’’ti avatvā ye dhammā mettāvihārassa paṭipakkhabhūtā, tattha sāvasesaṃ pahāsi brahmā, anavasesaṃ pahāsi bhagavāti sace te idaṃ sandhāya bhāsitaṃ, evaṃ sante tava idaṃ yathāvuttavacanaṃ anujānāmi, na mettāvihāritāsāmaññamattatoti attho.

"ไม่ติดข้อง" (Agathito) คือ ไม่ผูกพัน. คำว่า "ด้วยความมัวเมาในตัณหา" (Taṇhāmucchanāya) หมายถึง ด้วยการถึงความมัวเมาด้วยอำนาจแห่งความทะยานอยาก. คำว่า "ไม่สยบ" (Anajjhopanno) หมายถึง ไม่ถูกตัณหาครอบงำแล้วทับถมไว้ อธิบายว่า ไม่ใช่ว่ากลืนกินให้เสร็จสิ้นแล้วตั้งอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กลืนกินทั้งหมด" เป็นต้น. ในที่นี้ โทษคือความเป็นของปฏิกูลของอาหาร ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยการอยู่เพียงคืนเดียว" เป็นต้น. เนื้อความนี้คือ "การบริโภคอาหาร" ส่วนคำว่า "มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก" (nissaraṇapañño) หมายถึง ภิกษุนั้นมีปัญญาที่เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งฉันทราคะที่ผูกพันในอาหาร ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นเครื่องกำหนดความผูกพันในประโยชน์ว่า "เพียงเพื่อความตั้งอยู่ได้แห่งกายนี้" เป็นต้น (ที.นิ. 3.182; ม.นิ. 1.23; 2.24; 3.75; สํ.นิ. 4.120). คำว่า "เพื่อประโยชน์นี้" (Idamatthanti) หมายถึง เพื่อประโยชน์นี้. คำว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น" (Evaṃ sante) มีอธิบายว่า หากท่านไม่ได้กล่าวว่า "พรหมเป็นชื่อเรียกทั่วไปของผู้มีเมตตาธรรมอยู่" แต่กล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า "พรหมละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อการอยู่ด้วยเมตตาได้โดยยังมีส่วนเหลือ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงละได้โดยไม่มีส่วนเหลือ" หากเป็นเช่นนั้น ข้าพเจ้าก็ยอมรับคำที่ท่านกล่าวมานี้ ไม่ใช่ยอมรับเพียงเพราะความเป็นผู้มีเมตตาธรรมอยู่โดยทั่วไป.

55. ‘‘Pāṭiyekko [Pg.27] anusandhī’’ti vatvā visuṃ anusandhibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘imasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Dvāraṃ thaketīti macchamaṃsaparibhogānuññāya aññesaṃ vacanadvāraṃ pidahati, codanāpathaṃ nirundhati. Kathaṃ sattānuddayaṃ dasseti? Sattānuddayamukhena bāhirakānaṃ macchamaṃsaparibhogapaṭikkhepo tayidaṃ micchā, tikoṭiparisuddhasseva macchamaṃsassa paribhogo bhagavatā anuññāto. Tathā hi vuttaṃ – ‘tīhi kho ahaṃ, jīvaka, ṭhānehi maṃsaṃ paribhoganti vadāmī’tiādi (ma. ni. 2.52). Vinayepi (pārā. 409; cūḷava. 343) vuttaṃ – ‘‘tikoṭiparisuddhaṃ, devadatta, macchamaṃsaṃ mayā anuññāta’’nti. Tikoṭiparisuddhañca bhuñjantānaṃ sattesu anuddayā niccalā. ‘‘Sattānuddayaṃ dassetī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘sace hī’’tiādimāha.

๕๕. หลังจากกล่าวว่า "เป็นอนุสนธิที่แยกต่างหาก" (Pāṭiyekko anusandhī) เพื่อจะแสดงความเป็นอนุสนธิที่แยกกัน จึงตรัสคำว่า "ในที่นี้" (imasmiṃ hī) เป็นต้น. คำว่า "ปิดประตู" (Dvāraṃ thaketi) หมายถึง ด้วยการอนุญาตให้บริโภคเนื้อปลา ย่อมปิดประตูแห่งคำพูดของผู้อื่น และปิดกั้นทางแห่งการโจทก์. แสดงความเอ็นดูสัตว์อย่างไร? การคัดค้านการบริโภคเนื้อปลาของพวกภายนอก (ลัทธิอื่น) โดยอ้างความเอ็นดูสัตว์นั้น เป็นสิ่งที่ผิด เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตการบริโภคเนื้อปลาที่บริสุทธิ์โดยส่วนสามเท่านั้น. จริงอย่างนั้น พระองค์ตรัสไว้ว่า "ดูกรชีวก เรากล่าวว่าเนื้อเป็นสิ่งที่ควรบริโภคด้วยเหตุ 3 ประการ" เป็นต้น (ม.นิ. 2.52). แม้ในพระวินัย (ปารา. 409; จูฬ. 343) ก็ตรัสไว้ว่า "ดูกรเทวทัต เนื้อปลาที่บริสุทธิ์โดยส่วนสาม เราอนุญาตแล้ว" และความเอ็นดูในสัตว์ทั้งหลายของผู้ที่บริโภคเนื้อที่บริสุทธิ์โดยส่วนสามนั้น ย่อมไม่หวั่นไหว. เมื่อจะขยายความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า "แสดงความเอ็นดูสัตว์" จึงตรัสคำว่า "ถ้าหากว่า" (sace hī) เป็นต้น.

Paṭhamena kāraṇenāti desanāvasenapi payogavasenapi paṭhamena parūpaghātahetunā. Kaḍḍhito so pāṇo. Galena pavedhentenāti yottagalena karaṇena asayhamānena. Bahupuññameva hoti āsādanāpekkhāya abhāvato, hitajjhāsayattā vāti adhippāyo. Esāhaṃ, bhantetiādi kasmā vuttaṃ, saraṇagamanavaseneva gahitasaraṇoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘aya’’ntiādi. Ogāhantotiādito paṭṭhāya yāva pariyosānā suttaṃ anussaranto atthaṃ upadhārento. Sesaṃ suviññeyyameva.

คำว่า "ด้วยเหตุประการแรก" (Paṭhamena kāraṇena) หมายถึง ด้วยเหตุแห่งการเบียดเบียนผู้อื่นประการแรก ทั้งโดยนัยแห่งการแสดงและโดยนัยแห่งความพยายาม. สัตว์นั้นถูกลากไป. คำว่า "ด้วยคอที่สั่นเทา" (Galena pavedhentena) หมายถึง ด้วยคอที่ถูกเชือกดึงรั้งไว้จนทนไม่ได้. มีอธิบายว่า ย่อมเป็นบุญมากทีเดียว เพราะไม่มีความมุ่งหวังในการเบียดเบียน หรือเพราะมีอัธยาศัยมุ่งประโยชน์. คำว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้..." เป็นต้น ตรัสไว้เพราะเหตุไร? ตรัสโดยหมายถึงการโจทก์ว่า "ผู้นี้เป็นผู้ถือสรณะเพียงด้วยอำนาจแห่งการถึงสรณะเท่านั้น" จึงตรัสคำว่า "ผู้นี้" (ayaṃ) เป็นต้น. ตั้งแต่คำว่า "หยั่งลง" (Ogāhanto) เป็นต้นไปจนจบสูตร คือระลึกถึงพระสูตรและพิจารณาเนื้อความ. ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว.

Jīvakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับ (ลีนัตถัปปกาสนา) ในอรรถกถาชีวกสูตร จบแล้ว.

6. Upālisuttavaṇṇanā

๖. การอธิบาย (อรรถกถา) อุปาลีสูตร.

56. Pāvāraṃ pārupatīti pāvāriko, idaṃ tassa kulasamudāgataṃ nāmaṃ, so pana mahaddhano mahābhogo nagare seṭṭhiṭṭhāne ṭhito. Tenāha ‘‘dussapāvārikaseṭṭhino’’ti. Dīghattā dīghatamattā. So kira pamāṇato upavacchayato diyaḍḍharatanaṃ atikkamma ṭhito. Evaṃladdhanāmoti ‘‘dīghatapassī’’ti laddhasamañño. Bāhirāyataneti titthiyasamaye piṇḍapātoti vohāro natthi, tasmā sāsanavohārena ‘‘piṇḍapātappaṭikkanto’’ti vuttanti adhippāyo.

๕๖. ชื่อว่า "ปาวาริกะ" เพราะห่มผ้ากัมพล (pāvāra), นี้เป็นชื่อที่สืบเนื่องมาจากตระกูลของเขา, ส่วนเขาเป็นผู้มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก ดำรงอยู่ในตำแหน่งเศรษฐีในเมือง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของเศรษฐีปาวาริกะผู้ขายผ้ากัมพล". คำว่า "เพราะความยาว" (Dīghattā) คือ เพราะความเป็นผู้ยาวมาก. ได้ยินว่า เขาเป็นผู้มีความสูงเกินกว่าหนึ่งศอกครึ่ง (จากเกณฑ์ปกติ). คำว่า "ผู้ได้ชื่ออย่างนี้" (Evaṃladdhanāmo) คือ ผู้ได้รับสมัญญาว่า "ทีฆตปัสสี". มีอธิบายว่า ในอายตนะภายนอก (ลัทธิภายนอก) ไม่มีคำเรียก (โวหาร) ว่า "บิณฑบาต" ในสมัยของพวกเดียรถีย์ ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้กลับจากบิณฑบาต" (piṇḍapātappaṭikkanto) โดยใช้คำเรียกในพระศาสนา.

Dassetīti [Pg.28] deseti. Ṭhapetīti aññamaññasaṅkarato vavatthapeti. Kiriyāyāti karaṇena. Pavattiyāti pavattanena. Daṇḍāni paññapetīti ettha kasmā bhagavatā āditova tathā na pucchitanti? Yasmā sā tasmiṃ atthe sabhāvanirutti na hoti, sāsane loke samayantaresu ca tādiso samudācāro natthi, kevalaṃ pana tasseva nigaṇṭhassāyaṃ koṭṭhālakasadiso samudācāroti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘kammāni paññapeti’’ iccevāha. Acittakanti cittarahitaṃ, cittena asamuṭṭhāpitanti attho. Kathaṃ pana tadubhayassa cittena vinā sambhavoti codanaṃ sandhāya tattha nidassanamāha ‘‘yathā kirā’’tiādi. Paṭivibhattānanti atthato bhinnānaṃ. Paṭivisiṭṭhānanti visesanapadavasena saddatopi bhinnānaṃ. Vacanaṃ patiṭṭhapetukāmoti dīghatapassino yathāvuttavacanaṃ patiṭṭhapetukāmo. Tasmiñhi patiṭṭhāpite tenappasaṅgena āgato, upāli gahapati tasmiṃ padese dhammaṃ disvā sāsane abhippasīdissati.

บทว่า Dassetī หมายถึง แสดง (deseti). บทว่า Ṭhapetī หมายถึง กำหนดแยกออกจากการปะปนกันและกัน (vavatthapeti). บทว่า Kiriyāyā หมายถึง ด้วยการทำ (karaṇena). บทว่า Pavattiyā หมายถึง ด้วยการให้เป็นไป (pavattanena). ในคำว่า Daṇḍāni paññapeti (บัญญัติอาชญา) นี้ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงถามอย่างนั้นตั้งแต่แรก? เพราะคำนั้นในอรรถนั้นไม่ใช่สภาวนิรุตติ (ภาษาที่แสดงสภาวะ), และในพระศาสนา ในโลก และในลัทธิอื่น ก็ไม่มีการใช้คำอย่างนั้น, แต่การใช้คำอย่างนี้เป็นเพียงการใช้คำที่เหมือนกับตะกร้า (หรือการกองรวมกัน) ของนิครนถ์นั้นเอง เพื่อแสดงอรรถนี้ พระองค์จึงตรัสว่า kammāni paññapeti (บัญญัติกรรม) เท่านั้น. บทว่า Acittakaṃ หมายถึง ปราศจากจิต, คือไม่ได้เกิดจากจิต. เพื่อตอบข้อสงสัยว่า การกระทำทั้งสองนั้นจะเกิดขึ้นได้โดยไม่มีจิตได้อย่างไร? จึงทรงแสดงตัวอย่างในที่นั้นว่า yathā kirā (เหมือนอย่างว่า) เป็นต้น. บทว่า Paṭivibhattānaṃ หมายถึง ที่ต่างกันโดยอรรถ. บทว่า Paṭivisiṭṭhānaṃ หมายถึง ที่ต่างกันโดยเสียงด้วยอำนาจแห่งบทวิเสสนะ. บทว่า Vacanaṃ patiṭṭhapetukāmo หมายถึง ผู้ประสงค์จะตั้งคำพูดที่กล่าวมาแล้วของทีฆตปัสสีไว้. เพราะเมื่อคำนั้นถูกตั้งไว้แล้ว ด้วยเหตุนั้น อุบาลีคหบดีผู้มาถึงแล้ว จะเห็นธรรมในที่นั้น และจะเลื่อมใสในพระศาสนา.

Kathā eva upari vādāropanassa vatthubhāvato kathāvatthu. Kathāyaṃ patiṭṭhapesīti kathāvatthusmiṃ, tadatthe vā patiṭṭhapesi. Yathā taṃ vādāropanabhayena na avajānāti, evaṃ tassaṃ kathāyaṃ, tasmiṃ vā atthe dīghatapassiṃ yāvatatiyaṃ vāde patiṭṭhapesi. Vādanti dosaṃ.

เรื่องราวนั่นแหละเป็นที่ตั้งแห่งการยกวาทะขึ้นในภายหลัง จึงเรียกว่า กถาวัตถุ (เรื่องที่เป็นที่ตั้งแห่งถ้อยคำ). บทว่า Kathāyaṃ patiṭṭhapesi หมายถึง ตั้งไว้ในกถาวัตถุ หรือตั้งไว้ในอรรถนั้น. เพื่อไม่ให้เขาดูหมิ่นด้วยความกลัวการถูกยกวาทะขึ้น พระองค์จึงทรงตั้งทีฆตปัสสีไว้ในเรื่องนั้น หรือในอรรถนั้น ในวาทะถึงสามครั้ง. บทว่า Vāda หมายถึง โทษ.

57. Idāni cetanāsampayuttadhammampi gahetvā kāyakammādivasena saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyakammaṃ nāmātiādi ‘‘kammassa kiriyāyā’’ti pāḷiyaṃ akusalakammassa adhigatattā vuttaṃ, pubbe pana aṭṭhakāmāvacarakusalacetanātiādi sāvajjaṃ anavajjañca sāmaññato ekajjhaṃ katvā dassitaṃ. Kasmā panettha cetanā na gahitāti āha ‘‘imasmiṃ sutte kammaṃ dhura’’nti. Kāyakammādibhedaṃ kammameva dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ, na cetanāmattameva. Evamāgatepīti kammānīti evaṃ nāmena āgatepi cetanā dhuraṃ, tattha cetanaṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā vuttanti adhippāyo. Kathaṃ pana tattha kammanti vā kammānīti vā āgate tesaṃ cetanāya dhurabhāvoti āha ‘‘yattha katthaci…pe… labhatī’’ti. Tattha yattha katthacīti yasmiṃ kismiñci dvāre. Sā vuttāvāti sā cetanā vuttāva, yā kāyasaṅkhārādipariyāyena (yassa kassaci kammassa kāyadvārādīsu pavattāpanacetanā) sampayuttadhammāpi [Pg.29] tadaggena lokiyāpi lokuttarāpi kammameva, abhijjhādayo pana cetanāpakkhikāti daṭṭhabbaṃ.

๕๗. บัดนี้ เพื่อแสดงการสงเคราะห์ธรรมที่ประกอบด้วยเจตนาโดยเป็นกายกรรมเป็นต้น จึงตรัสคำว่า apicā (อนึ่ง) เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า กายทุจริต ๓ อย่างชื่อว่ากายกรรม เป็นต้น ตรัสไว้ในบาลีว่า kammassa kiriyāya (ด้วยการกระทำกรรม) เพราะถือเอาอกุศลกรรม, แต่ก่อนหน้านี้ได้แสดงเจตนาที่เป็นกุศลในกามภูมิ ๘ เป็นต้น โดยรวมทั้งกรรมที่มีโทษและไม่มีโทษเข้าด้วยกันโดยทั่วไป. เหตุไฉนในที่นี้จึงไม่ถือเอาเจตนา? จึงตอบว่า ในพระสูตรนี้ กรรมเป็นประธาน. กรรมที่มีกายกรรมเป็นต้นเป็นประธาน เป็นหัวหน้า เป็นผู้นำ ไม่ใช่เพียงเจตนาเท่านั้น. แม้เมื่อมาด้วยชื่อว่า กรรม อย่างนี้ เจตนาก็เป็นประธาน, มีความหมายว่า เจตนาถูกกล่าวโดยเป็นหัวหน้า เป็นผู้นำในที่นั้น. ก็เมื่อคำว่า กรรม หรือ กรรมทั้งหลาย ปรากฏในที่นั้น ความเป็นประธานของเจตนาในกรรมเหล่านั้นเป็นอย่างไร? จึงตอบว่า yattha katthaci…pe… labhatī (ในที่ใดที่หนึ่ง...ย่อมได้). ในที่นั้น บทว่า yattha katthaci หมายถึง ในทวารใดทวารหนึ่ง. บทว่า Sā vuttāva หมายถึง เจตนานั้นถูกกล่าวแล้ว, ซึ่งเป็นเจตนาที่ทำให้กรรมใดๆ เป็นไปในกายทวารเป็นต้น โดยปริยายแห่งกายสังขารเป็นต้น, ธรรมที่ประกอบด้วยเจตนาก็เป็นกรรมทั้งโลกิยะและโลกุตตระด้วยความเป็นประธานแห่งธรรมที่ประกอบด้วยเจตนานั้น, ส่วนอภิชฌาเป็นต้นพึงทราบว่าเป็นฝักฝ่ายของเจตนา.

Mahantanti kaṭukaphalaṃ. Na kilamati sappāṭihāriyattā paṭiññāya. Idāni tesaṃ sappāṭihāriyataṃ dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ. Yadi akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati, atha kasmā bhagavā idha akusalaṃ manokammaṃ mahāsāvajjaṃ kathesīti āha ‘‘imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādi. Yāvatatiyaṃ patiṭṭhāpanamattena gatamaggaṃ paṭipajjanto. Tenāha ‘‘kiñci atthanipphattiṃ apassantopī’’ti.

บทว่า Mahanta หมายถึง มีผลอันเผ็ดร้อน. ไม่เหน็ดเหนื่อย เพราะปฏิญญามีปาฏิหาริย์. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นปาฏิหาริย์ของปฏิญญาเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า tathā hi (ก็จริงอยู่) เป็นต้น. หากผู้กล่าวว่ากายกรรมและวจีกรรมอันเป็นอกุศลมีผลใหญ่แล้วไม่เหน็ดเหนื่อย, เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่ามโนกรรมอันเป็นอกุศลในที่นี้มีโทษมาก? จึงตอบว่า imasmiṃ pana ṭhāne (แต่ในที่นี้) เป็นต้น. ผู้ปฏิบัติตามทางที่ดำเนินไปแล้วด้วยการตั้งไว้เพียงสามครั้ง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า แม้ไม่เห็นความสำเร็จแห่งประโยชน์ใดๆ เลย.

58. Nivāsaṭṭhānabhūto bālako etissā atthīti bālakinī. Satthupaṭiññātatāya nigaṇṭhānaṃ mahāti sambhāvitattā mahānigaṇṭho.

๕๘. นางที่มีเด็กเป็นที่อยู่อาศัย ชื่อว่า บาลกินี. เพราะความที่ตนปฏิญญาว่าเป็นศาสดา และเพราะเป็นที่นับถือว่ายิ่งใหญ่ในหมู่พวกนิครนถ์ จึงชื่อว่า มหานิครนถ์.

60. Āvaṭṭeti purimākārato nivatteti attano vase vatteti etāyāti āvaṭṭanī, māyā. Tenāha ‘‘āvaṭṭetvā gahaṇamāya’’nti. Satthupaṭiññānaṃ buddhadassane cittameva na uppajjati, ayamettha dhammatā. Sace pana so taṃ paṭiññaṃ appahāya buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ upagaccheyya, sattadhā muddhā phaleyya, tasmā bhagavā ‘‘mā ayaṃ bālo vinassī’’tiāditova yathā sammukhībhāvaṃ na labhati, tathā karoti. Svāyamattho pāthikaputtasamāgamena dīpetabbo. Dassanasampattiniyāmamāha ‘‘tathāgataṃ hī’’tiādi. Āgamā nu kho idha tumhākaṃ santikaṃ.

๖๐. สิ่งที่ทำให้กลับจากสภาพเดิม ทำให้เป็นไปในอำนาจของตน ชื่อว่า อาวัฏฏนี (เครื่องทำให้กลับ), คือมายา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า อาวัฏเฏตฺวา คหณมายา (มายาที่ทำให้ยึดถือด้วยการทำให้กลับ). สำหรับพวกที่ปฏิญญาว่าเป็นศาสดา จิตย่อมไม่เกิดขึ้นในการเห็นพระพุทธเจ้า, นี่เป็นธรรมดาในเรื่องนี้. แต่ถ้าเขาไม่ละปฏิญญานั้นแล้วเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ศีรษะจะแตกออกเป็นเจ็ดเสี่ยง, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงกระทำตั้งแต่แรกไม่ให้เขาได้เข้าเฝ้า เพื่อไม่ให้คนพาลนี้พินาศ. อรรถนี้พึงแสดงด้วยเรื่องการมาพบกับปาฏิกบุตร. ทรงแสดงกฎแห่งการถึงพร้อมด้วยการเห็นว่า tathāgataṃ hi (เพราะพระตถาคต) เป็นต้น. มาถึงที่นี่แล้วหรือหนอ ที่สำนักของท่าน.

61. Vacīsacce patiṭṭhahitvāti yathāpaṭiññātāya paṭiññāya ṭhatvā.

๖๑. บทว่า Vacīsacce patiṭṭhahitvā หมายถึง ตั้งมั่นอยู่ในปฏิญญาที่ได้ปฏิญญาไว้แล้ว.

62. Sītodake amatā pāṇā pānakāle pana maranti, tepi tena sītodakaparibhogena māritā honti, tasmā tapassinā nāma sabbena sabbaṃ sītodakaṃ na paribhuñjitabbanti tesaṃ laddhi. Pākatikaṃ vā udakaṃ sattoti purātanānaṃ nigaṇṭhānaṃ laddhi. Tenāha ‘‘sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipantī’’ti. Tesaṃ taṃ adhunātananigaṇṭhānaṃ vādena virujjhati. Te hi pathavīādinavapadatthato aññameva jīvitaṃ paṭijānanti. Cittena sītodakaṃ pātukāmo paribhuñjitukāmo hoti roge ṭhatvāpi sattānaṃ cittassa tathā na vitatatā. Tenāha – ‘‘tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjatī’’ti. Tenāti sītodakaṃ pātuṃ paribhuñjituñca icchanena. Assāti yathāvuttassa nigaṇṭhassa. Tatthevāti tathācittuppādane eva. Bhijjati saṃvarassa vikopitattā. Tathābhūto so nigaṇṭho sītodakaṃ [Pg.30] ce labheyya, katipayaṃ kālaṃ jīveyya, alābhena pana parisussamānakaṇṭhoṭṭhatālujivhāādiko sabbaso paridāhābhibhūto mareyya. Tenāha – ‘‘sītodakaṃ alabhamāno kālaṃ kareyyā’’ti. Kasmā? Yasmā sītodakaṃ pivāya sannissitacittassa maraṇaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi ākaḍḍhatī’’ti. Yasmā pana tathābhūtacittassa nigaṇṭhassa manosattesu nāma devesu upapatti hotīti titthiyānaṃ laddhi, tasmā vuttaṃ ‘‘manodaṇḍo pana bhinnopi paṭisandhimpi ākaḍḍhatī’’ti. Itīti evaṃ ‘‘idhāssa nigaṇṭho’’tiādiākārena. Nanti upāliṃ gahapatiṃ. Mahantoti vadāpesi ‘‘manopaṭibaddho kālaṅkarotī’’ti vadantoti adhippāyo.

๖๒. สัตว์ทั้งหลายมีชีวิตอยู่ในน้ำเย็น แต่เมื่อถึงเวลาดื่มน้ำก็ตาย สัตว์เหล่านั้นถูกฆ่าด้วยการบริโภคน้ำเย็นนั้น เพราะฉะนั้น นักบวชชื่อว่าผู้บำเพ็ญตบะไม่ควรบริโภคน้ำเย็นโดยประการทั้งปวง นี้เป็นลัทธิของพวกเขานั้น. น้ำปกติก็เป็นสัตว์ นี้เป็นลัทธิของพวกนิครนถ์โบราณ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'พวกเขาย่อมรังเกียจน้ำเย็นด้วยสำคัญว่าเป็นสัตว์'. คำนั้นย่อมขัดแย้งกับวาทะของพวกนิครนถ์ปัจจุบัน. เพราะพวกเขาย่อมปฏิญาณชีวิตที่แตกต่างจากบทธรรม ๙ อย่างมีปฐวีเป็นต้น. ด้วยจิตย่อมปรารถนาจะดื่มน้ำเย็น ย่อมปรารถนาจะบริโภคน้ำเย็น แม้เมื่อเป็นโรคอยู่ จิตของสัตว์ทั้งหลายก็ไม่แผ่ไปอย่างนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ด้วยเหตุนั้น มโนทัณฑ์ของเขาย่อมแตกทำลายในที่นั้นเอง'. คำว่า ด้วยเหตุนั้น คือด้วยความปรารถนาจะดื่มและบริโภคน้ำเย็น. คำว่า ของเขา คือของนิครนถ์ที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ในที่นั้นเอง คือในการเกิดขึ้นแห่งจิตอย่างนั้นนั่นเอง. ย่อมแตกทำลายเพราะความเสียหายแห่งสังวร. นิครนถ์นั้นผู้เป็นเช่นนั้น หากได้น้ำเย็น ก็พึงมีชีวิตอยู่ได้ชั่วระยะเวลาหนึ่ง แต่หากไม่ได้ ก็พึงตายเพราะถูกความเร่าร้อนครอบงำโดยสิ้นเชิง มีคอ ริมฝีปาก เพดาน ลิ้นเป็นต้นแห้งผาก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'เมื่อไม่ได้น้ำเย็น ก็พึงทำกาละ'. เพราะเหตุไร? เพราะความตายย่อมมีแก่ผู้มีจิตอาศัยการดื่มน้ำเย็น เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'แต่มโนทัณฑ์แม้แตกทำลายแล้ว ก็ยังดึงดูดความจุติมาได้'. แต่เพราะลัทธิของพวกเดียรถีย์กล่าวว่า การอุบัติย่อมมีแก่เทวดาชื่อว่ามโนสัตตะของนิครนถ์ผู้มีจิตเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'แต่มโนทัณฑ์แม้แตกทำลายแล้ว ก็ยังดึงดูดปฏิสนธิมาได้'. คำว่า ดังนี้ คือด้วยอาการมี 'นิครนถ์ของเขาในโลกนี้' เป็นต้นอย่างนี้. คำว่า นั่น คืออุบาลีคฤหบดี. คำว่า ยิ่งใหญ่ คือทรงให้ [อุบาลี] กล่าวว่า 'ผู้ที่ทำกาละโดยผูกพันกับใจ' ดังนี้ นี้เป็นอธิบาย.

Upāsakassāti upālissa gahapatissa. Mucchāvasenātiādinā anvayato byatirekato ca manodaṇḍassa mahantataṃ vibhāveti. Cittasantatippavattimattenevāti vinā kāyadaṇḍena vacīdaṇḍena ca kevalaṃ cittasantatippavattimattena. Bhijjitvāpīti ettha pi-saddena abhijjitvāpi. Aniyyānikāti appāṭihīrā, ayuttāti attho. Sallakkhesi upāsakoti vibhattiṃ vipariṇāmetvā yojanā. Pañhapaṭibhānānīti ñātuṃ icchite atthe uppajjanakapaṭibhānāni.

คำว่า ของอุบาสก คือของอุบาลีคฤหบดี. ด้วยคำว่า 'ด้วยอำนาจแห่งความหลง' เป็นต้น ย่อมแสดงความยิ่งใหญ่ของมโนทัณฑ์โดยอนุโลมและปฏิโลม. คำว่า 'ด้วยการเป็นไปแห่งกระแสจิตเท่านั้น' คือด้วยการเป็นไปแห่งกระแสจิตเท่านั้น โดยปราศจากกายทัณฑ์และวจีทัณฑ์. คำว่า 'แม้แตกทำลายแล้ว' ในที่นี้ ด้วยคำว่า ปิ (แม้) หมายถึง แม้ยังไม่แตกทำลาย. คำว่า 'ไม่นำออกไป' คือไม่มีปาฏิหาริย์ (ไม่ให้ผล), หมายถึงไม่สมควร. คำว่า 'อุบาสกพิจารณาแล้ว' เป็นการเชื่อมโยงโดยการเปลี่ยนวิภัตติ. คำว่า 'ปฏิภาณในปัญหา' คือปฏิภาณที่เกิดขึ้นในอรรถที่ปรารถนาจะรู้.

‘‘Manopaṭibaddho kālaṃ karotī’’ti vadantena atthato manodaṇḍassa taduttarabhāvo paṭiññāto hotīti āha ‘‘idāni manodaṇḍo mahantoti idaṃ vacana’’nti. Tathā ceva vuttaṃ – ‘‘manodaṇḍova balavā mahantoti vadāpesī’’ti.

ด้วยการกล่าวว่า 'ผู้ที่ทำกาละโดยผูกพันกับใจ' ย่อมชื่อว่าปฏิญาณความเป็นเลิศของมโนทัณฑ์โดยอรรถ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'บัดนี้ คำว่า มโนทัณฑ์ยิ่งใหญ่ นี้'. และตรัสไว้อย่างนั้นว่า 'มโนทัณฑ์เท่านั้นมีกำลัง ยิ่งใหญ่' ดังนี้ ทรงให้ [อุบาลี] กล่าวแล้ว.

63. Pāṇātipātādito yamanaṃ yāmo, catubbidho yāmo catuyāmo, catuyāmasaṅkhātena saṃvarena saṃvuto cātuyāmasaṃvarasaṃvuto. Aṭṭhakathāyaṃ pana yāma-saddo koṭṭhāsapariyāyoti ‘‘iminā catukoṭṭhāsenā’’ti vuttaṃ. Piyajātikaṃ rūpādiārammaṇaṃ rāgavasena bālehi bhāvanīyattā ‘‘bhāvita’’nti vuccatīti āha ‘‘bhāvitanti pañca kāmaguṇā’’ti.

๖๓. การงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ชื่อว่า ยามะ, ยามะมี ๔ อย่าง ชื่อว่า จตุยามะ, ผู้สำรวมแล้วด้วยสังวรที่นับว่าเป็นจตุยามะ ชื่อว่า จาตุยามสังวรสังวร. แต่ในอรรถกถา คำว่า ยามะ เป็นไวพจน์ของ ส่วน เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'ด้วยส่วน ๔ อย่างนี้'. อารมณ์มีรูปเป็นต้นที่น่ารัก ย่อมถูกเรียกว่า ภาวิตะ เพราะถูกคนพาลเจริญด้วยอำนาจแห่งราคะ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'ภาวิตะ คือกามคุณ ๕'.

Yo sabbaṃ pāpaṃ āsavañca vāretīti sabbavārī, tassa navasu padatthesu sattamo padattho, tena sabbavārinā pāpaṃ vāritvā ṭhitoti sabbavārivārito[Pg.31]. Tenāha ‘‘sabbena pāpavāraṇena vāritapāpo’’ti. Tato eva sabbassa vāritabbassa āsavassa dhunanato sabbavāridhuto. Vāritabbassa nivāraṇavasena sabbavārino phuṭo phusitoti sabbavāriphuṭo. Saṅghātanti sahasā hananaṃ, asañcetanikavadhanti attho. Katarasmiṃ koṭṭhāseti tīsu daṇḍakoṭṭhāsesu katarakoṭṭhāse.

ผู้ห้ามบาปและอาสวะทั้งปวง ชื่อว่า สัพพวารี, เป็นบทธรรมที่ ๗ ในบทธรรม ๙ อย่างนั้น, ผู้ที่ห้ามบาปด้วยสัพพวารีนั้นแล้วตั้งอยู่ ชื่อว่า สัพพวารีวาริตะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ผู้มีบาปอันการห้ามบาปทั้งปวงห้ามแล้ว'. เพราะการกำจัดอาสวะที่พึงห้ามทั้งปวงนั้นเอง ชื่อว่า สัพพวารีธุตะ. ผู้ที่แผ่ไปถึงหรือสัมผัสสัพพวารีโดยการห้ามสิ่งที่พึงห้าม ชื่อว่า สัพพวารีผุฏะ. คำว่า สังฆาตะ คือการฆ่าโดยพลัน, หมายถึงการฆ่าโดยไม่เจตนา. คำว่า ในส่วนไหน คือในส่วนไหนในส่วนแห่งทัณฑ์ ๓ อย่าง.

64. Khaliyati samādiyatīti khalaṃ, rāsīti āha – ‘‘ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsi’’nti. Vijjādharaiddhiyā iddhimā. Sā pana iddhi yasmā ānubhāvasampannasseva ijjhati, na yassa kassaci. Tasmā āha ‘‘ānubhāvasampanno’’ti. Vijjānubhāvavaseneva ānubhāvasampanno. Citte vasībhāvappatto ānubhāvāya eva vijjāya paguṇabhāvāpādanena. Etena vasībhāvaṃ lokiyasamaññāvasena bhagavā upāliṃ gahapatiṃ paññapetukāmo evamāha. Lokikā hi ‘‘bhāvanāmayaiddhiyā iddhimā cetovasībhāvappatto parūpaghātaṃ karotī’’ti maññanti. Tathā hi te isayo paresaṃ saṃvaṇṇenti, isīnaṃ ānubhāvaṃ kittenti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āgamissatīti.

๖๔. สิ่งที่รวมกันหรือสะสมกัน ชื่อว่า ขละ, หมายถึงกอง เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'ลานเนื้อหนึ่ง คือ กองเนื้อหนึ่ง'. ผู้มีฤทธิ์ด้วยฤทธิ์ของวิชชาธร. แต่ฤทธิ์นั้นย่อมสำเร็จแก่ผู้มีอานุภาพสมบูรณ์เท่านั้น ไม่ใช่แก่ใครก็ได้. เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'ผู้มีอานุภาพสมบูรณ์'. ผู้มีอานุภาพสมบูรณ์ด้วยอำนาจแห่งอานุภาพของวิชชา. ผู้ถึงความชำนาญในจิตด้วยการทำให้วิชชามีความชำนาญเพื่ออานุภาพนั่นเอง. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประสงค์จะทรงแสดงความชำนาญแก่อุบาลีคฤหบดีโดยสมัญญาทางโลก จึงตรัสอย่างนี้. เพราะชาวโลกย่อมสำคัญว่า 'ผู้มีฤทธิ์ด้วยฤทธิ์อันเกิดจากการภาวนา ผู้ถึงความชำนาญในจิต ย่อมทำความพินาศแก่ผู้อื่น'. เพราะพวกเขาย่อมพรรณนาฤทธิ์ของฤๅษีเหล่านั้นแก่ผู้อื่น ย่อมสรรเสริญอานุภาพของฤๅษี. สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นจักมาในภายหลัง.

65. Araññameva hutvāti sabbaso araññameva hutvā. Araññabhāvena araññaṃ jātaṃ, na nāmamattena. Isīnaṃ atthāyāti isīnaṃ āsādanatthāya.

๖๕. คำว่า 'เป็นป่าไปเลย' คือเป็นป่าไปโดยสิ้นเชิง. เป็นป่าด้วยความเป็นป่า ไม่ใช่ด้วยชื่อเท่านั้น. คำว่า 'เพื่อประโยชน์แก่ฤๅษี' คือเพื่อการประทุษร้ายฤๅษี.

Godhāvarītīrato nātidūre. Usūyamānoti ‘‘na maṃ esa jano parivāretī’’ti usūyaṃ karonto. Kiliṭṭho vatāti paṅkadantarajasiratādīhi kiliṭṭhasarīro. Anañjitamaṇḍitoti anañjitakkhiko sabbena, sabbaṃ amaṇḍito ca. Tasmiṃ kāle ‘‘kālasseva akkhīnaṃ añjanaṃ maṅgala’’nti manussānaṃ laddhi, tasmā anañjanaṃ visuṃ gahitaṃ.

ไม่ไกลจากฝั่งแม่น้ำโคธาวารี. คำว่า 'ผู้ริษยา' คือผู้ทำความริษยาว่า 'ชนหมู่นี้ไม่ห้อมล้อมเรา'. คำว่า 'สกปรกหนอ' คือมีร่างกายสกปรกด้วยโคลน ฝุ่น และเหงื่อไคลเป็นต้น. คำว่า 'ไม่ทาเครื่องประดับ' คือไม่ทาขอบตาโดยประการทั้งปวง และไม่ประดับประดาโดยประการทั้งปวง. ในสมัยนั้น ลัทธิของมนุษย์คือ 'การทาขอบตาแต่เช้าเป็นมงคล' เพราะฉะนั้น การไม่ทาขอบตาจึงถูกกล่าวแยกต่างหาก.

Rājā tassa vacanaṃ gahetvāti ‘‘vedesu īdisaṃ āgataṃ bhavissatīti evaṃ, bhante’’ti rājā tassa purohitassa vacanaṃ gahetvā. Usumajātahadayoti uttattahadayo. Nāsikānaṃ appahonte mukhena assasanto.

คำว่า 'พระราชาทรงรับคำของเขา' คือพระราชาทรงรับคำของปุโรหิตนั้นว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระเวทคงมีมาอย่างนี้'. คำว่า 'มีใจร้อนรุ่ม' คือมีใจเร่าร้อน. หายใจออกทางปากเมื่อ [ลมหายใจ] ทางจมูกไม่เพียงพอ.

Vijitajayehi āgantvā nakkhattayuttaṃ āgamentehi nisīditabbaṭṭhānaṃ jayakhandhāvāraṭṭhānaṃ. Udakavuṭṭhipātanādi tasmiṃ pāpakamme asamaṅgibhūtānampi samanuññatāya [Pg.32] antokaraṇatthaṃ kataṃ. Katabhaṇḍavuṭṭhīti ābharaṇavassaṃ. Mahājano samanuñño jātoti yojanā. Mātuposakarāmoti mātari sammāpaṭipanno rāmo nāma eko puriso. Asamaṅgibhūtānanti asamanuññānaṃ.

สถานที่ที่ผู้ชนะสงครามมาถึงและผู้ที่รอคอยฤกษ์พึงนั่งคือสถานที่ตั้งค่ายชัยชนะ. การทำฝนตกเป็นต้นนั้นทำขึ้นเพื่อรวมแม้ผู้ที่ไม่เกี่ยวข้องกับการกระทำบาปนั้นให้เข้ามาด้วยความยินยอม. "กตภัณฑ์วุฏฐิ" คือฝนเครื่องประดับ. "มหาชนเป็นผู้ยินยอมแล้ว" ดังนี้คือการประกอบความ. "มาตุโปสกราม" คือบุรุษผู้หนึ่งชื่อรามะ ผู้ปฏิบัติดีต่อมารดา. "อสมางคีภูตานัง" คือผู้ไม่ยินยอม.

Avakiriyāti asussūsataṃ paṭicca. Phuliṅgānīti aggikaṇāni. Patanti kāyeti kāye ito cito nipatanti. Ete kira nirayaṃ vivaritvā mahājanassa dassenti.

"อวกิริยา" หมายถึงเพราะอาศัยความไม่เชื่อฟัง. "ผุลิงคานิ" คือสะเก็ดไฟ. "ปตันติ กาเย" คือตกลงบนกายจากที่นั่นที่นี่. ได้ยินว่าเทวดาเหล่านั้นเปิดนรกแล้วแสดงแก่ชนหมู่มาก.

Yathāphāsukaṭṭhānanti mayaṃ kañcipi desaṃ uddissa na gacchāma, yattha pana vasantassa pabbajitassa phāsu hoti, taṃ yathāphāsukaṭṭhānaṃ gacchāmāti adhippāyo. Saṅghāti saṃhatā. Gaṇāti taṃtaṃseṇibhāvena gaṇitabbatāya gaṇā. Gaṇībhūtāti ekajjhāsayā hutvā rāsibhūtā. Adinnādānantiādīsupi niraye paccitvā manussalokaṃ āgatassa vipākāvasesenāti ānetvā yojetabbaṃ.

"ยถาผาสุกัฏฐานัง" มีความหมายว่า เราไม่ไปเจาะจงประเทศใดๆ แต่เราไปสู่สถานที่ที่บรรพชิตผู้อยู่มีความผาสุก นั่นคือยถาผาสุกัฏฐาน. "สังฆา" คือรวมกัน. "คณา" คือหมู่คณะที่พึงนับได้ด้วยความเป็นพวกนั้นๆ. "คณีภูตา" คือเป็นกลุ่มก้อนด้วยมีอัธยาศัยเดียวกัน. แม้ในเรื่องอทินนาทานเป็นต้น ก็พึงนำมาเชื่อมโยงว่า "ด้วยวิบากที่เหลือจากการไหม้ในนรกแล้วมาสู่โลกมนุษย์".

Paggaṇhissāmīti sambhāvanaṃ uppādessāmi. Nesaṃ kattabbanti cintesīti yojanā. Kiṃ cintesi? Āghātaṃ uppādetvā anatthakaraṇūpāyaṃ. Tenāha ‘‘so dhammakathāpariyosāne’’tiādi. Nāgabalapicchillādīnanti nāgabalasāsapaaṅkolatelakaṇikāraniyyāsādīnaṃ cikkhallānaṃ. Viheṭhayiṃsu nirayādikathāhi ghaṭṭentā. Chadvārārammaṇeti cakkhādīnaṃ channaṃ dvārānaṃ ārammaṇabhūte rūpādivisaye.

"ปัคคัณหิสสามิ" คือเราจะทำให้เกิดความยกย่อง. "เขาคิดว่าควรทำสิ่งนั้นแก่คนเหล่านั้น" ดังนี้คือการประกอบความ. เขาคิดอะไร? คืออุบายที่จะทำความพินาศโดยการก่อให้เกิดความอาฆาต. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เมื่อจบพระธรรมเทศนานั้น" เป็นต้น. "นาคพลปิจฉิลลาทีนัง" คือโคลนตมที่เกิดจากยางไม้กณิการะ น้ำมันอังโกละ เมล็ดผักกาด และกำลังช้างเป็นต้น. "วิเหฐยิงสุ" คือเบียดเบียนโดยการกระทบกระทั่งด้วยเรื่องนรกเป็นต้น. "ฉทวารารัมมเณ" คือในอารมณ์มีรูปเป็นต้น ซึ่งเป็นอารมณ์ของทวารทั้งหกมีตาเป็นต้น.

Nava vuṭṭhiyoti udakavuṭṭhi sumanapupphavuṭṭhi māsakavuṭṭhi kahāpaṇavuṭṭhi ābharaṇavuṭṭhi āvudhavuṭṭhi aṅgāravuṭṭhi pāsāṇavuṭṭhi vālikāvuṭṭhīti imā nava vuṭṭhiyo. Avañcayīti sakkāraṃ karonto viya hutvā asakkāraṃ karonto anatthacaraṇena vañcayi. Adūsaketi anaparādhe.

"นววุฏฐิโย" คือฝนเก้าอย่างเหล่านี้ ได้แก่ ฝนน้ำ ฝนดอกมะลิ ฝนมาสกะ ฝนกหาปณะ ฝนเครื่องประดับ ฝนอาวุธ ฝนถ่านเพลิง ฝนหิน และฝนทราย. "อวัญจยิ" คือหลอกลวงด้วยการประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ โดยทำเหมือนให้ความเคารพแต่กลับไม่ให้ความเคารพ. "อทูสเก" คือผู้ไม่มีความผิด.

‘‘Diṭṭhamaṅgalikā brāhmaṇakaññā’’ti jātakaṭṭhakathādīsu (jā. aṭṭha. 4.15.mātaṅgajātakavaṇṇanā) āgataṃ, idha pana ‘‘seṭṭhidhītā’’ti. Vāreyyatthāyāti āvāhatthāya, assāti pesitapuggalassa. Tādisena nīcakulasaṃvattaniyena kammunā laddhokāsena caṇḍālayoniyaṃ nibbatto.

"พราหมณ์กัญญาผู้ชื่อว่าทิฏฐมังคลีกา" ดังนี้มาในอรรถกถาชาดกเป็นต้น (ชา.อ. 4.15.มาตังคชาดกวัณณนา) แต่ในที่นี้กล่าวว่า "ธิดาเศรษฐี". "วารยยัตถาย" คือเพื่อต้องการขอนาง, "อัสสา" คือของบุคคลที่ถูกส่งไป. เขาเกิดในกำเนิดจัณฑาลด้วยกรรมที่นำไปสู่ตระกูลต่ำเช่นนั้นและด้วยโอกาสที่ได้รับ.

Cammageheti [Pg.33] cammena chādite gehe. Mātaṅgotvevassa nāmaṃ ahosi jātisamudāgataṃ. Tanti ghaṇṭaṃ. Vādento tālanena saddaṃ karonto. Mahāpathaṃ paṭipajji diṭṭhamaṅgalikāya gehadvārasamīpena.

"จัมมคเห" คือในเรือนที่มุงด้วยหนัง. ชื่อของเขาคือมาตังคะนั่นเอง ซึ่งเป็นชื่อที่สืบเนื่องมาจากชาติกำเนิด. "ตัง" คือระฆังนั้น. "วาเทนโต" คือทำให้เกิดเสียงด้วยการตี. เขาเดินทางไปตามถนนใหญ่ใกล้ประตูเรือนของนางทิฏฐมังคลีกา.

Tassā veyyāvaccakarā ceva upaṭṭhākamanussā paṭibaddhā ca surāsoṇḍādayo jāṇukapparādīhi sukoṭṭitaṃ koṭṭitabhāvena mucchaṃ āpannattā matoti saññāya chaḍḍesuṃ.

คนรับใช้และคนอุปัฏฐากของนาง รวมถึงพวกขี้เมาเป็นต้น ผู้มีความผูกพันกัน ได้ทุบตีเขาอย่างหนักด้วยเข่าและศอกเป็นต้น เมื่อเขาหมดสติเพราะถูกทุบตี จึงเข้าใจว่าตายแล้วจึงทิ้งไป.

Atha bodhisatto āyuavasesassa atthitāya mandamande vāte vāyante cirena saññaṃ paṭilabhati. Tenāha ‘‘mahāpuriso’’tiādi. Gehaṅgaṇeti gehassa mahādvārato bahi vivaṭaṅgaṇe. Patitoti pātaṃ katvā icchitatthanipphattiṃ antaraṃ katvā anuppavesena nipanno. Diṭṭhamaṅgalikāyāti diṭṭhamaṅgalikākāraṇena.

ครั้นแล้วพระโพธิสัตว์ก็กลับได้สติในเวลาอันนาน เพราะความที่มีอายุเหลืออยู่และเมื่อลมพัดอ่อนๆ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มหาบุรุษ" เป็นต้น. "คหังคเณ" คือที่ลานอันเปิดโล่งนอกประตูใหญ่ของเรือน. "ปติโต" คือล้มลงแล้วนอนอยู่ด้วยการเข้าไปโดยกระทำความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ปรารถนาให้เป็นระหว่าง. "ทิฏฐมังคลิกาย" คือเพราะเหตุแห่งนางทิฏฐมังคลีกา.

Yasanti vibhavaṃ kittisaddañca. Candanti candamaṇḍalaṃ, candavimānanti attho. Ucchiṭṭhageheti parehi paribhuttagehe. Maṇḍapeti nagaramajjhe mahāmaṇḍape.

"ยสัง" คือความมั่งคั่งและเกียรติศัพท์. "จันทัง" คือวงพระจันทร์, มีความหมายว่าวิมานพระจันทร์. "อุจฉิฏฐคเห" คือในเรือนที่ผู้อื่นใช้สอยแล้ว. "มัณฑเป" คือในมณฑปใหญ่กลางเมือง.

Khīramaṇimūlanti khīramūlaṃ, pādesu baddhamaṇimūlañca. Yāvatā vācuggatā pariyattīti yattako manussavacīdvārato uggato nikkhanto pavatto, yaṃkiñci vacīmayanti attho. Ākāsaṅgaṇeti vivaṭaṅgaṇe.

"ขีรมณิมูลัง" คือค่าจ้างเป็นน้ำนม และค่ามณีที่ผูกไว้ที่เท้า. "ยาวตา วาจุคคตา ปริยัตติ" คือปริยัติเท่าที่ออกมาจากทวารแห่งวาจาของมนุษย์, มีความหมายว่าสิ่งใดๆ ที่สำเร็จด้วยวาจา. "อากาสังคเณ" คือที่ลานอันเปิดโล่ง.

Dummavāsīti dhūmo dhūsaro, anañjitāmaṇḍitoti adhippāyo. Otallakoti nihīnajjhāsayo, appānubhāvoti attho. Paṭimuñca kaṇṭheti yāva galavāṭakā pārupitvā. Ko re tuvanti are ko nāma tvaṃ.

"ทุมมวาสี" คือมัวหมองด้วยฝุ่น, มีความหมายว่าไม่ได้ทาและไม่ได้ประดับ. "โอตัลลโก" คือมีอัธยาศัยต่ำทราม, มีความหมายว่ามีอานุภาพน้อย. "ปฏิมุญจ คัณเฐ" คือห่มคลุมจนถึงคอ. "โก เร ตฺวํ" คือ อ้าว เจ้าเป็นใคร.

Pakatanti paṭiyattaṃ nānappakārato abhisaṅkhataṃ. Uttiṭṭhapiṇḍanti antaragharaṃ upagamma ṭhatvā laddhabbapiṇḍaṃ, bhikkhāhāranti attho. Labhatanti lacchatu. Sapākoti mahāsatto jātivasena yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti.

"ปะกะตัง" คือที่จัดเตรียมไว้ ที่ปรุงแต่งด้วยวิธีต่างๆ. "อุฏฐิฏฐปิณฑัง" คือบิณฑบาตที่พึงได้โดยเข้าไปยืนอยู่ภายในบ้าน, มีความหมายว่าอาหารบิณฑบาต. "ละภะตัง" คือจงได้. "สะปาโก" คือพระมหาบุรุษเปิดเผยตนตามความเป็นจริงโดยชาติกำเนิด.

Atthatthitaṃ saddahatoti samparāyikassa atthassa atthibhāvaṃ saddahantassa. Apehīti apagaccha. Ettoti imasmā ṭhānā. Jammāti lāmaka.

"อัตถัตถิตัง สัททะหะโต" คือผู้เชื่อว่าความมีอยู่แห่งประโยชน์ในภพหน้า. "อะเปหิ" คือจงไปเสีย. "เอตโต" คือจากที่นี้. "ชัมมา" คือคนถ่อย.

Anūpakhetteti [Pg.34] ajaṅgale udakasampanne khette phalavisesaṃ paccāsīsantā. Etāya saddhāya dadāhi dānanti ninnaṃ thalañca pūrento megho viya guṇavante nigguṇe ca dānaṃ dehi, evaṃ dento ca appeva ārādhaye dakkhiṇeyyeti. Dakkhiṇeyyeti sīlādiguṇasamannāgate.

"อนูปเขตเต" คือในนาที่มีน้ำสมบูรณ์ ไม่ใช่ที่ดอน หวังอยู่ซึ่งผลวิเศษ. "เอตาย สัทธาย ทะทาหิ ทานัง" คือจงให้ทานด้วยศรัทธานี้ เหมือนเมฆที่ยังที่ลุ่มและที่ดอนให้เต็ม จงให้ทานแก่ผู้มีคุณและผู้ไม่มีคุณ, เมื่อให้เช่นนี้แล้วก็อาจจะยังทักขิเณยยะให้ยินดีได้. "ทักขิเณยยะ" คือผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น.

Tānīti te brāhmaṇā. Veṇupadarenāti veḷuvilīvena.

"ตานิ" คือพราหมณ์เหล่านั้น. "เวณุปะทะเรนะ" คือด้วยซีกไม้ไผ่.

Giriṃ nakhena khaṇasīti pabbataṃ attano nakhena khaṇanto viya ahosi. Ayoti kālalohaṃ. Padahasīti abhibhavasi, attano sarīrena abhibhavanto viya ahosi.

"คิรึ นะเขนะ ขะณะสี" คือเหมือนกับว่าขุดภูเขาด้วยเล็บของตน. "อะโย" คือเหล็กดำ. "ปะทะหะสี" คือย่อมครอบงำ เหมือนกับว่าครอบงำด้วยร่างกายของตน.

Āvedhitanti calitaṃ viparivattetvā ṭhitaṃ. Piṭṭhitoti piṭṭhipassena. Bāhuṃ pasāreti akammaneyyanti akammakkhamaṃ bāhudvayaṃ thaddhaṃ sukkhadaṇḍakaṃ viya kevalaṃ pasāreti, na samiñjeti, setāni akkhīni parivattanena kaṇhamaṇḍalassa adissanato.

"อาเวธิตัง" คือที่หวั่นไหว ที่พลิกกลับแล้วตั้งอยู่. "ปิฏฐิโต" คือจากด้านหลัง. "บาหุํ ปะสารติ อะกัมมะเนยยัง" คือเหยียดแขนทั้งสองข้างที่ไม่ควรแก่การงาน แข็งทื่อเหมือนท่อนไม้แห้ง เพียงแค่เหยียดออก ไม่คู้เข้า, ดวงตาทั้งสองข้างขาวโพลนเพราะความไม่ปรากฏแห่งตาดำจากการพลิกกลับ.

Jīvitanti jīvanaṃ.

"ชีวิตัง" คือการมีชีวิตอยู่.

Vehāyasanti ākāse. Pathaddhunoti pathabhūtaddhuno viya.

คำว่า Vehāyasanti ได้แก่ ในอากาศ. คำว่า Pathaddhunoti ได้แก่ เหมือนผู้เดินทาง.

Saññampi na karotīti ‘‘ime kulappasutā’’ti saññāmattampi na karoti. Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakanti khāditadantakaṭṭhattā vuttaṃ. Etasseva upari patissati appaduṭṭhapadosabhāvato, mahāsattassa tadā ukkaṃsagatakhettabhāvato. Iddhivisayo nāma acinteyyo, tasmā kathaṃ sūriyassa uggantuṃ nādāsīti na cintetabbaṃ. Aruṇuggaṃ na paññāyatīti tasmiṃ padese aruṇapabhā na paññāyati, andhakāro eva hoti.

คำว่า "แม้แต่ความสำคัญก็ไม่ทำ" คือไม่ทำแม้แต่ความสำคัญว่า "คนเหล่านี้เกิดในตระกูลสูง" คำว่า "ไม้สีฟันที่คายทิ้ง" นี้กล่าวเพราะเป็นไม้สีฟันที่เคี้ยวแล้ว (คำสาป) จะตกลงบนศีรษะของเขาเอง เพราะความเป็นผู้ไม่มีความประทุษร้ายและไม่มีโทษ และเพราะพระมหาบุรุษในเวลานั้นเป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยม ชื่อว่าอิทธิวิสัยเป็นสิ่งที่ไม่อาจคิดได้ เพราะฉะนั้นไม่ควรคิดว่า "เหตุไฉนจึงไม่ยอมให้พระอาทิตย์ขึ้น" คำว่า "แสงอรุณไม่ปรากฏ" คือในที่นั้นแสงอรุณไม่ปรากฏ มีแต่ความมืดเท่านั้น

Yakkhāvaṭṭo nu kho ayaṃ kālavipariyāyo. Mahāpaññanti mahantānaṃ paññānaṃ adhiṭṭhānabhūtaṃ. Janapadassa mukhaṃ passathāti imassa janapadavāsino janassa upaddavena maṅkubhūtaṃ mukhaṃ passatha.

นี่เป็นความผันแปรแห่งกาลเวลาที่เกิดจากยักษ์กระมัง คำว่า "ผู้มีปัญญามาก" คือเป็นที่ตั้งแห่งปัญญาอันยิ่งใหญ่ คำว่า "จงดูหน้าของชาวชนบท" คือจงดูหน้าของชาวชนบทนี้ที่เศร้าหมองเพราะภัยพิบัติ

Etassa kathā etasseva upari patissatīti yāhi tena pāramitāparibhāvanasamiddhāhi nānāsamāpattivihāraparipūritāhi sīladiṭṭhisampadāhi susaṅkhatasantāne mahākaruṇādhivāse mahāsatte ariyūpavādakammaabhisapasaṅkhātā pharusavācā pavattitā, sā abhisapi tassa khettavisesabhāvato tassa ca ajjhāsayapharusatāya diṭṭhadhammavedaniyakammaṃ hutvā [Pg.35] sace so mahāsattaṃ na khamāpeti, sattame divase vipaccanasabhāvaṃ jātaṃ, khamāpite pana mahāsatte payogasampatti paṭibāhitattā avipākadhammataṃ āpajjati ahosikammabhāvato. Ayañhi ariyūpavādapāpassa diṭṭhadhammavedaniyassa dhammatā, tena vuttaṃ ‘etassa kathā etasseva upari patissatī’tiādi. Mahāsatto pana taṃ tassa upari patituṃ na adāsi, upāyena mocesi. Tena vuttaṃ cariyāpiṭake (cariyā. 2.64) –

คำว่า "คำพูดของเขาจะตกลงบนศีรษะของเขาเอง" คือวาจาหยาบคายที่เรียกว่ากรรมคือการด่าพระอริยะและคำสาปแช่ง ซึ่งเขาได้กล่าวต่อพระมหาบุรุษผู้มีสันดานอันปรุงแต่งดีแล้ว สมบูรณ์ด้วยการอบรมบารมี และเต็มเปี่ยมด้วยสมาบัติและวิหารธรรมต่างๆ มีศีลและทิฏฐิสมบูรณ์ และเป็นที่สถิตแห่งมหากรุณา คำสาปนั้นเพราะพระมหาบุรุษเป็นเนื้อนาบุญอันพิเศษ และเพราะความหยาบคายแห่งอัธยาศัยของเขา จึงเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม หากเขาไม่ขอขมาพระมหาบุรุษ ก็จะให้ผลในวันที่เจ็ด แต่เมื่อขอขมาพระมหาบุรุษแล้ว ความสำเร็จแห่งการประกอบกรรมนั้นถูกยับยั้ง จึงกลายเป็นกรรมที่ไม่ให้ผลเพราะเป็นอโหสิกรรม นี้เป็นธรรมดาของบาปคือการด่าพระอริยะที่ให้ผลในปัจจุบัน เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "คำพูดของเขาจะตกลงบนศีรษะของเขาเอง" เป็นต้น แต่พระมหาบุรุษไม่ยอมให้คำสาปนั้นตกลงบนศีรษะของเขา ได้ช่วยให้พ้นด้วยอุบาย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวไว้ในจริยาปิฎก (จริยา. 2.64) ว่า –

‘‘Yaṃ so tadā maṃ abhisapi, kupito duṭṭhamānaso;

Tasseva matthake nipati, yogena taṃ pamocayi’’nti.

“คำสาปใดที่เขาผู้โกรธเคือง มีใจประทุษร้าย ได้สาปแช่งเราในกาลนั้น คำสาปนั้นได้ตกลงบนศีรษะของเขาเอง เราได้ช่วยเขาให้พ้นด้วยอุบาย”

Yañhi tattha sattame divase bodhisattena sūriyuggamananivāraṇaṃ kataṃ, ayamettha yogoti adhippeto. Yogena hi ubbaḷhā sarājikā parisā nagaravāsino negamā ceva jānapadā ca bodhisattassa santikaṃ tāpasaṃ ānetvā khamāpesuṃ. So ca bodhisattassa guṇe jānitvā tasmiṃ cittaṃ pasādesi. Yaṃ panassa matthake mattikāpiṇḍassa ṭhapanaṃ, tassa ca sattadhā phālanaṃ kataṃ, taṃ manussānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ. Aññathā hi – ‘‘ime pabbajitā samānā cittassa vase vattanti, na pana cittaṃ attano vase vattāpentī’’ti mahāsattampi tena sadisaṃ katvā gaṇheyyuṃ, tadassa tesaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti. Tenāha ‘‘athassā’’tiādi.

การที่พระโพธิสัตว์ได้ยับยั้งการขึ้นของพระอาทิตย์ในวันที่เจ็ดนั้น เป็นอุบายที่มุ่งหมายในที่นี้ ด้วยอุบายนั้นแล บริษัทพร้อมด้วยพระราชา ชาวเมือง ชาวนิคม และชาวชนบท ผู้เดือดร้อนแล้ว ได้นำดาบสมายังสำนักของพระโพธิสัตว์แล้วให้ขอขมา ดาบสนั้นเมื่อรู้คุณของพระโพธิสัตว์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสในพระโพธิสัตว์ ส่วนการวางก้อนดินบนศีรษะของดาบสนั้น และการที่ก้อนดินนั้นแตกออกเป็นเจ็ดเสี่ยง ทำไปเพื่อรักษาจิตใจของมนุษย์ เพราะมิฉะนั้นแล้ว พวกเขาจะพึงเข้าใจว่า "บรรพชิตเหล่านี้ยังตกอยู่ในอำนาจของจิต ไม่ได้ยังจิตให้อยู่ในอำนาจของตน" แล้วก็จะพึงถือเอาพระมหาบุรุษว่าเหมือนกับดาบสนั้น ซึ่งจะเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์แก่พวกเขาตลอดกาลนาน เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ลำดับนั้น" เป็นต้น

Lohakūṭavassanti ayaguḷavassaṃ. Tadā hi ratanamattāni diyaḍḍharatanamattānipi tikhiṇaṃsāni ayaguḷamaṇḍalāni ito cito ca nipatantā manussānaṃ sarīrāni khaṇḍakhaṇḍakāni akaṃsu. Kalalavassanti tanukakaddamapaṭalakaddamaṃ. Upahaccāti āghāṭetvā. Tadeva majjhāraññaṃ.

คำว่า "ฝนลูกเหล็ก" คือฝนลูกเหล็ก ในกาลนั้น ลูกเหล็กกลมๆ ที่มีขนาดเท่ารัตนะบ้าง ขนาดหนึ่งรัตนะครึ่งบ้าง มีเหลี่ยมคม ได้ตกลงมาที่นั่นที่นี่ ทำให้ร่างกายของมนุษย์ขาดเป็นท่อนๆ คำว่า "ฝนโคลน" คือโคลนตมที่เป็นชั้นบางๆ คำว่า "กระทบแล้ว" คือกระทบกระแทกแล้ว ป่ากลางนั้นเอง

67. Anuviccakāranti anuviccakaraṇaṃ. Kāraṇehi dvīhi aniyyānikasāsane ṭhitānaṃ attano sāvakattaṃ upagate paggahaniggahāni dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.

๖๗. คำว่า "การกระทำโดยพิจารณา" คือการกระทำโดยพิจารณา เพื่อแสดงการยกย่องและการข่มแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในศาสนาที่ไม่นำออกจากทุกข์ และถึงความเป็นสาวกของตน ด้วยเหตุสองประการ จึงกล่าวคำว่า "เพราะเหตุไร" เป็นต้น

69. Anupubbiṃ kathanti (dī. ni. ṭī. 2.75-76; a. ni. ṭī. 3.8.12) anupubbiyā anupubbaṃ kathetabbakathaṃ, kā pana sā? Dānādikathā. Dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasādhāraṇattā sukarattā sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca āditova kathitā[Pg.36]. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakapaṭiggahaṇavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogayasasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā. Tañca sīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phalanti dassanatthaṃ, imehi ca dānasīlamayehi paṇītacariyabhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā bhogabhavasampattiyoti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā. Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho sabbadā anupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo, maggañca kathentena tadadhigamūpāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo. Hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasañhitāti tesaṃ okāro lāmakabhāvo, sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso. Sabbaso kilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena dassitoti veditabbaṃ.

๖๙. คำว่า "อนุปุพพิกถา" (ที. สี. 2.75-76; อ. อ. 3.8.12) คือเรื่องที่ควรกล่าวไปตามลำดับ เรื่องนั้นคืออะไร? คือเรื่องทานเป็นต้น เรื่องทานนั้นกล่าวไว้ก่อนเป็นอันดับแรก เพราะเป็นเรื่องที่แพร่หลายในหมู่ชนทั่วไป เป็นเรื่องง่าย และเป็นอุบายในการตั้งมั่นในศีล เพราะบุคคลผู้มีศีลในการบริจาค ย่อมไม่ติดข้องในวัตถุที่ยึดถือ จึงสมาทานศีลได้โดยง่าย และตั้งมั่นอยู่ในศีลนั้นได้ดี หลังจากเรื่องทานแล้ว ก็กล่าวเรื่องศีล เพราะศีลทำให้การรับของทายกบริสุทธิ์ กล่าวถึงการสงเคราะห์ผู้อื่น กล่าวถึงการงดเว้นจากการเบียดเบียนผู้อื่น กล่าวถึงกิริยธรรมแล้วกล่าวถึงอกิริยธรรม กล่าวถึงเหตุแห่งความสมบัติคือโภคะและยศแล้วกล่าวถึงเหตุแห่งความสมบัติคือภพ และศีลนั้นอาศัยวัฏฏะ เพื่อแสดงว่าความสมบัติแห่งภพนี้เป็นผลของศีลนั้น และเพื่อแสดงว่าด้วยบุญกิริยาวัตถุอันเป็นทานและศีลเหล่านี้ ซึ่งมีจริยาอันประณีตและแตกต่างกัน ความสมบัติคือโภคะและภพอันประมาณมิได้เหล่านี้ ซึ่งแตกต่างกันโดยความประณีตยิ่งขึ้นไปในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น จึงกล่าวเรื่องสวรรค์ต่อจากนั้น สวรรค์นั้นถูกกิเลสมีราคะเป็นต้นทำให้เศร้าหมอง เพื่อแสดงว่าอริยมรรคไม่เศร้าหมองตลอดกาล จึงกล่าวเรื่องมรรคต่อจากสวรรค์ และเมื่อกล่าวถึงมรรค เพื่อแสดงอุบายในการบรรลุมรรคนั้น จึงกล่าวถึงโทษของกามทั้งหลายว่า กามทั้งปวงแม้ที่รวมอยู่ในสวรรค์และกามอื่นๆ ล้วนมีโทษมาก ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ความต่ำทรามของกามเหล่านั้นคือ ความเป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ภพทั้งปวงเป็นที่ตั้งของกิเลส จึงมีความเศร้าหมองในภพนั้น และควรกล่าวถึงอานิสงส์ในการออกจากกามว่า นิพพานเป็นธรรมที่พ้นจากกิเลสทั้งปวงโดยสิ้นเชิง พึงทราบว่าความหมายนี้แสดงไว้ด้วยคำว่า 'อิติ' ในคำว่า 'มรรค' นี้

Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānaṃ nibbānasañhitānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānanidānanti pākaṭo ayamattho. Yaṃ pana jhānavipassanāmaggaphalanibbānapaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassapi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva. Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjasirissariyasattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājādigatā dibbā sampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo, tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ mūlakāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’nti laddhanāmānaṃ manāpiyarūpādīnaṃ, tannissayānaṃ vā upabhogasukhānaṃ, patiṭṭhā niccalādhiṭṭhānatāya. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripātiyamānassa olīyanapadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ.

เป็นเหตุแห่งสุข คือเป็นเหตุแห่งสุขทั้งปวง ทั้งที่เป็นสุขในปัจจุบัน สุขในสัมปรายภพ และสุขที่ประกอบด้วยพระนิพพาน เพราะสุขคือโภคะใดๆ ในโลก สุขนั้นทั้งหมดมีทานเป็นเหตุ ดังนี้ ความนี้เป็นที่ปรากฏ ส่วนสุขที่ประกอบด้วยฌาน วิปัสสนา มรรค ผล และนิพพาน ทานก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยของสุขนั้นนั่นแล เป็นรากเหง้าแห่งสมบัติ คือสมบัติทั้งปวงเหล่านี้ในโลก มีสมบัติของมนุษย์มีประเภทต่างๆ เป็นต้นว่า ความเป็นพระราชาในส่วนภูมิภาค และความถึงพร้อมแห่งพระเจ้าจักรพรรดิผู้รุ่งเรืองด้วยสิริ อิสริยยศ และรัตนะ ๗ ประการ สมบัติทิพย์ที่ถึงแล้วแก่ท้าวมหาราชทั้ง ๔ เป็นต้น หรือสมบัติอื่นๆ อีก ทานนี้เป็นมูลเหตุของสมบัติเหล่านั้นทั้งหมด เป็นที่ตั้งแห่งโภคะทั้งหลาย คือเป็นที่ตั้งแห่งรูปารมณ์เป็นต้นอันน่าพอใจ ซึ่งได้ชื่อว่า 'โภคะ' เพราะเป็นสิ่งที่พึงบริโภค หรือเป็นที่ตั้งแห่งสุขในการบริโภคที่อาศัยโภคะเหล่านั้น เพราะเป็นที่ตั้งอันมั่นคง สำหรับผู้ถึงความลำบาก คือผู้ถึงความพินาศ เป็นที่พึ่ง คือเป็นเครื่องป้องกัน เพราะคุ้มครองจากภัยนั้น เป็นที่หลบภัย คือเป็นที่หลบซ่อนของผู้ที่ถูกภัยคุกคาม เป็นคติ คือเป็นที่พึงไป เป็นที่พึ่ง คือเป็นที่พึ่งพิง เป็นที่อาศัย คือเป็นที่พึ่งที่ไม่ให้ตกต่ำ เป็นอารมณ์ คือเป็นอารมณ์ที่พึงยึดเหนี่ยว

Ratanamayasīhāsanasadisanti [Pg.37] sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ, mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānato. Mahāpathavisadisaṃ gatagataṭṭhāne patiṭṭhāsambhavato. Yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave upapattiyā ṭhitiyā ca paccayo hotīti āha ‘‘ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisa’’nti. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato sammadeva assāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosaissāmicchādiṭṭhivicikicchādi cittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādīnaṃ. Etesaṃ eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti asantāsahetubhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi na kutoci santasati, pageva āyatiṃ. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vuḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattito sampattiyā nayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ.

เปรียบเหมือนรัตนบัลลังก์ คือเปรียบเหมือนมหาบัลลังก์อันประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ ซึ่งสำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวง เพราะเป็นของมีค่ามาก และไม่ยอมให้ตกต่ำลงไปโดยประการทั้งปวง เปรียบเหมือนมหาปฐพี เพราะเป็นที่ตั้งมั่นได้ในที่ที่ไปแล้วๆ เหมือนเชือกสำหรับยึดเหนี่ยวเป็นเครื่องค้ำจุนแก่บุรุษผู้ทุพพลภาพผู้จะยืนและผู้ยืนอยู่ ฉันใด ทานก็เป็นปัจจัยแห่งการอุบัติและการตั้งอยู่ของสัตว์ทั้งหลายในภพแห่งสมบัติ ฉันนั้น จึงตรัสว่า 'เปรียบเหมือนเชือกสำหรับยึดเหนี่ยว เพราะเป็นที่ยึดเหนี่ยว' เพราะเป็นเครื่องข้ามพ้นทุกข์ คือเพราะเป็นเครื่องข้ามพ้นทุกข์ในทุคติ เพราะเป็นเครื่องปลอบโยน คือเพราะเป็นเครื่องปลอบโยนอย่างดีจากภัยของข้าศึกมีโลภะและมัจฉริยะเป็นต้น เพราะเป็นเครื่องป้องกันภัย คือเพราะเป็นเครื่องคุ้มครองจากภัยคือความยากจน จากมลทินคือมัจฉริยะเป็นต้น คือจากมลทินแห่งจิตมีมัจฉริยะ โลภะ โทสะ อิสสา มิจฉาทิฏฐิ วิจิกิจฉา เป็นต้น เพราะไม่แปดเปื้อน คือเพราะไม่เศร้าหมอง ด้วยมลทินคือมัจฉริยะเป็นต้นเหล่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่เข้าถึงได้ยากของมลทินเหล่านั้นนั่นเอง เพราะไม่เป็นเหตุแห่งความสะดุ้งกลัว เพราะว่าทายกผู้เป็นเจ้าของทานนั้น แม้ในปัจจุบันก็ไม่สะดุ้งกลัวจากที่ไหนๆ เลย จะกล่าวไปไยถึงในอนาคตเล่า เพราะเป็นผู้มีกำลัง คือเพราะเป็นผู้มีกำลังมาก เพราะว่าทายกผู้เป็นเจ้าของทานนั้น ในปัจจุบันย่อมมีกำลังด้วยกำลังแห่งพวกพ้อง ส่วนในอนาคตย่อมมีกำลังด้วยกำลังกายเป็นต้น เพราะเป็นที่นับถือว่าเป็นมงคลอย่างยิ่ง คือเพราะเป็นที่นับถือว่าเป็น 'เหตุแห่งความเจริญ' การนำไปสู่สมบัติจากวิบัติ คือการนำไปสู่ภูมิอันเกษม

Idāni mahābodhicariyabhāvenapi dānaguṇaṃ dassetuṃ dānaṃ nāmetantiādi vuttaṃ. Tattha attānaṃ niyyādentenāti etena dānaphalaṃ sammadeva passantā mahāpurisā attano jīvitampi pariccajanti, tasmā ko nāma viññujātiko bāhire vatthumhi saṅgaṃ kareyyāti ovādaṃ deti. Idāni yā lokiyā lokuttarā ca ukkaṃsagatā sampattiyo, tā sabbā dānatoyeva pavattantīti dassento ‘‘dānañhī’’tiādimāha. Tattha sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya ca parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato vuttā. Etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ ‘‘sāvakapāramīñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tāsupi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamameva dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vuttoyeva. Eteneva tassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo.

บัดนี้ เพื่อแสดงคุณของทานแม้โดยความเป็นมหาโพธิจริยา จึงตรัสคำว่า 'ทานชื่อว่า' เป็นต้น ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า 'ผู้มอบตน' นี้ พระองค์ทรงแสดงโอวาทว่า มหาบุรุษทั้งหลายผู้เห็นผลของทานโดยชอบ ย่อมสละแม้ชีวิตของตน เพราะฉะนั้น ชนชาติวิญญูชนชื่ออะไรเล่าจะพึงทำความข้องในวัตถุภายนอก บัดนี้ เพื่อแสดงว่าสมบัติทั้งหลายที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ถึงความสูงสุดนั้นทั้งหมด ย่อมเป็นไปจากทานเท่านั้น จึงตรัสคำว่า 'ทานนั่นแล' เป็นต้น ในบทเหล่านั้น สมบัติของท้าวสักกะ มาร และพรหม ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ตนเท่านั้น ส่วนสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ดังนี้ เพื่อแสดงความนั้น จึงตรัสสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิไว้ภายหลังสมบัติเหล่านั้น สมบัติเหล่านี้เป็นโลกิยะ ส่วนสมบัติเหล่านี้เป็นโลกุตตระ ดังนี้ เพื่อแสดงความนั้น จึงตรัสคำว่า 'สาวกบารมีญาณ' เป็นต้น แม้ในสมบัติเหล่านั้น เพื่อแสดงความเป็นเลิศยิ่งขึ้นไปตามลำดับ จึงตรัสญาณ ๓ อย่างตามลำดับ ส่วนความเป็นปัจจัยของทานต่อญาณเหล่านั้น ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้วนั่นเอง ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่าความเป็นปัจจัยของทานต่อพรหมสมบัตินั้น ก็ได้แสดงไว้แล้วเช่นกัน

Dānañca nāma hitajjhāsayena, pūjāvasena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako purisapuggalo paresaṃ santakaṃ harissatīti [Pg.38] aṭṭhānametanti āha – ‘‘dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi sobhāvisesāvahattā sīlassa. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55; mi. pa. 4.1.1) gāthā – ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) jātakagāthāyo ca āharitvā vattabbā, sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi.

อนึ่ง ทานชื่อว่าเป็นการสละสิ่งของของตนแก่ผู้อื่นด้วยเจตนาที่เป็นประโยชน์ หรือด้วยการบูชา เพราะฉะนั้น การที่บุคคลผู้ให้ทานจะพึงขโมยสิ่งของของผู้อื่นนั้น ย่อมเป็นฐานะที่ไม่ควร ดังนี้ จึงตรัสว่า 'เมื่อให้ทาน ย่อมสามารถสมาทานศีลได้' เครื่องประดับที่เสมอด้วยเครื่องประดับคือศีลไม่มี เพราะศีลนำมาซึ่งความงามเป็นพิเศษ ดอกไม้ที่เสมอด้วยดอกไม้คือศีลไม่มี ในข้อนี้ก็มีนัยอย่างเดียวกัน กลิ่นที่เสมอด้วยกลิ่นคือศีลไม่มี ในข้อนี้ พึงนำคาถาว่า 'จันทน์หรือกฤษณา' เป็นต้น (ธ.ป. ๕๕; มิ.ป. ๔.๑.๑) และคาถาชาดกที่ว่า 'กลิ่นของฤๅษีผู้บวชมานาน ย่อมฟุ้งไปจากกายตามลม' เป็นต้น (ชา. ๒.๑๗.๕๕) มากล่าว เพราะศีลเป็นทั้งเครื่องประดับ เครื่องตกแต่ง เครื่องอบร่ำ และเป็นสิ่งที่นำมาซึ่งความเป็นผู้ควรแก่การชมของสัตว์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ด้วยเครื่องประดับคือศีลนั่นแล' เป็นต้น

Ayaṃ saggo labbhatīti idaṃ majjhimehi chandādīhi samādānasīlaṃ sandhāyāha. Tenāha sakko devarājā –

คำว่า 'สวรรค์นี้ย่อมได้' นี้ พระองค์ตรัสหมายถึงศีลที่สมาทานด้วยฉันทะเป็นต้นอันเป็นมัชฌิมะ เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า –

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75;

2.22.429;

dī. ni. ṭī. 2.75-76);

ด้วยพรหมจรรย์อันเลว ย่อมเข้าถึงความเป็นกษัตริย์ ด้วยพรหมจรรย์อันปานกลาง ย่อมเข้าถึงความเป็นเทพ และด้วยพรหมจรรย์อันสูงสุด ย่อมบริสุทธิ์ (ชา. ๑.๘.๗๕; ๒.๒๒.๔๒๙; ที.นิ.ฎี. ๒.๗๕-๗๖)

Iṭṭhoti sukho. Kantoti kamanīyo. Manāpoti manavaḍḍhanako. Taṃ pana tassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ.

คำว่า 'อิฏฐะ' คือสุข คำว่า 'กันตะ' คือน่าปรารถนา คำว่า 'มนาปะ' คือเป็นที่เจริญใจ ส่วนเพื่อแสดงความเป็นอิฏฐะเป็นต้นของสวรรค์นั้น จึงตรัสคำว่า 'มีการเล่นอยู่เป็นนิตย์ในสวรรค์นี้' เป็นต้น

Dosoti aniccatādinā appassādādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattetīti ādīnavo, paramakapaṇatā. Tathā ca kāmā yathābhūtaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti aseṭṭhehi sevitabbo, seṭṭhehi na sevitabbo nihīnabhāvo. Saṃkilissananti vibādhakatā upatāpatā ca.

"โทษ" หมายถึง ความเป็นสภาพที่ถูกทำให้เสียไปแล้วด้วยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และด้วยความเป็นของมีรสอร่อยน้อยเป็นต้น เพราะสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่ยังจิตของวิญญูชนให้ยินดี อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าอาทีนวะ เพราะยังความพินาศให้เป็นไป คือความเป็นของน่าสงสารอย่างยิ่ง กามทั้งหลายย่อมปรากฏแก่ผู้พิจารณาตามความเป็นจริงอย่างนั้น "ความเป็นของเลวทราม" คือความเป็นสภาพที่ต่ำทราม อันคนไม่ประเสริฐพึงเสพ อันคนประเสริฐไม่พึงเสพ "ความเศร้าหมอง" คือความเป็นเครื่องบีบคั้น และความเป็นเครื่องทำให้เร่าร้อน

Nekkhamme ānisaṃsanti ettha yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Apica – ‘‘nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādasaññāyā’’tiādinā (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.26; dī. ni. ṭī. 2.75-76) nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi, pabbajjāya jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi. Kallacittanti heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacittaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā assaddhiyādayo cittassa rogabhūtā[Pg.39], tadā te vigatā, tasmā āha ‘‘arogacitta’’nti. Diṭṭhimānādikilesavigamena muducittaṃ. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacittaṃ. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacittaṃ. Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ. Yadā bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacittanti kāmacchandavigamena arogacittaṃ. Muducittanti byāpādavigamena mettāvasena akathinacittaṃ. Vinīvaraṇacittanti uddhaccakukkuccavigamena vikkhepassa vigatattā tena apihitacittaṃ. Udaggacittanti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacittaṃ. Pasannacittanti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacittanti evamettha sesapadānaṃ attho veditabbo.

"อานิสงส์ในเนกขัมมะ" ในข้อนี้ โทษในกามมีเท่าใด อานิสงส์ในเนกขัมมะก็มีเท่านั้น โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อโทษนั้น อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศอานิสงส์ในเนกขัมมะด้วยนัยมีอาทิว่า "เนกขัมมะนี้แล เป็นธรรมไม่คับแคบ ไม่เศร้าหมอง ออกไปแล้วจากกาม ออกไปแล้วจากกามสัญญา ออกไปแล้วจากกามวิตก ออกไปแล้วจากความเร่าร้อนเพราะกาม ออกไปแล้วจากพยาบาทสัญญา" และทรงแสดงคุณในบรรพชาและฌานเป็นต้น "กัลลจิต" คือจิตที่ควรแก่การงาน เพราะความที่โทษของจิตมีความไม่มีศรัทธาเป็นต้นที่เกิดขึ้นในเทศนาเบื้องต่ำปราศไปแล้ว โดยการถึงความเป็นภาชนะรองรับเทศนาเบื้องสูง ส่วนในอรรถกถา เพราะความไม่มีศรัทธาเป็นต้นเป็นดุจโรคของจิต เมื่อสิ่งเหล่านั้นปราศไปแล้ว จึงกล่าวว่า "จิตที่ไม่มีโรค" "จิตที่อ่อนโยน" เพราะความปราศจากกิเลสมีทิฏฐิและมานะเป็นต้น "จิตที่ปราศจากนิวรณ์" เพราะความปราศจากกามฉันทะเป็นต้น "จิตที่ร่าเริง" เพราะประกอบด้วยปีติและปราโมทย์อันโอฬารในการปฏิบัติชอบ ในข้อนั้น "จิตที่ผ่องใส" เพราะความถึงพร้อมด้วยศรัทธา พึงเชื่อมความว่า "เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบแล้ว" อีกอย่างหนึ่ง "กัลลจิต" คือจิตที่ไม่มีโรค เพราะความปราศจากกามฉันทะ "จิตที่อ่อนโยน" คือจิตที่ไม่แข็งกระด้างด้วยอำนาจแห่งเมตตา เพราะความปราศจากพยาบาท "จิตที่ปราศจากนิวรณ์" คือจิตที่ไม่ถูกปิดบัง เพราะความที่ความฟุ้งซ่านปราศไปแล้วด้วยความปราศจากอุทธัจจกุกกุจจะ "จิตที่ร่าเริง" คือจิตที่ไม่หดหู่ด้วยอำนาจการประคองไว้ เพราะความปราศจากถีนมิทธะ "จิตที่ผ่องใส" คือจิตที่น้อมไปในการปฏิบัติชอบ เพราะความปราศจากวิจิกิจฉา พึงทราบเนื้อความของบทที่เหลือในที่นี้อย่างนี้

Seyyathāpītiādinā upamāvasena upālissa saṃkilesappahānaṃ ariyamagganipphādanañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhu eva. Rajananti nīlapītādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tissaṃ eva nisajjāyaṃ. Etenassa lahuvipassakatā tikkhapaññatā sukhapaṭipadākhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ. Tiṇṇaṃ maggānanti heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ. Tassa uppattiākāradassananti kasmā vuttaṃ? Nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘taṃ hī’’tiādi. Tattha paṭivijjhantanti asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ. Tenāha ‘‘kiccavasenā’’ti.

ด้วยอุปมามีอาทิว่า "เสยยะถาปิ" ทรงแสดงการละกิเลสและการยังอริยมรรคให้สำเร็จของอุบาลี "ปราศจากมลทินดำ" คือปราศจากความดำ "โดยชอบทีเดียว" คืออย่างดีทีเดียว "น้ำย้อม" คือน้ำย้อมมีสีเขียวและสีเหลืองเป็นต้น "พึงรับ" คือพึงรับไว้ พึงเป็นของผ่องใส "ในอาสนะนั้นนั่นเอง" คือในการนั่งนั้นนั่นเอง ด้วยคำนี้ ทรงแสดงความเป็นผู้มีวิปัสสนาเบา มีปัญญาคมกล้า มีปฏิปทาสบาย และมีอภิญญาเร็วของท่าน "ปราศจากธุลี" คือปราศจากธุลีเพราะความปราศจากธุลีคือราคะอันเป็นเหตุให้ไปสู่อบายเป็นต้น "ปราศจากมลทิน" เพราะความปราศจากมลทินคือทิฏฐิและวิจิกิจฉาโดยไม่เหลือ "แห่งมรรค ๓" คือแห่งมรรคเบื้องต่ำ ๓ ที่กล่าวว่า "เป็นการแสดงอาการเกิดขึ้นแห่งมรรคนั้น" เพราะเหตุไร? พึงทราบว่า ทรงหมายถึงคำคัดค้านว่า "มรรคญาณมีอสังขตธรรมเป็นอารมณ์มิใช่หรือ" จึงตรัสว่า "จริงอยู่ มรรคญาณนั้น" เป็นต้น ในบทนั้น "แทงตลอด" คือแทงตลอดด้วยอำนาจการแทงตลอดโดยไม่หลง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ด้วยอำนาจแห่งกิจ"

Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo, dhovanasilā viya anupubbīkathā, udakaṃ viya saddhā, udake temetvā ūsagomayachārikābharehi kāḷakapadese sammadditvā vatthassa dhovanapayogo viya saddhāsinehena temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho. Tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhassa vatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti.

ในข้อนี้ การเทียบเคียงอุปมานี้คือ จิตเปรียบเหมือนผ้า ความที่จิตเศร้าหมองด้วยมลทินมีราคะเป็นต้น เปรียบเหมือนความที่ผ้าเศร้าหมองด้วยมลทินที่จรมา อนุปุพพีกถาเปรียบเหมือนแผ่นหินสำหรับซักผ้า ศรัทธาเปรียบเหมือนน้ำ การเริ่มความเพียรในการชำระจิตด้วยวิธีมีการฟังเป็นต้น โดยทำให้โทษทั้งหลายหย่อนลงด้วยสติ สมาธิ และปัญญา หลังจากแช่ด้วยยางคือศรัทธา เปรียบเหมือนการประกอบการซักผ้าด้วยการแช่น้ำแล้วขยี้ในส่วนที่ดำด้วยส่วนผสมของน้ำด่าง มูลโค และเถ้า การข่มกิเลสด้วยการเริ่มความเพียร เปรียบเหมือนการปราศจากความดำในผ้าด้วยการประกอบการซักนั้น อริยมรรคเปรียบเหมือนน้ำย้อม การทำจิตที่ข่มกิเลสได้แล้วให้ขาวรอบด้วยมรรค เปรียบเหมือนความผ่องใสของผ้าที่สะอาดด้วยน้ำย้อมนั้น

Diṭṭhadhammoti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti tannivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti [Pg.40] tato visesanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā dhammesu ekadesanāpi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāhantaṃ nāma hoti. Tenāha – ‘‘diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo’’ti. Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā vicikicchā tiṇṇavicikicchā. Vigatakathaṃkathoti pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho, kiṃ nu kho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu sīlādiguṇesu suppatiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na tassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo.

เมื่อกล่าวว่า "เห็นธรรมแล้ว" เพราะการเห็นนั้นมีอย่างอื่นนอกจากการเห็นด้วยญาณ จึงกล่าวว่า "บรรลุธรรมแล้ว" เพื่อกันความหมายนั้น และเพราะการบรรลุนั้นมีอย่างอื่นนอกจากการบรรลุด้วยญาณ จึงกล่าวว่า "รู้แจ้งธรรมแล้ว" เพื่อแสดงความพิเศษจากความหมายนั้น ก็ความรู้แจ้งธรรมนั้น ย่อมเป็นเพียงส่วนหนึ่งในธรรมทั้งหลาย จึงกล่าวว่า "หยั่งลงสู่ธรรมแล้ว" เพื่อแสดงความรู้แจ้งโดยไม่เหลือส่วน ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงการตรัสรู้สัจจะของท่าน ก็มรรคญาณนั้น ย่อมชื่อว่าหยั่งลงสู่ธรรมคืออริยสัจ ๔ โดยไม่เหลือส่วนโดยรอบ ด้วยอำนาจการตรัสรู้ครั้งเดียว โดยยังกิจมีปริญญาเป็นต้นให้สำเร็จ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อริยสัจธรรมอันท่านผู้นี้เห็นแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้เห็นธรรมแล้ว" "ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว" คือวิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๑๖ และวัตถุ ๘ ซึ่งเปรียบเหมือนทางกันดารที่น่าสะพรึงกลัว อันท่านข้ามได้แล้ว "ปราศจากความสงสัย" คือความสงสัยที่เกิดขึ้นว่า "เป็นอย่างนี้หรือหนอ เป็นอะไรหรือหนอ" ในเรื่องความเป็นไปเป็นต้น ได้ปราศไปแล้ว คือถูกตัดขาดแล้ว เพราะบาปธรรมอันเป็นเหตุให้เกิดความขลาดหมดไป และเพราะตั้งมั่นดีแล้วในคุณมีศีลเป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่อบาปธรรมนั้น ท่านจึงบรรลุความเป็นผู้แกล้วกล้า ความเป็นผู้กล้าหาญ ความเป็นผู้เชี่ยวชาญ "ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น" เพราะท่านเห็นด้วยประจักษ์ด้วยตนเอง จึงไม่มีผู้อื่นที่ท่านจะต้องเชื่อ

71. Paṇḍitoti paññavā.

๗๑. "บัณฑิต" หมายถึง ผู้มีปัญญา

72. Tena hi sammāti dovārikena saddhiṃ sallapatiyeva, ‘‘etthevā’’ti tena vuttavacanaṃ sutvāpi tassa atthaṃ asallakkhento. Kasmā? Paridevatāya. Tenāha ‘‘balavasokena abhibhūto’’ti.

๗๒. ด้วยเหตุนั้นแล ท่านผู้เจริญ (ในคำว่า เตน หิ สมฺมา) ย่อมสนทนากับนายทวารนั่นเอง แม้ได้ฟังคำที่นายทวารนั้นกล่าวว่า 'อยู่ที่นี่แหละ' ก็ไม่กำหนดหมายเนื้อความของคำนั้น เพราะเหตุไร? เพราะความคร่ำครวญ ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ถูกความโศกอย่างแรงกล้าครอบงำแล้ว'.

73. Tenevāti yena uttarāsaṅgena āsanaṃ sammajjati, teneva udare parikkhipanto ‘‘māhaṃ satthāraṃ mama sarīrena phusi’’nti antaraṃ karonto uttarāsaṅgena taṃ udare parikkhipanto pariggahetvā. ‘‘Dattapaññatta’’ntiādīsu (dī. ni. 1.171) viya datta-saddo ettha bālapariyāyoti āha ‘‘jaḷosi jāto’’ti. Upaṭṭhākassa aññathābhāvenāti pubbe attano upaṭṭhākassa idāni anupaṭṭhākabhāvena.

๗๓. คำว่า ด้วยผ้านั้นแหละ คือด้วยผ้าอุตตราสงค์ใดที่ใช้ปัดกวาดอาสนะ ก็ใช้ผ้านั้นนั่นแหละพันรอบท้อง ทำการคั่นกลางว่า 'เราอย่าได้ถูกต้องพระศาสดาด้วยร่างกายของเราเลย' ดังนี้ แล้วพันผ้าอุตตราสงค์นั้นรอบท้องถือไว้. ในคำว่า ทัตตปัญญัตติ เป็นต้น (ที. สี. 1.171) คำว่า ทัตตะ ในที่นี้เป็นไวพจน์ของคำว่า คนเขลา ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ท่านเกิดมาเป็นคนเขลา'. คำว่า เพราะความแปรปรวนของอุปัฏฐาก คือเพราะความเป็นผู้ไม่อุปัฏฐากในบัดนี้ ของผู้ที่เป็นอุปัฏฐากของตนในกาลก่อน.

75. Aviññāṇakaṃ dārusākhādimayaṃ. Bahalabahalaṃ pītāvalepanaṃ raṅgajātanti ativiya bahalaṃ pītavaṇṇamañjiṭṭhaādiavalepanarajanaṃ. Ghaṭṭetvā uppāditacchaviṃ, yā raṅgaṃ pivati. Nillomatanti punappunaṃ anulimpanena. Khaṇḍakhaṇḍitanti khaṇḍakhaṇḍitabhāvaṃ. Raṅgakkhamo rajaniyo. Tenāha ‘‘rāgamattaṃ janetī’’ti. Anuyoganti codanaṃ. Vīmaṃsanti vicāraṇaṃ. Thuse koṭṭetvā taṇḍulapariyesanaṃ [Pg.41] viya kadaliyaṃ sārapariyesanaṃ viya ca nigaṇṭhavāde sāravīmaṃsanaṃ. Tato eva ca taṃ vīmaṃsanto rittako tucchakova hotīti. Sabbampi buddhavacanaṃ catusaccavinimuttaṃ natthi, tañca vīmaṃsiyamānaṃ viññūnaṃ pītisomanassameva janeti, atappakañca asecanābhāvenāti āha ‘‘catusaccakathā hī’’tiādi. Yathā yathāti yadi khandhamukhena yadi dhātāyatanādīsu aññataramukhena buddhavacanaṃ ogāhissati, tathā tathā gambhīrañāṇānaṃyeva gocarabhāvato gambhīrameva hoti. Yo cettha paṇḍito nipuṇo kataparappavādo paṇidhāya sabbathāmena codanaṃ ārambhati tassa codanā kesaggamattampi cāletuṃ na sakkoti. Puna sucirampi kālaṃ vicārentesupi vimaddakkhamato, evaṃ tathāgatavādo svākhyātabhāvatoti āha ‘‘anuyogakkhamo vimajjanakkhamo cā’’ti.

๗๕. คำว่า อวิญญาณกะ คือที่ทำด้วยกิ่งไม้เป็นต้นที่ไม่มีวิญญาณ. คำว่า พหละพหละ ปิตาเลปนัง รังคชาตัง คือการย้อมด้วยการฉาบทาสีเหลือง สีแดงเข้มเป็นต้นที่หนาอย่างยิ่ง. ผิวที่เกิดจากการขัดสี คือผิวที่ดูดซับสี. คำว่า นิลโลมตะ คือด้วยการฉาบทาซ้ำแล้วซ้ำอีก. คำว่า ขัณฑขัณฑิตะ คือความเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย. คำว่า รังคักขโม คือที่ควรแก่การย้อม. ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ย่อมยังความกำหนัดสักว่าความยินดีให้เกิดขึ้น'. คำว่า อนุโยคะ คือการตำหนิ. คำว่า วิมังสา คือการพิจารณา. การพิจารณาสาระในวาทะของนิครนถ์ เปรียบเหมือนการตำแกลบเพื่อหาข้าวสาร และเหมือนการหาสาระในต้นกล้วย. และเพราะเหตุนั้นเอง เมื่อพิจารณาวาทะนั้น ย่อมเป็นของว่างเปล่า เป็นของเปล่าประโยชน์เท่านั้น. พระพุทธพจน์แม้ทั้งหมดที่พ้นไปจากอริยสัจ ๔ ย่อมไม่มี และพระพุทธพจน์นั้นเมื่อถูกพิจารณา ย่อมยังปีติโสมนัสให้เกิดแก่ผู้รู้เท่านั้น และเป็นสิ่งที่ไม่รู้อิ่มเพราะความเป็นของมีรสไม่เจือปน ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'เพราะว่าเรื่องอริยสัจ ๔' เป็นต้น. คำว่า ยถา ยถา คือหากจะหยั่งลงสู่พระพุทธพจน์โดยทางแห่งขันธ์ก็ดี โดยทางแห่งธาตุและอายตนะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งก็ดี พระพุทธพจน์นั้นย่อมเป็นของลึกซึ้งอย่างนั้นๆ เพราะเป็นโคจรแห่งญาณอันลึกซึ้งเท่านั้น. อนึ่ง บัณฑิตผู้ฉลาดในเรื่องนี้ ผู้ทำลายปรัปปวาทแล้ว ตั้งใจเริ่มการตำหนิด้วยกำลังทั้งหมด การตำหนิของเขาย่อมไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้แม้เพียงปลายเส้นผม. อีกประการหนึ่ง แม้เมื่อพิจารณาอยู่ตลอดกาลนาน ก็ยังทนต่อการพิสูจน์ได้ วาทะของพระตถาคตเป็นสิ่งที่ตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ควรแก่การซักไซ้ และควรแก่การพิจารณา'.

76. Visayapariññāṇena dahati paṭipakkhe sodhetīti dhīro, svāyamassa dhīrabhāvo sabbaso sammohaviddhaṃsanatāyāti āha – ‘‘yā paññā…pe… tena samannāgatassā’’ti. Pabhinnakhīlassāti samucchinnasabbacetokhīlassa, kilesamaccumāravijayeneva abhisaṅkhārakhandhamārā jitāva hontīti tesaṃ dvinnaṃ idha aggahaṇaṃ. Īgha-saddo dukkhapariyāyoti āha ‘‘niddukkhassā’’ti. Tattha saupādisesanibbānappattiyā kilesena niddukkhatā, anupādisesanibbānappattiyā vipākadukkhena niddukkhatā. Rajjanadussanamuyhanādivasena vividhaṃ īsanato vīsaṃ, vīsameva vesaṃ, rāgādīti āha – ‘‘vesantarassāti rāgādivīsaṃ taritvā vitaritvā ṭhitassā’’ti.

๗๖. ชื่อว่า ธีระ เพราะเผาผลาญ (กิเลส) ด้วยวิสัยปริญญา และชำระล้างปฏิปักษ์ ความเป็นผู้มีปัญญาของท่านนั้น เป็นไปเพื่อการกำจัดความหลงโดยสิ้นเชิง ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ปัญญาใด... เป็นของผู้ประกอบด้วยปัญญานั้น'. คำว่า ปภินนขีลัสสะ คือผู้มีตะปูตรึงใจทั้งหมดอันถอนรากถอนโคนแล้ว เพราะการชนะกิเลสมารและมัจจุมารนั่นเอง อภิสังขารมารและขันธมารก็เป็นอันชนะแล้วด้วย ดังนั้นจึงไม่ถือเอาชื่อมารทั้งสองนั้นในที่นี้. คำว่า อีฆะ เป็นไวพจน์ของคำว่า ทุกข์ ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ผู้ไม่มีทุกข์'. ในคำนั้น ความเป็นผู้ไม่มีทุกข์เพราะกิเลส มีได้ด้วยการบรรลุสอุปาทิเสสนิพพาน, ความเป็นผู้ไม่มีทุกข์เพราะวิบากทุกข์ มีได้ด้วยการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพาน. ชื่อว่า วีสะ เพราะเบียดเบียนต่างๆ นานาด้วยอำนาจความกำหนัด ความประทุษร้าย และความหลงเป็นต้น, คำว่า เวสะ ก็คือ วีสะ นั่นเอง ได้แก่ ราคะเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'เวสันตรัสสะ คือผู้ข้ามพ้น คือก้าวล่วงราคะเป็นต้นอันเป็นดุจยาพิษ (วีสะ) แล้วดำรงอยู่'.

Tusitassāti karuṇāyanavasena tusiyā itassa saṃvattassa. Evaṃ sati ‘‘muditassā’’ti idaṃ punaruttameva hoti. Manujassāti paṭhamāya jātiyā bhagavā manussajātiyo hutvā vuttānaṃ vakkhamānānañca vasena sadevakaṃ abhibhavitvā ṭhito acchariyo bhagavāti dasseti. Sadevakaṃ lokaṃ saṃsārato nibbānasukhaṃ narati neti pāpetīti naro, nāyakoti attho, tassa narassa, tenāha ‘‘punarutta’’nti. ‘‘Manujassā’’ti vatvā ‘‘narassā’’ti punaruttaṃ padaṃ. Atthavasena aññathā vuccamāne ekekagāthāya dasaguṇā nappahonti, na pūrentīti attho.

คำว่า ตุสิตัสสะ คือผู้เป็นไปเพื่อความยินดีด้วยอำนาจแห่งความกรุณา. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า มุทิตัสสะ นี้ก็จะเป็นคำซ้ำกันนั่นเอง. คำว่า มนุชัสสะ ย่อมแสดงว่าพระผู้มีพระภาคเป็นผู้มหัศจรรย์ ทรงเป็นมนุษย์ในพระชาติแรก ทรงครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลกแล้วดำรงอยู่ ด้วยอำนาจแห่งคุณธรรมที่กล่าวแล้วและที่จะกล่าวต่อไป. ชื่อว่า นระ เพราะนำไป คือให้ถึงความสุขคือนิพพานจากสังสารวัฏซึ่งโลกพร้อมทั้งเทวโลก อธิบายว่า เป็นผู้นำ ของนระนั้น ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'เป็นคำซ้ำ'. คือเมื่อกล่าวว่า มนุชัสสะ แล้วกล่าวคำว่า นรัสสะ อีก จึงเป็นคำซ้ำ. หากกล่าวโดยอรรถเป็นอย่างอื่น คุณธรรม ๑๐ ประการในแต่ละคาถาย่อมไม่เพียงพอ คือไม่เต็มบริบูรณ์.

Vinetīti vinayo, vinayo eva veneyikoti āha ‘‘sattānaṃ vināyakassā’’ti. Viññūnaṃ ruciṃ rāti, īretīti vā ruciro, svāyamassa rucirabhāvo [Pg.42] kusalatāyāti āha ‘‘sucidhammassā’’ti. Pabhāsakassāti ñāṇālokena pabhassarabhāvakarassa. Nissaṅgassāti aṭṭhasupi parisāsu, sadeve vā sabbasmiṃ loke aggaṇhāpanapariccāgena nissaṭassa. Gambhīraguṇassāti paresaṃ ñāṇena appatiṭṭhabhāvā gambhīraguṇassa. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā’’tiādi (dī. ni. 1.28). Ariyāya vā tuṇhībhāvena monappattassa. Dhamme ṭhitassāti dhammakāye suppatiṭṭhitassa. Saṃvutattassāti arakkhiyakāyasamācārāditāya saṃvutasabhāvassa.

ชื่อว่า วินัย เพราะฝึกสอน, วินัยนั่นแหละคือ เวไนยิกะ ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ของผู้นำสัตว์ทั้งหลาย'. ชื่อว่า รุจิโร เพราะให้ความพอใจแก่ผู้รู้ หรือเพราะยังความพอใจให้เกิดขึ้น, ความเป็นผู้รุ่งเรืองของท่านนั้น เป็นเพราะความฉลาด ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ของพระผู้มีธรรมอันบริสุทธิ์'. คำว่า ปภาสกัสสะ คือผู้ทำความผ่องใสด้วยแสงแห่งญาณ. คำว่า นิสสังคัสสะ คือผู้สลัดออกแล้วด้วยการสละความยึดมั่นในบริษัททั้ง ๘ หรือในโลกทั้งปวงพร้อมทั้งเทวโลก. คำว่า คัมภีรคุณัสสะ คือผู้มีคุณอันลึกซึ้ง เพราะเป็นสิ่งที่ญาณของผู้อื่นไม่อาจหยั่งถึงได้. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรมอื่นที่ลึกซึ้ง... ก็มีอยู่' เป็นต้น (ที. สี. 1.28). หรือผู้บรรลุความเป็นมุนีด้วยความเป็นผู้สงบอย่างประเสริฐ. คำว่า ธัมเม ฐิตัสสะ คือผู้ตั้งมั่นดีแล้วในธรรมกาย. คำว่า สังวุตตัตตัสสะ คือผู้มีสภาวะสำรวม เพราะความเป็นผู้มีกายสมาจารเป็นต้นที่ไม่มีใครต้องรักษา.

Āguṃ na karotītiādīhi catūhi kāraṇehi, pantasenāsanassāti vivittasenāsanassa. Paṭimantanapaññāyāti sabbaparappavādānaṃ viparāvattamantanapaññāya. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ sabbato kilesānaṃ nidhunanato.

ด้วยเหตุ ๔ ประการ มีคำว่า 'ไม่ทำความผิด' เป็นต้น. คำว่า ปันตเสนาสนัสสะ คือผู้มีเสนาสนะอันสงัด. คำว่า ปฏิมันตนปัญญายะ คือด้วยปัญญาที่เป็นเครื่องพิจารณาโต้ตอบปรัปปวาททั้งปวง. ที่ชื่อว่า โมนะ ได้แก่ ญาณ เพราะกำจัดกิเลสทั้งปวงได้.

Isisattamassāti sabbaisīsu jeṭṭhassa sādhutamassa. Seṭṭhappattassāti seṭṭhaṃ uttamaṃ sammāsambodhiṃ pattassa. Akkharādīnīti akkharapadabyañjanākāra-niruttiniddesa-saṃkāsanapakāsana-vivaraṇa-vibhajanuttānīkaraṇānīti byañjanatthapadāni. Samodhānetvā vineyyajjhāsayānurūpaṃ pakāsanato kathanato padakassa. Puri-saddo ‘‘pubbe’’ti iminā samānatthoti āha – ‘‘purindadassāti sabbapaṭhamaṃ dhammadānadāyakassā’’ti. Bhagavā asayhaṃ sahituṃ samatthoti āha ‘‘samatthassā’’ti. Tenāha – ‘‘tathāgataṃ buddhamasayhasāhina’’nti (itivu. 38). Te pattassāti te guṇe anavasesato pattassa. Vitthāretvā saṃkilesavodānadhammaṃ byākarotīti byākaraṇo, byākaraṇo eva veyyākaraṇo. Tantipadanti tantiṃ āropetvā ṭhapitaṃ padaṃ.

คำว่า อิสิสตฺตมสฺสาติ หมายถึง ผู้เป็นใหญ่ที่สุดและดีที่สุดในบรรดาพระฤๅษีทั้งปวง. คำว่า เสฏฺฐปตฺตสฺสาติ หมายถึง ผู้บรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณอันประเสริฐสูงสุด. คำว่า อกฺขราทีนีติ หมายถึง พยัญชนะและบทแห่งอรรถทั้งหลาย คือ อักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ นิเทศ การแสดง การประกาศ การอธิบาย การจำแนก การทำให้ตื้น. เพราะการรวบรวมแล้วแสดง คือกล่าวบทธรรมให้สมควรแก่อัธยาศัยของเวไนยสัตว์ทั้งหลาย ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงแสดงบทธรรม. บทว่า ปุริ มีความหมายเหมือนกับบทว่า ปุพฺเพ (ก่อน) จึงกล่าวว่า ปุรินฺททสฺสาติ หมายถึง ผู้ให้ธรรมทานเป็นคนแรก. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสามารถอดทนสิ่งที่ผู้อื่นทนไม่ได้ จึงกล่าวว่า สมตฺถสฺสาติ (ผู้สามารถ). เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า พระตถาคตพุทธเจ้าผู้ทรงอดทนสิ่งที่ผู้อื่นทนไม่ได้ (อิติวุ. 38). คำว่า เต ปตฺตสฺสาติ หมายถึง ผู้บรรลุคุณเหล่านั้นโดยไม่เหลือ. ผู้กล่าวแก้ธรรมอันเป็นไปเพื่อความเศร้าหมองและความบริสุทธิ์โดยพิสดาร ชื่อว่า พฺยากรโณ (ผู้พยากรณ์), พฺยากรโณ นั่นแหละคือ เวยฺยากรโณ (ผู้พยากรณ์). คำว่า ตนฺติปทนฺติ หมายถึง บทที่ยกขึ้นตั้งไว้ในคัมภีร์.

Taṇhābandhanena sabbena vā kilesabandhanena abaddhassa. Mahāpaññāyāti mahānubhāvāya paññāya, mahāvisayāya vā paññāya. Sabbā hi bhagavato paññā mahānubhāvā, yathāsakaṃ visaye mahāvisayā ca ekādivasena anavasesato mahāvisayā nāma sabbaññutāva. Ānubhāvadassanaṭṭhenāti acchariyācinteyyāparimeyyassa attano ānubhāvassa lokassa dassanaṭṭhena. Yakkhassāti vā lokena pūjanīyassa[Pg.43]. Ayaṃ upāsako khujjuttarā viya upāsikā sekhapaṭisambhidāppattoti āha ‘‘sotāpattimaggeneva paṭisambhidā āgatā’’ti. Kilesappahānavaṇṇaṃ kathentoti kilesappahānaṃ visayaṃ nimittaṃ katvā vaṇṇaṃ kathento.

ผู้ไม่ถูกผูกมัดด้วยเครื่องผูกคือตัณหาทั้งหมด หรือด้วยเครื่องผูกคือกิเลส. คำว่า มหาปญฺญายาติ หมายถึง ด้วยปัญญาที่มีอานุภาพมาก หรือด้วยปัญญาที่มีขอบเขตมาก. ปัญญาทั้งหมดของพระผู้มีพระภาคเจ้ามีอานุภาพมาก และมีขอบเขตมากในวิสัยของตนๆ โดยความเป็นหนึ่งเป็นต้น ปัญญาที่มีขอบเขตมากโดยไม่เหลือชื่อว่าสัพพัญญุตญาณนั่นเอง. คำว่า อานุภาวทสฺสนฏฺเฐนาติ หมายถึง ด้วยการแสดงอานุภาพของตนอันน่าอัศจรรย์ ไม่ควรคิด และประมาณไม่ได้แก่โลก. หรือคำว่า ยกฺขสฺสาติ หมายถึง ผู้ที่โลกบูชา. อุบาสกผู้นี้เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาในระดับเสขะเหมือนอุบาสิกาขุชชุตตรา จึงกล่าวว่า ปฏิสัมภิทามาแล้วด้วยโสดาปัตติมรรคเท่านั้น. คำว่า กิเลสปฺปหานวณฺณํ กเถนฺโตติ หมายถึง ผู้กล่าวพรรณนาโดยมีกิเลสปหานเป็นอารมณ์หรือเป็นนิมิต.

77. Sampiṇḍitāti sannicitā, ganthitāti attho. Ime sattāti yaṃ yadeva paribbhamantā sattā. Attanova cintayantīti avītataṇhatāya sakaṃyeva payojanaṃ cintenti. Tathā hi mate ñātake anusocantāpi tehi sādhetabbassa attano payojanasseva vasena anusocanti. Uṇhaṃ ahosīti balavatā cittassa santāpena santattaṃ abbhantaraṃ hadayaṭṭhānaṃ khadiraṅgārasantāpitaṃ viya uṇhaṃ ahosi. Tenāha ‘‘lohitaṃ vilīyitthā’’ti. Pattamattanti ekapattapūramattaṃ. Abhisamayasādhikāya catusaccadesanāya saṅkhepeneva desitattā āha – ‘ugghaṭitaññupuggalassa vasena dhammadesanā pariniṭṭhitā’’ti.

๗๗. คำว่า สมฺปิณฺฑิตาติ หมายถึง สั่งสมไว้, ผูกไว้, เป็นความหมายว่ารวบรวมไว้. คำว่า อิเม สตฺตาติ หมายถึง สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ คือสัตว์ทั้งหลายที่ท่องเที่ยวไปในภพต่างๆ. คำว่า อตฺตโนว จินฺตยนฺตีติ หมายถึง ย่อมคิดถึงประโยชน์ของตนเองเท่านั้น เพราะยังไม่ปราศจากตัณหา. แท้จริง แม้เมื่อโศกเศร้าถึงญาติที่ตายไปแล้ว ก็ย่อมโศกเศร้าไปตามประโยชน์ของตนที่พึงสำเร็จได้ด้วยญาติเหล่านั้น. คำว่า อุณฺหํ อโหสีติ หมายถึง สถานที่ภายในคือหัวใจที่ถูกความเร่าร้อนแห่งจิตอันแรงกล้าแผดเผา ย่อมร้อนเหมือนถูกถ่านไม้ตะเคียนเผา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า เลือดได้ละลายไปแล้ว. คำว่า ปตฺตมตฺตนฺติ หมายถึง เพียงเต็มบาตรเดียว. เพราะการแสดงธรรมเรื่องอริยสัจสี่ที่ยังการตรัสรู้ให้สำเร็จ ได้แสดงไว้โดยย่อ จึงกล่าวว่า การแสดงธรรมสำเร็จแล้วโดยอาศัยบุคคลผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด.

Upālisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การอธิบายอรรถที่เร้นอยู่ในอุปาลีสูตรจบลงแล้ว.

7. Kukkuravatikasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาแห่งกุกกุรวติกสูตร.

78. Koliyesūti bahuvacanavasenāyaṃ pāḷi āgatā. Evaṃnāmake janapadeti atthavacanaṃ kasmā vuttanti āha ‘‘so hī’’tiādi. Na niyamitoti ‘‘asukamhi nāma vihāre’’ti na niyametvā vutto. Senāsaneyevāti āvāseyeva, na rukkhamūlādike. Vesakiriyā ghāsaggahaṇādinā samādātabbaṭṭhena govataṃ, tasmiṃ niyutto govatiko. Tenāha ‘‘samādinnagovato’’ti. Yaṃ sandhāyāhu vedavedino – ‘‘gacchaṃ bhakkheti, tiṭṭhaṃ mutteti, upāhā udakaṃ dhūpeti, tiṇāni chindatī’’tiādi. Ayaṃ aceloti acelakapabbajjāvasena acelo, purimo pana govatiko kukkuravatikoti ettha vuttanayānusārena attho vattabbo. Palikuṇṭhitvāti ubho hatthe ubho pāde ca samiñjitvā. ‘‘Ukkuṭiko hutvā’’tipi vadanti. Gamanaṃ nipphajjanaṃ gatīti āha – ‘‘kā [Pg.44] gatīti kā nipphattī’’ti. Nipphattipariyosānā hi vipākadhammappavatti. Katūpacitakammavasena abhisampareti etthāti abhisamparāyo, paraloko. Tatthassa ca nipphattiṃ pucchatīti āha – ‘‘abhisamparāyamhi kattha nibbattī’’ti. Kukkuravatasamādānanti kukkurabhāvasamādānaṃ, ‘‘ajja paṭṭhāya ahaṃ kukkuro’’ti kukkurabhāvādhiṭṭhānaṃ.

๗๘. คำว่า โกลิเยสูติ พระบาลีนี้มาด้วยอำนาจพหูพจน์. เหตุใดจึงกล่าวอรรถบทว่า ในชนบทชื่ออย่างนี้ จึงกล่าวว่า เพราะว่าเขา เป็นต้น. คำว่า น นิยมิโตติ หมายถึง ไม่ได้กล่าวเจาะจงว่า ในวิหารชื่อโน้น. คำว่า เสนาสนเยเวติ หมายถึง ในเสนาสนะเท่านั้น ไม่ใช่ที่โคนไม้เป็นต้น. การกระทำของโค คือ โควัตร เพราะเป็นสิ่งที่พึงสมาทานด้วยการกินหญ้าเป็นต้น, ผู้ประกอบในโควัตรนั้นชื่อว่า โควัตกะ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ผู้สมาทานโควัตร. ซึ่งนักปราชญ์ผู้รู้เวทกล่าวไว้ว่า กินขณะเดิน, ถ่ายปัสสาวะขณะยืน, ดื่มน้ำโดยการดม, เคี้ยวหญ้า เป็นต้น. คำว่า อยํ อเจโลติ หมายถึง ผู้ไม่มีเครื่องนุ่งห่มโดยความเป็นบรรพชิตเปลือย, ส่วนโควัตกะคนก่อนนั้น พึงกล่าวอรรถตามนัยที่กล่าวไว้ในคำว่า กุกกุรวติโก (ผู้สมาทานวัตรอย่างสุนัข) นี้. คำว่า ปลิกุณฺฐิตฺวาติ หมายถึง งอแขนทั้งสองและเท้าทั้งสอง. บางท่านก็กล่าวว่า เป็นผู้คู้เข่า. การไป การสำเร็จ คือ คติ จึงกล่าวว่า คติอะไร คือ ความสำเร็จอะไร. แท้จริง การเกิดขึ้นแห่งวิบากธรรมย่อมมีที่สุดคือความสำเร็จ. โลกอื่นชื่อว่า อภิสมฺปราย เพราะกรรมที่ทำและสั่งสมไว้ ย่อมนำไปสู่โลกนั้น. และถามถึงความสำเร็จของเขาในโลกนั้น จึงกล่าวว่า ในอภิสัมปรายภพจะไปเกิดที่ไหน. คำว่า กุกกุรวตสมาทานนฺติ หมายถึง การสมาทานความเป็นสุนัข, การอธิษฐานความเป็นสุนัขว่า ตั้งแต่วันนี้ไป เราเป็นสุนัข.

79. Paripuṇṇanti yattakā kukkuravikārā, tehi paripuṇṇaṃ. Tenāha ‘‘anūna’’nti. Abbokiṇṇanti tehi avomissaṃ. Kukkurācāranti kukkurānaṃ gamanākārotiādiācārena kukkurabhāvādhiṭṭhānacittamāha. Tathā tathā ākappetabbato ākappo, pavattiākāro. So panettha gamanādikoti āha ‘‘kukkurānaṃ gamanākāro’’tiādi. Ācārenāti kukkurasīlācārena. Vatasamādānenāti kukkuravatādhiṭṭhānena. Kukkuracariyādiyeva dukkaratapacaraṇaṃ. Tena gativipariyesākārena pavattā laddhi. Assa kukkuravatikassa aññā gati natthīti itaragatiṃ paṭikkhipati, itarāsaṃ pana sambhavo eva natthīti. Nipajjamānanti vatasīlādīnaṃ saṃgopanavasena sijjhamānaṃ. Yathā sakammakadhātusaddā atthavisesavasena akammakā honti ‘‘vibuddho puriso vibuddho kamalasaṇḍo’’ti, evaṃ atthavisesavasena akammakāpi sakammakā hontīti dassento ‘‘na paridevāmi na anutthunāmī’’tiādimāha. Anutthunasaddo ca sakammakavasena payujjati ‘‘purāṇāni anutthuna’’ntiādīsu. Ayañcettha payogoti iminā gāthāyañca anutthunanarodanaṃ adhippetanti dasseti.

๗๙. คำว่า ปริปุณฺณนฺติ หมายถึง เต็มบริบูรณ์ด้วยอาการของสุนัขเท่าที่มี. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ไม่บกพร่อง. คำว่า อพฺโภกิณฺณนฺติ หมายถึง ไม่ปะปนกับสิ่งเหล่านั้น. คำว่า กุกกุราจารนฺติ หมายถึง จิตที่อธิษฐานความเป็นสุนัขด้วยมารยาท เช่น อาการเดินของสุนัขเป็นต้น. เพราะพึงกระทำอย่างนั้นๆ จึงชื่อว่า อากัปปะ คือ อาการเป็นไป. อากัปปะในที่นี้คืออาการเดินเป็นต้น จึงกล่าวว่า อาการเดินของสุนัข เป็นต้น. คำว่า อาจาเรนาติ หมายถึง ด้วยมารยาทคือศีลของสุนัข. คำว่า วตสมาทาเนนาติ หมายถึง ด้วยการอธิษฐานวัตรอย่างสุนัข. การประพฤติอย่างสุนัขเป็นต้นนั่นแหละคือการบำเพ็ญตบะที่ทำได้ยาก. ด้วยเหตุนั้น ลัทธิที่ดำเนินไปในลักษณะที่คติกลับกัน. คติอื่นของกุกกุรวัตกะผู้นี้ไม่มี จึงปฏิเสธคติอื่น, ส่วนคติอื่นๆ นั้นไม่มีความเป็นไปได้เลย. คำว่า นิปชฺชมานนฺติ หมายถึง สำเร็จลงด้วยการรักษาวัตรและศีลเป็นต้น. เหมือนอย่างว่า ธาตุศัพท์ที่เป็นสกรรมกะ ย่อมเป็นอกรรมกะได้ด้วยอำนาจเนื้อความพิเศษ เช่น 'บุรุษผู้ตื่นแล้ว' (วิพุทฺโธ ปุริโส) 'กอบัวที่บานแล้ว' (วิพุทฺโธ กมลสณฺโฑ) ฉันใด แม้ธาตุศัพท์ที่เป็นอกรรมกะ ก็ย่อมเป็นสกรรมกะได้ด้วยอำนาจเนื้อความพิเศษ ฉันนั้น เมื่อจะแสดงความหมายนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เราไม่คร่ำครวญ ไม่รำพัน'. และคำว่า อนุตฺถุนะ ย่อมใช้ในฐานะเป็นสกรรมกะ ในประโยคเป็นต้นว่า 'รำพันถึงสิ่งเก่าๆ' (ปุราณานิ อนุตฺถุนํ). การใช้คำนี้ในที่นี้ ย่อมแสดงว่าในคาถานี้หมายถึงการรำพันและการร้องไห้.

80. Vuttanayenevāti iminā govatanti govatasamādānaṃ. Gosīlanti gavācāraṃ. Gocittanti ‘‘ajja paṭṭhāya gohi kātabbaṃ karissāmī’’ti uppannacittanti imamatthaṃ atidisati. Gvākappe pana vattabbaṃ avasiṭṭhaṃ ‘‘kukkurākappe vuttasadisamevā’’ti imināva atidiṭṭhaṃ, visiṭṭhañca yathā pana tatthātiādinā vuttameva. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ kukkuravatādīsu vuttanayameva.

๘๐. ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ด้วยบทว่า "โควัตร" นี้ คือ "การสมาทานโควัตร" บทว่า "โคสีล" คือ "ความประพฤติอย่างโค" บทว่า "โคจิต" คือ "จิตที่เกิดขึ้นว่า 'ตั้งแต่วันนี้ไป เราจักทำสิ่งที่โคพึงทำ'" ย่อมแสดงอรรถนี้. ส่วนข้อความที่เหลือที่พึงกล่าวในโคอากัปปะ (ท่าทางอย่างโค) นั้น ย่อมแสดงไว้ด้วยบทว่า "เหมือนกับที่กล่าวไว้ในกุกกุรอากัปปะ (ท่าทางอย่างสุนัข) นั่นแล" และข้อความที่พิเศษก็กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า "ก็ในที่นั้นเป็นต้น" นั่นแล. ข้อความใดพึงกล่าวในที่นี้ ข้อความนั้นก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในกุกกุรวัตรเป็นต้นนั่นเอง.

81. Ekaccakammakiriyāvasenāti ekaccassa akusalakammassa kusalakammassa karaṇappasaṅgena. Imesanti govatikakukkuravatikānaṃ. Kiriyāti govatabhāvanādivasena pavattā kiriyā. Pākaṭā bhavissatīti ‘‘imasmiṃ kammacatukke idaṃ nāma kammaṃ bhajatī’’ti pākaṭā bhavissati.

๘๑. บทว่า "โดยการกระทำกรรมบางอย่าง" คือ "โดยความเกี่ยวข้องกับการกระทำอกุศลกรรมบางอย่างหรือกุศลกรรมบางอย่าง" บทว่า "ของบุคคลเหล่านี้" คือ "ของบุคคลผู้ประพฤติโควัตรและบุคคลผู้ประพฤติสุนัขวัตร" บทว่า "กิริยา" คือ "กิริยาที่ดำเนินไปโดยอำนาจการเจริญโควัตรเป็นต้น" บทว่า "จักปรากฏ" คือ "กรรมชื่อนี้ย่อมเข้าถึงในกรรม ๔ อย่างนี้" ดังนี้ จักปรากฏ.

Kāḷakanti [Pg.45] (a. ni. ṭī. 2.4.232) malīnaṃ, cittassa apabhassarabhāvakaraṇanti attho. Taṃ panettha kammapathasampattameva adhippetanti āha ‘‘dasaakusalakammapatha’’nti. Kaṇhanti kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhaṃ. Tenāha ‘‘kaṇhavipāka’’nti. Apāyūpapatti manussesu ca dobhaggiyaṃ kaṇhavipāko, yathā tamabhāvo vutto, ekattaniddesena pana ‘‘apāye nibbattanato’’ti vuttaṃ, nibbattāpanatoti attho. Sukkanti odātaṃ, cittassa pabhassarabhāvakaraṇanti attho, sukkābhijātihetuto vā sukkaṃ. Tenāha ‘‘sukkavipāka’’nti. Saggūpapatti manussaloke sobhaggiyañca sukkavipāko, yathā ca jotibhāvo vutto, ekattaniddesena pana ‘‘sagge nibbattanato’’ti vuttaṃ, nibbattāpanatoti attho, vomissakakammanti kālena kaṇhaṃ, kālena sukkanti evaṃ missakavasena katakammaṃ. ‘‘Sukhadukkhavipāka’’nti vatvā sukhadukkhānaṃ pavattiākāraṃ dassetuṃ ‘‘missakakammañhī’’tiādi vuttaṃ. Kammassa kaṇhasukkasamaññā kaṇhasukkābhijātihetutāyāti, apaccayagāmitāya tadubhayavinimuttassa kammakkhayakarakammassa idha sukkapariyāyopi na icchitoti āha – ‘‘ubhaya…pe… asukkanti vutta’’nti. Tattha ubhayavipākassāti yathādhigatassa vipākassa. Sampattibhavapariyāpanno hi vipāko idha ‘‘sukkavipāko’’ti adhippeto, na accantaparisuddho.

บทว่า "กาลกะ" (อ. นิ. ฎีกา 2.4.232) คือ "เศร้าหมอง" อรรถว่า "การทำให้จิตไม่ผ่องใส" ในที่นี้ประสงค์เอาเพียงกรรมบทที่ถึงพร้อมแล้วเท่านั้น จึงกล่าวว่า "อกุศลกรรมบถ ๑๐" บทว่า "กัณหะ" คือ "ดำ" หรือ "เพราะเป็นเหตุแห่งกัณหาภิชาติ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีวิบากดำ" การอุบัติในอบาย และความโชคร้ายในหมู่มนุษย์ เป็นวิบากดำ, เหมือนที่กล่าวถึงภาวะที่มืด (ตมภาพ), แต่ด้วยการแสดงโดยความเป็นหนึ่งเดียว จึงกล่าวว่า "เพราะบังเกิดในอบาย" อรรถว่า "เพราะยังให้บังเกิด" บทว่า "สุกกะ" คือ "ขาว" อรรถว่า "การทำให้จิตผ่องใส" หรือ "ขาวเพราะเป็นเหตุแห่งสุกกาภิชาติ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีวิบากขาว" การอุบัติในสวรรค์ และความโชคดีในโลกมนุษย์ เป็นวิบากขาว, เหมือนที่กล่าวถึงภาวะที่รุ่งเรือง (โชติภาพ), แต่ด้วยการแสดงโดยความเป็นหนึ่งเดียว จึงกล่าวว่า "เพราะบังเกิดในสวรรค์" อรรถว่า "เพราะยังให้บังเกิด" บทว่า "โวมิสสกกรรม" คือ "กรรมที่ทำโดยส่วนผสมอย่างนี้ คือ บางคราวก็ดำ บางคราวก็ขาว" ครั้นกล่าวว่า "มีสุขและทุกข์เป็นวิบาก" แล้ว เพื่อแสดงอาการที่สุขและทุกข์เป็นไป จึงกล่าวบทว่า "ก็กรรมที่ผสมกัน" เป็นต้น. การที่กรรมมีชื่อว่าดำและขาวนั้น เพราะเป็นเหตุแห่งกัณหาภิชาติและสุกกาภิชาติ, และเพราะกรรมที่ทำให้สิ้นกรรมซึ่งพ้นจากทั้งสองอย่างนั้น เป็นไปเพื่อความสิ้นไป (แห่งวัฏฏะ) ในที่นี้ไม่ประสงค์เอาแม้คำว่า "สุกกะ" (ขาว) โดยปริยาย จึงกล่าวว่า "ทั้งสอง...เป... ไม่ขาว" ในที่นั้น บทว่า "มีวิบากทั้งสอง" คือ "วิบากตามที่ได้มาแล้ว" ก็วิบากที่นับเนื่องในภพที่ถึงพร้อมแล้ว ในที่นี้ประสงค์เอาว่า "สุกกวิบาก" (วิบากขาว) ไม่ใช่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง.

Sadukkhanti attanā uppādetabbena dukkhena sadukkhaṃ, dukkhasaṃvattanikanti attho. ‘‘Imasmiṃ sutte cetanā dhuraṃ, upālisutte (ma. ni. 2.56) kamma’’nti heṭṭhā vuttampi atthaṃ idha sādhayati vijānanatthaṃ. Abhisaṅkharitvāti āyūhitvā. Taṃ pana paccayasamavāyasiddhito saṃkaḍḍhanaṃ piṇḍanaṃ viya hotīti āha – ‘‘saṅkaḍḍhitvā, piṇḍaṃ katvāti attho’’ti, sadukkhaṃ lokanti apāyalokamāha. Vipākaphassāti phassasīsena tattha vipākapavattamāha. Bhūtakammatoti nibbattakammato attanā katūpacitakammato. Yathābhūtanti yādisaṃ. Kammasabhāgavasenāti kammasarikkhakavasena. Upapatti hotīti apadādibhedā upapatti. Kammena viya vuttāti yaṃ karoti, tena upapajjatīti ekakammeneva jāyamānā viya vuttā apadādibhedā. Upapatti ca nāma vipākena hoti vipāke sambhavante ekaṃsena te upapattivisesā sambhavanti. Yadi evaṃ kasmā ‘‘tena upapajjatī’’ti upapattikammahetukā vuttāti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Yena kammavipākena nibbattoti [Pg.46] yena kammavipākena vipaccamānena ayaṃ satto nibbattoti vuccati. Taṃkammavipākaphassāti tassa tassa kammassa vipākabhūtā phassā. Kammena dātabbaṃ dāyaṃ tabbipākaṃ ādiyantīti kammadāyādā, phassā. Kammassa dāyajjatā kammaphalassa dāyajjaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘kammadāyajjā’’ti. Tenāha ‘‘kammameva nesaṃ dāyajjaṃ santaka’’nti.

บทว่า "พร้อมด้วยทุกข์" คือ "พร้อมด้วยทุกข์ที่ตนพึงให้เกิดขึ้น" อรรถว่า "เป็นไปเพื่อทุกข์" อรรถที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า "ในพระสูตรนี้เจตนาเป็นประธาน, ในอุปาลีสูตร (ม. นิ. 2.56) กรรมเป็นประธาน" นั้น ย่อมสำเร็จในที่นี้เพื่อให้รู้แจ้ง. บทว่า "อภิสังขริตวา" คือ "สั่งสมแล้ว" ก็เพราะความสำเร็จแห่งการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยนั้น ย่อมเป็นเหมือนการรวบรวม การรวมกัน จึงกล่าวว่า "รวบรวมแล้ว, อรรถว่า ทำให้เป็นก้อน" บทว่า "โลกพร้อมด้วยทุกข์" คือ "กล่าวถึงอบายโลก" บทว่า "วิปากผัสสะ" คือ "กล่าวถึงการเป็นไปแห่งวิบากในที่นั้นโดยมีผัสสะเป็นประธาน" บทว่า "จากกรรมที่บังเกิดแล้ว" คือ "จากกรรมที่บังเกิดแล้ว จากกรรมที่ตนทำสั่งสมไว้แล้ว" บทว่า "ตามที่เป็นจริง" คือ "เช่นใด" บทว่า "โดยส่วนแห่งกรรม" คือ "โดยส่วนที่คล้ายคลึงกับกรรม" บทว่า "การอุบัติย่อมมี" คือ "การอุบัติมีประเภทสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น" บทว่า "กล่าวเหมือนด้วยกรรม" คือ "การอุบัติมีประเภทสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น ที่กล่าวเหมือนกับว่าเกิดด้วยกรรมอย่างเดียวว่า สิ่งใดที่ทำ ย่อมอุบัติด้วยสิ่งนั้น" ก็การอุบัติย่อมมีด้วยวิบาก เมื่อวิบากเกิดขึ้น การอุบัติพิเศษเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นโดยส่วนเดียว. ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ย่อมอุบัติด้วยสิ่งนั้น" คือ การอุบัติมีกรรมเป็นเหตุ จึงกล่าวว่า "เพราะเหตุว่า" เป็นต้น. บทว่า "บังเกิดด้วยกรรมวิบากใด" คือ "สัตว์นี้ชื่อว่าบังเกิดด้วยกรรมวิบากใดที่กำลังให้ผล" บทว่า "ผัสสะอันเป็นวิบากแห่งกรรมนั้น" คือ "ผัสสะอันเป็นวิบากแห่งกรรมนั้นๆ" บทว่า "เป็นทายาทแห่งกรรม" คือ "ผัสสะทั้งหลายที่รับเอาส่วนแบ่งที่กรรมพึงให้ คือวิบากแห่งกรรมนั้น" ความเป็นทายาทแห่งกรรม คือ ความเป็นทายาทแห่งผลของกรรม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เป็นทายาทแห่งกรรม" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กรรมนั่นแหละเป็นมรดก เป็นทรัพย์ของตนของสัตว์เหล่านั้น"

Tisso ca heṭṭhimajjhānacetanāti idaṃ abyābajjhavedanaṃ vediyanaekantasukhuppattiyā hetubhāvasādhanaṃ. Yadi evaṃ yathāvuttā jhānacetanā tāva hotu ekantasukhuppattihetubhāvato. Kāmāvacarā kintīti kāmāvacarā pana kusalacetanā taṃsabhāvābhāvato kinti kena pakārena abyābajjhamanosaṅkhāro nāma jātoti codeti, itaro pana na sabbā kāmāvacarakusalacetanā tathā gahitā, atha kho ekaccā jhānacetanānukūlāti dassento ‘‘kasiṇasajjanakāle kasiṇāsevanakāle labbhantī’’ti āha. Tattha kasiṇāsevanacetanā gahetabbā, sā upacārajjhānassa sādhikā. Tena kāmāvacaracetanā paṭhamajjhānacetanāya ghaṭitāti kasiṇasajjanacetanāpi kadāci tādisā hotīti gahitā. Parikammādivasena hi pavattā bhāvanāmayā kāmāvacarakusalacetanā paṭhamajjhānassa āsannatāya vuttā. Catutthajjhānacetanā tatiyajjhānacetanāya ghaṭitāti idaṃ ekattakāyaekattasaññīsattāvāsavatāya taṃsarikkhakā upekkhāpi īdisesu ṭhānesu sukhasarikkhatā, evaṃ santasabhāvatā ñāṇasahitatā ca. Keci pana catutthajjhānacetanānuguṇāti nidassentā kasiṇasajjanakāle kasiṇajjhānakāle kasiṇāsevanakāle labbhatīti tatiyajjhānacetanāya āsannaghaṭitatā vuttāti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, vuttanayeneva tāsaṃ ghaṭitatā veditabbā. Ubhayamissakavasenāti ubhayesaṃ kusalākusalasaṅkhārānaṃ sukhadukkhānañca missakabhāvavasena. Vemānikapetānanti idaṃ bāhullato vuttaṃ, itaresampi vinipātikānaṃ kālena dukkhaṃ hotiyeva.

เจตนาในฌานเบื้องต่ำ ๓ อย่าง (ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน) นี้ เป็นเครื่องยังความเสวยอารมณ์อันไม่เบียดเบียนให้สำเร็จ เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งสุขโดยส่วนเดียว. หากเป็นเช่นนั้น เจตนาในฌานตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ก็จงเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งสุขโดยส่วนเดียวเถิด. คำว่า 'กามวจรเป็นไฉน' ย่อมคัดค้านว่า 'ก็กุศลเจตนาที่เป็นกามวจรนั้น เพราะไม่มีสภาวะเช่นนั้น จะชื่อว่าเป็นมโนสังขารอันไม่เบียดเบียนเกิดขึ้นได้อย่างไร' ส่วนอีกฝ่ายหนึ่งแสดงว่า 'กุศลเจตนาที่เป็นกามวจรทั้งหมดนั้น มิได้ถูกถือเอาเช่นนั้น แต่บางอย่างเป็นไปตามเจตนาในฌาน' จึงกล่าวว่า 'ย่อมได้ในกาลแห่งการจัดแจงกสิณ ในกาลแห่งการเสพกสิณ'. ในที่นั้น พึงถือเอาเจตนาในการเสพกสิณ ซึ่งเป็นเครื่องยังอุปจารฌานให้สำเร็จ. ด้วยเหตุนั้น กามวจรเจตนาจึงชื่อว่าประกอบกับปฐมฌานเจตนา และเจตนาในการจัดแจงกสิณก็ถูกถือเอาว่าบางครั้งก็เป็นเช่นนั้น. ด้วยว่ากุศลเจตนาที่เป็นกามวจร อันเป็นภาวนามัยที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งบริกรรมเป็นต้นนั้น ถูกกล่าวว่าใกล้กับปฐมฌาน. คำว่า 'จตุตถฌานเจตนาประกอบกับตติยฌานเจตนา' นี้ เพราะความเป็นที่อยู่ของสัตว์ผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน แม้อุเบกขาที่คล้ายคลึงกันในที่เช่นนี้ ก็ชื่อว่าคล้ายกับสุข เพราะมีสภาวะสงบและมีญาณสัมปยุตเช่นเดียวกัน. แต่บางพวกแสดงว่า 'เป็นไปตามจตุตถฌานเจตนา' แล้วกล่าวว่า 'ย่อมได้ในกาลแห่งการจัดแจงกสิณ ในกาลแห่งฌานกสิณ ในกาลแห่งการเสพกสิณ' และกล่าวว่า 'ความประกอบใกล้กับตติยฌานเจตนา' นั้น เป็นเพียงมติของพวกเขา ความประกอบของเจตนาเหล่านั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า 'โดยความเป็นของผสมกันทั้งสองอย่าง' คือ โดยความเป็นของผสมกันแห่งสังขารที่เป็นกุศลและอกุศล และแห่งสุขและทุกข์ทั้งสองอย่าง. คำว่า 'ของเปรตพวกเวมานิกะ' นี้ กล่าวโดยส่วนมาก แม้วินิปาติกะเหล่าอื่นก็ย่อมมีทุกข์ตามกาลเช่นกัน.

Tassa pahānāyāti tassa yathāvuttassa kammassa anuppattidhammatāpādanāya. Yā cetanāti yā apacayagāminicetanā. Kammaṃ patvāti sukhakammanti vuccamāne maggacetanāya añño paṇḍarataro dhammo nāma natthi [Pg.47] accantapārisuddhibhāvato. Akaṇhā asukkāti āgatāti ettha sukkabhāvapaṭikkhepakāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Tenāha ‘‘idaṃ pana kammacatukkaṃ patvā’’tiādi.

คำว่า 'เพื่อละกรรมนั้น' คือ เพื่อยังกรรมที่กล่าวมาแล้วนั้นให้ถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป. คำว่า 'เจตนาใด' คือ เจตนาที่นำไปสู่ความไม่สั่งสม (อปจยคามินี). คำว่า 'ถึงกรรม' คือ เมื่อกล่าวว่า 'กรรมอันเป็นสุข' แล้ว ไม่มีธรรมอื่นใดจะขาวผ่องยิ่งกว่าเจตนาในมรรค เพราะมีความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง. ในคำว่า 'ไม่ดำ ไม่ขาว' นี้ เหตุแห่งการปฏิเสธความเป็นขาวก็โดยนัยที่กล่าวมาแล้วข้างต้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็เมื่อถึงกรรม ๔ อย่างนี้' เป็นต้น.

82. Aniyyānikapakkheti aceḷakapabbajjāya kukkuravate ca. Yogeti ñāyadhammapaṭipattiyanti attho. Yonenāti yo titthiyaparivāso tena bhagavatā paññatto. Yaṃ titthiyaparivāsaṃ samādiyitvāti ayamettha yojanā. Ghaṃsitvā suvaṇṇaṃ viya nighaṃsoppale. Koṭṭetvā hatthena viya kulālabhājanaṃ.

๘๒. คำว่า 'ในฝ่ายที่ไม่นำออก' คือ ในบรรพชาของอเจลกะและในกุกกุรวัตร. คำว่า 'ในโยคะ' คือ ในการปฏิบัติธรรมอันชอบด้วยเหตุผล. คำว่า 'โดยวิธี' คือ ปริวาสของเดียรถีย์ที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้. คำว่า 'สมาทานปริวาสของเดียรถีย์ใด' นี้ เป็นการเชื่อมความในที่นี้. คำว่า 'ขัดสีแล้ว' เหมือนทองบนหินลับ. คำว่า 'ทุบแล้ว' เหมือนภาชนะดินที่ถูกทุบด้วยมือ.

Vūpakaṭṭhoti vivitto ekībhūto. Pesitattoti nibbānaṃ pati pesitatto. Kāmaṃ tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ…pe… vihāsīti imināva arahattanikūṭena desanā niṭṭhāpitā hoti, āyasmato pana seniyassa paṭipattikittanaparametaṃ ujukaṃ āpannaarahattabhāvadīpanaṃ, yadidaṃ ‘‘aññataro kho panā’’tiādivacananti āha ‘‘arahattanikūṭenevā’’ti. Arahattādhigamoyeva tassa tesaṃ abbhantaratā. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyameva.

คำว่า 'ผู้หลีกออกแล้ว' คือ ผู้สงัด ผู้เป็นผู้เดียว. คำว่า 'ผู้มีตนส่งไปแล้ว' คือ ผู้มีตนส่งไปสู่นิพพาน. คำว่า 'พึงอยู่จบพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมนั้น... ฯลฯ ...อยู่แล้ว' ด้วยคำนี้ การแสดงธรรมเป็นอันจบลงด้วยยอดคือพระอรหัตนั่นเอง. ส่วนคำว่า 'ก็ท่านพระเสนิยะรูปใดรูปหนึ่ง' เป็นต้นนี้ เป็นการพรรณนาการปฏิบัติของท่านพระเสนิยะโดยตรง เป็นการแสดงภาวะแห่งพระอรหัตที่บรรลุแล้ว จึงกล่าวว่า 'ด้วยยอดคือพระอรหัตนั่นเอง'. การบรรลุพระอรหัตนั่นแหละคือความเป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์เหล่านั้น. ส่วนที่เหลือทั้งหมดเข้าใจได้ง่าย.

Kukkuravatikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับ (ฎีกา) แห่งการพรรณนาความในกุกกุรวติกสูตร จบแล้ว.

8. Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอภัยราชกุมารสูตร

83. Jātiyā asamāno nihīnācariyo paradattūpajīvikāya mātuyā kucchiyaṃ jāto pādasikaputto. Nindāvasena vadati etenāti vādo aguṇoti āha – ‘‘vādaṃ āropehīti dosaṃ āropehī’’ti. Nibbattavasena nirayaṃ arahati, nirayasaṃvattaniyena vā kammena niraye niyutto nerayiko. Āpāyikoti etthāpi eseva nayo. Avīcimhi uppajjitvā tattha āyukappasaññitaṃ antarakappaṃ tiṭṭhatīti kappaṭṭho. Nirayūpapattipariharaṇavasena tikicchituṃ sakkuṇeyyoti tekiccho, na tekiccho atekiccho. Dve ante mocetvāti pharusaṃ vā appiyaṃ vā kappeyyāti dve koṭṭhāse muñcitvā [Pg.48] te anāmasitvā pucchitaṃ atthaṃ tato bahi karonto uggilati nāma. Taṃ pana evaṃ kātuṃ na sakkotīti āha – ‘‘uggilituṃ bahi nīharituṃ na sakkhitī’’ti. Evamevāyaṃ pucchā na gahetabbā, ayamettha dosoti taṃ apucchaṃ karonto apanayanto ogilati nāma, tathā pana asakkonto patiṭṭhāpento na ogilati nāma, bhagavā pana tamatthaṃ okāsampi akaronto ubhayathāpi asakkhīti veditabbo. Kathaṃ? Bhagavā hi ‘‘na khvettha rājakumāra ekaṃsenā’’ti vadanto nigaṇṭhassa adhippāyaṃ viparivatteti, ubho ante mocetvā pañhaṃ vissajjesi, evaṃ tāva uggilituṃ asakkhi. ‘‘Na tatra rājakumāra ekaṃsenā’’ti vadanto eva ca ‘‘nāyaṃ pucchā evaṃ avibhāgena pucchitabbā, vibhajitvā pana pucchitabbā’’ti pucchāya dosaṃ dīpento taṃ hārento ogilitumpi sakkhatīti.

๘๓. คำว่า 'ผู้ไม่เสมอกันโดยชาติ' คือ มีอาจารย์ผู้ต่ำทราม เป็นบุตรของหญิงผู้บีบนวดเท้าที่เลี้ยงชีพด้วยของที่ผู้อื่นให้. คำว่า 'กล่าวโดยการนินทาด้วยเหตุนี้' คือ วาทะที่ไม่มีคุณ จึงกล่าวว่า 'จงยกวาทะขึ้น' คือ 'จงยกโทษขึ้น'. ชื่อว่า เนรยิกะ เพราะควรแก่นรกโดยการบังเกิด หรือเพราะประกอบด้วยกรรมที่นำไปสู่นรก. ในคำว่า 'ผู้ไปสู่อบาย' ก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า 'ผู้ตั้งอยู่ตลอดกัป' คือ ผู้เกิดในอเวจีแล้วตั้งอยู่ตลอดอันตรกัปที่เรียกว่าอายุ. คำว่า 'ผู้ควรเยียวยา' คือ ผู้สามารถเยียวยาได้โดยการป้องกันการบังเกิดในนรก ผู้ไม่ควรเยียวยา ชื่อว่า อเตกิจฉะ. คำว่า 'ปล่อยปลายทั้งสอง' คือ จะพึงกล่าวคำหยาบหรือไม่เป็นที่รักก็ตาม การปล่อยส่วนทั้งสองนั้นเสียโดยไม่แตะต้อง แล้วทำเนื้อความที่ถูกถามให้ออกไปภายนอก ชื่อว่า อุกคิลติ (คายออก). แต่เขาไม่สามารถทำเช่นนั้นได้ จึงกล่าวว่า 'ไม่สามารถคายออก คือนำออกไปภายนอกได้'. ในทำนองเดียวกัน คำถามนี้ไม่ควรรับไว้ นี่เป็นโทษในที่นี้ การทำให้เป็นคำถามที่ไม่ควรถูกถาม คือการกำจัดออกไป ชื่อว่า โอกิลติ (กลืนลง). แต่เมื่อไม่สามารถทำเช่นนั้นได้ คือเมื่อตั้งไว้ ก็ชื่อว่า ไม่ออกิลติ. ส่วนพระผู้มีพระภาคไม่ทรงเปิดโอกาสให้เนื้อความนั้นเลย ทรงสามารถทำได้ทั้งสองอย่าง พึงทราบอย่างนี้. อย่างไร? เพราะพระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสว่า 'ดูก่อนราชกุมาร ในเรื่องนี้ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียว' ย่อมทรงพลิกความประสงค์ของนิครนถ์ ทรงปล่อยปลายทั้งสองแล้วทรงวิสัชนาปัญหา อย่างนี้จึงทรงสามารถคายออก (อุกคิลติ) ได้. และเมื่อตรัสว่า 'ดูก่อนราชกุมาร ในเรื่องนั้นไม่เป็นไปโดยส่วนเดียว' นั่นแหละ ทรงแสดงโทษของคำถามว่า 'คำถามนี้ไม่ควรถูกถามโดยไม่แยกแยะ แต่ควรถูกถามโดยการแยกแยะ' ทรงกำจัดคำถามนั้นออกไป จึงทรงสามารถกลืนลง (โอกิลติ) ได้ด้วย.

Uṭṭhātuṃ na sakkhissati cittassa aññathā pavattiyā. Abhayo dve magge kataparicayo cheko nipuṇo vādasīlo ca hutvā vicarati. Tenāha – ‘‘so vādajjhāsayatāya tassa vacanaṃ sampaṭicchanto ‘evaṃ, bhante’ti āhā’’ti.

จะไม่สามารถลุกขึ้นได้ เพราะจิตดำเนินไปในทางอื่น. พระอภัยราชกุมารเป็นผู้คุ้นเคยในทางทั้งสอง เป็นผู้ฉลาด เป็นผู้เชี่ยวชาญ และเป็นผู้มีปกติชอบโต้ตอบ จึงเที่ยวไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พระอภัยราชกุมารนั้น เพราะมีอัธยาศัยในการโต้ตอบ จึงรับคำของพระผู้มีพระภาคว่า "เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า" '.

85. Evarūpanti yā paresaṃ appiyā amanāpā duruttavācā, evarūpā vācā, na pana pharusavācā. Pharusavācāya hi setughāto tathāgatānaṃ. Cetanāpharusatāya hi pharusavācā icchitā, na paresaṃ appiyatāmattena. Naṭṭhā nigaṇṭhā ogilikādisammatassa pañhassa ekavacanena viddhaṃsitattā.

๘๕. คำว่า เอวรูปัง ได้แก่ วาจาใดที่คนอื่นไม่รัก ไม่พอใจ เป็นวาจาที่กล่าวไม่ดี วาจาเห็นปานนั้น (เป็นเอวรูปวาจา) แต่ไม่ใช่ผรุสวาจา เพราะสะพานแห่งผรุสวาจาของพระตถาคตทั้งหลายขาดแล้ว (ถูกทำลายแล้ว) จริงอยู่ ผรุสวาจาทรงประสงค์เอาด้วยความที่เจตนาหยาบคาย ไม่ใช่เพียงเพราะความไม่เป็นที่รักของคนอื่นเท่านั้น พวกนิครนถ์พินาศแล้ว เพราะปัญหาที่สมมติกันว่าเป็นดุจการกลืนกิน (โอคิลิกะ) เป็นต้น ถูกทำลายด้วยคำพูดเพียงคำเดียว

86. Dārakassa aṅke nisīdanassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘lesavādino’’tiādi vuttaṃ. Tattha lesavādinoti chalavādino, vādamagge vā aparipuṇṇatāya lesamatteneva vādasīlā. Osaṭasaṅgāmoti anekavāraṃ paravādamaddanavasena otiṇṇavādasaṅgāmo. Vijjhitvāti nakhena vijjhitvā. Imamevāti yvāyaṃ dārako attano vādabhaṅgapariharaṇatthaṃ iminā aṅke nisīdāpito, imameva assa dārakaṃ upamaṃ nissayaṃ katvā vādaṃ bhindissāmi. ‘‘Assa vādaṃ appaṭitatāya upamāya bhañjissāmī’’ti cintetvā.

๘๖. เพื่อแสดงเหตุที่เด็กนั่งบนตัก จึงตรัสคำว่า เลสวาทิโน เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า เลสวาทิโน คือผู้กล่าวคำเลี่ยง (มีเล่ห์เหลี่ยม) หรือผู้มีปกติกล่าววาทะด้วยเพียงเลศ (ข้ออ้างเล็กน้อย) เพราะความไม่สมบูรณ์ในทางแห่งวาทะ คำว่า โอสฏสังคาโม คือผู้ลงสู่สงครามแห่งวาทะด้วยสามารถแห่งการย่ำยีวาทะของผู้อื่นหลายครั้ง คำว่า วิชฌิตวา คือจิกด้วยเล็บ คำว่า อิมเมวะ คือเด็กคนนี้ใดที่เขาให้นั่งบนตักนี้เพื่อป้องกันการถูกทำลายวาทะของตน เราจักทำลายวาทะของเขาโดยอาศัยเด็กคนนี้แหละเป็นอุปมา โดยคิดว่า เราจักทำลายวาทะของเขาด้วยอุปมาที่ไม่อาจคัดค้านได้

Apaneyyaṃ [Pg.49] assa ahanti assa dārakassa mukhato ahaṃ taṃ apaneyyaṃ. Abhūtatthova abhūtaṃ uttarapadalopenāti āha ‘‘abhūtanti abhūtattha’’nti. Atacchanti tasseva vevacananti āha ‘‘atacchanti na taccha’’nti. Abhūtanti vā asantaṃ avijjamānaṃ. Atacchanti atathākāraṃ. Anatthasaṃhitanti diṭṭhadhammikena, samparāyikena vā anatthena saṃhitaṃ, anatthe vā saṃhitaṃ, na atthoti vā anattho, atthassa paṭipakkho sabhāvo, tena saṃhitanti anatthasaṃhitaṃ, pisuṇavācaṃ samphappalāpañcāti attho. Evamettha catubbidhassapi vacīduccaritassa gahitatā daṭṭhabbā.

คำว่า อปเนยยัง อัสสะ อะหัง คือ เราพึงนำสิ่งนั้นออกจากปากของเด็กนั้น คำว่า อภูตัง คือ อภูตัตถะ (เนื้อความที่ไม่จริง) โดยการลบอุตตรบท (บทหลัง) คำว่า อตัจฉัง เป็นคำไวพจน์ของคำว่า อภูตัง นั้นเอง จึงกล่าวว่า อตัจฉัง คือ น ตัจฉัง (ไม่จริงแท้) อีกอย่างหนึ่ง อภูตัง คือ สิ่งที่ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏอยู่ อตัจฉัง คือ สิ่งที่ไม่เป็นอย่างนั้น คำว่า อนัตถสัญหิตัง คือ ประกอบด้วยสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ในปัจจุบันหรือในภพหน้า หรือประกอบในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อนัตถะ เพราะไม่ใช่ประโยชน์ คือสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ต่อประโยชน์ ประกอบด้วยสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ต่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า อนัตถสัญหิตัง หมายถึง วาจาส่อเสียดและวาจาเพ้อเจ้อ พึงทราบว่าในที่นี้ ทรงถือเอาวจีทุจริตทั้ง ๔ ประการด้วยประการฉะนี้

Duppayuttoti duppaṭipanno. Na taṃ tathāgato bhāsati abhūtatādidosaduṭṭhattā. Tampi tathāgato na bhāsati bhūtatthepi anatthasaṃhitatādidosaduṭṭhattā.

คำว่า ทุปปยุตโต คือ ปฏิบัติไม่ดี (ใช้ไม่ถูก) พระตถาคตไม่ตรัสคำนั้น เพราะความที่คำนั้นประทุษร้ายด้วยโทษมีความไม่จริงเป็นต้น แม้คำนั้น (ที่จริง) พระตถาคตก็ไม่ตรัส เพราะความที่คำนั้นประทุษร้ายด้วยโทษมีความไม่ประกอบด้วยประโยชน์เป็นต้น แม้ในสิ่งที่มีเนื้อความจริง

Ṭhānaṃ kāraṇaṃ etissā atthīti ṭhāniyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā, na ṭhāniyāti aṭṭhāniyā, nikkāraṇā ayuttiyuttā, sā eva kathāti aṭṭhāniyakathā. Attapaccakkhakathaṃ kathemāti attanā eva paccakkhaṃ katvā pavattiyamānaṃ chalakathaṃ kathema.

คำว่า ฐานียา คือ มีฐานะ มีเหตุ (โดยการเปลี่ยน ก อักษร เป็น ย อักษร) คำว่า อัฏฐานียา คือ ไม่ใช่ฐานียา หมายถึง ไม่มีเหตุ ไม่ประกอบด้วยความเหมาะสม วาจานั้นนั่นแหละชื่อว่า อัฏฐานียกถา คำว่า อัตตปัจจักขกถัง กเถมา คือ เราจักกล่าวถ้อยคำลวงที่ดำเนินไปโดยทำให้ประจักษ์แก่ตนเอง

Gāmikamahallako ‘‘ime maṃ vañcetukāmā, ahameva dāni ime vañcessāmī’’ti cintetvā ‘‘evaṃ bhavissatī’’tiādimāha. ‘‘Na mayaṃ dāsā’’tipi vattuṃ nāsakkhiṃsu pubbe tathākatikāya katattā.

คนแก่ในหมู่บ้านคิดว่า คนเหล่านี้ใคร่จะหลอกลวงเรา บัดนี้เราเองจักหลอกลวงคนเหล่านี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า จักเป็นอย่างนี้ พวกเขาไม่อาจกล่าวได้แม้ว่า เราไม่ใช่ทาส เพราะได้ทำกติกาไว้อย่างนั้นก่อนแล้ว

Tatiyaṃ tatiyamevāti dvīsupi pakkhesu tatiyaṃ tatiyameva vācaṃ. Bhāsitabbakālaṃ anatikkamitvāti yassa yadā yathā bhāsitabbaṃ, tassa tadā tatheva ca bhāsanato bhāsitabbaṃ kāraṇaṃ bhāsitabbakālañca anatikkamitvāva bhāsati.

คำว่า ตติยัง ตติยเมวะ คือ วาจาที่สามในฝ่ายทั้งสองนั่นเอง คำว่า ภาสิตัพพกาลัง อนติกกมิตวา คือ ย่อมตรัสโดยไม่ล่วงเลยเหตุที่ควรพูดและกาลที่ควรพูด เพราะความที่ทรงตรัสแก่บุคคลใด เมื่อใด อย่างไร ก็ทรงตรัสแก่บุคคลนั้น เมื่อนั้น และอย่างนั้นนั่นเอง

87. Ṭhānuppattikañāṇenāti ṭhāne eva uppajjanakañāṇena. Tasmiṃ tasmiṃ kāraṇe tassa taṃ taṃ avatthāya uppajjanakañāṇena, dhammānaṃ yathāsabhāvato avabujjhanasabhāvoti dhammasabhāvo. Dhamme sabhāvadhamme anavasese vā yāthāvato upadhāretīti dhammadhātu, sabbaññutā. Tenāha ‘‘sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacana’’nti. Suppaṭividdhanti sabbaṃ ñeyyadhammaṃ suṭṭhu paṭivijjhanavasena, suṭṭhu paṭividdhanti attho. Tenāha ‘‘hatthagataṃ bhagavato’’ti. Neyyapuggalavasena pariniṭṭhitāti kathāparivibhāgena ayameva [Pg.50] desanā cattāri ariyasaccāni dassento arahattaṃ paccakkhāsīti.

๘๗. คำว่า ฐานุปปัตติกญาณ คือ ด้วยญาณที่เกิดขึ้นในเหตุนั้นเอง คือด้วยญาณที่เกิดขึ้นในเหตุนั้นๆ ในภาวะนั้นๆ ของเรื่องนั้นๆ สภาวะที่รู้แจ้งธรรมตามสภาวะ ชื่อว่า ธรรมสภาวะ ญาณที่พิจารณาธรรมคือสภาวธรรมทั้งหลายโดยไม่เหลือตามความเป็นจริง ชื่อว่า ธรรมธาตุ คือ สัพพัญญุตญาณ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า คำนี้เป็นชื่อของสัพพัญญุตญาณ คำว่า สุปปฏิวิทธัง คือ โดยการแทงตลอดธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงโดยดี อธิบายว่า แทงตลอดดีแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เป็นของอยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ของพระผู้มีพระภาค คำว่า ปริณิฏฐิตา คือ จบลงด้วยอำนาจแห่งไนยบุคคล คือการเทศนานี้เองเมื่อแสดงอริยสัจ ๔ โดยการจำแนกถ้อยคำ ได้ทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต

Abhayarājakumārasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับ (ลีนัตถัปปกาสนา) แห่งคำพรรณนาอภัยราชกุมารสูตร จบแล้ว

9. Bahuvedaniyasuttavaṇṇanā

๙. คำพรรณนาพหุเวทนียสูตร

88. Pañcakaṅgoti vaḍḍhakīkiccasādhane vāsiādipañcakaṃ aṅgaṃ saṃdhanaṃ etasminti pañcakaṅgo. Thambhādivatthūnaṃ thapanaṭṭhena thapati. Paṇḍitaudāyitthero, na kāḷudāyī thero.

๘๘. คำว่า ปัญจกังคะ คือ ผู้มีส่วนประกอบ ๕ อย่าง มีขวานเป็นต้น ในการทำกิจของช่างไม้ ชื่อว่า ถปติ (ช่างไม้) เพราะอรรถว่า เป็นผู้ตั้งไว้ซึ่งวัตถุมีเสาเป็นต้น (ในที่นี้) คือพระปัณฑิตอุทายีเถระ ไม่ใช่พระกาฬุทายีเถระ

89. Pariyāyati attano phalaṃ vattetīti pariyāyo, kāraṇaṃ. Vedanāsannissito ca kāyikacetasikabhāvo kāraṇaṃ. Tenāha – ‘‘kāyikacetasikavasena dve veditabbā’’ti. Tattha pasādakāyasannissitā kāyikā, cetosannissitā cetasikā. Sukhādivasena tissoti ettha sukhanadukkhanupekkhanāni sukhādivedanāya kāraṇaṃ. Tāni hi pavattinimittāni katvā tattha sukhādisaddappavatti, iminā nayena sesesupi yathārahaṃ kāraṇaṃ niddhāretvā vattabbaṃ. Upavicāravasenāti ārammaṇaṃ upecca savisesapavattivasena. Yasmiñhi ārammaṇe somanassavedanā pavattati, ārammaṇatāya taṃ upagantvā itaravedanāhi visiṭṭhatāya savisesaṃ tattha pavatti. Tenāha ‘‘somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicaratī’’ti. Esa nayo sesavedanāsu gehassitānīti gehanissitāni.

๘๙. ชื่อว่า ปริยาย เพราะอรรถว่า ยังผลของตนให้เป็นไป อธิบายว่า เป็นเหตุ และภาวะทางกายและทางใจที่อาศัยเวทนาเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พึงทราบว่ามี ๒ โดยสามารถแห่งกายและใจ ในบรรดาเวทนาเหล่านั้น เวทนาที่อาศัยประสาทกาย ชื่อว่า กายิกา เวทนาที่อาศัยใจ ชื่อว่า เจตสิกา คำว่า ๓ โดยสามารถแห่งสุขเป็นต้น ในที่นี้ ความเป็นสุข ความเป็นทุกข์ และความเป็นอุเบกขา เป็นเหตุแห่งสุขเวทนาเป็นต้น เพราะเมื่อทำสิ่งเหล่านั้นให้เป็นนิมิตแห่งความเป็นไป การใช้ศัพท์ว่า สุข เป็นต้น ย่อมเป็นไปในเวทนานั้น ด้วยนัยนี้ พึงกำหนดเหตุในเวทนาที่เหลือตามสมควรแล้วกล่าว คำว่า โดยสามารถแห่งอุปวิจาร คือ โดยความเป็นไปอย่างพิเศษด้วยการเข้าถึงอารมณ์ เพราะโสมนัสเวทนาย่อมเป็นไปในอารมณ์ใด เมื่อเข้าถึงอารมณ์นั้นโดยความเป็นอารมณ์ ความเป็นไปในอารมณ์นั้นย่อมเป็นไปอย่างพิเศษเพราะต่างจากเวทนาอื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ย่อมพิจารณา (อุปวิจาร) รูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส นัยนี้มีในเวทนาที่เหลือ คำว่า เคหัสสิตานิ คือ อาศัยเรือน

90. Pariyāyenāti ‘‘idamettha dukkhasminti vadāmī’’ti vuttaṭṭhānaṃ sandhāya vadati. Taṃ dassentoti kāmañcettha sutte – ‘‘dvepānanda, vedanā vuttā’’ti dve ādiṃ katvā vedanā dassitā, ekāpi pana dassitā evāti dassento. Upatthambhetunti ekāpi vedanā vuttā mayā pariyāyena, evaṃ sati dvepi vattabbāti evaṃ tassa vādaṃ upatthambhetuṃ. Kathaṃ pana ekā vedanā vuttāti? Yaṃ kiñci vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, idamettha dukkhasminti vadāmīti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ itivuttakavaṇṇanāyaṃ (itivu. aṭṭha. 52 ādayo) paramatthadīpaniyaṃ vuttanayena veditabbaṃ.

๙๐. คำว่า โดยปริยาย หมายถึง ทรงหมายถึงสถานที่ที่ตรัสว่า "เรากล่าวสิ่งนี้ว่าเป็นทุกข์ในที่นี้" คำว่า แสดงสิ่งนั้น คือ แม้ในพระสูตรนี้ เวทนา ๒ อย่างเป็นต้น ได้แสดงไว้ว่า "อานนท์ เวทนา ๒ อย่างเรากล่าวไว้แล้ว" แต่ก็แสดงเวทนาอย่างเดียวไว้ด้วย คำว่า เพื่อสนับสนุน คือ เวทนาอย่างเดียวเราก็กล่าวไว้โดยปริยายแล้ว เมื่อเป็นเช่นนี้ เวทนา ๒ อย่างก็ควรกล่าวได้ เพื่อสนับสนุนวาทะของท่านนั้นอย่างนี้ ก็เวทนาอย่างเดียวกล่าวไว้อย่างไร? คือ เวทนาใดๆ เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี ไม่ทุกข์ไม่สุขก็ดี เรากล่าวสิ่งนี้ว่าเป็นทุกข์ในที่นี้ สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอิติวุตตกะ (อิติวุตตกอรรถกถา หน้า ๕๒ เป็นต้น) ชื่อปรมัตถทีปนี

Kathaṃ [Pg.51] panettha rūpāvacaracatutthe arūpesu saññāvedayitanirodhe sukhaṃ uddhatanti āha ‘‘ettha cā’’tiādi. Santaṭṭhenāti paṭipakkhadhammānaṃ vūpasantabhāvena. Paṇītaṭṭhenāti bhāvanāvisesavisiṭṭhena atappakabhāveneva seṭṭhabhāvena ca, paccayavisesena padhānabhāvaṃ nītantipi paṇītaṃ. Vedayitasukhaṃ nāma vedanābhūtaṃ sukhanti katvā. Avedayitasukhaṃ nāma yāvatā niddukkhatā, tāvatā sukhanti vuccatīti.Atha vā nirodho suṭṭhu khādati khanati kāyikacetasikābādhanti vattabbataṃ arahati sattāhampi tattha dukkhassa nirujjhanato. Tenāha ‘‘niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhenā’’ti.

ก็สุขในจตุตถฌานรูปาวจร ในอรูป และในสัญญาเวทยิตนิโรธ ยกขึ้นแสดงไว้อย่างไร? ท่านกล่าวว่า "ในที่นี้ด้วย" เป็นต้น คำว่า โดยความสงบ คือ โดยความเป็นธรรมฝ่ายปฏิปักษ์สงบระงับ คำว่า โดยความประณีต คือ โดยความเป็นธรรมอันประเสริฐด้วยความเป็นธรรมอันไม่เร่าร้อน อันวิเศษด้วยภาวนาพิเศษ และโดยความเป็นธรรมอันประเสริฐสุด แม้ธรรมที่นำไปสู่ความเป็นประธานด้วยปัจจัยพิเศษ ก็ชื่อว่าประณีต ชื่อว่า เวทยิตสุข คือ สุขที่เป็นเวทนา ชื่อว่า อเวทยิตสุข คือ ความไม่เป็นทุกข์มีประมาณเพียงใด ก็เรียกว่าสุขมีประมาณเพียงนั้น อีกอย่างหนึ่ง นิโรธย่อมกัดกินและขุดทำลายความลำบากทางกายและทางใจได้ดี จึงควรแก่การกล่าวอย่างนั้น เพราะทุกข์ย่อมดับไปในนิโรธนั้นแม้ตลอด ๗ วัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยความเป็นสุข คือ ความไม่เป็นทุกข์"

91. Yasmiṃ yasmiṃ bhave, cittuppāde, avatthāya vā niddukkhabhāvo, dukkhassa paṭipakkhatā anupalabbhanena dukkhavivittaṃ, taṃ sukhasmiṃyeva paññapeti. Sesaṃ suviññeyyameva.

๙๑. ในภพใดๆ ในจิตตุปบาทใดๆ หรือในภาวะใดๆ ความไม่เป็นทุกข์ ความเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์ ความสงัดจากทุกข์เพราะความไม่ปรากฏแห่งทุกข์ พระองค์ย่อมบัญญัติสิ่งนั้นว่าเป็นสุขเท่านั้น ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายทีเดียว

Bahuvedanīyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่เร้นลับ (ฎีกา) แห่งการพรรณนาพหุเวทนียสูตร จบแล้ว

10. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā

๑๐. การพรรณนาอปัณณกสูตร

93. Nānāvidhāti nānāvidhadiṭṭhikā samaṇabrāhmaṇāti pabbajjāmattena samaṇā, jātimattena brāhmaṇā ca. Dassananti diṭṭhi. Gahitanti abhinivissa gahitaṃ. Iti te attano dassanaṃ gahetukāmā pucchanti. Vinā dassanena loko na niyyātīti vimokkhabhāvanāya ekena dassanena vinā loko saṃsāradukkhato na nigacchati. Ekadiṭṭhiyampi patiṭṭhātuṃ nāsakkhiṃsu saddhākārābhāvato. Tathā hi te imāya desanāya saraṇesu patiṭṭhahiṃsu. Yasmā aviparīte saddheyyavatthusmiṃ uppannasaddhā ‘‘ākāravatī’’ti adhippetā, tasmā yo loke aviparītadhammadesanā, ayamevesāti pavattā maggasādhanagatāya saddhāya kāraṇabhāvato tannissayā saddhā, sā ākāravatīti vuttā. Avatthusmiñhi saddhā ayuttakāraṇatāya na ākāravatī. Ākāravatīti ettha vatī-saddo na kevalaṃ atthitāmattadīpako, atha kho atisayatthadīpako pāsaṃsatthadīpako vā daṭṭhabbo. Tena ākāravatīti saddheyyavatthuvasena atisayakāraṇavatīti vā pāsaṃsakāraṇavatīti vā [Pg.52] ayamettha attho. Apaṇṇakoti ettha yathā kañci atthaṃ sādhetuṃ āraddhassa payogo viraddho, tattha akārako viya hoti punapi ārabhitabbatāya. Aviraddho pana atthassa sādhanato apaṇṇako, evaṃ ayampi dhammo abhibhavitvā pavattanato ekaṃsato ‘‘apaṇṇako’’ti vutto. Tenāha ‘‘aviraddho advejjhagāmī ekaṃsagāhiko’’ti.

๙๓. คำว่า นานาชนิด คือ สมณพราหมณ์ผู้มีทิฏฐินานาชนิด ได้แก่ เป็นสมณะเพียงเพราะการบรรพชา เป็นพราหมณ์เพียงเพราะชาติกำเนิด คำว่า ทัสสนะ คือ ทิฏฐิ คำว่า ถือเอาแล้ว คือ ถือเอาด้วยความยึดมั่น ดังนั้น พวกเขาปรารถนาจะถือเอาทัสสนะของตนจึงสอบถาม คำว่า โลกย่อมไม่ออกไปได้ปราศจากทัสสนะ คือ โลกย่อมไม่ออกจากทุกข์ในสังสารวัฏได้หากปราศจากทัสสนะอย่างหนึ่งเพื่อการเจริญวิโมกข์ พวกเขาไม่สามารถตั้งมั่นแม้ในทิฏฐิอย่างหนึ่งได้ เพราะไม่มีอาการแห่งศรัทธา แท้จริง พวกเขาตั้งมั่นในสรณะทั้งหลายด้วยพระธรรมเทศนานี้ เพราะศรัทธาที่เกิดขึ้นในวัตถุที่ควรเชื่ออันไม่วิปริต พึงประสงค์ว่า "มีอาการ" เพราะเหตุนั้น พระธรรมเทศนาใดในโลกไม่วิปริต พระธรรมเทศนานี้เท่านั้นเป็นเหตุแห่งศรัทธาที่ถึงการยังมรรคให้สำเร็จ ศรัทธาที่อาศัยพระธรรมเทศนานั้น จึงชื่อว่ามีอาการ แท้จริง ศรัทธาในวัตถุที่ไม่ควรเชื่อ ย่อมไม่มีอาการ เพราะมีเหตุไม่สมควร ในคำว่า มีอาการ (ākāravatī) นี้ ศัพท์ว่า วตี ไม่ใช่เพียงแสดงความเป็นอยู่เท่านั้น แต่พึงเห็นว่าแสดงอรรถอันยิ่ง หรือแสดงอรรถอันน่าสรรเสริญ เพราะเหตุนั้น คำว่า มีอาการนี้ จึงมีอรรถว่า มีเหตุอันยิ่ง หรือมีเหตุอันน่าสรรเสริญ โดยวัตถุที่ควรเชื่อ คำว่า อปัณณกะ ในที่นี้ เหมือนการประกอบของผู้เริ่มกระทำประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วผิดพลาด ในการกระทำนั้นเขาย่อมเป็นเหมือนผู้ไม่กระทำ เพราะต้องเริ่มกระทำใหม่อีก แต่ผู้ที่ไม่ผิดพลาด ย่อมเป็นอปัณณกะ เพราะยังประโยชน์ให้สำเร็จ ธรรมนี้ก็เหมือนกัน ย่อมชื่อว่า "อปัณณกะ" โดยส่วนเดียว เพราะครอบงำข้าศึกแล้วเป็นไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ผิดพลาด ไม่ไปสองทาง ถือเอาส่วนเดียว"

94. Tabbipaccanīkabhūtāti tassā micchādiṭṭhiyā paccanīkabhūtā.

๙๔. คำว่า เป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น คือ เป็นปฏิปักษ์ต่อมิจฉาทิฏฐินั้น

95. Nesanti kusalānaṃ dhammānaṃ. Akusalato nikkhantabhāveti asaṃkiliṭṭhabhāve. Ānisaṃsoti suddhavipākatā. Visuddhipakkhoti visuddhibhāvo pariyodātatā. Abhūtadhammassa diṭṭhibhāvassa saññāpanā ācikkhanā abhūtadhammasaññāpanā. Sāvajjesu paramavajje micchādassane paggahaṇanti kuto susīlyassa paggahoti āha – ‘‘micchādassanaṃ gaṇhantasseva susīlyaṃ pahīnaṃ hotī’’ti. Micchādiṭṭhiādayoti ettha micchāsaṅkappo paralokābhāvacintā, micchāvācā paralokābhāvavādabhūto musāvādo, ariyānaṃ paccanīkatādayo. Aparāparaṃ uppajjanavasenāti punappunaṃ citte uppajjanavasena. Pāpakā akusalā dhammāti paccavekkhaṇasaññāpanādikāle uppajjanakā tathāpavattā akusalakhandhā.

๙๕. คำว่า ของธรรมเหล่านั้น คือ ของกุศลธรรมทั้งหลาย คำว่า โดยความเป็นธรรมที่ออกจากอกุศล คือ โดยความเป็นธรรมที่ไม่เศร้าหมอง คำว่า อานิสงส์ คือ ความเป็นวิบากที่บริสุทธิ์ คำว่า ฝ่ายแห่งความบริสุทธิ์ คือ ความเป็นธรรมที่บริสุทธิ์ ความผ่องแผ้ว การบอก การแสดงซึ่งความเป็นทิฏฐิของธรรมที่ไม่มีจริง ชื่อว่า การบอกธรรมที่ไม่มีจริง คำว่า การยึดถือมิจฉาทัสสนะอันเป็นโทษอย่างยิ่งในบรรดาธรรมมีโทษทั้งหลาย ก็การยึดถือสุสีล (ความเป็นผู้มีศีลดี) ย่อมมีได้อย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "สุสีลย่อมละไปแล้วแก่ผู้ยึดถือมิจฉาทัสสนะเท่านั้น" คำว่า มิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ในที่นี้ คือ มิจฉาสังกัปป์ ได้แก่ ความคิดว่าไม่มีโลกหน้า มิจฉาวาจา ได้แก่ การพูดเท็จอันเป็นวาทะว่าไม่มีโลกหน้า และความเป็นปฏิปักษ์ต่อพระอริยะเป็นต้น คำว่า โดยความเป็นธรรมที่เกิดขึ้นซ้ำๆ คือ โดยความเป็นธรรมที่เกิดขึ้นในจิตซ้ำแล้วซ้ำเล่า คำว่า บาปอกุศลธรรมทั้งหลาย คือ อกุศลขันธ์ที่เกิดขึ้นในกาลแห่งการพิจารณาและการบอกเป็นต้น และเป็นไปอย่างนั้น

Kaliggahoti anatthapariggaho. So pana yasmā diṭṭheva dhamme abhisamparāyañca parājayo hotīti āha ‘‘parājayaggāho’’ti. Dussamattoti ettha du-saddo ‘‘samādinno’’ti etthāpi ānetvā yojetabboti āha ‘‘dupparāmaṭṭho’’ti. Yathā dupparāmaṭṭho hoti, evaṃ samādinno dussamatto dusamādinno vutto. Sakavādameva pharitvāti attano natthikavādameva ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187; 3.27-28) avadhārento aññassa okāsaadānavasena pharitvā. Tenāha ‘‘adhimuccitvā’’ti. ‘‘Sambuddho’’tiādi adhimuccanākāradassanaṃ. Riñcatīti viveceti apaneti. Tenāha ‘‘vajjetī’’ti.

คำว่า กลิคคหะ คือ การยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ก็เพราะสิ่งนั้นเป็นความพ่ายแพ้ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ท่านจึงกล่าวว่า "การยึดถือความพ่ายแพ้" ในคำว่า ทุสสมัตตะ นี้ ศัพท์ว่า ทุ พึงนำมาประกอบในคำว่า "สมาทินโน" ด้วย ท่านจึงกล่าวว่า "จับต้องผิด" สมาทานที่จับต้องผิด ย่อมชื่อว่า ทุสสมัตตะ หรือ ทุสสมาทินนะ อย่างนั้น คำว่า แผ่ไปซึ่งวาทะของตนเท่านั้น คือ ยืนยันวาทะว่าไม่มีของตนเท่านั้นว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเป็นโมฆะ" (ม.นิ. ๒.๑๘๗; ๓.๒๗-๒๘) โดยไม่ให้โอกาสแก่ผู้อื่น จึงแผ่ไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "น้อมใจเชื่อแล้ว" คำว่า "สัมพุทโธ" เป็นต้น เป็นการแสดงอาการแห่งการน้อมใจเชื่อ คำว่า รินจติ คือ แยกออก กำจัดออก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เว้น"

96. Kaṭaggahoti kataṃ sabbaso siddhimeva katvā gahaṇaṃ. So pana jayalābho hotīti vuttaṃ ‘‘jayaggāho’’ti. Suggahitoti suṭṭhukaraṇavasena gahito. Suparāmaṭṭhoti suṭṭhu parāparaṃ āsevanavasena āmaṭṭho[Pg.53]. Ubhayenapi tassa kammassa katūpacitabhāvaṃ dasseti, sotthibhāvāvahattañca saggupapattisaṃvattanato pāpasabhāvapahānato ca.

๙๖. กตัคคหะ คือ การยึดถือโดยทำความสำเร็จให้เป็นไปโดยประการทั้งปวง อนึ่ง สิ่งนั้นแลชื่อว่าความได้ชัยชนะ จึงเรียกว่า “ชยัคคาหะ” (การยึดถือชัยชนะ) สุคคหิตะ คือ ถือเอาแล้วโดยความเป็นเครื่องกระทำที่ดี สุปะรามัฏฐะ คือ ลูบคลำแล้วโดยความเป็นเครื่องเสพซ้ำๆ ดีแล้ว ด้วยทั้งสองอย่างนั้น ย่อมแสดงความเป็นกรรมที่ทำและสั่งสมแล้วของกรรมนั้น และความเป็นเครื่องนำมาซึ่งความสวัสดี เพราะเป็นไปเพื่อการอุบัติในสวรรค์ และเพราะละสภาพแห่งบาปได้

97. Sahatthā karontassāti (dī. ni. ṭī. 1.166; saṃ. ni. ṭī. 2.3.211) sahattheneva karontassa. Nissaggiyathāvarādayopi idha sahatthakaraṇeneva saṅgahitā. Pacanaṃ dahanaṃ vibādhananti āha ‘‘daṇḍena pīḷentassā’’ti. Sokaṃ sayaṃ karontassāti parassa sokakāraṇaṃ sayaṃ karontassa, sokaṃ vā uppādentassa. Parehi attano vacanakarehi. Sayampi phandatoti parassa vibādhanapayogena sayampi phandato. Atipātayatoti padaṃ suddhakattuatthe hetukattuatthe ca vattatīti āha ‘‘hanantassapi hanāpentassāpī’’ti.

๙๗. บทว่า สหัตถา กโรนฺตสฺสา (ที. นิ. ฏีกา 1.166; สํ. นิ. ฏีกา 2.3.211) คือ แก่ผู้กระทำด้วยมือของตนเอง แม้สิ่งของที่สละได้และสิ่งของที่มั่นคงเป็นต้น ในที่นี้ก็สงเคราะห์ด้วยการกระทำด้วยมือของตนเองนั่นแล บทว่า ปจนะ ทหะนะ วิพาธนะ (การหุง การเผา การเบียดเบียน) จึงกล่าวว่า “แก่ผู้เบียดเบียนด้วยท่อนไม้” บทว่า โสกํ สยํ กโรนฺตฺสฺสา คือ แก่ผู้กระทำเหตุแห่งความเศร้าโศกแก่ผู้อื่นเอง หรือแก่ผู้ยังความเศร้าโศกให้เกิดขึ้น ด้วยผู้อื่นผู้ทำตามคำของตน บทว่า สยํปิ ผนฺทโต คือ เพราะแม้ตนเองก็ดิ้นรนด้วยการประกอบการเบียดเบียนผู้อื่น บทว่า อติปาตยโต บทนี้ย่อมเป็นไปในอรรถว่าฆ่าเองและยังผู้อื่นให้ฆ่า จึงกล่าวว่า “แก่ผู้ฆ่าและแก่ผู้ยังผู้อื่นให้ฆ่า”

Gharassa bhitti anto bahi ca sandhitā hutvā ṭhitā gharasandhi. Kiñcipi asesetvā niravasesameva lopoti nillopo. Ekāgāre niyutto vilopo ekāgāriko. Parito sabbaso panthe hananaṃ paripantho. Pāpaṃ na karīyati pubbe asato uppādetuṃ asakkuṇeyyattā, tasmā natthi pāpaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ sattā pāpaṃ paṭipajjantīti āha – ‘‘sattā pana karomāti evaṃsaññino hontī’’ti. Evaṃ kirassa hoti ‘‘imesañhi sattānaṃ hiṃsādikiriyā na attānaṃ phusati tassa niccatāya nibbikārattā, sarīraṃ pana acetanaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṃ, tasmiṃ vikopitepi na kiñci pāpa’’nti. Khuranemināti nisitakhuramayaneminā. Gaṅgāya dakkhiṇadisā appatirūpadeso, uttaradisā patirūpadesoti adhippāyena ‘‘dakkhiṇañce’’tiādi vuttanti ‘‘dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā’’tiādimāha.

คฤหะสันธิ คือ กำแพงเรือนที่ต่อกันอยู่ทั้งภายในและภายนอก นิลโลปะ คือ การปล้นโดยไม่เหลืออะไรเลย โดยสิ้นเชิงนั่นเอง เอกาคาริกะ คือ การปล้นที่เจาะจงในเรือนหลังเดียว ปริปันถะ คือ การฆ่าในหนทางโดยรอบทุกประการ บาปไม่ถูกกระทำ เพราะไม่สามารถยังสิ่งที่ไม่มีอยู่ก่อนให้เกิดขึ้นได้ เพราะฉะนั้นบาปจึงไม่มี ถ้าเป็นอย่างนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมปฏิบัติบาปได้อย่างไร จึงกล่าวว่า “สัตว์ทั้งหลายย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เรากระทำ’” ความคิดอย่างนี้ย่อมมีแก่เขาว่า “การกระทำอันมีการเบียดเบียนเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ ย่อมไม่ถูกต้องอัตตา (ตัวตน) เพราะอัตตานั้นเป็นของเที่ยงและไม่มีความแปรผัน ส่วนร่างกายเป็นของไม่มีเจตนา เปรียบเหมือนท่อนไม้หรือท่อนฟืน แม้เมื่อร่างกายนั้นถูกทำให้เสียหาย ก็ไม่มีบาปอะไรเลย” บทว่า ขุระเนมินา คือ ด้วยขอบที่ทำด้วยมีดโกนที่คม ทิศใต้ของแม่น้ำคงคาเป็นประเทศที่ไม่เหมาะสม ทิศเหนือเป็นประเทศที่เหมาะสม ด้วยความหมายนี้ บทว่า “ถ้าหากทางทิศใต้” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “มนุษย์ทั้งหลายที่ฝั่งทิศใต้เป็นคนหยาบกระด้าง” เป็นต้น

Mahāyāganti mahāvijitayaññasadisaṃ mahāyāgaṃ. Sīlasaṃyamenāti kāyikavācasikasaṃvarena. Saccavacanenāti saccavācāya. Tassa visuṃ vacanaṃ loke garutarapuññasammatabhāvato. Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garu, evaṃ puññadhammesu saccavācā. Tenāha bhagavā – ‘‘ekaṃ dhammamatītassā’’tiādi (dha. pa. 176). Vuttanayenevāti kaṇhapakkhe vuttanayena. Tattha hi – ‘‘natthi pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo’’ti āgataṃ, idha ‘‘atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti āgataṃ, ayameva viseso. Sesaṃ vuttasadisamevāti [Pg.54] ‘‘tesametaṃ pāṭikaṅkha’’nti evamādiṃ sandhāya vadati, taṃ heṭṭhā purimavārasadisaṃ.

บทว่า มหายาคํ คือ การบูชาใหญ่ที่เปรียบเหมือนมหายัญที่ชนะแล้ว บทว่า สีลสํยเมนาติ คือ ด้วยการสำรวมทางกายและวาจา บทว่า สจฺจวจเนนาติ คือ ด้วยวาจาสัตย์ การกล่าวแยกต่างหากของสิ่งนั้น เพราะความเป็นบุญที่หนักยิ่งกว่าที่โลกสมมติ เหมือนอย่างที่มุสาวาทเป็นบาปหนักในบรรดาอกุศลธรรม ฉันนั้น วาจาสัตย์ก็เป็นบุญหนักในบรรดาบุญธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “แก่ผู้ล่วงธรรมอย่างหนึ่ง” เป็นต้น (ธ.ป. 176) บทว่า วุตฺตานเยเนวาติ คือ โดยนัยที่กล่าวแล้วในฝ่ายดำ ในฝ่ายดำนั้น มีมาว่า “บาปไม่มี, การมาแห่งบาปไม่มี” ในฝ่ายขาวนี้ มีมาว่า “บุญมี, การมาแห่งบุญมี” ความแตกต่างก็มีเพียงเท่านี้ บทว่า เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ คือ ที่เหลือก็เหมือนที่กล่าวแล้วนั่นเอง จึงกล่าวอ้างถึงบทว่า “สิ่งนี้เป็นสิ่งที่พึงหวังของสัตว์เหล่านั้น” เป็นต้น ซึ่งเหมือนกับครั้งก่อนข้างล่าง

100. Ubhayenāti hetupaccayapaṭisedhavacanena. Saṃkilesapaccayanti saṃsāre paribbhamanena kilinnassa malinabhāvassa kāraṇaṃ. Vuttavipariyāyena visuddhipaccayanti saddattho veditabbo. Balantiādīsu sattānaṃ saṃkilesāvahaṃ vodānāvahañca ussāhasaṅkhātaṃ balaṃ vā, sūravīrabhāvasaṅkhātaṃ vīriyaṃ vā, purisena kattabbo purisathāmo vā, so eva paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanappattiyā purisaparakkamo vā natthi na upalabbhati.

๑๐๐. บทว่า อุภเยนาติ คือ ด้วยคำปฏิเสธเหตุและปัจจัย บทว่า สํกิเลสปจฺจยํ คือ เหตุแห่งความเป็นของเศร้าหมองที่เปื้อนเปรอะด้วยการท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ พึงทราบอรรถแห่งบทว่า วิสุทธิปัจจัย โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในบทว่า พละ เป็นต้น กำลังที่นับว่าความอุตสาหะ หรือความเพียรที่นับว่าความเป็นผู้กล้าหาญ หรือกำลังของบุรุษที่บุรุษพึงกระทำ หรือความบากบั่นของบุรุษเพื่อบรรลุถึงฐานะอันยิ่งๆ ขึ้นไปนั้น ที่นำมาซึ่งความเศร้าหมองและนำมาซึ่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย ไม่มี ไม่ปรากฏ

Satvayogato, rūpādīsu sattavisattatāya ca sattā. Pāṇanato assāsapassāsavasena pavattiyā pāṇā. Te pana so ekindriyādivasena vibhajitvā vadatīti āha ‘‘ekindriyo’’tiādi. Aṇḍakosādīsu bhavanato bhūtāti vuccantīti āha ‘‘aṇḍakosa…pe… vadantī’’ti. Jīvanato pāṇaṃ dhārento viya vaḍḍhanato jīvāti evaṃ sattapāṇabhūtajīvesu saddattho veditabbo. Natthi etesaṃ saṃkilesavisuddhīsu vasoti avasā. Natthi nesaṃ balaṃ vīriyañcāti abalā avīriyā. Niyatatāti acchejjasuttāvutābhejjamaṇi viya niyatapavattanatāya gatijātibandhapajahavasena niyāmo. Tattha tattha gamananti channaṃ abhijātīnaṃ tāsu tāsu gatīsu upagamanaṃ samavāyena samāgamo. Sabhāvoyevāti yathā kaṇṭakassa tikkhatā, kabiṭṭhaphalānaṃ parimaṇḍalatā, migapakkhīnaṃ vicittākāratā, evaṃ sabbassapi lokassa hetupaccayena vinā tathā tathā pariṇāmo, ayaṃ sabhāvoyeva akittimoyeva. Tenāha ‘‘yena hī’’tiādi.

สัตว์ทั้งหลาย เพราะประกอบด้วยความเป็นสัตว์ และเพราะความติดข้องในรูปเป็นต้น ปาณะ คือ ผู้มีลมปราณ เพราะยังชีพอยู่ เพราะเป็นไปโดยอาศัยลมหายใจเข้าออก แต่เขาจำแนกสัตว์เหล่านั้นโดยความเป็นผู้มีอินทรีย์เดียวเป็นต้นแล้วกล่าว จึงกล่าวว่า “ผู้มีอินทรีย์เดียว” เป็นต้น เพราะเกิดในไข่เป็นต้น จึงเรียกว่า ภูตะ (ผู้เกิดแล้ว) จึงกล่าวว่า “เกิดในไข่...เป็นต้น...ย่อมกล่าว” พึงทราบอรรถแห่งบทว่า สัตว์ ปาณะ ภูตะ ชีวะ อย่างนี้ คือ เพราะเป็นอยู่ เพราะเจริญเติบโตเหมือนผู้ทรงไว้ซึ่งลมปราณ จึงเรียกว่า ชีวะ อวสา คือ ความไม่มีอำนาจในความเศร้าหมองและความบริสุทธิ์ของสัตว์เหล่านั้น อพลา อวีริยา คือ กำลังและความเพียรของสัตว์เหล่านั้นไม่มี นิยตตา คือ ความเป็นของแน่นอน เพราะเป็นไปอย่างแน่นอนเหมือนแก้วมณีที่ทำลายไม่ได้ซึ่งร้อยด้วยด้ายที่ตัดไม่ได้ เป็นความแน่นอนโดยอาศัยการละทิ้งการผูกพันในคติและชาติ บทว่า ตตฺถ ตตฺถ คมนํ คือ การเข้าถึงคติเหล่านั้นๆ ของอภิชาติทั้ง ๖ โดยการรวมกัน บทว่า สภาโวเยวาติ คือ เหมือนความคมของหนาม ความกลมของผลมะขวิด ความมีรูปร่างวิจิตรของเนื้อและนก ฉันนั้น ความแปรผันไปอย่างนั้นๆ ของโลกทั้งปวงโดยไม่มีเหตุและปัจจัย นี้เป็นสภาวะนั่นเอง เป็นของไม่ถูกปรุงแต่งนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะเหตุใด” เป็นต้น

Sakuṇe hanatīti sākuṇiko, tathā sūkariko. Luddoti aññopi yo koci māgaviko nesādo. Pāpakammapasutatāya kaṇhābhijāti nāma. Bhikkhūti sākiyā bhikkhū, macchamaṃsakhādanato nīlābhijātīti vadanti. Ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya ‘‘paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantī’’ti vadanti. Eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogamanuyuttā. Tathā [Pg.55] hi te kaṇṭake vattentā viya hontīti kaṇṭakavuttikāti vuttā. Ṭhatvā bhuñjanadānapaṭikkhepādivatasamāyogena paṇḍaratarā. Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakaladdhiyā visuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Nandādayo hi tathārūpāya paṭipattiyā pattabbā, tasmā nandādayo nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarāti vuttā ‘‘sukkābhijātī’’ti.

ผู้ฆ่านก ชื่อว่า นายพรานนก, นายพรานหมูก็ฉันนั้น. คำว่า ลุททะ (คนดุร้าย) หมายถึง นายพรานเนื้อ หรือนายพรานอื่นใด. เพราะขวนขวายในกรรมชั่ว จึงชื่อว่า กัณหาภิชาติ (ชาติดำ). คำว่า ภิกษุ หมายถึง ภิกษุศากยะ (ศากยบุตร) พวกอาชีวกกล่าวว่า เพราะบริโภคปลาและเนื้อ จึงชื่อว่า นีลาภิชาติ (ชาติเขียว). แม้บริโภคปัจจัยที่ได้มาโดยชอบธรรม แต่เพราะความถือแย้งต่อลัทธิอาชีวก พวกเขาจึงกล่าวว่า "เคี้ยวหนามใส่ลงในปัจจัยทั้งหลายแล้วบริโภค" (คือบริโภคด้วยความลำบาก). บรรพชิตบางพวก ผู้ประกอบความเพียรในการทรมานตนเป็นพิเศษ. เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงชื่อว่า กัณฏกวุตติกะ (ผู้มีวัตรเหมือนหนาม) คือเหมือนผู้กลิ้งอยู่บนหนาม. พวกเขาเป็นผู้ขาวกว่า (บริสุทธิ์กว่า) เพราะประกอบด้วยวัตร เช่น การยืนฉัน และการปฏิเสธทาน. คำว่า อเจลกสาวกะ (สาวกชีเปลือย) หมายถึง สาวกของอาชีวก. ได้ยินว่า พวกเขาเป็นผู้ขาวกว่า (บริสุทธิ์กว่า) แม้กว่าพวกนิครนถ์ เพราะมีความบริสุทธิ์แห่งจิตตามลัทธิอาชีวก. อันที่จริง นันทะเป็นต้น พึงบรรลุด้วยปฏิปทาเช่นนั้น เพราะฉะนั้น นันทะเป็นต้น จึงชื่อว่า สุกกาภิชาติ (ชาติขาว) คือเป็นผู้ขาวกว่าพวกนิครนถ์และสาวกของอาชีวก.

Ayametesaṃ laddhīti sākuṇikādibhāvūpagamanena kaṇhābhijātiādīsu dukkhaṃ sukhañca paṭisaṃvedentā anukkamena mahākappānaṃ cullāsītisahassāni khepetvā ājīvakabhāvūpagamanena paramasukkābhijātiyaṃ ṭhatvā saṃsārato sujjhantīti ayaṃ tesaṃ niyati ājīvakānaṃ laddhi.

นี้เป็นลัทธิของอาชีวกเหล่านั้นว่า: สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยทุกข์และสุขในกัณหาภิชาติเป็นต้น โดยการเข้าถึงความเป็นนายพรานนกเป็นต้น ครั้นล่วงมหากัปแปดหมื่นสี่พันโดยลำดับแล้ว โดยการเข้าถึงความเป็นอาชีวก ตั้งอยู่ในปรมสุกกาภิชาติ (ชาติขาวอย่างยิ่ง) ย่อมบริสุทธิ์จากสังสารวัฏ. นี้เป็นความแน่นอน (นิยตลัทธิ) ของพวกอาชีวกเหล่านั้น.

‘‘Natthi dinna’’nti vadanto natthiko dānassa phalaṃ paṭikkhipatīti āha – ‘‘natthikadiṭṭhi vipākaṃ paṭibāhatī’’ti. Tathā ceva heṭṭhā saṃvaṇṇitaṃ ‘‘natthikadiṭṭhi hi natthitamāhā’’ti. Ahetukadiṭṭhi ubhayanti kammaṃ vipākañca ubhayaṃ. So hi ‘‘ahetū apaccayā sattā saṃkilissanti visujjhantī’’ti vadanto kammassa viya vipākassapi saṃkilesavisuddhīnaṃ paccayattābhāvavacanato tadubhayaṃ paṭibāhati nāma. Vipāko paṭibāhito hoti asati kamme vipākābhāvato. Kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti asati vipāke kammassa niratthakabhāvāpattito. Atthatoti sarūpena. Ubhayapaṭibāhakāti visuṃ visuṃ taṃtaṃdiṭṭhitā vuttāpi sabbe te natthikādayo natthikadiṭṭhiādivasena paccekaṃ tividhadiṭṭhikā eva ubhayapaṭibāhakattā. ‘‘Ubhayapaṭibāhakā’’ti hi hetuvacanaṃ. Ahetukavādā cātiādi paṭiññāvacanaṃ. Yo hi vipākapaṭibāhanena natthikadiṭṭhiko, so atthato kammapaṭibāhanena akiriyadiṭṭhiko, ubhayapaṭibāhanena ahetukadiṭṭhiko ca hoti. Sesadvayepi eseva nayo.

ผู้กล่าวว่า "ไม่มีการให้" ชื่อว่า นัตถิกะ (ผู้ไม่มี) ย่อมปฏิเสธผลของการให้ จึงกล่าวว่า "นัตถิกทิฏฐิย่อมคัดค้านวิบาก". และได้อธิบายไว้ข้างล่างแล้วว่า "นัตถิกทิฏฐิย่อมกล่าวถึงความไม่มี". อเหตุกทิฏฐิ (ทิฏฐิที่ไม่มีเหตุ) ย่อมคัดค้านทั้งสอง คือทั้งกรรมและวิบาก. เพราะผู้กล่าวว่า "สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองและบริสุทธิ์โดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย" ย่อมคัดค้านทั้งสองนั้น คือทั้งกรรมและวิบาก เพราะกล่าวว่ากรรมและวิบากไม่มีความเป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองและความบริสุทธิ์. วิบากย่อมถูกคัดค้าน เพราะเมื่อไม่มีกรรม วิบากก็ไม่มี. กรรมย่อมถูกคัดค้าน เพราะเมื่อไม่มีวิบาก กรรมก็กลายเป็นสิ่งไร้ประโยชน์. คำว่า อัตถโต (โดยเนื้อความ) หมายถึง โดยสภาพ. แม้จะกล่าวถึงทิฏฐิเหล่านั้นแยกกันว่า เป็นผู้คัดค้านทั้งสอง แต่พวกนัตถิกะเป็นต้นทั้งหมดนั้น ก็เป็นผู้มีทิฏฐิสามอย่างโดยนัตถิกทิฏฐิเป็นต้นแต่ละอย่าง เพราะเป็นผู้คัดค้านทั้งสอง. คำว่า "ผู้คัดค้านทั้งสอง" เป็นคำแสดงเหตุ. คำว่า "และอเหตุกวาทะ" เป็นต้น เป็นคำปฏิญญา. ผู้ใดเป็นนัตถิกทิฏฐิโดยการคัดค้านวิบาก ผู้นั้นโดยเนื้อความก็เป็นอกิริยทิฏฐิโดยการคัดค้านกรรม และเป็นอเหตุกทิฏฐิโดยการคัดค้านทั้งสอง. ในทิฏฐิสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

Sajjhāyantīti taṃ diṭṭhidīpakaṃ ganthaṃ uggahetvā paṭhanti. Vīmaṃsantīti tassa atthaṃ vicārenti. Tesantiādi vīmaṃsanākāradassanaṃ. Tasmiṃ ārammaṇeti yathāparikappitakammaphalābhāvadīpake ‘‘natthi dinna’’ntiādinayappavattāya laddhiyā ārammaṇe. Micchāsati santiṭṭhatīti ‘‘natthi dinna’’ntiādivasena [Pg.56] anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘evameta’’nti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā tathā gahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā micchāvāyāmupatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘taṃsabhāva’’nti gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati. Cittaṃ ekaggaṃ hotīti yathāvuttavitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe avaṭṭhitatāya anekaggaṃ pahāya ekaggaṃ appitaṃ viya hoti. Micchāsamādhipi hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalehi kadāci samādhānapatirūpakiccakaro hotiyeva vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. Javanāni javantīti anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti. Paṭhamajavane pana satekicchā honti, tathā dutiyādīsūti dhammasabhāvadassanametaṃ, na pana tasmiṃ khaṇe tesaṃ satekicchabhāvāpādanaṃ kenaci sakkā kātuṃ.

คำว่า สาชฌายันติ (สาธยาย) หมายถึง เรียนคัมภีร์ที่แสดงทิฏฐินั้นแล้วท่องบ่น. คำว่า วีมังสันติ (พิจารณา) หมายถึง พิจารณาอรรถของคัมภีร์นั้น. คำว่า เตสันติ เป็นต้น เป็นการแสดงอาการพิจารณา. คำว่า ตัสสมิง อารัมมเณ (ในอารมณ์นั้น) หมายถึง ในอารมณ์คือลัทธิที่ดำเนินไปโดยนัยว่า "ไม่มีการให้" เป็นต้น ซึ่งแสดงถึงความไม่มีผลของกรรมที่กำหนดไว้. คำว่า มิจฉาสติย่อมตั้งมั่น หมายถึง ตัณหาที่เกิดร่วมกับลัทธินั้น ซึ่งได้ชื่อว่า มิจฉาสติ ย่อมตั้งมั่น. กล่าวคือ เมื่ออรรถที่ได้ยินมาโดยนัยว่า "ไม่มีการให้" เป็นต้น ปรากฏแก่จิตโดยสภาพเหมือนมีรูป โดยการตรึกตรองถึงอาการนั้นๆ. และเมื่อจิตนั้นได้ถูกยึดถือไว้ด้วยความอดทนในการเพ่งพินิจว่า "เป็นอย่างนี้" โดยการเข้าถึงความเป็นผู้ควรแก่การเพ่งพินิจด้วยความคุ้นเคยมานาน. เมื่อบุคคลนั้นเสพคุ้นและทำให้มากซ้ำๆ เช่นนั้นอีก โดยมิจฉาวิตกที่ตั้งมั่นด้วยมิจฉาวายาม ย่อมยึดถือสิ่งที่ไม่ใช่สภาพนั้นว่าเป็นสภาพนั้น. คำว่า จิตย่อมเป็นเอกัคคะ หมายถึง จิตย่อมละความไม่เป็นเอกัคคะแล้วเป็นเอกัคคะ เหมือนถูกตั้งไว้ในอารมณ์นั้น เพราะได้ปัจจัยคือวิตกเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว. พึงเห็นว่า แม้มิจฉาสมาธิก็ย่อมทำกิจที่คล้ายกับการตั้งมั่นได้บางครั้ง ด้วยกำลังแห่งภาวนาที่ได้มาด้วยปัจจัยพิเศษ เหมือนในการยิงขนทรายเป็นต้น. คำว่า ชวนะทั้งหลายย่อมแล่นไป หมายถึง เมื่อชวนวาระในส่วนเบื้องต้นดำเนินไปหลายครั้งด้วยอาการนั้น ชวนะเจ็ดดวงย่อมแล่นไปในชวนวาระสุดท้าย. แต่ในชวนะที่หนึ่งย่อมเป็นสเตกิจฉะ (ยังพอแก้ไขได้) ฉันใด ในชวนะที่สองเป็นต้นก็ฉันนั้น. นี้เป็นการแสดงสภาวะของธรรม แต่ไม่มีใครสามารถทำให้ชวนะเหล่านั้นเป็นสเตกิจฉะในขณะนั้นได้.

Tatthāti tesu tīsu micchādassanesu. Koci ekaṃ dassanaṃ okkamatīti yassa ekasmiṃyeva abhiniveso āsevanā ca pavattā, so ekaṃyeva dassanaṃ okkamati. Yassa pana dvīsu, tīsupi vā abhinivesanā pavattā, so dve tīṇi okkamati. Etena yā pubbe ubhayapaṭibāhanatāmukhena vuttā atthasiddhā sabbadiṭṭhikatā, sā pubbabhāgiyā. Yā pana micchattaniyāmokkanti bhūtā, sā yathāsakaṃ paccayasamudāgamasiddhito bhinnārammaṇānaṃ viya visesādhigamānaṃ aññamaññaṃ ekajjhaṃ anuppattiyā asaṃkiṇṇā evāti dasseti. Ekasmiṃ okkantepītiādinā tissannampi diṭṭhīnaṃ samānabalataṃ samānaphalatañca dasseti, tasmā tissopi cetā ekassa uppannā aññamaññaṃ abbokiṇṇā eva, ekāya vipāke dinne itarā anubalappadāyikā honti. Vaṭṭakhāṇu nāmāti idaṃ vacanaṃ neyyatthaṃ, na nītatthanti taṃ vivaritvā dassetuṃ kiṃ panesātiādi vuttaṃ, akusalaṃ nāmetaṃ abalaṃ dubbalaṃ, na kusalaṃ viya mahābalanti āha – ‘‘ekasmiṃyeva attabhāve niyato’’ti. Aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmopi accantiko siyā. Yadi evaṃ vaṭṭakhāṇukajotanā kathanti āha ‘‘āsevanavasena panā’’tiādi, tasmā yathā ‘‘sakiṃ nimuggo [Pg.57] nimuggova hotī’’ti (a. ni. 7.15) vuttaṃ, evaṃ vaṭṭakhāṇukajotanā. Yādise hi paccaye paṭicca ayaṃ taṃtaṃdassanaṃ okkanto puna kadāci tappaṭipakkhe paccaye paṭicca tato sīsukkhipanamassa na hotīti na vattabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yebhuyyenā’’ti.

คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) หมายถึง ในมิจฉาทิฏฐิ ๓ อย่างเหล่านั้น. คำว่า โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ (บางคนย่อมหยั่งลงสู่ทิฏฐิอย่างหนึ่ง) คือ ผู้ใดมีความยึดมั่นและเสพเฉพาะในทิฏฐิอย่างเดียว ผู้นั้นย่อมหยั่งลงสู่ทิฏฐิอย่างเดียว. ส่วนผู้ใดมีความยึดมั่นใน ๒ หรือ ๓ อย่าง ผู้นั้นย่อมหยั่งลงสู่ ๒ หรือ ๓ อย่าง. ด้วยเหตุนี้ ความเป็นผู้มีทิฏฐิทั้งปวงที่สำเร็จประโยชน์แล้ว ซึ่งกล่าวไว้ก่อนด้วยอำนาจแห่งการปฏิเสธทั้งสองนั้น เป็นส่วนเบื้องต้น. ส่วนความเป็นผู้หยั่งลงสู่มิจฉัตตนิยามนั้น ย่อมแสดงว่าไม่ปะปนกันเลย เพราะความสำเร็จแห่งการประชุมพร้อมของปัจจัยตามลำดับของตน และเพราะการไม่ถึงซึ่งความเป็นอันเดียวกันของอารมณ์ที่ต่างกัน เหมือนการบรรลุคุณวิเศษทั้งหลาย. ด้วยบทว่า เอกสฺมึ โอกฺกนฺเตปิ (แม้เมื่อหยั่งลงสู่ทิฏฐิอย่างหนึ่ง) เป็นต้น ย่อมแสดงความมีกำลังเสมอกันและความมีผลเสมอกันของทิฏฐิทั้ง ๓ อย่าง เพราะฉะนั้น ทิฏฐิทั้ง ๓ อย่างเหล่านี้ เมื่อเกิดขึ้นแก่บุคคลคนหนึ่ง ย่อมไม่ปะปนกันเลย เมื่อทิฏฐิอย่างหนึ่งให้ผลแล้ว ทิฏฐิที่เหลือย่อมเป็นผู้ให้กำลังสนับสนุน. คำว่า วัฏฏขาณุ (หลักแห่งวัฏฏะ) นี้ เป็นคำที่มีเนื้อความพึงนำไปอธิบาย (เนยยัตถะ) ไม่ใช่คำที่มีเนื้อความแน่นอนแล้ว (นีตัตถะ) เพื่อจะไขความนั้นให้ชัดเจน จึงกล่าวคำว่า กึ ปเนส (ก็สิ่งนี้คืออะไร) เป็นต้น ท่านกล่าวว่า อกุศลนี้ชื่อว่าไม่มีกำลัง อ่อนแอ ไม่เหมือนกุศลที่มีกำลังมากว่า “เป็นผู้เที่ยงในอัตภาพเดียวเท่านั้น”. มิฉะนั้น มิจฉัตตนิยามก็จะเป็นของเด็ดขาด เหมือนสัมมัตตนิยาม. ถ้าเป็นเช่นนั้น การแสดงความเป็นหลักแห่งวัฏฏะเป็นอย่างไร ท่านกล่าวว่า “ก็โดยอำนาจแห่งการเสพ” เป็นต้น เพราะฉะนั้น การแสดงความเป็นหลักแห่งวัฏฏะจึงเป็นเช่นที่กล่าวไว้ว่า “เมื่อจมลงครั้งหนึ่ง ก็จมลงแล้วนั่นเอง” (อ. สตฺตก. ๒๓/๑๕/๑๙). เพราะว่า บุคคลนี้อาศัยปัจจัยเช่นใด หยั่งลงสู่ทิฏฐินั้นๆ แล้ว ไม่ควรกล่าวว่า “ในกาลบางครั้ง เขาอาศัยปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อทิฏฐินั้น แล้วการเงยศีรษะขึ้นจากทิฏฐินั้นของเขาจะไม่มี”. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “โดยมาก”.

Tasmāti yasmā evaṃ saṃsārakhāṇubhāvassapi paccayo akalyāṇajano, tasmā. Bhūtikāmoti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vasena attano guṇehi vaḍḍhikāmo. Yaṃ panettha keci vadanti ‘‘yathā cirakālabhāvanāya paripākūpagamaladdhabalattā upanissayakusalā akusale sabbaso samucchindanti, evaṃ akusaladhammā tatopi cirakālabhāvanāsambhavato laddhabalā hutvā kadāci kusaladhammepi samucchindanti. Evañca katvā daḷhamicchābhinivesassa micchādiṭṭhikassa vaṭṭakhāṇukabhāvajotanāpi samatthitā hotī’’ti yathā taṃ ‘‘vassabhaññānaṃ diṭṭhī’’ti, taṃ na, micchattaniyatadhammānaṃ cirakālabhāvanāmattena na paṭipakkhassa pajahanasamatthatā, atha kho dhammatāsiddhena paccayavisesāhitasāmatthiyena attano pahāyakasabhāvena pahāyakabhāvo bhāvanākusalānaṃyeva vutto, akusalānaṃyeva ca pahātabbabhāvo ‘‘dassanena pahātabbā’’tiādinā nayena, akusalānaṃyeva dubbalabhāvo ‘‘abalānaṃ balīyantī’’tiādinā (su. ni. 776; mahāni. 5) (yuttināpi nāmato vā adhigamaniyo āloko ālokabhāvato bāhirāraṇekā viya na cettha paṭiññatte bhāvesatā sotuno āsaṃkitabbā visesavassa sādhetabbato sāmaññassa ca sotubhāvena adhippetattā veda-saddassa lopo dīpe sabhāve sādhane yathā taṃ saddayabhāvassa nāpi visuddhakaanumānādivirodhasambhāvato. Na hi sakkā antarālokassa bāhirālokassa viya rūpakāyaṃ upādāya rūpatā cakkhuviññeyyattādike patiṭṭhāpetuṃ sakkāti vuttaṃ, nanupi antarāloko aviggahattā vedanā viyāti saddheva ñāṇālokassa avijjandhakārā viya vidhamaniyabhāve sabbesampi kusaladhammānaṃ kenacipi akusaladhammena samucchindaniyatā siddhāva hoti). Vaṭṭakhāṇukacodanāya yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti tiṭṭhatesā bālajanavikatthanā.

คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุที่คนพาลเป็นปัจจัยแห่งความเป็นหลักแห่งวัฏฏะอย่างนี้ เพราะฉะนั้น. คำว่า ภูติกาม (ผู้ใคร่ความเจริญ) คือ ผู้ใคร่ความเจริญด้วยคุณของตน โดยอำนาจแห่งประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง. คำที่บางคนในที่นี้กล่าวว่า “กุศลที่เป็นอุปนิสัย เมื่อถึงความแก่กล้าและมีกำลังเพราะการเจริญมานาน ย่อมตัดอกุศลได้โดยสิ้นเชิงฉันใด อกุศลธรรมทั้งหลายก็ฉันนั้น เมื่อมีกำลังเพราะการเจริญมานานยิ่งกว่านั้น บางครั้งก็ย่อมตัดกุศลธรรมได้ด้วย. และเมื่อเป็นเช่นนี้ การแสดงความเป็นหลักแห่งวัฏฏะของมิจฉาทิฏฐิผู้มีความยึดมั่นในมิจฉัตตะอย่างแน่นแฟ้น ก็ย่อมเป็นอันสมเหตุสมผล” ดังเช่นทิฏฐิของพวกวัสสภัญญะ คำนั้นไม่ถูก. เพราะอกุศลธรรมที่เป็นมิจฉัตตนิยาม ย่อมไม่มีความสามารถที่จะละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้เพียงเพราะการเจริญมานาน แต่ความเป็นผู้ละได้นั้น ท่านกล่าวไว้เฉพาะกุศลที่เจริญแล้วเท่านั้น ด้วยความสามารถที่เกิดจากปัจจัยพิเศษที่สำเร็จโดยธรรมดา และด้วยสภาวะที่เป็นผู้ละของตนเอง ส่วนความเป็นธรรมที่พึงละ ท่านกล่าวไว้เฉพาะอกุศลเท่านั้น โดยนัยมีอาทิว่า “พึงละด้วยทัสสนะ” และความเป็นธรรมที่มีกำลังน้อย ท่านกล่าวไว้เฉพาะอกุศลเท่านั้น โดยนัยมีอาทิว่า “ธรรมที่ไม่มีกำลังย่อมมีกำลัง” (สุ. นิ. ๗๗๖; มหานิ. ๕) (แม้ด้วยเหตุผล แสงสว่างที่พึงบรรลุได้โดยชื่อ หรือโดยความเป็นแสงสว่าง เหมือนแสงสว่างภายนอก ไม่พึงสงสัยความเป็นอยู่ของผู้ฟังในสิ่งที่ปฏิญญาไว้ในที่นี้ เพราะความพิเศษพึงสำเร็จได้ และความทั่วไปพึงประสงค์โดยความเป็นผู้ฟัง การลบศัพท์ว่า เวท ในประทีป ในสภาพ ในการยังประโยชน์ให้สำเร็จ เหมือนความเป็นผู้มีศรัทธา ไม่มีความขัดแย้งกับการอนุมานที่บริสุทธิ์เป็นต้น เพราะไม่สามารถที่จะตั้งรูปกายของแสงสว่างภายใน เหมือนแสงสว่างภายนอก โดยอาศัยความเป็นรูป ความเป็นรูปที่พึงรู้ได้ด้วยจักษุวิญญาณเป็นต้นได้ ดังที่กล่าวไว้ว่า “แสงสว่างภายในไม่มีรูป เหมือนเวทนา” และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นธรรมที่พึงกำจัดได้ของแสงสว่างคือญาณ เหมือนความมืดคืออวิชชา ความเป็นธรรมที่กุศลธรรมทั้งปวงพึงถูกตัดได้ด้วยอกุศลธรรมบางอย่าง ก็ย่อมเป็นอันสำเร็จได้). สิ่งที่ควรกล่าวในการชี้แจงเรื่องหลักแห่งวัฏฏะ ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว เพราะฉะนั้น การกล่าวอวดของคนพาลนี้จึงยุติลง.

103. Jhānacittamayāti [Pg.58] rūpāvacarajjhānacittena nibbattā. Tathā hi tesaṃ visesena jhānamanasā nibbattattā ‘‘manomayā’’ti vuttā, avisesena pana abhisaṅkhāramanasā sabbepi sattā manomayā eva. Saññāmayāti etthāpi eseva nayo. Tenāha ‘‘arūpajjhānasaññāyā’’ti. Ayanti rūpitābhāvapaṭipajjanakapuggalo. Appaṭiladdhajjhānoti anadhigatarūpajjhāno. Tassapīti takkinopi. Rūpajjhāne kaṅkhā natthi anussavavasena laddhavinicchayattā.

๑๐๓. คำว่า ฌานจิตฺตมยา (สำเร็จด้วยฌานจิต) หมายถึง เกิดขึ้นด้วยรูปาวจรฌานจิต. เพราะว่า สัตว์เหล่านั้นเกิดขึ้นด้วยฌานมโนโดยพิเศษ จึงชื่อว่า “สำเร็จด้วยใจ” ส่วนโดยไม่พิเศษ สัตว์ทั้งปวงก็ชื่อว่าสำเร็จด้วยใจนั่นเอง ด้วยอภิสังขารมโน. ในคำว่า สญฺญามยา (สำเร็จด้วยสัญญา) นี้ก็นัยเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยอรูปฌานสัญญา”. คำว่า อยํ (บุคคลนี้) หมายถึง บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุความเป็นผู้ไม่มีรูป. คำว่า อปฺปฏิลทฺธชฺฌาโน (ผู้ยังไม่ได้ฌาน) หมายถึง ผู้ยังไม่บรรลุรูปฌาน. คำว่า ตสฺสาปิ (แม้ของบุคคลนั้น) หมายถึง แม้ของนักคิด. ความสงสัยในรูปฌานย่อมไม่มี เพราะได้วินิจฉัยแล้วโดยอาศัยการฟังตามๆ กันมา.

104. Sārāgāyāti sarāgabhāvāya. Santiketi samīpe, na thāmagatā diṭṭhinātidūrattā sarāgā, na sampayuttattā. Sā hi na thāmagatā vaṭṭapariyāpannesu dhammesu rajjatīti viññāyatīti āha – ‘‘rāgavasena vaṭṭe rajjanassā’’ti. Sabbepi saṃyojanā taṇhāvaseneva sambhavantīti āha – ‘‘taṇhāvasena saṃyojanatthāyā’’ti. Āruppe panassa kaṅkhā natthīti anussavavasena laddhanicchayaṃ sandhāya vuttaṃ. Kāmaṃ duggatidukkhānaṃ ekantasaṃvattanena natthikadiṭṭhiādīnaṃ apaṇṇakatā pākaṭā eva, nippariyāyena pana anavajjassa atthassa ekantasādhakaṃ apaṇṇakanti katvā codanā, sāvajjassapi atthassa sādhane ekaṃsikabhāvaṃ gahetvā parihāro. Tenāha ‘‘gahaṇavasenā’’tiādi. Tena ruḷhīvasena ‘‘natthi dinna’’ntiādīni apaṇṇakaṅgāni jātānīti dasseti.

๑๐๔. คำว่า สาราคายะ คือ เพื่อความเป็นผู้มีราคะ. คำว่า สันติเก คือ ในที่ใกล้, ทิฏฐิที่ไม่ถึงความมั่นคง เพราะความที่ราคะไม่ไกลเกินไป, เพราะความไม่ประกอบพร้อม. เพราะว่า ทิฏฐินั้นไม่ถึงความมั่นคง ย่อมกำหนัดในธรรมทั้งหลายที่นับเนื่องในวัฏฏะ ดังนี้ พึงทราบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะความกำหนัดในวัฏฏะด้วยอำนาจแห่งราคะ". สังโยชน์แม้ทั้งปวงย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งตัณหาเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อประโยชน์แก่สังโยชน์ด้วยอำนาจแห่งตัณหา". ส่วนความสงสัยในอรูปนั้นไม่มีแก่เขา ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงความตกลงใจที่ได้มาด้วยอำนาจแห่งการฟังตามกันมา. จริงอยู่ ความที่ทิฏฐิว่าไม่มีเป็นต้น เป็นอปัณณกะ (ข้อปฏิบัติที่ไม่ผิด) ย่อมปรากฏชัดเจนโดยความเป็นไปเพื่อทุกข์ในทุคติโดยส่วนเดียว, แต่การคัดค้าน (โจทนา) นั้นทำโดยถือเอาว่า สิ่งที่ยังประโยชน์อันไม่มีโทษให้สำเร็จโดยส่วนเดียวโดยไม่ผิดพลาด เป็นอปัณณกะ, ส่วนการแก้ (ปริหาระ) นั้นทำโดยถือเอาความเป็นสิ่งแน่นอนในการยังประโยชน์อันมีโทษให้สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือ" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า องค์แห่งอปัณณกะมีคำว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความหมายที่ใช้กันมา.

105. Heṭṭhā tayo puggalāva hontīti attantapo parantapoti imasmiṃ catukke heṭṭhā tayo puggalā honti. Yathāvuttā pañcapi puggalā duppaṭipannāva, tato atthikavādādayo pañcapuggalā sammāpaṭipannatāya imasmiṃ catukke eko catutthapuggalova hoti. Etamatthaṃ dassetunti idha heṭṭhā vuttapuggalapañcakadvayaṃ imasmiṃ catukke eva saṅgahaṃ gacchatīti vibhāgena duppaṭipattisuppaṭipattiyo dassetuṃ bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhīti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

๑๐๕. คำว่า บุคคล ๓ จำพวกเท่านั้นย่อมมีในตอนก่อน คือ ในจตุกกะนี้ บุคคล ๓ จำพวกคือ อัตตันทปะ (ผู้ทรมานตน) และ ปรันทปะ (ผู้ทรมานผู้อื่น) ย่อมมีในตอนก่อน. บุคคล ๕ จำพวกที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติผิดเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น บุคคล ๕ จำพวกมีอัตถิกวาทะ (ผู้กล่าวว่ามี) เป็นต้น ย่อมเป็นบุคคลที่ ๔ เพียงผู้เดียวในจตุกกะนี้ เพราะความเป็นผู้ปฏิบัติชอบ. เพื่อแสดงเนื้อความนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้ เพื่อแสดงการปฏิบัติผิดและการปฏิบัติชอบโดยการจำแนก โดยที่หมวด ๕ แห่งบุคคล ๒ หมวดที่กล่าวไว้ในตอนก่อนนี้ ย่อมสงเคราะห์เข้าในจตุกกะนี้เท่านั้น. เนื้อความใดในที่นี้ยังไม่ได้จำแนก เนื้อความนั้นก็พึงทราบได้ง่ายทีเดียว.

Apaṇṇakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่แห่งอรรถกถาอปัณณกสูตร จบแล้ว.

Niṭṭhitā ca gahapativaggavaṇṇanā.

และการอธิบายคหปติวรรค จบแล้ว.

2. Bhikkhuvaggo

๒. ภิกขุวรรค

1. Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอัมพะลัฏฐิการาหุโลวาทสูตร

107. Ambalaṭṭhikāyanti [Pg.59] ettha ambalaṭṭhikā vuccati sujāto taruṇambarukkho, tassa pana avidūre kato pāsādo idha ‘‘ambalaṭṭhikā’’ti adhippeto. Tenāha ‘‘veḷuvanavihārassā’’tiādi. Padhānagharasaṅkhepeti bhāvanāgehappakāre yogīnaṃ geheti attho. Tikhiṇova hoti, na tassa tikhiṇabhāvo kenaci kātabbo sabhāvasiddhattā. Evameva attano vimuttiparipācanakammunā tikkhavisadabhāvappattiyā ayampi āyasmā…pe… tattha vihāsi. Pakatipaññattamevāti pakatiyā paññattaṃ buddhānaṃ upagamanato puretarameva cārittavasena paññattaṃ.

๑๐๗. คำว่า อัมพะลัฏฐิกายัง ในที่นี้ อัมพะลัฏฐิกา หมายถึง ต้นมะม่วงอ่อนที่เจริญดีแล้ว, แต่ปราสาทที่สร้างไว้ในที่ใกล้ต้นมะม่วงนั้น ในที่นี้ประสงค์เอาว่า "อัมพะลัฏฐิกา". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งเวฬุวันวิหาร" เป็นต้น. คำว่า ปธานฆรสังเขเป คือ ในคำย่อว่า ปธานฆระ หมายถึง เรือนของเหล่านักบำเพ็ญเพียรในประเภทแห่งเรือนภาวนา. ย่อมเป็นผู้คมกล้าเอง, ความคมกล้าของท่านนั้นไม่ต้องมีใครทำให้ เพราะสำเร็จด้วยสภาวะ. แม้ท่านพระเถระรูปนี้ก็เช่นกัน... (ละไว้)... ได้อยู่ ณ ที่นั้น ด้วยการบรรลุความคมกล้าและผ่องใสด้วยกรรมที่ยังวิมุตติของตนให้แก่กล้า. คำว่า ปกติปัญญัตตเมวะ คือ บัญญัติโดยปกติ หมายถึง บัญญัติโดยจารีตประเพณีที่มีมาก่อนการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั่นเอง.

108. Udakaṃ anena dhīyati, ṭhapīyati vā etthāti udakādhānaṃ. Udakaṭṭhānanti ca khuddakabhājanaṃ. ‘‘Ovādadānatthaṃ āmantesī’’ti vatvā taṃ panassa ovādadānaṃ na idheva, atha kho bahūsu ṭhānesu bahukkhattuṃ pavattitanti tāni tāni saṅkhepato dassetvā idha saṃvaṇṇanatthaṃ ‘‘bhagavatā hī’’tiādi vuttaṃ.

๑๐๘. น้ำอันบุคคลทรงไว้ หรือตั้งไว้ในสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น สิ่งนี้จึงชื่อว่า อุทกาธานะ (ภาชนะใส่น้ำ). และคำว่า อุทกัฏฐานัง คือ ภาชนะเล็ก. ครั้นกล่าวว่า "ทรงเรียกมาเพื่อประทานโอวาท" แล้ว การประทานโอวาทของพระองค์นั้นมิได้มีเพียงในที่นี้เท่านั้น แต่ได้ดำเนินไปหลายครั้งในหลายสถานที่ เพราะเหตุนั้น เพื่ออธิบายในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า "จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค" เป็นต้น โดยแสดงสถานที่เหล่านั้นโดยย่อ.

Tattha sabbabuddhehi avijahitanti iminā sabbesaṃ buddhānaṃ sāsane kumārapañhā nāma hotīti dasseti. Ekekato paṭṭhāya yāva dasakā pavattā dasa pucchā etassāti dasapucchaṃ, ekekato paṭṭhāya yāva dasakā ekuttaravasena pavattaṃ vissajjanatthāya pañcapaṇṇasavissajjanaṃ sāmaṇerapañhanti sambandho. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ paramatthajotikāyaṃ khuddakaṭṭhakathāyaṃ (khu. pā. aṭṭha. 4.kumārapañhavaṇṇanā) vuttanayeneva veditabbaṃ. Anādīnavadassitāya abhiṇhaṃ musā samudācaraṇato ‘‘piyamusāvādā’’ti vuttaṃ, udakāvasesachaḍḍanaudakādhānanikujjanaukkujjanadassanasaññitā catasso udakādhānūpamāyo sabbassa yuddhakammassa akaraṇakaraṇavasena dassitā dve hatthiupamāyo.

ในที่นั้น คำว่า อันพระพุทธเจ้าทั้งปวงไม่ทรงละทิ้ง ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า ในพระศาสนาของพระพุทธเจ้าทั้งปวง ย่อมมีปัญหาของกุมารชื่อว่า กุมารปัญหา. ปัญหา ๑๐ ข้อที่ดำเนินไปตั้งแต่หมวดหนึ่งถึงหมวดสิบ ย่อมมีแก่ปัญหานั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ทสปุจฉา (ปัญหา ๑๐ ข้อ), ความสัมพันธ์มีว่า สามเณรปัญหา คือการวิสัชนา ๕๕ ข้อที่ดำเนินไปโดยเพิ่มขึ้นทีละหนึ่งตั้งแต่หมวดหนึ่งถึงหมวดสิบ เพื่อประโยชน์แก่การวิสัชนา. สิ่งใดพึงกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในขุททกอรรถกถา ปรมัตถโชติกา (ขุ. ปา. อรรถ. ๔. กุมารปัญหาวัณณนา) นั่นเอง. เพราะความเป็นผู้ไม่เห็นโทษ และการกล่าวเท็จบ่อยๆ จึงกล่าวว่า "ปิยมุสาวาทา" (ผู้มีการกล่าวเท็จเป็นที่รัก), อุปมาด้วยภาชนะใส่น้ำ ๔ อย่าง คือ การเทน้ำที่เหลือทิ้ง การคว่ำภาชนะใส่น้ำ การหงายภาชนะใส่น้ำ และการแสดงภาชนะใส่น้ำ, อุปมาด้วยช้าง ๒ อย่าง แสดงโดยอำนาจแห่งการไม่กระทำและการกระทำกรรมแห่งการรบทั้งปวง.

Tattha rāhulasuttanti suttanipāte āgataṃ rāhulasuttaṃ (su. ni. 337 ādayo). Abhiṇhovādavasena vuttanti iminā antarantarā taṃ suttaṃ kathetvā bhagavā theraṃ ovadatīti dasseti. Idañca panāti idaṃ yathāvuttaṃ bhagavato taṃtaṃkālānurūpaṃ attano ovādadānaṃ sandhāya. Bījanti aṇḍaṃ. Passasi nūti [Pg.60] nu-saddo anujānane, nanu passasīti attho. Saccadhammaṃ laṅghitvā ṭhitassa kiñcipi akattabbaṃ nāma pāpaṃ natthīti āha – ‘‘sampajānamusāvāde saṃvararahitassa opammadassanatthaṃ vuttā’’ti. Tathā hi –

ในที่นั้น คำว่า ราหุลสุตตัง คือ ราหุลสูตรที่มาในสุตตนิบาต (สุ. นิ. ๓๓๗ เป็นต้น). คำว่า กล่าวโดยอำนาจแห่งการโอวาทบ่อยๆ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า พระผู้มีพระภาคทรงโอวาทพระเถระโดยตรัสพระสูตรนั้นเป็นระยะๆ. ส่วนคำว่า อิทัญจะ ปะนะ คือ นี้ หมายถึง การประทานโอวาทของพระผู้มีพระภาคที่กล่าวมาแล้วนั้น ซึ่งเหมาะสมแก่กาลนั้นๆ. คำว่า พีชัง คือ ไข่. คำว่า ปัสสสิ นุ คือ คำว่า นุ อยู่ในความหมายว่ายอมรับ, มีความหมายว่า ท่านเห็นอยู่มิใช่หรือ. บาปชื่อว่าอันบุคคลผู้ก้าวล่วงสัจธรรมแล้วตั้งอยู่ ไม่พึงกระทำ ย่อมไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กล่าวเพื่อแสดงอุปมาแก่บุคคลผู้ปราศจากความสำรวมในการกล่าวเท็จทั้งที่รู้". เพราะเหตุนั้นแล –

‘‘Ekaṃ dhammamatītassa, musāvādissa jantuno;

Vitiṇṇaparalokassa, natthi pāpamakāriya’’nti. (dha. pa. 176);

"นรชนผู้ล่วงธรรมอย่างหนึ่ง คือกล่าวเท็จ ผู้มีปรโลกอันละทิ้งแล้ว จะไม่พึงทำบาป ย่อมไม่มี". (ธ. ป. ๑๗๖);

Uruḷhavāti uruḷho hutvā ussito. So pana damavasena abhiruyha vaḍḍhito ārohanayogyo ca hotīti āha ‘‘abhivaḍḍhito ārohasampanno’’ti. Āgatāgateti attano yogyapadesaṃ āgatāgate. Paṭisenāya phalakakoṭṭhakamuṇḍapākārādayoti paṭisenāya attano ārakkhatthāya ṭhapite phalakakoṭṭhake ceva uddhacchadapākārādike ca. Etaṃ padesanti etaṃ parasenāpadesaṃ. Ettakenāti olokanamattena. Tassa olokanākāradassaneneva. Satampi sahassampi senānīkaṃ dvedhā bhijjati, tīrapātikaṃ madditaṃ hutvā padātā hutvā dvedhā hutvā palāyanti. Kaṇṇehi paharitvāti pageva sarānaṃ āgamanasaddaṃ upadhāretvā yathā vego na hoti, evaṃ samuṭṭhāpetvā tehi paharitvā pātanaṃ. Paṭihatthipaṭiassātiādinā paccekaṃ pati-saddo yojetabboti. Dīghāsilaṭṭhiyāti dīghalatāya asilaṭṭhiyā.

คำว่า อุรุฬหะ คือ เป็นผู้สูงเด่นแล้ว. ท่านกล่าวว่า 'เจริญขึ้นแล้ว สมบูรณ์ด้วยการขึ้น' เพราะช้างนั้นเจริญขึ้นและเหมาะแก่การขึ้นด้วยอำนาจแห่งการฝึก. คำว่า อาคตาคเต คือ ในสถานที่ที่เหมาะสมของตนที่มาถึงแล้วๆ. คำว่า ปฏิเสนายะ คือ ป้อมไม้และกำแพงที่ไม่มีหลังคาเป็นต้นที่ตั้งไว้เพื่อป้องกันตนเองจากกองทัพฝ่ายตรงข้าม. คำว่า เอตัง ปเทสัง คือ ดินแดนของข้าศึกนั้น. คำว่า เอตฺตเกน คือ เพียงแค่การมองดู คือด้วยการแสดงอาการมองดูของเขานั่นเอง. กองทัพแม้ร้อยแม้พันก็แตกออกเป็นสองส่วน คือถูกบดขยี้จนพินาศที่ริมฝั่ง กลายเป็นพลเดินเท้า แตกหนีไปเป็นสองส่วน. คำว่า ตีด้วยหู คือ กำหนดเสียงการมาของลูกศรไว้ก่อนแล้ว เพื่อไม่ให้เกิดความเร็ว จึงยกหูขึ้นแล้วตีลูกศรเหล่านั้นให้ตกลงไป. ในคำว่า ปฏิหัตถิปฏิอัสสะ เป็นต้น พึงประกอบศัพท์ว่า 'ปฏิ' เข้ากับแต่ละคำ. คำว่า ดีฆาสิลัฏฐิยา คือ ด้วยดาบยาว.

Karaṇeti kammakaraṇe. Maññati hatthāroho. Ayamuggaranti tādise kāle gahitamuggaraṃ. Oloketvāti ñāṇacakkhunā disvā, abhiṇhaṃ sampajaññaṃ upaṭṭhapetvāti attho.

คำว่า กรเณ คือ ในการกระทำกรรม. นายควาญช้างย่อมสำคัญ (ย่อมเข้าใจ). คำว่า อะยัมมุคคะรัง คือ ค้อนที่ถือไว้ในเวลาเช่นนั้น. คำว่า โอโลเกตวา คือ เห็นด้วยจักษุคือญาณ อธิบายว่า ตั้งสัมปชัญญะไว้เนืองๆ.

109. Sasakkanti passituṃ yuttaṃ katvā ussāhaṃ janetvā na karaṇīyaṃ, tādisaṃ niyamato akattabbaṃ hotīti āha ‘‘ekaṃseneva na kātabba’’nti. Paṭisaṃhareyyāsīti karaṇato saṅkocaṃ āpajjeyyāsi. Yathābhūto asanto nivatto akaronto nāma hotīti āha ‘‘nivatteyyāsi mā kareyyāsī’’ti. Anupadeyyāsīti anubalappadāyī bhaveyyāsi. Tenāha ‘‘upatthambheyyāsī’’ti. Taṃ pana anubalappadānaṃ upatthambhanaṃ punappunaṃ karaṇamevāti āha ‘‘punappunaṃ kareyyāsī’’ti[Pg.61]. Sikkhamānoti taṃyeva adhisīlasikkhaṃ tannissayañca sikkhādvayaṃ sikkhanto sampādento.

๑๐๙. คำว่า สสักกัง คือ ไม่ควรทำโดยการทำความเพียรให้เหมาะสมเพื่อจะดู สิ่งเช่นนั้นไม่ควรทำโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า 'ไม่ควรทำโดยส่วนเดียว'. คำว่า พึงหดกลับ คือ พึงหดตัวจากการกระทำ. คำว่า เมื่อไม่เป็นไปตามความเป็นจริง ชื่อว่าเป็นผู้กลับ เป็นผู้ไม่กระทำ จึงกล่าวว่า 'พึงกลับเสีย อย่าทำเลย'. คำว่า พึงให้กำลังสนับสนุน คือ พึงเป็นผู้ให้กำลังสนับสนุน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'พึงค้ำจุน'. การให้กำลังสนับสนุนคือการค้ำจุนนั้น คือการกระทำซ้ำๆ นั่นเอง จึงกล่าวว่า 'พึงกระทำซ้ำๆ'. คำว่า ผู้ศึกษา คือ ผู้ศึกษาและบำเพ็ญอธิศีลสิกขาและสิกขาทั้งสองที่อาศัยอธิศีลสิกขานั้น.

111. Kittake pana ṭhāneti kittake ṭhāne pavattāni. Avidūre eva pavattānīti dassento ‘‘ekasmiṃ purebhatteyeva sodhetabbānī’’ti āha. Evañhi tāni susodhitāni honti suparisuddhāni. Paresaṃ appiyaṃ garuṃ gārayhaṃ, yathāvuttaṭṭhānato pana aññaṃ vā kammaṭṭhānamanasikāreneva kāyakammādīni parisodhitāni hontīti na gahitaṃ. Paṭighaṃ vāti ettha vā-saddena asamapekkhaṇe mohassa saṅgaho daṭṭhabbo.

๑๑๑. คำว่า ในที่เท่าไร คือ ที่เป็นไปในที่เท่าไร. ท่านแสดงว่าที่เป็นไปในที่ไม่ไกลนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'ควรชำระให้บริสุทธิ์ในเวลาเช้าตรู่เท่านั้น'. ด้วยประการฉะนี้ สิ่งเหล่านั้นจึงชื่อว่าชำระดีแล้ว บริสุทธิ์ดีแล้ว. สิ่งที่ไม่เป็นที่รัก หนัก และน่าตำหนิของผู้อื่น แต่การชำระกายกรรมเป็นต้นให้บริสุทธิ์ด้วยการมนสิการกรรมฐานอื่นจากที่กล่าวมานั้น ไม่ถูกนำมากล่าว. คำว่า ปฏิฆะหรือ ในที่นี้ พึงเห็นว่าคำว่า 'หรือ' นั้นรวมถึงโมหะในการไม่พิจารณาด้วย.

112. Vuttanayena kāyakammādiparisodhanaṃ nāma idheva, na ito bahiddhāti āha ‘‘buddhā…pe… sāvakā vā’’ti. Te hi atthato samaṇabrāhmaṇā vāti. Tasmāti yasmā sabbabuddhapaccekabuddhasāvakehi āruḷhamaggo, rāhula, mayā tuyhaṃ ācikkhito, tasmā. Tena anusikkhantena tayā evaṃ sikkhitabbanti ovādaṃ adāsi. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.

๑๑๒. การชำระกายกรรมเป็นต้นตามที่กล่าวมานั้นมีอยู่แต่ในที่นี้เท่านั้น ไม่ใช่นอกไปจากนี้ จึงกล่าวว่า 'พระพุทธเจ้า...หรือพระสาวก'. แท้จริงแล้ว พวกเขาก็คือสมณพราหมณ์โดยอรรถ. คำว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะเหตุที่หนทางที่พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งปวงได้ดำเนินไปนั้น ราหุล เราได้บอกแก่เธอแล้ว เพราะเหตุนั้น. เธอผู้ศึกษาตามนั้นพึงศึกษาอย่างนี้ ดังนี้จึงได้ให้โอวาท. ส่วนที่เหลือเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายเพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับแห่งคำพรรณนาอัมพลาฏฐิกราหุโลวาทสูตร

Samattā.

จบแล้ว.

2. Mahārāhulovādasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถามหาราหุโลวาทสูตร

113. Iriyāpathānubandhanenāti iriyāpathagamanānubandhanena, na paṭipattigamanānubandhanena. Aññameva hi buddhānaṃ paṭipattigamanaṃ aññaṃ sāvakānaṃ. Vilāsitagamanenāti – ‘‘dūre pādaṃ na uddharati, na accāsanne pādaṃ nikkhipati, nātisīghaṃ gacchati nātisaṇika’’ntiādinā (saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.243; udā. aṭṭha. 76; sārattha. ṭī. mahāvagga 3.285) vuttena sabhāvasīlena buddhānaṃ cāturiyagamanena. Tadeva hi sandhāya ‘‘pade padaṃ nikkhipanto’’ti vuttaṃ. Padānupadikoti rāhulattherassapi lakkhaṇapāripūriyā tādisameva gamananti yattakaṃ padesaṃ antaraṃ adatvā bhagavato piṭṭhito gantuṃ āraddho, sabbattha tameva gamanapadānupadaṃ gacchatīti padānupadiko.

๑๑๓. คำว่า ด้วยการติดตามอิริยาบถ คือ ด้วยการติดตามการไปตามอิริยาบถ ไม่ใช่ด้วยการติดตามการไปตามปฏิปทา. แท้จริงแล้ว การไปตามปฏิปทาของพระพุทธเจ้าต่างหาก และของพระสาวกก็ต่างหาก. คำว่า ด้วยการไปอย่างสง่างาม คือ ด้วยการไปอย่างสง่างามของพระพุทธเจ้า ซึ่งเป็นไปตามธรรมชาติที่กล่าวไว้ว่า 'ไม่ยกเท้าห่างเกินไป ไม่วางเท้าใกล้เกินไป ไม่เดินเร็วเกินไป ไม่เดินช้าเกินไป' เป็นต้น. แท้จริงแล้ว คำว่า 'วางเท้าต่อเท้า' ก็หมายถึงสิ่งนั้นเอง. คำว่า ผู้เดินตามรอยเท้า คือ แม้พระราหุลเถระก็มีการเดินเช่นนั้นเพราะความบริบูรณ์แห่งลักษณะ คือเริ่มเดินตามหลังพระผู้มีพระภาคโดยไม่เว้นระยะห่างเท่าใดนัก และเดินตามรอยเท้าการเดินนั้นไปทุกหนทุกแห่ง จึงเรียกว่า 'ผู้เดินตามรอยเท้า'.

Vaṇṇanābhūmi [Pg.62] cāyaṃ tattha bhagavantaṃ therañca anekarūpāhi upamāhi vaṇṇento ‘‘tattha bhagavā’’tiādimāha. Nikkhantagajapotako viya virocitthāti padaṃ ānetvā yojanā. Evaṃ taṃ kesarasīho viyātiādīsupi ānetvā yojetabbaṃ. Tārakarājā nāma cando. Dvinnaṃ candamaṇḍalānantiādi parikappavacanaṃ, buddhāveṇikasantakaṃ viya buddhānaṃ ākappasobhā ahosi, aho sirīsampattīti yojanā.

และนี่คือภูมิแห่งการพรรณนา ในที่นั้นเมื่อพรรณนาพระผู้มีพระภาคและพระเถระด้วยอุปมาหลายอย่าง จึงกล่าวว่า 'ในที่นั้น พระผู้มีพระภาค' เป็นต้น. การประกอบคำว่า 'รุ่งเรืองดุจลูกช้างที่ออกจากโขลง' เข้ามา. พึงประกอบคำว่า 'ดุจราชสีห์มีแผงคอ' เป็นต้น เข้ามาอย่างนี้ด้วย. คำว่า ทารการาชา คือ พระจันทร์. คำว่า 'ดวงจันทร์สองดวง' เป็นต้น เป็นคำสมมติ การประกอบความว่า 'ความงามแห่งอิริยาบถของพระพุทธเจ้าเป็นดุจสมบัติเฉพาะของพระพุทธเจ้า โอ้! ความสมบูรณ์แห่งสิริ' ดังนี้.

Ādiyamānāti gaṇhanti. ‘‘Pacchā jānissāmā’’ti na ajjupekkhitabbo. Idaṃ na kattabbanti vutteti idaṃ pāṇaatipātanaṃ na kattabbanti vutte idaṃ daṇḍena vā leḍḍunā vā viheṭhanaṃ na kattabbaṃ, idaṃ pāṇinā daṇḍakadānañca antamaso kujjhitvā olokanamattampi na kattabbamevāti nayasatenapi nayasahassenapi paṭivijjhati, tathā idha tāva sammajjanaṃ kattabbanti vuttepi tattha paribhaṇḍakaraṇaṃ vihāraṅgaṇasammajjanaṃ kacavarachaḍḍanaṃ vālikāsamakiraṇanti evamādinā nayasatena nayasahassena paṭivijjhati. Tenāha – ‘‘idaṃ kattabbanti vuttepi eseva nayo’’ti. Paribhāsanti tajjanaṃ. Labhāmīti paccāsīsati.

คำว่า อาทิยมานา คือ ยึดถือ. คำว่า 'เราจักรู้ภายหลัง' ไม่ควรเพิกเฉย. เมื่อกล่าวว่า 'สิ่งนี้ไม่ควรทำ' คือ เมื่อกล่าวว่า 'การฆ่าสัตว์ไม่ควรทำ' การเบียดเบียนด้วยไม้หรือก้อนหินไม่ควรทำ การประหารด้วยฝ่ามือและท่อนไม้ และแม้แต่การมองดูด้วยความโกรธเพียงอย่างเดียวก็ไม่ควรทำเลย ดังนี้ย่อมแทงตลอดด้วยนับร้อยนับพันนัย แม้ในที่นี้ เมื่อกล่าวว่า 'ควรทำความสะอาด' ก็ย่อมแทงตลอดด้วยนับร้อยนับพันนัย เช่น การทำบริภัณฑ์ การกวาดลานวิหาร การทิ้งขยะ การเกลี่ยทราย เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อกล่าวว่า สิ่งนี้ควรทำ ก็เป็นนัยเดียวกันนี้'. คำว่า บริภาษ คือ การขู่. คำว่า เราได้ คือ หวัง.

Sabbametanti sabbaṃ etaṃ mayi labbhamānaṃ sikkhākāmataṃ. Abhiññāyāti jānitvā. Sahāyoti raṭṭhapālattheraṃ sandhāyāha. So hi bhagavatā saddhāpabbajitabhāve etadagge ṭhapito. Dhammārakkhoti satthu saddhammaratanānupālako dhammabhaṇḍāgāriko. Pettiyoti cūḷapitā. Sabbaṃ me jinasāsananti sabbampi buddhasāsanaṃ mayhameva.

คำว่า สัพพะเมตันติ คือ ทั้งหมดนี้ หมายถึง ความใคร่ในการศึกษาทั้งหมดนี้ที่มีอยู่ในเรา. คำว่า อภิญญายาติ คือ รู้ยิ่งแล้ว. คำว่า สหายโยติ คือ ตรัสหมายถึงพระรัฐบาลเถระ. เพราะพระเถระนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในบรรดาผู้บวชด้วยศรัทธา. คำว่า ธัมมารักโขติ คือ ผู้รักษาพระสัทธรรมรัตนะของพระศาสดา เป็นธรรมภัณฑาคาริก (ผู้ดูแลคลังธรรม). คำว่า เปตติโยติ คือ อา (น้องชายของพ่อ). คำว่า สัพพัง เม ชินะสาสะนันติ คือ แม้พระพุทธศาสนาทั้งหมดก็เป็นของเรานั่นเอง.

Chandarāgaṃ ñatvāti chandarāgaṃ mama citte uppannaṃ ñatvā. Aññatarasmiṃ rukkhamūleti vihārapariyante aññatarasmiṃ rukkhamūlaṭṭhāne anucchavike.

คำว่า ฉันทราคัง ญัตวาติ คือ รู้แล้วซึ่งฉันทราคะที่เกิดขึ้นในจิตของเรา. คำว่า อัญญะตะรัสสะมิง รุกขะมูเลติ คือ ณ โคนต้นไม้แห่งใดแห่งหนึ่งอันสมควร ในที่สุดแห่งวิหาร.

Tadāti aggasāvakehi pasādāpanakāle. Aññakammaṭṭhānāni caṅkamanairiyāpathepi piṭṭhipasāraṇakālepi samijjhanti, na evamidanti āha – ‘‘idamassa etissā nisajjāya kammaṭṭhānaṃ anucchavika’’nti. Ānāpānassatinti ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ.

คำว่า ตะทาติ คือ ในกาลที่พระอัครสาวกทั้งหลายยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น. กรรมฐานอื่นย่อมสำเร็จได้แม้ในอิริยาบถจงกรม แม้ในกาลที่เหยียดหลัง (นอน), แต่กรรมฐานนี้ไม่เป็นเช่นนั้น จึงตรัสว่า 'กรรมฐานนี้สมควรแก่การนั่งนี้ของท่านผู้นั้น'. คำว่า อานาปานัสสะตินติ คือ อานาปานัสสติกัมมัฏฐาน.

Samasīsī hotīti sace samasīsī hutvā na parinibbāyati. Paccekabodhiṃ sacchikaroti no ce paccekabodhiṃ sacchikaroti. Khippābhiññoti khippaṃ lahuṃyeva pattabbachaḷabhiñño.

คำว่า สะมะสีสี โหตีติ คือ หากเป็นสมสีสีแล้วไม่ปรินิพพาน, ย่อมทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิ, หากไม่ทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิ (ก็จะเป็นผู้ตรัสรู้เร็ว). คำว่า ขิปปาภิญโญติ คือ ผู้บรรลุอภิญญา ๖ ได้อย่างรวดเร็วพลันทีเดียว.

Paripuṇṇāti [Pg.63] soḷasasu ākāresu kassacipi atāpanena sabbaso puṇṇā. Subhāvitāti samathabhāvanāya vipassanābhāvanāya ca anupubbasampādanena subhāvitā. Gaṇanāvidhānānupubbiyā āsevitattā anupubbaṃ paricitā.

คำว่า ปะริปุณณาติ คือ บริบูรณ์โดยประการทั้งปวงในอาการ ๑๖ โดยไม่บกพร่องส่วนใดส่วนหนึ่ง. คำว่า สุภาวิตาติ คือ อบรมดีแล้วด้วยการทำให้บริบูรณ์ตามลำดับแห่งสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนา. ชื่อว่าสั่งสมไว้ตามลำดับ เพราะความที่ตนเสพแล้วตามลำดับแห่งวิธีนับ.

Omānaṃ vāti avajānanaṃ uññātanti evaṃvidhaṃ mānaṃ vā. Atimānaṃ vāti ‘‘kiṃ imehi, mameva ānubhāvena jīvissāmī’’ti evaṃ atimānaṃ vā kuto janessatīti.

คำว่า โอมานัง วาติ คือ มานะเห็นว่าต่ำ หรือมานะเช่นนี้คือการดูหมิ่น การดูถูก. คำว่า อะติมานัง วาติ คือ จะยังอติมานะเช่นนี้ว่า 'คนเหล่านี้จะมีประโยชน์อะไร เราจะดำรงชีวิตอยู่ด้วยอานุภาพของเราเอง' ให้เกิดขึ้นได้อย่างไร.

114. Visaṅkharitvāti visaṃyutte katvā, yathā saṅgākārena gahaṇaṃ na gacchati, evaṃ vinibhuñjitvāti attho. Mahābhūtāni tāva vitthāretu, sammasanūpagattā, asammasanūpagaṃ ākāsadhātuṃ atha kasmā vitthāresīti āha ‘‘upādārūpadassanattha’’nti. Āpodhātu sukhumarūpaṃ. Itarāsu oḷārikasukhumatāpi labbhatīti āha ‘‘upādārūpadassanattha’’nti. Heṭṭhā cattāri mahābhūtāneva kathitāni, na upādārūpanti tassa panettha lakkhaṇahāranayena ākāsadassanena dassitatā veditabbā. Tenāha ‘‘iminā mukhena taṃ dassetu’’nti. Na kevalaṃ upādārūpaggahaṇadassanatthameva ākāsadhātu vitthāritā, atha kho pariggahasukhatāyapīti dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha paricchinditabbassa rūpassa niravasesapariyādānatthaṃ ‘‘ajjhattikenā’’ti visesanamāha. Ākāsenāti ākāsadhātuyā gahitāya. Paricchinnarūpanti tāya paricchinditakalāpagatampi pākaṭaṃ hoti vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti.

๑๑๔. คำว่า วิสังขริตวาติ คือ ทำให้ไม่ประกอบกัน, อธิบายว่า ทำให้แยกออกเพื่อให้การยึดถือด้วยอาการแห่งความข้องไม่เป็นไป. มหาภูตรูปทั้งหลายควรขยายความก่อน เพราะเข้าถึงการพิจารณา, แต่อากาสธาตุไม่เข้าถึงการพิจารณา เพราะเหตุไรจึงขยายความเล่า? จึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงอุปาทารูป'. อาโปธาตุเป็นรูปละเอียด. ในธาตุที่เหลือย่อมได้ทั้งความหยาบและความละเอียด จึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงอุปาทารูป'. เบื้องล่างกล่าวถึงแต่มหาภูตรูป ๔ เท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงอุปาทารูป, พึงทราบว่าในที่นี้ อุปาทารูปนั้นถูกแสดงแล้วด้วยการแสดงอากาสธาตุโดยนัยแห่งลักขณหาระ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงอุปาทารูปนั้นด้วยนัยนี้'. อากาสธาตุไม่ได้ถูกขยายเพื่อแสดงการยึดถืออุปาทารูปเท่านั้น แต่เพื่อความสะดวกในการกำหนดรู้ด้วย จึงแสดงด้วยคำมีอาทิว่า 'อนึ่ง'. ในที่นั้น เพื่อกำหนดรูปที่พึงกำหนดให้หมดสิ้นไม่เหลือ จึงกล่าวคำวิเสสนะว่า 'ด้วยภายใน'. คำว่า อากาเสนาติ คือ เมื่อถือเอาอากาสธาตุแล้ว. คำว่า ปะริจฉินนะรูปันติ คือ รูปที่ถูกกำหนดแล้ว แม้ที่ถึงความเป็นกลาปอันอากาสธาตุนั้นกำหนดแล้ว ก็ย่อมปรากฏ คือปรากฏชัดขึ้น.

Idāni vuttamevatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ gāthāya dasseti. Tassāti upādāyarūpassa. Evaṃ āvibhāvatthanti evaṃ paricchinnatāya ākāsassa vasena vibhūtabhāvatthaṃ. Tanti ākāsadhātuṃ.

บัดนี้ แสดงเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแลด้วยคาถา เพื่อให้รับเอาได้ง่าย. คำว่า ตัสสาติ คือ แห่งอุปาทารูปนั้น. คำว่า เอวัง อาวิภาวัตถันติ คือ เพื่อความเป็นของชัดแจ้งด้วยอำนาจแห่งอากาสธาตุที่ถูกกำหนดแล้วอย่างนี้. คำว่า ตันติ คือ อากาสธาตุนั้น.

118. Ākāsabhāvaṃ gatanti catūhi mahābhūtehi asamphuṭṭhānaṃ tesaṃ paricchedakabhāvena ākāsanti gahetabbataṃ gataṃ, ākāsameva vā ākāsagataṃ yathā ‘‘diṭṭhigataṃ (dha. sa. 381; mahāni. 12), atthaṅgata’’nti (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) ca. Ādinnanti imanti taṇhādiṭṭhīhi ādinnaṃ. Tenāha ‘‘gahitaṃ parāmaṭṭha’’nti. Aññattha kammajaṃ ‘‘upādinna’’nti vuccati, na tathā idhāti āha ‘‘sarīraṭṭhakanti attho’’ti. Pathavīdhātuādīsu [Pg.64] vuttanayenevāti mahāhatthipadopame (ma. ni. 1.300 ādayo) vuttanayadassanaṃ sandhāya vadati.

๑๑๘. คำว่า อากาสภาวัง คะตันติ คือ ถึงความเป็นอากาสะ หมายถึง ถึงความเป็นสิ่งที่พึงถือเอาว่าเป็นอากาสะ โดยความเป็นเครื่องกำหนดมหาภูตรูป ๔ เหล่านั้นที่ไม่ถูกต้องกัน, หรืออากาสะนั่นเองชื่อว่าอากาสคตะ เหมือนคำว่า 'ทิฏฐิคตะ' และ 'อัฏฐังคตะ' เป็นต้น. คำว่า อาทินนันติ คือ สิ่งนี้อันตัณหาและทิฏฐิยึดถือแล้ว. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ถูกยึดถือแล้ว ถูกลูบคลำแล้ว'. ในที่อื่น รูปที่เกิดจากกรรมเรียกว่า 'อุปาทินนะ' แต่ในที่นี้ไม่เป็นเช่นนั้น จึงกล่าวว่า 'หมายถึง สิ่งที่ตั้งอยู่ในร่างกาย'. คำว่า ปฐวีธาตุอาทีสุ วุตตะนะเยเนวาติ คือ ตรัสหมายถึงการแสดงนัยที่กล่าวไว้ในมหาหัตถิปโทปมสูตร เป็นต้น.

119. Tādibhāvo nāma niṭṭhitakiccassa hoti, ayañca vipassanaṃ anuyuñjati, atha kimatthaṃ tādibhāvatā vuttāti? Pathavīsamatādilakkhaṇācikkhaṇāhi vipassanāya sukhappavattiatthaṃ. Tenāha ‘‘iṭṭhāniṭṭhesū’’tiādi. Gahetvāti kusalappavattiyā okāsadānavasena pariggahetvā. Na patiṭṭhitoti na nissito na laggo.

๑๑๙. ความเป็นผู้คงที่ (ตาทิภาวะ) ย่อมมีแก่ผู้มีกิจเสร็จแล้ว, แต่พระราหุลนี้ยังประกอบวิปัสสนาอยู่, เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวถึงความเป็นผู้คงที่เล่า? เพื่อให้วิปัสสนาเป็นไปได้โดยสะดวกด้วยการบอกลักษณะมีความเสมอด้วยแผ่นดินเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา'. คำว่า คะเหตวาติ คือ รับไว้แล้วด้วยการให้โอกาสแก่การเป็นไปแห่งกุศล. คำว่า นะ ปะติฏฐิโตติ คือ ไม่ตั้งมั่นอยู่ คือไม่พึ่งพิง ไม่ติดข้อง.

120. Brahmavihārabhāvanā asubhabhāvanā ānāpānassatibhāvanā ca upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpento vipassanāya pādakabhāvāya aniccādisaññāya vipassanābhāvena ussakkitvā maggapaṭipāṭiyā arahattādhigamāya hotīti ‘‘mettādibhāvanāya pana hotī’’ti vuttaṃ. Yattha katthaci sattesu saṅkhāresu ca paṭihaññanakilesoti āghātabhāvameva vadati ñāyabhāvato aññesampi. Asmimānoti rūpādike paccekaṃ ekajjhaṃ gahetvā ‘‘ayamahamasmī’’ti evaṃ pavattamāno.

๑๒๐. พรหมวิหารภาวนา อสุภภาวนา และอานาปานัสสติภาวนา เมื่อยังอุปจาระหรืออัปปนาให้ถึงพร้อมแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการบรรลุพระอรหัตตามลำดับมรรค ด้วยการยกขึ้นสู่ภาวะแห่งวิปัสสนาด้วยอนิจจสัญญาเป็นต้น เพื่อความเป็นบาทแห่งวิปัสสนา จึงกล่าวว่า 'แต่ย่อมมีด้วยเมตตาภาวนาเป็นต้น'. กิเลสที่กระทบกระทั่งในสัตว์และสังขารทั้งหลายในที่ใดที่หนึ่ง ท่านกล่าวถึงภาวะแห่งอาฆาตเท่านั้น โดยเป็นนัยแม้แก่กิเลสอื่นๆ. คำว่า อัสมิมาโนติ คือ มานะที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'เราเป็นเรา' โดยการยึดถือรูปเป็นต้นแต่ละอย่างและรวมกัน.

121. Idaṃ kammaṭṭhānanti ettha gaṇanādivasena āseviyamānā assāsapassāsā yogakammassa patiṭṭhānatāya kammaṭṭhānaṃ. Tattha pana tathāpavatto manasikāro bhāvanā. Ettha ca tasseva therassa bhagavatā bahūnaṃ kammaṭṭhānānaṃ desitattā caritaṃ anādiyitvā kammaṭṭhānāni sabbesaṃ puggalānaṃ sappāyānīti ayamattho siddho, atisappāyavasena pana kammaṭṭhānesu vibhāgakathā kathitāti veditabbā.

๑๒๑. คำว่า อิทัง กัมมัฏฐานันติ ในที่นี้ ลมอัสสาสะและปัสสาสะที่เสพอยู่ด้วยอำนาจการนับเป็นต้น เป็นกรรมฐานเพราะเป็นที่ตั้งแห่งการประกอบความเพียร. ส่วนมนสิการที่ดำเนินไปอย่างนั้นในกรรมฐานนั้น เป็นภาวนา. และในที่นี้ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงกรรมฐานเป็นอันมากแก่พระเถระรูปนั้นนั่นแล โดยไม่ทรงถือเอาจริต จึงสำเร็จความหมายว่า กรรมฐานทั้งหลายย่อมเป็นที่สบายแก่บุคคลทั้งปวง, แต่พึงทราบว่า การกล่าวจำแนกในกรรมฐานทั้งหลายนั้น ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจความเหมาะสมอย่างยิ่ง.

Mahārāhulovādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในการอธิบายมหาราหุโลวาทสูตร จบแล้ว.

3. Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā

๓. การอธิบายจูฬมาลุกยสูตร

122. Evaṃ ṭhapitānīti ‘‘sassato loko’’tiādinayappavattāni diṭṭhigatāni aniyyānikatāya na byākātabbāni na kathetabbāni, evaṃ ṭhapanīyapakkhe ṭhapitāni ceva niyyānikasāsane chaḍḍanīyatāya paṭikkhittāni ca, apicettha atthato paṭikkhepo eva byākātabbato. Yathā eko [Pg.65] kammakilesavasena itthattaṃ āgato, tathā aparopi aparopīti satto tathāgato vuccatīti āha – ‘‘tathāgatoti satto’’ti. Taṃ abyākaraṇaṃ mayhaṃ na ruccatīti yadi sassato loko, sassato lokoti, asassato loko, asassato lokoti jānāmāti byākātabbameva, yaṃ pana ubhayathā abyākaraṇaṃ, taṃ me cittaṃ na ārādheti ajānanahetukattā abyākaraṇassa. Tenāha – ‘‘ajānato kho pana apassato etadeva ujukaṃ, yadidaṃ na jānāmi na passāmī’’ti. Sassatotiādīsu sassatoti sabbakāliko, nicco dhuvo avipariṇāmadhammoti attho. So hi diṭṭhigatikehi lokīyanti ettha puññapāpatabbipākā, sayaṃ vā tabbipākākarādibhāvena aviyuttehi lokīyatīti lokoti adhippeto. Etena cattāropi sassatavādā dassitā honti. Asassatoti na sassato, anicco addhuvo bhedanadhammoti attho, asassatoti ca sassatabhāvapaṭikkhepena ucchedo dīpitoti sattapi ucchedavādā dassitā honti. Antavāti parivaṭumo paricchinnaparimāṇo, asabbagatoti attho. Tena ‘‘sarīraparimāṇo, aṅguṭṭhaparimāṇo, yavaparimāṇo paramāṇuparimāṇo attā’’ti (udā. aṭṭha. 54; dī. ni. ṭī. 1.76-77) evamādivādā dassitā honti.

๑๒๒. ทิฏฐิทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า "โลกเที่ยง" อันตั้งไว้แล้วอย่างนี้ ไม่ควรพยากรณ์ ไม่ควรกล่าว เพราะไม่เป็นไปเพื่อความหลุดพ้น, อนึ่ง ทิฏฐิเหล่านั้นถูกตั้งไว้ในฝ่ายที่ควรตั้ง และถูกปฏิเสธเพราะเป็นสิ่งที่ควรทิ้งในพระศาสนาที่เป็นไปเพื่อความหลุดพ้น, อนึ่ง ในที่นี้โดยอรรถแล้ว การปฏิเสธนั่นแหละเป็นสิ่งที่ควรพยากรณ์. สัตว์ผู้หนึ่งมาสู่ความเป็นอย่างนี้ด้วยอำนาจแห่งกรรมและกิเลสฉันใด สัตว์อื่นก็ฉันนั้น สัตว์อื่นก็ฉันนั้น สัตว์นั้นเรียกว่า ตถาคต เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตถาคตคือสัตว์". คำว่า การไม่พยากรณ์นั้นไม่เป็นที่พอใจแก่เรา หมายความว่า ถ้าโลกเที่ยง ก็ควรพยากรณ์ว่า "โลกเที่ยง" ถ้าโลกไม่เที่ยง ก็ควรพยากรณ์ว่า "โลกไม่เที่ยง" ว่า "เรารู้" ดังนี้, ส่วนการไม่พยากรณ์โดยประการทั้งสองนั้น จิตของเราไม่ยินดี เพราะการไม่พยากรณ์นั้นมีเหตุมาจากการไม่รู้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สำหรับผู้ไม่รู้ไม่เห็น คำนี้นั่นแหละเป็นคำตรง คือคำว่า เราไม่รู้ เราไม่เห็น". ในคำว่า "โลกเที่ยง" เป็นต้นนั้น คำว่า "เที่ยง" หมายถึง มีอยู่ในกาลทั้งปวง เที่ยงแท้ ยั่งยืน มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา. เพราะในคำว่า "โลก" นี้ มีความประสงค์ว่า บุญ บาป และวิบากของบุญและบาปนั้น อันพวกที่มีทิฏฐิเสวยอยู่ หรือชื่อว่าโลก เพราะอันสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่แยกจากกันโดยความเป็นผู้ทำวิบากนั้นเป็นต้นเสวยอยู่. ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงสัสสตวาทะทั้ง ๔ ไว้แล้ว. คำว่า "ไม่เที่ยง" หมายถึง ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่มั่นคง มีความแตกสลายเป็นธรรมดา, และด้วยคำว่า "ไม่เที่ยง" นี้ เป็นการแสดงถึงอุจเฉททิฏฐิโดยการปฏิเสธความเป็นของเที่ยง จึงเป็นอันแสดงอุจเฉทวาทะทั้ง ๗ ไว้แล้ว. คำว่า "มีที่สุด" หมายถึง มีขอบเขต มีประมาณจำกัด มีอรรถว่า ไม่แผ่ไปในที่ทั้งปวง. ด้วยคำนั้น เป็นอันแสดงวาทะมีอาทิว่า "อัตตามีประมาณเท่าร่างกาย มีประมาณเท่าหัวแม่มือ มีประมาณเท่าเมล็ดข้าวเปลือก มีประมาณเท่าปรมาณู" ดังนี้เป็นต้น.

Tathāgato paraṃ maraṇāti tathāgato jīvo attā maraṇato imassa kāyassa bhedato paraṃ uddhaṃ hoti atthi saṃvijjatīti attho. Etena sassatabhāvamukhena soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha ca nevasaññīnāsaññīvādā dassitā honti. Na hotīti natthi na upalabbhati. Etena ucchedavādo dassito hoti. Apica hoti ca na ca hotīti atthi natthi cāti. Etena ekaccasassatavādo dassito. Neva hoti na na hotīti pana iminā amarāvikkhepavādo dassitoti veditabbaṃ. Bhagavatā pana aniyyānikattā anatthasaṃhitāni imāni dassanānīti tāni na byākatāni, taṃ abyākaraṇaṃ sandhāyāha ayaṃ thero ‘‘taṃ me na ruccatī’’ti. Sikkhaṃ paṭikkhipitvā yathāsamādinnasikkhaṃ pahāya.

คำว่า "ตถาคตเบื้องหน้าแต่ความตาย" หมายถึง ตถาคตคือชีวะคืออัตตา ย่อมมี ย่อมเป็น ย่อมปรากฏอยู่เบื้องหน้าแต่ความตาย คือภายหลังจากการแตกทำลายแห่งกายนี้. ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงสัญญีวาทะ ๑๖ อสัญญีวาทะ ๘ และเนวสัญญานาสัญญีวาทะ ๘ โดยความเป็นสัสสตทิฏฐิ. คำว่า "ไม่เป็น" หมายถึง ไม่มี ไม่ปรากฏ. ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงอุจเฉทวาทะไว้แล้ว. อนึ่ง คำว่า "เป็นก็มี ไม่เป็นก็มี" หมายถึง มีอยู่และไม่มีอยู่. ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงเอกัจจสัสสตวาทะไว้แล้ว. ส่วนคำว่า "เป็นก็ไม่ใช่ ไม่เป็นก็ไม่ใช่" พึงทราบว่า เป็นอันแสดงอมราวิกเขปวาทะไว้แล้วด้วยคำนี้. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงพยากรณ์ทิฏฐิเหล่านี้ เพราะไม่เป็นไปเพื่อความหลุดพ้น ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ พระเถระนี้กล่าวหมายถึงการไม่พยากรณ์นั้นว่า "สิ่งนั้นไม่เป็นที่พอใจแก่เรา". คำว่า "ปฏิเสธสิกขา" คือละสิกขาตามที่สมาทานไว้แล้ว.

125. Tvaṃ [Pg.66] neva yācakoti ahaṃ bhante bhagavati brahmacariyaṃ carissāmītiādinā. Na yācitakoti tvaṃ mālukyaputta mayi brahmacariyaṃ carātiādinā.

๑๒๕. คำว่า "ท่านมิได้เป็นผู้ขอ" หมายถึง โดยนัยมีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้า". คำว่า "มิได้เป็นผู้ถูกขอ" หมายถึง โดยนัยมีอาทิว่า "มาลุงกยบุตร ท่านจงประพฤติพรหมจรรย์ในเรา".

126. Parasenāya ṭhitena purisena. Bahalalepanenāti bahalavilepanena. Mahāsupiyādi sabbo muduhidako veṇuviseso saṇho. Maruvāti makaci. Khīrapaṇṇinoti khīrapaṇṇiyā, yassā chindanamatte paṇṇe khīraṃ paggharati. Gacchanti gacchato jātaṃ sayaṃjātagumbato gahitanti adhippāyo. Sithilahanu nāma dattā kaṇṇo pataṅgo. Etāya diṭṭhiyā sati na hotīti ‘‘sassato loko’’ti etāya diṭṭhiyā sati maggabrahmacariyavāso na hoti, taṃ pahāya eva pattabbato.

๑๒๖. โดยบุรุษผู้ยืนอยู่ในกองทัพฝ่ายอื่น. คำว่า "ด้วยการฉาบทาอย่างหนา" หมายถึง ด้วยการทาอย่างหนา. ไม้ไผ่ชนิดหนึ่งชื่อมหาสุปิยะ เป็นไม้ไผ่เนื้ออ่อนละเอียดทั้งหมด. คำว่า "มารุวา" หมายถึง ป่านมะกะจิ. คำว่า "ขีรปัณณี" หมายถึง ต้นขีรปัณณี ซึ่งเมื่อตัดใบแล้ว น้ำนมจะไหลออกมา. คำว่า "คัจฉันติ" มีความหมายว่า (ไม้) ที่เกิดจากกอไม้ที่เกิดขึ้นเองถูกนำมาแล้ว. ตั๊กแตนชื่อสิถิลหนุ มีฟันและหู. คำว่า "เมื่อมีทิฏฐินี้อยู่ ย่อมไม่มี" หมายถึง เมื่อมีทิฏฐิว่า "โลกเที่ยง" นี้อยู่ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในมรรคย่อมไม่มี เพราะพรหมจรรย์นั้นพึงบรรลุได้ด้วยการละทิฏฐินั้นนั่นเอง.

127. Attheva jātītiādinā etā diṭṭhiyo paccekampi saṃsāraparibrūhanā kaṭasivaḍḍhanā nibbānavibandhanāti dasseti.

๑๒๗. ด้วยคำว่า "ชาติย่อมมีอยู่" เป็นต้น ท่านแสดงว่า ทิฏฐิเหล่านี้แม้แต่ละอย่าง ย่อมเป็นเครื่องเพิ่มพูนสังสารวัฏ เป็นเครื่องเพิ่มพูนป่าช้า และเป็นเครื่องขัดขวางนิพพาน.

128. Tasmātihāti idaṃ aṭṭhāne uddhaṭaṃ, ṭhāneyeva pana ‘‘vuttapaṭipakkhanayena veditabba’’nti imassa parato katvā saṃvaṇṇetabbaṃ. Attano phalena araṇīyato anugantabbato kāraṇampi ‘‘attho’’ti vuccatīti āha ‘‘kāraṇanissita’’nti. Tenāha ‘‘brahmacariyassa ādimattampī’’ti. Pubbapadaṭṭhānanti paṭhamārambho. Sesaṃ suviññeyyameva.

๑๒๘. คำว่า "เพราะเหตุนั้นในบัดนี้" นี้ถูกยกขึ้นมาในที่ไม่สมควร แต่พึงอธิบายโดยวางไว้ข้างหลังคำว่า "พึงทราบโดยนัยแห่งปฏิปักษ์ที่กล่าวแล้ว" ในที่ที่สมควร. เหตุที่พึงเข้าถึงด้วยผลของตน พึงติดตามไปได้ เหตุนั้นจึงเรียกว่า "อรรถ" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "อาศัยเหตุ". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "แม้เพียงเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์". คำว่า "ปุพพปทัฏฐาน" หมายถึง การเริ่มต้นครั้งแรก. ที่เหลือก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย.

Cūḷamālukyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่ในคำอธิบายจุลมาลุงกยสูตร จบแล้ว.

4. Mahāmālukyasuttavaṇṇanā

๔. คำอธิบายมหามาลุงกยสูตร.

129. Oraṃ vuccati kāmadhātu, tattha pavattiyā saṃvattanato oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni, heṭṭhimamaggavajjhatāya orambhāge heṭṭhākoṭṭhāse bhajantīti orambhāgiyāni ka-kārassa ya-kāraṃ katvā. Tenāha ‘‘heṭṭhākoṭṭhāsikānī’’tiādi. Kammunā hi vaṭṭena ca dukkhaṃ saṃyojentīti saṃyojanāni, orambhāgiyasaññitāni saṃyojanāni yassa appahīnāni, tasseva vaṭṭadukkhaṃ. Yassa pana tāni pahīnāni, tassa taṃ natthīti. Appahīnatāya anusetīti ariyamaggena asamucchinnatāya kāraṇalābhe [Pg.67] sati uppajjati, appahīnabhāvena anuseti. Anusayamāno saṃyojanaṃ nāma hotīti anusayattaṃ pharitvā pavattamāno pāpadhammo yathāvuttenatthena saṃyojanaṃ nāma hoti. Etena yadi pana anusayato saṃyojanaṃ pavattaṃ, tathāpi ye te kāmarāgādayo ‘‘anusayā’’ti vuccanti, teyeva bandhanaṭṭhena saṃyojanānīti dasseti.

๑๒๙. คำว่า "โอรัม" หมายถึง กามธาตุ สังโยชน์ทั้งหลายชื่อว่า "โอรัมภาคิยะ" เพราะย่อมเข้าถึงส่วนเบื้องต่ำ คือเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นในกามธาตุนั้น หรือชื่อว่า "โอรัมภาคิยะ" เพราะย่อมเข้าถึงส่วนเบื้องต่ำ คือส่วนข้างล่าง เพราะเป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยมรรคเบื้องต่ำ โดยแปลง ก อักษร เป็น ย อักษร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เป็นส่วนเบื้องต่ำ" เป็นต้น. เพราะกิเลสทั้งหลายย่อมผูกทุกข์ไว้ด้วยกรรมและวัฏฏะ จึงชื่อว่า "สังโยชน์" วัฏฏทุกข์ย่อมมีแก่ผู้ที่สังโยชน์อันมีชื่อว่า "โอรัมภาคิยะ" ยังละไม่ได้เท่านั้น. ส่วนผู้ที่ละสังโยชน์เหล่านั้นได้แล้ว วัฏฏทุกข์นั้นย่อมไม่มีแก่เขา. คำว่า "ย่อมนอนเนื่องเพราะยังละไม่ได้" หมายถึง เพราะยังไม่ถูกตัดขาดด้วยอริยมรรค จึงเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุ ย่อมนอนเนื่องด้วยความเป็นสิ่งที่ยังละไม่ได้. คำว่า "เมื่อนอนเนื่องอยู่ ย่อมชื่อว่าสังโยชน์" หมายถึง บาปธรรมที่ดำเนินไปโดยแผ่ซ่านความเป็นอนุสัย ย่อมชื่อว่าสังโยชน์โดยอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า แม้ว่าสังโยชน์จะดำเนินไปจากอนุสัยก็จริง ถึงกระนั้น กามราคะเป็นต้นเหล่าใดที่เรียกว่า "อนุสัย" กามราคะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า "สังโยชน์" โดยอรรถว่าเป็นเครื่องผูก.

Evaṃ santepīti yadeva orambhāgiyasaṃyojanaṃ bhagavatā pucchitaṃ, tadeva therenapi vissajjitaṃ, tathāpi ayaṃ laddhi sannissayā. Tattha dosāropanāti dassetuṃ ‘‘tassa vāde’’tiādi vuttaṃ. Samudācārakkhaṇeyevāti pavattikkhaṇe eva. Na hi sabbe vattamānā kilesā saṃyojanatthaṃ pharantīti adhippāyo. Tenāti tena kāraṇena, tathāladdhikattāti attho. Cintesi ‘‘dhammaṃ desessāmī’’ti yojanā. Attano dhammatāyevāti ajjhattāsayeneva. Visaṃvāditāti satthu cittassa anārādhanena vivecitā. Evamakāsi evaṃ dhammaṃ desāpesi.

แม้เป็นอย่างนั้นก็ตาม สังโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องต่ำใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามแล้ว พระเถระก็ได้วิสัชนาสังโยชน์นั้นนั่นแล ถึงอย่างนั้น ลัทธินี้ก็ยังมีที่อาศัย. เพื่อแสดงการยกโทษในที่นั้น จึงตรัสคำว่า "ในวาทะของท่านนั้น" เป็นต้น. คำว่า "ในขณะที่ประพฤติอยู่เท่านั้น" คือในขณะที่เกิดขึ้นเท่านั้น. อธิบายว่า กิเลสที่กำลังเป็นไปทั้งหมดไม่แผ่ไปเพื่อความเป็นสังโยชน์. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือเพราะเหตุนั้น หมายถึงเพราะเป็นผู้มีลัทธิเช่นนั้น. การประกอบความว่า ทรงดำริว่า "เราจักแสดงธรรม". คำว่า "ด้วยธรรมดาของตนเอง" คือด้วยอัธยาศัยภายในเท่านั้น. คำว่า "คลาดเคลื่อน" คือถูกแยกออกด้วยการไม่ยังจิตของพระศาสดาให้ยินดี. ได้กระทำอย่างนี้ คือได้ทรงให้แสดงธรรมอย่างนี้.

130. Sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitenāti pariyuṭṭhānasamatthasakkāyadiṭṭhikena. Tathābhūtañca cittaṃ tāya diṭṭhiyā vigayhitaṃ ajjhotthaṭañca nāma hotīti āha ‘‘gahitena abhibhūtenā’’ti. Diṭṭhinissaraṇaṃ nāma dassanamaggo tena samucchinditabbato, so pana nibbānaṃ āgamma taṃ samucchindati, tasmā vuttaṃ ‘‘diṭṭhinissaraṇaṃ nibbāna’’nti. Avinoditā anīhaṭāti padadvayenapi samucchedavasena appahīnattaṃyeva vadati. Aññaṃ saṃyojanaṃ añño anusayoti vadanti, sahabhāvo nāma aññena hoti. Na hi tadeva tena sahāti vuccatīti tesaṃ adhippāyo. Aññenāti atthato aññena. Avatthāmattato yadipi avayavavinimutto samudāyo natthi, avayavo pana samudāyo na hotīti so samudāyato añño evāti sakkā vattunti yathāvuttassa parihārassa appāṭihīrakataṃ āsaṅkitvā pakkhantaraṃ āsallitaṃ ‘‘athāpi siyā’’tiādinā. Pakkhantarehi parihārā hontīti yathāvuttañāyenapi añño puriso athāpi siyā, ayaṃ panettha añño dosoti āha ‘‘yadi tadevā’’tiādi. Athāpi siyā tuyhaṃ yadi parivitakko īdiso yadi tadeva saṃyojanantiādi. Imamatthaṃ sandhāyāti paramatthato so eva [Pg.68] kileso saṃyojanamanusayo ca, bandhanatthaappahīnatthānaṃ pana attheva bhedoti imamatthaṃ sandhāya.

๑๓๐. คำว่า "อันสักกายทิฏฐิกลุ้มรุมแล้ว" คือด้วยสักกายทิฏฐิที่สามารถกลุ้มรุมได้. และจิตที่เป็นเช่นนั้น ชื่อว่าอันทิฏฐินั้นยึดถือและครอบงำแล้ว จึงตรัสคำว่า "อันยึดถือแล้ว อันครอบงำแล้ว". ชื่อว่าเครื่องสลัดออกซึ่งทิฏฐิ คือทัสสนมรรค เพราะพึงตัดขาดด้วยมรรคนั้น แต่มรรคนั้นอาศัยพระนิพพานแล้วย่อมตัดขาดทิฏฐินั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "พระนิพพานเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งทิฏฐิ". คำว่า "ยังไม่กำจัดออก ยังไม่นำออก" ด้วยบททั้งสองนี้ ย่อมกล่าวถึงความเป็นผู้ยังไม่ละได้ด้วยอำนาจแห่งการตัดขาดเท่านั้น. พวกเขากล่าวว่า สังโยชน์เป็นอย่างหนึ่ง อนุสัยเป็นอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าการอยู่ร่วมกันย่อมมีกับสิ่งอื่น ไม่ได้กล่าวว่าสิ่งนั้นนั่นแหละอยู่ร่วมกับสิ่งนั้น นี้เป็นอัธยาศัยของพวกเขา. คำว่า "ด้วยสิ่งอื่น" คือด้วยสิ่งอื่นโดยอรรถ. โดยความเป็นเพียงสภาวะ ถึงแม้ว่าส่วนรวมที่ปราศจากส่วนย่อยจะไม่มี แต่ส่วนย่อยก็ไม่ใช่ส่วนรวม เพราะฉะนั้นจึงอาจกล่าวได้ว่า ส่วนย่อยนั้นเป็นสิ่งอื่นจากส่วนรวมนั่นเอง เมื่อสงสัยว่าการแก้ปัญหาที่กล่าวมาแล้วนั้นไม่สามารถป้องกันได้ จึงได้ยกฝ่ายอื่นขึ้นมาด้วยคำว่า "อนึ่ง พึงมีได้" เป็นต้น. การแก้ปัญหาทั้งหลายย่อมมีด้วยฝ่ายอื่น แม้ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว พึงมีบุคคลอื่นอีก นี้เป็นโทษอื่นในเรื่องนี้ จึงตรัสคำว่า "ถ้าสิ่งนั้นนั่นแหละ" เป็นต้น. อนึ่ง พึงมีได้ ถ้าความตรึกของท่านเป็นเช่นนี้ ถ้าสิ่งนั้นนั่นแหละเป็นสังโยชน์ เป็นต้น. คำว่า "มุ่งหมายถึงอรรถนี้" คือโดยปรมัตถ์ กิเลสนั้นนั่นแหละเป็นสังโยชน์และอนุสัย แต่โดยอรรถแห่งการผูกมัดและอรรถแห่งการยังไม่ละ มีความแตกต่างกัน มุ่งหมายถึงอรรถนี้.

132. Tacacchedo viya samāpatti kilesānaṃ samāpattivikkhambhanassa sāracchedassa anusayassa dūrabhāvato. Pheggucchedo viya vipassanā tassa āsannabhāvato. Evarūpā puggalāti abhāvitasaddhādibalatāya dubbalanāmakāyā puggalā, yesaṃ sakkāyanirodhāya…pe… nādhimuccati. Evaṃ daṭṭhabbāti yathā so dubbalako puriso, evaṃ daṭṭhabbo so puriso gaṅgāpāraṃ viya sakkāyapāraṃ gantuṃ asamatthattā. Vuttavipariyāyena sukkapakkhassa attho veditabbo.

๑๓๒. สมาบัติเปรียบเหมือนการตัดเปลือก เพราะการข่มกิเลสด้วยสมาบัติ และเพราะอนุสัยยังห่างไกลจากการตัดขาดซึ่งแก่น. วิปัสสนาเปรียบเหมือนการตัดกระพี้ เพราะวิปัสสนานั้นใกล้ต่อการตัดขาดซึ่งแก่น. คำว่า "บุคคลมีรูปอย่างนี้" คือบุคคลผู้มีกำลังศรัทธาเป็นต้นที่ยังไม่เจริญแล้ว คือบุคคลผู้มีนามกายอ่อนแอ ผู้ที่ไม่น้อมใจไปเพื่อความดับสักกายะ...เป็นต้น. คำว่า "พึงเห็นอย่างนี้" คือเหมือนบุรุษผู้มีกำลังอ่อนนั้น บุรุษนั้นพึงเห็นอย่างนี้ เพราะไม่สามารถจะไปถึงฝั่งแห่งสักกายะได้ เหมือนฝั่งแม่น้ำคงคา. โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว พึงทราบอรรถแห่งฝ่ายขาว.

133. Upadhivivekenāti iminā upadhivivekāti karaṇe nissakkananti dasseti, upadhivivekāti vā hetumhi nissakkavacanassa upadhivivekenāti hetumhi karaṇavacanena pañcakāmaguṇaviveko kathito. Kāmaguṇāpi hi upadhīyati ettha dukkhanti upadhīti vuccantīti. Thinamiddhapaccayā kāyavijambhitādibhedaṃ kāyālasiyaṃ. Tatthāti antosamāpattiyaṃ samāpattiabbhantare jātaṃ. Taṃ pana samāpattipariyāpannampi apariyāpannampīti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘antosamāpattikkhaṇeyevā’’tiādi vuttaṃ. Rūpādayo dhammeti rūpavedanādike pañcakkhandhadhamme. Na niccatoti iminā niccapaṭikkhepato tesaṃ aniccatamāha. Tato eva udayavayantato vipariṇāmato tāvakālikato ca te aniccāti jotitaṃ hoti. Yañhi niccaṃ na hoti, taṃ udayabbayaparicchinnaṃ jarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇataṃ ittarakhaṇameva ca hoti. Na sukhatoti iminā sukhapaṭikkhepato tesaṃ dukkhatamāha, ato eva abhiṇhaṃ paṭipīḷanato dukkhavatthuto ca te dukkhāti jotitaṃ hoti. Udayabbayavantatāya hi te abhiṇhaṃ paṭipīḷanato nirantaradukkhatāya dukkhasseva ca adhiṭṭhānabhūtāti. Paccayayāpanīyatāya rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogitāya kilesāsucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātapakkabhijjanato ca gaṇḍato. Pīḷājananato antotudanato dunnīharaṇato ca avaddhiāvahato aghavatthuto ca aserībhāvato ābādhapadaṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasavattanato avidheyyatāya parato[Pg.69]. Byādhijarāmaraṇehi palujjanīyatāya palokato. Sāmīnivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahato suññato. Attapaṭikkhepaṭṭhena anattato, rūpādidhammāpi na ettha attā hontīti anattā, evaṃ ayampi na attā hotīti anattā. Tena abyāpārato nirīhato tucchato anattāti dīpitaṃ hoti. Lakkhaṇattayameva avabodhatthaṃ ekādasahi padehi vibhajitvā gahitanti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ.

๑๓๓. คำว่า "ด้วยความสงัดจากอุปธิ" ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่าความสงัดจากอุปธิเป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งปัญจมีวิภัตติ หรือว่า คำว่า "ความสงัดจากอุปธิ" เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ และด้วยคำว่า "ด้วยความสงัดจากอุปธิ" ซึ่งเป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ ย่อมกล่าวถึงความสงัดจากกามคุณ ๕. เพราะกามคุณทั้งหลาย ทุกข์ย่อมถูกวางไว้ในกามคุณเหล่านั้น จึงชื่อว่าอุปธิ. มีถีนมิทธะเป็นปัจจัย คือความเกียจคร้านทางกาย มีการบิดขี้เกียจเป็นต้น. คำว่า "ในที่นั้น" คือในสมาบัติ เกิดขึ้นภายในสมาบัติ. แต่สิ่งนั้นเป็นทั้งที่รวมอยู่ในสมาบัติและไม่รวมอยู่ในสมาบัติ เพื่อแสดงทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสคำว่า "ในขณะแห่งสมาบัติเท่านั้น" เป็นต้น. คำว่า "ธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น" คือธรรมอันเป็นขันธ์ ๕ มีรูป เวทนา เป็นต้น. คำว่า "โดยความเป็นของไม่เที่ยง" ด้วยบทนี้ ย่อมกล่าวถึงความเป็นของไม่เที่ยงของธรรมเหล่านั้น เพราะปฏิเสธความเป็นของเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าธรรมเหล่านั้นไม่เที่ยง เพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป เพราะมีความแปรปรวนไป และเพราะเป็นของชั่วคราว. สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นย่อมถูกจำกัดด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป ย่อมแปรปรวนไปสองอย่าง คือด้วยความแก่และความตาย และย่อมเป็นของชั่วขณะเท่านั้น. คำว่า "โดยความเป็นทุกข์" ด้วยบทนี้ ย่อมกล่าวถึงความเป็นทุกข์ของธรรมเหล่านั้น เพราะปฏิเสธความเป็นสุข เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าธรรมเหล่านั้นเป็นทุกข์ เพราะถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะธรรมเหล่านั้นมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป เพราะถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ เพราะเป็นทุกข์ไม่ขาดสาย และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์นั่นเอง. เพราะเป็นสิ่งที่ต้องบำบัดด้วยปัจจัย และเพราะเป็นรากเหง้าของโรค จึงชื่อว่าเป็นโรค. เพราะประกอบด้วยความทุกข์ดุจหนาม เพราะเป็นที่ไหลออกแห่งกิเลสอันไม่สะอาด และเพราะพองเน่าแตกสลายด้วยความเกิดขึ้น ความแก่ และความแตกดับ จึงชื่อว่าเป็นฝี. เพราะยังความบีบคั้นให้เกิดขึ้น เพราะเสียดแทงอยู่ภายใน และเพราะนำออกได้ยาก เพราะนำมาซึ่งความไม่เจริญ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งความทุกข์ เพราะไม่เป็นอิสระ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเจ็บป่วย จึงชื่อว่าเป็นอาพาธ. เพราะไม่เป็นไปในอำนาจ เพราะไม่เป็นไปตามความประสงค์ จึงชื่อว่าเป็นของผู้อื่น. เพราะเป็นสิ่งที่พึงแตกสลายไป ด้วยความเจ็บป่วย ความแก่ และความตาย จึงชื่อว่าความพินาศ. เพราะปราศจากเจ้าของ ผู้สิงอยู่ ผู้กระทำ ผู้เสวย และผู้เป็นใหญ่ จึงชื่อว่าเป็นของว่างเปล่า. เพราะปฏิเสธอัตตา จึงชื่อว่าเป็นอนัตตา แม้ธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นก็ไม่ใช่ตัวตนในที่นี้ จึงชื่อว่าเป็นอนัตตา อย่างนี้ แม้สิ่งนี้ก็ไม่ใช่ตัวตน จึงชื่อว่าเป็นอนัตตา. เพราะไม่มีการขวนขวาย เพราะไม่มีความพยายาม เพราะว่างเปล่า จึงชื่อว่าแสดงความเป็นอนัตตา. เพื่อให้เข้าใจลักษณะ ๓ นั่นเอง จึงแบ่งออกเป็น ๑๑ บทแล้วถือเอา เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงตรัสคำว่า "ในที่นั้น" เป็นต้น.

Antosamāpattiyanti samāpattīnaṃ sahajātatāya samāpattīnaṃ abbhantare. Cittaṃ paṭisaṃharatīti tappaṭibaddhachandarāgādiupakkilesavikkhambhanena vipassanācittaṃ paṭisaṃharati. Tenāha ‘‘mocetī’’ti. Savanavasenāti ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’tiādinā savanavasena. Thutivasenāti tatheva thomanāvasena guṇato saṃkittanavasena. Pariyattivasenāti tassa dhammassa pariyāpuṇanavasena. Paññattivasenāti tadatthassa paññāpanavasena. Ārammaṇakaraṇavaseneva upasaṃharati maggacittaṃ. Etaṃ santantiādi pana avadhāraṇanivattitatthadassanaṃ. Yathā vipassanā ‘‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta’’ntiādinā asaṅkhatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati, evaṃ maggo nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena abhisamento tattha labbhamāne sabbe visese asammohato paṭivijānanto tattha cittaṃ upasaṃharati. Tenāha ‘‘iminā pana ākārenā’’tiādi. So tattha ṭhitoti so adandhavipassano yogī tattha tāya aniccādilakkhaṇattayārammaṇāya vipassanāya ṭhito. Sabbasoti tassa maggassa adhigamāya nibbattitasamathavipassanāsu. Asakkonto anāgāmī hotīti heṭṭhimamaggavahāsu eva samathavipassanāsu chandarāgaṃ pahāya aggamaggavahāsu tāsu nikantiṃ pariyādātuṃ asakkonto anāgāmitāyameva saṇṭhāti.

คำว่า อันโตสมาปัตติยันติ คือภายในแห่งสมาบัติทั้งหลาย เพราะความที่สมาบัติทั้งหลายเกิดพร้อมกัน. คำว่า จิตย่อมรวบรวม คือย่อมรวบรวมจิตวิปัสสนาด้วยการข่มอุปกิเลสมีฉันทราคะเป็นต้นที่ผูกพันอยู่กับสมาบัตินั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ย่อมเปลื้อง”. คำว่า โดยการฟัง คือโดยการฟังด้วยบทว่า “ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง” เป็นต้น. คำว่า โดยการสรรเสริญ คือโดยการสรรเสริญอย่างนั้นนั่นแหละ โดยการกล่าวคุณโดยย่อ. คำว่า โดยการเล่าเรียน คือโดยการเล่าเรียนธรรมนั้น. คำว่า โดยการบัญญัติ คือโดยการบัญญัติอรรถนั้น. ย่อมนำจิตมรรคเข้าไปโดยการทำเป็นอารมณ์เท่านั้น. ส่วนบทว่า “เอตัง สันตัง” เป็นต้น เป็นการแสดงอรรถที่กลับจากความกำหนด. วิปัสสนา ย่อมนำจิตเข้าไปในอสังขตธาตุด้วยบทว่า “สิ่งนี้สงบ สิ่งนี้ประณีต” เป็นต้น ฉันใด, มรรคก็ย่อมนำจิตเข้าไปในนิพพานนั้น โดยการรู้แจ้งพิเศษซึ่งวิเศษทั้งปวงที่พึงได้ในนิพพานนั้น โดยไม่หลงผิด ด้วยการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ด้วยอาการนี้” เป็นต้น. คำว่า โยคีนั้นตั้งอยู่ในนิพพานนั้น คือโยคีผู้มีวิปัสสนาไม่เชื่องช้า ตั้งอยู่ในวิปัสสนาที่มีอนิจจาทิลักขณสามเป็นอารมณ์นั้น. คำว่า ในสมถะและวิปัสสนาทั้งปวง คือในสมถะและวิปัสสนาที่เกิดขึ้นเพื่อการบรรลุมรรคนั้น. คำว่า เมื่อไม่สามารถย่อมเป็นพระอนาคามี คือเมื่อไม่สามารถละฉันทราคะในสมถะและวิปัสสนาที่นำไปสู่มรรคเบื้องต่ำ และไม่สามารถถอนความยินดีในสมถะและวิปัสสนาที่นำไปสู่มรรคเบื้องสูงได้ ย่อมดำรงอยู่ในความเป็นพระอนาคามีนั่นเอง.

Samatikkantattāti samathavasena vipassanāvasena cāti sabbathāpi rūpassa atikkantattā. Tenāha ‘‘ayañhī’’tiādi. Anenāti yoginā. Taṃ atikkammāti idaṃ yo vā paṭhamaṃ pañcavokārabhavapariyāpanne dhamme sammadeva sammasitvā te vivajjetvā tato arūpasamāpattiṃ samāpajjitvā arūpadhamme sammasati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘idāni arūpaṃ sammasatī’’ti.

คำว่า เพราะล่วงเลยแล้ว คือเพราะล่วงเลยรูปได้ทุกประการ ทั้งโดยสมถะและโดยวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ก็ผู้นี้” เป็นต้น. คำว่า ด้วยโยคีนั้น คือด้วยโยคี. คำว่า ล่วงเลยสิ่งนั้น คือคำนี้กล่าวถึงบุคคลใดที่พิจารณาธรรมที่สงเคราะห์เข้าในปัญจโวการภพโดยชอบแล้ว ละธรรมเหล่านั้นเสีย จากนั้นเข้าอรูปสมาบัติแล้วพิจารณาอรูปธรรม. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “บัดนี้ย่อมพิจารณาอรูป” ดังนี้.

Samathavasena [Pg.70] gacchatoti samathappadhānaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ anuyuñjantassa. Cittekaggatā dhuraṃ hotīti tassa vipassanābhāvanāya tathā pubbe pavattattā vuṭṭhānagāminivipassanā samādhippadhānā hoti, maggepi cittekaggatā dhuraṃ hoti, samādhindriyaṃ pubbaṅgamaṃ balavaṃ hoti. So cetovimutto nāmāti so ariyo cetovimutto nāma hoti. Vipassanāvasena gacchatoti ‘‘samathavasena gacchato’’ti ettha vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayañca puggalavibhāgo suttantanayena idhābhihito pariyāyo nāma, abhidhammanayena parato kīṭāgirisuttavaṇṇanāyaṃ dassayissāma. Ayaṃ sabhāvadhammoyevāti pubbabhāgapaṭipadā samathappadhānā ce samādhi dhuraṃ, vipassanāpadhānā ce paññā dhuranti ayaṃ dhammasabhāvoyeva, ettha kiñci na āsaṅkitabbaṃ.

คำว่า ย่อมไปโดยสมถะ คือแก่ผู้ประกอบในปฏิปทาส่วนเบื้องต้นที่มีสมถะเป็นประธาน. คำว่า จิตมีอารมณ์เป็นอันเดียวเป็นธุระ คือเพราะวิปัสสนาภาวนานั้นได้เป็นไปแล้วอย่างนั้นในเบื้องต้น วิปัสสนาที่ยังสัตว์ให้ถึงความออกจากทุกข์จึงมีสมาธิเป็นประธาน, แม้ในมรรค จิตมีอารมณ์เป็นอันเดียวก็เป็นธุระ, สมาธินทรีย์เป็นประธานและมีกำลัง. คำว่า ผู้นั้นชื่อว่าเจโตวิมุตติ คือพระอริยบุคคลนั้นชื่อว่าเจโตวิมุตติ. คำว่า ย่อมไปโดยวิปัสสนา คือพึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า “ย่อมไปโดยสมถะ” นั่นแหละ. การจำแนกบุคคลนี้เป็นปริยายที่กล่าวไว้ในที่นี้โดยนัยแห่งพระสูตร, ส่วนโดยนัยแห่งพระอภิธรรม เราจักแสดงในอรรถกถาว่าด้วยกีฏาคิริสูตรในภายหลัง. คำว่า นี้เป็นธรรมดา คือถ้าปฏิปทาส่วนเบื้องต้นมีสมถะเป็นประธาน สมาธิก็เป็นธุระ, ถ้ามีวิปัสสนาเป็นประธาน ปัญญาก็เป็นธุระ, นี้เป็นธรรมดาของธรรมเท่านั้น, ไม่พึงสงสัยสิ่งใดในเรื่องนี้.

Indriyaparopariyattaṃ indriyavemattatā. Tenāha ‘‘indriyanānattaṃ vadāmī’’ti. Indriyanānattatā kāraṇanti idaṃ dasseti – aniccādivasena vipassanābhiniveso viya samathavasena vipassanāvasena ca yaṃ pubbabhāgagamanaṃ, taṃ appamāṇaṃ taṃ vuṭṭhānagāminivipassanaṃ, yassa samādhi dhuraṃ pubbaṅgamaṃ balavaṃ hoti, so ariyo cetovimutti nāma hoti. Yassa paññā dhuraṃ pubbaṅgamaṃ balavaṃ hoti so ariyo paññāvimutto nāma hoti. Idāni tamatthaṃ buddhivisiṭṭhena nidassanena dassento ‘‘dve aggasāvakā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.

คำว่า อินทริยปโรปริยัตตะ คือความต่างกันแห่งอินทรีย์. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เรากล่าวความต่างกันแห่งอินทรีย์” ดังนี้. คำว่า ความต่างกันแห่งอินทรีย์เป็นเหตุ คำนี้แสดงว่า – การดำเนินไปในส่วนเบื้องต้นโดยสมถะและโดยวิปัสสนา เหมือนการน้อมใจไปในวิปัสสนาโดยอนิจจลักษณะเป็นต้นนั้น เป็นวิปัสสนาที่ไม่มีประมาณ เป็นวิปัสสนาที่ยังสัตว์ให้ถึงความออกจากทุกข์, พระอริยบุคคลใดมีสมาธิเป็นธุระ เป็นประธานและมีกำลัง, ผู้นั้นชื่อว่าเจโตวิมุตติ. พระอริยบุคคลใดมีปัญญาเป็นธุระ เป็นประธานและมีกำลัง, ผู้นั้นชื่อว่าปัญญาวิมุตติ. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสบทว่า “พระอัครสาวกสององค์” เป็นต้น เพื่อแสดงอรรถนั้นด้วยอุทาหรณ์ที่วิเศษด้วยปัญญา, ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายนั่นเอง.

Mahāmālukyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

อรรถกถามาลุงกยสูตรใหญ่ จบการประกาศอรรถที่ลึกซึ้งแล้ว.

5. Bhaddālisuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาภัททาลิสูตร

134. Asiyatīti asanaṃ, bhuñjanaṃ bhojanaṃ, asanassa bhojanaṃ asanabhojanaṃ, āhāraparibhogo, ekasmiṃ kāle asanabhojanaṃ ekāsanabhojanaṃ. So pana kālo sabbabuddhānaṃ sabbapaccekabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇavasena pubbaṇho eva idhādhippetoti āha ‘‘ekasmiṃ purebhatte asanabhojana’’nti. Vippaṭisārakukkuccanti ‘‘ayuttaṃ vata mayā kataṃ, yo attano sarīrapakatiṃ ajānanto ekāsanabhojanaṃ bhuñji, yena me idaṃ sarīraṃ kisaṃ jātaṃ brahmacariyānuggaho nāhosī’’ti evaṃ [Pg.71] vippaṭisārakukkuccaṃ bhaveyya. Etaṃ sandhāya satthā āha, na bhaddālimeva tādisaṃ kiriyaṃ anujānanto. Itarathāti yadi ekaṃyeva bhattaṃ dvidhā katvā tato ekassa bhāgassa bhuñjanaṃ ekadesabhuñjanaṃ adhippetaṃ. Ko sakkotīti ko evaṃ yāpetuṃ sakkoti. Atītajātiparicayopi nāma imesaṃ sattānaṃyeva anubandhatīti āha ‘‘atīte’’tiādi. Viravantassevāti anādare sāmivacanaṃ. Taṃ madditvāti ‘‘ayaṃ sikkhā sabbesampi buddhānaṃ sāsane āciṇṇaṃ, ayañca bhikkhu imaṃ sikkhatevā’’ti vatvā taṃ bhaddāliṃ tassa vā anussāhapavedanaṃ abhibhavitvā. Bhikkhācāragamanatthaṃ na vitakkamāḷakaṃ agamāsi, vihāracārikaṃ caranto tassa vasanaṭṭhānaṃ bhagavā gacchati.

๑๓๔. คำว่า อัสสิยติ คือการกิน, คำว่า ภุญชนัง คือการบริโภค, คำว่า อสนโภชนัง คือการกินและการบริโภค, การบริโภคอาหาร, คำว่า เอกาสนโภชนัง คือการกินและการบริโภคในเวลาเดียวกัน. เวลาที่มุ่งหมายในที่นี้คือเวลาเช้าเท่านั้น โดยเป็นประเพณีที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์และพระปัจเจกพุทธเจ้าทุกพระองค์ทรงประพฤติมาแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “การกินและการบริโภคในเวลาเช้าครั้งเดียว”. คำว่า วิปปฏิสารกุกกุจจะ คือความรำคาญใจและความเดือดร้อนใจว่า “เราทำไม่สมควรเลย ที่ไม่รู้จักสภาพร่างกายของตนแล้วบริโภคอาหารครั้งเดียว ทำให้ร่างกายนี้ซูบผอม ไม่เป็นไปเพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์” ดังนี้. พระศาสดาตรัสหมายถึงสิ่งนี้ ไม่ได้ทรงอนุญาตการกระทำเช่นนั้นแก่พระภัททาลิโดยเฉพาะ. คำว่า ถ้าเป็นอย่างอื่น คือถ้าหมายถึงการแบ่งอาหารมื้อเดียวออกเป็นสองส่วน แล้วบริโภคส่วนหนึ่ง เป็นการบริโภคเพียงบางส่วน. คำว่า ใครสามารถ คือใครจะสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้เช่นนั้น. คำว่า ความคุ้นเคยในชาติก่อน ก็ย่อมติดตามสัตว์เหล่านี้ไป เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ในอดีต” เป็นต้น. คำว่า วิรวันตัสเสวะ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถอนาทร. คำว่า ข่มสิ่งนั้น คือกล่าวว่า “สิกขานี้เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ทรงประพฤติมาแล้วในพระศาสนา, และภิกษุรูปนี้ก็ย่อมศึกษาอยู่ซึ่งสิกขานี้” แล้วข่มพระภัททาลิหรือการแสดงความไม่กระตือรือร้นของท่านนั้น. พระผู้มีพระภาคไม่เสด็จไปที่วิตักกมาลากะเพื่อบิณฑบาต แต่เสด็จจาริกไปในวิหาร ไปยังที่อยู่ของท่านนั้น.

135. Dūsayanti garahanti etenāti doso, aparādho, so eva kucchitabhāvena dosako. Garahāya pavattiṭṭhānato okāso. Tenāha – ‘‘etaṃ okāsaṃ etaṃ aparādha’’nti. Dukkarataranti patikāravasena atisayena dukkaraṃ. Aparādho hi na khamāpentaṃ yathāpaccayaṃ vitthārito hutvā duppatikāro hoti. Tenāha ‘‘vassañhī’’tiādi.

๑๓๕. ชื่อว่า โทษ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมประทุษร้าย ย่อมติเตียนด้วยโทษนั้น, เป็นความผิด. โทษนั้นนั่นแหละชื่อว่าโทสกะ เพราะความเป็นของน่ารังเกียจ. ชื่อว่า โอกาส เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปของการติเตียน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "โอกาสนี้ ความผิดนี้". บทว่า ทำได้ยากยิ่ง คือ ทำได้ยากอย่างยิ่งโดยการแก้ไข. เพราะว่า ความผิด เมื่อไม่ขอขมา ย่อมขยายตัวไปตามปัจจัย เป็นสิ่งที่แก้ไขได้ยาก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ก็ฝน" เป็นต้น.

Alaggitvāti imampi nāma apanītaṃ akāsīti evaṃ avinetvā, taṃ taṃ tassa hitapaṭipattiṃ nivāraṇaṃ katvāti attho. Ñāyapaṭipattiṃ aticca eti pavattatīti accayo, aparādho, purisena madditvā pavattito aparādho atthato purisaṃ aticca abhibhavitvā pavatto nāma hoti. Tenāha ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā’’ti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudāyo’’ti āha ‘‘ekaṃ kāraṇa’’nti. Yaṃ panettha bhaddālittherassa aparipūrakāritāya bhikkhuādīnaṃ jānanaṃ, tampi kāraṇaṃ katvā ‘‘ahaṃ kho, bhante, na ussahāmī’’tiādinā vattabbanti dasseti.

บทว่า อลคฺคิตฺวา คือ ไม่ฝึกสอนอย่างนี้ว่า "แม้สิ่งนี้เธอก็ได้นำออกไปแล้ว" หมายความว่า ได้กระทำความขัดขวางการปฏิบัติอันเป็นประโยชน์ของภิกษุนั้นๆ. ชื่อว่า อัจจโย (ความล่วงละเมิด) เพราะก้าวล่วงการปฏิบัติที่ชอบธรรม ย่อมเป็นไป, เป็นความผิด. ความผิดที่บุรุษเหยียบย่ำให้เป็นไป โดยอรรถชื่อว่าเป็นไปก้าวล่วงคือครอบงำบุรุษ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความล่วงละเมิดได้ล่วงเลยข้าพระองค์ไปแล้ว". ชื่อว่า สมโย (สมัย) เพราะผลย่อมเกิดขึ้นและเป็นไปจากเหตุนั้น เมื่อปัจจัยที่เหลือมาประชุมกัน, เป็นเหตุ เหมือนคำว่า "สมุทัย" จึงตรัสว่า "เหตุอย่างหนึ่ง". ในข้อนี้ การที่พวกภิกษุเป็นต้นรู้ถึงความเป็นผู้กระทำไม่บริบูรณ์ของพระภัททาลิเถระนั้น ก็แสดงว่าพึงกล่าวโดยทำเหตุนั้นให้เป็นเหตุว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่สามารถ" เป็นต้น.

136. Ekacittakkhaṇikāti paṭhamamaggacittakkhaṇena ekacittakkhaṇikā. Evaṃ āṇāpetuṃ na yuttanti saṅkamatthāya āṇāpetuṃ na yuttaṃ payojanābhāvato. Anāciṇṇañcetaṃ buddhānaṃ, yadidaṃ padasā akkamanaṃ. Tathā hi –

๑๓๖. บทว่า เอกจิตฺตกฺขณิกา คือ มีขณะจิตเดียวด้วยขณะจิตแห่งปฐมมรรค. บทว่า เอวํ อาณาเปตุํ น ยุตฺตํ คือ ไม่ควรสั่งให้ทำอย่างนี้ เพราะไม่มีประโยชน์ที่จะสั่งเพื่อให้ก้าวข้ามไป. อนึ่ง การเหยียบย่ำด้วยเท้าเช่นนี้ ไม่เป็นธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu;

Mā naṃ kalalaṃ akkamittha, hitāya me bhavissatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.53);

“ขอพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวก จงเหยียบข้าพระองค์แล้วเสด็จไปเถิด ขออย่าได้เหยียบโคลนนั้นเลย นั่นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ข้าพระองค์” (พุทธวงศ์ 2.53)

Sumedhapaṇḍitena [Pg.72] paccāsīsitaṃ na kataṃ. Yathāha –

สิ่งที่พระสุเมธบัณฑิตหวังไว้ (พระพุทธเจ้า) ไม่ได้ทรงกระทำ. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;

Ussīsake maṃ ṭhatvāna, idaṃ vacanamabravī’’ti. (bu. vaṃ. 2.60);

“พระทีปังกรพุทธเจ้า ผู้รู้แจ้งโลก ผู้ควรรับเครื่องบูชา ประทับยืนอยู่ใกล้ศีรษะของข้าพระองค์ ได้ตรัสพระดำรัสนี้” (พุทธวงศ์ 2.60)

Bhagavatā āṇatte sati tesampi evaṃ kātuṃ na yuttanti etthāpi eseva nayo. Etesaṃ paṭibāhituṃ yuttanti idaṃ aṭṭhānaparikappanavaseneva vuttaṃ. Na hi buddhānaṃ kātuṃ āraddhaṃ nāma kiccaṃ kehici paṭibāhituṃ yuttaṃ nāma atthi paṭibāhituṃyeva akaraṇato. Sammattaniyāmassa anokkantattā vuttaṃ ‘‘bāhirako’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงสั่งแล้ว แม้ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่ควรทำอย่างนี้ ในข้อนี้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ที่กล่าวว่า "ควรขัดขวางภิกษุเหล่านั้น" นี้กล่าวโดยนัยแห่งการคาดคะเนในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ. เพราะว่า กิจที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงปรารภเพื่อจะทำแล้ว ใครๆ ไม่ควรขัดขวางเลย เพราะการขัดขวางนั้นทำไม่ได้นั่นเอง. ที่ตรัสว่า "เป็นคนภายนอก" เพราะยังไม่ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม.

137. Na kammaṭṭhānaṃ allīyatīti cittaṃ kammaṭṭhānaṃ na otarati.

๑๓๗. บทว่า น กมฺมฏฺฐานํ อลฺลียติ คือ จิตไม่หยั่งลงสู่กรรมฐาน.

140. Punappunaṃ kārentīti daṇḍakammapaṇāmanādikāraṇaṃ punappunaṃ kārenti. Sammāvattamhi na vattatīti tassā tassā āpattiyā vuṭṭhānatthaṃ bhagavatā paññattasammāvattamhi na vattati. Anulomavatte na vattatīti yena yena vattena saṅgho anulomiko hoti, tasmiṃ tasmiṃ anulomavatte na vattati vilomameva gaṇhāti, paṭilomena hoti. Nitthāraṇakavattamhīti yena vattena saṅgho anulomiko hoti, sāpattikabhāvato nitthiṇṇo hoti, tamhi nitthāraṇavattasmiṃ na vattati. Tenāha ‘‘āpattī’’tiādi. Dubbacakaraṇeti dubbacassa bhikkhuno karaṇe.

๑๔๐. บทว่า ปุนปฺปุนํ กาเรนฺติ คือ ย่อมให้กระทำเหตุมีการลงทัณฑกรรมและการขับไล่เป็นต้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า. บทว่า สมฺมาวตฺตมฺหิ น วตฺตติ คือ ไม่ประพฤติในสัมมาวัตรที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้เพื่อการออกจากอาบัตินั้นๆ. บทว่า อนฺโลมวตฺเต น วตฺตติ คือ ไม่ประพฤติในอนุโลมวัตรนั้นๆ ซึ่งเป็นวัตรที่สงฆ์อนุโลม ย่อมถือเอาแต่สิ่งที่ขัดแย้ง ย่อมเป็นไปโดยปฏิโลม. บทว่า นิตฺถารณกวตฺตmฺหิ คือ ไม่ประพฤติในนิตถารณวัตรนั้น ซึ่งเป็นวัตรที่สงฆ์อนุโลม และเป็นเครื่องรอดพ้นจากความเป็นผู้มีอาบัติ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อาบัติ" เป็นต้น. บทว่า ทุพฺพจกรเณ คือ ในการกระทำแก่ภิกษุผู้ว่ายาก.

144. Yāpetīti vattati, sāsane tiṭṭhatīti attho. Abhiññāpattāti ‘‘asuko asuko ca thero sīlavā kalyāṇadhammo bahussuto’’tiādinā abhiññātabhāvaṃ pattā adhigataabhiññātā.

๑๔๔. บทว่า ยาเปติ คือ ย่อมเป็นไป, อธิบายว่า ย่อมตั้งอยู่ในพระศาสนา. บทว่า อภิญฺญาปตฺตา คือ ถึงความเป็นผู้ปรากฏชื่อแล้ว โดยนัยว่า "พระเถระชื่อโน้นและชื่อโน้นเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม เป็นพหูสูต" เป็นต้น คือบรรลุความเป็นผู้ปรากฏชื่อแล้ว.

145. Sattesu hāyamānesūti kilesabahulatāya paṭipajjanakasattesu parihāyantesu paṭipathesu jāyamānesu. Antaradhāyati nāma tadādhāratāya. Diṭṭhadhammikā parūpavādādayo. Samparāyikā apāyadukkhavisesā. Āsavanti tena tena paccayena pavattantīti āsavā. Nesanti parūpavādādiāsavānaṃ. Teti vītikkamadhammā.

๑๔๕. บทว่า สตฺเตสุ หายมาเนสุ คือ เมื่อสัตว์ทั้งหลายผู้ปฏิบัติเสื่อมไปเพราะความที่กิเลสมาก เมื่อปฏิปทา (ที่ผิด) เกิดขึ้น. ชื่อว่า อันตรธาน เพราะ (พระศาสนา) มีสัตว์เหล่านั้นเป็นที่อาศัย. ทิฏฐธัมมิกะ คือ การติเตียนของผู้อื่นเป็นต้น. สัมปรายิกะ คือ ทุกข์พิเศษในอบาย. ชื่อว่า อาสวะ เพราะย่อมไหลไป คือย่อมเป็นไปโดยปัจจัยนั้นๆ. บทว่า เนสํ คือ แห่งอาสวะมีการติเตียนของผู้อื่นเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า เต คือ ธรรมอันเป็นเครื่องล่วงละเมิดเหล่านั้น.

Akālaṃ dassetvāti sikkhāpadapaññattiyā akālaṃ dassetvā. Uppattinti āsavaṭṭhāniyānaṃ dhammānamuppattiṃ. Sikkhāpadapaññattiyā kālaṃ, tāva [Pg.73] senāsanāni pahonti, tena āvāsamacchariyādihetunā sāsane ekacce āsavaṭṭhāniyā dhammā na uppajjanti. Iminā nayenāti iminā pana hetunā padasodhammasikkhāpadānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

บทว่า อกาลํ ทสฺเสตฺวา คือ แสดงกาลอันไม่ควรแห่งการบัญญัติสิกขาบท. บทว่า อุปฺปตฺตึ คือ การเกิดขึ้นแห่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ. (ทรงแสดง) กาลแห่งการบัญญัติสิกขาบท (ว่า) ตราบเท่าที่เสนาสนะยังพอเพียง ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะบางอย่างย่อมไม่เกิดขึ้นในพระศาสนา เพราะเหตุมีความตระหนี่ในอาวาสเป็นต้นนั้น. บทว่า อิมินา นเยน คือ พึงเห็นการสงเคราะห์สิกขาบทคือธรรมทีละบทด้วยเหตุนี้นั่นแล.

Yasanti kittisaddaṃ parivārañca. Sāgatattherassa nāgadamanakittiyasādivasena surāpānasaṅkhāto āsavaṭṭhāniyo dhammo uppajji.

บทว่า ยสํ คือ เกียรติศัพท์และบริวาร. ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะที่นับว่าการดื่มสุรา ได้เกิดขึ้นแก่พระสาคตเถระ ด้วยอำนาจแห่งยศคือชื่อเสียงในการทรมานนาคเป็นต้น.

Rasena rasaṃ saṃsandetvāti upādinnakaphassarasena anupādinnakaphassarasaṃ saṃsandetvā.

บทว่า รเสน รสํ สํสนฺเทตฺวา คือ เทียบเคียงรสแห่งผัสสะที่เป็นอุปาทินนกะกับรสแห่งผัสสะที่เป็นอนุปาทินนกะ.

146. Na kho, bhaddāli, eseva hetu, atha kho aññampi atthīti dassento bhagavā ‘‘apicā’’tiādimāha. Tena dhammassa sakkaccasavane theraṃ niyojeti.

๑๔๖. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงว่า "ดูก่อนภัททาลิ เหตุนี้เท่านั้นหามิได้ ที่แท้ยังมีเหตุอื่นอีก" จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อนึ่ง". ด้วยคำนั้น ทรงชักชวนพระเถระในการฟังธรรมโดยเคารพ.

147. Visevanācāranti adantakiriyaṃ. Parinibbāyatīti vūpasammati. Tattha adantakiriyaṃ pahāya danto hoti. Yugassāti rathadhurassa.

๑๔๗. บทว่า วิเสวนจารํ คือ การกระทำของผู้ไม่ฝึกฝน. บทว่า ปรินิพฺพายติ คือ ย่อมสงบระงับ. ในคำนั้น (หมายความว่า) ละการกระทำของผู้ไม่ฝึกฝนแล้ว ย่อมเป็นผู้ฝึกฝนแล้ว. บทว่า ยุคสฺส คือ แห่งแอกรถ.

Anukkameti anurūpaparigame. Tadavatthānurūpaṃ pādānaṃ ukkhipane nikkhipane ca. Tenāha ‘‘cattāro pāde’’tiādi. Rajjubandhanavidhānenāti pādato bhūmiyā mocanavidhānena. Evaṃ karaṇatthanti yathā asse nisinnasseva bhūmiṃ gahetuṃ sakkā, evaṃ cattāro pāde tathā katvā attano niccalabhāvakaraṇatthaṃ. Maṇḍaleti maṇḍaladhāvikāyaṃ. Pathavīkamaneti pathaviṃ phuṭṭhamattena gamane. Tenāha ‘‘aggaggakhurehī’’ti. Okkantakaraṇasminti okkantetvā parasenāsammaddana okkantakaraṇe. Ekasmiṃ ṭhāneti catūsu pādesu yattha katthaci ekasmiṃ ṭhāne gamanaṃ codentīti attho, so panettha sīghataro adhippeto. Davatteti mariyādākopanehi nānappayojane, parasenāya pavattamahānādapaharaṇehi attho. Tenāha ‘‘yuddhakālasmi’’ntiādi.

อนุกฺกเมติ (ก้าวไปตามลำดับ) ในการก้าวไปอย่างเหมาะสม. ตทวตฺถานุรูปํ (เหมาะสมกับสภาพนั้น) ในการยกและวางเท้า. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เท้าทั้งสี่” เป็นต้น. รชฺชุพนฺธนวิธาเนนาติ (ด้วยวิธีการผูกเชือก) คือด้วยวิธีการปล่อยเท้าจากพื้น. เอวํ กรณตฺถนฺติ (เพื่อกระทำอย่างนั้น) คือเพื่อให้สามารถยึดพื้นได้เหมือนม้าที่นั่งอยู่แล้ว และเพื่อทำให้เท้าทั้งสี่เป็นเช่นนั้น เพื่อให้ตนเองมีความมั่นคง. มณฺฑเลติ (ในมณฑล) คือในการวิ่งเป็นวงกลม. ปฐวีคมเนติ (ในการก้าวไปบนพื้น) คือในการก้าวไปเพียงแค่สัมผัสพื้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยปลายกีบเท้า”. อุกฺกนฺตกรณสฺมินฺติ (ในการกระทำซึ่งการก้าวล่วง) คือในการก้าวล่วงและบดขยี้กองทัพข้าศึก. เอกสฺมึ ฐาเนติ (ในที่แห่งหนึ่ง) คือในที่แห่งใดแห่งหนึ่งในเท้าทั้งสี่ หมายถึงการเร่งให้ก้าวไปในที่แห่งหนึ่ง ซึ่งในที่นี้หมายถึงการก้าวไปอย่างรวดเร็วกว่า. ทวตฺเตติ (วิ่งไป) ด้วยการทำลายขอบเขตในประโยชน์ต่างๆ หมายถึงด้วยการกำจัดเสียงกึกก้องที่เกิดขึ้นในกองทัพข้าศึก. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ในเวลาสงคราม” เป็นต้น.

Raññā jānitabbaguṇeti yathā rājā assassa guṇe jānāti, evaṃ tena jānitabbaguṇakāraṇaṃ kāreti. Assarājavaṃseti dussahaṃ dukkhaṃ patvāpi yathā ayaṃ rājavaṃsānurūpakiriyaṃ na jahissati, evaṃ sikkhāpane. Sikkhāpanameva hi sandhāya sabbattha ‘‘kāraṇaṃ kāretī’’ti vuttaṃ tassa karaṇakārāpanapariyāyattā.

รญฺญา ชานิตพฺพคุเณติ (คุณที่พระราชาพึงรู้) คือทำให้เกิดเหตุแห่งคุณที่พระราชาพึงรู้ เหมือนพระราชาทรงรู้คุณของม้า. อสฺสราชวํเสติ (ในราชวงศ์ของม้า) คือในการฝึกสอนเพื่อให้ม้าไม่ละทิ้งการกระทำที่เหมาะสมกับราชวงศ์ แม้จะประสบทุกข์ที่ทนได้ยาก. เพราะว่าคำว่า “ทำให้เกิดเหตุ” (การณํ กาเรติ) ที่กล่าวไว้ในที่ทั้งปวงนั้น มุ่งหมายถึงการฝึกสอนนั่นเอง เพราะเป็นคำที่ใช้แทนการกระทำและการให้กระทำ.

Yathā [Pg.74] uttamajavo hotīti javadassanaṭṭhāne yathā hayo uttamajavaṃ na hāpesi, evaṃ sikkhāpeti. Uttamahayabhāve, yathā uttamahayo hotīti kammakaraṇakāle attano uttamasabhāvaṃ aniguhitvā avajjetvā yathā atthasiddhi hoti, evaṃ paramajavena sikkhāpeti. Yathā kiriyā vinā dabbampi vinā kiriyaṃ na bhavati, evaṃ daṭṭhabbanti dassetuṃ ‘‘tattha pakatiyā’’tiādi vuttaṃ.

ยถา อุตฺตมชโว โหตีติ (อย่างไรม้าจึงจะมีความเร็วสูงสุด) คือฝึกสอนเพื่อให้ม้าไม่ลดความเร็วสูงสุดในที่แสดงความเร็ว. อุตฺตมหยภาเว (ในความเป็นม้าชั้นยอด) ยถา อุตฺตมหโย โหตีติ (อย่างไรม้าจึงจะเป็นม้าชั้นยอด) คือฝึกสอนด้วยความเร็วสูงสุด เพื่อให้สำเร็จประโยชน์ โดยไม่ปกปิดและไม่ละทิ้งสภาพอันยอดเยี่ยมของตนในเวลาทำงาน. เพื่อแสดงว่า เหมือนการกระทำที่ไม่มีวัตถุ หรือวัตถุที่ไม่มีการกระทำก็ไม่เกิดขึ้น ฉันใด พึงเห็นฉันนั้น จึงกล่าวคำว่า “ในที่นั้นโดยปกติ” เป็นต้น.

Tatrāti tasmiṃ pakatiyā uttamahayasseva uttamahayakāraṇārahattā uttamajavapaṭipajjane. Māsakhādakaghoṭakānanti māsaṃ khāditvā yathā tathā viguṇakhaluṅgakānaṃ. Valañjakadaṇḍanti raññā gahetabbasuvaṇṇadaṇḍaṃ. Dhātupatthaddhoti attanāva samuppāditadhātuyā upatthambhito hutvā.

ตตฺราติ (ในที่นั้น) คือในการปฏิบัติความเร็วสูงสุด เพราะเป็นเหตุแห่งม้าชั้นยอดโดยธรรมชาติของม้าชั้นยอดนั่นเอง. มาสขาทกโฆฏกานนฺติ (ของม้าที่กินถั่ว) คือของม้าที่กินถั่วแล้วมีอาการผิดปกติไปต่างๆ. วลญฺชกทณฺฑนฺติ (ไม้เท้าสำหรับใช้สอย) คือไม้เท้าทองคำที่พระราชาพึงถือ. ธาตุปตฺถทฺโธติ (มีธาตุค้ำจุน) คือได้รับการค้ำจุนด้วยธาตุที่ตนเองสร้างขึ้น.

Uttame sākhalyeti paramasakhilabhāve sakhilavācāya eva dametabbatāya. Tenāha ‘‘muduvācāya hī’’tiādi.

อุตฺตเม สาขลฺเยติ (ในความอ่อนโยนสูงสุด) คือในความเป็นผู้มีอัธยาศัยดีอย่างยิ่ง เพราะพึงฝึกด้วยวาจาที่อ่อนโยนเท่านั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยวาจาที่อ่อนโยน” เป็นต้น.

Arahattaphalasammādiṭṭhiyāti phalasamāpattikāle pavattasammāñāṇaṃ. Sammāñāṇaṃ pubbe vuttasammādiṭṭhiyevāti pana idaṃ phalasammādiṭṭhibhāvasāmaññena vuttaṃ. Keci pana ‘‘paccavekkhaṇañāṇa’’nti vadanti, taṃ na yujjati ‘‘asekkhenā’’ti visesitattā. Tampi asekkhañāṇanti ce? Evampi nippariyāya sekkhaggahaṇe pariyāyasekkhaggahaṇaṃ na yuttameva, kiccabhedena vā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ekā eva hi sā paññā nibbānassa paccakkhakiriyāya sammādassanakiccaṃ upādāya ‘‘sammādiṭṭhī’’ti vuttā, sammājānanakiccaṃ upādāya ‘‘sammāñāṇa’’nti. Aññātāvindriyavasena vā sammādiṭṭhi, paññindriyavasena sammāñāṇanti evamettha attho daṭṭhabbo. Maggaphalāvahāya desanāya saṅkhepatova āgatattā vuttaṃ ‘‘ugghaṭitaññupuggalassa vasenā’’ti.

อรหตฺตผลสมฺมาทิฏฺฐิยาติ (ด้วยสัมมาทิฏฐิอันเป็นผลแห่งอรหัตต์) คือสัมมาญาณที่เกิดขึ้นในเวลาผลสมาบัติ. ส่วนคำว่าสัมมาญาณนั้น เป็นสัมมาทิฏฐิที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้เอง คำนี้กล่าวโดยความเป็นสัมมาทิฏฐิอันเป็นผลโดยทั่วไป. แต่บางท่านกล่าวว่า “ปัจจเวกขณญาณ” นั้นไม่สมควร เพราะมีการระบุไว้ว่า “ด้วยอเสกขะ”. ถ้าหากว่าญาณนั้นก็เป็นอเสกขญาณด้วย? ถึงกระนั้น เมื่อมีการถือเอาอเสกขะโดยตรง การถือเอาเสกขะโดยปริยายก็ไม่สมควร หรือพึงเห็นว่ากล่าวโดยความแตกต่างแห่งกิจ. เพราะปัญญานั้นเป็นอันเดียวกันนั่นเอง เมื่ออ้างถึงกิจคือการเห็นชอบในการประจักษ์แจ้งพระนิพพาน จึงเรียกว่า “สัมมาทิฏฐิ” เมื่ออ้างถึงกิจคือการรู้ชอบ จึงเรียกว่า “สัมมาญาณ”. หรือพึงเห็นความหมายในที่นี้ว่า สัมมาทิฏฐิโดยอัญญาตาวินทรีย์ สัมมาญาณโดยปัญญินทรีย์. เพราะการแสดงที่นำมาซึ่งมรรคและผลได้กล่าวไว้โดยย่อ จึงกล่าวว่า “โดยอาศัยบุคคลผู้มีปัญญาเครื่องตรัสรู้เร็วพลัน”.

Bhaddālisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การอธิบายความหมายที่ซ่อนเร้นในอรรถกถาภัททาลิสูตร จบลงแล้ว.

6. Laṭukikopamasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาลาฏุกิโกปมสูตร.

148. Mahāudāyittheroti kāḷudāyilāḷudāyittherehi añño mahādehatāya mahāudāyīti sāsane paññāto thero. Apahari apaharati apaharissatīti apahattā. Tekāliko hi ayaṃ [Pg.75] saddo. Upahattāti etthāpi eseva nayo. Apahārakoti apanetā. Upahārakoti upanetā.

๑๔๘. มหาอุทยีเถระ คือพระเถระผู้เป็นที่รู้จักในพระศาสนาว่า มหาอุทยี เพราะมีร่างกายใหญ่โต แตกต่างจากพระกาฬุทายีเถระและพระลาฬุทายีเถระ. อปหริ (นำไปแล้ว) อปหรติ (นำไปอยู่) อปหริสสติ (จักนำไป) ชื่อว่า อปหัตตา (ผู้นำไป) เพราะคำนี้เป็นคำที่ใช้ได้ทั้งสามกาล. ในคำว่า อุปหัตตา (ผู้นำมา) ก็มีนัยเดียวกันนี้. อปหารกะ คือผู้นำไป. อุปหารกะ คือผู้นำมา.

149. Yanti bhummatthe paccattavacanaṃ, tena ca anantaraniddiṭṭhasamayo paccāmaṭṭhoti āha ‘‘yasmiṃ samaye’’ti. Na bhagavantaṃ paṭiccāti na bhagavantaṃ ārammaṇaṃ katvā.

๑๔๙. คำว่า “ยํ” เป็นปฐมาวิภัตติ (ปัจจัตตวจนะ) ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ (ภูมิ) และด้วยคำนั้น เวลาที่กล่าวถึงก่อนหน้านี้จึงถูกอ้างถึง จึงกล่าวว่า “ในสมัยใด”. ไม่ใช่อาศัยพระผู้มีพระภาค คือไม่ได้ทำพระผู้มีพระภาคให้เป็นอารมณ์.

Kammanipphannatthanti attanā āyāciyamānakammasiddhiatthaṃ. Bhavatīti bhū, na bhūti abhū, bhayavasena pana sā itthī ‘‘abhu’’nti āha. Ātu mātūti ettha yathā –

กมฺมนิปฺผนฺนตฺถนฺติ เพื่อความสำเร็จแห่งกรรมที่ตนเองอ้อนวอน. “ภวติ” (ย่อมมี) คือ “ภู” (มี) “น ภูติ” (ไม่มี) คือ “อภู” (ไม่มี) แต่หญิงนั้นกล่าวว่า “อภู” ด้วยความกลัว. ในคำว่า “อาตุ มาตุ” (พ่อ แม่) นี้ เหมือนอย่าง –

‘‘Aṅgā aṅgā sambhavasi, hadayā adhijāyase;

Attā eva putta nāmāsi, sa jīva saradosata’’nti. –

“เจ้าเกิดจากอวัยวะทุกส่วน เกิดจากหัวใจ เจ้าชื่อว่าอัตตา (ตน) นั่นเอง ลูกเอ๋ย เจ้าจงมีชีวิตอยู่ตลอดร้อยปีเถิด” –

Ādīsu putto ‘‘attā’’ti vuccati kulavasena santāne pavattanato. Evaṃ pitāpi ‘‘puttassa attā’’ti vuccati. Yasmā ‘‘bhikkhussa attā mātā’’ti vatthukāmā bhayavasena ‘‘ātu mātū’’ti āha. Tenāha ‘‘ātūti pitā’’tiādi.

ในบทเป็นต้นว่านี้ บุตรเรียกว่า “อัตตา” เพราะสืบเนื่องในตระกูล. บิดาก็เรียกว่า “อัตตาของบุตร” เช่นกัน. เพราะเหตุที่มารดาเป็นอัตตาของภิกษุ หญิงนั้นจึงกล่าวว่า “อาตุ มาตุ” (พ่อ แม่) ด้วยความกลัวในวัตถุกาม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อาตุ คือบิดา” เป็นต้น.

150. Evamevanti idaṃ garahatthajotananipātapadanti vuttaṃ ‘‘garahanto āhā’’ti. Tathā hi naṃ vācakasaddeneva dassento ‘‘idhekacce moghapurisā’’ti āha. Āhaṃsūti tesaṃ tathā vacanassa avicchedena pavattidīpananti āha ‘‘vadantī’’ti. Kiṃ panimassa appamattakassāti pahātabbavatthuṃ avamaññamānehi vuttaṃ. Tenāha ‘‘kiṃ panā’’ti. Hetumhi jotetabbe cetaṃ sāmivacanaṃ yathā ‘‘anussavassa hetu, ajjhenassa hetū’’ti. Tenāha ‘‘appamattakassa hetū’’ti. Nanu apassantena viya asuṇantena viya bhavitabbanti? Satthārā nāma appamattakesu dosesu apassantena viya ca asuṇantena viya ca bhavitabbanti tesaṃ adhippāyena vivaraṇaṃ. Tesu cāti sikkhākāmesu ca. Appaccayaṃ upaṭṭhāpentīti ānetvā sambandhitabbanti dasseti. Tesanti ye ‘‘moghapurisā’’ti vuttā puggalā, tesaṃ. Gale baddhaṃ mahākaṭṭhanti gale olambetvā baddhaṃ rukkhadaṇḍamāha. Pūtilatāyāti galociyā. Pārājikavatthu viya duppajahaṃ hotīti chandakappahānavasena taṃ pajahituṃ na sakkoti.

๑๕๐. คำว่า "เอวเมวันติ" นี้ เป็นบทนิบาตที่แสดงการตำหนิ กล่าวคือ "ตำหนิแล้วกล่าว" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "โมฆบุรุษบางพวกในโลกนี้" โดยทรงแสดงด้วยเสียงแห่งคำพูดนั้นเอง คำว่า "อาหังสุ" นี้ เป็นการแสดงถึงการกล่าวต่อเนื่องไม่ขาดสายของบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสว่า "ย่อมกล่าว" คำว่า "กึ ปนิมัสสะ อัปปมัตตกัสสาติ" นี้ เป็นคำที่บุคคลผู้ดูหมิ่นวัตถุที่ควรละอันเล็กน้อยกล่าวไว้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "กึ ปนา" (ก็อะไรเล่า) และคำนี้เป็นสามีวิภัตติที่แสดงเหตุ เหมือนคำว่า "อนุสฺสวสฺส เหตุ, อชฺเฌนสฺส เหตุ" (เพราะเหตุแห่งการฟังตามกันมา, เพราะเหตุแห่งการศึกษา) เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพราะเหตุแห่งสิ่งเล็กน้อย" "ก็ไม่ควรเป็นเหมือนผู้ไม่เห็น ไม่ได้ยินหรือ?" เป็นการอธิบายตามความประสงค์ของบุคคลเหล่านั้นว่า "พระศาสดาไม่ควรเป็นเหมือนผู้ไม่เห็นและไม่เคยได้ยินในโทษเล็กน้อย" และในบุคคลเหล่านั้น คือในผู้ใคร่การศึกษา คำว่า "อัปปัจจยัง อุปัฏฐาเปนตีติ" แสดงว่าควรนำมาเชื่อมโยงกัน คำว่า "เตสัง" หมายถึงบุคคลเหล่านั้นที่ถูกเรียกว่า "โมฆบุรุษ" คำว่า "คเล พัทธัง มหาคัฏฐัง" หมายถึงท่อนไม้ใหญ่ที่ผูกห้อยคอ คำว่า "ปูติลตายาติ" หมายถึงเถาบอระเพ็ด ย่อมละได้ยากเหมือนวัตถุแห่งปาราชิก คือไม่สามารถละได้ด้วยการละฉันทะ

151. Anussukkāti [Pg.76] tassa pahātabbassa pahāne ussukkarahitā. Apaccāsīsanapakkheti tāya paradattavuttitāya kassaci paccayassa kutoci apaccāsīsakapakkhe ṭhitā hutvā suppajahaṃ hoti, na tassa pahāne bhāriyaṃ atthi.

๑๕๑. คำว่า "อนุสฺสุกฺกาติ" หมายถึงปราศจากความขวนขวายในการละสิ่งที่ควรละนั้น คำว่า "อปจฺจาสีสนปกฺเขติ" หมายถึงการดำรงอยู่ในฝ่ายที่ไม่หวังปัจจัยใดๆ จากที่ใดๆ ด้วยการเลี้ยงชีพด้วยของที่ผู้อื่นให้ ย่อมละได้ง่าย ไม่มีความยากลำบากในการละสิ่งนั้น

152. Daliddo duggato. Assakoti asāpateyyo. Gehayaṭṭhiyoti gehachadanassa ādhārā, tā ujukaṃ tiriyaṃ ṭhapetabbadaṇḍā. Samantato bhittipādesu ṭhapetabbadaṇḍā maṇḍalā. Kākātidāyinti ito cito kākehi atipātavasena uḍḍetabbaṃ. Tenāha ‘‘yattha kiñcidevā’’tiādi. Sūrakākāti kākānaṃ uḍḍepanākāramāha. Naparamarūpanti hīnarūpaṃ. Vilīvamañcakoti tālavettakādīhi vītamañcako. Sā panassa santānānaṃ chinnabhinnatāya oluggaviluggatā, tathā sati sā visamarūpā hotīti āha ‘‘oṇatā’’tiādi. So puggalo lūkhabhojī hotīti āha ‘‘dhaññaṃ nāma kudrūsako’’ti. Samakālaṃ vapitabbatāya samavāpakaṃ, yathāutu vapitabbabījaṃ. Jāyikāti kucchitā bhariyā, sabbattha garahāyaṃ ka-saddo. So vatāhaṃ pabbajeyyanti sohaṃ kesamassuṃ ohāretvā pabbajeyyaṃ, yohaṃ puriso nāma assaṃ vatāti pabbajjāvasena attano purisaṃ bodheyya. Taṃsabhāve ṭhitassa bodhā na tu dukkarā, sā khaṭopikā. Sā kumbhī. Meṇḍakaseṭṭhino aḍḍhateḷasāni koṭṭhāgārasatāni viya.

๑๕๒. คำว่า "ทลิทฺโท" คือ ผู้ตกยาก คำว่า "อสฺสโก" คือ ผู้ไม่มีทรัพย์สมบัติ คำว่า "เคหยัฏฐิโยติ" คือ ไม้กลอนที่รองรับหลังคาเรือน เป็นไม้ที่ควรวางตรงๆ ขวางไป ไม้ที่ควรวางรอบๆ ที่เชิงฝาผนังเป็นวงกลม เรียกว่า มณฑล คำว่า "กากาติทายินฺติ" คือ ที่กาบินโฉบไปมาได้จากที่โน่นที่นี่ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ยตฺถ กิญฺจิเทวา" เป็นต้น คำว่า "สูรกากาติ" กล่าวถึงอาการที่กาบินขึ้น คำว่า "นปรมรูปํ" คือ รูปที่เลวทราม คำว่า "วิลีวมัญจโกติ" คือ เตียงที่สานด้วยหวายหรือใบลานเป็นต้น แต่เตียงนั้นมีสภาพทรุดโทรมเพราะเส้นสายขาดวิ่น เมื่อเป็นเช่นนั้น เตียงนั้นจึงมีรูปไม่สม่ำเสมอ จึงตรัสว่า "โอณตา" เป็นต้น บุคคลนั้นเป็นผู้บริโภคอาหารหยาบ จึงตรัสว่า "ธัญญัง นาม กุทฺรูสโก" (ข้าวฟ่างชื่อว่าธัญญะ) "สมวาปกํ" คือ พืชที่ควรหว่านพร้อมกันตามฤดู คำว่า "ชายิกาติ" คือ ภรรยาที่น่ารังเกียจ ในที่ทั้งปวง "ก" ศัพท์ใช้ในการตำหนิ คำว่า "โส วตาหํ ปพฺพเชยฺยนฺติ" คือ "โอหนอ เราพึงบวช" หมายถึง "เราพึงปลงผมและหนวดแล้วบวช" คือ "โอหนอ เราพึงเป็นบุรุษ" หมายถึงพึงให้ความเป็นบุรุษของตนปรากฏด้วยการบวช การบรรลุของผู้ที่ตั้งอยู่ในสภาพนั้นไม่ยากเลย นั่นคือ "ขฏฺฏปิกา" (หม้อดิน) นั่นคือหม้อ เหมือนยุ้งฉางหนึ่งพันสองร้อยห้าสิบแห่งของเศรษฐีเมณฑกะ

153. Suvaṇṇanikkhasatānanti anekesaṃ suvaṇṇanikkhasatānaṃ. Cayoti santānehi nicayo avīci niccappabandhanicayo. Tenāha ‘‘santānato katasannicayo’’ti.

๑๕๓. คำว่า "สุวณฺณนิกฺขสตานนฺติ" หมายถึงทองคำแท่งหลายร้อยแท่ง "จโยติ" คือ การสะสมที่ต่อเนื่องไม่ขาดสาย เป็นการสะสมที่ผูกพันกันอยู่เสมอ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "การสะสมที่ทำไว้โดยต่อเนื่อง"

154. Heṭṭhā kiñcāpi appajahanakā paṭhamaṃ dassitā, pajahanakā padhānā, tesañca vasenettha puggalacatukkaṃ dassitaṃ. Te tañceva pajahantīti pajahanakā paṭhamaṃ gahitā. Rāsivasenāti ‘‘idhudāyi ekacco puggalo’’tiādinā catukke āgatavibhāgaṃ anāmasitvā ‘‘te te’’ti pacuravasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘na pāṭiyekkaṃ vibhattā’’ti. Avibhāgena gahitavatthūsu vibhāgato gahaṇaṃ lokasiddhametanti dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi [Pg.77] vuttaṃ. Pajahanakapuggalāti ‘‘te tañceva pajahantī’’ti evaṃ pajahanakapuggalā eva.

๑๕๔. แม้ว่าในเบื้องต้นจะแสดงบุคคลผู้ไม่ละไว้ก่อน แต่บุคคลผู้ละเป็นประธาน และในที่นี้ได้แสดงบุคคล ๔ ประเภทโดยอาศัยบุคคลเหล่านั้น บุคคลเหล่านั้นย่อมละสิ่งนั้นนั่นเอง ดังนั้นบุคคลผู้ละจึงถูกกล่าวถึงก่อน คำว่า "ราสิวเสนาติ" หมายถึงการกล่าวโดยส่วนมากว่า "เต เต" (บุคคลเหล่านั้นๆ) โดยไม่กล่าวถึงการจำแนกที่มาในบุคคล ๔ ประเภท เช่น "อิทหุทายิ เอกจฺโจ ปุคฺคโล" (ดูกรอุทายิ บุคคลบางคนในโลกนี้) เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่ได้จำแนกเป็นรายบุคคล" เพื่อแสดงว่าการรับเอาโดยการจำแนกจากวัตถุที่รับเอาโดยไม่จำแนกนั้นเป็นที่รู้กันในโลก จึงตรัสว่า "ยถา นาม" เป็นต้น คำว่า "ปชหนกปุคฺคลาติ" หมายถึงบุคคลผู้ละนั่นเอง คือ "บุคคลเหล่านั้นย่อมละสิ่งนั้นนั่นเอง"

Upadhianudhāvanakāti upadhīsu anuanudhāvanakā upadhiyo ārabbha pavattanakā. Vitakkāyevāti kāmasaṅkappādivitakkāyeva. Indriyanānattatāti vimuttiparipācakānaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ. Tassa hi vaseneva te cattāro puggalā jātā. Aggamaggatthāya vipassanaṃ ussukkāpetvā yāva na taṃ maggena samugghātenti, tāva nappajahanti nāma. Iti heṭṭhimā tayopi ariyā appahīnassa kilesassa vasena ‘‘nappajahantī’’ti vuttā, pageva puthujjanā. Vuttanayena pana vipassanaṃ maggena ghaṭentā te cattāro janā aggamaggakkhaṇe pajahanti nāma. Te eva tattha sīghakārino khippaṃ pajahanti nāma, tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.

คำว่า "อุปธิอนุธาวนกาติ" หมายถึงผู้ที่วิ่งตามอุปธิ คือผู้ที่ดำเนินไปโดยปรารภอุปธิ คำว่า "วิตกฺกายเยวาติ" หมายถึงวิตกมีกามวิตกเป็นต้นนั่นเอง คำว่า "อินฺทริยนฺนานตฺตตาติ" หมายถึงความแตกต่างกันของอินทรีย์ที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า คือความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ เพราะอาศัยความแตกต่างนั้นนั่นเอง บุคคล ๔ ประเภทจึงเกิดขึ้น บุคคลเหล่านั้นยังไม่ละตราบเท่าที่ยังไม่ถอนกิเลสด้วยมรรคนั้น โดยการขวนขวายวิปัสสนาเพื่อพระอริยมรรค ดังนั้น พระอริยะ ๓ ประเภทเบื้องล่างจึงถูกเรียกว่า "ไม่ละ" โดยอาศัยกิเลสที่ยังไม่ละ จะกล่าวไปไยถึงปุถุชนเล่า แต่บุคคล ๔ ประเภทนั้น เมื่อประกอบวิปัสสนาเข้ากับมรรคตามนัยที่กล่าวมา ย่อมละกิเลสได้ในขณะแห่งพระอริยมรรค บุคคลเหล่านั้นนั่นแหละเป็นผู้กระทำรวดเร็วในที่นั้น ย่อมละได้โดยพลัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ตตฺถา" เป็นต้น

Saṃvegaṃ katvā aggiṃ akkantapuriso viya. Maggenāti anukkamāgatena aggamaggena. Mahāhatthipadopameti mahāhatthipadopamasutte (ma. ni. 1.300 ādayo). Tattha hi ‘‘tassa dhātārammaṇameva cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccatī’’ti (ma. ni. 1.302) ettha atitikkhanātitikkha-nātimandaatimanda-puggalavasena aṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.302) tayo vārā uddhaṭā, tattha majjhimavaseneva pañho kathito. Indriyabhāvaneti indriyabhāvanāsutte, tatthāpi majjhimanayeneva pañho kathito. Tenāha ‘‘imesū’’tiādi.

เหมือนบุรุษผู้เกิดความสังเวชแล้วก้าวเข้าไปสู่กองไฟ คำว่า "มคฺเคนติ" หมายถึงด้วยพระอริยมรรคที่มาโดยลำดับ คำว่า "มหาหตฺถิปโทปเมติ" หมายถึงในมหาหัตถิปโทปมสูตร (ม.มู. ๑/๓๐๐ เป็นต้น) ในสูตรนั้น คำว่า "จิตของเขาย่อมแล่นเข้าไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในอารมณ์คือธาตุนั้นนั่นเอง" (ม.มู. ๑/๓๐๒) ในอรรถกถา (ม.มู.อ. ๒/๓๐๒) ได้ยกขึ้นมา ๓ วาระ โดยอาศัยบุคคลผู้มีอินทรีย์แก่กล้าอย่างยิ่ง ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ผู้มีอินทรีย์อ่อน และผู้มีอินทรีย์อ่อนอย่างยิ่ง ในที่นั้น ปัญหาได้กล่าวไว้โดยนัยปานกลางเท่านั้น คำว่า "อินฺทริยภาวเนติ" หมายถึงในอินทริยภาวนาสูตร ในสูตรนั้นก็กล่าวปัญหาไว้โดยนัยปานกลางเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในบุคคลเหล่านี้" เป็นต้น

Tanti ‘‘upadhī’’ti vuttaṃ khandhapañcakaṃ. Dukkhassa mūlanti sabbassapi vaṭṭadukkhassa kāraṇaṃ. Niggahaṇoti nirupādāno. Tenāha ‘‘nittaṇho’’ti.

คำว่า "ตํ" หมายถึงขันธ์ ๕ ที่ถูกเรียกว่า "อุปธิ" คำว่า "ทุกฺขสฺส มูลนฺติ" หมายถึงเหตุแห่งทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง "นิคฺคหโณติ" คือ ผู้ไม่มีอุปาทาน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผู้ไม่มีตัณหา"

155. Ye pajahantīti ‘‘te tañceva pajahantī’’ti evaṃ vuttapuggalā. Te ime nāma ettake kilese pajahantīti ye te puthujjanā lābhino ca pañca kāmaguṇe ettake taṃtaṃjhānādivatthuke ca taṃtaṃmaggavajjhatāya paricchinnattā ettake kilese pajahanti. Ye nappajahantīti ettha vuttanayānusārena attho veditabbo. Asucisukhaṃ kāyāsucisannissitattā. Anariyehīti aparisuddhehi. Paṭilābhato bhāyitabbaṃ kilesadukkhagatikattā. Vipākato bhāyitabbaṃ apāyadukkhagatikattā. Gaṇatopi kilesatopi vivittasukhanti gaṇasaṅgaṇikato ca kilesasaṅgaṇikato [Pg.78] ca vivittasukhaṃ. Rāgādivūpasamatthāyāti rāgādivūpasamāvahaṃ sukhaṃ. Na bhāyitabbaṃ sampati āyatiñca ekantahitabhāvato.

๑๕๕. บุคคลที่กล่าวไว้ว่า "พวกเขาย่อมละสิ่งนั้นนั่นแหละ" คือผู้ที่ละได้ บุคคลเหล่านั้นชื่อว่าละกิเลสได้เท่านี้ คือปุถุชนผู้ได้แล้วซึ่งกามคุณ ๕ เท่านี้ และผู้ที่ละกิเลสได้เท่านี้ เพราะถูกจำกัดด้วยความเป็นสิ่งที่มรรคแต่ละอย่างพึงละได้ในวัตถุมีฌานเป็นต้นแต่ละอย่าง ส่วนผู้ที่ละไม่ได้ พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้ สุขที่ไม่สะอาด เพราะอาศัยกายที่ไม่สะอาด "อนริยะ" คือผู้ไม่บริสุทธิ์ พึงกลัวการได้มา เพราะเป็นที่ไปแห่งกิเลสและทุกข์ พึงกลัววิบาก เพราะเป็นที่ไปแห่งทุกข์ในอบาย "สุขที่สงัดจากหมู่และกิเลส" คือสุขที่สงัดจากหมู่คณะและกิเลส "เพื่อความสงบระงับแห่งราคะเป็นต้น" คือสุขที่นำมาซึ่งความสงบระงับแห่งราคะเป็นต้น ไม่พึงกลัว เพราะเป็นประโยชน์โดยส่วนเดียวทั้งในปัจจุบันและอนาคต

156. Iñjitasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘iñjana’’ntiādi. Iñjati tenāti iñjitaṃ, tassa tassa jhānassa khobhakaraṃ oḷārikaṃ jhānaṅgaṃ. Catutthajjhānaṃ aniñjanaṃ sannisinnābhāvato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘ṭhite āneñjappatte’’ti (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.384-386; pārā. 12-13).

๑๕๖. คำว่า "อิญชิตัสสมิง" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถปัจจัตตะ จึงกล่าวว่า "อิญชนะ" เป็นต้น สิ่งที่ยังฌานนั้นๆ ให้หวั่นไหวได้ ชื่อว่า "อิญชิตะ" คือองค์ฌานที่หยาบซึ่งยังฌานนั้นๆ ให้กำเริบ จตุตถฌานชื่อว่า "อนิญชนะ" เพราะความที่จิตตั้งมั่นดีแล้ว ดังที่ตรัสไว้ว่า "เมื่ออเนญชัปปัตตะตั้งมั่นแล้ว" (ที. สี. ๑/๒๔๔-๒๔๕; ม. มู. ๑/๓๘๔-๓๘๖; ปา. ๑๒-๑๓)

Alaṃ-saddo yuttatthopi hoti – ‘‘alameva nibbindituṃ, alaṃ vimuccitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143), tasmā analaṃ anusaṅgaṃ kātuṃ ayuttanti attho. Tenāha ‘‘akattabbaālayanti vadāmī’’ti. Sanniṭṭhānanti sammāpaṭipattiyaṃ alaṃ ettāvatāti ussāhapaṭippassambhanavasena sanniṭṭhānaṃ na kātabbanti yojanā. Uddhambhāgiyasaññitaṃ aṇuṃ vā orambhāgiyasaññitaṃ thūlaṃ vā, rūparāgoti evarūpaṃ aṇuṃ vā kāmāsavo paṭighanti evarūpaṃ thūlaṃ vā, mudunā pavattiākāravisesena appasāvajjaṃ, kammabandhanaṭṭhena vā appasāvajjaṃ, tabbipariyāyato mahāsāvajjaṃ veditabbaṃ. Nātitikkhapaññassa vasena desanāya pavattattā ‘‘neyyapuggalassa vasenā’’ti vuttaṃ. Sabbaso hi pariyādinnanikantikassa ariyapuggalassa vasena saññāvedayitanirodhassa āgatattā ‘‘arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitā’’ti vuttaṃ. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

คำว่า "อลํ" ย่อมมีอรรถว่าควรด้วย เช่นในประโยคว่า "ควรเพื่อจะเบื่อหน่าย ควรเพื่อจะหลุดพ้น" เป็นต้น (ที. มหา. ๒/๒๗๒; สํ. สฬา. ๒/๑๒๔, ๑๒๘, ๑๓๔, ๑๔๓) เพราะฉะนั้น "อนลํ" จึงมีความหมายว่าไม่ควรที่จะผูกพัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เรากล่าวว่าไม่ควรทำอาลัย" คำว่า "สันนิฏฐาน" มีความหมายว่า ไม่ควรทำความตกลงใจด้วยการผ่อนคลายความเพียรว่า "พอแล้วเพียงเท่านี้" ในการปฏิบัติชอบ กิเลสที่ชื่อว่าอุทธัมภาคิยะอย่างละเอียด หรือที่ชื่อว่าโอรัมภาคิยะอย่างหยาบ, รูปราคะอย่างละเอียด หรือกามอาสวะและปฏิฆะอย่างหยาบ, พึงทราบว่ามีโทษน้อยด้วยลักษณะการเป็นไปที่อ่อนโยน หรือมีโทษน้อยด้วยความเป็นเครื่องผูกพันแห่งกรรม, และพึงทราบว่ามีโทษมากโดยนัยตรงกันข้าม เพราะพระธรรมเทศนาเป็นไปโดยอาศัยบุคคลผู้มีปัญญาไม่เฉียบแหลม จึงกล่าวว่า "โดยอาศัยเนยยบุคคล" เพราะสัญญาเวทยิตนิโรธมาโดยอาศัยพระอริยบุคคลผู้มีตัณหาอันสิ้นไปแล้วโดยประการทั้งปวง จึงกล่าวว่า "จบลงด้วยยอดคืออรหัตตผลนั่นเอง" ส่วนข้อความใดในที่นี้ยังไม่ได้จำแนกโดยอรรถ ข้อความนั้นก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว

Laṭukikopamasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การอธิบายอรรถที่เร้นอยู่ในลฏุกิกูปมสูตร จบแล้ว

7. Cātumasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาจาตุมาสูตร

157. Yathāupanissayenāti yo yo upanissayo yathāupanissayo, tena yathāupanissayena sammāpayogena. Patiṭṭhahissanti sāsane patiṭṭhaṃ paṭilabhissanti. Vasanaṭṭhānānīti vassaggādivasena vasanaṭṭhānāni. Saṇṭhāpayamānāti suvibhattabhāvena ṭhapentā.

๑๕๗. คำว่า "ยถาอุปนิสสเยนะ" คืออุปนิสัยใดๆ อุปนิสัยนั้นๆ ชื่อว่ายถาอุปนิสัย ด้วยยถาอุปนิสัยนั้น คือด้วยการประกอบชอบ "จักตั้งมั่น" คือจักได้ที่ตั้งมั่นในพระศาสนา "ที่อยู่อาศัย" คือที่อยู่อาศัยโดยมีพรรษาเป็นต้น "ยังให้ตั้งมั่น" คือยังให้ตั้งไว้ด้วยความเป็นผู้จำแนกดีแล้ว

Avinibbhogasaddanti vinibhuñjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyasaddaṃ. Vacīghosopi hi bahūhi ekaccaṃ pavattito ṭhānato ca dūrataro kevalaṃ mahānigghoso [Pg.79] eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macche vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā nayane.

"เสียงที่แยกแยะไม่ได้" คือเสียงที่ไม่สามารถแยกแยะแล้วรับเอาได้ อนึ่ง เสียงพูดที่บุคคลจำนวนมากเปล่งออกมาจากที่ไกลๆ ย่อมมาถึงโสตปทโดยเป็นเพียงเสียงกึกก้องใหญ่เท่านั้น "มัจฉวิโลปะ" คือการจับปลาเหมือนการปล้นปลา หรือการนำปลาไป

158. Vavassaggattheti nicchayatthe, idaṃ tāva amhehi vuccamānavacanaṃ ekantasotabbaṃ, pacchā tumhehi kātabbaṃ karothāti adhippāyo. Vacanaparihāroti tehi sakyarājūhi vuttavacanassa parihāro. Lesakappanti kappiyalesaṃ. Dhuravahāti dhuravāhino, dhorayhāti attho. Pādamūlanti upacāraṃ vadati. Vigacchissatīti hāyissati. Paṭippharitoti na bhagavato sammukhāva, sakyarājūnaṃ puratopi vippharitova hoti.

๑๕๘. "ในอรรถแห่งการสละ" คือในอรรถแห่งความแน่นอน มีอัธยาศัยว่า "คำที่เรากล่าวนี้ พึงฟังโดยส่วนเดียวเท่านั้น ส่วนสิ่งที่พวกท่านพึงทำ จงทำในภายหลัง" "การกล่าวแก้คำพูด" คือการกล่าวแก้คำพูดที่พระเจ้าศากยะเหล่านั้นตรัสไว้ "เลสกัปป์" คือเลสะที่ควร "ธุรวาหะ" คือผู้แบกภาระ มีอรรถว่าผู้ทรงภาระ "ปาทมูล" กล่าวถึงอุปจาระ "จักเสื่อมไป" คือจักลดลง "ย่อมแผ่ไป" คือไม่เพียงแต่ต่อหน้าพระผู้มีพระภาคเท่านั้น แต่ยังแผ่ไปต่อหน้าพระเจ้าศากยะทั้งหลายด้วย

159. Abhinandatūti abhimukho hutvā pamodatu. Abhivadatūti abhirūpavasena vadatu. Pasādaññathattanti appasādassa vipariṇāmo hīnāyāvattanasaṅkhātaṃ parivattanaṃ, tenāha ‘‘vibbhamantānaṃ. Vipariṇāmaññathatta’’nti. Kāraṇūpacārena sassesu bījapariyāyoti āha ‘‘bījānaṃ taruṇānanti taruṇasassāna’’nti. Taruṇabhāveneva tassa bhāvino phalassa abhāvena vipariṇāmo.

๑๕๙. "จงยินดี" คือจงร่าเริงด้วยความเป็นผู้หันหน้าเข้าหา "จงกล่าวทักทาย" คือจงกล่าวด้วยอาการอันงาม "ความแปรปรวนแห่งความเลื่อมใส" คือความแปรไปเป็นความไม่เลื่อมใส ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงที่เรียกว่าการกลับกลายไปสู่ความเลวทราม เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ความแปรปรวนแห่งความเลื่อมใสของบุคคลผู้หลงผิด" ด้วยการอุปจาระโดยเหตุ จึงกล่าวว่า "เมล็ดพืชที่ยังอ่อน" คือพืชที่ยังอ่อน ความแปรปรวนย่อมมีเพราะความเป็นของอ่อน และเพราะไม่มีผลที่จะพึงมีของสิ่งนั้น

160. Kattabbassa saraseneva karaṇaṃ cittaruciyaṃ, na tathā parassa ussādanenāti āha – ‘‘pakkosiyamānānaṃ gamanaṃ nāma na phāsuka’’nti. Mayampi bhagavā viya diṭṭhadhammasukhavihāreneva viharissāmāti dīpeti pakatiyā vivekajjhāsayabhāvato viraddho āgatassa bhārassa avahanatoyeva. Tenāha ‘‘attano bhārabhāvaṃ na aññāsī’’ti.

๑๖๐. การทำสิ่งที่ควรทำด้วยความพอใจของตนเอง ไม่ใช่ด้วยการชักชวนของผู้อื่น จึงกล่าวว่า "การไปของบุคคลที่ถูกเรียกมา ย่อมไม่ผาสุก" ย่อมแสดงว่า "แม้พวกเราก็จักอยู่ด้วยความสุขในปัจจุบันธรรมเหมือนพระผู้มีพระภาค" เพราะความเป็นผู้มีอัธยาศัยในวิเวกโดยปกติ และเพราะไม่แบกภาระที่มาถึงแล้วซึ่งตนได้ละทิ้งไปแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่รู้ว่าตนเป็นภาระ"

161. Kasmā ārabhīti? Sappāyato. Pañcasatā hi bhikkhū abhinavā, tasmā tesaṃ ovādadānatthaṃ bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhīti.

๑๖๑. เพราะเหตุไรจึงทรงปรารภ? เพราะเป็นสิ่งที่เหมาะสม อนึ่ง ภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นผู้ใหม่ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงปรารภพระธรรมเทศนานี้เพื่อประทานโอวาทแก่ภิกษุเหล่านั้น

162. Kodhupāyāsassāti ettha kujjhanaṭṭhena kodho, sveva cittassa kāyassa ca atippamaddanamathanuppādanehi daḷhaṃ āyāsaṭṭhena upāyāso. Anekavāraṃ pavattitvā attanā samavetaṃ sattaṃ ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasanapāpanena kodhupāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘kodhupāyāse’’tiādi.

๑๖๒. ในคำว่า "โกธูปายาสัสสะ" นี้ "โกธะ" คือความโกรธด้วยอรรถว่าขัดเคือง ส่วน "อุปายาสะ" คือความคับแค้นด้วยอรรถว่าความพยายามอย่างแรงกล้าในการบีบคั้นและบดขยี้จิตและกาย พึงเห็นความคล้ายคลึงกับคลื่นของโกธูปายาส โดยที่มันเกิดขึ้นหลายครั้งแล้วครอบงำสัตว์ผู้ประกอบด้วยตน ไม่ยอมให้เงยหน้าขึ้น และนำไปสู่ความพินาศและความทุกข์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในโกธูปายาส" เป็นต้น

163. Odarikattena khāditoti odarikabhāvena āmisagedhena micchājīvena jīvikākappanena nāsitasīlādiguṇatāya khāditadhammasarīro.

๑๖๓. "ถูกกินแล้วด้วยความเป็นคนเห็นแก่กิน" คือมีธรรมกายถูกกินแล้ว เพราะความเป็นคนเห็นแก่กิน เพราะความโลภในอามิส และเพราะการเลี้ยงชีพด้วยมิจฉาชีพ ทำให้คุณมีศีลเป็นต้นพินาศไป

164. Pañcakāmaguṇāvaṭṭe [Pg.80] nimujjitvāti ettha kāmarāgābhibhūte satte ito ca etto, etto ca itoti evaṃ manāpiyarūpādivisayasaṅkhāte āvaṭṭe attānaṃ saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppādeti, evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena kāmaguṇānaṃ āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi.

๑๖๔. ในคำว่า "จมลงในวังวนแห่งกามคุณ ๕" นี้ พึงเห็นความเป็นเช่นกับวังวนของกามคุณทั้งหลาย โดยการยังความพินาศให้ถึง ด้วยการทำให้สัตว์ทั้งหลายผู้ถูกกามราคะครอบงำ ยังตนให้เวียนว่ายอยู่ในวังวนอันนับเนื่องด้วยอารมณ์มีรูปที่น่าพอใจเป็นต้น ไปทางนี้บ้าง ทางโน้นบ้าง ทางโน้นบ้าง ทางนี้บ้าง อย่างนี้ จนไม่ยังแม้แต่จิตให้เกิดขึ้นในเนกขัมมะที่อยู่นอกเหนือจากกามคุณนั้น เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวว่า "เหมือนอย่างที่..." เป็นต้น

165. Rāgānuddhaṃsitenāti rāgena anuddhaṃsitena. Caṇḍamacchaṃ āgammāti susukādicaṇḍamacchaṃ āgamma. Mātugāmaṃ āgammāti mātugāmo hi yonisomanasikārarahitaṃ adhīrapurisaṃ itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi abhibhuyya gahetvā dhīrajātiyampi attano rūpādīhi palobhanavasena anavasesaṃ attano upakāradhamme sīlādike sampādetuṃ asamatthaṃ karonto anayabyasanaṃ pāpeti. Tenāha – ‘‘mātugāmaṃ āgamma uppannakāmarāgo vibbhamatī’’ti.

๑๖๕. บทว่า ราคานุทฺธํสิเตน คือ ถูกราคะทำลายแล้ว. บทว่า จณฺฑมจฺฉํ อาคมฺม คือ อาศัยปลาที่ดุร้ายมีปลาโลมาเป็นต้น. บทว่า มาตุคามํ อาคมฺม คือ มาตุคามนั้นแล ย่อมครอบงำบุรุษผู้ไม่มั่นคง ผู้ปราศจากโยนิโสมนสิการ ด้วยมารยาหญิง มีกิริยาอาการและลีลาของตน แล้วยึดไว้ แม้ผู้ที่มีกำเนิดเป็นผู้มีปัญญา ก็ทำให้ไม่สามารถบำเพ็ญธรรมที่เป็นอุปการะแก่ตนมีศีลเป็นต้นให้สำเร็จได้โดยไม่เหลือ ด้วยการล่อลวงด้วยรูปเป็นต้นของตน ย่อมยังความพินาศอันไม่เป็นประโยชน์ให้ถึง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กามราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยมาตุคาม ย่อมทำให้ฟุ้งซ่าน" ดังนี้

Bhayaṃ nāma yattha bhāyitabbavatthu, tattha otarantasseva hoti, na anotarantassa, taṃ otaritvā bhayaṃ vinodetvā tattha kiccaṃ sādhetabbaṃ, itarathā catthasiddhi na hotīti imamatthaṃ upamopamitabbasarūpavasena dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha udakaṃ nissāya ānisaṃso pipāsavinayanaṃ sarīrasuddhi pariḷāhūpasamo kāyautuggāhāpananti evamādi. Sāsanaṃ nissāya ānisaṃso pana saṅkhepato vaṭṭadukkhūpasamo, vitthārato pana sīlānisaṃsādivasena anekavidho, so visuddhimagge (visuddhi. 1.9) vuttanayena veditabbo. Vuttappakāro ānisaṃso hoti tāni bhayāni abhibhuyya pavattassāti adhippāyo. Imāni abhāyitvāti imāni kodhūpāyāsādibhayāni abhibhuyya pavattitvā abhāyitvā. Kodhūpāyāsādayo hi bhāyati etasmāti bhayanti vuttā. Theroti mahādhammarakkhitatthero. Kāmaṃ pahānābhisamayakālo eva sacchikiriyābhisamayo, sammādiṭṭhiyā pana saṃkilesavodānadhammesu kiccaṃ asaṃkiṇṇaṃ katvā dassetuṃ samānakālikampi asamānakālikaṃ viya vuttaṃ ‘‘taṇhāsotaṃ chinditvā nibbānapāraṃ daṭṭhuṃ na sakkotī’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

ชื่อว่าภัย ย่อมมีแก่ผู้ที่ลงไปในวัตถุที่ควรกลัวเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้ที่ไม่ลงไป, เมื่อลงไปแล้ว พึงกำจัดภัยแล้วบำเพ็ญกิจในที่นั้นให้สำเร็จ, มิเช่นนั้น ความสำเร็จแห่งประโยชน์ย่อมไม่มี เพื่อแสดงเนื้อความนี้โดยความเป็นอุปมาและอุปไมย จึงกล่าวคำว่า "ยถา" เป็นต้น. ในอุปมานั้น อานิสงส์ที่อาศัยน้ำ คือ การบรรเทาความกระหาย การชำระร่างกายให้สะอาด การระงับความเร่าร้อน การทำให้ร่างกายปรับอุณหภูมิได้ เป็นต้น. ส่วนอานิสงส์ที่อาศัยพระศาสนา โดยย่อคือ การระงับทุกข์ในวัฏฏะ, โดยพิสดารมีหลายอย่างโดยเป็นอานิสงส์ของศีลเป็นต้น, พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค. อานิสงส์ตามที่กล่าวมา ย่อมมีแก่ผู้ที่ดำเนินไปโดยครอบงำภัยเหล่านั้นได้ นี้คืออธิบาย. บทว่า อิมานิ อภายิตฺวา คือ ดำเนินไปโดยครอบงำภัยมีโกรธและอุปายาสเป็นต้นเหล่านี้แล้ว ไม่กลัว. จริงอยู่ ภัยมีโกรธและอุปายาสเป็นต้น ท่านเรียกว่า ภัย เพราะสัตว์ย่อมกลัวจากสิ่งนี้. บทว่า เถโร คือ พระมหาธรรมรักขิตเถระ. ความจริง กาลแห่งการละกิเลสด้วยการตรัสรู้ ก็คือ กาลแห่งการทำให้แจ้งนั่นเอง, แต่เพื่อแสดงกิจของสัมมาทิฏฐิในธรรมที่เป็นส่วนเศร้าหมองและส่วนบริสุทธิ์ให้ไม่ปะปนกัน จึงกล่าวถึงสิ่งที่เกิดในขณะเดียวกันให้เหมือนกับเกิดต่างขณะกันว่า "ตัดกระแสแห่งตัณหาแล้ว ย่อมไม่สามารถเห็นฝั่งแห่งนิพพานได้" ดังนี้. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

Cātumasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับแห่งคำพรรณนาจาตุมาสูตร จบแล้ว

8. Naḷakapānasuttavaṇṇanā

๘. คำพรรณนานฬกปานสูตร

166. Yattha [Pg.81] bodhisattapamukho vānaro naḷakena pānīyaṃ pivi, sā pokkharaṇī, tassāmanto bhūmippadeso, tattha niviṭṭhagāmo ca ‘‘naḷakapāna’’nteva paññāyittha, idha pana gāmo adhippetoti āha ‘‘naḷakapāneti evaṃnāmake gāme’’ti. Idāni tamatthaṃ āgamanato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘pubbe kirā’’ti āraddhaṃ. Paññavāti itikattabbatāya paññāya paññavā.

๑๖๖. สระน้ำที่พระโพธิสัตว์ผู้เป็นหัวหน้าวานรดื่มน้ำด้วยลำไม้ไผ่ ชื่อว่านฬกปานะ, พื้นที่โดยรอบสระนั้น และหมู่บ้านที่ตั้งอยู่ในที่นั้น ก็ปรากฏชื่อว่า "นฬกปานะ" เช่นกัน, แต่ในที่นี้ประสงค์เอาหมู่บ้าน จึงกล่าวว่า "ในหมู่บ้านชื่อนฬกปานะ" ดังนี้. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความนั้นตั้งแต่ต้น จึงเริ่มว่า "ได้ยินว่าในกาลก่อน" เป็นต้น. บทว่า ปญฺญวา คือ ผู้มีปัญญาด้วยปัญญาในกิจที่ควรทำ

Thūladīghabahulabhāvena mahatīhi dāṭhikāhi samannāgatattā mahādāṭhiko. ‘‘Udakarakkhaso aha’’nti vatvā vānarānaṃ kañci amuñcitvā ‘‘sabbe tumhe mama hatthagatā’’ti dassento ‘‘tumhe pana sabbe khādissāmī’’ti āha. Dhami…pe… piviṃsūti bodhisattena gahitanaḷo anavaseso abbhantare sabbasandhīnaṃ nibbādhena ekacchiddo ahosi. Neva maṃ tvaṃ vadhissasīti udakarakkhasa tvaṃ vadhitukāmopi mama purisathāmena na vadhissasi.

ชื่อว่า มหาทาฐิกะ เพราะประกอบด้วยเขี้ยวใหญ่ทั้งหลาย โดยความเป็นของใหญ่ ยาว และหนา. ครั้นกล่าวว่า "เราเป็นผีเสื้อน้ำ" แล้ว ไม่ปล่อยวานรแม้สักตัวหนึ่ง แสดงว่า "พวกเจ้าทั้งหมดตกอยู่ในมือของเราแล้ว" จึงกล่าวว่า "เราจะกินพวกเจ้าทั้งหมด" ดังนี้. บทว่า ธมิ...เป... ปิวิงฺสุ คือ ไม้ไผ่ที่พระโพธิสัตว์ถือแล้ว ได้เป็นช่องเดียวโดยไม่มีข้อคั่นภายในทุกข้อโดยไม่เหลือ. บทว่า เนว มํ ตฺวํ วธิสฺสสิ คือ ดูกรผีเสื้อน้ำ แม้ท่านปรารถนาจะฆ่า ก็จักฆ่าเราไม่ได้ด้วยกำลังบุรุษของเรา

Evaṃ pana vatvā mahāsatto ‘‘ayaṃ pāpo ettha pānīyaṃ pivante aññepi satte mā bādhayitthā’’ti karuṇāyamāno ‘‘ettha jāyantā naḷā sabbe apabbabandhā ekacchiddāva hontū’’ti adhiṭṭhāya gato. Tenāha ‘‘tato paṭṭhāyā’’tiādi.

พระมหาสัตว์ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ทรงเกิดความกรุณาว่า "สัตว์บาปนี้อย่าได้เบียดเบียนสัตว์อื่นที่ดื่มน้ำในที่นี้เลย" จึงอธิษฐานว่า "ขอไม้ไผ่ทั้งหลายที่เกิดในที่นี้ทั้งหมด จงเป็นช่องเดียวไม่มีข้อคั่นเถิด" แล้วหลีกไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งแต่นั้นมา" เป็นต้น

167. Anuruddhappamukhā bhikkhū bhagavatā ‘‘kacci tumhe anuruddhā’’ti pucchitāti thero ‘‘taggha mayaṃ, bhante’’ti āha.

๑๖๗. เมื่อพระภิกษุมีพระอนุรุทธะเป็นประธาน ถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า "ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย พวกเธอ [ยังยินดีในการปฏิบัติ] หรือ" พระเถระจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นเช่นนั้นอย่างแน่นอน" ดังนี้

Sace pabbajati, jīvitaṃ labhissati, no aññathāti raññā pabbajjāya abhinītāti rājābhinītā. Corābhinītāti etthāpi eseva nayo. Corānaṃ mūlaṃ chindanto ‘‘kaṇṭakasodhanaṃ karissāmī’’ti. Ājīvikāyāti ājīvena jīvitavuttiyā. Imesu pana anuruddhattherādīsu.

บทว่า ราชภินีตา คือ ผู้ที่พระราชาทรงนำมาเพื่อการบวชด้วยพระดำรัสว่า "ถ้าบวช จักได้ชีวิต มิเช่นนั้นก็หาไม่". แม้ในบทว่า โจราภินีตา ก็มีนัยนี้เช่นกัน. [พระราชา] เมื่อจะตัดรากเหง้าของพวกโจร จึงตรัสว่า "เราจักชำระเสี้ยนหนาม" ดังนี้. บทว่า อาชีวิกาย คือ ด้วยการเลี้ยงชีพด้วยอาชีวะ. แต่ในบรรดาพระเถระมีพระอนุรุทธะเป็นต้นเหล่านี้...

Vivekanti pubbakālikakiriyappadhānaṃ ‘‘abyāpajjaṃ upeta’’ntiādīsu viyāti āha – ‘‘viviccā’’ti, viviccitvā vivitto hutvā vinā hutvāti attho. Pabbajitakiccanti pabbajitassa sāruppakiccaṃ. Samaṇakiccanti samaṇabhāvakaraṇakiccaṃ. Yadaggena hi pabbajitakiccaṃ kātuṃ na sakkoti tadaggena samaṇabhāvakarampi kiccaṃ kātuṃ na sakkoti. Tenāha ‘‘so yevā’’tiādi.

บทว่า วิเวกํ ท่านกล่าวว่า "วิวิจฺจา" เพราะมีกิริยาในกาลก่อนเป็นประธาน เหมือนในคำว่า "เข้าถึงความไม่พยาบาท" เป็นต้น มีอรรถว่า สงัดแล้ว คือ เป็นผู้สงัดแล้ว หรือปราศจากแล้ว. บทว่า ปพฺพชิตกิจฺจํ คือ กิจที่สมควรแก่บรรพชิต. บทว่า สมณกิจฺจํ คือ กิจที่ทำให้ความเป็นสมณะสำเร็จ. เพราะเมื่อไม่สามารถทำกิจของบรรพชิตได้ ก็ไม่สามารถทำกิจที่ทำให้เป็นสมณะได้ด้วยส่วนนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นั่นแหละ" เป็นต้น

168. Appaṭisandhike [Pg.82] tāva byākaronto pavattīsu ṭhānaṃ atītoti katvā upapattīsu byākaroti nāma tattha paṭisandhiyā abhāvakittanato. Mahantatuṭṭhinoti vipulapamodā.

๑๖๘. เมื่อจะพยากรณ์ถึงผู้ที่ไม่มีปฏิสนธิก่อน ย่อมชื่อว่าพยากรณ์ในอุปบัติทั้งหลาย โดยกำหนดว่าก้าวล่วงฐานะในปวัตติทั้งหลายแล้ว เพราะมีการกล่าวถึงความไม่มีปฏิสนธิในอุปบัตินั้น. บทว่า มหนฺตตุฏฺฐิโน คือ มีความปราโมทย์อย่างยิ่ง

169. Imassāti ‘‘assā’’ti padassa atthavacanaṃ. Imassa ṭhitassa āyasmato sāmaṃ diṭṭho vā hoti anussavasuto vāti yojanā. Samādhipakkhikā dhammā dhammāti adhippetā, samādhi pana evaṃvihārīti ettha vihārasaddena gahito. Evaṃvimuttāti ettha pana vimuttisaddena phalavimutti gahitā. Caratopīti samathavipassanācārena caratopi viharantassapi. Upāsakaupāsikāṭhānesu labbhamānampi arahattaṃ appakabhāvato pāḷiyaṃ anuddhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

๑๖๙. อิมัสสาติ เป็นคำอธิบายอรรถของบทว่า อัสสา. พึงประกอบความว่า ท่านผู้มีอายุผู้ตั้งอยู่แล้วนี้ ได้เห็นเอง หรือได้ยินมาด้วยการฟัง. ธรรมทั้งหลายที่เป็นไปในฝ่ายแห่งสมาธิ พึงประสงค์ว่า ธรรมทั้งหลาย, ส่วนสมาธิ พึงถือเอาด้วยบทว่า วิหารี ในคำว่า เอวังวิหารี นี้. ส่วนในคำว่า เอวังวิมุตติ นี้ พึงถือเอาผลวิมุตติด้วยบทว่า วิมุตติ. แม้เมื่อประพฤติอยู่ ก็คือแม้เมื่อประพฤติอยู่ด้วยจริยาแห่งสมถะและวิปัสสนา. อรหัตที่พึงได้ในฐานะแห่งอุบาสกอุบาสิกา พึงเห็นว่าไม่ยกขึ้นแสดงไว้ในบาลี เพราะมีน้อย. ข้อที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายเท่านั้น.

Naḷakapānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับแห่งคำพรรณนานฬกปานสูตร จบแล้ว.

9. Goliyānisuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาโคลียานิสูตร

173. Padasamācāroti taṃtaṃpaccayabhedadassanāya vigatattā pakārehi daliddasamācāro sithilasamācāroti attho. Yasmā pana tādiso samācāro thiro daḷho nāma na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘dubbalasamācāro’’ti. ‘‘Sākhasamācāro’’ti vā pāṭho, tattha tattha lagganaṭṭhena sākhāsadisasīloti attho. Tenāha ‘‘oḷārikācāro’’ti. Paccayesu sāpekkhoti paccayesu sāpekkhatāya eva hissa oḷārikācāratā veditabbā. Garunā kismiñci vutte gāravavasena patissavanaṃ patisso, patissavacanabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃ kiñci gāravanti attho. Saha patissenāti sappatissena, sappatissavena ovādasampaṭicchanena. Patissīyatīti vā patisso, garukātabbo, tena saha patissenāti sabbaṃ pubbe viya. Tenāha ‘‘sajeṭṭhakenā’’ti. Serivihāro nāma attappadhānavāso. Tenāha ‘‘niraṅkusavihārenā’’ti.

๑๗๓. ปทสมาจาโร คือ การประพฤติที่ขัดสน การประพฤติที่หย่อนยาน โดยประการทั้งหลาย เพราะความเป็นผู้ปราศจากการแสดงความแตกต่างแห่งปัจจัยนั้นๆ. ก็เพราะการประพฤติเช่นนั้นไม่ชื่อว่ามั่นคงแข็งแรง ฉะนั้นจึงตรัสว่า “ทุพพลสมาจาโร” (การประพฤติที่อ่อนแอ). อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า “สาขาสมาจาโร” (การประพฤติเหมือนกิ่งไม้) คือ มีศีลเหมือนกิ่งไม้ เพราะอรรถว่าติดอยู่ในที่นั้นๆ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “โอฬาริกาจาโร” (การประพฤติหยาบ). ปัจจเยสุ สาเปกโข คือ ความเป็นผู้ประพฤติหยาบของเขานั้น พึงทราบได้ด้วยความเป็นผู้หวังในปัจจัยทั้งหลายนั่นเอง. ปฏิสโส คือ การรับคำด้วยความเคารพ เมื่อครูอาจารย์กล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง, อรรถว่า ความเคารพอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นส่วนแห่งการรับคำนั้น. สห ปฏิสเสนาติ คือ พร้อมด้วยความเคารพ, ด้วยการรับโอวาทด้วยความเคารพ. อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่พึงเคารพ ชื่อว่า ปฏิสโส, คือพึงทำความเคารพ, พร้อมด้วยความเคารพนั้น ทั้งหมดเหมือนก่อน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “สเชฏฐเกนา” (พร้อมด้วยผู้เป็นใหญ่). เสรีวิหาโร ชื่อว่า การอยู่โดยมีตนเป็นใหญ่. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “นิรังกุสวิหาเรนา” (ด้วยการอยู่โดยไม่มีขอคือเครื่องบังคับ).

Anupakhajjāti anupakaḍḍhitvā. Garuṭṭhāniyānaṃ antaraṃ anāpucchā anupavisitvāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yo’’tiādi vuttaṃ.

อนุปขชฺชาติ คือ เบียดเข้าไป. เพื่อแสดงอรรถนี้ว่า ไม่ขอโอกาสแล้วเข้าไปในระหว่างของท่านผู้ควรแก่ฐานะครูอาจารย์ จึงตรัสคำว่า “ตตฺถ โย” เป็นต้น.

Ābhisamācārikanti [Pg.83] abhisamācāre bhavaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘vattapaṭipattimattampī’’ti. Nātikālasseva saṅghassa purato pavisitabbaṃ, na pacchā paṭikkamitabbanti adhippāyena atikāle ca gāmappaveso atidivā paṭikkamanañca nivāritaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘na atipāto’’tiādi vuttaṃ. Uddhaccapakatikoti vibbhantacitto. Avacāpalyenāti daḷhavātāpahatapallavasadisena lolabhāvena.

อาภิสมาจาริกัง คือ สิ่งที่มีอยู่ในอภิสมาจาร. ก็สิ่งนั้นคืออะไร? จึงกล่าวว่า 'แม้เพียงวัตรปฏิบัติ'. ด้วยความประสงค์ว่า ไม่พึงเข้าไปข้างหน้าสงฆ์แต่เช้าเกินไป และไม่พึงกลับมาภายหลังสงฆ์ จึงห้ามการเข้าไปสู่บ้านในเวลาเช้าเกินไป และการกลับมาในเวลาเย็นเกินไป, เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวคำว่า 'น อติปาโต' เป็นต้น. อุทธัจจปกติโก คือ ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน. อวจาปัลเยนาติ คือ ด้วยความเป็นผู้คะนองเปรียบเหมือนใบไม้อ่อนที่ถูกลมแรงพัด.

Paññavatāti iminā bhikkhusāruppesu itikattabbesu upāyapaññā adhippetā, na sutamayapaññā. Abhidhamme abhivinaye yogoti iminā bhāvanāpaññāuttarimanussadhamme yogo pakāsito. Yogoti ca paricayo uggaṇhavasena.

ปัญญวตาติ ด้วยบทนี้ ทรงประสงค์เอาอุบายปัญญาในกิจที่ควรทำอันสมควรแก่ภิกษุทั้งหลาย ไม่ใช่สุตมยปัญญา. อภิธัมเม อภิวินเย โยโคติ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความประกอบในภาวนาปัญญาและอุตตริมนุสสธรรม. และคำว่า โยโค คือ ความคุ้นเคยด้วยอำนาจการเรียนรู้.

Āruppāti iminā catassopi arūpasamāpattiyo gahitā, tā pana catūhi rūpasamāpattīhi vinā na sampajjantīti āha – ‘‘āruppāti ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo vuttā hontī’’ti. Kasiṇeti dasavidhe kasiṇe. Ekaṃ parikammakammaṭṭhānanti yaṃ kiñci ekabhāvanā parikammadīpanaṃ khandhakammaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘paguṇaṃ katvā’’ti. Kasiṇaparikammaṃ pana taggahaṇeneva gahitaṃ hoti, lokiyā uttarimanussadhammā heṭṭhā gahitāti āha ‘‘uttarimanussadhammeti iminā sabbepi lokuttaradhamme dassetī’’ti. Neyyapuggalassa vasenāti jānitvā vitthāretvā ñātabbapuggalassa vasenāti.

อารุปฺปาติ ด้วยบทนี้ พึงถือเอาอรูปสมาบัติทั้ง ๔, แต่สมาบัติเหล่านั้นย่อมไม่สำเร็จได้หากปราศจากรูปสมาบัติ ๔, เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า – “อารุปฺปาติ ด้วยบทเพียงเท่านี้ สมาบัติแม้ทั้ง ๘ ก็เป็นอันกล่าวแล้ว”. กสิเณติ ในกสิณ ๑๐ อย่าง. เอกัง ปริกัมมกัมมัฏฐานัง คือ หมวดกรรมฐานที่เป็นการแสดงการบริกรรมภาวนาอย่างใดอย่างหนึ่งเพียงอย่างเดียว. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “กระทำให้คล่องแคล่ว”. ส่วนกสิณบริกรรมย่อมเป็นอันถูกถือเอาด้วยการถือเอากสิณนั้นเอง, อุตตริมนุสสธรรมที่เป็นโลกีย์ถูกถือเอาไว้แล้วในเบื้องต้น, เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “อุตตริมนุสสธัมเมติ ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงโลกุตตรธรรมแม้ทั้งหมด”. เนยยปุคฺคลสฺส วเสนาติ คือ โดยอำนาจแห่งบุคคลที่พึงรู้แจ้งด้วยการรู้แล้วขยายความออกไป.

Goliyānisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับแห่งคำพรรณนาโคฬิยานิสูตร จบแล้ว.

10. Kīṭāgirisuttavaṇṇanā

๑๐. คำพรรณนากีฏาคิริสูตร

174. Pañca ānisaṃseti appābādhatādike pañca guṇe. Tattha akkhirogakucchirogādīnaṃ abhāvo appābādhatā. Sarīre tesaṃ kuppanadukkhassa abhāvo appātaṅkaṃ. Sarīrassa uṭṭhānasukhatā lahuṭṭhānaṃ. Balaṃ nāma kāyabalaṃ. Phāsuvihāro iriyāpathasukhatā. Anupakkhandānīti duccajanavasena sattānaṃ anupaviṭṭhāni. Sañjānissathāti ettha iti-saddo ādiattho, tasmā iti evaṃ ānisaṃsanti attho.

๑๗๔. ปญฺจ อานิสํเสติ คือ คุณ ๕ ประการ มีความไม่มีอาพาธเป็นต้น. ในคุณเหล่านั้น ความไม่มีโรคตาและโรคท้องเป็นต้น คือ ความไม่มีอาพาธ. ความไม่มีทุกข์ที่กำเริบของโรคเหล่านั้นในร่างกาย คือ ความไม่มีความลำบาก. ความสุขในการลุกขึ้นของร่างกาย คือ ความเบากาย. พละ ชื่อว่า กำลังกาย. ผาสุวิหาโร คือ ความสุขสบายในอิริยาบถ. อนุปกฺขนฺทานีติ คือ สิ่งที่เข้าไปสิงสู่สัตว์ทั้งหลายโดยอาการที่ละได้ยาก. สัญชานิสสถาติ ในบทนี้ อิติ-ศัพท์ มีอรรถว่า เป็นต้น, เพราะฉะนั้น อรรถว่า อานิสงส์อย่างนี้.

175. Āvāse niyuttāti āvāsikā tassa anativattanato. Tenāha ‘‘nibaddhavāsino’’ti, niyatavāsinoti attho. Tannibandhāti [Pg.84] nibandhaṃ vuccati byāpāro, tattha bandhā pasutā ussukāti tannibandhā. Kathaṃ te tattha nibandhāti āha ‘‘akataṃ senāsana’’ntiādi. Uppajjanakena kālena pattabbaṃ kālikaṃ so pana kālo anāgato eva hotīti āha ‘‘anāgate kāle pattabba’’nti.

๑๗๕. อาวาสิกะ คือ ผู้ประกอบในอาวาส เพราะไม่ก้าวล่วงอาวาสนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นิพัทธวาสิโน” อธิบายว่า ผู้มีที่อยู่แน่นอน. คำว่า ตันนิพันธา อธิบายว่า ธุระ เรียกว่า นิพันธะ, ผู้ที่ผูกพัน ขวนขวาย กระตือรือร้นในธุระนั้น ชื่อว่า ตันนิพันธา. พวกเขามีความผูกพันในธุระนั้นอย่างไร? จึงกล่าวว่า “เสนาสนะที่ยังไม่ได้ทำ” เป็นต้น. กาลิกะ คือ สิ่งที่พึงได้โดยกาลที่เกิดขึ้น, ก็กาลนั้นเป็นอนาคตกาลนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สิ่งที่พึงได้ในอนาคตกาล”.

178. Ettakā vedanā sevitabbāti aṭṭhārasapi nekkhammanissitā vedanā sevitabbā, gehassitā na sevitbbā.

๑๗๘. คำว่า เอตฺตกา เวทนา เสวิตพฺพา ความว่า เวทนาแม้ทั้ง ๑๘ อย่างที่อาศัยเนกขัมมะ พึงเสพ, เวทนาที่อาศัยเรือน ไม่พึงเสพ.

181. Taṃ kataṃ soḷasavidhassapi kiccassa niṭṭhitattā. Anulomikānīti utusukhabhāvena anurūpāni. Tenāha ‘‘kammaṭṭhānasappāyānī’’ti. Samānaṃ kurumānāti omattataṃ adhimattatañca pahāya samakiccataṃ sampādentā.

๑๘๑. คำว่า ตํ กตํ ความว่า กิจนั้นทำแล้ว เพราะความที่กิจแม้ทั้ง ๑๖ อย่างสำเร็จแล้ว. คำว่า อนุโลมิกานิ คือ สิ่งที่เหมาะสมด้วยความสบายแห่งฤดู. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “กัมมัฏฐานสัปปายานิ”. คำว่า สมานํ กุรุมานา ความว่า ละความเป็นผู้หย่อนเกินไปและความเป็นผู้ยิ่งเกินไปแล้ว ยังความเป็นผู้มีกิจเสมอกันให้ถึงพร้อม.

182. Te dve hontīti te ādito vuttā dve.

๑๘๒. คำว่า เต ทฺเว โหนฺติ ความว่า สองอย่างที่กล่าวไว้ในตอนต้นเหล่านั้น.

Ubhato (a. ni. ṭī. 3.7.14) ubhayathā ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena. Tathā hi vuttaṃ abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (pu. pa. aṭṭha. 24) ‘‘dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ubhatobhāgavimutto’’ti. Tattha keci tāva therā – ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttoti ubhatobhāgavimutto’’ti vadanti. Aññe therā – ‘‘ayaṃ ubhatobhāgavimutto rūpato muccitvā nāmaṃ nissāya ṭhito puna tato muccanato nāmanissitako’’ti vatvā tassa ca sādhakaṃ –

คำว่า "อุภโต" (อ. นิ. ฎีกา 3.7.14) หมายถึง "อุภยถา" คือ "ด้วยส่วนทั้งสอง" ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยส่วนทั้งสอง ชื่อว่า "อุภโตภาควิมุตติ" โดยนัยแห่งเอกเสสที่มีรูปเหมือนกันเพียงส่วนเดียว. ดังที่กล่าวไว้ในอภิธัมมัตถกถา (ปุ. ป. อรรถ. 24) ว่า "ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยส่วนสองครั้งสองคราว ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ". ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น บางรูปกล่าวว่า "ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยวิกขัมภนวิโมกข์โดยสมาบัติ และด้วยสมุจเฉทวิโมกข์โดยมรรค ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ". พระเถระรูปอื่นกล่าวว่า "อุภโตภาควิมุตติผู้นี้ หลุดพ้นจากรูปแล้ว ตั้งอยู่โดยอาศัยนาม เพราะหลุดพ้นจากนามนั้นอีก จึงชื่อว่าผู้มีนามเป็นที่อาศัย" แล้วกล่าวพุทธพจน์เป็นเครื่องยืนยันความนั้นว่า –

‘‘Acci yathā vātavegena khittā, (upasivāti bhagavā,)Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;

Evaṃ muni nāmakāyā vimutto,Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080;

cūḷani. upasīvamāṇavapucchā 11;

upasīvamāṇavapucchāniddesa 43) –

‘ดูกรอุปสีวะ เปลวไฟที่ถูกลมพัดไปแล้ว ย่อมถึงซึ่งความดับไป ย่อมไม่ถึงซึ่งการนับได้ ฉันใด พระมุนีผู้หลุดพ้นจากนามกายแล้ว ย่อมถึงซึ่งความดับไป ย่อมไม่ถึงซึ่งการนับได้ ฉันนั้น’ (สุ. นิ. 1080; จูฬนิ. อุปสีวมาณวกปุจฉา 11; อุปสีวมาณวกปุจฉานิทเทส 43) –

Imaṃ suttapadaṃ vatvā ‘‘nāmakāyato ca rūpakāyato ca suvimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti vadanti. Sutte hi ākiñcaññāyatanalābhino upasivabrāhmaṇassa bhagavatā nāmakāyā vimuttoti ubhatobhāgavimuttoti akkhātoti. Apare pana ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena [Pg.85] ekavāraṃ vimutto, maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttoti evaṃ ubhatobhāgavimutto’’ti vadanti. Ettha paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Dutiyavāde ubhatobhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Tatiyavāde pana dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ viseso. Kilesehi vimutto kilesā vā vikkhambhanasamucchedehi kāyadvayato vimuttā assāti ayamattho daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘dvīhi bhāgehī’’tiādi.

กล่าวพระสูตรบทนี้แล้ว ย่อมกล่าวว่า "เพราะหลุดพ้นดีแล้วจากนามกายและรูปกาย จึงชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ". ในพระสูตรนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสแก่อุปสีวพราหมณ์ผู้ได้อากิญจัญญายตนะว่า ผู้หลุดพ้นจากนามกาย ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ. ส่วนพระเถระรูปอื่นกล่าวว่า "ผู้หลุดพ้นแล้วครั้งหนึ่งด้วยวิกขัมภนวิโมกข์โดยสมาบัติ และหลุดพ้นแล้วครั้งหนึ่งด้วยสมุจเฉทวิโมกข์โดยมรรค อย่างนี้ ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ". ในวาทะแรกนี้ ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยส่วนทั้งสอง ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ. ในวาทะที่สอง ผู้หลุดพ้นแล้วจากส่วนทั้งสอง ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ. ส่วนในวาทะที่สาม ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยส่วนสองครั้งสองคราว นี้เป็นความพิเศษของวาทะเหล่านั้น. พึงเห็นอรรถนี้ว่า หลุดพ้นจากกิเลส หรือว่ากิเลสหลุดพ้นแล้วจากกายทั้งสองด้วยวิกขัมภนะและสมุจเฉท. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยส่วนทั้งสอง" เป็นต้น.

Soti ubhatobhāgavimutto. Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati. Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato, tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha – ‘‘catunnaṃ arūpa…pe… pañcavidho hotī’’ti. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā – ‘‘yato ca kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti yadipi mahānidāne (dī. ni. 2.129-130) vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti idha sabbaubhatobhāgavimuttasaṅgahaṇatthaṃ ‘‘pañcavidho hotī’’ti vatvā ‘‘pāḷi panettha…pe… abhidhamme aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā’’ti āha. Idhāpi hi kīṭāgirisutte ‘‘idha, bhikkhave, ekacco puggalo…pe… ubhatobhāgavimutto’’ti arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā, seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito. Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma.

เขาชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ. แม้ในที่นี้ รูปาวจรจตุตถฌาน ก็ชื่อว่าถึงซึ่งความไม่หวั่นไหว มีองค์ 2 เหมือนอรูปาวจรฌาน. แต่บุคคลนั้นกระทำฌานนั้นเป็นบาท บรรลุพระอรหัตแล้ว ย่อมไม่ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะยังไม่หลุดพ้นจากรูปกาย. เพราะฌานนั้นหลุดพ้นจากกิเลสกายเท่านั้น ไม่ใช่จากรูปกาย เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้ออกจากฌานนั้นแล้วบรรลุพระอรหัต ย่อมไม่เป็นอุภโตภาควิมุตติ ดังนี้ จึงกล่าวว่า "อรูป 4...เป...มี 5 อย่าง". กล่าววิโมกข์ 8 มี "รูปี ย่อมเห็นรูป" เป็นต้น จนถึงนิโรธสมาบัติแล้ว แม้ว่าในมหานิทานสูตร (ที. นิ. 2.129-130) กล่าวไว้ว่า "ดูกรอานนท์ ภิกษุใดแลเข้าถึงวิโมกข์ 8 เหล่านี้ด้วยกายอยู่ และอาสวะของเธอย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" แต่คำนั้นกล่าวโดยความเป็นอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐ. ในที่นี้ เพื่อสงเคราะห์อุภโตภาควิมุตติทั้งหมด จึงกล่าวว่า "มี 5 อย่าง" แล้วกล่าวว่า "ส่วนพระบาลีในที่นี้...เป...มาโดยความเป็นผู้ได้วิโมกข์ 8 ในอภิธรรม". แม้ในกีฏาคิริสูตรนี้ ก็กล่าวว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในธรรมวินัยนี้...เป...อุภโตภาควิมุตติ" โดยอรูปสมาบัติ อุภโตภาควิมุตติมี 4 จำพวก และผู้ประเสริฐก็กล่าวไว้โดยความถึงพร้อมด้วยลักษณะที่กล่าวแล้ว. ใน 5 จำพวกที่กล่าวมาแล้วนั้น 4 จำพวกแรกย่อมไม่เข้านิโรธสมาบัติ ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติโดยปริยาย. พระอนาคามีผู้ได้สมาบัติ 8 เข้าสมาบัตินั้นแล้ว ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว เจริญวิปัสสนาแล้ว บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐโดยนิปปริยาย.

Katamo ca puggalotiādīsu katamoti pucchāvacanaṃ, puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ. Idhāti imasmiṃ sāsane. Ekaccoti eko[Pg.86]. Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā hontīti evamattho daṭṭhabbo.

ในคำว่า "บุคคลเป็นไฉน" เป็นต้น คำว่า "กตโม" เป็นคำถาม คำว่า "ปุคคโล" เป็นคำที่พึงถามโดยไม่ทั่วไป. คำว่า "อิทะ" หมายถึง ในพระศาสนานี้. คำว่า "เอกัจโจ" หมายถึง คนหนึ่ง. คำว่า "เข้าถึงวิโมกข์ 8 ด้วยกายอยู่" หมายถึง ได้สมาบัติ 8 ด้วยนามกายที่เกิดพร้อมกันอยู่. คำว่า "อาสวะของเธอย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา" พึงเห็นอรรถอย่างนี้ว่า ด้วยวิปัสสนาปัญญา เห็นสังขารธรรม และด้วยมรรคปัญญา เห็นอริยสัจ 4 อาสวะทั้ง 4 ย่อมสิ้นไป.

Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto, na tassā patiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto. Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkhena sabbaso āsavehi vimutto, tassetaṃ adhivacanaṃ. Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimutto hotīti vuttovāyamattho. Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati. Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā ‘‘sattisayo’’ti. Pāḷīti abhidhammapāḷi. Etthāti etissaṃ paññāvimuttikathāyaṃ. Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavasenevāti avadhāraṇena idhāpi paṭikkhepavaseneva āgatabhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘kāyena phusitvā viharatī’’ti.

คำว่า "ปัญญาวิมุตติ" หมายถึง ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญาโดยเฉพาะ ไม่ใช่ด้วยสมาธิอันยิ่งที่ชื่อว่าวิโมกข์ 8 อันเป็นที่ตั้งของปัญญานั้น. พระอริยบุคคลใด ไม่ได้วิโมกข์ 8 แต่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวง คำนี้เป็นชื่อของพระอริยบุคคลนั้น. แม้ได้รูปฌานวิโมกข์แล้ว ก็ไม่ชื่อว่าอาศัยสมาธิอันยิ่ง เพราะเหตุนั้น จึงไม่เป็นอุภโตภาควิมุตติ อรรถนี้กล่าวไว้แล้ว. แต่เมื่อมีอรูปฌานแม้เพียงอย่างเดียว ก็ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ด้วยส่วนหนึ่งของวิโมกข์ 8 ที่สามารถให้ชื่อนั้นได้ จึงเรียกว่า ผู้ได้วิโมกข์ 8 เท่านั้น. คำที่ใช้ในส่วนรวม ย่อมปรากฏในส่วนย่อยด้วย เช่นคำว่า "สัตติสยะ" (ผู้มีศัสตราเป็นที่นอน). คำว่า "บาลี" หมายถึง อภิธรรมบาลี. คำว่า "เอตถะ" หมายถึง ในปัญญาวิมุตติกถานี้. คำว่า "โดยนัยแห่งการปฏิเสธวิโมกข์ 8 นั่นเอง" ย่อมแสดงความเป็นไปโดยการปฏิเสธในที่นี้ด้วยการกำหนด. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เข้าถึงด้วยกายอยู่".

Phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ, phuṭṭhānantarakālameva sacchikaroti sacchikātabbopāyenāti vuttaṃ hoti. Bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu (pārā. 2) viya. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato, nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchikarotīti ‘‘kāyasakkhī’’ti vuccati, na tu ‘‘vimutto’’ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Tenāha [Pg.87] – ‘‘jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī’’ti. Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hoti. Tena vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ ‘‘kāyasakkhimhipi eseva nayo’’ti.

คำว่า "ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งการถูกต้อง" (ผุฏฐันตัง สัจฉิกะโรติ) ความว่า ที่สุดแห่งการถูกต้อง ชื่อว่า ผุฏฐันตะ อธิบายว่า กาลที่ไม่มีระหว่างแห่งอรูปฌานทั้งหลายที่ถูกต้องแล้ว. คำว่า ผุฏฐันตัง นี้ เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค มีคำอธิบายว่า ย่อมทำให้แจ้งในกาลที่ไม่มีระหว่างแห่งอรูปฌานที่ถูกต้องแล้วนั่นเอง ด้วยอุบายที่ควรทำให้แจ้ง. หรือคำว่า ผุฏฐันตัง นี้ เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำว่า "นั่ง ณ ที่สุดข้างหนึ่ง" (เอกะมันตัง นิสีทิ) เป็นต้น. ด้วยว่า บุคคลใดหลุดพ้นแล้วด้วยวิกขัมภนวิมุตติจากรูปกายและนามกายบางส่วนด้วยอรูปฌาน วิมุตติที่กล่าวคือนิโรธ อันบุคคลนั้นเห็นแล้วเหมือนปรากฏชัด แต่ยังไม่ได้ทำให้แจ้งด้วยกาย, แต่เมื่อบุคคลนั้นทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้วประหารอาสวะบางส่วนได้ วิมุตตินั้นชื่อว่าเป็นอันบุคคลนั้นทำให้แจ้งแล้ว เพราะฉะนั้น บุคคลนั้นจึงชื่อว่า "กายสักขี" เพราะทำให้แจ้งซึ่งนิโรธที่ควรทำให้แจ้งตามที่เห็นแล้วด้วยนามกาย แต่ไม่ชื่อว่า "วิมุตโต" (ผู้หลุดพ้น) เพราะอาสวะบางส่วนยังไม่สิ้นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมถูกต้องฌานสัมผัสก่อน ภายหลังจึงทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน". กายสักขีนี้มี ๕ ประเภท คือ พระอริยบุคคล ๔ จำพวกผู้บรรลุความเป็นกายสักขีโดยออกจากอรูปสมาบัติ ๔ อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วพิจารณาสังขาร และพระอนาคามีผู้บรรลุอรหัตตมรรคโดยออกจากนิโรธสมาบัติ ซึ่งเป็นเหมือนพระอุภโตภาควิมุต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอภิธรรมฎีกาว่า "ในกายสักขีนี้ก็นัยนี้เหมือนกัน".

Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Diṭṭhattā patto’’tipi pāṭho. Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. Tenāha ‘‘dukkhā saṅkhārā, sukho nirodhoti ñātaṃ hotī’’ti. Tattha paññāyāti maggapaññāya. Paṭhamaphalaṭṭhato yāva aggamaggaṭṭhā, tāva diṭṭhippatto. Tenāha ‘‘sopi kāyasakkhi viya chabbidho hotī’’ti. Yathā pana paññāvimutto pañcavidho vutto, evaṃ ayampi sukkhavipassako, catūhi rūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo. Saddhāvimuttepi eseva nayo. Idaṃ dukkhanti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhanti. Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti. Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti, tasmā naṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti yasmā pana idaṃ dukkhaṃ samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati appavattiṃ gacchati, tasmā ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati, tena ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānakkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘tathāgatappaveditā’’tiādi vuttaṃ, tassattho āgamissati.

คำว่า "บรรลุที่สุดแห่งทิฏฐิ" (ทิฏฐันตัง ปัตโต) มีคำอธิบายว่า บรรลุในลำดับแห่งโสดาปัตติมรรคญาณที่กล่าวคือทัสสนะ. แม้บทว่า "ทิฏฐัตตา ปัตโต" (บรรลุเพราะเห็นแล้ว) ก็เป็นปาฐะได้เหมือนกัน. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นผู้บรรลุนิโรธด้วยทิฏฐิที่กล่าวคือการเห็นอริยสัจ ๔. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมรู้ว่า สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์ นิโรธเป็นสุข". ในคำว่า "ด้วยปัญญา" (ปัญญายะ) นั้น คือด้วยมรรคปัญญา. บุคคลตั้งแต่อยู่ในปฐมผลจนถึงอยู่ในอรหัตตมรรค ชื่อว่า "ทิฏฐิปัตตะ". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ทิฏฐิปัตตะนั้นก็มี ๖ ประเภท เหมือนกายสักขี". แต่พึงทราบว่า พระปัญญาวิมุตท่านกล่าวไว้มี ๕ ประเภทอย่างไร แม้ทิฏฐิปัตตะนี้ก็มี ๕ ประเภทอย่างนั้น คือ พระสุกขวิปัสสก ๑ และพระอริยบุคคล ๔ ผู้บรรลุความเป็นทิฏฐิปัตตะโดยออกจากรูปฌาน ๔. แม้ในพระสัทธาวิมุต ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "นี้ทุกข์" (อิทัง ทุกขัง) คือ ทุกข์มีประมาณเท่านี้ ไม่มีทุกข์ยิ่งไปกว่านี้. คำว่า "ย่อมรู้ตามความเป็นจริง" (ยถาภูตัง ปะชานาติ) คือ เว้นตัณหาเสียแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริงซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ ว่าเป็นทุกขสัจ. แต่เพราะตัณหาย่อมยังทุกข์ให้เกิด ให้บังเกิด ทุกข์นั้นย่อมเกิดจากตัณหานั้น เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงซึ่งตัณหานั้นว่า "นี้ทุกขสมุทัย". แต่เพราะทุกข์และสมุทัยนี้ เมื่อถึงนิพพานแล้วย่อมดับไป ไม่เป็นไปอีก เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงว่า "นี้ทุกขนิโรธ". ส่วนอริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมไปสู่ทุกขนิโรธนั้น เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงว่า "นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา". ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านแสดงการกำหนดสัจจะในต่างขณะกัน. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการกำหนดสัจจะนั้นในขณะเดียวกัน ท่านจึงกล่าวคำว่า "ตถาคตัปปะเวทิตา" เป็นต้น ซึ่งเนื้อความของคำนั้นจักมาถึงข้างหน้า.

Saddhāya vimuttoti etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvo dīpito hoti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti attho. Vuttanayenevāti ‘‘sotāpattiphala’’ntiādinā vuttanayena. Saddahantassāti ‘‘ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā’’ti evaṃ saddahantassa. Yasmā panassa aniccānupassanādīhi [Pg.88] niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘saddahantassa viyā’’ti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyapaṭipadānānattena saddhāvimuttadiṭṭhippattānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyampi (pu. pa. aṭṭha. 28) ‘‘nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi, paññāya nānattaṃ atthiyevā’’ti vatvā – ‘‘āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kata’’nti vuttaṃ.

คำว่า "หลุดพ้นด้วยศรัทธา" (สัทธายะ วิมุตโต) ด้วยบทนี้ ท่านแสดงความเป็นผู้หลุดพ้นด้วยเพียงศรัทธา แม้ของบุคคลผู้ยังไม่หลุดพ้นโดยส่วนทั้งปวง. หรือคำว่า "สัทธาวิมุตโต" มีความหมายว่า ผู้น้อมใจไปด้วยศรัทธา. คำว่า "โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล" (วุตตะนะเยเนวะ) คือ โดยนัยที่กล่าวแล้วว่า "โสดาปัตติผล" เป็นต้น. คำว่า "ของผู้เชื่ออยู่" (สัททะหันตัสสะ) คือ ของผู้เชื่ออยู่อย่างนี้ว่า "ปฏิปทานี้ ย่อมนำไปสู่ความสิ้นกิเลสโดยส่วนเดียว เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงภาษิตไว้". แต่เพราะบุคคลนั้น เมื่อเห็นความพิเศษยิ่งๆ ขึ้นไปในการภาวนาด้วยอำนาจการละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ย่อมมีความเป็นประจักษ์แจ้งในที่นั้นๆ อยู่ด้วย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนของผู้เชื่ออยู่". บทที่เหลืออีก ๒ บท เป็นชื่อพ้องของบทนั้นนั่นเอง. และในที่นี้ ด้วยคำว่า "การเจริญบุพพภาคมรรค" ท่านแสดงว่า ความต่างกันแห่งปัญญาของพระสัทธาวิมุตและพระทิฏฐิปัตตะ ย่อมมีได้ด้วยความต่างกันแห่งปฏิปทาที่พึงบรรลุ. แม้ในอภิธรรมอรรถกถา ท่านก็กล่าวว่า "ความต่างกันในการละกิเลสของพระอริยบุคคลเหล่านั้นไม่มี แต่ความต่างกันแห่งปัญญามีอยู่แน่นอน" แล้วจึงกล่าวสรุปว่า "พระสัทธาวิมุตย่อมไม่บรรลุความเป็นทิฏฐิปัตตะ ก็ด้วยความต่างกันแห่งปฏิปทาที่พึงบรรลุนั่นเอง".

Paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī. Tenāha ‘‘dhammo’’tiādi. Saddhaṃ anussarati saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti imamatthaṃ ‘‘eseva nayo’’ti atidisati. Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī, paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Tenāha ‘‘paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī’’ti. Saddhāvāhinti ettha vuttanayena attho veditabbo. Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā. Etesanti yathāvuttānaṃ ubhatobhāgavimuttādīnaṃ. Idhāti imasmiṃ kīṭāgirisutte. Nanu ca aṭṭhasamāpattilābhivasena ubhatobhāgavimutto kāyasakkhīādayo ca abhidhamme āgatā, kathamidha arūpajjhānalābhīvaseneva uddhaṭāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yasmā’’tiādi.

บุคคลใดย่อมระลึกถึงธรรมที่กล่าวคือปัญญา ซึ่งดำเนินไปโดยความเป็นธรรมประธานเพราะความยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่า "ธัมมานุสารี". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ธัมโม" เป็นต้น. ท่านส่งนัยไปด้วยคำว่า "ก็นัยนี้เหมือนกัน" (เอเสวะ นโย) เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า "ย่อมระลึกถึงศรัทธา คือย่อมเจริญมรรคที่มีศรัทธาเป็นประธาน". คำว่า "ผู้ทรงไว้ซึ่งปัญญา" (ปัญญาวาหี) คือ ผู้ยังปัญญาให้เป็นไปอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเจริญอริยมรรคที่มีปัญญาเป็นประธาน". ส่วนในบทว่า "สัทธาวาหิง" พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. คำว่า "เรื่องมีพระอุภโตภาควิมุตเป็นต้น" (อุภโตภาควิมุตตาทิกถา) คือ เรื่องที่ควรกล่าวตั้งแต่นัยที่มาถึงในพระอุภโตภาควิมุตเป็นต้น. คำว่า "ของบุคคลเหล่านี้" (เอเตสัง) คือ ของพระอุภโตภาควิมุตเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. คำว่า "ในที่นี้" (อิธะ) คือ ในกีฏาคิริสูตรนี้. ถามว่า ก็พระอุภโตภาควิมุต กายสักขี และบุคคลอื่นๆ มาแล้วในพระอภิธรรมโดยอำนาจการได้สมาบัติ ๘ มิใช่หรือ เหตุใดในที่นี้จึงยกขึ้นแสดงโดยอำนาจการได้อรูปฌานเท่านั้น? ท่านจึงกล่าวคำว่า "ยัสมา" เป็นต้น เพื่อหมายถึงคำคัดค้านนั้น.

Phusitvā patvā. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti na āsavā paññāya passīyanti, dassanakāraṇā paññāya parikkhīṇā ‘‘disvā paññāya parikkhīṇā’’ti vuttā. Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyā hotīti. Tathāgatena paveditāti bodhimaṇḍe nisīditvā tathāgatena paṭividdhā viditā pacchā paresaṃ pākaṭīkatā. ‘‘Catusaccadhammā’’ti vatvā tadantogadhattā sīlādīnaṃ ‘‘imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathita’’ntiādi vuttaṃ. Atthenāti avippaṭisārādipayojanena tasmiṃ tasmiṃ pītiādikena atthena. Kāraṇenāti sappurisūpanissayādinā kāraṇena tasmiṃ tasmiṃ samādhiādipadaṭṭhānatāya sīlādi [Pg.89] kāraṇe. Ciṇṇacaritattāti saddhāciṇṇabhāvena sambodhāvahabhāve. Tattha tattha vicaritā visesena caritā, tesu tena paññā suṭṭhu carāpitāti attho. Patiṭṭhitā hoti maggena āgatattā. Mattāya parittappamāṇena. Olokanaṃ khamanti, paññāya gahetabbataṃ upenti.

สัมผัสแล้ว คือบรรลุแล้ว. อาสวะทั้งหลายของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา อาสวะทั้งหลายย่อมไม่ถูกเห็นด้วยปัญญา แต่เพราะเหตุแห่งการเห็น อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปด้วยปัญญา จึงกล่าวว่า "เห็นแล้วสิ้นไปด้วยปัญญา". เพราะอาศัยการเห็นเป็นเหตุแห่งความสิ้นไปนั่นเอง การเห็นจึงเป็นบุพพกิจแห่งความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย. "อันพระตถาคตประกาศแล้ว" คือ พระตถาคตประทับนั่งที่โพธิบัลลังก์แล้ว แทงตลอดแล้ว ทรงรู้แล้ว ภายหลังจึงทรงทำให้ปรากฏแก่ผู้อื่น. เมื่อกล่าวว่า "ธรรมคืออริยสัจ ๔" ศีลเป็นต้นก็สงเคราะห์เข้าในนั้น จึงกล่าวว่า "ในที่นี้กล่าวถึงศีล" เป็นต้น. "โดยอรรถ" คือ โดยประโยชน์มีอันไม่เดือดร้อนเป็นต้น โดยอรรถมีปีติเป็นต้นในที่นั้นๆ. "โดยเหตุ" คือ โดยเหตุมีที่พึ่งของสัตบุรุษเป็นต้น ในที่นั้นๆ ศีลเป็นต้นเป็นเหตุเพราะเป็นปทัฏฐานของสมาธิเป็นต้น. "เพราะประพฤติแล้ว" คือ เพราะความที่ศรัทธาอันบุคคลประพฤติแล้ว เพราะความที่นำมาซึ่งสัมโพธิ. "เที่ยวไปในที่นั้นๆ" คือ ประพฤติโดยพิเศษ ในธรรมเหล่านั้น ปัญญาอันบุคคลนั้นให้เป็นไปดีแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. ย่อมตั้งมั่นอยู่ เพราะมาด้วยมรรค. "โดยประมาณ" คือ โดยประมาณน้อย. ย่อมควรแก่การพิจารณา ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงถือเอาด้วยปัญญา.

Tayoti kāyasakkhidiṭṭhippattasaddhāvimuttā. Yathāṭhitova pāḷiattho, na tattha kiñci niddhāretvā vattabbaṃ atthīti suttantapariyāyena avuttaṃ vadati. Tassa maggassāti sotāpattimaggassa yaṃ kātabbaṃ, tassa adhigatattā. Upari pana tiṇṇaṃ maggānaṃ atthāya sevamānā anulomasenāsanaṃ, bhajamānā kalyāṇamitte, samannānayamānā indriyāni anupubbena bhāvanāmaggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇissanti maggassa anekacittakkhaṇikatāyāti ayamettha suttapadese pāḷiyā attho.

"สาม" คือ กายสักขี ทิฏฐิปัตตะ และสัทธาวิมุตตะ. อรรถแห่งบาลีเป็นไปตามที่ตั้งไว้ ไม่มีอะไรที่จะต้องกำหนดแล้วกล่าวในที่นั้น จึงกล่าวสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยนัยแห่งพระสูตร. "แห่งมรรคนั้น" คือ แห่งโสดาปัตติมรรค เพราะบรรลุสิ่งที่พึงทำนั้นแล้ว. ส่วนเบื้องบน ผู้เสพเสนาสนะอันสมควร ผู้คบหากัลยาณมิตร ผู้ปรับอินทรีย์ให้เสมอกัน เพื่อประโยชน์แก่มรรคทั้งสาม ย่อมบรรลุอรหัตต์โดยลำดับแห่งปฏิปทาแห่งมรรคภาวนา เพราะมรรคมีจิตขณะหลายขณะ ดังนี้เป็นอรรถแห่งบาลีในส่วนแห่งพระสูตรนี้.

Imameva pāḷiṃ gahetvāti ‘‘katamo ca puggalo saddhānusārī’’ti maggaṭṭhe puggale vatvā ‘‘imassa kho ahaṃ, bhikkhave’’tiādinā tesaṃ vasena anulomasenāsanasevanādīnaṃ vuttattā imameva yathāvuttaṃ pāḷipadesaṃ gahetvā ‘‘lokuttaradhammo bahucittakkhaṇiko’’ti vadati. So vattabboti so vitaṇḍavādī evaṃ vattabbo. Yadi maggaṭṭhapuggale vatvā anulomikasenāsanasevanādi pāḷiyaṃ vuttanti maggasamaṅgino eva hutvā te tathā paṭipajjanti, evaṃ sante senāsanapaṭisaṃyuttarūpādivipassanaggahaṇasmiṃ tava matena maggasamaṅgino eva āpajjeyyuṃ, na cetaṃ evaṃ hoti, tasmā suttaṃ me laddhanti yaṃ kiñci mā kathehīti vāretabbo. Tenāha ‘‘yadi aññena cittenā’’tiādi. Tattha evaṃ santeti nānācitteneva senāsanapaṭisevanādike sati. Tattha pāḷiyaṃ yadi lokuttaradhammasamaṅgino eva pañcaviññāṇasamaṅgikālepi lokuttarasamaṅgitaṃ sace sampaṭicchasi, satthārā saddhiṃ paṭivirujjhasi suttavirodhadīpanato. Tenāha ‘‘satthārā hī’’tiādi. Dhammavicāraṇā nāma tuyhaṃ avisayo, tasmā yāguṃ pivāhīti uyyojetabbo.

"ถือเอาบาลีนี้แหละ" คือ เมื่อกล่าวถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคว่า "บุคคลผู้ตามศรัทธาเป็นไฉน" แล้วกล่าวถึงการเสพเสนาสนะอันสมควรเป็นต้นโดยอาศัยบุคคลเหล่านั้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงบุคคลนี้" เป็นต้น จึงถือเอาบทบาลีที่กล่าวมาแล้วนี้แหละกล่าวว่า "โลกุตรธรรมมีจิตขณะหลายขณะ". "พึงกล่าวแก่เขา" คือ พึงกล่าวแก่ผู้โต้เถียงนั้นอย่างนี้. ถ้ากล่าวถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคแล้ว การเสพเสนาสนะอันสมควรเป็นต้นกล่าวไว้ในบาลี บุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ประกอบด้วยมรรคแล้วจึงปฏิบัติอย่างนั้น ถ้าเป็นเช่นนั้น การถือเอาวิปัสสนาอันประกอบด้วยรูปเป็นต้นที่เนื่องด้วยเสนาสนะ ก็พึงเป็นของผู้ประกอบด้วยมรรคเท่านั้นตามความเห็นของท่าน แต่สิ่งนี้ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะฉะนั้น พึงห้ามเขาว่า "อย่ากล่าวอะไรๆ ว่า 'เราได้พระสูตรแล้ว'". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ถ้าด้วยจิตอื่น" เป็นต้น. "ในที่นั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น" คือ เมื่อมีการเสพเสนาสนะเป็นต้นด้วยจิตต่างกันนั่นเอง. ในบาลีนั้น ถ้าท่านยอมรับว่า ผู้ประกอบด้วยโลกุตรธรรมเท่านั้น ย่อมประกอบด้วยโลกุตรธรรมแม้ในขณะที่ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ ท่านย่อมขัดแย้งกับพระศาสดา เพราะแสดงความขัดแย้งกับพระสูตร. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะพระศาสดา" เป็นต้น. การพิจารณาธรรมไม่ใช่ขอบเขตของท่าน เพราะฉะนั้น พึงไล่เขาไปว่า "จงดื่มข้าวต้มเถิด".

183. Ādikenevāti paṭhameneva. Anupubbasikkhāti anupubbeneva pavattasikkhāya. Tenāha ‘‘karaṇatthe paccattavacana’’nti. Saddhā jātā etassāti saddhājāto, agyāhitātipakkhepena jāta-saddassa pacchāvacanaṃ[Pg.90]. Evametanti adhimuccanaṃ okappaniyasaddhā. Santike nisīdati upaṭṭhānavasena. Sādhukaṃ katvā dhāretīti yathāsutaṃ dhammaṃ vācuggatakaraṇavasena taṃ paguṇaṃ katvā sāravasena dhāreti. Chando jāyatīti dhammesu nijjhānakkhamesu ime dhamme bhāvanāpaññāya paccakkhato ussāmīti kattukamyatākusalacchando jāyati. Ussahatīti chando uppādamatte aṭṭhatvā tato bhāvanārambhavasena ussahati. Tulayatiti sammasanavasena saṅkhāre. Tīraṇavipassanāya tulayantoti tīraṇapariññāya jānitvā upari pahānapariññāya vasena paritulayanto paṭijānanto. Maggapadhānaṃ padahatīti maggalakkhaṇaṃ padhānikaṃ maggaṃ padahati. Pesitacittoti nibbānaṃ pati pesitacitto. Nāmakāyenāti maggappaṭipāṭiyā taṃtaṃmaggasampayuttanāmakāyena. Na pana kiñci āhāti dūratāya samānaṃ na kiñci vacanaṃ bhagavā āha te daḷhataraṃ niggaṇhituṃ.

๑๘๓. "ด้วยเบื้องต้นนั่นเอง" คือ ด้วยเบื้องต้นนั่นเอง. "อนุปุพพสิกขา" คือ สิกขาที่ดำเนินไปโดยลำดับนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถแห่งการกระทำ". "ศรัทธาเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น" ชื่อว่า สัทธาชาตะ (ผู้มีศรัทธาเกิดแล้ว) เป็นการกล่าวคำว่า "เกิดแล้ว" ภายหลังคำว่า "อัคยาหิตะ" โดยย่อ. "อย่างนี้" คือ ศรัทธาที่น้อมใจเชื่อ ศรัทธาที่ควรเชื่อ. ย่อมนั่งใกล้ โดยเป็นผู้บำรุง. "กระทำไว้ด้วยดีแล้วทรงจำไว้" คือ กระทำธรรมที่ได้ยินมาแล้วให้คล่องปาก ทรงจำไว้โดยเป็นสาระ. "ฉันทะย่อมเกิดขึ้น" คือ กุศลฉันทะอันเป็นความใคร่จะทำย่อมเกิดขึ้นว่า "เราจักพยายามทำให้ธรรมเหล่านี้ที่ควรเพ่งพินิจเป็นประจักษ์ด้วยปัญญาภาวนา". "ย่อมพยายาม" คือ ฉันทะนั้นตั้งอยู่เพียงแค่เกิดขึ้นแล้ว จากนั้นย่อมพยายามโดยเป็นเหตุแห่งการเริ่มภาวนา. "ย่อมชั่ง" คือ พิจารณาสังขารทั้งหลาย. "ย่อมชั่งด้วยตีรณวิปัสสนา" คือ รู้ด้วยตีรณปริญญาแล้ว ชั่งโดยอาศัยปหานปริญญาเบื้องบน ย่อมรับรู้. "ย่อมตั้งความเพียรในมรรคอันเป็นประธาน" คือ ย่อมตั้งความเพียรในมรรคอันเป็นลักษณะแห่งมรรคอันเป็นประธาน. "มีจิตส่งไปแล้ว" คือ มีจิตส่งไปต่อนิพพาน. "ด้วยนามกาย" คือ ด้วยนามกายที่ประกอบด้วยมรรคอันนั้นๆ โดยลำดับแห่งมรรค. "แต่ไม่ได้กล่าวอะไรเลย" คือ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสถ้อยคำอะไรเลยที่เหมือนกับความห่างไกล เพื่อจะข่มบุคคลเหล่านั้นให้หนักแน่นยิ่งขึ้น.

184. Paṇena vohārena byākaraṇaṃ paṇaviyā, paṇaviyā abhāvena opaṇaviyā, na upetīti na yujjati. Tanti idaṃ idha adhippetaṃ paṇo paṇaviyaṃ dassetuṃ. Tayidaṃ sabbaṃ bhagavā ‘‘mayaṃ kho, āvuso, sāyañceva bhuñjāmā’’ti assajipunabbasukehi vuttaṃ sikkhāya avattanabhāvadīpanavacanaṃ sandhāya vadati.

๑๘๔. "การพยากรณ์ด้วยถ้อยคำอันเป็นประเด็น" ชื่อว่า ปณวิยา, "เพราะไม่มีปณวิยา" ชื่อว่า โอปณวิยา, "ย่อมไม่ถึง" คือ ย่อมไม่สมควร. คำว่า "นั้น" ในที่นี้มีอธิบายว่า เพื่อแสดงประเด็นในปณวิยา. พระผู้มีพระภาคตรัสคำทั้งหมดนั้น โดยอ้างถึงคำที่อัสสชิและปุนัพพสุกะกล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโส พวกเราฉันในเวลาเย็นนั่นเอง" ซึ่งเป็นคำที่แสดงถึงการไม่ประพฤติในสิกขา.

Ukkhipitvāti sīsena gahetvā viya samādāya. Anudhammoti anurūpo sabhāvo, sāvakabhāvassa anucchavikā paṭipatti. Rohanīyanti viruḷhibhāvaṃ. Siniyhati ettha, etena vāti sineho, kāraṇaṃ. Taṃ ettha atthīti sinehavantaṃ, pādakanti attho. Taco ekaṃ aṅganti taco vīrapakkhabhāve ekamaṅgaṃ. Padhānaṃ anuyuñjantassa hi tace palujjamānepi taṃnimittaṃ avosānaṃ anāpajjanakasseva vīriyassa ekaṃ aṅgaṃ ekaṃ kāraṇaṃ. Evaṃ sesesu vattabbaṃ. Tenāha – ‘‘arahattaṃ appatvā na vuṭṭhahissāmīti evaṃ paṭipajjatī’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

คำว่า อุกฺขิปิตฺวา (ยกขึ้นแล้ว) คือ ถือเอาเหมือนกับประคองไว้ด้วยศีรษะ. คำว่า อนุธมฺโม (ธรรมอันสมควร) คือ สภาวะที่สมควร, ปฏิปทาที่เหมาะสมแก่ความเป็นสาวก. คำว่า โรหนียํ (เป็นที่งอกงาม) คือ ความเป็นที่งอกงาม. คำว่า สิเนโห (ยาง) คือ ยางย่อมซึมซาบในที่นี้ หรือด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงชื่อว่า สิเนหะ อันเป็นเหตุ. คำว่า สิเนหวนฺตํ (มียาง) คือ มียางในที่นี้, มีความหมายว่า เป็นที่ตั้ง. คำว่า ตโจ เอกํ องฺคํ (หนังเป็นองค์หนึ่ง) คือ หนังเป็นองค์หนึ่งในฝ่ายแห่งความเพียร. เพราะว่าสำหรับผู้ประกอบความเพียร แม้หนังจะเปื่อยยุ่ยไป ก็ไม่ถึงความหยุดยั้งเพราะเหตุนั้น เป็นองค์หนึ่ง เป็นเหตุหนึ่งแห่งความเพียร. พึงกล่าวในส่วนที่เหลืออย่างนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘เราจักไม่ลุกขึ้นจนกว่าจะบรรลุอรหัต’ ดังนี้. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

Kīṭāgirisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การอธิบายอรรถที่เร้นในกีฏาคิริสูตร จบแล้ว.

Niṭṭhitā ca bhikkhuvaggavaṇṇanā.

และคำอธิบายภิกขุวรรค จบแล้ว.

3. Paribbājakavaggo

๓. ปริพพาชกวรรค

1. Tevijjavacchasuttavaṇṇanā

๑. คำอธิบายเตวิชชวัจฉสูตร

185. Tatthāti [Pg.91] ekapuṇḍarīkasaññite paribbājakārāme. Anāgatapubbo lokiyasamudāhāravasena ‘‘cirassaṃ kho, bhante’’tiādinā vuccati, ayaṃ panettha āgatapubbataṃ upādāya tathā vutto. Bhagavā hi kesañci vimuttijananatthaṃ, kesañci indriyaparipākatthaṃ, kesañci visesādhigamatthaṃ kadāci titthiyārāmaṃ upagacchati. Ananuññāya ṭhatvāti ananujānitabbe ṭhatvā. Anujānitabbaṃ siyā anaññātassa ñeyyassa abhāvato. Yāvatakañhi ñeyyaṃ, tāvatakaṃ bhagavato ñāṇaṃ, yāvatakañca bhagavato ñāṇaṃ tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Tenevāha – ‘‘na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabba’’ntiādi (mahāni. 156; cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32; paṭi. ma. 1.121). Sabbaññutaññāṇena hi bhagavā āvajjetvā pajānāti. Vuttañhetaṃ ‘‘āvajjanapaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇa’’nti (mi. pa. 4.1.2). Yadi evaṃ ‘‘caraṃ samāhito nāgo, tiṭṭhaṃ nāgo samāhito’’ti (a. ni. 6.43) idaṃ suttapadaṃ kathanti? Vikkhepābhāvadīpanapadametaṃ, na anāvajjanenapi ñāṇānaṃ pavattiparidīpanaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vitthārato vuttameva.

๑๘๕. คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) คือ ในอารามของปริพพาชกชื่อเอกปุณฑริกะ. คำว่า อนาคตปุพฺโพ (ไม่เคยมาแล้วแต่ก่อน) นี้ กล่าวโดยสำนวนโลกียะว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นานแล้วหนอ’ เป็นต้น, ในที่นี้กล่าวอย่างนั้นโดยอาศัยความเป็นผู้เคยมาแล้วแต่ก่อน. เพราะพระผู้มีพระภาคบางครั้งเสด็จไปสู่อารามของเดียรถีย์ เพื่อให้บางคนเกิดวิมุตติ, เพื่อให้อินทรีย์ของบางคนแก่กล้า, เพื่อให้บางคนบรรลุคุณวิเศษ. คำว่า อนนุญฺญาย ฐตฺวา (ประทับอยู่โดยไม่ทรงอนุญาต) คือ ประทับอยู่ในที่ที่ไม่ควรอนุญาต. พึงอนุญาตได้ เพราะไม่มีสิ่งที่ควรรู้ที่ยังไม่รู้. เพราะสิ่งที่ควรรู้มีประมาณเท่าใด พระญาณของพระผู้มีพระภาคก็มีประมาณเท่านั้น, และพระญาณของพระผู้มีพระภาคมีประมาณเท่าใด สิ่งที่ควรรู้ก็มีประมาณเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งในโลกนี้ที่พระองค์ไม่เคยเห็น, ไม่เคยรู้, ไม่เคยทราบ ไม่มีเลย’ เป็นต้น (มหา. 156; จูฬนิ. โธตกมาณวกปุจฉานิเทศ 32; ปฏิ. ม. 1.121). เพราะพระผู้มีพระภาคทรงทราบด้วยสัพพัญญุตญาณโดยการน้อมไป. ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘พระญาณของพระพุทธเจ้าผูกพันอยู่กับการน้อมไป’ (มิลินท. 4.1.2). ถ้าเป็นเช่นนั้น พจน์ในพระสูตรที่ว่า ‘นาคผู้มีจิตตั้งมั่นเมื่อเดิน, นาคผู้มีจิตตั้งมั่นเมื่อยืน’ (อัง. ฉักก. 6.43) นี้เป็นอย่างไร? พจน์นี้แสดงถึงการไม่มีความฟุ้งซ่าน, ไม่ได้แสดงถึงการเกิดขึ้นของญาณแม้โดยไม่น้อมไป. สิ่งที่ควรกล่าวในที่นี้ ได้กล่าวไว้โดยพิสดารข้างต้นแล้ว.

186. Yāvadevāti idaṃ yathāruci pavatti viya aparāparuppattipi icchitabbāti tadabhāvaṃ dassento āha – ‘‘sakiṃ khīṇānaṃ āsavānaṃ puna khepetabbābhāvā’’ti. Paccuppannajānanaguṇanti idaṃ dibbacakkhuñāṇassa paribhaṇḍañāṇaṃ anāgataṃsañāṇaṃ anādiyitvā vuttaṃ, tassa pana vasena anāgataṃsañāṇaguṇaṃ dassetīti vattabbaṃ siyā.

๑๘๖. คำว่า ยาวเทว (เพียงเท่านั้น) นี้ แสดงถึงการไม่มีความปรารถนาที่จะให้เกิดขึ้นซ้ำๆ เหมือนการเกิดขึ้นตามความพอใจ จึงกล่าวว่า ‘เพราะอาสวะที่สิ้นไปแล้วครั้งหนึ่ง ไม่ต้องทำให้สิ้นไปอีก’. คำว่า ปจฺจุปฺปนฺนชานนคุณํ (คุณคือการรู้ปัจจุบัน) นี้ กล่าวโดยไม่ถือเอาอนาคตังสญาณซึ่งเป็นญาณประกอบของทิพพจักขุญาณ, แต่พึงกล่าวว่า โดยอาศัยอนาคตังสญาณนั้น ย่อมแสดงคุณคืออนาคตังสญาณ.

Gihiparikkhāresūti vatthābharaṇādidhanadhaññādigihiparikkhāresu. Gihiliṅgaṃ pana appamāṇaṃ, tasmā gihibandhanaṃ chinditvā dukkhassantakarā hontiyeva. Sati pana dukkhassantakiriyāya gihiliṅge te na tiṭṭhantiyevāti dassento ‘‘yepī’’tiādimāha. Sukkhāpetvā samucchinditvā. Arahattaṃ pattadivaseyeva pabbajanaṃ vā parinibbānaṃ vāti ayaṃ nayo na sabbasādhāraṇoti āha ‘‘bhūmadevatā pana tiṭṭhantī’’ti. Tattha kāraṇavacanaṃ [Pg.92] ‘‘nilīyanokāsassa atthitāyā’’ti. Araññapabbatādipavivekaṭṭhānaṃ nilīyanokāso. Sesakāmabhaveti kāmaloke. Laḷitajanassāti ābharaṇālaṅkāranaccagītādivasena vilāsayuttajanassa.

คำว่า คิหิปริกฺขาเรสุ (ในบริขารของคฤหัสถ์) คือ ในบริขารของคฤหัสถ์มีผ้า เครื่องประดับ ทรัพย์ ข้าวเปลือก เป็นต้น. แต่เพศคฤหัสถ์นั้นไม่เป็นประมาณ, เพราะฉะนั้น เมื่อตัดเครื่องผูกพันของคฤหัสถ์แล้ว ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. แต่เมื่อมีการทำที่สุดแห่งทุกข์แล้ว พวกเขาไม่ดำรงอยู่ในเพศคฤหัสถ์เลย ดังนี้ จึงตรัสคำว่า ‘เยปิ (แม้เหล่าใด)’ เป็นต้น. ทำให้แห้งแล้ว ถอนรากถอนโคนแล้ว. การบวชหรือปรินิพพานในวันที่บรรลุอรหัตนั้น ไม่ใช่เป็นธรรมดาแก่ทุกคน ดังนี้ จึงตรัสว่า ‘แต่เทวดาบนพื้นดินย่อมดำรงอยู่’. ในที่นั้น คำที่เป็นเหตุคือ ‘เพราะมีโอกาสที่จะหลบซ่อน’. สถานที่สงัดมีป่า ภูเขา เป็นต้น เป็นโอกาสที่จะหลบซ่อน. คำว่า เสสกามภเว (ในภพกามที่เหลือ) คือ ในกามโลก. คำว่า ลฬิตชนสฺส (ของชนผู้รื่นรมย์) คือ ของชนผู้ประกอบด้วยความรื่นรมย์โดยอาศัยเครื่องประดับ การตกแต่ง การฟ้อนรำ การขับร้อง เป็นต้น.

Sopīti ‘‘so aññatra ekenā’’ti vutto sopi. Karato na karīyati pāpanti evaṃ na kiriyaṃ paṭibāhati. Yadi attānaṃyeva gahetvā katheti, atha kasmā mahāsatto tadā ājīvakapabbajjaṃ upagacchīti āha ‘‘tadā kirā’’tiādi. Tassapīti na kevalaṃ aññesaṃ eva pāsaṇḍānaṃ, tassapi. Vīriyaṃ na hāpesīti tapojigucchavādaṃ samādiyitvā ṭhito virāgatthāya taṃ samādiṇṇavattaṃ na pariccaji, satthusāsanaṃ na chaḍḍesi. Tenāha – ‘‘kiriyavādī hutvā sagge nibbattatī’’ti.

คำว่า โสปิ (แม้เขา) คือ แม้เขาที่กล่าวว่า ‘เขาเว้นจากคนหนึ่ง’. การทำบาปไม่ชื่อว่าทำ ดังนี้ ไม่คัดค้านอกิริยาวาทะ. ถ้ากล่าวโดยถือเอาตนเองเท่านั้น, เหตุไฉนพระมหาบุรุษจึงทรงเข้าถึงบรรพชาของอาชีวกในกาลนั้น ดังนี้ จึงตรัสคำว่า ‘ในกาลนั้นแล’ เป็นต้น. คำว่า ตสฺสปิ (แม้ของเขา) คือ ไม่ใช่เฉพาะของเดียรถีย์อื่นเท่านั้น, แม้ของเขา. คำว่า วีริยํ น หาเปสิ (ไม่ลดความเพียร) คือ เมื่อตั้งอยู่ในวาทะแห่งตบะและความรังเกียจ เพื่อความคลายกำหนัด ก็ไม่ละวัตรที่ถือเอาแล้วนั้น, ไม่ทิ้งคำสอนของพระศาสดา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เป็นกิริยาวาทีแล้วย่อมเกิดในสวรรค์’.

Tevijjavacchasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การอธิบายอรรถที่เร้นในเตวิชชวัจฉสูตร จบแล้ว.

2. Aggivacchasuttavaṇṇanā

๒. คำอธิบายอัคคิวัจฉสูตร

187. Lokassa sassatatāpavattipaṭikkhepavasena pavatto vādo ucchedavādo eva hotīti sassataggāhābhāve ucchedaggāhabhāvato puna paribbājakena ‘‘asassato loko’’ti vadantena ucchedaggāho pucchito, bhagavatāpi so eva paṭikkhittoti āha ‘‘dutiye nāhaṃ ucchedadiṭṭhiko’’ti. Antānantikādivasenāti ettha antānantikaggahaṇena antavā loko anantavā lokoti imaṃ vādadvayamāha. Ādi-saddena ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’ntiādivādacatukkaṃ saṅgaṇhāti, itaraṃ pana dvayaṃ sarūpeneva gahitanti. Paṭikkhepo veditabboti ‘‘tatiye nāhaṃ antavādiṭṭhiko, catutthe nāhaṃ anantavādiṭṭhiko’’ti evamādinā paṭikkhepo veditabbo. ‘‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti ayampi sassatavādo, so ca kho aparantakappikavasena, ‘‘sassato loko’’ti pana pubbantakappikavasenāti ayametesaṃ viseso. ‘‘Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti ayampi ucchedavādo, so ca kho sattavasena, ‘‘asassato loko’’ti pana sattasaṅkhāravasenāti vadanti.

๑๘๗. วาทะที่เกิดขึ้นโดยปฏิเสธความเป็นสัสสตธรรมของโลก ย่อมเป็นอุจเฉทวาทะเท่านั้น, เพราะเมื่อไม่มีสัสสตทิฏฐิ ย่อมมีอุจเฉททิฏฐิ, ปริพพาชกกล่าวว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ จึงถามถึงอุจเฉททิฏฐิ, พระผู้มีพระภาคก็ทรงปฏิเสธสิ่งนั้น จึงตรัสว่า ‘ในข้อที่สอง เราไม่ใช่ผู้มีอุจเฉททิฏฐิ’. คำว่า อนฺตานนฺติกา ทิวเสนาติ (โดยเป็นที่สุดและไม่เป็นที่สุดเป็นต้น) ในที่นี้ การถือเอาอันตานันติกะ ย่อมกล่าวถึงวาทะสองอย่างนี้คือ ‘โลกมีที่สุด’ และ ‘โลกไม่มีที่สุด’. ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์วาทะสี่อย่างมี ‘ชีวะนั้น สรีระนั้น’ เป็นต้น, ส่วนอีกสองอย่างนั้นถือเอาโดยตรง. พึงทราบการปฏิเสธว่า ‘ในข้อที่สาม เราไม่ใช่ผู้มีอันตทิฏฐิ, ในข้อที่สี่ เราไม่ใช่ผู้มีอนันตทิฏฐิ’ เป็นต้น. ‘พระตถาคตย่อมมีอยู่หลังจากตายแล้ว’ นี้ก็เป็นสัสสตวาทะ, แต่เป็นไปโดยปรันตกัปปิกะ, ส่วน ‘โลกเที่ยง’ เป็นไปโดยปุพพันตกัปปิกะ, นี้คือความแตกต่างของวาทะเหล่านี้. ‘พระตถาคตย่อมไม่มีอยู่หลังจากตายแล้ว’ นี้ก็เป็นอุจเฉทวาทะ, แต่เป็นไปโดยสัตว์, ส่วน ‘โลกไม่เที่ยง’ เป็นไปโดยสังขารของสัตว์ ดังนี้ พวกเขาว่ากัน.

189. Sappatibhayaṃ [Pg.93] uppajjanato saha dukkhenāti sadukkhaṃ. Tenāha ‘‘kilesadukkhenā’’tiādi. Tesaṃyevāti kilesadukkhavipākadukkhānaṃyeva. Saupaghātakanti sabādhaṃ. Saupāyāsanti saparissamaṃ saupatāpaṃ sapīḷaṃ. Sapariḷāhanti sadarathaṃ.

๑๘๙. เพราะเกิดขึ้นพร้อมด้วยภัยที่น่ากลัว จึงชื่อว่า สทุกข์ (เป็นไปกับด้วยทุกข์) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยกิเลสทุกข์" เป็นต้น. คำว่า "ของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง" คือ ของกิเลสทุกข์และวิบากทุกข์นั่นเอง. คำว่า "เสาปฆาตกัง" คือ มีความเบียดเบียน. คำว่า "เสาปายาสัง" คือ มีความลำบาก มีความเดือดร้อน มีความบีบคั้น. คำว่า "สปริฬาหัง" คือ มีความกระวนกระวาย.

Kiñci diṭṭhigatanti imā tāva aṭṭha diṭṭhiyo mā hontu, atthi pana, bho gotama, yaṃ kiñci diṭṭhigataṃ gahitaṃ. Na hi tāya diṭṭhiyā vinā kañci samayaṃ pavattetuṃ yujjatīti adhippāyena pucchati. Apaviddhanti samucchedappahānavasena chaḍḍitaṃ. Paññāya diṭṭhanti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya bhagavatā paṭividdhaṃ. Yattha uppajjanti, taṃ sattaṃ mathenti sammaddantīti mathitāti āha ‘‘mathitānanti tesaṃyeva vevacana’’nti. Kañci dhammanti rūpadhammaṃ arūpadhammaṃ vā. Anupādiyitvāti aggahetvā.

คำว่า "ทิฏฐิคติอะไรๆ" คือ (วัจฉโคตรทูลถามว่า) ทิฏฐิ ๘ อย่างเหล่านี้จงยกไว้ก่อน แต่ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ทิฏฐิคติอะไรๆ ที่ยึดถือไว้มีอยู่หรือ เพราะว่าไม่สมควรที่จะดำเนินลัทธิใดๆ ไปได้โดยปราศจากทิฏฐินั้นเลย ดังนี้ วัจฉโคตรถามด้วยอัธยาศัยนี้. คำว่า "อัปปวิทธัง" คือ อันพระผู้มีพระภาคทรงละทิ้งแล้วด้วยอำนาจสมุจเฉทปหาน. คำว่า "อันปัญญาเห็นแล้ว" คือ อันพระผู้มีพระภาคทรงแทงตลอดแล้วด้วยมรรคปัญญาที่ประกอบด้วยวิปัสสนาปัญญา. (ทิฏฐิทั้งหลาย) เกิดขึ้นในสัตว์ใด ย่อมบดขยี้ ย่อมย่ำยีสัตว์นั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า มถิตา (อันบดขยี้แล้ว) ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า มถิตานัง เป็นไวพจน์ของทิฏฐิเหล่านั้นนั่นเอง". คำว่า "ธรรมอะไรๆ" คือ รูปธรรมหรืออรูปธรรม. คำว่า "อนุปาทิยิตวา" คือ ไม่ยึดมั่น.

190. Na upetīti saṅkhaṃ na gacchatīti atthoti āha ‘‘na yujjatī’’ti. Anujānitabbaṃ siyā anupādāvimuttassa kañcipi uppattiyā abhāvato. ‘‘Evaṃ vimuttacitto na upapajjatī’’ti kāmañcetaṃ sabhāvapavedanaṃ parinibbānaṃ, eke pana ucchedavādino ‘‘mayampi ‘satto āyatiṃ na upapajjatī’ti vadāma, samaṇo gotamopi tathā vadatī’’ti ucchedabhāveyeva patiṭṭhahissanti, tasmā bhagavā ‘‘na upapajjatīti kho vaccha na upetī’’ti āha. ‘‘Upapajjatī’’ti pana vutte sassatameva gaṇheyyāti yojanā. Sesadvayepi eseva nayo. Appatiṭṭhoti ucchedavādādivasena patiṭṭhārahito. Anālamboti tesaṃyeva vādānaṃ olambārammaṇassa abhāvena anālambo. Sukhapavesanaṭṭhānanti tesaññeva vādānaṃ sukhapavesanokāsaṃ mā labhatūti. Ananuññāya ṭhatvāti ‘‘na upapajjatī’’tiādinā anujānitabbāya paṭiññāya ṭhānahetu. Anuññampīti anujānitabbampi dutiyapañhaṃ paṭikkhipi. Pariyatto pana dhammo atthato paccayākāro evāti āha ‘‘dhammoti paccayākāradhammo’’ti. Aññattha payogenāti imamhā niyyānikasāsanā aññasmiṃ micchāsamaye pavattappayogena, aniyyānikaṃ vividhaṃ micchāpaṭipattiṃ paṭipajjantenāti attho. ‘‘Aññavādiyakenā’’tipi pāṭho, paccayākārato aññākāradīpakaācariyavādaṃ paggayha tiṭṭhantenāti attho.

๑๙๐. คำว่า "ไม่เข้าถึง" มีอรรถว่า ไม่ถึงการนับ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ควรใช้". (คำว่า ไม่เกิดอีก) พึงเป็นคำที่ควรอนุญาตได้ เพราะผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ถือมั่น ย่อมไม่มีการเกิดใดๆ เลย. แม้คำว่า "ผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ย่อมไม่เกิด" นี้จะเป็นการแสดงสภาวะคือปรินิพพานก็จริง แต่พวกอุจเฉทวาทีบางพวกจักตั้งมั่นอยู่ในภาวะแห่งอุจเฉทนั่นเองว่า "แม้พวกเราก็กล่าวว่า สัตว์ย่อมไม่เกิดในอนาคต พระสมณโคดมก็ตรัสอย่างนั้น" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูกรวัจฉะ คำว่า ย่อมไม่เกิด นั้น ไม่เข้าถึง (คือใช้ไม่ได้)". แต่ถ้าตรัสว่า "ย่อมเกิด" วัจฉะก็พึงยึดถือเอาโดยความเป็นสัสสตทิฏฐิทีเดียว นี้คือการประกอบความ. ในอีก ๒ ข้อที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "อัปปติฏโฐ" คือ ไม่มีที่ตั้งอาศัยด้วยอำนาจแห่งอุจเฉทวาทะเป็นต้น. คำว่า "อนาลัมโพ" คือ ไม่มีที่หน่วงเหนี่ยว เพราะไม่มีอารมณ์ที่เป็นที่อิงอาศัยของวาทะเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า "ที่เข้าถึงได้โดยง่าย" คือ เพื่อมิให้วาทะเหล่านั้นได้โอกาสเข้าถึงได้โดยง่าย. คำว่า "ตั้งอยู่โดยไม่อนุญาต" คือ เพราะเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ในปฏิญญาที่ควรอนุญาตด้วยคำว่า "ไม่เกิด" เป็นต้น. แม้คำว่า "อนุญาต" พระองค์ก็ทรงปฏิเสธปัญหาที่สองที่ควรอนุญาตนั้นเสีย. ส่วนธรรมที่แทงตลอดแล้ว โดยอรรถก็คือปัจจยาการนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า ธรรม คือ ปัจจยาการธรรม". คำว่า "ด้วยการประกอบในที่อื่น" คือ ด้วยความพยายามที่ดำเนินไปในลัทธิผิดอื่นจากพระศาสนาอันนำออกจากทุกข์นี้ อธิบายว่า ด้วยการปฏิบัติผิดต่างๆ ที่ไม่นำออกจากทุกข์. อีกนัยหนึ่ง มีปาฐะว่า "อัญญวาทิยเกนะ" อธิบายว่า ด้วยการยึดถือวาทะของอาจารย์ที่แสดงอาการอื่นไปจากปัจจยาการ.

191. Appaccayoti [Pg.94] anupādāno, nirindhanoti attho.

๑๙๑. คำว่า "อัปปัจจโย" คือ ไม่มีปัจจัย (คือไม่มีอุปาทาน) หมายความว่า ไม่มีเชื้อเพลิง.

192. Yena rūpenāti yena bhūtupādādibhedena rūpadhammena. Taṃ rūpaṃ tappaṭibaddhasaṃyojanappahānena khīṇāsava-tathāgatassa pahīnaṃ anuppattidhammataṃ āpannaṃ. Tena vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘anuppādadhamma’’ntiādi. Aññesaṃ jānanāya abhāvaguṇatāya guṇagambhīro. ‘‘Ettakā guṇā’’ti pamāṇaṃ gaṇhituṃ na sakkuṇeyyo. ‘‘Īdisā etassa guṇā’’ti pariyogāhituṃ asakkuṇeyyatāya duppariyogāḷhoti. Dujjānoti agādhatāya gambhīro ‘‘ettakāni udakaḷhakasatānī’’tiādinā pametuṃ na sakkāti appameyyo, tato eva dujjāno. Evamevānti yathā mahāsamuddo gambhīro appameyyo dujjāno, evameva khīṇāsavopi guṇavasena, tasmā ayaṃ rūpādiṃ gahetvā rūpītiādivohāro bhaveyya, parinibbutassa pana tadabhāvā tathā paññāpetuṃ na sakkā, tato taṃ ārabbha upapajjatītiādi na yujjeyya. Yathā pana vijjamāno eva jātavedo byattena purisena nīyamāno puratthimādidisaṃ gatoti vucceyya, na nibbuto, evaṃ khīṇāsavopīti dassento ‘‘evamevā’’tiādimāha.

๑๙๒. คำว่า "ด้วยรูปใด" คือ ด้วยรูปธรรมอันมีประเภทเป็นมหาภูตรูปและอุปาทายรูปเป็นต้น. รูปนั้นอันพระขีณาสพตถาคตละได้แล้วด้วยการละสังโยชน์ที่ผูกพันกับรูปนั้น ถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ในพระบาลีว่า "มีธรรมไม่เกิดขึ้นเป็นธรรมดา" เป็นต้น. คำว่า "ลึกซึ้งด้วยคุณ" คือ เพราะเป็นผู้มีคุณที่ผู้อื่นไม่สามารถจะรู้ได้. ไม่สามารถจะกำหนดประมาณได้ว่า "มีคุณเท่านี้". คำว่า "หยั่งถึงได้ยาก" คือ เพราะไม่สามารถจะหยั่งถึงได้ว่า "คุณของท่านผู้นี้เป็นเช่นนี้". คำว่า "รู้ได้ยาก" คือ ลึกซึ้งเพราะหาพื้นมิได้ ไม่สามารถจะประมาณได้ด้วยคำว่า "มีน้ำหลายร้อยอาฬหกะเท่านี้" เป็นต้น จึงชื่อว่า อัปปเมยโย (ประมาณไม่ได้) เพราะเหตุนั้นนั่นเองจึงรู้ได้ยาก. คำว่า "อย่างนั้นนั่นเอง" คือ มหาสมุทรลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ รู้ได้ยากฉันใด พระขีณาสพก็เป็นผู้ลึกซึ้งเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งคุณฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น การเรียกขานว่า "มีรูป" เป็นต้น โดยยึดถือรูปเป็นต้น พึงมีได้ แต่เมื่อท่านปรินิพพานแล้ว เพราะไม่มีรูปเป็นต้นนั้น จึงไม่สามารถจะบัญญัติอย่างนั้นได้ เพราะเหตุนั้น การกล่าวปรารภถึงท่านผู้นั้นว่า "ย่อมเกิด" เป็นต้น จึงไม่สมควร. แต่ไฟที่ยังมีอยู่เทียว อันบุรุษผู้ฉลาดนำไปแล้ว พึงกล่าวได้ว่า "ไปสู่ทิศตะวันออกเป็นต้น" ไม่ใช่ไฟที่ดับไปแล้ว พระขีณาสพก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพื่อจะแสดงความนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า "อย่างนั้นนั่นเอง" เป็นต้น.

Aniccatāti ettha aniccatāgahaṇaṃ asāranidassanaṃ. Tena yathā so sālarukkho sākhāpalāsādiasārāpagamena suddho sāre patiṭṭhito, evamayaṃ dhammavinayo sāsavasaṅkhātaasāravigamena lokuttaradhammasāre patiṭṭhitoti dasseti. Sesaṃ suviññeyyameva.

คำว่า "อนิจจตา" ในที่นี้ การระบุถึงความไม่เที่ยงเป็นการแสดงถึงความไม่มีแก่นสาร. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า พระธรรมวินัยนี้ตั้งมั่นอยู่ในแก่นสารคือโลกุตรธรรม ด้วยการปราศจากสิ่งไม่มีแก่นสารที่เรียกว่าสาสวะ เหมือนต้นสาละนั้นบริสุทธิ์ตั้งมั่นอยู่ในแก่นสาร ด้วยการปราศจากสิ่งไม่มีแก่นสารมีกิ่งและใบเป็นต้น ฉะนั้น. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทีเดียว.

Aggivacchasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับแห่งคำพรรณนาอัคคิวัจฉสูตร จบแล้ว.

3. Mahāvacchasuttavaṇṇanā

๓. การพรรณนามหาวัจฉสูตร.

193. Saha kathā etassa atthīti sahakathī, ‘‘mayaṃ pucchāvasena tumhe vissajjanavasenā’’ti evaṃ sahapavattakathoti attho. Etasseva kathitāni, tattha paṭhame vijjāttayaṃ desitaṃ, dutiye agginā dassitanti tevijjavacchasuttaṃ aggivacchasuttanti nāmaṃ visesetvā vuttaṃ. Sīghaṃ laddhiṃ na vissajjenti, yasmā saṅkhārānaṃ niyatoyaṃ vināso anaññasamuppādo, hetusamuppannāpi na cirena nijjhānaṃ khamanti, na lahuṃ. Tenāha ‘‘vasātela [Pg.95] …pe… sujjhantī’’ti. Pacchimagamanaṃ ñāṇassa paripākaṃ gatattā. Yaṭṭhiṃ ālambitvā udakaṃ tarituṃ otaranto puriso ‘‘yaṭṭhiṃ otaritvā udake patamāno’’ti vutto. Kammapathavasena vitthāradesananti saṃkhittadesanaṃ upādāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘mūlavasena cetthā’’tiādi. Vitthārasadisāti kammapathavasena idha desitadesanāva mūlavasena desitadesanaṃ upādāya vitthārasadisā. Vitthāradesanā nāma natthīti na kevalaṃ ayameva, atha kho sabbāpi buddhānaṃ nippariyāyena ujukena niravasesato vitthāradesanā nāma natthi desanāñāṇassa mahāvisayatāya karaṇasampattiyā ca tajjāya mahānubhāvattā sabbaññutaññāṇassa. Sabbaññutaññāṇasamaṅgitāya hi avasesapaṭisambhidānubhāvitāya aparimitakālasambhatañāṇasambhārasamudāgatāya kadācipi parikkhayānarahāya anaññasādhāraṇāya paṭibhānapaṭisambhidāya pahūtajivhāditadanurūparūpakāyasampattisampadāya vitthāriyamānā bhagavato desanā kathaṃ parimitā paricchinnā bhaveyya, mahākāruṇikatāya pana bhagavā veneyyajjhāsayānurūpaṃ tattha tattha parimitaṃ paricchinnaṃ katvā niṭṭhapeti. Ayañca attho mahāsīhanādasuttena (ma. ni. 1.146 ādayo) dīpetabbo. Sabbaṃ saṃkhittameva attajjhāsayavasena akathetvā bodhaneyyapuggalajjhāsayavasena desanāya niṭṭhāpitattā. Na cettha dhammasāsanavirodho pariyāyaṃ anissāya yathādhammaṃ dhammānaṃ bodhitattā sabbalahuttā cāti.

๑๙๓. ผู้ที่มีถ้อยคำร่วมกับผู้นั้น ชื่อว่า ผู้มีถ้อยคำร่วมกัน หมายความว่า "เรา (จะพูด) ด้วยอำนาจการถาม ท่าน (จะพูด) ด้วยอำนาจการตอบ" ดังนี้ เป็นถ้อยคำที่ดำเนินไปร่วมกัน. ถ้อยคำเหล่านั้นแลที่กล่าวไว้, ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ในสูตรแรกทรงแสดงวิชชา ๓ ในสูตรที่สองทรงแสดงด้วยอุปมาด้วยไฟ จึงตรัสเรียกชื่อให้วิเศษว่า เตวิชชวัจฉสูตร และ อัคคิวัจฉสูตร. (พวกอัญเดียรถีย์) ย่อมไม่สละทิฏฐิโดยเร็ว เพราะความพินาศของสังขารเหล่านี้แน่นอน ไม่มีการเกิดขึ้นอย่างอื่น แม้จะเกิดขึ้นจากเหตุ ก็ไม่ทนต่อการเพ่งพินิจได้นาน ไม่ใช่โดยเร็ว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไขมัน น้ำมัน... ย่อมบริสุทธิ์". การไปในภายหลัง เพราะความที่ญาณถึงความแก่กล้า. บุรุษผู้ลงเพื่อข้ามน้ำโดยอาศัยไม้เท้า ถูกเรียกว่า "ผู้ลงสู่ไม้เท้าแล้วตกลงไปในน้ำ". ที่ชื่อว่า การแสดงโดยพิสดารโดยอำนาจกรรมบถ ตรัสโดยอ้างถึงการแสดงโดยย่อ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในที่นี้โดยมูลเป็นต้น". คำว่า คล้ายการแสดงโดยพิสดาร คือการแสดงที่แสดงในที่นี้โดยอำนาจกรรมบถนั่นเอง คล้ายการแสดงโดยพิสดารโดยอ้างถึงการแสดงโดยมูล. ชื่อว่าการแสดงโดยพิสดาร (จริงๆ) ไม่มี มิใช่เพียงเท่านี้ แต่ที่ชื่อว่าการแสดงโดยพิสดารโดยไม่เหลือทั้งหมด โดยตรง โดยนิปริยาย ของพระพุทธเจ้าทั้งปวง ก็ไม่มี เพราะความที่เทศนาญาณมีอารมณ์กว้างขวาง และเพราะความถึงพร้อมแห่งการกระทำนั้นมีอานุภาพมากอันเกิดจากสัพพัญญุตญาณ. เพราะความที่ทรงประกอบด้วยสัพพัญญุตญาณ เพราะความที่ทรงได้รับอานุภาพแห่งปฏิสัมภิทาที่เหลือ เพราะความที่ทรงบรรลุญาณสัมภาระที่สั่งสมมาตลอดกาลอันประมาณมิได้ เพราะความที่ทรงมีปฏิภาณปฏิสัมภิทาอันไม่ควรสิ้นไปในกาลไหนๆ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น และเพราะความถึงพร้อมแห่งรูปกายอันสมควรแก่ปฏิภาณนั้น มีลิ้นอันไพบูลย์เป็นต้น การแสดงของพระผู้มีพระภาคที่ขยายออกไป จะพึงมีประมาณและถูกจำกัดได้อย่างไร แต่เพราะทรงเป็นผู้มีพระมหากรุณา พระผู้มีพระภาคจึงทรงทำให้มีประมาณและจำกัดในที่นั้นๆ ตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคลแล้วทรงจบลง. และอรรถนี้พึงแสดงด้วยมหาสีหนาทสูตร (ม.นิ. ๑.๑๔๖ เป็นต้น). ทั้งหมดเป็นเพียงการย่อ เพราะไม่ได้ตรัสตามอัธยาศัยของพระองค์ แต่ทรงจบการแสดงตามอัธยาศัยของบุคคลผู้ควรแนะนำ. และในที่นี้ไม่มีความขัดแย้งกับพระธรรมวินัย เพราะทรงให้ตรัสรู้ธรรมตามความเป็นจริงโดยไม่อาศัยปริยาย และเพราะความเบาที่สุด (แห่งเทศนา).

194. Satta dhammā kāmāvacarā sampattasamādānaviratīnaṃ idhādhippetattā.

๑๙๔. ธรรม ๗ ประการเป็นกามาวจร เพราะในที่นี้มุ่งหมายถึงสัมปัตตวิรัติและสมาทานวิรัติ.

Aniyametvāti ‘‘sammāsambuddho, sāvako’’ti vā niyamaṃ visesena akatvā. Attānameva…pe… veditabbaṃ, tathā hi paribbājako ‘‘tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo’’ti āha.

คำว่า โดยไม่กำหนด คือ โดยไม่กำหนดเจาะจงว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้า" หรือ "พระสาวก". พึงทราบว่า "ตนเอง...เป็นต้น..." เพราะปริพาชกกล่าวว่า "ท่านโคดมจงหยุดก่อน".

195. Satthāva arahā hoti paṭipattiyā pāripūribhāvato. Tasmiṃ byākateti tasmiṃ ‘‘ekabhikkhupi sāvako’’tiādinā suṭṭhu pañhe kathite.

๑๙๕. พระศาสดาเท่านั้นเป็นพระอรหันต์ เพราะความที่ปฏิปัตติบริบูรณ์. ในคำว่า "เมื่อทรงพยากรณ์ในปัญหานั้น" หมายถึง เมื่อทรงแสดงปัญหาโดยดีในปัญหานั้นด้วยคำว่า "แม้ภิกษุรูปเดียวก็เป็นสาวก" เป็นต้น.

196. Sampādakoti paṭipattisampādako.

๑๙๖. ผู้ยังให้สำเร็จ หมายถึง ผู้ยังปฏิปัตติให้สำเร็จ.

197. Sekhāya [Pg.96] vijjāyāti sekhalakkhaṇappattāya maggapaññāya sātisayaṃ katvā karaṇavasena vuttā, phalapaññā pana tāya pattabbattā kammabhāvena vuttā. Tenāha ‘‘heṭṭhimaphalattayaṃ pattabba’’nti. Imaṃ panettha aviparītamatthaṃ pāḷito eva viññāyamānaṃ appaṭivijjhanato vitaṇḍavādī ‘‘yāvatakaṃ sekhena pattabbaṃ, anuppattaṃ taṃ mayā’’ti vacanalesaṃ gahetvā ‘‘arahattamaggopi anena pattoyevā’’ti vadati. Evanti idāni vuccamānāya gāthāya.

๑๙๗. คำว่า ด้วยวิชชาของพระเสขะ ตรัสโดยความเป็นเครื่องกระทำโดยทำให้ยิ่งด้วยมรรคปัญญาที่ถึงลักษณะของพระเสขะ ส่วนผลปัญญา ตรัสโดยความเป็นกรรม เพราะพึงบรรลุด้วยมรรคปัญญานั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พึงบรรลุผลเบื้องต่ำ ๓". ในที่นี้ วิตัณฑวาทีไม่แทงตลอดอรรถที่ไม่ผิดนี้ที่พึงรู้ได้จากพระบาลีนั่นเอง จึงถือเอาเล่ห์แห่งคำว่า "สิ่งที่พระเสขะพึงบรรลุมีประมาณเท่าใด สิ่งนั้นเราบรรลุแล้ว" แล้วกล่าวว่า "แม้พระอรหัตตมรรคก็อันผู้นี้บรรลุแล้ว". คำว่า อย่างนี้ หมายถึง ด้วยคาถาที่จะกล่าวในบัดนี้.

Kilesāni pahāya pañcāti pañcorambhāgiyasaṃyojanasaṅkhāte saṃkilese pahāya pajahitvā, pahānahetu vā. Paripuṇṇasekhoti sabbaso vaḍḍhitasekhadhammo. Aparihānadhammoti aparihānasabhāvo. Na hi yassa phātigatehi sīlādidhammehi parihāni atthi, samādhimhi paripūrakāritāya cetovasippatto. Tenāha ‘‘samāhitindriyo’’ti. Aparihānadhammattāva ṭhitatto.

คำว่า ละกิเลส ๕ หมายถึง ละสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ อันเป็นกิเลส หรือเพราะเป็นเหตุแห่งการละ. คำว่า พระเสขะผู้บริบูรณ์ หมายถึง พระเสขะผู้มีเสขธรรมเจริญแล้วโดยประการทั้งปวง. คำว่า มีธรรมไม่เสื่อม หมายถึง มีสภาพไม่เสื่อม. เพราะว่าผู้ใดไม่มีความเสื่อมจากศีลเป็นต้นที่เจริญแล้ว ผู้นั้นย่อมถึงความชำนาญทางใจ เพราะความที่ทำให้บริบูรณ์ในสมาธิ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มีอินทรีย์ตั้งมั่นแล้ว". เพราะความที่ตนมีธรรมไม่เสื่อม จึงชื่อว่า "ผู้มีตนตั้งมั่น".

Anāgāminā hi asekhabhāvāvahā dhammā paripūretabbā, na sekhabhāvāvahāti so ekantaparipuṇṇe sekho vutto. Etaṃ na buddhavacananti ‘‘maggo bahucittakkhaṇiko’’ti etaṃ vacanaṃ na buddhavacanaṃ anantarekantavipākadānato, bahukkhattuṃ pavattane payojanābhāvato ca lokuttarakusalassa, ‘‘samādhimānantarikaññamāhu (khu. pā. 6.5; su. ni. 228), na pāraṃ diguṇaṃ yantī’’ti (su. ni. 719) evamādīni suttapadāni etassatthasādhakāni. Orambhāgiyasaṃyojanappahānena sekkhadhammaparipūribhāvassa vuttatāya attho tava vacanena virujjhatīti. Assa āyasmato vacchassa.

เพราะพระอนาคามีพึงบำเพ็ญธรรมที่นำมาซึ่งความเป็นพระอเสขะให้บริบูรณ์ ไม่ใช่ธรรมที่นำมาซึ่งความเป็นพระเสขะ เพราะฉะนั้น พระอนาคามีนั้นจึงถูกเรียกว่าเป็นพระเสขะผู้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว. คำว่า "คำนี้ไม่ใช่พุทธพจน์" หมายถึง คำว่า "มรรคมีจิตหลายขณะ" นี้ไม่ใช่พุทธพจน์ เพราะโลกุตตรกุศลย่อมให้ผลในลำดับโดยส่วนเดียว และเพราะไม่มีประโยชน์ในการเกิดขึ้นหลายครั้ง. และบทสูตรมีอาทิว่า "บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าสมาธิเป็นอนันตริยธรรม" (ขุ.ปา. ๖.๕; สุ.นิ. ๒๒๘), "ไม่ไปสู่ฝั่งสองครั้ง" (สุ.นิ. ๗๑๙) เหล่านี้เป็นเครื่องยืนยันอรรถนี้. อรรถ (ของท่าน) ย่อมขัดแย้งกับคำของท่าน เพราะความที่กล่าวถึงความบริบูรณ์แห่งเสขธรรมด้วยการละสังโยชน์เบื้องต่ำ. คำว่า ของท่าน หมายถึง ของท่านพระวัจฉะรูปนั้น.

198. Abhiññā vā kāraṇanti yañhi taṃ tatra tatra sakkhibhabbatāsaṅkhātaṃ iddhividhapaccanubhavanādi, tassa abhiññā kāraṇaṃ. Atha iddhividhapaccanubhavanādi abhiññā, evaṃ sati abhiññāpādakajjhānaṃ kāraṇaṃ. Avasāne chaṭṭhābhiññāya pana arahattaṃ. Ettha ca yasmā paṭhamasutte āsavakkhayo adhippeto, āsavā khīṇā eva, na puna khepetabbā, tasmā tattha ‘‘yāvadevā’’ti na vuttaṃ. Idha phalasamāpatti adhippetā, sā ca punappunaṃ samāpajjīyati, tasmā ‘‘yāvadevā’’ti vuttaṃ. Tato eva hi ‘‘arahattaṃ vā kāraṇa’’nti vuttaṃ. Tañhi ‘‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi, [Pg.97] yadariyā etarahi upasampajja viharantī’’ti (ma. ni. 1.465; 3.307) anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhapetvā abhiññā nibbattentassa kāraṇaṃ, tayidaṃ sabbasādhāraṇaṃ na hotīti sādhāraṇavasena naṃ dassento ‘‘arahattassa vipassanā vā’’ti āha.

๑๙๘. หรือว่าอภิญญาเป็นเหตุ? อันใดเล่า คือการบรรลุอิทธิวิธีเป็นต้น ที่นับว่าควรเป็นพยานในที่นั้นๆ อภิญญาเป็นเหตุของสิ่งนั้น อนึ่ง การบรรลุอิทธิวิธีเป็นต้นนั้นเป็นอภิญญา เมื่อเป็นเช่นนี้ ฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญาจึงเป็นเหตุ ส่วนในตอนท้าย อรหัตตผลย่อมมีได้ด้วยอภิญญาที่หก ในที่นี้ เพราะในพระสูตรแรกประสงค์อาสวักขัย (ความสิ้นอาสวะ) อาสวะทั้งหลายสิ้นแล้ว ไม่ต้องทำให้สิ้นอีก เพราะฉะนั้น ในที่นั้นจึงไม่ตรัสคำว่า "เพียงใด" ในที่นี้ประสงค์ผลสมาบัติ และผลสมาบัตินั้นย่อมเข้าถึงได้บ่อยๆ เพราะฉะนั้น จึงตรัสคำว่า "เพียงใด" เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำว่า "หรือว่าอรหัตต์เป็นเหตุ" อรหัตต์นั้นเป็นเหตุของผู้ที่ยังอภิญญาให้เกิดขึ้น โดยตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมว่า "เมื่อไรหนอ เราจักเข้าถึงอายตนะนั้นอยู่ ที่พระอริยะทั้งหลายในบัดนี้เข้าถึงอยู่" สิ่งนี้ไม่เป็นของทั่วไปแก่คนทั้งปวง เมื่อแสดงสิ่งนั้นโดยเป็นของทั่วไป จึงตรัสว่า "หรือว่าวิปัสสนาเป็นเหตุแห่งอรหัตตผล"

200. Paricaranti nāma vippakatabrahmacariyavāsattā. Pariciṇṇo hoti sāvakena nāma satthu dhamme kattabbā paricariyā sammadeva niṭṭhāpitattā. Tenāha ‘‘iti…pe… thero evamāhā’’ti. Tesaṃ guṇānanti tesaṃ asekkhaguṇānaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

๒๐๐. ชื่อว่า "ประพฤติอยู่" เพราะความเป็นผู้มีการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ที่ยังทำค้างอยู่ ชื่อว่า "อันสาวกประพฤติแล้ว" เพราะการประพฤที่ควรทำในธรรมของพระศาสดา อันสาวกนั้นสำเร็จแล้วด้วยดี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ดังนี้... (ละไว้)... พระเถระกล่าวอย่างนี้" คำว่า "คุณทั้งหลายของท่านเหล่านั้น" คือ คุณทั้งหลายอันเป็นอเสกขะของท่านเหล่านั้น ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

Mahāvacchasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่เร้นลับ (ฎีกา) ในอรรถกถาแห่งมหาวัจฉสูตรจบแล้ว

4. Dīghanakhasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาแห่งทีฆนขสูตร

201. Khananaṃ khataṃ, sūkarassa khataṃ ettha atthīti sūkarakhatā, sūkarassa vā imasmiṃ buddhuppāde paṭhamaṃ khataṃ upādāya sūkarakhatā, tāya. Evaṃnāmaketi evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmake. Paṃsudhoteti dhotapaṃsuke. Otaritvā abhiruhitabbanti pakatibhūmito anekehi sopānaphalakehi otaritvā puna leṇadvāraṃ katipayehi abhiruhitabbaṃ.

๒๐๑. การขุด คือ หลุม หลุมของสุกรมีอยู่ในที่นี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า "สูกรขตา" หรือว่า เพราะอาศัยหลุมแรกของสุกรในพุทธุปบาทนี้ จึงชื่อว่า "สูกรขตา" ด้วยเหตุนั้น คำว่า "ชื่ออย่างนี้" คือ มีชื่อที่ได้มาโดยเป็นอิตถีลิงค์อย่างนี้ คำว่า "ปังสุโธตะ" คือ ในที่ที่ล้างฝุ่นออกแล้ว คำว่า "พึงลงแล้วขึ้นไป" คือ พึงลงจากพื้นดินปกติด้วยแผ่นบันไดหลายแผ่น แล้วพึงขึ้นไปที่ประตูถ้ำด้วยแผ่นบันไดไม่กี่แผ่น

Ṭhitakovāti mātulassa ṭhitattā tattha sagāravasapatissavasena ṭhitakova. Kiñcāpi sabba-saddo avisesato anavasesapariyādāyako, vatthuadhippāyānurodhī pana saddappayogoti tamatthaṃ sandhāya paribbājako ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti āha. Yā loke manussaupapattiyotiādikā upapattiyo, tā anatthasamudāgatā tattha tattheva sattānaṃ ucchijjanato, tasmā samayavādīhi vuccamānā sabbā āyatiṃ uppajjanaupapatti na hoti. Jalabubbuḷakā viya hi ime sattā tattha tattha samaye uppajjitvā bhijjanti, tesaṃ tattha paṭisandhi natthīti assa adhippāyo. Tenāha ‘‘paṭisandhiyo’’tiādi. Assa adhippāyaṃ muñcitvāti yenādhippāyena paribbājako ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti āha, taṃ tassa adhippāyaṃ jānantopi ajānanto viya hutvā tassa akkhare tāva dosaṃ dassentoti [Pg.98] padesasabbaṃ sandhāya tena vuttaṃ, sabbasabbavisayaṃ katvā tattha dosaṃ gaṇhanto. Yathā loke kenaci ‘‘sabbaṃ vuttaṃ, taṃ musā’’ti vutte tassa vacanassa sabbantogadhattā musābhāvo āpajjeyya, evaṃ imassapi ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti vadato tathā pavattā diṭṭhipi nakkhamatīti atthato āpannameva hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘esāpi te diṭṭhi nakkhamatī’’ti. Yathā pana kenaci ‘‘sabbaṃ vuttaṃ musā’’ti vutte adhippāyānurodhinī saddappavatti, tassa vacanaṃ muñcitvā tadaññesameva musābhāvo ñāyāgato, evamidhāpi ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti vacanato yassā diṭṭhiyā vasena ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti tena vuttaṃ, taṃ diṭṭhiṃ muñcitvā tadaññameva yathādhippetaṃ sabbaṃ nakkhamatīti ayamattho ñāyāgato, bhagavā pana vādīvaro sukhumāya āṇiyā thūlaṃ āṇiṃ nīharanto viya upāyena tassa diṭṭhigataṃ nīharituṃ tassa adhippāyena avatvā saddavasena tāva labbhamānaṃ dosaṃ dassento ‘‘yāpi kho te’’tiādimāha. Tena vuttaṃ – ‘‘assa adhippāyaṃ muñcitvā akkhare tāva dosaṃ dassento’’ti.

คำว่า "ยืนอยู่ทีเดียว" คือ ยืนอยู่ทีเดียวเพราะความที่พระมาตุละยืนอยู่ ณ ที่นั้น ด้วยความเคารพและยำเกรง ถึงแม้ว่าคำว่า "สัพพะ" (ทั้งหมด) จะเป็นคำที่ครอบคลุมโดยไม่จำกัดและไม่เหลือเศษ แต่การใช้คำย่อมเป็นไปตามวัตถุประสงค์ เพราะฉะนั้น ปริพาชกจึงกล่าวว่า "ทั้งหมดไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" โดยมุ่งหมายถึงความหมายนั้น อุปปัตติทั้งหลายมีอุปปัตติของมนุษย์เป็นต้นในโลกนั้น ย่อมไม่เป็นที่รวมแห่งประโยชน์ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมขาดสูญไปในที่นั้นๆ เพราะฉะนั้น อุปปัตติที่เกิดขึ้นในอนาคตทั้งหมดที่พวกสมยวาทีกล่าว จึงไม่มี สัตว์เหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นในกาลนั้นๆ แล้วแตกสลายไป เหมือนฟองน้ำ ความปฏิสนธิของสัตว์เหล่านั้นในที่นั้นไม่มี นี้เป็นความประสงค์ของปริพาชก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ปฏิสนธิทั้งหลาย" เป็นต้น คำว่า "ละความประสงค์ของปริพาชกนั้น" คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความประสงค์ของปริพาชกนั้นว่า ปริพาชกกล่าวว่า "ทั้งหมดไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" ด้วยความประสงค์ใด แต่ทรงทำเหมือนไม่ทรงทราบ แล้วทรงแสดงโทษในพยัญชนะของปริพาชกนั้นก่อน โดยมุ่งหมายถึง "ทั้งหมด" ในส่วนหนึ่งที่ปริพาชกกล่าว แล้วทรงถือเอาโทษในที่นั้นโดยทำให้เป็นเรื่องของ "ทั้งหมด" โดยไม่เหลือ เหมือนอย่างที่ในโลก เมื่อมีใครกล่าวว่า "ทั้งหมดที่กล่าวมานั้นเป็นเท็จ" ความเป็นเท็จย่อมตกอยู่แก่คำพูดนั้นทั้งหมด ฉันใด แม้แก่ปริพาชกนี้ผู้กล่าวว่า "ทั้งหมดไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" ทิฏฐิที่ดำเนินไปอย่างนั้นก็ย่อมไม่เป็นที่พอใจด้วย โดยอรรถแล้วก็เป็นเช่นนั้นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "แม้ทิฏฐินี้ของท่านก็ไม่เป็นที่พอใจ" แต่เหมือนอย่างที่เมื่อมีใครกล่าวว่า "ทั้งหมดที่กล่าวมานั้นเป็นเท็จ" การใช้คำย่อมเป็นไปตามความประสงค์ ความเป็นเท็จย่อมเป็นที่รู้กันว่าตกอยู่แก่สิ่งอื่นนอกจากคำพูดนั้น ฉันใด ในที่นี้ก็เช่นกัน ด้วยคำว่า "ทั้งหมดไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" โดยอาศัยทิฏฐิใดที่ปริพาชกกล่าวว่า "ทั้งหมดไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" ความหมายนี้ย่อมเป็นที่รู้กันว่า สิ่งอื่นนอกจากทิฏฐินั้น คือทั้งหมดที่มุ่งหมาย ย่อมไม่เป็นที่พอใจ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นจอมแห่งนักโต้วาที ทรงแสดงโทษที่พึงได้โดยพยัญชนะก่อน โดยไม่ตรัสตามความประสงค์ของปริพาชก เพื่อจะทรงถอนทิฏฐิของปริพาชกนั้นด้วยอุบาย เหมือนถอนลิ่มใหญ่ด้วยลิ่มเล็ก จึงตรัสคำว่า "แม้ทิฏฐิของท่าน" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ละความประสงค์ของปริพาชกนั้น แล้วแสดงโทษในพยัญชนะก่อน"

Paribbājako pana yaṃ sandhāya ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti mayā vuttaṃ, ‘‘ayaṃ so’’ti yathāvuttadosapariharaṇatthaṃ tasmiṃ atthe vuccamāne esa doso sabbo na hoti, evampi samaṇo gotamo mama vāde dosameva āropeyyāti attano ajjhāsayaṃ niguhitvā yathāvuttadosaṃ pariharitukāmo ‘‘esā me’’tiādimāha. Tattha tampassa tādisamevāti yaṃ ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti gahitaṃ vatthu, tampi tādisameva bhaveyyāti. Ayañca sabbantogadhadiṭṭhi mayhampi diṭṭhivatthu, taṃ me khameyyavāti. Yasmā pana ‘‘esāpi diṭṭhi tuyhaṃ nakkhamatī’’ti yāpi diṭṭhi vuttā bhavatā gotamena, sāpi mayhaṃ nakkhamati, tasmā sabbaṃ me nakkhamatevāti paribbājakassa adhippāyo. Tenāha – ‘‘taṃ pariharāmīti saññāya vadatī’’ti. Tathā ca vakkhati ‘‘tasmāpi ucchedadiṭṭhi mayhaṃ nakkhamatī’’ti. ‘‘Esā me diṭṭhī’’ti yā ṭhitibhūtā diṭṭhi, tāya ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti panettha sabbaggahaṇena gahitattā āha – ‘‘atthato panassa esā diṭṭhi na me khamatīti āpajjatī’’ti. Ayaṃ dosoti dassento āha ‘‘yassa panā’’tiādi. Esāti diṭṭhi. Rucitanti diṭṭhidassanena abhinivisitvā rocetvā gahitaṃ. Tena hi diṭṭhiakkhamena arucitena bhavitabbanti sati diṭṭhiyā akkhamabhāve tato tāya gahitāya khameyya rucceyya yathā, evaṃ sabbassa akkhamabhāveti [Pg.99] aparabhāge sabbaṃ khamati ruccatīti āpajjati. Na panesa taṃ sampaṭicchatīti esa ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti evaṃ vadanto ucchedavādī taṃ vuttanayena sabbassa khamanaṃ ruccanaṃ na sampaṭicchati. Ñāyena vuttamatthaṃ kathaṃ na sampaṭicchatīti āha ‘‘kevalaṃ tassāpi ucchedadiṭṭhiyā ucchedameva gaṇhātī’’ti. Sabbesañhi dhammānaṃ āyatiṃ uppādaṃ aruccitvā taṃ sandhāya ayaṃ ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti vadati, ucchedadiṭṭhikesu ca ucchinnesu kuto ucchedadiṭṭhisabhāvoti.

ปริพาชกนั้น มุ่งหมายถึงสิ่งที่ตนกล่าวว่า 'สิ่งทั้งปวงไม่เป็นที่พอใจแก่เรา' แล้วกล่าวว่า 'นี่คือสิ่งนั้น' เพื่อจะแก้โทษที่กล่าวมาแล้วว่า เมื่อกล่าวถึงเนื้อความนั้น โทษทั้งหมดนี้ย่อมไม่มี แม้สมณโคดมก็จักยกโทษในวาทะของเราอย่างนี้ ปริพาชกนั้นจึงปกปิดอัธยาศัยของตนไว้ ปรารถนาจะแก้โทษที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวว่า 'ทิฏฐินี้เป็นของเรา' เป็นต้น ในข้อนั้น คำว่า 'สิ่งนั้นก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน' หมายถึง วัตถุที่ยึดถือว่า 'สิ่งทั้งปวงไม่เป็นที่พอใจแก่เรา' สิ่งนั้นก็พึงเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน และทิฏฐิที่รวมทุกสิ่งนี้ก็เป็นวัตถุแห่งทิฏฐิของเรา สิ่งนั้นพึงเป็นที่พอใจแก่เราหรือ แต่เพราะว่า ทิฏฐิใดที่พระโคดมผู้เจริญกล่าวว่า 'แม้ทิฏฐินี้ก็ไม่เป็นที่พอใจแก่ท่าน' ทิฏฐินั้นก็ไม่เป็นที่พอใจแก่เรา เพราะฉะนั้น สิ่งทั้งปวงจึงไม่เป็นที่พอใจแก่เราเลย นี้เป็นความประสงค์ของปริพาชก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปริพาชกกล่าวด้วยความสำคัญว่า เราจะแก้ (โทษ) นั้น' และท่านจักกล่าวต่อไปว่า 'เพราะเหตุนั้น แม้อุจเฉททิฏฐิก็ไม่เป็นที่พอใจแก่เรา' ทิฏฐิใดเป็นทิฏฐิที่ตั้งมั่นว่า 'ทิฏฐินี้เป็นของเรา' เพราะทิฏฐินั้นถูกรวมอยู่ในคำว่า 'สิ่งทั้งปวงไม่เป็นที่พอใจแก่เรา' ด้วยการรวบรวมทุกสิ่งในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่โดยอรรถแล้ว ทิฏฐินี้ย่อมไม่เป็นที่พอใจแก่เขา' ท่านแสดงว่า 'นี่คือโทษ' จึงกล่าวว่า 'แต่ของบุคคลใด' เป็นต้น คำว่า 'เอสา' (นี้) คือ ทิฏฐิ คำว่า 'รุจิตัง' (เป็นที่พอใจ) คือ การยึดถือด้วยความพอใจ โดยการเข้าไปยึดมั่นด้วยการเห็นทิฏฐิ เพราะฉะนั้น เมื่อทิฏฐิไม่เป็นที่พอใจ ไม่เป็นที่ชอบใจ พึงเป็นเช่นนั้น เมื่อทิฏฐิไม่เป็นที่พอใจ สิ่งที่ถูกยึดถือด้วยทิฏฐินั้นพึงเป็นที่พอใจ พึงเป็นที่ชอบใจได้อย่างไร เช่นนั้นแล้ว ในภายหลัง เมื่อสิ่งทั้งปวงไม่เป็นที่พอใจ สิ่งทั้งปวงก็ย่อมเป็นที่พอใจ เป็นที่ชอบใจ แต่ปริพาชกนั้นไม่ยอมรับสิ่งนั้น ปริพาชกผู้กล่าวว่า 'สิ่งทั้งปวงไม่เป็นที่พอใจแก่เรา' อย่างนี้ เป็นอุจเฉทวาที ไม่ยอมรับการที่สิ่งทั้งปวงเป็นที่พอใจ เป็นที่ชอบใจตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ท่านกล่าวว่า 'เขาไม่ยอมรับอรรถที่กล่าวโดยนัยอย่างไร' ว่า 'เขาเพียงแต่ยึดถือความขาดสูญของอุจเฉททิฏฐินั้นเท่านั้น' เพราะว่า เขาไม่ชอบใจการเกิดขึ้นของธรรมทั้งปวงในอนาคต มุ่งหมายถึงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า 'สิ่งทั้งปวงไม่เป็นที่พอใจแก่เรา' และเมื่ออุจเฉททิฏฐิถูกตัดขาดแล้ว สภาพของอุจเฉททิฏฐิจะมาจากไหน

Tenāti tena kāraṇena, yasmā idhekacce sattā īdisaṃ diṭṭhiṃ paggayha tiṭṭhanti, tasmāti vuttaṃ hoti. Pajahanakena vā cittena ekajjhaṃ gahetvā pajahanakehi appajahanake niddhāretuṃ bhagavā ‘‘ato…pe… bahutarā’’ti avocāti āha – ‘‘pajahanakesu nissakka’’nti yathā ‘‘pañcasīlehi pabhāvanā paññavantatarā’’ti. ‘‘Bahū’’ti vatvā na kevalaṃ bahū, atha kho ativiya bahūti dassento ‘‘bahutarā’’ti āha. ‘‘Bahū hī’’ti nayidaṃ nissakkavacanaṃ, atha kho paccattavacanaṃ. Kathaṃ hi-saddoti āha ‘‘hi-kāro nipātamatta’’nti. Anissakkavacanaṃ tāva tassa pajahanakānaṃ bahubhāvato tepi parato ‘‘bahutarā’’ti vuccīyanti. Mūladassananti ye tādisaṃ dassanaṃ paṭhamaṃ upādiyanti, tajjātikameva pacchā gahitadassanaṃ. Vijātiyañhi paṭhamaṃ gahitadassanaṃ appahāya vijātiyassa gahaṇaṃ na sambhavati viruddhassa abhinivesassa saha anavaṭṭhānato. Aviruddhaṃ pana mūladassanaṃ avissajjitvā visayādibhedabhinnaṃ aparadassanaṃ gahetuṃ labbhati. Tenāha ‘‘ettha cā’’tiādi.

คำว่า 'เตนะ' (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุนั้น เพราะสัตว์บางพวกในโลกนี้ยึดถือทิฏฐิเช่นนี้ตั้งอยู่ จึงกล่าวว่า 'เพราะเหตุนั้น' พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรวบรวมไว้ด้วยจิตที่ละได้ หรือทรงแยกแยะสิ่งที่ละได้ออกจากสิ่งที่ละไม่ได้ เพื่อจะทรงแสดงว่า 'ยิ่งกว่านั้น...เป็นอันมาก' จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'อโต' ดังที่กล่าวว่า 'การประกาศด้วยศีล ๕ ย่อมเป็นผู้มีปัญญามากกว่า' (ปญฺญวนฺตตรา) ท่านกล่าวว่า 'เป็นอปาทานวิภัตติในคำว่า ปชหนเกสุ' (pajahanakesu nissakkaṃ) เมื่อกล่าวว่า 'มาก' ไม่ใช่เพียงแค่มาก แต่แสดงว่ามากยิ่งนัก จึงกล่าวว่า 'เป็นอันมาก' (พหุตรา) คำว่า 'พหู หิ' นี้ไม่ใช่คำที่เป็นอปาทานวิภัตติ แต่เป็นปฐมาวิภัตติ ท่านกล่าวว่า 'คำว่า หิ เป็นอย่างไร' ว่า 'หิ อักษร เป็นเพียงนิบาต' ส่วนคำที่ไม่ใช่คำที่เป็นอปาทานวิภัตตินั้น เพราะความที่สิ่งที่ละได้มีจำนวนมาก แม้สิ่งเหล่านั้นท่านก็กล่าวในภายหลังว่า 'เป็นอันมาก' (พหุตรา) คำว่า 'มูลทัสสนะ' (การเห็นที่เป็นรากฐาน) คือ การเห็นที่บุคคลเหล่านั้นยึดถือเป็นครั้งแรก และการเห็นที่ถูกยึดถือในภายหลังก็เป็นประเภทเดียวกัน เพราะว่า การยึดถือการเห็นที่ต่างประเภทกันในภายหลัง ย่อมไม่สามารถเกิดขึ้นได้ หากไม่ละทิ้งการเห็นที่ต่างประเภทกันที่ยึดถือไว้ก่อน เพราะการเข้าไปยึดมั่นที่ขัดแย้งกันไม่สามารถตั้งอยู่ร่วมกันได้ แต่การยึดถือการเห็นอื่นที่แตกต่างกันด้วยประเภทของอารมณ์เป็นต้น ย่อมเป็นไปได้ โดยไม่ละทิ้งการเห็นที่เป็นรากฐานที่ไม่ขัดแย้งกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้ด้วย' เป็นต้น

Tattha kiñcāpi ekaccasassatavādo sassatucchedābhinivesānaṃ vasena yathākkamaṃ sassatucchedaggāhanajātiko, ucchedaggāhena pana sassatābhinivesassa taṃgāhena ca asassatābhinivesassa virujjhanato ubhayatthapi ‘‘ekaccasassataṃ vā gahetuṃ na sakkā’’ti vuttaṃ, tathā ‘‘sassataṃ vā ucchedaṃ vā na sakkā gahetu’’nti ca. Mūlasassatañhi paṭhamaṃ gahitaṃ. Āyatanesupi yojetabbanti paṭhamaṃ cakkhāyatanaṃ sassatanti gahetvā aparabhāge na kevalaṃ cakkhāyatanameva sassataṃ, sotāyatanampi sassataṃ, ghānāyatanādipi sassatanti gaṇhātītiādinā yojetabbaṃ. Āyatanesupīti pi-saddena dhātūnaṃ indriyānampi gāho daṭṭhabbo. Idaṃ sandhāyāti [Pg.100] ‘‘mūle sassata’’ntiādinā vuttapaṭhamaggāhassa samānajātiyaṃ aparaggāhaṃ sandhāya.

ในข้อนั้น แม้ว่าเอกัจจสัสสตวาทะจะเป็นประเภทที่ยึดถือสัสสตะและอุจเฉทะตามลำดับ โดยอาศัยการเข้าไปยึดมั่นในสัสสตะและอุจเฉทะ แต่เพราะการยึดถืออุจเฉทะย่อมขัดแย้งกับการเข้าไปยึดมั่นในสัสสตะ และการยึดถือสัสสตะย่อมขัดแย้งกับการเข้าไปยึดมั่นในอสัสสตะ จึงกล่าวไว้ทั้งสองกรณีว่า 'ไม่สามารถยึดถือเอกัจจสัสสตะได้' และ 'ไม่สามารถยึดถือสัสสตะหรืออุจเฉทะได้' เพราะว่าสัสสตะที่เป็นรากฐานถูกยึดถือไว้ก่อน พึงประกอบในอายตนะทั้งหลายด้วย คือ เมื่อยึดถือจักขายตนะว่าเป็นสัสสตะก่อน ในภายหลังพึงประกอบด้วยการยึดถือว่า ไม่ใช่เพียงจักขายตนะเท่านั้นที่เป็นสัสสตะ แม้โสตายตนะก็เป็นสัสสตะ แม้ฆานายตนะเป็นต้นก็เป็นสัสสตะ เป็นต้น คำว่า 'ในอายตนะทั้งหลายด้วย' ด้วยคำว่า 'ปิ' พึงเห็นว่ารวมถึงการยึดถือธาตุและอินทรีย์ด้วย คำว่า 'มุ่งหมายถึงสิ่งนี้' คือ มุ่งหมายถึงการยึดถืออื่นที่เป็นประเภทเดียวกันกับการยึดถือครั้งแรกที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า 'สัสสตะที่เป็นรากฐาน' เป็นต้น

Dutiyavāre paṭhamavāre vuttasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tattha ādīnavaṃ disvāti ‘‘yadi rūpaṃ sassataṃ siyā, nayidaṃ ābādhāya saṃvatteyya. Yasmā ca kho idaṃ rūpaṃ asassataṃ, tasmā abhiṇhapaṭipīḷanaṭṭhena udayavayavantatāya rūpaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, sassatābhiniveso micchā’’tiādinā tattha sassatavāde ādīnavaṃ dosaṃ disvā. Oḷārikanti tasmā paṭipīḷanaṭṭhena ayāthāvaggāhatāya rūpaṃ na saṇhaṃ oḷārikameva. Vedanādīnampi aniccādibhāvadassanaṃ rūpavedanāādīnaṃ samānayogakkhamattā. Vissajjetīti pajahati.

ในวาระที่สอง พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้เหมือนกับที่กล่าวไว้ในวาระแรก ในข้อนั้น คำว่า 'เห็นโทษ' คือ เห็นโทษคือความผิดในสัสสตวาทะนั้น ด้วยการกล่าวว่า 'ถ้ารูปเป็นสัสสตะ รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่อความอาพาธ แต่เพราะรูปนี้ไม่เป็นสัสสตะ เพราะฉะนั้น ด้วยความเป็นไปเพื่อความบีบคั้นอยู่เสมอ ด้วยความที่มีการเกิดขึ้นและเสื่อมไป รูปจึงเป็นอนิจจะ เป็นสังขตะ เป็นปฏิจจสมุปปันนะ การเข้าไปยึดมั่นในสัสสตะเป็นมิจฉาทิฏฐิ' เป็นต้น คำว่า 'โอฬาริกัง' (หยาบ) คือ เพราะเหตุนั้น ด้วยความเป็นไปเพื่อความบีบคั้น ด้วยการยึดถือที่ไม่เป็นจริง รูปจึงไม่ละเอียดอ่อน แต่เป็นของหยาบเท่านั้น การแสดงความเป็นอนิจจะและอื่นๆ ของเวทนาเป็นต้น ก็เพราะรูปและเวทนาเป็นต้น มีความเป็นไปเสมอกัน คำว่า 'วิสสัชเชติ' (สละทิ้ง) คือ ละทิ้ง

Tisso laddhiyoti sassatucchedaekaccasassatadiṭṭhiyo. Yasmā sassatadiṭṭhikā vaṭṭe rajjanassa āsannā. Tathā hi te olīyantīti vuccanti, bhavābhavadiṭṭhīnaṃ vasena imesaṃ sattānaṃ saṃsārato sīsukkhipanaṃ natthīti etāva tisso visesato gahetabbā.

ลัทธิ ๓ อย่าง คือ สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ และเอกัจจสัสสตทิฏฐิ เพราะว่าพวกสัสสตทิฏฐิใกล้ต่อความยินดีในวัฏฏะ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า 'จมอยู่' (โอฬียนติ) เพราะความที่สัตว์เหล่านี้ไม่มีการเงยศีรษะขึ้นจากสังสารวัฏด้วยอำนาจแห่งภวทิฏฐิและวิภวทิฏฐิ พึงถือเอาลัทธิ ๓ อย่างนี้โดยพิเศษเพียงเท่านี้

Idhalokaṃ paralokañca atthīti jānātīti ettāvatā sassatadassanassa appasāvajjatākāraṇamāha, vaṭṭaṃ assādeti, abhinandatīti iminā dandhavirāgatāya. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Idhalokaṃ paralokañca atthīti jānātīti iminā tāsu tāsu gatīsu sattānaṃ saṃsaraṇaṃ paṭikkhipatīti dasseti, sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ atthīti jānātīti iminā kammaphalaṃ. Kusalaṃ na karotīti iminā kammaṃ, akusalaṃ karonto na bhāyatīti iminā puññāpuññāni sabhāvato jāyantīti dasseti. Vaṭṭaṃ assādeti abhinandati tanninnabhāvato. Sīghaṃ laddhiṃ jahituṃ na sakkoti vaṭṭupacchedassa aruccanato. Ucchedavādī hi tasmiṃ bhave ucchedaṃ maññati. Tato paraṃ idhalokaṃ paralokañca atthīti jānāti sukatadukkaṭānaṃ phalaṃ atthīti jānāti kammaphalavādībhāvato. Yebhuyyena hi ucchedavādī sabhāvaniyatiyadicchābhinivesesu aññatrābhiniveso hoti. Sīghaṃ dassanaṃ pajahati vaṭṭābhiratiyā abhāvato. Pāramiyo pūretuṃ sakkonto paccekabuddho hutvā, lokavohāramatteneva so sammāsambuddho hutvā parinibbāyatīti yojanā. Asakkontoti buddho hotuṃ asakkonto. Abhinīhāraṃ [Pg.101] katvā aggasāvakādibhāvassa abhinīhāraṃ sampādetvā. Sāvako hutvāti aggasāvako mahāsāvako hutvā, tatthāpi tevijjo chaḷabhiñño paṭisambhidāppatto vā sukkhavipassako eva vā buddhasāvako hutvā parinibbāyati. Sabbamidaṃ ucchedavādino kalyāṇamittanissayena sammattaniyāmokkamane khippavirāgatādassanatthaṃ āgataṃ. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.

คำว่า 'รู้ว่าโลกนี้และโลกหน้ามีอยู่' ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงเหตุที่สัสสตทิฏฐิมีโทษน้อย (เพราะ) ย่อมเสวยความสุขในวัฏฏะ ย่อมเพลิดเพลิน ด้วยเหตุนั้น (สัสสตทิฏฐิ) จึงคลายกำหนัดได้ช้า เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ตสฺมา' เป็นต้น คำว่า 'รู้ว่าโลกนี้และโลกหน้ามีอยู่' นี้ ท่านแสดงว่าย่อมคัดค้านการเวียนว่ายตายเกิดของสัตว์ในคติทั้งหลายนั้นๆ คำว่า 'รู้ว่าผลของกรรมที่ทำดีและทำชั่วมีอยู่' นี้ ท่านแสดงถึงผลของกรรม คำว่า 'ไม่ทำกุศล' นี้ ท่านแสดงถึงกรรม คำว่า 'เมื่อทำอกุศลก็ไม่กลัว' นี้ ท่านแสดงว่าบุญและบาปย่อมเกิดขึ้นตามสภาวะ (สัสสตทิฏฐิ) ย่อมเสวยความสุขในวัฏฏะ ย่อมเพลิดเพลิน เพราะความเป็นผู้โน้มไปในวัฏฏะนั้น ไม่สามารถจะละลัทธิได้เร็ว เพราะไม่ชอบการตัดวัฏฏะ ส่วนอุจเฉทวาที ย่อมสำคัญความขาดสูญในภพนั้น ต่อจากนั้น ย่อมรู้ว่าโลกนี้และโลกหน้ามีอยู่ รู้ว่าผลของกรรมที่ทำดีและทำชั่วมีอยู่ เพราะความเป็นกรรมผลวาที โดยส่วนมาก อุจเฉทวาที ย่อมไม่ยึดมั่นในลัทธิอื่นนอกจากสภาวนิยมและนิยติวาท ย่อมละทิฏฐิได้เร็ว เพราะไม่มีความยินดีในวัฏฏะ (อุจเฉทวาทีนั้น) เมื่อสามารถบำเพ็ญบารมีทั้งหลาย ย่อมเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า หรือเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยเพียงโวหารโลกแล้วปรินิพพาน นี้คือการประกอบความ คำว่า 'อสกฺโกนฺโต' คือ เมื่อไม่สามารถจะเป็นพระพุทธเจ้าได้ คำว่า 'อภินีหารํ กตฺวา' คือ กระทำอภินิหารให้สำเร็จความเป็นพระอัครสาวกเป็นต้น คำว่า 'สาวโก หุตฺวา' คือ เป็นพระอัครสาวกหรือพระมหาสาวก แม้ในที่นั้น เป็นผู้ได้วิชชา ๓ ได้อภิญญา ๖ หรือบรรลุปฏิสัมภิทา หรือเป็นพระพุทธสาวกผู้เป็นสุกขวิปัสสกนั่นเองแล้วปรินิพพาน ทั้งหมดนี้มาเพื่อแสดงความเป็นผู้คลายกำหนัดได้เร็วในการก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม เพราะอาศัยกัลยาณมิตรของอุจเฉทวาที เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ตสฺมา' เป็นต้น

202. Kañjiyenevāti āranāḷena. Kañjiyasadisena ucchedadassanena. Pūritoti paripuṇṇajjhāsayo. Soti paribbājako. Appahāyāti abhinditvā. Viggahoti kalaho idameva saccaṃ, moghamaññanti aññamaññaṃ viruddhaggāhoti katvā. Vivādanti viruddhavādaṃ. Vighātanti virodhahetukaṃ cittavighātaṃ. Vihesanti viggahavivādanimittaṃ kāyikaṃ cetasikañca kilamathaṃ. Ādīnavaṃ disvāti etāsaṃ diṭṭhīnaṃ evarūpo ādīnavo, aniyyānikabhāvatāya pana sampati āyatiñca mahādīnavoti evaṃ ādīnavaṃ disvā.

๒๐๒. คำว่า 'กญฺชิเยเนว' คือ ด้วยน้ำส้มพะอูม คือด้วยอุจเฉททิฏฐิที่เหมือนกับน้ำส้มพะอูม คำว่า 'ปูริโต' คือ มีอัธยาศัยเต็มเปี่ยม คำว่า 'โส' คือ ปริพาชกนั้น คำว่า 'อปฺปหาย' คือ ไม่ทำลาย คำว่า 'วิคฺคโห' คือ การทะเลาะกัน การถือเอาขัดแย้งกันและกันว่า 'นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเท็จ' คำว่า 'วิวาทํ' คือ วาทะที่ขัดแย้งกัน คำว่า 'วิฆาตํ' คือ ความคับแค้นใจที่มีความขัดแย้งเป็นเหตุ คำว่า 'วิเหสํ' คือ ความเหน็ดเหนื่อยทางกายและทางใจที่มีการทะเลาะและวิวาทเป็นนิมิต คำว่า 'อาทีนวํ ทิสฺวา' คือ เห็นโทษเช่นนี้ของทิฏฐิเหล่านี้ และเห็นโทษใหญ่ทั้งในปัจจุบันและอนาคตเพราะความเป็นธรรมที่ไม่นำออกจากทุกข์

205. ‘‘Esohamasmi, eso me attā’’tiādinā (ma. ni. 1.241; saṃ. ni. 3.8) kāyaṃ anvetīti kāyanvayo, soyeva, tassa vā samūho kāyanvayatā, kāyapaṭibaddho kileso. Tenāha ‘‘kāyaṃ…pe… attho’’ti.

๒๐๕. กิเลสที่ติดตามกาย ชื่อว่า 'กายันวยะ' ด้วยคำเป็นต้นว่า 'นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา' กิเลสนั้นนั่นเอง หรือความประชุมแห่งกิเลสนั้น ชื่อว่า 'กายันวยตา' คือกิเลสที่ผูกพันกับกาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กายํ...เป... อตฺโถ'

Asammissabhāvanti asaṅkarato vavatthitabhāvaṃ. Tena tāsaṃ yathāsakaṃ paccayānaṃ uppajjitvā vigamaṃ dasseti. Evañhi tāsaṃ kadācipi saṅkaro natthi. Tenāha ‘‘tatrāyaṃ saṅkhepattho’’tiādi. Sarūpaṃ aggahetvā ‘‘aññā vedanā’’ti aniyamena vuttattā tameva vigamaṃ dassento ‘‘anuppannāva honti antarahitā vā’’ti āha. Sarūpato niyametvā vuccamāne kāci anuppannā vā hoti, kāci antarahitā vāti. Cuṇṇavicuṇṇabhāvadassanatthanti khaṇe khaṇe bhijjamānabhāvadassanatthaṃ.

คำว่า 'อสมฺมิสฺสภาวํ' คือ ภาวะที่กำหนดไว้โดยไม่ปะปนกัน ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความเกิดขึ้นแล้วเสื่อมไปแห่งเวทนาเหล่านั้นตามปัจจัยของตนๆ เพราะว่าความปะปนกันแห่งเวทนาเหล่านั้นย่อมไม่มีในกาลไหนๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ' เป็นต้น เพราะตรัสไว้โดยไม่เจาะจงว่า 'เวทนาเหล่าอื่น' โดยไม่ถือเอาตามรูปลักษณะ เมื่อจะแสดงความเสื่อมไปแห่งเวทนานั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า 'ย่อมไม่เกิดขึ้น หรือย่อมดับไป' เมื่อกล่าวโดยกำหนดตามรูปลักษณะ เวทนาบางอย่างย่อมไม่เกิดขึ้น หรือบางอย่างย่อมดับไป คำว่า 'จุณฺณวิจุณฺณภาวทสฺสนตฺถํ' คือ เพื่อต้องการแสดงภาวะที่แตกสลายไปในทุกๆ ขณะ

Na kenaci saṃvadatīti kenaci puggalena saddhiṃ diṭṭhirāgavasena saṃkiliṭṭhacitto na vadati. Tenāha ‘‘sassataṃ gahetvā’’tiādi. Na vivadatīti viruddhabhāvo hutvā na vivadati. Parivattetvāti ucchedaṃ gahetvā ekaccasassataṃ gahetvā evaṃ vuttanayena tayopi vādā parivattetvā yojetabbā[Pg.102]. Tena voharatīti tena lokavohārena lokasamaññaṃ anatidhāvanto satto puriso puggalotiādinā voharati, na pana ito bāhirakā viya abhinivisati. Tenāha ‘‘aparāmasanto’’ti. Kañci dhammanti rūpādīsu ekaṃ dhammampi. Parāmāsaggāhena aggaṇhantoti ‘‘nicca’’ntiādinā, ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā ca dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasitvā gahaṇena aggaṇhanto.

คำว่า 'ไม่กล่าวขัดแย้งกับใครๆ' คือ ไม่กล่าวด้วยจิตที่เศร้าหมองด้วยอำนาจทิฏฐิและราคะร่วมกับบุคคลใดๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยึดถือสัสสตะ' เป็นต้น คำว่า 'ไม่วิวาท' คือ ไม่เป็นผู้มีสภาวะขัดแย้งแล้ววิวาทกัน คำว่า 'ปริวตฺเตตฺวา' คือ พึงหมุนเวียนประกอบวาทะแม้ทั้ง ๓ โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือ ยึดถืออุจเฉทะ ยึดถือเอกัจจสัสสตะ คำว่า 'ย่อมใช้โวหารด้วยโวหารนั้น' คือ ย่อมใช้โวหารว่า สัตว์ บุรุษ บุคคล เป็นต้น โดยไม่ละเมิดความสมมติของโลกด้วยโวหารโลกนั้น แต่ไม่ยึดมั่นเหมือนพวกภายนอกพระศาสนานี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อปรามสนฺโต' (ไม่จับต้อง) คำว่า 'ธรรมบางอย่าง' คือ แม้ธรรมอย่างหนึ่งในบรรดารูปเป็นต้น คำว่า 'ไม่ถือเอาด้วยการถือเอาด้วยความปรามาส' คือ ไม่ถือเอาด้วยการจับต้องล่วงพ้นสภาวธรรมไปว่า 'เที่ยง' เป็นต้น และว่า 'นั่นของเรา' เป็นต้น

Katāvīti katakicco. So vadeyyāti khīṇāsavo bhikkhu ahaṅkāramamaṅkāresu sabbaso samucchinnesupi ahaṃ vadāmīti vadeyya. Tattha ahanti niyakajjhattasantāne. Mamanti tassa santakabhūte vatthusmiṃ lokaniruḷhe. Samaññanti tattha sukusalatāya loke samaññā kusalo viditvā. Vohāramattenāti kevalaṃ paccekabuddho hutvā mahābodhipāramiyo pūretuṃ asakkonto sāvako hutvā desavohāramattena na appahīnataṇho viya andhaputhujjano abhinivesanavasena.

คำว่า 'กตาวี' คือ ผู้มีกิจอันทำเสร็จแล้ว คำว่า 'เขาพึงกล่าว' คือ ภิกษุผู้ขีณาสพ แม้เมื่ออหังการและมมังการถูกถอนขึ้นได้โดยประการทั้งปวงแล้ว ก็พึงกล่าวว่า 'เรากล่าว' ในคำนั้น คำว่า 'เรา' หมายถึงในสันดานภายในของตน คำว่า 'ของเรา' หมายถึงในวัตถุอันเป็นของของตนที่สมมติกันในโลก คำว่า 'สมมติ' คือ ความเป็นผู้ฉลาดในสมมติในโลกนั้น โดยรู้แจ้งความสมมติ คำว่า 'เพียงโวหาร' คือ เป็นเพียงพระปัจเจกพุทธเจ้า หรือเป็นสาวกเพราะไม่สามารถบำเพ็ญมหาโพธิบารมีให้เต็มได้ จึงกล่าวด้วยเพียงโวหารในการแสดงธรรม ไม่ใช่ด้วยอำนาจความยึดมั่นเหมือนปุถุชนผู้มืดบอดที่ยังละตัณหาไม่ได้

206. Sassatādīsūti sassatābhinivesādīsu. Tesaṃ tesaṃ dhammānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Sassataṃ abhiññāyāti sassatadiṭṭhiṃ samudayato atthaṅgamato assādato nissaraṇato abhivisiṭṭhāya paññāya paṭivijjhitvā. Pahānanti accantappahānaṃ samucchedaṃ. Rūpassa pahānanti rūpassa tappaṭibaddhasaññojanappahānena pahānaṃ. Anuppādanirodhena niruddhehi āsavehi aggahetvāva cittaṃ vimucci. ‘‘Āsavehi cittaṃ vimuccī’’ti ettha kiñcipi aggahetvā asesetvā. Soḷasa paññāti mahāpaññādikā soḷasa paññā. Caturaṅgasamannāgatoti puṇṇauposathadivasatā, kenaci anāmantitameva anekasatānaṃyeva anekasahassānaṃ vā bhikkhūnaṃ sannipatitatā, sabbesaṃ ehibhikkhubhāvena upasampannatā, chaḷabhiññatā cāti. Tenāha ‘‘tatrimāni aṅgānī’’tiādi. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

๒๐๖. คำว่า สัสสตาทีสุ (เป็นต้นว่าสัสสตทิฏฐิ) ได้แก่ ในความยึดมั่นถือมั่นว่าเที่ยงเป็นต้น. คำว่า เตสัง เตสัง ธัมมานัง (แห่งธรรมเหล่านั้นๆ) เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด. คำว่า สัสสตัง อภิญญายะ (รู้ยิ่งซึ่งความเที่ยง) ได้แก่ แทงตลอดสัสสตทิฏฐิด้วยปัญญาอันวิเศษยิ่ง โดยความเป็นสมุทัย โดยความเป็นความดับ โดยความเป็นรสอร่อย โดยความเป็นเครื่องสลัดออก. คำว่า ปหานัง (การละ) ได้แก่ การละโดยเด็ดขาด การตัดขาด. คำว่า รูปัสสะ ปหานัง (การละรูป) ได้แก่ การละรูปด้วยการละสังโยชน์ที่ผูกพันกับรูปนั้น. จิตหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายที่ดับไปแล้วด้วยการดับโดยไม่เกิดขึ้น โดยไม่ยึดถือเลย. ในคำว่า "อาสเวหิ จิตตัง วิมุจจิ" (จิตหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย) นี้ หมายถึง โดยไม่ยึดถืออะไรเลย โดยไม่เหลืออะไรเลย. คำว่า โโสฬส ปัญญา (ปัญญาสิบหก) ได้แก่ ปัญญาสิบหกประการมีมหาปัญญาเป็นต้น. คำว่า จตุรังคสมันนาคโต (ประกอบด้วยองค์สี่) ได้แก่ ความเป็นวันอุโบสถเต็ม, การที่ภิกษุหลายร้อยหรือหลายพันรูปมาประชุมกันเองโดยไม่มีใครนิมนต์, การที่ภิกษุทั้งหมดเป็นผู้ที่อุปสมบทด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา, และความเป็นผู้มีอภิญญาหก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ในบรรดาองค์เหล่านั้น องค์เหล่านี้" เป็นต้น. ส่วนข้อความใดในที่นี้ที่ยังไม่ได้จำแนกโดยอรรถ ข้อความนั้นก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว.

Dīghanakhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การอธิบายความหมายที่ซ่อนเร้นในอรรถกถาแห่งทีฆนขสูตร จบลงแล้ว.

5. Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถามาคัณฑิยสูตร.

207. Dve [Pg.103] māgaṇḍiyāti dve māgaṇḍiyanāmakā. Devagabbhasadisanti devānaṃ vasanaovarakasadisaṃ. Etaṃ vuttanti ‘‘bhāradvājagottassa brāhmaṇassa agyāgāre tiṇasanthārake’’ti etaṃ vuttaṃ. Na kevalaṃ taṃ divasamevāti yaṃ divasaṃ māgaṇḍiyo paribbājako tiṇasanthārakaṃ paññattaṃ, na kevalaṃ taṃ divasameva bhagavā yenaññataro vanasaṇḍo, tenupasaṅkamīti yojanā. Gāmūpacāreti gāmasamīpe. Saññāṇaṃ katvāti saññāṇaṃ katvā viya. Na hi bhagavato tassa saññāṇakaraṇe payojanaṃ atthi.

๒๐๗. คำว่า ทฺเว มาคัณฑิยา (มาคัณฑิยะสองคน) ได้แก่ ผู้มีชื่อว่ามาคัณฑิยะสองคน. คำว่า เทวคัพภสทิสัง (เหมือนห้องของเทวดา) ได้แก่ เหมือนห้องที่อยู่ของเทวดาทั้งหลาย. คำว่า เอตัง วุตตัง (ข้อความนี้กล่าวไว้แล้ว) ได้แก่ ข้อความที่กล่าวไว้ว่า "ในเรือนไฟของพราหมณ์โคตรภารทวาชะ บนที่ลาดด้วยหญ้า". คำว่า นะ เกวลํ ตัง ทิวะสะเมวะ (ไม่เฉพาะในวันนั้นเท่านั้น) มีความเชื่อมโยงว่า ในวันที่มาคัณฑิยปริพาชกปูลาดที่ลาดด้วยหญ้าไว้ พระผู้มีพระภาคไม่ได้เสด็จเข้าไปยังป่าแห่งใดแห่งหนึ่งเฉพาะในวันนั้นเท่านั้น. คำว่า คามูปจาเร (ในที่ใกล้บ้าน) ได้แก่ ในที่ใกล้หมู่บ้าน. คำว่า สัญญาณัง กัตวา (ทรงทำเครื่องหมาย) ได้แก่ เหมือนทรงทำเครื่องหมาย. แท้จริง พระผู้มีพระภาคไม่มีความประสงค์ในการทำเครื่องหมายนั้น.

Samaṇaseyyānurūpanti samaṇassa anucchavikā seyyā. Pāsaṃsattho hi ayaṃ rūpa-saddo. Tenāha ‘‘imaṃ tiṇasanthāraka’’ntiādi. Anākiṇṇoti viluḷito aghaṭṭito. Hatthapādasīsehi tattha tattha pahaṭena na calito abhinno, acalitattā eva abhinnaṃ attharaṇaṃ. Paricchinditvā paññatto viyāti ayaṃ chekena cittakārena cintetvā tulikāya paricchinnalekhāya paricchinditvā likhitā cittakataseyyā viya. Bhūnaṃ vuccati vaḍḍhitaṃ, taṃ hantīti bhūnahuno. Tenāha ‘‘hatavaḍḍhino’’ti. Taṃ panāyaṃ cakkhādīsu saṃvaravidhānaṃ vaḍḍhihananaṃ maññati. Tenāha ‘‘mariyādakārakassā’’ti. Brūhetabbanti uḷāravisayūpahārena vaḍḍhetabbaṃ pīṇetabbaṃ. Taṃ pana ananubhūtānubhavanena hotīti āha ‘‘adiṭṭhaṃ dakkhitabba’’nti. Anubhūtaṃ pana apaṇītaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘diṭṭhaṃ samatikkamitabba’’nti. Sesavāresupi eseva nayo. Paramadiṭṭhadhammanibbānavādī kiresa paribbājako, tasmā evaṃ chasu dvāresu vaḍḍhiṃ paññapeti. Yasmā yaṃ channampi cakkhādīnaṃ yathāsakaṃ visayaggahaṇaṃ paṭikkhipanto lokassa avaḍḍhitaṃ vināsameva paññapeti, tasmā so sayampi vaḍḍhihato hatavaḍḍhito.

คำว่า สมณเสยยานุรูปัง (ที่นอนอันสมควรแก่สมณะ) ได้แก่ ที่นอนอันสมควรแก่สมณะ. แท้จริง คำว่า รูปะ นี้มีความหมายว่า น่าสรรเสริญ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ที่ลาดด้วยหญ้านี้" เป็นต้น. คำว่า อนากิณโณ (ไม่ถูกรบกวน) ได้แก่ ไม่ถูกทำให้ยุ่งเหยิง ไม่ถูกกระทบกระทั่ง. ไม่ถูกทำให้เคลื่อนไหว ไม่ถูกทำให้แตกแยกด้วยการกระทบกระทั่งด้วยมือ เท้า และศีรษะในที่นั้นๆ, ที่นอนที่ไม่แตกแยกเพราะไม่ถูกทำให้เคลื่อนไหว. คำว่า ปริจฉินทิตวา ปัญญัตโต วิยะ (เหมือนถูกกำหนดปูลาดไว้) ได้แก่ เหมือนที่นอนที่ช่างเขียนผู้ฉลาดคิดแล้วกำหนดด้วยเส้นที่ขีดด้วยพู่กันแล้วเขียนไว้. คำว่า ภูนะ หมายถึง ความเจริญ, ผู้ฆ่าความเจริญนั้น ชื่อว่า ภูนหุ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผู้ฆ่าความเจริญ". แต่ปริพาชกนี้สำคัญว่า การสำรวมในตาเป็นต้น เป็นการฆ่าความเจริญ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ของผู้ทำขอบเขต". คำว่า พรูเหตัพพัง (พึงบำรุง) ได้แก่ พึงบำรุง พึงเลี้ยงดูด้วยการนำมาซึ่งอารมณ์อันประณีต. แต่การบำรุงนั้นย่อมมีได้ด้วยการเสวยอารมณ์ที่ยังไม่เคยเสวย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สิ่งที่ยังไม่เคยเห็น พึงเห็น". ส่วนสิ่งที่เคยเสวยแล้วย่อมไม่ประณีต เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สิ่งที่เคยเห็นแล้ว พึงก้าวล่วงไป". ในวาระที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ได้ยินว่า ปริพาชกนี้เป็นผู้กล่าวถึงนิพพานอันเป็นธรรมที่เห็นได้ยิ่ง เพราะเหตุนั้นจึงบัญญัติความเจริญในทวารทั้งหกอย่างนี้. เพราะเหตุที่ปริพาชกนี้ปฏิเสธการรับอารมณ์ของตาเป็นต้นทั้งหกตามลำดับของตน ย่อมบัญญัติความไม่เจริญ คือความพินาศแก่โลก เพราะเหตุนั้น เขาเองจึงเป็นผู้ถูกความเจริญฆ่าแล้ว คือผู้ฆ่าความเจริญ.

Saṃkilesato ārakattā ariyo niyyānikadhammabhāvato ñāyo dhammo. Vajjalesassapi abhāvato kusalo. Tenāha ‘‘parisuddhe kāraṇadhamme anavajje’’ti. Uggatassāti uccakulīnatādinā uḷārassa. Mukhe ārakkhaṃ ṭhapetvāti mukhena saṃyato hutvā. Ambajambūādīni gahetvā viya apūrayamānoti ambajambūādīni aññamaññavisadisāni viya pūraṇakathānayena yaṃ kiñci akathetvā. Tenāha ‘‘mayā kathitaniyāmenā’’ti.

เป็นอริยะเพราะห่างไกลจากกิเลส, เป็นญายธรรมเพราะเป็นธรรมเครื่องนำออก. เป็นกุศลเพราะไม่มีแม้แต่รอยแห่งโทษ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในธรรมที่เป็นเหตุบริสุทธิ์ ไม่มีโทษ". คำว่า อุคคตัสสะ (ของผู้สูงส่ง) ได้แก่ ของผู้ประเสริฐด้วยความเป็นผู้มีตระกูลสูงเป็นต้น. คำว่า มุเข อารักขัง ฐเปตวา (ตั้งการรักษาไว้ที่ปาก) ได้แก่ เป็นผู้สำรวมด้วยปาก. คำว่า อัมพะชัมพูอาทีนิ คะเหตวา วิยะ อะปูระยะมาโน (ไม่ทำให้เต็มเหมือนถือเอาผลมะม่วงและชมพู่เป็นต้น) ได้แก่ ไม่กล่าวอะไรเลยด้วยการกล่าวเติมเต็มเหมือนผลมะม่วงและชมพู่เป็นต้นที่แตกต่างกัน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ด้วยระเบียบที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้ว".

208. Phalasamāpattiyā [Pg.104] vuṭṭhitoti divāvihārato vuṭṭhitoti attho. Divāvihāropi hi ‘‘paṭisallāna’’nti vuccati ‘‘rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādī’’tiādīsu (pārā. 18). Bhagavā hi phalasamāpattito vuṭṭhānuttarakālaṃ tesaṃ kathāsallāpaṃ sutvā divāvihārato vuṭṭhāya tattha gato. Saṃvego nāma sahottappañāṇaṃ, taṃ nibbindanavasenapi hoti, saṃveganissitaṃ sandhāyāha ‘‘pītisaṃvegena saṃviggo’’ti. So pana yasmā purimāvatthāya calanaṃ hoti cittassa, tasmā āha ‘‘calito kampito’’ti. Tikhiṇasotena purisenāti bhagavantaṃ sandhāyāha.

๒๐๘. คำว่า ผลสมาปัตติยา วุฏฐิโต (ออกจากผลสมาบัติ) มีความหมายว่า ออกจากทิวาวิหาร. แท้จริง ทิวาวิหารก็เรียกว่า "ปฏิสัลลานะ" ดังที่กล่าวไว้ใน "เมื่ออยู่ผู้เดียว หลีกเร้นแล้ว ความตรึกในใจอย่างนี้ได้เกิดขึ้น" เป็นต้น (ปารา. 18). แท้จริง พระผู้มีพระภาคทรงได้ยินการสนทนาของชนเหล่านั้นหลังจากเสด็จออกจากผลสมาบัติแล้ว จึงเสด็จออกจากทิวาวิหารแล้วเสด็จไปยังที่นั้น. คำว่า สังเวคะ ได้แก่ ความรู้พร้อมด้วยความสะดุ้ง, ความสะดุ้งนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการแห่งความเบื่อหน่าย, ทรงหมายถึงความสะดุ้งที่อาศัยปีติ จึงตรัสว่า "สังวิคคะด้วยปีติสังเวคะ". แต่เพราะความสะดุ้งนั้นเป็นการเคลื่อนไหวของจิตจากสภาพเดิม เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เคลื่อนไหว หวั่นไหว". คำว่า ติขิณโสเตนะ ปุริเสนะ (ด้วยบุรุษผู้มีกระแสอันคม) ทรงหมายถึงพระผู้มีพระภาค.

209. Dhammadesanaṃ ārabhi yathā vineyyadamanakusalo vasanaṭṭhānaṭṭhenāti idaṃ āramitabbabhāvassa bhāvalakkhaṇavacanaṃ. Āramati etthāti ārāmo, rūpaṃ ārāmo etassāti rūpārāmaṃ, tato eva tanninnabhāvena rūpe ratanti rūparataṃ, tena sammo duppattiyā rūpena sammuditanti rūpasammuditaṃ, tadetaṃ tadabhihatajavanakiccaṃ tattha āropetvā vuttaṃ. Dantantiādīsupi eseva nayo. Dantaṃ damitaṃ. Nibbisevananti vigatavisukāyikaṃ. Guttanti satiyā guttaṃ. Rakkhitanti tasseva vevacanaṃ. Saṃvutanti apanītaṃ pavesanivāraṇena. Tenāha ‘‘pihita’’nti.

๒๐๙. คำว่า ธัมมเทสนัง อารภิ ยถา วิเนยยทมนกุสโล วสนัฏฐานัฏเฐนะ (ทรงเริ่มแสดงธรรมตามที่ทรงฉลาดในการฝึกฝนผู้ที่ควรฝึกด้วยความเป็นที่อยู่อาศัย) นี้เป็นคำบอกลักษณะแห่งภาวะที่พึงเริ่ม. สิ่งที่บุคคลยินดีในสิ่งนั้น ชื่อว่า อารามะ, สิ่งที่รูปเป็นอารามะของสิ่งนั้น ชื่อว่า รูปารามะ, เพราะเหตุนั้นเอง ด้วยความเป็นผู้โน้มเอียงไปในรูป ย่อมยินดีในรูป ชื่อว่า รูปะระตะ, ด้วยความหลงผิดนั้น ย่อมยินดีในรูปด้วยความยากลำบาก ชื่อว่า รูปะสัมมุทิตะ, คำนี้กล่าวโดยการยกเอาการกระทำอันรวดเร็วที่ถูกกระทบนั้นไปใส่ไว้ในที่นั้น. ในคำว่า ทันตัง (ฝึกแล้ว) เป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ทันตะ คือ ดามิตะ (ฝึกแล้ว). คำว่า นิพพิเสวนัง (ไม่ข้องแวะ) ได้แก่ ปราศจากความประพฤติอันไม่สมควร. คำว่า คุตตัง (คุ้มครองแล้ว) ได้แก่ คุ้มครองแล้วด้วยสติ. คำว่า รักขิตัง (รักษาแล้ว) เป็นไวพจน์ของคำนั้นเอง. คำว่า สังวุตัง (สำรวมแล้ว) ได้แก่ ปิดกั้นแล้วด้วยการห้ามการเข้าออก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปิดแล้ว".

210. Uppajjanapariḷāhanti uppajjanakilesapariḷāhaṃ. Kiṃ vacanaṃ vattabbaṃ assāti rūpārammaṇaṃ anubhavitvā samudayādipahānaṃ pariggaṇhitvā parinibbinditvā virajjitvā yo vimutto, tattha kiṃ vuddhihatapariyāyo avassaṃ labhati na labhatīti pucchati. Paribbājako tādise sārabaddhavimuttike vuddhihatoti na vadeyyāti āha ‘‘na kiñci, bho, gotamā’’ti.

๒๑๐. ความเร่าร้อนที่เกิดขึ้น คือความเร่าร้อนแห่งกิเลสที่เกิดขึ้น. จะพึงกล่าวคำอะไรเล่าว่า ผู้ใดเสวยรูปารมณ์แล้ว กำหนดรู้การละสมุทัยเป็นต้นแล้ว เบื่อหน่ายแล้ว คลายกำหนัดแล้ว พ้นแล้ว ในผู้พ้นนั้น พึงได้หรือไม่ได้ซึ่งปริยายแห่งความเสื่อมเสียอย่างแน่นอนหรือหนอ ดังนี้. ปริพาชกกล่าวว่า "ไม่มีอะไรเลย ท่านโคดม" ดังนี้ว่า ไม่พึงกล่าวว่าผู้พ้นแล้วด้วยการยึดมั่นในสาระเช่นนั้น เป็นผู้เสื่อมเสีย.

211. Teti tayā, ayameva vā pāṭho. Vassaṃ vāso vassaṃ uttarapadalopena, vassituṃ arahatīti vassiko, vassakāle nivāsānucchavikoti attho.

๒๑๑. คำว่า เตติ คือ ตยา (อันท่าน) หรือบทนี้ก็มี. คำว่า วัสสัง คือ วาสะ (การอยู่) โดยการลบอุตตรบท, ผู้ควรอยู่จำพรรษา ชื่อว่า วัสสิกะ, หมายความว่า ผู้เหมาะสมแก่การอยู่จำพรรษาในฤดูฝน.

Nātiucco hoti nātinīcoti gimhiko viya ucco, hemantiko viya nīco na hoti, atha kho tadubhayavemajjhalakkhaṇatāya nātiucco hoti nātinīco. Nātitanūnīti [Pg.105] hemantikassa viya na khuddakāni. Nātibahūnīti gimhikassa viya na atibahūni. Missakānevāti hemantikagimhikesu vuttalakkhaṇavomissakāni. Uṇhapavesanatthāyāti niyūhesu purebhattaṃ pacchābhattañca patitasūriyobhāsavasena uṇhassa abbhantarapavesanatthāya. Bhittiniyūhāni nīharīyantīti dakkhiṇapasse bhittīsu niyūhāni nīharitvā karīyanti. Vipulajālānīti puthulachiddāni. Udakayantānīti udakavāhakayantāni.

คำว่า ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป คือไม่สูงเหมือนในฤดูร้อน ไม่ต่ำเหมือนในฤดูหนาว แต่มีลักษณะอยู่ตรงกลางระหว่างสองอย่างนั้น จึงไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป. คำว่า ไม่เล็กเกินไป คือไม่เล็กเหมือนในฤดูหนาว. คำว่า ไม่มากเกินไป คือไม่มากเกินไปเหมือนในฤดูร้อน. คำว่า เป็นของผสมกัน คือเป็นของผสมกันมีลักษณะที่กล่าวไว้ในฤดูหนาวและฤดูร้อน. คำว่า เพื่อให้ความร้อนเข้าไป คือเพื่อให้ความร้อนเข้าไปข้างใน โดยแสงอาทิตย์ที่ส่องลงมาที่ช่องหน้าต่าง ทั้งก่อนภัตและหลังภัต. คำว่า ช่องหน้าต่างที่ผนังถูกทำขึ้น คือช่องหน้าต่างถูกทำขึ้นโดยการเจาะผนังด้านทิศใต้. คำว่า มีช่องกว้าง คือมีรูพรุนกว้าง. คำว่า เครื่องจักรน้ำ คือเครื่องจักรสำหรับส่งน้ำ.

Nīluppalagacchake katvāti vikasitehi nīluppalehi gacchake naḷinike katvā. Gandhakalalanti gandhamissakakaddamaṃ. Yamakabhittīti yugaḷabhitti, tassā antare nāḷi, yato udakaṃ abhiruhati. Lohanāḷinti lohamayayantanāḷiṃ. Jālanti tambalohamayaṃ jālaṃ. Heṭṭhā yantaṃ parivattentīti heṭṭhābhāge udakayantaṃ gamenti. Udakaphusite temente vivaṇṇatā māhosīti nīlapaṭaṃ nivāseti. Divākāleti divasavelāya. Ajjhattaṃ vūpasantacitto viharāmīti etena attano phalasamāpattivihāro bhagavatā dassitoti āha – ‘‘tāya ratiyā ramamānoti idaṃ catutthajjhānikaphalasamāpattiratiṃ sandhāya vutta’’nti.

คำว่า ทำเป็นกออุบลเขียว คือทำเป็นกออุบลเขียวด้วยดอกอุบลเขียวที่บานแล้ว. คำว่า โคลนหอม คือโคลนที่ผสมด้วยของหอม. คำว่า กำแพงคู่ คือกำแพงสองชั้น มีท่ออยู่ระหว่างกลาง ซึ่งน้ำจะขึ้นไปจากที่นั่น. คำว่า ท่อเหล็ก คือท่อเครื่องจักรที่ทำด้วยเหล็ก. คำว่า ตาข่าย คือตาข่ายที่ทำด้วยทองแดง. คำว่า หมุนเครื่องจักรข้างล่าง คือเดินเครื่องจักรน้ำที่ส่วนล่าง. คำว่า เพื่อไม่ให้เกิดความด่างพร้อยเมื่อน้ำกระเซ็นเปียก จึงนุ่งผ้าสีคราม. คำว่า ในเวลากลางวัน คือในเวลากลางวัน. คำว่า เราอยู่ด้วยจิตสงบระงับภายใน ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวิหารธรรมคือผลสมาบัติของพระองค์ด้วยคำนี้ จึงกล่าวว่า "คำว่า ยินดีด้วยความยินดีนั้น ดังนี้ ตรัสหมายถึงความยินดีในผลสมาบัติอันเป็นจตุตถฌาน."

212. Mahā ca nesaṃ papañcoti nesaṃ rājūnaṃ mahāpapañco rājiddhivasena sabbadā sampattivisayo ca, anubhavituṃ na labhantīti adhippāyo. Mante gavesantā vicaranti, na bhogasukhaṃ. Gaṇanā nāma acchinnagaṇanā, na vigaṇagaṇanā na paṇagaṇanā. Āvaṭṭoti yathādhigate dibbe kāme pahāya kāmahetu āvaṭṭo nivatto parivattito bhaveyya. Evaṃ mānusakā kāmāti yathā koci kusaggena udakaṃ gahetvā mahāsamudde udakaṃ mineyya. Tattha mahāsamudde udakameva mahantaṃ vipulaṃ paṇītañca, evaṃ dibbānaṃ kāmānaṃ samīpe upanidhāya mānusakā kāmā appamattakā oramattakā nihīnā, dibbāva kāmā mahantā vipulā uḷārā paṇītā. Samadhigayhāti sammā adhigamanavasena niggayha dibbampi sukhaṃ hīnaṃ katvā tiṭṭhati.

๒๑๒. คำว่า ความเนิ่นช้าของพวกเขามีมาก คือความเนิ่นช้าของพระราชาเหล่านั้นมีมาก เพราะเป็นวิสัยแห่งสมบัติด้วยราชานุภาพตลอดเวลา แต่ไม่สามารถเสวยได้ ดังนี้เป็นอธิบาย. พวกเขาย่อมเที่ยวแสวงหาคำปรึกษา ไม่ใช่ความสุขจากโภคะ. คำว่า การนับ คือการนับที่ไม่ขาดสาย ไม่ใช่การนับที่แยกกัน หรือการนับที่กำหนด. คำว่า หมุนกลับ คือละกามอันเป็นทิพย์ที่ได้แล้ว พึงหมุนกลับ พึงกลับ พึงพลิกกลับเพราะเหตุแห่งกาม. คำว่า กามของมนุษย์เป็นเช่นนี้ คือเหมือนอย่างที่บางคนเอาน้ำด้วยปลายหญ้าคาแล้วตวงน้ำในมหาสมุทร. ในมหาสมุทรนั้น น้ำเท่านั้นที่ใหญ่ กว้างขวาง และประณีต, ฉันใด กามของมนุษย์เมื่อเทียบกับกามของทิพย์แล้ว ย่อมมีประมาณน้อย มีประมาณต่ำ ทราม, กามของทิพย์เท่านั้นที่ใหญ่ กว้างขวาง ประเสริฐ และประณีต. คำว่า ครอบงำโดยชอบ คือครอบงำโดยการเข้าถึงโดยชอบ ทำให้แม้ความสุขของทิพย์เป็นของต่ำแล้วตั้งอยู่.

213. Ārogyahetukaṃ sukhaṃ assa atthīti sukhī, taṃ panassa rogavigamatovāti āha ‘‘paṭhamaṃ dukkhito pacchā sukhito’’ti. Serī nāma attādhīnavuttīti āha ‘‘serī ekako bhaveyyā’’ti. Attano vaso [Pg.106] sayaṃvaso, so etassa atthīti sayaṃvasī. Aṅgārakapallaṃ viya kāmavatthupariḷāhahetuto. Tacchetvāti ghaṭṭetvā, kaṇḍūyitvāti attho.

๒๑๓. คำว่า มีความสุข เพราะมีความสุขอันเป็นเหตุแห่งความไม่มีโรค, ความสุขนั้นย่อมมีแก่เขาเพราะโรคหายไป ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ในเบื้องต้นเป็นทุกข์ ภายหลังเป็นสุข." คำว่า เสรี คือผู้มีปกติเป็นไปตามอำนาจของตน ดังนี้ จึงกล่าวว่า "พึงเป็นผู้เสรีอยู่ผู้เดียว." อำนาจของตน คืออำนาจของตนเอง, อำนาจนั้นมีแก่ผู้นั้น จึงชื่อว่า ผู้มีอำนาจของตนเอง. เหมือนหลุมถ่านเพลิง เพราะเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อนในกามวัตถุ. คำว่า ขูดแล้ว คือขูดแล้ว, หมายความว่า เกาแล้ว.

214. Yena kāyo madhurakajāto hoti, taṃ kira kuṭṭhaṃ chaviṃ vināseti, cammaṃ chiddajātaṃ viya hoti. Tenevāha ‘‘upahatakāyappasādo’’ti. Paccalatthāti paṭilabhi. Avijjābhibhūtatāya virodhipaccayasamāyogena paññindriyassa upahatattā. Āyatiṃ dukkhaphalatāya etarahi ca kilesadukkhabahulatāya kāmānaṃ dukkhasamphassatā, tadubhayasaṃyuttesu tesu ca taṃ asallakkhitvā ekantasukhābhiniveso viparītasaññāya, na kevalāya sukhavedanāya sukhāti pavattasaññī.

๒๑๔. โรคเรื้อนที่ทำให้ร่างกายมีรสหวานนั้น ย่อมทำลายผิวหนัง ทำให้หนังเป็นรูพรุน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความผ่องใสแห่งกายถูกทำลายแล้ว." คำว่า ได้แล้ว คือได้แล้ว. เพราะถูกอวิชชาครอบงำ และเพราะปัญญินทรีย์ถูกทำลายด้วยการประกอบเข้ากับปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์. กามทั้งหลายมีทุกข์เป็นผลในอนาคต และมีทุกข์จากกิเลสมากในปัจจุบัน จึงมีสัมผัสเป็นทุกข์, แต่ไม่พิจารณาเห็นสิ่งนั้นในกามทั้งหลายที่ประกอบด้วยสองอย่างนั้น ย่อมยึดมั่นในความสุขอย่างเดียวด้วยวิปลาสสัญญา ไม่ใช่ด้วยสุขเวทนาอย่างเดียว แต่เป็นผู้มีสัญญาว่าสุข.

215. Tānīti kuṭṭhasarīre vaṇamukhāni. Asucīnīti asubhāni. Duggandhānīti vissagandhāni. Pūtīnīti kuṇapabhūtāni. Idānīti etarahi. Nakhehi vippatacchanaaggiparitāpanehi atinippīḷanakāle pāṇakā…pe… paggharanti, tena vedanā tanukā hoti. Evanti vuttanayena vedanāya tanukabhāvato.

๒๑๕. คำว่า เหล่านั้น คือปากแผลในร่างกายที่เป็นโรคเรื้อน. คำว่า ไม่สะอาด คือไม่งาม. คำว่า มีกลิ่นเหม็น คือมีกลิ่นคาว. คำว่า เน่า คือเหมือนซากศพ. คำว่า บัดนี้ คือในเวลานี้. ในเวลาที่ถูกบีบคั้นอย่างยิ่งด้วยการขูดด้วยเล็บและการลนด้วยไฟ สัตว์เล็กๆ...ไหลออกมา, ด้วยเหตุนั้นเวทนาจึงเบาบางลง. คำว่า อย่างนี้ คือเพราะเวทนาเบาบางลงด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว.

Ārogyabhāve dhanalābhādilābhuppattito, asati ca ārogye lābhassa niratthakabhāvato, diṭṭhadhammikādisabbasampattīnaṃ lābhassa nimittabhāvato ca ārogyaparamā lābhā. Nibbāne sukhuppattito, asati ca nibbānādhigame tādisassa sukhassa anupalabbhanato, sabbasaṅkhatavivittattā ca sabbaso ca saṃsāradukkhābhāvato, adhigate ca tasmiṃ sakalavaṭṭadukkhābhāvato ca nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ. Pubbabhāgamaggānanti kāyānupassanādibhedabhinnānaṃ ariyamaggassa pubbabhāgiyānaṃ maggānaṃ. Tesañca amatagāmitā nāma tanninnatāvaseneva sacchikiriyāvasenāti āha ‘‘pubbabhāgagamaneneva amatagāmina’’nti. Aṭṭhaṅgiko ariyamaggo khemo sabbaparissayasamugghātanena anupaddutattā, taṃsamaṅgīnaṃ sabbaso anupaddutattā taṃsamaṅgīnaṃ sabbaso anupaddavahetuto ca. Laddhivasena gahitāti sassatavādādīhi kevalaṃ tesaṃ laddhivasena tathā gahitā. Khemaamatagāminanti iminā hi ‘‘khemaṃamatagāmina’’nti vibhattialopena niddeso, attho pana vibhattilopena daṭṭhabboti dasseti.

เพราะความที่การได้ลาภมีลาภคือทรัพย์เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นในภาวะแห่งความไม่มีโรค และเพราะความที่ลาภย่อมไม่มีประโยชน์ในเมื่อไม่มีความไม่มีโรค และเพราะความที่ความไม่มีโรคเป็นเหตุแห่งการได้สมบัติทั้งปวงมีทิฏฐธัมมิกัตถะเป็นต้น ฉะนั้น ความไม่มีโรคจึงเป็นลาภอย่างยิ่ง. เพราะความที่ความสุขย่อมเกิดขึ้นในพระนิพพาน และเพราะความที่ความสุขเช่นนั้นย่อมไม่พึงได้ในเมื่อไม่มีการบรรลุพระนิพพาน และเพราะความที่พระนิพพานปราศจากสังขารทั้งปวงโดยประการทั้งปวง และเพราะความที่ทุกข์ในสังสารวัฏทั้งสิ้นย่อมไม่มีในเมื่อบรรลุพระนิพพานนั้น ฉะนั้น พระนิพพานจึงเป็นสุขอย่างยิ่ง. บทว่า ปุพฺพภาคมคฺคานํ (แห่งมรรคทั้งหลายอันเป็นส่วนเบื้องต้น) คือ แห่งมรรคทั้งหลายอันเป็นส่วนเบื้องต้นแห่งอริยมรรค อันต่างกันด้วยประเภทมีการพิจารณากาย (กายานุปัสสนา) เป็นต้น. อนึ่ง ความที่มรรคเหล่านั้นเป็นไปสู่อมตะ ชื่อว่า อมตคามิตา (ความเป็นไปสู่อมตะ) คือด้วยอำนาจแห่งความน้อมไปในอมตะนั้นเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งการทำให้แจ้ง ฉะนั้น จึงตรัสว่า “เป็นไปสู่อมตะด้วยการดำเนินไปในส่วนเบื้องต้นเท่านั้น”. อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นเกษม เพราะความที่ไม่มีอุปัทวะด้วยการถอนเสียซึ่งอันตรายทั้งปวง และเพราะความที่ผู้ประกอบด้วยอริยมรรคนั้นย่อมไม่มีอุปัทวะโดยประการทั้งปวง และเพราะเป็นเหตุแห่งความไม่มีอุปัทวะโดยประการทั้งปวงแก่ผู้ประกอบด้วยอริยมรรคนั้น. บทว่า ลทฺธิวเสน คหิตา (อันถือเอาแล้วโดยลัทธิ) คือ อันนักทิฏฐิมีสัสสตวาทะเป็นต้น ถือเอาแล้วอย่างนั้นโดยลัทธิของตนเท่านั้น. บทว่า เขมอมตคามินํ (อันเกษมและเป็นไปสู่อมตะ) ด้วยบทนี้แล เป็นการแสดงด้วยการลบวิภัตติว่า “เขมํ อมตคามินํ” แต่พึงเห็นอรรถด้วยการลบวิภัตติ ดังนี้.

216. Anomajjatīti [Pg.107] anu anu omajjati. Aparāparaṃ hatthaṃ heṭṭhā otārento majjati.

๒๑๖. บทว่า อโนมชฺชติ (ย่อมลูบไล้) คือ ย่อมลูบไล้ไปตามลำดับ. ย่อมลูบไล้โดยการหย่อนมือลงข้างล่างครั้งแล้วครั้งเล่า.

217. Chekanti ghanabhāvena vītaṃ. Ghanamaṭṭhabhāvena sundaraṃ hotīti āha ‘‘sampanna’’nti. Sādhūhi paramappicchasantuṭṭhehi lāto gahitoti sāhuḷi. Saṅkāracoḷakaṃ niccakāḷakaṃ.

๒๑๗. บทว่า เฉกํ (อันประณีต) คือ อันทอด้วยความหนาแน่น. เพราะเป็นของงามด้วยความหนาแน่นและเกลี้ยงเกลา ฉะนั้น จึงตรัสว่า “สมบูรณ์”. บทว่า สาหุฬิ (ผ้าสาหุฬิ) คือ อันสัตบุรุษผู้มีความปรารถนาน้อยอย่างยิ่งและสันโดษรับเอาแล้ว. บทว่า สงฺการโจฬกํ (ผ้าบังสุกุล) คือ ผ้าที่ดำเป็นนิตย์.

218. Tattha tattha rujanaṭṭhena vibādhanaṭṭhena rogova bhūto. Vipassanāñāṇenapi sikhāppattena ārogyaṃ ekadesena passati, nibbānañca vaṭṭapaṭipakkhatoti āha ‘‘vipassanāñāṇañcevā’’ti.

๒๑๘. ด้วยอรรถว่าย่อมเสียดแทงในที่นั้นๆ ด้วยอรรถว่าย่อมเบียดเบียนในที่นั้นๆ จึงเป็นดุจโรค. แม้วิปัสสนาญาณที่ถึงยอดแล้ว ย่อมเห็นความไม่มีโรคโดยส่วนหนึ่ง และย่อมเห็นพระนิพพานโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อวัฏฏะ ฉะนั้น จึงตรัสว่า “วิปัสสนาญาณด้วย”.

219. Antarāti paṭhamuppatti jarāmaraṇānaṃ vemajjhe. Upahatoti pittasemhādidosehi dūsitabhāvena kathito. Pittādidose pana bhesajjasevanāya nivattento upahataṃ paṭipākatikaṃ karonto cakkhūni uppādeti nāma. Vinaṭṭhānīti anuppattidhammataṃ āpannāni.

๒๑๙. บทว่า อนฺตรา (ในระหว่าง) คือ ในท่ามกลางแห่งความเกิด ความแก่ และความตาย. บทว่า อุปหโต (อันเสียแล้ว) คือ อันกล่าวแล้วโดยภาวะที่ถูกโทษมีดีและเสมหะเป็นต้นทำให้เสีย. อนึ่ง เมื่อระงับโทษมีดีเป็นต้นด้วยการเสพยา ย่อมทำสิ่งที่เสียให้กลับเป็นปกติ ย่อมยังจักษุให้เกิดขึ้นได้. บทว่า วินฏฺฐานิ (อันพินาศแล้ว) คือ อันถึงภาวะแห่งความไม่เกิดขึ้น.

220. Pubbe vutte sāhuḷiyacīre. Vaṭṭe anugatacittenāti anamatagge saṃsāravaṭṭe anādīnavadassitāya anugāmicittena.

๒๒๐. ในผ้าสาหุฬิที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. บทว่า วฏฺเฏ อนุคตจิตฺเตน (ด้วยจิตอันแล่นไปในวัฏฏะ) คือ ด้วยจิตอันแล่นไปตามสังสารวัฏอันมีที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายไม่ปรากฏ เพราะความเป็นผู้ไม่เห็นโทษ.

221. Dhammassāti nibbānassa. Anudhammanti anurūpaṃ niyyānadhammaṃ. Tenāha ‘‘anucchavikaṃ paṭipada’’nti. Pañcakkhandheti pañcupādānakkhandhe dasseti. ‘‘Dīgharattaṃ vata, bho’’tiādinā pāḷiyaṃ vivaṭṭaṃ dassitaṃ. Tenāha ‘‘upādānanirodhāti vivaṭṭaṃ dassento’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

๒๒๑. บทว่า ธมฺมสฺส (แห่งธรรม) คือ แห่งพระนิพพาน. บทว่า อนุธมฺมํ (อันเป็นอนุธรรม) คือ ธรรมเป็นเครื่องนำออกอันสมควร. ฉะนั้น จึงตรัสว่า “ปฏิปทาอันสมควร”. บทว่า ปญฺจกฺขนฺเธ (ในขันธ์ ๕) คือ แสดงถึงอุปาทานขันธ์ ๕. ในพระบาลีได้แสดงวิวัฏฏะไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ น่าเสียดายหนอ” ฉะนั้น จึงตรัสว่า “เมื่อแสดงวิวัฏฏะด้วยบทว่า อุปาทานนิโรธา (เพราะความดับแห่งอุปาทาน)”. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยง่าย.

Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่ในมาคัณฑิยสูตร จบแล้ว.

6. Sandakasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถา สันทกสูตร

223. Devena vassena kato sobbho devakatasobbho. Tenāha ‘‘vasso…pe… rahado’’ti. Guhāti paṃsuguhā pāsāṇaguhā missakaguhāti tisso guhā. Tattha paṃsuguhā udakamuttaṭṭhāne ahosi ninnaṭṭhānaṃ pana udakena ajjhotthataṃ. Umaṅgaṃ katvāti heṭṭhā suduggaṃ katvā. Anamataggiyaṃ [Pg.108] paccavekkhitvāti ‘‘na kho so sattāvāso sulabharūpo, yo iminā dīghena addhunā anāvuṭṭhapubbo’’tiādinā (ma. ni. 1.160) idañca taḷākaṃ mayā vutthapubbaṃ bhavissati, tampi ṭhānaṃ so ca attabhāvo apaññattikabhāvaṃ gatoti evaṃ anamataggiyaṃ paccavekkhitvā tādisaṃ ṭhānaṃ gantuṃ vaṭṭati. Iminā nayena samuddapabbatadassanādīsupi paccavekkhaṇāvidhi veditabbo.

๒๒๓. บทว่า เทวกตโสพฺโภ (เหวที่เทวดาทำ) คือ เหวที่ฝนอันเป็นเทวดาทำ. ฉะนั้น จึงตรัสว่า “ฝน...เป... สระน้ำ”. บทว่า คุหา (ถ้ำ) คือ ถ้ำ ๓ อย่าง คือ ถ้ำดิน ถ้ำหิน และถ้ำผสม. ในถ้ำเหล่านั้น ถ้ำดินเป็นที่ที่น้ำไหลออก ส่วนที่ลุ่มนั้นถูกน้ำท่วมทับ. บทว่า อุโมงฺคํ กตฺวา (ทำอุโมงค์) คือ ทำที่ข้างล่างให้เป็นที่เข้าถึงได้ยากยิ่ง. บทว่า อนามตคฺคิยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา (พิจารณาถึงที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายอันกำหนดไม่ได้) คือ พิจารณาถึงที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายอันกำหนดไม่ได้อย่างนี้ว่า “ที่อยู่ของสัตว์นั้นไม่ใช่สิ่งที่หาได้ง่าย ซึ่งไม่เคยถูกอาศัยมาแล้วตลอดกาลอันยาวนานนี้” ดังนี้เป็นต้น (ม.อุ. ๑.๑๖๐) และสระน้ำนี้ก็จักเป็นที่ที่เราเคยอาศัยมาแล้ว แม้ที่นั้นและอัตภาพนั้นก็ถึงภาวะที่กำหนดไม่ได้แล้ว ดังนี้ การไปสู่ที่เช่นนั้นย่อมควร. ด้วยนัยนี้ พึงทราบวิธีพิจารณาแม้ในการเห็นทะเลและภูเขาเป็นต้น.

Uccaṃ nadamānāyāti uccaṃ katvā saddaṃ karontiyā kāmassādabhavassādādivatthunti ‘‘ayañca ayañca kāmo iṭṭho kanto manāpo, asuko bhavo iṭṭho kanto manāpo, evamayaṃ loko piyehi piyataro’’ti evaṃ kāmassādabhavassādalokassādādisaṅkhātaṃ vatthuṃ. Duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo mokkhamaggo ca, taṃ niyyānaṃ arahati, niyyāne vā niyuttāti niyyānikā, niyyānaṃ vā phalaṃ etissā atthīti niyyānikā, vacīduccaritādisaṃkilesato niyyātīti vā niyyānīyā, ī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā niyyānikā, cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, tassā bhāvo aniyyānikattaṃ, tasmā aniyyānikattā. Tiracchānabhūtāti tirokaraṇabhūtā. Gehassitakathāti kāmapaṭisaṃyuttakathā. Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve. Saha atthenāti sātthakaṃ, hitapaṭisaṃyuttanti attho. Visikhāti gharasanniveso, visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu (sārattha. ṭī. 1.ācariyaparamparakathāvaṇṇanā) viya. Tenevāha ‘‘sūrā samatthā’’ti ‘‘saddhā pasannā’’ti ca. Kumbhaṭṭhānappadesena kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘kumbhadāsikathā vā’’ti.

บทว่า อุจฺจํ นทมานาย (อันเปล่งเสียงดัง) คือ อันทำเสียงให้ดัง. บทว่า กามสฺสาทภวสฺสาทาทิวตฺถุ (วัตถุมีอัสสาทะในกามและอัสสาทะในภพเป็นต้น) คือ วัตถุอันนับว่ามีอัสสาทะในกาม อัสสาทะในภพ และอัสสาทะในโลกเป็นต้นอย่างนี้ว่า “กามนี้และกามนี้เป็นที่ปรารถนา เป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ, ภพโน้นเป็นที่ปรารถนา เป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ, โลกนี้เป็นที่รักยิ่งกว่าสิ่งอันเป็นที่รักทั้งหลาย” ดังนี้. บทว่า นิยฺยานํ (เครื่องนำออก) คือ สิ่งที่ย่อมนำออกไปจากทุคติและสังสารวัฏด้วยสิ่งนี้, คือ มรรคสู่สวรรค์และมรรคสู่นิพพาน. บทว่า นิยฺยานิกา (เป็นเครื่องนำออก) คือ ย่อมควรแก่นิยยานนั้น, หรือประกอบอยู่ในนิยยาน, หรือมีผลคือนิยยาน, หรือย่อมนำออกไปจากกิเลสมีการประพฤติชั่วทางวาจาเป็นต้น, หรือ นิยฺยานิกา โดยการทำสระ อี ให้เป็นรัสสะ และทำพยัญชนะ ยะ ให้เป็น กะ, คือ เจตนาพร้อมด้วยการงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ. บทว่า อนิยฺยานิกา (ไม่เป็นเครื่องนำออก) คือ เป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น. ภาวะของสิ่งนั้นคือ อนิยฺยานิกตฺตํ (ความเป็นสิ่งไม่เป็นเครื่องนำออก). เพราะฉะนั้น จึงเป็น อนิยฺยานิกตฺตา (เพราะความเป็นสิ่งไม่เป็นเครื่องนำออก). บทว่า ติรจฺฉานภูตา (เป็นดุจสัตว์เดรัจฉาน) คือ เป็นดุจเครื่องกั้น. บทว่า เคหสฺสิตกถา (เรื่องที่อาศัยเรือน) คือ เรื่องที่ประกอบด้วยกาม. บทว่า กมฺมฏฺฐานภาเว (ในภาวะแห่งกรรมฐาน) คือ ในภาวะแห่งกรรมฐานอันประกอบด้วยอนิจจตาและอริยสัจ ๔. บทว่า สห อตฺเถน (พร้อมด้วยอรรถ) คือ มีประโยชน์, อรรถว่าประกอบด้วยประโยชน์. บทว่า วิสิขา (ถนน) คือ ที่ตั้งแห่งเรือน, และด้วยการถือเอาคำว่า วิสิขา ย่อมถือเอาผู้ที่อาศัยอยู่ในที่นั้น เหมือนในบทมีอาทิว่า “ชาวบ้านมาแล้ว” (สารัตถทีปนี ๑. อรรถกถาอาจริยปรัมปรา). ฉะนั้น จึงตรัสว่า “ผู้กล้าหาญ ผู้สามารถ” และ “ผู้มีศรัทธา ผู้เลื่อมใส”. บทว่า กุมฺภฏฺฐานปฺปเทเสน (ด้วยบทว่า กุมฺภฏฺฐาน) คือ กล่าวถึงนางทาสีผู้ถือหม้อ. ฉะนั้น จึงตรัสว่า “หรือเรื่องนางทาสีผู้ถือหม้อ”.

228. Vohāro viya tesaṃ tathā vohāramattaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘brahmacariyavāse’’ti. Akatāti samena, visamena vā kenaci hetunā na katā na vihitā. Katavidho karaṇavidhi natthi etesanti akaṭavidhā. Padadvayenapi loke kenaci hetupaccayena nesaṃ anibbattataṃ dasseti. Iddhiyāpi na nimmitāti kassaci iddhimato cetovasippattassa devassa, issarādino vā iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti kassaci animmāpitā. Rūpādijanakabhāvanti rūpasaddādīnaṃ paccayabhāvaṃ, rūpādayopi pathaviyādīhi [Pg.109] appaṭibaddhavuttikāti tassa adhippāyo. Yathā pabbatakūṭaṃ kenaci anibbattitaṃ kassaci ca anibbattanakaṃ, evametepīti āha ‘‘pabbatakūṭā viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā’’ti. Yamidaṃ bījato aṅkurādi jāyatīti vuccati, taṃ vijjamānameva tato nikkhamati nāvijjamānaṃ, aññathā aññatopi aññassa upaladdhi siyāti adhippāyo. Evaṃ ṭhitāti evaṃ nibbikārā ṭhitā. Ubhayenapīti atthadvayenapīti vadanti. ‘‘Kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’ti padadvayenapi. Tesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ. Ṭhitattāti nibbikārābhāvena ṭhitattā. Na calantīti vikāraṃ nāpajjanti. Vikārābhāvato hi tesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ esikaṭṭhāyiṭṭhitatā. Aniñjanañca atthato pakatiyā avaṭṭhānamevāti dassetuṃ ‘‘na vipariṇāmentī’’ti vuttaṃ. Tathā avipariṇāmadhammattā eva te aññamaññaṃ na byābādhenti. Sati hi vikāraṃ āpādetabbatāya byābādhakatāpi siyā, tathā anuggahetabbatāya anuggāhakatāti tadabhāvaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘nāla’’ntiādi vuttaṃ.

๒๒๘. เหมือนโวหารของพวกเขา ฉะนั้นจึงถือเอาเพียงโวหารแล้วกล่าวว่า "ในการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์" อกตะ (อันใครๆ ไม่ได้ทำ) คือ ไม่ได้ทำ ไม่ได้จัดแจงด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง โดยความเสมอหรือโดยความไม่เสมอ อกตวิธา (ไม่มีวิธีที่ถูกทำ) คือ ไม่มีวิธีแห่งการกระทำแก่สิ่งเหล่านี้ ด้วยบททั้งสองนั้น ย่อมแสดงความที่สิ่งเหล่านั้นไม่เกิดในโลกด้วยเหตุปัจจัยใดๆ อิทธิยาปิ น นิมมิตา (อันฤทธิ์ก็ไม่ได้เนรมิต) คือ อันฤทธิ์ของเทพผู้มีฤทธิ์ ผู้ถึงความชำนาญทางใจ หรือของพระอิศวรเป็นต้น ก็ไม่ได้เนรมิต อนิมมาตา (อันใครๆ ไม่ได้สร้าง) คือ อันใครๆ ไม่ได้สร้าง รูปีทิชนกภาวัง (ความเป็นสภาพผู้ยังรูปเป็นต้นให้เกิด) คือ ความเป็นปัจจัยของรูป เสียง เป็นต้น รูปเป็นต้นก็มีการเป็นไปไม่เนื่องด้วยปฐวีธาตุเป็นต้น นี้เป็นอัธยาศัยของท่าน เหมือนยอดเขาที่ใครๆ ไม่ได้ทำให้เกิด และใครๆ ก็ไม่ได้ทำให้เกิด ฉันใด สิ่งเหล่านี้ก็ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่เหมือนยอดเขา ฉะนั้นจึงชื่อว่า กูฏัฏฐะ" ที่กล่าวว่า หน่อเป็นต้นย่อมเกิดจากพืชนั้น สิ่งนั้นย่อมออกมาจากพืชนั้นในขณะที่มีอยู่ ไม่ใช่ในขณะที่ไม่มีอยู่ ถ้าเป็นอย่างอื่น การได้สิ่งอื่นจากสิ่งอื่นก็พึงมี นี้เป็นอัธยาศัย เอวัง ฐิตา (ตั้งอยู่อย่างนี้) คือ ตั้งอยู่โดยไม่มีความแปรผันอย่างนี้ อุภเยนปิ (ด้วยทั้งสองอย่าง) คือ ด้วยอรรถสองอย่าง ท่านกล่าว ด้วยบททั้งสองว่า "กูฏัฏฐะ (ตั้งอยู่เหมือนยอดเขา) เอสิกัฏฐายิฏฐิตา (ตั้งอยู่มั่นคงเหมือนเสาหลัก)" ของกายทั้งเจ็ดเหล่านั้น ฐิตัตตา (เพราะความที่ตั้งอยู่) คือ เพราะตั้งอยู่โดยไม่มีความแปรผัน น จลันติ (ไม่หวั่นไหว) คือ ไม่ถึงความแปรผัน เพราะไม่มีความแปรผันนั่นแหละ กายทั้งเจ็ดเหล่านั้นจึงตั้งอยู่มั่นคงเหมือนเสาหลัก และเพื่อแสดงว่า อนิญชนัง (ไม่หวั่นไหว) โดยอรรถคือการตั้งอยู่ตามปกติเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ไม่แปรผัน" อนึ่ง เพราะมีธรรมดาไม่แปรผันนั่นแหละ สิ่งเหล่านั้นจึงไม่เบียดเบียนกันและกัน ถ้ามีความเป็นไปได้ที่จะต้องทำให้เกิดความแปรผัน ความเป็นผู้เบียดเบียนก็พึงมีได้ อนึ่ง ความเป็นผู้อุปถัมภ์ก็พึงมีได้เพราะความเป็นไปได้ที่จะต้องอุปถัมภ์ เพื่อแสดงความไม่มีสิ่งนั้น จึงกล่าวในพระบาลีว่า "ไม่สามารถ" เป็นต้น

Pathavī eva kāyekadesattā pathavīkāyo. Hantuṃ vā ghātetuṃ vā samattho nāma natthi jīvasattamānaṃ kāyānaṃ niccatāya nibbikārabhāvato, eteneva nesamahantabbatā aghātetabbatā atthato vuttāyevāti daṭṭhabbā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sattannaṃtveva kāyāna’’ntiādi. Sotuṃ vā sāvetuṃ vā samattho nāma natthīti paccekaṃ nesaṃ savanesu asamatthattā tadekadesādīsupi asamatthataṃ dīpeti. Yadi koci hantā natthi, kathaṃ satthappahāroti āha ‘‘yathā muggarāsiādīsū’’tiādi. Kevalaṃ saññāmattameva hoti, hananaghātanādi pana paramatthato nattheva kāyānaṃ avikopanīyabhāvatoti adhippāyo. Kevalaṃ takkamattena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpetīti etena yasmā takkikā niraṅkusatāya parikappanassa yaṃ kiñci attanā parikappitaṃ sārato maññamānā tatheva abhinivissa takkadiṭṭhiggāhaṃ gaṇhanti, tasmā na tesaṃ diṭṭhivatthusmiṃ viññūhi vicāraṇā kattabbāti dasseti. Kecīti sārasamāsācariyā. Pañcindriyavasenāti pañcarūpindriyavasena. Kammanti laddhi kammabhāvena supākaṭattā. Avaṅkakathātāraṇādikā dvāsaṭṭhi paṭipadā. Ekasmiṃ kappeti ekasmiṃ mahākappe.

ปฐวี (ธาตุดิน) นั่นแหละ เพราะเป็นส่วนหนึ่งของกาย จึงชื่อว่า ปฐวีกาย ชื่อว่าผู้สามารถจะฆ่าหรือทำลายไม่มี เพราะกายของสัตว์มีชีวิตเป็นของเที่ยงและไม่มีความแปรผัน ด้วยเหตุนี้ ความที่สิ่งเหล่านั้นใครๆ ฆ่าไม่ได้ ทำลายไม่ได้ จึงเป็นอันกล่าวไว้แล้วโดยอรรถ พึงทราบ อนึ่ง ท่านกล่าวไว้ว่า "กายทั้งเจ็ดนั่นแหละ" เป็นต้น ชื่อว่าผู้สามารถจะฟังหรือทำให้ฟังไม่มี เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่สามารถในการฟังแต่ละอย่าง ย่อมแสดงความไม่สามารถแม้ในส่วนหนึ่งส่วนใดของสิ่งเหล่านั้น ถ้าไม่มีผู้ฆ่า แล้วการประหารด้วยศาสตรามีได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนในกองสากเป็นต้น" เป็นต้น เป็นเพียงสัญญาเท่านั้น ส่วนการฆ่า การทำลายเป็นต้น โดยปรมัตถ์ไม่มีเลย เพราะกายทั้งหลายไม่สามารถถูกทำให้กำเริบได้ นี้เป็นอัธยาศัย ย่อมแสดงทิฏฐิที่ไร้ประโยชน์ด้วยการตรึกเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ เพราะนักตรึกทั้งหลายมีความไม่มีเครื่องควบคุมในการตรึก ย่อมสำคัญสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ตนตรึกว่าเป็นสาระ แล้วยึดมั่นในสิ่งนั้น ย่อมยึดถือทิฏฐิที่เกิดจากการตรึก ฉะนั้น วิญญูชนไม่ควรพิจารณาในวัตถุแห่งทิฏฐิของพวกเขา ท่านแสดงดังนี้ เกจิ (บางท่าน) คือ อาจารย์ผู้รวบรวมสาระ ปัญจินทริยวัเสนะ (ด้วยอำนาจอินทรีย์ ๕) คือ ด้วยอำนาจรูปินทรีย์ ๕ กัมมัง (กรรม) คือ ลัทธิ เพราะเป็นที่ปรากฏชัดด้วยความเป็นกรรม อวังคกถาตารณาทิกา (การข้ามพ้นจากคำพูดที่ไม่คดเคี้ยวเป็นต้น) คือ ปฏิปทา ๖๒ เอกัสมิง กัปเป (ในกัปหนึ่ง) คือ ในมหากัปหนึ่ง

Purisabhūmiyoti [Pg.110] padhānapuggalena niddeso, itthīnampetā bhūmiyo icchanteva. Bhikkhu ca pannakotiādi tesaṃ pāḷiyeva. Tattha pannakoti bhikkhāya vicaraṇakoti vadanti, tesaṃ vā paṭipattiṃ paṭipannako. Jinoti jiṇṇo, jarāvasena nihīnadhātukoti vadanti, attano vā paṭipattiyā paṭipakkhaṃ jinitvā ṭhito. So kira tathābhūto kassacipi dhammaṃ na katheti, tenāha ‘‘na kiñci āhā’’ti. Alābhinti ‘‘so na kumbhimukhā paṭiggaṇhatī’’tiādinā (dī. ni. 1.394) nayena vuttaalābhahetusamāyogena alābhiṃ. Tato eva jighacchādubbalaparetatāya sayanaparāyaṇaṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadati.

ปุริสภูมิโย (ภูมิของบุรุษ) คือ การกล่าวโดยบุคคลผู้เป็นประธาน แม้ภูมิเหล่านี้ของสตรีก็พึงประสงค์ ภิกขุ จ ปันนโกติอาทิ (ภิกษุผู้ตกไปเป็นต้น) เป็นพระบาลีของท่านเหล่านั้น ในบรรดาบทเหล่านั้น ปันนโก (ผู้ตกไป) ท่านกล่าวว่า ผู้เที่ยวไปเพื่อภิกษา หรือผู้ปฏิบัติปฏิปทาของท่านเหล่านั้น ชิโนติ (ย่อมชนะ) คือ ชิณโณ (แก่แล้ว) ท่านกล่าวว่า ผู้มีธาตุเสื่อมโทรมเพราะความแก่ หรือผู้ตั้งอยู่โดยชนะปฏิปักษ์ด้วยปฏิปทาของตน ได้ยินว่า บุคคลผู้เป็นเช่นนั้นย่อมไม่แสดงธรรมแก่ใครๆ เลย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่กล่าวอะไรเลย" อลาภิง (ผู้ไม่มีลาภ) คือ ผู้ไม่มีลาภด้วยการประกอบด้วยเหตุแห่งการไม่มีลาภที่กล่าวไว้โดยนัยว่า "เขาไม่รับจากปากหม้อ" เป็นต้น (ที. สี. 1.394) เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านจึงเรียกสมณะผู้ถูกความหิวและความอ่อนเพลียครอบงำ มีที่นอนเป็นที่ไปในเบื้องหน้าว่า ปันนภูมิ (ผู้มีภูมิอันตกไป)

Ājīvavuttisatānīti sattānaṃ ājīvabhūtāni jīvikāvuttisatāni. Pasuggahaṇena eḷakajāti gahitā, migaggahaṇena rurugavayādisabbamigajāti. Bahū devāti cātumahārājikādibrahmakāyikādivasena nesaṃ antarabhedavasena bahū devā. Tattha cātumahārājikānaṃ ekacco antarabhedo ‘‘mahāsamayasuttena’’ (dī. ni. 2.331 ādayo) dīpetabbo. Mānusāpi anantāti dīpadesakulavaṃsājīvādivibhāgavasena mānusāpi anantabhedā. Pisācā eva pesācā, te aparapetādayo mahantā veditabbā.

อาชีววุตติสตานิ (ร้อยแห่งการเป็นอยู่) คือ ร้อยแห่งการเป็นอยู่ของสัตว์ทั้งหลายที่เป็นอาชีวะ ด้วยการระบุถึงสัตว์ ย่อมถือเอาแพะ ด้วยการระบุถึงเนื้อ ย่อมถือเอาเนื้อทุกชนิดมีเนื้อทรายและโคป่าเป็นต้น พหู เทวา (เทพมาก) คือ เทพมากด้วยการจำแนกภายในของเทพเหล่านั้น โดยเป็นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น และพรหมกายิกาเป็นต้น ในบรรดาเทพเหล่านั้น การจำแนกภายในบางอย่างของจาตุมหาราชิกา พึงแสดงด้วย "มหาสมยสูตร" (ที. มหา. 2.331 เป็นต้น) มานุสาปิ อนันตา (มนุษย์ก็ไม่มีที่สิ้นสุด) คือ มนุษย์ก็มีประเภทไม่มีที่สิ้นสุดด้วยการจำแนกเกาะ ประเทศ ตระกูล วงศ์ อาชีวะ เป็นต้น ปิสาจา (ปีศาจ) นั่นแหละ คือ เปสาจา (ปีศาจ) พึงทราบว่า ปีศาจเหล่านั้นเป็นเปรตใหญ่เป็นต้น

Chaddantadahamandākiniyo kuḷīramucalindanāmena vadati. Gaṇṭhikāti pabbagaṇṭhikā. Paṇḍitopi…pe… uddhaṃ na gacchati, kasmā? Sattānaṃ saṃsaraṇakālassa niyatabhāvato.

ย่อมกล่าวถึงสระฉัททันต์และแม่น้ำมันทากินีด้วยชื่อกุฬีระและมุจลินท์ คัณฐิกา (ปม) คือ ปมข้อ แม้บัณฑิต... (ละไว้) ...ก็ไม่ขึ้นไปเบื้องบน เพราะเหตุไร? เพราะกาลแห่งการเวียนว่ายตายเกิดของสัตว์ทั้งหลายเป็นของแน่นอน

Aparipakkaṃ saṃsaraṇanimittaṃ sīlādinā paripāceti nāma sīghaṃyeva visuddhippattiyā. Paripakkaṃ phussa phussa patvā patvā paripakkabhāvāpādanena byantiṃ karoti nāma. Suttaguḷeti suttavaṭṭiyaṃ. Nibbeṭhiyamānameva paletīti upamāya sattānaṃ saṃsāro anukkamena khīyateva, na tassa vaddhīti dasseti paricchinnarūpattā.

ชื่อว่าย่อมบ่มนิมิตแห่งการเวียนว่ายตายเกิดที่ยังไม่สุกงอมด้วยศีลเป็นต้น เพื่อการบรรลุความบริสุทธิ์โดยเร็ว ชื่อว่าย่อมทำให้สิ้นไปโดยการถูกต้องแล้วถูกต้องเล่า บรรลุแล้วบรรลุเล่า แล้วทำให้ถึงความเป็นของสุกงอม สุตตคุเฬติ (ในกลุ่มด้าย) คือ ในกลุ่มด้าย ย่อมคลายออกในขณะที่คลี่ออกนั่นแหละ ด้วยอุปมานี้ ย่อมแสดงว่าสังสารวัฏของสัตว์ทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยลำดับเท่านั้น ไม่มีการเพิ่มขึ้นของสังสารวัฏนั้น เพราะมีสภาวะที่ถูกกำหนดไว้แล้ว

229. Niyativāde pakkhipantoti sabbaññutaṃ paṭijānitvāpi padesaññutāya asampāyamāno tattha attano aññāṇakiriyaṃ pariharituṃ asakkonto ca ‘‘evamesā niyatī’’ti niyativāde pakkhipanto.

๒๒๙. ผู้ซัดทอดลงในนิยติวาท (ลัทธิกำหนดแน่นอน) คือ แม้ปฏิญาณว่าเป็นสัพพัญญู แต่เมื่อไม่สำเร็จแม้ด้วยความรู้เพียงบางส่วน และไม่สามารถจะปกปิดอาการที่ไม่รู้ของตนในเรื่องนั้นได้ จึงซัดทอดลงในนิยติวาทว่า 'ความกำหนดแน่นอนนี้เป็นอย่างนี้'.

230. Dhammakathāya [Pg.111] apassayabhūto anussavo etassa atthīti anussavī, tenevassa apassayavādaṃ dassetuṃ ‘‘anussavanissito’’ti āha. Savanaṃ saccatoti yaṃ kiñci anussavaṃ, taṃ savanaṃ saccanti gahetvā ṭhito. Piṭakasampadāyāti ganthasampādanena, tādisaṃ ganthaṃ paguṇaṃ vācuggataṃ katvā taṃ nissāya dhammaṃ katheti. Tenāha ‘‘vaggapaṇṇāsakāyā’’tiādi.

๒๓๐. ผู้มีอนุสสวะ (การฟังตามกันมา) เป็นที่พึ่งในการแสดงธรรม ชื่อว่า อนุสสวี เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงวาทะอันเป็นที่พึ่งของเขา จึงกล่าวว่า 'อาศัยอนุสสวะ' (อาศัยการฟังตามกันมา). ที่ชื่อว่า ถือเอาสิ่งที่ฟังมาว่าเป็นความจริง คือ ยึดมั่นอยู่ว่า อนุสสวะอย่างใดอย่างหนึ่งนั้น สิ่งที่ฟังมานั้นเป็นความจริง. คำว่า ด้วยความสืบทอดแห่งปิฎก คือ ด้วยการรวบรวมคัมภีร์ กระทำคัมภีร์เช่นนั้นให้คล่องปากขึ้นใจแล้ว อาศัยคัมภีร์นั้นแสดงธรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยวรรคและปัณณาสก์' เป็นต้น.

232. Mandapaññoti parittapañño. Momūhoti sammuyhako. ‘‘Evantipi me no’’tiādinā vividho nānappakāro khepo vācāya paravādānaṃ khīpanaṃ vācāvikkhepo, taṃ vācāvikkhepaṃ, na marati na pacchijjati yathāvutto vādavikkhepo etāyāti amarā, tattha pavattā diṭṭhi amarāvikkhepo, taṃ amarāvikkhepaṃ. Apariyantavikkhepanti ‘‘evampi me no’’tiādinā pucchitassa apariyosāpanavasena vikkhepaṃ. Ito cito ca sandhāvati ekasmiṃ sabhāve anavaṭṭhānato. Gāhaṃ na upagacchatīti micchāgāhatāya uttaravidhānāya purimapakkhaṃ ṭhapetvā gāhaṃ na upagacchati. Amarāsadisāya amarāya vikkhepoti amarāvikkhepo.

๒๓๒. ผู้มีปัญญาทราม คือผู้มีปัญญาน้อย. ผู้หลงใหล คือผู้มักหลง. วาจาวิกเขป คือการซัดส่ายวาจาไปต่างๆ นานา มีคำว่า 'แม้เป็นอย่างนี้ก็ไม่ใช่ความเห็นของเรา' เป็นต้น เพื่อกำจัดวาทะของผู้อื่นด้วยวาจา, อธิบายวาจาวิกเขปนั้น. วาทวิกเขป (การซัดส่ายวาทะ) ตามที่กล่าวมานี้ ไม่ตาย คือไม่ขาดสาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อมรา, ทิฏฐิที่เกิดขึ้นในเรื่องนั้น ชื่อว่า อมราวิกเขป, อธิบายอมราวิกเขปนั้น. คำว่า อปริยันตวิกเขป คือการซัดส่ายโดยอาการที่ไม่ทำให้จบสิ้นแก่ผู้ที่ถามด้วยคำว่า 'แม้เป็นอย่างนี้ก็ไม่ใช่ความเห็นของเรา' เป็นต้น. ย่อมแล่นไปข้างโน้นข้างนี้ เพราะไม่ตั้งมั่นอยู่ในสภาวะเดียว. คำว่า ไม่เข้าถึงการยึดถือ คือ ไม่เข้าถึงการยึดถือ เพราะเป็นการยึดถือผิด โดยวางฝ่ายแรกไว้เพื่อจะจัดแจงในภายหลัง. การซัดส่ายที่เหมือนปลาไหล (อมรา) ชื่อว่า อมราวิกเขป.

Idaṃ kusalanti ettha iti-saddo pakārattho, iminā pakārenāti attho. Amarāvikkhepiko yathā kusale, evaṃ aññasmiṃ yaṃ kiñci kenaci pucchitaṃ atthaṃ attano aruccanatāya ‘‘evantipi me no’’tiādinā tattha tattha vikkhepaññeva āpajjati, tasmā ‘‘evantipi me no’’tiādi tattha tattha pucchitākārapaṭisedhanavasena vikkhipanākāradassanaṃ. Nanu cettha vikkhepavādino vikkhepapakkhassa ananujānanaṃ vikkhepapakkhe avaṭṭhānaṃ yuttanti? Na, tatthāpi tassa sammūḷhassa paṭikkhepavaseneva vikkhepavādassa pavattanato. Tena vuttaṃ ‘‘no’’ti. Tathā hi sañcayo belaṭṭhaputto raññā ajātasattunā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho paralokattikādīnaṃ paṭisedhanamukhena vikkhepaṃ byākāsi.

ในคำว่า 'สิ่งนี้เป็นกุศล' นี้ อิติสัทท์มีอรรถเป็นประการ คือมีความหมายว่า 'ด้วยประการนี้'. อมราวิกเขปิกะ เมื่อถูกใครๆ ถามถึงเนื้อความอื่นใดก็ตาม ย่อมถึงความซัดส่ายในที่นั้นๆ ด้วยคำว่า 'แม้เป็นอย่างนี้ก็ไม่ใช่ความเห็นของเรา' เป็นต้น เพราะความไม่ชอบใจของตน เหมือนในเรื่องกุศลฉะนั้น. เพราะเหตุนั้น คำว่า 'แม้เป็นอย่างนี้ก็ไม่ใช่ความเห็นของเรา' เป็นต้น จึงเป็นการแสดงอาการซัดส่ายด้วยอำนาจการปฏิเสธอาการที่ถูกถามในที่นั้นๆ. ถามว่า ก็ในเรื่องนี้ การไม่ยอมรับฝ่ายซัดส่ายของวิกเขปวาที ควรเป็นการตั้งมั่นอยู่ในฝ่ายซัดส่ายมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะแม้ในที่นั้น วิกเขปวาทะก็เป็นไปด้วยอำนาจการปฏิเสธของผู้นั้นผู้หลงใหล. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่'. จริงอย่างนั้น สัญชัย เวลัฏฐบุตร เมื่อถูกพระเจ้าอชาตศัตรูทูลถามถึงสามัญผลที่เห็นประจักษ์ ได้กล่าวแก้แบบซัดส่ายด้วยการปฏิเสธเรื่องปรโลกเป็นต้น.

Etthāha – ‘‘nanu cāyaṃ sabbopi amarāvikkhepiko kusalādayo dhamme paralokattikādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno pucchāya vikkhepamattaṃ āpajjati, tassa kathaṃ diṭṭhigatabhāvo. Na hi avattukāmassa viya pucchitamatthaṃ ajānantassa vikkhepakaraṇamattena [Pg.112] tassa diṭṭhigatikatā yuttā’’ti? Vuccate – na heva kho pucchāya vikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā, atha kho micchābhinivesavasena. Sassatābhinivesena micchābhiniviṭṭhoyeva hi puggalo mandabuddhitāya kusalādidhamme paralokattikādīni ca yāthāvato appaṭipajjamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetuṃ asakkuṇeyyatāya musāvādabhayena ca vikkhepaṃ āpajjatīti. Atha vā puññapāpānaṃ tabbipākānañca anavabodhena asaddahanena ca tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇaṃyeva sundaranti khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyeva sā ekā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbā, indriyabaddhato ca tatiyaṭṭhānabhāve dassito.

ในเรื่องนี้มีคำถามว่า 'ก็อมราวิกเขปิกะทั้งหมดนี้ เมื่อไม่รู้แจ้งธรรมมีกุศลเป็นต้น และปรโลกเป็นต้นตามความเป็นจริง เมื่อถูกถามปัญหาในที่นั้นๆ ย่อมถึงเพียงการซัดส่ายคำถามเท่านั้น ความเป็นทิฏฐิของเขาจะมีได้อย่างไร? เพราะการที่เขาจะเป็นเจ้าลัทธิทิฏฐิเพียงเพราะการซัดส่ายคำถามของผู้ไม่รู้เนื้อความที่ถูกถาม เหมือนผู้ไม่ปรารถนาจะพูดนั้น ไม่สมควรเลย'. ตอบว่า ความเป็นเจ้าลัทธิทิฏฐิของเขานั้น มิใช่เพียงเพราะการซัดส่ายคำถามเท่านั้น แต่เป็นด้วยอำนาจการยึดมั่นผิด. เพราะบุคคลผู้ยึดมั่นผิดด้วยการยึดมั่นในสัสสตทิฏฐินั่นเอง เมื่อไม่เข้าถึงธรรมมีกุศลเป็นต้น และปรโลกเป็นต้นตามความเป็นจริง เพราะความเป็นคนมีปัญญาทราม ย่อมถึงการซัดส่าย เพราะความไม่สามารถจะให้ผู้อื่นรู้เนื้อความที่ตนเองก็ไม่รู้ และเพราะกลัวมุสาวาท. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ทิฏฐิอย่างหนึ่งนั้นเกิดขึ้นต่างหากแก่ผู้ยึดมั่น โดยทำความพอใจและความชอบใจให้เกิดขึ้นว่า 'การซัดส่ายคำถามในเรื่องนั้นๆ เพราะความไม่รู้แจ้งและไม่เชื่อในบุญบาปและวิบากของบุญบาปเหล่านั้นนั่นแหละเป็นความดี' ดังนี้ เหมือนสัตตภังคทิฏฐิ และแสดงไว้ในฐานะที่ ๓ เพราะความยึดมั่นในอินทรีย์.

234. Sannidhikārakaṃ kāmeti ettha anindriyabaddhāni adhippetānīti tilataṇḍulādiggahaṇaṃ, tassa lokassa appasādaparihāratthaṃ kadāci taṇḍulanāḷiādisaṅgahaṇakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tilataṇḍulādayo paññāyantī’’ti.

๒๓๔. ในคำว่า 'ย่อมปรารถนาการสะสม' นี้ หมายถึงสิ่งของที่ไม่มีอินทรีย์ครอง คือการรับงาและข้าวสารเป็นต้น. คำว่า 'งาและข้าวสารเป็นต้น ย่อมปรากฏ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการรับข้าวสารประมาณ ๑ ทะนานเป็นต้นในบางครั้ง เพื่อป้องกันความไม่เลื่อมใสของชาวโลก.

236. Ājīvakā matā nāmāti ime ājīvakā sabbaso sammāpaṭipattirahitā micchā eva ca paṭipajjamānā adhisīlasaṅkhātassa sīlajīvitassa abhāvena matā nāma. Puttamatāti mataputtā. Samaṇe gotame brahmacariyavāso atthīti samaṇaṃ eva gotamaṃ parisuddho suparipuṇṇo takkarassa sammā dukkhakkhayāvaho brahmacariyavāso atthi. Etenettha dhammasudhammatādidīpanena buddhasubuddhatañca dīpeti, aññattha natthīti iminā bāhirakesu tassa abhāvaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

๒๓๖. ที่ชื่อว่า อาชีวกผู้ตายแล้ว คือ อาชีวกเหล่านี้ปราศจากการปฏิบัติชอบโดยสิ้นเชิง และปฏิบัติผิดถ่ายเดียว ชื่อว่าตายแล้วเพราะไม่มีชีวิตคือศีลที่นับว่าเป็นอธิศีล. คำว่า ผู้มีบุตรตายแล้ว คือ มีบุตรตายแล้ว. คำว่า พรหมจรรย์มีอยู่ในพระสมณโคดม คือ พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ บริบูรณ์สิ้นเชิง นำมาซึ่งความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์นั้น มีอยู่ในพระสมณโคดมเท่านั้น. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงความเป็นพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้ดีด้วยการแสดงความที่ธรรมเป็นธรรมดีเป็นต้น และด้วยคำว่า 'ไม่มีในที่อื่น' นี้ ท่านแสดงความไม่มีแห่งพรหมจรรย์นั้นในลัทธิภายนอก. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทั้งนั้น.

Sandakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถะที่ลี้ลับ (ฎีกา) แห่งคำอธิบายสันทกสูตร จบแล้ว.

7. Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā

๗. การอธิบายมหาสกุลุทายีสูตร

237. Abhiññātāti ediso ediso cāti abhilakkhaṇavasena ñātā. Appasaddassa vinīto, appasaddatāya mandabhāṇitāya vinītoti ca appasaddavinītoti vuccamāne aññena vinītabhāvo dīpito hoti, bhagavā pana sayambhuñāṇena sayameva vinīto. Tasmā pāḷiyaṃ ‘‘appasaddavinīto’’ti na vuttaṃ. Tenāha ‘‘na hi bhagavā aññena vinīto’’ti.

๒๓๗. คำว่า อภิญญาตะ (เป็นที่รู้จักกันดี) คือ เป็นที่รู้จักโดยกำหนดลักษณะว่า เป็นอย่างนี้ๆ. คำว่า ผู้ได้รับการฝึกในความมีเสียงน้อย คือ เมื่อกล่าวว่า 'อัปปสัททวินีโต' (ผู้ได้รับการฝึกในความมีเสียงน้อย) เพราะความเป็นผู้มีเสียงน้อยและเพราะความเป็นผู้พูดน้อย ความเป็นผู้ที่ผู้อื่นฝึกแล้วย่อมถูกแสดงออก แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฝึกพระองค์เองด้วยพระสยัมภูญาณ. เพราะเหตุนั้น ในบาลีจึงไม่กล่าวว่า 'อัปปสัททวินีโต'. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้ามิใช่ผู้อื่นฝึกแล้ว'.

238. Hiyyodivasaṃ [Pg.113] upādāya tato āsannāni katipayāni divasāni purimāni nāma honti, purimānīti ca pubbakāni, atītānīti attho. Tato paranti yathā vuttaatītadivasato anantaraṃ paraṃ purimataraṃ atisayena purimattā. Iti imesu dvīsu pavattito yathākkamaṃ purimapurimatarabhāvo, evaṃ santepi yadettha ‘‘purimatara’’nti vuttaṃ, tato pabhuti yaṃ yaṃ oraṃ, taṃ taṃ paraṃ, yaṃ yaṃ paraṃ, taṃ taṃ ‘‘purimatara’’nti vuttaṃ hoti. Kutūhalayuttā sālā kutūhalasālā yathā ‘‘ājaññaratho’’ti. Ime dassanādayo.

๒๓๘. นับตั้งแต่วันวานเป็นต้นไป วันบางวันซึ่งใกล้เคียงจากวันวานนั้น ชื่อว่าวันก่อนๆ คำว่า "วันก่อนๆ" หมายถึงวันเก่าๆ คือวันที่ล่วงไปแล้ว. คำว่า "ถัดจากนั้น" หมายถึงวันถัดไปจากวันวานที่กล่าวมาแล้วนั้น เป็นวันก่อนยิ่งกว่า เพราะความเป็นวันก่อนอย่างยิ่ง. ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นวันก่อนและวันก่อนยิ่งกว่า ย่อมเป็นไปตามลำดับในสองวันเหล่านี้. แม้เป็นอย่างนั้น คำว่า "ก่อนยิ่งกว่า" ที่กล่าวไว้ในที่นี้ นับแต่นั้นไป สิ่งใดที่อยู่ฝั่งนี้ สิ่งนั้นชื่อว่า "ถัดไป" (ถัดมา), สิ่งใดที่อยู่ฝั่งโน้น สิ่งนั้นชื่อว่า "ก่อนยิ่งกว่า". ศาลาที่ประกอบด้วยความตื่นเต้น (ความอยากรู้อยากเห็น) ชื่อว่ากุตูหฬศาลา เหมือนคำว่า "อาชาไนยรถ". การเห็นเป็นต้นเหล่านี้.

Ayathābhūtaguṇehīti ayathābhūtaṃ micchādīpitaatthamatteneva ugghositaguṇehi samuggato ghosito. Taranti atikkamanti etenāti titthaṃ, aggamaggo. Diṭṭhigatikamaggo pana ayathābhūtopi tesaṃ tathā vitaraṇaṃ upādāya titthanti voharīyatīti taṃ karontā titthakarā. Osaratīti pavisati.

คำว่า "ด้วยคุณอันไม่เป็นจริง" หมายถึงคุณที่ถูกประกาศขึ้นอย่างไม่เป็นจริง เพียงด้วยอรรถที่แสดงไว้ผิดๆ เท่านั้น. ชื่อว่า "ติฏฐะ" (ท่า) เพราะเป็นเครื่องข้ามพ้นไปได้ด้วยสิ่งนี้, คืออริยมรรคอันยอดเยี่ยม. ส่วนทางของพวกทิฏฐิ แม้จะไม่เป็นจริง ก็ถูกเรียกว่า "ติฏฐะ" เพราะอาศัยการข้ามไปของคนเหล่านั้นอย่างนั้น, ผู้ที่ทำท่า (ลัทธิ) นั้น ชื่อว่า "ติตถกร" (เดียรถีย์ - ผู้สร้างท่า). คำว่า "โอสรติ" หมายถึง เข้าไป.

239. Sahitanti pubbāparāviruddhaṃ. Na kiñci jātanti paṭiññādosahetudosaudāharaṇadosaduṭṭhadosatāya na kiñci jātaṃ. Tenāha ‘‘āropito te vādo’’ti. Vadanti tena paribhāsantīti vādo doso. Sabhāvakkosenāti sabhāvato pavattakoṭṭhāsena.

๒๓๙. คำว่า "สหิตัง" หมายถึง ไม่ขัดแย้งกันทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย. คำว่า "ไม่เกิดอะไรขึ้น" (นา กิญจิ ชาตัง) หมายถึง ไม่มีความหมายอะไรเกิดขึ้น เพราะความเป็นผู้เสียด้วยโทษในการปฏิญญา โทษในเหตุ โทษในอุทาหรณ์ และโทษที่บกพร่อง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วาทะของท่านถูกยกขึ้นแล้ว". คำว่า "วาทะ" หมายถึง โทษ เพราะเป็นเครื่องกล่าวติเตียน. คำว่า "โดยการด่าตามสภาพ" (สภาวักโกเสน) หมายถึง โดยส่วนที่ดำเนินไปตามสภาพ.

240. Pīḷeyyāti madhubhaṇḍena saha bhājane pīḷetvā dadeyya. Sabrahmacārīhi sampayojetvāti sahadhammikehi viheṭhanapayogaṃ katvā, tenāha ‘‘vivādaṃ katvā’’ti.

๒๔๐. คำว่า "พึงบีบ" หมายถึง พึงบีบลงในภาชนะพร้อมกับก้อนน้ำผึ้งแล้วให้. คำว่า "พึงประกอบกับเพื่อนพรหมจารี" หมายถึง กระทำการประกอบความเบียดเบียนกับเพื่อนร่วมธรรมทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทำวิวาทแล้ว".

241. Itarītarenāti paṇītato itarena. Tenāha ‘‘lāmakalāmakenā’’ti.

๒๔๑. คำว่า "ด้วยปัจจัยตามมีตามได้" (อิตรีตเรนะ) หมายถึง ด้วยสิ่งอื่นจากของประณีต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยของที่เลวทรามยิ่ง".

242. Bhattakosakenāti kosakabhattena, khuddakasarāvabhattakenāti attho. Beluvamattabhattāhārāti billapamāṇabhattabhojanā. Oṭṭhavaṭṭiyāti mukhavaṭṭiyā. Sabbākārenevāti sabbappakāreneva. Anappāhāroti na vattabbo kadāci appāhāroti katvā. Tattha ativiya aññehi avisayhaṃ appāhārataṃ bhagavato dassetuṃ ‘‘padhānabhūmiya’’ntiādi vuttaṃ. Mayāti nissakkavacanaṃ. Visesatarāti tena dhammena visesavantatarā.

๒๔๒. คำว่า "ด้วยข้าวในกระเช้า" (ภัตตโกสเกนะ) หมายถึง ด้วยข้าวในถ้วย คือด้วยข้าวในจานน้อย. คำว่า "มีอาหารเพียงเท่าผลมะตูม" หมายถึง มีการบริโภคอาหารมีประมาณเท่าผลมะตูม. คำว่า "โอฏฐวัฏฏิยา" หมายถึง ที่ขอบปาก. คำว่า "ด้วยอาการทั้งปวง" หมายถึง ด้วยประการทั้งปวงนั่นเอง. คำว่า "มีอาหารไม่น้อย" (อนัปปาหาโร) หมายถึง ไม่พึงกล่าวว่ามีอาหารน้อยในกาลไหนๆ. ในบทนั้น เพื่อจะแสดงความที่พระผู้มีพระภาคทรงมีอาหารน้อยอย่างยิ่งซึ่งผู้อื่นไม่สามารถทนได้ จึงตรัสคำว่า "ในภูมิแห่งความเพียร" เป็นต้น. คำว่า "มยา" เป็นนิสสัคควิภัตติ (โดยเรา). คำว่า "วิเศษยิ่งกว่า" หมายถึง เป็นผู้มีคุณวิเศษยิ่งกว่าด้วยธรรมนั้น.

Vatasamādānavaseneva [Pg.114] paṃsukūlaṃ dhārentīti paṃsukūlikāti āha – ‘‘samādinnapaṃsukūlikaṅgā’’ti, saddattho pana ‘‘visuddhimagge’’ (visuddhi. 1.24) vuttanayena veditabbo. Piṇḍapātikā sapadānacārinotiādīsupi eseva nayo. Tattha tattha satthena chinditattā satthalūkhāni. Yaṃ yaṃ sappāyaṃ, tasseva gahaṇaṃ uccinanti āha ‘‘uccinitvā…pe… thiraṭṭhānameva gahetvā’’ti. Alābulomasānīti alābulomāni viya sukhumatarāni cīvarasuttaṃsūni etesaṃ santīti alābulomasāni. Pātitasāṇapaṃsukūlanti kaḷevarena saddhiṃ chaḍḍitasāṇamayaṃ paṃsukūlaṃ, yaṃ tumbamatte puḷave odhunitvā satthā gaṇhi.

เพราะทรงผ้าบังสุกุลด้วยอำนาจแห่งการสมาทานวัตร จึงตรัสว่า "เป็นผู้สมาทานองค์แห่งผ้าบังสุกุล" ส่วนอรรถแห่งศัพท์นั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ใน "วิสุทธิมรรค" (วิสุทธิ. 1.24). แม้ในคำว่า "ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับ" เป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในที่นั้นๆ เพราะถูกตัดด้วยมีด จึงชื่อว่า "สัตถลูขะ" (หยาบเพราะศัสตรา). สิ่งใดที่สัปปายะ ก็เลือกเอาสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "เลือกเก็บ... ถือเอาแต่ส่วนที่มั่นคงเท่านั้น". คำว่า "อลาพุโลมสานิ" หมายถึง ผ้าที่มีเส้นด้ายจีวรอันละเอียดอ่อนเหมือนขนน้ำเต้า. คำว่า "ผ้าบังสุกุลป่านที่เขาทิ้งแล้ว" หมายถึง ผ้าบังสุกุลที่ทำด้วยป่านซึ่งเขาทิ้งไว้กับซากศพ ซึ่งพระศาสดาทรงสะบัดหนอนมีประมาณเท่ากะโหลกน้ำเต้าออกแล้วทรงถือเอา.

‘‘Yathāpi bhamaro puppha’’ntiādinā (dha. pa. 49) vuttaṃ madhukarabhikkhācāravataṃ ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjā’’ti (mahāva. 73, 128) vacanato bhikkhūnaṃ pakatibhūtaṃ vatanti vuttaṃ ‘‘uñchāsake vate ratā’’ti. Vata-saddo cettha pakativatasaṅkhātaṃ sakavataṃ vadati. Tenāha ‘‘uñchācariyasaṅkhāte bhikkhūnaṃ pakativate’’ti. Uccanīcagharadvāraṭṭhāyinoti mahantakhuddakagehānaṃ bahidvārakoṭṭhakaṭṭhāyino. Kabaramissakaṃ bhattaṃ saṃharitvāti kaṇājakamissakaṃ bhattaṃ sampiṇḍitvā. Ummārato paṭṭhāyāti gharummārato paṭṭhāya.

วัตรแห่งการเที่ยวบิณฑบาตประดุจผึ้งที่ตรัสไว้ด้วยบทว่า "เหมือนภมรในดอกไม้" เป็นต้น (ธ.ป. 49) และวัตรที่เป็นปกติของภิกษุทั้งหลายตามพระดำรัสว่า "บรรพชาอาศัยโภชนะคือคำข้าวที่หามาได้" (มหา. 73, 128) นั้น ท่านเรียกว่า "ยินดีในวัตรคือการแสวงหา" (อุญฉาสกะ). ในที่นี้ คำว่า "วัตร" หมายถึงวัตรของตนที่นับว่าเป็นวัตรปกติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในวัตรปกติของภิกษุทั้งหลายที่นับว่าเป็นการเที่ยวแสวงหา". คำว่า "ผู้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนสูงและต่ำ" หมายถึง ผู้ยืนอยู่ที่ซุ้มประตูภายนอกของเรือนหลังใหญ่และหลังเล็ก. คำว่า "รวบรวมข้าวที่ปะปนกัน" หมายถึง รวบรวมข้าวที่ปะปนด้วยรำและปลายข้าว. คำว่า "นับตั้งแต่ธรณีประตู" หมายถึง นับตั้งแต่ธรณีประตูเรือน.

Cīvarānuggahatthanti cīvarānurakkhaṇatthaṃ. Ettha ca yasmā buddhā nāma sadevake loke anuttaraṃ puññakkhettaṃ, sā cassa puññakkhettatā paramukkaṃsagatā, tasmā sattānaṃ tādisaṃ upakāraṃ ācikkhitvā te ca anuggaṇhantā gahapaticīvaraṃ sādiyanti, catupaccayasantose pana ne paramukkaṃsagatā evāti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า "เพื่ออนุเคราะห์จีวร" หมายถึง เพื่อรักษาจีวร. ในที่นี้ เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่าเป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมในโลกพร้อมทั้งเทวโลก และความเป็นเนื้อนาบุญของพระองค์นั้นถึงที่สุดแห่งความประเสริฐ, เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงบอกอุปการะเช่นนั้นแก่สัตว์ทั้งหลาย และทรงอนุเคราะห์สัตว์เหล่านั้น จึงทรงรับจีวรของคฤหบดี, แต่พึงทราบว่า พระองค์เหล่านั้นเป็นผู้ถึงที่สุดแห่งความประเสริฐแล้วในความสันโดษด้วยปัจจัยสี่.

244. Sappaccayanti sahetukaṃ sakāraṇaṃ hutvā dhammaṃ desetīti ayamettha attho. Codako pana adhippāyaṃ ajānanto ‘‘kiṃ panā’’tiādimāha. Itaro ‘‘no na desetī’’tiādinā adhippāyaṃ vivarati. Nidānanti cettha ñāpakaṃ uppattikāraṇaṃ adhippetaṃ, tañca tassa tassa anuppattiyuttassa atthassa paṭipakkhaharaṇato ‘‘sappāṭihāriya’’nti vuccatīti āha ‘‘purimassevetaṃ vevacana’’nti. Rāgādīnaṃ vā paṭiharaṇaṃ paṭihāriyaṃ, tadeva pāṭihāriyaṃ, saha pāṭihāriyenāti sappāṭihāriyaṃ. Rāgādipaṭisedhavaseneva hi satthā dhammaṃ deseti.

๒๔๔. คำว่า "มีปัจจัย" (สัปปัจจยัง) หมายถึง ทรงแสดงธรรมโดยมีเหตุมีปัจจัย นี้คือความหมายในที่นี้. ส่วนผู้โจทก์ไม่ทราบอัธยาศัย จึงกล่าวว่า "ก็อะไรเล่า" เป็นต้น. อีกฝ่ายหนึ่งจึงเปิดเผยอัธยาศัยด้วยบทว่า "หามิได้ มิใช่ไม่แสดง" เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า "นิทาน" ประสงค์เอาเหตุเกิดที่เป็นเครื่องทำให้รู้แจ้ง, และเพราะการกำจัดฝ่ายตรงข้ามแห่งเนื้อความที่ไม่ควรจะเกิดขึ้นนั้นๆ จึงเรียกว่า "มีปาฏิหาริย์" (สัปปาฏิหาริยัง) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำนี้เป็นไวพจน์ของคำก่อนนั่นเอง". หรือการกำจัดราคะเป็นต้น ชื่อว่า "ปาฏิหาริยะ", สิ่งนั้นนั่นแหละคือปาฏิหาริย์, ชื่อว่า "สัปปาฏิหาริยะ" เพราะเป็นไปพร้อมด้วยปาฏิหาริย์. เพราะพระศาสดาทรงแสดงธรรมโดยอาศัยการห้ามราคะเป็นต้นนั่นเอง.

245. Tassa [Pg.115] tassa pañhassāti yaṃ yaṃ pañhaṃ paro abhisaṅkharitvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchati, tassa tassa pañhassa. Upari āgamanavādapathanti vissajjane kate tato upari āgacchanakaṃ vādamaggaṃ. Visesetvā vadantoti vattati, ‘‘bho gotama, vattumarahatī’’ti attano vādabhedanatthaṃ āhataṃ kāraṇaṃ attano māraṇatthaṃ āvudhaṃ nidassento viya visesetvā vadanto pahārakena vacanena. Antarantareti mayā vuccamānakathāpabandhassa antarantare. Dadeyya vadeyya. Evarūpesu ṭhānesūti paravādīhi saddhiṃ vādapaṭivādaṭṭhānesu. Te niggahetuṃ mayā desitaṃ suttapadaṃ ānetvā mamayeva anusāsaniṃ ovādaṃ paccāsīsanti.

๒๔๕. คำว่า ‘ของปัญหาแต่ละอย่างนั้นๆ’ หมายถึง ปัญหาใดๆ ที่ผู้อื่นปรุงแต่งขึ้นแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถาม ปัญหาแต่ละอย่างนั้นๆ คำว่า ‘ทางแห่งวาทะที่จะมีมาในภายหลัง’ หมายถึง ทางแห่งวาทะที่จะมีมาในภายหลังจากการตอบปัญหาแล้ว คำว่า ‘กล่าวโดยเจาะจง’ หมายถึง กล่าวโดยเจาะจงเหมือนแสดงอาวุธเพื่อฆ่าตนเอง ซึ่งเป็นเหตุที่ถูกนำมาเพื่อทำลายวาทะของตนเอง โดยกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระโคดม ท่านควรจะกล่าว’ ด้วยถ้อยคำที่กระทบกระแทก คำว่า ‘ในระหว่างๆ’ หมายถึง ในระหว่างๆ แห่งเรื่องราวที่ข้าพเจ้ากล่าวอยู่ พึงให้ พึงกล่าว คำว่า ‘ในที่ทั้งหลายมีอย่างนี้เป็นรูป’ หมายถึง ในที่ทั้งหลายที่เป็นที่โต้ตอบวาทะกับพวกปรวาที พวกเขาจะนำบทพระสูตรที่ข้าพเจ้าแสดงแล้วมาเพื่อข่มขี่พวกนั้น แล้วหวังอนุสาสนีและโอวาทของข้าพเจ้าเอง

246. Sampādemīti manorathaṃ sampādemi. Paripūremīti ajjhāsayaṃ paripūremi. Adhisīleti adhike uttamasīle. Sāvakasīlato ca paccekabuddhasīlato ca buddhānaṃ sīlaṃ adhikaṃ ukkaṭṭhaṃ paramukkaṃsato anaññasādhāraṇabhāvato. Tenāha ‘‘buddhasīlaṃ nāma kathita’’nti. Ṭhānuppattikapaññāti tattha tattha ṭhānaso uppannapaññā. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Avasesā paññāti idha pāḷiyaṃ āgatā anāgatā ca yathāvuttañāṇadvayavinimuttā paññā.

๒๔๖. คำว่า ‘ยังให้สำเร็จ’ หมายถึง ยังมโนรถให้สำเร็จ คำว่า ‘ยังให้บริบูรณ์’ หมายถึง ยังอัธยาศัยให้บริบูรณ์ คำว่า ‘อธิศีล’ หมายถึง ในศีลอันยิ่ง ในศีลอันสูงสุด ศีลของพระพุทธเจ้าเป็นศีลที่ยิ่งกว่า ประเสริฐกว่าศีลของพระสาวกและศีลของพระปัจเจกพุทธเจ้า เพราะเป็นศีลที่สูงสุดอย่างยิ่งและไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่าพุทธศีล’ คำว่า ‘ปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะ’ หมายถึง ปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะในที่นั้นๆ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘ในที่นั้น’ เป็นต้น คำว่า ‘ปัญญาที่เหลือ’ หมายถึง ปัญญาที่มาแล้วและยังไม่มาในพระบาลีนี้ ซึ่งพ้นจากญาณสองอย่างที่กล่าวมาแล้ว

247. Visesādhigamānanti satipaṭṭhānādīnaṃ adhigandhabbavisesānaṃ. Abhiññā nāma cha abhiññā, tāsu ukkaṭṭhaniddesena chaḷabhiññārahatova aggamaggapaññā idha abhiññāti adhippetā, tassa vosānaṃ pariyosānaṃ pāramī paramukkaṃsāti avakaṃsāti ca aggaphalaṃ vuccatīti āha ‘‘abhiññā…pe… arahattaṃ pattā’’ti.

๒๔๗. คำว่า ‘ซึ่งการบรรลุคุณวิเศษทั้งหลาย’ หมายถึง ซึ่งคุณวิเศษทั้งหลายมีสติปัฏฐานเป็นต้นที่พึงบรรลุ อภิญญาชื่อว่าอภิญญา ๖ อย่าง ในอภิญญาเหล่านั้น ปัญญาอันเป็นทางสูงสุดที่ควรแก่ฉฬภิญญาเท่านั้น พึงประสงค์ว่าเป็นอภิญญาในที่นี้ และความสิ้นสุด ความเป็นที่สุด ความถึงที่สุด ความสูงสุด และความลดน้อยลงของอภิญญานั้น ย่อมเรียกว่าอภิญญาอันเป็นผลสูงสุด ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อภิญญา...ถึงซึ่งอรหัต’

Upāyapadhāneti ariyaphalādhigamanassa upāyabhūte padhāne. ‘‘Anuppannapāpakānuppādādiatthā’’ti gahitā tatheva honti, taṃ atthaṃ sādhentiyevāti etassa atthassa dīpako sammā-saddoti yathāadhippetatthassa anuppannapāpakānuppādādino upāyabhūte, padhānaupāyabhūteti attho. Sammā-saddassa vā yoniso atthadīpakataṃ sandhāya ‘‘yoniso padhāne’’ti vuttaṃ. Chandaṃ janetīti kattukamyatākusalacchandaṃ uppādeti pavatteti vā. Vāyamatīti payogaparakkamaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikavīriyaṃ karoti. Cittaṃ ukkhipatīti [Pg.116] teneva sahajātavīriyena kosajjapakkhato cittaṃ ukkhipati. Padahatīti sammappadhānabhūtaṃ vīriyaṃ pavatteti. Paṭipāṭiyā panetāni cattāri padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni. ‘‘Padahatī’’ti vā iminā āsevanādīhi saddhiṃ sikhāpattaṃ ussoḷhivīriyaṃ yojetabbaṃ. Vaḍḍhiyā paripūraṇatthanti yāvatā bhāvanāpāripūriyā paripūraṇatthaṃ. Yā ṭhitīti yā kusalānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhavigamena avaṭṭhiti. So asammosoti so avināso. Yaṃ vepullanti yo sabbaso vipulabhāvo mahantatā. Bhāvanāpāripūrīti bhāvanāya paripūritā. Atthotipi veditabbaṃ purimapacchimapadānaṃ samānatthabhāvato.

คำว่า ‘ความเพียรอันเป็นอุบาย’ หมายถึง ในความเพียรอันเป็นอุบายเพื่อการบรรลุอริยผล คำว่า ‘ความเพียรเพื่อไม่ให้บาปอกุศลที่ยังไม่เกิดไม่เกิดขึ้น’ เป็นต้น ที่ถูกถือเอาแล้ว ย่อมเป็นอย่างนั้นนั่นเอง คำว่า ‘สัมมา’ เป็นเครื่องแสดงอรรถของคำนั้นว่า ‘ย่อมยังอรรถนั้นให้สำเร็จนั่นเอง’ หมายถึง เป็นอุบายแห่งอรรถที่พึงประสงค์ คือความเพียรเพื่อไม่ให้บาปอกุศลที่ยังไม่เกิดไม่เกิดขึ้นเป็นต้น เป็นอุบายแห่งความเพียร หรือพึงทราบว่า คำว่า ‘โยนิโส’ ใน ‘โยนิโสปธาน’ นั้น ตรัสหมายถึงการแสดงอรรถโดยแยบคายของคำว่า ‘สัมมา’ คำว่า ‘ยังฉันทะให้เกิด’ หมายถึง ยังฉันทะอันเป็นกุศลที่ใคร่จะทำให้อุบัติขึ้น หรือให้เป็นไป คำว่า ‘พยายาม’ หมายถึง กระทำความพยายาม คำว่า ‘ปรารภความเพียร’ หมายถึง กระทำความเพียรทางกายและทางใจ คำว่า ‘ยกจิตขึ้น’ หมายถึง ยกจิตขึ้นจากฝ่ายแห่งความเกียจคร้านด้วยความเพียรที่เกิดพร้อมกันนั้นเอง คำว่า ‘ย่อมบำเพียร’ หมายถึง ยังความเพียรอันเป็นสัมมัปปธานให้เป็นไป บท ๔ บทเหล่านี้ พึงประกอบด้วยการเสพ การเจริญ การทำให้มาก และการกระทำติดต่อกันไปตามลำดับ หรือพึงประกอบความเพียรอุตสาหะอันถึงยอดพร้อมด้วยการเสพเป็นต้น ด้วยคำว่า ‘ย่อมบำเพียร’ นี้ คำว่า ‘เพื่อความบริบูรณ์แห่งความเจริญ’ หมายถึง เพื่อความบริบูรณ์แห่งความเจริญแห่งภาวนา คำว่า ‘ความตั้งมั่นใด’ หมายถึง ความตั้งมั่นแห่งกุศลธรรมทั้งหลายด้วยการปราศจากฝ่ายปฏิปักษ์ คำว่า ‘ความไม่หลงลืมนั้น’ หมายถึง ความไม่พินาศนั้น คำว่า ‘ความไพบูลย์ใด’ หมายถึง ความเป็นผู้ไพบูลย์โดยประการทั้งปวง ความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ คำว่า ‘ความบริบูรณ์แห่งภาวนา’ หมายถึง ความบริบูรณ์ด้วยภาวนา พึงทราบว่ามีอรรถอย่างเดียวกัน เพราะบทหน้าและบทหลังมีอรรถเสมอกัน

Pubbabhāgapaṭipadā kathitātaṃtaṃvisesādhigamassa paṭipadāvibhāvanāya āraddhattā. Akusalānaṃ dhammānaṃ anuppajjanena anatthāvahatā nāma natthīti vuttaṃ – ‘‘uppajjamānā’’ti vacanaṃ uppannānaṃ rāsantarabhāvena gahitattā. Tathā kusalānaṃ dhammānaṃ uppajjanenāti vuttaṃ – anuppajjamānāti vacanaṃ uppannānaṃ rāsantarabhāvena gahitattā. Nirujjhamānāti paṭipakkhasamāyogena vinassamānā, na khaṇanirodhavasena nirujjhamānā.

ปฏิปทาในส่วนเบื้องต้น ตรัสไว้แล้ว เพราะเริ่มแสดงปฏิปทาเพื่อการบรรลุคุณวิเศษนั้นๆ ตรัสว่า ‘ชื่อว่าความนำมาซึ่งอนัตถะย่อมไม่มีด้วยการไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย’ เพราะคำว่า ‘กำลังเกิดขึ้น’ ถูกถือเอาโดยความเป็นกองที่เกิดขึ้นแล้ว อนึ่ง ตรัสว่า ‘ด้วยการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย’ เพราะคำว่า ‘กำลังไม่เกิดขึ้น’ ถูกถือเอาโดยความเป็นกองที่เกิดขึ้นแล้ว คำว่า ‘กำลังดับ’ หมายถึง กำลังพินาศด้วยการประกอบเข้ากับฝ่ายปฏิปักษ์ ไม่ใช่กำลังดับโดยความเป็นขณะดับ

Lobhādayo veditabbā, ye āraddhavipassakānaṃ uppajjanārahā. Sakiṃ uppajjitvāti sabhāvakathanamattametaṃ. Ekavārameva hi maggo uppajjati. Nirujjhamānoti saraseneva nirujjhamāno. Na hi tassa paṭipakkhasamāyogo nāma atthi. Phalassāti anantarakāleva uppajjanakaphalassa. Paccayaṃ datvāva nirujjhatīti iminā maggo sampati āyatiñca ekanteneva atthāvahoti dasseti. Purimasmimpīti ‘‘anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti etasmiṃ tatiyavārepi. ‘‘Samathavipassanā gahetabbā’’ti vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, taṃ pana maggassa anuppannatāya sabbhāvato, anuppajjamāne ca tasmiṃ vaṭṭānatthasabbhāvatoti maggassapi sādhāraṇabhāvato na yuttanti paṭikkhipati. Yadi samathavipassanānampi anuppatti anatthāvahā, maggassa anuppattiyā vattabbaṃ natthīti.

พึงทราบว่า โลภะเป็นต้น เป็นธรรมที่ควรเกิดขึ้นแก่ผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา คำว่า ‘เกิดขึ้นครั้งเดียว’ นี้ เป็นเพียงการกล่าวถึงสภาวะเท่านั้น เพราะมรรคย่อมเกิดขึ้นเพียงครั้งเดียวเท่านั้น คำว่า ‘กำลังดับ’ หมายถึง กำลังดับโดยสภาวะของตนเอง เพราะการประกอบเข้ากับฝ่ายปฏิปักษ์ของมรรคนั้นไม่มี คำว่า ‘ของผล’ หมายถึง ของผลที่เกิดขึ้นในลำดับนั้นเอง ด้วยคำว่า ‘ให้ปัจจัยแล้วย่อมดับไป’ นี้ ย่อมแสดงว่า มรรคย่อมนำมาซึ่งประโยชน์โดยส่วนเดียวทั้งในปัจจุบันและในอนาคต คำว่า ‘ในครั้งก่อน’ หมายถึง ในวาระที่ ๓ นี้ว่า ‘กุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้นแก่เรา หากไม่เกิดขึ้น ก็พึงเป็นไปเพื่ออนัตถะ’ ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า ‘พึงถือเอาสมถะและวิปัสสนา’ แต่ปฏิเสธว่าไม่สมควร เพราะมรรคยังไม่เกิดขึ้น และเมื่อมรรคนั้นไม่เกิดขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่ออนัตถะในวัฏฏะ จึงเป็นธรรมดาของมรรค หากการไม่เกิดขึ้นของสมถะและวิปัสสนาเป็นเหตุให้เกิดอนัตถะแล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงการไม่เกิดขึ้นของมรรค

Mahantaṃ[Pg.117], gāravaṃ hoti, tasmā ‘‘saṅghagāravena yathāruci vandituṃ na labhāmī’’ti saṅghena saha na nikkhami. Ettakaṃ dhātūnaṃ nidhānaṃ nāma aññatra natthi, mahādhātunidhānato hi nīharitvā katipayā dhātuyo tattha tattha cetiye upanītā, idha pana rāmagāmathūpe vinaṭṭhe nāgabhavanaṃ paviṭṭhā doṇamattā dhātuyo upanītā. Atimandāni noti nanu ativiya mandāni.

มีความเคารพอย่างมาก เพราะเหตุนั้นจึงไม่เสด็จออกไปพร้อมกับพระสงฆ์ โดยตรัสว่า ‘เราไม่สามารถไหว้ได้ตามความพอใจเพราะความเคารพในพระสงฆ์’ ชื่อว่าการบรรจุพระธาตุจำนวนเท่านี้ ไม่มีในที่อื่น เพราะพระธาตุบางส่วนถูกนำออกจากมหาธาตุเจดีย์แล้วนำไปบรรจุในเจดีย์นั้นๆ แต่ในที่นี้ พระธาตุประมาณหนึ่งทะนานที่เข้าไปสู่นาคภพเมื่อรามคามสถูปพินาศแล้ว ได้ถูกนำมาบรรจุไว้ คำว่า ‘ไม่เชื่องช้าอย่างยิ่ง’ หมายถึง ไม่เชื่องช้าอย่างยิ่งหรือ

Saṃvijjitvāti ‘‘kathañhi nāma mādiso īdisaṃ anatthaṃ pāpuṇissatī’’ti saṃvegaṃ janetvā. Īdisaṃ nāma mādisaṃ ārabbha vattabbanti kiṃ vadatīti taṃ vacanaṃ anādiyanto.

คำว่า สังวิชชิตวา คือ ทำให้เกิดความสังเวชว่า "เหตุไฉนหนอ คนเช่นเราจึงจะพึงถึงความพินาศเช่นนี้ได้" ส่วนคำว่า "คำเช่นนี้ย่อมเป็นไปปรารภคนเช่นเรา" นั้น ท่านกล่าวอะไร? คือไม่ใส่ใจคำนั้น.

Santasamāpattito aññaṃ santhambhanakāraṇaṃ balavaṃ natthīti tato parihīno sammāpaṭipattiyaṃ patiṭṭhā kathaṃ bhavissatīti āha ‘‘santāya…pe… na sakkotī’’ti. Na hi mahārajjuyā chinnāya suttatantū santhambhetuṃ sakkontīti. Samathe dassetvā tena samānagatikā imasmiṃ visaye vipassanāpīti iminā adhippāyenāha ‘‘evaṃ uppannā samathavipassanā…pe… saṃvattantī’’ti.

คำว่า สันตสมาปัตติโต อัญญัง สันถัมภนการณัง พะละวัง นัตถิ คือ ไม่มีเหตุแห่งความตั้งมั่นที่เข้มแข็งอื่นนอกจากสันตสมาบัติ เมื่อเสื่อมจากสมาบัตินั้นแล้ว การตั้งมั่นในสัมมาปฏิบัติจักมีได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า "ด้วยความสงบ... (ละ)... ย่อมไม่สามารถ" เพราะเมื่อเชือกใหญ่ขาดแล้ว เส้นด้ายย่อมไม่สามารถประคองไว้ได้ เมื่อแสดงสมถะแล้ว แม้วิปัสสนาในเรื่องนี้ก็มีคติเสมอกันกับสมถะนั้น ด้วยอธิปรายนี้จึงกล่าวว่า "สมถะและวิปัสสนาที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้... (ละ)... ย่อมเป็นไป"

Kāsāvanti kāsāvavatthaṃ. Kacchaṃ pīḷetvā nivatthanti pacchimaṃ ovaṭṭikaṃ pīḷento viya daḷhaṃ katvā nivatthaṃ addasaṃsūti yojanā.

คำว่า กาสาวัง คือ ผ้ากาสาวะ คำว่า กัจฉัง ปีเฬตวา นิวัตถัง มีการประกอบความว่า "ได้เห็นนุ่งให้มั่นคง เหมือนกดชายผ้าด้านหลังไว้"

Vuttanayenāti (a. ni. ṭī. 1.1.394) ‘‘kāmā nāmete aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’’tiādinā vatthukāmakilesakāmesu ādīnavadassanapubbakanekkhammapaṭipattiyā chandarāgaṃ vikkhambhayato samucchindantassa ca ‘‘anuppanno ca kāmāsavo na uppajjatī’’tiādinā heṭṭhā sabbāsavasuttavaṇṇanādīsu (ma. ni. 1.15 ādayo; ma. ni. aṭṭha. 1.15 ādayo) vuttanayena. Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipākoti tadārammaṇamāha. Anubhavitvā bhavitvā ca vigataṃ bhūtavigataṃ. Anubhūtabhūtā hi bhūtatāsāmaññena bhūta-saddena vuttā. Sāmaññameva hi upasaggena visesīyatīti. Anubhūtasaddo ca kammavacanicchāya abhāvato anubhavakavācako daṭṭhabbo. Vipāko ārammaṇe uppajjitvā niruddho bhutvāvigatoti vattabbataṃ arahati, [Pg.118] vikappagāhavasena rāgādīhi tabbipakkhehi ca akusalaṃ kusalañca kammaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavitvā vigatanti vattabbataṃ arahati. Yathāvutto pana vipāko kevalaṃ ārammaṇarasānubhavanavaseneva pavattatīti anubhavitvā vigatattā nippariyāyeneva vutto, tassa ca tathā vuttattā kammaṃ bhavitvā vigatapariyāyena, yaṃ ‘‘uppannānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā’’ti ettha ‘‘uppanna’’nti gahetvā taṃsadisānaṃ pahānaṃ, vuddhi ca vuttā. Vipaccituṃ okāsakaraṇavasena uppatitaṃ atītakammañca tato uppajjituṃ āraddho anāgato vipāko ca ‘‘okāsakatuppanno’’ti vutto. Yaṃ uppannasaddena vināpi viññāyamānaṃ uppannaṃ sandhāya ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikāna’’ntiādi (a. ni. 10.217, 219) vuttaṃ.

คำว่า วุตตะนะเยนะ คือ ด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้ว (องฺ. ฏี. 1.1.394) โดยเริ่มจาก "กามเหล่านี้ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา" เป็นต้น ด้วยปฏิปทาแห่งเนกขัมมะที่เห็นโทษในวัตถุกามและกิเลสกามมาก่อน สำหรับผู้ข่มและถอนฉันทราคะ และด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาอธิบายสัพพาสวสูตรเป็นต้น (ม. นิ. 1.15 เป็นต้น; ม. อ. 1.15 เป็นต้น) ข้างล่างนี้ โดยเริ่มจาก "กามอาสวะที่ยังไม่เกิด ย่อมไม่เกิดขึ้น" เป็นต้น คำว่า "วิบากที่ดับไปแล้วเพราะเสวยรสแห่งอารมณ์" นั้น ท่านกล่าวถึงอารมณ์นั้น คำว่า "อันเสวยแล้วและเป็นแล้วก็ปราศไป คือเป็นแล้วปราศไป" แท้จริงแล้ว "อันเสวยแล้วและเป็นแล้ว" นั้น กล่าวด้วยคำว่า "เป็นแล้ว" โดยความสามัญแห่งความเป็นแล้ว แท้จริงแล้ว ความสามัญนั่นแหละย่อมถูกทำให้พิเศษด้วยอุปสรรค และคำว่า "อันเสวยแล้ว" พึงเห็นว่าเป็นคำที่กล่าวถึงผู้เสวย เพราะไม่มีความประสงค์ในคำที่เป็นกรรมวาจก วิบากที่เกิดขึ้นในอารมณ์แล้วดับไป ย่อมควรกล่าวว่า "เป็นแล้วปราศไป" อกุศลกรรมและกุศลกรรมพร้อมด้วยราคะเป็นต้นและปฏิปักษ์ของราคะเหล่านั้น โดยอาศัยการยึดถือโดยความดำริ ย่อมควรกล่าวว่า "ปราศไปแล้วเพราะเสวยรสแห่งอารมณ์" แต่วิบากที่กล่าวมาแล้วนั้น ย่อมเป็นไปเพียงโดยอาศัยการเสวยรสแห่งอารมณ์เท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เสวยแล้วปราศไป" โดยตรง (นิปปริยาย) และเพราะกล่าวอย่างนั้น กรรมจึงเป็นไปโดยปริยายว่า "เป็นแล้วปราศไป" ซึ่งในคำว่า "เพื่อละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อความตั้งอยู่แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว" นี้ เมื่อถือเอาคำว่า "เกิดขึ้นแล้ว" ก็กล่าวถึงการละและการเจริญของสิ่งเหล่านั้น อดีตกรรมที่เกิดขึ้นโดยการทำโอกาสให้วิบาก และวิบากในอนาคตที่เริ่มจะเกิดขึ้นจากกรรมนั้น ก็เรียกว่า "โอกาสกตุปปันนะ" (เกิดขึ้นโดยการทำโอกาส) ซึ่งแม้ไม่มีคำว่า "เกิดขึ้นแล้ว" ก็ยังเข้าใจได้ว่า "เกิดขึ้นแล้ว" โดยอ้างถึงสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว ดังที่กล่าวไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าว (ซึ่งการสิ้นสุดแห่งทุกข์) ของกรรมที่บุคคลทำด้วยเจตนา" เป็นต้น (องฺ. อ. 10.217, 219)

Tesūti vipassanāya bhūmibhūtesu khandhesu. Anusayitakilesāti anusayavasena pavattā appahīnā maggena pahātabbā kilesā adhippetā. Tenāha ‘‘atītā…pe… na vattabbā’’ti. Tesañhi ambarukkhopamāya vattamānāditā na vattabbā maggena pahātabbānaṃ tādisassa vibhāgassa anuppajjanato. Appahīnāva hontīti iminā appahīnaṭṭhena anusayaṭṭhoti dasseti. Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāmāti idaṃ tesu khandhesu uppattirahakilesajātaṃ tāya eva uppattirahatāya bhūmiladdhuppannaṃ nāma, tebhūmakabhūmiladdhā nāma hotīti attho. Tāsu tāsu bhūmīsūti manussadevādiattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu. Tasmiṃ tasmiṃ santāne anuppattianāpāditatāya asamugghātitā. Ettha ca laddhabhūmikaṃ bhūmiladdhanti vuttaṃ aggiāhito viya.

คำว่า เตสุ คือ ในขันธ์ทั้งหลายอันเป็นภูมิของวิปัสสนา คำว่า อนุสยิตกิเลส คือ กิเลสที่ยังไม่ละ ที่เป็นไปโดยอนุสัย และพึงละด้วยมรรค เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อดีต... (ละ)... ไม่ควรกล่าว" แท้จริงแล้ว ความเป็นปัจจุบันเป็นต้นของกิเลสเหล่านั้น ไม่ควรกล่าวด้วยอุปมาด้วยต้นมะม่วง เพราะการแบ่งแยกเช่นนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่กิเลสที่พึงละด้วยมรรค ด้วยคำว่า "ย่อมยังไม่ละ" นี้ จึงแสดงว่ามีความหมายว่า "อนุสัย" (กิเลสที่ยังไม่ละ) คำว่า "นี้ชื่อว่า ภูมิที่ได้แล้วเกิดขึ้น" คือ กิเลสชาติที่ควรแก่การเกิดขึ้นในขันธ์เหล่านั้น ชื่อว่า "ภูมิที่ได้แล้วเกิดขึ้น" ด้วยความควรแก่การเกิดขึ้นนั้นเอง ความหมายคือ ชื่อว่า "ภูมิที่ได้แล้ว" ในภูมิสาม คำว่า "ในภูมิเหล่านั้นๆ" คือ ในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นอัตภาพมีมนุษย์และเทวดาเป็นต้น ในสันดานนั้นๆ กิเลสเหล่านั้นยังไม่ถูกถอนออกไป เพราะยังไม่เกิดขึ้นและยังไม่ถูกทำให้ปรากฏ ในที่นี้ คำว่า "ลัทธภูมิกะ" (มีภูมิที่ได้แล้ว) ก็กล่าวว่า "ภูมิที่ได้แล้ว" เหมือนไฟที่ถูกวางไว้ (ในเชื้อ)

Okāsakatuppanna-saddepi ca okāso kato etenāti okāso kato etassāti ca atthadvayepi kata-saddassa paranipāto daṭṭhabbo. Āhatakhīrarukkho viya nimittaggāhavasena adhiggahitaṃ ārammaṇaṃ, anāhatakhīrarukkho viya avikkhambhitatāya antogadhakilesaṃ ārammaṇaṃ. Nimittaggāhakāvikkhambhitakilesā vā puggalā āhatānāhatakhīrarukkhasadisā. Purimanayenevāti avikkhambhituppanne viya ‘‘imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Asamugghātitattā’’ti yojetvā vitthāretabbaṃ.

และในคำว่า โอกาสกตุปปันนะ พึงเห็นว่ามีการวางคำว่า กตะ ไว้ข้างหลังในอรรถทั้งสองว่า "โอกาสอันกรรมนี้ทำแล้ว" และ "โอกาสอันกรรมนี้ทำเพื่อวิบาก" อารมณ์ที่ถูกยึดถือโดยการถือเอานิมิต เหมือนต้นไม้มีน้ำยางที่ถูกกระทบ (กรีด) อารมณ์ที่มีกิเลสอยู่ภายในเพราะยังไม่ถูกข่มไว้ เหมือนต้นไม้มีน้ำยางที่ยังไม่ถูกกระทบ (กรีด) หรือบุคคลผู้ถือเอานิมิตและมีกิเลสที่ยังไม่ถูกข่มไว้ ก็เหมือนต้นไม้มีน้ำยางที่ถูกกระทบและยังไม่ถูกกระทบ คำว่า ปุริมะนะเยเนวะ คือ พึงประกอบและขยายความเหมือนในคำว่า อวิกขัมภิตุปปันนะ ว่า "ไม่ควรกล่าวว่า จักไม่เกิดขึ้นในที่ชื่อนี้ เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่ถูกถอนรากถอนโคน"

Vuttaṃ paṭisambhidāmagge. Tattha ca maggena pahīnakilesānameva tidhā navattabbataṃ apākaṭaṃ supākaṭaṃ kātuṃ ajātaphalarukkho upamābhāvena āgato[Pg.119]. Atītādīnaṃ appahīnatā dassanatthampi ‘‘jātaphalarukkhena dīpetabba’’nti vuttaṃ. Tattha yathā acchinne rukkhe nibbattārahāni phalāni chinne anuppajjamānāni na kadāci sasabhāvāni ahesuṃ honti bhavissanti cāti tāni atītādibhāvena na vattabbāni, evaṃ maggena pahīnakilesā ca daṭṭhabbā. Yathā chede asati phalāni uppajjissanti, sati ca nuppajjissantīti chedassa sātthakatā, evaṃ maggabhāvanāya ca sātthakatā yojetabbā.

กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค ในที่นั้น เพื่อทำให้ความไม่ควรกล่าวถึงกิเลสที่ละได้ด้วยมรรคโดยส่วน ๓ นั้น ซึ่งยังไม่ปรากฏ ให้ปรากฏชัดเจน จึงนำต้นไม้ที่ยังไม่เกิดผลมาเป็นอุปมา และเพื่อแสดงความที่กิเลสในอดีตเป็นต้นยังไม่ถูกละ จึงกล่าวว่า "พึงแสดงด้วยต้นไม้ที่เกิดผลแล้ว" ในที่นั้น เหมือนผลไม้ที่ควรจะเกิดในต้นไม้ที่ยังไม่ถูกตัด เมื่อถูกตัดแล้วย่อมไม่เกิดขึ้น และดังนั้นจึงไม่เคยมี ไม่เป็นอยู่ และจักไม่มีในสภาพของตน ผลไม้เหล่านั้นจึงไม่ควรกล่าวโดยความเป็นอดีตเป็นต้น ฉันใด กิเลสที่ละได้ด้วยมรรคก็พึงเห็นฉันนั้น เหมือนเมื่อไม่มีการตัด ผลไม้ก็จะเกิดขึ้น แต่เมื่อมีการตัด ผลไม้ก็จะไม่เกิดขึ้น ความเป็นผู้มีประโยชน์แห่งการตัดจึงมีอยู่ ฉันใด ความเป็นผู้มีประโยชน์แห่งการเจริญมรรคก็พึงประกอบฉันนั้น

Tepi pajahatiyeva kilesappahāneneva tesampi anuppattidhammatāpādanato. Abhisaṅkhāraviññāṇassāti paṭisandhiviññāṇassa. Upādinnaanupādinnatoti upādinnakhandhato ceva kilesato ca. Upapattivasena vuṭṭhānaṃ dassetumāha – ‘‘bhavavasena panā’’tiādi. Ye sotāpannassa satta bhavā appahīnā, tato pañca ṭhapetvā itare dve ‘‘sugatibhavekadesā’’ti adhippetā. Sugatikāmabhavatoti sugatibhavekadesabhūtakāmabhavato. Arahattamaggo rūpārūpabhavato vuṭṭhāti uddhambhāgiyasaṃyojanasamugghātabhāvato. Yadi arahattamaggo eva ariyamaggo siyā, so eva sabbakilese pajaheyya, sabbabhavehipi vuṭṭhaheyya. Yasmā pana odhisova kilesā pahīyanti, tasmā heṭṭhimaheṭṭhimamaggehi pahīnāvasese kilese so pajahati, iti imaṃ sāmatthiyaṃ sandhāya ‘‘sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadantī’’ti vuttaṃ. Tathā hi so eva ‘‘vajirūpamo’’ti vutto.

แม้สิ่งเหล่านั้นก็ละได้ด้วยการละกิเลสเท่านั้น เพราะทำให้สิ่งเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นอีก คำว่า อภิสังขารวิญญาณ ได้แก่ ปฏิสนธิวิญญาณ คำว่า อุปาทินนานุปาทินนะ ได้แก่ ขันธ์อันกรรมยึดถือแล้วและกิเลส เพื่อแสดงการออกไปโดยอาศัยการอุบัติ จึงกล่าวว่า 'ก็โดยอาศัยภพ' เป็นต้น ภพ ๗ ที่พระโสดาบันยังละไม่ได้นั้น เว้น ๕ ภพแล้ว ภพที่เหลือ ๒ ภพนั้นพึงประสงค์ว่า 'ส่วนหนึ่งแห่งสุคติภพ' คำว่า สุคติกามภพ ได้แก่ กามภพซึ่งเป็นส่วนหนึ่งแห่งสุคติภพ อรหัตตมรรคย่อมออกจากรูปภพและอรูปภพ เพราะเป็นเหตุถอนสังโยชน์เบื้องบนได้ ถ้าอรหัตตมรรคเท่านั้นเป็นอริยมรรค อรหัตตมรรคนั้นพึงละกิเลสทั้งปวงได้ และพึงออกจากภพทั้งปวงได้ แต่เพราะกิเลสทั้งหลายย่อมถูกละไปเป็นส่วนๆ ฉะนั้น อรหัตตมรรคจึงละกิเลสที่เหลือจากที่มรรคเบื้องต่ำๆ ละไปแล้ว คำว่า 'ย่อมออกจากภพทั้งปวง' นี้กล่าวโดยอ้างอิงถึงความสามารถนี้ เพราะอรหัตตมรรคนั้นแลถูกกล่าวว่า 'เปรียบด้วยเพชร'

Hotu tāva vuttanayena anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādāya, uppannānaṃ uppannasadisānaṃ pahānāya anuppattidhammatāpādanāya maggabhāvanā, atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ kusalānaṃ uppādāya uppannānañca ṭhitiyā bhāvanā hoti ekacittakkhaṇikattā tassāti codeti, itaro ‘‘maggappavattiyāyevā’’ti parihāramāha. Maggo hi kāmañcekacittakkhaṇiko, tathārūpo panassa pavattiviseso, yaṃ anuppannā kusalā dhammā sātisayaṃ uppajjanti, uppannā ca savisesaṃ pāripūriṃ pāpuṇanti. Tenāha ‘‘maggo hī’’tiādi. Kiñcāpi ariyamaggo vattamānakkhaṇe anuppanno nāma na hoti, anuppannapubbataṃ upādāya upacāravasena tathā vuccatīti dassetuṃ ‘‘anāgatapubbaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Ayamevāti ayaṃ maggassa yathāpaccayapavatti [Pg.120] eva ṭhiti nāmāti, maggasamaṅgī puggalo maggampi bhāvento eva tassa ṭhitiyā bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati.

การเจริญมรรคเพื่อไม่ให้อกุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น เพื่อละอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วให้เหมือนกับที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อทำให้ไม่เกิดขึ้นอีก จงมีตามนัยที่กล่าวมาแล้วก่อนเถิด แต่ในขณะแห่งมรรค การเจริญกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และการเจริญกุศลที่เกิดขึ้นแล้วให้ตั้งอยู่ จะเป็นไปได้อย่างไร เพราะมรรคนั้นมีขณะจิตเดียว ดังนี้ จึงมีผู้ท้วงขึ้น อีกฝ่ายหนึ่งจึงแก้ว่า 'ก็เพราะการเป็นไปแห่งมรรคเท่านั้น' ก็มรรคนั้นแม้มีขณะจิตเดียว แต่มีการเป็นไปพิเศษอย่างนั้น คือ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้นอย่างยิ่ง และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงความบริบูรณ์อย่างพิเศษ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ก็มรรค' เป็นต้น แม้ว่าอริยมรรคในขณะปัจจุบันจะไม่มีชื่อว่ายังไม่เกิด แต่เพื่อแสดงว่าอริยมรรคนั้นถูกกล่าวอย่างนั้นโดยอุปจาระ อาศัยการที่ยังไม่เคยเกิดมาก่อน จึงกล่าวว่า 'เพราะยังไม่เคยมีมาในอดีต' เป็นต้น คำว่า 'นี้เท่านั้น' คือ การเป็นไปของมรรคตามปัจจัยนี้แลชื่อว่าความตั้งอยู่ และพึงกล่าวได้ว่า บุคคลผู้ประกอบด้วยมรรคย่อมเจริญมรรค แม้เจริญมรรคนั้นก็ชื่อว่าเจริญเพื่อความตั้งอยู่ของมรรคนั้น

Upasamamānaṃ gacchatīti vikkhambhanavasena samucchedavasena kilese upasamentaṃ vattati. Pubbabhāgindriyāni eva vā adhippetāni. Tenevāha ‘‘kilesūpasamatthaṃ vā gacchatī’’ti.

คำว่า 'ย่อมถึงความสงบ' คือ ย่อมเป็นไปเพื่อระงับกิเลสโดยการข่มไว้ และโดยการตัดขาด หรือพึงประสงค์ถึงอินทรีย์ในส่วนเบื้องต้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'หรือย่อมถึงเพื่อความสงบกิเลส'

248. Adhimuccanaṭṭhenāti (dī. ni. ṭī. 2.129; a. ni. ṭī. 3.8.66) adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena, tenāha ‘‘suṭṭhu muccanaṭṭho’’ti. Etena satipi sabbassapi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati, so bhāvanāviseso dīpito. Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso. Yathā taṃ saddhāvimuttato diṭṭhippattassa, tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya eva aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho. Tenāha ‘‘ārammaṇe cā’’tiādi. Ayaṃ panatthoti ayaṃ adhimuccanattho pacchimavimokkhe nirodhe natthi. Kevalo vimuttattho eva tattha labbhati, taṃ sayameva parato vakkhati.

๒๔๘. คำว่า 'โดยอธิมุตติ' (ที. สี. ฏีกา ๒.๑๒๙; อัง. ติก. ฏีกา ๓.๘.๖๖) คือ โดยการหลุดพ้นอย่างยิ่งอย่างพิเศษ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เป็นความหลุดพ้นอย่างดี' ด้วยเหตุนี้ แม้ว่ารูปาวจรฌานทั้งหมดจะหลุดพ้นจากปฏิปักษ์โดยการข่มไว้ แต่ก็แสดงถึงความพิเศษแห่งภาวนาที่ทำให้ฌานนั้นหลุดพ้นจากปฏิปักษ์อย่างยิ่งยวดแล้วเป็นไป เพราะว่าแม้สิ่งที่มีชาติเสมอกัน ก็มีการเป็นไปที่แตกต่างกันด้วยความพิเศษแห่งภาวนา เหมือนอย่างผู้ถึงทิฏฐิย่อมต่างจากผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา ฉันใด วิโมกข์ก็เป็นไปโดยความหลุดพ้นอย่างดีจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ โดยความเป็นผู้ไม่ถูกข่มขี่ โดยความเป็นผู้ไม่มีความสงสัย โดยความเป็นผู้ยินดี โดยความหลุดพ้นอย่างดี ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในอารมณ์ด้วย' เป็นต้น แต่ความหมายนี้ คือความหมายแห่งอธิมุตตินี้ ไม่มีในวิโมกข์สุดท้ายคือ นิโรธ ในนิโรธนั้น พึงได้แต่ความหมายแห่งวิมุตติเท่านั้น ซึ่งพระผู้มีพระภาคจักตรัสเองในภายหลัง

Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti. Yena visiṭṭhena rūpena ‘‘rūpī’’ti vucceyya rūpī-saddassa atisayatthadīpanato, tadeva sasantatipariyāpannarūpanimittaṃ jhānamiva paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Rūpajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpānīti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘nīlakasiṇādīni rūpānī’’ti.

คำว่า 'รูปี' คือ บุคคลนี้ประกอบด้วยรูปที่จัดอยู่ในสันดานของตน รูปนั้นเป็นรูปที่พิเศษโดยเป็นเหตุแห่งฌานใด ด้วยรูปที่พิเศษใด พึงกล่าวว่า 'รูปี' เพราะคำว่า 'รูปี' แสดงความหมายยิ่งยวด รูปนิมิตที่จัดอยู่ในสันดานของตนนั้นแล พึงทราบว่าเป็นเครื่องยังความเป็นรูปีให้สำเร็จโดยปรมัตถ์ เหมือนฌาน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ภายใน' เป็นต้น คำว่า 'รูปฌาน' คือ รูป โดยมีการลบพจน์หลัง ในคำว่า 'รูปานิ' นี้ พึงทราบว่ามีการลบพจน์หน้า เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'รูปทั้งหลายมีกสิณสีเขียวเป็นต้น'

Antoappanāyaṃ subhanti ābhogo natthīti iminā pubbābhogavasena adhimutti siyāti dasseti. Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā anavakāsā hoti. Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimutti siyā, tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito. Yasmā pana mettādivasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahati, [Pg.121] te subhato adhimuccitvāva pavattati, tasmā paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.212) brahmavihārabhāvanā ‘‘subhavimokkho’’ti vuttā, tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า 'ภายในไม่มีความน้อมไปว่าดี' ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่า อธิมุตติย่อมมีโดยความเป็นอภิโภคเบื้องต้น เมื่อเป็นเช่นนี้ การท้วงว่า 'พึงกล่าวอย่างนั้น' จึงไม่มีช่องว่างในที่นี้ เพราะว่าในกสิณวรรณะมีสีเขียวเป็นต้นที่บริสุทธิ์ดีแล้ว อธิมุตติย่อมมีอย่างดีโดยความยินดีของผู้ที่ได้กระทำความเพียรในกสิณนั้น ฉะนั้น ในอรรถกถาจึงพรรณนาวิโมกข์ที่ ๓ อย่างนั้น แต่เพราะภาวนาที่ดำเนินไปโดยเมตตาเป็นต้น ย่อมพิจารณาสัตว์ทั้งหลายโดยความเป็นของไม่น่าเกลียด ภาวนานั้นย่อมเป็นไปโดยน้อมใจเชื่อสัตว์เหล่านั้นว่าดี ฉะนั้น ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒) จึงกล่าวพรหมวิหารภาวนาว่า 'สุภวิโมกข์' พึงทราบว่าทั้งสองอย่างนี้ไม่ขัดแย้งกัน เพราะถูกกล่าวโดยนัยนั้นๆ

Sabbasoti anavasesato. Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avasiṭṭhoti. Vissaṭṭhattāti yathāparicchinne kāle nirodhitattā. Uttamo vimokkho nāma ariyeheva samāpajjitabbato, ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca.

คำว่า 'ทั้งหมด' คือ โดยไม่เหลือเศษ เพราะว่าแม้ส่วนหนึ่งแห่งอรูปขันธ์ ๔ ก็ไม่เหลืออยู่ในนิโรธนั้น คำว่า 'เพราะปล่อยไปแล้ว' คือ เพราะดับไปแล้วในกาลที่กำหนดไว้ วิโมกข์อันสูงสุด ได้แก่ นิโรธ เพราะเป็นสิ่งที่พระอริยะเท่านั้นพึงเข้าถึง เพราะมีอริยผลเป็นที่สุด และเพราะเป็นความถึงซึ่งพระนิพพานในปัจจุบันธรรม

249. Abhibhavatīti abhibhu (dī. ni. ṭī. 2.173; a. ni. ṭī. 3.6.61-65) parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Tenāha ‘‘abhibhavanakāraṇānī’’tiādi. Tānīti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni. Samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbo. Parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati. Taṃ pana ajjhatta parikammavasena laddhaṃ kasiṇanimittaṃ asuvisuddhameva hoti, na bahiddhā parikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ.

๒๔๙. ชื่อว่าอภิภู เพราะครอบงำ (ที.ฏี. 2.173; อ.ฏี. 3.6.61-65) ได้แก่ บริกรรม หรือญาณ. ชื่อว่าอภิภายตนะ เพราะเป็นอายตนะของอภิภูนี้ คือ ฌาน. หรือชื่อว่าอภิภายตนะ เพราะอายตนะอันได้แก่อารมณ์ที่พึงครอบงำเป็นอายตนะของสิ่งนี้ คือ ฌาน. ฌานที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้น ชื่อว่าอภิภายตนะ เพราะครอบงำอารมณ์ จึงชื่อว่าอภิภู และเพราะเป็นอายตนะ เนื่องจากเป็นที่ตั้งแห่งความสุขพิเศษของโยคี และเนื่องจากเป็นมนายตนะและธัมมายตนะ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เหตุแห่งการครอบงำทั้งหลาย” เป็นต้น. คำว่า ตานิ ได้แก่ ฌานทั้งหลายที่ชื่อว่าอภิภายตนะ. อาโภค (การพิจารณา) ของผู้ที่ออกจากสมาบัติ พึงทราบว่า เป็นไปโดยถือเอาอาการแห่งการครอบงำที่เกิดขึ้นในขณะแห่งฌาน ด้วยอำนาจแห่งบุพพภาคภาวนา. เป็นผู้มีรูปสัญญาภายในด้วยอำนาจบริกรรม ไม่ใช่ด้วยอำนาจอัปปนา. เพราะอัปปนาที่มีปฏิภาคนิมิตเป็นอารมณ์ ย่อมไม่มีในภายในวิสัย. แต่กสิณนิมิตที่ได้ด้วยอำนาจบริกรรมภายในนั้น ย่อมไม่บริสุทธิ์ดีนัก ไม่บริสุทธิ์เหมือนกสิณนิมิตที่ได้ด้วยอำนาจบริกรรมภายนอก

Parittānīti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha ‘‘avaḍḍhitānī’’ti. Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idamabhibhāyatanaṃ vuttaṃ. Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti ‘‘ñāṇuttariko puggalo’’ti. Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti. Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇavacanametaṃ. Yo ‘‘khippābhiñño’’ti vuccati[Pg.122], tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. Etthāti etasmiṃ nimitte. Appanaṃ pāpetīti bhāvanā appanaṃ neti.

คำว่า ปริตฺตานิ คือ มีประมาณเท่าฝาละมีที่ขัดดีแล้วตามที่ได้มา. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อวฑฺฒิตานิ (ไม่ขยายออก). คำว่า ปริตฺตวเสน เอว คือ แม้เมื่อมีการพิจารณาโดยอำนาจวรรณะอยู่ ก็ตรัสอภิภายตนะนี้โดยอำนาจความเล็กน้อยนั่นเอง. เพราะความเป็นของเล็กน้อยในอภิภายตนะนี้ เป็นเหตุแห่งการครอบงำ. เมื่อมีการพิจารณาวรรณะอยู่ก็ตาม ไม่มีก็ตาม ชื่อว่าการเจริญอภิภายตนะ ย่อมมีได้แก่ผู้มีปัญญาคมเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้อื่น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล (บุคคลผู้มีญาณยิ่ง). ในคำว่า อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ นี้ การครอบงำและการเข้าถึง คือการยังอัปปนาฌานให้เกิดขึ้นในลำดับแห่งการบรรลุอุปจารฌานนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “ในอภิภายตนะนี้ ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิตนั่นเอง”. และคำว่า สห นิมิตฺตุปฺปาเทน นี้ เป็นคำแสดงลักษณะของการไม่มีอัปปนาปริวาส. ผู้ใดที่เรียกว่า ขิปฺปาภิญฺโญ (ผู้รู้ยิ่งเร็วพลัน) การเจริญอภิภายตนะก็มีแก่บุคคลผู้มีญาณยิ่งกว่าผู้นั้นนั่นเอง. คำว่า เอตฺถ คือ ในนิมิตนี้. คำว่า อปฺปนํ ปาเปติ คือ ภาวนายังอัปปนาให้ถึง

Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhāna pakkhikā eva, tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi pārivāsikaparikammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā, tasmā upacārajjhānādhigamato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. ‘‘Saha nimittuppādenā’’ti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ, adhippāyo vuttanayeneva veditabbo.

และในอภิภายตนะนี้ บางพวกกล่าวว่า “เมื่ออุปจารฌานเกิดขึ้นแล้ว ชวนวาระ ๒-๓ วาระที่แล่นไปโดยส่วนต่ำสุดปรารภอุปจารฌานนั้น ชวนวาระเหล่านั้นเป็นฝ่ายแห่งอุปจารฌานนั่นเอง และในลำดับนั้น อัปปนาย่อมมีโดยไม่มีภวังคปริวาสและการเสพอุปจาระ ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิตนั่นเอง” คำนั้นเป็นเพียงมติของพวกเขา. เพราะว่าวาระแห่งอัปปนาไม่เป็นที่ต้องการด้วยบริกรรมที่เป็นไปในลำดับ (ปริวาส), และการพิจารณาโดยส่วนเดียวเหมือนในมหัคคตฌานที่มีประมาณมาก ก็ไม่เป็นที่ต้องการในอุปจารฌาน, เพราะฉะนั้น ผู้ที่บรรลุอัปปนาในที่สุดแห่งภวังคจิตบางดวงหลังจากบรรลุอุปจารฌาน จึงถูกเรียกว่า “ในอภิภายตนะนี้ ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิตนั่นเอง”. และคำว่า สห นิมิตฺตุปฺปาเทน นี้ เป็นคำที่กล่าวโดยอัธยาศัย ไม่ใช่คำที่มีเนื้อความโดยตรง (นีตัตถะ), อัธยาศัยพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง

Na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato, samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) pana ‘‘iminā panassa pubbabhāgo kathito’’ti vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘jhānasaññāyapī’’ti vuttanti āha ‘‘abhibhava…pe… atthī’’ti.

ไม่ใช่ในภายในสมาบัติ เพราะในขณะนั้น อาโภค (การพิจารณา) เช่นนั้นย่อมมีไม่ได้, พึงทราบว่า อาโภคของผู้ที่ออกจากสมาบัติ เป็นไปโดยถือเอาอาการแห่งการครอบงำที่เกิดขึ้นในขณะแห่งฌาน ด้วยอำนาจแห่งบุพพภาคภาวนา. ส่วนในอรรถกถาพระอภิธรรม (อภิ. สํ. อ. ๒๐๔) กล่าวว่า “แต่ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงบุพพภาคของอภิภายตนะนั้น”. เมื่อไม่มีอาโภคเช่นนั้นในภายในสมาบัติ เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า ฌานสญฺญายปิ (แม้ด้วยฌานสัญญา)? ท่านจึงกล่าวว่า อภิภว...เป... อตฺถิ (การครอบงำ...ละ...มีอยู่)

Vaḍḍhitappamāṇānīti vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhitappamāṇānīti tathā vaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha ‘‘mahantānī’’ti.

คำว่า วฑฺฒิตปฺปมาณานิ มีความหมายว่า มีประมาณกว้างขวาง, ไม่ใช่มีประมาณที่ขยายออกด้วยอำนาจหนึ่งองคุลีหรือสององคุลีเป็นต้น เพราะการขยายออกเช่นนั้นย่อมมีไม่ได้ในอภิภายตนะนี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า มหนฺตานิ (ใหญ่)

Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī arūpasaññī. Saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanamevettha alābhitā. Bahiddhāva uppannanti bahiddhāvatthusmiṃyeva uppannaṃ. Abhidhamme pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) ‘‘kasmā pana yathā suttante – ‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānī’tiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ [Pg.123] arūpasaññitāva vuttā’’ti codanaṃ katvā ‘‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘tattha vā hi idha vā bahiddhārūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni. ‘Ajjhattaṃ arūpasaññī’ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti vuttaṃ.

สัญญาในรูป ชื่อว่า รูปสัญญา, ผู้มีรูปสัญญานั้น ชื่อว่า รูปสัญญี, ผู้ไม่ใช่รูปสัญญา ชื่อว่า อรูปสัญญี. ท่านกล่าวถึงฌานโดยหัวข้อคือสัญญา. ความเป็นผู้ไม่ได้ (อลาภิตา) ในอภิภายตนะนี้ คือการไม่ยังรูปสัญญาให้เกิดขึ้นนั่นเอง. คำว่า พหิทฺธาว อุปฺปนฺนํ คือ เกิดขึ้นในวัตถุภายนอกนั่นเอง. ส่วนในพระอภิธรรม เพราะอภิภายตนะ ๔ อย่างมาแล้วอย่างนี้ว่า “เป็นอรูปสัญญีภายใน เห็นรูปภายนอกทั้งหลายที่เล็กน้อย มีวรรณะดีและวรรณะทราม, ที่มีประมาณยิ่ง มีวรรณะดีและวรรณะทราม”, ในอรรถกถาพระอภิธรรม (อภิ. สํ. อ. ๒๐๔) จึงตั้งข้อสงสัยว่า “เพราะเหตุไร ท่านจึงไม่กล่าวเหมือนในพระสูตรว่า - เป็นรูปสัญญีภายในคนหนึ่ง เห็นรูปภายนอกทั้งหลายที่เล็กน้อย เป็นต้น, แต่ในที่นี้ กลับกล่าวความเป็นอรูปสัญญีภายในในอภิภายตนะทั้ง ๔ เลย”, แล้วบอกเหตุผลว่า “เพราะรูปภายในไม่พึงครอบงำได้” แล้วกล่าวว่า “เพราะรูปภายนอกเท่านั้นที่พึงครอบงำได้ ไม่ว่าในที่นั้น (พระสูตร) หรือในที่นี้ (พระอภิธรรม), เพราะฉะนั้น รูปเหล่านั้นจึงต้องกล่าวไว้โดยแน่นอน ทั้งในที่นั้นและในที่นี้. ส่วนคำว่า เป็นอรูปสัญญีภายใน นี้ เป็นเพียงความวิจิตรแห่งเทศนาของพระศาสดาเท่านั้น”

Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni ‘‘parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā ‘‘appamāṇānī’’ti daṭṭhabbāni. Atthi hi eso pariyāyo ‘‘parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā’’ti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanapariyāyoti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthābhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito, abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni, sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati.

ในที่นี้ กสิณที่ปราศจากสีและรัศมีทั้งหมด และกสิณที่มีสีและรัศมีทั้งหมด ท่านกล่าวว่า "มีประมาณน้อย มีสีงามและสีไม่งาม" และพึงทราบว่า "มีประมาณหาที่สุดมิได้" ด้วย. มีนัยอย่างนี้ว่า "ครอบงำกสิณมีประมาณน้อยเหล่านั้นได้ และถ้ากสิณเหล่านั้นบางครั้งเป็นกสิณที่น้อมเข้ามาโดยสี ก็ครอบงำกสิณมีสีงามและสีไม่งามได้" ดังนี้. เพราะการแสดงโดยนัยเป็นเทศนาในพระสูตร. ส่วนในพระอภิธรรม เพราะเป็นการแสดงโดยไม่ใช่นัย กสิณที่ปราศจากสีและรัศมีจึงถูกกล่าวไว้ต่างหาก และกสิณที่มีสีและรัศมีก็ถูกกล่าวไว้ต่างหากเช่นกัน. เพราะมีนัยแห่งการครอบงำในทั้งสองอย่าง วิโมกข์ที่ ๑ จึงสงเคราะห์เข้าในอภิภายตนะที่ ๑ และที่ ๒ ด้วยบทว่า "มีรูปสัญญาภายใน" เป็นต้น, วิโมกข์ที่ ๒ สงเคราะห์เข้าในอภิภายตนะที่ ๓ และที่ ๔, และวิโมกข์ที่ ๓ สงเคราะห์เข้าในอภิภายตนะที่เป็นสี เพราะมีการครอบงำเกิดขึ้น. แต่ในพระอภิธรรม เพราะเป็นการแสดงโดยไม่ใช่นัย เพื่อแสดงอภิภายตนะและวิโมกข์โดยไม่ปะปนกัน จึงละวิโมกข์เสียแล้วกล่าวแต่อภิภายตนะ, และฌานทั้งหมดที่เป็นกิจของวิโมกข์ก็ถูกกล่าวไว้ในเทศนาว่าด้วยวิโมกข์. เพราะเหตุนั้น จึงทราบว่า การจัดระเบียบนี้ได้ทำขึ้น เพราะอภิภายตนะ ๒ อย่างที่มาในบทว่า "มีรูปสัญญาภายใน" ไม่ได้ถูกกล่าวไว้ในอภิภายตนะในพระอภิธรรม และเพราะบทว่า "มีรูปเห็นรูป" เป็นต้น เป็นคำที่ใช้ได้ทั่วไปกับกิจของวิโมกข์ทั้งหมด.

‘‘Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti idaṃ abhidhamme katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhārūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ, yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā, desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo, veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathanabhāvato. ‘‘Suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti eteneva siddhattā nīlādiabhibhāyatanāni na vattabbānīti ce? Na, nīlādīsu [Pg.124] katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā tadappamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า "เพราะรูปภายในไม่เป็นที่ครอบงำได้" นี้ เป็นคำบอกเหตุที่ในพระอภิธรรมไม่ได้กล่าวไว้ที่ไหนเลยว่า "เห็นรูปภายใน" แต่กล่าวไว้ทุกที่ว่า "เห็นรูปภายนอก". ด้วยเหตุนั้น สิ่งใดมีเหตุอื่น สิ่งนั้นก็ถูกกล่าวด้วยเหตุนั้น, ส่วนสิ่งใดมีเหตุคือความวิจิตรแห่งเทศนา การกล่าวในพระอภิธรรมว่า "มีอรูปสัญญาภายใน" นั้น ไม่พึงแสวงหาเหตุอื่นอีก ดังนี้. และการที่รูปภายในไม่เป็นที่ครอบงำได้นั้น เพราะรูปภายในไม่ปรากฏชัดเจนเหมือนรูปภายนอก, และความวิจิตรแห่งเทศนานั้น พึงทราบโดยการจัดระเบียบที่กล่าวมาแล้ว, เพราะเป็นการกล่าวโดยนัยที่มีอยู่ตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์. ถ้าจะกล่าวว่า "เมื่อบทว่า 'มีสีงามและสีไม่งาม' นี้สำเร็จแล้ว อภิภายตนะมีสีเขียวเป็นต้น ก็ไม่ควรกล่าวอีกมิใช่หรือ?" ตอบว่า "ไม่ใช่, เพราะสำหรับผู้ที่ได้ทำความเพียรในสีเขียวเป็นต้นนั้น ความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นแหละเป็นเหตุแห่งการครอบงำ." เพราะความมีประมาณน้อย หรือความมีประมาณหาที่สุดมิได้ของสีที่บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์เหล่านั้น ไม่ใช่เหตุแห่งการครอบงำ, แต่ความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นแหละเป็นเหตุ. และเพื่อแสดงว่าอภิภายตนะเหล่านี้สำเร็จแก่จริตใดในรูปกสิณมีประมาณน้อยเป็นต้นเหล่านี้ จึงกล่าวบทว่า "ในกสิณเหล่านี้" เป็นต้น.

Sabbasaṅgāhikavasenāti sakalanīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena. Nidassanavasenāti passitabbatāvasena. Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena. Umāpupphanti atasipupphaṃ. Nīlameva hoti vaṇṇasaṅkarābhāvato. Bārāṇasiyaṃ bhavanti bārāṇasiyaṃ samuṭṭhitaṃ.

บทว่า "โดยนัยแห่งการสงเคราะห์ทั้งหมด" คือ โดยนัยที่ใช้ได้ทั่วไปกับสีเขียวทั้งหมด, การแสดงสีเขียว, และรัศมีสีเขียว. บทว่า "โดยนัยแห่งสี" คือ โดยนัยแห่งสีตามธรรมชาติ. บทว่า "โดยนัยแห่งการแสดง" คือ โดยนัยแห่งสิ่งที่พึงเห็น. บทว่า "โดยนัยแห่งรัศมี" คือ โดยนัยแห่งการส่องสว่างด้วยความมีแสงสว่าง. บทว่า "ดอกอุมะ" คือ ดอกป่าน. เป็นสีเขียวล้วน เพราะไม่มีสีอื่นปะปน. บทว่า "มีอยู่ในเมืองพาราณสี" คือ เกิดขึ้นในเมืองพาราณสี.

Te dhammeti te satipaṭṭhānādidhamme ceva aṭṭhavimokkhadhamme ca. Ciṇṇavasībhāvāyeva tattha abhivisiṭṭhāya paññāya pariyosānuttaraṃ sataṃ gatā abhiññāvosānapāramippattā.

บทว่า "ธรรมเหล่านั้น" คือ ธรรมมีสติปัฏฐานเป็นต้นเหล่านั้น และธรรมคือวิโมกข์ ๘. ผู้ที่ได้บำเพ็ญความชำนาญแล้วในธรรมเหล่านั้น ย่อมถึงความสำเร็จสูงสุดแห่งอภิญญา ด้วยปัญญาอันยิ่งยวดที่ไม่มีอะไรยิ่งกว่าในที่สุด.

250. Sakalaṭṭhenāti (dī. ni. ṭī. 3.346; a. ni. ṭī. 3.10.25) sakalabhāvena, asubhanimittādīsu viya ekadese aṭṭhatvā anavasesato gahetabbaṭṭhenāti attho. Yathā khettaṃ sassānaṃ uppattiṭṭhānaṃ vaḍḍhiṭṭhānañca, evameva taṃtaṃsampayuttadhammānanti āha ‘‘khettaṭṭhenā’’ti. Paricchinditvāti idaṃ uddhaṃ adho tiriyanti yojetabbaṃ. Paricchinditvā eva hi sabbattha kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tena tena kāraṇenāti upariādīsu tena tena kasiṇena. Yathā kinti āha – ‘‘ālokamiva rūpadassanakāmo’’ti, yathā dibbacakkhunā uddhaṃ ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, uddhaṃ ālokaṃ pasāreti, adho ce, adho, samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, samantato ālokaṃ pasāreti, evaṃ sabbakasiṇanti attho. Ekassāti pathavīkasiṇādīsu ekekassa. Aññabhāvānupagamanatthanti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, aññassa vā kasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ. Na hi aññena pasāritakasiṇaṃ tato aññena pasāritakasiṇabhāvaṃ upagacchati, evampi nesaṃ aññakasiṇasambhedābhāvo veditabbo. Na aññaṃ pathavīādi. Na hi udakena ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi. Aññakasiṇasambhedoti āpokasiṇādinā saṅkaro[Pg.125]. Sabbatthāti sabbesu sesakasiṇesu. Ekadese aṭṭhatvā anavasesapharaṇaṃ pamāṇassa aggahaṇato appamāṇaṃ. Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā. Tathā hi ‘‘tañhī’’tiādimāha. Tattha cetasā pharantoti bhāvanācittena ārammaṇaṃ karonto. Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā sakalameva manasi karoti.

๒๕๐. บทว่า "โดยความเป็นทั้งหมด" (ที. นิ. ฏีกา 3.346; อ. นิ. ฏีกา 3.10.25) คือ โดยความเป็นทั้งหมด, หมายความว่า ไม่ได้ตั้งอยู่ในส่วนใดส่วนหนึ่งเหมือนในอสุภนิมิตเป็นต้น แต่พึงถือเอาโดยไม่เหลือทั้งหมด. เหมือนนาเป็นที่เกิดและที่เจริญของพืชฉันใด, ธรรมที่สัมปยุตด้วยกสิณนั้นๆ ก็ฉันนั้น จึงกล่าวว่า "โดยความเป็นนา". บทว่า "กำหนดแล้ว" นี้ พึงประกอบเข้ากับบทว่า เบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง. เพราะกสิณพึงเจริญได้ทุกที่โดยการกำหนดแล้วเท่านั้น. บทว่า "ด้วยเหตุนั้นๆ" คือ ด้วยกสิณนั้นๆ ในกสิณเบื้องบนเป็นต้น. ท่านกล่าวว่า "เหมือนผู้ต้องการเห็นรูปด้วยแสงสว่าง" ดังนี้, หมายความว่า เหมือนผู้ต้องการเห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ถ้าต้องการเห็นรูปเบื้องบน ก็แผ่แสงสว่างขึ้นไปเบื้องบน, ถ้าต้องการเห็นรูปเบื้องล่าง ก็แผ่ลงไปเบื้องล่าง, ถ้าต้องการเห็นรูปโดยรอบ ก็แผ่แสงสว่างไปโดยรอบ, กสิณทั้งหมดก็ฉันนั้น. บทว่า "ของสิ่งเดียว" คือ ของกสิณแต่ละอย่างในปฐวีกสิณเป็นต้น. บทว่า "เพื่อไม่ให้ถึงความเป็นอย่างอื่น" คือ เพื่อแสดงการไม่ถึงความเป็นกสิณอื่น, หรือเพื่อแสดงการไม่ถึงความเป็นกสิณของสิ่งอื่น. เพราะกสิณที่แผ่ไปแล้วด้วยสิ่งหนึ่ง ย่อมไม่ถึงความเป็นกสิณที่แผ่ไปแล้วด้วยสิ่งอื่น, แม้ดังนี้ ก็พึงทราบว่ากสิณเหล่านั้นไม่มีการปะปนกับกสิณอื่น. ไม่ใช่ปฐวีเป็นต้นอย่างอื่น. เพราะในที่ที่น้ำตั้งอยู่ ย่อมไม่มีปฐวีที่มีองค์ประกอบ. บทว่า "การปะปนกับกสิณอื่น" คือ การปะปนกับอาโปกสิณเป็นต้น. บทว่า "ในทุกที่" คือ ในกสิณที่เหลือทั้งหมด. การแผ่ไปโดยไม่เหลือทั้งหมด โดยไม่ตั้งอยู่ในส่วนใดส่วนหนึ่ง ย่อมมีประมาณหาที่สุดมิได้ เพราะไม่ยึดถือประมาณ. ด้วยเหตุนั้น กสิณเหล่านั้นจึงมีชื่อว่ากสิณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวบทว่า "เพราะกสิณนั้น" เป็นต้น. บทว่า "แผ่ไปด้วยใจในที่นั้น" คือ กระทำเป็นอารมณ์ด้วยจิตภาวนา. เพราะจิตภาวนาย่อมมนสิการกสิณทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นกสิณเล็กน้อยหรือกสิณใหญ่.

Kasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ viññāṇaṃ pharaṇaappamāṇavasena ‘‘viññāṇakasiṇa’’nti vuttaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘viññāṇa’’nti vuccati. Kasiṇavasenāti ugghāṭitakasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Yattakañhi ṭhānaṃ kasiṇaṃ pasāritaṃ, tattakaṃ ākāsabhāvanāvasena ākāsaṃ hotīti. Evaṃ yattakaṃ ṭhānaṃ ākāsaṃ hutvā upaṭṭhitaṃ, tattakaṃ ākāsameva hutvā viññāṇassa pavattanato āgamanavasena viññāṇakasiṇepi uddhaṃadhotiriyatā vuttāti ‘‘kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā’’ti āha.

วิญญาณที่แผ่ไปในอากาศที่เพิกกสิณออกไปโดยความเป็นอัปปมาณะแห่งการแผ่ไปนั้น ท่านกล่าวว่า “วิญญาณกสิณ” เพราะวิญญาณนั้นแลท่านเรียกว่า “วิญญาณ” โดยความเป็นกสิณ คือโดยความเป็นกสิณที่เพิกออก พึงทราบความแผ่ไปเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวางในอากาศที่เพิกกสิณออกไป เพราะสถานที่ใดที่กสิณแผ่ไปแล้ว สถานที่นั้นย่อมเป็นอากาศโดยความเป็นอากาศภาวนา ฉันใด สถานที่ใดเป็นอากาศแล้วปรากฏอยู่ สถานที่นั้นก็เป็นอากาศนั่นเอง โดยความเป็นไปแห่งวิญญาณ โดยความเป็นไปแห่งการมา ความแผ่ไปเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ก็กล่าวไว้ในวิญญาณกสิณนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทราบความแผ่ไปเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวางในวิญญาณที่แผ่ไปในอากาศที่เพิกกสิณออกไปนั้น”

252. Vuttoyeva vammikasutte. Nissitañca chavatthunissitattā vipassanāñāṇassa. Paṭibaddhañca tena vinā appavattanato kāyasaññitānaṃ rūpadhammānaṃ ārammaṇakaraṇato ca. Suṭṭhu bhāti obhāsatīti vā subho. Kuruvindajātiādijātivisesopi maṇi ākarapārisuddhimūlako evāti āha ‘‘suparisuddhaākarasamuṭṭhito’’ti. Dosanīharaṇavasena parikammanipphattīti āha ‘‘suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo’’ti. Dhovanavedhanādīhīti catūsu pāsāṇesu dhovanena ceva kāḷakādiapaharaṇatthāya suttena āvunanatthāya ca vijjhanena. Tāpasaṇhakaraṇādīnaṃ saṅgaho ādi-saddena. Vaṇṇasampattinti suttassa vaṇṇasampattiṃ.

๒๕๒. กล่าวไว้แล้วในวัมมิกสูตรนั่นเอง และวิปัสสนาญาณนั้นอาศัยวัตถุ ๖ อย่าง จึงชื่อว่าอาศัย และผูกพัน เพราะไม่เป็นไปได้หากปราศจากสิ่งนั้น และเพราะทำรูปธรรมที่ชื่อว่ากายให้เป็นอารมณ์ด้วย. สุภะ คือ งามดี หรือส่องแสงดี. แม้มณีชนิดพิเศษมีชาติกุรุวินทะเป็นต้น ก็มีบ่อที่บริสุทธิ์เป็นมูลนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “เกิดจากบ่อที่บริสุทธิ์ดีแล้ว” โดยความเป็นไปแห่งการกำจัดโทษ จึงสำเร็จการตกแต่ง ท่านจึงกล่าวว่า “ตกแต่งดีแล้ว กำจัดหินและกรวดออกแล้ว” ด้วยการล้าง การเจาะเป็นต้น คือด้วยการล้างในหิน ๔ อย่าง และด้วยการเจาะเพื่อกำจัดสิ่งสกปรกมีสีดำเป็นต้น และเพื่อร้อยด้วยด้าย. การทำให้ร้อน การขัดเป็นต้น สงเคราะห์ด้วยคำว่า “เป็นต้น”. วรรณสัมปัตติ คือ ความถึงพร้อมแห่งวรรณะของด้าย.

Maṇi viya karajakāyo paccavekkhitabbato. Āvutasuttaṃ viya vipassanāñāṇaṃ anupavisitvā ṭhitattā. Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu sammadeva tassa dassanato. Tadārammaṇānanti rūpadhammārammaṇānaṃ. Phassapañcamakacittacetasikaggahaṇena gahitadhammāpi vipassanācittuppādapariyāpannā evāti veditabbaṃ. Evañhi tesaṃ vipassanāñāṇagatikattā ‘‘āvutasuttaṃ viya vipassanāñāṇa’’nti vacanaṃ avirodhitaṃ hoti.

กายที่เกิดจากกรรมพึงพิจารณาเหมือนแก้วมณี. วิปัสสนาญาณพึงทราบว่าเข้าไปตั้งอยู่แล้วเหมือนด้ายที่ร้อยแล้ว. ภิกษุผู้ได้วิปัสสนาญาณย่อมเห็นสิ่งนั้นโดยชอบ เหมือนบุรุษผู้มีจักษุ. คำว่า “ตทารัมมณะ” คือ อารมณ์ที่เป็นรูปธรรม. แม้ธรรมที่สงเคราะห์ด้วยการถือเอาธรรมที่มีผัสสะเป็นที่ ๕ ก็พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าในวิปัสสนาจิตตุปบาทนั่นเอง. เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ การที่ธรรมเหล่านั้นเป็นไปในวิปัสสนาญาณ คำว่า “วิปัสสนาญาณเหมือนด้ายที่ร้อยแล้ว” จึงไม่ขัดแย้งกัน.

Ñāṇassāti [Pg.126] paccavekkhaṇañāṇassa. Yadi evaṃ ñāṇassa vasena vattabbaṃ, na puggalassāti āha ‘‘tassa panā’’tiādi. Maggassa anantaraṃ, tasmā lokiyābhiññānaṃ parato chaṭṭhābhiññāya purato vattabbaṃ vipassanāñāṇaṃ. Evaṃ santepīti yadipāyaṃ ñāṇānupubbaṭṭhiti, evaṃ santepi etassa antarā vāro natthīti pañcasu lokiyābhiññāsu kathitāsu ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.64 ādayo) viya chaṭṭhābhiññā kathetabbāti etassa anabhiññālakkhaṇassa vipassanāñāṇassa tāsaṃ antarā vāro na hoti, tasmā tattha avasarābhāvato idheva rūpāvacaracatutthajjhānānantarameva dassitaṃ vipassanāñāṇaṃ. Yasmā cāti ca-saddo samuccayattho. Tena na kevalaṃ tadeva, atha kho idampi kāraṇaṃ vipassanāñāṇassa idheva dassaneti imamatthaṃ dīpeti. Dibbena cakkhunā bheravarūpaṃ passatoti ettha iddhividhañāṇena bheravaṃ rūpaṃ nimminitvā cakkhunā passatoti vattabbaṃ, evampi abhiññālābhino apariññāṇavatthukassa bhayasantāso uppajjati uccavālikavāsīmahānāgattherassa viya. Idhāpīti imasmiṃ vipassanāñāṇepi, na satipaṭṭhānādīsu evāti adhippāyo.

คำว่า “ญาณ” คือ ปัจจเวกขณญาณ. ถ้าพึงกล่าวโดยความเป็นญาณอย่างนี้ ไม่พึงกล่าวโดยความเป็นบุคคล ท่านจึงกล่าวว่า “แต่ว่าของบุคคลนั้น” เป็นต้น. วิปัสสนาญาณพึงกล่าวหลังมรรค เพราะฉะนั้นพึงกล่าวหลังโลกิยาภิญญา และก่อนอภิญญาที่ ๖. แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ คือ ถ้าญาณนี้เป็นไปตามลำดับญาณ แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็ไม่มีวาระของญาณนี้ในระหว่าง. ในอภิญญา ๕ อย่างที่เป็นโลกิยะที่กล่าวไว้ในอากังเขยยสูตรเป็นต้น (ม.มู. ๑.๖๔ เป็นต้น) อภิญญาที่ ๖ พึงกล่าวไว้. วาระของวิปัสสนาญาณซึ่งมีลักษณะไม่ใช่อภิญญานี้ จึงไม่มีในระหว่างอภิญญาเหล่านั้น. เพราะฉะนั้น เมื่อไม่มีโอกาสในที่นั้น วิปัสสนาญาณจึงแสดงไว้ในที่นี้ทันทีหลังจตุตถฌานที่เป็นรูปาวจร. คำว่า “ยสฺมา จ” นั้น คำว่า “จ” เป็นบทแสดงการรวม. ด้วยเหตุนั้น ไม่ใช่เพียงเท่านั้น แต่เหตุนี้ก็เป็นเหตุให้แสดงวิปัสสนาญาณในที่นี้ด้วย ท่านแสดงความหมายนี้. ในคำว่า “เห็นรูปที่น่ากลัวด้วยทิพยจักษุ” นั้น พึงกล่าวว่า “เนรมิตรูปที่น่ากลัวด้วยอิทธิวิธีญาณแล้วเห็นด้วยจักษุ” แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ความหวาดกลัวย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ได้อภิญญาผู้มีวัตถุที่ยังไม่รู้แจ้ง เหมือนพระมหาเถระนาคผู้จำพรรษาอยู่บนเนินทรายสูง. คำว่า “ในที่นี้ด้วย” คือ ในวิปัสสนาญาณนี้ด้วย ไม่ใช่ในสติปัฏฐานเป็นต้นเท่านั้น นี้เป็นอัธยาศัย.

253. Manomayiddhiyaṃ ciṇṇavasitāya abhiññā vosānapāramippattatā veditabbāti yojanā. Manena nibbattanti abhiññāmanena nibbattitaṃ. Taṃ sadisabhāvadassanatthamevāti saṇṭhānatopi vaṇṇatopi avayavavisesatopi sadisabhāvadassanatthameva. Sajātiyaṃ ṭhito, na nāgiddhiyā aññajātirūpo. Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ vikubbanakiriyāya nissayabhāvato.

๒๕๓. พึงทราบว่าอภิญญาถึงความสำเร็จแห่งวสีอันเป็นที่สุดแล้วในมโนมยิทธิ นี้เป็นการเชื่อมความ. สิ่งที่เกิดด้วยใจ คือสิ่งที่เนรมิตด้วยใจอันเป็นอภิญญา. สิ่งนั้นมีเพื่อแสดงความเหมือนกันนั่นเอง คือมีเพื่อแสดงความเหมือนกันทั้งโดยสัณฐาน โดยวรรณะ และโดยส่วนประกอบพิเศษ. ตั้งอยู่ในชาติเดียวกัน ไม่ใช่รูปต่างชาติด้วยอิทธิของนาค. อิทธิวิธีญาณเป็นที่อาศัยแห่งการเนรมิต เหมือนดินที่ตกแต่งดีแล้วเป็นต้น.

255. Appakasirenevāti akiccheneva.

๒๕๕. คำว่า “อัปปกสิเรเนวะ” คือ โดยไม่ยากลำบากเลย.

256. Mando uttānaseyyakadārakopi ‘‘daharo’’ti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘yuvā’’ti vuttaṃ. Yuvāpi koci anicchanato amaṇḍanasīlo hotīti tato visesanatthaṃ ‘‘maṇḍanakajātiko’’ti vuttaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yuvāpī’’tiādi. Kāḷatilappamāṇā bindavo kāḷatilakāni. Nātikammāsatilappamāṇā bindavo tilakāni. Vaṅkaṃ nāma piyaṅgaṃ. Yobbanapīḷakādayo mukhadūsipīḷakā. Mukhagato doso mukhadoso, lakkhaṇavacanañcetaṃ mukhe adosassapi pākaṭabhāvassa adhippetattā[Pg.127]. Yathā vā mukhe doso, evaṃ mukhe adosopi mukhadoso saralopena, mukhadoso ca mukhadoso ca mukhadosoti ekasesanayenapettha attho daṭṭhabbo. Evañhi paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotīti vacanaṃ samatthitaṃ hoti.

๒๕๖. แม้เด็กอ่อนที่นอนหงายก็เรียกว่า “ทารก” เพราะฉะนั้น เพื่อให้มีความพิเศษจากนั้น จึงกล่าวว่า “หนุ่ม”. แม้คนหนุ่มบางคนก็ไม่ชอบตกแต่ง เพราะฉะนั้น เพื่อให้มีความพิเศษจากนั้น จึงกล่าวว่า “มีชาติชอบตกแต่ง”. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้คนหนุ่ม” เป็นต้น. จุดขนาดเท่าเมล็ดงาดำ คือ กาฬติลกะ. จุดขนาดไม่เกินเมล็ดงา คือ ติลกะ. วังกะ คือ ปิยังคะ. สิวฝ้าเป็นต้นที่เกิดในวัยหนุ่มสาว คือ สิวฝ้าที่ทำให้ใบหน้าเสีย. โทษที่เกิดที่ใบหน้า คือ มุขโทสะ และคำนี้เป็นคำแสดงลักษณะ เพราะหมายถึงความปรากฏของความไม่มีโทษที่ใบหน้าด้วย. หรือว่า โทษที่ใบหน้าฉันใด ความไม่มีโทษที่ใบหน้าก็เป็นมุขโทสะด้วยการลบสระฉันนั้น และพึงเห็นความหมายในที่นี้โดยนัยแห่งเอกเสสว่า มุขโทสะและมุขโทสะก็คือมุขโทสะ. เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า “จิต ๑๖ อย่างของผู้อื่นย่อมปรากฏ” จึงสมเหตุสมผล.

259. Paṭipadāvasenāti yathārahaṃ samathavipassanāmaggapaṭipadāvasena. Aṭṭhasu koṭṭhāsesūti satipaṭṭhānādīsu bodhipakkhiyadhammakoṭṭhāsesu, vimokkhakoṭṭhāsesu vāti imesu aṭṭhasu koṭṭhāsesu. Sesesūti vuttāvasesesu abhibhāyatanakoṭṭhāsādīsu. Sesaṃ suviññeyyameva.

๒๕๙. คำว่า “โดยปฏิปทา” คือ โดยปฏิปทาแห่งสมถะและวิปัสสนาตามสมควร. คำว่า “ในส่วน ๘ อย่าง” คือ ในส่วนแห่งโพธิปักขิยธรรมมีสติปัฏฐานเป็นต้น หรือในส่วนแห่งวิโมกข์ คือในส่วน ๘ อย่างเหล่านี้. คำว่า “ในส่วนที่เหลือ” คือ ในส่วนที่เหลือที่กล่าวมาแล้ว มีส่วนแห่งอภิภายตนะเป็นต้น. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่าย.

Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การอธิบายอรรถที่เร้นอยู่ในมหาสกุลุทายิสูตร จบแล้ว.

8. Samaṇamuṇḍikāputtasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาว่าด้วยสมณมุณฑิกาปุตตสูตร.

260. Uggahitunti sikkhituṃ. Uggāhetunti sikkhāpetuṃ, pāṭhato attanā yathāuggahitamatthaṃ tabbibhāvanatthāya uccāraṇavasena paresaṃ gāhetunti attho. Samayanti diṭṭhiṃ. Sā hi saṃyojanabhāvato sameti sambandhā eti pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayoti vuccati. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Sūriyassa uggamanato atthaṅgamā ayaṃ ettako kālo rattandhakāravidhamanato divā nāma, tassa pana majjhimapahārasaññito kālo samujjalitapabhātejadahanabhāvena divā nāma. Tenāha ‘‘divasassapi divābhūte’’ti. Paṭisaṃharitvāti nivattetvā. Evaṃ cittassa paṭisaṃharaṇaṃ nāma gocarakkhette ṭhapananti āha ‘‘jhānaratisevanavasena ekībhāvaṃ gato’’ti. Etena kāyavivekapubbakaṃ cittavivekamāha. Sīlādiguṇavisesayogato manasā sambhāvanīyā, te pana yasmā attano sīlādiguṇehi viññūnaṃ manāpā honti (kilesaaniggahassa pañcapasādāyattattā,) tasmā āha ‘‘manavaḍḍhanakāna’’ntiādi. Tattha unnamatīti udaggaṃ hoti. Vaḍḍhatīti saddhāvasena vaḍḍhati. Tenāha bhagavā – ‘‘anussaraṇampahaṃ, bhikkhave, tesaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakāraṃ vadāmī’’ti (itivu. 104; saṃ. ni. 5.184).

๒๖๐. บทว่า อุกคหิตุง แปลว่า เพื่อเรียน. บทว่า อุกคาเหตุง แปลว่า เพื่อให้เรียน อธิบายว่า เพื่อให้ผู้อื่นรับเอาเนื้อความตามที่ตนเรียนมาแล้วจากพระบาลี โดยการสวดสาธยายเพื่อแสดงเนื้อความนั้นให้ชัดเจน. บทว่า สมยันติ ได้แก่ ทิฏฐิ. ด้วยว่า ทิฏฐินั้น ชื่อว่า สมยะ เพราะอรรถว่า ย่อมถึง คือย่อมเกี่ยวเนื่อง ย่อมเป็นไป เพราะความเป็นสังโยชน์ หรือว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปตามความยึดมั่นของตน เพราะถูกผูกพันด้วยทิฏฐิอันยึดมั่นอย่างเหนียวแน่น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สมยะ. เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมถูกผูกมัดไว้อย่างยิ่งด้วยทิฏฐิสังโยชน์. ตั้งแต่ดวงอาทิตย์ขึ้นจนถึงดวงอาทิตย์ตก ระยะเวลาเท่านี้ชื่อว่า กลางวัน (ทิวา) เพราะกำจัดความมืดในเวลากลางคืน แต่ระยะเวลาที่รู้กันว่าเป็นช่วงกลางวัน (มัชฌิมยาม) ชื่อว่า กลางวัน (ทิวา) เพราะความเป็นสภาพที่แผดเผาด้วยเดชแห่งแสงสว่างที่รุ่งโรจน์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อเวลาเป็นกลางวันแห่งวัน'. บทว่า ปฏิสํหริตฺวา แปลว่า ให้กลับคืนมา. การดึงจิตกลับคืนมาอย่างนี้ คือการตั้งจิตไว้ในโคจรเขต ท่านจึงกล่าวว่า 'ถึงความเป็นหนึ่งเดียวด้วยอำนาจการเสพความยินดีในฌาน'. ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงจิตตวิเวกที่มีกายวิเวกเป็นเบื้องต้น. ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ที่ควรยกย่องด้วยใจ เพราะประกอบด้วยคุณวิเศษมีศีลเป็นต้น แต่เพราะเหตุที่ภิกษุเหล่านั้นเป็นที่พอใจของวิญญูชนด้วยคุณมีศีลเป็นต้นของตน (เพราะความเลื่อมใส ๕ ประการขึ้นอยู่กับการข่มกิเลส) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้เจริญใจ' เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า อุนฺนมติ แปลว่า ย่อมฟูขึ้น คือย่อมร่าเริง. บทว่า วฑฺฒติ แปลว่า ย่อมเจริญด้วยอำนาจแห่งศรัทธา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้การระลึกถึงภิกษุเหล่านั้น เราก็กล่าวว่ามีอุปการะมาก'.

261. Paññapemīti [Pg.128] pajānanabhāvena ñāpemi tathā vavatthapemi. Tenāha ‘‘dassemi ṭhapemī’’ti. Paripuṇṇakusalanti sabbaso puṇṇakusaladhammaṃ, uttamakusalanti uttamabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ pattakusaladhammaṃ. Ayojjhanti vādayuddhena ayodhanīyaṃ, vādayuddhaṃ hotu, tena parājayo na hotīti dasseti, tenāha ‘‘vādayuddhenā’’tiādi. Saṃvarappahānanti pañcasu saṃvaresu yena kenaci saṃvarena saṃvaralakkhaṇaṃ pahānaṃ. Paṭisevanappahānaṃ vāti vā-saddena parivajjanappahānādiṃ saṅgaṇhāti. Sesapadesūti ‘‘na bhāsatī’’tiādīsu padesu. Eseva nayoti iminā ‘‘abhāsanamattameva vadatī’’ti evamādiṃ atidisati.

๒๖๑. คำว่า 'ปญฺญาเปมิ' (เราบัญญัติ) คือ เราให้รู้โดยความเป็นผู้รู้ และเรากำหนดไว้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เราแสดง เราตั้งไว้'. คำว่า 'ปริปุณฺณกุสลํ' (กุศลบริบูรณ์) คือธรรมที่เป็นกุศลบริบูรณ์โดยประการทั้งปวง. คำว่า 'อุตฺตมกุสลํ' (กุศลอันสูงสุด) คือธรรมที่เป็นกุศลที่ถึงความเป็นสูงสุด เป็นความเป็นเลิศ. คำว่า 'อโยชฺฌํ' (ไม่พึงรบ) คือไม่พึงรบด้วยการโต้เถียง แสดงว่า แม้มีการโต้เถียง ก็ไม่พ่ายแพ้ด้วยการโต้เถียงนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยการโต้เถียง' เป็นต้น. คำว่า 'สํวรปฺปหานํ' (การละด้วยสังวร) คือการละลักษณะแห่งสังวรด้วยสังวรใดสังวรหนึ่งในสังวร ๕. คำว่า 'หรือการละด้วยการเสพ' ด้วยคำว่า 'หรือ' ย่อมสงเคราะห์การละด้วยการเว้นเป็นต้น. คำว่า 'ในบทที่เหลือ' คือในบททั้งหลายมี 'ไม่กล่าว' เป็นต้น. คำว่า 'นัยนี้แหละ' ด้วยคำนี้ ย่อมขยายความไปถึงคำว่า 'กล่าวเพียงการไม่กล่าว' เป็นต้น.

Nābhinandīti na sampaṭicchi. Sāsane tiṇṇaṃ duccaritānaṃ micchājīvassa vivajjanaṃ vaṇṇīyati, ayañca evaṃ katheti, tasmā sāsanassa anulomaṃ viya vadati, vadanto ca sammāsambuddhe dhamme cassa appasādaṃ na dasseti, tasmā pasannakārampi vadatīti maññamāno tassa vādaṃ na paṭisedheti.

คำว่า 'นาภินนฺทิ' (ไม่ยินดี) คือไม่ยอมรับ. ในพระศาสนา การเว้นทุจริต ๓ และมิจฉาชีพ เป็นที่สรรเสริญ และปริพาชกนี้ก็กล่าวอย่างนี้ เพราะฉะนั้นจึงเหมือนกล่าวคล้อยตามพระศาสนา และเมื่อกล่าวอยู่ ก็ไม่แสดงความไม่เลื่อมใสในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและพระธรรมของพระองค์ เพราะฉะนั้น เมื่อคิดว่า 'เขากล่าวด้วยอาการที่เลื่อมใสด้วย' จึงไม่คัดค้านวาทะของเขา.

262. Yathā tassa vacanaṃ, evaṃ santeti yathā tassa paribbājakassa vacanaṃ, evaṃ samaṇabhāve sante labbhamāne. Mayaṃ pana evaṃ na vadāmāti etena samaṇabhāvo nāma evaṃ na hotīti dasseti. Yo hi dhammo yādiso, tatheva taṃ buddhā dīpenti. Visesañāṇaṃ na hotīti kāyavisesavisayañāṇaṃ tassa tadā natthi, yato parakāye upakkamaṃ kareyyāti dasseti, tassa pana tattha visesañāṇampi natthevāti. Yasmā kāyapaṭibaddhaṃ kāyakammaṃ, tasmā taṃ nivattento āha ‘‘aññatra phanditamattā’’ti. Kilesasahagatacittenevāti dukkhasamphassassa asahananimittena domanassasahagatacitteneva. Dutiyavārepi eseva nayo. Jighacchāpipāsadukkhassa asahananimittena domanasseneva. Vikūjitamattāti ettha virūpaṃ kūjitaṃ vikūjitaṃ pubbenivāsasannissayaṃ upayaṃ, taṃ panettha rodanahasanasamuṭṭhāpakacittasahagatanti dosasahagataṃ lobhasahagatañcāti daṭṭhabbaṃ. Cittanti kusalacittaṃ. Akusalacittaṃ pana atītārammaṇaṃ pavattatīti vattabbameva natthi. Saritvāti yāva na satisaṇṭhāpanā dhammā uppajjanti, tāva supinante anubhūtaṃ viya dukkhaṃ saritvā rodanti. Hasantīti etthāpi eseva nayo. Ayañca nayo ye laddhasukhārammaṇā hutvā gahitapaṭisandhikā mātukucchitopi sukheneva nikkhamanti, tesaṃ vasena vuttoti daṭṭhabbo. Pāyantiyāti attano janapadadesarūpena [Pg.129] pāyantiyā. Ayampīti ājīvopi mātu aññavihitakāle ca lokassādavasena kilesasahagatacitteneva hoti.

๒๖๒. คำว่า 'ยถา ตสฺส วจนํ เอวํ สนฺเต' (เมื่อเป็นอย่างคำของเขา) คือเมื่อสมณภาวะเป็นไปได้ตามคำของปริพาชกนั้น. คำว่า 'แต่เราไม่กล่าวอย่างนี้' ด้วยคำนี้ แสดงว่า สมณภาวะย่อมไม่เป็นอย่างนี้ เพราะธรรมเป็นเช่นใด พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงแสดงธรรมนั้นเช่นนั้น. คำว่า 'ไม่มีวิเสสญาณ' คือในขณะนั้น ญาณอันเป็นอารมณ์แห่งกายวิเศษของเขาย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงแสดงว่า เขาพึงกระทำความพยายามในกายอื่นได้ แต่ในกายนั้นของเขาก็ไม่มีวิเสสญาณเลย. เพราะกายกรรมผูกพันกับกาย เพราะเหตุนั้น เมื่อห้ามกายกรรมนั้น จึงกล่าวว่า 'เว้นแต่เพียงการไหว'. คำว่า 'ด้วยจิตที่สหรคตด้วยกิเลส' คือด้วยจิตที่สหรคตด้วยโทมนัส อันเป็นนิมิตแห่งการทนไม่ได้ต่อทุกขเวทนา. ในวาระที่สองก็นัยนี้แหละ คือด้วยโทมนัส อันเป็นนิมิตแห่งการทนไม่ได้ต่อทุกข์คือความหิวและความกระหาย. คำว่า 'เพียงการคร่ำครวญ' ในที่นี้ การส่งเสียงที่ผิดปกติ ชื่อว่า วิกูชิตะ เป็นเครื่องอาศัยแห่งบุพเพนิวาส พึงทราบว่า การส่งเสียงนั้นในที่นี้ เกิดร่วมกับจิตที่ยังการร้องไห้และการหัวเราะให้เกิดขึ้น คือสหรคตด้วยโทสะและสหรคตด้วยโลภะ. คำว่า 'จิต' คือกุศลจิต ส่วนอกุศลจิตย่อมเป็นไปมีอารมณ์ในอดีต ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. คำว่า 'ระลึกได้' คือระลึกถึงทุกข์ที่เคยประสบมาในความฝัน แล้วร้องไห้ ตราบเท่าที่ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสติยังไม่เกิดขึ้น. คำว่า 'หัวเราะ' ในที่นี้ก็นัยนี้แหละ. พึงทราบว่า นัยนี้กล่าวโดยอาศัยบุคคลผู้ได้สุขารมณ์แล้วปฏิสนธิ และออกจากครรภ์มารดาด้วยความสุขนั่นเอง. คำว่า 'ปายติยา' (กำลังดื่ม) คือกำลังดื่มด้วยรูปแห่งประเทศบ้านเกิดของตน. คำว่า 'อายํ' (นี้) คืออาชีวะนี้ก็ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยจิตที่สหรคตด้วยกิเลส โดยอาศัยความยินดีในโลก และในเวลาที่มารดาทำกิจอื่น.

263. Samadhigayhāti sammā adhigatabhāvena gahetvā abhibhavitvā visesetvā visiṭṭho hutvā. Khīṇāsavaṃ sandhāyāti byatirekavasena khīṇāsavaṃ sandhāya. Ayañhettha attho – khīṇāsavampi sotāpannakusalaṃ paññapeti sekkhabhūmiyaṃ ṭhitattā. Sesapadesupi eseva nayo.

๒๖๓. บทว่า สมธิคยฺหา แปลว่า ถือเอาโดยความเป็นผู้เข้าถึงโดยชอบ คือครอบงำ ทำให้วิเศษ เป็นผู้ประเสริฐแล้ว. บทว่า ขีณาสวํ สนฺธาย แปลว่า มุ่งถึงพระขีณาสพโดยนัยแห่งการแยกแยะ. อธิบายในที่นี้คือ แม้พระขีณาสพก็ทรงบัญญัติว่าเป็นกุศลของพระโสดาบัน เพราะตั้งอยู่ในภูมิแห่งเสกขะ. ในบทที่เหลือก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน.

Tīṇi padāni nissāyāti na kāyena pāpakaṃ kammaṃ karoti, na pāpakaṃ vācaṃ bhāsati, na pāpakaṃ ājīvaṃ ājīvatīti imāni tīṇi padāni nissāya kusalasīlamūlakā ca akusalasīlamūlakā cāti dve paṭhamacatukkā ṭhapitā. Ekaṃ padaṃ nissāyāti na pāpakaṃ saṅkappaṃ saṅkappetīti imaṃ ekapadaṃ nissāya kusalasaṅkappamūlakā akusalasaṅkappamūlakā cāti ime dve pacchimacatukkā ṭhapitā.

บทว่า ตีนิ ปทานิ นิสฺสาย แปลว่า อาศัยบท ๓ บทเหล่านี้ว่า ไม่ทำกรรมชั่วด้วยกาย ไม่พูดวาจาชั่ว ไม่เลี้ยงชีพชั่ว จึงตั้งจตุกกะ ๒ หมวดแรก คือ หมวดที่มีกุศลศีลเป็นมูล และหมวดที่มีอกุศลศีลเป็นมูล. บทว่า เอกํ ปทํ นิสฺสาย แปลว่า อาศัยบทบทเดียวนี้ว่า ไม่ดำริความดำริชั่ว จึงตั้งจตุกกะ ๒ หมวดหลัง คือ หมวดที่มีกุศลสังขัปปะเป็นมูล และหมวดที่มีอกุศลสังขัปปะเป็นมูล.

264. Vicikicchuddhaccasahagatacittadvayampi vaṭṭati balavatā mohena samannāgatattā. Tathā hi tāni ‘‘momūhacittānī’’ti vuccanti.

๒๖๔. แม้จิต ๒ ดวงที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ก็ย่อมเป็นไปเพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยโมหะอันมีกำลัง ด้วยเหตุนั้น จิตเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า 'โมมูหจิต'.

Kuhinti kiṃnimittaṃ. Kataraṃṭhānaṃ pāpuṇitvāti kiṃ kāraṇaṃ āgamma. Ettheteti etthāti kāyavacīmanosucaritabhāvanāsājīvanipphattiyaṃ. Sā pana heṭṭhimakoṭiyā sotāpattiphalena dīpetabbāti āha ‘‘sotāpattiphale bhumma’’nti. Yasmā ājīvaṭṭhamakaṃ avasiṭṭhañca sīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlassa ca pārisuddhipātimokkhādhigamena sotāpattiphalappattiyā siddho hotīti āha – ‘‘pātimokkha…pe… nirujjhatī’’ti. ‘‘Sukhasīlo dukkhasīlo’’tiādīsu viya pakatiatthasīlasaddaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘akusalasīla’’ntiādi.

คำว่า กุหิ (ที่ไหน) คือมีนิมิตอะไร. คำว่า กตรํ ฐานํ ปาปุณิตฺวา (บรรลุถึงฐานะไหน) คืออาศัยเหตุอะไร. คำว่า เอตฺเถเตติ เอตฺถ (ในที่นี้) คือในความสำเร็จแห่งกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ภาวนา และอาชีวะ. แต่ความสำเร็จนั้นพึงแสดงด้วยโสดาปัตติผลโดยส่วนต่ำสุด เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'โสดาปัตติผลเป็นภูมิ (พินทุในวิภัตติที่ ๗)'. เพราะอาชีวัฏฐมกศีลและศีลที่เหลือ ย่อมสำเร็จด้วยการบรรลุโสดาปัตติผลอันเป็นความบริสุทธิ์แห่งปาติโมกขสังวรศีล เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ปาติโมกข์...ล... ย่อมดับไป'. คำว่า อกุศลศีล เป็นต้น ท่านกล่าวโดยถือเอาศัพท์ว่า ศีล ในความหมายว่าปกติ เหมือนในคำว่า สุขศีล ทุกขศีล เป็นต้น.

265. Kāmāvacarakusalacittameva vuttaṃ sampattasamādānaviratipubbakassa sīlassa adhippetattā. Tenāha – ‘‘etena hi kusalasīlaṃ samuṭṭhātī’’ti.

๒๖๕. ท่านกล่าวถึงเฉพาะกามาวจรกุศลจิตเท่านั้น เพราะมุ่งหมายถึงศีลที่มีสัมปัตตวิรัติและสมาทานวิรัติเป็นเบื้องต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุนี้ กุศลศีลย่อมเกิดขึ้น'.

Sīlavāti ettha vā-saddo pāsaṃsatthova veditabboti āha ‘‘sīlasampanno hotī’’ti. Yo sīlamatte patiṭṭhito, na samādhipaññāsu, so [Pg.130] sīlamayadhammapūritatāya sīlamayo. Tenāha ‘‘alamettāvatā’’tiādi. Yatthāti yassaṃ cetovimuttiyaṃ paññāvimuttiyañca. Tadubhayañca yasmā arahattaphale saṅgahitaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘arahattaphale bhumma’’nti. Asesaṃ nirujjhati sukhavipākabhāvassa sabbaso paṭippassambhanato.

ในคำว่า สีลวา นี้ พึงทราบว่า วา-ศัพท์ เป็นไปในความหมายว่าสรรเสริญเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล'. ผู้ใดตั้งมั่นอยู่ในศีลเท่านั้น ไม่ได้ตั้งมั่นอยู่ในสมาธิและปัญญา ผู้นั้นชื่อว่า สีลมยะ เพราะความที่ตนเต็มเปี่ยมด้วยธรรมอันสำเร็จด้วยศีล เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'พอเพียงด้วยเหตุเพียงเท่านี้' เป็นต้น. คำว่า ยตฺถ (ในที่ใด) คือในเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติใด. และเพราะวิมุตติทั้งสองนั้นสงเคราะห์เข้าในอรหัตตผล เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'อรหัตตผลเป็นภูมิ (พินทุในวิภัตติที่ ๗)'. ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ เพราะความที่ภาวะแห่งสุขวิบากสงบระงับไปโดยประการทั้งปวง.

266. Kāmapaṭisaṃyuttā saññā kāmasaññā. Sesesupi eseva nayo. Itarā dveti byāpādavihiṃsāsaññā.

๒๖๖. สัญญาที่ประกอบด้วยกาม ชื่อว่า กามสัญญา. แม้ในสัญญาที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. สองอย่างที่เหลือ คือ พยาบาทสัญญาและวิหิงสาสัญญา.

Anāgāmiphalapaṭhamajjhānanti anāgāmiphalasahagataṃ paṭhamajjhānaṃ. Etthāti yathāvutte paṭhamajjhāne. Ettha ca ujuvipaccanīkena paṭipakkhappahānaṃ sātisayanti paṭhamajjhānaggahaṇaṃ. Tenāha ‘‘aparisesā nirujjhantī’’ti. Nekkhammasaññānaṃ kāmāvacaracittasahagatatā tassa sīlassa samuṭṭhānatā ca sampayuttanayena veditabbā.

คำว่า อนาคามิผลปฐมฌาน คือ ปฐมฌานที่สหรคตด้วยอนาคามิผล. คำว่า เอตฺถ (ในที่นี้) คือในปฐมฌานที่กล่าวมาแล้ว. และในที่นี้ การระบุถึงปฐมฌานก็เพื่อแสดงว่าการละปฏิปักษ์โดยความเป็นคู่ปรับโดยตรงนั้นเป็นไปอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ'. ความที่เนกขัมมสัญญาทั้งหลายเป็นไปกับด้วยกามาวจรจิต และความที่ศีลนั้นเป็นสมุฏฐาน พึงทราบโดยนัยแห่งสัมปยุตต์.

267. Kusalasaṅkappanirodhadutiyajjhānikaarahattaphalaakusalasaṅkappanirodha- paṭhamajjhānikaanāgāmiphalaggahaṇena samaṇo dassito. Sesaṃ suviññeyyameva.

๒๖๗. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสมณะด้วยการระบุถึงอรหัตตผลอันเป็นทุติยฌานที่ดับกุศลสังกัปปะ และอนาคามิผลอันเป็นปฐมฌานที่ดับอกุศลสังกัปปะ. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

Samaṇamuṇḍikāputtasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในคำพรรณนาแห่งสมณมุณฑิกาปุตตสูตร จบแล้ว.

9. Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā

๙. คำพรรณนาแห่งจูฬสกุลุทายิสูตร

271. Pañhoti ñātuṃ icchito attho, tadeva dhammadesanāya nimittabhāvato kāraṇaṃ. Upaṭṭhātūti ñāṇassa gocarabhāvaṃ upagacchatu. Yena kāraṇenāti yena tuyhaṃ upaṭṭhitena kāraṇena dhammadesanā upaṭṭhaheyya, taṃ pana paribbājakassa ajjhāsayavasena tathā vuttaṃ. Tenāha ‘‘etena hi…pe… dīpetī’’ti. Ekaṅgaṇānīti pidhānābhāvena ekaṅgaṇasadisāni. Tenāha ‘‘pākaṭānī’’ti.

๒๗๑. คำว่า ปญฺห (ปัญหา) คือเนื้อความที่ปรารถนาจะรู้ เนื้อความนั้นนั่นแหละเป็นเหตุเพราะเป็นนิมิตแห่งการแสดงธรรม. คำว่า อุปฏฺฐาตุ (จงปรากฏ) คือจงถึงความเป็นโคจรแห่งญาณ. คำว่า เยน การเณน (ด้วยเหตุใด) คือด้วยเหตุใดที่ปรากฏแก่ท่าน การแสดงธรรมพึงปรากฏ แต่คำนั้นท่านกล่าวไปตามอัธยาศัยของปริพาชก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุนี้...ล... ย่อมแสดง'. คำว่า เอกงฺคณานิ (เป็นลานเดียวกัน) คือเป็นเหมือนลานเดียวกันเพราะไม่มีเครื่องปิดบัง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นของเปิดเผย'.

Jānantoti attano tathābhāvaṃ sayaṃ jānanto. Sakkaccaṃ sussūsatīti ‘‘tathābhūtaṃyeva maṃ tathā avocā’’ti sādaraṃ sussūsati. Tasmāti dibbacakkhulābhino anāgataṃsañāṇalābhato. Evamāhāti ‘‘yo [Pg.131] kho, udāyi, dibbena cakkhunā’’ti ārabhitvā ‘‘so vā maṃ aparantaṃ ārabbha pañhaṃ puccheyyā’’ti evaṃ avoca.

คำว่า ชานนฺโต (เมื่อรู้) คือรู้ความเป็นอย่างนั้นของตนเองด้วยตนเอง. คำว่า สกฺกจฺจํ สุสฺสูสติ (ย่อมตั้งใจฟัง) คือย่อมฟังด้วยความเคารพว่า 'ท่านกล่าวถึงเราผู้เป็นอย่างนั้นนั่นแหละตามความเป็นจริง'. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือเพราะการได้อนาคตังสญาณของผู้ได้ทิพยจักษุ. คำว่า เอวมาห (กล่าวอย่างนี้) คือทรงเริ่มว่า 'ดูกรอุทายิ ผู้ใดแลมีทิพยจักษุ' เป็นต้น แล้วตรัสอย่างนี้ว่า 'ผู้นั้นพึงถามปัญหาปรารภส่วนเบื้องปลายกับเรา'.

Itaranti avasiṭṭhaṃ imasmiṃ ṭhāne vattabbaṃ. Vuttanayamevāti ‘‘yo hi lābhī’’tiādinā vuttanayameva. Atīteti pubbenivāsānussatiñāṇassa visayabhūte atthe. Anāgateti anāgataṃsañāṇassa visayabhūte anāgate atthe.

คำว่า อิตรํ (อย่างอื่น) คือสิ่งที่พึงกล่าวในที่นี้ที่เหลือ. คำว่า วุตฺตนยเมว (มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ) คือมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละด้วยคำว่า 'ผู้ใดแลเป็นผู้ได้' เป็นต้น. คำว่า อตีเต (ในอดีต) คือในเนื้อความที่เป็นวิสัยแห่งปุพเพนิวาสานุสสติญาณ. คำว่า อนาคเต (ในอนาคต) คือในเนื้อความในอนาคตที่เป็นวิสัยแห่งอนาคตังสญาณ.

Paṃsupadese nibbattanato paṃsusamokiṇṇasarīratāya paṃsupisācakaṃ. Ekaṃ mūlaṃ gahetvāti dīghaso heṭṭhimantena caturaṅgulaṃ, uparimantena vidatthikaṃ rukkhagacchalatādīsu yassa kassaci ekaṃ mūlaṃ gahetvā aññajātikānaṃ adissamānakāyo hoti. Ayaṃ kira nesaṃ jātisiddhā dhammatā. Tatrāti tassa mūlavasena adissamānakatāya. Na dissati ñāṇena na passati.

ชื่อว่า ปํสุปิสาจกะ (ปีศาจฝุ่น) เพราะเกิดในที่ที่เป็นฝุ่น และเพราะมีร่างกายเกลื่อนกล่นด้วยฝุ่น. คำว่า เอกํ มูลํ คเหตฺวา (ถือเอารากไม้รากหนึ่ง) คือถือเอารากไม้รากใดรากหนึ่งในบรรดาต้นไม้ พุ่มไม้ เถาวัลย์ เป็นต้น ที่มีความยาวโดยส่วนต่ำ ๔ องคุลี โดยส่วนบน ๑ คืบ แล้วมีกายอันสัตว์เหล่าอื่นมองไม่เห็น. ได้ยินว่า นี้เป็นธรรมดาที่สำเร็จโดยกำเนิดของพวกมัน. คำว่า ตตฺร (ในที่นั้น) คือเพราะความที่กายมองไม่เห็นโดยอาศัยรากไม้นั้น. คำว่า น ทิสฺสติ (ไม่ปรากฏ) คือไม่เห็นด้วยญาณ.

272. Na ca atthaṃ dīpeyyāti adhippetamatthaṃ sā vācā sarūpato na ca dīpeyya, kevalaṃ vācāmattamevāti adhippāyo. Paṭiharitabbaṭṭhena parasantāne netabbaṭṭhena paṭihāriya-saddadvārena viññātabbo bhāvattho, sova pāṭihīrako niruttinayena, natthi etassa pāṭihīrakanti appāṭihīrakataṃ, ta-saddena padaṃ vaḍḍhetvā tathā vuttaṃ, aniyyānaṃ. Tenāha ‘‘niratthakaṃ sampajjatī’’ti. Subhakiṇhadevaloke khandhā viya jotetīti iminā – ‘‘dibbo rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo attā’’ti imamatthaṃ dasseti.

๒๗๒. คำว่า น จ อตฺถํ ทีเปยฺย (และไม่พึงแสดงอรรถ) คือคำพูดนั้นไม่พึงแสดงเนื้อความที่มุ่งหมายโดยสภาวะ เป็นเพียงคำพูดเท่านั้น นี้คืออธิบาย. เนื้อความคือสภาวะที่พึงทราบโดยผ่านศัพท์ว่า ปาฏิหาริยะ โดยอรรถว่าพึงนำไป และโดยอรรถว่าพึงนำไปสู่สันดานของผู้อื่น เนื้อความนั้นนั่นแหละชื่อว่า ปาฏิหีรกะ โดยนัยแห่งนิรุตติ, คำว่า นตฺถิ เอตสฺส ปาฏิหีรกํ (ไม่มีปาฏิหาริย์แก่สิ่งนี้) คือความเป็นของไม่มีปาฏิหาริย์ ท่านกล่าวอย่างนั้นโดยเพิ่มบทด้วย ต-อักษร คือไม่เป็นเครื่องนำออก. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ย่อมถึงความเป็นของไร้ประโยชน์'. ด้วยคำว่า 'ย่อมรุ่งเรืองเหมือนขันธ์ในสุภกิณหเทวโลก' นี้ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า 'อัตตาเป็นทิพย์ มีรูป สำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง'.

273. Saupasaggapadassa attho upasaggena vināpi viññāyatīti āha ‘‘viddheti ubbiddhe’’ti. Sā cassa ubbiddhatā upakkilesavigamena sucibhāvena upaṭṭhānanti āha ‘‘meghavigamena dūrībhūte’’ti. Indanīlamaṇi viya dibbati jotetīti devo, ākāso. ‘‘Aḍḍharattasamaye’’ti vattabbe bhummatthe vihitavacanānaṃ accantasaṃyogābhāvā upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Puṇṇamāsiyañhi gaganamajjhassa purato vā pacchato vā ante ṭhite aḍḍharatte samayo bhinno nāma hoti, majjhe eva pana ṭhito abhinno nāma. Tenāha ‘‘abhinne aḍḍharattasamaye’’ti.

๒๗๓. อรรถของบทที่มีอุปสัค พึงทราบได้แม้ไม่มีอุปสัค เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'วิทฺเธ คือ อุพฺพิทฺเธ'. และความเป็นอุพฺพิทฺธะของสิ่งนั้น คือการปรากฏด้วยความบริสุทธิ์เพราะปราศจากอุปกิเลส เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เมื่อเมฆไปปราศแล้วในที่ไกล'. คำว่า เทโว (ท้องฟ้า) คือย่อมรุ่งเรือง ย่อมส่องแสงเหมือนแก้วอินทนิล. ในคำว่า อฑฺฒรตฺตสมเย (ในเวลาเที่ยงคืน) เมื่อควรจะกล่าวด้วยสัตตมีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นอุปโยควิภัตติเพราะไม่มีอรรถอัจจันตสังโยค. เพราะในวันเพ็ญ เมื่อดวงจันทร์ตั้งอยู่ข้างหน้าหรือข้างหลังกึ่งกลางท้องฟ้า เวลาเที่ยงคืนนั้นชื่อว่า ภินนะ (แตกแยก), แต่เมื่อตั้งอยู่ตรงกลางนั่นแหละ ชื่อว่า อภินนะ (ไม่แตกแยก). เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ในเวลาเที่ยงคืนที่ไม่แตกแยก'.

Ye anubhontīti ye devā candimasūriyānaṃ ābhā anubhonti vinibhuñjanti vaḷañjanti ca tehi devehi bahū ceva bahutarā ca candimasūriyānaṃ ābhā [Pg.132] ananubhonto. Tenāha – ‘‘attano sarīrobhāseneva ālokaṃ pharitvā viharantī’’ti.

“เย อนุภวนฺตีติ” คือ เทพเหล่าใดเสวยรัศมีของพระจันทร์และพระอาทิตย์ บริโภคและใช้สอยรัศมีนั้น เหล่าเทพผู้ไม่เสวยรัศมีของพระจันทร์และพระอาทิตย์ มีจำนวนมากและมากกว่าเทพเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ย่อมอยู่ด้วยการแผ่รัศมีแห่งกายของตนเองให้สว่างไสว”.

274. Pucchāmūḷho pana jāto ‘‘ayaṃ paramo vaṇṇo’’ti gahitapadassa vidhamanena. Acelakapāḷinti ‘‘acelako hoti muttācāro’’tiādinayappavattaṃ (dī. ni. 1.394) acelakapaṭipattidīpakaganthaṃ, ganthasīseneva tena pakāsitavādāni vadati. Surāmerayapānamanuyuttapuggalassa surāpānato virati tassa kāyaṃ cittañca tāpentī saṃvattatīti surāpānavirati (tapo, soyeva guṇo. Tenāha ‘‘surāpānaviratīti attho’’ti).

๒๗๔. ส่วนผู้ที่หลงในปัญหาได้เกิดขึ้นแล้วด้วยการทำลายบทที่ยึดถือว่า “นี้เป็นวรรณะอันสูงสุด”. “อเจลกปาฬึ” คือ คัมภีร์ที่แสดงถึงปฏิปทาของชีเปลือยที่ดำเนินไปตามนัยมีอาทิว่า “เป็นชีเปลือย มีอาจาระอันปล่อย” (ที. สี. ๑.๓๙๔) ย่อมกล่าวถึงวาทะที่ชีเปลือยนั้นประกาศไว้ด้วยหัวข้อคัมภีร์นั้นเอง. การงดเว้นจากการดื่มสุราของบุคคลผู้ประกอบในการดื่มสุราและเมรัย ย่อมเป็นไปเพื่อยังกายและจิตของผู้นั้นให้เร่าร้อน เพราะเหตุนั้น “สุราปานวิรติ” (คือ ตบะ, คุณธรรมนั้นเอง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “สุราปานวิรติ คือ การงดเว้นจากการดื่มสุรา” ดังนี้).

275. Ekantaṃ accantameva sukhaṃ assāti ekantasukhaṃ. Pañcasu dhammesūti ‘‘pāṇātipātā paṭiviratī’’tiādīsu pañcasu sīlācāradhammesu. Na jāniṃsūti sammosena anupaṭṭhahanti tadatthaṃ na bujjhanti. Buddhuppādena kira vihatatejāni mahānubhāvāni mantapadāni viya bāhirakānaṃ yogāvacaraganthena saddhiṃ yogāvacarapaṭipadā nassati. Uggaṇhiṃsūti ‘‘pañca pubbabhāgadhamme’’tiādivacanamattaṃ uggaṇhiṃsu. Tatiyajjhānatoti kāraṇopacārena phalaṃ vadati, phalabhūtato tatiyajjhānato.

๒๗๕. “เอกนฺตํ อจฺจนฺตเมว สุขํ อสฺสาติ” คือ สุขอย่างเดียวโดยส่วนเดียว ชื่อว่า เอกันตสุข. “ปญฺจสุ ธมฺเมสูติ” คือ ในธรรมอันเป็นศีลและอาจาระ ๕ ประการ มีอาทิว่า “การงดเว้นจากการฆ่าสัตว์”. “น ชานึสูติ” คือ (ความรู้นั้น) ไม่ปรากฏขึ้นเพราะความหลง ไม่รู้เนื้อความนั้น. ได้ยินว่า เมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ปฏิปทาของผู้ปฏิบัติธรรมของพวกภายนอกย่อมเสื่อมไปพร้อมกับคัมภีร์ของผู้ปฏิบัติธรรม เหมือนบทมนต์ที่มีเดชอันถูกกำจัดแล้วและมีอานุภาพมาก. “อุคฺคณฺหึสูติ” คือ ได้เรียนเพียงถ้อยคำมีอาทิว่า “ธรรม ๕ ประการที่เป็นส่วนเบื้องต้น”. “ตติยชฺฌานโตติ” คือ กล่าวถึงผลด้วยการอุปจาระเหตุ จากตติยฌานอันเป็นผล.

276. Ekantasukhassa lokassa paṭilābhena pattiyā tattha nibbatti paṭilābhasacchikiriyā. Ekantasukhe loke anabhinibbattitvā eva iddhiyā tattha gantvā tassa sattalokassa bhājanalokassa ca paccakkhato dassanaṃ paccakkhasacchikiriyā. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.

๒๗๖. การบังเกิดในโลกนั้นด้วยการบรรลุถึงการได้โลกอันเป็นสุขโดยส่วนเดียว ชื่อว่า ปฏิลาภสัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้งซึ่งการได้). การไม่บังเกิดในโลกอันเป็นสุขโดยส่วนเดียว แต่ไปในโลกนั้นด้วยฤทธิ์ แล้วเห็นโลกของสัตว์และโลกของภาชนะนั้นด้วยตาตนเอง ชื่อว่า ปัจจกขสัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้งด้วยประจักษ์). เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ในที่นั้น” เป็นต้น.

277. Udañcanikoti udañcano. Viñjhupabbatapasse gāmānaṃ aniviṭṭhattā tiṃsayojanamattaṃ ṭhānaṃ aṭavī nāma, tattha senāsanaṃ, tasmiṃ aṭavisenāsane padhānakammikānaṃ bhikkhūnaṃ bahūnaṃ tattha nivāsena ekaṃ padhānagharaṃ ahosi.

๒๗๗. “อุทญฺจนิโกติ” คือ อุทัญจนะ (ภาชนะตักน้ำ). สถานที่ประมาณ ๓๐ โยชน์ ชื่อว่า ป่า เพราะไม่มีหมู่บ้านตั้งอยู่ใกล้ภูเขาวินธยะ ในป่ามีเสนาสนะ ในเสนาสนะป่านั้นมีภิกษุผู้ประกอบความเพียรจำนวนมากอาศัยอยู่ จึงเป็นเรือนแห่งความเพียรแห่งหนึ่ง.

Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การอธิบายอรรถที่ซ่อนเร้นในจุฬสกุลุทายิสูตร จบแล้ว.

10. Vekhanasasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาเวขณสสูตร.

280. Saha [Pg.133] vatthukāmena kilesakāmo garu garukātabbo etassāti kāmagaru. Tesveva kāmesu ninnapoṇapabbhārajjhāsayoti kāmādhimutto. Pabbajjāpaṭhamajjhānādikaṃ nekkhammaṃ garu garukātabbaṃ etassāti nekkhammagaru. Tattha ninnapoṇapabbhārajjhāsayo nekkhammādhimutto svāyamattho yathā ekacce gahaṭṭhe labbhati, evaṃ ekacce anagārepīti āha ‘‘pabbajitopī’’tiādi. Ayaṃ pana vekhanaso paribbājako. So hi vekhanasatāpasapabbajjaṃ upagantvā vekhanasena iminā diṭṭhimādāya samādiyitvā ṭhitattā ‘‘vekhanaso’’ti vuccati. Yathā loko sayaṃ ekādasahi aggīhi ādittopi samāno paccakkhato anubhaviyamānaṃ sālākikaṃ aggisantāpaṃ viya anādikālānugatasammākavacarasantāpaṃ ādittatāya na sallakkheti, sammāsambuddhena pana mahākaruṇāsamussāhitamānasena ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, āditta’’nti ādittapariyāye (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) desiyamāne sallakkheti, evaṃ ayampi anādikālaparibhāvitaṃ attaajjhāsaye avaṭṭhitaṃ kāmādhimuttaṃ sarasena anupadhārento satthārā – ‘‘pañca kho ime, kaccāna, kāmaguṇā’’tiādinā kāmaguṇesu kāmasukhe bhāsiyamāne ‘‘kāmādhimuttaṃ vata pabbajitassa citta’’nti upadhāressatīti āha – ‘‘imāya kathāya kathiyamānāya attano kāmādhimuttataṃ sallakkhessatī’’ti. Kāmaggasukhanti kāmetabbavatthūhi aggabhūtaṃ sukhaṃ. Sabbe hi tebhūmakadhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā, te paṭicca uppajjanasukhato nibbānasukhameva aggabhūtaṃ sukhaṃ. Yathāha – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) – ‘‘nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215, 217; dha. pa. 203) ca. Tena vuttaṃ ‘‘nibbānaṃ adhippeta’’nti.

๒๘๐. กิเลสกามพร้อมด้วยวัตถุกามเป็นของหนักที่ควรเคารพของบุคคลนั้น ชื่อว่า “กามครุ”. มีอัธยาศัยน้อมไป โน้มไป โอนไปในกามเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่า “กามธิมุตตะ”. เนกขัมมะมีบรรพชาและปฐมฌานเป็นต้น เป็นของหนักที่ควรเคารพของบุคคลนั้น ชื่อว่า “เนกขัมมครุ”. ในที่นั้น ผู้มีอัธยาศัยน้อมไป โน้มไป โอนไปในเนกขัมมะ ชื่อว่า “เนกขัมมาธิมุตตะ” ความหมายนี้ย่อมมีได้ในคฤหัสถ์บางพวกฉันใด ย่อมมีได้ในอนาคาริกบางพวกฉันนั้น จึงตรัสว่า “แม้บรรพชิต” เป็นต้น. ส่วนปริพาชกนี้ชื่อว่า เวขณสะ. เพราะเขาเข้าถึงบรรพชาของดาบสเวขณสะ ถือเอาทิฏฐินี้ของเวขณสะแล้วตั้งมั่นอยู่ จึงเรียกว่า “เวขณสะ”. เหมือนอย่างที่ชาวโลกแม้ตนเองถูกไฟ ๑๑ กองเผาอยู่ ก็ไม่สังเกตเห็นความเร่าร้อนอันเกิดจากกิเลสที่สืบเนื่องมาแต่กาลไม่มีเบื้องต้น ซึ่งเหมือนความเร่าร้อนของไฟที่เกิดจากไม้สีไฟที่กำลังประสบอยู่ด้วยตาตนเอง แต่เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระทัยอันมหากรุณาบันดาลให้ทรงแสดงธรรมในอาทิตตปริยาย (สํ. สฬา. ๔.๒๘; มหาวคฺค. ๕๔) ว่า “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงถูกไฟไหม้แล้ว” จึงสังเกตเห็นได้ ฉันใด ปริพาชกนี้ก็ฉันนั้น เมื่อไม่พิจารณาโดยเนื้อแท้ซึ่งกามธิมุตตะที่หมักหมมอยู่ในอัธยาศัยของตนมาแต่กาลไม่มีเบื้องต้น เมื่อพระศาสดาตรัสถึงกามคุณและกามสุขด้วยบทมีอาทิว่า “กัจจานะ กามคุณ ๕ ประการเหล่านี้แล” เขาก็จะพิจารณาเห็นว่า “จิตของบรรพชิตหนอ ย่อมเป็นกามธิมุตตะ” ดังนี้ จึงตรัสว่า “เมื่อเรื่องนี้ถูกกล่าวอยู่ เขาก็จะสังเกตเห็นความเป็นกามธิมุตตะของตนเอง”. “กามคฺคสุขํ” คือ สุขอันเป็นยอดเยี่ยมกว่าวัตถุที่น่าใคร่. ธรรมทั้งปวงในภูมิ ๓ ชื่อว่า กามะ โดยอรรถว่าน่าใคร่ พระนิพพานสุขเท่านั้นเป็นสุขอันยอดเยี่ยมกว่าสุขที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกามเหล่านั้น. เหมือนที่ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะหรืออสังขตะ มีวิราคะเป็นยอดเยี่ยม” (อิติ. ๙๐; อํ. จตุกฺก. ๔.๓๔) และ “นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง” (ม. ม. ๒.๒๑๕, ๒๑๗; ธ.ป. ๒๐๓) ด้วย. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “นิพพานเป็นที่ประสงค์”.

281. Pubbenivāsañāṇalābhino pubbantaṃ ārabbha vuccamānakathā anucchavikā tadatthassa paccakkhabhāvato, tadabhāvato vekhanasassa ananucchavikāti āha ‘‘yasmā…pe… natthī’’ti. Anāgatakathāya…pe… natthīti etthāpi eseva nayo. Ārakkhatthāyāti devatāhi mantapadehi saha ṭhitā [Pg.134] tattha ārakkhatthāya. Avijjāyāti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ, taṃmūlakattā vā sabbakilesadhammānaṃ avijjāva gahitā. Jānanaṃ pahīnakilesapaccavekkhaṇañāṇena. Sesaṃ suviññeyyameva.

๒๘๑. เรื่องที่กล่าวปรารภส่วนอดีตย่อมเหมาะสมแก่ผู้ได้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เพราะความที่เนื้อความนั้นเป็นของประจักษ์ แต่ไม่เหมาะสมแก่เวขณสะ เพราะไม่มีญาณนั้น จึงตรัสว่า “เพราะเหตุที่... (ละไว้)... ไม่มี”. ในเรื่องอนาคต... (ละไว้)... ไม่มี ในที่นี้ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน. “อารกฺขตฺถายาติ” คือ เทวดาทั้งหลายพร้อมด้วยบทมนต์ตั้งอยู่ในที่นั้นเพื่อประโยชน์แก่การรักษา. “อวิชฺชายาติ” นี้เป็นบทแสดงลักษณะ หรือเพราะอวิชชาเป็นมูลของกิเลสธรรมทั้งปวง จึงถือเอาอวิชชา. การรู้ด้วยปหีนกิเลสปัจจเวกขณญาณ. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

Vekhanasasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การอธิบายอรรถที่ซ่อนเร้นในเวขณสสูตร จบแล้ว.

Niṭṭhitā ca paribbājakavaggavaṇṇanā.

และอรรถกถาปริพาชกวรรค จบแล้ว.

4. Rājavaggo

๔. ราชวรรค.

1. Ghaṭikārasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาฆฏิการสูตร.

282. Cariyanti [Pg.135] bodhicariyaṃ, bodhisambhārasambharaṇavasena pavattitaṃ bodhisattapaṭipattinti attho. Sukāraṇanti bodhiparipācanassa ekantikaṃ sundaraṃ kāraṇaṃ, kassapassa bhagavato payirupāsanādiṃ sandhāya vadati. Tañhi tena saddhiṃ mayā idha katanti vattabbataṃ labhati. Mandahasitanti īsakaṃ hasitaṃ. Kuhaṃ kuhanti hāsa-saddassa anukaraṇametaṃ. Haṭṭhapahaṭṭhākāramattanti haṭṭhapahaṭṭhamattaṃ. Yathā gahitasaṅketā ‘‘pahaṭṭho bhagavā’’ti sañjānanti, evaṃ ākāradassanamattaṃ.

๒๘๒. “จริยา” หมายถึง โพธิจริยา คือ การปฏิบัติของพระโพธิสัตว์ที่ดำเนินไปโดยการสั่งสมโพธิสมภาร “สุกรณะ” หมายถึง เหตุอันดีงามอย่างยิ่งสำหรับการบ่มโพธิญาณ กล่าวคือ การเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคกัสสปะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงควรกล่าวว่า “สิ่งนั้นอันเราได้กระทำแล้วในที่นี้พร้อมกับท่าน” “มัณฑหสิตะ” หมายถึง การยิ้มเล็กน้อย “กุหัง กุหัง” นี้เป็นการเลียนเสียงของคำว่า “หาสะ” คือ เสียงหัวเราะ “หัฏฐปหัฏฐาการมัตตะ” หมายถึง เพียงอาการแห่งความยินดีร่าเริง คือเพียงการแสดงอาการให้ชนทั้งหลายผู้รับรู้เครื่องหมายนั้นเข้าใจว่า “พระผู้มีพระภาคทรงยินดีร่าเริงแล้ว” ฉะนั้น

Idāni iminā pasaṅgena tāsaṃ samuṭṭhānaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘hasitañca nāmeta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhupekkhanavasenapi hāso na sambhavati, pageva domanassavasenāti āha ‘‘terasahi somanassasahagatacittehī’’ti. Nanu ca keci kodhavasenapi hasantīti? Na, tesampi yaṃ taṃ kodhavatthu, tassa mayaṃ dāni yathākāmakāritaṃ āpajjissāmāti duviññeyyantarena somanassacitteneva hāsassa uppajjanato. Tesūti pañcasu somanassasahagatacittesu. Balavārammaṇeti uḷāraārammaṇe yamakamahāpāṭihāriyasadise. Dubbalārammaṇeti anuḷāre ārammaṇe. Imasmiṃ pana ṭhāne…pe… uppādesīti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tathā āgatattā vuttaṃ. Na ahetukasomanassasahagatacittena bhagavato sitaṃ hotīti dassanatthaṃ.

บัดนี้ เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของรอยยิ้มเหล่านั้นโดยจำแนกประเภทด้วยโอกาสนี้ จึงเริ่มกล่าวว่า “ชื่อว่าหสิตะ” เป็นต้น ในบรรดาหสิตะเหล่านั้น การหัวเราะย่อมไม่เกิดขึ้นแม้ด้วยอำนาจแห่งอุเบกขาจิต จะกล่าวไปไยด้วยอำนาจแห่งโทมนัสจิตเล่า จึงกล่าวว่า “ด้วยโสมนัสสหคตจิต 13 ดวง” ก็บางคนย่อมหัวเราะแม้ด้วยอำนาจแห่งความโกรธมิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะแม้สำหรับคนเหล่านั้น การหัวเราะย่อมเกิดขึ้นด้วยโสมนัสจิตอันรู้ได้ยากในระหว่างว่า “บัดนี้ เราจักกระทำสิ่งอันเป็นที่ตั้งแห่งความโกรธนั้นให้เป็นไปตามความพอใจ” “ในจิตเหล่านั้น” หมายถึง ในโสมนัสสหคตจิต 5 ดวง “พลวารัมมณะ” หมายถึง ในอารมณ์อันยิ่งใหญ่ เช่น ยมกมหาปาฏิหาริย์ “ทุพพลารัมมณะ” หมายถึง ในอารมณ์ที่ไม่ยิ่งใหญ่ แต่ในที่นี้... (ละไว้)... “ยังให้เกิดขึ้น” คำนี้กล่าวไว้เพราะมาในอรรถกถาโบราณอย่างนั้น เพื่อแสดงว่า การแย้มพระโอษฐ์ของพระผู้มีพระภาคย่อมไม่เกิดขึ้นด้วยอเหตุกโสมนัสสหคตจิต

Abhidhammaṭīkāyaṃ (dha. sa. mūlaṭī. 568) pana ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatta’ntiādivacanato (mahāni. 69, 156; cūḷani. māgharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 15; dī. ni. aṭṭha. 3.305; vibha. mūlaṭī. suttantabhājanīyavaṇṇanā; dī. ni. ṭī. 3.141, 305) ‘bhagavato idaṃ cittaṃ uppajjatī’ti vuttavacanaṃ vicāretabba’’nti vuttaṃ. Tattha iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsa-anāgataṃsa-sabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti, evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho. Tathā hi abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ [Pg.136] ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañca etaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanassapi bhagavato pavatti tathārūpe kāle na saṃyujjeyya, tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa icchitattā, tathā hi vuttaṃ – ‘‘evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ upapannaṃ hotī’’ti, na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vibandhatīti tameva sandhāya vadati. Tenāha ‘‘evaṃ appamattakampī’’ti. Sateritā vijjulatā nāma sateratāvijjulatā. Sā hi itaravijjulatā viya khaṇaṭṭhitikā sīghanirodhā ca na hoti, apica kho dandhanirodhā, tañca sabbakālaṃ catudīpikamahāmeghatova niccharati tenāha ‘‘cātuddīpikamahāmeghamukhato’’ti. Ayaṃ kira tāsaṃ rasmivaṭṭīnaṃ dhammatā, yadidaṃ tikkhattuṃ siravaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhānaṃ.

แต่ในอภิธรรมฎีกา (ธัมมสังคณีมูลฎีกา 568) กล่าวว่า “พึงพิจารณาคำที่กล่าวว่า ‘จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาค’ โดยกล่าวถึงญาณอันไม่ติดขัดในอดีตเป็นต้น และโดยคำที่กล่าวว่า ‘กายกรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรม 3 ประการเหล่านี้ มีญาณเป็นประธาน มีญาณเป็นไปตาม’ เป็นต้น (มหานิ. 69, 156; จูฬนิ. มาฆราชมาณวปุจฉานิทเทส 85; ปฏิ. ม. 3.5; เนตติ. 15; ที. นิ. อรรถ. 3.305; วิภ. มูลฎีกา สุตตันตภาชนียวัณณนา; ที. นิ. ฎีกา 3.141, 305)” ในที่นั้น การแย้มพระโอษฐ์ของพระผู้มีพระภาคแม้ดำเนินไปด้วยจิตที่ทำให้เกิดการยิ้มนี้ ก็เป็นไปตามญาณนั่นเอง เพราะเป็นไปตามบุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ และสัพพัญญุตญาณ และเมื่อเป็นไปตามญาณอย่างนี้ ก็ไม่มีความขัดแย้งกับพระบาลีและอรรถกถาใดๆ จริงอย่างนั้น ในอภิธรรมอรรถกถา (ธัมมสังคณีอรรถกถา 568) กล่าวว่า “จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการดำเนินไปของญาณเหล่านั้น” และสิ่งนี้พึงยอมรับอย่างนี้โดยแน่นอน มิฉะนั้น การเป็นไปของอาวัชชนจิตของพระผู้มีพระภาคในกาลเช่นนั้นก็จะไม่สมเหตุสมผล เพราะแม้จิตนั้นก็เป็นที่ต้องการในฐานะเป็นสภาพที่ทำให้วิญญัติเกิดขึ้น จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า “เมื่อทำอย่างนี้ แม้มโนทวาราวัชชนจิตก็ย่อมเป็นสภาพที่ทำให้วิญญัติเกิดขึ้นได้” และเมื่อเป็นสภาพที่ทำให้วิญญัติเกิดขึ้น ความที่วิญญัติอันเกิดขึ้นจากจิตนั้นจะถึงความเป็นกายกรรมเป็นต้นก็ไม่ขัดข้อง ท่านจึงกล่าวหมายถึงสิ่งนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้เพียงเล็กน้อยอย่างนี้” ชื่อว่าสายฟ้าที่ชื่อว่าสเตรีตา คือ สายฟ้าสเตรีตา เพราะสายฟ้านั้นไม่ตั้งอยู่ชั่วขณะและดับไปอย่างรวดเร็วเหมือนสายฟ้าอื่นๆ แต่ดับไปอย่างช้าๆ และสายฟ้านั้นย่อมพวยพุ่งออกมาจากเมฆใหญ่ที่ปกคลุมสี่ทวีปตลอดเวลา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “จากปากเมฆใหญ่ที่ปกคลุมสี่ทวีป” ได้ยินว่า นี้เป็นธรรมดาของกลุ่มรัศมีเหล่านั้น คือการเวียนประทักษิณพระเศียรอันประเสริฐ 3 ครั้ง แล้วอันตรธานไปที่ปลายพระทาฐะ (เขี้ยว) เท่านั้น

283. Yadipi cattāri asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca paññāpāramitā paribhāvitā, tathāpi idāni taṃ buddhantaraṃ tassā paṭipādetabbattā vuttaṃ ‘‘aparipakkañāṇattā’’ti. Kāmañcassa ñāṇāya idānipi paṭipādetabbatā atthi, evaṃ santepi nanu sammāsambuddhesu pasādena sambhāvanāya bhavitabbaṃ tathā cirakālaṃ paribhāvitattā, kathaṃ tattha hīḷanāti āha ‘‘brāhmaṇakule’’tiādi. Cirakālaparicitāpi hi guṇabhāvanā appakenapi akalyāṇamittasaṃsaggena viparivattati aññathattaṃ gacchati. Tena mahāsattopi jātisiddhāyaṃ laddhiyaṃ ṭhatvā jātisiddhena mānena evamāha – ‘‘kiṃ pana tena muṇḍakena samaṇakena diṭṭhenā’’ti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

๒๘๓. แม้ว่าปัญญาบารมีอันพระโพธิสัตว์บำเพ็ญมาแล้วตลอด 4 อสงไขยกับแสนกัปก็ตาม แต่บัดนี้ก็ยังต้องบำเพ็ญบารมีนั้นในระหว่างพุทธันดรนั้นอีก จึงกล่าวว่า “เพราะญาณยังไม่แก่กล้า” แม้ว่าญาณของพระโพธิสัตว์ยังต้องบำเพ็ญอีกในบัดนี้ก็ตาม เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ควรจะมีความเลื่อมใสและความเคารพในพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามิใช่หรือ เพราะได้บำเพ็ญมานานถึงเพียงนั้น เหตุไฉนจึงมีการดูหมิ่นในพระองค์เล่า? จึงกล่าวว่า “ในตระกูลพราหมณ์” เป็นต้น เพราะการบำเพ็ญคุณธรรมที่คุ้นเคยมานาน แม้ด้วยการคบหาสหายชั่วเพียงเล็กน้อย ก็ย่อมแปรเปลี่ยนไปสู่ความเป็นอย่างอื่นได้ เพราะเหตุนั้น แม้พระมหาสัตว์ก็ดำรงอยู่ในทิฏฐิที่สำเร็จมาแต่กำเนิด และด้วยมานะที่สำเร็จมาแต่กำเนิด จึงกล่าวอย่างนี้ว่า “จะไปเห็นสมณะโล้นนั้นทำไมเล่า?” ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า –

‘‘Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ,Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.170-172);

“เพราะเหตุนั้น ผู้มีปัญญาใคร่ความเจริญ พึงเว้นคนชั่วให้ห่างไกล ดุจงูพิษร้ายฉะนั้น” (ที. นิ. อรรถ. 1.170-172)

Nhānacuṇṇena suttena katā sotti, kuruvindaguḷikā, sā eva sināyanti kāyaṃ visodhenti etāyāti sinānaṃ. Tenāha – ‘‘sotti sinānanti sinānatthāya katasotti’’nti.

“โสตติ” ที่ทำด้วยผงอาบน้ำและด้าย คือ กุรุวินทคุฬิกา สิ่งนั้นนั่นแหละชื่อว่า “สินานะ” เพราะชนทั้งหลายย่อมอาบน้ำและชำระกายด้วยสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “โสตติสินานะ” คือ โสตติที่ทำขึ้นเพื่อการอาบน้ำ

284. Ariyaparihārenāti ariyānaṃ parihārena, anāgāmīnaṃ nhānakāle attano kāyassa parihāraniyāmenāti attho. Attano [Pg.137] ñāṇasampattiyā vibhavasampattiyā pasannakāraṃ kātuṃ sakkhissati. Etadatthanti ‘‘ahitanivāraṇaṃ, hite niyojanaṃ byasane parivajjana’’nti yadidaṃ, etadatthaṃ mittā nāma honti. Keci ‘‘yāvettha ahupī’’ti paṭhanti, tesaṃ yāva ettha kesaggagahaṇaṃ tāva ayaṃ nibandho ahupīti attho.

๒๘๔. “ด้วยการบริหารของพระอริยะ” หมายถึง ด้วยการบริหารของพระอริยบุคคล คือด้วยระเบียบการบริหารกายของพระอนาคามีในเวลาอาบน้ำ จักสามารถกระทำเหตุแห่งความเลื่อมใสด้วยความถึงพร้อมแห่งญาณและความถึงพร้อมแห่งสมบัติของตน “เพื่อประโยชน์นี้” หมายถึง สิ่งที่ชื่อว่ามิตร ย่อมมีเพื่อประโยชน์นี้ คือ “การห้ามจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ การชักนำในสิ่งที่เป็นประโยชน์ การละเว้นจากความพินาศ” บางพวกอ่านว่า “ยาวตฺเถตฺถ อหุปิ” สำหรับพวกนั้น หมายความว่า “ตราบเท่าที่การจับปลายผมในที่นี้มีอยู่ ตราบนั้นการผูกพันนี้ก็มีอยู่”

285. Satipaṭilābhatthāyāti bodhiyā mahābhinīhāraṃ katvā bodhisambhārapaṭipadāya pūraṇabhāve satiyā paṭilābhatthāya. Idāni tassa satuppādanīyakathāya pavattitākāraṃ saṅkhepeneva dassetuṃ ‘‘tassa hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha na lāmakaṭṭhānaṃ otiṇṇasattoti iminā mahāsattassa paṇītādhimuttataṃ dassetvā evaṃ paṇītādhimuttikassa pamādakiriyā na yuttāti dassento ‘‘tādisassa nāma pamādavihāro na yutto’’ti āha. Tadā bodhisattassa nekkhammajjhāsayo telappadīpo viya visesato nibbatti, taṃ disvā bhagavā tadanurūpaṃ dhammakathaṃ karonto ‘‘tādisassa…pe… kathesī’’ti. Parasamuddavāsī therā aññathā vadanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana nāyaṃ buddhānaṃ bhāro, yadidaṃ pūritapāramīnaṃ bodhisattānaṃ tathā dhammadesanā tesaṃ mahābhinīhārasamanantarampi bodhisambhārassa sayambhuñāṇeneva paṭividitattā. Tasmā bodhisattabhāvapavedanameva tassa bhagavā akāsīti dassetuṃ ‘‘satipaṭilābhatthāyā’’tiādi vuttaṃ. Satipaṭilābhatthāyāti sammāpaṭipattiyā ujjalane pākaṭakarasatipaṭilābhāya.

๒๘๕. คำว่า สติปฏิลัพภัตถายะ คือ เพื่อการได้มาซึ่งสติ ในขณะที่กระทำมหาอภินิหารเพื่อโพธิญาณ และบำเพ็ญโพธิสมภารให้บริบูรณ์ บัดนี้ เพื่อแสดงอาการที่เรื่องราวอันเป็นเหตุให้เกิดสตินั้นดำเนินไปโดยย่อ จึงกล่าวคำว่า "เพราะว่า" เป็นต้น ในที่นั้น เมื่อแสดงความที่พระมหาบุรุษมีอธิมุตติอันประณีตด้วยคำว่า "สัตว์ผู้ไม่ตกไปสู่ฐานะอันเลวทราม" และเมื่อแสดงว่าการกระทำอันประมาทไม่สมควรแก่ผู้มีอธิมุตติอันประณีตอย่างนี้ จึงกล่าวว่า "การอยู่ด้วยความประมาทไม่สมควรแก่บุคคลเช่นนั้น" ในกาลนั้น อัธยาศัยในการบรรพชาของพระโพธิสัตว์ได้เกิดขึ้นเป็นพิเศษ ดุจประทีปน้ำมัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นดังนั้น จึงทรงแสดงธรรมกถาอันสมควรแก่เรื่องนั้นว่า "แก่บุคคลเช่นนั้น...เป็นต้น...ได้ตรัสแล้ว" พระเถระผู้อยู่ในต่างทวีปกล่าวเป็นอย่างอื่น แต่ในอรรถกถา การแสดงธรรมแก่พระโพธิสัตว์ผู้บำเพ็ญบารมีเต็มเปี่ยมแล้วเช่นนั้น ไม่ใช่ภาระของพระพุทธเจ้า เพราะโพธิสมภารนั้นพระโพธิสัตว์ได้รู้แจ้งด้วยพระสยัมภูญาณแล้ว แม้หลังจากมหาอภินิหารนั้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำเพียงการประกาศความเป็นพระโพธิสัตว์ของพระองค์เท่านั้น จึงกล่าวคำว่า "เพื่อการได้มาซึ่งสติ" เป็นต้น คำว่า สติปฏิลัพภัตถายะ คือ เพื่อการได้มาซึ่งสติอันทำให้ปรากฏในการรุ่งเรืองแห่งสัมมาปฏิปทา

286. Ñāṇañhi kilesadhammavidālanapadālanehi siṅgaṃ viyāti siṅgaṃ. Tañhi paṭipattiyā upatthambhitaṃ ussitaṃ nāma hoti, tadabhāve patitaṃ nāma. Keci pana vīriyaṃ siṅganti vadanti. Tasmiṃ sammappadhānavasena pavatte bāhirapabbajjaṃ upagatāpi mahāsattā visuddhāsayā appicchatādiguṇasamaṅgino yathārahaṃ ganthadhuraṃ vāsadhurañca paribrūhayantā viharanti, pageva buddhasāsane appicchatādīhīti āha ‘‘catupārisuddhisīle panā’’tiādi. Vipassanaṃ brūhentā sikhāppattavipassanā hontīti vuttaṃ – ‘‘yāva anulomañāṇaṃ āhacca tiṭṭhantī’’ti, anulomañāṇato orameva vipassanaṃ ṭhapentīti attho. Maggaphalatthaṃ vāyāmaṃ na karonti paññāpāramitāya sabbaññutaññāṇagabbhassa aparipuṇṇattā aparipakkattā ca.

๒๘๖. ญาณชื่อว่าเขา เพราะทำลายและขจัดกิเลสธรรมได้เหมือนเขา ญาณนั้นแล เมื่อได้รับการค้ำจุนด้วยปฏิปทา ชื่อว่าตั้งขึ้นได้ เมื่อไม่มีปฏิปทา ชื่อว่าตกไป แต่บางพวกกล่าวว่า วิริยะชื่อว่าเขา เมื่อวิริยะนั้นดำเนินไปโดยเป็นสัมมัปปธาน พระมหาบุรุษทั้งหลายแม้ผู้เข้าถึงการบรรพชาภายนอก ก็มีอัธยาศัยบริสุทธิ์ ประกอบด้วยคุณมีอัปปิจฉตาเป็นต้น ย่อมอยู่บำเพ็ญคันถธุระและวิปัสสนาธุระตามสมควร จะกล่าวไปไยในพระพุทธศาสนาที่มีอัปปิจฉตาเป็นต้นเล่า จึงกล่าวคำว่า "อนึ่ง ในจตุปาริสุทธิศีล" เป็นต้น เมื่อเจริญวิปัสสนา ย่อมเป็นวิปัสสนาที่ถึงยอด ดังที่กล่าวไว้ว่า "ย่อมตั้งอยู่จนถึงอนุโลมญาณ" หมายความว่า ย่อมตั้งวิปัสสนาไว้เพียงก่อนอนุโลมญาณเท่านั้น ไม่กระทำความเพียรเพื่อมรรคผล เพราะปัญญาบารมีอันเป็นครรภ์แห่งสัพพัญญุตญาณยังไม่บริบูรณ์และยังไม่แก่กล้า

287. Therehīti [Pg.138] vuddhatarehi. Nivāse satīti yasmiṃ ṭhāne pabbajito, tattheva nivāse. Vappakālatoti sassānaṃ vappakālato. Pubbe viya tato paraṃ tikhiṇena sūriyasantāpena payojanaṃ natthīti vuttaṃ – ‘‘vappakāle vitānaṃ viya upari vatthakilañjaṃ bandhitvā’’ti. Puṭaketi kalāpe.

๒๘๗. คำว่า เถเรหิ คือ โดยพระเถระผู้แก่กว่า คำว่า นิวาเส สติ คือ เมื่ออยู่ในที่นั้นเอง อันเป็นที่ที่บรรพชา คำว่า วัปปกาลโต คือ จากกาลแห่งการหว่านพืชของพืชทั้งหลาย ดังที่กล่าวไว้ว่า "ผูกผ้าขี้ริ้วไว้ข้างบนเหมือนเพดานในฤดูหว่าน" หมายความว่า หลังจากนั้นไม่จำเป็นต้องมีแสงอาทิตย์ที่ร้อนจัดเหมือนเมื่อก่อน คำว่า ปุฏเกติ คือ ในกลุ่ม

288. Paccayasāmaggihetukattā dhammappattiyā padesato pariññāvatthukāpi ariyā upaṭṭhite cittavighātapaccaye yadetaṃ nātisāvajjaṃ, tadevaṃ gaṇhantīti ayamettha dhammatāti āha – ‘‘alābhaṃ ārabbha cittaññathatta’’ntiādi. Soti kikī kāsirājā. Brāhmaṇabhattoti brāhmaṇesu bhatto. Deveti brāhmaṇe sandhāyāha. Bhūmidevāti tesaṃ samaññā, tadā brāhmaṇagaruko loko. Tadā hi kassapopi bhagavā brāhmaṇakule nibbatti. Dhītu avaṇṇaṃ vatvāti, ‘‘mahārāja, tava dhītā brāhmaṇasamayaṃ pahāya muṇḍapāsaṇḍikasamayaṃ gaṇhī’’tiādinā rājaputtiyā aguṇaṃ vatvā. Varaṃ gaṇhiṃsu ñātakā. Rajjaṃ niyyātesi ‘‘mā me vacanaṃ musā ahosi, aṭṭhame divase niggaṇhissāmī’’ti.

๒๘๘. เพราะเป็นเหตุแห่งความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย อริยบุคคลทั้งหลายแม้ผู้มีวัตถุแห่งปริญญาโดยส่วนแห่งการบรรลุธรรม เมื่อปัจจัยอันเป็นเครื่องขัดขวางจิตเกิดขึ้น ย่อมถือเอาสิ่งที่ไม่เป็นโทษมากนักอย่างนั้น นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ จึงกล่าวคำว่า "ความแปรปรวนแห่งจิตเพราะปรารภความไม่ได้ลาภ" เป็นต้น คำว่า โสติ คือ พระราชาแห่งกาสีพระนามว่ากิกี คำว่า พราหมณภัตโต คือ ผู้เลื่อมใสในพราหมณ์ คำว่า เทเวติ คือ ตรัสหมายถึงพราหมณ์ คำว่า ภูมิเทวาติ คือ เป็นชื่อเรียกของพราหมณ์ทั้งหลาย ในกาลนั้น โลกเคารพพราหมณ์มาก ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะก็อุบัติในตระกูลพราหมณ์ คำว่า ธีตุ อวัณณัง วัตวาติ คือ กล่าวโทษของพระราชธิดาด้วยคำว่า "มหาราช พระราชธิดาของพระองค์ละลัทธิพราหมณ์แล้วถือลัทธิของพวกเดียรถีย์หัวโล้น" เป็นต้น ญาติทั้งหลายได้รับพร ทรงมอบราชสมบัติให้ (ด้วยดำริว่า) "ขอคำของเราอย่าเป็นเท็จเลย เราจะจับกุมในวันที่แปด"

Pāvanaasmanayanavasena sammā pāvīkatattā parisuddhataṇḍulāni. Pāḷiyaṃ taṇḍulapaṭibhastānīti taṇḍulakhaṇḍāni. Muggapaṭibhastakaḷāyapaṭibhastesupi eseva nayo.

ข้าวสารที่บริสุทธิ์ เพราะได้รับการทำให้บริสุทธิ์ดีแล้วโดยการนำหินออก ในบาลี คำว่า ตัณฑุลปฏิภัสตานิ คือ ข้าวสารหัก แม้ในคำว่า ถั่วเขียวหัก ถั่วพูหัก ก็มีนัยนี้เช่นกัน

289. Ko nu khoti bhummatthe paccattavacananti āha – ‘‘kuhiṃ nu kho’’ti pāripūriṃ yojīyanti byañjanabhojanāni etthāti pariyogo, tato pariyogā. Tenāha ‘‘sūpabhājanato’’ti. Saññaṃ datvāti vuttaṃ sabbaṃ ācikkhitvā tumhākaṃ atthāya sampādetvā nikkhitto upaṭṭhākoti bhagavato ārocethāti saññaṃ datvā. Ativissatthoti ativiya vissattho. Pañcavaṇṇāti khuddikādivasena pañcappakārā.

๒๘๙. คำว่า โก นุ โข เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถภูมิ จึงกล่าวว่า "กุหิง นุ โข" (ที่ไหนกันหนอ) คำว่า ปริโยโค คือ ที่ที่อาหารและกับข้าวถูกจัดเตรียมให้บริบูรณ์ จากนั้นจึงเป็น ปริโยคา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "จากภาชนะแกง" คำว่า สัญญัง ทัตวาติ คือ ให้สัญญาณว่า "อุบาสกผู้จัดเตรียมไว้เพื่อประโยชน์แก่ท่านทั้งหลาย ได้บอกทุกสิ่งแล้ว ขอท่านจงกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด" คำว่า อติวิสสัตโถ คือ ผู้คุ้นเคยมาก คำว่า ปัญจวัณณาติ คือ มีห้าชนิดโดยเป็นของเล็กน้อยเป็นต้น

290. Kinti nissakke paccattavacanaṃ, kasmāti attho? Dhammikoti iminā āgamanasuddhiṃ dasseti[Pg.139]. Bhikkhūnaṃ patte bhattasadisoti iminā upāsakena satthu pariccattabhāvaṃ tattha satthuno ca aparisaṅkataṃ dasseti. Sikkhāpadavelā nāma natthīti dhammassāmibhāvato sikkhāpadamariyādā nāma natthi paṇṇattivajje, pakativajje pana setughāto eva.

๒๙๐. คำว่า กิงติ เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถนิสสัคคะ หมายถึง เพราะเหตุไร ด้วยคำว่า ธัมมิโก นี้ แสดงความบริสุทธิ์แห่งการมา ด้วยคำว่า ภัตตสทิโส ในบาตรของภิกษุนี้ แสดงความที่อุบาสกถวายแก่พระศาสดา และความที่พระศาสดาไม่ทรงรังเกียจในที่นั้น คำว่า สิกขาปทเวลา นามะ นัตถิ คือ เพราะความเป็นเจ้าของธรรม ย่อมไม่มีขอบเขตแห่งสิกขาบทในอาบัติที่บัญญัติไว้ แต่ในอาบัติที่เป็นปกติวิสัย ย่อมเป็นเหมือนการทำลายสะพาน

291. Chadanaṭṭhāne yadākāsaṃ, tadeva tassa gehassa chadananti ākāsacchadanaṃ. Pakatiyā utupharaṇamevāti chādite yādisaṃ utu, chadane uttiṇabhāvepi tamhi gehe tādisameva utupharaṇaṃ ahosi. Tesaṃyevāti tesaṃ ghaṭikārassa mātāpitūnaṃ eva.

๒๙๑. อากาศในที่มุงบังนั่นแหละเป็นเครื่องมุงบังของเรือนนั้น ชื่อว่า อากาศฉัททนะ (มีอากาศเป็นเครื่องมุงบัง) คำว่า ปกติยา อุตุผรณเมวาติ คือ ธรรมชาติแห่งฤดูที่แผ่ไปนั้นเอง หมายความว่า ฤดูที่แผ่ไปในเรือนนั้นเป็นเช่นไร แม้เมื่อมุงบังแล้ว หรือเมื่อไม่มีเครื่องมุงบัง ก็เป็นเช่นนั้น คำว่า เตสังเยวาติ คือ ของมารดาบิดาของฆฏิการะเหล่านั้นนั่นเอง

292. ‘‘Catasso muṭṭhiyo eko kuḍuvo, cattāro kuḍuvā eko pattho, cattāro patthā eko āḷhako, cattāro āḷhakā ekaṃ doṇaṃ, cattāri doṇāni ekā mānikā, catasso mānikā ekā khārī, vīsati khārikā eko vāhoti tadeva ekasakaṭa’’nti suttanipātaṭṭhakathādīsu (su. ni. aṭṭha. 2.662) vuttaṃ, idha pana ‘‘dve sakaṭāni eko vāho’’ti vuttaṃ. Telaphāṇitādinti ādi-saddena sappiādiṃ maricādikaṭukabhaṇḍañca saṅgaṇhāti. Nāhaṃ raññā diṭṭhapubbo, kuto paripphassoti adhippāyo. Naccitvāti naccaṃ datvā.

๒๙๒. "สี่กำมือเป็นหนึ่งกุฑุวะ, สี่กุฑุวะเป็นหนึ่งปัตถะ, สี่ปัตถะเป็นหนึ่งอาฬหกะ, สี่อาฬหกะเป็นหนึ่งโดณะ, สี่โดณะเป็นหนึ่งมานิกา, สี่มานิกาเป็นหนึ่งขารี, ยี่สิบขารีเป็นหนึ่งวาหะ นั่นคือหนึ่งเกวียน" ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาสุตตนิบาตเป็นต้น (สุ. นิ. อ. 2.662) แต่ในที่นี้กล่าวว่า "สองเกวียนเป็นหนึ่งวาหะ" บทว่า เตลผาณิตาทิ (น้ำมันและน้ำอ้อยเป็นต้น) บทว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์เนยใสเป็นต้น และเครื่องเทศมีพริกไทยเป็นต้น. บทว่า นาหํ รญฺญา ทิฏฺฐปุพฺโพ กุโต ปริปฺผสฺโส (เราไม่เคยถูกพระราชาทอดพระเนตรเห็นมาก่อน จะมีการสัมผัสได้อย่างไร) มีอธิบายว่า เราไม่เคยถูกพระราชาทอดพระเนตรเห็นมาก่อน จะมีการสัมผัสได้อย่างไร. บทว่า นจฺจิตฺวา (เต้นรำแล้ว) คือ ให้การเต้นรำ.

Ghaṭikārasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การอธิบายอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถาฆฏิการสูตร จบแล้ว.

2. Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถารัฏฐปาลสูตร.

293. Thūlameva thullaṃ, thullā vipulā mahantā koṭṭhā jātā imassāti thullakoṭṭhikanti odanapūpapahūtavasena laddhanāmo nigamo. Aṭṭhakathāyaṃ pana thullakoṭṭhanti attho vutto. Tena pāḷiyaṃ ika-saddena padavaḍḍhanaṃ katanti dasseti.

๒๙๓. บทว่า ถุลฺลํ (ใหญ่) ก็คือ ถูลํ (ใหญ่) นั่นเอง. บทว่า ถุลฺลโกฏฺฐิกํ (มีคลังใหญ่) คือ นิคมที่ได้ชื่อว่ามีคลังใหญ่ เพราะมีข้าวสุกและขนมมาก. แต่อรรถกถาได้กล่าวอธิบายว่า ถุลฺลโกฏฺฐํ (มีคลังใหญ่). ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าในบาลีมีการเพิ่มบทด้วยคำว่า อิกะ.

294. Raṭṭhapāloti idaṃ tassa kulaputtassa nāmaṃ. Paveṇivasena āgatakulavaṃsānugatanti samudāgamato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘kasmā raṭṭhapālo’’tiādi vuttaṃ. Sandhāretunti vināsanato pubbe yādisaṃ, tatheva sammadeva dhāretuṃ samattho. Saddhāti kammaphalasaddhāya sampannā. Sāmaṇeraṃ disvāti sikkhākāmatāya etadagge ṭhapiyamānaṃ disvā.

๒๙๔. บทว่า รัฏฐปาโล (รัฏฐปาละ) นี้เป็นชื่อของกุลบุตรนั้น. เพื่อแสดงว่าสืบเนื่องมาจากตระกูลที่สืบเชื้อสายมาโดยประเพณี ตั้งแต่ความเป็นมา จึงกล่าวว่า "เพราะเหตุไรจึงชื่อว่ารัฏฐปาละ" เป็นต้น. บทว่า สันธาเรตุง (เพื่อทรงไว้) คือ สามารถทรงไว้ได้ดีอย่างนั้น เหมือนก่อนที่จะพินาศ. บทว่า สัทธา (ศรัทธา) คือ ประกอบด้วยศรัทธาในกรรมและผลของกรรม. บทว่า สามเณรัง ทิสวา (เห็นสามเณรแล้ว) คือ เห็นผู้ที่ถูกตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะเพราะความปรารถนาในการศึกษา.

Saha [Pg.140] raññāti sarājikaṃ, raññā saddhiṃ rājaparisaṃ. Cātuvaṇṇanti brāhmaṇādicatuvaṇṇasamudāyaṃ. Posetunti vaddhetuṃ dānādīhi saṅgahavatthūhi saṅgaṇhituṃ. Yaṃ kulaṃ. Pahossatīti sakkhissati.

บทว่า สห รัญญา (พร้อมด้วยพระราชา) คือ พร้อมด้วยพระราชา, ราชบริษัทพร้อมด้วยพระราชา. บทว่า จาตุวัณณัง (สี่วรรณะ) คือ หมู่แห่งสี่วรรณะมีพราหมณ์เป็นต้น. บทว่า โปเสตุง (เพื่อบำรุง) คือ เพื่อเพิ่มพูน, เพื่อสงเคราะห์ด้วยสังคหวัตถุมีทานเป็นต้น. บทว่า ยัง กุลํ (ตระกูลใด). บทว่า ปโหสฺสติ (จักสามารถ) คือ จักสามารถ.

Tena tena me upaparikkhatoti ‘‘kāmā nāmete aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, aṭṭhikaṅkalūpamā’’ti (ma. ni. 1.234; pāci. 417; mahāni. 3, 6) ca ādinā yena yena ākārena kāmesu ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, tabbipariyāyato nekkhamme ānisaṃsaṃ guṇaṃ pakāsentaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, tena tena pakārena upaparikkhato vīmaṃsantassa mayhaṃ evaṃ hoti evaṃ upaṭṭhāti. Sikkhattayabrahmacariyanti adhisīlādisikkhattayasaṅgahaṃ seṭṭhacariyaṃ. Akhaṇḍādibhāvāpādanena akhaṇḍaṃ lakkhaṇavacanañhetaṃ. Kañcipi sikkhekadesaṃ asesetvā ekanteneva paripūretabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ. Cittuppādamattampi saṃkilesamalaṃ anuppādetvā accantameva visuddhaṃ katvā pariharitabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Tato eva saṅkhaṃ viya likhitanti saṅkhalikhitaṃ. Tenāha ‘‘likhitasaṅkhasadisa’’nti. Dāṭhikāpi massuggahaṇeneva gahetvā ‘‘massu’’tveva vuttaṃ, uttarādharamassunti attho. Kasāyena rattāni kāsāyāni. Ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājeti ‘‘mātāpitūnaṃ lokiyamahājanassa cittaññathattaṃ mā hotū’’ti. Tathā hi suddhodanamahārājassa tathā varo dinno.

บทว่า เตน เตน เม อุปปริกฺขโต (เมื่อเราพิจารณาโดยอาการนั้นๆ) คือ เราย่อมรู้ธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว โดยอาการใดๆ มีอาทิว่า "กามเหล่านี้ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เปรียบด้วยโครงกระดูก" (ม. นิ. 1.234; ปาจิ. 417; มหานิ. 3, 6) ซึ่งแสดงโทษ ความต่ำทราม และความเศร้าหมองในกาม และโดยนัยตรงกันข้าม แสดงอานิสงส์และคุณในเนกขัมมะ, เมื่อเราพิจารณาใคร่ครวญโดยอาการนั้นๆ ย่อมมีความคิดอย่างนี้ ย่อมปรากฏอย่างนี้. บทว่า สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ (พรหมจรรย์อันสงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา) คือ จริยาอันประเสริฐที่สงเคราะห์ด้วยไตรสิกขามีอธิศีลเป็นต้น. บทว่า อขณฺฑํ (ไม่ขาด) นี้เป็นคำแสดงลักษณะโดยการทำให้ไม่ขาดเป็นต้น. บทว่า เอกนฺตปริปุณฺณํ (บริบริบูรณ์โดยส่วนเดียว) คือ พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว ไม่เหลือแม้ส่วนหนึ่งส่วนใดของการศึกษา. บทว่า เอกนฺตปริสุทฺธํ (บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว) คือ พึงรักษาให้บริสุทธิ์อย่างยิ่ง โดยไม่ให้เกิดมลทินเครื่องเศร้าหมองแม้เพียงจิตตุปบาทเดียว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า สังขลิขิตัง (เหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว). ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว". บทว่า ทาฐิกา (เครา) ก็สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาว่า มสฺสุ (หนวด) นั่นเอง จึงเรียกว่า มสฺสุ, มีอธิบายว่า หนวดที่ริมฝีปากบนและล่าง. บทว่า กาสายานิ (ผ้ากาสาวะ) คือ ผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด. บทว่า อนนุญฺญาตํ ปุตฺตํ น ปพฺพาเชติ (ไม่ให้บุตรที่บิดามารดาไม่อนุญาตบวช) คือ "ขอจิตของบิดามารดาและมหาชนชาวโลกอย่าได้แปรปรวนเลย". แท้จริง พระมหาสุทโธทนะได้ประทานพรอย่างนั้น.

295. Piyāyitabbato piyoti āha ‘‘pītijanako’’ti. Manassa appāyanato manāpoti āha ‘‘manavaḍḍhanako’’ti. Sukhedhito taruṇadārakakāle. Tato parañca sappikhīrādisādurasamanuññabhojanādiāhārasampattiyā sukhaparibhato. Atha vā daḷhabhattikadhātijanādiparijanasampattiyā ceva paricchadasampattiyā ca uḷārapaṇītasukhapaccayūpahārehi ca sukhedhito, akiccheneva dukkhappaccayavinodanena sukhaparibhato. Ajjhattikaṅgasampattiyā vā sukhedhito, bāhiraṅgasampattiyā sukhaparibhato. Kassacīti upayogatthe sāmivacanaṃ, kiñcīti vuttaṃ hoti, ayameva vā pāṭho. Tathā hi ‘‘appamattakampi kalabhāgaṃ dukkhassa na jānāsī’’ti attho vutto. Evaṃ santeti nanu mayaṃ raṭṭhapāla maraṇādīsu kenaci upāyena appatīkārena maraṇenapi tayā akāmakāpi [Pg.141] vinā bhavissāma, evaṃ sati. Yenāti yena kāraṇena. Kiṃ panāti ettha kinti kāraṇatthe paccattavacananti dassento āha ‘‘kena pana kāraṇenā’’ti.

๒๙๕. บทว่า ปิโย (เป็นที่รัก) เพราะเป็นที่รักใคร่ จึงกล่าวว่า "เป็นผู้ยังปีติให้เกิด". บทว่า มนาโป (เป็นที่ชอบใจ) เพราะเป็นที่พอใจของใจ จึงกล่าวว่า "เป็นผู้ยังใจให้เจริญ". บทว่า สุเขธิโต (เลี้ยงดูด้วยความสุข) คือ ในวัยเด็ก. หลังจากนั้น ก็ได้รับการบำรุงด้วยความสุขด้วยความสมบูรณ์แห่งอาหารมีโภชนะอันโอชะและเป็นที่ชอบใจมีเนยใสและนมเป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง เลี้ยงดูด้วยความสุขด้วยความสมบูรณ์แห่งบริวารมีชนผู้มีศรัทธามั่นคงเป็นต้น และด้วยความสมบูรณ์แห่งเครื่องใช้สอย และด้วยการนำมาซึ่งปัจจัยแห่งความสุขอันประณีตอย่างยิ่ง, ได้รับการบำรุงด้วยความสุขด้วยการบรรเทาปัจจัยแห่งทุกข์โดยไม่ยากลำบาก. อีกนัยหนึ่ง เลี้ยงดูด้วยความสุขด้วยความสมบูรณ์แห่งอวัยวะภายใน, ได้รับการบำรุงด้วยความสุขด้วยความสมบูรณ์แห่งอวัยวะภายนอก. บทว่า กัสสจิ (ของใครๆ) เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ, มีความหมายว่า กิญฺจิ (อะไรๆ), หรือว่า เป็นบทอ่านอย่างนี้. แท้จริง มีอธิบายว่า "ไม่รู้แม้ส่วนน้อยนิดแห่งทุกข์". บทว่า เอวัง สันเต (เมื่อเป็นเช่นนั้น) คือ ดูก่อนรัฏฐปาละ เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราจักพลัดพรากจากท่านโดยไม่สมัครใจ แม้ด้วยความตายที่ไม่อาจเยียวยาได้ด้วยอุบายใดๆ มีความตายเป็นต้น. บทว่า เยน (ด้วยเหตุใด) คือ ด้วยเหตุใด. บทว่า กิง ปน (ก็อะไรเล่า) ในที่นี้ บทว่า กิง เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ, จึงแสดงว่า "ด้วยเหตุอะไรเล่า".

296. Paricārehīti parito tattha tattha yathāsakaṃ visayesu cārehi. Tenāha ‘‘ito cito ca upanehī’’ti. Paricārehīti vā sukhūpakaraṇehi attānaṃ paricārehi, attano paricaraṇaṃ kārehi. Tathābhūto ca yasmā laḷanto kīḷanto nāma hoti, tasmā ‘‘laḷā’’tiādi vuttaṃ. Niccadānaṃ dānaṃ nāma, uposathadivasādīsu dātabbaṃ atirekadānaṃ padānaṃ nāma. Paveṇīrakkhaṇavasena vā dīyamānaṃ dānaṃ nāma, attanāva paṭṭhapetvā dīyamānaṃ padānaṃ nāma. Pacurajanasādhāraṇaṃ vā nātiuḷāraṃ dānaṃ nāma, anaññasādhāraṇaṃ atiuḷāraṃ padānaṃ nāma. Uddassetabbāti uddhaṃ dassetabbā. Kuto uddhaṃ te dassetabbā? Pabbajitato uddhaṃ attānaṃ mātāpitaro dassetabbā, tenāha ‘‘yathā’’tiādi.

๒๙๖. บทว่า ปริจาเรหิ (จงบำรุง) คือ จงเที่ยวไปในที่นั้นๆ ในวิสัยของตนๆ โดยรอบ. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "จงนำมาทั้งจากที่นี่และที่โน่น". อีกนัยหนึ่ง บทว่า ปริจาเรหิ คือ จงบำรุงตนด้วยเครื่องสุขสบาย, จงให้มีการบำรุงตน. และเพราะผู้เป็นเช่นนั้นชื่อว่าผู้ร่าเริงเล่น, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ละฬา" เป็นต้น. ทานที่ให้เป็นประจำชื่อว่า ทาน, ทานพิเศษที่พึงให้ในวันอุโบสถเป็นต้นชื่อว่า ปทาน. อีกนัยหนึ่ง ทานที่ให้โดยรักษาประเพณีชื่อว่า ทาน, ทานที่ตนเองริเริ่มให้ชื่อว่า ปทาน. อีกนัยหนึ่ง ทานที่ไม่โอฬารนักที่ชนหมู่มากทั่วไปชื่อว่า ทาน, ทานที่โอฬารยิ่งที่ชนอื่นไม่ทั่วไปชื่อว่า ปทาน. บทว่า อุทฺทสฺเสตพฺพา (พึงแสดงให้เห็น) คือ พึงแสดงให้เห็น. พึงแสดงตนแก่บิดามารดาหลังจากบวชแล้ว, ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ยถา" เป็นต้น.

299. Balaṃ gahetvāti ettha balaggahaṇaṃ nāma kāyabalassa uppādanamevāti āha ‘‘kāyabalaṃ janetvā’’ti. Evaṃ viharantoti yathā pāḷiyaṃ vuttaṃ evaṃ eko vūpakaṭṭho appamatto viharanto. Tasmāti yasmā neyyo, na ugghaṭitaññū, na ca vipañcitaññū, tasmā. Cirena pabbajito dvādasame vasse arahattaṃ pāpuṇi. Yaṃ pana vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘na cirassevā’’ti, taṃ saṭṭhi vassāni tato adhikampi vipassanāparivāsaṃ vasante upādāya vuttaṃ.

๒๙๙. “พลํ คเหตฺวาติ” ในบทนี้ การถือเอาพละ ชื่อว่าการยังกำลังกายให้เกิดขึ้นนั่นเอง จึงตรัสว่า “ยังกำลังกายให้เกิดขึ้น”. “เอวํ วิหรนฺโตติ” คือผู้เดียว หลีกเร้น ไม่ประมาทอยู่อย่างที่กล่าวไว้ในพระบาลี. “ตสฺมาติ” คือเพราะเหตุที่เขาเป็นเนยยะ ไม่ใช่อุคฆฏิตัญญู และไม่ใช่วิปัญจิตัญญู เพราะเหตุนั้น. บรรพชิตนั้นได้บรรลุพระอรหัตในพรรษาที่ ๑๒ หลังจากบวชมานาน. ส่วนที่กล่าวไว้ในพระบาลีว่า “ไม่นานนัก” นั้น ตรัสโดยหมายถึงผู้ที่อยู่วิปัสสนาปริวาส ๖๐ พรรษาหรือมากกว่านั้น.

Sattadvārakoṭṭhakassāti sattagabbhantaradvārakoṭṭhakasīsena gabbhantarāni vadati. Paharāpetīti vayovuḍḍhānurūpaṃ kappāpanādinā alaṅkārāpeti. Antojātatāya ñātisadisī dāsī ñātidāsī. Pūtibhāveneva lakkhitabbo doso vā abhidoso, sova ābhidosiko, abhidosaṃ vā paccūsakālaṃ gato patto atikkantoti ābhidosiko. Tenāha ‘‘ekarattātikkantassā’’tiādi. Aparibhogāraho pūtibhūtabhāvena. Ariyavohārenāti ariyasamudācārena. Ariyā hi mātugāmaṃ bhaginivādena samudācaranti. Nissaṭṭhapariggahanti pariccattālayaṃ. Vattuṃ vaṭṭatīti nirapekkhabhāvato vuttaṃ, idha pana visesato aparibhogārahattāva vatthuno. Nimīyati saññāyatīti nimittaṃ, tathāsallakkhito ākāroti āha ‘‘ākāraṃ aggahesī’’ti.

บทว่า สตฺตทวารโกฏฺฐกสฺส ได้แก่ ตรัสถึงห้องภายในด้วยหัวข้อว่า สตฺตคพฺภนฺตรทวารโกฏฺฐกะ. บทว่า ปหราเปติ ได้แก่ ให้ประดับตกแต่งด้วยการจัดแจงเป็นต้นตามสมควรแก่ความเจริญแห่งวัย. ทาสีที่เกิดในเรือน มีฐานะคล้ายญาติ ชื่อว่า ญาติทาสี. โทษที่พึงกำหนดด้วยความเป็นของเน่าเสีย หรืออภิโทสะนั่นแหละ ชื่อว่า อาภิโทสิกะ หรือผู้ที่ถึงหรือล่วงเลยเวลาเช้ามืดไปแล้ว ชื่อว่า อาภิโทสิกะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ของผู้ล่วงเลยไปหนึ่งราตรีแล้ว” เป็นต้น. ไม่ควรบริโภคเพราะความเป็นของเน่าเสีย. บทว่า อริยวโหาเรน ได้แก่ ด้วยอริยสมุทาจาร. เพราะพระอริยะทั้งหลายย่อมปฏิบัติต่อสตรีด้วยการเรียกเป็นน้องสาว. บทว่า นิสฺสตฺถปริคฺคหํ ได้แก่ ผู้ละความอาลัยแล้ว. บทว่า วตฺตุํ วฏฺฏติ ตรัสไว้ด้วยความเป็นผู้ไม่ติดข้อง แต่ในที่นี้ตรัสไว้โดยเฉพาะเพราะวัตถุนั้นไม่ควรบริโภค. สิ่งที่ถูกกำหนดรู้ได้ ชื่อว่า นิมิต อาการที่ถูกกำหนดรู้เช่นนั้น จึงตรัสว่า “ได้ถือเอาอาการแล้ว”.

300. Gharaṃ [Pg.142] pavisitvāti gehasāminiyā nisīditabbaṭṭhānabhūtaṃ antogehaṃ pavisitvā. Ālapaneti dāsijanassa ālapane. Bahi nikkhamantāti yathāvuttaantogehato bahi nikkhamantiyo. Gharesu sālā hontīti gharesu ekamante bhojanasālā honti pākāraparikkhittā susaṃvihitadvārabandhā susammaṭṭhavālikaṅgaṇā.

๓๐๐. บทว่า ฆรํ ปวิสิตฺวา ได้แก่ เข้าไปสู่ภายในเรือนอันเป็นที่นั่งของเจ้าของเรือน. บทว่า อาลปเน ได้แก่ ในการเรียกทาสี. บทว่า พหิ นิกฺขมนฺตา ได้แก่ หญิงทาสีทั้งหลายที่ออกไปข้างนอก จากภายในเรือนที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า ฆเรสุ สาลา โหนฺติ ได้แก่ ในเรือนทั้งหลายมีโรงอาหารอยู่ข้างหนึ่ง ซึ่งมีกำแพงล้อมรอบ มีการผูกประตูอย่างดี มีลานทรายที่กวาดเรียบร้อย.

Anokappanaṃ asaddahanaṃ. Amarisanaṃ asahanaṃ. Anāgatavacanaṃ anāgatasaddappayogo, attho pana vattamānakālikova. Tenāha ‘‘paccakkhampī’’ti. Ariyiddhiyanti ‘‘paṭikūle apaṭikūlasaññī viharatī’’ti (a. ni. 5.144) evaṃ vuttaariyiddhiyaṃ.

อโนกัปปนะ คือการไม่เชื่อ. อมะริสนะ คือการไม่อดทน. อนาคตวจนะ คือการใช้คำที่เป็นอนาคตกาล แต่ความหมายเป็นปัจจุบันกาลนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “แม้เฉพาะหน้า”. บทว่า อริยิทฺธิยํ ได้แก่ ในอริยฤทธิ์ที่ตรัสไว้เช่นนี้ว่า “ย่อมอยู่ด้วยความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในสิ่งปฏิกูล” (องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๔๔).

Pūtikummāso chaḍḍanīyadhammo tassa gehato laddhopi na dātabbayuttako dāsijanena dinnoti āha ‘‘deyyadhammavasena neva dānaṃ alatthamhā’’ti. ‘‘Imehi muṇḍakehī’’tiādinā nitthunanavacanena paccakkhānaṃ atthato laddhameva, tassa pana ujukaphāsusamācāravasena aladdhattā vuttaṃ ‘‘na paccakkhāna’’nti. Tenāha – ‘‘paṭisanthāravasena paccakkhānampi na alatthamhā’’ti. ‘‘Neva dāna’’ntiādi paccāsīsāya akkhantiyā ca vuttaṃ viya pacurajano maññeyyāti tannivattanatthaṃ adhippāyamassa vivarituṃ ‘‘kasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Suttikāpaṭicchannanti sippikāchadāhi channaṃ.

ข้าวสุกเน่าเป็นของที่ควรทิ้ง แม้ได้จากเรือนนั้น ก็ไม่ควรให้แก่ทาสี จึงตรัสว่า “เราไม่ได้ทานเลยโดยความเป็นของที่ควรให้”. การปฏิเสธด้วยคำบ่นว่า “ด้วยพวกหัวโล้นเหล่านี้” เป็นต้นนั้น แม้ได้โดยอรรถแล้ว แต่เพราะไม่ได้โดยอาการที่ควรแก่ความผาสุก จึงตรัสว่า “ไม่ใช่การปฏิเสธ”. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เราไม่ได้แม้การปฏิเสธโดยความเป็นปฏิสันถาร”. บทว่า “เนว ทานํ” เป็นต้นนั้น คนส่วนมากอาจเข้าใจว่ากล่าวด้วยความหวังและไม่อดทน เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดนั้น จึงตรัสว่า “กสฺมา ปน” เป็นต้น เพื่ออธิบายความหมายของบทนั้น. บทว่า สุตฺติกปฏิจฺฉนฺนํ ได้แก่ ปกคลุมด้วยเปลือกหอย.

Ukkaṭṭhaekāsanikatāyāti idaṃ bhūtakathanamattaṃ therassa tathābhāvadīpanato. Mudukassapi hi ekāsanikassa yāya nisajjāya kiñcimattaṃ bhojanaṃ bhuttaṃ, vattasīsenapi tato vuṭṭhitassa puna bhuñjituṃ na vaṭṭati. Tenāha tipiṭakacūḷābhayatthero ‘‘āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā’’ti. Ukkaṭṭhasapadānacārikoti purato pacchato ca āhaṭabhikkhampi aggahetvā bahidvāre ṭhatvā pattavissajjanameva karoti. Eteneva therassa ukkaṭṭhapiṇḍapātikabhāvo dīpito. Tenāha – ‘‘svātanāya bhikkhaṃ nāma nādhivāsetī’’ti. Atha kasmā adhivāsesīti āha ‘‘mātu anuggahenā’’tiādi. Paṇḍitā hi mātāpitūnaṃ ācariyupajjhāyānaṃ vā kātabbaṃ anuggahaṃ ajjhupekkhitvā dhutaṅgasuddhikā na bhavanti.

บทว่า อุกฺกฏฺฐเอกาสนิกตายะ นี้เป็นเพียงการกล่าวตามความเป็นจริง เพราะแสดงถึงความเป็นเช่นนั้นของพระเถระ. แม้สำหรับพระเอกาสนิกะผู้มีวัตรอ่อน เมื่อฉันอาหารเพียงเล็กน้อยด้วยอิริยาบถใด เมื่อลุกขึ้นจากอิริยาบถนั้นแล้ว โดยวัตรก็ไม่ควรฉันอีก. เพราะเหตุนั้น พระติปิฏกะจูฬาภยเถระจึงกล่าวว่า “พึงรักษาอาสนะไว้ หรือพึงรักษาอาหารไว้”. บทว่า อุกฺกฏฺฐสปทานจาริโก ได้แก่ ผู้ไม่รับบิณฑบาตที่นำมาให้ทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ยืนอยู่ที่ประตูภายนอกแล้วทำเพียงการปล่อยบาตรเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงถึงความเป็นพระผู้ทรงธุดงค์ปิณฑปาติกะอย่างเคร่งครัดของพระเถระ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมไม่รับนิมนต์บิณฑบาตเพื่อวันพรุ่งนี้”. ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงรับนิมนต์? จึงกล่าวว่า “ด้วยการอนุเคราะห์มารดา” เป็นต้น. เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่เป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยธุดงค์ โดยการเพิกเฉยการอนุเคราะห์ที่พึงทำแก่บิดามารดา หรืออาจารย์อุปัชฌาย์.

301. Payuttanti vaddhivasena payojitaṃ, taddhitalopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ yathā aññatthāpi ‘‘pitāmahaṃ dhanaṃ laddhā, sukhaṃ jīvati sañcayo’’ti[Pg.143]. Jeṭṭhakitthiyoti padhānitthiyo. Itoti imasmiṃ kule anubhavitabbavibhavasampattito. Aññatoti imassa dinnattā aññasmiṃ kule anubhavitabbasampattito.

๓๐๑. บทว่า ปยุตฺตํ พึงทราบว่ากล่าวโดยการทำตัทธิตโลปะ โดยความหมายว่าใช้ไปแล้วโดยการเพิ่มพูน เหมือนในที่อื่นที่กล่าวว่า “สัญจยะได้ทรัพย์ของปู่แล้ว ย่อมมีชีวิตอยู่อย่างมีความสุข”. บทว่า เชฏฺฐกิตฺถิโย ได้แก่ หญิงผู้เป็นประธาน. บทว่า อิโต ได้แก่ จากสมบัติอันพึงเสวยในตระกูลนี้. บทว่า อญฺญโต ได้แก่ จากสมบัติอันพึงเสวยในตระกูลอื่น เพราะได้ให้แก่ผู้นี้.

302. Cittavicittanti kappanāya ceva araharūpena alaṅkārādinā ca cittitañceva vicittitañca. Vaṇakāyanti vaṇabhūtaṃ kāyaṃ. Samantato ussitanti heṭṭhimakāyavasena heṭṭhā upari ca sannissitaṃ. Niccāturanti abhiṇhappaṭipīḷitaṃ, sadā dukkhitaṃ vā. Bahusaṅkappanti rāgavatthubhāvena abhijanehi hāvabhāvavilāsavasena, āmisavasena ca soṇasiṅgālādīhi bahūhi saṅkappetabbaṃ. Ṭhitīti avaṭṭhānaṃ avipariṇāmo natthi. Tenāha – ‘‘bhijjanadhammatāva niyatā’’ti, parissavabhāvāpatti ceva vināsapatti ca ekantikāti attho.

๓๐๒. บทว่า จิตฺตวิจิตฺตํ ได้แก่ สิ่งที่ถูกทำให้วิจิตรและหลากหลายด้วยการจัดแจงและการประดับตกแต่งที่เหมาะสม. บทว่า วณกายํ ได้แก่ กายที่เป็นแผล. บทว่า สมฺมนฺตโต อุสฺสิตํ ได้แก่ สิ่งที่อาศัยอยู่ทั้งข้างล่างและข้างบนโดยความเป็นกายส่วนล่าง. บทว่า นิจฺจาตุรํ ได้แก่ สิ่งที่ถูกบีบคั้นอยู่เสมอ หรือเป็นทุกข์อยู่ตลอดเวลา. บทว่า พหุสงฺกปฺปํ ได้แก่ สิ่งที่ชนผู้มีตระกูลพึงดำริมากด้วยอาการแห่งความรัก ความเย้ายวน และสิ่งที่สุนัขจิ้งจอกเป็นต้นพึงดำริมากด้วยความเป็นเหยื่อ. บทว่า ฐิติ คือความตั้งมั่น ความไม่แปรผันไม่มี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ความเป็นของแตกสลายเท่านั้นเป็นสิ่งแน่นอน” หมายความว่า การถึงซึ่งความเป็นของไหลเยิ้มและการถึงซึ่งความพินาศเป็นสิ่งแน่นอน.

Cittakatampīti gandhādīhi cittakatampi. Rūpanti sarīraṃ.

บทว่า จิตฺตกตมฺปิ ได้แก่ สิ่งที่ถูกทำให้วิจิตรด้วยของหอมเป็นต้น. บทว่า รูปํ ได้แก่ ร่างกาย.

Alattakakatāti piṇḍialattakena suvaṇṇakatā. Tenāha ‘‘alattakena rañjitā’’ti. Cuṇṇakamakkhitanti dosanīharaṇehi tāpadahanādīhi katābhisaṅkhāramukhaṃ gorocanādīhi obhāsanakacuṇṇehi makkhitaṃ, tenāha ‘‘sāsapakakkenā’’tiādi.

บทว่า อลตฺตกกตา ได้แก่ ถูกทำให้เป็นสีทองด้วยครั่งก้อน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ย้อมด้วยครั่ง”. บทว่า จุณฺณกมกฺขิตํ ได้แก่ ใบหน้าที่ถูกปรุงแต่งด้วยการกำจัดโทษด้วยการเผาไฟเป็นต้น และถูกทาด้วยผงที่ทำให้สว่างด้วยโคโรจนะเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ด้วยผงมัสตาร์ด” เป็นต้น.

Rasodakenāti saralaniyyāsarasamissena udakena. Āvattanaparivatte katvāti āvattanaparivattanavasena nate katvā. Aṭṭhapadakaracanāyāti bhittikūṭaddhacandādivibhāgāya aṭṭhapadakaracanāya.

บทว่า ระโสทะเกนะ (Rasodakena) ได้แก่ ด้วยน้ำที่ผสมด้วยน้ำยางสน. บทว่า อาวัตตะนะปะริวัตเต กัตวา (Āvattanaparivatte katvā) ได้แก่ ทำให้โค้งงอด้วยสามารถแห่งการหมุนเวียนกลับไปกลับมา. บทว่า อัฏฐะปะทะกะระจะนายะ (Aṭṭhapadakaracanāya) ได้แก่ ด้วยการจัดวางเป็นแปดช่อง เพื่อแบ่งเป็นยอดกำแพงและพระจันทร์ครึ่งซีกเป็นต้น.

Viravamāneti ‘‘ayaṃ palāyati, gaṇha gaṇhā’’ti viravamāne. Hiraññasuvaṇṇaorodheti vattabbaṃ.

บทว่า วิระวะมาเน (Viravamāne) ได้แก่ เมื่อส่งเสียงร้องว่า “ผู้นี้หนีไปแล้ว จงจับ จงจับ”. พึงกล่าวว่า หิรัญญะสุวัณณะโอโรเธติ (Hiraññasuvaṇṇaorodheti) (กักขังด้วยเงินและทอง).

303. Ussitāya ussitāyāti kulavibhavabāhusaccapaññāsampattiyā uggatāya uggatāya. Abhilakkhito uḷārabhāvena.

๓๐๓. บทว่า อุสสิตายะ อุสสิตายะ (Ussitāya ussitāya) ได้แก่ ผู้สูงส่งด้วยความสมบูรณ์แห่งตระกูล ทรัพย์สมบัติ ความเป็นพหูสูต และปัญญา. ถูกกำหนดหมายด้วยความเป็นผู้ประเสริฐ.

304. Parijuññānīti parihānāni. Ye byādhinā abhibhūtā sattā jiṇṇakappā vayohānisattā viya honti, tato nivattento ‘‘jarājiṇṇo’’ti āha. Vayovuḍḍho, na sīlādivuḍḍho. Mahattaṃ lāti gaṇhātīti mahallako, jātiyā mahallako, na vibhavādināti jātimahallako[Pg.144]. Dvattirājaparivattasaṅkhātaṃ addhānaṃ kālaṃ gato vītivattoti addhagato. Tathā ca paṭhamavayaṃ majjhimavayañca atīto hotīti āha ‘‘addhānaṃ atikkanto’’ti. Jiṇṇādipadehi paṭhamavayamajjhimavayassa bodhitattā anuppattatāvisiṭṭho vaya-saddo osānavayavisayoti āha ‘‘pacchimavayaṃ anuppatto’’ti.

๓๐๔. บทว่า ปะริชุญญานิ (Parijuññāni) ได้แก่ ความเสื่อมทั้งหลาย. สัตว์ทั้งหลายที่ถูกโรคครอบงำ ย่อมเป็นเหมือนสัตว์ที่แก่ชราและเสื่อมวัย เพื่อให้แตกต่างจากนั้น จึงตรัสว่า “ชะราชิณโณ” (แก่ชรา). วะโยวุฑโฒ (ผู้เจริญด้วยวัย) ไม่ใช่ผู้เจริญด้วยศีลเป็นต้น. ผู้ที่รับเอาความยิ่งใหญ่ไว้ ชื่อว่า มะหัลละกะ (ผู้ใหญ่). ผู้ใหญ่โดยชาติกำเนิด ไม่ใช่โดยทรัพย์สมบัติเป็นต้น ชื่อว่า ชาติมะหัลละกะ. ผู้ที่ล่วงเลยกาลเวลาอันยาวนานที่นับได้ว่าสองหรือสามรัชกาลไปแล้ว ชื่อว่า อัทธะคะโต (ผู้ล่วงกาล). และเป็นผู้ล่วงเลยปฐมวัยและมัชฌิมวัยไปแล้ว จึงตรัสว่า “อัทธานัง อะติกกันโต” (ผู้ล่วงเลยกาลเวลา). เพราะบทว่า ชิณณะ (แก่) เป็นต้น แสดงถึงปฐมวัยและมัชฌิมวัยแล้ว คำว่า วะยะ (วัย) ที่วิเศษด้วยความเป็นผู้ถึง (ปัจฉิมวัย) จึงหมายถึงปัจฉิมวัย. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ปัจฉิมะวะยัง อะนุปปัตโต” (ผู้ถึงปัจฉิมวัยแล้ว).

‘‘Appiccho, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphasso’’ti (a. ni. 10.11) evamādīsu viya appa-saddo abhāvatthoti adhippāyenāha ‘‘appābādhoti arogo, appātaṅkoti niddukkho’’ti. Appattho vā idha, tatthāpi appa-saddo daṭṭhabbo. Evañhi ‘‘yo hi, gahapati, imaṃ pūtikāyaṃ pariharanto muhuttampi ārogyaṃ paṭijāneyya kimaññatra bālyā’’ti (saṃ. ni. 3.1) suttapadaṃ samatthitaṃ hoti. Vipaccanaṃ vipāko, so eva vepāko. Samo vepāko etissā atthīti samavepākinī, tāya. Teneva samavepākinibhāvena sabbampi sammadeva gaṇhāti dhāretīti gahaṇī. Gahaṇisampattiyā hi yathābhuttaāhāro sammadeva jīranto sarīre tiṭṭhati, no aññathā bhuttabhutto āhāro jīrati gahaṇiyā tikkhabhāvena. Tatheva tiṭṭhatīti bhuttākāreneva tiṭṭhati gahaṇiyā mandabhāvato. Bhattacchando uppajjateva bhuttaāhārassa sammā pariṇāmaṃ gatattā. Tenevāti samavepākinibhāveneva. Pattānaṃ bhogānaṃ parikkhiyamānaṃ na sahasā ekajjhaṃyeva parikkhayaṃ gacchanti, atha kho anukkamena, tathā ñātayopīti āha ‘‘anupubbenā’’ti. Chātakabhayādināti ādi-saddena byādhibhayādiṃ saṅgaṇhāti.

คำว่า ‘อัปปิจฉะ’ (มีความปรารถนาน้อย) ‘อัปปะทังสัมมกัสสะวาตาตะปะสะรีสะปะสัมผัสสะ’ (ไม่ถูกเหลือบ ยุง ลม แดด สัตว์เลื้อยคลานสัมผัส) เป็นต้น (อ. อังคุตตรนิกาย 10.11) ในประโยคเหล่านี้ คำว่า ‘อัปปะ’ มีความหมายว่า ‘ไม่มี’ ด้วยความหมายนี้จึงกล่าวว่า ‘อัปปาพาธะ’ คือ ไม่มีโรค ‘อัปปาตังกะ’ คือ ไม่มีทุกข์ หรือในที่นี้มีความหมายว่าน้อย ในที่นั้นก็พึงเห็นคำว่า ‘อัปปะ’ เช่นกัน เพราะเหตุนั้น บทแห่งพระสูตรที่ว่า ‘คฤหบดีเอ๋ย ผู้ใดบริหารกายที่เน่าเปื่อยนี้แล้ว พึงปฏิญาณความไม่มีโรคแม้ชั่วขณะหนึ่ง ผู้นั้นจะพ้นจากความเป็นคนพาลไปได้อย่างไร’ (สํ. สังยุตตนิกาย 3.1) จึงสมเหตุสมผล การสุกงอมคือวิบาก สิ่งนั้นแหละคือเวปากะ มีเวปากะเสมอกัน จึงเรียกว่า สมเวปากินี ด้วยสิ่งนั้น ด้วยความเป็นสมเวปากินีนั้นเอง จึงย่อยและทรงไว้ซึ่งทุกสิ่งได้ดี จึงเรียกว่า คหณี เพราะความสมบูรณ์ของคหณี อาหารที่กินเข้าไปย่อมย่อยได้ดีและคงอยู่ในร่างกาย มิฉะนั้น อาหารที่กินเข้าไปย่อมย่อยได้ด้วยความคมกล้าของคหณี และย่อมคงอยู่เช่นนั้นในสภาพที่กินเข้าไปแล้ว ด้วยความที่คหณีอ่อนกำลัง ความอยากอาหารย่อมเกิดขึ้นได้ เพราะอาหารที่กินเข้าไปย่อมถึงความย่อยดีแล้ว ด้วยเหตุนั้นคือด้วยความเป็นสมเวปากินีนั้นเอง โภคทรัพย์ที่ได้มาเมื่อถูกใช้จ่ายไปย่อมไม่หมดไปในคราวเดียวทันที แต่ย่อมหมดไปโดยลำดับ ญาติทั้งหลายก็เช่นกัน จึงกล่าวว่า ‘โดยลำดับ’ คำว่า ‘เป็นต้น’ ใน ‘ภัยจากความหิวเป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์ภัยจากโรคเป็นต้น

305. Uddesasīsena niddeso gahitoti āha ‘‘dhammaniddesā uddiṭṭhā’’ti. Yasmā vā ye dhammā uddisitabbaṭṭhena ‘‘uddesā’’ti vuccanti. Teva dhammā niddisitabbaṭṭhena niddesāti ‘‘dhammaniddesā uddiṭṭhā’’ti attho vutto. Atha vā ye dhammā aniccatādivibhāvanavasena uddhaṃ uddhaṃ desessanti, te dhammā tatheva nissesato desessantīti evaṃ uddesaniddesapadānaṃ anatthantaratā veditabbā. Tatthāti jarāmaraṇasantike. Addhuvoti niddhuvo na thiro, aniccoti attho. Tenāha ‘‘dhuvaṭṭhānavirahito’’ti, ajātābhūtāsaṅkhatadhuvabhāvakāraṇavivittoti attho. Upanīyyatīti vā [Pg.145] jarāmaraṇena loko sammā nīyati, tasmā addhuvoti evamettha attho daṭṭhabbo. Tāyitunti jātiādibyasanato rakkhituṃ samatthena issarena attanā virahitoti. ‘‘Imaṃ lokaṃ ito vaṭṭadukkhato mocessāmi, jarābyādhimaraṇānaṃ taṃ adhibhavituṃ na dassāmī’’ti evaṃ abhisaratīti abhissaraṇaṃ, lokassa sukhassa dātā hitassa vidhātā koci issaro, tadabhāvato āha ‘‘anabhissaroti asaraṇo’’ti. Nissako mamāyitabbavatthuabhāvato, tenāha ‘‘sakabhaṇḍavirahito’’tiādi. Taṇhāya vase jāto taṇhāya vijitoti katvā ‘‘taṇhāya dāso’’ti vuttaṃ.

๓๐๕. กล่าวว่า ‘ธรรมนิเทศที่แสดงไว้’ เพราะการแสดงธรรมถูกถือเอาโดยหัวข้อแห่งการยกขึ้นแสดง หรือเพราะธรรมเหล่าใดถูกเรียกว่า ‘อุทเทส’ (การยกขึ้นแสดง) ด้วยความที่พึงยกขึ้นแสดง ธรรมเหล่านั้นแหละถูกเรียกว่า ‘นิเทศ’ (การแสดง) ด้วยความที่พึงแสดง ดังนั้น ความหมายจึงกล่าวว่า ‘ธรรมนิเทศที่แสดงไว้’ อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่าบทว่า ‘อุทเทส’ และ ‘นิเทศ’ ไม่มีความหมายต่างกันเลย คือ ธรรมเหล่าใดจักแสดงขึ้นไปโดยการจำแนกความไม่เที่ยงเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นจักแสดงโดยไม่เหลือเช่นนั้น ในที่นั้นคือในที่ใกล้ความแก่และความตาย คำว่า ‘อัทธุวะ’ คือ ไม่มั่นคง ไม่ยั่งยืน หมายถึงไม่เที่ยง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ปราศจากที่ตั้งอันมั่นคง’ หมายถึงปราศจากเหตุแห่งความเป็นสภาพที่ยังไม่เกิด ยังไม่เป็น ยังไม่ปรุงแต่ง และมั่นคง หรือพึงเห็นความหมายในที่นี้ว่า โลกถูกความแก่และความตายนำไปโดยชอบ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ‘อัทธุวะ’ บทว่า ตายนฺตุ (เพื่อจะคุ้มครอง) ความว่า ปราศจากตนอันเป็นอิสระที่สามารถคุ้มครองจากภัยพิบัติคือชาติเป็นต้นได้ คำว่า ‘อภิสสรณะ’ คือ การเข้าไปหาอย่างนี้ว่า ‘เราจักปลดเปลื้องโลกนี้จากทุกข์ในวัฏสงสาร จักไม่ให้ความแก่ ความเจ็บไข้ และความตายครอบงำโลกนั้นได้’ ไม่มีอิสระใดๆ ที่เป็นผู้ให้ความสุขและเป็นผู้จัดสรรประโยชน์แก่โลก เพราะไม่มีสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘อนภิสสรณะ’ คือ ไม่มีที่พึ่ง คำว่า ‘นิสสกะ’ คือ ไม่มีวัตถุที่พึงยึดถือว่าเป็นของตน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ปราศจากสิ่งของของตน’ เป็นต้น กล่าวว่า ‘ทาสของตัณหา’ เพราะเกิดในอำนาจของตัณหา และถูกตัณหาครอบงำ

306. Hatthivisayattā hatthisannissitattā vā hatthisippaṃ ‘‘hatthī’’ti gahitanti āha – ‘‘hatthisminti hatthisippe’’ti, sesapadesupi eseva nayo. Sātisayaṃ ūrubalaṃ etassa atthīti ūrubalīti āha – ‘‘ūrubalasampanno’’ti, tamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘yassa hī’’tiādi vuttaṃ. Abhinnaṃ parasenaṃ bhindato bhinnaṃ sakasenaṃ sandhārayato upatthambhayato. Bāhubalīti etthāpi ‘‘yassa hi phalakañca āvudhañca gahetvā’’tiādinā attho vattabbo, idha pana parahatthagataṃ rajjaṃ āharituṃ bāhubalanti yojanā. Yathā hi ‘‘ūrubalī’’ti etthāpi bāhubalaṃ anāmasitvā attho, evaṃ ‘‘bāhubalī’’ti ettha ūrubalaṃ anāmasitvā attho veditabbo, āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Alaṃ samattho attā etassāti alamatthoti āha ‘‘samatthaattabhāvo’’ti.

๓๐๖. กล่าวว่า ‘หัตถิสมิง’ คือ ในหัตถิศิลป์ เพราะอยู่ในวิสัยของช้าง หรืออาศัยช้างเป็นหลัก ในบทอื่นๆ ก็มีนัยนี้เช่นกัน กล่าวว่า ‘อูรุพลี’ คือ ‘ผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังขา’ เพราะมีกำลังขาที่ยิ่งใหญ่ เพื่อแสดงความหมายนั้นให้ชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า ‘ยัสสะ หิ’ เป็นต้น คำว่า ‘อภินนะ’ คือ ผู้ทำลายกองทัพข้าศึกที่ยังไม่แตก และผู้ประคับประคองกองทัพของตนที่แตกแล้ว คำว่า ‘พาหุพลี’ ในที่นี้ก็พึงกล่าวความหมายด้วยบทว่า ‘ผู้ใดถือโล่และอาวุธ’ เป็นต้น แต่ในที่นี้เป็นการประกอบความหมายว่า กำลังแขนเพื่อนำราชสมบัติที่ตกอยู่ในมือผู้อื่นกลับคืนมา เหมือนในบทว่า ‘อูรุพลี’ ก็พึงทราบความหมายโดยไม่กล่าวถึงกำลังแขนฉันใด ในบทว่า ‘พาหุพลี’ ก็พึงทราบความหมายโดยไม่กล่าวถึงกำลังขาฉันนั้น คำว่า ‘อัตตา’ คือ อัตภาพ เพราะความสำคัญว่า ‘เรา’ ถูกตั้งไว้ในอัตภาพนั้น กล่าวว่า ‘อลมัตถะ’ คือ ‘อัตภาพที่สามารถ’ เพราะอัตภาพนั้นสามารถ

Pariyodhāyāti vā parito ārakkhaṃ odahitvā. ‘‘Saṃvijjante kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṃ rājakule hatthikāyāpi…pe… vattissantī’’ti idampi so rājā upari dhammuddesassa kāraṇaṃ āharanto āha.

หรือคำว่า ‘ปริโยธายะ’ คือ วางการอารักขาไว้โดยรอบ พระราชาองค์นั้นทรงนำเหตุแห่งการแสดงธรรมเบื้องบนมากล่าวว่า ‘ดูกร รัฏฐปาละ ในราชสกุลนี้มีกองทัพช้างเป็นต้น...จักเป็นไป’

Vuttasseva anu pacchā gāyanavasena kathanaṃ anugīti. Tā pana gāthā dhammuddesānaṃ desanānupubbiṃ anādiyitvāpi yathārahaṃ saṅgaṇhanavasena anugītāti āha ‘‘catunnaṃ dhammuddesānaṃ anugīti’’nti.

การกล่าวตามหลังสิ่งที่กล่าวแล้วโดยการขับร้องชื่อว่า อนุคีติ. แต่คาถาเหล่านั้นชื่อว่า อนุคีติ โดยการรวบรวมตามสมควร แม้ไม่ถือลำดับการแสดงของธรรมุทเทศทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อนุคีติของธรรมุทเทศ ๔".

307. Ekanti ekajātiyaṃ. Vatthukāmakilesakāmā visayabhedena bhinditvā tathā vuttāti daṭṭhabbo.

๓๐๗. คำว่า เอกะ (อย่างเดียว) คือ ในชาติเดียว. พึงทราบว่า วัตถุกามและกิเลสกาม ท่านกล่าวไว้เช่นนั้นโดยจำแนกตามความต่างแห่งอารมณ์.

Sāgarantenāti [Pg.146] sāgarapariyantena.

คำว่า สาครันเตนะ (มีสมุทรเป็นที่สุด) คือ มีสมุทรเป็นขอบเขต.

Aho vatāti socane nipāto, ‘‘aho vata pāpaṃ kataṃ mayā’’tiādīsu viya. Amarātiādīsu āhūti kathenti. Mataṃ uddissa ‘‘amha’’nti vattabbe sokavasena ‘‘amara’’nti vuccati.

คำว่า อโห วต (โอหนอ) เป็นนิบาตแสดงความเศร้าโศก เหมือนในประโยคว่า "โอหนอ บาปอันเราทำแล้ว" เป็นต้น. ในคำว่า อมรา เป็นต้น ท่านกล่าวว่า อาหุ (กล่าวแล้ว). เมื่อจะกล่าวถึงผู้ตายว่า "เรา" (อัมหะ) แต่กลับกล่าวว่า "อมระ" (ไม่ตาย) ด้วยอำนาจความเศร้าโศก.

Vosānanti niṭṭhaṃ, pariyosānanti attho. Sāvāti paññā eva. Dhanatoti sabbadhanato. Uttamatarā seṭṭhā, tenevāha ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184).

คำว่า โวสานะ (ความสิ้นสุด) คือ ความสำเร็จ หมายถึงความสิ้นสุด. คำว่า สาวา (ปัญญานั้น) คือ ปัญญาเท่านั้น. คำว่า ธนโต (กว่าทรัพย์) คือ กว่าทรัพย์ทั้งปวง. คำว่า อุตตมตรา คือ ประเสริฐกว่า เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "บัณฑิตทั้งหลายกล่าวชีวิตของผู้มีปัญญาเป็นอยู่ว่าประเสริฐสุด" (สํ. ส. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๔).

Tesu pāpaṃ karontesu sattesu, niddhāraṇe cetaṃ bhummavacanaṃ. Paramparāyāti attabhāvaparamparāya. Saṃsāraṃ āpajjitvāti bhavādīsu saṃsārassa āpajjanahetuṃ āpajjanto paralokaṃ upeti, paralokaṃ upentova bahuvidhadukkhasaṅkhātaṃ gabbhañca upeti. Tādisassāti tathārūpassa gabbhavāsadukkhādīnaṃ adhiṭṭhānabhūtassa appapaññassa añño appapañño ca abhisaddahanto hitasukhāvahanti pattiyāyanto.

ในสัตว์ทั้งหลายผู้ทำบาปเหล่านั้น คำนี้เป็นภูมิวจนะในอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ). คำว่า ปรัมปรายะ (สืบต่อกันไป) คือ โดยการสืบต่อแห่งอัตภาพ. คำว่า สังสารัง อาปัชชิตวา (เข้าถึงสังสาระ) คือ เมื่อเข้าถึงเหตุแห่งการเข้าถึงสังสาระในภพเป็นต้น ย่อมเข้าถึงปรโลก และเมื่อเข้าถึงปรโลกนั่นเอง ย่อมเข้าถึงครรภ์อันนับว่าเป็นทุกข์หลายชนิด. คำว่า ตาทิสัสสะ (เช่นนั้น) คือ ของผู้มีปัญญาน้อยผู้เป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในการอยู่ในครรภ์เป็นต้นเช่นนั้น และผู้มีปัญญาน้อยคนอื่นผู้เชื่อตามและเชื่อถือว่านำมาซึ่งประโยชน์และความสุข.

‘‘Pāpadhammo’’ti vuttattā tādisassa paraloko nāma duggati evāti āha ‘‘paramhi apāyaloke’’ti.

เพราะเหตุที่กล่าวว่า "ผู้มีบาปธรรม" ปรโลกของบุคคลเช่นนั้นย่อมเป็นทุคติเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ในปรโลกคืออบาย".

Vividharūpenāti rūpasaddādivasena tatthapi paṇītatarādivasena bahuvidharūpena.

คำว่า วิวิธรูเปนะ (ด้วยรูปต่างๆ) คือ ด้วยรูปหลายชนิดโดยอำนาจแห่งรูปและเสียงเป็นต้น และในที่นั้นก็โดยอำนาจแห่งรูปที่ประณีตยิ่งขึ้นไปเป็นต้น.

Sāmaññamevāti samaṇabhāvo eva seyyo. Ettha ca ādito dvīhi gāthāhi catuttho dhammuddeso anugīto. Catutthagāthāya tatiyo. Pañcamagāthāya dutiyo. Chaṭṭhagāthāya dutiyatatiyā. Sattamagāthāya paṭhamo dhammuddeso anugīto, aṭṭhamādīhi pavattinivattīsu kāmesu nekkhamme ca yathārahaṃ ādīnavānisaṃsaṃ vibhāvetvā attano pabbajjakāraṇaṃ paramato dassento yathāvuttadhammuddesaṃ nigameti, tena vuttaṃ ‘‘tā pana gāthā dhammuddesānaṃ desanānupubbiṃ anādiyitvāpi yathārahaṃ saṅgaṇhanavasena anugītā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

คำว่า สามัญญะเมวะ (ความเป็นสมณะเท่านั้น) คือ ความเป็นสมณะเท่านั้นประเสริฐกว่า. ในที่นี้ ธรรมุทเทศที่ ๔ อันคาถาสองบทแรกขับร้องตาม. ธรรมุทเทศที่ ๓ ด้วยคาถาที่ ๔. ธรรมุทเทศที่ ๒ ด้วยคาถาที่ ๕. ธรรมุทเทศที่ ๒ และ ๓ ด้วยคาถาที่ ๖. ธรรมุทเทศที่ ๑ ด้วยคาถาที่ ๗, และด้วยคาถาที่ ๘ เป็นต้น ย่อมสรุปธรรมุทเทศที่กล่าวแล้ว โดยแสดงเหตุแห่งการบวชของตนอย่างยิ่ง โดยจำแนกโทษและอานิสงส์ในกามทั้งหลายอันเป็นไปและไม่เป็นไป และในเนกขัมมะตามสมควร เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "แต่คาถาเหล่านั้นชื่อว่า อนุคีติ โดยการรวบรวมตามสมควร แม้ไม่ถือลำดับการแสดงของธรรมุทเทศทั้งหลาย". ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

Raṭṭhapālasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การอธิบายอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถาพระสูตรชื่อรัฏฐปาละ จบแล้ว.

3. Maghadevasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาพระสูตรชื่อมฆเทวะ.

308. Pubbe [Pg.147] maghadevo nāma rājāti atītakāle imasmiṃyeva kappe anekavassasahassāyukesu manussesu paṭipāṭiyā uppannānaṃ caturāsītisahassānaṃ cakkavattirājūnaṃ ādipuriso maghadevoti evaṃnāmo rājā.

๓๐๘. คำว่า มฆเทโว นามะ ราชา (พระราชาพระนามว่ามฆเทวะ) ในกาลก่อน คือ พระราชาพระนามว่ามฆเทวะ ผู้เป็นบุรุษคนแรกของพระเจ้าจักรพรรดิ ๘๔,๐๐๐ พระองค์ ผู้บังเกิดสืบต่อกันมาในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุหลายพันปี ในกัปนี้เอง.

Dhammoti rājadhammoti lokikā vadanti. Mahābodhinidhānapāramitāsaṅkhāto pana dhammo atthīti dhammiko. Dhammenāti ñāyena. Tadā brahmavihārādibhāvanādhammassa rañño anadhigatattā tassapi vā anabhijjhādīhi samānayogakkhamattā vuttaṃ ‘‘dasakusalakammapathe ṭhito’’ti. Dhammanti dhammato anapetaṃ. Tathā hi ca so pakkhapātābhāvato ‘‘samo’’ti vuccatīti āha ‘‘samaṃ caratī’’ti. Pakatiniyāmenevāti paveṇiyā āgataniyāmeneva. Yasmā nigamajanapadesu yebhuyyena gahapatīnaṃ saṅgaho, tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘gahapatikāna’’ntveva vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana aññameva nāgaracārittaṃ, aññaṃ negamajanapadacārittanti te visuṃ gahitā ‘‘negamesu ceva janapadesu cā’’ti. Paccuggamananiggamanavasena uposathassa paṭiharaṇaṃ pāṭihāriyo, so eva pāṭihāriko, pakkho. Ime divasāti ime cattāro divasā.

คำว่า ธัมโม (ธรรม) คือ ราชธรรม ดังที่ชาวโลกกล่าว. แต่ธรรมอันนับว่าเป็นมหาโพธินิธานบารมีมีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธัมมิกะ (ผู้ประกอบด้วยธรรม). คำว่า ธัมเมนะ (โดยธรรม) คือ โดยความยุติธรรม. เพราะในเวลานั้น พระราชาไม่ทรงเข้าถึงธรรมคือการเจริญพรหมวิหารเป็นต้น หรือเพราะความที่พระองค์ทรงมีโยคเกษมเสมอกันด้วยอนภิชฌาเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ทรงตั้งอยู่ในทศกุศลกรรมบถ". คำว่า ธัมมัง (ซึ่งธรรม) คือ ไม่ห่างจากธรรม. และพระองค์นั้นเพราะไม่มีความลำเอียง จึงถูกเรียกว่า "เสมอ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทรงประพฤติเสมอ". คำว่า ปกตินิยาเมเนวะ (โดยกฎธรรมชาติเท่านั้น) คือ โดยกฎที่สืบต่อกันมา. เพราะในนิคมและชนบทส่วนใหญ่มีการสงเคราะห์คฤหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นในอรรถกถาจึงกล่าวว่า "แก่คฤหบดีทั้งหลาย" เท่านั้น. แต่ในบาลี จารีตของชาวเมืองเป็นอย่างหนึ่ง จารีตของชาวนิคมและชนบทเป็นอีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุนั้นจึงแยกกล่าวว่า "ในนิคมและในชนบท". การนำอุโบสถไปโดยการต้อนรับและการออกไป ชื่อว่า ปาฏิหาริยะ นั่นแหละคือ ปาฏิหาริกะ คือ ปักษ์. คำว่า อิเม ทิวสา (วันเหล่านี้) คือ วัน ๔ วันเหล่านี้.

309. Devoti maccu abhibhavanaṭṭhena. Yathā hi devo pakatisatte abhibhavati, evaṃ maccu satte abhibhavati. ‘‘Ahaṃ asukaṃ maddituṃ āgamissāmi, tvaṃ tassa kese gahetvā mā vissajjehī’’ti maccudevassa āṇākarā dūtā viyāti dūtāti vuccanti. Alaṅkatapaṭiyattāyāti idaṃ attano dibbānubhāvaṃ āvikatvā ṭhitāyāti dassetuṃ vuttaṃ. Devatābyākaraṇasadisameva hoti na cireneva maraṇasambhavato. Visuddhidevānanti khīṇāsavabrahmānaṃ. Te hi carimabhave bodhisattānaṃ jiṇṇādike dassenti.

๓๐๙. คำว่า เทวะ (เทพ) คือ มัจจุ (ความตาย) โดยอรรถว่าครอบงำ. เหมือนเทพย่อมครอบงำสัตว์ทั่วไปฉันใด มัจจุก็ย่อมครอบงำสัตว์ทั้งหลายฉันนั้น. เหมือนทูตผู้ทำตามคำสั่งของมัจจุเทพว่า "เราจักมาบดขยี้ผู้นั้น ท่านจงจับผมของเขาไว้ อย่าปล่อย" ฉันใด เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ทูต. คำว่า อลังกตปฏิตตายะ (ผู้ประดับตกแต่งพร้อมแล้ว) นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า (เทพธิดา) นั้นยืนอยู่โดยเปิดเผยอานุภาพทิพย์ของตน. ย่อมเหมือนการพยากรณ์ของเทพยดา เพราะความตายจักมีขึ้นในไม่ช้า. คำว่า วิสุทธิเทวานัง (ของเทพผู้บริสุทธิ์) คือ ของพรหมผู้สิ้นอาสวะ. เพราะท่านเหล่านั้นย่อมแสดงความแก่เป็นต้นแก่พระโพธิสัตว์ทั้งหลายในภพสุดท้าย.

Dukhitañca byādhitanti byādhibhāvena sañjātadukkhanti attho. Antimabhavikabodhisattānaṃ visuddhidevehi upaṭṭhāpitabhāvaṃ upādāya tadaññesaṃ tehi anupaṭṭhāpitānampi paṇḍitānaṃ tathā voharitabbatā pariyāyasiddhāti āha ‘‘iminā pariyāyenā’’ti.

คำว่า ทุกขิตัญจะ พยาธิตัง (ผู้เป็นทุกข์และป่วยไข้) หมายถึง ผู้มีทุกข์เกิดขึ้นด้วยความเป็นโรค. อาศัยความที่พระโพธิสัตว์ผู้มีภพสุดท้ายได้รับการอุปัฏฐากจากเทพผู้บริสุทธิ์ และความที่บัณฑิตทั้งหลายอื่นที่เทพเหล่านั้นไม่ได้อุปัฏฐากก็พึงเรียกเช่นนั้นได้โดยปริยาย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยปริยายนี้".

Disampatīti [Pg.148] vibhattialopena niddeso, disāsīsena desā vuttāti desānaṃ adhipatirājāti attho. Uttamaṅge sirasi ruhantīti uttamaṅgaruhā, kesā. Te panettha yasmā palitattā avisesato sabbapacchimavayasandassakā honti, tasmā ‘‘vayoharā’’ti vuttā.

คำว่า ทิสัมปติ (เจ้าแห่งทิศ) เป็นการกล่าวโดยการลบวิภัตติ หมายถึงพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งประเทศทั้งหลาย เพราะประเทศทั้งหลายกล่าวโดยมีทิศเป็นประธาน. สิ่งที่งอกบนอุตตมังคะคือศีรษะ ชื่อว่า อุตตมังครุหะ คือ ผม. แต่ในที่นี้ เพราะผมเหล่านั้นเป็นผมหงอก จึงเป็นเครื่องแสดงวัยสุดท้ายโดยไม่จำกัด เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "วัยหระ" (ผู้พรากวัย).

Purisayugo yasmā tasmiṃ vaṃse sañjātapurisaṭṭhitiyā paricchinno, tasmā āha ‘‘vaṃsasambhave purise’’ti. Rājagehato āhaṭabhikkhāya yāpentoti iminā kumārakapabbajjāya upagatabhāvaṃ dasseti.

เพราะบุรุษคู่หนึ่งถูกกำหนดด้วยการดำรงอยู่ของบุรุษที่เกิดในวงศ์นั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ในบุรุษผู้เกิดในวงศ์". คำว่า "ยังชีพด้วยภิกษาที่นำมาจากเรือนหลวง" นี้แสดงถึงการเข้าถึงการบวชเป็นกุมาร.

Parihariyamānovāti aññena aññena parihariyamāno viya velāya velāya tena mahatā parijanena upaṭṭhiyamāno kumārakīḷaṃ kīḷīti attho. Keci pana ‘‘parihariyamāno evā’’ti avadhāraṇavasena atthaṃ vadanti, tathā sati caturāsītivassasahassāni thaññapāyī taruṇadārako ahosīti āpajjatīti tadayuttaṃ. Kumārakālaṃ vatvā tadanantaraṃ oparajjavacanato viruddhañcetaṃ. (Pañcamaṅgalavacanena unnaṅgalamaṅgalaukkantanamaṅgalakammahāyamaṅgaladussamaṅgalāni samupagatāni eva ahesunti daṭṭhabbaṃ).

คำว่า ปะริหะริยะมาโน มีความหมายว่า เหมือนถูกประคองไปโดยคนอื่นและคนอื่น คือถูกบำรุงบำเรอด้วยบริวารหมู่ใหญ่ในกาลนั้น ๆ ทรงเล่นการละเล่นของเด็ก แต่บางพวกกล่าวอรรถโดยการกำหนดว่า “ถูกบำรุงเลี้ยงเท่านั้น” เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะพึงถึงความว่า เป็นเด็กอ่อนดื่มนมอยู่ ๘๔,๐๐๐ ปี ซึ่งไม่สมควร และคำนี้ก็ขัดแย้งกับคำว่า “อุปราช” ที่กล่าวถึงหลังจากวัยเด็ก (พึงทราบว่า ด้วยคำว่า “ปัญจมงคล” นั้น มงคลคือการยกคันไถ มงคลคือการตัดผม มงคลคือการอาบน้ำ และมงคลคือการนุ่งผ้า ได้ถึงพร้อมแล้ว)

311. Savaṃsavasena āgatā puttanattuādayo puttā ca paputtā ca etissāti puttapaputtakā paramparā. Nihatanti nihitaṃ ṭhapitaṃ, pavattitanti attho. Nihatanti vā satataṃ patiṭṭhitabhāvena vaḷañjitanti attho. Tenāha ‘‘kalyāṇavatta’’nti. Atirekatarā dve guṇāti mahāsattassa maghadevakālato atirekatarā dve guṇā itararājūhi pana atirekatarā anekasatasahassappabhedā eva guṇā ahesunti.

๓๑๑. คำว่า ปุตตะปะปุตตะกา ปะรัมปะรา หมายถึง บุตรและหลานเหลนเป็นต้นที่สืบเชื้อสายมา คำว่า นิหะตันติ หมายถึง ถูกวางไว้ ถูกตั้งไว้ คือถูกให้เป็นไป หรือ นิหะตันติ หมายถึง ถูกใช้สอยโดยความเป็นของตั้งมั่นอยู่เสมอ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า กัลยาณวัตร (วัตรอันดีงาม) คำว่า อะติเรกะตะรา ทะเว คุณา หมายถึง คุณธรรม ๒ ประการที่ยิ่งกว่าสมัยพระมฆเทวะของมหาบุรุษ ส่วนคุณธรรมที่ยิ่งกว่ากษัตริย์อื่น ๆ นั้นมีมากมายหลายแสนประการ

312. Tettiṃsa sahapuññakārino ettha nibbattāti taṃsahacaritaṭṭhānaṃ tettiṃsaṃ, tadeva tāvatiṃsaṃ, taṃnivāso etesanti tāvatiṃsā. Nivāsabhāvo ca tesaṃ tattha nibbattanapubbakoti āha – ‘‘devānaṃ tāvatiṃsānanti tāvatiṃsabhavane nibbattadevāna’’nti. Raññoti nimimahārājassa. Ovāde ṭhatvāti ‘‘sīlaṃ arakkhanto mama santikaṃ mā āgacchatū’’ti niggaṇhanavasenapi, ‘‘ekantato mama vijite vasantena sīlaṃ rakkhitabba’’nti evaṃ pavattitaovādavasenapi ovāde ṭhatvā.

๓๑๒. คำว่า เตติงสะ สะหะปุญญะการิโน เอตถะ นิพพัตตา หมายถึง ผู้ทำบุญร่วมกัน ๓๓ คน บังเกิดในที่นี้ คือสถานที่ที่เกี่ยวข้องกับพวกเขามี ๓๓ แห่ง นั่นแหละคือดาวดึงส์ ผู้มีดาวดึงส์เป็นที่อยู่จึงชื่อว่า ดาวดึงส์ และความเป็นที่อยู่ของพวกเขานั้น มีการบังเกิดในที่นั้นเป็นเบื้องต้น จึงกล่าวว่า เทวดาชั้นดาวดึงส์ คือ เทวดาที่บังเกิดในภพดาวดึงส์ คำว่า ราญโญ หมายถึง ของพระเจ้านิมิราช คำว่า โอวาเท ฐัตวา หมายถึง ตั้งอยู่ในโอวาท โดยนัยแห่งการข่มว่า ผู้ไม่รักษาสีลอย่ามาหาเรา และโดยนัยแห่งโอวาทที่ให้เป็นไปว่า ผู้ที่อยู่ในเขตแดนของเราจะต้องรักษาสีลอย่างแน่นอน

Atha [Pg.149] nanti mahājutikaṃ mahāvipphāraṃ mahānubhāvaṃ nimirājānaṃ. ‘‘Sakkohamasmi devindo, tava santikamāgato’’ti attano sakkabhāvaṃ pavedetvā ‘‘kaṅkhaṃ te paṭivinodessāmī’’ti āha. Tenāha ‘‘sabbabhūtānamissarā’’tiādi.

คำว่า อะถะ นันติ หมายถึง พระเจ้านิมิผู้มีรัศมีมาก มีความรุ่งเรืองมาก มีอานุภาพมาก ทรงประกาศความเป็นพระอินทร์ของพระองค์ว่า เราคือท้าวสักกะจอมเทพ มาหาท่านแล้ว แล้วตรัสว่า เราจะบรรเทาความสงสัยของท่าน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า เป็นใหญ่กว่าสรรพสัตว์ทั้งปวง เป็นต้น

Sīlaṃ upādāya omakatāya ‘‘ki’’nti hīḷento vadati. Guṇavisiṭṭhatāyāti lābhayasādīnañceva piyamanāpatādīnañca āsavakkhayapariyosānānaṃ nimittabhāvena uttamaguṇatāya. Tadā sakko anuruddhatthero, so attano purimajātiyaṃ paccakkhasiddhaṃva dānato sīlaṃ mahantaṃ vibhāvento ‘‘ahañhī’’tiādimāha. Tattha attanā vasiyamānaṃ kāmāvacaradevalokaṃ sandhāya ‘‘pettivisayato’’ti vuttaṃ. Tassa hi kappasatasahassaṃ vivaṭṭajjhāsayassa pūritapāramissa devaloko petaloko viya upaṭṭhāsi. Tenevāha ‘‘accharāgaṇasaṅghuṭṭhaṃ, pisācagaṇasevita’’nti (saṃ. ni. 1.46).

ทรงกล่าวดูหมิ่นว่า อะไร โดยอ้างถึงศีลว่าเป็นของต่ำ คำว่า คุณะวิสิฏฐะตายะ หมายถึง โดยความเป็นคุณอันประเสริฐยิ่ง เพราะเป็นเหตุแห่งลาภ ยศ เป็นต้น และสิ่งอันเป็นที่รักที่พอใจ เป็นต้น ซึ่งมีอาสวักขยะเป็นที่สุด ท้าวสักกะในครั้งนั้นคือพระอนุรุทธเถระ ท่านได้แสดงว่าศีลนั้นยิ่งใหญ่กว่าทาน เหมือนสิ่งที่ประจักษ์แจ้งในชาติก่อนของตน จึงกล่าวว่า เราแล เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า เปตติวิสะยะโต (จากแดนเปรต) หมายถึง เทวโลกกามาวจรที่ตนอาศัยอยู่ เพราะเทวโลกนั้นปรากฏแก่ท่านผู้มีอัธยาศัยน้อมไปในวิวัฏฏะ ผู้บำเพ็ญบารมีเต็มเปี่ยมมาแสนกัป เหมือนโลกของเปรต เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า อันหมู่เทพอัปสรส่งเสียงกึกก้อง อันหมู่ปีศาจเข้าอาศัย (สํ. นิ. ๑.๔๖)

Khattiyeti khattiyajātiyaṃ. Visujjhatīti brahmalokūpapattiṃ sandhāya vadati kāmasaṃkilesavisujjhanato. Kāyāti ca brahmakāyamāha.

คำว่า ขัตติเยติ หมายถึง ในชาติกษัตริย์ คำว่า วิสุชฌะตีติ หมายถึง บริสุทธิ์ กล่าวโดยอ้างถึงการอุบัติในพรหมโลก เพราะบริสุทธิ์จากกิเลสอันเกิดจากกาม และคำว่า กาย หมายถึง พรหมกาย

Imassa mama adiṭṭhapubbarūpaṃ disvā ‘‘ahudeva bhaya’’nti cintetvā āha ‘‘avikampamāno’’ti. Bhāyanto hi cittassa aññathattena kāyassa ca chambhitattena vikampati nāma. Tenāha ‘‘abhāyamāno’’ti. Sukhaṃ kathetuṃ hotīti puññaphalaṃ kathetuṃ sukhaṃ hoti.

เห็นรูปที่ไม่เคยเห็นมาก่อนนี้ของเราแล้ว คิดว่า น่ากลัวจริงหนอ จึงกล่าวว่า ไม่หวั่นไหว เพราะผู้กลัวย่อมหวั่นไหวด้วยความที่จิตเป็นอย่างอื่น และด้วยความที่กายสั่นสะท้าน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ไม่กลัว คำว่า สุขัง กะเถตุง โหติ หมายถึง เป็นสุขที่จะกล่าว คือเป็นสุขที่จะกล่าวถึงผลบุญ

313. Manaṃ āgamma yuttāyeva hontīti mātalissa sakkasseva cittaṃ jānitvā yuttā viya honti, rathe yuttaājānīyakiccaṃ karonti devaputtā. Evaṃ tādise kāle tathā paṭipajjanti, yathā erāvaṇo devaputto hatthikiccaṃ. Naddhito paṭṭhāyāti rathapañjarapariyantena akkhassa sambandhaṭṭhānaṃ naddhī, tato paṭṭhāya. Akkho bajjhati etthāti akkhabaddho, akkhena rathassa baddhaṭṭhānaṃ. Yathā devalokato yāva candamaṇḍalassa gamanavīthi, tāva attano ānubhāvena heṭṭhāmukhameva rathaṃ pesesi, evaṃ candamaṇḍalassa gamanavīthito yāva rañño pāsādo, tāva tatheva pesesi. Dve magge dassetvāti patodalaṭṭhiyā ākāsaṃ vilikhanto viya attano ānubhāvena nirayagāmī devalokagāmī cāti dve magge [Pg.150] dassetvā. Katamenātiādi desanāmattaṃ, yathā tena rathena gacchantassa nirayo devaloko ca pākaṭā honti, tathā karaṇaṃ adhippetaṃ.

๓๑๓. คำว่า มะนัง อาคัมมะ ยุตตายะวะ โหนตีติ หมายถึง เทพบุตรทั้งหลายย่อมเป็นเหมือนถูกเทียมแล้วโดยอาศัยใจ คือรู้ใจของมาตุลีเทพบุตรและพระอินทร์แล้ว ย่อมทำกิจของม้าอาชาไนยที่เทียมรถ ในกาลเช่นนั้น ย่อมปฏิบัติเช่นนั้น เหมือนเทพบุตรเอราวัณทำกิจของช้าง คำว่า นัทธิโต ปะฏฐายะ หมายถึง ตั้งแต่สายรัด คือสายรัดเป็นที่เชื่อมต่อของเพลากับขอบรถ ตั้งแต่สายรัดนั้น คำว่า อักโข พัชฌะติ เอตถาติ อักขะพัทโธ หมายถึง เพลาถูกผูกไว้ในที่นี้ คือที่ที่เพลาผูกติดกับรถ มาตุลีเทพบุตรได้ส่งรถลงไปข้างล่างด้วยอานุภาพของตน ตั้งแต่เทวโลกจนถึงทางโคจรของพระจันทร์ และจากทางโคจรของพระจันทร์จนถึงปราสาทของพระราชา ก็ส่งไปเช่นนั้น คำว่า ทะเว มัคเค ทัสเสตวา หมายถึง แสดงทาง ๒ สาย คือทางไปนรกและทางไปเทวโลก ด้วยอานุภาพของตน เหมือนขีดเขียนท้องฟ้าด้วยปฏัก คำว่า กะตะเมนาติ เป็นต้น เป็นเพียงการแสดง คือประสงค์จะให้ปรากฏนรกและเทวโลกแก่ผู้ที่ไปกับรถนั้น

Vuttakāraṇameva sandhāyāha mahāsatto ‘‘ubhayeneva maṃ mātali nehī’’ti. Dugganti duggamaṃ. Vettaraṇinti evaṃnāmakaṃ nirayaṃ. Kuthitanti pakkuthitaṃ nipakkatelasadisajālaṃ. Khārasaṃyuttanti khārodakasadisaṃ.

มหาบุรุษทรงอ้างเหตุที่กล่าวมาแล้วนั่นแหละ จึงตรัสว่า มาตุลี ท่านจงนำเราไปทั้งสองทางเถิด คำว่า ทุคคัง หมายถึง ที่ไปได้ยาก คำว่า เวตตะระณินติ หมายถึง นรกชื่อเวตรณี คำว่า กุถิตันติ หมายถึง เดือดพล่าน คือมีเปลวไฟเหมือนน้ำมันที่เคี่ยวสุกแล้ว คำว่า ขาระสังยุตตันติ หมายถึง ประกอบด้วยน้ำด่าง คือเหมือนน้ำด่าง

Rathaṃ nivattetvāti nirayābhimukhato nivattetvā. Bīraṇīdevadhītāyāti ‘‘bīraṇī’’ti evaṃnāmikāya accharāya. Soṇadinnadevaputtassāti ‘‘soṇadinno’’ti evaṃnāmakassa devaputtassa. Gaṇadevaputtānanti gaṇavasena puññaṃ katvā gaṇavaseneva nibbattadevaputtānaṃ.

คำว่า ระถัง นิวะเตตวา หมายถึง หันรถกลับ คือหันกลับจากทิศทางที่มุ่งสู่นรก คำว่า พีระณีเทวะธีตายะ หมายถึง ของเทพธิดาชื่อพีรณี คำว่า โสณะทินนะเทวะปุตตัสสาติ หมายถึง ของเทพบุตรชื่อโสณทินน์ คำว่า คะณะเทวะปุตตานันติ หมายถึง ของเทพบุตรทั้งหลายที่เป็นหมู่ คือเทพบุตรที่ทำบุญเป็นหมู่และบังเกิดเป็นหมู่

Pattakāleti upakaṭṭhāya velāya. Atithinti paccekasambuddhaṃ. Kassapassa bhagavato sāsane ekaṃ khīṇāsavattherantipi vadanti. Mātāva puttaṃ sakimābhinandīti yathā pavāsato āgataṃ puttaṃ mātā sakiṃ ekavāraṃ āgatakāle abhinandati, tathā niccakāle abhinandi sakkaccaṃ parivisi. Saṃyamā saṃvibhāgāti sīlasaṃyamā saṃvibhāgasīlā. Jātaketi nimijātake.

ปตฺตกาลีติ ในเวลาที่ใกล้จะถึง. อติถินฺติ พระปัจเจกพุทธเจ้า. บางอาจารย์ก็กล่าวว่า พระเถระผู้เป็นขีณาสพองค์หนึ่งในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ. มาตา ว ปุตฺตํ สกิมาภินนฺทีติ มารดาเมื่อบุตรผู้มาจากต่างถิ่นมาถึงแล้ว ย่อมชื่นชมยินดีครั้งเดียวในเวลาที่บุตรมาถึงนั้นฉันใด มารดาก็ชื่นชมยินดีและปรนนิบัติด้วยความเคารพเป็นนิตย์ฉันนั้น. สญฺญมา สํวิภาคาติ ศีลสังวรและศีลแห่งการแบ่งปัน. ชาตเกติ ในนิมิชาดก.

Cittakūṭanti devanagarassa dakkhiṇadisāya dvārakoṭṭhakaṃ. Sakko cittaṃ sandhāretuṃ asakkontoti mahāsatte pavattaṃ devatānaṃ sakkārasammānaṃ paṭicca uppannaṃ attano usūyacittaṃ bahi anāvikatvā abbhantareyeva ca naṃ ṭhapetuṃ asakkonto. Aññesaṃ puññena vasāhīti sakkassa mahāsattaṃ rosetukāmatāya ārādhanaṃ nidasseti. Purāṇasakko dīghāyuko, taṃ upādāya jarājiṇṇaṃ viya katvā ‘‘jarasakko’’ti vuttaṃ.

จิตตกูฏนฺติ ซุ้มประตูทางทิศใต้ของเมืองเทวดา. สกฺโก จิตฺตํ สนฺธาเรตุํ อสกฺกนฺโตติ ท้าวสักกะไม่สามารถเก็บงำจิตริษยาของตนที่เกิดขึ้นเพราะสักการะและสัมมานะของเหล่าเทวดาที่มีต่อพระมหาบุรุษไว้ภายในได้ โดยไม่เปิดเผยออกภายนอก. อญฺเญสํ ปุญฺเญน วสาหีติ แสดงถึงการอ้อนวอนของท้าวสักกะด้วยความประสงค์จะให้พระมหาบุรุษโกรธ. ปุราณสกฺโก มีอายุยืนยาว ท้าวสักกะองค์เก่าจึงถูกกล่าวว่า “ชรสักกะ” (ท้าวสักกะผู้แก่) โดยทำให้เหมือนแก่ชรา.

315. Sesaṃ sabbanti pabbajjupagamanā sesaṃ attano vaṃse porāṇarājūnaṃ rājacārittaṃ. Pākatikanti puna sabhāvattameva gato ahosi, apabbajitabhāvavacanenevassa brahmavihārabhāvanādīnaṃ pabbajjāguṇānaṃ abhāvo dīpito hoti.

๓๑๕. เสสํ สพฺพนฺติ ราชจริยาของพระราชาโบราณในวงศ์ของตนที่เหลือจากการออกบวช. ปากติกนฺติ กลับคืนสู่สภาพเดิมอีกครั้งหนึ่ง ด้วยคำว่า “ภาวะที่ยังไม่บวช” นั้น ย่อมแสดงว่าไม่มีคุณธรรมแห่งการบวช เช่น การเจริญพรหมวิหารเป็นต้น.

316. Vīriyaṃ akaronto samucchindati, na tāva samucchinnaṃ, kalyāṇamittasaṃsaggādipaccayasamavāye sati sīlavataṃ kalyāṇavattaṃ pavattetuṃ sakkoti[Pg.151]. Dussīlena samucchinnaṃ nāma hoti tassa tattha nirāsabhāvena paṭipattiyā eva asambhavato. Satta sekhā pavattenti kalyāṇavattassa apariniṭṭhitakiccattā. Khīṇāsavena pavattitaṃ nāma pariniṭṭhitakiccattā. Sesaṃ suviññeyyameva.

๓๑๖. ผู้ไม่ทำความเพียรย่อมตัดขาด (ความดี) แต่ยังไม่ถูกตัดขาดเสียทีเดียว ตราบใดที่ยังมีปัจจัยพร้อม เช่น การคบกัลยาณมิตรเป็นต้น ย่อมสามารถประพฤติวัตรอันดีงามของผู้มีศีลต่อไปได้. ชื่อว่าถูกคนทุศีลตัดขาดแล้ว เพราะความเป็นผู้หมดหวังในวัตรนั้น และเพราะความที่การปฏิบัติเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้เลยสำหรับเขา. พระเสขะทั้งเจ็ดจำพวกย่อมประพฤติวัตรอันดีงาม เพราะกิจยังไม่สำเร็จ. ชื่อว่าอันพระขีณาสพประพฤติแล้ว เพราะกิจสำเร็จแล้ว. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

Maghadevasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การแสดงอรรถที่ซ่อนเร้นในมฆเทวสูตรวรรณนา จบแล้ว.

4. Madhurasuttavaṇṇanā

๔. มธุรสุตตวรรณนา

317. Madhurāyanti uttaramadhurāyaṃ. Gundāvaneti kāḷasippalivane. Atimuttakavaneti ca vadanti. Catūsu vaṇṇesu brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo. Paṇḍaroti parisuddho. Kāḷakoti aparisuddho. Jātigottādipaññāpanaṭṭhānesūti jātigottādivasena suddhacintāyaṃ brāhmaṇā eva suddhajātikā, na itareti adhippāyo. Saṃsārato vā suddhacintāyaṃ brāhmaṇāva sujjhanti vedavihitassa suddhavidhino aññesaṃ avisayattāti adhippāyo. Taṃ panetaṃ tesaṃ virujjhati khattiyavessānampi mantajjhenassa anuññātattā, mantajjhenavidhinā ca saṃsārasuddhiyābhāvato. Puttā nāma anorasāpi honti, na tathā imeti āha ‘‘orasā’’ti. Ure saṃvaḍḍhitaputtopi ‘‘orasa’’nti vuccati. Ime pana mukhato niggato hutvā ure saṃvaḍḍhāti dassetuṃ ‘‘orasā mukhato jātā’’ti vuttaṃ. Tato eva brahmato jātāti brahmajā, brahmasambhūtāpi ‘‘brahmajā’’ti vuccanti, na tathā ime. Ime pana paccakkhato brahmunā nimmitāti brahmanimmitā, tato eva brahmato laddhabbavijjādidāyajjadāyādāti brahmadāyādāti sabbametaṃ brāhmaṇānaṃ katthanāpalāpasadisaṃ viññūnaṃ appamāṇaṃ avimaddakkhamaṃ vācāvatthumattaṃ brahmakuttasseva abhāvato. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Tenāha ‘‘ghosoyevā’’tiādi. Vohāramattamevetanti etaṃ ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’’tiādi vacanamattameva, na tassa attho tehi adhippetappakāro atthi.

๓๑๗. มธุรายนฺติ ในเมืองอุตตรมธุรา. คุนฺทาวเนติ ในป่ากาลสิปปะ. บางอาจารย์ก็กล่าวว่า ในป่าอติมุตตกะ. ในวรรณะทั้งสี่ วรรณะพราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ. ปณฺฑโรติ บริสุทธิ์. กาฬโกติ ไม่บริสุทธิ์. ชาติโคตฺตาทิปญฺญาปนฏฺฐาเนสูติ มีอัธยาศัยว่า ในการกำหนดชาติ โคตรเป็นต้น พราหมณ์เท่านั้นเป็นผู้มีชาติบริสุทธิ์ ไม่ใช่คนอื่น. หรือมีอัธยาศัยว่า ในการชำระให้บริสุทธิ์จากสังสารวัฏ พราหมณ์เท่านั้นย่อมบริสุทธิ์ เพราะผู้อื่นไม่สามารถเข้าถึงวิธีชำระให้บริสุทธิ์ที่บัญญัติไว้ในพระเวทได้. แต่คำกล่าวนี้ย่อมขัดแย้งกับพวกเขา เพราะแม้กษัตริย์และแพศย์ก็ได้รับอนุญาตให้ศึกษาพระเวทได้ และการชำระให้บริสุทธิ์จากสังสารวัฏก็ไม่ได้มีด้วยวิธีศึกษาพระเวท. บุตรชื่อว่าบุตรที่ไม่ได้เกิดจากอกก็มี แต่บุตรเหล่านี้ไม่ใช่เช่นนั้น จึงกล่าวว่า “โอรส” (บุตรที่เกิดจากอก). บุตรที่เลี้ยงดูบนอกก็เรียกว่า “โอรส” เหมือนกัน. แต่บุตรเหล่านี้ถูกกล่าวว่า “โอรสผู้เกิดจากปาก” เพื่อแสดงว่าเกิดจากปากแล้วเลี้ยงดูบนอก. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “พรหมชา” (เกิดจากพรหม) ผู้เกิดจากพรหมและผู้บังเกิดจากพรหมก็เรียกว่า “พรหมชา” ไม่ใช่เช่นบุตรเหล่านี้. แต่บุตรเหล่านี้ถูกสร้างโดยพรหมโดยตรง จึงเรียกว่า “พรหมนิมมิต” (พรหมสร้าง). ด้วยเหตุนั้นจึงเป็น “พรหมทายาท” (ผู้รับมรดกจากพรหม) คือผู้รับมรดกเช่นวิชาเป็นต้นจากพรหม. ทั้งหมดนี้เป็นเพียงคำกล่าวอ้างของพราหมณ์ที่เหมือนคำโอ้อวด ไม่เป็นประมาณแก่ผู้รู้ ไม่ทนต่อการพิจารณา เป็นเพียงเรื่องราวของคำพูดเท่านั้น เพราะไม่มีความเป็นบุตรของพรหมเลย. สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนี้ได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคอรรถกถา. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “โฆโสเยวา” เป็นต้น. เอตํ “พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ”ติอาทิ วจนมตฺตเมเวติ คำกล่าวที่ว่า “วรรณะพราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ” เป็นต้นนี้ เป็นเพียงคำพูดเท่านั้น ความหมายที่พวกเขาตั้งใจไว้ไม่มีอยู่จริง.

318. Samijjheyyāti diṭṭhidīpanavasena attano ajjhāsayo nipphajjeyya. Tenāha ‘‘manoratho pūreyyā’’ti. Khattiyopīti parakhattiyopi[Pg.152]. Assāti samiddhadhanādiṃ pattassa. Tenāha – ‘‘issariyasampattassā’’ti nesanti etesaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ ettha pubbuṭṭhāyibhāvādinā itarehi upacaritabbatāya na kiñci nānākaraṇanti yojanā.

๓๑๘. สมิชฺเฌยฺยาติ อัธยาศัยของตนพึงสำเร็จด้วยการแสดงทิฏฐิ. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความปรารถนาพึงเต็มเปี่ยม”. ขตฺติโยปีติ แม้กษัตริย์อื่น. อสฺสาติ ของผู้ได้ทรัพย์สมบัติเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า – “ของผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นใหญ่” เนสนฺติ การประกอบความว่า ในวรรณะทั้งสี่นี้ ไม่มีความแตกต่างกันเลยในเรื่องการที่ผู้อื่นพึงปฏิบัติตามด้วยการเป็นผู้ลุกขึ้นก่อนเป็นต้น.

322. Ahaṃ cīvarādīhi upaṭṭhāko, tumhākaṃ icchitacchitakkhaṇe vadeyyātha yenatthoti yojanā. Corādiupaddavanisedhanena rakkhāgutti, dānādinimittaupaddavanisedhanena āvaraṇagutti. Paccuppannānatthanisedhanena vā rakkhāgutti, āgāmianatthanisedhanena āvaraṇagutti. Ettha ca khattiyādīsu yo yo issaro, tassa itarena anuvattetabbabhāve, kusalākusalakaraṇena nesaṃ vasena laddhabbaabhisamparāye, pabbajitehi laddhabbasāmīcikiriyāya ca aṇumattopi viseso natthi, tasmā so visesābhāvo pāḷiyaṃ tattha tattha vāre ‘‘evaṃ sante’’tiādinā vibhāvito. Sesaṃ suviññeyyameva.

๓๒๒. การประกอบความว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้อุปัฏฐากด้วยจีวรเป็นต้น ท่านทั้งหลายพึงบอกสิ่งที่ต้องการในขณะที่ปรารถนา. รกฺขาคุตฺติ คือการรักษาป้องกันด้วยการห้ามอุปัทวะมีโจรเป็นต้น, อาวรณคุตฺติ คือการรักษาป้องกันด้วยการห้ามอุปัทวะมีเรื่องการสละทรัพย์เป็นต้นเป็นเหตุ. หรือ รกฺขาคุตฺติ คือการห้ามภัยอันตรายที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน, อาวรณคุตฺติ คือการห้ามภัยอันตรายที่จะเกิดขึ้นในอนาคต. ในเรื่องนี้ ไม่มีความแตกต่างกันแม้แต่น้อยในเรื่องการที่ผู้อื่นพึงปฏิบัติตามผู้เป็นใหญ่ในหมู่กษัตริย์เป็นต้น, ในเรื่องภพหน้าที่จะพึงได้ด้วยการทำกุศลอกุศลของพวกเขา, และในเรื่องสามีจิกรรมที่บรรพชิตพึงได้. เพราะฉะนั้น ความไม่มีความแตกต่างนั้นจึงถูกแสดงไว้ในพระบาลีในแต่ละวาระด้วยคำว่า “เอวํ สนฺเต” เป็นต้น. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

Madhurasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การแสดงอรรถที่ซ่อนเร้นในมธุรสุตตวรรณนา จบแล้ว.

5. Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā

๕. โพธิราชกุมารสูตรวรรณนา

324. Olokanakapadumanti līlāaravindaṃ. Tasmāti kokanadasaṇṭhānattā kokanadoti saṅkhaṃ labhi.

๓๒๔. โอโลกนกปทุมนฺติ ดอกบัวสำหรับทอดพระเนตรเล่น. ตสฺมาติ เพราะมีสัณฐานเหมือนดอกโกกนุท จึงได้ชื่อว่าโกกนุท.

325. Yāva pacchima…pe… phalakaṃ vuttaṃ tassa sabbapacchā santhatattā. Uparimaphalagatañhi sopānamatthakaṃ. Olokanatthaṃyevāti na kevalaṃ bhagavato āgamanaññeva olokanatthaṃ, atha kho attano patthanāya santharāpitāya celapaṭikāya akkamanassapi.

๓๒๕. ยาว ปจฺฉิม…เป… ผลกํ วุตฺตํ เพราะปูลาดไว้หลังสุด. ยอดบันไดนั้นอยู่บนแผ่นกระดานด้านบน. โอโลกนตฺถํเยวาติ มิใช่เพียงเพื่อทอดพระเนตรการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น แต่ยังเพื่อการเหยียบลงบนผ้าที่ปูลาดไว้ตามความปรารถนาของตนด้วย.

Sakuṇapotaketi kādambaṭiṭṭibhaputtake. Aññova bhaveyyāti tasmiṃ attabhāve mātugāmato añño idāni bhariyābhūto mātugāmo bhaveyya. Puttaṃ labheyyāti attano kammavasena puttaṃ, no tassa. Ubhohīti imehi eva ubhohi. Imehi kāraṇehīti tassa rājakumārassa buddhaṃ paṭicca micchāgahaṇaṃ, titthiyānaṃ ujjhāyanaṃ, anāgate manussānaṃ bhikkhūnaṃ uddissa vippaṭisāroti imehi tīhi kāraṇehi. Paññattanti santhataṃ celapaṭikaṃ. Maṅgalaṃ icchantīti maṅgalikā.

คำว่า สกุณโปตกติ ได้แก่ ลูกหงส์และลูกนกกระแตแต้แว้ด. คำว่า อัญโญว ภเวยฺยาติ ได้แก่ ในอัตภาพนั้น หญิงอื่นคือหญิงที่มาเป็นภรรยาในบัดนี้ พึงมี. คำว่า ปุตฺตํ ลเภยฺยาติ ได้แก่ บุตรที่ได้มาด้วยกรรมของตน ไม่ใช่บุตรของพระราชาองค์นั้น. คำว่า อุโภหีติ ได้แก่ ด้วยเหตุทั้งสองนี้เท่านั้น. คำว่า อิเมหิ การเณหีติ ได้แก่ ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้ คือ การยึดถือผิดของพระราชกุมารนั้นปรารภพระพุทธเจ้า, การติเตียนของพวกเดียรถีย์, และความเดือดร้อนใจของมนุษย์ทั้งหลายในอนาคตปรารภภิกษุทั้งหลาย. คำว่า ปญฺญตฺตนฺติ ได้แก่ ผ้าปูลาด. คำว่า มงฺคลํ อิจฺฉนฺตีติ ได้แก่ ผู้ปรารถนามงคล.

326. Tatiyaṃ [Pg.153] kāraṇanti iminā bhikkhūsu vippaṭisārānuppādanamāha. Yaṃ kiñci paribhuñjana-sukhaṃ kāmasukhallikānuyogoti adhippāyena kāmasukhallikānuyogasaññī hutvā…pe… maññamāno evamāha.

๓๒๖. คำว่า ตติยํ การณนฺติ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการไม่ให้เกิดความเดือดร้อนใจในภิกษุทั้งหลายด้วยเหตุนี้. คำว่า ยํ กิญฺจิ ปริภุญฺชนสุขํ กามสุขลฺลิกานุโยโคติ มีความหมายว่า ทรงมีความสำคัญว่าเป็นกามสุขัลลิกานุโยคว่า 'ความสุขในการบริโภคสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เป็นกามสุขัลลิกานุโยค' ดังนี้...เป... ทรงสำคัญแล้วจึงตรัสอย่างนี้.

327. Atha naṃ bhagavā tato micchābhinivesato vivecetukāmo ‘‘so kho aha’’ntiādinā attano dukkaracariyaṃ dassetuṃ ārabhi. Mahāsaccake(ma. ni. 1.364 ādayo) vuttanayeneva veditabbaṃ ‘‘so kho aha’’ntiādipāṭhassa tattha āgataniyāmeneva āgatattā. Pāsarāsisutte (ma. ni. 1.272 ādayo) vuttanayenāti etthāpi eseva nayo.

๓๒๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะให้พระราชกุมารนั้นพ้นจากความยึดถือผิดนั้น จึงทรงเริ่มแสดงการบำเพ็ญทุกรกิริยาของพระองค์ด้วยบทว่า โส โข อหํ เป็นต้น. พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในมหาสัจจกสูตร (ม.มู. ๑/๓๖๔ เป็นต้น) นั่นแล เพราะบทว่า โส โข อหํ เป็นต้น มาตามนัยที่มาในสูตรนั้น. แม้ในคำว่า ปาสราสิสุตฺเต (ม.มู. ๑/๒๗๒ เป็นต้น) วุตฺตนเยนาติ นี้ก็นัยเดียวกันนี้แล.

343. Aṅkusaṃ gaṇhanti etena tassa gahaṇe cheko hotīti aṅkusagahaṇasippaṃ. Meghautunti meghaṃ paṭicca uppannasītautuṃ. Pabbatautunti pabbataṃ paṭicca uṇhautuṃ. Ubhayavasena ca tassa tathā sītuṇhaututo eno āgatoti ta-kārassa da-kāraṃ katvā udenoti nāmaṃ akāsi.

๓๔๓. คำว่า องฺกุสํ คณฺหนฺติ เอเตน ตสฺส คหเณ เฉโก โหตีติ ได้แก่ ศิลปะในการจับขอ เพราะเป็นผู้ฉลาดในการจับช้างด้วยขอนั้น. คำว่า เมฆอุตุ ได้แก่ ฤดูหนาวที่เกิดขึ้นเพราะเมฆ. คำว่า ปพฺพตอุตุ ได้แก่ ฤดูร้อนที่เกิดขึ้นเพราะภูเขา. และเพราะกวางนั้นมาเพราะฤดูหนาวและฤดูร้อนทั้งสองนั้น ท่านจึงเปลี่ยน ต-อักษร เป็น ท-อักษร แล้วตั้งชื่อว่า อุเทน.

Tāpaso ogāḷhañāṇavasena rañño matabhāvaṃ ñatvā. Ādito paṭṭhāyāti kosambinagare parantaparañño aggamahesibhāvato paṭṭhāya. Pubbeti sīlavantakāle. Hatthiganthanti hatthīnaṃ attano vase vattāpanasatthaṃ. Tenevassa taṃ sikkhāpeti, kiccañca ijjhati.

ดาบสรู้ว่าพระราชาสิ้นพระชนม์แล้วด้วยอำนาจแห่งญาณที่หยั่งรู้. คำว่า อาทิโต ปฏฺฐาย ได้แก่ ตั้งแต่ความเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าปรันตปะในเมืองโกสัมพีเป็นต้นมา. คำว่า ปุพฺเพติ ได้แก่ ในสมัยที่ทรงมีศีล. คำว่า หตฺถิคณฺฐนฺติ ได้แก่ ตำราที่ทำให้ช้างอยู่ในอำนาจของตน. ด้วยเหตุนั้น ดาบสจึงสอนวิชานั้นแก่พระราชา และกิจนั้นก็สำเร็จ.

344. Padahanabhāvoti bhāvanānuyogo. Padhāne vā niyutto padhāniyo, padhāniyassa bhikkhuno, tasseva padhāniyabhāvassa aṅgāni kāraṇāni padhāniyaṅgāni. Saddhā etassa atthīti saddho. Kiñcāpi paccekabodhisattānampi abhinīhārato paṭṭhāya āgatā āgamanasaddhā eva, mahābodhisattānaṃ pana saddhā garutarāti sā eva gahitā. Acalabhāvena okappanaṃ ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākhyāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti kenaci akampiyabhāvena ratanattayaguṇe ogāhitvā kappanaṃ. Pasāduppatti ratanattaye pasīdanameva. Bodhinti catumaggañāṇanti vuttaṃ taṃnimittattā sabbaññutaññāṇassa, bodhīti vā sammāsambodhi. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Nicchitasubuddhatāya dhammassa sudhammatā saṅghassa suppaṭipatti vinicchitā eva [Pg.154] hotīti āha ‘‘desanāsīsameva ceta’’ntiādi. Tassa padhānaṃ vīriyaṃ ijjhati ratanattayasaddhāya ‘‘imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti padhānānuyoge avaṃmukhasambhavato.

๓๔๔. คำว่า ปทหนภาโว ได้แก่ การประกอบภาวนา. หรือผู้ที่ประกอบในความเพียรเรียกว่า ปธานิยะ, องค์ประกอบทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้มีความเพียรของภิกษุผู้มีความเพียรนั้น ชื่อว่า ปธานิยังคะ. คำว่า สทฺธา เอตสฺส อตฺถีติ ได้แก่ ผู้มีศรัทธา. แม้ศรัทธาที่มาตั้งแต่การตั้งความปรารถนาของพระปัจเจกโพธิสัตว์ทั้งหลายก็เป็นอาคมศรัทธาแท้ๆ แต่ศรัทธาของพระมหาสัตว์ทั้งหลายหนักแน่นกว่า ท่านจึงถือเอาศรัทธานั้น. การน้อมใจเชื่อด้วยความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว คือการหยั่งลงเชื่อในคุณของพระรัตนตรัยด้วยความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยใครๆ ว่า 'พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว, พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว'. การเกิดความเลื่อมใส คือความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยนั่นเอง. คำว่า โพธินฺติ ได้แก่ มรรคญาณ ๔ เพราะมรรคญาณนั้นเป็นเหตุแห่งสัพพัญญุตญาณ หรือ โพธิ คือ สัมมาสัมโพธิ. เพราะมรรคญาณเป็นเหตุใกล้แห่งสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณเป็นเหตุใกล้แห่งมรรคญาณ จึงเรียกว่า สัมมาสัมโพธิ. เพราะความที่พระธรรมเป็นธรรมดี และความที่พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดี ย่อมเป็นสิ่งที่วินิจฉัยแล้วด้วยความเป็นผู้ตรัสรู้ดีที่แน่นอน จึงตรัสว่า เทสนาสีสเมว เจต เป็นต้น. ความเพียรที่เป็นประธานของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ เพราะศรัทธาในพระรัตนตรัยว่า 'เราจักพ้นจากความแก่และความตายด้วยปฏิปทานี้' เพราะความเป็นผู้มุ่งหน้าต่อการประกอบความเพียร.

Appābādhotiādi heṭṭhā vuttameva. Aguṇaṃ pakāsetā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjitā sammāpaṭipattiyā visodhanatthaṃ. Udayañca atthañca gantunti ‘‘avijjāsamudayā’’tiādinā pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ udayañca vayañca jānituṃ. Tenāha ‘‘etenā’’tiādi. Parisuddhāya upakkilesavinimuttāya. Nibbijjhitunti tadaṅgavasena pajahituṃ samucchedappahānassa paccayo bhavituṃ. Yaṃ dukkhaṃ khīyatīti kilesesu appahīnesu tena tadupanissayakammaṃ paṭicca yaṃ dukkhaṃ uppajjeyya, taṃ sandhāya vuttaṃ.

คำว่า อปฺปาพาโธติอาทิ ได้แก่ ที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเอง. คำว่า อคุณํ ปกาเสตา ได้แก่ ผู้แสดงโทษแล้วจักถึงความสำรวมในภายหน้า เพื่อชำระให้บริสุทธิ์ด้วยสัมมาปฏิปทา. คำว่า อุทยญฺจ อตฺถญฺจ คนฺตุ ได้แก่ เพื่อรู้ความเกิดและความดับของอุปาทานขันธ์ ๕ ด้วยบทว่า อวิชฺชาสมุทโย เป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า เอเตนาติอาทิ. คำว่า ปริสุทฺธาย ได้แก่ บริสุทธิ์ปราศจากอุปกิเลส. คำว่า นิพฺพิชฺฌิตุ ได้แก่ เพื่อละด้วยตทังคปหาน เพื่อเป็นปัจจัยแห่งสมุจเฉทปหาน. คำว่า ยํ ทุกฺขํ ขียตีติ ได้แก่ ทุกข์ใดที่พึงเกิดขึ้นเพราะอาศัยกรรมที่เป็นอุปนิสัยนั้น เมื่อกิเลสยังไม่ละ ท่านกล่าวหมายถึงทุกข์นั้น.

345. Sesadivaseti sattadivasato paṭṭhāya yāva dve rattindivā.

๓๔๕. คำว่า เสสทิวเสติ ได้แก่ ตั้งแต่วันที่ ๗ จนถึง ๒ วัน ๒ คืน.

346. Kucchisannissito gabbho nissayavohārena ‘‘kucchī’’ti vuccati, so etissā atthīti kucchimatī. Tenāha ‘‘āpannasattā’’ti. Ārakkho panassa paccupaṭṭhito hotīti mātarā gahitasaraṇaṃ gabbhavuṭṭhitassa tassa saraṇagamanaṃ pavedayitassa kusalaṃ saraṇaṃ nāma, mātu katarakkho puttassapi paccupaṭṭhitoti. Mahallakakāleti vacanatthaṃ jānanakāle. Sārentīti yathādiṭṭhaṃ yathābalaṃ ratanattayaguṇapatiṭṭhāpanavasena assa sārenti. Sallakkhetvāti vuttamatthaṃ upadhāretvā. Saraṇaṃ gahitaṃ nāma hoti ratanattayassa saraṇabhāvasallakkhaṇapubbakatanninnacittabhāvatova. Sesaṃ suviññeyyameva.

๓๔๖. ครรภ์ที่อาศัยอยู่ในท้อง เรียกว่า 'กุจฺฉิ' ด้วยโวหารแห่งที่อาศัย, ครรภ์นั้นมีอยู่ในหญิงนี้ หญิงนั้นจึงชื่อว่า กุจฺฉิมตี. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า อาปนฺนสตฺตา. คำว่า อารกฺโข ปนสฺส ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตีติ ได้แก่ การถึงสรณะที่มารดาถือเอาแล้ว เป็นการประกาศการถึงสรณะของทารกนั้นผู้คลอดจากครรภ์ ชื่อว่ากุศลสรณะ การรักษาที่มารดาทำแล้ว ย่อมเป็นอันปรากฏแก่บุตรด้วย. คำว่า มหลฺลกกาเลติ ได้แก่ ในเวลาที่รู้ความหมายของคำพูด. คำว่า สารเนฺตติ ได้แก่ เตือนให้ระลึกถึงด้วยการให้ตั้งอยู่ในคุณของพระรัตนตรัยตามที่เห็นตามกำลัง. คำว่า สลฺลกฺเขตฺวา ได้แก่ พิจารณาเนื้อความที่กล่าวไว้แล้ว. การถึงสรณะชื่อว่าถึงสรณะ ก็เพราะมีจิตน้อมไปในพระรัตนตรัยนั้น โดยมีการพิจารณาเห็นความเป็นสรณะของพระรัตนตรัยเป็นเบื้องหน้า. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

Bodhirājakumārasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับ (ฎีกา) แห่งอรรถกถาโพธิราชกุมารสูตร จบแล้ว.

6. Aṅgulimālasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาอังคุลิมาลสูตร

347. Aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāretīti iminā anvatthā tassa samaññāti dasseti. Tatrāti tasmiṃ ācariyavacanena aṅgulimālassa dhāraṇe. Karīsasahassakhette ekasālisīsaṃ viya apaññāyamānasakakicco hotīti adhippāyo. Takkasīlaṃ pesayiṃsu ‘‘tādisassa ācariyassa santike [Pg.155] sippuggahasammāpayogena diṭṭhadhammike samparāyike ca atthe jānanto bhāriyaṃ na kareyyā’’ti. Bāhirakā ahesuṃ ahiṃsakassa vattasampattiyā ācariyassa cittasabhāvato nibbattanatibhāvena. Sineheneva vadanteti sinehena viya vadante.

๓๔๗. แสดงว่าชื่อของเขานั้นมีความหมายตรงตามตัวอักษรด้วยคำนี้ว่า 'ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยแห่งนิ้วมือ'. ในคำว่า Tatrā นั้น คือในการทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยแห่งนิ้วมือตามคำของอาจารย์นั้น. อธิบายว่า เป็นผู้มีกิจของตนไม่ปรากฏ เหมือนรวงข้าวสาลีรวงเดียวในนาพันกะรีสะ. (พวกญาติ) ส่งไปตักกสิลา (ด้วยหวังว่า) 'เมื่อเขารู้ประโยชน์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพด้วยการประกอบความเพียรชอบในการเรียนศิลปะในสำนักของอาจารย์เช่นนั้น จะไม่พึงทำสิ่งที่หนัก (ร้ายแรง)'. พวกศิษย์ภายนอกได้เป็นผู้ (ริษยา) เพราะความที่ (ความริษยา) เกิดขึ้นเกินประมาณจากสภาวะจิตของอาจารย์ เพราะความถึงพร้อมด้วยวัตรของอหิงสกะ. คำว่า Sineheneva vadante คือ กล่าวราวกับด้วยความรัก.

Gaṇanampi na uggaṇhātīti gaṇanavidhimpi na sallakkheti. Tattha kāraṇamāha ‘‘pakatiyā’’tiādinā. Ṭhapitaṭṭhāneti rukkhagacchantarādike ṭhapitaṭṭhāne sakuntasiṅgālānaṃ vasena aṅguliyo vinassanti. Bhaggavoti kosalarañño purohitaṃ gottena vadati. Coro avissāsanīyo sāhasikabhāvato. Purāṇasanthatā sākhā avissāsanīyā vicchikādīnaṃ pavesanayogyattā. Rājā avissāsanīyo issariyamadena dhanalobhena ca kadāci jīvite saṅkābhāvato. Itthī avissāsanīyā lolasīlacittabhāvato. Anuddharaṇīyo bhavissati saṃsārapaṅkato.

คำว่า Gaṇanampi na uggaṇhāti คือ ไม่กำหนดแม้แต่วิธีการนับ. ในบทนั้น ท่านกล่าวเหตุผลไว้ด้วยคำว่า pakatiyā เป็นต้น. คำว่า Ṭhapitaṭṭhāne คือ ในที่ที่วางไว้ เช่น ระหว่างต้นไม้และพุ่มไม้เป็นต้น นิ้วมือทั้งหลายย่อมพินาศไปเพราะพวกนกและสุนัขจิ้งจอก. คำว่า Bhaggavo คือ เรียกปุโรหิตของพระเจ้าโกศลโดยโคตร. โจรไม่ควรไว้วางใจเพราะความเป็นคนมุทะลุ. กิ่งไม้ที่ปูลาดมานานไม่ควรไว้วางใจเพราะเป็นที่ควรแก่การเข้าไปแห่งแมงป่องเป็นต้น. พระราชาไม่ควรไว้วางใจเพราะความเมาในอำนาจและความโลภในทรัพย์ และเพราะความเป็นผู้มีความระแวงในชีวิตในบางครั้ง. สตรีไม่ควรไว้วางใจเพราะความเป็นผู้มีปกติมีจิตใจโลเล. (เขา) จักเป็นผู้ที่ใครๆ ยกขึ้นไม่ได้จากเปือกตมคือสังสารวัฏ.

348. Saṅkaritvāti ‘‘mayaṃ ekajjhaṃ sannipatitvā coraṃ māretvā vā palāpetvā gamissāmā’’ti saṅkaraṃ katvā. Iddhābhisaṅkhāranti abhisaṅkharaṇaṃ adhiṭṭhānaṃ. Abhisaṅkhāsīti adhiṭṭhahi. Saṃharitvāti saṃkhipitvā. Orabhāgeti corassa orabhāge.

๓๔๘. คำว่า Saṅkaritvā คือ ทำการรวมกลุ่มกัน (โดยคิดว่า) 'พวกเราจักรวมกลุ่มเป็นอันเดียวกันแล้วฆ่าโจร หรือขับไล่ให้หนีไป'. คำว่า Iddhābhisaṅkhāraṃ คือ การปรุงแต่งคือการอธิษฐาน. คำว่า Abhisaṅkhāsi คือ อธิษฐานแล้ว. คำว่า Saṃharitvā คือ ย่อเข้า. คำว่า Orabhāge คือ ในส่วนข้างหลังของโจร.

349. Daṇḍoti paharaṇahatthacchedanādiko daṇḍanasaṅkhāto daṇḍo. Pavattayitabboti ānetabbo. Apanetvāti attano santānato samucchedavasena pahāya. Paṭisaṅkhāyāti paṭisaṅkhānena. Avihiṃsāyāti karuṇāya. Sāraṇīyadhammesūti chasupi sāraṇīyadhammesu, ṭhito aṭṭhitānaṃ pāpadhammānaṃ bodhimūle eva samucchinnattā. Yathā atīte aparimitaṃ kālaṃ sandhāvitaṃ, evaṃ imāya paṭipattiyā anāgatepi sandhāvissatīti dassento ‘‘idānī’’tiādimāha.

๓๔๙. คำว่า Daṇḍo คือ ทัณฑ์ที่นับว่าเป็นการลงโทษมีการประหารและการตัดมือเป็นต้น. คำว่า Pavattayitabbo คือ พึงนำมา. คำว่า Apanetvā คือ ละเสียด้วยสามารถแห่งการตัดขาดจากสันดานของตน. คำว่า Paṭisaṅkhāya คือ ด้วยการพิจารณา. คำว่า Avihiṃsāya คือ ด้วยความกรุณา. ในคำว่า Sāraṇīyadhammesu คือ ในสาราณิยธรรมแม้ทั้ง ๖ ประการ, (พระองค์) ทรงตั้งมั่นแล้ว เพราะความที่บาปธรรมทั้งหลายที่ยังไม่ตั้งมั่นถูกตัดขาดแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง. เพื่อแสดงว่า 'เหมือนอย่างที่ได้ท่องเที่ยวไปตลอดกาลอันประมาณมิได้ในอดีต ฉันใด ด้วยปฏิปทานี้ แม้ในอนาคตก็จักท่องเที่ยวไป ฉันนั้น' จึงตรัสคำว่า idāni เป็นต้น.

Itvevāti iti eva, iti-saddo nidassanattho. Tenāha ‘‘evaṃ vatvā yevā’’ti. Akirīti ākiri, pañcapi āvudhāni vikiri. Tena vuttaṃ ‘‘khipi chaḍḍesī’’ti.

คำว่า Itveva คือ iti eva, อิติ-ศัพท์ มีอรรถว่าแสดงตัวอย่าง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตรัสอย่างนี้แล้วนั่นเอง'. คำว่า Akiri คือ ākiri (เรี่ยรายแล้ว), คือเรี่ยรายอาวุธแม้ทั้ง ๕. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ซัดทิ้งแล้ว'.

350. Ettovāti ato eva āgatamaggeneva sāvatthiṃ gatā. Adhivāsessatīti ‘‘coraṃ paṭisedhetuṃ gamissāmī’’ti vutte tuṇhī bhavissati[Pg.156]. Dāruṇakammena uppannanāmanti ‘‘aṅgulimālo’’ti imaṃ nāmaṃ sandhāya vadati.

๓๕๐. คำว่า Ettova คือ จากที่นั้นนั่นเอง คือไปสู่พระนครสาวัตถีด้วยทางที่มานั่นเอง. คำว่า Adhivāsessati คือ เมื่อ (มหาชน) กราบทูลว่า 'พวกข้าพระองค์จักไปเพื่อห้ามโจร' (พระองค์) จักทรงนิ่ง (ยอมรับ). คำว่า ชื่อที่เกิดขึ้นด้วยกรรมอันร้ายกาจ คือ ทรงหมายถึงชื่อว่า 'อังคุลิมาล' นี้จึงตรัส.

351. Hatthī araññahatthī honti manussānaṃ tattha gantuṃ asakkuṇeyyattā, evaṃ assāpi. Kūṭasahassānaṃ bhijjanakāraṇaṃ hoti therassa āgamanabhayena ghaṭe chaḍḍetvā palāyanena. Gabbhamūḷhāyāti byākulagabbhāya. Pabbajjābalenāti vuttaṃ, satthu desanānubhāvenāti pana vattabbaṃ. So hi tassāpi kāraṇanti. Ariyā nāma jāti pabbajjā ariyabhāvatthāya jātīti katvā.

๓๕๑. พวกช้างเป็นช้างป่า เพราะความที่พวกมนุษย์ไม่สามารถจะไปในที่นั้นได้ แม้พวกม้าก็เหมือนกัน. เป็นเหตุแห่งการแตกแห่งหม้อพันใบ เพราะการทิ้งหม้อแล้วหนีไปเพราะความกลัวต่อการมาของพระเถระ. คำว่า Gabbhamūḷhāya คือ แก่หญิงผู้มีครรภ์หลง (คลอดไม่ออก). ที่กล่าวว่า 'ด้วยกำลังแห่งบรรพชา' แต่พึงกล่าวว่า 'ด้วยอานุภาพแห่งพระเทศนาของพระศาสดา'. เพราะพระเทศนานั้นเป็นเหตุแม้แก่บรรพชานั้น. ชื่อว่าชาติอริยะ คือบรรพชา เพราะกระทำว่าเป็นชาติเพื่อความเป็นอริยะ.

Mahāparittaṃ nāmetanti mahānubhāvaṃ parittaṃ nāmetaṃ. Tathā hi naṃ thero sabbabhāvena ariyāya jāto saccādhiṭṭhānena akāsi. Tenāha ‘‘saccakiriyakataṭṭhāne’’ti. Gabbhamūḷhanti mūḷhagabbhaṃ. Gabbho hi paripakko sampajjamāno vijāyanakāle kammajavātehi sañcāletvā parivattito uddhaṃpādo adhosīso hutvā yonimukhābhimukho hoti, evaṃ so kassaci alaggo sotthinā bahi nikkhamati, vipajjamāno pana viparivattanavasena yonimaggaṃ pidahitvā tiriyaṃ nipajjati, tathā yassā yonimaggo pidahati, sā tattha kammajavātehi aparāparaṃ parivattamānā byākulā mūḷhagabbhāti vuccati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gabbhamūḷha’’nti.

คำว่า Mahāparittaṃ nāmetaṃ คือ ปริตรนี้ชื่อว่ามีอานุภาพมาก. ด้วยว่า พระเถระได้กระทำปริตรนั้นด้วยการอธิษฐานสัจจะว่า 'ข้าพเจ้าเกิดแล้วโดยอริยชาติโดยส่วนทั้งปวง'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่ที่กระทำสัจจกิริยา'. คำว่า Gabbhamūḷhaṃ คือ ครรภ์ที่หลง. ด้วยว่า ครรภ์ที่แก่รอบเมื่อจะสำเร็จ ในเวลาคลอด ถูกลมกัมมัชวาตทำให้เคลื่อนไหวแล้วพลิกกลับ มีเท้าขึ้นข้างบน มีศีรษะลงข้างล่าง บ่ายหน้าต่อช่องคลอด อย่างนี้ ครรภ์นั้นย่อมไม่ติดขัดแก่ใครๆ ออกมาภายนอกได้โดยสวัสดี, แต่เมื่อจะวิบัติ เพราะความพลิกกลับผิดพลาด จึงปิดทางช่องคลอดแล้วนอนขวาง, หญิงใดมีทางช่องคลอดถูกปิดอย่างนั้น หญิงนั้นถูกลมกัมมัชวาตทำให้พลิกกลับไปมาในที่นั้น ย่อมวุ่นวาย ท่านเรียกว่ามีครรภ์หลง, ท่านกล่าวคำว่า Gabbhamūḷhaṃ นั้นหมายถึงอาการนั้น.

Saccakiriyā nāma buddhāsayaṃ attano sīlaṃ paccavekkhitvā katā, tasmā saccakiriyā vejjakammaṃ na hotīti daṭṭhabbaṃ. Therassapi cātiādinā upasaṅkamitabbakāraṇaṃ vadati. Ime dve hetū paṭicca bhagavā theraṃ saccakiriyaṃ kāresi. Jātinti mūlajātiṃ.

ชื่อว่าสัจจกิริยา ทรงกระทำโดยพิจารณาศีลของตนอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าสัจจกิริยาไม่ใช่เวชกรรม. ท่านกล่าวเหตุที่ควรเข้าไปหาด้วยคำว่า Therassapi ca เป็นต้น. พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยเหตุ ๒ ประการนี้ จึงโปรดให้พระเถระกระทำสัจจกิริยา. คำว่า Jātiṃ คือ ชาติเดิม.

352. Pariyādāya āhacca bhinnena sīsena. Sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammanti niraye nibbattanasakakammasabhāgabhūtaṃ diṭṭhadhammavedanīyakammaṃ. Sabhāgatā ca samānavatthukatā samānārammaṇatāekavīthipariyāpannatādivasena sabbathā sarikkhatā, sadisampi ca nāma tadevāharīyati yathā ‘‘tasseva kammassa vipāko’’ti ca ‘‘sā eva tittirī tāneva osadhānī’’ti ca. Idāni tameva sabhāgataṃ dassetuṃ ‘‘kammaṃ hī’’tiādi āraddhaṃ. Kariyamānamevāti paccayasamavāyena paṭipāṭiyā nibbattiyamānameva. Tayo koṭṭhāse pūreti, diṭṭhadhammavedanīyaaparāpariyāyavedanīyaupapajjavedanīyasaṅkhāte tayo bhāge pūreti, tesaṃ tiṇṇaṃ bhāgānaṃ vasena pavattati.

๓๕๒. คำว่า Pariyādāya คือ ด้วยศีรษะที่แตกเพราะถูกกระทบ. คำว่า Sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammaṃ คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรมอันเป็นส่วนเสมอกับกรรมของตนที่ให้บังเกิดในนรก. และความมีส่วนเสมอกัน คือความคล้ายคลึงกันโดยประการทั้งปวง ด้วยสามารถแห่งความเป็นผู้มีวัตถุเสมอกัน ความเป็นผู้มีอารมณ์เสมอกัน และความเป็นผู้สงเคราะห์เข้าในวิถีเดียวกันเป็นต้น, และชื่อว่าสิ่งที่คล้ายกันนั้น ย่อมถูกเรียกอย่างนั้นนั่นเอง เหมือนอย่างว่า 'วิบากของกรรมนั้นนั่นเอง' และ 'นกกระทาตัวนั้นนั่นเอง ยาเหล่านั้นนั่นเอง'. บัดนี้ เพื่อจะแสดงความมีส่วนเสมอกันนั้นนั่นเอง จึงเริ่มคำว่า kammaṃ hi เป็นต้น. คำว่า Kariyamānameva คือ อันบังเกิดขึ้นตามลำดับด้วยการประชุมแห่งปัจจัยนั่นเอง. ย่อมเติมเต็มส่วน ๓ ส่วน คือ ย่อมเติมเต็มส่วน ๓ ส่วนที่นับว่า ทิฏฐธรรมเวทนียะ อุปปัชชเวทนียะ และ อปราปริยเวทนียะ, ย่อมเป็นไปด้วยสามารถแห่งส่วน ๓ ส่วนเหล่านั้น.

Diṭṭhadhammo [Pg.157] vuccati paccakkhabhūto paccuppanno attabhāvo, tattha veditabbaphalaṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Paccuppannabhavato anantaraṃ veditabbaphalaṃ kammaṃ upapajjavedanīyaṃ. Diṭṭhadhammānantarabhavato aññasmiṃ attabhāvapariyāye attabhāvaparivatte veditabbaphalaṃ kammaṃ aparāpariyāyavedanīyaṃ. Paṭipakkhehi anabhibhūtatāya, paccayavisesena paṭiladdhavisesatāya ca balavabhāvappattā tādisassa pubbābhisaṅkhārassa vasena sātisayā hutvā pavattā paṭhamajavanacetanā tasmiṃyeva attabhāve phaladāyinī diṭṭhadhammavedanīyā nāma. Sā hi vuttākārena balavati javanasantāne guṇavisesayuttesu upakārānupakāravasappavattiyā āsevanālābhena appavipākatāya ca itaradvayaṃ viya pavattasantānuparamāpekkhaṃ okāsalābhāpekkhañca kammaṃ na hotīti idheva pupphamattaṃ viya pavattivipākamattaṃ phalaṃ deti.

ทิฏฐธรรม ตรัสเรียกว่า อัตภาพปัจจุบันที่ปรากฏเฉพาะหน้า กรรมที่มีผลอันพึงเสวยในอัตภาพนั้น ชื่อว่า ทิฏฐธัมมเวทนียกรรม. กรรมที่มีผลอันพึงเสวยในภพถัดจากภพปัจจุบัน ชื่อว่า อุปปัชชเวทนียกรรม. กรรมที่มีผลอันพึงเสวยในลำดับแห่งอัตภาพอื่น ในการหมุนเวียนแห่งอัตภาพถัดจากภพที่ปรากฏเฉพาะหน้านั้นไป ชื่อว่า อปราปริยเวทนียกรรม. เจตนาในชวนะดวงที่ ๑ ที่ถึงความเป็นสภาพมีกำลังด้วยอำนาจแห่งบุพพาภิสังขารเช่นนั้น เพราะความที่ถูกฝ่ายปฏิปักษ์ไม่ครอบงำ และเพราะความพิเศษที่ได้รับด้วยปัจจัยพิเศษ เป็นเจตนาที่ดำเนินไปอย่างยิ่งยวด ให้ผลในอัตภาพนั้นเอง ชื่อว่า ทิฏฐธัมมเวทนียกรรม. ด้วยว่า เจตนานั้นมีกำลังโดยอาการที่กล่าวแล้ว ในชวนสันดานที่ประกอบด้วยคุณวิเศษ เพราะไม่ได้อาเสวนะในการเป็นไปโดยอำนาจแห่งอุปการะและอนุปการะ และเพราะความเป็นกรรมมีวิบากน้อย จึงไม่เป็นกรรมที่ต้องหวังความสืบต่อแห่งความเป็นไป และต้องหวังการได้โอกาสเหมือนกรรมอีก ๒ อย่างนั้น จึงให้ผลเพียงวิบากที่ดำเนินไปในอัตภาพนี้เท่านั้น เหมือนเป็นเพียงดอกไม้.

Tathā asakkontanti kammassa phaladānaṃ nāma upadhipayogādipaccayantarasamavāyeneva hotīti tadabhāvato tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dātuṃ asakkontaṃ. Ahosikammanti kammaṃyeva ahosi, na tassa vipāko ahosi, atthi bhavissati vāti evaṃ vattabbaṃ kammaṃ. Atthasādhikāti dānādipāṇātipātādiatthassa nipphādikā. Kā pana sāti āha ‘‘sattamajavanacetanā’’ti. Sā hi sanniṭṭhāpakacetanā vuttanayena paṭiladdhavisesā purimajavanacetanāhi laddhāsevanā ca samānā anantare attabhāve vipākadāyinī upapajjavedanīyakammaṃ nāma. Tenāha ‘‘anantare attabhāve vipākaṃ detī’’ti. Sati saṃsārappavattiyāti iminā asati saṃsārappavattiyā ahosikammapakkhe tiṭṭhati vipaccanokāsassa abhāvatoti.

บทว่า ตถา อสกฺโกนฺตํ (เมื่อไม่สามารถอย่างนั้น) ความว่า การให้ผลของกรรม ย่อมมีได้ด้วยการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยอื่นมีอุปธิและปโยคะเป็นต้นเท่านั้น เพราะไม่มีปัจจัยเหล่านั้น จึงไม่สามารถให้วิบากในอัตภาพนั้นเองได้. บทว่า อโหสิกมฺมํ (อโหสิกรรม) คือ กรรมที่พึงกล่าวอย่างนี้ว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมนั้นไม่มีแล้ว ไม่มีอยู่ หรือจักไม่มี. บทว่า อตฺถสาธิกา (ผู้ให้สำเร็จประโยชน์) คือ ผู้ยังประโยชน์มีทานเป็นต้น และปาณาติบาตเป็นต้นให้สำเร็จ. ถามว่า ก็เจตนานั้นคืออะไร? ตอบว่า 'เจตนาในชวนะดวงที่ ๗'. ด้วยว่า เจตนานั้นเป็นเจตนาที่ตัดสินใจ ได้รับความพิเศษตามนัยที่กล่าวแล้ว และเป็นเจตนาที่ได้รับการเสพคุ้นจากเจตนาในชวนะดวงก่อนๆ จึงเป็นกรรมที่ให้วิบากในอัตภาพถัดไป ชื่อว่า อุปปัชชเวทนียกรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ให้วิบากในอัตภาพถัดไป'. บทว่า สติ สํสารปฺปวตฺติยา (เมื่อมีการดำเนินไปแห่งสังสารวัฏ) ด้วยบทนี้ (แสดงว่า) เมื่อไม่มีการดำเนินไปแห่งสังสารวัฏ กรรมนั้นย่อมตั้งอยู่ในฝ่ายอโหสิกรรม เพราะไม่มีโอกาสที่จะให้ผล.

Samugghāṭitāni vipaccanokāsassa anuppattidhammatāpādanena. Diṭṭhadhammavedanīyaṃ atthi vipākārahābhāvassa anibbattitattā vipaccanokāsassa anupacchinnattā. Katūpacitañhi kammaṃ sati vipaccanokāse yāva na phalaṃ deti, tāva attheva nāma vipākārahabhāvato. ‘‘Yassa kho’’ti idaṃ aniyamākāravacanaṃ bhagavatā kammasarikkhatāvasena sādhāraṇato vuttanti āha ‘‘yādisassa kho’’ti.

บทว่า สมุคฺฆาฏิตานิ (ถูกถอนขึ้นแล้ว) คือ ด้วยการยังความเป็นธรรมดาที่ไม่ถึงโอกาสที่จะให้ผลให้สำเร็จ. ทิฏฐธัมมเวทนียกรรมยังมีอยู่ เพราะความที่ภาวะที่ควรแก่วิบากยังไม่สิ้นไป และเพราะโอกาสที่จะให้ผลยังไม่ขาดไป. ด้วยว่า กรรมที่ทำและสั่งสมไว้ เมื่อมีโอกาสที่จะให้ผล ตราบใดที่ยังไม่ให้ผล ตราบนั้นก็ชื่อว่ายังมีอยู่แท้ๆ เพราะความเป็นสภาพที่ควรแก่วิบาก. คำว่า ยสฺส โข นี้ เป็นคำกล่าวโดยอาการไม่กำหนดแน่นอน ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยทั่วไปด้วยอำนาจความคล้ายคลึงกันแห่งกรรม จึงกล่าวว่า ยาทิสสฺส โข (กรรมเช่นใดแล).

Pamādakilesavimuttoti pamādahetukehi sabbehi kilesehi vimutto.

บทว่า ปมาทกิเลสวิมุตฺโต (ผู้หลุดพ้นจากกิเลสอันเกิดจากความประมาท) ความว่า ผู้หลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงอันมีเหตุมาจากความประมาท.

Pāpassa [Pg.158] pidhānaṃ nāma avipākadhammatāpādananti āha ‘‘appaṭisandhikaṃ karīyatī’’ti. Buddhasāsaneti sikkhāttayasaṅgahe buddhassa bhagavato sāsane. Yuttappayutto viharatīti akattabbassa akaraṇavasena, kattabbassa ca paripūraṇavasena pavattati.

การปิดกั้นบาป ชื่อว่า การยังความเป็นธรรมดาที่ไม่มีวิบากให้สำเร็จ ท่านจึงกล่าวว่า 'ทำให้ไม่มีการปฏิสนธิ'. บทว่า พุทฺธสาสเน (ในพระพุทธศาสนา) คือ ในคำสอนของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า อันสงเคราะห์เข้าในไตรสิกขา. บทว่า ยุตฺตปฺปยุตฺโต วิหรติ (ย่อมอยู่ด้วยความเพียรที่ประกอบพร้อม) ความว่า ย่อมเป็นไปโดยการไม่ทำสิ่งที่ไม่ควรทำ และโดยการทำสิ่งที่ควรทำ ให้บริบูรณ์.

Dissanti kujjhantīti disā, paṭipakkhāti āha ‘‘sapattā’’ti. Tappasaṃsapakāranti mettānisaṃsakittanākāraṃ. Kālenāti āmeḍitalopena niddesoti āha ‘‘khaṇe khaṇe’’ti. Anukarontūti yesaṃ kalyāṇamittānaṃ santike suṇanti, yathāsutaṃ dhammaṃ tesaṃ anukarontu diṭṭhānugatikaraṇaṃ āpajjantu, attano veripuggalānampi bhagavato santike dhammassavanaṃ sammāpaṭipattiñca paccāsīsati.

บทว่า ทิสา (ทิศ) คือ ผู้ที่เห็นแล้วโกรธ ได้แก่ ฝ่ายปฏิปักษ์ ท่านจึงกล่าวว่า 'ศัตรู'. บทว่า ตปฺปสํสปการํ (อาการที่สรรเสริญเมตตานั้น) คือ อาการที่พรรณนาอานิสงส์แห่งเมตตา. บทว่า กาเลน (ตามกาล) เป็นการแสดงโดยลบคำซ้ำ ท่านจึงกล่าวว่า 'ทุกๆ ขณะ'. บทว่า อนุกโรนฺตุ (จงประพฤติตาม) ความว่า จงประพฤติตามธรรมที่ได้ยินมาในสำนักของกัลยาณมิตรเหล่านั้นตามที่ได้ฟังมา จงถึงซึ่งการทำตามอย่างที่เห็น คือ พระผู้มีพระภาคทรงหวังการฟังธรรมและการปฏิบัติชอบแม้แก่บุคคลผู้เป็นศัตรูของพระองค์.

Tasanti gatiṃ patthayantīti tasā bhavantarādīsu saṃsaraṇabhāvato. Tenāha ‘‘tasā vuccanti sataṇhā’’ti.

บทว่า ตสา (สัตว์ผู้สะดุ้ง) คือ สัตว์ที่สะดุ้งและปรารถนาคติ เพราะความเป็นผู้ต้องท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สัตว์ผู้มีตัณหา เรียกว่า ตสา'.

Netabbaṭṭhānaṃ udakaṃ nayantīti nettikā. Bandhitvāti daḷhaṃ bandhitvā. Telakañjikenāti telamissitena kañjikena.

บทว่า เนตฺติกา (ผู้ไขน้ำ) คือ ผู้ที่นำน้ำไปยังที่ที่ควรนำไป. บทว่า พนฺธิตฺวา (ผูกแล้ว) คือ ผูกอย่างมั่นคง. บทว่า เตลคญฺชิเกน (ด้วยน้ำข้าวผสมน้ำมัน) คือ ด้วยน้ำข้าวที่ระคนด้วยน้ำมัน.

Yādisova aniṭṭhe, tādisova iṭṭheti iṭṭhāniṭṭhe nibbikārena tādī. Yesaṃ pana kāmāmisādīnaṃ vantattā rāgādīnaṃ cattattā kāmoghādīnaṃ tiṇṇattā tādibhāvo bhaveyya, tesaṃ bhagavatā sabbaso vantā cattā tiṇṇā, tasmā bhagavā vantāvīti tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, yehi anaññasādhāraṇehi sīlādiguṇehi samannāgatattā bhagavā tādibhāvena ukkaṃsapāramippatto taṃniddeso, tehi guṇehi yāthāvato niddisitabbatopi tādī. Yathā yantarajjuyā yantaṃ nīyati, evaṃ yāya taṇhāya bhavo nīyati, sā ‘‘bhavanetti bhavarajjū’’ti vuttā. Tenāha ‘‘tāya hī’’tiādi, kammāni kusalādīni vipaccayanti apaccayanti etāyāti kammavipāko. Apaccayabhāvo nāma ariyamaggacetanāyāti āha ‘‘maggacetanāyā’’ti. Yāva na kilesā pahīyanti, tāva ime sattā saiṇā eva aserivihārabhāvatoti āha ‘‘aṇaṇo nikkileso jāto’’ti.

บทว่า ตาที (ผู้คงที่) คือ เป็นเช่นใดในสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา ก็เป็นเช่นนั้นในสิ่งที่น่าปรารถนา โดยไม่มีความแปรปรวนในสิ่งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา. อนึ่ง ความเป็นผู้คงที่พึงมีได้เพราะการคายกามอามิสเป็นต้น เพราะการสละราคะเป็นต้น และเพราะการข้ามโอฆะคือกามเป็นต้น ซึ่งสิ่งเหล่านั้นพระผู้มีพระภาคทรงคาย สละ และข้ามได้โดยสิ้นเชิงแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า ตาที เพราะเป็นผู้คายแล้ว (วันตาวี), ชื่อว่า ตาที เพราะเป็นผู้สละแล้ว (จัตตาวี), ชื่อว่า ตาที เพราะเป็นผู้ข้ามแล้ว (ติณณาวี). คำว่า ตาที นั้น เป็นการแสดงถึงพระผู้มีพระภาคผู้ถึงความยอดเยี่ยมและถึงที่สุดแห่งความเป็นผู้คงที่ เพราะทรงประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น และชื่อว่า ตาที เพราะเป็นผู้ที่พึงแสดงตามความเป็นจริงด้วยคุณเหล่านั้น. ภพถูกตัณหาใดชักไป เหมือนเครื่องจักรถูกเชือกชักไป ฉันนั้น ตัณหานั้นจึงเรียกว่า 'ภวเนตติ' (เครื่องนำไปสู่ภพ) และ 'ภวรชฺชุ' (เชือกแห่งภพ). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยตัณหานั้นแล' เป็นต้น. กรรมทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น ย่อมให้ผลและไม่ให้ผลด้วยตัณหานั้น เพราะเหตุนั้น ตัณหาจึงชื่อว่า กรรมวิบาก. ความเป็นผู้ไม่ให้ผล (แห่งกรรม) ย่อมมีได้ด้วยอริยมรรคเจตนา ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยมรรคเจตนา'. ตราบใดที่กิเลสยังไม่ถูกละไป ตราบนั้นสัตว์เหล่านี้ก็ยังเป็นผู้มีหนี้อยู่นั่นเอง เพราะความเป็นผู้ไม่อยู่เป็นอิสระ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้ไม่มีหนี้ เป็นผู้ไม่มีกิเลสแล้ว'.

Theyyaparibhogo (visuddhi. ṭī. 1.91) nāma sāmiparibhogābhāvato. Bhagavatāpi hi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa, dāyakānaṃ [Pg.159] sīlavatoyeva pariccāgo, na dussīlassa attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā dāyakehi ca apariccattattā ‘‘dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo nāmā’’ti vuttaṃ. Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo. Paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho. Yasmā sekkhā bhagavato orasaputtā, tasmā te pitusantakānaṃ paccayānaṃ dāyādā hutvā te paccaye paribhuñjantīti tesaṃ paribhogo dāyajjaparibhogo nāma. Kiṃ pana te bhagavato paccaye paribhuñjanti, udāhu gihīhi dinnanti? Gihīhi dinnāpi te bhagavatā anuññātattā bhagavato santakā honti ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato anuññātesuyeva paribhogasambhavato. Dhammadāyādasuttañcettha (ma. ni. 1.29 ādayo) sādhakaṃ.

การบริโภคเยี่ยงโจร (วิสุทธิ. ฎีกา 1.91) ชื่อว่า (การบริโภคเยี่ยงโจร) เพราะไม่มีความเป็นเจ้าของในการบริโภค. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตปัจจัยแก่ผู้มีศีลในพระศาสนาของพระองค์ ไม่ทรงอนุญาตแก่ผู้ทุศีล, และการบริจาคของทายกก็บริจาคแก่ผู้มีศีลเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้ทุศีล เพราะมุ่งหวังผลอันไพบูลย์แห่งการกระทำของตน. เพราะเหตุนั้น การบริโภคของผู้ทุศีลจึงชื่อว่าการบริโภคเยี่ยงโจร เพราะพระศาสดาไม่ทรงอนุญาต และทายกก็ไม่ได้บริจาคให้. การบริโภคโดยเป็นหนี้ ชื่อว่าการบริโภคเยี่ยงหนี้. หมายความว่า การบริโภคโดยการรับเอาไปนั้น เหมือนกับการบริโภคโดยการเป็นหนี้ เพราะไม่มีความบริสุทธิ์แห่งทักษิณาจากผู้รับ. เพราะว่าพระเสกขะทั้งหลายเป็นโอรสในอกของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะฉะนั้น การบริโภคของท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่าการบริโภคเยี่ยงทายาท เพราะท่านเหล่านั้นเป็นทายาทแห่งปัจจัยอันเป็นของบิดาแล้วจึงบริโภคปัจจัยเหล่านั้น. ก็ท่านเหล่านั้นบริโภคปัจจัยของพระผู้มีพระภาคเจ้า หรือว่าปัจจัยที่คฤหัสถ์ถวาย? แม้ปัจจัยที่คฤหัสถ์ถวาย ก็เป็นของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตแล้ว เพราะไม่มีการบริโภคโดยประการทั้งปวงในปัจจัยที่ไม่ได้ทรงอนุญาต และมีการบริโภคได้เฉพาะในปัจจัยที่ทรงอนุญาตแล้วเท่านั้น. อนึ่ง ธัมมทายาทสูตร (ม. นิ. 1.29 เป็นต้น) ก็เป็นเครื่องยืนยันในเรื่องนี้.

Avītarāgānaṃ taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruci paribhogasambhavato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena, appaṭikūlampi paṭikūlākārena tadubhayaṃ vivajjetvā upekkhākārena ca paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ paripūrenti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge, taṃsaṃvaṇṇanāsu ca vuttanayeneva veditabbaṃ. Kilesaiṇānaṃ abhāvaṃ sandhāya ‘‘aṇaṇo’’ti vuttaṃ, na paccavekkhitaparibhogamattaṃ. Tenāha āyasmā ca bākulo – ‘‘sattāhameva kho ahaṃ, āvuso, saraṇo raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñji’’nti (ma. ni. 3.211).

สำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ย่อมไม่มีความเป็นเจ้าของในการบริโภคปัจจัย เพราะตกอยู่ใต้อำนาจแห่งตัณหา, เมื่อไม่มีความเป็นเจ้าของนั้น ความเป็นเจ้าของจึงมีแก่ผู้ปราศจากราคะ เพราะมีการบริโภคได้ตามความพอใจ. เพราะท่านเหล่านั้นย่อมบริโภคปัจจัยแม้ที่น่าเกลียดโดยอาการไม่น่าเกลียด, แม้ที่ไม่น่าเกลียดโดยอาการน่าเกลียด, และเว้นทั้งสองอย่างนั้นแล้วบริโภคโดยอาการเป็นอุเบกขา และย่อมยังความปรารถนาของทายกให้บริบูรณ์. ส่วนที่เหลือที่ควรกล่าวในเรื่องนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคและในคัมภีร์มหาฎีกาแห่งวิสุทธิมรรคนั้น. ที่กล่าวว่า "อณโณ" (ไม่มีหนี้) นั้น มุ่งหมายถึงการไม่มีหนี้คือกิเลส ไม่ใช่เพียงการบริโภคโดยพิจารณาแล้วเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านพระพากุละจึงกล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าบริโภคบิณฑบาตของชาวชนบทโดยยังมีหนี้อยู่เพียง 7 วันเท่านั้น" (ม. นิ. 3.211).

Vatthukāmakilesakāmehi taṇhāya pavattiākāraṃ paṭicca atthi ramaṇavohāroti āha – ‘‘duvidhesupi kāmesu taṇhāratisanthava’’nti. Mantitanti kathitaṃ. Uppannehi satthupaṭiññehi. Saṃvibhattāti kusalādivasena khandhādīhi ākārehi vibhattā. Sundaraṃ āgamananti svāgataṃ. Tato eva na kucchitaṃ āgataṃ. Soḷasavidhakiccassa pariyositattā āha ‘‘taṃ sabbaṃ mayā kata’’nti. Maggapaññāyameva tatiyavijjāsamaññāti āha – ‘‘tīhi vijjāhi navahi ca lokuttaradhammehī’’ti.

คำว่า "ตัณหารติสันถวะ" (ความคุ้นเคยด้วยความยินดีในตัณหา) ในกามทั้งสองประเภทนั้น กล่าวถึงการเรียกขานว่า "ความยินดี" โดยอาศัยอาการที่ตัณหาดำเนินไปด้วยอำนาจตัณหาในวัตถุกามและกิเลสกาม. "มนฺติตํ" คือ กล่าวแล้ว. ด้วยคำปฏิญญาว่าเป็นศาสดาที่เกิดขึ้นแล้ว. "สํวิภตฺตา" คือ จำแนกแล้วโดยอาการมีขันธ์เป็นต้น ด้วยอำนาจกุศลเป็นต้น. "สุนฺทรํ อาคมนํ" คือ การมาดี (สฺวาคตํ). เพราะเหตุนั้น จึงไม่ใช่การมาที่น่ารังเกียจ. เพราะกิจ 16 อย่างสำเร็จแล้ว จึงกล่าวว่า "กิจทั้งหมดนั้นเราได้ทำแล้ว". ที่กล่าวว่า "ด้วยวิชชา 3 และโลกุตรธรรม 9" นั้น หมายถึงว่า มรรคปัญญาเท่านั้นเป็นชื่อของวิชชาที่ 3.

Aṅgulimālasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับในอรรถกถาอังคุลิมาลสูตร จบแล้ว.

7. Piyajātikasuttavaṇṇanā

๗. การพรรณนาอรรถกถาปิยชาติกสูตร

353. Pakatiniyāmenāti [Pg.160] yathā sokuppattito pubbe iti kattabbesu asammohavasena cittaṃ pakkhandati, tāni cassa upaṭṭhahanti, na evaṃ sokassa cittasaṅkocasabhāvato. Tena vuttaṃ ‘‘pakatiniyāmena pana na paṭibhantī’’ti. Keci pana ‘‘sāmantā katipaye na kuṭumbaṃ sandhāreti. Tenāha ‘na sabbena sabbaṃ paṭibhantī’ti’’ vadanti. Etthāti dutiyapade. Anekatthattā dhātūnaṃ ‘‘na paṭibhātī’’ti padassa ‘‘na ruccatī’’ti atthamāha. Na paṭibhātīti vā bhuñjitukāmatācittaṃ na upaṭṭhitanti attho. Patiṭṭhitokāsanti indriyāviṭṭhaṭṭhānaṃ vadati. Piyāyitabbato piyo jāti uppattiṭṭhānaṃ etesanti piyajātikā. Piyo pabhuti etesanti piyappabhutikāti vattabbe, u-kārassa va-kāraṃ, ta-kārassa ca lopaṃ katvā ‘‘piyappabhāvikā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘piyato pabhavantī’’ti.

๓๕๓. คำว่า "โดยปกติธรรมดา" หมายถึงว่า ก่อนความโศกเกิดขึ้น จิตย่อมแล่นไปในกิจที่ควรทำทั้งหลายโดยความไม่หลงลืม และกิจเหล่านั้นก็ปรากฏแก่เขา แต่เมื่อความโศกเกิดขึ้น จิตย่อมไม่เป็นเช่นนั้น เพราะจิตมีสภาพหดหู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แต่โดยปกติธรรมดาแล้ว ย่อมไม่ปรากฏ". แต่บางท่านกล่าวว่า "ญาติมิตรเพียงไม่กี่คนไม่สามารถประคับประคองครอบครัวได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่ปรากฏโดยประการทั้งปวง". ในบทที่สองนี้ เพราะธาตุมีหลายความหมาย จึงกล่าวอรรถของบทว่า "น ปฏิภาติ" ว่า "ไม่เป็นที่พอใจ". หรืออีกนัยหนึ่ง หมายความว่า จิตที่อยากจะบริโภคไม่ปรากฏ. คำว่า "ปฏิฏฺฐิโตกาเส" หมายถึง สถานที่ที่อินทรีย์เข้าไปตั้งอยู่. "ปิยชาติกา" คือ สิ่งที่มีความรักเป็นที่เกิด. ในคำที่ควรจะกล่าวว่า "ปิยปฺปภูติกา" (สิ่งที่มีความรักเป็นแดนเกิด) ท่านแปลงสระอุเป็นพยัญชนะวะ และลบพยัญชนะตะ แล้วกล่าวว่า "ปิยปฺปภาวิกา". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเกิดจากสิ่งที่น่ารัก".

355. Para-saddena samānatthaṃ ajjhattikabhāvanisedhanatthaṃ ‘‘pire’’ti padanti āha ‘‘amhākaṃ pare’’ti. Pireti vā ‘‘parato’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadanti āha ‘‘cara pireti parato gacchā’’ti.

๓๕๕. คำว่า "ปิเร" มีความหมายเดียวกับคำว่า "ปร" (อื่น) เพื่อปฏิเสธความเป็นภายใน จึงกล่าวว่า "อมฺหากํ ปเร" (คนอื่นของเรา). หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "ปิเร" เป็นบทนิบาตที่มีความหมายเดียวกับคำว่า "ปรโต" (ข้างหน้า) จึงกล่าวว่า "จรถ ปิเร" คือ "จงไปข้างหน้า".

356. Dvidhā chetvāti ettha yadi itthī tassa purisassa piyā, kathaṃ dvidhā chindatīti āha ‘‘yadi hī’’tiādi.

๓๕๖. ในบทว่า "เฉตฺวา ทฺวิธา" (ตัดเป็นสองส่วน) นี้ หากหญิงนั้นเป็นที่รักของชายนั้น จะตัดเป็นสองส่วนได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า "ยทิ หิ" (ก็ถ้าหากว่า) เป็นต้น.

357. Kathaṃ katheyyanti yathā bhagavā etassa brāhmaṇassa kathesi, so ca me kathesi, tathā cāhaṃ katheyyaṃ. Maraṇavasena vipariṇāmo attabhāvassa parivattattā. Palāyitvā gamanavasena aññathābhāvo mittasanthavassa samāgamassa ca aññathābhūtattā.

๓๕๗. คำว่า "จะพึงกล่าวอย่างไร" คือ ข้าพเจ้าจะพึงกล่าวอย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแก่พราหมณ์ผู้นั้น และพราหมณ์ผู้นั้นก็กล่าวแก่ข้าพเจ้า. ความแปรปรวนโดยความเป็นความตาย เพราะอัตภาพเปลี่ยนแปลงไป. ความเป็นอย่างอื่นโดยความเป็นความหนีไป เพราะการคบหามิตรและการมาพบกันเป็นอย่างอื่นไปแล้ว.

Chaḍḍitabhāvenāti parivattitabhāvena. Hatthagamanavasena aññathābhāvo pubbe savase vattitānaṃ idāni vase avattanabhāvena.

คำว่า "โดยความเป็นของที่ถูกทอดทิ้ง" คือ โดยความเป็นของที่เปลี่ยนแปลงไป. ความเป็นอย่างอื่นโดยความเป็นของที่ตกไปอยู่ในมือผู้อื่น เพราะสิ่งเหล่านั้นที่เคยอยู่ในอำนาจของตนในกาลก่อน บัดนี้ไม่อยู่ในอำนาจแล้ว.

Ācamehīti ācamanaṃ mukhavikkhālanaṃ kārehi. Yasmā mukhaṃ vikkhālentā hi hatthapāde dhovitvā vikkhālenti, tasmā ‘‘ācamitvā’’ti vatvā pacchāpi tassa atthaṃ dassento ‘‘mukhaṃ vikkhāletvā’’ti āha. Sesaṃ suviññeyyameva.

คำว่า "อาจเมหิ" คือ จงให้ล้างหน้า. เพราะว่าเมื่อคนทั้งหลายจะล้างหน้า ย่อมล้างมือและเท้าก่อนแล้วจึงล้างหน้า เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า "อาจมิตฺวา" (ล้างหน้าแล้ว) จึงกล่าวอธิบายความหมายของคำนั้นในภายหลังว่า "ล้างหน้าแล้ว". ส่วนที่เหลือก็เข้าใจได้ง่าย.

Piyajātikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับในอรรถกถาปิยชาติกสูตร จบแล้ว.

8. Bāhitikasuttavaṇṇanā

๘. การพรรณนาอรรถกถาพาหิติกสูตร

359. Sāvajjatāya [Pg.161] upārambhaṃ arahatīti opārambho. Tenāha ‘‘dosaṃ āropanāraho’’ti. Bālā upārambhavatthumaññaṃ amūlakampi naṃ āropentā ugghosenti, tasmā te anāmasitvā ‘‘viññūhī’’ti idaṃ padaṃ gahetvā pañhena ñātuṃ icchitena atthena upārambhādīnaṃ upari uttaraṃ paripūretuṃ nāsakkhimhā. Taṃ kāraṇanti taṃ uppattikāraṇaṃ. Yadi hi mayā ‘‘viññūhī’’ti padaṃ pakkhipitvā vuttaṃ bhaveyya, pañhā me paripuṇṇā bhaveyya, na pana vuttā. Idāni pana taṃ kāraṇaṃ uttaraṃ āyasmatā ānandena ‘‘viññūhī’’ti evaṃ vadantena paripūritaṃ.

๓๕๙. การตำหนิที่ควรแก่การตำหนิเพราะมีโทษ ชื่อว่าโอปารัมภะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ควรแก่การยกโทษขึ้นกล่าว". พวกคนพาลย่อมประกาศยกโทษแม้ที่ไม่มีมูลในเรื่องอื่นที่เป็นวัตถุแห่งการตำหนิ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่กล่าวถึงคนพาลเหล่านั้น แต่ได้ถือเอาบทว่า "โดยวิญญูชน" นี้แล้ว ไม่สามารถจะทำคำตอบให้บริบูรณ์ยิ่งขึ้นไปกว่าการตำหนิเป็นต้น ด้วยอรรถที่ประสงค์จะรู้ด้วยปัญหา. คำว่า "ตัง การะณัง" คือ เหตุที่เกิดขึ้นนั้น. หากว่าข้าพเจ้าได้กล่าวโดยใส่บทว่า "โดยวิญญูชน" เข้าไป ปัญหาของข้าพเจ้าก็คงจะบริบูรณ์ แต่ก็ไม่ได้กล่าว. แต่บัดนี้ เหตุนั้นอันเป็นคำตอบ พระอานนท์ผู้มีอายุได้ทำให้บริบูรณ์แล้ว ด้วยการกล่าวอย่างนี้ว่า "โดยวิญญูชน".

360. Kosallapaṭipakkhato akosallaṃ vuccati avijjā, taṃsamuṭṭhānato akosallasambhūto. Avajjaṃ vuccati garahitabbaṃ, saha avajjehīti sāvajjo, gārayho. Rāgādidosehi sadoso. Tehi eva sabyābajjho, tato eva sampati āyatiñca sadukkho. Sabyābajjhādiko nissandavipāko.

๓๖๐. ความไม่ฉลาด (อกุศล) เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความฉลาด (โกศล) ท่านเรียกว่า อวิชชา, ชื่อว่าเกิดจากความไม่ฉลาด เพราะมีอวิชชานั้นเป็นสมุฏฐาน. สิ่งที่ควรติเตียน ท่านเรียกว่า วัชชะ (โทษ), ชื่อว่า สาวัชชะ (มีโทษ) เพราะเป็นไปกับด้วยโทษ, คือเป็นสิ่งที่ควรตำหนิ. ชื่อว่า สโทสะ (มีโทษ) เพราะมีโทษคือราคะเป็นต้น. ชื่อว่า สพยาปัชฌะ (มีความเบียดเบียน) เพราะโทษเหล่านั้นนั่นเอง, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สทุกขะ (มีความทุกข์) ทั้งในปัจจุบันและอนาคต. ความมีความเบียดเบียนเป็นต้น เป็นวิบากที่ไหลออก (นิสสันทะวิบาก).

Tathā attho vutto bhaveyyāti pucchāsabhāgenapi attho vutto bhaveyya, pucchantassa pana na tāva cittārādhanaṃ. Tenāha – ‘‘evaṃ byākaraṇaṃ pana na bhāriya’’nti, garukaraṇaṃ na hoti visārajjaṃ na siyāti adhippāyo. Tenāha – ‘‘appahīnaakusalopi hi pahānaṃ vaṇṇeyyā’’ti. Evarūpo pana yathākārī tathāvādī na hoti, na evaṃ bhagavāti āha ‘‘bhagavā’’tiādi. Evaṃ byākāsīti ‘‘sabbākusaladhammapahīno kho, mahārāja, tathāgato’’ti evaṃ byākāsi. Sukkapakkhepi eseva nayoti iminā ‘‘sabbesaṃyeva kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ vaṇṇetī’’ti vutte yathā pucchā, tathā attho vutto bhaveyya, evaṃ byākaraṇaṃ pana na bhāriyaṃ, asampāditakusaladhammopi upasampadaṃ vaṇṇeyya. Bhagavā pana sammadeva sampāditakusalattā yathākārī tathāvādīti dassetuṃ ‘‘evaṃ byākāsī’’ti imamatthaṃ dasseti. Sesaṃ suviññeyyameva.

คำว่า "อรรถพึงถูกกล่าวอย่างนั้น" คือ อรรถพึงถูกกล่าวแม้ด้วยส่วนแห่งปัญหา แต่ยังไม่เป็นการทำจิตของผู้ถามให้ยินดี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แต่การพยากรณ์อย่างนี้ไม่หนัก" อธิบายว่า ไม่เป็นการทำความหนักใจ (คือทำได้ง่าย) และจะไม่เป็นความแกล้วกล้า. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะแม้ผู้ที่ยังละอกุศลไม่ได้ ก็พึงพรรณนาการละได้". แต่บุคคลเห็นปานนั้น ไม่เป็นผู้ทำอย่างใดพูดอย่างนั้น, พระผู้มีพระภาคไม่เป็นเช่นนั้น จึงตรัสว่า "พระผู้มีพระภาค" เป็นต้น. คำว่า "ทรงพยากรณ์อย่างนี้" คือ ทรงพยากรณ์ว่า "ดูกรมหาบพิตร พระตถาคตละอกุศลธรรมทั้งปวงได้แล้ว" ดังนี้. แม้ในฝ่ายขาว (กุศล) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยคำนี้ว่า เมื่อพระองค์ตรัสว่า "ย่อมพรรณนาการถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมทั้งปวง" อรรถพึงถูกกล่าวตามปัญหาอย่างนั้น, แต่การพยากรณ์อย่างนี้ไม่หนัก, แม้ผู้ที่ยังไม่ทำให้ถึงพร้อมซึ่งกุศลธรรม ก็พึงพรรณนาการถึงพร้อมได้. แต่พระผู้มีพระภาคทรงทำให้ถึงพร้อมซึ่งกุศลธรรมโดยชอบแล้ว เพื่อจะแสดงความเป็นผู้ทำอย่างใดพูดอย่างนั้น จึงทรงแสดงอรรถนี้ว่า "ทรงพยากรณ์อย่างนี้". ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทั้งนั้น.

Bāhitikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในอรรถกถาพาหิติกสูตร จบแล้ว.

9. Dhammacetiyasuttavaṇṇanā

๙. พรรณนาธัมมเจติยสูตร

364. Medavaṇṇā [Pg.162] uḷupavaṇṇā ca tattha tattha pāsāṇā ussannā ahesunti medāḷupanti gāmassa samaññā jātā. Uḷupavaṇṇāti candasamānavaṇṇatāya medapāsāṇā vuttāti keci. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘medavaṇṇā pāsāṇā kirettha ussannā ahesu’’nti idaṃ vuttaṃ. Assāti senāpatissa. Kathāsamuṭṭhāpanatthanti mallikāya sokavinodanadhammakathāsamuṭṭhāpanatthaṃ.

๓๖๔. หินที่มีสีเหมือนไขมัน (เมทะ) และหินที่มีสีเหมือนดาวอุลุปะ มีอยู่มากในที่นั้นๆ ชื่อว่า "เมทาฬุปะ" จึงเป็นชื่อของหมู่บ้าน. บางพวกกล่าวว่า "อุฬุปะวัณณะ" คือหินไขมันที่ท่านเรียกว่ามีสีเหมือนพระจันทร์. แต่ในอรรถกถากล่าวคำนี้ว่า "ได้ยินว่า ในที่นั้นมีหินสีเหมือนไขมันอยู่มาก". บทว่า "อัสสะ" คือ ของเสนาบดี. บทว่า "เพื่อตั้งเรื่อง" คือ เพื่อเริ่มตั้งธัมมกถาเครื่องบรรเทาความโศกของพระนางมัลลิกา.

Raññāti pasenadīkosalaraññā. Mahaccāti mahatiyā. Padavipallāsena cetaṃ vuttaṃ. Pasādamarahantīti pāsādikāni. Tenāha ‘‘saha rañjanakānī’’ti. Yāni pana pāsādikāni, tāni passituṃ yuttāni. Pāsādikānīti vā saddahanasahitāni. Tenāha ‘‘pasādajanakānī’’ti. ‘‘Appābādha’’nti ādīsu viya appasaddo abhāvatthoti āha ‘‘nissaddānī’’ti. Aniyamatthavācī ya-saddo aniyamākāravācakopi hotīti ‘‘yatthā’’ti padassa ‘‘yādisesū’’tiādimāha. Tathā hi aṅgulimālasutte (ma. ni. aṭṭha. 2.347 ādayo) ‘‘yassa kho’’ti padassa ‘‘yādisassa kho’’ti attho vutto.

บทว่า "รัญโญ" คือ ของพระเจ้าปเสนทิโกศล. บทว่า "มหัจจะ" คือ มหติยา (ใหญ่). คำนี้ท่านกล่าวโดยการสลับพยัญชนะ. สิ่งที่ควรแก่ความเลื่อมใส ชื่อว่า "ปาสาทิกะ". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พร้อมด้วยเครื่องย้อม". อนึ่ง สิ่งใดที่น่าเลื่อมใส สิ่งนั้นก็ควรแก่การดู. หรือ "ปาสาทิกะ" คือสิ่งที่ประกอบด้วยความเชื่อ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สิ่งที่ยังความเลื่อมใสให้เกิด". คำว่า "อัปปะ" มีความหมายว่าไม่มี เหมือนในคำว่า "อัปปาพาธะ" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นิสสัททานิ" (ไม่มีเสียง). ย-ศัพท์ ซึ่งบอกอรรถที่ไม่แน่นอน ย่อมเป็นคำบอกอาการที่ไม่แน่นอนด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ยาทิเสสุ" เป็นต้น แทนบทว่า "ยัตถา". จริงอย่างนั้น ในอังคุลิมาลสูตร (ม.นิ.อ. 2.347 เป็นต้น) อรรถของบทว่า "ยัสสะ โข" ท่านกล่าวว่า "ยาทิสัสสะ โข" (ของบุคคลเช่นใด).

366. Paṭicchadanti paṭicchādakaṃ. Rājakakudhabhaṇḍānīti rājabhaṇḍabhūtāni. Rahāyatīti raho karoti, maṃ ajjhesatīti attho.

๓๖๖. บทว่า "ปฏิฉทัง" คือ เครื่องปกปิด. บทว่า "ราชกกุธภัณฑ์" คือ สิ่งที่เป็นเครื่องราชูปโภค. บทว่า "ระหายติ" คือ ทำในที่ลับ, อธิบายว่า อ้อนวอนข้าพเจ้า.

367. Yathāsabhāvato ñeyyaṃ dhāreti avadhāretīti dhammo, ñāṇanti āha ‘‘paccakkhañāṇasaṅkhātassa dhammassā’’ti. Anunayoti anugacchanako. Diṭṭhena hi adiṭṭhassa anumānaṃ. Tenāha ‘‘anumānaṃ anubuddhī’’ti. Āpāṇakoṭikanti yāva pāṇakoṭi, tāva jīvitapariyosānaṃ. Etanti dhammanvayasaṅkhātaṃ anumānaṃ. Evanti ‘‘idha panāha’’nti vuttappakārena.

๓๖๗. สิ่งที่ทรงไว้หรือกำหนดรู้สิ่งที่ควรรู้ตามสภาวะ ชื่อว่า "ธรรมะ", ท่านกล่าวว่า ญาณ คือ "แห่งธรรมที่นับว่าเป็นปัจจกขญาณ". บทว่า "อนุนะโย" คือ สิ่งที่ตามไป. จริงอยู่ การอนุมานสิ่งที่ไม่เห็นด้วยสิ่งที่เห็น (เป็นสิ่งที่ตามไป). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อนุมานคือการรู้ตาม". บทว่า "อาปาณโกฏิกัง" คือ ตราบเท่าถึงที่สุดแห่งลมหายใจ คือจนกว่าจะสิ้นชีวิต. บทว่า "เอตัง" คือ การอนุมานที่นับว่าเป็นการรู้ตามธรรม (ธรรมานวยะ). บทว่า "เอวัง" คือ โดยประการที่กล่าวไว้ว่า "แต่ในที่นี้ท่านกล่าวว่า" ดังนี้.

369. Cakkhuṃ abandhante viyāti apāsādikatāya passantānaṃ cakkhuṃ attani abandhante viya. Kulasantānānubandho rogo kularogo. Uḷāranti sānubhāvaṃ. Yo hi ānubhāvasampanno, taṃ ‘‘mahesakkha’’nti vadanti. Arahattaṃ gaṇhantoti ukkaṭṭhaniddesoyaṃ, heṭṭhimaphalāni gaṇhantopi.

๓๖๙. คำว่า "เหมือนไม่ผูกตาไว้" คือ เหมือนไม่ผูกตาของผู้ที่มองดูไว้กับตนเพราะความไม่น่าเลื่อมใส. โรคที่สืบเนื่องมาตามตระกูล ชื่อว่า "กุลโรค". บทว่า "อุฬารัง" คือ มีอานุภาพ. จริงอยู่ ผู้ใดถึงพร้อมด้วยอานุภาพ ท่านเรียกผู้นั้นว่า "ผู้มีศักดิ์ใหญ่". คำว่า "ผู้บรรลุอรหัต" นี้เป็นการระบุถึงอย่างสูงสุด (อุกกัฏฐนิทเทส) แม้ผู้บรรลุผลเบื้องต่ำก็รวมอยู่ด้วย.

373. Jīvikā [Pg.163] jīvitavutti.

๓๗๓. บทว่า "ชีวิกา" คือ ความเป็นไปแห่งชีวิต.

374. Dhammaṃ ceteti saṃvedeti etehīti dhammacetiyāni, dhammassa pūjāvacanāni. Nanu cetāni buddhasaṅghaguṇadīpanānipi santi? Kathaṃ ‘‘dhammacetiyānīti dhammassa cittīkāravacanānī’’ti vuttanti āha ‘‘tīsu hī’’tiādi. Tattha yasmā buddharatanamūlakāni sesaratanāni tassa vasena laddhabbato. Kosalaraññā cettha buddhagāravena dhammasaṅghagāravaṃ paveditaṃ, tasmā ‘‘bhagavati cittīkāre kate dhammopi katova hotī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca ratanattayapasādapubbikā sāsane sammāpaṭipatti, tasmā vuttaṃ – ‘‘ādibrahmacariyakānīti maggabrahmacariyassa ādibhūtānī’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

๓๗๔. บุคคลย่อมคิดถึงธรรม หรือย่อมรู้สึกถึงธรรมด้วยคำเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น คำเหล่านี้จึงชื่อว่า "ธัมมเจดีย์" คือเป็นคำบูชาพระธรรม. ถามว่า ก็คำเหล่านี้เป็นเครื่องแสดงพระคุณของพระพุทธเจ้าและพระสงฆ์ด้วยมิใช่หรือ? เหตุไฉนจึงกล่าวว่า "ธัมมเจดีย์ คือคำแสดงความเคารพในพระธรรม" เล่า? จึงกล่าวคำว่า "ในรัตนะ ๓" เป็นต้น. ในรัตนะเหล่านั้น เพราะรัตนะที่เหลือมีพระพุทธรัตนะเป็นมูลฐาน เพราะต้องได้รัตนะเหล่านั้นด้วยอำนาจของพระพุทธรัตนะนั้น. และในที่นี้ พระเจ้าโกศลทรงประกาศความเคารพในพระธรรมและพระสงฆ์ด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อความเคารพในพระผู้มีพระภาคถูกกระทำแล้ว ก็ชื่อว่าความเคารพในพระธรรมถูกกระทำแล้วด้วย". และเพราะการปฏิบัติชอบในพระศาสนามีความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยเป็นเบื้องต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาทิพรหมจริยกะ คือเป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์". ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทั้งนั้น.

Dhammacetiyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในอรรถกถาธัมมเจติยสูตร จบแล้ว.

10. Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā

๑๐. พรรณนากัณณกัตถลสูตร

375. Anantarasutte vuttakaraṇīyenevāti ‘‘pāsāde vā nāṭakesu vā cittassādaṃ alabhamāno tattha tattha vicarituṃ āraddho’’ti vuttakaraṇīyena. Appaduṭṭhapadosīnañhi evaṃ hotīti.

๓๗๕. ด้วยเหตุที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนนั่นเองว่า 'เมื่อไม่ได้รับความเพลิดเพลินทางใจในปราสาทหรือในการละเล่น จึงเริ่มเที่ยวไปในที่นั้นๆ' เพราะว่าสำหรับผู้ที่ไม่มีความประทุษร้ายต่อผู้ไม่ประทุษร้าย ย่อมเป็นเช่นนี้

376. Pucchitoti ‘‘aññaṃ dūtaṃ nālatthu’’nti pucchito. Soti rājā. Tāsaṃ vandanā sace uttarakālaṃ, attano āgamanakāraṇaṃ kathessati.

๓๗๖. ชื่อว่าถูกถาม คือถูกถามว่า 'ไม่พบทูตอื่นหรือ' คำว่า 'โส' (เขา) คือพระราชา ถ้าการไหว้ของพวกนางเป็นในภายหลัง (พระราชา) ก็จะบอกเหตุแห่งการมาของตน

378. Ekāvajjanenāti ekavīthijavanena. Tena ekacittaṃ tāva tiṭṭhatu, ekacittavīthiyāpi sabbaṃ jānituṃ na sakkāti dasseti. ‘‘Idaṃ nāma atītaṃ jānissāmī’’ti aniyametvā āvajjato yaṃ kiñci atītaṃ jānāti, niyamite pana niyamitamevāti āha – ‘‘ekena hi…pe… ekadesameva jānātī’’ti. Tena cittenāti ‘‘atītaṃ sabbaṃ jānissāmī’’ti evaṃ pavattacittena. Itaresūti anāgatapaccuppannesu. Kāraṇajātikanti yuttisabhāvaṃ, yuttiyā yuttanti attho. Samparāyaguṇanti samparāye katakammassa visesaṃ.

๓๗๘. คำว่า 'ด้วยการนึกถึงครั้งเดียว' คือด้วยชวนะในวิถีจิตเดียว ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ยกจิตดวงเดียวไว้ก่อน แม้ด้วยวิถีจิตเดียวก็ไม่สามารถจะรู้ได้ทั้งหมด เมื่อนึกถึงโดยไม่กำหนดว่า 'เราจะรู้เรื่องอดีตชื่อนี้' ย่อมรู้เรื่องอดีตบางอย่าง แต่เมื่อกำหนดแล้ว ย่อมรู้เฉพาะที่กำหนดไว้เท่านั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะด้วยจิตดวงเดียว... ย่อมรู้เพียงส่วนเดียว' คำว่า 'ด้วยจิตนั้น' คือด้วยจิตที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'เราจะรู้เรื่องอดีตทั้งหมด' คำว่า 'ในสิ่งอื่น' คือในอนาคตและปัจจุบัน คำว่า 'มีสภาวะเป็นเหตุผล' คือมีสภาวะที่สมควร อธิบายว่า ประกอบด้วยเหตุผล คำว่า 'คุณในสัมปรายภพ' คือความพิเศษของกรรมที่ทำไว้ในสัมปรายภพ

379. Lokuttaramissakāni kathitāni bodhirājakumārasutte viya lokiyā ceva lokuttarā ca. Yathālābhavasena cettha padhāniyaṅgānaṃ [Pg.164] lokuttaraggahaṇaṃ veditabbaṃ. Paccekaṃ eva nesañca padhāniyaṅgatā daṭṭhabbā yathā ‘‘aṭṭhavimokkhā sandissanti lokuttaramissakā’’ti. Lokuttarānevāti cettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. Padhānanānattanti padahananānattaṃ, bhāvanānuyogavisesanti attho. Saṅkhāre parimadditvā paṭipakkhadhamme ekadesato pajahitvā ṭhitassa bhāvanānuyogo sabbena sabbaṃ aparimadditasaṅkhārassa appahīnapaṭipakkhassa bhāvanānuyogato sukhumo visadova hoti, saccābhisamayena santānassa āhitavisesattāti āha – ‘‘aññādisameva hi puthujjanassa padhānaṃ, aññādisaṃ sotāpannassā’’tiādi. Ayañca viseso na kevalaṃ anariyaariyapuggalato eva, atha kho ariyesupi sekkhādivisesatopi labbhati abhisaṅkhāravisesato abhinīhārato ca ijjhanatoti dassento ‘‘aññādisaṃ sakadāgāmino’’tiādimāha. Na pāpuṇātīti yasmā puthujjano sabbathāva padhānaṃ padahanto sotāpattimaggaṃ adhigacchati, sotāpanno ca sakadāgāmimagganti heṭṭhimaṃ uparimato oḷārikaṃ, uparimañca itarato sukhumaṃ tena pahātuṃ asakkuṇeyyassa pajahanato, iti adhigantabbavisesena ca adhigamapaṭipadāya saṇhasukhumatā tikkhavisadatā ca viññāyatīti āha – ‘‘puthujjanassa padhānaṃ sotāpannassa padhānaṃ na pāpuṇātī’’tiādi.

๓๗๙. เรื่องที่กล่าวปนกับโลกุตตระ เหมือนในโพธิราชกุมารสูตร คือมีทั้งโลกิยะและโลกุตตระ และในที่นี้ พึงทราบการถือเอาโลกุตตระขององค์แห่งความเพียรตามที่ได้มา และพึงเห็นความเป็นองค์แห่งความเพียรของธรรมเหล่านั้นแต่ละอย่าง เหมือนคำว่า 'วิโมกข์ ๘ ประการที่กล่าวปนกับโลกุตตระย่อมปรากฏ' ในคำว่า 'เป็นโลกุตตระเท่านั้น' นี้ สิ่งที่ควรกล่าวจะปรากฏชัดในภายหลัง คำว่า 'ความต่างกันแห่งความเพียร' คือความต่างกันแห่งการบำเพ็ญเพียร อธิบายว่า ความพิเศษแห่งการประกอบภาวนา การประกอบภาวนาของผู้ที่พิจารณาขยี้สังขารและละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้บางส่วนแล้ว ย่อมละเอียดและชัดเจนกว่าการประกอบภาวนาของผู้ที่ยังไม่ได้พิจารณาขยี้สังขารโดยประการทั้งปวงและยังละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ไม่ได้ เพราะความที่สันดานมีความพิเศษอันเกิดจากการบรรลุสัจจะ จึงกล่าวว่า 'ความเพียรของปุถุชนเป็นอย่างหนึ่ง ความเพียรของพระโสดาบันเป็นอย่างหนึ่ง' เป็นต้น และความพิเศษนี้มิใช่จะได้เพียงเพราะความเป็นอนาริยบุคคลและอริยบุคคลเท่านั้น แต่ย่อมได้แม้ในหมู่พระอริยบุคคลด้วยกันโดยความต่างกันแห่งพระเสกขะเป็นต้น และโดยความสำเร็จแห่งความพิเศษของอภิสังขารและความปรารถนา เมื่อจะแสดงความข้อนั้นจึงกล่าวว่า 'ความเพียรของพระสกทาคามีเป็นอย่างหนึ่ง' เป็นต้น คำว่า 'ไม่ถึง' เพราะเหตุว่า ปุถุชนเมื่อบำเพ็ญเพียรโดยประการทั้งปวง ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค และพระโสดาบันย่อมบรรลุสกทาคามิมรรค ดังนั้น มรรคเบื้องต่ำจึงหยาบกว่ามรรคเบื้องบน และมรรคเบื้องบนก็ละเอียดกว่ามรรคเบื้องต่ำ เพราะเป็นการละธรรมที่มรรคเบื้องต่ำไม่สามารถจะละได้ ด้วยเหตุนี้ ความละเอียดอ่อน ความคมชัด และความบริสุทธิ์ของปฏิปทาแห่งการบรรลุ ย่อมทราบได้ด้วยความพิเศษที่พึงบรรลุ จึงกล่าวว่า 'ความเพียรของปุถุชนไม่ถึงความเพียรของพระโสดาบัน' เป็นต้น

Akūṭakaraṇanti avañcanakiriyaṃ. Anavacchindananti atiyānaṃ. Aviñchanaṃ na ākaḍḍhanaṃ, niyuttataṃ viniveṭhetvā samantā viparivattitvā samadhārāya chaḍḍanaṃ vā. Tassa kāraṇaṃ taṃkāraṇaṃ, taṃ kāraṇanti vā taṃ kiriyaṃ taṃ adhikāraṃ. Dantehi gantabbabhūminti dantehi pattabbaṭṭhānaṃ, pattabbavatthuṃ vā. Cattāropi assaddhā nāma uparimauparimasaddhāya abhāvato. Yena hi yaṃ appattaṃ, tassa taṃ natthi. Ariyasāvakassa…pe… natthi paṭhamamaggeneva māyāsāṭheyyānaṃ pahātabbattā. Tenevāti sammadeva viruddhapakkhānaṃ saddhādīnaṃ idhādhippetattā. Yadi evaṃ kathaṃ missakakathāti āha ‘‘assakhaḷuṅkasuttante panā’’tiādi. Cattārova honti puthujjanādivasena.

คำว่า 'การไม่ทำเล่ห์เหลี่ยม' คือการกระทำที่ไม่หลอกลวง คำว่า 'การไม่ตัดขาด' คือการไม่ก้าวล่วง คำว่า 'การไม่ดึง' คือไม่ใช่การฉุดลาก แต่เป็นการคลายสิ่งที่ผูกมัดไว้แล้วพลิกกลับไปมาโดยรอบ หรือเป็นการทิ้งไปโดยสม่ำเสมอ คำว่า 'เหตุนั้น' คือเพราะเหตุนั้น หรือคำว่า 'เหตุนั้น' คือการกระทำนั้น หน้าที่นั้น คำว่า 'ภูมิที่พึงไปได้ด้วยฟัน' คือสถานที่ที่พึงถึงได้ด้วยฟัน หรือวัตถุที่พึงถึงได้ แม้ทั้ง ๔ จำพวก ชื่อว่าไม่มีศรัทธา เพราะไม่มีศรัทธาในชั้นสูงๆ ขึ้นไป เพราะสิ่งใดที่ใครยังไม่บรรลุ สิ่งนั้นย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น สำหรับพระอริยสาวก...ไม่มี เพราะมายาและสาเถยยะพึงละได้ด้วยมรรคแรกเท่านั้น คำว่า 'ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง' เพราะในที่นี้มุ่งหมายถึงศรัทธาเป็นต้นที่เป็นฝ่ายตรงข้ามกันโดยชอบ ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงเป็นเรื่องที่กล่าวปนกัน จึงกล่าวว่า 'แต่ในอัสสขฬุงกสูตร' เป็นต้น มี ๔ จำพวกเท่านั้น โดยประเภทมีปุถุชนเป็นต้น

Opammasaṃsandane adantahatthiādayo viyātiādinā kaṇhapakkhe, yathā pana dantahatthiādayotiādinā sukkapakkhe ca sādhāraṇato ekajjhaṃ [Pg.165] katvā vuttaṃ, asādhāraṇato bhinditvā dassetuṃ ‘‘idaṃ vuttaṃ hotī’’tiādi vuttaṃ.

ในการเปรียบเทียบ ในฝ่ายดำ กล่าวโดยอ้างถึงช้างที่ยังไม่ได้รับการฝึกเป็นต้น ส่วนในฝ่ายขาว กล่าวโดยอ้างถึงช้างที่ได้รับการฝึกแล้วเป็นต้น โดยรวมเข้าด้วยกันเป็นเรื่องทั่วไป เพื่อแสดงให้เห็นความแตกต่างโดยไม่ทั่วไป จึงกล่าวว่า 'พึงทราบว่าสิ่งนี้กล่าวไว้แล้ว' เป็นต้น

380. Sammappadhānā nibbisiṭṭhavīriyā. Tenāha – ‘‘na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi, yadidaṃ vimuttiyā vimutti’’nti. Na hi sukkhavipassakatevijjachaḷabhiññānaṃ vimuttiyā nānākaraṇaṃ atthi. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ ekassā’’tiādi. Kiṃ tvaṃ na jānāsīti sambandho. Āgacchantīti uppajjanavasena āgacchanti. Nāgacchantīti etthāpi eseva nayo. Idaṃ pucchantoti idaṃ pucchāmīti dassento. Appahīnacetasikadukkhā anadhigataanāgāmitā. Tenāha ‘‘upapattivasena āgantāro’’ti. Samucchinnadukkhāti samugghāṭitacetasikadukkhā.

๓๘๐. สัมมัปปธานมีความเพียรไม่แตกต่างกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เราไม่กล่าวความแตกต่างกันอย่างใดอย่างหนึ่ง ในวิมุตติกับวิมุตติ' เพราะไม่มีความแตกต่างกันแห่งวิมุตติของพระสุกขวิปัสสกะ พระเตวิชชะ และพระฉฬภิญญะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สิ่งใดของบุคคลคนหนึ่ง' เป็นต้น ความเชื่อมโยงคือ 'ท่านไม่รู้หรือ' คำว่า 'ย่อมมา' คือย่อมมาโดยการเกิดขึ้น แม้ในคำว่า 'ย่อมไม่มา' ก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า 'ถามสิ่งนี้' คือแสดงว่า 'เราถามข้อนี้' ผู้ที่ยังละทุกข์ทางใจไม่ได้ คือผู้ที่ยังไม่บรรลุอนาคามิผล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ที่จะมาโดยการเกิด' คำว่า 'ผู้มีทุกข์ถูกตัดขาดแล้ว' คือผู้มีทุกข์ทางใจถูกถอนขึ้นได้แล้ว

381. Tamhā ṭhānāti tato yathādhigataissariyaṭṭhānato. Puna tamhā ṭhānāti tato duggatā. Sampannakāmaguṇanti uḷārakāmaguṇasamannāgataṃ.

๓๘๑. คำว่า 'จากที่นั้น' คือจากตำแหน่งแห่งความเป็นใหญ่ที่ได้มาแล้ว คำว่า 'จากที่นั้นอีก' คือจากทุคติ คำว่า 'ผู้สมบูรณ์ด้วยกามคุณ' คือผู้ประกอบด้วยกามคุณอันประณีต

Tatthāti kāmadevaloke. Ṭhānabhāvatoti arahattañce adhigataṃ, tāvadeva parinibbānato. Uparideve cāti uparūpari bhūmivāse deve ca, cakkhuviññāṇadassanenapi dassanāya nappahontīti yojanā.

คำว่า 'ในที่นั้น' คือในกามาวจรเทวโลก คำว่า 'เพราะเป็นสภาวะ' คือถ้าบรรลุพระอรหัตแล้ว ย่อมปรินิพพานในขณะนั้นเอง คำว่า 'และในเทพเบื้องบน' คือในเทพผู้อยู่ในภูมิชั้นสูงๆ ขึ้นไป มีคำเชื่อมโยงว่า 'แม้ด้วยการเห็นด้วยจักขุวิญญาณก็ไม่สามารถจะเห็นได้'

382. Vuttanayenevāti devapucchāya vutteneva nayena. Sā kira kathāti ‘‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā, yo sakideva sabbaṃ neyya’’nti kathā. Teti viṭaṭūbhasañjayā. Imasmiṃyeva ṭhāneti imasmiṃ migadāyeyeva. Sesaṃ suviññeyyameva.

๓๘๒. คำว่า 'ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง' คือด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปัญหาของเทวดา เรื่องนั้นได้ยินว่า คือเรื่องที่ว่า 'ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ที่สามารถรู้ทุกสิ่งได้ในคราวเดียวกัน' คำว่า 'เต' คือพระเจ้าวิฑูฑภะและสัญชัย คำว่า 'ในที่นี้เอง' คือในป่าอิสิปตนมฤคทายวันแห่งนี้เอง ที่เหลือเข้าใจได้ง่าย

Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การแสดงอรรถที่เร้นลับในอรรถกถาวัณณนาแห่งกัณณกัตถลสูตรจบลงแล้ว

Niṭṭhitā ca rājavaggavaṇṇanā.

และอรรถกถาวัณณนาแห่งราชวรรคจบลงแล้ว

5. Brāhmaṇavaggo

๕. พราหมณวรรค

1. Brahmāyusuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาพรหมมายุสูตร

383. ‘‘Mahāsatto [Pg.166] mahiddhiko mahānubhāvo’’tiādīsu (mahāva. 38) uḷāratā visayo, ‘‘mahājanakāyo sannipatī’’tiādīsu sambahulabhāvavisayo, idha pana tadubhayampissa atthoti ‘‘mahatāti guṇamahattenapi mahatā’’tiādi vuttaṃ. Appicchatādīti ādi-saddena santuṭṭhisallekhapavivekaasaṃsaggavīriyārambhādīnaṃ saṅgaho. Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātenāti ettha ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo’’ (saṃ. ni. 2.41; 3.998, 1004) – ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādivacanato diṭṭhisīlānaṃ niyatasabhāvattā sotāpannāpi aññamaññaṃ diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatā, pageva sakadāgāmiādayo. ‘‘Tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.11; pari. 274) tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.12; pari. 274) vacanato puthujjanānampi diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvo labbhatiyeva.

๓๘๓. ในคำว่า ‘‘มหาสัตว์ ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก’’ เป็นต้น (มหา. 38) เป็นวิสัยของความยิ่งใหญ่ ในคำว่า ‘‘มหาชนประชุมกัน’’ เป็นต้น เป็นวิสัยของความมาก แต่ในที่นี้ อรรถของคำว่า มหันต์ นั้นมีทั้งสองอย่างนั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘มหัตตา คือ ความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ แม้ด้วยความเป็นผู้มีคุณมาก’’ เป็นต้น. คำว่า ‘‘อัปปิจฉตาเป็นต้น’’ ด้วยคำว่า ‘‘เป็นต้น’’ นี้ เป็นการสงเคราะห์ความสันโดษ ความขัดเกลา ความสงัด ความไม่คลุกคลี และการปรารภความเพียร เป็นต้น. ในคำว่า ‘‘ด้วยการรวมกันคือความเสมอกันด้วยทิฏฐิและศีล’’ นี้ เพราะพระดำรัสว่า ‘‘เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า’’ (สํ. ส. 2.41; 3.998, 1004) – ‘‘ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาส ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะจงใจปลงสัตว์จากชีวิต ข้อนั้นไม่พึงมีเลย’’ เป็นต้น เพราะทิฏฐิและศีลมีสภาวะที่แน่นอน แม้พระโสดาบันทั้งหลายก็รวมกันด้วยความเสมอกันด้วยทิฏฐิและศีล ยิ่งไม่ต้องพูดถึงพระสกทาคามีเป็นต้น. ด้วยพระดำรัสว่า ‘‘ย่อมอยู่ด้วยความเสมอกันด้วยทิฏฐิ ด้วยทิฏฐิเช่นนั้น ย่อมอยู่ด้วยความเสมอกันด้วยศีล ด้วยศีลเช่นนั้น’’ (ที. ปา. 3.324, 356; ม. มู. 1.492; 3.54; อ. ฉกฺก. 6.11; ปริ. 274) ย่อมได้ความว่า แม้ปุถุชนทั้งหลายก็รวมกันด้วยความเสมอกันด้วยทิฏฐิและศีลได้แน่นอน.

Oṭṭhapahatakaraṇavasena atthavibhāgavasena. Sanighaṇḍukeṭubhānanti ettha nighaṇḍūti vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca khaṇḍati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu. So eva idha kha-kārassa gha-kāraṃ katvā ‘‘nighaṇḍū’’ti vutto. Kiṭati gameti kiriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato gamento pūretīti keṭubhaṃ. Vevacanappakāsakanti pariyāyasaddadīpakaṃ, ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakanti attho. Nidassanamattañcetaṃ anekesampi atthānaṃ ekasaddavacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā. Vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati etenāti kiriyākappo, so pana vaṇṇapadasambandhapadatthavibhāgato bahuvikappoti āha ‘‘kiriyākappavikappo’’ti. Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi satasahassaparimāṇo nalacariyādipakaraṇaṃ. Ṭhānakaraṇādivibhāgato [Pg.167] nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etehīti akkharappabhedā, sikkhāniruttiyo. Etesanti vedānaṃ. Te eva vede padaso kāyatīti padako. Taṃ taṃ saddaṃ tadatthañca byākaroti byācikkhati etenāti byākaraṇaṃ, saddasatthaṃ. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti. Vayatīti vayo, na vayo avayo, na avayo anavayo, ādimajjhapariyosānesu katthaci aparikilanto avitthāyanto te ganthe sandhāreti pūretīti attho. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti dassento ‘‘avayo na hotī’’ti vatvā tattha avayaṃ dassetuṃ ‘‘avayo…pe… na sakkotī’’ti vuttaṃ.

ด้วยอำนาจแห่งการทำฐานกรณ์ด้วยการกระทบริมฝีปาก ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกอรรถ. ในคำว่า สนิฆัณฑุเกฏุภานัง นี้ คำว่า นิฆัณฑุ คือ นิกขัณฑุ เพราะจำแนกและแสดงอรรถและศัพท์โดยภาวะที่พึงกล่าวและเป็นเครื่องกล่าว. คำนั้นนั่นแล ในที่นี้แปลง ข อักษร เป็น ฆ อักษร แล้วจึงเรียกว่า ‘‘นิฆัณฑุ’’. คำว่า ‘‘กิฏติ’’ ย่อมไป คือย่อมถึงซึ่งการจำแนกหมวดกิริยาเป็นต้น หรือย่อมยังการจำแนกนั้นให้เต็มด้วยการไปสู่การรวบรวมโดยไม่เหลือทั้งหมด เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เกฏุภะ. คำว่า เววจนัปปกาสกัง คือ เป็นเครื่องแสดงศัพท์ไวพจน์ อธิบายว่า เป็นเครื่องจำแนกคำไวพจน์หลายคำของอรรถแต่ละอย่าง. อนึ่ง คำนี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะคัมภีร์นั้นย่อมเป็นไปแม้ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกภาวะที่อรรถหลายอย่างพึงกล่าวด้วยศัพท์เดียว. กิริยาอันมีลักษณะมีการจำแนกวาจาเป็นต้น ย่อมถูกกำหนดด้วยสิ่งนี้ เพราะฉะนั้น สิ่งนั้นจึงชื่อว่า กิริยากัปปะ แต่กิริยากัปปะนั้นมีหลายประเภทโดยการจำแนกวรรณะ บท สัมพันธ์ และอรรถของบท จึงกล่าวว่า ‘‘กิริยากัปปวิกัปโป’’. อนึ่ง คำนี้กล่าวหมายถึงคัมภีร์กิริยากัปปะที่เป็นต้นเดิม. คัมภีร์นั้นมีประมาณหนึ่งแสนบท เป็นปกรณ์มีนลจริยาเป็นต้น. อักษรทั้งหลายย่อมถูกจำแนกด้วยสิ่งเหล่านี้ โดยการจำแนกฐานและกรณ์เป็นต้น และโดยการจำแนกเบื้องต้น เพราะฉะนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงชื่อว่า อักขรัปปเภทะ ได้แก่ สิกขาและนิรุตติ. คำว่า เอเตสัง คือ ของพระเวททั้งหลาย. ผู้ที่ขับขานพระเวทเหล่านั้นโดยบท ชื่อว่า ปทกะ. คัมภีร์ใด ย่อมพยากรณ์ คือย่อมชี้แจงซึ่งศัพท์นั้นๆ และอรรถนั้นๆ เพราะฉะนั้น คัมภีร์นั้นจึงชื่อว่า ไวยากรณ์ ได้แก่ สัททศาสตร์. โลกย่อมไม่พยายาม ไม่ขวนขวายเพื่อประโยชน์ในภายหน้าด้วยคัมภีร์นั้น เพราะฉะนั้น คัมภีร์นั้นจึงชื่อว่า โลกายตะ. เพราะอาศัยคัมภีร์นั้น สัตว์ทั้งหลายแม้เพียงจิตที่จะทำบุญก็ไม่ให้เกิดขึ้น. คำว่า วยติ คือ วยะ (ความเสื่อม), ไม่ใช่ วยะ คือ อวยะ (ความไม่เสื่อม), ไม่ใช่ อวยะ คือ อนวยะ (ความไม่ไม่เสื่อม) อธิบายว่า ย่อมทรงไว้ คือย่อมยังคัมภีร์เหล่านั้นให้เต็ม โดยไม่ลำบาก ไม่ท้อถอยในที่ใดที่หนึ่ง ทั้งในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด. เพื่อจะแสดงว่า การปฏิเสธสองครั้งย่อมกลับคืนสู่สภาพเดิม จึงกล่าวว่า ‘‘ไม่เป็นอวยะ’’ แล้วเพื่อแสดงความเป็นอวยะในที่นั้น จึงกล่าวว่า ‘‘อวยะ...เป... ไม่สามารถ’’.

384. Garūti bhāriyaṃ attānaṃ tato mocetvā gamanaṃ dukkaraṃ hoti. Anatthopi uppajjati nindābyārosaupārambhādi. Abbhuggatoti ettha abhisaddayogena itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ.

๓๘๔. คำว่า ครุ หมายความว่า การจะพ้นไปหลังจากปลดเปลื้องตนจากภาระอันหนักนั้นเป็นเรื่องยาก. อนัตถะก็เกิดขึ้นได้ เช่น การนินทา ความโกรธ และการตำหนิ เป็นต้น. ในคำว่า อัพภุคคโต นี้ เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถว่าบอกสภาพที่เป็นอยู่ ด้วยการประกอบกับอภิศัพท์.

Lakkhaṇānīti lakkhaṇadīpanāni mantapadāni. Antaradhāyantīti na kevalaṃ lakkhaṇamantāniyeva, aññānipi brāhmaṇānaṃ ñāṇabalābhāvena anukkamena antaradhāyanti. Tathā hi vadanti ‘‘ekasataṃ addhariyaṃ dipaññāsamattato sāmā’’tiādi. Paṇidhimahato samādānamahatotiādinā paccekaṃ maha-saddo yojetabbo. Paṇidhimahantatādi cassa buddhavaṃsacariyāpiṭakavaṇṇanādivaseneva veditabbo. Niṭṭhāti nipphattiyo. Jātisāmaññatoti lakkhaṇajātiyā lakkhaṇabhāvena samānabhāvato. Yathā hi buddhānaṃ lakkhaṇāni suvisuddhāni suparibyattāni paripuṇṇāni ca honti, na evaṃ cakkavattīnaṃ. Tenāha ‘‘na teheva buddho hotī’’ti.

คำว่า ลักษณะทั้งหลาย คือบทมนต์ที่แสดงลักษณะ. คำว่า ย่อมอันตรธานไป หมายความว่า ไม่ใช่เฉพาะมนต์ลักษณะเท่านั้น แม้สิ่งอื่นๆ ก็ย่อมอันตรธานไปโดยลำดับ เพราะความไม่มีกำลังแห่งญาณของพราหมณ์ทั้งหลาย. ดังที่พวกเขากล่าวว่า ‘‘คัมภีร์อัธวรยุมี ๑๐๐ (กิ่ง) คัมภีร์สามะมีประมาณ ๕๐ (กิ่ง)’’ เป็นต้น. คำว่า มหา พึงประกอบเข้ากับแต่ละคำ เช่น ผู้มีปณิธานยิ่งใหญ่ ผู้มีการสมาทานยิ่งใหญ่ เป็นต้น. อนึ่ง ความยิ่งใหญ่แห่งปณิธานเป็นต้นของพระองค์นั้น พึงทราบโดยนัยแห่งอรรถกถาพุทธวงศ์และจริยาปิฎกเป็นต้น. คำว่า นิฏฐา คือ ความสำเร็จทั้งหลาย. คำว่า โดยความเสมอกันแห่งชาติ คือ โดยความเสมอกันแห่งชาติของลักษณะ โดยภาวะที่เป็นลักษณะ. เหมือนอย่างที่ลักษณะของพระพุทธเจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์ยิ่ง ปรากฏชัดยิ่ง และบริบูรณ์ยิ่ง แต่ของพระเจ้าจักรพรรดิไม่เป็นเช่นนั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘พระพุทธเจ้าไม่เป็น (เพียง) ด้วยลักษณะเหล่านั้นเท่านั้น’’.

Abhirūpatā dīghāyukatā, appātaṅkatā brāhmaṇādīnaṃ piyamanāpatāti catūhi acchariyadhammehi. Dānaṃ piyavacanaṃ atthacariyā samānattatāti imehi catūhi saṅgahavatthūhi. Rañjanatoti pītijananato. Cakkaṃ cakkaratanaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī, sampatticakkehi sayaṃ vatteti, tehi ca paraṃ sattanikāyaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī, parahitāvaho iriyāpathacakkānaṃ vatto vattanaṃ etassa atthīti cakkavattī, appaṭihataṃ vā [Pg.168] āṇāsaṅkhātaṃ cakkaṃ vattetīti cakkavatī, appaṭihataṃ vā āṇāsaṅkhātaṃ cakkaṃ vattetīti cakkavattī, khattiyamaṇḍalādisaññitaṃ cakkaṃ samūhaṃ attano vase vattetīti cakkavattī. Dhammaṃ caratīti dhammiko. Dhammato anapetattā dhammo rañjanatthena rājāti dhammarājā. Kopādīti ādi-saddena kāmalobhamānamadādike saṅgaṇhāti. Vijitāvīti vijitavā. Kenaci akampiyaṭṭhena janapadatthāvariyappatto. Daḷhabhattibhāvato vā janapado thāvariyaṃ patto etthāti janapadatthāvariyappatto. Cittīkatabhāvādināpi (khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50) cakkassa ratanaṭṭho veditabbo. Esa nayo sesesupi. Ratinimittatāya vā cittīkatādibhāvassa ratijananaṭṭhena ekasaṅgahatāya visuṃ aggahaṇaṃ.

ด้วยธรรมอันอัศจรรย์ ๔ ประการ คือ ความมีรูปงาม ความมีอายุยืน ความไม่มีโรค และความเป็นที่รักที่พอใจของพราหมณ์เป็นต้น. ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการเหล่านี้ คือ ทาน ปิยวาจา อัตถจริยา สมานัตตตา. ที่ชื่อว่า “รัญชน” เพราะยังความยินดีให้เกิด. ผู้ยังจักรคือจักรแก้วให้เป็นไป ให้หมุนไป ชื่อว่า “จักรวัตติ” ผู้ยังตนเองให้เป็นไปด้วยจักรแห่งสมบัติ และยังหมู่สัตว์อื่นให้เป็นไปด้วยจักรเหล่านั้น ชื่อว่า “จักรวัตติ” ผู้ยังประโยชน์ผู้อื่นให้สำเร็จ ผู้มีการหมุนไปแห่งจักรคืออิริยาบถ ชื่อว่า “จักรวัตติ” หรือผู้ยังจักรคืออาณาจักรที่ไม่มีใครต้านทานได้ให้เป็นไป ชื่อว่า “จักรวัตติ” ผู้ยังจักรคือหมู่กษัตริย์เป็นต้นให้เป็นไปในอำนาจของตน ชื่อว่า “จักรวัตติ”. ผู้ประพฤติธรรม ชื่อว่า “ธัมมิกะ”. ผู้ไม่ห่างจากธรรม ชื่อว่า “ธรรมะ” ผู้ยังความยินดีให้เกิด ชื่อว่า “ราชา” เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า “ธรรมราชา”. คำว่า “โกปาที” (ความโกรธเป็นต้น) ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์กาม โลภะ มานะ มทะ เป็นต้น. คำว่า “วิชิตาวี” คือ ผู้ชนะแล้ว. ถึงความมั่นคงแห่งชนบท เพราะไม่มีใครทำให้หวั่นไหวได้. หรือชนบทถึงความมั่นคงในที่นี้ เพราะมีความภักดีมั่นคง จึงชื่อว่า “ชนบทัตถาวริยัปปัตโต” (ผู้ถึงความมั่นคงแห่งชนบท). พึงทราบความหมายของจักรว่าเป็นรัตนะ แม้ด้วยความเป็นของที่บุคคลทำไว้ในใจ (คือความเคารพ) เป็นต้น. นัยนี้พึงทราบในรัตนะที่เหลือด้วย. หรือเพราะความเป็นเหตุแห่งความยินดี และเพราะความเป็นของที่บุคคลทำไว้ในใจเป็นต้น เป็นเหตุให้เกิดความยินดี จึงสงเคราะห์รวมกัน ไม่ได้แยกกล่าวต่างหาก.

Imehi pana ratanehi rājā cakkavattī yaṃ yamatthaṃ paccanubhoti, taṃ taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Ajitaṃ jināti mahesakkhatāsaṃvattaniyakammanissandabhāvato. Vijite yathāsukhaṃ anuvicarati hatthiratanaṃ assaratanañca abhiruhitvā tesaṃ ānubhāvena antopātarāseyeva sakalaṃ pathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniyaṃ paccāgamanato. Pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati tena tattha tattha kattabbakiccassa saṃvidhānato. Sesehīti maṇiratanaitthiratanagahapatiratanehi. Tattha maṇiratanena yojanappamāṇe dese andhakāraṃ vidhamitvā ālokadassanādinā sukhamanubhavati, itthiratanena atikkantamānusarūpasampattidassanādivasena, gahapatiratanena icchiticchitamaṇikanakarajatādidhanappaṭilābhavasena. Ussāhasattiyogo yena kenaci appaṭihatāṇācakkabhāvasiddhito. Hatthiassaratanādīnaṃ mahānubhāvattā kosasampattiyāpi pabhāvasampattisiddhito ‘‘hatthi…pe… yogo’’ti vuttaṃ. Koso hi nāma sati ussāhasampattiyaṃ (uggatejassa sukumāraparakkamassa pasannamukhassa sammukhe pāpuṇāti). Pacchimenāti pariṇāyakaratanena. Tañhi sabbarājakiccesu kusalaṃ avirajjhanapayogaṃ. Tenāha ‘‘mantasattiyogo’’ti. Tividhasattiyogaphalaṃ paripuṇṇaṃ hotīti sambandho. Sesehīti sesehi pañcahi ratanehi. Adosakusalamūlajanitakammānubhāvenāti adosasaṅkhātena kusalamūlena sahajātādipaccayavasena uppāditakammassa [Pg.169] ānubhāvena sampajjanti sommatararatanajātikattā. Majjhimāni maṇiitthigahapatiratanāni. Alobha…pe… kammānubhāvena sampajjanti uḷāradhanassa uḷāradhanapaṭilābhakāraṇassa ca pariccāgasampadāhetukattā. Pacchimanti pariṇāyakaratanaṃ. Tañhi amoha…pe… kammānubhāvena sampajjati mahāpaññeneva cakkavattirājakiccassa pariṇetabbattā.

อนึ่ง เพื่อแสดงว่าพระเจ้าจักรพรรดิย่อมเสวยประโยชน์ใดๆ ด้วยรัตนะเหล่านี้ จึงตรัสคำว่า “ในรัตนะเหล่านี้” เป็นต้น. ย่อมชนะสิ่งที่ยังไม่ชนะ เพราะเป็นผลแห่งกรรมที่ยังความมีศักดิ์ใหญ่ให้เป็นไป. ย่อมเที่ยวไปในประเทศที่ชนะแล้วตามความสุข เพราะทรงขึ้นช้างแก้วและม้าแก้วแล้ว ด้วยอานุภาพของรัตนะเหล่านั้น ย่อมเสด็จเที่ยวไปทั่วแผ่นดินในเวลาเช้าตรู่เท่านั้น แล้วเสด็จกลับสู่ราชธานี. ย่อมรักษาประเทศที่ชนะแล้วด้วยปริณายกแก้ว เพราะมีการจัดแจงกิจที่ควรทำในที่นั้นๆ ด้วยปริณายกแก้วนั้น. คำว่า “ด้วยรัตนะที่เหลือ” คือ ด้วยมณีรัตนะ อิตถีรัตนะ และคหปติรัตนะ. ในรัตนะเหล่านั้น ด้วยมณีรัตนะ ย่อมกำจัดความมืดในประเทศประมาณโยชน์หนึ่ง แล้วเสวยความสุขด้วยการเห็นแสงสว่างเป็นต้น. ด้วยอิตถีรัตนะ ย่อมเสวยความสุขด้วยการเห็นความสมบูรณ์แห่งรูปที่ล่วงเลยรูปมนุษย์เป็นต้น. ด้วยคหปติรัตนะ ย่อมเสวยความสุขด้วยการได้ทรัพย์มีแก้ว ทอง เงิน เป็นต้น ตามที่ปรารถนา. การประกอบด้วยอุสสาหะและกำลัง ย่อมสำเร็จความเป็นผู้มีอาณาจักรที่ไม่มีใครต้านทานได้ด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง. เพราะช้างแก้ว ม้าแก้ว เป็นต้น มีอานุภาพมาก และเพราะความสำเร็จแห่งความสมบูรณ์ด้วยเดช แม้ด้วยความสมบูรณ์แห่งคลัง จึงตรัสคำว่า “ช้าง...เป็นต้น...ประกอบ”. ชื่อว่า “คลัง” ย่อมถึงความสมบูรณ์แห่งอุสสาหะ (ย่อมถึงเบื้องหน้าของผู้มีเดชกล้า ผู้มีความเพียรอันละเอียดอ่อน ผู้มีหน้าผ่องใส). คำว่า “ด้วยรัตนะสุดท้าย” คือ ด้วยปริณายกแก้ว. เพราะปริณายกแก้วนั้นเป็นผู้ฉลาดในกิจของพระราชาทั้งปวง และมีการประกอบที่ไม่ผิดพลาด. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “การประกอบด้วยกำลังแห่งปัญญา”. ความสัมพันธ์คือ ผลแห่งการประกอบด้วยกำลัง ๓ อย่าง ย่อมบริบูรณ์. คำว่า “ด้วยรัตนะที่เหลือ” คือ ด้วยรัตนะ ๕ อย่างที่เหลือ. คำว่า “ด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากกุศลมูลคืออโทสะ” คือ ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากกุศลมูลที่ชื่อว่าอโทสะ โดยเป็นปัจจัยมีสหชาติเป็นต้น เพราะเป็นรัตนะชาติที่อ่อนโยนยิ่ง. รัตนะที่เป็นกลาง คือ มณีรัตนะ อิตถีรัตนะ และคหปติรัตนะ. ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโลภะ...เป็นต้น เพราะเป็นเหตุแห่งความสมบูรณ์ด้วยการบริจาคทรัพย์อันโอฬาร และเป็นเหตุแห่งการได้ทรัพย์อันโอฬาร. คำว่า “สุดท้าย” คือ ปริณายกแก้ว. เพราะปริณายกแก้วนั้น ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโมหะ...เป็นต้น เพราะกิจของพระเจ้าจักรพรรดิพึงนำไปโดยผู้มีปัญญามากเท่านั้น.

Saraṇato paṭipakkhavidhamanato sūrā. Tenāha ‘‘abhīrukajātikā’’ti. Asure vijinitvā ṭhitattā vīro, sakko devānamindo, tassa aṅgaṃ devaputto senaṅgabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā’’ti. Sabhāvoti sabhāvabhūto attho. Vīrakāraṇanti vīrabhāvakāraṇaṃ. Vīriyamayasarīrā viyāti saviggahavīriyasadisā saviggahañce vīriyaṃ siyā, taṃsadisāti attho. Nanu rañño cakkavattissa paṭisenā nāma natthi, yamassa puttā pamaddeyyuṃ, atha kasmā ‘‘parasenapamaddanā’’ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘sace’’tiādi. Tena parasenā hotu vā mā vā, te pana evaṃ mahānubhāvāti dasseti. Dhammenāti katūpacitena attano puññadhammena. Tena hi sañcoditā pathaviyaṃ sabbarājāno paccuggantvā ‘‘svāgataṃ te mahārājā’’tiādiṃ vatvā attano rajjaṃ rañño cakkavattissa niyyādenti. Tena vuttaṃ ‘‘so imaṃ…pe… ajjhāvasatī’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana tassa yathāvuttadhammassa cirataraṃ vipaccituṃ paccayabhūtaṃ cakkavattivattasamudāgataṃ payogasampattisaṅkhātaṃ dhammaṃ dassetuṃ ‘‘pāṇo na hantabbotiādinā pañcasīladhammenā’’ti vuttaṃ. Evañhi ‘‘adaṇḍena asatthenā’’ti idaṃ vacanaṃ suṭṭhutaraṃ samatthitaṃ hoti, yasmā rāgādayo pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti, kusalapavattiṃ nivārenti, tasmā te ‘‘chadanā, chadā’’ti ca vuttā.

กล้าหาญเพราะเป็นที่พึ่งและกำจัดฝ่ายปฏิปักษ์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เป็นผู้มีชาติไม่ขลาด”. เป็นผู้กล้าหาญเพราะตั้งอยู่ด้วยการชนะอสูร, ท้าวสักกะจอมเทพ, บุตรของท้าวสักกะเป็นส่วนหนึ่งของท้าวสักกะ เพราะเป็นส่วนแห่งกองทัพ จึงตรัสว่า “มีรูปเป็นองค์แห่งผู้กล้าหาญ คือมีกายดุจเทวบุตร”. คำว่า “สภาวะ” คือ อรรถที่เป็นสภาวะ. คำว่า “วีรกาเรนติ” คือ เหตุแห่งความเป็นผู้กล้าหาญ. คำว่า “มีร่างกายเป็นวิริยะ” คือ ดุจวิริยะที่มีรูปกาย ถ้าวิริยะมีรูปกาย ก็ดุจวิริยะนั้น นั่นคืออรรถ. ก็แล ชื่อว่ากองทัพฝ่ายปฏิปักษ์ของพระเจ้าจักรพรรดิไม่มี ที่บุตรของพระองค์จะพึงย่ำยี เหตุไฉนจึงตรัสว่า “ย่ำยีกองทัพอื่น” ดังนี้ พึงทราบว่าตรัสโดยอ้างถึงคำถามว่า “ถ้าหาก” เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น กองทัพอื่นจะมีอยู่หรือไม่ก็ตาม แต่พระองค์เหล่านั้นมีอานุภาพมากอย่างนี้ ดังนี้. คำว่า “ด้วยธรรม” คือ ด้วยบุญธรรมของตนที่ได้กระทำและสั่งสมไว้. เพราะเหตุนั้น พระราชาทั้งปวงในแผ่นดินที่ถูกชักชวนแล้ว ย่อมออกไปต้อนรับ แล้วกล่าวคำว่า “ขอถวายพระพร มหาบพิตร” เป็นต้น แล้วย่อมถวายราชสมบัติของตนแด่พระเจ้าจักรพรรดิ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พระองค์นั้น...เป็นต้น...ย่อมครอบครอง”. อนึ่ง ในอรรถกถา เพื่อแสดงธรรมที่ชื่อว่าความสมบูรณ์ด้วยการประกอบ ซึ่งเป็นปัจจัยให้ธรรมที่กล่าวมาแล้วนั้นให้ผลยืนนาน อันเกิดจากวัตรของพระเจ้าจักรพรรดิ จึงตรัสว่า “ด้วยธรรมคือศีล ๕ มีการไม่ฆ่าสัตว์เป็นต้น”. ด้วยประการฉะนี้ คำว่า “ด้วยไม่มีทัณฑ์ ด้วยไม่มีศาสตรา” นี้ ย่อมเป็นคำที่สมควรยิ่ง. เพราะเหตุที่อกุศลธรรมมีราคะเป็นต้น เมื่อเกิดขึ้น ย่อมปิดบังและห่อหุ้มสันดานของสัตว์ไว้ ย่อมยับยั้งการดำเนินไปของกุศล เพราะฉะนั้น อกุศลธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “ฉทนา” และ “ฉทา” (เครื่องปิดบัง).

Vivaṭṭetvā parivattetvā. Pūjārahatā vuttā ‘‘arahatīti araha’’nti. Tassāti pūjārahatāya. Yasmā sammāsambuddho, tasmā arahanti. Buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttā savāsanasabbakilesappahānapubbakattā buddhabhāvasiddhiyā. Arahaṃ vaṭṭābhāvenāti phalena hetuanumānadassanaṃ. Sammāsambuddho chadanābhāvenāti hetunā phalānumānadassanaṃ. Hetudvayaṃ vuttaṃ ‘‘vivaṭṭo vicchado cā’’ti. Dutiyavesārajjenāti ‘‘khīṇāsavassa te paṭijānato’’tiādinā (ma. ni. 1.150) āgatena vesārajjena. Purimasiddhīti [Pg.170] purimassa padassa atthasiddhi. Paṭhamenāti ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato’’tiādinā (ma. ni. 1.150) āgatena vesārajjena. Dutiyasiddhīti buddhattasiddhi. Tatiyacatutthehīti ‘‘ye kho pana te antarāyikā dhammā’’tiādinā (ma. ni. 1.150), ‘‘yassa kho pana te atthāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.150) ca āgatehi tatiyacatutthehi vesārajjehi. Tatiyasiddhīti vivaṭṭacchadanatā siddhi. Yāthāvato antarāyikaniyyānikadhammāpadesena hi satthu vivaṭṭacchadabhāvo loke pākaṭo ahosi. Purimaṃ dhammacakkhunti purimapadaṃ bhagavato dhammacakkhuṃ sādheti kilesārīnaṃ saṃsāracakkassa ca arānaṃ hatabhāvadīpanato. Dutiyaṃ padaṃ buddhacakkhuṃ sādheti sammāsambuddhasseva taṃ sambhavato. Tatiyaṃ padaṃ samantacakkhuṃ sādheti savāsanasabbakilesappahānadīpanato. ‘‘Sammāsambuddho’’ti hi vatvā ‘‘vivaṭṭacchado’’ti vacanaṃ buddhabhāvāvahameva sabbakilesappahānaṃ vibhāvetīti. Sūrabhāvanti lakkhaṇavibhāvanena visadañāṇataṃ.

คลี่ออกแล้ว พลิกกลับแล้ว. ความเป็นผู้ควรแก่การบูชา ตรัสไว้ว่า ‘ชื่อว่าอรหันต์ เพราะเป็นผู้ควร’. คำว่า ‘ของพระองค์นั้น’ คือ เพื่อความเป็นผู้ควรแก่การบูชา. เพราะเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ฉะนั้นจึงเป็นพระอรหันต์. ความเป็นผู้มีเครื่องมุงอันเปิดแล้ว ซึ่งเป็นเหตุแห่งความเป็นพระพุทธเจ้า ตรัสไว้แล้ว เพราะความเป็นผู้มีกิเลสทั้งปวงพร้อมทั้งอนุสัยอันละได้แล้วเป็นเบื้องต้น จึงสำเร็จความเป็นพระพุทธเจ้า. คำว่า ‘อรหันต์’ เพราะไม่มีวัฏฏะ เป็นการแสดงการอนุมานเหตุด้วยผล. คำว่า ‘สัมมาสัมพุทธะ’ เพราะไม่มีเครื่องมุง เป็นการแสดงการอนุมานผลด้วยเหตุ. เหตุ ๒ อย่าง ตรัสไว้ว่า ‘เป็นผู้คลี่ออกแล้ว และเป็นผู้ไม่มีเครื่องมุง’. ด้วยเวสารัชชะที่ ๒ คือ ด้วยเวสารัชชะที่มาแล้วด้วยบทว่า ‘เมื่อเราปฏิญาณว่าเป็นผู้สิ้นอาสวะ’ เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๑๕๐). คำว่า ‘ความสำเร็จก่อน’ คือ ความสำเร็จแห่งอรรถของบทก่อน. ด้วยเวสารัชชะที่ ๑ คือ ด้วยเวสารัชชะที่มาแล้วด้วยบทว่า ‘เมื่อเราปฏิญาณว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า’ เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๑๕๐). คำว่า ‘ความสำเร็จที่ ๒’ คือ ความสำเร็จแห่งความเป็นพระพุทธเจ้า. ด้วยเวสารัชชะที่ ๓ และที่ ๔ คือ ด้วยเวสารัชชะที่ ๓ และที่ ๔ ที่มาแล้วด้วยบทว่า ‘ก็ธรรมทั้งหลายที่เป็นอันตรายเหล่านั้น’ เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๑๕๐) และด้วยบทว่า ‘ก็เพื่อประโยชน์ใดของท่าน’ เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๑๕๐). คำว่า ‘ความสำเร็จที่ ๓’ คือ ความสำเร็จแห่งความเป็นผู้มีเครื่องมุงอันเปิดแล้ว. เพราะการแสดงธรรมที่เป็นอันตรายและธรรมที่เป็นเครื่องนำออกไปตามความเป็นจริง ความเป็นผู้มีเครื่องมุงอันเปิดแล้วของพระศาสดาจึงปรากฏในโลก. คำว่า ‘ธรรมจักษุแรก’ คือ บทแรกย่อมยังธรรมจักษุของพระผู้มีพระภาคให้สำเร็จ เพราะแสดงความเป็นผู้ทำลายข้าศึกคือกิเลสและซี่ล้อแห่งวัฏฏะ. บทที่ ๒ ย่อมยังพุทธจักษุให้สำเร็จ เพราะสิ่งนั้นย่อมมีแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น. บทที่ ๓ ย่อมยังสมันตจักษุให้สำเร็จ เพราะแสดงการละกิเลสทั้งปวงพร้อมทั้งอนุสัย. เพราะการกล่าวว่า ‘พระสัมมาสัมพุทธเจ้า’ แล้วกล่าวว่า ‘เป็นผู้มีเครื่องมุงอันเปิดแล้ว’ ย่อมแสดงการละกิเลสทั้งปวงอันนำมาซึ่งความเป็นพระพุทธเจ้าเท่านั้น. คำว่า ‘ความเป็นผู้กล้า’ คือ ความเป็นผู้มีญาณอันบริสุทธิ์ด้วยการแสดงลักษณะ.

385. Gavesīti (dī. ni. ṭī. 1.287) ñāṇena pariyesanaṃ akāsi. Samānayīti ñāṇena saṅkalento samānaṃ ānayi samāhari. Na sakkoti saṃkucite iriyāpathe yebhuyyena tesaṃ dubbibhāvanato. Kaṅkhatīti padassa ākaṅkhatīti ayamatthoti āha – ‘‘aho vata passeyyanti patthanaṃ uppādetī’’ti. Kicchatīti kilamati. ‘‘Kaṅkhatī’’ti padassa pubbe āsīsanatthataṃ vatvā idāni tassa saṃsayatthattameva vikappantaravasena dassento ‘‘kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā’’tiādi vuttaṃ. Tīhi dhammehi tippakārehi saṃsayadhammehi. Kālussiyabhāvoti appasannatāya hetubhūto āvilabhāvo. Yasmā bhagavato kosohitaṃ sabbabuddhāveṇikaṃ vatthaguyhaṃ suvisuddhakañcanamaṇḍalasannikāsaṃ attano saṇṭhānasannivesasundaratāya ājāneyyagandhahatthino varaṅgacārubhāvaṃ vikasamānatapaniyāravindasamujjalakesarāvattavilāsaṃ sañjhāpabhānurañjitajalavanantarābhilakkhita-sampuṇṇacandamaṇḍalasobhañca attano siriyā abhibhuyya virājati, yaṃ bāhirabbhantaramalehi anupakkiliṭṭhatāya cirakālaṃ suparicitabrahmacariyādhikāratāya susaṇṭhitasaṇṭhānasampattiyā ca kopīnampi santaṃ akopīnameva, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Pahūtabhāvanti [Pg.171] puthulabhāvaṃ. Ettheva hi tassa saṃsayo, tanumudusukumāratādīsu panassa guṇesu tassa vicāraṇā eva nāhosi.

๓๘๕. คำว่า ‘แสวงหาแล้ว’ (ที.สี.ฏีกา ๑.๒๘๗) คือ ทรงแสวงหาด้วยพระญาณ. คำว่า ‘ทรงนำมาพร้อมแล้ว’ คือ ทรงรวบรวมด้วยพระญาณแล้ว ทรงนำมาพร้อม ทรงรวบรวมแล้ว. ไม่สามารถ (จะเห็นได้) เพราะส่วนมากสิ่งเหล่านั้นยากที่จะเห็นได้ในอิริยาบถที่หดหู่. คำว่า ‘กังขาติ’ มีอรรถว่า ‘อาคังขาติ’ (ปรารถนา) จึงกล่าวว่า ‘ย่อมยังความปรารถนาให้เกิดขึ้นว่า อ้อ เราพึงเห็นหนอ’. คำว่า ‘กิชฌติ’ คือ ลำบาก. เมื่อก่อนกล่าวอรรถแห่งความปรารถนาของบทว่า ‘กังขาติ’ บัดนี้แสดงอรรถแห่งความสงสัยของบทนั้นนั่นเองโดยประการอื่น จึงกล่าวว่า ‘วิมติอันอ่อนแอเพราะความสงสัย ตรัสไว้แล้ว’ เป็นต้น. ด้วยธรรม ๓ อย่าง คือ ด้วยธรรมเป็นเครื่องสงสัย ๓ ประการ. คำว่า ‘ความเป็นผู้มีใจขุ่นมัว’ คือ ความเป็นผู้มีใจขุ่นมัวอันเป็นเหตุแห่งความไม่เลื่อมใส. เพราะว่าพระคุยหฐานอันเร้นอยู่ในฝัก ซึ่งเป็นของเฉพาะพระพุทธเจ้าทั้งปวงของพระผู้มีพระภาค เปรียบด้วยวงกลมแห่งทองคำอันบริสุทธิ์ยิ่ง ย่อมรุ่งเรืองด้วยสิริของพระองค์เอง โดยข่มความงามแห่งอวัยวะอันประเสริฐของช้างอาชาไนยกลิ่นกาสร ด้วยความงามแห่งการตั้งอยู่ของสัณฐานของพระองค์เอง และด้วยความงามแห่งการหมุนวนของเกสรดอกบัวหลวงที่กำลังบานอันรุ่งเรืองด้วยทองคำที่ถูกเผา และด้วยความงามแห่งพระจันทร์เต็มดวงที่ปรากฏในท่ามกลางป่าอันมีน้ำที่ถูกย้อมด้วยแสงแห่งสนธยา ซึ่งไม่แปดเปื้อนด้วยมลทินภายนอกและภายใน เพราะความเป็นผู้คุ้นเคยในการประพฤติพรหมจรรย์มานาน และเพราะความถึงพร้อมแห่งสัณฐานที่ตั้งอยู่ดี แม้เป็นของที่ควรปกปิด ก็ไม่เป็นของที่ควรปกปิด ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘เพราะพระผู้มีพระภาค’ เป็นต้น. คำว่า ‘ความเป็นผู้มีมาก’ คือ ความเป็นผู้กว้างขวาง. ความสงสัยของเขามีอยู่ในข้อนี้เท่านั้น ส่วนในคุณทั้งหลายของพระองค์ เช่น ความละเอียดอ่อน ความนุ่มนวล ความบอบบาง เป็นต้น ความพิจารณาของเขาก็ไม่มีเลย.

Hirikaraṇokāsanti hiriyitabbaṭṭhānaṃ. Chāyanti paṭibimbaṃ. Kīdisanti āha ‘‘iddhiyā’’tiādi. Chāyārūpanti bhagavato paṭibimbarūpaṃ. Tañca kho buddhasantānato vinimuttaṃ rūpakamattaṃ bhagavato sarīravaṇṇasaṇṭhānāvayavaṃ iddhimayaṃ bimbakamattaṃ, taṃ pana dassento bhagavā yathā attano buddharūpaṃ na dissati, tathā katvā dasseti. Nīharitvāti pharitvā.

คำว่า ‘โอกาสที่ทำให้ละอาย’ คือ สถานที่ที่ควรละอาย. คำว่า ‘เงา’ คือ ภาพสะท้อน. คำว่า ‘เป็นเช่นไร’ ตรัสไว้ว่า ‘ด้วยฤทธิ์’ เป็นต้น. คำว่า ‘รูปเงา’ คือ รูปภาพสะท้อนของพระผู้มีพระภาค. ก็รูปเงานั้นเป็นเพียงรูปที่หลุดพ้นจากกระแสแห่งพระพุทธเจ้า เป็นเพียงรูปที่สำเร็จด้วยฤทธิ์ ซึ่งมีสี สัณฐาน และอวัยวะแห่งพระวรกายของพระผู้มีพระภาค แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงรูปเงานั้น ทรงกระทำไม่ให้พุทธรูปของพระองค์เองปรากฏ แล้วจึงทรงแสดง. คำว่า ‘ทรงนำออกแล้ว’ คือ ทรงแผ่ไปแล้ว.

Kaṇṇasotānaṃ upacitatanutambalomatāya dhotarajatapanāḷikāsadisatā vuttā. Mukhapariyanteti kesante.

ความเป็นเหมือนท่อเงินที่ขัดแล้ว ตรัสไว้แล้ว เพราะมีขนสีแดงละเอียดขึ้นหนาแน่นที่ช่องหู. คำว่า ‘ที่ขอบปาก’ คือ ที่ปลายผม.

Kiriyākaraṇanti kiriyāya kāyikassa vācasikassa paṭipatti. Tatthāti tesu kiccesu. Dhammakathikānaṃ vattaṃ dassetuṃ bījaniggahaṇaṃ kataṃ. Na hi aññathā sabbassapi lokassa alaṅkārabhūtaṃ paramukkaṃsagataṃ sikkhāsaṃyamānaṃ buddhānaṃ mukhacandamaṇḍalaṃ paṭicchādetabbaṃ hoti.

คำว่า ‘การกระทำ’ คือ การปฏิบัติทางกายและทางวาจา. คำว่า ‘ในกิจนั้น’ คือ ในกิจเหล่านั้น. การจับพัดกระทำแล้ว เพื่อแสดงวัตรของพระธรรมกถึกทั้งหลาย. เพราะมิฉะนั้น พระพักตร์อันเปรียบด้วยดวงจันทร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ซึ่งเป็นเครื่องประดับของโลกทั้งปวง และถึงความสูงสุดแห่งสิกขาและสังวร ก็ไม่พึงถูกปิดบัง.

Pattharitavitānaolambitagandhadāmakusumadāmake gandhamaṇḍalamāḷe. Pubbabhāgena paricchinditvāti ‘‘ettakaṃ velaṃ samāpattiyā vītināmessāmī’’ti evaṃ pavattena pubbabhāgena kālaṃ paricchinditvā. Paccayadāyakesu anurodhavasena parisaṃ ussādento vā paggaṇhanto, adāyakesu virodhavasena parisaṃ apasādento vā.

ในมณฑปที่ประดับด้วยพวงดอกไม้และพวงมาลัยหอมที่ห้อยลงมาจากเพดานที่กางกั้นไว้. คำว่า ‘กำหนดด้วยส่วนเบื้องต้นแล้ว’ คือ กำหนดเวลาด้วยส่วนเบื้องต้นที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘เราจักยังเวลาประมาณเท่านี้ให้ล่วงไปด้วยสมาบัติ’. ในพวกผู้ถวายปัจจัย ย่อมยกย่องหรือเชิดชูบริษัทโดยคล้อยตาม (พวกเขา) ในพวกผู้ไม่ถวาย ย่อมตำหนิบริษัทโดยขัดแย้ง (พวกเขา).

Yogakkhemaṃ antarāyābhāvaṃ. Sabhāvaguṇenevāti yathāvuttaguṇeneva. Bhoto gotamassa guṇaṃ saviggahaṃ cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ vitthārena sandhāretuṃ appahontato. Bhavaggaṃ atinīcaṃ uparūpari sandhāretuṃ appahontato.

คำว่า ‘โยคเกษม’ คือ ความไม่มีอันตราย. คำว่า ‘ด้วยคุณตามธรรมชาติเท่านั้น’ คือ ด้วยคุณที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น. เพราะจักรวาลพร้อมทั้งร่างกายคับแคบเกินไป ไม่สามารถรองรับคุณของท่านโคดมได้โดยกว้างขวาง. เพราะภวัคคะต่ำเกินไป ไม่สามารถรองรับ (คุณของพระองค์) ได้สูงขึ้นไปเรื่อยๆ.

386. Ṭhānagamanādīsu (dī. ni. ṭī. 2.35) bhūmiyaṃ suṭṭhu samaṃpatiṭṭhitā pādā etassāti suppatiṭṭhitapādo. Taṃ pana bhagavato suppatiṭṭhitapādataṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha aggatalanti aggapādatalaṃ. Paṇhīti paṇhitalaṃ. Passanti pādatalassa dvīsu passesu ekekaṃ, ubhayameva vā pariyantaṃ passaṃ. Suvaṇṇapādukatalaṃ viya ujukaṃ nikkhipiyamānaṃ. Ekappahārenevāti ekakkhaṇeyeva. Sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati nikkhipane. Ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmito uṭṭhahatīti yojanā.

๓๘๖. ในการยืน การเดินเป็นต้น (ที. นิ. ฏีกา 2.35) พระบาทของพระองค์ตั้งประดิษฐานดีเสมอกันบนพื้นดิน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามีพระบาทประดิษฐานดีแล้ว. อนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นผู้มีพระบาทประดิษฐานดีแล้วของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยปฏิเสธมุข จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ยถา หิ" (เหมือนอย่างว่า). ในคำเหล่านั้น คำว่า "อคฺคตลํ" คือ พื้นพระบาทส่วนหน้า. คำว่า "ปณฺหี" คือ ส้นพระบาท. คำว่า "ปสฺสํ" คือ ข้างแต่ละข้างในสองข้างของพื้นพระบาท หรือส่วนสุดทั้งสองข้างนั่นเอง. เหมือนพื้นรองเท้าทองคำที่วางลงตรงๆ. คำว่า "เอกปฺปหาเรเนว" คือ ในขณะเดียวกันนั่นเอง. พื้นพระบาททั้งหมดจรดพื้นในการวางลง. พึงประกอบความว่า พื้นพระบาททั้งหมดลอยขึ้นจากพื้นในขณะเดียวกันนั่นเอง.

Tatrāti [Pg.172] tāya suppatiṭṭhitapādatāya anupubbaninnāva acchariyabbhutaṃ idaṃ vuccamānaṃ nissandaphalaṃ. Vuttamevatthaṃ satthu tidivagamanena supākaṭaṃ kātuṃ ‘‘tathā hī’’tiādiṃ vatvā ‘‘na hī’’tiādinā taṃ samattheti. Tena paṭhamalakkhaṇatopi dutiyalakkhaṇaṃ mahānubhāvanti dasseti. Tathā hi vakkhati ‘‘antamaso cakkavattirañño parisaṃ upādāya sabbopi cakkalakkhaṇasseva parivāro’’ti. Yugandharapabbatassa tāvatiṃsabhavanassa ca pakatipadanikkhepaṭṭhānupasaṅkamane neva buddhānaṃ, na devatānaṃ ānubhāvo, atha kho buddhānaṃ lakkhaṇānubhāvoti imamatthaṃ nidassitaṃ. Sīlatejena…pe… dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvenāti idampi lakkhaṇanibbattakammavisesakittanamevāti daṭṭhabbaṃ. Sabbāvantehīti sabbapadesavantehi.

ในคำนั้น คำว่า "ตตฺร" คือ ผลอันไหลออกที่กล่าวอยู่นี้เป็นอัศจรรย์น่าอัศจรรย์ เพราะความเป็นผู้มีพระบาทประดิษฐานดีแล้วนั้น และมีความลาดลงไปโดยลำดับ. เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวแล้วนั้นปรากฏชัดเจนด้วยการเสด็จไปสู่สวรรค์ของพระศาสดา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ตถา หิ" (ก็แหละ) แล้วสนับสนุนด้วยคำมีอาทิว่า "น หิ" (หามิได้). ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าลักษณะที่สองมีอานุภาพมากยิ่งกว่าลักษณะที่หนึ่ง. ก็แหละ พระองค์จักตรัสว่า "แม้ที่สุด บริษัทของพระเจ้าจักรพรรดิทั้งหมดก็เป็นบริวารของลักษณะจักรเท่านั้น". การเสด็จไปสู่ที่ตั้งแห่งรอยพระบาทตามปกติของภูเขายุคันธรและภพดาวดึงส์นั้น ไม่ใช่อานุภาพของพระพุทธเจ้า ไม่ใช่อานุภาพของเทวดา แต่เป็นอานุภาพแห่งลักษณะของพระพุทธเจ้า ดังนี้ เนื้อความนี้ได้ถูกแสดงไว้แล้ว. พึงเห็นว่า คำว่า "ด้วยเดชแห่งศีล... (ละ)... ด้วยอานุภาพแห่งบารมีสิบ" นี้ ก็เป็นการกล่าวถึงกรรมพิเศษที่ทำให้เกิดลักษณะนั่นเอง. คำว่า "สพฺพาวนฺเตหิ" คือ ด้วยส่วนแห่งประเทศทั้งปวง.

Nābhiparicchinnāti nābhiyaṃ paricchinnā paricchedavasena ṭhitā. Nābhimukhaparikkhepapaṭṭoti pakaticakkassa akkhabbhāhatapariharaṇatthaṃ nābhimukhe ṭhapetabbaparikkhepapaṭṭo. Nemimaṇikāti nemiyaṃ āvaḷibhāvena ṭhitamaṇikālekhā.

คำว่า "นาภิปริจฺฉินฺนา" คือ ถูกกำหนดไว้ที่ดุม ตั้งอยู่โดยส่วนกำหนด. คำว่า "นาภิมุขปริกฺเขปปฏฺโฏ" คือ แถบวงรอบที่พึงวางไว้ที่หน้าดุม เพื่อป้องกันการกระทบกระเทือนของเพลาล้อจักรปกติ. คำว่า "เนมิมาณิกา" คือ รอยเส้นมณีที่ตั้งอยู่เป็นแถวที่กง.

Sambahulavāroti bahuvidhalekhaṅgavibhāvanavāro. Sattīti āvudhasatti. Sirivacchoti sirimukhaṃ. Nandīti dakkhiṇāvaṭṭaṃ. Sovattikoti sovattiaṅko. Vaṭaṃsakoti āveḷaṃ. Vaḍḍhamānakanti purisahāri purisaṅgaṃ. Morahatthakoti morapiñchakalāpo, morapiñcha parisibbito vā bījaniviseso. Vālabījanīti cāmarivālaṃ. Siddhatthādi puṇṇaghaṭapuṇṇapātiyo. ‘‘Cakkavāḷo’’ti vatvā tassa padhānāvayave dassetuṃ ‘‘himavā sineru…pe… sahassānī’’ti vuttaṃ.

คำว่า "สมฺพหุลวาโร" คือ วาระแห่งการแสดงองค์ประกอบของเส้นหลายชนิด. คำว่า "สตฺตี" คือ หอกที่เป็นอาวุธ. คำว่า "สิริวตฺโฉ" คือ ศรีวัตสะ. คำว่า "นนฺที" คือ นันทิวัฏ (ทักษิณาวัฏ). คำว่า "โสวตฺติโก" คือ เครื่องหมายสวัสดิกะ. คำว่า "วฏํสโก" คือ พวงมาลัย. คำว่า "วฑฺฒมานกํ" คือ เครื่องหมายวัฑฒมานกะ หรืออวัยวะของบุรุษที่นำมาซึ่งความเจริญ. คำว่า "โมรหตฺถโก" คือ พวงหางนกยูง หรือพัดชนิดพิเศษที่เย็บด้วยขนหางนกยูง. คำว่า "วาฬพีชนี" คือ พัดหางจามรี. คำว่า "สิทฺธตฺถา" เป็นต้น คือ เมล็ดพันธุ์ผักกาด หม้อน้ำเต็มและภาชนะน้ำเต็ม. เมื่อกล่าวว่า "จักรวาล" แล้ว เพื่อแสดงองค์ประกอบหลักของจักรวาล จึงกล่าวว่า "หิมวันต์ สิเนรุ... (ละ)... พัน" (ภูเขา).

Āyatapaṇhīti idaṃ aññesaṃ paṇhito dīghataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana atidīghatanti āha ‘‘paripuṇṇapaṇhī’’ti. Yathā pana paṇhilakkhaṇaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Āraggenāti maṇḍalāya sikhāya. Vaṭṭetvāti yathā suvaṭṭaṃ hoti, evaṃ vaṭṭetvā. Rattakambalageṇḍukasadisāti rattakambalamayageṇḍukasadisā.

คำว่า "อายตปณฺหี" นี้ กล่าวหมายถึงความยาวกว่าส้นเท้าของผู้อื่น ไม่ใช่ยาวเกินไป จึงกล่าวว่า "ปริปุณฺณปณฺหี" (มีส้นเท้าเต็ม). อนึ่ง เพื่อแสดงว่าลักษณะส้นเท้าที่ชื่อว่าเต็มนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ยถา หิ" (เหมือนอย่างว่า) โดยปฏิเสธมุข. คำว่า "อารคฺเคน" คือ ด้วยปลายเหล็กแหลมของวงเวียน. คำว่า "วฏฺเฏตฺวา" คือ หมุนให้กลมดีอย่างนั้น. คำว่า "รตฺตกมฺพลเคนฺทุกสทิสา" คือ เหมือนลูกคลีที่ทำด้วยผ้ากัมพลแดง.

Makkaṭassevāti vānarassa viya. Dīghabhāvena samataṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Niyyāsatelenāti chadikaniyyāsādiniyyāsasammissena telena.

คำว่า "มกฺกเฏสฺเสว" คือ เหมือนของลิง. คำนี้กล่าวหมายถึงความเสมอกันด้วยความเป็นของยาว. คำว่า "นิยฺยาสเตเลน" คือ ด้วยน้ำมันที่ผสมกับยางไม้มีน้ำยางจากต้นฉัตรเป็นต้น.

Talunāti [Pg.173] sukumārā.

คำว่า "ตลุนา" คือ อ่อนนุ่ม.

Cammenāti aṅgulantaraveṭhitacammena. Paṭibaddhaaṅgulantaroti ekato sambaddhaaṅgulantaro. Ekappamāṇāti dīghato samānappamāṇā. Yavalakkhaṇanti abbhantarato aṅgulipabbeṭhitaṃ yavalakkhaṇaṃ. Paṭivijjhitvāti taṃtaṃpabbānaṃ samānadesatāya aṅgulīnaṃ pasāritakāle aññamaññaṃ vijjhitāni viya phusitvā tiṭṭhanti.

คำว่า "จมฺเมน" คือ ด้วยหนังที่พันระหว่างนิ้ว. คำว่า "ปฏิพทฺธงฺคุลนฺตโร" คือ มีช่องระหว่างนิ้วที่เชื่อมติดกัน. คำว่า "เอกปฺปมาณา" คือ มีประมาณเท่ากันโดยความยาว. คำว่า "ยวลกฺขณํ" คือ เครื่องหมายรูปเมล็ดข้าวบาร์เลย์ที่พันอยู่ภายในข้อพระองคุลี. คำว่า "ปฏิวิชฺฌิตฺวา" คือ เมื่อกางนิ้วออก ข้อต่อเหล่านั้นตั้งอยู่โดยสัมผัสกันเหมือนถูกแทงทะลุซึ่งกันและกัน เพราะมีตำแหน่งเสมอกัน.

Saṅkhā vuccanti gopphakā, uddhaṃ saṅkhā etesanti ussaṅkhā, pādā. Piṭṭhipādeti piṭṭhipādasamīpe. Sukhena pādā parivattanti pādanāmanādīsu, teneva gacchantānaṃ tesaṃ heṭṭhā pādatalāni dissanti. Tenāti gopphakānaṃ piṭṭhipādato uddhaṃ patiṭṭhitattā. Caturaṅgulamattañhi tāni uddhaṃ ārohitvā patiṭṭhahanti, niguḷhāni ca honti, na aññesaṃ viya paññāyamānāni. Satipi desantarappavattiyaṃ niccaloti dassanatthaṃ nābhiggahaṇaṃ.

คำว่า "สังขา" หมายถึง ข้อเท้า, คำว่า "อุสฺสงฺขา" คือ มีข้อเท้าสูงขึ้น, หมายถึงเท้า. คำว่า "ปิฏฺฐิปาเท" คือ ที่ใกล้หลังเท้า. เท้าหมุนไปมาได้โดยสะดวกในการก้าวเดินเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ฝ่าเท้าของคนเหล่านั้นจึงปรากฏอยู่ข้างล่างเมื่อเดิน. คำว่า "เตน" คือ เพราะข้อเท้าตั้งอยู่สูงขึ้นจากหลังเท้า. ข้อเท้าเหล่านั้นตั้งอยู่สูงขึ้นประมาณสี่นิ้ว และซ่อนอยู่ ไม่ปรากฏเหมือนของผู้อื่น. แม้จะมีการเคลื่อนที่ไปในที่อื่น ก็ยังคงมั่นคงอยู่ เพื่อแสดงความไม่หวั่นไหว จึงมีการกล่าวถึงการไม่ละสะดือ (ศูนย์กลาง).

Yasmā eṇīmigassa samantato ekasadisamaṃsā anukkamena uddhaṃ thūlā jaṅghā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘eṇīmigasadisajaṅghā’’ti. Paripuṇṇajaṅghoti samantato maṃsūpacayena paripuṇṇajaṅgho. Tenāha ‘‘na ekato’’tiādi.

เพราะน่องของเนื้อทรายมีเนื้อเสมอกันโดยรอบ และค่อยๆ อวบขึ้นไปข้างบน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เอณีมิคสทิสชงฺฆา" (มีพระชงฆ์เรียวดุจน่องเนื้อทราย). คำว่า "ปริปุณฺณชงฺโฆ" คือ มีพระชงฆ์เต็มเปี่ยมด้วยการเพิ่มพูนของเนื้อโดยรอบ. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ไม่ข้างเดียว" (ไม่ข้างใดข้างหนึ่ง).

Etenāti ‘‘anonamanto’’tiādivacanena, jāṇuphāsubhāvadīpanenāti attho. Avasesajanāti iminā lakkhaṇena rahitā janā. Khujjā vā honti heṭṭhimakāyato uparimakāyassa rassatāya. Vāmanā vā uparimakāyato heṭṭhimakāyassa rassatāya. Etena ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ cakkavattinañca itare sattā khujjā vāmanā cāti dasseti.

คำว่า "เอเตน" คือ ด้วยคำมีอาทิว่า "ไม่งอตัวลง" หมายถึงการแสดงความสะดวกแห่งพระชานุ. คำว่า "อวเสสชนา" คือ ชนที่เหลือที่ปราศจากลักษณะนี้. ย่อมเป็นคนค่อม เพราะกายส่วนบนสั้นกว่ากายส่วนล่าง. หรือเป็นคนเตี้ย เพราะกายส่วนล่างสั้นกว่ากายส่วนบน. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าสัตว์อื่นๆ นอกจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมเป็นคนค่อมหรือคนเตี้ย.

Ohitanti samohitaṃ antogadhaṃ. Tathābhūtaṃ pana taṃ tena channaṃ hotīti āha ‘‘paṭicchanna’’nti.

คำว่า "โอหิตํ" คือ ถูกรวมเข้าไว้ภายใน. อนึ่ง สิ่งที่เป็นเช่นนั้นย่อมถูกปกปิดไว้ด้วยสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "ปฏิฉนฺนํ" (ถูกปกปิด).

Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇavaṇṇoti ayamettha atthoti āha ‘‘jātihiṅgulakenā’’tiādi. Svāyamattho āvuttiñāyena ca veditabbo. Sarīrapariyāyo idha vaṇṇasaddoti adhippāyena paṭhamavikappaṃ vatvā tathārūpāya pana ruḷhiyā abhāvaṃ manasi katvā vaṇṇadhātupariyāyameva vaṇṇasaddaṃ gahetvā dutiyavikappo vutto.

คำว่า "สุวณฺณวณฺโณ" คือ มีวรรณะดุจสีทอง คำนี้มีความหมายว่า "มีวรรณะดุจสีทอง" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ด้วยหิงคุลชาติ" (ชาด). อนึ่ง เนื้อความนี้พึงทราบด้วยนัยแห่งการซ้ำ. โดยมีอัธยาศัยว่า คำว่า "วรรณะ" ในที่นี้เป็นไวพจน์ของร่างกาย จึงกล่าววิกัลป์ที่หนึ่งแล้ว เมื่อคำนึงถึงการไม่มีความนิยมเช่นนั้น จึงถือเอาคำว่า "วรรณะ" ที่เป็นไวพจน์ของธาตุสีเท่านั้น แล้วกล่าววิกัลป์ที่สอง.

Rajoti [Pg.174] sukhumarajo. Jallanti malīnabhāvāvaho reṇusañcayo. Tenāha ‘‘malaṃ vā’’ti. Yadi vivaṭṭati, kathaṃ nhānādīti āha ‘‘hatthadhovanā’’tiādi.

คำว่า "รโช" คือ ธุลีที่ละเอียดอ่อน. คำว่า "ชัลลันติ" คือ กลุ่มละอองธุลีที่นำมาซึ่งความสกปรก. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "หรือว่ามลทิน". ถ้าหากว่าหมุนเวียนไป การอาบน้ำเป็นต้นจะเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า "การล้างมือ" เป็นต้น.

Āvaṭṭapariyosāneti padakkhiṇāvaṭṭāya ante.

คำว่า "อาวัฏฏปริโยสาเน" คือ ในที่สุดแห่งการเวียนขวา.

Brahmuno sarīraṃ purato vā pacchato vā anonamitvā ujukameva uggatanti āha ‘‘brahmā viya ujugatto’’ti. Passavaṅkāti dakkhiṇapassena vā vāmapassena vā vaṅkā.

กายของพรหมไม่น้อมไปข้างหน้าหรือข้างหลัง ขึ้นไปตรงๆ เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีกายตรงเหมือนพรหม". คำว่า "ปัสสวังกา" คือ คดด้วยสีข้างขวาหรือสีข้างซ้าย.

Hatthapiṭṭhiādivasena satta ussadā etassāti sattussado.

คำว่า "สัตตุสสโท" คือ มีส่วนที่นูนขึ้น ๗ แห่ง โดยเป็นหลังมือเป็นต้น.

Sīhassa pubbaddhaṃ sīhapubbaddhaṃ, paripuṇṇāvayavatāya sīhapubbaddhaṃ viya sakalo kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Sīhassevāti sīhassa viya. Saṇṭhantīti saṇṭhahanti. Nānācittenāti vividhacittena. Puññacittenāti pāramitāpuññacittarūpena. Cittitoti sañjātacittabhāvo.

ส่วนหน้าของราชสีห์ คือ สีหปุพพัทธะ, กายทั้งหมดของพระองค์เหมือนส่วนหน้าของราชสีห์ เพราะมีอวัยวะสมบูรณ์ จึงชื่อว่า สีหปุพพัทธกาย. คำว่า "สีหัสเสวะ" คือ เหมือนราชสีห์. คำว่า "สัณฐันติ" คือ ตั้งอยู่. คำว่า "นานาจิตเตนะ" คือ ด้วยจิตที่หลากหลาย. คำว่า "ปุญญจิตเตนะ" คือ ด้วยจิตที่เป็นบุญบารมี. คำว่า "จิตโต" คือ ภาวะที่มีจิตเกิดขึ้นแล้ว.

Dvinnaṃ koṭṭānamantaranti dvinnaṃ piṭṭhibāhānaṃ vemajjhaṃ, piṭṭhimajjhassa uparibhāgo. Citaṃ paripuṇṇanti aninnabhāvena citaṃ, dvīhi koṭṭehi samatalatāya paripuṇṇaṃ. Uggammāti uggantvā.

คำว่า "ทวินนัง โกฏฐานมันตรัง" คือ ท่ามกลางแห่งบ่าทั้งสองข้าง, ส่วนบนของกลางหลัง. คำว่า "จิตัง ปริปุณณัง" คือ เต็มด้วยภาวะที่ไม่เว้าแหว่ง, เต็มด้วยความเสมอกันด้วยบ่าทั้งสองข้าง. คำว่า "อุคคัมมะ" คือ ขึ้นไปแล้ว.

Nigrodhaparimaṇḍalo viya parimaṇḍalo nigrodhaparimaṇḍalo ekassa parimaṇḍalasaddassa lopaṃ katvā. Na hi sabbo nigrodho maṇḍalo. Tenāha ‘‘samakkhandhasākho nigrodho’’ti. Parimaṇḍalasaddasannidhānena vā parimaṇḍalova nigrodho gayhatīti parimaṇḍalasaddassa lopena vināpi ayamattho labbhatīti āha ‘‘nigrodho viya parimaṇḍalo’’ti. Yāvatakvassāti o-kārassa va-kārādesaṃ katvā vuttaṃ.

คำว่า "นิโครธปริมาณฑล" คือ กลมเหมือนต้นไทรที่กลม โดยการลบคำว่า "ปริมาณฑล" ออกหนึ่งคำ. เพราะว่าต้นไทรทั้งหมดไม่ได้กลม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ต้นไทรที่มีลำต้นและกิ่งเสมอกัน". หรือว่าด้วยการอยู่ใกล้กันของคำว่า "ปริมาณฑล" ต้นไทรที่กลมเท่านั้นจึงถูกถือเอา เพราะฉะนั้น แม้ไม่มีการลบคำว่า "ปริมาณฑล" ความหมายนี้ก็ย่อมได้ จึงกล่าวว่า "กลมเหมือนต้นไทร". คำว่า "ยาวตกวัสสะ" กล่าวโดยการแปลง "โอ" เป็น "วะ".

Samavaṭṭitakkhandhoti samaṃ suvaṭṭitakkhandho. Koñcā viya dīghagalā, bakā viya vaṅkagalā, varāhā viya puthulagalāti yojanā. Suvaṇṇāliṅgasadisoti suvaṇṇamayakhuddakamudiṅgasadiso.

คำว่า "สมวัฏฏิตักขันโธ" คือ มีลำคอกลมกลึงดี. พึงประกอบความว่า มีคอยาวเหมือนนกกระเรียน, มีคอคดเหมือนนกยาง, มีคอใหญ่เหมือนหมูป่า. คำว่า "สุวัณณลิงคสทิโส" คือ เหมือนกลองมุทิงคะเล็กๆ ที่ทำด้วยทอง.

Rasaggasaggīti madhurādibhedaṃ rasaṃ gasanti anto pavesantīti rasaggasā, rasaggasānaṃ aggā rasaggasaggā, tā etassa santīti rasaggasaggī. Tenāti ojāya apharaṇena, hīnadhātukattā te bahvābādhā honti.

คำว่า "รสัคคสัคคี" คือ ผู้ที่กลืนรสอันมีประเภทมีรสหวานเป็นต้นเข้าไปข้างใน ชื่อว่า รสัคคสา, ยอดแห่ง รสัคคสา ชื่อว่า รสัคคสัคคา, รสัคคสัคคาเหล่านั้นมีอยู่แก่พระองค์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า รสัคคสัคคี. คำว่า "เตนะ" คือ ด้วยการไม่แผ่ไปแห่งโอชะ, เพราะมีธาตุหย่อน พวกเขาจึงมีอาพาธมาก.

‘‘Hanū’’ti [Pg.175] sannissayadantādhārassa samaññā, taṃ bhagavato sīhahanusadisaṃ, tasmā bhagavā sīhahanu. Tattha yasmā buddhānaṃ rūpakāyassa dhammakāyassa ca upamā nāma nihīnupamāva, natthi samānupamā, kuto adhikūpamā, tasmā ayampi nihīnupamāti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tibhāgavasena maṇḍalatāya dvādasiyaṃ pakkhassa candasadisāni.

คำว่า "หนู" เป็นชื่อของที่รองรับฟันที่อาศัยกัน, กรามนั้นเหมือนกรามราชสีห์ของพระผู้มีพระภาค, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า สีหหนุ. ในอุปมานั้น เพราะว่าอุปมาของรูปกายและธรรมกายของพระพุทธเจ้าเป็นอุปมาที่ต่ำกว่าเท่านั้น ไม่มีอุปมาที่เท่ากัน จะมีอุปมาที่สูงกว่าได้อย่างไร เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าอุปมานี้ก็เป็นอุปมาที่ต่ำกว่า จึงกล่าว "ในอุปมานั้น" เป็นต้น. เหมือนพระจันทร์ในข้างขึ้น ๑๒ ค่ำ โดยความเป็นวงกลมตามส่วนสาม.

Dantānaṃ uccanīcatā abbhantarabāhirapassavasenapi veditabbā, na aggavaseneva. Tenāha ‘‘ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṃ viyā’’ti. Ayapaṭṭanti ca kakacaṃ adhippetaṃ. Visamāti visamasaṇṭhānā.

ความสูงต่ำของฟันพึงทราบโดยส่วนข้างในและข้างนอกด้วย ไม่ใช่โดยส่วนปลายเท่านั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เหมือนแผ่นสังข์ที่ถูกเลื่อยเหล็กตัด". คำว่า "อัยปัฏฏัง" หมายถึงเลื่อย. คำว่า "วิสมา" คือ มีสัณฐานไม่เสมอกัน.

Vicchinditvā vicchinditvā pavattasaratāya chinnassarāpi. Anekākāratāya bhinnassarāpi. Kākassa viya amanuññasaratāya kākassarāpi. Apalibuddhattāti anupaddutavatthukattā. Vatthunti ca akkharuppattiṭṭhānamāha. Aṭṭhaṅgasamannāgatoti ettha aṭṭhaṅgāni parato āgamissanti. Mañjughosoti madhurassaro.

มีเสียงขาดๆ หายๆ เพราะเสียงดำเนินไปโดยขาดๆ หายๆ. มีเสียงแตกเพราะมีอาการหลายอย่าง. มีเสียงเหมือนกาเพราะมีเสียงไม่ไพเราะเหมือนกา. คำว่า "อปลิพุทธัตตา" คือ เพราะมีวัตถุไม่ถูกรบกวน. คำว่า "วัตถุ" หมายถึงที่เกิดของอักษร. คำว่า "อัฏฐังคสมันนาคโต" ในที่นี้ องค์ ๘ จะมาในภายหลัง. คำว่า "มัญชุโฆโส" คือ มีเสียงไพเราะ.

Karavīkasaddo yesaṃ sattānaṃ sotapathaṃ upagacchati, te attano sarasampattiyā pakatiṃ jahāpetvā avase karonto attano vase vatteti, evaṃ madhuroti dassento ‘‘tatrida’’ntiādimāha. Taṃ pītinti taṃ buddhagataṃ pītiṃ. Teneva nīhārena punappunaṃ pavattantaṃ avijahitvā vikkhambhitakilesā therānaṃ santike laddhadhammassavanasappāyā upanissayasampattiyā paripakkañāṇatāya ‘‘sattahi…pe… patiṭṭhāsī’’ti. Sattasatamattena orodhajanena saddhiṃ padasāva therānaṃ santikaṃ upagatattā ‘‘sattahi jaṅghāsatehi saddhi’’nti vuttaṃ.

เสียงของนกการเวกย่อมเข้าถึงโสตประสาทของสัตว์เหล่าใด สัตว์เหล่านั้นย่อมละปกติของตนด้วยความสมบูรณ์แห่งเสียงของตน ทำให้หมดอำนาจแล้วให้เป็นไปตามอำนาจของตน เพื่อแสดงว่าเสียงไพเราะอย่างนี้ จึงกล่าว "ในเสียงนั้น" เป็นต้น. คำว่า "ตัง ปีติง" คือ ปีติที่ถึงพระพุทธเจ้า. ด้วยอุบายนั้นนั่นแหละ ไม่ละการดำเนินไปซ้ำๆ มีกิเลสอันข่มไว้แล้ว ด้วยอุปนิสัยสมบัติที่เหมาะสมแก่การฟังธรรมที่ได้ในสำนักของพระเถระ ด้วยญาณที่แก่กล้า จึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่แล้วด้วย ๗...เป็นต้น". เพราะเหตุที่ไปถึงสำนักของพระเถระด้วยเท้าเปล่าพร้อมด้วยหมู่ชนในราชสำนักประมาณ ๗๐๐ คน จึงกล่าวว่า "พร้อมด้วย ๗๐๐ แห่งแข้ง".

Abhinīlanettoti adhikanīlanetto. Adhikanīlatā ca sātisayaṃ nīlabhāvena veditabbā, na nette nīlavaṇṇasseva adhikabhāvatoti āha ‘‘na sakalanīlanettovā’’tiādi. Pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena, nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā.

คำว่า "อภินีลเนตโต" คือ มีนัยน์ตาสีเข้มมาก. ความเข้มมากพึงทราบด้วยความเป็นสีเข้มอย่างยิ่ง ไม่ใช่ด้วยความเป็นสีเข้มมากในนัยน์ตาเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ไม่ใช่มีนัยน์ตาสีเข้มทั้งหมด" เป็นต้น. สีเหลืองและสีแดงพึงทราบโดยเป็นเส้นที่อยู่ในวงกลมสีขาว, ส่วนสีเขียว สีขาว และสีดำ พึงทราบโดยเป็นไปตามวงกลมนั้นๆ.

Cakkhubhaṇḍanti akkhidalanti keci, akkhidalapattanti aññe. Akkhidalehi pana saddhiṃ akkhibimbanti veditabbaṃ. Evañhi viniggatagambhīrajotanāpi yuttā hoti.

คำว่า "จักขุภัณฑ์" บางท่านกล่าวว่า "อักขิทละ" (กลีบตา), บางท่านกล่าวว่า "อักขิทลปัตตะ" (ใบกลีบตา). แต่พึงทราบว่า "อักขิพิมพะ" (ดวงตา) พร้อมด้วยกลีบตา. ด้วยประการฉะนี้ การส่องแสงที่ลึกซึ้งที่ออกมาจึงสมควร.

Uṇṇāsaddo [Pg.176] loke avisesato lomapariyāyo, idha pana lomavisesavācakoti āha ‘‘uṇṇaloma’’nti. Nalāṭamajjhajātāti nalāṭamajjhagatā. Odātatāya upamā, na mudutāya. Rajatapubbuḷakāti rajatamayatārakā.

คำว่า "อุณณา" ในโลกเป็นคำเรียกขนโดยไม่จำเพาะเจาะจง, แต่ในที่นี้เป็นคำเรียกขนชนิดพิเศษ จึงกล่าวว่า "อุณณาโลมะ". คำว่า "นลาฏมัชฌชาตา" คือ เกิดที่กลางหน้าผาก. เป็นอุปมาด้วยความขาว ไม่ใช่ด้วยความอ่อนนุ่ม. คำว่า "รชตปุพพุฬกา" คือ ฟองเงิน.

Dve atthavase paṭicca vuttanti yasmā buddhā cakkavattino ca paripuṇṇanalāṭatāya paripuṇṇasīsabimbatāya ca ‘‘uṇhīsasīsā’’ti vuccanti, tasmā te dve atthavase paṭicca ‘‘uṇhīsasīso’’ti idaṃ vuttaṃ. Idāni taṃ atthadvayaṃ bhagavati suppatiṭṭhitanti dassetuṃ ‘‘tathāgatassahī’’tiādi vuttaṃ. Saṇhatamatāya suvaṇṇavaṇṇatāya ca rañño baddhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Kappasīsāti dvidhābhūtasīsā. Phalasīsāti phalasadisasīsā. Aṭṭhisīsāti maṃsassa abhāvato tacopariyonaddhaaṭṭhimattasīsā. Tumbasīsāti lābusadisasīsā. Pabbhārasīsāti piṭṭhibhāgena olambamānasīsā. Purimanayenāti paripuṇṇanalāṭatāpakkhena. Uṇhīsaveṭhitasīso viyāti uṇhīsapaṭṭena veṭhitasīsapadeso viya. Uṇhīsaṃ viyāti chekena sippinā viracitauṇhīsamaṇḍalaṃ viya.

ที่ชื่อว่า ตรัสไว้เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ ๒ ประการ เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าและพระเจ้าจักรพรรดิทั้งหลาย ชื่อว่า 'มีพระเศียรมีสัณฐานเหมือนผ้าโพก' เพราะความที่พระนลาฏเต็มเปี่ยมและเพราะความที่พระเศียรกลมเต็มเปี่ยม ฉะนั้น คำว่า 'มีพระเศียรมีสัณฐานเหมือนผ้าโพก' นี้ จึงตรัสไว้เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ ๒ ประการนั้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่าประโยชน์ ๒ ประการนั้นตั้งมั่นดีแล้วในพระผู้มีพระภาค จึงตรัสคำว่า 'ของพระตถาคต' เป็นต้น. เพราะความละเอียดและเพราะความมีวรรณะดุจทอง จึงรุ่งเรืองเหมือนผ้าโพกพระเศียรที่ผูกไว้ของพระราชา. ที่ชื่อว่า กัปปสีสะ คือมีพระเศียรแยกเป็น ๒ ส่วน. ที่ชื่อว่า ผลสีสะ คือมีพระเศียรคล้ายผลไม้. ที่ชื่อว่า อัฏฐิสีสะ คือมีพระเศียรมีเพียงกระดูกหุ้มด้วยหนังเพราะไม่มีเนื้อ. ที่ชื่อว่า ตุมพสีสะ คือมีพระเศียรคล้ายน้ำเต้า. ที่ชื่อว่า ปัพภารสีสะ คือมีพระเศียรห้อยลงทางส่วนเบื้องหลัง. โดยนัยก่อน คือโดยส่วนแห่งพระนลาฏที่เต็มเปี่ยม. เหมือนพระเศียรที่โพกผ้า คือเหมือนส่วนแห่งพระเศียรที่โพกด้วยผ้าโพก. เหมือนผ้าโพก คือเหมือนมณฑลแห่งผ้าโพกที่ช่างผู้ฉลาดทำไว้.

Kammanti yena yena kammena yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ nibbattaṃ, taṃ taṃ kammaṃ. Kammasarikkhakanti tassa tassa lakkhaṇassa taṃkammānurūpatā. Lakkhaṇanti tassa mahāpurisalakkhaṇassa aviparītasabhāvo. Lakkhaṇānisaṃsanti taṃ lakkhaṇapaṭilābhena laddhabbaguṇo. Imāni kammādīnīti imāni anantaraṃ vuttāni kammakammasarikkhakādīni dassetvā taṃ sarūpato vibhāvetvā kathetabbāni saṃvaṇṇakena.

ที่ชื่อว่า กรรม คือกรรมใดๆ ที่ยังลักษณะใดๆ ให้บังเกิดแล้ว กรรมนั้นๆ. ที่ชื่อว่า กรรมสทิสสกะ คือความที่ลักษณะนั้นๆ สมกันกับกรรมนั้นๆ. ที่ชื่อว่า ลักษณะ คือสภาวะไม่ผิดเพี้ยนแห่งมหาปุริสลักษณะนั้น. ที่ชื่อว่า ลักขณานิสงส์ คือคุณที่พึงได้ด้วยการได้ลักษณะนั้น. คำว่า กรรมเป็นต้นเหล่านี้ คือแสดงกรรมและความสมกันแห่งกรรมเป็นต้นเหล่านี้ที่กล่าวไว้ในลำดับนี้ แล้วผู้พรรณนาพึงจำแนกพรรณนาโดยสภาวะของมัน.

Ratanavicittasuvaṇṇatoraṇaṃ tasmiṃ kāle manussaloke natthīti vuttaṃ ‘‘devanagare’’ti. Sabbaso supupphitasālarukkho asādhāraṇasobho manussūpacāre na labbhatīti āha ‘‘selantaramhī’’ti. Kiriyācāranti kāyikavācasikakiriyāpavattiṃ.

ตรัสว่า 'ในเมืองเทวดา' เพราะซุ้มประตูทองอันวิจิตรด้วยรัตนะไม่มีในมนุษยโลกในกาลนั้น. ตรัสว่า 'ในระหว่างภูเขา' เพราะต้นสาละที่บานสะพรั่งโดยประการทั้งปวง มีความงามไม่ทั่วไป ย่อมหาไม่ได้ในที่อยู่ของมนุษย์. ที่ชื่อว่า กิริยาจาร คือความเป็นไปแห่งกิริยาทางกายและทางวาจา.

387. Satatapāṭihāriyanti satataṃ carimabhave sabbakālaṃ lakkhaṇanibbattakakammānubhāvahetukaṃ buddhāveṇikaṃ pāṭihāriyaṃ. Buddhānaṃ atidūre pādaṃ nikkhipitukāmānampi nātidūre eva nikkhipanaṃ hotīti ‘‘na atidūre ṭhapessāmīti [Pg.177] uddharatī’’ti vuttaṃ. Pakatisañcaraṇavasenetaṃ vuttaṃ, tādisena pādena anekayojane ṭhapessāmīti uddharaṇampi hotiyeva. Atidūraṃ hītiādi pamāṇātikkame dosadassanaṃ. Evaṃ satīti evaṃ dakkhiṇapādavāmapādānaṃ yathādhippetapatiṭṭhitaṭṭhāne sati. Padavicchedoti padavāravicchedo. Yādisaṃ pasārento vāmapādassa uddharaṇaṃ patiṭṭhānañca, dakkhiṇapādassa tādisameva, iti nesaṃ uddharaṇapatiṭṭhānānaṃ samānato aññamaññabhāvena anūnānadhikatāya vuttaṃ ‘‘dakkhiṇapādakiccaṃ vāmapādena niyamitaṃ, vāmapādakiccaṃ dakkhiṇapādena niyamita’’nti.

๓๘๗. ที่ชื่อว่า สัตตตปาฏิหาริย์ คือพุทธอาเวณิกปาฏิหาริย์อันมีอานุภาพแห่งกรรมที่ยังลักษณะให้บังเกิดเป็นเหตุ ตลอดกาลทั้งปวงในภพสุดท้าย. แม้เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงปรารถนาจะวางพระบาทในที่ไกลเกินไป การวางพระบาทก็ย่อมมีในที่ที่ไม่ไกลเกินไปนั่นเอง จึงตรัสว่า 'ย่อมยกขึ้นด้วยทรงดำริว่า จักไม่วางไว้ในที่ไกลเกินไป'. คำนี้ตรัสโดยอำนาจการเสด็จไปตามปกติ, แม้การยกขึ้นด้วยทรงดำริว่า จักวางไว้ในที่หลายโยชน์ด้วยพระบาทเช่นนั้น ก็ย่อมมีได้แน่นอน. คำว่า 'เพราะที่ไกลเกินไป' เป็นต้น เป็นการแสดงโทษในการล่วงประมาณ. เมื่อเป็นเช่นนั้น คือเมื่อการประดิษฐานพระบาทขวาและพระบาทซ้ายในที่ที่ทรงประสงค์มีอยู่. ที่ชื่อว่า ปทวิจเฉทะ คือการตัดช่วงก้าว. การยกและการประดิษฐานพระบาทซ้ายที่ทรงเหยียดออกไปเป็นเช่นใด ของพระบาทขวาก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน, เพราะการยกและการประดิษฐานเหล่านั้นเสมอกันโดยความเป็นส่วนที่เนื่องกันและกัน ไม่ขาดไม่เกิน จึงตรัสว่า 'กิจของพระบาทขวาถูกพระบาทซ้ายกำหนดไว้, กิจของพระบาทซ้ายถูกพระบาทขวากำหนดไว้'.

Divāti upakaṭṭhāya velāya. Vihārabhattatthāyāti vihāre yathāvuddhaṃ gahetabbabhattatthāya. Pacchato āgacchantoti pakatigamanena pacchato āgacchanto. Okāsaṃ na labhatīti padanikkhepaṭṭhānaṃ na labhati. Ūrupariyāyo idha satthi-saddoti āha ‘‘na ūruṃ unnāmetī’’ti. Daṇḍaṅkusaṃ vuccati dīghadaṇḍo aṅkuso, tena rukkhasākhaṃ chindato purisassa yathā pacchābhāgena pādānaṃ osakkanaṃ hoti, evaṃ bhagavato pādā na osakkantīti āha ‘‘rukkhasākhāchedana…pe… osakkāpetī’’ti. Obaddhānābaddhaṭṭhānehi pādaṃ koṭṭento viyāti ābaddhaṭṭhānena anābaddhaṭṭhānena ca pādakhaṇḍaṃ koṭṭetvā thaddhaṃ karonto viya. Na ito cito ca cāletīti aparāparaṃ na cāleti. Ussaṅkhapādatāya sukheneva pādānaṃ parivattanato nābhito paṭṭhāya uparimakāyo na iñjatīti heṭṭhimakāyova iñjati. Tenāha ‘‘uparima…pe… niccalo hotī’’ti. Na jānāti aniñjanato. Kāyabalenāti gamanapayogasaṅkhātena kāyagatena visesabalena. Javagamanahetubhūtena vā kāyabalena. Tenāha ‘‘bāhā khipanto’’tiādi. Javena gacchanto hi bāhā khipati, sarīrato sedā muccanti. Nāgāpalokitavasenāti nāgassa apalokanamiva sakalakāyeneva parivattetvā apalokanavasena.

ที่ชื่อว่า ทิวา คือในเวลาใกล้. ที่ชื่อว่า เพื่อภัตในวิหาร คือเพื่อภัตที่พึงรับตามลำดับพรรษาในวิหาร. ที่ชื่อว่า มาข้างหลัง คือมาข้างหลังด้วยการเดินตามปกติ. ที่ชื่อว่า ไม่ได้โอกาส คือไม่ได้ที่สำหรับวางเท้า. คำว่า อูรุปริยาย ในที่นี้คือคำว่า สัตถิ จึงตรัสว่า 'ไม่ยกพระเพลาขึ้น'. ที่ชื่อว่า ทัณฑังกุสะ คือขอที่มีด้ามยาว, เหมือนการถอยไปของเท้าทั้งหลายทางส่วนเบื้องหลังของบุรุษผู้ตัดกิ่งไม้ด้วยขอนั้นมีอยู่ฉันใด พระบาทของพระผู้มีพระภาคย่อมไม่ถอยไปฉันนั้น จึงตรัสว่า 'การตัดกิ่งไม้...เปลาะ...ย่อมทำให้ถอยไป'. เหมือนกระทุ้งพระบาทด้วยส่วนที่ผูกและไม่ผูก คือเหมือนกระทุ้งส่วนพระบาทด้วยส่วนที่ผูกและส่วนที่ไม่ผูกแล้วทำให้แข็ง. ที่ชื่อว่า ไม่ไหวไปข้างโน้นข้างนี้ คือไม่ไหวไปข้างหน้าข้างหลัง. เพราะความที่ทรงมีพระบาทมีข้อสูง จึงทรงหมุนพระบาทได้โดยง่าย พระวรกายส่วนบนตั้งแต่พระนาภีขึ้นไปจึงไม่ไหว พระวรกายส่วนล่างเท่านั้นที่ไหว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พระวรกายส่วนบน...เปลาะ...ย่อมไม่ไหว'. ไม่รู้ เพราะความไม่ไหว. ที่ชื่อว่า กายพละ คือด้วยกำลังพิเศษที่ไปทางกายอันนับเนื่องด้วยความพยายามในการเสด็จไป. หรือด้วยกำลังกายอันเป็นเหตุแห่งการเสด็จไปเร็ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทรงเหวี่ยงพระพาหา' เป็นต้น. เพราะผู้ที่เดินเร็ว ย่อมเหวี่ยงแขน, เหงื่อย่อมไหลออกจากร่างกาย. ที่ชื่อว่า โดยอำนาจการเหลียวดูอย่างพญาช้าง คือโดยอำนาจการเหลียวดูด้วยการหันพระวรกายทั้งหมดไปเหมือนการเหลียวดูของพญาช้าง.

Anāvaraṇañāṇassāti anāvaraṇañāṇabalena dassanassa. Anāvaraṇavāro pana kāye patiṭṭhitarūpadassanampi anāvaraṇamevāti dassanatthaṃ vutto. Indakhīlato paṭṭhāyāti nagaradvāre indakhīlato paṭṭhāya. Pakatiiriyāpathenevāti [Pg.178] onamanādiṃ akatvā ujukagamanādinā eva. Yadi evaṃ koṭṭhakadvāragehappavese kathanti āha ‘‘daliddamanussāna’’ntiādi. Parivattentenāti nipajjanatthaṃ kāyaṃ parivattentena.

ที่ชื่อว่า ของอนาวรณญาณ คือการเห็นด้วยกำลังแห่งอนาวรณญาณ. ส่วนอนาวรณวาระ ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า แม้การเห็นรูปที่ตั้งอยู่ในกายก็เป็นอนาวรณะนั่นเอง. ที่ชื่อว่า ตั้งแต่เสาเขื่อน คือตั้งแต่เสาเขื่อนที่ประตูเมือง. ที่ชื่อว่า ด้วยอิริยาบถตามปกติ คือด้วยการเสด็จไปตรงๆ เป็นต้น โดยไม่ทรงทำอาการก้มเป็นต้น. หากเป็นเช่นนั้น การเสด็จเข้าสู่เรือนที่มีซุ้มประตูเป็นอย่างไร จึงตรัสว่า 'ของพวกมนุษย์ยากจน' เป็นต้น. ที่ชื่อว่า ผู้พลิกตัว คือผู้พลิกกายเพื่อจะนอน.

Hatthehi gahetvāti ubhohi hatthehi ubhosu kaṭippadesesu pariggahetvā. Patati nisīdanaṭṭhāne nipajjanavasena patati. Orimaṃ aṅgaṃ nissāya nisinnoti pallaṅkamābhujitvā ukkuṭikanisajjāya uparimakāyaṃ heṭṭhimakāye patiṭṭhapentoyeva bhārīkaraṇavasena orimaṅgaṃ nissāya nisinno. Ghaṃsantoti ānisadadesena āsanaṭṭhānaṃ ghaṃsanto. Pārimaṅganti satthibhāgasammaddaṃ ānisadapadesaṃ. Tathevāti ghaṃsanto eva. Olambakaṃ dhārento viyāti olambakasuttaṃ otārento viya. Tena ujukameva nisīdanamāha. Sarīrassa garukabhāvahetūnaṃ dūrato samupāyitabhāvena sallahukabhāvato tūlapicuṃ ṭhapento viya.

ชื่อว่าจับด้วยมือ คือใช้มือทั้งสองข้างจับที่บริเวณเอวทั้งสองข้าง. ชื่อว่าย่อมตก คือย่อมทรุดตัวลงในที่นั่งด้วยอาการเหมือนจะนอน. ชื่อว่านั่งพิงอวัยวะส่วนล่าง คือนั่งขัดสมาธิหรือนั่งยองๆ โดยตั้งกายส่วนบนไว้บนกายส่วนล่างนั่นเอง แล้วทำน้ำหนักกดลง จึงชื่อว่านั่งพิงอวัยวะส่วนล่าง. ชื่อว่าย่อมเสียดสี คือย่อมเสียดสีที่นั่งด้วยบริเวณก้น. ชื่อว่าอวัยวะส่วนโน้น คือบริเวณก้นที่สัมผัสกับส่วนโคนขา. ชื่อว่าอย่างนั้นนั่นแล คือเสียดสีอยู่นั่นเอง. ชื่อว่าทรงไว้ซึ่งเครื่องห้อย เหมือนหย่อนสายดิ่งลงไป. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงการนั่งตัวตรงทีเดียว. เพราะเหตุที่ความหนักของร่างกายถูกกำจัดไปจากที่ไกล จึงมีความเบาเหมือนวางปุยฝ้าย.

Appesakkhānaṃ mahānubhāvagehappavese siyā chambhitattaṃ, cittakkhobho, darathavasena nānappakārakappanaṃ, bhayavasena taṇhāvasena paritassanaṃ, taṃ sabbaṃ bhagavato natthīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘na chambhatī’’tiādi (ma. ni. 2.387) vuttanti āha ‘‘na chambhatī’’tiādi.

เมื่อบุคคลผู้มีศักดิ์น้อยเข้าไปสู่เรือนของผู้มีอานุภาพมาก ย่อมมีความสะดุ้ง ความหวั่นไหวแห่งจิต ความคิดปรุงแต่งต่างๆ ด้วยอำนาจความกระวนกระวาย ความกระสับกระส่ายด้วยอำนาจความกลัวและความทะยานอยาก. เพื่อแสดงว่าสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดไม่มีแก่พระผู้มีพระภาค จึงตรัสไว้ในพระบาลีว่า ‘ไม่สะดุ้ง’ เป็นต้น (ม. นิ. ๒.๓๘๗) ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ไม่สะดุ้ง’ เป็นต้น.

Udakaṃ dīyati etenāti udakadānaṃ, bhiṅkārādi udakabhājanaṃ. Baddhaṃ katvāti hatthagatamattikaṃ viya attano vase avattantaṃ katvā. Parivattetvāti kujjitvā. Vichaḍḍayamāno udakassa vikkhipanavasena chaḍḍayamāno.

ชื่อว่าเครื่องให้น้ำ คือภาชนะใส่น้ำมีคนโทเป็นต้นที่ใช้สำหรับให้น้ำ. ชื่อว่าทำให้ติด คือทำให้ไม่เป็นไปตามอำนาจของตน เหมือนดินเหนียวที่ติดมือ. ชื่อว่าพลิกกลับ คือคว่ำลง. ชื่อว่าย่อมทิ้ง คือย่อมทิ้งด้วยอาการสาดน้ำ.

Tathā na gaṇhāti, byañjanamattāya eva gaṇhanto. Bhattaṃ vā amanāpanti ānetvā yojanā. Byañjanena ālopaatināmanaṃ, ālopena byañjanaatināmananti imesu pana dvīsu paṭhamameva asāruppatāya aniṭṭhaṃ vajjetabbanti pāḷiyaṃ paṭikkhittanti daṭṭhabbaṃ. Sabbatthevāti sabbasmiṃ āharitabbavatthusmiṃ supaṇītabhāvena raso pākaṭo hoti ñāṇena pariññātattā. Rasagedho pana natthi setughātattā.

ไม่รับอย่างนั้น คือรับเพียงกับข้าวเท่านั้น. บทว่า 'ข้าวหรือกับข้าวที่ไม่น่าพอใจ' พึงนำมาประกอบเข้าด้วยกัน. ในการกลบข้าวด้วยกับข้าว และการกลบกับข้าวด้วยข้าว ทั้งสองอย่างนี้ พึงทราบว่าพระบาลีห้ามอย่างแรกไว้ เพราะความไม่เหมาะสมและเป็นสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา. ชื่อว่าในที่ทั้งปวง คือในวัตถุที่พึงนำมาทั้งหมด รสย่อมปรากฏโดยความเป็นของประณีต เพราะกำหนดรู้ด้วยญาณ. แต่ความกำหนัดในรสไม่มี เพราะทำลายสะพานเสียแล้ว.

Assāti ‘‘neva davāyā’’tiādipadassa. Vuttametanti ‘‘visuddhimagge vinicchayo āgato’’ti sabbāsavasutte (ma. ni. 1.23) saṃvaṇṇayantena vuttametaṃ, tasmā [Pg.179] na ettha taṃ vattabbanti adhippāyo, tasmā yo tasmiṃ tasmiṃ vinicchaye visesavādo icchitabbo. So paramatthamañjūsāya visuddhimaggavaṇṇanāya vuttanayeneva veditabbo. Pattassa gahaṇaṭṭhānanti hatthena pattassa gahaṇapadesaṃ. Vinivattitvāti patte sabbaṃ āmisagataṃ saddhiṃ bhattena vinivattitvā gacchati. Pamāṇātikkantanti kelāyanavasena atikkantapamāṇaṃ ārakkhaṃ ṭhapeti. Cīvarabhogantaranti cīvarapaṭalantaraṃ. Udarena akkamitvāti udareneva sannirumbhitvā.

คำว่า 'แห่งบทนั้น' คือแห่งบทว่า 'ไม่ใช่เพื่อเล่น' เป็นต้น. คำว่า 'คำนี้กล่าวไว้แล้ว' คือคำนี้ท่านผู้พรรณนาสัพพาสวสูตร (ม. นิ. ๑.๒๓) กล่าวไว้แล้วว่า 'วินิจฉัยมาแล้วในวิสุทธิมรรค' อธิบายว่า เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าววินิจฉัยนั้นในที่นี้ ดังนั้น วาทะพิเศษใดที่พึงประสงค์ในวินิจฉัยนั้นๆ วาทะนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปรมัตถมัญชูสาซึ่งเป็นคำอธิบายวิสุทธิมรรคนั่นเอง. ชื่อว่าที่จับบาตร คือบริเวณที่ใช้มือจับบาตร. ชื่อว่าพลิกกลับ คือพลิกอามิสทั้งหมดพร้อมกับข้าวในบาตรแล้วไป. ชื่อว่าเกินประมาณ คือตั้งการรักษาที่เกินประมาณด้วยความทะนุถนอม. ชื่อว่าระหว่างชั้นจีวร คือระหว่างชั้นของผ้าจีวร. ชื่อว่ากดด้วยท้อง คือกั้นไว้ด้วยท้องนั่นเอง.

Appattakālaṃ abhimukhaṃ nāmeti upanāmetīti atināmeti, pattakālaṃ atikkāmento nāmeti apanetīti atināmeti. Ubhayampi ekajjhaṃ gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘na ca anumodanassa kālamatināmetī’’ti vuttanti dassento ‘‘yo hī’’tiādimāha.

ชื่อว่าย่อมให้ล่วงเลย คือน้อมเข้ามาซึ่งเวลาที่ยังไม่ถึง. ชื่อว่าย่อมให้ล่วงเลย คือน้อมออกไปโดยให้ล่วงเลยเวลาที่ถึงแล้ว. เมื่อจะแสดงว่า ในพระบาลีตรัสว่า 'และไม่ให้ล่วงเลยเวลาแห่งการอนุโมทนา' โดยรวมความทั้งสองอย่างเข้าด้วยกัน จึงกล่าวคำว่า 'ผู้ใดแล' เป็นต้น.

Vegagamanena paṭisaṃmuñcitvā dhāvitvā gacchati. Accukkaṭṭhanti ativiya uddhaṃ katvā kaḍḍhitapārutaṃ. Tenāha ‘‘yo hi yāva hanukaṭṭhito…pe… hotī’’ti. Accokkaṭṭhanti ativiya heṭṭhā katvā kaḍḍhitapārutaṃ. Tenāha ‘‘yāva gopphakā otāretvā’’ti. Ubhato ukkhipitvāti dakkhiṇato vāmatoti ubhosu passesu uttarāsaṅgaṃ ukkhipitvā. Thananti dakkhiṇathanaṃ.

ชื่อว่าย่อมไปโดยการกระชับผ้าแล้ววิ่งไปอย่างรวดเร็ว. ชื่อว่าสูงเกินไป คือดึงผ้าขึ้นห่มให้สูงเกินไป. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ใดแล ห่มจนถึงกระดูกคาง... ฯลฯ... ย่อมเป็น'. ชื่อว่าต่ำเกินไป คือดึงผ้าลงห่มให้ต่ำเกินไป. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'หย่อนลงไปจนถึงข้อเท้า'. ชื่อว่ายกขึ้นทั้งสองข้าง คือยกผ้าอุตตราสงค์ขึ้นทั้งสองข้าง คือทั้งทางขวาและทางซ้าย. ชื่อว่าถัน คือถันข้างขวา.

Vissaṭṭhoti vimutto. Tenāha ‘‘vissaṭṭhattāyeva cesa viññeyyo’’ti. Yasmā amuttavādino vacanaṃ avissaṭṭhatāya na siniyhati, na evaṃ muttavādinoti āha ‘‘siniddho’’ti. Viññeyyoti suparibyattatāya akkharato ca byañjanato ca viññātuṃ sakkuṇeyyo. Tenāha ‘‘pākaṭo’’ti. Viññāpaniyoti vijānitabbo. Byañjanavaseneva cettha viññeyyatā veditabbā ghosassa adhippetattā. Madhuroti piyo pemanīyo apalibuddho. Savanamarahati, savanassa sotassa hitoti vā savanīyo. Sampiṇḍitoti sahito. Bhagavato hi saddo uppattiṭṭhānakatāsañcitattā sahitākāreneva āpāthamāgacchati, na ayosalākāya pahaṭakaṃsathālaṃ viya vippakiṇṇo. Tenāha ‘‘avisārī’’ti. Gambhīroti yathā gambhīravatthuparicchindanena ñāṇassa gambhīrasamaññā, evaṃ gambhīraṭṭhānasambhavato saddassa gambhīrasamaññāti āha ‘‘gambhīroti gambhīrasamuṭṭhito’’ti[Pg.180]. Ninnādavāti savisesaṃ ninnādavā. Svāyaṃ viseso gambhīrabhāvasiddhoti āha ‘‘gambhīrattāyeva cesa ninnādī’’ti. Evamettha cattāri aṅgāni caturaṅganipphādīni veditabbāni. Akāraṇā mā nassīti buddhānubhāvena viya sarassa parisapariyantatā vuttā, dhammatāvaseneva pana sā veditabbā tassa mūlakāraṇassa tathā avaṭṭhitattā.

ชื่อว่าเปล่งออกแล้ว คือปล่อยออกมาแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงทราบว่าเสียงนี้เป็นเสียงที่พึงรู้แจ้งได้เพราะเป็นเสียงที่เปล่งออกมาแล้วนั่นเอง'. เพราะเหตุที่วาจาของผู้ที่พูดโดยไม่ปล่อยเสียงออกมา ย่อมไม่ราบรื่นเพราะความไม่แจ่มใส แต่สำหรับผู้ที่พูดโดยปล่อยเสียงออกมา ย่อมไม่เป็นเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ราบรื่น'. ชื่อว่าพึงรู้แจ้ง คือสามารถรู้แจ้งได้ทั้งโดยอักษรและพยัญชนะเพราะความชัดเจนยิ่ง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปรากฏชัด'. ชื่อว่าพึงให้รู้แจ้ง คือพึงทราบ. และในที่นี้ พึงทราบความที่เสียงพึงรู้แจ้งได้ด้วยอำนาจพยัญชนะนั่นเอง เพราะประสงค์เอาเสียงก้อง. ชื่อว่าไพเราะ คือเป็นที่รัก เป็นที่น่ารัก ไม่ติดขัด. ชื่อว่าควรฟัง คือควรแก่การฟัง หรือชื่อว่าเสนาะ เพราะเป็นประโยชน์แก่การฟังคือแก่โสตประสาท. ชื่อว่ารวมกัน คือสอดประสานกัน. ด้วยว่าพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคย่อมมาสู่คลองหูด้วยอาการที่สอดประสานกัน เพราะความที่เสียงนั้นถูกรวบรวมไว้ในที่เกิดแห่งเสียง ไม่กระจัดกระจายเหมือนเสียงถาดสำริดที่ถูกตีด้วยไม้เหล็ก. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่กระจัดกระจาย'. ชื่อว่าลึกซึ้ง คือชื่อว่าลึกซึ้งเพราะเกิดจากที่ลึกซึ้ง เหมือนความที่ญาณชื่อว่าลึกซึ้งเพราะการกำหนดวัตถุที่ลึกซึ้ง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ลึกซึ้ง คือเกิดจากที่ลึกซึ้ง'. ชื่อว่ามีเสียงก้อง คือมีเสียงก้องกังวานเป็นพิเศษ. และความพิเศษนี้สำเร็จได้ด้วยความเป็นเสียงลึกซึ้งนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'และเสียงนั้นมีเสียงก้องกังวานเพราะความเป็นเสียงลึกซึ้งนั่นเอง'. ในที่นี้ พึงทราบองค์ ๔ ที่ทำให้องค์ ๔ สำเร็จผลอย่างนี้. บทว่า 'อย่าพินาศไปโดยไม่มีเหตุ' คือความที่เสียงมีขอบเขตจำกัดตามที่กล่าวไว้ประหนึ่งว่าเป็นพุทธานุภาพ แต่พึงทราบความนั้นว่าเป็นไปตามธรรมดานั่นเอง เพราะมูลเหตุนั้นตั้งอยู่เช่นนั้น.

Paccosakkitvāti paṭinivattitvā. Samussitakañcanapabbataṃ viya upari indanīlaratanavitatasikhaṃ vijjullatābhūsitaṃ. Mahāpathavīādayo satthuguṇapaṭibhāgatāya nidassanaṃ, kevalaṃ mahantatāmattaṃ upādāya nidassitā.

ชื่อว่าถอยกลับ คือกลับไป. ประดุจภูเขาทองที่ตั้งตระหง่าน มียอดแผ่กว้างประดับด้วยแก้วอินทนิลและประดับด้วยสายฟ้า. แผ่นดินใหญ่เป็นต้น เป็นอุปมาเปรียบเทียบกับพระคุณของพระศาสดา แต่ท่านแสดงไว้โดยอาศัยเพียงความยิ่งใหญ่เท่านั้น.

390. Appaṭisaṃviditoti anārocito. Āgamanavasena cettha paṭisaṃveditanti āha ‘‘aviññātaāgamano’’ti. Uggatabhāvanti kulabhogavijjādīhi uḷārabhāvaṃ. Anuddayasampannāti kāruṇikā.

๓๙๐. คำว่า อัปปฏิสังวิทิโต หมายถึง ไม่ได้บอกกล่าว. ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า ปฏิสังเวทิต โดยอรรถว่าการมาถึง คือ “ผู้มีการมาถึงอันไม่เป็นที่รู้”. คำว่า อุคคตภาวะ หมายถึง ความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ด้วยตระกูล โภคะ และวิชาเป็นต้น. คำว่า อนุททยาสัมปันนา หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความกรุณา.

391. Sahasāva okāsakaraṇena uccakulīnatā dīpitā hotīti āha ‘‘vegena uṭṭhāya dvidhā bhijjitvā’’tiādi.

๓๙๑. ความเป็นผู้มีตระกูลสูงย่อมปรากฏด้วยการให้โอกาสโดยพลัน ท่านจึงกล่าวว่า “รีบลุกขึ้นแยกออกเป็นสองส่วน” เป็นต้น.

Nārisamānanāmanti itthiatthajotakanāmaṃ. Tenāha ‘‘itthiliṅga’’nti. Avhātabbāti kathetabbā.

คำว่า นาริสมานนาม หมายถึง ชื่อที่แสดงความหมายของหญิง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อิตถีลิงค์”. คำว่า อัพหาตัพพา หมายถึง พึงกล่าว.

394. Ekanīhāreneva aṭṭha pañhe byākaronto. ‘‘Pubbenivāsaṃ…pe… pavuccatī’’ti iminā pubbenivāsassa viditakāraṇaṃ vuttanti āha ‘‘tassa pubbenivāso pākaṭo’’ti. Dibbacakkhuñāṇaṃ kathitaṃ tassa paribhaṇḍañāṇabhāvato yathākammūpagañāṇassa. ‘‘Jātikkhayaṃ patto, abhiññā vosito’’ti ca vuttattā munīti asekkhamuni idhādhippetoti āha ‘‘arahattañāṇamoneyyena samannāgato’’ti.

๓๙๔. ตอบปัญหา ๘ ข้อด้วยการกล่าวเพียงครั้งเดียว. ด้วยบทว่า “ปุพเพนิวาสัง…เป…ปวุจจติ” นี้ ท่านกล่าวถึงเหตุที่ทำให้รู้ปุพเพนิวาส ท่านจึงกล่าวว่า “ปุพเพนิวาสของท่านนั้นปรากฏแล้ว”. ท่านกล่าวถึงทิพยจักษุญาณ เพราะความเป็นญาณอันเป็นบริขารของยถากัมมูปคญาณ. และเพราะมีการกล่าวว่า “ถึงความสิ้นชาติแล้ว, จบกิจในอภิญญาแล้ว” ฉะนั้น คำว่า มุนี ในที่นี้จึงหมายถึง อเสขมุนี ท่านจึงกล่าวว่า “ผู้ประกอบด้วยอรหัตตญาณอันเป็นมุนีธรรม”.

Kilesarāgehi kilesavivaṇṇatāhi. Jātikkhayappattattā ‘‘atho jātikkhayaṃ patto’’ti vuttattā. Abhijānitvāti abhivisiṭṭhatāya aggamaggapaññāya ñatvā. Idāni paṭisambhidāyaṃ āgatanayena pariññāpahānabhāvanāsacchikiriyāsamāpattīnaṃ pāragamanena pāragūti ayamettha atthoti dassetuṃ ‘‘pāragūti vā’’tiādi vuttaṃ. Abhiññeyyadhammānaṃ jānanavasena abhiññāpāragū. Tādisoti yādiso ‘‘pāragū sabbadhammāna’’nti padadvayena [Pg.181] vutto, tādiso. Chahi ākārehīti pajānanādīhi yathāvuttehi chahi ākārehi.

ด้วยกิเลสราคะทั้งหลาย ด้วยความทำให้เสียสีคือด้วยกิเลสทั้งหลาย. เพราะถึงความสิ้นชาติแล้ว เพราะมีการกล่าวว่า “อนึ่ง ถึงความสิ้นชาติแล้ว”. คำว่า อภิชานิตวา หมายถึง รู้แจ้งด้วยปัญญาอันเป็นเลิศแห่งมรรคอันประเสริฐ. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าในที่นี้มีความหมายว่า “ปารคู” คือผู้ถึงฝั่งด้วยการบรรลุถึงปริญญา ปหาน ภาวนา สัจฉิกิริยา และสมาบัติ ตามนัยที่มาในปฏิสัมภิทา ท่านจึงกล่าวว่า “หรือว่า ปารคู” เป็นต้น. คำว่า อภิญญาปารคู คือผู้ถึงฝั่งแห่งอภิญญาโดยการรู้ธรรมที่ควรรู้ยิ่ง. คำว่า ตาทิโส คือผู้เช่นนั้น อย่างที่กล่าวด้วยบทสองบทว่า “ปารคู สัพพธัมมานัง” (ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง). คำว่า ด้วยอาการ ๖ อย่าง คือด้วยอาการ ๖ อย่างที่กล่าวไว้แล้ว เช่น การรู้แจ้งเป็นต้น.

Kāmañcettha dve eva pucchāgāthā dve ca vissajjanāgāthā, pucchāpaṭipāṭiyā pana asaṅkarato ca vissajjanaṃ pavattati, taṃ niddhāretuṃ kiṃ panātiādi vuttaṃ. Vedehi gatattāti vedehi maggañāṇehi pāraṅgatattā. Pubbenivāsantiādīhi vijjānaṃ atthitāya bodhitattā. Pāpadhammānanti chattiṃsapāpadhammānaṃ sotthānaṃ maggaṃ pāpanena nissesato sodhitattā.

แม้ในที่นี้มีคาถาถามเพียง ๒ คาถา และคาถาตอบ ๒ คาถา แต่การตอบย่อมดำเนินไปโดยไม่ปะปนกันตามลำดับของคำถาม เพื่อกำหนดความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “กิง ปน” เป็นต้น. คำว่า เวเทหิ คตตตา คือเพราะถึงฝั่งแล้วด้วยเวท คือมรรคญาณทั้งหลาย. เพราะมีการตรัสรู้ด้วยการมีอยู่ของวิชชาทั้งหลาย มีปุพเพนิวาสเป็นต้น. คำว่า ปาปธัมมานัง คือเพราะชำระปาปธรรม ๓๖ ประการให้บริสุทธิ์โดยสิ้นเชิง ด้วยการนำไปสู่ทางแห่งความสวัสดี.

395. Dhammo nāma arahattamaggo kusaladhammesu ukkaṃsapāramippattiyā ukkaṭṭhaniddesena. Tassa anurūpadhammabhāvato anudhammo nāma heṭṭhimamaggaphaladhammā. Yo satthu santike dhammaṃ sutvā yathānusiṭṭhaṃ na paṭipajjati, so tathāgataṃ dhammādhikaraṇaṃ viheṭheti nāma. Yo pana paṭipajjanto ca dandhābhiññatāya kammaṭṭhānasodhanatthaṃ antarantarā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā anekavāraṃ kathāpeti, so ettāvatā dhammādhikaraṇaṃ tathāgataṃ viheṭhetīti na vattabbo. Na hi bhagavato dhammadesanāya parissamo atthi, ayañca attho mahāsudassanasuttādīhi (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo, tasmā – ‘‘saccadhammassa anudhamma’’nti vattabbe vuttameva byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tattha parinibbāyīti parakāle cettha parinibbānampi saṅgayhati, taṃ pana imasmiṃ gahitameva hotīti āha ‘‘desanāya arahatteneva kūṭaṃ gahita’’nti.

๓๙๕. คำว่า ธรรม หมายถึง อรหัตตมรรค โดยการแสดงถึงความประเสริฐสูงสุดในการบรรลุถึงความยอดเยี่ยมในกุศลธรรมทั้งหลาย. คำว่า อนุธรรม หมายถึง ธรรมอันเป็นเบื้องต่ำแห่งมรรคและผล เพราะความเป็นธรรมที่เหมาะสมกับธรรมนั้น. ผู้ใดฟังธรรมในสำนักของพระศาสดาแล้วไม่ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน ผู้นั้นชื่อว่าย่อมเบียดเบียนพระตถาคตผู้เป็นที่ตั้งแห่งธรรม. ส่วนผู้ที่ปฏิบัติอยู่ แต่เพราะเป็นผู้รู้แจ้งช้า จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นครั้งคราว เพื่อชำระกรรมฐานให้บริสุทธิ์ และทูลถามหลายครั้ง ผู้นั้นไม่ควรกล่าวว่าย่อมเบียดเบียนพระตถาคตผู้เป็นที่ตั้งแห่งธรรมด้วยเหตุเพียงเท่านี้. เพราะการแสดงธรรมของพระผู้มีพระภาคไม่มีความเหน็ดเหนื่อย และความหมายนี้พึงแสดงด้วยมหาสุทัสสนสูตรเป็นต้น (ที. มหา. ๒/๒๔๑ เป็นต้น) เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่า เพื่อแสดงสิ่งที่กล่าวไว้แล้วด้วยปฏิเสธรูป ในที่ที่ควรกล่าวว่า “สัจจธรรมัสสะ อนุธัมมัง” ท่านจึงกล่าวว่า “และไม่เบียดเบียนเราผู้เป็นที่ตั้งแห่งธรรม”. ในที่นั้น คำว่า ปรินิพพายี ย่อมรวมถึงปรินิพพานในภายหลังด้วย แต่ในที่นี้ย่อมถือเอาความนั้นอยู่แล้ว ท่านจึงกล่าวว่า “ยอดแห่งการแสดงย่อมถือเอาด้วยอรหัตผลนั่นเอง”.

Brahmāyusuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การอธิบายความที่ซ่อนเร้นในพรหมมายุสูตร จบลงแล้ว.

2. Selasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาเสลสูตร.

396. Keṇiyoti tassa nāmaṃ, pubbe keṇiyā jīvikākappanatoti vadanti. Jaṭiloti jaṭādharo. Brāhmaṇajātikattā koṭisāratāya ca brāhmaṇamahāsālo. Payojetvā nissayo hutvā vasati, rattiṃ kāmasampattiṃ anubhavatīti vā yojanā. Susaṅkhatanti sappimadhusakkarādīhi ceva maricasiṅgīverādīhi ca suṭṭhu abhisaṅkhataṃ.

๓๙๖. คำว่า เกณิยะ เป็นชื่อของเขา พวกเขากล่าวว่า ในกาลก่อนเขาเลี้ยงชีพด้วยการค้าขาย. คำว่า ชฎิล คือผู้มีชฎา. เพราะเป็นพราหมณ์โดยกำเนิด และเพราะความเป็นผู้มีทรัพย์ถึงโกฏิ จึงเป็นพราหมณ์มหาศาล. หรืออีกนัยหนึ่งคือ “ปโยเชตวา” หมายถึง อาศัยอยู่โดยเป็นที่พึ่ง, ย่อมเสวยกามสมบัติในเวลากลางคืน. คำว่า สุสังขตัง หมายถึง สิ่งที่ปรุงแต่งดีแล้วด้วยเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อยเป็นต้น และด้วยพริก ขิงเป็นต้น.

Paṭikkhepapasannatāyāti [Pg.182] ahovatāyaṃ appiccho, yo nimantiyamānopi na sādiyatīti upanimantiyamānassa paṭikkhepe titthiyānaṃ pasannabhāvatoti. Taṃ kathaṃ? Viruddhametanti ‘‘akāraṇameta’’nti paṭikkhipati.

คำว่า ปฏิเขปปสันนตายะ คือเพราะความเลื่อมใสของพวกเดียรถีย์ในการปฏิเสธของผู้ที่ถูกนิมนต์ว่า “โอหนอ ท่านผู้นี้เป็นผู้มักน้อยหนอ ผู้ที่ถูกนิมนต์แล้วก็ยังไม่รับ”. ข้อนั้นเป็นอย่างไร? ท่านปฏิเสธว่า “สิ่งนี้ขัดแย้งกัน” คือ “สิ่งนี้ไม่สมเหตุสมผล”.

398. Kappasahassehipi…pe… ahosīti idaṃ nānussavasiddhaṃ anumānaggahaṇaṃ sandhāyāha. Padeti uttarapadalopena niddesoti āha ‘‘padappamāṇe’’ti. Pajjati nikkhipati etthāti vā padaṃ pakatiyā pādanikkhipaṭṭhānaṃ, tasmiṃ pade. Kīḷāpasutatādinā pamādaṃ āpajjati. Bodhisattacārikanti dukkaracariyaṃ sandhāya vadati.

๓๙๘. คำว่า “แม้ด้วยกัปเป็นพัน...เป...ได้มีแล้ว” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการถือเอาโดยการอนุมานที่มิใช่สำเร็จด้วยการฟังตามกันมา. คำว่า ปเท เป็นการแสดงโดยลบอุตตรบท ท่านจึงกล่าวว่า “ปทัปปมาเณ” (ในประมาณแห่งรอยเท้า). หรือว่า “ปทัง” คือที่สำหรับวางเท้าโดยปกติ, ในรอยเท้านั้น. ย่อมถึงความประมาทด้วยการหมกมุ่นในการเล่นเป็นต้น. คำว่า โพธิสัตตจาริกัง ท่านกล่าวหมายถึงการบำเพ็ญทุกกรกิริยา.

399. Paripuṇṇatāyāti anūnatāya. Ahīnaṅgatāyāti avekallabhāvato. Rocatīti ruci, dehappabhā, sobhaṇā ruci etassāti suruci. Ārohasampatti kāyassa pamāṇayuttauccatā. Pariṇāhasampatti kisathūlabhāvavajjitapariṇāhatā. Saṇṭhānasampatti avayavānaṃ susaṇṭhitatā. Cārudassanoti piyadassano tenāha ‘‘sucirampī’’tiādi. Suvaṇṇasadisavaṇṇoti jātihiṅgulakena madditvā silānighaṃseneva parikammaṃ katvā ṭhapitaghanasuvaṇṇarūpavaṇṇo. Mahāpurisabhāvaṃ byañjenti pakāsentīti byañjanāni, mahāpurisalakkhaṇānīti āha ‘‘paṭhamaṃ vuttabyañjanānevā’’ti.

๓๙๙. คำว่า ปริปุณณตายะ คือด้วยความไม่บกพร่อง. คำว่า อหีนังคตายะ คือด้วยความไม่พิการ. คำว่า โรจติ คือ รุจิ (ความรุ่งเรือง), รัศมีกาย, ผู้มีรุจิอันงดงาม จึงชื่อว่า “สุรุจิ”. คำว่า อาโรหสัมปัตติ คือความสูงของกายที่ได้สัดส่วน. คำว่า ปริณาหสัมปัตติ คือความสมบูรณ์แห่งรอบกายที่ปราศจากความผอมและความอ้วน. คำว่า สัณฐานสัมปัตติ คือความสมบูรณ์แห่งสัณฐานของอวัยวะที่ตั้งอยู่ดี. คำว่า จารุทัสสนะ คือผู้เป็นที่รักที่น่าดู เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้เป็นเวลานาน” เป็นต้น. คำว่า สุวัณณสทิสวัณณะ คือมีวรรณะดุจทองคำที่ถูกขัดสีด้วยหรดาลแดงธรรมชาติ และถูกปรุงแต่งด้วยการขัดบนหินแล้ววางไว้ เป็นสีทองคำบริสุทธิ์. คำว่า พยัญชนะ คือสิ่งที่แสดงความเป็นมหาบุรุษ, สิ่งที่ประกาศความเป็นมหาบุรุษ, คือมหาปุริสลักษณะ ท่านจึงกล่าวว่า “พยัญชนะที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง”.

Pubbe vuttanti ‘‘surucī’’ti pubbe vuttaṃ, ‘‘ādiccova virocasī’’ti puna vuttaṃ. ‘‘Cārudassano suvaṇṇavaṇṇosī’’ti pubbe vuttaṃ, ‘‘kalyāṇadassano bhikkhu kañcanābhattaco’’ti puna vuttanti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘uttaragāthāyapi eseva nayo’’ti. Sātisayaṃ uttamavaṇṇe vaṇṇetvā uttamavaṇṇinoti padena santaṃ pakāsetīti āha ‘‘uttamavaṇṇasampannassā’’ti. Uttamasārathīti seṭṭhapurisasārathi. Tattha tattha jambuvanasaṇḍamaṇḍitatāya jambudīpo ‘‘jambusaṇḍo’’ti vuccati. Issariyanti cakkavattissariyaṃ.

ที่กล่าวไว้ก่อนว่า ‘ผู้มีรัศมีงาม’ นั้นกล่าวไว้ก่อนแล้ว, ‘รุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์’ นั้นกล่าวไว้ซ้ำอีก. ที่กล่าวไว้ก่อนว่า ‘ผู้มีรูปงาม มีผิวพรรณดุจทอง’ นั้นกล่าวไว้ก่อนแล้ว, ‘ภิกษุผู้มีรูปงาม มีผิวพรรณดุจทอง’ นั้นกล่าวไว้ซ้ำอีก ท่านกล่าวหมายถึงเนื้อความนี้ว่า ‘ในคาถาหลังก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน’. เมื่อพรรณนาถึงวรรณะอันประเสริฐอย่างยิ่งแล้ว ท่านกล่าวว่า ‘ของผู้ถึงพร้อมด้วยวรรณะอันประเสริฐ’ ด้วยบทว่า ‘อุตฺตมวณฺณิโน’ เพื่อแสดงถึงท่านผู้สงบ. บทว่า ‘อุตฺตมสารถี’ คือ สารถีผู้ประเสริฐกว่าบุรุษ. ชมพูทวีปนั้นถูกเรียกว่า ‘ชมพูสัณฑะ’ เพราะประดับด้วยป่าไม้หว้าในที่นั้นๆ. บทว่า ‘อิสฺสริยํ’ คือ ความเป็นใหญ่ของพระเจ้าจักรพรรดิ.

Jātikhattiyāti jātimanto khattiyā. Rājābhirājāti ettha abhi-saddo pūjatthoti āha ‘‘rājūnaṃ pūjanīyo’’ti.

บทว่า ‘ชาติขัตติยา’ คือ กษัตริย์ผู้มีชาติ. ในบทว่า ‘ราชาภิราชา’ นี้ อภิศัพท์เป็นไปในอรรถว่าบูชา ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นที่บูชาของพระราชาทั้งหลาย’.

Appamāṇāti aparimāṇā lokadhātuyo. ‘‘Yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) hi vuttaṃ. Dhammarājā anuttaroti ettha vuttaanuttarabhāvaṃ ‘‘yāvatā [Pg.183] hī’’tiādinā pākaṭataraṃ katvā dhammarājabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘svāha’’ntiādi vuttaṃ. Dhammenāti paṭivedhadhammena. Tenāha ‘‘anuttarenevā’’ti. Anuttarenāti visiṭṭhena uttamena. Imasmiṃ pakkhe dhammenāti paṭipattidhammenātipi saṅgayhati. Pariyattidhammenāti desanādhammena āṇācakkaṃ pavattemīti yojanā. Desanāñāṇapaṭivedhañāṇavibhāgaṃ dhammacakkameva vā. Appaṭivattiyanti paṭivattituṃ asakkuṇeyyaṃ.

บทว่า ‘อปฺปมาณา’ คือ โลกธาตุทั้งหลายอันไม่มีประมาณ. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘พึงหวังได้เท่าที่ปรารถนา’ (องฺ. ติก. ๓/๘๑). ในบทว่า ‘ธมฺมราชา อนุตฺตโร’ นี้ เพื่อทำให้ความเป็นผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าที่กล่าวไว้ชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยบทว่า ‘ยาวตา หิ’ เป็นต้น และเพื่อแสดงความเป็นพระธรรมราชา จึงตรัสบทว่า ‘สฺวาหํ’ เป็นต้น. บทว่า ‘ธมฺเมน’ คือ ด้วยปฏิเวธธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยธรรมอันยอดเยี่ยมเท่านั้น’. บทว่า ‘อนุตฺตเรน’ คือ ด้วยธรรมอันวิเศษ อันสูงสุด. ในฝ่ายนี้ บทว่า ‘ธมฺเมน’ พึงสงเคราะห์เอาปฏิปัตติธรรมด้วย. บทว่า ‘ปริยตฺติธมฺเมน’ คือ ด้วยเทศนาธรรม, พึงประกอบความว่า ‘เราย่อมยังอาณาจักรให้เป็นไป’. หรือว่า ธรรมจักรนั่นแหละคือการจำแนกเทศนาญาณและปฏิเวธญาณ. บทว่า ‘อปฺปฏิวตฺติยํ’ คือ อันใครๆ ไม่อาจให้เป็นไปกลับได้.

Tathāgatena jātoti tathāgatena hetunā ariyāya jātiyā jāto. Hetuatthe karaṇavacanaṃ. Anujātoti ca vutte anu-saddassa vasena tathāgatanti ca upayogavacanameva hoti, so ca anu-saddo hetuatthajotakoti āha ‘‘tathāgataṃ hetuṃ anujāto’’ti. Avaññātabbabhāvena jātoti avajāto duppaṭipannattā. Tenāha ‘‘dussīlo’’ti. Tathā hi vuttaṃ kokālikaṃ ārabbha ‘‘purisantakali avajāto’’ti. Putto nāma na hoti tassa ovādānusāsaniyaṃ aṭṭhitattā. Evamāhāti ‘‘anujāto tathāgata’’nti evamāha.

บทว่า ‘ตถาคเตน ชาโต’ คือ เกิดแล้วด้วยชาติอันประเสริฐ มีพระตถาคตเป็นเหตุ. เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งเหตุ. เมื่อกล่าวว่า ‘อนุชาโต’ ด้วยอำนาจแห่งอนุศัพท์ ก็เป็นอุปโยควจนะว่า ‘ตถาคตํ’ เท่านั้น และอนุศัพท์นั้นย่อมแสดงอรรถแห่งเหตุ ท่านจึงกล่าวว่า ‘อนุชาโต ตถาคตํ เหตุํ’ (เกิดตามพระตถาคตผู้เป็นเหตุ). บทว่า ‘อวชาโต’ คือ เกิดแล้วด้วยความเป็นผู้ควรดูหมิ่น เพราะประพฤติชั่ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ผู้ทุศีล’. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ปรารภพระโกกาลิกะว่า ‘ผู้เกิดต่ำทรามในหมู่บุรุษ’. ชื่อว่าบุตรย่อมไม่มี เพราะไม่ตั้งอยู่ในโอวาทานุสาสนีของพระองค์. บทว่า ‘เอวมาหา’ คือ กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อนุชาโต ตถาคตํ’.

Vijjāti maggavijjā. Ukkaṭṭhaniddesena vimuttīti phalavimutti. Nanu ca maggo bhāvetabbena gahitoti? Saccaṃ gahito, sabbe ca pana satta dhammā abhiññeyyāti vijjāya abhiññeyyabhāvo vutto. Iminā vā nayena sabbesampi abhiññeyyabhāvo vutto evāti veditabbo. Phalena vinā hetubhāvasseva abhāvato hetuvacanena phalasiddhi, nirodhassa ca sampāpanena maggassa hetubhāvo. Dukkhassa nibbattanena taṇhāya samudayabhāvoti imamatthaṃ saṅgahitameva atthato āpannattā. Yuttahetunāti yuttiyuttena hetunā buddhabhāvaṃ sādheti saccavinimuttassa bujjhitabbassa abhāvato saccasambodhaneneva ca tassa anavasesato buddhattā. Atthavacanañcetaṃ, payogavacanāni pana – brāhmaṇa, ahaṃ sammāsambuddho sabbathā aviparītadhammadesano, sammāsambuddhattā sabbattha aviparītamācikkhati yathāhaṃ sabbamaggadesakoti. Kiṃ pana bhagavā sayameva attano sammāsambuddhabhāvaṃ ārocetīti? Mahākaruṇāya aññesaṃ mahāvisayato. Tattha ‘‘ekomhi sammāsambuddho, sabbābhibhū sabbavidūhamasmī’’tiādīni (mahāva. 11; ma. ni. 1.285; 2.341; kathā. 405) suttapadāni idameva ca suttapadaṃ etassa atthassa sādhakaṃ.

บทว่า ‘วิชฺชา’ คือ มรรควิชชา. บทว่า ‘วิมุตติ’ คือ ผลวิมุตติ ด้วยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม. ก็มรรคถูกถือเอาด้วยภาเวตัพพธรรมมิใช่หรือ? ถูกถือเอาจริงอยู่ แต่ธรรมทั้งหลาย ๗ ประการทั้งหมดเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ความเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่งด้วยวิชชาจึงถูกกล่าวไว้. หรือพึงทราบว่า ด้วยนัยนี้ ความเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่งของธรรมทั้งปวงก็ถูกกล่าวไว้แล้วเหมือนกัน. เพราะไม่มีความเป็นเหตุโดยปราศจากผล ความสำเร็จแห่งผลจึงมีด้วยวจนะแห่งเหตุ และความเป็นเหตุของมรรคก็มีด้วยการบรรลุนิโรธ. ความเป็นเหตุเกิดของตัณหาด้วยการเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เนื้อความนี้ถูกสงเคราะห์ไว้แล้วโดยอรรถ. บทว่า ‘ยุตฺตเหตุนา’ คือ ด้วยเหตุอันสมควร ย่อมยังความเป็นพระพุทธเจ้าให้สำเร็จ เพราะไม่มีสิ่งที่ควรรู้ยิ่งที่พ้นจากสัจจะ และเพราะความเป็นพระพุทธเจ้าของพระองค์นั้นไม่มีส่วนเหลือด้วยการตรัสรู้สัจจะเท่านั้น. และนี่เป็นอรรถวจนะ ส่วนประโยควจนะคือ – พราหมณ์ เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้แสดงธรรมไม่ผิดพลาดโดยประการทั้งปวง เพราะความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมบอกไม่ผิดพลาดในที่ทั้งปวง เหมือนเราเป็นผู้แสดงมรรคทั้งปวง. ก็พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของพระองค์เองหรือ? ทรงประกาศด้วยพระมหากรุณา เพราะเป็นวิสัยอันยิ่งใหญ่ของผู้อื่น. ในที่นั้น บทแห่งสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า ‘เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เดียว เป็นผู้ครอบงำได้ทุกอย่าง เป็นผู้รู้ทุกอย่าง’ (มหา. ๑๑; ม. มู. ๑๒/๓๑๘; ม. ม. ๑๓/๓๔๑; กถา. ๔๐๕) และบทแห่งสูตรนี้เอง เป็นเครื่องยังอรรถนั้นให้สำเร็จ.

Sallakantanoti [Pg.184] sallānaṃ samucchinnattā. Rogassāti kilesarogassa. Tasmāti apunapavattipādanena tikicchanato. Brahmaṃ vā seṭṭhaṃ sammāsambodhiṃ pattoti brahmabhūto. Evaṃ āgatāyāti iminā –

บทว่า ‘สลฺลกนฺตโน’ คือ เพราะตัดลูกศรทั้งหลายได้ขาดแล้ว. บทว่า ‘โรคา’ คือ กิเลสโรค. บทว่า ‘ตสฺมา’ คือ เพราะบำบัดด้วยการไม่ให้กลับเป็นไปอีก. บทว่า ‘พฺรหฺมภูโต’ คือ ผู้บรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณอันประเสริฐ. บทว่า ‘เอวํ อาคตาย’ คือ ด้วยบทนี้ –

‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;

Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati.

กามเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน อรติ (ความไม่ยินดี) ชื่อว่าเป็นเสนาที่สอง ความหิวและความกระหายเป็นเสนาที่สามของท่าน ตัณหาชื่อว่าเป็นเสนาที่สี่.

Thinamiddhaṃ tepañcamaṃ thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;

Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo.

ถีนมิทธะเป็นเสนาที่ห้าของท่าน ความกลัวชื่อว่าเป็นเสนาที่หก วิจิกิจฉาเป็นเสนาที่เจ็ดของท่าน ความลบหลู่และความดื้อรั้นเป็นเสนาที่แปดของท่าน.

Lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso;

Yo cattānaṃ samukkaṃse, pare ca avajānati;

Esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī’’ti. (su. ni. 438-441);

ลาภ ยศ สักการะ และชื่อเสียงที่ได้มาโดยผิด ผู้ใดยกตนและข่มผู้อื่น นี้คือเสนาของท่านนะมุจิ (มาร) เป็นเสนาของมารผู้ดำมืดที่เข้าประหาร.

Evaṃ vuttaṃ navavidhaṃ senaṃ saṅgayhati. Vase vattetvāti samucchindanena anuppādatāpādanena vase vattetvā. Kutoci abhayo nibbhayo.

พึงสงเคราะห์เสนา ๙ อย่างที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. บทว่า ‘วเส วตฺเตตฺวา’ คือ ยังให้อยู่ในอำนาจด้วยการตัดขาดและด้วยการทำให้ไม่เกิดขึ้นอีก. บทว่า ‘กุโตจิ อภโย’ คือ ผู้ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ.

Sayameva daṭṭhabbanti yena yena adhigato, tena tena parasaddhāya gantabbaṃ hitvā asammohato paccavekkhaṇāñāṇeneva sāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘paccakkha’’nti. Pasaṭṭhā diṭṭhi sandiṭṭhi. Yathā rathena jayatīti rathiko, evaṃ idaṃ maggabrahmacariyaṃ sandiṭṭhiyā jayatīti sandiṭṭhikaṃ. Atha vā diṭṭhanti dassanaṃ vuccati, diṭṭhameva sandiṭṭhaṃ, sandassananti attho. Sandiṭṭhaṃ arahatīti sandiṭṭhiko yathā vatthayugaṃ arahatīti vatthayugiko. Sandiṭṭhikaṃ phaladānaṃ sandhāya nāssa kāloti akālaṃ, akālameva akālikaṃ, na kālantaraṃ khepetvā phalaṃ deti, attano pana pavattisamanantarameva phalaṃ detīti attho. Atha vā attano phalappadāne pakaṭṭho kālo patto assāti kāliko, lokiyo kusaladhammo, idaṃ pana samanantaraphalattā na kālikaṃ.

คำว่า Sayameva daṭṭhabbaṃ (พึงเห็นด้วยตนเองนั่นแหละ) ความว่า บรรลุด้วยมรรคใดๆ พึงละการไปตามความเชื่อต่อผู้อื่นด้วยมรรคนั้นๆ แล้วพึงเห็นด้วยตนเองด้วยปัจจเวกขณญาณนั่นเองโดยไม่หลงลืม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'paccakkhaṃ' (ประจักษ์). ทิฏฐิที่น่าสรรเสริญ ชื่อว่า สันทิฏฐิ. เหมือนอย่างว่า ผู้ชนะด้วยรถ ชื่อว่า รถิกะ ฉันใด มรรคพรหมจรรย์นี้ ชื่อว่า สันทิฏฐิกะ เพราะชนะด้วยสันทิฏฐิ ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง การเห็น ท่านเรียกว่า ทิฏฐิ, ทิฏฐินั่นเอง ชื่อว่า สันทิฏฐะ อธิบายว่า การเห็นพร้อม. ธรรมที่ควรแก่สันทิฏฐะ ชื่อว่า สันทิฏฐิกะ เหมือนอย่างว่า ผ้าคู่ที่ควรแก่คู่ผ้า ชื่อว่า วัตถยุคิกะ. คำว่า อกาลิกะ (ไม่ประกอบด้วยกาล) ทรงหมายถึงการให้ผลที่เป็นสันทิฏฐิกะว่า กาลของผลนั้นไม่มี ชื่อว่า อกาละ, อกาลนั่นเอง ชื่อว่า อกาลิกะ อธิบายว่า ไม่ให้ผลโดยผ่านกาลเวลาอื่นไป แต่ให้ผลในลำดับแห่งการเกิดขึ้นของตนทีเดียว. อีกอย่างหนึ่ง กาลอันประเสริฐในการให้ผลของตนพึงถึงแก่ธรรมใด ธรรมนั้นชื่อว่า กาลิกะ ได้แก่ โลกิยกุศลธรรม แต่ธรรมนี้ (มรรค) ชื่อว่า นกาลิกะ (ไม่ประกอบด้วยกาล) เพราะให้ผลในลำดับนั่นเอง.

400. ‘‘Mahāyaññaṃ pavattayī’’tiādīsu kevalaṃ dānadhammādīsu yaññapariyāyasambhavato ‘‘brāhmaṇānaṃ yaññābhāvato’’ti vuttaṃ. Brāhmaṇā hi ‘‘aggimukhā devā’’ti aggijuhanapubbakaṃ yaññaṃ vidahanti. Tenāha ‘‘aggijuhanappadhānāti attho’’ti ‘‘bhūrbhuva? Sva?’’ Iti sāvittī pubbakattā mukhaṃ pubbaṅgamaṃ[Pg.185]. ‘‘Mukhamiva mukha’’ntiādīsu viya idhāpi padhānapariyāyo mukhasaddoti dassento ‘‘manussānaṃ seṭṭhato rājā ‘mukha’nti vutto’’ti āha. Ādhāratoti ogāhantīnaṃ nadīnaṃ ādhārabhāvato paṭisaraṇato gantabbaṭṭhānabhāvato. Saññāṇatoti candayogavasena ajja asukanakkhattanti paññāyanato. Ālokakaraṇatoti nakkhattāni abhibhavitvā ālokakaraṇato. Sommabhāvatoti sītahimavāsītavātūpakkharabhāvato. Tapantānanti dīpasikhā aggijālā asanivicakkanti evamādīnaṃ vijjalantānaṃ. Āyamukhaṃ aggadakkhiṇeyyabhāvena.

๔๐๐. ในคำว่า 'Mahāyaññaṃ pavattayī' (ยังมหายัญให้เป็นไปแล้ว) เป็นต้น เพราะมีความเป็นไปได้ของไวพจน์แห่งยัญในทานธรรมเป็นต้นเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะความไม่มีแห่งยัญของพราหมณ์ทั้งหลาย'. ด้วยว่า พวกพราหมณ์ย่อมจัดแจงยัญที่มีการบูชาไฟเป็นเบื้องต้น ด้วยเข้าใจว่า 'เทวดาทั้งหลายมีไฟเป็นปาก'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อธิบายว่า มีการบูชาไฟเป็นประธาน'. ชื่อว่า มุขะ เพราะเป็นเบื้องต้น เพราะมีสาวิตตรีฉันท์ว่า 'ภู่รภุวะ สวะ' เป็นเบื้องต้น. ท่านแสดงว่า แม้ในที่นี้ มุขศัพท์ก็เป็นไวพจน์ของประธาน เหมือนในคำว่า 'Mukhamiva mukhaṃ' (ปากเหมือนหน้า) เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'พระราชา ท่านเรียกว่า มุขะ เพราะเป็นผู้ประเสริฐสุดของมนุษย์ทั้งหลาย'. คำว่า Ādhārato (โดยเป็นที่รองรับ) เพราะเป็นที่รองรับ เป็นที่พึ่ง และเป็นที่ไปของแม่น้ำทั้งหลายที่ไหลลงไป. คำว่า Saññāṇato (โดยเป็นเครื่องหมาย) เพราะรู้กันว่า วันนี้เป็นนักขัตฤกษ์ชื่อโน้น ด้วยอำนาจการประกอบของดวงจันทร์. คำว่า Ālokakaraṇato (โดยการทำแสงสว่าง) เพราะครอบงำเหล่านักขัตฤกษ์แล้วทำแสงสว่าง. คำว่า Sommabhāvato (โดยความเป็นผู้เยือกเย็น) เพราะเป็นผู้เข้าไปกำจัดความร้อนด้วยความเย็นและลมเย็น. คำว่า Tapantānaṃ (ในบรรดาสิ่งที่แผดเผา) คือ ในบรรดาสิ่งที่สว่างไสวมีเปลวประทีป เปลวไฟ และสายฟ้าเป็นต้น. คำว่า Āyamukhaṃ (ทางมาแห่งรายได้) เพราะความเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันเลิศ.

Dibbacakkhu dhammacakkhu paññācakkhu buddhacakkhu samantacakkhūti imehi pañcahi cakkhūhi. Te saraṇassāti te saraṇassa ca, te saraṇabhāvamūlakattā itaradvayassa ca, yathāvutta te-padena vuttatthato parassa cāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘te tuyhaṃ, itarassa ca saraṇassa aho ānubhāvo’’ti. Āvuttivasena vā te saraṇassāti ettha attho vibhāvetabbo – tuyhaṃ saraṇabhūtassa ca itarasaraṇassa ca ānubhāvoti. Sesaṃ suviññeyyameva.

ด้วยจักษุ ๕ อย่างเหล่านี้ คือ ทิพยจักษุ ธรรมจักษุ ปัญญาจักษุ พุทธจักษุ และสมันตจักษุ. คำว่า Te saraṇassa (แห่งสรณะเหล่านั้น) อธิบายว่า แห่งสรณะเหล่านั้นด้วย และแห่งสรณะอีก ๒ อย่างที่เหลือเพราะมีความเป็นสรณะเป็นมูลด้วย และแห่งสรณะอื่นจากที่กล่าวแล้วโดยเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า Te ด้วย. คำนี้ท่านอธิบายไว้ว่า 'โอ้! อานุภาพแห่งสรณะเหล่านั้นของท่าน และแห่งสรณะอื่น'. หรือจะพึงจำแนกเนื้อความในคำว่า Te saraṇassa นี้ ด้วยอำนาจการซ้ำความว่า อานุภาพแห่งสรณะที่เป็นของท่าน และแห่งสรณะอื่น. ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทั้งนั้น.

Selasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับในอรรถกถาเสลสูตร จบแล้ว.

3. Assalāyanasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาอัสสลายนสูตร

401. Aññamaññavisiṭṭhattā visadisaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjato āgatā, tattha jātāti vā verajjakā, evaṃ jātā kho pana te, yasmā vatthābharaṇādivibhāgena nānappakārā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘nānāverajjakāna’’nti. Aṭṭhakathāyaṃ pana verajjasseva vasena nānappakāratā vuttā. Yaññupāsanādināti yaññānubhavanamantajjhenadakkhiṇapariyesanādinā. Catuvaṇṇasādhāraṇanti khattiyādīnaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ sādhāraṇaṃ saṃsārasuddhipāpatassanaṃ. Nhānasuddhiyāti titthasamuddakhātesu mantajappanapubbakaṃ sāyaṃtatiyaudakorohanādinhānasuddhiyā. Bhāvanāsuddhiyāti paramajotibhūtāya purisabhāvanāsaṅkhātāya suddhiyā. Vāpitasiroti oropitakeso. Tameva hi siro vāpitanti vuccati.

๔๐๑. แคว้นที่ไม่เหมือนกัน เพราะมีความพิเศษแตกต่างกัน ชื่อว่า วิรัชชะ, ผู้มาจากแคว้นวิรัชชะ หรือผู้เกิดในแคว้นนั้น ชื่อว่า เวรัชชกะ, ก็ชนเหล่านั้นเกิดมาแล้ว ย่อมมีหลายชนิดโดยการแบ่งเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'nānāverajjakānaṃ' (ของคนต่างแคว้นต่างๆ). แต่ในอรรถกถา ท่านกล่าวความเป็นต่างๆ กันด้วยอำนาจแห่งแคว้นเวรัชชะนั่นเอง. คำว่า Yaññupāsanādinā (ด้วยการบำเรอยัญเป็นต้น) คือ ด้วยการเสวยยัญ การเรียนมนต์ และการแสวงหาทักษิณาเป็นต้น. คำว่า Catuvaṇṇasādhāraṇaṃ (ทั่วไปแก่คน ๔ วรรณะ) คือ การเห็นความบริสุทธิ์จากสังสารวัฏที่ทั่วไปแก่คนทั้ง ๔ วรรณะ มีกษัตริย์เป็นต้น. คำว่า Nhānasuddhiyā (ด้วยความบริสุทธิ์ด้วยการอาบน้ำ) คือ ด้วยความบริสุทธิ์ด้วยการอาบน้ำมีการลงน้ำในเวลาเย็นเป็นครั้งที่ ๓ เป็นต้น ในท่าเรือ ทะเล และสระขุด โดยมีการร่ายมนต์เป็นเบื้องต้น. คำว่า Bhāvanāsuddhiyā (ด้วยความบริสุทธิ์ด้วยภาวนา) คือ ด้วยความบริสุทธิ์ที่เรียกว่าปุริสภาวนาอันเป็นโชติช่วงอย่างยิ่ง. คำว่า Vāpitasiro (ผู้มีศีรษะอันโกนแล้ว) คือ ผู้มีผมอันปลงแล้ว. เพราะศีรษะที่ปลงผมแล้วนั่นเอง ท่านเรียกว่า วาปิตะ.

Sabhāvavādīti [Pg.186] yathābhūtavādī. Pabbajantāti brāhmaṇapabbajjaṃ upagacchantā, tasmā brāhmaṇānaṃ pabbajjāvidhānaṃ sikkhantena bhotā ‘‘brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā’’ti ayaṃ vidhi sahetuko saupādāno sakkaccaṃ uggahito, tasmā tuyhaṃ parājayo natthi…pe… evamāhaṃsu.

คำว่า Sabhāvavādī (ผู้กล่าวตามสภาวะ) คือ ผู้กล่าวตามความเป็นจริง. คำว่า Pabbajantā (เมื่อบวชอยู่) คือ เมื่อเข้าถึงการบวชเป็นพราหมณ์, เพราะเหตุนั้น พวกพราหมณ์จึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านเรียนวิธีบวชของพราหมณ์อยู่ ได้เรียนเอาวิธีนี้ว่า พราหมณ์เท่านั้นบริสุทธิ์ ไม่ใช่พราหมณ์ไม่บริสุทธิ์ พร้อมทั้งเหตุและหลักฐานมาอย่างดีแล้ว เพราะฉะนั้น ความพ่ายแพ้จึงไม่มีแก่ท่าน...ลฯ...'

402. Laddhibhindanatthanti ‘‘brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā’’ti evaṃ pavattaladdhiyā viniveṭhanatthaṃ. Puttapaṭilābhatthāyāti ‘‘evaṃ mayaṃ pettikaṃ iṇadhāraṃ sodheyyāmā’’ti laddhiyaṃ ṭhatvā puttapaṭilābhatthāya. Ayañhettha adhammikānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhāsayo. Nesanti brāhmaṇānaṃ. Saccavacanaṃ siyāti ‘‘brahmuno puttā’’tiādivacanaṃ saccaṃ yadi siyā brāhmaṇīnaṃ…pe… bhaveyya, na cetaṃ atthi. Mahābrahmuno mukhato jātoti vādacchedakavādo mukhatojātacchekavādo. Assalāyanoviññū jātiko ‘‘nirakkhepaṃ samaṇena gotamena vutta’’nti jānantopi sahagatānaṃ brāhmaṇānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ ‘‘kiñcāpi bhavaṃ gotamo’’tiādimāha.

๔๐๒. คำว่า Laddhibhindanatthaṃ (เพื่อทำลายลัทธิ) คือ เพื่อรื้อถอนลัทธิที่ดำเนินมาอย่างนี้ว่า 'พราหมณ์เท่านั้นเป็นบุตร เป็นโอรส เกิดจากปากของพรหม เกิดจากพรหม'. คำว่า Puttapaṭilābhatthāya (เพื่อต้องการได้บุตร) คือ เพื่อต้องการได้บุตรโดยตั้งอยู่ในลัทธิว่า 'ด้วยอาการอย่างนี้ พวกเราพึงชำระหนี้ของบิดาได้'. นี้เป็นอัธยาศัยของพวกพราหมณ์อธรรมในเรื่องนี้. คำว่า Nesaṃ (ของคนเหล่านั้น) คือ ของพวกพราหมณ์. คำว่า Saccavacanaṃ siyā (พึงเป็นคำจริง) คือ หากว่าคำเป็นต้นว่า 'เป็นบุตรของพรหม' พึงเป็นคำจริง...ลฯ... ของนางพราหมณีทั้งหลายพึงมี แต่คำนั้นไม่มีเลย. คำว่า Mukhatojātacchekavāda (วาทะที่ตัดวาทะว่าเกิดจากปาก) คือ วาทะที่ตัดวาทะว่าเกิดจากปากของมหาพรหม. อัสสลายนมาณพเป็นผู้มีความรู้ แม้จะรู้อยู่ว่า 'พระสมณโคดมตรัสไว้ไม่มีข้อคัดค้าน' แต่เพื่อจะรักษาใจของพวกพราหมณ์ที่มาด้วยกัน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'แม้ท่านพระโคดมจะ...'

403. Idāni brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇoti vādaṃ bhindituṃ ‘‘sutaṃ te yonakakambojesū’’tiādi āraddhaṃ. Yadi brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, sabbattha brāhmaṇova seṭṭho bhaveyya, atha kasmā yonakakambojādijanapadesu brāhmaṇānaṃ seṭṭhabhāvo natthi? Evañhi tattha vaṇṇā, tasmā ‘‘brāhmaṇova seṭṭho’’ti laddhimattametaṃ. Tesu hi janapadesu janā ekajjhaṃ sannipatitvā sammantayitvā katikaṃ akaṃsu, dāsaṃ sāmikaṃ katvā itare sabbe taṃ pūjetvā tassa vase vattanti, yo tesaṃ ayyo hoti itare sabbe tassa dāsā honti, te katipayasaṃvaccharātikkamena tassa kiñci dosaṃ disvā taṃ tato ṭhānato apanetvā aññaṃ ṭhapenti, iti so ayyo hutvā dāso hoti, itaro dāso hutvā ayyo hoti, evaṃ tāva keci ‘‘ayyo hutvā dāso hoti, dāso hutvā ayyo hotī’’ti ettha atthaṃ vadanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana purimavaseneva tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘brāhmaṇo sabhariyo’’tiādi vuttaṃ. Vayappatte putte asatīti idaṃ vakkhamānassa dārakassa dāyajjasāmikabhāvassa tāva dassanaṃ. Mātito suddhoti ettha [Pg.187] yo mātito suddhattā ayyo, pitito asuddhattā dāso hoti, so eva pitito asuddhattā dāso hutvā mātito ayyo hotīti jātiṃ sambhedeti. Sova sabbena sabbaṃ hotīti na sakkā vattunti apare. Ko thāmoti mahante lokasannivāse anamatagge atīte kāle itthīnaṃ vā citte anavaṭṭhite dāsā dāsā eva honti, ayyā ayyā eva hontīti ettha ko ekantiko sahetuko avassayo, tassa sādhako siddhanto, kiṃ nidassananti attho.

๔๐๓. บัดนี้ เพื่อทำลายวาทะที่ว่า 'พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ' จึงเริ่มคำว่า 'ท่านเคยได้ยินในหมู่ชาวโยนกและกัมโพชะหรือไม่' เป็นต้น หากพราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ พราหมณ์ก็พึงเป็นผู้ประเสริฐในทุกหนแห่ง แต่เหตุไฉนในชนบททั้งหลายมีโยนกและกัมโพชะเป็นต้น ความเป็นผู้ประเสริฐของพราหมณ์จึงไม่มี? เพราะวรรณะทั้งหลายในที่นั้นเป็นอย่างนี้ (คือไม่แน่นอน) เพราะฉะนั้น คำว่า 'พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ' นี้จึงเป็นเพียงความยึดถือเท่านั้น ในชนบทเหล่านั้นแล ชนทั้งหลายประชุมปรึกษากันแล้วทำกติกาว่า ให้ทาสเป็นนาย แล้วคนอื่นทั้งหมดพึงบูชาเขาและอยู่ในอำนาจของเขา ผู้ใดเป็นนายของคนเหล่านั้น คนอื่นทั้งหมดเป็นทาสของเขา คนเหล่านั้นเมื่อล่วงไปไม่กี่ปี เห็นโทษบางอย่างของเขาแล้วก็ปลดเขาออกจากตำแหน่งนั้นแล้วตั้งคนอื่นแทน ดังนั้น เขาจึงเป็นนายแล้วกลายเป็นทาส คนอื่นเป็นทาสแล้วกลายเป็นนาย บางคนกล่าวอรรถในที่นี้ว่า 'เป็นนายแล้วกลายเป็นทาส เป็นทาสแล้วกลายเป็นนาย' ดังนี้ ส่วนในอรรถกถา เพื่อจะแสดงอรรถนั้นด้วยอำนาจคำที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'พราหมณ์พร้อมด้วยภรรยา' เป็นต้น คำว่า 'เมื่อบุตรผู้บรรลุนิติภาวะไม่มีอยู่' นี้ เป็นการแสดงความเป็นเจ้าของมรดกของเด็กที่จะกล่าวต่อไป ในคำว่า 'บริสุทธิ์ทางมารดา' นี้ ผู้ใดเป็นนายเพราะบริสุทธิ์ทางมารดา เป็นทาสเพราะไม่บริสุทธิ์ทางบิดา ผู้นั้นนั่นแหละเป็นทาสเพราะไม่บริสุทธิ์ทางบิดาแล้วเป็นนายทางมารดา ย่อมทำให้ชาติปะปนกัน ส่วนคนอื่นกล่าวว่า 'ผู้นั้นเป็น (ทาสหรือนาย) โดยประการทั้งปวง' ดังนี้ ไม่สามารถจะกล่าวได้ คำว่า 'อะไรคือความมั่นคง' หมายความว่า ในการรวมกันของโลกอันใหญ่หลวง ในอดีตกาลอันหาเบื้องต้นและเบื้องปลายมิได้ หรือเมื่อจิตของสตรีไม่ตั้งมั่น ทาสก็เป็นทาสถ่ายเดียว นายก็เป็นนายถ่ายเดียว ในที่นี้ อะไรคือความแน่นอน มีเหตุผล และเป็นที่พึ่งพิง อันเป็นหลักฐานที่สนับสนุน เป็นเครื่องสาธก?

404. Sukkacchedakavādo nāmāti ‘‘brāhmaṇova sukko vaṇṇo’’ti evaṃ vutto sukkacchedakavāro nāma.

๔๐๔. ชื่อว่าวาทะที่ตัดความขาว คือวาระที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะขาว'

408. Sabbasmiṃ aggikiccaṃ karonteti etena yathā yato kutoci nissayato uppanno aggiupādānasampanno aggikiccaṃ karoti, evaṃ yasmiṃ kasmiñci dāsakule jāto upanissayasampanno sammāpaṭipajjamāno saṃsārato sujjhati evāti dasseti.

๔๐๘. ด้วยคำว่า 'ทำกิจแห่งไฟในทุกสิ่ง' นี้ ย่อมแสดงว่า ไฟที่เกิดขึ้นจากที่อาศัยใดๆ ก็ตาม เมื่อถึงพร้อมด้วยเชื้อ ย่อมทำกิจแห่งไฟได้ฉันใด ผู้ที่เกิดในตระกูลทาสใดๆ ก็ตาม เมื่อถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย ปฏิบัติชอบอยู่ ย่อมบริสุทธิ์จากสังสารวัฏได้ฉันนั้นนั่นแล

409. Pādasikavaṇṇoti antarāḷavaṇṇo. Etesanti khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya uppannaputto, brāhmaṇakumārena khattiyakaññāya uppannaputtoti etesaṃ dvinnaṃ māṇavakānaṃ. Matakabhatteti mate uddissa katabhatte. Thālipāketi katamaṅgalabhatte.

๔๐๙. คำว่า 'วรรณะปาทสิกะ' คือวรรณะในระหว่าง. คำว่า 'ของคนเหล่านั้น' หมายถึง มาณพสองคนนี้ คือบุตรที่เกิดจากกุมารกษัตริย์กับนางพราหมณี และบุตรที่เกิดจากกุมารพราหมณ์กับนางกษัตริย์. คำว่า 'มตกภัต' คือภัตที่ทำอุทิศแก่ผู้ตาย. คำว่า 'ถาลีปากะ' คือภัตที่ทำในงานมงคล

410. Tumheti jātisāmaññato māṇavaṃ brāhmaṇehi saddhiṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanto āha. Ko nu khoti avaṃsiro isivādo, tesaṃ brāhmaṇīsīnaṃ asāmatthiyadassanena jātiyā appamāṇataṃ vibhāvetuṃ gāmadārakavesena upagacchi. Tena vuttaṃ ‘‘gāmaṇḍalarūpo viyā’’ti. Koṇḍadamakoti adantadamako.

๔๑๐. คำว่า 'ท่านทั้งหลาย' พระผู้มีพระภาคตรัสโดยทรงสงเคราะห์มาณพเข้ากับพราหมณ์ทั้งหลายโดยความเป็นสามัญแห่งชาติ. คำว่า 'ใครกันหนอ' เป็นวาทะของฤๅษีผู้ก้มหน้า ท่านได้เข้าไปหาด้วยเพศของเด็กชาวบ้าน เพื่อแสดงความที่ชาติไม่ใช่ประมาณ โดยการแสดงความไม่สามารถของพราหมณ์ฤๅษีเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เหมือนรูปเด็กชาวบ้าน'. คำว่า 'โกณฑทมกะ' คือผู้ฝึกคนที่ยังไม่ได้ฝึก

411. Janetīti janikā janetti. Janako pitāti etthāpi eseva nayo. Gandhabbapañhanti gandhabbassa mātukucchiyaṃ uppajjanakasattassa khattiyabhāvādipucchaṃ. Dabbigahaṇasippampi ekā vijjā veditabbā. Tattha kira kusalo yaṃ kiñci āhārūpagapaṇṇapupphaphalabījaṃ antamaso elālukampi gahetvā bhesajjehi yojetvā pacanto sappimadhuphāṇitehi samānarasaṃ katvā sampādetuṃ [Pg.188] sakkoti, puṇṇopi tādiso, tena ñātaṃ tvaṃ dabbigahaṇasippamattampi na jānāsīti sambandho. Saddhoti kammaphalasaddhāya saddho, pothujjanikeneva ratanattayapasādena pasanno. Tenevāha – ‘‘upāsakaṃ maṃ bhavaṃ…pe… saraṇaṃ gata’’nti.

๔๑๑. คำว่า 'ชนนี' คือผู้ให้กำเนิด. ในคำว่า 'ชนกคือบิดา' นี้ก็มีนัยเดียวกันนี้แล. คำว่า 'ปัญหาเรื่องคันธัพพะ' คือการถามถึงความเป็นกษัตริย์เป็นต้นของสัตว์ผู้จะเกิดในครรภ์มารดาที่เรียกว่าคันธัพพะ. แม้ศิลปะการถือทัพพีก็พึงทราบว่าเป็นวิชาหนึ่ง. ได้ยินว่า ผู้เชี่ยวชาญในวิชานั้น สามารถนำใบไม้ ดอกไม้ ผลไม้ และเมล็ดพืชที่ใช้เป็นอาหารอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ที่สุดคือแตงร้าน มาผสมกับยาแล้วปรุงให้มีรสชาติเสมอกับเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยได้. แม้ปุณณะก็เป็นเช่นนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงมีความเกี่ยวเนื่องว่า 'ท่านไม่รู้จักแม้แต่เพียงศิลปะการถือทัพพี'. คำว่า 'ผู้มีศรัทธา' คือผู้มีศรัทธาด้วยศรัทธาในกรรมและผลของกรรม เลื่อมใสด้วยความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยอันเป็นไปในระดับปุถุชนนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ขอท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสก...เป...ผู้ถึงสรณะแล้ว'

Assalāyanasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถะที่เร้นอยู่ในอรรถกถาอัสสลายนสูตร จบแล้ว

4. Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā

๔. การอธิบายอรรถกถาโฆฏมุขสูตร

412. Khemiyā nāma rañño deviyā ropitattā taṃ ambavanaṃ khemiyambavananti vuccatīti vadanti. Dhammikoti dhammayutto sabbasova adhammaṃ pahāya dhamme ṭhito. Paribbajati pabbajati etenāti paribbajo, gharāvāsato nikkhamanapubbakaṃ liṅgaggahaṇavasena sīlasamādānaṃ. Etthāti etasmiṃ paribbaje. Sabhāvoti taṃ paribbājaniyaṃ, tehi tehi paribbājakehi anuṭṭhātabbo paṭipattidhammasaṅkhāto sabhāvo. Dhammova pamāṇanti etena mayaṃ ahirimanā cittassa yathāupaṭṭhitaṃ kathema, tasmā taṃ appamāṇaṃ, yo panettha avitatho dhammo, tadeva pamāṇaṃ. Adhigatapaṭipattisaṅkhāto sabhāvo atthi, tassa tumhehi tumhehi bahunā nānāsandassanādi kammena idha bhavitabbaṃ, bahudevettha vattabbanti adhippāyo.

๔๑๒. พวกเขากล่าวว่า เพราะพระเทวีของพระราชาพระนามว่าเขมิยา ทรงปลูกไว้ จึงเรียกป่ามะม่วงนั้นว่า เขมิยัมพวัน. คำว่า 'ธัมมิกะ' คือผู้ประกอบด้วยธรรม คือผู้ละอธรรมโดยประการทั้งปวงแล้วตั้งอยู่ในธรรม. คำว่า 'บรรพชา' (paribbajo) คือการที่บุคคลย่อมบรรพชาด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าบรรพชา ได้แก่การสมาทานศีลด้วยการถือเพศอันมีการออกจากเรือนเป็นเบื้องหน้า. คำว่า 'ในที่นี้' คือในการบรรพชานี้. คำว่า 'สภาวะ' คือสภาวะที่พึงประพฤติปฏิบัติอันกล่าวคือธรรมปฏิบัติที่บรรพชิตเหล่านั้นพึงบำเพ็ญ. คำว่า 'ธรรมเท่านั้นเป็นประมาณ' ด้วยคำนี้ (ท่านกล่าวว่า) พวกเรากล่าวตามที่จิตปรากฏโดยไม่มีความละอาย เพราะฉะนั้น คำกล่าวนั้นจึงไม่เป็นประมาณ ธรรมใดในที่นี้ไม่คลาดเคลื่อน ธรรมนั้นนั่นแหละเป็นประมาณ. สภาวะอันกล่าวคือธรรมปฏิบัติที่บรรลุแล้วมีอยู่ ท่านทั้งหลายพึงกระทำในที่นี้ด้วยกรรมมีการแสดงให้เห็นต่างๆ เป็นต้นอันมาก มีอธิบายว่า พึงกล่าวไว้มากในที่นี้

414. Sārattarattāti sārajjanavasena rattā, bahularāgavasena abhirattāti attho. Attanā ñāpetabbamatthaṃ anuggahāpeti bodhetīti anuggaho, ñāpitakāraṇaṃ, saha anuggahenāti sānuggahā. Tenāha ‘‘sakāraṇā’’ti. Kiṃ pana taṃ kāraṇaṃ? Imassādhippāyo ‘‘natthi dhammiko paribbajo’’ti mayā vutto, addhā panāyasmā udeno yāthāvato dhammikaṃ paribbajaṃ me ācikkhatīti. Tenāha ‘‘vuttañheta’’ntiādi.

๔๑๔. คำว่า 'สารถรัตตะ' หมายถึง ผู้กำหนัดแล้วด้วยอำนาจความกำหนัด อธิบายว่า ผู้ยินดีอย่างยิ่งด้วยอำนาจราคะอันมาก. คำว่า 'อนุเคราะห์' (anuggaho) คือการทำให้รู้แจ้งซึ่งอรรถที่ตนพึงให้รู้แจ้ง คือการทำให้เข้าใจ ได้แก่เหตุที่ทำให้รู้แจ้ง. คำว่า 'พร้อมด้วยการอนุเคราะห์' คือพร้อมด้วยเหตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พร้อมด้วยเหตุ'. ก็เหตุนั้นคืออะไรเล่า? อธิบายว่า ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้ว่า 'บรรพชาที่เป็นธรรมไม่มี' แต่ท่านพระอุทัยคงจะบอกบรรพชาที่เป็นธรรมแก่ข้าพเจ้าตามความเป็นจริงแน่แท้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'คำนี้ได้กล่าวไว้แล้ว' เป็นต้น

421. Sabbamidaṃ thāvarajaṅgamaṃ purisakataṃ, tasmā yaṃ kiñci katvā attā posetabbo rakkhitabboti lokāyatanissito nītimaggo ghoṭamukhakanto, tasmā āha ‘‘etassa kira jānanasippe’’tiādi. Sagge [Pg.189] nibbatto nāma natthi akattabbameva karaṇato. Devalokapariyāpannadhanaṃ manussānaṃ upakappapuññābhāvato pubbe attanā nihitadhanaṃ ‘‘asuke cā’’ti ācikkhitvā gato. Sesaṃ suviññeyyameva.

๔๒๑. สิ่งที่เคลื่อนที่ได้และเคลื่อนที่ไม่ได้ทั้งหมดนี้ มนุษย์สร้างขึ้น เพราะฉะนั้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ทำแล้ว ตนพึงบำรุง พึงรักษา นี้เป็นแนวทางแห่งนิติที่อาศัยโลกายตนะ ซึ่งเป็นที่พอใจของโฆฏมุขะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ก็ในศิลปะแห่งการรู้นี้" เป็นต้น ชื่อว่าผู้เกิดในสวรรค์ไม่มี เพราะการกระทำสิ่งที่ไม่ควรกระทำ ทรัพย์ที่อยู่ในเทวโลก ย่อมไม่อำนวยประโยชน์แก่มนุษย์ เพราะไม่มีบุญ ทรัพย์ที่ตนฝังไว้ก่อนแล้ว จึงบอกว่า "ในที่โน้น" แล้วก็ไป ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

Ghoṭamukhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การแสดงอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถาโฆฏมุขสูตร จบแล้ว

5. Caṅkīsuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาจังกีสูตร

422. Tasminti sālavane. Uttarena opāsādanti opāsādagāmassa uttaradisāyaṃ. Uttarenāti ena-saddayogena hi opāsādanti upayogavacanaṃ. Ajjhāvasatīti ettha adhi-ā-saddānaṃ anatthantarataṃ hadaye katvā āha ‘‘vasatī’’ti. Idāni tesaṃ atthavisesabhāvitaṃ dassento ‘‘abhibhavitvā vā āvasatī’’tiādimāha. Etthāti opāsādapade. Sattussadantiādīsu pana kathanti āha – ‘‘tassa anuppayogattāva sesapadesū’’ti. Upa-anu-adhi-iti-evaṃ-pubbake vasanakiriyayāṭṭhāne upayogavacanameva pāpuṇātīti saddavidū icchantīti āha ‘‘lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabba’’nti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabba’’nti. Ussadatā nāmettha bahulatāti taṃ bahulataṃ dassetuṃ ‘‘bahujana’’ntiādi vuttaṃ. Āvajjitvāti parikkhipitvā.

๔๒๒. บทว่า ตสฺมึ ได้แก่ ในป่าไม้สาละ บทว่า อุตฺตเรน โอปาสาทํ ได้แก่ ทางทิศเหนือของบ้านโอปาสาทะ บทว่า อุตฺตเรน นั้น เพราะประกอบด้วยศัพท์ว่า เอนะ บทว่า โอปาสาทํ จึงเป็นอุปโยควจนะ ในบทว่า อชฺฌาวสติ นี้ เมื่อทำความที่ศัพท์ว่า อธิ และ อา ไม่มีอรรถต่างกันไว้ในใจ จึงกล่าวว่า "วสติ" (อยู่) บัดนี้ เมื่อแสดงความที่ศัพท์เหล่านั้นมีอรรถพิเศษ จึงกล่าวว่า "ครอบงำอยู่" เป็นต้น บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในบทว่า โอปาสาทะ ส่วนในบทว่า สตฺตุสฺสทํ เป็นต้น กล่าวว่า "อย่างไร" ตอบว่า "เพราะไม่มีการประกอบศัพท์นั้นในบทที่เหลือ" นักปราชญ์ทางไวยากรณ์ย่อมปรารถนาว่า ในที่แห่งกิริยาคือการอยู่อาศัย ซึ่งมีบทว่า อุปะ อนุ อธิ เป็นต้นนำหน้า ย่อมถึงซึ่งอุปโยควจนะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "พึงแสวงหาลักษณะจากคัมภีร์ไวยากรณ์" ก็จริงดังที่กล่าวไว้ว่า "ในที่นี้ พึงทราบอุปโยควจนะในอรรถแห่งภูมิ โดยอาศัยอุปสัค" ชื่อว่า อุสฺสทตา ในที่นี้คือความมาก เพื่อแสดงความมากนั้น จึงกล่าวว่า "คนมาก" เป็นต้น บทว่า อาวชฺชิตฺวา ได้แก่ ล้อมรอบแล้ว

Raññā viya bhuñjitabbanti vā rājabhoggaṃ. Rañño dāyabhūtanti kulaparamparāya bhoggabhāvena raññā laddhadāyabhūtaṃ. Tenāha ‘‘dāyajjanti attho’’ti. Rājanīhārena paribhuñjitabbato uddhaṃ paribhogalābhassa seṭṭhadeyyatā nāma natthīti āha – ‘‘chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena paribhuñjitabba’’nti. Titthapabbatādīsūti nadītitthapabbatapādagāmadvāraaṭavīmukhādīsu. Nissaṭṭhapariccattanti muttacāgavasena pariccattaṃ katvā. Etesaṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ.

พึงบริโภคเหมือนพระราชา หรือเป็นของที่พระราชาพึงบริโภค บทว่า รญฺโญ ทายภูตํ ได้แก่ เป็นของที่พระราชาได้มาโดยเป็นมรดกที่พึงบริโภคสืบต่อกันมาในตระกูล เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อรรถว่า ทายัชชัง" เพราะพึงบริโภคด้วยวิธีของพระราชา ชื่อว่าความประเสริฐแห่งการได้บริโภคที่ยิ่งกว่านั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "พึงกางฉัตรบริโภคโดยย่ออย่างพระราชา" บทว่า ติตฺถปพฺพตา ทีสุ ได้แก่ ในท่าแม่น้ำ ภูเขา เชิงเขา ประตูบ้าน ปากป่า เป็นต้น บทว่า นิสฺสฏฺฐปริจฺจตฺตํ ได้แก่ สละแล้วด้วยการปล่อยวาง ของพราหมณ์และคฤหบดีเหล่านั้น

423. Ti sannipatitā. Yo koci viññūnaṃ icchito pañho, tassa pucchitassa yāthāvato kathanasamattho pucchitapañhabyākaraṇasamattho.Kulāpadesādinā mahatī mattā etassāti mahāmatto.

๔๒๓. บทว่า ติ ได้แก่ ประชุมกันแล้ว ปัญหาใดที่บัณฑิตปรารถนาแล้ว ผู้สามารถกล่าวตามความเป็นจริงซึ่งปัญหานั้นที่ถูกถามแล้ว ผู้สามารถพยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามแล้ว บทว่า มหามตฺโต ได้แก่ ผู้มีประมาณมากด้วยการอ้างถึงตระกูลเป็นต้น

424. Teti [Pg.190] ‘‘nānāverajjakā’’ti vuttabrāhmaṇā. ‘‘Ubhato sujāto’’ti (dī. ni. ṭī. 1.303; a. ni. ṭī. 3.5.134) ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā viññāyeyya, sujātasaddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553; theragā. 818) ārohapariṇāhasampattipariyāyoti jātivaseneva sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha panassa orasaputtavaseneva icchīyatīti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhagahaṇīko’’ti vuttaṃ. Pitā ca mātā ca pitaro, pitūnaṃ pitaro pitāmahā, tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yugasaddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugā’’ti. Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti. Tenāha – ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti. Akkhittoti appattakhepo. Anavakkhittoti saddhathālipākādīsu na avakkhitto. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ubhato…pe… pitāmahayugāti etena brāhmaṇassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato. Akkhittoti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. Anupakuṭṭhoti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggampi hi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti.

๔๒๔. บทว่า เต ได้แก่ พราหมณ์ที่กล่าวว่า "นานาเวรชชกา" เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า "อุภโต สุชาโต" (เกิดดีทั้งสองฝ่าย) พึงทราบความเกิดดีด้วยส่วนสองอย่างใดอย่างหนึ่ง และศัพท์ว่า สุชาโต ในบทว่า "สุชาโต จารุทสฺสโน" (เกิดดี มีรูปงาม) เป็นต้น เป็นปริยายแห่งความสมบูรณ์ด้วยความสูงและความอ้วน เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงความเกิดดีโดยชาติเท่านั้น จึงกล่าวว่า "จากมารดาด้วย จากบิดาด้วย" ในโลกนี้ แม้โดยความเป็นบุตรที่มิใช่บุตรในอุทร ก็ปรากฏชื่อว่ามารดาบิดา แต่ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าพึงประสงค์โดยความเป็นบุตรในอุทรเท่านั้น จึงกล่าวว่า "มีครรภ์บริสุทธิ์" บิดาและมารดา ชื่อว่า ปิตโร (บิดมารดา) บิดาของบิดามารดา ชื่อว่า ปิตามหา (ปู่ย่าตายาย) คู่ของปู่ย่าตายายเหล่านั้น ชื่อว่า ปิตามหายุโค (คู่ปู่ย่าตายาย) เพราะเหตุนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า "จนถึงคู่ปู่ย่าตายายที่ ๗" อนึ่ง ศัพท์ว่า ยุคะ ในที่นี้ พึงทราบโดยนัยแห่งเอกเสสว่า "ยุคะด้วย ยุคะด้วย เป็น ยุคา" อย่างนี้แหละ ย่อมถือเอาสองในที่นั้นๆ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "บรรพบุรุษทั้งหมดที่สูงขึ้นไปจากนั้น ก็ถูกถือเอาด้วยการถือเอาปู่ย่าตายายเท่านั้น" อนึ่ง การถือเอาบุรุษในที่นี้ พึงทราบว่าทำโดยนัยแห่งการแสดงที่ประเสริฐ อย่างนี้แหละ พระบาลีว่า "มาติโต" จึงสำเร็จ บทว่า อกฺขิตฺโต ได้แก่ ผู้ไม่ถึงซึ่งการถูกตำหนิ บทว่า อนวกฺขิตฺโต ได้แก่ ผู้ไม่ถูกตำหนิในเรื่องการหุงข้าวสัตถุ เป็นต้น บทว่า ชาติวาเทน นั้น เพื่อแสดงว่า เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุอะไร" เป็นต้น ในที่นี้ ความไม่มีโทษทางกำเนิดของพราหมณ์ ถูกแสดงด้วยบทว่า อุภโต...เป...ปิตามหายุคา นี้ เพราะการกล่าวถึงความเป็นผู้มีครรภ์บริสุทธิ์ ด้วยบทว่า อกฺขิตฺโต นี้ ความไม่มีความผิดทางกิริยาถูกแสดงแล้ว เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมถึงซึ่งการถูกตำหนิด้วยความผิดทางกิริยา ด้วยบทว่า อนุปกุฏฺโฐ นี้ ความไม่มีการคบค้าที่ไม่สมควรถูกแสดงแล้ว เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมได้รับการด่าว่าเพราะการคบค้าที่ไม่สมควร

Issaroti adhipateyyasaṃvattaniyakammaphalena īsanasīlo. Sā panassa issaratā vibhavasampattipaccayā pākaṭā jātāti aḍḍhatāpariyāyabhāvena vadanto ‘‘aḍḍhoti issaro’’ti āha. Mahantaṃ dhanamassa bhūmigatañceva vehāsaṭṭhañcāti mahaddhano. Tassāti tassa tassa. Vadanti ‘‘anvayato byatirekato ca anupasaṅkamanakāraṇaṃ kittemā’’ti.

บทว่า อิสฺสโร ได้แก่ ผู้มีปกติเป็นใหญ่ด้วยผลกรรมที่ยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไป อนึ่ง ความเป็นใหญ่ของเขานั้น ปรากฏแล้วเพราะปัจจัยคือความสมบูรณ์ด้วยสมบัติ เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าวโดยความเป็นปริยายแห่งความเป็นคนมั่งคั่ง จึงกล่าวว่า "อฑฺโฒ คือ อิสฺสโร" (คนมั่งคั่งคือผู้เป็นใหญ่) บทว่า มหทฺธโน ได้แก่ ผู้มีทรัพย์มาก คือมีทรัพย์ที่อยู่บนพื้นดินด้วย และที่อยู่ในอากาศด้วย บทว่า ตสฺส ได้แก่ ของผู้นั้นๆ ย่อมกล่าวว่า "เราจักพรรณนาเหตุแห่งการไม่เข้าไปหาโดยวิธีคล้อยตามและโดยวิธีส่วนกลับ"

Adhikarūpoti visiṭṭharūpo uttamasarīro. Dassanaṃ arahatīti dassanīyo. Tenāha ‘‘dassanayoggo’’ti. Pasādaṃ āvahatīti pāsādiko. Tenāha ‘‘cittapasādajananato’’ti. Vaṇṇassāti vaṇṇadhātuyā[Pg.191]. Sarīranti sannivesavisiṭṭho karacaraṇagīvāsīsādi avayavasamudāyo, so ca saṇṭhānamukhena gayhatīti ‘‘paramāya vaṇṇapokkharatāyāti paramāya…pe… sampattiyā cā’’ti vuttaṃ. Sabbavaṇṇesu suvaṇṇavaṇṇova uttamoti vuttaṃ ‘‘seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgato’’ti. Tathā hi buddhā cakkavattino ca suvaṇṇavaṇṇāva honti. Brahmavacchasīti uttamasarīrābho suvaṇṇābhoti attho. Imameva hi atthaṃ sandhāyāha ‘‘mahābrahmuno sarīrasadisena sarīrena samannāgato’’ti. Na brahmujugattataṃ. Akhuddāvakāso dassanāyāti ārohapariṇāhasampattiyā avayavapāripūriyā ca dassanāya okāso na khuddako. Tenāha ‘‘sabbānevā’’tiādi.

คำว่า อธิกรูปะ คือมีรูปอันวิเศษ มีร่างกายอันสูงสุด. คำว่า ทัสสนีย์ คือควรแก่การเห็น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ควรแก่การเห็น”. คำว่า ปาสาทิกะ คือนำมาซึ่งความเลื่อมใส. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะยังจิตให้เกิดความเลื่อมใส”. คำว่า วรรณะ คือธาตุคือวรรณะ. คำว่า ร่างกาย คือหมู่แห่งอวัยวะมีมือ เท้า คอ ศีรษะ เป็นต้น อันประกอบด้วยการตั้งอยู่โดยพิเศษ, และร่างกายนั้นย่อมถูกถือเอาโดยทางสัณฐาน (รูปร่าง) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยความผ่องใสแห่งวรรณะอย่างยิ่ง...ด้วยความถึงพร้อม (แห่งวรรณะ) อย่างยิ่ง”. ในบรรดาวรรณะทั้งปวง วรรณะทองคำเท่านั้นเป็นเลิศ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ประกอบด้วยวรรณะทองคำอันประเสริฐ”. แท้จริง พระพุทธเจ้าและพระเจ้าจักรพรรดิทั้งหลายย่อมมีวรรณะทองคำเท่านั้น. คำว่า พรหมวัจฉสี คือมีรัศมีกายอันสูงสุด มีรัศมีดุจทองคำ นี้เป็นอรรถะ. ก็พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงอรรถะนี้แลจึงตรัสว่า “ประกอบด้วยพระกายอันเสมอด้วยกายของมหาพรหม”. ไม่ใช่ความเป็นผู้ตรงของพรหม. คำว่า มีโอกาสไม่เล็กน้อยเพื่อการเห็น คือโอกาสเพื่อการเห็นไม่เล็กน้อย เพราะความถึงพร้อมด้วยความสูงและความกว้าง และความบริบูรณ์แห่งอวัยวะ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ทั้งหมดนั่นเทียว” เป็นต้น.

Yamaniyamalakkhaṇaṃ sīlamassa atthīti sīlavā, taṃ panassa rattaññutāya vuddhaṃ vaḍḍhitaṃ sīlaṃ assa atthīti vuddhasīlī, tena ca sabbadā samāyogato vuḍḍhasīlena samannāgato. Pañcasīlamattameva sandhāya vadanti tato paraṃ sīlassa tattha abhāvato tesañca ajānanato.

ศีลมีลักษณะคือยามะและนิยามะมีอยู่แก่ท่านนั้น จึงชื่อว่า “สีลวา” (มีศีล), ก็ศีลนั้นอันเจริญแล้ว อันเพิ่มพูนแล้ว เพราะความเป็นผู้รู้ราตรี (ผู้มีประสบการณ์) มีอยู่แก่ท่านนั้น จึงชื่อว่า “วุฑฒสีลี” (มีศีลอันเจริญแล้ว), และเพราะประกอบด้วยศีลอันเจริญแล้วนั้นเสมอไป จึงชื่อว่า “ประกอบด้วยศีลอันเจริญแล้ว”. (ชนทั้งหลาย) ย่อมกล่าวหมายเอาเพียงปัญจศีลเท่านั้น เพราะศีลอื่นจากนั้นไม่มีในที่นั้น และเพราะชนเหล่านั้นไม่รู้ (ศีลอื่น).

Ṭhānakaraṇasampattiyā sikkhāsampattiyā ca katthacipi anūnatāya parimaṇḍalapadāni byañjanāni akkharāni etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā. Atha vā pajjati attho etenāti padaṃ, nāmādi, yathādhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ vākyaṃ, tesaṃ paripuṇṇatāya parimaṇḍalapadabyañjanā. Atthañāpanasādhanatāya vācāva karaṇanti vākkaraṇaṃ, udāharaṇaghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena tassa brāhmaṇassa, tena vā bhāsitabbaatthassa. Pūre puṇṇabhāve. Pūreti ca purimasmiṃ atthe ādhāre bhummaṃ, dutiyasmiṃ visaye. Sukhumālattanenāti iminā tassā vācāya mudusaṇhabhāvamāha. Apalibuddhāya pittasemhādīhi. Sandiṭṭhaṃ sabbaṃ dassetvā viya ekadesakathanaṃ. Vilambitaṃ saṇikaṃ cirāyitvā kathanaṃ. ‘‘Sandiddhavilambitādī’’ti vā pāṭho. Tattha sandiddhaṃ sandehajanakaṃ. Ādi-saddena khalitānukaḍḍhitādiṃ saṅgaṇhāti. Ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvāti iminā cassa vācāya atthapāripūriṃ vadanti.

เพราะความไม่บกพร่องในที่ใดที่หนึ่ง ด้วยความถึงพร้อมแห่งฐานกรณ์ และด้วยความถึงพร้อมแห่งสิกขา บท พยัญชนะ อักษรทั้งหลายของวาจานั้นจึงบริบูรณ์ จึงชื่อว่า “ปริมาณฑลบทพยัญชนะ”. อีกอย่างหนึ่ง อรรถย่อมเกิดด้วยสิ่งนี้ จึงชื่อว่า “บท” มีนามเป็นต้น, ย่อมแสดงอรรถะที่มุ่งหมายไว้ จึงชื่อว่า “พยัญชนะ” คือประโยค, เพราะความบริบูรณ์แห่งสิ่งเหล่านั้น จึงชื่อว่า “ปริมาณฑลบทพยัญชนะ”. วาจานั่นแหละเป็นเครื่องมือในการยังอรรถะให้รู้แจ้ง จึงชื่อว่า “วากกรณะ” คือเสียงที่เปล่งออกมา. ด้วยความเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยคุณของพราหมณ์นั้น, หรือของอรรถะที่พราหมณ์นั้นควรกล่าว. คำว่า ปูเร คือในความเป็นผู้เต็ม. และคำว่า ปูเรติ ในอรรถะแรกเป็นภูมิในอาธาระ, ในอรรถะที่สองเป็นวิสัย. ด้วยคำว่า “สุขุมาลัตตะ” นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเป็นวาจาอ่อนโยนและละเอียดอ่อนของวาจานั้น. คำว่า อปลิพุทธะ คือไม่ติดขัดด้วยดีและเสมหะเป็นต้น. คำว่า สันทิฏฐะ คือการกล่าวเพียงส่วนเดียว เหมือนแสดงทั้งหมด. คำว่า วิลัมพิตะ คือการกล่าวช้าๆ โดยใช้เวลานาน. หรือเป็นบทว่า “สันทิฏฐวิลัมพิตะเป็นต้น”. ในที่นั้น คำว่า สันทิฏฐะ คือทำให้เกิดความสงสัย. ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์เอาการพูดติดขัด การพูดลากเสียง เป็นต้น. ด้วยคำว่า “ทำให้ต้น ท่ามกลาง และที่สุดปรากฏ” นี้ (ชนทั้งหลาย) ย่อมกล่าวถึงความบริบูรณ์แห่งอรรถะของวาจานั้น.

425. Sadisāti ekadesena sadisā. Na hi buddhānaṃ guṇehi sabbathā sadisā kecipi guṇā aññesu labbhanti. Itareti attano guṇehi asadisaguṇe. Idanti idaṃ atthajātaṃ. Gopadakanti gāviyā pade ṭhitaudakaṃ. Kulapariyāyenāti kulānukkamena.

๔๒๕. คำว่า เสมอกัน คือเสมอกันโดยส่วนเดียว. แท้จริง คุณทั้งหลายที่เสมอด้วยคุณของพระพุทธเจ้าโดยประการทั้งปวง ย่อมไม่ได้ในบุคคลอื่นใด. คำว่า ส่วนผู้อื่น คือคุณที่ไม่เสมอด้วยคุณของตน. คำว่า นี้ คือหมู่แห่งอรรถะนี้. คำว่า โคปทกะ คือน้ำที่ขังอยู่ในรอยเท้าโค. คำว่า โดยลำดับแห่งตระกูล คือโดยลำดับแห่งตระกูล.

Tatthāti [Pg.192] mañcake. Sīhaseyyaṃ kappesīti yathā rāhu asurindo āyāmato vitthārato ubbedhato ca bhagavato rūpakāyassa paricchedaṃ gahetuṃ na sakkoti, tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharonto sīhaseyyaṃ kappesi.

คำว่า ในที่นั้น คือบนเตียง. คำว่า ทรงกระทำสีหไสยา คือพระผู้มีพระภาคทรงกระทำสีหไสยา โดยทรงปรุงแต่งอิทธิอภิสังขารเช่นนั้น เหมือนพระราหูอสุรินทร์ไม่สามารถกำหนดประมาณพระรูปกายของพระผู้มีพระภาคได้ ทั้งโดยยาว โดยกว้าง และโดยสูง.

Parisuddhaṭṭhena ariyanti āha ‘‘ariyaṃ uttamaṃ parisuddha’’nti. Anavajjaṭṭhena kusalaṃ, na sukhavipākaṭṭhena. Katthaci caturāsīti pāṇasahassāni katthaci aparimāṇāpi devamanussā yasmā catuvīsatiyā ṭhānesu asaṅkhyeyyā aparimeyyā maggaphalāmataṃ pivanti. Koṭisatasahassādiparimāṇenapi bahū eva. Tasmā anuttarācārasikkhāpanavaseneva bhagavā bahūnaṃ ācariyo. Teti kāmarāgato aññe bhagavatā pahīnakilese.

ด้วยอรรถะว่าบริสุทธิ์ จึงชื่อว่า “อริยะ” (ประเสริฐ) พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อริยะ คือประเสริฐ บริสุทธิ์”. คำว่า กุศล ด้วยอรรถะว่าไม่มีโทษ ไม่ใช่ด้วยอรรถะว่ามีสุขเป็นวิบาก. ในบางแห่งสัตว์แปดหมื่นสี่พัน, ในบางแห่งแม้เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายอันประมาณมิได้ ย่อมดื่มอมตธรรมคือมรรคและผลใน ๒๔ ฐานะ อันนับไม่ได้ ประมาณไม่ได้. แม้ด้วยประมาณร้อยโกฏิแสนเป็นต้น ก็มีจำนวนมาก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงเป็นอาจารย์ของชนเป็นอันมาก โดยอาศัยการสั่งสอนอาจาระอันยอดเยี่ยมเท่านั้น. คำว่า เหล่านั้น คือกิเลสที่พระผู้มีพระภาคละได้แล้ว นอกจากกามราคะ.

Apāpapurekkhāroti apāpehi purakkharīyati, na vā pāpaṃ purato karotītipi apāpapurekkhāroti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘apāpe nava lokuttaradhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha apāpeti pāpapapaṭipakkhe pāparahite ca. Brahmani bhavā, brahmuno vā hitā garukaraṇādinā, brahmānaṃ vā maggaṃ jānātīti brahmaññā, tassā brahmaññāya pajāya.

คำว่า อปาปปุเรกขาโร คืออันธรรมที่ไม่เป็นบาปนำหน้า, หรือไม่กระทำบาปไว้ข้างหน้า จึงชื่อว่า “อปาปปุเรกขาโร” เพื่อแสดงอรรถะนี้ จึงกล่าวว่า “ธรรมที่ไม่เป็นบาป ๙ ประการ คือโลกุตรธรรม” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า อปาปะ คือตรงกันข้ามกับบาป และปราศจากบาป. คำว่า พรหมัญญะ คือเกิดในพรหม, หรือเป็นประโยชน์แก่พรหมด้วยการเคารพเป็นต้น, หรือรู้ทางของพรหม, แก่หมู่สัตว์ผู้มีพรหมัญญะ (คือผู้รู้ทางของพรหม).

Tiroraṭṭhā tirojanapadāti ettha rajjaṃ raṭṭhaṃ rājanti rājāno etenāti katvā. Tadekadesabhūtā padesā pana janapado janā pajjanti ettha sukhajīvikaṃ pāpuṇantīti katvā. Pucchāya dosaṃ sallakkhetvāti sambandho. Bhagavā vissajjeti tesaṃ upanissayasampattiṃ cintetvāti adhippāyo. Navakāti āgantukabhāvena amhākaṃ abhinavā.

คำว่า ติโรรัฏฐา ติโรชนปทา ในที่นี้ คำว่า รัฐ คือแว่นแคว้น เพราะพระราชาทั้งหลายย่อมปกครองด้วยสิ่งนี้. ส่วนประเทศทั้งหลายที่เป็นส่วนหนึ่งของรัฐนั้น ชื่อว่า “ชนบท” เพราะชนทั้งหลายย่อมถึงความสุขในการเป็นอยู่ ณ ที่นี้. คำว่า ทรงพิจารณาเห็นโทษของการถาม นี้เป็นความสัมพันธ์. พระผู้มีพระภาคย่อมทรงวิสัชนา โดยทรงดำริถึงความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยของชนเหล่านั้น นี้เป็นอัธยาศัย. คำว่า นวกะ คือใหม่สำหรับเรา เพราะความเป็นผู้มาใหม่.

426. Opāteti nippātetīti attho. Tathābhūto ca tattha pesitā hotīti vuttaṃ ‘‘pavesetī’’ti. Saṃpurakkharontīti sakkaccaṃ pubbaṅgamaṃ karonti. Tenāha ‘‘purato katvā vicarantī’’ti.

๔๒๖. คำว่า โอปาเตติ คือยังให้ตกไป นี้เป็นอรรถะ. และเป็นผู้ถูกส่งไปในที่นั้นเช่นนั้น จึงกล่าวว่า “ยังให้เข้าไป”. คำว่า สัมปุรักขรันติ คือกระทำโดยเคารพให้เป็นเบื้องหน้า. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กระทำไว้ข้างหน้าแล้วเที่ยวไป”.

427. Sudde bahi katvā raho sāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃtaṃatthapaṭipattihetutāya padanti mantapadaṃ vedaṃ. Tenāha ‘‘vedo’’ti. Evaṃ kirāti paramparabhāvena ābhatanti ācariyaparamparāya ābhataṃ. Pāvacanasaṅkhātasampattiyāti [Pg.193] pamukhavacanamhi udattādisampattiyā. Sāvittiādīhi chandabandhehi vaggabandhehi cāti gāyattīādīhi ajjhāyānuvākādīhi chandabandhehi ca vaggabandhehi ca. Sampādetvāti padasampattiṃ ahāpetvā. Pavattāroti vā pāvacanavasena vattāro. Sajjhāyitanti gāyanavasena sajjhāyitaṃ, taṃ pana padeneva icchitanti āha ‘‘padasampattivasenā’’ti. Aññesaṃ vuttanti pāvacanavasena aññesaṃ vuttaṃ. Rāsikatanti iruvedayajuvedasāmavedādivasena, tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena ajjhāyānuvākādivasena rāsikataṃ. Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakataṃ, paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā. Pāvacanena saha saṃsandetvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ, tena saha aviruddhaṃ katvā. Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti. Aparāpareti aṭṭhakādīhi aparāpare, pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā. Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā. Viruddhe akaṃsūti brāhmaṇadhammikasuttādīsu (khu. ni. brāhmaṇadhammikasuttaṃ) āgatanayeneva saṃkilesikatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu.

๔๒๗. บทมนต์ที่ให้สำเร็จประโยชน์นั้นๆ ชื่อว่ามนตบท (คือ) เวท เพราะอรรถว่าพึงพร่ำสอนในที่ลับโดยกันพวกศูทรออกไปภายนอก มนต์นั่นเองชื่อว่าบท เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุถึงอรรถนั้นๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เวท'. คำว่า เอวํ กิราติ คือ อันอาจารย์นำสืบๆ กันมาโดยความเป็นประเพณี. คำว่า ปาวจนสงฺขาตสมฺปตฺติยา คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งเสียงสูงเป็นต้นในคำที่เป็นประธาน. คำว่า สาวิตฺตีอาทีหิ ฉนฺทพนฺเธหิ วคฺคพนฺเธหิ จ คือ ด้วยการร้อยกรองเป็นฉันท์มีสาวิตรีเป็นต้น และด้วยการร้อยกรองเป็นวรรคมีอัชฌายะและอนุวากเป็นต้น. คำว่า สมฺปาเทตฺวา คือ ไม่ให้ความถึงพร้อมแห่งบทเสื่อมไป. คำว่า ปวตฺตาโร คือ หรือว่าเป็นผู้กล่าวโดยนัยแห่งปาวจนะ. คำว่า สชฺฌายิตํ คือ สาธยายโดยนัยแห่งการขับร้อง แต่ท่านประสงค์เอาด้วยบทนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'ด้วยอำนาจความถึงพร้อมแห่งบท'. คำว่า อญฺเญสํ วุตฺตํ คือ กล่าวแก่ผู้อื่นโดยนัยแห่งปาวจนะ. คำว่า ราสิกตํ คือ ทำให้เป็นหมวดหมู่โดยนัยแห่งอิรุพเพท ยชุพเพท และสามเวทเป็นต้น แม้ในเวทนั้นๆ ก็ทำให้เป็นหมวดหมู่โดยนัยแห่งมนต์และพราหมณะเป็นต้น โดยนัยแห่งอัชฌายะและอนุวากเป็นต้นแต่ละอย่าง. คำว่า ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวา คือ ตรวจดูความที่สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตนด้วยยถากัมมูปคญาณอันเป็นบริขารแห่งทิพยจักษุ และตรวจดูระเบียบการเรียนมนต์ของพราหมณ์ทั้งหลายในอดีตกัป ด้วยปุพเพนิวาสญาณอันเป็นเช่นกับทิพยจักษุ เพราะอรรถว่าเห็นโดยประจักษ์. คำว่า ปาวจนเน สห สํสนฺเทตฺวา คือ ทำให้ไม่ขัดแย้งกับพระดำรัสของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าที่อาศัยวัฏฏะ. จริงอยู่ อรรถที่อาศัยวิวัฏฏะย่อมไม่เป็นประจักษ์แก่พราหมณ์เหล่านั้น. คำว่า อปราปเร คือ พราหมณ์เหล่าอื่นต่อๆ มาจากพระอัฏฐกะเป็นต้น คือพวกที่เกิดในภายหลังมีกาลแห่งพระเจ้าโอกกากะเป็นต้น. คำว่า ปกฺขิปิตฺวา คือ แทรกบทที่อาศัยกิเลสลงในบทมนต์ที่พระอัฏฐกะเป็นต้นร้อยกรองไว้ในบทนั้นๆ. คำว่า วิรุทฺเธ อกํสุ คือ ทำให้เป็นปฏิปักษ์ เพราะแสดงอรรถที่เศร้าหมองโดยนัยที่มาในพราหมณธัมมิกสูตรเป็นต้น.

428. Paṭipāṭiyā ghaṭitāti paṭipāṭiyā sambaddhā. Paramparasaṃsattāti ādāniyāya yaṭṭhiyā saṃsattā. Tenāha ‘‘yaṭṭhiggāhakena cakkhumatā’’ti. Purimassāti maṇḍalākārena ṭhitāya andhaveṇiyā sabbapurimassa hatthena sabbapacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā. Divasampīti anekadivasampi. Cakkhussa anāgatabhavaṃ ñatvā yathāakkantaṭṭhāneyeva anupatitvā akkamanaṃva sallakkhetvā ‘‘kahaṃ cakkhumā kahaṃ maggo’’ti pariveditvā.

๔๒๘. คำว่า ปฏิปาฏิยา ฆฏิตา คือ เชื่อมกันตามลำดับ. คำว่า ปรมฺปรสํสตฺตา คือ ติดต่อกันด้วยไม้เท้าที่ถือสืบๆ กันมา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยคนมีจักษุผู้ถือไม้เท้า'. คำว่า ปุริมสฺส คือ ในแถวคนตาบอดที่ยืนเป็นวงกลม ให้คนหน้าสุดจับชายพกของคนหลังสุดด้วยมือของตน. คำว่า ทิวสมฺปิ คือ แม้หลายวัน. รู้ความที่จักษุยังไม่มาถึง สังเกตการก้าวไปเหมือนการก้าวไปตามในที่ที่เหยียบแล้วนั่นเอง แล้วคร่ำครวญว่า 'คนมีจักษุอยู่ที่ไหน ทางอยู่ที่ไหน'.

Pāḷiāgatesu dvīsūti saddhā anussavoti imesu dvīsu. Evarūpeti yathā saddhānussavā, evarūpe eva paccakkhagāhinoti attho. Tayoti ruciākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantiyo. Bhūtavipākāti bhūtatthaniṭṭhāyakā adhippetatthasādhakā, vuttavipariyāyena abhūtatthavipākā veditabbā[Pg.194]. Etthāti etesu saddhāyitādivatthūsu. Ekaṃseneva niṭṭhaṃ gantuṃ nālaṃ anekantikattā saddhādiggāhassa. Upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesi saccānurakkhāya ñātukāmatāya uppāditattā. Passati hi bhagavā – mayā ‘‘saccamanurakkhatā…pe… niṭṭhaṃ gantu’’nti vutte saccānurakkhaṇaṃ ñātukāmo māṇavo ‘‘kittāvatā’’tiādinā pucchissati, tassa taṃ vissajjetvā saccānubodhe pucchāya avasaraṃ datvā tassa upanissaye upakāradhamme kathessāmīti. Tena vuttaṃ – ‘‘upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesī’’ti.

คำว่า ปาฬิอาคเตสุ ทฺวีสุ คือ ในสองอย่างนี้ คือ ศรัทธาและอนุสสวะ. คำว่า เอวรูเป คือ อรรถว่า ผู้ถือเอาโดยประจักษ์ในธรรมเห็นปานนี้ เหมือนศรัทธาและอนุสสวะ. คำว่า ตโย คือ รุจิ อาการปริวิตก และทิฏฐินิชฌานักขันติ. คำว่า ภูตวิปากา คือ ให้ผลเป็นจริง คือให้สำเร็จอรรถที่ประสงค์ พึงทราบว่ามีผลไม่เป็นจริงโดยนัยตรงกันข้าม. คำว่า เอตฺถ คือ ในวัตถุมีศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้. ไม่ควรจะตกลงใจโดยส่วนเดียว เพราะการถือเอาด้วยศรัทธาเป็นต้นมีความไม่แน่นอน. ทรงเปิดทางแห่งปัญหาไว้ในภายหลัง เพราะความที่ความใคร่จะรู้เพื่อรักษาความสัตย์เกิดขึ้นแล้ว. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า เมื่อเรากล่าวว่า 'เมื่อรักษาความสัตย์... พึงถึงความตกลงใจ' มาณพผู้ใคร่จะรู้การรักษาความสัตย์จักถามว่า 'ด้วยเหตุเพียงเท่าไร' เป็นต้น เราแก้ปัญหานั้นแล้ว ให้โอกาสแก่ปัญหาในการตรัสรู้ความสัตย์ จักแสดงธรรมที่เป็นอุปการะแก่อุปนิสัยของเขา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทรงเปิดทางแห่งปัญหาไว้ในภายหลัง'.

430. Attānaññeva sandhāya vadati, yato vuttaṃ pāḷiyaṃ – ‘‘yaṃ kho panāyamāyasmā dhammaṃ deseti, gambhīro so dhammo duddaso duranubodho’’tiādi. Lubbhantīti lobhanīyā yathā ‘‘apāyagamanīyā’’ti āha ‘‘lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesū’’ti. Yathā vā rūpādidhammā lobhanīyā, evaṃ lobhoti āha ‘‘lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesū’’ti. Tenevāha – ‘‘yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’ti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203). Ese nayo sesapadadvayepi.

๔๓๐. ตรัสหมายถึงพระองค์นั่นเอง เพราะเหตุที่ท่านกล่าวไว้ในบาลีว่า 'ธรรมที่ท่านผู้มีอายุนี้แสดง เป็นธรรมลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก' เป็นต้น. คำว่า ลุพฺภนฺติ คือ เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เหมือนคำว่า 'เป็นที่ไปสู่อบาย' ท่านจึงกล่าวว่า 'ในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด คือในโลภธรรม'. หรือว่า ธรรมมีรูปเป็นต้นเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัดฉันใด โลภะก็ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด คือในโลภธรรม'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งใดในโลกเป็นที่รัก เป็นที่ชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในสิ่งนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในสิ่งนั้น' (ที. นิ. 2.400; ม. นิ. 1.133; วิภงฺค. 203). นัยนี้พึงทราบแม้ในสองบทที่เหลือ.

432. Nivesetīti ṭhapeti paṭṭhapeti. Payirupāsatīti upaṭṭhānavasena upagantvā nisīdati. Suyyati etenāti sotanti āha ‘‘pasādasota’’nti. Tañhi savanāya odahitabbanti. Dhāreti sandhāreti tattheva manaṃ ṭhapeti. Atthatoti yathāvuttassa dhammassa atthato. Kāraṇatoti yuttito hetudāharaṇehi upapattito. Olokananti evametanti yathāsabhāvato paññācakkhunā daṭṭhabbataṃ khamanti, tañca mahantassa maṇino pajjalantassa viya āvikatvā atthassa citte upaṭṭhānanti āha ‘‘idhā’’tiādi. Kattukamyatāchandoti kattukāmatāsaṅkhāto kusalacchando. Vāyamatītiādito catunnampi vīriyānaṃ vasena vāyāmaṃ parakkamaṃ karoti. Maggapadhānaṃ padahatīti maggāvahaṃ maggapariyāpannañca sammappadhānaṃ padahati, padahanavasena taṃ paripūreti. Paramasaccanti amoghadhammattā paramatthasaccaṃ. Sahajātanāmakāyenāti maggapaññāsahajātanāmakāyena. Tadevāti tadeva paramasaccaṃ nibbānaṃ. Tenevāha – ‘‘sacchikiriyābhisamayena vibhūtaṃ pākaṭaṃ karonto passatī’’ti.

๔๓๒. คำว่า นิเวเสติ คือ ตั้งไว้ ตั้งมั่นไว้. คำว่า ปยิรูปาสติ คือ เข้าไปนั่งใกล้โดยความเป็นผู้บำรุง. คำว่า สุยฺยติ เอเตนาติ โสตํ คือ ย่อมฟังด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าโสต ท่านจึงกล่าวว่า 'โสตประสาท'. จริงอยู่ โสตประสาทนั้นพึงเงี่ยลงเพื่อการฟัง. คำว่า ธาเรติ คือ ทรงไว้ ตั้งใจไว้ในธรรมนั้นนั่นเอง. คำว่า อตฺถโต คือ โดยอรรถแห่งธรรมตามที่กล่าวแล้ว. คำว่า การณโต คือ โดยความยุติธรรม โดยเหตุ โดยการยกอุทาหรณ์ และโดยความสมเหตุสมผล. คำว่า โอโลกนํ คือ การพิจารณาว่า 'สิ่งนี้เป็นอย่างนี้' ย่อมควรแก่การเห็นด้วยปัญญาจักษุตามสภาวะ และการที่อรรถปรากฏในจิตเหมือนแก้วมณีดวงใหญ่ที่รุ่งเรือง ท่านจึงกล่าวว่า 'ในธรรมนี้' เป็นต้น. คำว่า กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท คือ กุศลฉันทะที่นับว่าความใคร่จะทำ. ย่อมทำความพยายามความบากบั่นด้วยอำนาจแห่งวิริยะทั้ง 4 มีคำว่า วายมติ เป็นต้น. คำว่า มคฺคปธานํ ปทหติ คือ ย่อมบำเพ็ญสัมมัปปธานที่นำมาซึ่งมรรคและที่นับเนื่องในมรรค ย่อมทำให้บริบูรณ์ด้วยอำนาจการบำเพ็ญ. คำว่า ปรมสจฺจํ คือ ปรมัตถสัจจะ เพราะเป็นธรรมที่ไม่เป็นหมัน. คำว่า สหชาตนามกาเยน คือ ด้วยนามกายที่เกิดพร้อมกับมรรคปัญญา. คำว่า ตเทว คือ นิพพานอันเป็นปรมัตถสัจจะนั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมเห็นโดยทำให้ปรากฏชัดด้วยการทำให้แจ้ง'.

433-4. Maggānubodhoti [Pg.195] maggapaṭipāṭiyā bodho bujjhanaṃ, yesaṃ kilesānaṃ samucchindanavasena maggappaṭivedho, tesaṃ paṭipassambhanavasena pavattamānaṃ sāmaññaphalaṃ, maggena paṭividdhāni saccāni, paramatthasaccameva vā anurūpabujjhananti adhippāyo. ‘‘Saccānuppattīti phalasacchikiriyā’’ti vuttaṃ. Evañhi sati heṭṭhā vuttā saddhāpaṭilābhādayo dvādasa dhammā saccānuppattiyā upakārā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘tesaṃyevāti heṭṭhā vuttānaṃ dvādasanna’’nti. Nāyaṃ ‘‘tesaṃyevā’’ti padassa attho. Satipi kusalavipākādibhāvena nānatte vatthārammaṇabhūmikiccādivasena pana sadisāti upāyatova maggadhammā āsevitā bahulīkatā phalabhūtāti vattabbataṃ arahatīti taṃsadise tabbohāraṃ katvā ‘‘tesaṃ maggasampayuttadhammāna’’nti vuttaṃ. Evañhi āsevanāgahaṇaṃ samatthitaṃ, na aññathā. Na hi ekacittakkhaṇikānaṃ maggadhammānaṃ āsevanā, bahulīkammaṃ vā atthīti. Tulanāti vipassanā. Sā hi vuṭṭhānagāminibhūtā maggappadhānassa bahukārā tassa abhāve maggappadhānasseva abhāvato, evaṃ ussāho tulanāya chando ussāhassa bahukārotiādinā heṭṭhimassa uparimūpakārataṃ suviññeyyamevāti āha – ‘‘iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

๔๓๓-๔. คำว่า “มัคคานุโพธะ” คือ การตรัสรู้ตามลำดับมรรค การแทงตลอดมรรคด้วยอำนาจการตัดขาดกิเลสเหล่าใด สามัญผลที่เป็นไปด้วยอำนาจการสงบระงับกิเลสเหล่านั้น สัจจะทั้งหลายที่แทงตลอดแล้วด้วยมรรค หรืออธิบายว่า การตรัสรู้ตามสมควรแก่ปรมัตถสัจจะนั่นเอง. คำว่า “สัจจานุปัตติ” คือ “การทำให้แจ้งซึ่งผล” ดังนี้. เมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรม 12 ประการมีศรัทธาที่กล่าวไว้ก่อนเป็นต้น ย่อมเป็นอุปการะแก่การบรรลุสัจจะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง” คือ “ของธรรม 12 ประการที่กล่าวไว้ก่อน”. นี้ไม่ใช่ความหมายของบทว่า “tesaṃyeva” (ของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง). แม้จะมีความต่างกันโดยความเป็นกุศลและวิบากเป็นต้น แต่ก็คล้ายกันโดยวัตถุ อารมณ์ ภูมิ และกิจเป็นต้น ธรรมที่เป็นมรรคอันบุคคลเสพแล้วทำให้มากแล้วโดยความเป็นอุบาย ย่อมควรแก่การกล่าวว่าเป็นผล จึงใช้โวหารนั้นในธรรมที่คล้ายกันนั้นว่า “ของธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคเหล่านั้น”. ด้วยประการฉะนี้ การถือเอาการเสพจึงสมเหตุสมผล ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น. เพราะธรรมที่เป็นมรรคซึ่งมีขณะจิตเดียว ย่อมไม่มีการเสพหรือการทำให้มาก. คำว่า “ตุลนา” คือ วิปัสสนา. วิปัสสนานั้นเป็นวุฏฐานคามินี มีอุปการะมากแก่มรรคที่เป็นประธาน เพราะเมื่อไม่มีวิปัสสนานั้น มรรคที่เป็นประธานก็ไม่มี. ด้วยประการฉะนี้ ความอุตสาหะมีอุปการะมากแก่การพิจารณา ฉันทะมีอุปการะมากแก่ความอุตสาหะเป็นต้น ความเป็นอุปการะของธรรมเบื้องต่ำแก่ธรรมเบื้องบนเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย จึงกล่าวว่า “ด้วยนัยนี้ พึงทราบความหมายในบททั้งปวง”. ที่เหลือเข้าใจได้ง่าย.

Caṅkīsuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่เร้นลับแห่งคำพรรณนาจังกีสูตร จบแล้ว.

6. Esukārīsuttavaṇṇanā

๖. คำพรรณนาเอสุกาลีสูตร

437. Koṭṭhāsanti maṃsabhāgaṃ. Laggāpeyyunti nhārunā vā vākena vā bandhitvā purisassa hatthe vā vasanagehe vā olambanavasena bandheyyuṃ. Satthadhammanti satthikesu satthavāhena paṇetabbaṃ āṇādhammaṃ. Tassa nikkhamanatthanti taṃ mūlaṃ satthikehi nittharaṇatthaṃ. Pāpaṃ assāti paricarantassa pāricariyāya ahitaṃva assa. Tenāha ‘‘na seyyo’’ti. Uccakulīnādayo dutiyavārādīhi vuccanti, idha upadhivipattisampattiyo pāpiyādipadehi vuttāti adhippāyo. Tenāha – ‘‘pāpiyoti pāpako lāmako attabhāvo assā’’ti. Seyyaṃsoti hitakoṭṭhāso, hitasabhāvoti attho. Uccakulīnatāti karaṇatthe paccattavacananti āha ‘‘uccākulīnattenā’’ti. ‘‘Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’tiādīsu [Pg.196] (dī. ni. aṭṭha. 1.305; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. 53; apa. aṭṭha. 2.7.20; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. 1.nidānakathā; 2.pakiṇṇakakathā; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; saṃ. ni. ṭī. 1.2.1; a. ni. ṭī. 1.1.1; vajira. ṭī. ganthārambhakathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; netti. ṭī. ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1) viya vaṇṇasaddo idha pasaṃsāpariyāyoti āha ‘‘vessopi hi uḷāravaṇṇo hotī’’ti.

๔๓๗. คำว่า “โกฏฐาส” คือ ส่วนเนื้อ. คำว่า “ลัคคาเปยยุง” คือ พึงผูกด้วยเอ็นหรือเปลือกไม้แล้วแขวนไว้ที่มือของบุรุษหรือที่เรือนที่อยู่อาศัย. คำว่า “สัตถธรรม” คือ ธรรมคืออาณัติที่นายกองเกวียนพึงนำไปในพวกพ่อค้าเกวียน. คำว่า “เพื่อประโยชน์แก่การออกไปแห่งทุนนั้น” คือ เพื่อให้พวกพ่อค้าเกวียนพ้นจากทุนนั้น. คำว่า “พึงเป็นบาป” คือ พึงเป็นสิ่งไม่เกื้อกูลแก่การบำเรอของผู้บำเรอ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ไม่ดีกว่า”. คำว่า “ผู้มีตระกูลสูงเป็นต้น” กล่าวด้วยวาระที่สองเป็นต้น ในที่นี้หมายถึงความวิบัติและความสมบัติแห่งอุปธิ กล่าวด้วยบทว่า “ปาปิยะ” เป็นต้น นั่นคืออธิบาย. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ปาปิยะ” คือ “อัตภาพที่เลวทรามของเขา”. คำว่า “เสยยังโส” คือ ส่วนที่เป็นประโยชน์ หรือมีสภาวะที่เป็นประโยชน์. คำว่า “อุจจากุลีนตา” เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ จึงกล่าวว่า “ด้วยความเป็นผู้มีตระกูลสูง”. เหมือนในประโยคว่า “วรรณะของพระตถาคตไม่พึงเสื่อม” เป็นต้น คำว่า “วรรณะ” ในที่นี้เป็นไวพจน์ของคำสรรเสริญ จึงกล่าวว่า “แม้แพศย์ก็เป็นผู้มีวรรณะอันประเสริฐได้”.

440. ‘‘Niravo padasaddo soḷāragottassa akiṇṇamattikāpatto tiṭṭheyya asaṅgacārī’’ti vuttattā bhikkhā caritabbāva, ayaṃ tesaṃ kuladhammoti adhippāyo. Haritvāti apanetvā. Sattajīvo sattavāṇijako. Gopeti rakkhatīti gopo, ārakkhādhikāre niyutto. Asanti lūnanti tenāti asitaṃ, lavittaṃ. Vividhaṃ bhāraṃ ābhañjanti olambanti etthāti byābhaṅgī, kājaṃ.

๔๔๐. เพราะมีคำกล่าวว่า “เสียงเท้าเงียบกริบ บาตรไม่เปื้อนดิน ของผู้มีโสฬสโคตร พึงยืนอยู่ เป็นผู้เที่ยวไปโดยไม่ติดข้อง” ดังนี้ จึงพึงเที่ยวบิณฑบาตเท่านั้น นี้เป็นธรรมเนียมของตระกูลเหล่านั้น นั่นคืออธิบาย. คำว่า “หริตวา” คือ นำออกไป. คำว่า “สัตตชีวะ” คือ พ่อค้าสัตว์. คำว่า “โคปะ” คือ ผู้คุ้มครองรักษา ได้แก่ผู้ที่ได้รับแต่งตั้งในหน้าที่รักษา. คำว่า “อสิตะ” คือ เคียว (เครื่องมือสำหรับตัด). คำว่า “พยาภังคี” คือ คาน (ที่สำหรับแขวนภาระต่างๆ).

441. Anussaratoti anussaraṇahetu kulavaṃsānussaraṇakkhaṇe khattiyotiādinā saṅkhyaṃ gacchati. Tenāha ‘‘porāṇe…pe… anussariyamāne’’ti. Uccanīcattajānanatthañca kulavavatthānaṃ kataṃ hotīti khattiyādikulakammunā tesaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ sandhanaṃ jīvikaṃ paññapenti brāhmaṇā, tathāgato pana lokuttaradhammameva purisassa sandhanaṃ paññapeti tena sattassa lokaggabhāvasiddhito. Sesaṃ suviññeyyameva.

๔๔๑. คำว่า “เมื่อระลึกอยู่” คือ เพราะเหตุแห่งการระลึก ในขณะที่ระลึกถึงวงศ์ตระกูล ย่อมถึงการนับว่า “เป็นกษัตริย์” เป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เมื่อระลึกถึง...ในอดีต...เป็นต้น”. และการกำหนดตระกูลก็ทำไว้เพื่อรู้ความสูงต่ำ พราหมณ์ทั้งหลายย่อมบัญญัติทรัพย์และอาชีพของวรรณะทั้งสี่เหล่านั้นด้วยกรรมของตระกูลกษัตริย์เป็นต้น แต่พระตถาคตย่อมทรงบัญญัติโลกุตรธรรมนั่นแหละว่าเป็นทรัพย์ของบุรุษ เพราะความสำเร็จแห่งความเป็นผู้เลิศในโลกของสัตว์ด้วยธรรมนั้น. ที่เหลือเข้าใจได้ง่าย.

Esukārīsuttavaṇṇanā līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่เร้นลับแห่งคำพรรณนาเอสุกาลีสูตร จบแล้ว.

7. Dhanañjānisuttavaṇṇanā

๗. คำพรรณนาธนัญชานีสูตร

445. Rājagahaṃ parikkhipitvā ṭhitapabbatassāti paṇḍavapabbataṃ sandhāyāha. Rājagahanagarassa dakkhiṇadisābhāge pabbatassa samīpe ṭhito janapado dakkhiṇāgiri. Taṇḍulapuṭakānaṃ pāli etthāti taṇḍulapāli. Tassa [Pg.197] kira dvārasamīpe taṇḍulavāṇijā taṇḍulapasibbake vivaritvā paṭipāṭiyā ṭhapetvā nisīdanti, tenassa ‘‘taṇḍulapālidvāra’’nti samaññā ahosi. Sabbameva sassaṃ gaṇhātīti daliddakassakānaṃ divasaparibbayamattameva vissajjetvā sabbameva āyato nipphannaṃ dhaññaṃ gaṇhāti. Mandasassānīti mandanipphattikāni sassāni.

๔๔๕. คำว่า “ของภูเขาที่ตั้งล้อมรอบกรุงราชคฤห์” คือ หมายถึงภูเขาปัณฑวะ. ทักขิณาคีรี คือชนบทที่ตั้งอยู่ใกล้ภูเขาทางทิศใต้ของกรุงราชคฤห์. คำว่า “ตัณฑุลปาลี” คือ แถวแห่งกระสอบข้าวสารมีอยู่ในที่นี้. ได้ยินว่า พ่อค้าข้าวสารทั้งหลายเปิดกระสอบข้าวสารวางเรียงรายนั่งอยู่ใกล้ประตูนั้น เพราะเหตุนั้น ประตูนั้นจึงมีชื่อว่า “ตัณฑุลปาลีทวาร”. คำว่า “ย่อมเก็บเกี่ยวพืชผลทั้งหมด” คือ เว้นไว้เพียงค่าใช้จ่ายรายวันของพวกชาวนาผู้ยากจน แล้วเก็บเกี่ยวธัญพืชทั้งหมดที่ผลิตได้จากรายได้. คำว่า “พืชผลที่ให้ผลน้อย” คือ พืชผลที่ให้ผลผลิตน้อย.

446. Iminā nayenāti dāsakammakarassa nivāsanabhattavettanānuppadānena maṅgaladivasesu dhanavatthālaṅkārānuppadānādinā ca posetabbo. Mittāmaccānaṃ piyavacanaatthacariyāsamānattatādi mittāmaccakaraṇīyaṃ kattabbaṃ, tathā ñātisālohitānaṃ. Tattha āvāhavivāhasambaddhena ‘‘amhākaṃ ime’’ti ñāyantīti ñātī, mātāpitādisambaddhatāya samānalohitāti sālohitā. Sammā dadantesupi asajjanato natthi etesaṃ tithīti atithi, tesaṃ attanā samānaparibhogavasena atithikaraṇīyaṃ kātabbaṃ, atithibalīti attho. Ñātakabhūtapubbā pettivisayaṃ upagatā pubbapetā, dakkhiṇeyyesu kālena kālaṃ dānaṃ datvā tesaṃ uddisanaṃ pubbapetakaraṇīyaṃ, petabalīti attho. Gandhapupphavilepanajālābhattehi kālena kālaṃ devatānaṃ pūjā devatākaraṇīyaṃ, devatābalīti attho, rājakiccakaraṇaṃ upaṭṭhānaṃ rājakaraṇīyaṃ. Ayampi kāyoti attano kāyaṃ sandhāya vadati. Imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘iminā nayena attho veditabbo’’ti.

๔๔๖. ด้วยนัยนี้ พึงบำรุงทาสและกรรมกรด้วยการให้เครื่องนุ่งห่ม อาหาร ค่าจ้าง และด้วยการให้ทรัพย์ เครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ เป็นต้น ในวันมงคล พึงทำกิจที่พึงทำแก่มิตรและอำมาตย์ เช่น การพูดจาไพเราะ การประพฤติประโยชน์ การวางตนเสมอ เป็นต้น เช่นเดียวกันแก่ญาติและสาโลหิต ในคำเหล่านั้น ญาติ คือผู้ที่รู้กันว่า "เหล่านี้เป็นของเรา" ด้วยความเกี่ยวข้องทางอภิเษกสมรส สาโลหิต คือผู้มีโลหิตเดียวกันด้วยความเกี่ยวข้องทางมารดาบิดาเป็นต้น อติถิ คือผู้ที่ไม่มีวันกำหนด (มา) เพราะไม่ติดขัดแม้ในการให้โดยชอบ พึงทำกิจที่พึงทำแก่อติถิ โดยการบริโภคเสมอกับตน หมายถึง อติถิพลี ปุพพเปต คือผู้ที่เคยเป็นญาติมาก่อนและไปสู่เปตวิสัยแล้ว การอุทิศส่วนบุญให้แก่ปุพพเปตเหล่านั้น โดยการให้ทานแก่ทักขิไณยบุคคลเป็นครั้งคราว เป็นกิจที่พึงทำแก่ปุพพเปต หมายถึง เปตพลี การบูชาเทวดาเป็นครั้งคราวด้วยของหอม ดอกไม้ เครื่องลูบไล้ เปลวไฟ และข้าว เป็นกิจที่พึงทำแก่เทวดา หมายถึง เทวตาพลี การบำรุงด้วยการทำกิจของพระราชา เป็นกิจที่พึงทำแก่พระราชา คำว่า "กายนี้" หมายถึงกายของตนเอง ท่านกล่าวหมายถึงเนื้อความนี้ว่า "พึงทราบเนื้อความด้วยนัยนี้"

447. Pañca dussīlyakammānīti niccasīlapaṭipakkhadhammā. Dasa akusalakammapathadhammā dasa dussīlyakammāni. Adhammacārī eva visamacārī kāyavisamādicaraṇatoti visamacārīpadassa attho visuṃ na vutto.

๔๔๗. กรรมอันเป็นทุศีล ๕ อย่าง คือธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อศีลอันเป็นนิจ อกุศลกรรมบถ ๑๐ อย่าง เป็นกรรมอันเป็นทุศีล ๑๐ อย่าง ผู้ประพฤติอธรรมนั่นแหละคือผู้ประพฤติวิสมะ เพราะประพฤติวิสมะทางกายเป็นต้น ความหมายของบทว่า วิสมจารี จึงไม่ได้กล่าวแยกไว้ต่างหาก

448-453. Osaranti apasakkanti, khīyantīti attho. Tenāha ‘‘parihāyantī’’ti. Abhisarantīti abhivaḍḍhanavasena pavattanti. Tenāha ‘‘vaḍḍhantī’’ti. Tatrāti brahmaloke. Assāti brahmaloke uppannassa dhanañjānissa. Tato paṭṭhāyāti yadā bhagavatā ‘‘eso, bhikkhave, sāriputto’’tiādi vuttaṃ, tato paṭṭhāya. Catusaccavinimuttanti niddhāretvā vibhajitvā vuccamānehi saccehi vimuttaṃ. Atthato pana tato pubbepi saccavimuttaṃ kathaṃ na kathesiyeva saccavimuttassa niyyānassa abhāvato.

๔๔๘-๔๕๓. คำว่า โอสรันติ (ย่อมเสื่อม) อปสกฺกนฺติ (ย่อมถอยไป) หมายถึง ย่อมสิ้นไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเสื่อมไป" คำว่า อภิสรันติ (ย่อมเข้าไปหา) ย่อมเป็นไปโดยการเจริญยิ่งขึ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเจริญ" คำว่า ตตฺร (ในที่นั้น) หมายถึง ในพรหมโลก คำว่า อสฺส (ของเขา) หมายถึง ของธนัญชานิผู้เกิดในพรหมโลก คำว่า ตโต ปฏฺฐาย (ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป) หมายถึง ตั้งแต่เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรนี้" เป็นต้น คำว่า จตุสจฺจวินิมุตฺตํ (พ้นจากสัจจะ ๔) หมายถึง พ้นจากสัจจะที่กล่าวโดยการกำหนดและจำแนก แต่โดยอรรถแล้ว แม้ก่อนหน้านั้นก็พ้นจากสัจจะแล้ว จะไม่กล่าวได้อย่างไร เพราะไม่มีทางออกที่พ้นจากสัจจะ

Dhanañjānisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศเนื้อความที่เร้นอยู่ในอรรถกถาธนัญชานิสูตร จบแล้ว

8. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาว่าด้วยวาเสฏฐสูตร

454. Jātiṃ [Pg.198] sodhetukāmā hontīti sahavāsīnaṃ brāhmaṇānaṃ kiriyā parādhena vā asāruppattena vā jātiyā upakkilesaṃ āsaṅkāya taṃ sodhetukāmā honti. Mante sodhetukāmā hontīti mantavacane ācariyamaticodanāya aññena vākyena kenaci kāraṇena saṃsaye uppanne taṃ sodhetukāmā honti. Antarāti vemajjhe, aññatthevā antarāsaddoti tassa aññā kathāti vacanaṃ avagantabbaṃ. Khantīmettānuddayādiguṇasampanno eva ‘‘sīlavāti guṇavā’’tiāha. Tehi sīlassa vissajjanakālepi ‘‘sīlavā’’ti vuccati. Sampannasīlattā vā tehi samannāgato eva hotīti āha ‘‘sīlavāti guṇavā’’ti. Ācārasampannoti sādhu ācāravatto.

๔๕๔. คำว่า ย่อมปรารถนาจะชำระชาติ เป็นการกระทำของพราหมณ์ผู้ร่วมอาศัยกัน เพราะสงสัยว่าชาติจะเศร้าหมองด้วยความผิดหรือด้วยความไม่เหมาะสม จึงปรารถนาจะชำระชาตินั้น คำว่า ย่อมปรารถนาจะชำระมนต์ เมื่อเกิดความสงสัยในมนต์เพราะการทักท้วงของอาจารย์ หรือเพราะถ้อยคำอื่น หรือเพราะเหตุใดเหตุหนึ่ง จึงปรารถนาจะชำระมนต์นั้น คำว่า อนฺตรา (ในระหว่าง) หมายถึง ในท่ามกลาง พึงทราบว่าคำว่า อนฺตรา เป็นคำที่ใช้ในความหมายอื่นด้วย จึงเป็นคำกล่าวอื่นของคำนั้น ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีขันติ เมตตา และความเอ็นดูเป็นต้นนั่นแหละ ท่านกล่าวว่า "เป็นผู้มีศีล คือเป็นผู้มีคุณ" แม้ในเวลาที่ศีลเหล่านั้นถูกปล่อยไป ก็ยังเรียกว่า "เป็นผู้มีศีล" หรือเพราะเป็นผู้มีศีลสมบูรณ์ จึงประกอบด้วยศีลเหล่านั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นผู้มีศีล คือเป็นผู้มีคุณ" คำว่า อาจารสมฺปนฺโน (ผู้สมบูรณ์ด้วยอาจาระ) หมายถึง ผู้มีวัตรปฏิบัติอันดีงาม

455. Sikkhitāti tevijjānaṃ sikkhitā tumhe, na dāni tumhehi kiñci kattabbaṃ atthīti attho. Paṭiññātāti paṭijānitvā ṭhitā.

๔๕๕. คำว่า สิกฺขิตา (ศึกษาแล้ว) หมายความว่า พวกท่านศึกษาไตรเพทแล้ว บัดนี้ไม่มีอะไรที่พวกท่านจะต้องทำอีกแล้ว คำว่า ปฏิญฺญาต (ผู้ปฏิญาณแล้ว) หมายถึง ผู้ที่ตั้งมั่นอยู่ด้วยการปฏิญาณ

Vedattayasaṅkhātā tisso vijjā ajjhayantīti tevijjā. Tenāha ‘‘tivedāna’’nti. Tayo vede aṇanti ajjhayantīti brāhmaṇā, tesaṃ. Yaṃ ekaṃ padampi akkhātaṃ, taṃ atthato byañjanato ca kevalino adhiyino appapayogena. Niṭṭhāgatamhāti nipphattiṃ gatā amhā tevijjāya sakasamayassa kathane.

ผู้ศึกษาซึ่งวิชชา ๓ อันนับว่าเป็นไตรเพท ชื่อว่า เตวิชชา (ผู้มีวิชชา ๓) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของไตรเพท" พราหมณ์ทั้งหลายย่อมศึกษาไตรเพท ของพราหมณ์เหล่านั้น แม้บทเดียวที่กล่าวแล้ว บทนั้นเป็นของผู้เป็นเอกะ ผู้เป็นใหญ่ โดยอรรถและพยัญชนะ ด้วยการใช้เพียงเล็กน้อย คำว่า นิฏฺฐาคตมฺหา (เราถึงที่สุดแล้ว) หมายถึง เราถึงความสำเร็จแล้วในการกล่าวไตรเพทตามลัทธิของตน

Manokammato hi vattasampadātikāraṇūpacārenāyamattho vuttoti āha – ‘‘tena samannāgato hi ācārasampanno hotī’’ti.

เพราะวัตรสมบัติเป็นเหตุยิ่งกว่ามโนกรรม เนื้อความนี้จึงถูกกล่าวโดยอุปจาระ ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะประกอบด้วยสิ่งนั้น จึงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอาจาระ"

Khayātītanti vaḍḍhipakkhe ṭhitanti attho. Sukkapakkhapāṭipadato paṭṭhāya hi cando vaḍḍhatīti vuccati, na khīyatīti. Vandamānā janā namakkāraṃ karonti.

คำว่า ขยาตีตํ (พ้นจากความสิ้นไป) หมายถึง ตั้งอยู่ในฝ่ายเจริญ เพราะพระจันทร์ย่อมเจริญตั้งแต่วันขึ้น ๑ ค่ำแห่งข้างขึ้น ไม่ได้สิ้นไป ชนทั้งหลายผู้ไหว้ ย่อมทำความนอบน้อม

Atthadassanenāti vivaraṇena dassanapariṇāyakaṭṭhena lokassa cakkhu hutvā samuppannaṃ.

คำว่า อตฺถทสฺสเนน (ด้วยการเห็นอรรถ) หมายถึง เกิดขึ้นเป็นดวงตาของโลกด้วยการเปิดเผย ด้วยความเป็นผู้นำในการเห็น

456. Tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintāti – ‘‘kiṃ jātiyā brāhmaṇo hoti udāhu bhavati kammunā’’ti ayaṃ brāhmaṇavicāro tāva tiṭṭhatu[Pg.199]. Jātidassanatthaṃ tiṇarukkhakīṭapaṭaṅgato paṭṭhāya loke jātivibhaṅgaṃ vitthārato kathessāmīti tesaṃ cittasampahaṃsanatthaṃ desetabbamatthaṃ paṭijānāti. Tattha aññamaññā hi jātiyoti idaṃ kāraṇavacanaṃ, yasmā imā jātiyo nāma aññamaññaṃ visiṭṭhā, tasmā jātivibhaṅgaṃ byākarissāmīti.

๔๕๖. คำว่า ขอความคิดของพราหมณ์จงหยุดไว้ก่อน หมายถึง การพิจารณาเรื่องพราหมณ์ว่า "เป็นพราหมณ์เพราะชาติ หรือเป็นเพราะกรรม" นี้จงหยุดไว้ก่อน เพื่อแสดงชาติ เราจะกล่าวจำแนกชาติในโลกโดยพิสดาร ตั้งแต่หญ้า ต้นไม้ แมลง และตั๊กแตนเป็นต้น ท่านปฏิญาณเนื้อความที่พึงแสดงเพื่อยังจิตของชนเหล่านั้นให้ร่าเริง ในคำเหล่านั้น คำว่า "ชาติทั้งหลายต่างกัน" นี้เป็นคำบอกเหตุ เพราะชาติเหล่านี้ชื่อว่าต่างกัน เพราะเหตุนั้น เราจะจำแนกชาติ

Yasmā idha upādinnakajāti byākātabbabhāvena āgatā, tassā pana nidassanabhāvena itarā, tasmā ‘‘jātivibhaṅgaṃ pāṇāna’’nti pāḷiyaṃ vuttaṃ. Tesaṃ tesaṃ pāṇānaṃ jātiyoti attho. Evanti nidassanaṃ kathetvā nidassitabbe kathiyamāne. Tassāti vāseṭṭhassa. Kāmaṃ ‘‘tesaṃ vohaṃ byakkhissa’’nti ubhopi māṇave nissāya desanā āgatā, tathāpi tattha tattha ‘‘evaṃ, vāseṭṭha, jānāhī’’tiādinā vāseṭṭhameva ālapanto bhagavā tameva iminā niyāmena pamukhaṃ akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘tassāti vāseṭṭhassā’’ti. Jātibhedo jātiviseso, jātiyā bhedo pākaṭo bhavissati nidassanena vibhūtabhāvaṃ āpāditena paṭiññātassa atthassa vibhūtabhāvāpattito. Āma na vaṭṭatīti kammanānatāya eva upādinnanānatāya paṭikkhepapadametaṃ, na bījanānatāya anupādinnanānatāya paṭikkhepapadanti dassetuṃ ‘‘kammaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – taṃtaṃyonikhipanamattaṃ kammassa sāmatthiyaṃ, taṃtaṃyoniniyatā pana ye vaṇṇavisesā, te taṃtaṃyonisiddhiyāva siddhā hontīti taṃ pana yonikhipanakammaṃ taṃtaṃyonivisiṭṭha-visesābhibhūtāya payoganipphattiyā, asaṃmucchitāya eva vā paccayabhūtāya bhavapatthanāya abhisaṅkhatamevāti viññātabbapaccayavisesena vinā phalavisesābhāvato etaṃ samīhitakammaṃ patthanādīhi ca bhinnasattitaṃ visiṭṭhasāmatthiyaṃ vā āpajjitvā cakkhundriyādivisiṭṭhaphalanibbattakaṃ jāyati, evaṃ yonikhipanataṃyoniniyatavisesāvahatā hotīti. Therena hi bījanānatā viya kammanānatāpi upādinnakanānatāya siyā nu kho paccayoti codanaṃ paṭikkhipitvā paccayavisesavisiṭṭhā kammanānatā pana paccayoti nicchitanti daṭṭhabbaṃ.

เพราะในที่นี้ ชาติที่เกิดจากกรรมมาในฐานะที่พึงพยากรณ์ ส่วนชาติอื่นมาในฐานะเป็นเครื่องแสดงของชาตินั้น เพราะฉะนั้นจึงตรัสไว้ในพระบาลีว่า “การจำแนกชาติของสัตว์ทั้งหลาย” อธิบายว่า ชาติของสัตว์เหล่านั้นๆ เมื่อแสดงเครื่องแสดงอย่างนี้แล้ว พึงกล่าวถึงสิ่งที่พึงแสดง คำว่า “ของผู้นั้น” หมายถึงของวาเสฏฐะ แม้ว่าพระธรรมเทศนาจะมาโดยอาศัยมาณพทั้งสองว่า “เราจักพยากรณ์แก่มาณพเหล่านั้น” แต่พระผู้มีพระภาคก็ทรงปรารภวาเสฏฐะเท่านั้นด้วยนัยนี้ว่า “ดูกรวาเสฏฐะ เธอจงรู้อย่างนี้” เป็นต้น ในที่นั้นๆ จึงทรงให้วาเสฏฐะเป็นประธาน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ของผู้นั้น” หมายถึงของวาเสฏฐะ คำว่า “ชาติเภท” คือความแตกต่างแห่งชาติ, ความแตกต่างแห่งชาติจักปรากฏ เพราะความที่อรรถที่ปฏิญญาไว้ถึงความแจ่มแจ้งด้วยเครื่องแสดงที่ทำให้ถึงความแจ่มแจ้ง คำว่า “อามะ นะ วัตตะติ” นี้เป็นบทปฏิเสธความแตกต่างแห่งอุปาทินนกะ (สิ่งที่กรรมยึดถือ) ด้วยความแตกต่างแห่งกรรมเท่านั้น ไม่ใช่บทปฏิเสธความแตกต่างแห่งอนุปาทินนกะ (สิ่งที่ไม่ถูกกรรมยึดถือ) ด้วยความแตกต่างแห่งพืช เพื่อแสดงความนั้นจึงตรัสคำว่า “กรรมแล” เป็นต้น อรรถของคำนั้นคือ กำลังของกรรมเป็นเพียงการวางลงในกำเนิดนั้นๆ ส่วนลักษณะพิเศษต่างๆ ที่กำหนดแน่นอนในกำเนิดนั้นๆ ย่อมสำเร็จได้ด้วยความสำเร็จแห่งกำเนิดนั้นๆ เท่านั้น อนึ่ง กรรมที่เป็นการวางลงในกำเนิดนั้นๆ นั้น พึงทราบว่าถูกปรุงแต่งด้วยความปรารถนาในภพที่เป็นปัจจัย ซึ่งไม่ปะปนกัน หรือด้วยการสำเร็จแห่งการประกอบที่ครอบงำลักษณะพิเศษที่จำเพาะกำเนิดนั้นๆ เพราะไม่มีผลพิเศษหากปราศจากปัจจัยพิเศษที่พึงรู้ กรรมที่มุ่งหมายนี้ย่อมเกิดเป็นเครื่องให้เกิดผลพิเศษ เช่น จักขุนทรีย์ เป็นต้น โดยถึงความมีกำลังต่างกัน หรือมีกำลังพิเศษด้วยความปรารถนาเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ การวางลงในกำเนิดนั้นๆ จึงนำมาซึ่งลักษณะพิเศษที่กำหนดแน่นอนในกำเนิดนั้นๆ พึงเห็นว่า พระเถระปฏิเสธการซักถามว่า “ความแตกต่างแห่งกรรมก็เป็นปัจจัยแห่งความแตกต่างแห่งอุปาทินนกะได้หรือหนอ เหมือนความแตกต่างแห่งพืช” แล้ววินิจฉัยว่า “ความแตกต่างแห่งกรรมที่ประกอบด้วยปัจจัยพิเศษนั่นแหละเป็นปัจจัย”

Nānāvaṇṇāti nānappakāravaṇṇā. Tālanāḷikerādīnaṃ loke abhiññātatiṇajātibhāvato visesena gayhati abhiññātasotanayena. Jātiyā brāhmaṇovāti aṭṭhānapayutto eva-saddo, jātiyāva [Pg.200] brāhmaṇo bhaveyyāti yojanā. Na ca gayhatīti tiṇarukkhādīsu viya brāhmaṇesu jātiniyatassa liṅgassa anupalabbhanato, pivanabhuñjanakathanahasanādikiriyāya brāhmaṇabhāvena ekantikaliṅganiyatāya mantajjhenādiṃ vinā anupalabbhanato ca. Vacībhedenevāti āhaccavacaneneva.

คำว่า “นานาวัณณา” คือมีวรรณะต่างๆ กัน ย่อมถูกถือเอาโดยเฉพาะด้วยนัยที่รู้จักกันดี เพราะความเป็นชาติหญ้าที่รู้จักกันดีในโลก เช่น ต้นตาล ต้นมะพร้าว เป็นต้น คำว่า “ชาติยา พราหมโณ วา” (พราหมณ์โดยชาติ) คำว่า “เอวะ” (เท่านั้น) ที่ใช้ในที่นี้ไม่สมควร การประกอบความคือ “พึงเป็นพราหมณ์โดยชาติเท่านั้น” และย่อมไม่ถูกถือเอา เพราะไม่ปรากฏเครื่องหมายที่กำหนดแน่นอนโดยชาติในพราหมณ์ เหมือนในหญ้าและต้นไม้เป็นต้น และเพราะไม่ปรากฏเครื่องหมายที่กำหนดแน่นอนโดยความเป็นพราหมณ์อย่างเด็ดขาดด้วยการกระทำ เช่น การดื่ม การกิน การพูด การหัวเราะ เป็นต้น หากปราศจากการท่องมนต์และการเพ่งฌานเป็นต้น คำว่า “วจีเภทเนวะ” คือด้วยคำพูดที่เจาะจงเท่านั้น

Kīṭe paṭaṅgetiādīsu jātinānatā labbhati aññamaññaliṅgavisiṭṭhatādassanā. Kunthā kīṭakā, khajjakhādakā kipillikā. Uppatitvāti uḍḍetvā uḍḍetvā. Paṭabhāvaṃ gacchantīti vā paṭaṅgā, na khuddakapāṇakā kīṭā nāma. Tesampi kīṭakānaṃ.

ในคำว่า “กีเฏ ปะตังเค” เป็นต้น ย่อมได้ความแตกต่างแห่งชาติ เพราะปรากฏความพิเศษแห่งเครื่องหมายซึ่งกันและกัน “กุนถา” คือสัตว์เล็กๆ, “ขัชชะขาทะกา” คือมด คำว่า “อุปปะติตวา” คือบินขึ้นไป บินขึ้นไป หรือสัตว์ที่ไปถึงความเป็นปฏะ (แผ่น) ชื่อว่า “ปะตังคะ” ไม่ใช่สัตว์เล็กๆ ชื่อว่า “กีฏะ” แม้ของสัตว์เล็กๆ เหล่านั้น

Kāḷakādayoti kalandakādayo.

คำว่า “กาฬกาทโย” คือพวกกระรอกเป็นต้น

Udaraṃyeva nesaṃ pādā udareneva sampajjanato.

ท้องนั่นแหละเป็นเท้าของสัตว์เหล่านั้น เพราะย่อมเคลื่อนไปด้วยท้องนั่นเอง

Saññāpubbako vidhi aniccoti dassento ‘‘udake’’ti āha yathā ‘‘vīrassa bhāvo vīriya’’nti.

เพื่อแสดงว่า วิธีที่เกิดจากสัญญาเป็นของไม่เที่ยง จึงตรัสคำว่า “อุทเก” (ในน้ำ) เหมือนคำว่า “ภาวะของผู้กล้าหาญคือความเพียร”

Pattasamudāye pakkhasaddoti ‘‘pattehi yantī’’ti vuttaṃ. Na hi avayavabyatirekena samudāyo atthi.

คำว่า “ปักขะ” (ปีก) ในที่นี้หมายถึงหมู่แห่งปีก จึงตรัสว่า “ย่อมไปด้วยปีก” เพราะหมู่ย่อมไม่มีนอกเหนือจากส่วนย่อย

Saṅkhepena vutto ‘‘jātivasena nānā’’tiādinā. Ettha padatthe dubbiññeyyaṃ natthīti sambandhamattaṃ dassetuṃ ‘‘tatrāyaṃ yojanā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Na hi brāhmaṇānaṃ edisaṃ sīsaṃ hoti, khattiyānaṃ edisanti niyamo atthi yathā hatthiassamigādīna’’nti idameva vākyaṃ sabbattha netabbaṃ. Taṃ saṃṅkhipitvā dassento ‘‘iminā nayena sabbaṃ yojetabba’’nti āha.

ตรัสโดยย่อว่า “ต่างกันโดยชาติ” เป็นต้น ในที่นี้ไม่มีอรรถแห่งบทที่เข้าใจยาก เพื่อแสดงความสัมพันธ์เท่านั้น จึงตรัสคำว่า “ในที่นั้นมีการประกอบความดังนี้” เป็นต้น ประโยคที่ว่า “ศีรษะของพราหมณ์ไม่ได้เป็นอย่างนี้ ศีรษะของกษัตริย์ไม่ได้เป็นอย่างนี้ ไม่มีข้อกำหนดแน่นอนเหมือนช้าง ม้า และเนื้อเป็นต้น” นี้แหละพึงนำไปใช้ในทุกที่ เพื่อแสดงความนั้นโดยย่อ จึงตรัสว่า “พึงประกอบความทั้งหมดด้วยนัยนี้”

Tassāti yathāvuttanigamanavacanassa ayaṃ yojanā idāni vuccamānā yojanā veditabbā.

คำว่า “ตัสสะ” (ของผู้นั้น) พึงทราบว่า การประกอบความนี้เป็นการประกอบความของคำสรุปที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งกำลังจะกล่าวต่อไปนี้

457. Vokāranti vokaraṇaṃ, yena visiṭṭhatāya na vokarīyati jātibhedoti attho. Tenāha ‘‘nānatta’’nti.

๔๕๗. คำว่า “โวการัง” คือการจำแนก, อธิบายว่า ความแตกต่างแห่งชาติย่อมไม่ถูกจำแนกด้วยความพิเศษ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “นานัตตะ” (ความแตกต่าง)

Gorakkhādiupajīvanena ājīvavipanno, hiṃsādinā sīlavipanno, nikkhittavattatādinā ācāravipannoti. Sāmaññajotanā visese niviṭṭhā hotīti āha ‘‘gorakkhanti khettarakkha’’nti. ‘‘Goti hi pathaviyā nāma’’nti. Tehi tehi upāyehi sikkhitabbaṭṭhena sippaṃ, tattha kosallaṃ. Paresaṃ [Pg.201] īsanaṭṭhena hiṃsanaṭṭhena isso, so assa atthīti isso yodhājīviko, issassa kammaṃ paharaṇaṃ, usuṃ sattiñca nissāya pavattā jīvikā issattaṃ. Tenāha ‘‘āvudhajīvika’’nti. Yaṃ nissāya assa jīvikā, tadeva dassetuṃ ‘‘usuñca sattiñcā’’ti vuttaṃ.

ผู้มีอาชีวะวิบัติด้วยการเลี้ยงชีพด้วยการเลี้ยงโคเป็นต้น, ผู้มีศีลวิบัติด้วยการเบียดเบียนเป็นต้น, ผู้มีอาจารวิบัติด้วยการละทิ้งวัตรเป็นต้น การแสดงความทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความพิเศษ จึงตรัสว่า “โครักขะ” คือการรักษาเขต คำว่า “โค” เป็นชื่อของแผ่นดิน “ศิลปะ” คือสิ่งที่พึงศึกษาด้วยอุบายนั้นๆ, ความชำนาญในศิลปะนั้น “อิสสะ” คือผู้เบียดเบียนผู้อื่นด้วยการข่มเหง, ผู้มีอิสสะนั้นคือ “อิสสะ” (นักรบ) ผู้มีอาชีวะเป็นนักรบ, การงานของอิสสะคือการประหัตประหาร, อาชีวะที่ดำเนินไปโดยอาศัยธนูและหอกคือ “อิสสัตตะ” เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ผู้มีอาชีวะด้วยอาวุธ” เพื่อแสดงสิ่งที่อาชีวะของเขาย่อมอาศัย จึงตรัสว่า “ธนูและหอก”

Brahmaṃ vuccati vedo, taṃ aṇati jānātīti brāhmaṇo, jānanañca porāṇehi brāhmaṇehi vihitaniyāmena brāhmaṇehi katopasamena anuṭṭhānatapena yathā ‘‘ājīvasīlācāravipanno natthī’’ti brāhmaṇadhammikehi lokiyapaṇḍitehi ca sampaṭicchito, tathā paṭipajjanamevāti āha ‘‘evaṃ brāhmaṇasamayena…pe… sādhetvā’’ti. Evaṃ santeti evaṃ ājīvasīlācāravipannassa abrāhmaṇabhāve sati na jātiyā brāhmaṇo hoti, guṇehi pana ājīvasīlācārasampattisaṅkhātehi brāhmaṇo hoti, tasmā guṇānaṃyeva brāhmaṇabhāvakaraṇato catuvaṇṇavibhāge yattha katthaci kule jāto yo sīlādiguṇasampannatāya guṇavā, so vuttalakkhaṇena nippariyāyato bāhitapāpatāya brāhmaṇoti ayamettha brāhmaṇabhāve ñāyoti, evaṃ ñāyaṃ atthato āpannaṃ katvā. Nanti tameva yathāvuttaṃ ñāyaṃ. Yo brāhmaṇassa saṃvaṇṇitāyāti mātuyā ubhatosujātatādikulavaṇṇena saṃvaṇṇitāya pasatthāya yathārūpāya brāhmaṇassa mātā bhavituṃ yuttā, tathārūpāya mātarisambhūto. Etena catunnaṃ yonīnaṃ yattha katthaci visesaniṭṭhā katā. Tenāha ‘‘tatrāpi visesenā’’ti. Evaṃ sāmaññato visesaniṭṭhāvasena ‘‘yonijaṃ mattisambhava’’nti padassa atthaṃ vatvā idāni sāmaññajotanaṃ anādiyitvā visesajotanāvaseneva atthaṃ vattuṃ ‘‘yācāya’’ntiādi vuttaṃ. Parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yoni vuttāti anupakkuṭṭhabhāvena parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yā cāyaṃ yoni vuttāti sambandho. Tatopi jātasambhūtattāti tato yonito jātattā mātāpettisampattito sambhūtattā.

พรหม เรียกว่า เวท, ผู้ที่สวด (อณติ) คือรู้เวทนั้น ชื่อว่า พราหมณ์. และการรู้ (เวท) นั้น โดยระเบียบที่พราหมณ์โบราณกำหนดไว้ ด้วยความสงบระงับที่พราหมณ์ทำไว้ และด้วยตบะที่ไม่ฟุ้งซ่าน (อนุฏฐานตปะ) ตามที่บัณฑิตทางโลกและพราหมณ์ผู้ทรงธรรมยอมรับว่า 'ผู้บกพร่องจากอาชีวะ ศีล และอาจาระ ไม่มี' การปฏิบัติอย่างนั้นนั่นเอง (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ด้วยสมัยแห่งพราหมณ์อย่างนี้... (ละ)... ให้สำเร็จแล้ว'. เมื่อเป็นเช่นนี้ เมื่อความเป็นผู้ไม่ใช่พราหมณ์มีอยู่เพราะความบกพร่องจากอาชีวะ ศีล และอาจาระอย่างนี้ บุคคลย่อมไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติกำเนิด แต่เป็นพราหมณ์ด้วยคุณทั้งหลายที่นับว่าความถึงพร้อมด้วยอาชีวะ ศีล และอาจาระ, เพราะฉะนั้น เพราะความเป็นพราหมณ์กระทำได้ด้วยคุณนั่นเอง ในบรรดาการแบ่งวรรณะ ๔ บุคคลผู้เกิดในตระกูลใดตระกูลหนึ่งก็ตาม เป็นผู้มีคุณเพราะความถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นพราหมณ์โดยลักษณะที่กล่าวแล้ว โดยตรง (นิปปริยาย) เพราะเป็นผู้ลอยบาปแล้ว นี้เป็นนัยในความเป็นพราหมณ์ในเรื่องนี้, (ท่าน) กระทำนัยนี้ให้เข้าถึงอรรถแล้วอย่างนี้. คำว่า นนฺติ (ซึ่งนัยนั้น) คือ ซึ่งนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า โย พฺราหฺมณสฺส สํวณฺณิตาย (ผู้เกิดในมารดาผู้เป็นที่สรรเสริญของพราหมณ์) คือ ผู้เกิดในมารดาผู้เช่นนั้น ซึ่งเป็นที่สรรเสริญ คือเป็นที่ยกย่องด้วยวรรณะแห่งตระกูลที่เกิดดีแล้วทั้งสองฝ่ายเป็นต้น ซึ่งควรเป็นมารดาของพราหมณ์. ด้วยคำนี้ เป็นการแสดงการกำหนดเป็นพิเศษในบรรดากำเนิด ๔ ในที่ใดที่หนึ่ง. เพราะฉะนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'แม้ในที่นั้น โดยเฉพาะ'. เมื่อกล่าวอรรถของบทว่า โยนิชํ มตฺติสมฺภวํ โดยความเป็นสามัญและโดยการกำหนดเป็นพิเศษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวอรรถโดยมุ่งแสดงความพิเศษเท่านั้น โดยไม่ถือเอาการแสดงความเป็นสามัญ จึงกล่าวคำว่า ยา จายํ เป็นต้น. คำว่า ปริสุทฺธุปฺปตฺติมคฺคสงฺขาตา โยนิ วุตฺตา (กำเนิดที่นับว่าทางแห่งการเกิดที่บริสุทธิ์ ท่านกล่าวไว้แล้ว) ความว่า กำเนิดที่นับว่าทางแห่งการเกิดที่บริสุทธิ์ เพราะความเป็นผู้ไม่ถูกตำหนิ ท่านกล่าวไว้แล้ว นี้คือความสัมพันธ์. คำว่า ตโตปิ ชาตสมฺภูตตฺตา (เพราะเกิดและสืบเนื่องมาจากกำเนิดนั้นด้วย) คือ เพราะเกิดจากกำเนิดนั้น เพราะสืบเนื่องมาจากความถึงพร้อมแห่งมารดาและบิดา.

Visiṭṭhattāti samudāyabhūtā manussā rāgādinā visiṭṭhattā. Rāgādinā saha kiñcanenāti sakiñcano. Tatheva rāgādisaṅkhātena palibodhanaṭṭhena saha palibodhenāti sapalibodho. Sabbagahaṇapaṭinissaggenāti upādānasaṅkhātassa sabbassa gahaṇassa paṭinissajjanena. Yasmā bāhitapāpo attano santānato bahikatapāpo, tasmā tamahaṃ brūmi brāhmaṇanti [Pg.202] attho vattabbo. Evarūpo etissā kathāya upadeso nānappakārato vibhatto, tasmā tattha tattha vuttanayeneva veditabbo.

คำว่า วิสิฏฺฐตฺตา (เพราะความพิเศษ) คือ มนุษย์ผู้เป็นหมู่คณะ มีความพิเศษ (คือแตกต่างไป) ด้วยราคะเป็นต้น. คำว่า สกิญฺจโน (ผู้มีกังวล) คือ ผู้เป็นไปพร้อมด้วยกังวลอันนับว่าราคะเป็นต้น. เช่นเดียวกันนั้น คำว่า สปลิโพโธ (ผู้มีปลิโพธ) คือ ผู้เป็นไปพร้อมด้วยปลิโพธ (ความกังวล) โดยอรรถว่าเครื่องผูกพันอันนับว่าราคะเป็นต้น. คำว่า สพฺพคหณปฏิสคฺเคน (ด้วยการสละการยึดถือทั้งปวง) คือ ด้วยการสละการยึดถือทั้งปวงอันนับว่าอุปาทาน. เพราะเหตุที่บุคคลนั้นเป็นผู้มีบาปอันลอยแล้ว คือมีบาปอันขับไล่ออกไปจากสันดานของตนแล้ว ฉะนั้น พึงทราบอรรถว่า 'เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์'. คำสอน (อุปเทส) แห่งเทศนานี้มีลักษณะเช่นนี้ ถูกจำแนกไว้โดยประการต่างๆ ฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ.

458. Gahitadaṇḍesūti paresaṃ daṇḍena viheṭhanaṃ anidhāya ādinnadaṇḍesu.

๔๕๘. คำว่า คหิตทณฺเฑสุ (ในบรรดาผู้ถืออาชญา) คือ ในบรรดาผู้ถืออาชญาไว้ โดยไม่วางการเบียดเบียนผู้อื่นด้วยอาชญา.

459. Kiñci gahaṇanti taṇhāgāhādīsu kiñci gāhaṃ.

๔๕๙. คำว่า กิญฺจิ คหณํ (การยึดถืออะไรๆ) คือ การยึดถืออย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดาการยึดถือด้วยตัณหาเป็นต้น.

Yena kāmabhavena mānusakehi pañcahi kāmaguṇehi yuñjati, taṃ mānusakaṃ yogaṃ. ‘‘Mānusakaṃ yoga’’nti ettha ca ekadesaṃ gahetvā vuttaṃ, esa nayo ‘‘dibbayoga’’nti etthāpi. Sabbayogavisaṃyuttanti padadvayena vuttehi sabbakilesayogehi vippayuttaṃ.

บุคคลย่อมประกอบด้วยกามคุณ ๕ อันเป็นของมนุษย์ ด้วยกามภพใด, กามภพนั้น ชื่อว่า มานุสกโยคะ (โยคะอันเป็นของมนุษย์). และในคำว่า มานุสกํ โยคํ นี้ ท่านกล่าวโดยถือเอาเพียงส่วนหนึ่ง, นัยนี้แม้ในคำว่า ทิพฺพโยคํ นี้ ก็เช่นกัน. คำว่า สพฺพโยควิสํยุตฺตํ (ผู้พรากจากโยคะทั้งปวง) คือ ผู้พรากจากโยคะคือคิเลสทั้งปวงที่กล่าวไว้ด้วยบททั้งสอง.

Ratinti abhiratiṃ āsattiṃ. Kusalabhāvanāyāti kāyabhāvanādi kusaladhammabhāvanāya ukkaṇṭhitaṃ. Vīriyavantanti vīriyasabbhāvena vīraṃ niddisati, vīrabhāvo hi vīriyanti.

คำว่า รติง (ความยินดี) คือ ความยินดีอย่างยิ่ง ความติดใจ. คำว่า กุสลภาวนาย (ในกุศลภาวนา) คือ (ความเบื่อหน่าย) ในการเจริญกุศลธรรมมีการเจริญกายเป็นต้น ชื่อว่า อรติ (ความไม่ยินดี). คำว่า วิริยวนฺตํ (ผู้มีเพียร) ท่านแสดงถึงผู้กล้าด้วยความมีวิริยะ เพราะว่า ความเป็นผู้กล้า ชื่อว่า วิริยะ.

Sundaraṃ ṭhānanti nibbānaṃ. Sundarāya paṭipattiyā ariyapaṭipattiyā.

คำว่า สุนฺทรํ ฐานํ (ที่อันงดงาม) คือ พระนิพพาน. (คำว่า สุนฺทราย - ด้วยข้อปฏิบัติอันงดงาม) คือ ด้วยอริยปฏิปทา.

Nibbattinti pariyosānaṃ. Atīteti atītakoṭṭhāse. Kiñcanakārakoti palibodhahetubhūto.

คำว่า นิพฺพตฺตึ (ความบังเกิด) คือ ความสิ้นสุด (ปริโยสาน). คำว่า อตีเต (ในอดีต) คือ ในส่วนอดีต. คำว่า กิญฺจนการโก (ผู้กระทำกังวล) คือ ผู้เป็นเหตุแห่งปลิโพธ (ความกังวล).

Asekkhe sīlakkhandhādike mahante guṇe. Pañcannaṃ mārānaṃ vijitattā vijitavijayaṃ.

(คำว่า มหนฺเต - ผู้ยิ่งใหญ่) คือ ในคุณอันยิ่งใหญ่มีศีลขันธ์เป็นต้นอันเป็นอเสกขะ. คำว่า วิชิตวิชยํ (ผู้มีชัยชนะอันชนะแล้ว) คือ ผู้มีชัยชนะอันชนะแล้ว เพราะความเป็นผู้ชนะมารทั้ง ๕.

460. Idaṃ ajānantāti ‘‘jātiyā brāhmaṇo’’ti idaṃ lokasamaññāmattanti ajānantā. Ye brāhmaṇesu nāmagottaṃ nāma tatiyaṃ diṭṭhābhinivesaṃ janenti, sāva nesaṃ diṭṭhi. Kataṃ abhisaṅkhatanti parikappanavaseneva kataṃ ṭhapitaṃ tadupacitaṃ, na hetupaccayasamāyogena. Samuccāti sammutiyā. Kā pana sā sammutīti āha ‘‘samaññāyā’’ti, lokasamaññātenāti attho. Sammā pana paramatthato ajānantānaṃ nāmagottaṃ evaṃ kappetīti āha ‘‘no ce’’tiādi. Taṃ pana asantampi paramatthato santatāyeva abhinivisanti, tesamayaṃ dosoti dassetuṃ ‘‘evaṃ pakappita’’ntiādi vuttaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘janapadaniruttiṃ nābhiniveseyyā’’ti [Pg.203] (ma. ni. 3.331). Ajānantā noti ettha no-saddo avadhāraṇattho – ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatenā’’tiādīsu (khu. pā. 6.3) viyāti āha ‘‘ajānantāva evaṃ vadantī’’ti.

๔๖๐. คำว่า อิทํ อชานนฺตา (เมื่อไม่รู้สิ่งนี้) คือ เมื่อไม่รู้ว่า 'เป็นพราหมณ์โดยชาติ' นี้ เป็นเพียงชื่อเรียกกันในโลก (โลกสมัญญา) เท่านั้น. ชนเหล่าใดยังความยึดมั่นในทิฏฐิอันเป็นที่ ๓ คือชื่อและโคตรในพราหมณ์ทั้งหลายให้เกิดขึ้น, ทิฏฐินั้นนั่นแหละเป็นของชนเหล่านั้น. คำว่า กตํ อภิสงฺขตํ (อันบุคคลทำให้เกิดขึ้นและปรุงแต่งขึ้น) คือ สิ่งที่ถูกกระทำ คือถูกตั้งไว้ ถูกสั่งสมไว้ ด้วยอำนาจแห่งการนึกคิด (ปริกัปปนะ) เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยการประกอบกันแห่งเหตุและปัจจัย. คำว่า สมุจฺจา (โดยสมมติ) คือ โดยสมมติ. ก็สมมตินั้นคืออะไร? (ท่าน) จึงกล่าวว่า สมญฺญาย (ด้วยชื่อเรียก) คือ ด้วยชื่อเรียกกันในโลก. แต่สำหรับผู้ไม่รู้ตามความเป็นจริงโดยปรมัตถ์ ย่อมกำหนดชื่อและโคตรอย่างนี้ (ท่าน) จึงกล่าวคำว่า โน เจ เป็นต้น. แต่ชนเหล่านั้นย่อมยึดมั่นในสิ่งนั้นแม้ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ว่าเป็นของมีอยู่จริง, เพื่อแสดงว่านี้เป็นโทษของชนเหล่านั้น (ท่าน) จึงกล่าวคำว่า เอวํ ปกปฺปิตํ เป็นต้น. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ไม่พึงยึดมั่นในภาษาชาวชนบท' (ม.อุ. ๓/๓๓๑). ในคำว่า อชานนฺตา โน นี้ ศัพท์ว่า โน มีอรรถว่า อวธารณะ (เน้นย้ำ) เหมือนในคำว่า น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตน เป็นต้น (ขุ.ปา. ๖/๓) (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ผู้ไม่รู้นั่นแหละ ย่อมกล่าวอย่างนี้'.

Nippariyāyanti bhāvanapuṃsakaniddeso, nippariyāyena ujukamevāti attho, na pubbe viya ‘‘yo hi kocī’’ti pariyāyavasena. ‘‘Na jaccā’’ti gāthāya pubbaddhena jātivādaṃ paṭikkhipanto pacchimaddhena kammavādaṃ patiṭṭhapento. Tatthāti tissaṃ gāthāyaṃ. Upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthanti upaḍḍhagāthāya atthaṃ vitthāretuṃ ‘‘kassako kammunā’’ti vuttaṃ. Tattha purimāya catūhi pādehi, pacchime dvīhi dvinnampi sādhāraṇato attho vitthārito. Tattha kasikammādīti ādi-saddena sippakammavāṇijādi saṅgaho.

คำว่า นิปฺปริยายํ (โดยตรง) เป็นการแสดงภาวนานปุงสกลิงค์ มีอรรถว่า โดยไม่ปริยาย คือโดยตรงทีเดียว ไม่ใช่โดยปริยายเหมือนในคำก่อนว่า 'โย หิ โกจิ' (เพราะว่าบุคคลใดบุคคลหนึ่ง...). ด้วยกึ่งคาถาแรกของคาถาว่า น ชจฺจา (บุคคลไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ...) ทรงปฏิเสธชาติวาทะ (ลัทธิถือชาติกำเนิด) และด้วยกึ่งคาถาหลัง ทรงประดิษฐานกรรมวาทะ (ลัทธิถือการกระทำ). คำว่า ตตฺถ (ในคาถานั้น) คือ ในคาถา ๓ บทนั้น. คำว่า อุปฑฺฒคาถาย วิตฺถารณตฺถํ (เพื่อขยายความแห่งกึ่งคาถา) คือ เพื่อขยายความแห่งกึ่งคาถา (ท่าน) จึงกล่าวว่า กสฺสโก กมฺมุนา (บุคคลเป็นชาวนาเพราะกรรม) เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วย ๔ บาทแรก และด้วย ๒ บาทหลัง อรรถของทั้งสองบท (กึ่งคาถา) ถูกขยายความโดยทั่วไป. ในที่นั้น คำว่า กสิกมฺมาทิ (มีกสิกรรมเป็นต้น) ด้วยศัพท์ว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์ศิลปกรรมและการค้าขายเป็นต้น.

Paṭiccasamuppādapadhānavacanaviññeyyo paccayo paṭiccasamuppādasaddassa attho paccayuppannāpekkhāya hotīti āha – ‘‘iminā paccayena etaṃ hotī’’ti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 2.570) taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. mahāṭī. 2.570) vuttanayena veditabbaṃ. Sammānāvamānārahakuleti sammānārahe khattiyādikule, avamānārahe caṇḍālādikule kammavasena upapatti hoti kammassa vipaccamānokāsakaratāya vinā tādisāya uccanīcakulanibbattiyā abhāvato. Aḍḍhadaliddatādi aññāpi hīnapaṇītatā.

คำว่า ปฏิจจสมุปบาท เป็นปัจจัยที่พึงรู้ด้วยบทประธานว่า ปฏิจจสมุปบาท อรรถของศัพท์ว่า ปฏิจจสมุปบาท ย่อมมีได้ด้วยการเพ่งถึงธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น (ปัจจยุปบัน) ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะปัจจัยนี้ สิ่งนี้จึงมี” สิ่งใดพึงกล่าวในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 2.570) และในมหาฎีกาของวิสุทธิมรรคนั้น (วิสุทธิ. มหาฏี. 2.570) คำว่า สัมมานาวมานารหกุเล คือในตระกูลที่ควรแก่การนับถือ เช่น ตระกูลกษัตริย์ และในตระกูลที่ควรแก่การดูหมิ่น เช่น ตระกูลจัณฑาล ย่อมมีการอุบัติขึ้นด้วยอำนาจกรรม เพราะกรรมเป็นเหตุให้เกิดช่องทางในการให้ผล และเพราะไม่มีการเกิดในตระกูลสูงและต่ำเช่นนั้น อัตภาพที่ต่ำและประณีตอื่นๆ เช่น ความมั่งมีและความยากจน เป็นต้น

Kammunāti cettha yathā lokapajāsattasaddehi eko evattho vutto, evaṃ sesasaddehipi, adhippāyaviseso pana tattha atthīti dassetuṃ ‘‘purimapadena cetthā’’tiādi vuttaṃ. Nāyaṃ loko brahmanimmito kammena uppajjanato. Na hi sannihitakāraṇānaṃ phalānaṃ aññena uppattidiṭṭhi yujjati. Tenāha ‘‘diṭṭhiyā paṭisedho veditabbo’’ti. Yaṃ panettha vattabbaṃ taṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanādīsuvuttanayena veditabbaṃ. Tathā lokassa paṭhamuppatti na brahmunāti ‘‘kammunā hi tāsu tāsū’’tiādi vuttaṃ. Tatiyena ‘‘ayaṃ loko ādito pabhuti pabhavakammunā vattatī’’ti vuttamatthaṃ nigameti.Vuttassevatthassa sūcanañhi nigamanaṃ. Taṃ pana niyamatthaṃ hotīti āha ‘‘kammeneva baddhā hutvā pavattanti, na aññathā’’ti[Pg.204]. Catutthena padena. Yāyatoti gacchato. Nibbattatoti nibbattantassa. Pavattatoti pavattantassa.

ในคำว่า กรรมุนา นี้ เหมือนกับที่กล่าวว่า คำว่า โลกะ ปชา สัตตะ มีอรรถอย่างเดียวกัน ฉันใด คำที่เหลือก็ฉันนั้น แต่เพื่อแสดงว่ามีอัธยาศัยพิเศษในที่นั้น จึงกล่าวว่า “ในบทหน้าในที่นี้” เป็นต้น โลกนี้ไม่ได้ถูกสร้างโดยพรหม เพราะเกิดขึ้นด้วยกรรม การเห็นว่าผลที่เกิดจากเหตุที่พร้อมแล้ว เกิดขึ้นด้วยสิ่งอื่นนั้นไม่สมควร เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทราบการปฏิเสธทิฏฐิ” สิ่งใดพึงกล่าวในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในมหาฎีกาวิสุทธิมรรคเป็นต้น และการเกิดขึ้นครั้งแรกของโลกไม่ได้เกิดจากพรหม จึงกล่าวว่า “กรรมุนา หิ ตาสุ ตาสุ” เป็นต้น ด้วยบทที่สาม ท่านสรุปความหมายที่กล่าวไว้ว่า “โลกนี้ย่อมเป็นไปโดยกรรมที่เป็นเหตุให้เกิดตั้งแต่แรกเริ่ม” การสรุปคือการแสดงความหมายที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง แต่การสรุปนั้นเป็นไปเพื่อความแน่นอน ท่านจึงกล่าวว่า “ถูกผูกมัดด้วยกรรมเท่านั้นจึงเป็นไป ไม่เป็นอย่างอื่น” ด้วยบทที่สี่ คำว่า ยายโต คือ ของผู้ไป คำว่า นิพพัตตโต คือ ของผู้เกิด คำว่า ปวัตตโต คือ ของผู้เป็นไป

Dhutadhammā visesato taṇhāya santattavasena vattantīti āha ‘‘tapenāti dhutaṅgatapenā’’ti. Methunavirati visesato brāhmaṇānaṃ brahmacariyanti sā idha brahmacariyenāti adhippetāti āha ‘‘brahmacariyenāti methunaviratiyā’’ti. Etenāti iminā ‘‘tapenā’’tiādīhi catūhi padehi vuttena. Seṭṭhenāti uttamena. Saṃkilesavisuddhiyā parisuddhena. Brahmanti brahmabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ. So panettha atthato brāhmaṇabhāvoti āha ‘‘brāhmaṇabhāvaṃ āvahatī’’ti.

ธุดงคธรรมย่อมเป็นไปโดยเฉพาะอย่างยิ่งด้วยอำนาจความแผดเผาแห่งตัณหา ท่านจึงกล่าวว่า “ตเปนาติ ธุตังคตเปนาติ” คือด้วยตบะคือธุดงค์ การงดเว้นเมถุนเป็นพรหมจรรย์ของพราหมณ์โดยเฉพาะ ดังนั้นในที่นี้จึงหมายถึงพรหมจรรย์ ท่านจึงกล่าวว่า “พรหมจริเยนาติ เมถุนวิรติยา” คือด้วยการงดเว้นเมถุน ด้วยบททั้งสี่ที่กล่าวมานี้คือ “ตเปนาติ” เป็นต้น คำว่า เสฏเฐนาติ คือ ประเสริฐที่สุด คือบริสุทธิ์ด้วยความบริสุทธิ์จากกิเลส คำว่า พรหมันติ คือ ความเป็นพรหม ความเป็นผู้ประเสริฐ ในที่นี้โดยอรรถคือความเป็นพราหมณ์ ท่านจึงกล่าวว่า “พรหมณภาวัง อาวัหตีติ” คือ นำมาซึ่งความเป็นพราหมณ์

Brahmā ca sakko cāti sakkagarukānaṃ sakko sakkenapi garukātabbato, brahmagarukānaṃ brahmā brahmunāpi garukātabbato. Vijānatanti paramatthabrāhmaṇassa visesaṃ jānantānaṃ viññūnaṃ. Aviññuno hi appamāṇaṃ. Tenāha – ‘‘paṇḍitāna’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva.

คำว่า พรหมและสักกะ คือ สำหรับผู้ที่เคารพพระอินทร์ พระอินทร์ก็เป็นผู้ที่แม้พระอินทร์เองก็ต้องเคารพ สำหรับผู้ที่เคารพพระพรหม พระพรหมก็เป็นผู้ที่แม้พระพรหมเองก็ต้องเคารพ คำว่า วิชานตัง คือ ของผู้รู้ ผู้มีปัญญาที่รู้จักความพิเศษของพราหมณ์โดยปรมัตถ์ เพราะผู้ไม่รู้ย่อมไม่มีประมาณ ท่านจึงกล่าวว่า “ของบัณฑิต” ส่วนที่เหลือก็เข้าใจได้ง่าย

Vāseṭṭhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การแสดงอรรถที่ลึกซึ้งในวาเสฏฐสูตรวรรณนา จบลงแล้ว

9. Subhasuttavaṇṇanā

๙. สุภสูตรวรรณนา

462. Tudisaññāto gāmo nigamo etassāti todeyyo, tassa attajo todeyyaputtoti āha ‘‘tudigāmā’’tiādi. Ārādhakoti saṃrādhako. Dhammanisanti yasmā sampādanena paripūraṇena icchitā, tasmā vuttaṃ ‘‘sampādako paripūrako’’ti. Ñāyati nicchayena gameti nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, tato etassa sampādakahetubhāvato ñāyo dhammo ariyamaggo taṃ ñāyaṃ dhammaṃ. Tenāha ‘‘kāraṇadhamma’’nti. Anavajjanti avajjapaṭipakkhaṃ.

๔๖๒. คำว่า โตเทยยะ คือ ผู้มีหมู่บ้านและนิคมที่รู้จักกันในชื่อ ตุทิสะ ชื่อว่า โตเทยยะ บุตรของเขาคือ โตเทยยบุตร ท่านจึงกล่าวว่า “ตุทิคามะ” เป็นต้น คำว่า อาราธโก คือ ผู้ทำให้สำเร็จ คำว่า ธัมมนิสัง เพราะเป็นที่ปรารถนาด้วยการทำให้สำเร็จและทำให้บริบูรณ์ จึงกล่าวว่า “ผู้ทำให้สำเร็จ ผู้ทำให้บริบูรณ์” คำว่า ญายติ คือ ย่อมนำไปสู่นิพพานโดยแน่นอน หรือย่อมรู้แจ้ง ย่อมแทงตลอดด้วยสิ่งนี้ จึงเรียกว่า ญายะ จากนั้นเพราะเป็นเหตุให้สำเร็จ ญายธรรมคืออริยมรรค ท่านจึงกล่าวว่า “เหตุธรรม” คำว่า อนวัชชัง คือ ตรงกันข้ามกับสิ่งที่มีโทษ

463. Vaṭṭacārakato niyyātīti niyyānikaṃ īkārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā. Niyyāne vā niyuttaṃ, niyyānaṃ sīlanti vā niyyānikaṃ, tappaṭipakkhato aniyyānikaṃ. Sā pana atthato akusalakiriyāti āha ‘‘akusalapaṭipada’’nti.

๔๖๓. คำว่า นิยยานิกัง คือ ออกจากความเที่ยวไปในวัฏฏะ โดยการทำสระอีให้เป็นรัสสะ และเปลี่ยน ย อักษร เป็น ก อักษร หรือหมายถึงสิ่งที่ประกอบอยู่ในนิยยานะ หรือศีลคือนิยยานะ จึงเรียกว่า นิยยานิกัง ตรงกันข้ามกับสิ่งนั้นคือ อนิยยานิกัง แต่โดยอรรถแล้วคืออกุศลปฏิปทา ท่านจึงกล่าวว่า “อกุศลปฏิปทา”

Bahubhāvavācako [Pg.205] idha mahāsaddo ‘‘mahājano’’tiādīsuviyāti āha ‘‘mahantehi bahūhī’’ti. Atthoti payojanaṃ. Mahantānīti bahulāni. Kiccānīti kātabbāni. Adhikaraṇānīti adhikārajīvikārūpāni. Gharāvāsakammameva pañcabalikaraṇadasaatthaṭṭhānabhāvato lokayātrāya ca sampavattiṭṭhānabhāvato jīvitavuttiyā vā hetubhāvato gharāvāsakammaṭṭhānaṃ.

คำว่า มหาสัททะ ในที่นี้เป็นคำแสดงถึงความมาก เหมือนในคำว่า “มหาชน” เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยสิ่งใหญ่ๆ ด้วยสิ่งมากมาย” คำว่า อัตโถ คือ ประโยชน์ คำว่า มหันตานีติ คือ มากมาย คำว่า กิจจานีติ คือ สิ่งที่ควรทำ คำว่า อธิกรณานีติ คือ รูปแบบการดำรงชีวิตที่เกี่ยวข้องกับอำนาจ การงานคือการครองเรือนนั้นเอง ชื่อว่า ฆราวาสกัมมัฏฐาน เพราะเป็นที่ตั้งของการทำปัญจพลีและทศอัตถัฏฐานะ และเป็นที่ตั้งของการดำเนินชีวิตในโลก หรือเป็นเหตุแห่งการดำรงชีวิต

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

“แม้มีเสบียงน้อย บัณฑิตผู้ฉลาด ย่อมยังตนให้ตั้งขึ้นได้ เหมือนคนเป่าไฟน้อยให้ลุกโพลง” (ชา. 1.1.4)

Gāthāya vuttanayena cūḷantevāsikassa viya.

เหมือนจุลลันเตวาสิก ตามนัยที่กล่าวไว้ในคาถา

464. Ayoniso pavattitaṃ vāṇijjakammaṃ viya apāyabhūtaṃ kasikammaṃ nidassanabhāve ṭhapetvā ayonisomanasikaraṇavasena pavattaṃ gharāvāsakiccaṃ sandhāyāha – ‘‘yathā kasi…pe… evaṃ gharāvāsakammaṭṭhānampī’’ti. Brāhmaṇabhatto ahosīti so kira bahū brāhmaṇe dhanaṃ datvā yaññaṃ kāresi. Uparīti ‘‘upari upaṭṭhātīti vadehī’’ti brāhmaṇehi attano samayena ācikkhāpitopi yathā upaṭṭhitameva kathetvā kālaṃ katvā niraye nibbatto, atha brāhmaṇā – ‘‘iminā amhākaṃ yaññe doso dinno’’ti kujjhitvā tassa kaḷevaraṃ susānaṃ netuṃ nādaṃsu. Athassa ñātakehi sahasse dinne taṃ sahassaṃ gahetvā gehato nīharituṃ adaṃsu. Kassapasammāsambuddhakāle chattiṃsa itthiyo ‘‘ekā vatthaṃ adāsi, ekā gandhaṃ, ekā sumanamāla’’ntiādinā taṃ taṃ dānamayaṃ puññaṃ katvā āyupariyosāne tāvatiṃsabhavane sakkassa devarañño paricārikā hutvā nibbattiṃsu sahassaaccharāparivārikā, sakkassa devarañño vejayantarathaṃ pesetvā pakkosāpitena guttilācariyabhūtena mahābodhisattena pucchitā taṃ taṃ attanā kataṃ puññaṃ byākariṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sakalāya guttilavimānakathāya dīpetabba’’nti. Vaṇijjakammaṭṭhānaṃ vipajjamānanti ettha tassa vipajjamānākāro heṭṭhā vutto. Evaṃ pabbajjakammaṭṭhānampi vipajjamānaṃ appaphalaṃ hotīti ānetvā sambandho. Sīlesu aparipūrakārinotiādi tassa vipajjanākāradassanaṃ. Jhānādisukhanti ettha ādi-saddena abhiññāvipassanādisukhassa viya sabrahmacārīhi saddhiṃ sīlasampadādisukhassa [Pg.206] saṅgaho daṭṭhabbo. Arahattampi pāpuṇāti pageva sekkhaputhujjanasampattiyoti adhippāyo.

๔๖๔. คำว่า 'ยถากสิ...เป...เอวัง ฆราวาสกัมมัฏฐานัมปี' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงกิจการงานของคฤหัสถ์ที่ดำเนินไปโดยไม่แยบคาย โดยทรงยกเอาการค้าที่ดำเนินไปโดยไม่แยบคาย และการกสิกรรมซึ่งเป็นทางแห่งอบาย มาเป็นตัวอย่างเปรียบเทียบ คำว่า 'พราหมณภัตโต อโหสีติ' ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นได้ให้ทรัพย์แก่พราหมณ์เป็นอันมากแล้วทำการบูชายัญ คำว่า 'อุปรีติ' ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นแม้ถูกพราหมณ์ทั้งหลายบอกให้กล่าวตามลัทธิของตนว่า 'จงกล่าวว่า (ยัญ) ตั้งอยู่เบื้องบน' ก็ยังกล่าวตามที่ตั้งอยู่จริงเท่านั้น ครั้นทำกาละแล้วก็ไปเกิดในนรก ลำดับนั้น พราหมณ์ทั้งหลายโกรธว่า 'ผู้นี้ได้ให้โทษแก่การบูชายัญของเรา' จึงไม่ยอมให้นำศพของเขาไปสู่ป่าช้า ครั้นญาติของเขาให้ทรัพย์พันหนึ่ง พราหมณ์เหล่านั้นก็รับทรัพย์พันหนึ่งนั้นแล้วยอมให้นำศพออกจากเรือน ในสมัยพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า สตรี ๓๖ คน ได้ทำบุญอันเป็นบุญสำเร็จด้วยทานนั้นๆ มีอาทิว่า 'คนหนึ่งถวายผ้า คนหนึ่งถวายของหอม คนหนึ่งถวายพวงดอกมะลิ' เป็นต้น ครั้นสิ้นอายุแล้ว ก็ไปเกิดเป็นบริจาริกาของท้าวสักกะจอมเทพในภพดาวดึงส์ มีนางอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร เมื่อพระมหาสัตว์ผู้เป็นอาจารย์ชื่อว่าคุตติละ ซึ่งท้าวสักกะจอมเทพส่งรถเวชยันต์ไปเรียกมา ได้ถามถึงบุญนั้นๆ ที่ตนทำไว้ ก็ได้พยากรณ์บุญนั้นๆ ที่ตนทำไว้ คำว่า 'สกาลาย คุตติลวิมานกถาย ทีเปตัพพันติ' นี้ พึงแสดงด้วยเรื่องคุตติลวิมานทั้งหมด คำว่า 'วณิชชกัมมัฏฐานัง วิปัชชะมานันติ' ในที่นี้ อาการที่การค้าอันเป็นกัมมัฏฐานนั้นวิบัติ ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว พึงนำมาเชื่อมความว่า 'แม้การบรรพชาอันเป็นกัมมัฏฐาน เมื่อวิบัติแล้ว ก็มีผลน้อย' ฉะนี้ คำว่า 'สีเลสุ อปริปูรกาลิโนติ' เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่วิบัตินั้น คำว่า 'ฌานาทิสุขันติ' ในที่นี้ พึงเห็นการสงเคราะห์ความสุขคือความถึงพร้อมแห่งศีลเป็นต้นร่วมกับเพื่อนพรหมจารี เช่นเดียวกับความสุขมีอภิญญาและวิปัสสนาเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ' (เป็นต้น) มีอธิบายว่า 'ย่อมบรรลุแม้พระอรหัต จะป่วยกล่าวไปไยถึงความถึงพร้อมของพระเสกขะและปุถุชน'

Cāgasīsenāti padhānabhūtena cāgena dānena taṃ avassayaṃ katvā. Ettha te na koci aphāsukabhāvoti. Ujukaṃ katvā aviruddhaṃ katvā, sampayojetvāti attho. Tapacariyanti aggiparicaraṇaṃ, tapacariyañca brahmacariyaggahaṇā duṭṭhullabhāvato.

คำว่า 'จาคสีเสนาติ' คือ การทำทานอันเป็นประธานให้เป็นที่พึ่ง คำว่า 'เอตถ เต น โกจิ อผาสุกภาโวติ' คือ ในที่นี้ ความไม่สบายย่อมไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น คำว่า 'อุชุกัง กัตวา อวิรุทธัง กัตวา สัมปโยเชตวาติ' มีอธิบายว่า 'ทำให้ตรง ทำให้ไม่ขัดแย้ง ทำให้ประกอบกัน' คำว่า 'ตปจริยันติ' คือ การบำเรอไฟ และการประพฤติตบะ เพราะมีความเป็นสภาพหยาบกว่าการสมาทานพรหมจรรย์

466. Ajānanabhāvanti asabbaññubhāvaṃ. Bhagavato pana sabbaññubhāvo sadevake loke jalatale pakkhittatelaṃ viya pattharitvā ṭhito, na me idaṃ patirūpaṃ, tato parivattissāmīti ‘‘brāhmaṇo, bho, gotamā’’tiādimāha. Paccāharituṃ paṭipakkhena apaharituṃ. Setapokkharasadisoti puṇḍarīkapattasadisavaṇṇo. Suvaṭṭitāti vaṭṭabhāvayuttaṭṭhāne suvaṭṭā. Nāmakaṃyevāti nāmamattameva vacanamattameva. Tathābhūtānaṃ bhāvassapi abhāvena nihīnaṃ nāma hoti, nāma-saddo nihīnapariyāyo. Tenāha – ‘‘lāmakaṃyevā’’ti.

๔๖๖. คำว่า 'อชานนภาวันติ' คือ ความเป็นผู้ไม่รู้ หมายถึงความเป็นผู้ไม่เป็นสัพพัญญู แต่ความเป็นสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาคเจ้า ตั้งอยู่แผ่ไปเหมือนน้ำมันที่หยอดลงบนผิวน้ำในโลกพร้อมทั้งเทวโลก คำว่า 'พราหมโณ โภ โคตมาติ' เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'สิ่งนี้ไม่สมควรแก่เรา เราจักหลีกไปจากสิ่งนี้' คำว่า 'ปัจจาหริตุง' คือ เพื่อนำกลับ หมายถึงเพื่อนำไปเสียด้วยฝ่ายตรงข้าม คำว่า 'เสตปุกขรสทิโสติ' คือ มีสีเหมือนกลีบดอกบัวขาว คำว่า 'สุวัฏฏิตาติ' คือ กลมดีในที่ที่ควรกลม คำว่า 'นามกังเยวาติ' คือ เป็นเพียงชื่อ เป็นเพียงคำพูด เพราะไม่มีสภาพเช่นนั้นของสัตว์เหล่านั้น จึงชื่อว่าเลว คำว่า 'นามะ' เป็นไวพจน์ของคำว่า 'เลว' เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ลามกังเยวาติ' (เป็นของเลวเท่านั้น)

467. Katamā vācā tesaṃ seyyoti tesaṃ caṅkiyādīnaṃ brāhmaṇamahāsālānaṃ vuccamānavibhāgāsu vācāsu katamā vācā seyyoti. ‘‘Seyyā’’ti liṅgavipallāsena vuttaṃ. Sammutiyāti avilaṅghitasādhumariyādāya lokasammutiyā. Tenāha ‘‘lokavohārenā’’ti. Mantāti mantāsaṅkhātāya paññāya mantetvā jānitvā. Tenāha ‘‘tulayitvā’’ti. Atthasaṃhitanti hetusañhitaṃ. Taṃ pana ekaṃsato yuttiyuttaṃ hotīti āha – ‘‘kāraṇanissita’’nti. Āvutotiādīsu ādito abhimukhaṃ ñāṇagatiyā vibandhanena āvuto, āvariyena visesato ñāṇagatiyā nibandhanena nivuto, evaṃ ophuṭo paliguṇṭhito. Pariyonaddhoti samantato onaddho chādito. Tenāha ‘‘paliveṭhito’’ti.

๔๖๗. คำว่า 'กตมา วาจา เตสัง เสยโยติ' คือ บรรดาวาจาที่แบ่งออกเป็นส่วนๆ ที่พราหมณ์มหาศาลมีจังกีเป็นต้นเหล่านั้นกล่าวอยู่ วาจาไหนประเสริฐกว่า คำว่า 'เสยยา' นี้ ตรัสด้วยการกลับเพศ คำว่า 'สมมุติยาติ' คือ ด้วยสมมุติของโลกที่มิได้ล่วงเลยขนบธรรมเนียมอันดีงาม เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'โลกโวหาเรนาติ' (ด้วยโลกโวหาร) คำว่า 'มันตาติ' คือ ด้วยปัญญาที่ชื่อว่ามันตา คือรู้ด้วยการพิจารณา เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ตุลยิตวาติ' (ด้วยการชั่ง) คำว่า 'อัตถสังหิตันติ' คือ ประกอบด้วยเหตุ และสิ่งนั้นย่อมประกอบด้วยเหตุผลโดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'การณนิสสิตันติ' (อาศัยเหตุ) คำว่า 'อาวุโตติ' เป็นต้น คือ ถูกผูกไว้ด้วยความเคลื่อนไหวของญาณโดยตรงตั้งแต่ต้น คำว่า 'อาวริเยนะ' คือ ถูกปิดไว้ด้วยความเคลื่อนไหวของญาณโดยเฉพาะ ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่า 'โอผุฏะ' (ถูกห่อหุ้ม) 'ปลิคุณฐิตะ' (ถูกพันไว้) คำว่า 'ปริโยนัทโธติ' คือ ถูกปกคลุมไว้โดยรอบ ถูกปิดบังไว้ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ปลิเวฐิโตติ' (ถูกห่อหุ้มไว้)

468. Sace etaṃ kāraṇamatthīti ‘‘nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādāno aggi jalatī’’ti etaṃ kāraṇaṃ sace atthi yadi siyā, so aparo tiṇakaṭṭhupādāno aggi yadi bhaveyya. Sadoso sādīnavo saparikkileso. Parisuddhoti upakkilesābhāvena sabbaso suddho. Jāti ādīnaṃ abhāvenāti jātipaccayānaṃ kammakilesānaṃ niggamena.

๔๖๘. คำว่า 'สเจ เอตัง การะณมัตถีติ' คือ ถ้าเหตุนี้มีอยู่ คือ ถ้าเหตุที่ว่า 'ไฟย่อมลุกโพลงเมื่อเชื้อคือหญ้าและไม้ถูกกำจัดไปแล้ว' นี้มีอยู่ ถ้าไฟอื่นที่มีเชื้อคือหญ้าและไม้นั้นพึงมี มีโทษ มีอาทีนวะ มีกิเลส คำว่า 'ปริสุทโธติ' คือ บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง เพราะไม่มีอุปกิเลส คำว่า 'ชาติอาทีนัง อภาเวนาติ' คือ ด้วยการออกไปแห่งกิเลสอันเป็นปัจจัยแห่งชาติและกรรมเป็นต้น

469. Na [Pg.207] niccalā tiṭṭhantīti tattha pakkhipitabbassa labbhamānattā yathāpaññattaṃ hutvā niccalā akampiyā na tiṭṭhanti. Taṃ dosaṃ taṃ ūnatādosaṃ.

๔๖๙. คำว่า 'น นิจจลา ติฏฐันตีติ' คือ เพราะสิ่งที่พึงใส่ลงในที่นั้นยังหาได้อยู่ จึงไม่ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว ตามที่บัญญัติไว้ โทษนั้น คือ โทษแห่งความบกพร่องนั้น

Aññasmiṃ asatīti atthabhañjakamusāvāde asati. So hi attano santakassa adātukāmatādivasena pavattassa akammapathappattassa musāvādabhāvassa viparīto añño idha adhippeto. Tathā hi itaro yebhuyyena vaḷañjitabbato voharitabbato vaḷañjakamusāvādoti āha. Na kadāci musāvādīti dve kathā na kathenti. Bāhirakānaṃ anavajjatapasammatāyapi nissitoti vattuṃ āha ‘‘sīlavā tapanissitako hoti’’ti. Vivaṭamukhā mantajjhenamaṇḍitā sabbaso sajjhāyā honti, na itareti āha ‘‘pabbajitā niccaṃ sajjhāyantī’’ti.

คำว่า 'อัญญัสมิง อสัตตีติ' คือ เมื่อไม่มีมุสาวาทที่ทำลายประโยชน์ เพราะมุสาวาทอื่นที่ตรงกันข้ามกับความเป็นมุสาวาทที่ยังไม่ถึงกรรมบถ ซึ่งดำเนินไปโดยความไม่ต้องการจะให้ทรัพย์ของตนเป็นต้น พึงประสงค์ในที่นี้ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'มุสาวาทอื่นส่วนมากเป็นมุสาวาทที่ใช้กันอยู่' เพราะเป็นสิ่งที่พึงใช้และพึงพูด คำว่า 'น กทาจิ มุสาวาทีติ' คือ ไม่กล่าวสองวาจา เพื่อจะกล่าวว่า 'อาศัยตบะที่บัณฑิตภายนอกถือว่าไม่มีโทษ' ด้วย พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'สีลวา ตปนิสสิตโก โหตีติ' (เป็นผู้มีศีล อาศัยตบะ) คำว่า 'วิวฏมุขา มันตัชเฌนมันฑิตา สัพพโส สัชฌายา โหนติ น อิตเรติ' คือ 'มีปากเปิด ประดับด้วยมนต์และฌาน เป็นการสาธยายโดยประการทั้งปวง ไม่ใช่สิ่งอื่น' เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'บรรพชิตย่อมสาธยายเป็นนิตย์'

470. Ciraṃ nikkhantoti niggato hutvā cirakāle. Na sabbaso paccakkhā honti satisammohato maggānañca aññathā karaṇato. Cirāyitattanti ‘‘ayaṃ maggo’’ti kathanassa cirāyanaṃ. Vitthāyitattanti asappaṭibhānaṃ. Taṃ pana saupamāha dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ.

๔๗๐. คำว่า 'จิรัง นิกขันโตติ' คือ ออกไปแล้วเป็นเวลานาน ไม่เป็นที่ประจักษ์โดยประการทั้งปวง เพราะความหลงสติและการทำทางให้ผิดไป คำว่า 'จิรายิตัตตันติ' คือ ความล่าช้าในการกล่าวว่า 'นี้คือทาง' คำว่า 'วิตถายิตัตตันติ' คือ ความไม่ฉับพลัน แต่เพื่อแสดงสิ่งนั้นพร้อมด้วยอุปมา จึงตรัสคำว่า 'ยถา' เป็นต้น

Balasampannoti kāyabalena samannāgato. Pamāṇakataṃ kammaṃ nāma pamāṇakarānaṃ rāgādikilesānaṃ avikkhambhitattā ‘‘pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacara’’nti āha, tesaṃ pana vikkhambhitattā vuttaṃ ‘‘appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacara’’nti. Tatthāpi visesato appamaññābhāvanā sambhavatīti āha ‘‘tesupī’’tiādi. Nirīhakattā yathā appamāṇasamaññā labbhati, taṃ dassetuṃ ‘‘pamāṇaṃ…pe… vuccatī’’ti āha. Na ohīyati na tiṭṭhatīti katūpacitampi kāmāvacarakammaṃ yathādhigate mahaggatajjhāne aparihīne taṃ abhibhavitvā āsīdetvā passe ohīyakaṃ katvā paṭisandhiṃ dātuṃ samatthabhāvena na tiṭṭhati. Laggitunti āvarituṃ. Ṭhātunti patiṭṭhātuṃ. Pharitvāti paṭippharitvā. Pariyādiyitvāti tassa sāmatthiyaṃ khepetvā. Kammassa pariyādiyanaṃ nāma vipākuppādabandhanamevāti āha – ‘‘tassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

คำว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยกำลัง คือผู้ประกอบด้วยกำลังกาย. ชื่อว่ากรรมที่กระทำโดยมีประมาณ เพราะกิเลสมีราคะเป็นต้นที่กระทำโดยมีประมาณยังไม่ถูกข่มไว้ จึงกล่าวว่า “ชื่อว่ากรรมที่กระทำโดยมีประมาณ คือกามาวจร” ส่วนเพราะกิเลสเหล่านั้นถูกข่มไว้ จึงกล่าวว่า “ชื่อว่ากรรมที่กระทำโดยไม่มีประมาณ คือรูปาวจรและอรูปาวจร” แม้ในกรรมเหล่านั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การเจริญอัปปมัญญาเป็นไปได้ จึงกล่าวว่า “แม้ในกรรมเหล่านั้น” เป็นต้น. เพราะความเป็นผู้ไม่มีความพยายาม ชื่อว่าอัปปมาณะย่อมได้มาอย่างไร เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า “ประมาณ...เป็นต้น...ย่อมกล่าว” คำว่า ไม่ตกต่ำ ไม่ตั้งอยู่ คือแม้กามาวจรกรรมที่สั่งสมไว้แล้ว เมื่อมหัคคตฌานที่ได้มาแล้วไม่เสื่อม ย่อมไม่ตั้งอยู่ด้วยความสามารถที่จะครอบงำฌานนั้น เข้าไปใกล้ ทำให้ตกต่ำ และให้ปฏิสนธิได้. คำว่า ลัคคิตุง คือเพื่อกั้นไว้. คำว่า ฐาตุง คือเพื่อตั้งอยู่. คำว่า ผริตวา คือแผ่ไปทั่ว. คำว่า ปริยาทิยิตวา คือทำความสามารถของกรรมนั้นให้สิ้นไป. ชื่อว่าการทำกรรมให้สิ้นไป คือการกั้นการเกิดขึ้นของวิบากนั่นเอง จึงกล่าวว่า “ขัดขวางวิบากของกรรมนั้น” ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

Subhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถาแห่งสุภสูตร จบแล้ว.

10. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาแห่งสังคารวสูตร

473. Abhippasannāti [Pg.208] abhisamecca pasannā. Tenāha – ‘‘aveccappasādavasena pasannā’’ti. Brāhmaṇī vigatamalamaccheratāya ‘‘tuyhaṃ deyyadhammaṃ ruccanakaṭṭhāne dehī’’ti āha. Maggeneva hissā macchariyassa pahīnattā buddhapakkhabrāhmaṇapakkhavasena ubhatopakkhikā.

๔๗๓. คำว่า อภิปสันนา คือเลื่อมใสด้วยการรู้แจ้ง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เลื่อมใสด้วยอเวจจัปปสาทะ” พราหมณีผู้ปราศจากมลทินคือความตระหนี่ จึงกล่าวว่า “ท่านจงให้ไทยธรรมของท่านในที่ที่ท่านชอบใจเถิด” เพราะความตระหนี่ของนางถูกละได้ด้วยมรรคแล้ว นางจึงเป็นผู้มีสองฝ่าย คือฝ่ายพระพุทธเจ้าและฝ่ายพราหมณ์.

Kiṃsūti kinti pucchāvacanaṃ. Chetvā anādiyitvā vināsetvā. Sukhaṃ setīti cittasantāpābhāvena sukhena supati. Na socatīti tato eva sokaṃ nāma vināseti. Kodhanti kujjhanalakkhaṇaṃ kodhaṃ. Chetvā samucchinditvā. Sukhaṃ setīti kodhapariḷāhena apariḍayhamānattā sukhaṃ supati. Kodhavināsena vinaṭṭhadomanassattā na socati. Visamūlassāti dukkhavipākassa. Madhuraggassāti akkosakassa paccakkosanena, pahārakassa paṭippaharaṇena yaṃ sukhaṃ uppajjati, taṃ sandhāyeva ‘‘madhuraggo’’ti vutto. Imasmiñhi ṭhāne pariyosānaṃ ‘‘agga’’nti vuttaṃ. Ariyāti buddhādayo ariyā.

คำว่า กิงสูติ เป็นคำถามว่า “อะไร” คำว่า เฉตวา คือไม่ถือเอา ทำลายเสีย. คำว่า สุขัง เสติ คือนอนเป็นสุข เพราะไม่มีความเดือดร้อนใจ. คำว่า น โสจติ คือไม่เศร้าโศก เพราะทำความเศร้าโศกให้พินาศไปจากเหตุนั้นเอง. คำว่า โกธัง คือความโกรธที่มีลักษณะคือความขุ่นเคือง. คำว่า เฉตวา คือตัดขาด ถอนรากถอนโคน. คำว่า สุขัง เสติ คือนอนเป็นสุข เพราะไม่ถูกความเร่าร้อนแห่งความโกรธแผดเผา. เพราะความโกรธพินาศไป ความโทมนัสก็พินาศไปด้วย จึงไม่เศร้าโศก. คำว่า วิสมูลัสสะ คือมีวิบากเป็นทุกข์. คำว่า มธุรคคัสสะ คือความสุขที่เกิดขึ้นจากการด่าตอบผู้ด่า การตีตอบผู้ตีนั้นเอง จึงเรียกว่า “มธุรคคะ” (มีที่สุดอันหวาน). ในที่นี้ คำว่า “อัคคะ” หมายถึงที่สุด. คำว่า อริยะ คือพระพุทธเจ้าเป็นต้นเป็นอริยะ.

Pañhaṃ kathesīti brāhmaṇo kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo lokapūjito, na sakkā yaṃ vā taṃ vā vatvā santajjetuṃ, ekaṃ saṇhapañhaṃ pucchissāmī’’ti. So ekaṃ pucchāgāthaṃ abhisaṅkharitvā ‘‘sace asukassa nāma vadhaṃ rocemīti vakkhati, ye tuyhaṃ na ruccanti, te māretukāmosi, lokavadhāya uppanno kiṃ tuyhaṃ samaṇabhāvenāti niggahessāmi. Sace na kassaci vadhaṃ rocemīti vakkhati, atha naṃ tvaṃ rāgādīnampi vadhaṃ na icchasi, tasmā samaṇo hutvā āhiṇḍasīti niggaṇhissāmīti imaṃ ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ puṭṭho samaṇo gotamo neva gilituṃ na uggilituṃ sakkhissatī’’ti evaṃ cintetvā imaṃ payhaṃ pucchi. Tassa bhagavā ajjhāsayānurūpaṃ kathesi. So pañhabyākaraṇena ārādhitacitto pabbajjaṃ yāci. Satthā taṃ pabbājesi, so pabbajjākiccaṃ matthakaṃ pāpesi. Tena vuttaṃ ‘‘pabbajitvā arahattaṃ patto’’ti.

คำว่า ปัญหา กเถสิ คือพราหมณ์คิดว่า “พระสมณโคดมเป็นที่บูชาของโลก ไม่สามารถจะขู่เข็ญด้วยการพูดอะไรก็ได้ เราจะถามปัญหาที่ละเอียดอ่อนสักข้อหนึ่ง” เขาจึงแต่งคาถาคำถามขึ้นบทหนึ่งว่า “ถ้าพระสมณโคดมจะกล่าวว่า ‘เราชอบการฆ่าคนชื่อโน้น’ เราก็จะตำหนิว่า ‘ท่านประสงค์จะฆ่าผู้ที่ไม่เป็นที่พอใจของท่าน ท่านเกิดมาเพื่อฆ่าโลก ความเป็นสมณะของท่านมีประโยชน์อะไร?’ ถ้าพระสมณโคดมจะกล่าวว่า ‘เราไม่ชอบการฆ่าใครเลย’ เราก็จะตำหนิว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านก็ไม่ปรารถนาแม้การฆ่าราคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเป็นสมณะเที่ยวไป’ พระสมณโคดมถูกถามปัญหาที่มีสองแง่มุมนี้แล้ว จักไม่สามารถกลืนเข้าหรือคายออกได้” พราหมณ์คิดดังนี้แล้วจึงถามปัญหานี้. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงปัญหาตามอัธยาศัยของพราหมณ์นั้น. พราหมณ์นั้นมีจิตยินดีด้วยการแก้ปัญหา จึงขอบรรพชา. พระศาสดาทรงให้เขาบรรพชา เขาก็ทำกิจแห่งบรรพชาให้ถึงที่สุด. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “บรรพชาแล้วได้บรรลุพระอรหัต”

Avabhūtāti adhobhūtā. Adhobhāvo sattānaṃ avaḍḍhi avamaṅgalanti āha – ‘‘avaḍḍhibhūtā avamaṅgalabhūtāyevā’’ti. Paribhūtāti paribhavappattā. Vijjamānānanti pāḷiyaṃ anādare sāmivacananti tadatthaṃ dassento ‘‘vijjamānesū’’tiāha. Pakaṭṭhaṃ, pavaḍḍhaṃ vā ñāṇanti paññāṇanti bhagavato ñāṇaṃ visesetvā vuttaṃ.

คำว่า อวภูตา คือเป็นผู้ต่ำทราม. ความต่ำทรามเป็นความไม่เจริญ เป็นอวมงคลของสัตว์ทั้งหลาย จึงกล่าวว่า “เป็นความไม่เจริญ เป็นอวมงคลนั่นเอง” คำว่า ปริภูตา คือถึงซึ่งความดูหมิ่น. คำว่า วิชชมานานัง ในบาลีเป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถอนาทร เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงกล่าวว่า “ในสัตว์ทั้งหลายที่มีอยู่” คำว่า ปัญญาณัง คือปัญญาที่ประเสริฐ หรือปัญญาที่เจริญ จึงกล่าวโดยจำแนกพระญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

474. Abhijānitvāti [Pg.209] abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitvā. Vositavosānāti katakaraṇīyatāya sabbaso parisositaniṭṭhā. Pāramisaṅkhātanti paramukkaṃsabhāvato pāramīti saṅkhātaṃ. Tenāha ‘‘sabbadhammānaṃ pārabhūta’’nti. Brahmacariyassāti sāsanabrahmacariyassa ādibhūtaṃ. Tenāha ‘‘uppādakā janakā’’ti. ‘‘Idamevaṃ bhavissati idameva’’nti takkanaṃ takko, so etassa atthīti takkī. Yasmā so taṃ taṃ vatthuṃ tathā tathā takkitvā gaṇhati, tasmā vuttaṃ ‘‘takkagāhī’’ti. Vīmaṃsanasīlo vīmaṃsī paccakkhabhūtamatthaṃ vīmaṃsanabhūtāya paññāya kevalaṃ vīmaṃsanato. Tenāha ‘‘paññācāraṃ carāpetvā evaṃvādī’’ti. Yathāvuttatakkīvīmaṃsībhāvena takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evametanti vatvā.

๔๗๔. คำว่า อภิชานิตวา คือรู้แจ้งด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง. คำว่า โวสิตโวสานะ คือผู้มีกิจอันทำแล้ว มีที่สุดที่ทำให้แห้งสนิทโดยประการทั้งปวง. คำว่า ปารมิสังขาตัง คือที่นับว่าเป็นบารมี เพราะความเป็นภาวะอันยอดเยี่ยม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง” คำว่า พรหมจริยัสสะ คือเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ในพระศาสนา. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นผู้ให้เกิด เป็นผู้ให้กำเนิด” คำว่า “สิ่งนี้จักเป็นอย่างนี้ สิ่งนี้จักเป็นอย่างนี้” การตรึกตรองคือตักกะ ผู้มีตักกะนี้อยู่ชื่อว่าตักกี. เพราะเขาตรึกตรองสิ่งนั้นๆ อย่างนั้นๆ แล้วยึดถือไว้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ตักกคาหี” (ผู้ยึดถือด้วยการตรึก). ผู้มีปกติไตร่ตรองชื่อว่าวิมังสี เพราะไตร่ตรองอรรถที่ปรากฏด้วยปัญญาที่เป็นไปในการไตร่ตรองเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นผู้กล่าวอย่างนี้ โดยให้ปัญญาจารดำเนินไป” โดยความเป็นผู้ตรึกตรองและไตร่ตรองตามที่กล่าวมาแล้ว กล่าวว่า “สิ่งนี้เป็นอย่างนี้” ซึ่งเป็นปฏิภาณของตนที่ถูกการตรึกกระทบและถูกการไตร่ตรองติดตาม.

485. Aṭṭhitapadhānavatanti aññattha kismiñci puggale aṭṭhitapadhānavataṃ anaññasādhāraṇaṃ bhoto gotamassa padhānaṃ ahosi. Sappurisapadhānavataṃ ahosi sappurisapadhānavatādhigatānaṃ etādisānaṃ arahataṃ acchariyapuggalānaṃyeva āveṇikapadhānavataṃ ahosi. Ajānantova pakāsetīti ayaṃ pucchitamatthaṃ sayaṃ paccakkhato ajānanto eva kevalaṃ saddaṃ uppādetvāva pakāsesīti saññāya āha. Ajānanabhāve santeti ime adhidevāti paccakkhato jānane asati. Paṇḍitena manussenāti lokavohārakusalena manussena, tvaṃ pana lokavohārepi akusalo. Vacanatthañhi ajānanto yaṃ kiñci vadati. Uccena sammatanti uccaṃ supākaṭaṃ sabbaso taruṇadārakehipi sammataṃ. Ñātametaṃ yadidaṃ atthi devāti. Tenāha ‘‘susudārakāpī’’tiādi. Devāti upapattidevā. Adhidevā nāma sammutidevehi adhikadevāti katvā, tadaññe ca manusse adhikabhāve kimeva vattabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

๔๘๕. คำว่า อัฏฐิตปธานวัตร คือวัตรแห่งความเพียรที่บุคคลอื่นไม่เคยตั้งไว้ เป็นความเพียรที่ไม่ทั่วไปแก่บุคคลอื่นใด เป็นความเพียรของพระโคดมผู้เจริญ เป็นวัตรแห่งความเพียรของสัตบุรุษ เป็นวัตรแห่งความเพียรเฉพาะของพระอรหันต์ผู้เป็นอัศจรรย์บุคคลเช่นนี้ ผู้บรรลุด้วยวัตรแห่งความเพียรของสัตบุรุษ คำว่า อชานันโตว ปกาเสติ (ย่อมประกาศโดยไม่รู้) คือกล่าวด้วยความสำคัญว่า ผู้นี้ไม่รู้เรื่องที่ถูกถามด้วยตนเองโดยตรง เพียงแต่เปล่งเสียงแล้วประกาศ คำว่า อชานนภาเว สันเตติ อิเม อธิเทวา (เมื่อความไม่รู้มีอยู่ เทวดาเหล่านี้) คือเมื่อไม่มีการรู้โดยตรง คำว่า ปัณฑิเตน มนุสเสนาติ (ด้วยมนุษย์ผู้เป็นบัณฑิต) คือด้วยมนุษย์ผู้ฉลาดในโลกโวหาร แต่ท่านไม่ฉลาดแม้ในโลกโวหาร เพราะไม่รู้ความหมายของคำจึงพูดอะไรไปเรื่อย คำว่า อุจฺเจนะ สัมมะตันติ (เป็นที่ยอมรับโดยสูง) คือเป็นที่ยอมรับอย่างสูง ชัดเจนยิ่ง แม้โดยเด็กหนุ่มทั้งหลายโดยประการทั้งปวง สิ่งนี้เป็นที่รู้กันว่ามีเทวดาอยู่ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘แม้เด็กเล็กๆ’ เป็นต้น คำว่า เทวา คือเทวดาโดยกำเนิด ชื่อว่า อธิเทวา (อธิเทวดา) เพราะเป็นเทวดาที่ยิ่งกว่าสมมติเทวดา และเมื่อเป็นเช่นนั้น จะกล่าวอะไรถึงความยิ่งกว่ามนุษย์อื่นๆ เล่า ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Saṅgāravasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ลีนัตถัปปกาสนา (ฎีกา) แห่งการอธิบายสังคารวสูตร จบแล้ว

Niṭṭhitā ca brāhmaṇavaggavaṇṇanā.

และการอธิบายพราหมณวรรค จบแล้ว

Majjhimapaṇṇāsaṭīkā samattā.

ฎีกามัชฌิมปัณณาสก์ จบแล้ว