Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

Majjhimanikāye

මජ්ඣිම නිකායෙහි (අන්තර්ගත).

Majjhimapaṇṇāsaṭīkā

මජ්ඣිම පණ්ණාස ටීකාව.

1. Gahapativaggo

1. ගහපති වර්ගය.

1. Kandarakasuttavaṇṇanā

1. කන්දරක සූත්‍ර වර්ණනාව (අර්ථ විවරණය).

1. Ārāmapokkharaṇīādīsūti [Pg.1] ārāmapokkharaṇīuyyānacetiyaṭṭhānādīsu. Ussannāti bahulā. Asokakaṇikārakoviḷārakumbhīrājarukkhehi sammissatāya taṃ campakavanaṃ nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitanti daṭṭhabbaṃ, na campakarukkhānaṃyeva nīlādipañcavaṇṇakusumatāyāti vadanti. Bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharatīti iminā na māpanakāle eva tasmiṃ nagare campakarukkhā ussannā, atha kho aparabhāgepīti dasseti. ‘‘Pañcasatamattehi aḍḍhateḷasehī’’ti evaṃ adassitaparicchedena. Hatthino cāreti sikkhāpetīti hatthācariyo hatthīnaṃ sikkhāpako, tassa puttoti āha ‘‘hatthācariyassa putto’’ti. Tadā bhagavā tesaṃ pasādajananatthaṃ attano buddhānubhāvaṃ aniguhitvāva nisinnoti dassento ‘‘chabbaṇṇānaṃ ghanabuddharasmīna’’ntiādimāha. Bhagavato ceva gāravenāti bhagavato garubhāvena, bhagavati gāravenāti vā pāṭho.

1. ‘ආරාමපොක්ඛරණීආදීසූ’ යනු ආරාම, පොකුණු, උයන්, චෛත්‍යස්ථාන ආදියෙහි ය. ‘උස්සන්නා’ යනු බහුල වූ යන්නයි. අශෝක, කණිකාර, කොවිළාර, කුම්භීර හා රාජවෘක්ෂ යන ගස්වලින් මිශ්‍ර වූ බැවින් එම චම්පක වනය නිල් ආදී පංචවර්ණ පුෂ්පයන්ගෙන් අලංකාර වූවක් ලෙස දැක්විය යුතු අතර, එය හුදෙක් චම්පක වෘක්ෂයන්හිම පංචවර්ණ මල් ඇති බවක් ලෙස නොපවසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුෂ්ප ගන්ධයෙන් සුවඳවත් වූ චම්පක වනයෙහි වැඩවසන සේක යන්නෙන් එම නගරය ඉදිකරන කාලයෙහි පමණක් නොව, පසුව ද එහි චම්පක වෘක්ෂයන් බහුලව තිබූ බව දක්වයි. ‘පඤ්චසතමත්තෙහි අඩ්ඪතෙළසෙහි’ යනාදී වශයෙන් (පිරිසෙහි) නිශ්චිත ප්‍රමාණයක් දක්වා නැත. ඇතුන් පදවන, හික්මවන බැවින් හස්ත්‍යාචාර්ය නම් වේ. ඔහුගේ පුත්‍රයා ‘හස්ත්‍යාචාර්ය පුත්‍රයා’ නම් වේ. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් තුළ ප්‍රසාදය ඇති කරනු පිණිස තමන් වහන්සේගේ බුද්ධානුභාවය සඟවා නොගෙන ෂඩ්වර්ණ ඝන බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් විහිදුවමින් වැඩසිටි බව දක්වනු පිණිස ‘ඡබ්බණ්ණානං...’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා’ යනු එහි අර්ථයයි.

Niccaṃ na hotīti abhiṇhaṃ na hoti, kadācideva hotīti attho. Abhiṇhaniccatā hi idha adhippetā, na kūṭaṭṭhaniccatā. Loke kiñci vimhayāvahaṃ disvā hatthavikārampi karonti, aṅguliṃ vā phoṭayanti, taṃ sandhāya vuttaṃ [Pg.2] ‘‘accharaṃ paharituṃ yutta’’nti. Abhūtapubbaṃ bhūtanti ayaṃ niruttinayo yebhuyyena upādāya ruḷhīvasena vuttoti veditabbo. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘yepi te, bho gotama, ahesuṃ atītamaddhāna’’ntiādi vuttaṃ, kiñci akattabbampi kariyamānaṃ dukkarabhāvena vimhayāvahaṃ hoti, tathā kiñci kattabbaṃ, purimaṃ garahacchariyaṃ, pacchimaṃ pasaṃsacchariyaṃ, tadubhayaṃ suttapadaso dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ.

‘සෑම කල්හිම නොවේ’ යනු නිරන්තරයෙන් සිදු නොවන, කිසියම් අවස්ථාවක පමණක් සිදුවන බවයි. මෙහිදී අදහස් කළේ නිරන්තරයෙන් පවතින බව (අභිණ්හනිච්චතා) මිස කූටස්ථ නිත්‍යතාව නොවේ. ලෝකයෙහි කිසියම් පුදුම සහගත දෙයක් දුටු විට අතින් විවිධ සංඥා කිරීම හෝ ඇඟිලි ගැසීම කරති. එය අරභයා ‘අසුරු ගැසීමට සුදුසුය’ යයි පවසන ලදී. පෙර නොවූ විරූ දෙයක් වීම යන අර්ථය බොහෝ විට රූළ්හී (සම්මුති) වශයෙන් ව්‍යවහාර වන බව දත යුතුය. එසේම පාලියෙහි ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, අතීත කාලයෙහි යම් කෙනෙක් වූවාහු ද’ යනාදිය පවසන ලදී. නොකටයුතු යමක් කළ නොහැකි ලෙස කිරීම ද පුදුම සහගතය. එසේම කළ යුතු යමක් කිරීම ද පුදුම සහගතය. පළමුවැන්න නින්දා සහගත පුදුමයකි, දෙවැන්න ප්‍රශංසනීය පුදුමයකි. ඒ දෙකම සූත්‍ර පදයන්ගෙන් දැක්වීමට ‘තත්ථ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Sammā paṭipāditoti sammāpaṭipadāyaṃ ṭhapito. Esā paṭipadā paramāti etaparamaṃ, bhāvanapuṃsakaniddesoyaṃ yathā ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’ti (a. ni. 4.70). Ayañhettha attho – bhagavā bhikkhusaṅgho paṭipadāya tumhehi paṭipādito, atītepi kāle buddhā etaparamaṃyeva bhikkhusaṅghaṃ sammā paṭipādesuṃ, anāgatepi kāle etaparamaṃyeva bhikkhusaṅghaṃ sammā paṭipādessantīti paribbājako nayaggāhena diṭṭhena adiṭṭhaṃ anuminanto sabbesampi buddhānaṃ sāsane saṅghasuppaṭipattiṃ majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya samasamaṃ katvā dasseti, evaṃ dassento ca tesaṃ sudhammatañca tathā dasseti evāti veditabbo, buddhasubuddhatā pana nesaṃ sarūpeneva dassitāti. Na ito bhiyyoti iminā pāḷiyaṃ etaparamaṃyevāti avadhāraṇena nivattitaṃ dasseti sīlapadaṭṭhānattā samādhissa, samādhipadaṭṭhānattā ca paññāya sīlepi ca abhisamācārikapubbakattā ādibrahmacariyakassa vuttaṃ ‘‘ābhisamācārikavattaṃ ādiṃ katvā’’ti.

‘මැනවින් පිළිපැද්දවූ’ යනු සම්‍යක් ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටුවන ලද යන්නයි. ‘මේ ප්‍රතිපදාව පරම වේ’ යන්නෙහි මෙය පරම කොට ඇත්තේය යන අර්ථයයි. මෙය ‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්ති’ යන්න මෙන් භාවනපුංසක නිර්දේශයකි. මෙහි අර්ථය නම් - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් භික්ෂු සංඝයා ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටුවන ලදී. අතීතයේ බුදුවරුන් ද භික්ෂු සංඝයා මෙලෙසම මැනවින් පිහිටුවූහ. අනාගත බුදුවරුන් ද මෙලෙසම මැනවින් පිහිටුවන්නාහ. මෙලෙස පරිව්‍රාජකයා තර්කානුකූලව දුටු දෙයින් නොදුටු දේ අනුමාන කරමින් සියලු බුදුවරුන්ගේ ශාසනයෙහි සංඝයාගේ යහපත් පිළිවෙත බිඳුණු රන් කැබැල්ලක් මෙන් සමානව දක්වයි. මෙසේ දැක්වීමෙන් ධර්මයේ යහපත් ස්වභාවය ද දක්වයි. බුදුවරුන්ගේ මැනවින් බුදුවීම ඔවුන්ගේ ස්වරූපයෙන්ම දක්වන ලදී. ‘මීට වඩා වැඩියක් නැත’ යන්නෙන් පාලියෙහි ‘එතපරමමේ’ යයි ඒකාන්තයෙන් පැවසීමෙන්, සීලය සමාධියට පදනම වන බැවින් ද, සමාධිය ප්‍රඥාවට පදනම වන බැවින් ද, සීලයෙහි ආභිසමාචාරික වත් මුල් වන බැවින් ද ‘ආභිසමාචාරික වත් ආදිය කොට ඇති’ යැයි පවසන ලදී.

2. Pucchānusandhiādīsu anantogadhattā ‘‘pāṭiekko anusandhī’’ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘bhagavā kirā’’tiādi vuttaṃ. Upasantakāraṇanti upasantabhāvakāraṇaṃ. Tañhi ariyānaṃyeva visayo, tatthāpi ca buddhānaṃ eva anavasesato visayoti imamatthaṃ byatirekato anvayato ca dassetuṃ na hi tvantiādi vuttaṃ. Tattha ñātatthacariyā kākajātakādivasena veditabbā, lokatthacariyā taṃtaṃpāramipūraṇavasena, buddhatthacariyā mahābodhijātakādivasena. Acchariyaṃ bho gotamātiādinā kandarakena kataṃ pasādapavedanaṃ dasseti.

2. ප්‍රශ්න අනුසන්ධි ආදියෙහි ඇතුළත් වන බැවින් ‘ප්‍රතිපදාවෙහි අනුසන්ධියක්’ යැයි පවසා එම අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘උපසන්තකාරණ’ යනු උපශාන්ත බවට හේතුවයි. එය ආර්යයන්ගේම විෂයකි. එහිදී ද බුදුවරුන්ටම එය අතිශයින්ම විෂය ක්ෂේත්‍රය වේ. මෙම අර්ථය විභජනය කර දැක්වීමට ‘ඔබ වනාහි නොවේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ඥාතීන් වෙනුවෙන් කරන ලද චරියාවන් කාක ජාතකය ආදියෙන් ද, ලෝකය වෙනුවෙන් කරන ලද චරියාවන් පාරමිතා පිරීමෙන් ද, බුද්ධත්වයට අදාළ චරියාවන් මහාබෝධි ජාතකය ආදියෙන් ද දත යුතුය. ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ආශ්චර්යයකි’ යනාදී වශයෙන් කන්දරක විසින් කරන ලද ප්‍රසාදය ප්‍රකාශ කිරීම දක්වයි.

Yepi tetiādinā tena vuttamatthaṃ paccanubhāsantena bhagavatā sampaṭicchitanti caritattā āha – ‘‘santi hi kandarakāti ayampi pāṭiyekko anusandhī’’ti[Pg.3]. Yo hi kandarakena bhikkhusaṅghassa upasantabhāvo kittito, taṃ vibhajitvā dassentopi tena apucchitoyeva attano ajjhāsayena bhagavā ‘‘santi hī’’tiādinā desanaṃ ārabhi. Tenāha ‘‘bhagavato kira etadahosī’’ tiādi. Kappetvāti aññathā santameva attānaṃ aññathā vidhāya. Pakappetvāti sanidassanavasena gahetvā. Tenāha ‘‘kuhakabhāvenā’’tiādi. Paṭipadaṃ pūrayamānāti kāmaṃ avisesena sekkhā vuccanti, te pana adhigatamaggavasena ‘‘pūrayamānā’’ti na vattabbā kiccassa niṭṭhitattā. Maggo hi ekacittakkhaṇikoti āha ‘‘uparimaggassa vipassanāya upasantā’’ti. Ito muttāti maggenāgatūpasamato muttā. Kalyāṇaputhujjane sandhāya vadati. Tenāha ‘‘catūhi satipaṭṭhānehi upasantā’’ti.

‘යම් කෙනෙක් වූවාහු ද’ යනාදියෙන් ඔහු කී කරුණු අනුමත කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ බැවින් ‘කන්දරක, (එබඳු භික්ෂූහු) සිටිති’ යනු තවත් වෙනම අනුසන්ධියකි. කන්දරක විසින් භික්ෂු සංඝයාගේ යහපත් උපශාන්ත බව වර්ණනා කරන ලද අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු නොවිමසූ දෙයක් වුව ද තමන් වහන්සේගේ අභිලාෂය පරිදි එය විග්‍රහ කර දක්වමින් ‘සන්ති හී’ යනාදියෙන් දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එබැවින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘කප්පෙත්වා’ යනු තමන් පවතින ආකාරයට වඩා වෙනස් ආකාරයකින් පෙන්වීමයි. ‘පකප්පෙත්වා’ යනු නිදර්ශන සහිතව පිළිගැනීමයි. එබැවින් ‘කුහක භාවයෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ප්‍රතිපදාව පුරන්නා වූ’ යන්නෙන් සේඛ පුද්ගලයන් අදහස් වේ. ඔවුන් ලබා ගත් මාර්ගය අර්ථයෙන් ඔවුන්ට ‘පුරන්නා වූ’ යැයි නොකියනුයේ එම කටයුත්ත නිම වී ඇති බැවිනි. මාර්ගය චිත්තක්ෂණයක් බැවින් ‘ඉහළ මාර්ගයේ විදර්ශනාවෙන් උපශාන්ත වූ’ යැයි පවසන ලදී. ‘මීට වඩා මිදුණු’ යනු මාර්ගයෙන් ලැබූ උපශාන්තියෙන් මිදුණු යන්නයි. මෙහිදී කල්‍යාණ පෘථග්ජනයන් අරභයා පවසයි. එබැවින් ‘සතර සතිපට්ඨානයෙන් උපශාන්ත වූ’ යැයි පවසන ලදී.

Satatasīlāti avicchinnasīlā. Sātisayo hi etesaṃ sīlassa akhaṇḍādibhāvo. Suparisuddhasīlatāvasena santatā vutti etesanti santatavuttinoti āha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Evaṃ sīlavuttivasena ‘‘santatavuttino’’ti padassa atthaṃ vatvā idāni jīvitavuttivasena dassento ‘‘santatajīvikāvāti attho’’ti āha. Sāsanassa jīvitavutti sīlasannissitā evāti āha ‘‘tasmi’’ntiādi.

‘සතතසීලා’ යනු නොකැඩුණු සීලයයි. ඔවුන්ගේ සීලයෙහි අඛණ්ඩ බව මෙහි ඇති විශිෂ්ටත්වයයි. පිරිසිදු සීලයක් ඇති බැවින් නිරන්තර පැවැත්මක් ඇත්තාහු ‘සන්තතවෘත්තීහු’ නම් වෙති. එය එම වචනයටම පර්යාය වචනයකි. මෙසේ සීල වෘත්තිය වශයෙන් ‘සන්තතවෘත්තීහු’ යන්නෙහි අර්ථය පවසා, දැන් ජීවන වෘත්තිය වශයෙන් දක්වමින් ‘සන්තත ජීවිකාව ඇත්තාහු යනු අර්ථයයි’ පවසන ලදී. ශාසනයේ ජීවන පැවැත්ම සීලය මතම රැඳී පවතින බැවින් ‘තස්මිං’ යනාදිය පවසන ලදී.

Nipayati visoseti rāgādisaṃkilesaṃ, tato vā attānaṃ nipātīti nipako, paññavā. Tenāha ‘‘paññavanto’’ti. Paññāya ṭhatvā jīvikākappanaṃ nāma buddhapaṭikuṭṭhamicchājīvaṃ pahāya sammājīvena jīvananti taṃ dassento ‘‘yathā ekacco’’tiādimāha. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.14) taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. mahāṭī. 1.14) vuttanayeneva veditabbaṃ. Rathavinītapaṭipadādayo tesu tesu suttesu vuttanayena veditabbā. Ito aññattha mahāgopālakasuttādīsu (ma. ni. 1.346 ādayo) lokuttarasatipaṭṭhānā kathitāti āha – ‘‘idha pana lokiyalokuttaramissakā satipaṭṭhānā kathitā’’ti, satipaṭṭhānasuttepi (dī. ni. 2.373-374; ma. ni. 1.106 ādayo) vomissakāva kathitāti. Ettakenāti ettakāya desanāya.

‘නිපක’ යනු රාගාදී කෙලෙසුන් තවන්නා වූ හෝ, ඒ කෙලෙසුන්ගෙන් තමා ඉවත් කරන්නා වූ ප්‍රඥාවන්තයා ය. එබැවින් ‘ප්‍රඥාවන්තයෝ’ යැයි පවසන ලදී. ප්‍රඥාවෙහි පිහිටා බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කරන ලද මිථ්‍යා ආජීවය නමැති ජීවිකා වෘත්තිය අත්හැර සම්මා ආජීවයෙන් ජීවත් වීම පෙන්වා දීම පිණිස ‘යම් කිසිවෙක්’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ලා කිව යුතු කරුණු විසුද්ධිමග්ගයෙහි සහ එහි මහා ටීකාවෙහි දක්වා ඇති පරිදිම දත යුතුය. රථවිනීත ප්‍රතිපදාව ආදිය ඒ ඒ සූත්‍රයන්හි වදාළ පරිදි දත යුතුය. මහා ගෝපාලක සූත්‍ර ආදී සෙසු සූත්‍රයන්හි ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨානයන් දේශනා කොට ඇති බැවින්, ‘මෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ සතිපට්ඨානයන් දේශනා කරන ලදි’ යැයි පවසන ලදී. සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි ද එසේම මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. ‘එපමණකින්’ යනු එපමණ වූ දේශනාවෙනි.

3. Kārakabhāvanti [Pg.4] paṭipattiyaṃ paṭipajjanakabhāvaṃ. Mayampi nāma gihī bahukiccā samānā kālena kālaṃ satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā viharāma, kimaṅgaṃ pana vivekavāsinoti attano kārakabhāvaṃ pavedento evaṃ bhikkhusaṅghañca ukkhipati. Tenāha ‘‘ayañhettha adhippāyo’’tiādi. Nānārammaṇesu aparāparaṃ uppajjamānānaṃ rāgādikilesānaṃ ghanajaṭitasaṅkhātākārena pavatti kilesagahanena gahanatā, tenāha ‘‘anto jaṭā bahi jaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā’’ti (saṃ. ni. 1.23, 192). Manussānaṃ ajjhāsayagahaṇena sāṭheyyampīti dassento āha ‘‘kasaṭasāṭheyyesupi eseva nayo’’ti. Yathā sappimadhuphāṇitādīsu kacavarabhāvo, so kasaṭoti vuccati, evaṃ santāne aparisuddho saṃkilesabhāvo kasaṭanti āha ‘‘aparisuddhaṭṭhena kasaṭatā’’ti. Attani asantaguṇasambhāvanaṃ kerāṭiyaṭṭho. Jānātīti ‘‘idaṃ ahitaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hitaṃ sevitabba’’nti vicāreti deseti. Vicāraṇatthopi hi hoti jānāti-saddo yathā ‘‘āyasmā jānātī’’ti. Sabbāpi…pe… adhippetā ‘‘pasupālakā’’tiādīsu viya. Idha antara-saddo ‘‘vijjantarikāyā’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) viya khaṇatthoti āha ‘‘yattakena khaṇenā’’ti. Tenāti hatthinā. Tānīti sāṭheyyādīni.

3. ‘කාරකභාවය’ යනු පිළිවෙත් පිරීමෙහි යෙදෙන බවයි. ‘ගිහියන් වූ අපි බොහෝ කටයුතු බහුල වුව ද, කලින් කල සතිපට්ඨානයන්හි මැනවින් පිහිටි සිතින් වාසය කරමු නම්, විවේකීව වාසය කරන්නන් ගැන කවර කථා ද?’ යි පවසමින් තමාගේ පිළිවෙත් පිරීම ප්‍රකාශ කරන අතරම භික්ෂු සංඝයා ද උසස් කොට දක්වයි. එබැවින් ‘මෙහි මෙය අදහසයි’ යනාදිය පවසන ලදී. නානා අරමුණු කෙරෙහි නැවත නැවත උපදින රාගාදී කෙලෙසුන්ගේ ඝන වූ අවුල් බව කෙලෙස් ගහනය නිසා ඇති වූවකි. එබැවින් ‘ඇතුළත අවුලකි, පිටත අවුලකි, ප්‍රජාව අවුලෙන් වෙළී ඇත’ යැයි වදාරන ලදී. මිනිසුන්ගේ අදහස් දැන ගැනීමෙන් කපටිකම ද පෙන්වා දීම සඳහා ‘කසට හා කපටිකම්වල ද මේ ක්‍රමයම වේ’ යැයි පවසන ලදී. ගිතෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු ආදියෙහි කුණු රොඩු යම් සේ ද, එය ‘කසට’ යැයි කියනු ලැබේ; එසේම සන්තානයෙහි පවතින අපිරිසිදු කෙලෙස් ස්වභාවය ද ‘කසට’ නම් වේ. ‘අපිරිසිදු අර්ථයෙන් කසට බව’ යනු එයයි. තමා තුළ නැති ගුණ මවා පෑම කෛරාටික බවයි. ‘දන්නේය’ යනු ‘මෙය අහිතකර ය, සේවනය නොකළ යුතුය; මෙය හිතකර ය, සේවනය කළ යුතුය’ යි විමසා බලා පවසයි. ‘ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ දනිති’ යන්නෙහි මෙන් ‘දැන ගැනීම’ යන්න විමසීම යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. ‘පසුපාලක’ ආදී වචනවල මෙන් මෙහි ද සියල්ලම අදහස් කරන ලදී. මෙහි ‘අන්තර’ ශබ්දය ‘විජ්ජන්තරිකාය’ (විදුලි කෙටීමක කාලය) යන්නෙහි මෙන් ක්ෂණය යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් ‘යම් තාක් වූ ක්ෂණයකින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඔහු විසින්’ යනු ඇතා විසිනි. ‘ඒවා’ යනු කපටිකම් ආදියයි.

Atthato kāyacittujukatāpaṭipakkhabhūtāva lobhasahagatacittuppādassa pavattiākāravisesāti tāni pavattiākārena dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yassāti pāṇabhūtassa assassa vā hatthino vā. Ṭhassāmīti tattheva sappaṭibhaye ṭhāne gantvā ṭhassāmīti na hoti. Imassa sāṭheyyatāya pākaṭakaraṇaṃ vañcanādhippāyabhāvato. Tathā hi catūsu ṭhānesu ‘‘vañcetvā’’ icceva vuttaṃ, niguhanto pana tattheva gantvā tiṭṭheyya. Esa nayo sesesupi. Paṭimaggaṃ ārohitukāmassāti āgatamaggameva nivattitvā gantukāmassa. Leṇḍavissajjanādīsu kālantarāpekkhābhāvaṃ ‘‘tathā’’ti iminā upasaṃharati.

අර්ථ වශයෙන් ගත් කල කයෙහි හා සිතෙහි සෘජු බවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ලෝභ සහගත සිත් ඉපදීමේ පවතින ආකාර විශේෂයන්, පවතින ආකාරයෙන්ම දැක්වීමට ‘එහි’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘යමෙකුට’ යනු සත්වයෙකුට, අශ්වයෙකුට හෝ ඇතෙකුට ය. ‘නතර වන්නෙමි’ යනු බිය සහිත ඒ ස්ථානයටම ගොස් නතර වන්නෙමි යන්නක් එහි නැත. මෙහි කපටිකම ප්‍රකට කිරීම වංචා කිරීමේ අදහස පවතින බැවිනි. එසේම ස්ථාන හතරකදීම ‘වංචා කොට’ යනුවෙන්ම පවසන ලදී. සඟවන්නා වනාහි එතැනටම ගොස් සිටිය හැකිය. අනෙක් කරුණුවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ප්‍රතිවිරුද්ධ මාර්ගයට නැඟීමට කැමති තැනැත්තාට’ යනු පැමිණි මගෙහිම ආපසු හැරී යාමට කැමති තැනැත්තාට ය. අසූචි බැහැර කිරීම ආදියේදී කාලාන්තරයක් අපේක්ෂා නොකරන බව ‘එලෙසම’ යන්නෙන් පෙන්වා දෙයි.

Antojātakāti attano dāsiyā kucchimhi jātā. Dhanakkītāti dhanaṃ datvā dāsabhāvena gahitā. Karamarānītāti dāsabhāvena karamaraggāhagahitā. Dāsabyanti dāsabhāvaṃ. Pessāti adāsā eva hutvā veyyāvaccakarā. Imaṃ vissajjetvāti imaṃ attano hatthagataṃ vissajjetvā. Imaṃ [Pg.5] gaṇhantāti imaṃ tassa hatthagataṃ gaṇhantā. Sammukhato aññathā parammukhakāle kāyavācāsamudācāradassaneneva cittassa nesaṃ aññathā ṭhitabhāvo niddiṭṭhoti veditabbo.

‘අන්තෝජාතක’ යනු තමාගේ දාසියකගේ කුසෙහි උපන් අයයි. ‘ධනක්කීත’ යනු ධනය දී දාස භාවයට ගත් අයයි. ‘කරමරානීත’ යනු යුද්ධයෙන් අල්ලා ගනු ලැබ දාස භාවයට පත් කළ අයයි. ‘දාසබ්‍ය’ යනු දාස බවයි. ‘පෙස්ස’ යනු දාසයන් නොවී මෙහෙකම් කරන්නන් ය. ‘මෙය අත්හැර’ යනු තමා අතට පත් වූ මෙය අත්හැර ය. ‘මෙය ගනිමින්’ යනු ඔහුගේ අතට පත් වූ මෙය ගනිමින් ය. සම්මුඛ වූ කාලයට වඩා පිටුපසින් සිටින කාලයෙහි කය හා වචනය හැසිරවීමේ වෙනස පෙන්වීමෙන්, ඔවුන්ගේ සිතෙහි පවතින වෙනස් ස්වභාවය දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

4. Ayampi pāṭiyekko anusandhīti etthāpi anantare vuttanayeneva anusandhiyojanā veditabbā. Tenevāha ‘‘ayañhī’’tiādi. Catuttho hitapaṭipadaṃ paṭipannoti yojanā. Puggalasīsena puggalapaṭipattiṃ dassento ‘‘puggale pahāyā’’ti āha. Paṭipatti hi idha pahātabbā, na puggalā. Yathā assaddhādipuggalaparivajjanena saddhindriyādibhāvanā ijjhanti, evaṃ micchāpaṭipannapuggalaparivajjanena micchāpaṭipadā vajjitabbāti āha – ‘‘purime tayo puggale pahāyā’’ti. Catutthapuggalassāti imasmiṃ catukke vuttacatutthapuggalassa hitapaṭipattiyaṃyeva paṭipādemi pavattemīti dassento. Santāti samaṃ vināsaṃ nirodhaṃ pattāti ayamettha atthoti āha ‘‘niruddhā santāti vuttā’’ti. Puna santāti bhāvanāvasena kilesapariḷāhavigamato santāti ayamettha atthoti āha ‘‘nibbutā’’ti. Santāti ānetvā yojanā. Santo haveti ettha samabhāvakarena sādhubhāvassa visesapaccayabhūtena paṇḍiccena samannāgatā ariyā ‘‘santo’’ti vuttāti āha – ‘‘santo have…pe… paṇḍitā’’ti.

4. ‘මෙය ද වෙනම අනුසන්ධියකි’ යන්නෙහි ද මීට පෙර පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම අනුසන්ධි ගැලපීම දත යුතුය. එබැවින් ‘මෙය වනාහි’ යනාදිය පවසන ලදී. හතරවැන්නා වැඩදායී පිළිවෙතට පිළිපන් අයෙකි යනු සම්බන්ධයයි. පුද්ගලයා මුල් කොට පුද්ගලයාගේ පිළිවෙත දැක්වීමට ‘පුද්ගලයන් අතහැර’ යැයි පවසන ලදී. මක්නිසාද යත් මෙහි අත්හළ යුත්තේ මිථ්‍යා පිළිවෙත මිස පුද්ගලයන් නොවන බැවිනි. අශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය ආදිය වැඩීම සිදුවන්නාක් මෙන්, මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවෙහි නියුතු පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාව අත්හළ යුතු බව දැක්වීමට ‘පළමු පුද්ගලයන් තිදෙනා අතහැර’ යැයි පවසන ලදී. ‘හතරවන පුද්ගලයාගේ’ යනු මෙම චතුක්ක නිපාතයෙහි දැක්වෙන හතරවන පුද්ගලයාගේ වැඩදායී පිළිවෙතෙහිම යොදවමි යන්න පෙන්වීමටයි. ‘ශාන්ත’ යනු සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශයට හෝ නිරෝධයට පත් වූ යන්න මෙහි අර්ථය බැවින් ‘නිරුද්ධ වූයේ ශාන්ත යැයි පවසන ලදී’ යි කීහ. නැවතත් ‘ශාන්ත’ යනු භාවනා බලයෙන් කෙලෙස් දාහය පහව ගිය බැවින් ශාන්ත වූ බවයි, එනම් ‘නිවුණු’ බවයි. ‘ශාන්ත’ යන්න ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘සන්තෝ හවේ’ යන්නෙහි සම ස්වභාවය ඇති කරන, යහපත් බවට විශේෂ හේතුවක් වූ පාන්ඩිත්‍යයෙන් යුක්ත වූ ආර්යයන් වහන්සේලා ‘සන්ත’ යැයි පවසන ලදී. ඒ බව ‘සන්තෝ හවේ... පණ්ඩිතා’ යන්නෙන් දැක්වේ.

Āhito ahaṃmāno etthāti attā (a. ni. ṭī. 2.4.198) attabhāvo, idha pana yo paro na hoti, so attā, taṃ attānaṃ. Paranti attato aññaṃ. Chātaṃ vuccati taṇhā jighacchāhetutāya. Anto tāpanakilesānanti attano santāne attapariḷāhajananasantappanakilesānaṃ. Cittaṃ ārādhetīti cittaṃ pasādeti, sampahaṃsetīti attho. Yasmā pana tathābhūto cittaṃ sampādento ajjhāsayaṃ gaṇhanto nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘cittaṃ sampādetī’’tiādi.

මෙහි ‘මම’ යන මානය පිහිටා ඇති බැවින් ‘අත්තා’ හෙවත් අත්භාවය යැයි කියනු ලැබේ. නමුත් මෙහි ලා අර්ථය වන්නේ අන්‍යයෙකු නොවන තමා යන්නයි. ‘පර’ යනු තමාගෙන් බැහැර වූ අනෙකා ය. ‘ඡාත’ යනු තණ්හාව නමැති බඩගින්න නිසා ඇතිවන ක්ලාන්තයයි. ‘ඇතුළත තවන කෙලෙස්’ යනු තම සන්තානයෙහි දැවීම හා තැවීම ඇති කරන කෙලෙස් ය. ‘සිත ārādhetī’ යනු සිත පහදවයි, ප්‍රබෝධමත් කරයි යන අර්ථයයි. යම් හෙයකින් එබඳු වූ සිත සම්පාදනය කරන්නා අදහස ඉටු කරන්නෙකු වන බැවින් ‘සිත සම්පාදනය කරයි’ යනාදිය පවසන ලදී.

5. Dukkhaṃ paṭikkūlaṃ jegucchaṃ etassāti dukkhapaṭikkūlo taṃ dukkhapaṭikkūlaṃ. Visesanavisesitabbatā hi kāmacārā. Aṭṭhakathāyaṃ pana dukkhassa visesitabbataṃ sandhāya bāhiratthasamāsaṃ anādiyitvā ‘‘dukkhassa paṭikkūla’’nti attho vutto. Yena hi bhāgena purisassa dukkhaṃ paṭikkūlaṃ, tena dukkhassa purisopīti. Tenāha – ‘‘paccanīkasaṇṭhita’’nti.

5. යමෙකුට දුක පිළිකුල් ද, සහ පිළිකුල් සහගත ද, හෙතෙම ‘දුක්ඛපටිකූල’ නම් වේ. විශේෂණ හා විශේෂ්‍යයන්ගේ භාවිතය කැමති පරිදි කළ හැකිය. එහෙත් අටුවාවෙහි දුකෙහි විශේෂ්‍ය බව සලකා බාහිර අර්ථ සමාසයක් නොගෙන ‘දුකට පිළිකුල් සහගත වූ’ යන අර්ථය පවසන ලදී. යම් හෙයකින් පුද්ගලයාට දුක පිළිකුල් ද, එලෙසම දුකට පුද්ගලයා ද පිළිකුල් වේ. එබැවින් ‘ප්‍රතිවිරුද්ධව පිහිටි’ යැයි පවසන ලදී.

6. Catūhi [Pg.6] kāraṇehīti dhātukusalatādīhi catūhi kāraṇehi. Kammaṃ karotīti yogakammaṃ karoti. Yasmā sambuddhā paresaṃ maggaphalādhigamāya ussāhajātā, tattha nirantaraṃ yuttappayuttā eva honti, te paṭicca tesaṃ antarāyo na hotiyevāti āha ‘‘na pana buddhe paṭiccā’’ti. Kiriyaparihāniyā desakassa tasseva vā puggalassa tajjapayogābhāvato. ‘‘Desakassa vā’’ti idaṃ sāvakānaṃ vasena daṭṭhabbaṃ. Mahatā atthenāti ettha attha-saddo ānisaṃsapariyāyoti āha ‘‘dvīhi ānisaṃsehī’’ti. Pasādaṃ paṭilabhati ‘‘arahanto’’tiādinā saṅghasuppaṭipattiyā sutattā. Abhinavo nayo udapādi santatasīlatādivasena anattantapatādivasena, sopi taṃ sutvā dāsādīsu savisesaṃ lajjī dayāpanno hitānukampī hutvā sekkhapaṭipadaṃ sīlaṃ sādhento anukkamena satipaṭṭhānabhāvanaṃ paribrūheti. Tenāha bhagavā ‘‘mahatā atthena saṃyutto’’ti.

6. 'කරුණු සතරකින්' යනු ධාතු කුසලතා ආදී කරුණු සතරකිනි. 'කර්මයක් කරයි' යනු යෝග කර්මයක් (භාවනාමය කටයුත්තක්) කරයි. යම් හෙයකින් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා අන්‍යන්ගේ මාර්ග ඵලාවබෝධය පිණිස උත්සාහවත් වූවාහු, එහි නිරන්තරයෙන්ම නියුක්ත වූවාහුම වෙති, එබැවින් ඔවුන් කෙරෙහි (ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි) එමගින් කිසිදු අන්තරායක් සිදු නොවන බව පවසමින් 'නැවත බුදුරජාණන් වහන්සේ නිසා නොව' යැයි වදාළ සේක. එය දේශකයාණන් වහන්සේගේ හෝ ඒ පුද්ගලයාගේම ක්‍රියා පිරිහීමක් වන්නේ තත්කාලීන ප්‍රයෝගයන්ගේ (උත්සාහයේ) අභාවය නිසාය. 'දේශකයාගේ හෝ' යන්න ශ්‍රාවකයන් සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය. 'මහා අර්ථයකින්' යන්නෙහි මෙහි 'අර්ථ' ශබ්දය ආනිසංස සඳහා පර්යාය වචනයක් ලෙස යෙදී ඇති බැවින් 'ආනිසංස දෙකකින්' යැයි වදාළ සේක. සංඝයා වහන්සේගේ මනා පිළිවෙත පිළිබඳව ඇසීමෙන් 'අරහත්' ආදී වශයෙන් පැහැදීම ඇති කර ගනී. සන්තත සීලතා (නිරන්තර සිල්වත් බව) ආදියෙන් ද අනත්තන්තපතා (අනුන් නොපෙළීම) ආදියෙන් ද නව මගක් උපන්නේය. ඔහු ද එය අසා දාසයන් ආදීන් කෙරෙහි විශේෂයෙන් ලජ්ජා ඇත්තෙක්, දයාවන්තයෙක් සහ හිතානුකම්පී වූවෙක් වී ශෛක්ෂ ප්‍රතිපදා සීලය සපුරමින් අනුපිළිවෙලින් සතිපට්ඨාන භාවනාව වඩයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහා අර්ථයකින් යුක්තය' යැයි වදාළ සේක.

8. Paresaṃ hananaghātanādinā rodāpanato luddo, tathā vighātakabhāvena kāyacittānaṃ vidāraṇato dāruṇo, viruddhavādatāya kakkhaḷo, bandhanāgāre niyutto bandhanāgāriko.

8. අන්‍යන් මැරීම, වැදීම ආදියෙන් හැඬවීම නිසා 'ලුද්ද' (වැදි/රෞද්‍ර) නම් වේ. එසේම විනාශකාරී ස්වභාවයෙන් කය හා සිත පලුදු කරන බැවින් 'දාරුණ' (දරුණු) නම් වේ. විරුද්ධවාදී කතා කරන බැවින් 'කක්ඛළ' (කර්කශ) නම් වේ. බන්ධනාගාරයෙහි නියුක්ත වූ තැනැත්තා 'බන්ධනාගාරික' නම් වේ.

9. Khattiyābhisekenāti khattiyānaṃ kattabbaabhisekena. Santhāgāranti santhāravasena kataṃ agāraṃ yaññāvāṭaṃ. Sappitelenāti sappimayena telena, yamakasnehena hi tadā kāyaṃ abbhañjati. Vacchabhāvaṃ taritvā ṭhito vacchataro. Parikkhepakaraṇatthāyāti vanamālāhi saddhiṃ dabbhehi vediyā parikkhepanatthāya. Yaññabhūmiyanti avasesayaññaṭṭhāne. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ taṃ suviññeyyameva.

9. 'ක්ෂත්‍රිය අභිෂේකයෙන්' යනු ක්ෂත්‍රියයන් විසින් කළ යුතු අභිෂේකයෙනි. 'සන්ථාගාරය' යනු ඇතිරිලි අතුරා සාදන ලද ශාලාව හෙවත් යාග මණ්ඩපයයි. 'ගිතෙල් තෙලින්' යනු ගිතෙල් මිශ්‍ර තෙලිනි, එකල එම යමක ස්නේහයෙන් ශරීරය ආලේප කරති. වස්සා කාලය ඉක්මවා සිටි වස්සා 'වච්ඡතර' (වැඩුණු වස්සා) නම් වේ. 'පරික්ඛේපය (වැට) කිරීම පිණිස' යනු වනමාලාවන් හා දබ්බ තණ සමග වේදිකාව වට කිරීම පිණිසයි. 'යාග භූමියෙහි' යනු ඉතිරි යාග කරන ස්ථානයෙහිය. මෙහි යම් කරුණක් අර්ථ වශයෙන් විවරණය කර නොමැති නම්, එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි කරුණකි.

Kandarakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

කන්දරක සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි අර්ථ ප්‍රකාශනය මෙයින් අවසන් වේ.

2. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā

2. අට්ඨකනාගර සූත්‍ර වර්ණනාව

17. Avidūreti [Pg.7] iminā pāḷiyaṃ ‘‘vesāliya’’nti idaṃ samīpe bhummavacananti dasseti. Sārappattakulagaṇanāyāti (a. ni. ṭī. 3.11.16) mahāsāramahappattakulagaṇanāya. Dasame ṭhāneti aññe aññeti dasagaṇanaṭṭhāne. Aṭṭhakanagare jāto bhavo aṭṭhakanāgaro. Kukkuṭārāmoti pāṭaliputte kukkuṭārāmo, na kosambiyaṃ.

17. 'නුදුරෙහි' යන්නෙන් පාලියෙහි එන 'වෛශාලියෙහි' (වෙසාලියං) යන වචනය සමීපයෙහි වූ බව අඟවන භුම්ම විභක්ති අර්ථයක් බව පෙන්වයි. 'සාරප්‍රාප්ත කුල ගණනාවකින්' යනු මහා සාරවත් බවට පත් කුල සමූහයකිනි. 'දහවන ස්ථානයෙහි' යනු අනෙක් අනෙක් දස දෙනෙකුගේ ගණනය කිරීම් වලදීය. අට්ඨක නගරයෙහි උපන් හෙයින් 'අට්ඨකනාගර' නම් වේ. 'කුක්කුටාරාමය' යනු පාටලීපුත්‍රයෙහි පිහිටි කුක්කුටාරාමයයි, කොසඹෑ නුවර පිහිටි එක නොවේ.

18. Pakatatthaniddeso ta-saddoti tassa ‘‘bhagavatā’’tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttassa yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato adhigato supākaṭo ca, taṃ abhisambuddhabhāvaṃ saddhiṃ āgamanīyapaṭipadāya atthabhāvena dassento ‘‘yo so…pe… abhisambuddho’’ti āha. Satipi ñāṇadassana-saddānaṃ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena tesaṃ visayavisese pavattidassanatthaṃ asādhāraṇañāṇavisesavasena vijjāttayavasena vijjāabhiññānāvaraṇañāṇavasena sabbaññutañāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca tadatthaṃ yojetvā dassento ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādimāha. Tattha āsayānusayaṃ jānatā āsayānusayañāṇena sabbaṃ ñeyyadhammaṃ passatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi. Pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya. Desanāpaññāya passatāti desetabbadhammānaṃ desetabbappakāraṃ bodhaneyyapuggalānañca āsayānusayacaritādhimuttiādibhedaṃ dhammadesanāpaññāya yāthāvato passatā. Arīnanti kilesārīnaṃ, pañcavidhamārānaṃ vā, sāsanassa vā paccatthikānaṃ aññatitthiyānaṃ tesaṃ pana hananaṃ pāṭihāriyehi abhibhavanaṃ appaṭibhānatākaraṇaṃ ajjhupekkhanameva vā, kesivinayasuttañcettha nidassanaṃ.

18. 'ත' (සො) යන ශබ්දය ප්‍රකට අර්ථය දක්වයි. එය 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ' ආදී පදයන් සමග සමානාධිකරණ භාවයෙන් යුක්තව යෙදී ඇති අතර, යම් අභිසම්බුද්ධ භාවයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රකට වූ සේක් ද, අවබෝධ කළ සේක් ද, ඉතා ප්‍රකට වූ සේක් ද, ඒ අභිසම්බුද්ධ භාවය පැමිණිය යුතු ප්‍රතිපදාවේ අර්ථය සමග පෙන්වමින් 'යමෙක් ඒ... අභිසම්බුද්ධ වූ' යැයි වදාළ සේක. මෙහි ඥාන සහ දර්ශන යන වචන ප්‍රඥාවට පර්යාය වචන වුවද, ඒ ඒ විශේෂතාවන්ගෙන් ඒ ඒ විෂයයන් කෙරෙහි පවත්නා බව පෙන්වීම පිණිස, අසාධාරණ ඥාන විශේෂ වශයෙන්, ත්‍රිවිද්‍යා වශයෙන්, විද්‍යා අභිඥා ආවරණ රහිත ඥාන වශයෙන්, සර්වඥතා ඥාන හා මාංශ චක්ෂු වශයෙන් ද, ප්‍රතිවේධ හා දේශනා ඥාන වශයෙන් ද ඒ අර්ථය ගලපා පෙන්වමින් 'ඒ ඒ' ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි ආසයානුසය දන්නා බැවින් ආසයානුසය ඥානයෙන් ද, සියලු දත යුතු ධර්මයන් දකින බැවින් සර්වඥතා අනාවරණ ඥානයන්ගෙන් ද යුක්තය. 'පුබ්බේනිවාස ආදියෙන්' යනු පුබ්බේනිවාසානුස්සති සහ ආසවක්ඛය ඥානයන්ගෙනි. 'ප්‍රතිවේධ ප්‍රඥාවෙන්' යනු ආර්ය මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. 'දේශනා ප්‍රඥාවෙන් දකින්නා' යනු දේශනා කළ යුතු ධර්මයන් දේශනා කළ යුතු ආකාරයත්, අවබෝධ කරවිය යුතු පුද්ගලයන්ගේ ආසයානුසය, චරිත, අධිමුක්ති ආදී භේදයනුත් ධර්ම දේශනා ප්‍රඥාවෙන් නිවැරදිව දකින්නාය. 'අරීන්ගේ' යනු ක්ලේශ සතුරන්ගේ හෝ පංච මාරයන්ගේ හෝ ශාසනයේ ප්‍රතිපක්ෂ වූ අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේය. ඔවුන් නැසීම යනු ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් මැඬපැවැත්වීම, පිළිතුරු දිය නොහැකි තත්ත්වයට පත් කිරීම හෝ උපේක්ෂාවෙන් සිටීමයි; මෙහිදී කේසි විනය සූත්‍රය නිදසුනකි.

Tathā ṭhānāṭṭhānādivibhāgaṃ jānatā yathākammūpagasatte passatā, savāsanānaṃ āsavānaṃ khīṇattā arahatā, abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhena. Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā, kāyakammādivasena tiṇṇaṃ kammānaṃ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā, davādīnaṃ abhāvasādhikāya [Pg.8] pahānasampadāya arahatā, chandādīnaṃ ahānihetubhūtāya akkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaaṭṭhārasaāveṇikabuddhadhammavasenapi yojanā kātabbā.

එසේම ඨානාඨාන (සිදුවිය හැකි හා නොවිය හැකි දේ) ආදී විභාගයන් දන්නා බැවින් ද, කර්මයට අනුකූලව යන සත්වයන් දකින බැවින් ද, වාසනා සහිත කෙලෙස් නැසූ බැවින් අරහත් වන බැවින් ද, අභිඥෙය්‍ය (විශේෂයෙන් දත යුතු) ආදී භේද ඇති ධර්මයන් අභිඥෙය්‍ය ආදී වශයෙන් විපරීත නොවී අවබෝධ කළ බැවින් සම්මා සම්බුද්ධ නම් වන බැවින් ද යුක්තය. තවද, තුන් කාලයෙහිම බාධාවක් නැති ඥානයෙන් දන්නා බැවින් ද, කාය කර්ම ආදියෙන් තෙවැදෑරුම් කර්මයන් ඥානයට අනුව පවත්වමින් විමසා කරන බැවින් දකින බැවින් ද, දුව (විහිළු) ආදියෙහි අභාවය සාධනය කරන ප්‍රහාණ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් අරහත් වන බැවින් ද, ඡන්දය ආදියෙහි පිරිහීමට හේතු නොවන අක්ෂය ප්‍රතිභානය සාධනය කරන සර්වඥතා ඥානයෙන් සම්මා සම්බුද්ධ වන බැවින් ද යනාදී වශයෙන් දස බල සහ දහඅටක් ආවේණික බුද්ධ ධර්මයන්ගේ වශයෙන් ද මෙහි යෝජනා කළ යුතුය.

19. Abhisaṅkhatanti attano paccayehi abhisammukhabhāvena samecca sambhūyya kataṃ, svassa katabhāvo uppādanena veditabbo, na uppannassa paṭisaṅkharaṇenāti āha ‘‘uppādita’’nti. Te cassa paccayā cetanāpadhānāti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘abhisaṅkhataṃ abhisañcetayita’’nti vuttanti ‘‘cetayitaṃ pakappita’’nti atthamāha. Abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitanti ca jhānassa pātubhāvadassanamukhena viddhaṃsanabhāvaṃ ulliṅgeti yañhi ahutvā sambhavati, taṃ hutvā paṭiveti. Tenāha pāḷiyaṃ ‘abhisaṅkhata’ntiādi. Samathavipassanādhamme ṭhitoti samathadhamme ṭhitattā samāhito vipassanaṃ paṭṭhapetvā aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto anukkamena taṃ anulomañāṇaṃ pāpetā hutvā vipassanādhamme ṭhito. Samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu rañjanaṭṭhena rāgo, nandanaṭṭhena nandīti. Tattha sukhumā apekkhā vuttā, yā ‘‘nikantī’’ti vuccati.

19. 'අභිසංඛත' (සකස් කරන ලද) යනු තම ප්‍රත්‍යයන්ගේ අභිමුඛ භාවයෙන් එක්ව හටගත් දෙයයි. එහි සකස් කළ බව උපදවීමෙන් දත යුතුය මිස, උපන් දෙය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමෙන් නොවේ යැයි පවසමින් 'උපදවන ලද' යැයි වදාළ සේක. එම ප්‍රත්‍යයන් චේතනාව ප්‍රධාන කොට ඇති බව පෙන්වීමට පාලියෙහි 'අභිසංඛතං අභිසංචේතයිතං' යැයි වදාළ බැවින් 'සිතන ලද, කල්පනා කරන ලද' යන අර්ථය වදාළ සේක. 'අභිසංඛතං අභිසංචේතයිතං' යන්නෙන් ධ්‍යානය පහළ වීම පෙන්වීම තුළින් එහි විනාශ වන ස්වභාවය ද දක්වයි. යමක් කලින් නොතිබී හටගන්නේ ද, එය හටගෙන නැවත විනාශ වී යයි. ඒ නිසා පාලියෙහි 'අභිසංඛත' ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. 'සමථ විපස්සනා ධර්මයන්හි පිහිටියේ' යනු සමථ ධර්මයෙහි පිහිටි බැවින් සමාහිතව විපස්සනාව ආරම්භ කොට අනිච්චානුපස්සනා ආදියෙන් නිත්‍ය සංඥා ආදිය ප්‍රහීණ කරමින් අනුපිළිවෙලින් ඒ අනුලෝම ඥානයට පත්ව විපස්සනා ධර්මයෙහි පිහිටියේ වෙයි. සමථ විපස්සනා සංඛ්‍යාත ධර්මයන් කෙරෙහි ඇලෙන අර්ථයෙන් 'රාගය' ද, සතුටු වන අර්ථයෙන් 'නන්දි' ද වේ. එහිදී 'නිකන්ති' යැයි කියනු ලබන සියුම් අපේක්ෂාව වදාරන ලදී.

Evaṃ santeti evaṃ yathārutavasena ca imassa suttapadassa atthe gahetabbe sati. Samathavipassanāsu chandarāgo kattabboti anāgāmiphalaṃ nibbattetvā tadatthāya samathavipassanāpi anibbattetvā kevalaṃ tattha chandarāgo kattabbo bhavissati. Kasmā? Tesu samathavipassanāsaṅkhātesu dhammesu chandarāgamattena anāgāminā laddhabbassa aladdhānāgāmiphalena laddhabbattā tathā sati tena anāgāmiphalampi laddhabbameva nāma hoti. Tenāha – ‘‘anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ bhavissatī’’ti. Sabhāvato rasitabbattā aviparīto attho eva attharaso. Aññāpi kāci sugatiyoti vinipātike sandhāyāha. Aññāpi kāci duggatiyoti asurakāyamāha.

මෙසේ ඇති කල්හි සහ වචනාර්ථය අනුව මෙම සූත්‍ර පදයේ අර්ථය ගත යුතු වූ කල්හි, සමථ විපස්සනා විෂයෙහි ඡන්දරාගය (කැමැත්ත සහ ඇල්ම) කළ යුතුය යනුවෙන් අනාගාමි ඵලය උපදවා, ඒ වෙනුවෙන් සමථ විපස්සනා පවා උපදවන්නේ නැතිව හුදෙක් එහි ඡන්දරාගය පමණක් කළ යුත්තේ වෙයි. ඒ මන්ද? සමථ විපස්සනා යනුවෙන් හැඳින්වෙන ධර්මයන්හි ඡන්දරාගය පමණක් ඇති, අනාගාමි ඵලය නොලැබූ අනාගාමී තැනැත්තා විසින් ලැබිය යුතු බැවින්, එසේ වූ විට ඔහු විසින් අනාගාමි ඵලය ලැබුවාම වෙයි. එහෙයින් 'අනාගාමි ඵලය අවබෝධ කරගත්තේ වෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. ස්වභාවයෙන්ම රස විඳිය යුතු බැවින් අවිපරීත වූ අර්ථයම අර්ථ රසයයි. 'වෙනත් යම් සුගතියක්' යනුවෙන් විනිපාතික අසුරයන් අදහස් කොට පැවසීය. 'වෙනත් යම් දුගතියක්' යනුවෙන් අසුර කාය ගැන පැවසීය.

Samathadhurameva dhuraṃ samathayānikassa vasena desanāya āgatattā. Mahāmālukyovāde ‘‘vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāra’’nti pādakajjhānaṃ katvā ‘‘so yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgata’’ntiādinā vipassanaṃ vitthāretvā ‘‘so tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ [Pg.9] pāpuṇātī’’ti (ma. ni. 2.133) āgatattā ‘‘mahāmālukyovāde vipassanāva dhura’’nti āha. Mahāsatipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.373 ādayo; ma. ni. 1.106 ādayo) sabbatthakameva tikkhatarāya vipassanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘vipassanuttaraṃ kathita’’nti. Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153-154) ānāpānajjhānādivasena savisesaṃ samathavipassanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘samathuttaraṃ kathita’’nti.

සමථයානික පුද්ගලයාගේ වශයෙන් දේශනාවෙහි පැමිණි බැවින් සමථ ධුරයම මූලික වෙයි. මහාමාලුක්‍යෝවාද සූත්‍රයෙහි 'අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව විතර්ක විචාර සහිත වූ' යනුවෙන් පාදක ධ්‍යානය කොට 'එහි යම් රූපගත වූ වේදනාගත වූ' ආදී වශයෙන් විපස්සනාව විස්තර කොට, 'ඔහු එහි පිහිටා ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමට පැමිණෙයි' යනුවෙන් පැමිණි බැවින් 'මහාමාලුක්‍යෝවාද සූත්‍රයෙහි විපස්සනාවම ධුරය' යැයි කියන ලදී. මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි සෑම තැනකදීම ඉතා තියුණු විපස්සනාව ගැන පැමිණි බැවින් 'විපස්සනාව උත්තරීතර ලෙස වදාරන ලදී' යනුවෙන් කියන ලදී. කායගතාසති සූත්‍රයෙහි ආනාපාන ධ්‍යානාදිය වශයෙන් විශේෂ වූ සමථ විපස්සනාව ගැන පැමිණි බැවින් 'සමථය උත්තරීතර ලෙස වදාරන ලදී' යනුවෙන් කියන ලදී.

Appaṃ yācitena bahuṃ dentena uḷārapurisena viya ekaṃ dhammaṃ pucchitena ‘‘ayampi ekadhammo’’ti kathitattā ekādasapi dhammā pucchāvasena ekadhammo nāma jāto paccekaṃ vākyaparisamāpanañāyena. Ekavīsati pabbāni tehi bodhiyamānāya paṭipadāya ekarūpattā paṭipadāvasena ekadhammo nāma jātoti. Idha imasmiṃ aṭṭhakanāgarasutte. Nevasaññānāsaññāyatanadhammānaṃ saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattatāya tattha sāvakānaṃ dukkaranti na catutthāruppavasenettha desanā āgatāti catunnaṃ brahmavihārānaṃ, heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ āruppānañca vasena ekādasa. Pucchāvasenāti ‘‘atthi nu kho, bhante ānanda, tena…pe… sammāsambuddhena ekadhammo akkhāto’’ti (ma. ni. 2.18) evaṃ pavattapucchāvasena. Amatuppattiyatthenāti amatabhāvassa uppattihetutāya, sabbānipi kammaṭṭhānāni ekarasampi amatādhigamapaṭipattiyāti attho, evamettha aggaphalabhūmi anāgāmiphalabhūmīti dveva bhūmiyo sarūpato āgatā, nānantariyatāya pana heṭṭhimāpi dve bhūmiyo atthato āgatā evāti daṭṭhabbā.

මඳක් ඉල්ලූ විට බොහෝ දේ දෙන උදාර පුරුෂයෙකු මෙන්, එක් ධර්මයක් ගැන ඇසූ විට 'මෙයද එක් ධර්මයකි' යනුවෙන් ප්‍රකාශ කළ බැවින්, එක් එක් වාක්‍ය අවසාන වීමේ න්‍යාය අනුව ප්‍රශ්න කිරීමේ වශයෙන් ධර්මයන් එකොළොසම 'එක් ධර්මයක්' නමින් හැඳින්විණි. විසි එක් පබ්බයන් මගින් අවබෝධ කරවන ප්‍රතිපදාව එකම ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින්, ප්‍රතිපදාව වශයෙන් 'එක් ධර්මයක්' නමින් හැඳින්විණි. මෙය මෙම අට්ඨකනාගර සූත්‍රයෙහි දැක්වෙයි. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ධර්මයන් සංස්කාරයන්ගේ ඉතිරි වූ සියුම් බවට පැමිණ ඇති බැවින් එහි ශ්‍රාවකයන්ට විපස්සනා වැඩීම අපහසු බැවින්, මෙහි සතරවන අරූපාවචර ධ්‍යානය වශයෙන් දේශනාව නොපැමිණියේය. ඒ වෙනුවට සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් සහ පහළ අරූප ධ්‍යාන තුන වශයෙන් එකොළොසක් විය. ප්‍රශ්න කිරීමේ වශයෙන් යනු 'ස්වාමීනි ආනන්දයෙනි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද එක් ධර්මයක් තිබේද...' යනාදී වශයෙන් පැවති ප්‍රශ්නය අනුවයි. අමෘතෝත්පත්තිය යන අර්ථයෙන් යනු අමෘත ස්වභාවය (නිවන) ඇතිවීමට හේතු වන බැවිනි. සියලුම කර්මස්ථානයන් එකම රසයක් ඇති අමෘතය අවබෝධ කරගැනීමේ ප්‍රතිපදාවන්ය යනු අර්ථයයි. මෙසේ මෙහි අග්‍රඵල භූමිය (රහත් බව) සහ අනාගාමිඵල භූමිය යන භූමි දෙකක් සෘජුවම පැමිණ ඇතත්, අනන්තර භාවය නිසා පහළ භූමි දෙකද (සෝවාන්, සකෘදාගාමී) අර්ථ වශයෙන් පැමිණ ඇතැයි දත යුතුය.

21. Pañca satāni aggho etassāti pañcasataṃ. Sesaṃ uttānameva.

21. පන්සියයක් අගය ඇති බැවින් පන්සියයයි. ඉතිරිය පැහැදිලිය.

Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

අට්ඨකනාගර සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Sekhasuttavaṇṇanā

3. සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

22. Santhāgāranti atthānusāsanāgāraṃ. Tenāha – ‘‘uyyogakālādīsū’’tiādi. Ādi-saddena maṅgalamahādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Santhambhantīti vissamanti, parissamaṃ vinodentīti attho. Sahāti sannivesavasena [Pg.10] ekajjhaṃ. Saha atthānusāsanaṃ agāranti etasmiṃ atthe ttha-kārassa ntha-kāraṃ katvā santhāgāranti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Santharantīti sammantanavasena tiṭṭhanti.

22. සන්ථාගාරය යනු අර්ථ අනුශාසනා කරන ශාලාවයි. එහෙයින් 'නික්ම යන වෙලාවන්හි ආදී' යනුවෙන් කියන ලදී. 'ආදී' ශබ්දයෙන් මංගල උත්සව ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'සන්ථම්භන්ති' යනු විවේක ගනිති, විඩාව දුරු කරති යනු අර්ථයයි. 'සහ' යනු එක්රැස් වීමෙන් එකට සිටීමයි. එකට අර්ථ අනුශාසනා කරන නිවස යන අර්ථයෙන් මෙහි 'ථ' කාරයට 'න්ථ' කාරය යොදා 'සන්ථාගාර' යනුවෙන් පවසන ලද බව දත යුතුය. 'සන්ථරන්ති' යනු මන්ත්‍රණය කරමින් සිටිති යන්නයි.

Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissatīti buddhavacanassa āgamanasīsena ariyaphaladhammānampi āgamanaṃ vuttameva, tiyāmarattiṃ tattha vasantānaṃ phalasamāpattivaḷañjanaṃ hotīti. Tasmiñca bhikkhusaṅghe kalyāṇaputhujjanā vipassanaṃ ussukkāpentā hontīti ce? Ariyamaggadhammānaṃ tattha āgamanaṃ hotiyeva.

ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය පැමිණෙන්නේම වනු ඇත යනුවෙන් බුද්ධ වචනය පැමිණීම මූලික කොටගෙන ආර්ය ඵල ධර්මයන්ගේ පැමිණීමද පවසන ලදී. තුන් යාම රාත්‍රියෙහි එහි වසන්නන් හට ඵල සමාපත්ති සුවය විඳීම සිදුවේ. එම භික්ෂු සංඝයා අතර කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෝ විපස්සනාවෙහි උත්සාහවත් වන්නෝ වෙත්ද? (එසේ නම්) ආර්ය මාර්ග ධර්මයන්ගේ පැමිණීම එහි ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවේ.

Allagomayenāti acchena allagomayarasena. Opuñchāpetvāti vilimpitvā. Catujjātiyagandhehīti tagarakuṅkumayavanapupphatamālapattāni pisitvā katagandhehi nānāvaṇṇeti nīlādivasena nānāvaṇṇe, na bhittivisesavasena. Bhittivisesavasena pana nānāsaṇṭhānarūpameva. Mahāpiṭṭhikakojavaketi hatthipiṭṭhīsu attharitabbatāya mahāpiṭṭhikāti laddhasamaññe kojaveti vadanti. Kuttake pana sandhāyetaṃ vuttaṃ hatthattharaṇā hatthirūpavicittā. Assattharakasīhattharakādayopi assasīharūpādivicittā eva attharakā, cittattharakaṃ nānārūpehi ceva nānāvidhamālākammādīhi ca vicittaṃ attharakaṃ.

අමු ගොමයෙන් යනු පිරිසිදු අමු ගොම රසයෙනි. පිසදමා යනු ආලේප කරවයි. සතර ජාති ගන්ධයන්ගෙන් යනු තගර, කුංකුම, යවනපුප්ඵ සහ තමාල පත්‍ර යන මේවා අඹරා සාදන ලද ගන්ධයන්ගෙනි. නානාවර්ණ යනු නිල් ආදී වශයෙන් වූ විවිධ වර්ණයන්ය, බිත්තිවල විශේෂත්වයක් නිසා නොවේ. බිත්තිවල විශේෂත්වය අනුව නම් විවිධ හැඩතල සහිත රූපයන්මය. 'මහාපිට්ඨික කෝජව' යනු ඇත් පිට මත එළිය යුතු බැවින් මහාපිට්ඨික යන නම ලැබූ රළු ඇතිරිලි (කම්බිලි) වලට කියනු ලැබේ. 'කුත්තක' සම්බන්ධයෙන් මෙය පවසන ලදී - ඇතෙකුගේ රූපයෙන් විසිතුරු වූ අත් ඇතිරිලිය. අශ්ව ඇතිරිලි, සිංහ ඇතිරිලි ආදියද අශ්ව හා සිංහ රූප ආදියෙන් විසිතුරු වූ ඇතිරිලිමය. 'චිත්තත්ථරක' (විසිතුරු ඇතිරිල්ල) යනු විවිධ රූපයන්ගෙන් මෙන්ම විවිධ මල් කර්මාන්ත ආදියෙන් විසිතුරු වූ ඇතිරිල්ලයි.

Upadhānanti apassayanaṃ upadahitvāti apassayayoggabhāvena ṭhapetvā gandhehi katamālā gandhadāmaṃ, tamālapattādīhi kataṃ pattadāmaṃ. Ādi-saddena hiṅgulatakkolajātiphalajātipupphādīhi katadāmaṃ saṅgaṇhāti. Pallaṅkākārena katapīṭhaṃ pallaṅkapīṭhaṃ, tīsu passesu, ekapasse eva vā saupassayaṃ apassayapīṭhaṃ, anapassayaṃ muṇḍapīṭhaṃ yojanāvaṭṭeti yojanaparikkhepe.

උපධාන (කොට්ටය) යනු ඇඳි පුටු ආදියෙහි ඇලවී සිටීමයි. 'උපදහිත්වා' යනු ඇලවී සිටීමට සුදුසු පරිදි තබාය. සුවඳ ද්‍රව්‍යවලින් කළ මාලය 'ගන්ධදාම' නම් වෙයි. තමාල පත්‍ර ආදියෙන් කළ මාලය 'පත්තදාම' නම් වෙයි. 'ආදී' ශබ්දයෙන් හිංගුල, තක්කෝල, සාදික්කා මල් ආදියෙන් කළ මාලයන් ද ඇතුළත් කර ගනී. පලක් බැඳ සිටින ආකාරයට කළ අසුන 'පල්ලංක පීඨ' නම් වෙයි. පැති තුනක හෝ එක පැත්තක ඇලවී සිටීමට පහසුකම් සහිත අසුන 'අපස්සය පීඨ' (ඇඳි පුටුව) නම් වෙයි. ඇඳි රහිත අසුන 'මුණ්ඩ පීඨ' (හිස් පුටුව) නම් වෙයි. 'යෝජනවට්ටේ' යනු යොදුනක් වටප්‍රමාණය ඇති තැනෙහිය.

Saṃvidhāyāti antaravāsakassa koṇapadesañca itarapadesañca samaṃ katvā vidhāya. Tenāha – ‘‘kattariyā padumaṃ kantanto viyā’’ti timaṇḍalaṃ paṭicchādentoti ettha ca yasmā buddhānaṃ rūpasampadā viya ākappasampadāpi paramukkaṃsagatā, tasmā tadā bhagavā evaṃ sobhatīti dassento ‘‘suvaṇṇapāmaṅgenā’’tiādimāha, tattha asamena buddhavesenātiādinā [Pg.11] tadā bhagavā buddhānubhāvassa niguhaṇe kāraṇābhāvato tattha sannipatitadevamanussanāgayakkhagandhabbādīnaṃ pasādajananatthaṃ attano sabhāvapakatikiriyāyeva kapilavatthuṃ pāvisīti dasseti. Buddhānaṃ kāyappabhā nāma pakatiyā asītihatthamattameva padesaṃ pharatīti āha – ‘‘asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesī’’ti nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇā buddharasmiyo.

‘සංවිධාය’ යනු අඳනයෙහි කොණ සහ අනෙක් ප්‍රදේශයන් සම කොට සකස් කිරීමයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී – ‘කතුරකින් පියුමක් කපන්නාක් මෙනි’. ‘තිමණ්ඩලය (දණහිස් දෙක හා නාභිය) වසා ගනිමින්’ යන මෙහි, බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ රූප සම්පත්තිය මෙන්ම ඉරියව් සම්පත්තිය ද පරම උත්කෘෂ්ට භාවයට පත්ව ඇති බැවින්, එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ බබළන බව දැක්වීමට ‘ස්වර්ණාභරණයකින් මෙන්’ යනාදිය පැවසුහ. එහි ‘අසම වූ බුද්ධ වේශයෙන්’ යනාදියෙන්, එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධානුභාවය සැඟවීමට කරුණක් නොමැති හෙයින්, එහි රැස්වූ දෙවි මිනිස් නා යක් ගඳබ්බයන්ගේ ප්‍රසාදය ජනනය කිරීම පිණිස තමන් වහන්සේගේ ස්වභාවික ඉරියව්වෙන්ම කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කළ බව දක්වයි. බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ කායප්‍රභාව ස්වභාවයෙන්ම අසූ රියනක් පමණ පෙදෙසක පැතිරෙන බැවින් ‘අසූ රියන් තැනක් ගත්තේය’ යි පවසන ලදී. නිල්, කහ, රතු, සුදු, මාණික්‍ය වර්ණ හා ප්‍රභාස්වර යන වශයෙන් බුදුරැස් සය වැදෑරුම් වේ.

Sabbapāliphulloti mūlato paṭṭhāya yāva aggā phullo vikasito. Paṭipāṭiyā ṭhapitānantiādi parikappūpamā. Yathā taṃ…pe… alaṅkataṃ añño virocati, evaṃ virocittha, samatiṃsāya pāramitāhi abhisaṅkhatattā evaṃ virocitthāti vuttaṃ hoti. Pañcavīsatiyā nadīnanti gaṅgādīnaṃ candabhāgāpariyosānānaṃ pañcavīsatiyā mahānadīnaṃ. Sambhijjāti sambhedaṃ missībhāvaṃ patvā mukhadvāreti samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne.

‘සබ්බපාලිඵුල්ලෝ’ යනු මුලේ සිට අග දක්වා මල් පිපී විකසිත වූ යන්නයි. ‘පිළිවෙළින් තබන ලද’ යනාදිය උපමාවන්ය. යම් සේ...පෙ... අලංකාර කරන ලද අන්‍ය දෙයක් බබළයි ද, එමෙන්ම බබළුණේය, තිස් පෙරුම් දම් පුරන ලද බැවින් මෙසේ බබළුණේය යනු මෙහි අදහසයි. ‘පන්විසි නදීන්ගේ’ යනු ගංගා නදියේ සිට චන්දභාගා නදිය දක්වා වූ මහා ගංගා විසිපහේය. ‘සම්භිජ්ජ’ යනු එකට මුසු වී මුවදොරින් මුහුදට ඇතුළු වන ස්ථානයයි.

Devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ akkhīnīti cetaṃ parikappanavasena vuttaṃ. Sahassenāti padasahassena, bhāṇavārappamāṇena ganthenāti attho.

‘දෙවි මිනිස් නා සුපර්ණ ගන්ධබ්බ යක්ෂාදීන්ගේ ඇස්’ යන්න උපකල්පනයක් ලෙස පවසන ලදී. ‘දහසකින්’ යනු පද දහසක ප්‍රමාණයෙන් යුත්, භාණවාරයක් පමණ වූ ග්‍රන්ථයකින් යන අර්ථයයි.

Kampayanto vasundharanti attano guṇavisesehi pathavīkampaṃ uppādento, evaṃbhūtopi aheṭhayanto pāṇāni. Sabbadakkhiṇattā buddhānaṃ dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ uddharanto. Samaṃ samphusate bhūmiṃ suppatiṭṭhitapādatāya. Yadipi bhūmiṃ samaṃ phusati, rajasānupalippati sukhumattā chaviyā. Ninnaṭṭhānaṃ unnamatītiādi buddhānaṃ suppatiṭṭhitapādasaṅkhātassa mahāpurisalakkhaṇapaṭilābhassa nissandaphalaṃ. Nātidūre uddharatīti atidūre ṭhapetuṃ na uddharati. Naccāsanne ca nikkhipanti accāsanne ca ṭhāne anikkhipanto niyyāti. Hāsayanto sadevake loke tosayanto. Catūhi pādehi caratīti catucārī.

‘වසන්ධරාව කම්පා කරවමින්’ යනු තමන් වහන්සේගේ ගුණ විශේෂයන්ගෙන් පොළොව කම්පා කරවමිනි, එසේ වුවද සත්ත්වයන්ට පීඩා නොකරමිනි. බුදුවරයන් වහන්සේලා සෑම විටම දක්ෂිණප්‍රිය බැවින් පළමුව දකුණු ශ්‍රී පාදය ඔසවති. ‘සුප්පතිට්ඨිත’ පාද ඇති බැවින් භූමිය සමව ස්පර්ශ කරති. භූමිය සමව ස්පර්ශ කළද, සමෙහි ඇති සියුම් බව නිසා දූවිලි නොතැවරෙයි. ‘පහත් තැන් උස් වෙයි’ යනාදිය බුදුවරයන් වහන්සේලා ලැබූ ‘සුප්පතිට්ඨිත පාද’ නම් වූ මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙහි ආනිසංස ඵලයකි. ‘අති දූරෙහි ඔසවන්නේ නැත’ යනු ඉතා දුරින් තැබීමට පාදය ඔසවන්නේ නැති බවයි. ‘ඉතා සමීපයෙහි නොතබමින්’ යනු ඉතා ළඟ තැනක පාදය නොතබා නික්මෙති. දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකය සතුටු කරවමින්, සන්තෝෂයට පත් කරවමිනි. ‘පාද සතරකින් හැසිරේ’ යනු සිවු ඉරියව්වෙන් යුක්ත වූවෝ යන්නයි.

Buddhānubhāvassa pakāsanavasena gatattā vaṇṇakālo nāma kiresa. Sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā kathiyamāne dukkathitanti na vattabbaṃ. Kasmā? Aparimāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto, buddhaguṇasaṃvaṇṇanā jānantassa yathādhammasaṃvaṇṇanaṃyeva anupavisatīti.

බුද්ධානුභාවය ප්‍රකාශ කිරීමේ අදහසින් පවත්වන බැවින් මෙයට ‘වර්ණ කාලය’ යැයි කියනු ලැබේ. ශරීරයේ වර්ණය හෝ ගුණයේ වර්ණය (ගුණ වැනුම) පවසන කල්හි ‘නරක ලෙස පවසන ලදී’ යැයි නොකිය යුතුය. ඒ මන්ද? භාග්‍යවත් බුදුවරයන් වහන්සේලා අපරිමාණ වර්ණ (ගුණ) ඇත්තෝමය. බුදුගුණ වර්ණනා කරන්නා දන්නා පමණින් ධර්මානුකූලවම එම වර්ණනාවට ඇතුළු වන්නේය.

Dukūlacumbaṭakenāti [Pg.12] ganthitvā gahitadukūlavatthena, nāgavikkantacaraṇoti hatthināgasadisapadanikkhepo. Satapuññalakkhaṇoti anekasatapuññanimmitamahāpurisalakkhaṇo maṇiverocano yathāti ativiya virocamāno maṇi viya verocano nāma eko maṇivisesoti keci mahāsālovāti mahanto sālarukkho viya, koviḷārādimahārukkho viya vā padumo kokanado yathāti kokanadasaṅkhātaṃ mahāpadumaṃ viya, vikasamānapadumaṃ viya vā.

‘දුකූලචුම්බටකේන’ යනු ගැටගසා ගන්නා ලද සියුම් වස්ත්‍රයකිනි. ‘නාගවික්කන්තචරණෝ’ යනු හස්ති රාජයෙකුගේ මෙන් වූ පාද තැබීමයි. ‘ශතපුණ්‍යලක්ෂණ’ යනු සහස්‍ර සංඛ්‍යාත පින්වලින් නිර්මිත මහා පුරුෂ ලක්ෂණ ඇති බවයි. ‘මණි වේරෝචන’ යනු බෙහෙවින් බබළන මැණිකක් වැනි වූ ‘වේරෝචන’ නම් එක්තරා මැණික් විශේෂයක් බව ඇතැම්හු පවසති. ‘මහාසාලෝව’ යනු මහත් වූ සල් ගසක් මෙන් හෝ කෝවිලාර ආදී මහා වෘක්ෂයක් මෙන් යන්නයි. ‘පදුමං කොකනදං යථා’ යනු කොකනද නම් වූ මහා පියුමක් මෙන් හෝ විකසිත වන පියුමක් මෙන් යන්නයි.

Ākāsagaṅgaṃ otārento viyātiādi tassā pakiṇṇakakathāya aññesaṃ dukkarabhāvadassanañceva suṇantānaṃ accantasukhāvahabhāvadassanañca pathavījaṃ ākaḍḍhento viyāti nāḷiyantaṃ yojetvā mahāpathaviyā heṭṭhimatale pappaṭakojaṃ uddhaṃmukhaṃ katvā ākaḍḍhento viya yojanikanti yojanappamāṇaṃ madhubhaṇḍanti madhupaṭalaṃ.

‘ආකාශ ගංගාව පහළට බස්වන්නාක් මෙන්’ යනාදිය ඒ ප්‍රකීර්ණක කතාව අන් අයට අසීරු බව දැක්වීමටත්, අසන්නන්ට අතිශය සැප ගෙන දෙන බව දැක්වීමටත් යොදා ඇත. ‘පොළොවෙහි රසය ඇද ගන්නාක් මෙන්’ යනු නළ යන්ත්‍ර යොදා මහා පොළොවෙහි යටි තලයේ ඇති ඕජාව උඩුමුඛව ඇද ගන්නාක් මෙනි. ‘යෝජනික’ යනු යොදුනක් පමණ වූ ‘මධුභණ්ඩ’ නම් මී වදයයි.

Mahantanti uḷāraṃ. Sabbadānaṃ dinnameva hotīti sabbameva paccayajātaṃ āvāsadāyakena dinnameva hoti. Tathāhi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā paṭissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti. Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nisinnassa visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati patiṭṭhāti, vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti, bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭako vijjhati, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayo ceva corabhayañca uppajjati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nipannassa pana sabbe parissayā na honti, ajjhayantassa dhammapītisukhaṃ, kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhaṃ uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato, bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti, akkhīni phandanti, senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti, muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti, dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti, etasmimpi ca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ – ‘‘āvāsadānasmiṃ dinne sabbaṃ dānaṃ dinnameva hotī’’ti. Bhūmaṭṭhaka…pe… na sakkāti ayamattho mahāsudassanavatthunā (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo.

‘මහත් වූ’ යනු උදාර වූ යන්නයි. ‘සියලු දානයන් දුන්නා ම වෙයි’ යනු ආවාසයක් ලබා දෙන්නා විසින් සියලුම ප්‍රත්‍යයන් දුන්නා හා සමාන වන බවයි. එනම්, ගම් දෙක තුනක පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කොට කිසිවක් නොලැබ පැමිණියෙකු වුවද, සෙවණ හා ජලය ඇති ආරාමයකට පිවිස, ස්නානය කොට, ලැගුම්ගෙයි මොහොතක් වැතිර සිට නැගිට උන් විට ශරීරයට ශක්තිය ලබා දී ඇතුළු කළාක් වැනි වෙයි. පිටත සැරිසරන්නෙකුගේ ශරීර වර්ණය අව්වෙන් හා සුළඟින් පීඩාවට පත් වෙයි. නමුත් ලැගුම්ගෙයට පිවිස දොර වසා මොහොතක් උන් විට අසමාන වූ (වෙහෙසකර) පරම්පරාව සන්සිඳෙයි, සමාන වූ (සුවදායක) පරම්පරාව පිහිටයි, ශරීර වර්ණය ශක්තිය ලබා දී ඇතුළු කළාක් වැනි වෙයි. පිටත සැරිසරන්නෙකුගේ පයෙහි කටු ඇනෙයි, හී පහරවල් වැදෙයි, සර්පයන් ආදීන්ගෙන් උවදුරු මෙන්ම සොරුන්ගෙන් බිය ද ඇති වෙයි. ලැගුම්ගෙයට පිවිස දොර වසා වැතිර සිටින්නාට ඒ සියලු උවදුරු නැත. ඉගෙන ගන්නාට ධර්ම ප්‍රීති සුඛය ද, කර්මස්ථාන මනසිකාරය කරන්නාට බාහිර වික්ෂේපයන් නැති බැවින් උපශම සුඛය ද ඇති වෙයි. පිටත සැරිසරන්නෙකුගේ ශරීරයෙන් ඩහදිය වැගිරෙයි, දෑස් වෙහෙසට පත් වෙයි, සේනාසනයට පිවිසෙන මොහොතේ ඇඳ පුටු ආදිය පවා නොපෙනෙයි. නමුත් මොහොතක් උන් විට දෑසට පැහැදීම ලබා දී ඇතුළු කළාක් වැනි වෙයි, දොර ජනෙල් ඇඳ පුටු ආදිය පැහැදිලිව පෙනෙයි. මෙම ආවාසයෙහි වසන්නා දැක මිනිස්සු සිවුපසයෙන් ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කරති. එබැවින් ‘ආවාස දානය දුන් කල්හි සියලු දානයන් දුන්නා ම වෙයි’ යැයි පවසන ලදී. ‘භූමට්ඨක...පෙ... න සක්කා’ යන මෙහි අර්ථය මහා සුදස්සන වස්තුවෙන් පැහැදිලි කරගත යුතුය.

Sītanti [Pg.13] (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.295; saṃ. ni. ṭī. 2.4.243) ajjhattadhātukkhobhavasena vā bahiddhautuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ. Uṇhanti aggisantāpaṃ. Tassa pana davadāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo. Paṭihantīti paṭibāhati. Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ bādhanāni na honti, evaṃ karoti. Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti. Vāḷamigānīti sīhabyagghādivāḷamige. Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti. Sarīsapeti ye keci sarantā gacchante dīghajātike. Makaseti nidassanametaṃ, ḍaṃsādīnaṃ eteneva saṅgaho daṭṭhabbo. Sisireti sītakālavasena sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse. Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā.

'සීතං' (සාරත්ථදීපනී ටීකා, චූළවග්ග 3.295; සංයුක්ත නිකාය ටීකා 2.4.243) යනු ආධ්‍යාත්මික ධාතු කෝප වීමෙන් හෝ බාහිර ඍතු විපර්යාසයෙන් හෝ හටගන්නා සීතලයි. 'උණ්හං' යනු ගින්නෙහි රශ්මිය හෙවත් රුදුරු රස්නයයි. එය ලැව්ගිනි ආදියෙන් හටගන්නා බව දත යුතුය. 'පටිහන්ති' යනු වළක්වයි යන්නයි. ඒ සීත හා උෂ්ණ යන දෙකෙන් කයට හා සිතට පීඩා නොවන අයුරින් විහාරය උපකාරී වෙයි. සීතලෙන් හා රස්නයෙන් පීඩා විඳින ශරීරයක් ඇති, විසිරුණු සිත් ඇති භික්ෂුවකට යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් යුතුව වීර්යය වැඩිය නොහැකිය. 'වාළමිගා' යනු සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදී වන මෘගයන්ය. ආරක්ෂිත සේනාසනයකට ඇතුළු වී දොර වසාගෙන වාසය කරන තැනැත්තාට ඒ උපද්‍රව ඇති නොවේ. 'සරීසප' යනු ඇදෙමින් යන ඕනෑම දීර්ඝ ජාතික සර්ප සත්ත්වයෙකි. 'මකස' යනු මදුරුවන්ට නමකි; මෙයින්ම මැස්සන් ආදී සතුන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'සිසිර' යනු සීත කාලය නිසා හෝ සත් දිනක් පුරා පවතින වැසි සහිත අඳුරු කාලගුණය නිසා හෝ හටගන්නා සීතල ස්පර්ශයයි. 'වුට්ඨියො' යනු ඒ ඒ කාලවලදී හටගන්නා වර්ෂාවන් වළක්වයි යනුවෙන් සම්බන්ධය දත යුතුය.

Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ummūlabhañjanavasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca. Paṭihaññatīti paṭibāhīyati. Leṇatthanti nānārammaṇato cittaṃ nivattetvā paṭisallānārāmatthaṃ. Sukhatthanti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ. Jhāyitunti aṭṭhatiṃsārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanijjhāyituṃ. Vipassitunti aniccādito sabbasaṅkhāre sammasituṃ.

'වාතාතපො ඝොරො' යනු වෘක්ෂ ලතා ආදිය මුලිනුපුටා දමමින් පවතින දූවිලි සහිත වූ ද රළු වූ ද චණ්ඩ මාරුතය සහ ගිම්හාන කාලයේ පීඩාකාරී අවස්ථාවල හටගන්නා රුදුරු සූර්ය රශ්මියයි. 'පටිහඤ්ඤති' යනු වළක්වනු ලබයි යන්නයි. 'ලෙණත්ථං' යනු විවිධ අරමුණුවලින් සිත ඉවත් කර විවේකීව වාසය කිරීම පිණිසයි. 'සුඛත්ථං' යනු ඉහත කී උපද්‍රව නොමැති බැවින් පහසුවෙන් වාසය කිරීම පිණිසයි. 'ඣායිතුං' යනු තිස් අටක් වූ කමටහන් අරමුණු අතරින් යම් අරමුණක සිත මැනවින් ඒකාග්‍ර කිරීම පිණිසයි. 'විපස්සිතුං' යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් සියලු සංස්කාරයන් මැනවින් පිරික්සීම හෙවත් විදර්ශනා කිරීම පිණිසයි.

Vihāreti paṭissaye. Kārayeti kārāpeyya. Rammeti manorame nivāsasukhe. Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya. Te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti, evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā.

'විහාරෙ' යනු ආවාසයන්ය. 'කාරයෙ' යනු කරවන්නේය. 'රම්මෙ' යනු සිත් ඇදගන්නා සුළු වූ ද වාසයට සුවදායක වූ ද ආවාසයන්හි යන්නයි. 'වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙ' යනු විහාර කරවා එහි බහුශ්‍රුත වූ, සීලවන්ත වූ, යහපත් ගුණධර්ම ඇති උතුමන් වාසය කරවිය යුතුය. එසේ වාසය කරවමින්, එම බහුශ්‍රුත උතුමන්ට සිවුපසයෙන් පීඩාවක් නොවන පරිදි, අවංක වූ ද දියුණු වූ ද අදහස් ඇතිව, කර්මඵල සහ තෙරුවන් ගුණ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණු සිතින් ආහාර පාන සහ වස්ත්‍ර සේනාසන පූජා කළ යුතුය.

Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakārataṃ dassetuṃ ‘‘te tassā’’ti gāthamāha. Tattha teti bahussutā tassāti upāsakassa. Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanudanaṃ dhammaṃ desenti. Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati.

දැන් ගිහි පැවිදි දෙපාර්ශවයේ අන්‍යෝන්‍ය උපකාරී බව දැක්වීමට 'තෙ තස්සා' යන ගාථාව වදාළහ. එහි 'තෙ' යනු ඒ බහුශ්‍රුත උතුමන්ය; 'තස්සා' යනු ඒ උපාසකයාටය. 'ධම්මං දේසෙන්ති' යනු සකල සංසාර දුක් දුරු කරන ධර්මය දේශනා කරති යන්නයි. 'යං සො ධම්මං ඉධඤ්ඤාය' යනු ඒ පුද්ගලයා මේ ශාසනයෙහි මැනවින් පිළිපැදීමෙන් යම් සද්ධර්මයක් දැනගෙන, අග්‍ර මාර්ගයට පැමිණ ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පායි.

Pūjāsakkāravaseneva [Pg.14] paṭhamayāmo khepito, bhagavato desanāya appāvaseso majjhimayāmo gatoti pāḷiyaṃ ‘‘bahudeva ratti’’nti vuttanti āha ‘‘atirekataraṃ diyaḍḍhayāma’’nti. Sandassesīti ānisaṃsaṃ dassesi, āvāsadānapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ sutvā tato paraṃ, ‘‘mahārāja, itipi sīlaṃ, itipi samādhi, itipi paññā’’ti sīlādiguṇe tesaṃ sammā dassesi, hatthena gahetvā viya paccakkhato pakāsesi. Samādapesīti ‘‘evaṃ sīlaṃ samādātabbaṃ, sīle patiṭṭhitena evaṃ samādhi, evaṃ paññā bhāvetabbā’’ti yathā te sīlādiguṇe ādiyanti, tathā gaṇhāpesi. Samuttejesīti yathā samādinnaṃ sīlaṃ suvisuddhaṃ hoti, samathavipassanā ca bhāviyamānā yathā suṭṭhu visodhitā uparivisesāvahā honti, evaṃ cittaṃ samuttejesi nisāmanavasena vodāpesi. Sampahaṃsesīti yathānusiṭṭhaṃ ṭhitasīlādiguṇehi sampati laddhaguṇānisaṃsehi ceva upari laddhabbaphalavisesehi ca uparicittaṃ sammā pahaṃsesi, laddhassāsavasena suṭṭhu tosesi. Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo.

පූජා සත්කාර නිසාවෙන්ම රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමය ගෙවී ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනය අවසන් වන විට මධ්‍යම යාමය ද ගෙවී තිබුණි. ඒ බව පෙළ දහමෙහි 'බහුදේව රත්තිං' යනුවෙන් සඳහන් වන බැවින් 'පැය එකහමාරකට (යාම එකහමාරකට) වඩා වැඩි කාලයක්' යැයි පැවසුහ. 'සන්දස්සේසි' යනු ආනිසංස පෙන්වා දුන්හ; ආවාස දානය පිළිබඳ ධර්ම කථාව අසා සිටි පිරිසට, ඉන්පසු 'මහරජ, සීලය මෙබඳුය, සමාධිය මෙබඳුය, ප්‍රඥාව මෙබඳුය' යනුවෙන් සීලාදී ගුණධර්ම මැනවින් පෙන්වා දුන්හ, අතින් අල්ලා පෙන්වන්නාක් මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස ප්‍රකාශ කළහ. 'සමාදපේසි' යනු 'සීලය මෙසේ සමාදන් විය යුතුය, සීලයෙහි පිහිටා සමාධිය මෙසේ වැඩිය යුතුය, ප්‍රඥාව මෙසේ වැඩිය යුතුය' යනුවෙන් ඔවුන් එම සීලාදී ගුණධර්ම වැළඳගන්නා අයුරින් සමාදන් කරවූහ. 'සමුත්තේජේසි' යනු සමාදන් වූ සීලය මැනවින් පිරිසිදු වන පරිදි ද, වඩනු ලබන සමථ විදර්ශනා මැනවින් පිරිසිදු වී උසස් විශේෂ ගුණ ලබා දෙන පරිදි ද සිත උද්යෝගිමත් කළහ. 'සම්පහංසේසි' යනු අනුශාසනා පරිදි පිහිටි සීලාදී ගුණධර්මවලින් දැනට ලැබී ඇති ගුණානිසංස පිළිබඳවත් මතු ලැබිය යුතු විශේෂ ඵල පිළිබඳවත් සිත මැනවින් සතුටු කළහ. මෙසේ මේ පදයන්හි අර්ථය දත යුතුය.

Samudāyavacanopi asītimahāthera-saddo tadekadesepi niruḷhoti āha ‘‘asītimahātheresu vijjamānesū’’ti. Ānandattheropi hi antogadho evāti. Sākiyamaṇḍaleti sākiyarājasamūhe.

'අසීතිමහාථෙර' (අසූ මහා ශ්‍රාවක) යන වචනය සමූහයක් හැඳින්වීමට යෙදුණ ද, එයින් කොටසක් සඳහා ද ව්‍යවහාර වන බැවින් 'අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වැඩ සිටින කල්හි' යැයි පැවසූහ. මන්ද ආනන්ද මහා තෙරුන් වහන්සේ ද ඒ පිරිසටම ඇතුළත් වන බැවිනි. 'සාකියමණ්ඩලෙ' යනු ශාක්‍ය රාජ සමූහයා මැද යන්නයි.

Paṭipadāya niyuttattā pāṭipado. Tenāha – ‘‘paṭipannako’’ti. Sikkhanasīlatādinā sekho, odhiso samitapāpatāya samaṇo. Sekho pāṭipado paṭipajjanapuggalādhiṭṭhānena paṭipadādesanaṃ niyamento paṭipadāya puggalaṃ niyameti nāmāti ‘‘paṭipadāya puggalaṃ niyametvā dassetī’’ti. Sekhappaṭipadā sāsane maṅgalapaṭipadā sammadeva asevitabbaparivajjanena sevitabbasamādānena ukkaṃsavatthūsu ca bhāvato asekhadhammapāripūriyā āvahattā ca vaḍḍhamānakapaṭipadā. Akilamantāva sallakkhessantīti idaṃ tadā tesaṃ asekhabhūmiadhigamāya ayogyatāya vuttaṃ. Akilamantāvāti iminā paṭisambhidāppattassapi anadhigatamaggasaññāpanā bhāriyāti dasseti. Osaṭāti anuppaviṭṭhā. Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitameva hoti tassa sīlakathābāhullato sesadvayepi eseva nayo. Tīhi piṭakehīti karaṇatthe karaṇavacanaṃ. Tena taṃtaṃpiṭakānaṃ tassā tassā sikkhāya sādhakatamabhāvaṃ dasseti.

ප්‍රතිපදාවෙහි නියුතු බැවින් 'පාටිපද' නම් වේ. එබැවින් 'පිළිපන් තැනැත්තා' යැයි වදාළහ. හික්මෙන සුළු බව ආදියෙන් යුක්ත බැවින් 'සේඛ' නම් වේ, සීමා සහිතව පව් සංසිඳුවා ගත් බැවින් 'සමණ' නම් වේ. සේඛ ප්‍රතිපදාවෙන් යුක්ත තැනැත්තා ප්‍රතිපදාවෙහි නියුතු පුද්ගලයෙකු ලෙස තබා ප්‍රතිපදා දේශනය නියම කරන්නේ, ඒ ප්‍රතිපදාවට පුද්ගලයා නියම කරයි යන අර්ථයෙන් 'ප්‍රතිපදාවෙහි පුද්ගලයා නියම කොට පෙන්වයි' යනුවෙන් සඳහන් වේ. ශාසනයෙහි සේඛ ප්‍රතිපදාව නම් මංගල ප්‍රතිපදාවයි. එය මැනවින් සේවනය කළ යුතු දේ සමාදන් වීමෙන් හා වැළකිය යුතු දේ දුරු කිරීමෙන් ද, අසේඛ ධර්මයන් (රහත් බව) සම්පූර්ණ කිරීමට මඟ පාදන බැවින් වර්ධනය වන්නා වූ ප්‍රතිපදාවකි. 'ක්ලාන්ත නොවී මෙනෙහි කරනු ඇත' යනු එකල ඔවුන්ට රහත් බව ලබා ගැනීමට ඇති අසමත් බව නිසා පවසන ලද්දකි. 'ක්ලාන්ත නොවී' යන්නෙන් අදහස් කළේ සිව්පිළිසිඹියාවන් ලැබූවෙකුට පවා තවමත් අවබෝධ නොකළ මාර්ගයන් පිළිබඳව අවබෝධ කරවීම භාරදූර කාර්යයක් බව පෙන්වීමටය. 'ඔසටා' යනු ඇතුළු වූහ යන්නයි. සීල කථාව බහුල බැවින් මුළු විනය පිටකයම දේශනා කරන ලද්දක්ම වෙයි. ඉතිරි පිටක දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. 'තීහි පිටකේහි' යන්නෙහි තෘතීයා විභක්තිය කරණාර්ථයේ යෙදී ඇත. එයින් ඒ ඒ පිටකයන් ඒ ඒ ශික්ෂාවන් සඳහා වඩාත්ම උපකාරී වන බව පෙන්වා දෙයි.

Piṭṭhivāto [Pg.15] uppajjati upādinnakasarīrassa tathārūpattā saṅkhārānañca aniccatāya dukkhānubandhattā. Akāraṇaṃ vā etanti yenādhippāyena vuttaṃ, tameva adhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘pahotī’’tiādi vuttaṃ. Catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi sakyarājūnaṃ ajjhāsayavasena. Tathā hi vakkhati ‘‘satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññapetvā nipajjītī’’ti. Yadi evaṃ ‘‘piṭṭhi me āgilāyatī’’ti idaṃ kathanti āha ‘‘upādinnakasarīrañca nāmā’’tiādi.

උපාදින්නක ශරීරයේ ස්වභාවය නිසාත් සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය බව නිසාත් කොන්දේ රුජාව හටගනී. මෙය හේතුවක් නැති දෙයක් නොවේ යන අදහස පැහැදිලි කිරීමට 'පහෝති' (ප්‍රමාණවත් වේ) ආදිය පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාක්‍ය රජවරුන්ගේ රුචිකත්වය පරිදි සතර ඉරියව්වෙන්ම වාසය කිරීමට කැමති වූ සේක. එබැවින් 'ශාස්තෘන් වහන්සේ ද එයම අදහස් කොට එහි සඟළ සිවුර පනවා සැතපුණු සේක' යනුවෙන් පවසනු ඇත. එසේ නම් 'මාගේ පිට රිදෙයි' යනුවෙන් පැවසුවේ ඇයි දැයි යන්නට 'උපාදින්නක ශරීරය නම්...' ආදිය පවසන ලදී.

23. ‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena…pe… sampanno’’tiādīsu (vibha. 511) samannāgatattho sampanna-saddo, idha pana pāripūriatthoti dassetuṃ ‘‘paripuṇṇasīloti attho’’ti vuttaṃ. Yo pana sampannasīloyeva, so paripuṇṇasīlo. Parisuddhañhi sīlaṃ ‘‘paripuṇṇa’’nti vuccati, na sabalaṃ kammāsaṃ vā. Sundaradhammehīti sobhanadhammehi. Yasmiṃ santāne uppannā tassa sobhanabhāvato. Tehi sappurisabhāvasādhanato sappurisānaṃ dhammehi.

23. ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන...පෙ... සම්පන්නො’’ (විභංග. 511) ආදී තැන්හි 'සම්පන්න' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ 'සමන්විත වූ' යන්නයි. නමුත් මෙහිදී එය 'පාරිපූරි' (පිරිපුන් බව) යන අර්ථයෙන් ගෙන 'පරිපූර්ණ වූ සීලයක් ඇත්තේය යන අර්ථයයි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. යමෙක් සම්පන්න සීලයක් ඇත්තේම ද, හෙතෙම පරිපූර්ණ සීලයක් ඇත්තෙකි. කිළුටු නොවූ හෝ ලප නොමැති වූ පිරිසිදු සීලය 'පරිපූර්ණ' යයි කියනු ලැබේ. 'සුන්දරධම්මේහි' යනු ශෝභන ධර්මයන්ගෙනි. යම් සන්තානයක (සිත් පරම්පරාවක) එම ධර්මයන් උපදී ද, ඔහුගේ ශෝභනභාවය නිසාත්, එම ධර්මයන්ගෙන් සත්පුරුෂභාවය සිද්ධ වන නිසාත් ඒවා සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයෝ වෙති.

24. Iminā ettakena ṭhānenāti ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako’’ti ārabhitvā yāva ‘‘akasiralābhī’’ti padaṃ iminā ettakena uddesapadena mātikaṃ ṭhapetvā. Paṭipāṭiyāti uddesapaṭipāṭiyā. Evamāhāti ‘‘evaṃ kathañca, mahānāmā’’tiādinā idāni vuccamānena dassitākārena āha.

24. ''ඉමිනා එත්තකේන ඨානේනාති'' - මෙපමණකින් යුත් ස්ථානයෙන් යනු 'මහනාමය, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවක තෙමේ...' යන්නෙන් ආරම්භ කොට 'අකසිරලාභී' යන පදය දක්වා වූ මෙපමණ වූ උද්දේස පදයෙන් මාතෘකාව තබා යන්නයි. 'පටිපාටියාති' යනු උද්දේස අනුපිළිවෙළිනි. 'ඒවමාහාති' යනු 'එසේම මහනාමය, කෙසේ ද?' යනාදී වශයෙන් දැන් කියනු ලබන ආකාරයෙන් දක්වන ලද පරිදි පැවසූ සේක.

25. Hirīyatīti lajjīyati pīḷīyati. Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā, tasmā ‘‘jigucchatīti attho’’ti vuttaṃ. Ottappatīti uttappati. Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ. Paggahitavīriyoti saṅkocaṃ anāpannavīriyo. Tenāha ‘‘anosakkitamānaso’’ti. Pahānatthāyāti samucchindanatthāya. Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma adhigamo evāti āha ‘‘paṭilābhatthāyā’’ti. Satinepakkenāti satiyā nepakkena tikkhavisadasūrabhāvena. Aṭṭhakathāyaṃ pana nepakkaṃ nāma paññāti adhippāyena ‘‘satiyā ca nipakabhāvena cā’’ti attho vutto, evaṃ sati añño niddiṭṭho nāma hoti. Satimāti ca imināva visesā sati gahitā, parato ‘‘cirakatampi [Pg.16] cirabhāsitampi saritā anussaritā’’ti satikiccameva niddiṭṭhaṃ, na paññākiccaṃ, tasmā satinepakkenāti satiyā nepakkabhāvenāti sakkā viññātuṃ. Teneva hi paccayavisesavasena aññadhammanirapekkho satiyā balavabhāvo. Tathā hi ñāṇavippayuttacittenapi ajjhayanasammasanāni sambhavanti.

25. ''හිරීයතී'' යනු ලැජ්ජා වෙයි, පීඩාවට පත් වෙයි. හිරී (ලජ්ජාව) පවට පිළිකුල් කිරීමේ ලක්ෂණය ඇති බැවින්, 'පිළිකුල් කරයි යන අර්ථයයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. ''ඔත්තප්පතී'' යනු තැති ගනියි. පවට ඇති බිය ඔත්තප්පයේ ලක්ෂණයයි. ''පග්ගහිතවීරියෝ'' යනු හැකිළීමකට පත් නොවූ වීර්යය ඇත්තායි. එබැවින් 'පසුබට නොවන මනසක් ඇත්තා' යැයි කියන ලදී. ''පහානත්ථායා'' යනු (අකුසල්) ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසයි. කුසල් දහම් උපසම්පදා කර ගැනීම යනු ඒවා ලබා ගැනීමම බැවින් 'ප්‍රතිලාභය පිණිස' යැයි කියන ලදී. ''සතිනේපක්කේනාති'' යනු තියුණු වූ, පිරිසිදු වූ හා ශූර වූ සිහියේ නිපුණතාවයෙනි. අටුවාවෙහි නම් 'නේපක්කය' යනු ප්‍රඥාව යන අදහසින් 'සිහියෙන් හා නිපුණ භාවයෙන්' යන අර්ථය දක්වා ඇත. එසේ වූ විට මෙය අනෙක් (ප්‍රඥාව) ලෙස හැඳින්වේ. 'සතිමා' යන්නෙන් මෙහි විශේෂ වූ සිහියම ගනු ලැබේ. මතුපිටින් 'බොහෝ කලකට පෙර කළ දේත්, බොහෝ කලකට පෙර කී දේත් සිහි කරන්නේය, නැවත සිහි කරන්නේය' යනුවෙන් සිහියේ කාර්යයම දක්වන ලදී, ප්‍රඥාවේ කාර්යය නොවේ. එබැවින් 'සතිනේපක්කේන' යනු සිහියේම නිපුණ බව ලෙස වටහා ගත හැකිය. එම ප්‍රත්‍ය විශේෂයන් නිසාම, අනෙක් ධර්මයන්ගෙන් ස්වායත්ත වූ සිහියේ බලවත් බව එයින් අදහස් වේ. මක්නිසාද යත්, ඥානයෙන් විප්‍රයුක්ත වූ සිතින් වුවද ඉගෙනීම් හා විමසීම් ආදිය සිදු විය හැකි බැවිනි.

Cetiyaṅgaṇavattādīti ādi-saddena bodhiyaṅgaṇavattādīni saṅgaṇhāti. Asītimahāvattapaṭipattipūraṇanti ettha asītivattapaṭipattipūraṇaṃ mahāvattapaṭipattipūraṇanti vattapaṭipattipūraṇa-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha mahāvattāni (vibha. mūlaṭī. 406) nāma vattakhandhake (cūḷava. 356 ādayo) vuttāni āgantukavattaṃ āvāsikaṃ gamikaṃ anumodanaṃ bhattaggaṃ piṇḍacārikaṃ āraññikaṃ senāsanaṃ jantāgharaṃ vaccakuṭi upajjhāyaṃ saddhivihārikaṃ ācariyaṃ antevāsikavattanti cuddasa. Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāle pārivāsikādikāle ca caritabbāni asīti khuddakavattāni sabbāsu avatthāsu na caritabbāni, tasmā mahāvattesu, aggahitāni. Tattha ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññapessāmī’’ti ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ…pe… na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 81) vuttāni pakabhatte caritabbavattāvasānāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ mūlāyapaṭikassanārahena mānattārahena mānattacārikena abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vattabba’’ntiādīni (cūḷava. 82) pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitabbāni pañcāti ekasattativattāni, ukkhepaniyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ – ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… nhāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti (cūḷava. 51) idaṃ abhivādanādīnaṃ asādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsitabbo’’tiādīni ca dasāti evametāni dvāsīti. Etesveva pana kānici tajjanīyakammādivattāni kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsīti, evaṃ appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā gaṇanupagaṃ na hotīti idha ‘‘asīti’’cceva vuttaṃ. Aññattha pana aṭṭhakathāpadese ‘‘dvāsīti khandhakavattānī’’ti vuccati.

''චේතියංගණවත්තාදී'' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් බෝධියංගණ වත් ආදිය ඇතුළත් වේ. ''අසීතිමහාවත්තපටිපත්තිපූරණං'' යන්නෙහි අසූවක් වත් පිළිවෙත් පිරීම සහ මහාවත් පිළිවෙත් පිරීම යනුවෙන් 'වත් පිළිවෙත් පිරීම' යන ශබ්දය එක් එක් පදයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහි මහාවත් යනු වත්තක්ඛන්ධකයෙහි වදාළ ආගන්තුක වත, ආවාසික වත, ගමික වත, අනුමෝදනා වත, බත්තග්ග වත, පිණ්ඩචාරික වත, ආරණ්‍යක වත, සේනාසන වත, ජන්තාඝර වත, වච්චකුටි වත, උපජ්ඣාය වත, සද්ධිවිහාරික වත, ආචාර්ය වත, අන්තේවාසික වත යන දාහතරයි. එයින් පරිබාහිරව, ඇතැම් විට තජ්ජනීය කර්ම කරන ලද කාලවලදී සහ පරිවාස කාලවලදී සමාදන් විය යුතු අසූවක් වූ කුඩා වත් (ඛුද්දක වත්) සියලු අවස්ථාවල සමාදන් විය යුතු නොවන බැවින්, ඒවා මහාවත් ගණයට ඇතුළත් කර නැත. එහි 'පරිවාසික භික්ෂූන්ගේ වත පනවන්නෙමි' යන්නෙන් ආරම්භ කොට, 'උපසම්පදා නොකළ යුතුය...පෙ... බිම සක්මන් කරන කල සක්මනෙහි සක්මන් නොකළ යුතුය' යනුවෙන් ප්‍රකෘති භික්ෂූන් කෙරෙහි පැවතිය යුතු වත් අවසානයේ සඳහන් වන හැට හයකි (66). ඉන්පසු 'මහණෙනි, පරිවාසික භික්ෂුව විසින් තමාට වඩා වැඩිමහල් පරිවාසික භික්ෂුවක සමඟ හෝ මූලායපටිකස්සන ලැබීමට සුදුසු, මානත් ලැබීමට සුදුසු, මානත් රකින, අබ්භානයට සුදුසු භික්ෂුවක සමඟ එක් සෙවණක් ඇති ආවාසයක නොවිසිය යුතුය' ආදී වශයෙන් ප්‍රකෘති භික්ෂූන් කෙරෙහි පැවතිය යුතු වත්වලට වඩා වෙනස් නොවන බැවින්, ඒවා වෙන් වෙන්ව ගණන් නොගෙන, පරිවාසික වැඩිමහල් භික්ෂූන් ආදී පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් හැසිරිය යුතු බැවින් ඒවා එකක් බැගින් ගෙන ගණන් කළ යුතු පහකි (5). එවිට වත් හැත්තෑ එකකි (71). උක්ඛේපනීය කර්ම කරන ලද වත් පැනවීමේදී 'ප්‍රකෘති භික්ෂුවකගේ වැඳීම, දැක හුනස්නෙන් නැගිටීම...පෙ... ස්නානය කිරීමේදී පිට පිරිමැදීම පිළි නොගත යුතුය' යනුවෙන් සඳහන් වන මේ වැඳීම් ආදිය පිළි නොගැනීම එකකි. 'ප්‍රකෘති භික්ෂුවක සීල විපත්තියෙන් අනුද්ධංසනය නොකළ යුතුය' ආදී වශයෙන් සඳහන් වන කරුණු දහයකි. මෙසේ මේවා අසූ දෙකකි (82). මෙහිම ඇතැම් වත් තජ්ජනීය කර්ම වත් ලෙස ද, ඇතැම් ඒවා පරිවාස වත් ලෙස ද ගනු ලැබීමෙන් අසූ දෙකක් වේ. මෙසේ ස්වල්ප වූ අඩුවක් හෝ වැඩියක් ගණනයට නොගන්නා බැවින් මෙහි 'අසූවක්' යනුවෙන්ම පවසන ලදී. නමුත් වෙනත් අටුවා ස්ථානයක 'අසූ දෙකක් වූ ඛන්ධක වත්' යනුවෙන් සඳහන් වේ.

Sakkaccaṃ [Pg.17] uddisanaṃ sakkaccaṃ uddisāpananti paccekaṃ sakkaccaṃ-saddo yojetabbo. Uddisanaṃ uddesaggahaṇaṃ. Dhammosāraṇaṃ dhammassa uccāraṇaṃ. Dhammadesanā –

''සක්කච්චං උද්දිසනං සක්කච්චං උද්දිසාපනං'' යන තැන්හි 'සක්කච්චං' (ගෞරවයෙන්/මනාව) යන වචනය ඒ ඒ පදයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'උද්දිසන' යනු උද්දේසය ඉගෙනීමයි. 'ධම්මොසාරණං' යනු ධර්මය උච්චාරණය කිරීමයි (සජ්ඣායනා කිරීමයි). ධර්ම දේශනාව -

‘‘Ādimhi sīlaṃ deseyya, majjhe jhānaṃ vipassanaṃ;

Pariyosāne ca nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190;

saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.246) –

''ආරම්භයේදී සීලය දේශනා කරන්නේය, මධ්‍යයේදී ධ්‍යාන හා විදර්ශනා ද, අවසානයේදී නිර්වාණය ද දේශනා කරන්නේය; මෙය ධර්ම කථිකයන්ගේ පිළිවෙළයි.''

Evaṃ kathitalakkhaṇā dhammakathā. Upagantvā nisinnassa yassa kassaci gahaṭṭhassa pabbajitassa vā taṅkhaṇānurūpā dhammī kathā upanisinnakathā. Bhattānumodanakathā anumodaniyā. Saritāti ettha na kevalaṃ cirakatacirabhāsitānaṃ saraṇamanussaraṇamattaṃ adhippetaṃ, atha kho tathāpavattarūpārūpadhammānaṃ pariggahamukhena pavattavipassanācāre satisambojjhaṅgasamuṭṭhāpananti dassetuṃ ‘‘tasmiṃ kāyena cirakate’’tiādi vuttaṃ. Sakimpi saraṇenāti ekavāraṃ saraṇena. Punappunaṃ saraṇenāti anu anu saraṇena. Satisambojjhaṅgampi vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vosaggapariṇāmiñca katvā saranto tattha tattha javanavāre saraṇajavanavāre parittajavanavasena anussaritāti veditabbā.

එසේ දේශනා කරන ලද ලක්ෂණ ඇති කථාව ධර්ම කථාවයි. පැමිණ අසුන් ගත් යම් ගිහියකුට හෝ පැවිද්දකුට ඒ මොහොතට අනුරූප පරිදි පවත්වන ධර්ම කථාව 'උපනිසින්න කථාව'යි. දානයෙන් පසු කරන අනුමෝදනා කථාව 'අනුමෝදනීය' කථාවයි. 'සරිතා' (සිහි කළ) යන මෙහි බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද හෝ කියන ලද දෑ සිහි කිරීම හා නැවත සිහි කිරීම පමණක් අදහස් නොවේ. එසේ පවතින රූප හා අරූප ධර්මයන් පිරිසිඳ දැකීමේ මුඛයෙන් පවත්වන විදර්ශනා වාරයෙහි සතිසම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීම අදහස් වේ. එබැවින් 'එම කයෙහි බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද' යනාදිය පවසන ලදී. 'සකිම්පි සරණේන' යනු එක් වරක් සිහි කිරීමෙනි. 'පුනප්පුනං සරණේන' යනු නැවත නැවත සිහි කිරීමෙනි. සතිසම්බොජ්ඣංගය ද විවේක නිශ්ශ්‍රිත, විරාග නිශ්ශ්‍රිත, නිරෝධ නිශ්ශ්‍රිත සහ වොස්සග්ග පරිණාමී කොට සිහි කරමින්, ඒ ඒ ජවන වාරවලදී, සිහි කරන ජවන වාරවලදී පරිත්ත ජවන වශයෙන් අනුස්මරණය කරන ලද්දී (අනුස්සරිතා) යැයි දත යුතුය.

Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha – ‘‘udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā’’ti. Missakanayenāyaṃ desanā āgatāti āha – ‘‘vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā’’ti. Tenāha ‘‘vipassanāpaññāya cevā’’tiādi. Vipassanāpaññāya nibbedhikapariyāyato. Sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato cā’’ti vuttaṃ. Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo. Sammāti yāthāvato. Akuppadhammatāya hi maggapaññā khepitakhepanāya na puna kiccaṃ atthīti upāyena ñāyena yā pavatti sā evāti āha – ‘‘hetunā nayenā’’ti.

"ගමනාර්ථ සහිත ධාතු ශබ්ද අවබෝධාර්ථයෙහි වැටෙති" යන කරුණ නිසා "උදය වැය විනිවිද දැකීමට සමර්ථ වූ" යයි පවසන ලදී. මිශ්‍ර ක්‍රමය මගින් මෙම දේශනාව පැමිණි බැවින් "විෂ්කම්භන වශයෙන් සහ සමුච්ඡේද වශයෙන්" යයි කියන ලදී. එබැවින් "විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් ද" යනාදිය පවසන ලදී. විදර්ශනා ප්‍රඥාව විනිවිද විනිවිද යන ක්‍රමයෙන් යුක්ත වේ. එය ප්‍රදේශික (සීමිත) බැවින් නිප්පදේසික (අසීමිත) කොට දැක්වීම සඳහා "මාර්ග ප්‍රඥාව ලැබීමට පවතින බැවින්" යයි කියන ලදී. දුක්ඛක්ඛයගාමිනී (දුක් නැති කිරීම පිණිස පවතින) භාවයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. "සම්මා" යනු යථා පරිදි ය. අකුප්පධර්මතාවය නිසා මාර්ග ප්‍රඥාව විසින් ක්ෂය කළ යුතු දේ ක්ෂය කළ පසු නැවත කළ යුතු කිසිවක් නැති බැවින්, උපාය මාර්ගයෙන් හා න්‍යාය ධර්මයෙන් යම් පැවැත්මක් වේ ද එයම වේ යයි දක්වමින් "හේතු න්‍යායෙන්" යයි පවසන ලදී.

26. Adhikaṃ ceto abhiceto, mahaggatacittaṃ, tassa pana adhikatā kāmacchandādipaṭipakkhavigamena visiṭṭhabhāvappatti, tannissitāni ābhicetasikāni. Tenāha ‘‘abhicittaṃ seṭṭhacittaṃ sitāna’’nti. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti imasmiṃyeva attabhāve phāsuvihārabhūtānaṃ. Tehi [Pg.18] pana samaṅgitakkhaṇe yasmā vivekajaṃ pītisukhaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ apītijaṃ satipārisuddhiñāṇasukhañca paṭilabhati vindati, tasmā āha – ‘‘appitappitakkhaṇe sukhapaṭilābhahetūna’’nti. Icchiticchitakkhaṇe samāpajjitāti iminā tesu jhānesu samāpajjanavasībhāvamāha, ‘‘nikāmalābhī’’ti pana vacanato āvajjanādhiṭṭhānā paccavekkhaṇavasiyo ca vuttā evāti veditabbā. Nidukkhalābhīti iminā tesaṃ jhānānaṃ sukhapaṭipadākhippābhiññataṃ dasseti, vipulalābhīti iminā paguṇataṃ tappamāṇadassitabhāvadīpanato. Tenāha ‘‘paguṇabhāvenā’’tiādi. Samāpajjituṃ sakkoti samāpajjanavasībhāvatāya sādhitattā. Samādhipāripanthikadhammeti vasībhāvassa paccanīkadhamme. Jhānādhigamassa pana paccanīkadhammā pageva vikkhambhitā, aññathā jhānādhigamo eva na siyā. Akilamanto vikkhambhetuṃ na sakkotīti kicchena vikkhambheti visodheti, kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandādīnaṃ aññesaṃ samādhipāripanthikānaṃ dūrasamussāraṇaṃ idha vikkhambhanaṃ visodhananti veditabbaṃ.

26. අධික වූ සිත 'අභිචේත' නම් වේ, එනම් මහග්ගත සිතයි. කාමච්ඡන්දාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ඉවත් වීමෙන් විශිෂ්ට භාවයට පැමිණීම එහි අධික බවයි. එය ඇසුරු කළ දේ 'ආභිචේතසික' නම් වේ. එබැවින් "ශ්‍රේෂ්ඨ සිත ඇසුරු කළ" යයි පවසන ලදී. "දිට්ඨධම්ම සුඛවිහාරයන්ගේ" යනු මේ ආත්මයෙහිම සැප විහරණ බවට පත් වූ ධ්‍යානයන්ගේ ය. ඒවාට සමංගී වූ ක්ෂණයෙහි විවේකයෙන් හටගත් ප්‍රීති සුඛය, සමාධියෙන් හටගත් ප්‍රීති සුඛය, ප්‍රීතියෙන් තොර වූ ස්මෘති පාරිශුද්ධි ඥාන සුඛය ද ලබන බැවින්, අත්විඳින බැවින් "එක් එක් ක්ෂණයන්හි සැප ලැබීමට හේතු වූ" යයි පවසන ලදී. "කැමති කැමති ක්ෂණයෙහි සමවැදීම" යන මෙයින් එම ධ්‍යානයන්හි සමවැදීමේ වශීභාවය පවසයි. "නිකාමලාභී" යන වචනයෙන් ආවර්ජන, අධිෂ්ඨාන සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ වශීතාවන් පවසන ලදැයි දත යුතුය. "නිදුක්ඛලාභී" යන මෙයින් එම ධ්‍යානයන්ගේ සුඛ පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා බව දක්වයි. "විපුලලාභී" යන මෙයින් ප්‍රගුණ බව හා එහි ප්‍රමාණය දක්වන බව හඟවයි. එබැවින් "ප්‍රගුණ භාවයෙන්" යනාදිය පවසන ලදී. සමවැදීමට සමර්ථ වන්නේ සමවැදීමේ වශීභාවය සිද්ධ කළ බැවිනි. "සමාධි පාරිපන්ථික ධර්මයන්" යනු වශීභාවයට පටහැනි ධර්මයන්ය. ධ්‍යාන අධිගමයට පටහැනි ධර්මයෝ නම් කලින්ම විෂ්කම්භනය කරන ලදහ. නැතහොත් ධ්‍යාන අධිගමයක් සිදු නොවේ. වෙහෙස නොවී යටපත් කිරීමට සමර්ථ නොවන තැනැත්තා දුකසේ විෂ්කම්භනය කරයි, පිරිසිදු කරයි. කාමයන්ගේ ආදීනව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් ආදියෙන් කාමච්ඡන්දාදී වෙනත් සමාධි පාරිපන්ථික ධර්මයන් දුරින්ම දුරු කිරීම මෙහි විෂ්කම්භනය හෙවත් පිරිසිදු කිරීම යයි දත යුතුය.

27. Vipassanāhitāya uparūparivisesāvahattā vaḍḍhamānāya pubbabhāgasīlādipaṭipadāya. Sā eva pubbabhāgapaṭipadā yathābhāvitatāya avassaṃ bhāvinaṃ visesaṃ pariggahitattā aṇḍaṃ viyāti aṇḍaṃ, kilesehi adūsitatāya apūti aṇḍaṃ etassāti apuccaṇḍo, vipassanaṃ ussukkāpetvā ṭhitapuggalo, tassa bhāvo apuccaṇḍatā. Vipassanādiñāṇappabhedāyāti pubbenivāsañāṇādiñāṇapabhedāya. Tatthāti cetokhilasutte (ma. ni. 1.185) ‘‘sa kho so, bhikkhave, evaṃ ussoḷhipannarasaṅgasamannāgato bhikkhu bhabbo abhinibbidāyā’’ti āgatattā ussoḷhipannarasehi aṅgehi samannāgatabhāvoti evaṃ yaṃ opammasaṃsandanaṃ āgataṃ, taṃ opammasaṃsandanaṃ idha imasmiṃ sekhasutte yojetvā veditabbanti sambandho.

27. විදර්ශනාවට හිතකර වූ, ඉහළ ඉහළ විශේෂයන් ගෙන එන්නා වූ, වර්ධනය වන්නා වූ පූර්වභාග සීලාදී ප්‍රතිපදාවයි. එම පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවම මනා කොට වඩන ලද බැවින්, ඒකාන්තයෙන් සිදුවන විශේෂය ග්‍රහණය කරගත් බැවින් බිජුවටක් වැනි නිසා "අණ්ඩං" (බිජුවට) යයි කියනු ලැබේ. කෙලෙසුන්ගෙන් දූෂිත නොවන බැවින් "අපූති අණ්ඩං" (කුණු නොවූ බිජුවට) යනු මෙයටයි. විදර්ශනාවෙහි උත්සාහවත් වී සිටින පුද්ගලයා "අපුච්චණ්ඩ" නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය "අපුච්චණ්ඩතාවය"යි. විදර්ශනාදී ඥාන ප්‍රභේදයන් සඳහා යනු පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානාදී ඥාන ප්‍රභේදයන් සඳහාය. එහි චේතෝඛිල සූත්‍රයෙහි (මජ්ඣිම නිකාය 1.185) "මහණෙනි, ඒ සැබවින්ම මෙසේ උත්සාහය නැමති පහළොස්වන අංගයෙන් සමන්නාගත වූ භික්ෂුව නිබ්බිදාව පිණිස සුදුසු වේ" යයි පැමිණි බැවින්, උත්සාහය සහිත පහළොස් අංගයන්ගෙන් යුක්ත බව යන යම් උපමා සංසන්දනයක් පැමිණියේ ද, එම උපමා සංසන්දනය මෙහි මෙම සේඛ සූත්‍රයෙහි යොදා දත යුතුය යනු සම්බන්ධයයි.

28. Mahaggatādibhāvena heṭṭhimānaṃ jhānānaṃ anurūpampi attano visesena te uttaritvā atikkamitvāna ṭhitanti anuttaraṃ, tenāha – ‘‘paṭhamādijjhānehi asadisaṃ uttama’’nti. Dutiyādīsupi abhinibbhidāsu. Pubbenivāsañāṇaṃ uppajjamānaṃ yathā attano visayapaṭicchādakaṃ kilesandhakāraṃ vidhamantameva [Pg.19] uppajjati, evaṃ attano visaye kañci visesaṃ karontameva uppajjatīti āha – ‘‘pubbenivāsañāṇena paṭhamaṃ jāyatī’’ti, sesañāṇadvayepi eseva nayo.

28. මහග්ගත ආදී භාවයෙන් පහළ ධ්‍යානයන්ට අනුරූප වුවද, තමන්ගේ විශේෂය නිසා ඒවා ඉක්මවා, අභිබවා සිටින බැවින් "අනුත්තර" නම් වේ. එබැවින් "ප්‍රථමධ්‍යානාදීන්ට අසදෘශ වූ උත්තම වූ" යයි පවසන ලදී. ද්විතීයාදී අභිනිර්භිදාවන්හි ද එසේමය. පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය උපදින කල්හි කෙසේ නම් තමන්ගේ විෂය වසා සිටින කෙලෙස් අන්ධකාරය නසමින්ම උපදී ද, එසේම තමන්ගේ විෂයයෙහි යම් විශේෂයක් කරමින්ම උපදී යයි දක්වමින් "පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානයෙන් පළමුව උපදී" යයි පවසන ලදී. ඉතිරි ඥාන දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

29. Caraṇasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘caraṇaṃ nāma hotīti attho’’ti. Tenāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ agatapubbadisāgamane tesaṃ sādhakatamabhāvato.

29. "චරණස්මිං" යන්නෙහි ප්‍රත්‍යාත්ම අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය යොදා ඇති බැවින් "චරණය නම් වේ යනු අර්ථයයි" පවසන ලදී. "තේන" යන්න කරණාර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තියයි. පෙර නොගිය දිශාවකට යාම සඳහා ඒවා මනා සාධක වන බැවිනි.

Aṭṭha ñāṇānīti idha āgatāni ca anāgatāni ca ambaṭṭhasuttādīsu (dī. ni. 1.254 ādayo) āgatāni gahetvā vadati. Vinivijjhitvāti pubbenivāsapaṭicchādakādikilesatamaṃ bhinditvā padāletvā.

"අෂ්ට ඥානයෝ" යනු මෙහි සඳහන් වූ සහ අම්බට්ඨ සූත්‍රය ආදියෙහි සඳහන් වූ ඥානයන් ගෙන පවසයි. "විනිවිද" යනු පූර්වේනිවාසානුස්මෘතිය වසා සිටින කෙලෙස් අඳුර බිඳ දමා, පළා දමා යන්නයි.

30. Sanaṅkumārenāti sanantanakumārena. Tadeva hi tassa sanantanakumārataṃ dassetuṃ ‘‘cirakālato paṭṭhāyā’’ti vuttaṃ. So attabhāvoti yena attabhāvena manussapathe jhānaṃ nibbattesi, so kumārattabhāvo, tasmā brahmabhūtopi tādisena kumārattabhāvena carati.

30. "සනංකුමාර" යනු සනන්තන කුමාරයා විසිනි. ඔහුගේ එම සදාතනික කුමාර භාවය දැක්වීම සඳහාම "බොහෝ කලක සිට" යයි පවසන ලදී. එම ආත්මභාවය යනු යම් ආත්මභාවයකින් මිනිස් ලොවෙහි ධ්‍යානයන් උපදවා ගත්තේ ද, එම කුමාර ආත්මභාවයයි. එබැවින් බ්‍රහ්ම බවට පත්ව සිටියදීත් එවැනි කුමාර ආත්මභාවයකින් හැසිරෙයි.

Janitasmiṃ-saddo eva i-kārassa e-kāraṃ katvā ‘‘janetasmi’’nti vutto, janitasminti ca janasminti attho veditabbo. Janitasminti sāmaññaggahaṇepi yattha catuvaṇṇasamaññā, tattheva manussaloke. Khattiyo seṭṭhoti lokasamaññāpi manussalokeyeva, na devakāye brahmakāye vāti dassetuṃ ‘‘ye gottapaṭisārino’’ti vuttaṃ. Paṭisarantīti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti pati pati attano gottaṃ anusaranti paṭijānanti vāti attho.

"ජනිතස්මිං" යන ශබ්දයෙහිම 'ඉ' කාරය 'එ' කාරය බවට පත් කොට "ජනේතස්මිං" යයි පවසන ලදී. "ජනිතස්මිං" යනු ජනයා කෙරෙහි යන්න අර්ථයයි. "ජනිතස්මිං" යන සාමාන්‍ය ලක්ෂණය ගත්ත ද, යම් තැනක සිව්වනක් කුල පැනවීම් පවතී ද, ඒ මිනිස් ලොවෙහිමය. "ක්ෂත්‍රියයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ" යන ලෝක සම්මතය ද පවතින්නේ මිනිස් ලොවෙහිමය, දේව සමූහයා හෝ බ්‍රහ්ම සමූහයා අතර නොවේ යයි දැක්වීමට "යම් කෙනෙක් ගෝත්‍ර අනුව යන්නෝ වෙත් ද" යයි පවසන ලදී. "පටිසාරිනෝ" යනු "මම ගෞතම වෙමි, මම කාශ්‍යප වෙමි" යනාදී වශයෙන් නැවත නැවත තම ගෝත්‍රය සිහිපත් කරති, ප්‍රකාශ කරති යන්නයි.

Ettāvatāti ‘‘sādhu sādhu ānandā’’ti ettakena sādhukāradānena. Jinabhāsitaṃ nāma jātantiādito paṭṭhāya yāva pariyosānā therabhāsitaṃ buddhabhāsitameva nāma jātaṃ. ‘‘Kimpanidaṃ suttaṃ satthudesanānuvidhānato jinabhāsitaṃ, udāhu sādhukāradānamattenā’’ti evarūpā codanā idha anokāsā therassa desanāya bhagavato desanānuvidhānahetukattā sādhukāradānassāti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

"මෙපමණකින්" යනු "සාධු සාධු ආනන්ද" යන මෙපමණ වූ සාධුකාර දීමෙනි. ජිනභාසිත (බුද්ධ භාෂිතය) නම් වූයේ ආරම්භයේ සිට අවසානය දක්වා වූ තෙරුන් වහන්සේගේ දේශනාව බුද්ධ භාෂිතයක්ම බවට පත් වූ බැවිනි. "මෙම සූත්‍රය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනා ක්‍රමය අනුගමනය කළ බැවින් බුද්ධ භාෂිතයක් ද, නැතහොත් හුදෙක් සාධුකාර දීමෙන් පමණක් බුද්ධ භාෂිතයක් ද?" යන මෙවැනි චෝදනාවකට මෙහි ඉඩක් නැත. මන්දයත් තෙරුන් වහන්සේගේ දේශනාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනා ක්‍රමයට අනුකූල වූ බැවින් සාධුකාර දීම සිදු වූ බැවිනි. මෙහි යම් අර්ථයක් විස්තර නොකරන ලද්දේ නම්, එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි බැවිනි.

Sekhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (අර්ථ විවරණය) නිම කරන ලදී.

4. Potaliyasuttavaṇṇanā

4. පෝතලිය සූත්‍ර වර්ණනාව.

31. Aṅgā [Pg.20] nāma janapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhivasena aṅgātveva vuccatīti āha ‘‘aṅgāyeva so janapado’’ti. Mahiyā panassa uttarena yā āpoti mahiyā nadiyā yā āpo tassa janapadassa uttarena honti. Tāsaṃ avidūrattā so janapado uttarāpoti vuccati. Sā pana mahī katthaci katthaci bhijjitvā gatāti āha ‘‘kataramahiyā uttarena yā āpo’’ti. Tatthāti tassā mahiyā āgamanato paṭṭhāya ayaṃ āvibhāvakathā. Yasmā (a. ni. ṭī. 3.8.19) lokiyā jambudīpo himavā tattha patiṭṭhitasamuddadahapabbatanadiyoti etesu yaṃ yaṃ na manussagocaraṃ, tattha sayaṃ sammūḷhā aññepi sammohayanti, tattha tattha sammohavidhamanatthaṃ ‘‘ayaṃ kira jambudīpo’’tiādimāraddhaṃ. Dasasahassayojanaparimāṇo āyāmato ca vitthārato cāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Udakena ajjhotthaṭo tadupabhogisattānaṃ puññakkhayena.

31. අංග නම් වූ ජනපදවැසි රාජකුමාරවරුන් නිසාත්, ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය වූ එක් ජනපදයක් ව්‍යවහාරය (රූළ්හිය) අනුව 'අංග' යනුවෙන් හඳුන්වන නිසාත් 'ඒ අංග ජනපදයමයි' යනුවෙන් පැවසුණි. මහී නදියට උතුරින් පිහිටි ජලය යනු මහී නදියට උතුරින් වූ එම ජනපදයේ ජල මූලාශ්‍රයන්ය. ඒවාට නුදුරු බැවින් එම ජනපදය 'උත්තරාප' (උතුරු ජලය ඇති තැන) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මහී නදිය තැනින් තැන බෙදී ගොස් ඇති බැවින් 'කවර මහී නදියකට උතුරින් වූ ජලයද?' යැයි විමසන ලදී. 'එහි' යනු එම මහී නදියේ ආරම්භයේ සිට කෙරෙන පැහැදිලි කිරීමයි. ලෝකයා විසින් දඹදිව, හිමවත, එහි පිහිටි සාගර, විල්, පර්වත සහ ගංගා යන මෙයින් මිනිසුන්ගේ විෂය පථයට හසු නොවන යමක් වේද, එහි තමන් මුළා වී අන් අයවද මුළා කරති. ඒ ඒ තැන්වල පවතින මුළාව දුරු කිරීම පිණිස 'මේ දඹදිවය' යනාදී වශයෙන් ආරම්භ කරන ලදී. දිගින් හා පළලින් යොදුන් දස දහසක ප්‍රමාණයෙන් යුක්තය යනු අදහසයි. එබැවින් 'එහි' යනාදිය පවසන ලදී. සත්වයන්ගේ පින් ගෙවී යාම නිසා එය ජලයෙන් යට විය.

Sundaradassanaṃ kūṭanti sudassanakūṭaṃ, yaṃ loke ‘‘hemakūṭa’’nti vuccati. Mūlagandho kāḷānusāriyādi. Sāragandho candanādi. Pheggugandho salalādi. Tacagandho lavaṅgādi. Papaṭikagandho kabitthādi. Rasagandho sajjādi, pattagandho tamālahiriverādi. Pupphagandho nāgakuṅkumādi. Phalagandho jātiphalādi. Gandhagandho sabbesaṃ gandhānaṃ gandho. Yassa hi rukkhassa sabbesampi mūlādīnaṃ gandho atthi, so idha gandho nāma. Tassa gandhassa gandho gandhagandho. Sabbāni puthulato paññāsayojanāni, āyāmato pana ubbedhato viya dviyojanasatānevāti vadanti.

මනස්කාන්ත දර්ශනයක් ඇති කූටය (ශිඛරය) 'සුදස්සන කූටය' නම් වේ. එය ලෝකයෙහි 'හේමකූට' යනුවෙන් හැඳින්වේ. මූල ගන්ධය (මුල්වල සුවඳ) යනු කළු අගිල් ආදියයි. සාර ගන්ධය (හරයේ සුවඳ) යනු සඳුන් ආදියයි. එළයෙහි සුවඳ යනු සලල ආදියයි. පොත්තෙහි සුවඳ යනු කරාබුනැටි ආදියයි. සිවියෙහි සුවඳ යනු දිවුල් ආදියයි. රසයෙහි (මැලියම්වල) සුවඳ යනු සල්මැලියම් ආදියයි. කොළවල සුවඳ යනු තමාල, ඉරිවේරිය ආදියයි. මල්වල සුවඳ යනු නාමල්, කුංකුම ආදියයි. ගෙඩිවල සුවඳ යනු සාදික්කා ආදියයි. 'ගන්ධගන්ධය' යනු මේ සියලු සුවඳ වර්ගයන්ගේ සුවඳයි. යම් ගසක මුල් ආදී සියල්ලෙහිම සුවඳ පවතීද, එය මෙහි 'ගන්ධ' නම් වේ. එම සුවඳෙහි සුවඳ 'ගන්ධගන්ධ' නම් වේ. මේ සියල්ල පළලින් යොදුන් පනහක් වන අතර, දිගින් හා උසින් යොදුන් දෙසියයක් පමණ වන බව කියති.

Manoharasilātalānīti otaraṇatthāya manuññasopānasilātalāni. Supaṭiyattānīti tadupabhogisattānaṃ sādhāraṇakammānubhāvena suṭṭhu paṭiyattāni suppavattitāni honti. Macchakacchapādayo udakaṃ malinaṃ karonti, tadabhāvato phalikasadisanimmaludakāni. Tiriyato dīghaṃ uggatakūṭanti ‘‘tiracchānapabbata’’nti āha.

මනෝහර සිලාතල යනු බැසීම පිණිස ඇති සිත්කළු පියගැටපෙළවල් සහිත ගල්තලාවන්ය. 'සුපටිත්තානි' යනු ඒවා පරිහරණය කරන සත්වයන්ගේ සාධාරණ කර්ම වේගය නිසා මනාව පිළියෙළ වූ ඒවා බවයි. මසුන් හා ඉබ්බන් ආදී සතුන් ජලය අපිරිසිදු කරන නමුත්, ඔවුන් එහි නැති බැවින් පළිඟු වැනි නිර්මල ජලයෙන් යුක්තය. හරහට දිගින් යුත් උස් කූටයන් ඇති බැවින් 'තිරච්ඡාන පබ්බත' (තිරශ්චීන පර්වතය) යැයි පවසන ලදී.

Āpaṇāni [Pg.21] eva vohārassa mukhabhūtānīti āha ‘‘āpaṇamukhasahassānī’’ti. Vibhattānīti vavatthitāni aññamaññāsambhinnāni. Vasanaṭṭhānanti attano yathāphāsukaṃ vasitabbaṭṭhānaṃ. Āsati etthāti āsanaṃ, nisīditabbaṭṭhānāni.

වෙළඳාමට මුඛ්‍ය (ප්‍රධාන) වූයේ කඩපිල් බැවින් 'කඩපිල් දහසකින් යුත්' යැයි පවසන ලදී. 'විභත්තානි' යනු එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවන සේ මනාව වෙන් කරන ලද යන්නයි. වාසස්ථානය යනු තමන්ට පහසු පරිදි වාසය කළ හැකි ස්ථානයයි. මෙහි ඉඳගන්නා බැවින් 'ආසන' නම් වේ, එනම් වාඩි වීමට ඇති ස්ථානයි.

Asāruppaṃ paṭicca uppajjanakassa chādanato channaṃ anucchavikaṃ, tadeva ajjhāsayasampattiṃ patirūpeti pakāsetīti patirūpaṃ. Tenāha ‘‘nappatirūpa’’nti. Kāraṇavevacanānīti ñāpakakāraṇavevacanāni. Ñāpakañhi kāraṇaṃ adhippetaṃ. Atthaṃ ākaroti pakāsetīti ākāro, tameva līnaṃ guḷhaṃ atthaṃ gametīti liṅgaṃ, so tena nimīyatīti nimittanti vuccati. Idāni tamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘dīghadasavattha…pe… nimittāti vuttā’’ti āha. Teti ākārādayo. Tathā hi pana metiādinā potaliyo gahapati ‘‘paribbājakaniyāmena ahaṃ jīvāmi, tasmā gahapati na homīti vadati. Ovadantoti anusāsanto. Upavadantoti paribhāsanto.

අනුචිත දෙය ඇසුරු කොට උපදින දේ වසන බැවින් 'ඡන්න' (වැසුණු) යනු සුදුසු දෙයයි. එයම අදහසෙහි පිරිපුන් බව ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'පතිරූප' (ප්‍රතිරූප) නම් වේ. එබැවින් 'නුසුදුසු නැත' යැයි කීහ. 'කාරණවේවචනානි' යනු කරුණු හඟවන පර්යාය වචනයි. මෙහිදී දැනගත යුතු කරුණු අදහස් කෙරේ. අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'ආකාර' නම් වේ. සැඟවුණු අර්ථය අවබෝධ කරවන බැවින් 'ලිංග' නම් වේ. එයින් මනිනු ලබන (හඳුනාගන්නා) බැවින් 'නිමිත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. දැන් එම අර්ථයම විවරණය කිරීමට 'දීඝදසවත්ථ...පෙ... නිමිත්තාති වුත්තා' යැයි පවසන ලදී. 'තේ' යනු ආකාර ආදියයි. පොතලිය ගෘහපතියා 'මම පරිබ්‍රාජක ක්‍රමයට ජීවත් වෙමි, එබැවින් මම ගෘහපතියෙක් නොවෙමි' යි පවසයි. 'ඕවදන්තෝ' යනු අනුශාසනා කිරීමයි. 'උපවදන්තෝ' යනු දොස් පැවරීමයි.

32. Gedhabhūto lobhoti gijjhanasabhāvo lobho. Agijjhanalakkhaṇo na lobho, anindābhūtaṃ aghaṭṭananti nindāya paṭipakkhabhūtaṃ paresaṃ aghaṭṭanaṃ. Nindāghaṭṭanāti nindāvasena paresaṃ ghaṭṭanā akkosanā. Byavahāravohāropīti kayavikkayalakkhaṇo sabyohāropi dānaggahaṇaṃ vohāro. ‘‘Datto tisso’’ tiādinā voharaṇaṃ paññāpananti paññatti vohāro. Yathādhippetassa atthassa voharaṇaṃ kathanaṃ bodhananti vacanaṃ vohāro. Yāthāvato ayāthāvato ca voharati etenāti vohāro, cetanā. Ayamidhādhippetoti ayaṃ cetanālakkhaṇo vohāro idha imasmiṃ atthe adhippeto, so ca kho sāvajjova samucchedassa icchitattā. Idāni catubbidhassapi vohārassa idha sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā vā’’tiādi vuttaṃ. Gihīti cetanā natthīti ahaṃ gihīti cetanāpavatti natthi. Gihīti vacanaṃ natthīti gihīti attano paresañca vacanappavatti natthi. Gihīti paṇṇatti natthīti gihīti samaññā natthi. Gihīti byavahāro natthīti samudācāro natthi.

32. ගෙධභූත ලෝභය යනු ගිජු වන ස්වභාවය ඇති ලෝභයයි. නොගිජු වන ලක්ෂණය අලෝභයයි. නින්දා නොවන බැවින් අඝට්ටනය යනු නින්දාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අන් අයට රිදවීමක් නොකිරීමයි. නින්දා ඝට්ටනය යනු නින්දා සහගත ලෙස අන් අයට රිදවීම හෙවත් ආක්‍රෝශ කිරීමයි. 'බ්‍යවහාර වෝහාර' යනු මිලයට ගැනීම හා විකිණීම යන ලක්ෂණය සහිත ව්‍යවහාරය මෙන්ම දීම හා ගැනීම යන ව්‍යවහාරයයි. 'දත්ත, තිස්ස' යනාදී වශයෙන් ව්‍යවහාර කිරීම (නම් කිරීම) පඤ්ඤත්ති ව්‍යවහාරයයි. අදහස් කරන ලද අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම හා අවබෝධ කරවීම වචන ව්‍යවහාරයයි. මෙයින් යථාර්ථය හා අයථාර්ථය ව්‍යවහාර කරන බැවින් 'වෝහාර' යනු චේතනාවයි. මෙහි අදහස් කරන ලද්දේ මෙම චේතනා ලක්ෂණ සහිත ව්‍යවහාරයයි. එය සාවද්‍ය දෙයක් බැවින් සහමුලින්ම නැති කළ යුතුය. දැන් සිව්වැදෑරුම් ව්‍යවහාරයන්ම මෙහි පවතින බව පෙන්වීමට 'යස්මා වා' යනාදිය පවසන ලදී. 'ගිහි' යන චේතනාව නැත යනු 'මම ගිහියෙක්' යන චේතනා ප්‍රවෘත්තිය නැති බවයි. 'ගිහි' යන වචනය නැත යනු තමාට හෝ අනුන්ට ගිහියෙක් යැයි පැවසීමක් නැති බවයි. 'ගිහි' යන ප්‍රඥප්තිය නැත යනු ගිහි යන නාමය නැති බවයි. 'ගිහි' යන ව්‍යවහාරය නැත යනු ගිහි පැවතුම් නැති බවයි.

33. Pāṇātipātova saṃyojanaṃ. Kasmā? Bandhanabhāvena pavattanato nissarituṃ appadānato. Pāṇātipātassa atthitāya so puggalo [Pg.22] ‘‘pāṇātipātī’’ti vuccatīti āha – ‘‘pāṇātipātassa…pe… hotī’’ti. Yañhi yassa atthi, tena so apadissatīti. Bahutāyāti acakkhukādibhedena bahubhāvato. Pāṇātipātassa paṭipakkho apāṇātipāto. So pana atthato kāyadvāriko sīlasaṃvaroti āha ‘‘kāyikasīlasaṃvarenā’’ti. Attāpi maṃ upavadeyyātiādi pāṇātipāte ādīnavadassanaṃ. Ādīnavadassino hi tato oramaṇaṃ. Desanāvasenāti aññattha sutte abhidhamme ca dasasu saṃyojanesu pañcasu nīvaraṇesu desanāvasena apariyāpannampi saṃyojanantipi nīvaraṇantipi idha vuttaṃ. Kasmā? Tadatthasambhavato. Tenāha – ‘‘vaṭṭabandhanaṭṭhena hitappaṭicchādanaṭṭhena cā’’ti, pāṇātipāto hi apāṇātipātapaccayaṃ hitaṃ paṭicchādentova uppajjatīti. Eko avijjāsavoti idaṃ sahajātavasena vuttaṃ, upanissayavasena pana itaresampi āsavānaṃ yathārahaṃ sambhavo veditabbo. Pāṇātipātī hi puggalo ‘‘tappaccayaṃ atthaṃ karissāmī’’ti kāme pattheti. Diṭṭhiṃ gaṇhāti, bhavavisesaṃ paccāsīsati. Tattha uppannaṃ vihanati bādhatīti vighāto, dukkhaṃ, pariḷāhanaṃ anatthuppādavasena upatāpanaṃ pariḷāho, ayametesaṃ viseso. Sabbatthāti sabbesu vāresu. Iminā upāyenāti atidesena pana pariggahito attho parato āgamissatīti.

33. ප්‍රාණඝාතය ම සංයෝජනයකි. ඒ මන්ද? බැඳෙන සුළු බවින් පවතින නිසාත්, (සංසාරයෙන්) නික්මීමට ඉඩ නොදෙන නිසාත් ය. ප්‍රාණඝාතය ඇති බැවින් ඒ පුද්ගලයා 'ප්‍රාණඝාතකයා' යයි කියනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'ප්‍රාණඝාතය... පෙ... වෙයි' යනුවෙන් වදාළහ. යමෙකුට යමක් ඇද්ද, ඔහු එයින් හඳුන්වනු ලැබේ. 'බහුතාය' (බොහෝ බවින්) යනු අන්ධභාවය ආදී විවිධ භේදයන්ගෙන් බහුල වන බැවිනි. ප්‍රාණඝාතයට ප්‍රතිපක්ෂය ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමයි. එය අර්ථය වශයෙන් කායද්වාරික ශීල සංවරය බැවින් 'කායික ශීල සංවරයෙන්' යයි වදාළහ. 'තමා ද මට දොස් නගන්නේය' යනාදිය ප්‍රාණඝාතයෙහි ආදීනව දැක්වීමයි. ආදීනව දකින්නා ම එයින් වැළකෙයි. 'දේශනා වශයෙන්' යනු වෙනත් සූත්‍ර සහ අභිධර්මයන්හි දස සංයෝජන සහ පංච නීවරණ අතරෙහි දේශනා වශයෙන් ඇතුළත් නොවූවද, මෙහිදී සංයෝජන කියා ද නීවරණ කියා ද පවසන ලදී. ඒ මන්ද? එහි අර්ථය මෙහි ගැලපෙන බැවිනි. එහෙයින් 'සංසාර වෘත්තයෙහි බැඳෙන අර්ථයෙන් සහ හිත සුවය වසා තබන අර්ථයෙන්' යයි වදාළහ. ප්‍රාණඝාතය වනාහි ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම නමැති හිත සුවය වසාලමින් ම උපදියි. 'එක් අවිජ්ජාසවයක්' යන්න සහජාත වශයෙන් පවසන ලදී. උපනිස්සය වශයෙන් අනෙකුත් ආසවයන් ද සුදුසු පරිදි ඇති වන බව දත යුතුය. ප්‍රාණඝාතය කරන පුද්ගලයා 'එම හේතුවෙන් ප්‍රයෝජනයක් ලබන්නෙමි' යි කාමයන් පතයි, දෘෂ්ටිය ගනියි, භව විශේෂයක් අපේක්ෂා කරයි. එහිදී උපන් පීඩාව 'විඝාත' නම් වේ, දුක 'දුක්ඛ' නම් වේ, අනිර්ථයන් ඉපදීම නිසා තැවීම 'පරිළාහ' නම් වේ. මෙය මොවුන්ගේ වෙනසයි. 'සබ්බත්ථ' යනු සියලු වාරයන්හිදී ය. 'ඉමිනා උපායෙන' යන්නෙන් අතිදේශ (කලින් කී දෙය අනුව) වශයෙන් ගන්නා ලද අර්ථය පසුව පැමිණෙන්නේය.

34-40. Imasmiṃ padeti etena sattasupi vāresu tathā āgataṃ padaṃ sāmaññato gahitaṃ. Tenāha ‘‘iminā’’tiādi. Rosanaṃ kāyikaṃ vācasikañcāti tappaṭipakkho arosopi tathā duvidhoti āha ‘‘kāyikavācasikasaṃvarenā’’ti. Yathā abhijjhā lobho, anabhijjhā alobho, evaṃ akodhūpāyāso abyāpādo, saṃvare sukhanti saṃvaroti daṭṭhabbo, anatilobho pana satisaṃvare, anatimāno ñāṇasaṃvare saṅgahaṃ gacchatīti daṭṭhabbaṃ. Imesu pana padesu evaṃ sabbavāresu yojanā kātabbāti sambandho.

34-40. 'ඉමස්මිං පදේ' යන්නෙන් සත් වාරයෙහි ම එසේ පැමිණි පදය පොදුවේ ගන්නා ලදී. එහෙයින් 'ඉමිනා' යනාදිය වදාළහ. 'රෝසනය' (ක්‍රෝධය) කායික හා වාචසික වේ. එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ 'අරෝසය' ද එලෙසම දෙවැදෑරුම් වන බැවින් 'කායික වාචසික සංවරයෙන්' යයි වදාළහ. අභිජ්ඣාව ලෝභය ද, අනභිජ්ඣාව අලෝභය ද වන්නා සේ ම, අකෝධූපයාසය ව්‍යාපාද රහිත බව (අව්‍යාපාදය) වේ. සංවරයෙහි සැපය ඇති බැවින් 'සංවරය' යයි දත යුතුය. අතිලෝභී නොවීම සති සංවරයට ද, අතිමානී නොවීම ඥාණ සංවරයට ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මෙම පදයන්හි සියලු වාරයන්හි මෙලෙස යෙදුම කළ යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි.

Evaṃ āsavuppatti veditabbāti ettha vuttassapi ekajjhaṃ vuccamānattā ‘‘puna ayaṃ saṅkhepavinicchayo’’ti vuttaṃ. Asammohatthaṃ ārammaṇassa. Purimesu tāva catūsu vāresu viramituṃ na sakkomīti vattabbaṃ. ‘‘Attāpi maṃ upavadeyyā’’ti etassa padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘na sakkomī’’ti, ‘‘anuvijjāpi maṃ viññū garaheyyu’’nti etassa padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘na sakkotī’’ti [Pg.23] vattabbaṃ, iminā nayena pacchimesupi catūsu yathārahaṃ yojanā veditabbā. Atimāne bhavāsavaavijjāsavāti vuttaṃ mānena saha diṭṭhiyā anuppajjanato, atimāno pana kāmarāgenapi uppajjatevāti ‘‘atimāne kāmāsavaavijjāsavā’’ti vattabbaṃ siyā, svāyaṃ nayo vuttanayattā suviññeyyoti na dassito. Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ kathitaṃ ādito catūhi chaṭṭhena vāti pañcahi vārehi, sesehi tīhi pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa bhikkhuno paṭisaṅkhāpahānaṃ, sabbehipi pana bhikkhubhāve ṭhitassa gihivohārasamucchedo kathito. Tattha sabbattha vattaṃ ‘‘idañcidañca mayhaṃ kātuṃ nappatirūpa’’nti paṭisaṅkhānavasena akaraṇaṃ pajahanañca paṭisaṅkhāpahānaṃ.

මෙසේ ආසවයන්ගේ ඉපදීම දත යුතුය. මෙහිදී (කලින්) කියන ලද කරුණු ද එක්තැන් කොට පවසන බැවින් 'නැවත මෙය සංක්ෂේප විනිශ්චයයි' කියා පවසන ලදී. අරමුණෙහි මුළා නොවීම පිණිසයි. පළමු වාර හතරේදී 'වැළකීමට නොහැකිය' යයි කිව යුතුය. 'තමා ද මට දොස් නගන්නේය' යන පදයෙහි අර්ථ වර්ණනාවෙහි 'නොහැකිය' කියා ද, 'විඥයන් විමසා මට ගර්හා කරන්නේය' යන පදයෙහි අර්ථ වර්ණනාවෙහි 'නොහැකි වෙයි' කියා ද කිව යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන් පසුව එන වාර හතරෙහි ද සුදුසු පරිදි යෙදුම දත යුතුය. අධිමානය ඇති කල්හි භවාසව හා අවිජ්ජාසව උපදින බව පවසන ලද්දේ මානය සමඟ දෘෂ්ටිය නූපදින බැවිනි. එහෙත් අධිමානය කාමරාගය නිසා ද උපදින බැවින් 'අධිමානයෙහි කාමාසව හා අවිජ්ජාසව (උපදියි)' කියා ද කිව හැකිය. එම ක්‍රමය කලින් කියන ලද බැවින් පහසුවෙන් දත හැකි නිසා මෙහි නොදක්වන ලදී. මුල් වාර සතරින් හෝ හයවැන්න සමඟ පහකින් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය කියන ලදී. ඉතිරි වාර තුනෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයෙහි පිහිටි භික්ෂුවගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රහාණය (නුවණින් විමසා අත්හැරීම) පවසන ලදී. සියල්ලෙන්ම භික්ෂු භාවයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ගිහි ව්‍යවහාරය සහමුලින් සිඳ දැමීම (වෝහාර සමුච්ඡේදය) කියන ලදී. එහි සියලු තන්හි 'මට මෙය මෙය කිරීම සුදුසු නොවේ' යයි නුවණින් විමසා (අකුසල්) නොකිරීම සහ අත්හැරීම 'ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රහාණය' නම් වේ.

Kāmādīnavakathāvaṇṇanā

කාමයන්ගේ ආදීනව කථා වර්ණනාව.

42. Upasumbheyyāti ettha upa-saddo samīpattho, sumbhanaṃ vikkhepanaṃ. Teneva tamenanti bhummatthe upayogavacananti āha – ‘‘tassa samīpe khipeyyā’’ti, tassa kukkurassa samīpe aṭṭhikaṅkalaṃ khipeyyāti attho. Nimmaṃsattā kaṅkalanti vuccatīti iminā vigatamaṃsāya aṭṭhikaṅkalikāya uraṭṭhimhi vā piṭṭhikaṇṭake vā sīsaṭṭhimhi vā kaṅkala-saddo niruḷhoti dasseti. Sunikkantanti nillikhitaṃ katvāva nibbisesaṃ likhitaṃ.

42. 'උපසුම්භෙය්‍ය' යන්නෙහි 'උප' ශබ්දය සමීපාර්ථයෙහි යෙදේ. 'සුම්භන' යනු විසි කිරීමයි. එහෙයින් 'තං ඒනං' යන්න භූමාර්ථයෙහි උපයෝග වචනයක් යයි පවසමින් 'ඔහු සමීපයෙහි දමන්නේය' යි වදාළහ. ඒ බල්ලා සමීපයෙහි මස් නැති ඇටසැකිල්ලක් දමන්නේය යන අර්ථයයි. මස් නැති බැවින් 'කංකල' යයි කියනු ලැබේ. මෙයින් මස් ඉවත් වූ ඇටසැකිල්ලෙහි පපුවේ ඇටය හෝ පිටකොන්දේ ඇටය හෝ හිස්කබල හෝ 'කංකල' යන ශබ්දයෙන් හඳුන්වන බව දක්වයි. 'සුනික්කන්තං' යනු මනාව සූරා දමන ලද හෙවත් කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ සූරන ලද යන්නයි.

Ekattupaṭṭhānassa ajjhupekkhanavasena pavattiyā ekattā. Tenāha ‘‘catutthajhānupekkhā’’ti. Yasmā panassa ārammaṇampi ekasabhāvameva, tasmā āha ‘‘sā hī’’tiādi. Lokāmisasaṅkhātāti apariññātavatthunā lokena āmasitabbato, loke vā āmisoti saṅkhaṃ gatāya vasena kāmaguṇānaṃ kāmabhāvo ca āmisabhāvo ca, so eva nippariyāyato āmisanti vattabbataṃ arahati. Kāmaguṇāmisāti kāmaguṇe chandarāgā. Gahaṇaṭṭhena bhusaṃ ādānaṭṭhena.

ඒකත්වයෙහි (අරමුණෙහි එකඟ බවෙහි) පිහිටා උපේක්ෂාවෙන් පැවැත්ම නිසා 'ඒකත්ත' නම් වේ. එහෙයින් 'සතරවන ධ්‍යාන උපේක්ෂාව' යයි වදාළහ. යම් හෙයකින් ඔහුගේ අරමුණ ද එකම ස්වභාවයක් ගන්නේ ද, එහෙයින් 'සී හී' යනාදිය වදාළහ. 'ලෝකාමිස' යයි කියනු ලබන්නේ තත්ත්වය අවබෝධ කර නොගත් ලෝකයා විසින් ස්පර්ශ කටයුතු (අනුභව කටයුතු) බැවිනි. ලෝකයෙහි 'ආමිස' යන සංඛ්‍යාවට (නමට) ගිය බැවින් කාමගුණයන්ගේ කාම ස්වභාවය ද ආමිස ස්වභාවය ද වේ. එයම පරියාය ක්‍රමයකින් තොරව (සෘජුවම) 'ආමිස' යයි කීමට සුදුසු වේ. 'කාමගුණාමිස' යනු කාමගුණයන් කෙරෙහි ඇති චන්දරාගයයි. දැඩිව ගැනීම යන අර්ථයෙන් 'භුසං ආදාන' නම් වේ.

43. Ḍayanaṃ ākāsena gamananti āha ‘‘uppatitvā gaccheyyā’’ti. Gijjhādīnaṃ vāsipharasu na hotīti āha – ‘‘mukhatuṇḍakena ḍasantā taccheyyu’’nti. Vissajjeyyunti ettha ‘‘vissajjana’’nti ākaḍḍhanaṃ adhippetaṃ anekatthattā dhātūnaṃ, ākaḍḍhanañca anubandhitvā pātananti āha ‘‘maṃsapesiṃ nakhehi kaḍḍhitvā pāteyyu’’nti.

43. 'ඩයනං' යනු අහසින් යාමයි. එබැවින් 'පියාඹා යන්නේය' යයි වදාළහ. ගිජුලිහිණියන් ආදීන්ට වෑ, පොරෝ නැත. එහෙයින් 'හොටෙන් ඩසා ගනිමින් සූරා දමන්නාහුය' යයි වදාළහ. 'විස්සජ්ජෙය්‍යුං' යන්නෙහි 'විස්සජ්ජන' යන්නෙන් ඇදීම අදහස් කෙරේ. ධාතූන් විවිධ අර්ථ ඇති බැවිනි. ඇදීම ද ලුහුබැඳ ගොස් වැට්ටවීම ද අදහස් වන බැවින් 'මස් වැදැල්ල නියපොතුවලින් ඇද වැට්ටවිය යුතුය' යයි වදාළහ.

47. Purisassa [Pg.24] ārohanayogyaṃ poriseyyaṃ.

47. පුරුෂයෙකුට නැගීමට සුදුසු වූයේ 'පෝරිසෙය්‍ය' (පුරුෂ ප්‍රමාණ වූ) නම් වේ.

48. Sampannaṃ sundaraṃ phalamassāti sampannaphalaṃ. Phalūpapannanti phalehi upetanti āha ‘‘bahuphala’’nti.

48. සම්පන්න වූ හෙවත් යහපත් ඵල ඇත්තේ 'සම්පන්නඵල' නම් වේ. 'ඵලූපපන්න' යනු ඵලයන්ගෙන් (ගෙඩිවලින්) යුක්ත වූ යන අර්ථය ඇති බැවින් 'බහුඵල' යයි වදාළහ.

50. Suvidūravidūreti ariyassa vinaye vohārasamucchedato suṭṭhu vidūrabhūte eva vidūre ahaṃ ṭhito. Kassaci nāma atthassapi ajānanato na ājānantīti anājānīyāti kattusādhanamassa dassento ajānanaketi ajānantabhojanasīsena tesaṃ dātabbapaccaye vadati. Sesaṃ suviññeyyameva.

50. 'සුවිදූරවිදූරෙ' යනු ආර්ය විනයෙහි වෝහාර සමුච්ඡේදය (ලෞකික කටයුතු අත්හැරීම) නිසා ඉතාමත් දුරස්ථ වූ තැනක මම සිටිමි. කිසිදු අර්ථයක් නොදන්නා බැවින් 'අනාජානීය' නම් වේ. එහි කර්තෘ සාධනය දක්වමින් 'නොදන්නාහු' යයි පවසා, නොදන්නවුන්ට දෙන ආහාර වශයෙන් ඔවුන්ට දිය යුතු ප්‍රත්‍යයන් ගැන පවසයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් දත හැකිය.

Potaliyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

පෝතලිය සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනය නිම විය.

5. Jīvakasuttavaṇṇanā

5. ජීවක සූත්‍ර වර්ණනාව.

51. Kumārena bhato posāpitoti kumārabhato, kumārabhato eva komārabhacco yathā ‘‘bhisakkameva bhesajja’’nti.

51. කුමාරයෙකු (රාජකුමාරයෙකු) විසින් පෝෂණය කරන ලද බැවින් 'කුමාරභත' නම් වේ. 'භිසක්කමේව භේසජ්ජං' යන්නා සේම කුමාරභත යනු ම 'කෝමාරභච්ච' වේ.

Ārabhantīti ettha ārabha-saddo kāmaṃ kāmāyūhanayaññuṭṭhāpanaāpattiāpajjanaviññāpanādīsupi āgato, idha pana hiṃsane icchitabboti āha – ‘‘ārabhantīti ghātentī’’ti. Uddisitvā katanti (a. ni. ṭī. 3.8.12; sārattha. ṭī. mahāvagga 3.294) attānaṃ uddisitvā māraṇavasena kataṃ nibbattitaṃ. Paṭiccakammanti ettha kamma-saddo kammasādhano atītakālikoti āha – ‘‘attānaṃ paṭicca kata’’nti. Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘paṭicca kammaṃ phusatī’’tiādīsu (jā. 1.4.75) viya. Nimittakammassāti nimittabhāvena laddhabbakammassa, na karaṇakārāpanavasena. Paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā ‘‘buddhaṃ etassa atthīti buddho’’ti. Tesanti nigaṇṭhānaṃ. Aññepi brāhmaṇādayo taṃladdhikā attheva.

‘ආරභන්තීති’ යන්නෙහි ‘ආරභ’ ශබ්දය කැමැත්තෙන් රැස්කිරීම, උත්සාහය, ඇවතට පැමිණීම, දැන්වීම ආදී අර්ථවල ද යෙදී ඇති මුත්, මෙහිදී හිංසා කිරීම යන අර්ථය උචිත බැවින් ‘ආරභන්තීති ඝාතෙන්තීති’ (ආරභන්ති යනු මරති) යැයි පවසන ලදී. ‘උද්දිස්ස කතං’ යනු තමා උදෙසා මැරීමේ අදහසින් කරන ලද හෙවත් සිදුකරන ලද දෙයයි. ‘පටිච්චකම්මං’ යන්නෙහි ‘කම්ම’ ශබ්දය අතීත කාලීන වූ ක්‍රියාවක් ලෙස දක්වමින් ‘තමා නිසා කරන ලද්දක්’ යැයි පවසන ලදී. ‘පටිච්ච කම්මං ඵුසති’ ආදී ස්ථානවල මෙන් මෙය ‘නිමිත්ත කර්මය’ සඳහා වූ නමකි. ‘නිමිත්තකම්මස්සා’ යනු ක්‍රියාවක් කරවීම යන අර්ථයෙන් නොව, නිමිත්තක් වීම හේතුවෙන් සිදුවන කර්මයක් යන අර්ථයයි. ‘පටිච්ච කම්මං’ යනු මෙහි එවැනි කර්මයක් ඇති බැවින් එම මාංසය ‘පටිච්චකම්ම’ නම් වේ. එය ‘බුද්ධං එතස්ස අත්ථීති බුද්ධෝ’ (මොහුට බුද්ධිය ඇති බැවින් බුද්ධ නම් වේ) යන්නට සමානය. ‘තේසං’ යනු නිගණ්ඨයන්ටයි. එබඳු ලබ්ධියක් ඇති බ්‍රාහ්මණයෝ ආදී අනෙක් පිරිස් ද සිටිති.

Kāraṇanti ettha yutti adhippetā, sā eva ca dhammato anapetattā ‘‘dhammo’’ti vuttāti āha – ‘‘kāraṇaṃ nāma tikoṭiparisuddhamacchamaṃsaparibhogo’’ti. Anukāraṇaṃ nāma mahājanassa tathā byākaraṇaṃ yuttiyā dhammassa anurūpabhāvato maṃsaṃ paribhuñjitabbanti anuññātaṃ tatheva kathananti katvā. Tanti ‘‘jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjatī’’ti evaṃ vuttaṃ paribhuñjanaṃ neva kāraṇaṃ hoti [Pg.25] sabbena sabbaṃ abhāvato sati ca ayuttiyaṃ adhammoti katvā. Tathā byākaraṇanti ‘‘jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjatī’’ti kathanaṃ yuttiyā dhammassa ananurūpabhāvato na anukāraṇaṃ hoti. Parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvāti pare titthiyā ‘jāna’ntiādinā dhammaṃ kathenti vadanti, tena kāraṇabhūtena sakāraṇo hutvā. Tehi tathā vattabbo eva hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā ‘‘maṃsaṃ paribhuñjitabba’’nti pavattā tumhākaṃ kathā vā parato parehi tathā pavattitā tassā anukathā vā. Viññūhi garahitabbakāraṇanti titthiyā tāva tiṭṭhantu, tato aññehi paṇḍitehi garahitabbakāraṇaṃ. Koci na āgacchatīti garahitabbataṃ na āpajjatīti attho. Abhibhavitvā ācikkhantīti abhibhuyya madditvā kathenti, abhibhūtena akkosantīti attho.

‘කාරණං’ යන්නෙහි මෙහිදී අදහස් කළේ යුක්තියයි. එයම ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බැවින් ‘ධර්මය’ යැයි පවසන ලදී. එබැවින් ‘කාරණය නම් තිකොටි පාරිශුද්ධ මාළු හා මාංස පරිභෝජනයයි’ යැයි පවසන ලදී. ‘අනුකාරණං’ යනු මහජනයා හට එසේ ප්‍රකාශ කිරීමයි. එනම් යුක්තියට හා ධර්මයට අනුකූල වන බැවින් මාංසය අනුභව කළ යුතුයැයි අනුදැන වදාළ පරිදිම ප්‍රකාශ කිරීමයි. ‘තං’ යනු ‘තමා උදෙසා කරන ලද බව දැන දැනත් මාංසය වළඳයි’ යන මෙබඳු වචනය කිසිසේත්ම යුක්ත නොවන බැවින් එය ‘කාරණයක්’ නොවේ. ‘තථා බ්‍යාකරණං’ යනු ‘දැන දැනත් තමා උදෙසා කරන ලද මාංසය වළඳයි’ යන ප්‍රකාශය යුක්තියට හා ධර්මයට අනුකූල නොවන බැවින් එය ‘අනුකාරණයක්’ නොවේ. ‘පරේහි වුත්තකාරණේන සකාරණෝ හුත්වා’ යනු අන්‍ය තීර්ථකයන් ‘දැන දැනත්’ යනාදී වශයෙන් ධර්මය පවසන විට එම කාරණය පදනම් කරගෙන යුක්ති සහගතව යන්නයි. ඔවුන් විසින් එසේ පැවසිය යුතුම වන බැවින්, ඔබගේ වාදය හෝ අනුවාදය ‘මාංසය වැළඳිය යුතුය’ යනුවෙන් පවතින ඔබගේ කතාව හෝ පසුව අන්‍යන් විසින් පවත්වන ලද එහි අනුකථාව හෝ වේ. ‘විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බකාරණං’ යනු තීර්ථකයන් පසෙක තබා, අනෙක් පඬිවරුන් විසින් පවා ගැරහිය යුතු කාරණයයි. ‘කෝචි න ආගච්ඡතී’ යනු ගැරහීමට ලක් නොවේ යන අර්ථයයි. ‘අභිභවිත්වා ආචික්ඛන්ති’ යනු මැඩ පවත්වා පවසති, එනම් අභිභවනය කරමින් අක්කෝස කරති යන අර්ථයයි.

52. Kāraṇehīti paribhogacittassa avisuddhatāhetūhi. Bhikkhū uddissakataṃ diṭṭhaṃ. Tādisamaṃsañhi paribhogānārahattā cittaavisuddhiyā kāraṇaṃ cittasaṃkilesāvahato. Idāni diṭṭhasutaparisaṅkitāni sarūpato dassetuṃ ‘‘diṭṭhādīsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha tadubhayavimuttaparisaṅkitanti ‘‘diṭṭhaṃ suta’’nti imaṃ ubhayaṃ anissāya – ‘‘kiṃ nu kho imaṃ bhikkhuṃ uddissa vadhitvā sampādita’’nti kevalameva parisaṅkitaṃ. Sabbasaṅgāhakoti sabbesaṃ tiṇṇaṃ parisaṅkitānaṃ saṅgaṇhanako.

52. ‘කාරණේහි’ යනු පරිභෝජනය කරන්නාගේ සිතේ පවතින අශුද්ධ භාවයට හේතු වන කරුණු මගිනි. භික්ෂූන් වහන්සේ උදෙසා කරන ලද්දක් බව දුටු විට, එවැනි මාංසය පරිභෝජනයට නුසුදුසු බැවින් සිතේ කෙලෙස් උපදවමින් සිතේ අපිරිසිදු භාවයට හේතු වේ. දැන් දුටු, ඇසූ හා සැක කළ දෑ ස්වරූපයෙන් දැක්වීමට ‘දිට්ඨාදීසූ’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘තදුභයවිමුත්තපරිසංකිතං’ යනු ‘දුටු’ සහ ‘ඇසූ’ යන කරුණු දෙකම පදනම් කර නොගෙන, ‘මෙම භික්ෂුව උදෙසා සතෙකු මරා මෙය පිළියෙළ කළාද?’ යනුවෙන් ඇතිවන සැකය පමණි. ‘සබ්බසංගාහකෝ’ යනු දුටු, ඇසූ, සැක කළ යන කරුණු තුනම එකට ගත් විටයි.

Maṅgalādīnanti ādi-saddena āhunapāhunādikaṃ saṅgaṇhāti. Nibbematikā hontīti sabbena sabbaṃ parisaṅkitābhāvamāha. Itaresanti ajānantānaṃ vaṭṭati, jānato evettha āpatti hoti. Teyevāti ye uddissa kataṃ, teyeva.

‘මංගලාදීනං’ යන්නෙහි ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කිරීම්, සත්කාර කිරීම් ආදිය ගැනේ. ‘නිබ්බේමතිකා හොන්ති’ යනු සියලු ආකාරයෙන්ම සැක නැති බවයි. ‘ඉතරේසං’ යනු නොදන්නා අයට එය කැප වන බවයි. මෙහිදී දැන දැන වළඳන අයට පමණක් ඇවතක් සිදු වේ. ‘තේයේවා’ යනු කවුරුන් උදෙසා කරන ලද්දේ ද, ඔවුන්ටම වේ.

Uddissakatamaṃsaparibhogato akappiyamaṃsaparibhogassa visesaṃ dassetuṃ ‘‘akappiyamaṃsaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Purimasmiṃ sacittakā āpatti, itarasmiṃ acittakā. Tenāha – ‘‘akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuttassapi āpattiyevā’’ti. Paribhoganti paribhuñjitabbanti vadāmīti attho.

උදෙසා කරන ලද මාංසය වැළඳීමට වඩා අකැප මාංස වැළඳීමේ ඇති වෙනස පෙන්වීමට ‘අකප්පියමංසං පනා’ යනාදිය පවසන ලදී. පළමු කරුණෙහි (උද්දිස්සකත මාංසයෙහි) ආපත්තිය සචිත්තක වේ. අනෙක් කරුණෙහි (අකැප මාංසයෙහි) එය අචිත්තක වේ. එබැවින් ‘අකැප මාංසයක් බව නොදැන වැළඳුවද ඇවතක්ම වේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘පරිභෝගං’ යනු වැළඳිය යුතුයැයි පවසමි යන අර්ථයයි.

53. Tādisassāti tikoṭiparisuddhassa macchamaṃsassa paribhoge. Mettāvihārinopīti api-saddena amettāvihārinopi. Mettāvihārino paribhoge sikhāppattā anavajjatāti dassetuṃ ‘‘idha, jīvaka, bhikkhū’’tiādi [Pg.26] vuttaṃ. Aniyametvāti avisesetvā sāmaññato. Yasmā bhagavatā – ‘‘yato kho, vaccha, bhikkhuno taṇhā pahīnā hotī’’tiādinā mahāvacchagottasutte (ma. ni. 2.194) attā aniyametvā vutto. Tathā hi vacchagotto – ‘‘tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo, atthi pana bhoto gotamassa ekabhikkhupi sāvako āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti āha, ‘‘idha, bhāradvāja, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharatī’’tiādinā caṅkīsutte (ma. ni. 2.430) attā aniyametvā vutto. Tathā hi tattha parato – ‘‘yaṃ kho pana ayamāyasmā dhammaṃ deseti, gambhīro so dhammo duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo, na so dhammo sudesanīyo luddenā’’tiādinā desanā āgatā, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavatā hi mahāvacchagottasutte, caṅkīsutte imasmiṃ sutteti tīsu ṭhānesu attānaṃyeva sandhāya desanā katā’’ti. Maṃsūpasecanova adhippeto macchamaṃsasahitassa āhārassa paribhogabhāvato macchamaṃsassa ca idha adhippetattā.

53. ‘තාදිසස්සා’ යනු තිකොටි පාරිශුද්ධ වූ මත්ස්‍ය හා මාංස පරිභෝජනය පිළිබඳවයි. ‘මෙත්තාවිහාරිනෝපි’ යන්නෙහි ‘අපි’ ශබ්දයෙන් මෙත් සිතින් තොරව වසන්නා පිළිබඳවද කියැවේ. මෙත් සිතින් වසන්නාගේ පරිභෝජනයෙහි ඇති නිවැරදි භාවයේ උච්චතම අවස්ථාව පෙන්වීමට ‘ඉධ, ජීවක, භික්ඛූ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අනියමෙත්වා’ යනු විශේෂ නොකර සාමාන්‍ය වශයෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘වච්ඡය, යම් කලෙක භික්ෂුවගේ තණ්හාව ප්‍රහීණ වූයේ වේද’ යනාදී වශයෙන් මහා වච්ඡගොත්ත සූත්‍රයේදී තමන් වහන්සේව විශේෂ නොකර දේශනා කරන ලදී. එලෙසම වච්ඡගොත්ත ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ පසෙක තැබුවත්, භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ එක් භික්ෂුවක් හෝ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කර… විහරණය කරයිද?’ යැයි පැවසීය. චංකී සූත්‍රයේදී ද ‘භාරද්වාජය, මෙහි භික්ෂුවක් කිසියම් ගමක හෝ නියම්ගමක ඇසුරු කරමින් වසයි’ යනුවෙන් තමන් වහන්සේව විශේෂ නොකර දේශනා කරන ලදී. එසේම එහි පසුව ‘මෙම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ යම් ධර්මයක් දේශනා කරත්ද, එම ධර්මය ගැඹුරුය, දැකීමට අපහසුය… පඬිවරුන් විසින් දත යුතුය. එම ධර්මය ලුද්දෙකු (වැද්දෙකු) විසින් දේශනා කිරීම පහසු නොවේ’ යනාදී වශයෙන් දේශනාව පැමිණි බැවින්, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මහා වච්ඡගොත්ත සූත්‍රය, චංකී සූත්‍රය සහ මෙම සූත්‍රය යන ස්ථාන තුනෙහිම තමන් වහන්සේව අදහස් කරමින්ම දේශනාව කරන ලදී’ යැයි පවසන ලදී. මෙහිදී මාංස සහිත ආහාරය පරිභෝජනය කිරීම අදහස් කරන බැවින් සහ මත්ස්‍ය හා මාංසය පිළිබඳව මෙහි විග්‍රහ කරන බැවින්, මාංස ව්‍යංජනය සමඟ ආහාර ගැනීමම අදහස් කරන ලදී.

Agathito appaṭibaddho. Taṇhāmucchanāyāti taṇhāyanavasena mucchāpattiyā. Anajjhopanno taṇhāya abhibhavitvā na ajjhotthaṭo, gilitvā pariniṭṭhapetvā na saṇṭhitoti attho. Tenāha – ‘‘sabbaṃ ālumpitvā’’tiādi. Idha ādīnavo āhārassa paṭikūlabhāvoti āha ‘‘ekarattivāsenā’’tiādi. Ayamattho āhāraparibhogoti atthasaṃyojanaparicchedikā ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (dī. ni. 3.182; ma. ni. 1.23; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 4.120) pavattā āhārapaṭibaddhachandarāganissaraṇabhūtā paññā assa atthīti nissaraṇapañño. Idamatthanti etamatthāya. Evaṃ santeti ‘‘brahmāti ca mettāvihārino samaññā’’ti avatvā ye dhammā mettāvihārassa paṭipakkhabhūtā, tattha sāvasesaṃ pahāsi brahmā, anavasesaṃ pahāsi bhagavāti sace te idaṃ sandhāya bhāsitaṃ, evaṃ sante tava idaṃ yathāvuttavacanaṃ anujānāmi, na mettāvihāritāsāmaññamattatoti attho.

‘අගථිතෝ’ යනු නොගැවසුණු බවයි. ‘අප්පටිබද්ධෝ’ යනු නොබැඳුණු බවයි. ‘තණ්හාමුච්ඡනාය’ යනු තණ්හාව නමැති මුළාවට පත්වීමෙන් යන අර්ථයයි. ‘අනජ්ඣෝපන්නෝ’ යනු තණ්හාවෙන් යටපත් නොවූ, ගිල දමා අවසන් නොකරන ලද යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘සබ්බං ආලුම්පිත්වා’ යනාදිය වදාලහ. මෙහිදී ‘ඒකරත්තිවාසේනා’ යනාදියෙන් ආහාරයේ ඇති ආදීනවය හා පිළිකුල් බව දක්වයි. ආහාර පරිභෝජනය පිළිබඳව ‘යාවදේව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’ (මේ කයේ පැවැත්ම පිණිසම පමණක්) යනාදී වශයෙන් දේශනා කරන ලද, ආහාරය කෙරෙහි පවතින ඡන්දරාගයෙන් නික්මීම වූ ‘නිස්සරණ ප්‍රඥාව’ ඔහු සතුය යන අර්ථයෙන් ‘නිස්සරණපඤ්ඤෝ’ යයි කියනු ලැබේ. ‘ඉදමත්ථං’ යනු මේ අර්ථය සඳහාය. මෙසේ ඇති කල්හි, ‘මෛත්‍රී විහරණය කරන්නවුන්ට බ්‍රහ්ම යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ’ යයි නොකියා, මෛත්‍රී විහරණයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද, බ්‍රහ්මයා ඒවා අවශේෂ සහිතව ප්‍රහාණය කළ බවත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා අනුශය රහිතවම ප්‍රහාණය කළ බවත් අදහස් කරන්නේ නම්, එබඳු අවස්ථාවකදී ඔබගේ ඒ වචනය පිළිගන්නා බවත්, එය හුදෙක් මෛත්‍රී විහරණය කරන්නෙකුට කරන සාමාන්‍ය ව්‍යවහාරයක් පමණක් නොවන බවත් අර්ථයයි.

55. ‘‘Pāṭiyekko [Pg.27] anusandhī’’ti vatvā visuṃ anusandhibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘imasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Dvāraṃ thaketīti macchamaṃsaparibhogānuññāya aññesaṃ vacanadvāraṃ pidahati, codanāpathaṃ nirundhati. Kathaṃ sattānuddayaṃ dasseti? Sattānuddayamukhena bāhirakānaṃ macchamaṃsaparibhogapaṭikkhepo tayidaṃ micchā, tikoṭiparisuddhasseva macchamaṃsassa paribhogo bhagavatā anuññāto. Tathā hi vuttaṃ – ‘tīhi kho ahaṃ, jīvaka, ṭhānehi maṃsaṃ paribhoganti vadāmī’tiādi (ma. ni. 2.52). Vinayepi (pārā. 409; cūḷava. 343) vuttaṃ – ‘‘tikoṭiparisuddhaṃ, devadatta, macchamaṃsaṃ mayā anuññāta’’nti. Tikoṭiparisuddhañca bhuñjantānaṃ sattesu anuddayā niccalā. ‘‘Sattānuddayaṃ dassetī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘sace hī’’tiādimāha.

55. ‘පාටියෙක්කෝ අනුසන්ධී’ යනු වෙනම අනුසන්ධියක් බව පවසා, එහි වෙන් වූ අනුසන්ධි ස්වභාවය පෙන්වීමට ‘ඉමස්මිං හී’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ද්වාරං ථකේති’ යනු මස් මාංශ පරිභෝජනයට අනුදැන වදාරමින් අන් අයගේ චෝදනා මුඛයන් වසා දැමීමයි, චෝදනා මාර්ගයන් අවහිර කිරීමයි. සත්වයන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාව කෙසේ දක්වන්නේද? සත්ව අනුකම්පාව පෙරදැරි කරගෙන බාහිර ලබ්ධිකයන් විසින් කරනු ලබන මස් මාංශ පරිභෝජනය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම මිථ්‍යාවකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලද්දේ තෙකෝටි පාරිශුද්ධ මස් මාංශ පරිභෝජනය පමණි. එබැවින්, ‘ජීවක, කරුණු තුනකින් පිරිසිදු වූ මස් මාංශ පරිභෝජනය කළ හැකි යයි මම කියමි’ යනාදිය වදාලහ. විනයෙහි ද ‘දේවදත්ත, මා විසින් තෙකෝටි පාරිශුද්ධ මස් මාංශ අනුදැන වදාරන ලදී’ යයි දක්වා ඇත. තෙකෝටි පාරිශුද්ධ මස් මාංශ අනුභව කරන්නන් තුළ සත්වයන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාව නොවෙනස්ව පවතී. ‘සත්තානුද්දයං දස්සේති’ යන්නෙන් සංක්ෂිප්තව දක්වන ලද අර්ථය විස්තර කරමින් ‘සචේ හී’ යනාදිය පවසන ලදී.

Paṭhamena kāraṇenāti desanāvasenapi payogavasenapi paṭhamena parūpaghātahetunā. Kaḍḍhito so pāṇo. Galena pavedhentenāti yottagalena karaṇena asayhamānena. Bahupuññameva hoti āsādanāpekkhāya abhāvato, hitajjhāsayattā vāti adhippāyo. Esāhaṃ, bhantetiādi kasmā vuttaṃ, saraṇagamanavaseneva gahitasaraṇoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘aya’’ntiādi. Ogāhantotiādito paṭṭhāya yāva pariyosānā suttaṃ anussaranto atthaṃ upadhārento. Sesaṃ suviññeyyameva.

‘පඨමේන කාරණේනා’ යනු දේශනා වශයෙන් මෙන්ම ප්‍රයෝග වශයෙන් ද, අන් අයට හිංසා කිරීමේ පළමු හේතුවෙනි. ඒ සත්වයා ඇදගෙන එන ලදී. ‘ගලේන පවේධන්තේනා’ යනු රැහැනකින් බැඳ ගෙල සිර කරගෙන, ඉවසාගත නොහැකි දුක් දෙමින් යන අර්ථයයි. හිංසා කිරීමේ අදහසක් නොමැති බැවින් සහ හිතෛෂී අදහසින් යුක්ත බැවින් එය මහත් පුණ්‍යකර්මයක්ම වේ යන්න අදහසයි. ‘ඒසාහං භන්තේ’ යනාදිය ඇයි පවසන ලද්දේ? සරණාගමනය කිරීමෙන්ම සරණ ගිය අයෙකු බව පෙන්වීමට ‘අයං’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ඕගාහන්තෝ’ යන්නෙන් පටන් ගෙන අවසානය දක්වා සූත්‍රය අනුස්මරණය කරමින් එහි අර්ථය මෙනෙහි කළේය. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Jīvakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ජීවක සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගූඪ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම අවසන් විය.

6. Upālisuttavaṇṇanā

6. උපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

56. Pāvāraṃ pārupatīti pāvāriko, idaṃ tassa kulasamudāgataṃ nāmaṃ, so pana mahaddhano mahābhogo nagare seṭṭhiṭṭhāne ṭhito. Tenāha ‘‘dussapāvārikaseṭṭhino’’ti. Dīghattā dīghatamattā. So kira pamāṇato upavacchayato diyaḍḍharatanaṃ atikkamma ṭhito. Evaṃladdhanāmoti ‘‘dīghatapassī’’ti laddhasamañño. Bāhirāyataneti titthiyasamaye piṇḍapātoti vohāro natthi, tasmā sāsanavohārena ‘‘piṇḍapātappaṭikkanto’’ti vuttanti adhippāyo.

56. පාවාරයක් (උතුරු සළුවක්) පොරවන බැවින් ‘පාවාරික’ නම් වේ. මෙය ඔහුගේ පරම්පරාවෙන් ආ නාමයයි. ඔහු මහත් ධන සම්පත් ඇති නගරයේ සිටු තනතුරේ සිටි අයෙකි. එබැවින් ‘දුස්සපාවාරික සෙට්ඨිනෝ’ (පිළි පාවාරික සිටුතුමා) යයි කියන ලදී. ශරීරයේ දිගු බව නිසා ‘දීඝ’ නම් විය. ඔහු උසින් රියන් එකහමාරක් පමණ ඉක්මවා සිටි බව කියවේ. මෙසේ ලත් නාම ඇති බැවින් ‘දීඝතපස්සී’ යන නම ප්‍රකට විය. ‘බාහිරායතනේ’ යනු තීර්ථකයන්ගේ සමයෙහි ‘පිණ්ඩපාතය’ යන ව්‍යවහාරය නැත. එබැවින් ශාසනික ව්‍යවහාරයෙන් ‘පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තෝ’ (පිණ්ඩපාතයෙන් පසු පෙරළා පැමිණි) යයි පවසන ලදී.

Dassetīti [Pg.28] deseti. Ṭhapetīti aññamaññasaṅkarato vavatthapeti. Kiriyāyāti karaṇena. Pavattiyāti pavattanena. Daṇḍāni paññapetīti ettha kasmā bhagavatā āditova tathā na pucchitanti? Yasmā sā tasmiṃ atthe sabhāvanirutti na hoti, sāsane loke samayantaresu ca tādiso samudācāro natthi, kevalaṃ pana tasseva nigaṇṭhassāyaṃ koṭṭhālakasadiso samudācāroti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘kammāni paññapeti’’ iccevāha. Acittakanti cittarahitaṃ, cittena asamuṭṭhāpitanti attho. Kathaṃ pana tadubhayassa cittena vinā sambhavoti codanaṃ sandhāya tattha nidassanamāha ‘‘yathā kirā’’tiādi. Paṭivibhattānanti atthato bhinnānaṃ. Paṭivisiṭṭhānanti visesanapadavasena saddatopi bhinnānaṃ. Vacanaṃ patiṭṭhapetukāmoti dīghatapassino yathāvuttavacanaṃ patiṭṭhapetukāmo. Tasmiñhi patiṭṭhāpite tenappasaṅgena āgato, upāli gahapati tasmiṃ padese dhammaṃ disvā sāsane abhippasīdissati.

‘දස්සේති’ යනු දේශනා කරයි. ‘ඨපේති’ යනු එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවී වෙන් කොට දක්වයි. ‘කිරියාය’ යනු ක්‍රියාවෙනි. ‘පවත්තියා’ යනු පැවැත්මෙනි. ‘දණ්ඩානි පඤ්ඤපේති’ යන්නෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුලින්ම එසේ නොඇසුවේ මන්ද? මන්දයත්, එම අර්ථයෙහි එය ස්වාභාවික ව්‍යවහාරයක් නොවන බැවිනි. ශාසනයෙහි, ලෝකයෙහි හෝ වෙනත් සමයන්හි එබඳු ව්‍යවහාරයක් නැත. හුදෙක් ඒ නිගණ්ඨයාගේම ඒකපාර්ශවික ව්‍යවහාරයක් බව පෙන්වීමට ‘කම්මානි පඤ්ඤපේති’ (කර්මයන් පනවයි) යනුවෙන්ම විමසූහ. ‘අචිත්තකං’ යනු සිතක් නැති, සිතින් හට නොගන්නා ලද යන අර්ථයයි. සිතින් තොරව ඒ දෙක සිදුවන්නේ කෙසේද යන චෝදනාවට පිළිතුරු දීමට ‘යථා කිරා’ යනාදී උදාහරණ දක්වන ලදී. ‘පටිවිභත්තානං’ යනු අර්ථයෙන් වෙනස් වූ දේ පිළිබඳවයි. ‘පටිවිසිට්ඨානං’ යනු විශේෂණ පද වශයෙන් ශබ්දයෙන් ද වෙනස් වූ දේ පිළිබඳවයි. ‘වචනං පතිට්ඨපේතුකාමෝ’ යනු දීඝතපස්සීගේ එම වචනය තහවුරු කිරීමට කැමති වූ බවයි. එය තහවුරු කළ විට, එම නිමිත්තෙන් පැමිණි උපාලි ගෘහපතියා එහිදී ධර්මය දැක ශාසනය කෙරෙහි පැහැදෙන්නේය.

Kathā eva upari vādāropanassa vatthubhāvato kathāvatthu. Kathāyaṃ patiṭṭhapesīti kathāvatthusmiṃ, tadatthe vā patiṭṭhapesi. Yathā taṃ vādāropanabhayena na avajānāti, evaṃ tassaṃ kathāyaṃ, tasmiṃ vā atthe dīghatapassiṃ yāvatatiyaṃ vāde patiṭṭhapesi. Vādanti dosaṃ.

පසුව වාදාරෝපණය කිරීමට පදනම වන බැවින් කතාවම ‘කථාවත්ථු’ (කථා වස්තුව) නම් වේ. ‘කථායං පතිට්ඨපේසි’ යනු ඒ කථා වස්තුවෙහි හෝ එහි අර්ථයෙහි පිහිටුවන ලදී. වාදයකට හසුවීමේ බියෙන් ඔහු එය ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලෙස, ඒ කථාවෙහි හෝ ඒ අර්ථයෙහි දීඝතපස්සීව තෙවරක්ම ස්ථාවර කරන ලදී. ‘වාදං’ යනු දෝෂයයි.

57. Idāni cetanāsampayuttadhammampi gahetvā kāyakammādivasena saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyakammaṃ nāmātiādi ‘‘kammassa kiriyāyā’’ti pāḷiyaṃ akusalakammassa adhigatattā vuttaṃ, pubbe pana aṭṭhakāmāvacarakusalacetanātiādi sāvajjaṃ anavajjañca sāmaññato ekajjhaṃ katvā dassitaṃ. Kasmā panettha cetanā na gahitāti āha ‘‘imasmiṃ sutte kammaṃ dhura’’nti. Kāyakammādibhedaṃ kammameva dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ, na cetanāmattameva. Evamāgatepīti kammānīti evaṃ nāmena āgatepi cetanā dhuraṃ, tattha cetanaṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā vuttanti adhippāyo. Kathaṃ pana tattha kammanti vā kammānīti vā āgate tesaṃ cetanāya dhurabhāvoti āha ‘‘yattha katthaci…pe… labhatī’’ti. Tattha yattha katthacīti yasmiṃ kismiñci dvāre. Sā vuttāvāti sā cetanā vuttāva, yā kāyasaṅkhārādipariyāyena (yassa kassaci kammassa kāyadvārādīsu pavattāpanacetanā) sampayuttadhammāpi [Pg.29] tadaggena lokiyāpi lokuttarāpi kammameva, abhijjhādayo pana cetanāpakkhikāti daṭṭhabbaṃ.

57. දැන් චේතනාව සහ ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ගෙන, කායකර්ම ආදිය වශයෙන් සංග්‍රහ කොට දැක්වීම සඳහා 'අපි ච' (තවද) යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී 'ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතය කායකර්මය නම් වේ' යනාදී වශයෙන් පාලියෙහි අකුසල කර්මයන් පිළිබඳව සඳහන් කර ඇති බැවින් එසේ දක්වන ලදී. මීට පෙර අටවැදෑරුම් කාමාවචර කුසල චේතනා ආදියෙහිදී සාවද්‍ය සහ අනවද්‍ය ධර්මයන් සාමාන්‍යයෙන් එකට ගෙන දක්වන ලදී. මෙහිදී චේතනාව පමණක් නොව ගත්තේ මන්දැයි විමසූ විට, 'මෙම සූත්‍රයෙහි කර්මයම ප්‍රධාන වේ' (කම්මං ධුරං) යැයි වදාරන ලදී. කායකර්ම ආදි භේද ඇති කර්මයම ප්‍රධාන වේ, ජ්‍යෙෂ්ඨ වේ, පූර්වංගම වේ; චේතනාව පමණක්ම නොවේ. 'කර්මයන්' යන නාමයෙන් මෙසේ ආවත් චේතනාවම ප්‍රධාන වේ, එහි චේතනාව ජ්‍යෙෂ්ඨ කොට පූර්වංගම කොට දක්වන ලද බව මෙහි අදහසයි. එහි කර්මය හෝ කර්මයන් යනුවෙන් සඳහන් වන විට ඒවායේ චේතනාව ප්‍රධාන වන්නේ කෙසේදැයි පවසන්නේ 'යම් කිසි තැනක... ලබයි' යනුවෙනි. එහි 'යම් කිසි තැනක' යනු යම් කිසි ද්වාරයක යන්නයි. කායසංස්කාර ආදි ක්‍රමයෙන් (යම් කිසි කර්මයක කායද්වාරාදියෙහි පවත්වන චේතනාව) ඒ චේතනාවම පවසන ලදී. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද සහිත වූ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර චේතනාවන් කර්මයම වන අතර, අභිධ්‍යාව ආදිය චේතනා පක්ෂයට අයත් බව දත යුතුය.

Mahantanti kaṭukaphalaṃ. Na kilamati sappāṭihāriyattā paṭiññāya. Idāni tesaṃ sappāṭihāriyataṃ dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ. Yadi akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati, atha kasmā bhagavā idha akusalaṃ manokammaṃ mahāsāvajjaṃ kathesīti āha ‘‘imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādi. Yāvatatiyaṃ patiṭṭhāpanamattena gatamaggaṃ paṭipajjanto. Tenāha ‘‘kiñci atthanipphattiṃ apassantopī’’ti.

'මහන්තං' යනු කටුක විපාක ඇත්තා වූ යන්නයි. තමන්ගේ ප්‍රතිඥාව (ප්‍රකාශය) ප්‍රාතිහාර්ය සහිත (තර්කානුකූල) බැවින් ඔහු වෙහෙසට පත් නොවේ. දැන් ඔවුන්ගේ එම තර්කානුකූල බව පෙන්වීමට 'තථා හි' යනාදිය වදාරන ලදී. ඉදින් අකුසලයට පැමිණ කායකර්මය හා වාක්කර්මය විශාල (මහන්ත) යැයි පවසන්නා වෙහෙසට පත් නොවන්නේ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහිදී අකුසල මනෝකර්මය මහා සාවද්‍ය ලෙස වදාළේ මන්දැයි විමසූ විට 'මෙම ස්ථානයේදී' යනාදිය වදාරන ලදී. තුන්වන වර දක්වාම (තම මතය) තහවුරු කරමින් මඟට පිළිපන්නේය. එබැවින් 'කිසියම් අර්ථ සිද්ධියක් නොදැක්කත්' යැයි වදාරන ලදී.

58. Nivāsaṭṭhānabhūto bālako etissā atthīti bālakinī. Satthupaṭiññātatāya nigaṇṭhānaṃ mahāti sambhāvitattā mahānigaṇṭho.

58. වාසස්ථානයක් වූ 'බාලකයක්' (කුටියක්) ඇයට ඇති බැවින් 'බාලකිනී' නම් වේ. ශාස්තෘවරයෙකු ලෙස පිළිගත් බැවින් නිගණ්ඨයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ ලෙස සම්මත බැවින් 'මහා නිගණ්ඨ' නම් වේ.

60. Āvaṭṭeti purimākārato nivatteti attano vase vatteti etāyāti āvaṭṭanī, māyā. Tenāha ‘‘āvaṭṭetvā gahaṇamāya’’nti. Satthupaṭiññānaṃ buddhadassane cittameva na uppajjati, ayamettha dhammatā. Sace pana so taṃ paṭiññaṃ appahāya buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ upagaccheyya, sattadhā muddhā phaleyya, tasmā bhagavā ‘‘mā ayaṃ bālo vinassī’’tiāditova yathā sammukhībhāvaṃ na labhati, tathā karoti. Svāyamattho pāthikaputtasamāgamena dīpetabbo. Dassanasampattiniyāmamāha ‘‘tathāgataṃ hī’’tiādi. Āgamā nu kho idha tumhākaṃ santikaṃ.

60. 'ආවට්ටේති' යනු පෙර පැවති ස්වභාවයෙන් ඉවත් කොට තම වසඟයට පමුණුවන බැවින් 'ආවට්ටනී' නම් වූ මායාවයි. එබැවින් 'තම වසඟයට ගන්නා මායාව' යැයි කියන ලදී. ශාස්තෘවරයෙකු යැයි කියා ගන්නා අයට බුදුන් වහන්සේ දැකීමේ චිත්තයක් පවා හට නොගනී, මෙය මෙහි ස්වභාවයයි. ඉදින් ඔහු එම මානය අත් නොහැර බුදුන් වහන්සේ හමුවට පැමිණියහොත්, ඔහුගේ හිස සත් කඩකට පැළෙන්නේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මේ අඥාන පුද්ගලයා විනාශ නොවේවා' යි සිතා මුල සිටම ඔහුට තමන් වහන්සේ මුණගැසීමට නොලැබෙන සේ කටයුතු කරති. මෙම අර්ථය පාථිකපුත්ත සමාගමයෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. දර්ශන සම්පත්තියේ නියමය 'තථාගතයන් වහන්සේම' යනාදියෙන් පෙන්වා දෙයි. 'මොවුන් ඔබ වහන්සේලා සමීපයට පැමිණියේද?' යන්න මෙහි විමසීමයි.

61. Vacīsacce patiṭṭhahitvāti yathāpaṭiññātāya paṭiññāya ṭhatvā.

61. 'වචීසච්චේ පතිට්ඨහිත්වා' යනු තමන් දුන් පොරොන්දුවෙහි හෙවත් වාචසික සත්‍යයෙහි ස්ථිරව පිහිටා සිටීමයි.

62. Sītodake amatā pāṇā pānakāle pana maranti, tepi tena sītodakaparibhogena māritā honti, tasmā tapassinā nāma sabbena sabbaṃ sītodakaṃ na paribhuñjitabbanti tesaṃ laddhi. Pākatikaṃ vā udakaṃ sattoti purātanānaṃ nigaṇṭhānaṃ laddhi. Tenāha ‘‘sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipantī’’ti. Tesaṃ taṃ adhunātananigaṇṭhānaṃ vādena virujjhati. Te hi pathavīādinavapadatthato aññameva jīvitaṃ paṭijānanti. Cittena sītodakaṃ pātukāmo paribhuñjitukāmo hoti roge ṭhatvāpi sattānaṃ cittassa tathā na vitatatā. Tenāha – ‘‘tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjatī’’ti. Tenāti sītodakaṃ pātuṃ paribhuñjituñca icchanena. Assāti yathāvuttassa nigaṇṭhassa. Tatthevāti tathācittuppādane eva. Bhijjati saṃvarassa vikopitattā. Tathābhūto so nigaṇṭho sītodakaṃ [Pg.30] ce labheyya, katipayaṃ kālaṃ jīveyya, alābhena pana parisussamānakaṇṭhoṭṭhatālujivhāādiko sabbaso paridāhābhibhūto mareyya. Tenāha – ‘‘sītodakaṃ alabhamāno kālaṃ kareyyā’’ti. Kasmā? Yasmā sītodakaṃ pivāya sannissitacittassa maraṇaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi ākaḍḍhatī’’ti. Yasmā pana tathābhūtacittassa nigaṇṭhassa manosattesu nāma devesu upapatti hotīti titthiyānaṃ laddhi, tasmā vuttaṃ ‘‘manodaṇḍo pana bhinnopi paṭisandhimpi ākaḍḍhatī’’ti. Itīti evaṃ ‘‘idhāssa nigaṇṭho’’tiādiākārena. Nanti upāliṃ gahapatiṃ. Mahantoti vadāpesi ‘‘manopaṭibaddho kālaṅkarotī’’ti vadantoti adhippāyo.

62. සීතල ජලයෙහි අමෘත වැනි ප්‍රාණීන් සිටින බවත්, ජලය පානය කරන විට ඔවුන් මියයන බවත්, එසේ සීතල ජලය පරිභෝජනය කිරීමෙන් සතුන් මැරෙන බැවින් තපස්වීන් විසින් කිසිසේත්ම සීතල ජලය පරිභෝජනය නොකළ යුතු බවත් ඔවුන්ගේ මතයයි. සාමාන්‍ය ජලය යනු සත්ත්වයෙකු බව පැරණි නිගණ්ඨයන්ගේ ලබ්ධියයි. එබැවින් 'සත්ත්ව සංඥාවෙන් සීතල ජලය ප්‍රතික්ෂේප කරති' යැයි පවසන ලදී. එය වර්තමාන නිගණ්ඨයන්ගේ වාදයට විරුද්ධ වේ. ඔවුහු පඨවි ආදී නව පදාර්ථයන්ට වඩා වෙනස් වූ ජීවිතයක් පිළිගනිති. රෝගී අවස්ථාවක පවා සිතින් සීතල ජලය පානය කිරීමට හෝ පරිභෝජනය කිරීමට කැමැත්තක් ඇති වුවද සත්ත්වයන්ගේ සිත එසේ විසිරී යන්නේ නැත. එබැවින් 'ඔහුගේ මනෝදණ්ඩය එතැනදීම බිඳෙයි' යැයි පවසන ලදී. 'තේන' යනු සීතල ජලය පානය කිරීමට හා පරිභෝජනය කිරීමට ඇති කැමැත්ත නිසාය. 'අස්ස' යනු ඉහත කී නිගණ්ඨයාටයි. 'තත්ථේව' යනු එවැනි සිතක් උපන් කෙණෙහිමය. සංවරය බිඳුණු බැවින් (මනෝදණ්ඩය) බිඳෙයි. එවැනි තත්ත්වයට පත් වූ නිගණ්ඨයා සීතල ජලය ලබන්නේ නම් තව ස්වල්ප කාලයක් ජීවත් විය හැක, නමුත් එය නොලැබීමෙන් වියළී ගිය උගුර, තොල්, තලු සහ දිව ඇතිව දැඩි පිපාසයෙන් පීඩා විඳ මිය යන්නේය. එබැවින් 'සීතල ජලය නොලැබ මිය යන්නේය' යැයි වදාරන ලදී. මන්ද? සීතල ජලය කෙරෙහි ඇලුනු සිතින් මරණය සිදුවන බැවිනි. එබැවින් 'මනෝදණ්ඩය බිඳුණද එය චුතිය (මරණය) ඇද ගනියි' යැයි පවසන ලදී. එවැනි සිතක් ඇති නිගණ්ඨයා 'මනෝසත්ත' නම් වූ දෙවියන් අතර උපත ලබන බව තීර්ථකයන්ගේ මතයයි, එබැවින් 'මනෝදණ්ඩය බිඳුණද ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගනියි' යැයි පවසන ලදී. 'ඉති' යනු මෙසේ 'මෙහි ඔහු නිගණ්ඨයෙකි' යනාදී ආකාරයෙනි. 'නං' යනු උපාලි ගෘහපතියාටයි. 'මනෝපටිබද්ධව (සිතින් බැඳී) මිය යන්නේය' යැයි පවසන්නා, මනෝදණ්ඩයම විශාල බව පිළිගන්නේ යැයි මෙහි අදහසයි.

Upāsakassāti upālissa gahapatissa. Mucchāvasenātiādinā anvayato byatirekato ca manodaṇḍassa mahantataṃ vibhāveti. Cittasantatippavattimattenevāti vinā kāyadaṇḍena vacīdaṇḍena ca kevalaṃ cittasantatippavattimattena. Bhijjitvāpīti ettha pi-saddena abhijjitvāpi. Aniyyānikāti appāṭihīrā, ayuttāti attho. Sallakkhesi upāsakoti vibhattiṃ vipariṇāmetvā yojanā. Pañhapaṭibhānānīti ñātuṃ icchite atthe uppajjanakapaṭibhānāni.

'උපාසකස්සා' යනු උපාලි ගෘහපතියාටයි. 'මූර්ඡා වශයෙන්' යනාදියෙන් අන්වය හා ව්‍යතිරේක වශයෙන් මනෝදණ්ඩයේ ඇති මහත් බව විභාග කර දක්වයි. 'චිත්ත සන්තතියේ පැවැත්ම මාත්‍රයෙන්ම' යනු කාය දණ්ඩයෙන් හෝ වාග් දණ්ඩයෙන් තොරව හුදෙක් සිතේ පැවැත්මෙන්ම යන්නයි. 'භිජ්ජිත්වාපි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දයෙන් නොබිඳී යන අර්ථය ද ගැනේ. 'අනිය්‍යානිකා' යනු ප්‍රාතිහාර්යයක් (විමුක්තියක්) නැති, අයෝග්‍ය වූ යන අර්ථයයි. 'උපාසකයා සැලකිල්ලට ගත්තේය' යනු විභක්ති මාරු කර යෙදීමකි. 'පඤ්හපටිභානානි' යනු දැන ගැනීමට කැමති අර්ථයන් කෙරෙහි උපදින්නා වූ වැටහීම් (පටිභාන) ය.

‘‘Manopaṭibaddho kālaṃ karotī’’ti vadantena atthato manodaṇḍassa taduttarabhāvo paṭiññāto hotīti āha ‘‘idāni manodaṇḍo mahantoti idaṃ vacana’’nti. Tathā ceva vuttaṃ – ‘‘manodaṇḍova balavā mahantoti vadāpesī’’ti.

'සිතින් බැඳී මිය යන්නේය' යැයි පැවසීමෙන්, අර්ථ වශයෙන් මනෝදණ්ඩය අනෙක් දණ්ඩයන්ට වඩා උසස් බව පිළිගත් බව වේ. එබැවින් 'දැන් මනෝදණ්ඩය විශාලය යන මේ වචනය' යැයි පවසන ලදී. එලෙසම 'මනෝදණ්ඩයම බලවත්ය, විශාලය යැයි පවසන ලදී' යන්න දක්වන ලදී.

63. Pāṇātipātādito yamanaṃ yāmo, catubbidho yāmo catuyāmo, catuyāmasaṅkhātena saṃvarena saṃvuto cātuyāmasaṃvarasaṃvuto. Aṭṭhakathāyaṃ pana yāma-saddo koṭṭhāsapariyāyoti ‘‘iminā catukoṭṭhāsenā’’ti vuttaṃ. Piyajātikaṃ rūpādiārammaṇaṃ rāgavasena bālehi bhāvanīyattā ‘‘bhāvita’’nti vuccatīti āha ‘‘bhāvitanti pañca kāmaguṇā’’ti.

63. ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම 'යාමය' නම් වේ. සිවු වැදෑරුම් යාමය 'චතුයාමය' යි. එම සිවු වැදෑරුම් සංවරයෙන් සංවර වූයේ 'චාතුයාම සංවර සංවුත' නම් වේ. අටුවාවෙහි 'යාම' ශබ්දය කොටස් යන අර්ථයෙන් ගෙන 'මෙම කොටස් සතරෙන්' යැයි පවසන ලදී. රූප ආදී ප්‍රියජනක අරමුණු කෙරෙහි රාගය ඇති වන බැවින් අඥානයන් විසින් වැඩිය යුතු (භාවිත) දේ ලෙස සලකන බැවින් පංච කාම ගුණයන් 'භාවිත' යැයි පවසන ලදී.

Yo sabbaṃ pāpaṃ āsavañca vāretīti sabbavārī, tassa navasu padatthesu sattamo padattho, tena sabbavārinā pāpaṃ vāritvā ṭhitoti sabbavārivārito[Pg.31]. Tenāha ‘‘sabbena pāpavāraṇena vāritapāpo’’ti. Tato eva sabbassa vāritabbassa āsavassa dhunanato sabbavāridhuto. Vāritabbassa nivāraṇavasena sabbavārino phuṭo phusitoti sabbavāriphuṭo. Saṅghātanti sahasā hananaṃ, asañcetanikavadhanti attho. Katarasmiṃ koṭṭhāseti tīsu daṇḍakoṭṭhāsesu katarakoṭṭhāse.

යමෙක් සියලු පාපයන් හා ආශ්‍රවයන් වළක්වයි ද, එබැවින් ඔහු 'සබ්බවාරී' (සියල්ල වළක්වන්නා) නම් වේ. ඔහුගේ (මහාවීරයන්ගේ) පද අර්ථ නවය අතුරින් මෙය හත්වැනි පද අර්ථයයි. ඒ සියල්ල වළක්වන ගුණයෙන් පාපය වළක්වා සිටින බැවින් 'සබ්බවාරිවාරිතෝ' (සියලු වැළැක්වීම්වලින් පාපය වැළැක්වූ තැනැත්තා) නම් වේ. එබැවින් 'සියලු පාප වැළැක්වීම්වලින් වළක්වන ලද පාප ඇත්තා' යැයි කියන ලදී. එමෙන්ම, සියලු දුරු කළ යුතු ආශ්‍රවයන් ධූත කළ (සලකා හැරිය) බැවින් 'සබ්බවාරිධුතෝ' නම් වේ. වැළැක්විය යුතු දේ වැළැක්වීම් වශයෙන් සියලු වැළැක්වීම්වලින් ස්පර්ශ කරන ලද හෙයින් 'සබ්බවාරිඵුටෝ' නම් වේ. 'සංඝාත' යනු හදිසියේ මැරීමයි, එනම් අචේතනික වධය යන්නයි. 'කතරස්මිං කොට්ඨාසේ' යනු දණ්ඩ කොට්ඨාස තුන අතුරින් කවර කොට්ඨාසයක ද යන්නයි.

64. Khaliyati samādiyatīti khalaṃ, rāsīti āha – ‘‘ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsi’’nti. Vijjādharaiddhiyā iddhimā. Sā pana iddhi yasmā ānubhāvasampannasseva ijjhati, na yassa kassaci. Tasmā āha ‘‘ānubhāvasampanno’’ti. Vijjānubhāvavaseneva ānubhāvasampanno. Citte vasībhāvappatto ānubhāvāya eva vijjāya paguṇabhāvāpādanena. Etena vasībhāvaṃ lokiyasamaññāvasena bhagavā upāliṃ gahapatiṃ paññapetukāmo evamāha. Lokikā hi ‘‘bhāvanāmayaiddhiyā iddhimā cetovasībhāvappatto parūpaghātaṃ karotī’’ti maññanti. Tathā hi te isayo paresaṃ saṃvaṇṇenti, isīnaṃ ānubhāvaṃ kittenti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āgamissatīti.

64. එකතු කරනු ලබන බැවින් 'ඛල' නම් වේ, එය රැසක් යන අර්ථයයි; එබැවින් 'එකම මස් ගොඩක්' යැයි පවසන ලදී. විද්‍යාධරයන්ගේ සෘද්ධියෙන් සෘද්ධිමත් වූයේ යන්නයි. එම සෘද්ධිය වනාහි ආනුභාව සම්පන්න වූවෙකුටම මිස යම් කිසිවෙකුට සිද්ධ වන්නක් නොවේ. එබැවින් 'ආනුභාව සම්පන්න' යැයි පවසන ලදී. විද්‍යාවේ ආනුභාවය නිසාම ආනුභාව සම්පන්න විය. විද්‍යාව මැනවින් ප්‍රගුණ කිරීමෙන් ආනුභාවය පිණිසම සිතෙහි වශීභාවයට පත් විය. මෙසේ ලෝක සම්මුතියට අනුව වශීභාවය දැක්වීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපාලි ගෘහපතියාට කරුණු වටහා දීමට කැමැත්තෙන් මෙසේ වදාළ සේක. ලෝකයා වනාහි 'භාවනාමය සෘද්ධියෙන් සෘද්ධිමත් වූ, සිතෙහි වශීභාවයට පත් තැනැත්තා අනුන්ට විනාශ පමුණුවන්නේය' යැයි සිතති. එසේම ඒ සෘෂිවරු අනුන්ව වර්ණනා කරති, සෘෂිවරුන්ගේ ආනුභාවය පසසති. මේ පිළිබඳව යමක් කිව යුතු ද, එය පසුව පැමිණෙන්නේය.

65. Araññameva hutvāti sabbaso araññameva hutvā. Araññabhāvena araññaṃ jātaṃ, na nāmamattena. Isīnaṃ atthāyāti isīnaṃ āsādanatthāya.

65. මුළුමනින්ම වනයක් බවට පත්වීමෙන් 'අරඤ්ඤමේව හුත්වා' යැයි කියන ලදී. වනයක ස්වභාවය ඇති වූ බැවින් එය වනයක් බවට පත් විය, නාම මාත්‍රයකින් නොවේ. 'ඉසීනං අත්ථාය' යනු සෘෂිවරුන්ට පීඩා කිරීම පිණිස යන්නයි.

Godhāvarītīrato nātidūre. Usūyamānoti ‘‘na maṃ esa jano parivāretī’’ti usūyaṃ karonto. Kiliṭṭho vatāti paṅkadantarajasiratādīhi kiliṭṭhasarīro. Anañjitamaṇḍitoti anañjitakkhiko sabbena, sabbaṃ amaṇḍito ca. Tasmiṃ kāle ‘‘kālasseva akkhīnaṃ añjanaṃ maṅgala’’nti manussānaṃ laddhi, tasmā anañjanaṃ visuṃ gahitaṃ.

ගෝදාවරී ගංතීරයට නුදුරු තැනකය. 'මේ ජනයා මා පිරිවරා නොසිටිති' යි ඊර්ෂ්‍යා කරමින් 'උසූයමානෝ' නම් විය. මඩ, දත්වල කුණු, දූවිලි, කෙස් අවුල් වීම ආදියෙන් කිලිටු වූ ශරීර ඇති බැවින් 'කිලිට්ඨෝ' නම් විය. ඇස් අඳුන් ගෑම ආදී කිසිදු සැරසීමක් නැති බැවින් 'අනඤ්ජිත මණ්ඩිතෝ' නම් විය. ඒ කාලයේ 'උදෑසනම ඇස් අඳුන් ගෑම මංගල කරුණකි' යන්න මිනිසුන්ගේ පිළිගැනීම විය, එබැවින් අඳුන් නොගෑම වෙන් කොට දක්වන ලදී.

Rājā tassa vacanaṃ gahetvāti ‘‘vedesu īdisaṃ āgataṃ bhavissatīti evaṃ, bhante’’ti rājā tassa purohitassa vacanaṃ gahetvā. Usumajātahadayoti uttattahadayo. Nāsikānaṃ appahonte mukhena assasanto.

රජු ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන, එනම් 'වේදයන්හි මෙවැන්නක් සඳහන්ව ඇත, ස්වාමීනි' යැයි පවසා ඒ පුරෝහිතයාගේ වචනය පිළිගත්තේය. 'උසුමජාතහදයෝ' යනු (ක්‍රෝධයෙන්) රත්වූ හදවත් ඇත්තා යන්නයි. නාසයෙන් හුස්ම ගැනීමට ප්‍රමාණවත් නොවන නිසා මුඛයෙන් හුස්ම හෙළන්නා වූ (තැනැත්තාය).

Vijitajayehi āgantvā nakkhattayuttaṃ āgamentehi nisīditabbaṭṭhānaṃ jayakhandhāvāraṭṭhānaṃ. Udakavuṭṭhipātanādi tasmiṃ pāpakamme asamaṅgibhūtānampi samanuññatāya [Pg.32] antokaraṇatthaṃ kataṃ. Katabhaṇḍavuṭṭhīti ābharaṇavassaṃ. Mahājano samanuñño jātoti yojanā. Mātuposakarāmoti mātari sammāpaṭipanno rāmo nāma eko puriso. Asamaṅgibhūtānanti asamanuññānaṃ.

ජයග්‍රහණය ලබා පැමිණි විට, නැකත් යෝගයන්ට අනුව පැමිණෙන්නන් විසින් වාඩි විය යුතු ස්ථානය 'ජයකන්ධාවාර' ස්ථානයයි. ඒ පාප කර්මයට හවුල් නොවූවන් පවා (එය අනුමත කිරීම නිසා) එයට ඇතුළත් කරගනු පිණිස ජල වැසි වැස්සවීම් ආදිය කරන ලදී. 'කතභණ්ඩවුට්ඨි' යනු ආභරණ වැස්සයි. 'මහජනයා එය අනුමත කළේය' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'මාතුපෝසකරාම' යනු මවට මැනවින් උපස්ථාන කළ රාම නම් එක් පුරුෂයෙකි. 'අසමංගිභූතානං' යනු එය අනුමත නොකළවුන්ට යන්නයි.

Avakiriyāti asussūsataṃ paṭicca. Phuliṅgānīti aggikaṇāni. Patanti kāyeti kāye ito cito nipatanti. Ete kira nirayaṃ vivaritvā mahājanassa dassenti.

ඇහුම්කන් දීමට අකමැති වීම නිසා 'අවකිරිය' නම් විය. 'ඵුලිංගානි' යනු ගිනි පුපුරුය. ශරීරයේ මෙහේ මෙහේ වැටෙන බැවින් 'පතන්ති කායේ' යැයි කියන ලදී. මොවුහු නිරය විවෘත කොට මහජනයාට පෙන්වති.

Yathāphāsukaṭṭhānanti mayaṃ kañcipi desaṃ uddissa na gacchāma, yattha pana vasantassa pabbajitassa phāsu hoti, taṃ yathāphāsukaṭṭhānaṃ gacchāmāti adhippāyo. Saṅghāti saṃhatā. Gaṇāti taṃtaṃseṇibhāvena gaṇitabbatāya gaṇā. Gaṇībhūtāti ekajjhāsayā hutvā rāsibhūtā. Adinnādānantiādīsupi niraye paccitvā manussalokaṃ āgatassa vipākāvasesenāti ānetvā yojetabbaṃ.

අපි කිසිදු දේශයක් ඉලක්ක කරගෙන නොයන්නෙමු, යම් තැනක වසන පැවිද්දෙකුට පහසුවක් වේ ද, ඒ පහසු ස්ථානයට යන්නෙමු යනු 'යථාඵාසුකට්ඨානං' යන්නෙහි අදහසයි. 'සංඝාතා' යනු එකතු වූ යන්නයි. 'ගණා' යනු ඒ ඒ ශ්‍රේණි වශයෙන් ගණන් කළ යුතු බැවින් ගණ නම් වේ. 'ගණීභූතා' යනු එකම අදහසක් ඇතිව රැස් වූවෝ යන්නයි. අදත්තාදානය ආදියෙහිදී ද නිරයේ පැසී මනුෂ්‍ය ලෝකයට ආ තැනැත්තාට විපාක ශේෂයන් වශයෙන් මෙය යොදාගත යුතුය.

Paggaṇhissāmīti sambhāvanaṃ uppādessāmi. Nesaṃ kattabbanti cintesīti yojanā. Kiṃ cintesi? Āghātaṃ uppādetvā anatthakaraṇūpāyaṃ. Tenāha ‘‘so dhammakathāpariyosāne’’tiādi. Nāgabalapicchillādīnanti nāgabalasāsapaaṅkolatelakaṇikāraniyyāsādīnaṃ cikkhallānaṃ. Viheṭhayiṃsu nirayādikathāhi ghaṭṭentā. Chadvārārammaṇeti cakkhādīnaṃ channaṃ dvārānaṃ ārammaṇabhūte rūpādivisaye.

ගෞරවයක් ඇති කරන්නෙමි යන අදහසින් 'පග්ගණ්හිස්සාමි' යැයි කීවේය. 'ඔවුන්ට කළ යුතු දේ සිතුවේය' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. කුමක් සිතුවේ ද? වෛරය උපදවා අනර්ථයක් කිරීමේ උපක්‍රමයයි. එබැවින් 'ඔහු ධර්ම දේශනාව අවසානයේ' යනාදිය කියන ලදී. 'නාගබලපිච්ඡිල්ලාදීනං' යනු ඇත් බල තෙල්, අබ තෙල්, අංකෝල තෙල් සහ කණේර මැලියම් ආදී සෙවල සහිත දේය. නිරය ආදී කථා මතු කරමින් පීඩා කළහ. 'ඡද්වාරාරම්මණේ' යනු ඇස ආදී ද්වාර හයට අරමුණු වන රූප ආදී විෂයන්හි යන්නයි.

Nava vuṭṭhiyoti udakavuṭṭhi sumanapupphavuṭṭhi māsakavuṭṭhi kahāpaṇavuṭṭhi ābharaṇavuṭṭhi āvudhavuṭṭhi aṅgāravuṭṭhi pāsāṇavuṭṭhi vālikāvuṭṭhīti imā nava vuṭṭhiyo. Avañcayīti sakkāraṃ karonto viya hutvā asakkāraṃ karonto anatthacaraṇena vañcayi. Adūsaketi anaparādhe.

පැන් වැස්ස, සුමන මල් වැස්ස, මෑ වැස්ස, කහවනු වැස්ස, ආභරණ වැස්ස, ආයුධ වැස්ස, ගිනි අඟුරු වැස්ස, ගල් වැස්ස, වැලි වැස්ස යන මේ නව වැස්සෝය. සත්කාර කරන්නෙකු මෙන් පෙනී සිටිමින් අසත්කාර කරමින් අනර්ථයෙහි හැසිරීමෙන් රැවටුවේය යන අර්ථයෙන් 'අවඤ්චයි' යැයි කියන ලදී. 'අදූසකේ' යනු වරදක් නැත්තවුන් කෙරෙහි යන්නයි.

‘‘Diṭṭhamaṅgalikā brāhmaṇakaññā’’ti jātakaṭṭhakathādīsu (jā. aṭṭha. 4.15.mātaṅgajātakavaṇṇanā) āgataṃ, idha pana ‘‘seṭṭhidhītā’’ti. Vāreyyatthāyāti āvāhatthāya, assāti pesitapuggalassa. Tādisena nīcakulasaṃvattaniyena kammunā laddhokāsena caṇḍālayoniyaṃ nibbatto.

'දිට්ඨමංගලිකා නම් බ්‍රාහ්මණ කන්‍යාව' යන්න ජාතක අටුවා ආදියෙහි (මාතංග ජාතක වර්ණනාව) සඳහන් වන අතර, මෙහි 'සිටු දියණිය' යැයි දක්වා ඇත. 'වාරෙය්‍යත්ථාය' යනු විවාහය පිණිස යන්නයි, එනම් එවනු ලැබූ පුද්ගලයාට යන්නයි. නීච කුලයක ඉපදීමට හේතු වන එවැනි කර්මයක් විසින් අවස්ථාව ලබා දීම නිසා චණ්ඩාල යෝනියෙහි උපන්නේය.

Cammageheti [Pg.33] cammena chādite gehe. Mātaṅgotvevassa nāmaṃ ahosi jātisamudāgataṃ. Tanti ghaṇṭaṃ. Vādento tālanena saddaṃ karonto. Mahāpathaṃ paṭipajji diṭṭhamaṅgalikāya gehadvārasamīpena.

සම්වලින් සෙවිලි කළ ගෙවල්වල (වසන බැවින්) 'චම්මගේහේ' නම් විය. කුලය අනුව පැමිණි ඔහුගේ නම 'මාතංග' යන්නයි. 'තං' යනු ඒ මිණි ගෙඩියයි. එය හඬවමින්, තාලයට ශබ්ද කරමින් දිට්ඨමංගලිකාවගේ නිවසේ දොරටුව සමීපයෙන් වූ මහා මාර්ගයට පිවිසියේය.

Tassā veyyāvaccakarā ceva upaṭṭhākamanussā paṭibaddhā ca surāsoṇḍādayo jāṇukapparādīhi sukoṭṭitaṃ koṭṭitabhāvena mucchaṃ āpannattā matoti saññāya chaḍḍesuṃ.

ඇයගේ සේවකයන් ද, උපස්ථායකයන් ද, ඇය කෙරෙහි බැඳුණු සුරා සොඬුන් ආදීන් ද විසින් දණහිස් සහ වැලමිටිවලින් මැනවින් පහර දෙන ලදුව, සිහි නැති වූ බැවින් 'මිය ගියේය' යන හැඟීමෙන් ඔහුව බැහැර කළහ.

Atha bodhisatto āyuavasesassa atthitāya mandamande vāte vāyante cirena saññaṃ paṭilabhati. Tenāha ‘‘mahāpuriso’’tiādi. Gehaṅgaṇeti gehassa mahādvārato bahi vivaṭaṅgaṇe. Patitoti pātaṃ katvā icchitatthanipphattiṃ antaraṃ katvā anuppavesena nipanno. Diṭṭhamaṅgalikāyāti diṭṭhamaṅgalikākāraṇena.

ඉන්පසු බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ආයුෂ ඉතිරිව තිබූ බැවින්, මද පවන් හමන කල්හි බොහෝ වේලාවකට පසු සිහිය ලැබූ සේක. එබැවින් 'මහාපුරිසෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ගේහංගණේ' යනු නිවසේ මහා ද්වාරයෙන් පිටත විවෘත මිදුලෙහිය. 'පතිතෝ' යනු වැටීම සිදු කොට තමා බලාපොරොත්තු වූ අර්ථය ඉටු කර ගැනීම පිණිස (උපක්‍රමයක් ලෙස) එහි වැතිර සිටියේය. 'දිට්ඨමංගලිකාය' යනු දිට්ඨමංගලිකාව හේතුවෙන් යන්නයි.

Yasanti vibhavaṃ kittisaddañca. Candanti candamaṇḍalaṃ, candavimānanti attho. Ucchiṭṭhageheti parehi paribhuttagehe. Maṇḍapeti nagaramajjhe mahāmaṇḍape.

'යසං' යනු සම්පත හා කීර්ති ශබ්දයයි. 'චන්දං' යනු චන්ද්‍ර මණ්ඩලය හෙවත් චන්ද්‍ර විමානය යන අර්ථයයි. 'උච්ඡිට්ඨගේහේ' යනු අනුන් විසින් පරිභෝග කරන ලද නිවසෙහිය. 'මණ්ඩපේ' යනු නගර මධ්‍යයෙහි වූ මහා මණ්ඩපයෙහිය.

Khīramaṇimūlanti khīramūlaṃ, pādesu baddhamaṇimūlañca. Yāvatā vācuggatā pariyattīti yattako manussavacīdvārato uggato nikkhanto pavatto, yaṃkiñci vacīmayanti attho. Ākāsaṅgaṇeti vivaṭaṅgaṇe.

'ඛීරමණිමූලං' යනු කිරි සඳහා වූ මිල සහ පාදවල බඳින ලද මැණික් සඳහා වූ මිලයි. 'යාවතා වාචුග්ගතා පරියත්ති' යනු යම් තාක් මනුෂ්‍යයන්ගේ වාග් ද්වාරයෙන් නික්මුණු ප්‍රවෘත්තියක් වේ ද, ඒ සියලු වචීමය දෙය යන්නයි. 'ආකාසංගණේ' යනු විවෘත මිදුලෙහිය.

Dummavāsīti dhūmo dhūsaro, anañjitāmaṇḍitoti adhippāyo. Otallakoti nihīnajjhāsayo, appānubhāvoti attho. Paṭimuñca kaṇṭheti yāva galavāṭakā pārupitvā. Ko re tuvanti are ko nāma tvaṃ.

‘දුම්මවාසි’ යනු දුමෙන් වැසුණු හෙවත් අඳුරු පැහැති, ආලේපනය නොකළ යන අදහසයි. ‘ඕතල්ලක’ යනු හීන අදහස් ඇති, අල්ප ආනුභාව සම්පන්න යන අර්ථයයි. ‘පටිමුඤ්ච කණ්ඨෙ’ යනු බෙල්ල දක්වා පෙරවා ගෙන යන්න යන්නයි. ‘කෝ රේ තුවං’ යනු “එම්බා, තෝ කවුද?” යන්නයි.

Pakatanti paṭiyattaṃ nānappakārato abhisaṅkhataṃ. Uttiṭṭhapiṇḍanti antaragharaṃ upagamma ṭhatvā laddhabbapiṇḍaṃ, bhikkhāhāranti attho. Labhatanti lacchatu. Sapākoti mahāsatto jātivasena yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti.

‘පකතං’ යනු පිළියෙළ කරන ලද, නානප්‍රකාරයෙන් සකස් කරන ලද යන්නයි. ‘උට්ඨිට්ඨපිණ්ඩං’ යනු ඇතුළු ගමට ගොස් සිටගෙන ලැබිය යුතු පිණ්ඩපාතය හෙවත් භික්ෂාහාරය යන අර්ථයයි. ‘ලභතං’ යනු ලැබේවා යන්නයි. ‘සපාකෝ’ යනු මහාබෝසතාණන් වහන්සේ ජාතිය අනුව යථාපරිදි තමන් වහන්සේව ප්‍රකාශ කිරීමයි.

Atthatthitaṃ saddahatoti samparāyikassa atthassa atthibhāvaṃ saddahantassa. Apehīti apagaccha. Ettoti imasmā ṭhānā. Jammāti lāmaka.

‘අත්ථත්ථිතං සද්දහතෝ’ යනු පරලොව යහපතෙහි පැවැත්ම කෙරෙහි විශ්වාසය තබන්නාට යන්නයි. ‘අපේහි’ යනු ඉවතට යන්න යන්නයි. ‘එත්තෝ’ යනු මේ ස්ථානයෙන් යන්නයි. ‘ජම්මා’ යනු ලාමක වූ යන්නයි.

Anūpakhetteti [Pg.34] ajaṅgale udakasampanne khette phalavisesaṃ paccāsīsantā. Etāya saddhāya dadāhi dānanti ninnaṃ thalañca pūrento megho viya guṇavante nigguṇe ca dānaṃ dehi, evaṃ dento ca appeva ārādhaye dakkhiṇeyyeti. Dakkhiṇeyyeti sīlādiguṇasamannāgate.

‘අනූපඛෙත්තේ’ යනු ජලය සහිත නිසරු නොවන කුඹුරක විශේෂ ඵලයක් අපේක්ෂා කරන්නන් යන්නයි. ‘එතාය සද්ධාය දදාහි දානං’ යනු මිටියාවත් හා ගොඩබිම් පුරවන වර්ෂා මේඝයක් මෙන් ගුණවන්තයන්ට මෙන්ම නිර්ගුණවන්තයන්ට ද දානය දෙන්න, මෙලෙස දීමෙන් දක්ෂිණාර්හයන් සතුටු කළ හැකි වනු ඇත යන්නයි. ‘දක්ඛිණෙය්යේ’ යනු සීලාදී ගුණවලින් යුක්ත වූවන් සඳහායි.

Tānīti te brāhmaṇā. Veṇupadarenāti veḷuvilīvena.

‘තානි’ යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයන් යන්නයි. ‘වේණුපදරේන’ යනු උණ පතුරෙන් යන්නයි.

Giriṃ nakhena khaṇasīti pabbataṃ attano nakhena khaṇanto viya ahosi. Ayoti kālalohaṃ. Padahasīti abhibhavasi, attano sarīrena abhibhavanto viya ahosi.

‘ගිරිං නඛේන ඛණසි’ යනු පර්වතය තමාගේ නියපොත්තෙන් හාරන්නාක් වැනි විය. ‘අයෝ’ යනු කළු යකඩයි. ‘පදහසි’ යනු මැඩ පවත්වයි, තමාගේ ශරීරයෙන් මැඩ පවත්වන්නාක් මෙන් විය යන්නයි.

Āvedhitanti calitaṃ viparivattetvā ṭhitaṃ. Piṭṭhitoti piṭṭhipassena. Bāhuṃ pasāreti akammaneyyanti akammakkhamaṃ bāhudvayaṃ thaddhaṃ sukkhadaṇḍakaṃ viya kevalaṃ pasāreti, na samiñjeti, setāni akkhīni parivattanena kaṇhamaṇḍalassa adissanato.

‘ආවේධිතං’ යනු සැලුණා වූ හෙවත් කණපිට හැරී පවත්නා වූ යන්නයි. ‘පිට්ඨිතෝ’ යනු පිටුපසින් යන්නයි. ‘බාහුං පසාරේති අකම්මනෙය්‍යං’ යනු ක්‍රියාවට අසමර්ථ වූ බාහු යුගලය වියළි ලී දඬු මෙන් තද වී හුදෙක් දිගහැරී තිබේ, නොනැමෙයි; ඇස්වල කළු ඉංගිරියාව නොපෙනෙන සේ ඇස් පෙරළී තිබීම නිසා සුදු පැහැ වී ඇත යන්නයි.

Jīvitanti jīvanaṃ.

‘ජීවිතං’ යනු ජීවත්වීමයි.

Vehāyasanti ākāse. Pathaddhunoti pathabhūtaddhuno viya.

‘වේහායසං’ යනු ආකාශයෙහි යන්නයි. ‘පථද්ධුනෝ’ යනු මාර්ගයෙහි ගමන් කරන මගියෙකු මෙන් යන්නයි.

Saññampi na karotīti ‘‘ime kulappasutā’’ti saññāmattampi na karoti. Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakanti khāditadantakaṭṭhattā vuttaṃ. Etasseva upari patissati appaduṭṭhapadosabhāvato, mahāsattassa tadā ukkaṃsagatakhettabhāvato. Iddhivisayo nāma acinteyyo, tasmā kathaṃ sūriyassa uggantuṃ nādāsīti na cintetabbaṃ. Aruṇuggaṃ na paññāyatīti tasmiṃ padese aruṇapabhā na paññāyati, andhakāro eva hoti.

‘සඤ්ඤම්පි න කරෝති’ යනු මොහු කුලවත් උපතක් ඇති අයෙකැයි යන හැඟීම පවා ඇති කර නොගනියි යන්නයි. ‘දන්තකට්ඨකුච්ඡිට්ඨකං’ යනු සැපූ දැහැටි දඬු නිසා කියන ලද්දකි. මහාබෝසතාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ද්වේෂයක් නොමැති වීම නිසාත්, එකල මහාබෝසතාණන් වහන්සේ උත්කෘෂ්ට පුණ්‍යක්ෂේත්‍රයක් වූ නිසාත්, එය ඔහු මතම පතිත වනු ඇත. සෘද්ධි විෂය නම් අචින්ත්‍යය, එබැවින් සූර්යයා උදාවීමට ඉඩ නොදුන්නේ කෙසේදැයි නොසිතිය යුතුය. ‘අරුණුග්ගං න පඤ්ඤායති’ යනු ඒ ප්‍රදේශයෙහි අරුණෝදයේ ආලෝකය නොපෙනේ, අන්ධකාරයම පවතියි යන්නයි.

Yakkhāvaṭṭo nu kho ayaṃ kālavipariyāyo. Mahāpaññanti mahantānaṃ paññānaṃ adhiṭṭhānabhūtaṃ. Janapadassa mukhaṃ passathāti imassa janapadavāsino janassa upaddavena maṅkubhūtaṃ mukhaṃ passatha.

මෙය යක්ෂාවර්තයක් ද නැතහොත් කාලයේ පෙරළියක් ද? ‘මහාපඤ්ඤං’ යනු මහා ප්‍රඥාවන්ට අධිෂ්ඨාන භූමියක් වූ යන්නයි. ‘ජනපදස්ස මුඛං පස්සථ’ යනු උපද්‍රවයන් නිසා මලානික වූ මේ ජනපදවාසී ජනයාගේ මුහුණු බලන්න යන්නයි.

Etassa kathā etasseva upari patissatīti yāhi tena pāramitāparibhāvanasamiddhāhi nānāsamāpattivihāraparipūritāhi sīladiṭṭhisampadāhi susaṅkhatasantāne mahākaruṇādhivāse mahāsatte ariyūpavādakammaabhisapasaṅkhātā pharusavācā pavattitā, sā abhisapi tassa khettavisesabhāvato tassa ca ajjhāsayapharusatāya diṭṭhadhammavedaniyakammaṃ hutvā [Pg.35] sace so mahāsattaṃ na khamāpeti, sattame divase vipaccanasabhāvaṃ jātaṃ, khamāpite pana mahāsatte payogasampatti paṭibāhitattā avipākadhammataṃ āpajjati ahosikammabhāvato. Ayañhi ariyūpavādapāpassa diṭṭhadhammavedaniyassa dhammatā, tena vuttaṃ ‘etassa kathā etasseva upari patissatī’tiādi. Mahāsatto pana taṃ tassa upari patituṃ na adāsi, upāyena mocesi. Tena vuttaṃ cariyāpiṭake (cariyā. 2.64) –

‘එතස්ස කථා එතස්සේව උපරි පතිස්සති’ යනු පාරමිතා ප්‍රභාවෙන් පෝෂණය වූ, විවිධ සමාපත්ති විහාරයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ, සීල දිට්ඨි සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ, මහා කරුණාවට නිවහන වූ මහාබෝසතාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ආර්ය උපවාද අකුසලය හෙවත් ඵරුෂ වචන පවත්වන ලදී. මහාබෝසතාණන් වහන්සේ උතුම් පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රයක් වූ බැවින් ද, මොහුගේ අදහස අතිශයින් රළු වූ බැවින් ද, එය දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මයක් වී, ඉදින් ඔහු මහාබෝසතාණන් වහන්සේගෙන් සමාව නොගන්නේ නම් සත්වන දිනයේදී විපාක දෙන ස්වභාවයට පත් වේ. සමාව ගත් කල්හි ප්‍රයෝග සම්පත්තිය නිසා එය අහෝසි කර්ම බවට පත්ව විපාක නොදෙයි. මෙය ආර්ය උපවාද අකුසලයේ දිට්ඨධම්මවේදනීය ධර්මතාවයයි. එබැවින් ‘එතස්ස කථා එතස්සේව උපරි පතිස්සති’ යනාදිය වදාරන ලදී. මහාබෝසතාණන් වහන්සේ එය ඔහු මත පතිත වීමට ඉඩ නොදී උපායකින් ඉන් මුදාගත්හ. ඒ බව චරියාපිටකයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘Yaṃ so tadā maṃ abhisapi, kupito duṭṭhamānaso;

Tasseva matthake nipati, yogena taṃ pamocayi’’nti.

“එකල ඔහු කිපී දූෂිත සිතින් මට යම් ශාපයක් කළේ ද, එය ඔහුගේම හිස මත පතිත විය, මම උපක්‍රමයකින් ඔහු ඉන් මුදා ගතිමි.”

Yañhi tattha sattame divase bodhisattena sūriyuggamananivāraṇaṃ kataṃ, ayamettha yogoti adhippeto. Yogena hi ubbaḷhā sarājikā parisā nagaravāsino negamā ceva jānapadā ca bodhisattassa santikaṃ tāpasaṃ ānetvā khamāpesuṃ. So ca bodhisattassa guṇe jānitvā tasmiṃ cittaṃ pasādesi. Yaṃ panassa matthake mattikāpiṇḍassa ṭhapanaṃ, tassa ca sattadhā phālanaṃ kataṃ, taṃ manussānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ. Aññathā hi – ‘‘ime pabbajitā samānā cittassa vase vattanti, na pana cittaṃ attano vase vattāpentī’’ti mahāsattampi tena sadisaṃ katvā gaṇheyyuṃ, tadassa tesaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti. Tenāha ‘‘athassā’’tiādi.

සත්වන දිනයේදී බෝසතාණන් වහන්සේ විසින් සූර්ය උදාව වැළැක්වීම මෙහිලා ‘යෝගය’ ලෙස අදහස් කෙරේ. එම උපක්‍රමයෙන් පීඩාවට පත් රජු ඇතුළු පිරිස, නගර වැසියන්, වෙළඳුන් හා ජනපදවාසීන් ඒ තාපසයා බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන විත් සමාව අයැදවූහ. ඔහු ද බෝසතාණන් වහන්සේගේ ගුණ දැන උන්වහන්සේ කෙරෙහි සිත පැහැදවා ගත්තේය. ඔහුගේ හිස මත මැටි පිණ්ඩයක් තබා එය සත් කැබැල්ලකට පැළී යාමට සැලැස්වීම මිනිසුන්ගේ සිත් ආරක්ෂා කරනු පිණිස කරන ලද්දකි. එසේ නොවන්නට, ‘මේ පැවිද්දන් සිතට වසඟව පවතිනවා මිස සිත තම වසඟයට ගෙන නැතැ’යි සිතා මහාබෝසතාණන් වහන්සේව ද ඔහු හා සමාන කර සලකනු ඇත. එය ඔවුන්ට දීර්ඝ කාලයක් අහිත පිණිස හා දුක් පිණිස පවතිනු ඇත. එබැවින් ‘අථස්සා’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Lohakūṭavassanti ayaguḷavassaṃ. Tadā hi ratanamattāni diyaḍḍharatanamattānipi tikhiṇaṃsāni ayaguḷamaṇḍalāni ito cito ca nipatantā manussānaṃ sarīrāni khaṇḍakhaṇḍakāni akaṃsu. Kalalavassanti tanukakaddamapaṭalakaddamaṃ. Upahaccāti āghāṭetvā. Tadeva majjhāraññaṃ.

‘ලෝහකූට වස්සං’ යනු යකඩ ගුලි වැස්සයි. එකල රියන් පමණ වූ හෝ රියන් එකහමාරක් පමණ වූ මුවහත් වූ යකඩ ගුලි එහේ මෙහේ පතිත වෙමින් මිනිසුන්ගේ ශරීර කැබලි කැබලි කර දැමීය. ‘කලල වස්සං’ යනු සියුම් මඩ සහිත වැස්සයි. ‘උපහච්ච’ යනු පහර දී හෙවත් පීඩා කර යන්නයි. එයම වනාන්තරය මැද කොටසයි.

67. Anuviccakāranti anuviccakaraṇaṃ. Kāraṇehi dvīhi aniyyānikasāsane ṭhitānaṃ attano sāvakattaṃ upagate paggahaniggahāni dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.

67. ‘අනුවිච්චකාරං’ යනු විමසා බලා කටයුතු කිරීමයි. අනය්‍යානික ශාසනයන්හි (නිවනට මග නොවන) සිටිමින් තමාගේ ශ්‍රාවක බවට පත් වූවන්ගේ ප්‍රශංසා සහ නිග්‍රහයන් පෙන්වා දීම පිණිස කරුණු දෙකක් නිසා ‘කස්මා’ යනාදිය වදාරන ලදී.

69. Anupubbiṃ kathanti (dī. ni. ṭī. 2.75-76; a. ni. ṭī. 3.8.12) anupubbiyā anupubbaṃ kathetabbakathaṃ, kā pana sā? Dānādikathā. Dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasādhāraṇattā sukarattā sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca āditova kathitā[Pg.36]. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakapaṭiggahaṇavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogayasasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā. Tañca sīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phalanti dassanatthaṃ, imehi ca dānasīlamayehi paṇītacariyabhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā bhogabhavasampattiyoti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā. Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho sabbadā anupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo, maggañca kathentena tadadhigamūpāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo. Hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasañhitāti tesaṃ okāro lāmakabhāvo, sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso. Sabbaso kilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena dassitoti veditabbaṃ.

69. අනුපුබ්බී කථා යනු පිළිවෙළින් කිව යුතු කතාවයි. එය කුමක්ද? දානාදී කථා වේ. දාන කථාව බොහෝ ජනයා අතර පවත්නා බැවින් ද, සැමට පොදු බැවින් ද, පහසුවෙන් කළ හැකි බැවින් ද, සීලයෙහි පිහිටීමට උපකාරී වන බැවින් ද මුලින්ම පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, පරිත්‍යාගශීලී පුද්ගලයා පරිභෝජන වස්තූන් කෙරෙහි ඇලීමක් නොමැති බැවින් ඉතා පහසුවෙන් සිල් සමාදන් වන අතර එහි මැනවින් පිහිටයි. දානය දීමෙන් දායකයා සහ ප්‍රතිග්‍රාහකයා යන දෙදෙනාම පිරිසිදු වන බව පවසා අනුන්ට අනුග්‍රහයක් වන බව පැවසීමෙන් ද, අනුන්ට පීඩා කිරීමෙන් වැළකීම පැවසීමෙන් ද, කුසල් දහම් පවසා අකුසල් දහම්වලින් වැළකීම පැවසීමෙන් ද, භෝග හා යස සම්පත් ලැබීමට හේතු පවසා භව සම්පත් ලැබීමට හේතු පැවසීමෙන් ද දාන කථාවට පසුව සීල කථාව දේශනා කරන ලදී. එම සීලය සංසාරයට සම්බන්ධ බවත්, මෙම භව සම්පත්තිය එහි ඵලය බවත් පෙන්වා දීම සඳහා ද, ප්‍රණීත චර්යාවන්ගෙන් යුත් මෙම දානමය හා සීලමය පින්කම් හේතුවෙන් චාතුම්මහාරාජිකාදී දිව්‍ය ලෝකවල ඉතා ප්‍රණීත වූ අපරිමිත භෝග හා භව සම්පත් ලැබෙන බව පෙන්වා දීම සඳහා ද ඉන් අනතුරුව සග්ග කථාව (ස්වර්ග කථාව) වදාරන ලදී. එම ස්වර්ගය රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටි වූවක් බවත්, ආර්ය මාර්ගය සැම කල්හිම කෙලෙසුන්ගෙන් නොකිලිටි වූවක් බවත් පෙන්වා දීම සඳහා ස්වර්ග කථාවට පසුව මාර්ගය (නිවන් මඟ) දේශනා කරන ලදී. මාර්ගය ගැන දේශනා කිරීමේදී එය අවබෝධ කර ගැනීමේ උපක්‍රමය පෙන්වා දීම සඳහා, ස්වර්ගයට අයත් වූ ද අනෙකුත් සියලුම වූ ද කාමයෝ බොහෝ ආදීනව ඇත්තාහ, අනිත්‍යයහ, අස්ථිරයහ, විපරිණාමයට පත්වන සුළුයහ යනුවෙන් කාමයන්ගේ ආදීනව දක්වන ලදී. ඒවා හීනය, ග්‍රාම්‍යය, පෘථග්ජනයන්ට අයිතිය, ආර්යයන්ට නුසුදුසුය, අනර්ථය පිණිස පවතින්නේය යන්නෙන් ඒවායේ පහත් බවත්, සියලු භවයන් කෙලෙසුන්ට වස්තු වන බැවින් එහි ඇති කෙලෙස් සහිත බවත් දක්වන ලදී. සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු නිවන වූ කලී නෙක්ඛම්මයේ ආනිසංසය ලෙස දේශනා කළ යුතුය යන අර්ථය 'මග්ගන්ති' යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දයෙන් දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānaṃ nibbānasañhitānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānanidānanti pākaṭo ayamattho. Yaṃ pana jhānavipassanāmaggaphalanibbānapaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassapi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva. Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjasirissariyasattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājādigatā dibbā sampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo, tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ mūlakāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’nti laddhanāmānaṃ manāpiyarūpādīnaṃ, tannissayānaṃ vā upabhogasukhānaṃ, patiṭṭhā niccalādhiṭṭhānatāya. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripātiyamānassa olīyanapadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ.

සැපයට හේතුව (සුඛානං නිදානං) යනු මෙලොව සැපය, පරලොව සැපය සහ නිවන හා සම්බන්ධ සැපය යන සියලු සැපයන්ට හේතුවයි. ලෝකයෙහි යම්කිසි භෝග සැපයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දානය මුල් කරගෙන උපදින්නක් බව පැහැදිලිය. යම් ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මාර්ග, ඵල හා නිවන් සැපයක් ඇද්ද, දානය ඒ සඳහා ද උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වන්නේමය. සම්පත්වල මූලය යනු ලොව පවතින ප්‍රදේශ රාජ්‍ය සම්පත්, සත්රුවනින් බබළන සක්විති රජ සම්පත් ආදී මිනිස් සම්පත් ද, චාතුම්මහාරාජිකාදී දිව්‍ය සම්පත් ද, වෙනත් යම් සම්පත් ඇද්ද ඒ සියල්ලටම මූලික හේතුවයි. භෝගයන්ගේ යනු අනුභව කළ යුතු අර්ථයෙන් 'භෝග' නම් වූ මනාප රූප ආදියෙහි හෝ ඒවා ඇසුරු කළ උපභෝග සැපයන්ගේ ස්ථාවර පිහිටීමයි. විපතට පත් වූවන්ට යනු ව්‍යසනයට පත් වූවන්ටය. තාණය යනු ආරක්ෂාවයි. ලෙණය යනු ව්‍යසනයන්ගෙන් පීඩා විඳින්නන් රැකවරණය ලබන ස්ථානයයි. ගතිය යනු යා යුතු ගමනාන්තයයි. පරායනය යනු අවසාන පිළිසරණයි. අවස්සය යනු අපායට වැටෙන්නට නොදී අල්ලා ගන්නා පිහිටයි. ආරම්මණය යනු එල්බ ගන්නා ආධාරයයි.

Ratanamayasīhāsanasadisanti [Pg.37] sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ, mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānato. Mahāpathavisadisaṃ gatagataṭṭhāne patiṭṭhāsambhavato. Yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave upapattiyā ṭhitiyā ca paccayo hotīti āha ‘‘ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisa’’nti. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato sammadeva assāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosaissāmicchādiṭṭhivicikicchādi cittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādīnaṃ. Etesaṃ eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti asantāsahetubhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi na kutoci santasati, pageva āyatiṃ. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vuḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattito sampattiyā nayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ.

රත්නමය සිංහාසනයක් බඳුය යනු සියලු රත්නයන්ගෙන් සැදි අංග සතකින් යුත් මහා සිංහාසනයක් වැනි වූ, ඉතා අගනා වූ, කිසිසේත්ම පහළට වැටෙන්නට නොදෙන දෙයකි. මහා පෘථිවිය බඳුය යනු ගිය ගිය තැන පිහිටක් ඇති කරන බැවිනි. දුබල මිනිසෙකුට නැගී සිටීමට හෝ සිටගෙන සිටීමට උපකාරී වන ආලම්බන රජ්ජුවක් (අල්ලා ගන්නා වැලක්) මෙන්, දානය සත්ත්වයන්ට සම්පත් සහිත භවයක ඉපදීමට හා එහි පැවැත්මට ප්‍රත්‍යය වන බැවින් 'ආලම්බන අර්ථයෙන් ආලම්බන රජ්ජුවක් බඳුය' යි පවසන ලදී. දුක්වලින් එතෙර කරන අර්ථයෙන් යනු දුගති දුකෙන් එතෙර කරන බැවිනි. සැනසීම ලබා දෙන අර්ථයෙන් යනු ලෝභය, මසුරුකම ආදී සතුරන්ගෙන් සිදුවන පීඩාවලින් මැනවින් සනසන බැවිනි. භයෙන් ආරක්ෂා කරන අර්ථයෙන් යනු දිළිඳුකම නමැති භයෙන් ආරක්ෂා කරන බැවිනි. මසුරුමල ආදියෙන් යනු මසුරුකම, ලෝභය, දෝසය, ඊර්ෂ්‍යාව, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය, විචිකිච්ඡාව යන චිත්ත මලයන්ගෙනි. නොතැවරුණු අර්ථයෙන් යනු කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටි නොවන බැවිනි. එම මසුරු මල ආදියට පරාජය කළ නොහැකි අර්ථයෙනි. තැති නොගැනීමේ අර්ථයෙන් යනු තැති නොගැනීමට හේතු වන බැවිනි. යම් දායකයෙක් වූ දානපතියෙක් වේද, ඔහු වර්තමානයෙහි ද කිසිවකින් බිය නොවෙයි, මතු ගැන කවර කතාද? බලවත් අර්ථයෙන් යනු මහා බලවත් භාවයෙනි. දානපති දායකයා වර්තමානයෙහි පිරිවර බලයෙන් බලවත් වන අතර, මතු කාලයෙහි කාය බල ආදියෙන් බලවත් වෙයි. අභිමංගල සම්මත අර්ථයෙන් යනු දියුණුවට හේතුව යැයි සම්මත වූ බැවිනි. විපතින් සම්පතට පැමිණවීම යනු නිර්භය භූමියට (නිවනට) පත් කිරීමයි.

Idāni mahābodhicariyabhāvenapi dānaguṇaṃ dassetuṃ dānaṃ nāmetantiādi vuttaṃ. Tattha attānaṃ niyyādentenāti etena dānaphalaṃ sammadeva passantā mahāpurisā attano jīvitampi pariccajanti, tasmā ko nāma viññujātiko bāhire vatthumhi saṅgaṃ kareyyāti ovādaṃ deti. Idāni yā lokiyā lokuttarā ca ukkaṃsagatā sampattiyo, tā sabbā dānatoyeva pavattantīti dassento ‘‘dānañhī’’tiādimāha. Tattha sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya ca parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato vuttā. Etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ ‘‘sāvakapāramīñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tāsupi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamameva dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vuttoyeva. Eteneva tassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo.

දැන් මහා බෝධිචර්යාවන් මගින් ද දානයෙහි ගුණය පෙන්වීම සඳහා 'දානය නම්' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'තමාව පූජා කරමින්' යන මෙයින් දාන ඵලය මැනවින් දකින මහා පුරුෂයෝ තමන්ගේ ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කරති, එසේ තිබියදී කිනම් බුද්ධිමත් මනුෂ්‍යයෙක් බාහිර වස්තූන් කෙරෙහි ඇලීමක් කරන්නේදැයි අවවාද දෙයි. දැන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ යම් උත්කෘෂ්ට සම්පත් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දානය නිසාම පවතින්නේ යැයි පෙන්වීමට 'දානයම' යනාදිය පවසන ලදී. එහි සක් දෙවි සම්පත්, මාර සම්පත් හා බ්‍රහ්ම සම්පත් තමන්ගේ යහපත සඳහාමය. සක්විති රජ සම්පත තමන්ගේත් අනුන්ගේත් යහපත සඳහා බැවින් එය ඒවාට පසුව පවසන ලදී. මේවා ලෞකික සම්පත් වන අතර, මේවා ලෝකෝත්තර සම්පත් යැයි පෙන්වීමට 'ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය' යනාදිය පවසන ලදී. ඒවා අතරින් ද උත්කෘෂ්ට, වඩාත් උත්කෘෂ්ට සහ අති උත්කෘෂ්ට බව පෙන්වීමට පිළිවෙළින් ඥාන තුන (ශ්‍රාවක බෝධි, පච්චේක බෝධි, සම්මා සම්බෝධි) දක්වන ලදී. ඒවාට දානය ප්‍රත්‍යය වන ආකාරය පෙර පවසන ලදී. මෙයින්ම එම දානය බ්‍රහ්ම සම්පත්තියට ද ප්‍රත්‍යය වන බව පෙන්වා දෙන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

Dānañca nāma hitajjhāsayena, pūjāvasena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako purisapuggalo paresaṃ santakaṃ harissatīti [Pg.38] aṭṭhānametanti āha – ‘‘dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi sobhāvisesāvahattā sīlassa. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55; mi. pa. 4.1.1) gāthā – ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) jātakagāthāyo ca āharitvā vattabbā, sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi.

දානය නම් යහපත් අභිප්‍රායෙන් හෝ පූජා කිරීමේ අදහසින් තමා සතු දෙය අනුන්ට පරිත්‍යාග කිරීමයි. එබැවින් දානය දෙන පුද්ගලයා අනුන් සතු දෙය පැහැර නොගන්නා බැවින් "දානය දෙන්නාට සීලය සමාදන් විය හැකිය" යි වදාළහ. සීලයට සමාන වෙනත් අලංකාරයක් නැත, මන්ද සීලය සුවිශේෂී ශෝභාවක් ගෙන දෙන බැවිනි. සීල නැමති මලට සමාන මලක් නැත යන මෙහිදී ද එම අර්ථයම ගත යුතුය. සීල නැමති සුවඳට සමාන සුවඳක් නැත යන මෙහිදී "චන්දනං තගරං වාපි" යනාදී ගාථාවන් ද, "ගන්ධෝ ඉසීනං චිරදික්ඛිතානං" යනාදී ජාතක ගාථාවන් ද ගෙන හැර දක්වා විස්තර කළ යුතුය. සැබවින්ම සීලය සත්ත්වයන්ට ආභරණයකි, අලංකාරයකි, සුවඳ විලවුන් වර්ගයකි, එමෙන්ම දර්ශනීය බව ඇති කරන්නකි. ඒ නිසා "සීල නැමති අලංකාරයෙන්" යනාදිය වදාළහ.

Ayaṃ saggo labbhatīti idaṃ majjhimehi chandādīhi samādānasīlaṃ sandhāyāha. Tenāha sakko devarājā –

මේ ස්වර්ගය ලැබිය හැකිය යන මෙයින් මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ඡන්දය ආදියෙන් යුතුව සමාදන් වූ සීලය අදහස් කෙරේ. ඒ බව සක් දෙවිඳුන් මෙසේ වදාළහ.

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75;

2.22.429;

dī. ni. ṭī. 2.75-76);

"හීන වූ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපදියි. මධ්‍යම බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපදියි. උත්තම බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් (අර්හත් මාර්ගයෙන්) කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු වෙයි."

Iṭṭhoti sukho. Kantoti kamanīyo. Manāpoti manavaḍḍhanako. Taṃ pana tassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ.

ඉට්ඨ යනු සැප සහගතය. කන්ත යනු ප්‍රියජනක වූවකි. මනාප යනු සිත පිනවන සුලුය. එහි ඇති ඒ ඉට්ඨාදී බව දැක්වීම සඳහා "මෙහි නිරතුරුවම ක්‍රීඩා කරති" යනාදිය වදාරන ලදී.

Dosoti aniccatādinā appassādādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattetīti ādīnavo, paramakapaṇatā. Tathā ca kāmā yathābhūtaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti aseṭṭhehi sevitabbo, seṭṭhehi na sevitabbo nihīnabhāvo. Saṃkilissananti vibādhakatā upatāpatā ca.

දෝෂය යනු අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ නිසාත් අල්ප ආශ්වාදය නිසාත් දූෂිත වූ ස්වභාවයයි, එහෙයින් ඒවා පඬිවරුන්ගේ සිත් නොගනියි. එසේත් නැතහොත් ආදීනවය යනු පරම දුක්ඛිත බවයි. කාමයන් පිළිබඳව යථාර්ථවාදීව විමසා බලන්නවුන්ට ඒවා එසේ වැටහෙයි. ලාමක බව යනු උතුම් පුද්ගලයන් විසින් සේවනය නොකළ යුතු, පහත් අය විසින් සේවනය කරනු ලබන පහත් ස්වභාවයයි. සංකිලිස්සන (කෙලෙසීම) යනු පීඩාකාරී බව සහ තැවුල් සහිත බවයි.

Nekkhamme ānisaṃsanti ettha yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Apica – ‘‘nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādasaññāyā’’tiādinā (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.26; dī. ni. ṭī. 2.75-76) nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi, pabbajjāya jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi. Kallacittanti heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacittaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā assaddhiyādayo cittassa rogabhūtā[Pg.39], tadā te vigatā, tasmā āha ‘‘arogacitta’’nti. Diṭṭhimānādikilesavigamena muducittaṃ. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacittaṃ. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacittaṃ. Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ. Yadā bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacittanti kāmacchandavigamena arogacittaṃ. Muducittanti byāpādavigamena mettāvasena akathinacittaṃ. Vinīvaraṇacittanti uddhaccakukkuccavigamena vikkhepassa vigatattā tena apihitacittaṃ. Udaggacittanti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacittaṃ. Pasannacittanti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacittanti evamettha sesapadānaṃ attho veditabbo.

නෙක්ඛම්මයෙහි (අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි) ආනිශංස යන මෙහි කාමයන්හි යම්තාක් ආදීනව ඇද්ද, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව නෙක්ඛම්මයෙහි එපමණම ආනිශංස ඇත. තවද "නෙක්ඛම්මය නම් අවහිරතා නැති, කිලිටි නැති, කාමයන්ගෙන් මිදුණු, කාම සංඥාවන්ගෙන් මිදුණු, කාම විතර්කයන්ගෙන් මිදුණු, කාම දැවිලිවලින් මිදුණු, ව්‍යාපාද සංඥාවෙන් මිදුණු බවකි" යනාදී ක්‍රමයෙන් නෙක්ඛම්මයෙහි ආනිශංස ප්‍රකාශ කළහ; පැවිද්දෙහි සහ ධ්‍යානාදී ගුණයන්හි අගය විස්තර කළහ, වර්ණනා කළහ. කල්ලචිත්ත (සූදානම් වූ සිත) යනු කලින් පවත්වන ලද දේශනාව මගින් අශ්‍රද්ධාව ආදී චිත්ත දෝෂයන් පහව ගිය බැවින්, මතු දේශනාව සඳහා සුදුසු භාජනයක් වීමට සමත් වූ සිතයි. අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරිදි අශ්‍රද්ධාව ආදිය සිතේ රෝගයන් වන බැවින්, එකල ඒවා පහව ගිය නිසා "රෝග රහිත සිත" යි කීහ. දෘෂ්ටි, මාන ආදී ක්ලේශයන් ඉවත් වීමෙන් මෘදු වූ සිත ඇති විය. කාමච්ඡන්ද ආදිය පහ වීමෙන් නීවරණ රහිත සිත ඇති විය. සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙහි උදාර වූ ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය ලැබීමෙන් ඔදවැඩි සිත ඇති විය. එහිදී ශ්‍රද්ධා සම්පත්තියෙන් ප්‍රසන්න වූ සිත ඇති විය. "යම් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැනගත් සේක් ද" යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ. එසේත් නැතහොත් කල්ලචිත්ත යනු කාමච්ඡන්දය පහ වීමෙන් නිරෝගී වූ සිතයි. මුදුචිත්ත යනු ව්‍යාපාදය පහ වී මෙත්තා චේතනාව නිසා අකඨින වූ සිතයි. විනීවරණ චිත්ත යනු උද්ධච්ච කුක්කුච්චය පහ වීමෙන් වික්ෂේපය නැති වූ බැවින් ආවරණය නොවූ සිතයි. උදග්ග චිත්ත යනු ථීනමිද්ධය පහ වීමෙන් මනා උත්සාහය නිසා හැකිළුණු බවක් නැති සිතයි. පසන්න චිත්ත යනු විචිකිච්ඡාව පහ වීමෙන් සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙහි අධිෂ්ඨානශීලී වූ සිතයි. මෙසේ මෙහි සෙසු පදවල අර්ථය දත යුතුය.

Seyyathāpītiādinā upamāvasena upālissa saṃkilesappahānaṃ ariyamagganipphādanañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhu eva. Rajananti nīlapītādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tissaṃ eva nisajjāyaṃ. Etenassa lahuvipassakatā tikkhapaññatā sukhapaṭipadākhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ. Tiṇṇaṃ maggānanti heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ. Tassa uppattiākāradassananti kasmā vuttaṃ? Nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘taṃ hī’’tiādi. Tattha paṭivijjhantanti asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ. Tenāha ‘‘kiccavasenā’’ti.

'සෙය්‍යථාපි' යනාදියෙන් උපමාවක් මගින් උපාලි ගෘහපතියාගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය සහ ආර්ය මාර්ගය සාක්ෂාත් කිරීම දක්වයි. 'අපගතකාළකං' යනු කළු පැල්ලම් පහ වූ යන්නයි. 'සම්මදේව' යනු මනාවම යන්නයි. 'රජනං' යනු නිල්, කහ ආදී සායම් වර්ගයයි. 'පටිග්ගණ්හෙය්‍ය' යනු පිළිගන්නේය හෙවත් ප්‍රභාස්වර වන්නේය යන්නයි. 'තස්මිංයේව ආසනේ' යනු ඒ වාඩි වී සිටි අසුනේම යන්නයි. මෙයින් ඔහුගේ ලහු විපස්සක බව (ඉක්මනින් විදර්ශනා කිරීම), තියුණු ප්‍රඥාව සහ සැපවත් වූ පිළිවෙතින් වහා අවබෝධ කිරීම යන ගුණාංග දක්වයි. 'විරජං' යනු අපායට පමුණුවන රාගාදී රජස් (ධූලි) පහ වීමෙන් රජස් රහිත බවයි. 'වීතමලං' යනු ඉතිරි නොවී දෘෂ්ටි සහ විචිකිච්ඡා මල (කුණු) පහ වීමෙන් මල රහිත බවයි. මෙය පහළ මාවත් තුන (පළමු ආර්ය මාර්ග තුන) පිළිබඳවයි. එය උපදින ආකාරය දැක්වීම සඳහා "කුමක් හෙයින් වදාළ ද?" යනුවෙන් අසා, මාර්ග ඥානය අසංඛත ධර්මය අරමුණු කරන්නේය යන මතය ගැන "තං හී" යනාදිය පැවසූහ. එහි 'පටිවිජ්ඣන්තං' යනු මෝහයකින් තොරව අවබෝධ කරගැනීමේ වසයෙන් ප්‍රතිවේධ කිරීමයි. ඒ නිසා "කාර්යය කිරීමේ වසයෙන්" යැයි පැවසූහ.

Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo, dhovanasilā viya anupubbīkathā, udakaṃ viya saddhā, udake temetvā ūsagomayachārikābharehi kāḷakapadese sammadditvā vatthassa dhovanapayogo viya saddhāsinehena temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho. Tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhassa vatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti.

මෙහි උපමාවන් මෙසේ සැසඳිය යුතුය: සිත වස්ත්‍රය වැනිය. වස්ත්‍රයට අගන්තුකව පැමිණි කිලුටු මෙන් සිතෙහි රාගාදී කෙලෙස්වලින් කිලිටි වූ ස්වභාවය දත යුතුය. රෙදි සෝදන ගල අනුපූර්වික කථාව මෙනි. ජලය ශ්‍රද්ධාව මෙනි. ජලයෙන් තෙමා ක්ෂාර, ගොම, අළු ආදිය ගල්වා කළු පැල්ලම් ඇති තැන් මඬිමින් වස්ත්‍රය සේදීමේ ප්‍රයත්නය මෙන්, ශ්‍රද්ධා නමැති ස්නේහයෙන් සිත තෙමා සති, සමාධි, පඤ්ඤා මගින් දෝෂයන් ලිහිල් කර ශ්‍රවණය ආදී ක්‍රම මගින් සිත පිරිසිදු කිරීමේ වීර්යය ආරම්භ කිරීමයි. එම ප්‍රයත්නය නිසා වස්ත්‍රයේ කළු පැල්ලම් පහ වන්නා සේ වීර්යය ආරම්භය නිසා කෙලෙස් යටපත් වේ. ආර්ය මාර්ගය සායම් වර්ගයක් වැනිය. ඒ සායමින් පිරිසිදු වස්ත්‍රය ප්‍රභාස්වර වන්නා සේ, යටපත් කළ කෙලෙස් ඇති සිත ආර්ය මාර්ගයෙන් පිරිසිදු වෙයි.

Diṭṭhadhammoti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti tannivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti [Pg.40] tato visesanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā dhammesu ekadesanāpi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāhantaṃ nāma hoti. Tenāha – ‘‘diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo’’ti. Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā vicikicchā tiṇṇavicikicchā. Vigatakathaṃkathoti pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho, kiṃ nu kho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu sīlādiguṇesu suppatiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na tassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo.

"දිට්ඨධම්ම" (ධර්මය දුටු) යනු දැකීමයි. "දර්ශනය" හෙවත් දැකීම නම් වූ ඥාන දර්ශනයට වඩා වෙනත් දෙයක් ද පවතින බැවින්, එය වෙන් කර දැක්වීමට "පත්තධම්ම" (ධර්මයට පත් වූ) යැයි කියන ලදී. ධර්මය ලැබීම යනු ඥාන සම්පත්තියට වඩා වෙනත් දෙයක් ද වන බැවින්, එය විශේෂ කොට දැක්වීමට "විදිතධම්ම" (ධර්මය විදහා බැලූ) යැයි කියන ලදී. ධර්මයන් පිළිබඳ ඒ අවබෝධය (විදිතධම්මතාවය) ධර්මයේ එක් දේශනාවකට පමණක් සීමා විය හැකි බැවින්, එය කොටසකට සීමා නොවී සම්පූර්ණයෙන් අවබෝධ කරගත් බව දැක්වීමට "පරියෝගාළ්හධම්ම" (ධර්මයට බැසගත්) යැයි පවසන ලදී. එයින් ඔහුගේ සත්‍යාවබෝධයම ප්‍රකාශ කරයි. මාර්ග ඥානය වූ කලී ඒකාභිසමය වශයෙන් පරිඥා ආදී කෘත්‍යයන් සාධනය කරමින්, සතර ආර්ය සත්‍ය ධර්මය අඩුවක් නැතිව හාත්පසින්ම අවබෝධ කරගැනීමයි. එබැවින් "මොහු විසින් ආර්ය සත්‍ය ධර්මය දක්නා ලදී, එහෙයින් දිට්ඨධම්ම නම් වේ" යැයි කියන ලදී. "තිණ්ණවිචිකිච්ඡා" යනු බිය සහිත කතරක් වැනි වූ කරුණු දහසයකින් හා කරුණු අටකින් යුක්ත වූ විචිකිච්ඡාවන්ගෙන් එතෙර වූ බවයි. "විගතකතංකථ" යනු පැවැත්ම ආදියේදී "මෙසේ දෝ? කුමක් දෝ?" යනුවෙන් පවතින සැකය පහවූ, සහමුලින්ම සිඳී ගිය සැක ඇති බවයි. බිය උපදවන පාප ධර්මයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ද, ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සීලාදී ගුණයන්හි මැනවින් පිහිටි බැවින් ද වෛශාරද්‍යයට (බිය නැති බවට), විශාරද භාවයට හා දක්ෂතාවයට පත් විය. තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂව දැක ඇති බැවින් ඔහු ඒ සඳහා අන්‍යයෙකු මත යැපිය යුතු නැත, එහෙයින් "අපරප්පච්චය" (අන්‍යයන් කෙරෙහි ප්‍රත්‍යය නොවන) නම් වේ.

71. Paṇḍitoti paññavā.

71. "පණ්ඩිත" යනු ප්‍රඥාවන්තයා යි.

72. Tena hi sammāti dovārikena saddhiṃ sallapatiyeva, ‘‘etthevā’’ti tena vuttavacanaṃ sutvāpi tassa atthaṃ asallakkhento. Kasmā? Paridevatāya. Tenāha ‘‘balavasokena abhibhūto’’ti.

72. එබැවින් "සම්ම" (යහළුවා) යැයි දොරටුපාලයා සමඟ කතා කරන්නේමය. "මෙතැනමය" කියා ඔහු කී වචනය ඇසුවද එහි අර්ථය සැලකිල්ලට නොගනියි. ඒ මක්නිසාද? විලාප තැබීම නිසාය. එබැවින් "ප්‍රබල සෝකයෙන් මැඩුණු" යැයි කියන ලදී.

73. Tenevāti yena uttarāsaṅgena āsanaṃ sammajjati, teneva udare parikkhipanto ‘‘māhaṃ satthāraṃ mama sarīrena phusi’’nti antaraṃ karonto uttarāsaṅgena taṃ udare parikkhipanto pariggahetvā. ‘‘Dattapaññatta’’ntiādīsu (dī. ni. 1.171) viya datta-saddo ettha bālapariyāyoti āha ‘‘jaḷosi jāto’’ti. Upaṭṭhākassa aññathābhāvenāti pubbe attano upaṭṭhākassa idāni anupaṭṭhākabhāvena.

73. "තෙනෙව" යනු යම් උත්තරාසංගයකින් (සිවුරෙන්) අසුන පිරිසිදු කෙරේද, එයින්ම කුස (බඩ) වටා ඔතාගනිමින් "මම මාගේ ශරීරයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ ස්පර්ශ නොකරමි" යි පරතරයක් තබා ගනිමින් උත්තරාසංගය කුස වටා ඔතාගෙන එය අල්ලාගෙන සිටීමයි. "දත්තපඤ්ඤත්ත" ආදියේ මෙන් මෙහි "දත්ත" ශබ්දය අඥානයා හැඳින්වීමට යෙදෙන පර්යාය වචනයකි, එබැවින් "අඥානයෙකු වී උපන්" යැයි පවසන ලදී. "උපස්ථායකයාගේ වෙනස්වීමෙන්" යනු පෙර තමාගේ උපස්ථායකව සිට දැන් උපස්ථායක නොවන බව නිසාය.

75. Aviññāṇakaṃ dārusākhādimayaṃ. Bahalabahalaṃ pītāvalepanaṃ raṅgajātanti ativiya bahalaṃ pītavaṇṇamañjiṭṭhaādiavalepanarajanaṃ. Ghaṭṭetvā uppāditacchaviṃ, yā raṅgaṃ pivati. Nillomatanti punappunaṃ anulimpanena. Khaṇḍakhaṇḍitanti khaṇḍakhaṇḍitabhāvaṃ. Raṅgakkhamo rajaniyo. Tenāha ‘‘rāgamattaṃ janetī’’ti. Anuyoganti codanaṃ. Vīmaṃsanti vicāraṇaṃ. Thuse koṭṭetvā taṇḍulapariyesanaṃ [Pg.41] viya kadaliyaṃ sārapariyesanaṃ viya ca nigaṇṭhavāde sāravīmaṃsanaṃ. Tato eva ca taṃ vīmaṃsanto rittako tucchakova hotīti. Sabbampi buddhavacanaṃ catusaccavinimuttaṃ natthi, tañca vīmaṃsiyamānaṃ viññūnaṃ pītisomanassameva janeti, atappakañca asecanābhāvenāti āha ‘‘catusaccakathā hī’’tiādi. Yathā yathāti yadi khandhamukhena yadi dhātāyatanādīsu aññataramukhena buddhavacanaṃ ogāhissati, tathā tathā gambhīrañāṇānaṃyeva gocarabhāvato gambhīrameva hoti. Yo cettha paṇḍito nipuṇo kataparappavādo paṇidhāya sabbathāmena codanaṃ ārambhati tassa codanā kesaggamattampi cāletuṃ na sakkoti. Puna sucirampi kālaṃ vicārentesupi vimaddakkhamato, evaṃ tathāgatavādo svākhyātabhāvatoti āha ‘‘anuyogakkhamo vimajjanakkhamo cā’’ti.

75. විඤ්ඤාණයක් නැති ලී අතු ආදියෙන් තනන ලද්දකි. "බහලබහලං පීතාවලෙපනං රංගජාතං" යනු ඉතා ඝන වූ කහ පැහැති ආලේපිත සායම් වර්ගයකි. පෑහීමෙන් (ඇඳීමෙන්) සම මතුපිට ඇති වන ස්වභාවය සායම් උරාගන්නා සුළුය. "නිල්ලෝම" යනු නැවත නැවත ආලේප කිරීමෙන් ලොම් නැති වී ගිය බවයි. "ඛණ්ඩඛණ්ඩිත" යනු කැබලි වලට කැඩුණු ස්වභාවයයි. "රංගක්ඛම" යනු සායම් ඇල්ලීමට සුදුසු (රාගය උපදවන) බවයි. එබැවින් "රාගය පමණක් ජනිත කරයි" යැයි පවසන ලදී. "අනුයෝග" යනු චෝදනාවයි. "වීමංස" යනු විමර්ශනයයි. බොල් තලා සහල් සෙවීමක් වැනි වූ ද, කෙසෙල් කඳේ හරය සෙවීමක් වැනි වූ ද නිගණ්ඨ වාදයන්හි සාරය විමසීමයි. එය විමසන්නා හිස් වූ ද, තුච්ඡ වූ ද අයෙක්ම වෙයි. සියලුම බුද්ධ වචනයන් සතර ආර්ය සත්‍යයෙන් තොර නොවේ. එය විමසන ප්‍රඥාවන්තයන් තුළ ප්‍රීති සෝමනස්සයම ඇති කරයි, එය අතෘප්තිකර (නැවත නැවත විඳිය හැකි) බැවින් "චතුසච්චකථා" යනාදිය පවසන ලදී. යම් යම් අයුරකින්, එනම් ස්කන්ධ වශයෙන් හෝ ධාතු, ආයතන ආදී යම් ක්‍රමයකින් බුද්ධ වචනයට අවතීර්ණ වන්නේද, එලෙසම එය ගැඹුරු ඥානයන්ටම විෂය වන බැවින් ගැඹුරුම වෙයි. යමෙක් මෙහි දක්ෂව, පරවාදයන්හි හසළව, සියලු ශක්තිය යොදා චෝදනා කිරීමට සැරසුණද, ඔහුගේ චෝදනාවට කෙස් ගසක ප්‍රමාණයකවත් සෙලවීමක් කළ නොහැක. දීර්ඝ කාලයක් විමර්ශනය කළද එය මර්දනය කළ නොහැකි බැවින්, තථාගත වාදය ස්වක්ඛාත (මැනවින් දේශිත) බැවින් "අනුයෝගක්ඛම" (විමසීමට සුදුසු) සහ "විමජ්ජනක්ඛම" (විමර්ශනයට සුදුසු) යැයි කියන ලදී.

76. Visayapariññāṇena dahati paṭipakkhe sodhetīti dhīro, svāyamassa dhīrabhāvo sabbaso sammohaviddhaṃsanatāyāti āha – ‘‘yā paññā…pe… tena samannāgatassā’’ti. Pabhinnakhīlassāti samucchinnasabbacetokhīlassa, kilesamaccumāravijayeneva abhisaṅkhārakhandhamārā jitāva hontīti tesaṃ dvinnaṃ idha aggahaṇaṃ. Īgha-saddo dukkhapariyāyoti āha ‘‘niddukkhassā’’ti. Tattha saupādisesanibbānappattiyā kilesena niddukkhatā, anupādisesanibbānappattiyā vipākadukkhena niddukkhatā. Rajjanadussanamuyhanādivasena vividhaṃ īsanato vīsaṃ, vīsameva vesaṃ, rāgādīti āha – ‘‘vesantarassāti rāgādivīsaṃ taritvā vitaritvā ṭhitassā’’ti.

76. විෂයයන් පිරිසිඳ දැනීමෙන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් බැහැර කරන බැවින් "ධීර" නම් වේ. සියලු මෝහය විනාශ කරන බැවින් ඔහුට මේ ධීරභාවය ඇත, එබැවින් "යම් ප්‍රඥාවක්... එයින් සමන්නාගත වූ" යනාදිය වදාළ සේක. "පභින්නඛීලස්ස" යනු සියලු චේතෝඛීලයන් සහමුලින්ම සිඳ දැමූ තැනැත්තාටයි. ක්ලේශ මරුවා සහ මෘත්‍ය මරුවා ජය ගැනීමෙන්ම අභිසංස්කාර මරුවා සහ ස්කන්ධ මරුවා ද ජය ගත් බැවින් මෙහි ඒ දෙදෙනා ගැන විශේෂයෙන් සඳහන් නොකළේය. "ඊඝ" ශබ්දය දුකට පර්යාය වචනයක් බැවින් "නිර්දුක්ඛ" යැයි කියන ලදී. එහිදී සඋපාදිශේෂ නිර්වාණ ප්‍රාප්තියෙන් ක්ලේශයන්ගෙන් නිර්දුක්ඛ වන අතර, අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ප්‍රාප්තියෙන් විපාක දුකෙන් නිර්දුක්ඛ වේ. රාග, ද්වේෂ, මෝහ ආදියෙන් විවිධ ලෙස රිදවන (ඊසන) බැවින් "වීස" (විෂ) නම් වේ. "වීස" යනුම "වේස" යන්නයි. "වේසන්තරස්ස" යනු රාගාදී විෂයන්ගෙන් එතෙර වූ, ඒවා දුරු කොට සිටින තැනැත්තාටයි.

Tusitassāti karuṇāyanavasena tusiyā itassa saṃvattassa. Evaṃ sati ‘‘muditassā’’ti idaṃ punaruttameva hoti. Manujassāti paṭhamāya jātiyā bhagavā manussajātiyo hutvā vuttānaṃ vakkhamānānañca vasena sadevakaṃ abhibhavitvā ṭhito acchariyo bhagavāti dasseti. Sadevakaṃ lokaṃ saṃsārato nibbānasukhaṃ narati neti pāpetīti naro, nāyakoti attho, tassa narassa, tenāha ‘‘punarutta’’nti. ‘‘Manujassā’’ti vatvā ‘‘narassā’’ti punaruttaṃ padaṃ. Atthavasena aññathā vuccamāne ekekagāthāya dasaguṇā nappahonti, na pūrentīti attho.

"තුසිත" යනු කරුණාව නිසා සතුටට පත් වූ තැනැත්තාටයි. එසේ වූ විට "මුදිත" යන්න පුනරුක්තියක්ම වේ. "මනුජ" යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමු ජාතියේ සිටම මනුෂ්‍ය ජාතිකව ඉපිද, මෙසේ වදාරන ලද හා වදාරන්නට යෙදෙන ගුණයන්ගෙන් දෙවි මිනිසුන් අභිබවා සිටින ආශ්චර්යමත් බුදුරජාණන් වහන්සේ බව දක්වයි. දෙවියන් සහිත ලෝකය සංසාරයෙන් නිවන් සුවයට පමුණුවන (නයති) බැවින් "නර" නම් වේ, එහි අර්ථය නායකයා යන්නයි. ඒ නරයාගේ, එබැවින් "පුනරුක්ත" යැයි පවසන ලදී. "මනුජ" යැයි පවසා නැවත "නර" යැයි කීම පුනරුක්ති පදයකි. අර්ථය අනුව වෙනත් ලෙසකින් නොකීවොත් එක් එක් ගාථාවක ගුණ දසයක් සම්පූර්ණ නොවේ.

Vinetīti vinayo, vinayo eva veneyikoti āha ‘‘sattānaṃ vināyakassā’’ti. Viññūnaṃ ruciṃ rāti, īretīti vā ruciro, svāyamassa rucirabhāvo [Pg.42] kusalatāyāti āha ‘‘sucidhammassā’’ti. Pabhāsakassāti ñāṇālokena pabhassarabhāvakarassa. Nissaṅgassāti aṭṭhasupi parisāsu, sadeve vā sabbasmiṃ loke aggaṇhāpanapariccāgena nissaṭassa. Gambhīraguṇassāti paresaṃ ñāṇena appatiṭṭhabhāvā gambhīraguṇassa. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā’’tiādi (dī. ni. 1.28). Ariyāya vā tuṇhībhāvena monappattassa. Dhamme ṭhitassāti dhammakāye suppatiṭṭhitassa. Saṃvutattassāti arakkhiyakāyasamācārāditāya saṃvutasabhāvassa.

හික්මවන බැවින් "විනය" නම් වේ, විනයම විනායක (වෛනෙයික) වන බැවින් "සත්ත්වයන් හික්මවන්නා වූ" යැයි කියන ලදී. ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ රුචිය ඇති කරන බැවින් හෝ පවත්වන බැවින් "රුචිර" නම් වේ. ඔහුගේ ඒ රුචිරභාවය කුසලතාවය නිසා වන බැවින් "ශුචි ධර්ම ඇත්තා වූ" යැයි පවසන ලදී. "පභාසක" යනු ඥානාලෝකයෙන් ප්‍රභාස්වර බව ඇති කරන්නාය. "නිස්සග්ග" යනු අට පිරිසෙහි හෝ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි, කිසිවකට නොඇලී (අත්හැරීමෙන්) මිදුණු තැනැත්තාය. "ගම්භීරගුණ" යනු අන්‍යයන්ගේ ඥානයට හසු නොවන ගැඹුරු ගුණ ඇති බැවිනි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, ගැඹුරු වූ තවත් ධර්මයන් ඇත" යනාදිය වදාළ සේක. ආර්ය තුණ්හීභාවයෙන් මෞනයට (නිශ්ශබ්දතාවයට) පත් වූ බැවිනි. "ධම්මේ ඨිතස්ස" යනු ධර්මකායෙහි මැනවින් පිහිටි බැවිනි. "සංවුතත්තස්ස" යනු ආරක්ෂා කළ යුතු කාය සමාචාර ආදියෙන් සංවෘත වූ ස්වභාවය ඇති බැවිනි.

Āguṃ na karotītiādīhi catūhi kāraṇehi, pantasenāsanassāti vivittasenāsanassa. Paṭimantanapaññāyāti sabbaparappavādānaṃ viparāvattamantanapaññāya. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ sabbato kilesānaṃ nidhunanato.

‘ආගුං න කරෝති’ (පව් නොකරයි) යනාදී කරුණු සතරකින් යුක්ත වන බැවින් ද, ‘පන්තසේනාසනස්ස’ යනු විවේකී වූ සේනාසනය ඇති බැවින් ද, ‘පටිමන්තනපඤ්ඤාය’ යනු සියලු පරප්පවාදයන් (අන්‍ය මතයන්) ආපසු හරවන මන්ත්‍රණ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් ද යන අර්ථයයි. සියලු කෙලෙසුන් සලකා (සොලවා) හරින බැවින් ප්‍රඥාවට ‘මෝනය’ යයි කියනු ලැබේ.

Isisattamassāti sabbaisīsu jeṭṭhassa sādhutamassa. Seṭṭhappattassāti seṭṭhaṃ uttamaṃ sammāsambodhiṃ pattassa. Akkharādīnīti akkharapadabyañjanākāra-niruttiniddesa-saṃkāsanapakāsana-vivaraṇa-vibhajanuttānīkaraṇānīti byañjanatthapadāni. Samodhānetvā vineyyajjhāsayānurūpaṃ pakāsanato kathanato padakassa. Puri-saddo ‘‘pubbe’’ti iminā samānatthoti āha – ‘‘purindadassāti sabbapaṭhamaṃ dhammadānadāyakassā’’ti. Bhagavā asayhaṃ sahituṃ samatthoti āha ‘‘samatthassā’’ti. Tenāha – ‘‘tathāgataṃ buddhamasayhasāhina’’nti (itivu. 38). Te pattassāti te guṇe anavasesato pattassa. Vitthāretvā saṃkilesavodānadhammaṃ byākarotīti byākaraṇo, byākaraṇo eva veyyākaraṇo. Tantipadanti tantiṃ āropetvā ṭhapitaṃ padaṃ.

‘ඉසිසත්තමස්ස’ යනු සියලු ඉසිවරුන් (මහර්ෂීන්) අතර ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ තැනැත්තාටයි. ‘සෙට්ඨප්පත්තස්ස’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උත්තම වූ සම්මා සම්බෝධියට පැමිණි තැනැත්තාටයි. ‘අක්ඛරාදීනී’ යනු අක්ෂර, පද, ව්‍යඤ්ජනාකාර, නිරුක්ති නිද්දේස, සංකාශන, ප්‍රකාශන, විවරණ, විභජන හා උත්තානීකරණ යන ව්‍යඤ්ජනාර්ථ පදයන්ය. විනේය ජනයාගේ අදහසට අනුරූපව එක්තැන් කොට ප්‍රකාශ කරන බැවින් ද, පවසන බැවින් ද ‘පදක’ නම් වේ. ‘පුරි’ යන ශබ්දය ‘පුබ්බේ’ (පෙර) යන්න සමඟ සමානාර්ථ වේ යැයි පවසා, ‘පුරින්දදස්ස’ යනු සියල්ලට ප්‍රථමයෙන් ධර්ම දානය ලබා දුන් තැනැත්තාට යැයි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉවසිය නොහැකි දේ ඉවසීමට සමත් බැවින් ‘සමත්ථස්ස’ යයි පැවසීය. එබැවින් “ඉවසිය නොහැක්ක ඉවසන තථාගත බුදුරජාණන් වහන්සේ” යයි (ඉතිවුත්ථක 38) වදාළ සේක. ‘තේ පත්තස්ස’ යනු එම ගුණයන් අශේෂව (ඉතිරි නැතිව) ලැබූ තැනැත්තාටයි. සංකිලේස (කෙලෙස්) සහ වෝදාන (පිරිසිදු බව) ධර්මය විස්තර කරමින් ප්‍රකාශ කරන බැවින් ‘ව්‍යාකරණ’ නම් වේ, ව්‍යාකරණ යනුම ‘වෙය්‍යාකරණ’ වේ. ‘තන්තිපදං’ යනු පෙළෙහි (සම්ප්‍රදායෙහි) තබා පිහිටුවන ලද පදයයි.

Taṇhābandhanena sabbena vā kilesabandhanena abaddhassa. Mahāpaññāyāti mahānubhāvāya paññāya, mahāvisayāya vā paññāya. Sabbā hi bhagavato paññā mahānubhāvā, yathāsakaṃ visaye mahāvisayā ca ekādivasena anavasesato mahāvisayā nāma sabbaññutāva. Ānubhāvadassanaṭṭhenāti acchariyācinteyyāparimeyyassa attano ānubhāvassa lokassa dassanaṭṭhena. Yakkhassāti vā lokena pūjanīyassa[Pg.43]. Ayaṃ upāsako khujjuttarā viya upāsikā sekhapaṭisambhidāppattoti āha ‘‘sotāpattimaggeneva paṭisambhidā āgatā’’ti. Kilesappahānavaṇṇaṃ kathentoti kilesappahānaṃ visayaṃ nimittaṃ katvā vaṇṇaṃ kathento.

තණ්හා බන්ධනයෙන් හෝ සියලු කෙලෙස් බන්ධනයෙන් බැඳී නොසිටින තැනැත්තාටයි. ‘මහාපඤ්ඤාය’ යනු මහානුභාව සම්පන්න ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ හෝ මහා විෂයයක් ඇති ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ප්‍රඥාව මහානුභාව සම්පන්නය, ඒ ඒ විෂයන්හි මහා විෂයයෝය, එකක් පාසා අශේෂව (සම්පූර්ණයෙන්) මහා විෂය වූයේ සර්වඥතා ඥානයමයි. ‘ආනුභාවදස්සනට්ඨේන’ යනු ලෝකයාට තමන්ගේ ආශ්චර්යවත් වූ, අචින්ත්‍ය වූ, අපරිමේය වූ ආනුභාවය පෙන්වා දීම යන අර්ථයෙනි. ‘යක්ඛස්ස’ යනු ලෝකයා විසින් පිදිය යුත්තාටයි. මේ උපාසකයා ඛුජ්ජුත්තරා උපාසිකාව මෙන් සේඛ පටිසම්භිදාවන්ට පත් වූවෙක් යැයි පැවසීම සඳහා “සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන්ම පටිසම්භිදාවන් පැමිණියේය” යයි පැවසීය. ‘කිලේසප්පහානවණ්ණං කථෙන්තෝ’ යනු කෙලෙස් ප්‍රහාණය විෂය කොට, නිමිත්ත කොට ගෙන ගුණ පවසන්නා යන්නයි.

77. Sampiṇḍitāti sannicitā, ganthitāti attho. Ime sattāti yaṃ yadeva paribbhamantā sattā. Attanova cintayantīti avītataṇhatāya sakaṃyeva payojanaṃ cintenti. Tathā hi mate ñātake anusocantāpi tehi sādhetabbassa attano payojanasseva vasena anusocanti. Uṇhaṃ ahosīti balavatā cittassa santāpena santattaṃ abbhantaraṃ hadayaṭṭhānaṃ khadiraṅgārasantāpitaṃ viya uṇhaṃ ahosi. Tenāha ‘‘lohitaṃ vilīyitthā’’ti. Pattamattanti ekapattapūramattaṃ. Abhisamayasādhikāya catusaccadesanāya saṅkhepeneva desitattā āha – ‘ugghaṭitaññupuggalassa vasena dhammadesanā pariniṭṭhitā’’ti.

77. ‘සම්පිණ්ඩිතා’ යනු එක් රැස් වූ හෙවත් ගැට ගැසුණු යන අර්ථයයි. ‘ඉමේ සත්තා’ යනු ඒ ඒ අත සැරිසරන සත්ත්වයෝය. ‘අත්තනෝව චින්තයන්ති’ යනු පහ නොවූ තණ්හාව නිසා තමන්ගේම ප්‍රයෝජනය ගැන සිතති. එසේම මළගිය ඥාතීන් ගැන සෝක වන්නාහු වුවද ඔවුන්ගෙන් තමන්ට ඉටු කරගත යුතු ප්‍රයෝජනය නිසාම සෝක වෙති. ‘උණ්හං අහෝසි’ යනු ප්‍රබල සිත් තැවුලෙන් තැවුණු අභ්‍යන්තර හෘදය ප්‍රදේශය කිහිරි අඟුරෙන් තැවුණාක් මෙන් රත් විය. එබැවින් “ලේ දිය විය” යයි පැවසීය. ‘පත්තමත්තං’ යනු එක් පාත්‍රයක් පිරෙන ප්‍රමාණයයි. අවබෝධය සලසන චතුරාර්ය සත්‍ය දේශනාව සංක්ෂේපයෙන් දේශනා කළ බැවින් “උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා කෙරෙහි ධර්ම දේශනාව අවසන් විය” යයි පැවසීය.

Upālisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

උපාලි සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනය (අර්ථ විවරණය) මෙයින් නිමාවට පත් වේ.

7. Kukkuravatikasuttavaṇṇanā

7. කුක්කුරවතික සූත්‍ර වර්ණනාව

78. Koliyesūti bahuvacanavasenāyaṃ pāḷi āgatā. Evaṃnāmake janapadeti atthavacanaṃ kasmā vuttanti āha ‘‘so hī’’tiādi. Na niyamitoti ‘‘asukamhi nāma vihāre’’ti na niyametvā vutto. Senāsaneyevāti āvāseyeva, na rukkhamūlādike. Vesakiriyā ghāsaggahaṇādinā samādātabbaṭṭhena govataṃ, tasmiṃ niyutto govatiko. Tenāha ‘‘samādinnagovato’’ti. Yaṃ sandhāyāhu vedavedino – ‘‘gacchaṃ bhakkheti, tiṭṭhaṃ mutteti, upāhā udakaṃ dhūpeti, tiṇāni chindatī’’tiādi. Ayaṃ aceloti acelakapabbajjāvasena acelo, purimo pana govatiko kukkuravatikoti ettha vuttanayānusārena attho vattabbo. Palikuṇṭhitvāti ubho hatthe ubho pāde ca samiñjitvā. ‘‘Ukkuṭiko hutvā’’tipi vadanti. Gamanaṃ nipphajjanaṃ gatīti āha – ‘‘kā [Pg.44] gatīti kā nipphattī’’ti. Nipphattipariyosānā hi vipākadhammappavatti. Katūpacitakammavasena abhisampareti etthāti abhisamparāyo, paraloko. Tatthassa ca nipphattiṃ pucchatīti āha – ‘‘abhisamparāyamhi kattha nibbattī’’ti. Kukkuravatasamādānanti kukkurabhāvasamādānaṃ, ‘‘ajja paṭṭhāya ahaṃ kukkuro’’ti kukkurabhāvādhiṭṭhānaṃ.

78. ‘කෝලියෙසු’ යනු බහු වචන වසයෙන් පැමිණි පාඨයකි. මෙසේ නම් කරන ලද ජනපදයෙහි යන අර්ථය කවර හෙයින් පවසන ලද්දේද යත් ‘සෝ හී’ යනාදිය පැවසීය. ‘න නියමිතෝ’ යනු “අසවල් විහාරයෙහි” යයි නියම නොකොට පවසන ලද්දකි. ‘සේනාසනේයේව’ යනු ආවාසයෙහිමය, රුක්මුල් ආදියෙහි නොවේ. වෙස් මාරු කිරීම, ආහාර ගැනීම ආදී සමාදන් විය යුතු පිළිවෙත් නිසා එය ‘ගෝවත’ (ගව ව්‍රතය) නම් වේ, එහි නියුක්ත වූවෝ ‘ගෝවතික’ නම් වේ. එබැවින් ‘සමාදින්නගෝවතෝ’ යයි පැවසීය. වේද දන්නා වූ උදවිය යමක් අරභයා පවසයිද - “යමින් ආහාර අනුභව කරයි, සිටගෙන මුත්‍රා කරයි, ජලය මතුපිට පිඹියි, තණකොළ කඩයි” යනාදියයි. මොහු ‘අචේල’ නම් වූයේ අචේලක (නිර්වස්ත්‍ර) පැවිද්ද නිසාය. කලින් සඳහන් කළ ගෝවතික සහ කුක්කුරවතික යන අර්ථයන් මෙහි වදාළ ක්‍රමයටම කිව යුතුය. ‘පලිකුණ්ඨිත්වා’ යනු දෙඅත් සහ දෙපා හකුළුවා ගෙනයි. ‘උක්කුටිකව හිඳ’ යයිද පවසති. ගමන හෙවත් නිපදවීම ‘ගති’ යයි පවසන බැවින් “කවර ගතියක්ද, කවර නිපදවීමක්ද” යයි පැවසීය. නිපදවීම කෙළවර වීම යනු විපාක ධර්මයන්ගේ පැවැත්මයි. කරන ලද, රැස් කරන ලද කර්මයන් නිසා පරලොවට පමුණුවන බැවින් ‘අභිසම්පරාය’ යනු පරලොවයි. එහි ඔහුගේ උපත විමසන බැවින් “පරලොව කොහේ උපදීද?” යයි පැවසීය. ‘කුක්කුරවත සමාදානං’ යනු බල්ලෙකු මෙන් ව්‍රත සමාදන් වීමයි, “අද පටන් මම බල්ලෙක් වෙමි” යයි බල්ලෙකුගේ ස්වභාවය අධිෂ්ඨාන කර ගැනීමයි.

79. Paripuṇṇanti yattakā kukkuravikārā, tehi paripuṇṇaṃ. Tenāha ‘‘anūna’’nti. Abbokiṇṇanti tehi avomissaṃ. Kukkurācāranti kukkurānaṃ gamanākārotiādiācārena kukkurabhāvādhiṭṭhānacittamāha. Tathā tathā ākappetabbato ākappo, pavattiākāro. So panettha gamanādikoti āha ‘‘kukkurānaṃ gamanākāro’’tiādi. Ācārenāti kukkurasīlācārena. Vatasamādānenāti kukkuravatādhiṭṭhānena. Kukkuracariyādiyeva dukkaratapacaraṇaṃ. Tena gativipariyesākārena pavattā laddhi. Assa kukkuravatikassa aññā gati natthīti itaragatiṃ paṭikkhipati, itarāsaṃ pana sambhavo eva natthīti. Nipajjamānanti vatasīlādīnaṃ saṃgopanavasena sijjhamānaṃ. Yathā sakammakadhātusaddā atthavisesavasena akammakā honti ‘‘vibuddho puriso vibuddho kamalasaṇḍo’’ti, evaṃ atthavisesavasena akammakāpi sakammakā hontīti dassento ‘‘na paridevāmi na anutthunāmī’’tiādimāha. Anutthunasaddo ca sakammakavasena payujjati ‘‘purāṇāni anutthuna’’ntiādīsu. Ayañcettha payogoti iminā gāthāyañca anutthunanarodanaṃ adhippetanti dasseti.

79. ‘පරිපුණ්ණං’ යනු බල්ලෙකුගේ යම්තාක් විකාර (ඉරියව්) ඇද්ද, ඒවායින් පිරුණු බවයි. එබැවින් ‘අනූනං’ (අඩු නැතිව) යයි පැවසීය. ‘අබ්බෝකිණ්ණං’ යනු ඒවා මිශ්‍ර නොවූ බවයි. ‘කුක්කුරාචාරං’ යනු බල්ලන්ගේ ගමන් විලාසය ආදී වූ ආචාරයෙන් බල්ලෙකු වීමේ අධිෂ්ඨාන සිත ගැන පවසයි. ඒ ඒ ආකාරයෙන් කටයුතු කළ යුතු බැවින් ‘ආකප්ප’ නම් වේ, එය පැවැත්මේ ස්වභාවයයි. එය මෙහිදී ගමනාගමනය ආදිය බැවින් “බල්ලන්ගේ ගමන් විලාසය” යනාදිය පැවසීය. ‘ආචාරේන’ යනු සුනඛ ශීල ආචාරයෙනි. ‘වත සමාදානේන’ යනු කුක්කුර ව්‍රත අධිෂ්ඨානයෙනි. කුක්කුර චර්යාව ආදියම දුෂ්කර තපස් වැදීමකි. එම ගති විපර්යාස ආකාරයෙන් පැවති ලබ්ධියකි. එම කුක්කුරවතිකයාට වෙනත් ගතියක් නැතැයි පවසමින් සෙසු ගතීන් ප්‍රතික්ෂේප කරයි, එනම් අනෙක්වායේ සම්භවයක්ම නැති බවයි. ‘නිපජ්ජමානං’ යනු ව්‍රත ශීලාදිය ආරක්ෂා කිරීමේ වසයෙන් සිදුවන බවයි. ‘විබුද්ධෝ පුරිසෝ, විබුද්ධෝ කමලසණ්ඩෝ’ (පිබිදුණු පුරුෂයා, පිබිදුණු පියුම් වනය) යනාදී අකර්මක ධාතු ශබ්ද අර්ථ විශේෂය නිසා සකර්මක වන්නා සේ, අර්ථ විශේෂය නිසා අකර්මක ක්‍රියා ද සකර්මක වන බව පෙන්වීමට “න පරිදේවාමි න අනුත්ථුනාමි” (වැළපෙන්නේ නැත, පසුතැවෙන්නේ නැත) යනාදිය පැවසීය. ‘අනුත්ථුන’ ශබ්දය “පුරාණානි අනුත්ථුනං” යනාදී තැන්වල සකර්මක ලෙස යෙදේ. මේ ගාථාවෙහි ‘අනුත්ථුනන’ යන්නෙන් හැඬීම අදහස් කරන බව මෙහිදී එම යෙදුමෙන් පෙන්වයි.

80. Vuttanayenevāti iminā govatanti govatasamādānaṃ. Gosīlanti gavācāraṃ. Gocittanti ‘‘ajja paṭṭhāya gohi kātabbaṃ karissāmī’’ti uppannacittanti imamatthaṃ atidisati. Gvākappe pana vattabbaṃ avasiṭṭhaṃ ‘‘kukkurākappe vuttasadisamevā’’ti imināva atidiṭṭhaṃ, visiṭṭhañca yathā pana tatthātiādinā vuttameva. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ kukkuravatādīsu vuttanayameva.

80. ‘වුත්තනයෙනේව’ යන්නෙන් ‘ගෝවතං’ යනු ගව ව්‍රත සමාදානය බවත්, ‘ගෝසීලං’ යනු ගව චර්යාව බවත්, ‘ගෝචිත්තං’ යනු “අද පටන් ගවයින් විසින් කළ යුතු දේ කරමි” යයි උපන් සිත බවත් යන මේ අර්ථය අතිදේශ කරයි. ගව ආකාරය (ගෝආකප්ප) ගැන කිව යුතු ඉතිරි කරුණු “කුක්කුර ආකප්පයෙහි කීවා හා සමානයි” යන්නෙන් අතිදේශ කරන ලදී. එහි විශේෂය “යම් සේ එහි” යනාදී ලෙස පවසන ලදී. මෙහි යමක් කිව යුතු ද, එය කුක්කුර ව්‍රතාදියෙහි කී ක්‍රමයම වේ.

81. Ekaccakammakiriyāvasenāti ekaccassa akusalakammassa kusalakammassa karaṇappasaṅgena. Imesanti govatikakukkuravatikānaṃ. Kiriyāti govatabhāvanādivasena pavattā kiriyā. Pākaṭā bhavissatīti ‘‘imasmiṃ kammacatukke idaṃ nāma kammaṃ bhajatī’’ti pākaṭā bhavissati.

81. යම් එක්තරා කර්ම ක්‍රියාවක වශයෙන් යනු, යම්කිසි අකුසල කර්මයක් හෝ කුසල කර්මයක් කිරීමේ ප්‍රසංගයෙනි. 'මොවුන්ගේ' යනු ගෝව්‍රත සමාදන් වූවන්ගේ හා කුක්කුරව්‍රත (බලු ව්‍රත) සමාදන් වූවන්ගේ ය. 'ක්‍රියාව' යනු ගෝව්‍රත භාවනා ආදිය වශයෙන් පැවති ක්‍රියාවයි. 'ප්‍රකට වන්නේය' යනු 'මේ කර්ම සතරෙහි මේ නමින් හැඳින්වෙන කර්මය ඇතුළත් වේ' යැයි ප්‍රකට වන්නේය යන්නයි.

Kāḷakanti [Pg.45] (a. ni. ṭī. 2.4.232) malīnaṃ, cittassa apabhassarabhāvakaraṇanti attho. Taṃ panettha kammapathasampattameva adhippetanti āha ‘‘dasaakusalakammapatha’’nti. Kaṇhanti kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhaṃ. Tenāha ‘‘kaṇhavipāka’’nti. Apāyūpapatti manussesu ca dobhaggiyaṃ kaṇhavipāko, yathā tamabhāvo vutto, ekattaniddesena pana ‘‘apāye nibbattanato’’ti vuttaṃ, nibbattāpanatoti attho. Sukkanti odātaṃ, cittassa pabhassarabhāvakaraṇanti attho, sukkābhijātihetuto vā sukkaṃ. Tenāha ‘‘sukkavipāka’’nti. Saggūpapatti manussaloke sobhaggiyañca sukkavipāko, yathā ca jotibhāvo vutto, ekattaniddesena pana ‘‘sagge nibbattanato’’ti vuttaṃ, nibbattāpanatoti attho, vomissakakammanti kālena kaṇhaṃ, kālena sukkanti evaṃ missakavasena katakammaṃ. ‘‘Sukhadukkhavipāka’’nti vatvā sukhadukkhānaṃ pavattiākāraṃ dassetuṃ ‘‘missakakammañhī’’tiādi vuttaṃ. Kammassa kaṇhasukkasamaññā kaṇhasukkābhijātihetutāyāti, apaccayagāmitāya tadubhayavinimuttassa kammakkhayakarakammassa idha sukkapariyāyopi na icchitoti āha – ‘‘ubhaya…pe… asukkanti vutta’’nti. Tattha ubhayavipākassāti yathādhigatassa vipākassa. Sampattibhavapariyāpanno hi vipāko idha ‘‘sukkavipāko’’ti adhippeto, na accantaparisuddho.

'කළු' යනු (අංගුත්තර නිකාය ටීකා 2.4.232) කිලිටි වූ, සිතේ ප්‍රභාස්වර බව නැති කරන යන අර්ථයයි. එහිදී කර්ම පථයන් සම්පූර්ණ වීමම අදහස් කරන බැවින් 'දස අකුසල කර්මපථ' යැයි පැවසුණි. කළු ජාති (උත්පත්ති) හෙතුවෙන් හෝ 'කළු' නම් වේ. එහෙයින් 'කළු විපාක සහිත' යැයි කීහ. අපායෙහි ඉපදීම සහ මිනිසුන් අතර අභාග්‍යසම්පන්න වීම කළු විපාකයයි. එය අඳුරු ස්වභාවය ලෙස කියන ලදී. ඒකවචන නිර්දේශයෙන් 'අපායෙහි උපදවන බැවින්' යැයි කීවේ, ඉපදවීමට හේතු වන බැවිනි. 'සුදු' යනු පිරිසිදු වූ, සිතේ ප්‍රභාස්වර බව ඇති කරන යන අර්ථයයි. සුදු ජාති හෙතුවෙන් හෝ 'සුදු' නම් වේ. එහෙයින් 'සුදු විපාක සහිත' යැයි කීහ. ස්වර්ගයෙහි ඉපදීම සහ මිනිස් ලොව වාසනාවන්ත වීම සුදු විපාකයයි. එය ආලෝකවත් ස්වභාවය ලෙස කියන ලදී. ඒකවචන නිර්දේශයෙන් 'ස්වර්ගයෙහි උපදවන බැවින්' යැයි කීවේ, ඉපදවීමට හේතු වන බැවිනි. 'මිශ්‍ර කර්මය' යනු කාලෙක කළු වූත්, කාලෙක සුදු වූත් වශයෙන් මිශ්‍රව කරන ලද කර්මයයි. 'සැප දුක් විපාක සහිත' යැයි පවසා, සැප දුක් පවතින ආකාරය දැක්වීමට 'මිශ්‍ර කර්මය වූ කලී' යනාදිය පවසන ලදී. කර්මය කළු-සුදු ලෙස හැඳින්වෙන්නේ කළු-සුදු ජාති (උත්පත්ති) වලට හේතු වන බැවිනි. ප්‍රත්‍යයන් කරා නොයන බැවින්, ඒ දෙකින්ම මිදුණු, කර්ම ක්ෂය කරන කර්මයෙහි මෙහිදී 'සුදු' යන පර්යාය වචනය පවා රුචි නොකරන ලදී. එහෙයින් 'කළුත් නොවූ සුදුත් නොවූ' යැයි කියන ලදී. එහි 'විපාක දෙකම ඇත්තා වූ' යනු ලබාගත් විපාකයයි. භවයෙහි පැවැත්මට ඇතුළත් විපාකය මෙහි 'සුදු විපාක' ලෙස අදහස් කෙරේ, එය අතිශයින්ම පිරිසිදු වූවක් නොවේ.

Sadukkhanti attanā uppādetabbena dukkhena sadukkhaṃ, dukkhasaṃvattanikanti attho. ‘‘Imasmiṃ sutte cetanā dhuraṃ, upālisutte (ma. ni. 2.56) kamma’’nti heṭṭhā vuttampi atthaṃ idha sādhayati vijānanatthaṃ. Abhisaṅkharitvāti āyūhitvā. Taṃ pana paccayasamavāyasiddhito saṃkaḍḍhanaṃ piṇḍanaṃ viya hotīti āha – ‘‘saṅkaḍḍhitvā, piṇḍaṃ katvāti attho’’ti, sadukkhaṃ lokanti apāyalokamāha. Vipākaphassāti phassasīsena tattha vipākapavattamāha. Bhūtakammatoti nibbattakammato attanā katūpacitakammato. Yathābhūtanti yādisaṃ. Kammasabhāgavasenāti kammasarikkhakavasena. Upapatti hotīti apadādibhedā upapatti. Kammena viya vuttāti yaṃ karoti, tena upapajjatīti ekakammeneva jāyamānā viya vuttā apadādibhedā. Upapatti ca nāma vipākena hoti vipāke sambhavante ekaṃsena te upapattivisesā sambhavanti. Yadi evaṃ kasmā ‘‘tena upapajjatī’’ti upapattikammahetukā vuttāti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Yena kammavipākena nibbattoti [Pg.46] yena kammavipākena vipaccamānena ayaṃ satto nibbattoti vuccati. Taṃkammavipākaphassāti tassa tassa kammassa vipākabhūtā phassā. Kammena dātabbaṃ dāyaṃ tabbipākaṃ ādiyantīti kammadāyādā, phassā. Kammassa dāyajjatā kammaphalassa dāyajjaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘kammadāyajjā’’ti. Tenāha ‘‘kammameva nesaṃ dāyajjaṃ santaka’’nti.

'සදුක්ඛ' (දුක් සහිත) යනු තමා විසින්ම උපදවා ගත යුතු දුක සමඟ වූ, දුක පමුණුවන යන අර්ථයයි. 'මේ සූත්‍රයෙහි චේතනාව මූලික වේ, උපායලී සූත්‍රයෙහි කර්මය මූලික වේ' යැයි පූර්වයෙහි දක්වන ලද අර්ථය අවබෝධ කරගනු පිණිස මෙහිද තහවුරු කරයි. 'අභිසංස්කරණය කොට' යනු රැස් කොටයි. එය ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් සිද්ධ වන බැවින් ඇද ගැනීමක් හෝ ගොඩගැසීමක් වැනිය. එහෙයින් 'ඇදගෙන, ගොඩගසා යන අර්ථයයි' පවසන ලදී. 'දුක් සහිත ලෝකය' යනු අපාය ලෝකයයි. 'විපාක ඵස්ස' යන්නෙන් ස්පර්ශය මූලික කරගෙන එහි විපාක පැවැත්ම පවසයි. 'භූත කර්මයෙන්' යනු උපත ලබා දෙන, තමා විසින් කරන ලද රැස් කරන ලද කර්මයෙනි. 'යථාභූත' යනු යම් බඳු වූද යන්නයි. 'කර්ම සභාග වශයෙන්' යනු කර්මයට සමාන ස්වභාවයෙනි. 'උප්පත්තිය වේ' යනු පා රහිත සත්ත්වයන් ආදී වශයෙන් වන උප්පත්තියයි. කර්මය මගින් මෙන් කියන ලද්දේ, යමක් කෙරේද, එයින් උපදියි යනුවෙන් එක් කර්මයකින්ම උපදින්නාක් මෙන් කියන ලද පා රහිත ආදී භේද සහිත උප්පත්තියයි. උප්පත්තිය නම් විපාකය මගින් සිදුවේ. විපාක හටගන්නා කල්හි ඒකාන්තයෙන්ම ඒ ඒ උප්පත්ති විශේෂයන් හටගනී. ඉදින් එසේ නම් කුමක් හෙයින් 'එයින් උපදියි' කියා උප්පත්තිය කර්මය හේතු කොට ගෙන ඇතිවන බව පැවසුවාද යත්, 'යම් හෙයකින්' යනාදිය කියන ලදී. යම් කර්ම විපාකයකින් උපන්නේද යනු යම් කර්ම විපාකයක් පල දෙන කල්හි මේ සත්ත්වයා උපන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. 'ඒ කර්ම විපාක ස්පර්ශයෝ' යනු ඒ ඒ කර්මයේ විපාක බවට පත් වූ ස්පර්ශයන්ය. කර්මය විසින් දිය යුතු දායාදය වූ ඒ විපාකය ලබා ගන්නා බැවින් ස්පර්ශයෝ 'කර්ම දායාද' නම් වෙති. කර්මයේ දායාද බව යනු කර්මයේ ඵලය දායාද වීමයි. එහෙයින් 'කර්ම දායාද' යැයි කියන ලදී. එබැවින් 'කර්මයම ඔවුන්ගේ දායාදය හෙවත් සන්තකය වේ' යැයි කීහ.

Tisso ca heṭṭhimajjhānacetanāti idaṃ abyābajjhavedanaṃ vediyanaekantasukhuppattiyā hetubhāvasādhanaṃ. Yadi evaṃ yathāvuttā jhānacetanā tāva hotu ekantasukhuppattihetubhāvato. Kāmāvacarā kintīti kāmāvacarā pana kusalacetanā taṃsabhāvābhāvato kinti kena pakārena abyābajjhamanosaṅkhāro nāma jātoti codeti, itaro pana na sabbā kāmāvacarakusalacetanā tathā gahitā, atha kho ekaccā jhānacetanānukūlāti dassento ‘‘kasiṇasajjanakāle kasiṇāsevanakāle labbhantī’’ti āha. Tattha kasiṇāsevanacetanā gahetabbā, sā upacārajjhānassa sādhikā. Tena kāmāvacaracetanā paṭhamajjhānacetanāya ghaṭitāti kasiṇasajjanacetanāpi kadāci tādisā hotīti gahitā. Parikammādivasena hi pavattā bhāvanāmayā kāmāvacarakusalacetanā paṭhamajjhānassa āsannatāya vuttā. Catutthajjhānacetanā tatiyajjhānacetanāya ghaṭitāti idaṃ ekattakāyaekattasaññīsattāvāsavatāya taṃsarikkhakā upekkhāpi īdisesu ṭhānesu sukhasarikkhatā, evaṃ santasabhāvatā ñāṇasahitatā ca. Keci pana catutthajjhānacetanānuguṇāti nidassentā kasiṇasajjanakāle kasiṇajjhānakāle kasiṇāsevanakāle labbhatīti tatiyajjhānacetanāya āsannaghaṭitatā vuttāti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, vuttanayeneva tāsaṃ ghaṭitatā veditabbā. Ubhayamissakavasenāti ubhayesaṃ kusalākusalasaṅkhārānaṃ sukhadukkhānañca missakabhāvavasena. Vemānikapetānanti idaṃ bāhullato vuttaṃ, itaresampi vinipātikānaṃ kālena dukkhaṃ hotiyeva.

'පහළ ධ්‍යාන තුනෙහි චේතනාවෝ' යනු අව්‍යාපජ්ජ (පීඩා රහිත) වේදනාව විඳින ඒකාන්ත සැප උප්පත්තියට හේතු වන බව තහවුරු කිරීමයි. ඉදින් එසේ නම්, කලින් කී ධ්‍යාන චේතනාවන් ඒකාන්ත සැප ලැබීමට හේතු වන බැවින් එසේ වේවා. 'කාමාවචරයන්ගේ කෙසේද' යත්, කාමාවචර කුසල චේතනාවන් එම ස්වභාවයෙන් තොර බැවින් කිනම් ආකාරයකින් 'අව්‍යාපජ්ජ මනෝසංස්කාර' නම් වේදැයි චෝදනා කරයි. එහෙත් ව්‍යාඛ්‍යානයෙහි සියලු කාමාවචර කුසල චේතනාවන් එලෙස නොගන්නා අතර, ඇතැම් චේතනාවන් ධ්‍යාන චේතනාවන්ට අනුකූල බව පෙන්වීමට 'කසිණ පිළියෙළ කරන කාලයෙහි, කසිණ අසේවන කාලයෙහි ලැබෙයි' යැයි පවසයි. එහිදී කසිණ අසේවන චේතනාව ගත යුතුය, එය උපචාර සමාධිය සාධනය කරයි. ඒ මගින් කාමාවචර චේතනාව ප්‍රථම ධ්‍යාන චේතනාව හා සම්බන්ධ වන බැවින්, කසිණ පිළියෙළ කරන චේතනාවද කිසියම් අවස්ථාවක එවැනි වේ යැයි ගන්නා ලදී. පරිකර්ම ආදිය වශයෙන් පවතින භාවනාමය කාමාවචර කුසල චේතනාව ප්‍රථම ධ්‍යානයට ආසන්න බැවින් එසේ කියන ලදී. 'චතුර්ථ ධ්‍යාන චේතනාව තෘතීය ධ්‍යාන චේතනාව හා සම්බන්ධ වේ' යනු ඒකාන්ත කය හා ඒකාන්ත සංඥා ඇති සත්ත්වාවාසයන් හා සමාන බැවින්, එවැනි තැන්වල පවතින උපේක්ෂාවද සැපයට සමාන වේ, එසේම ශාන්ත ස්වභාවය හා ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත බවද වේ. ඇතැම් අය චතුර්ථ ධ්‍යාන චේතනාවට අනුකූල බව දක්වමින්, කසිණ පිළියෙළ කරන කාලයෙහි, කසිණ ධ්‍යාන කාලයෙහි සහ කසිණ අසේවන කාලයෙහි ලැබෙන්නේ තෘතීය ධ්‍යාන චේතනාවට ආසන්නව සම්බන්ධ වූවක් බව පවසති. එය ඔවුන්ගේ මතය පමණි. පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම ඒවායේ සම්බන්ධය තේරුම් ගත යුතුය. 'දෙවර්ගයේම මිශ්‍ර බවින්' යනු කුසල-අකුසල සංස්කාර දෙකෙහිම සහ සැප-දුක් දෙකෙහිම මිශ්‍ර බව නිසාය. 'වේමානික ප්‍රේතයන්ගේ' යනු මෙය බහුල වශයෙන් පවතින දෙයක් ලෙස පවසන ලද්දකි, අනෙකුත් විනිපාතික සත්ත්වයන්ටද කලින් කලට දුක් ඇති වේමය.

Tassa pahānāyāti tassa yathāvuttassa kammassa anuppattidhammatāpādanāya. Yā cetanāti yā apacayagāminicetanā. Kammaṃ patvāti sukhakammanti vuccamāne maggacetanāya añño paṇḍarataro dhammo nāma natthi [Pg.47] accantapārisuddhibhāvato. Akaṇhā asukkāti āgatāti ettha sukkabhāvapaṭikkhepakāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Tenāha ‘‘idaṃ pana kammacatukkaṃ patvā’’tiādi.

'එය ප්‍රහාණය පිණිස' යනු කලින් කී කර්මය නැවත හට නොගන්නා ස්වභාවයට පත් කිරීම සඳහාය. 'යම් චේතනාවක්ද' යනු යම් අපචයගාමී චේතනාවකි. 'කර්මයට පැමිණ' යනු සැප කර්මය යැයි පවසන කල්හි මාර්ග චේතනාවට වඩා අතිශයින් පිරිසිදු බව නිසා වඩාත් නිර්මල වූ වෙනත් ධර්මයක් නැත. 'කළුත් නොවූ සුදුත් නොවූ' යැයි පැමිණි තැන සුදු බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හේතුව කලින් පවසන ලද ක්‍රමයමය. එබැවින් 'මේ කර්ම සතරට පැමිණ' යනාදිය කියන ලදී.

82. Aniyyānikapakkheti aceḷakapabbajjāya kukkuravate ca. Yogeti ñāyadhammapaṭipattiyanti attho. Yonenāti yo titthiyaparivāso tena bhagavatā paññatto. Yaṃ titthiyaparivāsaṃ samādiyitvāti ayamettha yojanā. Ghaṃsitvā suvaṇṇaṃ viya nighaṃsoppale. Koṭṭetvā hatthena viya kulālabhājanaṃ.

82. ‘අනිය්‍යානිකපක්ඛෙ’ යනු අචේලක (නිර්වස්ත්‍ර) පැවිද්ද සහ කුක්කුර වත (බලු වත) සම්බන්ධයෙනි. ‘යොගෙ’ යනු න්‍යාය ධර්ම ප්‍රතිපත්තියෙහි යන්න අර්ථයයි. ‘යොනෙන’ යනු යම් තීර්ථක පරිවාසයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද්දේද එයයි. ‘යම් තීර්ථක පරිවාසයක් සමාදන් වී’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. රත්තරන් අතුල්ලා පරීක්ෂා කරන්නාක් මෙන් පිරිමැදීම (නිඝංසොප්පලේ) යනුවෙන් අදහස් වේ. කුඹල් භාජනයක් අතින් තට්ටු කරන්නාක් මෙන් තැලීමයි.

Vūpakaṭṭhoti vivitto ekībhūto. Pesitattoti nibbānaṃ pati pesitatto. Kāmaṃ tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ…pe… vihāsīti imināva arahattanikūṭena desanā niṭṭhāpitā hoti, āyasmato pana seniyassa paṭipattikittanaparametaṃ ujukaṃ āpannaarahattabhāvadīpanaṃ, yadidaṃ ‘‘aññataro kho panā’’tiādivacananti āha ‘‘arahattanikūṭenevā’’ti. Arahattādhigamoyeva tassa tesaṃ abbhantaratā. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyameva.

‘වූපකට්ඨො’ යනු හුදෙකලා වූ, වෙන් වූ බවයි. ‘පෙසිතත්තො’ යනු නිවන කෙරෙහි යොමු කළ සිත් ඇති බවයි. ‘යම් අනුත්තර වූ බ්‍රහ්මචර්යාවක කෙළවර... වාසය කළේය’ යනාදී වශයෙන් මේ රහත්ඵලය නමැති මුදුන්පත් වීමෙන් දේශනාව අවසන් කර ඇත. ආයුෂ්මත් සේනියයන්ගේ ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රශංසා කිරීම සඳහා ද, ඍජුවම රහත් බව ලැබීම දැක්වීම සඳහා ද ‘අඤ්ඤතරො ඛො පන’ යනාදී වචන පවසන ලදී. එබැවින් ‘අරහත්තනිකූටෙනෙව’ (රහත් බව නමැති කූටයෙන්ම) යැයි කියන ලදී. රහත් බව ලැබීමම ඔහුගේ (භික්ෂු සංඝයා) අතරේ කෙනෙකු බවට පත්වීමයි. ඉතිරි සියල්ල පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Kukkuravatikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

කුක්කුරවතික සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය (ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශනය) නිමාවට පත් විය.

8. Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā

8. අභයරාජකුමාර සූත්‍ර වර්ණනාව

83. Jātiyā asamāno nihīnācariyo paradattūpajīvikāya mātuyā kucchiyaṃ jāto pādasikaputto. Nindāvasena vadati etenāti vādo aguṇoti āha – ‘‘vādaṃ āropehīti dosaṃ āropehī’’ti. Nibbattavasena nirayaṃ arahati, nirayasaṃvattaniyena vā kammena niraye niyutto nerayiko. Āpāyikoti etthāpi eseva nayo. Avīcimhi uppajjitvā tattha āyukappasaññitaṃ antarakappaṃ tiṭṭhatīti kappaṭṭho. Nirayūpapattipariharaṇavasena tikicchituṃ sakkuṇeyyoti tekiccho, na tekiccho atekiccho. Dve ante mocetvāti pharusaṃ vā appiyaṃ vā kappeyyāti dve koṭṭhāse muñcitvā [Pg.48] te anāmasitvā pucchitaṃ atthaṃ tato bahi karonto uggilati nāma. Taṃ pana evaṃ kātuṃ na sakkotīti āha – ‘‘uggilituṃ bahi nīharituṃ na sakkhitī’’ti. Evamevāyaṃ pucchā na gahetabbā, ayamettha dosoti taṃ apucchaṃ karonto apanayanto ogilati nāma, tathā pana asakkonto patiṭṭhāpento na ogilati nāma, bhagavā pana tamatthaṃ okāsampi akaronto ubhayathāpi asakkhīti veditabbo. Kathaṃ? Bhagavā hi ‘‘na khvettha rājakumāra ekaṃsenā’’ti vadanto nigaṇṭhassa adhippāyaṃ viparivatteti, ubho ante mocetvā pañhaṃ vissajjesi, evaṃ tāva uggilituṃ asakkhi. ‘‘Na tatra rājakumāra ekaṃsenā’’ti vadanto eva ca ‘‘nāyaṃ pucchā evaṃ avibhāgena pucchitabbā, vibhajitvā pana pucchitabbā’’ti pucchāya dosaṃ dīpento taṃ hārento ogilitumpi sakkhatīti.

83. ජාතියෙන් සමාන නොවන, හීන ආචාර ඇති, අනුන් දෙන දෙයින් ජීවත් වන මවකගේ කුසෙහි උපන් ‘පාදසික’ පුත්‍රයා යන්නයි. නින්දා වශයෙන් මෙයින් පවසන බැවින් ‘වාදය’ යනු අගුණයයි. එබැවින් ‘වාදයක් ආරෝපණය කරනු’ යනු ‘දෝෂයක් ආරෝපණය කරනු’ යන්නයි. ඉපදීම වශයෙන් නිරයට සුදුසු වූ හෙවත් නිරයෙහි ඉපදීමට හේතු වන කර්මයෙන් නිරයෙහි නියුක්ත වූ තැනැත්තා ‘නෛරයික’ නම් වේ. ‘ආපායික’ යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. අවීචියෙහි ඉපදී එහි ආයු කල්පය යැයි කියනු ලබන අන්තඃ කල්පයක් පවතින බැවින් ‘කප්පට්ඨො’ (කල්පයක් පවතින්නා) නම් වේ. නිරයෙහි ඉපදීම වළක්වා ගැනීමෙන් සුවපත් කළ හැකි බැවින් ‘තෙකිච්ඡො’ (ප්‍රතිකාර කළ හැකි) නම් වේ. සුවපත් කළ නොහැකි තැනැත්තා ‘අතෙකිච්ඡො’ වේ. ‘දෙපසම මුදා’ යනු රළු වූ හෝ අප්‍රිය වූ හෝ කොටස් දෙක අත්හැර, ඒවා ස්පර්ශ නොකොට, අසන ලද අර්ථය ඉන් බැහැර කිරීම ‘උග්ගිලති’ (වමාරයි) නම් වේ. එය එසේ කිරීමට නොහැකි වන බැවින් ‘වමාරන්නට, පිටතට ඉවත ලන්නට නොහැකි වනු ඇත’ යැයි කියන ලදී. එසේම මේ ප්‍රශ්නය පිළිගත යුතු නොවේ, මෙහි මේ දෝෂය ඇතැයි පවසා එය ප්‍රශ්නයක් නොවන සේ ඉවත් කිරීම ‘ඔගිලති’ (ගිලියි) නම් වේ. එසේ කිරීමට නොහැකිව ස්ථීර කිරීම ‘නොගිලීම’ නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ අර්ථයට ඉඩක්වත් නොතබා ආකාර දෙකෙන්ම සමර්ථ වූ බව දත යුතුය. ඒ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘රාජකුමාරය, මෙහි ඒකාන්තයෙන්ම එසේ නොවේ’ යැයි වදාරමින් නිගණ්ඨයාගේ අදහස වෙනස් කළ සේක. අන්ත දෙකම මුදා ප්‍රශ්නය විසඳූ සේක, මෙසේ වමාරන්නට (උග්ගිලිතුං) සමර්ථ වූ සේක. ‘රාජකුමාරය, එහි ඒකාන්තයෙන්ම නැත’ යැයි වදාරමින්ම, ‘මේ ප්‍රශ්නය මෙසේ අවිභාගීව නොඇසිය යුතුය, බෙදා ඇසිය යුතුය’ යි ප්‍රශ්නයෙහි දෝෂය දක්වමින් එය බැහැර කිරීමට, එනම් ගිලින්නටද (ඔගිලිතුං) සමර්ථ වූ සේක.

Uṭṭhātuṃ na sakkhissati cittassa aññathā pavattiyā. Abhayo dve magge kataparicayo cheko nipuṇo vādasīlo ca hutvā vicarati. Tenāha – ‘‘so vādajjhāsayatāya tassa vacanaṃ sampaṭicchanto ‘evaṃ, bhante’ti āhā’’ti.

සිතේ ස්වභාවය වෙනස් වීම නිසා නැගී සිටින්නට (ප්‍රතිඋත්තර දෙන්නට) නොහැකි වනු ඇත. අභය කුමරු මං දෙකෙහිම පුහුණුව ඇති, දක්ෂ, නිපුණ, වාද කිරීමට කැමති අයෙකු ලෙස හැසිරෙයි. එබැවින් ‘ඔහු වාද කිරීමට ඇති කැමැත්ත නිසා ඔහුගේ වචනය පිළිගනිමින් ‘එසේය ස්වාමීනි’ යි පැවසීය’ යනුවෙන් දක්වන ලදී.

85. Evarūpanti yā paresaṃ appiyā amanāpā duruttavācā, evarūpā vācā, na pana pharusavācā. Pharusavācāya hi setughāto tathāgatānaṃ. Cetanāpharusatāya hi pharusavācā icchitā, na paresaṃ appiyatāmattena. Naṭṭhā nigaṇṭhā ogilikādisammatassa pañhassa ekavacanena viddhaṃsitattā.

85. ‘එබඳු වූ’ යනු අනුන්ට අප්‍රිය වූ, අමනාප වූ, වැරදි ලෙස කියන ලද වචනයයි. එබඳු වචනයක් මිස එය පරුෂ වචනයක් නොවේ. තථාගතයන් වහන්සේලා පරුෂ වචනය නමැති පාලම සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳ දමා ඇත. පරුෂ වචනය ලෙස සැලකෙන්නේ චේතනාවේ ඇති රළු බව නිසා මිස අනුන්ට අප්‍රිය වූ පමණින්ම නොවේ. ගිලීම ආදී වශයෙන් සම්මත වූ ප්‍රශ්නය එක වචනයකින් විනාශ කරන ලද බැවින් නිගණ්ඨයෝ පරාජයට පත් වූහ.

86. Dārakassa aṅke nisīdanassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘lesavādino’’tiādi vuttaṃ. Tattha lesavādinoti chalavādino, vādamagge vā aparipuṇṇatāya lesamatteneva vādasīlā. Osaṭasaṅgāmoti anekavāraṃ paravādamaddanavasena otiṇṇavādasaṅgāmo. Vijjhitvāti nakhena vijjhitvā. Imamevāti yvāyaṃ dārako attano vādabhaṅgapariharaṇatthaṃ iminā aṅke nisīdāpito, imameva assa dārakaṃ upamaṃ nissayaṃ katvā vādaṃ bhindissāmi. ‘‘Assa vādaṃ appaṭitatāya upamāya bhañjissāmī’’ti cintetvā.

86. දරුවා උකුලේ ඉඳුවා ගැනීමේ හේතුව දැක්වීම සඳහා ‘ලේසවාදිනො’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘ලේසවාදිනො’ යනු උපාය මාර්ගයෙන් වාද කරන්නන්ය, නැතහොත් වාද මාර්ගයෙහි අසම්පූර්ණ බව නිසා ලේස මාත්‍රයකින් (සුළු කරුණකින්) වාද කරන සුළු අයයි. ‘ඔසටසංගාමො’ යනු බොහෝ වාරයක් පරවාද මර්දනය කිරීම් වශයෙන් බැසගත් වාද යුද්ධයයි. ‘විජ්ඣිත්වා’ යනු නියපොත්තෙන් ඇනීමයි. ‘මේ (දරුවාම)’ යනු තමාගේ වාදය බිඳීම වැළැක්වීම සඳහා මොහු විසින් උකුලේ ඉඳුවා ගත් යම් දරුවෙකු වේද, මේ දරුවාම උපමාව කොට ගෙන මොහුගේ වාදය බිඳ දමන්නෙමි. ‘ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකි උපමාවකින් මොහුගේ වාදය බිඳින්නෙමි’ යි සිතාය.

Apaneyyaṃ [Pg.49] assa ahanti assa dārakassa mukhato ahaṃ taṃ apaneyyaṃ. Abhūtatthova abhūtaṃ uttarapadalopenāti āha ‘‘abhūtanti abhūtattha’’nti. Atacchanti tasseva vevacananti āha ‘‘atacchanti na taccha’’nti. Abhūtanti vā asantaṃ avijjamānaṃ. Atacchanti atathākāraṃ. Anatthasaṃhitanti diṭṭhadhammikena, samparāyikena vā anatthena saṃhitaṃ, anatthe vā saṃhitaṃ, na atthoti vā anattho, atthassa paṭipakkho sabhāvo, tena saṃhitanti anatthasaṃhitaṃ, pisuṇavācaṃ samphappalāpañcāti attho. Evamettha catubbidhassapi vacīduccaritassa gahitatā daṭṭhabbā.

‘අපනෙය්‍යං අස්ස අහං’ යනු ඒ දරුවාගේ කටින් මම එය ඉවත් කරන්නෙමි යන්නයි. ‘අභූත’ යනු අභූතාර්ථයයි. ‘අතච්ඡං’ යනු එහිම පර්යාය වචනයක් බව දැක්වීමට ‘අතච්ඡං යනු සත්‍ය නොවන’ යැයි කීහ. නැතහොත් ‘අභූතං’ යනු නැති, විද්‍යාමාන නොවන දෙයයි. ‘අතච්ඡං’ යනු එසේ නොවන ස්වභාවයයි. ‘අනත්ථසංහිතං’ යනු මෙලොව හෝ පරලොව අනර්ථයක් හා සම්බන්ධ වූ, එසේ නැතහොත් වැඩකට නැති දෙය හා සම්බන්ධ වූ බවයි. යහපතක් නොවන බැවින් ‘අනර්ථ’ නම් වේ. යහපතට විරුද්ධ ස්වභාවය හා සම්බන්ධ බැවින් ‘අනත්ථසංහිත’ නම් වේ. මෙයින් පිසුණු බස් සහ හිස් බස් අදහස් කෙරේ. මෙසේ මෙහි සිව්වැදෑරුම් වූම වචී දුශ්චරිතය ගන්නා ලද බව දත යුතුය.

Duppayuttoti duppaṭipanno. Na taṃ tathāgato bhāsati abhūtatādidosaduṭṭhattā. Tampi tathāgato na bhāsati bhūtatthepi anatthasaṃhitatādidosaduṭṭhattā.

‘දුප්පයුත්තො’ යනු වැරදි ලෙස පිළිපන් තැනැත්තායි. අසත්‍ය වීම ආදී දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් තථාගතයන් වහන්සේ එය වදාරන්නේ නැත. සත්‍ය වුවද අනර්ථයක් හා සම්බන්ධ වීම ආදී දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් තථාගතයන් වහන්සේ එයද වදාරන්නේ නැත.

Ṭhānaṃ kāraṇaṃ etissā atthīti ṭhāniyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā, na ṭhāniyāti aṭṭhāniyā, nikkāraṇā ayuttiyuttā, sā eva kathāti aṭṭhāniyakathā. Attapaccakkhakathaṃ kathemāti attanā eva paccakkhaṃ katvā pavattiyamānaṃ chalakathaṃ kathema.

‘ථාන’ යනු හේතුවයි. එය ඇති බැවින් ‘ථානිය’ වේ (ක-කාරයට ය-කාරය ආදේශ කිරීමෙන්). හේතුවක් නැති බැවින්, යුක්ති සහගත නොවන බැවින් ‘අට්ඨානිය’ නම් වේ. එවැනි කතාව ‘අට්ඨානිය කථා’ නම් වේ. ‘අත්තපච්චක්ඛ කථං කථේම’ යනු තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට පවත්වනු ලබන ප්‍රයෝගකාරී (චල) කතාවක් පවසමු යන්නයි.

Gāmikamahallako ‘‘ime maṃ vañcetukāmā, ahameva dāni ime vañcessāmī’’ti cintetvā ‘‘evaṃ bhavissatī’’tiādimāha. ‘‘Na mayaṃ dāsā’’tipi vattuṃ nāsakkhiṃsu pubbe tathākatikāya katattā.

ගම්වැසි මහල්ලා ‘මොවුන් මාව රවටන්නට කැමතියි, දැන් මමම මොවුන් රවටන්නෙමි’ යි සිතා ‘එසේ වනු ඇත’ යනාදිය කීවේය. පෙර කරන ලද ගිවිසුම නිසා ‘අපි දාසයෝ නොවෙමු’ යැයි පැවසීමට පවා ඔවුන්ට නොහැකි විය.

Tatiyaṃ tatiyamevāti dvīsupi pakkhesu tatiyaṃ tatiyameva vācaṃ. Bhāsitabbakālaṃ anatikkamitvāti yassa yadā yathā bhāsitabbaṃ, tassa tadā tatheva ca bhāsanato bhāsitabbaṃ kāraṇaṃ bhāsitabbakālañca anatikkamitvāva bhāsati.

‘තතියං තතියමේව’ යනු දෙපැත්තටම අදාළව තුන්වන, සුදුසු වචනයම යන්නයි. ‘භාසිතබ්බකාලං අනතික්කමිත්වා’ යනු යමෙකුට යම් කලක යම් සේ පැවසිය යුතුද, ඔහුට එකල එසේම පවසන බැවින්, පැවසිය යුතු කරුණ සහ පැවසිය යුතු කාලය ඉක්මවා නොගොස්ම පවසයි යන්නයි.

87. Ṭhānuppattikañāṇenāti ṭhāne eva uppajjanakañāṇena. Tasmiṃ tasmiṃ kāraṇe tassa taṃ taṃ avatthāya uppajjanakañāṇena, dhammānaṃ yathāsabhāvato avabujjhanasabhāvoti dhammasabhāvo. Dhamme sabhāvadhamme anavasese vā yāthāvato upadhāretīti dhammadhātu, sabbaññutā. Tenāha ‘‘sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacana’’nti. Suppaṭividdhanti sabbaṃ ñeyyadhammaṃ suṭṭhu paṭivijjhanavasena, suṭṭhu paṭividdhanti attho. Tenāha ‘‘hatthagataṃ bhagavato’’ti. Neyyapuggalavasena pariniṭṭhitāti kathāparivibhāgena ayameva [Pg.50] desanā cattāri ariyasaccāni dassento arahattaṃ paccakkhāsīti.

87. 'ස්ථානුප්පත්තික ඥානයෙන්' යනු ඒ ඒ ස්ථානයේදීම උපදින්නා වූ ඥානයෙනි. ඒ ඒ කරුණෙහිදී, ඒ ඒ අවස්ථාවට අනුව උපදින්නා වූ ඥානයෙනි. ධර්මයන්ගේ යථා ස්වභාවය අවබෝධ කරගන්නා වූ ස්වභාවය 'ධර්ම ස්වභාවය' නමි. ධර්මයන් හෙවත් ස්වභාව ධර්මයන් අශේෂව (ඉතිරි නැතිව) යථා පරිදි පිරික්සා දරන්නේ ද, එය 'ධර්ම ධාතුව' හෙවත් සර්වඥතා ඥානයයි. එබැවින් "මෙය සර්වඥතා ඥානයට නමකි" යි කියන ලදී. 'සුප්පටිවිද්ධ' යනු සියලු දත යුතු ධර්මයන් මනාව අවබෝධ කරගැනීම යන අර්ථයෙන් මනාව අවබෝධ කරන ලද යන්නයි. එබැවින් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතට පත් වූවක් (මනාව අවබෝධ වූවක්)" යයි කියන ලදී. 'නෙය්‍ය පුද්ගලයන්ගේ වසයෙන් අවසන් කරන ලදී' යනු කථා පර්යාය වසයෙන් මෙම දේශනාවම චතුරාර්ය සත්‍යයන් දක්වමින් රහත් බව ප්‍රකාශ කළේය යන්නයි.

Abhayarājakumārasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

අභයරාජකුමාර සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව (අපැහැදිලි අර්ථ ප්‍රකාශනය) අවසන්.

9. Bahuvedaniyasuttavaṇṇanā

9. බහු වේදනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

88. Pañcakaṅgoti vaḍḍhakīkiccasādhane vāsiādipañcakaṃ aṅgaṃ saṃdhanaṃ etasminti pañcakaṅgo. Thambhādivatthūnaṃ thapanaṭṭhena thapati. Paṇḍitaudāyitthero, na kāḷudāyī thero.

88. 'පංචකංග' යනු වඩුවාගේ කර්මාන්තය සිදු කිරීම සඳහා වෑය ආදී මෙවලම් පහක් ඇත්තේ යම් පුද්ගලයකුට ද, ඔහු පංචකංග නම් වේ. කුළුණු ආදී වස්තූන් සිටුවන (තැන්පත් කරන) බැවින් 'ථපති' (වඩුවා) නම් වේ. (මෙහි සඳහන් වන්නේ) පණ්ඩිත උදායී තෙරුන් වහන්සේය, කාළුදායී තෙරුන් වහන්සේ නොවේ.

89. Pariyāyati attano phalaṃ vattetīti pariyāyo, kāraṇaṃ. Vedanāsannissito ca kāyikacetasikabhāvo kāraṇaṃ. Tenāha – ‘‘kāyikacetasikavasena dve veditabbā’’ti. Tattha pasādakāyasannissitā kāyikā, cetosannissitā cetasikā. Sukhādivasena tissoti ettha sukhanadukkhanupekkhanāni sukhādivedanāya kāraṇaṃ. Tāni hi pavattinimittāni katvā tattha sukhādisaddappavatti, iminā nayena sesesupi yathārahaṃ kāraṇaṃ niddhāretvā vattabbaṃ. Upavicāravasenāti ārammaṇaṃ upecca savisesapavattivasena. Yasmiñhi ārammaṇe somanassavedanā pavattati, ārammaṇatāya taṃ upagantvā itaravedanāhi visiṭṭhatāya savisesaṃ tattha pavatti. Tenāha ‘‘somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicaratī’’ti. Esa nayo sesavedanāsu gehassitānīti gehanissitāni.

89. 'පර්යාය' යනු තමාගේ ඵලය පවත්වන බැවින් පර්යාය හෙවත් හේතුවයි. වේදනාවන් ඇසුරු කළ කායික හා චෛතසික ස්වභාවය ද හේතුවකි. එබැවින් "කායික හා චෛතසික වශයෙන් වේදනා දෙකක් දත යුතුය" යි පවසන ලදී. එහි ප්‍රසාද රූප සහිත කය ඇසුරු කළ ඒවා 'කායික' වන අතර සිත ඇසුරු කළ ඒවා 'චෛතසික' වේ. 'සැප ආදී වශයෙන් තුනකි' යන්නෙහි සැප බව, දුක් බව සහ නොදුක් නොසැප බව යනු සැප ආදී වේදනාවන්ගේ හේතුවයි. ඒවා පැවැත්මේ නිමිති කරගෙන සැප ආදී වචන පවතී. මේ ක්‍රමයෙන් අනෙක් තැන්වලදී ද සුදුසු පරිදි හේතු තෝරා බේරාගත යුතුය. 'උපවිචාර වශයෙන්' යනු අරමුණ වෙත පැමිණ විශේෂ පැවැත්මක් ඇති වීමයි. යම් අරමුණක සෝමනස්ස වේදනාව පවතී ද, අරමුණක් ලෙස එය කරා ගොස් අනෙක් වේදනාවන්ට වඩා වෙනස් වූ සුවිශේෂී පැවැත්මක් එහි ඇති වේ. එබැවින් "සෝමනස්සයට කරුණු වූ රූපය ගැන විමසා බලයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. අනෙක් වේදනාවලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'ගෙහස්සිත' යනු ගෘහ ජීවිතය ඇසුරු කළ (ගෘහ නිශ්‍රිත) යන්නයි.

90. Pariyāyenāti ‘‘idamettha dukkhasminti vadāmī’’ti vuttaṭṭhānaṃ sandhāya vadati. Taṃ dassentoti kāmañcettha sutte – ‘‘dvepānanda, vedanā vuttā’’ti dve ādiṃ katvā vedanā dassitā, ekāpi pana dassitā evāti dassento. Upatthambhetunti ekāpi vedanā vuttā mayā pariyāyena, evaṃ sati dvepi vattabbāti evaṃ tassa vādaṃ upatthambhetuṃ. Kathaṃ pana ekā vedanā vuttāti? Yaṃ kiñci vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, idamettha dukkhasminti vadāmīti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ itivuttakavaṇṇanāyaṃ (itivu. aṭṭha. 52 ādayo) paramatthadīpaniyaṃ vuttanayena veditabbaṃ.

90. 'පර්යායකින්' යනු "මෙම ශාසනයෙහි මේ සියල්ල දුක යැයි කියමි" යනුවෙන් වදාළ ස්ථානය අරමුණු කර පවසයි. එය පෙන්වමින් - සැබවින්ම මෙම සූත්‍රයෙහි "ආනන්දය, වේදනා දෙකක් වදාරන ලදී" යනුවෙන් දෙකේ සිට ආරම්භ කර වේදනාවන් දක්වන ලද නමුත්, එක් වේදනාවක් ද දක්වන ලද බව දක්වමිනි. 'උපස්ථම්භනය කිරීමට' යනු මා විසින් පර්යායකින් එක් වේදනාවක් ද පවසන ලදී, එසේ තිබියදී දෙකක් ද පැවසිය යුතුය යනුවෙන් ඔහුගේ වාදයට අනුබල දීම පිණිසයි. කෙසේ එක් වේදනාවක් වදාරන ලද්දේද යත්? විඳිනා වූ යම් සැපක් හෝ දුකක් හෝ නොදුක් නොසැපක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දුක යැයි කියමි (යනුවෙනි). මෙහි පැවසිය යුතු යමක් වේ නම්, එය ඉතිවුත්තක වර්ණනාවේ පරමත්ථදීපනියෙහි සඳහන් ක්‍රමයට දත යුතුය.

Kathaṃ [Pg.51] panettha rūpāvacaracatutthe arūpesu saññāvedayitanirodhe sukhaṃ uddhatanti āha ‘‘ettha cā’’tiādi. Santaṭṭhenāti paṭipakkhadhammānaṃ vūpasantabhāvena. Paṇītaṭṭhenāti bhāvanāvisesavisiṭṭhena atappakabhāveneva seṭṭhabhāvena ca, paccayavisesena padhānabhāvaṃ nītantipi paṇītaṃ. Vedayitasukhaṃ nāma vedanābhūtaṃ sukhanti katvā. Avedayitasukhaṃ nāma yāvatā niddukkhatā, tāvatā sukhanti vuccatīti.Atha vā nirodho suṭṭhu khādati khanati kāyikacetasikābādhanti vattabbataṃ arahati sattāhampi tattha dukkhassa nirujjhanato. Tenāha ‘‘niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhenā’’ti.

මෙහි රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානයෙහි ද, අරූප ධ්‍යානයන්හි ද, සඤ්ඤාවේදයිත නිරෝධයෙහි ද සැපයක් ඇත්තේ කෙසේදැයි විමසූ විට "මෙහි ද" යනාදිය පවසන ලදී. 'ශාන්ත අර්ථයෙන්' යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ සංසිඳුණු බවෙනි. 'ප්‍රණීත අර්ථයෙන්' යනු භාවනා විශේෂයෙන් විශිෂ්ට වූ, තෘප්තිමත් නොවන උතුම් බවෙන් හා ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් ප්‍රධාන භාවයට පත් වූ බැවින් ප්‍රණීත වේ. 'වේදයිත සැප' යනු වේදනාවක් බවට පත් වූ සැපයයි. 'අවේදයිත සැප' යනු යම් තාක් දුක් රහිත බවක් වේ ද, ඒ තාක් සැපය යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත්, නිරෝධය යනු කායික හා චෛතසික පීඩාවන් මනාව නැති කරන බැවින් එනම ලැබීමට සුදුසුය, මන්ද යත් එහි සත් දිනක් මුළුල්ලේ දුක නිරුද්ධ වන බැවිනි. එබැවින් "දුක් රහිත ස්වභාවය සංඛ්‍යාත සැප අර්ථයෙන්" යයි පවසන ලදී.

91. Yasmiṃ yasmiṃ bhave, cittuppāde, avatthāya vā niddukkhabhāvo, dukkhassa paṭipakkhatā anupalabbhanena dukkhavivittaṃ, taṃ sukhasmiṃyeva paññapeti. Sesaṃ suviññeyyameva.

91. යම් යම් භවයක, සිතක ඉපදීමක හෝ අවස්ථාවක දුක් රහිත බවක් වේ ද, දුකෙහි ප්‍රතිපක්ෂ බව නිසා දුක නොලැබීමෙන් දුකින් තොර වූයේ ද, එය සැපයක් ලෙසම පනවනු ලැබේ. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

Bahuvedanīyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

බහු වේදනීය සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව අවසන්.

10. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā

10. අපණ්ණක සූත්‍ර වර්ණනාව

93. Nānāvidhāti nānāvidhadiṭṭhikā samaṇabrāhmaṇāti pabbajjāmattena samaṇā, jātimattena brāhmaṇā ca. Dassananti diṭṭhi. Gahitanti abhinivissa gahitaṃ. Iti te attano dassanaṃ gahetukāmā pucchanti. Vinā dassanena loko na niyyātīti vimokkhabhāvanāya ekena dassanena vinā loko saṃsāradukkhato na nigacchati. Ekadiṭṭhiyampi patiṭṭhātuṃ nāsakkhiṃsu saddhākārābhāvato. Tathā hi te imāya desanāya saraṇesu patiṭṭhahiṃsu. Yasmā aviparīte saddheyyavatthusmiṃ uppannasaddhā ‘‘ākāravatī’’ti adhippetā, tasmā yo loke aviparītadhammadesanā, ayamevesāti pavattā maggasādhanagatāya saddhāya kāraṇabhāvato tannissayā saddhā, sā ākāravatīti vuttā. Avatthusmiñhi saddhā ayuttakāraṇatāya na ākāravatī. Ākāravatīti ettha vatī-saddo na kevalaṃ atthitāmattadīpako, atha kho atisayatthadīpako pāsaṃsatthadīpako vā daṭṭhabbo. Tena ākāravatīti saddheyyavatthuvasena atisayakāraṇavatīti vā pāsaṃsakāraṇavatīti vā [Pg.52] ayamettha attho. Apaṇṇakoti ettha yathā kañci atthaṃ sādhetuṃ āraddhassa payogo viraddho, tattha akārako viya hoti punapi ārabhitabbatāya. Aviraddho pana atthassa sādhanato apaṇṇako, evaṃ ayampi dhammo abhibhavitvā pavattanato ekaṃsato ‘‘apaṇṇako’’ti vutto. Tenāha ‘‘aviraddho advejjhagāmī ekaṃsagāhiko’’ti.

93. 'නානාවිධ' යනු විවිධ දෘෂ්ටි ඇති අයයි. 'ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ' යනු පැවිදි වූ මාත්‍රයෙන් ශ්‍රමණයෝ ද, ජාතියෙන් මාත්‍රයෙන් බ්‍රාහ්මණයෝ ද වෙති. 'දර්ශනය' යනු දෘෂ්ටියයි. 'ගන්නා ලද' යනු තදින් ග්‍රහණය කරන ලද යන්නයි. මෙසේ ඔවුහු තමන්ගේ දෘෂ්ටිය පිළිගැනීමට කැමතිව විමසති. 'දර්ශනයකින් තොරව ලෝකය සංසාරයෙන් නික්ම නොයයි' යනු විමුක්ති භාවනාවට අදාළ එක්තරා දර්ශනයකින් තොරව ලෝකයා සංසාර දුකෙන් නිදහස් නොවන බවයි. ශ්‍රද්ධාවක ලක්ෂණ නොමැති බැවින් එක් දෘෂ්ටියකවත් පිහිටීමට ඔවුන්ට නොහැකි විය. එහෙත් ඔවුහු මෙම දේශනාව නිසා සරණාගමනයෙහි පිහිටියහ. නිවැරදි වූ ශ්‍රද්ධාව තැබිය යුතු වස්තුවක් කෙරෙහි උපන් ශ්‍රද්ධාව 'ආකාරවතී' (හේතු සහිත) ලෙස අදහස් කරන බැවින්, ලොව යම් නිවැරදි ධර්ම දේශනාවක් වේ ද, මෙයම යැයි පවත්නා වූ මාර්ග සාධනයට පත් ශ්‍රද්ධාවට හේතු වන බැවින් ඒ ඇසුරු කළ ශ්‍රද්ධාව 'ආකාරවතී' යැයි කියන ලදී. වැරදි වස්තුවක් කෙරෙහි තබන ශ්‍රද්ධාව අයෝග්‍ය හේතු නිසා 'ආකාරවතී' නොවේ. 'ආකාරවතී' යන්නෙහි 'වතී' ශබ්දය පැවැත්ම පමණක් නොව, අතිශය අර්ථය හෝ ප්‍රශංසා අර්ථය දක්වන බව දත යුතුය. එබැවින් 'ආකාරවතී' යනු ශ්‍රද්ධාව තැබිය යුතු වස්තුව අනුව අතිශය හේතු සහිත වූ හෝ ප්‍රශංසනීය හේතු සහිත වූ හෝ යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'අපණ්ණක' යන්නෙහි, යම් අර්ථයක් සාධනය කරනු පිණිස ආරම්භ කළ ප්‍රයෝගයක් වැරදුණු විට, එය නැවත ආරම්භ කළ යුතු බැවින් එහිදී ඔහු කිසිවක් නොකළ අයෙකු බඳු වේ. නොවැරදුණු ප්‍රයෝගය අර්ථය සාධනය කරන බැවින් 'අපණ්ණක' වේ. එමෙන්ම මේ ධර්මය ද අකුසල් මැඩපවත්වා පවතින බැවින් ඒකාන්තයෙන් 'අපණ්ණක' යැයි කියන ලදී. එබැවින් "නොවැරදුණු, දෙපැත්තකට නොයන, ඒකාන්තයෙන්ම ගත යුතු" යැයි පවසන ලදී.

94. Tabbipaccanīkabhūtāti tassā micchādiṭṭhiyā paccanīkabhūtā.

94. 'තබ්බිපච්චනීකභූතා' යනු එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට විරුද්ධ හෙවත් ප්‍රතිපක්ෂ වූ යන්නයි.

95. Nesanti kusalānaṃ dhammānaṃ. Akusalato nikkhantabhāveti asaṃkiliṭṭhabhāve. Ānisaṃsoti suddhavipākatā. Visuddhipakkhoti visuddhibhāvo pariyodātatā. Abhūtadhammassa diṭṭhibhāvassa saññāpanā ācikkhanā abhūtadhammasaññāpanā. Sāvajjesu paramavajje micchādassane paggahaṇanti kuto susīlyassa paggahoti āha – ‘‘micchādassanaṃ gaṇhantasseva susīlyaṃ pahīnaṃ hotī’’ti. Micchādiṭṭhiādayoti ettha micchāsaṅkappo paralokābhāvacintā, micchāvācā paralokābhāvavādabhūto musāvādo, ariyānaṃ paccanīkatādayo. Aparāparaṃ uppajjanavasenāti punappunaṃ citte uppajjanavasena. Pāpakā akusalā dhammāti paccavekkhaṇasaññāpanādikāle uppajjanakā tathāpavattā akusalakhandhā.

95. කුසල් දහම්වලට අයිති නැත. අකුසලයෙන් බැහැර වූ බව යනු කෙලෙස් රහිත වූ පිරිසිදු බවයි. ආනිසංස යනු පිරිසිදු විපාකයයි. විසුද්ධිපක්ඛ යනු පිරිසිදු බව හෙවත් නිර්මල බවයි. නොතිබූ දෙයක් වූ දෘෂ්ටියක් හඟවාලීම හෙවත් ප්‍රකාශ කිරීම 'අභූතධම්මසඤ්ඤාපනා' නම් වේ. වැරදි සහිත දේ අතර පරම වරද වන මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය වැළඳගැනීම තිබියදී කොහේද සුසීල බවක්? එබැවින් "මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ගන්නාහුගේම සුසීල බව පිරිහී යයි" කියා පවසන ලදී. මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ආදිය යන්නෙහි මිථ්‍යා සංකල්පය නම් පරලොවක් නැතැයි සිතීමයි, මිථ්‍යා වාචා නම් පරලොවක් නැතැයි පවසන මුසාවාදයයි, ආර්යයන්ට විරුද්ධ වීම් ආදියයි. අපරාපර වශයෙන් යනු නැවත නැවත සිතේ ඉපදීමයි. පාපී අකුසල ධර්ම යනු පච්චවෙක්ඛණ සඤ්ඤාපනාදී කාලයන්හි උපදින්නා වූ, එලෙස පවත්නා වූ අකුසල ස්කන්ධයන් ය.

Kaliggahoti anatthapariggaho. So pana yasmā diṭṭheva dhamme abhisamparāyañca parājayo hotīti āha ‘‘parājayaggāho’’ti. Dussamattoti ettha du-saddo ‘‘samādinno’’ti etthāpi ānetvā yojetabboti āha ‘‘dupparāmaṭṭho’’ti. Yathā dupparāmaṭṭho hoti, evaṃ samādinno dussamatto dusamādinno vutto. Sakavādameva pharitvāti attano natthikavādameva ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187; 3.27-28) avadhārento aññassa okāsaadānavasena pharitvā. Tenāha ‘‘adhimuccitvā’’ti. ‘‘Sambuddho’’tiādi adhimuccanākāradassanaṃ. Riñcatīti viveceti apaneti. Tenāha ‘‘vajjetī’’ti.

'කලිග්ගහ' යනු අනර්ථය වැළඳ ගැනීමයි. එය මෙලොව හා පරලොව පරාජයට හේතු වන බැවින් 'පරාජය වැළඳ ගැනීම' (පරාජයග්ගාහ) යයි කියනු ලැබේ. 'දුස්සමත්ත' යන්නෙහි 'දු' යන ශබ්දය 'සමාදින්න' යන්නට ද සම්බන්ධ කොට 'දුප්පරාමට්ඨ' (වැරදි ලෙස පිරිමදින ලද හෙවත් වැරදි ලෙස ගන්නා ලද) යයි කියන ලදී. වැරදි ලෙස ගන්නා ලද්දක් යම් සේ ද, එලෙසම වැරදි ලෙස සමාදන් වූ බැවින් එය 'දුසමාදින්න' යයි කියනු ලැබේ. තමන්ගේ වාදයම පතුරුවා යනු තම නත්ථික වාදයම "මෙයම සත්‍යය, අනෙක හිස්ය" කියා නිගමනය කරමින් අන් අදහසකට ඉඩ නොදී පැතිරවීමයි. එබැවින් 'අධිමුච්චිත්වා' (තදින් බැසගෙන) යයි කීහ. 'සම්බුද්ධො' යනාදියෙන් එම බැසගන්නා ආකාරය දැක්වේ. 'රිඤ්චති' යනු වෙන් කරයි හෙවත් ඉවත් කරයි. එබැවින් 'වජ්ජේති' (වර්ජනය කරයි) යයි පවසන ලදී.

96. Kaṭaggahoti kataṃ sabbaso siddhimeva katvā gahaṇaṃ. So pana jayalābho hotīti vuttaṃ ‘‘jayaggāho’’ti. Suggahitoti suṭṭhukaraṇavasena gahito. Suparāmaṭṭhoti suṭṭhu parāparaṃ āsevanavasena āmaṭṭho[Pg.53]. Ubhayenapi tassa kammassa katūpacitabhāvaṃ dasseti, sotthibhāvāvahattañca saggupapattisaṃvattanato pāpasabhāvapahānato ca.

96. 'කටග්ගහ' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම සිදුකරන ලද (සම්පූර්ණ වූ) දෙයම ග්‍රහණය කිරීමයි. එය ජය ලැබීමක් බැවින් 'ජයග්ගාහ' යයි කියනු ලැබේ. 'සුග්ගහිත' යනු මැනවින් කිරීමේ ආකාරයෙන් ගන්නා ලද්දකි. 'සුපරාමට්ඨ' යනු මැනවින් නැවත නැවත ඇසුරු කිරීමේ (ප්‍රගුණ කිරීමේ) ආකාරයෙන් ස්පර්ශ කරන ලද්දකි. මේ දෙකෙන්ම එම කර්මයේ මැනවින් කරන ලද, රැස් කරන ලද බවත්, පාපී ස්වභාවය දුරු කොට ස්වර්ගයෙහි ඉපදීමට පවතින බැවින් ශාන්තිය හා යහපත උදා කරන බවත් දක්වයි.

97. Sahatthā karontassāti (dī. ni. ṭī. 1.166; saṃ. ni. ṭī. 2.3.211) sahattheneva karontassa. Nissaggiyathāvarādayopi idha sahatthakaraṇeneva saṅgahitā. Pacanaṃ dahanaṃ vibādhananti āha ‘‘daṇḍena pīḷentassā’’ti. Sokaṃ sayaṃ karontassāti parassa sokakāraṇaṃ sayaṃ karontassa, sokaṃ vā uppādentassa. Parehi attano vacanakarehi. Sayampi phandatoti parassa vibādhanapayogena sayampi phandato. Atipātayatoti padaṃ suddhakattuatthe hetukattuatthe ca vattatīti āha ‘‘hanantassapi hanāpentassāpī’’ti.

97. 'සහත්ථා කරොන්තස්ස' යනු තම අතින්ම කරන්නාටය. නිස්සග්ගිය (විසි කිරීම්), ථාවර (ඇටවීම්) ආදිය ද මෙහි තම අතින්ම කිරීම යටතට ඇතුළත් වේ. පිසීම, දැවීම, පීඩා කිරීම යනු 'දණ්ඩෙන් පීඩා කරන්නාට' යන්නයි. 'සොකං සයං කරොන්තස්ස' යනු අනුන්ට ශෝකයට කරුණු තමාම කරන්නා වූ හෝ ශෝකය උපදවන්නා වූ තැනැත්තාටයි. 'පරේහි' යනු තම වචනය පිළිපදින අන් අය මගිනි. 'සයම්පි ඵන්දතො' යනු අනුන්ට පීඩා කිරීමේ ප්‍රයෝගය නිසා තමා ද වෙහෙසෙන (සෙලවෙන) බැවිනි. 'අතිපාතයතො' යන පදය තමා මරන තැනැත්තාට මෙන්ම අනුන් ලවා මරවන්නාට ද යන අර්ථ දෙකටම යෙදෙන බැවින් 'මරන්නා වූ ද මරවන්නා වූ ද' යයි පවසන ලදී.

Gharassa bhitti anto bahi ca sandhitā hutvā ṭhitā gharasandhi. Kiñcipi asesetvā niravasesameva lopoti nillopo. Ekāgāre niyutto vilopo ekāgāriko. Parito sabbaso panthe hananaṃ paripantho. Pāpaṃ na karīyati pubbe asato uppādetuṃ asakkuṇeyyattā, tasmā natthi pāpaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ sattā pāpaṃ paṭipajjantīti āha – ‘‘sattā pana karomāti evaṃsaññino hontī’’ti. Evaṃ kirassa hoti ‘‘imesañhi sattānaṃ hiṃsādikiriyā na attānaṃ phusati tassa niccatāya nibbikārattā, sarīraṃ pana acetanaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṃ, tasmiṃ vikopitepi na kiñci pāpa’’nti. Khuranemināti nisitakhuramayaneminā. Gaṅgāya dakkhiṇadisā appatirūpadeso, uttaradisā patirūpadesoti adhippāyena ‘‘dakkhiṇañce’’tiādi vuttanti ‘‘dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā’’tiādimāha.

ගෙයි බිත්තිය ඇතුළත හා පිටත එකතු වී පවත්නා සන්ධිය 'ඝරසන්ධි' (ගෙවල් බිඳීම) යි. කිසිවක් ඉතිරි නොකර සම්පූර්ණයෙන්ම කොල්ලකෑම 'නිල්ලෝප' නම් වේ. එක් නිවසක පමණක් නිරත වූ කොල්ලකෑම 'ඒකාගාරික' නම් වේ. මගෙහි සෑම තැනම මරා දැමීම 'පරිපන්ථ' (මංපැහැරීම) නම් වේ. කලින් නැති දෙයක් අලුතින් උපදවන්නට නොහැකි බැවින් පවක් සිදු නොවේ, එබැවින් පවක් නැත. ඉදින් එසේ නම් සත්ත්වයෝ කෙසේ පව් කරත් ද යන්නට, "සත්ත්වයෝ වනාහි කරමු යයි යන හැඟීමෙන් යුක්ත වෙති" යයි පවසන ලදී. ඔවුන්ගේ අදහස මෙසේය: "මෙම සත්ත්වයන්ට කරන හිංසා පීඩා ආදිය ආත්මයට ස්පර්ශ නොවේ, මන්ද ආත්මය නිත්‍ය බැවින් හා විකාර නොවන බැවිනි. ශරීරය වනාහි අචේතනික වූ දර කැබැල්ලක් වැනි දෙයකි. එය විනාශ කළත් පවක් සිදු නොවේ." 'ඛුරනේමිනා' යනු මුවහත් දැලි පිහි සහිත නිමියෙනි. ගංගා නදියේ දකුණු දිශාව අනුචිත ප්‍රදේශයක් බවත්, උතුරු දිශාව උචිත ප්‍රදේශයක් බවත් යන අදහසින් "දකුණු ඉවුරේ මිනිසුන් රෞද්‍රය" යනාදිය පවසන ලදී.

Mahāyāganti mahāvijitayaññasadisaṃ mahāyāgaṃ. Sīlasaṃyamenāti kāyikavācasikasaṃvarena. Saccavacanenāti saccavācāya. Tassa visuṃ vacanaṃ loke garutarapuññasammatabhāvato. Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garu, evaṃ puññadhammesu saccavācā. Tenāha bhagavā – ‘‘ekaṃ dhammamatītassā’’tiādi (dha. pa. 176). Vuttanayenevāti kaṇhapakkhe vuttanayena. Tattha hi – ‘‘natthi pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo’’ti āgataṃ, idha ‘‘atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti āgataṃ, ayameva viseso. Sesaṃ vuttasadisamevāti [Pg.54] ‘‘tesametaṃ pāṭikaṅkha’’nti evamādiṃ sandhāya vadati, taṃ heṭṭhā purimavārasadisaṃ.

'මහායාග' යනු මහා විජිත යාගය වැනි මහා පූජාවන් ය. 'සීලසංයමෙන' යනු කායික හා වාචසික සංවරයෙනි. 'සච්චවචනෙන' යනු සත්‍ය වචනයෙනි. සත්‍ය වචනය ලෝකයෙහි ඉතා උසස් පිනක් ලෙස සම්මත බැවින් එය වෙන් කොට දක්වන ලදී. පාප ධර්මයන් අතර මුසාවාදය බරපතළ වන්නා සේම, පුණ්‍ය ධර්මයන් අතර සත්‍ය වචනය ද එසේමය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "එක් දහමක (සත්‍යයේ) ඉක්මවා ගිය තැනැත්තාට..." යනාදිය වදාළ සේක. 'කී ක්‍රමයටම' යනු අකුසල පක්ෂයේ (කළු පක්ෂයේ) දැක්වූ ක්‍රමයටමය. එහි "පවක් නැත, පවෙහි පැමිණීමක් නැත" යයි පැමිණි අතර, මෙහි "පිනක් ඇත, පිනෙහි පැමිණීමක් ඇත" යයි පැමිණියේය. මෙය පමණක් වෙනසයි. සෙසු කොටස කලින් කීවා හා සමානයි යනු "ඔවුන්ට මෙය බලාපොරොත්තු විය හැකිය" යනාදියයි. එය කලින් වාරයට සමාන වේ.

100. Ubhayenāti hetupaccayapaṭisedhavacanena. Saṃkilesapaccayanti saṃsāre paribbhamanena kilinnassa malinabhāvassa kāraṇaṃ. Vuttavipariyāyena visuddhipaccayanti saddattho veditabbo. Balantiādīsu sattānaṃ saṃkilesāvahaṃ vodānāvahañca ussāhasaṅkhātaṃ balaṃ vā, sūravīrabhāvasaṅkhātaṃ vīriyaṃ vā, purisena kattabbo purisathāmo vā, so eva paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanappattiyā purisaparakkamo vā natthi na upalabbhati.

100. 'උභයෙන' යනු හේතු සහ ප්‍රත්‍ය ප්‍රතික්ෂේප කරන වචන දෙකෙනි. 'සංකිලෙසපච්චය' යනු සංසාරයේ සැරිසැරීම නිසා ඇතිවන කෙලෙස් සහිත කිලිටි බවට හේතුවයි. කලින් කී දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස 'විසුද්ධිපච්චය' (පිරිසිදු බවට හේතුව) යන්නෙහි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. බල යනාදියෙහි, සත්ත්වයන්ගේ කෙලෙස් ඇතිවීමට හෝ පිරිසිදු වීමට හේතු වන්නා වූ උත්සාහය නම් වූ 'බලය' හෝ, ශූර වීර භාවය නම් වූ 'වීර්යය' හෝ, පුරුෂයා විසින් කටයුතු වූ 'පුරුෂ තාමය' (කාය ශක්තිය) හෝ, උසස් තැන් කරා පැමිණීමට හේතු වන 'පුරුෂ පරාක්‍රමය' හෝ නැත, දක්නට නොලැබේ.

Satvayogato, rūpādīsu sattavisattatāya ca sattā. Pāṇanato assāsapassāsavasena pavattiyā pāṇā. Te pana so ekindriyādivasena vibhajitvā vadatīti āha ‘‘ekindriyo’’tiādi. Aṇḍakosādīsu bhavanato bhūtāti vuccantīti āha ‘‘aṇḍakosa…pe… vadantī’’ti. Jīvanato pāṇaṃ dhārento viya vaḍḍhanato jīvāti evaṃ sattapāṇabhūtajīvesu saddattho veditabbo. Natthi etesaṃ saṃkilesavisuddhīsu vasoti avasā. Natthi nesaṃ balaṃ vīriyañcāti abalā avīriyā. Niyatatāti acchejjasuttāvutābhejjamaṇi viya niyatapavattanatāya gatijātibandhapajahavasena niyāmo. Tattha tattha gamananti channaṃ abhijātīnaṃ tāsu tāsu gatīsu upagamanaṃ samavāyena samāgamo. Sabhāvoyevāti yathā kaṇṭakassa tikkhatā, kabiṭṭhaphalānaṃ parimaṇḍalatā, migapakkhīnaṃ vicittākāratā, evaṃ sabbassapi lokassa hetupaccayena vinā tathā tathā pariṇāmo, ayaṃ sabhāvoyeva akittimoyeva. Tenāha ‘‘yena hī’’tiādi.

සත්වයින් සමඟ යෙදෙන බැවින් ද, රූප ආදියෙහි ඇලෙන (සත්ත-විසත්ත) ස්වභාවය නිසා ද ඔවුන් 'සත්වයෝ' නම් වෙති. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වශයෙන් පැවතීම නිසා 'ප්‍රාණයෝ' නම් වෙති. ඔවුන්ම ඒකේන්ද්‍රිය ආදී වශයෙන් බෙදා දක්වන්නේ 'ඒකේන්ද්‍රිය' යනාදිය පැවසීය. අණ්ඩකෝෂ ආදියෙහි හටගන්නා බැවින් ඔවුන් 'භූතයෝ' යැයි කියනු ලබන බව 'අණ්ඩකෝෂ...පෙ... පවසති' යන්නෙන් දැක්වේ. ජීවත් වන බැවින් ප්‍රාණය දරන්නාක් මෙන් වැඩෙන (වර්ධනය වන) බැවින් 'ජීවයෝ' නම් වේ. මෙසේ සත්ත, ප්‍රාණ, භූත, ජීව යන පදයන්හි ශබ්දාර්ථ දත යුතුය. මොවුන්ගේ කෙලෙස් වැගිරීම හෝ පිරිසිදු වීම සම්බන්ධයෙන් තමාගේ වසඟයක් නැති බැවින් 'අවශ' (අවසා) නම් වේ. ඔවුන්ට බලයක් හෝ වීර්යයක් නැති බැවින් 'අබල' හා 'අවීර්ය' නම් වෙති. නොබිඳිය හැකි නූලක අමුණන ලද නොබිඳිය හැකි මැණිකක් මෙන් නියත වශයෙන් පවතින බැවින් ද, ගති, ජාති, බන්ධන අත්හැරීම වශයෙන් නියමයක් පවතින බැවින් 'නියතභාවය' නම් වේ. ඒ ඒ තැන්වලට යාම යනු අභිජාති හයට අයත් ඒ ඒ ගතිවලට පැමිණීම හෙවත් සමවායයෙන් එක්වීමයි. 'ස්වභාවයම' යනු කටුවක තියුණු බව, දිවුල් ගෙඩිවල වටකුරු බව, මුව පක්ෂීන්ගේ විසිතුරු බව මෙන් මුළු ලෝකයාගේම හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව ඒ ඒ ආකාරයෙන් සිදුවන විපර්යාසයයි. මෙය ස්වභාවයම මිස කෘතිම දෙයක් නොවේ. එබැවින් 'යෙන හි' යනාදිය පැවසීය.

Sakuṇe hanatīti sākuṇiko, tathā sūkariko. Luddoti aññopi yo koci māgaviko nesādo. Pāpakammapasutatāya kaṇhābhijāti nāma. Bhikkhūti sākiyā bhikkhū, macchamaṃsakhādanato nīlābhijātīti vadanti. Ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya ‘‘paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantī’’ti vadanti. Eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogamanuyuttā. Tathā [Pg.55] hi te kaṇṭake vattentā viya hontīti kaṇṭakavuttikāti vuttā. Ṭhatvā bhuñjanadānapaṭikkhepādivatasamāyogena paṇḍaratarā. Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakaladdhiyā visuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Nandādayo hi tathārūpāya paṭipattiyā pattabbā, tasmā nandādayo nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarāti vuttā ‘‘sukkābhijātī’’ti.

කුරුල්ලන් මරන බැවින් 'සාකුණික' (වැදි) නම් වේ. එසේම 'සූකරික' (ඌරන් මරන්නා) ද වේ. 'ලුද්ද' යනු මුවන් දඩයම් කරන වෙනත් ඕනෑම වැද්දෙකි. පව්කම්වල නිරත වන බැවින් මොවුහු 'කණ්හාභිජාති' (කළු අභිජාතිය) නම් වෙති. 'භික්ෂූහු' යනු ශාක්‍ය පුත්‍රීය භික්ෂූන්ය. මස් මාළු අනුභව කරන බැවින් ඔවුන් 'නීලාභිජාති' යැයි (ආජීවකයෝ) පවසති. ධාර්මිකව ලත් ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කළ ද, ආජීවක සමයේ පවතින විකෘති ග්‍රහණය නිසා 'ප්‍රත්‍යයන්හි කටු දමා කති' යැයි ඔවුන් පවසති. ඇතැම් පැවිද්දෝ අත්තකිලමථානුයෝගයෙහි විශේෂයෙන් යෙදුණාහු වෙති. ඔවුන් කටු මත පෙරළෙන්නාක් මෙන් සිටින බැවින් 'කණ්ටකවුත්තිකා' (කටු වත රකින්නෝ) යැයි කියනු ලැබේ. සිටගෙන අනුභව කිරීම හා දානය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ආදී වත සමාදානයෙන් යුක්ත වූවෝ වඩාත් සුදු (පණ්ඩරතර) වෙති. 'අචේලක ශ්‍රාවකයෝ' යනු ආජීවක ශ්‍රාවකයන් ගැන කියනු ලැබේ. ආජීවක ලබ්ධියට අනුව සිත පිරිසිදු බැවින් ඔවුන් නිගණ්ඨයන්ටත් වඩා සුදු බව පවසති. නන්ද ආදීහු එවැනි පිළිවෙතකින් අරමුණට පැමිණිය යුතු බැවින්, නන්ද ආදීහු නිගණ්ඨයන්ට හා ආජීවක ශ්‍රාවකයන්ට වඩා සුදු බව 'සුක්කාභිජාති' (සුදු අභිජාතිය) යන්නෙන් පවසන ලදී.

Ayametesaṃ laddhīti sākuṇikādibhāvūpagamanena kaṇhābhijātiādīsu dukkhaṃ sukhañca paṭisaṃvedentā anukkamena mahākappānaṃ cullāsītisahassāni khepetvā ājīvakabhāvūpagamanena paramasukkābhijātiyaṃ ṭhatvā saṃsārato sujjhantīti ayaṃ tesaṃ niyati ājīvakānaṃ laddhi.

මෙය ඔවුන්ගේ ලබ්ධියයි: සාකුණික ආදී භාවයට පැමිණීමෙන් කණ්හාභිජාති ආදියෙහි දුක් සැප විඳිමින්, අනුපිළිවෙළින් මහා කල්ප අසූහාර දහසක් ගෙවා, ආජීවක භාවයට පැමිණ පරම සුක්කාභිජාතියෙහි පිහිටා සංසාරයෙන් පිරිසිදු වෙති යනු ආජීවකයන්ගේ ලබ්ධිය වූ නියතියයි.

‘‘Natthi dinna’’nti vadanto natthiko dānassa phalaṃ paṭikkhipatīti āha – ‘‘natthikadiṭṭhi vipākaṃ paṭibāhatī’’ti. Tathā ceva heṭṭhā saṃvaṇṇitaṃ ‘‘natthikadiṭṭhi hi natthitamāhā’’ti. Ahetukadiṭṭhi ubhayanti kammaṃ vipākañca ubhayaṃ. So hi ‘‘ahetū apaccayā sattā saṃkilissanti visujjhantī’’ti vadanto kammassa viya vipākassapi saṃkilesavisuddhīnaṃ paccayattābhāvavacanato tadubhayaṃ paṭibāhati nāma. Vipāko paṭibāhito hoti asati kamme vipākābhāvato. Kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti asati vipāke kammassa niratthakabhāvāpattito. Atthatoti sarūpena. Ubhayapaṭibāhakāti visuṃ visuṃ taṃtaṃdiṭṭhitā vuttāpi sabbe te natthikādayo natthikadiṭṭhiādivasena paccekaṃ tividhadiṭṭhikā eva ubhayapaṭibāhakattā. ‘‘Ubhayapaṭibāhakā’’ti hi hetuvacanaṃ. Ahetukavādā cātiādi paṭiññāvacanaṃ. Yo hi vipākapaṭibāhanena natthikadiṭṭhiko, so atthato kammapaṭibāhanena akiriyadiṭṭhiko, ubhayapaṭibāhanena ahetukadiṭṭhiko ca hoti. Sesadvayepi eseva nayo.

'දුන් දෙයෙහි විපාක නැත' යැයි පවසන්නා වූ නත්ථිකයා දානයේ ඵලය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එබැවින් 'නත්ථික දිට්ඨිය විපාකය වළක්වයි' යැයි කීවේය. එසේම 'නත්ථික දිට්ඨිය වනාහි නැති බවම පවසයි' යනුවෙන් යට විස්තර කරන ලදී. 'අහේතුක දිට්ඨිය' යනු කර්මය හා විපාකය යන දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'සත්වයෝ අහේතුකව අප්‍රත්‍යව කෙලෙසෙති, පිරිසිදු වෙති' යැයි පවසන්නා, කර්මයට මෙන්ම විපාකයට ද කෙලෙස් හා පිරිසිදු බව සඳහා හේතුවක් නැති බව පැවසීමෙන් ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. කර්මය නැති කල්හි විපාකය ද නැති බැවින් විපාකය ප්‍රතික්ෂේප වූවකි. විපාකයක් නැති කල්හි කර්මය නිෂ්ඵල වන බැවින් කර්මය ද ප්‍රතික්ෂේප වූවකි. අර්ථය අනුව මොවුහු සැබවින්ම දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෝ වෙති. ඒ ඒ දිට්ඨි ගත්තවුන් වෙන් වෙන්ව දැක්වුව ද, ඒ සියලු නත්ථිකාදීහු නත්ථික දිට්ඨි ආදි වශයෙන් වෙන් වෙන්ව ත්‍රිවිධ දිට්ඨිකයෝම වෙති. මන්ද යත් ඔවුන් දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවිනි. 'දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෝ' යනු හේතු දැක්වීමයි. 'අහේතුක වාදකයෝය' යනාදිය ප්‍රතිඥා වාක්‍යයයි. විපාක ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් යමෙක් නත්ථික දිට්ඨිකයෙකු වේ ද, ඔහු අර්ථය අනුව කර්ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අකිරිය දිට්ඨිකයෙකු ද, දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අහේතුක දිට්ඨිකයෙකු ද වේ. ඉතිරි දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Sajjhāyantīti taṃ diṭṭhidīpakaṃ ganthaṃ uggahetvā paṭhanti. Vīmaṃsantīti tassa atthaṃ vicārenti. Tesantiādi vīmaṃsanākāradassanaṃ. Tasmiṃ ārammaṇeti yathāparikappitakammaphalābhāvadīpake ‘‘natthi dinna’’ntiādinayappavattāya laddhiyā ārammaṇe. Micchāsati santiṭṭhatīti ‘‘natthi dinna’’ntiādivasena [Pg.56] anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘evameta’’nti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā tathā gahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā micchāvāyāmupatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘taṃsabhāva’’nti gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati. Cittaṃ ekaggaṃ hotīti yathāvuttavitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe avaṭṭhitatāya anekaggaṃ pahāya ekaggaṃ appitaṃ viya hoti. Micchāsamādhipi hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalehi kadāci samādhānapatirūpakiccakaro hotiyeva vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. Javanāni javantīti anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti. Paṭhamajavane pana satekicchā honti, tathā dutiyādīsūti dhammasabhāvadassanametaṃ, na pana tasmiṃ khaṇe tesaṃ satekicchabhāvāpādanaṃ kenaci sakkā kātuṃ.

'සජ්ඣායනා කරති' යනු ඒ දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථ උගෙන කියවති. 'විමසති' යනු එහි අර්ථය විමර්ශනය කරති. 'ඔවුන්ගේ' යනාදිය විමසන ආකාරය දැක්වීමයි. ඒ අරමුණෙහිදී, එනම් තමන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද කර්ම ඵල නැති බව ප්‍රකාශ කරන 'දුන් දෙයෙහි විපාක නැත' යනාදි ක්‍රමයෙන් පවතින ලබ්ධිය නමැති අරමුණෙහිදී, මිච්ඡා සතිය පිහිටයි. 'දුන් දෙයෙහි විපාක නැත' යනාදි වශයෙන් ඇසීමෙන් ලත් අර්ථයෙහි, ඒ ආකාරයෙන් මෙනෙහි කිරීම් මඟින් සෘජුවම සිතෙහි පහළ වී, බොහෝ කලක් පුරුදු කිරීමෙන් 'මෙය මෙසේමය' යනුවෙන් නිජ්ඣානක්ඛන්තියට පැමිණේ. එසේ ගෙන නැවත නැවතත් එසේම සේවනය කරන්නා වූ, බහුලව පුරුදු කරන්නා වූ තැනැත්තාගේ මිච්ඡා විතර්කයෙන් සමාදන් වූ, මිච්ඡා වායාමයෙන් උපස්තම්භක වූ, එම ස්වභාවය නොවන දෙය 'එම ස්වභාවයම' ලෙස ගන්නා වූ 'මිච්ඡා සතිය' නම් වූ ඒ ලබ්ධිය හා සහගත තෘෂ්ණාව පිහිටයි. 'සිත එකඟ වෙයි' යනු ඉහත කී විතර්ක ආදි ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමෙන් ඒ අරමුණෙහි පිහිටන බැවින් විසිරුණු බව හැර එකඟ බව හෙවත් අර්පණාවකට මෙන් පැමිණීමයි. මිච්ඡා සමාධිය ද විශේෂ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ලත් භාවනා බලයෙන්, වාලවිජ්ඣන ආදියෙහිදී මෙන් කවදා හෝ සමාධියකට සමාන වූ කාර්යයක් කරන්නේම යැයි දත යුතුය. 'ජවන ජවනය වෙයි' යනු ඒ ආකාරයෙන් පූර්ව භාගයේ ජවන වාරයන්හි බොහෝ වාරයක් පැවතීමෙන් පසු, අවසාන ජවන වාරයේදී ජවන සතක් ජවනය වෙයි. ප්‍රථම ජවනයේදී මිදිය හැකි (සතෙකිච්ඡා) වෙති, දෙවන ආදියේදී ද එසේමය. මෙය ධර්ම ස්වභාවය දැක්වීමක් මිස, ඒ මොහොතේ ඔවුන්ගේ එම තත්ත්වය ඇති කිරීමට කිසිවෙකුට නොහැකිය.

Tatthāti tesu tīsu micchādassanesu. Koci ekaṃ dassanaṃ okkamatīti yassa ekasmiṃyeva abhiniveso āsevanā ca pavattā, so ekaṃyeva dassanaṃ okkamati. Yassa pana dvīsu, tīsupi vā abhinivesanā pavattā, so dve tīṇi okkamati. Etena yā pubbe ubhayapaṭibāhanatāmukhena vuttā atthasiddhā sabbadiṭṭhikatā, sā pubbabhāgiyā. Yā pana micchattaniyāmokkanti bhūtā, sā yathāsakaṃ paccayasamudāgamasiddhito bhinnārammaṇānaṃ viya visesādhigamānaṃ aññamaññaṃ ekajjhaṃ anuppattiyā asaṃkiṇṇā evāti dasseti. Ekasmiṃ okkantepītiādinā tissannampi diṭṭhīnaṃ samānabalataṃ samānaphalatañca dasseti, tasmā tissopi cetā ekassa uppannā aññamaññaṃ abbokiṇṇā eva, ekāya vipāke dinne itarā anubalappadāyikā honti. Vaṭṭakhāṇu nāmāti idaṃ vacanaṃ neyyatthaṃ, na nītatthanti taṃ vivaritvā dassetuṃ kiṃ panesātiādi vuttaṃ, akusalaṃ nāmetaṃ abalaṃ dubbalaṃ, na kusalaṃ viya mahābalanti āha – ‘‘ekasmiṃyeva attabhāve niyato’’ti. Aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmopi accantiko siyā. Yadi evaṃ vaṭṭakhāṇukajotanā kathanti āha ‘‘āsevanavasena panā’’tiādi, tasmā yathā ‘‘sakiṃ nimuggo [Pg.57] nimuggova hotī’’ti (a. ni. 7.15) vuttaṃ, evaṃ vaṭṭakhāṇukajotanā. Yādise hi paccaye paṭicca ayaṃ taṃtaṃdassanaṃ okkanto puna kadāci tappaṭipakkhe paccaye paṭicca tato sīsukkhipanamassa na hotīti na vattabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yebhuyyenā’’ti.

'එහි' යනු ඒ මිත්‍යා දෘෂ්ටි තුන කෙරෙහිය. යමෙකුට එක් දර්ශනයක් කෙරෙහිම දැඩිව බැසගැනීම හා පුන පුනා සේවනය කිරීම පවතී ද, හෙතෙම එක් දර්ශනයකටම පිවිසෙයි. යමෙකුට දර්ශන දෙකක හෝ තුනකම බැසගැනීම පවතී ද, හෙතෙම දෙකකට හෝ තුනකටම පිවිසෙයි. මින් පෙර උභයපටිබාහනතා (දෙපසම බැහැර කිරීම) යන ක්‍රමයෙන් පවසන ලද, සියලු දෘෂ්ටිගතයන් කෙරෙහි සිද්ධ වන්නා වූ අර්ථය පූර්වභාගීය (පූර්ව අවස්ථාවට අයත්) වේ. යම් මිත්‍යාත්වයෙහි නියත බවක් වේ ද, එය තම තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයන්ගේ සම්මුඛ වීමෙන් සිද්ධ වන බැවින්, වෙනස් වූ අරමුණු ඇත්තවුන්ගේ සුවිශේෂී අවබෝධයන් මෙන් එකිනෙක මිශ්‍ර නොවී ඒකාබද්ධව පැමිණීමෙන් අසංකීර්ණ වන බව දක්වයි. 'එකකට පිළිපන් කල්හි ද' යනාදියෙන් දෘෂ්ටි තුනේම සමාන බලය හා සමාන ඵලය දක්වයි. එබැවින් මෙම දෘෂ්ටි තුනම එක් පුද්ගලයෙකුට උපන් කල්හි ඒවා එකිනෙක මිශ්‍ර නොවේ. එක් දෘෂ්ටියක් විපාක දෙන කල්හි අන්‍ය දෘෂ්ටීන් ඊට අනුබල දෙන්නෝ වෙති. 'වට්ටඛාණු' (සංසාර කණුව) යන මෙම වචනය නෙය්‍යත්ථ (වෙනත් අයුරකින් තේරුම් ගත යුතු) මිස නීතත්ථ (ඍජු අර්ථය) නොවන බව විස්තර කර දැක්වීමට 'කිං පනේස' යනාදිය පවසන ලදී. අකුසලය යනු අබල වූ, දුබල වූ දෙයකි. එය කුසලය මෙන් මහා බලසම්පන්න නොවන බැවින් 'එක් ආත්ම භාවයකට පමණක් නියමිත වූ' යැයි පැවසීය. එසේ නොවන්නේ නම්, සම්මත්තනියාමය (නිවැරදි බවට නියත වීම) මෙන් මිච්ඡත්තනියාමය ද (වැරදි බවට නියත වීම) අත්‍යන්ත (සදාකාලික) වනු ඇත. ඉදින් එසේ නම් 'වට්ටඛාණු' (සංසාර කණුව) ලෙස දැක්වීම කෙසේ දැයි විමසන්නේ නම්, එය පුන පුනා සේවනය කිරීමේ (ආසේවන) බලයෙන් එසේ වන බව පවසන ලදී. එබැවින් 'එක් වරක් ගිලුණේ ගිලුණේම වෙයි' යනුවෙන් පැවසූ පරිදි සංසාර කණුවක් ලෙස දැක්වීම සිදු වේ. යම්බඳු ප්‍රත්‍යයන් නිසා මොහු ඒ ඒ දර්ශනයන්ට බැසගත්තේ ද, නැවත කවදා හෝ ඊට ප්‍රතිපක්ෂ ප්‍රත්‍යයන් නිසා ඉන් හිස එසවීමක් (මිදීමක්) ඔහුට ඇති නොවේ යැයි නොකිය යුතුය. ඒ නිසා 'බොහෝ දුරට' (යෙභුය්‍යෙන) යැයි පවසන ලදී.

Tasmāti yasmā evaṃ saṃsārakhāṇubhāvassapi paccayo akalyāṇajano, tasmā. Bhūtikāmoti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vasena attano guṇehi vaḍḍhikāmo. Yaṃ panettha keci vadanti ‘‘yathā cirakālabhāvanāya paripākūpagamaladdhabalattā upanissayakusalā akusale sabbaso samucchindanti, evaṃ akusaladhammā tatopi cirakālabhāvanāsambhavato laddhabalā hutvā kadāci kusaladhammepi samucchindanti. Evañca katvā daḷhamicchābhinivesassa micchādiṭṭhikassa vaṭṭakhāṇukabhāvajotanāpi samatthitā hotī’’ti yathā taṃ ‘‘vassabhaññānaṃ diṭṭhī’’ti, taṃ na, micchattaniyatadhammānaṃ cirakālabhāvanāmattena na paṭipakkhassa pajahanasamatthatā, atha kho dhammatāsiddhena paccayavisesāhitasāmatthiyena attano pahāyakasabhāvena pahāyakabhāvo bhāvanākusalānaṃyeva vutto, akusalānaṃyeva ca pahātabbabhāvo ‘‘dassanena pahātabbā’’tiādinā nayena, akusalānaṃyeva dubbalabhāvo ‘‘abalānaṃ balīyantī’’tiādinā (su. ni. 776; mahāni. 5) (yuttināpi nāmato vā adhigamaniyo āloko ālokabhāvato bāhirāraṇekā viya na cettha paṭiññatte bhāvesatā sotuno āsaṃkitabbā visesavassa sādhetabbato sāmaññassa ca sotubhāvena adhippetattā veda-saddassa lopo dīpe sabhāve sādhane yathā taṃ saddayabhāvassa nāpi visuddhakaanumānādivirodhasambhāvato. Na hi sakkā antarālokassa bāhirālokassa viya rūpakāyaṃ upādāya rūpatā cakkhuviññeyyattādike patiṭṭhāpetuṃ sakkāti vuttaṃ, nanupi antarāloko aviggahattā vedanā viyāti saddheva ñāṇālokassa avijjandhakārā viya vidhamaniyabhāve sabbesampi kusaladhammānaṃ kenacipi akusaladhammena samucchindaniyatā siddhāva hoti). Vaṭṭakhāṇukacodanāya yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti tiṭṭhatesā bālajanavikatthanā.

'එබැවින්' යනු යම් හෙයකින් මෙලෙස සංසාර කණුවක් වැනි වූ පුද්ගලයාට ද අසත්පුරුෂයා ප්‍රත්‍ය වේ ද, එබැවිනි. 'භූතිකාමො' යනු දිට්ඨධම්මික (මෙලොව), සම්පරායික (පරලොව) සහ පරමත්ථ (උතුම් අර්ථය) යන කරුණු අනුව තමාගේ ගුණයන්ගෙන් වැඩීමට කැමති තැනැත්තා ය. මෙහිලා ඇතැමුන් පවසන්නේ 'යම් සේ චිරකාලීන භාවනාවෙන් පරිපාකයට පත්ව බලවත් වූ උපනිශ්‍රය කුසලයෝ අකුසලයන් සහමුලින්ම සිඳලත් ද, එලෙසම අකුසල ධර්මයෝ ද ඊට වඩා වැඩි කාලයක් භාවනා කිරීමෙන් (පුරුදු කිරීමෙන්) ලත් බල ඇත්තෝ වී කවදා හෝ කුසල ධර්මයන් ද සහමුලින් සිඳලත්' යනුවෙනි. මෙය 'වස්සභඤ්ඤයන්ගේ දෘෂ්ටිය' ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, එලෙස වූ විට දැඩි මිත්‍යා අභිනිවේශය ඇති මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයාගේ සංසාර කණු බව දැක්වීම ද තහවුරු වන බව ඔවුහු පවසති. එය එසේ නොවේ. මිච්ඡත්තනියත ධර්මයන් චිරකාලීන භාවනාව (පුරුදු කිරීම) පමණකින් ප්‍රතිපක්ෂය (කුසලය) ප්‍රහාණය කිරීමට සමත් නොවේ. එසේ නොව, ධර්මතාවයෙන්ම සිද්ධ වූ, ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් ලබා ගත් ශක්තියෙන් යුත්, ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රහාණය කරන්නා වූ (බැහැර කරන්නා වූ) ස්වභාවය පවතින්නේ භාවනා කුසලයන්ටම පමණක් බව පවසන ලදී. අකුසලයන්ට පවතින්නේ ප්‍රහාණය විය යුතු (බැහැර විය යුතු) බව පමණි. 'දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු' යනාදී නයින් ද, 'දුබලයන්ට බලවන්තයෝ බලපෑම් කරති' යනාදී නයින් ද අකුසලයන්ගේ දුර්වල බව පෙන්වා දී ඇත. (ප්‍රඥා ආලෝකය යනු අන්ධකාරය දුරු කරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වන්නා සේම, සියලු කුසල ධර්මයන් කිසියම් අකුසල ධර්මයකින් සහමුලින් සිඳලිය හැකි බවක් අර්ථවත් නොවේ). සංසාර කණුව පිළිබඳව නැඟුණු චෝදනාවට දිය යුතු පිළිතුර ඉහතින් පවසන ලද්දේමය. එබැවින් ඒ අනුව බාල ජනයන්ගේ මෙම පුරසාරම් දෙඩීම් බැහැර කළ යුතුය.

103. Jhānacittamayāti [Pg.58] rūpāvacarajjhānacittena nibbattā. Tathā hi tesaṃ visesena jhānamanasā nibbattattā ‘‘manomayā’’ti vuttā, avisesena pana abhisaṅkhāramanasā sabbepi sattā manomayā eva. Saññāmayāti etthāpi eseva nayo. Tenāha ‘‘arūpajjhānasaññāyā’’ti. Ayanti rūpitābhāvapaṭipajjanakapuggalo. Appaṭiladdhajjhānoti anadhigatarūpajjhāno. Tassapīti takkinopi. Rūpajjhāne kaṅkhā natthi anussavavasena laddhavinicchayattā.

103. 'ධ්‍යාන චිත්තමය' යනු රූපාවචර ධ්‍යාන සිතින් හටගත් බවයි. එලෙසින්ම ඔවුන් විශේෂයෙන් ධ්‍යාන සිතින් උපන් බැවින් 'මනෝමය' යැයි කියනු ලැබේ. විශේෂත්වයක් නොමැතිව පවසන්නේ නම් අභිසංස්කාර සිතින් උපන් සියලු සත්ත්වයෝම මනෝමය වෙති. 'සංඥාමය' යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එබැවින් 'අරූප ධ්‍යාන සංඥාවෙන්' යැයි පැවසීය. 'මොහු' යනු රූපී බවට පත් නොවී සිටීමට පිළිපන් පුද්ගලයා ය. 'නොලත් ධ්‍යාන ඇත්තා' යනු රූපාවචර ධ්‍යානයන් අවබෝධ කර නොගත් තැනැත්තා ය. 'ඔහුට ද' යනු තර්ක කරන්නාට ද වේ. අනුශ්‍රව (ඇසූ පිරූ තැන්) වශයෙන් ලබා ගත් නිශ්චය නිසා ඔහුට රූපාවචර ධ්‍යානයෙහි සැකයක් නැත.

104. Sārāgāyāti sarāgabhāvāya. Santiketi samīpe, na thāmagatā diṭṭhinātidūrattā sarāgā, na sampayuttattā. Sā hi na thāmagatā vaṭṭapariyāpannesu dhammesu rajjatīti viññāyatīti āha – ‘‘rāgavasena vaṭṭe rajjanassā’’ti. Sabbepi saṃyojanā taṇhāvaseneva sambhavantīti āha – ‘‘taṇhāvasena saṃyojanatthāyā’’ti. Āruppe panassa kaṅkhā natthīti anussavavasena laddhanicchayaṃ sandhāya vuttaṃ. Kāmaṃ duggatidukkhānaṃ ekantasaṃvattanena natthikadiṭṭhiādīnaṃ apaṇṇakatā pākaṭā eva, nippariyāyena pana anavajjassa atthassa ekantasādhakaṃ apaṇṇakanti katvā codanā, sāvajjassapi atthassa sādhane ekaṃsikabhāvaṃ gahetvā parihāro. Tenāha ‘‘gahaṇavasenā’’tiādi. Tena ruḷhīvasena ‘‘natthi dinna’’ntiādīni apaṇṇakaṅgāni jātānīti dasseti.

104. 'සාරාගාය' යනු සරාගී බව (රාගය සහිත බව) පිණිසයි. 'සන්තිකෙ' යනු සමීපයෙහි ය. දැඩි ලෙස බැස නොගත් දෘෂ්ටිය නිසා රාගය අතිශය දුරස්ව නොපවතින නමුත් සම්ප්‍රයුක්ත (සම්බන්ධ) බැවින් ද එසේ නොවේ. එම දෘෂ්ටිය තදින් බැස නොගත්ත ද සංසාරයට අයත් ධර්මයන් කෙරෙහි ඇලෙන බව තේරුම් ගත යුතු බැවින් 'රාගය නිසා සංසාරයෙහි ඇලීම' යැයි පවසන ලදී. සියලු සංයෝජනයන් තෘෂ්ණාව නිසාම හටගන්නා බැවින් 'තෘෂ්ණාව නිසා සංයෝජනයන් ඇති වේ' යැයි පවසන ලදී. අරූප ලෝකය පිළිබඳව ඔහුට සැකයක් නැත්තේ අනුශ්‍රව (අසා ඇති දේ) අනුව ලත් නිශ්චය නිසා බව කියන ලදී. දුගති දුක්ඛයන් ඒකාන්තයෙන්ම ඇති කරන හෙයින් නත්ථික දෘෂ්ටිය ආදීන්ගේ 'අපණ්ණක' (වරදින්නේ නැති) බව ප්‍රකටමය. නමුත් සෘජු අර්ථයෙන් දෝෂ රහිත වූ අර්ථය ඒකාන්තයෙන්ම සාධනය කරන්නා වූ දෙය 'අපණ්ණක' යැයි ද චෝදනා කර, දෝෂ සහිත වූ අර්ථය සාධනය කිරීමේදී පවා ඒකාන්ත බව ගෙන එයට පිළිතුරු දෙන ලදී. එබැවින් 'ගැනීම (පිළිගැනීම) අනුව' යනාදිය පවසන ලදී. එයින් රූළ්හි (සම්මුති) වශයෙන් 'දීමෙහි ඵලයක් නැත' යනාදී අපණ්ණක අංගයන් උපන් බව දක්වයි.

105. Heṭṭhā tayo puggalāva hontīti attantapo parantapoti imasmiṃ catukke heṭṭhā tayo puggalā honti. Yathāvuttā pañcapi puggalā duppaṭipannāva, tato atthikavādādayo pañcapuggalā sammāpaṭipannatāya imasmiṃ catukke eko catutthapuggalova hoti. Etamatthaṃ dassetunti idha heṭṭhā vuttapuggalapañcakadvayaṃ imasmiṃ catukke eva saṅgahaṃ gacchatīti vibhāgena duppaṭipattisuppaṭipattiyo dassetuṃ bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhīti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

105. 'පහත පුද්ගලයන් තිදෙනෙකුම වෙති' යනු තමා තවන, අනුන් තවන යනාදී පුද්ගල සතර දෙනාගේ බෙදීමෙහි මුල් පුද්ගලයන් තිදෙනා ය. කලින් කී පුද්ගලයන් පස්දෙනාම වැරදි ලෙස පිළිපන්නෝ (දුප්පටිපන්න) වෙති. එබැවින් අත්ථිකවාදී (ඇත යන වාදය ඇති) ආදී පුද්ගලයන් පස්දෙනා නිවැරදි පිළිවෙතෙහි (සම්මාපටිපන්න) සිටින බැවින් මෙම සිව්වැදෑරුම් බෙදීමෙහි සතරවන පුද්ගලයාට පමණක් ඇතුළත් වෙති. මෙම අර්ථය දැක්වීම සඳහා, මෙහි ඉහතින් දැක්වූ පංච පුද්ගල කාණ්ඩ දෙකම මෙම සතරවන පුද්ගලයා තුළම සංග්‍රහ වන බව පෙන්වීමට ද, වැරදි පිළිවෙත හා නිවැරදි පිළිවෙත වෙන් කොට දැක්වීමට ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. මෙහි අර්ථ වශයෙන් විස්තර නොකළ යමක් වේ ද, එය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Apaṇṇakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

අපණ්ණක සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව (සූක්ෂ්ම අර්ථ ප්‍රකාශනය) සමාප්ත විය.

Niṭṭhitā ca gahapativaggavaṇṇanā.

ගහපති වර්ගයේ වර්ණනාව ද නිම විය.

2. Bhikkhuvaggo

2. භික්ෂු වර්ගය

1. Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā

1. අම්බලට්ඨික රාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

107. Ambalaṭṭhikāyanti [Pg.59] ettha ambalaṭṭhikā vuccati sujāto taruṇambarukkho, tassa pana avidūre kato pāsādo idha ‘‘ambalaṭṭhikā’’ti adhippeto. Tenāha ‘‘veḷuvanavihārassā’’tiādi. Padhānagharasaṅkhepeti bhāvanāgehappakāre yogīnaṃ geheti attho. Tikhiṇova hoti, na tassa tikhiṇabhāvo kenaci kātabbo sabhāvasiddhattā. Evameva attano vimuttiparipācanakammunā tikkhavisadabhāvappattiyā ayampi āyasmā…pe… tattha vihāsi. Pakatipaññattamevāti pakatiyā paññattaṃ buddhānaṃ upagamanato puretarameva cārittavasena paññattaṃ.

107. 'අම්බලට්ඨිකායං' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මෙහි 'අම්බලට්ඨිකා' යනු මැනවින් වැඩුණු තරුණ අඹ ගසකි; එයට නුදුරින් කරන ලද ප්‍රාසාදය (මාළිගාව) මෙහි 'අම්බලට්ඨිකා' යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. ඒ බව පැවසීම සඳහා 'වේළුවන විහාරයේ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'පධානඝරසංඛේපේ' යනු භාවනා කරන නිවාස වර්ගයකි, එනම් යෝගීන්ගේ නිවාසය යන්නයි. උන්වහන්සේගේ (රාහුල හිමියන්ගේ) නුවණ ස්වභාවයෙන්ම තියුණුය; ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූවක් බැවින් උන්වහන්සේගේ ඒ තියුණු බව කිසිවෙකු විසින් අමුතුවෙන් කළ යුත්තක් නොවේ. එසේම තමන්ගේ විමුක්තිය මෝරා යන කර්මයෙන් තියුණු හා ප්‍රභාස්වර බවට පත්වීමෙන් මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ද... පෙ... එහි වාසය කළහ. 'පකතිපඤ්ඤත්තමේවා' යනු ස්වභාවයෙන්ම පනවන ලද්දක් හෙවත් බුදුවරුන්ගේ පැමිණීමටත් පෙර සිටම චාරිත්‍ර වශයෙන් පනවන ලද්දකි.

108. Udakaṃ anena dhīyati, ṭhapīyati vā etthāti udakādhānaṃ. Udakaṭṭhānanti ca khuddakabhājanaṃ. ‘‘Ovādadānatthaṃ āmantesī’’ti vatvā taṃ panassa ovādadānaṃ na idheva, atha kho bahūsu ṭhānesu bahukkhattuṃ pavattitanti tāni tāni saṅkhepato dassetvā idha saṃvaṇṇanatthaṃ ‘‘bhagavatā hī’’tiādi vuttaṃ.

108. යමක ජලය දරනු ලබන්නේ ද, නැතහොත් යමක ජලය තබනු ලබන්නේ ද එය 'උදකාධාන' (දිය බඳුන) නම් වේ. 'උදකට්ඨාන' යනු කුඩා බඳුනකි. 'අනුශාසනා කිරීම පිණිස ඇමතූහ' යැයි පවසා, එම අනුශාසනා කිරීම මෙහි පමණක් නොව, බොහෝ ස්ථානවල බොහෝ වාරයක් පවත්වන ලද්දක් බව කෙටියෙන් දැක්වීම සඳහා මෙහි වර්ණනා අර්ථය පිණිස 'භගවතා හි' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ම) යනාදිය පවසන ලදී.

Tattha sabbabuddhehi avijahitanti iminā sabbesaṃ buddhānaṃ sāsane kumārapañhā nāma hotīti dasseti. Ekekato paṭṭhāya yāva dasakā pavattā dasa pucchā etassāti dasapucchaṃ, ekekato paṭṭhāya yāva dasakā ekuttaravasena pavattaṃ vissajjanatthāya pañcapaṇṇasavissajjanaṃ sāmaṇerapañhanti sambandho. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ paramatthajotikāyaṃ khuddakaṭṭhakathāyaṃ (khu. pā. aṭṭha. 4.kumārapañhavaṇṇanā) vuttanayeneva veditabbaṃ. Anādīnavadassitāya abhiṇhaṃ musā samudācaraṇato ‘‘piyamusāvādā’’ti vuttaṃ, udakāvasesachaḍḍanaudakādhānanikujjanaukkujjanadassanasaññitā catasso udakādhānūpamāyo sabbassa yuddhakammassa akaraṇakaraṇavasena dassitā dve hatthiupamāyo.

එහි 'සබ්බබුද්ධේහි අවිජහිතං' (සියලු බුදුවරුන් විසින් අත්නොහරින ලද) යන්නෙන් සියලු බුදුවරුන්ගේ ශාසනයෙහි 'කුමාර පඤ්හ' නමින් ප්‍රශ්න මාලාවක් පවතින බව දක්වයි. එකේ සිට දහය දක්වා පවතින ප්‍රශ්න දහයක් ඇති බැවින් එය 'දසපුච්ඡං' නම් වේ. එකේ සිට දහය දක්වා එක බැගින් වැඩිවන ක්‍රමයට පවතින පිළිතුරු දීම සඳහා වූ පනස්පස් වැදෑරුම් විසර්ජනය සහිත වූ 'සාමණේර පඤ්හ' යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. එහි කිවයුතු යමක් වේ ද, එය පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අට්ඨකථාවෙහි කුමාර පඤ්හ වර්ණනාවෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයටම දත යුතුය. ආදීනව නොදැකීම නිසා නිතර නිතර මුසාවාදයේ (බොරු කීමේ) යෙදීම හේතුවෙන් 'පියමුසාවාදා' (බොරු කීමට ප්‍රිය කරන) යැයි කියන ලදී. දිය ඉතිරි කිරීම, දිය බඳුන මුப்புற හැරවීම හා උඩුකුරු කිරීම දැක්වීමෙන් කියවුණු දිය බඳුන් උපමා හතර ද, සියලු යුද කටයුතු කිරීම හා නොකිරීම වශයෙන් දැක්වුණු ඇතාගේ උපමා දෙක ද මෙහි අඩංගු වේ.

Tattha rāhulasuttanti suttanipāte āgataṃ rāhulasuttaṃ (su. ni. 337 ādayo). Abhiṇhovādavasena vuttanti iminā antarantarā taṃ suttaṃ kathetvā bhagavā theraṃ ovadatīti dasseti. Idañca panāti idaṃ yathāvuttaṃ bhagavato taṃtaṃkālānurūpaṃ attano ovādadānaṃ sandhāya. Bījanti aṇḍaṃ. Passasi nūti [Pg.60] nu-saddo anujānane, nanu passasīti attho. Saccadhammaṃ laṅghitvā ṭhitassa kiñcipi akattabbaṃ nāma pāpaṃ natthīti āha – ‘‘sampajānamusāvāde saṃvararahitassa opammadassanatthaṃ vuttā’’ti. Tathā hi –

එහි 'රාහුලසුත්තං' යනු සුත්ත නිපාතයෙහි එන රාහුල සූත්‍රයයි. 'අභිණ්හෝවාදවසෙන වුත්තං' යන්නෙන් වරින් වර එම සූත්‍රය දේශනා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට අනුශාසනා කරන බව දක්වයි. 'ඉදඤ්ච පනා' යනු කලින් කී පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ කාලයට අනුරූපව තමන් වහන්සේ අනුශාසනා කිරීම අදහස් කරමිනි. 'බීජං' යනු බිත්තරයයි. 'පස්සසි නූ' යන්නෙහි 'නු' ශබ්දය අනුමත කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ, එනම් 'දකින්නේ නේද?' යන්නයි. සත්‍ය ධර්මය ඉක්මවා සිටින්නාට නොකටයුතු කිසිදු පවක් නැති බැවින් - 'දැන දැන බොරු කීමෙහි සංවරයක් නැත්තාට උපමා දැක්වීම පිණිස වදාරන ලදී' යි පැවසූහ. එනම් මෙසේය -

‘‘Ekaṃ dhammamatītassa, musāvādissa jantuno;

Vitiṇṇaparalokassa, natthi pāpamakāriya’’nti. (dha. pa. 176);

'එක් සත්‍ය ධර්මයක් ඉක්මවා සිටියාවූ ද, බොරු කියන්නාවූ ද, පරලොව පිළිබඳ විශ්වාසයක් නැත්තාවූ ද සත්වයා විසින් නොකළ හැකි පවක් නැත.' (ධම්මපදය 176 ගාථාව);

Uruḷhavāti uruḷho hutvā ussito. So pana damavasena abhiruyha vaḍḍhito ārohanayogyo ca hotīti āha ‘‘abhivaḍḍhito ārohasampanno’’ti. Āgatāgateti attano yogyapadesaṃ āgatāgate. Paṭisenāya phalakakoṭṭhakamuṇḍapākārādayoti paṭisenāya attano ārakkhatthāya ṭhapite phalakakoṭṭhake ceva uddhacchadapākārādike ca. Etaṃ padesanti etaṃ parasenāpadesaṃ. Ettakenāti olokanamattena. Tassa olokanākāradassaneneva. Satampi sahassampi senānīkaṃ dvedhā bhijjati, tīrapātikaṃ madditaṃ hutvā padātā hutvā dvedhā hutvā palāyanti. Kaṇṇehi paharitvāti pageva sarānaṃ āgamanasaddaṃ upadhāretvā yathā vego na hoti, evaṃ samuṭṭhāpetvā tehi paharitvā pātanaṃ. Paṭihatthipaṭiassātiādinā paccekaṃ pati-saddo yojetabboti. Dīghāsilaṭṭhiyāti dīghalatāya asilaṭṭhiyā.

'උරුළ්හවා' යනු මැනවින් වැඩුණු සහ උසට වැඩුණු ඇතාය. ඔහු දමනය කිරීමෙන් හික්මී, වැඩී යානයක් ලෙස පිටේ නැගීමට සුදුසු වන බැවින් 'අභිවඩ්ඪිතෝ ආරෝහසම්පන්නෝ' යැයි පැවසූහ. 'ආගතාගතේ' යනු තමන්ට සුදුසු ප්‍රදේශයට පැමිණි විටයි. 'පටිසේනාය ඵලකකෝට්ඨකමුණ්ඩපාකාරාදයෝ' යනු සතුරු සේනාවෙන් තමන් ආරක්ෂා කර ගැනීම පිණිස තබන ලද ආවරණ පුවරු සහිත කොටු සහ මතුපිට පියස්සක් නැති ප්‍රාකාර ආදියයි. 'ඒතං පදේසං' යනු සතුරු සේනාව ඇති ඒ ප්‍රදේශයයි. 'එත්තකේනා' යනු බැලීමෙන් පමණක් යන්නයි. ඔහුගේ බැලීමේ විලාසය දැක්වීමෙන්ම සියයක් හෝ දහසක් වූ සතුරු සේනාව දෙකඩ වී බිඳී යයි; ගං ඉවුරක් කඩා වැටෙන්නාක් මෙන් මඩින ලදුව, පාබල හමුදාව බවට පත්ව දෙපසට වී පලා යති. 'කණ්ණේහි පහරිත්වා' යනු ඊතල එන හඬ කලින්ම හඳුනාගෙන වේගයක් ඇති නොවන පරිදි නැගී සිට ඒවායින් පහර දී වට්ටවාලීමයි. 'පටිහත්ථි පටිඅස්සා' යනාදියෙහි එක් එක් පදයට 'පටි' ශබ්දය සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'දීඝාසිලට්ඨියා' යනු දිගු වැලක් වැනි වූ කඩුවෙනි.

Karaṇeti kammakaraṇe. Maññati hatthāroho. Ayamuggaranti tādise kāle gahitamuggaraṃ. Oloketvāti ñāṇacakkhunā disvā, abhiṇhaṃ sampajaññaṃ upaṭṭhapetvāti attho.

'කරණේ' යනු කර්මාන්තයක් කිරීමේදීය. එවිට ඇත්ගොව්වා සිතයි. 'අයමුග්ගරං' යනු එවැනි වේලාවක අතින් ගන්නා ලද මුගුරයි. 'ඕලෝකෙත්වා' යනු ප්‍රඥා ඇසින් දැක, නිරතුරුවම සම්පජඤ්ඤය (මනා නුවණ) එළඹවාගෙන සිටීමයි.

109. Sasakkanti passituṃ yuttaṃ katvā ussāhaṃ janetvā na karaṇīyaṃ, tādisaṃ niyamato akattabbaṃ hotīti āha ‘‘ekaṃseneva na kātabba’’nti. Paṭisaṃhareyyāsīti karaṇato saṅkocaṃ āpajjeyyāsi. Yathābhūto asanto nivatto akaronto nāma hotīti āha ‘‘nivatteyyāsi mā kareyyāsī’’ti. Anupadeyyāsīti anubalappadāyī bhaveyyāsi. Tenāha ‘‘upatthambheyyāsī’’ti. Taṃ pana anubalappadānaṃ upatthambhanaṃ punappunaṃ karaṇamevāti āha ‘‘punappunaṃ kareyyāsī’’ti[Pg.61]. Sikkhamānoti taṃyeva adhisīlasikkhaṃ tannissayañca sikkhādvayaṃ sikkhanto sampādento.

109. 'සසක්කං' යනු බැලීමට සුදුසු දෙය කොට උත්සාහය උපදවා නොකටයුතුය, එවැනි දෙය නියත වශයෙන්ම නොකටයුතු දෙයක් වන බැවින් 'ඒකාන්තයෙන්ම නොකටයුතුය' (ඒකංසෙන න කාතබ්බං) යැයි වදාරන ලදී. 'පටිසංහරෙය්‍යාසි' යනු කිරීමෙන් වැළකී පසුබසින්නෙහිය යන්නයි. ඇත්ත ඇති සැටියෙන් නොපවතින දෙය නතර කිරීම, නොකිරීම නම් වන බැවින් 'නතර කරන්නෙහිය, නොකරන්නෙහිය' (නිවත්තෙය්‍යාසි මා කරෙය්‍යාසි) යැයි පවසන ලදී. 'අනුපදෙය්‍යාසි' යනු අනුබල දෙන්නෙකු වන්නෙහිය යන්නයි. ඒ නිසා 'උපස්තම්භනය කරන්නෙහිය' (උපත්ථම්භෙය්‍යාසි) යැයි පවසන ලදී. එම අනුබල දීම හෙවත් උපස්තම්භනය කිරීම නම් නැවත නැවතත් කිරීම ම බව දැක්වීමට 'නැවත නැවතත් කරන්නෙහිය' (පුනප්පුනං කරෙය්‍යාසි) යැයි පැවසූහ. 'සික්ඛමානෝ' යනු එම අධිශීල ශික්ෂාව සහ එය ඇසුරු කළ ශික්ෂා ද්වයම හික්මෙමින්, සම්පූර්ණ කරමින් සිටීමයි.

111. Kittake pana ṭhāneti kittake ṭhāne pavattāni. Avidūre eva pavattānīti dassento ‘‘ekasmiṃ purebhatteyeva sodhetabbānī’’ti āha. Evañhi tāni susodhitāni honti suparisuddhāni. Paresaṃ appiyaṃ garuṃ gārayhaṃ, yathāvuttaṭṭhānato pana aññaṃ vā kammaṭṭhānamanasikāreneva kāyakammādīni parisodhitāni hontīti na gahitaṃ. Paṭighaṃ vāti ettha vā-saddena asamapekkhaṇe mohassa saṅgaho daṭṭhabbo.

111. 'කිත්තකේ පන ඨානේ' යනු ස්ථාන කීයක පවතින්නේ ද යන්නයි. 'අවිදූරේ ඒව පවත්තානී' (නොදුරේදීම පවත්නා දේ) යන්න දක්වමින් 'එක් දිනක දවල් ආහාරයට පෙරම පිරිසිදු කරගත යුතුය' යැයි පැවසූහ. මෙසේ ඒවා මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද්දේ, ඉතා පිරිසිදු වූයේ වෙයි. අන්‍යයන්ට අප්‍රිය වූ, බරපතළ වූ, ගැරහිය යුතු දේ සහ කලින් කී ස්ථානයෙන් බැහැර වූ වෙනත් දෙයක් කර්මස්ථාන මනසිකාරයෙන්ම කාය කර්මාදිය පිරිසිදු කරන ලද බැවින් එය නොගන්නා ලදී. 'පටිඝං වා' යන්නෙහි 'වා' ශබ්දයෙන් මනා සිහියෙන් මෙනෙහි නොකිරීමේදී ඇතිවන මෝහය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

112. Vuttanayena kāyakammādiparisodhanaṃ nāma idheva, na ito bahiddhāti āha ‘‘buddhā…pe… sāvakā vā’’ti. Te hi atthato samaṇabrāhmaṇā vāti. Tasmāti yasmā sabbabuddhapaccekabuddhasāvakehi āruḷhamaggo, rāhula, mayā tuyhaṃ ācikkhito, tasmā. Tena anusikkhantena tayā evaṃ sikkhitabbanti ovādaṃ adāsi. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.

112. මෙසේ කියන ලද ක්‍රමයට කාය කර්මාදිය පිරිසිදු කිරීම නම් සැබෑ ශාසනයෙහිම පවතින්නකි, මෙයින් බැහැරව නැතැයි දැක්වීමට 'බුද්ධ... පෙ... ශ්‍රාවකයෝ හෝ' යැයි පැවසූහ. ඔවුහු අර්ථ වශයෙන් සැබෑ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ වෙති. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් සියලු බුදු, පසේබුදු සහ මහා ශ්‍රාවකයන් විසින් අනුගමනය කරන ලද මාර්ගය, රාහුල, මා විසින් ඔබට පවසා ඇති බැවින්, ඒ නිසාය. එය අනුගමනය කරමින් ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුයැයි අනුශාසනා කළහ. ඉතිරි කොටස කලින් පවසා ඇති ක්‍රමයටම පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā

අම්බලට්ඨික රාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව

Samattā.

සමාප්තයි.

2. Mahārāhulovādasuttavaṇṇanā

2. මහා රාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

113. Iriyāpathānubandhanenāti iriyāpathagamanānubandhanena, na paṭipattigamanānubandhanena. Aññameva hi buddhānaṃ paṭipattigamanaṃ aññaṃ sāvakānaṃ. Vilāsitagamanenāti – ‘‘dūre pādaṃ na uddharati, na accāsanne pādaṃ nikkhipati, nātisīghaṃ gacchati nātisaṇika’’ntiādinā (saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.243; udā. aṭṭha. 76; sārattha. ṭī. mahāvagga 3.285) vuttena sabhāvasīlena buddhānaṃ cāturiyagamanena. Tadeva hi sandhāya ‘‘pade padaṃ nikkhipanto’’ti vuttaṃ. Padānupadikoti rāhulattherassapi lakkhaṇapāripūriyā tādisameva gamananti yattakaṃ padesaṃ antaraṃ adatvā bhagavato piṭṭhito gantuṃ āraddho, sabbattha tameva gamanapadānupadaṃ gacchatīti padānupadiko.

113. "ඉරියාපථානුබන්ධනෙන්" යනු ඉරියව් පැවැත්වීම අනුගමනය කිරීමෙන් මිස, ප්‍රතිපත්ති පිරීම අනුගමනය කිරීමෙන් නොවේ. මක්නිසාද යත් බුදුවරුන්ගේ ප්‍රතිපත්ති මාර්ගය වෙනස් ම එකකි, ශ්‍රාවකයන්ගේ එය වෙනස් ය. "විලාසිතගමනෙන්" යනු - "බොහෝ දුරට පාදය ඔසවන්නේ නැත, ඉතා සමීපයේ පාදය තබන්නේ නැත, ඉතා වේගයෙන් නොයයි, ඉතා සෙමින් නොයයි" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද ස්වභාවික ශීලයෙන් යුත් බුදුවරුන්ගේ ශෝභමාන ගමනයි. "පියවරෙහි පියවර තබමින්" යන්නෙන් අදහස් කළේ එයම ය. "පදානුපදික" යනු රාහුල තෙරුන් වහන්සේට ද මහා පුරුෂ ලක්ෂණ සම්පූර්ණ වී තිබීම නිසා එවැනි ම ගමනක් ඇති බැවින්, කිසිදු පරතරයක් නොතබා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පසුපසින් වැඩම කිරීමට ආරම්භ කළ අතර, සෑම තැනකදීම ඒ ගමන ම පියවරෙන් පියවර අනුගමනය කරමින් වැඩම කරන බැවින් පදානුපදික නම් වේ.

Vaṇṇanābhūmi [Pg.62] cāyaṃ tattha bhagavantaṃ therañca anekarūpāhi upamāhi vaṇṇento ‘‘tattha bhagavā’’tiādimāha. Nikkhantagajapotako viya virocitthāti padaṃ ānetvā yojanā. Evaṃ taṃ kesarasīho viyātiādīsupi ānetvā yojetabbaṃ. Tārakarājā nāma cando. Dvinnaṃ candamaṇḍalānantiādi parikappavacanaṃ, buddhāveṇikasantakaṃ viya buddhānaṃ ākappasobhā ahosi, aho sirīsampattīti yojanā.

මෙය වර්ණනා කරන අවස්ථාවකි. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ තෙරුන් වහන්සේ විවිධ උපමාවලින් වර්ණනා කරමින් "එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ" යනාදිය පැවසූහ. "නික්මුණු ඇත් පැටවෙකු මෙන් බැබළුණේය" යන පදය ගෙන මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙසේ ම "කේසර සිංහයෙකු මෙන්" යනාදී තැන්වල ද අදාළ පද ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. තාරකා රජු යනු චන්ද්‍රයා ය. "චන්ද්‍ර මණ්ඩල දෙකක් වැනි" යනාදිය පරිකල්පිත වචනයකි. බුදුවරුන්ට පමණක් ආවේණික වූ ආකල්ප ශෝභාව බුදුවරුන්ට තිබුණි, අහෝ ඒ ශ්‍රී සම්පත්තියක මහත! යනු මෙහි අදහසයි.

Ādiyamānāti gaṇhanti. ‘‘Pacchā jānissāmā’’ti na ajjupekkhitabbo. Idaṃ na kattabbanti vutteti idaṃ pāṇaatipātanaṃ na kattabbanti vutte idaṃ daṇḍena vā leḍḍunā vā viheṭhanaṃ na kattabbaṃ, idaṃ pāṇinā daṇḍakadānañca antamaso kujjhitvā olokanamattampi na kattabbamevāti nayasatenapi nayasahassenapi paṭivijjhati, tathā idha tāva sammajjanaṃ kattabbanti vuttepi tattha paribhaṇḍakaraṇaṃ vihāraṅgaṇasammajjanaṃ kacavarachaḍḍanaṃ vālikāsamakiraṇanti evamādinā nayasatena nayasahassena paṭivijjhati. Tenāha – ‘‘idaṃ kattabbanti vuttepi eseva nayo’’ti. Paribhāsanti tajjanaṃ. Labhāmīti paccāsīsati.

"ආදියමානා" යනු පිළිගනිති. "පසුව දැනගන්නෙමු" යයි පවසමින් නොසලකා නොහළ යුතුය. "මෙය නොකටයුතුය" යි පැවසූ කල්හි, එනම් "මෙම ප්‍රාණඝාතය නොකටයුතුය" යි කී විට, දණ්ඩකින් හෝ කැටයකින් හෝ හිංසා කිරීම නොකටයුතුය, අතින් පහර දීම හෝ දඬු දීම සහ අවම වශයෙන් කෝපයෙන් බැලීම පවා නොකටයුතු ම යැයි ක්‍රම සියයකින් දහසකින් වුව ද අවබෝධ කර ගනී. එමෙන්ම මෙහි "ඇමදීම කළ යුතුය" යි පැවසූ විට ද, එහි පරිභාණ්ඩ කිරීම (මැටි පිරියම් කිරීම), විහාර මළුව ඇමදීම, කසළ බැහැර කිරීම, වැලි සමතලා කිරීම යනාදී වශයෙන් ක්‍රම සියයකින් දහසකින් අවබෝධ කර ගනී. එබැවින් "මෙය කළ යුතුයයි පැවසූ විට ද මේ ක්‍රමයම වේ" යයි පවසන ලදී. "පරිභාසං" යනු තර්ජනයයි. "ලභාමි" යනු බලාපොරොත්තු වෙමි යන්නයි.

Sabbametanti sabbaṃ etaṃ mayi labbhamānaṃ sikkhākāmataṃ. Abhiññāyāti jānitvā. Sahāyoti raṭṭhapālattheraṃ sandhāyāha. So hi bhagavatā saddhāpabbajitabhāve etadagge ṭhapito. Dhammārakkhoti satthu saddhammaratanānupālako dhammabhaṇḍāgāriko. Pettiyoti cūḷapitā. Sabbaṃ me jinasāsananti sabbampi buddhasāsanaṃ mayhameva.

"සබ්බමේතං" යනු මා කෙරෙහි ඇති ඒ සියලු ශික්ෂාකාමී බවයි. "අභිඤ්ඤාය" යනු දැනගෙන ය. "සහාය" යනු රට්ඨපාල තෙරුන් වහන්සේ අරභයා පවසන ලද්දකි. උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූවන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තබන ලදී. "ධම්මාරක්ඛ" යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සද්ධර්ම රත්නය සුරක්ෂිත කරන ධර්ම භාණ්ඩාගාරික (ආනන්ද තෙරුන්) වහන්සේය. "පෙත්තියෝ" යනු කුඩා පියා ය. "මුළු ජින ශාසනය ම මගේ ය" යනු මුළු බුදු සසුන ම මට ම අයත් යන්නයි.

Chandarāgaṃ ñatvāti chandarāgaṃ mama citte uppannaṃ ñatvā. Aññatarasmiṃ rukkhamūleti vihārapariyante aññatarasmiṃ rukkhamūlaṭṭhāne anucchavike.

"ඡන්දරාගං ඤත්වා" යනු මගේ සිතේ උපන් ඡන්දරාගය (ඇල්ම) දැනගෙන ය. "අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලේ" යනු විහාර සීමාව කෙළවර පිහිටි යම්කිසි සුදුසු රුක් මූලයක ය.

Tadāti aggasāvakehi pasādāpanakāle. Aññakammaṭṭhānāni caṅkamanairiyāpathepi piṭṭhipasāraṇakālepi samijjhanti, na evamidanti āha – ‘‘idamassa etissā nisajjāya kammaṭṭhānaṃ anucchavika’’nti. Ānāpānassatinti ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ.

"තදා" යනු අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා විසින් සිත පහදවන අවස්ථාවේදී ය. අන්‍ය කමටහන් සක්මන් කරන ඉරියව්වේදී ද, සැතපී සිටින අවස්ථාවේදී ද සමෘද්ධිමත් වේ. නමුත් මෙය එසේ නොවේ යැයි පවසමින් "මොහුට මේ හිඳගැනීමේ ඉරියව්වට මෙම කමටහන සුදුසුය" යයි පැවසූහ. "ආනාපානස්සතිං" යනු ආනාපානසති කමටහනයි.

Samasīsī hotīti sace samasīsī hutvā na parinibbāyati. Paccekabodhiṃ sacchikaroti no ce paccekabodhiṃ sacchikaroti. Khippābhiññoti khippaṃ lahuṃyeva pattabbachaḷabhiñño.

"සමසීසී හෝති" යනු ඉදින් සමසීසී වී (එක්විටම කෙලෙස් නසා ආයුෂ කෙළවර කර) පිරිනිවන් පාන්නේ නැත්නම් ය. "පච්චේකබෝධිං සච්ඡිකරෝති" යනු ඉදින් පසේබුදු බව සාක්ෂාත් නොකරන්නේ නම් ය. "ඛිප්පාභිඤ්ඤෝ" යනු වහාම ඉතා ඉක්මනින් ම ලබාගත යුතු ෂඩභිඥාවන් ඇත්තා ය.

Paripuṇṇāti [Pg.63] soḷasasu ākāresu kassacipi atāpanena sabbaso puṇṇā. Subhāvitāti samathabhāvanāya vipassanābhāvanāya ca anupubbasampādanena subhāvitā. Gaṇanāvidhānānupubbiyā āsevitattā anupubbaṃ paricitā.

"පරිපුණ්ණා" යනු සොළොස් ආකාරයකින් කිසිවෙකුටත් පීඩාවක් නොවන සේ සර්වප්‍රකාරයෙන් ම පිරුණු බවයි. "සුභාවිතා" යනු සමථ භාවනාවෙන් සහ විපස්සනා භාවනාවෙන් අනුපිළිවෙලින් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් මනාව වඩන ලද බවයි. ගණන් කිරීමේ විධි ක්‍රමානුකූලව අනුගමනය කර ඇති බැවින් අනුපිළිවෙලින් ප්‍රගුණ කරන ලද්දකි.

Omānaṃ vāti avajānanaṃ uññātanti evaṃvidhaṃ mānaṃ vā. Atimānaṃ vāti ‘‘kiṃ imehi, mameva ānubhāvena jīvissāmī’’ti evaṃ atimānaṃ vā kuto janessatīti.

"ඕමානං වා" යනු අවමන් කිරීම හෝ පහත් කොට සැලකීම වැනි මානයයි. "අතිමානං වා" යනු "මොවුන්ගෙන් ඇති ඵලය කිම? මම මගේ ම ශක්තියෙන් ජීවත් වන්නෙමි" යනාදී අතිමානයයි. එවැනි මානයක් ඔහු තුළ කෙසේ උපදින්නද?

114. Visaṅkharitvāti visaṃyutte katvā, yathā saṅgākārena gahaṇaṃ na gacchati, evaṃ vinibhuñjitvāti attho. Mahābhūtāni tāva vitthāretu, sammasanūpagattā, asammasanūpagaṃ ākāsadhātuṃ atha kasmā vitthāresīti āha ‘‘upādārūpadassanattha’’nti. Āpodhātu sukhumarūpaṃ. Itarāsu oḷārikasukhumatāpi labbhatīti āha ‘‘upādārūpadassanattha’’nti. Heṭṭhā cattāri mahābhūtāneva kathitāni, na upādārūpanti tassa panettha lakkhaṇahāranayena ākāsadassanena dassitatā veditabbā. Tenāha ‘‘iminā mukhena taṃ dassetu’’nti. Na kevalaṃ upādārūpaggahaṇadassanatthameva ākāsadhātu vitthāritā, atha kho pariggahasukhatāyapīti dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha paricchinditabbassa rūpassa niravasesapariyādānatthaṃ ‘‘ajjhattikenā’’ti visesanamāha. Ākāsenāti ākāsadhātuyā gahitāya. Paricchinnarūpanti tāya paricchinditakalāpagatampi pākaṭaṃ hoti vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti.

114. "විසංඛරිත්වා" යනු වෙන් වෙන් වශයෙන් කර, ඒකාබද්ධ වූවක් ලෙස ග්‍රහණය නොවන පරිදි වෙන් කිරීම යන අර්ථයයි. පළමුව මහා භූතයන් විස්තර කළ යුතුය. විදර්ශනාවට හසුවන (මහා භූතයන්) තිබියදී, විදර්ශනාවට හසු නොවන ආකාශ ධාතුව කුමක් නිසා විස්තර කළේද යත් - "උපාදාය රූප දැක්වීම පිණිස" යයි පැවසීය. ආපෝ ධාතුව සියුම් රූපයකි. අනෙක් ධාතුන් තුළ ද රළු හා සියුම් බව පවතින බැවින් "උපාදාය රූප දැක්වීම පිණිස" යයි පැවසීය. පහතින් මහා භූත සතරක් ම පවසන ලදී, උපාදාය රූප නොවේ. එහි ලක්ඛණහාර නය මගින් ආකාශය දැක්වීමෙන් උපාදාය රූප පෙන්වා ඇති බව දත යුතුය. එබැවින් "මෙම ක්‍රමයෙන් එය දක්වන්න" යයි පැවසීය. ආකාශ ධාතුව විස්තර කළේ උපාදාය රූපය පෙන්වීමට පමණක් ම නොවේ, අවබෝධ කර ගැනීමේ පහසුව පිණිස ද වේ යයි දක්වමින් "අපිච" යනාදිය පැවසීය. එහි වෙන් කොට දැක්විය යුතු රූපය සම්පූර්ණයෙන් ම ග්‍රහණය කරනු පිණිස "අජ්ඣත්තිකේන" (ආධ්‍යාත්මිකව) යන විශේෂණය පැවසීය. "ආකාශේන" යනු ආකාශ ධාතුව ගත් කල්හි ය. "පරිච්ඡින්නරූපං" යනු එමගින් වෙන් කරන ලද කලාපයන්ට ඇතුළත් වූවක් වුවද, එය පැහැදිලිව වැටහෙන ලෙස ඉදිරිපත් වේ.

Idāni vuttamevatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ gāthāya dasseti. Tassāti upādāyarūpassa. Evaṃ āvibhāvatthanti evaṃ paricchinnatāya ākāsassa vasena vibhūtabhāvatthaṃ. Tanti ākāsadhātuṃ.

දැන් පවසන ලද අර්ථය ම පහසුවෙන් වටහා ගැනීම පිණිස ගාථාවකින් දක්වයි. "තස්ස" යනු ඒ උපාදාය රූපයේ ය. "ඒවං ආවිභාවත්ථං" යනු මෙසේ වෙන් කොට දැක්වීම් සහිතව ආකාශය මගින් ප්‍රකට කිරීමේ අර්ථයයි. "තං" යනු ඒ ආකාශ ධාතුවයි.

118. Ākāsabhāvaṃ gatanti catūhi mahābhūtehi asamphuṭṭhānaṃ tesaṃ paricchedakabhāvena ākāsanti gahetabbataṃ gataṃ, ākāsameva vā ākāsagataṃ yathā ‘‘diṭṭhigataṃ (dha. sa. 381; mahāni. 12), atthaṅgata’’nti (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) ca. Ādinnanti imanti taṇhādiṭṭhīhi ādinnaṃ. Tenāha ‘‘gahitaṃ parāmaṭṭha’’nti. Aññattha kammajaṃ ‘‘upādinna’’nti vuccati, na tathā idhāti āha ‘‘sarīraṭṭhakanti attho’’ti. Pathavīdhātuādīsu [Pg.64] vuttanayenevāti mahāhatthipadopame (ma. ni. 1.300 ādayo) vuttanayadassanaṃ sandhāya vadati.

118. "ආකාසභාවං ගතං" යනු මහා භූත සතරින් ස්පර්ශ නොවූ, ඒවායේ සීමා නිර්ණය කරන ස්වභාවයෙන් "ආකාශය" ලෙස ගත යුතු තත්ත්වයට පත් වූ යන්නයි. නැතහොත් ආකාශය ම ආකාශගත නම් වේ, එය "දිට්ඨිගත" හෝ "අත්ථංගත" යන්නාක් මෙනි. "ආදින්නං" යනු තණ්හාවෙන් හා දෘෂ්ටියෙන් ගන්නා ලද්දකි. එබැවින් "ගන්නා ලද, පරාමර්ශනය කරන ලද" යයි පැවසීය. අන් තැන්වල කර්මජ රූප "උපාදින්න" ලෙස හැඳින්වේ. මෙහි එසේ නොවන බව පවසමින් "ශරීරයට අයත් යන අර්ථයයි" පැවසීය. "පඨවිධාතු ආදියේදී පවසන ලද ක්‍රමයෙන් ම" යනු මහා හත්ථිපදෝපම සූත්‍රයෙහි දක්වන ලද ක්‍රමය අරභයා පවසන ලද්දකි.

119. Tādibhāvo nāma niṭṭhitakiccassa hoti, ayañca vipassanaṃ anuyuñjati, atha kimatthaṃ tādibhāvatā vuttāti? Pathavīsamatādilakkhaṇācikkhaṇāhi vipassanāya sukhappavattiatthaṃ. Tenāha ‘‘iṭṭhāniṭṭhesū’’tiādi. Gahetvāti kusalappavattiyā okāsadānavasena pariggahetvā. Na patiṭṭhitoti na nissito na laggo.

119. ‘තාදීභාවය’ (එකඟ බව) යනු අවසන් කළ යුතු කටයුතු නිම කළ රහතන් වහන්සේලා කෙරෙහි පවතින්නකි. මෙහිදී විදර්ශනා වඩන්නෙකු සම්බන්ධයෙන් ‘තාදීභාවය’ ගැන පැවසුවේ කුමන අර්ථයකින්ද? පෘථිවිය ආදියට සමාන ලක්ෂණ පෙන්වා දීමෙන් විදර්ශනාව පහසුවෙන් පවත්වා ගැනීම සඳහාය. එබැවින් ‘ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලදී’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ග්‍රහණය කරගෙන’ යනු කුසල් පැවැත්වීමට අවස්ථාව ලබා දීම වශයෙන් පිළිගෙන යන්නයි. ‘නොපිහිටි’ යනු නිශ්‍රිත නොවූ හෙවත් නොඇලුණු යන්නයි.

120. Brahmavihārabhāvanā asubhabhāvanā ānāpānassatibhāvanā ca upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpento vipassanāya pādakabhāvāya aniccādisaññāya vipassanābhāvena ussakkitvā maggapaṭipāṭiyā arahattādhigamāya hotīti ‘‘mettādibhāvanāya pana hotī’’ti vuttaṃ. Yattha katthaci sattesu saṅkhāresu ca paṭihaññanakilesoti āghātabhāvameva vadati ñāyabhāvato aññesampi. Asmimānoti rūpādike paccekaṃ ekajjhaṃ gahetvā ‘‘ayamahamasmī’’ti evaṃ pavattamāno.

120. බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාව, අසුභ භාවනාව සහ ආනාපානසති භාවනාව උපචාර හෝ අප්පනා සමාධියට පමුණුවමින්, විදර්ශනාවට පාදක වීම පිණිස අනිත්‍ය ආදී සංඥාවන් ඔස්සේ විදර්ශනා භාවනාව දක්වා දියුණු වී, මාර්ග පිළිවෙළින් අරහත් ඵලය ලබා ගැනීමට හේතු වන බැවින් ‘මෙත්තාදි භාවනාවෙන් (මෛත්‍රී ආදී භාවනාවන්ගෙන්) සිදු වේ’ යැයි කියන ලදී. කිසියම් සත්වයන් හෝ සංස්කාරයන් කෙරෙහි ගැටෙන ස්වභාවය ඇති කෙලෙස ‘ආඝාතය’ (වෛරය) ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, එය න්‍යායානුකූලව අනෙකුත් ක්ලේශයන්ටද අදාළ වේ. ‘අස්මිමානය’ යනු රූප ආදී ස්කන්ධයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් හෝ සමූහයක් වශයෙන් ගෙන ‘මේ මම වෙමි’ යනුවෙන් පවතින මානයයි.

121. Idaṃ kammaṭṭhānanti ettha gaṇanādivasena āseviyamānā assāsapassāsā yogakammassa patiṭṭhānatāya kammaṭṭhānaṃ. Tattha pana tathāpavatto manasikāro bhāvanā. Ettha ca tasseva therassa bhagavatā bahūnaṃ kammaṭṭhānānaṃ desitattā caritaṃ anādiyitvā kammaṭṭhānāni sabbesaṃ puggalānaṃ sappāyānīti ayamattho siddho, atisappāyavasena pana kammaṭṭhānesu vibhāgakathā kathitāti veditabbā.

121. ‘මේ කමටහනයි’ යන්නෙහි ගණන් කිරීම් ආදී ක්‍රම මගින් පුරුදු කරනු ලබන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් යෝගී ක්‍රියාවේ පදනම වන බැවින් එය කමටහනක් වේ. එහිදී එලෙස පවත්වන මනසිකාරය භාවනාවයි. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් එම තෙරුන් වහන්සේට බොහෝ කමටහන් දේශනා කළ බැවින්, චරිතය (ගති ස්වභාවය) නොබලාම කමටහන් සියලු පුද්ගලයන්ට හිතකර වේ යන අර්ථය සිද්ධ වේ. එහෙත් වඩාත් හිතකර බව සැලකිල්ලට ගෙන කමටහන්හි බෙදීම් දක්වන ලද බව තේරුම් ගත යුතුය.

Mahārāhulovādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

මහාරාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි අර්ථ ප්‍රකාශනය මෙයින් සමාප්ත විය.

3. Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā

3. චූළමාලුක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

122. Evaṃ ṭhapitānīti ‘‘sassato loko’’tiādinayappavattāni diṭṭhigatāni aniyyānikatāya na byākātabbāni na kathetabbāni, evaṃ ṭhapanīyapakkhe ṭhapitāni ceva niyyānikasāsane chaḍḍanīyatāya paṭikkhittāni ca, apicettha atthato paṭikkhepo eva byākātabbato. Yathā eko [Pg.65] kammakilesavasena itthattaṃ āgato, tathā aparopi aparopīti satto tathāgato vuccatīti āha – ‘‘tathāgatoti satto’’ti. Taṃ abyākaraṇaṃ mayhaṃ na ruccatīti yadi sassato loko, sassato lokoti, asassato loko, asassato lokoti jānāmāti byākātabbameva, yaṃ pana ubhayathā abyākaraṇaṃ, taṃ me cittaṃ na ārādheti ajānanahetukattā abyākaraṇassa. Tenāha – ‘‘ajānato kho pana apassato etadeva ujukaṃ, yadidaṃ na jānāmi na passāmī’’ti. Sassatotiādīsu sassatoti sabbakāliko, nicco dhuvo avipariṇāmadhammoti attho. So hi diṭṭhigatikehi lokīyanti ettha puññapāpatabbipākā, sayaṃ vā tabbipākākarādibhāvena aviyuttehi lokīyatīti lokoti adhippeto. Etena cattāropi sassatavādā dassitā honti. Asassatoti na sassato, anicco addhuvo bhedanadhammoti attho, asassatoti ca sassatabhāvapaṭikkhepena ucchedo dīpitoti sattapi ucchedavādā dassitā honti. Antavāti parivaṭumo paricchinnaparimāṇo, asabbagatoti attho. Tena ‘‘sarīraparimāṇo, aṅguṭṭhaparimāṇo, yavaparimāṇo paramāṇuparimāṇo attā’’ti (udā. aṭṭha. 54; dī. ni. ṭī. 1.76-77) evamādivādā dassitā honti.

122. ‘මෙසේ තබන ලද්දේ’ යනු ‘ලෝකය ශාස්වතය’ ආදී වශයෙන් පවතින දෘෂ්ටිගත කරුණු මෝක්ෂයට හේතු නොවන බැවින් විග්‍රහ නොකළ යුතුය, ප්‍රකාශ නොකළ යුතුය. එසේ තැබිය යුතු පාර්ශ්වයෙහි තබන ලද අතර නිවනට මඟ පෙන්වන ශාසනය තුළ බැහැර කළ යුතු බැවින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. තවද මෙහිදී අර්ථය අනුව විග්‍රහ නොකළ යුතු බැවින් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමම සිදුවේ. කර්ම ක්ලේශයන්ගේ වසයෙන් යම් සත්වයෙක් මෙලොවට පැමිණියේද, එමෙන්ම අනෙකාද අනෙකාද පැමිණේ යන අර්ථයෙන් සත්වයා ‘තථාගත’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන බව දක්වමින් ‘තථාගත යනු සත්වයාය’ යැයි කීහ. ‘එම ප්‍රකාශ නොකිරීම මට රුචි නැත’ යනු ඉදින් ලෝකය ශාස්වත නම් ‘ලෝකය ශාස්වතය’ කියාද, අශාස්වත නම් ‘ලෝකය අශාස්වතය’ කියාද දැනගත යුතුමය. එහෙත් දෙපසම ප්‍රකාශ නොකිරීම මගේ සිත සතුටු නොකරයි, මන්ද යත් පිළිතුරු නොදීම නොදන්නාකම නිසා සිදුවන්නක් යැයි සිතන බැවිනි. එබැවින් ‘නොදන්නා, නොදක්නා තැනැත්තාට මෙයම ඍජුය, එනම් මම නොදනිමි නොදකිමි යන්නයි’ යනුවෙන් වදාළහ. ‘ශාස්වත’ ආදී පදයන්හි ‘ශාස්වත’ යනු සදාකාලික, නිත්‍ය, ස්ථාවර, වෙනස් නොවන ස්වභාවයයි. දෘෂ්ටිගතිකයෝ ‘ලෝකය’ යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ පින, පව හා එහි විපාක හෝ එම විපාක විඳින්නා වූ සත්වයාය. මෙයින් ශාස්වතවාද සතරම දක්වන ලදී. ‘අශාස්වත’ යනු ශාස්වත නොවන, අනිත්‍ය, අස්ථාවර, බිඳෙන සුලු ස්වභාවයයි. අශාස්වත යනුවෙන් ශාස්වත බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් උච්ඡේදය (විනාශය) පෙන්වන ලද අතර, උච්ඡේදවාද සතම මෙයින් දක්වන ලදී. ‘අන්තවත්’ යනු සීමා සහිත ප්‍රමාණය ඇති, සියලු තැන්හි නොපැතිරුණු යන අර්ථයයි. එයින් ‘ශරීර ප්‍රමාණ වූ, මාපට ඇඟිලි ප්‍රමාණ වූ, වී ඇට ප්‍රමාණ වූ, පරමාණු ප්‍රමාණ වූ ආත්මය’ යනාදී වාදයන් දක්වන ලදී.

Tathāgato paraṃ maraṇāti tathāgato jīvo attā maraṇato imassa kāyassa bhedato paraṃ uddhaṃ hoti atthi saṃvijjatīti attho. Etena sassatabhāvamukhena soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha ca nevasaññīnāsaññīvādā dassitā honti. Na hotīti natthi na upalabbhati. Etena ucchedavādo dassito hoti. Apica hoti ca na ca hotīti atthi natthi cāti. Etena ekaccasassatavādo dassito. Neva hoti na na hotīti pana iminā amarāvikkhepavādo dassitoti veditabbaṃ. Bhagavatā pana aniyyānikattā anatthasaṃhitāni imāni dassanānīti tāni na byākatāni, taṃ abyākaraṇaṃ sandhāyāha ayaṃ thero ‘‘taṃ me na ruccatī’’ti. Sikkhaṃ paṭikkhipitvā yathāsamādinnasikkhaṃ pahāya.

‘තථාගතයා මරණින් මතු වේ’ යනු තථාගත වූ ජීවයා හෝ ආත්මය මෙම ශරීරය බිඳී මරණයට පත්වීමෙන් පසුවත් පවතී, ඇත යන අර්ථයයි. මෙසේ ශාස්වත ස්වරූපයෙන් සඤ්ඤීවාද දහසයක්ද, අසඤ්ඤීවාද අටක්ද, නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාද අටක්ද දක්වන ලදී. ‘නොවේ’ යනු නැත, විද්‍යමාන නොවේ යන්නයි. මෙයින් උච්ඡේදවාදය දක්වන ලදී. තවද ‘වේද නොවේද’ යනු ඇත ද නැත ද යන්නයි. මෙයින් ඒකච්චසස්සතවාදය දක්වන ලදී. ‘වන්නේද නැත නොවන්නේද නැත’ යන්නෙන් අමරාවික්ඛේපවාදය දක්වන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම දර්ශනයන් මෝක්ෂයට මඟ නොවන බැවින් හා වැඩක් නොමැති බැවින් ඒවා විග්‍රහ නොකළ සේක. එම ප්‍රකාශ නොකිරීම පිළිබඳව මෙම තෙරුන් වහන්සේ ‘එය මට රුචි නැත’ යැයි කීහ. ‘ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කර’ යනු සමාදන් වූ ශික්ෂාවන් අත්හැර දමා යන්නයි.

125. Tvaṃ [Pg.66] neva yācakoti ahaṃ bhante bhagavati brahmacariyaṃ carissāmītiādinā. Na yācitakoti tvaṃ mālukyaputta mayi brahmacariyaṃ carātiādinā.

125. ‘ඔබ ඉල්ලන්නෙකු නොවේ’ යනු ‘ස්වාමීනි, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යටතේ බඹසර වසන්නෙමි’ යනාදියයි. ‘ඉල්ලන ලද්දෙකු නොවේ’ යනු ‘මාලුක්‍යපුත්‍රය, ඔබ මා යටතේ බඹසර වසන්න’ යනාදියයි.

126. Parasenāya ṭhitena purisena. Bahalalepanenāti bahalavilepanena. Mahāsupiyādi sabbo muduhidako veṇuviseso saṇho. Maruvāti makaci. Khīrapaṇṇinoti khīrapaṇṇiyā, yassā chindanamatte paṇṇe khīraṃ paggharati. Gacchanti gacchato jātaṃ sayaṃjātagumbato gahitanti adhippāyo. Sithilahanu nāma dattā kaṇṇo pataṅgo. Etāya diṭṭhiyā sati na hotīti ‘‘sassato loko’’ti etāya diṭṭhiyā sati maggabrahmacariyavāso na hoti, taṃ pahāya eva pattabbato.

126. ‘හතුරු සේනාවෙහි සිටි පුරුෂයෙකු විසින්’ යන්නයි. ‘බහලලේපනයෙන්’ යනු ඝන ආලේපනයෙන් යුක්ත යන්නයි. මහාසුපිය ආදී සියලුම මොළොක් වූ උණ විශේෂයන් ‘සණ්හ’ (සිනිඳු) නම් වේ. ‘මරුවා’ යනු මකචි නම් කෙඳි වර්ගයකි. ‘ඛීරපණ්ණී’ යනු පත්‍රය කැපූ සැණින් කිරි වැගිරෙන වෘක්ෂ විශේෂයකි. ගිය ගිය තැන ඉබේ හටගත් පඳුරුවලින් ගන්නා ලද්දේය යන අර්ථයයි. ‘සිථිලහනු’ යනු ‘දත්තා’ ‘කණ්ණ’ ‘පතංග’ යන ඊතල වර්ගයි. ‘මෙම දෘෂ්ටිය ඇති කල්හි නොවේ’ යනු ‘ලෝකය ශාස්වතය’ යන මෙම දෘෂ්ටිය ඇති කල්හි ආර්ය මාර්ගයෙහි බ්‍රහ්මචර්යාව පවත්වා ගත නොහැකිය, මන්ද යත් එය අත්හැරීමෙන්ම නිවනට පැමිණිය යුතු බැවිනි.

127. Attheva jātītiādinā etā diṭṭhiyo paccekampi saṃsāraparibrūhanā kaṭasivaḍḍhanā nibbānavibandhanāti dasseti.

127. ‘ඉපදීම පවතී’ යනාදියෙන් මෙම දෘෂ්ටි එකිනෙක ගත් කල පවා සංසාරය වර්ධනය කරන, මළසිරුරු දමන සොහොන් බිම් වඩවන, නිවනට බාධා කරන දේ බව දක්වයි.

128. Tasmātihāti idaṃ aṭṭhāne uddhaṭaṃ, ṭhāneyeva pana ‘‘vuttapaṭipakkhanayena veditabba’’nti imassa parato katvā saṃvaṇṇetabbaṃ. Attano phalena araṇīyato anugantabbato kāraṇampi ‘‘attho’’ti vuccatīti āha ‘‘kāraṇanissita’’nti. Tenāha ‘‘brahmacariyassa ādimattampī’’ti. Pubbapadaṭṭhānanti paṭhamārambho. Sesaṃ suviññeyyameva.

128. ‘තස්මාතිහ’ යන්න නුසුදුසු තැනක උපුටා දක්වා ඇතත්, සුදුසු තැනකදී ‘ප්‍රතිපක්ෂ ක්‍රමයෙන් තේරුම් ගත යුතුය’ යන්න මීට පසුව යොදා විස්තර කළ යුතුය. තමාගේ ඵලය කරා පැමිණිය යුතු හෙයින් හේතුවටද ‘අර්ථය’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘බ්‍රහ්මචර්යාවේ ආරම්භය පවා’ යැයි කීහ. ‘පුබ්බපදට්ඨාන’ යනු ප්‍රථම ආරම්භයයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Cūḷamālukyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

චූළමාලුක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි අර්ථ ප්‍රකාශනය මෙයින් සමාප්ත විය.

4. Mahāmālukyasuttavaṇṇanā

4. මහාමාලුක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

129. Oraṃ vuccati kāmadhātu, tattha pavattiyā saṃvattanato oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni, heṭṭhimamaggavajjhatāya orambhāge heṭṭhākoṭṭhāse bhajantīti orambhāgiyāni ka-kārassa ya-kāraṃ katvā. Tenāha ‘‘heṭṭhākoṭṭhāsikānī’’tiādi. Kammunā hi vaṭṭena ca dukkhaṃ saṃyojentīti saṃyojanāni, orambhāgiyasaññitāni saṃyojanāni yassa appahīnāni, tasseva vaṭṭadukkhaṃ. Yassa pana tāni pahīnāni, tassa taṃ natthīti. Appahīnatāya anusetīti ariyamaggena asamucchinnatāya kāraṇalābhe [Pg.67] sati uppajjati, appahīnabhāvena anuseti. Anusayamāno saṃyojanaṃ nāma hotīti anusayattaṃ pharitvā pavattamāno pāpadhammo yathāvuttenatthena saṃyojanaṃ nāma hoti. Etena yadi pana anusayato saṃyojanaṃ pavattaṃ, tathāpi ye te kāmarāgādayo ‘‘anusayā’’ti vuccanti, teyeva bandhanaṭṭhena saṃyojanānīti dasseti.

129. ‘ඕර’ (මෙහි) යනු කාමධාතුවට කියනු ලැබේ. එහි පැවැත්මට සම්බන්ධ වන බැවින්, ‘පහළ කොටසට අයත්’ යන අර්ථයෙන් ‘ඕරම්භාගිය’ සංයෝජන නම් වේ. යට පටන් පවතින මාර්ගවලින් වළක්වාලිය යුතු බැවින් හෝ, පහළ කොටසෙහි පවතින බැවින් ඕරම්භාගිය නම් වේ. කර්මය හා සංසාර චක්‍රය මගින් දුක සමඟ බැඳ තබන බැවින් ඒවා ‘සංයෝජන’ නම් වේ. යමෙකු තුළ ඕරම්භාගිය සංයෝජන ප්‍රහාණය වී නැතිද, ඔහුට සංසාර දුක පවතී. යමෙකු තුළ ඒවා ප්‍රහාණය වී ඇත්නම් ඔහුට සංසාර දුක නැත. ප්‍රහාණය නොවීම නිසා ‘අනුසය’ වශයෙන් පවතින්නේ, ආර්ය මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම උදුරා දමා නොමැති බැවින්, හේතු ලැබුණු විට ඒවා නැවත උපදින බැවිනි. අනුසය වශයෙන් පවතින සංයෝජනයන්, පෘථග්ජන සන්තානය පුරා පැතිර පවතින පවිටු ධර්මයන් වන අතර, ඒවා බැඳ තබන අර්ථයෙන් සංයෝජන නම් වේ. මින් පෙන්වා දෙන්නේ අනුසය වශයෙන් පවතින කාමරාග ආදියම බැඳ තබන අර්ථයෙන් සංයෝජන ලෙස හඳුන්වන බවයි.

Evaṃ santepīti yadeva orambhāgiyasaṃyojanaṃ bhagavatā pucchitaṃ, tadeva therenapi vissajjitaṃ, tathāpi ayaṃ laddhi sannissayā. Tattha dosāropanāti dassetuṃ ‘‘tassa vāde’’tiādi vuttaṃ. Samudācārakkhaṇeyevāti pavattikkhaṇe eva. Na hi sabbe vattamānā kilesā saṃyojanatthaṃ pharantīti adhippāyo. Tenāti tena kāraṇena, tathāladdhikattāti attho. Cintesi ‘‘dhammaṃ desessāmī’’ti yojanā. Attano dhammatāyevāti ajjhattāsayeneva. Visaṃvāditāti satthu cittassa anārādhanena vivecitā. Evamakāsi evaṃ dhammaṃ desāpesi.

මෙසේ වුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසූ ඕරම්භාගිය සංයෝජන පිළිබඳවම තෙරුන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන් නමුත්, එය එක්තරා මතයක් ඇසුරු කළ එකකි. එහි ඇති දොස් පෙන්වා දීම සඳහා ‘ඔහුගේ වාදයේදී’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සමුදාචාර ක්ෂණයේදීම’ යනු කෙලෙසුන් සක්‍රීයව පවතින අවස්ථාවේදීම යන්නයි. සියලු වර්තමාන ක්ලේශයන් සංයෝජන අර්ථයෙන් පැතිර පවතින්නේ නැත යන්න මෙහි අදහසයි. ඒ හේතුවෙන් ‘මම ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි’ යි බුදුරජාණන් වහන්සේ සිතූහ. උන්වහන්සේ එය කළේ ස්වභාවික කරුණාවෙන්මයි. තෙරුන්ගේ පිළිතුර ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සිත නොපිනවූ බැවින්, මෙසේ ධර්මය දේශනා කරවන ලදී.

130. Sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitenāti pariyuṭṭhānasamatthasakkāyadiṭṭhikena. Tathābhūtañca cittaṃ tāya diṭṭhiyā vigayhitaṃ ajjhotthaṭañca nāma hotīti āha ‘‘gahitena abhibhūtenā’’ti. Diṭṭhinissaraṇaṃ nāma dassanamaggo tena samucchinditabbato, so pana nibbānaṃ āgamma taṃ samucchindati, tasmā vuttaṃ ‘‘diṭṭhinissaraṇaṃ nibbāna’’nti. Avinoditā anīhaṭāti padadvayenapi samucchedavasena appahīnattaṃyeva vadati. Aññaṃ saṃyojanaṃ añño anusayoti vadanti, sahabhāvo nāma aññena hoti. Na hi tadeva tena sahāti vuccatīti tesaṃ adhippāyo. Aññenāti atthato aññena. Avatthāmattato yadipi avayavavinimutto samudāyo natthi, avayavo pana samudāyo na hotīti so samudāyato añño evāti sakkā vattunti yathāvuttassa parihārassa appāṭihīrakataṃ āsaṅkitvā pakkhantaraṃ āsallitaṃ ‘‘athāpi siyā’’tiādinā. Pakkhantarehi parihārā hontīti yathāvuttañāyenapi añño puriso athāpi siyā, ayaṃ panettha añño dosoti āha ‘‘yadi tadevā’’tiādi. Athāpi siyā tuyhaṃ yadi parivitakko īdiso yadi tadeva saṃyojanantiādi. Imamatthaṃ sandhāyāti paramatthato so eva [Pg.68] kileso saṃyojanamanusayo ca, bandhanatthaappahīnatthānaṃ pana attheva bhedoti imamatthaṃ sandhāya.

130. ‘සක්කායදිට්ඨිපරියුට්ඨිතේන’ යනු සක්කාය දිට්ඨියෙන් යටපත් වූ යන්නයි. එවැනි සිත එම දෘෂ්ටියෙන් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද, අභිභවනය කරන ලද එකකි. දෘෂ්ටිවලින් මිදීම නම් නිවනයි, මන්ද එය දර්ශන මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම සිඳලිය යුතු බැවිනි. එම මාර්ගය නිවන අරමුණු කොටගෙන කෙලෙසුන් නසයි. ‘අවිනෝදිතා’ සහ ‘අනීහටා’ යන වචන දෙකෙන්ම අදහස් කරන්නේ සහමුලින්ම ප්‍රහාණය නොකළ බවයි. ඇතැමුන් පවසන්නේ සංයෝජනයක් යනු වෙනත් දෙයක් බවත්, අනුසය යනු තවත් දෙයක් බවත්ය. නමුත් පරමාර්ථ වශයෙන් බලන කල, එම කෙලෙස්ම සංයෝජන සහ අනුසය වේ; වෙනස පවතින්නේ බැඳ තබන අර්ථය සහ ප්‍රහාණය නොකළ බව යන අර්ථය අනුව පමණි. අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ලක්ෂණත්‍රය අවබෝධ කරවීම සඳහා පද එකොළොසකින් බෙදා දක්වා ඇති බව ‘තත්ථ’ යනාදී පදවලින් දැක්වේ.

132. Tacacchedo viya samāpatti kilesānaṃ samāpattivikkhambhanassa sāracchedassa anusayassa dūrabhāvato. Pheggucchedo viya vipassanā tassa āsannabhāvato. Evarūpā puggalāti abhāvitasaddhādibalatāya dubbalanāmakāyā puggalā, yesaṃ sakkāyanirodhāya…pe… nādhimuccati. Evaṃ daṭṭhabbāti yathā so dubbalako puriso, evaṃ daṭṭhabbo so puriso gaṅgāpāraṃ viya sakkāyapāraṃ gantuṃ asamatthattā. Vuttavipariyāyena sukkapakkhassa attho veditabbo.

132. සමාපත්තිය යනු සිවිය (ගසක පොත්ත) කැපීම වැනිය, මන්ද එය කෙලෙස් යටපත් කරන බැවිනි. විදර්ශනාව යනු ගසක හරය කැපීම වැනිය, මන්ද එය කෙලෙස් මුල්වලට සමීප බැවිනි. ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් දියුණු නොකළ බැවින් දුර්වල වූ පුද්ගලයන් ‘එවැනි පුද්ගලයන්’ ලෙස හැඳින්වේ. ඔවුහු සක්කාය නිරෝධය කෙරෙහි සිත නැඹුරු නොකරති. යම් සේ දුර්වල මිනිසෙකුට ගංගාවෙන් එතර විය නොහැකිද, එමෙන්ම ඒ පුද්ගලයාට ද සක්කාය නිරෝධය නමැති එතෙරට යා නොහැකි බව දත යුතුය. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ කුසල පක්ෂයේ අර්ථය ද මෙසේම වටහා ගත යුතුය.

133. Upadhivivekenāti iminā upadhivivekāti karaṇe nissakkananti dasseti, upadhivivekāti vā hetumhi nissakkavacanassa upadhivivekenāti hetumhi karaṇavacanena pañcakāmaguṇaviveko kathito. Kāmaguṇāpi hi upadhīyati ettha dukkhanti upadhīti vuccantīti. Thinamiddhapaccayā kāyavijambhitādibhedaṃ kāyālasiyaṃ. Tatthāti antosamāpattiyaṃ samāpattiabbhantare jātaṃ. Taṃ pana samāpattipariyāpannampi apariyāpannampīti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘antosamāpattikkhaṇeyevā’’tiādi vuttaṃ. Rūpādayo dhammeti rūpavedanādike pañcakkhandhadhamme. Na niccatoti iminā niccapaṭikkhepato tesaṃ aniccatamāha. Tato eva udayavayantato vipariṇāmato tāvakālikato ca te aniccāti jotitaṃ hoti. Yañhi niccaṃ na hoti, taṃ udayabbayaparicchinnaṃ jarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇataṃ ittarakhaṇameva ca hoti. Na sukhatoti iminā sukhapaṭikkhepato tesaṃ dukkhatamāha, ato eva abhiṇhaṃ paṭipīḷanato dukkhavatthuto ca te dukkhāti jotitaṃ hoti. Udayabbayavantatāya hi te abhiṇhaṃ paṭipīḷanato nirantaradukkhatāya dukkhasseva ca adhiṭṭhānabhūtāti. Paccayayāpanīyatāya rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogitāya kilesāsucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātapakkabhijjanato ca gaṇḍato. Pīḷājananato antotudanato dunnīharaṇato ca avaddhiāvahato aghavatthuto ca aserībhāvato ābādhapadaṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasavattanato avidheyyatāya parato[Pg.69]. Byādhijarāmaraṇehi palujjanīyatāya palokato. Sāmīnivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahato suññato. Attapaṭikkhepaṭṭhena anattato, rūpādidhammāpi na ettha attā hontīti anattā, evaṃ ayampi na attā hotīti anattā. Tena abyāpārato nirīhato tucchato anattāti dīpitaṃ hoti. Lakkhaṇattayameva avabodhatthaṃ ekādasahi padehi vibhajitvā gahitanti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ.

133. ‘උපධි විවේකය’ යනු පංච කාමගුණයන්ගෙන් වෙන්වීමයි. ථීනමිද්ධය නිසා ඇතිවන ශාරීරික අලස බව ‘කායවිජම්භිත’ ආදී වශයෙන් හැඳින්වේ. ‘එහි’ යනු සමාපත්තිය තුළයි. රූප වේදනාදී පංචස්කන්ධ ධර්මයන් නිත්‍ය නොවන බැවින් අනිත්‍ය වේ. ඒවා උදේ-වැය (ඉපදීම හා විනාශය) පවතින බැවින් ද, තාවකාලික බැවින් ද අනිත්‍ය වේ. සැප නොවන බැවින් දුක්ඛ වේ; නිතර පෙළෙන බැවින් ද දුක්ඛ වේ. ප්‍රත්‍යයන් මත යැපෙන බැවින් ‘රෝග’ නම් වේ. කෙලෙස් නමැති අශුචි වැගිරෙන බැවින් ද, ඉපදීම, ජරාව හා මරණය නමැති පිපිරීම් පවතින බැවින් ද ‘ගණ්ඩ’ (ගෙඩියක්) වැනි වේ. පීඩා පමුණුවන බැවින් සහ අගතියට පමුණුවන බැවින් ‘අඝ’ නම් වේ. තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් ‘අනත්ත’ (අනාත්ම) වේ. මෙසේ මෙම පද එකොළොසෙන්ම කරුණු පැහැදිලි කර ඇත්තේ අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ලක්ෂණත්‍රය අවබෝධ කරවීම සඳහාය.

Antosamāpattiyanti samāpattīnaṃ sahajātatāya samāpattīnaṃ abbhantare. Cittaṃ paṭisaṃharatīti tappaṭibaddhachandarāgādiupakkilesavikkhambhanena vipassanācittaṃ paṭisaṃharati. Tenāha ‘‘mocetī’’ti. Savanavasenāti ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’tiādinā savanavasena. Thutivasenāti tatheva thomanāvasena guṇato saṃkittanavasena. Pariyattivasenāti tassa dhammassa pariyāpuṇanavasena. Paññattivasenāti tadatthassa paññāpanavasena. Ārammaṇakaraṇavaseneva upasaṃharati maggacittaṃ. Etaṃ santantiādi pana avadhāraṇanivattitatthadassanaṃ. Yathā vipassanā ‘‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta’’ntiādinā asaṅkhatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati, evaṃ maggo nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena abhisamento tattha labbhamāne sabbe visese asammohato paṭivijānanto tattha cittaṃ upasaṃharati. Tenāha ‘‘iminā pana ākārenā’’tiādi. So tattha ṭhitoti so adandhavipassano yogī tattha tāya aniccādilakkhaṇattayārammaṇāya vipassanāya ṭhito. Sabbasoti tassa maggassa adhigamāya nibbattitasamathavipassanāsu. Asakkonto anāgāmī hotīti heṭṭhimamaggavahāsu eva samathavipassanāsu chandarāgaṃ pahāya aggamaggavahāsu tāsu nikantiṃ pariyādātuṃ asakkonto anāgāmitāyameva saṇṭhāti.

"අන්තෝසමාපත්තියන්ති" යනු සමාපත්තිවල සහජාතභාවය නිසා සමාපත්ති මධ්‍යයෙහි යන්නයි. "චිත්තං පටිසංහරති" යනු ඊට සම්බන්ධ වූ ඡන්දරාගාදී උපක්ලේෂයන් යටපත් කිරීමෙන් විපස්සනා සිත ඉවත් කර ගනියි. එහෙයින් "මෝචේති" (මුදවයි) යැයි වදාළහ. "සවනවසේනාති" යනු "සබ්බසංඛාරසමථෝ" යනාදී වශයෙන් ඇසීම මගිනි. "ථුතිවසේනාති" යනු එලෙසින්ම ගුණ වශයෙන් ප්‍රශංසා කිරීම සහ ප්‍රකාශ කිරීම මගිනි. "පරියත්තිවසේනාති" යනු ඒ ධර්මය ප්‍රගුණ කිරීම මගිනි. "පඤ්ඤත්තිවසේනාති" යනු එහි අර්ථය පැනවීම මගිනි. මාර්ග සිත අරමුණු කිරීම් මාත්‍රයකින්ම එළඹෙයි. "ඒතං සන්තං" යනාදිය නිශ්චය කරන ලද අර්ථය දැක්වීමකි. විපස්සනාව "මෙය ශාන්තය, මෙය ප්‍රණීතය" යනාදී වශයෙන් අසංඛත ධාතුවෙහි සිත පමුණුවන්නාක් මෙන්, මාර්ගය ද නිවන් අවබෝධය (සච්ඡිකිරියාභිසමය) මගින් එහි ලැබෙන සියලු විශේෂතාවන් මෝහයෙන් තොරව ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින් සිත පමුණුවයි. එහෙයින් "ඉමිනා පන ආකාරේනා" යනාදිය වදාළහ. "සෝ තත්ථ ඨිතෝ" යනු මන්දගාමී නොවන විපස්සනා ඇති ඒ යෝගියා එහි ඒ අනිත්‍යාදී ත්‍රිලක්ෂණ අරමුණු කොට ඇති විපස්සනාවෙහි පිහිටියේ යන්නයි. "සබ්බසෝ" යනු ඒ මාර්ගයේ අධිගමය සඳහා උපදවන ලද සමථ හා විපස්සනාවන්හි ය. "අසක්කෝන්තෝ අනාගාමී හෝති" යනු පහළ මාර්ගයන්ට අදාළ සමථ විපස්සනාවන්හි ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කොට, අග්‍ර මාර්ගයට (අර්හත් මාර්ගයට) අදාළ ඒවායේ නිකන්තිය (ඇල්ම) දුරු කිරීමට අපොහොසත් ව අනාගාමී තත්ත්වයෙහිම රැඳෙයි.

Samatikkantattāti samathavasena vipassanāvasena cāti sabbathāpi rūpassa atikkantattā. Tenāha ‘‘ayañhī’’tiādi. Anenāti yoginā. Taṃ atikkammāti idaṃ yo vā paṭhamaṃ pañcavokārabhavapariyāpanne dhamme sammadeva sammasitvā te vivajjetvā tato arūpasamāpattiṃ samāpajjitvā arūpadhamme sammasati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘idāni arūpaṃ sammasatī’’ti.

"සමතික්කන්තත්තා" යනු සමථය හා විපස්සනාව යන දෙපරිද්දෙන්ම රූපය ඉක්මවා ගිය බැවිනි. එහෙයින් "අයඤ්හි" යනාදිය වදාළහ. "අනේනා" යනු යෝගියා විසිනි. "තං අතික්කම්ම" යනු යමෙක් පළමුව පඤ්චවෝකාර භවයට අයත් ධර්මයන් මැනවින් මෙනෙහි කොට, ඒවා බැහැර කර රූපාවචර සමාපත්තියට සමවැදී අරූප ධර්මයන් මෙනෙහි කරයිද, එය අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. එහෙයින් "දැන් අරූප ධර්මයන් මෙනෙහි කරයි" යැයි වදාළහ.

Samathavasena [Pg.70] gacchatoti samathappadhānaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ anuyuñjantassa. Cittekaggatā dhuraṃ hotīti tassa vipassanābhāvanāya tathā pubbe pavattattā vuṭṭhānagāminivipassanā samādhippadhānā hoti, maggepi cittekaggatā dhuraṃ hoti, samādhindriyaṃ pubbaṅgamaṃ balavaṃ hoti. So cetovimutto nāmāti so ariyo cetovimutto nāma hoti. Vipassanāvasena gacchatoti ‘‘samathavasena gacchato’’ti ettha vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayañca puggalavibhāgo suttantanayena idhābhihito pariyāyo nāma, abhidhammanayena parato kīṭāgirisuttavaṇṇanāyaṃ dassayissāma. Ayaṃ sabhāvadhammoyevāti pubbabhāgapaṭipadā samathappadhānā ce samādhi dhuraṃ, vipassanāpadhānā ce paññā dhuranti ayaṃ dhammasabhāvoyeva, ettha kiñci na āsaṅkitabbaṃ.

"සමථවසේන ගච්ඡතෝ" යනු සමථය ප්‍රධාන කොට ගත් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වන්නාට ය. "චිත්තේකග්ගතා ධුරං හෝති" යනු ඔහුගේ විපස්සනා භාවනාවෙහි පෙර එලෙස පැවති බැවින්, වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව සමාධිය ප්‍රධාන කොට පවතියි. මාර්ගයේදී ද චිත්ත ඒකාග්‍රතාව ප්‍රධාන වෙයි, සමාධින්ද්‍රිය පෙරටුගාමී ව බලවත් වෙයි. ඔහු "චේතෝවිමුක්ත" නම් වෙයි. "විපස්සනාවසේන ගච්ඡතෝ" යන්නෙහි අර්ථය "සමථවසේන ගච්ඡතෝ" යන්නෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. පුද්ගල බෙදීම පිළිබඳ මෙම විස්තරය සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයට මෙහි දක්වන ලද පර්යායකි. අභිධර්ම ක්‍රමයට මතු කීටාගිරි සූත්‍ර වර්ණනාවේදී දක්වන්නෙමු. "අයං සභාවධම්මෝයේවාති" යනු පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව සමථය ප්‍රධාන වන්නේ නම් සමාධිය ප්‍රමුඛ වේ, විපස්සනාව ප්‍රධාන වන්නේ නම් ප්‍රඥාව ප්‍රමුඛ වේ යන මෙය ධර්ම ස්වභාවයම වේ, මෙහි සැකයක් නොගත යුතුය.

Indriyaparopariyattaṃ indriyavemattatā. Tenāha ‘‘indriyanānattaṃ vadāmī’’ti. Indriyanānattatā kāraṇanti idaṃ dasseti – aniccādivasena vipassanābhiniveso viya samathavasena vipassanāvasena ca yaṃ pubbabhāgagamanaṃ, taṃ appamāṇaṃ taṃ vuṭṭhānagāminivipassanaṃ, yassa samādhi dhuraṃ pubbaṅgamaṃ balavaṃ hoti, so ariyo cetovimutti nāma hoti. Yassa paññā dhuraṃ pubbaṅgamaṃ balavaṃ hoti so ariyo paññāvimutto nāma hoti. Idāni tamatthaṃ buddhivisiṭṭhena nidassanena dassento ‘‘dve aggasāvakā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.

"ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්තං" යනු ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වෙනස් බවයි. එහෙයින් "ඉන්ද්‍රියයන්ගේ නානාත්වය (වෙනස් බව) පවසමි" යැයි වදාළහ. ඉන්ද්‍රියයන්ගේ නානාත්වය මෙයට හේතුව බව පෙන්වයි - අනිත්‍යාදී වශයෙන් විපස්සනාවෙහි යෙදීම මෙන්ම සමථය හෝ විපස්සනාව ප්‍රධාන කොට ගන්නා පූර්වභාග ගමන අප්‍රමාණ වූ ඒ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවයි. යමෙකුට සමාධිය ප්‍රධාන, පෙරටුගාමී හා බලවත් වේ ද, ඔහු "චේතෝවිමුක්ත" නම් ආර්යයා වේ. යමෙකුට ප්‍රඥාව ප්‍රධාන, පෙරටුගාමී හා බලවත් වේ ද, ඔහු "ප්‍රඥාවිමුක්ත" නම් ආර්යයා වේ. දැන් ඒ කරුණ බුද්ධි විෂයෙහි සුවිශේෂී උදාහරණයකින් දක්වමින් "අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙදෙනා" යනාදිය වදාළහ. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Mahāmālukyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

මහාමාලුක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (සැඟවුණු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිමවුණි.

5. Bhaddālisuttavaṇṇanā

5. භද්දාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

134. Asiyatīti asanaṃ, bhuñjanaṃ bhojanaṃ, asanassa bhojanaṃ asanabhojanaṃ, āhāraparibhogo, ekasmiṃ kāle asanabhojanaṃ ekāsanabhojanaṃ. So pana kālo sabbabuddhānaṃ sabbapaccekabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇavasena pubbaṇho eva idhādhippetoti āha ‘‘ekasmiṃ purebhatte asanabhojana’’nti. Vippaṭisārakukkuccanti ‘‘ayuttaṃ vata mayā kataṃ, yo attano sarīrapakatiṃ ajānanto ekāsanabhojanaṃ bhuñji, yena me idaṃ sarīraṃ kisaṃ jātaṃ brahmacariyānuggaho nāhosī’’ti evaṃ [Pg.71] vippaṭisārakukkuccaṃ bhaveyya. Etaṃ sandhāya satthā āha, na bhaddālimeva tādisaṃ kiriyaṃ anujānanto. Itarathāti yadi ekaṃyeva bhattaṃ dvidhā katvā tato ekassa bhāgassa bhuñjanaṃ ekadesabhuñjanaṃ adhippetaṃ. Ko sakkotīti ko evaṃ yāpetuṃ sakkoti. Atītajātiparicayopi nāma imesaṃ sattānaṃyeva anubandhatīti āha ‘‘atīte’’tiādi. Viravantassevāti anādare sāmivacanaṃ. Taṃ madditvāti ‘‘ayaṃ sikkhā sabbesampi buddhānaṃ sāsane āciṇṇaṃ, ayañca bhikkhu imaṃ sikkhatevā’’ti vatvā taṃ bhaddāliṃ tassa vā anussāhapavedanaṃ abhibhavitvā. Bhikkhācāragamanatthaṃ na vitakkamāḷakaṃ agamāsi, vihāracārikaṃ caranto tassa vasanaṭṭhānaṃ bhagavā gacchati.

134. "අසියතීති" යනු අශනයයි, අනුභව කිරීම භෝජනයයි, අශනය හා භෝජනය අසනභෝජන නම් වේ, එනම් ආහාර පරිභෝජනයයි. එක් වරකදී අනුභව කිරීම "ඒකාසන භෝජනය" නම් වේ. සියලු බුදුන් වහන්සේලා සහ පසේබුදුන් වහන්සේලා විසින් නිතර පුරුදු කරන ලද්දක් බැවින් මෙහිදී එයින් අදහස් කරන්නේ පෙරබත් (උදෑසන) කාලයෙහිම අනුභව කිරීම බව පැවසීමට "එක් වරක් පෙරබත් වේලෙහි අනුභව කිරීම" යැයි පැවූහ. "විප්පටිසාරකුක්කුච්චං" යනු "තම ශරීර ස්වභාවය නොදැන ඒකාසන භෝජනය අනුභව කිරීමෙන් මා විසින් අයෝග්‍ය දෙයක් කරන ලදී, එමගින් මාගේ මේ ශරීරය වැහැරී ගියේය, බ්‍රහ්මචර්යාවට අනුබලයක් නොවීය" යනුවෙන් ඇතිවන පසුතැවිල්ල හා කුකුසයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය අරමුණු කොට වදාළ සේක, භද්දාලි හිමියන් හට පමණක් එවැනි ක්‍රියාවක් අනුදැන වදාළා නොවේ. "ඉතරථා" යනු ඉදින් එක් භෝජනයක් කොටස් දෙකකට බෙදා එයින් එක් කොටසක් පමණක් අනුභව කිරීම "එකදේශ භුඤ්ජන" ලෙස අදහස් කළේ නම් යන්නයි. "කෝ සක්කෝති" යනු කවුද මෙසේ යැපීමට සමත් වන්නේ? "අතීතජාතිපරිචයෝපි" යනාදියෙන් පැවසෙන්නේ මේ සත්ත්වයන්ට අතීත ජාතීන්හි පුරුද්ද පවා ලුහුබඳින බවයි. "විරවන්තස්සේවාති" යනු අනාදරය ප්‍රකාශ කරන සාමී වචනයකි. "තං මද්දිත්වා" යනු "මේ ශික්ෂා පදය සියලු බුදුවරුන්ගේ ශාසනයෙහිම පවතින සිරිතකි, මේ භික්ෂුව ද මෙයම හික්මෙයි" කියා භද්දාලි හිමියන්ව හෝ උන්වහන්සේගේ උත්සාහය හීන වී ඇති බව අභිබවා ගොස් යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කිරීම සඳහා නොව, වෙහෙරෙහි සැරිසරමින් උන්වහන්සේගේ වාසස්ථානය වෙත වැඩම කරති.

135. Dūsayanti garahanti etenāti doso, aparādho, so eva kucchitabhāvena dosako. Garahāya pavattiṭṭhānato okāso. Tenāha – ‘‘etaṃ okāsaṃ etaṃ aparādha’’nti. Dukkarataranti patikāravasena atisayena dukkaraṃ. Aparādho hi na khamāpentaṃ yathāpaccayaṃ vitthārito hutvā duppatikāro hoti. Tenāha ‘‘vassañhī’’tiādi.

135. "දූසයන්ති" යනු මෙයින් ගරහන නිසා දෝෂය නම් වේ, එනම් අපරාධයයි. එයම නින්දිත බව නිසා "දෝසක" නම් වේ. ගර්හාව පැවැත්වෙන ස්ථානය "ඕකාශ" නම් වේ. එහෙයින් "ඒ අවස්ථාව, ඒ අපරාධය" යැයි වදාළහ. "දුක්කරතරං" යනු පිළියම් කිරීමේ වශයෙන් ඉතා දුෂ්කර බවයි. මක්නිසාද යත්, සමාව නොගන්නා තැනැත්තාගේ අපරාධය ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව විස්තාරණය වී පිළියම් කිරීමට අපහසු වන බැවිනි. එහෙයින් "වස්සංහි" යනාදිය වදාළහ.

Alaggitvāti imampi nāma apanītaṃ akāsīti evaṃ avinetvā, taṃ taṃ tassa hitapaṭipattiṃ nivāraṇaṃ katvāti attho. Ñāyapaṭipattiṃ aticca eti pavattatīti accayo, aparādho, purisena madditvā pavattito aparādho atthato purisaṃ aticca abhibhavitvā pavatto nāma hoti. Tenāha ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā’’ti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudāyo’’ti āha ‘‘ekaṃ kāraṇa’’nti. Yaṃ panettha bhaddālittherassa aparipūrakāritāya bhikkhuādīnaṃ jānanaṃ, tampi kāraṇaṃ katvā ‘‘ahaṃ kho, bhante, na ussahāmī’’tiādinā vattabbanti dasseti.

'අලග්ගිත්වා' යනු 'මේ (පැවිදිවීම) මෙතරම් සැහැල්ලු එකක් කළේය' යි මෙසේ හික්මීමක් නොමැතිව, ඔහුට ලැබෙන ඒ ඒ හිතකර පිළිවෙත් වැළැක්වීම යන අර්ථයයි. නිවැරදි පිළිවෙත ඉක්මවා යනුයේ 'අච්චය' (වරද) නම් වේ. මිනිසෙකු විසින් යටපත් කර පවත්වන ලද වරද අර්ථ වශයෙන් මිනිසාව ඉක්මවා අභිභවා පවතින්නක් වේ. එබැවින් "ස්වාමීනි, වරද මා කරා පැමිණියේය (මා අතින් වරදක් විය)" යි කීහ. සෙසු ප්‍රත්‍යයන්ගේ සමකාලීන පැමිණීමෙන් ඵලය උපදින බැවින් 'සමය' යනු හේතුවයි, 'සමුදය' යන්නෙන් 'එක් හේතුවක්' යැයි පැවසූවාක් මෙනි. මෙහි භද්දාලි තෙරුන්ගේ නොපිරිහෙළා කටයුතු කිරීම (අපරිපූරකතාව) නිසා භික්ෂූන් වහන්සේලා ආදීන් විසින් දැනගත් යම් හේතුවක් ඇද්ද, එයද හේතුවක් කොටගෙන "ස්වාමීනි, මම උත්සාහ නොකරමි" යනාදී වශයෙන් කිවයුතු බව දක්වයි.

136. Ekacittakkhaṇikāti paṭhamamaggacittakkhaṇena ekacittakkhaṇikā. Evaṃ āṇāpetuṃ na yuttanti saṅkamatthāya āṇāpetuṃ na yuttaṃ payojanābhāvato. Anāciṇṇañcetaṃ buddhānaṃ, yadidaṃ padasā akkamanaṃ. Tathā hi –

136. 'එකචිත්තක්ඛණිකා' යනු ප්‍රථම මාර්ග චිත්තක්ෂණයෙන් ඒකචිත්තක්ෂණික වූ බවයි. ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් (බුදුරජාණන් වහන්සේට) එසේ අණ කිරීම නුසුදුසුය. බුදුවරුන්ගේ සිරිත පයින් පෑගීම නොවේ. ඒ මෙසේය -

‘‘Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu;

Mā naṃ kalalaṃ akkamittha, hitāya me bhavissatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.53);

"බුදුරජාණන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන් සමඟ මා පාගා (මගේ ශරීරය මතින්) වැඩම කරත්වා. එය මඩ නොවනු පිණිස මාගේ සිරුර එළමි, එය මට බොහෝ කලක් හිත පිණිස පවතීවා."

Sumedhapaṇḍitena [Pg.72] paccāsīsitaṃ na kataṃ. Yathāha –

සුමේධ පණ්ඩිතයන් විසින් (අන් අය පෑගීමට කළ) ප්‍රාර්ථනය එසේ ඉටු නොකළහ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;

Ussīsake maṃ ṭhatvāna, idaṃ vacanamabravī’’ti. (bu. vaṃ. 2.60);

"ලෝකවිදූ වූ, ආහුතීන්ට සුදුසු වූ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ හිස සමීපයේ සිට මේ වචනය වදාළ සේක."

Bhagavatā āṇatte sati tesampi evaṃ kātuṃ na yuttanti etthāpi eseva nayo. Etesaṃ paṭibāhituṃ yuttanti idaṃ aṭṭhānaparikappanavaseneva vuttaṃ. Na hi buddhānaṃ kātuṃ āraddhaṃ nāma kiccaṃ kehici paṭibāhituṃ yuttaṃ nāma atthi paṭibāhituṃyeva akaraṇato. Sammattaniyāmassa anokkantattā vuttaṃ ‘‘bāhirako’’ti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අණ කළ කල්හි ඔවුන්ටද එසේ කිරීම නුසුදුසුය යන්නෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. 'ඔවුන් වැළැක්වීම සුදුසුය' යන්න නොවිය හැකි දෙයක් සිතීමක් (අට්ඨාන පරිකප්පන) වශයෙන් පවසන ලද්දකි. බුදුවරුන් ආරම්භ කළ කටයුත්තක් කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැක. සම්මත්ත නියාමයට (මාර්ගයට) නොපැමිණි බැවින් 'බාහිරක' (බාහිර තැනැත්තා) යැයි කියන ලදී.

137. Na kammaṭṭhānaṃ allīyatīti cittaṃ kammaṭṭhānaṃ na otarati.

137. 'කමටහනට නොඇලෙයි' යනු සිත කමටහනට අවතීර්ණ නොවීමයි.

140. Punappunaṃ kārentīti daṇḍakammapaṇāmanādikāraṇaṃ punappunaṃ kārenti. Sammāvattamhi na vattatīti tassā tassā āpattiyā vuṭṭhānatthaṃ bhagavatā paññattasammāvattamhi na vattati. Anulomavatte na vattatīti yena yena vattena saṅgho anulomiko hoti, tasmiṃ tasmiṃ anulomavatte na vattati vilomameva gaṇhāti, paṭilomena hoti. Nitthāraṇakavattamhīti yena vattena saṅgho anulomiko hoti, sāpattikabhāvato nitthiṇṇo hoti, tamhi nitthāraṇavattasmiṃ na vattati. Tenāha ‘‘āpattī’’tiādi. Dubbacakaraṇeti dubbacassa bhikkhuno karaṇe.

140. 'නැවත නැවත කරවති' යනු දණ්ඩකර්ම හා නෙරපීම් ආදී කටයුතු නැවත නැවත කරවීමයි. 'සම්මාවත්තෙහි නොපවතියි' යනු ඒ ඒ ඇවැත්වලින් මිදීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැනවූ නිවැරදි වත්පිළිවෙත්හි නොපැවතීමයි. 'අනුලෝම වත්හි නොපවතියි' යනු යම් වතකින් සංඝයාට අනුකූල වේද, ඒ ඒ අනුලෝම වත්හි නොපිහිටා විරුද්ධ වූ දේම අග්‍ර කොට ගැනීමයි. 'නිත්ථාරණක වත්ත' යනු යම් වතකින් සංඝයාට අනුකූල වී ඇවැත් සහිත බවින් මිදෙන්නේද, ඒ නිත්ථාරණ වතෙහි නොපැවතීමයි. එබැවින් "ඇවැත්" යනාදිය කීහ. 'දුබ්බචකරණෙ' යනු අකීකරු (දුබ්බච) භික්ෂුව සම්බන්ධයෙන් කරන කටයුතුවලදීය.

144. Yāpetīti vattati, sāsane tiṭṭhatīti attho. Abhiññāpattāti ‘‘asuko asuko ca thero sīlavā kalyāṇadhammo bahussuto’’tiādinā abhiññātabhāvaṃ pattā adhigataabhiññātā.

144. 'යාපේති' යනු පවතියි, ශාසනයෙහි පිහිටයි යන්නයි. 'අභිඤ්ඤාපත්තා' යනු "අසවල් අසවල් තෙරුන් වහන්සේ සිල්වත්ය, යහපත් ධර්මයෙන් යුක්තය, බහුශ්‍රුතය" යනාදී වශයෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ බවයි.

145. Sattesu hāyamānesūti kilesabahulatāya paṭipajjanakasattesu parihāyantesu paṭipathesu jāyamānesu. Antaradhāyati nāma tadādhāratāya. Diṭṭhadhammikā parūpavādādayo. Samparāyikā apāyadukkhavisesā. Āsavanti tena tena paccayena pavattantīti āsavā. Nesanti parūpavādādiāsavānaṃ. Teti vītikkamadhammā.

145. 'සත්ත්වයන් පිරිහෙන කල්හි' යනු කෙලෙස් බහුල බැවින් පිළිපදින සත්ත්වයන් පිරිහී යන විට පිළිවෙත් මාර්ගයන් (පටිපථ) අතුරුදන් වන විටයි. එවිට එයට ආධාරකයක් නොමැති බැවින් ශාසනය අතුරුදන් වේ. 'දිට්ඨධම්මික' යනු මෙලොව ලැබෙන පරෝපවාද (අනුන්ගේ දොස්) ආදියයි. 'සම්පරායික' යනු පරලොව ඇති වන අපාය දුක් විශේෂයන්ය. 'ආසව' යනු ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන් නිසා පවතින ආශ්‍රවයන්ය. 'නෙසං' යනු ඒ පරෝපවාද ආදී ආශ්‍රවයන්ගේය. 'තේ' යනු ඒ වීතික්කම (ශික්ෂාපද ඉක්මවන) ධර්මයන්ය.

Akālaṃ dassetvāti sikkhāpadapaññattiyā akālaṃ dassetvā. Uppattinti āsavaṭṭhāniyānaṃ dhammānamuppattiṃ. Sikkhāpadapaññattiyā kālaṃ, tāva [Pg.73] senāsanāni pahonti, tena āvāsamacchariyādihetunā sāsane ekacce āsavaṭṭhāniyā dhammā na uppajjanti. Iminā nayenāti iminā pana hetunā padasodhammasikkhāpadānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

'අකාලය දක්වා' යනු ශික්ෂා පද පැනවීමට නුසුදුසු කාලය දක්වායි. 'උප්පත්තිං' යනු ආශ්‍රවස්ථානීය ධර්මයන්ගේ උපතයි. ශික්ෂා පද පැනවීමේ කාලය වන විට, සේනාසන ප්‍රමාණවත් වන නමුත් ආවාස මච්ඡරිය ආදී හේතූන් නිසා ශාසනයෙහි ඇතැම් ආශ්‍රවස්ථානීය ධර්මයන් උපදින්නේ නැත. මේ ක්‍රමයෙන් පදසෝධම්ම ශික්ෂාපදයන්ගේ සංග්‍රහය දත යුතුය.

Yasanti kittisaddaṃ parivārañca. Sāgatattherassa nāgadamanakittiyasādivasena surāpānasaṅkhāto āsavaṭṭhāniyo dhammo uppajji.

'යසස' යනු කීර්ති ශබ්දය හා පිරිවරයි. සාගත තෙරුන් වහන්සේගේ නාග දමනය ආදී කීර්තිය හා යසස හේතුවෙන් සුරාපානය නම් වූ ආශ්‍රවස්ථානීය ධර්මය උපන්නේය.

Rasena rasaṃ saṃsandetvāti upādinnakaphassarasena anupādinnakaphassarasaṃ saṃsandetvā.

'රසයෙන් රසය සසඳා' යනු උපාදින්නක (සජීවී) ස්පර්ශ රසය සමඟ අනුපාදින්නක (අජීවී) ස්පර්ශ රසය සැසඳීමයි.

146. Na kho, bhaddāli, eseva hetu, atha kho aññampi atthīti dassento bhagavā ‘‘apicā’’tiādimāha. Tena dhammassa sakkaccasavane theraṃ niyojeti.

146. "භද්දාලිය, මෙයට හේතුව මෙයම පමණක් නොවේ, වෙනත් කරුණක්ද ඇත" යි දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "අපි ච" යනාදිය වදාළ සේක. එයින් ධර්මය සකසා ශ්‍රවණය කිරීමට තෙරුන් වහන්සේව යොමු කරවති.

147. Visevanācāranti adantakiriyaṃ. Parinibbāyatīti vūpasammati. Tattha adantakiriyaṃ pahāya danto hoti. Yugassāti rathadhurassa.

147. 'විසේවනාචාර' යනු අකීකරු ක්‍රියාවයි. 'පරිනිබ්බායති' යනු සංසිඳෙයි. එහිදී අකීකරු ක්‍රියාව අතහැර දමනය වූවෙකු වෙයි. 'යුගස්ස' යනු රථයේ වියගහටය.

Anukkameti anurūpaparigame. Tadavatthānurūpaṃ pādānaṃ ukkhipane nikkhipane ca. Tenāha ‘‘cattāro pāde’’tiādi. Rajjubandhanavidhānenāti pādato bhūmiyā mocanavidhānena. Evaṃ karaṇatthanti yathā asse nisinnasseva bhūmiṃ gahetuṃ sakkā, evaṃ cattāro pāde tathā katvā attano niccalabhāvakaraṇatthaṃ. Maṇḍaleti maṇḍaladhāvikāyaṃ. Pathavīkamaneti pathaviṃ phuṭṭhamattena gamane. Tenāha ‘‘aggaggakhurehī’’ti. Okkantakaraṇasminti okkantetvā parasenāsammaddana okkantakaraṇe. Ekasmiṃ ṭhāneti catūsu pādesu yattha katthaci ekasmiṃ ṭhāne gamanaṃ codentīti attho, so panettha sīghataro adhippeto. Davatteti mariyādākopanehi nānappayojane, parasenāya pavattamahānādapaharaṇehi attho. Tenāha ‘‘yuddhakālasmi’’ntiādi.

'අනුක්කමේ' යනු අනුරූපව හැසිරීමයි. එම අවස්ථාවට අනුරූපව පාද එසවීම හා තැබීමයි. එබැවින් "පාද හතර" යනාදිය කීහ. 'රජ්ජුබන්ධන විධානයෙන්' යනු පාද පොළොවෙන් මුදා ගැනීමේ ක්‍රමයෙනි. 'මෙසේ කිරීම පිණිස' යනු අශ්වයා පිට සිටියදීම බිම අල්ලා ගැනීමට හැකි වන සේ පාද හතර එසේ සකස් කොට තමා නිශ්චල කරගැනීම පිණිසයි. 'මණ්ඩලයේ' යනු රවුමට දිවීමේදීය. 'පඨවීකමනය' යනු පොළොව ස්පර්ශ වූ මාත්‍රයෙන් ගමන් කිරීමයි. එබැවින් "කුර අගින්" යනාදිය කීහ. 'ඔක්කන්තකරණය' යනු මැඩගෙන ගොස් සතුරු සේනාව යටපත් කිරීමයි. 'එක් තැනක' යනු සතර පාදයන්ගෙන් යම් කිසි එක් තැනක ගමන් කිරීමට උනන්දු කිරීමයි, මෙහිදී වඩාත් වේගවත් වීම අදහස් කෙරේ. 'දවත්තෙ' යනු සීමාවන් ඉක්මවීම් ආදී විවිධ ප්‍රයෝජනයන්හිදී හා සතුරු සේනාවේ මහා ඝෝෂාවන් මැඩලීමේදීය. එබැවින් "යුධ කාලයෙහි" යනාදිය කීහ.

Raññā jānitabbaguṇeti yathā rājā assassa guṇe jānāti, evaṃ tena jānitabbaguṇakāraṇaṃ kāreti. Assarājavaṃseti dussahaṃ dukkhaṃ patvāpi yathā ayaṃ rājavaṃsānurūpakiriyaṃ na jahissati, evaṃ sikkhāpane. Sikkhāpanameva hi sandhāya sabbattha ‘‘kāraṇaṃ kāretī’’ti vuttaṃ tassa karaṇakārāpanapariyāyattā.

'රජු විසින් දතයුතු ගුණ' යනු රජු අශ්වයාගේ ගුණ යම් සේ දනින්නේද, එසේ ඔහු විසින් දතයුතු ගුණාංග පුහුණු කරයි. 'අස්සරජවංශය' යනු දරාගත නොහැකි දුකක් පැමිණියද, මොහු රාජවංශයට අනුරූප ක්‍රියාව අතනොහරින සේ හික්මවීමයි. හික්මවීම (පුහුණු කිරීම) ම අදහස් කොට සෑම තැනම "කරුණු කරවයි" (ක්‍රියා කරවයි) යැයි පවසන ලද්දේ එය සිදු කිරීමේ හා කරවීමේ ක්‍රමයක් (පරියාය) බැවිනි.

Yathā [Pg.74] uttamajavo hotīti javadassanaṭṭhāne yathā hayo uttamajavaṃ na hāpesi, evaṃ sikkhāpeti. Uttamahayabhāve, yathā uttamahayo hotīti kammakaraṇakāle attano uttamasabhāvaṃ aniguhitvā avajjetvā yathā atthasiddhi hoti, evaṃ paramajavena sikkhāpeti. Yathā kiriyā vinā dabbampi vinā kiriyaṃ na bhavati, evaṃ daṭṭhabbanti dassetuṃ ‘‘tattha pakatiyā’’tiādi vuttaṃ.

යම් සේ උත්තම වේගයක් ඇති අශ්වයෙකු වේගය පෙන්වන අවස්ථාවේදී තම උසස් වේගය අත් නොහරින්නේද, එසේම හික්මවනු ලබයි. උත්තම අශ්වයෙකුගේ ස්වභාවයෙහිදී, උත්තම අශ්වයෙකු වන ආකාරය නම් වැඩ කරන කාලයේදී තමාගේ උත්තම ස්වභාවය සඟවා නොගෙන, මෙනෙහි කොට යම් සේ අර්ථ සිද්ධියක් වේද, එසේම පරම වේගයෙන් යුතුව හික්මවයි. ක්‍රියාවෙන් තොරව ද්‍රව්‍යයක් හෝ ද්‍රව්‍යයෙන් තොරව ක්‍රියාවක් නොවන බව දැක්වීමට 'එහි ස්වභාවයෙන්ම' යනාදිය කියන ලදී.

Tatrāti tasmiṃ pakatiyā uttamahayasseva uttamahayakāraṇārahattā uttamajavapaṭipajjane. Māsakhādakaghoṭakānanti māsaṃ khāditvā yathā tathā viguṇakhaluṅgakānaṃ. Valañjakadaṇḍanti raññā gahetabbasuvaṇṇadaṇḍaṃ. Dhātupatthaddhoti attanāva samuppāditadhātuyā upatthambhito hutvā.

'එහි' යනු ස්වභාවයෙන්ම උත්තම අශ්වයාටම සුදුසු උත්තම අශ්ව කාරණා නිසා උත්තම වේගය ලැබීමේදීය. 'මෑ කන අශ්වයන්ගේ' යනු මෑ (කොල්ලු ආදිය) කා හිතුමතේ හැසිරෙන ගුණහීන අශ්වයන්ගේය. 'වලඤ්ජක දණ්ඩ' යනු රජු විසින් දැරිය යුතු රන් දණ්ඩයි. 'ධාතුපත්තද්ධ' යනු තමා විසින්ම උපදවා ගන්නා ලද ධාතුන්ගෙන් උපස්ථම්භිත (ශක්තිමත්) වූ බවයි.

Uttame sākhalyeti paramasakhilabhāve sakhilavācāya eva dametabbatāya. Tenāha ‘‘muduvācāya hī’’tiādi.

'උත්තම සඛල්‍යයෙහි' යනු පරම මිහිරි බවෙහි එනම් මිහිරි වචනයෙන්ම දැමුණු බවෙහි ය. එබැවින් 'මෘදු වචනයෙන්' යනාදිය පවසන ලදී.

Arahattaphalasammādiṭṭhiyāti phalasamāpattikāle pavattasammāñāṇaṃ. Sammāñāṇaṃ pubbe vuttasammādiṭṭhiyevāti pana idaṃ phalasammādiṭṭhibhāvasāmaññena vuttaṃ. Keci pana ‘‘paccavekkhaṇañāṇa’’nti vadanti, taṃ na yujjati ‘‘asekkhenā’’ti visesitattā. Tampi asekkhañāṇanti ce? Evampi nippariyāya sekkhaggahaṇe pariyāyasekkhaggahaṇaṃ na yuttameva, kiccabhedena vā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ekā eva hi sā paññā nibbānassa paccakkhakiriyāya sammādassanakiccaṃ upādāya ‘‘sammādiṭṭhī’’ti vuttā, sammājānanakiccaṃ upādāya ‘‘sammāñāṇa’’nti. Aññātāvindriyavasena vā sammādiṭṭhi, paññindriyavasena sammāñāṇanti evamettha attho daṭṭhabbo. Maggaphalāvahāya desanāya saṅkhepatova āgatattā vuttaṃ ‘‘ugghaṭitaññupuggalassa vasenā’’ti.

'අර්හත් ඵල සම්මා දිට්ඨිය' යනු ඵල සමපත්ති කාලයේ පවතින සම්මා ඥානයයි. සම්මා ඥානය යනු කලින් කියන ලද සම්මා දිට්ඨියම බව ඵල සම්මා දිට්ඨි භාවයේ සමාන බව නිසා කියන ලදී. ඇතැමෙක් මෙය 'පච්චවෙක්ඛණ ඥානය' (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය) යයි පවසති. නමුත් 'අසේක්ඛ' (රහත්) යනුවෙන් විශේෂණය කර ඇති බැවින් එය නොගැලපේ. එයද අසේක්ඛ ඥානයක් නොවේදැයි ඇසුවහොත්? එසේ වුවද, අර්ථය සෘජුවම ගන්නා විට 'සේක්ඛ' යන්න 'අසේක්ඛ' ලෙස ගැනීම නොගැලපේ. එසේත් නැතිනම් ක්‍රියාවේ වෙනස අනුව මෙය පවසා ඇති බව දත යුතුය. නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමේදී නිවැරදිව දැකීමේ කෘත්‍යය නිසා එම ප්‍රඥාවම 'සම්මා දිට්ඨිය' ලෙසද, නිවැරදිව දැනගැනීමේ කෘත්‍යය නිසා 'සම්මා ඥානය' ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ. 'අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය' වශයෙන් සම්මා දිට්ඨියද, 'පඤ්ඤින්ද්‍රිය' වශයෙන් සම්මා ඥානයද වන බව මෙහි අර්ථයයි. මාර්ග ඵල ලබා දෙන දේශනාව කෙටියෙන් දක්වා ඇති බැවින් 'උග්ඝටිතඤ්ඤු පුද්ගලයා (වහා අවබෝධ වන තැනැත්තා) උදෙසා' යැයි පවසන ලදී.

Bhaddālisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

භද්දාලි සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනා (අර්ථ විවරණය) නිමාවට පත් විය.

6. Laṭukikopamasuttavaṇṇanā

6. ලටුකිකෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

148. Mahāudāyittheroti kāḷudāyilāḷudāyittherehi añño mahādehatāya mahāudāyīti sāsane paññāto thero. Apahari apaharati apaharissatīti apahattā. Tekāliko hi ayaṃ [Pg.75] saddo. Upahattāti etthāpi eseva nayo. Apahārakoti apanetā. Upahārakoti upanetā.

148. 'මහා උදායි තෙරණුවෝ' යනු කාළුදායි සහ ලාළුදායි තෙරණුවන්ගෙන් බැහැර වූ, ශරීරයේ විශාලත්වය නිසා ශාසනයෙහි මහා උදායි නමින් ප්‍රකට වූ තෙරණුවෝය. පැහැර ගත්තා වූ, පැහැර ගන්නා වූ හෝ පැහැර ගන්නා ලබන යන අර්ථයෙන් 'අපහත්තා' යන්න යෙදේ. මෙය කාලත්‍රයටම පොදු වචනයකි. 'උපහත්තා' යන්නෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. 'අපහාරක' යනු බැහැර කරන්නාය. 'උපහාරක' යනු ළඟට පමුණුවන්නාය.

149. Yanti bhummatthe paccattavacanaṃ, tena ca anantaraniddiṭṭhasamayo paccāmaṭṭhoti āha ‘‘yasmiṃ samaye’’ti. Na bhagavantaṃ paṭiccāti na bhagavantaṃ ārammaṇaṃ katvā.

149. 'යං' (යම්) යන්න භූම්මාර්ථයෙහි (ස්ථානාර්ථයෙහි) යෙදුණු පච්චත්ත වචනයකි. එයින් වහාම පූර්වයෙහි සඳහන් කළ කාලය ගැන කියැවෙන බැවින් 'යම් සමයක' යැයි පවසන ලදී. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසා නොවේ' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේව අරමුණු කරගෙන නොවේ යන්නයි.

Kammanipphannatthanti attanā āyāciyamānakammasiddhiatthaṃ. Bhavatīti bhū, na bhūti abhū, bhayavasena pana sā itthī ‘‘abhu’’nti āha. Ātu mātūti ettha yathā –

'කම්මනිප්ඵන්නත්ථං' යනු තමා විසින් අයැදිනු ලබන කර්මය සිද්ධ කර ගැනීම සඳහාය. 'වෙයි' යන අර්ථයෙන් 'භූ' ද, 'නොවේ' යන අර්ථයෙන් 'අභූ' ද වේ. නමුත් බිය නිසා එම ස්ත්‍රිය 'අභු' යැයි පැවසුවාය. 'ආතු මාතූ' යන්නෙහිදී යම් සේ -

‘‘Aṅgā aṅgā sambhavasi, hadayā adhijāyase;

Attā eva putta nāmāsi, sa jīva saradosata’’nti. –

'අඟ පසඟින් උපන්නෙහිය, හදවතින් ජනිත වූයෙහිය. පුත්‍රයා යනු තමාමය (ආත්මයමය). එබැවින් සියක් වසක් ජීවත් වන්න' යනාදී වශයෙනි.

Ādīsu putto ‘‘attā’’ti vuccati kulavasena santāne pavattanato. Evaṃ pitāpi ‘‘puttassa attā’’ti vuccati. Yasmā ‘‘bhikkhussa attā mātā’’ti vatthukāmā bhayavasena ‘‘ātu mātū’’ti āha. Tenāha ‘‘ātūti pitā’’tiādi.

මෙහිදී පුත්‍රයා කුල පරම්පරාව පවත්වාගෙන යන බැවින් 'තමා' (ආත්මය) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එසේම පියාද 'පුත්‍රයාගේ ආත්මය' ලෙස හැඳින්වේ. භික්ෂුවකගේ ආත්මය (තමා) මව වන බැවින් වස්තු කාමයන් කෙරෙහි ඇති බිය නිසා 'ආතු මාතූ' යැයි පවසන ලදී. එබැවින් 'ආතු යනු පියා' යනාදිය කියන ලදී.

150. Evamevanti idaṃ garahatthajotananipātapadanti vuttaṃ ‘‘garahanto āhā’’ti. Tathā hi naṃ vācakasaddeneva dassento ‘‘idhekacce moghapurisā’’ti āha. Āhaṃsūti tesaṃ tathā vacanassa avicchedena pavattidīpananti āha ‘‘vadantī’’ti. Kiṃ panimassa appamattakassāti pahātabbavatthuṃ avamaññamānehi vuttaṃ. Tenāha ‘‘kiṃ panā’’ti. Hetumhi jotetabbe cetaṃ sāmivacanaṃ yathā ‘‘anussavassa hetu, ajjhenassa hetū’’ti. Tenāha ‘‘appamattakassa hetū’’ti. Nanu apassantena viya asuṇantena viya bhavitabbanti? Satthārā nāma appamattakesu dosesu apassantena viya ca asuṇantena viya ca bhavitabbanti tesaṃ adhippāyena vivaraṇaṃ. Tesu cāti sikkhākāmesu ca. Appaccayaṃ upaṭṭhāpentīti ānetvā sambandhitabbanti dasseti. Tesanti ye ‘‘moghapurisā’’ti vuttā puggalā, tesaṃ. Gale baddhaṃ mahākaṭṭhanti gale olambetvā baddhaṃ rukkhadaṇḍamāha. Pūtilatāyāti galociyā. Pārājikavatthu viya duppajahaṃ hotīti chandakappahānavasena taṃ pajahituṃ na sakkoti.

150. 'එසේම' යන්න නින්දා අර්ථය හැඟවීමට යෙදෙන නිපාත පදයක් බැවින් 'නින්දා කරමින් පැවසූහ' යැයි කියන ලදී. එසේම 'මෙහි ඇතැම් මෝඝ පුරුෂයෝ' (හිස් මිනිසුන්) යැයි එම වචනයෙන්ම පවසන ලදී. 'පැවසූහ' යන්න ඔවුන්ගේ එම වචන නොකඩවා පැවතීම දැක්වීම සඳහා 'කියති' යැයි කියන ලදී. 'මේ අල්ප මාත්‍ර වූ දෙය කුමක්ද?' යන්න අත්හැරිය යුතු දෙය හෑල්ලුවට ලක් කරන්නන් විසින් පවසන ලද්දකි. එබැවින් 'කුමක්ද?' යන්න පවසන ලදී. මෙහි 'හේතුව' දැක්වීමේදී 'අල්ප මාත්‍ර හේතුවක් නිසා' යන අර්ථයෙන් ෂෂ්ඨී විභක්තිය යෙදී ඇත. බුදුරජාණන් වහන්සේ වැනි ශාස්තෘවරයෙකු කුඩා වැරදි නොදැක්කා සේ සහ නොඇසුණා සේ සිටිය යුතු නොවේද යන්න ඔවුන්ගේ අදහසයි. 'ඔවුන් කෙරෙහි' යනු ශික්ෂාව කැමති අය කෙරෙහි ය. 'අප්‍රසාදය ඇති කරති' යනු එය ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කිරීමයි. 'ඔවුන්ගේ' යනු 'මෝඝ පුරුෂයන්' ලෙස හැඳින්වූ පුද්ගලයන්ගේය. 'බෙල්ලේ බැඳි මහත් ලීයක්' යනු ගෙලෙහි එල්ලා බැඳි රුක් දණ්ඩකි. 'පූතිලතාවෙන්' යනු රසකිඳ වැලෙනි. පාරාජිකා වස්තුවක් මෙන් අත්හැරීමට අපහසු වෙයි යනු ඡන්දය (ඇල්ම) ප්‍රහීණ නොකිරීම නිසා එය අත්හැරීමට නොහැකි වීමයි.

151. Anussukkāti [Pg.76] tassa pahātabbassa pahāne ussukkarahitā. Apaccāsīsanapakkheti tāya paradattavuttitāya kassaci paccayassa kutoci apaccāsīsakapakkhe ṭhitā hutvā suppajahaṃ hoti, na tassa pahāne bhāriyaṃ atthi.

151. 'අනුස්සුක්ක' යනු අත්හැරිය යුතු දේ අත්හැරීමට උත්සාහයක් නැති බවයි. 'අපේක්ෂා රහිත පක්ෂයෙහි' යනු අනුන් දෙන දෙයින් ජීවත් වන බැවින් කිසිවෙකුගෙන් කිසිදු ප්‍රත්‍යයක් අපේක්ෂා නොකරන පක්ෂයෙහි සිටින විට එය පහසුවෙන් අත්හැරිය හැකි බවයි, එය අත්හැරීම බරක් නොවේ.

152. Daliddo duggato. Assakoti asāpateyyo. Gehayaṭṭhiyoti gehachadanassa ādhārā, tā ujukaṃ tiriyaṃ ṭhapetabbadaṇḍā. Samantato bhittipādesu ṭhapetabbadaṇḍā maṇḍalā. Kākātidāyinti ito cito kākehi atipātavasena uḍḍetabbaṃ. Tenāha ‘‘yattha kiñcidevā’’tiādi. Sūrakākāti kākānaṃ uḍḍepanākāramāha. Naparamarūpanti hīnarūpaṃ. Vilīvamañcakoti tālavettakādīhi vītamañcako. Sā panassa santānānaṃ chinnabhinnatāya oluggaviluggatā, tathā sati sā visamarūpā hotīti āha ‘‘oṇatā’’tiādi. So puggalo lūkhabhojī hotīti āha ‘‘dhaññaṃ nāma kudrūsako’’ti. Samakālaṃ vapitabbatāya samavāpakaṃ, yathāutu vapitabbabījaṃ. Jāyikāti kucchitā bhariyā, sabbattha garahāyaṃ ka-saddo. So vatāhaṃ pabbajeyyanti sohaṃ kesamassuṃ ohāretvā pabbajeyyaṃ, yohaṃ puriso nāma assaṃ vatāti pabbajjāvasena attano purisaṃ bodheyya. Taṃsabhāve ṭhitassa bodhā na tu dukkarā, sā khaṭopikā. Sā kumbhī. Meṇḍakaseṭṭhino aḍḍhateḷasāni koṭṭhāgārasatāni viya.

152. 'දළිද්දෝ' යනු දුගී වූ තැනැත්තායි. 'අස්සකෝ' යනු වස්තුවක් නැති තැනැත්තායි. 'ගේ යට්ඨියෝ' යනු ගෙයි වහලයට ආධාරක වන සිරස්ව හා හරස්ව තබන දඬු ය. බිත්ති පාදම වටා තබන වටකුරු දඬු 'මණ්ඩල' නම් වේ. 'කාකාතිදායිං' යනු එහා මෙහා පියාඹන කපුටන් විසින් පහර දිය හැකි (වැටිය හැකි) තැනයි. එබැවින් 'යම් කිසි තැනක' යනාදිය කියන ලදී. 'සූරකාකා' යන්නෙන් කපුටන් පියාඹන ආකාරය කියවේ. 'නපරම රූපං' යනු හීන රූපයයි. 'විලීව මඤ්චක' යනු තල් වැල් ආදියෙන් වියන ලද ඇඳයි. එය දිරාපත් වී කැඩී බිඳී ගිය විට විෂම ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් 'නැමුණු' යනාදිය කියන ලදී. එම පුද්ගලයා රළු ආහාර අනුභව කරන්නෙකු බව දැක්වීමට 'කුද්‍රූසක නම් ධාන්‍යය' යැයි කියන ලදී. එකම කාලයක වපුරන බැවින් 'සමවාපක' නම් වේ, එනම් ඍතුවට අනුව වැපිරිය යුතු බීජයි. 'ජායිකා' යනු නින්දිත භාර්යාවයි, සෑම තැනකම නින්දා අර්ථයේදී 'ක' ශබ්දය යෙදේ. 'මම ඒකාන්තයෙන්ම පැවිදි වන්නෙමි' යනු මම කෙස් රැවුල් බා පැවිදි වන්නෙමි, පුරුෂයෙකු වූ මම පැවිද්ද මගින් මාගේ පුරුෂ භාවය අවබෝධ කරගන්නෙමි යන්නයි. එම ස්වභාවයෙහි සිටින්නෙකුට අවබෝධය අපහසු නැත. 'ඛටොපිකා' යනු එම වළඳයි. එය කළයකි. එය මැඬුම් සිටුතුමාගේ එකසිය විසිපහක් වූ ධාන්‍යාගාර මෙනි.

153. Suvaṇṇanikkhasatānanti anekesaṃ suvaṇṇanikkhasatānaṃ. Cayoti santānehi nicayo avīci niccappabandhanicayo. Tenāha ‘‘santānato katasannicayo’’ti.

153. 'Suvaṇṇanikkhasatānaṃ' යනු බොහෝ රන් නික්ඛ සිය ගණනක් යන්නයි. 'Cayo' යනු පරම්පරා වශයෙන් එක් රැස් වීමයි, එනම් නොසිඳී පවතින ගොඩගැසීමයි. ඒ නිසාම 'පරම්පරාවෙන් කරන ලද රැස් කිරීම' යැයි කියන ලදී.

154. Heṭṭhā kiñcāpi appajahanakā paṭhamaṃ dassitā, pajahanakā padhānā, tesañca vasenettha puggalacatukkaṃ dassitaṃ. Te tañceva pajahantīti pajahanakā paṭhamaṃ gahitā. Rāsivasenāti ‘‘idhudāyi ekacco puggalo’’tiādinā catukke āgatavibhāgaṃ anāmasitvā ‘‘te te’’ti pacuravasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘na pāṭiyekkaṃ vibhattā’’ti. Avibhāgena gahitavatthūsu vibhāgato gahaṇaṃ lokasiddhametanti dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi [Pg.77] vuttaṃ. Pajahanakapuggalāti ‘‘te tañceva pajahantī’’ti evaṃ pajahanakapuggalā eva.

154. මීට පෙර අත්නොහරින අය පළමුව දක්වන ලද නමුත්, අත්හරින අය ප්‍රධාන වේ, ඔවුන්ගේ වසයෙන් මෙහි පුද්ගල සිවුදෙනෙකු දක්වන ලදී. 'ඔවුන් එයම අත්හරිති' යන අර්ථයෙන් අත්හරින අය පළමුව ගන්නා ලදී. 'සමූහ වශයෙන්' යනු 'ඉධුදායි ඒකච්චෝ පුග්ගලෝ' යනාදී වශයෙන් සතර වැදෑරුම් බෙදීම සඳහන් නොකොට, 'ඔවුන් ඔවුන්' යනුවෙන් බහුල වශයෙන් පවසන ලදී. ඒ නිසා 'වෙන වෙනම බෙදා දක්වා නැත' යැයි කියන ලදී. බෙදීමකින් තොරව ගත් කරුණු වලදී බෙදා දැක්වීම ලෝක සම්මතයක් බව පෙන්වීමට 'යම් සේ ද' යනාදිය කියන ලදී. 'අත්හරින පුද්ගලයෝ' යනු 'ඔවුන් එයම අත්හරිති' යනුවෙන් මෙසේ අත්හරින පුද්ගලයෝමය.

Upadhianudhāvanakāti upadhīsu anuanudhāvanakā upadhiyo ārabbha pavattanakā. Vitakkāyevāti kāmasaṅkappādivitakkāyeva. Indriyanānattatāti vimuttiparipācakānaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ. Tassa hi vaseneva te cattāro puggalā jātā. Aggamaggatthāya vipassanaṃ ussukkāpetvā yāva na taṃ maggena samugghātenti, tāva nappajahanti nāma. Iti heṭṭhimā tayopi ariyā appahīnassa kilesassa vasena ‘‘nappajahantī’’ti vuttā, pageva puthujjanā. Vuttanayena pana vipassanaṃ maggena ghaṭentā te cattāro janā aggamaggakkhaṇe pajahanti nāma. Te eva tattha sīghakārino khippaṃ pajahanti nāma, tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.

'උපධි අනුව දුවන්නෝ' යනු උපධීන් පසුපස ලුහුබඳින්නෝ හෙවත් උපධීන් අරඹයා පවතින ක්‍රියාකාරීත්වයන්ය. 'විතර්කයන්ම' යනු කාම සංකල්පාදී විතර්කයන්මය. 'ඉන්ද්‍රිය නානත්තතා' යනු විමුක්තිය මෝරා යන්නන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උස් පහත් බව හෙවත් ප්‍රභේදයයි. ඒ නිසාම ඒ පුද්ගලයන් සතර දෙනා හටගත්තාහ. අග්‍ර මාර්ගය (අර්හත් මාර්ගය) සඳහා විදර්ශනාව උත්සාහවත් කරවා යම් තාක් එය මාර්ගයෙන් සහමුලින් උදුරා නොදමත් ද, ඒ තාක් 'අත්නොහරින්නා' නමි. මෙසේ පහළ ආර්යයන් තිදෙනා පවා ප්‍රහීණ නොකළ ක්ලේශයන්ගේ වසයෙන් 'අත්නොහරින්නා' යැයි කියන ලදී, පෘථග්ජනයන් ගැන කුමන කථාද? කියන ලද ක්‍රමයට විදර්ශනාව මාර්ගය සමඟ යොමු කරන ඒ පුද්ගලයන් සතර දෙනා අග්‍ර මාර්ගයේදී අත්හරින්නාහු වෙති. ඔවුන්ම එහිදී වහා ක්‍රියා කරන්නෝ බැවින් 'වහා අත්හරින්නෝ' වෙති, ඒ නිසා 'එහි' යනාදිය කියන ලදී.

Saṃvegaṃ katvā aggiṃ akkantapuriso viya. Maggenāti anukkamāgatena aggamaggena. Mahāhatthipadopameti mahāhatthipadopamasutte (ma. ni. 1.300 ādayo). Tattha hi ‘‘tassa dhātārammaṇameva cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccatī’’ti (ma. ni. 1.302) ettha atitikkhanātitikkha-nātimandaatimanda-puggalavasena aṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.302) tayo vārā uddhaṭā, tattha majjhimavaseneva pañho kathito. Indriyabhāvaneti indriyabhāvanāsutte, tatthāpi majjhimanayeneva pañho kathito. Tenāha ‘‘imesū’’tiādi.

සංවේගය ඇති කරගෙන ගින්න පෑගූ පුරුෂයෙකු මෙනි. 'මාර්ගයෙන්' යනු අනුපිළිවෙලින් පැමිණි අග්‍ර මාර්ගයෙනි. 'මහාහත්ථිපදෝපම' යනු මහා හත්ථිපදෝපම සූත්‍රයයි. එහි 'ඔහුගේ සිත ධාතු අරමුණෙහිම බැසගනියි, පහදියි, පිහිටයි, දැඩිව අධිෂ්ඨාන කරයි' යන මෙහි ඉතා තියුණු-නොඉතා තියුණු, ඉතා මන්ද-නොඉතා මන්ද පුද්ගලයන්ගේ වසයෙන් අටුවාවෙහි වාර තුනක් ඉදිරිපත් කර ඇත, එහි මධ්‍යම වසයෙන් ප්‍රශ්නය පවසන ලදී. ඉන්ද්‍රිය භාවනා සූත්‍රයෙහිද මධ්‍යම ක්‍රමයෙන්ම ප්‍රශ්නය පවසන ලදී. ඒ නිසා 'මොවුන් කෙරෙහි' යනාදිය කියන ලදී.

Tanti ‘‘upadhī’’ti vuttaṃ khandhapañcakaṃ. Dukkhassa mūlanti sabbassapi vaṭṭadukkhassa kāraṇaṃ. Niggahaṇoti nirupādāno. Tenāha ‘‘nittaṇho’’ti.

'එය' (තං) යනු 'උපධි' යැයි කියන ලද පඤ්චස්කන්ධයයි. 'දුකට මුල' යනු සියලුම වෘත්ත දුක්ඛයන්ට හේතුවයි. 'නිග්ගහණො' යනු කිසිදු උපාදානයක් නැති තැනැත්තායි. ඒ නිසා 'තෘෂ්ණා රහිත' (නිත්තණ්හො) යැයි කියන ලදී.

155. Ye pajahantīti ‘‘te tañceva pajahantī’’ti evaṃ vuttapuggalā. Te ime nāma ettake kilese pajahantīti ye te puthujjanā lābhino ca pañca kāmaguṇe ettake taṃtaṃjhānādivatthuke ca taṃtaṃmaggavajjhatāya paricchinnattā ettake kilese pajahanti. Ye nappajahantīti ettha vuttanayānusārena attho veditabbo. Asucisukhaṃ kāyāsucisannissitattā. Anariyehīti aparisuddhehi. Paṭilābhato bhāyitabbaṃ kilesadukkhagatikattā. Vipākato bhāyitabbaṃ apāyadukkhagatikattā. Gaṇatopi kilesatopi vivittasukhanti gaṇasaṅgaṇikato ca kilesasaṅgaṇikato [Pg.78] ca vivittasukhaṃ. Rāgādivūpasamatthāyāti rāgādivūpasamāvahaṃ sukhaṃ. Na bhāyitabbaṃ sampati āyatiñca ekantahitabhāvato.

155. 'යමෙක් අත්හරිද්ද' යනු 'ඔවුන් එයම අත්හරිති' යනුවෙන් මෙසේ කියන ලද පුද්ගලයෝය. 'ඔවුන් මේ නම් වූ මෙපමණ ක්ලේශයන් අත්හරිති' යනු යම් ඒ පෘථග්ජනයෝ සහ ලාභීහු පඤ්ච කාමගුණයන්හි මෙපමණක් ද, ඒ ඒ ධ්‍යානාදී වස්තූන්හි ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවින් වෙන් කරන ලද මෙපමණ ක්ලේශයන් අත්හරිති. 'යමෙක් අත්නොහරිද්ද' යන්නෙහි මෙහි කියන ලද ක්‍රමය අනුව අර්ථය දත යුතුය. 'අශුචි සැපය' යනු ශරීරයේ අශුචි බව ඇසුරු කොට පවතින බැවිනි. 'අනාර්යයන් විසින්' යනු අපිරිසිදු පුද්ගලයන් විසිනි. ලැබීම (පටිලාභ) නිසා බිය විය යුත්තේ එය කෙලෙස් දුක් ඇති කරන බැවිනි. විපාකය නිසා බිය විය යුත්තේ අපාය දුක් ඇති කරන බැවිනි. 'සමූහයෙන් හා කෙලෙස්වලින් වෙන් වූ සැපය' යනු ගණ සංගණිකාවෙන් සහ ක්ලේශ සංගණිකාවෙන් වෙන් වූ සැපයයි. 'රාගාදිය සන්සිඳවීම පිණිස' යනු රාගාදිය සන්සිඳවීම ගෙන දෙන සැපයයි. වර්තමානයෙහි මෙන්ම අනාගතයෙහිද ඒකාන්තයෙන්ම යහපත සලසන බැවින් එයට බිය නොවිය යුතුය.

156. Iñjitasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘iñjana’’ntiādi. Iñjati tenāti iñjitaṃ, tassa tassa jhānassa khobhakaraṃ oḷārikaṃ jhānaṅgaṃ. Catutthajjhānaṃ aniñjanaṃ sannisinnābhāvato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘ṭhite āneñjappatte’’ti (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.384-386; pārā. 12-13).

156. 'ඉඤ්ජිතස්මිං' (සැලීමෙහි) යන්නෙහි ආත්මය පිළිබඳව වූ සප්තමී විභක්තිය යැයි සලකා 'ඉඤ්ජන' යනාදිය කීහ. යමකින් සැලේ ද එය 'සැලීම' (ඉඤ්ජිත) වේ, එනම් ඒ ඒ ධ්‍යානය කළඹන සුළු රළු ධ්‍යාන අංගයයි. සිව්වන ධ්‍යානයෙහි එබඳු (රළු අංගයන්ගේ) පිහිටීමක් නැති බැවින් එය සැලීමක් නැති (අනිඤ්ජන) ධ්‍යානයකි. එබැවින් 'ස්ථාවරව, අකම්ප්‍ය භාවයට පත් වූ' (ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ) යැයි කියන ලදී.

Alaṃ-saddo yuttatthopi hoti – ‘‘alameva nibbindituṃ, alaṃ vimuccitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143), tasmā analaṃ anusaṅgaṃ kātuṃ ayuttanti attho. Tenāha ‘‘akattabbaālayanti vadāmī’’ti. Sanniṭṭhānanti sammāpaṭipattiyaṃ alaṃ ettāvatāti ussāhapaṭippassambhanavasena sanniṭṭhānaṃ na kātabbanti yojanā. Uddhambhāgiyasaññitaṃ aṇuṃ vā orambhāgiyasaññitaṃ thūlaṃ vā, rūparāgoti evarūpaṃ aṇuṃ vā kāmāsavo paṭighanti evarūpaṃ thūlaṃ vā, mudunā pavattiākāravisesena appasāvajjaṃ, kammabandhanaṭṭhena vā appasāvajjaṃ, tabbipariyāyato mahāsāvajjaṃ veditabbaṃ. Nātitikkhapaññassa vasena desanāya pavattattā ‘‘neyyapuggalassa vasenā’’ti vuttaṃ. Sabbaso hi pariyādinnanikantikassa ariyapuggalassa vasena saññāvedayitanirodhassa āgatattā ‘‘arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitā’’ti vuttaṃ. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

'අලං' යන ශබ්දය යෝග්‍ය යන අර්ථයෙහිද පවතී - 'කලකිරීමට සුදුසුමය, මිදීමට සුදුසුමය' යනාදී තැන්හි මෙනි. එබැවින් 'අනලං' යනු ඇලීමක් ඇති කර ගැනීමට නුසුදුසුය යන්නයි. ඒ නිසා 'නොකට යුතු ඇලීමක් (ආලය) යැයි පවසමි' යි කියන ලදී. 'නිගමනය' (සන්නිට්ඨානං) යනු සම්මා ප්‍රතිපදාවෙහි 'මෙපමණකින් සෑහේ' යැයි උත්සාහය ලිහිල් කිරීමේ වශයෙන් නිගමනය නොකළ යුතුය යන්නයි. උද්ධම්භාගීය ලෙස හඳුන්වන සියුම් වූ හෝ ඕරම්භාගීය ලෙස හඳුන්වන රළු වූ හෝ කරුණු වලදී; රූප රාගය වැනි සියුම් වූ හෝ කාමාසව, පටිඝ වැනි රළු වූ හෝ කරුණු, මෘදු වූ පැවැත්මේ ආකාර විශේෂයෙන් අල්ප සාවද්‍ය (අඩු වරද සහිත) හෝ කර්ම බන්ධන අර්ථයෙන් අල්ප සාවද්‍ය වේ, එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ මහා සාවද්‍ය බව දත යුතුය. ඉතා තියුණු ප්‍රඥා නැත්තෙකු උදෙසා දේශනාව පැවැත්වූ බැවින් 'නෙය්‍ය පුද්ගලයාගේ වසයෙන්' යැයි කියන ලදී. සියලු ආකාරයෙන්ම තෘෂ්ණාව (නිකන්ති) ක්ෂය කළ ආර්ය පුද්ගලයා උදෙසා සංඥා වේදයිත නිරෝධය පැමිණෙන බැවින් 'අර්හත් ඵලය නමැති මුදුනෙන්ම අවසන් කරන ලදී' යැයි කියන ලදී. මෙහි අර්ථ වශයෙන් පැහැදිලි නොකළ යමක් ඇත්නම් එය පහසුවෙන් දත හැක්කක්මය.

Laṭukikopamasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ලටුකිකෝපම සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගුප්ත අර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවට පත් විය.

7. Cātumasuttavaṇṇanā

7. චාතුම සූත්‍ර වර්ණනාව

157. Yathāupanissayenāti yo yo upanissayo yathāupanissayo, tena yathāupanissayena sammāpayogena. Patiṭṭhahissanti sāsane patiṭṭhaṃ paṭilabhissanti. Vasanaṭṭhānānīti vassaggādivasena vasanaṭṭhānāni. Saṇṭhāpayamānāti suvibhattabhāvena ṭhapentā.

157. 'යථා උපනිස්සයෙන්' යනු යම් යම් උපනිශ්‍රයයක් ඇද්ද එයට අනුකූලව යන්නයි, එනම් ඒ ඒ උපනිශ්‍රයයට අනුකූල නිවැරදි ප්‍රයෝගයෙනි. 'පිහිටන්නාහ' යනු ශාසනයෙහි පිහිටක් ලබන්නාහ යන්නයි. 'වාසස්ථාන' යනු පැවිදි වූ වසර ගණන ආදී වශයෙන් වෙන් වූ වාසස්ථානයි. 'පිහිටුවමින්' යනු මැනවින් බෙදා වෙන් කරන ලද ආකාරයෙන් තබමින්ය.

Avinibbhogasaddanti vinibhuñjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyasaddaṃ. Vacīghosopi hi bahūhi ekaccaṃ pavattito ṭhānato ca dūrataro kevalaṃ mahānigghoso [Pg.79] eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macche vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā nayane.

'අවිනිබ්භෝග සද්දං' යනු වෙන් කොට හඳුනාගත නොහැකි ශබ්දයයි. බොහෝ දෙනෙකු එක්ව පවත්වන ලද, ස්ථානයෙන් ඉතා ඈත වූ වචන ශබ්දය පවා හුදෙක් මහා ඝෝෂාවක්ම වී කන් පරාසයට පැමිණෙයි. 'මච්ඡවිලෝපෙ' යනු මසුන් කොල්ලකන්නාක් මෙන් අල්ලා ගැනීමේදී හෝ මසුන් රැගෙන යාමේදීය.

158. Vavassaggattheti nicchayatthe, idaṃ tāva amhehi vuccamānavacanaṃ ekantasotabbaṃ, pacchā tumhehi kātabbaṃ karothāti adhippāyo. Vacanaparihāroti tehi sakyarājūhi vuttavacanassa parihāro. Lesakappanti kappiyalesaṃ. Dhuravahāti dhuravāhino, dhorayhāti attho. Pādamūlanti upacāraṃ vadati. Vigacchissatīti hāyissati. Paṭippharitoti na bhagavato sammukhāva, sakyarājūnaṃ puratopi vippharitova hoti.

158. ‘වවස්සග්ගට්ඨේ’ යනු නිශ්චය අර්ථයෙනි. ‘මුලින් අප පවසන මේ වචනය ඔබ විසින් අනිවාර්යයෙන්ම ඇසිය යුතුය, පසුව ඔබ කැමති දෙයක් කරන්න’ යන අදහසයි. ‘වචනපරිහාරෝ’ යනු එම ශාක්‍ය රජවරුන් විසින් පවසන ලද වචනයට පිළිතුරයි. ‘ලෙසකප්පං’ යනු ගැලපෙන උපක්‍රමයකි. ‘ධුරවහා’ යනු බර උසුලන්නෝ හෙවත් ‘ධෝරය්හා’ යන අර්ථයයි. ‘පාදමූලං’ යනු සමීපය හෙවත් උපචාරය ගැන පවසයි. ‘විගච්ඡිස්සතී’ යනු පිරිහී යනු ඇත යන්නයි. ‘පටිප්ඵරිතෝ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ පමණක් නොව, ශාක්‍ය රජවරුන් ඉදිරියෙහි ද පැතිර ගිය බවයි.

159. Abhinandatūti abhimukho hutvā pamodatu. Abhivadatūti abhirūpavasena vadatu. Pasādaññathattanti appasādassa vipariṇāmo hīnāyāvattanasaṅkhātaṃ parivattanaṃ, tenāha ‘‘vibbhamantānaṃ. Vipariṇāmaññathatta’’nti. Kāraṇūpacārena sassesu bījapariyāyoti āha ‘‘bījānaṃ taruṇānanti taruṇasassāna’’nti. Taruṇabhāveneva tassa bhāvino phalassa abhāvena vipariṇāmo.

159. ‘අභිනන්දතූ’ යනු ඉදිරියට පැමිණ සතුටු වන්න යන්නයි. ‘අභිවදතූ’ යනු මනා රූපී ආකාරයෙන් කතා කරන්න යන්නයි. ‘පසාදඤ්ඤථත්තං’ යනු පැහැදීම වෙනස් වීම හෙවත් පහත් තත්ත්වයට වැටීම නමැති වෙනස් වීමයි. එබැවින් ‘මහණ දමින් පිරිහෙන අයගේ පැහැදීම වෙනස් වීම’ යැයි පවසන ලදී. කාරණෝපචාර වශයෙන් සස්‍යයන් සම්බන්ධයෙන් බීජ යන වචනය යෙදෙන බැවින් ‘තරුණ බීජයන්ගේ’ යනු ‘තරුණ සස්‍යයන්ගේ’ යැයි පවසන ලදී. තරුණ බව නිසාම එම බීජයන්ගෙන් අනාගතයේ ලැබිය යුතු ඵලය නොලැබී යාමම එහි වෙනස් වීමයි.

160. Kattabbassa saraseneva karaṇaṃ cittaruciyaṃ, na tathā parassa ussādanenāti āha – ‘‘pakkosiyamānānaṃ gamanaṃ nāma na phāsuka’’nti. Mayampi bhagavā viya diṭṭhadhammasukhavihāreneva viharissāmāti dīpeti pakatiyā vivekajjhāsayabhāvato viraddho āgatassa bhārassa avahanatoyeva. Tenāha ‘‘attano bhārabhāvaṃ na aññāsī’’ti.

160. කළ යුතු දෙය ස්වකීය රුචියෙන්ම කිරීම සිතට ප්‍රියජනකය, අන් අයගේ බලකිරීමෙන් එසේ නොවේ; එබැවින් ‘කැඳවනු ලබන්නන්ගේ ගමන පහසු නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘අපි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙන් මේ ආත්මයෙහිම ලැබෙන සැප විහරණයෙන් යුක්තව වසන්නෙමු’ යැයි මෙයින් පෙන්වා දෙයි. ස්වභාවයෙන්ම විවේකයට කැමති බව නිසා, තමා වෙත පැමිණි බරක් නොදැනීම මෙයින් අදහස් කෙරේ. එබැවින් ‘තමාගේ බරක් ඇති බව ඔහු නොදැන සිටියේය’ යැයි පවසන ලදී.

161. Kasmā ārabhīti? Sappāyato. Pañcasatā hi bhikkhū abhinavā, tasmā tesaṃ ovādadānatthaṃ bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhīti.

161. කුමක් නිසා ආරම්භ කළේ ද? එය සුදුසු (සප්පාය) වූ බැවිනි. පන්සියයක් පමණ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා අලුතින් පැවිදි වූවෝ වූහ. එබැවින් ඔවුන්ට අවවාද දීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

162. Kodhupāyāsassāti ettha kujjhanaṭṭhena kodho, sveva cittassa kāyassa ca atippamaddanamathanuppādanehi daḷhaṃ āyāsaṭṭhena upāyāso. Anekavāraṃ pavattitvā attanā samavetaṃ sattaṃ ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasanapāpanena kodhupāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘kodhupāyāse’’tiādi.

162. ‘කෝධුපායාසස්ස’ යන්නෙහි, ක්‍රෝධ කරන අර්ථයෙන් ‘කෝධ’ (ක්‍රෝධය) නම් වේ. එම ක්‍රෝධයම සිත සහ කය දැඩි ලෙස පෙළීම සහ මථනය කිරීම තුළින් උපදවන දැඩි විඩාව යන අර්ථයෙන් ‘උපායාස’ නම් වේ. නැවත නැවතත් හටගෙන තමා හා එක්වූ සත්ත්වයා යටපත් කරමින්, හිස එසවීමට ඉඩ නොදී විපතට පත් කරන බැවින් ක්‍රෝධය හා උපායාසය රළ පහරක් බඳු යැයි දත යුතුය. එබැවින් ‘කෝධුපායාසේ’ යනාදිය පවසන ලදී.

163. Odarikattena khāditoti odarikabhāvena āmisagedhena micchājīvena jīvikākappanena nāsitasīlādiguṇatāya khāditadhammasarīro.

163. ‘ඕදාරිකත්තේන ඛාදිතෝ’ යනු බඩගෝස්තරවාදී බව නිසා හෙවත් ආමිසයට ඇති ගිජුකම හා මිථ්‍යා ආජීවයෙන් ජීවිකාව ගෙනයාම නිසා විනාශ වූ ශීලාදී ගුණයන් ඇති, ධර්ම ශරීරය කා දමන ලද තැනැත්තා යන්නයි.

164. Pañcakāmaguṇāvaṭṭe [Pg.80] nimujjitvāti ettha kāmarāgābhibhūte satte ito ca etto, etto ca itoti evaṃ manāpiyarūpādivisayasaṅkhāte āvaṭṭe attānaṃ saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppādeti, evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena kāmaguṇānaṃ āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi.

164. ‘පඤ්චකාමගුණාවට්ටේ නිමුජ්ජිත්වා’ යන්නෙහි, කාමරාගයෙන් යටපත් වූ සත්ත්වයන් මෙහාටත් එහාටත්, එහාටත් මෙහාටත් වශයෙන් මනාප වූ රූපාදී විෂයයන් නමැති සුළි තුළ තමාම සංසරණය කරවමින්, ඉන් බාහිර වූ නෙක්ඛම්මය කෙරෙහි සිතක්වත් උපදවා නොගෙන, එම සුළිය තුළම විපතට පත්වන බැවින් කාම ගුණයන් සුළියකට සමාන යැයි දත යුතුය. එබැවින් ‘යථා හි’ යනාදිය පවසන ලදී.

165. Rāgānuddhaṃsitenāti rāgena anuddhaṃsitena. Caṇḍamacchaṃ āgammāti susukādicaṇḍamacchaṃ āgamma. Mātugāmaṃ āgammāti mātugāmo hi yonisomanasikārarahitaṃ adhīrapurisaṃ itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi abhibhuyya gahetvā dhīrajātiyampi attano rūpādīhi palobhanavasena anavasesaṃ attano upakāradhamme sīlādike sampādetuṃ asamatthaṃ karonto anayabyasanaṃ pāpeti. Tenāha – ‘‘mātugāmaṃ āgamma uppannakāmarāgo vibbhamatī’’ti.

165. ‘රාගානුද්ධංසිතේනා’ යනු රාගයෙන් විනාශ කරන ලද යන්නයි. ‘චණ්ඩමච්ඡං ආගම්මා’ යනු කිඹුලන් වැනි දරුණු මසුන් කරණකොට ගෙනය. ‘මාතුගාමං ආගම්මා’ යනු, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් තොර වූ අස්ථිර පුරුෂයා ස්ත්‍රීන්ගේ විලාසයන්ගෙන් හා ඉරියව්වලින් වසඟ කරගෙන, ඔහු ධීර ජාතියක අයෙකු වුවද තමාගේ රූපාදීන්ගෙන් පොළඹවා ගනිමින්, ඔහුගේ සීලාදී ගුණයන් සම්පූර්ණ කිරීමට ඉඩ නොදී විපතට පත් කරන බැවිනි. එබැවින් ‘මාතුගාමයා නිසා උපන් කාමරාගය ඇත්තා සසුනෙන් බැහැර වෙයි’ යැයි පවසන ලදී.

Bhayaṃ nāma yattha bhāyitabbavatthu, tattha otarantasseva hoti, na anotarantassa, taṃ otaritvā bhayaṃ vinodetvā tattha kiccaṃ sādhetabbaṃ, itarathā catthasiddhi na hotīti imamatthaṃ upamopamitabbasarūpavasena dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha udakaṃ nissāya ānisaṃso pipāsavinayanaṃ sarīrasuddhi pariḷāhūpasamo kāyautuggāhāpananti evamādi. Sāsanaṃ nissāya ānisaṃso pana saṅkhepato vaṭṭadukkhūpasamo, vitthārato pana sīlānisaṃsādivasena anekavidho, so visuddhimagge (visuddhi. 1.9) vuttanayena veditabbo. Vuttappakāro ānisaṃso hoti tāni bhayāni abhibhuyya pavattassāti adhippāyo. Imāni abhāyitvāti imāni kodhūpāyāsādibhayāni abhibhuyya pavattitvā abhāyitvā. Kodhūpāyāsādayo hi bhāyati etasmāti bhayanti vuttā. Theroti mahādhammarakkhitatthero. Kāmaṃ pahānābhisamayakālo eva sacchikiriyābhisamayo, sammādiṭṭhiyā pana saṃkilesavodānadhammesu kiccaṃ asaṃkiṇṇaṃ katvā dassetuṃ samānakālikampi asamānakālikaṃ viya vuttaṃ ‘‘taṇhāsotaṃ chinditvā nibbānapāraṃ daṭṭhuṃ na sakkotī’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

භය නම් බිය විය යුතු වස්තුවක් ඇති තැනට පිවිසෙන්නෙකුට මිස නොපිවිසෙන්නෙකුට ඇති නොවේ. එතැනට පිවිස භය දුරු කොට කටයුතු සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එසේ නොවුවහොත් අර්ථ සිද්ධියක් සිදු නොවේ. මේ කරුණ උපමා උපමේය මගින් දැක්වීමට ‘යථා’ යනාදිය පවසන ලදී. එහිදී ජලය ඇසුරු කිරීමෙන් පිපාසය සංසිඳීම, ශරීරය පිරිසිදු වීම, දැවිල්ල සමනය වීම ආදී ආනිශංස ලැබේ. ශාසනය ඇසුරු කිරීමෙන් ලැබෙන ආනිශංසය කෙටියෙන් පවසතොත් වට්ට දුක් සමනය වීමයි. විස්තර වශයෙන් ශීලාදී ආනිශංස මගින් ලැබෙන අනේකවිධ ප්‍රතිලාභ විසුද්ධිමග්ගයෙහි දැක්වෙන පරිදි දත යුතුය. පවසන ලද ආනිශංසයන් ලැබෙන්නේ එම භයයන් මැඩපවත්වා කටයුතු කරන්නාටය යන අදහසයි. ‘ඉමානි අභායිත්වා’ යනු මෙම ක්‍රෝධ, උපායාස ආදී භයයන් මැඩපවත්වා බිය නොවී යන්නයි. ක්‍රෝධ උපායාස ආදිය නිසා බිය ඇතිවන බැවින් ඒවා ‘භය’ ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. ‘ථේරෝ’ යනු මහා ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේය. කාමයන් ප්‍රහාණය කරන අවබෝධයම සත්‍ය සාක්ෂාත් කිරීමේ අවබෝධයයි. සම්මා දිට්ඨිය මගින් කෙලෙස් සහිත සහ කෙලෙස් රහිත ධර්මයන්ගේ කෘත්‍යයන් පැහැදිලිව පෙන්වීම සඳහා, එකම කාලයක සිදු වුවද කාල දෙකක සිදුවන්නාක් මෙන් ‘තණ්හා සෝතය සිඳපියා නිවන් පරතෙර දැකීමට නොහැකිය’ යැයි පවසන ලදී. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Cātumasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

චාතුම සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව නිමවා ඇත.

8. Naḷakapānasuttavaṇṇanā

8. නළකපාන සූත්‍ර වර්ණනාව

166. Yattha [Pg.81] bodhisattapamukho vānaro naḷakena pānīyaṃ pivi, sā pokkharaṇī, tassāmanto bhūmippadeso, tattha niviṭṭhagāmo ca ‘‘naḷakapāna’’nteva paññāyittha, idha pana gāmo adhippetoti āha ‘‘naḷakapāneti evaṃnāmake gāme’’ti. Idāni tamatthaṃ āgamanato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘pubbe kirā’’ti āraddhaṃ. Paññavāti itikattabbatāya paññāya paññavā.

166. යම් තැනක බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ වඳුරන් පිරිස බට නළයකින් පැන් පැනය කළේද, එම පොකුණත් ඒ අවට ප්‍රදේශයත් එහි පිහිටි ගමත් ‘නළකපාන’ නමින්ම ප්‍රකට විය. මෙහිදී අදහස් කළේ ගම ගැන බැවින් ‘නළකපාන නම් වූ ගමෙහි’ යැයි පවසන ලදී. දැන් එම කරුණ පැමිණීමේ සිට පෙන්වා දීම සඳහා ‘පුබ්බේ කිරා’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ‘පඤ්ඤවා’ යනු කළ යුතු දේ පිළිබඳ දැනුම හෙවත් ප්‍රඥාව ඇති බැවිනි.

Thūladīghabahulabhāvena mahatīhi dāṭhikāhi samannāgatattā mahādāṭhiko. ‘‘Udakarakkhaso aha’’nti vatvā vānarānaṃ kañci amuñcitvā ‘‘sabbe tumhe mama hatthagatā’’ti dassento ‘‘tumhe pana sabbe khādissāmī’’ti āha. Dhami…pe… piviṃsūti bodhisattena gahitanaḷo anavaseso abbhantare sabbasandhīnaṃ nibbādhena ekacchiddo ahosi. Neva maṃ tvaṃ vadhissasīti udakarakkhasa tvaṃ vadhitukāmopi mama purisathāmena na vadhissasi.

මහතින්, දිගින් හා ඝනකමින් යුත් විශාල දළවල් ඇති බැවින් ‘මහාදාඨික’ නම් වේ. ‘මම දිය රකුසෙක්මි’ යැයි පවසා, කිසිදු වඳුරෙකු නිදහස් නොකර ‘තොප සැම දෙනාම මගේ අතට අසු වී ඇත, මම සැම දෙනාම කා දමන්නෙමි’ යැයි කීය. ‘ධමි... පීවිංසූ’ යනු බෝධිසත්වයන් වහන්සේ විසින් ගන්නා ලද බට නළය අභ්‍යන්තරයේ සියලු පර්වයන් නොමැතිව එකම සිදුරක් බවට පත් විය. ‘එසේ වුවත් ඔබ මා නොමරන්නෙහිය’ යනු දිය රකුස, ඔබ මැරීමට කැමති වුවද මගේ පුරුෂ ශක්තිය නිසා මාව මැරීමට ඔබට නොහැකි වනු ඇත යන්නයි.

Evaṃ pana vatvā mahāsatto ‘‘ayaṃ pāpo ettha pānīyaṃ pivante aññepi satte mā bādhayitthā’’ti karuṇāyamāno ‘‘ettha jāyantā naḷā sabbe apabbabandhā ekacchiddāva hontū’’ti adhiṭṭhāya gato. Tenāha ‘‘tato paṭṭhāyā’’tiādi.

මෙසේ පවසා මහාසත්වයන් වහන්සේ, ‘මේ පාපියා මෙහි පැන් බොන වෙනත් සතුන්ට පීඩා නොකළ යුතුය’ යන කරුණාවෙන්, ‘මෙහි හටගන්නා සියලු බට නළ පර්ව (ගැට) රහිතව එකම සිදුරක් ඇති ඒවා වේවා’ යි අධිෂ්ඨාන කර වැඩම කළ සේක. එබැවින් ‘එතැන් පටන්’ යනාදිය පවසන ලදී.

167. Anuruddhappamukhā bhikkhū bhagavatā ‘‘kacci tumhe anuruddhā’’ti pucchitāti thero ‘‘taggha mayaṃ, bhante’’ti āha.

167. අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අනුරුද්ධයෙනි, ඔබ සැම...’ යැයි විමසූ විට, තෙරුන් වහන්සේ ‘එසේය ස්වාමීනි’ යැයි පැවසූහ.

Sace pabbajati, jīvitaṃ labhissati, no aññathāti raññā pabbajjāya abhinītāti rājābhinītā. Corābhinītāti etthāpi eseva nayo. Corānaṃ mūlaṃ chindanto ‘‘kaṇṭakasodhanaṃ karissāmī’’ti. Ājīvikāyāti ājīvena jīvitavuttiyā. Imesu pana anuruddhattherādīsu.

"ඉදින් පැවිදි වන්නේ නම් ජීවිතය ලැබෙන්නේය, අන් අයුරකින් නොවේ" යයි රජු විසින් පැවිද්ද සඳහා පමුණුවන ලද්දාහු 'රාජාභිනීත' නම් වෙති. 'චෝරාභිනීත' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. සොරුන්ගේ මුල සිඳිමින් "කටක සෝධනය (කටුකොහොල් හැරීම) කරන්නෙමි" යනුයි. 'ආජීවිකාය' යනු ආජීවයෙන් හෙවත් දිවි පැවැත්ම පිණිස යන්නයි. මේ අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ආදීන් කෙරෙහි ද මෙසේමය.

Vivekanti pubbakālikakiriyappadhānaṃ ‘‘abyāpajjaṃ upeta’’ntiādīsu viyāti āha – ‘‘viviccā’’ti, viviccitvā vivitto hutvā vinā hutvāti attho. Pabbajitakiccanti pabbajitassa sāruppakiccaṃ. Samaṇakiccanti samaṇabhāvakaraṇakiccaṃ. Yadaggena hi pabbajitakiccaṃ kātuṃ na sakkoti tadaggena samaṇabhāvakarampi kiccaṃ kātuṃ na sakkoti. Tenāha ‘‘so yevā’’tiādi.

'විවේකං' යනු 'අබ්‍යාපජ්ජං උපේතං' ආදීන්හි මෙන් පූර්වකාලීන ක්‍රියාව ප්‍රධාන කොට ඇති බව පැවසීමට 'විවිච්ච' (වෙන්ව) යැයි කීහ. වෙන් වී, විවේකීව, රහිතව යනු එහි අර්ථයයි. 'පබ්බජිතකිච්චං' යනු පැවිද්දාට සුදුසු වූ කටයුත්තයි. 'සමණකිච්චං' යනු ශ්‍රමණ භාවය ඇති කරන කටයුත්තයි. යම් හෙයකින් පැවිද්දෙකුගේ කටයුතු කිරීමට නොහැකි වන්නේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම ශ්‍රමණ භාවය ඇති කරන කටයුත්ත ද කිරීමට නොහැකි වෙයි. එබැවින් 'සෝ යේවා' (ඔහුම) යනාදිය කීහ.

168. Appaṭisandhike [Pg.82] tāva byākaronto pavattīsu ṭhānaṃ atītoti katvā upapattīsu byākaroti nāma tattha paṭisandhiyā abhāvakittanato. Mahantatuṭṭhinoti vipulapamodā.

168. පළමුව ප්‍රතිසන්ධි රහිත වූවන් පිළිබඳ ප්‍රකාශ කරන්නේ, පැවැත්මෙහි පිහිටි තැන් ඉක්මවා ගිය බැවින් උප්පත්ති පිළිබඳව ප්‍රකාශ කරයි නම්, එහි ප්‍රතිසන්ධියක් නොමැති බව ප්‍රකාශ කරන බැවිනි. 'මහන්තතුට්ඨිනෝ' යනු මහත් වූ ප්‍රමෝදය ඇත්තෝ යන්නයි.

169. Imassāti ‘‘assā’’ti padassa atthavacanaṃ. Imassa ṭhitassa āyasmato sāmaṃ diṭṭho vā hoti anussavasuto vāti yojanā. Samādhipakkhikā dhammā dhammāti adhippetā, samādhi pana evaṃvihārīti ettha vihārasaddena gahito. Evaṃvimuttāti ettha pana vimuttisaddena phalavimutti gahitā. Caratopīti samathavipassanācārena caratopi viharantassapi. Upāsakaupāsikāṭhānesu labbhamānampi arahattaṃ appakabhāvato pāḷiyaṃ anuddhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

169. 'ඉමස්ස' යනු 'අස්ස' යන පදයේ අර්ථ ප්‍රකාශනයයි. මෙසේ සිටින්නා වූ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ විසින් තමා විසින්ම දක්නා ලද්දේ හෝ ඇසූ විරූ දෑ හෝ වෙයි යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. 'ධම්මා' යන්නෙන් සමාධි පාක්ෂික ධර්මයන් අදහස් කෙරේ. සමාධිය වනාහි 'ඒවංවිහාරී' යන්නෙහි 'විහාර' ශබ්දයෙන් ගන්නා ලදී. 'ඒවංවිමුත්තා' යන්නෙහි 'විමුත්ති' ශබ්දයෙන් ඵල විමුක්තිය ගන්නා ලදී. 'චරතෝපි' යනු සමථ විපස්සනා චාරයෙන් හැසිරෙන, වෙසෙන තැනැත්තාට ද යන්නයි. උපාසක උපාසිකාවන් අතර ද රහත් බව ලැබිය හැකි වුවත්, එය අල්ප බැවින් පාලියෙහි ඇතුළත් නොකරන ලදැයි දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Naḷakapānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

නළකපාන සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනය නිමාවට පත් විය.

9. Goliyānisuttavaṇṇanā

9. ගෝලියානි සූත්‍ර වර්ණනාව

173. Padasamācāroti taṃtaṃpaccayabhedadassanāya vigatattā pakārehi daliddasamācāro sithilasamācāroti attho. Yasmā pana tādiso samācāro thiro daḷho nāma na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘dubbalasamācāro’’ti. ‘‘Sākhasamācāro’’ti vā pāṭho, tattha tattha lagganaṭṭhena sākhāsadisasīloti attho. Tenāha ‘‘oḷārikācāro’’ti. Paccayesu sāpekkhoti paccayesu sāpekkhatāya eva hissa oḷārikācāratā veditabbā. Garunā kismiñci vutte gāravavasena patissavanaṃ patisso, patissavacanabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃ kiñci gāravanti attho. Saha patissenāti sappatissena, sappatissavena ovādasampaṭicchanena. Patissīyatīti vā patisso, garukātabbo, tena saha patissenāti sabbaṃ pubbe viya. Tenāha ‘‘sajeṭṭhakenā’’ti. Serivihāro nāma attappadhānavāso. Tenāha ‘‘niraṅkusavihārenā’’ti.

173. 'පදසමාචාරෝ' යනු ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය භේදයන් දැක්වීම සඳහා විවිධ ආකාරයෙන් හීන වූ හැසිරීම් ඇති, ලිහිල් හැසිරීම් ඇති බවයි. යම් හෙයකින් එවැනි හැසිරීම ස්ථිර හෝ දැඩි නොවේ ද, එබැවින් 'දුබ්බලසමාචාරෝ' (දුර්වල හැසිරීම් ඇති) යැයි කියන ලදී. 'සාඛාසමාචාරෝ' යනු ද පාඨයකි. එහිදී තැන් තැන්වල ඇලෙන සුළු බැවින් අතු වැනි වූ සීලය ඇති බව අර්ථයයි. එබැවින් 'ඕළාරිකාචාරෝ' (රළු හැසිරීම් ඇති) යැයි කීහ. 'පච්චයේසු සාපේක්ඛෝ' යනු ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි අපේක්ෂාව ඇති බැවින් ඔහුගේ රළු හැසිරීම් බව දත යුතුය. ගුරුවරයෙකු යමක් පැවසූ කල ගෞරවයෙන් පිළිගැනීම 'පටිස්ස' නම් වේ. පිළිතුරු දීමේ ස්වභාවය ඇති එවැනි ගෞරවයක් යනු එහි අර්ථයයි. 'සහ පටිස්සේන' යනු ගෞරව සහිතව, අවවාද පිළිගැනීමෙන් යුක්තව යන්නයි. 'පටිස්සීයති' යනු ගරු කළ යුතු තැනැත්තා යන්නයි, ඔහු සමඟ සිටීම 'සහ පටිස්සේන' යන්න පෙර මෙන්ම වේ. එබැවින් 'සජෙට්ඨකේන' යැයි කීහ. 'සේරිවිහාරෝ' යනු තමා ප්‍රධාන කොට ඇති වාසයයි. එබැවින් 'නිරංකුසවිහාරේන' (තහනමකින් තොර වාසයෙන්) යැයි කීහ.

Anupakhajjāti anupakaḍḍhitvā. Garuṭṭhāniyānaṃ antaraṃ anāpucchā anupavisitvāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yo’’tiādi vuttaṃ.

'අනුපඛජ්ජ' යනු ළඟට ඇදී ගොස් (තෙරපී) යන්නයි. ගුරුස්ථානීය වූවන් (වැඩිහිටියන්) අතරට නොවිමසා ඇතුළු වී යන මේ අර්ථය දැක්වීමට 'තත්ථ යෝ' යනාදිය කීහ.

Ābhisamācārikanti [Pg.83] abhisamācāre bhavaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘vattapaṭipattimattampī’’ti. Nātikālasseva saṅghassa purato pavisitabbaṃ, na pacchā paṭikkamitabbanti adhippāyena atikāle ca gāmappaveso atidivā paṭikkamanañca nivāritaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘na atipāto’’tiādi vuttaṃ. Uddhaccapakatikoti vibbhantacitto. Avacāpalyenāti daḷhavātāpahatapallavasadisena lolabhāvena.

'ආභිසමාචාරිකං' යනු අභිසමාචාරයෙහි (මනා හැසිරීමෙහි) වූ යන්නයි. එය කුමක්ද යත්? 'වත්තපටිපත්තිමත්තම්පි' (වත පිළිවෙත් මාත්‍රය පවා) යැයි කීහ. බොහෝ වේලාවට පෙර සංඝයා ඉදිරියට නොපැමිණිය යුතුය, පසුව ආපසු නොයා යුතුය යන අදහසින්, ඉතා වේලාසනින් ගමට පිවිසීම සහ ඉතා දවල් වී ආපසු ඒම වළක්වන ලදී. එය දැක්වීමට 'න අතිපාතෝ' යනාදිය කීහ. 'උද්ධච්චපකතිිකෝ' යනු නොසන්සුන් සිතක් ඇති තැනැත්තා යන්නයි. 'අවචාපල්යේන' යනු තද සුළඟින් සැලෙන දලු වැනි වූ ලෝලී බවින් තොරව යන්නයි.

Paññavatāti iminā bhikkhusāruppesu itikattabbesu upāyapaññā adhippetā, na sutamayapaññā. Abhidhamme abhivinaye yogoti iminā bhāvanāpaññāuttarimanussadhamme yogo pakāsito. Yogoti ca paricayo uggaṇhavasena.

'පඤ්ඤවතෝ' යන්නෙන් භික්ෂුවකට සුදුසු කටයුතුවලදී අවශ්‍ය වන උපාය ප්‍රඥාව අදහස් කෙරේ, ශ්‍රුතමය ප්‍රඥාව නොවේ. 'අභිධම්මේ අභිවිනයේ යෝගෝ' යන්නෙන් භාවනා ප්‍රඥාව සහ උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි යෙදීම ප්‍රකාශ විය. 'යෝගෝ' යනු ඉගෙනීම මගින් ලබන පුහුණුවයි.

Āruppāti iminā catassopi arūpasamāpattiyo gahitā, tā pana catūhi rūpasamāpattīhi vinā na sampajjantīti āha – ‘‘āruppāti ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo vuttā hontī’’ti. Kasiṇeti dasavidhe kasiṇe. Ekaṃ parikammakammaṭṭhānanti yaṃ kiñci ekabhāvanā parikammadīpanaṃ khandhakammaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘paguṇaṃ katvā’’ti. Kasiṇaparikammaṃ pana taggahaṇeneva gahitaṃ hoti, lokiyā uttarimanussadhammā heṭṭhā gahitāti āha ‘‘uttarimanussadhammeti iminā sabbepi lokuttaradhamme dassetī’’ti. Neyyapuggalassa vasenāti jānitvā vitthāretvā ñātabbapuggalassa vasenāti.

'ආරුප්පා' යන්නෙන් අරූප සමාපත්ති සතරම ගන්නා ලදී. ඒවා වනාහි රූප සමාපත්ති සතරින් තොරව සම්පූර්ණ නොවන බැවින්, 'ආරුප්පා' යන්නෙන් අෂ්ට සමාපත්තීන්ම පවසන ලද්දේ වෙයි" යැයි කීහ. 'කසිණේ' යනු දස වැදෑරුම් කසිණයන්හිය. 'ඒකං පරිකම්මකම්මට්ඨානං' යනු යම්කිසි එක් භාවනා පරිකර්මයක් දක්වන ඛන්ධ කර්මස්ථානයයි. එබැවින් 'පගුණං කත්වා' (පුරුදු පුහුණු කර) යැයි කීහ. කසිණ පරිකර්මය වනාහි එය ගැනීමෙන්ම ගන්නා ලද්දේ වෙයි. ලෞකික උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයන් පහතින් ගන්නා ලද බැවින් 'උත්තරීමනුස්සධම්මේ' යන්නෙන් සියලු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් දක්වන්නේ යැයි කීහ. 'නෙය්‍යපුග්ගලස්ස වසේන' යනු දැනගෙන, විස්තර වශයෙන් වටහා ගත යුතු පුද්ගලයාගේ වශයෙනි.

Goliyānisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ගෝලියානි සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනය නිමාවට පත් විය.

10. Kīṭāgirisuttavaṇṇanā

10. කීටාගිරි සූත්‍ර වර්ණනාව

174. Pañca ānisaṃseti appābādhatādike pañca guṇe. Tattha akkhirogakucchirogādīnaṃ abhāvo appābādhatā. Sarīre tesaṃ kuppanadukkhassa abhāvo appātaṅkaṃ. Sarīrassa uṭṭhānasukhatā lahuṭṭhānaṃ. Balaṃ nāma kāyabalaṃ. Phāsuvihāro iriyāpathasukhatā. Anupakkhandānīti duccajanavasena sattānaṃ anupaviṭṭhāni. Sañjānissathāti ettha iti-saddo ādiattho, tasmā iti evaṃ ānisaṃsanti attho.

174. 'පංච ආනිසංසේ' යනු අල්ප ආබාධිත බව ආදී ගුණ පහයි. එහි ඇස් රෝග, බඩේ රෝග ආදිය නොමැති බව අල්ප ආබාධිත බවයි. ශරීරයෙහි ඒවා කිපීමෙන් ඇති වන දුක නොමැති බව 'අප්පාතංක' (නිරෝගී) බවයි. ශරීරය නැගී සිටීමේ පහසුව 'ලහුට්ඨාන' (සැහැල්ලු) බවයි. 'බලං' යනු කාය බලයයි. 'ඵාසුවිහාරෝ' යනු ඉරියව් පැවැත්වීමේ පහසුවයි. 'අනුපක්ඛන්දානී' යනු දුෂ්ට ජනයන් නිසා සත්ත්වයන් කෙරෙහි ඇතුළු වූ දේය. 'සංජානිස්සථ' යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය ආදි අර්ථයෙහි වේ. එබැවින් මෙසේ වූ ආනිසංස යනු එහි අර්ථයයි.

175. Āvāse niyuttāti āvāsikā tassa anativattanato. Tenāha ‘‘nibaddhavāsino’’ti, niyatavāsinoti attho. Tannibandhāti [Pg.84] nibandhaṃ vuccati byāpāro, tattha bandhā pasutā ussukāti tannibandhā. Kathaṃ te tattha nibandhāti āha ‘‘akataṃ senāsana’’ntiādi. Uppajjanakena kālena pattabbaṃ kālikaṃ so pana kālo anāgato eva hotīti āha ‘‘anāgate kāle pattabba’’nti.

175. ආවාසයෙහි නියුක්ත වූවෝ 'ආවාසික' නම් වෙති, එය ඉක්මවා නොයන බැවිනි. එබැවින් 'නිබද්ධවාසිනෝ' යැයි කීහ, එහි අර්ථය නියත වශයෙන්ම වසන්නෝ යන්නයි. 'තන්නිබන්ධා' යනු නිබන්ධය යනු ව්‍යාපාරයයි (කටයුත්තයි), එහි බැඳුණු, යෙදුණු, උත්සාහවත් වූවෝ තන්නිබන්ධා නම් වෙති. ඔවුන් එහි කෙසේ බැඳී සිටින්නේ දැයි දැක්වීමට 'අකතං සේනාසනං' යනාදිය කීහ. උපදින්නා වූ කාලයේදී ලැබිය යුතු දේ 'කාලික' නම් වේ. ඒ කාලය වනාහි අනාගතයම වන බැවින් 'අනාගත කාලයෙහි ලැබිය යුතු' යැයි කීහ.

178. Ettakā vedanā sevitabbāti aṭṭhārasapi nekkhammanissitā vedanā sevitabbā, gehassitā na sevitbbā.

178. 'මෙපමණ වූ වේදනාවන් සේවනය කළ යුතුය' යනු නෛෂ්ක්‍රම්‍යය (ගිහිගෙයින් වෙන්වීම) ඇසුරු කළ දහඅටක් වූ වේදනාවන්ම සේවනය කළ යුතු බවයි, ගෘහශ්‍රිත (ගිහි සැප) ඇසුරු කළ වේදනාවන් සේවනය නොකළ යුතුය.

181. Taṃ kataṃ soḷasavidhassapi kiccassa niṭṭhitattā. Anulomikānīti utusukhabhāvena anurūpāni. Tenāha ‘‘kammaṭṭhānasappāyānī’’ti. Samānaṃ kurumānāti omattataṃ adhimattatañca pahāya samakiccataṃ sampādentā.

181. එය කරන ලද්දේ සොළොස් වැදෑරුම් වූ කටයුතු අවසන් වූ බැවිනි. 'අනුලෝමිකානී' යනු සෘතු සුඛය අනුව අනුරූප වූ දේය. එබැවින් 'කම්මට්ඨානසප්පායානී' යැයි කීහ. 'සමානං කුරුමානා' යනු අඩු බව හෝ වැඩි බව අතහැර සමාන වූ කාර්යය සම්පාදනය කරන්නෝ යන්නයි.

182. Te dve hontīti te ādito vuttā dve.

182. 'ඔවුහු දෙදෙනෙක් වෙති' යනු මුලින් කියන ලද දෙදෙනාය.

Ubhato (a. ni. ṭī. 3.7.14) ubhayathā ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena. Tathā hi vuttaṃ abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (pu. pa. aṭṭha. 24) ‘‘dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ubhatobhāgavimutto’’ti. Tattha keci tāva therā – ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttoti ubhatobhāgavimutto’’ti vadanti. Aññe therā – ‘‘ayaṃ ubhatobhāgavimutto rūpato muccitvā nāmaṃ nissāya ṭhito puna tato muccanato nāmanissitako’’ti vatvā tassa ca sādhakaṃ –

‘උභතෝ’ යනු දෙපරිද්දකින් හෙවත් කොටස් දෙකකින් මිදුණු බැවින් ‘උභතෝභාගවිමුත්ත’ නම් වේ. අංගුත්තර නිකාය ටීකාවේ සහ අභිධර්ම අටුවාවේ (පුද්ගලපඤ්ඤත්ති අටුවාව) සඳහන් වන පරිදි, කොටස් දෙකකින් සහ වාර දෙකකදී කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ඔහු උභතෝභාගවිමුත්ත නම් වේ. එහිදී ඇතැම් තෙරවරු මෙසේ පවසති: ‘සමාපත්තිය මඟින් විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් ද, මාර්ගය මඟින් සමුච්ඡේද විමුක්තියෙන් ද මිදුණු බැවින් උභතෝභාගවිමුත්ත නම් වේ.’ තවත් තෙරවරු පවසන්නේ, ‘මෙම උභතෝභාගවිමුත්ත පුද්ගලයා රූපයෙන් මිදී නාමය ඇසුරු කොට සිට, නැවත එම නාමයෙන් ද මිදෙන බැවින් නාමය ඇසුරු කළ තැනැත්තෙකි’ යනුවෙනි. ඒ සඳහා සාධකයක් ද දක්වති.

‘‘Acci yathā vātavegena khittā, (upasivāti bhagavā,)Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;

Evaṃ muni nāmakāyā vimutto,Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080;

cūḷani. upasīvamāṇavapucchā 11;

upasīvamāṇavapucchāniddesa 43) –

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: උපසීවය, සුළඟේ වේගයෙන් නිවී ගිය පහන් සිළක් යම් සේ නිවී යයි ද, කිසිදු ප්‍රමාණයකට (සංඛ්‍යාවකට) පත් නොවේ ද, එසේම නාම කයෙන් මිදුණු මුනිවරයා ද නිවී යයි, කිසිදු සංඛ්‍යාවකට හෙවත් ප්‍රමාණයකට පත් නොවේ.’

Imaṃ suttapadaṃ vatvā ‘‘nāmakāyato ca rūpakāyato ca suvimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti vadanti. Sutte hi ākiñcaññāyatanalābhino upasivabrāhmaṇassa bhagavatā nāmakāyā vimuttoti ubhatobhāgavimuttoti akkhātoti. Apare pana ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena [Pg.85] ekavāraṃ vimutto, maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttoti evaṃ ubhatobhāgavimutto’’ti vadanti. Ettha paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Dutiyavāde ubhatobhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Tatiyavāde pana dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ viseso. Kilesehi vimutto kilesā vā vikkhambhanasamucchedehi kāyadvayato vimuttā assāti ayamattho daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘dvīhi bhāgehī’’tiādi.

මෙම සූත්‍ර පාඨය දක්වා ‘නාම කයෙන් සහ රූප කයෙන් මැනවින් මිදුණු බැවින් උභතෝභාගවිමුත්ත නම් වේ’ යැයි පවසති. සූත්‍රයෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලැබූ උපසීව බ්‍රාහ්මණයා නාම කයෙන් මිදුණු බැවින් උභතෝභාගවිමුත්ත යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ, ‘සමාපත්තිය මඟින් විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් එක් වරක් ද, මාර්ගය මඟින් සමුච්ඡේද විමුක්තියෙන් එක් වරක් ද මිදුණු බැවින් උභතෝභාගවිමුත්ත නම් වේ’ යනුවෙනි. මෙහි පළමු මතය අනුව ‘කොටස් දෙකකින් මිදුණු බැවින්’ ද, දෙවන මතය අනුව ‘දෙපසින්ම මිදුණු බැවින්’ ද, තෙවන මතය අනුව ‘කොටස් දෙකකින් වාර දෙකකදී මිදුණු බැවින්’ ද වශයෙන් මේවායේ වෙනස දැකිය යුතුය. කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු හෝ විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද වශයෙන් කය දෙකෙන්ම කෙලෙසුන් පහ වූ යන අර්ථය මෙහි ගත යුතුය. එබැවින් ‘කොටස් දෙකකින්’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Soti ubhatobhāgavimutto. Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati. Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato, tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha – ‘‘catunnaṃ arūpa…pe… pañcavidho hotī’’ti. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā – ‘‘yato ca kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti yadipi mahānidāne (dī. ni. 2.129-130) vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti idha sabbaubhatobhāgavimuttasaṅgahaṇatthaṃ ‘‘pañcavidho hotī’’ti vatvā ‘‘pāḷi panettha…pe… abhidhamme aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā’’ti āha. Idhāpi hi kīṭāgirisutte ‘‘idha, bhikkhave, ekacco puggalo…pe… ubhatobhāgavimutto’’ti arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā, seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito. Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma.

‘සෝ’ යනු ඒ උභතෝභාගවිමුත්ත පුද්ගලයාය. රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානය ද අරූපාවචර ධ්‍යානය මෙන් අංග දෙකකින් යුක්ත බැවින් ‘ආනෙඤ්ජප්පත්ත’ (නොසැලෙන බවට පත් වූ) යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් එය පදනම් කරගෙන රහත් බවට පත් වූ තැනැත්තා රූප කයෙන් නොමිදුණු බැවින් උභතෝභාගවිමුත්ත නම් නොවේ. ඔහු කෙලෙස් කයෙන් පමණක් මිදුණු නමුත් රූප කයෙන් නොමිදුණු බැවින්, රූප ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට රහත් වූව ද ඔහු උභතෝභාගවිමුත්ත නොවන බව ‘සතර අරූප...පේ... පස් වැදෑරුම් වේ’ යනාදියෙන් වදාරන ලදී. මහානිදාන සූත්‍රයෙහි අෂ්ට විමොක්ෂයන් කයෙන් ස්පර්ශ කොට වාසය කරමින්, ප්‍රඥාවෙන් දැක ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ තැනැත්තා උභතෝභාගවිමුත්තයෙකු ලෙස දැක්වුව ද, එය ශ්‍රේෂ්ඨතම උභතෝභාගවිමුත්තයා අරභයා කළ ප්‍රකාශයකි. මෙහිදී සියලු උභතෝභාගවිමුත්තයන් ඇතුළත් කරනු පිණිස ‘පස් වැදෑරුම් වේ’ යැයි පවසා, ‘පාලියෙහි...පේ... අභිධර්මයෙහි අෂ්ට විමොක්ෂ ලාභීන් වශයෙන් පැමිණ ඇත’ යැයි වදාළ සේක. කීටාගිරි සූත්‍රයෙහි ද ‘මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක්...පේ... උභතෝභාගවිමුත්ත වේ’ යැයි අරූප සමාපත්ති වශයෙන් උභතෝභාගවිමුත්තයන් සිව් දෙනෙකු සහ ශ්‍රේෂ්ඨයා පිළිබඳව ද වදාරන ලදී. ඉහත කී පස් දෙනාගෙන් මුල් සිව් දෙනා නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදෙන්නේ නැති බැවින් පර්යාය (සංකේතවත්) වශයෙන් උභතෝභාගවිමුත්ත නම් වෙති. අෂ්ට සමාපත්තිලාභී අනාගාමී උත්තමයා එයට සමවැදී, එයින් නැගී සිට විපස්සනා වඩා රහත් වූ විට ඔහු නිප්පර්යාය (සැබෑ) වශයෙන් උත්තම උභතෝභාගවිමුත්තයා නම් වේ.

Katamo ca puggalotiādīsu katamoti pucchāvacanaṃ, puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ. Idhāti imasmiṃ sāsane. Ekaccoti eko[Pg.86]. Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā hontīti evamattho daṭṭhabbo.

‘කතමෝ ච පුග්ගලෝ’ යනාදියෙහි ‘කතමෝ’ යනු ප්‍රශ්නාර්ථයකි. ‘පුග්ගලෝ’ යනු විශේෂ කොට විමසන වචනයකි. ‘ඉධ’ යනු මේ බුදු සසුනෙහි ය. ‘අෂ්ට විමොක්ෂයන් කයෙන් ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි’ යනු අෂ්ට සමාපත්තීන් සහජාත නාම කයෙන් ලබාගෙන වාසය කිරීමයි. ‘ප්‍රඥාවෙන් දැක ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී ඇත’ යනු විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් සංස්කාරයන් ද, මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය ද දැක සිව්වැදෑරුම් ආශ්‍රවයන්ම ක්ෂය වී ඇති බවයි. මෙසේ එහි අර්ථය දැකිය යුතුය.

Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto, na tassā patiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto. Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkhena sabbaso āsavehi vimutto, tassetaṃ adhivacanaṃ. Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimutto hotīti vuttovāyamattho. Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati. Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā ‘‘sattisayo’’ti. Pāḷīti abhidhammapāḷi. Etthāti etissaṃ paññāvimuttikathāyaṃ. Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavasenevāti avadhāraṇena idhāpi paṭikkhepavaseneva āgatabhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘kāyena phusitvā viharatī’’ti.

‘ප්‍රඥාවිමුත්ත’ යනු විශේෂයෙන් ප්‍රඥාවෙන්ම මිදුණු තැනැත්තායි. අෂ්ට විමොක්ෂයන් ලෙස හැඳින්වෙන අතිවිශේෂ සමාධියක් පදනම් කර නොගෙන මිදුණු බැවින් ඔහු ප්‍රඥාවිමුත්ත නම් වේ. අෂ්ට විමොක්ෂයන් නොලබාම සියලු ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදුණු ආර්යයා මෙයින් අදහස් කෙරේ. රූපාවචර ධ්‍යාන විමොක්ෂයන් ලැබුව ද, ඔහු අතිවිශේෂ (අරූප) සමාධියක් ඇසුරු නොකළ බැවින් ඔහු උභතෝභාගවිමුත්තයෙකු නොවන බව පවසා ඇත. එහෙත් අරූප ධ්‍යානයන්ගෙන් එකක් හෝ ලබා ඇත්නම් ඔහු උභතෝභාගවිමුත්තයෙකුම වේ. අෂ්ට විමොක්ෂයන්ගෙන් කොටසක් ලැබූවත්, එම නාමය දීමට සමත් බැවින් ඔහු අෂ්ට විමොක්ෂ ලාභියෙකු ලෙසම හැඳින්වේ. සමූහයකට කියන නම එහි කොටසකට ද ව්‍යවහාර කිරීම ලෝක සම්මතයකි. ‘පාලී’ යනු අභිධර්ම පාලියයි. ‘එත්ථ’ යනු මෙම ප්‍රඥාවිමුක්ත කතාවේදී ය. අෂ්ට විමොක්ෂයන් බැහැර කිරීමේ අර්ථයෙන්ම මෙහි ද එය පැමිණි බව ‘කයෙන් ස්පර්ශ කොට වෙසේ’ යන්නෙන් දක්වයි.

Phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ, phuṭṭhānantarakālameva sacchikaroti sacchikātabbopāyenāti vuttaṃ hoti. Bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu (pārā. 2) viya. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato, nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchikarotīti ‘‘kāyasakkhī’’ti vuccati, na tu ‘‘vimutto’’ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Tenāha [Pg.87] – ‘‘jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī’’ti. Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hoti. Tena vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ ‘‘kāyasakkhimhipi eseva nayo’’ti.

‘ස්පර්ශ කළ කෙළවර සාක්ෂාත් කරයි’ යනු ස්පර්ශ කරන ලද දෙයෙහි අවසානයයි. එනම් අරූපාවචර ධ්‍යානයන්ගෙන් අනතුරු කාලය යන්න මෙහි අදහසයි. මෙය අත්‍යන්ත සංයෝගයෙහි උපයෝගී වචනයකි. සාක්ෂාත් කළ යුතු වූ උපාය මාර්ගයෙන් ස්පර්ශ කළ අනතුරු කාලයෙහිම සාක්ෂාත් කරයි යන්න මෙයින් කියැවේ. එසේත් නැතිනම් මෙය ‘එකමන්තං නිසීදි’ යනාදියෙහි මෙන් භාවනපුංසක නාමයකි. යමෙක් අරූප ධ්‍යානය මඟින් රූප කයෙනුත් නාම කයෙහි කොටසකිනුත් විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් මිදුණේ ද, ඔහු විසින් නිරෝධය නමින් හැඳින්වෙන විමුක්තිය දක්නා ලද, ප්‍රකාශ කරන ලද එකක් වැනිය. එහෙත් එය කයෙන් (සෘජුව) සාක්ෂාත් කරන ලද්දක් නොවේ. නිරෝධය අරමුණු කොට ඇතැම් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ විට ඔහු විසින් එය සාක්ෂාත් කරන ලද්දක් වේ. එබැවින් ඔහු සාක්ෂාත් කළ යුතු නිරෝධය දක්නා ලද පරිද්දෙන් නාම කයෙන් සාක්ෂාත් කරන බැවින් ‘කායසක්ඛී’ (කය සාක්ෂි වූවෙක්) යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් ඇතැම් ආශ්‍රවයන් ප්‍රහීණ නොවීම නිසා ‘විමුක්ත’ (මිදුණු තැනැත්තා) යැයි නොකියනු ලැබේ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත - ‘පළමුව ධ්‍යාන ස්පර්ශය ස්පර්ශ කරයි, පසුව නිර්වාණ නිරෝධය සාක්ෂාත් කරයි’ යනුවෙනි. මොහු සතර අරූප සමාපත්තීන්ගෙන් එකිනෙකකින් නැගී සංස්කාරයන් පිරික්සා කායසක්ඛී භාවයට පත් සතර දෙනා සහ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී අග්‍ර මාර්ගයට පත් අනාගාමී තැනැත්තා වශයෙන් උභතෝභාගවිමුක්තයෙකු මෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ඒ බව අභිධර්ම ටීකාවෙහි ද ‘කායසක්ඛී පුද්ගලයා කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ’ යැයි වදාරන ලදී.

Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Diṭṭhattā patto’’tipi pāṭho. Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. Tenāha ‘‘dukkhā saṅkhārā, sukho nirodhoti ñātaṃ hotī’’ti. Tattha paññāyāti maggapaññāya. Paṭhamaphalaṭṭhato yāva aggamaggaṭṭhā, tāva diṭṭhippatto. Tenāha ‘‘sopi kāyasakkhi viya chabbidho hotī’’ti. Yathā pana paññāvimutto pañcavidho vutto, evaṃ ayampi sukkhavipassako, catūhi rūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo. Saddhāvimuttepi eseva nayo. Idaṃ dukkhanti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhanti. Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti. Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti, tasmā naṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti yasmā pana idaṃ dukkhaṃ samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati appavattiṃ gacchati, tasmā ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati, tena ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānakkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘tathāgatappaveditā’’tiādi vuttaṃ, tassattho āgamissati.

‘දැක්මෙහි කෙළවරට පත් වූයේ’ යනු දර්ශන සංඛ්‍යාත සෝතාපත්ති මාර්ග ඥානයෙන් අනතුරුව (ඵලයට) පත් වූයේ යන්නයි. ‘දුටු බැවින් පත් වූයේ’ (දිට්ඨත්තා පත්තෝ) යන්න ද එක් පාඨයකි. මෙයින් චතුරාර්ය සත්‍ය දර්ශනය සංඛ්‍යාත දෘෂ්ටියෙන් නිරෝධයට පත් වූ බව පෙන්වයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: ‘සංස්කාරයෝ දුක්ඛයහ, නිරෝධය සැපය’ යනුවෙන් දැනගනු ලැබේ. එහි ‘ප්‍රඥාවෙන්’ යනු මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. ප්‍රථම ඵලස්ථ පුද්ගලයාගේ සිට අග්‍ර මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා දක්වා ඔහු ‘දිට්ඨිප්පත්ත’ (දෘෂ්ටියෙන් පත් වූවෙක්) වේ. ඒ බව ‘ඔහු ද කායසක්ඛී පුද්ගලයා මෙන් සය වැදෑරුම් වේ’ යැයි වදාරන ලදී. යම් සේ පඤ්ඤාවිමුක්ත පුද්ගලයා පස් වැදෑරුම් ලෙස දක්වන ලද්දේ ද, එමෙන්ම මොහු ද ශුෂ්ක විදර්ශකයෙකු සහ සතර රූපාවචර ධ්‍යානයන්ගෙන් නැගී දිට්ඨිප්පත්ත භාවයට පත් සතර දෙනා යැයි පස් වැදෑරුම් වන බව දත යුතුය. සද්ධා විමුක්ත පුද්ගලයා කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘මේ දුකය’ යනු මෙපමණක් දුකය, මින් මතු දුකක් නැත යන්නයි. ‘යථාභූතව දැනගනියි’ යනු තණ්හාව හැර පංච උපාදානස්කන්ධයන් දුක්ඛ සත්‍යය ලෙස තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගැනීමයි. තණ්හාව දුක ජනනය කරන බැවින්, උපදවන බැවින්, එයින් දුක හටගන්නා බැවින් එය ‘දුක්ඛ සමුදය’ යැයි යථාභූතව දැනගනියි. යම් හෙයකින් මේ දුක සහ සමුදය නිර්වාණයට පත්ව නිරුද්ධ වේ ද, තවදුරටත් නොපවතී ද, එබැවින් එය ‘දුක්ඛ නිරෝධය’ යැයි යථාභූතව දැනගනියි. ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ඒ දුක්ඛ නිරෝධය කරා පමුණුවයි, එබැවින් එය ‘දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව’ යැයි යථාභූතව දැනගනියි. මෙපමණකින් විවිධ අවස්ථාවන්හි සත්‍යයන් වෙන් වෙන්ව දැක්වීම සිදු කරන ලදී. දැන් එය එකම ක්ෂණයකදී දැක්වීම පිණිස ‘තථාගතප්පවේදිතා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි අර්ථය ඉදිරියට පැමිණෙනු ඇත.

Saddhāya vimuttoti etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvo dīpito hoti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti attho. Vuttanayenevāti ‘‘sotāpattiphala’’ntiādinā vuttanayena. Saddahantassāti ‘‘ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā’’ti evaṃ saddahantassa. Yasmā panassa aniccānupassanādīhi [Pg.88] niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘saddahantassa viyā’’ti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyapaṭipadānānattena saddhāvimuttadiṭṭhippattānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyampi (pu. pa. aṭṭha. 28) ‘‘nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi, paññāya nānattaṃ atthiyevā’’ti vatvā – ‘‘āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kata’’nti vuttaṃ.

‘ශ්‍රද්ධාවෙන් මිදුණේ’ යනු මෙයින් සෑම අයුරින්ම නොමිදුණු තැනැත්තාගේ ද ශ්‍රද්ධාව පමණකින් මිදුණු බව පෙන්වයි. එසේත් නැතිනම් ‘සද්ධා විමුක්ත’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමුක්ත (අදිටන් කරගත්) වූ තැනැත්තා යන අර්ථයයි. ‘වදාරන ලද ක්‍රමයෙන්ම’ යනු ‘සෝතාපත්ති ඵලය’ යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද ක්‍රමයෙනි. ‘අදහන්නා හට’ යනු ‘සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම මේ ප්‍රතිපදාව කෙලෙස් ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතියි’ යනුවෙන් අදහන්නා හටය. ඔහුගේ අනිච්චානුපස්සනා යනාදිය මඟින් නිත්‍ය සංඥාව ප්‍රහීණ කිරීමේ වසයෙන් භාවනාවෙහි පෙර පසු විශේෂය දක්නා තැනැත්තාට ඒ ඒ තැන්හි ප්‍රත්‍යක්ෂ බවක් ද පවතින බැවින් ‘අදහන්නා හට මෙන්’ යැයි වදාරන ලදී. ඉතිරි පද දෙක ඔහුටම පර්යාය වචන වේ. මෙහිදී ‘පූර්වභාග මාර්ග භාවනාව’ යන වචනයෙන් පැමිණිය යුතු ප්‍රතිපදාවේ වෙනස නිසා සද්ධා විමුක්ත සහ දිට්ඨිප්පත්ත පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රඥාවේ වෙනසක් පවතින බව පෙන්වා දෙයි. අභිධර්ම අටුවාවෙහි ද, ‘ඔවුන්ගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණයෙහි වෙනසක් නැත, ප්‍රඥාවෙහි පමණක් වෙනසක් පවතී’ යැයි වදාරා, ‘පැමිණිය යුතු ප්‍රතිපදාවේ වෙනසින්ම සද්ධා විමුක්ත තැනැත්තා දිට්ඨිප්පත්ත භාවයට පත් නොවේ යැයි නිගමනය කරන ලදී’ යනුවෙන් සඳහන් වේ.

Paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī. Tenāha ‘‘dhammo’’tiādi. Saddhaṃ anussarati saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti imamatthaṃ ‘‘eseva nayo’’ti atidisati. Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī, paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Tenāha ‘‘paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī’’ti. Saddhāvāhinti ettha vuttanayena attho veditabbo. Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā. Etesanti yathāvuttānaṃ ubhatobhāgavimuttādīnaṃ. Idhāti imasmiṃ kīṭāgirisutte. Nanu ca aṭṭhasamāpattilābhivasena ubhatobhāgavimutto kāyasakkhīādayo ca abhidhamme āgatā, kathamidha arūpajjhānalābhīvaseneva uddhaṭāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yasmā’’tiādi.

ප්‍රඥාව නමින් හැඳින්වෙන ධර්මය අධිමාත්‍ර (බලවත්) ලෙස පූර්වාංගම කොට පවත්නා ප්‍රතිපදාව අනුගමනය කරන බැවින් ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. ඒ බව ‘ධම්මෝ’ යනාදියෙන් වදාරන ලදී. ශ්‍රද්ධාව අනුගමනය කරයි, ශ්‍රද්ධාව පූර්වාංගම කරගත් මාර්ගය වඩයි යන මේ අර්ථය ‘මේ ක්‍රමයම වේ’ යන්නෙන් අතිදේශ කරයි. ප්‍රඥාව පමුණුවන බැවින් ‘පඤ්ඤාවාහී’ නම් වේ, ප්‍රඥාව අතිශයින් පවත්වයි යනු එහි අර්ථයයි. ඒ බව ‘ප්‍රඥාව පෙරටු කරගත් ආර්ය මාර්ගය වඩයි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. ‘සද්ධා වාහී’ යන්නෙහි අර්ථය ද දක්වන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. ‘උභතෝභාග විමුක්ත’ යනාදී කතාව යනු උභතෝභාග විමුක්ත ආදීන් පිළිබඳව පැමිණි තැන් පටන් කිව යුතු කතාවයි. ‘මොවුන්ගේ’ යනු ඉහත දක්වන ලද උභතෝභාග විමුක්ත ආදීන්ගේය. ‘මෙහි’ යනු මේ කීටාගිරි සූත්‍රයෙහි ය. ‘අට සමාපත්ති ලාභී වසයෙන් උභතෝභාග විමුක්ත, කායසක්ඛී ආදීන් අභිධර්මයෙහි පැමිණ ඇත, එසේ තිබියදී කෙසේ නම් මෙහි අරූප ධ්‍යාන ලාභීන් වසයෙන්ම ඔවුන් උපුටා දක්වන ලද්දේ ද?’ යන චෝදනාව අරමුණු කරගෙන ‘යස්මා’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Phusitvā patvā. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti na āsavā paññāya passīyanti, dassanakāraṇā paññāya parikkhīṇā ‘‘disvā paññāya parikkhīṇā’’ti vuttā. Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyā hotīti. Tathāgatena paveditāti bodhimaṇḍe nisīditvā tathāgatena paṭividdhā viditā pacchā paresaṃ pākaṭīkatā. ‘‘Catusaccadhammā’’ti vatvā tadantogadhattā sīlādīnaṃ ‘‘imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathita’’ntiādi vuttaṃ. Atthenāti avippaṭisārādipayojanena tasmiṃ tasmiṃ pītiādikena atthena. Kāraṇenāti sappurisūpanissayādinā kāraṇena tasmiṃ tasmiṃ samādhiādipadaṭṭhānatāya sīlādi [Pg.89] kāraṇe. Ciṇṇacaritattāti saddhāciṇṇabhāvena sambodhāvahabhāve. Tattha tattha vicaritā visesena caritā, tesu tena paññā suṭṭhu carāpitāti attho. Patiṭṭhitā hoti maggena āgatattā. Mattāya parittappamāṇena. Olokanaṃ khamanti, paññāya gahetabbataṃ upenti.

‘පැමිණ’ යනු ලබාගෙනයි. ‘ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුට ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වෙති’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ආශ්‍රවයන් ප්‍රඥාවෙන් දකිනු ලබන බව නොව, දැකීමේ හේතුව වන ප්‍රඥාව නිසා ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වූ බැවින් ‘ප්‍රඥාවෙන් දැක ක්ෂය විය’ යනුවෙන් පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, දැකීම මත ක්ෂය වීම රඳා පවතින බැවින් දැකීම යනු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමට පූර්ව ක්‍රියාවක් වන බැවිනි. ‘තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී’ යනු බෝධි මණ්ඩලයේ වැඩසිටි තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරගෙන පසුව අන් අයට ප්‍රකාශ කරන ලද්දකි. ‘සතර ආර්ය සත්‍ය ධර්ම’ යැයි පවසා ඒවාට ඇතුළත් වන බැවින් ශීලාදිය ගැන ‘මේ ස්ථානයේ ශීලය ගැන කියන ලදී’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අර්ථයෙන්’ යනු විපිළිසර නොවීම (පසුතැවිලි නොවීම) ආදී ප්‍රයෝජන ඇති ඒ ඒ ප්‍රීති ආදී අර්ථයෙනි. ‘හේතුවෙන්’ යනු සත්පුරුෂ ඇසුර ආදී හේතුවෙන් ඒ ඒ සමාධි ආදී පදට්ඨාන බවට පත් වන ශීලාදී හේතූන් පිළිබඳවයි. ‘පුරුදු කරන ලද හැසිරීම් ඇති බැවින්’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් හැසිරුණු ස්වභාවයෙන් සම්බෝධිය ළඟා කර දෙන ස්වභාවයයි. තැනින් තැන හැසිරුණා වූ, විශේෂයෙන් හැසිරුණා වූ ඒ ධර්මයන්හි ඔහු විසින් ප්‍රඥාව මැනවින් මෙහෙයවන ලද යන අර්ථයයි. ‘පිහිටියේ වෙයි’ යනු මාර්ගයෙන් පැමිණි බැවිනි. ‘ප්‍රමාණයෙන්’ යනු ස්වල්ප වූ ප්‍රමාණයෙනි. ‘බැලීමට සුදුසුය’ යනු ප්‍රඥාවෙන් ග්‍රහණය කරගත හැකි බවට පැමිණෙයි.

Tayoti kāyasakkhidiṭṭhippattasaddhāvimuttā. Yathāṭhitova pāḷiattho, na tattha kiñci niddhāretvā vattabbaṃ atthīti suttantapariyāyena avuttaṃ vadati. Tassa maggassāti sotāpattimaggassa yaṃ kātabbaṃ, tassa adhigatattā. Upari pana tiṇṇaṃ maggānaṃ atthāya sevamānā anulomasenāsanaṃ, bhajamānā kalyāṇamitte, samannānayamānā indriyāni anupubbena bhāvanāmaggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇissanti maggassa anekacittakkhaṇikatāyāti ayamettha suttapadese pāḷiyā attho.

‘තිදෙනා’ යනු කායසක්ඛි, දිට්ඨිප්පත්ත සහ සද්ධා විමුක්ත යන තිදෙනායි. පාලි අර්ථය පවතින ආකාරයමයි, එහි වෙන් කර කිව යුතු කිසිවක් නැති බැවින් සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයෙන් (පරියායයෙන්) නොකී දේ පවසයි. ‘ඒ මාර්ගයට’ යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයට කළ යුතු දෙය අත්පත් කරගත් බැවිනි. මත්තෙහි (ඉහළ) මාර්ග තුන සඳහා අනුලෝම සේනාසන සේවනය කරමින්, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරමින්, ඉන්ද්‍රියයන් මෙහෙයවමින්, අනුපිළිවෙළින් භාවනා මාර්ග පටිපාටියෙන් අරහත් භාවයට පැමිණෙන්නාහුය. මාර්ගය සිතේ බොහෝ ක්ෂණික බවින් යුක්ත බැවින් මෙය මේ සූත්‍ර කොටසෙහි පාලි අර්ථයයි.

Imameva pāḷiṃ gahetvāti ‘‘katamo ca puggalo saddhānusārī’’ti maggaṭṭhe puggale vatvā ‘‘imassa kho ahaṃ, bhikkhave’’tiādinā tesaṃ vasena anulomasenāsanasevanādīnaṃ vuttattā imameva yathāvuttaṃ pāḷipadesaṃ gahetvā ‘‘lokuttaradhammo bahucittakkhaṇiko’’ti vadati. So vattabboti so vitaṇḍavādī evaṃ vattabbo. Yadi maggaṭṭhapuggale vatvā anulomikasenāsanasevanādi pāḷiyaṃ vuttanti maggasamaṅgino eva hutvā te tathā paṭipajjanti, evaṃ sante senāsanapaṭisaṃyuttarūpādivipassanaggahaṇasmiṃ tava matena maggasamaṅgino eva āpajjeyyuṃ, na cetaṃ evaṃ hoti, tasmā suttaṃ me laddhanti yaṃ kiñci mā kathehīti vāretabbo. Tenāha ‘‘yadi aññena cittenā’’tiādi. Tattha evaṃ santeti nānācitteneva senāsanapaṭisevanādike sati. Tattha pāḷiyaṃ yadi lokuttaradhammasamaṅgino eva pañcaviññāṇasamaṅgikālepi lokuttarasamaṅgitaṃ sace sampaṭicchasi, satthārā saddhiṃ paṭivirujjhasi suttavirodhadīpanato. Tenāha ‘‘satthārā hī’’tiādi. Dhammavicāraṇā nāma tuyhaṃ avisayo, tasmā yāguṃ pivāhīti uyyojetabbo.

මෙම පාලියම ගෙන ‘කවර පුද්ගලයෙක් සද්ධානුසාරී වේද’ යැයි මාර්ගස්ථ පුද්ගලයන් ගැන කියා, ‘මහණෙනි, මම මොහුට’ යනාදී වශයෙන් ඔවුන් උදෙසා අනුලෝම සේනාසන සේවනය ආදිය කියන ලද බැවින්, මේ කියන ලද පාලි පාඨයම ගෙන ‘ලෝකෝත්තර ධර්මය බොහෝ චිත්තක්ෂණයන්ගෙන් යුක්තය’ යි විතණ්ඩවාදියා පවසයි. ඒ විතණ්ඩවාදියාට මෙසේ කිව යුතුය: ‘ඉදින් මාර්ගස්ථ පුද්ගලයන් ගැන කියා අනුලෝම සේනාසන සේවනය ආදිය පාලියෙහි කියන ලද්දේ නම්, මාර්ග සම්ප්‍රයුක්තවම සිටියදී ඔවුන් එලෙස පිළිපදින්නේ නම්, එවිට සේනාසනයට සම්බන්ධ රූප ආදිය විදර්ශනා කිරීමේදී ඔබේ මතය අනුව ඔවුන් මාර්ග සම්ප්‍රයුක්තවම සිටිය යුතුය. නමුත් එය එසේ නොවේ. එබැවින් මට සූත්‍රය ලැබී ඇතැයි සිතා හුදෙක් යමක් නොකියන්න’ යයි ඔහු වැළැක්විය යුතුය. එබැවින් ‘ඉදින් වෙනත් සිතකින්’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘එසේ ඇති කල්හි’ යනු වෙනස් සිතකින්ම සේනාසන පරිභෝජනය ආදිය සිදු වන කල්හි යන්නයි. එහි පාලියෙහි ඉදින් ලෝකෝත්තර ධර්මයෙන් යුක්ත වූවන්ම පංච විඤ්ඤාණයෙන් යුක්ත වන කාලයෙහිත් ලෝකෝත්තර බව පිළිගන්නේ නම්, ඔබ සූත්‍ර විරෝධය පෙන්වන බැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේ සමඟ විරුද්ධ වන්නෙහිය. එබැවින් ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ සමඟ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ධර්ම විචාරය නුඹට විෂය නොවේ, එබැවින් කැඳ පානය කරව’ යැයි ඔහු පිටත් කළ යුතුය.

183. Ādikenevāti paṭhameneva. Anupubbasikkhāti anupubbeneva pavattasikkhāya. Tenāha ‘‘karaṇatthe paccattavacana’’nti. Saddhā jātā etassāti saddhājāto, agyāhitātipakkhepena jāta-saddassa pacchāvacanaṃ[Pg.90]. Evametanti adhimuccanaṃ okappaniyasaddhā. Santike nisīdati upaṭṭhānavasena. Sādhukaṃ katvā dhāretīti yathāsutaṃ dhammaṃ vācuggatakaraṇavasena taṃ paguṇaṃ katvā sāravasena dhāreti. Chando jāyatīti dhammesu nijjhānakkhamesu ime dhamme bhāvanāpaññāya paccakkhato ussāmīti kattukamyatākusalacchando jāyati. Ussahatīti chando uppādamatte aṭṭhatvā tato bhāvanārambhavasena ussahati. Tulayatiti sammasanavasena saṅkhāre. Tīraṇavipassanāya tulayantoti tīraṇapariññāya jānitvā upari pahānapariññāya vasena paritulayanto paṭijānanto. Maggapadhānaṃ padahatīti maggalakkhaṇaṃ padhānikaṃ maggaṃ padahati. Pesitacittoti nibbānaṃ pati pesitacitto. Nāmakāyenāti maggappaṭipāṭiyā taṃtaṃmaggasampayuttanāmakāyena. Na pana kiñci āhāti dūratāya samānaṃ na kiñci vacanaṃ bhagavā āha te daḷhataraṃ niggaṇhituṃ.

183. ‘මුලින්ම’ යනු ප්‍රථමයෙන්මය. ‘අනුපිළිවෙළ ශික්ෂාව’ යනු අනුපිළිවෙළින්ම පැවති ශික්ෂාවෙනි. එබැවින් ‘කර්තෘ අර්ථයේ ප්‍රත්‍යාත්ම වචනය’ (විභක්තිය) යයි පවසන ලදී. ‘මොහුට ශ්‍රද්ධාව උපන්නේය’ යන අර්ථයෙන් ‘සද්ධාජාත’ නම් වේ. ‘එවං ඒතං’ යනු අධිමෝක්ෂය හෙවත් තහවුරු වූ ශ්‍රද්ධාවයි. උපස්ථාන කිරීමේ අරමුණින් සමීපයෙහි හිඳියි. ‘මැනවින් දරා ගනියි’ යනු ඇසූ ධර්මය වචනයෙන් පුරුදු කිරීමෙන් ප්‍රගුණ කර, එහි සාරය ලෙස දරා ගැනීමයි. ‘ඡන්දය උපදියි’ යනු විදර්ශනාවට සුදුසු ධර්මයන් කෙරෙහි ‘මම මේ ධර්මයන් භාවනා ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නෙමි’ යි ඇතිවන කර්තෘකම්‍යතා කුසල ඡන්දය උපදවා ගැනීමයි. ‘උත්සාහ කරයි’ යනු ඡන්දය ඉපදීමෙන් පමණක් නතර නොවී භාවනාව ආරම්භ කිරීමෙන් උත්සාහ කිරීමයි. ‘තුලනය කරයි’ යනු සම්මර්ශන (විමර්ශන) වශයෙන් සංස්කාරයන් පිරික්සීමයි. ‘තීරණ විදර්ශනාවෙන් තුලනය කරන්නේ’ යනු තීරණ පරිඤ්ඤාවෙන් දැනගෙන, මත්තෙහි ප්‍රහාණ පරිඤ්ඤාව වශයෙන් පිරික්සමින් පිළිගැනීමයි. ‘මාර්ග ප්‍රධානය පුරයි’ යනු මාර්ග ලක්ෂණය ඇති ප්‍රධාන මාර්ගයෙහි වීර්යය කරයි. ‘මෙහෙයවන ලද සිත් ඇත්තේ’ යනු නිවන දෙසට මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති බවයි. ‘නාම කයෙන්’ යනු මාර්ග පටිපාටියෙන් ඒ ඒ මාර්ගයන්ට සම්ප්‍රයුක්ත නාම කයෙනි. ‘කිසිවක් නොකීවේය’ යනු දුරස්ථ බව නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් වඩාත් තදින් නිග්‍රහ කිරීමට කිසිදු වචනයක් වදාළේ නැති බවයි.

184. Paṇena vohārena byākaraṇaṃ paṇaviyā, paṇaviyā abhāvena opaṇaviyā, na upetīti na yujjati. Tanti idaṃ idha adhippetaṃ paṇo paṇaviyaṃ dassetuṃ. Tayidaṃ sabbaṃ bhagavā ‘‘mayaṃ kho, āvuso, sāyañceva bhuñjāmā’’ti assajipunabbasukehi vuttaṃ sikkhāya avattanabhāvadīpanavacanaṃ sandhāya vadati.

184. ‘පණ’ නම් ව්‍යවහාරයෙන් (මිල කිරීමෙන්) විස්තර කිරීම ‘පණවිය’ නම් වේ. පණවියක් නොමැති බැවින් ‘ඕපණවිය’ නම් වේ. ‘නොපැමිණෙයි’ යනු නොගැලපෙයි. පණවිය පෙන්වීම පිණිස මෙය මෙහි අදහස් කරන ලදී. මේ සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ඇවැත්නි, අපි සවස ද වළඳමු’ යි අස්සජි හා පුනබ්බසුක යන භික්ෂූන් විසින් පවසන ලද, ශික්ෂාවට අනුව නොහැසිරීමේ ස්වභාවය දැක්වීමේ වචනය අරමුණු කරගෙන වදාරති.

Ukkhipitvāti sīsena gahetvā viya samādāya. Anudhammoti anurūpo sabhāvo, sāvakabhāvassa anucchavikā paṭipatti. Rohanīyanti viruḷhibhāvaṃ. Siniyhati ettha, etena vāti sineho, kāraṇaṃ. Taṃ ettha atthīti sinehavantaṃ, pādakanti attho. Taco ekaṃ aṅganti taco vīrapakkhabhāve ekamaṅgaṃ. Padhānaṃ anuyuñjantassa hi tace palujjamānepi taṃnimittaṃ avosānaṃ anāpajjanakasseva vīriyassa ekaṃ aṅgaṃ ekaṃ kāraṇaṃ. Evaṃ sesesu vattabbaṃ. Tenāha – ‘‘arahattaṃ appatvā na vuṭṭhahissāmīti evaṃ paṭipajjatī’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

‘ඔසවාගෙන’ (උක්ඛිපිත්වා) යනු හිසින් ගත්තාක් මෙන් සමාදන් වීමයි. ‘අනුධම්ම’ යනු අනුරූප ස්වභාවයයි, එනම් ශ්‍රාවක භාවයට සුදුසු පිළිවෙතයි. ‘රෝහණීය’ යනු වර්ධනය වන ස්වභාවයයි. මෙහි (මෙම වීර්යයෙහි) ඇලෙයි, නැතහොත් මෙයින් ඇලෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සිනේහ’ නම් වේ, එය හේතුවයි. එය මෙහි ඇති බැවින් සිනේහවන්ත හෙවත් පාදක (පදනම) යන්න අර්ථයයි. ‘සම එක් අංගයකි’ යනු වීර්යයේ එක් අංගයක් ලෙස සම පවතින බවයි. වීර්යයෙහි යෙදෙන්නා හට සම දිරා ගියත් ඒ නිසා වීර්යය අත් නොහරින්නා වූ වීර්යවන්තයාගේ එක් අංගයක් හෙවත් එක් හේතුවකි. සෙසු අංග ගැන ද මෙසේම කිව යුතුය. එබැවින් ‘අරහත් භාවයට පත් නොවී නැගී නොසිටින්නෙමි’ යි මෙසේ පිළිපදියි යනුයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Kīṭāgirisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

කීටාගිරි සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගුප්තාර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවට පත් විය.

Niṭṭhitā ca bhikkhuvaggavaṇṇanā.

භික්ඛු වර්ගයේ වර්ණනාව ද නිමාවට පත් විය.

3. Paribbājakavaggo

3. පරිබ්බජක වර්ගය.

1. Tevijjavacchasuttavaṇṇanā

1. තේවිජ්ජවච්ඡ සූත්‍ර වර්ණනාව.

185. Tatthāti [Pg.91] ekapuṇḍarīkasaññite paribbājakārāme. Anāgatapubbo lokiyasamudāhāravasena ‘‘cirassaṃ kho, bhante’’tiādinā vuccati, ayaṃ panettha āgatapubbataṃ upādāya tathā vutto. Bhagavā hi kesañci vimuttijananatthaṃ, kesañci indriyaparipākatthaṃ, kesañci visesādhigamatthaṃ kadāci titthiyārāmaṃ upagacchati. Ananuññāya ṭhatvāti ananujānitabbe ṭhatvā. Anujānitabbaṃ siyā anaññātassa ñeyyassa abhāvato. Yāvatakañhi ñeyyaṃ, tāvatakaṃ bhagavato ñāṇaṃ, yāvatakañca bhagavato ñāṇaṃ tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Tenevāha – ‘‘na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabba’’ntiādi (mahāni. 156; cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32; paṭi. ma. 1.121). Sabbaññutaññāṇena hi bhagavā āvajjetvā pajānāti. Vuttañhetaṃ ‘‘āvajjanapaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇa’’nti (mi. pa. 4.1.2). Yadi evaṃ ‘‘caraṃ samāhito nāgo, tiṭṭhaṃ nāgo samāhito’’ti (a. ni. 6.43) idaṃ suttapadaṃ kathanti? Vikkhepābhāvadīpanapadametaṃ, na anāvajjanenapi ñāṇānaṃ pavattiparidīpanaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vitthārato vuttameva.

185. ‘එහි’ යනු ඒකපුණ්ඩරීක නම් වූ පරිබ්‍රාජක ආරාමයේ ය. ‘ස්වාමීනි, බොහෝ කලකට පසුවය’ යනාදිය මීට පෙර නොපැමිණි අයෙකු සම්බන්ධයෙන් ලෝක ව්‍යවහාරය අනුව පවසනු ලැබේ. මෙය මෙහි මීට පෙර ද පැමිණි බව අරභයා පවසන ලද්දකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතැම් අයට විමුක්තිය ලබා දීමටත්, ඇතැමුන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් මෝරන්නට සැලැස්වීමටත්, ඇතැමුන්ගේ විශේෂ අවබෝධය සඳහාත් ඇතැම් විට තීර්ථකයන්ගේ ආරාමවලට වඩින සේක. ‘අනනුඤ්ඤාය ඨත්වා’ යනු අනුමත නොකළ යුතු තැනක සිටීමයි. දැනගත යුතු (ඥෙය්‍ය) ධර්මයන්ගෙන් අවබෝධ නොවූ කිසිවක් නැති බැවින්, අනුමත කළ යුතු දේ ම පවතී. දැනගත යුතු යම් පමණක් වේ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය ද එපමණ වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය යම් පමණක් වේ ද, දැනගත යුතු ධර්මයන් ද එපමණ වේ. එබැවින් ‘උන්වහන්සේට මෙලොව නොදුටු කිසිවක් නැත, එසේම නොදන්නා ලද හෝ දැනගත යුතු දෙයක් ද නැත’ යනාදිය පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන් ආවර්ජනය කොට සියල්ල දැනගන්නා සේක. ‘බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥානය ආවර්ජනයට බැඳී පවතී’ යැයි පවසන ලද්දේ එබැවිනි. එසේ නම්, ‘නාගයා (රහතන් වහන්සේ) වඩිනා විට ද සමාහිතය, සිටිනා විට ද සමාහිතය’ යන සූත්‍ර පාඨය කෙසේ ද? මෙය සිතෙහි වික්ෂේපයක් (කැළඹීමක්) නොමැති බව දැක්වීම සඳහා යෙදුණු පදයකි මිස, ආවර්ජනයකින් තොරව ඥානය පහළ වන බව දැක්වීමට නොවේ. මෙහි යමක් පැවසිය යුතු ද, එය පෙර විස්තරාත්මකව පවසා ඇත.

186. Yāvadevāti idaṃ yathāruci pavatti viya aparāparuppattipi icchitabbāti tadabhāvaṃ dassento āha – ‘‘sakiṃ khīṇānaṃ āsavānaṃ puna khepetabbābhāvā’’ti. Paccuppannajānanaguṇanti idaṃ dibbacakkhuñāṇassa paribhaṇḍañāṇaṃ anāgataṃsañāṇaṃ anādiyitvā vuttaṃ, tassa pana vasena anāgataṃsañāṇaguṇaṃ dassetīti vattabbaṃ siyā.

186. ‘යාවදේව’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කැමති පරිදි පැවැත්ම මෙන්ම නැවත නැවත ඉපදීම ද අපේක්ෂා කළ යුතු බවයි. එහි අභාවය දක්වමින්, ‘එක් වරක් ක්ෂය වූ ආශ්‍රවයන් නැවත ක්ෂය කළ යුතු නොවන බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘පච්චුප්පන්නජානනගුණ’ යනු දිව්‍ය චක්ෂු ඥානයට සම්බන්ධ වර්තමානය දැනගැනීමේ ගුණයයි. මෙය අනාගතය දැනගැනීමේ ඥානය (අනාගතංසඥානය) නොගෙන පවසා ඇතත්, එහි බලයෙන් අනාගතය දැනගැනීමේ ඥානය ද දැක්වෙන බව කිව යුතුය.

Gihiparikkhāresūti vatthābharaṇādidhanadhaññādigihiparikkhāresu. Gihiliṅgaṃ pana appamāṇaṃ, tasmā gihibandhanaṃ chinditvā dukkhassantakarā hontiyeva. Sati pana dukkhassantakiriyāya gihiliṅge te na tiṭṭhantiyevāti dassento ‘‘yepī’’tiādimāha. Sukkhāpetvā samucchinditvā. Arahattaṃ pattadivaseyeva pabbajanaṃ vā parinibbānaṃ vāti ayaṃ nayo na sabbasādhāraṇoti āha ‘‘bhūmadevatā pana tiṭṭhantī’’ti. Tattha kāraṇavacanaṃ [Pg.92] ‘‘nilīyanokāsassa atthitāyā’’ti. Araññapabbatādipavivekaṭṭhānaṃ nilīyanokāso. Sesakāmabhaveti kāmaloke. Laḷitajanassāti ābharaṇālaṅkāranaccagītādivasena vilāsayuttajanassa.

‘ගිහිපරික්ඛාරේසු’ යනු වස්ත්‍ර, ආභරණ, ධන ධාන්‍ය ආදී ගිහි පිරිකරයන් ය. ගිහි වේශය අවබෝධයට ප්‍රමාණයක් (බාධාවක්) නොවේ, එබැවින් ඔවුහු ගිහි බැඳීම් සිඳ දමා දුක කෙළවර කරන්නෝ වෙති. දුක කෙළවර කිරීමක් පවතින කල්හි, ඔවුහු ගිහි වේශයෙන් ම නොසිටින බව දැක්වීමට ‘යෙපි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සුක්ඛාපෙත්වා’ යනු සහමුලින්ම සිඳ දැමීමයි. අරහත්වයට පත් වූ දිනයේදීම පැවිදි වීම හෝ පිරිනිවන් පෑම සිදු වේ යන මෙම ක්‍රමය සැමට පොදු නොවන බැවින් ‘භූමි දේවතාවෝ සිටිති’ යි පවසන ලදී. ඊට හේතුව ‘සැඟවී සිටීමට අවකාශය (නිලී යනෝකාස) පැවතීමයි’. අරණ්‍ය, පර්වත ආදී විවේකී ස්ථාන සැඟවීමට ඇති අවකාශයයි. ‘සේසකාමභවේ’ යනු ඉතිරි කාම ලෝකයන්හි ය. ‘ලළිතජනස්ස’ යනු ආභරණ, අලංකාර, නැටුම් ගැයුම් ආදියෙන් යුත් විලාසිතා කරන ජනයා ය.

Sopīti ‘‘so aññatra ekenā’’ti vutto sopi. Karato na karīyati pāpanti evaṃ na kiriyaṃ paṭibāhati. Yadi attānaṃyeva gahetvā katheti, atha kasmā mahāsatto tadā ājīvakapabbajjaṃ upagacchīti āha ‘‘tadā kirā’’tiādi. Tassapīti na kevalaṃ aññesaṃ eva pāsaṇḍānaṃ, tassapi. Vīriyaṃ na hāpesīti tapojigucchavādaṃ samādiyitvā ṭhito virāgatthāya taṃ samādiṇṇavattaṃ na pariccaji, satthusāsanaṃ na chaḍḍesi. Tenāha – ‘‘kiriyavādī hutvā sagge nibbattatī’’ti.

‘සෝපි’ යනු ‘ඔහු එක් අයෙකු හැර’ යැයි පවසන ලද තැනැත්තා ය. ‘පව් කළ ද පවක් සිදු නොවේ’ යනුවෙන් ඔහු අකිරියවාදය අනුමත කරයි. ඉදින් තමන් වහන්සේ ගැනම පවසන්නේ නම්, මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ එකල ආජීවක පැවිද්ද ලබාගත්තේ මන්දැයි විමසනු ලැබේ. ඊට පිළිතුරු වශයෙන් ‘එකල’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘තස්සපි’ යනු අන්‍ය පාෂණ්ඩයන්ට පමණක් නොව ඔහුට ද (වීර්යය තිබුණි) යන්නයි. ඔහු වීර්යය අත් නොහැරියේය; තපෝජිගුච්ඡා වාදය (තපසට පිළිකුල් කිරීම) සමාදන්ව සිට විරාගය පිණිස ඒ සමාදන් වූ වත අත්නොහළේය, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනය බැහැර නොකළේය. එබැවින් ‘කිරියවාදියෙකු වී ස්වර්ගයේ උපදී’ යැයි පවසන ලදී.

Tevijjavacchasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

තේවිජ්ජවච්ඡ සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගුප්තාර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) මෙයින් නිමාවට පත් වේ.

2. Aggivacchasuttavaṇṇanā

2. අග්ගිවච්ඡ සූත්‍ර වර්ණනාව

187. Lokassa sassatatāpavattipaṭikkhepavasena pavatto vādo ucchedavādo eva hotīti sassataggāhābhāve ucchedaggāhabhāvato puna paribbājakena ‘‘asassato loko’’ti vadantena ucchedaggāho pucchito, bhagavatāpi so eva paṭikkhittoti āha ‘‘dutiye nāhaṃ ucchedadiṭṭhiko’’ti. Antānantikādivasenāti ettha antānantikaggahaṇena antavā loko anantavā lokoti imaṃ vādadvayamāha. Ādi-saddena ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’ntiādivādacatukkaṃ saṅgaṇhāti, itaraṃ pana dvayaṃ sarūpeneva gahitanti. Paṭikkhepo veditabboti ‘‘tatiye nāhaṃ antavādiṭṭhiko, catutthe nāhaṃ anantavādiṭṭhiko’’ti evamādinā paṭikkhepo veditabbo. ‘‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti ayampi sassatavādo, so ca kho aparantakappikavasena, ‘‘sassato loko’’ti pana pubbantakappikavasenāti ayametesaṃ viseso. ‘‘Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti ayampi ucchedavādo, so ca kho sattavasena, ‘‘asassato loko’’ti pana sattasaṅkhāravasenāti vadanti.

187. ලෝකයේ ශාශ්වත බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ඇතිවන වාදය උච්ඡේද වාදයම වෙයි. ශාශ්වත ග්‍රහණය නැති කල්හි උච්ඡේද ග්‍රහණය ඇතිවන බැවින්, නැවතත් පරිබ්‍රාජකයා විසින් ‘ලෝකය අශාශ්වතය’ යැයි පවසමින් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය විමසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එයම ප්‍රතික්ෂේප කළ බැවින් ‘දෙවනුව මම උච්ඡේද දෘෂ්ටිකයෙක් නොවෙමි’ යි පවසන ලදී. ‘අන්තානන්තිකාදි’ වශයෙන් යන්නෙහි අන්තානන්තික ග්‍රහණයෙන් ‘ලෝකය අන්ත සහිතය, ලෝකය අනන්තය’ යන වාද දෙක කියවේ. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘ඒ ජීවය ඒ ශරීරයයි’ යනාදී වාද සතරක් ඇතුළත් වේ. ඉතිරි වාද දෙක කෙලින්ම ගෙන ඇත. ‘තෙවනුව මම අන්තවාදී දෘෂ්ටිකයෙක් නොවෙමි, සිව්වනුව මම අනන්තවාදී දෘෂ්ටිකයෙක් නොවෙමි’ යන ආදී වශයෙන් ප්‍රතික්ෂේපය දත යුතුය. ‘මරණින් මතු තථාගතයන් වහන්සේ සිටිති’ යන්න ද ශාශ්වත වාදයකි. එය අනාගතය පිළිබඳ කල්පනා කිරීම් (අපරන්තකල්පික) වශයෙන් වේ. ‘ලෝකය ශාශ්වතය’ යන්න අතීතය පිළිබඳ කල්පනා කිරීම් (පුබ්බන්තකල්පික) වශයෙන් වේ. මෙය මොවුන්ගේ වෙනසයි. ‘මරණින් මතු තථාගතයන් වහන්සේ නැත’ යන්න උච්ඡේද වාදයකි. එය සත්වයා පිළිබඳවය. ‘ලෝකය අශාශ්වතය’ යන්න සත්ව සංස්කාර පිළිබඳව යැයි පවසති.

189. Sappatibhayaṃ [Pg.93] uppajjanato saha dukkhenāti sadukkhaṃ. Tenāha ‘‘kilesadukkhenā’’tiādi. Tesaṃyevāti kilesadukkhavipākadukkhānaṃyeva. Saupaghātakanti sabādhaṃ. Saupāyāsanti saparissamaṃ saupatāpaṃ sapīḷaṃ. Sapariḷāhanti sadarathaṃ.

189. බිය සහිතව උපදින බැවින් දුක සමඟ පවත්නා දෙය ‘සදුක්ඛං’ නම් වේ. එබැවින් ‘ක්ලේශ දුක්ඛයෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී. එය ඒ ක්ලේශ දුක්ඛ හා විපාක දුක්ඛයන් පිළිබඳවමය. ‘සඋපඝාතං’ යනු පීඩා සහිත බවයි. ‘සඋපායාසං’ යනු දැඩි වෙහෙස හා පීඩාව සහිත බවයි. ‘සපරිළාහං’ යනු දැවිල්ල හෙවත් දරථය සහිත බවයි.

Kiñci diṭṭhigatanti imā tāva aṭṭha diṭṭhiyo mā hontu, atthi pana, bho gotama, yaṃ kiñci diṭṭhigataṃ gahitaṃ. Na hi tāya diṭṭhiyā vinā kañci samayaṃ pavattetuṃ yujjatīti adhippāyena pucchati. Apaviddhanti samucchedappahānavasena chaḍḍitaṃ. Paññāya diṭṭhanti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya bhagavatā paṭividdhaṃ. Yattha uppajjanti, taṃ sattaṃ mathenti sammaddantīti mathitāti āha ‘‘mathitānanti tesaṃyeva vevacana’’nti. Kañci dhammanti rūpadhammaṃ arūpadhammaṃ vā. Anupādiyitvāti aggahetvā.

‘කිඤ්චි දිට්ඨිගතන්ති’ යනු, ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ, මේ අට වැදෑරුම් දෘෂ්ටි එසේ වේවා, ඔබ වහන්සේ විසින් ගන්නා ලද කිසියම් දෘෂ්ටියක් (දර්ශනයක්) තිබේද?’ යන්නයි. මක්නිසාද යත්, කිසියම් දෘෂ්ටියකින් තොරව කිසිදු මතිමතාන්තරයක් පවත්වාගෙන යාමට නොහැකි ය යන අදහසින් ඔහු එසේ විමසයි. ‘අපවිද්ධං’ යනු සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් බැහැර කරන ලද බවයි. විදර්ශනා ප්‍රඥාව සහිත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සත්‍යය අවබෝධ කරන ලදී. යම් තැනක දෘෂ්ටි උපදී ද, ඒවා එම සත්වයා පීඩාවට පත් කරන බැවින් ‘මථිත’ නම් වේ. එබැවින් ‘මථිතානං යනු ඒ දෘෂ්ටිවලටම කියන තවත් නමකි’ යි පවසන ලදී. ‘කිඤ්චි ධම්මං’ යනු රූප ධර්මයක් හෝ අරූප ධර්මයකි. ‘අනුපාදියිත්වා’ යනු කිසිවක් ග්‍රහණය කර නොගෙන යන්නයි.

190. Na upetīti saṅkhaṃ na gacchatīti atthoti āha ‘‘na yujjatī’’ti. Anujānitabbaṃ siyā anupādāvimuttassa kañcipi uppattiyā abhāvato. ‘‘Evaṃ vimuttacitto na upapajjatī’’ti kāmañcetaṃ sabhāvapavedanaṃ parinibbānaṃ, eke pana ucchedavādino ‘‘mayampi ‘satto āyatiṃ na upapajjatī’ti vadāma, samaṇo gotamopi tathā vadatī’’ti ucchedabhāveyeva patiṭṭhahissanti, tasmā bhagavā ‘‘na upapajjatīti kho vaccha na upetī’’ti āha. ‘‘Upapajjatī’’ti pana vutte sassatameva gaṇheyyāti yojanā. Sesadvayepi eseva nayo. Appatiṭṭhoti ucchedavādādivasena patiṭṭhārahito. Anālamboti tesaṃyeva vādānaṃ olambārammaṇassa abhāvena anālambo. Sukhapavesanaṭṭhānanti tesaññeva vādānaṃ sukhapavesanokāsaṃ mā labhatūti. Ananuññāya ṭhatvāti ‘‘na upapajjatī’’tiādinā anujānitabbāya paṭiññāya ṭhānahetu. Anuññampīti anujānitabbampi dutiyapañhaṃ paṭikkhipi. Pariyatto pana dhammo atthato paccayākāro evāti āha ‘‘dhammoti paccayākāradhammo’’ti. Aññattha payogenāti imamhā niyyānikasāsanā aññasmiṃ micchāsamaye pavattappayogena, aniyyānikaṃ vividhaṃ micchāpaṭipattiṃ paṭipajjantenāti attho. ‘‘Aññavādiyakenā’’tipi pāṭho, paccayākārato aññākāradīpakaācariyavādaṃ paggayha tiṭṭhantenāti attho.

190. සංඛ්‍යාවට (ප්‍රමාණයට) නොපැමිණේ, අදාළ නොවේ යන අර්ථයෙන් 'නොගැළපේ' යැයි වදාරන ලදී. උපාදානයන්ගෙන් මිදුණු තැනැත්තා හට නැවත කිසිදු උපතක් නොමැති බැවින් එය (එම ප්‍රකාශය) අනුමත කළ යුත්තකි. 'මෙසේ විමුක්ත වූ සිත් ඇත්තා නැවත නූපදී' යනු පරිනිර්වාණයේ ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමක් වුවද, ඇතැම් උච්ඡේදවාදීහු 'අපිත් සත්වයා මතු නූපදී යැයි පවසමු, ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේ ද එසේම පවසති' යි කියා උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙහිම පිහිටිය හැකිය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'වච්ඡය, නූපදී යන්න ද නොයෙදේ' යැයි වදාළ සේක. 'උපදී' යැයි පැවසූයේ නම් ඔහු එය ශාස්වත දෘෂ්ටියක් ලෙසම ගනු ඇතැයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ඉතිරි කරුණු දෙකෙහි ද නය (ක්‍රමය) මෙයම වේ. 'අප්පතිට්ඨෝ' යනු උච්ඡේදවාදය ආදිය නිසා පිහිටක් රහිත වූ බවයි. 'අනාලම්බෝ' යනු එම වාදයන්ටම එල්බ ගැනීමට අරමුණක් නොමැති බැවින් පදනමක් රහිත වූ බවයි. 'සුඛපවේසනට්ඨානං' යනු එම වාදයන්ට පහසුවෙන් ඇතුළු වීමට අවකාශයක් නොලැබේවා යන්නයි. 'අනනුඤ්ඤාය ඨත්වා' යනු 'නූපදී' යනාදී වශයෙන් අනුමත කළ යුතු ප්‍රකාශයක් නොකිරීමට හේතුවයි. 'අනුඤ්ඤම්පි' යන්නෙන් අනුමත කළ යුතු වූ දෙවන ප්‍රශ්නය ද ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. පරියාප්ති ධර්මය අර්ථ වශයෙන් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදයම බැවින් 'ධර්මය නම් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ධර්මයයි' වදාරන ලදී. 'අඤ්ඤත්ථ පයෝගේන' යනු මෙම නෛර්යාණික (සසරින් එතෙර කරවන) ශාසනයෙන් බැහැර වූ අන්‍ය මිථ්‍යා සමයයන්හි යෙදීමෙන් හෙවත් විවිධ වූ අනිර්යාණික මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවන්හි නිරත වීමෙන් යන අර්ථයයි. 'අඤ්ඤවාදියකේනා' යනු ද පාඨයකි, ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදයට වඩා වෙනස් ආකාරයක් දක්වන ආචාර්යවාදයක් ගෙන සිටීමෙන් යන අර්ථයයි.

191. Appaccayoti [Pg.94] anupādāno, nirindhanoti attho.

191. 'අප්පච්චයෝ' යනු උපාදාන රහිත වූ, ඉන්ධන (දැව) රහිත වූ යන අර්ථයයි.

192. Yena rūpenāti yena bhūtupādādibhedena rūpadhammena. Taṃ rūpaṃ tappaṭibaddhasaṃyojanappahānena khīṇāsava-tathāgatassa pahīnaṃ anuppattidhammataṃ āpannaṃ. Tena vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘anuppādadhamma’’ntiādi. Aññesaṃ jānanāya abhāvaguṇatāya guṇagambhīro. ‘‘Ettakā guṇā’’ti pamāṇaṃ gaṇhituṃ na sakkuṇeyyo. ‘‘Īdisā etassa guṇā’’ti pariyogāhituṃ asakkuṇeyyatāya duppariyogāḷhoti. Dujjānoti agādhatāya gambhīro ‘‘ettakāni udakaḷhakasatānī’’tiādinā pametuṃ na sakkāti appameyyo, tato eva dujjāno. Evamevānti yathā mahāsamuddo gambhīro appameyyo dujjāno, evameva khīṇāsavopi guṇavasena, tasmā ayaṃ rūpādiṃ gahetvā rūpītiādivohāro bhaveyya, parinibbutassa pana tadabhāvā tathā paññāpetuṃ na sakkā, tato taṃ ārabbha upapajjatītiādi na yujjeyya. Yathā pana vijjamāno eva jātavedo byattena purisena nīyamāno puratthimādidisaṃ gatoti vucceyya, na nibbuto, evaṃ khīṇāsavopīti dassento ‘‘evamevā’’tiādimāha.

192. 'යම් රූපයකින්' යනු භූත රූප හා උපාදාය රූප ආදී ප්‍රභේද සහිත වූ යම් රූප ධර්මයකින් ද, එම රූපය එයට බැඳුණු සංයෝජනයන් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් රහතන් වහන්සේ (තථාගතයන් වහන්සේ) විසින් ප්‍රහීණ කරන ලදී, නැවත නූපදනා ස්වභාවයට පත් කරන ලදී. එබැවින් පාලියෙහි 'නැවත නූපදනා ස්වභාවය' යනාදිය වදාරන ලදී. අන්‍යයන්ට හඳුනාගත නොහැකි උසස් ගුණ ඇති බැවින් ගුණයෙන් ගැම්භීරය. 'මෙපමණ ගුණයන් ඇතැයි' ප්‍රමාණය කළ නොහැකිය. 'මොහුගේ ගුණයන් මෙබඳු යැයි' විමසා බැලීමට (අවබෝධ කර ගැනීමට) නොහැකි බැවින් 'දුප්පරියෝගාළ්හ' නම් වේ. පතුලක් නොමැති ගැඹුරු බව නිසා 'මෙපමණ ජල ප්‍රමාණයක් ඇතැයි' මැනිය නොහැකි බැවින් 'අප්පමෙය්‍ය' (අප්‍රමාණ) වේ, එහෙයින්ම දැනගැනීමට ද අපහසුය. එලෙසම මහා සමුද්‍රය ගැඹුරු වූ, අප්‍රමාණ වූ, දැනගැනීමට අපහසු වූ යම් සේද, එලෙසම රහතන් වහන්සේ ද ගුණ වශයෙන් එබඳුම වේ. එබැවින් රූප ආදිය ගෙන 'රූපවත්ය' යනාදී ව්‍යවහාරයන් පැවතිය හැකි වුවද, පරිනිර්වාණයට පත් වූ තැනැත්තා කෙරෙහි ඒවා නොමැති බැවින් එසේ පැනවිය නොහැකිය. එහෙයින් ඔහු අරභයා 'උපදී' යනාදිය නොගැළපේ. විද්‍යමාන වන්නා වූම ගින්නක් දක්ෂ පුරුෂයෙකු විසින් ගෙන යන ලදුව, එය නැගෙනහිර ආදී දිශාවකට ගියේ යැයි කිව හැකි වුවද, නිවී ගිය පසු එසේ කිව නොහැකි වන්නාක් මෙන්, රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව ද දක්වමින් 'එලෙසම' යනාදිය වදාරන ලදී.

Aniccatāti ettha aniccatāgahaṇaṃ asāranidassanaṃ. Tena yathā so sālarukkho sākhāpalāsādiasārāpagamena suddho sāre patiṭṭhito, evamayaṃ dhammavinayo sāsavasaṅkhātaasāravigamena lokuttaradhammasāre patiṭṭhitoti dasseti. Sesaṃ suviññeyyameva.

මෙහි 'අනිත්‍යතාවය' යන්නෙන් අසාර බව පෙන්වා දෙයි. එම සල් රුක්ෂය අතු පතර හා කොළ වැනි අසාර කොටස් ඉවත්වීමෙන් පිරිසිදු වී හරයෙහි (සාරයෙහි) පිහිටන්නාක් මෙන්, මේ ධර්ම විනය ද ආශ්‍රව නැමැති අසාර ධර්මයන් ඉවත්වීමෙන් ලෝකෝත්තර ධර්ම නැමැති සාරයෙහි පිහිටා ඇති බව දක්වයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Aggivacchasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

අග්ගිවච්ඡ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ගැඹුරු අරුත් පැහැදිලි කිරීම (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවිය.

3. Mahāvacchasuttavaṇṇanā

3. මහාවච්ඡ සූත්‍ර වර්ණනාව

193. Saha kathā etassa atthīti sahakathī, ‘‘mayaṃ pucchāvasena tumhe vissajjanavasenā’’ti evaṃ sahapavattakathoti attho. Etasseva kathitāni, tattha paṭhame vijjāttayaṃ desitaṃ, dutiye agginā dassitanti tevijjavacchasuttaṃ aggivacchasuttanti nāmaṃ visesetvā vuttaṃ. Sīghaṃ laddhiṃ na vissajjenti, yasmā saṅkhārānaṃ niyatoyaṃ vināso anaññasamuppādo, hetusamuppannāpi na cirena nijjhānaṃ khamanti, na lahuṃ. Tenāha ‘‘vasātela [Pg.95] …pe… sujjhantī’’ti. Pacchimagamanaṃ ñāṇassa paripākaṃ gatattā. Yaṭṭhiṃ ālambitvā udakaṃ tarituṃ otaranto puriso ‘‘yaṭṭhiṃ otaritvā udake patamāno’’ti vutto. Kammapathavasena vitthāradesananti saṃkhittadesanaṃ upādāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘mūlavasena cetthā’’tiādi. Vitthārasadisāti kammapathavasena idha desitadesanāva mūlavasena desitadesanaṃ upādāya vitthārasadisā. Vitthāradesanā nāma natthīti na kevalaṃ ayameva, atha kho sabbāpi buddhānaṃ nippariyāyena ujukena niravasesato vitthāradesanā nāma natthi desanāñāṇassa mahāvisayatāya karaṇasampattiyā ca tajjāya mahānubhāvattā sabbaññutaññāṇassa. Sabbaññutaññāṇasamaṅgitāya hi avasesapaṭisambhidānubhāvitāya aparimitakālasambhatañāṇasambhārasamudāgatāya kadācipi parikkhayānarahāya anaññasādhāraṇāya paṭibhānapaṭisambhidāya pahūtajivhāditadanurūparūpakāyasampattisampadāya vitthāriyamānā bhagavato desanā kathaṃ parimitā paricchinnā bhaveyya, mahākāruṇikatāya pana bhagavā veneyyajjhāsayānurūpaṃ tattha tattha parimitaṃ paricchinnaṃ katvā niṭṭhapeti. Ayañca attho mahāsīhanādasuttena (ma. ni. 1.146 ādayo) dīpetabbo. Sabbaṃ saṃkhittameva attajjhāsayavasena akathetvā bodhaneyyapuggalajjhāsayavasena desanāya niṭṭhāpitattā. Na cettha dhammasāsanavirodho pariyāyaṃ anissāya yathādhammaṃ dhammānaṃ bodhitattā sabbalahuttā cāti.

193. යමෙකු සමඟ සාකච්ඡාව පවතී ද ඔහු 'සහකථී' නම් වේ. 'අප ප්‍රශ්න ඇසීමෙන් ද ඔබ වහන්සේ පිළිතුරු දීමෙන් ද' මෙලෙස එක්ව පවතින කථාව යන අර්ථයයි. ඔහුටම වදාරන ලද සූත්‍ර අතුරින්, එහි පළමු සූත්‍රයේදී ත්‍රිවිද්‍යාව දේශනා කරන ලදී, දෙවැන්නේදී ගින්න පිළිබඳ උපමාවෙන් දක්වන ලදී; එබැවින් තේවිජ්ජවච්ඡ සූත්‍රය සහ අග්ගිවච්ඡ සූත්‍රය ලෙස නාම විශේෂ කොට දක්වන ලදී. (මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ) සිය ලබ්ධිය වහා අත් නොහරිති, මක්නිසාද යත් සංස්කාරයන්ගේ විනාශය නියත බැවින් සහ හේතූන්ගෙන් හටගත් දේ වුවද වහා විනාශ නොවන බැවිනි. එබැවින් 'තෙල් සහිත පහන... පිරිසිදු වේ' යනාදිය වදාරන ලදී. අවසානයට වැඩම කිරීම ඥානය මුහුකුරා යාම (පරිපාකය) නිසා සිදු විය. සැරයටියක් ආධාර කරගෙන ජලයට බැස යන පුරුෂයා 'සැරයටියෙන් බැස ජලයට පනින්නා' ලෙස දක්වන ලදී. කර්මපථ වශයෙන් කරන ලද විස්තර දේශනාව, සංක්ෂිප්ත දේශනාවට සාපේක්ෂව පවසන ලදී. එබැවින් 'මූල වශයෙන් මෙහි' යනාදිය දක්වන ලදී. විස්තරයට සමාන වූ යනු, මෙහි කර්මපථ වශයෙන් දේශනා කරන ලද දේශනාව, මූල වශයෙන් දේශනා කළ දේශනාවට වඩා විස්තර සහිත බැවින් එසේ පවසන ලදී. බුදුවරුන්ගේ දේශනාව සම්පූර්ණයෙන්ම විස්තර වශයෙන් දේශනා කිරීමක් යනුවෙන් දෙයක් නැත. මක්නිසාද යත් දේශනා ඥානය මහා විෂයයක් වන බැවින් සහ සර්වඥතා ඥානය මහානුභාව සම්පන්න වන බැවිනි. සර්වඥතා ඥානයෙන් යුක්ත බැවින් ද, ශේෂ වූ පටිසම්භිදා ඥානයන්ගේ ආනුභාවයෙන් ද, අපරිමිත කාලයක් පුරා රැස් කරන ලද ඥාන සම්භාරයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, කිසි කලෙකත් ක්ෂය නොවන අසාධාරණ වූ ප්‍රතිභාන පටිසම්භිදාවෙන් සහ එයට අනුරූප රූපකාය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විස්තර කරනු ලබන දේශනාව කෙසේ නම් සීමිත විය හැකි ද? එහෙත් මහා කාරුණික වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විනේය ජනයාගේ අදහස්වලට අනුකූලව ඒ ඒ තැන්වලදී සීමා සහිතව දේශනාව අවසන් කරති. මෙම අර්ථය මහාසීහනාද සූත්‍රයෙන් දත යුතුය. සියල්ල සංක්ෂිප්තව තම අභිමතය පරිදි නොවදාරා, අවබෝධය ලැබිය යුතු පුද්ගලයාගේ අභිමතය පරිදි දේශනාව නිම කරන ලදී. මෙහි ධර්ම විනයෙහි විරෝධයක් නැත, මක්නිසාද යත් පරියාය ධර්මයන් ඇසුරු නොකර ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුව අවබෝධ කරවන ලද බැවිනි.

194. Satta dhammā kāmāvacarā sampattasamādānaviratīnaṃ idhādhippetattā.

194. මෙහි සම්පත්ත විරති සහ සමාදාන විරති අදහස් කරන බැවින් ධර්ම සතක් කාමාවචර වේ.

Aniyametvāti ‘‘sammāsambuddho, sāvako’’ti vā niyamaṃ visesena akatvā. Attānameva…pe… veditabbaṃ, tathā hi paribbājako ‘‘tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo’’ti āha.

'නියම නොකර' යනු 'සම්මා සම්බුද්ධ' හෝ 'ශ්‍රාවක' යනුවෙන් විශේෂ නියමයක් නොකර යන්නයි. තමන්ම... දැනගත යුතුය, එසේ හෙයින් පරිබ්‍රාජකයා 'භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ නවතිත්වා' යැයි පැවසීය.

195. Satthāva arahā hoti paṭipattiyā pāripūribhāvato. Tasmiṃ byākateti tasmiṃ ‘‘ekabhikkhupi sāvako’’tiādinā suṭṭhu pañhe kathite.

195. ප්‍රතිපත්තියෙහි පූර්ණත්වය නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේම අර්හත් වෙති. 'එක් භික්ෂුවක් වුවද ශ්‍රාවකයෙකි' යනාදී වශයෙන් එම ප්‍රශ්නයට මැනවින් පිළිතුරු දුන් කල්හි (එම ප්‍රකාශය කරන ලදී).

196. Sampādakoti paṭipattisampādako.

196. 'සම්පාදක' යනු ප්‍රතිපත්තිය සම්පූර්ණ කරන්නා (සපුරන්නා) යන්නයි.

197. Sekhāya [Pg.96] vijjāyāti sekhalakkhaṇappattāya maggapaññāya sātisayaṃ katvā karaṇavasena vuttā, phalapaññā pana tāya pattabbattā kammabhāvena vuttā. Tenāha ‘‘heṭṭhimaphalattayaṃ pattabba’’nti. Imaṃ panettha aviparītamatthaṃ pāḷito eva viññāyamānaṃ appaṭivijjhanato vitaṇḍavādī ‘‘yāvatakaṃ sekhena pattabbaṃ, anuppattaṃ taṃ mayā’’ti vacanalesaṃ gahetvā ‘‘arahattamaggopi anena pattoyevā’’ti vadati. Evanti idāni vuccamānāya gāthāya.

197. "සෙඛ විද්‍යාවෙන්" යනු සෙඛ ලක්ෂණයට පත් වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් අතිශය කොට කරන ලද්දක් වශයෙන් කියන ලදී. ඵල ප්‍රඥාව වනාහි එයින් ලැබිය යුතු බැවින් කර්ම (අරමුණු) භාවයෙන් කියන ලදී. එහෙයින් "යටත් පිරිසෙයින් ඵල තුනක් ලැබිය යුතුය" යි කීහ. මෙහි පාලියෙන් ම දත හැකි වූ මෙම අවිපරීත අර්ථය අවබෝධ නොකිරීම නිසා විතණ්ඩවාදියා, "සෙඛයකු විසින් යමක් ලැබිය යුතු ද, එය මා විසින් අනුප්‍රාප්ත කරන ලදී" යන වචන මාත්‍රය ගෙන, "මොහු විසින් අර්හත් මාර්ගය ද පත් කරන ලද්දේමය" යි පවසයි. "මෙලෙස" යනු දැන් කියනු ලබන ගාථාවයි.

Kilesāni pahāya pañcāti pañcorambhāgiyasaṃyojanasaṅkhāte saṃkilese pahāya pajahitvā, pahānahetu vā. Paripuṇṇasekhoti sabbaso vaḍḍhitasekhadhammo. Aparihānadhammoti aparihānasabhāvo. Na hi yassa phātigatehi sīlādidhammehi parihāni atthi, samādhimhi paripūrakāritāya cetovasippatto. Tenāha ‘‘samāhitindriyo’’ti. Aparihānadhammattāva ṭhitatto.

"පස් වැදෑරුම් කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කොට" යනු පංච ඕරම්භාගිය සංයෝජන සංඛ්‍යාත සංක්ලේෂයන් ප්‍රහීණ කොට හෝ ප්‍රහාණයට හේතු වූ යන අර්ථයයි. "පරිපූර්ණ සෙඛයා" යනු සියලු ආකාරයෙන් වැඩුණු සෙඛ ධර්ම ඇත්තා ය. "නොපිරිහෙන ස්වභාවය ඇත්තා" යනු පිරිහී නොයන ස්වභාවයයි. වෘද්ධියට පත් වූ ශීලාදී ධර්මයන්ගෙන් යමෙකුට පිරිහීමක් නැත්නම්, සමාධියෙහි පරිපූර්ණ බව නිසා හේ චිත්ත වශීභාවයට පත් වූවෙකි. එහෙයින් "සමාහිත ඉන්ද්‍රිය ඇත්තා" යි පවසන ලදී. නොපිරිහෙන ධර්මතාවය නිසා ම ස්ථිර සිතක් ඇත්තෙකි.

Anāgāminā hi asekhabhāvāvahā dhammā paripūretabbā, na sekhabhāvāvahāti so ekantaparipuṇṇe sekho vutto. Etaṃ na buddhavacananti ‘‘maggo bahucittakkhaṇiko’’ti etaṃ vacanaṃ na buddhavacanaṃ anantarekantavipākadānato, bahukkhattuṃ pavattane payojanābhāvato ca lokuttarakusalassa, ‘‘samādhimānantarikaññamāhu (khu. pā. 6.5; su. ni. 228), na pāraṃ diguṇaṃ yantī’’ti (su. ni. 719) evamādīni suttapadāni etassatthasādhakāni. Orambhāgiyasaṃyojanappahānena sekkhadhammaparipūribhāvassa vuttatāya attho tava vacanena virujjhatīti. Assa āyasmato vacchassa.

අනාගාමී පුද්ගලයා විසින් අසෙඛ භාවය පමුණුවන ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ යුතු අතර, සෙඛ භාවය පමුණුවන ධර්මයන් නොවේ. එබැවින් ඔහු ඒකාන්තයෙන් ම පරිපූර්ණ සෙඛයෙකු ලෙස කියනු ලැබේ. "මෙය බුද්ධ වචනයක් නොවේ" යනු "මාර්ගය බොහෝ චිත්තක්ෂණයන්ගෙන් යුක්තය" යන මෙම වචනය බුද්ධ වචනයක් නොවේ. මන්දයත් එය අනන්තරව ඒකාන්තයෙන් විපාක දෙන බැවින් සහ ලෝකෝත්තර කුසලය බොහෝ වාරයක් පැවතීමේ ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවිනි. "සමාධිය ආනන්තරික යැයි කීහ", "දෙවරක් එතෙරට නොයති" යනාදී සූත්‍ර පාඨයන් මෙහි අර්ථය සාධනය කරයි. ඕරම්භාගිය සංයෝජන ප්‍රහාණය කිරීමෙන් සෙඛ ධර්මයන්ගේ පරිපූර්ණ බව ප්‍රකාශ කර ඇති බැවින්, ඔබේ වචනය සමඟ අර්ථය විරුද්ධ වේ. ආයුෂ්මත් වච්ඡයන්ට (යනු මෙහි අදහසයි).

198. Abhiññā vā kāraṇanti yañhi taṃ tatra tatra sakkhibhabbatāsaṅkhātaṃ iddhividhapaccanubhavanādi, tassa abhiññā kāraṇaṃ. Atha iddhividhapaccanubhavanādi abhiññā, evaṃ sati abhiññāpādakajjhānaṃ kāraṇaṃ. Avasāne chaṭṭhābhiññāya pana arahattaṃ. Ettha ca yasmā paṭhamasutte āsavakkhayo adhippeto, āsavā khīṇā eva, na puna khepetabbā, tasmā tattha ‘‘yāvadevā’’ti na vuttaṃ. Idha phalasamāpatti adhippetā, sā ca punappunaṃ samāpajjīyati, tasmā ‘‘yāvadevā’’ti vuttaṃ. Tato eva hi ‘‘arahattaṃ vā kāraṇa’’nti vuttaṃ. Tañhi ‘‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi, [Pg.97] yadariyā etarahi upasampajja viharantī’’ti (ma. ni. 1.465; 3.307) anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhapetvā abhiññā nibbattentassa kāraṇaṃ, tayidaṃ sabbasādhāraṇaṃ na hotīti sādhāraṇavasena naṃ dassento ‘‘arahattassa vipassanā vā’’ti āha.

198. "අභිඥාව හෝ හේතුවය" යනු ඒ ඒ තන්හි සාක්ෂාත් කිරීමට සුදුසු බව සංඛ්‍යාත වූ සෘද්ධි විධි අත්විඳීම ආදියට අභිඥාව හේතුව වේ. ඉදින් සෘද්ධි විධි අත්විඳීම ආදිය අභිඥාව නම්, එවිට අභිඥා පාදක ධ්‍යානය හේතුව වේ. අවසානයේ සයවන අභිඥාවෙන් අර්හත් භාවය ලැබේ. මෙහිදී පළමු සූත්‍රයේ ආසවක්ඛය (ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම) අදහස් කරන ලද බැවින් ද, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී ඇති බැවින් හා නැවත ක්ෂය කළ යුතු නොවන බැවින් ද, එහි "යම් තාක් ද" යන වචනය නොකියන ලදී. මෙහිදී ඵල සමාපත්තිය අදහස් කෙරේ, එය නැවත නැවතත් සමාපත්ති විය හැකි බැවින් "යම් තාක් ද" යයි කියන ලදී. ඒ නිසාම "අර්හත් භාවය හෝ හේතුවය" යි පවසන ලදී. "ආර්යයන් වහන්සේලා දැන් යම් ආයතනයකට පැමිණ වාසය කරද්ද, මම කවදා නම් එවැනි ආයතනයකට පැමිණ වාසය කරන්නෙම්ද?" යි අනුත්තර විමෝක්ෂයන් කෙරෙහි ආශාව උපදවා අභිඥාවන් උපදවන්නාට එය හේතුවකි. මෙය සැමට සාධාරණ නොවන බැවින්, සාධාරණ වශයෙන් එය දක්වමින් "අර්හත් භාවය සඳහා වූ විදර්ශනාව හෝ" යැයි පැවසීය.

200. Paricaranti nāma vippakatabrahmacariyavāsattā. Pariciṇṇo hoti sāvakena nāma satthu dhamme kattabbā paricariyā sammadeva niṭṭhāpitattā. Tenāha ‘‘iti…pe… thero evamāhā’’ti. Tesaṃ guṇānanti tesaṃ asekkhaguṇānaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

200. "පිරිවරති" යනු නිම නොකළ බ්‍රහ්මචර්යාවාසය ඇති බැවිනි. "පිරිවරන ලද්දේ වෙයි" යනු ශ්‍රාවකයෙකු විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්මයෙහි කළ යුතු වූ උපස්ථානය මැනවින් නිම කරන ලද බැවිනි. එහෙයින් "මෙසේ...පෙ... තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ" යි කීහ. "ඔවුන්ගේ ගුණයන්ගේ" යනු එම අසෙඛ ගුණයන්ගේ ය. ඉතිරිය පහසුවෙන් දත හැකිය.

Mahāvacchasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

මහා වච්ඡ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය (ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශනය) නිම කරන ලදී.

4. Dīghanakhasuttavaṇṇanā

4. දීඝනඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

201. Khananaṃ khataṃ, sūkarassa khataṃ ettha atthīti sūkarakhatā, sūkarassa vā imasmiṃ buddhuppāde paṭhamaṃ khataṃ upādāya sūkarakhatā, tāya. Evaṃnāmaketi evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmake. Paṃsudhoteti dhotapaṃsuke. Otaritvā abhiruhitabbanti pakatibhūmito anekehi sopānaphalakehi otaritvā puna leṇadvāraṃ katipayehi abhiruhitabbaṃ.

201. හෑරීම 'ඛත' නම් වේ, ඌරෙකුගේ හෑරීමක් මෙහි ඇති බැවින් 'සූකරඛතා' නම් වේ. නැතහොත් මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි ඌරෙකු විසින් පළමුව හාරන ලද බැවින් 'සූකරඛතා' නම් වේ, එයින් (එම ලෙන). "එම නම ඇති" යනු ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ලත් නම ඇති යන්නයි. "පස් සෝදා හරින ලද" යනු ධූලි සෝදා හරින ලද යන්නයි. "බැස නැගිය යුතුය" යනු සාමාන්‍ය භූමියේ සිට පඩිපෙළවල් රාශියකින් බැස නැවත ලෙන් දොරටුවට පඩි කිහිපයකින් නැගිය යුතුය යන්නයි.

Ṭhitakovāti mātulassa ṭhitattā tattha sagāravasapatissavasena ṭhitakova. Kiñcāpi sabba-saddo avisesato anavasesapariyādāyako, vatthuadhippāyānurodhī pana saddappayogoti tamatthaṃ sandhāya paribbājako ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti āha. Yā loke manussaupapattiyotiādikā upapattiyo, tā anatthasamudāgatā tattha tattheva sattānaṃ ucchijjanato, tasmā samayavādīhi vuccamānā sabbā āyatiṃ uppajjanaupapatti na hoti. Jalabubbuḷakā viya hi ime sattā tattha tattha samaye uppajjitvā bhijjanti, tesaṃ tattha paṭisandhi natthīti assa adhippāyo. Tenāha ‘‘paṭisandhiyo’’tiādi. Assa adhippāyaṃ muñcitvāti yenādhippāyena paribbājako ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti āha, taṃ tassa adhippāyaṃ jānantopi ajānanto viya hutvā tassa akkhare tāva dosaṃ dassentoti [Pg.98] padesasabbaṃ sandhāya tena vuttaṃ, sabbasabbavisayaṃ katvā tattha dosaṃ gaṇhanto. Yathā loke kenaci ‘‘sabbaṃ vuttaṃ, taṃ musā’’ti vutte tassa vacanassa sabbantogadhattā musābhāvo āpajjeyya, evaṃ imassapi ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti vadato tathā pavattā diṭṭhipi nakkhamatīti atthato āpannameva hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘esāpi te diṭṭhi nakkhamatī’’ti. Yathā pana kenaci ‘‘sabbaṃ vuttaṃ musā’’ti vutte adhippāyānurodhinī saddappavatti, tassa vacanaṃ muñcitvā tadaññesameva musābhāvo ñāyāgato, evamidhāpi ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti vacanato yassā diṭṭhiyā vasena ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti tena vuttaṃ, taṃ diṭṭhiṃ muñcitvā tadaññameva yathādhippetaṃ sabbaṃ nakkhamatīti ayamattho ñāyāgato, bhagavā pana vādīvaro sukhumāya āṇiyā thūlaṃ āṇiṃ nīharanto viya upāyena tassa diṭṭhigataṃ nīharituṃ tassa adhippāyena avatvā saddavasena tāva labbhamānaṃ dosaṃ dassento ‘‘yāpi kho te’’tiādimāha. Tena vuttaṃ – ‘‘assa adhippāyaṃ muñcitvā akkhare tāva dosaṃ dassento’’ti.

"සිටියදීම" යනු මාමණ්ඩිය සිටි බැවින් එහි ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව සිටියදීම යන්නයි. 'සබ්බ' (සියල්ල) යන වචනය විශේෂ කිරීමකින් තොරව කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ල අල්ලා ගත්තද, වචන භාවිතය වස්තූන්ගේ අදහසට අනුරූප වේ. එම අර්ථය සලකා පරිබ්බ්‍රාජකයා "මට සියල්ල රුචි නොවේ" යයි පැවසීය. ලෝකයෙහි මනුෂ්‍ය උප්පත්තිය ආදී යම් උප්පත්තීන් ඇද්ද, ඒ ඒ තැන්හිම සත්වයන් උච්ඡේද වන බැවින් ඒවා අනර්ථය පිණිස පවතී. එබැවින් අන්‍ය මතධාරීන් විසින් පවසන අනාගතයෙහි උපදින කිසිදු උප්පත්තියක් නැත. දිය බුබුළක් මෙන් මෙම සත්වයන් ඒ ඒ අවස්ථාවන්හි උපදී, පසුව බිඳී යයි, ඔවුන්ගේ නැවත උපතක් නැත යන්න ඔහුගේ අදහසයි. එහෙයින් "ප්‍රතිසන්ධීන්" යනාදිය පවසන ලදී. "ඔහුගේ අදහස අත්හැර" යනු පරිබ්බ්‍රාජකයා "මට සියල්ල රුචි නොවේ" යයි පැවසුවේ යම් අදහසකින් ද, ඔහුගේ එම අදහස දැන සිටියද නොදන්නාක් මෙන් වී, ඔහුගේ වචනවලම දෝෂ දක්වනු පිණිස එක් කොටසක් ගැන කියන ලද 'සියල්ල' යන්න, සියලුම දේ විෂය කරගෙන එහි දෝෂයක් ගත්තේය. ලෝකයෙහි යමෙකු විසින් "පවසන ලද සියල්ල බොරුය" යි කී විට ඔහුගේ එම වචනය ද 'සියල්ල' යන්නට ඇතුළත් බැවින් එයද බොරු බවට පත් වන්නා සේ, "මට සියල්ල රුචි නොවේ" යයි පවසන මොහුට ද ඔහු දරන එම දෘෂ්ටිය ද රුචි නොවන බව අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ඔබේ ඔය දෘෂ්ටිය ද ඔබට රුචි නොවේද?" යි වදාළ සේක. යමෙකු "පවසන ලද සියල්ල බොරුය" යි කී විට එම වචන පැවැත්ම අදහසට අනුරූප වන බැවින්, ඔහුගේ එම වචනය හැර අන් අයගේ වචන පමණක් බොරු බව න්‍යායානුකූලව සිද්ධ වන්නා සේ, මෙහිදී ද "මට සියල්ල රුචි නොවේ" යන වචනයෙන් යම් දෘෂ්ටියක් නිසා ඔහු එසේ පැවසුවේ ද, එම දෘෂ්ටිය හැර අදහස් කරන ලද අනෙක් සියල්ල රුචි නොවේ යන අර්ථය න්‍යායානුකූලව ලැබේ. එහෙත් වාදීවරයන් අතර උත්තම වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියුම් ඇණයකින් ගන ඇණයක් ගලවන්නාක් මෙන්, උපායශීලීව ඔහුගේ දෘෂ්ටිය ඉවත් කරනු පිණිස, ඔහුගේ අදහස අනුව නොකියා වචන අනුව ලැබෙන දෝෂය දක්වමින් "යම් ඒ ඔබේ දෘෂ්ටිය ද" යනාදිය වදාළ සේක. එබැවින් "ඔහුගේ අදහස අත්හැර වචනවලම දෝෂ දක්වමින්" යයි කියන ලදී.

Paribbājako pana yaṃ sandhāya ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti mayā vuttaṃ, ‘‘ayaṃ so’’ti yathāvuttadosapariharaṇatthaṃ tasmiṃ atthe vuccamāne esa doso sabbo na hoti, evampi samaṇo gotamo mama vāde dosameva āropeyyāti attano ajjhāsayaṃ niguhitvā yathāvuttadosaṃ pariharitukāmo ‘‘esā me’’tiādimāha. Tattha tampassa tādisamevāti yaṃ ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti gahitaṃ vatthu, tampi tādisameva bhaveyyāti. Ayañca sabbantogadhadiṭṭhi mayhampi diṭṭhivatthu, taṃ me khameyyavāti. Yasmā pana ‘‘esāpi diṭṭhi tuyhaṃ nakkhamatī’’ti yāpi diṭṭhi vuttā bhavatā gotamena, sāpi mayhaṃ nakkhamati, tasmā sabbaṃ me nakkhamatevāti paribbājakassa adhippāyo. Tenāha – ‘‘taṃ pariharāmīti saññāya vadatī’’ti. Tathā ca vakkhati ‘‘tasmāpi ucchedadiṭṭhi mayhaṃ nakkhamatī’’ti. ‘‘Esā me diṭṭhī’’ti yā ṭhitibhūtā diṭṭhi, tāya ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti panettha sabbaggahaṇena gahitattā āha – ‘‘atthato panassa esā diṭṭhi na me khamatīti āpajjatī’’ti. Ayaṃ dosoti dassento āha ‘‘yassa panā’’tiādi. Esāti diṭṭhi. Rucitanti diṭṭhidassanena abhinivisitvā rocetvā gahitaṃ. Tena hi diṭṭhiakkhamena arucitena bhavitabbanti sati diṭṭhiyā akkhamabhāve tato tāya gahitāya khameyya rucceyya yathā, evaṃ sabbassa akkhamabhāveti [Pg.99] aparabhāge sabbaṃ khamati ruccatīti āpajjati. Na panesa taṃ sampaṭicchatīti esa ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti evaṃ vadanto ucchedavādī taṃ vuttanayena sabbassa khamanaṃ ruccanaṃ na sampaṭicchati. Ñāyena vuttamatthaṃ kathaṃ na sampaṭicchatīti āha ‘‘kevalaṃ tassāpi ucchedadiṭṭhiyā ucchedameva gaṇhātī’’ti. Sabbesañhi dhammānaṃ āyatiṃ uppādaṃ aruccitvā taṃ sandhāya ayaṃ ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti vadati, ucchedadiṭṭhikesu ca ucchinnesu kuto ucchedadiṭṭhisabhāvoti.

පරිබ්‍රාජකයා විසින් තමා පැවසූ 'මට සියල්ල රුචි නොවේ' යන වචනයෙහි අන්තර්ගත දෝෂ මඟහරවා ගැනීම සඳහා, 'මේ එයයි' යන්නෙන් අදහස් කළ කාරණය පැහැදිලි කරන විට, එම සියලු දෝෂ ඉවත් වන බවත්, එසේ නොකළහොත් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ තම වාදයෙහි දෝෂාරෝපණය කරනු ඇතැයි සිතා තමාගේ අදහස සඟවා එම දෝෂය මඟහරවා ගනු කැමැත්තෙන් 'මේ මාගේ (දෘෂ්ටියයි)' යනාදිය පැවසීය. එහි 'තම්පස්ස තාදිසමේවා' යනු 'මට සියල්ල රුචි නොවේ' යයි ගන්නා ලද යම් කරුණක් වේද, එයද එවැනිම විය යුතු බවයි. 'මේ සියල්ල ඇතුළත් වූ දෘෂ්ටිය මාගේ ද දෘෂ්ටි විෂයයකි, එය මට රුචි විය යුතු නොවේද?' යන්න මෙහි අදහසයි. 'ගෞතමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ විසින් පවසන ලද යම් දෘෂ්ටියක් වේද, එයද මට රුචි නොවේ, එබැවින් මට සියල්ල රුචි නොවේමය' යන්න පරිබ්‍රාජකයාගේ අදහසයි. එබැවින් 'එය මඟහරිමි යන හැඟීමෙන් පවසයි' යයි කියන ලදී. ඒ බව ඉදිරියට 'එබැවින් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද මට රුචි නොවේ' යයි පවසනු ඇත. 'මේ මාගේ දෘෂ්ටියයි' යනුවෙන් යම් ස්ථාවර දෘෂ්ටියක් පවතීද, එහි 'සියල්ල' යන වචනයෙන් එයද ග්‍රහණය වන බැවින් 'අර්ථ වශයෙන් ඔහුට මෙම දෘෂ්ටිය රුචි නොවන බවට පත්වේ' යයි පැවසීය. මෙහි ඇති දෝෂය පෙන්වීමට 'යමෙකුට වනාහි' යනාදිය පැවසීය. 'එය' යනු දෘෂ්ටියයි. 'රුචිත' යනු දෘෂ්ටිය දැකීමෙන් තදින් අල්ලාගෙන රුචි කළ දෙයයි. දෘෂ්ටිය රුචි නොවන කල්හි, එම දෘෂ්ටිය රුචි විය යුතු මෙන්ම, සියල්ල රුචි නොවන කල්හි පසුව සියල්ල රුචි වන බවට පත්වේ. ඔහු එය පිළිගන්නේ නැත. 'මට සියල්ල රුචි නොවේ' යයි පවසන මෙම උච්ඡේදවාදියා, ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයට සියල්ල රුචි වීම පිළිගන්නේ නැත. න්‍යායානුකූලව පැවසූ අර්ථය ඔහු පිළිගන්නේ නැත්තේ ඇයිද යත්, 'ඔහු හුදෙක් එම උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙන්ම උච්ඡේදයම ගනී' යනුවෙනි. සියලු ධර්මයන්ගේ මතු උත්පත්තිය රුචි නොකර, එය අරමුණු කරගෙන මොහු 'මට සියල්ල රුචි නොවේ' යයි පවසයි. උච්ඡේද දෘෂ්ටිකයන් උච්ඡේද වූ කල්හි උච්ඡේද දෘෂ්ටියක ස්වභාවය කොහින්ද?

Tenāti tena kāraṇena, yasmā idhekacce sattā īdisaṃ diṭṭhiṃ paggayha tiṭṭhanti, tasmāti vuttaṃ hoti. Pajahanakena vā cittena ekajjhaṃ gahetvā pajahanakehi appajahanake niddhāretuṃ bhagavā ‘‘ato…pe… bahutarā’’ti avocāti āha – ‘‘pajahanakesu nissakka’’nti yathā ‘‘pañcasīlehi pabhāvanā paññavantatarā’’ti. ‘‘Bahū’’ti vatvā na kevalaṃ bahū, atha kho ativiya bahūti dassento ‘‘bahutarā’’ti āha. ‘‘Bahū hī’’ti nayidaṃ nissakkavacanaṃ, atha kho paccattavacanaṃ. Kathaṃ hi-saddoti āha ‘‘hi-kāro nipātamatta’’nti. Anissakkavacanaṃ tāva tassa pajahanakānaṃ bahubhāvato tepi parato ‘‘bahutarā’’ti vuccīyanti. Mūladassananti ye tādisaṃ dassanaṃ paṭhamaṃ upādiyanti, tajjātikameva pacchā gahitadassanaṃ. Vijātiyañhi paṭhamaṃ gahitadassanaṃ appahāya vijātiyassa gahaṇaṃ na sambhavati viruddhassa abhinivesassa saha anavaṭṭhānato. Aviruddhaṃ pana mūladassanaṃ avissajjitvā visayādibhedabhinnaṃ aparadassanaṃ gahetuṃ labbhati. Tenāha ‘‘ettha cā’’tiādi.

‘තේනා’ යනු ඒ හේතුවෙනි. මෙහි ඇතැම් සත්ත්වයෝ මෙබඳු දෘෂ්ටියක් දැඩිව ගෙන සිටින නිසා යන අර්ථයයි. අත්හරින සුළු සිතින් යුතුව එක්තැනක රැස්කොට, අත්හරින අය සහ අත්නොහරින අය වෙන් කර දැක්වීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මීට වඩා... බහුතරය’ යයි වදාළ සේක. ‘බොහෝ’ යයි පවසා එය හුදෙක් බොහෝමයක් පමණක් නොව, අතිශයින්ම බොහෝ බව පෙන්වීමට ‘බහුතර’ යයි වදාළහ. ‘බහූ හි’ යන්න මෙහි නිස්සක්ක විභක්තියක් (පස්වන විභක්තිය) නොවේ, එය ප්‍රථමා විභක්තියයි. ‘හි’ යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. එය අත්හරින අයගේ බහුත්වය නිසා ඔවුන්ට වඩා අනෙක් අය ‘බහුතර’ යයි කියනු ලැබේ. ‘මූලදස්සන’ යනු එවැනි දර්ශනයක් මුලින්ම උපාදානය කර ගැනීමයි. පසුව ගන්නා දර්ශනය ද එවැනිම ජාතියේ එකකි. මුලින් ගත් විජාතික දර්ශනයක් අත්නොහැර තවත් විජාතික දර්ශනයක් ගැනීම සිදුවිය නොහැක්කේ විරුද්ධ වූ අභිනිවේශයන් එකට පැවතිය නොහැකි බැවිනි. එහෙත් අවිරුද්ධ වූ මූලික දර්ශනය අත්නොහැර විෂය ආදී වශයෙන් වෙනස් වූ වෙනත් දර්ශනයක් ගැනීමට පුළුවන. එබැවින් ‘මෙහි ද’ යනාදිය පවසන ලදී.

Tattha kiñcāpi ekaccasassatavādo sassatucchedābhinivesānaṃ vasena yathākkamaṃ sassatucchedaggāhanajātiko, ucchedaggāhena pana sassatābhinivesassa taṃgāhena ca asassatābhinivesassa virujjhanato ubhayatthapi ‘‘ekaccasassataṃ vā gahetuṃ na sakkā’’ti vuttaṃ, tathā ‘‘sassataṃ vā ucchedaṃ vā na sakkā gahetu’’nti ca. Mūlasassatañhi paṭhamaṃ gahitaṃ. Āyatanesupi yojetabbanti paṭhamaṃ cakkhāyatanaṃ sassatanti gahetvā aparabhāge na kevalaṃ cakkhāyatanameva sassataṃ, sotāyatanampi sassataṃ, ghānāyatanādipi sassatanti gaṇhātītiādinā yojetabbaṃ. Āyatanesupīti pi-saddena dhātūnaṃ indriyānampi gāho daṭṭhabbo. Idaṃ sandhāyāti [Pg.100] ‘‘mūle sassata’’ntiādinā vuttapaṭhamaggāhassa samānajātiyaṃ aparaggāhaṃ sandhāya.

එහි ඇතැම්විට ඒකච්චසස්සතවාදය (ඇතැම් දේ නිත්‍ය බව) සස්සත සහ උච්ඡේද අභිනිවේශයන්ගේ වශයෙන් පිළිවෙළින් සස්සත හා උච්ඡේද ග්‍රහණයන් ඇති කරන ස්වභාවයක් ගත්තද, උච්ඡේද ග්‍රහණයෙන් සස්සත අභිනිවේශය ද, සස්සත ග්‍රහණයෙන් අසස්සත අභිනිවේශය ද විරුද්ධ වන බැවින්, එම අවස්ථා දෙකේදීම ‘ඒකච්චසස්සතය හෝ ගැනීමට නොහැකිය’ යනුවෙන් මෙන්ම ‘සස්සතය හෝ උච්ඡේදය ගැනීමට නොහැකිය’ යනුවෙන් ද පවසන ලදී. මක්නිසාද යත් මුලින්ම සස්සතය ගනු ලැබූ බැවිනි. ආයතනයන්හි ද යෙදිය යුතුය යනු, මුලින් චක්ඛායතනය නිත්‍යයැයි ගෙන පසුව චක්ඛායතනය පමණක් නොව සෝතායතනය ද නිත්‍යයැයි, ඝාණායතනය ආදිය ද නිත්‍යයැයි ග්‍රහණය කිරීමේ ක්‍රමය අනුව යෙදිය යුතුය. ‘ආයතනයන්හි ද’ යන මෙහි ‘ද’ (පි) ශබ්දයෙන් ධාතු සහ ඉන්ද්‍රියයන් ග්‍රහණය කිරීම ද දත යුතුය. මෙය අරමුණු කරගෙන යනු ‘මූල සස්සත’ යනාදී වශයෙන් පැවසූ ප්‍රථම ග්‍රහණයට සමාන ජාතියේ දෙවන ග්‍රහණයක් අරමුණු කරගෙනයි.

Dutiyavāre paṭhamavāre vuttasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tattha ādīnavaṃ disvāti ‘‘yadi rūpaṃ sassataṃ siyā, nayidaṃ ābādhāya saṃvatteyya. Yasmā ca kho idaṃ rūpaṃ asassataṃ, tasmā abhiṇhapaṭipīḷanaṭṭhena udayavayavantatāya rūpaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, sassatābhiniveso micchā’’tiādinā tattha sassatavāde ādīnavaṃ dosaṃ disvā. Oḷārikanti tasmā paṭipīḷanaṭṭhena ayāthāvaggāhatāya rūpaṃ na saṇhaṃ oḷārikameva. Vedanādīnampi aniccādibhāvadassanaṃ rūpavedanāādīnaṃ samānayogakkhamattā. Vissajjetīti pajahati.

දෙවන වාරයේදී, පළමු වාරයේ කියන ලද ක්‍රමයටම අර්ථය දත යුතුය. එහි ‘ආදීනව දැක’ යනු, ‘ඉදින් රූපය නිත්‍ය වන්නේ නම්, මෙය පීඩාව පිණිස පවතින්නේ නැත. යම් හෙයකින් මෙම රූපය අනිත්‍ය ද, එබැවින් නිරන්තරයෙන් පෙළෙන අර්ථයෙන් ද, උදය-වැය (ඇතිවීම හා නැතිවීම) පවතින බැවින් ද රූපය අනිත්‍යය, සංඛතය, පටිච්චසමුප්පන්නය, සස්සත අභිනිවේශය මිථ්‍යාවකි’ යනාදී වශයෙන් සස්සතවාදයෙහි ආදීනව හෙවත් දෝෂ දැකීමයි. ‘ඕළාරික’ යනු පෙළෙන අර්ථයෙන් ද තථ්‍ය නොවන ග්‍රහණයක් බැවින් ද රූපය සූක්ෂ්ම නොව රළුමය යන්නයි. වේදනා ආදියේ ද අනිත්‍ය බව දැකීම, රූප හා වේදනා ආදියේ පවතින සමාන ස්වභාවය නිසා වේ. ‘විස්සජ්ජේති’ යනු අත්හරියි යන්නයි.

Tisso laddhiyoti sassatucchedaekaccasassatadiṭṭhiyo. Yasmā sassatadiṭṭhikā vaṭṭe rajjanassa āsannā. Tathā hi te olīyantīti vuccanti, bhavābhavadiṭṭhīnaṃ vasena imesaṃ sattānaṃ saṃsārato sīsukkhipanaṃ natthīti etāva tisso visesato gahetabbā.

‘ලබ්ධි තුන’ යනු සස්සත, උච්ඡේද සහ ඒකච්චසස්සත යන දෘෂ්ටි තුනයි. සස්සත දෘෂ්ටිකයෝ සංසාර වට්ටයෙහි ඇලීමට ආසන්නය. එසේම ඔවුන් ‘එලී සිටින්නෝ’ යයි කියනු ලැබේ. භව හා අභව දෘෂ්ටිවල බලපෑමෙන් මෙම සත්ත්වයන්ට සංසාරයෙන් හිස එසවීමක් (මිදීමක්) නැති බැවින්, මෙම ලබ්ධි තුන විශේෂයෙන්ම ගත යුතුය.

Idhalokaṃ paralokañca atthīti jānātīti ettāvatā sassatadassanassa appasāvajjatākāraṇamāha, vaṭṭaṃ assādeti, abhinandatīti iminā dandhavirāgatāya. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Idhalokaṃ paralokañca atthīti jānātīti iminā tāsu tāsu gatīsu sattānaṃ saṃsaraṇaṃ paṭikkhipatīti dasseti, sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ atthīti jānātīti iminā kammaphalaṃ. Kusalaṃ na karotīti iminā kammaṃ, akusalaṃ karonto na bhāyatīti iminā puññāpuññāni sabhāvato jāyantīti dasseti. Vaṭṭaṃ assādeti abhinandati tanninnabhāvato. Sīghaṃ laddhiṃ jahituṃ na sakkoti vaṭṭupacchedassa aruccanato. Ucchedavādī hi tasmiṃ bhave ucchedaṃ maññati. Tato paraṃ idhalokaṃ paralokañca atthīti jānāti sukatadukkaṭānaṃ phalaṃ atthīti jānāti kammaphalavādībhāvato. Yebhuyyena hi ucchedavādī sabhāvaniyatiyadicchābhinivesesu aññatrābhiniveso hoti. Sīghaṃ dassanaṃ pajahati vaṭṭābhiratiyā abhāvato. Pāramiyo pūretuṃ sakkonto paccekabuddho hutvā, lokavohāramatteneva so sammāsambuddho hutvā parinibbāyatīti yojanā. Asakkontoti buddho hotuṃ asakkonto. Abhinīhāraṃ [Pg.101] katvā aggasāvakādibhāvassa abhinīhāraṃ sampādetvā. Sāvako hutvāti aggasāvako mahāsāvako hutvā, tatthāpi tevijjo chaḷabhiñño paṭisambhidāppatto vā sukkhavipassako eva vā buddhasāvako hutvā parinibbāyati. Sabbamidaṃ ucchedavādino kalyāṇamittanissayena sammattaniyāmokkamane khippavirāgatādassanatthaṃ āgataṃ. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.

මෙලොව හා පරලොව ඇතැයි දන්නා පමණින් ශාස්වත දෘෂ්ටියෙහි අල්ප සාවද්‍ය බව (අඩු දෝෂ සහිත බව) පවසයි. 'සංසාර චක්‍රය රස විඳියි, එය අභිනන්දනය කරයි' යන්නෙන් පවසන්නේ වීතරාගී බවෙහි ඇති ප්‍රමාදයයි. එබැවින් 'තස්මා' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙලොව හා පරලොව ඇතැයි දන්නා බවින් ඒ ඒ ගතිවල සත්ත්වයන්ගේ සක්මන් කිරීම (සංසරණය) ප්‍රතික්ෂේප කරන බව පෙන්වයි. සුකෘත හා දුෂ්කෘත කර්මයන්ගේ ඵල ඇති බව දන්නා බවින් කර්ම ඵලය පෙන්වයි. කුසල් නොකරයි යන්නෙන් කර්මය ද, අකුසල් කරමින් බිය නොවෙයි යන්නෙන් පින් පව් ස්වභාවයෙන්ම හටගන්නා බව ද පෙන්වයි. සංසාර චක්‍රයට නැඹුරු වූ බැවින් එය රස විඳියි, අභිනන්දනය කරයි. සංසාර චක්‍රය සිඳ දැමීමට අකමැති බැවින් වහාම දෘෂ්ටිය අත්හැරීමට නොහැකිය. උච්ඡේදවාදියා වනාහි එම භවයෙහිදීම විනාශය (උච්ඡේදය) සිතයි. ඉන් පසුව මෙලොව හා පරලොව ඇති බව දනියි, කර්මඵලවාදියෙකු වන බැවින් පින් පව්වල ඵල ඇති බව දනියි. බෙහෝ විට උච්ඡේදවාදියා ස්වභාවනියතිවාදය හා අහේතුකවාදය වැනි දෘෂ්ටි අතුරින් යම් දෘෂ්ටියක ඇලුනේ වෙයි. සංසාරයෙහි ඇලීමක් නොමැති බැවින් වහාම දෘෂ්ටිය අත්හරියි. පාරමිතා පිරිය හැකි නම් පසේබුදු වී, ලෝක ව්‍යවහාර මාත්‍රයෙන් පමණක් ඒ සම්මා සම්බුදුවරයාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාති යනු මෙහි යෝජනාවයි. 'අසක්කොන්තෝ' යනු බුදු වීමට නොහැකි වන්නායි. අභිනීහාර කොට යනු අග්‍රශ්‍රාවකාදී භාවය සඳහා අභිනීහාරය සම්පූර්ණ කොටයි. ශ්‍රාවකයෙකු වී යනු අග්‍රශ්‍රාවක හෝ මහාශ්‍රාවක වී, එහිදී ද තෙවිජ්ජා, ෂඩභිඥා, පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත හෝ වියළි විදර්ශක බුද්ධ ශ්‍රාවකයෙකු වී පිරිනිවන් පායි. මේ සියල්ල උච්ඡේදවාදියාට කල්‍යාණමිත්‍ර ඇසුර නිසා සම්මත්ත නියාමයට (මාර්ගයට) බැසීමෙහි ඇති ශීඝ්‍ර විරාගී බව පෙන්වීම පිණිස දක්වන ලදී. එබැවින් 'තස්මා' යනාදිය වදාරන ලදී.

202. Kañjiyenevāti āranāḷena. Kañjiyasadisena ucchedadassanena. Pūritoti paripuṇṇajjhāsayo. Soti paribbājako. Appahāyāti abhinditvā. Viggahoti kalaho idameva saccaṃ, moghamaññanti aññamaññaṃ viruddhaggāhoti katvā. Vivādanti viruddhavādaṃ. Vighātanti virodhahetukaṃ cittavighātaṃ. Vihesanti viggahavivādanimittaṃ kāyikaṃ cetasikañca kilamathaṃ. Ādīnavaṃ disvāti etāsaṃ diṭṭhīnaṃ evarūpo ādīnavo, aniyyānikabhāvatāya pana sampati āyatiñca mahādīnavoti evaṃ ādīnavaṃ disvā.

202. කාඩියෙන් ම (පැසූ කැඳෙන්) යනු 'ආරනාල' වලිනි. කාඩියකට බඳු වූ උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙනි. 'පූරිතෝ' යනු පිරුණු අදහස් ඇත්තා ය. 'සෝ' යනු ඒ පරිබ්‍රාජකයා ය. 'අප්පහාය' යනු නොබිඳ ය. 'විග්ගහ' යනු කලහයයි, 'මෙයම සත්‍යය, අනෙක හිස් ය' යැයි අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඇති කරගන්නා විරුද්ධ ග්‍රහණයයි. 'විවාද' යනු විරුද්ධ වාදයයි. 'විඝාත' යනු විරුද්ධත්වය හේතුවෙන් හටගන්නා චිත්ත පීඩාවයි. 'විහේසා' යනු විග්‍රහ හා විවාද නිමිත්ත කොට ගත් කායික හා චෛතසික වෙහෙසයි. 'ආදීනවං දිස්වා' යනු මේ දෘෂ්ටීන්ගේ මෙබඳු වූ ආදීනව, එනම් නිසැකවම විමුක්තියක් නොලැබෙන බැවින් වර්තමානයෙහි හා අනාගතයෙහි ඇති වන මහා ආදීනව දැකීමයි.

205. ‘‘Esohamasmi, eso me attā’’tiādinā (ma. ni. 1.241; saṃ. ni. 3.8) kāyaṃ anvetīti kāyanvayo, soyeva, tassa vā samūho kāyanvayatā, kāyapaṭibaddho kileso. Tenāha ‘‘kāyaṃ…pe… attho’’ti.

205. 'ඒ මම වෙමි, ඒ මාගේ ආත්මයයි' යනාදී වශයෙන් ශරීරය අනුව යන්නේ 'කායාන්වය' නම් වේ. එයම හෝ එහි සමූහය කායාන්වයතාවයි, එය ශරීරය හා බැඳුණු කෙලෙසයි. එබැවින් 'කායං...පෙ... අත්ථෝ' යැයි පවසන ලදී.

Asammissabhāvanti asaṅkarato vavatthitabhāvaṃ. Tena tāsaṃ yathāsakaṃ paccayānaṃ uppajjitvā vigamaṃ dasseti. Evañhi tāsaṃ kadācipi saṅkaro natthi. Tenāha ‘‘tatrāyaṃ saṅkhepattho’’tiādi. Sarūpaṃ aggahetvā ‘‘aññā vedanā’’ti aniyamena vuttattā tameva vigamaṃ dassento ‘‘anuppannāva honti antarahitā vā’’ti āha. Sarūpato niyametvā vuccamāne kāci anuppannā vā hoti, kāci antarahitā vāti. Cuṇṇavicuṇṇabhāvadassanatthanti khaṇe khaṇe bhijjamānabhāvadassanatthaṃ.

මිශ්‍ර නොවන බව (අසම්මිස්සභාවය) යනු එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවී වෙන් වෙන්ව පවතින බවයි. එයින් ඒ ඒ වේදනාවන් තමන්ට අදාළ ප්‍රත්‍යයන් නිසා හටගෙන නැති වී යන බව පෙන්වයි. මෙසේ ඒවායේ කිසිදා මිශ්‍ර වීමක් සිදු නොවේ. එබැවින් 'තත්‍රායං සංඛේපත්ථෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. ස්වරූපය (නිශ්චිත ලක්ෂණය) ග්‍රහණය නොකොට 'වෙනත් වේදනාවක්' යැයි අනිශ්චිතව පවසා ඇති බැවින්, එම නිරුද්ධ වීම පෙන්වමින් 'නූපන්නේම වෙයි හෝ අතුරුදහන් වූයේ වෙයි' යනුවෙන් පැවසීය. ස්වරූපයෙන් නියම කොට පවසන විට කිසිවක් නූපන්නේ හෝ කිසිවක් අතුරුදහන් වූයේ හෝ වෙයි. 'චුණ්ණ විචුණ්ණ' භාවය පෙන්වීමට යනු ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය බිඳී යන බව පෙන්වීමටයි.

Na kenaci saṃvadatīti kenaci puggalena saddhiṃ diṭṭhirāgavasena saṃkiliṭṭhacitto na vadati. Tenāha ‘‘sassataṃ gahetvā’’tiādi. Na vivadatīti viruddhabhāvo hutvā na vivadati. Parivattetvāti ucchedaṃ gahetvā ekaccasassataṃ gahetvā evaṃ vuttanayena tayopi vādā parivattetvā yojetabbā[Pg.102]. Tena voharatīti tena lokavohārena lokasamaññaṃ anatidhāvanto satto puriso puggalotiādinā voharati, na pana ito bāhirakā viya abhinivisati. Tenāha ‘‘aparāmasanto’’ti. Kañci dhammanti rūpādīsu ekaṃ dhammampi. Parāmāsaggāhena aggaṇhantoti ‘‘nicca’’ntiādinā, ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā ca dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasitvā gahaṇena aggaṇhanto.

කිසිවෙකු සමඟ සංවාද නොකරයි යනු දෘෂ්ටි රාගය හේතුවෙන් කිලිටි වූ සිතින් කිසිදු පුද්ගලයෙකු සමඟ කතා නොකරයි. එබැවින් 'ශාස්වතය ගෙන' යනාදිය වදාරන ලදී. විවාද නොකරයි යනු විරුද්ධවාදී නොවී විවාද නොකරයි. 'පරිවත්තෙත්වා' යනු උච්ඡේදය ගෙන, එක්තරා ශාස්වතයක් ගෙන මෙසේ පැවසූ ක්‍රමයෙන් වාද තුනම වෙනස් කොට යෙදිය යුතුය. 'තේන වෝහරති' යනු ඒ ලෝක සම්මුතිය ඉක්මවා නොයමින් සත්ත්වයා, පුද්ගලයා යනාදී වශයෙන් ව්‍යවහාර කරයි, එහෙත් මෙයින් බැහැර වූවන් මෙන් එහි දැඩිව ඇලී නොසිටියි. එබැවින් 'අපරාමසන්තෝ' (පරාමර්ශනය නොකරමින්) යැයි වදාරන ලදී. 'කඤ්චි ධම්මං' යනු රූප ආදී ධර්මයන් අතුරින් එක් ධර්මයක් හෝ වේ. පරාමර්ශන ග්‍රහණයෙන් ග්‍රහණය නොකරන්නේ යනු 'නිත්‍යයි' යනාදී වශයෙන් ද, 'මෙය මාගේය' යනාදී වශයෙන් ද ධර්ම ස්වභාවය ඉක්මවා ගොස් අන්‍ය ලෙස ග්‍රහණය නොකරමිනි.

Katāvīti katakicco. So vadeyyāti khīṇāsavo bhikkhu ahaṅkāramamaṅkāresu sabbaso samucchinnesupi ahaṃ vadāmīti vadeyya. Tattha ahanti niyakajjhattasantāne. Mamanti tassa santakabhūte vatthusmiṃ lokaniruḷhe. Samaññanti tattha sukusalatāya loke samaññā kusalo viditvā. Vohāramattenāti kevalaṃ paccekabuddho hutvā mahābodhipāramiyo pūretuṃ asakkonto sāvako hutvā desavohāramattena na appahīnataṇho viya andhaputhujjano abhinivesanavasena.

'කතාවී' යනු කටයුතු නිම කළ තැනැත්තායි. ඒ රහතන් වහන්සේ 'මම' සහ 'මාගේ' යන හැඟීම් සහමුලින්ම උදුරා දමා තිබුණද, ලෝක ව්‍යවහාරයේ 'මම කියමි' යැයි පවසති. එහි 'මම' යනු තමන්ගේ අභ්‍යන්තර සන්තතියෙහි ය. 'මාගේ' යනු තමන්ට අයත් වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි ය. 'සමඤ්ඤං' යනු එහි ඇති දක්ෂතාව නිසා ලෝක සම්මුතිය දන්නා බැවිනි. 'වෝහාරමත්තේන' යනු පසේබුදු වීමට හෝ මහාබෝධි පාරමිතා පිරීමට නොහැකි වී ශ්‍රාවකයෙකු වී හුදෙක් ව්‍යවහාර මාත්‍රයෙන් පවසන බවයි; තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණය නොකළ අන්ධ පෘථග්ජනයෙකු මෙන් අභිනිවේස (දැඩිව අල්ලා ගැනීම) වශයෙන් නොවේ.

206. Sassatādīsūti sassatābhinivesādīsu. Tesaṃ tesaṃ dhammānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Sassataṃ abhiññāyāti sassatadiṭṭhiṃ samudayato atthaṅgamato assādato nissaraṇato abhivisiṭṭhāya paññāya paṭivijjhitvā. Pahānanti accantappahānaṃ samucchedaṃ. Rūpassa pahānanti rūpassa tappaṭibaddhasaññojanappahānena pahānaṃ. Anuppādanirodhena niruddhehi āsavehi aggahetvāva cittaṃ vimucci. ‘‘Āsavehi cittaṃ vimuccī’’ti ettha kiñcipi aggahetvā asesetvā. Soḷasa paññāti mahāpaññādikā soḷasa paññā. Caturaṅgasamannāgatoti puṇṇauposathadivasatā, kenaci anāmantitameva anekasatānaṃyeva anekasahassānaṃ vā bhikkhūnaṃ sannipatitatā, sabbesaṃ ehibhikkhubhāvena upasampannatā, chaḷabhiññatā cāti. Tenāha ‘‘tatrimāni aṅgānī’’tiādi. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

206. 'සස්සතාදීසූ' යනු ශාස්වත අභිනිවේස ආදියෙහි ය. 'තේසං තේසං ධම්මානං' යනු (ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ) වෙන් කොට දැක්වීම සඳහා යෙදූ සාමි වචනයකි. 'ශාස්වතය අභිඥාවෙන් දැන' යනු ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමුදය, අස්තංගමය, ආස්වාදය හා නිස්සරණය වශයෙන් විශිෂ්ට ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කරගෙනයි. 'පහානං' යනු අත්‍යන්ත ප්‍රහාණය හෙවත් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයයි. 'රූපස්ස පහානං' යනු රූපය හා බැඳුණු සංයෝජන ප්‍රහීණ කිරීමෙන් සිදුවන ප්‍රහාණයයි. අනුප්පාද නිරෝධයෙන් නිරුද්ධ වූ ආශ්‍රවයන්ගෙන් දැඩිව ග්‍රහණය නොකොටම සිත මිදුණි. 'ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චී' යන්නෙහි අදහස කිසිවක් ඉතිරි නොකොට අශේෂ වශයෙන් මිදුණු බවයි. 'සොළස පඤ්ඤා' යනු මහා ප්‍රඥා ආදී දහසය වැදෑරුම් ප්‍රඥාවන් ය. 'චතුරංගසමන්නාගතෝ' යනු පුණ්‍ය උපෝසථ දිනයක් වීම, කිසිවෙකුගේ ආරාධනයක් නොමැතිවම සිය ගණනක් හෝ දහස් ගණනක් භික්ෂූන් රැස්වීම, සියල්ලන්ම 'එහි භික්ෂුව' (ඒහිභික්ඛු) භාවයෙන් උපසම්පන්න වීම සහ ෂඩභිඥා ලාභී වීමයි. එබැවින් 'තත්‍රිමානි අංගානි' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහි අර්ථ වශයෙන් විස්තර නොකළ යමක් වේ නම්, එය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Dīghanakhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

දීඝනඛ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව නිමවා ඇත.

5. Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā

5. මාගන්දිය සූත්‍ර වර්ණනාව

207. Dve [Pg.103] māgaṇḍiyāti dve māgaṇḍiyanāmakā. Devagabbhasadisanti devānaṃ vasanaovarakasadisaṃ. Etaṃ vuttanti ‘‘bhāradvājagottassa brāhmaṇassa agyāgāre tiṇasanthārake’’ti etaṃ vuttaṃ. Na kevalaṃ taṃ divasamevāti yaṃ divasaṃ māgaṇḍiyo paribbājako tiṇasanthārakaṃ paññattaṃ, na kevalaṃ taṃ divasameva bhagavā yenaññataro vanasaṇḍo, tenupasaṅkamīti yojanā. Gāmūpacāreti gāmasamīpe. Saññāṇaṃ katvāti saññāṇaṃ katvā viya. Na hi bhagavato tassa saññāṇakaraṇe payojanaṃ atthi.

207. ‘මාගණ්ඩියෝ දෙදෙනෙක්’ යනු මාගණ්ඩිය යන නාමය ඇති දෙදෙනෙකි. ‘දේවගර්භයකට බඳු’ යනු දෙවියන් වසන කාමරයකට සමාන වූ යන්නයි. ‘එය කියන ලදී’ යනු ‘භාරද්වාජ ගෝත්‍රික බ්‍රාහ්මණයාගේ ගිනිහල් ගෙයෙහි වූ තණ ඇතිරියෙහි’ යන මේ කරුණ පවසන ලදී. ‘එදිනම පමණක් නොව’ යනු මාගණ්ඩිය පරිබ්‍රාජකයා විසින් තණ ඇතිරියක් පනවන ලද ඒ දිනයේ පමණක් නොව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් වනයක් වේ ද, එදෙසට වැඩි සේක යන්න සම්බන්ධයයි. ‘ගාමූපචාරේ’ යනු ගමට ආසන්නයේ යන්නයි. ‘සංඥාවක් කොට’ යනු සලකුණක් කළාක් මෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට එවැනි සලකුණක් කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නොමැත.

Samaṇaseyyānurūpanti samaṇassa anucchavikā seyyā. Pāsaṃsattho hi ayaṃ rūpa-saddo. Tenāha ‘‘imaṃ tiṇasanthāraka’’ntiādi. Anākiṇṇoti viluḷito aghaṭṭito. Hatthapādasīsehi tattha tattha pahaṭena na calito abhinno, acalitattā eva abhinnaṃ attharaṇaṃ. Paricchinditvā paññatto viyāti ayaṃ chekena cittakārena cintetvā tulikāya paricchinnalekhāya paricchinditvā likhitā cittakataseyyā viya. Bhūnaṃ vuccati vaḍḍhitaṃ, taṃ hantīti bhūnahuno. Tenāha ‘‘hatavaḍḍhino’’ti. Taṃ panāyaṃ cakkhādīsu saṃvaravidhānaṃ vaḍḍhihananaṃ maññati. Tenāha ‘‘mariyādakārakassā’’ti. Brūhetabbanti uḷāravisayūpahārena vaḍḍhetabbaṃ pīṇetabbaṃ. Taṃ pana ananubhūtānubhavanena hotīti āha ‘‘adiṭṭhaṃ dakkhitabba’’nti. Anubhūtaṃ pana apaṇītaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘diṭṭhaṃ samatikkamitabba’’nti. Sesavāresupi eseva nayo. Paramadiṭṭhadhammanibbānavādī kiresa paribbājako, tasmā evaṃ chasu dvāresu vaḍḍhiṃ paññapeti. Yasmā yaṃ channampi cakkhādīnaṃ yathāsakaṃ visayaggahaṇaṃ paṭikkhipanto lokassa avaḍḍhitaṃ vināsameva paññapeti, tasmā so sayampi vaḍḍhihato hatavaḍḍhito.

‘ශ්‍රමණ සයනයකට අනුරූප වූ’ යනු ශ්‍රමණයෙකුට උචිත වූ සයනයයි. මෙහි ‘රූප’ ශබ්දය ප්‍රශංසා අර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් ‘මේ තණ ඇතිරිය’ යනාදිය පැවසූහ. ‘අනාකීර්ණ වූ’ යනු අවුල් නොවූ, නොහැපුණු යන්නයි. අත් පා හිස් ආදියෙන් තැනින් තැන ගැටීමෙන් කම්පනය නොවූ, නොබිඳුණු, එනම් නොසෙල්වුණු බැවින්ම නොබිඳුණු ඇතිරියකි. ‘කඩින් කඩ පනවන ලද්දක් මෙන්’ යනු දක්ෂ චිත්‍ර ශිල්පියෙකු විසින් සිතා මතා තූලිකාවෙන් (පින්සලෙන්) කරන ලද රේඛාවලින් වෙන් කර අඳින ලද සිත්තම් කළ සයනයක් වැනි යන්නයි. ‘භූන’ යනු වැඩීමයි, එය නසන තැනැත්තා ‘භූනහු’ නම් වේ. එබැවින් ‘වැඩීම නසන්නා’ යයි පැවසූහ. ඔහු ඇස ආදි ඉන්ද්‍රියයන් සංවර කර ගැනීම වැඩීම නැසීමක් ලෙස සලකයි. එබැවින් ‘සීමා කරන්නා’ යයි පැවසූහ. ‘වැඩිය යුතුය’ යනු උදාර වූ අරමුණු ලැබීමෙන් වැඩිය යුතුය, සතුටු කළ යුතුය යන්නයි. එය අනුභව නොකළ (රස) අනුභව කිරීමෙන් සිදු වන බැවින් ‘නොදැක්ක දෙය දැක්ක යුතුය’ යයි පැවසීය. අනුභව කළ දෙය ප්‍රණීත නොවන බැවින් ‘දැක්ක දෙය ඉක්මවා යා යුතුය’ යයි පවසන ලදී. සෙසු ඉන්ද්‍රියන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. මේ පරිබ්‍රාජකයා පරම දිට්ඨධම්ම නිබ්බානවාදියෙකි, එබැවින් මෙසේ ද්වාර හයෙහි වැඩීම පනවයි. යම් හෙයකින් ඇස ආදි සය ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තම තමන්ට හිමි අරමුණු ග්‍රහණය කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ ලෝකයාගේ නොවැඩීම හෙවත් විනාශයම පනවන බැවින්, ඔහු තමාම වැඩීම නසාගත් හෙවත් වැඩීම නැසූ තැනැත්තෙකි.

Saṃkilesato ārakattā ariyo niyyānikadhammabhāvato ñāyo dhammo. Vajjalesassapi abhāvato kusalo. Tenāha ‘‘parisuddhe kāraṇadhamme anavajje’’ti. Uggatassāti uccakulīnatādinā uḷārassa. Mukhe ārakkhaṃ ṭhapetvāti mukhena saṃyato hutvā. Ambajambūādīni gahetvā viya apūrayamānoti ambajambūādīni aññamaññavisadisāni viya pūraṇakathānayena yaṃ kiñci akathetvā. Tenāha ‘‘mayā kathitaniyāmenā’’ti.

කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ‘ආර්ය’ නම් වේ, නෛර්යාණික ධර්මයක් වන බැවින් ‘න්‍යාය’ ධර්මය නම් වේ. අල්ප වූ ද වරදක් නොමැති බැවින් ‘කුසල’ නම් වේ. එබැවින් ‘පිරිසිදු වූ, කරුණු සහිත වූ, නිවැරදි වූ ධර්මයෙහි’ යයි පැවසූහ. ‘උග්ගතස්ස’ යනු උසස් කුලවත් බව ආදියෙන් උදාර වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘මුඛයෙහි රැකවල් තබා’ යනු මුඛයෙන් සංවර වී යන්නයි. අඹ ජම්බු ආදිය ගෙන පුරවන්නාක් මෙන් නොව යනු, අඹ ජම්බු ආදිය එකිනෙකට වෙනස් වන්නාක් මෙන් පූර්ව කථා ක්‍රමයට අනුව වැල්වටාරම් කථා නොකොට යන්නයි. එබැවින් ‘මා කී ආකාරයට’ යයි පැවසූහ.

208. Phalasamāpattiyā [Pg.104] vuṭṭhitoti divāvihārato vuṭṭhitoti attho. Divāvihāropi hi ‘‘paṭisallāna’’nti vuccati ‘‘rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādī’’tiādīsu (pārā. 18). Bhagavā hi phalasamāpattito vuṭṭhānuttarakālaṃ tesaṃ kathāsallāpaṃ sutvā divāvihārato vuṭṭhāya tattha gato. Saṃvego nāma sahottappañāṇaṃ, taṃ nibbindanavasenapi hoti, saṃveganissitaṃ sandhāyāha ‘‘pītisaṃvegena saṃviggo’’ti. So pana yasmā purimāvatthāya calanaṃ hoti cittassa, tasmā āha ‘‘calito kampito’’ti. Tikhiṇasotena purisenāti bhagavantaṃ sandhāyāha.

208. ‘ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටි’ යනු දිවා විහරණයෙන් නැගී සිටි යන අර්ථයයි. දිවා විහරණය ද ‘පටිසල්ලාන’ (විවේකය) යයි කියනු ලැබේ. ‘විවේකීව හුදකලා වූ තැනැත්තාට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් උපන්නේය’ යනාදී තැන්වල එය දක්නට ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටි අනතුරු කාලයෙහි ඔවුන්ගේ කථාබහ අසා දිවා විහරණයෙන් නැගී සිට එතැනට වැඩි සේක. ‘සංවේගය’ යනු හිරිඔතප් සහිත ඥානයයි, එය කළකිරීම් වශයෙන් ද වේ. සංවේගය ඇසුරු කළ බව අඟවමින් ‘පීති සංවේගයෙන් තැතිගත්’ යයි පැවසූහ. ඔහුට පෙර පැවති තත්වයෙන් සිතේ සෙලවීමක් වූ බැවින් ‘සැලුනු, කම්පිත වූ’ යයි පැවසූහ. ‘තියුණු ඉන්ද්‍රියයන් ඇති පුරුෂයා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරභයා පවසන ලද්දකි.

209. Dhammadesanaṃ ārabhi yathā vineyyadamanakusalo vasanaṭṭhānaṭṭhenāti idaṃ āramitabbabhāvassa bhāvalakkhaṇavacanaṃ. Āramati etthāti ārāmo, rūpaṃ ārāmo etassāti rūpārāmaṃ, tato eva tanninnabhāvena rūpe ratanti rūparataṃ, tena sammo duppattiyā rūpena sammuditanti rūpasammuditaṃ, tadetaṃ tadabhihatajavanakiccaṃ tattha āropetvā vuttaṃ. Dantantiādīsupi eseva nayo. Dantaṃ damitaṃ. Nibbisevananti vigatavisukāyikaṃ. Guttanti satiyā guttaṃ. Rakkhitanti tasseva vevacanaṃ. Saṃvutanti apanītaṃ pavesanivāraṇena. Tenāha ‘‘pihita’’nti.

209. හික්මවිය යුත්තන් දමනයෙහි දක්ෂ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ, වාසස්ථානය යන අර්ථයෙන් ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. මෙහි ‘ආරමති’ (ඇලෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘ආරාම’ නම් වේ. රූපය ආරාමය කොට ඇත්තේ ‘රූපාරාම’ නම් වේ. එමෙන්ම රූපයෙහිම නැමුණු ස්වභාවයෙන් යුක්තව රූපයෙහි ඇලෙන්නේ ‘රූපරත’ නම් වේ. රූපය නිසා හටගත් සතුටින් යුක්ත වූයේ ‘රූපසම්මුදිත’ නම් වේ. ‘දන්ත’ යනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘දන්ත’ යනු දමනය කරන ලද යන්නයි. ‘නිබ්බිසේවන’ යනු විසූකදස්සන (අනවශ්‍ය දේ නැරඹීම) පහවූ යන්නයි. ‘ගුත්ත’ යනු සිහියෙන් රක්නා ලද යන්නයි. ‘රක්ඛිත’ යනු ද එයටම පර්යාය වචනයකි. ‘සංවුත’ යනු ඇතුල්වීම වැළැක්වීමෙන් ඉවත් කරන ලද හෙවත් වසන ලද යන්නයි. එබැවින් ‘වසා දැමූ’ යයි පැවසූහ.

210. Uppajjanapariḷāhanti uppajjanakilesapariḷāhaṃ. Kiṃ vacanaṃ vattabbaṃ assāti rūpārammaṇaṃ anubhavitvā samudayādipahānaṃ pariggaṇhitvā parinibbinditvā virajjitvā yo vimutto, tattha kiṃ vuddhihatapariyāyo avassaṃ labhati na labhatīti pucchati. Paribbājako tādise sārabaddhavimuttike vuddhihatoti na vadeyyāti āha ‘‘na kiñci, bho, gotamā’’ti.

210. ‘උප්පජ්ජන පරිළාහ’ යනු හටගන්නා වූ කෙලෙස් දැවිල්ලයි. ඔහුට කුමන වචනයක් කිව යුතුද යත්, රූපාරම්මණ අත්විඳ, එහි හට ගැනීම ආදිය ප්‍රහාණය කර, එය පිරිසිඳ දැන, එයින් කළකිරී නොඇලී යමෙක් මිදුණේ ද, ඔහුට ‘වැඩීම නසාගත්’ යන වචනය කිසිසේත් ලැබේද නොලැබේදැයි විමසයි. පරිබ්‍රාජකයා එවැනි සාරයෙන් බැඳී මිදුණු තැනැත්තාට ‘වැඩීම නසාගත්තෙක්’ යයි නොකියන බැවින් ‘භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, නැත’ යයි පැවසීය.

211. Teti tayā, ayameva vā pāṭho. Vassaṃ vāso vassaṃ uttarapadalopena, vassituṃ arahatīti vassiko, vassakāle nivāsānucchavikoti attho.

211. ‘තේ’ යනු ඔබ විසින් යන්නයි, නැතහොත් එයම පාඨයයි. ‘වස්සං’ යනු වාසයයි. ‘වස්ස’ යනු උත්තර පද ලෝපයෙනි (පසු පදය හැලීමෙන්), වැසි කල වාසය කිරීමට සුදුසු වූයේ ‘වස්සික’ නම් වේ. වැසි කාලයට අනුරූප වාසස්ථානය යන අර්ථයයි.

Nātiucco hoti nātinīcoti gimhiko viya ucco, hemantiko viya nīco na hoti, atha kho tadubhayavemajjhalakkhaṇatāya nātiucco hoti nātinīco. Nātitanūnīti [Pg.105] hemantikassa viya na khuddakāni. Nātibahūnīti gimhikassa viya na atibahūni. Missakānevāti hemantikagimhikesu vuttalakkhaṇavomissakāni. Uṇhapavesanatthāyāti niyūhesu purebhattaṃ pacchābhattañca patitasūriyobhāsavasena uṇhassa abbhantarapavesanatthāya. Bhittiniyūhāni nīharīyantīti dakkhiṇapasse bhittīsu niyūhāni nīharitvā karīyanti. Vipulajālānīti puthulachiddāni. Udakayantānīti udakavāhakayantāni.

‘ඉතා උස් ද නොවේ, ඉතා මිටි ද නොවේ’ යනු ගිම්හාන කාලයේ ගෘහයක් මෙන් උස් නොවන, හේමන්ත කාලයේ ගෘහයක් මෙන් මිටි නොවන, ඒ දෙකෙහිම මැද ලක්ෂණ ඇති බැවින් ඉතා උස් ද නොවන ඉතා මිටි ද නොවන යන්නයි. ‘ඉතා සිහින් නොවේ’ යනු හේමන්ත කාලයේ ඒවා මෙන් කුඩා නොවේ යන්නයි. ‘ඉතා බහුල නොවේ’ යනු ගිම්හාන කාලයේ ඒවා මෙන් ඉතා වැඩි නොවේ යන්නයි. ‘මිශ්‍ර වූ ඒවාමය’ යනු හේමන්ත හා ගිම්හාන කාල සඳහා කී ලක්ෂණ මිශ්‍ර වූ යන්නයි. ‘රශ්මිය ඇතුල් වීම පිණිස’ යනු සඳලුතලවල පෙරබත් හා පස්බත් කාලවලදී සූර්යාලෝකය පතිත වන දිශාව අනුව රශ්මිය ඇතුළට පැමිණීම පිණිස යන්නයි. ‘බිත්තිවල සඳලුතල (කවුළු) පනවන ලදී’ යනු දකුණු පස බිත්තිවල සඳලුතල මතු කර සාදන ලදී යන්නයි. ‘විපුල ජාල’ යනු මහත් වූ සිදුරුය. ‘උදක යන්ත්‍ර’ යනු ජලය රැගෙන යන යන්ත්‍රයි (දිය මල් ආදිය) වේ.

Nīluppalagacchake katvāti vikasitehi nīluppalehi gacchake naḷinike katvā. Gandhakalalanti gandhamissakakaddamaṃ. Yamakabhittīti yugaḷabhitti, tassā antare nāḷi, yato udakaṃ abhiruhati. Lohanāḷinti lohamayayantanāḷiṃ. Jālanti tambalohamayaṃ jālaṃ. Heṭṭhā yantaṃ parivattentīti heṭṭhābhāge udakayantaṃ gamenti. Udakaphusite temente vivaṇṇatā māhosīti nīlapaṭaṃ nivāseti. Divākāleti divasavelāya. Ajjhattaṃ vūpasantacitto viharāmīti etena attano phalasamāpattivihāro bhagavatā dassitoti āha – ‘‘tāya ratiyā ramamānoti idaṃ catutthajjhānikaphalasamāpattiratiṃ sandhāya vutta’’nti.

‘නීලුප්පලගච්ඡකෙ කත්වා’ යනු පිපුණු නිල් මානෙල් මල්වලින් කුඩා ලැහැබ් මෙන් කළ බවයි. ‘ගන්ධකලලං’ යනු සුවඳ මිශ්‍ර කළ මඩයි. ‘යමකභිත්ති’ යනු බිත්ති දෙකකි, එහි මැද ජලය ඉහළට යන නළයක් ඇත. ‘ලෝහනාළිං’ යනු ලෝහයෙන් කළ යන්ත්‍ර නළයකි. ‘ජාලං’ යනු තඹ ලෝහයෙන් කළ දැලකි. ‘හෙට්ඨා යන්තං පරිවත්තෙන්ති’ යනු යට කොටසෙහි වූ දිය යන්ත්‍රය ක්‍රියා කරවති. ජල බිඳිති වැදී තෙමෙන විට වර්ණය වෙනස් නොවීම පිණිස නිල් පිළියක් (නිල් රෙද්දක්) අතුරයි. ‘දිවාකාලේ’ යනු දහවල් කාලයෙහි ය. ‘අජ්ඣත්තං වූපසන්තචිත්තෝ විහරාමි’ (අධ්‍යාත්මිකව සංසිඳුණු සිතින් වෙසෙමි) යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ඵලසමාපත්ති විහරණය දැක්වූහ. එබැවින් ‘එම රතියෙන් ඇලී වෙසෙයි යනු මෙම සතරවන ධ්‍යාන ඵලසමාපත්ති රතිය (සතුට) අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි’ යි කීහ.

212. Mahā ca nesaṃ papañcoti nesaṃ rājūnaṃ mahāpapañco rājiddhivasena sabbadā sampattivisayo ca, anubhavituṃ na labhantīti adhippāyo. Mante gavesantā vicaranti, na bhogasukhaṃ. Gaṇanā nāma acchinnagaṇanā, na vigaṇagaṇanā na paṇagaṇanā. Āvaṭṭoti yathādhigate dibbe kāme pahāya kāmahetu āvaṭṭo nivatto parivattito bhaveyya. Evaṃ mānusakā kāmāti yathā koci kusaggena udakaṃ gahetvā mahāsamudde udakaṃ mineyya. Tattha mahāsamudde udakameva mahantaṃ vipulaṃ paṇītañca, evaṃ dibbānaṃ kāmānaṃ samīpe upanidhāya mānusakā kāmā appamattakā oramattakā nihīnā, dibbāva kāmā mahantā vipulā uḷārā paṇītā. Samadhigayhāti sammā adhigamanavasena niggayha dibbampi sukhaṃ hīnaṃ katvā tiṭṭhati.

212. ‘මහා ච නේසං පපඤ්චෝ’ යනු එම රජවරුන්ගේ මහා ප්‍රපංචය යි. රාජ ඉර්ධිය නිසා සැමවිටම සැප සම්පත් විෂය වුවද, ඒවා අනුභව කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබේ යනු අදහසයි. ඔවුන් භෝග සුඛය නොව මන්ත්‍ර (උපාය) සොයමින් හැසිරෙති. ‘ගණනා’ නම් නොකැඩුණු ගණනයයි, වෙන් වෙන්ව ගණන් කිරීමක් හෝ වෙළඳ ගණනයක් නොවේ. ‘ආවට්ටෝ’ යනු යම් සේ ලබාගත් දිව්‍යමය කාමයන් හැර දමා කාමයන් හේතුවෙන් ආපසු හැරී පෙරළී එන්නේද එලෙසමය. ‘එවං මානුසකා කාමා’ යනු යම් අයෙක් කුස තණ අගකින් ජලය ගෙන මහා සාගරයේ ජලය මනින්නේ යම් සේද, එහි මහා සාගරයේ ජලයම ඉතා මහත්ය, විපුලය, ප්‍රණීතය. එලෙසම දිව්‍ය කාමයන් හා සසඳන විට මානුෂික කාමයන් ඉතා අල්පය, පහත්ය, හීනය. දිව්‍ය කාමයන්ම මහත්ය, විපුලය, උදාරය, ප්‍රණීතය. ‘සමධිගය්හ’ යනු මැනවින් අධිගමනය කිරීමෙන් දිව්‍ය සැපය පවා යටපත් කර (හීන කර) සිටීමයි.

213. Ārogyahetukaṃ sukhaṃ assa atthīti sukhī, taṃ panassa rogavigamatovāti āha ‘‘paṭhamaṃ dukkhito pacchā sukhito’’ti. Serī nāma attādhīnavuttīti āha ‘‘serī ekako bhaveyyā’’ti. Attano vaso [Pg.106] sayaṃvaso, so etassa atthīti sayaṃvasī. Aṅgārakapallaṃ viya kāmavatthupariḷāhahetuto. Tacchetvāti ghaṭṭetvā, kaṇḍūyitvāti attho.

213. නිරෝගී බව හේතුවෙන් හටගන්නා සැපය යමෙකුට ඇත්ද ඔහු ‘සුඛී’ නම් වේ. එය ඔහුට රෝග පහවීමෙන් ලැබෙන්නකි, එබැවින් ‘පළමුව දුක් විඳ පසුව සුවපත් වූයේ’ යයි කීහ. ‘සේරී’ නම් තමාට අවනත පැවැත්මක් ඇත්තා ය. එබැවින් ‘සේරී (නිදහස්ව) තනිව වෙසෙන්නේය’ යි කීහ. තමාගේ වසඟය ‘සයංවස’ නම් වේ, එය ඇත්තේ ‘සයංවසී’ පුද්ගලයාටය. ගිනි අඟුරු කබලක් මෙන් කාම වස්තූන් දාහයට (ගිනිගැනීමට) හේතු වන බැවිනි. ‘තච්ඡෙත්වා’ යනු ඇතිල්ලීම හෙවත් කසළ ඉවත් කිරීම යන අර්ථයයි.

214. Yena kāyo madhurakajāto hoti, taṃ kira kuṭṭhaṃ chaviṃ vināseti, cammaṃ chiddajātaṃ viya hoti. Tenevāha ‘‘upahatakāyappasādo’’ti. Paccalatthāti paṭilabhi. Avijjābhibhūtatāya virodhipaccayasamāyogena paññindriyassa upahatattā. Āyatiṃ dukkhaphalatāya etarahi ca kilesadukkhabahulatāya kāmānaṃ dukkhasamphassatā, tadubhayasaṃyuttesu tesu ca taṃ asallakkhitvā ekantasukhābhiniveso viparītasaññāya, na kevalāya sukhavedanāya sukhāti pavattasaññī.

214. යම් රෝගයකින් ශරීරය මිහිරි බවට පත් වේද, එය කුෂ්ඨ රෝගයයි; එය සම විනාශ කරයි, සම සිදුරු වූවාක් මෙන් වෙයි. එබැවින් ‘ශරීර ප්‍රසාදය නැසී ගිය’ යයි පවසන ලදී. ‘පච්චලත්ථා’ යනු නැවත ලැබීය. අවිද්‍යාවෙන් මැඬී සිටීම නිසාත්, විරුද්ධ ප්‍රත්‍යයන් එක්වීම නිසාත් ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රිය දුබල වීමෙන් (මෙසේ වේ). මතු කාලයෙහි දුක් සහගත ප්‍රතිඵල දෙන බැවිනුත්, වර්තමානයෙහි කෙලෙස් දුක් බහුල බැවිනුත් කාමයන් ‘දුක් සහගත ස්පර්ශ’ ඇති ඒවා වෙයි. ඒ දෙකම සහිත වූ කාමයන්හි එය වටහා නොගෙන විපරීත සංඥාවෙන් (වැරදි වැටහීමෙන්) ඒකාන්ත සැපයක් යැයි අභිනන්දනය කිරීම මිස, හුදෙක් සුඛ වේදනාව සැපයක් ලෙස පැවති සංඥාව නොවේ.

215. Tānīti kuṭṭhasarīre vaṇamukhāni. Asucīnīti asubhāni. Duggandhānīti vissagandhāni. Pūtīnīti kuṇapabhūtāni. Idānīti etarahi. Nakhehi vippatacchanaaggiparitāpanehi atinippīḷanakāle pāṇakā…pe… paggharanti, tena vedanā tanukā hoti. Evanti vuttanayena vedanāya tanukabhāvato.

215. ‘තානි’ යනු කුෂ්ඨ රෝගී ශරීරයේ තුවාල මුඛයන්ය. ‘අසුචීනි’ යනු අශුභ වූ ඒවාය. ‘දුග්ගන්ධීනි’ යනු පිළිකුල් ගඳ ඇති ඒවාය. ‘පූතීනි’ යනු කුණු වී ගිය ඒවාය. ‘ඉදානි’ යනු දැන්ය. නියපොතුවලින් සීරීමෙන් හා ගින්නෙන් තැවීමෙන් දැඩි ලෙස පීඩාවට පත් කරන විට පණුවන් ආදිය වැගිරෙයි, ඒ නිසා වේදනාව තුනී වේ. ‘ඒවං’ යනු ඉහත කී පරිදි වේදනාව තුනී වන බැවිනි.

Ārogyabhāve dhanalābhādilābhuppattito, asati ca ārogye lābhassa niratthakabhāvato, diṭṭhadhammikādisabbasampattīnaṃ lābhassa nimittabhāvato ca ārogyaparamā lābhā. Nibbāne sukhuppattito, asati ca nibbānādhigame tādisassa sukhassa anupalabbhanato, sabbasaṅkhatavivittattā ca sabbaso ca saṃsāradukkhābhāvato, adhigate ca tasmiṃ sakalavaṭṭadukkhābhāvato ca nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ. Pubbabhāgamaggānanti kāyānupassanādibhedabhinnānaṃ ariyamaggassa pubbabhāgiyānaṃ maggānaṃ. Tesañca amatagāmitā nāma tanninnatāvaseneva sacchikiriyāvasenāti āha ‘‘pubbabhāgagamaneneva amatagāmina’’nti. Aṭṭhaṅgiko ariyamaggo khemo sabbaparissayasamugghātanena anupaddutattā, taṃsamaṅgīnaṃ sabbaso anupaddutattā taṃsamaṅgīnaṃ sabbaso anupaddavahetuto ca. Laddhivasena gahitāti sassatavādādīhi kevalaṃ tesaṃ laddhivasena tathā gahitā. Khemaamatagāminanti iminā hi ‘‘khemaṃamatagāmina’’nti vibhattialopena niddeso, attho pana vibhattilopena daṭṭhabboti dasseti.

නිරෝගී බව ඇති කල්හි ධන ලාභාදිය උපදින බැවිනුත්, නිරෝගී බව නැති කල ලාභයන් නිශ්ඵල වන බැවිනුත්, මෙලොව පරලොව සියලු සම්පත් ලැබීමට නිරෝගී බව නිමිත්තක් වන බැවිනුත් ‘නිරෝගී බව උතුම්ම ලාභය’ වේ. නිවනෙහි සැපය උපදින බැවිනුත්, නිවන අවබෝධ නොකර එවැනි සැපයක් නොලැබෙන බැවිනුත්, සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් තොර බැවින් හා සසර දුක සහමුලින්ම නැති බැවිනුත්, නිවන අවබෝධ වූ පසු සියලු වට දුක නැති වන බැවිනුත් ‘නිවන පරම සැපය’ වේ. ‘පුබ්බභාගමග්ගානං’ යනු කායානුපස්සනාව ආදී වශයෙන් බෙදුණු ආර්ය මාර්ගයට පූර්වභාගී වූ මාර්ගයන්ගේ ය. ඒවා අමෘතයට (නිවනට) යොමු වන බව නම්, එම නැමියාවෙන්ම හා සාක්ෂාත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. එබැවින් ‘පූර්වභාගී පිළිවෙතින්ම අමෘතයට යන’ යයි කීහ. ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සියලු උවදුරු දුරු කරන බැවින් ‘ඛේම’ (ආරක්ෂිත) නම් වේ. ‘ලද්ධි වශයෙන් ගත්’ යනු ශාස්වතවාද ආදී තම මතවාදයන්ට අනුව එලෙස ගන්නා ලද බවයි. ‘ඛේමඅමතගාමිනං’ යන්නෙන් විභක්ති ලෝප නොකර (ව්‍යාකරණානුකූලව) දැක්වුවද, එහි අර්ථය විභක්ති ලෝපය සහිතව (නිවනට යන මාවත ලෙස) දත යුතුය.

216. Anomajjatīti [Pg.107] anu anu omajjati. Aparāparaṃ hatthaṃ heṭṭhā otārento majjati.

216. ‘අනෝමජ්ජති’ යනු නැවත නැවත පිරිමදියි. අත යටට හෙළමින් මාරුවෙන් මාරුවට පිරිමදියි.

217. Chekanti ghanabhāvena vītaṃ. Ghanamaṭṭhabhāvena sundaraṃ hotīti āha ‘‘sampanna’’nti. Sādhūhi paramappicchasantuṭṭhehi lāto gahitoti sāhuḷi. Saṅkāracoḷakaṃ niccakāḷakaṃ.

217. ‘ඡේකං’ යනු ඉතා ඝනව වියන ලද රෙද්දකි. ඝන බව හා සිනිඳු බව නිසා එය යහපත් වේ, එබැවින් ‘සම්පන්න’ (පරිපූර්ණ) යයි කීහ. අල්පේච්ඡ හා සතුටින් වෙසෙන සත්පුරුෂයන් විසින් ගන්නා ලද්දේ ‘සාහුළි’ නම් වේ. ‘සංකාරචෝළකං’ යනු නිතර කිළිටි කුණුකසළ පිළියකි (කඩමල්ලකි).

218. Tattha tattha rujanaṭṭhena vibādhanaṭṭhena rogova bhūto. Vipassanāñāṇenapi sikhāppattena ārogyaṃ ekadesena passati, nibbānañca vaṭṭapaṭipakkhatoti āha ‘‘vipassanāñāṇañcevā’’ti.

218. එතැන එතැන රිදුම් දෙන අර්ථයෙන් හා පීඩා දෙන අර්ථයෙන් එය රෝගයක් ම බඳුය. කෙළවරට පත් විපස්සනා ඥානයෙන් ද නිරෝගී බව (නිවන) එක් ප්‍රදේශයකින් දකියි, නිවන වෘත්තයට (සංසාරයට) ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ‘විපස්සනා ඥානය ද...’ යයි කීහ.

219. Antarāti paṭhamuppatti jarāmaraṇānaṃ vemajjhe. Upahatoti pittasemhādidosehi dūsitabhāvena kathito. Pittādidose pana bhesajjasevanāya nivattento upahataṃ paṭipākatikaṃ karonto cakkhūni uppādeti nāma. Vinaṭṭhānīti anuppattidhammataṃ āpannāni.

219. ‘අන්තරා’ යනු ප්‍රථම උත්පත්තිය හා ජරා මරණ අතර මැදයි. ‘උපහතෝ’ යනු පිත, සෙම ආදී දෝෂයන්ගෙන් දූෂිත වූ බවයි. බෙහෙත් සේවනයෙන් පිත් ආදී දෝෂ දුරු කරමින් දූෂිත වූව ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් කරන විට එය ‘ඇස් ඇති කිරීම’ නම් වේ. ‘විනට්ඨානි’ යනු නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත් වූ (කෙලෙස්) ය.

220. Pubbe vutte sāhuḷiyacīre. Vaṭṭe anugatacittenāti anamatagge saṃsāravaṭṭe anādīnavadassitāya anugāmicittena.

220. කලින් සඳහන් කළ කඩමාලු සිවුරෙහි ය. ‘වට්ටේ අනුගතචිත්තේන’ යනු අනමතග්ග සසර වටයෙහි ආදීනව නොදැකීම නිසා සසර පසුපස යන සිතින් යුතුව යන්නයි.

221. Dhammassāti nibbānassa. Anudhammanti anurūpaṃ niyyānadhammaṃ. Tenāha ‘‘anucchavikaṃ paṭipada’’nti. Pañcakkhandheti pañcupādānakkhandhe dasseti. ‘‘Dīgharattaṃ vata, bho’’tiādinā pāḷiyaṃ vivaṭṭaṃ dassitaṃ. Tenāha ‘‘upādānanirodhāti vivaṭṭaṃ dassento’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

221. ‘ධම්මස්ස’ යනු නිවනෙහි ය. ‘අනුධම්මං’ යනු ඊට අනුරූප වූ නෛර්යාණික (සසරින් එතෙර කරවන) ධර්මයයි. එබැවින් ‘සුදුසු පිළිවෙත’ යයි කීහ. ‘පඤ්චක්ඛන්ධේ’ යන්නෙන් පංච උපාදානස්කන්ධයන් දක්වයි. ‘බොහෝ කලක් මුළුල්ලේ...’ ආදී වශයෙන් පාලියෙහි විවර්තය (සසරින් මිදීම) දක්වන ලදී. එබැවින් ‘උපාදාන නිරෝධයෙන් විවර්තය දක්වමින්’ යයි පවසන ලදී. සෙසු කොටස පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

මාගන්දිය සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය නිමාවට පත් විය.

6. Sandakasuttavaṇṇanā

6. සන්දක සූත්‍ර වර්ණනාව

223. Devena vassena kato sobbho devakatasobbho. Tenāha ‘‘vasso…pe… rahado’’ti. Guhāti paṃsuguhā pāsāṇaguhā missakaguhāti tisso guhā. Tattha paṃsuguhā udakamuttaṭṭhāne ahosi ninnaṭṭhānaṃ pana udakena ajjhotthataṃ. Umaṅgaṃ katvāti heṭṭhā suduggaṃ katvā. Anamataggiyaṃ [Pg.108] paccavekkhitvāti ‘‘na kho so sattāvāso sulabharūpo, yo iminā dīghena addhunā anāvuṭṭhapubbo’’tiādinā (ma. ni. 1.160) idañca taḷākaṃ mayā vutthapubbaṃ bhavissati, tampi ṭhānaṃ so ca attabhāvo apaññattikabhāvaṃ gatoti evaṃ anamataggiyaṃ paccavekkhitvā tādisaṃ ṭhānaṃ gantuṃ vaṭṭati. Iminā nayena samuddapabbatadassanādīsupi paccavekkhaṇāvidhi veditabbo.

223. වැස්සෙන් ඇති වූ වළ 'දේවකතසොබ්භ' නම් වේ. ඒ නිසා 'වැස්ස...පෙ... විල' යැයි වදාළහ. ගුහා යනු පස් ගුහා, පාෂාණ ගුහා සහ මිශ්‍ර ගුහා යන තුන් ආකාර ගුහා වේ. එහි පස් ගුහාව ජලයෙන් තොර තැනක වූ අතර, මඩ සහිත ස්ථානය ජලයෙන් යට වී තිබුණි. උමඟක් කොට යනු යටින් දුෂ්කර මාර්ගයක් සැකසීමයි. අනමතග්ගිය විමසා බැලීම යනු, 'මේ දීර්ඝ කාලය තුළ මොනයම් හෝ සත්ත්වාවාසයක් මා විසින් වාසය නොකරන ලද්දක් නොවේ' (ම.නි. 1.160) යනාදී වශයෙන් ද, 'මෙම වැව ද මා විසින් පෙර වාසය කරන ලද්දක් විය හැකිය, එම ස්ථානය සහ ඒ ආත්මභාවය ද දැන් කිසිදු සලකුණක් නැති බවට පත්ව ඇත' යනුවෙන් ද මෙලෙස අනමතග්ගිය (කෙළවරක් නැති සංසාරය) ගැන මෙනෙහි කොට එවැනි ස්ථානයකට යාම සුදුසුය. මේ ක්‍රමයෙන් මුහුද, පර්වත දැකීම ආදියේදී ද මෙනෙහි කිරීමේ ක්‍රමය දත යුතුය.

Uccaṃ nadamānāyāti uccaṃ katvā saddaṃ karontiyā kāmassādabhavassādādivatthunti ‘‘ayañca ayañca kāmo iṭṭho kanto manāpo, asuko bhavo iṭṭho kanto manāpo, evamayaṃ loko piyehi piyataro’’ti evaṃ kāmassādabhavassādalokassādādisaṅkhātaṃ vatthuṃ. Duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo mokkhamaggo ca, taṃ niyyānaṃ arahati, niyyāne vā niyuttāti niyyānikā, niyyānaṃ vā phalaṃ etissā atthīti niyyānikā, vacīduccaritādisaṃkilesato niyyātīti vā niyyānīyā, ī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā niyyānikā, cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, tassā bhāvo aniyyānikattaṃ, tasmā aniyyānikattā. Tiracchānabhūtāti tirokaraṇabhūtā. Gehassitakathāti kāmapaṭisaṃyuttakathā. Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve. Saha atthenāti sātthakaṃ, hitapaṭisaṃyuttanti attho. Visikhāti gharasanniveso, visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu (sārattha. ṭī. 1.ācariyaparamparakathāvaṇṇanā) viya. Tenevāha ‘‘sūrā samatthā’’ti ‘‘saddhā pasannā’’ti ca. Kumbhaṭṭhānappadesena kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘kumbhadāsikathā vā’’ti.

උස් හඬින් ශබ්ද පවත්වන්නී යන අර්ථයෙන් 'උච්චං නදමානාය' යන්න කියැවේ. කාම ආශ්වාදය, භව ආශ්වාදය ආදී වස්තූන් යනු 'මෙම කාමය ඉෂ්ටය, කාන්තය, මනාපය, අසවල් භවය ඉෂ්ටය, කාන්තය, මනාපය, මෙලෙස මේ ලෝකය ප්‍රිය දේවලින් වඩාත් ප්‍රිය වේ' යනුවෙන් කාම ආශ්වාදය, භව ආශ්වාදය සහ ලෝක ආශ්වාදය ලෙස හඳුන්වන වස්තූන්ය. දුගතියෙන් හා සංසාරයෙන් මෙයින් නික්මෙන බැවින් 'නිය්‍යාන' නම් වේ. එය ස්වර්ග මාර්ගය හා මෝක්ෂ මාර්ගයයි. එම නික්මීමට සුදුසු වූ හෝ නික්මීමෙහි යෙදුණු බැවින් 'නිය්‍යානිකා' නම් වේ. නැතහොත් නික්මීම නම් වූ ඵලය මෙයට ඇති බැවින් 'නිය්‍යානිකා' වේ. වචී දුශ්චරිතාදී කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මෙන බැවින් 'නිය්‍යානීයා' යන්නෙහි 'ඊ' කාරය ලුහු කොට 'ය' කාරය 'ක' කාරය බවට පත් කිරීමෙන් 'නිය්‍යානිකා' යන්න සැදී ඇත. මෙය චේතනාව සමඟ ඇති වන සම්ඵප්ප්‍රලාපයෙන් වැළකීමයි. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ දෙය අනිර්යාණික වේ. එහි ස්වභාවය අනිර්යාණික බවයි. එබැවින් අනිර්යාණික බැවිනි. තිරිසන් වූවා යනු වැසී ගිය ස්වභාවයයි. 'ගෙහස්සිත කථා' යනු කාමය හා සම්බන්ධ කතායි. 'කම්මට්ඨාන භාවේ' යනු අනිත්‍යතාව හා සම්බන්ධ සිවුසැච කමටහන් වැඩීමයි. අර්ථය සහිත වූයේ 'සාත්ථක' නම් වේ, මෙයින් හිත වැඩ පිණිස පවතින බව අදහස් කෙරේ. 'විසිඛා' යනු නිවාස පිහිටීමයි. විසිඛා යන වචනයෙන් එහි පදිංචිකරුවන් ද අදහස් වේ, 'ගම පැමිණියේය' යන්නෙන් ගම්වැසියන් අදහස් වන්නාක් මෙනි. එබැවින් 'සූරයෝය, සමර්ථයෝය' සහ 'ශ්‍රද්ධාවන්තයෝය, ප්‍රසන්නයෝය' යැයි වදාළහ. පැන් කළ ගෙන යන ස්ථානය අනුව 'කුම්භදාසියෝ' (කළ ගෙන යන දාසියෝ) ගැන කියැවුණු බැවින් 'කුම්භදාසි කථාව හෝ' යැයි වදාළහ.

228. Vohāro viya tesaṃ tathā vohāramattaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘brahmacariyavāse’’ti. Akatāti samena, visamena vā kenaci hetunā na katā na vihitā. Katavidho karaṇavidhi natthi etesanti akaṭavidhā. Padadvayenapi loke kenaci hetupaccayena nesaṃ anibbattataṃ dasseti. Iddhiyāpi na nimmitāti kassaci iddhimato cetovasippattassa devassa, issarādino vā iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti kassaci animmāpitā. Rūpādijanakabhāvanti rūpasaddādīnaṃ paccayabhāvaṃ, rūpādayopi pathaviyādīhi [Pg.109] appaṭibaddhavuttikāti tassa adhippāyo. Yathā pabbatakūṭaṃ kenaci anibbattitaṃ kassaci ca anibbattanakaṃ, evametepīti āha ‘‘pabbatakūṭā viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā’’ti. Yamidaṃ bījato aṅkurādi jāyatīti vuccati, taṃ vijjamānameva tato nikkhamati nāvijjamānaṃ, aññathā aññatopi aññassa upaladdhi siyāti adhippāyo. Evaṃ ṭhitāti evaṃ nibbikārā ṭhitā. Ubhayenapīti atthadvayenapīti vadanti. ‘‘Kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’ti padadvayenapi. Tesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ. Ṭhitattāti nibbikārābhāvena ṭhitattā. Na calantīti vikāraṃ nāpajjanti. Vikārābhāvato hi tesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ esikaṭṭhāyiṭṭhitatā. Aniñjanañca atthato pakatiyā avaṭṭhānamevāti dassetuṃ ‘‘na vipariṇāmentī’’ti vuttaṃ. Tathā avipariṇāmadhammattā eva te aññamaññaṃ na byābādhenti. Sati hi vikāraṃ āpādetabbatāya byābādhakatāpi siyā, tathā anuggahetabbatāya anuggāhakatāti tadabhāvaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘nāla’’ntiādi vuttaṃ.

228. ඔවුන්ගේ ව්‍යවහාරය මෙන් එලෙස ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් ගෙන 'බ්‍රහ්මචර්යාවාසයෙහි' යැයි කියන ලදී. 'අකතා' යනු සම වූ හෝ විෂම වූ කිසිදු හේතුවකින් සාදන ලද හෝ පනවන ලද ඒවා නොවේ. මේවා සම්බන්ධයෙන් කිසිදු ක්‍රියාවක් හෝ සෑදීමේ ක්‍රමයක් නැති බැවින් 'අකටවිධා' නම් වේ. මෙම පද දෙකෙන්ම ලෝකයෙහි කිසිදු හේතු ප්‍රත්‍යයකින් මේවා හට නොගන්නා බව පෙන්වයි. සෘද්ධියෙන් පවා මවන ලද්දක් නොවේ යනු, සිත වසඟ කරගත් සෘද්ධිමත් කිසිදු දෙවියෙකුගේ හෝ ඊශ්වරාදීන්ගේ සෘද්ධියකින් මවන ලද්දක් නොවන බවයි. 'අනිම්මාතා' යනු කිසිවෙකු ලවා මවන ලද්දක් නොවන බවයි. රූප ආදිය උපදවන ස්වභාවය යනු රූප, ශබ්ද ආදියට ප්‍රත්‍ය වන බවයි. රූප ආදිය ද පඨවි ආදිය මත රඳා නොපවතින බව ඔහුගේ අදහසයි. කිසිවෙකු විසින් නිර්මාණය නොකරන ලද, කිසිවෙකුට නිර්මාණය කළ නොහැකි පර්වත කූටයක් මෙන් මේවා පවතින බැවින් 'පර්වත කූටයක් මෙන් ස්ථාවරව පවතින බැවින් කූටට්ඨ' යැයි කියන ලදී. බීජයෙන් අංකුරය හටගන්නා බව කියනු ලැබුවද, එය එහි පවතින දෙයක්ම පිටතට පැමිණීමක් මිස නැති දෙයක් හටගැනීමක් නොවේ. එසේ නොවන්නේ නම් වෙනත් දෙයකින් වෙනත් දෙයක් ලැබිය හැකි වනු ඇත යන්න අදහසයි. 'මෙලෙස පවතින' යනු මෙසේ විකාරයක් (වෙනසක්) නොමැතිව පවතින බවයි. 'උභයේනපි' යනු අර්ථ දෙකෙන්ම යැයි කියති. 'කූටට්ඨා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා' යන පද දෙකෙන්ම එම සප්ත කායයන් ගැන කියැවේ. 'ස්ථිත බැවින්' යනු විකාරයක් නොවන ස්වභාවයෙන් පවතින බැවිනි. 'සෙලවෙන්නේ නැත' යනු වෙනස් වීමකට පත් නොවන බවයි. වෙනස් නොවන බැවින් එම සප්ත කායයන් ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් ස්ථාවරව පවතී. 'අනිඤ්ජනය' (නොසැලීම) යනු අර්ථ වශයෙන් ප්‍රකෘතියෙන් පැවතීමම බව පෙන්වීමට 'වෙනස් නොවේ' (නොපෙරළේ) යැයි කියන ලදී. එලෙස වෙනස් නොවන ස්වභාවය නිසාම ඔවුනොවුන්ට පීඩා නොකරති. වෙනස් කළ හැකි ස්වභාවයක් තිබුණේ නම් පීඩා කිරීමක් ද විය හැකිය, එමෙන්ම අනුග්‍රහ කළ හැකි ස්වභාවයක් තිබුණේ නම් අනුග්‍රහයක් ද විය හැකිය. එය නොමැති බව පෙන්වීමට පාලි පාඨයෙහි 'නාලං' (ප්‍රමාණවත් නොවේ/නොහැක) යනාදිය වදාරන ලදී.

Pathavī eva kāyekadesattā pathavīkāyo. Hantuṃ vā ghātetuṃ vā samattho nāma natthi jīvasattamānaṃ kāyānaṃ niccatāya nibbikārabhāvato, eteneva nesamahantabbatā aghātetabbatā atthato vuttāyevāti daṭṭhabbā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sattannaṃtveva kāyāna’’ntiādi. Sotuṃ vā sāvetuṃ vā samattho nāma natthīti paccekaṃ nesaṃ savanesu asamatthattā tadekadesādīsupi asamatthataṃ dīpeti. Yadi koci hantā natthi, kathaṃ satthappahāroti āha ‘‘yathā muggarāsiādīsū’’tiādi. Kevalaṃ saññāmattameva hoti, hananaghātanādi pana paramatthato nattheva kāyānaṃ avikopanīyabhāvatoti adhippāyo. Kevalaṃ takkamattena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpetīti etena yasmā takkikā niraṅkusatāya parikappanassa yaṃ kiñci attanā parikappitaṃ sārato maññamānā tatheva abhinivissa takkadiṭṭhiggāhaṃ gaṇhanti, tasmā na tesaṃ diṭṭhivatthusmiṃ viññūhi vicāraṇā kattabbāti dasseti. Kecīti sārasamāsācariyā. Pañcindriyavasenāti pañcarūpindriyavasena. Kammanti laddhi kammabhāvena supākaṭattā. Avaṅkakathātāraṇādikā dvāsaṭṭhi paṭipadā. Ekasmiṃ kappeti ekasmiṃ mahākappe.

පඨවි ධාතුවම ශරීරයේ කොටසක් වන බැවින් 'පඨවිකාය' නම් වේ. ජීවී සත්ත්වයන්ට අයත් ශරීරයන්ගේ නිත්‍යභාවය හා නොවෙනස් වන ස්වභාවය නිසා නසන්නට හෝ ඝාතනය කරන්නට සමර්ථ කිසිවෙක් නැත. මෙයින්ම ඔවුන් නැසිය නොහැකි බවත්, ඝාතනය කළ නොහැකි බවත් අර්ථ වශයෙන් කියැවුණු බව දත යුතුය. එබැවින් 'සප්ත කායයන් කෙරෙහිම' යනාදිය වදාරන ලදී. ඇසීමට හෝ ඇස්වීමට සමර්ථ කිසිවෙක් නැත යන්නෙන් එකිනෙක ශ්‍රවණයන්හි අසමර්ථ බවත්, එම කොටස් ආදියේද අසමර්ථ බවත් දක්වයි. ඉදින් මරන්නෙකු නැතිනම්, අවි පහර වැදීම කෙසේ සිදුවේද යන්නට 'මුගුරු රාශියක මෙන්' යනාදිය වදාළහ. එය හුදු සංඥාවක් පමණක් වන අතර, නියම අර්ථයෙන් මැරීමක් හෝ ඝාතනයක් ශරීරයන්ගේ වෙනස් නොවන ස්වභාවය නිසා සිදු නොවන බව අදහසයි. හුදු තර්කයෙන් පමණක් අර්ථයක් නැති දෘෂ්ටියක් දක්වයි යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, තර්ක කරන්නන් පාලනයක් නැති පරිකල්පනය නිසා තමන් පරිකල්පනය කළ ඕනෑම දෙයක් සාරවත් යැයි සලකා එයම දැඩිව ගෙන තර්ක දෘෂ්ටි ග්‍රහණය කරගන්නා බැවිනි. එබැවින් ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටි විෂයෙහි විමර්ශනය නොකළ යුතු බව පෙන්වයි. 'කේචි' (සමහරු) යනු සාරසමාස ආචාර්යවරුන්ය. 'පඤ්චින්ද්‍රිය වශයෙන්' යනු රූපී ඉන්ද්‍රිය පහ වශයෙනි. 'කර්මය' යනු ලබ්ධිය (දෘෂ්ටිය) කර්මයක් ලෙස ප්‍රකට බැවිනි. 'අවංකකථා' තරණය කිරීම ආදී වූ හැට දෙකක් වූ ප්‍රතිපදාවෝය. 'එක් කපක' යනු එක් මහා කල්පයක යන්නයි.

Purisabhūmiyoti [Pg.110] padhānapuggalena niddeso, itthīnampetā bhūmiyo icchanteva. Bhikkhu ca pannakotiādi tesaṃ pāḷiyeva. Tattha pannakoti bhikkhāya vicaraṇakoti vadanti, tesaṃ vā paṭipattiṃ paṭipannako. Jinoti jiṇṇo, jarāvasena nihīnadhātukoti vadanti, attano vā paṭipattiyā paṭipakkhaṃ jinitvā ṭhito. So kira tathābhūto kassacipi dhammaṃ na katheti, tenāha ‘‘na kiñci āhā’’ti. Alābhinti ‘‘so na kumbhimukhā paṭiggaṇhatī’’tiādinā (dī. ni. 1.394) nayena vuttaalābhahetusamāyogena alābhiṃ. Tato eva jighacchādubbalaparetatāya sayanaparāyaṇaṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadati.

‘පුරුෂ භූමි’ යන්නෙන් ප්‍රධාන පුද්ගලයන් පිළිබඳ නිර්දේශයක් කෙරේ. ස්ත්‍රීහු ද මෙම භූමි කෙරෙහි කැමැත්තක් දක්වති. ‘භික්ෂු’ සහ ‘පන්නක’ ආදී වශයෙන් දැක්වෙන්නේ ඔවුන් පිළිබඳ වූ පාලි පාඨයයි. එහි ‘පන්නක’ යනු සිඟමනේ ඇවිදින්නා යැයි පවසති, නැතහොත් තමන්ගේ පිළිවෙතෙහි නියැලුණා වූ තැනැත්තා ය. ‘ජින’ යනු ජරාවට පත්වූ, දිරීම නිසා හීන වූ ධාතූන් ඇත්තා යැයි පවසති; එසේත් නැතිනම් තම පිළිවෙත මගින් ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙසුන් දිනා සිටින්නා ය. එවැනි වූ ඔහු කිසිවෙකුට කිසිදු ධර්මයක් දේශනා නොකරයි; ඒ නිසා ‘කිසිවක් නොකීවේය’ යි පවසන ලදී. ‘අලාභී’ යනු ‘ඔහු කළයක කටින් දෙන දෑ පිළිගන්නේ නැත’ ආදී වශයෙන් දැක්වෙන අලාභයට හේතු වන කරුණු හා යෙදීමෙන් අලාභ ලබන්නා ය. එබැවින්ම කුසගින්නෙන් හා දුබල බවින් පීඩිතව නිදා ගැනීමට පමණක් උත්සාහ කරන ශ්‍රමණයාව ‘පන්න භූමි’ යැයි පවසයි.

Ājīvavuttisatānīti sattānaṃ ājīvabhūtāni jīvikāvuttisatāni. Pasuggahaṇena eḷakajāti gahitā, migaggahaṇena rurugavayādisabbamigajāti. Bahū devāti cātumahārājikādibrahmakāyikādivasena nesaṃ antarabhedavasena bahū devā. Tattha cātumahārājikānaṃ ekacco antarabhedo ‘‘mahāsamayasuttena’’ (dī. ni. 2.331 ādayo) dīpetabbo. Mānusāpi anantāti dīpadesakulavaṃsājīvādivibhāgavasena mānusāpi anantabhedā. Pisācā eva pesācā, te aparapetādayo mahantā veditabbā.

‘ආජීව වෘත්ති සිය ගණන්’ යනු සත්ත්වයන්ගේ ජීවිකාව වූ ආජීව වෘත්තීන් සිය ගණනකි. ‘පසු’ (සතුන්) යන්නෙන් එළු ජාතීන් ද, ‘මෘග’ යන්නෙන් රුරු, ගවය ආදී සියලු මුව ජාතීන් ද ගැනේ. ‘බොහෝ දෙවියෝ’ යනු චාතුම්මහාරාජික, බ්‍රහ්මකායික ආදී වශයෙන් ඇති වන අභ්‍යන්තර භේදයන් නිසා බොහෝ වූ දෙවිවරුන් ය. එහි චාතුම්මහාරාජික දෙවියන්ගේ ඇතැම් අභ්‍යන්තර භේදයන් ‘මහාසමය සූත්‍රය’ ඇසුරින් පැහැදිලි කළ යුතුය. ‘මිනිසුන් ද අනන්තය’ යනු ද්වීප, දේශ, කුල, වංශ හා ආජීව වෘත්ති ආදී විභාගයන් අනුව මිනිසුන්ගේ ද අනන්ත වූ ප්‍රභේද පවතින බවයි. ‘පේසාච’ යනු පිසාචයන්මය; ඔවුන් අපර ප්‍රේත ආදී මහත් වූ පිරිසක් ලෙස දත යුතුය.

Chaddantadahamandākiniyo kuḷīramucalindanāmena vadati. Gaṇṭhikāti pabbagaṇṭhikā. Paṇḍitopi…pe… uddhaṃ na gacchati, kasmā? Sattānaṃ saṃsaraṇakālassa niyatabhāvato.

ඡද්දන්ත සහ මන්දාකිනී විල් ‘කුළීර මුචලින්ද’ යන නමින් හඳුන්වයි. ‘ගණ්ඨිකා’ යනු පර්ව (ගැට) වල ඇති ගණ්ඨිකාවන්ය. පණ්ඩිතයා ද... පෙ... මතු ලොවට (උඩට) නොයයි. ඒ මන්ද? සත්ත්වයන්ගේ සංසාරයේ සැරිසරන කාලය නියත (ස්ථාවර) වූ බැවිනි.

Aparipakkaṃ saṃsaraṇanimittaṃ sīlādinā paripāceti nāma sīghaṃyeva visuddhippattiyā. Paripakkaṃ phussa phussa patvā patvā paripakkabhāvāpādanena byantiṃ karoti nāma. Suttaguḷeti suttavaṭṭiyaṃ. Nibbeṭhiyamānameva paletīti upamāya sattānaṃ saṃsāro anukkamena khīyateva, na tassa vaddhīti dasseti paricchinnarūpattā.

සීලාදී ගුණයන් මගින් අපරිණත වූ සංසාර නිමිත්ත ඉක්මනින්ම විශුද්ධිය ලබා ගැනීම සඳහා පරිණත කරනු ලබයි. පරිණත වූ තැනට නැවත නැවතත් පැමිණීමෙන් එම පරිණත බව සම්පූර්ණ කොට සංසාරය කෙළවර කිරීම ‘බ්‍යන්තිං කරෝති’ නම් වේ. ‘නූල් පන්දුව’ (සූත්‍ර ගුළය) උපමාවෙන් නූල් පන්දුව දිගහැරෙන විට එය ගෙවී යන්නාක් මෙන්, සත්ත්වයන්ගේ සංසාරය ද අනුපිළිවෙළින් ක්ෂය වී යන බවත්, එය සීමා සහිත ස්වභාවයක් ඇති බැවින් එහි වැඩි වීමක් සිදු නොවන බවත් දක්වයි.

229. Niyativāde pakkhipantoti sabbaññutaṃ paṭijānitvāpi padesaññutāya asampāyamāno tattha attano aññāṇakiriyaṃ pariharituṃ asakkonto ca ‘‘evamesā niyatī’’ti niyativāde pakkhipanto.

229. නියතිවාදයෙහි බහාලන්නේ - තමා සර්වඥ බව ප්‍රතිඥා දී සිටියත්, යම් යම් කොටස් පිළිබඳව ඇති නොදැනුම නිසා කරුණු ගළපාගත නොහැකි වූ විට, එහිදී තමාගේ නොදැනුවත්කම වසා ගැනීමට අපොහොසත් වී, ‘මෙය මෙසේම වූ නියතියකි’ යි පවසමින් නියතිවාදයෙහි පිහිටයි.

230. Dhammakathāya [Pg.111] apassayabhūto anussavo etassa atthīti anussavī, tenevassa apassayavādaṃ dassetuṃ ‘‘anussavanissito’’ti āha. Savanaṃ saccatoti yaṃ kiñci anussavaṃ, taṃ savanaṃ saccanti gahetvā ṭhito. Piṭakasampadāyāti ganthasampādanena, tādisaṃ ganthaṃ paguṇaṃ vācuggataṃ katvā taṃ nissāya dhammaṃ katheti. Tenāha ‘‘vaggapaṇṇāsakāyā’’tiādi.

230. ධර්ම කථාවට ආධාරකයක් කොටගත් අනුශ්‍රවයන් (පරම්පරා කථා) ඇති තැනැත්තා ‘අනුස්සවී’ නම් වේ. ඒ නිසාම ඔහුගේ අපස්සයවාදය (ඇසුරු කළ වාදය) දැක්වීමට ‘අනුස්සවනීස්සිත’ යැයි කීවේය. ‘ඇසූ දෙය සත්‍යයැයි ගැනීම’ යනු යම් අනුශ්‍රවයක් ඇසූ පමණින් එය සත්‍යයැයි ගෙන සිටීමයි. ‘පිටක සම්පදා’ යනු ග්‍රන්ථයන්ගේ පරිපූර්ණ බවයි; එවැනි ග්‍රන්ථ ප්‍රගුණ කොට, කටපාඩම් කරගෙන ඒවා ඇසුරින් ධර්මය දේශනා කරයි. ඒ නිසා ‘වග්ගපණ්ණාසක’ ආදිය පවසා ඇත.

232. Mandapaññoti parittapañño. Momūhoti sammuyhako. ‘‘Evantipi me no’’tiādinā vividho nānappakāro khepo vācāya paravādānaṃ khīpanaṃ vācāvikkhepo, taṃ vācāvikkhepaṃ, na marati na pacchijjati yathāvutto vādavikkhepo etāyāti amarā, tattha pavattā diṭṭhi amarāvikkhepo, taṃ amarāvikkhepaṃ. Apariyantavikkhepanti ‘‘evampi me no’’tiādinā pucchitassa apariyosāpanavasena vikkhepaṃ. Ito cito ca sandhāvati ekasmiṃ sabhāve anavaṭṭhānato. Gāhaṃ na upagacchatīti micchāgāhatāya uttaravidhānāya purimapakkhaṃ ṭhapetvā gāhaṃ na upagacchati. Amarāsadisāya amarāya vikkhepoti amarāvikkhepo.

232. ‘මන්දප්‍රඥ’ යනු අල්ප වූ ප්‍රඥාව ඇත්තාය. ‘මෝමූහ’ යනු බෙහෙවින් මුළා වූ තැනැත්තාය. ‘මට මෙසේත් නැත’ ආදී වශයෙන් වචනයෙන් කරන විවිධාකාර වූ පැටලවීම හෙවත් පරවාදයන් බැහැර කිරීම ‘වාචාවික්ඛේපය’ නම් වේ. එම වාචා වික්ෂේපය මිය නොයන (අවනත නොවන), වෙනස් නොවන බැවින් ‘අමරා’ නම් වේ; එහි පවත්නා වූ දෘෂ්ටිය ‘අමරාවික්ඛේපය’ යි. ‘අපරියන්ත වික්ඛේපය’ යනු ‘මට මෙසේත් නැත’ ආදී වශයෙන් අසන ලද ප්‍රශ්නය අවසන් වීමට ඉඩ නොදී කරන වික්ෂේපයයි. එකම ස්වභාවයක නොරැඳෙන බැවින් මෙහාටත් එහාටත් දුවයි. ‘ග්‍රහණයකට (තීරණයකට) නොපැමිණීම’ යනු මිථ්‍යා ග්‍රහණය නිසා පසුවට කරුණු දැක්වීම පිණිස පූර්ව පක්ෂය බැහැර කොට නිශ්චිත ග්‍රහණයකට නොපැමිණීමයි. අමරා (ආඳා) මත්ස්‍යයා හා සමාන වූ වික්ෂේපය ‘අමරාවික්ඛේපය’ යි.

Idaṃ kusalanti ettha iti-saddo pakārattho, iminā pakārenāti attho. Amarāvikkhepiko yathā kusale, evaṃ aññasmiṃ yaṃ kiñci kenaci pucchitaṃ atthaṃ attano aruccanatāya ‘‘evantipi me no’’tiādinā tattha tattha vikkhepaññeva āpajjati, tasmā ‘‘evantipi me no’’tiādi tattha tattha pucchitākārapaṭisedhanavasena vikkhipanākāradassanaṃ. Nanu cettha vikkhepavādino vikkhepapakkhassa ananujānanaṃ vikkhepapakkhe avaṭṭhānaṃ yuttanti? Na, tatthāpi tassa sammūḷhassa paṭikkhepavaseneva vikkhepavādassa pavattanato. Tena vuttaṃ ‘‘no’’ti. Tathā hi sañcayo belaṭṭhaputto raññā ajātasattunā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho paralokattikādīnaṃ paṭisedhanamukhena vikkhepaṃ byākāsi.

‘මෙය කුසලයකි’ යන මෙහි ‘ඉති’ යන ශබ්දය ප්‍රකාර (ආකාර) අර්ථයෙහි යෙදේ; ‘මෙම ආකාරයෙන්’ යනු එහි අර්ථයයි. අමරාවික්ඛේපිකයා කුසලය පිළිබඳව මෙන්ම, වෙනත් යම් කරුණක් ගැන යමෙකු ඇසූ විට තම අකමැත්ත නිසා ‘මට මෙසේත් නැත’ ආදී වශයෙන් ඒ ඒ තැන වික්ෂේපයට (අවුලට) පත් වෙයි. එබැවින් ‘මට මෙසේත් නැත’ යනාදිය ඒ ඒ තැන අසන ලද ආකාරයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම මගින් වික්ෂේප කරන ආකාරය පෙන්වා දීමකි. මෙහිදී වික්ෂේපවාදියා වික්ෂේප පක්ෂය අනුමත නොකර එහිම රැඳී සිටීම සුදුසු නොවේද? නැත, මන්දයත් එහිදී ද එම මුළා වූ තැනැත්තා ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් මගින්ම වික්ෂේපවාදය පවත්වන බැවිනි. ඒ නිසා ‘නැත’ (නෝ) යැයි කියන ලදී. සැබවින්ම සඤ්ජය බෙලට්ඨිපුත්ත රජු වූ අජාසත්ත විසින් සාන්දෘෂ්ටික සාමඤ්ඤඵලය පිළිබඳව විමසන ලදුව පරලොවක් තිබේද යන්න ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ මුඛයෙන් වික්ෂේපයෙන්ම පිළිතුරු දුන්නේය.

Etthāha – ‘‘nanu cāyaṃ sabbopi amarāvikkhepiko kusalādayo dhamme paralokattikādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno pucchāya vikkhepamattaṃ āpajjati, tassa kathaṃ diṭṭhigatabhāvo. Na hi avattukāmassa viya pucchitamatthaṃ ajānantassa vikkhepakaraṇamattena [Pg.112] tassa diṭṭhigatikatā yuttā’’ti? Vuccate – na heva kho pucchāya vikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā, atha kho micchābhinivesavasena. Sassatābhinivesena micchābhiniviṭṭhoyeva hi puggalo mandabuddhitāya kusalādidhamme paralokattikādīni ca yāthāvato appaṭipajjamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetuṃ asakkuṇeyyatāya musāvādabhayena ca vikkhepaṃ āpajjatīti. Atha vā puññapāpānaṃ tabbipākānañca anavabodhena asaddahanena ca tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇaṃyeva sundaranti khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyeva sā ekā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbā, indriyabaddhato ca tatiyaṭṭhānabhāve dassito.

මෙහිදී මෙසේ පවසති - ‘මෙම සියලුම අමරාවික්ඛේපිකයා කුසලාදී ධර්මයන් හා පරලොව ආදිය පිළිබඳව යථාර්ථය අවබෝධ කර නොගෙන, ඒ ඒ තැන ප්‍රශ්න ඇසූ විට ප්‍රශ්නය අවුල් කිරීමක් (වික්ෂේපයක්) පමණක් කරන්නේ නම්, ඔහුට දෘෂ්ටිගත භාවයක් ඇති වන්නේ කෙසේද? යමක් පැවසීමට අකමැති අයෙකු මෙන් තමා නොදන්නා කරුණක් ගැන ප්‍රශ්න කළ විට වික්ෂේප කිරීම පමණකින් ඔහු දෘෂ්ටිගතිකයෙකු වීම සුදුසු නොවේ නේද?’ එයට පිළිතුර මෙසේය - හුදෙක් ප්‍රශ්නයට වික්ෂේප කිරීමෙන් පමණක් ඔහු දෘෂ්ටිගතිකයෙකු නොවේ; මිථ්‍යා අභිනිවේශය (වැරදි ලෙස දැඩිව ගැනීම) හේතුවෙනි. ශාස්වත අභිනිවේශයෙන් යුතුව මිථ්‍යා ලෙස දැඩිව ගත් පුද්ගලයාම තමාගේ මන්දබුද්ධික බව නිසා කුසලාදී ධර්මයන් හා පරලොව ආදිය පිළිබඳව නිසි පරිදි වටහා නොගෙන, තමා නොදන්නා අර්ථය අනෙකාට වටහා දීමට ඇති අසමර්ථකම නිසාත්, මුසාවාදයට ඇති බිය නිසාත් වික්ෂේපයට පත් වේ. එසේත් නැතිනම් පින් පව් සහ ඒවායේ විපාක පිළිබඳව අවබෝධයක් හා විශ්වාසයක් නොමැති බැවින් ඒ සම්බන්ධ ප්‍රශ්නවලදී වික්ෂේප කිරීමම යහපත් යැයි ඉවසීමක් හා රුචියක් උපදවාගෙන, එය දැඩිව ගැනීමෙන් හටගන්නා වූ එම දෘෂ්ටිය සප්තභංගී දෘෂ්ටිය මෙන් වෙනමම දෘෂ්ටියක් ලෙස සැලකිය යුතුය; එය ඉන්ද්‍රියබද්ධ දේ සම්බන්ධයෙන් තුන්වන ස්ථානයෙහි දක්වා ඇත.

234. Sannidhikārakaṃ kāmeti ettha anindriyabaddhāni adhippetānīti tilataṇḍulādiggahaṇaṃ, tassa lokassa appasādaparihāratthaṃ kadāci taṇḍulanāḷiādisaṅgahaṇakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tilataṇḍulādayo paññāyantī’’ti.

234. ‘සන්නිධිකාරකයට (රැස් කිරීමට) කැමති වෙයි’ යන මෙහි ඉන්ද්‍රියබද්ධ නොවන තල, සහල් ආදිය ගැනීම අදහස් කෙරේ. ලෝකයාගේ අප්‍රසාදය වළක්වා ගැනීම පිණිස ඇතැම් විට සහල් නැළියක් ආදිය රැස් කිරීම අරභයා ‘තල සහල් ආදිය පෙනේ’ යැයි පවසන ලදී.

236. Ājīvakā matā nāmāti ime ājīvakā sabbaso sammāpaṭipattirahitā micchā eva ca paṭipajjamānā adhisīlasaṅkhātassa sīlajīvitassa abhāvena matā nāma. Puttamatāti mataputtā. Samaṇe gotame brahmacariyavāso atthīti samaṇaṃ eva gotamaṃ parisuddho suparipuṇṇo takkarassa sammā dukkhakkhayāvaho brahmacariyavāso atthi. Etenettha dhammasudhammatādidīpanena buddhasubuddhatañca dīpeti, aññattha natthīti iminā bāhirakesu tassa abhāvaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

236. ‘ආජීවකයෝ මළා වූවෝ’ නම්, මේ ආජීවකයෝ සම්පූර්ණයෙන්ම සම්‍යග් ප්‍රතිපත්තියෙන් තොරව, මිථ්‍යාවෙහිම පිළිපදිමින්, අධිසීල සංඛ්‍යාත වූ සීලමය ජීවිතයක් නොමැති බැවින් මළා වූවෝ නම් වෙති. ‘පුත්තමතා’ යනු මළා වූ පුතුන් ඇති බවයි. ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ තුළ බ්‍රහ්මචර්යාව පවතී’ යනු, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ තුළම පිරිසිදු වූ, මනාව පරිපූර්ණ වූ, ඒ සඳහා යෝග්‍ය වූ, මනාව දුක් කෙළවර කරන්නා වූ බ්‍රහ්මචර්යාව පවතින බවයි. මෙයින් ධර්මයේ ඇති සුධර්ම බව ආදිය දැක්වීමෙන් බුදුන් වහන්සේගේ සුබුද්ධ බව (මනාව අවබෝධ කළ බව) දක්වන අතර, ‘අන් තැනක නැත’ යන්නෙන් බාහිර ශාසනවල එහි නොමැති බව දක්වයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Sandakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

සන්දක සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව (ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශනය) නිම කරන ලදී.

7. Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā

7. මහා සකුලුදායී සූත්‍ර වර්ණනාව

237. Abhiññātāti ediso ediso cāti abhilakkhaṇavasena ñātā. Appasaddassa vinīto, appasaddatāya mandabhāṇitāya vinītoti ca appasaddavinītoti vuccamāne aññena vinītabhāvo dīpito hoti, bhagavā pana sayambhuñāṇena sayameva vinīto. Tasmā pāḷiyaṃ ‘‘appasaddavinīto’’ti na vuttaṃ. Tenāha ‘‘na hi bhagavā aññena vinīto’’ti.

237. ‘අභිඤ්ඤාතා’ යනු මෙබඳු මෙබඳු අය ලෙස ලක්ෂණ වශයෙන් හඳුනාගත් අයයි. ‘අප්පසද්ද විනීත’ යනු ශබ්ද අඩු බව හෙවත් අඩුවෙන් කතා කිරීම සම්බන්ධයෙන් විනයනය වූ අයයි. ‘අප්පසද්ද විනීත’ යැයි කියන කල අන් අයෙකු විසින් හික්මවන ලද බවක් හැඟවේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වයංභූ ඥානයෙන් තමන් වහන්සේම හික්මුණු සේක. එබැවින් පාලියෙහි උන්වහන්සේ ගැන ‘අප්පසද්ද විනීත’ (ශබ්ද අඩු කිරීමෙහි හික්මවන ලද) යැයි වදාරා නැත. ඒ නිසාම ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන් අයෙකු විසින් හික්මවන ලද්දේ නොවේ’ යැයි පවසන ලදී.

238. Hiyyodivasaṃ [Pg.113] upādāya tato āsannāni katipayāni divasāni purimāni nāma honti, purimānīti ca pubbakāni, atītānīti attho. Tato paranti yathā vuttaatītadivasato anantaraṃ paraṃ purimataraṃ atisayena purimattā. Iti imesu dvīsu pavattito yathākkamaṃ purimapurimatarabhāvo, evaṃ santepi yadettha ‘‘purimatara’’nti vuttaṃ, tato pabhuti yaṃ yaṃ oraṃ, taṃ taṃ paraṃ, yaṃ yaṃ paraṃ, taṃ taṃ ‘‘purimatara’’nti vuttaṃ hoti. Kutūhalayuttā sālā kutūhalasālā yathā ‘‘ājaññaratho’’ti. Ime dassanādayo.

238. ඊයේ දිනය පටන් ඊට ආසන්න පෙර දින කිහිපය ‘පුරිමානි’ (පෙර වූ) නම් වේ. ‘පුරිමානි’ යනු පැරණි හෙවත් අතීත වූ යන අර්ථයයි. ‘තතෝ පරං’ යනු එම අතීත දිනයට වඩා තවත් පෙර වූ, අතිශයින්ම පෙර වූ කාලයයි. මෙලෙස මේ අවස්ථා දෙකෙහි අනුපිළිවෙලින් පෙර සහ වඩාත් පෙර බව පවතියි. එසේ වුවද, මෙහි යමක් ‘පුරිමතර’ (වඩාත් පෙර) යැයි කියන ලද්දේ ද, එතැන් පටන් යම් යම් මෑත කාලයක් වේ ද එය ‘පර’ (පසු) ලෙසත්, යම් යම් ඈත කාලයක් වේ ද එය ‘පුරිමතර’ ලෙසත් දක්වා ඇත. ‘කුතූහලශාලාව’ යනු කුතුහලය දනවන කරුණු සාකච්ඡා කරන ශාලාවයි. දර්ශනය ආදිය මෙසේම දත යුතුය.

Ayathābhūtaguṇehīti ayathābhūtaṃ micchādīpitaatthamatteneva ugghositaguṇehi samuggato ghosito. Taranti atikkamanti etenāti titthaṃ, aggamaggo. Diṭṭhigatikamaggo pana ayathābhūtopi tesaṃ tathā vitaraṇaṃ upādāya titthanti voharīyatīti taṃ karontā titthakarā. Osaratīti pavisati.

‘අයථාභූත ගුණෙහි’ යනු යථාර්ථයක් නොවන, වැරදි ලෙස දක්වන ලද කරුණු මාත්‍රයකින්ම ප්‍රකාශ කරන ලද ගුණවලින් යුක්තව උද්ඝෝෂණය කරන ලද යන්නයි. මෙයින් එතෙර වන බැවින් ‘තිත්ථ’ (තොටුපළ) නම් වේ, එනම් ආර්ය මාර්ගයයි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටික මාර්ගය වනාහි යථාර්ථයක් නොවුණත්, ඔවුන් එතෙර වන්නාක් මෙන් සලකා ‘තොටුපළ’ යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එය කරන්නා වූ අය තීර්ථකයෝ නම් වෙති. ‘ඔසරති’ යනු ඇතුළු වෙයි යන අර්ථයයි.

239. Sahitanti pubbāparāviruddhaṃ. Na kiñci jātanti paṭiññādosahetudosaudāharaṇadosaduṭṭhadosatāya na kiñci jātaṃ. Tenāha ‘‘āropito te vādo’’ti. Vadanti tena paribhāsantīti vādo doso. Sabhāvakkosenāti sabhāvato pavattakoṭṭhāsena.

239. ‘සහිතං’ යනු පූර්වාපර විරෝධයක් නොමැති බවයි. ‘න කිඤ්චි ජාතං’ යනු ප්‍රතිඥා දෝෂ, හේතු දෝෂ, උදාහරණ දෝෂ ආදී දෝෂයන්ගෙන් කිසිවක් සිදු නොවූ බවයි. එබැවින් ‘ඔබගේ වාදය බිඳ දමන ලදී’ යැයි පවසන ලදී. යම් දෝෂයක් පවසන බැවින් එය ‘වාදය’ නම් වේ. ‘සභාවක්කෝසේන’ යනු ස්වභාවයෙන් පවතින කොටසිනි.

240. Pīḷeyyāti madhubhaṇḍena saha bhājane pīḷetvā dadeyya. Sabrahmacārīhi sampayojetvāti sahadhammikehi viheṭhanapayogaṃ katvā, tenāha ‘‘vivādaṃ katvā’’ti.

240. ‘පීළෙය්‍ය’ යනු මී පැණි බඳුනක් සමඟ භාජනයක තලා මිරිකා දීමයි. ‘සබ්‍රහ්මචාරීහි සම්පයෝජෙත්වා’ යනු සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා සමඟ පෙළීමක් ඇති කර හෙවත් විවාදයක් ඇති කිරීමයි.

241. Itarītarenāti paṇītato itarena. Tenāha ‘‘lāmakalāmakenā’’ti.

241. ‘ඉතරීතරේන’ යනු ප්‍රණීත දෙයට වඩා අන්‍ය වූ දෙයිනි. එබැවින් ‘ලබ්ධ වූ ඉතා පහත් දෙයකින් වුවද’ යැයි පවසන ලදී.

242. Bhattakosakenāti kosakabhattena, khuddakasarāvabhattakenāti attho. Beluvamattabhattāhārāti billapamāṇabhattabhojanā. Oṭṭhavaṭṭiyāti mukhavaṭṭiyā. Sabbākārenevāti sabbappakāreneva. Anappāhāroti na vattabbo kadāci appāhāroti katvā. Tattha ativiya aññehi avisayhaṃ appāhārataṃ bhagavato dassetuṃ ‘‘padhānabhūmiya’’ntiādi vuttaṃ. Mayāti nissakkavacanaṃ. Visesatarāti tena dhammena visesavantatarā.

242. ‘භත්තකෝසකේන’ යනු කුඩා බත් කෝප්පයකින් හෙවත් කුඩා සරාවක බත් ප්‍රමාණයකිනි. ‘බේලුවමත්තභත්තාහාරා’ යනු බෙලි ගෙඩියක් පමණ වූ බත් ආහාරයට ගන්නා අයයි. ‘ඕට්ඨවට්ටියා’ යනු මුවවිට හෙවත් තොල් වටයයි. ‘සබ්බාකාරේනේවා’ යනු සියලු ආකාරයෙන්මය. ‘අනප්පාහාරෝ’ යනු කිසිවිටකත් අල්ප ආහාර ඇත්තෙකු යැයි නොකිය යුතුය. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආහාර අල්ප බව අන් අයට දරාගත නොහැකි තරම් වූ බව දැක්වීමට ‘පධානභූමියං’ (ප්‍රධන් වීර්යය කළ සමය) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘මයා’ යනු නිස්සක්ක (පඤ්චමී) විභක්ති අර්ථයයි. ‘විසේසතරා’ යනු එම ධර්මය නිසා වඩාත් විශේෂ වූවෝ යන්නයි.

Vatasamādānavaseneva [Pg.114] paṃsukūlaṃ dhārentīti paṃsukūlikāti āha – ‘‘samādinnapaṃsukūlikaṅgā’’ti, saddattho pana ‘‘visuddhimagge’’ (visuddhi. 1.24) vuttanayena veditabbo. Piṇḍapātikā sapadānacārinotiādīsupi eseva nayo. Tattha tattha satthena chinditattā satthalūkhāni. Yaṃ yaṃ sappāyaṃ, tasseva gahaṇaṃ uccinanti āha ‘‘uccinitvā…pe… thiraṭṭhānameva gahetvā’’ti. Alābulomasānīti alābulomāni viya sukhumatarāni cīvarasuttaṃsūni etesaṃ santīti alābulomasāni. Pātitasāṇapaṃsukūlanti kaḷevarena saddhiṃ chaḍḍitasāṇamayaṃ paṃsukūlaṃ, yaṃ tumbamatte puḷave odhunitvā satthā gaṇhi.

වෘත සමාදානයක් ලෙස පාංශුකූල සිවුරු දරන බැවින් ‘පාංශුකූලික’ යැයි පවසන ලදී. එහි අර්ථය විශුද්ධි මාර්ගයෙහි දැක්වූ පරිදි දත යුතුය. පිණ්ඩපාතික, සපදානචාරී ආදී පදවල ද නය මෙයම වේ. ඒ ඒ තැන ආයුධවලින් කපන ලද බැවින් ‘සත්ථලූඛානි’ නම් වේ. තමන්ට ගැලපෙන (සප්පාය) යමක් වේ ද, එයම තෝරා ගන්නා බැවින් ‘තෝරාගෙන... ස්ථිර කොටස් පමණක් ගෙන’ යැයි කියන ලදී. ‘අලාබුලෝමසානි’ යනු ලබු ගෙඩියේ කෙඳි වැනි ඉතා සියුම් සිවුරු නූල් ඇති බවයි. ‘පාතිතසාණපාංශුකූලං’ යනු මළ සිරුරක් සමඟ දමන ලද හණ රෙදි පාංශුකූලයයි; ශාස්තෘන් වහන්සේ එය කුඩා නැළියක් පමණ වූ පණුවන් ගසා දමා පිළිගත් සේක.

‘‘Yathāpi bhamaro puppha’’ntiādinā (dha. pa. 49) vuttaṃ madhukarabhikkhācāravataṃ ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjā’’ti (mahāva. 73, 128) vacanato bhikkhūnaṃ pakatibhūtaṃ vatanti vuttaṃ ‘‘uñchāsake vate ratā’’ti. Vata-saddo cettha pakativatasaṅkhātaṃ sakavataṃ vadati. Tenāha ‘‘uñchācariyasaṅkhāte bhikkhūnaṃ pakativate’’ti. Uccanīcagharadvāraṭṭhāyinoti mahantakhuddakagehānaṃ bahidvārakoṭṭhakaṭṭhāyino. Kabaramissakaṃ bhattaṃ saṃharitvāti kaṇājakamissakaṃ bhattaṃ sampiṇḍitvā. Ummārato paṭṭhāyāti gharummārato paṭṭhāya.

‘බමරෙකු මල නොතළා රොන් ගන්නා සේ’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද මීමැස්සෙකු බඳු පිණ්ඩපාත වෘතය, ‘පිණ්ඩපාත ආහාරය නිසා පැවිද්ද පවතී’ යන වචනයට අනුව භික්ෂූන්ට සහජයෙන්ම පවතින වෘතයක් බැවින් ‘උඤ්ඡාසකේ වතේ රතා’ යැයි පවසන ලදී. ‘වත’ යන ශබ්දයෙන් මෙහි ස්වභාවික වෘතය සංඛ්‍යාත වූ තමන්ගේ වෘතය කියවේ. එබැවින් ‘භික්ෂූන්ගේ සහජ වෘතය වූ පිණ්ඩපාත චර්යාවෙහි’ යැයි කියන ලදී. ‘උච්චනීචඝරද්වාරට්ඨායිනෝ’ යනු විශාල හා කුඩා නිවෙස්වල දොරටු අසල සිටින්නෝ යන්නයි. ‘කබරමිස්සකං භත්තං සංහරිත්වා’ යනු කුඩු මිශ්‍ර බත් එකතු කරගෙන යන්නයි. ‘උම්මාරතෝ පට්ඨායා’ යනු නිවසේ උළුවස්සේ සිට පටන් ගෙනය.

Cīvarānuggahatthanti cīvarānurakkhaṇatthaṃ. Ettha ca yasmā buddhā nāma sadevake loke anuttaraṃ puññakkhettaṃ, sā cassa puññakkhettatā paramukkaṃsagatā, tasmā sattānaṃ tādisaṃ upakāraṃ ācikkhitvā te ca anuggaṇhantā gahapaticīvaraṃ sādiyanti, catupaccayasantose pana ne paramukkaṃsagatā evāti daṭṭhabbaṃ.

‘චීවරානුග්ගහත්ථං’ යනු සිවුරු ආරක්ෂා කරගනු පිණිසයි. මෙහිදී බුදුන් වහන්සේලා නම් දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාට අනුත්තර වූ පින්කෙත වන බැවින් ද, උන්වහන්සේලාගේ ඒ පින්කෙතේ ස්වභාවය අතිශයින් උතුම් බැවින් ද, සත්ත්වයන්ට එවැනි උපකාරයක් පෙන්වා දී ඔවුන්ට අනුග්‍රහ කරමින් ගෘහපති සිවුරු පිළිගන්නා සේක. එහෙත් සිව්පසය සම්බන්ධ සතුටෙහි (සන්තෝසයෙහි) නම් උන්වහන්සේලා අග්‍රප්‍රාප්ත වූවෝම බව දත යුතුය.

244. Sappaccayanti sahetukaṃ sakāraṇaṃ hutvā dhammaṃ desetīti ayamettha attho. Codako pana adhippāyaṃ ajānanto ‘‘kiṃ panā’’tiādimāha. Itaro ‘‘no na desetī’’tiādinā adhippāyaṃ vivarati. Nidānanti cettha ñāpakaṃ uppattikāraṇaṃ adhippetaṃ, tañca tassa tassa anuppattiyuttassa atthassa paṭipakkhaharaṇato ‘‘sappāṭihāriya’’nti vuccatīti āha ‘‘purimassevetaṃ vevacana’’nti. Rāgādīnaṃ vā paṭiharaṇaṃ paṭihāriyaṃ, tadeva pāṭihāriyaṃ, saha pāṭihāriyenāti sappāṭihāriyaṃ. Rāgādipaṭisedhavaseneva hi satthā dhammaṃ deseti.

244. ‘සප්පච්චයං’ යනු හේතු සහිතව, කරුණු සහිතව ධර්මය දේශනා කරයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. චෝදකයා වනාහි මෙහි අදහස නොදැන ‘එය කෙසේ ද’ යනාදිය විමසයි. අනෙකා ‘එසේ නොවේ’ යනාදී වශයෙන් අදහස විවරණය කරයි. ‘නිදාන’ යනු මෙහිදී යමක් හඳුන්වන හෝ හටගැනීමට හේතු වූ කරුණයි. එම අදහස අනුචිත දේ බැහැර කරන බැවින් ‘සප්පාටිහාරිය’ (ප්‍රාතිහාර්ය සහිත) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘එය කලින් කී දෙයටම සමාන වචනයකි’ යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් රාගාදී කෙලෙසුන් බැහැර කිරීම ‘පාටිහාරිය’ නම් වේ. එය සහිත බැවින් ‘සප්පාටිහාරිය’ නම් වේ. ශාස්තෘන් වහන්සේ රාගාදිය දුරු කිරීම වෙනුවෙන්ම ධර්මය දේශනා කරන සේක.

245. Tassa [Pg.115] tassa pañhassāti yaṃ yaṃ pañhaṃ paro abhisaṅkharitvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchati, tassa tassa pañhassa. Upari āgamanavādapathanti vissajjane kate tato upari āgacchanakaṃ vādamaggaṃ. Visesetvā vadantoti vattati, ‘‘bho gotama, vattumarahatī’’ti attano vādabhedanatthaṃ āhataṃ kāraṇaṃ attano māraṇatthaṃ āvudhaṃ nidassento viya visesetvā vadanto pahārakena vacanena. Antarantareti mayā vuccamānakathāpabandhassa antarantare. Dadeyya vadeyya. Evarūpesu ṭhānesūti paravādīhi saddhiṃ vādapaṭivādaṭṭhānesu. Te niggahetuṃ mayā desitaṃ suttapadaṃ ānetvā mamayeva anusāsaniṃ ovādaṃ paccāsīsanti.

245. ‘ඒ ඒ ප්‍රශ්නයට’ යනු අන්‍යයෙකු විසින් යම් යම් ප්‍රශ්න සකස් කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ විමසන ඒ ඒ ප්‍රශ්නයට යි. ‘උපරි ආගමනවාදපථ’ යනු පිළිතුරු දුන් පසු ඒ මතින් මතු වන වාද මාර්ගය යි. ‘විශේෂයෙන් පවසමින්’ යනු "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මෙසේ කිව යුතු ය" යි තමන්ගේ වාදය බිඳීම සඳහා ගෙන ආ කාරණය, තමන් නසා ගැනීම සඳහා ගෙන ආ ආයුධයක් පෙන්වන්නාක් මෙන්, පහර දෙන වචනයෙන් විශේෂ කොට පවසමින් යන්න යි. ‘අන්තරන්තරේ’ යනු මා විසින් පවසනු ලබන කථා ප්‍රවාහය අතරතුර යි. ‘දෙන්නේ ය, පවසන්නේ ය’ යන්න යි. ‘මෙබඳු තැන්වලදී’ යනු පරවාදීන් සමඟ කෙරෙන වාද-ප්‍රතිවාද ස්ථානවල දී ය. ඔවුන් මර්දනය කිරීම සඳහා මා විසින් දේශනා කරන ලද සූත්‍ර පද ගෙනවුත් මගේ ම අනුශාසනය හා අවවාදය අපේක්ෂා කරති.

246. Sampādemīti manorathaṃ sampādemi. Paripūremīti ajjhāsayaṃ paripūremi. Adhisīleti adhike uttamasīle. Sāvakasīlato ca paccekabuddhasīlato ca buddhānaṃ sīlaṃ adhikaṃ ukkaṭṭhaṃ paramukkaṃsato anaññasādhāraṇabhāvato. Tenāha ‘‘buddhasīlaṃ nāma kathita’’nti. Ṭhānuppattikapaññāti tattha tattha ṭhānaso uppannapaññā. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Avasesā paññāti idha pāḷiyaṃ āgatā anāgatā ca yathāvuttañāṇadvayavinimuttā paññā.

246. ‘සම්පාදෙමි’ යනු මනෝරථය සම්පූර්ණ කරමි යන්නයි. ‘පරිපූරෙමි’ යනු අදහස (අධ්‍යාශය) පූර්ණය කරමි යන්නයි. ‘අධිශීලයෙහි’ යනු උසස් වූ උත්තම ශීලයෙහි ය. ශ්‍රාවක ශීලයටත් පසේබුදු ශීලයටත් වඩා බුදුවරුන්ගේ ශීලය අධික ය, උත්කෘෂ්ට ය, පරම උත්කෘෂ්ට බැවින් හා අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන බැවින් ‘බුද්ධ ශීලය’ යැයි කියන ලදී. ‘ථානුප්පත්තික ප්‍රඥාව’ යනු ඒ ඒ තන්හි අවස්ථානුකූලව උපන් ප්‍රඥාවයි. ‘එහි’ යනාදිය එබැවින් කියන ලදී. ‘අවශේෂ ප්‍රඥාව’ යනු මෙහි පාලියෙහි ආවා වූ ද නොආවා වූ ද කලින් කී ඥාන දෙකෙන් වෙන් වූ ප්‍රඥාවයි.

247. Visesādhigamānanti satipaṭṭhānādīnaṃ adhigandhabbavisesānaṃ. Abhiññā nāma cha abhiññā, tāsu ukkaṭṭhaniddesena chaḷabhiññārahatova aggamaggapaññā idha abhiññāti adhippetā, tassa vosānaṃ pariyosānaṃ pāramī paramukkaṃsāti avakaṃsāti ca aggaphalaṃ vuccatīti āha ‘‘abhiññā…pe… arahattaṃ pattā’’ti.

247. ‘විශේෂාධිගමයන්ගේ’ යනු සතිපට්ඨානාදියෙන් ලැබිය යුතු විශේෂ අවබෝධයන්ගේ ය. ‘අභිඥා’ නම් අභිඥා හයයි, එහි උත්කෘෂ්ට නිර්දේශයෙන් ෂඩභිඥාලාභීන්ට පමණක් උචිත වූ අග්‍ර මාර්ග ප්‍රඥාව මෙහි ‘අභිඥා’ යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. එහි කෙළවර, පරම උත්කෘෂ්ටත්වය අග්‍ර ඵලය (අර්හත් ඵලය) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘අභිඥාව...පෙ... අර්හත් භාවයට පැමිණි’ යැයි පැවසුණි.

Upāyapadhāneti ariyaphalādhigamanassa upāyabhūte padhāne. ‘‘Anuppannapāpakānuppādādiatthā’’ti gahitā tatheva honti, taṃ atthaṃ sādhentiyevāti etassa atthassa dīpako sammā-saddoti yathāadhippetatthassa anuppannapāpakānuppādādino upāyabhūte, padhānaupāyabhūteti attho. Sammā-saddassa vā yoniso atthadīpakataṃ sandhāya ‘‘yoniso padhāne’’ti vuttaṃ. Chandaṃ janetīti kattukamyatākusalacchandaṃ uppādeti pavatteti vā. Vāyamatīti payogaparakkamaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikavīriyaṃ karoti. Cittaṃ ukkhipatīti [Pg.116] teneva sahajātavīriyena kosajjapakkhato cittaṃ ukkhipati. Padahatīti sammappadhānabhūtaṃ vīriyaṃ pavatteti. Paṭipāṭiyā panetāni cattāri padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni. ‘‘Padahatī’’ti vā iminā āsevanādīhi saddhiṃ sikhāpattaṃ ussoḷhivīriyaṃ yojetabbaṃ. Vaḍḍhiyā paripūraṇatthanti yāvatā bhāvanāpāripūriyā paripūraṇatthaṃ. Yā ṭhitīti yā kusalānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhavigamena avaṭṭhiti. So asammosoti so avināso. Yaṃ vepullanti yo sabbaso vipulabhāvo mahantatā. Bhāvanāpāripūrīti bhāvanāya paripūritā. Atthotipi veditabbaṃ purimapacchimapadānaṃ samānatthabhāvato.

‘උපාය ප්‍රධානයෙහි’ යනු ආර්ය ඵලාවබෝධයට උපාය වූ වීර්යයෙහි ය. ‘නුපන් අකුසල් නූපදවීම ආදී අර්ථය’ ලෙස ගත් කල ද එසේම වේ, එම අර්ථය ම සාධනය කරයි. මෙම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘සම්මා’ (මැනවින්) යන ශබ්දය, අදහස් කරන ලද අර්ථය පරිදි නුපන් අකුසල් නූපදවීම ආදියට උපාය වූ වීර්යයෙහි යන්න අර්ථයයි. ‘සම්මා’ ශබ්දයෙන් යෝනිසෝ (නුවණින් යුතුව) යන අර්ථය ප්‍රකාශ වන බැවින් ‘යෝනිසෝ ප්‍රධානයෙහි’ යැයි ද කියන ලදී. ‘ඡන්දය උපදවයි’ යනු යමක් කිරීමට ඇති කැමැත්ත වූ කුසල් ඡන්දය උපදවයි හෙවත් පවත්වයි. ‘වෑයම් කරයි’ යනු ප්‍රයෝගික උත්සාහය කරයි. ‘වීර්යය අරඹයි’ යනු කායික හා චෛතසික වීර්යය කරයි. ‘සිත ඔසවයි’ යනු ඒ සහජාත වීර්යයෙන් ම අලස බවට පත් සිත ඔසවා තබයි. ‘වීර්යය කරයි’ (පදහති) යනු සම්‍යක් ප්‍රධාන වූ වීර්යය පවත්වයි. පිළිවෙළින් මේ පද හතර ආසේවන, භාවනා, බහුලීකම්ම සහ සාතච්චකිරියා (නිරන්තරයෙන් කිරීම) සමඟ යෙදිය යුතුය. ‘වීර්යය කරයි’ යන්නෙන් ආසේවනාදිය සමඟ මුදුන්පත් වූ වීර්යය (උස්සොළ්හි වීර්යය) යෙදිය යුතුය. ‘වර්ධනය වී පූර්ණය වීම පිණිස’ යනු භාවනාව සම්පූර්ණ වන තාක් පූර්ණය වීම පිණිස යි. ‘යම් ස්ථිතියක් ද’ යනු කුසල් දහම්වල ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් බැහැර වීමෙන් පවතින ස්ථිර බවයි. ‘එම නොමුළා බව’ යනු එම විනාශ නොවීමයි. ‘යම් විපුල බවක් ද’ යනු යම් සර්වප්‍රකාරයෙන් ම වූ විපුල බව හෙවත් මහත් බවයි. ‘භාවනා පාරිපූරී’ යනු භාවනාවෙන් පරිපූර්ණ බවයි. පූර්ව හා අපර පදවල සමාන අර්ථ ඇති බැවින් මෙය ද අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

Pubbabhāgapaṭipadā kathitātaṃtaṃvisesādhigamassa paṭipadāvibhāvanāya āraddhattā. Akusalānaṃ dhammānaṃ anuppajjanena anatthāvahatā nāma natthīti vuttaṃ – ‘‘uppajjamānā’’ti vacanaṃ uppannānaṃ rāsantarabhāvena gahitattā. Tathā kusalānaṃ dhammānaṃ uppajjanenāti vuttaṃ – anuppajjamānāti vacanaṃ uppannānaṃ rāsantarabhāvena gahitattā. Nirujjhamānāti paṭipakkhasamāyogena vinassamānā, na khaṇanirodhavasena nirujjhamānā.

ඒ ඒ විශේෂ අවබෝධයන් සඳහා වූ ප්‍රතිපදාව පැහැදිලි කිරීම ආරම්භ කළ බැවින් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව කියන ලදී. අකුසල් ධර්මයන් නූපදීමෙන් අනර්ථයක් සිදු නොවන බව පවසන ලදී - ‘උපදිනා’ යන වචනයෙන් අදහස් කළේ උපන් දේවල වෙනත් රාශියක් ලෙස ගැනීමයි. එමෙන්ම කුසල් ධර්මයන් ඉපදීමෙන් යැයි කියන ලදී - ‘නුපදිනා’ යන වචනයෙන් අදහස් කළේ උපන් දේවල වෙනත් රාශියක් ලෙස ගැනීමයි. ‘නිරුද්ධ වන’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ සංයෝගයෙන් විනාශ වන බවයි මිස, ක්ෂණික නිරෝධය වශයෙන් නිරුද්ධ වීම නොවේ.

Lobhādayo veditabbā, ye āraddhavipassakānaṃ uppajjanārahā. Sakiṃ uppajjitvāti sabhāvakathanamattametaṃ. Ekavārameva hi maggo uppajjati. Nirujjhamānoti saraseneva nirujjhamāno. Na hi tassa paṭipakkhasamāyogo nāma atthi. Phalassāti anantarakāleva uppajjanakaphalassa. Paccayaṃ datvāva nirujjhatīti iminā maggo sampati āyatiñca ekanteneva atthāvahoti dasseti. Purimasmimpīti ‘‘anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti etasmiṃ tatiyavārepi. ‘‘Samathavipassanā gahetabbā’’ti vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, taṃ pana maggassa anuppannatāya sabbhāvato, anuppajjamāne ca tasmiṃ vaṭṭānatthasabbhāvatoti maggassapi sādhāraṇabhāvato na yuttanti paṭikkhipati. Yadi samathavipassanānampi anuppatti anatthāvahā, maggassa anuppattiyā vattabbaṃ natthīti.

විදර්ශනා වඩන්නන්ට ඉපදිය හැකි ලෝභාදී ධර්මයන් දත යුතුය. ‘එක් වරක් උපන්’ යනු ස්වභාවය දැක්වීමක් පමණි. මක්නිසාද යත් මාර්ගය උපදින්නේ එක් වරක් පමණි. ‘නිරුද්ධ වන්නා වූ’ යනු ස්වභාවයෙන් ම නිරුද්ධ වන්නා වූ යන්නයි. මක්නිසාද යත් එයට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ සංයෝගයක් නැත. ‘ඵලයට’ යනු අනතුරුව ම උපදින ඵලයට යි. ‘ප්‍රත්‍යය දී ම නිරුද්ධ වේ’ යන්නෙන් මාර්ගය වර්තමානයෙහි මෙන්ම අනාගතයෙහි ද ඒකාන්තයෙන් ම අර්ථය (යහපත) ගෙන දෙන බව දක්වයි. ‘පෙර අවස්ථාවෙහි ද’ යනු "නුපන් මාගේ කුසල් දහම් නූපදින්නේ නම් අනර්ථය පිණිස පවතියි" යන මේ තෙවන වාරයෙහි ද වේ. "සමථ විපස්සනා ගත යුතුය" යැයි අටුවාවෙහි කියන ලදී, නමුත් මාර්ගය නූපන් විට එහි පැවැත්ම ඇති බැවින් ද, එය නූපදින විට සසර අනර්ථය පවතින බැවින් ද මාර්ගයට ද එය සාධාරණ වන බැවින් එය සුදුසු නැතැයි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ඉදින් සමථ විපස්සනා නූපදීම අනර්ථ පිණිස වේ නම්, මාර්ගය නූපදීම ගැන කිව යුතු දෙයක් නැත.

Mahantaṃ[Pg.117], gāravaṃ hoti, tasmā ‘‘saṅghagāravena yathāruci vandituṃ na labhāmī’’ti saṅghena saha na nikkhami. Ettakaṃ dhātūnaṃ nidhānaṃ nāma aññatra natthi, mahādhātunidhānato hi nīharitvā katipayā dhātuyo tattha tattha cetiye upanītā, idha pana rāmagāmathūpe vinaṭṭhe nāgabhavanaṃ paviṭṭhā doṇamattā dhātuyo upanītā. Atimandāni noti nanu ativiya mandāni.

මහත් වූ ගෞරවයක් ඇති වේ, එබැවින් "සංඝ ගෞරවය නිසා කැමති පරිදි වන්දනා කිරීමට නොලැබේ" යැයි සිතා සංඝයා සමඟ පිටත් වූයේ නැත. මෙතරම් ධාතු නිධානයක් අන් තැනක නැත, මක්නිසාද යත් මහා ධාතු නිධානයෙන් පිටතට ගෙන ස්වල්ප වූ ධාතූන් වහන්සේලා ඒ ඒ තැන්හි චෛත්‍යවල තැන්පත් කරන ලදී, නමුත් මෙහි රාමගාම ස්තූපය විනාශ වූ පසු නාග භවනයට වැඩම කළ දෝණයක් පමණ වූ ධාතූන් වහන්සේලා මෙහි වැඩමවන ලදී. ‘අතිමන්ද වූ’ යනු ඉතාමත් මන්ද වූවෝ නොවේ ද?

Saṃvijjitvāti ‘‘kathañhi nāma mādiso īdisaṃ anatthaṃ pāpuṇissatī’’ti saṃvegaṃ janetvā. Īdisaṃ nāma mādisaṃ ārabbha vattabbanti kiṃ vadatīti taṃ vacanaṃ anādiyanto.

‘සංවිජ්ජිත්වා’ යනු "මා වැනි අයෙකුට මෙබඳු අනර්ථයක් කෙසේ නම් සිදුවේද?" යි සංවේගය උපදවා ගෙන යන්නයි. "මා වැනි කෙනෙකු අරභයා මෙබඳු දෙයක් කිව යුතුද" යි පවසමින් එම වචනය පිළිනොගනිමිනි.

Santasamāpattito aññaṃ santhambhanakāraṇaṃ balavaṃ natthīti tato parihīno sammāpaṭipattiyaṃ patiṭṭhā kathaṃ bhavissatīti āha ‘‘santāya…pe… na sakkotī’’ti. Na hi mahārajjuyā chinnāya suttatantū santhambhetuṃ sakkontīti. Samathe dassetvā tena samānagatikā imasmiṃ visaye vipassanāpīti iminā adhippāyenāha ‘‘evaṃ uppannā samathavipassanā…pe… saṃvattantī’’ti.

ශාන්ත වූ සමාපත්තියට වඩා වෙනත් ශක්තිමත් උත්සාහයට හේතුවක් නැත, එබැවින් එයින් පිරිහී ගිය තැනැත්තා සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටන්නේ කෙසේදැයි සිතා "ශාන්ත වූ...පෙ... නොහැකිය" යැයි කියන ලදී. මහා රජ්ජුවක් කැඩී ගිය විට නූල් පටවල්වලින් එය රඳවා තබා ගත නොහැකි වන්නාක් මෙනි. සමථය පෙන්වා එය හා සමාන ගතියක් ඇති විදර්ශනාව ද මේ විෂයෙහි ඇතැයි යන අදහසින් "මෙසේ උපන් සමථ විපස්සනා...පෙ... පවතියි" යැයි කියන ලදී.

Kāsāvanti kāsāvavatthaṃ. Kacchaṃ pīḷetvā nivatthanti pacchimaṃ ovaṭṭikaṃ pīḷento viya daḷhaṃ katvā nivatthaṃ addasaṃsūti yojanā.

"කාසාවන්ති" යනු කාසාව (කසාය පැහැති) වස්ත්‍රයි. "කච්ඡං පීළෙත්වා නිවත්ථන්ති" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පසුපස කෙළවර (ඉණ වටා) තද කරමින් මෙන් ස්ථිර ලෙස ඇඳ සිටිනවා දුටු බවයි.

Vuttanayenāti (a. ni. ṭī. 1.1.394) ‘‘kāmā nāmete aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’’tiādinā vatthukāmakilesakāmesu ādīnavadassanapubbakanekkhammapaṭipattiyā chandarāgaṃ vikkhambhayato samucchindantassa ca ‘‘anuppanno ca kāmāsavo na uppajjatī’’tiādinā heṭṭhā sabbāsavasuttavaṇṇanādīsu (ma. ni. 1.15 ādayo; ma. ni. aṭṭha. 1.15 ādayo) vuttanayena. Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipākoti tadārammaṇamāha. Anubhavitvā bhavitvā ca vigataṃ bhūtavigataṃ. Anubhūtabhūtā hi bhūtatāsāmaññena bhūta-saddena vuttā. Sāmaññameva hi upasaggena visesīyatīti. Anubhūtasaddo ca kammavacanicchāya abhāvato anubhavakavācako daṭṭhabbo. Vipāko ārammaṇe uppajjitvā niruddho bhutvāvigatoti vattabbataṃ arahati, [Pg.118] vikappagāhavasena rāgādīhi tabbipakkhehi ca akusalaṃ kusalañca kammaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavitvā vigatanti vattabbataṃ arahati. Yathāvutto pana vipāko kevalaṃ ārammaṇarasānubhavanavaseneva pavattatīti anubhavitvā vigatattā nippariyāyeneva vutto, tassa ca tathā vuttattā kammaṃ bhavitvā vigatapariyāyena, yaṃ ‘‘uppannānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā’’ti ettha ‘‘uppanna’’nti gahetvā taṃsadisānaṃ pahānaṃ, vuddhi ca vuttā. Vipaccituṃ okāsakaraṇavasena uppatitaṃ atītakammañca tato uppajjituṃ āraddho anāgato vipāko ca ‘‘okāsakatuppanno’’ti vutto. Yaṃ uppannasaddena vināpi viññāyamānaṃ uppannaṃ sandhāya ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikāna’’ntiādi (a. ni. 10.217, 219) vuttaṃ.

මීට පෙර පවසන ලද පරිදි (අංගුත්තර නිකාය ටීකාවේ සඳහන් පරිදි) "මේ කාමයෝ වනාහි අනිත්‍යය, දුක්ඛය, විපරිණාම ධර්මයෝය" යනාදී වශයෙන් වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාමයන්හි ආදීනව දැකීම පෙරදැරි කරගත් නෙක්ඛම්ම ප්‍රතිපදාවෙන් ඡන්දරාගය යටපත් කරන්නා වූ ද, සහමුලින්ම උදුරා දමන්නා වූ ද තැනැත්තා හට "නූපන් කාමාසවයෝ නූපදිති" යනාදී වශයෙන් පහත සබ්බාසව සූත්‍ර වර්ණනාවන්හි (මජ්ඣිම නිකාය) දක්වා ඇති ක්‍රමයටය. "අනුභවිත්වා නිරුද්ධ විපාකෝ" යනු අරමුණෙහි රස විඳ නිරුද්ධ වූ තදාරම්මණ සිතයි. අනුභව කොට සහ පවතී පහව ගිය බැවින් එය "භූත විගත" (වූවා වූ ද පහව ගියා වූ ද) නම් වේ. අනුභව කරන ලද දෑ පොදුවේ "භූත" ශබ්දයෙන් හඳුන්වනු ලබයි. මෙහි "අනුභූත" ශබ්දය අනුභව කරන්නා යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. විපාක සිත අරමුණෙහි උපදී නිරුද්ධ වන බැවින් එය "භූත විගත" යැයි කිව හැකිය. විකල්ප ග්‍රහණයන් නිසා රාගාදී කෙලෙස් සහ ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් මගින් කුසල් සහ අකුසල් කර්ම අරමුණෙහි රස විඳ පහව යන බැවින් ඒවා ද "භූත විගත" යැයි කීමට සුදුසුය. කෙසේ වෙතත්, ඉහත කී විපාකය හුදෙක් අරමුණේ රස විඳීමක් ලෙස පමණක් පවතින බැවින් එය අනුභව කොට පහව ගිය එකක් ලෙස වක්‍ර නොවූ අර්ථයෙන්ම (නිප්පරියායෙන්) කියන ලදී. එසේ පවසන ලද බැවින්, කර්මය ද පැවතී පහව ගිය බව පර්යාය වශයෙන් (වක්‍රව) "උපන් අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහාණය පිණිසත්, උපන් කුසල ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පිණිසත්" යන තැන "උපන්" යන්නෙන් ගෙන, එවැනි ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණය හා වර්ධනය ගැන කියන ලදී. විපාක දීමට අවස්ථාව සැලසීමෙන් මතු වූ අතීත කර්මය ද, ඉන් උපදින්නට පටන් ගත් අනාගත විපාකය ද "ඕකාසකතුප්පන්න" (අවස්ථාව ලද බැවින් උපන්) යැයි කියනු ලැබේ. "මහණෙනි, මම සචේතනික කර්මයන් ගැන..." යනාදී දේශනාවන්හි "උප්පන්න" ශබ්දය නොමැතිව වුවද අවබෝධ කරගත හැකි වූ උපන් දෙය ගැන අදහස් කරන ලදී.

Tesūti vipassanāya bhūmibhūtesu khandhesu. Anusayitakilesāti anusayavasena pavattā appahīnā maggena pahātabbā kilesā adhippetā. Tenāha ‘‘atītā…pe… na vattabbā’’ti. Tesañhi ambarukkhopamāya vattamānāditā na vattabbā maggena pahātabbānaṃ tādisassa vibhāgassa anuppajjanato. Appahīnāva hontīti iminā appahīnaṭṭhena anusayaṭṭhoti dasseti. Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāmāti idaṃ tesu khandhesu uppattirahakilesajātaṃ tāya eva uppattirahatāya bhūmiladdhuppannaṃ nāma, tebhūmakabhūmiladdhā nāma hotīti attho. Tāsu tāsu bhūmīsūti manussadevādiattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu. Tasmiṃ tasmiṃ santāne anuppattianāpāditatāya asamugghātitā. Ettha ca laddhabhūmikaṃ bhūmiladdhanti vuttaṃ aggiāhito viya.

"තේසූ" යනු විදර්ශනාවට භූමිය වූ පංචස්කන්ධයන් කෙරෙහිය. "අනුසයිත කිලේසා" යනු අනුශය වශයෙන් පවතින, ප්‍රහාණය නොකළ, මාර්ගඥානයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස් අදහස් වේ. එබැවින් "අතීත... යනාදී වශයෙන් කිව නොහැකිය" යැයි පැවසුණි. අඹ ගසක උපමාවට අනුව ඒවායේ අතීත ආදී බවක් කිව නොහැක්කේ, මාර්ගඥානයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස් කෙරෙහි එවැනි බෙදීමක් ඇති නොවන බැවිනි. "ප්‍රහාණය නොවී පවතින" යන අර්ථයෙන් අනුශය බව දැක්වේ. මෙය "භූමිලද්ධුප්පන්න" නම් වේ. එනම් එම ස්කන්ධයන්හි ඉපදීමට සුදුසු වූ කෙලෙස් සමූහය, ඉපදීමට සුදුසු බැවින් "භූමිලද්ධුප්පන්න" නම් වේ; එය ත්‍රෛභූමික භූමියෙහි ලබන ලද අර්ථයයි. ඒ ඒ භූමීන්හි යනු මනුෂ්‍ය දිව්‍ය ආදී ආත්මභාව සංඛ්‍යාත උපාදානස්කන්ධයන්හි ය. ඒ ඒ සන්තතිවල අනාගතයේ උපදින්නට ඇති බැවින් (අනුප්පත්ති) සහ උදුරා නොදැමූ බැවින් අසමුග්ඝාතිත නම් වේ. මෙහිදී ගින්නක් ඇති තැනක මෙන් "ලද්ධභූමික" යන්න "භූමිලද්ධ" යැයි පවසන ලදී.

Okāsakatuppanna-saddepi ca okāso kato etenāti okāso kato etassāti ca atthadvayepi kata-saddassa paranipāto daṭṭhabbo. Āhatakhīrarukkho viya nimittaggāhavasena adhiggahitaṃ ārammaṇaṃ, anāhatakhīrarukkho viya avikkhambhitatāya antogadhakilesaṃ ārammaṇaṃ. Nimittaggāhakāvikkhambhitakilesā vā puggalā āhatānāhatakhīrarukkhasadisā. Purimanayenevāti avikkhambhituppanne viya ‘‘imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Asamugghātitattā’’ti yojetvā vitthāretabbaṃ.

"ඕකාසකතුප්පන්න" යන වචනයේ ද "මොහු විසින් අවකාශය කරන ලදී" සහ "මොහුට අවකාශය කරන ලදී" යන අර්ථ දෙකේදීම "කත" ශබ්දය පසුව යෙදෙන බව දත යුතුය. කිරි ගසකට පහර දුන් විට කිරි වැගිරෙන්නාක් මෙන් නිමිති ගැනීමෙන් අල්ලාගත් අරමුණ ද, පහර නොදුන් කිරි ගසක කිරි ඇතුළත වන්නාක් මෙන් යටපත් නොකළ බැවින් ඇතුළත සැඟවී ඇති කෙලෙස් සහිත අරමුණ ද ගැන කියවේ. එසේත් නැත්නම් නිමිති ගන්නා වූ සහ කෙලෙස් යටපත් නොකළ පුද්ගලයන් පහර දුන් සහ පහර නොදුන් කිරි ගස් වැනිය. කලින් ක්‍රමයටම "මොවුන් මේ ස්ථානයෙහි නූපදින්නේය යැයි කිව නොහැකිය. ඒ මන්ද? සහමුලින් උදුරා නොදැමූ බැවිනි" යන්න යොදා විස්තර කළ යුතුය.

Vuttaṃ paṭisambhidāmagge. Tattha ca maggena pahīnakilesānameva tidhā navattabbataṃ apākaṭaṃ supākaṭaṃ kātuṃ ajātaphalarukkho upamābhāvena āgato[Pg.119]. Atītādīnaṃ appahīnatā dassanatthampi ‘‘jātaphalarukkhena dīpetabba’’nti vuttaṃ. Tattha yathā acchinne rukkhe nibbattārahāni phalāni chinne anuppajjamānāni na kadāci sasabhāvāni ahesuṃ honti bhavissanti cāti tāni atītādibhāvena na vattabbāni, evaṃ maggena pahīnakilesā ca daṭṭhabbā. Yathā chede asati phalāni uppajjissanti, sati ca nuppajjissantīti chedassa sātthakatā, evaṃ maggabhāvanāya ca sātthakatā yojetabbā.

මෙය පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි පවසන ලදී. එහි මාර්ගඥානයෙන් ප්‍රහීණ වූ කෙලෙස් තෙවැදෑරුම් ලෙස (අතීත, අනාගත, වර්තමාන) කිව නොහැකි බව අප්‍රකටව පැවති දෙය ප්‍රකට කරනු පිණිස "නොකළ ඵල ඇති රුක්" උපමාව දක්වන ලදී. අතීතාදියෙහි අප්‍රහීණ බව දැක්වීමට "ඵල හටගත් රුක්" උපමාවෙන් දැක්විය යුතු යැයි පැවසුණි. එහිදී, නොකැපූ ගසක හට ගැනීමට සුදුසු ඵලයන්, ගස කැපූ පසු නූපදින බැවින් ඒවා කිසිදා සවභාවයක් ඇතිව නොපැවති, නොපවතින සහ ඉදිරියට හට නොගන්නා බැවින් අතීත ආදී වශයෙන් කිව නොහැක්කාක් මෙන්ම, මාර්ගඥානයෙන් ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ද එසේම දත යුතුය. ගස කැපීමක් නොමැති විට ඵල හටගන්නේය, කැපූ විට හට නොගන්නේය යන්නෙහි ගස කැපීම අර්ථවත් වන්නා සේ, මාර්ග භාවනාවෙහි ද අර්ථවත් බව මෙසේ ගළපා ගත යුතුය.

Tepi pajahatiyeva kilesappahāneneva tesampi anuppattidhammatāpādanato. Abhisaṅkhāraviññāṇassāti paṭisandhiviññāṇassa. Upādinnaanupādinnatoti upādinnakhandhato ceva kilesato ca. Upapattivasena vuṭṭhānaṃ dassetumāha – ‘‘bhavavasena panā’’tiādi. Ye sotāpannassa satta bhavā appahīnā, tato pañca ṭhapetvā itare dve ‘‘sugatibhavekadesā’’ti adhippetā. Sugatikāmabhavatoti sugatibhavekadesabhūtakāmabhavato. Arahattamaggo rūpārūpabhavato vuṭṭhāti uddhambhāgiyasaṃyojanasamugghātabhāvato. Yadi arahattamaggo eva ariyamaggo siyā, so eva sabbakilese pajaheyya, sabbabhavehipi vuṭṭhaheyya. Yasmā pana odhisova kilesā pahīyanti, tasmā heṭṭhimaheṭṭhimamaggehi pahīnāvasese kilese so pajahati, iti imaṃ sāmatthiyaṃ sandhāya ‘‘sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadantī’’ti vuttaṃ. Tathā hi so eva ‘‘vajirūpamo’’ti vutto.

කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමෙන්ම ඒවා ද ප්‍රහාණය කරයි, මන්ද යත් ඒවායේ මතු නූපදින ස්වභාවය ඇති කරන බැවිනි. "අභිසංඛාර විඤ්ඤාණස්ස" යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයටයි. "උපාදින්න අනුපාදින්නතෝ" යනු උපාදින්න ස්කන්ධයන්ගෙන් සහ කෙලෙස්වලින් යන දෙකෙනි. උප්පත්ති වශයෙන් නික්මීම (වුට්ඨාන) පෙන්වීමට "භව වශයෙන් වනාහි" යනාදිය පැවසුණි. සෝතාපන්න පුද්ගලයාගේ ප්‍රහාණය නොකළ භව හතක් වේ ද, ඉන් පහක් ඉවත් කර ඉතිරි දෙක "සුගති භවයෙන් කොටසක්" ලෙස අදහස් කෙරේ. සුගති කාම භවයෙන් යනු සුගති භවයට අයත් කාම භවයෙනි. අර්හත් මාර්ගය රූප අරූප භවයන්ගෙන් මිදෙන්නේ (වුට්ඨාන වන්නේ) උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයන් සහමුලින් උදුරා දමන බැවිනි. ඉදින් අර්හත් මාර්ගයම ආර්ය මාර්ගය වන්නේ නම්, එයම සියලු කෙලෙස් ප්‍රහාණය කරන්නේය, සියලු භවයන්ගෙන් මිදෙන්නේය. එහෙත් කෙලෙස් ප්‍රහාණය වන්නේ අදියරෙන් අදියර බැවින්, පහළ මාර්ගවලින් ප්‍රහාණය කර ඉතිරි වූ කෙලෙස් අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කරයි. මෙම ශක්තිය අදහස් කරමින් "සියලු භවයන්ගෙන් මිදෙන්නේ යැයි ද පවසති" යන්න කියන ලදී. එසේම එය "වජිරූපම" (දියමන්ති වැනි) යැයි කියනු ලැබේ.

Hotu tāva vuttanayena anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādāya, uppannānaṃ uppannasadisānaṃ pahānāya anuppattidhammatāpādanāya maggabhāvanā, atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ kusalānaṃ uppādāya uppannānañca ṭhitiyā bhāvanā hoti ekacittakkhaṇikattā tassāti codeti, itaro ‘‘maggappavattiyāyevā’’ti parihāramāha. Maggo hi kāmañcekacittakkhaṇiko, tathārūpo panassa pavattiviseso, yaṃ anuppannā kusalā dhammā sātisayaṃ uppajjanti, uppannā ca savisesaṃ pāripūriṃ pāpuṇanti. Tenāha ‘‘maggo hī’’tiādi. Kiñcāpi ariyamaggo vattamānakkhaṇe anuppanno nāma na hoti, anuppannapubbataṃ upādāya upacāravasena tathā vuccatīti dassetuṃ ‘‘anāgatapubbaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Ayamevāti ayaṃ maggassa yathāpaccayapavatti [Pg.120] eva ṭhiti nāmāti, maggasamaṅgī puggalo maggampi bhāvento eva tassa ṭhitiyā bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati.

මීට පෙර සඳහන් කරන ලද ආකාරයට, නූපන් අකුසල් නූපදවා ගැනීමට ද, උපන් අකුසල් ප්‍රහීණ කර ඒවා නැවත නූපදින තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා ද මාර්ග භාවනාව පවතී. එසේ නම්, මාර්ගය පවතින ක්ෂණයකදී, නූපන් කුසල් උපදවා ගැනීමට සහ උපන් කුසල් ස්ථාවරව පවත්වා ගැනීමට භාවනාව සිදුවන්නේ කෙසේද? මන්ද මාර්ගය එක් සිත් ක්ෂණයක් පමණක් පවතින බැවිනි යනුවෙන් කෙනෙකු විමසිය හැකිය. ඊට පිළිතුරු දෙන අනෙක් තැනැත්තා පවසන්නේ එය 'මාර්ගයේ පැවැත්මෙන්ම' සිදුවන බවයි. සැබැවින්ම මාර්ගය එක් සිත් ක්ෂණයක් පමණක් වුවද, එහි පැවැත්මේ ස්වභාවය කෙතරම් සුවිශේෂීද යත්, එයින් නූපන් කුසල් ධර්මයන් අතිශය උසස් ලෙස උපදවන අතර, උපන් කුසල් ධර්මයන් සුවිශේෂී පාරිශුද්ධත්වයකට පමුණුවයි. එබැවින් 'සැබැවින්ම මාර්ගය' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. ආර්ය මාර්ගය වර්තමාන ක්ෂණයෙහි 'නූපන්නක්' නොවන නමුත්, මීට පෙර කිසිදා නූපන් බව පදනම් කරගෙන උපචාර වශයෙන් එසේ පවසන බව පෙන්වීමට 'පෙර නූපන් බැවින්' යනාදිය සඳහන් විය. 'මෙයම වේ' යනු මාර්ගය ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව මෙසේ පැවතීමම 'ස්ථිතිය' (පැවැත්ම) නමින් හැඳින්වේ. මාර්ගය හා එක් වූ පුද්ගලයා මාර්ගය වඩන විටම, එහි ස්ථිතිය සඳහා ද වඩන්නේ යැයි පැවසීම යුක්ති සහගතය.

Upasamamānaṃ gacchatīti vikkhambhanavasena samucchedavasena kilese upasamentaṃ vattati. Pubbabhāgindriyāni eva vā adhippetāni. Tenevāha ‘‘kilesūpasamatthaṃ vā gacchatī’’ti.

ක්ලේශයන් සංසිඳුවමින් පවතින්නේය යනු වික්ඛම්භන (යටපත් කිරීම්) වශයෙන් හෝ සමුච්ඡේද (මුලිනුපුටා දැමීම්) වශයෙන් ක්ලේශයන් සංසිඳුවමින් පවතින බවයි. එසේත් නැතිනම් මෙහි අදහස් කරන්නේ පූර්වභාග ඉන්ද්‍රියයන් පිළිබඳවයි. එබැවින් 'ක්ලේශයන් සංසිඳවීමේ අර්ථය සඳහා පවතින්නේය' යයි කියන ලදී.

248. Adhimuccanaṭṭhenāti (dī. ni. ṭī. 2.129; a. ni. ṭī. 3.8.66) adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena, tenāha ‘‘suṭṭhu muccanaṭṭho’’ti. Etena satipi sabbassapi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati, so bhāvanāviseso dīpito. Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso. Yathā taṃ saddhāvimuttato diṭṭhippattassa, tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya eva aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho. Tenāha ‘‘ārammaṇe cā’’tiādi. Ayaṃ panatthoti ayaṃ adhimuccanattho pacchimavimokkhe nirodhe natthi. Kevalo vimuttattho eva tattha labbhati, taṃ sayameva parato vakkhati.

248. අධිමුක්ත අර්ථයෙන් යනු (විශේෂයෙන් අධිමාත්‍ර ලෙස) මිදීම යන අර්ථයෙනි. එබැවින් 'මැනවින් මිදීම යන අර්ථය' යැයි කියන ලදී. මෙයින් අදහස් කරන්නේ, සියලු රූපාවචර ධ්‍යානයන් වික්ඛම්භන වශයෙන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බවක් තිබුණද, යම් සුවිශේෂී භාවනාවකින් එම ධ්‍යානය අතිශයින්ම ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන් මිදී පවතින්නේ ද, එම භාවනා විශේෂය මෙහි දක්වා ඇති බවයි. සමාන ජාතියක වුවද භාවනාවේ විශේෂත්වය අනුව පැවැත්මේ ආකාරයෙහි විශේෂත්වයක් ඇති වේ. එය ශ්‍රද්ධා විමුක්ත පුද්ගලයාට වඩා දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත පුද්ගලයාගේ වෙනස හා සමානය. එමෙන්ම ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් මිදුණු බැවින්ම, මැඩපැවැත්වීමක් නොමැති බව හා නිසැක බව හේතුවෙන් ඇතිවන ඇල්ම මගින් මැනවින් අධිමුක්ත වන (නැඹුරු වන) අර්ථයෙන් ද මෙය 'විමොක්ඛ' නම් වේ. එබැවින් 'අරමුණෙහි ද' යනාදිය කියන ලදී. 'මෙම අර්ථය' යනු මෙම අධිමුක්ත අර්ථය අවසන් විමොක්ඛය වන නිරෝධ සමාපත්තියෙහි නැත. එහි පවතින්නේ කේවල විමුක්ත අර්ථය පමණි. එය ඉදිරියේදී ස්වයංව පැහැදිලි වනු ඇත.

Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti. Yena visiṭṭhena rūpena ‘‘rūpī’’ti vucceyya rūpī-saddassa atisayatthadīpanato, tadeva sasantatipariyāpannarūpanimittaṃ jhānamiva paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Rūpajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpānīti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘nīlakasiṇādīni rūpānī’’ti.

රූපී යනු තමාගේ සන්තානයට අයත් යම් රූපයකින් යුක්ත වූයේ ද, එම රූපය යම් ධ්‍යානයකට හේතු වන බැවින් එය සුවිශේෂී රූපයකි. යම් සුවිශේෂී රූපයකින් යුක්ත වූ නිසා 'රූපී' යයි කියනු ලබයිද, 'රූපී' යන වචනයෙන් අතිශය අර්ථයක් හැඟවෙන බැවින්, තමාගේ සන්තානයට පරියපන්න වූ එම රූප නිමිත්ත ධ්‍යානයක් මෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් රූපී බව සාධනය කරන්නක් ලෙස දැක්විය යුතුය. එබැවින් 'අධ්‍යාත්මිකව' යනාදිය කියන ලදී. රූප ධ්‍යානය යන්න 'රූප' ලෙස දක්වා ඇත්තේ අවසාන පදය ලොප් කිරීමෙනි (උත්තරපදලෝප). 'රූපයන්' යන්නෙහි මුල් පදය ලොප් වී ඇති බව (පූර්වපදලෝප) දත යුතුය. එබැවින් 'නීල කසිණ ආදී රූපයන්' යයි කියන ලදී.

Antoappanāyaṃ subhanti ābhogo natthīti iminā pubbābhogavasena adhimutti siyāti dasseti. Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā anavakāsā hoti. Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimutti siyā, tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito. Yasmā pana mettādivasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahati, [Pg.121] te subhato adhimuccitvāva pavattati, tasmā paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.212) brahmavihārabhāvanā ‘‘subhavimokkho’’ti vuttā, tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.

අර්පණාව තුළ 'සුභ' යන මෙනෙහි කිරීමක් නැතත්, පූර්ව භාගයේ මෙනෙහි කිරීම් නිසා අධිමුක්තියක් (නැඹුරුවක්) ඇති විය හැකි බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. එවිට 'එසේ නොකිය යුත්තකි' යන චෝදනාවට ඉඩක් ඉතිරි නොවේ. අතිශයින් පිරිසිදු වූ නීල ආදී වර්ණ කසිණවල, ඒ කෙරෙහි පුරුදු කරන ලද අධිකාරීන්ට පවතින ඇල්ම නිසා මැනවින් අධිමුක්තිය ඇති විය හැකිය. එබැවින් අටුවාවෙහි තුන්වන විමොක්ඛය එලෙස විස්තර කරන ලදී. එසේ වුවද, මෙත්තා ආදී වශයෙන් පවතින භාවනාව සත්වයන් කෙරෙහි අප්‍රතිිකූලව පවතින බැවින්, ඔවුන් සුභ වශයෙන් අධිමුක්තව පවතින බැවින්, පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාව 'සුභ විමොක්ඛය' ලෙස දක්වා ඇත. මෙය ක්‍රම දෙකකින් දක්වා ඇති බැවින් එකිනෙකට විරුද්ධ නොවන බව දත යුතුය.

Sabbasoti anavasesato. Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avasiṭṭhoti. Vissaṭṭhattāti yathāparicchinne kāle nirodhitattā. Uttamo vimokkho nāma ariyeheva samāpajjitabbato, ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca.

සර්වප්‍රකාරයෙන්ම යනු කිසිදු ඉතිරියක් නොමැතිවය. මන්දයත්, එහිදී සතර අරූපී ස්කන්ධයන්ගෙන් අංශුවක්වත් ඉතිරි නොවන බැවිනි. කාලය පරිච්ඡේද කර නිරෝධ කරන ලද බැවින් 'විස්සට්ඨ' (මුදා හරින ලද) නම් වේ. උත්තම විමොක්ඛය යනු ආර්යයන් විසින්ම සමාපත්තියට පැමිණිය යුතු බැවින් ද, ආර්ය ඵලයන්ගෙන් කෙළවර වන බැවින් ද, මෙලොවදීම නිවන් දැකීමක් වන බැවින් ද එසේ කියනු ලබයි.

249. Abhibhavatīti abhibhu (dī. ni. ṭī. 2.173; a. ni. ṭī. 3.6.61-65) parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Tenāha ‘‘abhibhavanakāraṇānī’’tiādi. Tānīti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni. Samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbo. Parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati. Taṃ pana ajjhatta parikammavasena laddhaṃ kasiṇanimittaṃ asuvisuddhameva hoti, na bahiddhā parikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ.

249. අභිභවනය කරයි යනු අභිභූ වූයේ (යටපත් කරන්නා වූ) පරිකර්මය හෝ ඥානයයි. මෙම අභිභූත්වය සඳහා ආයතනය (පිහිට) වූයේ අභිභායතනය හෙවත් ධ්‍යානයයි. එසේත් නැතිනම් අභිභවනය කළ යුතු අරමුණ නම් වූ ආයතනය මෙහි ඇති බැවින් අභිභායතනය නම් වේ. අරමුණ යටපත් කරන බැවින් 'අභිභූ' වන අතර, යෝගාවචරයාගේ සුවිශේෂී සැපයන්ට පිහිටක් වන බැවින් හා මනායතන-ධම්මායතන ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත ධ්‍යානය අභිභායතනයයි. එබැවින් 'අභිභවනයට හේතු' යනාදිය කියන ලදී. 'ඒවා' යනු අභිභායතන නම් වූ ධ්‍යානයන්ය. සමාපත්තියෙන් නැගී සිටින්නාගේ මෙනෙහි කිරීම පූර්වභාග භාවනා වශයෙන් ධ්‍යාන ක්ෂණයෙහි පැවති අභිභවන ආකාරය ගෙන පවතින බව දත යුතුය. අධ්‍යාත්මිකව රූප සංඥාව පවතින්නේ පරිකර්ම වශයෙන් මිස අර්පණාව වශයෙන් නොවේ. මන්දයත්, ප්‍රතිභාග නිමිත්ත අරමුණු කරගත් අර්පණාව අධ්‍යාත්මික විෂයෙහි ඇති නොවන බැවිනි. එහෙත් එම අධ්‍යාත්මික පරිකර්මයෙන් ලැබුණු කසිණ නිමිත්ත එතරම් පිරිසිදු නොවේ. එය බාහිර පරිකර්මයෙන් ලැබුණු නිමිත්ත මෙන් පිරිසිදු නැත.

Parittānīti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha ‘‘avaḍḍhitānī’’ti. Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idamabhibhāyatanaṃ vuttaṃ. Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti ‘‘ñāṇuttariko puggalo’’ti. Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti. Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇavacanametaṃ. Yo ‘‘khippābhiñño’’ti vuccati[Pg.122], tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. Etthāti etasmiṃ nimitte. Appanaṃ pāpetīti bhāvanā appanaṃ neti.

පරිත්ත (කුඩා) යනු ලැබුණු පරිදි පැතිරවූ සැරව (තැටි) පියනක් පමණ වූ නිමිත්තයි. එබැවින් 'වර්ධනය නොකළ' යයි කියන ලදී. කුඩා ස්වභාවයෙන්ම වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම් තිබුණද, මෙම අභිභායතනය 'පරිත්ත' වශයෙන් පවසන ලදී. මෙහි අභිභවනයට හේතුව වන්නේ එම කුඩා බවයි. වර්ණය මෙනෙහි කිරීම තිබුණත් නැතත් අභිභායතන භාවනාව ඇති වන්නේ තියුණු ප්‍රඥාව ඇත්තෙකුට මිස අනෙක් අයට නොවන බැවින් 'ඥානෝත්තරික පුද්ගලයා' යයි කියන ලදී. අභිභවනය කර සමාපත්තියට පැමිණෙයි යන්නෙහි, අභිභවනය සහ සමාපත්තිය යනු උපචාර ධ්‍යානය ලැබූ සැනින් අර්පණා ධ්‍යානය උපදවා ගැනීම බව පැවසීමට 'නිමිත්ත උපදිනවාත් සමගම මෙහි අර්පණාවට පමුණුවයි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'නිමිත්ත උපදිනවාත් සමගම' යන්න අර්පණාවට පෙර පවතින පරිකර්ම භාවනාවේ කාලය කෙටි බව පෙන්වන ලක්ෂණයකි. යමෙකු 'ක්ෂිප්‍රාභිඥ' (වහා වැටහෙන බුද්ධිය ඇති) ලෙස හඳුන්වයිද, ඔහුටත් වඩා ඥානයෙන් උසස් තැනැත්තාට මෙම අභිභායතන භාවනාව හිමිවේ. මෙහිදී යනු මෙම නිමිත්තෙහි යන්නයි. අර්පණාවට පමුණුවයි යනු භාවනාව විසින් අර්පණා තත්ත්වයට පමුණුවන බවයි.

Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhāna pakkhikā eva, tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi pārivāsikaparikammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā, tasmā upacārajjhānādhigamato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. ‘‘Saha nimittuppādenā’’ti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ, adhippāyo vuttanayeneva veditabbo.

මෙහිදී ඇතැම් ආචාර්යවරු ‘උපචාරධ්‍යානය උපන් කල්හි එය අරමුණු කරගෙන යටත් පිරිසෙයින් ජවන වාර දෙකක් හෝ තුනක් පවතී ද, ඒවා උපචාරධ්‍යාන පක්ෂයටම අයත් වේ; ඉන් අනතුරුව භවංගයට පත්වීමකින් සහ උපචාර ආසේවනයකින් තොරව අප්පනාව සිදුවේ, නිමිත්ත උපදිනවාත් සමඟම අප්පනාවට පත් කරවයි’ යනුවෙන් පවසති. එය ඔවුන්ගේ මතයක් පමණි. මන්දයත්, භවංග පාරිවාසික පරිකර්මයකින් තොරව අප්පනා වාරයක් අපේක්ෂා නොකරන බැවිනි. එමෙන්ම මහග්ගත ප්‍රමාණයේ ධ්‍යානයන්හි මෙන් උපචාරධ්‍යානයන්හිදී ද ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව අපේක්ෂා කළ යුතුය. එබැවින් උපචාරධ්‍යානය ලැබීමෙන් පසු ස්වල්ප වූ භවංග සිත් අවසානයේ අප්පනාවට පත්වන බැවින් ‘මෙහි නිමිත්ත උපදිනවාත් සමඟම අප්පනාවට පත් කරවයි’ යන්න පවසන ලදී. ‘නිමිත්ත උපදිනවාත් සමඟ’ යන මෙම වචනය අභිප්‍රාය දක්වන්නක් මිස සෘජු අර්ථය (නීතත්ථ) නොවේ. එහි අභිප්‍රාය ඉහත දැක්වූ පරිදිම තේරුම් ගත යුතුය.

Na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato, samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) pana ‘‘iminā panassa pubbabhāgo kathito’’ti vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘jhānasaññāyapī’’ti vuttanti āha ‘‘abhibhava…pe… atthī’’ti.

සමාපත්තිය තුළ එවැනි වූ ආභෝගයක් (මෙනෙහි කිරීමක්) ඇති විය නොහැකි බැවින්, සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාගේ ආභෝගය පූර්වභාග භාවනා වශයෙන් ධ්‍යාන ක්ෂණයෙහි පැවති අභිභවනය කරන ආකාරය ගෙන පවතින්නේ යැයි දත යුතුය. අභිධර්ම අටුවාවෙහි (ධම්මසංගණී අට්ඨකථා 204) නම් ‘මෙයින් ඔහුගේ පූර්වභාගය කියන ලදී’ යනුවෙන් සඳහන් වේ. සමාපත්තිය තුළ එවැනි ආභෝගයක් නොමැති නම් ‘ධ්‍යාන සඤ්ඤාවෙන් ද’ යනුවෙන් කෙසේ පවසන ලද්දේද යත්, ‘අභිභවා...පෙ... ඇත’ යනුවෙන් වදාළහ.

Vaḍḍhitappamāṇānīti vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhitappamāṇānīti tathā vaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha ‘‘mahantānī’’ti.

‘වැඩූ ප්‍රමාණ ඇති’ යනු විපුල වූ ප්‍රමාණ ඇති යන අර්ථයයි. අඟලක් දෙකක් වශයෙන් වැඩූ ප්‍රමාණ ගැන මෙහි අදහස් නොවේ; මන්ද යත් එලෙස වැඩීමක් මෙහි සිදු නොවන බැවිනි. එහෙයින් ‘මහත් වූ’ යැයි පවසන ලදී.

Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī arūpasaññī. Saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanamevettha alābhitā. Bahiddhāva uppannanti bahiddhāvatthusmiṃyeva uppannaṃ. Abhidhamme pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) ‘‘kasmā pana yathā suttante – ‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānī’tiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ [Pg.123] arūpasaññitāva vuttā’’ti codanaṃ katvā ‘‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘tattha vā hi idha vā bahiddhārūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni. ‘Ajjhattaṃ arūpasaññī’ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti vuttaṃ.

රූපයෙහි සංඥාව රූපසංඥාවයි, එය යමෙකුට ඇත්ද ඔහු රූපසංඥී නම් වේ. රූපසංඥා ඇත්තා රූපසංඥී නොවේ නම් ඔහු අරූපසංඥී වේ. සංඥාව ප්‍රධාන කොට ගෙන ධ්‍යානය ගැන කියැවේ. රූප සංඥාව නූපදවා ගැනීමම මෙහිදී ‘නොලැබීම’ යන්නයි. බාහිරව උපන්නේ යනු බාහිර වස්තුවෙහිම උපන් බවයි. අභිධර්මයෙහි නම් ‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපාලි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි, අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි’ යනුවෙන් අභිභායතන සතරක් පැමිණි බැවින් අභිධර්ම අටුවාවෙහි (ධම්මසංගණී අට්ඨකථා 204) ‘සූත්‍රාන්තයෙහි - අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකෝ බහිද්ධා රූපාලි පස්සති පරිත්තානි - යනාදී ලෙස වදාළ පරිදි මෙහි නොකියා, අභිභායතන සතරෙහිම ආධ්‍යාත්මික අරූපසංඥී බවම පවසන ලද්දේ මක්නිසාද?’ යනුවෙන් ප්‍රශ්න කර, ‘ආධ්‍යාත්මික රූපයන් අභිභවනය කළ නොහැකි බැවින්’ යන හේතුව දක්වා, ‘එහි හෝ මෙහි හෝ අභිභවනය කළ යුත්තේ බාහිර රූපයන්මය, එබැවින් ඒවා නියත වශයෙන්ම කිව යුතුය යනුවෙන් එහිත් මෙහිත් පවසන ලදී. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී යන මෙය වනාහි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසය පමණකි’ යැයි පවසන ලදී.

Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni ‘‘parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā ‘‘appamāṇānī’’ti daṭṭhabbāni. Atthi hi eso pariyāyo ‘‘parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā’’ti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanapariyāyoti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthābhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito, abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni, sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati.

මෙහි වර්ණ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොර වූ සහ සහිත වූ සියල්ල ‘පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී, එසේම ‘අප්පමාණානි’ යන්න ද දත යුතුය. ‘පරිත්තයන් අභිභවනය කර ඒවා කිසියම් විටක වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි කරන ලද්දේ නම් සුවර්ණ හා දුර්වර්ණ රූප අභිභවනය කර’ යනුවෙන් මෙහි පර්යාය ක්‍රමයක් ඇත. සූත්‍රාන්ත දේශනාව වනාහි පර්යාය දේශනාවකි. එහෙත් අභිධර්මය නිප්පරියාය (සෘජු) දේශනාවක් බැවින් වර්ණ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොර වූ ඒවා වෙනම ද, සහිත වූ ඒවා වෙනම ද වදාරන ලදී. දෙතැනම අභිභවනය කිරීමේ ක්‍රමයක් පවතින බැවින් ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’ යනාදී පළමු හා දෙවන අභිභායතනයන්හි පළමු විමොක්ෂය ද, තෙවන හා සිව්වන අභිභායතනයන්හි දෙවන විමොක්ෂය ද, වර්ණ අභිභායතනයන්හි තෙවන විමොක්ෂය ද අභිභවනය කිරීමේ ක්‍රියාවලිය අනුව ඇතුළත් වේ. එහෙත් අභිධර්මයේදී නිෂ්පර්යාය දේශනාවක් බැවින් විමොක්ෂ හා අභිභායතන මිශ්‍ර නොකොට දැක්වීමට විමොක්ෂ වර්ජනය කර අභිභායතන පමණක් පවසන ලදී. විමොක්ෂ දේශනාවෙහිදී සියලු විමොක්ෂ කෘත්‍යය සිදු කරන ධ්‍යානයන් පවසන ලදී. ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’ යනුවෙන් ආ අභිභායතන දෙක අභිධර්මයේ අභිභායතනයන්හි නොදැක්වීමෙනුත්, ‘රූපී රූපාලි පස්සති’ යනාදිය සියලු විමොක්ෂ කෘත්‍යයන්ට පොදු බැවිනුත් මෙය තීරණය කර ඇති බව වටහා ගත යුතුය.

‘‘Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti idaṃ abhidhamme katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhārūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ, yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā, desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo, veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathanabhāvato. ‘‘Suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti eteneva siddhattā nīlādiabhibhāyatanāni na vattabbānīti ce? Na, nīlādīsu [Pg.124] katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā tadappamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ.

‘ආධ්‍යාත්මික රූප අභිභවනය කළ නොහැකි බැවින්’ යන මෙය අභිධර්මයේ කිසිදු තැනක ‘ආධ්‍යාත්මික රූප බලයි’ යනුවෙන් නොකියා සෑම තැනකම ‘බාහිර රූප බලයි’ යනුවෙන් වදාළ දෙයට හේතුව දැක්වීමකි. එයින් අදහස් කරන්නේ යමක් වෙනත් හේතුවක් නිසා සිදුවේ නම් එය එම හේතුවෙන්ම වදාළ බවත්, දේශනා විලාසය හේතුවෙන් අභිධර්මයේ ආධ්‍යාත්මික අරූප සංඥී බවම පැවසීම ගැන වෙනත් හේතුවක් සෙවිය යුතු නොවන බවත්ය. ආධ්‍යාත්මික රූප අභිභවනය කළ නොහැකි වන්නේ ඒවා බාහිර රූප මෙන් ප්‍රකට නොවන බැවිනි. දේශනා විලාසය ද ඉහත දැක්වූ පරිදි විනයනය කළ යුත්තන්ගේ අදහස් (වේනෙය්‍යජ්ඣාසය) අනුව පවතින පර්යාය කථාවක් ලෙස දත යුතුය. ‘සුවර්ණ හා දුර්වර්ණ’ යන මෙයින්ම සියල්ල සිද්ධ වන බැවින් නීලාදී අභිභායතන නොවැදෑරිය යුතු නොවේද? නැත, මන්දයත් නීලාදියෙහි අධිකාර කළවුන්ට නීලාදී ස්වභාවයම අභිභවනය කිරීමට හේතු වන බැවිනි. එම පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු වර්ණයන්ගේ කුඩා බව හෝ අප්‍රමාණ බව අභිභවනයට හේතුව නොවේ, ඒ වෙනුවට නීලාදී බවම හේතු වේ. මේ පරිත්තාදී කසිණ රූපයන්හි යම් චරිතයකට මේ අභිභායතනයන් සමෘද්ධි වේද, එය දැක්වීමට ‘ඉමේසු පන’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Sabbasaṅgāhikavasenāti sakalanīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena. Nidassanavasenāti passitabbatāvasena. Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena. Umāpupphanti atasipupphaṃ. Nīlameva hoti vaṇṇasaṅkarābhāvato. Bārāṇasiyaṃ bhavanti bārāṇasiyaṃ samuṭṭhitaṃ.

‘සබ්බසංගාහිකවසේන’ යනු සියලු නිල් වර්ණ, නිල් නිදර්ශන හා නිල් ආලෝකයන් පොදුවේ ගැනීමෙනි. ‘වණ්ණවසේන’ යනු ස්වභාවික වර්ණ වශයෙනි. ‘නිදස්සනවසේන’ යනු දැකිය යුතු බව වශයෙනි. ‘ඕභාසවසේන’ යනු ප්‍රභාව සහිතව බැබළීම වශයෙනි. ‘උමාපුප්ඵං’ යනු හණ මලයි (අතසි මල). වර්ණ සංකරයක් නොමැති බැවින් එය නිල්ම වේ. ‘බාරාණසියං භවන්ති’ යනු බරණැස උපන් (බරණැස නිපදවන ලද වස්ත්‍ර) යන්නයි.

Te dhammeti te satipaṭṭhānādidhamme ceva aṭṭhavimokkhadhamme ca. Ciṇṇavasībhāvāyeva tattha abhivisiṭṭhāya paññāya pariyosānuttaraṃ sataṃ gatā abhiññāvosānapāramippattā.

‘තේ ධම්මේ’ යනු එම සතිපට්ඨානාදී ධර්මයන් ද අෂ්ට විමොක්ෂ ධර්මයන් ද වේ. පුරුදු කරන ලද වශීභාවය නිසාම එහි අතිවිශිෂ්ට වූ ප්‍රඥාවෙන් කෙළවරක් නොමැතිව අවබෝධයට පත් වූවාහු, අභිඥාවන්ගේ පරම නිමාවට හෙවත් පාරමී ප්‍රාප්ත භාවයට පත් වූවාහු වෙති.

250. Sakalaṭṭhenāti (dī. ni. ṭī. 3.346; a. ni. ṭī. 3.10.25) sakalabhāvena, asubhanimittādīsu viya ekadese aṭṭhatvā anavasesato gahetabbaṭṭhenāti attho. Yathā khettaṃ sassānaṃ uppattiṭṭhānaṃ vaḍḍhiṭṭhānañca, evameva taṃtaṃsampayuttadhammānanti āha ‘‘khettaṭṭhenā’’ti. Paricchinditvāti idaṃ uddhaṃ adho tiriyanti yojetabbaṃ. Paricchinditvā eva hi sabbattha kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tena tena kāraṇenāti upariādīsu tena tena kasiṇena. Yathā kinti āha – ‘‘ālokamiva rūpadassanakāmo’’ti, yathā dibbacakkhunā uddhaṃ ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, uddhaṃ ālokaṃ pasāreti, adho ce, adho, samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, samantato ālokaṃ pasāreti, evaṃ sabbakasiṇanti attho. Ekassāti pathavīkasiṇādīsu ekekassa. Aññabhāvānupagamanatthanti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, aññassa vā kasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ. Na hi aññena pasāritakasiṇaṃ tato aññena pasāritakasiṇabhāvaṃ upagacchati, evampi nesaṃ aññakasiṇasambhedābhāvo veditabbo. Na aññaṃ pathavīādi. Na hi udakena ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi. Aññakasiṇasambhedoti āpokasiṇādinā saṅkaro[Pg.125]. Sabbatthāti sabbesu sesakasiṇesu. Ekadese aṭṭhatvā anavasesapharaṇaṃ pamāṇassa aggahaṇato appamāṇaṃ. Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā. Tathā hi ‘‘tañhī’’tiādimāha. Tattha cetasā pharantoti bhāvanācittena ārammaṇaṃ karonto. Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā sakalameva manasi karoti.

250. ‘සකලට්ඨේන’ (දී. නි. ටී. 3.346; අ. නි. ටී. 3.10.25) යනු මුළුමනින්ම ඇති බැවින් හෙවත් අසුභ නිමිත්ත ආදියෙහි මෙන් එක් කොටසක පමණක් නොව, කිසිවක් ඉතිරි නොවන පරිදි මුළුමනින්ම ගත යුතු යන අර්ථයයි. යම්සේ කෙතක් යනු බෝගයන්ගේ උපතටත් වැඩීමටත් ස්ථානය වේද, එසේම ඒ ඒ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට (නිශ්‍රය වන) බැවින් ‘ඛෙත්තට්ඨේන’ (ක්ෂේත්‍ර අර්ථයෙන්) යැයි කීහ. ‘පරිච්ඡින්දිතවා’ (පිරිසිඳීම) යන්න උඩ, යට සහ තිරස් ලෙස යෙදිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, සෑම තැනම කසිණය වැඩිය යුත්තේ පිරිසිඳීමෙන්ම බැවිනි. ‘ඒ ඒ හේතුවෙන්’ යනු ඉහළ ආදියෙහි ඒ ඒ කසිණය මගිනි. කෙසේ ද යත් - ‘ආලෝකය මෙන් රූප දැකීමට කැමති තැනැත්තා’ යැයි කීහ. යම්සේ දිව්‍ය චක්ෂුසින් උඩ රූප දැකීමට කැමති නම්, ඉහළට ආලෝකය පතුරුවයි ද, යට දැකීමට කැමති නම් යටට ද, හාත්පස රූප දැකීමට කැමති නම් හාත්පසට ද ආලෝකය පතුරුවයි ද, සියලු කසිණ සම්බන්ධයෙන් ද අර්ථය මෙසේම වේ. ‘එකස්ස’ යනු පඨවි කසිණ ආදියෙන් එකකටය. වෙනත් බවකට පත් නොවීම සඳහා යනු වෙනත් කසිණ බවට පත් නොවන බව පෙන්වීමට හෝ අන්‍යයෙකුගේ කසිණ බවට පත් නොවන බව පෙන්වීමටයි. මක්නිසාද යත්, එක් අයෙකු විසින් පතුරුවන ලද කසිණය, තවත් අයෙකු විසින් පතුරුවන ලද කසිණ බවට පත් නොවන බැවිනි. මෙසේ ඒ කසිණයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය මිශ්‍ර වීමක් නොවන බව දත යුතුය. වෙනත් පඨවි ආදියක් නැත. ජලය පවතින තැන සසම්භාර පඨවියක් නොමැති බැවිනි. ‘අන්‍ය කසිණ මිශ්‍ර වීම’ යනු ආපෝ කසිණ ආදිය සමඟ මිශ්‍ර වීමයි. ‘සබ්බත්ථ’ යනු ඉතිරි සියලු කසිණයන්හි ය. එක් කොටසක නොරැඳී ශේෂයක් නොමැතිව පැතිරීම ප්‍රමාණයෙන් ගත නොහැකි බැවින් ‘අප්පමාණ’ (අප්‍රමාණ) වේ. එබැවින්ම ඒවාට ‘කසිණ’ යන පොදු නාමය ලැබේ. එසේම ‘තඤ්හි’ යනාදිය කීහ. එහි ‘චේතසා ඵරන්තෝ’ යනු භාවනා චිත්තයෙන් අරමුණු කිරීමයි. භාවනා සිත වනාහි කසිණය කුඩා වුවත් විශාල වුවත් එය මුළුමනින්ම මෙනෙහි කරයි.

Kasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ viññāṇaṃ pharaṇaappamāṇavasena ‘‘viññāṇakasiṇa’’nti vuttaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘viññāṇa’’nti vuccati. Kasiṇavasenāti ugghāṭitakasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Yattakañhi ṭhānaṃ kasiṇaṃ pasāritaṃ, tattakaṃ ākāsabhāvanāvasena ākāsaṃ hotīti. Evaṃ yattakaṃ ṭhānaṃ ākāsaṃ hutvā upaṭṭhitaṃ, tattakaṃ ākāsameva hutvā viññāṇassa pavattanato āgamanavasena viññāṇakasiṇepi uddhaṃadhotiriyatā vuttāti ‘‘kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā’’ti āha.

කසිණය ඉවත් කළ අවකාශයෙහි පවතින විඤ්ඤාණය, පැතිරීමේ අප්‍රමාණත්වය නිසා ‘විඤ්ඤාණ කසිණය’ යැයි කියනු ලැබේ. එය එසේම ‘විඤ්ඤාණය’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘කසිණ වශයෙන්’ යනු ඉවත් කළ කසිණ වශයෙන්, කසිණය ඉවත් කළ අවකාශයෙහි උඩ, යට සහ තිරස් බව දත යුතුය. යම් තාක් ප්‍රදේශයක කසිණය පතුරුවන ලද ද, එපමණ ප්‍රදේශයක් ආකාශ භාවනාව වශයෙන් ආකාශය බවට පත් වේ. මෙසේ යම් ප්‍රදේශයක් ආකාශය වී පවතී ද, එපමණ ප්‍රදේශයක් ආකාශය බවටම පත්ව විඤ්ඤාණය පවතින බැවින්, ආගමනය වශයෙන් විඤ්ඤාණ කසිණයෙහි ද උඩ, යට සහ තිරස් බව කියන ලදී. ඒ නිසා ‘කසිණය ඉවත් කළ අවකාශය වශයෙන් එහි පවතින විඤ්ඤාණයෙහි උඩ, යට සහ තිරස් බව දත යුතුය’ යැයි කීහ.

252. Vuttoyeva vammikasutte. Nissitañca chavatthunissitattā vipassanāñāṇassa. Paṭibaddhañca tena vinā appavattanato kāyasaññitānaṃ rūpadhammānaṃ ārammaṇakaraṇato ca. Suṭṭhu bhāti obhāsatīti vā subho. Kuruvindajātiādijātivisesopi maṇi ākarapārisuddhimūlako evāti āha ‘‘suparisuddhaākarasamuṭṭhito’’ti. Dosanīharaṇavasena parikammanipphattīti āha ‘‘suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo’’ti. Dhovanavedhanādīhīti catūsu pāsāṇesu dhovanena ceva kāḷakādiapaharaṇatthāya suttena āvunanatthāya ca vijjhanena. Tāpasaṇhakaraṇādīnaṃ saṅgaho ādi-saddena. Vaṇṇasampattinti suttassa vaṇṇasampattiṃ.

252. මෙය වම්මික සූත්‍රයෙහි කියන ලද්දකි. විපස්සනා ඤාණය සය වස්තුව ඇසුරු කර පවතින බැවින් ‘නිස්සිත’ (ඇසුරු කළ) වේ. එය නොමැතිව (කාය හා සිත) නොපවතින බැවින් සහ කාය සංඥිත රූප ධර්මයන් අරමුණු කරන බැවින් ‘පටිබද්ධ’ (බැඳුණු) වේ. මැනවින් බබළන බැවින් හෝ ආලෝකවත් වන බැවින් ‘සුභ’ වේ. කුරුවින්ද ආදී විශේෂිත මැණික් වර්ග වුවද, ඒවායේ පිරිසිදු බවට මූලික වන්නේ ඒවා හටගන්නා ආකරය පිරිසිදු වීම යැයි පවසමින් ‘සුපරිසුද්ධ ආකරයකින් හටගත්’ යැයි කීහ. දෝෂ ඉවත් කිරීමේ වශයෙන් පරිකර්මය සම්පූර්ණ වන බැවින් ‘මැනවින් පරිකර්ම කරන ලද, ගල්කැට බොරළු ඉවත් කරන ලද’ යැයි කීහ. ‘සේදීම සහ විදීම ආදියෙන්’ යනු ගල් හතරක් මත තබා සේදීමෙන් ද, කළු ලප ආදිය ඉවත් කිරීමට සහ නූල් ඇමිණීම සඳහා සිදුරු කිරීමෙන් ද යන අර්ථයයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ඔප දැමීම ආදිය ඇතුළත් වේ. ‘වර්ණ සම්පත්තිය’ යනු නූලේ වර්ණ සම්පත්තියයි.

Maṇi viya karajakāyo paccavekkhitabbato. Āvutasuttaṃ viya vipassanāñāṇaṃ anupavisitvā ṭhitattā. Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu sammadeva tassa dassanato. Tadārammaṇānanti rūpadhammārammaṇānaṃ. Phassapañcamakacittacetasikaggahaṇena gahitadhammāpi vipassanācittuppādapariyāpannā evāti veditabbaṃ. Evañhi tesaṃ vipassanāñāṇagatikattā ‘‘āvutasuttaṃ viya vipassanāñāṇa’’nti vacanaṃ avirodhitaṃ hoti.

ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතු බැවින් කරජ කාය මැණිකක් බඳුය. විපස්සනා ඤාණය (ඒ කය තුළට) ඇතුළු වී පවතින බැවින් එය අමුණන ලද නූලක් බඳුය. විපස්සනා ඤාණය ලැබූ භික්ෂුව එය මැනවින් දකින බැවින් ඇස් ඇති පුරුෂයෙකු බඳුය. ‘ඒ අරමුණු ඇති අයගේ’ යනු රූප ධර්මයන් අරමුණු කරන්නන්ගේ යන්නයි. ස්පර්ශය පස්වැනි කොට ඇති චිත්ත චෛතසිකයන්ගෙන් ගන්නා ලද ධර්මයන් ද විපස්සනා චිත්තෝත්පාදයට අයත් වන බව දත යුතුය. මෙසේ ඒවා විපස්සනා ඤාණයට අනුකූලව පවතින බැවින් ‘අමුණන ලද නූලක් වැනි විපස්සනා ඤාණය’ යන වචනය විරුද්ධ නොවේ.

Ñāṇassāti [Pg.126] paccavekkhaṇañāṇassa. Yadi evaṃ ñāṇassa vasena vattabbaṃ, na puggalassāti āha ‘‘tassa panā’’tiādi. Maggassa anantaraṃ, tasmā lokiyābhiññānaṃ parato chaṭṭhābhiññāya purato vattabbaṃ vipassanāñāṇaṃ. Evaṃ santepīti yadipāyaṃ ñāṇānupubbaṭṭhiti, evaṃ santepi etassa antarā vāro natthīti pañcasu lokiyābhiññāsu kathitāsu ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.64 ādayo) viya chaṭṭhābhiññā kathetabbāti etassa anabhiññālakkhaṇassa vipassanāñāṇassa tāsaṃ antarā vāro na hoti, tasmā tattha avasarābhāvato idheva rūpāvacaracatutthajjhānānantarameva dassitaṃ vipassanāñāṇaṃ. Yasmā cāti ca-saddo samuccayattho. Tena na kevalaṃ tadeva, atha kho idampi kāraṇaṃ vipassanāñāṇassa idheva dassaneti imamatthaṃ dīpeti. Dibbena cakkhunā bheravarūpaṃ passatoti ettha iddhividhañāṇena bheravaṃ rūpaṃ nimminitvā cakkhunā passatoti vattabbaṃ, evampi abhiññālābhino apariññāṇavatthukassa bhayasantāso uppajjati uccavālikavāsīmahānāgattherassa viya. Idhāpīti imasmiṃ vipassanāñāṇepi, na satipaṭṭhānādīsu evāti adhippāyo.

‘ඤාණය’ යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණයයි. ඉදින් එසේ නම් ඤාණය සම්බන්ධව කිව යුතුය, පුද්ගලයා ගැන නොවේ යැයි පවසමින් ‘ඔහුගේ වනාහි’ යනාදිය කීහ. විපස්සනා ඤාණය මාර්ගයට අනතුරුව පවතින බැවින්, ලෞකික අභිඥාවන්ට පසුව ද හයවන අභිඥාවට පෙර ද කිව යුතුය. ‘එසේ වුවද’ යනු මෙය ඤාණ අනුපිළිවෙළට තිබුණ ද, මෙයට අතරතුර වාරයක් නැති බැවින් ‘ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍රය’ ආදියෙහි මෙන් ලෞකික අභිඥා පහක් විස්තර කිරීමේදී හයවන අභිඥාව ද කිව යුතු වේ. එහෙත් අභිඥා ලක්ෂණ නැති මෙම විපස්සනා ඤාණයට ඒවා අතර වාරයක් (ස්ථානයක්) නැත. එබැවින් එහි අවකාශයක් නොමැති හෙයින් මෙහි රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානයට අනතුරුවම විපස්සනා ඤාණය පෙන්වන ලදී. ‘යම් හෙයකින් ද’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි යෙදේ. එයින් හුදෙක් එය පමණක් නොව, විපස්සනා ඤාණය මෙහිම දැක්වීමට මෙය ද හේතුවක් වන බව පෙන්වයි. ‘දිව්‍ය චක්ෂුසින් බියකරු රූපයක් දකින්නා වූ’ යන්නෙහි ඉද්ධිවිධ ඤාණයෙන් බියකරු රූපයක් මවාගෙන ඇසින් බලන්නා වූ යැයි කිව යුතුය. එසේ වුවද පිරිසිඳ නොදත් වස්තූන් ඇති අභිඥාලාභියාට ‘උච්චවාලිකවාසී මහානාග තෙරුන්’ වහන්සේට මෙන් භය තැතිගැනීම් ඇතිවේ. ‘මෙහි ද’ යනු මේ විපස්සනා ඤාණයෙහි ද වේ, සතිපට්ඨාන ආදියෙහි පමණක් නොවේ යනු අදහසයි.

253. Manomayiddhiyaṃ ciṇṇavasitāya abhiññā vosānapāramippattatā veditabbāti yojanā. Manena nibbattanti abhiññāmanena nibbattitaṃ. Taṃ sadisabhāvadassanatthamevāti saṇṭhānatopi vaṇṇatopi avayavavisesatopi sadisabhāvadassanatthameva. Sajātiyaṃ ṭhito, na nāgiddhiyā aññajātirūpo. Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ vikubbanakiriyāya nissayabhāvato.

253. මනෝමය ඉද්ධියෙහි පුහුණු කළ වසීභාවය ඇති බැවින් අභිඥාවන්ගේ කෙළවරට හෙවත් පරතෙරට පත්වීම දත යුතු යැයි සම්බන්ධය වේ. ‘සිතින් උපදවන ලද’ යනු අභිඥා සිතින් නිපදවන ලද යන්නයි. ‘එය සමාන බව පෙන්වීමටමය’ යනු සටහනින් ද, වර්ණයෙන් ද, අවයව විශේෂයන්ගෙන් ද සමාන බව පෙන්වීමටමය. එය ස්වජාතියෙහිම පවතින්නකි, නාග ඉද්ධියෙන් මෙන් වෙනත් ජාතියක රූපයක් නොවේ. මැනවින් පරිකර්ම කරන ලද මැටි ආදිය මෙන් ඉද්ධිවිධ ඤාණය විකුර්වණ ක්‍රියාවට (විකෘති කර දැක්වීමට) නිශ්‍රය වන බැවිනි.

255. Appakasirenevāti akiccheneva.

255. ‘අප්පකසිරේන’ (අල්ප වූ ආයාසයකින්) යනු අපහසුවකින් තොරවමය.

256. Mando uttānaseyyakadārakopi ‘‘daharo’’ti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘yuvā’’ti vuttaṃ. Yuvāpi koci anicchanato amaṇḍanasīlo hotīti tato visesanatthaṃ ‘‘maṇḍanakajātiko’’ti vuttaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yuvāpī’’tiādi. Kāḷatilappamāṇā bindavo kāḷatilakāni. Nātikammāsatilappamāṇā bindavo tilakāni. Vaṅkaṃ nāma piyaṅgaṃ. Yobbanapīḷakādayo mukhadūsipīḷakā. Mukhagato doso mukhadoso, lakkhaṇavacanañcetaṃ mukhe adosassapi pākaṭabhāvassa adhippetattā[Pg.127]. Yathā vā mukhe doso, evaṃ mukhe adosopi mukhadoso saralopena, mukhadoso ca mukhadoso ca mukhadosoti ekasesanayenapettha attho daṭṭhabbo. Evañhi paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotīti vacanaṃ samatthitaṃ hoti.

256. ‘‘දහර’’ යන වචනය මඳක් වැඩුණු, උඩුකුරුව වැතිරී සිටින බිළිඳු දරුවාට ද ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එයින් වෙන් කර දැක්වීම පිණිස ‘‘යුවා’’ (තරුණ) යැයි පවසන ලදී. ඇතැම් තරුණයෙකුට තමා සැරසීමට කැමැත්තක් නොමැති විය හැකි බැවින්, එයින් වෙන් කර දැක්වීම පිණිස ‘‘මණ්ඩනකජාතිකො’’ (සැරසෙන ස්වභාවය ඇති) යැයි පවසන ලදී. ‘‘යුවාපි’’ යනාදිය පවසන ලද්දේ එබැවිනි. කළු තල ඇටයක ප්‍රමාණයේ ලප ‘‘කාලතිලක’’ නම් වේ. ඊට වඩා තරමක් විශාල ලප ‘‘තිලක’’ නම් වේ. ‘‘වංක’’ යනු පියංගු (කෑල) ශාකයයි. යොවුන් වියේදී හටගන්නා කුරුලෑ ආදිය මුහුණ දූෂණය කරන ගෙඩි වේ. මුහුණෙහි ඇති දෝෂය ‘‘මුඛදෝස’’ නම් වේ. මුහුණේ දෝෂයක් නොමැති විට ඇති වන පැහැපත් බව ද මෙහිදී අදහස් කෙරේ. මුහුණේ දෝෂයක් ඇති කල්හි ද, දෝෂයක් නොමැති කල්හි ද රූපයක් පෙනෙන බැවින් ඒකශේෂ ක්‍රමයට මුහුණේ දෝෂ සහ අදෝෂ යන දෙකම මෙහිදී අදහස් වේ යැයි දත යුතුය. මෙසේ අන්‍යන්ගේ සොළොස් වැදෑරුම් සිත ප්‍රකට වන බව පැවසීම යුක්ති සහගත වේ.

259. Paṭipadāvasenāti yathārahaṃ samathavipassanāmaggapaṭipadāvasena. Aṭṭhasu koṭṭhāsesūti satipaṭṭhānādīsu bodhipakkhiyadhammakoṭṭhāsesu, vimokkhakoṭṭhāsesu vāti imesu aṭṭhasu koṭṭhāsesu. Sesesūti vuttāvasesesu abhibhāyatanakoṭṭhāsādīsu. Sesaṃ suviññeyyameva.

259. ‘‘පටිපදාවසෙනා’’ යනු සුදුසු පරිදි සමථ හා විපස්සනා මාර්ග ප්‍රතිපදා වශයෙනි. ‘‘අට්ඨසු කොට්ඨාසෙසු’’ යනු සතිපට්ඨාන ආදී බෝධිපාක්ෂික ධර්ම කොටස් අටෙහි හෝ විමොක්ඛ කොටස් අටෙහි යන්නයි. ‘‘සෙසෙසු’’ යනු ඉතිරිව ඇති අභිභායතන ආදී කොටස්වල යන්නයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

මහාසකුලුදායි සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගම්භීර අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම අවසන් විය.

8. Samaṇamuṇḍikāputtasuttavaṇṇanā

8. සමණමුණ්ඩිකාපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

260. Uggahitunti sikkhituṃ. Uggāhetunti sikkhāpetuṃ, pāṭhato attanā yathāuggahitamatthaṃ tabbibhāvanatthāya uccāraṇavasena paresaṃ gāhetunti attho. Samayanti diṭṭhiṃ. Sā hi saṃyojanabhāvato sameti sambandhā eti pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayoti vuccati. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Sūriyassa uggamanato atthaṅgamā ayaṃ ettako kālo rattandhakāravidhamanato divā nāma, tassa pana majjhimapahārasaññito kālo samujjalitapabhātejadahanabhāvena divā nāma. Tenāha ‘‘divasassapi divābhūte’’ti. Paṭisaṃharitvāti nivattetvā. Evaṃ cittassa paṭisaṃharaṇaṃ nāma gocarakkhette ṭhapananti āha ‘‘jhānaratisevanavasena ekībhāvaṃ gato’’ti. Etena kāyavivekapubbakaṃ cittavivekamāha. Sīlādiguṇavisesayogato manasā sambhāvanīyā, te pana yasmā attano sīlādiguṇehi viññūnaṃ manāpā honti (kilesaaniggahassa pañcapasādāyattattā,) tasmā āha ‘‘manavaḍḍhanakāna’’ntiādi. Tattha unnamatīti udaggaṃ hoti. Vaḍḍhatīti saddhāvasena vaḍḍhati. Tenāha bhagavā – ‘‘anussaraṇampahaṃ, bhikkhave, tesaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakāraṃ vadāmī’’ti (itivu. 104; saṃ. ni. 5.184).

260. ‘‘උග්ගහිතුං’’ යනු ඉගෙනීම පිණිසයි. ‘‘උග්ගාහෙතුං’’ යනු ඉගැන්වීම පිණිසයි, එනම් තමා ඉගෙනගත් පරිදි අර්ථය පැහැදිලි කර දීම සඳහා අන්‍යයන්ට උච්චාරණය කරවීමයි. ‘‘සමයං’’ යනු දෘෂ්ටියයි. එය සංයෝජනයක් බැවින් සත්ත්වයා බැඳ තබන නිසා හෝ දැඩි ලෙස ග්‍රහණය කරගන්නා බැවින් හෝ ‘‘සමය’’ යැයි කියනු ලැබේ. දෘෂ්ටි සංයෝජනයෙන් සත්ත්වයන් දැඩි ලෙස බැඳෙන බැවිනි. සූර්යයා උදාවූ තැන් සිට බැස යන තෙක් අඳුර දුරු වී පවතින කාලය ‘‘දිවා’’ (දහවල්) නම් වේ. එහි මධ්‍යම කාලය දැඩි රශ්මියෙන් හා ආලෝකයෙන් යුක්ත බැවින් එයට ද ‘‘දිවා’’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘‘දිවසස්සපි දිවාභූතෙ’’ (දවල් කාලය උදා වූ විට) යැයි පවසන ලදී. ‘‘පටිසංහරිත්වා’’ යනු නවත්වාගෙන යන්නයි. මෙසේ සිත අරමුණෙහි පිහිටුවීම ධ්‍යාන සැපය විඳීම නිසා ඒකීභාවයට පත්වීමක් ලෙස හඳුන්වයි. මෙයින් කාය විවේකය පූර්වංගම වූ චිත්ත විවේකය ගැන කියැවේ. ශීලාදී ගුණ විශේෂ නිසා මනසින් ගරු කළ යුතු ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙලෙස් යටපත් කිරීම නිසා නුවණැත්තන්ගේ සිත පිනවන්නන් වන බැවින් ‘‘මනවඩ්ඪනකානං’’ යැයි පවසන ලදී. එහිදී සිත උදම් වේ. ශ්‍රද්ධාවෙන් වැඩේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘‘මහණෙනි, ඒ භික්ෂූන් සිහි කිරීම පවා බොහෝ උපකාර සහිත යැයි මම පවසමි’’ යැයි වදාළ සේක.

261. Paññapemīti [Pg.128] pajānanabhāvena ñāpemi tathā vavatthapemi. Tenāha ‘‘dassemi ṭhapemī’’ti. Paripuṇṇakusalanti sabbaso puṇṇakusaladhammaṃ, uttamakusalanti uttamabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ pattakusaladhammaṃ. Ayojjhanti vādayuddhena ayodhanīyaṃ, vādayuddhaṃ hotu, tena parājayo na hotīti dasseti, tenāha ‘‘vādayuddhenā’’tiādi. Saṃvarappahānanti pañcasu saṃvaresu yena kenaci saṃvarena saṃvaralakkhaṇaṃ pahānaṃ. Paṭisevanappahānaṃ vāti vā-saddena parivajjanappahānādiṃ saṅgaṇhāti. Sesapadesūti ‘‘na bhāsatī’’tiādīsu padesu. Eseva nayoti iminā ‘‘abhāsanamattameva vadatī’’ti evamādiṃ atidisati.

261. ‘‘පඤ්ඤපෙමි’’ යනු ප්‍රඥාවෙන් දැනගෙන පනවමි, එසේම තහවුරු කරමි. එබැවින් ‘‘දක්වමි, පිහිටුවමි’’ යැයි කියන ලදී. ‘‘පරිපුණ්ණකුසලං’’ යනු සියලු ආකාරයෙන් පිරුණු කුසල ධර්මයයි. ‘‘උත්තමකුසලං’’ යනු උත්තම බවට පත් කුසල ධර්මයයි. ‘‘අයොජ්ඣං’’ යනු වාද යුද්ධයකින් පරාජය කළ නොහැකි බවයි. වාද යුද්ධයක් ඇති වුවද එයින් පරාජයක් නොවන බව දක්වයි. ‘‘සංවරප්පහානං’’ යනු පංච සංවරයන්ගෙන් යම් සංවරයකින් කෙලෙස් දුරු කිරීමයි. ‘‘පටිසෙවනප්පහානං’’ යන්නෙහි ඇති ‘වා’ ශබ්දයෙන් පරිවජ්ජන ප්‍රහාණය ආදිය ද ගැනේ. ඉතිරි පදවල ද එසේම අර්ථ දත යුතුය.

Nābhinandīti na sampaṭicchi. Sāsane tiṇṇaṃ duccaritānaṃ micchājīvassa vivajjanaṃ vaṇṇīyati, ayañca evaṃ katheti, tasmā sāsanassa anulomaṃ viya vadati, vadanto ca sammāsambuddhe dhamme cassa appasādaṃ na dasseti, tasmā pasannakārampi vadatīti maññamāno tassa vādaṃ na paṭisedheti.

‘‘නාභිනන්දි’’ යනු පිළිගත්තේ නැත යන්නයි. ශාසනයෙහි ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතය හා මිච්ඡා ආජීවය දුරු කිරීම වර්ණනා කෙරේ. මොහු ද එසේම පවසන බැවින් ඔහු ශාසනයට අනුකූලව පවසනවා සේ පෙනේ. එසේම පවසන විට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි හෝ ධර්මය කෙරෙහි අප්‍රසාදයක් නොදක්වයි. එබැවින් ඔහු ප්‍රසන්න අයුරින් පවසනවා යැයි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ වාදය වහාම ප්‍රතික්ෂේප නොකළ සේක.

262. Yathā tassa vacanaṃ, evaṃ santeti yathā tassa paribbājakassa vacanaṃ, evaṃ samaṇabhāve sante labbhamāne. Mayaṃ pana evaṃ na vadāmāti etena samaṇabhāvo nāma evaṃ na hotīti dasseti. Yo hi dhammo yādiso, tatheva taṃ buddhā dīpenti. Visesañāṇaṃ na hotīti kāyavisesavisayañāṇaṃ tassa tadā natthi, yato parakāye upakkamaṃ kareyyāti dasseti, tassa pana tattha visesañāṇampi natthevāti. Yasmā kāyapaṭibaddhaṃ kāyakammaṃ, tasmā taṃ nivattento āha ‘‘aññatra phanditamattā’’ti. Kilesasahagatacittenevāti dukkhasamphassassa asahananimittena domanassasahagatacitteneva. Dutiyavārepi eseva nayo. Jighacchāpipāsadukkhassa asahananimittena domanasseneva. Vikūjitamattāti ettha virūpaṃ kūjitaṃ vikūjitaṃ pubbenivāsasannissayaṃ upayaṃ, taṃ panettha rodanahasanasamuṭṭhāpakacittasahagatanti dosasahagataṃ lobhasahagatañcāti daṭṭhabbaṃ. Cittanti kusalacittaṃ. Akusalacittaṃ pana atītārammaṇaṃ pavattatīti vattabbameva natthi. Saritvāti yāva na satisaṇṭhāpanā dhammā uppajjanti, tāva supinante anubhūtaṃ viya dukkhaṃ saritvā rodanti. Hasantīti etthāpi eseva nayo. Ayañca nayo ye laddhasukhārammaṇā hutvā gahitapaṭisandhikā mātukucchitopi sukheneva nikkhamanti, tesaṃ vasena vuttoti daṭṭhabbo. Pāyantiyāti attano janapadadesarūpena [Pg.129] pāyantiyā. Ayampīti ājīvopi mātu aññavihitakāle ca lokassādavasena kilesasahagatacitteneva hoti.

262. ඔහුගේ වචනය එසේ නම්, එම පරිබ්‍රාජකයා පවසන පරිදි මහණකම පිහිටන්නේ නම්, ‘‘අපි එසේ නොකියමු’’ යන්නෙන් මහණකම එලෙස නොවන බව පෙන්වයි. යම් ධර්මයක් යම් ආකාර ද, බුදුවරු එය ඒ ආකාරයෙන්ම දක්වති. බිළිඳාට ඒ අවස්ථාවේ කය පිළිබඳ විශේෂ දැනුමක් නැත, එබැවින් ඔහු අන්‍යයන්ගේ ශරීරයකට හානි කරන්නේ කෙසේද? ඔහුට එහි කිසිදු විශේෂ දැනුමක් නැත. කය හා බැඳුණු කාය කර්මය වළක්වන නිසා ‘‘සෙලවීමක් පමණක් හැර’’ යැයි වදාළ සේක. කෙලෙස් සහිත සිතින්ම යනු දුක් සහගත ස්පර්ශය ඉවසාගත නොහැකි වූ දොම්නස් සහගත සිතින්මය. දෙවන වාරයේ ද එසේම වේ. සා පිපාසා දුක ඉවසාගත නොහැකි වූ දොම්නසින්මය. ‘‘විකූජිතමත්තා’’ යනු පෙර විසූ තැන් ආශ්‍රිත උපක්‍රමයකින් හඬන සිනාසෙන සිතින් යුක්ත වූවකි. එය ද්වේෂය හෝ ලෝභය සහිත යැයි දත යුතුය. සිත යනු කුසල සිතයි. අකුසල සිත අතීත අරමුණු අනුව පවතින බව අමුතුවෙන් කිව යුතු නැත. සිහිපත් කොට යනු යම් තාක් සතිසම්පජඤ්ඤය ඇති නොවේද, ඒ තාක් සිහිනයකින් විඳි දුකක් සිහිපත් වී හඬති. සිනාසීමේදී ද එසේමය. යම් දරුවෙක් සැපවත් අරමුණු සහිතව පිළිසඳි ගෙන මව්කුසින් පහසුවෙන් නික්මෙන්නේ ද, ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් මෙය පවසන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. මව්කිරි බීමේදී ද ලෝක ස්වභාවය අනුව කෙලෙස් සහිත සිතින්ම එය සිදු වේ.

263. Samadhigayhāti sammā adhigatabhāvena gahetvā abhibhavitvā visesetvā visiṭṭho hutvā. Khīṇāsavaṃ sandhāyāti byatirekavasena khīṇāsavaṃ sandhāya. Ayañhettha attho – khīṇāsavampi sotāpannakusalaṃ paññapeti sekkhabhūmiyaṃ ṭhitattā. Sesapadesupi eseva nayo.

263. 'සමාධිගය්හා' යනු මැනවින් පැමිණි ස්වභාවයෙන් ගෙන, මැඩ පවත්වා, විශේෂ කොට, විශිෂ්ඨ වී යන්නයි. 'ඛීණාසවං සන්ධායා' යනු ව්‍යතිරේක වශයෙන් රහතන් වහන්සේ පිළිබඳවයි. මෙහි අර්ථය නම් - සේඛ භූමියෙහි සිටින බැවින් සෝවාන් වූ තැනැත්තාගේ කුසලය ද රහතන් වහන්සේගේ කුසලය මෙන් පනවනු ලැබේ. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Tīṇi padāni nissāyāti na kāyena pāpakaṃ kammaṃ karoti, na pāpakaṃ vācaṃ bhāsati, na pāpakaṃ ājīvaṃ ājīvatīti imāni tīṇi padāni nissāya kusalasīlamūlakā ca akusalasīlamūlakā cāti dve paṭhamacatukkā ṭhapitā. Ekaṃ padaṃ nissāyāti na pāpakaṃ saṅkappaṃ saṅkappetīti imaṃ ekapadaṃ nissāya kusalasaṅkappamūlakā akusalasaṅkappamūlakā cāti ime dve pacchimacatukkā ṭhapitā.

'පද තුනක් නිසා' යනු කයෙන් පව්කම් නොකරයි, වචනයෙන් පව්බස් නොකියයි, ලාමක වූ ආජීවයෙන් ජීවත් නොවේ යන මේ පද තුන ඇසුරු කොට කුසල ශීල මූලික වූ ද අකුසල ශීල මූලික වූ ද පළමු සතර බැගින් වූ කොටස් දෙක තබන ලදී. 'එක් පදයක් නිසා' යනු ලාමක වූ කල්පනා (සංකල්ප) නොකරයි යන මේ එක් පදය ඇසුරු කොට කුසල සංකල්ප මූලික වූ ද අකුසල සංකල්ප මූලික වූ ද අවසන් සතර බැගින් වූ කොටස් දෙක තබන ලදී.

264. Vicikicchuddhaccasahagatacittadvayampi vaṭṭati balavatā mohena samannāgatattā. Tathā hi tāni ‘‘momūhacittānī’’ti vuccanti.

264. විචිකිච්ඡාව හා උද්ධච්චය සහිත වූ සිත් දෙක ද බලවත් මෝහයෙන් යුක්ත බැවින් (මෙහි) ගැනේ. එහෙයින්ම ඒවාට 'මෝමූහ සිත්' (මුළා වූ සිත්) යැයි කියනු ලැබේ.

Kuhinti kiṃnimittaṃ. Kataraṃṭhānaṃ pāpuṇitvāti kiṃ kāraṇaṃ āgamma. Ettheteti etthāti kāyavacīmanosucaritabhāvanāsājīvanipphattiyaṃ. Sā pana heṭṭhimakoṭiyā sotāpattiphalena dīpetabbāti āha ‘‘sotāpattiphale bhumma’’nti. Yasmā ājīvaṭṭhamakaṃ avasiṭṭhañca sīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlassa ca pārisuddhipātimokkhādhigamena sotāpattiphalappattiyā siddho hotīti āha – ‘‘pātimokkha…pe… nirujjhatī’’ti. ‘‘Sukhasīlo dukkhasīlo’’tiādīsu viya pakatiatthasīlasaddaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘akusalasīla’’ntiādi.

'කුහිං' යනු කුමන හේතුවක් නිසාද යන්නයි. 'කිනම් ස්ථානයකට පැමිණද' යනු කුමන කාරණයක් නිසාද යන්නයි. 'එත්ථෙතේ' යනු මෙහිය, එනම් කාය, වචී, මනෝ සුචරිත භාවනා හා ආජීව පාරිශුද්ධියෙහි සිද්ධියයි. එය පහළ සීමාව වූ සෝවාන් ඵලයෙන් දැක්විය යුතු බැවින් 'සෝවාන් ඵලයෙහි වූ' යැයි කීහ. යම් හෙයකින් ආජීව අෂ්ටමක ශීලය හා සෙසු ශීලය ද ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයේ පිරිසිදු බව හා ප්‍රාතිමෝක්ෂය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් සෝවාන් ඵලයට පැමිණීමෙන් සිද්ධ වන බැවින් 'ප්‍රාතිමෝක්ෂ...පෙ... නිරුද්ධ වේ' යැයි කීහ. 'සුඛසීල, දුක්ඛසීල' ආදියෙහි මෙන් ප්‍රකෘති අර්ථයෙන් යුතු ශීල ශබ්දය ගෙන 'අකුසල ශීල' ආදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී.

265. Kāmāvacarakusalacittameva vuttaṃ sampattasamādānaviratipubbakassa sīlassa adhippetattā. Tenāha – ‘‘etena hi kusalasīlaṃ samuṭṭhātī’’ti.

265. සම්පත්ත සමාදාන විරති පූර්වක ශීලය අදහස් කරන බැවින් කාමාවචර කුසල් සිතම කියන ලදී. එබැවින් 'මීලඟට කුසල ශීලය හටගනී' යැයි කීහ.

Sīlavāti ettha vā-saddo pāsaṃsatthova veditabboti āha ‘‘sīlasampanno hotī’’ti. Yo sīlamatte patiṭṭhito, na samādhipaññāsu, so [Pg.130] sīlamayadhammapūritatāya sīlamayo. Tenāha ‘‘alamettāvatā’’tiādi. Yatthāti yassaṃ cetovimuttiyaṃ paññāvimuttiyañca. Tadubhayañca yasmā arahattaphale saṅgahitaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘arahattaphale bhumma’’nti. Asesaṃ nirujjhati sukhavipākabhāvassa sabbaso paṭippassambhanato.

'සීලවා' යන්නෙහි 'වා' ශබ්දය ප්‍රශංසා අර්ථයෙන්ම දත යුතුයැයි පවසා 'ශීල සම්පන්න වේ' යැයි කීහ. යමෙක් ශීලයෙහි පමණක් පිහිටියේද, සමාධි හා ප්‍රඥාවෙහි නොවේද, ඔහු ශීලමය ධර්මයෙන් පිරී ඇති බැවින් 'ශීලමය' නම් වේ. එබැවින් 'මෙපමණකින් අලම්' (ප්‍රමාණවත්) යනාදිය කීහ. 'යම් තැනක' යනු යම් චේතෝවිමුත්ති හා ප්‍රඥාවිමුත්තියකද යන්නයි. ඒ දෙකම අර්හත් ඵලයෙහි ඇතුළත් වන බැවින් 'අර්හත් ඵලයෙහි වූ' යැයි කියන ලදී. සුඛ විපාක ස්වභාවය සම්පූර්ණයෙන්ම සංසිඳෙන බැවින් 'නිරවශේෂයෙන් නිරුද්ධ වේ' යැයි පැවසිණි.

266. Kāmapaṭisaṃyuttā saññā kāmasaññā. Sesesupi eseva nayo. Itarā dveti byāpādavihiṃsāsaññā.

266. කාමය හා සම්බන්ධ වූ සංඥාව කාම සංඥාවයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයමයි. 'අනෙක් දෙක' යනු ව්‍යාපාද හා විහිංසා සංඥාවන්ය.

Anāgāmiphalapaṭhamajjhānanti anāgāmiphalasahagataṃ paṭhamajjhānaṃ. Etthāti yathāvutte paṭhamajjhāne. Ettha ca ujuvipaccanīkena paṭipakkhappahānaṃ sātisayanti paṭhamajjhānaggahaṇaṃ. Tenāha ‘‘aparisesā nirujjhantī’’ti. Nekkhammasaññānaṃ kāmāvacaracittasahagatatā tassa sīlassa samuṭṭhānatā ca sampayuttanayena veditabbā.

'අනාගාමී ඵල ප්‍රථම ධ්‍යානය' යනු අනාගාමී ඵලය සමඟ ඇති වූ ප්‍රථම ධ්‍යානයයි. 'මෙහි' යනු ඉහත කී ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි යන්නයි. මෙහි ඍජු ප්‍රතිපක්ෂයෙන් (නීවරණ) ප්‍රහාණය කිරීම අතිශයින් වැඩි බැවින් ප්‍රථම ධ්‍යානය ගන්නා ලදී. එබැවින් 'ඉතිරි නොවී නිරුද්ධ වේ' යැයි කීහ. නෙක්ඛම්ම සංඥාවන්ගේ කාමාවචර සිත් සමඟ පවතින බව ද එම ශීලයේ උත්පත්ති ස්ථානය බව ද සම්ප්‍රයුක්ත ක්‍රමයෙන් දත යුතුය.

267. Kusalasaṅkappanirodhadutiyajjhānikaarahattaphalaakusalasaṅkappanirodha- paṭhamajjhānikaanāgāmiphalaggahaṇena samaṇo dassito. Sesaṃ suviññeyyameva.

267. කුසල සංකල්ප නිරුද්ධ වන ද්විතීයක ධ්‍යාන අර්හත් ඵලය ද, අකුසල සංකල්ප නිරුද්ධ වන ප්‍රථම ධ්‍යාන අනාගාමී ඵලය ද ගැනීමෙන් ශ්‍රමණයා පෙන්වන ලදී. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් දත හැක්කේමය.

Samaṇamuṇḍikāputtasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

සමණමුණ්ඩිකාපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනා (ගැඹුරු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිමාවට පත් විය.

9. Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā

9. චූළසකුලුදායි සූත්‍ර වර්ණනාව

271. Pañhoti ñātuṃ icchito attho, tadeva dhammadesanāya nimittabhāvato kāraṇaṃ. Upaṭṭhātūti ñāṇassa gocarabhāvaṃ upagacchatu. Yena kāraṇenāti yena tuyhaṃ upaṭṭhitena kāraṇena dhammadesanā upaṭṭhaheyya, taṃ pana paribbājakassa ajjhāsayavasena tathā vuttaṃ. Tenāha ‘‘etena hi…pe… dīpetī’’ti. Ekaṅgaṇānīti pidhānābhāvena ekaṅgaṇasadisāni. Tenāha ‘‘pākaṭānī’’ti.

271. 'ප්‍රශ්නය' යනු දැනගනු කැමති අර්ථයයි, එයම ධර්ම දේශනයට නිමිත්ත වන බැවින් කාරණයයි. 'එළඹේවා' යනු ඥානයට විෂය භාවයට පැමිණේවා යන්නයි. 'යම් කාරණයකින්' යනු යම් ඔබ හට එළඹි කාරණයකින් ධර්ම දේශනය පැවැත්විය හැකිද, එය පරිබ්‍රාජකයාගේ අදහස අනුව එසේ කියන ලදී. එබැවින් 'මෙයින් වනාහි...පෙ... දක්වයි' යැයි කීහ. 'එකංගණයෝ' යනු වැස්මක් නොමැති බැවින් එක් මිදුලක් බඳු වූවෝ යන්නයි. එබැවින් 'ප්‍රකට වූවාහුය' යැයි කීහ.

Jānantoti attano tathābhāvaṃ sayaṃ jānanto. Sakkaccaṃ sussūsatīti ‘‘tathābhūtaṃyeva maṃ tathā avocā’’ti sādaraṃ sussūsati. Tasmāti dibbacakkhulābhino anāgataṃsañāṇalābhato. Evamāhāti ‘‘yo [Pg.131] kho, udāyi, dibbena cakkhunā’’ti ārabhitvā ‘‘so vā maṃ aparantaṃ ārabbha pañhaṃ puccheyyā’’ti evaṃ avoca.

'දන්නේ' යනු තමාගේ ඒ ස්වභාවය තමාම දන්නේ යන්නයි. 'මැනවින් ඇසීමට කැමති වේ' යනු 'මා පිළිබඳව ඇති සැටියෙන්ම පැවසුවේය' යි ගෞරවයෙන් යුතුව ඇසීමට කැමති වේ යන්නයි. 'එබැවින්' යනු දිව්‍ය චක්ෂුස ලැබූ තැනැත්තාට අනාගත දර්ශන ඥානය ලැබෙන බැවිනි. 'මෙසේ කීවේය' යනු 'උදායි, යමෙක් දිව්‍ය චක්ෂුසින්' යනාදී වශයෙන් පටන් ගෙන 'ඔහු හෝ මාගෙන් අපරාන්තය (මතු කාලය) අරභයා ප්‍රශ්න විමසන්නේය' යි මෙසේ පැවසීය.

Itaranti avasiṭṭhaṃ imasmiṃ ṭhāne vattabbaṃ. Vuttanayamevāti ‘‘yo hi lābhī’’tiādinā vuttanayameva. Atīteti pubbenivāsānussatiñāṇassa visayabhūte atthe. Anāgateti anāgataṃsañāṇassa visayabhūte anāgate atthe.

'අනෙක' යනු මේ ස්ථානයෙහි කිව යුතු ඉතිරි කොටසයි. 'පැවසූ ක්‍රමයමයි' යනු 'යමෙක් වනාහි ලාභියෙක්ද' යනාදී වශයෙන් පැවසූ ක්‍රමයමයි. 'අතීතයෙහි' යනු පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානයට විෂය වූ අර්ථයන්හිය. 'අනාගතයෙහි' යනු අනාගත දර්ශන ඥානයට විෂය වූ අනාගත අර්ථයන්හිය.

Paṃsupadese nibbattanato paṃsusamokiṇṇasarīratāya paṃsupisācakaṃ. Ekaṃ mūlaṃ gahetvāti dīghaso heṭṭhimantena caturaṅgulaṃ, uparimantena vidatthikaṃ rukkhagacchalatādīsu yassa kassaci ekaṃ mūlaṃ gahetvā aññajātikānaṃ adissamānakāyo hoti. Ayaṃ kira nesaṃ jātisiddhā dhammatā. Tatrāti tassa mūlavasena adissamānakatāya. Na dissati ñāṇena na passati.

පාංශු ප්‍රදේශයෙහි උපදින බැවින් ද පාංශු (පස්) වලින් ගැවසුණු ශරීරයක් ඇති බැවින් ද 'පාංශු පිසාචයා' නම් වේ. 'එක් මුලක් ගෙන' යනු දිගින් අවම වශයෙන් අඟල් හතරක් හා උපරිම වශයෙන් වියතක් පමණ වූ ගස් වැල් ආදියේ යම් කිසි එක් මුලක් ගත් විට අන්‍ය ජාතීන්ට නොපෙනෙන ශරීර ඇති වේ. මෙය ඔවුන්ගේ ජන්මයෙන්ම සිද්ධ වූ ස්වභාවයකි. 'එහි' යනු ඒ මුල ඇසුරින් නොපෙනෙන බව නිසාය. ඥානයෙන් නොපෙනේ, නොදකියි.

272. Na ca atthaṃ dīpeyyāti adhippetamatthaṃ sā vācā sarūpato na ca dīpeyya, kevalaṃ vācāmattamevāti adhippāyo. Paṭiharitabbaṭṭhena parasantāne netabbaṭṭhena paṭihāriya-saddadvārena viññātabbo bhāvattho, sova pāṭihīrako niruttinayena, natthi etassa pāṭihīrakanti appāṭihīrakataṃ, ta-saddena padaṃ vaḍḍhetvā tathā vuttaṃ, aniyyānaṃ. Tenāha ‘‘niratthakaṃ sampajjatī’’ti. Subhakiṇhadevaloke khandhā viya jotetīti iminā – ‘‘dibbo rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo attā’’ti imamatthaṃ dasseti.

272. 'අර්ථය ද නොදක්වන්නේය' යනු අදහස් කළ අර්ථය ඒ වචනයෙන් ස්වරූපයෙන් නොදක්වන්නේය, හුදෙක් වචනයක් පමණක්මය යනු අදහසයි. බැහැර කළ යුතු අර්ථයෙන් ද පරසන්තානයට (අන් අයගේ සිත්වලට) පැමිණවිය යුතු අර්ථයෙන් ද 'ප්‍රාතිහාර්ය' යන වචන දෙකෙන් දත යුතු වූ භාව අර්ථය, එයම නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් 'පාටිහීරක' නම් වේ, මෙහි එවැනි පාටිහීරකයක් නැති බැවින් 'අප්පාටිහීරක' (ප්‍රාතිහාර්ය රහිත) බවයි. 'ත' ශබ්දයෙන් පදය වර්ධනය කොට එසේ කියන ලදී, නිවනට මඟක් නොවන (අනිය්‍යාන) බවයි. එබැවින් 'නිෂ්ඵල බවට පත්වේ' යැයි කීහ. ශුභකිණ්හ දේව ලෝකයෙහි ස්කන්ධයන් මෙන් බබළවයි යන්නෙන් - 'දිව්‍ය වූ, රූපී වූ, මනෝමය වූ, සියලු අඟ පසඟ ඇති, නොපිරිහුණු ඉන්ද්‍රියයන් ඇති ආත්මය' යන මේ අර්ථය දක්වයි.

273. Saupasaggapadassa attho upasaggena vināpi viññāyatīti āha ‘‘viddheti ubbiddhe’’ti. Sā cassa ubbiddhatā upakkilesavigamena sucibhāvena upaṭṭhānanti āha ‘‘meghavigamena dūrībhūte’’ti. Indanīlamaṇi viya dibbati jotetīti devo, ākāso. ‘‘Aḍḍharattasamaye’’ti vattabbe bhummatthe vihitavacanānaṃ accantasaṃyogābhāvā upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Puṇṇamāsiyañhi gaganamajjhassa purato vā pacchato vā ante ṭhite aḍḍharatte samayo bhinno nāma hoti, majjhe eva pana ṭhito abhinno nāma. Tenāha ‘‘abhinne aḍḍharattasamaye’’ti.

273. සඋපසග්ග පදයේ අර්ථය උපසර්ගයක් නොමැතිව ද දත හැකි බැවින් ‘විද්ධ’ යන්නෙන් ‘උබ්බිද්ධ’ (ඉහළට නැගුණු) යන අර්ථය කියන ලදී. උපක්කිලේසයන් දුරු වීමෙන් ඇති වන පිරිසිදු බව නිසා ඇති වන උත්කෘෂ්ටභාවය ‘මේඝයන් පහව යාමෙන් දුරු වූ’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයක් මෙන් බබළන බැවින් ‘දේව’ යනු ආකාශයයි. ‘අර්ධ රාත්‍රී සමයෙහි’ යයි පැවසිය යුතු තැන භුම්මාර්ථයෙහි යෙදුණු වචනවල අත්‍යන්ත සංයෝගයක් (අඛණ්ඩ පැවැත්මක්) නොමැති බැවින් උපයෝග වචනය (ද්විතීයා විභක්තිය) යෙදී ඇති බව දත යුතුය. පසළොස්වක පෝය දිනෙක අහස මධ්‍යයට පැමිණීමට පෙර හෝ පසුව පවතින කාලය ‘භින්න’ (බෙදුණු) අර්ධ රාත්‍රී සමය වන අතර, හරියටම මධ්‍යයෙහි පවතින කාලය ‘අභින්න’ (නොබෙදුණු) අර්ධ රාත්‍රී සමයයි. එබැවින් ‘අභින්න වූ අර්ධ රාත්‍රී සමයෙහි’ යැයි පවසන ලදී.

Ye anubhontīti ye devā candimasūriyānaṃ ābhā anubhonti vinibhuñjanti vaḷañjanti ca tehi devehi bahū ceva bahutarā ca candimasūriyānaṃ ābhā [Pg.132] ananubhonto. Tenāha – ‘‘attano sarīrobhāseneva ālokaṃ pharitvā viharantī’’ti.

‘යම් කෙනෙක් අනුභව කරත්ද’ යනු යම් දෙවියෝ චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ ආලෝකය ලබත්ද, ප්‍රයෝජනයට ගනිත්ද, පරිහරණය කරත්ද ඔවුන්ට වඩා බොහෝ වූ ද, ඉතා බොහෝ වූ ද දෙවියෝ චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ ආලෝකය අනුභව නොකරති. එබැවින් “තම ශරීර ආලෝකයෙන්ම ආලෝකය පතුරුවමින් වාසය කරති” යි පවසන ලදී.

274. Pucchāmūḷho pana jāto ‘‘ayaṃ paramo vaṇṇo’’ti gahitapadassa vidhamanena. Acelakapāḷinti ‘‘acelako hoti muttācāro’’tiādinayappavattaṃ (dī. ni. 1.394) acelakapaṭipattidīpakaganthaṃ, ganthasīseneva tena pakāsitavādāni vadati. Surāmerayapānamanuyuttapuggalassa surāpānato virati tassa kāyaṃ cittañca tāpentī saṃvattatīti surāpānavirati (tapo, soyeva guṇo. Tenāha ‘‘surāpānaviratīti attho’’ti).

274. ප්‍රශ්න කිරීමේදී මුළාවට පත් වූයේ ‘මෙය පරම වර්ණයයි’ කියා ගත් පදය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙනි. ‘අචේලක පාලිය’ යනු “අචේලකයෙක් වෙයි, විවෘත වූ ආචාර සමාචාර ඇත්තේ වෙයි” යනාදී ක්‍රමයට පවතින අචේලක පිළිවෙත් දක්වන ග්‍රන්ථයයි. එම ග්‍රන්ථයේ නාමයෙන්ම ඔහු ප්‍රකාශිත වාදයන් පවසයි. සුරා මේරය පානයෙහි යෙදුණු පුද්ගලයෙකුට සුරා පානයෙන් වැළකීම ඔහුගේ කය හා සිත තවන්නක් (තපසක්) වන බැවින්, සුරාපානයෙන් වැළකීම තපසකි. එයම ගුණයකි. එබැවින් ‘සුරාපානයෙන් වැළකීම අර්ථයයි’ කියා කියන ලදී.

275. Ekantaṃ accantameva sukhaṃ assāti ekantasukhaṃ. Pañcasu dhammesūti ‘‘pāṇātipātā paṭiviratī’’tiādīsu pañcasu sīlācāradhammesu. Na jāniṃsūti sammosena anupaṭṭhahanti tadatthaṃ na bujjhanti. Buddhuppādena kira vihatatejāni mahānubhāvāni mantapadāni viya bāhirakānaṃ yogāvacaraganthena saddhiṃ yogāvacarapaṭipadā nassati. Uggaṇhiṃsūti ‘‘pañca pubbabhāgadhamme’’tiādivacanamattaṃ uggaṇhiṃsu. Tatiyajjhānatoti kāraṇopacārena phalaṃ vadati, phalabhūtato tatiyajjhānato.

275. ඒකාන්තයෙන්ම හෙවත් අතිශයින්ම සැප ඇත්තේ යම් තැනක ද එය ඒකාන්ත සුඛයයි. ‘ධර්මයන් පහෙහි’ යනු ‘ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම’ ආදී වූ පංච සීල සමාචාර ධර්මයන්හි ය. ‘නොදැන සිටියහ’ යනු සිහිය මුළා වීමෙන් අවබෝධ කර නොගැනීමයි. බුද්ධෝත්පාදය නිසා බාහිර යෝගාවචරයන්ගේ ග්‍රන්ථ සමඟ ඔවුන්ගේ යෝගාවචර පිළිවෙත්, තේජස පිරිහුණු මහානුභාව සම්පන්න මන්ත්‍ර පද මෙන් විනාශ වී යයි. ‘ඉගෙන ගත්හ’ යනු ‘පූර්වභාග ධර්මයන් පහක්’ යනාදී වචන මාත්‍රයක් පමණක් ඉගෙන ගැනීමයි. ‘තෘතීය ධ්‍යානයෙන්’ යන්නෙන් කරණෝපචාරයෙන් ඵලය කියනු ලැබේ. එනම් ඵලයක් වූ තෘතීය ධ්‍යානයෙන් යන්නයි.

276. Ekantasukhassa lokassa paṭilābhena pattiyā tattha nibbatti paṭilābhasacchikiriyā. Ekantasukhe loke anabhinibbattitvā eva iddhiyā tattha gantvā tassa sattalokassa bhājanalokassa ca paccakkhato dassanaṃ paccakkhasacchikiriyā. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.

276. ඒකාන්ත සුඛ ඇති ලෝකය ලැබීමෙන් හෙවත් එහි ඉපදීම ‘ප්‍රතිලාභ සච්ඡිකිරියාව’ (ලැබීමෙන් සාක්ෂාත් කිරීම) වේ. ඒකාන්ත සුඛ ඇති ලෝකයෙහි නූපදී, සෘද්ධියෙන් එහි ගොස් එම සත්ත්ව ලෝකය හා භාජන ලෝකය ප්‍රත්‍යක්ෂව දැකීම ‘ප්‍රත්‍යක්ෂ සච්ඡිකිරියාව’ (ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් සාක්ෂාත් කිරීම) වේ. එබැවින් ‘එහි’ යනාදිය පවසන ලදී.

277. Udañcanikoti udañcano. Viñjhupabbatapasse gāmānaṃ aniviṭṭhattā tiṃsayojanamattaṃ ṭhānaṃ aṭavī nāma, tattha senāsanaṃ, tasmiṃ aṭavisenāsane padhānakammikānaṃ bhikkhūnaṃ bahūnaṃ tattha nivāsena ekaṃ padhānagharaṃ ahosi.

277. ‘උදඤ්චනික’ යනු උදඤ්චනයයි. වින්ධ්‍යා පර්වත පාමුල ගම්මාන පිහිටා නොමැති බැවින් යොදුන් තිසක් පමණ වූ ස්ථානය ‘අටවිය’ (වනය) නම් වේ. එහි සෙනසුනක් විය. එම අටවි සෙනසුනෙහි විදර්ශනා වඩන භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ නමක් වාසය කළ බැවින් එක් ප්‍රධාන ශාලාවක් (පධානඝරයක්) විය.

Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

චූළසකුලුදායි සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය (ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශනය) නිම කරන ලදී.

10. Vekhanasasuttavaṇṇanā

10. වේඛනස සූත්‍ර වර්ණනාව

280. Saha [Pg.133] vatthukāmena kilesakāmo garu garukātabbo etassāti kāmagaru. Tesveva kāmesu ninnapoṇapabbhārajjhāsayoti kāmādhimutto. Pabbajjāpaṭhamajjhānādikaṃ nekkhammaṃ garu garukātabbaṃ etassāti nekkhammagaru. Tattha ninnapoṇapabbhārajjhāsayo nekkhammādhimutto svāyamattho yathā ekacce gahaṭṭhe labbhati, evaṃ ekacce anagārepīti āha ‘‘pabbajitopī’’tiādi. Ayaṃ pana vekhanaso paribbājako. So hi vekhanasatāpasapabbajjaṃ upagantvā vekhanasena iminā diṭṭhimādāya samādiyitvā ṭhitattā ‘‘vekhanaso’’ti vuccati. Yathā loko sayaṃ ekādasahi aggīhi ādittopi samāno paccakkhato anubhaviyamānaṃ sālākikaṃ aggisantāpaṃ viya anādikālānugatasammākavacarasantāpaṃ ādittatāya na sallakkheti, sammāsambuddhena pana mahākaruṇāsamussāhitamānasena ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, āditta’’nti ādittapariyāye (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) desiyamāne sallakkheti, evaṃ ayampi anādikālaparibhāvitaṃ attaajjhāsaye avaṭṭhitaṃ kāmādhimuttaṃ sarasena anupadhārento satthārā – ‘‘pañca kho ime, kaccāna, kāmaguṇā’’tiādinā kāmaguṇesu kāmasukhe bhāsiyamāne ‘‘kāmādhimuttaṃ vata pabbajitassa citta’’nti upadhāressatīti āha – ‘‘imāya kathāya kathiyamānāya attano kāmādhimuttataṃ sallakkhessatī’’ti. Kāmaggasukhanti kāmetabbavatthūhi aggabhūtaṃ sukhaṃ. Sabbe hi tebhūmakadhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā, te paṭicca uppajjanasukhato nibbānasukhameva aggabhūtaṃ sukhaṃ. Yathāha – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) – ‘‘nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215, 217; dha. pa. 203) ca. Tena vuttaṃ ‘‘nibbānaṃ adhippeta’’nti.

280. වස්තු කාමයන් සමඟ කෙලෙස් කාමයම ගරු කරන, උතුම් කොට සලකන තැනැත්තා ‘කාමගරු’ නම් වේ. එම කාමයන්හිම නැමුණු, බර වූ, යොමු වූ අදහස් ඇත්තා ‘කාමාධිමුත්ත’ නම් වේ. පැවිද්ද හා ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදී නෙක්ඛම්මය ගරු කරන, උතුම් කොට සලකන තැනැත්තා ‘නෙක්ඛම්මගරු’ නම් වේ. එහි නෙක්ඛම්මය කෙරෙහි නැමුණු, බර වූ, යොමු වූ අදහස් ඇත්තා ‘නෙක්ඛම්මාධිමුත්ත’ නම් වේ. මේ අර්ථය ඇතැම් ගිහියන් කෙරෙහි ද ලැබෙන අතර ඇතැම් පැවිද්දන් කෙරෙහි ද ලැබේ. එබැවින් ‘පැවිද්දෙකු වුව ද’ යනාදිය පවසන ලදී. මේ වේඛනස පිරිවැජියා වේ. ඔහු වේඛනස තාපස පැවිද්දට පැමිණ, වේඛනස විසින් ගන්නා ලද දෘෂ්ටිය ගෙන එහි පිහිටා සිටින බැවින් ‘වේඛනස’ යැයි කියනු ලැබේ. ලෝකය තමාම එකොළොස් ගින්නකින් ඇවිළී තිබුණ ද, ඇසට පෙනෙන ගිනි රස්නය මෙන් අනාදිමත් කාලයක සිට එන වැරදි හැසිරීම් නිසා ඇති වන කෙලෙස් ගින්නෙහි දැවීම ලෝකයා හඳුනා නොගනිති. එහෙත් මහා කරුණාවෙන් පොලඹවන ලද සිත් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ‘මහණෙනි, සියල්ල ඇවිළී ඇත’ යනුවෙන් ආදිත්තපරියාය සූත්‍රයේදී දේශනා කරන කල්හි එය වටහා ගනිති. එසේම මොහු ද අනාදිමත් කාලයක සිට තම සිතෙහි මුල් බැසගත් කාමාධිමුත්තභාවය (කාමයට නැඹුරු බව) තනිව වටහා නොගෙන, ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් “කච්චානය, මේ කාම ගුණයෝ පස් දෙනෙකි” යනාදී වශයෙන් කාම ගුණයන්හි කාම සැපය ගැන දේශනා කරන විට “පැවිද්දෙකුගේ සිත සැබවින්ම කාමයට නැඹුරු වී ඇතැයි” වටහා ගනු ඇතැයි යන අදහසින් “මේ කතාව දේශනා කරන කල්හි තමාගේ කාමාධිමුත්තභාවය වටහා ගනු ඇත” යි පවසන ලදී. ‘කාමග්ගසුඛ’ (කාමයන් අතර අග්‍ර සැපය) යනු කැමති විය යුතු වස්තූන් අතර අග්‍ර වූ සැපයයි. සියලු ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් කැමති විය යුතු බැවින් ‘කාම’ නම් වේ. ඒවා ඇසුරු කරගෙන උපදින සැපයට වඩා නිවනෙහි සැපයම අග්‍ර වේ. ඒ බව “මහණෙනි, සංඛත වූ හෝ අසංඛත වූ හෝ යම් පමණ ධර්මයන් වේ ද, විරාගය (නිවන) ඒ අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ” සහ “නිවන පරම සැපයයි” යනුවෙන් වදාළහ. එබැවින් ‘නිවන අදහස් කරන ලදී’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

281. Pubbenivāsañāṇalābhino pubbantaṃ ārabbha vuccamānakathā anucchavikā tadatthassa paccakkhabhāvato, tadabhāvato vekhanasassa ananucchavikāti āha ‘‘yasmā…pe… natthī’’ti. Anāgatakathāya…pe… natthīti etthāpi eseva nayo. Ārakkhatthāyāti devatāhi mantapadehi saha ṭhitā [Pg.134] tattha ārakkhatthāya. Avijjāyāti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ, taṃmūlakattā vā sabbakilesadhammānaṃ avijjāva gahitā. Jānanaṃ pahīnakilesapaccavekkhaṇañāṇena. Sesaṃ suviññeyyameva.

281. පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ දන්නා නුවණ (පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඤාණය) ලබන්නවුන්ට අතීතය අරභයා පවසන කථාවන් සුදුසු වන්නේ එම අර්ථය ඔවුන්ට ප්‍රත්‍යක්ෂ වන බැවිනි. එම ඤාණය නොමැති බැවින් වේඛනසට එය නුසුදුසු යැයි ‘යම් හෙයකින්...පේ...නැත’ යනුවෙන් පවසන ලදී. අනාගතය පිළිබඳ කථාවෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ආරක්ෂාව පිණිස’ යනු මන්ත්‍ර පද සමඟ සිටින දේවතාවන් එහි ආරක්ෂාව පිණිස සිටින බවයි. ‘අවිද්‍යාවෙන්’ යනු ලක්ෂණ වචනයකි, එසේත් නැතිනම් සියලු කෙලෙස් ධර්මයන්ට මුල් වන බැවින් අවිද්‍යාවම ගන්නා ලදී. ‘දැනීම’ යනු ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් පිරික්සා බලන නුවණින් (පච්චවෙක්ඛණ ඤාණයෙන්) දැනීමයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Vekhanasasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

වේඛනස සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය නිම කරන ලදී.

Niṭṭhitā ca paribbājakavaggavaṇṇanā.

පරිබ්බාජක වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

4. Rājavaggo

4. රාජ වර්ගය

1. Ghaṭikārasuttavaṇṇanā

1. ඝටීකාර සූත්‍ර වර්ණනාව

282. Cariyanti [Pg.135] bodhicariyaṃ, bodhisambhārasambharaṇavasena pavattitaṃ bodhisattapaṭipattinti attho. Sukāraṇanti bodhiparipācanassa ekantikaṃ sundaraṃ kāraṇaṃ, kassapassa bhagavato payirupāsanādiṃ sandhāya vadati. Tañhi tena saddhiṃ mayā idha katanti vattabbataṃ labhati. Mandahasitanti īsakaṃ hasitaṃ. Kuhaṃ kuhanti hāsa-saddassa anukaraṇametaṃ. Haṭṭhapahaṭṭhākāramattanti haṭṭhapahaṭṭhamattaṃ. Yathā gahitasaṅketā ‘‘pahaṭṭho bhagavā’’ti sañjānanti, evaṃ ākāradassanamattaṃ.

282. ‘චරියන්ති’ යනු බෝධි චර්යාවයි. බෝධි සම්භාරයන් රැස් කිරීමේ වශයෙන් පවත්වන ලද බෝධිසත්ව ප්‍රතිපත්තිය යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘සුකාරණන්ති’ යනු බෝධිය මෝරාලීමට ඒකාන්තයෙන්ම යහපත් වූ හේතුවයි. මෙය කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීම ආදිය අරභයා පවසනු ලැබේ. එය උන්වහන්සේ සමඟ මා විසින් මෙහි කරන ලද්දකැයි කීමට සුදුසු බව ලබයි. ‘මන්දහසිතන්ති’ යනු මද සිනහවයි. ‘කුහං කුහං’ යනු සිනහ හඬ අනුකරණය කිරීමකි. ‘හට්ඨපහට්ඨාකාරමත්තන්ති’ යනු අතිශයින් සතුටු වූ ස්වභාවය පෙන්වීම පමණකි. සංකේත අවබෝධ කරගත් අය “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතුටු වූ සේක” යැයි යම් සේ හඳුනා ගනිත්ද, එලෙස ආකාරය පෙන්වීම පමණකි.

Idāni iminā pasaṅgena tāsaṃ samuṭṭhānaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘hasitañca nāmeta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhupekkhanavasenapi hāso na sambhavati, pageva domanassavasenāti āha ‘‘terasahi somanassasahagatacittehī’’ti. Nanu ca keci kodhavasenapi hasantīti? Na, tesampi yaṃ taṃ kodhavatthu, tassa mayaṃ dāni yathākāmakāritaṃ āpajjissāmāti duviññeyyantarena somanassacitteneva hāsassa uppajjanato. Tesūti pañcasu somanassasahagatacittesu. Balavārammaṇeti uḷāraārammaṇe yamakamahāpāṭihāriyasadise. Dubbalārammaṇeti anuḷāre ārammaṇe. Imasmiṃ pana ṭhāne…pe… uppādesīti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tathā āgatattā vuttaṃ. Na ahetukasomanassasahagatacittena bhagavato sitaṃ hotīti dassanatthaṃ.

දැන් මෙම අවස්ථාවට අනුව එම සිනහවන්ගේ ඇතිවීම විභාග කොට දැක්වීම පිණිස “සිනහව නම් මෙයයි” යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහිදී උපේක්ෂා වශයෙන් ද සිනහවක් ඇති නොවේ, එසේ නම් දොමනස්ස (කණගාටුදායක) සිතින් කෙසේ ඇති වේද? එබැවින් “සෝමනස්ස සහගත සිත් දහතුනකින්” යැයි පැවසීය. ඇතැමුන් ක්‍රෝධයෙන් ද සිනාසෙන්නේ නොවේද? නැත, ඔවුන්ට ද එම ක්‍රෝධයට වස්තු වූ යමක් වේද, ඒ සම්බන්ධයෙන් “දැන් අපි කැමති දෙයක් කරන්නෙමු” යනුවෙන් අභ්‍යන්තරයේ ඇතිවන, හඳුනා ගැනීමට අපහසු සෝමනස්ස සිතින්ම සිනහව උපදී. “තේසු” යනු සෝමනස්ස සහගත සිත් පහෙහි ය. “බලවාරම්මණේ” යනු යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය වැනි උදාර අරමුණු වලදී ය. “දුබ්බලාරම්මණේ” යනු එතරම් උදාර නොවන අරමුණු වලදී ය. “මෙම ස්ථානයෙහි... උපදවන ලදී” යන්න පැරණි අට්ඨකථාවෙහි එලෙස පැමිණි බැවින් කියන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිනහව අහේතුක සෝමනස්ස සහගත සිතින් ඇති නොවන බව පෙන්වීම පිණිස මෙය දක්වන ලදී.

Abhidhammaṭīkāyaṃ (dha. sa. mūlaṭī. 568) pana ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatta’ntiādivacanato (mahāni. 69, 156; cūḷani. māgharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 15; dī. ni. aṭṭha. 3.305; vibha. mūlaṭī. suttantabhājanīyavaṇṇanā; dī. ni. ṭī. 3.141, 305) ‘bhagavato idaṃ cittaṃ uppajjatī’ti vuttavacanaṃ vicāretabba’’nti vuttaṃ. Tattha iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsa-anāgataṃsa-sabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti, evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho. Tathā hi abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ [Pg.136] ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañca etaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanassapi bhagavato pavatti tathārūpe kāle na saṃyujjeyya, tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa icchitattā, tathā hi vuttaṃ – ‘‘evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ upapannaṃ hotī’’ti, na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vibandhatīti tameva sandhāya vadati. Tenāha ‘‘evaṃ appamattakampī’’ti. Sateritā vijjulatā nāma sateratāvijjulatā. Sā hi itaravijjulatā viya khaṇaṭṭhitikā sīghanirodhā ca na hoti, apica kho dandhanirodhā, tañca sabbakālaṃ catudīpikamahāmeghatova niccharati tenāha ‘‘cātuddīpikamahāmeghamukhato’’ti. Ayaṃ kira tāsaṃ rasmivaṭṭīnaṃ dhammatā, yadidaṃ tikkhattuṃ siravaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhānaṃ.

අභිධර්ම ටීකාවෙහි (ධම්මසංගණී මූලටීකා 568) වනාහි ‘අතීතය ආදියෙහි පතිත නොවූ ඥානය ගැන පවසා, මෙම කරුණු තුනෙන් සමන්නාගත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සියලු කාය කර්මයන් ඥානය පෙරටු කොට පවතී, ඥානය අනුව පවතී’ යනාදී වචන නිසා ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙම සිත උපදී’ යනුවෙන් පැවසූ වචනය විමසා බැලිය යුතු බව දක්වා ඇත. එහිදී මෙම සිනහව උපදවන සිතින් පවත්වනු ලබන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිනහව පහළ කිරීම ද පූර්වේනිවාසානුස්සති, අනාගතංශ සහ සර්වඥතා ඥානයන් අනුව පවතින බැවින් එය ඥානය අනුව පවතින්නක්ම වේ. මෙසේ ඥානය අනුව පවතින කල්හි පාලි සහ අට්ඨකථාවන් අතර කිසිදු විරෝධයක් නැත. එසේම අභිධර්ම අට්ඨකථාවෙහි “එම ඥානයන්ගේ හැසිරීම් කෙළවරෙහි මෙම සිත උපදී” යැයි පවසා ඇත. මෙය ඒකාන්තයෙන්ම මෙසේ පිළිගත යුතුය, නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආවර්ජනය පවා එවැනි කාලයකදී නොගැලපේ. එය ද විඥප්තිය ඇති කරන්නක් ලෙස පිළිගත යුතු බැවිනි. එසේම පවසා ඇත - “මෙසේ කිරීමෙන් මනෝද්වාරාවර්ජනයට ද විඥප්තිය ඇති කිරීමේ හැකියාව ගැලපේ”. විඥප්තිය ඇති කිරීමේදී එයින් හටගත් විඥප්තිය කාය කර්ම ආදී බවට පැමිණීම වැළැක්වීමක් නැතැයි යන කරුණ අරභයා එය පවසයි. එබැවින් “මෙසේ ඉතා ස්වල්ප වූ ද” යනාදිය පැවසීය. ‘සතේරිතා විජ්ජුලතා’ යනු විදුලි වැලයි. එය අනෙක් විදුලි වැල් මෙන් ක්ෂණයකින් පවතින, වහා නිරුද්ධ වන්නක් නොවේ. නමුත් එය පමා වී නිරුද්ධ වන්නකි. එය සෑම කල්හිම සිව්මහද්වීපයට වසින මහා මේඝයකින් නික්මෙයි. එබැවින් “සිව්මහද්වීපික මහා මේඝ මුඛයෙන්” යැයි පැවසීය. ඒ රශ්මි මාලාවන්ගේ ස්වභාවය නම්, තුන් වරක් සිරස පැදකුණු කොට දළ අගදීම අතුරුදන් වීමයි.

283. Yadipi cattāri asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca paññāpāramitā paribhāvitā, tathāpi idāni taṃ buddhantaraṃ tassā paṭipādetabbattā vuttaṃ ‘‘aparipakkañāṇattā’’ti. Kāmañcassa ñāṇāya idānipi paṭipādetabbatā atthi, evaṃ santepi nanu sammāsambuddhesu pasādena sambhāvanāya bhavitabbaṃ tathā cirakālaṃ paribhāvitattā, kathaṃ tattha hīḷanāti āha ‘‘brāhmaṇakule’’tiādi. Cirakālaparicitāpi hi guṇabhāvanā appakenapi akalyāṇamittasaṃsaggena viparivattati aññathattaṃ gacchati. Tena mahāsattopi jātisiddhāyaṃ laddhiyaṃ ṭhatvā jātisiddhena mānena evamāha – ‘‘kiṃ pana tena muṇḍakena samaṇakena diṭṭhenā’’ti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

283. සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ ප්‍රඥා පාරමිතාව ප්‍රගුණ කළ ද, දැන් ඒ බුද්ධාන්තරයෙහි ඔහුට එය අවබෝධ කරවිය යුතු බැවින් “අපරිපක්ව ඥානය ඇති බැවින්” යැයි පවසන ලදී. සැබවින්ම ඔහුගේ ඥානයට දැන් වුව ද මෝරාලිය යුතු බවක් පවතී. මෙසේ තිබියදී, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා කෙරෙහි ප්‍රසාදයෙන් යුතුව ගෞරවයක් තිබිය යුතු නොවේද? එතරම් දීර්ඝ කාලයක් පාරමිතා පුහුණු කළ බැවින් එහිදී ගර්හා කරන්නේ කෙසේද යන ප්‍රශ්නයට “බ්‍රාහ්මණ කුලයෙහි” යනාදිය පැවසීය. බොහෝ කල් පුරුදු කළ ගුණ ධර්මයන් වුව ද සුළු හෝ අකල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය නිසා වෙනස් වී අන්‍ය ස්වභාවයකට පත්වේ. එබැවින් මහා සත්ත්වයාණන් වහන්සේ ද උපතින් ලැබූ ලබ්ධියෙහි පිහිටා, උපතින් ලැබූ මානයෙන් යුක්තව “ඒ මුඩු මහණා දැකීමෙන් ඇති පලය කිම?” යනාදී වශයෙන් පැවසූ සේක. ඒ බව අට්ඨකථාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත.

‘‘Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ,Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.170-172);

“එබැවින් දියුණුව කැමති නුවණැති පුද්ගලයා, අකල්‍යාණ ජනයා (නපුරු මිනිසුන්) විෂඝෝර සර්පයෙකු මෙන් දුරින්ම දුරු කළ යුතුය.”

Nhānacuṇṇena suttena katā sotti, kuruvindaguḷikā, sā eva sināyanti kāyaṃ visodhenti etāyāti sinānaṃ. Tenāha – ‘‘sotti sinānanti sinānatthāya katasotti’’nti.

නෑමට ගන්නා කුඩු සහ නූල් වලින් සාදන ලද සෝත්තිය (ඇඟ අතුල්ලන උපකරණය), කුරුවින්ද ගුළි, එයම ශරීරය පිරිසිදු කරන බැවින් ‘සිනාන’ (ස්නානය කරන්නක්) ලෙස හඳුන්වයි. එබැවින් “සොත්ති සිනානන්ති යනු ස්නානය පිණිස කරන ලද සෝත්තියයි” යැයි පැවසීය.

284. Ariyaparihārenāti ariyānaṃ parihārena, anāgāmīnaṃ nhānakāle attano kāyassa parihāraniyāmenāti attho. Attano [Pg.137] ñāṇasampattiyā vibhavasampattiyā pasannakāraṃ kātuṃ sakkhissati. Etadatthanti ‘‘ahitanivāraṇaṃ, hite niyojanaṃ byasane parivajjana’’nti yadidaṃ, etadatthaṃ mittā nāma honti. Keci ‘‘yāvettha ahupī’’ti paṭhanti, tesaṃ yāva ettha kesaggagahaṇaṃ tāva ayaṃ nibandho ahupīti attho.

284. ‘අරියපරිහාරේන’ යනු ආර්යයන්ගේ පරිහරණයෙන් හෙවත් අනාගාමී උතුමන් නෑමේදී තමන්ගේ ශරීරය පරිහරණය කරන ආකාරයෙන් යන අර්ථයයි. තමන්ගේ ඥාන සම්පත්තියෙන් සහ විභව සම්පත්තියෙන් පැහැදීමක් ඇති කිරීමට හැකි වනු ඇත. “අහිත දේ වැළැක්වීම, හිත දේෙහි යෙදවීම සහ විපතේදී අත් නොහැරීම” යන යමක් වේද, මිතුරන් සිටින්නේ මේ සඳහාය. ඇතැම්හු “යාවෙත්ථ අහුපී” ලෙස කියවති. ඔවුන්ට අනුව මෙහි කෙස් වැටියෙන් ඇල්ලීම දක්වා වූ යම් බැඳීමක් තිබුණේද යන අර්ථයයි.

285. Satipaṭilābhatthāyāti bodhiyā mahābhinīhāraṃ katvā bodhisambhārapaṭipadāya pūraṇabhāve satiyā paṭilābhatthāya. Idāni tassa satuppādanīyakathāya pavattitākāraṃ saṅkhepeneva dassetuṃ ‘‘tassa hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha na lāmakaṭṭhānaṃ otiṇṇasattoti iminā mahāsattassa paṇītādhimuttataṃ dassetvā evaṃ paṇītādhimuttikassa pamādakiriyā na yuttāti dassento ‘‘tādisassa nāma pamādavihāro na yutto’’ti āha. Tadā bodhisattassa nekkhammajjhāsayo telappadīpo viya visesato nibbatti, taṃ disvā bhagavā tadanurūpaṃ dhammakathaṃ karonto ‘‘tādisassa…pe… kathesī’’ti. Parasamuddavāsī therā aññathā vadanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana nāyaṃ buddhānaṃ bhāro, yadidaṃ pūritapāramīnaṃ bodhisattānaṃ tathā dhammadesanā tesaṃ mahābhinīhārasamanantarampi bodhisambhārassa sayambhuñāṇeneva paṭividitattā. Tasmā bodhisattabhāvapavedanameva tassa bhagavā akāsīti dassetuṃ ‘‘satipaṭilābhatthāyā’’tiādi vuttaṃ. Satipaṭilābhatthāyāti sammāpaṭipattiyā ujjalane pākaṭakarasatipaṭilābhāya.

285. "සතිපටිලාභත්ථාය" යනු බෝධිය පිණිස මහා අභිනීහාරයක් කොට බෝධිසම්භාර ධර්මයන් පිරීමේදී සිහිය ලබාගැනීම පිණිස ය. දැන් ඔහුගේ සිහිය උපදවන කථාව පැවති ආකාරය කෙටියෙන් දැක්වීමට "තස්ස හි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ලාමක ස්ථානයකට නොබැසගත් සත්වයා යන මෙයින් මහාසත්වයන් වහන්සේගේ ප්‍රණීත අදහස් ඇති බව දක්වා, මෙබඳු ප්‍රණීත අදහස් ඇත්තෙකුට ප්‍රමාද වී විහරණය කිරීම සුදුසු නොවන බව දක්වමින් "එබඳු කෙනෙකුට ප්‍රමාද විහරණය සුදුසු නැත" යි වදාළහ. එකල බෝධිසත්වයන් වහන්සේට නෛෂ්ක්‍රම්‍ය අදහස තෙල් පහනක් මෙන් විශේෂයෙන් උපන්නේය. එය දැක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඊට අනුරූප ධර්ම කථාවක් කරමින් "එබඳු කෙනෙකුට... පෙ... වදාළහ." පරසමුද්‍රවාසී තෙරවරු වෙනත් ආකාරයකින් පවසති. අටුවාවෙහි පවසන්නේ මෙය බුදුවරුන්ගේ වගකීමක් නොවන බවයි, එනම් පාරමී පුරන ලද බෝධිසත්වයන්ට එසේ ධර්ම දේශනා කිරීමයි. මන්ද මහා අභිනීහාරය කළ වහාම බෝධිසම්භාරයන් ස්වයම්භූ ඥානයෙන්ම අවබෝධ කරගන්නා බැවිනි. එබැවින් බෝධිසත්ව භාවය ප්‍රකාශ කිරීමම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කළ බව දැක්වීමට "සතිපටිලාභත්ථාය" යනාදිය වදාරන ලදී. සතිපටිලාභත්ථාය යනු සම්මා ප්‍රතිපත්තිය ආලෝකවත් කිරීමේදී ප්‍රකට ලෙස සිහිය ලබා ගැනීම පිණිස ය.

286. Ñāṇañhi kilesadhammavidālanapadālanehi siṅgaṃ viyāti siṅgaṃ. Tañhi paṭipattiyā upatthambhitaṃ ussitaṃ nāma hoti, tadabhāve patitaṃ nāma. Keci pana vīriyaṃ siṅganti vadanti. Tasmiṃ sammappadhānavasena pavatte bāhirapabbajjaṃ upagatāpi mahāsattā visuddhāsayā appicchatādiguṇasamaṅgino yathārahaṃ ganthadhuraṃ vāsadhurañca paribrūhayantā viharanti, pageva buddhasāsane appicchatādīhīti āha ‘‘catupārisuddhisīle panā’’tiādi. Vipassanaṃ brūhentā sikhāppattavipassanā hontīti vuttaṃ – ‘‘yāva anulomañāṇaṃ āhacca tiṭṭhantī’’ti, anulomañāṇato orameva vipassanaṃ ṭhapentīti attho. Maggaphalatthaṃ vāyāmaṃ na karonti paññāpāramitāya sabbaññutaññāṇagabbhassa aparipuṇṇattā aparipakkattā ca.

286. ක්ලේශ ධර්මයන් විදාරණය කිරීමෙන් හා පළා දැමීමෙන් ප්‍රඥාව අඟක් වැනි වන හෙයින් "සිංගං" (අඟ) නම් වේ. එය පිළිවෙත් පිරීමෙන් ඔසවා තැබූ විට උස් වූවක් නම් වේ, එය නොමැති විට වැටුණු දෙයක් නම් වේ. ඇතැම්හු වීර්යය අඟ යැයි පවසති. සම්මප්පධානය වශයෙන් පවතින කල්හි බාහිර පැවිද්දට පැමිණි මහාසත්වයෝ ද පිරිසිදු අදහස් ඇතිව, අල්පේච්ඡතාදී ගුණයෙන් යුක්තව යථා පරිදි ග්‍රන්ථධුරය හා වාසධුරය වඩමින් වාසය කරති. බුදු සසනෙහි අල්පේච්ඡතාදී ගුණයන්ගෙන් යුතු වීම ගැන කිවයුතු කුමක්දැයි දක්වමින් "චතුපාරිසුද්ධිසීලයෙහි වනාහි" යනාදිය වදාරන ලදී. විදර්ශනාව වඩන්නෝ මුදුන්පත් වූ විදර්ශනා ඇත්තෝ වෙති යන්න "අනුලෝම ඥානය දක්වා පවතී" යැයි පවසන ලදී. අනුලෝම ඥානයට මෙපිටින් විදර්ශනාව තබති යනු එහි අර්ථයයි. ප්‍රඥා පාරමිතාවෙන් සර්වඥතා ඥාන ගැබ සම්පූර්ණ නොවූ නිසාත්, මෝරා නොමැති නිසාත් ඔවුහු මාර්ග ඵල පිණිස වෑයම් නොකරති.

287. Therehīti [Pg.138] vuddhatarehi. Nivāse satīti yasmiṃ ṭhāne pabbajito, tattheva nivāse. Vappakālatoti sassānaṃ vappakālato. Pubbe viya tato paraṃ tikhiṇena sūriyasantāpena payojanaṃ natthīti vuttaṃ – ‘‘vappakāle vitānaṃ viya upari vatthakilañjaṃ bandhitvā’’ti. Puṭaketi kalāpe.

287. "ථේරේහි" යනු වඩාත් වැඩිහිටි තෙරවරුන් විසිනි. "නිවාසේ සති" යනු යම් ස්ථානයක පැවිදි වූයේ ද, එහිම වාසය කිරීමේදී ය. "වප්පකාලතෝ" යනු බීජ වපුරන කාලයේ සිට ය. පෙර පරිදි ඉන් පසුව තියුණු සූර්ය තාපයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැති බව දක්වමින් "වපුරන කාලයේ වියනක් මෙන් මතුපිට රෙදි පැදුරු බැඳ" යැයි පවසන ලදී. "පුටකේ" යනු මිටියෙහිය.

288. Paccayasāmaggihetukattā dhammappattiyā padesato pariññāvatthukāpi ariyā upaṭṭhite cittavighātapaccaye yadetaṃ nātisāvajjaṃ, tadevaṃ gaṇhantīti ayamettha dhammatāti āha – ‘‘alābhaṃ ārabbha cittaññathatta’’ntiādi. Soti kikī kāsirājā. Brāhmaṇabhattoti brāhmaṇesu bhatto. Deveti brāhmaṇe sandhāyāha. Bhūmidevāti tesaṃ samaññā, tadā brāhmaṇagaruko loko. Tadā hi kassapopi bhagavā brāhmaṇakule nibbatti. Dhītu avaṇṇaṃ vatvāti, ‘‘mahārāja, tava dhītā brāhmaṇasamayaṃ pahāya muṇḍapāsaṇḍikasamayaṃ gaṇhī’’tiādinā rājaputtiyā aguṇaṃ vatvā. Varaṃ gaṇhiṃsu ñātakā. Rajjaṃ niyyātesi ‘‘mā me vacanaṃ musā ahosi, aṭṭhame divase niggaṇhissāmī’’ti.

288. ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රිය හේතුවෙන් ධර්මාවබෝධය ලබන කල්හි, ප්‍රදේශ වශයෙන් පිරිසිඳ දන්නා ආර්යයන්ට පවා සිතේ කැළඹීමක් ඇති කරන කරුණු පැමිණි විට, යමක් ඉතා දොස් සහිත නොවේ ද, එය එලෙස පිළිගනිති යන මෙය එහි ස්වභාවය යැයි පවසමින් "අලාභය අරභයා සිතේ වෙනස් වීම" යනාදිය වදාරන ලදී. ඔහු කිකී කාශි රජු ය. "බ්‍රාහ්මණභත්තෝ" යනු බ්‍රාහ්මණයන්ට පක්ෂපාතී වූවෙකි. "දේව" යනු බ්‍රාහ්මණයන් අරභයා පැවසුවකි. "භූමිදේව" යනු ඔවුන්ගේ සම්මුති නාමයකි, එකල ලෝකය බ්‍රාහ්මණයන්ට ගරු කළේය. එකල කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපන් සේක. "දියණියගේ අගුණ පවසා" යනු, "මහරජ, ඔබගේ දියණිය බ්‍රාහ්මණ සමය අතහැර මුඩු පිරිවැජියන්ගේ සමය ගත්තාය" යනාදී වශයෙන් රජකුමරියගේ අගුණ පවසා ය. ඥාතීහු වරයක් ගත්හ. "මාගේ වචනය බොරු නොවේවා, අටවන දිනයේදී මම දඬුවම් කරන්නෙමි" යි පවසා රජු රාජ්‍යය පවරා දුන්නේය.

Pāvanaasmanayanavasena sammā pāvīkatattā parisuddhataṇḍulāni. Pāḷiyaṃ taṇḍulapaṭibhastānīti taṇḍulakhaṇḍāni. Muggapaṭibhastakaḷāyapaṭibhastesupi eseva nayo.

පොතු සහ ගල් ඉවත් කිරීමෙන් මනාව පිරිසිදු කරන ලද බැවින් පිරිසිදු සහල් ය. පාලියෙහි "තණ්ඩුලපටිබ්භස්තානි" යනු සහල් කැබලි (සහල් කුඩු) ය. මුං කැබලි හා කඩල කැබලි සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

289. Ko nu khoti bhummatthe paccattavacananti āha – ‘‘kuhiṃ nu kho’’ti pāripūriṃ yojīyanti byañjanabhojanāni etthāti pariyogo, tato pariyogā. Tenāha ‘‘sūpabhājanato’’ti. Saññaṃ datvāti vuttaṃ sabbaṃ ācikkhitvā tumhākaṃ atthāya sampādetvā nikkhitto upaṭṭhākoti bhagavato ārocethāti saññaṃ datvā. Ativissatthoti ativiya vissattho. Pañcavaṇṇāti khuddikādivasena pañcappakārā.

289. "කෝ නු ඛෝ" යනු භුම්ම අර්ථයේ පච්චත්ත වචනයක් යැයි පවසමින් "කොහේ ද" යන්න යොදන ලදී. ව්‍යංජන හා භෝජන මෙහි බහාලන බැවින් "පරියෝග" නම් වේ. එබැවින් "ව්‍යංජන භාජනයෙන්" යැයි පැවසීය. "සංඥාව දී" යනු සියල්ල පවසා, "ඔබ වහන්සේ වෙනුවෙන් සියල්ල පිළියෙළ කොට තැබූ උපස්ථායකයා යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පවසන්න" යි සංඥාව දී ය. "අතිවිස්සට්ඨෝ" යනු ඉතාමත් විශ්වාසවන්ත වූ යන්නයි. "පංචවණ්ණා" යනු කුඩා ආදී වශයෙන් පස් ආකාරයකි.

290. Kinti nissakke paccattavacanaṃ, kasmāti attho? Dhammikoti iminā āgamanasuddhiṃ dasseti[Pg.139]. Bhikkhūnaṃ patte bhattasadisoti iminā upāsakena satthu pariccattabhāvaṃ tattha satthuno ca aparisaṅkataṃ dasseti. Sikkhāpadavelā nāma natthīti dhammassāmibhāvato sikkhāpadamariyādā nāma natthi paṇṇattivajje, pakativajje pana setughāto eva.

290. "කින්ති" යනු නිස්සක්ක අර්ථයේ පච්චත්ත වචනයකි, "කුමක් නිසාද" යන්න එහි අර්ථයයි. "ධම්මිකෝ" යන්නෙන් පැමිණීමේ පිරිසිදු බව දක්වයි. "භික්ෂූන්ගේ පාත්‍රයේ ඇති බත වැනි" යන්නෙන් උපාසකයා විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේට එය පූජා කළ බවත්, එහි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සැකයක් නැති බවත් දක්වයි. "ශික්ෂාපද සීමාවක් නැත" යනු ධර්මයේ ස්වාමියා වන බැවින් පැනවූ වැරදිවලදී (පණ්ණත්ති වජ්ජ) ශික්ෂාපද සීමාවක් නැත, ස්වභාවික වැරදිවලදී (පකති වජ්ජ) නම් එය සීමාව ඉක්මවීමක්ම වේ.

291. Chadanaṭṭhāne yadākāsaṃ, tadeva tassa gehassa chadananti ākāsacchadanaṃ. Pakatiyā utupharaṇamevāti chādite yādisaṃ utu, chadane uttiṇabhāvepi tamhi gehe tādisameva utupharaṇaṃ ahosi. Tesaṃyevāti tesaṃ ghaṭikārassa mātāpitūnaṃ eva.

291. වහල ඇති තැන යම් අහසක් ඇත්ද, එයම එම නිවසේ වහලය වන බැවින් "ආකාසච්ඡදන" (අහස වහලය වූ) නම් වේ. "පකතියා උතුඵරණමේවාති" යනු වහල තිබියදී යම්බඳු දේශගුණයක් තිබුණේ ද, වහල ඉවත් වූ පසුව ද එම නිවසේ එවැනිම දේශගුණික තත්ත්වයක් පැවතුණි. "තේසංයේව" යනු ඒ ඝටීකාරගේ මව්පියන්ගේම ය.

292. ‘‘Catasso muṭṭhiyo eko kuḍuvo, cattāro kuḍuvā eko pattho, cattāro patthā eko āḷhako, cattāro āḷhakā ekaṃ doṇaṃ, cattāri doṇāni ekā mānikā, catasso mānikā ekā khārī, vīsati khārikā eko vāhoti tadeva ekasakaṭa’’nti suttanipātaṭṭhakathādīsu (su. ni. aṭṭha. 2.662) vuttaṃ, idha pana ‘‘dve sakaṭāni eko vāho’’ti vuttaṃ. Telaphāṇitādinti ādi-saddena sappiādiṃ maricādikaṭukabhaṇḍañca saṅgaṇhāti. Nāhaṃ raññā diṭṭhapubbo, kuto paripphassoti adhippāyo. Naccitvāti naccaṃ datvā.

292. "මිටි හතරක් එක් කුඩුවකි, කුඩුව හතරක් එක් පතකි, පත හතරක් එක් අල්හකයකි, අල්හක හතරක් එක් දෝණයකි, දෝණ හතරක් එක් මානිකාවකි, මානිකා හතරක් එක් ඛාරියකි, ඛාරි විස්සක් එක් වාහයකි, එයම එක් ගැල් බරකි" යි සුත්තනිපාත අටුවා ආදියෙහි දක්වා ඇත. නමුත් මෙහි "ගැල් දෙකක් එක් වාහයකි" යි පවසා ඇත. "තෙලඵාණිතාදී" යනාදී තැන්හි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ගිතෙල් ආදිය ද ගම්මිරිස් ආදී සැර ද්‍රව්‍ය ද ගැනේ. "මම රජු විසින් පෙර දැක නැත, තෑගි ලැබෙන්නේ කොහෙන්ද?" යනු එහි අදහසයි. "නච්චිත්වා" යනු නැටුම් දක්වා ය.

Ghaṭikārasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ඝටීකාර සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව (ගැඹුරු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිමයි.

2. Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā

2. රට්ඨපාල සූත්‍ර වර්ණනාව

293. Thūlameva thullaṃ, thullā vipulā mahantā koṭṭhā jātā imassāti thullakoṭṭhikanti odanapūpapahūtavasena laddhanāmo nigamo. Aṭṭhakathāyaṃ pana thullakoṭṭhanti attho vutto. Tena pāḷiyaṃ ika-saddena padavaḍḍhanaṃ katanti dasseti.

293. ස්ථූල යනුම "ථුල්ල" වේ, මහත් වූ විශාල වූ වී අටු ම මෙහි ඇති බැවින් "ථුල්ලකොට්ඨික" නම් වේ. බත් හා කැවුම් බහුල වීම නිසා මෙම නම ලැබූ නියම්ගමකි. අටුවාවෙහි වනාහි "ථුල්ලකොට්ඨ" යනු අර්ථය ලෙස දක්වා ඇත. ඉන් පාලියෙහි "ඉක" ශබ්දයෙන් පදය දීර්ඝ කොට ඇති බව දක්වයි.

294. Raṭṭhapāloti idaṃ tassa kulaputtassa nāmaṃ. Paveṇivasena āgatakulavaṃsānugatanti samudāgamato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘kasmā raṭṭhapālo’’tiādi vuttaṃ. Sandhāretunti vināsanato pubbe yādisaṃ, tatheva sammadeva dhāretuṃ samattho. Saddhāti kammaphalasaddhāya sampannā. Sāmaṇeraṃ disvāti sikkhākāmatāya etadagge ṭhapiyamānaṃ disvā.

294. ‘රට්ඨපාල’ යනු එම කුලපුත්‍රයාගේ නාමයයි. පරම්පරාගතව පැමිණි කුලවංශයට අනුකූලව යන අරුතින්, ආරම්භයේ සිටම විස්තර කිරීම පිණිස ‘කස්මා රට්ඨපාලෝ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සන්ධාරේතුං’ යනු විනාශ වීමට පෙර තිබූ ආකාරයෙන්ම මැනවින් දැරීමට සමර්ථ වීමයි. ‘සද්ධා’ යනු කර්මඵල ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වීමයි. ‘සාමණේරං දිස්වා’ යනු ශික්ෂාකාමී බව නිසා මේ සම්බන්ධයෙන් අග්‍රස්ථානයේ තබනු ලබන (රට්ඨපාල හිමියන්) දැකීමයි.

Saha [Pg.140] raññāti sarājikaṃ, raññā saddhiṃ rājaparisaṃ. Cātuvaṇṇanti brāhmaṇādicatuvaṇṇasamudāyaṃ. Posetunti vaddhetuṃ dānādīhi saṅgahavatthūhi saṅgaṇhituṃ. Yaṃ kulaṃ. Pahossatīti sakkhissati.

‘සහ රඤ්ඤා’ යනු රජු සමඟ වූ රාජ පිරිසයි. ‘චාතුවණ්ණං’ යනු බ්‍රාහ්මණ ආදී සිව් වර්ණයන්ගෙන් යුත් සමූහයයි. ‘පොසේතුං’ යනු දානාදී සංග්‍රහ වස්තූන්ගෙන් වර්ධනය කිරීම හා සංග්‍රහ කිරීමයි. ‘යං කුලං’ යනු යම් කුලයක්ද යන්නයි. ‘පහොස්සති’ යනු සමර්ථ වනු ඇත යන්නයි.

Tena tena me upaparikkhatoti ‘‘kāmā nāmete aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, aṭṭhikaṅkalūpamā’’ti (ma. ni. 1.234; pāci. 417; mahāni. 3, 6) ca ādinā yena yena ākārena kāmesu ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, tabbipariyāyato nekkhamme ānisaṃsaṃ guṇaṃ pakāsentaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, tena tena pakārena upaparikkhato vīmaṃsantassa mayhaṃ evaṃ hoti evaṃ upaṭṭhāti. Sikkhattayabrahmacariyanti adhisīlādisikkhattayasaṅgahaṃ seṭṭhacariyaṃ. Akhaṇḍādibhāvāpādanena akhaṇḍaṃ lakkhaṇavacanañhetaṃ. Kañcipi sikkhekadesaṃ asesetvā ekanteneva paripūretabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ. Cittuppādamattampi saṃkilesamalaṃ anuppādetvā accantameva visuddhaṃ katvā pariharitabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Tato eva saṅkhaṃ viya likhitanti saṅkhalikhitaṃ. Tenāha ‘‘likhitasaṅkhasadisa’’nti. Dāṭhikāpi massuggahaṇeneva gahetvā ‘‘massu’’tveva vuttaṃ, uttarādharamassunti attho. Kasāyena rattāni kāsāyāni. Ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājeti ‘‘mātāpitūnaṃ lokiyamahājanassa cittaññathattaṃ mā hotū’’ti. Tathā hi suddhodanamahārājassa tathā varo dinno.

‘තේන තේන මේ උපපරික්ඛතෝ’ යනු ‘කාමයෝ අනිත්‍යය, දුක්ඛය, විපරිණාම ධර්මයෝය, ඇටසැකිල්ලක් බඳුය’ යනාදී වශයෙන් යම් යම් ආකාරයකින් කාමයන්ගේ ආදීනවයත්, ලාමක බවත්, කෙලෙස් සහිත බවත්, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ නෙක්ඛම්මයේ (අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි) ආනිසංස හා ගුණ ධර්මත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය අවබෝධ කරගෙන, ඒ ඒ ආකාරයෙන් විමසා බලන්නා වූ මට මෙසේ වැටහෙයි, මෙසේ වැටහී සිටියි. ‘සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියං’ යනු අධිශීලාදී ත්‍රිශික්ෂාවෙන් යුත් ශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීමයි. (සිල්පද) කඩ නොකිරීම ආදිය ඇති කිරීමෙන් ‘අඛණ්ඩ’ යන්න ලක්ෂණ වචනයකි. කිසිදු ශික්ෂා කොටසක් ඉතිරි නොකර සම්පූර්ණයෙන්ම පිරවිය යුතු බැවින් ‘ඒකන්තපරිපුණ්ණං’ නම් වේ. සිතිවිල්ලක් මාත්‍ර වූ කෙලෙස් මලක්වත් හටගැනීමට ඉඩ නොදී, අතිශයින්ම පිරිසිදු කර ආරක්ෂා කළ යුතු බැවින් ‘ඒකන්තපරිසුද්ධං’ නම් වේ. එබැවින්ම සකක් මෙන් පිරිසිදු කරන ලද යන අරුතින් ‘සංඛලිඛිතං’ යයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් ‘කපන ලද සක් ගෙඩියක් බඳු’ යයි කීහ. දැල රැවුලද රැවුල යන වචනයටම ඇතුළත් වන බැවින් ‘මස්සු’ (රැවුල) යයි කියන ලදී, මෙයින් උඩු රැවුල හා යටි රැවුල අදහස් වේ. කසාය පැහැයෙන් රත් කරන ලද වස්ත්‍ර ‘කාසායානි’ නම් වේ. මව්පියන්ගේ හා ලෝකවාසී මහජනයාගේ සිත් වෙනස් නොවේවා යන අභිප්‍රායෙන් අනුමැතිය නොලත් පුත්‍රයෙකු පැවිදි නොකරයි. එසේම සුද්ධෝදන මහාරාජයාටද එවැනි වරයක් පිරිනමන ලදී.

295. Piyāyitabbato piyoti āha ‘‘pītijanako’’ti. Manassa appāyanato manāpoti āha ‘‘manavaḍḍhanako’’ti. Sukhedhito taruṇadārakakāle. Tato parañca sappikhīrādisādurasamanuññabhojanādiāhārasampattiyā sukhaparibhato. Atha vā daḷhabhattikadhātijanādiparijanasampattiyā ceva paricchadasampattiyā ca uḷārapaṇītasukhapaccayūpahārehi ca sukhedhito, akiccheneva dukkhappaccayavinodanena sukhaparibhato. Ajjhattikaṅgasampattiyā vā sukhedhito, bāhiraṅgasampattiyā sukhaparibhato. Kassacīti upayogatthe sāmivacanaṃ, kiñcīti vuttaṃ hoti, ayameva vā pāṭho. Tathā hi ‘‘appamattakampi kalabhāgaṃ dukkhassa na jānāsī’’ti attho vutto. Evaṃ santeti nanu mayaṃ raṭṭhapāla maraṇādīsu kenaci upāyena appatīkārena maraṇenapi tayā akāmakāpi [Pg.141] vinā bhavissāma, evaṃ sati. Yenāti yena kāraṇena. Kiṃ panāti ettha kinti kāraṇatthe paccattavacananti dassento āha ‘‘kena pana kāraṇenā’’ti.

295. ප්‍රේම කළ යුතු බැවින් ‘පියෝ’ (ප්‍රිය) යයි කීහ, එනම් ‘ප්‍රීතිය උපදවන්නා’ යන්නයි. සිත සතුටු කරන බැවින් ‘මනාපෝ’ (මනාප) යයි කීහ, එනම් ‘සිත වඩන්නා’ යන්නයි. ‘සුඛේධිතෝ’ යනු කුඩා දරුවා කාලයේදීය. ඉන්පසුව ගිතෙල් කිරි ආදී රසවත් හා ප්‍රණීත ආහාර පාන ලැබීමෙන් සැපසේ පෝෂණය වූයේය. නැතහොත් දැඩි භක්තියක් ඇති හිතවතුන් හා පිරිවර සම්පත්තියෙන්ද, උපකරණ සම්පත්තියෙන්ද, උදාර හා ප්‍රණීත වූ සැප උපකරණ පිරිනැමීමෙන්ද සැපසේ වැඩුණු, වෙහෙසකින් තොරවම දුක් කරදර දුරු කරමින් සැප විඳි අයෙකි. එසේත් නැතිනම් ආධ්‍යාත්මික අංග සම්පත්තියෙන් සැපසේ වැඩුණු, බාහිර අංග සම්පත්තියෙන් සැප විඳි අයෙකි. ‘කස්සචි’ යනු මෙහි ‘කිංචි’ (කිසිවක්) යන අර්ථයයි. ‘ස්වල්ප මාත්‍ර වූ හෝ දුකක් නුඹ නොදන්නෙහිය’ යන අදහසයි. ‘එවං සන්තේ’ යනු, ‘රට්ඨපාලය, මරණය ආදී කිසිදු පිළියමක් නැති අවස්ථාවකදී මරණයෙන් වුවද නුඹ අප අකමැති වුවත් අපෙන් වෙන් වනු ඇත, මෙසේ තිබියදී...’ යන්නයි. ‘යේන’ යනු යම් හේතුවකින් යන්නයි. ‘කිං පන’ යන්නෙහි ‘කිං’ යන්න හේතු අර්ථයේ යෙදෙන බව පෙන්වීමට ‘කුමන හේතුවක් නිසාද?’ යයි කීහ.

296. Paricārehīti parito tattha tattha yathāsakaṃ visayesu cārehi. Tenāha ‘‘ito cito ca upanehī’’ti. Paricārehīti vā sukhūpakaraṇehi attānaṃ paricārehi, attano paricaraṇaṃ kārehi. Tathābhūto ca yasmā laḷanto kīḷanto nāma hoti, tasmā ‘‘laḷā’’tiādi vuttaṃ. Niccadānaṃ dānaṃ nāma, uposathadivasādīsu dātabbaṃ atirekadānaṃ padānaṃ nāma. Paveṇīrakkhaṇavasena vā dīyamānaṃ dānaṃ nāma, attanāva paṭṭhapetvā dīyamānaṃ padānaṃ nāma. Pacurajanasādhāraṇaṃ vā nātiuḷāraṃ dānaṃ nāma, anaññasādhāraṇaṃ atiuḷāraṃ padānaṃ nāma. Uddassetabbāti uddhaṃ dassetabbā. Kuto uddhaṃ te dassetabbā? Pabbajitato uddhaṃ attānaṃ mātāpitaro dassetabbā, tenāha ‘‘yathā’’tiādi.

296. ‘පරිචාරේහි’ යනු ඒ ඒ විෂයන්හි හාත්පස හැසිරෙන්න (පිනවන්න) යන්නයි. එබැවින් ‘මෙහින් මෙහින් පිනවන්න’ යයි කීහ. නැතහොත් ‘පරිචාරේහි’ යනු සැප උපකරණවලින් තමන්ව පිනවා ගැනීමයි, තමන්ට උපස්ථාන කරවා ගැනීමයි. එසේ වූ විට යමෙක් කෙළි සෙල්ලම් කරමින් වෙසෙන බැවින් ‘ලළා’ (කෙළිලොල්) යනාදිය කියන ලදී. සාමාන්‍යයෙන් දෙනු ලබන දානය ‘දානය’ නම් වේ, උපෝසථ දින ආදියේදී දෙනු ලබන අතිරේක දානය ‘ප්‍රදානය’ නම් වේ. නැතහොත් පරම්පරාව රැක ගැනීම වෙනුවෙන් දෙනු ලබන දානය ‘දානය’ නම් වේ, තමන් විසින්ම ආරම්භ කර දෙනු ලබන දානය ‘ප්‍රදානය’ නම් වේ. නැතහොත් පොදු ජනයාට සාධාරණ වූ එතරම් උදාර නොවන දානය ‘දානය’ නම් වේ, අන් අයට සාධාරණ නොවන අතිශය උදාර වූ දානය ‘ප්‍රදානය’ නම් වේ. ‘උද්දස්සේතබ්බා’ යනු පෙන්විය යුතුයි යන්නයි. කොතැන සිටද? පැවිදි වූ පසු මව්පියන්ට තමන් පෙන්විය යුතුයි, එබැවින් ‘යථා’ යනාදිය කීහ.

299. Balaṃ gahetvāti ettha balaggahaṇaṃ nāma kāyabalassa uppādanamevāti āha ‘‘kāyabalaṃ janetvā’’ti. Evaṃ viharantoti yathā pāḷiyaṃ vuttaṃ evaṃ eko vūpakaṭṭho appamatto viharanto. Tasmāti yasmā neyyo, na ugghaṭitaññū, na ca vipañcitaññū, tasmā. Cirena pabbajito dvādasame vasse arahattaṃ pāpuṇi. Yaṃ pana vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘na cirassevā’’ti, taṃ saṭṭhi vassāni tato adhikampi vipassanāparivāsaṃ vasante upādāya vuttaṃ.

299. ‘බලං ගහෙත්වා’ යන්නෙහි බලය ලැබීම යනු කාය බලය උපදවා ගැනීමම බව පෙන්වීමට ‘කාය බලය ජනිත කර’ යනුවෙන් කීහ. ‘ඒවං විහරන්තෝ’ යනු පාලියෙහි සඳහන් පරිදි මෙසේ හුදෙකලාව අප්‍රමාදීව වෙසෙමින් යන්නයි. ‘තස්මා’ යනු ඔහු (ධර්මය) මැනවින් වටහාගත යුත්තෙකු වූ නිසාත්, වහා අවබෝධ කරගන්නෙකු (උග්ඝටිතඤ්ඤු) හෝ විස්තර කළ පසු අවබෝධ කරගන්නෙකු (විපඤ්චිතඤ්ඤු) නොවන නිසාත්ය. පැවිදි වී බොහෝ කලකට පසු, දොළොස්වන වසරේදී ඔහු අර්හත් භාවයට පත් විය. පාලියෙහි ‘න චිරස්සේව’ (නොබෝ කලකින්) යයි පවසා ඇත්තේ, හැට වසරක් හෝ ඊටත් වඩා වැඩියෙන් විදර්ශනා පිරිවැසීමෙහි (භාවනාවෙහි) යෙදෙන අය හා සසඳා බලමිනි.

Sattadvārakoṭṭhakassāti sattagabbhantaradvārakoṭṭhakasīsena gabbhantarāni vadati. Paharāpetīti vayovuḍḍhānurūpaṃ kappāpanādinā alaṅkārāpeti. Antojātatāya ñātisadisī dāsī ñātidāsī. Pūtibhāveneva lakkhitabbo doso vā abhidoso, sova ābhidosiko, abhidosaṃ vā paccūsakālaṃ gato patto atikkantoti ābhidosiko. Tenāha ‘‘ekarattātikkantassā’’tiādi. Aparibhogāraho pūtibhūtabhāvena. Ariyavohārenāti ariyasamudācārena. Ariyā hi mātugāmaṃ bhaginivādena samudācaranti. Nissaṭṭhapariggahanti pariccattālayaṃ. Vattuṃ vaṭṭatīti nirapekkhabhāvato vuttaṃ, idha pana visesato aparibhogārahattāva vatthuno. Nimīyati saññāyatīti nimittaṃ, tathāsallakkhito ākāroti āha ‘‘ākāraṃ aggahesī’’ti.

‘සත්තද්වාරකොට්ඨකස්ස’ යනු ගර්භ හතක් ඇතුළත වූ දොරටු මණ්ඩප හත පිළිබඳව කියයි. ‘පහාරාපේති’ යනු වයසට ගැළපෙන පරිදි කැපීම ආදියෙන් අලංකාර කරවයි. නිවසේම උපන් බැවින් ඥාතියෙකු බඳු වූ දාසිය ‘ඥාති දාසිය’ නම් වේ. පූති (කුණු වූ) ස්වභාවයෙන්ම හඳුනාගත යුතු දෝෂය ‘අභිදෝෂ’ නම් වේ, එයම ‘ආභිදෝසික’ නම් වේ. නැතහොත් අලුයම් කාලයට පත් වූ, කාලය ඉක්ම ගිය දෙය ‘ආභිදෝසික’ නම් වේ. එබැවින් ‘එක් රැයක් ඉක්ම ගිය’ යනාදිය කීහ. පූති වූ ස්වභාවය නිසා එය පරිභෝජනයට නුසුදුසුය. ‘අරියවෝහාරේන’ යනු ආර්යයන්ගේ ආචාර සමාචාර ක්‍රමයෙනි. ආර්යයෝ ස්ත්‍රීන්ට ‘සහෝදරිය’ (භගිනි) යන වචනයෙන් ආමන්ත්‍රණය කරති. ‘නිස්සට්ඨපරිග්ගහං’ යනු ඇලය (ආශාව) අත්හළ තැනැත්තායි. (පිළිකුල් බැවින්) ‘පැවසීම වටී’ යයි කීවේ ඒ කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැති බැවිනි, මෙහිදී විශේෂයෙන්ම එම වස්තුව පරිභෝජනයට නුසුදුසු බැවිනි. ‘නිමීයති’ යනු හඳුනාගනු ලැබීමයි, එනම් නිමිත්තයි. ඒ ආකාරයෙන් හඳුනාගත් ලක්ෂණය ‘ආකාරය වටහා ගත්තේය’ යනුවෙන් පැවසීය.

300. Gharaṃ [Pg.142] pavisitvāti gehasāminiyā nisīditabbaṭṭhānabhūtaṃ antogehaṃ pavisitvā. Ālapaneti dāsijanassa ālapane. Bahi nikkhamantāti yathāvuttaantogehato bahi nikkhamantiyo. Gharesu sālā hontīti gharesu ekamante bhojanasālā honti pākāraparikkhittā susaṃvihitadvārabandhā susammaṭṭhavālikaṅgaṇā.

300. ‘ඝරං පවිසිත්වා’ යනු ගෘහණියට වාඩි වීමට ඇති ස්ථානය වූ ඇතුළු ගෙට පිවිසීමයි. ‘ආලපනේ’ යනු දාස ජනයාගේ ඇමතීමෙහිය. ‘බහි නික්ඛමන්තී’ යනු කලින් කී ඇතුළු ගෙයින් බැහැරට පැමිණෙන අයයි. ‘ගෙවල්වල ශාලා ඇත’ යනු නිවෙස්වල එක් පසෙක භෝජන ශාලා තිබේ. ඒවා ප්‍රාකාරයකින් වට වූ, මැනවින් සවි කළ දොරවල් සහිත සහ මැනවින් අතුගා වැලි අතුරා ඇති මිදුල් සහිත ස්ථාන වේ.

Anokappanaṃ asaddahanaṃ. Amarisanaṃ asahanaṃ. Anāgatavacanaṃ anāgatasaddappayogo, attho pana vattamānakālikova. Tenāha ‘‘paccakkhampī’’ti. Ariyiddhiyanti ‘‘paṭikūle apaṭikūlasaññī viharatī’’ti (a. ni. 5.144) evaṃ vuttaariyiddhiyaṃ.

අනුකප්පනය යනු විශ්වාස නොකිරීමයි. අමරිසනය යනු ඉවසිය නොහැකි බවයි. 'අනාගත වචනය' යනු අනාගත කාල ශබ්ද ප්‍රයෝගයක් වුවද, එහි අර්ථය වර්තමාන කාලයට අයත් වේ. එබැවින් 'පච්චක්ඛම්පි' (ප්‍රත්‍යක්ෂ වූවද) යයි කියන ලදී. 'අරියිද්ධිය' යනු 'පිළිකුල් වූ දෙයෙහි නොපිළිකුල් සංඥා ඇතිව වෙසෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලද ආර්ය සෘද්ධියයි.

Pūtikummāso chaḍḍanīyadhammo tassa gehato laddhopi na dātabbayuttako dāsijanena dinnoti āha ‘‘deyyadhammavasena neva dānaṃ alatthamhā’’ti. ‘‘Imehi muṇḍakehī’’tiādinā nitthunanavacanena paccakkhānaṃ atthato laddhameva, tassa pana ujukaphāsusamācāravasena aladdhattā vuttaṃ ‘‘na paccakkhāna’’nti. Tenāha – ‘‘paṭisanthāravasena paccakkhānampi na alatthamhā’’ti. ‘‘Neva dāna’’ntiādi paccāsīsāya akkhantiyā ca vuttaṃ viya pacurajano maññeyyāti tannivattanatthaṃ adhippāyamassa vivarituṃ ‘‘kasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Suttikāpaṭicchannanti sippikāchadāhi channaṃ.

කුණු වූ කොල්ලු කැඳ (පූතිකුම්මාස) යනු ඉවත දැමිය යුතු දෙයකි. එය ඇගේ නිවසින් ලැබුණද දානයක් ලෙස දීමට නුසුදුසු වූ බැවින්, දාසි ජනයා විසින් දෙන ලද හෙයින් 'දෙය්‍යධර්මයක් වශයෙන් දානයක් නොලැබුවෙමු' යි කියන ලදී. 'මේ හිස් මුඩු කළවුන් විසින්' යනාදී නින්දා වචන සහිත ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අර්ථය වශයෙන් ලැබුණක් වුවද, ඍජු වූ සුවදායක පිළිවෙතක් ලෙස නොලැබුණු බැවින් 'ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ' යයි කියන ලදී. එබැවින් 'පිළිසඳර වශයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් පවා නොලැබුවෙමු' යි පවසන ලදී. 'දානයක්ම නොවේ' යනාදිය බලාපොරොත්තු සහිත අමනාපයෙන් පවසන ලද්දක් යැයි සාමාන්‍ය ජනයා සිතිය හැකි බැවින්, එය වැළැක්වීමට 'කුමක් හෙයින්ද?' යනාදිය පවසන ලදී. 'සුත්තිකාපටිච්ඡන්න' යනු බෙල්ලන්ගේ කටුවලින් වසන ලද යන්නයි.

Ukkaṭṭhaekāsanikatāyāti idaṃ bhūtakathanamattaṃ therassa tathābhāvadīpanato. Mudukassapi hi ekāsanikassa yāya nisajjāya kiñcimattaṃ bhojanaṃ bhuttaṃ, vattasīsenapi tato vuṭṭhitassa puna bhuñjituṃ na vaṭṭati. Tenāha tipiṭakacūḷābhayatthero ‘‘āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā’’ti. Ukkaṭṭhasapadānacārikoti purato pacchato ca āhaṭabhikkhampi aggahetvā bahidvāre ṭhatvā pattavissajjanameva karoti. Eteneva therassa ukkaṭṭhapiṇḍapātikabhāvo dīpito. Tenāha – ‘‘svātanāya bhikkhaṃ nāma nādhivāsetī’’ti. Atha kasmā adhivāsesīti āha ‘‘mātu anuggahenā’’tiādi. Paṇḍitā hi mātāpitūnaṃ ācariyupajjhāyānaṃ vā kātabbaṃ anuggahaṃ ajjhupekkhitvā dhutaṅgasuddhikā na bhavanti.

'උක්කට්ඨ ඒකාසනිකතා' යනු තෙරුන් වහන්සේගේ තත්ත්වය පැහැදිලි කිරීම පිණිස කරන ලද සත්‍ය කතාවක් පමණි. මෘදු ඒකාසනිකයකු වුවද යම් අසුනක හිඳ ස්වල්ප මාත්‍ර වූ ආහාරයක් අනුභව කළේ නම්, වතක් වශයෙන් එයින් නැගී සිටි පසු නැවත අනුභව කිරීම සුදුසු නොවේ. එබැවින් තිපිටක චූළාභය තෙරුන් වහන්සේ 'අසුන හෝ රැකිය යුතුය, නැතහොත් ආහාරය හෝ රැකිය යුතුය' යයි වදාළහ. 'උක්කට්ඨ සපදානචාරික' තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියෙන් හෝ පසුපසින් ගෙනෙන ලද භික්ෂාව (ආහාරය) පවා පිළි නොගෙන, දොරටුවෙන් පිටත සිට පාත්‍රය ඉවතට හැරවීමම කරයි. මෙයින් තෙරුන් වහන්සේගේ උත්කෘෂ්ට පිණ්ඩපාතික භාවය දැක්වේ. එබැවින් 'පසුදින සඳහා දානයක් පිළි නොගනිති' යි කියන ලදී. එසේ නම් කුමක් හෙයින් පිළිගත්තේ දැයි විමසූ විට 'මවට අනුග්‍රහයක් පිණිස' යනාදිය වදාරන ලදී. නුවණැත්තෝ මවුපියන්ගේ හෝ ආචාර්ය උපාධ්‍යායන්ගේ අනුග්‍රහය නොසලකා හැර ධුතාංග ශුද්ධිය රකින්නෝ නොවෙති.

301. Payuttanti vaddhivasena payojitaṃ, taddhitalopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ yathā aññatthāpi ‘‘pitāmahaṃ dhanaṃ laddhā, sukhaṃ jīvati sañcayo’’ti[Pg.143]. Jeṭṭhakitthiyoti padhānitthiyo. Itoti imasmiṃ kule anubhavitabbavibhavasampattito. Aññatoti imassa dinnattā aññasmiṃ kule anubhavitabbasampattito.

301. 'පයුත්ත' යනු පොළිය සඳහා යොදවන ලද යන්නයි. වෙනත් තැනක 'පියාගෙන් ලද ධනය ලබා සන්තෝෂයෙන් ජීවත් වේ' යයි කියන්නාක් මෙන්, මෙහිදී තද්ධිත ලෝපයෙන් පවසන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. 'ජෙට්ඨක ඉත්ථියෝ' යනු ප්‍රධාන ස්ත්‍රීන්ය. 'ඉතෝ' යනු මේ කුලයේ අනුභව කළ යුතු වස්තු සම්පත්තියයි. 'අඤ්ඤතෝ' යනු මෙයට දෙන ලද බැවින් වෙනත් කුලයක අනුභව කළ යුතු සම්පත්තියයි.

302. Cittavicittanti kappanāya ceva araharūpena alaṅkārādinā ca cittitañceva vicittitañca. Vaṇakāyanti vaṇabhūtaṃ kāyaṃ. Samantato ussitanti heṭṭhimakāyavasena heṭṭhā upari ca sannissitaṃ. Niccāturanti abhiṇhappaṭipīḷitaṃ, sadā dukkhitaṃ vā. Bahusaṅkappanti rāgavatthubhāvena abhijanehi hāvabhāvavilāsavasena, āmisavasena ca soṇasiṅgālādīhi bahūhi saṅkappetabbaṃ. Ṭhitīti avaṭṭhānaṃ avipariṇāmo natthi. Tenāha – ‘‘bhijjanadhammatāva niyatā’’ti, parissavabhāvāpatti ceva vināsapatti ca ekantikāti attho.

302. 'චිත්ත විචිත්ත' යනු මනඃකල්පිතයෙන් මෙන්ම රන් රුවන් ආදී අලංකාරයෙන්ද විචිත්‍රවත් කරන ලද යන්නයි. 'වණකාය' යනු තුවාලයක් බඳු වූ ශරීරයයි. 'සමන්තතෝ උස්සිත' යනු යට කය නිසා යටත් උඩත් ඇසුරු කොට පිහිටි යන්නයි. 'නිච්චාතුර' යනු නිරතුරුව පෙළෙන ලද නොහොත් සැමවිටම දුකට පත් වූ යන්නයි. 'බහුසංකප්ප' යනු රාගයට වස්තු වන බැවින් අභිජනනයන් විසින් හාව-භාව-විලාස මගින්ද, ආමිස වශයෙන් සිවලුන් ආදී බොහෝ සතුන් විසින්ද සිතිය යුතු වූ යන්නයි. 'ඨිති' යනු පැවැත්මක් හෝ වෙනස් නොවීමක් නැත. එබැවින් 'බිඳී යන ස්වභාවයම නියතය' යි කියන ලදී. වැගිරෙන ස්වභාවයට පත්වීමත්, විනාශයට පත්වීමත් ඒකාන්ත වේ යනු මෙහි අර්ථයයි.

Cittakatampīti gandhādīhi cittakatampi. Rūpanti sarīraṃ.

'චිත්තකතම්පි' යනු සුවඳ විලවුන් ආදියෙන් අලංකාර කරන ලද යන්නයි. 'රූප' යනු ශරීරයයි.

Alattakakatāti piṇḍialattakena suvaṇṇakatā. Tenāha ‘‘alattakena rañjitā’’ti. Cuṇṇakamakkhitanti dosanīharaṇehi tāpadahanādīhi katābhisaṅkhāramukhaṃ gorocanādīhi obhāsanakacuṇṇehi makkhitaṃ, tenāha ‘‘sāsapakakkenā’’tiādi.

'අලත්තක කත' යනු ලාකඩ (අලත්තක) පිඬු මගින් රන්වන් කරන ලද යන්නයි. එබැවින් 'ලාකඩින් සායම් කරන ලද' යයි කියන ලදී. 'චුණ්ණක මක්ඛිත' යනු දොස් දුරු කරන තැවීම් හා දවීම් ආදියෙන් කරන ලද පිළියම් සහිතව, ගෝරෝචන ආදී දීප්තිමත් කරන සුණු (කුඩු) තවරන ලද යන්නයි. එබැවින් 'අබ කල්කයෙන්' යනාදිය පවසන ලදී.

Rasodakenāti saralaniyyāsarasamissena udakena. Āvattanaparivatte katvāti āvattanaparivattanavasena nate katvā. Aṭṭhapadakaracanāyāti bhittikūṭaddhacandādivibhāgāya aṭṭhapadakaracanāya.

'රසෝදක' යනු පයින් (සරල) ගස්වල දුම්මල යුෂ මිශ්‍ර ජලයයි. 'ආවත්තන පරිවත්ත කත්වා' යනු කරකැවීම් හා පෙරළීම් මගින් නැමුණු ආකාරයට සකස් කොට යන්නයි. 'අට්ඨපදකරචනාය' යනු බිත්ති, කූට, අර්ධචන්ද්‍ර ආදී අංග බෙදීමෙන් යුත් අටපට්ටම් හැඩයේ නිර්මාණයන්ය.

Viravamāneti ‘‘ayaṃ palāyati, gaṇha gaṇhā’’ti viravamāne. Hiraññasuvaṇṇaorodheti vattabbaṃ.

'විරවමානේ' යනු 'මේ මොහු පලා යයි, අල්ලන්න අල්ලන්න' යයි මොරගසන කල්හිය. 'හිරඤ්ඤසුවණ්ණ ඔරෝධ' (රන් රුවන් සහ අන්තඃපුරය) යයි කිව යුතුය.

303. Ussitāya ussitāyāti kulavibhavabāhusaccapaññāsampattiyā uggatāya uggatāya. Abhilakkhito uḷārabhāvena.

303. 'උස්සිතාය උස්සිතාය' යනු කුල සම්පත්තිය, වෛභවය, බහුශ්‍රැත භාවය හා ප්‍රඥා සම්පත්තියෙන් උසස් වූ උසස් වූ යන්නයි. උදාර භාවයෙන් යුක්තව හඳුනා ගන්නා ලදී.

304. Parijuññānīti parihānāni. Ye byādhinā abhibhūtā sattā jiṇṇakappā vayohānisattā viya honti, tato nivattento ‘‘jarājiṇṇo’’ti āha. Vayovuḍḍho, na sīlādivuḍḍho. Mahattaṃ lāti gaṇhātīti mahallako, jātiyā mahallako, na vibhavādināti jātimahallako[Pg.144]. Dvattirājaparivattasaṅkhātaṃ addhānaṃ kālaṃ gato vītivattoti addhagato. Tathā ca paṭhamavayaṃ majjhimavayañca atīto hotīti āha ‘‘addhānaṃ atikkanto’’ti. Jiṇṇādipadehi paṭhamavayamajjhimavayassa bodhitattā anuppattatāvisiṭṭho vaya-saddo osānavayavisayoti āha ‘‘pacchimavayaṃ anuppatto’’ti.

304. 'පරිජුඤ්ඤානි' යනු පිරිහීම්ය. යම් සත්වයෝ ව්‍යාධියෙන් මඩන ලද්දාහු දිරා ගියවුන් මෙන් වයස පිරිහී ගිය සත්වයන් බඳු වෙත්ද, එයින් වෙන් කිරීම සඳහා 'ජරාජිණ්ණ' යයි පවසන ලදී. ඔහු වයසින් වැඩුණු අයෙකි, ශීලාදියෙන් වැඩුණු අයෙක් නොවේ. 'මහත්තම' ලබා ගන්නා (ග්‍රහණය කරන) බැවින් 'මහල්ලක' නම් වේ. ඔහු ජාතියෙන් (උපතින්) මහල්ලෙකි, විභවයෙන් (ධනයෙන්) නොවන බැවින් 'ජාතිමහල්ලක' නම් වේ. රජවරුන් දෙතුන් දෙනෙකුගේ කාලයක් ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අද්ධගත' නම් වේ. එසේම පළමු වයස හා මැද වයස ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අධ්වනය ඉක්මවා ගිය' යයි කියන ලදී. 'ජිණ්ණ' ආදී පද මගින් පළමු හා මැද වයස් දක්වා ඇති බැවින්, මෙහි 'වය' යන වචනය අවසන් වයස ගැන කියවෙතැයි සලකා 'පශ්චිම වයසට පැමිණි' යයි වදාරන ලදී.

‘‘Appiccho, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphasso’’ti (a. ni. 10.11) evamādīsu viya appa-saddo abhāvatthoti adhippāyenāha ‘‘appābādhoti arogo, appātaṅkoti niddukkho’’ti. Appattho vā idha, tatthāpi appa-saddo daṭṭhabbo. Evañhi ‘‘yo hi, gahapati, imaṃ pūtikāyaṃ pariharanto muhuttampi ārogyaṃ paṭijāneyya kimaññatra bālyā’’ti (saṃ. ni. 3.1) suttapadaṃ samatthitaṃ hoti. Vipaccanaṃ vipāko, so eva vepāko. Samo vepāko etissā atthīti samavepākinī, tāya. Teneva samavepākinibhāvena sabbampi sammadeva gaṇhāti dhāretīti gahaṇī. Gahaṇisampattiyā hi yathābhuttaāhāro sammadeva jīranto sarīre tiṭṭhati, no aññathā bhuttabhutto āhāro jīrati gahaṇiyā tikkhabhāvena. Tatheva tiṭṭhatīti bhuttākāreneva tiṭṭhati gahaṇiyā mandabhāvato. Bhattacchando uppajjateva bhuttaāhārassa sammā pariṇāmaṃ gatattā. Tenevāti samavepākinibhāveneva. Pattānaṃ bhogānaṃ parikkhiyamānaṃ na sahasā ekajjhaṃyeva parikkhayaṃ gacchanti, atha kho anukkamena, tathā ñātayopīti āha ‘‘anupubbenā’’ti. Chātakabhayādināti ādi-saddena byādhibhayādiṃ saṅgaṇhāti.

'අප්පිච්ඡ' (අල්පේච්ඡ), 'අප්පඩංසමකස...' (මැසි මදුරුවන් රහිත) යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි 'අප්ප' ශබ්දය නැති යන අර්ථයේ යෙදෙන බව දක්වමින් 'අප්පාබාධ යනු නිරෝගී බවය, අප්පාතංක යනු දුක් රහිත බවය' යයි කියන ලදී. එසේත් නැතහොත් මෙහි 'අල්ප' යන අර්ථයම ගත යුතුය. එවිට, 'ගෘහපතිය, මේ කුණු කය දරා සිටින යමෙක් සුළු මොහොතක් හෝ නිරෝගී යයි පවසයි නම් එය අනුවණකමක් මිස අන් කිමෙක්ද' යන සූත්‍ර පාඨය තහවුරු වේ. 'විපච්චන' යනු විපාක දීමයි, එයම 'වේපාක' නම් වේ. සම වූ ආහාර පැසවීමක් ඇයට (කුස ගින්නට) ඇති බැවින් 'සමවේපාකිනී' නම් වේ. එම සම වූ පැසවීම් ස්වභාවය නිසාම සියල්ල මැනවින් ග්‍රහණය කර ගන්නා බැවින් 'ගහණී' නම් වේ. ජීරණ ශක්තිය (ගහණිය) සම්පූර්ණ වූ විට අනුභව කළ ආහාරය මැනවින් දිරවා ශරීරයේ රඳා පවතී. ගහණිය තියුණු වූ විට ආහාර වහා දිරා යයි, එසේ නොවූ විට අනුභව කළ ආහාරය එලෙසම පවතී. ගහණිය මන්දගාමී වීම නිසා ආහාරය අනුභව කළ ආකාරයෙන්ම පවතී. අනුභව කළ ආහාරය මැනවින් දිරවීමට පත් වූ විට ආහාර රුචිය (භත්තච්ඡන්ද) උපදී. එම සමව ආහාර පැසවන ස්වභාවය නිසාම ලැබුණු භෝගයන් ක්ෂය වන විට ඒවා එකවරම ක්ෂය වී නොගොස් අනුපිළිවෙළින් ක්ෂය වේ. ඥාතීන් සම්බන්ධයෙන්ද එසේමය යන අරුතින් 'අනුපූර්වයෙන්' යයි පවසන ලදී. 'සාගිනි බිය' (ඡාතකභය) යනාදී තැන 'ආදි' ශබ්දයෙන් රෝග බිය ආදියද ඇතුළත් වේ.

305. Uddesasīsena niddeso gahitoti āha ‘‘dhammaniddesā uddiṭṭhā’’ti. Yasmā vā ye dhammā uddisitabbaṭṭhena ‘‘uddesā’’ti vuccanti. Teva dhammā niddisitabbaṭṭhena niddesāti ‘‘dhammaniddesā uddiṭṭhā’’ti attho vutto. Atha vā ye dhammā aniccatādivibhāvanavasena uddhaṃ uddhaṃ desessanti, te dhammā tatheva nissesato desessantīti evaṃ uddesaniddesapadānaṃ anatthantaratā veditabbā. Tatthāti jarāmaraṇasantike. Addhuvoti niddhuvo na thiro, aniccoti attho. Tenāha ‘‘dhuvaṭṭhānavirahito’’ti, ajātābhūtāsaṅkhatadhuvabhāvakāraṇavivittoti attho. Upanīyyatīti vā [Pg.145] jarāmaraṇena loko sammā nīyati, tasmā addhuvoti evamettha attho daṭṭhabbo. Tāyitunti jātiādibyasanato rakkhituṃ samatthena issarena attanā virahitoti. ‘‘Imaṃ lokaṃ ito vaṭṭadukkhato mocessāmi, jarābyādhimaraṇānaṃ taṃ adhibhavituṃ na dassāmī’’ti evaṃ abhisaratīti abhissaraṇaṃ, lokassa sukhassa dātā hitassa vidhātā koci issaro, tadabhāvato āha ‘‘anabhissaroti asaraṇo’’ti. Nissako mamāyitabbavatthuabhāvato, tenāha ‘‘sakabhaṇḍavirahito’’tiādi. Taṇhāya vase jāto taṇhāya vijitoti katvā ‘‘taṇhāya dāso’’ti vuttaṃ.

305. උද්දේස ශීර්ෂයෙන් නිද්දේසය ගන්නා ලදී යන අදහසින් ‘‘ධර්ම නිද්දේසයන් උදෙසන ලදී’’ (ධම්මනිද්දේසා උද්දිට්ඨා) යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් යම් ධර්මයන් උදෙසිය යුතු අර්ථයෙන් ‘‘උද්දේස’’ යැයි කියනු ලද්දේද, එම ධර්මයන්ම විස්තර කළ යුතු අර්ථයෙන් නිද්දේස වන බැවින් ‘‘ධර්ම නිද්දේසයන් උදෙසන ලදී’’ යන අර්ථය කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් යම් ධර්ම කෙනෙක් අනිත්‍යතාදී විභාවන වශයෙන් ඉහළින් ඉහළට දේශනා කරනු ලබත්ද, ඒ ධර්මයන් එලෙසින්ම ශේෂයක් නැතිව දේශනා කරනු ලබන්නේය යනුවෙන් මෙසේ උද්දේස හා නිද්දේස පදයන්ගේ අර්ථයෙහි වෙනසක් නොමැති බව දත යුතුය. ‘තත්ථ’ යනු ජරා මරණ සමීපයෙහිය. ‘අද්ධුවෝ’ යනු ස්ථීර නොවන, අස්ථීර වූ යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘‘ස්ථීර වූ ස්ථානයකින් තොර වූ’’ (ධුවට්ඨානවිරහිතෝ) යැයි පවසන ලදී. නූපන්, නොවූ, අසංඛත වූ ස්ථීර භාවයට හේතුවෙන් තොර වූ යන අර්ථයයි. ‘උපනීය්‍යතී’ යනු ජරා මරණයන් විසින් ලෝකයා මනාකොට ගෙන යනු ලැබේ, එබැවින් අස්ථීරය යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ‘තායිතුං’ යනු ජාති ආදී ව්‍යසනයන්ගෙන් ආරක්ෂා කිරීමට දක්ෂ වූ ඊශ්වරයෙකුගෙන් තමා තොර වූ බැවිනි. ‘‘මේ ලෝකය මේ වට්ට දුකෙන් මුදවන්නෙමි, ජරා ව්‍යාධි මරණයන්ට මෙය යටපත් කිරීමට ඉඩ නොදෙන්නෙමි’’ යැයි මෙසේ පිහිට වන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘අභිස්සරණ’ නම් වේ. ලෝකයාට සැප ලබා දෙන්නා වූ, හිත සලසන්නා වූ යම් ඊශ්වරයෙක් වෙයිද, ඔහු නොමැති බැවින් ‘‘අනභිස්සරෝ යනු අසරණ වූ’’ යැයි පවසන ලදී. ‘නිස්සකෝ’ යනු තමාගේ යැයි මමායනය කළ යුතු වස්තුවක් නොමැති බැවිනි. එබැවින් ‘‘තම බඩු බාහිරාදියෙන් තොර වූ’’ (සකභණ්ඩවිරහිතෝ) යනාදිය පවසන ලදී. තෘෂ්ණාවට වසඟ වූ බැවින් හා තෘෂ්ණාව විසින් පරාජය කරන ලද බැවින් ‘‘තෘෂ්ණාවට දාසයෙක්’’ (තණ්හාය දාසෝ) යැයි පවසන ලදී.

306. Hatthivisayattā hatthisannissitattā vā hatthisippaṃ ‘‘hatthī’’ti gahitanti āha – ‘‘hatthisminti hatthisippe’’ti, sesapadesupi eseva nayo. Sātisayaṃ ūrubalaṃ etassa atthīti ūrubalīti āha – ‘‘ūrubalasampanno’’ti, tamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘yassa hī’’tiādi vuttaṃ. Abhinnaṃ parasenaṃ bhindato bhinnaṃ sakasenaṃ sandhārayato upatthambhayato. Bāhubalīti etthāpi ‘‘yassa hi phalakañca āvudhañca gahetvā’’tiādinā attho vattabbo, idha pana parahatthagataṃ rajjaṃ āharituṃ bāhubalanti yojanā. Yathā hi ‘‘ūrubalī’’ti etthāpi bāhubalaṃ anāmasitvā attho, evaṃ ‘‘bāhubalī’’ti ettha ūrubalaṃ anāmasitvā attho veditabbo, āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Alaṃ samattho attā etassāti alamatthoti āha ‘‘samatthaattabhāvo’’ti.

306. ඇතුන් විෂය වූ බැවින් හෝ ඇතුන් ඇසුරු කළ බැවින් හෝ ඇත් ශිල්පය ‘‘හත්ථී’’ (ඇතුන්) ලෙස ගන්නා ලදැයි පවසන ලදී. ඒ බව ‘‘ඇත් ශිල්පයෙහි’’ (හත්ථිස්මිං) යනුවෙන් ද, සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ඌරුබලී’ යනු මොහුට අතිශයින්ම ඌරු බලයක් ඇත යන අර්ථයෙන් ‘‘ඌරු බලයෙන් යුක්ත වූ’’ (ඌරුබලසම්පන්නෝ) යැයි පවසන ලදී. එම අර්ථයම පැහැදිලි කර දැක්වීමට ‘‘යමෙකුට වනාහි’’ (යස්ස හි) යනාදිය පවසන ලදී. ‘අභින්නං’ යනු සතුරු සේනාව බිඳින්නා වූ හා බිඳුණු තම සේනාව රඳවා ගන්නා වූ (නැවත ශක්තිමත් කරන්නා වූ) යන්නයි. ‘බාහුබලී’ යන්නෙහි ද ‘‘යමෙක් පලිහ හා ආයුධ ගෙන’’ යනාදී වශයෙන් අර්ථය කිව යුතුය. මෙහිදී නම් පරහස්තයට ගිය රාජ්‍යය ගෙන ඒමට ඇති බාහු බලය යනුවෙන් යෙදේ. යම් සේ ‘‘ඌරුබලී’’ යන්නෙහි ද බාහු බලය ස්පර්ශ නොකර අර්ථය වේද, එසේම ‘‘බාහුබලී’’ යන්නෙහි ද ඌරු බලය ස්පර්ශ නොකර අර්ථය දත යුතුය. තමා කෙරෙහි අභිමානය තබන ලද බැවින් ‘අත්තා’ යනු ආත්මභාවයයි. තමාට සමර්ථ වූ ආත්මය (ශරීරය) මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘අලමත්ථෝ’ යනු ‘‘සමර්ථ ආත්මභාවයක් ඇති’’ (සමත්ථඅත්තභාවෝ) යැයි පවසන ලදී.

Pariyodhāyāti vā parito ārakkhaṃ odahitvā. ‘‘Saṃvijjante kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṃ rājakule hatthikāyāpi…pe… vattissantī’’ti idampi so rājā upari dhammuddesassa kāraṇaṃ āharanto āha.

‘පරියෝධායා’ යනු හාත්පසින් ආරක්ෂාව යොදවාය. ‘‘භවත් රට්ඨපාලය, මේ රාජකුලයෙහි ඇත් සේනාවෝ ද සිටිති... පවතිනු ඇත’’ යන මෙහි ද ඒ රජතුමා මතු ධර්මෝද්දේශයට හේතු දක්වමින් පැවසීය.

Vuttasseva anu pacchā gāyanavasena kathanaṃ anugīti. Tā pana gāthā dhammuddesānaṃ desanānupubbiṃ anādiyitvāpi yathārahaṃ saṅgaṇhanavasena anugītāti āha ‘‘catunnaṃ dhammuddesānaṃ anugīti’’nti.

පවසන ලද දෙයම අනුව පසුව ගායනා කිරීමේ වශයෙන් පැවසීම ‘අනුගීති’ නම් වේ. එම ගාථාවන් ධර්මෝද්දේශයන්ගේ දේශනා අනුපිළිවෙළ නොගෙන ද සුදුසු පරිදි සංග්‍රහ කිරීම් වශයෙන් අනුගීති කරන ලද බව ‘‘සිව්වැදෑරුම් ධර්මෝද්දේශයන්ගේ අනුගීතිය’’ (චතුන්නං ධම්මුද්දේසානං අනුගීතිං) යනුවෙන් පවසන ලදී.

307. Ekanti ekajātiyaṃ. Vatthukāmakilesakāmā visayabhedena bhinditvā tathā vuttāti daṭṭhabbo.

307. ‘ඒකං’ යනු එක් ජාතියකය. වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාම වශයෙන් විෂය භේදයෙන් බෙදා එසේ පවසන ලදැයි දත යුතුය.

Sāgarantenāti [Pg.146] sāgarapariyantena.

‘සාගරන්තේන’ යනු සාගරය කෙළවර කොට ඇති (මුහුද සීමා කොට ඇති) යන්නයි.

Aho vatāti socane nipāto, ‘‘aho vata pāpaṃ kataṃ mayā’’tiādīsu viya. Amarātiādīsu āhūti kathenti. Mataṃ uddissa ‘‘amha’’nti vattabbe sokavasena ‘‘amara’’nti vuccati.

‘අහෝ වත’ යනු ශෝක කිරීමේදී යෙදෙන නිපාතයකි. ‘‘අහෝ! මා විසින් පවක් කරන ලදී’’ යනාදී තැන්වල මෙනි. ‘අමරා’ යනාදී තැන්වල ‘ආහූ’ යනු පවසති යන්නයි. මළ තැනැත්තා උදෙසා ‘‘අම්හ’’ (අපේ) යැයි කිව යුතු තැන, ශෝකය නිසා ‘‘අමර’’ යැයි කියනු ලැබේ.

Vosānanti niṭṭhaṃ, pariyosānanti attho. Sāvāti paññā eva. Dhanatoti sabbadhanato. Uttamatarā seṭṭhā, tenevāha ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184).

‘වෝසානං’ යනු නිමාවයි, අවසානය (පරියෝසානං) යනු අර්ථයයි. ‘සාවා’ යනු ප්‍රඥාවමයි. ‘ධනතෝ’ යනු සියලු ධනයට වඩා යන්නයි. ‘උත්තමතරා’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨය. එබැවින්ම ‘‘ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වීම ශ්‍රේෂ්ඨතම ජීවිතය යැයි කියනු ලැබේ’’ (පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨං) යැයි පවසන ලදී.

Tesu pāpaṃ karontesu sattesu, niddhāraṇe cetaṃ bhummavacanaṃ. Paramparāyāti attabhāvaparamparāya. Saṃsāraṃ āpajjitvāti bhavādīsu saṃsārassa āpajjanahetuṃ āpajjanto paralokaṃ upeti, paralokaṃ upentova bahuvidhadukkhasaṅkhātaṃ gabbhañca upeti. Tādisassāti tathārūpassa gabbhavāsadukkhādīnaṃ adhiṭṭhānabhūtassa appapaññassa añño appapañño ca abhisaddahanto hitasukhāvahanti pattiyāyanto.

‘තේසු’ යනු පව් කරන්නා වූ ඒ සත්ත්වයන් අතරය, මෙය නිර්ධාරණ සප්තමී විභක්තියයි. ‘පරම්පරායා’ යනු ආත්මභාව පරම්පරාවෙනි. ‘සංසාරං ආපජ්ජිත්වා’ යනු භව ආදියෙහි සංසාරයට පැමිණීමට හේතු උපදවමින් පරලොවට යයි. පරලොවට යන්නා වූම ඔහු විවිධ දුක් සංඛ්‍යාත ගර්භාෂයකට ද (මව්කුසකට ද) පැමිණෙයි. ‘තාදිසස්ස’ යනු එවැනි ස්වභාව ඇති ගර්භවාස දුක් ආදියට ඉලක්ක වූ අල්ප ප්‍රඥාවන්තයා කෙරෙහි, තවත් අල්ප ප්‍රඥාවන්තයෙකු විශ්වාස කරමින් එය හිත සුව පිණිස පවතී යැයි පිළිගනිමිනි.

‘‘Pāpadhammo’’ti vuttattā tādisassa paraloko nāma duggati evāti āha ‘‘paramhi apāyaloke’’ti.

‘‘පාපධම්මෝ’’ (පාපී ස්වභාවය ඇති) යැයි කී බැවින් එවැනි තැනැත්තාට පරලොව යනු දුගතියම බැවින් ‘‘පරලොව අපාය ලෝකයෙහි’’ (පරම්හි අපායලෝකේ) යැයි පවසන ලදී.

Vividharūpenāti rūpasaddādivasena tatthapi paṇītatarādivasena bahuvidharūpena.

‘විවිධරූපේන’ යනු රූප, ශබ්ද ආදී වශයෙන් ද එහිම ඉතා ප්‍රණීත ආදී වශයෙන් ද විවිධ ආකාර වූ රූපයෙනි.

Sāmaññamevāti samaṇabhāvo eva seyyo. Ettha ca ādito dvīhi gāthāhi catuttho dhammuddeso anugīto. Catutthagāthāya tatiyo. Pañcamagāthāya dutiyo. Chaṭṭhagāthāya dutiyatatiyā. Sattamagāthāya paṭhamo dhammuddeso anugīto, aṭṭhamādīhi pavattinivattīsu kāmesu nekkhamme ca yathārahaṃ ādīnavānisaṃsaṃ vibhāvetvā attano pabbajjakāraṇaṃ paramato dassento yathāvuttadhammuddesaṃ nigameti, tena vuttaṃ ‘‘tā pana gāthā dhammuddesānaṃ desanānupubbiṃ anādiyitvāpi yathārahaṃ saṅgaṇhanavasena anugītā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

‘සාමඤ්ඤමේවා’ යනු ශ්‍රමණ භාවයම ශ්‍රේෂ්ඨය. මෙහි මුල සිට ගාථා දෙකකින් සිව්වන ධර්මෝද්දේශය අනුගීති කරන ලදී. සිව්වන ගාථාවෙන් තෙවැන්න ද, පස්වන ගාථාවෙන් දෙවැන්න ද, හයවන ගාථාවෙන් දෙවන හා තෙවන ධර්මෝද්දේශයන් ද, හත්වන ගාථාවෙන් පළමු ධර්මෝද්දේශය ද අනුගීති කරන ලදී. අටවන ගාථාවේ සිට ප්‍රවෘත්ති හා නිවෘත්තීන්හි, කාමයන්හි හා නෙක්ඛම්මයෙහි සුදුසු පරිදි ආදීනව හා ආනිශංස විස්තර කොට, අන්‍යයන්ට වඩා තමා පැවිදි වීමට හේතුව දක්වමින් ඉහත කී ධර්මෝද්දේශය නිගමනය කරයි. එබැවින් ‘‘එම ගාථාවන් ධර්මෝද්දේශයන්ගේ දේශනා අනුපිළිවෙළ නොගෙන ද සුදුසු පරිදි සංග්‍රහ කිරීම් වශයෙන් අනුගීති කරන ලදී’’ යැයි පවසන ලදී. ඉතිරිය පහසුවෙන් දත හැකිය.

Raṭṭhapālasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

රට්ඨපාල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ගැඹුරු අරුත් පැහැදිලි කිරීම (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවට පත් විය.

3. Maghadevasuttavaṇṇanā

3. මඝදේව සූත්‍ර වර්ණනාව.

308. Pubbe [Pg.147] maghadevo nāma rājāti atītakāle imasmiṃyeva kappe anekavassasahassāyukesu manussesu paṭipāṭiyā uppannānaṃ caturāsītisahassānaṃ cakkavattirājūnaṃ ādipuriso maghadevoti evaṃnāmo rājā.

308. ‘‘පෙර මඝදේව නම් රජෙක් විය’’ යනු අතීත කාලයෙහි මේ කල්පයෙහිම මිනිසුන්ගේ ආයුෂ අවුරුදු දහස් ගණනක් වූ සමයෙක, අනුපිළිවෙළින් උපන් අසූ හතර දහසක් සක්විති රජවරුන්ගේ ආදි පුරුෂයා වූ මඝදේව නම් රජු ය.

Dhammoti rājadhammoti lokikā vadanti. Mahābodhinidhānapāramitāsaṅkhāto pana dhammo atthīti dhammiko. Dhammenāti ñāyena. Tadā brahmavihārādibhāvanādhammassa rañño anadhigatattā tassapi vā anabhijjhādīhi samānayogakkhamattā vuttaṃ ‘‘dasakusalakammapathe ṭhito’’ti. Dhammanti dhammato anapetaṃ. Tathā hi ca so pakkhapātābhāvato ‘‘samo’’ti vuccatīti āha ‘‘samaṃ caratī’’ti. Pakatiniyāmenevāti paveṇiyā āgataniyāmeneva. Yasmā nigamajanapadesu yebhuyyena gahapatīnaṃ saṅgaho, tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘gahapatikāna’’ntveva vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana aññameva nāgaracārittaṃ, aññaṃ negamajanapadacārittanti te visuṃ gahitā ‘‘negamesu ceva janapadesu cā’’ti. Paccuggamananiggamanavasena uposathassa paṭiharaṇaṃ pāṭihāriyo, so eva pāṭihāriko, pakkho. Ime divasāti ime cattāro divasā.

ලෞකිකයෝ 'ධර්මය' යනු 'රාජධර්මය' යැයි පවසති. මහාබෝධි සම්භාර පාරමිතා සංඛ්‍යාත වූ ධර්මය ඇත්තේ බැවින් ඔහු 'ධම්මික' (ධර්මවාදී) නම් වේ. 'ධම්මේන' යනු න්‍යායානුකූලව හෙවත් යුක්ති සහගතව යන්නයි. එකල බ්‍රහ්මවිහාරාදී භාවනා ධර්මයන් රජු විසින් අවබෝධ කර නොගත්ත ද, අභිධ්‍යාව ආදියෙන් තොර වීම නිසා ඔහුට ද සමාන යෝග්‍යතාවක් ඇති බැවින් 'දස කුසල කර්මපථයන්හි පිහිටියේය' යි කියන ලදී. 'ධම්මං' යනු ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බවයි. එසේම ඔහු පක්ෂපාතී නොවන බැවින් 'සම' (සමාන) යැයි කියනු ලැබේ; ඒ නිසා 'සමව හැසිරෙයි' (සමං චරති) යි පැවසීය. 'පකති නියාමෙනෙව' යනු පරම්පරාගතව පැමිණි නියාමයෙන් ම ය. නිගම සහ ජනපදයන්හි වෙසෙන්නන් අතුරින් බොහෝ සෙයින් ගෘහපතියන්ට සංග්‍රහ කරන බැවින්, අටුවාවෙහි 'ගහපතිකානං' (ගෘහපතියන්ට) යැයි ම පවසන ලදී. පාලියෙහි නම් නගරයේ චාරිත්‍ර එකක් ද, නිගම හා ජනපදයේ චාරිත්‍ර තවත් එකක් ද වන බැවින් 'නිගමයන්හි ද ජනපදයන්හි ද' (නෙගමෙසු චෙව ජනපදෙසු චා) යනුවෙන් ඒවා වෙන් වෙන්ව ගන්නා ලදී. පිළිගැනීම හා නික්මීම වශයෙන් උපෝසථය රැකීම 'පාටිහාරිය' නම් වේ, එයම 'පාටිහාරික පක්ෂය' නම් වේ. 'මෙම දවස්' යනු මෙම සතර දිනයි (අටවක, තුදුස්වක, පසළොස්වක සහ පෙහොවය).

309. Devoti maccu abhibhavanaṭṭhena. Yathā hi devo pakatisatte abhibhavati, evaṃ maccu satte abhibhavati. ‘‘Ahaṃ asukaṃ maddituṃ āgamissāmi, tvaṃ tassa kese gahetvā mā vissajjehī’’ti maccudevassa āṇākarā dūtā viyāti dūtāti vuccanti. Alaṅkatapaṭiyattāyāti idaṃ attano dibbānubhāvaṃ āvikatvā ṭhitāyāti dassetuṃ vuttaṃ. Devatābyākaraṇasadisameva hoti na cireneva maraṇasambhavato. Visuddhidevānanti khīṇāsavabrahmānaṃ. Te hi carimabhave bodhisattānaṃ jiṇṇādike dassenti.

309. මැඩපැවැත්වීමේ අර්ථයෙන් මෘත්‍යුව 'දේව' නම් වේ. යම් සේ දෙවියෙක් ස්වභාවික සත්වයන් මැඩපවත්වයි ද, එමෙන්ම මරණය ද සත්වයන් මැඩපවත්වයි. 'මම අසවලා මර්ධනය කිරීමට පැමිණෙන්නෙමි, ඔබ ඔහුගේ කෙස්වලින් අල්ලාගෙන අත් නොහරින්න' යැයි පවසන මෘත්‍යු දේවයාගේ අණ ක්‍රියාත්මක කරන දූතයන් වැනි බැවින් 'දූතයෝ' යයි කියනු ලැබේ. 'සැරසී සැරසී සිටියා වූ' යන්නෙන් අදහස් කළේ තමන්ගේ දිව්‍යානුභාවය ප්‍රකට කරමින් සිටියා වූ යන්නයි. මරණය වැඩි කලක් නොගොස් සිදුවන බැවින් එය දේවතාවියකගේ අනාවැකියක් හා සමාන වේ. 'විසුද්ධි දේවයන්' යනු ක්ෂීණාශ්‍රව බ්‍රහ්මවරුන් ය. ඔවුහු අවසාන ආත්මයේ දී බෝධිසත්වයන්ට ජරාවට පත් වූවන් ආදිය දක්වති.

Dukhitañca byādhitanti byādhibhāvena sañjātadukkhanti attho. Antimabhavikabodhisattānaṃ visuddhidevehi upaṭṭhāpitabhāvaṃ upādāya tadaññesaṃ tehi anupaṭṭhāpitānampi paṇḍitānaṃ tathā voharitabbatā pariyāyasiddhāti āha ‘‘iminā pariyāyenā’’ti.

'දුක්ඛිත වූ සහ ව්‍යාධිත වූ' යනු ව්‍යාධි ස්වභාවයෙන් හටගත් දුක යන අර්ථයයි. අවසාන භවයෙහි වසන බෝධිසත්වයන්ට විසුද්ධි දේවතාවන් විසින් (සතර පෙරනිමිති) පමුණුවන ලද බැවින්, ඔවුන් හැර අන්‍ය පණ්ඩිතයන්ට ද එසේ උපස්ථානයක් සිදු නොවුවත්, එවැනි ව්‍යවහාරයක් කිරීම පර්යාය වශයෙන් සිදුවන බැවින් 'මෙම පර්යායයෙන්' යැයි පැවසීය.

Disampatīti [Pg.148] vibhattialopena niddeso, disāsīsena desā vuttāti desānaṃ adhipatirājāti attho. Uttamaṅge sirasi ruhantīti uttamaṅgaruhā, kesā. Te panettha yasmā palitattā avisesato sabbapacchimavayasandassakā honti, tasmā ‘‘vayoharā’’ti vuttā.

'දිසම්පතී' යනු විභක්ති ලෝපයෙන් යුත් නිර්දේශයකි; දිශාවන් ප්‍රධාන කොට ඇති දේශයන්ට අධිපති රජු යනු එහි අර්ථයයි. උත්තමාංගය වූ හිසෙහි හටගන්නා බැවින් 'උත්තමංගරුහ' නම් වේ; එනම් කේශයන් ය. මෙහි දී ඒ කේශයන් පැසී තිබීම නිසා විශේෂයක් නොමැතිව මුළුමනින්ම අවසන් වයස දක්වන බැවින් 'වයෝහර' (වයස පැහැර ගන්නා) යැයි කියන ලදී.

Purisayugo yasmā tasmiṃ vaṃse sañjātapurisaṭṭhitiyā paricchinno, tasmā āha ‘‘vaṃsasambhave purise’’ti. Rājagehato āhaṭabhikkhāya yāpentoti iminā kumārakapabbajjāya upagatabhāvaṃ dasseti.

'පුරුෂ යුගය' යනු එම වංශයෙහි උපන් පුරුෂයන්ගේ පැවැත්මෙන් සීමා වූවකි; එබැවින් 'වංශයෙහි උපන් පුරුෂයන්' යැයි පැවසීය. 'රජගෙදරින් ගෙනෙන ලද පිණ්ඩපාතයෙන් යැපෙන්නේ' යන මෙයින් කුමාර අවධියේ ම පැවිදි වීමට එළඹුණු බව දක්වයි.

Parihariyamānovāti aññena aññena parihariyamāno viya velāya velāya tena mahatā parijanena upaṭṭhiyamāno kumārakīḷaṃ kīḷīti attho. Keci pana ‘‘parihariyamāno evā’’ti avadhāraṇavasena atthaṃ vadanti, tathā sati caturāsītivassasahassāni thaññapāyī taruṇadārako ahosīti āpajjatīti tadayuttaṃ. Kumārakālaṃ vatvā tadanantaraṃ oparajjavacanato viruddhañcetaṃ. (Pañcamaṅgalavacanena unnaṅgalamaṅgalaukkantanamaṅgalakammahāyamaṅgaladussamaṅgalāni samupagatāni eva ahesunti daṭṭhabbaṃ).

'පරිහරණය කරනු ලබන්නේ' යනු විවිධ පුද්ගලයන් විසින් පිරිවරනු ලබන්නාක් මෙන්, කලින් කලට ඒ මහත් වූ පිරිවර ජනයා විසින් උපස්ථාන කරනු ලබමින් කුමාර ක්‍රීඩාවන්හි නිරත වූ බවයි. ඇතැමෙක් 'පරිහරණය කරනු ලබමින් ම' යැයි අවධාරණ වශයෙන් අර්ථ පවසති; එසේ වුවහොත් අවුරුදු අසූ හතර දහසක් ම මව්කිරි බොන ළදරුවෙකු වූයේ යැයි යන නිගමනයට එළඹීමට සිදුවන බැවින් එය නුසුදුසු ය. කුමාර කාලය පවසා ඉන් අනතුරුව යුවරාජ තනතුර ගැන පවසන බැවින් එය විරුද්ධ වේ. (පඤ්ච මංගල වචනයෙන් උන්නංගල මංගල්‍යය, උක්කන්තන මංගල්‍යය, නාම මංගල්‍යය, කර්ණවේධ මංගල්‍යය සහ වස්ත්‍ර මංගල්‍යය යන සියල්ල සම්පූර්ණ වූ බව දත යුතුය).

311. Savaṃsavasena āgatā puttanattuādayo puttā ca paputtā ca etissāti puttapaputtakā paramparā. Nihatanti nihitaṃ ṭhapitaṃ, pavattitanti attho. Nihatanti vā satataṃ patiṭṭhitabhāvena vaḷañjitanti attho. Tenāha ‘‘kalyāṇavatta’’nti. Atirekatarā dve guṇāti mahāsattassa maghadevakālato atirekatarā dve guṇā itararājūhi pana atirekatarā anekasatasahassappabhedā eva guṇā ahesunti.

311. තම වංශය අනුව පැමිණි පුත්‍ර පෞත්‍රාදී පරම්පරාව 'පුත්තපපුත්තකා' නම් වේ. 'නිහත' යනු තැන්පත් කරන ලද හෙවත් පවත්වන ලද යන අර්ථයයි. නැතහොත් 'නිහත' යනු නිරන්තරයෙන් පිහිටි බවෙන් යුතුව පරිහරණය කරන ලද යන අර්ථයයි. එබැවින් 'කල්‍යාණ වෘත්තය' (යහපත් චාරිත්‍රය) යැයි පැවසීය. මහාසත්වයාට මඝදේව රජුගේ කාලයට වඩා අතිරේක වූ ගුණ දෙකක් ඇති අතර, අනෙක් රජවරුන්ට වඩා අතිරේක වූ සහ සහස්‍ර ගණනක් වූ ප්‍රභේද ඇති ගුණාංග ද තිබුණි.

312. Tettiṃsa sahapuññakārino ettha nibbattāti taṃsahacaritaṭṭhānaṃ tettiṃsaṃ, tadeva tāvatiṃsaṃ, taṃnivāso etesanti tāvatiṃsā. Nivāsabhāvo ca tesaṃ tattha nibbattanapubbakoti āha – ‘‘devānaṃ tāvatiṃsānanti tāvatiṃsabhavane nibbattadevāna’’nti. Raññoti nimimahārājassa. Ovāde ṭhatvāti ‘‘sīlaṃ arakkhanto mama santikaṃ mā āgacchatū’’ti niggaṇhanavasenapi, ‘‘ekantato mama vijite vasantena sīlaṃ rakkhitabba’’nti evaṃ pavattitaovādavasenapi ovāde ṭhatvā.

312. එක්ව පින් කළ තිස්තුන් දෙනා මෙහි උපන් බැවින් එම සහචර ස්ථානය 'තෙත්තිංස' නම් වේ, එයම 'තාවතිංස' (තව්තිසාව) නම් වේ. ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය මෙය බැවින් ඔවුහු 'තාවතිංසා' නම් වෙති. ඔවුන්ගේ වාසය එහි උත්පත්තිය ලැබීම පෙරදැරි කරගත්තකි. එබැවින් 'තාවතිංස භවනයෙහි උපන් දෙවියන්ගේ' යැයි පැවසීය. 'නිමි මහාරජුගේ' අවවාදයෙහි පිහිටා, 'සීලය රකින්නේ නැති තැනැත්තා මා අසලට නොපැමිණේවා' යැයි නිග්‍රහ කිරීමෙන් ද, 'ඒකාන්තයෙන් මාගේ විජිතයෙහි වසන්නන් විසින් සීලය රැකිය යුතුය' යි පැවැත්වූ අවවාදය අනුව ද අවවාදයෙහි පිහිටා කටයුතු කළහ.

Atha [Pg.149] nanti mahājutikaṃ mahāvipphāraṃ mahānubhāvaṃ nimirājānaṃ. ‘‘Sakkohamasmi devindo, tava santikamāgato’’ti attano sakkabhāvaṃ pavedetvā ‘‘kaṅkhaṃ te paṭivinodessāmī’’ti āha. Tenāha ‘‘sabbabhūtānamissarā’’tiādi.

ඉන්පසු ඒ මහා තේජස් ඇති, මහා ව්‍යාප්තියක් ඇති, මහානුභාව සම්පන්න නිමි රජුට, 'මම දෙවෙන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයා වෙමි, ඔබ වෙත පැමිණියෙමි' යි තමන්ගේ ශක්‍ර භාවය දන්වා, 'ඔබගේ සැකය දුරු කරන්නෙමි' යි පැවසීය. එබැවින් 'සකල භූතයන්ට අධිපති' යනාදිය පැවසීය.

Sīlaṃ upādāya omakatāya ‘‘ki’’nti hīḷento vadati. Guṇavisiṭṭhatāyāti lābhayasādīnañceva piyamanāpatādīnañca āsavakkhayapariyosānānaṃ nimittabhāvena uttamaguṇatāya. Tadā sakko anuruddhatthero, so attano purimajātiyaṃ paccakkhasiddhaṃva dānato sīlaṃ mahantaṃ vibhāvento ‘‘ahañhī’’tiādimāha. Tattha attanā vasiyamānaṃ kāmāvacaradevalokaṃ sandhāya ‘‘pettivisayato’’ti vuttaṃ. Tassa hi kappasatasahassaṃ vivaṭṭajjhāsayassa pūritapāramissa devaloko petaloko viya upaṭṭhāsi. Tenevāha ‘‘accharāgaṇasaṅghuṭṭhaṃ, pisācagaṇasevita’’nti (saṃ. ni. 1.46).

සීලයට සාපේක්ෂව දානය පහත් බව දැක්වීමට 'කුමක්ද' (කිං) යැයි නින්දා කරමින් පවසයි. ගුණාංගයන්ගේ විශිෂ්ටත්වය නිසා, එනම් ලාභ යසස ආදියට මෙන්ම ප්‍රියමනාප දේට ද හේතු වන, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම දක්වා වූ උත්තම ගුණයන්ගේ නිමිත්තක් වන බැවිනි. එකල ශක්‍රයා වූයේ අනුරුද්ධ තෙරුන් ය; උන්වහන්සේ තම පෙර ජාතියෙහි ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස සිදු කළ දානයට වඩා සීලය උතුම් බව විස්තර කරමින් 'මම වනාහි' (අහං හි) යනාදිය පැවසීය. එහි දී තමන් විසින් පාලනය කරනු ලබන කාමාවචර දේව ලෝකය අරභයා 'ප්‍රේත විෂයට වඩා' (පෙත්ති විසයතො) යැයි පවසන ලදී. මන්ද යත්, කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි විවෘත වූ අධ්‍යාශය ඇති, පාරමිතා පිරූ ඔහුට දේව ලෝකය ප්‍රේත ලෝකයක් මෙන් වැටහුණි. එබැවින් 'අප්සරාවන්ගෙන් පිරුණු, පිශාචයන් විසින් සේවනය කරන ලද' (සං.නි. 1.46) යැයි පවසන ලදී.

Khattiyeti khattiyajātiyaṃ. Visujjhatīti brahmalokūpapattiṃ sandhāya vadati kāmasaṃkilesavisujjhanato. Kāyāti ca brahmakāyamāha.

'ඛත්තියේ' යනු ක්ෂත්‍රිය ජාතියෙහි ය. 'විසූජ්ඣති' (පිරිසිදු වේ) යනු කාම සංක්ලේශයන්ගෙන් පිරිසිදු වීම නිසා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උත්පත්තිය ලැබීම අරභයා පවසන්නකි. 'කායා' යන්නෙන් බ්‍රහ්ම කාය අදහස් කෙරේ.

Imassa mama adiṭṭhapubbarūpaṃ disvā ‘‘ahudeva bhaya’’nti cintetvā āha ‘‘avikampamāno’’ti. Bhāyanto hi cittassa aññathattena kāyassa ca chambhitattena vikampati nāma. Tenāha ‘‘abhāyamāno’’ti. Sukhaṃ kathetuṃ hotīti puññaphalaṃ kathetuṃ sukhaṃ hoti.

මීට පෙර නොදුටු විරූ මාගේ මේ රූපය දැක 'භයක් ඇති විය' යි සිතා, 'නොසැලෙන්නා වූ' (අවිකම්පමානො) යැයි පැවසීය. මන්ද යත්, බිය වන්නා වූ තැනැත්තාගේ සිතේ වෙනස් වීමක් සහ කයේ තැතිගැනීමක් නිසා සැබවින්ම සැලෙන්නේය. එබැවින් 'භය නොවන්නා වූ' යැයි පැවසීය. 'සුවසේ කීමට හැකි වේ' යනු පින්වල ඵලය සුවසේ කීමට හැකි වන බවයි.

313. Manaṃ āgamma yuttāyeva hontīti mātalissa sakkasseva cittaṃ jānitvā yuttā viya honti, rathe yuttaājānīyakiccaṃ karonti devaputtā. Evaṃ tādise kāle tathā paṭipajjanti, yathā erāvaṇo devaputto hatthikiccaṃ. Naddhito paṭṭhāyāti rathapañjarapariyantena akkhassa sambandhaṭṭhānaṃ naddhī, tato paṭṭhāya. Akkho bajjhati etthāti akkhabaddho, akkhena rathassa baddhaṭṭhānaṃ. Yathā devalokato yāva candamaṇḍalassa gamanavīthi, tāva attano ānubhāvena heṭṭhāmukhameva rathaṃ pesesi, evaṃ candamaṇḍalassa gamanavīthito yāva rañño pāsādo, tāva tatheva pesesi. Dve magge dassetvāti patodalaṭṭhiyā ākāsaṃ vilikhanto viya attano ānubhāvena nirayagāmī devalokagāmī cāti dve magge [Pg.150] dassetvā. Katamenātiādi desanāmattaṃ, yathā tena rathena gacchantassa nirayo devaloko ca pākaṭā honti, tathā karaṇaṃ adhippetaṃ.

313. ‘මනං ආගම්ම යුත්තායේව හොන්ති’ යනු මාතලිගේ හෝ ශක්‍රයාගේ හෝ සිත දැනගෙන යෙදුණාක් මෙන් වෙති, රියෙහි යෙදුණු ආජානීය කෘත්‍යය දේවපුත්‍රයෝ කරති. මෙසේ එබඳු කාලයකදී ඒරාවණ දේවපුත්‍රයා ඇත් වැඩ කරන්නාක් මෙන් පිළිපදිති. ‘නද්ධිතො පට්ඨාය’ යනු රිය කූඩුවේ කෙළවරින් අක්ෂය (අකුර) සම්බන්ධ වන ස්ථානය ‘නද්ධී’ නම් වේ, එයින් පටන් ගෙන යන්නයි. ‘අක්ඛො බජ්ඣති එත්ථාති අක්ඛබද්ධො’ යනු අක්ෂය මගින් රථය බැඳුණු ස්ථානයයි. දෙව්ලොව සිට චන්ද්‍ර මණ්ඩලයේ ගමන් මාවත දක්වා තම ආනුභාවයෙන් රථය යටට මුහුණ ලා මෙහෙයවූයේ යම් සේ ද, එසේම චන්ද්‍ර මණ්ඩලයේ මාවතේ සිට රජුගේ ප්‍රාසාදය දක්වා ද එලෙසම මෙහෙයවීය. ‘ද්වේ මග්ගේ දස්සෙත්වා’ යනු කෙවිටෙන් අහස ඉරි අඳින්නාක් මෙන් තම ආනුභාවයෙන් නිරයට යන මාවත සහ දෙව්ලොවට යන මාවත යන මාවත් දෙක පෙන්වා යන්නයි. ‘කතමේනා’ යනාදිය දේශනා මාත්‍රයකි, එම රථයෙන් යන්නාට නිරය සහ දෙව්ලොව ප්‍රකට වන අයුරින් කිරීම මෙහි අදහසයි.

Vuttakāraṇameva sandhāyāha mahāsatto ‘‘ubhayeneva maṃ mātali nehī’’ti. Dugganti duggamaṃ. Vettaraṇinti evaṃnāmakaṃ nirayaṃ. Kuthitanti pakkuthitaṃ nipakkatelasadisajālaṃ. Khārasaṃyuttanti khārodakasadisaṃ.

පවසන ලද කාරණයම සලකා මහාසත්ත්වයාණෝ ‘මාතලිය, මාව දෙපසටම රැගෙන යන්න’ යයි පැවසූහ. ‘දුග්ගං’ යනු දුෂ්කර ගමනයි. ‘වෙත්තරණිං’ යනු ඒ නම ඇති නිරයයි. ‘කුථිතං’ යනු පැසවන ලද තෙල් මෙන් දැවෙන ජාලාවයි. ‘ඛාරසංයුත්තං’ යනු ක්ෂාර දිය වැනි යන්නයි.

Rathaṃ nivattetvāti nirayābhimukhato nivattetvā. Bīraṇīdevadhītāyāti ‘‘bīraṇī’’ti evaṃnāmikāya accharāya. Soṇadinnadevaputtassāti ‘‘soṇadinno’’ti evaṃnāmakassa devaputtassa. Gaṇadevaputtānanti gaṇavasena puññaṃ katvā gaṇavaseneva nibbattadevaputtānaṃ.

‘රථං නිවත්තෙත්වා’ යනු නිරය දෙසින් ආපසු හරවා යන්නයි. ‘බීරණීදේවධීතාය’ යනු ‘බීරණී’ නම් වූ ඒ අප්සරාව පිළිබඳවයි. ‘සෝණදින්නදේවපුත්තස්ස’ යනු ‘සෝණදින්න’ නම් වූ ඒ දේවපුත්‍රයා පිළිබඳවයි. ‘ගණදේවපුත්තානං’ යනු සමූහ වශයෙන් පින්කම් කොට සමූහ වශයෙන්ම උපන් දේවපුත්‍රයන් පිළිබඳවයි.

Pattakāleti upakaṭṭhāya velāya. Atithinti paccekasambuddhaṃ. Kassapassa bhagavato sāsane ekaṃ khīṇāsavattherantipi vadanti. Mātāva puttaṃ sakimābhinandīti yathā pavāsato āgataṃ puttaṃ mātā sakiṃ ekavāraṃ āgatakāle abhinandati, tathā niccakāle abhinandi sakkaccaṃ parivisi. Saṃyamā saṃvibhāgāti sīlasaṃyamā saṃvibhāgasīlā. Jātaketi nimijātake.

‘පත්තකාලේ’ යනු පැමිණි කල්හි හෙවත් ආසන්න වේලාවකදී යන්නයි. ‘අතිථිං’ යනු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකටයි. කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි එක් රහතන් වහන්සේ නමකැයි ද පවසති. ‘මාතාව පුත්තං සකිමාභිනන්දි’ යනු පිටරටක සිට පැමිණි පුත්‍රයා දෙස මවක් එක්වරක් බලා සතුටු වන්නාක් මෙන්, නිරන්තරයෙන් සතුටු වෙමින් ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළාය යන්නයි. ‘සංයමා සංවිභාගා’ යනු සීල සංයමය සහ බෙදාහදා දීමේ ගුණයයි. ‘ජාතකේ’ යනු නිමි ජාතකයෙහි යන්නයි.

Cittakūṭanti devanagarassa dakkhiṇadisāya dvārakoṭṭhakaṃ. Sakko cittaṃ sandhāretuṃ asakkontoti mahāsatte pavattaṃ devatānaṃ sakkārasammānaṃ paṭicca uppannaṃ attano usūyacittaṃ bahi anāvikatvā abbhantareyeva ca naṃ ṭhapetuṃ asakkonto. Aññesaṃ puññena vasāhīti sakkassa mahāsattaṃ rosetukāmatāya ārādhanaṃ nidasseti. Purāṇasakko dīghāyuko, taṃ upādāya jarājiṇṇaṃ viya katvā ‘‘jarasakko’’ti vuttaṃ.

‘චිත්තකූටං’ යනු දෙව්නුවර දකුණු දිශාවේ ද්වාර මණ්ඩපයයි. ‘සක්කෝ චිත්තං සන්ධාරේතුං අසක්කෝන්තෝ’ යනු මහාසත්ත්වයාණන් කෙරෙහි දේවතාවන් පවත්වන සත්කාර සම්මාන හේතුවෙන් තමා තුළ උපන් ඊර්ෂ්‍යා සිත පිටතට පෙන්වන්නේ නැතිව ඇතුළතම තබා ගැනීමට නොහැකි වූයේ යන්නයි. ‘අඤ්ඤේසං පුඤ්ඤේන වසාහි’ යනු මහාසත්ත්වයාණන් කෝප ගැන්වීමේ කැමැත්තෙන් ශක්‍රයා කළ ආරාධනය දක්වයි. පුරාණ ශක්‍රයා දීර්ඝායුෂ ඇත්තෙකි, එය පදනම් කරගෙන දිරාගිය මහල්ලෙකු මෙන් පෙනී සිටි බැවින් ‘ජරසක්කෝ’ යයි පවසන ලදී.

315. Sesaṃ sabbanti pabbajjupagamanā sesaṃ attano vaṃse porāṇarājūnaṃ rājacārittaṃ. Pākatikanti puna sabhāvattameva gato ahosi, apabbajitabhāvavacanenevassa brahmavihārabhāvanādīnaṃ pabbajjāguṇānaṃ abhāvo dīpito hoti.

315. ‘සේසං සබ්බං’ යනු පැවිදි වීමෙන් ඉතිරි වූ තමාගේ වංශයේ පුරාණ රජවරුන්ගේ රාජ චාරිත්‍රයි. ‘පාකතිකං’ යනු නැවත ස්වභාවික තත්ත්වයටම පත් විය, පැවිදි නොවීම යන වචනයෙන්ම ඔහු තුළ බ්‍රහ්මවිහාර භාවනා ආදී පැවිදි ගුණ නොමැති බව ප්‍රකාශ වේ.

316. Vīriyaṃ akaronto samucchindati, na tāva samucchinnaṃ, kalyāṇamittasaṃsaggādipaccayasamavāye sati sīlavataṃ kalyāṇavattaṃ pavattetuṃ sakkoti[Pg.151]. Dussīlena samucchinnaṃ nāma hoti tassa tattha nirāsabhāvena paṭipattiyā eva asambhavato. Satta sekhā pavattenti kalyāṇavattassa apariniṭṭhitakiccattā. Khīṇāsavena pavattitaṃ nāma pariniṭṭhitakiccattā. Sesaṃ suviññeyyameva.

316. වීර්යය නොකරන්නා එය නසයි, තවම නසා නැති නම් කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුව ඇති කල්හි සිල්වතුන්ගේ යහපත් වත් පිළිවෙත් පැවැත්විය හැකිය. දුශ්ශීලයා විසින් එය නසන ලද්දක් නම් වේ, මන්ද යත් ඔහු තුළ එහි බලාපොරොත්තුවක් නොමැති බැවින් පිළිපැදීමක් සිදු නොවන බැවිනි. සප්තවිධ සේඛ පුද්ගලයෝ තම කටයුතු අවසන් කර නැති බැවින් යහපත් වත් පිළිවෙත් පවත්වති. රහතන් වහන්සේ විසින් පවත්වන ලද්දේ නිම කළ කටයුතු ඇති බැවිනි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Maghadevasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

මඝදේව සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව නිමවා ඇත.

4. Madhurasuttavaṇṇanā

4. මධුර සූත්‍ර වර්ණනාව

317. Madhurāyanti uttaramadhurāyaṃ. Gundāvaneti kāḷasippalivane. Atimuttakavaneti ca vadanti. Catūsu vaṇṇesu brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo. Paṇḍaroti parisuddho. Kāḷakoti aparisuddho. Jātigottādipaññāpanaṭṭhānesūti jātigottādivasena suddhacintāyaṃ brāhmaṇā eva suddhajātikā, na itareti adhippāyo. Saṃsārato vā suddhacintāyaṃ brāhmaṇāva sujjhanti vedavihitassa suddhavidhino aññesaṃ avisayattāti adhippāyo. Taṃ panetaṃ tesaṃ virujjhati khattiyavessānampi mantajjhenassa anuññātattā, mantajjhenavidhinā ca saṃsārasuddhiyābhāvato. Puttā nāma anorasāpi honti, na tathā imeti āha ‘‘orasā’’ti. Ure saṃvaḍḍhitaputtopi ‘‘orasa’’nti vuccati. Ime pana mukhato niggato hutvā ure saṃvaḍḍhāti dassetuṃ ‘‘orasā mukhato jātā’’ti vuttaṃ. Tato eva brahmato jātāti brahmajā, brahmasambhūtāpi ‘‘brahmajā’’ti vuccanti, na tathā ime. Ime pana paccakkhato brahmunā nimmitāti brahmanimmitā, tato eva brahmato laddhabbavijjādidāyajjadāyādāti brahmadāyādāti sabbametaṃ brāhmaṇānaṃ katthanāpalāpasadisaṃ viññūnaṃ appamāṇaṃ avimaddakkhamaṃ vācāvatthumattaṃ brahmakuttasseva abhāvato. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Tenāha ‘‘ghosoyevā’’tiādi. Vohāramattamevetanti etaṃ ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’’tiādi vacanamattameva, na tassa attho tehi adhippetappakāro atthi.

317. ‘මධුරායං’ යනු උත්තර මධුරාවෙහිය. ‘ගුන්දාවනේ’ යනු කළු පැහැති සිප්පලි වනයෙහිය. ‘අතිමුත්තකවනේ’ යයි ද පවසති. සිවු වර්ණයන් අතුරින් බ්‍රාහ්මණයන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වර්ණය වේ. ‘පණ්ඩරෝ’ යනු පිරිසිදුය. ‘කාළකෝ’ යනු අපිරිසිදුය. ‘ජාතිගොත්තාදිපඤ්ඤාපනට්ඨානේසු’ යනු ජාති ගෝත්‍ර ආදිය අනුව පිරිසිදු බව ගැන සිතීමේදී බ්‍රාහ්මණයන්ම පිරිසිදු ජාති ඇත්තෝ වෙති, අනෙක් අය එසේ නොවේ යන අදහසයි. සංසාරයෙන් මිදී පිරිසිදු වීම ගැන සිතීමේදී ද බ්‍රාහ්මණයෝම පිරිසිදු වෙති, මන්ද වේදයෙහි පනවන ලද පිරිසිදු වීමේ ක්‍රමය අන් අයට විෂය නොවන බැවිනි. එය ඔවුන්ටම විරුද්ධ වන්නකි, මන්ද යත් ක්ෂත්‍රිය හා වෛශ්‍යයන්ට ද මන්ත්‍ර හැදෑරීමට අවසර ඇති බැවිනි, තවද මන්ත්‍ර හැදෑරීමේ ක්‍රමයෙන් සංසාර ශුද්ධියක් සිදු නොවන බැවිනි. පුත්‍රයෝ නම් ළයෙහි නූපන් අය ද වෙති, මොවුන් එසේ නොවේ යයි පෙන්වීමට ‘ඕරසා’ යයි පැවසූහ. ළයෙහි වැඩුණු පුත්‍රයා ද ‘ඕරස’ යයි කියනු ලැබේ. මොවුන් මුඛයෙන් නික්ම ළයෙහි වැඩෙතැයි පෙන්වීමට ‘ඕරසා මුඛතෝ ජාතා’ යයි කියන ලදී. එබැවින් බ්‍රහ්මයාගෙන් උපන් බැවින් ‘බ්‍රහ්මජ’ නම් වෙති, බ්‍රහ්මයාගෙන් සම්භූත වූ අය ද ‘බ්‍රහ්මජ’ යයි කියති, මොවුන් එසේ නොවේ. මොවුන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙසම බ්‍රහ්මයා විසින් මවන ලද බැවින් ‘බ්‍රහ්මනිම්මිත’ නම් වෙති, එම බ්‍රහ්මයාගෙන් ලැබිය යුතු විද්‍යා ආදී දායාදවලට උරුමකම් කියන බැවින් ‘බ්‍රහ්මදායාද’ නම් වෙති. මේ සියල්ල බ්‍රාහ්මණයන්ගේ හිස් ප්‍රකාශයන්ය, නුවණැත්තන්ට පිළිගත නොහැකි, විමසා බැලීමට නොහැකි වචන මාත්‍රයක් පමණි, මන්ද යත් බ්‍රහ්මයා විසින් මවන ලද කිසිවෙක් නැති බැවිනි. මෙහි යමක් කිව යුතු ද එය විසුද්ධිමග්ග වර්ණනාවෙහි පවසන ලද්දේමය. එබැවින් ‘ඝෝසෝයේවා’ යනාදිය පැවසූහ. ‘වෝහාරමත්තමේවේතං’ යනු ‘බ්‍රාහ්මණයන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වර්ණය’ යනාදිය වචන මාත්‍රයක් පමණි, එහි ඔවුන් අදහස් කරන අයුරින් සත්‍ය අර්ථයක් නැත.

318. Samijjheyyāti diṭṭhidīpanavasena attano ajjhāsayo nipphajjeyya. Tenāha ‘‘manoratho pūreyyā’’ti. Khattiyopīti parakhattiyopi[Pg.152]. Assāti samiddhadhanādiṃ pattassa. Tenāha – ‘‘issariyasampattassā’’ti nesanti etesaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ ettha pubbuṭṭhāyibhāvādinā itarehi upacaritabbatāya na kiñci nānākaraṇanti yojanā.

318. ‘සමිජ්ඣෙය්‍යා’ යනු තමාගේ දෘෂ්ටිය අනුව තමාගේ අභිලාෂය ඉටු වන්නේය යන්නයි. එබැවින් ‘මනෝරථය පූරණය වන්නේය’ යයි පැවසූහ. ‘ඛත්තියෝපි’ යනු අන්‍ය ක්ෂත්‍රියයෙකු ද යන්නයි. ‘අස්ස’ යනු සම්පත් ධනය ආදිය ලැබූ තැනැත්තාටයි. එබැවින් ‘ඓශ්චර්ය සම්පත්තිය ඇති තැනැත්තාට’ යයි පැවසුහ. ‘නෙසං’ යනු මේ සිවු වර්ණයන් කෙරෙහි පෙර නැගී සිටීම ආදියෙන් අනෙක් අය විසින් උපස්ථාන ලැබිය යුතු බවෙහි කිසිදු වෙනසක් නැත යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

322. Ahaṃ cīvarādīhi upaṭṭhāko, tumhākaṃ icchitacchitakkhaṇe vadeyyātha yenatthoti yojanā. Corādiupaddavanisedhanena rakkhāgutti, dānādinimittaupaddavanisedhanena āvaraṇagutti. Paccuppannānatthanisedhanena vā rakkhāgutti, āgāmianatthanisedhanena āvaraṇagutti. Ettha ca khattiyādīsu yo yo issaro, tassa itarena anuvattetabbabhāve, kusalākusalakaraṇena nesaṃ vasena laddhabbaabhisamparāye, pabbajitehi laddhabbasāmīcikiriyāya ca aṇumattopi viseso natthi, tasmā so visesābhāvo pāḷiyaṃ tattha tattha vāre ‘‘evaṃ sante’’tiādinā vibhāvito. Sesaṃ suviññeyyameva.

322. ‘මම සිවුරු ආදියෙන් උපස්ථායකයෙක්මි, ඔබවහන්සේට අවශ්‍ය ඕනෑම අවස්ථාවක අවශ්‍ය දේ පවසන්න’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. සොර සතුරන් වැනි උපද්‍රව වැළැක්වීමෙන් කෙරෙන රැකවරණය ‘රක්ඛාගුත්ති’ නම් වේ, දාන ආදී පින්කම්වලට බාධා කරන උපද්‍රව වැළැක්වීම ‘ආවරණගුත්ති’ නම් වේ. නැතහොත් වර්තමාන අනර්ථයන් වැළැක්වීම ‘රක්ඛාගුත්ති’ ද, අනාගත අනර්ථයන් වැළැක්වීම ‘ආවරණගුත්ති’ ද වේ. මෙහිදී ක්ෂත්‍රිය ආදීන් අතර යමෙක් නායකයෙක් වේ ද, ඔහු කෙරෙහි අනෙක් අය විසින් කටයුතු කළ යුතු ආකාරයත්, කුසල් අකුසල් සිදු කිරීමෙන් ඔවුන්ට හිමිවන පරලොව සැපදුකත්, පැවිදි උතුමන් හට කළ යුතු වත්පිළිවෙත් ආදියේත් කිසිදු වෙනසක් නැත. එබැවින් ඒ වෙනසක් නොමැති බව පාලි පාඨයේ ඒ ඒ තැන්හි ‘මෙසේ ඇති කල්හි’ යනාදී වශයෙන් පැහැදිලි කර ඇත. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Madhurasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

මධුර සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගම්භීර අර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවට පත් විය.

5. Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā

5. බෝධිරාජකුමාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

324. Olokanakapadumanti līlāaravindaṃ. Tasmāti kokanadasaṇṭhānattā kokanadoti saṅkhaṃ labhi.

324. ‘ඔලෝකනකපදුම’ යනු විසිතුරු ලීලාවෙන් යුතු නෙළුම් මලකි. එම නෙළුම් මලේ හැඩය ‘කෝකනද’ නම් වූ රතු නෙළුම් මලක හැඩය ගන්නා බැවින් ‘කෝකනද’ යන නාමය ලැබුණි.

325. Yāva pacchima…pe… phalakaṃ vuttaṃ tassa sabbapacchā santhatattā. Uparimaphalagatañhi sopānamatthakaṃ. Olokanatthaṃyevāti na kevalaṃ bhagavato āgamanaññeva olokanatthaṃ, atha kho attano patthanāya santharāpitāya celapaṭikāya akkamanassapi.

325. ‘අවසාන... පෙ... පලකය දක්වා’ යැයි පවසන ලද්දේ එය සියල්ලටම පසුව ඇති පලකය බැවිනි. පඩිපෙළෙහි ඉහළ කෙළවර පිහිටා ඇත්තේ එහි ය. ‘බැලීම පිණිසම’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩමවීම දැකීම පමණක් නොව, තමාගේ ප්‍රාර්ථනාව පරිදි එළන ලද සුදු රෙදි කඩ මත උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද තැබීම ද දැක බලා ගැනීමයි.

Sakuṇapotaketi kādambaṭiṭṭibhaputtake. Aññova bhaveyyāti tasmiṃ attabhāve mātugāmato añño idāni bhariyābhūto mātugāmo bhaveyya. Puttaṃ labheyyāti attano kammavasena puttaṃ, no tassa. Ubhohīti imehi eva ubhohi. Imehi kāraṇehīti tassa rājakumārassa buddhaṃ paṭicca micchāgahaṇaṃ, titthiyānaṃ ujjhāyanaṃ, anāgate manussānaṃ bhikkhūnaṃ uddissa vippaṭisāroti imehi tīhi kāraṇehi. Paññattanti santhataṃ celapaṭikaṃ. Maṅgalaṃ icchantīti maṅgalikā.

‘සකුණපෝතක’ යනු තාරාවන් හා වටු කුරුල්ලන් වැනි පක්ෂීන්ගේ පැටවුන් ය. ‘වෙනත් අයෙක් විය හැකිය’ යනු ඒ ආත්මභාවයේදී මව් පාර්ශවයෙන් ලැබෙන දරුවෙකු වෙනුවට දැන් බිරිඳ වී සිටින තැනැත්තියකගෙන් දරුවෙකු ලැබීමයි. ‘පුතෙකු ලබන්නෙමි’ යනු තමාගේ කර්ම ශක්තියට අනුව ලැබෙන පුතෙකු මිස ඇයට ලැබෙන දරුවෙකු නොවේ. ‘මෙම කරුණු දෙකෙන්ම’ යනු මෙම කාරණා දෙකෙනි. ‘මෙම කාරණා නිසා’ යනු බෝධිරාජකුමාරයා බුදුරදුන් කෙරෙහි ඇති කරගත් වැරදි වැටහීම, අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ දොස් පැවරීම සහ අනාගතයේ මනුෂ්‍යයන් විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා දක්වන පසුතැවිල්ල යන කරුණු තුන නිසාය. ‘පණවන ලද’ යනු එළන ලද සුදු රෙදි කඩයි. ‘මංගල්‍යය කැමති වන්නෝ’ මංගලිකයෝ නම් වෙති.

326. Tatiyaṃ [Pg.153] kāraṇanti iminā bhikkhūsu vippaṭisārānuppādanamāha. Yaṃ kiñci paribhuñjana-sukhaṃ kāmasukhallikānuyogoti adhippāyena kāmasukhallikānuyogasaññī hutvā…pe… maññamāno evamāha.

326. ‘තෙවන කරුණ’ යන්නෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා තුළ පසුතැවිල්ලක් ඇති නොවීම අදහස් කරයි. යම්කිසි පරිභෝජන සැපයක් ලැබීම කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය යැයි වැරදියට සිතා... පෙ... මෙසේ පවසන ලදී.

327. Atha naṃ bhagavā tato micchābhinivesato vivecetukāmo ‘‘so kho aha’’ntiādinā attano dukkaracariyaṃ dassetuṃ ārabhi. Mahāsaccake(ma. ni. 1.364 ādayo) vuttanayeneva veditabbaṃ ‘‘so kho aha’’ntiādipāṭhassa tattha āgataniyāmeneva āgatattā. Pāsarāsisutte (ma. ni. 1.272 ādayo) vuttanayenāti etthāpi eseva nayo.

327. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු එම වැරදි වැටහීමෙන් මුදවනු කැමැත්තෙන්, ‘මම ද පෙර...’ යනාදී වශයෙන් තමන් වහන්සේගේ දුෂ්කරක්‍රියාව ප්‍රකාශ කිරීමට පටන් ගත්හ. මහාසච්චක සූත්‍රයේ විස්තර කර ඇති පරිදිම ‘මම ද පෙර...’ යනාදී පාඨයන්හි අර්ථය දත යුතුය. පාසරාසි සූත්‍රයේ දැක්වෙන ක්‍රමයම මෙහි ද අදාළ වේ.

343. Aṅkusaṃ gaṇhanti etena tassa gahaṇe cheko hotīti aṅkusagahaṇasippaṃ. Meghautunti meghaṃ paṭicca uppannasītautuṃ. Pabbatautunti pabbataṃ paṭicca uṇhautuṃ. Ubhayavasena ca tassa tathā sītuṇhaututo eno āgatoti ta-kārassa da-kāraṃ katvā udenoti nāmaṃ akāsi.

343. හෙණ්ඩුව අල්ලා ගන්නා බැවින් සහ එය අල්ලා ගැනීමෙහි දක්ෂ වන බැවින් එය ‘අංකුසගහණ’ ශිල්පයයි. ‘මේඝඋතු’ යනු වර්ෂාව නිසා ඇතිවන ශීත ඍතුවයි. ‘පබ්බතඋතු’ යනු පර්වතය නිසා ඇතිවන උණුසුම් ඍතුවයි. මෙම ශීත හා උණුසුම් ඍතු දෙකෙහි බලපෑමෙන් ඔහු උපන් බැවින්, ‘ත’ කාරය වෙනුවට ‘ද’ කාරය යොදා ‘උදේන’ යන නාමය තබන ලදී.

Tāpaso ogāḷhañāṇavasena rañño matabhāvaṃ ñatvā. Ādito paṭṭhāyāti kosambinagare parantaparañño aggamahesibhāvato paṭṭhāya. Pubbeti sīlavantakāle. Hatthiganthanti hatthīnaṃ attano vase vattāpanasatthaṃ. Tenevassa taṃ sikkhāpeti, kiccañca ijjhati.

තාපසයා තමා සතු ගැඹුරු ඥානයෙන් රජු මියගිය බව දැනගත්තේය. ‘ආදියේ සිට’ යනු කෝසම්බි නුවර පරන්තප රජුගේ අගමෙහෙසිය වූ තැන් සිටය. ‘පෙර’ යනු සිල්වත්ව සිටි කාලයේදී ය. ‘හත්ථිගන්ධ’ යනු ඇතුන් තමාගේ වසඟයට ගන්නා ශාස්ත්‍රයයි. ඔහුට එය උගන්වන්නේ ඒ නිසාම ය, එම කටයුත්ත ද සාර්ථක වේ.

344. Padahanabhāvoti bhāvanānuyogo. Padhāne vā niyutto padhāniyo, padhāniyassa bhikkhuno, tasseva padhāniyabhāvassa aṅgāni kāraṇāni padhāniyaṅgāni. Saddhā etassa atthīti saddho. Kiñcāpi paccekabodhisattānampi abhinīhārato paṭṭhāya āgatā āgamanasaddhā eva, mahābodhisattānaṃ pana saddhā garutarāti sā eva gahitā. Acalabhāvena okappanaṃ ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākhyāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti kenaci akampiyabhāvena ratanattayaguṇe ogāhitvā kappanaṃ. Pasāduppatti ratanattaye pasīdanameva. Bodhinti catumaggañāṇanti vuttaṃ taṃnimittattā sabbaññutaññāṇassa, bodhīti vā sammāsambodhi. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Nicchitasubuddhatāya dhammassa sudhammatā saṅghassa suppaṭipatti vinicchitā eva [Pg.154] hotīti āha ‘‘desanāsīsameva ceta’’ntiādi. Tassa padhānaṃ vīriyaṃ ijjhati ratanattayasaddhāya ‘‘imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti padhānānuyoge avaṃmukhasambhavato.

344. ‘පදහනභාවය’ යනු භාවනානුයෝගයයි. ප්‍රධානයෙහි (වීර්යයෙහි) නියුතු වූ භික්ෂුව ‘ප්‍රධානීය’ නම් වන අතර, එම භික්ෂුවගේ වීර්යයට උපකාරී වන අංග ‘ප්‍රධානියංග’ නම් වේ. ශ්‍රද්ධාව ඇත්තේ ‘සද්ධෝ’ නම් වේ. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට පවා අභිනීහාරයේ සිට පැමිණි ශ්‍රද්ධාව ඇතත්, මහා බෝධිසත්වයන්ගේ ශ්‍රද්ධාව වඩාත් බලවත් බැවින් එයම මෙහි ගන්නා ලදී. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධය, ධර්මය ස්වක්ඛාතය, සංඝයා සුපටිපන්නය’ යනුවෙන් රත්නත්‍රයේ ගුණ කෙරෙහි කිසිවෙකුටත් සෙලවිය නොහැකි පරිදි සිත පිහිටුවා ගැනීම අචල ශ්‍රද්ධාවයි. රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඇතිවන ප්‍රසාදයම ‘පසාද’ නම් වේ. ‘බෝධිය’ යනු සිවුමඟ නැණයි. සර්වඥතා ඥානයට හේතු වන බැවින් හෝ සම්මා සම්බෝධියට බෝධිය යැයි කියනු ලැබේ. සර්වඥතා ඥානයට පදනම මාර්ග ඥානයයි, මාර්ග ඥානයට පදනම සර්වඥතා ඥානයයි, එය ‘සම්මා සම්බෝධි’ නම් වේ. ධර්මය පිළිබඳ නිවැරදි අවබෝධය ඇති වූ විට ධර්මයේ යහපත් බව හා සංඝයාගේ සුපටිපන්න බව මනාව තීරණය වේ. රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඇති ශ්‍රද්ධාව නිසා ‘මෙම ප්‍රතිපදාවෙන් ජරාවෙන් හා මරණයෙන් මිදෙන්නෙමි’ යන දැඩි වීර්යය ඇතිවේ.

Appābādhotiādi heṭṭhā vuttameva. Aguṇaṃ pakāsetā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjitā sammāpaṭipattiyā visodhanatthaṃ. Udayañca atthañca gantunti ‘‘avijjāsamudayā’’tiādinā pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ udayañca vayañca jānituṃ. Tenāha ‘‘etenā’’tiādi. Parisuddhāya upakkilesavinimuttāya. Nibbijjhitunti tadaṅgavasena pajahituṃ samucchedappahānassa paccayo bhavituṃ. Yaṃ dukkhaṃ khīyatīti kilesesu appahīnesu tena tadupanissayakammaṃ paṭicca yaṃ dukkhaṃ uppajjeyya, taṃ sandhāya vuttaṃ.

‘අප්පාබාධෝ’ යනාදිය කලින් විස්තර කරන ලදී. තමාගේ අගුණ ප්‍රකාශ කරන්නේ මතු සංවර වීම පිණිසත්, නිවැරදි ප්‍රතිපදාවෙන් සිත පිරිසිදු කර ගැනීම පිණිසත් ය. ‘උදය හා අස්තය’ (ඇතිවීම හා නැතිවීම) අවබෝධ කර ගැනීම යනු ‘අවිද්‍යාව නිසා ඇතිවීම’ යනාදී වශයෙන් පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය දැනගැනීමයි. ඒ නිසාම ‘මෙයින්’ යනාදිය පවසන ලදී. කෙලෙස්වලින් තොර පිරිසිදු සිතින් යුක්තව, එම කෙලෙස් දුරු කිරීමටත්, සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයට (සම්පූර්ණයෙන් නැති කිරීමට) ප්‍රත්‍ය වීමටත් මෙය හේතු වේ. කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොවූ කල්හි එම කර්මයන්ට අනුව යම් දුකක් ඇතිවේ ද, එය නැති කිරීම යන අදහසින් ‘යම් දුකක් ගෙවී යයි ද’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

345. Sesadivaseti sattadivasato paṭṭhāya yāva dve rattindivā.

345. ‘ඉතිරි දවස්වල’ යනු සත් දිනක සිට දින දෙකක් දක්වා වූ කාලයයි.

346. Kucchisannissito gabbho nissayavohārena ‘‘kucchī’’ti vuccati, so etissā atthīti kucchimatī. Tenāha ‘‘āpannasattā’’ti. Ārakkho panassa paccupaṭṭhito hotīti mātarā gahitasaraṇaṃ gabbhavuṭṭhitassa tassa saraṇagamanaṃ pavedayitassa kusalaṃ saraṇaṃ nāma, mātu katarakkho puttassapi paccupaṭṭhitoti. Mahallakakāleti vacanatthaṃ jānanakāle. Sārentīti yathādiṭṭhaṃ yathābalaṃ ratanattayaguṇapatiṭṭhāpanavasena assa sārenti. Sallakkhetvāti vuttamatthaṃ upadhāretvā. Saraṇaṃ gahitaṃ nāma hoti ratanattayassa saraṇabhāvasallakkhaṇapubbakatanninnacittabhāvatova. Sesaṃ suviññeyyameva.

346. කුසෙහි සිටින ගැබ් වූ දරුවා ‘කුක්ෂි’ යන වචනයෙන් හඳුන්වනු ලබන අතර, ඇය ‘කුක්ෂිමතී’ (ගැබ්බර තැනැත්තිය) නම් වේ. එබැවින් ‘ගැබ්බර වූ තැනැත්තිය’ යැයි පවසන ලදී. මව විසින් සරණ යාම තුළින් කුසෙහි සිටින දරුවාට ද රැකවරණය සැලසේ. දරුවාට වචන තේරුම් ගත හැකි වයසට පැමිණි විට, තමා දුටු හා තමාට හැකි අයුරින් රත්නත්‍රයේ ගුණ කියා දී සරණ පිහිටුවනු ලැබේ. රත්නත්‍රය සරණ යාම යනු ඒ පිළිබඳ මනාව වටහාගෙන සිත ඒ කෙරෙහිම යොමු කිරීමයි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිව වටහා ගත හැකිය.

Bodhirājakumārasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

බෝධිරාජකුමාර සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගම්භීර අර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවට පත් විය.

6. Aṅgulimālasuttavaṇṇanā

6. අංගුලිමාල සූත්‍ර වර්ණනාව.

347. Aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāretīti iminā anvatthā tassa samaññāti dasseti. Tatrāti tasmiṃ ācariyavacanena aṅgulimālassa dhāraṇe. Karīsasahassakhette ekasālisīsaṃ viya apaññāyamānasakakicco hotīti adhippāyo. Takkasīlaṃ pesayiṃsu ‘‘tādisassa ācariyassa santike [Pg.155] sippuggahasammāpayogena diṭṭhadhammike samparāyike ca atthe jānanto bhāriyaṃ na kareyyā’’ti. Bāhirakā ahesuṃ ahiṃsakassa vattasampattiyā ācariyassa cittasabhāvato nibbattanatibhāvena. Sineheneva vadanteti sinehena viya vadante.

347. ‘ඇඟිලි මාලයක් දරයි’ (අංගුලීනං මාලං ධාරේති) යනුවෙන් මෙයින් ඔහුට ලැබුණු ඒ නාමය අන්වර්ථ නාමයක් බව දක්වයි. ‘තත්‍ර’ යනු ඒ ආචාර්යවරයාගේ වචනයෙන් අංගුලිමාලයන් ඇඟිලි මාලාවක් දැරීම පිළිබඳවයි. අමු වැසිකිළි වළක් බඳු වූ කුඹුරක වැඩුණු එක් ඇල් වී කරලක් මෙන් තමාගේ කාර්යය පවා නොපෙනී යයි යන අදහසයි. ‘තක්සලාවට යැවූහ’ යනු, එවැනි ආචාර්යවරයෙකු වෙත ගොස් ශිල්ප ඉගෙනීමේ නිසි උත්සාහය මගින් මෙලොව පරලොව යහපත දැනගෙන, ඔහු අකුසල් නොකරනු ඇතැයි යන අදහසිනි. අහිංසකයාගේ වත් සම්පත්තිය නිසා ආචාර්යවරයාගේ සිතේ හටගත් අධික ලෙන්ගතුකම නිසා අන් අය ඔහු කෙරෙහි බාහිර පුද්ගලයෝ වූහ. ‘සිනේහෙනේව වදන්තේ’ යනු සෙනෙහසින් මෙන් පවසන විට යන්නයි.

Gaṇanampi na uggaṇhātīti gaṇanavidhimpi na sallakkheti. Tattha kāraṇamāha ‘‘pakatiyā’’tiādinā. Ṭhapitaṭṭhāneti rukkhagacchantarādike ṭhapitaṭṭhāne sakuntasiṅgālānaṃ vasena aṅguliyo vinassanti. Bhaggavoti kosalarañño purohitaṃ gottena vadati. Coro avissāsanīyo sāhasikabhāvato. Purāṇasanthatā sākhā avissāsanīyā vicchikādīnaṃ pavesanayogyattā. Rājā avissāsanīyo issariyamadena dhanalobhena ca kadāci jīvite saṅkābhāvato. Itthī avissāsanīyā lolasīlacittabhāvato. Anuddharaṇīyo bhavissati saṃsārapaṅkato.

‘ගණන් කිරීම පවා ඉගෙන නොගනී’ යනු ගණන් කිරීමේ ක්‍රමය පවා සැලකිල්ලට නොගනියි යන්නයි. එහි හේතුව ‘පකතියා’ යනාදියෙන් පවසයි. ‘තැබූ තැන්වල’ යනු ගස් වැල් අතර ආදී තැබූ ස්ථානවල පක්ෂීන් සහ නරින් නිසා ඇඟිලි විනාශ වී යයි. ‘භග්ගව’ යනුවෙන් කෝසල රජුගේ පුරෝහිතයාට ඔහුගේ ගෝත්‍ර නාමයෙන් අමතයි. ‘සොරා විශ්වාස කළ නොහැක්කේ’ ඔහුගේ සාහසික බව නිසාය. ‘පැරණි අතු’ (පුරාණසන්ථතා සාඛා) විශ්වාස කළ නොහැක්කේ ගෝනුස්සන් ආදීන් රිංගා සිටීමට සුදුසු බැවිනි. ‘රජු’ විශ්වාස කළ නොහැක්කේ බල මදය හා ධන ලෝභය නිසා ඕනෑම මොහොතක ජීවිතය පිළිබඳ සැකයක් පැවතිය හැකි බැවිනි. ‘ස්ත්‍රිය’ විශ්වාස කළ නොහැක්කේ චපල සිත් ඇති බැවිනි. ඔහු සංසාර නමැති මඩෙන් ගොඩගත නොහැකි අයෙකු බවට පත්වනු ඇත.

348. Saṅkaritvāti ‘‘mayaṃ ekajjhaṃ sannipatitvā coraṃ māretvā vā palāpetvā gamissāmā’’ti saṅkaraṃ katvā. Iddhābhisaṅkhāranti abhisaṅkharaṇaṃ adhiṭṭhānaṃ. Abhisaṅkhāsīti adhiṭṭhahi. Saṃharitvāti saṃkhipitvā. Orabhāgeti corassa orabhāge.

348. ‘සංකරිත්වා’ යනු “අපි එක්ව රැස්වී සොරා මරා හෝ පන්නා දමා යමු” යි සාකච්ඡා කොට එක්රැස් වීමයි. ‘ඉද්ධාභිසංඛාරං’ යනු අධිෂ්ඨාන ශක්තියෙන් සකස් කිරීමයි. ‘අභිසංඛාසි’ යනු අධිෂ්ඨාන කළේය යන්නයි. ‘සංහරිත්වා’ යනු හැකිලීමෙන් හෙවත් සංක්ෂිප්ත කිරීමෙනි. ‘ඕරභාගේ’ යනු සොරා සිටින පැත්තේ යන්නයි.

349. Daṇḍoti paharaṇahatthacchedanādiko daṇḍanasaṅkhāto daṇḍo. Pavattayitabboti ānetabbo. Apanetvāti attano santānato samucchedavasena pahāya. Paṭisaṅkhāyāti paṭisaṅkhānena. Avihiṃsāyāti karuṇāya. Sāraṇīyadhammesūti chasupi sāraṇīyadhammesu, ṭhito aṭṭhitānaṃ pāpadhammānaṃ bodhimūle eva samucchinnattā. Yathā atīte aparimitaṃ kālaṃ sandhāvitaṃ, evaṃ imāya paṭipattiyā anāgatepi sandhāvissatīti dassento ‘‘idānī’’tiādimāha.

349. ‘දණ්ඩ’ යනු පහර දීම, අත් කැපීම ආදී දඬුවම් නමින් හැඳින්වෙන දණ්ඩනයයි. ‘පවත්තයිතබ්බෝ’ යනු පැමිණවිය යුතුය යන්නයි. ‘අපනේත්වා’ යනු තමාගේ සන්තානයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම උදුරා දමා අත්හැරීමයි. ‘පටිසංඛායා’ යනු ප්‍රඥාවෙන් විමසා බැලීමෙනි. ‘අවිහිංසායා’ යනු කරුණාවෙනි. ‘සාරණීය ධර්මයන්හි’ යනු සාරණීය ධර්ම සයෙහිම පිහිටි බැවිනි. අකුසල් ධර්මයන් බෝ මුලදීම මුලිනුපුටා දැමූ බැවිනි. අතීතයේ අපරිමිත කාලයක් සංසාරයේ සැරිසැරුවාක් මෙන්, මේ පිළිවෙත නිසා අනාගතයේදීත් සැරිසරනු ඇතැයි දක්වමින් ‘ඉදානි’ යනාදිය පැවසීය.

Itvevāti iti eva, iti-saddo nidassanattho. Tenāha ‘‘evaṃ vatvā yevā’’ti. Akirīti ākiri, pañcapi āvudhāni vikiri. Tena vuttaṃ ‘‘khipi chaḍḍesī’’ti.

‘ඉත්වේවා’ යනු මෙසේමය යන්නයි, ‘ඉති’ යන ශබ්දය නිදර්ශනයක් හැඳින්වීම පිණිස යෙදේ. එබැවින් “මෙසේ පවසාම” යැයි කියන ලදී. ‘අකිරි’ යනු විසිරුවා හැරීමයි, ආයුධ පහම විසුරුවා හැරියේය. ඒ පිළිබඳව “විසි කළේය, බැහැර කළේය” යැයි කියන ලදී.

350. Ettovāti ato eva āgatamaggeneva sāvatthiṃ gatā. Adhivāsessatīti ‘‘coraṃ paṭisedhetuṃ gamissāmī’’ti vutte tuṇhī bhavissati[Pg.156]. Dāruṇakammena uppannanāmanti ‘‘aṅgulimālo’’ti imaṃ nāmaṃ sandhāya vadati.

350. ‘එත්තෝවා’ යනු මෙතැන් සිටම පැමිණි මඟින්ම සැවැත් නුවරට වැඩම කළහ යන්නයි. ‘අධිවාසෙස්සති’ යනු “සොරා වැළැක්වීමට යන්නෙමි” යැයි කී විට නිශ්ශබ්ද වනු ඇත යන්නයි. ‘දාරුණ කර්මයෙන් උපන් නාමය’ යනු ‘අංගුලිමාල’ යන මේ නාමය අරමුණු කරගෙන පවසයි.

351. Hatthī araññahatthī honti manussānaṃ tattha gantuṃ asakkuṇeyyattā, evaṃ assāpi. Kūṭasahassānaṃ bhijjanakāraṇaṃ hoti therassa āgamanabhayena ghaṭe chaḍḍetvā palāyanena. Gabbhamūḷhāyāti byākulagabbhāya. Pabbajjābalenāti vuttaṃ, satthu desanānubhāvenāti pana vattabbaṃ. So hi tassāpi kāraṇanti. Ariyā nāma jāti pabbajjā ariyabhāvatthāya jātīti katvā.

351. මිනිසුන්ට එහි යාමට නොහැකි බැවින් ඇතා වල් ඇතෙකු බඳු විය, අශ්වයාට ද එසේමය. තෙරුන් වහන්සේගේ පැමිණීමේ බියෙන් කළගෙඩි දමා පලායාම නිසා කළගෙඩි දහස් ගණනක් බිඳී යාමට හේතු විය. ‘ගබ්භමූළ්හායා’ යනු දරුවා බිහි කරගත නොහැකිව වික්ෂිප්ත වූ ගර්භාෂය ඇත්තියට යන්නයි. ‘පැවිදි වීමේ බලයෙන්’ යැයි පැවසුවද, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනාවේ ආනුභාවයෙන් යැයි පැවසිය යුතුය. මන්ද එයම ඇයට සහනයට හේතු වූ බැවිනි. ‘ආර්ය ජාතිය’ යනු පැවිදි වීම ආර්ය භාවය සඳහා වූ උපතක් ලෙස සලකා එසේ පවසන ලදී.

Mahāparittaṃ nāmetanti mahānubhāvaṃ parittaṃ nāmetaṃ. Tathā hi naṃ thero sabbabhāvena ariyāya jāto saccādhiṭṭhānena akāsi. Tenāha ‘‘saccakiriyakataṭṭhāne’’ti. Gabbhamūḷhanti mūḷhagabbhaṃ. Gabbho hi paripakko sampajjamāno vijāyanakāle kammajavātehi sañcāletvā parivattito uddhaṃpādo adhosīso hutvā yonimukhābhimukho hoti, evaṃ so kassaci alaggo sotthinā bahi nikkhamati, vipajjamāno pana viparivattanavasena yonimaggaṃ pidahitvā tiriyaṃ nipajjati, tathā yassā yonimaggo pidahati, sā tattha kammajavātehi aparāparaṃ parivattamānā byākulā mūḷhagabbhāti vuccati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gabbhamūḷha’’nti.

‘මහාපරිත්තං නාමෙතං’ යනු මෙය මහානුභාව සම්පන්න පිරිතකි යන්නයි. ඒ මන්ද යත්, තෙරුන් වහන්සේ සියලු ආකාරයෙන්ම ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බව පවසා සත්‍ය අධිෂ්ඨානයක් කළ බැවිනි. එබැවින් ‘සත්‍යක්‍රියාව කළ ස්ථානයේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ගබ්භමූළ්හං’ යනු දරුවා බිහි කිරීමට අපහසු වූ ගැබයි. ගර්භය මුහුකුරා ගොස් ප්‍රසූත කාලයේදී කර්මජ වාතයන්ගෙන් සැලී පෙරළී, හිස පහතටත් පය ඉහළටත් වී යෝනි මාර්ගය දෙසට යොමු වේ. එවිට කිසිවක නොගැටී සුවසේ පිටතට පැමිණෙයි. එහෙත් එය වැරදි ලෙස පෙරළී යෝනි මාර්ගය අවහිර කරමින් හරහට පිහිටි විට, එහි කර්මජ වාතයන්ගෙන් එහා මෙහා පෙරළෙමින් වික්ෂිප්ත වූ ගැබ ‘මූළ්හගබ්භ’ නමින් හැඳින්වේ. එය අරමුණු කරගෙන ‘ගබ්භමූළ්හං’ යැයි කියන ලදී.

Saccakiriyā nāma buddhāsayaṃ attano sīlaṃ paccavekkhitvā katā, tasmā saccakiriyā vejjakammaṃ na hotīti daṭṭhabbaṃ. Therassapi cātiādinā upasaṅkamitabbakāraṇaṃ vadati. Ime dve hetū paṭicca bhagavā theraṃ saccakiriyaṃ kāresi. Jātinti mūlajātiṃ.

සත්‍යක්‍රියාව නම් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය පරිදි තමාගේ සීලය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට කරන ලද්දකි. එබැවින් සත්‍යක්‍රියාව යනු වෛද්‍ය කර්මයක් (වෙදකමක්) නොවන බව දත යුතුය. ‘තෙරුන් වහන්සේට ද’ යනාදියෙන් පැමිණිය යුතු හේතුව පවසයි. මේ කරුණු දෙක නිසා භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙරුන් ලවා සත්‍යක්‍රියාව කරවූ සේක. ‘ජාතිං’ යනු මුල් උපතයි.

352. Pariyādāya āhacca bhinnena sīsena. Sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammanti niraye nibbattanasakakammasabhāgabhūtaṃ diṭṭhadhammavedanīyakammaṃ. Sabhāgatā ca samānavatthukatā samānārammaṇatāekavīthipariyāpannatādivasena sabbathā sarikkhatā, sadisampi ca nāma tadevāharīyati yathā ‘‘tasseva kammassa vipāko’’ti ca ‘‘sā eva tittirī tāneva osadhānī’’ti ca. Idāni tameva sabhāgataṃ dassetuṃ ‘‘kammaṃ hī’’tiādi āraddhaṃ. Kariyamānamevāti paccayasamavāyena paṭipāṭiyā nibbattiyamānameva. Tayo koṭṭhāse pūreti, diṭṭhadhammavedanīyaaparāpariyāyavedanīyaupapajjavedanīyasaṅkhāte tayo bhāge pūreti, tesaṃ tiṇṇaṃ bhāgānaṃ vasena pavattati.

352. පහර වැදී පැළුණු හිසින් යුක්තව. ‘සභාගදිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය’ යනු නිරයේ ඉපදීමට හේතු වන තමාගේම කර්මයට සමාන වූ මෙලොවදී විපාක දෙන කර්මයයි. ‘සභාගතාවය’ යනු සමාන වස්තුවක් තිබීම, සමාන අරමුණක් තිබීම සහ එකම චිත්ත වීථියකට ඇතුළත් වීම ආදී වශයෙන් සෑම ආකාරයකින්ම සමාන වීමයි. ‘එම කර්මයේම විපාකයයි’ සහ ‘එම වටුවාමය, එම ඖෂධමය’ යනාදී වශයෙන් ද එයම හඳුන්වනු ලැබේ. දැන් එම සභාගතාවය දැක්වීමට ‘කම්මං හි’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ‘කර්මය සිදු කරන විටදීම’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් අනුපිළිවෙලින් හටගන්නා අවස්ථාවේදීමයි. එය කොටස් තුනක් සම්පූර්ණ කරයි. එනම් දිට්ඨධම්මවේදනීය, අපරාපරියවේදනීය සහ උපපජ්ජවේදනීය යන කොටස් තුනයි. එම කොටස් තුන අනුව කර්මය පවතී.

Diṭṭhadhammo [Pg.157] vuccati paccakkhabhūto paccuppanno attabhāvo, tattha veditabbaphalaṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Paccuppannabhavato anantaraṃ veditabbaphalaṃ kammaṃ upapajjavedanīyaṃ. Diṭṭhadhammānantarabhavato aññasmiṃ attabhāvapariyāye attabhāvaparivatte veditabbaphalaṃ kammaṃ aparāpariyāyavedanīyaṃ. Paṭipakkhehi anabhibhūtatāya, paccayavisesena paṭiladdhavisesatāya ca balavabhāvappattā tādisassa pubbābhisaṅkhārassa vasena sātisayā hutvā pavattā paṭhamajavanacetanā tasmiṃyeva attabhāve phaladāyinī diṭṭhadhammavedanīyā nāma. Sā hi vuttākārena balavati javanasantāne guṇavisesayuttesu upakārānupakāravasappavattiyā āsevanālābhena appavipākatāya ca itaradvayaṃ viya pavattasantānuparamāpekkhaṃ okāsalābhāpekkhañca kammaṃ na hotīti idheva pupphamattaṃ viya pavattivipākamattaṃ phalaṃ deti.

ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ වර්තමාන ආත්මභාවය 'දිට්ඨධම්ම' යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී විපාක විඳිය යුතු කර්මය 'දිට්ඨධම්මවේදනීය' කර්මයයි. වර්තමාන භවයට අනතුරුව විපාක විඳිය යුතු කර්මය 'උපපජ්ජවේදනීය' කර්මයයි. දිට්ඨධම්මවේදනීය හා උපපජ්ජවේදනීය භවයන්ට පසුව වෙනත් ආත්මභාව පරම්පරාවකදී හෝ ආත්මභාව මාරුවකදී විපාක විඳිය යුතු කර්මය 'අපරාපරියවේදනීය' කර්මයයි. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බැවින්ද, ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් ලත් විශේෂතා නිසාද, බලවත් භාවයට පත් වූ එවැනි පූර්ව අභිසංස්කාරයන්ගේ වසයෙන් අතිශයින් ප්‍රවෘත්ත වූ ප්‍රථම ජවන චේතනාව එම ආත්මභාවයේදීම ඵල ලබා දෙන බැවින් 'දිට්ඨධම්මවේදනීය' නම් වේ. එය ඉහත කී ආකාරයෙන් බලවත් වූ ජවන සන්තතියක, ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වූවන් කෙරෙහි කරන උපකාර හෝ අපකාර වශයෙන් පැවතීමෙන්ද, ආසේවන (පුනපුනා පුහුණු වීම) නොලැබීම නිසා අල්ප විපාක ඇති බැවින්ද, සෙසු කර්ම දෙක මෙන් පරම්පරාව අවසන් වන තෙක් බලා සිටීමක් හෝ අවස්ථාවක් ලැබෙන තෙක් බලා සිටීමක් සිදු නොකරයි. මෙලොවදීම මලක් හටගන්නාක් මෙන් විපාක ප්‍රවෘත්තිය පමණක් වූ ඵලයක් ලබා දෙයි.

Tathā asakkontanti kammassa phaladānaṃ nāma upadhipayogādipaccayantarasamavāyeneva hotīti tadabhāvato tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dātuṃ asakkontaṃ. Ahosikammanti kammaṃyeva ahosi, na tassa vipāko ahosi, atthi bhavissati vāti evaṃ vattabbaṃ kammaṃ. Atthasādhikāti dānādipāṇātipātādiatthassa nipphādikā. Kā pana sāti āha ‘‘sattamajavanacetanā’’ti. Sā hi sanniṭṭhāpakacetanā vuttanayena paṭiladdhavisesā purimajavanacetanāhi laddhāsevanā ca samānā anantare attabhāve vipākadāyinī upapajjavedanīyakammaṃ nāma. Tenāha ‘‘anantare attabhāve vipākaṃ detī’’ti. Sati saṃsārappavattiyāti iminā asati saṃsārappavattiyā ahosikammapakkhe tiṭṭhati vipaccanokāsassa abhāvatoti.

එසේම (විපාක දීමට) නොහැකි වීම යනු කර්මයක විපාක දීම උපධි, ප්‍රයෝග ආදී අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන්ම සිදුවන බැවින්, ඒවායේ අභාවය නිසා එම ආත්මභාවයේදීම විපාක දීමට නොහැකි වීමයි. 'අහෝසි කර්මය' යනු කර්මය පමණක් තිබූ, එහි විපාකයක් සිදු නොවූ, දැනට නැති සහ මතුයෙහි සිදු නොවන බව කිව යුතු කර්මයයි. 'අත්ථසාධිකා' යනු දානාදී හෝ ප්‍රාණාතිපාතාදී අර්ථයන් සාධනය කරන්නී යන්නයි. ඒ කුමක්ද යත්? 'සත්වන ජවන චේතනාව' යි. එම තීරණාත්මක චේතනාව කලින් කී පරිදි විශේෂත්වයට පත් වූ, පෙර ජවන චේතනාවන්ගෙන් ලත් ආසේවනය ඇති බැවින් ඊළඟ ආත්මභාවයේදීම විපාක ලබා දෙන 'උපපජ්ජවේදනීය' කර්මය නම් වේ. එබැවින් 'ඊළඟ ආත්මභාවයේදී විපාක දෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'සංසාර ප්‍රවෘත්තිය ඇති කල්හි' යන්නෙන් අදහස් කළේ, සංසාර ප්‍රවෘත්තිය නැති කල්හි විපාක දීමට අවස්ථාවක් නැති බැවින් එය අහෝසි කර්ම පක්ෂයට වැටෙන බවයි.

Samugghāṭitāni vipaccanokāsassa anuppattidhammatāpādanena. Diṭṭhadhammavedanīyaṃ atthi vipākārahābhāvassa anibbattitattā vipaccanokāsassa anupacchinnattā. Katūpacitañhi kammaṃ sati vipaccanokāse yāva na phalaṃ deti, tāva attheva nāma vipākārahabhāvato. ‘‘Yassa kho’’ti idaṃ aniyamākāravacanaṃ bhagavatā kammasarikkhatāvasena sādhāraṇato vuttanti āha ‘‘yādisassa kho’’ti.

විපාක දීමට අවස්ථාවක් නොලැබෙන තත්ත්වයට පත් කිරීමෙන් (කර්මයන්) මුලිනුපුටා දමන ලදී. දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය විපාක දීමට සුදුසු බව නැති නොවූ බැවින් සහ විපාක දීමේ අවස්ථාව සිඳී නොගිය බැවින් පවතී. කරන ලද රැස් කරන ලද කර්මය විපාක දීමේ අවස්ථාව ඇති තාක් කල්, යම් තාක් විපාක නොදෙන්නේද, ඒ තාක් විපාක දීමට සුදුසු බව නිසා පවතින්නේමය. 'යමෙකුට වනාහි' යන මෙම අනිශ්චිත වචනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කර්මයන්ගේ සමානත්වය අනුව පොදුවේ වදාරන ලද බැවින් 'යම් බඳු වූවෙකුට වනාහි' යනුවෙන් අර්ථ දක්වන ලදී.

Pamādakilesavimuttoti pamādahetukehi sabbehi kilesehi vimutto.

'පමාදකිලේසවිමුත්තෝ' යනු ප්‍රමාදය හේතු කොට ගෙන හටගන්නා සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු තැනැත්තායි.

Pāpassa [Pg.158] pidhānaṃ nāma avipākadhammatāpādananti āha ‘‘appaṭisandhikaṃ karīyatī’’ti. Buddhasāsaneti sikkhāttayasaṅgahe buddhassa bhagavato sāsane. Yuttappayutto viharatīti akattabbassa akaraṇavasena, kattabbassa ca paripūraṇavasena pavattati.

පාපය වැසීම යනු විපාක නොදෙන ස්වභාවයට පත් කිරීම බව 'නැවත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'බුද්ධ ශාසනයෙහි' යනු ත්‍රිශික්ෂාවෙන් සංගෘහිත භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි යන්නයි. 'නිවැරදි ප්‍රයෝග සහිතව වසයි' යනු නොකටයුතු දේ නොකිරීමෙන් සහ කටයුතු දේ සම්පූර්ණ කිරීමෙන් යුක්තව වාසය කිරීමයි.

Dissanti kujjhantīti disā, paṭipakkhāti āha ‘‘sapattā’’ti. Tappasaṃsapakāranti mettānisaṃsakittanākāraṃ. Kālenāti āmeḍitalopena niddesoti āha ‘‘khaṇe khaṇe’’ti. Anukarontūti yesaṃ kalyāṇamittānaṃ santike suṇanti, yathāsutaṃ dhammaṃ tesaṃ anukarontu diṭṭhānugatikaraṇaṃ āpajjantu, attano veripuggalānampi bhagavato santike dhammassavanaṃ sammāpaṭipattiñca paccāsīsati.

දිශාවන් යනු ක්‍රෝධ කරන්නන් බැවින් 'සතුරෝ' යැයි කියන ලදී. 'තප්පසංසපකාරං' යනු මෙත් වැඩීමේ ආනිසංස වර්ණනා කරන ආකාරයයි. 'කාලේන' යන්න ආමේඩිත ලෝපයෙන් (නැවත නැවත කීමෙන්) කරන ලද නිර්දේශයක් බැවින් 'මොහොතින් මොහොත' යැයි කියන ලදී. 'අනුකරණය කරත්වා' යනු යම් කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සමීපයෙන් ධර්මය අසත්ද, අසා ඇති පරිදි එම ධර්මය ඔවුන් අනුකරණය කරත්වා, ඔවුන්ගේ ආදර්ශය ගනිත්වා යන්නයි. තමන්ගේ සතුරු පුද්ගලයන් පවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ධර්ම ශ්‍රවණය කරත්වා යැයිද, සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදෙත්වා යැයිද මෙයින් ප්‍රාර්ථනා කරයි.

Tasanti gatiṃ patthayantīti tasā bhavantarādīsu saṃsaraṇabhāvato. Tenāha ‘‘tasā vuccanti sataṇhā’’ti.

භවය පතමින් සැරිසරන බැවින් 'තසා' (තැති ගන්නෝ) නම් වේ. එබැවින් 'තණ්හාව සහිත වූවෝ තස නම් වෙති' යි වදාරන ලදී.

Netabbaṭṭhānaṃ udakaṃ nayantīti nettikā. Bandhitvāti daḷhaṃ bandhitvā. Telakañjikenāti telamissitena kañjikena.

නියමිත ස්ථානයට ජලය ගෙන යන්නෝ 'නෙත්තිකා' (දිය පාරවල් නියම කරන්නෝ) නම් වෙති. 'බැඳ' යනු තදින් බැඳීමයි. 'තෙලකඤ්ජිකේන' යනු තෙල් මිශ්‍ර වූ කාඩි හොද්දෙනි.

Yādisova aniṭṭhe, tādisova iṭṭheti iṭṭhāniṭṭhe nibbikārena tādī. Yesaṃ pana kāmāmisādīnaṃ vantattā rāgādīnaṃ cattattā kāmoghādīnaṃ tiṇṇattā tādibhāvo bhaveyya, tesaṃ bhagavatā sabbaso vantā cattā tiṇṇā, tasmā bhagavā vantāvīti tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, yehi anaññasādhāraṇehi sīlādiguṇehi samannāgatattā bhagavā tādibhāvena ukkaṃsapāramippatto taṃniddeso, tehi guṇehi yāthāvato niddisitabbatopi tādī. Yathā yantarajjuyā yantaṃ nīyati, evaṃ yāya taṇhāya bhavo nīyati, sā ‘‘bhavanetti bhavarajjū’’ti vuttā. Tenāha ‘‘tāya hī’’tiādi, kammāni kusalādīni vipaccayanti apaccayanti etāyāti kammavipāko. Apaccayabhāvo nāma ariyamaggacetanāyāti āha ‘‘maggacetanāyā’’ti. Yāva na kilesā pahīyanti, tāva ime sattā saiṇā eva aserivihārabhāvatoti āha ‘‘aṇaṇo nikkileso jāto’’ti.

අනිෂ්ට දෙයෙහි යම් සේද, ඉෂ්ට දෙයෙහිද එසේම වන බැවින් ඉෂ්ට අනිෂ්ට දෙකෙහිම නොවෙනස් වන සුලු බැවින් 'තාදී' නම් වේ. යම් කාමාමිස ආදිය වමනය කළ බැවින් (දුරු කළ බැවින්), රාගාදී කෙලෙස් අත්හළ බැවින් සහ කාම ඕඝාදීන්ගෙන් එතෙර වූ බැවින් තාදී බව ඇති වන්නේද, ඒ සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සහමුලින්ම වමනය කරන ලද, අත්හරින ලද සහ එතෙර වන ලද බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වන්තාවී බැවින් තාදී වන සේක, චත්තාවී බැවින් තාදී වන සේක, තිණ්ණාවී බැවින් තාදී වන සේක. අන් අයට සාධාරණ නොවන යම් සීලාදී ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තාදී භාවයෙන් පරම උත්කෘෂ්ටත්වයට පත් වූ සේක. යම් සේ යන්ත්‍රයක් ලණුවකින් අදිනු ලැබේද, එසේම යම් තණ්හාවකින් භවය ඇදගෙන යනු ලැබේද, එය 'භවනෙත්ති' හෙවත් භව ලණුව යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'ඇය විසින්ම' යනාදිය වදාරන ලදී. කුසලාදී කර්මයන් විපාක දීමට සලස්වන බැවින් 'කර්ම විපාකය' යි. විපාක නොදෙන ස්වභාවය නම් ආර්ය මාර්ග චේතනාවයි. එබැවින් 'මාර්ග චේතනාවෙන්' යැයි කියන ලදී. යම් තාක් කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොවේද, ඒ තාක් මෙම සත්වයෝ ස්වාධීන නොවන බැවින් ණයගැතියන්ම වෙති. එබැවින් 'කෙලෙස් රහිතව ණය නැති අයෙකු බවට පත් විය' යි කියන ලදී.

Theyyaparibhogo (visuddhi. ṭī. 1.91) nāma sāmiparibhogābhāvato. Bhagavatāpi hi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa, dāyakānaṃ [Pg.159] sīlavatoyeva pariccāgo, na dussīlassa attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā dāyakehi ca apariccattattā ‘‘dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo nāmā’’ti vuttaṃ. Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo. Paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho. Yasmā sekkhā bhagavato orasaputtā, tasmā te pitusantakānaṃ paccayānaṃ dāyādā hutvā te paccaye paribhuñjantīti tesaṃ paribhogo dāyajjaparibhogo nāma. Kiṃ pana te bhagavato paccaye paribhuñjanti, udāhu gihīhi dinnanti? Gihīhi dinnāpi te bhagavatā anuññātattā bhagavato santakā honti ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato anuññātesuyeva paribhogasambhavato. Dhammadāyādasuttañcettha (ma. ni. 1.29 ādayo) sādhakaṃ.

ස්වාමියෙකු වශයෙන් පරිභෝජනය කිරීමක් නොමැති බැවින් 'තෙය්‍ය පරිභෝගය' (සොරකමක් ලෙස අනුභව කිරීම) නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ද තමන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි සිල්වතුන්ට ප්‍රත්‍යයන් අනුදැන වදාරන ලද අතර, දුස්සීලයන්ට අනුදැන වදාරා නැත. දායකයන්ගේ පරිත්‍යාගයද තමන්ගේ පින්කම් මහාඵල මහානිසංස වීමේ අපේක්ෂාවෙන් සිල්වතුන් උදෙසාමය, දුස්සීලයන් උදෙසා නොවේ. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරා නොමැති බැවින් සහ දායකයන් විසින් (දුස්සීලයන් උදෙසා) පරිත්‍යාග කර නොමැති බැවින් 'දුස්සීලයාගේ පරිභෝජනය තෙය්‍ය පරිභෝගය' යැයි කියන ලදී. ණය වශයෙන් පරිභෝජනය කිරීම 'ඉණ පරිභෝගය' යි. පිළිගන්නා තැනැත්තාගේ පැත්තෙන් දක්ඛිණා විශුද්ධියක් නොමැති බැවින් ණයක් ගෙන පරිභෝජනය කිරීමක් වැනි යන්න මෙහි අර්ථයයි. සේඛ පුද්ගලයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රයන් වන බැවින්, ඔවුන් පියා සතු ප්‍රත්‍යයන්ට දායාදකරුවන් වී එම ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කරන බැවින් ඔවුන්ගේ පරිභෝජනය 'දායජ්ජ පරිභෝගය' (දායාද පරිභෝජනය) නම් වේ. ඔවුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කරන්නේද? නැතහොත් ගිහියන් විසින් දෙන ලද ඒවාද? ගිහියන් විසින් දෙන ලද දෑ වුවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරා ඇති බැවින් ඒවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතු වේ. අනුදැන වදාරා නොමැති කිසිවක් පරිභෝජනය කළ නොහැකි අතර අනුදැන වදාරා ඇති දෑ පමණක් පරිභෝජනය කළ හැකිය. මේ සම්බන්ධයෙන් 'ධම්මදායාද සූත්‍රය' සාධක වේ.

Avītarāgānaṃ taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruci paribhogasambhavato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena, appaṭikūlampi paṭikūlākārena tadubhayaṃ vivajjetvā upekkhākārena ca paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ paripūrenti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge, taṃsaṃvaṇṇanāsu ca vuttanayeneva veditabbaṃ. Kilesaiṇānaṃ abhāvaṃ sandhāya ‘‘aṇaṇo’’ti vuttaṃ, na paccavekkhitaparibhogamattaṃ. Tenāha āyasmā ca bākulo – ‘‘sattāhameva kho ahaṃ, āvuso, saraṇo raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñji’’nti (ma. ni. 3.211).

රාගය ප්‍රහීණ නොකළවුන්ට තණ්හාවට වසඟ වූ බැවින් සිව්පසය වැළඳීමේදී (ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනයේදී) එහි ස්වාමිභාවයක් නැත. ඒ තණ්හාව නැති බැවින් රාගය ප්‍රහීණ කළ උතුමන්ට එහි ස්වාමිභාවය ඇත්තේ කැමති පරිදි පරිභෝජනය කළ හැකි බැවිනි. එසේම උන්වහන්සේලා පිළිකුල් සහගත දෑ පිළිකුල් නොවන ලෙසත්, පිළිකුල් නොවන දෑ පිළිකුල් සහගත ලෙසත්, ඒ දෙකම දුරු කොට උපේක්ෂාවෙන් යුතුව ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කරති; දායකයන්ගේ අභිප්‍රායන්ද සම්පූර්ණ කරති. මෙහි කිවයුතු ඉතිරි කරුණු විශුද්ධි මාර්ගයේ සහ එහි වර්ණනාවල සඳහන් ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. 'ණය නැති' (අණණෝ) යැයි පැවසුවේ කෙලෙස් නමැති ණය නැති බව අදහස් කරගෙනය, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට පරිභෝජනය කිරීම පමණක් නොවේ. එබැවින් ආයුෂ්මත් බාකුල තේරුන් වහන්සේ - 'ඇවැත්නි, මම සත් දිනක්ම ණයගැතිව රටවැසියන්ගේ පිණ්ඩපාතය වැළඳුවෙමි' (ම. නි. 3.211) යි පැවසූහ.

Vatthukāmakilesakāmehi taṇhāya pavattiākāraṃ paṭicca atthi ramaṇavohāroti āha – ‘‘duvidhesupi kāmesu taṇhāratisanthava’’nti. Mantitanti kathitaṃ. Uppannehi satthupaṭiññehi. Saṃvibhattāti kusalādivasena khandhādīhi ākārehi vibhattā. Sundaraṃ āgamananti svāgataṃ. Tato eva na kucchitaṃ āgataṃ. Soḷasavidhakiccassa pariyositattā āha ‘‘taṃ sabbaṃ mayā kata’’nti. Maggapaññāyameva tatiyavijjāsamaññāti āha – ‘‘tīhi vijjāhi navahi ca lokuttaradhammehī’’ti.

වස්තු කාමයන් සහ ක්ලේශ කාමයන් කෙරෙහි තණ්හාවේ පැවැත්ම නිසා 'රමණය' (ඇලීම) යන ව්‍යවහාරය ඇති බව දක්වමින් 'කම් සැප දෙවැදෑරුම් වුවද තණ්හා රතිය හා බැඳීම' යැයි පැවසීය. 'මන්තිතං' යනු පවසන ලද්දකි. ශාස්තෘවරුන් යැයි තමන්ව හඳුන්වාගන්නා අයගෙනි. 'සංවිභත්තා' යනු කුසලාදී වශයෙන් ස්කන්ධ ආදී ආකාරවලින් බෙදන ලද යන්නයි. 'ස්වාගතං' යනු යහපත් පැමිණීමකි. එහෙයින්ම නින්දිත ලෙස නොපැමිණියේය. සොළොස් වැදෑරුම් රහත් මඟ කෘත්‍යය අවසන් කළ බැවින් 'ඒ සියල්ල මා විසින් කරන ලදී' යි පැවසීය. මාර්ග ප්‍රඥාවටම 'තෙවන විද්‍යාව' යන්න නමක් බැවින් 'තුන් විද්‍යාවන්ගෙන් හා නව ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගෙන්' යැයි පැවසීය.

Aṅgulimālasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

අංගුලිමාල සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගූඪ අර්ථ ප්‍රකාශනය අවසන් විය.

7. Piyajātikasuttavaṇṇanā

7. පියජාතික සූත්‍ර වර්ණනාව

353. Pakatiniyāmenāti [Pg.160] yathā sokuppattito pubbe iti kattabbesu asammohavasena cittaṃ pakkhandati, tāni cassa upaṭṭhahanti, na evaṃ sokassa cittasaṅkocasabhāvato. Tena vuttaṃ ‘‘pakatiniyāmena pana na paṭibhantī’’ti. Keci pana ‘‘sāmantā katipaye na kuṭumbaṃ sandhāreti. Tenāha ‘na sabbena sabbaṃ paṭibhantī’ti’’ vadanti. Etthāti dutiyapade. Anekatthattā dhātūnaṃ ‘‘na paṭibhātī’’ti padassa ‘‘na ruccatī’’ti atthamāha. Na paṭibhātīti vā bhuñjitukāmatācittaṃ na upaṭṭhitanti attho. Patiṭṭhitokāsanti indriyāviṭṭhaṭṭhānaṃ vadati. Piyāyitabbato piyo jāti uppattiṭṭhānaṃ etesanti piyajātikā. Piyo pabhuti etesanti piyappabhutikāti vattabbe, u-kārassa va-kāraṃ, ta-kārassa ca lopaṃ katvā ‘‘piyappabhāvikā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘piyato pabhavantī’’ti.

353. 'පකතිනියාමෙන' යනු ශෝකය උපදින්නට පෙර කළ යුතු කටයුතුවලදී මුළා නොවී සිත යොමුවන ආකාරයයි, එවිට එම කටයුතු ඔහුට වැටහෙයි; සිත හැකිලෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් ශෝකයේදී එසේ නොවේ. එබැවින් 'ස්වාභාවික නියාමයෙන් නොවැටහෙයි' යැයි පැවසීය. ඇතැමෙක් පවසන්නේ 'ඇතැම් සමීප පුද්ගලයන් පවුල රැකබලා නොගනිති, එබැවින් සියල්ල සම්පූර්ණයෙන්ම නොවැටහෙයි යැයි පැවසුණු බවයි'. 'එත්ථ' යනු දෙවන පදයේයි. ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා 'න පටිබාති' යන පදයට 'නොරිසෙයි' යන අර්ථය පැවසීය. 'න පටිබාති' යන්නෙන් අනුභව කිරීමේ කැමැත්ත ඇති නොවේ යන අර්ථයද වේ. 'පතිට්ඨිතෝකාසං' යනු ඉන්ද්‍රියයන් පිහිටි ස්ථානයයි. ප්‍රිය කළ යුතු බැවින් 'පිය' නම් වේ, 'ජාති' යනු උපතයි, මොවුන්ට උපත ප්‍රියයන්ගෙන් වන බැවින් 'පියජාතික' නම් වේ. 'පියප්පභූති' (ප්‍රියයන් මුල් වූ) යැයි කිව යුතු තැන, උ-කාරයට ව-කාරයක් ද, ත-කාරය ලොප් වීමෙන් ද 'පියප්පභාවිකා' යැයි යෙදුණි. එබැවින් 'ප්‍රියයන්ගෙන් හටගනිති' යැයි පැවසීය.

355. Para-saddena samānatthaṃ ajjhattikabhāvanisedhanatthaṃ ‘‘pire’’ti padanti āha ‘‘amhākaṃ pare’’ti. Pireti vā ‘‘parato’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadanti āha ‘‘cara pireti parato gacchā’’ti.

355. ආධ්‍යාත්මික බව ප්‍රතික්ෂේප කර අන්‍යයන් යන අර්ථය දීම සඳහා 'පර' ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති 'පිරෙ' යන පදය 'අපගේ අන්‍යයන්' යන අර්ථයෙන් පැවසීය. නැතහොත් 'පිරෙ' යනු 'පරතෝ' (පිටතට/ඉවතට) යන්න හා සමාන අර්ථ දෙන නිපාත පදයක් බව දක්වමින් 'පිරෙ යනු ඉවතට යව' යැයි පැවසීය.

356. Dvidhā chetvāti ettha yadi itthī tassa purisassa piyā, kathaṃ dvidhā chindatīti āha ‘‘yadi hī’’tiādi.

356. 'දෙකට කඩා' යන්නෙහි, ඉදින් ඒ ස්ත්‍රිය ඒ පුරුෂයාට ප්‍රිය නම්, කෙසේ දෙකට කඩන්නේද යන්න 'ඉදින් එසේ නම්' යනාදී වශයෙන් පැවසීය.

357. Kathaṃ katheyyanti yathā bhagavā etassa brāhmaṇassa kathesi, so ca me kathesi, tathā cāhaṃ katheyyaṃ. Maraṇavasena vipariṇāmo attabhāvassa parivattattā. Palāyitvā gamanavasena aññathābhāvo mittasanthavassa samāgamassa ca aññathābhūtattā.

357. 'කෙසේ පවසම්ද?' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ බ්‍රාහ්මණයාට යම් සේ පැවසූ සේක්ද, ඔහු මට යම් සේ පැවසුවේද, මමද එසේම පවසන්නෙමි යන්නයි. 'විපරිණාමය' යනු මරණය හේතුවෙන් ආත්මභාවය වෙනස් වීමයි. 'අන්‍යථාභාවය' යනු පලායාම හේතුවෙන් මිත්‍රත්වය හා ඇසුර වෙනස් වීමයි.

Chaḍḍitabhāvenāti parivattitabhāvena. Hatthagamanavasena aññathābhāvo pubbe savase vattitānaṃ idāni vase avattanabhāvena.

'අත්හැර දැමූ බැවින්' යනු පෙරළුණු ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවිනි. අන්සතු වීමෙන් වන 'අන්‍යථාභාවය' යනු පෙර තමාගේ වසඟයේ පැවති දෑ දැන් තමාගේ වසඟයේ නොපැවතීමයි.

Ācamehīti ācamanaṃ mukhavikkhālanaṃ kārehi. Yasmā mukhaṃ vikkhālentā hi hatthapāde dhovitvā vikkhālenti, tasmā ‘‘ācamitvā’’ti vatvā pacchāpi tassa atthaṃ dassento ‘‘mukhaṃ vikkhāletvā’’ti āha. Sesaṃ suviññeyyameva.

'ආචමේහි' යනු මුහුණ සෝදවන්න යන්නයි. මුහුණ සෝදන විට අත් පා සෝදා මුහුණ සෝදන බැවින් 'ආචමනය කොට' යැයි පවසා පසුව එහි අර්ථය දක්වමින් 'මුහුණ සෝදා' යැයි පැවසීය. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Piyajātikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

පියජාතික සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගූඪ අර්ථ ප්‍රකාශනය අවසන් විය.

8. Bāhitikasuttavaṇṇanā

8. බාහිතික සූත්‍ර වර්ණනාව

359. Sāvajjatāya [Pg.161] upārambhaṃ arahatīti opārambho. Tenāha ‘‘dosaṃ āropanāraho’’ti. Bālā upārambhavatthumaññaṃ amūlakampi naṃ āropentā ugghosenti, tasmā te anāmasitvā ‘‘viññūhī’’ti idaṃ padaṃ gahetvā pañhena ñātuṃ icchitena atthena upārambhādīnaṃ upari uttaraṃ paripūretuṃ nāsakkhimhā. Taṃ kāraṇanti taṃ uppattikāraṇaṃ. Yadi hi mayā ‘‘viññūhī’’ti padaṃ pakkhipitvā vuttaṃ bhaveyya, pañhā me paripuṇṇā bhaveyya, na pana vuttā. Idāni pana taṃ kāraṇaṃ uttaraṃ āyasmatā ānandena ‘‘viññūhī’’ti evaṃ vadantena paripūritaṃ.

359. වරද සහිත බැවින් නින්දාවට සුදුසු වන්නේ 'ඕපාරම්භ' නම් වේ. එබැවින් 'දොස් පැවරීමට සුදුසු' යැයි පැවසීය. අඥානයෝ නින්දා කටයුතු කරුණු නැති විටද අභූත චෝදනා නගති, එබැවින් ඔවුන් මූලික කර නොගෙන 'විඥයන් විසින්' යන පදය ගෙන, ප්‍රශ්නයෙන් දැනගත යුතු අර්ථයෙන් නින්දා ආදියට වඩා උසස් පිළිතුරක් සම්පූර්ණ කිරීමට අපට නොහැකි විය. 'ඒ හේතුව' යනු එම උත්පත්ති හේතුවයි. ඉදින් මා විසින් 'විඥයන් විසින්' යන පදය ඇතුළත් කර පැවසුවේ නම් මගේ ප්‍රශ්නය සම්පූර්ණ වන්නට තිබුණි, නමුත් එසේ නොපැවසුණි. දැන් ඒ හේතුව හෙවත් පිළිතුර ආයුෂ්මත් ආනන්ද තේරුන් වහන්සේ විසින් 'විඥයන් විසින්' යැයි පවසමින් සම්පූර්ණ කරන ලදී.

360. Kosallapaṭipakkhato akosallaṃ vuccati avijjā, taṃsamuṭṭhānato akosallasambhūto. Avajjaṃ vuccati garahitabbaṃ, saha avajjehīti sāvajjo, gārayho. Rāgādidosehi sadoso. Tehi eva sabyābajjho, tato eva sampati āyatiñca sadukkho. Sabyābajjhādiko nissandavipāko.

360. කුසලතාවයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් අකුසලය යනු අවිද්‍යාවයි, එයින් හටගන්නා බැවින් 'අකුසලසම්භූත' නම් වේ. 'අවජ්ජ' යනු ගැරහිය යුතු දෙයයි, වරද සහිත බැවින් 'සාවජ්ජ' හෙවත් ගැරහිය යුත්තකි. රාගාදී දොස් සහිත බැවින් 'සදෝස' නම් වේ. ඒ දොස් නිසාම පීඩා සහිත (සබ්‍යාපජ්ජ) වේ, එබැවින් වර්තමානයේද අනාගතයේද දුක් සහිත වේ. පීඩා සහිත බව ආදිය එහි නිස්සන්ද විපාකයි.

Tathā attho vutto bhaveyyāti pucchāsabhāgenapi attho vutto bhaveyya, pucchantassa pana na tāva cittārādhanaṃ. Tenāha – ‘‘evaṃ byākaraṇaṃ pana na bhāriya’’nti, garukaraṇaṃ na hoti visārajjaṃ na siyāti adhippāyo. Tenāha – ‘‘appahīnaakusalopi hi pahānaṃ vaṇṇeyyā’’ti. Evarūpo pana yathākārī tathāvādī na hoti, na evaṃ bhagavāti āha ‘‘bhagavā’’tiādi. Evaṃ byākāsīti ‘‘sabbākusaladhammapahīno kho, mahārāja, tathāgato’’ti evaṃ byākāsi. Sukkapakkhepi eseva nayoti iminā ‘‘sabbesaṃyeva kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ vaṇṇetī’’ti vutte yathā pucchā, tathā attho vutto bhaveyya, evaṃ byākaraṇaṃ pana na bhāriyaṃ, asampāditakusaladhammopi upasampadaṃ vaṇṇeyya. Bhagavā pana sammadeva sampāditakusalattā yathākārī tathāvādīti dassetuṃ ‘‘evaṃ byākāsī’’ti imamatthaṃ dasseti. Sesaṃ suviññeyyameva.

'එසේ අර්ථය පවසන ලද්දේ වන්නේය' යනු ප්‍රශ්නයට අනුකූලව අර්ථය පවසන ලද්දේ වුවද, ප්‍රශ්නය ඇසූ තැනැත්තාගේ සිත සතුටු කරන්නක් නොවේ. එබැවින් 'එසේ ප්‍රකාශ කිරීම අපහසු නොවේ' යැයි පැවසීය, එනම් එය ගරු කටයුතු දෙයක් හෝ විශාරද බවක් නොවන බව අදහසයි. එබැවින් 'අකුසල් ප්‍රහීණ නොකළ තැනැත්තා පවා ප්‍රහීණ කිරීමේ ගුණ වර්ණනා කරන්නේය' යැයි පැවසීය. එවැනි පුද්ගලයා කියන දේ කරන (යථාකාරී තථාවාදී) අයෙකු නොවේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ නොවන බැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ' යනාදිය පැවසීය. 'මහරජ, තථාගතයන් වහන්සේ සියලු අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහීණ කළ සේක' යැයි මෙසේ ප්‍රකාශ කළ සේක. කුසල් පක්ෂයේදීද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'සියලුම කුසල ධර්මයන්ගේ සම්පන්න බව වර්ණනා කරති' යැයි කී විට ප්‍රශ්නයට අනුව අර්ථය කියැවෙයි, එසේ ප්‍රකාශ කිරීම අපහසු නොවේ, කුසල ධර්මයන් සම්පූර්ණ නොකළ තැනැත්තාද එහි සම්පන්න බව වර්ණනා කළ හැකිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මනාව කුසල් සම්පූර්ණ කළ බැවින් කියන දේම කරන බව දැක්වීමට 'මෙසේ ප්‍රකාශ කළ සේක' යන මෙම අර්ථය දක්වයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Bāhitikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

බාහිතික සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගූඪ අර්ථ ප්‍රකාශනය අවසන් විය.

9. Dhammacetiyasuttavaṇṇanā

9. ධම්මචේතිය සූත්‍ර වර්ණනාව

364. Medavaṇṇā [Pg.162] uḷupavaṇṇā ca tattha tattha pāsāṇā ussannā ahesunti medāḷupanti gāmassa samaññā jātā. Uḷupavaṇṇāti candasamānavaṇṇatāya medapāsāṇā vuttāti keci. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘medavaṇṇā pāsāṇā kirettha ussannā ahesu’’nti idaṃ vuttaṃ. Assāti senāpatissa. Kathāsamuṭṭhāpanatthanti mallikāya sokavinodanadhammakathāsamuṭṭhāpanatthaṃ.

364. එම ගමේ ඒ ඒ තැන්වල මේද පැහැති (තෙල් පැහැති) සහ උලුප පැහැති (පන් හෝ තණ පැහැති) ගල් බහුලව තිබූ බැවින් 'මේදාළුප' යන නම එම ගමට ලැබුණි. ඇතැම්හු පවසන්නේ මේද වර්ණැති ගල් චන්ද්‍රයාට සමාන පැහැයක් ඇති බැවින් උලුප පැහැති යැයි කියන ලද බවයි. අට්ඨකථාවෙහි නම් පවසන්නේ 'මෙහි මේද පැහැති ගල් බහුලව තිබුණේය' යනුවෙනි. 'අස්ස' යනු සේනාපතියාටයි. 'කථාසමුට්ඨාපනත්ථං' යනු මල්ලිකාවගේ ශෝකය දුරු කිරීම සඳහා ධර්ම කථා ආරම්භ කිරීම පිණිසයි.

Raññāti pasenadīkosalaraññā. Mahaccāti mahatiyā. Padavipallāsena cetaṃ vuttaṃ. Pasādamarahantīti pāsādikāni. Tenāha ‘‘saha rañjanakānī’’ti. Yāni pana pāsādikāni, tāni passituṃ yuttāni. Pāsādikānīti vā saddahanasahitāni. Tenāha ‘‘pasādajanakānī’’ti. ‘‘Appābādha’’nti ādīsu viya appasaddo abhāvatthoti āha ‘‘nissaddānī’’ti. Aniyamatthavācī ya-saddo aniyamākāravācakopi hotīti ‘‘yatthā’’ti padassa ‘‘yādisesū’’tiādimāha. Tathā hi aṅgulimālasutte (ma. ni. aṭṭha. 2.347 ādayo) ‘‘yassa kho’’ti padassa ‘‘yādisassa kho’’ti attho vutto.

'රඤ්ඤා' යනු පසේනදී කොසොල් රජු විසිනි. 'මහච්චා' යනු මහත් වූ යන්නයි. මෙය පද පෙරළියකින් කියන ලද්දකි. 'පසාදමරහන්ති' යනු ප්‍රසාදජනක වූ (ප්‍රියමනාප වූ) දෑ ය. එබැවින් 'පිනවන දෑ ද සමග' යැයි පැවසුණි. යම් දේ ප්‍රසාදජනක ද, ඒවා බැලීමට සුදුසු ය. එසේත් නැතහොත් 'පාසාදිකානි' යනු ශ්‍රද්ධාව සහිත වූ දෑ ය. එබැවින් 'ප්‍රසාදය උපදවන දෑ' යැයි පැවසුණි. 'අප්පාබාධං' යනාදී තැන්වල මෙන් 'අප්ප' ශබ්දය මෙහි අභාවය යන අර්ථයේ යෙදෙන බැවින් 'ශබ්ද රහිත වූ' යැයි පැවසුණි. අනිශ්චිත අර්ථය ප්‍රකාශ කරන 'ය' ශබ්දය අනිශ්චිත ආකාරය ප්‍රකාශ කිරීමට ද යෙදෙන බැවින් 'යත්ථ' යන පදයට 'යම්බඳු තැන්වල' යනාදී වශයෙන් පැවසුණි. එසේම අංගුලිමාල සූත්‍රයේ 'යස්ස ඛෝ' යන පදයට 'යම්බඳු පුද්ගලයෙකුට' යන අර්ථය පවසා ඇත.

366. Paṭicchadanti paṭicchādakaṃ. Rājakakudhabhaṇḍānīti rājabhaṇḍabhūtāni. Rahāyatīti raho karoti, maṃ ajjhesatīti attho.

366. 'පටිච්ඡදං' යනු වසන දෙයයි. 'රාජකකුධභණ්ඩානි' යනු රජුට අයත් රාජකීය භාණ්ඩයි. 'රහායති' යනු රහසක් කරයි, මාගෙන් ඉල්ලයි යන අර්ථයයි.

367. Yathāsabhāvato ñeyyaṃ dhāreti avadhāretīti dhammo, ñāṇanti āha ‘‘paccakkhañāṇasaṅkhātassa dhammassā’’ti. Anunayoti anugacchanako. Diṭṭhena hi adiṭṭhassa anumānaṃ. Tenāha ‘‘anumānaṃ anubuddhī’’ti. Āpāṇakoṭikanti yāva pāṇakoṭi, tāva jīvitapariyosānaṃ. Etanti dhammanvayasaṅkhātaṃ anumānaṃ. Evanti ‘‘idha panāha’’nti vuttappakārena.

367. යථා ස්වභාවයෙන් දතයුතු දේ දරන බැවින් 'ධම්ම' නම් වේ. එය ඥානය බැවින් 'ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානය යැයි කියනු ලබන ධර්මයට' යැයි පැවසුණි. 'අනුනයෝ' යනු අනුගමනය කරන්නා ය. දුටු දෙයින් නොදුටු දේ අනුමාන කිරීම සිදු වේ. එබැවින් 'අනුමානය වූ අනුබුද්ධිය' යැයි පැවසුණි. 'ආපාණකෝටිකං' යනු ප්‍රාණය පවතින තෙක් හෙවත් ජීවිතය කෙළවර වන තුරු ය. 'ඒතං' යනු ධර්මය අනුගමනය කිරීම සංඛ්‍යාත අනුමානයයි. 'ඒවං' යනු 'මෙහිදී පවසයි' යනුවෙන් කියන ලද ආකාරයෙනි.

369. Cakkhuṃ abandhante viyāti apāsādikatāya passantānaṃ cakkhuṃ attani abandhante viya. Kulasantānānubandho rogo kularogo. Uḷāranti sānubhāvaṃ. Yo hi ānubhāvasampanno, taṃ ‘‘mahesakkha’’nti vadanti. Arahattaṃ gaṇhantoti ukkaṭṭhaniddesoyaṃ, heṭṭhimaphalāni gaṇhantopi.

369. 'ඇස නොබඳින්නාක් මෙන්' යනු ප්‍රසාදජනක නොවන බැවින් බලන්නන්ගේ ඇස තමන් වෙත රඳවා නොගන්නාක් මෙනි. පරම්පරාගතව පැවත එන රෝගය 'කුල රෝග' නම් වේ. 'උළාරං' යනු ආනුභාව සහිත වූ යන්නයි. යමෙක් ආනුභාව සම්පන්න වේ ද, ඔහුව 'මහේශාක්‍ය' යැයි කියනු ලැබේ. 'අරහත්ඵලය ලබන්නේ' යනු උත්කෘෂ්ට වශයෙන් කළ නිර්දේශයකි, පහළ ඵලයන් ලබන්නා ද මෙයට ඇතුළත් වේ.

373. Jīvikā [Pg.163] jīvitavutti.

373. 'ජීවිකා' යනු ජීවිකාව හෙවත් ජීවත් වන ක්‍රමයයි.

374. Dhammaṃ ceteti saṃvedeti etehīti dhammacetiyāni, dhammassa pūjāvacanāni. Nanu cetāni buddhasaṅghaguṇadīpanānipi santi? Kathaṃ ‘‘dhammacetiyānīti dhammassa cittīkāravacanānī’’ti vuttanti āha ‘‘tīsu hī’’tiādi. Tattha yasmā buddharatanamūlakāni sesaratanāni tassa vasena laddhabbato. Kosalaraññā cettha buddhagāravena dhammasaṅghagāravaṃ paveditaṃ, tasmā ‘‘bhagavati cittīkāre kate dhammopi katova hotī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca ratanattayapasādapubbikā sāsane sammāpaṭipatti, tasmā vuttaṃ – ‘‘ādibrahmacariyakānīti maggabrahmacariyassa ādibhūtānī’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

374. යම් කරුණු මගින් ධර්මය මෙනෙහි කරයි ද, අවබෝධ කරවයි ද ඒවා 'ධම්මචේතිය' නම් වේ, එනම් ධර්මයට කරන පූජා වචනයි. මේවා බුද්ධ, සංඝ ගුණ ප්‍රකාශ කරන ඒවා ද නොවේ ද? එසේ තිබියදී 'ධම්මචේතිය යනු ධර්මයට කරන ගරු බුහුමන් වචනයි' කියා පැවසුවේ කෙසේද යන්නට 'තීසු හි' යනාදිය පැවසුණි. එහිදී බුද්ධ රත්නය මූලික කරගෙන සෙසු රත්නයන් ලැබෙන බැවින් ද, කොසොල් රජු විසින් බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසාම ධර්ම සහ සංඝ ගෞරවය ද ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින් ද, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගරු කළ විට ධර්මයට ද ගරු කළා වේ' යැයි පවසන ලදී. තවද රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදීම පෙරදැරි කරගෙන ශාසනයේ සම්මා පටිපත්තිය සිදුවන බැවින්, 'ආදිබ්‍රහ්මචරියකානි' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට ආදිකාලීන වූ (පදනම වූ) කරුණු යැයි පවසන ලදී. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි ය.

Dhammacetiyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ධම්මචේතිය සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමයි.

10. Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā

10. කණ්ණකත්ථල සූත්‍ර වර්ණනාව.

375. Anantarasutte vuttakaraṇīyenevāti ‘‘pāsāde vā nāṭakesu vā cittassādaṃ alabhamāno tattha tattha vicarituṃ āraddho’’ti vuttakaraṇīyena. Appaduṭṭhapadosīnañhi evaṃ hotīti.

375. අනන්තර සූත්‍රයෙහි (පෙර සූත්‍රයෙහි) පවසන ලද කරුණින්ම, එනම් 'මාළිගාවෙහි හෝ නාට්‍යයන්හි සිතේ සතුටක් නොලැබ එහි එහි ඇවිදින්නට පටන් ගත්තේය' යන කරුණෙනි. අල්ප වූ ද්වේෂයක් ඇති අයට මෙසේ සිදු වේ.

376. Pucchitoti ‘‘aññaṃ dūtaṃ nālatthu’’nti pucchito. Soti rājā. Tāsaṃ vandanā sace uttarakālaṃ, attano āgamanakāraṇaṃ kathessati.

376. 'විමසන ලදුව' යනු 'වෙනත් දූතයෙකු නොලැබුණේ දැයි' විමසන ලදුව ය. 'සෝ' යනු එම රජු ය. ඔවුන්ගේ වැඳීම මතු කාලයෙහි නම්, රජු තමා පැමිණි කාරණය පවසනු ඇත.

378. Ekāvajjanenāti ekavīthijavanena. Tena ekacittaṃ tāva tiṭṭhatu, ekacittavīthiyāpi sabbaṃ jānituṃ na sakkāti dasseti. ‘‘Idaṃ nāma atītaṃ jānissāmī’’ti aniyametvā āvajjato yaṃ kiñci atītaṃ jānāti, niyamite pana niyamitamevāti āha – ‘‘ekena hi…pe… ekadesameva jānātī’’ti. Tena cittenāti ‘‘atītaṃ sabbaṃ jānissāmī’’ti evaṃ pavattacittena. Itaresūti anāgatapaccuppannesu. Kāraṇajātikanti yuttisabhāvaṃ, yuttiyā yuttanti attho. Samparāyaguṇanti samparāye katakammassa visesaṃ.

378. 'එකාවජ්ජනේන' යනු එක් සිත් වීථියක ජවනයෙනි. ඒ මගින් එක් සිතක් තබා එක් සිත් වීථියකින් වුව ද සියල්ල දැනගත නොහැකි බව පෙන්වයි. 'අතීතයේ මෙබඳු දෙයක් දැනගනිමි' යැයි නියමයක් නොකර මෙනෙහි කරන විට යම් කිසි අතීතයක් දැන ගනියි, නියම කළ විට නියම කළ දේම දැනගන්නා බැවින් 'එකකින්...පෙ... එක් කොටසක්ම දැනගනියි' යැයි පවසන ලදී. 'තේන චිත්තේන' යනු 'සියලු අතීතය දැනගනිමි' යි මෙසේ පැවති සිතෙනි. 'ඉතරේසු' යනු අනාගත හා වර්තමාන කාලයන්හි ය. 'කාරණජාතිකං' යනු යුක්ති සහගත බවයි, එනම් යුක්තියට ගැළපෙන බවයි. 'සම්පරායගුණං' යනු මතු ලොවෙහි කළ කර්මයේ විශේෂයයි.

379. Lokuttaramissakāni kathitāni bodhirājakumārasutte viya lokiyā ceva lokuttarā ca. Yathālābhavasena cettha padhāniyaṅgānaṃ [Pg.164] lokuttaraggahaṇaṃ veditabbaṃ. Paccekaṃ eva nesañca padhāniyaṅgatā daṭṭhabbā yathā ‘‘aṭṭhavimokkhā sandissanti lokuttaramissakā’’ti. Lokuttarānevāti cettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. Padhānanānattanti padahananānattaṃ, bhāvanānuyogavisesanti attho. Saṅkhāre parimadditvā paṭipakkhadhamme ekadesato pajahitvā ṭhitassa bhāvanānuyogo sabbena sabbaṃ aparimadditasaṅkhārassa appahīnapaṭipakkhassa bhāvanānuyogato sukhumo visadova hoti, saccābhisamayena santānassa āhitavisesattāti āha – ‘‘aññādisameva hi puthujjanassa padhānaṃ, aññādisaṃ sotāpannassā’’tiādi. Ayañca viseso na kevalaṃ anariyaariyapuggalato eva, atha kho ariyesupi sekkhādivisesatopi labbhati abhisaṅkhāravisesato abhinīhārato ca ijjhanatoti dassento ‘‘aññādisaṃ sakadāgāmino’’tiādimāha. Na pāpuṇātīti yasmā puthujjano sabbathāva padhānaṃ padahanto sotāpattimaggaṃ adhigacchati, sotāpanno ca sakadāgāmimagganti heṭṭhimaṃ uparimato oḷārikaṃ, uparimañca itarato sukhumaṃ tena pahātuṃ asakkuṇeyyassa pajahanato, iti adhigantabbavisesena ca adhigamapaṭipadāya saṇhasukhumatā tikkhavisadatā ca viññāyatīti āha – ‘‘puthujjanassa padhānaṃ sotāpannassa padhānaṃ na pāpuṇātī’’tiādi.

379. බෝධිරාජකුමාර සූත්‍රයෙහි මෙන් ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව පවසන ලදී. මෙහිදී ලැබෙන ආකාරය අනුව පධානියංග (වීර්යය වැඩීමේ අංග) ලෝකෝත්තර ලෙස දත යුතු ය. 'අට විමොක්ඛයන් ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව පෙනේ' යන්නා සේ මේවා එකින් එක වීර්යය වැඩීමේ අංග ලෙස දත යුතු ය. 'ලෝකෝත්තරම වේ' යන්න ගැන කිවයුතු දෙය ඉදිරියෙහි පැහැදිලි වනු ඇත. 'පධානනානත්තං' යනු වීර්යයේ වෙනස්කමයි, එනම් භාවනානුයෝගයේ විශේෂයයි. සංස්කාරයන් මැනවින් මර්දනය කර, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් එක් කොටසකින් ප්‍රහාණය කර සිටින තැනැත්තාගේ භාවනානුයෝගය, සංස්කාරයන් මුළුමනින්ම මර්දනය නොකළ, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රහාණය නොකළ තැනැත්තාගේ භාවනානුයෝගයට වඩා සූක්ෂ්ම හා පැහැදිලි වේ; මන්ද සත්‍යාවබෝධය නිසා ඔහුගේ සන්තානයෙහි විශේෂයක් ඇති වූ බැවිනි. එබැවින් 'පෘථග්ජනයාගේ වීර්යය එක් ආකාරයකි, සෝවාන් පුද්ගලයාගේ වීර්යය තවත් ආකාරයකි' යනාදිය පවසන ලදී. මෙම විශේෂය අනාර්ය හා ආර්ය පුද්ගලයන් අතර පමණක් නොව, ආර්යයන් අතර ද ශෛක්ෂ පුද්ගලාදීන්ගේ විශේෂය අනුව ද, අභිසංස්කාර හා අභිනීහාරයන්ගේ විශේෂය අනුව ද ලැබේ. පෘථග්ජනයා සර්වප්‍රකාරයෙන් වීර්යය වඩමින් සෝවාන් මාර්ගය ලබන අතර, සෝවාන් පුද්ගලයා සකෘදාගාමී මාර්ගය ලබයි; මෙසේ පහළ තත්ත්වයෙන් ඉහළට යන විට, ඉහළ තත්ත්වය සූක්ෂ්ම වන අතර පහළ තත්ත්වය ගොරෝසු වේ. ඒ නිසා ලබන විශේෂය අනුව ප්‍රතිපදාවේ සූක්ෂ්ම බව සහ තියුණු බව වැටහෙන බැවින් 'පෘථග්ජනයාගේ වීර්යය සෝවාන් පුද්ගලයාගේ වීර්යයට ළඟා නොවේ' යනාදිය පවසන ලදී.

Akūṭakaraṇanti avañcanakiriyaṃ. Anavacchindananti atiyānaṃ. Aviñchanaṃ na ākaḍḍhanaṃ, niyuttataṃ viniveṭhetvā samantā viparivattitvā samadhārāya chaḍḍanaṃ vā. Tassa kāraṇaṃ taṃkāraṇaṃ, taṃ kāraṇanti vā taṃ kiriyaṃ taṃ adhikāraṃ. Dantehi gantabbabhūminti dantehi pattabbaṭṭhānaṃ, pattabbavatthuṃ vā. Cattāropi assaddhā nāma uparimauparimasaddhāya abhāvato. Yena hi yaṃ appattaṃ, tassa taṃ natthi. Ariyasāvakassa…pe… natthi paṭhamamaggeneva māyāsāṭheyyānaṃ pahātabbattā. Tenevāti sammadeva viruddhapakkhānaṃ saddhādīnaṃ idhādhippetattā. Yadi evaṃ kathaṃ missakakathāti āha ‘‘assakhaḷuṅkasuttante panā’’tiādi. Cattārova honti puthujjanādivasena.

‘අකූටකරණං’ යනු නොරැවටීමේ ක්‍රියාවයි. ‘අනවච්ඡින්දනං’ යනු ඉක්මවා යාමයි. ‘අවිඤ්ඡනං’ යනු ඇදීමක් නොවේ, යොදන ලද්ද ලිහා දමා, හාත්පස පෙරළා සමව දරා සිටීම හෝ අත්හැරීමයි. එහි කරුණ ‘තංකාරණං’ නම් වේ, නැතහොත් එම ක්‍රියාව හෝ එම අධිකාරය ‘තං කාරණං’ නම් වේ. ‘දන්තේහි ගන්තබ්බභූමිං’ යනු දමනය වූවන් විසින් පැමිණිය යුතු ස්ථානය හෝ පැමිණිය යුතු වස්තුවයි. ඉහළ ඉහළ ශ්‍රද්ධාවන් නොමැති බැවින් සතර දෙනාම ‘අශ්‍රද්ධාවන්තයෝ’ නම් වෙති. යමෙකුට යමක් නොලැබුණේ ද, ඔහුට එය නැත. ආර්ය ශ්‍රාවකයාට... පෙ... මායා හා ශඨ බව පළමු මාර්ගයෙන්ම ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් ඒවා නැත. ‘තේනේව’ යනු විරුද්ධ පක්ෂය වන ශ්‍රද්ධා ආදිය මෙහි මැනවින්ම අදහස් කරන බැවිනි. ඉදින් එසේ නම් කෙසේ මිශ්‍රක කතාවක් වේදැයි අසා, ‘අස්සඛළුංක සූත්‍රයෙහි වනාහි’ යනාදිය පැවසීය. පෘථග්ජනාදී වශයෙන් සතර දෙනෙක්ම වෙති.

Opammasaṃsandane adantahatthiādayo viyātiādinā kaṇhapakkhe, yathā pana dantahatthiādayotiādinā sukkapakkhe ca sādhāraṇato ekajjhaṃ [Pg.165] katvā vuttaṃ, asādhāraṇato bhinditvā dassetuṃ ‘‘idaṃ vuttaṃ hotī’’tiādi vuttaṃ.

උපමා සැසඳීමේදී ‘අදමනය කළ ඇතන් ආදීන් මෙන්’ යනාදියෙන් අකුසල පක්ෂයෙහි ද, ‘දමනය කළ ඇතන් ආදීන් මෙන්’ යනාදියෙන් කුසල පක්ෂයෙහි ද පොදුවේ එක්කොට පවසන ලදී. සුවිශේෂී ලෙස වෙන් කොට දැක්වීම සඳහා ‘මෙය පවසන ලදී’ යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී.

380. Sammappadhānā nibbisiṭṭhavīriyā. Tenāha – ‘‘na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi, yadidaṃ vimuttiyā vimutti’’nti. Na hi sukkhavipassakatevijjachaḷabhiññānaṃ vimuttiyā nānākaraṇaṃ atthi. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ ekassā’’tiādi. Kiṃ tvaṃ na jānāsīti sambandho. Āgacchantīti uppajjanavasena āgacchanti. Nāgacchantīti etthāpi eseva nayo. Idaṃ pucchantoti idaṃ pucchāmīti dassento. Appahīnacetasikadukkhā anadhigataanāgāmitā. Tenāha ‘‘upapattivasena āgantāro’’ti. Samucchinnadukkhāti samugghāṭitacetasikadukkhā.

380. ‘සම්මප්පධානා’ යනු විශිෂ්ඨ වූ වීර්යයයි. එහෙයින් ‘යම් මේ විමුක්තියෙන් විමුක්තියක් වේද, එහි කිසිදු වෙනසක් මම නොකියමි’ යි වදාළ සේක. ශුෂ්ක විපස්සක, ත්‍රිවිද්‍යාලාභී හෝ ෂඩභිඥාලාභී රහතන් වහන්සේලාගේ විමුක්තියෙහි කිසිදු වෙනසක් නැත. එහෙයින් ‘යම් එකෙකුගේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ඔබ නොදන්නෙහි ද’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘ආගච්ඡන්ති’ යනු උපදින ස්වභාවයෙන් පැමිණෙති. ‘නාගච්ඡන්ති’ යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘මෙය විමසන්නේ’ යනු මෙය විමසමි යි දක්වමිනි. ප්‍රහාණය නොකළ චෛතසික දුක් ඇත්තේ අනාගාමී බවට පත් නොවීම නිසාය. එහෙයින් ‘උප්පත්ති වශයෙන් පැමිණෙන්නෝ’ යයි පවසන ලදී. ‘සමුච්ඡින්නදුක්ඛා’ යනු මුලින්ම උදුරා දැමූ චෛතසික දුක් ඇති අයයි.

381. Tamhā ṭhānāti tato yathādhigataissariyaṭṭhānato. Puna tamhā ṭhānāti tato duggatā. Sampannakāmaguṇanti uḷārakāmaguṇasamannāgataṃ.

381. ‘තම්හා ඨානා’ යනු ඒ ඒ ආකාරයෙන් ලැබූ ඓශ්චර්යමත් ස්ථානයෙනි. ‘පුන තම්හා ඨානා’ යනු නැවත ඒ ස්ථානයෙන් දුගතියට පැමිණීමයි. ‘සම්පන්නකාමගුණං’ යනු උදාර වූ කාම ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි.

Tatthāti kāmadevaloke. Ṭhānabhāvatoti arahattañce adhigataṃ, tāvadeva parinibbānato. Uparideve cāti uparūpari bhūmivāse deve ca, cakkhuviññāṇadassanenapi dassanāya nappahontīti yojanā.

‘තත්ථ’ යනු කාම දේව ලෝකයෙහිය. ‘ඨානභාවතෝ’ යනු ඉදින් අර්හත්වය ලබා ගත්තේ නම්, එතැනදීම පිරිනිවන් පාන බැවිනි. ‘උපරිදේවේ ච’ යනු ඉහළ ඉහළ භූමිවල වසන දෙවියන් ද, චක්ඛු විඤ්ඤාණ දර්ශනයෙන් පවා දැකීමට සමත් නොවන බව මෙහි යෙදුමයි.

382. Vuttanayenevāti devapucchāya vutteneva nayena. Sā kira kathāti ‘‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā, yo sakideva sabbaṃ neyya’’nti kathā. Teti viṭaṭūbhasañjayā. Imasmiṃyeva ṭhāneti imasmiṃ migadāyeyeva. Sesaṃ suviññeyyameva.

382. ‘වුත්තනයේනේව’ යනු දේව පුත්‍රයාගේ ප්‍රශ්නයෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයටමය. ‘සා කිර කථා’ යනු ‘යමෙක් එකවරම සියල්ල දන්නේ ද, එවැනි මහණෙක් හෝ බමුණෙක් නැත’ යන කතාවයි. ‘තේ’ යනු විඩූඩභ සහ සඤ්ජය යන දෙදෙනායි. ‘ඉමස්මිංයේව ඨානේ’ යනු මේ මිගදායෙහිමය. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

කණ්ණකත්ථල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව නිමවා ඇත.

Niṭṭhitā ca rājavaggavaṇṇanā.

රාජ වර්ගයේ වර්ණනාව ද නිමවා ඇත.

5. Brāhmaṇavaggo

5. බ්‍රාහ්මණ වර්ගය.

1. Brahmāyusuttavaṇṇanā

1. බ්‍රහ්මායු සූත්‍ර වර්ණනාව.

383. ‘‘Mahāsatto [Pg.166] mahiddhiko mahānubhāvo’’tiādīsu (mahāva. 38) uḷāratā visayo, ‘‘mahājanakāyo sannipatī’’tiādīsu sambahulabhāvavisayo, idha pana tadubhayampissa atthoti ‘‘mahatāti guṇamahattenapi mahatā’’tiādi vuttaṃ. Appicchatādīti ādi-saddena santuṭṭhisallekhapavivekaasaṃsaggavīriyārambhādīnaṃ saṅgaho. Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātenāti ettha ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo’’ (saṃ. ni. 2.41; 3.998, 1004) – ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādivacanato diṭṭhisīlānaṃ niyatasabhāvattā sotāpannāpi aññamaññaṃ diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatā, pageva sakadāgāmiādayo. ‘‘Tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.11; pari. 274) tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.12; pari. 274) vacanato puthujjanānampi diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvo labbhatiyeva.

383. ‘මහාසත්තෝ, මහිද්ධිකෝ, මහානුභාවෝ’ යනාදියෙහි ‘මහා’ යන්නෙන් උදාර බව අදහස් වේ. ‘මහාජනකායෝ සන්නිපතී’ යනාදියෙහි බහුල බව අදහස් වේ. මෙහිදී ඒ දෙකම අදහස් වන බැවින් ‘මහතා’ යනු ගුණ මහත්වයෙන් ද ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන අර්ථය පැවසේ. ‘අප්පිච්ඡතාදී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සතුට, සල්ලේඛය, විවේකය, අසංසග්ගය සහ වීර්යාරම්භය ආදිය සංග්‍රහ වේ. ‘දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤසංඝාතසංඛාතේන’ යන්නෙහි ‘නියත වූයේ සම්බෝධිය පරායනය කොට ඇත්තේය’, ‘මහණෙනි, දෘෂ්ටි සම්පන්න පුද්ගලයෙකු දැන දැන සතෙකුගේ ජීවිතය තොර කරන්නේය යන මේ කරුණ සිදු විය නොහැක්කකි’ යනාදී වචනවලින් දෘෂ්ටිය හා සීලය නියත ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් සෝවාන් පුද්ගලයෝ පවා ඔවුනොවුන් දෘෂ්ටි සීල සමානත්වයෙන් එක් වූවෝ වෙති, සකෘදාගාමී ආදීන් ගැන කිව යුතුම නොවේ. ‘එබඳු වූ දෘෂ්ටියෙන් දෘෂ්ටි සමානත්වයට පැමිණ වසයි, එබඳු වූ සීලයන්ගෙන් සීල සමානත්වයට පැමිණ වසයි’ යන වචනයෙන් පෘථග්ජනයන්ගේ ද දෘෂ්ටි හා සීල සමානත්වයෙන් එක් වූ ස්වභාවය ලැබෙන්නේමය.

Oṭṭhapahatakaraṇavasena atthavibhāgavasena. Sanighaṇḍukeṭubhānanti ettha nighaṇḍūti vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca khaṇḍati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu. So eva idha kha-kārassa gha-kāraṃ katvā ‘‘nighaṇḍū’’ti vutto. Kiṭati gameti kiriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato gamento pūretīti keṭubhaṃ. Vevacanappakāsakanti pariyāyasaddadīpakaṃ, ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakanti attho. Nidassanamattañcetaṃ anekesampi atthānaṃ ekasaddavacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā. Vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati etenāti kiriyākappo, so pana vaṇṇapadasambandhapadatthavibhāgato bahuvikappoti āha ‘‘kiriyākappavikappo’’ti. Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi satasahassaparimāṇo nalacariyādipakaraṇaṃ. Ṭhānakaraṇādivibhāgato [Pg.167] nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etehīti akkharappabhedā, sikkhāniruttiyo. Etesanti vedānaṃ. Te eva vede padaso kāyatīti padako. Taṃ taṃ saddaṃ tadatthañca byākaroti byācikkhati etenāti byākaraṇaṃ, saddasatthaṃ. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti. Vayatīti vayo, na vayo avayo, na avayo anavayo, ādimajjhapariyosānesu katthaci aparikilanto avitthāyanto te ganthe sandhāreti pūretīti attho. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti dassento ‘‘avayo na hotī’’ti vatvā tattha avayaṃ dassetuṃ ‘‘avayo…pe… na sakkotī’’ti vuttaṃ.

තොල් ගැටෙන ආකාරය අනුව හා අර්ථ විභාගය අනුව (අර්ථ දක්වා ඇත). ‘සනිඝණ්ඩුකේටුභානං’ යන්නෙහි ‘නිඝණ්ඩු’ යනු කිය යුතු දෙය හා කියන වචනය පිළිබඳ අර්ථය සහ ශබ්දය වෙන් කොට දක්වන බැවින් ‘නිඛණ්ඩු’ නම් වේ. එයම මෙහි ‘ඛ’ කාරයට ‘ඝ’ කාරය යොදා ‘නිඝණ්ඩු’ යයි පවසන ලදී. ක්‍රියා ආදී විභාගයන් දක්වන බැවින් හෝ එය ශේෂයක් නොමැතිව සම්පූර්ණ කරන බැවින් ‘කේටුභ’ නම් වේ. ‘වේවචනප්පකාසකං’ යනු පර්යාය ශබ්ද ප්‍රකාශ කරන, එක් එක් අර්ථයෙහි විවිධ පර්යාය වචන විභාජනය කරන යන අර්ථයයි. මෙය නිදර්ශනයක් පමණි; බොහෝ අර්ථයන් එක් ශබ්දයකින් ප්‍රකාශ කිරීමේ විභාගය අනුව ද එම ග්‍රන්ථය පවතින බැවිනි. වාග් භේදය ආදී ලක්ෂණ ඇති ක්‍රියාව මෙයින් පනවන බැවින් ‘කිරියාකප්ප’ නම් වේ. එය වර්ණ, පද සම්බන්ධ හා පදාර්ථ විභාගයන්ගෙන් බොහෝ විකල්ප ඇති බැවින් ‘කිරියාකප්පවිකප්පෝ’ යයි පවසන ලදී. මෙය මූලික ක්‍රියාකල්ප ග්‍රන්ථය අරභයා පවසන ලදී. එය ලක්ෂයක් පමණ ප්‍රමාණ ඇති නලචරියාදී ප්‍රකරණයන්ය. අක්ෂරයන්ගේ ස්ථාන කරණාදී විභාගයන්ගෙන් හා නිරුක්ති විභාගයන්ගෙන් අක්ෂර බෙදෙන බැවින් ‘අක්ඛරප්පභේදා’ නම් වේ; එනම් ශික්ෂා සහ නිරුක්ති වේ. වේදයන්ට අයත් ඒ පදයන් ගායනා කරන බැවින් ‘පදක’ නම් වේ. ඒ ඒ ශබ්දය හා එහි අර්ථය ව්‍යාකරණය කරන (විස්තර කරන) බැවින් ‘බ්‍යාකරණං’ නම් ශබ්ද ශාස්ත්‍රය වේ. මතු හිත සුව පිණිස ලෝකයා උත්සාහ නොකරන බැවින් ‘ලෝකායත’ නම් වේ. එම ග්‍රන්ථය නිසා සත්වයෝ පින්කම් කිරීමට සිතක්වත් උපදවා නොගනිති. ‘වයති’ යනු වයසයි, වයස නොවන බැවින් ‘අවය’ නම් වේ, ‘අවය’ නොවන බැවින් ‘අනවය’ නම් වේ. ආදි මධ්‍ය පර්යසාන කිසිදු තැනක පීඩාවට පත් නොවී, විස්තර නොකරමින් එම ග්‍රන්ථ දරා සිටින, සම්පූර්ණ කරන යන අර්ථයයි. නිෂේධ දෙකකින් ප්‍රකෘතියට පැමිණෙන බව දක්වමින් ‘අවය නොවේ’ යයි පවසා, එහි ‘අවය’ යන්න දැක්වීම සඳහා ‘අවය... පෙ... නොහැකිය’ යයි පවසන ලදී.

384. Garūti bhāriyaṃ attānaṃ tato mocetvā gamanaṃ dukkaraṃ hoti. Anatthopi uppajjati nindābyārosaupārambhādi. Abbhuggatoti ettha abhisaddayogena itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ.

384. ‘ගරූ’ යනු බර සහිත වූ තමා එයින් මුදාගෙන යාම දුෂ්කර වේ. නින්දා, ක්‍රෝධය හා උපාලම්භය ආදී අනර්ථයන් ද හටගනී. ‘අබ්භුග්ගතෝ’ යන්නෙහි ‘අභි’ ශබ්දයේ යෙදීමෙන් මෙබඳු වූ ප්‍රකාශිත අර්ථයෙහි උපයෝග වචනය යෙදී ඇත.

Lakkhaṇānīti lakkhaṇadīpanāni mantapadāni. Antaradhāyantīti na kevalaṃ lakkhaṇamantāniyeva, aññānipi brāhmaṇānaṃ ñāṇabalābhāvena anukkamena antaradhāyanti. Tathā hi vadanti ‘‘ekasataṃ addhariyaṃ dipaññāsamattato sāmā’’tiādi. Paṇidhimahato samādānamahatotiādinā paccekaṃ maha-saddo yojetabbo. Paṇidhimahantatādi cassa buddhavaṃsacariyāpiṭakavaṇṇanādivaseneva veditabbo. Niṭṭhāti nipphattiyo. Jātisāmaññatoti lakkhaṇajātiyā lakkhaṇabhāvena samānabhāvato. Yathā hi buddhānaṃ lakkhaṇāni suvisuddhāni suparibyattāni paripuṇṇāni ca honti, na evaṃ cakkavattīnaṃ. Tenāha ‘‘na teheva buddho hotī’’ti.

"ලක්ෂණයෝ" යනු ලක්ෂණ ප්‍රකාශ කරන මන්ත්‍ර පදයි. "අතුරුදහන් වෙති" යනු හුදෙක් ලක්ෂණ මන්ත්‍ර පමණක් නොව, බමුණන්ගේ ඥාන බලය පිරිහීම නිසා අනුපිළිවෙලින් අනෙකුත් මන්ත්‍ර ද අතුරුදහන් වන බවයි. "එක්සියයක් යජුර්වේදය ද පනස් දෙකක් සාමවේදය ද" යනාදී වශයෙන් පවසන්නේ එබැවිනි. "මහා ප්‍රණිධිය, මහා සමාදානය" යනාදී වශයෙන් එක් එක් පදයට "මහා" යන ශබ්දය සම්බන්ධ කළ යුතුය. උන්වහන්සේගේ ප්‍රණිධියෙහි මහත් බව බුද්ධවංශය හා චරියාපිටක වර්ණනා ආදියෙන් දත යුතුය. "නිෂ්ඨා" යනු නිමාව හෙවත් සිද්ධියයි. "ජාති සාමාන්‍යයෙන්" යනු ලක්ෂණ ස්වභාවයෙන් සමාන වන බැවිනි. බුදුවරුන්ගේ ලක්ෂණයෝ ඉතා පිරිසිදුය, ඉතා පැහැදිලිය, සම්පූර්ණය. සක්විති රජවරුන්ගේ එසේ නොවේ. එබැවින් "ඒ ලක්ෂණ මාත්‍රයෙන් ම බුදු නොවේ" යයි පවසන ලදී.

Abhirūpatā dīghāyukatā, appātaṅkatā brāhmaṇādīnaṃ piyamanāpatāti catūhi acchariyadhammehi. Dānaṃ piyavacanaṃ atthacariyā samānattatāti imehi catūhi saṅgahavatthūhi. Rañjanatoti pītijananato. Cakkaṃ cakkaratanaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī, sampatticakkehi sayaṃ vatteti, tehi ca paraṃ sattanikāyaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī, parahitāvaho iriyāpathacakkānaṃ vatto vattanaṃ etassa atthīti cakkavattī, appaṭihataṃ vā [Pg.168] āṇāsaṅkhātaṃ cakkaṃ vattetīti cakkavatī, appaṭihataṃ vā āṇāsaṅkhātaṃ cakkaṃ vattetīti cakkavattī, khattiyamaṇḍalādisaññitaṃ cakkaṃ samūhaṃ attano vase vattetīti cakkavattī. Dhammaṃ caratīti dhammiko. Dhammato anapetattā dhammo rañjanatthena rājāti dhammarājā. Kopādīti ādi-saddena kāmalobhamānamadādike saṅgaṇhāti. Vijitāvīti vijitavā. Kenaci akampiyaṭṭhena janapadatthāvariyappatto. Daḷhabhattibhāvato vā janapado thāvariyaṃ patto etthāti janapadatthāvariyappatto. Cittīkatabhāvādināpi (khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50) cakkassa ratanaṭṭho veditabbo. Esa nayo sesesupi. Ratinimittatāya vā cittīkatādibhāvassa ratijananaṭṭhena ekasaṅgahatāya visuṃ aggahaṇaṃ.

අභිරූප බව, දීර්ඝායුෂ ලැබීම, නීරෝගී බව සහ බ්‍රාහ්මණාදීන්ට ප්‍රියමනාප බව යන පුදුම එළවන කරුණු සතරින් ද, දානය, ප්‍රිය වචනය, අර්ථ චර්යාව සහ සමානාත්මතාවය යන සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ද යුක්තය. "රඤ්ජනතෝ" යනු ප්‍රීතිය උපදවන බැවිනි. සක් රුවන පවත්වන බැවින් "සක්විති" (චක්‍රවර්තී) නම් වේ. තමාගේ සමෘද්ධි චක්‍රයෙන් තමා පවතියි, එයින් අන්‍ය සත්ව සමූහයා පාලනය කරයි, එබැවින් ද සක්විති නම් වේ. පරහිත සුවය පිණිස පවතින ඉරියාපථ චක්‍රයන්ගේ පැවැත්ම මොහුට ඇති බැවින් ද සක්විති නම් වේ. නොපැහැදුණු ආඥා චක්‍රය පවත්වන බැවින් හෝ ක්ෂත්‍රිය මණ්ඩලාදී සමූහයා තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වන බැවින් ද සක්විති නම් වේ. ධර්මයෙහි හැසිරෙන බැවින් "ධම්මික" නම් වේ. ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බැවින් "ධම්ම" වන අතර, සතුටු කරවන අර්ථයෙන් "රාජා" වේ, එබැවින් "ධර්මරාජ" නම් වේ. "කෝපාදී" යනුවෙන් ක්‍රෝධය, කාම ලෝභය, මානය, මදය ආදිය ද අදහස් කෙරේ. "විජිතාවී" යනු ජයග්‍රහණය කළ තැනැත්තායි. කිසිවෙකුට සොලවාලිය නොහැකි බැවින් ජනපදයෙහි ස්ථාවර භාවයට පත් වූයේ වෙයි. එසේත් නැතිනම් ස්ථිර භක්තිය ඇති බැවින් ජනපදය ස්ථාවර භාවයට පත් වූයේ වෙයි. සක් රුවනෙහි රත්න යන අර්ථය ගෞරව කටයුතු බව ආදියෙන් දත යුතුය. සෙසු රත්නයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. රති නිමිත්තක් වන බැවින් හෝ ගෞරව කටයුතු බව ආදිය නිසා ප්‍රීතිය උපදවන අර්ථයෙන් හෝ එක් සංග්‍රහයක් ලෙස සලකා වෙන් කොට නොගන්නා ලදී.

Imehi pana ratanehi rājā cakkavattī yaṃ yamatthaṃ paccanubhoti, taṃ taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Ajitaṃ jināti mahesakkhatāsaṃvattaniyakammanissandabhāvato. Vijite yathāsukhaṃ anuvicarati hatthiratanaṃ assaratanañca abhiruhitvā tesaṃ ānubhāvena antopātarāseyeva sakalaṃ pathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniyaṃ paccāgamanato. Pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati tena tattha tattha kattabbakiccassa saṃvidhānato. Sesehīti maṇiratanaitthiratanagahapatiratanehi. Tattha maṇiratanena yojanappamāṇe dese andhakāraṃ vidhamitvā ālokadassanādinā sukhamanubhavati, itthiratanena atikkantamānusarūpasampattidassanādivasena, gahapatiratanena icchiticchitamaṇikanakarajatādidhanappaṭilābhavasena. Ussāhasattiyogo yena kenaci appaṭihatāṇācakkabhāvasiddhito. Hatthiassaratanādīnaṃ mahānubhāvattā kosasampattiyāpi pabhāvasampattisiddhito ‘‘hatthi…pe… yogo’’ti vuttaṃ. Koso hi nāma sati ussāhasampattiyaṃ (uggatejassa sukumāraparakkamassa pasannamukhassa sammukhe pāpuṇāti). Pacchimenāti pariṇāyakaratanena. Tañhi sabbarājakiccesu kusalaṃ avirajjhanapayogaṃ. Tenāha ‘‘mantasattiyogo’’ti. Tividhasattiyogaphalaṃ paripuṇṇaṃ hotīti sambandho. Sesehīti sesehi pañcahi ratanehi. Adosakusalamūlajanitakammānubhāvenāti adosasaṅkhātena kusalamūlena sahajātādipaccayavasena uppāditakammassa [Pg.169] ānubhāvena sampajjanti sommatararatanajātikattā. Majjhimāni maṇiitthigahapatiratanāni. Alobha…pe… kammānubhāvena sampajjanti uḷāradhanassa uḷāradhanapaṭilābhakāraṇassa ca pariccāgasampadāhetukattā. Pacchimanti pariṇāyakaratanaṃ. Tañhi amoha…pe… kammānubhāvena sampajjati mahāpaññeneva cakkavattirājakiccassa pariṇetabbattā.

සක්විති රජු මේ රත්නයන්ගෙන් කවර අර්ථයක් අනුභව කරන්නේ දැයි පෙන්වීමට "මේවායෙහි වනාහි" යනාදිය පවසන ලදී. මහානුභාව සම්පන්න වීමට හේතු වන කර්ම විපාකයක් වශයෙන් තවමත් ජය නොගත් දෑ ජය ගනියි. ඇතෙකු හෝ අශ්ව රත්නයකට නැගී ඒවායේ ආනුභාවයෙන් උදේ ආහාරයට පෙර මුළු මහ පොළොවම පැදකුණු කර නැවත අගනුවරට පැමිණෙන බැවින්, ජයග්‍රහණය කළ රාජ්‍යයෙහි කැමති පරිදි සැරිසරයි. පරිනායක රත්නය (ඇමති රුවන) මගින් ඒ ඒ තැන්හි කළ යුතු කටයුතු සංවිධානය කරමින් ජයගත් රාජ්‍යය ආරක්ෂා කරයි. ඉතිරි රත්නයන්ගෙන් යනු මණි රත්නය, ස්ත්‍රී රත්නය සහ ගෘහපති රත්නයයි. එහිදී මණි රත්නයෙන් යොදුනක් පමණ ප්‍රදේශයක අඳුර දුරු කර ආලෝකය ලබා දීමෙන් සුවය විඳියි. ස්ත්‍රී රත්නයෙන් මිනිස් රූපය ඉක්මවා ගිය රූප සම්පත්තිය දැකීම ආදියෙන් ද, ගෘහපති රත්නයෙන් තමා කැමති කැමති පරිදි මැණික්, රන්, රිදී ආදී ධනය ලබා ගැනීමෙන් ද සුවය විඳියි. උත්සාහ ශක්තියෙන් යුක්ත වීම නිසා කිසිවෙකුටත් වැළැක්විය නොහැකි ආඥා චක්‍රයක් සිද්ධ වේ. ඇත්, අස් රත්නයන්ගේ මහානුභාවය නිසා සහ කෝෂ සම්පත්තිය නිසා ප්‍රභාව (තේජස) සිද්ධ වන හෙයින් "ඇත්... පෙ... යුක්තය" යයි පවසන ලදී. මන්ද යත් උත්සාහ සම්පත්තිය ඇති කල්හි, උග්‍ර තේජස ඇති මෘදු පරාක්‍රමයක් ඇති ප්‍රසන්න මුහුණක් ඇති තැනැත්තා ඉදිරියට කෝෂ සම්පත්තිය පැමිණෙයි. පශ්චිම රත්නය නම් පරිනායක රත්නයයි. ඔහු සියලු රජකෘත්‍යයන්හි දක්ෂය, නොපිරිහෙන උපක්‍රම ඇත්තේය. එබැවින් "මන්ත ශක්ති යෝගය" යයි කියන ලදී. ත්‍රිවිධ ශක්තියේ ඵලය සම්පූර්ණ වේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. "සෙසු" රත්නයෝ යනු ඉතිරි රත්න පහයි. අද්වේෂ කුසල් මූලයෙන් ජනිත වූ කර්ම බලයෙන් ඉතා සෞම්‍ය වූ රත්න ජාතීන් පහළ වේ. මධ්‍යම රත්නයෝ නම් මණි, ස්ත්‍රී සහ ගෘහපති රත්නයන්ය. ඒවා අලෝභ... පෙ... කර්ම ආනුභාවයෙන් පහළ වන්නේ උදාර ධනය සහ උදාර ධනය ලැබීමේ හේතු වූ පරිත්‍යාග සම්පත්තිය නිසාය. අවසාන වූ පරිනායක රත්නය අමෝහ... පෙ... කර්ම බලයෙන් පහළ වන්නේ මහා ප්‍රඥාවෙන්ම සක්විති රජකම් මෙහෙයවිය යුතු බැවිනි.

Saraṇato paṭipakkhavidhamanato sūrā. Tenāha ‘‘abhīrukajātikā’’ti. Asure vijinitvā ṭhitattā vīro, sakko devānamindo, tassa aṅgaṃ devaputto senaṅgabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā’’ti. Sabhāvoti sabhāvabhūto attho. Vīrakāraṇanti vīrabhāvakāraṇaṃ. Vīriyamayasarīrā viyāti saviggahavīriyasadisā saviggahañce vīriyaṃ siyā, taṃsadisāti attho. Nanu rañño cakkavattissa paṭisenā nāma natthi, yamassa puttā pamaddeyyuṃ, atha kasmā ‘‘parasenapamaddanā’’ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘sace’’tiādi. Tena parasenā hotu vā mā vā, te pana evaṃ mahānubhāvāti dasseti. Dhammenāti katūpacitena attano puññadhammena. Tena hi sañcoditā pathaviyaṃ sabbarājāno paccuggantvā ‘‘svāgataṃ te mahārājā’’tiādiṃ vatvā attano rajjaṃ rañño cakkavattissa niyyādenti. Tena vuttaṃ ‘‘so imaṃ…pe… ajjhāvasatī’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana tassa yathāvuttadhammassa cirataraṃ vipaccituṃ paccayabhūtaṃ cakkavattivattasamudāgataṃ payogasampattisaṅkhātaṃ dhammaṃ dassetuṃ ‘‘pāṇo na hantabbotiādinā pañcasīladhammenā’’ti vuttaṃ. Evañhi ‘‘adaṇḍena asatthenā’’ti idaṃ vacanaṃ suṭṭhutaraṃ samatthitaṃ hoti, yasmā rāgādayo pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti, kusalapavattiṃ nivārenti, tasmā te ‘‘chadanā, chadā’’ti ca vuttā.

සරණ යාමෙන් ප්‍රතිපක්ෂයන් (සතුරන්) විධ්වංසනය කරන බැවින් ඔවුහු සූරයෝ වෙති. එබැවින් 'අභීරුකජාතිකා' (බිය නොවන ස්වභාවය ඇති අය) යැයි කියනු ලැබීය. අසුරයන් ජයගෙන සිටින බැවින් සක් දෙවිඳුන් වීරයෙක් වන අතර, ඔහුගේ අංගයක් බඳු වූ එම දේවපුත්‍රයා සේනාවේ කොටසක් (අංගයක්) වන බැවින් 'වීරංගරූපා' යනු දේවපුත්‍රයෙකුට සමාන ශරීර ඇති බවයි. 'සභාවෝ' යනු ස්වභාවයම අර්ථය කොට ඇත්තකි. 'වීරකාරණං' යනු වීරභාවයට හේතුවයි. 'වීරියමයසිරීරා විය' යනු මූර්තිමත් වූ වීර්යය හා සමාන බවයි; ඉදින් වීර්යයට ශරීරයක් ඇත්නම් එයට බඳු වූවෝ යන්න අර්ථයයි. සක්විති රජුට විරුද්ධ සේනාවක් නැති නම්, යම රජුගේ පුත්‍රයන් පරාජය කරන්නේ කවුරුන්ද? එසේ නම් 'පරසේනප්පමද්දනා' (සතුරු සේනා මර්දනය කරන්නෝ) යැයි කීවේ ඇයිද යන චෝදනාවට පිළිතුරු දීමට 'සචේ' යනාදිය කියන ලදී. එයින් සතුරු සේනාවක් සිටියත් නැතත්, ඔවුන් එතරම්ම මහානුභාවසම්පන්න බව පෙන්වයි. 'ධම්මේන' යනු තමන් විසින් රැස්කරන ලද කුසල් දහමිනි. ඒ ධර්මය විසින් මෙහෙයවනු ලැබූ පෘථිවියේ සියලු රජවරු පෙරගමන් කොට 'මහාරාජාණන් වහන්ස, ඔබවහන්සේට ස්වාගතයයි' ආදී වශයෙන් පවසා තමන්ගේ රාජ්‍යය සක්විති රජුට පවරති. 'සෝ ඉමං...පේ... අජ්ඣාවසති' (ඔහු මෙයට... අධිපතිව වසයි) යැයි පවසන ලද්දේ එබැවිනි. අටුවාවෙහි වනාහි එම ධර්මය දීර්ඝ කාලයක් විපාක දීමට ප්‍රත්‍ය වූ, සක්විති වත් පිරීමෙන් සම්පූර්ණ වූ ප්‍රයෝග සම්පත්තිය සංඛ්‍යාත ධර්මය දැක්වීමට 'ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම ආදී පංචශීල ධර්මයෙන්' යැයි කියන ලදී. මෙසේ වූ විට 'දඬුවමෙන් තොරව, ආයුධයෙන් තොරව' යන මේ වචනය ඉතා මැනවින් තහවුරු වේ. යම් හෙයකින් රාගාදී පාපධර්මයන් උපදින කල්හි සත්ව සන්තානය වසාගෙන පැතිර පවතිද්ද, කුසල් පැවැත්ම වළක්වද්ද, එබැවින් ඒවා 'ඡදන' (වැස්ම) සහ 'ඡද' යැයි කියනු ලැබේ.

Vivaṭṭetvā parivattetvā. Pūjārahatā vuttā ‘‘arahatīti araha’’nti. Tassāti pūjārahatāya. Yasmā sammāsambuddho, tasmā arahanti. Buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttā savāsanasabbakilesappahānapubbakattā buddhabhāvasiddhiyā. Arahaṃ vaṭṭābhāvenāti phalena hetuanumānadassanaṃ. Sammāsambuddho chadanābhāvenāti hetunā phalānumānadassanaṃ. Hetudvayaṃ vuttaṃ ‘‘vivaṭṭo vicchado cā’’ti. Dutiyavesārajjenāti ‘‘khīṇāsavassa te paṭijānato’’tiādinā (ma. ni. 1.150) āgatena vesārajjena. Purimasiddhīti [Pg.170] purimassa padassa atthasiddhi. Paṭhamenāti ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato’’tiādinā (ma. ni. 1.150) āgatena vesārajjena. Dutiyasiddhīti buddhattasiddhi. Tatiyacatutthehīti ‘‘ye kho pana te antarāyikā dhammā’’tiādinā (ma. ni. 1.150), ‘‘yassa kho pana te atthāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.150) ca āgatehi tatiyacatutthehi vesārajjehi. Tatiyasiddhīti vivaṭṭacchadanatā siddhi. Yāthāvato antarāyikaniyyānikadhammāpadesena hi satthu vivaṭṭacchadabhāvo loke pākaṭo ahosi. Purimaṃ dhammacakkhunti purimapadaṃ bhagavato dhammacakkhuṃ sādheti kilesārīnaṃ saṃsāracakkassa ca arānaṃ hatabhāvadīpanato. Dutiyaṃ padaṃ buddhacakkhuṃ sādheti sammāsambuddhasseva taṃ sambhavato. Tatiyaṃ padaṃ samantacakkhuṃ sādheti savāsanasabbakilesappahānadīpanato. ‘‘Sammāsambuddho’’ti hi vatvā ‘‘vivaṭṭacchado’’ti vacanaṃ buddhabhāvāvahameva sabbakilesappahānaṃ vibhāvetīti. Sūrabhāvanti lakkhaṇavibhāvanena visadañāṇataṃ.

විවට්ටෙත්වා යනු පෙරළා දමායි. පූජාවට සුදුසු බව 'අරහති' (සුදුසු වේ) යන අර්ථයෙන් 'අරහං' යැයි කියන ලදී. එය එම පූජාර්හ බව නිසාය. යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක්ද, එබැවින් 'අරහං' නම් වන සේක. බුද්ධත්වයට හේතු වූ විවට්ටච්ඡදභාවය (කෙලෙස් වැසුම් ඉවත් කළ බව) පවසන ලද්දේ, වාසනා සහිත සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කිරීම පූර්වංගමව බුද්ධත්වය සිද්ධ වන බැවිනි. 'අරහං' යන්න සංසාර චක්‍රය නැති බැවින් ඵලය මඟින් හේතුව අනුමාන කර දැක්වීමකි. 'සම්මා සම්බුද්ධ' යන්න වැසුම් (කෙලෙස්) නැති බැවින් හේතුව මඟින් ඵලය අනුමාන කර දැක්වීමකි. හේතු දෙක 'විවට්ටෝ විච්ඡදෝ ච' (විවෘත වූයේද වැසුම් රහිත වූයේද) ලෙස පවසන ලදී. 'ඛීණාසවස්ස තේ පටිජානතෝ' (ක්ෂීණාස්‍රව යැයි පිළින කරන ඔබට) ආදී වශයෙන් පැමිණි දෙවන වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් පළමු පදයේ (අරහං යන පදයේ) අර්ථය සිද්ධ වේ. 'සම්මා සම්බුද්ධස්ස තේ පටිජානතෝ' (සම්මා සම්බුද්ධ යැයි පිළින කරන ඔබට) ආදී වශයෙන් පැමිණි පළමු වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් දෙවන පදයේ (සම්මා සම්බුද්ධ යන පදයේ) බුද්ධත්වය සිද්ධ වේ. 'යේ ඛෝ පන තේ අන්තරායිකා ධම්මා' (යම් අන්තරායකර ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද) සහ 'යස්ස ඛෝ පන තේ අත්ථායා' (යම් අර්ථයක් සඳහාද) ආදී වශයෙන් පැමිණි තෙවන සහ සිව්වන වෛශාරද්‍ය ඥානයන්ගෙන් තෙවන පදයේ (විවට්ටච්ඡද යන පදයේ) සිද්ධිය ඇති වේ. මක්නිසාද යත්, අන්තරායකර ධර්ම හා නෛර්යාණික ධර්ම නිවැරදිව දේශනා කිරීමෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව කෙලෙස් වැසුම් ඉවත් කළ අයෙකු බව ප්‍රකට වූ බැවිනි. පළමු පදය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම චක්ෂුස සාධනය කරයි; මක්නිසාද යත් කෙලෙස් සතුරන්ගේ සහ සංසාර චක්රයේ අරයන් විනාශ කළ බව ඉන් කියැවෙන බැවිනි. දෙවන පදය බුද්ධ චක්ෂුස සාධනය කරයි; මක්නිසාද යත් සම්මා සම්බුද්ධත්වයටම එය සම්භව වන බැවිනි. තෙවන පදය සමන්ත චක්ෂුස සාධනය කරයි; මක්නිසාද යත් වාසනා සහිත සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ බව ඉන් කියැවෙන බැවිනි. 'සම්මා සම්බුද්ධ' යැයි පවසා 'විවට්ටච්ඡද' යැයි පැවසීමෙන් බුද්ධත්වය ගෙන දෙන සියලු කෙලෙස් ප්‍රහීණ කිරීම පැහැදිලි කරයි. 'සූරභාවය' යනු ලක්ෂණ විභාග කිරීමෙන් ලබන විශද වූ ඥානයයි.

385. Gavesīti (dī. ni. ṭī. 1.287) ñāṇena pariyesanaṃ akāsi. Samānayīti ñāṇena saṅkalento samānaṃ ānayi samāhari. Na sakkoti saṃkucite iriyāpathe yebhuyyena tesaṃ dubbibhāvanato. Kaṅkhatīti padassa ākaṅkhatīti ayamatthoti āha – ‘‘aho vata passeyyanti patthanaṃ uppādetī’’ti. Kicchatīti kilamati. ‘‘Kaṅkhatī’’ti padassa pubbe āsīsanatthataṃ vatvā idāni tassa saṃsayatthattameva vikappantaravasena dassento ‘‘kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā’’tiādi vuttaṃ. Tīhi dhammehi tippakārehi saṃsayadhammehi. Kālussiyabhāvoti appasannatāya hetubhūto āvilabhāvo. Yasmā bhagavato kosohitaṃ sabbabuddhāveṇikaṃ vatthaguyhaṃ suvisuddhakañcanamaṇḍalasannikāsaṃ attano saṇṭhānasannivesasundaratāya ājāneyyagandhahatthino varaṅgacārubhāvaṃ vikasamānatapaniyāravindasamujjalakesarāvattavilāsaṃ sañjhāpabhānurañjitajalavanantarābhilakkhita-sampuṇṇacandamaṇḍalasobhañca attano siriyā abhibhuyya virājati, yaṃ bāhirabbhantaramalehi anupakkiliṭṭhatāya cirakālaṃ suparicitabrahmacariyādhikāratāya susaṇṭhitasaṇṭhānasampattiyā ca kopīnampi santaṃ akopīnameva, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Pahūtabhāvanti [Pg.171] puthulabhāvaṃ. Ettheva hi tassa saṃsayo, tanumudusukumāratādīsu panassa guṇesu tassa vicāraṇā eva nāhosi.

385. 'ගවේසී' යනු ඥානයෙන් සෙවීමයි. 'සමානයී' යනු ඥානයෙන් විමසා ගළපා එකතු කිරීමයි. සංකුචිත වූ ඉරියව්වලදී (එනම් ශරීරය වැසී ඇති විට) ඒවා බොහොමයක් වෙන් කර හඳුනාගත නොහැකි බැවින් (විමසීමට) නොහැකි වෙයි. 'කංඛති' යන පදයට 'ආකංඛති' (පතයි) යන අර්ථය ඇති බව පැවසීමට 'අහෝ! දකින්නේ නම් කෙතරම් අගනේදැයි ප්‍රාර්ථනාවක් උපදවයි' යන්න පවසන ලදී. 'කිච්ඡති' යනු ක්ලාන්ත වෙයි. 'කංඛති' යන පදයේ පළමු අර්ථය ප්‍රාර්ථනාව ලෙස පවසා, දැන් එහි සැකය යන අර්ථයම විකල්ප අර්ථයක් ලෙස දක්වමින් 'සැකය නිසා ඇතිවන දුර්වල විමතිය කියන ලදී' යනාදිය පවසන ලදී. කරුණු තුනකින් යුත් තෙවැදෑරුම් සැක ධර්මයන් මගිනි. 'කාලුස්සියභාවෝ' යනු අප්‍රසන්න බවට හේතු වන කැළඹුණු බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කොෂහිත වූ (කෝෂයකින් වැසුණු), සියලු බුදුවරුන්ට පමණක් ආවේණික වූ රහස් අවයවය වනාහි, ඉතා පිරිසිදු රන් මණ්ඩලයකට බඳු වූ තමාගේ හැඩයෙහි පිහිටීමෙන් සුන්දර වූ, ආජානීය ගජේන්ද්‍රයෙකුගේ වරාංගයක (ශරීර අවයවයක) මනහර බව ඇති, විකසිත රන් පියුමක බබළන කේසර වටයක විලාසය ඇති, සන්ධ්‍යා ප්‍රභාවෙන් රංජිත වූ ජලවනයක් අතර දිස්වන පූර්ණ චන්ද්‍ර මණ්ඩලයක සෝභාව තමාගේ ශ්‍රීයෙන් අභිබවා විරාජමාන වෙයි. එය බාහිර හා අභ්‍යන්තර මලිනතාවන්ගෙන් නොකිලිටි බැවින්ද, දීර්ඝ කාලයක් පුරුදු කරන ලද බඹසරෙහි අධිකාරීත්වය නිසාද, මැනවින් පිහිටි හැඩය නිසාද, එය ලැජ්ජාවට කරුණක් වුවද කිසිසේත් ලැජ්ජාවට කරුණක් නොවේ. එබැවින් 'භගවතෝ හි' යනාදිය පවසන ලදී. 'පහූතභාවං' යනු පළල් බවයි. ඔහුගේ (බ්‍රාහ්මණයාගේ) සැකය තිබුණේ මෙහි පමණකි; තුනී බව, මෘදු බව, සුකුමාර බව ආදී ගුණයන් කෙරෙහි වනාහි ඔහුගේ විමතියක් නොතිබුණි.

Hirikaraṇokāsanti hiriyitabbaṭṭhānaṃ. Chāyanti paṭibimbaṃ. Kīdisanti āha ‘‘iddhiyā’’tiādi. Chāyārūpanti bhagavato paṭibimbarūpaṃ. Tañca kho buddhasantānato vinimuttaṃ rūpakamattaṃ bhagavato sarīravaṇṇasaṇṭhānāvayavaṃ iddhimayaṃ bimbakamattaṃ, taṃ pana dassento bhagavā yathā attano buddharūpaṃ na dissati, tathā katvā dasseti. Nīharitvāti pharitvā.

'හිරිකරණෝකාසං' යනු ලැජ්ජා විය යුතු ස්ථානයයි. 'ඡායං' යනු ප්‍රතිබිම්බයයි. එය කෙබඳුද යත්, 'ඉද්ධියා' (ඍද්ධියෙන්) යනාදිය පවසන ලදී. 'ඡායාරූපං' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිබිම්බ රූපයයි. එය බුද්ධ සන්තානයෙන් වෙන් වූ රූප කොටසක් පමණක් වන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණය හා හැඩය ඇති ඍද්ධිමය බිම්බයක් පමණකි. එය පෙන්වීමේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය බුද්ධ රූපය නොපෙනෙන සේ සලස්වා එය පෙන්වන සේක. 'නීහරිත්වා' යනු පතුරුවාලා යන්නයි.

Kaṇṇasotānaṃ upacitatanutambalomatāya dhotarajatapanāḷikāsadisatā vuttā. Mukhapariyanteti kesante.

කන් සිදුරුවල වැඩුණු සියුම් තඹ පැහැති ලෝමයන් ඇති බැවින් ඒවා පිරිසිදු කරන ලද රිදී නල හා සමාන බව පවසන ලදී. 'මුඛපරියන්තේ' යනු කෙළවර (හිසකෙස් සීමාවෙහි) යන්නයි.

Kiriyākaraṇanti kiriyāya kāyikassa vācasikassa paṭipatti. Tatthāti tesu kiccesu. Dhammakathikānaṃ vattaṃ dassetuṃ bījaniggahaṇaṃ kataṃ. Na hi aññathā sabbassapi lokassa alaṅkārabhūtaṃ paramukkaṃsagataṃ sikkhāsaṃyamānaṃ buddhānaṃ mukhacandamaṇḍalaṃ paṭicchādetabbaṃ hoti.

ක්‍රියාකරණය යනු කායික හා වාචසික ක්‍රියාවන්ගේ පිළිපැදීමයි. 'තත්ථ' යනු ඒ කෘත්‍යයන්හිදී ය. ධර්ම කථිකයන්ගේ වතාවත් දැක්වීම පිණිස විජිනිපත ඇල්ලීම කරන ලදී. මන්ද යත්, මුළු ලොවටම අලංකාරයක් බඳු වූ, පරම උත්කෘෂ්ටත්වයට පත් වූ, ශික්ෂා හා සංයමයෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ශ්‍රී මුඛ මණ්ඩලය අන් කිසිම ආකාරයකින් වසා නොගත යුතු බැවිනි.

Pattharitavitānaolambitagandhadāmakusumadāmake gandhamaṇḍalamāḷe. Pubbabhāgena paricchinditvāti ‘‘ettakaṃ velaṃ samāpattiyā vītināmessāmī’’ti evaṃ pavattena pubbabhāgena kālaṃ paricchinditvā. Paccayadāyakesu anurodhavasena parisaṃ ussādento vā paggaṇhanto, adāyakesu virodhavasena parisaṃ apasādento vā.

වියන් බඳින ලද, සුවඳ මල් දම් හා මල් මාලා එල්ලා ඇති ගන්ධ මණ්ඩපයෙහි ය. 'පූර්ව භාගයෙන් පිරිසිඳ' යනු 'මෙපමණ වේලාවක් සමාපත්තියෙන් කල් ගෙවන්නෙමි' යි මෙසේ පූර්ව භාගයෙහි කාලය නියම කර ගැනීමයි. ප්‍රත්‍ය දායකයන් කෙරෙහි අනුග්‍රහ දැක්වීම් වශයෙන් පිරිස උනන්දු කරවමින් හෝ ඔසවා තබමින් ද, ප්‍රත්‍ය නොදෙන අය කෙරෙහි විරෝධය පෑමක් වශයෙන් පිරිසට අපහාස කරමින් හෝ (කළ හැකි බවයි).

Yogakkhemaṃ antarāyābhāvaṃ. Sabhāvaguṇenevāti yathāvuttaguṇeneva. Bhoto gotamassa guṇaṃ saviggahaṃ cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ vitthārena sandhāretuṃ appahontato. Bhavaggaṃ atinīcaṃ uparūpari sandhāretuṃ appahontato.

යෝගක්ඛේමය යනු අනතුරු නොමැති බවයි. 'ස්වභාව ගුණයෙන්ම' යනු කලින් පවසන ලද ගුණයෙන්ම ය. භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ ගුණයන් ශරීර සහිතව දරා සිටීමට සක්වළ අතිශයින් පටු වන බැවින් ද, භවග්ගය ඉතා පහත් වන බැවින් එක පිට එක දරා සිටීමට අපොහොසත් වන බැවින් ද (මෙසේ වර්ණනා කරන ලදී).

386. Ṭhānagamanādīsu (dī. ni. ṭī. 2.35) bhūmiyaṃ suṭṭhu samaṃpatiṭṭhitā pādā etassāti suppatiṭṭhitapādo. Taṃ pana bhagavato suppatiṭṭhitapādataṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha aggatalanti aggapādatalaṃ. Paṇhīti paṇhitalaṃ. Passanti pādatalassa dvīsu passesu ekekaṃ, ubhayameva vā pariyantaṃ passaṃ. Suvaṇṇapādukatalaṃ viya ujukaṃ nikkhipiyamānaṃ. Ekappahārenevāti ekakkhaṇeyeva. Sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati nikkhipane. Ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmito uṭṭhahatīti yojanā.

386. සිට ගැනීමේදී හා ගමන් කිරීමේදී ආදියෙහි (දී. නි. ටී. 2.35) භූමියෙහි මැනවින් සමව පිහිටන පාද ඇති බැවින් 'සුප්පතිට්ඨිත පාද' (මැනවින් පිහිටි පාද ඇති තැනැත්තා) නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ මැනවින් පිහිටන පාද ඇති බව ව්‍යතිරේක මුඛයෙන් විවරණය කිරීමට 'යථා හි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'අග්ගතල' යනු ඇඟිලි අග සහිත පා පතුලයි. 'පණ්හී' යනු විලුඹ ප්‍රදේශයයි. 'පස්ස' යනු පා පතුලේ දෙපසින් එකක් හෝ දෙපසම වූ කෙළවරයි. රන් මිරිවැඩි සඟලක් මෙන් කෙළින් තබනු ලබන (පාදය), එකවරම මුළු පා පතුලම පොළොවෙහි ස්පර්ශ වේ. පාදය තබන විටත් ඔසවන විටත් එකවරම මුළු පා පතුලම පොළොවෙන් එසවේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

Tatrāti [Pg.172] tāya suppatiṭṭhitapādatāya anupubbaninnāva acchariyabbhutaṃ idaṃ vuccamānaṃ nissandaphalaṃ. Vuttamevatthaṃ satthu tidivagamanena supākaṭaṃ kātuṃ ‘‘tathā hī’’tiādiṃ vatvā ‘‘na hī’’tiādinā taṃ samattheti. Tena paṭhamalakkhaṇatopi dutiyalakkhaṇaṃ mahānubhāvanti dasseti. Tathā hi vakkhati ‘‘antamaso cakkavattirañño parisaṃ upādāya sabbopi cakkalakkhaṇasseva parivāro’’ti. Yugandharapabbatassa tāvatiṃsabhavanassa ca pakatipadanikkhepaṭṭhānupasaṅkamane neva buddhānaṃ, na devatānaṃ ānubhāvo, atha kho buddhānaṃ lakkhaṇānubhāvoti imamatthaṃ nidassitaṃ. Sīlatejena…pe… dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvenāti idampi lakkhaṇanibbattakammavisesakittanamevāti daṭṭhabbaṃ. Sabbāvantehīti sabbapadesavantehi.

එහි, ඒ මැනවින් පිහිටන පාද ඇති බව නිසා ඇති වන අනුපූර්ව නිම්න වූ ආශ්චර්යමත් අද්භූත වූ විපාක ඵලය මෙසේ කියනු ලැබේ. ශාස්තෘන් වහන්සේ තව්තිසා දෙව්ලොවට වැඩම කිරීමෙන් මෙම කරුණ මැනවින් ප්‍රකට කිරීමට 'තථා හි' යනාදිය කියා, 'න හි' යනාදියෙන් එය සනාථ කරයි. එයින් පළමු ලක්ෂණයට වඩා දෙවන ලක්ෂණය මහානුභාව සම්පන්න බව දක්වයි. එසේම ඉදිරියට 'අන්තමසෝ සක්විති රජුගේ පිරිස පවා සියල්ලම චක්‍ර ලක්ෂණයේම පිරිවරා සිටින්නෝ වෙති' යි කියනු ලැබේ. යුගන්ධර පර්වතයට සහ තව්තිසා භවනයට සාමාන්‍ය පරිදි පියවර තබා වැඩම කිරීම බුදුවරුන්ගේවත් දෙවියන්ගේවත් ආනුභාවයක් නොව, බුදුවරුන්ගේ මහාපුරිස ලක්ෂණවල ආනුභාවය බව මෙහි දක්වන ලදී. 'සීල තේජසින්... පෙ... දස පාරමිතාවන්ගේ ආනුභාවයෙන්' යනු ලක්ෂණ උපදවන කර්ම විශේෂයන් වර්ණනා කිරීමක් ලෙස දත යුතුය. 'සබ්බාවන්තේහි' යනු සියලු කොටස්වලින් යුක්ත වූ යන්නයි.

Nābhiparicchinnāti nābhiyaṃ paricchinnā paricchedavasena ṭhitā. Nābhimukhaparikkhepapaṭṭoti pakaticakkassa akkhabbhāhatapariharaṇatthaṃ nābhimukhe ṭhapetabbaparikkhepapaṭṭo. Nemimaṇikāti nemiyaṃ āvaḷibhāvena ṭhitamaṇikālekhā.

'නාභිපරිච්ඡින්නා' යනු නාභියෙහි පිරිසිඳ නියමිත පරිච්ඡේදයක් ඇතිව පිහිටි යන්නයි. 'නාභිමුඛපරික්ඛේපපට්ටෝ' යනු සාමාන්‍ය රෝදයක අක්ෂය (කුම්භය) ගැටීම වැළැක්වීම පිණිස නාභිය ඉදිරියේ තබනු ලබන වට පටියයි. 'නේමිමණිකා' යනු නිමියෙහි (ගැට්ටෙහි) පෙළට පිහිටි මිණි කැට වැනි රේඛාවන්ය.

Sambahulavāroti bahuvidhalekhaṅgavibhāvanavāro. Sattīti āvudhasatti. Sirivacchoti sirimukhaṃ. Nandīti dakkhiṇāvaṭṭaṃ. Sovattikoti sovattiaṅko. Vaṭaṃsakoti āveḷaṃ. Vaḍḍhamānakanti purisahāri purisaṅgaṃ. Morahatthakoti morapiñchakalāpo, morapiñcha parisibbito vā bījaniviseso. Vālabījanīti cāmarivālaṃ. Siddhatthādi puṇṇaghaṭapuṇṇapātiyo. ‘‘Cakkavāḷo’’ti vatvā tassa padhānāvayave dassetuṃ ‘‘himavā sineru…pe… sahassānī’’ti vuttaṃ.

'සම්බහුලවාරෝ' යනු බොහෝ විධ රේඛා අංගයන් විස්තර කරන වාරයයි. 'සත්ති' යනු ආයුධයකි. 'සිරිවච්ඡ' යනු ශ්‍රී වත්ස සලකුණයි. 'නන්දි' යනු දකුණට කැරකැවුණු නන්ද්‍යාවර්ත සලකුණයි. 'සෝවත්තික' යනු ස්වස්තික සලකුණයි. 'වටංසක' යනු මල් මාලාවකි. 'වඩ්ඪමානක' යනු පුරුෂයන් පළඳින අලංකාරයකි. 'මොරහත්ථක' යනු මයුර පිල් කළඹකි, නැතහොත් මයුර පිල්වලින් මසන ලද විජිනිපතකි. 'වාලබීජනී' යනු සේමර වාල විජිනිපතයි. සුදු අබ ආදිය සහ පුන්කලස් හා පුන් බඳුන් ද වේ. 'සක්වළ' යැයි පවසා එහි ප්‍රධාන කොටස් දැක්වීමට 'හිමවා සිනේරු... පෙ... සහස්සානී' යැයි කියන ලදී.

Āyatapaṇhīti idaṃ aññesaṃ paṇhito dīghataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana atidīghatanti āha ‘‘paripuṇṇapaṇhī’’ti. Yathā pana paṇhilakkhaṇaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Āraggenāti maṇḍalāya sikhāya. Vaṭṭetvāti yathā suvaṭṭaṃ hoti, evaṃ vaṭṭetvā. Rattakambalageṇḍukasadisāti rattakambalamayageṇḍukasadisā.

'ආයතපණ්හී' යනු අනෙක් අයගේ විලුඹට වඩා දිගු බව අදහස් කර පවසන ලද්දකි, නමුත් එය පමණට වඩා දිගු බවක් නොවේ. එබැවින් 'පරිපුණ්ණපණ්හී' (පිරිපුන් විලුඹ) යැයි කීහ. විලුඹ ලක්ෂණය කෙසේ පිරිපුන් වන්නේද යන්න ව්‍යතිරේක මුඛයෙන් පෙන්වීමට 'යථා හි' යනාදිය පවසන ලදී. 'ආරග්ගේන' යනු රවුම් වූ උල් ආයුධ අගිනි. 'වට්ටෙත්වා' යනු මැනවින් වටකුරු වන සේ ඔතාය. 'රත්තකම්බලගේණ්ඩුකසදිසා' යනු රතු කම්බලයෙන් කළ පන්දු වැනි යන්නයි.

Makkaṭassevāti vānarassa viya. Dīghabhāvena samataṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Niyyāsatelenāti chadikaniyyāsādiniyyāsasammissena telena.

'මක්කටස්සේව' යනු වඳුරෙකුගේ මෙනි. මෙය ඇඟිලිවල දිගු බව නිසා ඇති වූ සමානත්වය ගැන පවසන ලද්දකි. 'නිය්‍යාසතේලේන' යනු ගස්වල මැලියම් ආදිය මිශ්‍ර කළ තෙලෙනි.

Talunāti [Pg.173] sukumārā.

'තලුණා' යනු සුකුමාර වූ (මෘදු වූ) යන්නයි.

Cammenāti aṅgulantaraveṭhitacammena. Paṭibaddhaaṅgulantaroti ekato sambaddhaaṅgulantaro. Ekappamāṇāti dīghato samānappamāṇā. Yavalakkhaṇanti abbhantarato aṅgulipabbeṭhitaṃ yavalakkhaṇaṃ. Paṭivijjhitvāti taṃtaṃpabbānaṃ samānadesatāya aṅgulīnaṃ pasāritakāle aññamaññaṃ vijjhitāni viya phusitvā tiṭṭhanti.

'චම්මේන' යනු ඇඟිලි අතර වෙළුණු සමෙනි. 'පටිබද්ධංගුලන්තරෝ' යනු එකට බැඳුණු ඇඟිලි අතර ඇති බවයි. 'ඒකප්පමාණා' යනු දිගින් සමාන ප්‍රමාණ ඇති බවයි. 'යවලක්ඛණං' යනු ඇඟිලි පුරුක් ඇතුළත පිහිටි යව ඇටයක හැඩය ඇති සලකුණයි. 'පටිවිජ්ඣිත්වා' යනු ඒ ඒ ඇඟිලි පුරුක් සමාන ස්ථානයන්හි පිහිටන බැවින්, ඇඟිලි විහිදුවන කල්හි එකිනෙක විදින්නාක් මෙන් ස්පර්ශ වෙමින් පවතින බවයි.

Saṅkhā vuccanti gopphakā, uddhaṃ saṅkhā etesanti ussaṅkhā, pādā. Piṭṭhipādeti piṭṭhipādasamīpe. Sukhena pādā parivattanti pādanāmanādīsu, teneva gacchantānaṃ tesaṃ heṭṭhā pādatalāni dissanti. Tenāti gopphakānaṃ piṭṭhipādato uddhaṃ patiṭṭhitattā. Caturaṅgulamattañhi tāni uddhaṃ ārohitvā patiṭṭhahanti, niguḷhāni ca honti, na aññesaṃ viya paññāyamānāni. Satipi desantarappavattiyaṃ niccaloti dassanatthaṃ nābhiggahaṇaṃ.

ගොප් ඇටවලට 'සංඛ' යැයි කියනු ලැබේ, ඒ ගොප් ඇට ඉහළින් පිහිටි පාද 'උස්සංඛ පාද' නම් වේ. 'පිට්ඨිපාදේ' යනු පතුලෙහි පිට පෙදෙස සමීපයෙහි ය. පාද නැමීමේදී ආදියෙහි පාද පහසුවෙන් හැසිරවිය හැකිය, එබැවින් ගමන් කරන විට ඔවුන්ගේ යටි පතුල් පෙනේ. එයින් අදහස් වන්නේ ගොප් ඇට පාදයේ පිට පෙදෙසට ඉහළින් පිහිටා ඇති බවයි. ඒවා අඟල් හතරක් පමණ ඉහළට නැගී පිහිටන අතර, මැනවින් සැඟවී පවතී, අනෙක් අයගේ මෙන් මතු වී නොපෙනේ. වෙනත් දේශයන්හි හැසිරෙන කල්හි පවා නිශ්චල බව දැක්වීම පිණිස නාභිය ගැන සඳහන් කරන ලදී.

Yasmā eṇīmigassa samantato ekasadisamaṃsā anukkamena uddhaṃ thūlā jaṅghā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘eṇīmigasadisajaṅghā’’ti. Paripuṇṇajaṅghoti samantato maṃsūpacayena paripuṇṇajaṅgho. Tenāha ‘‘na ekato’’tiādi.

යම් හෙයකින් ඒණී මුවාගේ හාත්පසින් එක හා සමාන මස් ඇතිව ක්‍රමයෙන් ඉහළට මහත් වූ කෙණ්ඩාවන් පවතී ද, එබැවින් 'ඒණීමිගසදිසජංඝා' යැයි කියන ලදී. 'පරිපුණ්ණජංඝෝ' යනු හාත්පසින් මාංශ පේශීන්ගෙන් පිරිපුන් වූ කෙණ්ඩා ඇති බවයි. එබැවින් 'එක් පැත්තක පමණක් නොව' යනාදිය පවසන ලදී.

Etenāti ‘‘anonamanto’’tiādivacanena, jāṇuphāsubhāvadīpanenāti attho. Avasesajanāti iminā lakkhaṇena rahitā janā. Khujjā vā honti heṭṭhimakāyato uparimakāyassa rassatāya. Vāmanā vā uparimakāyato heṭṭhimakāyassa rassatāya. Etena ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ cakkavattinañca itare sattā khujjā vāmanā cāti dasseti.

මෙහි 'අනෝනමන්තෝ' (නොනැමී) යනාදී වචනයෙන් දණහිස්වල පවත්නා ලක්ෂණ පෙන්වන ලදී. 'අවසේසජනා' යනු මේ ලක්ෂණයෙන් තොර වූ සෙසු ජනයා ය. ඔවුන් ශරීරයේ පහළ කොටසට වඩා ඉහළ කොටස කෙටි වීම නිසා කුදු වෙති. නැතහොත් ඉහළ කොටසට වඩා පහළ කොටස කෙටි වීම නිසා මිටි වෙති. මෙයින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ සක්විති රජු හැර සෙසු සත්වයෝ කුදු හෝ මිටි වන බව දක්වයි.

Ohitanti samohitaṃ antogadhaṃ. Tathābhūtaṃ pana taṃ tena channaṃ hotīti āha ‘‘paṭicchanna’’nti.

'ඕහිතං' යනු ඇතුළත මැනවින් පිහිටි යන්නයි. එසේ වූ එය ඒ සමෙන් වැසී පවතින බැවින් 'පටිච්ඡන්නං' (වැසුණු) යැයි කියන ලදී.

Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇavaṇṇoti ayamettha atthoti āha ‘‘jātihiṅgulakenā’’tiādi. Svāyamattho āvuttiñāyena ca veditabbo. Sarīrapariyāyo idha vaṇṇasaddoti adhippāyena paṭhamavikappaṃ vatvā tathārūpāya pana ruḷhiyā abhāvaṃ manasi katvā vaṇṇadhātupariyāyameva vaṇṇasaddaṃ gahetvā dutiyavikappo vutto.

ස්වර්ණවර්ණ යනු රන්වන් පැහැති බව යන්න මෙහි අර්ථයයි. එය 'ජාතිහිඟුල්වලින්' යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇත. එම අර්ථය පුනරුක්ති න්‍යාය (ආවෘත්ති න්‍යාය) මඟින් දත යුතුය. මෙහි 'වර්ණ' ශබ්දය ශරීරය යන අර්ථයෙන් මුල් විකල්පය ලෙස දක්වා, පසුව එවැනි ප්‍රකට භාවිතයක් නොමැති බව සලකා, වර්ණ ධාතු අර්ථයෙන්ම 'වර්ණ' ශබ්දය ගෙන දෙවැනි විකල්පය දක්වන ලදී.

Rajoti [Pg.174] sukhumarajo. Jallanti malīnabhāvāvaho reṇusañcayo. Tenāha ‘‘malaṃ vā’’ti. Yadi vivaṭṭati, kathaṃ nhānādīti āha ‘‘hatthadhovanā’’tiādi.

'රජෝ' යනු සියුම් දූවිලිය. 'ජල්ල' යනු කිලිටි බව ඇති කරන කුණු දූවිලි තැන්පත්වීමයි. ඒ නිසා 'මල හෝ' යැයි පැවසූහ. ඉදින් (ශරීරයෙන් කුණු) ඉවත් වන්නේ නම්, ස්නානය ආදිය කරන්නේ කෙසේදැයි විමසා 'අත් සේදීම' යනාදිය පැවසූහ.

Āvaṭṭapariyosāneti padakkhiṇāvaṭṭāya ante.

'ආවට්ට පරියෝසානේ' යනු දක්ෂිණාවර්තව කැරකී අවසාන වන තැනදී යන්නයි.

Brahmuno sarīraṃ purato vā pacchato vā anonamitvā ujukameva uggatanti āha ‘‘brahmā viya ujugatto’’ti. Passavaṅkāti dakkhiṇapassena vā vāmapassena vā vaṅkā.

බ්‍රහ්මයාගේ ශරීරය ඉදිරියට හෝ පසෙකට නොනැමී ඍජුවම ඉහළට මතු වී ඇති බැවින් 'බ්‍රහ්මයා මෙන් ඍජු ශරීර ඇත්තා' යැයි පැවසේ. 'පස්සවංකා' යනු දකුණු පසින් හෝ වම් පසින් ඇද වූ ස්වභාවයයි.

Hatthapiṭṭhiādivasena satta ussadā etassāti sattussado.

අත්ල පිටුපස ආදී වශයෙන් සත් තැනක පිරුණු මස් ඇති බැවින් 'සත්තුස්සද' (සත්ත උස්සද) නම් වේ.

Sīhassa pubbaddhaṃ sīhapubbaddhaṃ, paripuṇṇāvayavatāya sīhapubbaddhaṃ viya sakalo kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Sīhassevāti sīhassa viya. Saṇṭhantīti saṇṭhahanti. Nānācittenāti vividhacittena. Puññacittenāti pāramitāpuññacittarūpena. Cittitoti sañjātacittabhāvo.

සිංහයෙකුගේ ශරීරයේ පූර්ව භාගය 'සීහපුබ්බද්ධ' නම් වේ. අවයවයන්ගේ පරිපූර්ණ බව නිසා මුළු ශරීරයම සිංහයෙකුගේ පූර්ව භාගය වැනි බැවින් 'සීහපුබ්බද්ධකාය' නම් වේ. සිංහයාගේ මෙනි. 'සණ්ඨන්තී' යනු පිහිටයි. නානාවිධ වූ සිතින් හෙවත් පාරමිතා පුණ්‍ය චේතනා රූපයෙන් යුක්ත බැවින් 'චිත්තී' නම් වේ.

Dvinnaṃ koṭṭānamantaranti dvinnaṃ piṭṭhibāhānaṃ vemajjhaṃ, piṭṭhimajjhassa uparibhāgo. Citaṃ paripuṇṇanti aninnabhāvena citaṃ, dvīhi koṭṭehi samatalatāya paripuṇṇaṃ. Uggammāti uggantvā.

'ද්වින්නං කොට්ඨානමන්තරං' යනු පිටුපස බාහු දෙක අතර මැද හෙවත් පිට මැද ඉහළ කොටසයි. 'චිතං පරිපුණ්ණං' යනු නොගැඹුරු බව නිසා පිරුණු, දෙපසින් සමතලව පිරුණු බවයි. 'උග්ගම්ම' යනු මතු වී යන්නයි.

Nigrodhaparimaṇḍalo viya parimaṇḍalo nigrodhaparimaṇḍalo ekassa parimaṇḍalasaddassa lopaṃ katvā. Na hi sabbo nigrodho maṇḍalo. Tenāha ‘‘samakkhandhasākho nigrodho’’ti. Parimaṇḍalasaddasannidhānena vā parimaṇḍalova nigrodho gayhatīti parimaṇḍalasaddassa lopena vināpi ayamattho labbhatīti āha ‘‘nigrodho viya parimaṇḍalo’’ti. Yāvatakvassāti o-kārassa va-kārādesaṃ katvā vuttaṃ.

නුග ගසක් මෙන් වටකුරු (සමචතුරස්‍ර) වූයේ 'නිග්‍රෝධපරිමණ්ඩල' නම් වේ. මෙහි එක් 'පරිමණ්ඩල' ශබ්දයක් ලෝප වී ඇත. සෑම නුග ගසක්ම වටකුරු නොවේ. ඒ නිසා 'කඳ හා අතු සමාන වූ නුග ගස' යැයි පැවසේ. 'පරිමණ්ඩල' ශබ්දය සමීපව තිබීම නිසා වටකුරු වූ නුග ගසම ගනු ලැබේ. එවිට 'පරිමණ්ඩල' ශබ්දය ලෝප නොවී වුවද එම අර්ථයම ලැබේ. එබැවින් 'නුග ගස මෙන් වටකුරු' යැයි පැවසේ. 'යාවතක්වස්ස' යනු 'ඕ' කාරයට 'ව' කාරය ආදේශ වීමෙන් සෑදුණු පදයකි.

Samavaṭṭitakkhandhoti samaṃ suvaṭṭitakkhandho. Koñcā viya dīghagalā, bakā viya vaṅkagalā, varāhā viya puthulagalāti yojanā. Suvaṇṇāliṅgasadisoti suvaṇṇamayakhuddakamudiṅgasadiso.

'සමවට්ටිතක්ඛන්ධ' යනු මනාව වටකුරු වූ බෙල්ලයි. කොක්කෙකු මෙන් දිගු ගෙල ඇති, බක තලාවක මෙන් ඇද වූ ගෙල ඇති, ඌරෙකු මෙන් මහත් වූ ගෙල ඇති ලෙස මෙහි යොදා ගත යුතුය. 'සුවණ්ණලිංගසදිස' යනු රන්වන් පැහැති කුඩා මිහිඟු බෙරයක් වැනි වූ යන්නයි.

Rasaggasaggīti madhurādibhedaṃ rasaṃ gasanti anto pavesantīti rasaggasā, rasaggasānaṃ aggā rasaggasaggā, tā etassa santīti rasaggasaggī. Tenāti ojāya apharaṇena, hīnadhātukattā te bahvābādhā honti.

'රසග්ගසග්ගී' යනු මධුර ආදී වූ රසයන් ග්‍රහණය කර ශරීරයට ඇතුළු කරන 'රසග්ගස' (රස නහර) ඇත්තා යන්නයි. එම රස නහරවල අග්‍ර වූ ස්වභාවය 'රසග්ගසග්ග' නම් වේ. ඒවා ඔහුට ඇති බැවින් 'රසග්ගසග්ගී' නම් වේ. ඒ මඟින් ඕජාව පැතිරීම සිදුවේ. හීන වූ ධාතු ස්වභාවය නිසා (අන් අයට) බොහෝ රෝග ඇති වේ.

‘‘Hanū’’ti [Pg.175] sannissayadantādhārassa samaññā, taṃ bhagavato sīhahanusadisaṃ, tasmā bhagavā sīhahanu. Tattha yasmā buddhānaṃ rūpakāyassa dhammakāyassa ca upamā nāma nihīnupamāva, natthi samānupamā, kuto adhikūpamā, tasmā ayampi nihīnupamāti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tibhāgavasena maṇḍalatāya dvādasiyaṃ pakkhassa candasadisāni.

'හනු' යනු දත් පිහිටා ඇති පදනමට නමකි. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිංහ හනුවකට සමානය. එබැවින් උන්වහන්සේ 'සීහහනු' නම් වෙති. එහිදී බුදුවරුන්ගේ රූපකායට හා ධර්මකායට කරන උපමාවන් 'හීනෝපමා' ලෙසම දත යුතුය. මන්ද යත් උන්වහන්සේට සමාන උපමාවක් නැත, අධික උපමාවක් කොයින්ද? එබැවින් මෙයද හීනෝපමාවක් බව දැක්වීමට 'තත්ථ' යනාදිය පැවසේ. තුන් කොටසකට බෙදූ කළ ඇති වටකුරු බව නිසා දොළොස්වක පෝය හඳ මෙන් (හනුව) ශෝභමාන වේ.

Dantānaṃ uccanīcatā abbhantarabāhirapassavasenapi veditabbā, na aggavaseneva. Tenāha ‘‘ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṃ viyā’’ti. Ayapaṭṭanti ca kakacaṃ adhippetaṃ. Visamāti visamasaṇṭhānā.

දත්වල උස් පහත් බව ඇතුළත, පිටත සහ දෙපසින්ද දත යුතුය, අග්‍රයන්ගෙන් පමණක් නොවේ. ඒ නිසා 'යකඩ පටියකින් කපන ලද සක් ගෙඩියක් මෙන්' යැයි පැවසූහ. 'අයපට්ට' යන්නෙන් කියත අදහස් කෙරේ. 'විසම' යනු අසමාන වූ හැඩයයි.

Vicchinditvā vicchinditvā pavattasaratāya chinnassarāpi. Anekākāratāya bhinnassarāpi. Kākassa viya amanuññasaratāya kākassarāpi. Apalibuddhattāti anupaddutavatthukattā. Vatthunti ca akkharuppattiṭṭhānamāha. Aṭṭhaṅgasamannāgatoti ettha aṭṭhaṅgāni parato āgamissanti. Mañjughosoti madhurassaro.

කැඩී කැඩී යන ස්වරය ඇති බැවින් 'ඡින්නස්සර' ද, නේක ආකාර වූ බැවින් 'භින්නස්සර' ද, කපුටෙකු මෙන් අමනෝඥ හඬක් ඇති බැවින් 'කාකස්සර' ද වේ. බාධාවකින් තොර වූ බැවින් 'අපලිබුද්ධ' නම් වේ. 'වත්ථු' යනු අක්ෂර උපදින ස්ථානයයි. 'අට්ඨංගසමන්නාගත' යන්නෙහි අංග අට ඉදිරියට විස්තර වේ. 'මඤ්ජුඝෝස' යනු මිහිරි හඬයි.

Karavīkasaddo yesaṃ sattānaṃ sotapathaṃ upagacchati, te attano sarasampattiyā pakatiṃ jahāpetvā avase karonto attano vase vatteti, evaṃ madhuroti dassento ‘‘tatrida’’ntiādimāha. Taṃ pītinti taṃ buddhagataṃ pītiṃ. Teneva nīhārena punappunaṃ pavattantaṃ avijahitvā vikkhambhitakilesā therānaṃ santike laddhadhammassavanasappāyā upanissayasampattiyā paripakkañāṇatāya ‘‘sattahi…pe… patiṭṭhāsī’’ti. Sattasatamattena orodhajanena saddhiṃ padasāva therānaṃ santikaṃ upagatattā ‘‘sattahi jaṅghāsatehi saddhi’’nti vuttaṃ.

කරවීක පක්ෂියාගේ හඬ යම් සත්ත්වයෙකුගේ කන් පෙතට ඇසේ ද, ඔවුහු එම හඬේ මිහිරි බව නිසා තම ස්වභාවය අතහැර එයට වසඟ වෙති. බුදුන් වහන්සේගේ හඬ එතරම්ම මිහිරි බව දැක්වීමට 'තත්‍රිදං' යනාදිය පැවසේ. 'තං පීතිං' යනු බුදුන් කෙරෙහි ඇති වූ ඒ ප්‍රීතියයි. එම ක්‍රමයෙන්ම නැවත නැවතත් පවතින විෂ්කම්භන ප්‍රහීණයෙන් ක්ලේශයන් යටපත් කළ තෙරුන් වහන්සේලා සමීපයේ ධර්ම ශ්‍රවණය කොට, මෝරා ගිය ඥානය ඇතිව 'සත් දෙනෙකු... පෑ... පිහිටියහ'. සත්සියයක් පමණ වූ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් සමඟ පයින්ම තෙරුන් වහන්සේලා වෙත ගිය බැවින් 'සත්සියයක් ජංඝා (පිරිවර) සමඟ' යැයි කියන ලදී.

Abhinīlanettoti adhikanīlanetto. Adhikanīlatā ca sātisayaṃ nīlabhāvena veditabbā, na nette nīlavaṇṇasseva adhikabhāvatoti āha ‘‘na sakalanīlanettovā’’tiādi. Pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena, nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā.

'අභිනීලනෙත්ත' යනු ඉතා නිල්වන් නෙත් ඇති බවයි. ඉතා නිල් බව යනු අතිශයින්ම නිල් පැහැයයි, මුළු ඇසම නිල් පාට වීම නොවේ. ඒ බව 'න සකලනීලනෙත්තෝ' යනාදියෙන් දැක්වේ. සුදු මණ්ඩලයේ ඇති රේඛා නිසා කහ සහ රතු පැහැයද, ඒ ඒ මණ්ඩලයන්ගේ ස්වභාවය අනුව නිල්, සුදු සහ කළු පැහැයද දත යුතුය.

Cakkhubhaṇḍanti akkhidalanti keci, akkhidalapattanti aññe. Akkhidalehi pana saddhiṃ akkhibimbanti veditabbaṃ. Evañhi viniggatagambhīrajotanāpi yuttā hoti.

'චක්ඛුභණ්ඩ' යනු ඇසිපිය යැයි ඇතැම්හු කියති. ඇසිපිය පටලය යැයි තවත් අය කියති. ඇසිපිය සමඟ ඇස් ගෙඩිය (අක්ඛිබිම්බය) දත යුතුය. එවිට ගැඹුරු දීප්තියක් විහිදීම ගැලපේ.

Uṇṇāsaddo [Pg.176] loke avisesato lomapariyāyo, idha pana lomavisesavācakoti āha ‘‘uṇṇaloma’’nti. Nalāṭamajjhajātāti nalāṭamajjhagatā. Odātatāya upamā, na mudutāya. Rajatapubbuḷakāti rajatamayatārakā.

ලෝකයෙහි 'උණ්ණ' ශබ්දය සාමාන්‍යයෙන් රෝම යන අර්ථයේ යෙදේ. නමුත් මෙහිදී එය විශේෂ රෝමයක් හැඳින්වීමට යෙදී ඇත. එබැවින් 'උණ්ණලෝමය' යැයි පැවසේ. එය නළල මැද හටගත්තකි. 'ඕදාත' (සුදු) යන උපමාව යෙදී ඇත්තේ සුදු පැහැය නිසා මිස මෘදු බව නිසා නොවේ. 'රජතපුබ්බුළක' යනු රිදී බුබුළු (තරු) වැනි වූ යන්නයි.

Dve atthavase paṭicca vuttanti yasmā buddhā cakkavattino ca paripuṇṇanalāṭatāya paripuṇṇasīsabimbatāya ca ‘‘uṇhīsasīsā’’ti vuccanti, tasmā te dve atthavase paṭicca ‘‘uṇhīsasīso’’ti idaṃ vuttaṃ. Idāni taṃ atthadvayaṃ bhagavati suppatiṭṭhitanti dassetuṃ ‘‘tathāgatassahī’’tiādi vuttaṃ. Saṇhatamatāya suvaṇṇavaṇṇatāya ca rañño baddhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Kappasīsāti dvidhābhūtasīsā. Phalasīsāti phalasadisasīsā. Aṭṭhisīsāti maṃsassa abhāvato tacopariyonaddhaaṭṭhimattasīsā. Tumbasīsāti lābusadisasīsā. Pabbhārasīsāti piṭṭhibhāgena olambamānasīsā. Purimanayenāti paripuṇṇanalāṭatāpakkhena. Uṇhīsaveṭhitasīso viyāti uṇhīsapaṭṭena veṭhitasīsapadeso viya. Uṇhīsaṃ viyāti chekena sippinā viracitauṇhīsamaṇḍalaṃ viya.

කරුණු දෙකක් නිසා මෙය පවසන ලදී. බුදුවරුන් සහ සක්විති රජවරුන්ගේ නළල් තලයේ පිරිපුන් බව සහ හිසෙහි මණ්ඩලාකාර බවේ පිරිපුන් බව නිසා 'උෂ්ණීෂ ශීර්ෂ' (හිස මතුපිට මණ්ඩලාකාර නෙරුමක් ඇති) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ඒ කරුණු දෙක නිසා 'උෂ්ණීෂ ශීර්ෂ' යන මෙය පවසන ලදී. දැන් ඒ කරුණු දෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි මැනවින් පිහිටා ඇති බව දැක්වීමට 'තථාගතස්ස හී' යනාදිය පවසන ලදී. එම උෂ්ණීෂය සිනිඳු බව නිසාත්, ස්වර්ණ වර්ණ බව නිසාත් රජුන්ගේ හිසෙහි බඳින ලද රන් පටක් මෙන් බබළයි. 'කප්පසීසා' යනු දෙබෑ වූ හිස් ඇති අයයි. 'ඵලසීසා' යනු ඵලයක් බඳු හිස් ඇති අයයි. 'අට්ඨිසීසා' යනු මස් නොමැති බැවින් සමෙන් වැසුණු ඇට පමණක් ඇති හිස්ය. 'තුම්බසීසා' යනු ලබු ගෙඩියක් බඳු හිස් ඇති අයයි. 'පබ්භාරසීසා' යනු පසුපසට එල්ලා වැටෙන හිස් ඇති අයයි. කලින් කී ක්‍රමයට අනුව පිරිපුන් නළල් තලයක් ඇති බැවින්, උෂ්ණීෂ පටියකින් වෙලන ලද හිසක් මෙන් බබළයි. දක්ෂ ශිල්පියෙකු විසින් නිමවන ලද උෂ්ණීෂ මණ්ඩලයක් මෙන් එම උෂ්ණීෂය දිස්වේ.

Kammanti yena yena kammena yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ nibbattaṃ, taṃ taṃ kammaṃ. Kammasarikkhakanti tassa tassa lakkhaṇassa taṃkammānurūpatā. Lakkhaṇanti tassa mahāpurisalakkhaṇassa aviparītasabhāvo. Lakkhaṇānisaṃsanti taṃ lakkhaṇapaṭilābhena laddhabbaguṇo. Imāni kammādīnīti imāni anantaraṃ vuttāni kammakammasarikkhakādīni dassetvā taṃ sarūpato vibhāvetvā kathetabbāni saṃvaṇṇakena.

කර්මය යනු යම් යම් කර්මයකින් යම් යම් ලක්ෂණ උපදවයිද, ඒ ඒ කර්මයයි. 'කර්මසදිස' යනු ඒ ඒ ලක්ෂණයන්ගේ කර්මයට අනුරූප බවයි. ලක්ෂණය යනු ඒ මහාපුරුෂ ලක්ෂණයේ අවිපරීත ස්වභාවයයි. ලක්ෂණානිශංස යනු ඒ ලක්ෂණය ලැබීමෙන් ලැබිය යුතු ගුණාංගයි. මේ කර්ම ආදිය යනු මින් පෙර කියන ලද කර්මය, කර්මසදිස බව ආදිය දක්වා එහි ස්වරූපය විභාග කර අටුවාචාරීන් විසින් පැහැදිලි කළ යුතුය.

Ratanavicittasuvaṇṇatoraṇaṃ tasmiṃ kāle manussaloke natthīti vuttaṃ ‘‘devanagare’’ti. Sabbaso supupphitasālarukkho asādhāraṇasobho manussūpacāre na labbhatīti āha ‘‘selantaramhī’’ti. Kiriyācāranti kāyikavācasikakiriyāpavattiṃ.

රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූ රන් තොරණක් එකල මිනිස් ලොව නොතිබූ බැවින් එය 'දේව නගරයක' ලෙස පවසන ලදී. සෑම අතින්ම මැනවින් පිපුණු සල් ගසක අසාමාන්‍ය ශෝභාව සාමාන්‍ය මිනිස් ඇසුරේ නොලැබෙන බැවින් 'සෙලන්තරම්හි' (කඳු අතරෙහි) යැයි පවසන ලදී. ක්‍රියාචාරය යනු කායික හා වාචසික ක්‍රියාවන්ගේ පැවැත්මයි.

387. Satatapāṭihāriyanti satataṃ carimabhave sabbakālaṃ lakkhaṇanibbattakakammānubhāvahetukaṃ buddhāveṇikaṃ pāṭihāriyaṃ. Buddhānaṃ atidūre pādaṃ nikkhipitukāmānampi nātidūre eva nikkhipanaṃ hotīti ‘‘na atidūre ṭhapessāmīti [Pg.177] uddharatī’’ti vuttaṃ. Pakatisañcaraṇavasenetaṃ vuttaṃ, tādisena pādena anekayojane ṭhapessāmīti uddharaṇampi hotiyeva. Atidūraṃ hītiādi pamāṇātikkame dosadassanaṃ. Evaṃ satīti evaṃ dakkhiṇapādavāmapādānaṃ yathādhippetapatiṭṭhitaṭṭhāne sati. Padavicchedoti padavāravicchedo. Yādisaṃ pasārento vāmapādassa uddharaṇaṃ patiṭṭhānañca, dakkhiṇapādassa tādisameva, iti nesaṃ uddharaṇapatiṭṭhānānaṃ samānato aññamaññabhāvena anūnānadhikatāya vuttaṃ ‘‘dakkhiṇapādakiccaṃ vāmapādena niyamitaṃ, vāmapādakiccaṃ dakkhiṇapādena niyamita’’nti.

387. සතත ප්‍රාතිහාර්යය යනු අවසන් භවයෙහි සෑම කල්හිම ලක්ෂණ උපදවන කර්මයේ ආනුභාවය හේතුවෙන් බුදුවරුන්ට පමණක් ආවේණික වූ ප්‍රාතිහාර්යයයි. බුදුවරුන්ට ඉතා ඈතින් පාදය තැබීමට අවශ්‍ය වුවද, එය ඉතා ඈතින් නොපිහිටන බැවින් 'ඉතා ඈතින් නොතබන්නෙමියි පාදය ඔසවයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙය සාමාන්‍ය ගමන් විලාසය අනුව පවසන ලද්දකි; එවැනි පාදයකින් යොදුන් ගණනාවක් ඈතින් තබන්නෙමියි සිතා පාදය එසවීමක්ද සිදුවේමය. 'ඉතා ඈත' යනාදියෙන් ප්‍රමාණය ඉක්මවා යාමෙහි දෝෂ දැක්වේ. මෙලෙස දකුණු පාදය සහ වම් පාදය අභිප්‍රේත ස්ථානයෙහි පිහිටන කල්හි පද විච්ඡේදය සිදු වේ. වම් පාදය එසවීම සහ තැබීම යම් ප්‍රමාණයකින් සිදු කරන්නේද, දකුණු පාදයද එලෙසම සිදු කරයි. මෙලෙස ඒවා එසවීම සහ තැබීම සමාන බැවින් එකිනෙකට අඩු වැඩි නොවන බව දැක්වීමට 'දකුණු පාදයේ කාර්යය වම් පාදයෙන් නියම කර ඇත, වම් පාදයේ කාර්යය දකුණු පාදයෙන් නියම කර ඇත' යනුවෙන් පවසන ලදී.

Divāti upakaṭṭhāya velāya. Vihārabhattatthāyāti vihāre yathāvuddhaṃ gahetabbabhattatthāya. Pacchato āgacchantoti pakatigamanena pacchato āgacchanto. Okāsaṃ na labhatīti padanikkhepaṭṭhānaṃ na labhati. Ūrupariyāyo idha satthi-saddoti āha ‘‘na ūruṃ unnāmetī’’ti. Daṇḍaṅkusaṃ vuccati dīghadaṇḍo aṅkuso, tena rukkhasākhaṃ chindato purisassa yathā pacchābhāgena pādānaṃ osakkanaṃ hoti, evaṃ bhagavato pādā na osakkantīti āha ‘‘rukkhasākhāchedana…pe… osakkāpetī’’ti. Obaddhānābaddhaṭṭhānehi pādaṃ koṭṭento viyāti ābaddhaṭṭhānena anābaddhaṭṭhānena ca pādakhaṇḍaṃ koṭṭetvā thaddhaṃ karonto viya. Na ito cito ca cāletīti aparāparaṃ na cāleti. Ussaṅkhapādatāya sukheneva pādānaṃ parivattanato nābhito paṭṭhāya uparimakāyo na iñjatīti heṭṭhimakāyova iñjati. Tenāha ‘‘uparima…pe… niccalo hotī’’ti. Na jānāti aniñjanato. Kāyabalenāti gamanapayogasaṅkhātena kāyagatena visesabalena. Javagamanahetubhūtena vā kāyabalena. Tenāha ‘‘bāhā khipanto’’tiādi. Javena gacchanto hi bāhā khipati, sarīrato sedā muccanti. Nāgāpalokitavasenāti nāgassa apalokanamiva sakalakāyeneva parivattetvā apalokanavasena.

දිවා කාලයේ යනු මධ්‍යහ්න වේලාවට ආසන්න කාලයයි. විහාරයේ වයස් පිළිවෙළට ලැබිය යුතු ආහාරය සඳහා 'විහාර භත්තත්ථාය' යැයි කියන ලදී. පසුව පැමිණෙන්නා යනු සාමාන්‍ය ගමනින් පසුපසින් එන අයයි. ඔහුට පාදය තැබීමට ඉඩක් නොලැබේ. මෙහි 'සත්ථි' ශබ්දයෙන් කලවා පෙදෙස අදහස් වන බැවින් 'කලවය ඔසවන්නේ නැත' යැයි පවසන ලදී. 'දණ්ඩංකුස' යනු දිගු මිටක් සහිත අංකුසයකි. එයින් ගසක අත්තක් කපන පුරුෂයෙකුගේ පාද පසුපසට ලිස්සා යාම සිදු වුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාද එලෙස පසුපසට ලිස්සා නොයන බැවින් 'ගසක අත්තක් කපන... පෙ... ලිස්සා යයි' යන්න පවසන ලදී. පාදය බඳින ලද හෝ නොබඳින ලද ස්ථානයකින් පොළොව හාරන්නාක් මෙන්, පාදයේ කොටසක් පොළොවේ වැදී තද වන්නේ නැත. එහා මෙහා සලන්නේ නැත යනු එහාට මෙහාට නොසොලවයි. උස් වූ විලුඹ ඇති බැවින් ඉතා පහසුවෙන් පාද හැසිරවිය හැකි නිසා නාභියෙන් ඉහළ කය නොසැලේ; පහළ කය පමණක් චලනය වේ. එබැවින් 'ඉහළ කය... පෙ... නිශ්චල වේ' යැයි පවසන ලදී. නොසැලෙන බැවින් නොදනියි. කාය බලය යනු ගමන සඳහා වූ කායගත විශේෂ බලයයි. නැතහොත් වේගයෙන් ගමන් කිරීමට හේතු වන කාය බලයයි. එබැවින් 'දෑත් වීසි කරමින්' යනාදිය පවසන ලදී. වේගයෙන් යන තැනැත්තා දෑත් වීසි කරයි, ශරීරයෙන් දහදිය පිටවේ. 'නාගාපලෝකිත' යනු හස්ති රාජයෙකු මෙන් මුළු ශරීරයම හරවා බැලීමේ ආකාරයයි.

Anāvaraṇañāṇassāti anāvaraṇañāṇabalena dassanassa. Anāvaraṇavāro pana kāye patiṭṭhitarūpadassanampi anāvaraṇamevāti dassanatthaṃ vutto. Indakhīlato paṭṭhāyāti nagaradvāre indakhīlato paṭṭhāya. Pakatiiriyāpathenevāti [Pg.178] onamanādiṃ akatvā ujukagamanādinā eva. Yadi evaṃ koṭṭhakadvāragehappavese kathanti āha ‘‘daliddamanussāna’’ntiādi. Parivattentenāti nipajjanatthaṃ kāyaṃ parivattentena.

අනාවරණ ඥානය යනු අනාවරණ ඥාන බලයෙන් යුත් දැක්මයි. අනාවරණ වාරය යනු ශරීරයේ පිහිටි රූප දැකීම පවා බාධාවකින් තොරව සිදුවන බව දැක්වීමට පවසන ලද්දකි. ඉන්ද්‍රඛීලයේ සිට යනු නගර ද්වාරයේ ඉන්ද්‍රඛීලයේ සිට ආරම්භ කරමිනි. ස්වභාවික ඉරියව්වෙන්ම යනු හිස නැමීම ආදිය නොකර සෘජුව ගමන් කිරීමෙන්මයි. එසේ නම් කුඩා දොරක් ඇති නිවසකට ඇතුළු වන්නේ කෙසේද යන්නට 'දිළිඳු මිනිසුන්ගේ' යනාදිය පවසන ලදී. පෙරළෙන්නා විසින් යනු නිදා ගැනීම සඳහා ශරීරය හරවන්නා විසිනි.

Hatthehi gahetvāti ubhohi hatthehi ubhosu kaṭippadesesu pariggahetvā. Patati nisīdanaṭṭhāne nipajjanavasena patati. Orimaṃ aṅgaṃ nissāya nisinnoti pallaṅkamābhujitvā ukkuṭikanisajjāya uparimakāyaṃ heṭṭhimakāye patiṭṭhapentoyeva bhārīkaraṇavasena orimaṅgaṃ nissāya nisinno. Ghaṃsantoti ānisadadesena āsanaṭṭhānaṃ ghaṃsanto. Pārimaṅganti satthibhāgasammaddaṃ ānisadapadesaṃ. Tathevāti ghaṃsanto eva. Olambakaṃ dhārento viyāti olambakasuttaṃ otārento viya. Tena ujukameva nisīdanamāha. Sarīrassa garukabhāvahetūnaṃ dūrato samupāyitabhāvena sallahukabhāvato tūlapicuṃ ṭhapento viya.

දෑතින් ගෙන යනු දෑතින්ම ඉණ දෙපසින් අල්ලාගෙනය. හිඳගන්නා ස්ථානයෙහි නිදාගන්නාක් මෙන් වැටේ. පහළ අවයවය ඇසුරු කර හිඳගැනීම යනු පලක් බැඳ උක්කුටිකයෙන් හිඳගනිද්දී ඉහළ කය පහළ කය මත පිහිටුවමින්, බර කිරීමේ ක්‍රමයට පහළ අවයවය ඇසුරු කර හිඳගැනීමයි. ඇතිල්ලෙමින් යනු තමන් හිඳගන්නා ආසනයෙහි පශ්චාත් භාගය අතුල්ලමිනි. 'පාරිමංග' යනු කලවා පෙදෙස තෙරපෙන පශ්චාත් භාගයයි. එලෙසම යනු ඇතිල්ලෙමින්මයි. ලඹයක් දරන්නාක් මෙන් යනු ලඹ නූලක් පහතට හෙළන්නාක් මෙනි. එයින් අදහස් වන්නේ සෘජුවම හිඳගන්නා බවයි. ශරීරයේ බර වීමට හේතු වන කරුණු බැහැර කර ඇති බැවින්, ශරීරය ඉතා සැහැල්ලු නිසා පුළුන් රොදක් තබන්නාක් මෙන් හිඳගනී.

Appesakkhānaṃ mahānubhāvagehappavese siyā chambhitattaṃ, cittakkhobho, darathavasena nānappakārakappanaṃ, bhayavasena taṇhāvasena paritassanaṃ, taṃ sabbaṃ bhagavato natthīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘na chambhatī’’tiādi (ma. ni. 2.387) vuttanti āha ‘‘na chambhatī’’tiādi.

අල්පේසාක්‍ය වූවන්ට මහේශාක්‍ය වූවන්ගේ නිවසකට ඇතුළු වන විට තැතිගැනීමක්, සිතේ කැළඹීමක්, ක්ලාන්ත බව නිසා ඇතිවන විවිධ කල්පනා, බිය නිසා හෝ තෘෂ්ණාව නිසා ඇතිවන පීඩාවන් ඇති විය හැක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ කිසිවක් නොමැති බව දැක්වීමට පාළියෙහි 'චලනය නොවේ' (න ඡම්භති) යනාදිය වදාරන ලදී.

Udakaṃ dīyati etenāti udakadānaṃ, bhiṅkārādi udakabhājanaṃ. Baddhaṃ katvāti hatthagatamattikaṃ viya attano vase avattantaṃ katvā. Parivattetvāti kujjitvā. Vichaḍḍayamāno udakassa vikkhipanavasena chaḍḍayamāno.

‘උදකදානං’ යනු මෙයින් ජලය දෙනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් භිංගාර (කෙණ්ඩිය) ආදී ජල බඳුන් වේ. ‘බද්ධං කත්වා’ යනු අතට ගත් මැටි පිඩක් මෙන් තමන්ගේ වසඟයේ පවතින සේ නිශ්චල කරගැනීමයි. ‘පරිවත්තෙත්වා’ යනු යටිකුරු කිරීමෙනි. ‘විඡඩ්ඩයමානො’ යනු ජලය විසිරෙන පරිදි බැහැර කිරීමයි.

Tathā na gaṇhāti, byañjanamattāya eva gaṇhanto. Bhattaṃ vā amanāpanti ānetvā yojanā. Byañjanena ālopaatināmanaṃ, ālopena byañjanaatināmananti imesu pana dvīsu paṭhamameva asāruppatāya aniṭṭhaṃ vajjetabbanti pāḷiyaṃ paṭikkhittanti daṭṭhabbaṃ. Sabbatthevāti sabbasmiṃ āharitabbavatthusmiṃ supaṇītabhāvena raso pākaṭo hoti ñāṇena pariññātattā. Rasagedho pana natthi setughātattā.

එසේ පිළිගන්නේ නැත, ව්‍යංජන මාත්‍රයක්ම ගන්නේය. ‘භත්තං වා අමනාපං’ (බත් හෝ අමනාප වූ) යන්න මෙහි ගළපා ගත යුතුය. ව්‍යංජනයෙන් බත් පිඩ වැසීම හෝ බත් පිඩෙන් ව්‍යංජනය වැසීම යන මේ කරුණු දෙකෙන් පළමුවැන්න නුසුදුසු බැවින් එය අනිෂ්ට දෙයක් ලෙස වර්ජනය කළ යුතු බව පාලියෙහි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බව දත යුතුය. ‘සබ්බත්ථෙව’ යනු සියලුම පිළිගනු ලබන දේවල් සම්බන්ධවය. ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ දන්නා ලද බැවින් ප්‍රණීත භාවය නිසා රසය ප්‍රකට වෙයි. නමුත් රහතන් වහන්සේට තෘෂ්ණාව (සේතු) නැති කළ බැවින් රස තෘෂ්ණාවක් නැත.

Assāti ‘‘neva davāyā’’tiādipadassa. Vuttametanti ‘‘visuddhimagge vinicchayo āgato’’ti sabbāsavasutte (ma. ni. 1.23) saṃvaṇṇayantena vuttametaṃ, tasmā [Pg.179] na ettha taṃ vattabbanti adhippāyo, tasmā yo tasmiṃ tasmiṃ vinicchaye visesavādo icchitabbo. So paramatthamañjūsāya visuddhimaggavaṇṇanāya vuttanayeneva veditabbo. Pattassa gahaṇaṭṭhānanti hatthena pattassa gahaṇapadesaṃ. Vinivattitvāti patte sabbaṃ āmisagataṃ saddhiṃ bhattena vinivattitvā gacchati. Pamāṇātikkantanti kelāyanavasena atikkantapamāṇaṃ ārakkhaṃ ṭhapeti. Cīvarabhogantaranti cīvarapaṭalantaraṃ. Udarena akkamitvāti udareneva sannirumbhitvā.

‘අස්ස’ යනු ‘නෙව දවාය’ (කෙළි පිණිස නොවේ) ආදී පදයන්ටය. මෙය සබ්බාසව සූත්‍ර වර්ණනාවේදී (ම. නි. 1.23) ‘විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විනිශ්චය ඇතුළත් වේ’ යැයි පවසා ඇත. එබැවින් මෙහි එය නොකියන ලද බව අදහසයි. එම විනිශ්චයෙහි යම් සුවිශේෂී විස්තරයක් අවශ්‍ය නම්, එය පරමත්ථමංජුසා නම් විසුද්ධිමාර්ග වර්ණනාවෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය. ‘පත්තස්ස ගහණට්ඨානං’ යනු අතින් පාත්‍රය අල්ලන ස්ථානයයි. ‘විනිවත්තිත්වා’ යනු පාත්‍රයේ ඇති සියලු ආහාර බත් සමඟ පෙරළා යන්නේය. ‘පමාණාතික්කන්තං’ යනු පමණ ඉක්මවා ආරක්ෂා කිරීමයි. ‘චීවරභොගන්තරං’ යනු චීවර ස්ථරයන් අතරටය. ‘උදරෙන අක්කමිත්වා’ යනු උදරයෙන්ම තෙරපාගෙනය.

Appattakālaṃ abhimukhaṃ nāmeti upanāmetīti atināmeti, pattakālaṃ atikkāmento nāmeti apanetīti atināmeti. Ubhayampi ekajjhaṃ gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘na ca anumodanassa kālamatināmetī’’ti vuttanti dassento ‘‘yo hī’’tiādimāha.

කල් නොපැමිණි කල්හි ඉදිරියට නැඹුරු කරයි (එළවයි) යන අර්ථයෙන් ‘අතිනාමෙති’ නම් වේ. පැමිණි කාලය ඉක්මවා බැහැර කරයි යන අර්ථයෙන් ද ‘අතිනාමෙති’ නම් වේ. මේ අර්ථ දෙකම එකට ගෙන පාලියෙහි ‘අනුමෝදනා කරන කාලය ඉක්මවා නොයවයි’ (න ච අනුමොදනස්ස කාලමතිනාමෙති) යැයි පවසා ඇති බව පෙන්වීමට ‘යො හි’ යනාදිය පවසන ලදී.

Vegagamanena paṭisaṃmuñcitvā dhāvitvā gacchati. Accukkaṭṭhanti ativiya uddhaṃ katvā kaḍḍhitapārutaṃ. Tenāha ‘‘yo hi yāva hanukaṭṭhito…pe… hotī’’ti. Accokkaṭṭhanti ativiya heṭṭhā katvā kaḍḍhitapārutaṃ. Tenāha ‘‘yāva gopphakā otāretvā’’ti. Ubhato ukkhipitvāti dakkhiṇato vāmatoti ubhosu passesu uttarāsaṅgaṃ ukkhipitvā. Thananti dakkhiṇathanaṃ.

වේගයෙන් ගොස්, වැළඳගෙන (එකතු වී) දුව යයි. ‘අච්චුක්කට්ඨං’ යනු ඉතා ඉහළට ඇද පෙරවීමයි. ඒ පිළිබඳව ‘යමෙක් හනුව (නිකට) දක්වා... පෙ... වේද’ යැයි පවසන ලදී. ‘අච්චොක්කට්ඨං’ යනු ඉතා පහළට ඇද පෙරවීමයි. ඒ පිළිබඳව ‘වළලුකර දක්වා පහත් කොට’ යැයි පවසන ලදී. ‘උභතො උක්ඛිපිත්වා’ යනු දකුණෙන් හෝ වමෙන් හෝ දෙපැත්තෙන්ම උතුරු සළුව එසවීමයි. ‘ථනං’ යනු දකුණු පියයුරයි.

Vissaṭṭhoti vimutto. Tenāha ‘‘vissaṭṭhattāyeva cesa viññeyyo’’ti. Yasmā amuttavādino vacanaṃ avissaṭṭhatāya na siniyhati, na evaṃ muttavādinoti āha ‘‘siniddho’’ti. Viññeyyoti suparibyattatāya akkharato ca byañjanato ca viññātuṃ sakkuṇeyyo. Tenāha ‘‘pākaṭo’’ti. Viññāpaniyoti vijānitabbo. Byañjanavaseneva cettha viññeyyatā veditabbā ghosassa adhippetattā. Madhuroti piyo pemanīyo apalibuddho. Savanamarahati, savanassa sotassa hitoti vā savanīyo. Sampiṇḍitoti sahito. Bhagavato hi saddo uppattiṭṭhānakatāsañcitattā sahitākāreneva āpāthamāgacchati, na ayosalākāya pahaṭakaṃsathālaṃ viya vippakiṇṇo. Tenāha ‘‘avisārī’’ti. Gambhīroti yathā gambhīravatthuparicchindanena ñāṇassa gambhīrasamaññā, evaṃ gambhīraṭṭhānasambhavato saddassa gambhīrasamaññāti āha ‘‘gambhīroti gambhīrasamuṭṭhito’’ti[Pg.180]. Ninnādavāti savisesaṃ ninnādavā. Svāyaṃ viseso gambhīrabhāvasiddhoti āha ‘‘gambhīrattāyeva cesa ninnādī’’ti. Evamettha cattāri aṅgāni caturaṅganipphādīni veditabbāni. Akāraṇā mā nassīti buddhānubhāvena viya sarassa parisapariyantatā vuttā, dhammatāvaseneva pana sā veditabbā tassa mūlakāraṇassa tathā avaṭṭhitattā.

‘විස්සට්ඨො’ යනු පැහැදිලිව මුදා හරින ලද්දකි. එබැවින් ‘පැහැදිලිව මුදා හරින ලද බැවින් මෙය දත යුතුය’ යි පවසන ලදී. වචන නොපැහැදිලි ලෙස උච්චාරණය කරන්නාගේ වචනය ස්නිග්ධ නොවන නිසා, මුදා හළ වචන ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය ‘සිනිද්ධො’ (මුදු/සිනිඳු) යැයි පවසන ලදී. ‘විඤ්ඤෙය්‍යො’ යනු අකුරු හා ව්‍යංජන ඉතා පැහැදිලි බැවින් අවබෝධ කරගත හැකි බවයි. එබැවින් ‘ප්‍රකටය’ (පාකටො) යැයි පවසන ලදී. ‘විඤ්ඤාපනියො’ යනු වටහාගත යුතු බවයි. මෙහි ඝෝෂාව (ශබ්දය) අදහස් කරන බැවින් ව්‍යංජන වශයෙන්ම වටහා ගත හැකි බව දත යුතුය. ‘මධුරො’ යනු ප්‍රියජනක වූ, ප්‍රේමනීය වූ, බාධාවන්ගෙන් තොර වූවකි. ශ්‍රවණයට සුදුසු බැවින් හෝ කනට හිතකර බැවින් ‘සවනීයො’ නම් වේ. ‘සම්පිණ්ඩිතො’ යනු එකට එකතු වූ බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශබ්දය උපදින ස්ථානවලින් මනාව සැකසී එන බැවින්, එය ලෝහ කූරකින් තැළුෑ ලෝකඩ තැටියක ශබ්දය මෙන් විසිරී නොයයි. එබැවින් ‘අවිසාරී’ යැයි පවසන ලදී. ‘ගම්භීරො’ යනු යම් සේ ගැඹුරු කරුණු පිරිසිඳ දැනීමෙන් ප්‍රඥාවට ගැඹුරු යන නම ලැබේද, එසේම ගැඹුරු ස්ථානයකින් උපදින බැවින් ශබ්දයට ද ගැඹුරු යන නම ලැබේ. ඒ බව ‘ගැඹුරින් පැන නැඟුණු’ යන අර්ථයෙන් ‘ගම්භීරො’ යැයි කියන ලදී. ‘නින්නාදවා’ යනු සුවිශේෂී නාදයක් සහිත බවයි. එම සුවිශේෂී බව ගැඹුරු බව නිසාම සිදුවන්නකි. එබැවින් ‘ගැඹුරු නිසාම එය නාද පතුරුවයි’ (ගම්භීරත්තායෙව චෙස නින්නාදී) යැයි පවසන ලදී. මෙසේ මෙහි අංග හතරකින් කරුණු අටක් සම්පූර්ණ වන බව දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශබ්දය පිරිස කෙළවර දක්වා ඇසීම බුද්ධානුභාවයෙන් මෙන් සිදුවන්නක් වුවද, එය ධර්මතාවයක් ලෙසම දත යුතුය. මන්ද යත් එහි මූලික හේතුව එසේම පිහිටා ඇති බැවිනි.

Paccosakkitvāti paṭinivattitvā. Samussitakañcanapabbataṃ viya upari indanīlaratanavitatasikhaṃ vijjullatābhūsitaṃ. Mahāpathavīādayo satthuguṇapaṭibhāgatāya nidassanaṃ, kevalaṃ mahantatāmattaṃ upādāya nidassitā.

‘පච්චොසක්කිත්වා’ යනු ආපසු හැරී යාමයි. ඉහළින් විහිදුණු ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යමය ශිඛරයක් ඇති, විදුලි ලතාවන්ගෙන් සැරසුණු, එසවුණු රන් පර්වතයක් මෙනි. මහා පෘථිවිය ආදිය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණවලට සමානකම් දැක්වීමට නිදර්ශන ලෙස ගත් අතර, ඒවා ගන්නා ලද්දේ හුදෙක් මහන්තත්වය පෙන්වීම සඳහාමය.

390. Appaṭisaṃviditoti anārocito. Āgamanavasena cettha paṭisaṃveditanti āha ‘‘aviññātaāgamano’’ti. Uggatabhāvanti kulabhogavijjādīhi uḷārabhāvaṃ. Anuddayasampannāti kāruṇikā.

390. ‘අප්පටිසංවිදිතො’ යනු කලින් නොදන්වන ලද යන්නයි. මෙහි පැමිණීම ගැන දන්වා නැති බැවින් ‘අවිඤ්ඤාතආගමනො’ යැයි පවසන ලදී. ‘උග්ගතභාවං’ යනු කුලය, භෝග සම්පත්, විද්‍යාව ආදියෙන් උසස් බවයි. ‘අනුද්දයසම්පන්නා’ යනු කරුණාවන්ත වූවෝ ය.

391. Sahasāva okāsakaraṇena uccakulīnatā dīpitā hotīti āha ‘‘vegena uṭṭhāya dvidhā bhijjitvā’’tiādi.

391. ක්ෂණයකින්ම ඉඩ සැලසීමෙන් උසස් කුලීන බව ප්‍රකට වෙයි. එබැවින් ‘වේගයෙන් නැඟිට දෙකට බෙදී’ යනාදිය පවසන ලදී.

Nārisamānanāmanti itthiatthajotakanāmaṃ. Tenāha ‘‘itthiliṅga’’nti. Avhātabbāti kathetabbā.

‘නාරිසමානනාමං’ යනු ස්ත්‍රී අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරන නමකි. ඒ බව ‘ස්ත්‍රී ලිංගික’ යැයි පවසන ලදී. ‘අව්හාතබ්බා’ යනු කතා කළ යුතු යන්නයි.

394. Ekanīhāreneva aṭṭha pañhe byākaronto. ‘‘Pubbenivāsaṃ…pe… pavuccatī’’ti iminā pubbenivāsassa viditakāraṇaṃ vuttanti āha ‘‘tassa pubbenivāso pākaṭo’’ti. Dibbacakkhuñāṇaṃ kathitaṃ tassa paribhaṇḍañāṇabhāvato yathākammūpagañāṇassa. ‘‘Jātikkhayaṃ patto, abhiññā vosito’’ti ca vuttattā munīti asekkhamuni idhādhippetoti āha ‘‘arahattañāṇamoneyyena samannāgato’’ti.

394. එක් උත්සාහයකින්ම ප්‍රශ්න අටක් විසඳමින්, ‘පුබ්බෙනිවාසං... පෙ... පවුච්චති’ යන්නෙන් පෙර විසූ ජාති දන්නා බව පවසන ලදී. ඒ බව ‘ඔහුට පෙර විසූ ජාති ප්‍රකටය’ (තස්ස පුබ්බෙනිවාසො පාකටො) යැයි කීවේය. ‘යථාකම්මූපග ඥානය’ සඳහා පරිවාර ඥානයක් වන බැවින් දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥාව ගැන පවසන ලදී. ‘ජාතික්ෂයට පත් වූ, අභිඥා කෙළවර කළ’ (ජාතික්ඛයං පත්තො, අභිඤ්ඤා වොසිතො) යැයි පැවසූ බැවින් මෙහි ‘මුනි’ යන්නෙන් අදහස් කළේ අශෛක්ෂ මුණිවරයා හෙවත් රහතන් වහන්සේය. ඒ බව ‘අර්හත් මාර්ග ඥානය නමැති මෞනයෙන් (ඥානයෙන්) යුක්ත වූ’ යැයි පවසන ලදී.

Kilesarāgehi kilesavivaṇṇatāhi. Jātikkhayappattattā ‘‘atho jātikkhayaṃ patto’’ti vuttattā. Abhijānitvāti abhivisiṭṭhatāya aggamaggapaññāya ñatvā. Idāni paṭisambhidāyaṃ āgatanayena pariññāpahānabhāvanāsacchikiriyāsamāpattīnaṃ pāragamanena pāragūti ayamettha atthoti dassetuṃ ‘‘pāragūti vā’’tiādi vuttaṃ. Abhiññeyyadhammānaṃ jānanavasena abhiññāpāragū. Tādisoti yādiso ‘‘pāragū sabbadhammāna’’nti padadvayena [Pg.181] vutto, tādiso. Chahi ākārehīti pajānanādīhi yathāvuttehi chahi ākārehi.

‘කිලේසරාගෙහි’ යනු කෙලෙස් නමැති විවර්ණ වීම් (කිලිටි වීම්) වලිනි. ‘ජාතික්ඛයප්පත්තත්තා’ යනු ජාතියේ ක්ෂය වීමට පැමිණි බැවිනි. ‘අභිජානිත්වා’ යනු විශිෂ්ට වූ අග්‍ර මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දැනගෙනය. දැන් පටිසම්භිදා මග්ගයෙහි එන ක්‍රමයට පිරිඥා, ප්‍රහාණය, භාවනාව සහ සච්ඡිකිරියාව යන සමපත්තිවල කෙළවරට ගිය බැවින් ‘පාරගූ’ නම් වන බව පෙන්වීමට ‘පාරගූති වා’ යනාදිය පවසන ලදී. අභිඥෙය ධර්මයන් දැනගැනීමෙන් ඔහු අභිඥා පාරගු වේ. ‘තාදිසො’ යනු ‘සබ්බධම්මානං පාරගූ’ යන පද දෙකෙන් කිනම් අයෙකු ගැන කියවුණේ ද එවැනි තැනැත්තාය. ‘ඡහි ආකාරෙහි’ යනු කලින් කියන ලද ප්‍රජානනය (විශේෂයෙන් දැනගැනීම) ආදී ආකාර හය මගිනි.

Kāmañcettha dve eva pucchāgāthā dve ca vissajjanāgāthā, pucchāpaṭipāṭiyā pana asaṅkarato ca vissajjanaṃ pavattati, taṃ niddhāretuṃ kiṃ panātiādi vuttaṃ. Vedehi gatattāti vedehi maggañāṇehi pāraṅgatattā. Pubbenivāsantiādīhi vijjānaṃ atthitāya bodhitattā. Pāpadhammānanti chattiṃsapāpadhammānaṃ sotthānaṃ maggaṃ pāpanena nissesato sodhitattā.

මෙහි ඇත්ත වශයෙන්ම ඇත්තේ ප්‍රශ්න ගාථා දෙකක් සහ විසර්ජන (පිළිතුරු) ගාථා දෙකක් පමණි. ප්‍රශ්න පිළිවෙළට අනුව අවුල් නොවී පිළිතුරු දීම පවතින බැවින්, එය පැහැදිලි කිරීමට 'කිං පනාති' යනාදිය කියන ලදී. 'වේදේහි ගතත්තා' යනු මාර්ග ඥානයන්ගෙන් කෙළවරට පත් වූ බැවිනි. 'පුබ්බේනිවාස' යනාදී විද්‍යාවන් පවතින බැවින් බුද්ධත්වයට පත් වූ බැවිනි. 'පාපධම්මානං' යනු තිස් හයක් වූ අකුසල ධර්මයන් නිරුද්ධ කිරීමේ මාර්ගයට පැමිණීමෙන් ඒවා සහමුලින්ම පිරිසිදු කළ බැවිනි.

395. Dhammo nāma arahattamaggo kusaladhammesu ukkaṃsapāramippattiyā ukkaṭṭhaniddesena. Tassa anurūpadhammabhāvato anudhammo nāma heṭṭhimamaggaphaladhammā. Yo satthu santike dhammaṃ sutvā yathānusiṭṭhaṃ na paṭipajjati, so tathāgataṃ dhammādhikaraṇaṃ viheṭheti nāma. Yo pana paṭipajjanto ca dandhābhiññatāya kammaṭṭhānasodhanatthaṃ antarantarā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā anekavāraṃ kathāpeti, so ettāvatā dhammādhikaraṇaṃ tathāgataṃ viheṭhetīti na vattabbo. Na hi bhagavato dhammadesanāya parissamo atthi, ayañca attho mahāsudassanasuttādīhi (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo, tasmā – ‘‘saccadhammassa anudhamma’’nti vattabbe vuttameva byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tattha parinibbāyīti parakāle cettha parinibbānampi saṅgayhati, taṃ pana imasmiṃ gahitameva hotīti āha ‘‘desanāya arahatteneva kūṭaṃ gahita’’nti.

395. කුසල් දහම් අතර අග්‍රවූ පාරමී ප්‍රාප්තිය උසස් කොට දැක්වීම් වශයෙන් 'ධර්මය' නම් අර්හත් මාර්ගයයි. එම මාර්ගයට අනුරූප වූ ධර්මයක් වන බැවින් පහළ මාර්ග සහ ඵල ධර්මයන් 'අනුධර්ම' නම් වේ. යමෙක් ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි ධර්මය අසා අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපදින්නේ නැත්නම්, ඔහු තථාගතයන් වහන්සේට ධර්මයට අදාළ කාරණාවලදී වෙහෙසක් කරයි. යමෙක් පිළිපදින්නේ වුවද, මන්දගාමී අවබෝධය (දන්ධාභිඤ්ඤා) නිසා කමටහන් පිරිසිදු කරගැනීම සඳහා අතරින් පතර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ බොහෝ වාරයක් කරුණු විමසන්නේ නම්, ඔහු තථාගතයන් වහන්සේට ධර්ම කාරණාවලදී වෙහෙසක් කරන්නේ යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ධර්ම දේශනා කිරීමෙහි වෙහෙසක් නැත. මේ කරුණ මහාසුදස්සන සූත්‍ර ආදියෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. එබැවින් 'සත්‍ය ධර්මයට අනුකූල ධර්මය' (සච්චධම්මස්ස අනුධම්මං) යයි කිව යුත්තෙහිදී, ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් පැහැදිලි කිරීම පිණිස 'මාහට ධර්මයට අදාළ කාරණාවලදී වෙහෙසක් නොකළේය' (න ච මං ධම්මාධිකරණං විහේසේසි) යයි කියන ලද බව දත යුතුය. එහි 'පරිනිබ්බායී' යනු පසුව සිදු වන පිරිනිවන් පෑම ද මෙහිලා ගැනේ. එය මෙහිදී ගන්නා ලද බව ම දැක්වීම සඳහා 'දේශනාවේ අර්හත් භාවයෙන් ම කූටප්‍රාප්තියට (අග්‍රයට) පත් විය' යයි පවසන ලදී.

Brahmāyusuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

බ්‍රහ්මායු සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (සැඟවුණු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිමවා ඇත.

2. Selasuttavaṇṇanā

2. සේල සූත්‍ර වර්ණනාව

396. Keṇiyoti tassa nāmaṃ, pubbe keṇiyā jīvikākappanatoti vadanti. Jaṭiloti jaṭādharo. Brāhmaṇajātikattā koṭisāratāya ca brāhmaṇamahāsālo. Payojetvā nissayo hutvā vasati, rattiṃ kāmasampattiṃ anubhavatīti vā yojanā. Susaṅkhatanti sappimadhusakkarādīhi ceva maricasiṅgīverādīhi ca suṭṭhu abhisaṅkhataṃ.

396. කෙණිය යනු ඔහුගේ නමයි; පෙර සිටම වෙළඳාමෙන් (කෙණියෙන්) ජීවත් වූ නිසා එසේ පවසති. ජටිල යනු ජටාධරයෙකි. බ්‍රාහ්මණ ජාතියට අයත් වූ බැවින් හා අතිශය ධනවත් වූ බැවින් 'බ්‍රාහ්මණ මහාසාල' නම් වේ. කටයුතු සම්පාදනය කරමින් ඇසුරු කරමින් වාසය කරයි, නැතහොත් රාත්‍රියෙහි කාම සම්පත් අනුභව කරයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'සුසංඛත' යනු ගිතෙල්, මීපැණි, සීනි ආදියෙන් මෙන්ම ගම්මිරිස්, ඉඟුරු ආදියෙන් ද මැනවින් පිළියෙල කරන ලද යන්නයි.

Paṭikkhepapasannatāyāti [Pg.182] ahovatāyaṃ appiccho, yo nimantiyamānopi na sādiyatīti upanimantiyamānassa paṭikkhepe titthiyānaṃ pasannabhāvatoti. Taṃ kathaṃ? Viruddhametanti ‘‘akāraṇameta’’nti paṭikkhipati.

ප්‍රතික්ෂේප කිරීම කෙරෙහි පැහැදීම නිසා යනු, 'ආරාධනා කරද්දී පවා පිළි නොගන්නා මොහු කෙතරම් අල්පේච්ඡ අයෙක්ද' යනුවෙන් ආරාධනා ලබන්නාගේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම කෙරෙහි තීර්ථකයන්ගේ ඇති වූ පැහැදීම නිසාය. එය කෙසේද? 'මෙය අකාරණ කටයුත්තකි' (විරුද්ධමෙතං) යයි පවසමින් ප්‍රතික්ෂේප කරයි.

398. Kappasahassehipi…pe… ahosīti idaṃ nānussavasiddhaṃ anumānaggahaṇaṃ sandhāyāha. Padeti uttarapadalopena niddesoti āha ‘‘padappamāṇe’’ti. Pajjati nikkhipati etthāti vā padaṃ pakatiyā pādanikkhipaṭṭhānaṃ, tasmiṃ pade. Kīḷāpasutatādinā pamādaṃ āpajjati. Bodhisattacārikanti dukkaracariyaṃ sandhāya vadati.

398. කල්ප දහස් ගණනකින් ද...පෙ... වූයේය යනු, මෙය අසා දැනගත් දෙයකින් නොව අනුමාන වශයෙන් වටහා ගැනීම අරමුණු කර පවසන ලදී. 'පද' යනු පශ්චාත් පදය ලොප් කිරීමෙන් කළ නිර්දේශයක් බැවින් 'පාද සටහනක ප්‍රමාණය' යයි පවසන ලදී. පාදය මෙහි තබන බැවින් (පජ්ජති) 'පද' නම් වේ; එනම් ස්වභාවිකවම පාදය තබන ස්ථානය වූ ඒ පාද සටහනෙහිය. ක්‍රීඩාවෙහි නිරත වීම් ආදියෙන් ප්‍රමාදයට පත්වෙයි. 'බෝධිසත්තචාරිකං' යනු බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ දුෂ්කර ක්‍රියාව අරමුණු කර පවසයි.

399. Paripuṇṇatāyāti anūnatāya. Ahīnaṅgatāyāti avekallabhāvato. Rocatīti ruci, dehappabhā, sobhaṇā ruci etassāti suruci. Ārohasampatti kāyassa pamāṇayuttauccatā. Pariṇāhasampatti kisathūlabhāvavajjitapariṇāhatā. Saṇṭhānasampatti avayavānaṃ susaṇṭhitatā. Cārudassanoti piyadassano tenāha ‘‘sucirampī’’tiādi. Suvaṇṇasadisavaṇṇoti jātihiṅgulakena madditvā silānighaṃseneva parikammaṃ katvā ṭhapitaghanasuvaṇṇarūpavaṇṇo. Mahāpurisabhāvaṃ byañjenti pakāsentīti byañjanāni, mahāpurisalakkhaṇānīti āha ‘‘paṭhamaṃ vuttabyañjanānevā’’ti.

399. පරිපූර්ණතාවයෙන් යනු අඩුපාඩුවක් නැති බැවිනි. 'අහීනංගතාය' යනු අවයවයන්ගේ ඌනතාවක් නැති බැවිනි. 'රෝචති' යනු රුචියයි, එනම් ශරීර ප්‍රභාවයි. ශෝභන වූ රුචියක් ඇති බැවින් ඔහු 'සුරුචි' නම් වේ. 'ආරෝහ සම්පත්ති' යනු ශරීරයේ ප්‍රමාණයට ගැළපෙන උසයි. 'පරිණාහ සම්පත්ති' යනු අතිශයින් කෙට්ටු හෝ මහත නොවන වට ප්‍රමාණයයි. 'සණ්ඨාන සම්පත්ති' යනු ශරීර අවයවයන්ගේ මනා පිහිටීමයි. 'චාරුදස්සන' යනු ප්‍රිය දර්ශනයයි; එබැවින් 'බොහෝ කල් බැලුවත්' යනාදිය පවසන ලදී. 'රන්වන් පැහැති' යනු ජාති හිඟුල්වලින් මසා සිලාවකින් ඔප දමා සකස් කරන ලද ඝන රන් රුවක පැහැය වැනි පැහැයකි. මහා පුරුෂ බව ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'බ්‍යඤ්ජන' නම් වේ; මහා පුරුෂ ලක්ෂණ මගින් එය සිදු වන බැවින් 'පළමුව කියන ලද ලක්ෂණයන්ම වේ' යයි පවසන ලදී.

Pubbe vuttanti ‘‘surucī’’ti pubbe vuttaṃ, ‘‘ādiccova virocasī’’ti puna vuttaṃ. ‘‘Cārudassano suvaṇṇavaṇṇosī’’ti pubbe vuttaṃ, ‘‘kalyāṇadassano bhikkhu kañcanābhattaco’’ti puna vuttanti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘uttaragāthāyapi eseva nayo’’ti. Sātisayaṃ uttamavaṇṇe vaṇṇetvā uttamavaṇṇinoti padena santaṃ pakāsetīti āha ‘‘uttamavaṇṇasampannassā’’ti. Uttamasārathīti seṭṭhapurisasārathi. Tattha tattha jambuvanasaṇḍamaṇḍitatāya jambudīpo ‘‘jambusaṇḍo’’ti vuccati. Issariyanti cakkavattissariyaṃ.

මීට පෙර පවසන ලදී යනු 'සුරුචි' යන්න පෙර කියන ලදී. 'සූර්යයා මෙන් බැබළෙයි' යන්න නැවත පවසන ලදී. 'ලස්සන පෙනුම ඇති රන්වන් පාට ඇත්තෙහිය' යන්න පෙර පවසන ලදී. 'යහපත් පෙනුම ඇති භික්ෂුව රන්වන් සමක් ඇත්තෙහිය' යන්න නැවත පවසන ලදී. මෙම අර්ථය අරමුණු කරගෙන 'මීළඟ ගාථාවන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ' යයි පවසන ලදී. ඉතා උසස් වර්ණයක් ගැන වර්ණනා කර 'උත්තම වර්ණ ඇත්තා' යන පදයෙන් ශාන්ත බව ප්‍රකාශ කරයි; එබැවින් 'උත්තම වර්ණ සම්පත්තියෙන් යුක්ත' යයි පවසන ලදී. 'උත්තම සාරථී' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ පුරුෂයන් දමනය කරන රියදුරාය. ඒ ඒ තැන්හි දඹ (ජම්බු) වනාන්තරවලින් සැරසී ඇති බැවින් දඹදිව 'ජම්බුසණ්ඩ' (දඹවනය) යයි කියනු ලැබේ. 'ඓශ්චර්යය' යනු සක්විති රජුගේ ඓශ්චර්යයයි.

Jātikhattiyāti jātimanto khattiyā. Rājābhirājāti ettha abhi-saddo pūjatthoti āha ‘‘rājūnaṃ pūjanīyo’’ti.

ජාති ක්ෂත්‍රියයෝ යනු උසස් කුලවත් ක්ෂත්‍රියයෝය. 'රාජාභිරාජා' යන මෙහි 'අභි' ශබ්දය පූජා අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් 'රජුන් විසින් පූජා කළ යුතු තැනැත්තා' යයි පවසන ලදී.

Appamāṇāti aparimāṇā lokadhātuyo. ‘‘Yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) hi vuttaṃ. Dhammarājā anuttaroti ettha vuttaanuttarabhāvaṃ ‘‘yāvatā [Pg.183] hī’’tiādinā pākaṭataraṃ katvā dhammarājabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘svāha’’ntiādi vuttaṃ. Dhammenāti paṭivedhadhammena. Tenāha ‘‘anuttarenevā’’ti. Anuttarenāti visiṭṭhena uttamena. Imasmiṃ pakkhe dhammenāti paṭipattidhammenātipi saṅgayhati. Pariyattidhammenāti desanādhammena āṇācakkaṃ pavattemīti yojanā. Desanāñāṇapaṭivedhañāṇavibhāgaṃ dhammacakkameva vā. Appaṭivattiyanti paṭivattituṃ asakkuṇeyyaṃ.

අප්‍රමාණ යනු කෙළවරක් නැති ලෝක ධාතූන්ය. මන්ද යත් 'යම් තාක් කැමති වන්නේද' යන්න පවසා ඇති බැවිනි. 'ධර්මරාජා අනුත්තරෝ' යන මෙහි පවසා ඇති අනුත්තර (අසමසම) බව 'යම් තාක් දුරටද' යනාදියෙන් වඩාත් පැහැදිලි කර, ධර්මරාජ භාවය විස්තර කිරීමට 'මම වනාහි' (ස්වාහං) යනාදිය පවසන ලදී. 'ධර්මයෙන්' යනු ප්‍රතිවේධ ධර්මයෙන්ය. එබැවින් 'අනුත්තර වූ' යන්න පවසන ලදී. අනුත්තර යනු විශිෂ්ට වූ උතුම් වූ යන්නයි. මේ පැත්තෙන් ගත් කල 'ධර්මයෙන්' යන්නෙන් ප්‍රතිපත්ති ධර්මය ද ගැනේ. පර්යාප්ති ධර්මය හෙවත් දේශනා ධර්මයෙන් අණසක පවත්වමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. දේශනා ඥානය සහ ප්‍රතිවේධ ඥානය යන කොටස් සහිත ධර්ම චක්‍රයම හෝ වේ. 'අප්පටිවත්තියං' යනු ආපසු හැරවිය නොහැකි යන්නයි.

Tathāgatena jātoti tathāgatena hetunā ariyāya jātiyā jāto. Hetuatthe karaṇavacanaṃ. Anujātoti ca vutte anu-saddassa vasena tathāgatanti ca upayogavacanameva hoti, so ca anu-saddo hetuatthajotakoti āha ‘‘tathāgataṃ hetuṃ anujāto’’ti. Avaññātabbabhāvena jātoti avajāto duppaṭipannattā. Tenāha ‘‘dussīlo’’ti. Tathā hi vuttaṃ kokālikaṃ ārabbha ‘‘purisantakali avajāto’’ti. Putto nāma na hoti tassa ovādānusāsaniyaṃ aṭṭhitattā. Evamāhāti ‘‘anujāto tathāgata’’nti evamāha.

තථාගතයන් වහන්සේ නිසා උපන් යනු තථාගතයන් වහන්සේ හේතු කොටගෙන ආර්ය ජාතියෙහි උපන් යන්නයි. මෙහි කරණ වචනය හේතු අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'අනුජාත' යයි කී විට 'අනු' ශබ්දයේ බලයෙන් 'තථාගත' යන්න උපයෝග වචනයක්ම වෙයි. එම 'අනු' ශබ්දය හේතු අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නකි. එබැවින් 'තථාගතයන් හේතු කොටගෙන උපන්' යයි පවසන ලදී. අවමන් කළ යුතු ස්වභාවයෙන් උපන් තැනැත්තා වැරදි ලෙස පිළිපදින බැවින් 'අවජාත' නම් වේ. එබැවින් 'දුස්සීල' යයි පවසන ලදී. ඒ බව කොකාලික භික්ෂුව අරමුණු කරගෙන 'අවජාත වූ පුරුෂාධමයා' යයි පවසන ලදී. ඔහුගේ (ශාස්තෘන් වහන්සේගේ) අවවාද අනුශාසනා වල නොසිටින බැවින් ඔහු සැබෑ පුත්‍රයෙකු නොවේ. 'අනුජාත තථාගතං' යනුවෙන් මෙසේ පවසන ලදී.

Vijjāti maggavijjā. Ukkaṭṭhaniddesena vimuttīti phalavimutti. Nanu ca maggo bhāvetabbena gahitoti? Saccaṃ gahito, sabbe ca pana satta dhammā abhiññeyyāti vijjāya abhiññeyyabhāvo vutto. Iminā vā nayena sabbesampi abhiññeyyabhāvo vutto evāti veditabbo. Phalena vinā hetubhāvasseva abhāvato hetuvacanena phalasiddhi, nirodhassa ca sampāpanena maggassa hetubhāvo. Dukkhassa nibbattanena taṇhāya samudayabhāvoti imamatthaṃ saṅgahitameva atthato āpannattā. Yuttahetunāti yuttiyuttena hetunā buddhabhāvaṃ sādheti saccavinimuttassa bujjhitabbassa abhāvato saccasambodhaneneva ca tassa anavasesato buddhattā. Atthavacanañcetaṃ, payogavacanāni pana – brāhmaṇa, ahaṃ sammāsambuddho sabbathā aviparītadhammadesano, sammāsambuddhattā sabbattha aviparītamācikkhati yathāhaṃ sabbamaggadesakoti. Kiṃ pana bhagavā sayameva attano sammāsambuddhabhāvaṃ ārocetīti? Mahākaruṇāya aññesaṃ mahāvisayato. Tattha ‘‘ekomhi sammāsambuddho, sabbābhibhū sabbavidūhamasmī’’tiādīni (mahāva. 11; ma. ni. 1.285; 2.341; kathā. 405) suttapadāni idameva ca suttapadaṃ etassa atthassa sādhakaṃ.

විජ්ජා යනු මාර්ග ඥානයයි. උත්කෘෂ්ට දේශනයෙන් විමුක්තිය යනු ඵල විමුක්තියයි. මාර්ගය ද වැඩිය යුත්තක් (භාවේතබ්බ) ලෙස මෙහි ගෙන ඇත්තේ නොවේද? එසේය, ගෙන ඇත. සියලු ධර්මයන් විශිෂ්ට ඥානයෙන් (අභිඤ්ඤා) දත යුතු බැවින් විද්‍යාව මඟින් අභිඥෙය භාවය කියන ලදී. මේ ක්‍රමයෙන් සියල්ලෙහිම අභිඥෙය භාවය කියන ලදැයි දත යුතුය. ඵලය රහිතව හේතු භාවයක් පමණක් නොමැති බැවින්, හේතුව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ඵල සිද්ධිය ද ප්‍රකාශ වේ. නිරෝධය සාක්ෂාත් කරවන බැවින් මාර්ගය හේතුවකි. දුක ඉපදවීමට තණ්හාව සමුදය හේතුව වන බැවින් මේ අර්ථය මෙහි අර්ථ වශයෙන්ම අන්තර්ගතව ඇත. නිවැරදි හේතුවෙන් බුද්ධත්වය සාධනය කරයි. සත්‍යයෙන් බැහැරව අවබෝධ කළ යුතු දෙයක් නැති බැවින් සත්‍යය අවබෝධ කිරීමෙන්ම උන්වහන්සේ සම්පූර්ණයෙන්ම බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක. මෙය අර්ථ ප්‍රකාශනයකි. ප්‍රායෝගික ප්‍රකාශනයන් නම් - 'බ්‍රාහ්මණය, මම සියලු ආකාරයෙන්ම අවිපරීත ධර්ම දේශනා කරන සම්මා සම්බුද්ධ වන්නෙමි, සම්මා සම්බුද්ධ බැවින් සියල්ලෙහි අවිපරීත බව ප්‍රකාශ කරමි, මම සියලු මාර්ගයන් දේශනා කරන්නා වන්නෙමි' යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ සම්මා සම්බුද්ධත්වය තමන් විසින්ම පවසන්නේ මන්ද? මහා කරුණාවෙන් හා අන් අයගේ මහා විෂයයක් වන බැවිනි. එහිදී 'මම ලොව සම්මා සම්බුදු වෙමි, සියල්ල මැඩපැවැත්වූ සියල්ල දත් කෙනෙක් වෙමි' යනාදී සූත්‍ර පාඨ සහ මේ සූත්‍ර පාඨය ද මෙම අර්ථය තහවුරු කරයි.

Sallakantanoti [Pg.184] sallānaṃ samucchinnattā. Rogassāti kilesarogassa. Tasmāti apunapavattipādanena tikicchanato. Brahmaṃ vā seṭṭhaṃ sammāsambodhiṃ pattoti brahmabhūto. Evaṃ āgatāyāti iminā –

සල්ලකන්තෝ (ශල්‍ය වෛද්‍ය) යනු හුල් සහමුලින්ම සිඳ දැමූ බැවිනි. රෝගස්ස (රෝගයේ) යනු කෙලෙස් රෝගයයි. එම නිසා නැවත ඇති නොවන ලෙස ප්‍රතිකාර කරන බැවින් උන්වහන්සේ ශල්‍ය වෛද්‍යවරයකු බඳුය. උතුම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ සම්මා සම්බෝධියට පැමිණි බැවින් බ්‍රහ්මභූත නම් වේ. මෙසේ ආවා වූ මෙයින් -

‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;

Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati.

කාමයන් තාගේ පළමු සේනාවයි, නොඇල්ම (අරතිය) දෙවැන්නයි, තෙවැන්න බඩගින්න හා පිපාසයයි, සිව්වැන්න තණ්හාව යැයි කියනු ලැබේ.

Thinamiddhaṃ tepañcamaṃ thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;

Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo.

තාගේ පස්වැන්න ථීනමිද්ධයයි, හයවැන්න බිය යැයි කියනු ලැබේ, හත්වැන්න විචිකිච්ඡාවයි (සැකය), අටවැන්න ගුණමකු බව හා තද බව (ස්ථම්භය) වේ.

Lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso;

Yo cattānaṃ samukkaṃse, pare ca avajānati;

Esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī’’ti. (su. ni. 438-441);

ලාභ, කීර්ති, සත්කාර සහ වැරදි ලෙස ලැබූ යසස ද, තමා උසස් කොට අනුන් පහත් කොට සැලකීම ද (නමුචිය), පවිටු මාරයාගේ මේ සේනාව ලොව මැඩපවත්වා සිටියි.

Evaṃ vuttaṃ navavidhaṃ senaṃ saṅgayhati. Vase vattetvāti samucchindanena anuppādatāpādanena vase vattetvā. Kutoci abhayo nibbhayo.

මෙසේ වදාළ නව වැදෑරුම් සේනාව මෙහි ඇතුළත් වේ. වසඟයට ගෙන යනු කෙලෙස් සහමුලින් සිඳ දැමීමෙන් නැවත නූපදනා පරිදි වසඟයට ගෙන යන්නයි. කිසිදු තැනකින් බියක් නැති බැවින් නිර්භය වේ.

Sayameva daṭṭhabbanti yena yena adhigato, tena tena parasaddhāya gantabbaṃ hitvā asammohato paccavekkhaṇāñāṇeneva sāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘paccakkha’’nti. Pasaṭṭhā diṭṭhi sandiṭṭhi. Yathā rathena jayatīti rathiko, evaṃ idaṃ maggabrahmacariyaṃ sandiṭṭhiyā jayatīti sandiṭṭhikaṃ. Atha vā diṭṭhanti dassanaṃ vuccati, diṭṭhameva sandiṭṭhaṃ, sandassananti attho. Sandiṭṭhaṃ arahatīti sandiṭṭhiko yathā vatthayugaṃ arahatīti vatthayugiko. Sandiṭṭhikaṃ phaladānaṃ sandhāya nāssa kāloti akālaṃ, akālameva akālikaṃ, na kālantaraṃ khepetvā phalaṃ deti, attano pana pavattisamanantarameva phalaṃ detīti attho. Atha vā attano phalappadāne pakaṭṭho kālo patto assāti kāliko, lokiyo kusaladhammo, idaṃ pana samanantaraphalattā na kālikaṃ.

තමා විසින්ම දැක්ක යුතුය යනු යම් යම් අවබෝධයක් ලැබූ විට, එය අනුන්ගේ විශ්වාසය මත නොවී, මෝහයෙන් තොරව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන්ම තමා විසින් දැක්ක යුතුය. එබැවින් 'ප්‍රත්‍යක්ෂ' යැයි කියන ලදී. ප්‍රසන්න වූ දැකීම සන්දිට්ඨි නම් වේ. රථයකින් දිනන තැනැත්තා රථික වන්නා සේ, මේ මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව සන්දිට්ඨියෙන් ජය ගන්නා බැවින් සන්දිට්ඨික නම් වේ. නැතහොත් දිට්ඨ යනු දැක්මයි, දැක්මම සන්දිට්ඨ නම් වේ, එය මැනවින් දැක්ම යන අර්ථයයි. සන්දිට්ඨියට සුදුසු බැවින් සන්දිට්ඨික වේ. සන්දිට්ඨික ඵලය දීම ගැන සලකන විට කාලයක් නොමැති බැවින් අකාලික නම් වේ. කාලයක් ගත කර ඵල නොදෙන අතර, තමාගේ පැවැත්මට සමගාමීව ඵල දෙන බැවින් අකාලික නම් වේ. නැතහොත් ඵල දීමට සුදුසු කාලයක් පැමිණ ඇත්තේ කාලික නම් වූ ලෞකික කුසල ධර්මයන්ටය, මෙය වහා ඵල දෙන බැවින් අකාලික වේ.

400. ‘‘Mahāyaññaṃ pavattayī’’tiādīsu kevalaṃ dānadhammādīsu yaññapariyāyasambhavato ‘‘brāhmaṇānaṃ yaññābhāvato’’ti vuttaṃ. Brāhmaṇā hi ‘‘aggimukhā devā’’ti aggijuhanapubbakaṃ yaññaṃ vidahanti. Tenāha ‘‘aggijuhanappadhānāti attho’’ti ‘‘bhūrbhuva? Sva?’’ Iti sāvittī pubbakattā mukhaṃ pubbaṅgamaṃ[Pg.185]. ‘‘Mukhamiva mukha’’ntiādīsu viya idhāpi padhānapariyāyo mukhasaddoti dassento ‘‘manussānaṃ seṭṭhato rājā ‘mukha’nti vutto’’ti āha. Ādhāratoti ogāhantīnaṃ nadīnaṃ ādhārabhāvato paṭisaraṇato gantabbaṭṭhānabhāvato. Saññāṇatoti candayogavasena ajja asukanakkhattanti paññāyanato. Ālokakaraṇatoti nakkhattāni abhibhavitvā ālokakaraṇato. Sommabhāvatoti sītahimavāsītavātūpakkharabhāvato. Tapantānanti dīpasikhā aggijālā asanivicakkanti evamādīnaṃ vijjalantānaṃ. Āyamukhaṃ aggadakkhiṇeyyabhāvena.

400. මහා යාගයක් පැවැත්වීය යනාදී තැන්හි හුදෙක් දාන ධර්මාදියෙහි යාග යන නාමය යෙදෙන බැවින් 'බ්‍රාහ්මණයන්ගේ යාගයක් නොමැති බැවින්' යැයි කියන ලදී. බ්‍රාහ්මණවරු 'ගින්න මුල් කරගත් දෙවියෝ' යැයි ගිනි පිදීම පෙරදැරි කරගෙන යාග පවත්වති. එබැවින් 'ගිනි පිදීම ප්‍රධාන වේ' යන්න අර්ථයයි. භූර්, භුවඃ, ස්වඃ යන සාවිත්‍රී මන්ත්‍රය මුල් වන බැවින් එය මුඛ (ප්‍රමුඛ) වේ. මනුෂ්‍යයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් රජු මුඛ (ප්‍රමුඛ) යැයි කියනු ලැබේ. ගංගාවන් ගලා බසිනා තැනය, පිහිට ලබාගන්නා ස්ථානය මෙන් සාගරය වේ. තාරකා අතර චන්ද්‍රයාගේ යෝගය අනුව අද අසවල් නැකත යැයි හඳුනාගනී. තාරකාවන් අභිබවා හිරු ආලෝකය පතුරුවයි. සීතලෙන් පීඩා විඳින්නන්ට චන්ද්‍රයා සෞම්‍ය වේ. පහන් සිළු, ගිනි දැල් ආදී දිලිසෙන දේ අතර ගින්න මුල් වේ. අග්‍ර වූ දක්ෂිණෙය්‍ය භාවයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ වන සේක.

Dibbacakkhu dhammacakkhu paññācakkhu buddhacakkhu samantacakkhūti imehi pañcahi cakkhūhi. Te saraṇassāti te saraṇassa ca, te saraṇabhāvamūlakattā itaradvayassa ca, yathāvutta te-padena vuttatthato parassa cāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘te tuyhaṃ, itarassa ca saraṇassa aho ānubhāvo’’ti. Āvuttivasena vā te saraṇassāti ettha attho vibhāvetabbo – tuyhaṃ saraṇabhūtassa ca itarasaraṇassa ca ānubhāvoti. Sesaṃ suviññeyyameva.

දිව්‍ය චක්ඛු, ධම්ම චක්ඛු, පඤ්ඤා චක්ඛු, බුද්ධ චක්ඛු සහ සමන්ත චක්ඛු යන පංච නේත්‍රයන්ගෙන් යුක්ත බැවිනි. එම සරණ නිසාත්, එම සරණ යාම මුල් කරගෙන අනෙක් දෙවගය (ධර්ම හා සංඝ) නිසාත් මෙය කියන ලදී. ඔබගේ ද, අනෙක් සරණයන්ගේ ද ආනුභාවය කෙබඳුද යන්න මෙහි අර්ථයයි. නැතහොත් සරණ ගිය ඔබගේ ද අනෙක් සරණයන්ගේ ද ආනුභාවය යනු මෙහි අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Selasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

සේල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිම කරන ලදී.

3. Assalāyanasuttavaṇṇanā

3. අස්සලායන සූත්‍ර වර්ණනාව.

401. Aññamaññavisiṭṭhattā visadisaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjato āgatā, tattha jātāti vā verajjakā, evaṃ jātā kho pana te, yasmā vatthābharaṇādivibhāgena nānappakārā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘nānāverajjakāna’’nti. Aṭṭhakathāyaṃ pana verajjasseva vasena nānappakāratā vuttā. Yaññupāsanādināti yaññānubhavanamantajjhenadakkhiṇapariyesanādinā. Catuvaṇṇasādhāraṇanti khattiyādīnaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ sādhāraṇaṃ saṃsārasuddhipāpatassanaṃ. Nhānasuddhiyāti titthasamuddakhātesu mantajappanapubbakaṃ sāyaṃtatiyaudakorohanādinhānasuddhiyā. Bhāvanāsuddhiyāti paramajotibhūtāya purisabhāvanāsaṅkhātāya suddhiyā. Vāpitasiroti oropitakeso. Tameva hi siro vāpitanti vuccati.

401. එකිනෙකට වෙනස් බැවින් විවිධ වූ දේශයන් විරජ්ජ නම් වේ. එම දේශයන්ගෙන් පැමිණි හෝ එහි උපන් අය වේරජ්ජක නම් වේ. ඇඳුම් පැළඳුම් ආදියෙන් ඔවුන් විවිධ වන බැවින් 'නානාවේරජ්ජක' යැයි කියන ලදී. අටුවාවෙහි වේරජ්ජ යන්නෙහි අර්ථය විවිධ ආකාර බව පවසා ඇත. යාග පැවැත්වීම, මන්ත්‍ර හැදෑරීම සහ දක්ෂිණා සෙවීම ආදිය මෙයින් අදහස් වේ. කුල හතරටම පොදු වූ සංසාර ශුද්ධිය මෙහි අදහස් වේ. තොටුපළවල්, මුහුද සහ පොකුණුවල මන්ත්‍ර ජප කරමින් සවස් කාලයේ තුන් වරක් ජලයට බැස නෑමෙන් වන පවිත්‍රතාව ස්නාන ශුද්ධිය නම් වේ. උතුම් වූ භාවනාව මඟින් ලබන පවිත්‍රතාව භාවනා ශුද්ධිය නම් වේ. වාපිත සිරෝ යනු බෑම වූ (මුඩු කළ) හිසයි. හිසකෙස් ඉවත් කළ හිසට එම නම කියනු ලැබේ.

Sabhāvavādīti [Pg.186] yathābhūtavādī. Pabbajantāti brāhmaṇapabbajjaṃ upagacchantā, tasmā brāhmaṇānaṃ pabbajjāvidhānaṃ sikkhantena bhotā ‘‘brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā’’ti ayaṃ vidhi sahetuko saupādāno sakkaccaṃ uggahito, tasmā tuyhaṃ parājayo natthi…pe… evamāhaṃsu.

'සභාවවාදී' යනු ඇති සැටියෙන් පවසන්නා (යථාභූතවාදී) යන්නයි. 'පබ්බජන්තා' යනු බ්‍රාහ්මණ පැවිද්දට පැමිණෙන්නෝය. එබැවින් බ්‍රාහ්මණයන්ගේ පැවිදි වීමේ ක්‍රමය ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තා විසින්, "බ්‍රාහ්මණයෝ ම පිරිසිදු වෙති, බ්‍රාහ්මණ නොවන අය පිරිසිදු නොවෙති" යන මේ විධිය හේතු සහිතව, උපාදාන සහිතව, මැනවින් උගෙන ගන්නා ලද්දේ වෙයි. එබැවින් ඔබට පරාජයක් නැත... යනාදී වශයෙන් ඔවුහු පැවසූහ.

402. Laddhibhindanatthanti ‘‘brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā’’ti evaṃ pavattaladdhiyā viniveṭhanatthaṃ. Puttapaṭilābhatthāyāti ‘‘evaṃ mayaṃ pettikaṃ iṇadhāraṃ sodheyyāmā’’ti laddhiyaṃ ṭhatvā puttapaṭilābhatthāya. Ayañhettha adhammikānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhāsayo. Nesanti brāhmaṇānaṃ. Saccavacanaṃ siyāti ‘‘brahmuno puttā’’tiādivacanaṃ saccaṃ yadi siyā brāhmaṇīnaṃ…pe… bhaveyya, na cetaṃ atthi. Mahābrahmuno mukhato jātoti vādacchedakavādo mukhatojātacchekavādo. Assalāyanoviññū jātiko ‘‘nirakkhepaṃ samaṇena gotamena vutta’’nti jānantopi sahagatānaṃ brāhmaṇānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ ‘‘kiñcāpi bhavaṃ gotamo’’tiādimāha.

402. 'ලද්ධිභින්දනත්ථං' යනු "බ්‍රාහ්මණයෝ ම මහා බ්‍රහ්මයාගේ පුත්‍රයෝ ය, මහා බ්‍රහ්මයාගේ පපුවෙන් උපන්නෝ ය, මුඛයෙන් උපන්නෝ ය, බ්‍රහ්මජයෝ ය" යනාදී වශයෙන් පවතින දෘෂ්ටිය බිඳලීම පිණිස ය. 'පුත්තපටිලාභත්ථාය' යනු "මෙසේ අපි පිය පරපුරේ ණය ගෙවිය යුතු ය" යන දෘෂ්ටියෙහි පිහිටා පුත්‍රයන් ලැබීම පිණිස යන්නයි. අධර්මවාදී බ්‍රාහ්මණයන්ගේ අදහස මෙයයි. 'නේසං' යනු බ්‍රාහ්මණයන්ට ය. 'සච්චවචනං සියා' යනු "බ්‍රහ්මයාගේ පුත්‍රයෝ ය" යනාදී වචනය සත්‍යයක් වන්නේ නම් බ්‍රාහ්මණ කාන්තාවන්ට ද... විය යුතු ය, නමුත් එය එසේ නොවේ. "මහා බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් උපන්නේ ය" යන වාදය බිඳලන වාදය මුඛතෝජාතච්ඡේකවාදයයි. විචක්ෂණශීලී අස්සලායන, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ විසින් (අස්සලායනයන්ගේ මතය) බැහැර නොකර පවසන ලද බව දැන සිටිය ද, තමා සමඟ සිටින බ්‍රාහ්මණයන්ගේ සිත් රැක ගැනීම පිණිස "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ කුමක් පැවසුවත්" යනාදිය පැවසීය.

403. Idāni brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇoti vādaṃ bhindituṃ ‘‘sutaṃ te yonakakambojesū’’tiādi āraddhaṃ. Yadi brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, sabbattha brāhmaṇova seṭṭho bhaveyya, atha kasmā yonakakambojādijanapadesu brāhmaṇānaṃ seṭṭhabhāvo natthi? Evañhi tattha vaṇṇā, tasmā ‘‘brāhmaṇova seṭṭho’’ti laddhimattametaṃ. Tesu hi janapadesu janā ekajjhaṃ sannipatitvā sammantayitvā katikaṃ akaṃsu, dāsaṃ sāmikaṃ katvā itare sabbe taṃ pūjetvā tassa vase vattanti, yo tesaṃ ayyo hoti itare sabbe tassa dāsā honti, te katipayasaṃvaccharātikkamena tassa kiñci dosaṃ disvā taṃ tato ṭhānato apanetvā aññaṃ ṭhapenti, iti so ayyo hutvā dāso hoti, itaro dāso hutvā ayyo hoti, evaṃ tāva keci ‘‘ayyo hutvā dāso hoti, dāso hutvā ayyo hotī’’ti ettha atthaṃ vadanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana purimavaseneva tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘brāhmaṇo sabhariyo’’tiādi vuttaṃ. Vayappatte putte asatīti idaṃ vakkhamānassa dārakassa dāyajjasāmikabhāvassa tāva dassanaṃ. Mātito suddhoti ettha [Pg.187] yo mātito suddhattā ayyo, pitito asuddhattā dāso hoti, so eva pitito asuddhattā dāso hutvā mātito ayyo hotīti jātiṃ sambhedeti. Sova sabbena sabbaṃ hotīti na sakkā vattunti apare. Ko thāmoti mahante lokasannivāse anamatagge atīte kāle itthīnaṃ vā citte anavaṭṭhite dāsā dāsā eva honti, ayyā ayyā eva hontīti ettha ko ekantiko sahetuko avassayo, tassa sādhako siddhanto, kiṃ nidassananti attho.

403. දැන් "බ්‍රාහ්මණයා ම උතුම් වර්ණය" යන වාදය බිඳලීම සඳහා "යෝනක කාම්බෝජ ජනපදවල ඔබ අසා තිබේද" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදි. ඉදින් බ්‍රාහ්මණයා ම උතුම් වර්ණය වන්නේ නම්, සෑම තැනකම බ්‍රාහ්මණයා ම උතුම් විය යුතුය. එසේ නම් යෝනක, කාම්බෝජ ආදී ජනපදවල බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නැත්තේ ඇයි? එහි වර්ණ භේදය එබඳු බැවින් "බ්‍රාහ්මණයා ම උතුම්" යන්න හුදු ලද්ධියක් (මතයක්) පමණි. ඒ ජනපදවල ජනයා එක්රැස් වී සාකච්ඡා කොට සම්මුතියක් ඇති කරගත්හ. එනම්, දාසයෙකු ස්වාමියා බවට පත් කොට අනෙක් සියල්ලෝ ඔහුට පුදා ඔහුගේ වසඟයේ පවතිති. ඔවුන් අතර යමෙක් ස්වාමියා (අය්‍ය) වේ ද, අනෙක් සියල්ලෝ ඔහුගේ දාසයෝ වෙති. වසර කිහිපයක් ඉක්ම ගිය පසු, ඔහුගේ යම් වරදක් දැක ඔහු ඒ තනතුරින් ඉවත් කොට වෙනත් අයෙකු පත් කරති. මෙසේ ස්වාමියා වූ තැනැත්තා දාසයෙකු ද, දාසයා වූ තැනැත්තා ස්වාමියෙකු ද වෙයි. මෙහි "ස්වාමියා දාසයෙකු වෙයි, දාසයා ස්වාමියෙකු වෙයි" යන්නෙහි අර්ථය ඇතැමුන් එසේ පවසති. අටුවාවෙහි නම් පෙර පරිදිම ඒ අර්ථය දැක්වීමට "බ්‍රාහ්මණයා භාර්යාව සමඟ" යනාදිය වදාරන ලදී. "වැඩිවියට පත් පුත්‍රයෙකු නැති කල්හි" යන්නෙන් මතු දැක්වෙන දරුවාගේ දායාද හිමිකම පෙන්වා දෙයි. "මවු පාර්ශවයෙන් පිරිසිදු" යන්නෙහි, යමෙක් මවු පාර්ශවයෙන් පිරිසිදු බැවින් ස්වාමියෙකු වී පිය පාර්ශවයෙන් අපිරිසිදු බැවින් දාසයෙකු වේ ද, ඔහු ම පිය පාර්ශවයෙන් අපිරිසිදු බැවින් දාසයෙකු වී මවු පාර්ශවයෙන් ස්වාමියෙකු වන්නේ යැයි ජාතිය මිශ්‍ර කරයි. ඔහු සියල්ලෙන්ම සියල්ලක් වන්නේ යැයි පැවසිය නොහැකි බව අනෙක් අය පවසති. "කවර ශක්තියක් ද" යනු, මේ මහත් වූ ලෝක සන්නිවාසයෙහි, කෙළවරක් නැති අතීත කාලයෙහි, ස්ත්‍රීන්ගේ සිත් ස්ථාවර නොවන කල්හි දාසයෝ දාසයෝ ම වෙති, ස්වාමිවරු ස්වාමිවරු ම වෙති යන්නෙහි ඇති ඒකාන්ත හේතු සහිත සාධකය කුමක්ද? එහි සාධක සිද්ධාන්තය හෙවත් නිදසුන කුමක්ද යන්න අර්ථයයි.

404. Sukkacchedakavādo nāmāti ‘‘brāhmaṇova sukko vaṇṇo’’ti evaṃ vutto sukkacchedakavāro nāma.

404. 'සුක්කච්ඡේදකවාද' නම් "බ්‍රාහ්මණයා ම ශුක්ල (සුදු) වර්ණය" යැයි කියන ලද වාදය බිඳලන වාරයයි.

408. Sabbasmiṃ aggikiccaṃ karonteti etena yathā yato kutoci nissayato uppanno aggiupādānasampanno aggikiccaṃ karoti, evaṃ yasmiṃ kasmiñci dāsakule jāto upanissayasampanno sammāpaṭipajjamāno saṃsārato sujjhati evāti dasseti.

408. "සියල්ලෙහි ගිනි මෙහෙය කරයි" යන්නෙන්, යම් යම් දර ආදිය නිසා හටගත් ගින්න ගින්නෙන් කළ යුතු කාර්යය සිදු කරයි ද, එසේම යම් කිසි දාස කුලයක උපන් තැනැත්තෙකු වුව ද උපනිශ්‍රය සම්න්නව මැනවින් පිළිපදින්නේ නම් සංසාරයෙන් පිරිසිදු වන්නේ ම ය යන්න දක්වයි.

409. Pādasikavaṇṇoti antarāḷavaṇṇo. Etesanti khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya uppannaputto, brāhmaṇakumārena khattiyakaññāya uppannaputtoti etesaṃ dvinnaṃ māṇavakānaṃ. Matakabhatteti mate uddissa katabhatte. Thālipāketi katamaṅgalabhatte.

409. 'පාදසික වර්ණය' යනු අන්තරාල (අතරමැදි) වර්ණයයි. 'මේ අයගේ' යනු ක්ෂත්‍රිය කුමාරයෙකුට දා බ්‍රාහ්මණ කන්‍යාවක කුස උපන් පුත්‍රයා සහ බ්‍රාහ්මණ කුමාරයෙකුට දා ක්ෂත්‍රිය කන්‍යාවක කුස උපන් පුත්‍රයා යන මේ මානවකයන් දෙදෙනාගේ ය. 'මතකභත්ත' යනු මියගිය අය උදෙසා දෙන බතයි. 'ථාලිපාක' යනු මංගල කටයුතු වෙනුවෙන් පිළියෙළ කළ බතයි.

410. Tumheti jātisāmaññato māṇavaṃ brāhmaṇehi saddhiṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanto āha. Ko nu khoti avaṃsiro isivādo, tesaṃ brāhmaṇīsīnaṃ asāmatthiyadassanena jātiyā appamāṇataṃ vibhāvetuṃ gāmadārakavesena upagacchi. Tena vuttaṃ ‘‘gāmaṇḍalarūpo viyā’’ti. Koṇḍadamakoti adantadamako.

410. 'ඔබලා' යනුවෙන් ජාති සාමාන්‍යයෙන් මානවකයා ද බ්‍රාහ්මණයන් සමඟ එක්කොට පැවසීය. "කවුද මේ" යනු යටහත් පහත් ඉසි වාදයයි. ඒ බ්‍රාහ්මණ ඉසිවරුන්ගේ අසමත්කම පෙන්වා ජාතියෙහි අල්ප බව විභාග කරනු පිණිස ගම් දරුවෙකුගේ වේශයෙන් පැමිණියේය. එබැවින් "ගම් දරුවෙකුගේ රූපයක් මෙන්" යැයි පවසන ලදී. 'කොණ්ඩදමක' යනු දමනය නොකළ අය දමනය කරන්නා ය.

411. Janetīti janikā janetti. Janako pitāti etthāpi eseva nayo. Gandhabbapañhanti gandhabbassa mātukucchiyaṃ uppajjanakasattassa khattiyabhāvādipucchaṃ. Dabbigahaṇasippampi ekā vijjā veditabbā. Tattha kira kusalo yaṃ kiñci āhārūpagapaṇṇapupphaphalabījaṃ antamaso elālukampi gahetvā bhesajjehi yojetvā pacanto sappimadhuphāṇitehi samānarasaṃ katvā sampādetuṃ [Pg.188] sakkoti, puṇṇopi tādiso, tena ñātaṃ tvaṃ dabbigahaṇasippamattampi na jānāsīti sambandho. Saddhoti kammaphalasaddhāya saddho, pothujjanikeneva ratanattayapasādena pasanno. Tenevāha – ‘‘upāsakaṃ maṃ bhavaṃ…pe… saraṇaṃ gata’’nti.

411. 'ජනේති' යනු ජාතක කරන්නී හෙවත් මවයි. 'ජනකෝ පිතා' යන්නෙහි ද අර්ථය එයමයි. 'ගන්ධබ්බපඤ්හ' යනු මව් කුසෙහි උපදින සත්වයාගේ ක්ෂත්‍රිය භාවය ආදිය පිළිබඳ විමසීමයි. 'දබ්බිග්ගහණ සිල්පය' (හැන්ද ඇල්ලීමේ ශිල්පය) ද එක් විද්‍යාවක් ලෙස දත යුතුය. එහි දක්ෂයා යම් කිසි ආහාරයට ගත හැකි කොළ, මල්, ගෙඩි, බීජ හෝ අඩුම තරමින් පිපිඤ්ඤා ගෙඩියක් වුව ද ගෙන ඖෂධ සමඟ මිශ්‍ර කර පිස, ගිතෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු ආදියෙන් රසවත් කර සම්පාදනය කිරීමට සමත් වෙයි. පුණ්ණ ද එබඳු අයෙකි. ඔහු විසින් දැනගත් "ඔබ හැන්ද ඇල්ලීමේ ශිල්පයවත් නොදන්නෙහිය" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සද්ධෝ' යනු කර්ම ඵල විශ්වාසයෙන් යුත් ශ්‍රද්ධාවන්තයා ය, පෘථග්ජනයෙකු තුළ ඇති වන රත්නත්‍රය පිළිබඳ ප්‍රසාදයෙන් පැහැදුණු තැනැත්තා ය. එහෙයින්ම "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ සරණ ගිය උපාසකයෙකු ලෙස මා (ධාරණය කර ගන්න)" යනාදිය පැවසීය.

Assalāyanasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

අස්සලායන සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය (ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම) නිමාවට පත් විය.

4. Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā

4. ඝෝටමුඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

412. Khemiyā nāma rañño deviyā ropitattā taṃ ambavanaṃ khemiyambavananti vuccatīti vadanti. Dhammikoti dhammayutto sabbasova adhammaṃ pahāya dhamme ṭhito. Paribbajati pabbajati etenāti paribbajo, gharāvāsato nikkhamanapubbakaṃ liṅgaggahaṇavasena sīlasamādānaṃ. Etthāti etasmiṃ paribbaje. Sabhāvoti taṃ paribbājaniyaṃ, tehi tehi paribbājakehi anuṭṭhātabbo paṭipattidhammasaṅkhāto sabhāvo. Dhammova pamāṇanti etena mayaṃ ahirimanā cittassa yathāupaṭṭhitaṃ kathema, tasmā taṃ appamāṇaṃ, yo panettha avitatho dhammo, tadeva pamāṇaṃ. Adhigatapaṭipattisaṅkhāto sabhāvo atthi, tassa tumhehi tumhehi bahunā nānāsandassanādi kammena idha bhavitabbaṃ, bahudevettha vattabbanti adhippāyo.

412. ඛේමී නම් වූ රජ බිසව විසින් රෝපණය කරන ලද බැවින් ඒ අඹ වනයට 'ඛේමියම්බවන' යැයි කියනු ලැබේ. 'ධම්මිකෝ' යනු ධර්මයෙන් යුක්ත වූ, සියලු අධර්මය අතහැර ධර්මයෙහි පිහිටි තැනැත්තා ය. 'පරිබ්බජති' යනු මෙයින් පැවිදි වෙයි යන අර්ථයෙන් 'පරිබ්බජ' (පැවිද්ද) නම් වේ, එය ගිහිගෙයින් නික්ම ලකුණු (ලිංග) දැරීමෙන් සීල සමාදානයට පත්වීමයි. 'එත්ථ' යනු මේ පැවිද්දෙහි ය. 'සභාවෝ' යනු ඒ පැවිද්දෙහි ස්වභාවයයි, එනම් ඒ ඒ පරිබ්‍රාජකයන් විසින් අනුගමනය කළ යුතු පිළිවෙත් ධර්ම සංඛ්‍යාත ස්වභාවයයි. 'ධම්මෝව පමාණං' යන්නෙන් අප ලැජ්ජා රහිතව සිතට වැටහෙන පරිදි පවසමු, එබැවින් එය ප්‍රමාණයක් නොවේ, මෙහි යම් අවිපරීත ධර්මයක් වේ ද එයම ප්‍රමාණය වෙයි. අවබෝධ කරගත් ප්‍රතිපත්තිය නම් වූ ස්වභාවයක් ඇත, එහි ඔබලා විසින් විවිධ උපදේශ ආදියෙන් බොහෝ සෙයින් සිටිය යුතුය, බොහෝ දේ මෙහි පැවසිය යුතුය යන්න අදහසයි.

414. Sārattarattāti sārajjanavasena rattā, bahularāgavasena abhirattāti attho. Attanā ñāpetabbamatthaṃ anuggahāpeti bodhetīti anuggaho, ñāpitakāraṇaṃ, saha anuggahenāti sānuggahā. Tenāha ‘‘sakāraṇā’’ti. Kiṃ pana taṃ kāraṇaṃ? Imassādhippāyo ‘‘natthi dhammiko paribbajo’’ti mayā vutto, addhā panāyasmā udeno yāthāvato dhammikaṃ paribbajaṃ me ācikkhatīti. Tenāha ‘‘vuttañheta’’ntiādi.

414. ‘සාරත්තරත්තා’ යනු ඇලීම වශයෙන් ඇලුනු, අධික රාගය නිසා බොහෝ සෙයින් ඇලුනු යන අර්ථයයි. තමා විසින් දත යුතු අර්ථය අවබෝධ කරවන හෙයින් හෝ අනුග්‍රහ කරන හෙයින් ‘අනුග්ගහ’ නම් වේ, එනම් දැනගත යුතු කරුණයි. අනුග්‍රහය සහිත වූයේ ‘සානුග්ගහ’ නම් වේ. එය ‘සකාරණා’ (හේතු සහිතව) යැයි පවසන ලදී. ඒ කවර කරුණක්ද? "ධාර්මික පැවිද්දෙක් නැත" යන්න මාගේ අදහසයි, ඒකාන්තයෙන් ආයුෂ්මත් උදේන ස්ථවිරයන් වහන්සේ මට සැබෑ වූ ධාර්මික පැවිද්දා ගැන පවසනු ඇත යන්නයි. ඒ නිසා ‘වෘත්තං හේතං’ යනාදිය කියන ලදී.

421. Sabbamidaṃ thāvarajaṅgamaṃ purisakataṃ, tasmā yaṃ kiñci katvā attā posetabbo rakkhitabboti lokāyatanissito nītimaggo ghoṭamukhakanto, tasmā āha ‘‘etassa kira jānanasippe’’tiādi. Sagge [Pg.189] nibbatto nāma natthi akattabbameva karaṇato. Devalokapariyāpannadhanaṃ manussānaṃ upakappapuññābhāvato pubbe attanā nihitadhanaṃ ‘‘asuke cā’’ti ācikkhitvā gato. Sesaṃ suviññeyyameva.

421. මේ සියලු නිසල හා සසල වස්තූන් මිනිසා විසින් කරන ලද්දකි, එබැවින් යමක් කොට තමා පෝෂණය විය යුතුය, ආරක්ෂා විය යුතුය යනු ලෝකායත දෘෂ්ටිය ඇසුරු කළ ඝෝටමුඛයා කැමති වූ නීති මාර්ගයයි. එබැවින් "ඔහුගේ දැනුමෙහි (ශිල්පයෙහි)" යනාදිය කියන ලදී. නොකළ යුතු දේම කරන බැවින් ස්වර්ගයෙහි ඉපදීමක් නමටවත් නැත. දිව්‍ය ලෝකයට අයත් ධනය මිනිසුන්ට අත් නොවන පින් නැති බැවින්, පෙර තමා විසින් තැන්පත් කළ ධනය "අසවල් තැන ඇතැයි" පවසා ගියේය. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Ghoṭamukhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ඝෝටමුඛ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනා (අර්ථ විවරණය) නිම විය.

5. Caṅkīsuttavaṇṇanā

5. චංකී සූත්‍ර වර්ණනාව

422. Tasminti sālavane. Uttarena opāsādanti opāsādagāmassa uttaradisāyaṃ. Uttarenāti ena-saddayogena hi opāsādanti upayogavacanaṃ. Ajjhāvasatīti ettha adhi-ā-saddānaṃ anatthantarataṃ hadaye katvā āha ‘‘vasatī’’ti. Idāni tesaṃ atthavisesabhāvitaṃ dassento ‘‘abhibhavitvā vā āvasatī’’tiādimāha. Etthāti opāsādapade. Sattussadantiādīsu pana kathanti āha – ‘‘tassa anuppayogattāva sesapadesū’’ti. Upa-anu-adhi-iti-evaṃ-pubbake vasanakiriyayāṭṭhāne upayogavacanameva pāpuṇātīti saddavidū icchantīti āha ‘‘lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabba’’nti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabba’’nti. Ussadatā nāmettha bahulatāti taṃ bahulataṃ dassetuṃ ‘‘bahujana’’ntiādi vuttaṃ. Āvajjitvāti parikkhipitvā.

422. ‘තස්මිං’ යනු ඒ සල් වනයෙහි ය. ‘උත්තරේන ඕපාසාදං’ යනු ඕපාසාද ගමට උතුරු දිශාවෙනි. ‘උත්තරේන’ යන ‘එන’ ශබ්දයේ යෙදීම නිසා ‘ඕපාසාදං’ යන්නෙහි උපයෝගී විභක්තිය (ද්විතීයා) යෙදී ඇත. ‘අජ්ඣාවසති’ යන්නෙහි ‘අධි’ සහ ‘ආ’ යන උපසර්ගවල අර්ථය හදවතෙහි තබාගෙන ‘වසති’ (වසයි) යැයි කීවේය. දැන් එහි විශේෂ අර්ථය දක්වමින් "අභිභවනය කොට වසයි" යනාදිය කීවේය. මෙහි ‘ඕපාසාද’ යන පදයෙහි ය. ‘සත්තුස්සද’ යනාදී අනෙක් පදවල කෙසේ දැයි විමසූ විට - "අනුව යෙදෙන බැවින් සෙසු පදවල ද එසේම වේ" යැයි කීවේය. උප, අනු, අධි යන උපසර්ග පූර්ව වූ වාසය කිරීමේ ක්‍රියාවේදී උපයෝගී විභක්තියම පැමිණේ යනු ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයන්ගේ මතය බැවින් "ලක්ෂණය ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙන් සෙවිය යුතුය" යැයි කීවේය. එසේම "උපසර්ගය නිසා මෙහි භුම්ම අර්ථයෙහි උපයෝගී විභක්තිය දත යුතුය" යැයි කියන ලදී. ‘උස්සදතා’ යනු මෙහි බහුල බවයි. ඒ බහුල බව දැක්වීමට ‘බහුජන’ යනාදිය කියන ලදී. ‘ආවජ්ජිත්වා’ යනු වට කරගෙනය.

Raññā viya bhuñjitabbanti vā rājabhoggaṃ. Rañño dāyabhūtanti kulaparamparāya bhoggabhāvena raññā laddhadāyabhūtaṃ. Tenāha ‘‘dāyajjanti attho’’ti. Rājanīhārena paribhuñjitabbato uddhaṃ paribhogalābhassa seṭṭhadeyyatā nāma natthīti āha – ‘‘chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena paribhuñjitabba’’nti. Titthapabbatādīsūti nadītitthapabbatapādagāmadvāraaṭavīmukhādīsu. Nissaṭṭhapariccattanti muttacāgavasena pariccattaṃ katvā. Etesaṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ.

රජෙකු මෙන් අනුභව කළ යුතු බැවින් හෝ ‘රාජභොග්ගං’ නම් වේ. රජුගෙන් දායාදයක් ලෙස ලැබුණු, කුල පරම්පරාවෙන් අනුභව කිරීමට රජුගෙන් ලත් දායාදයකි. එබැවින් ‘දායාදය යනු අර්ථයයි’ කීවේය. රාජකීය ආකාරයෙන් අනුභව කළ යුතු බැවින්, ඊට වඩා උතුම් පරිභෝජන ලාභයක් නොමැති හෙයින් "ශ්වේත ජත්‍රය නංවා රජෙකු මෙන් අනුභව කළ යුතුය" යැයි කීවේය. ‘තිත්ථපබ්බතාදීසු’ යනු නදී තොටුපළවල්, පර්වත පාමුල, ගම් දොරටු, වනාන්තර මුවවිටවල් යනාදියෙහි ය. ‘නිස්සට්ඨපරිච්චත්තං’ යනු මුක්ත පරිත්‍යාග වශයෙන් අත්හරින ලද යන්නයි. ඒ බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන්ගේ ය.

423. Ti sannipatitā. Yo koci viññūnaṃ icchito pañho, tassa pucchitassa yāthāvato kathanasamattho pucchitapañhabyākaraṇasamattho.Kulāpadesādinā mahatī mattā etassāti mahāmatto.

423. ‘ති’ යනු රැස් වූහ යන්නයි. නුවණැත්තන් කැමති වූ යම් ප්‍රශ්නයක් වේද, එය විමසූ විට නිවැරදිව පැහැදිලි කිරීමට සමර්ථ වූ, විමසන ලද ප්‍රශ්න විසඳීමට සමර්ථ වූ තැනැත්තායි. කුල ගෝත්‍ර ආදියෙන් මහත් වූ ප්‍රමාණයක් ඇති බැවින් ‘මහාමත්ත’ නම් වේ.

424. Teti [Pg.190] ‘‘nānāverajjakā’’ti vuttabrāhmaṇā. ‘‘Ubhato sujāto’’ti (dī. ni. ṭī. 1.303; a. ni. ṭī. 3.5.134) ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā viññāyeyya, sujātasaddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553; theragā. 818) ārohapariṇāhasampattipariyāyoti jātivaseneva sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha panassa orasaputtavaseneva icchīyatīti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhagahaṇīko’’ti vuttaṃ. Pitā ca mātā ca pitaro, pitūnaṃ pitaro pitāmahā, tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yugasaddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugā’’ti. Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti. Tenāha – ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti. Akkhittoti appattakhepo. Anavakkhittoti saddhathālipākādīsu na avakkhitto. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ubhato…pe… pitāmahayugāti etena brāhmaṇassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato. Akkhittoti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. Anupakuṭṭhoti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggampi hi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti.

424. ‘තේ’ යනු ‘නානාවෙරජ්ජකා’ යැයි කියන ලද බ්‍රාහ්මණයෝය. "දෙපසින්ම මනා කොට උපන්" යැයි කී විට යම් කරුණු දෙකකින් මනා උපතක් දත හැකි වේ. ‘සුජාත’ ශබ්දය "සුජාත වූ මනරම් දර්ශනයක් ඇති" යනාදී තැන්වල සිරුරේ උස මහත ආදී සම්පත්තියට කියනු ලැබේ. ජාතිය (උපත) අනුවම මනා වූ උපත විස්තර කිරීමට "මව් පාර්ශ්වයෙන් හා පිය පාර්ශ්වයෙන්" යැයි කියන ලදී. තමාගේම නොවන පුත්‍රයන් සම්බන්ධයෙන් ද ලෝකයෙහි මව්පිය යන ව්‍යවහාරය පෙනේ. මෙහිදී ඔහු ඖරස පුත්‍රයෙකු ලෙස උපන් බව දැක්වීමට "පිරිසිදු කුසක් ඇති" යැයි කියන ලදී. පියා සහ මව යනු දෙමව්පියෝය, දෙමව්පියන්ගේ පියවරු මී මුත්තෝය, ඔවුන්ගේ යුගය ‘පිතාමහ යුගය’යි. ඒ අනුව සත් වන මී මුත්තා දක්වා යන්න මෙහි අර්ථයයි. මෙහි ‘යුග’ ශබ්දය එකශේෂ නීතියට අනුව ‘යුගය සහ යුගය යුගයෝය’ ලෙස දත යුතුය. මෙසේ ඒ ඒ තැන්වල දෙදෙනාම ගන්නා ලද්දේ වෙයි. එබැවින් "ඊට වඩා ඉහළ සියලු පූර්ව පුරුෂයන් ද පිතාමහ යන වචනයෙන්ම ගන්නා ලදී" යැයි කීවේය. මෙහි ‘පුරුෂ’ යන වචනය ගෙන ඇත්තේ උත්කෘෂ්ට නිර්දේශයක් ලෙස බව දත යුතුය. මෙසේ "මව් පාර්ශ්වයෙන්" යන පාලි වචනය තහවුරු වෙයි. ‘අක්ඛිත්තෝ’ යනු නින්දාවට පත් නොවීමයි. ‘අනවක්ඛිත්තෝ’ යනු ශ්‍රද්ධා සහගතව පිසූ බත් ආදියෙහි බැහැර නොකරන ලද්දකි. ජාතිය ගැන කතා කිරීමේදී හේතුව යන අර්ථයෙන් කරණ විභක්තිය යෙදෙන බව පෙන්වීමට "කවර කරුණකින්ද" යනාදිය කියන ලදී. මෙහි "දෙපසින්ම... මී මුත්තා දක්වා" යන්නෙන් බ්‍රාහ්මණයාගේ උප්පත්තියෙහි දෝෂයක් නැති බව පිරිසිදු කුසකින් උපන් බව පැවසීමෙන් පෙන්වයි. ‘අක්ඛිත්තෝ’ යන්නෙන් ක්‍රියාවෙහි වරදක් නැති බව පෙන්වයි. ක්‍රියාවෙහි වරද නිසා සත්වයෝ නින්දාවට පත් වෙති. ‘අනුපකුට්ඨෝ’ යන්නෙන් අයෝග්‍ය ඇසුරක් නැති බව පෙන්වයි. අයෝග්‍ය ඇසුර නිසා ද සත්වයෝ අපහාස ලබති.

Issaroti adhipateyyasaṃvattaniyakammaphalena īsanasīlo. Sā panassa issaratā vibhavasampattipaccayā pākaṭā jātāti aḍḍhatāpariyāyabhāvena vadanto ‘‘aḍḍhoti issaro’’ti āha. Mahantaṃ dhanamassa bhūmigatañceva vehāsaṭṭhañcāti mahaddhano. Tassāti tassa tassa. Vadanti ‘‘anvayato byatirekato ca anupasaṅkamanakāraṇaṃ kittemā’’ti.

‘ඉස්සරෝ’ යනු අධිපති බවට පමුණුවන කර්මඵලයෙන් පාලනය කිරීමේ ස්වභාවය ඇත්තායි. ඔහුගේ ඒ අධිපති බව වත්පොහොසත්කම් සම්පත්තිය නිසා ප්‍රකට වූවකි. එබැවින් ආඪ්‍ය බවේ පර්යාය වචනයක් ලෙස පවසමින් "ආඪ්‍ය වූයේ අධිපති වෙයි" යැයි කීවේය. ඔහුට පොළොව යට සහ අහසෙහි ඇති බොහෝ ධනය ඇති බැවින් ‘මහද්ධන’ නම් වේ. ‘තස්ස’ යනු ඒ ඒ තැනැත්තාගේය. "අන්වය හා ව්‍යතිරේක වශයෙන් අසලට නොපැමිණීමට හේතුව ප්‍රකාශ කරමු" යැයි පවසති.

Adhikarūpoti visiṭṭharūpo uttamasarīro. Dassanaṃ arahatīti dassanīyo. Tenāha ‘‘dassanayoggo’’ti. Pasādaṃ āvahatīti pāsādiko. Tenāha ‘‘cittapasādajananato’’ti. Vaṇṇassāti vaṇṇadhātuyā[Pg.191]. Sarīranti sannivesavisiṭṭho karacaraṇagīvāsīsādi avayavasamudāyo, so ca saṇṭhānamukhena gayhatīti ‘‘paramāya vaṇṇapokkharatāyāti paramāya…pe… sampattiyā cā’’ti vuttaṃ. Sabbavaṇṇesu suvaṇṇavaṇṇova uttamoti vuttaṃ ‘‘seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgato’’ti. Tathā hi buddhā cakkavattino ca suvaṇṇavaṇṇāva honti. Brahmavacchasīti uttamasarīrābho suvaṇṇābhoti attho. Imameva hi atthaṃ sandhāyāha ‘‘mahābrahmuno sarīrasadisena sarīrena samannāgato’’ti. Na brahmujugattataṃ. Akhuddāvakāso dassanāyāti ārohapariṇāhasampattiyā avayavapāripūriyā ca dassanāya okāso na khuddako. Tenāha ‘‘sabbānevā’’tiādi.

‘අධිකරූප’ යනු විශිෂ්ට වූ රූපයක් ඇති, උත්තම ශරීරයක් ඇති බවයි. දැකීමට සුදුසු බැවින් ‘දස්සනීය’ නම් වේ. එයම ‘දැකීමට යෝග්‍ය’ යයි කියන ලදී. ප්‍රසාදය එළවන බැවින් ‘පාසාදික’ නම් වේ. ‘සිතේ ප්‍රසාදය ඇති කරන බැවින්’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘වණ්ණස්ස’ යනු වර්ණ ධාතුව පිළිබඳවයි. ‘සරීර’ යනු අත්, පා, ගෙල, හිස ආදී අවයවයන්ගේ විශිෂ්ට සංකලනයයි. එය හැඩය (සන්ථානය) මඟින් ගනු ලබන බැවින් ‘පරම වර්ණ සම්පත්තියෙන් හා පරම සෞභාග්‍යයෙන් යුක්ත’ යයි පවසන ලදී. සියලු වර්ණයන් අතර රන්වන් පැහැය උත්තම බැවින් ‘ශ්‍රේෂ්ඨ වූ රන්වන් පැහැයෙන් යුක්ත වූ’ යයි කියන ලදී. ඒ අනුව බුදුවරු සහ සක්විති රජවරු රන්වන් පැහැ ඇත්තෝම වෙති. ‘බ්‍රහ්මවච්ඡසී’ යනු උත්තම ශරීර ප්‍රභාව ඇති හෙවත් රන්වන් පැහැති බවයි. මේ අර්ථයම අරමුණු කරගෙන ‘මහා බ්‍රහ්මයාගේ ශරීරයට සමාන ශරීරයකින් යුක්ත’ යයි පවසන ලදී. එය බ්‍රහ්මයාගේ සෘජු ශරීර ස්වභාවය ගැන නොවේ. ‘අඛුද්දාවකාසෝ දස්සනාය’ යනු උස මහතින් හා අවයවයන්ගේ පූර්ණත්වයෙන් දැකීමට ඇති අවකාශය කුඩා නොවන බවයි. ‘සෑම එකක්ම’ යනාදියෙන් පැවසුවේ එයයි.

Yamaniyamalakkhaṇaṃ sīlamassa atthīti sīlavā, taṃ panassa rattaññutāya vuddhaṃ vaḍḍhitaṃ sīlaṃ assa atthīti vuddhasīlī, tena ca sabbadā samāyogato vuḍḍhasīlena samannāgato. Pañcasīlamattameva sandhāya vadanti tato paraṃ sīlassa tattha abhāvato tesañca ajānanato.

යම සහ නියම ලක්ෂණ සහිත ශීලය ඔහුට ඇති බැවින් ඔහු ‘සීලවා’ නම් වේ. ඔහුගේ ඒ ශීලය බොහෝ කලක් පැවතීමෙන් (රත්තඤ්ඤු) වර්ධනය වූ බැවින් ‘වුද්ධසීලී’ නම් වේ. එම වැඩුණු ශීලය සමඟ නිරතුරුව යෙදී සිටින බැවින් ඔහු ‘වුද්ධසීලයෙන් සමන්නාගත’ වූවෙකි. යමෙක් පංචශීලය ගැන පමණක් පවසන්නේ නම්, ඒ ඉන් ඔබ්බට වූ ශීලයක් එහි නැති නිසා හෝ ඒ පිළිබඳ ඔවුන් නොදන්නා නිසා හෝ වේ.

Ṭhānakaraṇasampattiyā sikkhāsampattiyā ca katthacipi anūnatāya parimaṇḍalapadāni byañjanāni akkharāni etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā. Atha vā pajjati attho etenāti padaṃ, nāmādi, yathādhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ vākyaṃ, tesaṃ paripuṇṇatāya parimaṇḍalapadabyañjanā. Atthañāpanasādhanatāya vācāva karaṇanti vākkaraṇaṃ, udāharaṇaghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena tassa brāhmaṇassa, tena vā bhāsitabbaatthassa. Pūre puṇṇabhāve. Pūreti ca purimasmiṃ atthe ādhāre bhummaṃ, dutiyasmiṃ visaye. Sukhumālattanenāti iminā tassā vācāya mudusaṇhabhāvamāha. Apalibuddhāya pittasemhādīhi. Sandiṭṭhaṃ sabbaṃ dassetvā viya ekadesakathanaṃ. Vilambitaṃ saṇikaṃ cirāyitvā kathanaṃ. ‘‘Sandiddhavilambitādī’’ti vā pāṭho. Tattha sandiddhaṃ sandehajanakaṃ. Ādi-saddena khalitānukaḍḍhitādiṃ saṅgaṇhāti. Ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvāti iminā cassa vācāya atthapāripūriṃ vadanti.

උච්චාරණ ස්ථාන හා කරණ සම්පත්තියෙන් මෙන්ම ශික්ෂා සම්පත්තියෙන්ද කිසිදු අඩුවක් නොමැති බැවින් පිරිපුන් පද, ව්‍යංජන හා අක්ෂර ඇති බැවින් ‘පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා’ නම් වේ. නැතහොත්, අර්ථය අවබෝධ කරවන බැවින් නාම පද ආදිය ‘පද’ නම් වේ; අදහස් කළ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් වාක්‍ය ‘ව්‍යංජන’ නම් වේ. ඒවායේ පූර්ණත්වය නිසා ‘පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා’ යයි කියනු ලැබේ. අර්ථය දැන්වීමේ මාධ්‍යයක් ලෙස කටහඬ මෙවලමක් වන බැවින් ‘වාක්කරණ’ යනු උච්චාරණ හඬයි. ගුණාංග පූර්ණ වීම නිසා එම බ්‍රාහ්මණයාගේ හෝ ඔහු විසින් පැවසිය යුතු අර්ථයේ පූර්ණත්වයයි. ‘පූරේ’ යනු සම්පූර්ණ බවයි. පළමු අර්ථයේදී එය ආධාරයක් (භුම්ම) ලෙසත්, දෙවැන්නෙහි විෂයයක් ලෙසත් පූර්ණ කරයි. ‘සුඛුමාලත්ත’ යන්නෙන් එම කතාවේ ඇති මෘදු හා සිනිඳු බව පවසයි. පිත හෝ සෙම ආදියෙන් අවහිර නොවූ හඬයි. පෙනෙන සියල්ල පෙන්වන්නාක් මෙන් එක දේශනයක් පැවැත්වීම ‘සන්දිට්ඨ’ නම් වේ. පමාවෙමින්, හෙමින් සීරුවේ කතා කිරීම ‘විලම්බිත’ නම් වේ. ‘සන්දිද්ධ විලම්බිතාදී’ ලෙසද පාඨයක් ඇත. එහි ‘සන්දිද්ධ’ යනු සැක උපදවන බවයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ගොත ගැසීම ආදිය ඇතුළත් වේ. මුල, මැද සහ අග පැහැදිලි කිරීමෙන් ඔහුගේ කතාවේ අර්ථ පූර්ණත්වය පවසනු ලැබේ.

425. Sadisāti ekadesena sadisā. Na hi buddhānaṃ guṇehi sabbathā sadisā kecipi guṇā aññesu labbhanti. Itareti attano guṇehi asadisaguṇe. Idanti idaṃ atthajātaṃ. Gopadakanti gāviyā pade ṭhitaudakaṃ. Kulapariyāyenāti kulānukkamena.

425. ‘සදිසා’ යනු එක් අංශයකින් සමාන බවයි. බුදුවරුන්ගේ ගුණාංගවලට සෑම අතින්ම සමාන වූ ගුණාංග අන් කිසිවකු තුළ නොමැත. ‘ඉතරේ’ යනු තම ගුණාංගවලට සමාන නොවන ගුණයන්ය. ‘ඉදං’ යනු මේ අර්ථ සමූහයයි. ‘ගෝපදක’ යනු ගවයකුගේ පා සටහනක රැඳුණු ජලයයි. ‘කුලපරියායේන’ යනු කුල පරම්පරානුගතවයි.

Tatthāti [Pg.192] mañcake. Sīhaseyyaṃ kappesīti yathā rāhu asurindo āyāmato vitthārato ubbedhato ca bhagavato rūpakāyassa paricchedaṃ gahetuṃ na sakkoti, tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharonto sīhaseyyaṃ kappesi.

‘තත්ථ’ යනු ඇඳෙහි යන්නයි. ‘සීහසෙය්‍යං කප්පේසි’ යනු, රාහු අසුරේන්ද්‍රයාට පවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූපකායෙහි දිග, පළල හෝ උස ප්‍රමාණයෙන් මැනිය නොහැකි වන පරිදි එවැනි සෘද්ධිමය අධිෂ්ඨානයක් ඇතිව සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපුණු බවයි.

Parisuddhaṭṭhena ariyanti āha ‘‘ariyaṃ uttamaṃ parisuddha’’nti. Anavajjaṭṭhena kusalaṃ, na sukhavipākaṭṭhena. Katthaci caturāsīti pāṇasahassāni katthaci aparimāṇāpi devamanussā yasmā catuvīsatiyā ṭhānesu asaṅkhyeyyā aparimeyyā maggaphalāmataṃ pivanti. Koṭisatasahassādiparimāṇenapi bahū eva. Tasmā anuttarācārasikkhāpanavaseneva bhagavā bahūnaṃ ācariyo. Teti kāmarāgato aññe bhagavatā pahīnakilese.

පිරිසිදු බව යන අර්ථයෙන් ‘ආර්ය’ යනු උත්තම පිරිසිදු බවයි. නිවැරදි (නිදොස්) යන අර්ථයෙන් ‘කුසල’ නම් වේ, සැප විපාක දෙන අර්ථයෙන් නොවේ. ඇතැම් තැනක අසූහාරදහසක් ප්‍රාණීන් ද, ඇතැම් තැනක අප්‍රමාණ දෙවි මිනිසුන් ද ස්ථාන විසිහතරකදී අසංඛ්‍ය අප්‍රමාණ ලෙස මාර්ග ඵල අමෘතය පානය කරන බැවින්, කෝටි ශතසහස්‍ර ගණනින් ද ඔවුන් බොහෝම වේ. එබැවින් අනුත්තර වූ ආචාර ශික්ෂාවන් පුහුණු කරවන හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝ පිරිසකගේ ආචාර්යවරයා වන සේක. ‘තේ’ යනු කාමරාගයට අමතරව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණ කරන ලද කෙලෙසුන්ය.

Apāpapurekkhāroti apāpehi purakkharīyati, na vā pāpaṃ purato karotītipi apāpapurekkhāroti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘apāpe nava lokuttaradhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha apāpeti pāpapapaṭipakkhe pāparahite ca. Brahmani bhavā, brahmuno vā hitā garukaraṇādinā, brahmānaṃ vā maggaṃ jānātīti brahmaññā, tassā brahmaññāya pajāya.

‘අපාපපුරෙක්ඛාරෝ’ යනු පාප රහිත වූවන් ඉදිරියේ තබාගන්නා ලද, එසේත් නැතිනම් පව ඉදිරියට නොගන්නා වූ යන අර්ථයයි. ඒ බව දැක්වීමට ‘අපාප වූ නව ලෝකෝත්තර ධර්මයන්’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘අපාප’ යනු පවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සහ පව් රහිත වූ යන්නයි. බ්‍රහ්මයන් කෙරෙහි වූ, හෝ ගරු බුහුමන් ආදියෙන් බ්‍රහ්මයන්ට හිත වූ, හෝ බ්‍රහ්ම මාර්ගය දන්නා වූ බව ‘බ්‍රාහ්මණ්‍ය’ නම් වේ; එවැනි බ්‍රාහ්මණ්‍ය ප්‍රජාවට (මෙය අදාළ වේ).

Tiroraṭṭhā tirojanapadāti ettha rajjaṃ raṭṭhaṃ rājanti rājāno etenāti katvā. Tadekadesabhūtā padesā pana janapado janā pajjanti ettha sukhajīvikaṃ pāpuṇantīti katvā. Pucchāya dosaṃ sallakkhetvāti sambandho. Bhagavā vissajjeti tesaṃ upanissayasampattiṃ cintetvāti adhippāyo. Navakāti āgantukabhāvena amhākaṃ abhinavā.

‘තිරොරට්ඨා තිරෝජනපදා’ යන්නෙහි, රජු විසින් පාලනය කරනු ලබන බැවින් ‘රජ්ජ’ හෝ ‘රට්ඨ’ නම් වේ. එහි එක් දේශයක් ‘ජනපද’ නම් වේ, මිනිසුන් එහි සුවසේ ජීවත් වන බැවිනි. ‘ප්‍රශ්නයේ දෝෂය හඳුනාගෙන’ යනු සම්බන්ධයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය සලකා පිළිතුරු දෙන සේක යනු මෙහි අදහසයි. ‘නවකා’ යනු ආගන්තුක වූ අපට අලුත් වූ පිරිසයි.

426. Opāteti nippātetīti attho. Tathābhūto ca tattha pesitā hotīti vuttaṃ ‘‘pavesetī’’ti. Saṃpurakkharontīti sakkaccaṃ pubbaṅgamaṃ karonti. Tenāha ‘‘purato katvā vicarantī’’ti.

426. ‘ඕපාතේති’ යනු පහත හෙළයි (නිපාතනය කරයි) යන්නයි. එවැනි තත්ත්වයකට පත්ව එහි යවන ලද්දේය යන අර්ථයෙන් ‘ප්‍රවේශ කරවයි’ යයි කියන ලදී. ‘සම්පුරක්ඛරොන්ති’ යනු ගෞරව පූර්වකව පෙරටු කර ගනිති. එබැවින් ‘පෙරටු කරගෙන හැසිරෙති’ යයි පවසන ලදී.

427. Sudde bahi katvā raho sāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃtaṃatthapaṭipattihetutāya padanti mantapadaṃ vedaṃ. Tenāha ‘‘vedo’’ti. Evaṃ kirāti paramparabhāvena ābhatanti ācariyaparamparāya ābhataṃ. Pāvacanasaṅkhātasampattiyāti [Pg.193] pamukhavacanamhi udattādisampattiyā. Sāvittiādīhi chandabandhehi vaggabandhehi cāti gāyattīādīhi ajjhāyānuvākādīhi chandabandhehi ca vaggabandhehi ca. Sampādetvāti padasampattiṃ ahāpetvā. Pavattāroti vā pāvacanavasena vattāro. Sajjhāyitanti gāyanavasena sajjhāyitaṃ, taṃ pana padeneva icchitanti āha ‘‘padasampattivasenā’’ti. Aññesaṃ vuttanti pāvacanavasena aññesaṃ vuttaṃ. Rāsikatanti iruvedayajuvedasāmavedādivasena, tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena ajjhāyānuvākādivasena rāsikataṃ. Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakataṃ, paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā. Pāvacanena saha saṃsandetvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ, tena saha aviruddhaṃ katvā. Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti. Aparāpareti aṭṭhakādīhi aparāpare, pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā. Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā. Viruddhe akaṃsūti brāhmaṇadhammikasuttādīsu (khu. ni. brāhmaṇadhammikasuttaṃ) āgatanayeneva saṃkilesikatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu.

427. රහසිගතව ඉගැන්විය යුතු බැවින් හෝ අදාළ අර්ථය ඉටුකර ගැනීමට හේතුවන පද බැවින් 'මන්ත්‍ර' යනු මන්ත්‍රපද හෙවත් වේදයයි. එබැවින් 'වේදය' යැයි කියන ලදී. 'මෙසේ ඇසේ' (ඒවං කිර) යනු ගුරු පරම්පරාවෙන් පැමිණි බැවින් 'ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් පැමිණි' බවයි. 'පාවචන' සංඛ්‍යාත සම්පත්තිය නම් ප්‍රධාන වචනවල උදාත්තාදී ස්වර සම්පත්තියයි. 'සාවිත්‍රි' ආදී ඡන්දස් බන්ධනවලින් සහ වර්ග බන්ධනවලින් යනු ගායත්‍රී ආදී ඡන්දස්වලින් ද, අධ්‍යාය සහ අනුවාක ආදී වර්ග බන්ධනවලින් ද යුක්ත බවයි. 'සම්පාදනය කොට' යනු පද සම්පත්තිය පිරිහෙන්නට නොදී ය. 'පවත්වන්නෝ' යනු එම වචන හසුරුවන්නන් ය. 'සජ්ඣායනා කරන ලද' යනු ගායනා ස්වරූපයෙන් සජ්ඣායනා කරන ලද බවයි. එය පද වශයෙන් ම අදහස් කරන බැවින් 'පද සම්පත්තියෙන්' යැයි පවසන ලදී. 'අන්‍යයන්ට පවසන ලද' යනු එම වචන අන්‍යයන් උදෙසා දේශනා කරන ලද්දකි. 'රාශි කරන ලද' යනු ඉරු වේදය, යජුර් වේදය, සාම වේදය ආදී වශයෙන් ද, එහි ම මන්ත්‍ර සහ බ්‍රාහ්මණ ආදී වශයෙන් ද, අධ්‍යාය සහ අනුවාක ආදී වශයෙන් ද රැස් කරන ලද බවයි. 'දිව්‍ය චක්ෂුසින් බලා' යනු දිව්‍ය චක්ෂුසට බඳු වූ, සත්ත්වයන්ගේ කර්මය අනුව පැවැත්ම දන්නා වූ, ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දක්නා ස්වභාවයෙන් යුත් පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ දන්නා නුවණින් (පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන්) අතීත කල්පවල බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මන්ත්‍ර සජ්ඣායනා විධිය බලා ය. 'පාවචනය සමඟ සංසන්දනය කොට' යනු කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ වෘත්ත (සංසාර) නිශ්‍රිත වූ යම් වචනයක් ඇද්ද, ඒ සමඟ විරුද්ධ නොවන සේ සසඳා ය. මන්ද, ඔවුන්ට විවෘත්ත (නිවන) නිශ්‍රිත අර්ථය ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන බැවිනි. 'අපරාපර' යනු අට්ඨක ආදීන්ට පසුව පැමිණි, ඔක්කාක රජ සමය ආදී පසු කාලවල උපන් අයයි. 'ඇතුළත් කොට' යනු අට්ඨක ආදීන් විසින් ගොතන ලද මන්ත්‍ර පදවලට කෙලෙස් සහිත පදයන් ඒ ඒ තැන ඇතුළත් කිරීමයි. 'විරුද්ධ දෑ කළහ' යනු බ්‍රාහ්මණධම්මික සූත්‍රය ආදියේ සඳහන් පරිදි ම කෙලෙස් සහිත අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමෙන් (සම්බුදු දහමට) ප්‍රතිපක්ෂ දෑ සිදු කිරීමයි.

428. Paṭipāṭiyā ghaṭitāti paṭipāṭiyā sambaddhā. Paramparasaṃsattāti ādāniyāya yaṭṭhiyā saṃsattā. Tenāha ‘‘yaṭṭhiggāhakena cakkhumatā’’ti. Purimassāti maṇḍalākārena ṭhitāya andhaveṇiyā sabbapurimassa hatthena sabbapacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā. Divasampīti anekadivasampi. Cakkhussa anāgatabhavaṃ ñatvā yathāakkantaṭṭhāneyeva anupatitvā akkamanaṃva sallakkhetvā ‘‘kahaṃ cakkhumā kahaṃ maggo’’ti pariveditvā.

428. 'පිළිවෙළින් සකසන ලද' යනු අනුපිළිවෙළින් සම්බන්ධ කරන ලද බවයි. 'පරම්පරාවෙන් බැඳුණු' යනු අල්ලා ගත් සැරයටියක එල්ලී සිටින්නාක් මෙන් බැඳුණු බවයි. එබැවින් 'සැරයටිය අල්ලාගත් ඇස් ඇත්තා සමඟ' යැයි කියන ලදී. 'පෙර සිටින්නාගේ' යනු මඬලක් සේ සිටින අන්ධ පෝළිමේ වඩාත්ම ඉදිරියෙන් සිටින්නාගේ අතින් වඩාත්ම පිටුපසින් සිටින්නාගේ ඉණ ප්‍රදේශය අල්වා ගැනීමයි. 'දවසක් වුවද' යනු දින ගණනාවක් වුවද යන්නයි. ඇස් ඇත්තාගේ අනාගත පැවැත්ම දැන, ඔහු පෑගූ තැන ම පය තබමින්, පෑගීම ම සලකුණු කොටගෙන, "ඇස් ඇත්තා කොහේද? මඟ කොහේද?" යි විමසමින් යන අයුරිනි.

Pāḷiāgatesu dvīsūti saddhā anussavoti imesu dvīsu. Evarūpeti yathā saddhānussavā, evarūpe eva paccakkhagāhinoti attho. Tayoti ruciākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantiyo. Bhūtavipākāti bhūtatthaniṭṭhāyakā adhippetatthasādhakā, vuttavipariyāyena abhūtatthavipākā veditabbā[Pg.194]. Etthāti etesu saddhāyitādivatthūsu. Ekaṃseneva niṭṭhaṃ gantuṃ nālaṃ anekantikattā saddhādiggāhassa. Upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesi saccānurakkhāya ñātukāmatāya uppāditattā. Passati hi bhagavā – mayā ‘‘saccamanurakkhatā…pe… niṭṭhaṃ gantu’’nti vutte saccānurakkhaṇaṃ ñātukāmo māṇavo ‘‘kittāvatā’’tiādinā pucchissati, tassa taṃ vissajjetvā saccānubodhe pucchāya avasaraṃ datvā tassa upanissaye upakāradhamme kathessāmīti. Tena vuttaṃ – ‘‘upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesī’’ti.

පෙළෙහි සඳහන් දෙකෙහි යනු 'ශ්‍රද්ධාව' සහ 'අනුශ්‍රවය' යන මේ කරුණු දෙකෙහි ය. 'එබඳු වූ' යනු යම් සේ ශ්‍රද්ධාව හා අනුශ්‍රවය පවතී ද, එබඳු වූ දෑ ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස පිළිගන්නා බවයි. 'තුනක්' යනු රුචිය, ආකාර පරිවිතක්කය සහ දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියයි. 'සත්‍ය විපාක' යනු සත්‍ය අර්ථය තහවුරු කරන, අපේක්ෂිත අර්ථය සාධනය කරන දෑ ය. මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් අසත්‍ය විපාක දත යුතුය. 'මෙහි' යනු ශ්‍රද්ධාව ආදී වූ මේ වස්තූන් කෙරෙහිය. ශ්‍රද්ධාව ආදී වශයෙන් ගන්නා දෑ ඒකාන්ත නොවන බැවින්, ඒකාන්තයෙන් ම නිගමනයකට පැමිණීමට ඒවා ප්‍රමාණවත් නොවේ. සත්‍යය ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳ දැනගැනීමේ කැමැත්ත උපන් බැවින්, ඉදිරි ප්‍රශ්න සඳහා මඟ විවෘත කර තැබුවේය. මක්නිසාද යත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දකිති: "මා විසින් 'සත්‍යය රකින්නා වූ... පවා... නිගමනයට පැමිණිය නොහැක' යැයි පැවසූ කල්හි, සත්‍යය රකින අයුරු දැනගනු රිසි තරුණයා 'කොපමණකින් ද?' ආදී වශයෙන් ප්‍රශ්න කරනු ඇත. ඔහුට එය විසඳා දී, සත්‍යය අවබෝධය සම්බන්ධයෙන් ප්‍රශ්න කිරීමට අවස්ථාව ලබා දී, ඔහුගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තියට උපකාර වන ධර්මයන් දේශනා කරන්නෙමි" යනුවෙනි. ඒ නිසා "ඉදිරි ප්‍රශ්නය සඳහා මඟ විවෘත කර තැබීය" යැයි කියන ලදී.

430. Attānaññeva sandhāya vadati, yato vuttaṃ pāḷiyaṃ – ‘‘yaṃ kho panāyamāyasmā dhammaṃ deseti, gambhīro so dhammo duddaso duranubodho’’tiādi. Lubbhantīti lobhanīyā yathā ‘‘apāyagamanīyā’’ti āha ‘‘lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesū’’ti. Yathā vā rūpādidhammā lobhanīyā, evaṃ lobhoti āha ‘‘lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesū’’ti. Tenevāha – ‘‘yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’ti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203). Ese nayo sesapadadvayepi.

430. තමන් වහන්සේ ගැන ම අදහස් කරමින් පවසයි. එබැවින් පෙළෙහි මෙසේ සඳහන් වේ: "මෙම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ යම් ධර්මයක් දේශනා කරත් ද, ඒ ධර්මය ගැඹුරු ය, දැකීමට අපහසු ය, අවබෝධ කිරීමට අපහසු ය" යනාදියයි. 'ලොබ බඳිති' යනු ලෝභයට කරුණු වන දෑය. 'අපායගමනීය' (අපායට යන) යන්න පවසන්නාක් මෙන්, 'ලෝභනීය ධර්මයන්හි' යනු ලෝභ සහගත ධර්මයන්හි යන්නයි. එසේත් නැතහොත් රූප ආදී ධර්මයන් ලෝභයට කරුණු වන්නා සේ ම ලෝභය ද එබඳුමය. එබැවින් 'ලෝභනීය ධර්මයන්හි' යනු ලෝභ සහගත ධර්මයන්හි යන්නයි. ඒ නිසාම මෙසේ වදාරන ලදී: "ලෝකයෙහි යම් ප්‍රිය ස්වභාවයක්, මධුර ස්වභාවයක් ඇද්ද, මේ තෘෂ්ණාව උපදින්නේ මෙහිය, ලැගුම් ගන්නේ මෙහිය". ඉතිරි පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

432. Nivesetīti ṭhapeti paṭṭhapeti. Payirupāsatīti upaṭṭhānavasena upagantvā nisīdati. Suyyati etenāti sotanti āha ‘‘pasādasota’’nti. Tañhi savanāya odahitabbanti. Dhāreti sandhāreti tattheva manaṃ ṭhapeti. Atthatoti yathāvuttassa dhammassa atthato. Kāraṇatoti yuttito hetudāharaṇehi upapattito. Olokananti evametanti yathāsabhāvato paññācakkhunā daṭṭhabbataṃ khamanti, tañca mahantassa maṇino pajjalantassa viya āvikatvā atthassa citte upaṭṭhānanti āha ‘‘idhā’’tiādi. Kattukamyatāchandoti kattukāmatāsaṅkhāto kusalacchando. Vāyamatītiādito catunnampi vīriyānaṃ vasena vāyāmaṃ parakkamaṃ karoti. Maggapadhānaṃ padahatīti maggāvahaṃ maggapariyāpannañca sammappadhānaṃ padahati, padahanavasena taṃ paripūreti. Paramasaccanti amoghadhammattā paramatthasaccaṃ. Sahajātanāmakāyenāti maggapaññāsahajātanāmakāyena. Tadevāti tadeva paramasaccaṃ nibbānaṃ. Tenevāha – ‘‘sacchikiriyābhisamayena vibhūtaṃ pākaṭaṃ karonto passatī’’ti.

432. 'පිහිටුවයි' යනු තබයි, මැනවින් පිහිටුවයි. 'ඇසුරු කරයි' යනු උපස්ථාන කිරීමේ අදහසින් ළඟට ගොස් වාඩි වෙයි. මෙයින් අසනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'කන' (සෝත) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'ප්‍රසාද සෝතය' (කන) යැයි කීහ. එය ඇසීම සඳහා යොමු කළ යුතුය. 'ධරයි' යනු දරා ගනියි, එහිම සිත පිහිටුවයි. 'අර්ථ වශයෙන්' යනු පවසන ලද ධර්මයේ අර්ථය අනුවයි. 'කරුණු වශයෙන්' යනු යුක්ති සහගත බවින් සහ හේතු උදාහරණ මඟින් ගළපා බැලීමෙනි. 'බැලීම' යනු "මෙය මෙසේමය" යි යථා ස්වභාවයෙන් ප්‍රඥා ඇසින් දැකීමට සුදුසු බවයි. දිදුලන මහා මැණිකක් මෙන් පැහැදිලි කරමින් අර්ථය සිතෙහි මතු වීම 'මෙහි' යනාදියෙන් කීහ. 'කර්තෘකම්‍යතා ඡන්දය' යනු යමක් කිරීමට ඇති කැමැත්ත නම් වූ කුසල් ඡන්දයයි. 'වෑයම් කරයි' යනාදියෙන් වීර්යය සතරේ ම බලයෙන් උත්සාහය හා පරාක්‍රමය කරයි. 'මඟෙහි ප්‍රධන් වීර්යය වඩයි' යනු මාර්ගය ගෙන එන්නා වූ ද, මාර්ගයට අයත් වූ ද සම්‍යක් ප්‍රධානයන් වඩයි, වෑයම් කිරීමෙන් එය සම්පූර්ණ කරයි. 'පරම සත්‍යය' යනු අමෝග ධර්මයක් වන බැවින් පරමාර්ථ සත්‍යයයි. 'සහජාත නාමකයින්' යනු මාර්ග ප්‍රඥාව සමඟ එක්ව උපන් නාම සමූහය (වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර) මඟිනි. 'එයම' යනු ඒ පරම සත්‍යය වූ නිවනමයි. ඒ නිසා ම "ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම් සංඛ්‍යාත අවබෝධයෙන් විභූත කොට, ප්‍රකට කරමින් දකියි" යැයි පවසන ලදී.

433-4. Maggānubodhoti [Pg.195] maggapaṭipāṭiyā bodho bujjhanaṃ, yesaṃ kilesānaṃ samucchindanavasena maggappaṭivedho, tesaṃ paṭipassambhanavasena pavattamānaṃ sāmaññaphalaṃ, maggena paṭividdhāni saccāni, paramatthasaccameva vā anurūpabujjhananti adhippāyo. ‘‘Saccānuppattīti phalasacchikiriyā’’ti vuttaṃ. Evañhi sati heṭṭhā vuttā saddhāpaṭilābhādayo dvādasa dhammā saccānuppattiyā upakārā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘tesaṃyevāti heṭṭhā vuttānaṃ dvādasanna’’nti. Nāyaṃ ‘‘tesaṃyevā’’ti padassa attho. Satipi kusalavipākādibhāvena nānatte vatthārammaṇabhūmikiccādivasena pana sadisāti upāyatova maggadhammā āsevitā bahulīkatā phalabhūtāti vattabbataṃ arahatīti taṃsadise tabbohāraṃ katvā ‘‘tesaṃ maggasampayuttadhammāna’’nti vuttaṃ. Evañhi āsevanāgahaṇaṃ samatthitaṃ, na aññathā. Na hi ekacittakkhaṇikānaṃ maggadhammānaṃ āsevanā, bahulīkammaṃ vā atthīti. Tulanāti vipassanā. Sā hi vuṭṭhānagāminibhūtā maggappadhānassa bahukārā tassa abhāve maggappadhānasseva abhāvato, evaṃ ussāho tulanāya chando ussāhassa bahukārotiādinā heṭṭhimassa uparimūpakārataṃ suviññeyyamevāti āha – ‘‘iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

433-4. මාර්ගානුබෝධය යනු මාර්ග පටිපාටියෙන් අවබෝධ කර ගැනීමයි. යම් කෙලෙසුන් සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් මාර්ග ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) සිදුවේද, ඒවා සංසිඳුවීම වශයෙන් පවත්නා සාමඤ්ඤඵලය ද, මාර්ගයෙන් අවබෝධ කළ සත්‍ය ධර්මයන් ද, නැතහොත් පරමාර්ථ සත්‍යයම අනුරූපව අවබෝධ කර ගැනීම මෙහි අදහසයි. 'සත්‍යානුප්‍රාප්තිය යනු ඵල සමාපත්තිය සාක්ෂාත් කිරීමයි' යනුවෙන් වදාළහ. මෙසේ වූ කල, පූර්වයේ සඳහන් කළ ශ්‍රද්ධා ප්‍රතිලාභය ආදී ධර්ම දොළස සත්‍යානුප්‍රාප්තියට උපකාරී වේ. එබැවින් 'තේසංයේව' (ඔවුන්ගේම) යන්නෙන් පූර්වයේ සඳහන් කළ ධර්ම දොළස ගැන කියැවිණි. මෙය 'තේසංයේව' යන පදයේ සෘජු අර්ථය නොවේ. කුසල් විපාක ආදී වශයෙන් මේවායේ වෙනස්කම් තිබුණද, වස්තු, ආරම්මණ, භූමි හා කෘත්‍ය ආදියෙන් මේවා සමාන වන බැවින්, මාර්ග ධර්මයන් ප්‍රගුණ කිරීමෙන් හා බහුල වශයෙන් වැඩීමෙන් උපයෝගී වන ඵලයක් බැවින් එසේ හැඳින්වීම සුදුසුය. එබැවින් ඒ හා සමාන ව්‍යවහාරය කරමින් 'එම මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ' යැයි කියන ලදී. මෙසේ ප්‍රගුණ කිරීම (ආසේවනා) පිළිබඳ අර්ථය තහවුරු වේ, අන් ක්‍රමයකින් නොවේ. මන්දයත්, එකම චිත්තක්ෂණයක පවතින මාර්ග ධර්මයන් වැඩීමක් හෝ බහුල වශයෙන් කිරීමක් නොමැති බැවිනි. 'තුලනා' යනු විපස්සනාවයි. එය මාර්ග ප්‍රධානයට බොහෝ සෙයින් උපකාරී වන වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව වන බැවිනි. එය නොමැති කල්හි මාර්ග ප්‍රධානය ද ඇති නොවේ. මෙලෙස උත්සාහයට විපස්සනාව ද, උත්සාහයට කැමැත්ත ද උපකාරී වන බව ආදී වශයෙන් පහළ ධර්මයන් ඉහළ ධර්මයන්ට උපකාරී වන ආකාරය මැනවින් වටහාගත හැකිය. එබැවින් 'මේ ක්‍රමයට සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය' යි වදාළහ. සෙසු කොටස් මැනවින් වටහාගත හැකිය.

Caṅkīsuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

චංකී සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනා (ටීකාව) නිමවා ඇත.

6. Esukārīsuttavaṇṇanā

6. එසුකාරී සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවාව).

437. Koṭṭhāsanti maṃsabhāgaṃ. Laggāpeyyunti nhārunā vā vākena vā bandhitvā purisassa hatthe vā vasanagehe vā olambanavasena bandheyyuṃ. Satthadhammanti satthikesu satthavāhena paṇetabbaṃ āṇādhammaṃ. Tassa nikkhamanatthanti taṃ mūlaṃ satthikehi nittharaṇatthaṃ. Pāpaṃ assāti paricarantassa pāricariyāya ahitaṃva assa. Tenāha ‘‘na seyyo’’ti. Uccakulīnādayo dutiyavārādīhi vuccanti, idha upadhivipattisampattiyo pāpiyādipadehi vuttāti adhippāyo. Tenāha – ‘‘pāpiyoti pāpako lāmako attabhāvo assā’’ti. Seyyaṃsoti hitakoṭṭhāso, hitasabhāvoti attho. Uccakulīnatāti karaṇatthe paccattavacananti āha ‘‘uccākulīnattenā’’ti. ‘‘Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’tiādīsu [Pg.196] (dī. ni. aṭṭha. 1.305; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. 53; apa. aṭṭha. 2.7.20; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. 1.nidānakathā; 2.pakiṇṇakakathā; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; saṃ. ni. ṭī. 1.2.1; a. ni. ṭī. 1.1.1; vajira. ṭī. ganthārambhakathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; netti. ṭī. ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1) viya vaṇṇasaddo idha pasaṃsāpariyāyoti āha ‘‘vessopi hi uḷāravaṇṇo hotī’’ti.

437. 'කොට්ඨාස' යනු මස් කොටසකි. 'ලග්ගාපෙය්‍යුං' යනු නහරවලින් හෝ පට්ටාවලින් බැඳ මිනිසෙකුගේ අතේ හෝ නිවසේ එල්ලීමයි. 'සත්ථධම්ම' යනු වෙළඳ කණ්ඩායම් (සත්ථවහ) විසින් පැනවිය යුතු අණ පනත් හෙවත් නීතියයි. එය එම නීතියෙන් නිදහස් වීම සඳහා වෙළඳුන් විසින් ගෙවිය යුතු බද්දකි. සේවය කරන්නාට එම සේවය අහිත පිණිස වන්නේ නම් එය 'පැප' (පව) නම් වේ. එබැවින් 'එය යහපත් නොවේ' යැයි කියන ලදී. උසස් කුලවතුන් ආදීන් ගැන දෙවන වාරයේදී කියැවේ. මෙහි උපධි විපත්තිය හා සම්පත්තිය 'පාපිය' ආදී පදවලින් අදහස් කෙරේ. එබැවින් 'පාපියෝ' යනු පවිටු ලාමක ආත්මභාවයක් ඇත්තා යන්නයි. 'සෙය්‍යංසෝ' යනු හිතකර කොටස, යහපත් ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. 'උච්චකුලීනතා' යනු කරන අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තියෙන් යෙදී ඇත. එබැවින් 'උසස් කුලවත් බවින්' යැයි කියන ලදී. 'තථාගතයන් වහන්සේගේ වර්ණය (කීර්තිය) පිරිහෙන්නේ නැත' යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි 'වර්ණ' ශබ්දය ප්‍රශංසාවට පර්යාය පදයක් ලෙස යෙදී ඇත. එබැවින් 'වෛශ්‍යයා ද උදාර වර්ණයක් (කීර්තියක්) ඇත්තෙක් වේ' යැයි පවසන ලදී.

440. ‘‘Niravo padasaddo soḷāragottassa akiṇṇamattikāpatto tiṭṭheyya asaṅgacārī’’ti vuttattā bhikkhā caritabbāva, ayaṃ tesaṃ kuladhammoti adhippāyo. Haritvāti apanetvā. Sattajīvo sattavāṇijako. Gopeti rakkhatīti gopo, ārakkhādhikāre niyutto. Asanti lūnanti tenāti asitaṃ, lavittaṃ. Vividhaṃ bhāraṃ ābhañjanti olambanti etthāti byābhaṅgī, kājaṃ.

440. 'ඝෝෂාවක් නැති පියවර හඬ ඇති, ධූලි තැවරුණු මැටි පාත්‍රයක් ගත් ඔහු නොඇලී හැසිරෙන්නේය' යනුවෙන් වදාළ බැවින් පිඬුසිඟා වැඩිය යුතුය. එය ඔවුන්ගේ කුල ධර්මයයි. 'හරිත්වා' යනු ඉවත් කර යන්නයි. 'සත්තජීවෝ' යනු සතුන් විකුණා ජීවත් වන්නායි. 'ගෝපෝ' යනු රකින්නායි, එනම් ආරක්ෂක කටයුතුවල නියුක්ත වූවෙක්. 'අසිතං' යනු කපන මෙවලම හෙවත් දෑකැත්තයි. 'බ්‍යාභංගී' යනු විවිධ බර දරන කදයි.

441. Anussaratoti anussaraṇahetu kulavaṃsānussaraṇakkhaṇe khattiyotiādinā saṅkhyaṃ gacchati. Tenāha ‘‘porāṇe…pe… anussariyamāne’’ti. Uccanīcattajānanatthañca kulavavatthānaṃ kataṃ hotīti khattiyādikulakammunā tesaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ sandhanaṃ jīvikaṃ paññapenti brāhmaṇā, tathāgato pana lokuttaradhammameva purisassa sandhanaṃ paññapeti tena sattassa lokaggabhāvasiddhito. Sesaṃ suviññeyyameva.

441. සිහිපත් කරන්නාට, කුල පරම්පරාව සිහිපත් කරන මොහොතේදී 'ක්ෂත්‍රිය' ආදී වශයෙන් ගණනය කරනු ලැබේ. එබැවින් 'පැරණි... සිහිපත් කරන කල්හි' යැයි කියන ලදී. උස් පහත් බව හඳුනාගැනීම සඳහා කුල වෙන් කිරීම කර ඇත. බ්‍රාහ්මණයෝ ක්ෂත්‍රිය ආදී කුල කර්මයන්ගෙන් එම සතර වර්ණයන්ගේ ජීවිකාව (සම්බන්ධය) පනවත්. නමුත් තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකෝත්තර ධර්මයම පුද්ගලයාගේ සැබෑ සම්බන්ධය ලෙස පනවන සේක. එයින් සත්වයා ලොව අග්‍ර බවට පත්වන බැවිනි. සෙසු කොටස් මැනවින් වටහාගත හැකිය.

Esukārīsuttavaṇṇanā līnatthappakāsanā samattā.

එසුකාරී සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනා (ටීකාව) නිමවා ඇත.

7. Dhanañjānisuttavaṇṇanā

7. ධනඤ්ජානි සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවාව).

445. Rājagahaṃ parikkhipitvā ṭhitapabbatassāti paṇḍavapabbataṃ sandhāyāha. Rājagahanagarassa dakkhiṇadisābhāge pabbatassa samīpe ṭhito janapado dakkhiṇāgiri. Taṇḍulapuṭakānaṃ pāli etthāti taṇḍulapāli. Tassa [Pg.197] kira dvārasamīpe taṇḍulavāṇijā taṇḍulapasibbake vivaritvā paṭipāṭiyā ṭhapetvā nisīdanti, tenassa ‘‘taṇḍulapālidvāra’’nti samaññā ahosi. Sabbameva sassaṃ gaṇhātīti daliddakassakānaṃ divasaparibbayamattameva vissajjetvā sabbameva āyato nipphannaṃ dhaññaṃ gaṇhāti. Mandasassānīti mandanipphattikāni sassāni.

445. රජගහ නුවර වටා පිහිටි පර්වතය යනු පණ්ඩව පර්වතය අදහස් කොට පවසන ලදී. රජගහ නුවරින් දකුණු දිශාවෙහි පර්වතය සමීපයෙහි පිහිටි ජනපදය 'දක්ඛිණාගිරි' නම් වේ. සහල් මලු පේළිය මෙහි පවතින බැවින් 'තණ්ඩුලපාලි' නම් විය. එහි දොරටුව අසල සහල් වෙළඳුන් සහල් මලු විවෘත කොට පෙළට තබාගෙන වාඩි වී සිටිති. එබැවින් එයට 'තණ්ඩුලපාලි ද්වාරය' යැයි නමක් විය. 'සබ්බමේව සස්සං ගණ්හාති' යනු දුප්පත් ගොවීන්ට දෛනික වියදම පමණක් ඉතිරි කර, අස්වැන්නෙන් ලැබෙන සියලුම ධාන්‍ය බදු ලෙස ලබා ගැනීමයි. 'මන්දසස්සානි' යනු අඩු අස්වැන්නක් ලැබෙන භෝගයි.

446. Iminā nayenāti dāsakammakarassa nivāsanabhattavettanānuppadānena maṅgaladivasesu dhanavatthālaṅkārānuppadānādinā ca posetabbo. Mittāmaccānaṃ piyavacanaatthacariyāsamānattatādi mittāmaccakaraṇīyaṃ kattabbaṃ, tathā ñātisālohitānaṃ. Tattha āvāhavivāhasambaddhena ‘‘amhākaṃ ime’’ti ñāyantīti ñātī, mātāpitādisambaddhatāya samānalohitāti sālohitā. Sammā dadantesupi asajjanato natthi etesaṃ tithīti atithi, tesaṃ attanā samānaparibhogavasena atithikaraṇīyaṃ kātabbaṃ, atithibalīti attho. Ñātakabhūtapubbā pettivisayaṃ upagatā pubbapetā, dakkhiṇeyyesu kālena kālaṃ dānaṃ datvā tesaṃ uddisanaṃ pubbapetakaraṇīyaṃ, petabalīti attho. Gandhapupphavilepanajālābhattehi kālena kālaṃ devatānaṃ pūjā devatākaraṇīyaṃ, devatābalīti attho, rājakiccakaraṇaṃ upaṭṭhānaṃ rājakaraṇīyaṃ. Ayampi kāyoti attano kāyaṃ sandhāya vadati. Imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘iminā nayena attho veditabbo’’ti.

446. මේ ක්‍රමයෙන්, එනම් දාස කම්කරුවන්ට නිවාස, ආහාර හා වැටුප් ලබා දීමෙන් ද, මංගල දිනවලදී ධනය, වස්ත්‍ර හා ආභරණ ලබා දීමෙන් ද ඔවුන් පෝෂණය කළ යුතුය. මිත්‍ර අමාත්‍යවරුන්ට ප්‍රිය වචනයෙන් හා අර්ථචර්යාවෙන්, සමානාත්මතාවයෙන් සැලකීම ආදී මිත්‍ර කර්තව්‍යයන් කළ යුතුය. නෑදෑ හිතවතුන්ට ද එසේමය. එහිදී ආවාහ විවාහ සම්බන්ධයෙන් 'මොවුන් අපේ අය' ලෙස හඳුනන අය 'ඥාති' නම් වෙති. මව්පියන්ගේ සම්බන්ධය මත සමාන ලේ ඇති අය 'සාලෝහිත' නම් වෙති. මැනවින් දන් දෙන කල්හි ද අසත්පුරුෂයන් නොවන බැවින්, ඔවුන් වෙනුවෙන් විශේෂ දිනයක් වෙන් වී නැති බැවින් 'අතිථි' (ආගන්තුක) නම් වෙති. ඔවුන්ට තමන් හා සමාන පරිභෝගයන් ලබා දීමෙන් අතිථි කර්තව්‍යය කළ යුතුය, එය 'අතිථි බලි' නම් වේ. මින් පෙර ඥාතීන්ව සිට පසුව ප්‍රේත විෂයට පත් වූවෝ 'පුබ්බපේත' නම් වෙති. දක්ෂිණාර්හයන්ට කලින් කලට දන් දී ඔවුන්ට අනුමෝදන් කිරීම 'පූර්ව ප්‍රේත කර්තව්‍යය' හෙවත් 'පේත බලි' නම් වේ. සුවඳ මල් විලවුන් හා පහන් ආදියෙන් කලින් කලට දෙවියන් පිදීම 'දේවතා කර්තව්‍යය' හෙවත් 'දේවතා බලි' නම් වේ. රජයේ කටයුතු කිරීම හෙවත් උපස්ථානය 'රාජ කර්තව්‍යය' වේ. 'අයම්පි කායෝ' යනු තමාගේ ශරීරය ගැන පවසන්නකි. මේ අර්ථය සලකා 'මේ ක්‍රමයෙන් අර්ථය දත යුතුය' යි කියන ලදී.

447. Pañca dussīlyakammānīti niccasīlapaṭipakkhadhammā. Dasa akusalakammapathadhammā dasa dussīlyakammāni. Adhammacārī eva visamacārī kāyavisamādicaraṇatoti visamacārīpadassa attho visuṃ na vutto.

447. ‘පංච දුස්සීල්‍ය කම්ම’ යනු නිත්‍ය සීලයට පටහැනි ධර්මයන් ය. දස අකුසල් කර්ම පථ ධර්මයන් දස දුස්සීල්‍ය කර්මයන් වේ. ‘අධර්මචාරී’ තැනැත්තා ම ‘විසමචාරී’ ද වේ. කාය විසමාදියෙහි හැසිරීම නිසා ‘විසමචාරී’ යන පදයේ අර්ථය වෙන් කොට දක්වා නැත.

448-453. Osaranti apasakkanti, khīyantīti attho. Tenāha ‘‘parihāyantī’’ti. Abhisarantīti abhivaḍḍhanavasena pavattanti. Tenāha ‘‘vaḍḍhantī’’ti. Tatrāti brahmaloke. Assāti brahmaloke uppannassa dhanañjānissa. Tato paṭṭhāyāti yadā bhagavatā ‘‘eso, bhikkhave, sāriputto’’tiādi vuttaṃ, tato paṭṭhāya. Catusaccavinimuttanti niddhāretvā vibhajitvā vuccamānehi saccehi vimuttaṃ. Atthato pana tato pubbepi saccavimuttaṃ kathaṃ na kathesiyeva saccavimuttassa niyyānassa abhāvato.

448-453. ‘ඔසරන්ති’ යනු පසුබසියි, ක්ෂය වෙයි යන අර්ථයයි. එහෙයින් ‘පරිහායන්ති’ (පිරිහෙයි) යැයි කීහ. ‘අභිසරන්ති’ යනු අභිවෘද්ධිය පිණිස පවතියි යන්නයි. එහෙයින් ‘වඩ්ඪන්ති’ (වැඩෙයි) යැයි කීහ. ‘තත්‍ර’ යනු ඒ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ය. ‘අස්ස’ යනු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් ධනඤ්ජානිට ය. ‘තතෝ පට්ඨාය’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “මහණෙනි, මේ සාරිපුත්ත...” යනාදී වශයෙන් වදාළ තැන් පටන් ය. ‘චතුසච්චවිනිමුත්තං’ යනු තෝරා වෙන් කර දක්වනු ලබන සත්‍යයන්ගෙන් මිදුණු බවයි. අර්ථය අනුව බලන කල ඊට පෙර ද සත්‍යයෙන් මිදුණු දෙයක් ගැන කතා නොකළේ මන්ද යත්, සත්‍යයන්ගෙන් බැහැර වූ විමුක්තියක් (නිවණක්) නොමැති බැවිනි.

Dhanañjānisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ධනඤ්ජානි සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනා (අර්ථ විවරණය) නිමවා ඇත.

8. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā

8. වාසෙට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව

454. Jātiṃ [Pg.198] sodhetukāmā hontīti sahavāsīnaṃ brāhmaṇānaṃ kiriyā parādhena vā asāruppattena vā jātiyā upakkilesaṃ āsaṅkāya taṃ sodhetukāmā honti. Mante sodhetukāmā hontīti mantavacane ācariyamaticodanāya aññena vākyena kenaci kāraṇena saṃsaye uppanne taṃ sodhetukāmā honti. Antarāti vemajjhe, aññatthevā antarāsaddoti tassa aññā kathāti vacanaṃ avagantabbaṃ. Khantīmettānuddayādiguṇasampanno eva ‘‘sīlavāti guṇavā’’tiāha. Tehi sīlassa vissajjanakālepi ‘‘sīlavā’’ti vuccati. Sampannasīlattā vā tehi samannāgato eva hotīti āha ‘‘sīlavāti guṇavā’’ti. Ācārasampannoti sādhu ācāravatto.

454. ‘ජාතිං සෝධේතුකාමා හොන්ති’ යනු සහවාසී බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ක්‍රියාවන්හි වරදක් නිසා හෝ නුසුදුසු බවක් නිසා ජාතියෙහි කිලුටක් වේ යැයි සැක කොට එය පිරිසිදු කරනු කැමැත්තෝ වෙති. ‘මන්තේ සෝධේතුකාමා හොන්ති’ යනු මන්ත්‍ර වචනයෙහි ගුරු උපදෙස් ඉක්මවා යාමෙන් හෝ වෙනත් වාක්‍යයකින් යම් කරුණක් නිසා සැකයක් උපන් කල්හි එය පිරිසිදු කරනු කැමැත්තෝ වෙති. ‘අන්තරා’ යනු මධ්‍යයෙහි ය; ‘අන්තරා’ ශබ්දය වෙනත් තැනක ‘තවත් කතාවක්’ යන අර්ථයෙන් ද යෙදෙන බව දත යුතුය. ක්‍ෂාන්ති, මෛත්‍රී, අනුකම්පා ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ම ‘සීලවන්ත ගුණවන්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. එම සීලයන් බැහැර කරන කල්හි පවා ඔහුට ‘සීලවන්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. නොහොත් සම්පන්න සීලයෙන් යුක්ත බැවින් ම ඔහු එම ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වේ යැයි පවසා ‘සීලවන්ත ගුණවන්ත’ යැයි කීහ. ‘ආචාර සම්පන්න’ යනු මනා පැවැත්මෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය.

455. Sikkhitāti tevijjānaṃ sikkhitā tumhe, na dāni tumhehi kiñci kattabbaṃ atthīti attho. Paṭiññātāti paṭijānitvā ṭhitā.

455. ‘සික්ඛිතා’ යනු ත්‍රෛවේදයන්හි හික්මුණු ඔබලාට දැන් කළ යුතු කිසිවක් ඉතිරිව නැත යන අර්ථයයි. ‘පටිඤ්ඤාතා’ යනු (ත්‍රිවේදය දන්නා බවට) පිළිගෙන සිටින බවයි.

Vedattayasaṅkhātā tisso vijjā ajjhayantīti tevijjā. Tenāha ‘‘tivedāna’’nti. Tayo vede aṇanti ajjhayantīti brāhmaṇā, tesaṃ. Yaṃ ekaṃ padampi akkhātaṃ, taṃ atthato byañjanato ca kevalino adhiyino appapayogena. Niṭṭhāgatamhāti nipphattiṃ gatā amhā tevijjāya sakasamayassa kathane.

වේදත්‍රය සංඛ්‍යාත විද්‍යාවන් තුන හදාරන හෙයින් ‘තේවිජ්ජා’ (තෙවිජ්ජා) නම් වේ. එහෙයින් ‘ත්‍රිවේදයන්ගේ’ යැයි කීහ. වේද තුන හදාරන බැවින් බ්‍රාහ්මණයෝ නම් වෙති, ඔවුන්ගේ (වේදයන් පිළිබඳවයි). යම් එකදු පදයක් හෝ පවසන ලද්දේ ද, එය අර්ථයෙන් හා ව්‍යඤ්ජනයෙන් සම්පූර්ණව, ස්වල්ප උත්සාහයකින් හදාරන ලද්දකි. ‘නිට්ඨාගතම්හා’ යනු තෙවිජ්ජා (ත්‍රිවිද්‍යා) නම් වූ අපගේ දර්ශනය ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ලා අපි නිමාවට පත්ව සිටිමු යන්නයි.

Manokammato hi vattasampadātikāraṇūpacārenāyamattho vuttoti āha – ‘‘tena samannāgato hi ācārasampanno hotī’’ti.

මනෝ කර්මය නිසා ඇති වන වත් සම්පත්තිය නමැති හේතුව උපචාර වශයෙන් ගෙන මෙම අර්ථය පවසන ලදී. එහෙයින් “එයින් සමන්විත වූයේ ආචාර සම්පන්න වෙයි” යැයි කීහ.

Khayātītanti vaḍḍhipakkhe ṭhitanti attho. Sukkapakkhapāṭipadato paṭṭhāya hi cando vaḍḍhatīti vuccati, na khīyatīti. Vandamānā janā namakkāraṃ karonti.

‘ඛයාතීතං’ යනු වැඩෙන පක්ෂයෙහි (පුර පක්ෂයෙහි) පවතින යන අර්ථයයි. ශුක්ල පක්ෂයේ ප්‍රථම තිථියේ සිට චන්ද්‍රයා වැඩෙන බව කියනු ලැබේ මිස ක්ෂය වන බව නොකියනු ලැබේ. වන්දනා කරන ජනයා නමස්කාරය කරති.

Atthadassanenāti vivaraṇena dassanapariṇāyakaṭṭhena lokassa cakkhu hutvā samuppannaṃ.

‘අත්ථදස්සනේන’ යනු විවරණය කිරීමෙන් දර්ශනයෙහි පෙරමුණ ගන්නා අර්ථයෙන් ලෝකයාට ඇසක් වී පහළ වූ බවයි.

456. Tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintāti – ‘‘kiṃ jātiyā brāhmaṇo hoti udāhu bhavati kammunā’’ti ayaṃ brāhmaṇavicāro tāva tiṭṭhatu[Pg.199]. Jātidassanatthaṃ tiṇarukkhakīṭapaṭaṅgato paṭṭhāya loke jātivibhaṅgaṃ vitthārato kathessāmīti tesaṃ cittasampahaṃsanatthaṃ desetabbamatthaṃ paṭijānāti. Tattha aññamaññā hi jātiyoti idaṃ kāraṇavacanaṃ, yasmā imā jātiyo nāma aññamaññaṃ visiṭṭhā, tasmā jātivibhaṅgaṃ byākarissāmīti.

456. ‘බ්‍රාහ්මණ චින්තාව පසෙක තිබේවා’ යනු - “බ්‍රාහ්මණයෙකු වන්නේ උපතින් ද නොහොත් කර්මයෙන් ද?” යන මෙම බ්‍රාහ්මණ විචාරය දැනට පසෙක තිබේවා යන්නයි. ජාතීන් දැක්වීම පිණිස තණකොළ, ගස්වැල්, පණුවන් හා පළඟැටියන්ගේ සිට ලෝකයෙහි ජාති විභාගය විස්තර සහිතව පවසන්නෙමි යැයි ඔවුන්ගේ සිත් සතුටු කිරීම පිණිස දේශනා කළ යුතු අර්ථය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිගනිති. එහි ‘අඤ්ඤමඤ්ඤා හි ජාතියෝ’ යනු හේතු දැක්වීමකි. යම් හෙයකින් මෙම ජාතීහු එකිනෙකාට සුවිශේෂී වෙත් ද, එහෙයින් ජාති විභාගය විස්තර කරන්නෙමි යන්න එහි අදහසයි.

Yasmā idha upādinnakajāti byākātabbabhāvena āgatā, tassā pana nidassanabhāvena itarā, tasmā ‘‘jātivibhaṅgaṃ pāṇāna’’nti pāḷiyaṃ vuttaṃ. Tesaṃ tesaṃ pāṇānaṃ jātiyoti attho. Evanti nidassanaṃ kathetvā nidassitabbe kathiyamāne. Tassāti vāseṭṭhassa. Kāmaṃ ‘‘tesaṃ vohaṃ byakkhissa’’nti ubhopi māṇave nissāya desanā āgatā, tathāpi tattha tattha ‘‘evaṃ, vāseṭṭha, jānāhī’’tiādinā vāseṭṭhameva ālapanto bhagavā tameva iminā niyāmena pamukhaṃ akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘tassāti vāseṭṭhassā’’ti. Jātibhedo jātiviseso, jātiyā bhedo pākaṭo bhavissati nidassanena vibhūtabhāvaṃ āpāditena paṭiññātassa atthassa vibhūtabhāvāpattito. Āma na vaṭṭatīti kammanānatāya eva upādinnanānatāya paṭikkhepapadametaṃ, na bījanānatāya anupādinnanānatāya paṭikkhepapadanti dassetuṃ ‘‘kammaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – taṃtaṃyonikhipanamattaṃ kammassa sāmatthiyaṃ, taṃtaṃyoniniyatā pana ye vaṇṇavisesā, te taṃtaṃyonisiddhiyāva siddhā hontīti taṃ pana yonikhipanakammaṃ taṃtaṃyonivisiṭṭha-visesābhibhūtāya payoganipphattiyā, asaṃmucchitāya eva vā paccayabhūtāya bhavapatthanāya abhisaṅkhatamevāti viññātabbapaccayavisesena vinā phalavisesābhāvato etaṃ samīhitakammaṃ patthanādīhi ca bhinnasattitaṃ visiṭṭhasāmatthiyaṃ vā āpajjitvā cakkhundriyādivisiṭṭhaphalanibbattakaṃ jāyati, evaṃ yonikhipanataṃyoniniyatavisesāvahatā hotīti. Therena hi bījanānatā viya kammanānatāpi upādinnakanānatāya siyā nu kho paccayoti codanaṃ paṭikkhipitvā paccayavisesavisiṭṭhā kammanānatā pana paccayoti nicchitanti daṭṭhabbaṃ.

මෙහිදී උපාදින්නක (සත්ත්ව) ජාතිය විස්තර කළ යුතු බැවින් ද, අනෙක්වා නිදර්ශන ලෙස ගන්නා බැවින් ද, පාලියෙහි ‘ප්‍රාණීන්ගේ ජාති විභාගය’ යැයි පවසන ලදී. එහි අර්ථය ඒ ඒ ප්‍රාණීන්ගේ උපත යන්නයි. ‘ඒවං’ යනු නිදර්ශන දක්වා, දැක්විය යුතු දේ පවසන කල්හි ය. ‘තස්ස’ යනු වාසෙට්ඨයාට ය. “ඔවුන්ට මම විස්තර කරන්නෙමි” යැයි මානවකයන් දෙදෙනාම අරමුණු කොට දේශනාව පැවතුණ ද, එහි ඒ ඒ තැන්හි “වාසෙට්ඨය, මෙසේ දැනගන්න” යනාදී වශයෙන් වාසෙට්ඨයා අමතමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ක්‍රමයෙන් ඔහුම ප්‍රමුඛ කළ සේක. එහෙයින් ‘තස්ස යනු වාසෙට්ඨයාට’ යැයි කීහ. ජාති භේදය යනු ජාතිවල විශේෂයයි; නිදර්ශන මගින් පැහැදිලි කරනු ලබන අර්ථය ප්‍රකට වීමෙන් ජාතිවල වෙනස ප්‍රකට වෙයි. ‘ආම න වට්ටති’ යනු කර්මයේ නානත්වය නිසාම (උපාදින්නක නානත්වය) සිදු වන බව ප්‍රතික්ෂේප කරන පදයකි. එය බීජ නානත්වය නිසා වන අනුපාදින්නක නානත්වය ප්‍රතික්ෂේප කරන පදයක් නොවන බව දැක්වීමට ‘කම්මං හි’ යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය නම් - ඒ ඒ යෝනිවල ඉපදවීම පමණක් කර්මයේ ශක්තියයි, ඒ ඒ යෝනිවලට නියත වූ යම් වර්ණ විශේෂ වෙත් ද, ඒවා ඒ ඒ යෝනිවල සිද්ධියෙන්ම (ඇතිවීමෙන්ම) සිද්ධ වෙයි. එම යෝනියක ඉපදවීමේ කර්මය වනාහි ඒ ඒ යෝනියට විශිෂ්ට වූ විශේෂයන්ගෙන් යුත් ප්‍රයෝගයක් නිපදවීමෙන් ද, ප්‍රාර්ථනාවන්ගෙන් ද සකස් වූවකි. ප්‍රත්‍ය විශේෂයක් නොමැතිව ඵල විශේෂයක් ඇති නොවන බැවින්, මෙම කර්මය ප්‍රාර්ථනා ආදියෙන් විවිධ වූ සුවිශේෂී ශක්තීන් උපදවාගෙන චක්ඛුන්ද්‍රිය ආදී විශිෂ්ට ඵලයන් උපදවයි. මෙසේ යෝනියෙහි ඉපදවීම ඒ ඒ යෝනියට නියත විශේෂයන් ඇති කිරීමට හේතු වේ. තෙරුන් වහන්සේ විසින් බීජ නානත්වය මෙන් කර්ම නානත්වය ද උපාදින්නක නානත්වයට හේතු වේදැයි යන චෝදනාව ප්‍රතික්ෂේප කර, ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් විශිෂ්ට වූ කර්ම නානත්වය ම ප්‍රත්‍යය (හේතුව) වන බව නිශ්චය කළ බව දත යුතුය.

Nānāvaṇṇāti nānappakāravaṇṇā. Tālanāḷikerādīnaṃ loke abhiññātatiṇajātibhāvato visesena gayhati abhiññātasotanayena. Jātiyā brāhmaṇovāti aṭṭhānapayutto eva-saddo, jātiyāva [Pg.200] brāhmaṇo bhaveyyāti yojanā. Na ca gayhatīti tiṇarukkhādīsu viya brāhmaṇesu jātiniyatassa liṅgassa anupalabbhanato, pivanabhuñjanakathanahasanādikiriyāya brāhmaṇabhāvena ekantikaliṅganiyatāya mantajjhenādiṃ vinā anupalabbhanato ca. Vacībhedenevāti āhaccavacaneneva.

‘නානාවණ්ණා’ යනු විවිධ ප්‍රකාර වර්ණයන් ය. තල්, පොල් ආදිය ලෝකයෙහි ප්‍රකට තණ කුලයට අයත් බැවින්, ප්‍රකට ශ්‍රැති ක්‍රමයට අනුව ඒවා විශේෂයෙන් ගනු ලැබේ. ‘ජාතියා බ්‍රාහ්මණෝ’ යන්නෙහි ‘ඒව’ ශබ්දය යෙදී ඇත්තේ ඒකාන්ත අර්ථයෙනි; උපතින්ම බ්‍රාහ්මණයෙකු විය යුතුය යන්න එහි සම්බන්ධයයි. ‘න ච ගය්හති’ යනු තණකොළ, ගස්වැල් ආදියෙහි මෙන් බ්‍රාහ්මණයන් කෙරෙහි ජාතියට නියත වූ ලකුණක් දැකගත නොහැකි බැවිනි. බීම, අනුභව කිරීම, කතා කිරීම, සිනාසීම ආදී ක්‍රියාවන්හිදී මන්ත්‍ර හැදෑරීම ආදිය හැර බ්‍රාහ්මණ භාවය පිළිබඳ ඒකාන්ත වූ ලකුණක් හමු නොවන බැවිනි. ‘වචීභේදේනේව’ යනු තමන් විසින් පවසනු ලබන වචනයෙන්ම (තමා බ්‍රාහ්මණයෙකු යැයි ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම) යන්නයි.

Kīṭe paṭaṅgetiādīsu jātinānatā labbhati aññamaññaliṅgavisiṭṭhatādassanā. Kunthā kīṭakā, khajjakhādakā kipillikā. Uppatitvāti uḍḍetvā uḍḍetvā. Paṭabhāvaṃ gacchantīti vā paṭaṅgā, na khuddakapāṇakā kīṭā nāma. Tesampi kīṭakānaṃ.

පණුවන්, පළඟැටියන් ආදීන් කෙරෙහි එකිනෙකාට වෙනස් වූ ලක්ෂණ දැකීමෙන් ජාති නානත්වය (විවිධත්වය) ලැබෙයි. කුන්තයෝ, කුඩා පණුවෝ, කදෝපැණියෝ සහ කූඹියෝ මෙයට අයත් වෙති. 'උප්පතිත්වා' යනු පියඹා පියඹා යන්නයි. පියපත් ඇති බැවින් 'පටංග' (පළඟැටියෝ) නම් වෙති, ඔවුහු කුඩා පණුවෝ නොවෙති. ඒ පණුවන් අතර ද විවිධත්වය පවතී.

Kāḷakādayoti kalandakādayo.

කාළකයෝ යනු ලේනුන් ආදීන්ය.

Udaraṃyeva nesaṃ pādā udareneva sampajjanato.

ඔවුන්ගේ බඩම පාද වෙයි; මන්ද යත් උදරයෙන්ම ගමන් කරන බැවිනි (බඩගා යන බැවිනි).

Saññāpubbako vidhi aniccoti dassento ‘‘udake’’ti āha yathā ‘‘vīrassa bhāvo vīriya’’nti.

සංඥාව පූර්ව කොට ඇති ක්‍රමය අනිත්‍ය බව පෙන්වමින්, 'වීරයාගේ ස්වභාවය වීර්යය' වන්නාක් මෙන් 'උදකේ' (දියෙහි) යැයි වදාළ සේක.

Pattasamudāye pakkhasaddoti ‘‘pattehi yantī’’ti vuttaṃ. Na hi avayavabyatirekena samudāyo atthi.

පියාපත් සමූහය හැඳින්වීමට 'පක්ඛ' යන ශබ්දය යෙදේ; එබැවින් 'පියාපත්වලින් යති' යි කියන ලදී. මන්ද යත් අවයවයන්ගෙන් තොර වූ සමූහයක් නැති බැවිනි.

Saṅkhepena vutto ‘‘jātivasena nānā’’tiādinā. Ettha padatthe dubbiññeyyaṃ natthīti sambandhamattaṃ dassetuṃ ‘‘tatrāyaṃ yojanā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Na hi brāhmaṇānaṃ edisaṃ sīsaṃ hoti, khattiyānaṃ edisanti niyamo atthi yathā hatthiassamigādīna’’nti idameva vākyaṃ sabbattha netabbaṃ. Taṃ saṃṅkhipitvā dassento ‘‘iminā nayena sabbaṃ yojetabba’’nti āha.

'ජාති වශයෙන් නානා' යනාදියෙන් සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලදී. මෙහි පදයන්හි අර්ථය තේරුම් ගැනීමට අපහසු නොවන බැවින් සම්බන්ධය පමණක් දැක්වීමට 'තත්‍රායං යෝජනා' (එහි මේ යෝජනාවයි) යනාදිය පවසන ලදී. 'ඇතුන්, අසුන්, මුවන් ආදීන් මෙන් බ්‍රාහ්මණයන්ට මෙබඳු හිසක් ද, ක්ෂත්‍රියයන්ට මෙබඳු හිසක් ද කියා නියමයක් නැත' යන මේ වාක්‍යයම සෑම තැනටම ගත යුතුය. එය සංක්ෂේපයෙන් පෙන්වමින් 'මේ ක්‍රමයෙන් සියල්ල යෙදිය යුතුය' යි වදාළ සේක.

Tassāti yathāvuttanigamanavacanassa ayaṃ yojanā idāni vuccamānā yojanā veditabbā.

'තස්ස' යනු ඉහත කී නිගමන වචනයෙහි මේ යෝජනාවයි, දැන් කියනු ලබන යෝජනාව මෙසේ දත යුතුය.

457. Vokāranti vokaraṇaṃ, yena visiṭṭhatāya na vokarīyati jātibhedoti attho. Tenāha ‘‘nānatta’’nti.

457. 'වෝකාර' යනු වෙනස් කිරීමයි; යම් විශේෂත්වයක් නිසා ජාති භේදය වෙනස් කරනු නොලැබේ යන අර්ථයයි. එබැවින් 'නානත්ත' (විවිධත්වය) යැයි පවසන ලදී.

Gorakkhādiupajīvanena ājīvavipanno, hiṃsādinā sīlavipanno, nikkhittavattatādinā ācāravipannoti. Sāmaññajotanā visese niviṭṭhā hotīti āha ‘‘gorakkhanti khettarakkha’’nti. ‘‘Goti hi pathaviyā nāma’’nti. Tehi tehi upāyehi sikkhitabbaṭṭhena sippaṃ, tattha kosallaṃ. Paresaṃ [Pg.201] īsanaṭṭhena hiṃsanaṭṭhena isso, so assa atthīti isso yodhājīviko, issassa kammaṃ paharaṇaṃ, usuṃ sattiñca nissāya pavattā jīvikā issattaṃ. Tenāha ‘‘āvudhajīvika’’nti. Yaṃ nissāya assa jīvikā, tadeva dassetuṃ ‘‘usuñca sattiñcā’’ti vuttaṃ.

ගොවිතැන් ආදියෙන් ජීවත් වීම නිසා ආජීව විපන්න ද, හිංසා පීඩා කිරීමෙන් ශීල විපන්න ද, වත්පිළිවෙත් අත්හැරීමෙන් ආචාර විපන්න ද වේ. සාමාන්‍ය නාමය විශේෂයක් කෙරෙහි පිහිටන්නේය යන අදහසින් 'ගෝරක්ඛ යනු කෙත් ආරක්ෂා කිරීමයි' යැයි ද, 'ගෝ යනු පෘථිවියට නමකි' යැයි ද වදාළහ. ඒ ඒ උපක්‍රමයන්ගෙන් ඉගෙන ගත යුතු බැවින් එය 'සිල්පය' නම් වේ, එහි දක්ෂතාව ද එසේමය. අන්‍යන් මැඩපැවැත්වීම හෝ හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙන් 'ඉස්ස' නම් වේ, ඔහු යුද්ධයෙන් ජීවත් වන්නෙකි. ඔහුගේ කාර්යය පහරදීමයි. හී සහ හෙල්ල ඇසුරු කරගෙන පවතින ජීවිකාව 'ඉස්සත්ත' නම් වේ. එබැවින් 'ආයුධයෙන් ජීවත් වන්නා' යැයි පවසන ලදී. ඔහුගේ ජීවිකාව යමක් මත රඳා පවතින්නේ ද, එය පෙන්වීම සඳහා 'හී සහ හෙල්ල' යැයි පවසන ලදී.

Brahmaṃ vuccati vedo, taṃ aṇati jānātīti brāhmaṇo, jānanañca porāṇehi brāhmaṇehi vihitaniyāmena brāhmaṇehi katopasamena anuṭṭhānatapena yathā ‘‘ājīvasīlācāravipanno natthī’’ti brāhmaṇadhammikehi lokiyapaṇḍitehi ca sampaṭicchito, tathā paṭipajjanamevāti āha ‘‘evaṃ brāhmaṇasamayena…pe… sādhetvā’’ti. Evaṃ santeti evaṃ ājīvasīlācāravipannassa abrāhmaṇabhāve sati na jātiyā brāhmaṇo hoti, guṇehi pana ājīvasīlācārasampattisaṅkhātehi brāhmaṇo hoti, tasmā guṇānaṃyeva brāhmaṇabhāvakaraṇato catuvaṇṇavibhāge yattha katthaci kule jāto yo sīlādiguṇasampannatāya guṇavā, so vuttalakkhaṇena nippariyāyato bāhitapāpatāya brāhmaṇoti ayamettha brāhmaṇabhāve ñāyoti, evaṃ ñāyaṃ atthato āpannaṃ katvā. Nanti tameva yathāvuttaṃ ñāyaṃ. Yo brāhmaṇassa saṃvaṇṇitāyāti mātuyā ubhatosujātatādikulavaṇṇena saṃvaṇṇitāya pasatthāya yathārūpāya brāhmaṇassa mātā bhavituṃ yuttā, tathārūpāya mātarisambhūto. Etena catunnaṃ yonīnaṃ yattha katthaci visesaniṭṭhā katā. Tenāha ‘‘tatrāpi visesenā’’ti. Evaṃ sāmaññato visesaniṭṭhāvasena ‘‘yonijaṃ mattisambhava’’nti padassa atthaṃ vatvā idāni sāmaññajotanaṃ anādiyitvā visesajotanāvaseneva atthaṃ vattuṃ ‘‘yācāya’’ntiādi vuttaṃ. Parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yoni vuttāti anupakkuṭṭhabhāvena parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yā cāyaṃ yoni vuttāti sambandho. Tatopi jātasambhūtattāti tato yonito jātattā mātāpettisampattito sambhūtattā.

'බ්‍රහ්ම' යනු වේදයයි, එය දන්නා තැනැත්තා බ්‍රාහ්මණයායි. පැරණි බ්‍රාහ්මණයන් විසින් පනවන ලද නියමයන්ට අනුව, ශාන්ත භාවයෙන් හා තපසින් යුක්ත වූ, ආජීව-සීල-ආචාර පාරිශුද්ධිය ඇති බ්‍රාහ්මණ ධර්මය දන්නා ලෝකයා විසින් පිළිගත් පරිදි පිළිපැදීමම 'බ්‍රාහ්මණ සමයෙන්...පෙ... සාධනය කොට' යන්නෙන් අදහස් වේ. එවැනි ගුණ ඇති කල්හි, වැරදි ජීවිකාවෙන් හා දුස්සීල බවින් යුතු තැනැත්තා බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවන බැවින්, ජාතියෙන් පමණක් බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවේ; ගුණයෙන් හා ආජීව-සීල-ආචාර සම්පත්තියෙන් යුත් තැනැත්තා බ්‍රාහ්මණයෙකු වෙයි. එබැවින් ගුණයන්ම බ්‍රාහ්මණ භාවය ඇති කරන හෙයින්, කුමන කුලයක උපන්නත්, යමෙක් ශීලාදී ගුණයෙන් සම්පූර්ණ ද, ඔහු පව් දුරු කළ බැවින් සැබෑ බ්‍රාහ්මණයා වෙයි. මෙය බ්‍රාහ්මණ භාවය පිළිබඳ න්‍යායයි. ඒ න්‍යාය අර්ථවත්ව දක්වා, 'නං' යනු ඒ න්‍යායයි. බ්‍රාහ්මණයෙකුට සුදුසු වූ දෙපාර්ශවයෙන්ම පිරිසිදු මව්පියන්ගෙන් හටගත් තැනැත්තා මෙයින් අදහස් වේ. මෙයින් සිව් වැදෑරුම් යෝනීන් අතුරින් විශේෂයක් දක්වන ලදී. එබැවින් 'එහි ද විශේෂයෙන්' යැයි පවසන ලදී. මෙසේ සාමාන්‍ය අර්ථය විශේෂ කර දක්වමින් 'යෝනිජං මත්තිසම්භවං' යන පදයේ අර්ථය කියා, දැන් එම අර්ථයම තහවුරු කිරීමට 'යාවායං' යනාදිය පවසන ලදී. පිරිසිදු උත්පත්ති මාර්ගය 'යෝනි' යැයි කියනු ලැබේ. මව්පියන්ගේ සම්පත්තියෙන් හටගත් බැවින් 'ජාත සම්භූත' නම් වේ.

Visiṭṭhattāti samudāyabhūtā manussā rāgādinā visiṭṭhattā. Rāgādinā saha kiñcanenāti sakiñcano. Tatheva rāgādisaṅkhātena palibodhanaṭṭhena saha palibodhenāti sapalibodho. Sabbagahaṇapaṭinissaggenāti upādānasaṅkhātassa sabbassa gahaṇassa paṭinissajjanena. Yasmā bāhitapāpo attano santānato bahikatapāpo, tasmā tamahaṃ brūmi brāhmaṇanti [Pg.202] attho vattabbo. Evarūpo etissā kathāya upadeso nānappakārato vibhatto, tasmā tattha tattha vuttanayeneva veditabbo.

'විශිෂ්ටත්වයෙන්' යනු මිනිස් ප්‍රජාව රාගාදියෙන් යුක්ත වීමයි. රාගාදී කෙලෙස් නමැති කිංචන (බාධා) සමග සිටින බැවින් 'සකිංචන' නම් වේ. එමෙන්ම රාගාදී බාධාවන් සමග සිටින බැවින් 'සපලිබෝධ' නම් වේ. උපාදාන වශයෙන් සියල්ල අල්ලා ගැනීම අත්හැරීමෙන්, යමෙක් තමාගේ සන්තානයෙන් පව් බැහැර කළේ ද, ඔහුව මම 'බ්‍රාහ්මණ' යැයි කියමි. මේ කතාවේ උපදේශය නොයෙක් අයුරින් බෙදා දක්වා ඇති බැවින්, ඒ ඒ තැන්වල කියැවුණු ක්‍රමයටම දත යුතුය.

458. Gahitadaṇḍesūti paresaṃ daṇḍena viheṭhanaṃ anidhāya ādinnadaṇḍesu.

458. 'දඬු ගත්තවුන් කෙරෙහි' යනු අන්‍යන්ට දඬුවමින් හිංසා කිරීම සඳහා අවි ආයුධ දරා සිටින්නන් කෙරෙහිය.

459. Kiñci gahaṇanti taṇhāgāhādīsu kiñci gāhaṃ.

459. 'කිසියම් ගැනීමක්' යනු තෘෂ්ණාවෙන් අල්ලා ගැනීම් ආදිය අතුරින් කිසියම් ග්‍රහණයකි.

Yena kāmabhavena mānusakehi pañcahi kāmaguṇehi yuñjati, taṃ mānusakaṃ yogaṃ. ‘‘Mānusakaṃ yoga’’nti ettha ca ekadesaṃ gahetvā vuttaṃ, esa nayo ‘‘dibbayoga’’nti etthāpi. Sabbayogavisaṃyuttanti padadvayena vuttehi sabbakilesayogehi vippayuttaṃ.

යම් කාම භවයක් මගින් මනුෂ්‍යයන් පංචකාම සම්පත්තියෙහි යොදවයි ද, එය 'මානුසක යෝගය' (මිනිස් බැඳීම) යි. මෙහි 'මානුසක යෝග' යනුවෙන් දැක්වූයේ එක් කොටසකි; 'දිව්‍ය යෝග' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. 'සබ්බයෝගවිසංයුත්තං' යන පද දෙකෙන් කියැවෙන්නේ සියලු කෙලෙස් බැඳීම්වලින් වෙන් වූ බවයි.

Ratinti abhiratiṃ āsattiṃ. Kusalabhāvanāyāti kāyabhāvanādi kusaladhammabhāvanāya ukkaṇṭhitaṃ. Vīriyavantanti vīriyasabbhāvena vīraṃ niddisati, vīrabhāvo hi vīriyanti.

'රති' යනු ඇල්ම හෙවත් ආශාවයි. කුසල් දහම් වැඩීමෙහි උත්සාහවත් වූ බැවින් 'කුසල භාවනාය' යැයි කියන ලදී. වීර්යය ඇති බැවින් 'වීර්යවන්ත' යැයි වීරයා හඳුන්වයි; වීර්යය යනු වීර භාවයයි.

Sundaraṃ ṭhānanti nibbānaṃ. Sundarāya paṭipattiyā ariyapaṭipattiyā.

'සුන්දර ස්ථානය' යනු නිවනයි. 'සුන්දර පිළිවෙත' යනු ආර්ය ප්‍රතිපදාවයි.

Nibbattinti pariyosānaṃ. Atīteti atītakoṭṭhāse. Kiñcanakārakoti palibodhahetubhūto.

'නිබ්බත්ති' යනු කෙළවරයි. 'අතීතේ' යනු අතීත කොටසෙහි ය. 'කිංචනකාරක' යනු බාධා ඇති කරන්නා ය.

Asekkhe sīlakkhandhādike mahante guṇe. Pañcannaṃ mārānaṃ vijitattā vijitavijayaṃ.

අශෛක්ෂ වූ ශීලස්කන්ධය ආදී මහා ගුණයන් කෙරෙහිය. පංච මාරයන් දිනූ බැවින් 'විජිතවිජය' (ජයග්‍රහණය කළ ජයග්‍රාහකයා) නම් වේ.

460. Idaṃ ajānantāti ‘‘jātiyā brāhmaṇo’’ti idaṃ lokasamaññāmattanti ajānantā. Ye brāhmaṇesu nāmagottaṃ nāma tatiyaṃ diṭṭhābhinivesaṃ janenti, sāva nesaṃ diṭṭhi. Kataṃ abhisaṅkhatanti parikappanavaseneva kataṃ ṭhapitaṃ tadupacitaṃ, na hetupaccayasamāyogena. Samuccāti sammutiyā. Kā pana sā sammutīti āha ‘‘samaññāyā’’ti, lokasamaññātenāti attho. Sammā pana paramatthato ajānantānaṃ nāmagottaṃ evaṃ kappetīti āha ‘‘no ce’’tiādi. Taṃ pana asantampi paramatthato santatāyeva abhinivisanti, tesamayaṃ dosoti dassetuṃ ‘‘evaṃ pakappita’’ntiādi vuttaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘janapadaniruttiṃ nābhiniveseyyā’’ti [Pg.203] (ma. ni. 3.331). Ajānantā noti ettha no-saddo avadhāraṇattho – ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatenā’’tiādīsu (khu. pā. 6.3) viyāti āha ‘‘ajānantāva evaṃ vadantī’’ti.

460. ‘‘ඉදං අජානන්තා’’ යනු ‘‘උපතින් බ්‍රාහ්මණයෙක් වේ’’ යන මෙය හුදෙක් ලෝක සම්මුතියක් පමණක් බව නොදන්නා වූ යන අර්ථයයි. බ්‍රාහ්මණයන් කෙරෙහි නාමගෝත්‍ර යන තෙවන දෘෂ්ටි අභිනිවේශය (දැඩිව ගැනීම) උපදවන්නාහු ද, එය ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටියයි. ‘‘කතං අභිසංඛතං’’ යනු හුදෙක් පරිකල්පනය නිසාම කරන ලද, තබන ලද, රැස් කරන ලද මිස හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් වූවක් නොවේ. ‘‘සමුච්චා’’ යනු සම්මුතියෙනි. ඒ සම්මුතිය කවරේද යත්? ‘‘සමඤ්ඤායා’’ යැයි වදාළ සේක, එය ලෝක සම්මතයෙන් යන අර්ථයයි. පරමාර්ථ වශයෙන් නිවැරදිව නොදන්නවුන්ගේ නාමගෝත්‍ර මෙසේ පරිකල්පනය කෙරේ යැයි දැක්වීමට ‘‘නෝ චේ’’ යනාදිය වදාළ සේක. පරමාර්ථ වශයෙන් නැති දෙයක් වුව ද, ඇති සැටියෙන්ම ඔවුන් දැඩිව ගන්නා බැවින්, එය ඔවුන්ගේ දොසක් බව දැක්වීමට ‘‘ඒවං පකප්පිතං’’ යනාදිය වදාරන ලදී. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක - ‘‘ජනපද නිරුක්තියෙහි (ප්‍රදේශීය ව්‍යවහාරයෙහි) දැඩිව එල්බ නොගත යුතුය’’ (ම. නි. 3.331). ‘‘අජානන්තා නෝ’’ යන මෙහි ‘නෝ’ ශබ්දය අවධාරණ අර්ථයෙහි යෙදේ - ‘‘න නෝ සමං අත්ථි තථාගතේන’’ (ඛු. පා. 6.3) යනාදියේ මෙන් ‘‘නොදන්නාහුම මෙසේ පවසති’’ යන අර්ථයයි.

Nippariyāyanti bhāvanapuṃsakaniddeso, nippariyāyena ujukamevāti attho, na pubbe viya ‘‘yo hi kocī’’ti pariyāyavasena. ‘‘Na jaccā’’ti gāthāya pubbaddhena jātivādaṃ paṭikkhipanto pacchimaddhena kammavādaṃ patiṭṭhapento. Tatthāti tissaṃ gāthāyaṃ. Upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthanti upaḍḍhagāthāya atthaṃ vitthāretuṃ ‘‘kassako kammunā’’ti vuttaṃ. Tattha purimāya catūhi pādehi, pacchime dvīhi dvinnampi sādhāraṇato attho vitthārito. Tattha kasikammādīti ādi-saddena sippakammavāṇijādi saṅgaho.

‘‘නිප්පරියායන්ති’’ යනු භාවනපුංසක නිර්දේශයකි, එහි අර්ථය පරියායක් (ප්‍රජ්ප්තියක්) නැතිව සෘජුවම යන්නයි. පෙර මෙන් ‘‘යමෙක් වේ ද’’ යන පරියාය වශයෙන් නොවේ. ‘‘න ජච්චා’’ යන ගාථාවේ පූර්ව අර්ධයෙන් ජාතිවාදය (උපතින් බ්‍රාහ්මණයෙකු වීම) ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, අපර අර්ධයෙන් කර්මවාදය පිහිටුවයි. ‘‘තත්ථ’’ යනු ඒ ගාථාවෙහි ය. ‘‘උපඩ්ඪගාථාය විත්ථාරණත්ථං’’ යනු ගාථාවෙන් අර්ධයක අර්ථය විස්තර කිරීම පිණිස ‘‘කස්සකෝ කම්මුනා’’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී මුල් ගාථාවේ පාද හතරකින් ද, පසු ගාථාවේ පාද දෙකකින් ද යන දෙකෙහිම අර්ථය පොදුවේ විස්තර කරන ලදී. එහි ‘‘කසිකම්මාදී’’ යන තැන ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ශිල්ප කර්ම, වෙළඳාම් ආදිය ද ඇතුළත් වේ.

Paṭiccasamuppādapadhānavacanaviññeyyo paccayo paṭiccasamuppādasaddassa attho paccayuppannāpekkhāya hotīti āha – ‘‘iminā paccayena etaṃ hotī’’ti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 2.570) taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. mahāṭī. 2.570) vuttanayena veditabbaṃ. Sammānāvamānārahakuleti sammānārahe khattiyādikule, avamānārahe caṇḍālādikule kammavasena upapatti hoti kammassa vipaccamānokāsakaratāya vinā tādisāya uccanīcakulanibbattiyā abhāvato. Aḍḍhadaliddatādi aññāpi hīnapaṇītatā.

පටිච්චසමුප්පාදයෙහි ප්‍රධාන වචනයෙන් වටහාගත යුතු ‘ප්‍රත්‍යය’ යන්නෙහි අර්ථය ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්මයන් (ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න) අපේක්ෂාවෙන් සිදුවන්නකි. එබැවින් ‘‘මෙම ප්‍රත්‍යයෙන් මෙය සිදු වේ’’ යැයි වදාළ සේක. මෙහි යමක් පැවසිය යුතු ද, එය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි (විසුද්ධි. 2.570) සහ එහි ටීකාවෙහි (විසුද්ධි. මහාටී. 2.570) දැක්වුණු ක්‍රමයට දත යුතුය. ‘‘සම්මානාවමානාරහකුලේ’’ යනු සම්මානයට සුදුසු ක්ෂත්‍රියාදී කුලවල ද, අවමානයට සුදුසු චණ්ඩාලාදී කුලවල ද කර්මය අනුව උප්පත්තිය සිදු වේ. මන්ද යත් කර්මය විපාක දීමට අවකාශ සලසන හෙයින් මිස එවැනි උස් පහත් කුලවල ඉපදීමක් සිදු නොවන බැවිනි. ධනවත් භාවය හෝ දිළිඳු භාවය ආදී අනෙකුත් හීන ප්‍රණීත භාවයන් ද එසේමය.

Kammunāti cettha yathā lokapajāsattasaddehi eko evattho vutto, evaṃ sesasaddehipi, adhippāyaviseso pana tattha atthīti dassetuṃ ‘‘purimapadena cetthā’’tiādi vuttaṃ. Nāyaṃ loko brahmanimmito kammena uppajjanato. Na hi sannihitakāraṇānaṃ phalānaṃ aññena uppattidiṭṭhi yujjati. Tenāha ‘‘diṭṭhiyā paṭisedho veditabbo’’ti. Yaṃ panettha vattabbaṃ taṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanādīsuvuttanayena veditabbaṃ. Tathā lokassa paṭhamuppatti na brahmunāti ‘‘kammunā hi tāsu tāsū’’tiādi vuttaṃ. Tatiyena ‘‘ayaṃ loko ādito pabhuti pabhavakammunā vattatī’’ti vuttamatthaṃ nigameti.Vuttassevatthassa sūcanañhi nigamanaṃ. Taṃ pana niyamatthaṃ hotīti āha ‘‘kammeneva baddhā hutvā pavattanti, na aññathā’’ti[Pg.204]. Catutthena padena. Yāyatoti gacchato. Nibbattatoti nibbattantassa. Pavattatoti pavattantassa.

‘‘කම්මුනා’’ යන්නෙහි මෙහි ලෝක, ප්‍රජා, සත්ත යන වචනවලින් එකම අර්ථයක් කියවුණ ද, එහි අදහස්වල විශේෂත්වයක් ඇති බව දැක්වීමට ‘‘පුරිමපදේන චෙත්ථ’’ යනාදිය වදාළ සේක. මේ ලෝකය බ්‍රහ්මයා විසින් මවන ලද්දක් නොවේ, එය කර්මයෙන් උපදින්නකි. මන්ද යත් ළඟ පවතින හේතූන් නිසා ඇතිවන ඵලයන්, වෙනත් කෙනෙකු විසින් මවන ලද්දක් යැයි යන දෘෂ්ටිය නොගැලපෙන බැවිනි. එබැවින් ‘‘දෘෂ්ටිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම දත යුතුය’’ යැයි වදාළ සේක. මෙහි යමක් පැවසිය යුතු ද, එය විසුද්ධිමාර්ග වර්ණනා ආදියෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයට දත යුතුය. එමෙන්ම ලෝකයේ පළමු උප්පත්තිය බ්‍රහ්මයා විසින් සිදු වූවක් නොවන බව දැක්වීමට ‘‘කම්මුනා හි තාසු තාසූ’’ යනාදිය වදාළ සේක. තුන්වන පදයෙන් ‘‘මේ ලෝකය ආරම්භයේ සිටම උපතට හේතු වූ කර්මයෙන් පවතී’’ යනුවෙන් පැවසුණු අර්ථය නිගමනය කරයි. වදාළ අර්ථයම නැවත හුවා දැක්වීම නිගමනයයි. එය නියමයක් වශයෙන් සිදුවන බව දැක්වීමට ‘‘කර්මයෙන්ම බැඳී පවතිති, අනෙක් අයුරකින් නොවේ’’ යැයි වදාළ සේක. සිව්වන පදයෙන් ‘යායතෝ’ යනු ගමන් කරන්නාගේ, ‘නිබ්බත්තතෝ’ යනු උපදින්නාගේ, ‘පවත්තතෝ’ යනු පවතින්නාගේ යන අර්ථයි.

Dhutadhammā visesato taṇhāya santattavasena vattantīti āha ‘‘tapenāti dhutaṅgatapenā’’ti. Methunavirati visesato brāhmaṇānaṃ brahmacariyanti sā idha brahmacariyenāti adhippetāti āha ‘‘brahmacariyenāti methunaviratiyā’’ti. Etenāti iminā ‘‘tapenā’’tiādīhi catūhi padehi vuttena. Seṭṭhenāti uttamena. Saṃkilesavisuddhiyā parisuddhena. Brahmanti brahmabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ. So panettha atthato brāhmaṇabhāvoti āha ‘‘brāhmaṇabhāvaṃ āvahatī’’ti.

ධුත ධර්මයන් විශේෂයෙන් තෘෂ්ණාව තැවීම් වශයෙන් පවතින බැවින් ‘‘තපේනාති ධුතංගතපේනා’’ යැයි වදාළ සේක. මෛථුන විරතිය විශේෂයෙන් බ්‍රාහ්මණයන්ගේ බ්‍රහ්මචර්යාවයි, එය මෙහි බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස අදහස් කරන බැවින් ‘‘බ්‍රහ්මචරියේනාති මේථුනවිරතියා’’ යැයි වදාළ සේක. ‘‘ඒතේනා’’ යනු මේ ‘‘තපේනා’’ යනාදී පද හතරෙන් පැවසුණු දෙයෙනි. ‘‘සෙට්ඨේනා’’ යනු උත්තම වූ දෙයෙනි. සංක්ලේශයන්ගෙන් තොර පිරිසිදු බවෙනි. ‘‘බ්‍රහ්මං’’ යනු බ්‍රහ්ම භාවය හෙවත් ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයයි. එය මෙහි අර්ථය වශයෙන් බ්‍රාහ්මණ භාවය වන බැවින් ‘‘බ්‍රාහ්මණ භාවය ඇති කරයි’’ යැයි වදාළ සේක.

Brahmā ca sakko cāti sakkagarukānaṃ sakko sakkenapi garukātabbato, brahmagarukānaṃ brahmā brahmunāpi garukātabbato. Vijānatanti paramatthabrāhmaṇassa visesaṃ jānantānaṃ viññūnaṃ. Aviññuno hi appamāṇaṃ. Tenāha – ‘‘paṇḍitāna’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva.

බ්‍රහ්මයා ද ශක්‍රයා ද යන මොවුන්; ශක්‍රයා ගරු කරන්නවුන්ට ශක්‍රයා විසින් ද ගරු කළ යුතු බැවින් ද, බ්‍රහ්මයා ගරු කරන්නවුන්ට බ්‍රහ්මයා විසින් ද ගරු කළ යුතු බැවින් ද එසේ වදාළ සේක. ‘‘විජානන්තං’’ යනු පරමාර්ථ බ්‍රාහ්මණයාගේ විශේෂත්වය දන්නා වූ විඥයන්ට ය. අවිඥයා (නොදන්නා තැනැත්තා) කෙරෙහි ප්‍රමාණයක් නැත. එබැවින් ‘‘පණ්ඩිතයන්ට’’ යැයි වදාළ සේක. සෙසු කොටස පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

Vāseṭṭhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

වාසෙට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (ටීකාව) නිමවා ඇත.

9. Subhasuttavaṇṇanā

9. සුභ සූත්‍ර වර්ණනාව

462. Tudisaññāto gāmo nigamo etassāti todeyyo, tassa attajo todeyyaputtoti āha ‘‘tudigāmā’’tiādi. Ārādhakoti saṃrādhako. Dhammanisanti yasmā sampādanena paripūraṇena icchitā, tasmā vuttaṃ ‘‘sampādako paripūrako’’ti. Ñāyati nicchayena gameti nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, tato etassa sampādakahetubhāvato ñāyo dhammo ariyamaggo taṃ ñāyaṃ dhammaṃ. Tenāha ‘‘kāraṇadhamma’’nti. Anavajjanti avajjapaṭipakkhaṃ.

462. තුදි නමැති ප්‍රසිද්ධ ගම හෝ නියම්ගම මොහුට ඇති බැවින් හෙතෙම තෝදෙය්‍ය නම් වේ, ඔහුගේ පුත්‍රයා තෝදෙය්‍යපුත්ත නම් වේ. එබැවින් ‘‘තුදිගාමා’’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘‘ආරාධකෝ’’ යනු මනාව සතුටු කරන්නෙකි. ‘‘ධම්මනිසං’’ යනු යම් හෙයකින් සම්පාදනය කිරීමෙන් හා පූර්ණය කිරීමෙන් කැමති අර්ථයන් ලැබෙන බැවින් ‘‘සම්පාදක, පරිපූරක’’ යැයි වදාරන ලදී. නිශ්චය වශයෙන් නිවනට පමුණුවන බැවින් හෝ මෙයින් නිවන අවබෝධ කරගන්නා බැවින් එය ‘ඤාය’ නම් වේ, එයට හේතුවන බැවින් ආර්ය මාර්ගය ‘ඤාය ධර්මය’ නම් වේ. එබැවින් ‘‘කාරණ ධර්මය’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘‘අනවජ්ජං’’ යනු වරදට (සාවජ්ජයට) ප්‍රතිපක්ෂ වූවකි.

463. Vaṭṭacārakato niyyātīti niyyānikaṃ īkārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā. Niyyāne vā niyuttaṃ, niyyānaṃ sīlanti vā niyyānikaṃ, tappaṭipakkhato aniyyānikaṃ. Sā pana atthato akusalakiriyāti āha ‘‘akusalapaṭipada’’nti.

463. වෘත්ත සංසාරයෙන් නික්මෙන බැවින් ‘නිය්‍යානික’ නම් වේ, මෙහි ‘ඊ’ කාරය කෙටි වී ‘ය’ කාරය වෙනුවට ‘ක’ කාරය යෙදී ඇත. නැතහොත් නික්මීමෙහි (නිවනෙහි) යෙදුණු හෙයින් හෝ නික්මීම ස්වභාව කොට ඇති බැවින් ‘නිය්‍යානික’ නම් වේ, එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ දෙය ‘අනිය්‍යානික’ වේ. එය අර්ථය වශයෙන් අකුසල ප්‍රතිපදාව බැවින් ‘‘අකුසලපටිපදං’’ යැයි වදාළ සේක.

Bahubhāvavācako [Pg.205] idha mahāsaddo ‘‘mahājano’’tiādīsuviyāti āha ‘‘mahantehi bahūhī’’ti. Atthoti payojanaṃ. Mahantānīti bahulāni. Kiccānīti kātabbāni. Adhikaraṇānīti adhikārajīvikārūpāni. Gharāvāsakammameva pañcabalikaraṇadasaatthaṭṭhānabhāvato lokayātrāya ca sampavattiṭṭhānabhāvato jīvitavuttiyā vā hetubhāvato gharāvāsakammaṭṭhānaṃ.

මෙහි ‘මහා’ ශබ්දය ‘මහාජන’ යනාදියේ මෙන් බහුල බව ප්‍රකාශ කරයි. එබැවින් ‘‘මහන්තේහි බහූහි’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘‘අත්ථෝ’’ යනු ප්‍රයෝජනයයි. ‘‘මහන්තානි’’ යනු බහුල වූ. ‘‘කිච්චානි’’ යනු කළ යුතු දේය. ‘‘අධිකරණානි’’ යනු ජීවිකාව සඳහා කරන කටයුතුය. පංචබලි කර්ම සහ දස අත්තස්ථාන පවතින බැවින් ද, ලෝක චාරිත්‍රයන් පවත්නා ස්ථානය වන බැවින් ද, ජීවිකාවට හේතුවන බැවින් ද ගිහිගෙයි වාසය කිරීමේ කටයුතු ‘ඝරාවාස කම්මට්ඨාන’ නම් වේ.

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

‘‘නුවණැති විචක්ෂණශීලී පුරුෂයා ස්වල්ප වූ දෑතමකින් වුව ද, කුඩා ගින්නක් පිඹ මහා ගින්නක් කරන්නාක් මෙන් තමා (උසස් තත්ත්වයට) ඔසවා තබයි.’’ (ජා. 1.1.4)

Gāthāya vuttanayena cūḷantevāsikassa viya.

ගාථාවෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයට චූළන්තේවාසිකයා මෙනි.

464. Ayoniso pavattitaṃ vāṇijjakammaṃ viya apāyabhūtaṃ kasikammaṃ nidassanabhāve ṭhapetvā ayonisomanasikaraṇavasena pavattaṃ gharāvāsakiccaṃ sandhāyāha – ‘‘yathā kasi…pe… evaṃ gharāvāsakammaṭṭhānampī’’ti. Brāhmaṇabhatto ahosīti so kira bahū brāhmaṇe dhanaṃ datvā yaññaṃ kāresi. Uparīti ‘‘upari upaṭṭhātīti vadehī’’ti brāhmaṇehi attano samayena ācikkhāpitopi yathā upaṭṭhitameva kathetvā kālaṃ katvā niraye nibbatto, atha brāhmaṇā – ‘‘iminā amhākaṃ yaññe doso dinno’’ti kujjhitvā tassa kaḷevaraṃ susānaṃ netuṃ nādaṃsu. Athassa ñātakehi sahasse dinne taṃ sahassaṃ gahetvā gehato nīharituṃ adaṃsu. Kassapasammāsambuddhakāle chattiṃsa itthiyo ‘‘ekā vatthaṃ adāsi, ekā gandhaṃ, ekā sumanamāla’’ntiādinā taṃ taṃ dānamayaṃ puññaṃ katvā āyupariyosāne tāvatiṃsabhavane sakkassa devarañño paricārikā hutvā nibbattiṃsu sahassaaccharāparivārikā, sakkassa devarañño vejayantarathaṃ pesetvā pakkosāpitena guttilācariyabhūtena mahābodhisattena pucchitā taṃ taṃ attanā kataṃ puññaṃ byākariṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sakalāya guttilavimānakathāya dīpetabba’’nti. Vaṇijjakammaṭṭhānaṃ vipajjamānanti ettha tassa vipajjamānākāro heṭṭhā vutto. Evaṃ pabbajjakammaṭṭhānampi vipajjamānaṃ appaphalaṃ hotīti ānetvā sambandho. Sīlesu aparipūrakārinotiādi tassa vipajjanākāradassanaṃ. Jhānādisukhanti ettha ādi-saddena abhiññāvipassanādisukhassa viya sabrahmacārīhi saddhiṃ sīlasampadādisukhassa [Pg.206] saṅgaho daṭṭhabbo. Arahattampi pāpuṇāti pageva sekkhaputhujjanasampattiyoti adhippāyo.

464. අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් පවත්වන ලද වෙළඳාම වැනි විනාශකාරී වූ කෘෂිකර්මාන්තය නිදර්ශනයක් ලෙස තබා, අයෝනිසෝ මනසිකාරය නිසා පවතින ගෘහාවාස කටයුතු පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී - 'කෘෂිකර්මය යම් සේද... එමෙන්ම ගෘහාවාස කර්මස්ථානය ද එසේමය' යනුවෙනි. 'බ්‍රාහ්මණභක්තික විය' යනු ඔහු බොහෝ බ්‍රාහ්මණයන්ට ධනය දී යාග පැවැත්වූ බව කියනු ලැබේ. 'උපරි' යන්නෙන් 'ඔහු ඉහළින් උපස්ථාන කරයි' යනුවෙන් කියන්නැයි බ්‍රාහ්මණයන් විසින් තමාගේ සමයෙහි (ධර්මයෙහි) උගන්වන ලදුවත්, තමාට පෙනෙන ආකාරයටම පවසා කළුරිය කොට නිරයෙහි උපන්නේය. එවිට බ්‍රාහ්මණයෝ 'මොහු අපගේ යාගයට දෝෂයක් පමුණුවන ලද්දේය' යි කිපී ඔහුගේ මළසිරුර සොහොනට ගෙන යාමට ඉඩ නොදුන්හ. පසුව ඔහුගේ ඥාතීන් විසින් කහවණු දහසක් දුන් විට, ඒ දහස ලබාගෙන නිවසින් පිටතට ගෙන යාමට ඉඩ දුන්හ. කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි ස්ත්‍රීන් තිස්හය දෙනෙක් 'එක් අයෙක් වස්ත්‍රයක් දුන්නාය, එක් අයෙක් සුවඳ දුන්නාය, එක් අයෙක් සමන් මල් මාලාවක් දුන්නාය' ආදී වශයෙන් ඒ ඒ දානමය පින්කම් කොට ආයුෂ කෙළවර තව්තිසා භවනයෙහි සක් දෙවිඳුගේ පරිවාර ස්ත්‍රීන් වී උපන්හ. දහසක් අප්සරාවන් පිරිවරා ගත් ඔවුහු, සක් දෙවිඳු විසින් වේජයන්ත රථය එවා කැඳවන ලද ගුත්තිල ඇදුරු බවට පත්ව සිටි මහා බෝධිසත්වයන් විසින් විමසන ලදුව, තමන් විසින් කරන ලද ඒ ඒ පින්කම් විස්තර කළහ. එය අරභයා 'සම්පූර්ණ ගුත්තිල විමාන කථාවෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය' යි කියන ලදී. 'වෙළඳාම පිරිහෙන කල්හි' යන්නෙහි එහි පිරිහෙන ආකාරය පහතින් දක්වන ලදී. මෙසේ පැවිදි ජීවිතය නැමති කර්මස්ථානය ද පිරිහෙන්නේ නම් එය අල්ප ඵලදායී වන්නේය යන්න සම්බන්ධයයි. 'සීලයන්හි අසම්පූර්ණව කටයුතු කරන්නා' යනාදිය එහි පිරිහෙන ආකාරය දැක්වීමයි. 'ධ්‍යානාදී සුඛය' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් අභිඥා විපස්සනාදී සුඛය මෙන්ම සබ්‍රහ්මචාරීන් සමඟ සීල සම්පත්තියෙන් ලැබෙන සුඛය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. සේඛ පෘථග්ජන සම්පත්තියට වඩා අරහත් භාවයට පවා පත්වීම (මෙහි) අදහසයි.

Cāgasīsenāti padhānabhūtena cāgena dānena taṃ avassayaṃ katvā. Ettha te na koci aphāsukabhāvoti. Ujukaṃ katvā aviruddhaṃ katvā, sampayojetvāti attho. Tapacariyanti aggiparicaraṇaṃ, tapacariyañca brahmacariyaggahaṇā duṭṭhullabhāvato.

'ත්‍යාගය ප්‍රධාන කොට' යනු ප්‍රධාන වූ ත්‍යාගයෙන් හෙවත් දානයෙන් එයට උපකාරයක් කොටගෙන යන්නයි. 'මෙහි තොපට කිසිදු අපහසුවක් නැත' යනු සෘජුව, විරුද්ධත්වයක් නොමැතිව, යොදාගෙන යන අර්ථයයි. 'තපශ්චර්යාව' යනු ගිනි පිදීමයි. තපශ්චර්යාව හා බ්‍රහ්මචර්යාව ගැනීම (මෙහි දැක්වෙන්නේ) කෙලෙස් සහිත බැවිනි.

466. Ajānanabhāvanti asabbaññubhāvaṃ. Bhagavato pana sabbaññubhāvo sadevake loke jalatale pakkhittatelaṃ viya pattharitvā ṭhito, na me idaṃ patirūpaṃ, tato parivattissāmīti ‘‘brāhmaṇo, bho, gotamā’’tiādimāha. Paccāharituṃ paṭipakkhena apaharituṃ. Setapokkharasadisoti puṇḍarīkapattasadisavaṇṇo. Suvaṭṭitāti vaṭṭabhāvayuttaṭṭhāne suvaṭṭā. Nāmakaṃyevāti nāmamattameva vacanamattameva. Tathābhūtānaṃ bhāvassapi abhāvena nihīnaṃ nāma hoti, nāma-saddo nihīnapariyāyo. Tenāha – ‘‘lāmakaṃyevā’’ti.

466. 'නොදන්නා බව' යනු සර්වඥ නොවන බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය වනාහි දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි ජලතලය මත හෙළන ලද තෙල් බිඳක් මෙන් පැතිර පවතී. 'මට මෙය සුදුසු නැත, මම එයින් වෙන් වන්නෙමි' යි සිතා 'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, බ්‍රාහ්මණයා' යනාදිය පැවසීය. 'ආපසු හැරවීමට' යනු ප්‍රතිපක්ෂය මගින් බැහැර කිරීමටයි. 'සුදු නෙළුමක් බඳු වූ' යනු හෙළ පියුම් පතක පැහැය බඳු පැහැයක් ඇති බවයි. 'මැනවින් වටකුරු වූ' යනු වටකුරු බව ඇති තැන්හි මැනවින් වට වූ බවයි. 'නාමයක් පමණක්ම' යනු නාම මාත්‍රයක් හෙවත් වචන මාත්‍රයක්ම පමණි. එවැනි තත්ත්වයක පවතින ස්වභාවය පවා නොමැති බැවින් හීන වූ නාමයක් වෙයි. නාම ශබ්දය මෙහි හීන යන අර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් 'ලාමක වූවක්ම පමණි' යයි කියන ලදී.

467. Katamā vācā tesaṃ seyyoti tesaṃ caṅkiyādīnaṃ brāhmaṇamahāsālānaṃ vuccamānavibhāgāsu vācāsu katamā vācā seyyoti. ‘‘Seyyā’’ti liṅgavipallāsena vuttaṃ. Sammutiyāti avilaṅghitasādhumariyādāya lokasammutiyā. Tenāha ‘‘lokavohārenā’’ti. Mantāti mantāsaṅkhātāya paññāya mantetvā jānitvā. Tenāha ‘‘tulayitvā’’ti. Atthasaṃhitanti hetusañhitaṃ. Taṃ pana ekaṃsato yuttiyuttaṃ hotīti āha – ‘‘kāraṇanissita’’nti. Āvutotiādīsu ādito abhimukhaṃ ñāṇagatiyā vibandhanena āvuto, āvariyena visesato ñāṇagatiyā nibandhanena nivuto, evaṃ ophuṭo paliguṇṭhito. Pariyonaddhoti samantato onaddho chādito. Tenāha ‘‘paliveṭhito’’ti.

467. 'ඔවුන්ගේ කිනම් වචනයක් උතුම් ද?' යනු ඒ චංකී ආදී මහාසාල බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ප්‍රකාශ කරනු ලබන විවිධ වචන අතුරින් කිනම් වචනයක් උතුම් ද යන්නයි. 'සෙය්‍යා' යනු ලිංග විපර්යාසයෙන් පවසන ලද්දකි. 'සම්මුතියෙන්' යනු නොඉක්මවන ලද යහපත් සීමාවන් ඇති ලෝක සම්මුතියෙනි. එබැවින් 'ලෝක ව්‍යවහාරයෙන්' යයි පවසන ලදී. 'මන්ත' යනු මන්ත (ප්‍රඥාව) නම් වූ ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් සලකා දැනගෙන යන්නයි. එබැවින් 'කිරා මැන බලා' යයි කියන ලදී. 'අර්ථසංහිත' යනු හේතු සහිත වූවකි. එය ඒකාන්තයෙන්ම යුක්ති සහගත වන බැවින් 'කරුණු ඇසුරු කළ' යයි පවසන ලදී. 'ආවුත' (වැසී පවතින) යනාදියේදී, මුල සිටම ඉදිරියෙහි ඥානයේ ගමන අවහිර කිරීමෙන් ආවුත (වැසුණු) නම් වේ. ආවරණයකින් විශේෂයෙන් ඥානයේ ගමන බන්ධනය කිරීමෙන් නිවුත (ආවරණය වූ) නම් වේ. මෙසේ වැසුණු, වෙළා ගන්නා ලද (ඕඵුට, පළිගුණ්ඨිත) වේ. 'පරියෝනද්ධ' යනු හාත්පසින්ම වෙළා ගන්නා ලද, වසන ලද යන්නයි. එබැවින් 'වට කරන ලද' යයි පවසන ලදී.

468. Sace etaṃ kāraṇamatthīti ‘‘nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādāno aggi jalatī’’ti etaṃ kāraṇaṃ sace atthi yadi siyā, so aparo tiṇakaṭṭhupādāno aggi yadi bhaveyya. Sadoso sādīnavo saparikkileso. Parisuddhoti upakkilesābhāvena sabbaso suddho. Jāti ādīnaṃ abhāvenāti jātipaccayānaṃ kammakilesānaṃ niggamena.

468. 'ඉදින් මෙයට කරුණක් පවතී නම්' යනු 'තණ හා දර නැමති උපාදාන රහිත වූ ගින්නක් දැල්වෙයි' යන මේ කරුණ ඉදින් පවතී නම්, ඉදින් එසේ වන්නේ නම්, තණ දර උපාදාන කොට ගත් ඒ අනෙක් ගින්නක් ඉදින් වන්නේ ද යන්නයි. 'සදෝස' යනු ආදීනව සහිත, කෙලෙස් සහිත යන්නයි. 'පරිසුද්ධ' යනු උපක්ලේෂයන් නොමැති බැවින් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම පිරිසිදු වූ බවයි. 'ජාති ආදියේ නොමැති බැවින්' යනු ජාතියට ප්‍රත්‍ය වූ කර්ම කෙලෙස් පහවීමෙනි.

469. Na [Pg.207] niccalā tiṭṭhantīti tattha pakkhipitabbassa labbhamānattā yathāpaññattaṃ hutvā niccalā akampiyā na tiṭṭhanti. Taṃ dosaṃ taṃ ūnatādosaṃ.

469. 'නිශ්චලව නොසිටිති' යනු එහි බහාලිය යුතු දෙය ලැබෙන බැවින්, පනවන ලද පරිදි නිශ්චලව, අකම්පිතව නොපවතිති. 'එම දෝෂය' යනු එම අඩුපාඩුව නැමති දෝෂයයි.

Aññasmiṃ asatīti atthabhañjakamusāvāde asati. So hi attano santakassa adātukāmatādivasena pavattassa akammapathappattassa musāvādabhāvassa viparīto añño idha adhippeto. Tathā hi itaro yebhuyyena vaḷañjitabbato voharitabbato vaḷañjakamusāvādoti āha. Na kadāci musāvādīti dve kathā na kathenti. Bāhirakānaṃ anavajjatapasammatāyapi nissitoti vattuṃ āha ‘‘sīlavā tapanissitako hoti’’ti. Vivaṭamukhā mantajjhenamaṇḍitā sabbaso sajjhāyā honti, na itareti āha ‘‘pabbajitā niccaṃ sajjhāyantī’’ti.

'අන්‍ය වූවක් නොමැති කල්හි' යනු අර්ථය විනාශ කරන මුසාවාදයක් නොමැති කල්හි යන්නයි. මක්නිසාද යත්, තමා සතු දෙය දීමට අකමැති වීම ආදී වශයෙන් පවතින, අකර්මපථයට පත් වූ මුසාවාදී ස්වභාවයට වඩා වෙනස් වූ අන්‍ය දෙයක් මෙහි අදහස් කරන ලදී. එසේම අනෙක (වෙනත් මුසාවාදය) බොහෝ විට ව්‍යවහාර වන බැවින් 'ව්‍යවහාරික මුසාවාදය' යයි කියන ලදී. 'කිසි විටෙකත් මුසාවාදී නොවෙති' යනු දෙපිටකාටු කතා නොකියති යන්නයි. බාහිර අයගේ නිවැරදි තපසක් ලෙස සම්මත වූ දෙයෙහි පවා ඇලුනු බව පැවසීම සඳහා 'සීලවන්තයා තපස ඇසුරු කළේ වෙයි' යයි පවසන ලදී. විවෘත මුඛ ඇතිව, මන්ත්‍ර හැදෑරීමෙන් අලංකාර වූ ඔවුහු හැම අතින්ම සජ්ඣායනා කරන්නෝ වෙති, අන් අය එසේ නොවන බව දැක්වීමට 'පැවිද්දෝ නිරන්තරයෙන් සජ්ඣායනා කරති' යයි පවසන ලදී.

470. Ciraṃ nikkhantoti niggato hutvā cirakāle. Na sabbaso paccakkhā honti satisammohato maggānañca aññathā karaṇato. Cirāyitattanti ‘‘ayaṃ maggo’’ti kathanassa cirāyanaṃ. Vitthāyitattanti asappaṭibhānaṃ. Taṃ pana saupamāha dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ.

470. 'බොහෝ කලකට පෙර නික්මුණු' යනු නික්ම ගොස් බොහෝ කාලයක් ගත වූ යන්නයි. සිහිය මුළා වීමෙන් සහ මාර්ගයන් වෙනස් ලෙස ගැනීමෙන් (එය) සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවේ. 'පමා වූ බව' යනු 'මේ මාර්ගයයි' පැවසීමට පමා වීමයි. 'පැකිළුණු බව' යනු වැටහීමක් නොමැති වීමයි. එය උපමාවක් සහිතව දැක්වීම සඳහා 'යම් සේ' යනාදිය පවසන ලදී.

Balasampannoti kāyabalena samannāgato. Pamāṇakataṃ kammaṃ nāma pamāṇakarānaṃ rāgādikilesānaṃ avikkhambhitattā ‘‘pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacara’’nti āha, tesaṃ pana vikkhambhitattā vuttaṃ ‘‘appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacara’’nti. Tatthāpi visesato appamaññābhāvanā sambhavatīti āha ‘‘tesupī’’tiādi. Nirīhakattā yathā appamāṇasamaññā labbhati, taṃ dassetuṃ ‘‘pamāṇaṃ…pe… vuccatī’’ti āha. Na ohīyati na tiṭṭhatīti katūpacitampi kāmāvacarakammaṃ yathādhigate mahaggatajjhāne aparihīne taṃ abhibhavitvā āsīdetvā passe ohīyakaṃ katvā paṭisandhiṃ dātuṃ samatthabhāvena na tiṭṭhati. Laggitunti āvarituṃ. Ṭhātunti patiṭṭhātuṃ. Pharitvāti paṭippharitvā. Pariyādiyitvāti tassa sāmatthiyaṃ khepetvā. Kammassa pariyādiyanaṃ nāma vipākuppādabandhanamevāti āha – ‘‘tassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

‘බලසම්පන්න’ යනු කාය බලයෙන් යුක්ත වූවකි. ‘ප්‍රමාණ කළ කර්මය’ (පමාණකතං කම්මං) යනු රාගාදී කෙලෙසුන් යටපත් නොකළ බැවින් ‘කාමාවචර කර්මය’ ට නමකි. එම කෙලෙසුන් යටපත් කළ බැවින් ‘අප්‍රමාණ කළ කර්මය’ (අප්පමාණකතං කම්මං) යනු රූපාවචර හා අරූපාවචර කර්මයන්ට නමකි. එහිදී ද විශේෂයෙන් අප්‍රමාණ භාවනාවන් (අප්පමඤ්ඤා) සිදුවන බැවින් ‘තේසුපි’ (ඔවුන් කෙරෙහි ද) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. උත්සාහ රහිත බව නිසා කෙසේ නම් අප්‍රමාණ යන සාමාන්‍ය නාමය ලැබෙන්නේ දැයි පෙන්වා දීම පිණිස ‘ප්‍රමාණය...පෙ... කියනු ලැබේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘පසුපස නොයයි, නොසිටියි’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, මනාව රැස් කළ කාමාවචර කර්මය වුව ද, තමා ලැබූ මහග්ගත ධ්‍යානය පිරිහී නොමැති කල්හි, එම ධ්‍යානය විසින් එය යටපත් කොට, පහර දී, පසෙකට කර තබන බැවින්, ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දීමට සමත් තත්ත්වයක නොසිටින බවයි. ‘ලග්ගිතුං’ යනු වැළැක්වීමට ය. ‘ඨාතුං’ යනු පිහිටීමට ය. ‘ඵරිත්වා’ යනු ප්‍රතිප්‍රහාර දී ය. ‘පරියාදියිත්වා’ යනු එහි ශක්තිය ක්ෂය කොට ය. කර්මය ක්ෂය කිරීම යනු විපාකය ඉපදවීමේ බැඳීම නැති කිරීමම බැවින් ‘එහි විපාකය වළක්වා’ යැයි කියන ලදී. ඉතිරි කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Subhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

සුභ සූත්‍ර වර්ණනාවේ අර්ථ ප්‍රකාශනය මෙයින් අවසන් වේ.

10. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

10. සංගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

473. Abhippasannāti [Pg.208] abhisamecca pasannā. Tenāha – ‘‘aveccappasādavasena pasannā’’ti. Brāhmaṇī vigatamalamaccheratāya ‘‘tuyhaṃ deyyadhammaṃ ruccanakaṭṭhāne dehī’’ti āha. Maggeneva hissā macchariyassa pahīnattā buddhapakkhabrāhmaṇapakkhavasena ubhatopakkhikā.

473. ‘අභිප්පසන්නා’ යනු අවබෝධයෙන් යුතුව පැහැදුණු බවයි. එබැවින් ‘අචල ප්‍රසාදය (අවේච්චප්පසාදය) මගින් පැහැදුණු’ යැයි කියන ලදී. එම බ්‍රාහ්මණිය මසුරු මලින් තොර වූ බැවින්, ‘ඔබගේ දානය කැමති තැනක දෙන්න’ යැයි පැවසුවාය. මාර්ග ඥානයෙන්ම ඇයගේ මසුරුකම ප්‍රහීණ වූ බැවින් ඇය බුදු පාර්ශ්වය හා බ්‍රාහ්මණ පාර්ශ්වය යන දෙපාර්ශ්වයටම අයත් වූවාය.

Kiṃsūti kinti pucchāvacanaṃ. Chetvā anādiyitvā vināsetvā. Sukhaṃ setīti cittasantāpābhāvena sukhena supati. Na socatīti tato eva sokaṃ nāma vināseti. Kodhanti kujjhanalakkhaṇaṃ kodhaṃ. Chetvā samucchinditvā. Sukhaṃ setīti kodhapariḷāhena apariḍayhamānattā sukhaṃ supati. Kodhavināsena vinaṭṭhadomanassattā na socati. Visamūlassāti dukkhavipākassa. Madhuraggassāti akkosakassa paccakkosanena, pahārakassa paṭippaharaṇena yaṃ sukhaṃ uppajjati, taṃ sandhāyeva ‘‘madhuraggo’’ti vutto. Imasmiñhi ṭhāne pariyosānaṃ ‘‘agga’’nti vuttaṃ. Ariyāti buddhādayo ariyā.

‘කිංසූ’ යනු කුමක්දැයි විමසන ප්‍රශ්න වචනයකි. ‘ඡෙත්වා’ යනු නොසලකා හැර හෝ විනාශ කර යන්නයි. ‘සුඛං සේති’ යනු සිතේ තැවුලක් නොමැති බැවින් සුවසේ නිදයි (වෙසෙයි). ‘න සෝචති’ යනු එමගින්ම ශෝකය විනාශ කරන බවයි. ‘කෝධං’ යනු කිපීමේ ලක්ෂණය ඇති ක්‍රෝධයයි. එය මුලිනුපුටා දැමීමෙන් ක්‍රෝධයේ දැවීමක් නොමැති බැවින් සුවසේ නිදයි. ක්‍රෝධය විනාශ වීමෙන් දොම්නස නැති වූ බැවින් ශෝක නොකරයි. ‘විසමූලස්ස’ යනු දුක් සහිත විපාක ඇත්තා වූ යන්නයි. ‘මධුරග්ගස්ස’ යනු තමාට ආක්‍රෝෂ කරන්නාට පෙරළා ආක්‍රෝෂ කිරීමෙන් හෝ පහර දෙන්නාට පෙරළා පහර දීමෙන් යම් සුවයක් උපදීද, එය අරමුණු කරගෙන ‘මධුරග්ග’ (මිහිරි අග්‍රය ඇති) යැයි කියන ලදී. මෙහිදී අවසානය ‘අග්ග’ ලෙස හඳුන්වන ලදී. ‘අරියා’ යනු බුදු පසේබුදු රහතන් වහන්සේලා ය.

Pañhaṃ kathesīti brāhmaṇo kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo lokapūjito, na sakkā yaṃ vā taṃ vā vatvā santajjetuṃ, ekaṃ saṇhapañhaṃ pucchissāmī’’ti. So ekaṃ pucchāgāthaṃ abhisaṅkharitvā ‘‘sace asukassa nāma vadhaṃ rocemīti vakkhati, ye tuyhaṃ na ruccanti, te māretukāmosi, lokavadhāya uppanno kiṃ tuyhaṃ samaṇabhāvenāti niggahessāmi. Sace na kassaci vadhaṃ rocemīti vakkhati, atha naṃ tvaṃ rāgādīnampi vadhaṃ na icchasi, tasmā samaṇo hutvā āhiṇḍasīti niggaṇhissāmīti imaṃ ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ puṭṭho samaṇo gotamo neva gilituṃ na uggilituṃ sakkhissatī’’ti evaṃ cintetvā imaṃ payhaṃ pucchi. Tassa bhagavā ajjhāsayānurūpaṃ kathesi. So pañhabyākaraṇena ārādhitacitto pabbajjaṃ yāci. Satthā taṃ pabbājesi, so pabbajjākiccaṃ matthakaṃ pāpesi. Tena vuttaṃ ‘‘pabbajitvā arahattaṃ patto’’ti.

"ප්‍රශ්නයක් විමසීය" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, එම බමුණා මෙසේ සිතූ බවයි: "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ලෝකයාගේ පූජනීයත්වයට පත් වූ උත්තමයෙකි. උන්වහන්සේට රිසි පරිදි යමක් පවසා බිය ගැන්විය නොහැකිය. එබැවින් මම ඉතා සියුම් ප්‍රශ්නයක් විමසන්නෙමි." හෙතෙම එක් ප්‍රශ්න ගාථාවක් පිළියෙළ කොට මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් උන්වහන්සේ 'මම අසවල් පුද්ගලයා මැරීම අනුමත කරමි' යි පවසන්නේ නම්, එවිට 'ඔබ තමන් අකමැති අය මරා දැමීමට කැමති කෙනෙකි; ඔබ ලෝකය විනාශ කිරීම පිණිස උපන් කෙනෙකි; එවන් ඔබට ඇති ශ්‍රමණ භාවයෙන් ඇති පලය කිමද?' කියා මම උන්වහන්සේට නිග්‍රහ කරමි. ඉදින් උන්වහන්සේ 'මම කිසිවෙකු මැරීම අනුමත නොකරමි' යි පවසන්නේ නම්, එවිට 'එසේ නම් ඔබ රාගාදී කෙලෙසුන් නැසීම පවා අකමැතිද? එසේ නම් කුමකට ශ්‍රමණයෙකු වී සැරිසරන්නේද?' කියා මම උන්වහන්සේට නිග්‍රහ කරමි. මෙසේ මෙම උභතෝකෝටික ප්‍රශ්නය ඇසූ විට ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට එය ගිලීමට හෝ බැහැර කිරීමට නොහැකි වනු ඇතැයි" සිතා ඔහු මෙම ප්‍රශ්නය ඇසුවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ අදහසට අනුකූල වන අයුරින් පිළිතුරු දේශනා කළ සේක. ඔහු එම ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් සතුටට පත් සිත් ඇත්තේ පැවිදි බව ඉල්ලා සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුව පැවිදි කළ සේක. හෙතෙම පැවිදි බවේ පරමාර්ථය මුදුන් පමුණුවා ගත්තේය (අර්හත්වයට පත් විය). එහෙයින් "පැවිදි වී අර්හත්වයට පත් විය" යැයි පවසන ලදී.

Avabhūtāti adhobhūtā. Adhobhāvo sattānaṃ avaḍḍhi avamaṅgalanti āha – ‘‘avaḍḍhibhūtā avamaṅgalabhūtāyevā’’ti. Paribhūtāti paribhavappattā. Vijjamānānanti pāḷiyaṃ anādare sāmivacananti tadatthaṃ dassento ‘‘vijjamānesū’’tiāha. Pakaṭṭhaṃ, pavaḍḍhaṃ vā ñāṇanti paññāṇanti bhagavato ñāṇaṃ visesetvā vuttaṃ.

‘අවභූතා’ යනු පහත් වූ තත්ත්වයට පත් වූවන් ය. සත්ත්වයන්ගේ පහත් බව පිරිහීමක් හා අමංගල්‍යයක් බැවින් ‘පිරිහීමට පත් වූ හා අමංගල්‍යයට පත් වූ’ යැයි පවසන ලදී. ‘පරිභූතා’ යනු අවමානයට පත් වූවන් ය. ‘විජ්ජමානානං’ යනු පාළි පාඨයෙහි අනාදර සීමාර්ථයේ ෂෂ්ඨී විභක්තිය ගෙන ඇති බැවින් එහි අර්ථය පෙන්වීමට ‘පවතින කල්හි’ (විජ්ජමානේසු) යැයි කියන ලදී. ‘පකට්ඨං’ හෝ ‘පවඩ්ඪං’ ඥානය යනු ප්‍රඥාව හෙවත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය විශේෂ කොට දැක්වීමකි.

474. Abhijānitvāti [Pg.209] abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitvā. Vositavosānāti katakaraṇīyatāya sabbaso parisositaniṭṭhā. Pāramisaṅkhātanti paramukkaṃsabhāvato pāramīti saṅkhātaṃ. Tenāha ‘‘sabbadhammānaṃ pārabhūta’’nti. Brahmacariyassāti sāsanabrahmacariyassa ādibhūtaṃ. Tenāha ‘‘uppādakā janakā’’ti. ‘‘Idamevaṃ bhavissati idameva’’nti takkanaṃ takko, so etassa atthīti takkī. Yasmā so taṃ taṃ vatthuṃ tathā tathā takkitvā gaṇhati, tasmā vuttaṃ ‘‘takkagāhī’’ti. Vīmaṃsanasīlo vīmaṃsī paccakkhabhūtamatthaṃ vīmaṃsanabhūtāya paññāya kevalaṃ vīmaṃsanato. Tenāha ‘‘paññācāraṃ carāpetvā evaṃvādī’’ti. Yathāvuttatakkīvīmaṃsībhāvena takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evametanti vatvā.

‘අභිජානිත්වා’ යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගෙන යන්නයි. ‘වෝසිතවෝසානා’ යනු කළ යුතු දේ නිම කළ බැවින් සියලු ආකාරයෙන් කෙළවරට පත් වූවන් ය. ‘පාරමිසංඛාතං’ යනු උතුම් බවට පැමිණි බැවින් ‘පාරමී’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘සකල ධර්මයන්ගේ පරතෙරට පත් වූ’ යැයි කියන ලදී. ‘බ්‍රහ්මචරියස්ස’ යනු ශාසනික බ්‍රහ්මචර්යාවේ ආරම්භයයි. එබැවින් ‘උත්පාදක වූ, ජනක වූ’ යැයි කියන ලදී. ‘මෙය මෙසේ වනු ඇත, මෙය මෙසේම වනු ඇත’ යැයි තර්ක කිරීම ‘තක්ක’ නම් වේ. එවැනි තර්කයක් ඇත්තේ ‘තක්කී’ නම් වේ. ඔහු ඒ ඒ කරුණු එලෙස එලෙස තර්කයෙන් ගන්නා බැවින් ‘තක්කගාහී’ යැයි කියන ලදී. විමසන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා ‘වීමංසී’ නම් වේ. ඔහු ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ අර්ථය විමසන සුලු ප්‍රඥාවෙන් පමණක් විමසන බැවින්, ‘ප්‍රඥා ගෝචරයෙහි හැසිරවීමට සලස්වා මෙසේ පවසන්නා’ යැයි කියන ලදී. ඉහත කී තර්ක කරන හා විමසන ස්වභාවය ඇති බැවින්, තර්කයෙන් විමසා බලා තමාගේම වැටහීමෙන් ‘මෙය මෙසේම ය’ යැයි පැවසීමයි.

485. Aṭṭhitapadhānavatanti aññattha kismiñci puggale aṭṭhitapadhānavataṃ anaññasādhāraṇaṃ bhoto gotamassa padhānaṃ ahosi. Sappurisapadhānavataṃ ahosi sappurisapadhānavatādhigatānaṃ etādisānaṃ arahataṃ acchariyapuggalānaṃyeva āveṇikapadhānavataṃ ahosi. Ajānantova pakāsetīti ayaṃ pucchitamatthaṃ sayaṃ paccakkhato ajānanto eva kevalaṃ saddaṃ uppādetvāva pakāsesīti saññāya āha. Ajānanabhāve santeti ime adhidevāti paccakkhato jānane asati. Paṇḍitena manussenāti lokavohārakusalena manussena, tvaṃ pana lokavohārepi akusalo. Vacanatthañhi ajānanto yaṃ kiñci vadati. Uccena sammatanti uccaṃ supākaṭaṃ sabbaso taruṇadārakehipi sammataṃ. Ñātametaṃ yadidaṃ atthi devāti. Tenāha ‘‘susudārakāpī’’tiādi. Devāti upapattidevā. Adhidevā nāma sammutidevehi adhikadevāti katvā, tadaññe ca manusse adhikabhāve kimeva vattabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

474. ‘අට්ඨිතපධානවතං’ යනු වෙනත් කිසිම පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි නොවූ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පමණක් සීමා වූ අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන වීර්යයයි. එය සත්පුරුෂයන්ගේ වීර්යයක් වූ අතර, එවැනි වීර්යයකින් උතුම් බවට පත් වූ රහතන් වහන්සේලා වැනි ආශ්චර්යමත් පුද්ගලයන්ටම ආවේණික වූ වීර්යයකි. ‘නොදැනම ප්‍රකාශ කරයි’ යන්නෙන් අදහස් කළේ, විමසූ කරුණ තමා ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම නොදැන, හුදෙක් වචන ශබ්ද කිරීමෙන් පමණක් ප්‍රකාශ කරයි යන අදහසිනි. දෙවිවරුන් සිටින බව ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම නොදන්නා කල්හි ‘මොවුහු අධිදේවතාවෝ ය’ යැයි කීම ගැන පණ්ඩිත වූ මිනිසෙකු විසින්, එනම් ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ මිනිසෙකු විසින් පවසනු ලබන දෙයකි. එහෙත් ඔබ ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි ද අදක්ෂයෙකි. වචනයෙහි අර්ථය නොදැන ඔබ යමක් පවසයි. ‘උච්චේන සම්මතං’ යනු ඉතා ප්‍රකට වූ, කුඩා දරුවන් පවා පිළිගන්නා කරුණකි. ‘දෙවියන් සිටින බව දන්නා ලද්දකි’ යන්න ඒ නිසාම ‘කුඩා දරුවන් පවා’ යනාදියෙන් කියන ලදී. ‘දේවා’ යනු උප්පත්ති දේවතාවෝ ය. ‘අධිදේවා’ යනු සම්මුති දේවතාවන්ට වඩා ඉහළ දෙවිවරුන් යැයි ගත් විට, අන් මිනිසුන්ට වඩා උසස් බව ගැන කවර කතා ද? ඉතිරි කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

485. පපඤ්චසූදනී නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි

Saṅgāravasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

සංගාරව සූත්‍ර වර්ණනාවේ අර්ථ ප්‍රකාශනය මෙයින් අවසන් වේ.

Niṭṭhitā ca brāhmaṇavaggavaṇṇanā.

බ්‍රාහ්මණ වග්ග වර්ණනාව ද නිම විය.

Majjhimapaṇṇāsaṭīkā samattā.

මජ්ඣිම පණ්ණාස ටීකාව මෙයින් අවසන් වේ.