Tipiṭaka Translation

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

မဇ္ဈိမနိကာယေ

មជ្ឈិមនិកាយ

မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသဋီကာ

មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា

၁. ဂဟပတိဝဂ္ဂေါ

១. គហបតិវគ្គ

၁. ကန္ဒရကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. កន្ទរកសូត្រវណ្ណនា

၁. အာရာမပေါက္ခရဏီအာဒီသူတိ [Pg.1] အာရာမပေါက္ခရဏီဥယျာနစေတိယဋ္ဌာနာဒီသု. ဥဿန္နာတိ ဗဟုလာ. အသောကကဏိကာရကောဝိဠာရကုမ္ဘီရာဇရုက္ခေဟိ သမ္မိဿတာယ တံ စမ္ပကဝနံ နီလာဒိပဉ္စဝဏ္ဏကုသုမပဋိမဏ္ဍိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န စမ္ပကရုက္ခာနံယေဝ နီလာဒိပဉ္စဝဏ္ဏကုသုမတာယာတိ ဝဒန္တိ. ဘဂဝါ ကုသုမဂန္ဓသုဂန္ဓေ စမ္ပကဝနေ ဝိဟရတီတိ ဣမိနာ န မာပနကာလေ ဧဝ တသ္မိံ နဂရေ စမ္ပကရုက္ခာ ဥဿန္နာ, အထ ခေါ အပရဘာဂေပီတိ ဒဿေတိ. ‘‘ပဉ္စသတမတ္တေဟိ အဍ္ဎတေဠသေဟီ’’တိ ဧဝံ အဒဿိတပရိစ္ဆေဒေန. ဟတ္ထိနော စာရေတိ သိက္ခာပေတီတိ ဟတ္ထာစရိယော ဟတ္ထီနံ သိက္ခာပကော, တဿ ပုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဟတ္ထာစရိယဿ ပုတ္တော’’တိ. တဒါ ဘဂဝါ တေသံ ပသာဒဇနနတ္ထံ အတ္တနော ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ အနိဂုဟိတွာဝ နိသိန္နောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဆဗ္ဗဏ္ဏာနံ ဃနဗုဒ္ဓရသ္မီန’’န္တိအာဒိမာဟ. ဘဂဝတော စေဝ ဂါရဝေနာတိ ဘဂဝတော ဂရုဘာဝေန, ဘဂဝတိ ဂါရဝေနာတိ ဝါ ပါဌော.

១. បទថា Ārāmapokkharaṇīādīsu បានដល់ ក្នុងទីទាំងឡាយមានអារាម ស្រះបោក្ខរណី ឧទ្យាន និងចេតិយជាដើម។ បទថា Ussannā ប្រែថា ច្រើន ឬកុះករ។ ពួកអាចារ្យពោលថា ព្រៃចម្បាកនោះ គប្បីជ្រាបថា តុបតែងលម្អដោយផ្កាមានពណ៌ ៥ មានពណ៌ខៀវជាដើម ព្រោះតែច្រឡូកច្រឡំដោយដើមអសោក ដើមករណិការ ដើមរំដួល ដើមក្រឡាញ់ និងដើមរាជព្រឹក្ស មិនមែនព្រោះតែដើមចម្បាកខ្លួនឯងមានផ្កាពណ៌ ៥ មានពណ៌ខៀវជាដើមនោះឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅក្នុងព្រៃចម្បាកដែលមានក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ដោយក្លិនផ្កា ដោយពាក្យនេះ ទ្រង់បង្ហាញថា មិនមែនតែក្នុងកាលដែលកសាងទីក្រុងនោះប៉ុណ្ណោះទេ ដែលមានដើមចម្បាកដុះច្រើនកុះករ ប៉ុន្តែសូម្បីក្នុងកាលជាខាងក្រោយមកទៀត ក៏នៅតែមានច្រើនដែរ។ ពាក្យថា “Pañcasatamattehi aḍḍhateḷasehī” នេះ ជាការមិនបង្ហាញកំណត់ភាគចំណែកយ៉ាងនេះ។ បុគ្គលណាដែលបរដំរី គឺបង្ហាត់ដំរី បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ហត្ថាចារ្យ គឺអ្នកបង្ហាត់ដំរី, កូនរបស់ហត្ថាចារ្យនោះ ឈ្មោះថា កូនរបស់ហត្ថាចារ្យ ហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា “hatthācariyassa putto”។ ក្នុងកាលនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅដោយមិនលាក់បាំងនូវពុទ្ធានុភាពរបស់ព្រះអង្គឡើយ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើងដល់ជនទាំងនោះ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “chabbaṇṇānaṃ ghanabuddharasmīnaṃ” ជាដើម។ បទថា Bhagavato ceva gāravenā សេចក្តីថា ដោយការធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះមានព្រះភាគ ឬមានបាឋៈមួយទៀតថា bhagavati gāravenā។

နိစ္စံ န ဟောတီတိ အဘိဏှံ န ဟောတိ, ကဒါစိဒေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော. အဘိဏှနိစ္စတာ ဟိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ, န ကူဋဋ္ဌနိစ္စတာ. လောကေ ကိဉ္စိ ဝိမှယာဝဟံ ဒိသွာ ဟတ္ထဝိကာရမ္ပိ ကရောန္တိ, အင်္ဂုလိံ ဝါ ဖောဋယန္တိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ [Pg.2] ‘‘အစ္ဆရံ ပဟရိတုံ ယုတ္တ’’န္တိ. အဘူတပုဗ္ဗံ ဘူတန္တိ အယံ နိရုတ္တိနယော ယေဘုယျေန ဥပါဒါယ ရုဠှီဝသေန ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာ ဟိ ပါဠိယံ ‘‘ယေပိ တေ, ဘော ဂေါတမ, အဟေသုံ အတီတမဒ္ဓါန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ကိဉ္စိ အကတ္တဗ္ဗမ္ပိ ကရိယမာနံ ဒုက္ကရဘာဝေန ဝိမှယာဝဟံ ဟောတိ, တထာ ကိဉ္စိ ကတ္တဗ္ဗံ, ပုရိမံ ဂရဟစ္ဆရိယံ, ပစ္ဆိမံ ပသံသစ္ဆရိယံ, တဒုဘယံ သုတ္တပဒသော ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

បទថា Niccaṃ na hoti សេចក្តីថា មិនមែនមានជានិច្ចកាលទេ គឺមានតែម្តងម្កាលប៉ុណ្ណោះ នេះជាអត្ថន័យ។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ សំដៅយកភាពជានិច្ចដោយការកើតឡើងរឿយៗ មិនមែនសំដៅយកភាពជានិច្ចដោយភាពមិនប្រែប្រួលឡើយ។ ក្នុងលោក កាលបើបានឃើញអ្វីមួយដែលគួរឲ្យអស្ចារ្យ គេតែងធ្វើការសម្តែងអាការៈដោយដៃខ្លះ ឬផ្ទាត់ម្រាមដៃខ្លះ សំដៅយកអាការៈនោះ ទើបពោលថា “accharaṃ paharituṃ yuttaṃ”។ បទថា Abhūtapubbaṃ bhūtaṃ នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាវិធីនៃនិរុត្តិ ដែលពោលដោយអាស្រ័យការប្រើប្រាស់ជាទូទៅតាមសន្មត។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះបាលីមានពាក្យជាដើមថា “yepi te, bho gotama, ahesuṃ atītamaddhānaṃ” យ៉ាងនេះ អំពើខ្លះសូម្បីមិនគួរធ្វើ តែដល់ធ្វើទៅ ក៏នាំឲ្យមានការអស្ចារ្យព្រោះធ្វើបានដោយលំបាក ម្យ៉ាងទៀត អំពើខ្លះដែលគួរធ្វើ, ក្នុងអំពើទាំងពីរនោះ អំពើមុនជាសេចក្តីអស្ចារ្យគួរខ្ពើម អំពើក្រោយជាសេចក្តីអស្ចារ្យគួរពោលសរសើរ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីអស្ចារ្យទាំងពីរនោះតាមបទនៃព្រះសូត្រ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “tattha” ជាដើម។

သမ္မာ ပဋိပါဒိတောတိ သမ္မာပဋိပဒါယံ ဌပိတော. ဧသာ ပဋိပဒါ ပရမာတိ ဧတပရမံ, ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသောယံ ယထာ ‘‘ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၇၀). အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃော ပဋိပဒါယ တုမှေဟိ ပဋိပါဒိတော, အတီတေပိ ကာလေ ဗုဒ္ဓါ ဧတပရမံယေဝ ဘိက္ခုသံဃံ သမ္မာ ပဋိပါဒေသုံ, အနာဂတေပိ ကာလေ ဧတပရမံယေဝ ဘိက္ခုသံဃံ သမ္မာ ပဋိပါဒေဿန္တီတိ ပရိဗ္ဗာဇကော နယဂ္ဂါဟေန ဒိဋ္ဌေန အဒိဋ္ဌံ အနုမိနန္တော သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိံ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏံ ဝိယ သမသမံ ကတွာ ဒဿေတိ, ဧဝံ ဒဿေန္တော စ တေသံ သုဓမ္မတဉ္စ တထာ ဒဿေတိ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာ ပန နေသံ သရူပေနေဝ ဒဿိတာတိ. န ဣတော ဘိယျောတိ ဣမိနာ ပါဠိယံ ဧတပရမံယေဝါတိ အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတံ ဒဿေတိ သီလပဒဋ္ဌာနတ္တာ သမာဓိဿ, သမာဓိပဒဋ္ဌာနတ္တာ စ ပညာယ သီလေပိ စ အဘိသမာစာရိကပုဗ္ဗကတ္တာ အာဒိဗြဟ္မစရိယကဿ ဝုတ္တံ ‘‘အာဘိသမာစာရိကဝတ္တံ အာဒိံ ကတွာ’’တိ.

បទថា Sammā paṭipādito សេចក្តីថា តម្កល់ទុកក្នុងសម្មាបដិបទា។ បទថា Esā paṭipadā paramā គឺ etaparamaṃ នេះជាការសម្តែងដោយភាវណបុំសកលិង្គ ដូចជាពាក្យថា “visamaṃ candimasūriyā parivattanti”។ អត្ថន័យក្នុងបទនេះមានដូចតទៅ៖ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុសង្ឃត្រូវបានព្រះអង្គដឹកនាំឲ្យប្រតិបត្តិត្រូវហើយ សូម្បីក្នុងអតីតកាល ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក៏បានដឹកនាំភិក្ខុសង្ឃឲ្យប្រតិបត្តិត្រូវយ៉ាងកំពូលនេះឯង សូម្បីក្នុងអនាគតកាល ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក៏នឹងដឹកនាំភិក្ខុសង្ឃឲ្យប្រតិបត្តិត្រូវយ៉ាងកំពូលនេះឯង ដូចនេះ បរិព្វាជកកាលអនុមាននូវសេចក្តីដែលមិនទាន់ឃើញ ដោយអាស្រ័យការយល់ឃើញតាមគន្លងដែលបានឃើញហើយ ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវការប្រតិបត្តិល្អនៃសង្ឃក្នុងសាសនានៃព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ ឲ្យស្មើគ្នាដូចជាមាសដែលគេកាត់ពាក់កណ្តាលដូច្នោះ កាលបង្ហាញយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបថា គាត់បង្ហាញនូវភាពជាធម៌ល្អរបស់ភិក្ខុទាំងនោះយ៉ាងនោះឯង ចំណែកឯភាពជាព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹងល្អរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនោះ ត្រូវបានបង្ហាញដោយរូបរាងពិតរបស់ព្រះអង្គហើយ។ បទថា Na ito bhiyyo នេះ បង្ហាញនូវសេចក្តីដែលឃាត់ខាំងដោយការកំណត់ថា etaparamaṃyeva ក្នុងព្រះបាលី ព្រោះសីលជាបទដ្ឋានជិតដិតនៃសមាធិ សមាធិជាបទដ្ឋានជិតដិតនៃបញ្ញា និងព្រោះសីលសូម្បីក្នុងអភិសមាចារិកសីល ក៏ជាធម៌មានក្នុងចំណែកខាងដើមនៃអាទិព្រហ្មចរិយកសីល ហេតុនោះ ទើបពោលថា “ābhisamācārikavattaṃ ādiṃ katvā”។

၂. ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအာဒီသု အနန္တောဂဓတ္တာ ‘‘ပါဋိဧက္ကော အနုသန္ဓီ’’တိ ဝတွာ တမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ဘဂဝါ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥပသန္တကာရဏန္တိ ဥပသန္တဘာဝကာရဏံ. တဉှိ အရိယာနံယေဝ ဝိသယော, တတ္ထာပိ စ ဗုဒ္ဓါနံ ဧဝ အနဝသေသတော ဝိသယောတိ ဣမမတ္ထံ ဗျတိရေကတော အနွယတော စ ဒဿေတုံ န ဟိ တွန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဉာတတ္ထစရိယာ ကာကဇာတကာဒိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, လောကတ္ထစရိယာ တံတံပါရမိပူရဏဝသေန, ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယာ မဟာဗောဓိဇာတကာဒိဝသေန. အစ္ဆရိယံ ဘော ဂေါတမာတိအာဒိနာ ကန္ဒရကေန ကတံ ပသာဒပဝေဒနံ ဒဿေတိ.

២. ព្រោះមិនចូលទៅក្នុងពួកបុច្ឆានុសន្ធិជាដើម ទើបពោលថា “pāṭiekko anusandhi” ហើយដើម្បីធ្វើអត្ថនោះឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “bhagavā kira” ជាដើម។ បទថា Upasantakāraṇaṃ សេចក្តីថា ហេតុនៃភាពជាអ្នកស្ងប់រំងាប់។ ព្រោះថា ហេតុនោះជាវិស័យរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីក្នុងព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះ ក៏ជាវិស័យរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះដោយអវិរុទ្ធភាព និងដោយអនុលោមភាព ទើបពោលពាក្យមានដើមថា na hi tvaṃ ជាដើម។ ក្នុងចរិយាទាំងនោះ ញាតត្ថចរិយា គប្បីជ្រាបតាមរយៈកាកជាតកជាដើម, លោកត្ថចរិយា គប្បីជ្រាបតាមរយៈការបំពេញបារមីនោះៗ, ពុទ្ធត្ថចរិយា គប្បីជ្រាបតាមរយៈមហាបោធិជាតកជាដើម។ ពាក្យមានដើមថា Acchariyaṃ bho gotama នេះ បង្ហាញនូវការសម្តែងសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលកន្ទរកៈបានធ្វើហើយ។

ယေပိ တေတိအာဒိနာ တေန ဝုတ္တမတ္ထံ ပစ္စနုဘာသန္တေန ဘဂဝတာ သမ္ပဋိစ္ဆိတန္တိ စရိတတ္တာ အာဟ – ‘‘သန္တိ ဟိ ကန္ဒရကာတိ အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီ’’တိ[Pg.3]. ယော ဟိ ကန္ဒရကေန ဘိက္ခုသံဃဿ ဥပသန္တဘာဝေါ ကိတ္တိတော, တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေန္တောပိ တေန အပုစ္ဆိတောယေဝ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေန ဘဂဝါ ‘‘သန္တိ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဒေသနံ အာရဘိ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတော ကိရ ဧတဒဟောသီ’’ တိအာဒိ. ကပ္ပေတွာတိ အညထာ သန္တမေဝ အတ္တာနံ အညထာ ဝိဓာယ. ပကပ္ပေတွာတိ သနိဒဿနဝသေန ဂဟေတွာ. တေနာဟ ‘‘ကုဟကဘာဝေနာ’’တိအာဒိ. ပဋိပဒံ ပူရယမာနာတိ ကာမံ အဝိသေသေန သေက္ခာ ဝုစ္စန္တိ, တေ ပန အဓိဂတမဂ္ဂဝသေန ‘‘ပူရယမာနာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗာ ကိစ္စဿ နိဋ္ဌိတတ္တာ. မဂ္ဂေါ ဟိ ဧကစိတ္တက္ခဏိကောတိ အာဟ ‘‘ဥပရိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနာယ ဥပသန္တာ’’တိ. ဣတော မုတ္တာတိ မဂ္ဂေနာဂတူပသမတော မုတ္တာ. ကလျာဏပုထုဇ္ဇနေ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘စတူဟိ သတိပဋ္ဌာနေဟိ ဥပသန္တာ’’တိ.

ព្រោះតែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទទួលយកនូវអត្ថដែលកន្ទរកៈពោលហើយ ដោយការត្រាស់តបវិញដោយពាក្យមានដើមថា Yepi te ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “santi hi kandaraka” នេះ ក៏ជាអនុសន្ធិដោយឡែកមួយដែរ។ ព្រោះថា ភាពជាអ្នកស្ងប់រំងាប់នៃភិក្ខុសង្ឃណាដែលកន្ទរកៈបានសរសើរហើយ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងចែករំលែកបង្ហាញនូវភាពស្ងប់រំងាប់នោះ សូម្បីកន្ទរកៈមិនបានសួរ ក៏ទ្រង់ផ្តើមសម្តែងធម៌ដោយព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ថា “santi hi” ជាដើម។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “bhagavato kira etadahosi” ជាដើម។ បទថា Kappetvā សេចក្តីថា ធ្វើខ្លួនឯងដែលមានសភាពផ្សេង ឲ្យទៅជាសភាពផ្សេងវិញ។ បទថា Pakappetvā សេចក្តីថា កាន់យកដោយអំណាចនៃការបង្ហាញឲ្យឃើញ។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “kuhakabhāvena” ជាដើម។ បទថា Paṭipadaṃ pūrayamānā សេចក្តីថា ពិតណាស់ ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ តែងត្រូវបានហៅដោយមិនចំពោះ ប៉ុន្តែព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងនោះ មិនគប្បីហៅថា “pūrayamānā” ដោយអំណាចនៃមគ្គដែលបានសម្រេចហើយនោះឡើយ ព្រោះកិច្ចត្រូវបានសម្រេចរួចហើយ។ ព្រោះថាមគ្គមានខណៈចិត្តតែមួយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “uparimaggassa vipassanāya upasantā”។ បទថា Ito muttā សេចក្តីថា រួចផុតអំពីសេចក្តីស្ងប់រំងាប់ដែលបានមកដោយមគ្គនេះ។ សំដៅយកកល្យាណបុថុជ្ជន ហេតុនោះ ទើបពោលថា “catūhi satipaṭṭhānehi upasantā”។

သတတသီလာတိ အဝိစ္ဆိန္နသီလာ. သာတိသယော ဟိ ဧတေသံ သီလဿ အခဏ္ဍာဒိဘာဝေါ. သုပရိသုဒ္ဓသီလတာဝသေန သန္တတာ ဝုတ္တိ ဧတေသန္တိ သန္တတဝုတ္တိနောတိ အာဟ ‘‘တဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ. ဧဝံ သီလဝုတ္တိဝသေန ‘‘သန္တတဝုတ္တိနော’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ ဣဒါနိ ဇီဝိတဝုတ္တိဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘သန္တတဇီဝိကာဝါတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. သာသနဿ ဇီဝိတဝုတ္တိ သီလသန္နိဿိတာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘တသ္မိ’’န္တိအာဒိ.

បទថា Satatasīlā សេចក្តីថា មានសីលមិនដាច់។ ព្រោះថា ភាពមិនដាច់ធ្លាយជាដើមនៃសីលរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ជាគុណធម៌ដ៏ក្រៃលែង។ ភិក្ខុទាំងឡាយមានការប្រព្រឹត្តប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ ដោយអំណាចនៃសីលដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សន្តតវុត្តិ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “tasseva vevacanaṃ”។ កាលបានពោលអត្ថនៃបទថា “santatavuttino” ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តសីលយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តជីវិត ទើបពោលថា “santatajīvikā vāti attho”។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃជីវិតក្នុងសាសនា គឺអាស្រ័យលើសីលពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “tasmiṃ” ជាដើម។

နိပယတိ ဝိသောသေတိ ရာဂါဒိသံကိလေသံ, တတော ဝါ အတ္တာနံ နိပါတီတိ နိပကော, ပညဝါ. တေနာဟ ‘‘ပညဝန္တော’’တိ. ပညာယ ဌတွာ ဇီဝိကာကပ္ပနံ နာမ ဗုဒ္ဓပဋိကုဋ္ဌမိစ္ဆာဇီဝံ ပဟာယ သမ္မာဇီဝေန ဇီဝနန္တိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ ဧကစ္စော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄) တံသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၄) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရထဝိနီတပဋိပဒါဒယော တေသု တေသု သုတ္တေသု ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတော အညတ္ထ မဟာဂေါပါလကသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၄၆ အာဒယော) လောကုတ္တရသတိပဋ္ဌာနာ ကထိတာတိ အာဟ – ‘‘ဣဓ ပန လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ သတိပဋ္ဌာနာ ကထိတာ’’တိ, သတိပဋ္ဌာနသုတ္တေပိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃-၃၇၄; မ. နိ. ၁.၁၀၆ အာဒယော) ဝေါမိဿကာဝ ကထိတာတိ. ဧတ္တကေနာတိ ဧတ္တကာယ ဒေသနာယ.

ធម្មជាតិណាដែលញ៉ាំងរាគាទិកិលេសឲ្យស្ងួតស្ងប់ ឬរក្សាខ្លួនឲ្យរួចផុតចាកកិលេសនោះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា និបកៈ គឺអ្នកមានប្រាជ្ញា។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “paññavanto”។ ការញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយតម្កល់នៅក្នុងប្រាជ្ញា គឺការលះបង់មិច្ឆាជីវៈដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់តិះដៀល ហើយរស់នៅដោយសម្មាជីវៈ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “yathā ekacco” ជាដើម។ សេចក្តីដែលគួរពោលក្នុងបទនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ និងក្នុងមហាដីកានៃវិសុទ្ធិមគ្គនោះឯង។ រថវិនីតបដិបទាជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងសូត្រនោះៗ។ ក្នុងសូត្រដទៃក្រៅពីនេះ មានមហាកោបាលកសូត្រជាដើម លោកុត្តរសតិបដ្ឋានត្រូវបានសម្តែងទុក ហេតុនោះ ទើបពោលថា “idha pana lokiyalokuttaramissakā satipaṭṭhānā kathitā” សូម្បីក្នុងសតិបដ្ឋានសូត្រ ក៏សម្តែងលាយឡំគ្នាដូច្នោះដែរ។ បទថា Ettakena សេចក្តីថា ដោយទេសនាត្រឹមប៉ុណ្ណេះ។

၃. ကာရကဘာဝန္တိ [Pg.4] ပဋိပတ္တိယံ ပဋိပဇ္ဇနကဘာဝံ. မယမ္ပိ နာမ ဂိဟီ ဗဟုကိစ္စာ သမာနာ ကာလေန ကာလံ သတိပဋ္ဌာနေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တာ ဝိဟရာမ, ကိမင်္ဂံ ပန ဝိဝေကဝါသိနောတိ အတ္တနော ကာရကဘာဝံ ပဝေဒေန္တော ဧဝံ ဘိက္ခုသံဃဉ္စ ဥက္ခိပတိ. တေနာဟ ‘‘အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော’’တိအာဒိ. နာနာရမ္မဏေသု အပရာပရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ရာဂါဒိကိလေသာနံ ဃနဇဋိတသင်္ခါတာကာရေန ပဝတ္တိ ကိလေသဂဟနေန ဂဟနတာ, တေနာဟ ‘‘အန္တော ဇဋာ ဗဟိ ဇဋာ, ဇဋာယ ဇဋိတာ ပဇာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၃, ၁၉၂). မနုဿာနံ အဇ္ဈာသယဂဟဏေန သာဌေယျမ္ပီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကသဋသာဌေယျေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ယထာ သပ္ပိမဓုဖာဏိတာဒီသု ကစဝရဘာဝေါ, သော ကသဋောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သန္တာနေ အပရိသုဒ္ဓေါ သံကိလေသဘာဝေါ ကသဋန္တိ အာဟ ‘‘အပရိသုဒ္ဓဋ္ဌေန ကသဋတာ’’တိ. အတ္တနိ အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနံ ကေရာဋိယဋ္ဌော. ဇာနာတီတိ ‘‘ဣဒံ အဟိတံ န သေဝိတဗ္ဗံ, ဣဒံ ဟိတံ သေဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိစာရေတိ ဒေသေတိ. ဝိစာရဏတ္ထောပိ ဟိ ဟောတိ ဇာနာတိ-သဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘အာယသ္မာ ဇာနာတီ’’တိ. သဗ္ဗာပိ…ပေ… အဓိပ္ပေတာ ‘‘ပသုပါလကာ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဣဓ အန္တရ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဝိဇ္ဇန္တရိကာယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၄၉) ဝိယ ခဏတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ယတ္တကေန ခဏေနာ’’တိ. တေနာတိ ဟတ္ထိနာ. တာနီတိ သာဌေယျာဒီနိ.

៣. បទថា Kārakabhāvaṃ សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកប្រតិបត្តិក្នុងបដិបត្តិ។ សូម្បីពួកយើងដែលជាគ្រហស្ថមានកិច្ចការច្រើន ក៏នៅតែមានចិត្តតម្កល់មាំក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងឡាយតាមកាលវេលា ចុះនឹងពោលទៅថ្វីដល់លោកអ្នករស់នៅក្នុងទីវិវេក កាលសម្តែងនូវភាពជាអ្នកធ្វើរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាលើកតម្កើងភិក្ខុសង្ឃផងដែរ។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “ayañhettha adhippāyo” ជាដើម។ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃរាគាទិកិលេសទាំងឡាយដែលកើតឡើងរឿយៗក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ដោយអាការៈដែលពោលគឺការជំពាក់ជំពិនយ៉ាងក្រាស់ ឈ្មោះថា ភាពស៊ុបទ្រុបដោយព្រៃកិលេស ហេតុនោះ ទើបពោលថា “anto jaṭā bahi jaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā”។ កាលនឹងបង្ហាញថាសូម្បីសេចក្តីកុហកបោកប្រាស់ ក៏កើតឡើងដោយការកាន់យកអធ្យាស្រ័យរបស់មនុស្សទាំងឡាយដែរ ទើបពោលថា “kasaṭasāṭheyyesupi eseva nayo”។ សម្រាមក្នុងទឹកដោះថ្លា ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅជាដើម ហៅថា កសដៈ យ៉ាងណាមិញ ភាពនៃកិលេសដ៏មិនបរិសុទ្ធក្នុងសន្តាន ក៏ឈ្មោះថា កសដៈ យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “aparisuddhaṭṭhena kasaṭatā”។ ការលើកតម្កើងគុណធម៌ដែលមិនមានក្នុងខ្លួន ឈ្មោះថា ភាពជាអ្នកលាក់ពុត។ បទថា Jānāti សេចក្តីថា ពិចារណា ឬសម្តែងថា “នេះជាអំពើមិនជាប្រយោជន៍ មិនគួរគប់រក នេះជាអំពើជាប្រយោជន៍ គួរគប់រក”។ ព្រោះថាសព្ទថា jānāti នេះ សូម្បីមានអត្ថថាពិចារណា ក៏មានដែរ ដូចជាពាក្យថា “āyasmā jānāti”។ សូម្បីទាំងអស់...បេ... សំដៅយក ដូចជាក្នុងពាក្យថា “pasupālakā” ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា antara មានអត្ថថា ខណៈ ដូចជាក្នុងពាក្យថា “vijjantarikāya” ជាដើម ហេតុនោះ ទើបពោលថា “yattakena khaṇena”។ បទថា Tena សំដៅយក ដោយដំរីនោះ។ បទថា Tāni សំដៅយក ធម៌មានសាឋេយ្យៈជាដើមទាំងនោះ។

အတ္ထတော ကာယစိတ္တုဇုကတာပဋိပက္ခဘူတာဝ လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒဿ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသာတိ တာနိ ပဝတ္တိအာကာရေန ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယဿာတိ ပါဏဘူတဿ အဿဿ ဝါ ဟတ္ထိနော ဝါ. ဌဿာမီတိ တတ္ထေဝ သပ္ပဋိဘယေ ဌာနေ ဂန္တွာ ဌဿာမီတိ န ဟောတိ. ဣမဿ သာဌေယျတာယ ပါကဋကရဏံ ဝဉ္စနာဓိပ္ပာယဘာဝတော. တထာ ဟိ စတူသု ဌာနေသု ‘‘ဝဉ္စေတွာ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ, နိဂုဟန္တော ပန တတ္ထေဝ ဂန္တွာ တိဋ္ဌေယျ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပဋိမဂ္ဂံ အာရောဟိတုကာမဿာတိ အာဂတမဂ္ဂမေဝ နိဝတ္တိတွာ ဂန္တုကာမဿ. လေဏ္ဍဝိဿဇ္ဇနာဒီသု ကာလန္တရာပေက္ခာဘာဝံ ‘‘တထာ’’တိ ဣမိနာ ဥပသံဟရတိ.

ដោយអត្ថ សេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនៃអាការៈដ៏វិសេសនៃលោភសហគតចិត្ត ដែលជាបដិបក្ខចំពោះភាពត្រង់នៃកាយនិងចិត្តពិតប្រាកដ ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈប្រព្រឹត្តទៅទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “tattha” ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ បទថា yassa សំដៅយក នៃសត្វមានជីវិត គឺសេះ ឬដំរី។ បទថា Ṭhassāmi សេចក្តីថា មិនមែនមានគំនិតថា នឹងទៅឈរក្នុងទីដែលមានភ័យនោះឡើយ។ ការធ្វើឲ្យច្បាស់នូវភាពជាអ្នកកុហកបោកប្រាស់របស់សត្វនេះ ព្រោះមានបំណងចង់បោកប្រាស់។ ព្រោះថា ក្នុងទីទាំង ៤ នោះ ពោលតែពាក្យថា “vañcetvā” ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯសត្វដែលលាក់ពុត ក៏ទៅឈរក្នុងទីនោះឯង។ ន័យនេះ គប្បីជ្រាបសូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់។ បទថា Paṭimaggaṃ ārohitukāmassa សេចក្តីថា នៃសត្វដែលចង់ត្រឡប់ទៅតាមផ្លូវដែលខ្លួនមកវិញ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្ខេបសេចក្តីដោយពាក្យថា “tathā” នេះ ដើម្បីបង្ហាញពីការរង់ចាំពេលវេលាក្នុងការបញ្ចេញលាមកជាដើម។

အန္တောဇာတကာတိ အတ္တနော ဒါသိယာ ကုစ္ဆိမှိ ဇာတာ. ဓနက္ကီတာတိ ဓနံ ဒတွာ ဒါသဘာဝေန ဂဟိတာ. ကရမရာနီတာတိ ဒါသဘာဝေန ကရမရဂ္ဂါဟဂဟိတာ. ဒါသဗျန္တိ ဒါသဘာဝံ. ပေဿာတိ အဒါသာ ဧဝ ဟုတွာ ဝေယျာဝစ္စကရာ. ဣမံ ဝိဿဇ္ဇေတွာတိ ဣမံ အတ္တနော ဟတ္ထဂတံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ. ဣမံ [Pg.5] ဂဏှန္တာတိ ဣမံ တဿ ဟတ္ထဂတံ ဂဏှန္တာ. သမ္မုခတော အညထာ ပရမ္မုခကာလေ ကာယဝါစာသမုဒါစာရဒဿနေနေဝ စိတ္တဿ နေသံ အညထာ ဌိတဘာဝေါ နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

បទថា Antojātakā សេចក្តីថា កើតក្នុងផ្ទៃនៃទាសីរបស់ខ្លួន។ បទថា Dhanakkītā សេចក្តីថា ជនដែលគេទិញដោយទ្រព្យយកមកធ្វើជាទាសៈ។ បទថា Karamarānītā សេចក្តីថា ជនដែលគេចាប់បានក្នុងសង្គ្រាមហើយនាំយកមកធ្វើជាទាសៈ។ បទថា Dāsabyaṃ សេចក្តីថា ភាពជាទាសៈ។ បទថា Pessā សេចក្តីថា ជនដែលមិនមែនជាទាសៈឡើយ តែជាអ្នកធ្វើការងារបម្រើ។ បទថា Imaṃ vissajjetvā សេចក្តីថា លះបង់ចោលនូវរបស់នេះដែលនៅក្នុងដៃរបស់ខ្លួន។ បទថា Imaṃ gaṇhantā សេចក្តីថា កាន់យកនូវរបស់នេះដែលនៅក្នុងដៃរបស់បុគ្គលនោះ។ គប្បីជ្រាបថា ភាពប្រែប្រួលនៃចិត្តរបស់ជនទាំងនោះ ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយការបង្ហាញនូវកាយវិការនិងវាចាផ្សេងគ្នាក្នុងពេលចំពោះមុខ និងពេលកំបាំងមុខ។

၄. အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီတိ ဧတ္ထာပိ အနန္တရေ ဝုတ္တနယေနေဝ အနုသန္ဓိယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနေဝါဟ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိ. စတုတ္ထော ဟိတပဋိပဒံ ပဋိပန္နောတိ ယောဇနာ. ပုဂ္ဂလသီသေန ပုဂ္ဂလပဋိပတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘ပုဂ္ဂလေ ပဟာယာ’’တိ အာဟ. ပဋိပတ္တိ ဟိ ဣဓ ပဟာတဗ္ဗာ, န ပုဂ္ဂလာ. ယထာ အဿဒ္ဓါဒိပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနေန သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိဘာဝနာ ဣဇ္ဈန္တိ, ဧဝံ မိစ္ဆာပဋိပန္နပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနေန မိစ္ဆာပဋိပဒါ ဝဇ္ဇိတဗ္ဗာတိ အာဟ – ‘‘ပုရိမေ တယော ပုဂ္ဂလေ ပဟာယာ’’တိ. စတုတ္ထပုဂ္ဂလဿာတိ ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ဝုတ္တစတုတ္ထပုဂ္ဂလဿ ဟိတပဋိပတ္တိယံယေဝ ပဋိပါဒေမိ ပဝတ္တေမီတိ ဒဿေန္တော. သန္တာတိ သမံ ဝိနာသံ နိရောဓံ ပတ္တာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘နိရုဒ္ဓါ သန္တာတိ ဝုတ္တာ’’တိ. ပုန သန္တာတိ ဘာဝနာဝသေန ကိလေသပရိဠာဟဝိဂမတော သန္တာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗုတာ’’တိ. သန္တာတိ အာနေတွာ ယောဇနာ. သန္တော ဟဝေတိ ဧတ္ထ သမဘာဝကရေန သာဓုဘာဝဿ ဝိသေသပစ္စယဘူတေန ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတာ အရိယာ ‘‘သန္တော’’တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ – ‘‘သန္တော ဟဝေ…ပေ… ပဏ္ဍိတာ’’တိ.

៤. ពាក្យថា Ayampi pāṭiyekko anusandhīti (សូម្បីតែអនុសន្ធិនេះ ក៏ជាអនុសន្ធិផ្សេងគ្នាដែរ) ក្នុងបទនេះ គប្បីជ្រាបការភ្ជាប់អនុសន្ធិ ដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “ayañhī” ទីជាដើម។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា បុគ្គលទី ៤ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិការប្រតិបត្តិជាប្រយោជន៍។ លោកពោលថា “puggale pahāya” (លះបង់បុគ្គលទាំងឡាយ) ដើម្បីបង្ហាញការប្រតិបត្តិរបស់បុគ្គល ដោយលើកយកបុគ្គលជាប្រធាន។ ព្រោះថា ក្នុងការប្រតិបត្តិនេះ អ្វីដែលគប្បីលះបង់គឺការប្រតិបត្តិ មិនមែនបុគ្គលឡើយ។ លោកពោលថា “purime tayo puggale pahāya” (លះបង់បុគ្គល ៣ នាក់ខាងដើម) ក្នុងន័យថា ដូចជាការចម្រើនសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម រមែងសម្រេចបានដោយការវៀរចាកបុគ្គលដែលគ្មានសទ្ធាជាដើម យ៉ាងណាមិញ ការប្រតិបត្តិខុស ក៏គប្បីវៀរចាកដោយការវៀរចាកបុគ្គលដែលប្រតិបត្តិខុស យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Catutthapuggalassāti (នៃបុគ្គលទី ៤) គឺដើម្បីបង្ហាញថា ខ្ញុំព្រះករុណារមែងញ៉ាំងបុគ្គលទី ៤ ដែលពោលហើយក្នុងពួក ៤ នេះ ឲ្យប្រតិបត្តិ គឺឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងការប្រតិបត្តិជាប្រយោជន៍តែម្តង។ ពាក្យថា Santā (រំលត់ហើយ) សេចក្តីថា ដល់នូវការស្ងប់រំលត់ គឺការវិនាស ការរលត់ទៅ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “niruddhā santāti vuttā” (ដែលពោលថា សន្តៈ គឺរលត់ហើយ)។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា Santā (ស្ងប់ហើយ) សេចក្តីថា ស្ងប់រំលត់ព្រោះការប្រាសចាកសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃកិលេស ដោយអំណាចនៃការចម្រើន (ភាវនា) នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “nibbutā” (រលត់ហើយ)។ គប្បីនាំយកពាក្យថា Santā មកភ្ជាប់សេចក្តី។ ពាក្យថា Santo have ក្នុងបទនេះ លោកពោលថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលប្រកបដោយความเป็นបណ្ឌិត (បណ្ឌិច្ចៈ) ដែលជាបច្ច័យដ៏វិសេសនៃសេចក្តីល្អ ដោយការធ្វើចិត្តឲ្យស្មើ ឈ្មោះថា “សន្តៈ” (អ្នកស្ងប់) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “santo have…pe… paṇḍitā” (សប្បុរសទាំងឡាយ... គឺពួកបណ្ឌិត)។

အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၁၉၈) အတ္တဘာဝေါ, ဣဓ ပန ယော ပရော န ဟောတိ, သော အတ္တာ, တံ အတ္တာနံ. ပရန္တိ အတ္တတော အညံ. ဆာတံ ဝုစ္စတိ တဏှာ ဇိဃစ္ဆာဟေတုတာယ. အန္တော တာပနကိလေသာနန္တိ အတ္တနော သန္တာနေ အတ္တပရိဠာဟဇနနသန္တပ္ပနကိလေသာနံ. စိတ္တံ အာရာဓေတီတိ စိတ္တံ ပသာဒေတိ, သမ္ပဟံသေတီတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန တထာဘူတော စိတ္တံ သမ္ပာဒေန္တော အဇ္ဈာသယံ ဂဏှန္တော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တံ သမ္ပာဒေတီ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា Attā (ខ្លួន) ព្រោះជាទីតម្កល់ទុកនូវអហំមានៈ (ការប្រកាន់ខ្លួន) គឺអត្តភាព, ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ អ្វីដែលមិនមែនជាអ្នកដទៃ នោះឈ្មោះថា ខ្លួន (អត្តា) សំដៅដល់ខ្លួននោះ។ ពាក្យថា Para (អ្នកដទៃ) គឺអ្វីដែលក្រៅពីខ្លួន។ ពាក្យថា Chāta (ការឃ្លាន) លោកហៅថា តណ្ហា ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យឃ្លាន។ ពាក្យថា Anto tāpanakilesānaṃ (នៃកិលេសដែលធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយខាងក្នុង) គឺនៃកិលេសទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ និងញ៉ាំងសេចក្តីក្តៅក្រហាយដល់ខ្លួនឲ្យកើតឡើង ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Cittaṃ ārādheti (ញ៉ាំងចិត្តឲ្យត្រេកអរ) សេចក្តីថា ធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លា ឲ្យរីករាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែបុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ កាលញ៉ាំងចិត្តឲ្យសម្រេច ឈ្មោះថាជាអ្នកកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “cittaṃ sampādeti” (ញ៉ាំងចិត្តឲ្យសម្រេច) ជាដើម។

၅. ဒုက္ခံ ပဋိက္ကူလံ ဇေဂုစ္ဆံ ဧတဿာတိ ဒုက္ခပဋိက္ကူလော တံ ဒုက္ခပဋိက္ကူလံ. ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗတာ ဟိ ကာမစာရာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဒုက္ခဿ ဝိသေသိတဗ္ဗတံ သန္ဓာယ ဗာဟိရတ္ထသမာသံ အနာဒိယိတွာ ‘‘ဒုက္ခဿ ပဋိက္ကူလ’’န္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ယေန ဟိ ဘာဂေန ပုရိသဿ ဒုက္ခံ ပဋိက္ကူလံ, တေန ဒုက္ခဿ ပုရိသောပီတိ. တေနာဟ – ‘‘ပစ္စနီကသဏ္ဌိတ’’န္တိ.

៥. ទុក្ខជាទីខ្ពើមរអើម គួរស្អប់ខ្ពើមដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា dukkhapaṭikkūla (អ្នកមានទុក្ខជាទីខ្ពើមរអើម) សំដៅដល់បុគ្គលដែលមានទុក្ខជាទីខ្ពើមរអើមនោះ។ ព្រោះថា ភាពជាវិសេសនៈ និងវិសេសិតព្វៈ រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមប្រាថ្នា។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា លោកសំដៅយកភាពជាវិសេសិតព្វៈនៃទុក្ខ ដោយមិនកាន់យកពាហិរត្ថសមាស ហើយពោលអត្ថថា “dukkhassa paṭikkūlaṃ” (សេចក្តីខ្ពើមរអើមនៃទុក្ខ)។ ព្រោះថា ទុក្ខជាទីខ្ពើមរអើមដល់បុរសដោយចំណែកណា បុរសក៏ជាទីខ្ពើមរអើមដល់ទុក្ខដោយចំណែកនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “paccanīkasaṇṭhitaṃ” (តាំងនៅជាសត្រូវ)។

၆. စတူဟိ [Pg.6] ကာရဏေဟီတိ ဓာတုကုသလတာဒီဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ. ကမ္မံ ကရောတီတိ ယောဂကမ္မံ ကရောတိ. ယသ္မာ သမ္ဗုဒ္ဓါ ပရေသံ မဂ္ဂဖလာဓိဂမာယ ဥဿာဟဇာတာ, တတ္ထ နိရန္တရံ ယုတ္တပ္ပယုတ္တာ ဧဝ ဟောန္တိ, တေ ပဋိစ္စ တေသံ အန္တရာယော န ဟောတိယေဝါတိ အာဟ ‘‘န ပန ဗုဒ္ဓေ ပဋိစ္စာ’’တိ. ကိရိယပရိဟာနိယာ ဒေသကဿ တဿေဝ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ တဇ္ဇပယောဂါဘာဝတော. ‘‘ဒေသကဿ ဝါ’’တိ ဣဒံ သာဝကာနံ ဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မဟတာ အတ္ထေနာတိ ဧတ္ထ အတ္ထ-သဒ္ဒေါ အာနိသံသပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဒွီဟိ အာနိသံသေဟီ’’တိ. ပသာဒံ ပဋိလဘတိ ‘‘အရဟန္တော’’တိအာဒိနာ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိယာ သုတတ္တာ. အဘိနဝေါ နယော ဥဒပါဒိ သန္တတသီလတာဒိဝသေန အနတ္တန္တပတာဒိဝသေန, သောပိ တံ သုတွာ ဒါသာဒီသု သဝိသေသံ လဇ္ဇီ ဒယာပန္နော ဟိတာနုကမ္ပီ ဟုတွာ သေက္ခပဋိပဒံ သီလံ သာဓေန္တော အနုက္ကမေန သတိပဋ္ဌာနဘာဝနံ ပရိဗြူဟေတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘မဟတာ အတ္ထေန သံယုတ္တော’’တိ.

៦. ពាក្យថា Catūhi kāraṇehi (ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង) គឺដោយហេតុ ៤ យ៉ាង មានភាពជាអ្នកឈ្លាសក្នុងធាតុជាដើម។ ពាក្យថា Kammaṃ karoti (ធ្វើការងារ) គឺធ្វើការងារគឺយោគៈ (ការប្រកបព្យាយាម)។ ព្រោះហេតុតែព្រះសម្ពុទ្ធទាំងឡាយ មានសេចក្តីអุตសាហៈកើតឡើងហើយ ដើម្បីឲ្យអ្នកដទៃបានសម្រេចមគ្គនិងផល ទើបជាអ្នកប្រកបខ្វល់ខ្វាយជានិច្ចក្នុងធម៌នោះ គ្រោះថ្នាក់ (អន្តរាយ) របស់ជនទាំងឡាយនោះ មិនមានព្រោះអាស្រ័យព្រះសម្ពុទ្ធទាំងឡាយនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “na pana buddhe paṭicca” (ប៉ុន្តែមិនមែនព្រោះអាស្រ័យព្រះពុទ្ធឡើយ)។ ព្រោះការសាបសូន្យនៃកិរិយា ដោយការមិនមានប្រយោគដ៏សមគួរដល់ធម៌នោះ របស់អ្នកសម្តែង ឬរបស់បុគ្គលនោះឯង។ ពាក្យថា “desakassa vā” (ឬរបស់អ្នកសម្តែង) នេះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃសាវ័កទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Mahatā atthena (ដោយប្រយោជន៍ដ៏ធំ) ក្នុងបទនេះ សព្ទថា Attha ជាវេវចនៈនៃអានិសង្ស ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “dvīhi ānisaṃsehi” (ដោយអានិសង្ស ២ យ៉ាង)។ បុគ្គលរមែងបាននូវសេចក្តីជ្រះថ្លា ព្រោះបានស្តាប់នូវការប្រតិបត្តិល្អនៃព្រះសង្ឃ ដោយពាក្យជាដើមថា “arahanto” (ព្រះអរហន្តទាំងឡាយ)។ ន័យដ៏ប្លែក (ថ្មី) កើតឡើងហើយ ដោយអំណាចនៃសីលដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ជាដើម ដោយអំណាចនៃការមិនធ្វើខ្លួនឲ្យក្តៅក្រហាយជាដើម បុគ្គលនោះ លុះបានស្តាប់ធម៌នោះហើយ ក៏ជាអ្នកមានសេចក្តីខ្មាសអៀនជាពិសេស មានសេចក្តីអាណិតអាសូរ មានសេចក្តីអនុគ្រោះដោយប្រយោជន៍ ក្នុងពួកជនមានទាសៈជាដើម កាលញ៉ាំងសីលដែលជាសេក្ខបដិបទាឲ្យសម្រេច រមែងចម្រើននូវសតិបដ្ឋានភាវនាដោយលំដាប់។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “mahatā atthena saṃyutto” (ប្រកបដោយប្រយោជន៍ដ៏ធំ)។

၈. ပရေသံ ဟနနဃာတနာဒိနာ ရောဒါပနတော လုဒ္ဒေါ, တထာ ဝိဃာတကဘာဝေန ကာယစိတ္တာနံ ဝိဒါရဏတော ဒါရုဏော, ဝိရုဒ္ဓဝါဒတာယ ကက္ခဠော, ဗန္ဓနာဂါရေ နိယုတ္တော ဗန္ဓနာဂါရိကော.

៨. ឈ្មោះថា Ludda (សាហាវយង់ឃ្នង) ព្រោះធ្វើអ្នកដទៃឲ្យយំយែក ដោយការសម្លាប់ និងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញជាដើម, ឈ្មោះថា Dāruṇa (កាចសាហាវ) ព្រោះញ៉ាំងកាយនិងចិត្តឲ្យខ្ទេចខ្ទី ដោយភាពជាអ្នកបំផ្លិចបំផ្លាញ, ឈ្មោះថា Kakkhaḷa (ទ្រគោះបោះបោក) ព្រោះនិយាយពាក្យទាស់ទែង, ឈ្មោះថា Bandhanāgārika (អ្នករក្សាគុក) ព្រោះតែងតែនៅក្នុងផ្ទះឃុំឃាំង (គុក)។

၉. ခတ္တိယာဘိသေကေနာတိ ခတ္တိယာနံ ကတ္တဗ္ဗအဘိသေကေန. သန္ထာဂါရန္တိ သန္ထာရဝသေန ကတံ အဂါရံ ယညာဝါဋံ. သပ္ပိတေလေနာတိ သပ္ပိမယေန တေလေန, ယမကသ္နေဟေန ဟိ တဒါ ကာယံ အဗ္ဘဉ္ဇတိ. ဝစ္ဆဘာဝံ တရိတွာ ဌိတော ဝစ္ဆတရော. ပရိက္ခေပကရဏတ္ထာယာတိ ဝနမာလာဟိ သဒ္ဓိံ ဒဗ္ဘေဟိ ဝေဒိယာ ပရိက္ခေပနတ္ထာယ. ယညဘူမိယန္တိ အဝသေသယညဋ္ဌာနေ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ တံ သုဝိညေယျမေဝ.

៩. ពាក្យថា Khattiyābhisekena (ដោយការអភិសេកនៃក្សត្រ) គឺដោយការអភិសេកដែលគប្បីធ្វើដល់ក្សត្រទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Santhāgāra (សាលាប្រជុំ) គឺរោងពិធីបូជាយញ្ញ ដែលធ្វើឡើងដោយការក្រាល (ស្មៅស្បូវជាដើម)។ ពាក្យថា Sappitelena (ដោយប្រេងលាយទឹកដោះថ្លា) គឺដោយប្រេងដែលធ្វើដោយទឹកដោះថ្លា ព្រោះថាក្នុងសម័យនោះ គេតែងលាបកាយដោយប្រេងពីរមុខលាយគ្នា។ សត្វដែលឆ្លងផុតភាពជាកូនគោ ឈ្មោះថា Vacchatara (គោស្ទាវ)។ ពាក្យថា Parikkhepakaraṇatthāya (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការព័ទ្ធជុំវិញ) គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការព័ទ្ធជុំវិញនូវរានពិធី (វេទិកា) ដោយស្មៅយុថ្កា ព្រមទាំងកម្រងផ្កាព្រៃ។ ពាក្យថា Yaññabhūmiyaṃ (ក្នុងទីលានបូជាយញ្ញ) គឺក្នុងកន្លែងបូជាយញ្ញដែលនៅសល់។ ចំណែកសេចក្តីណាដែលមិនបានចែករំលែកដោយអត្ថក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

ကန္ဒရကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាកន្ទរកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂. အဋ္ဌကနာဂရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. អដ្ឋកនាគរសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយអដ្ឋកនាគរសូត្រ)

၁၇. အဝိဒူရေတိ [Pg.7] ဣမိနာ ပါဠိယံ ‘‘ဝေသာလိယ’’န္တိ ဣဒံ သမီပေ ဘုမ္မဝစနန္တိ ဒဿေတိ. သာရပ္ပတ္တကုလဂဏနာယာတိ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၁၁.၁၆) မဟာသာရမဟပ္ပတ္တကုလဂဏနာယ. ဒသမေ ဌာနေတိ အညေ အညေတိ ဒသဂဏနဋ္ဌာနေ. အဋ္ဌကနဂရေ ဇာတော ဘဝေါ အဋ္ဌကနာဂရော. ကုက္ကုဋာရာမောတိ ပါဋလိပုတ္တေ ကုက္ကုဋာရာမော, န ကောသမ္ဗိယံ.

១៧. ពាក្យថា Avidūre (ក្នុងទីមិនឆ្ងាយ) នេះ លោកបង្ហាញថា ពាក្យថា “vesāliyaṃ” (ក្នុងក្រុងវេសាលី) ក្នុងបាលី គឺជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថថាជិត (សមីបៈ)។ ពាក្យថា Sārappattakulagaṇanāya (ដោយការរាប់ត្រកូលដែលដល់នូវភាពជាខ្លឹមសារ) គឺដោយការរាប់ត្រកូលដែលដល់នូវភាពជាខ្លឹមសារដ៏ធំធេង។ ពាក្យថា Dasame ṭhāne (ក្នុងទីតាំងទី ១០) គឺក្នុងទីតាំងនៃការរាប់គ្រប់ដប់ ផ្សេងៗគ្នា។ បុគ្គលដែលកើត ឬរស់នៅក្នុងក្រុងអដ្ឋកៈ ឈ្មោះថា Aṭṭhakanāgara (អដ្ឋកនាគរៈ)។ ពាក្យថា Kukkuṭārāmo (វត្តកុក្កុដារាម) គឺវត្តកុក្កុដារាម ក្នុងក្រុងបាដលីបុត្ត មិនមែនក្នុងក្រុងកោសម្ពីឡើយ។

၁၈. ပကတတ္ထနိဒ္ဒေသော တ-သဒ္ဒေါတိ တဿ ‘‘ဘဂဝတာ’’တိအာဒီဟိ ပဒေဟိ သမာနာဓိကရဏဘာဝေန ဝုတ္တဿ ယေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝေန ဘဂဝါ ပကတော အဓိဂတော သုပါကဋော စ, တံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ သဒ္ဓိံ အာဂမနီယပဋိပဒါယ အတ္ထဘာဝေန ဒဿေန္တော ‘‘ယော သော…ပေ… အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ အာဟ. သတိပိ ဉာဏဒဿန-သဒ္ဒါနံ ဣဓ ပညာဝေဝစနဘာဝေ တေန တေန ဝိသေသေန တေသံ ဝိသယဝိသေသေ ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ အသာဓာရဏဉာဏဝိသေသဝသေန ဝိဇ္ဇာတ္တယဝသေန ဝိဇ္ဇာအဘိညာနာဝရဏဉာဏဝသေန သဗ္ဗညုတဉာဏမံသစက္ခုဝသေန ပဋိဝေဓဒေသနာဉာဏဝသေန စ တဒတ္ထံ ယောဇေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘တေသံ တေသ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာသယာနုသယံ ဇာနတာ အာသယာနုသယဉာဏေန သဗ္ဗံ ဉေယျဓမ္မံ ပဿတာ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏေဟိ. ပုဗ္ဗေနိဝါသာဒီဟီတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာသဝက္ခယဉာဏေဟိ. ပဋိဝေဓပညာယာတိ အရိယမဂ္ဂပညာယ. ဒေသနာပညာယ ပဿတာတိ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မာနံ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရံ ဗောဓနေယျပုဂ္ဂလာနဉ္စ အာသယာနုသယစရိတာဓိမုတ္တိအာဒိဘေဒံ ဓမ္မဒေသနာပညာယ ယာထာဝတော ပဿတာ. အရီနန္တိ ကိလေသာရီနံ, ပဉ္စဝိဓမာရာနံ ဝါ, သာသနဿ ဝါ ပစ္စတ္ထိကာနံ အညတိတ္ထိယာနံ တေသံ ပန ဟနနံ ပါဋိဟာရိယေဟိ အဘိဘဝနံ အပ္ပဋိဘာနတာကရဏံ အဇ္ဈုပေက္ခနမေဝ ဝါ, ကေသိဝိနယသုတ္တဉ္စေတ္ထ နိဒဿနံ.

១៨. ពាក្យថា Ta-saddo (តសព្ទ) គឺជាការសម្តែងអត្ថដែលប្រាកដហើយ របស់តសព្ទនោះ ដែលលោកពោលដោយភាពជាសមានាធិករណ៍ជាមួយបទជាដើមថា “bhagavatā” (ដោយព្រះដ៏មានព្រះភាគ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាកដហើយ គឺបានសម្រេចហើយ និងល្បីល្បាញខ្លាំងហើយ ដោយភាពជាព្រះពុទ្ធដែលត្រាស់ដឹងហើយណា លោកកាលបង្ហាញនូវភាពជាព្រះពុទ្ធដែលត្រាស់ដឹងហើយនោះ ព្រមទាំងសេចក្តីនៃបដិបទាដែលជាផ្លូវទៅកាន់ការត្រាស់ដឹង ទើបពោលថា “yo so…pe… abhisambuddho” (ព្រះអង្គណា... ត្រាស់ដឹងហើយ) ជាដើម។ សូម្បីតែសព្ទថា Ñāṇa (ញាណ) និង Dassana (ទស្សនៈ) ក្នុងទីនេះ នឹងជាវេវចនៈនៃបញ្ញាក៏ដោយ ដើម្បីបង្ហាញការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិស័យដ៏វិសេសនោះៗ ដោយសេចក្តីវិសេសនោះៗ លោកកាលភ្ជាប់អត្ថនោះ បង្ហាញដោយអំណាចនៃញាណដ៏វិសេសជាអសាធារណៈ ដោយអំណាចនៃវិជ្ជា ៣ ដោយអំណាចនៃវិជ្ជា អភិញ្ញា និងអនាវរណញាណ ដោយអំណាចនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងមំសចក្ខុ និងដោយអំណាចនៃបដិវេធញាណ និងទេសនាញាណ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “tesaṃ tesaṃ” (នៃធម៌ទាំងនោះៗ)។ ក្នុងបទនោះ ព្រះអង្គកាលដឹងនូវអាសយានុស័យ ដោយអាសយានុសយញាណ កាលឃើញនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួង ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងអនាវរណញាណ។ ពាក្យថា Pubbenivāsādīhi (ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណជាដើម) គឺដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ និងអាសវក្ខយញាណ។ ពាក្យថា Paṭivedhapaññāya (ដោយបដិវេធបញ្ញา) គឺដោយអរិយមគ្គបញ្ញា។ ពាក្យថា Desanāpaññāya passatā (កាលឃើញដោយទេសនាបញ្ញា) គឺកាលឃើញតាមពិតនូវធម៌ដែលគប្បីសម្តែង របៀបដែលគប្បីសម្តែង និងការប្លែកគ្នានៃអាសយានុស័យ ចរិត និងអធិមុត្តិជាដើម របស់វេនេយ្យសត្វទាំងឡាយ ដោយទេសនាបញ្ញា។ ពាក្យថា Arīnaṃ (នៃសត្រូវទាំងឡាយ) គឺនៃសត្រូវគឺកិលេស ឬនៃមារទាំង ៥ យ៉ាង ឬនៃពួកអន្យតិរ្ថិយដែលជាសត្រូវនឹងព្រះសាសនា ចំណែកការសម្លាប់សត្រូវទាំងនោះ គឺការគ្របសង្កត់ដោយបាដិហារិយ៍ ការធ្វើមិនឲ្យមានបដិភាណ ឬការតម្កល់ចិត្តស្ងើប (ឧបេក្ខា) តែម្តង គប្បីមើលកេសិវិនយសូត្រក្នុងទីនេះជាឧទាហរណ៍។

တထာ ဌာနာဋ္ဌာနာဒိဝိဘာဂံ ဇာနတာ ယထာကမ္မူပဂသတ္တေ ပဿတာ, သဝါသနာနံ အာသဝါနံ ခီဏတ္တာ အရဟတာ, အဘိညေယျာဒိဘေဒေ ဓမ္မေ အဘိညေယျာဒိတော အဝိပရီတာဝဗောဓတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန. အထ ဝါ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏတာယ ဇာနတာ, ကာယကမ္မာဒိဝသေန တိဏ္ဏံ ကမ္မာနံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိတော နိသမ္မကာရိတာယ ပဿတာ, ဒဝါဒီနံ အဘာဝသာဓိကာယ [Pg.8] ပဟာနသမ္ပဒါယ အရဟတာ, ဆန္ဒာဒီနံ အဟာနိဟေတုဘူတာယ အက္ခယပဋိဘာနသာဓိကာယ သဗ္ဗညုတာယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာတိ ဧဝံ ဒသဗလအဋ္ဌာရသအာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မဝသေနပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

យ៉ាងនោះដែរ ព្រះអង្គកាលដឹងនូវការបែងចែកមានឋានៈនិងអឋានៈជាដើម កាលឃើញនូវសត្វទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមកម្ម, ឈ្មោះថា Araha (ព្រះអរហន្ត) ព្រោះព្រះអង្គមានអាសវៈព្រមទាំងវាសនាអស់ហើយ, ឈ្មោះថា Sammāsambuddha (ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ) ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ដឹងមិនខុសនូវធម៌ទាំងឡាយដែលមានការប្លែកគ្នាមានធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់ជាដើម ដោយភាពជាធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់ជាដើម។ មួយវិញទៀត ព្រះអង្គកាលដឹងដោយភាពជាអ្នកមានញាណមិនទើសទាល់ក្នុងកាលទាំង ៣, កាលឃើញដោយការធ្វើសេចក្តីពិចារណា ព្រោះកម្មទាំង ៣ មានកាយកម្មជាដើម ប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណ, ឈ្មោះថា Araha (ព្រះអរហន្ត) ព្រោះដល់នូវការលះបង់ដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវការមិនមានល្បែងសើចសប្បាយជាដើម, ឈ្មោះថា Sammāsambuddha (ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ) ព្រោះទ្រង់មានសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវបដិភាណមិនចេះអស់ ដែលជាហេតុមិនសាបសូន្យនៃឆន្ទៈជាដើម គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីសូម្បីដោយអំណាចនៃទសពលញាណ និងអាវេណិកពុទ្ធធម៌ ១៨ យ៉ាងនេះឯង។

၁၉. အဘိသင်္ခတန္တိ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ အဘိသမ္မုခဘာဝေန သမေစ္စ သမ္ဘူယျ ကတံ, သွဿ ကတဘာဝေါ ဥပ္ပာဒနေန ဝေဒိတဗ္ဗော, န ဥပ္ပန္နဿ ပဋိသင်္ခရဏေနာတိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပာဒိတ’’န္တိ. တေ စဿ ပစ္စယာ စေတနာပဓာနာတိ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘အဘိသင်္ခတံ အဘိသဉ္စေတယိတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘စေတယိတံ ပကပ္ပိတ’’န္တိ အတ္ထမာဟ. အဘိသင်္ခတံ အဘိသဉ္စေတယိတန္တိ စ ဈာနဿ ပါတုဘာဝဒဿနမုခေန ဝိဒ္ဓံသနဘာဝံ ဥလ္လိင်္ဂေတိ ယဉှိ အဟုတွာ သမ္ဘဝတိ, တံ ဟုတွာ ပဋိဝေတိ. တေနာဟ ပါဠိယံ ‘အဘိသင်္ခတ’န္တိအာဒိ. သမထဝိပဿနာဓမ္မေ ဌိတောတိ သမထဓမ္မေ ဌိတတ္တာ သမာဟိတော ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ နိစ္စသညာဒယော ပဇဟန္တော အနုက္ကမေန တံ အနုလောမဉာဏံ ပါပေတာ ဟုတွာ ဝိပဿနာဓမ္မေ ဌိတော. သမထဝိပဿနာသင်္ခါတေသု ဓမ္မေသု ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါ, နန္ဒနဋ္ဌေန နန္ဒီတိ. တတ္ထ သုခုမာ အပေက္ခာ ဝုတ္တာ, ယာ ‘‘နိကန္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

១៩. ពាក្យថា Abhisaṅkhata (ដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ) គឺដែលបច្ច័យទាំងឡាយរបស់ខ្លួន ជួបជុំគ្នាធ្វើឲ្យកើតឡើងចំពោះមុខ, ភាពជាធម៌ដែលបច្ច័យធ្វើហើយរបស់ធម៌នោះ គប្បីជ្រាបដោយការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង មិនមែនដោយការជួសជុលធម៌ដែលកើតឡើងហើយនោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “uppāditaṃ” (ញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងហើយ)។ ដើម្បីបង្ហាញថា បច្ច័យទាំងឡាយរបស់ធម៌នោះ មានចេតនាជាប្រធាន ក្នុងបាលីទើបពោលថា “abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ” (ដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ ដែលចេតនាគិតរៀបចំហើយ) លោកទើបពោលអត្ថថា “cetayitaṃ pakappitaṃ” (ដែលគិតហើយ ដែលរៀបចំហើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពវិនាសទៅ ដោយការបង្ហាញការប្រាកដឡើងនៃឈាន ព្រោះថា ធម៌ណាដែលមិនធ្លាប់មានហើយកើតមានឡើង ធម៌នោះលុះមានហើយ រមែងវិនាសទៅវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបាលីទើបពោលថា ‘abhisaṅkhata’ ជាដើម។ ពាក្យថា Samathavipassanādhamme ṭhito (អ្នកតាំងនៅក្នុងធម៌គឺសមថៈនិងវិបស្សនា) គឺព្រោះតាំងនៅក្នុងសមថធម៌ ទើបជាអ្នកមានចិត្តតាំងមាំ ហើយតម្កល់ទុកនូវវិបស្សនា លះបង់នូវនិច្ចសញ្ញាជាដើម ដោយអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យដល់នូវអនុលោមញាណដោយលំដាប់ ឈ្មោះថាជាអ្នកតាំងនៅក្នុងវិបស្សនាធម៌។ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាសមថៈនិងវិបស្សនានោះ សេចក្តីត្រេកអរដោយអត្ថថាជ្រលក់ ឈ្មោះថា រាគៈ, សេចក្តីត្រេកអរដោយអត្ថថារីករាយ ឈ្មោះថា នន្ទិ។ ក្នុងធម៌នោះ សេចក្តីអាឡោះអាល័យដ៏ល្អិត លោកពោលទុកហើយ សេចក្តីអាឡោះអាល័យនោះ ហៅថា “និកន្តិ” (សេចក្តីប្រាថ្នា)។

ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ ယထာရုတဝသေန စ ဣမဿ သုတ္တပဒဿ အတ္ထေ ဂဟေတဗ္ဗေ သတိ. သမထဝိပဿနာသု ဆန္ဒရာဂေါ ကတ္တဗ္ဗောတိ အနာဂါမိဖလံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တဒတ္ထာယ သမထဝိပဿနာပိ အနိဗ္ဗတ္တေတွာ ကေဝလံ တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ ကတ္တဗ္ဗော ဘဝိဿတိ. ကသ္မာ? တေသု သမထဝိပဿနာသင်္ခါတေသု ဓမ္မေသု ဆန္ဒရာဂမတ္တေန အနာဂါမိနာ လဒ္ဓဗ္ဗဿ အလဒ္ဓါနာဂါမိဖလေန လဒ္ဓဗ္ဗတ္တာ တထာ သတိ တေန အနာဂါမိဖလမ္ပိ လဒ္ဓဗ္ဗမေဝ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘အနာဂါမိဖလံ ပဋိဝိဒ္ဓံ ဘဝိဿတီ’’တိ. သဘာဝတော ရသိတဗ္ဗတ္တာ အဝိပရီတော အတ္ထော ဧဝ အတ္ထရသော. အညာပိ ကာစိ သုဂတိယောတိ ဝိနိပါတိကေ သန္ဓာယာဟ. အညာပိ ကာစိ ဒုဂ္ဂတိယောတိ အသုရကာယမာဟ.

ពាក្យថា Evaṃ sante (កាលបើមានយ៉ាងនោះ) សេចក្តីថា កាលបើអត្ថនៃបទសូត្រនេះ គប្បីកាន់យកដោយអំណាចនៃពាក្យពោលយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Samathavipassanāsu chandarāgo kattabbo (គប្បីធ្វើឆន្ទរាគក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា) សេចក្តីថា កាលញ៉ាំងអនាគាមិផលឲ្យកើតឡើងហើយ សូម្បីសមថៈនិងវិបស្សនាដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អនាគាមិផលនោះ ក៏មិនបាច់ញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងឡើយ គ្រាន់តែធ្វើឆន្ទរាគក្នុងធម៌នោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ផលដែលគប្បីបានដោយព្រះអនាគាមី គ្រាន់តែដោយឆន្ទរាគក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាសមថៈនិងវិបស្សនានោះ បុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចអនាគាមិផល ក៏គប្បីបានសម្រេចដែរ កាលបើមានយ៉ាងនោះ ផលគឺអនាគាមិផលនោះ ឈ្មោះថាជាផលដែលបុគ្គលនោះគប្បីបានសម្រេចពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ bhavissati” (អនាគាមិផល នឹងជាផលដែលបុគ្គលបានចាក់ធ្លុះហើយ)។ អត្ថដែលមិនខុសឆ្គង ព្រោះជាអត្ថដែលគb្បីដឹងដោយសភាវៈ នោះឯងឈ្មោះថា អត្ថរស។ ពាក្យថា Aññāpi kāci sugatiyo (សូម្បីសុគតិណាមួយផ្សេងទៀត) លោកសំដៅយកពួកវិនិបាតិកអសុរ។ ពាក្យថា Aññāpi kāci duggatiyo (សូម្បីទុគ្គតិណាមួយផ្សេងទៀត) លោកសំដៅយកអសុរកាយ។

သမထဓုရမေဝ ဓုရံ သမထယာနိကဿ ဝသေန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ. မဟာမာလုကျောဝါဒေ ‘‘ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ သဝိတက္ကံ သဝိစာရ’’န္တိ ပါဒကဇ္ဈာနံ ကတွာ ‘‘သော ယဒေဝ တတ္ထ ဟောတိ ရူပဂတံ ဝေဒနာဂတ’’န္တိအာဒိနာ ဝိပဿနံ ဝိတ္ထာရေတွာ ‘‘သော တတ္ထ ဌိတော အာသဝါနံ ခယံ [Pg.9] ပါပုဏာတီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၃၃) အာဂတတ္တာ ‘‘မဟာမာလုကျောဝါဒေ ဝိပဿနာဝ ဓုရ’’န္တိ အာဟ. မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃ အာဒယော; မ. နိ. ၁.၁၀၆ အာဒယော) သဗ္ဗတ္ထကမေဝ တိက္ခတရာယ ဝိပဿနာယ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိပဿနုတ္တရံ ကထိတ’’န္တိ. ကာယဂတာသတိသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၁၅၃-၁၅၄) အာနာပါနဇ္ဈာနာဒိဝသေန သဝိသေသံ သမထဝိပဿနာယ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သမထုတ္တရံ ကထိတ’’န္တိ.

ព្រោះតែសមថធុរៈប៉ុណ្ណោះ ជាធុរៈ ដោយអំណាចនៃសមថយានិកបុគ្គល ដែលមកក្នុងទេសនា។ ក្នុងមហាមាលុក្យោវាទសូត្រ ព្រោះតែមក (នូវពាក្យ) ថា «ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ ហើយធ្វើនូវបាទកជ្ឈាន មានវិតក្កៈ មានវិចារៈ» រួចហើយពង្រីកវិបស្សនា ដោយពាក្យជាដើមថា «បុគ្គលនោះ ធម៌ឯណាដែលកើតមានក្នុងទីនោះ ជាធម៌ទៅក្នុងរូប ទៅក្នុងវេទនា» ហើយពោលថា «បុគ្គលនោះ ឋិតនៅក្នុងធម៌នោះ តែងដល់នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ» (ម. និ. ២.១៣៣) ទើបពោលថា «ក្នុងមហាមាលុក្យោវាទសូត្រ វិបស្សនាប៉ុណ្ណោះជាធុរៈ»។ ក្នុងមហាសតិបដ្ឋានសូត្រ (ទី. និ. ២.៣៧៣ ជាដើម; ម. និ. ១.១០៦ ជាដើម) ព្រោះតែមកដោយវិបស្សនាដ៏មុតស្រួចបំផុត ក្នុងធម៌ទាំងពួង ទើបពោលថា «សម្តែងថាមានវិបស្សនាជាប្រធាន»។ ក្នុងកាយគតាសតិសូត្រ (ម. និ. ៣.១៥៣-១៥៤) ព្រោះតែមកដោយសមថៈនិងវិបស្សនាដ៏វិសេស ដោយអំណាចនៃអានាបានជ្ឈានជាដើម ទើបពោលថា «សម្តែងថាមានសមថៈជាប្រធាន»។

အပ္ပံ ယာစိတေန ဗဟုံ ဒေန္တေန ဥဠာရပုရိသေန ဝိယ ဧကံ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိတေန ‘‘အယမ္ပိ ဧကဓမ္မော’’တိ ကထိတတ္တာ ဧကာဒသပိ ဓမ္မာ ပုစ္ဆာဝသေန ဧကဓမ္မော နာမ ဇာတော ပစ္စေကံ ဝါကျပရိသမာပနဉာယေန. ဧကဝီသတိ ပဗ္ဗာနိ တေဟိ ဗောဓိယမာနာယ ပဋိပဒါယ ဧကရူပတ္တာ ပဋိပဒါဝသေန ဧကဓမ္မော နာမ ဇာတောတိ. ဣဓ ဣမသ္မိံ အဋ္ဌကနာဂရသုတ္တေ. နေဝသညာနာသညာယတနဓမ္မာနံ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တတာယ တတ္ထ သာဝကာနံ ဒုက္ကရန္တိ န စတုတ္ထာရုပ္ပဝသေနေတ္ထ ဒေသနာ အာဂတာတိ စတုန္နံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ, ဟေဋ္ဌိမာနံ တိဏ္ဏံ အာရုပ္ပာနဉ္စ ဝသေန ဧကာဒသ. ပုစ္ဆာဝသေနာတိ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ အာနန္ဒ, တေန…ပေ… သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဧကဓမ္မော အက္ခာတော’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၈) ဧဝံ ပဝတ္တပုစ္ဆာဝသေန. အမတုပ္ပတ္တိယတ္ထေနာတိ အမတဘာဝဿ ဥပ္ပတ္တိဟေတုတာယ, သဗ္ဗာနိပိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ဧကရသမ္ပိ အမတာဓိဂမပဋိပတ္တိယာတိ အတ္ထော, ဧဝမေတ္ထ အဂ္ဂဖလဘူမိ အနာဂါမိဖလဘူမီတိ ဒွေဝ ဘူမိယော သရူပတော အာဂတာ, နာနန္တရိယတာယ ပန ဟေဋ္ဌိမာပိ ဒွေ ဘူမိယော အတ္ထတော အာဂတာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ដូចជាបុរសដ៏ឧត្តម កាលគេសូមតិចតួច តែឲ្យច្រើន ព្រោះតែត្រូវគេសួរនូវធម៌មួយ ហើយពោលថា «សូម្បីធម៌នេះ ក៏ជាធម៌មួយ» ធម៌ទាំង ១១ យ៉ាង ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌មួយ ដោយអំណាចនៃសំណួរ ដោយន័យនៃការបញ្ចប់សេចក្តីនៃប្រយោគនីមួយៗ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែបដិបទាដែលសម្តែងដោយបព្វៈទាំង ២១ នោះ មានរូបបែបតែមួយ ឈ្មោះថាជាធម៌មួយ ដោយអំណាចនៃបដិបទា។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺក្នុងអដ្ឋកនាគរសូត្រនេះ។ ព្រោះតែនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនធម៌ទាំងឡាយ ដល់នូវភាពល្អិតដោយមានសង្ខារសេសសល់ ការចម្រើនវិបស្សនាក្នុងទីនោះ របស់សាវកទាំងឡាយ ជាការធ្វើបានដោយកម្រ ហេតុនោះ ទេសនាក្នុងទីនេះ មិនមកដោយអំណាចនៃអរូបជ្ឈានទី ៤ ទេ គឺមកដោយអំណាចនៃព្រហ្មវិហារ ៤ និងអរូបជ្ឈាន ៣ ខាងក្រោម រួមជា ១១។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃសំណួរ» គឺដោយអំណាចនៃសំណួរដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏ចម្រើន មានធម៌មួយដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គនោះ...បេ... ទ្រង់សម្តែងហើយឬហ្ន៎» (ម. និ. ២.១៨)។ ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាទីកើតឡើងនៃអមតៈ» គឺដោយហេតុជាទីកើតឡើងនៃអមតធម៌ សេចក្តីថា សូម្បីកម្មដ្ឋានទាំងពួង ក៏មានរសតែមួយ គឺការប្រតិបត្តិដើម្បីសម្រេចនូវអមតធម៌ យ៉ាងនេះក្នុងសូត្រនេះ ភូមិពីរគឺ អគ្គផលភូមិ (អរហត្តផលភូមិ) និងអនាគាមិផលភូមិ មកដល់ដោយរូបរាងពិតប្រាកដ ចំណែកឯភូមិពីរខាងក្រោម (សោតាបត្តិផលភូមិ និងសកទាគាមិផលភូមិ) ក៏គប្បីជ្រាបថា មកដល់ដោយអត្ថ ព្រោះមិនមានចន្លោះ។

၂၁. ပဉ္စ သတာနိ အဂ္ဃော ဧတဿာတိ ပဉ္စသတံ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

២១. ពាក្យថា «មានតម្លៃប្រាំរយ» គឺរបស់នេះមានតម្លៃប្រាំរយ (កហាបណៈ)។ សេចក្តីដែលសេសសល់ គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

အဋ္ဌကနာဂရသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការសម្តែងសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកនាគរសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၃. သေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. សេខសូត្រវណ្ណនា

၂၂. သန္ထာဂါရန္တိ အတ္ထာနုသာသနာဂါရံ. တေနာဟ – ‘‘ဥယျောဂကာလာဒီသူ’’တိအာဒိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန မင်္ဂလမဟာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သန္ထမ္ဘန္တီတိ ဝိဿမန္တိ, ပရိဿမံ ဝိနောဒေန္တီတိ အတ္ထော. သဟာတိ သန္နိဝေသဝသေန [Pg.10] ဧကဇ္ဈံ. သဟ အတ္ထာနုသာသနံ အဂါရန္တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ တ္ထ-ကာရဿ န္ထ-ကာရံ ကတွာ သန္ထာဂါရန္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သန္ထရန္တီတိ သမ္မန္တနဝသေန တိဋ္ဌန္တိ.

២២. ពាក្យថា «សន្ថគារ» គឺសាលាជាទីអនុសាសន៍នូវប្រយោជន៍។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ក្នុងកាលជាទីយាងទៅជាដើម»។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» គប្បីជ្រាបថា រួមបញ្ចូលទាំងមង្គលមហោស្រពជាដើមផង។ ពាក្យថា «សន្ថម្ភន្តិ» គឺសម្រាក សម្រាលនូវសេចក្តីនឿយហត់ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «សហ» គឺរួមគ្នាជាតែមួយ ដោយអំណាចនៃការប្រជុំ។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងអត្ថថា «សាលាជាទីអនុសាសន៍នូវប្រយោជន៍រួមគ្នា» នេះ លោកធ្វើអក្សរ ថ (ttha) ឲ្យទៅជា ន្ថ (ntha) ទើបហៅថា «សន្ថគារ»។ ពាក្យថា «សន្ថរន្តិ» គឺឈរប្រឹក្សាគ្នា។

တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အာဂတမေဝ ဘဝိဿတီတိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ အာဂမနသီသေန အရိယဖလဓမ္မာနမ္ပိ အာဂမနံ ဝုတ္တမေဝ, တိယာမရတ္တိံ တတ္ထ ဝသန္တာနံ ဖလသမာပတ္တိဝဠဉ္ဇနံ ဟောတီတိ. တသ္မိဉ္စ ဘိက္ခုသံဃေ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေန္တာ ဟောန္တီတိ စေ? အရိယမဂ္ဂဓမ္မာနံ တတ္ထ အာဂမနံ ဟောတိယေဝ.

ពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក មុខជានឹងមកដល់ជាប្រាកដ» គឺដោយក្បាលច្បាប់នៃការមកដល់នៃព្រះពុទ្ធវចនៈ សូម្បីការមកដល់នៃអរិយផលធម៌ទាំងឡាយ ក៏លោកពោលទុកហើយដែរ ព្រោះការប្រើប្រាស់ផលសមាបត្តិ តែងមានដល់លោកអ្នកដែលគង់នៅក្នុងទីនោះ អស់រាត្រីទាំងបីយាម។ ចុះបើក្នុងភិក្ខុសង្ឃនោះ មានពួកកល្យាណបុថុជ្ជន កំពុងខ្វល់ខ្វាយក្នុងវិបស្សនា តើនឹងទៅជាយ៉ាងណា? ការមកដល់នៃអរិយមគ្គធម៌ទាំងឡាយ ក្នុងទីនោះ មុខជានឹងមានជាប្រាកដ។

အလ္လဂေါမယေနာတိ အစ္ဆေန အလ္လဂေါမယရသေန. ဩပုဉ္ဆာပေတွာတိ ဝိလိမ္ပိတွာ. စတုဇ္ဇာတိယဂန္ဓေဟီတိ တဂရကုင်္ကုမယဝနပုပ္ဖတမာလပတ္တာနိ ပိသိတွာ ကတဂန္ဓေဟိ နာနာဝဏ္ဏေတိ နီလာဒိဝသေန နာနာဝဏ္ဏေ, န ဘိတ္တိဝိသေသဝသေန. ဘိတ္တိဝိသေသဝသေန ပန နာနာသဏ္ဌာနရူပမေဝ. မဟာပိဋ္ဌိကကောဇဝကေတိ ဟတ္ထိပိဋ္ဌီသု အတ္ထရိတဗ္ဗတာယ မဟာပိဋ္ဌိကာတိ လဒ္ဓသမညေ ကောဇဝေတိ ဝဒန္တိ. ကုတ္တကေ ပန သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ဟတ္ထတ္ထရဏာ ဟတ္ထိရူပဝိစိတ္တာ. အဿတ္ထရကသီဟတ္ထရကာဒယောပိ အဿသီဟရူပါဒိဝိစိတ္တာ ဧဝ အတ္ထရကာ, စိတ္တတ္ထရကံ နာနာရူပေဟိ စေဝ နာနာဝိဓမာလာကမ္မာဒီဟိ စ ဝိစိတ္တံ အတ္ထရကံ.

ពាក្យថា «ដោយលាមកគោស្រស់» គឺដោយទឹកលាមកគោស្រស់ដ៏ថ្លា។ ពាក្យថា «ឲ្យជូតបោស» គឺឲ្យលាប។ ពាក្យថា «ដោយគ្រឿងក្រអូបមានជាតិ ៤ យ៉ាង» គឺដោយគ្រឿងក្រអូបដែលធ្វើដោយការកិននូវឈើក្រអូបតគរៈ គង្គុមៈ ផ្កាយវនៈ និងស្លឹកតមាលៈ។ ពាក្យថា «មានពណ៌ផ្សេងៗ» គឺមានពណ៌ផ្សេងៗដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវជាដើម មិនមែនដោយអំណាចនៃជញ្ជាំងពិសេសនោះទេ។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃជញ្ជាំងពិសេស គឺមានរូបសណ្ឋានផ្សេងៗគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «កម្រាលរោមសត្វមានខ្នងធំ» គឺលោកហៅថាកម្រាលរោមសត្វ (កោជវៈ) ដែលបានឈ្មោះថា មានខ្នងធំ ព្រោះជាគ្រឿងកម្រាលដែលគេត្រូវក្រាលលើខ្នងដំរី។ ប៉ុន្តែ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកកម្រាលរោមសត្វ (កុត្តកៈ) គឺគ្រឿងកម្រាលសម្រាប់ដំរី ដែលវិចិត្រទៅដោយរូបដំរី។ សូម្បីកម្រាលសេះ កម្រាលសីហៈជាដើម ក៏ជាគ្រឿងកម្រាលដែលវិចិត្រទៅដោយរូបសេះ និងរូបសីហៈជាដើមដែរ ចំណែកឯកម្រាលដ៏វិចិត្រ គឺគ្រឿងកម្រាលដែលវិចិត្រទៅដោយរូបផ្សេងៗ និងផ្កាកម្រងផ្សេងៗជាដើម។

ဥပဓာနန္တိ အပဿယနံ ဥပဒဟိတွာတိ အပဿယယောဂ္ဂဘာဝေန ဌပေတွာ ဂန္ဓေဟိ ကတမာလာ ဂန္ဓဒါမံ, တမာလပတ္တာဒီဟိ ကတံ ပတ္တဒါမံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟိင်္ဂုလတက္ကောလဇာတိဖလဇာတိပုပ္ဖာဒီဟိ ကတဒါမံ သင်္ဂဏှာတိ. ပလ္လင်္ကာကာရေန ကတပီဌံ ပလ္လင်္ကပီဌံ, တီသု ပဿေသု, ဧကပဿေ ဧဝ ဝါ သဥပဿယံ အပဿယပီဌံ, အနပဿယံ မုဏ္ဍပီဌံ ယောဇနာဝဋ္ဋေတိ ယောဇနပရိက္ခေပေ.

ពាក្យថា «ខ្នើយ» គឺខ្នើយសម្រាប់ផ្អែក។ ពាក្យថា «ដាក់ខ្នើយ» គឺដាក់ទុកដោយសភាពសមគួរដល់ការផ្អែក។ កម្រងផ្កាដែលធ្វើដោយគ្រឿងក្រអូប ឈ្មោះថា «កម្រងគ្រឿងក្រអូប» កម្រងផ្កាដែលធ្វើដោយស្លឹកតមាលៈជាដើម ឈ្មោះថា «កម្រងស្លឹកឈើ»។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» លោករួមបញ្ចូលទាំងកម្រងផ្កាដែលធ្វើដោយល័ក្តជាតិ (ហិង្គុលៈ) កក្កោលៈ ផ្លែចន្ទន៍ និងផ្កាម្លិះជាដើម។ គ្រែដែលធ្វើជាសណ្ឋានបល្ល័ង្ក ឈ្មោះថា «គ្រែបល្ល័ង្ក» គ្រែដែលមានបង្អែកបីខាង ឬមានបង្អែកតែម្ខាង ឈ្មោះថា «គ្រែមានបង្អែក» គ្រែដែលគ្មានបង្អែក ឈ្មោះថា «គ្រែត្រងោល»។ ពាក្យថា «មានទំហំមួយយោជន៍» គឺមានបរិវេណមួយយោជន៍។

သံဝိဓာယာတိ အန္တရဝါသကဿ ကောဏပဒေသဉ္စ ဣတရပဒေသဉ္စ သမံ ကတွာ ဝိဓာယ. တေနာဟ – ‘‘ကတ္တရိယာ ပဒုမံ ကန္တန္တော ဝိယာ’’တိ တိမဏ္ဍလံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တောတိ ဧတ္ထ စ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါနံ ရူပသမ္ပဒါ ဝိယ အာကပ္ပသမ္ပဒါပိ ပရမုက္ကံသဂတာ, တသ္မာ တဒါ ဘဂဝါ ဧဝံ သောဘတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သုဝဏ္ဏပါမင်္ဂေနာ’’တိအာဒိမာဟ, တတ္ထ အသမေန ဗုဒ္ဓဝေသေနာတိအာဒိနာ [Pg.11] တဒါ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဿ နိဂုဟဏေ ကာရဏာဘာဝတော တတ္ထ သန္နိပတိတဒေဝမနုဿနာဂယက္ခဂန္ဓဗ္ဗာဒီနံ ပသာဒဇနနတ္ထံ အတ္တနော သဘာဝပကတိကိရိယာယေဝ ကပိလဝတ္ထုံ ပါဝိသီတိ ဒဿေတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ကာယပ္ပဘာ နာမ ပကတိယာ အသီတိဟတ္ထမတ္တမေဝ ပဒေသံ ဖရတီတိ အာဟ – ‘‘အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသီ’’တိ နီလပီတလောဟိတောဒါတမဉ္ဇိဋ္ဌပဘဿရာနံ ဝသေန ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော.

ពាក្យថា «រៀបចំ» គឺធ្វើជាយនៃស្បង់ និងចំណែកដទៃទៀតឲ្យស្មើគ្នា ហើយស្លៀកដណ្តប់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដូចជាកាត់ផ្កាឈូកដោយកន្ត្រៃ»។ ក្នុងពាក្យថា «បិទបាំងមណ្ឌលទាំងបី» នេះ ព្រោះហេតុតែរូបសម្បទារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត យ៉ាងណា សូម្បីអាការសម្បទាក៏យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ កាលនឹងសម្តែងថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះភគវាទ្រង់រុងរឿងយ៉ាងនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ដូចជាខ្សែមាស» ក្នុងពាក្យនោះ ដោយពាក្យជាដើមថា «ដោយពុទ្ធវេសៈដ៏រកអ្វីប្រៀបមិនបាន» លោកសម្តែងថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះភគវាគ្មានហេតុដែលត្រូវលាក់បាំងនូវពុទ្ធានុភាពឡើយ ទើបទ្រង់យាងចូលទៅកាន់ក្រុងកបិលព័ស្តុ ដោយព្រះសភាវកិរិយាធម្មតារបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើងដល់ពួកទេវតា មនុស្ស នាគ យក្ស និងគន្ធព្វជាដើម ដែលប្រជុំគ្នាក្នុងទីនោះ។ ព្រោះតែរស្មីនៃព្រះកាយរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តាមប្រក្រតី តែងផ្សាយទៅកាន់ទីប្រមាណ ៨០ ហត្ថ ទើបលោកពោលថា «ផ្សាយទៅកាន់ទីប្រមាណ ៨០ ហត្ថ»។ ព្រះពុទ្ធរស្មីមាន ៦ ពណ៌ ដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវ ពណ៌លឿង ពណ៌ក្រហម ពណ៌ស ពណ៌ហង្សបាទ (ក្រហមលាយលឿង) និងពណ៌ពន្លឺផ្លេកៗ។

သဗ္ဗပါလိဖုလ္လောတိ မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂါ ဖုလ္လော ဝိကသိတော. ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာနန္တိအာဒိ ပရိကပ္ပူပမာ. ယထာ တံ…ပေ… အလင်္ကတံ အညော ဝိရောစတိ, ဧဝံ ဝိရောစိတ္ထ, သမတိံသာယ ပါရမိတာဟိ အဘိသင်္ခတတ္တာ ဧဝံ ဝိရောစိတ္ထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဉ္စဝီသတိယာ နဒီနန္တိ ဂင်္ဂါဒီနံ စန္ဒဘာဂါပရိယောသာနာနံ ပဉ္စဝီသတိယာ မဟာနဒီနံ. သမ္ဘိဇ္ဇာတိ သမ္ဘေဒံ မိဿီဘာဝံ ပတွာ မုခဒွါရေတိ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌဋ္ဌာနေ.

ពាក្យថា «រីកស្គុះស្គាយគ្រប់មែកធាង» គឺរីកស្គុះស្គាយតាំងពីគល់រហូតដល់ចុង។ ពាក្យជាដើមថា «ដែលគេតម្រៀបទុកតាមលំដាប់» គឺជាឧបមាដោយការសន្មត។ សេចក្តីថា ដូចជា...បេ... គ្រឿងលម្អដទៃរមែងរុងរឿង ព្រះអង្គក៏រុងរឿងយ៉ាងនោះ ព្រោះតែព្រះអង្គបានតាក់តែងហើយដោយបារមី ៣០ យ៉ាង ទើបពោលថា រុងរឿងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «នៃស្ទឹងទាំង ២៥» គឺនៃមហានទីទាំង ២៥ មានទន្លេគង្គាជាដើម និងទន្លេចន្ទភាគាជាទីបំផុត។ ពាក្យថា «ហូរមកជួបគ្នា» គឺដល់នូវការច្របូកច្របល់ចូលគ្នាជាតែមួយ។ ពាក្យថា «ត្រង់មាត់ច្រក» គឺត្រង់កន្លែងដែលហូរចូលទៅកាន់មហាសមុទ្រ។

ဒေဝမနုဿနာဂသုပဏ္ဏဂန္ဓဗ္ဗယက္ခာဒီနံ အက္ခီနီတိ စေတံ ပရိကပ္ပနဝသေန ဝုတ္တံ. သဟဿေနာတိ ပဒသဟဿေန, ဘာဏဝါရပ္ပမာဏေန ဂန္ထေနာတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា «ភ្នែករបស់ទេវតា មនុស្ស នាគ គ្រុឌ គន្ធព្វ និងយក្សជាដើម» នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការសន្មត។ ពាក្យថា «ដោយមួយពាន់» គឺដោយមួយពាន់បទ សេចក្តីថា ដោយគម្ពីរមានប្រមាណស្មើនឹងមួយភាណវារៈ។

ကမ္ပယန္တော ဝသုန္ဓရန္တိ အတ္တနော ဂုဏဝိသေသေဟိ ပထဝီကမ္ပံ ဥပ္ပာဒေန္တော, ဧဝံဘူတောပိ အဟေဌယန္တော ပါဏာနိ. သဗ္ဗဒက္ခိဏတ္တာ ဗုဒ္ဓါနံ ဒက္ခိဏံ ပဌမံ ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော. သမံ သမ္ဖုသတေ ဘူမိံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာယ. ယဒိပိ ဘူမိံ သမံ ဖုသတိ, ရဇသာနုပလိပ္ပတိ သုခုမတ္တာ ဆဝိယာ. နိန္နဋ္ဌာနံ ဥန္နမတီတိအာဒိ ဗုဒ္ဓါနံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒသင်္ခါတဿ မဟာပုရိသလက္ခဏပဋိလာဘဿ နိဿန္ဒဖလံ. နာတိဒူရေ ဥဒ္ဓရတီတိ အတိဒူရေ ဌပေတုံ န ဥဒ္ဓရတိ. နစ္စာသန္နေ စ နိက္ခိပန္တိ အစ္စာသန္နေ စ ဌာနေ အနိက္ခိပန္တော နိယျာတိ. ဟာသယန္တော သဒေဝကေ လောကေ တောသယန္တော. စတူဟိ ပါဒေဟိ စရတီတိ စတုစာရီ.

ពាក្យថា «ញ៉ាំងផែនដីឲ្យញាប់ញ័រ» គឺញ៉ាំងការកម្រើកនៃផែនដីឲ្យកើតឡើង ដោយគុណវិសេសទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គ សូម្បីទ្រង់មានសភាពយ៉ាងនេះ ក៏មិនបៀតបៀនសត្វមានជីវិតទាំងឡាយឡើយ។ ព្រោះតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទ្រង់មានព្រះបាទស្តាំជាប្រធានក្នុងគ្រប់កិរិយា ទើបទ្រង់លើកព្រះបាទស្តាំមុនគេ។ ពាក្យថា «ប៉ះផែនដីស្មើគ្នា» គឺព្រោះតែទ្រង់មានព្រះបាទប្រតិស្ឋានយ៉ាងល្អ។ ទោះបីទ្រង់ប៉ះផែនដីស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនប្រឡាក់ដោយធូលីឡើយ ព្រោះតែព្រះឆវីមានសភាពល្អិត។ ពាក្យជាដើមថា «ទីទាបតែងខ្ពស់ឡើង» គឺជាផលហូរចេញនៃការបាននូវមហាបុរិសលក្ខណៈ គឺព្រះបាទប្រតិស្ឋានយ៉ាងល្អរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «មិនលើកឡើងឆ្ងាយពេក» គឺមិនលើកឡើងដើម្បីដាក់ក្នុងទីឆ្ងាយពេកឡើយ។ ពាក្យថា «និងមិនដាក់ចុះជិតពេក» គឺទ្រង់យាងទៅដោយមិនដាក់ចុះក្នុងទីជិតពេកឡើយ។ ពាក្យថា «ញ៉ាំងលោកព្រមទាំងទេវលោកឲ្យរីករាយ» គឺធ្វើឲ្យត្រេកអរ។ ពាក្យថា «ចរិកទៅដោយជើងទាំងបួន» គឺអ្នកដើរដោយជើងបួន (ចតុចារី)។

ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဿ ပကာသနဝသေန ဂတတ္တာ ဝဏ္ဏကာလော နာမ ကိရေသ. သရီရဝဏ္ဏေ ဝါ ဂုဏဝဏ္ဏေ ဝါ ကထိယမာနေ ဒုက္ကထိတန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ? အပရိမာဏဝဏ္ဏာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော, ဗုဒ္ဓဂုဏသံဝဏ္ဏနာ ဇာနန္တဿ ယထာဓမ္မသံဝဏ္ဏနံယေဝ အနုပဝိသတီတိ.

ឮថា នេះឈ្មោះថាជាកាលនៃការពណ៌នា ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសម្តែងនូវពុទ្ធានុភាព។ កាលដែលគេកំពុងពោលសរសើរពណ៌សម្បុរព្រះកាយក្តី សរសើរគុណសម្បត្តិក្តី មិនគប្បីពោលថា ពោលមិនល្អឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទាំងឡាយ មានគុណរកប្រមាណមិនបាន ការសរសើរព្រះពុទ្ធគុណ របស់បុគ្គលអ្នកដឹង រមែងចូលទៅជិតការសរសើរតាមពិតនៃធម៌ប៉ុណ្ណោះ។

ဒုကူလစုမ္ဗဋကေနာတိ [Pg.12] ဂန္ထိတွာ ဂဟိတဒုကူလဝတ္ထေန, နာဂဝိက္ကန္တစရဏောတိ ဟတ္ထိနာဂသဒိသပဒနိက္ခေပေါ. သတပုညလက္ခဏောတိ အနေကသတပုညနိမ္မိတမဟာပုရိသလက္ခဏော မဏိဝေရောစနော ယထာတိ အတိဝိယ ဝိရောစမာနော မဏိ ဝိယ ဝေရောစနော နာမ ဧကော မဏိဝိသေသောတိ ကေစိ မဟာသာလောဝါတိ မဟန္တော သာလရုက္ခော ဝိယ, ကောဝိဠာရာဒိမဟာရုက္ခော ဝိယ ဝါ ပဒုမော ကောကနဒေါ ယထာတိ ကောကနဒသင်္ခါတံ မဟာပဒုမံ ဝိယ, ဝိကသမာနပဒုမံ ဝိယ ဝါ.

ពាក្យថា «ដោយកម្រាលសំពត់ឌុកូលៈ» គឺដោយសំពត់ឌុកូលៈដែលគេចងក្រងហើយកាន់យក។ ពាក្យថា «មានការយាងទៅដូចជាដំរីសារ» គឺការដាក់ព្រះបាទចុះប្រហាក់ប្រហែលនឹងដំរីសារ។ ពាក្យថា «មានលក្ខណៈកើតអំពីបុណ្យមួយរយ» គឺមានមហាបុរិសលក្ខណៈដែលកើតឡើងអំពីបុណ្យជាច្រើនរយ។ ពាក្យថា «ដូចជាកែវមណីវិរោចនៈ» គឺដូចជាកែវមណីដែលរុងរឿងក្រៃលែង ខ្លះថា កែវមណីវិសេសម្យ៉ាងឈ្មោះថា វិរោចនៈ។ ពាក្យថា «ដូចជាដើមរាំងធំ» គឺដូចជាដើមសាលព្រឹក្សដ៏ធំ ឬដូចជាមហាព្រឹក្សមានដើមមន្ទារវៈជាដើម។ ពាក្យថា «ដូចជាផ្កាឈូកក្រហម» គឺដូចជាផ្កាឈូកធំដែលហៅថា ឈូកក្រហម (កោកនទៈ) ឬដូចជាផ្កាឈូកដែលកំពុងរីក។

အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယာတိအာဒိ တဿာ ပကိဏ္ဏကကထာယ အညေသံ ဒုက္ကရဘာဝဒဿနဉ္စေဝ သုဏန္တာနံ အစ္စန္တသုခါဝဟဘာဝဒဿနဉ္စ ပထဝီဇံ အာကဍ္ဎေန္တော ဝိယာတိ နာဠိယန္တံ ယောဇေတွာ မဟာပထဝိယာ ဟေဋ္ဌိမတလေ ပပ္ပဋကောဇံ ဥဒ္ဓံမုခံ ကတွာ အာကဍ္ဎေန္တော ဝိယ ယောဇနိကန္တိ ယောဇနပ္ပမာဏံ မဓုဘဏ္ဍန္တိ မဓုပဋလံ.

ពាក្យជាដើមថា «ដូចជាញ៉ាំងទន្លេគង្គាលើអាកាសឲ្យធ្លាក់ចុះ» នេះ គឺជាការសម្តែងនូវភាពដែលបុគ្គលដទៃធ្វើបានដោយកម្រ នៃបកិណ្ណកកថានោះផង និងការសម្តែងនូវភាពដែលនាំមកនូវសេចក្តីសុខយ៉ាងក្រៃលែង ដល់ពួកជនអ្នកស្តាប់ផង។ ពាក្យថា «ដូចជាទាញយកនូវរសផែនដី» គឺដូចជាការទាញយកនូវរសផែនដី (បប្បដកោជៈ) ឲ្យមានមុខឡើងលើ អំពីផ្ទៃខាងក្រោមនៃមហាប្រថពី ដោយការភ្ជាប់នូវគ្រឿងម៉ាស៊ីនបំពង់។ ពាក្យថា «មានទំហំមួយយោជន៍» គឺមានប្រមាណមួយយោជន៍។ ពាក្យថា «ផ្លិតឃ្មុំ» គឺសំបុកឃ្មុំ។

မဟန္တန္တိ ဥဠာရံ. သဗ္ဗဒါနံ ဒိန္နမေဝ ဟောတီတိ သဗ္ဗမေဝ ပစ္စယဇာတံ အာဝါသဒါယကေန ဒိန္နမေဝ ဟောတိ. တထာဟိ ဒွေ တယော ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ အာဂတဿပိ ဆာယူဒကသမ္ပန္နံ အာရာမံ ပဝိသိတွာ နှာယိတွာ ပဋိဿယေ မုဟုတ္တံ နိပဇ္ဇိတွာ ဥဋ္ဌာယ နိသိန္နဿ ကာယေ ဗလံ အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ကာယေ ဝဏ္ဏဓာတု ဝါတာတပေဟိ ကိလမတိ, ပဋိဿယံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ မုဟုတ္တံ နိသိန္နဿ ဝိသဘာဂသန္တတိ ဝူပသမ္မတိ, သဘာဂသန္တတိ ပတိဋ္ဌာတိ, ဝဏ္ဏဓာတု အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တာ ဝိယ ဟောတိ, ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ပါဒေ ကဏ္ဋကော ဝိဇ္ဈတိ, ခါဏု ပဟရတိ, သရီသပါဒိပရိဿယော စေဝ စောရဘယဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပဋိဿယံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိပန္နဿ ပန သဗ္ဗေ ပရိဿယာ န ဟောန္တိ, အဇ္ဈယန္တဿ ဓမ္မပီတိသုခံ, ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တဿ ဥပသမသုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပါဘာဝတော, ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ကာယေ သေဒါ မုစ္စန္တိ, အက္ခီနိ ဖန္ဒန္တိ, သေနာသနံ ပဝိသနက္ခဏေ မဉ္စပီဌာဒီနိ န ပညာယန္တိ, မုဟုတ္တံ နိသိန္နဿ ပန အက္ခိပသာဒေါ အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တော ဝိယ ဟောတိ, ဒွါရဝါတပါနမဉ္စပီဌာဒီနိ ပညာယန္တိ, ဧတသ္မိမ္ပိ စ အာဝါသေ ဝသန္တံ ဒိသွာ မနုဿာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သက္ကစ္စံ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အာဝါသဒါနသ္မိံ ဒိန္နေ သဗ္ဗံ ဒါနံ ဒိန္နမေဝ ဟောတီ’’တိ. ဘူမဋ္ဌက…ပေ… န သက္ကာတိ အယမတ္ထော မဟာသုဒဿနဝတ္ထုနာ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၁ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော.

ពាក្យថា Mahantaំ បានដល់ ឧឡារៈ (ឧត្តុង្គឧត្តម, ធំទូលាយ)។ ពាក្យថា Sabbadānaṃ dinnameva hoti (ឈ្មោះថា ញ៉ាំងទានទាំងពួងឱ្យជាទានដែលបុគ្គលបានប្រគល់ជូនហើយ) សេចក្តីថា បច្ច័យទាំងពួង ឈ្មោះថាជាទានដែលទាយកអ្នកប្រគេនសេនាសនៈបានប្រគេនហើយពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ភិក្ខុទោះបីដើរទៅបិណ្ឌបាតក្នុងភូមិពីរឬបីហើយ មិនបានអ្វីបន្តិចសោះ ត្រឡប់មកវិញ ចូលទៅកាន់អារាមដែលបរិបូណ៌ដោយម្លប់និងទឹក ស្រង់ទឹកហើយ សម្រាកមួយស្របក់ក្នុងទីស្នាក់អាស្រ័យ ក្រោកឡើងអង្គុយ កម្លាំងរាងកាយក៏ត្រឡប់មកវិញ ហាក់ដូចជាមានគេយកកម្លាំងមកដាក់បញ្ចូលឱ្យដូច្នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើដើរទៅខាងក្រៅ ពណ៌សម្បុរកាយតែងសៅហ្មងដោយខ្យល់និងកម្ដៅថ្ងៃ ប៉ុន្តែលុះចូលទៅកាន់ទីស្នាក់អាស្រ័យ បិទទ្វារ អង្គុយសម្រាកមួយស្របក់ វិសភាគសន្តតិ (សន្តតិមិនស្មើគ្នា) ក៏រម្ងាប់ទៅ សភាគសន្តតិ (សន្តតិសមស្រប) ក៏តាំងនៅ ពណ៌សម្បុរកាយក៏ត្រឡប់មកវិញ ហាក់ដូចជាមានគេយកមកដាក់បញ្ចូលឱ្យដូច្នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើដើរទៅខាងក្រៅ បន្លាតែងមុតជើង ជំពប់នឹងគល់ឈើ គ្រោះថ្នាក់មានសត្វវារវារជាដើម និងភ័យអំពីចោរក៏កើតមាន ប៉ុន្តែសម្រាប់លោកដែលចូលទៅកាន់ទីស្នាក់អាស្រ័យ បិទទ្វារសម្រាន្តលក់ គ្រោះថ្នាក់ទាំងពួងនោះរមែងមិនមានឡើយ។ កាលបើលោកសូត្ររៀនធម៌ ធម្មបីតិសុខរមែងកើតឡើង កាលបើធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន ឧបសមសុខ (សុខកើតអំពីសេចក្តីស្ងប់) រមែងកើតឡើង ព្រោះមិនមានសេចក្តីរាយមាយទៅខាងក្រៅ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើដើរទៅខាងក្រៅ ញើសរមែងហូរចេញពីរាងកាយ ភ្នែករមែងញាក់ ក្នុងខណៈដែលចូលទៅកាន់សេនាសនៈ គ្រែនិងតាំងជាដើមរមែងមិនប្រាកដច្បាស់ ប៉ុន្តែលុះអង្គុយសម្រាកមួយស្របក់ ប្រសាទភ្នែកក៏ត្រឡប់មកវិញ ហាក់ដូចជាមានគេយកមកដាក់បញ្ចូលឱ្យដូច្នោះឯង ទ្វារ បង្អួច គ្រែ និងតាំងជាដើម ក៏ប្រាកដច្បាស់ឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត មនុស្សទាំងឡាយកាលបើឃើញលោកគង់នៅក្នុងអាវាសនោះ រមែងបម្រើដោយបច្ច័យ ៤ ដោយគោរព។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «កាលបើអាវាសទានដែលបុគ្គលបានប្រគេនហើយ ឈ្មោះថាទានទាំងពួងជាទានដែលបុគ្គលបានប្រគេនហើយពិតប្រាកដ»។ សេចក្តីថា «ទេវតាដែលស្ថិតនៅលើផែនដី...ល... មិនអាចដើម្បី...» នេះ គប្បីពន្យល់ឱ្យច្បាស់ដោយរឿងមហាសុទស្សនៈ (ទីឃនិកាយ មហាវគ្គ ២.២៤១ ជាដើម)។

သီတန္တိ [Pg.13] (သာရတ္ထ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၃.၂၉၅; သံ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၂၄၃) အဇ္ဈတ္တဓာတုက္ခောဘဝသေန ဝါ ဗဟိဒ္ဓဥတုဝိပရိဏာမဝသေန ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇနကသီတံ. ဥဏှန္တိ အဂ္ဂိသန္တာပံ. တဿ ပန ဒဝဒါဟာဒီသု သမ္ဘဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပဋိဟန္တီတိ ပဋိဗာဟတိ. ယထာ တဒုဘယဝသေန ကာယစိတ္တာနံ ဗာဓနာနိ န ဟောန္တိ, ဧဝံ ကရောတိ. သီတုဏှဗ္ဘာဟတေ ဟိ သရီရေ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဘိက္ခု ယောနိသော ပဒဟိတုံ န သက္ကောတိ. ဝါဠမိဂါနီတိ သီဟဗျဂ္ဃာဒိဝါဠမိဂေ. ဂုတ္တသေနာသနဉှိ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသိန္နဿ တေ ပရိဿယာ န ဟောန္တိ. သရီသပေတိ ယေ ကေစိ သရန္တာ ဂစ္ဆန္တေ ဒီဃဇာတိကေ. မကသေတိ နိဒဿနမေတံ, ဍံသာဒီနံ ဧတေနေဝ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သိသိရေတိ သီတကာလဝသေန သတ္တာဟဝဒ္ဒလိကာဒိဝသေန စ ဥပ္ပန္နေ သိသိရသမ္ဖဿေ. ဝုဋ္ဌိယောတိ ယဒါ တဒါ ဥပ္ပန္နာ ဝဿဝုဋ္ဌိယော ပဋိဟနတီတိ ယောဇနာ.

ពាក្យថា Sītaṃ (ត្រជាក់) សេចក្តីថា សេចក្តីត្រជាក់ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការកម្រើកឡើងនៃធាតុខាងក្នុង ឬដោយអំណាចនៃការប្រែប្រួលនៃរដូវខាងក្រៅ។ ពាក្យថា Uṇhaṃ (ក្តៅ) បានដល់ កម្ដៅភ្លើង។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីឃើញការកើតឡើងនៃកម្ដៅនោះ ក្នុងភ្លើងឆេះព្រៃជាដើម។ ពាក្យថា Paṭihanti (កម្ចាត់បង់) សេចក្តីថា ឃាត់ខាំង។ ធ្វើដោយប្រការណា ដើម្បីកុំឱ្យមានការបៀតបៀនដល់កាយនិងចិត្ត ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងពីរ (ត្រជាក់និងក្តៅ) នោះ។ ព្រោះថា កាលបើរាងកាយត្រូវសេចក្តីត្រជាក់និងក្តៅបៀតបៀនហើយ ភិក្ខុដែលមានចិត្តរាយមាយ រមែងមិនអាចតាំងសេចក្តីព្យាយាមដោយឧបាយដ៏សម្របសម្រួលបានឡើយ។ ពាក្យថា Vāḷamige (សត្វសាហាវ) បានដល់ សត្វសាហាវមានសិង្ហនិងខ្លាធំជាដើម។ ព្រោះថា សម្រាប់ភិក្ខុដែលចូលទៅកាន់សេនាសនៈដែលបិទបាំងជិតដិត បិទទ្វារហើយអង្គុយ គ្រោះថ្នាក់ទាំងនោះរមែងមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Sarīsape (សត្វវារវារ) បានដល់ សត្វមានកំណើតវែងទាំងឡាយណាដែលវារទៅ។ ពាក្យថា Makase (មូស) នេះជាឈ្មោះនៃសត្វល្អិតម្យ៉ាង គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះយកសត្វរបោមជាដើម ដោយពាក្យនេះដែរ។ ពាក្យថា Sisire (ក្នុងរដូវរងា) សេចក្តីថា ក្នុងសម្ផស្សត្រជាក់ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃរដូវរងា និងដោយអំណាចនៃភ្លៀងធ្លាក់ជាប់គ្នាប្រាំពីរថ្ងៃជាដើម។ ពាក្យថា Vuṭṭhiyo (ភ្លៀង) សេចក្តីថា ទឹកភ្លៀងដែលធ្លាក់ចុះមកក្នុងកាលនោះៗ។ ការភ្ជាប់បទថា Paṭihanti (កម្ចាត់បង់នូវភ្លៀង) ដូច្នេះឯង។

ဝါတာတပေါ ဃောရောတိ ရုက္ခဂစ္ဆာဒီနံ ဥမ္မူလဘဉ္ဇနဝသေန ပဝတ္တိယာ ဃောရော သရဇအရဇာဒိဘေဒေါ ဝါတော စေဝ ဂိမှပရိဠာဟသမယေသု ဥပ္ပတ္တိယာ ဃောရော သူရိယာတပေါ စ. ပဋိဟညတီတိ ပဋိဗာဟီယတိ. လေဏတ္ထန္တိ နာနာရမ္မဏတော စိတ္တံ နိဝတ္တေတွာ ပဋိသလ္လာနာရာမတ္ထံ. သုခတ္ထန္တိ ဝုတ္တပရိဿယာဘာဝေန ဖာသုဝိဟာရတ္ထံ. ဈာယိတုန္တိ အဋ္ဌတိံသာရမ္မဏေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ စိတ္တံ ဥပနိဇ္ဈာယိတုံ. ဝိပဿိတုန္တိ အနိစ္စာဒိတော သဗ္ဗသင်္ခါရေ သမ္မသိတုံ.

ពាក្យថា Vātātapo ghoro (ខ្យល់និងកម្ដៅថ្ងៃដ៏ខ្លាំងក្លា) សេចក្តីថា ខ្យល់ដ៏ខ្លាំងក្លាដែលមានសភាពផ្សេងៗ មានខ្យល់ប្រកបដោយធូលីនិងមិនមានធូលីជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការរំលើងនិងបំបាក់ដើមឈើនិងគុម្ពឈើជាដើមផង និងកម្ដៅព្រះអាទិត្យដ៏ខ្លាំងក្លាដែលកើតឡើងក្នុងសម័យក្តៅក្រហាយនៃរដូវក្តៅផង។ ពាក្យថា Paṭihaññati (រមែងត្រូវកម្ចាត់បង់) សេចក្តីថា រមែងត្រូវឃាត់ខាំង។ ពាក្យថា Leṇatthaṃ (ដើម្បីជាទីពឹង) សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការត្រេកអរក្នុងសេចក្តីស្ងាត់ ដោយការញ៉ាំងចិត្តឱ្យត្រឡប់មកវិញអំពីអារម្មណ៍ផ្សេងៗ។ ពាក្យថា Sukhatthaṃ (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សេចក្តីសុខ) សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការរស់នៅជាសុខ ព្រោះមិនមានគ្រោះថ្នាក់ដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា Jhāyituṃ (ដើម្បីចម្រើនឈាន) សេចក្តីថា ដើម្បីសម្លឹងរំពឹងនូវចិត្តក្នុងអារម្មណ៍ណាមួយ ក្នុងបណ្តាអារម្មណ៍ ៣៨ ប្រការ។ ពាក្យថា Vipassituṃ (ដើម្បីចម្រើនវិបស្សនា) សេចក្តីថា ដើម្បីពិចារណានូវសង្ខារទាំងពួង ដោយសភាពជាអនិច្ចៈជាដើម។

ဝိဟာရေတိ ပဋိဿယေ. ကာရယေတိ ကာရာပေယျ. ရမ္မေတိ မနောရမေ နိဝါသသုခေ. ဝါသယေတ္ထ ဗဟုဿုတေတိ ကာရေတွာ ပန ဧတ္ထ ဝိဟာရေသု ဗဟုဿုတေ သီလဝန္တေ ကလျာဏဓမ္မေ နိဝါသေယျ. တေ နိဝါသေန္တော ပန တေသံ ဗဟုဿုတာနံ ယထာ ပစ္စယေဟိ ကိလမထော န ဟောတိ, ဧဝံ အန္နဉ္စ ပါနဉ္စ ဝတ္ထသေနာသနာနိ စ ဒဒေယျ ဥဇုဘူတေသု အဇ္ဈာသယသမ္ပန္နေသု ကမ္မဖလာနံ ရတနတ္တယဂုဏာနဉ္စ သဒ္ဒဟနေန ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ.

ពាក្យថា Vihāre (នូវវិហារទាំងឡាយ) បានដល់ ក្នុងទីស្នាក់អាស្រ័យទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Kāraye (គប្បីសាងសង់) សេចក្តីថា គប្បីញ៉ាំងបុគ្គលឱ្យសាងសង់។ ពាក្យថា Ramme (ដ៏ជាទីត្រេកអរ) បានដល់ ដ៏ជាទីគាប់ចិត្ត នាំមកនូវសេចក្តីសុខក្នុងការរស់នៅ។ ពាក្យថា Vāsayettha bahussute (គប្បីញ៉ាំងលោកអ្នកជាពហុស្សូតឱ្យគង់នៅទីនេះ) សេចក្តីថា លុះសាងសង់រួចហើយ គប្បីញ៉ាំងលោកអ្នកជាពហុស្សូត មានសីល មានធម៌ដ៏ល្អ ឱ្យគង់នៅក្នុងវិហារទាំងឡាយនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើញ៉ាំងលោកឱ្យគង់នៅ គប្បីប្រគេននូវបាយ ទឹក សម្លៀកបំពាក់ និងសេនាសនៈ ដោយប្រការណាដើម្បីកុំឱ្យមានសេចក្តីលំបាកដោយបច្ច័យទាំងឡាយ ដល់លោកអ្នកជាពហុស្សូតទាំងនោះ ដែលជាអ្នកត្រង់ មានអធ្យាស្រ័យបរិបូណ៌ ដោយចិត្តដែលជ្រះថ្លា ជឿជាក់លើផលនៃកម្ម និងគុណនៃព្រះរតនត្រ័យ។

ဣဒါနိ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာနံ အညမညူပကာရတံ ဒဿေတုံ ‘‘တေ တဿာ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ တေတိ ဗဟုဿုတာ တဿာတိ ဥပါသကဿ. ဓမ္မံ ဒေသေန္တီတိ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခပနုဒနံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. ယံ သော ဓမ္မံ ဣဓညာယာတိ သော ပုဂ္ဂလော ယံ သဒ္ဓမ္မံ ဣမသ္မိံ သာသနေ သမ္မာပဋိပဇ္ဇနေန ဇာနိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန အနာသဝေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការជួយឧបការៈគ្នាទៅវិញទៅមកនៃគ្រហស្ថនិងបព្វជិត ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់គាថាថា «Te tassā» ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Te (លោកទាំងនោះ) បានដល់ លោកអ្នកជាពហុស្សូតទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Tassa (ដល់ឧបាសកនោះ) បានដល់ ដល់ឧបាសកនោះ។ ពាក្យថា Dhammaṃ desenti (រមែងសម្តែងធម៌) សេចក្តីថា រមែងសម្តែងធម៌ដែលជាគ្រឿងបន្ទោបង់នូវវដ្តទុក្ខទាំងពួង។ ពាក្យថា Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya (បុគ្គលនោះបានដឹងច្បាស់នូវធម៌ណា ក្នុងសាសនានេះ) សេចក្តីថា បុគ្គលនោះបានដឹងច្បាស់នូវសទ្ធម៌ណា ដោយការប្រតិបត្តិត្រូវក្នុងសាសនានេះ ហើយជាអ្នកមិនមានអាសវៈ ព្រោះបានសម្រេចនូវអរហត្តមគ្គដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ រួចហើយក៏បរិនិព្វានទៅ។

ပူဇာသက္ကာရဝသေနေဝ [Pg.14] ပဌမယာမော ခေပိတော, ဘဂဝတော ဒေသနာယ အပ္ပာဝသေသော မဇ္ဈိမယာမော ဂတောတိ ပါဠိယံ ‘‘ဗဟုဒေဝ ရတ္တိ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အတိရေကတရံ ဒိယဍ္ဎယာမ’’န္တိ. သန္ဒဿေသီတိ အာနိသံသံ ဒဿေသိ, အာဝါသဒါနပဋိသံယုတ္တံ ဓမ္မိံ ကထံ သုတွာ တတော ပရံ, ‘‘မဟာရာဇ, ဣတိပိ သီလံ, ဣတိပိ သမာဓိ, ဣတိပိ ပညာ’’တိ သီလာဒိဂုဏေ တေသံ သမ္မာ ဒဿေသိ, ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဝိယ ပစ္စက္ခတော ပကာသေသိ. သမာဒပေသီတိ ‘‘ဧဝံ သီလံ သမာဒါတဗ္ဗံ, သီလေ ပတိဋ္ဌိတေန ဧဝံ သမာဓိ, ဧဝံ ပညာ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ ယထာ တေ သီလာဒိဂုဏေ အာဒိယန္တိ, တထာ ဂဏှာပေသိ. သမုတ္တေဇေသီတိ ယထာ သမာဒိန္နံ သီလံ သုဝိသုဒ္ဓံ ဟောတိ, သမထဝိပဿနာ စ ဘာဝိယမာနာ ယထာ သုဋ္ဌု ဝိသောဓိတာ ဥပရိဝိသေသာဝဟာ ဟောန္တိ, ဧဝံ စိတ္တံ သမုတ္တေဇေသိ နိသာမနဝသေန ဝေါဒါပေသိ. သမ္ပဟံသေသီတိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ဌိတသီလာဒိဂုဏေဟိ သမ္ပတိ လဒ္ဓဂုဏာနိသံသေဟိ စေဝ ဥပရိ လဒ္ဓဗ္ဗဖလဝိသေသေဟိ စ ဥပရိစိတ္တံ သမ္မာ ပဟံသေသိ, လဒ္ဓဿာသဝသေန သုဋ္ဌု တောသေသိ. ဧဝမေတေသံ ပဒါနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ព្រោះហេតុតែការបូជាសក្ការៈ បឋមយាមក៏កន្លងផុតទៅ ឯមជ្ឈិមយាមក៏កន្លងទៅស្ទើរតែអស់ ដោយសារការសម្តែងធម៌របស់ព្រះមានព្រះភាគ ហេតុនោះ ទើបក្នុងបាលីពោលថា «Bahudeva rattiṃ» (រាត្រីដ៏ច្រើន) សេចក្តីថា «លើសជាងមួយយាមកន្លះទៅទៀត»។ ពាក្យថា Sandassesi (ញ៉ាំង...ឱ្យឃើញច្បាស់) សេចក្តីថា បង្ហាញនូវអានិសង្ស។ លុះស្តាប់ធម្មីកថាដែលទាក់ទងនឹងអាវាសទានហើយ បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បានបង្ហាញច្បាស់នូវគុណមានសីលជាដើម ដល់ជនទាំងឡាយនោះថា «មហារាជ សីលមានសភាពយ៉ាងនេះ សមាធិមានសភាពយ៉ាងនេះ បញ្ញាមានសភាពយ៉ាងនេះ» គឺបានប្រកាសឱ្យឃើញច្បាស់ជាក់ស្តែង ហាក់ដូចជាចាប់ដៃបង្ហាញដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា Samādapesi (ញ៉ាំង...ឱ្យកាន់យក) សេចក្តីថា ញ៉ាំងជនទាំងឡាយនោះឱ្យកាន់យកនូវគុណមានសីលជាដើម ដោយប្រការណាដែលពួកគេនឹងទទួលយកថា «សីល គប្បីសមាទានយ៉ាងនេះ បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងសីលហើយ គប្បីចម្រើនសមាធិយ៉ាងនេះ គប្បីចម្រើនបញ្ញាយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា Samuttejesi (ញ៉ាំង...ឱ្យក្លាហាន) សេចក្តីថា ធ្វើចិត្តឱ្យក្លាហាន ឱ្យផូរផង់ដោយការពិចារណា ដោយប្រការណាដែលសីលដែលបានសមាទានហើយនឹងបរិសុទ្ធស្អាតល្អ និងសមថវិបស្សនាដែលកំពុងចម្រើន នឹងត្រូវបានជម្រះឱ្យស្អាតល្អ នាំមកនូវគុណវិសេសជាន់ខ្ពស់។ ពាក្យថា Sampahaṃsesi (ញ៉ាំង...ឱ្យរីករាយ) សេចក្តីថា ញ៉ាំងចិត្តខាងលើឱ្យរីករាយយ៉ាងក្រៃលែង ឱ្យត្រេកអរជាខ្លាំងដោយការទទួលបានសេចក្តីកក់ក្តៅចិត្ត ទាំងដោយអានិសង្សនៃគុណដែលបានទទួលក្នុងពេលឥឡូវនេះ តាមរយៈគុណមានសីលជាដើមដែលតាំងនៅតាមការប្រដៅ និងទាំងដោយផលវិសេសជាន់ខ្ពស់ដែលនឹងគប្បីបានសម្រេចទៅខាងមុខ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃបទទាំងឡាយនេះ ដោយប្រការដូច្នេះឯង។

သမုဒါယဝစနောပိ အသီတိမဟာထေရ-သဒ္ဒေါ တဒေကဒေသေပိ နိရုဠှောတိ အာဟ ‘‘အသီတိမဟာထေရေသု ဝိဇ္ဇမာနေသူ’’တိ. အာနန္ဒတ္ထေရောပိ ဟိ အန္တောဂဓော ဧဝါတိ. သာကိယမဏ္ဍလေတိ သာကိယရာဇသမူဟေ.

ពាក្យថា «អសីតិមហាថេរ» (ព្រះមហាថេរ ៨០ អង្គ) ទោះបីជាពាក្យពោលជាសមូហៈ (ពោលរួម) ក៏ដោយ ក៏រមែងសម្រេចសេចក្តីក្នុងចំណែកមួយនៃសមូហៈនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កាលបើព្រះមហាថេរ ៨០ អង្គ មានវត្តមាននៅឡើយ»។ ព្រោះថា ព្រះអានន្ទត្ថេរក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងចំណោមព្រះមហាថេរទាំងនោះដែរ។ ពាក្យថា Sākiyamaṇḍale (ក្នុងវង់នៃពួកសាក្យៈ) បានដល់ ក្នុងចំណោមពួកសាក្យរាជ។

ပဋိပဒါယ နိယုတ္တတ္တာ ပါဋိပဒေါ. တေနာဟ – ‘‘ပဋိပန္နကော’’တိ. သိက္ခနသီလတာဒိနာ သေခေါ, ဩဓိသော သမိတပါပတာယ သမဏော. သေခေါ ပါဋိပဒေါ ပဋိပဇ္ဇနပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ပဋိပဒါဒေသနံ နိယမေန္တော ပဋိပဒါယ ပုဂ္ဂလံ နိယမေတိ နာမာတိ ‘‘ပဋိပဒါယ ပုဂ္ဂလံ နိယမေတွာ ဒဿေတီ’’တိ. သေခပ္ပဋိပဒါ သာသနေ မင်္ဂလပဋိပဒါ သမ္မဒေဝ အသေဝိတဗ္ဗပရိဝဇ္ဇနေန သေဝိတဗ္ဗသမာဒါနေန ဥက္ကံသဝတ္ထူသု စ ဘာဝတော အသေခဓမ္မပါရိပူရိယာ အာဝဟတ္တာ စ ဝဍ္ဎမာနကပဋိပဒါ. အကိလမန္တာဝ သလ္လက္ခေဿန္တီတိ ဣဒံ တဒါ တေသံ အသေခဘူမိအဓိဂမာယ အယောဂျတာယ ဝုတ္တံ. အကိလမန္တာဝါတိ ဣမိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တဿပိ အနဓိဂတမဂ္ဂသညာပနာ ဘာရိယာတိ ဒဿေတိ. ဩသဋာတိ အနုပ္ပဝိဋ္ဌာ. သကလံ ဝိနယပိဋကံ ကထိတမေဝ ဟောတိ တဿ သီလကထာဗာဟုလ္လတော သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တီဟိ ပိဋကေဟီတိ ကရဏတ္ထေ ကရဏဝစနံ. တေန တံတံပိဋကာနံ တဿာ တဿာ သိက္ခာယ သာဓကတမဘာဝံ ဒဿေတိ.

ឈ្មោះថា បាដិបទៈ (អ្នកប្រតិបត្តិ) ព្រោះជាអ្នកប្រកបក្នុងបដិបទា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «Paṭipannako» (អ្នកកំពុងប្រតិបត្តិ)។ ឈ្មោះថា សេក្ខៈ ព្រោះមានសភាពសិក្សាជាដើម ឈ្មោះថា សមណៈ ព្រោះជាអ្នកមានបាបរម្ងាប់ហើយដោយចំណែក។ ព្រះសេក្ខៈអ្នកប្រតិបត្តិ កាលកំណត់នូវការសម្តែងបដិបទា ដោយការតាំងទុកនូវបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិ ឈ្មោះថាកំណត់បុគ្គលដោយបដិបទា ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កំណត់បុគ្គលដោយបដិបទាហើយបង្ហាញ»។ សេក្ខបដិបទា គឺជាមង្គលបដិបទាក្នុងព្រះសាសនា ព្រោះជាការវៀរចាកធម៌ដែលមិនគួរគប់រក និងជាការសមាទានកាន់យកធម៌ដែលគួរគប់រកដោយត្រឹមត្រូវ និងព្រោះជាធម៌តាំងនៅក្នុងវត្ថុដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ទាំងជានាំមកនូវការបំពេញអសេក្ខធម៌ឱ្យបរិបូណ៌ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បដិបទាដ៏ចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា «នឹងកំណត់ដឹងបានដោយមិនលំបាកឡើយ» នេះ លោកពោលសំដៅដល់ការមិនទាន់សមគួរដល់ការសម្រេចអសេក្ខភូមិរបស់ពួកជនទាំងនោះក្នុងកាលនោះ។ ពាក្យថា «ដោយមិនលំបាកឡើយ» នេះ បង្ហាញថា ការធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់នូវមគ្គដែលមិនទាន់បានសម្រេច ទោះបីជាចំពោះលោកអ្នកបានសម្រេចបដិសម្ភិទាក៏ដោយ ក៏ជាការធ្ងន់ធ្ងរ (លំបាក) ដែរ។ ពាក្យថា Osaṭā បានដល់ ចូលទៅដល់ហើយ។ ព្រះវិន័យបិដកទាំងមូល ឈ្មោះថាជាសេចក្តីដែលបានសម្តែងហើយពិតប្រាកដ ព្រោះសំបូរដោយសីលកថា ទោះបីក្នុងបិដកពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Tīhi piṭakehi (ដោយបិដកទាំងបី) នេះជាករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាជាគ្រឿងធ្វើ (ករណត្ថ)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាធម៌សម្រេចប្រយោជន៍បំផុតនៃបិដកនោះៗ ដល់សិក្ខានោះៗ។

ပိဋ္ဌိဝါတော [Pg.15] ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပါဒိန္နကသရီရဿ တထာရူပတ္တာ သင်္ခါရာနဉ္စ အနိစ္စတာယ ဒုက္ခာနုဗန္ဓတ္တာ. အကာရဏံ ဝါ ဧတန္တိ ယေနာဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ, တမေဝ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ပဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စတူဟိ ဣရိယာပထေဟိ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော အဟောသိ သကျရာဇူနံ အဇ္ဈာသယဝသေန. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သတ္ထာပိ တဒေဝ သန္ဓာယ တတ္ထ သံဃာဋိံ ပညပေတွာ နိပဇ္ဇီတီ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတီ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဥပါဒိန္နကသရီရဉ္စ နာမာ’’တိအာဒိ.

ខ្យល់ចាប់ខ្នង (អាការៈឈឺខ្នង) រមែងកើតឡើងដល់ឧបាទិន្នករូប (រាងកាយដែលប្រកបដោយឧបាទាន) ព្រោះរាងកាយមានសភាពយ៉ាងនោះ និងព្រោះសង្ខារទាំងឡាយជាអនិច្ចៈ មានទុក្ខតាមជាប់ជានិច្ច។ ពាក្យថា «ឬថានេះមិនមែនជាហេតុ» ដូច្នេះ លោកពោលសំដៅលើអធិប្បាយណា ដើម្បីបើកចំហនូវអធិប្បាយនោះ ទើបពោលពាក្យថា «Pahoti» (រមែងអាច) ជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងប្រើប្រាស់ដោយឥរិយាបថទាំង ៤ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់ពួកសាក្យរាជ។ ព្រោះថា លោកនឹងពោលខាងមុខថា «ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបទ្រង់ញ៉ាំងសង្ឃាដិឱ្យក្រាលក្នុងទីនោះ ហើយសម្រាន្តលក់»។ បើដូច្នោះ ពាក្យថា «ខ្នងតថាគតរោយហើយ» នេះ តើកើតឡើងយ៉ាងដូចម្តេច? ហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា «Upādinnakasarīrañca nāma» (ធម្មតារាងកាយដែលប្រកបដោយឧបាទាន) ជាដើម។

၂၃. ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန…ပေ… သမ္ပန္နော’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၅၁၁) သမန္နာဂတတ္ထော သမ္ပန္န-သဒ္ဒေါ, ဣဓ ပန ပါရိပူရိအတ္ထောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိပုဏ္ဏသီလောတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ယော ပန သမ္ပန္နသီလောယေဝ, သော ပရိပုဏ္ဏသီလော. ပရိသုဒ္ဓဉှိ သီလံ ‘‘ပရိပုဏ္ဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, န သဗလံ ကမ္မာသံ ဝါ. သုန္ဒရဓမ္မေဟီတိ သောဘနဓမ္မေဟိ. ယသ္မိံ သန္တာနေ ဥပ္ပန္နာ တဿ သောဘနဘာဝတော. တေဟိ သပ္ပုရိသဘာဝသာဓနတော သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မေဟိ.

២៣. ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «Iminā pātimokkhasaṃvarena...pe... sampanno» (ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនេះ...ល...) ជាដើម (វិភង្គ ៥១១) សព្ទថា «Sampanna» មានអត្ថថា ប្រកបព្រម (សមន្នាគត) ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា បំពេញឱ្យបរិបូណ៌ (បារិបូរិ) ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនោះ ទើបលោកពោលថា «សេចក្តីថា មានសីលដ៏បរិបូណ៌»។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលណាជាអ្នកមានសីលបរិបូណ៌ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមានសីលពេញលេញ។ ព្រោះថា សីលដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ទើបលោកហៅថា «បរិបូណ៌» មិនមែនសីលដែលពពាក់ពពូន ឬធ្លុះធ្លាយឡើយ។ ពាក្យថា Sundaradhammehi (ដោយធម៌ដ៏ល្អ) បានដល់ ដោយធម៌ដ៏ល្អប្រពៃ។ ព្រោះធម៌ទាំងនោះកាលបើកើតឡើងក្នុងសន្តានចិត្តរបស់បុគ្គលណា រមែងធ្វើឱ្យសន្តានចិត្តរបស់បុគ្គលនោះល្អប្រពៃ។ ឈ្មោះថា ធម៌របស់សប្បុរសទាំងឡាយ ព្រោះធម៌ទាំងនោះជាគ្រឿងសម្រេចនូវភាពជាសប្បុរស។

၂၄. ဣမိနာ ဧတ္တကေန ဌာနေနာတိ ‘‘ဣဓ, မဟာနာမ, အရိယသာဝကော’’တိ အာရဘိတွာ ယာဝ ‘‘အကသိရလာဘီ’’တိ ပဒံ ဣမိနာ ဧတ္တကေန ဥဒ္ဒေသပဒေန မာတိကံ ဌပေတွာ. ပဋိပါဋိယာတိ ဥဒ္ဒေသပဋိပါဋိယာ. ဧဝမာဟာတိ ‘‘ဧဝံ ကထဉ္စ, မဟာနာမာ’’တိအာဒိနာ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနေန ဒဿိတာကာရေန အာဟ.

២៤. ពាក្យថា Iminā ettakena ṭhānena (ដោយទីប្រមាណប៉ុណ្ណេះ) សេចក្តីថា តាំងពីពាក្យថា «Idha, mahānāma, ariyasāvako» (ម្នាលមហានាម អរិយសាវ័កក្នុងសាសនានេះ) ជាដើម រហូតដល់បទថា «Akasiralābhī» (ជាអ្នកបានដោយមិនលំបាក) ដោយការតាំងទុកនូវមាតិកាដោយឧទ្ទេសបទមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ។ ពាក្យថា Paṭipāṭiyā (តាមលំដាប់) បានដល់ តាមលំដាប់នៃឧទ្ទេស។ ពាក្យថា Evamāha (ទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា ទ្រង់ត្រាស់ដោយអាការៈដែលបង្ហាញក្នុងកាលឥឡូវនេះ មានពាក្យថា «Evaṃ kathañca, mahānāma» (ចុះអរិយសាវ័កនោះ តើដូចម្តេច ម្នាលមហានាម) ជាដើម។

၂၅. ဟိရီယတီတိ လဇ္ဇီယတိ ပီဠီယတိ. ယသ္မာ ဟိရီ ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာ, တသ္မာ ‘‘ဇိဂုစ္ဆတီတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ဩတ္တပ္ပတီတိ ဥတ္တပ္ပတိ. ပါပုတြာသလက္ခဏဉှိ ဩတ္တပ္ပံ. ပဂ္ဂဟိတဝီရိယောတိ သင်္ကောစံ အနာပန္နဝီရိယော. တေနာဟ ‘‘အနောသက္ကိတမာနသော’’တိ. ပဟာနတ္ထာယာတိ သမုစ္ဆိန္ဒနတ္ထာယ. ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါ နာမ အဓိဂမော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ပဋိလာဘတ္ထာယာ’’တိ. သတိနေပက္ကေနာတိ သတိယာ နေပက္ကေန တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝေန. အဋ္ဌကထာယံ ပန နေပက္ကံ နာမ ပညာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘သတိယာ စ နိပကဘာဝေန စာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော, ဧဝံ သတိ အညော နိဒ္ဒိဋ္ဌော နာမ ဟောတိ. သတိမာတိ စ ဣမိနာဝ ဝိသေသာ သတိ ဂဟိတာ, ပရတော ‘‘စိရကတမ္ပိ [Pg.16] စိရဘာသိတမ္ပိ သရိတာ အနုဿရိတာ’’တိ သတိကိစ္စမေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ, န ပညာကိစ္စံ, တသ္မာ သတိနေပက္ကေနာတိ သတိယာ နေပက္ကဘာဝေနာတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. တေနေဝ ဟိ ပစ္စယဝိသေသဝသေန အညဓမ္မနိရပေက္ခော သတိယာ ဗလဝဘာဝေါ. တထာ ဟိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေနပိ အဇ္ဈယနသမ္မသနာနိ သမ္ဘဝန္တိ.

២៥. ពាក្យថា Hirīyati (រអើមខ្ពើម) បានដល់ ខ្មាសអៀន ឈឺចាប់ (ក្តៅក្រហាយ)។ ព្រោះថា ហិរិ មានលក្ខណៈខ្ពើមរអើមចំពោះបាប ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មានសេចក្តីថា ខ្ពើមរអើម"។ ពាក្យថា Ottappati (ខ្លាចរអែង) បានដល់ ញាប់ញ័រ (តក់ស្លុត)។ ព្រោះថា ឱត្តប្បៈ មានលក្ខណៈតក់ស្លុតចំពោះបាប។ ពាក្យថា Paggahitavīriyo (អ្នកមានព្យាយាមផ្គងឡើងហើយ) បានដល់ អ្នកមានព្យាយាមមិនរួញរា។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មានចិត្តមិនរួញថយ"។ ពាក្យថា Pahānatthāya (ដើម្បីលះបង់) បានដល់ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់។ ការដល់ព្រមនូវកុសលធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ការសម្រេចបានពិតប្រាកដ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដើម្បីបានសម្រេច"។ ពាក្យថា Satinepakkena (ដោយសតិ និងប្រាជ្ញាការពារខ្លួន) បានដល់ ដោយសតិ និងភាពវាងវៃដ៏មុតស្រួច និងច្បាស់លាស់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលសេចក្តីថា "ដោយសតិ និងដោយភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញាការពារខ្លួន" ដោយអធិប្បាយថា នេបក្កៈ គឺប្រាជ្ញា កាលបើដូច្នោះ ឈ្មោះថា សំដៅយកធម៌ដទៃ (គឺប្រាជ្ញា)។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា Satimā (អ្នកមានសតិ) នេះ សតិដ៏វិសេសត្រូវបានកាន់យកហើយ ឯក្នុងខាងចុង លោកសំដៅយកតែកិច្ចរបស់សតិប៉ុណ្ណោះ មិនមែនកិច្ចរបស់ប្រាជ្ញាទេ ដោយពាក្យថា "ជាអ្នករលឹក នឹកឃើញរឿយៗ ទោះបីជាការដែលធ្វើហើយយូរហើយក្តី និយាយហើយយូរហើយក្តី" ហេតុនោះ ពាក្យថា Satinepakkena គប្បីយល់ថា "ដោយភាពជាអ្នកមានសតិដ៏វាងវៃ"។ ព្រោះហេតុនោះឯង ដោយអំណាចនៃបច្ច័យដ៏វិសេស កម្លាំងរបស់សតិទើបមិនអាស្រ័យនឹងធម៌ដទៃ។ ព្រោះថា ការរៀនសូត្រ និងការពិចារណា តែងមានបាន សូម្បីតែដោយចិត្តដែលប្រាសចាកញាណ។

စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဗောဓိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ. အသီတိမဟာဝတ္တပဋိပတ္တိပူရဏန္တိ ဧတ္ထ အသီတိဝတ္တပဋိပတ္တိပူရဏံ မဟာဝတ္တပဋိပတ္တိပူရဏန္တိ ဝတ္တပဋိပတ္တိပူရဏ-သဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော. တတ္ထ မဟာဝတ္တာနိ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၄၀၆) နာမ ဝတ္တခန္ဓကေ (စူဠဝ. ၃၅၆ အာဒယော) ဝုတ္တာနိ အာဂန္တုကဝတ္တံ အာဝါသိကံ ဂမိကံ အနုမောဒနံ ဘတ္တဂ္ဂံ ပိဏ္ဍစာရိကံ အာရညိကံ သေနာသနံ ဇန္တာဃရံ ဝစ္စကုဋိ ဥပဇ္ဈာယံ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ အာစရိယံ အန္တေဝါသိကဝတ္တန္တိ စုဒ္ဒသ. တတော အညာနိ ပန ကဒါစိ တဇ္ဇနီယကမ္မကတာဒိကာလေ ပါရိဝါသိကာဒိကာလေ စ စရိတဗ္ဗာနိ အသီတိ ခုဒ္ဒကဝတ္တာနိ သဗ္ဗာသု အဝတ္ထာသု န စရိတဗ္ဗာနိ, တသ္မာ မဟာဝတ္တေသု, အဂ္ဂဟိတာနိ. တတ္ထ ‘‘ပါရိဝါသိကာနံ ဘိက္ခူနံ ဝတ္တံ ပညပေဿာမီ’’တိ အာရဘိတွာ ‘‘န ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗံ…ပေ… န ဆမာယံ စင်္ကမန္တေ စင်္ကမေ စင်္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိ (စူဠဝ. ၈၁) ဝုတ္တာနိ ပကဘတ္တေ စရိတဗ္ဗဝတ္တာဝသာနာနိ ဆသဋ္ဌိ, တတော ပရံ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ပါရိဝါသိကေန ဘိက္ခုနာ ပါရိဝါသိကဝုဍ္ဎတရေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ မူလာယပဋိကဿနာရဟေန မာနတ္တာရဟေန မာနတ္တစာရိကေန အဗ္ဘာနာရဟေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ဧကစ္ဆန္နေ အာဝါသေ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိအာဒီနိ (စူဠဝ. ၈၂) ပကတတ္တေ စရိတဗ္ဗေဟိ အနညတ္တာ ဝိသုံ ဝိသုံ အဂဏေတွာ ပါရိဝါသိကဝုဍ္ဎတရာဒီသု ပုဂ္ဂလန္တရေသု စရိတဗ္ဗတ္တာ တေသံ ဝသေန သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဧကေကံ ကတွာ ဂဏိတဗ္ဗာနိ ပဉ္စာတိ ဧကသတ္တတိဝတ္တာနိ, ဥက္ခေပနိယကမ္မကတဝတ္တေသု ဝတ္တပညာပနဝသေန ဝုတ္တံ – ‘‘န ပကတတ္တဿ ဘိက္ခုနော အဘိဝါဒနံ ပစ္စုဋ္ဌာနံ…ပေ… နှာနေ ပိဋ္ဌိပရိကမ္မံ သာဒိတဗ္ဗ’’န္တိ (စူဠဝ. ၅၁) ဣဒံ အဘိဝါဒနာဒီနံ အသာဒိယနံ ဧကံ, ‘‘န ပကတတ္တော ဘိက္ခု သီလဝိပတ္တိယာ အနုဒ္ဓံသိတဗ္ဗော’’တိအာဒီနိ စ ဒသာတိ ဧဝမေတာနိ ဒွါသီတိ. ဧတေသွေဝ ပန ကာနိစိ တဇ္ဇနီယကမ္မာဒိဝတ္တာနိ ကာနိစိ ပါရိဝါသိကာဒိဝတ္တာနီတိ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန ဒွါသီတိ, ဧဝံ အပ္ပကံ ပန ဦနမဓိကံ ဝါ ဂဏနုပဂံ န ဟောတီတိ ဣဓ ‘‘အသီတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ. အညတ္ထ ပန အဋ္ဌကထာပဒေသေ ‘‘ဒွါသီတိ ခန္ဓကဝတ္တာနီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

ក្នុងពាក្យថា Cetiyaṅgaṇavatta (វត្តក្នុងលានចេតិយជាដើម) ម៉ាត់ថា "ជាដើម" រួមបញ្ចូលទាំងវត្តក្នុងលានពោធិ៍ជាដើមផង។ ក្នុងពាក្យថា Asītimahāvattapaṭipattipūraṇaṃ (ការបំពេញវត្តបដិបត្តិ ៨០ និងមហាវត្ត) នេះ គប្បីផ្សំម៉ាត់ថា "ការបំពេញវត្តបដិបត្តិ" ទៅតាមចំណែកនីមួយៗ គឺ "ការបំពេញវត្តបដិបត្តិ ៨០" និង "ការបំពេញមហាវត្តបដិបត្តិ"។ ក្នុងវត្តទាំងនោះ មហាវត្តទាំងឡាយ មាន ១៤ យ៉ាង ដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងវត្តខន្ធកៈ គឺ អាគន្តុកវត្ត (វត្តរបស់ភិក្ខុជាភ្ញៀវ) អាវាសិកវត្ត (វត្តរបស់ភិក្ខុម្ចាស់វត្ត) គមិកវត្ត (វត្តរបស់ភិក្ខុអ្នកនឹងធ្វើដំណើរ) អនុមោទនាវត្ត (វត្តក្នុងការអនុមោទនា) ភត្តគ្គវត្ត (វត្តក្នុងរោងភត្ត) បិណ្ឌចារិកវត្ត (វត្តក្នុងការត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាត) អារញ្ញិកវត្ត (វត្តរបស់ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃ) សេនាសនវត្ត (វត្តក្នុងសេនាសនៈ) ជន្តាឃរវត្ត (វត្តក្នុងរោងភ្លើង) វច្ចកុដិវត្ត (វត្តក្នុងបង្គន់) ឧបជ្ឈាយវត្ត (វត្តចំពោះព្រះឧបជ្ឈាយ៍) សទ្ធិវិហារិកវត្ត (វត្តចំពោះសទ្ធិវិហារិក) អាចរិយវត្ត (វត្តចំពោះព្រះអាចារ្យ) និងអន្តេវាសិកវត្ត (វត្តចំពោះអន្តេវាសិក)។ ចំណែកវត្តដទៃពីនោះ ជាវត្តតូចៗ ៨០ ដែលត្រូវបដិបត្តិក្នុងកាលខ្លះ ដូចជាក្នុងកាលដែលត្រូវតជ្ជនិយកម្មជាដើម និងក្នុងកាលដែលនៅបរិវាសជាដើម មិនមែនជាវត្តដែលត្រូវបដិបត្តិក្នុងគ្រប់កាលទាំងអស់ឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងមហាវត្តទាំងឡាយ។ ក្នុងវត្តតូចៗទាំងនោះ វត្តដែលត្រូវបដិបត្តិក្នុងប្រក្រតីភត្ត ដែលទ្រង់ផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា "តថាគតនឹងបញ្ញត្តវត្តដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលនៅបរិវាស" រហូតដល់ពាក្យថា "មិនត្រូវឧបសម្បាទឲ្យ... មិនត្រូវចង្ក្រមលើទីចង្ក្រម ក្នុងកាលដែលលោកកំពុងចង្ក្រមលើដី" មាន ៦៦ វត្ត។ បន្ទាប់ពីនោះមក វត្តទាំងឡាយមានពាក្យថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុអ្នកនៅបរិវាស មិនត្រូវនៅក្នុងអាវាសដែលមានដំបូលតែមួយ ជាមួយភិក្ខុអ្នកនៅបរិវាសដែលមានវស្សាចាស់ជាង... ជាមួយភិក្ខុគួរដល់ការទាញមករកអាបត្តិដើម ជាមួយភិក្ខុគួរដល់មានត្ត ជាមួយភិក្ខុអ្នកកំពុងប្រព្រឹត្តមានត្ត ជាមួយភិក្ខុគួរដល់អព្ភានឡើយ" ជាដើម ព្រោះមិនប្លែកពីវត្តដែលត្រូវបដិបត្តិក្នុងប្រក្រតីភត្ត ទើបមិនរាប់ផ្សេងៗគ្នា ប៉ុន្តែព្រោះជាវត្តដែលត្រូវបដិបត្តិក្នុងបុគ្គលដទៃ មានភិក្ខុអ្នកនៅបរិវាសដែលមានវស្សាចាស់ជាងជាដើម ទើបរួមបញ្ចូលតាមអំណាចនៃបុគ្គលទាំងនោះ រាប់ជា ១ វត្តៗ បាន ៥ វត្ត រួមត្រូវជា ៧១ វត្ត។ ក្នុងវត្តរបស់ភិក្ខុដែលត្រូវឧក្ខេបនីយកម្ម ដែលទ្រង់សម្តែងទុកដោយអំណាចនៃការបញ្ញត្តវត្តថា "មិនត្រូវត្រេកអរនឹងការថ្វាយបង្គំ ការក្រោកទទួល... ការដុសខាត់ខ្នងក្នុងពេលងូតទឹក របស់ភិក្ខុប្រក្រតត្តៈឡើយ" នេះជាការមិនត្រេកអរនឹងការថ្វាយបង្គំជាដើម ១ វត្ត និងវត្តមានពាក្យថា "មិនត្រូវចោទប្រកាន់ភិក្ខុប្រក្រតត្តៈដោយសីលវិបត្តិឡើយ" ជាដើម ១០ វត្ត រួមទាំងអស់នេះត្រូវជា ៨២ វត្ត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវត្តទាំងនោះឯង វត្តខ្លះជាតជ្ជនិយកម្មវត្តជាដើម វត្តខ្លះជាបរិវាសិកវត្តជាដើម ដោយការកាន់យកវត្តដែលមិនទាន់បានកាន់យក ទើបបានជា ៨២ វត្ត យ៉ាងនេះ ចំនួនដែលខ្វះខាត ឬលើសបន្តិចបន្តួច មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនេះទេ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះលោកទើបពោលថា "៨០" ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីដទៃនៃអដ្ឋកថា លោកពោលថា "ខន្ធកវត្ត ៨២"។

သက္ကစ္စံ [Pg.17] ဥဒ္ဒိသနံ သက္ကစ္စံ ဥဒ္ဒိသာပနန္တိ ပစ္စေကံ သက္ကစ္စံ-သဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. ဥဒ္ဒိသနံ ဥဒ္ဒေသဂ္ဂဟဏံ. ဓမ္မောသာရဏံ ဓမ္မဿ ဥစ္စာရဏံ. ဓမ္မဒေသနာ –

ក្នុងពាក្យថា Sakkaccaṃ uddisanaṃ (ការសម្តែងដោយគោរព) Sakkaccaṃ uddisāpanaṃ (ការឲ្យសម្តែងដោយគោរព) នេះ គប្បីផ្សំម៉ាត់ថា "ដោយគោរព" ទៅតាមចំណែកនីមួយៗ។ ពាក្យថា Uddisana (ការសម្តែង) បានដល់ ការរៀនសូត្រ (ការកាន់យកឧទ្ទេស)។ ពាក្យថា Dhammosāraṇa (ការស្វាធ្យាយធម៌) បានដល់ ការបន្លឺឡើងនូវធម៌។ ឯការសម្តែងធម៌ -

‘‘အာဒိမှိ သီလံ ဒေသေယျ, မဇ္ဈေ ဈာနံ ဝိပဿနံ;

ပရိယောသာနေ စ နိဗ္ဗာနံ, ဧသာ ကထိကသဏ္ဌိတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀;

သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၄.၂၄၆) –

"គប្បីសម្តែងសីលក្នុងខាងដើម សម្តែងឈាន និងវិបស្សនាក្នុងកណ្តាល និងសម្តែងព្រះនិព្វានក្នុងខាងចុង នេះជាលំដាប់នៃការសម្តែងរបស់ធម្មកថិក"។

ဧဝံ ကထိတလက္ခဏာ ဓမ္မကထာ. ဥပဂန္တွာ နိသိန္နဿ ယဿ ကဿစိ ဂဟဋ္ဌဿ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ တင်္ခဏာနုရူပါ ဓမ္မီ ကထာ ဥပနိသိန္နကထာ. ဘတ္တာနုမောဒနကထာ အနုမောဒနိယာ. သရိတာတိ ဧတ္ထ န ကေဝလံ စိရကတစိရဘာသိတာနံ သရဏမနုဿရဏမတ္တံ အဓိပ္ပေတံ, အထ ခေါ တထာပဝတ္တရူပါရူပဓမ္မာနံ ပရိဂ္ဂဟမုခေန ပဝတ္တဝိပဿနာစာရေ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တသ္မိံ ကာယေန စိရကတေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သကိမ္ပိ သရဏေနာတိ ဧကဝါရံ သရဏေန. ပုနပ္ပုနံ သရဏေနာတိ အနု အနု သရဏေန. သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂမ္ပိ ဝိဝေကနိဿိတံ ဝိရာဂနိဿိတံ နိရောဓနိဿိတံ ဝေါသဂ္ဂပရိဏာမိဉ္စ ကတွာ သရန္တော တတ္ထ တတ္ထ ဇဝနဝါရေ သရဏဇဝနဝါရေ ပရိတ္တဇဝနဝသေန အနုဿရိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ធម្មកថា មានលក្ខណៈដែលសម្តែងហើយយ៉ាងនេះ។ ធម្មីកថា ដែលសម្តែងសមគួរដល់ខណៈនោះ ដល់គ្រហស្ថ ឬបព្វជិតណាម្នាក់ ដែលចូលមកអង្គុយជិត ឈ្មោះថា ឧបនិសិន្នកថា (កថាដែលសម្តែងដល់អ្នកអង្គុយជិត)។ ធម្មកថាដែលសម្តែងអនុមោទនាភត្ត ឈ្មោះថា អនុមោទនីយកថា។ ក្នុងពាក្យថា Saritā (រលឹកឃើញ) នេះ លោកមិនសំដៅយកត្រឹមតែការរលឹក និងការនឹកឃើញរឿយៗនូវការដែលធ្វើហើយយូរហើយ ឬនិយាយហើយយូរហើយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញនូវការញ៉ាំងសតិសម្ពោជ្ឈង្គឲ្យកើតឡើង ក្នុងវិបស្សនាចារៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកំណត់កាន់យកនូវរូបធម៌ និងអរូបធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា "ក្នុងកាលដែលធ្វើហើយដោយកាយយូរហើយ" ជាដើម។ ពាក្យថា Sakimpi saraṇena បានដល់ ដោយការរលឹកតែម្តង។ ពាក្យថា Punappunaṃ saraṇena បានដល់ ដោយការរលឹករឿយៗ។ ភិក្ខុកាលរលឹក ញ៉ាំងសតិសម្ពោជ្ឈង្គឲ្យជាធម៌អាស្រ័យវិវេក អាស្រ័យវិរាគ អាស្រ័យនិរោធ បង្អោនទៅក្នុងវោស្សគ្គៈ ក្នុងជវនវារៈនោះៗ ក្នុងជវនវារៈនៃការរលឹក ដោយអំណាចនៃបរិត្តជវនៈ គប្បីជ្រាបថា "ជាអ្នកនឹកឃើញរឿយៗ"។

ဂတိအတ္ထာ ဓာတုသဒ္ဒါ ဗုဒ္ဓိအတ္ထာ ဟောန္တီတိ အာဟ – ‘‘ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယာ’’တိ. မိဿကနယေနာယံ ဒေသနာ အာဂတာတိ အာဟ – ‘‘ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ သမုစ္ဆေဒဝသေန စာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဝိပဿနာပညာယ စေဝါ’’တိအာဒိ. ဝိပဿနာပညာယ နိဗ္ဗေဓိကပရိယာယတော. သာ စ ခေါ ပဒေသိကာတိ နိပ္ပဒေသိကံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂပညာယ ပဋိလာဘသံဝတ္တနတော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိဘာဝေပိ ဧသေဝ နယော. သမ္မာတိ ယာထာဝတော. အကုပ္ပဓမ္မတာယ ဟိ မဂ္ဂပညာ ခေပိတခေပနာယ န ပုန ကိစ္စံ အတ္ထီတိ ဥပါယေန ဉာယေန ယာ ပဝတ္တိ သာ ဧဝါတိ အာဟ – ‘‘ဟေတုနာ နယေနာ’’တိ.

ព្រោះធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា ទៅ (គតិ) តែងមានអត្ថថា ដឹង (ពុទ្ធិ) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដែលសមគួរដើម្បីចាក់ធ្លុះនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅ"។ ព្រោះទេសនានេះ មកដោយន័យច្របូកច្របល់គ្នា (មិស្សកន័យ) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិនទុក (វិក្ខម្ភនៈ) និងដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទៈ)"។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយវិបស្សនាបញ្ញាផង" ជាដើម។ ព្រោះវិបស្សនាបញ្ញា ជាបរិយាយនៃការទម្លុះទម្លាយ (កិលេស)។ ក៏វិបស្សនាបញ្ញានោះ ជាធម៌មានចំណែកមួយ (បទេសិកៈ) ដើម្បីបង្ហាញឲ្យអស់ចំណែក (និប្បទេសិកៈ) លោកទើបពោលថា "និងព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបានសម្រេចនូវមគ្គបញ្ញា"។ សូម្បីក្នុងភាពជាធម៌នាំទៅដល់ការអស់ទៅនៃទុក្ខ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា Sammā (ដោយប្រពៃ) បានដល់ តាមពិត។ ព្រោះថា ដោយភាពជាធម៌មិនកម្រើក មគ្គបញ្ញាកាលកម្ចាត់កិលេសដែលត្រូវកម្ចាត់ហើយ មិនមានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើម្តងទៀតឡើយ ការប្រព្រឹត្តទៅណាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយឧបាយ ដោយញាយធម៌ នោះឯងជាមគ្គបញ្ញា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយហេតុ ដោយន័យ"។

၂၆. အဓိကံ စေတော အဘိစေတော, မဟဂ္ဂတစိတ္တံ, တဿ ပန အဓိကတာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပဋိပက္ခဝိဂမေန ဝိသိဋ္ဌဘာဝပ္ပတ္တိ, တန္နိဿိတာနိ အာဘိစေတသိကာနိ. တေနာဟ ‘‘အဘိစိတ္တံ သေဋ္ဌစိတ္တံ သိတာန’’န္တိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနန္တိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဖာသုဝိဟာရဘူတာနံ. တေဟိ [Pg.18] ပန သမင်္ဂိတက္ခဏေ ယသ္မာ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ အပီတိဇံ သတိပါရိသုဒ္ဓိဉာဏသုခဉ္စ ပဋိလဘတိ ဝိန္ဒတိ, တသ္မာ အာဟ – ‘‘အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ သုခပဋိလာဘဟေတူန’’န္တိ. ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သမာပဇ္ဇိတာတိ ဣမိနာ တေသု ဈာနေသု သမာပဇ္ဇနဝသီဘာဝမာဟ, ‘‘နိကာမလာဘီ’’တိ ပန ဝစနတော အာဝဇ္ဇနာဓိဋ္ဌာနာ ပစ္စဝေက္ခဏဝသိယော စ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နိဒုက္ခလာဘီတိ ဣမိနာ တေသံ ဈာနာနံ သုခပဋိပဒါခိပ္ပာဘိညတံ ဒဿေတိ, ဝိပုလလာဘီတိ ဣမိနာ ပဂုဏတံ တပ္ပမာဏဒဿိတဘာဝဒီပနတော. တေနာဟ ‘‘ပဂုဏဘာဝေနာ’’တိအာဒိ. သမာပဇ္ဇိတုံ သက္ကောတိ သမာပဇ္ဇနဝသီဘာဝတာယ သာဓိတတ္တာ. သမာဓိပါရိပန္ထိကဓမ္မေတိ ဝသီဘာဝဿ ပစ္စနီကဓမ္မေ. ဈာနာဓိဂမဿ ပန ပစ္စနီကဓမ္မာ ပဂေဝ ဝိက္ခမ္ဘိတာ, အညထာ ဈာနာဓိဂမော ဧဝ န သိယာ. အကိလမန္တော ဝိက္ခမ္ဘေတုံ န သက္ကောတီတိ ကိစ္ဆေန ဝိက္ခမ္ဘေတိ ဝိသောဓေတိ, ကာမာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏာဒီဟိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ အညေသံ သမာဓိပါရိပန္ထိကာနံ ဒူရသမုဿာရဏံ ဣဓ ဝိက္ခမ္ဘနံ ဝိသောဓနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

២៦. ចិត្តដ៏ក្រៃលែង ឈ្មោះថា អភិចិត្ត គឺមហគ្គតចិត្ត ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាចិត្តដ៏ក្រៃលែងរបស់ចិត្តនោះ គឺការដល់នូវភាពវិសេសដោយការប្រាសចាកធម៌ជាបដិបក្ខមានកាមច្ឆន្ទៈជាដើម ធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនឹងអភិចិត្តនោះ ឈ្មោះថា អាភិចេតសិកៈ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនឹងអភិចិត្ត គឺចិត្តដ៏ប្រសើរ"។ ពាក្យថា Diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ (នៃធម៌ជាគ្រឿងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន) បានដល់ ធម៌ដែលជាគ្រឿងនៅជាសុខស្រួលក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ ក៏ព្រោះក្នុងខណៈដែលប្រកបដោយឈានទាំងនោះ បុគ្គលរមែងបានសម្រេច រមែងទទួលនូវបីតិនិងសុខដែលកើតអំពីវិវេក បីតិនិងសុខដែលកើតអំពីសមាធិ និងសុខដែលកើតអំពីសតិបារិសុទ្ធិដែលប្រាសចាកបីតិ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ជាហេតុនាំឲ្យបានសុខក្នុងខណៈដែលឈានចូលទៅអប្ពនាហើយៗ"។ ពាក្យថា "ចូលកាន់សមាបត្តិក្នុងខណៈដែលចង់បានហើយៗ" នេះ លោកពោលសំដៅយកភាពជាអ្នកមានវសីភាព (ភាពស្ទាត់ជំនាញ) ក្នុងការចូលកាន់ឈានទាំងនោះ ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យថា "ជាអ្នកបានតាមប្រាថ្នា" គប្បីជ្រាបថា លោកពោលសំដៅយកអាវជ្ជនវសី អធិដ្ឋានវសី និងបច្ចវេក្ខណវសីផងដែរ។ ពាក្យថា "ជាអ្នកបានដោយមិនលំបាក" នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាសុខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា (ការបដិបត្តិស្រួលនិងដឹងបានរហ័ស) នៃឈានទាំងនោះ ពាក្យថា "ជាអ្នកបានយ៉ាងទូលំទូលាយ" នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះការសម្តែងនូវប្រមាណនៃឈាននោះ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ" ជាដើម។ ភិក្ខុរមែងអាចចូលកាន់សមាបត្តិបាន ព្រោះសម្រេចបាននូវវសីភាពក្នុងការចូលកាន់សមាបត្តិ។ ពាក្យថា Samādhipāripanthikadhamma (ធម៌ជាគ្រឿងរារាំងដល់សមាធិ) បានដល់ ធម៌ជាសត្រូវដល់វសីភាព។ ចំណែកធម៌ជាសត្រូវដល់ការសម្រេចឈាន ត្រូវបានសង្កត់សង្កិនទុកតាំងពីមុនមកម្ល៉េះ បើមិនដូច្នោះទេ ការសម្រេចឈានក៏មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា "មិនលំបាក មិនអាចសង្កត់សង្កិនបាន" គឺសង្កត់សង្កិន និងជម្រះដោយលំបាក គប្បីជ្រាបថា ការបណ្តេញចេញទៅឆ្ងាយនូវកាមច្ឆន្ទៈជាដើម និងធម៌ដទៃទៀតដែលជាគ្រឿងរារាំងដល់សមាធិ ដោយការពិចារណាឃើញទោសនៃកាមជាដើម ឈ្មោះថា ការសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) និងការជម្រះ (វិសោធនៈ) ក្នុងទីនេះ។

၂၇. ဝိပဿနာဟိတာယ ဥပရူပရိဝိသေသာဝဟတ္တာ ဝဍ္ဎမာနာယ ပုဗ္ဗဘာဂသီလာဒိပဋိပဒါယ. သာ ဧဝ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ယထာဘာဝိတတာယ အဝဿံ ဘာဝိနံ ဝိသေသံ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ အဏ္ဍံ ဝိယာတိ အဏ္ဍံ, ကိလေသေဟိ အဒူသိတတာယ အပူတိ အဏ္ဍံ ဧတဿာတိ အပုစ္စဏ္ဍော, ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ ဌိတပုဂ္ဂလော, တဿ ဘာဝေါ အပုစ္စဏ္ဍတာ. ဝိပဿနာဒိဉာဏပ္ပဘေဒါယာတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏာဒိဉာဏပဘေဒါယ. တတ္ထာတိ စေတောခိလသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၁၈၅) ‘‘သ ခေါ သော, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဥဿောဠှိပန္နရသင်္ဂသမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဘဗ္ဗော အဘိနိဗ္ဗိဒါယာ’’တိ အာဂတတ္တာ ဥဿောဠှိပန္နရသေဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတဘာဝေါတိ ဧဝံ ယံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ အာဂတံ, တံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ ဣဓ ဣမသ္မိံ သေခသုတ္တေ ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

២៧. ដោយបុព្វភាគបដិបទាមានសីលជាដើម ដែលចម្រើនឡើង ព្រោះនាំមកនូវគុណវិសេសកាន់តែខ្ពស់ឡើងៗ ដែលជាប្រយោជន៍ដល់វិបស្សនា។ បុព្វភាគបដិបទានោះឯង ព្រោះបានចម្រើនហើយយ៉ាងនោះ និងព្រោះបានកំណត់កាន់យកនូវគុណវិសេសដែលត្រូវតែកើតឡើងជាប្រាកដ ទើបប្រៀបដូចជាស៊ុត ឈ្មោះថា ស៊ុត (អណ្ឌៈ)។ បុគ្គលអ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងវិបស្សនា មានស៊ុតមិនស្អុយ ព្រោះកិលេសទាំងឡាយមិនបានធ្វើឲ្យខូចខាត ឈ្មោះថា អបុច្ចណ្ឌៈ (អ្នកមានស៊ុតមិនស្អុយ) ភាពជាបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អបុច្ចណ្ឌតា (ភាពជាអ្នកមានស៊ុតមិនស្អុយ)។ ពាក្យថា "ដើម្បីចំណែកនៃញាណមានវិបស្សនាជាដើម" បានដល់ ដើម្បីចំណែកនៃញាណមានបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ពាក្យថា "ក្នុងសូត្រនោះ" គឺក្នុងចេតោខិលសូត្រ មានពាក្យមកថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុនោះឯងដែលប្រកបដោយអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម ១៥ យ៉ាងនេះ ទើបគួរដើម្បីទម្លុះទម្លាយបាន" ការប្រៀបធៀបឧបមាណាដែលមកហើយយ៉ាងនេះ គឺភាពជាអ្នកប្រកបដោយអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម ១៥ យ៉ាង គប្បីជ្រាបថា ត្រូវយកការប្រៀបធៀបឧបមានោះមកផ្សំនឹងសេខសូត្រនេះក្នុងទីនេះ។

၂၈. မဟဂ္ဂတာဒိဘာဝေန ဟေဋ္ဌိမာနံ ဈာနာနံ အနုရူပမ္ပိ အတ္တနော ဝိသေသေန တေ ဥတ္တရိတွာ အတိက္ကမိတွာန ဌိတန္တိ အနုတ္တရံ, တေနာဟ – ‘‘ပဌမာဒိဇ္ဈာနေဟိ အသဒိသံ ဥတ္တမ’’န္တိ. ဒုတိယာဒီသုပိ အဘိနိဗ္ဘိဒါသု. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ယထာ အတ္တနော ဝိသယပဋိစ္ဆာဒကံ ကိလေသန္ဓကာရံ ဝိဓမန္တမေဝ [Pg.19] ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ အတ္တနော ဝိသယေ ကဉ္စိ ဝိသေသံ ကရောန္တမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ – ‘‘ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေန ပဌမံ ဇာယတီ’’တိ, သေသဉာဏဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

២៨. ឈានណាដែលឆ្លងផុត កន្លងផុតនូវឈានថ្នាក់ទាបទាំងឡាយ ដោយគុណវិសេសរបស់ខ្លួន ទោះបីជាសមគួរដល់ឈានទាំងនោះដោយភាពជាមហគ្គតៈជាដើមក៏ដោយ ឈាននោះឈ្មោះថា អនុត្តរៈ (គ្មានឈានដទៃក្រៃលែងជាង) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ជាឈានដ៏ប្រសើរ មិនមានប្រៀបដោយបឋមជ្ឈានជាដើម"។ សូម្បីក្នុងការទម្លុះទម្លាយទីពីរជាដើម ក៏មានន័យនេះដែរ។ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ កាលកើតឡើង តែងកម្ចាត់បង់នូវងងឹតគឺកិលេសដែលបិទបាំងអារម្មណ៍របស់ខ្លួនផង តែងធ្វើនូវសេចក្តីវិសេសណាមួយក្នុងអារម្មណ៍របស់ខ្លួនផង ទើបកើតឡើងយ៉ាងណា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "រមែងកើតឡើងមុនគេដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ" យ៉ាងនោះ សូម្បីក្នុងញាណពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

၂၉. စရဏသ္မိန္တိ ပစ္စတ္တေ ဘုမ္မဝစနန္တိ အာဟ ‘‘စရဏံ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော’’တိ. တေနာတိ ကရဏတ္ထေ ကရဏဝစနံ အဂတပုဗ္ဗဒိသာဂမနေ တေသံ သာဓကတမဘာဝတော.

២៩. ពាក្យថា Caraṇasmiṃ នេះ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថបច្ចត្តៈ (បឋមាវិភត្តិ) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មានសេចក្តីថា ឈ្មោះថា ចរណៈ"។ ពាក្យថា Tena នេះ ជាករណវិភត្តិក្នុងអត្ថឧបករណ៍ (ករណៈ) ព្រោះធម៌ទាំងនោះជាឧបករណ៍ដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងការទៅកាន់ទិសដែលមិនធ្លាប់ទៅពីមុន។

အဋ္ဌ ဉာဏာနီတိ ဣဓ အာဂတာနိ စ အနာဂတာနိ စ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၅၄ အာဒယော) အာဂတာနိ ဂဟေတွာ ဝဒတိ. ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသပဋိစ္ဆာဒကာဒိကိလေသတမံ ဘိန္ဒိတွာ ပဒါလေတွာ.

ពាក្យថា ញាណ ៨ នេះ លោកពោលដោយកាន់យកញាណទាំងឡាយដែលមកក្នុងទីនេះផង និងញាណទាំងឡាយដែលមិនបានមកក្នុងទីនេះ តែមានមកក្នុងអម្ពដ្ឋសូត្រជាដើមផង។ ពាក្យថា Vinivijjhitvā (ទម្លុះទម្លាយហើយ) បានដល់ ទម្លាយ កម្ទេចចោលនូវងងឹតគឺកិលេសមានធម៌ជាគ្រឿងបិទបាំងបុព្វេនិវាសជាដើម។

၃၀. သနင်္ကုမာရေနာတိ သနန္တနကုမာရေန. တဒေဝ ဟိ တဿ သနန္တနကုမာရတံ ဒဿေတုံ ‘‘စိရကာလတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. သော အတ္တဘာဝေါတိ ယေန အတ္တဘာဝေန မနုဿပထေ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေသိ, သော ကုမာရတ္တဘာဝေါ, တသ္မာ ဗြဟ္မဘူတောပိ တာဒိသေန ကုမာရတ္တဘာဝေန စရတိ.

៣០. ពាក្យថា Sanaṅkumārena (ដោយសនង្កុមារព្រហ្ម) សេចក្តីថា ដោយសនន្តនកុមារព្រហ្ម។ ពិតណាស់ ពាក្យថា “cirakālato paṭṭhāya” (តាំងពីកាលដ៏យូរអង្វែងមក) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាសនន្តនកុមាររបស់ព្រហ្មនោះឯង។ ពាក្យថា So attabhāvo (អត្តភាពនោះ) សេចក្តីថា អត្តភាពណាដែលព្រហ្មនោះបានញ៉ាំងឈានឲ្យកើតឡើងក្នុងមនុស្សលោក អត្តភាពនោះជាកុមារអត្តភាព ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាកើតជាព្រហ្មហើយ ក៏នៅតែត្រាច់ទៅដោយកុមារអត្តភាពបែបនោះឯង។

ဇနိတသ္မိံ-သဒ္ဒေါ ဧဝ ဣ-ကာရဿ ဧ-ကာရံ ကတွာ ‘‘ဇနေတသ္မိ’’န္တိ ဝုတ္တော, ဇနိတသ္မိန္တိ စ ဇနသ္မိန္တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဇနိတသ္မိန္တိ သာမညဂ္ဂဟဏေပိ ယတ္ထ စတုဝဏ္ဏသမညာ, တတ္ထေဝ မနုဿလောကေ. ခတ္တိယော သေဋ္ဌောတိ လောကသမညာပိ မနုဿလောကေယေဝ, န ဒေဝကာယေ ဗြဟ္မကာယေ ဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ ဂေါတ္တပဋိသာရိနော’’တိ ဝုတ္တံ. ပဋိသရန္တီတိ ‘‘အဟံ ဂေါတမော, အဟံ ကဿပေါ’’တိ ပတိ ပတိ အတ္တနော ဂေါတ္တံ အနုသရန္တိ ပဋိဇာနန္တိ ဝါတိ အတ္ထော.

សព្ទថា Janitasmiṃ ហ្នឹងឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើ ឥ-អក្សរ ឲ្យជា អេ-អក្សរ ហើយពោលថា “janetasmiṃ” គប្បីដឹងសេចក្តីថា janitasmiṃ ក៏គឺ janasmiṃ (ក្នុងពួកជន)។ ទោះបីជាការកាន់យកដោយទូទៅថា janitasmiṃ ក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីណាដែលមានការសន្មតវណ្ណៈទាំង ៤ ទីនោះគឺក្នុងមនុស្សលោកនេះឯង។ ពាក្យថា “ye gottapaṭisārino” (ជនទាំងឡាយណាដែលរលឹកដល់គោត្រ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីការសន្មតក្នុងលោកថា Khattiyo seṭṭho (ក្សត្រជាបុគ្គលប្រសើរ) នេះ ក៏មានតែក្នុងមនុស្សលោកប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានក្នុងពួកទេវតា ឬពួកព្រហ្មឡើយ។ ពាក្យថា Paṭisaranti សេចក្តីថា រលឹកតាម ឬទទួលស្គាល់នូវគោត្ររបស់ខ្លួនៗ រឿយៗថា “ខ្ញុំជាគោតមៈ, ខ្ញុំជាកស្សបៈ” ដូច្នេះជាដើម។

ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘သာဓု သာဓု အာနန္ဒာ’’တိ ဧတ္တကေန သာဓုကာရဒါနေန. ဇိနဘာသိတံ နာမ ဇာတန္တိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ ထေရဘာသိတံ ဗုဒ္ဓဘာသိတမေဝ နာမ ဇာတံ. ‘‘ကိမ္ပနိဒံ သုတ္တံ သတ္ထုဒေသနာနုဝိဓာနတော ဇိနဘာသိတံ, ဥဒါဟု သာဓုကာရဒါနမတ္တေနာ’’တိ ဧဝရူပါ စောဒနာ ဣဓ အနောကာသာ ထေရဿ ဒေသနာယ ဘဂဝတော ဒေသနာနုဝိဓာနဟေတုကတ္တာ သာဓုကာရဒါနဿာတိ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

ពាក្យថា Ettāvatā សេចក្តីថា ដោយការប្រទានសាធុការត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះថា “ល្អហើយ ល្អហើយ អានន្ទ”។ ពាក្យថា Jinabhāsitaṃ nāma jātaṃ ជាដើម សេចក្តីថា ទេសនារបស់ព្រះថេរៈ តាំងពីដើមរហូតដល់ចប់ ក៏ឈ្មោះថាជាព្រះពុទ្ធភាសិត (ព្រះតថាគតភាសិត) នោះឯង។ ការចោទប្រកាន់មានសភាពយ៉ាងនេះថា “ចុះសូត្រនេះ ឈ្មោះថាជាជិនភាសិត (ព្រះពុទ្ធភាសិត) ព្រោះស្របតាមការសម្តែងធម៌របស់ព្រះសាស្តា ឬក៏គ្រាន់តែដោយសារការប្រទានសាធុការប៉ុណ្ណោះ?” មិនមានឱកាសក្នុងទីនេះឡើយ ព្រោះការប្រទានសាធុការរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មានហេតុមកពីការសម្តែងធម៌របស់ព្រះថេរៈ ស្របតាមរបៀបនៃការសម្តែងធម៌របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ចំណែកសេចក្តីណាដែលមិនបានចែករំលែកក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

သေခသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីដ៏កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃសេខសូត្រវណ្ណនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၄. ပေါတလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ពោតលិយសូត្រវណ្ណនា

၃၁. အင်္ဂါ [Pg.20] နာမ ဇနပဒိနော ရာဇကုမာရာ, တေသံ နိဝါသော ဧကောပိ ဇနပဒေါ ရုဠှိဝသေန အင်္ဂါတွေဝ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘အင်္ဂါယေဝ သော ဇနပဒေါ’’တိ. မဟိယာ ပနဿ ဥတ္တရေန ယာ အာပေါတိ မဟိယာ နဒိယာ ယာ အာပေါ တဿ ဇနပဒဿ ဥတ္တရေန ဟောန္တိ. တာသံ အဝိဒူရတ္တာ သော ဇနပဒေါ ဥတ္တရာပေါတိ ဝုစ္စတိ. သာ ပန မဟီ ကတ္ထစိ ကတ္ထစိ ဘိဇ္ဇိတွာ ဂတာတိ အာဟ ‘‘ကတရမဟိယာ ဥတ္တရေန ယာ အာပေါ’’တိ. တတ္ထာတိ တဿာ မဟိယာ အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ အယံ အာဝိဘာဝကထာ. ယသ္မာ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၈.၁၉) လောကိယာ ဇမ္ဗုဒီပေါ ဟိမဝါ တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတသမုဒ္ဒဒဟပဗ္ဗတနဒိယောတိ ဧတေသု ယံ ယံ န မနုဿဂေါစရံ, တတ္ထ သယံ သမ္မူဠှာ အညေပိ သမ္မောဟယန္တိ, တတ္ထ တတ္ထ သမ္မောဟဝိဓမနတ္ထံ ‘‘အယံ ကိရ ဇမ္ဗုဒီပေါ’’တိအာဒိမာရဒ္ဓံ. ဒသသဟဿယောဇနပရိမာဏော အာယာမတော စ ဝိတ္ထာရတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. ဥဒကေန အဇ္ဈောတ္ထဋော တဒုပဘောဂိသတ္တာနံ ပုညက္ခယေန.

៣១. ពួកជនអ្នកនៅក្នុងជនបទ ឈ្មោះថា អង្គៈ គឺពួកក្សត្រកុមារ ទីលំនៅរបស់ពួកក្សត្រកុមារទាំងនោះ សូម្បីតែជនបទតែមួយ ក៏ហៅថា អង្គៈ តាមសន្មតនាមដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “aṅgāyeva so janapado” (ជនបទនោះ ឈ្មោះថា អង្គៈ នោះឯង)។ ពាក្យថា Mahiyā panassa uttarena yā āpo សេចក្តីថា ទឹកទាំងឡាយនៃស្ទឹងមហីណា ដែលមាននៅទិសខាងជើងនៃជនបទនោះ។ ព្រោះតែមិនឆ្ងាយពីទឹកទាំងនោះ ជនបទនោះទើបហៅថា ឧត្តរាបៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ស្ទឹងមហីនោះ បែកខ្នែងទៅក្នុងទីកន្លែងផ្សេងៗ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “kataramahiyā uttarena yā āpo” (ទឹកទាំងឡាយនៅទិសខាងជើងនៃស្ទឹងមហីណា?)។ ពាក្យថា Tattha (ក្នុងទីនោះ) នេះជាសេចក្តីពន្យល់ឲ្យច្បាស់ តាំងពីការហូរមកនៃស្ទឹងមហីនោះ។ ព្រោះហេតុតែពួកជនក្នុងលោក តែងវង្វេងខ្លួនឯងផង ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យវង្វេងផង ក្នុងទីទាំងឡាយណាដែលមិនមែនជាទីគោចររបស់មនុស្ស មានជាអាទិ៍គឺ ជម្ពូទ្វីប ព្រៃហេមពាន្ត មហាសមុទ្រ ស្រះ ភ្នំ និងស្ទឹង ដែលតាំងនៅក្នុងទីនោះ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីកំចាត់បង់នូវសេចក្តីវង្វេងក្នុងទីនោះៗ ទើបផ្តើមពាក្យថា “ayaṃ kira jambudīpo” (ឮថា ជម្ពូទ្វីបនេះ) ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយថា មានទំហំ ១ ម៉ឺនយោជន៍ ទាំងបណ្តោយនិងទទឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “tattha” ជាដើម។ ទឹកជន់លិច ព្រោះការអស់ទៅនៃបុណ្យរបស់សត្វទាំងឡាយដែលអាស្រ័យផលក្នុងទីនោះ។

သုန္ဒရဒဿနံ ကူဋန္တိ သုဒဿနကူဋံ, ယံ လောကေ ‘‘ဟေမကူဋ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. မူလဂန္ဓော ကာဠာနုသာရိယာဒိ. သာရဂန္ဓော စန္ဒနာဒိ. ဖေဂ္ဂုဂန္ဓော သလလာဒိ. တစဂန္ဓော လဝင်္ဂါဒိ. ပပဋိကဂန္ဓော ကဗိတ္ထာဒိ. ရသဂန္ဓော သဇ္ဇာဒိ, ပတ္တဂန္ဓော တမာလဟိရိဝေရာဒိ. ပုပ္ဖဂန္ဓော နာဂကုင်္ကုမာဒိ. ဖလဂန္ဓော ဇာတိဖလာဒိ. ဂန္ဓဂန္ဓော သဗ္ဗေသံ ဂန္ဓာနံ ဂန္ဓော. ယဿ ဟိ ရုက္ခဿ သဗ္ဗေသမ္ပိ မူလာဒီနံ ဂန္ဓော အတ္ထိ, သော ဣဓ ဂန္ဓော နာမ. တဿ ဂန္ဓဿ ဂန္ဓော ဂန္ဓဂန္ဓော. သဗ္ဗာနိ ပုထုလတော ပညာသယောဇနာနိ, အာယာမတော ပန ဥဗ္ဗေဓတော ဝိယ ဒွိယောဇနသတာနေဝါတိ ဝဒန္တိ.

កំពូលភ្នំដែលមានការទស្សនាគួរឲ្យត្រេកអរ ឈ្មោះថា Sudassanakūṭa (កំពូលភ្នំសុទស្សនៈ) ដែលក្នុងលោកហៅថា “Hemakūṭa” (កំពូលភ្នំហេមកូដ)។ ក្លិនឫស (មូលគន្ធ) មានក្លិនឈើកាឡានុសារីជាដើម។ ក្លិនខ្លឹម (សារគន្ធ) មានក្លិនខ្លឹមច័ន្ទន៍ជាដើម។ ក្លិនឈើស្ពោត (ផេគ្គុគន្ធ) មានក្លិនឈើស្រល់ជាដើម។ ក្លិនសម្បក (តចគន្ធ) មានក្លិនសម្បកល្វែងជាដើម។ ក្លិនក្រមរឈើ (បបដិកគន្ធ) មានក្លិនក្រមរឈើខ្វិតជាដើម។ ក្លិនជ័រឈើ (រសគន្ធ) មានក្លិនជ័រឈើជ័រស្រឡៅជាដើម។ ក្លិនស្លឹក (បត្តគន្ធ) មានក្លិនស្លឹកតមាលៈ និងស្លឹកវល្លិ៍ក្រអូបជាដើម។ ក្លិនផ្កា (បុប្ផគន្ធ) មានក្លិនផ្កាចម្ប៉ា និងផ្កាក្រវ៉ាញជាដើម។ ក្លិនផ្លែ (ផលគន្ធ) មានក្លិនផ្លែចន្ទន៍ទេសជាដើម។ ក្លិននៃក្លិនទាំងពួង (គន្ធគន្ធ) គឺក្លិននៃក្លិនទាំងអស់។ ពិតណាស់ ដើមឈើណាដែលមានក្លិននៃផ្នែកទាំងអស់ មានឫសជាដើម ដើមឈើនោះ ឈ្មោះថា គន្ធៈ ក្នុងទីនេះ។ ក្លិននៃដើមឈើក្រអូបនោះ ឈ្មោះថា គន្ធគន្ធៈ។ ពួកអាចារ្យពោលថា ភ្នំទាំងអស់នោះ មានទទឹង ៥០ យោជន៍ ចំណែកបណ្តោយ និងកម្ពស់ មានប្រមាណ ២ រយយោជន៍។

မနောဟရသိလာတလာနီတိ ဩတရဏတ္ထာယ မနုညသောပါနသိလာတလာနိ. သုပဋိယတ္တာနီတိ တဒုပဘောဂိသတ္တာနံ သာဓာရဏကမ္မာနုဘာဝေန သုဋ္ဌု ပဋိယတ္တာနိ သုပ္ပဝတ္တိတာနိ ဟောန္တိ. မစ္ဆကစ္ဆပါဒယော ဥဒကံ မလိနံ ကရောန္တိ, တဒဘာဝတော ဖလိကသဒိသနိမ္မလုဒကာနိ. တိရိယတော ဒီဃံ ဥဂ္ဂတကူဋန္တိ ‘‘တိရစ္ဆာနပဗ္ဗတ’’န္တိ အာဟ.

ពាក្យថា Manoharasilātalāni សេចក្តីថា ផែនថ្មមានជណ្តើរគួរឲ្យត្រេកអរ ដើម្បីចុះទៅ។ ពាក្យថា Supaṭiyattāni សេចក្តីថា ផែនថ្មទាំងឡាយដែលចាត់ចែងទុកជាល្អ គឺប្រព្រឹត្តទៅល្អហើយ ដោយអានុភាពនៃកម្មរួមគ្នារបស់សត្វទាំងឡាយដែលអាស្រ័យផលក្នុងទីនោះ។ ពួកត្រី និងអណ្តើកជាដើម តែងធ្វើទឹកឲ្យល្អក់ ព្រោះតែមិនមានសត្វទាំងនោះ ទឹកទាំងឡាយទើបមានសភាពថ្លាដូចជាកែវផលិក។ ភ្នំដែលមានកំពូលខ្ពស់ត្រដែតវែងទទឹង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យហៅថា “tiracchānapabbata” (ភ្នំទទឹង)។

အာပဏာနိ [Pg.21] ဧဝ ဝေါဟာရဿ မုခဘူတာနီတိ အာဟ ‘‘အာပဏမုခသဟဿာနီ’’တိ. ဝိဘတ္တာနီတိ ဝဝတ္ထိတာနိ အညမညာသမ္ဘိန္နာနိ. ဝသနဋ္ဌာနန္တိ အတ္တနော ယထာဖာသုကံ ဝသိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ. အာသတိ ဧတ္ထာတိ အာသနံ, နိသီဒိတဗ္ဗဋ္ဌာနာနိ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “āpaṇamukhasahassāni” (មុខហាងលក់ដូររាប់ពាន់) ព្រោះហាងលក់ដូរទាំងឡាយហ្នឹងឯង ជាមុខមាត់នៃការជួញដូរ។ ពាក្យថា Vibhattāni សេចក្តីថា ចាត់ចែងទុកជាចំណែកៗ មិនច្រឡូកច្រឡំគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា Vasanaṭṭhānaṃ សេចក្តីថា ទីកន្លែងសម្រាប់រស់នៅតាមសេចក្តីសប្បាយរបស់ខ្លួន។ ទីកន្លែងជាទីអង្គុយ ឈ្មោះថា Āsana (អាសនៈ) គឺទីកន្លែងសម្រាប់អង្គុយ។

အသာရုပ္ပံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇနကဿ ဆာဒနတော ဆန္နံ အနုစ္ဆဝိကံ, တဒေဝ အဇ္ဈာသယသမ္ပတ္တိံ ပတိရူပေတိ ပကာသေတီတိ ပတိရူပံ. တေနာဟ ‘‘နပ္ပတိရူပ’’န္တိ. ကာရဏဝေဝစနာနီတိ ဉာပကကာရဏဝေဝစနာနိ. ဉာပကဉှိ ကာရဏံ အဓိပ္ပေတံ. အတ္ထံ အာကရောတိ ပကာသေတီတိ အာကာရော, တမေဝ လီနံ ဂုဠှံ အတ္ထံ ဂမေတီတိ လိင်္ဂံ, သော တေန နိမီယတီတိ နိမိတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဒီဃဒသဝတ္ထ…ပေ… နိမိတ္တာတိ ဝုတ္တာ’’တိ အာဟ. တေတိ အာကာရာဒယော. တထာ ဟိ ပန မေတိအာဒိနာ ပေါတလိယော ဂဟပတိ ‘‘ပရိဗ္ဗာဇကနိယာမေန အဟံ ဇီဝါမိ, တသ္မာ ဂဟပတိ န ဟောမီတိ ဝဒတိ. ဩဝဒန္တောတိ အနုသာသန္တော. ဥပဝဒန္တောတိ ပရိဘာသန္တော.

សេចក្តីដែលបិទបាំងនូវទោសដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីមិនសមគួរ ឈ្មោះថា Channa (បិទបាំង) គឺសមគួរ សេចក្តីនោះឯងរមែងញ៉ាំងអធ្យាស្រ័យសម្បត្តិឲ្យសមគួរ គឺឲ្យប្រាកដ ឈ្មោះថា Patirūpa (សមគួរ)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “nappatirūpaṃ” (មិនសមគួរ)។ ពាក្យថា Kāraṇavevacanāni សេចក្តីថា វេវចនៈនៃហេតុជាគ្រឿងឲ្យដឹង។ ពិតណាស់ ហេតុជាគ្រឿងឲ្យដឹង គឺជាសេចក្តីដែលចង់បាន។ ធម្មជាតិដែលធ្វើនូវសេចក្តីឲ្យប្រាកដ ឈ្មោះថា Ākāra (អាការៈ) ធម្មជាតិដែលញ៉ាំងសេចក្តីដ៏កំបាំងលាក់កំបាំងនោះឯងឲ្យដឹងបាន ឈ្មោះថា Liṅga (លិង្គ) ធម្មជាតិដែលគេដឹងបានដោយសារអាការៈនោះ ឈ្មោះថា Nimitta (និមិត្ត)។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបើកសម្តែងនូវសេចក្តីនោះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “dīghadasavattha…pe… nimittāti vuttā” (សំពត់មានជាយវែង...ល... ហៅថា និមិត្ត)។ ពាក្យថា Te គឺអាការៈជាដើមទាំងនោះ។ ព្រោះថា ពោតលិយគហបតីពោលដោយពាក្យមានជាអាទិ៍ថា me (របស់ខ្ញុំ) យ៉ាងនេះថា “ខ្ញុំរស់នៅដោយរបៀបជាបរិព្វាជក ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំមិនមែនជាគហបតីទេ”។ ពាក្យថា Ovadanto សេចក្តីថា ប្រដៅណែនាំ។ ពាក្យថា Upavadanto សេចក្តីថា តិះដៀល (ស្តីបន្ទោស)។

၃၂. ဂေဓဘူတော လောဘောတိ ဂိဇ္ဈနသဘာဝေါ လောဘော. အဂိဇ္ဈနလက္ခဏော န လောဘော, အနိန္ဒာဘူတံ အဃဋ္ဋနန္တိ နိန္ဒာယ ပဋိပက္ခဘူတံ ပရေသံ အဃဋ္ဋနံ. နိန္ဒာဃဋ္ဋနာတိ နိန္ဒာဝသေန ပရေသံ ဃဋ္ဋနာ အက္ကောသနာ. ဗျဝဟာရဝေါဟာရောပီတိ ကယဝိက္ကယလက္ခဏော သဗျောဟာရောပိ ဒါနဂ္ဂဟဏံ ဝေါဟာရော. ‘‘ဒတ္တော တိဿော’’ တိအာဒိနာ ဝေါဟရဏံ ပညာပနန္တိ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော. ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ ဝေါဟရဏံ ကထနံ ဗောဓနန္တိ ဝစနံ ဝေါဟာရော. ယာထာဝတော အယာထာဝတော စ ဝေါဟရတိ ဧတေနာတိ ဝေါဟာရော, စေတနာ. အယမိဓာဓိပ္ပေတောတိ အယံ စေတနာလက္ခဏော ဝေါဟာရော ဣဓ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ အဓိပ္ပေတော, သော စ ခေါ သာဝဇ္ဇောဝ သမုစ္ဆေဒဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ. ဣဒါနိ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဝေါဟာရဿ ဣဓ သမ္ဘဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဂိဟီတိ စေတနာ နတ္ထီတိ အဟံ ဂိဟီတိ စေတနာပဝတ္တိ နတ္ထိ. ဂိဟီတိ ဝစနံ နတ္ထီတိ ဂိဟီတိ အတ္တနော ပရေသဉ္စ ဝစနပ္ပဝတ္တိ နတ္ထိ. ဂိဟီတိ ပဏ္ဏတ္တိ နတ္ထီတိ ဂိဟီတိ သမညာ နတ္ထိ. ဂိဟီတိ ဗျဝဟာရော နတ္ထီတိ သမုဒါစာရော နတ္ထိ.

៣២. ពាក្យថា Gedhabhūto lobho សេចក្តីថា លោភៈមានសភាវៈជាប់ជំពាក់។ ពាក្យថា Na lobho មានលក្ខណៈមិនជាប់ជំពាក់។ ពាក្យថា Anindābhūtaṃ aghaṭṭanā សេចក្តីថា ការមិនប៉ះពាល់អ្នកដទៃ ដែលជាចំណែកផ្ទុយពីការតិះដៀល។ ពាក្យថា Nindāghaṭṭanā សេចក្តីថា ការប៉ះពាល់ ឬការជេរប្រមាថអ្នកដទៃដោយអំណាចនៃការតិះដៀល។ ពាក្យថា Byavahāravohāro សូម្បីការទិញលក់ដែលមានលក្ខណៈជាពាណិជ្ជកម្ម និងការឲ្យការទទួល ក៏ឈ្មោះថា វោហារ។ ការហៅឈ្មោះជាដើមថា “ទត្តៈ, តិស្សៈ” ដើម្បីឲ្យដឹង ឈ្មោះថា បញ្ញត្តិវោហារ។ ការនិយាយ ការសម្តែង ការញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវសេចក្តីតាមដែលចង់បាន ឈ្មោះថា វចនវោហារ។ ធម្មជាតិដែលបុគ្គលប្រើប្រាស់សម្រាប់និយាយស្តី ទាំងត្រូវតាមពិត និងមិនត្រូវតាមពិត ឈ្មោះថា វោហារ គឺចេតនា។ ពាក្យថា Ayamidhādhippeto សេចក្តីថា វោហារមានលក្ខណៈជាចេតនានេះ គឺចង់បានក្នុងសេចក្តីនេះ វោហារនោះឯងប្រកបដោយទោស (សាវជ្ជៈ) ព្រោះចង់បានការកាត់ផ្តាច់។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការកើតឡើងនៃវោហារទាំង ៤ ប្រការក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “yasmā vā” ជាដើម។ ពាក្យថា Gihīti cetanā natthi សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃចេតនាថា “អាត្មាអញជាគ្រហស្ថ” មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Gihīti vacanaṃ natthi សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃពាក្យរបស់ខ្លួន និងអ្នកដទៃថា “គ្រហស្ថ” មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Gihīti paṇṇatti natthi សេចក្តីថា ការសន្មតថា “គ្រហស្ថ” មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Gihīti byavahāro natthi សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅតាមទម្លាប់ថា “គ្រហស្ថ” មិនមានឡើយ។

၃၃. ပါဏာတိပါတောဝ သံယောဇနံ. ကသ္မာ? ဗန္ဓနဘာဝေန ပဝတ္တနတော နိဿရိတုံ အပ္ပဒါနတော. ပါဏာတိပါတဿ အတ္ထိတာယ သော ပုဂ္ဂလော [Pg.22] ‘‘ပါဏာတိပါတီ’’တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ – ‘‘ပါဏာတိပါတဿ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. ယဉှိ ယဿ အတ္ထိ, တေန သော အပဒိဿတီတိ. ဗဟုတာယာတိ အစက္ခုကာဒိဘေဒေန ဗဟုဘာဝတော. ပါဏာတိပါတဿ ပဋိပက္ခော အပါဏာတိပါတော. သော ပန အတ္ထတော ကာယဒွါရိကော သီလသံဝရောတိ အာဟ ‘‘ကာယိကသီလသံဝရေနာ’’တိ. အတ္တာပိ မံ ဥပဝဒေယျာတိအာဒိ ပါဏာတိပါတေ အာဒီနဝဒဿနံ. အာဒီနဝဒဿိနော ဟိ တတော ဩရမဏံ. ဒေသနာဝသေနာတိ အညတ္ထ သုတ္တေ အဘိဓမ္မေ စ ဒသသု သံယောဇနေသု ပဉ္စသု နီဝရဏေသု ဒေသနာဝသေန အပရိယာပန္နမ္ပိ သံယောဇနန္တိပိ နီဝရဏန္တိပိ ဣဓ ဝုတ္တံ. ကသ္မာ? တဒတ္ထသမ္ဘဝတော. တေနာဟ – ‘‘ဝဋ္ဋဗန္ဓနဋ္ဌေန ဟိတပ္ပဋိစ္ဆာဒနဋ္ဌေန စာ’’တိ, ပါဏာတိပါတော ဟိ အပါဏာတိပါတပစ္စယံ ဟိတံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တောဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ဧကော အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ ဣဒံ သဟဇာတဝသေန ဝုတ္တံ, ဥပနိဿယဝသေန ပန ဣတရေသမ္ပိ အာသဝါနံ ယထာရဟံ သမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပါဏာတိပါတီ ဟိ ပုဂ္ဂလော ‘‘တပ္ပစ္စယံ အတ္ထံ ကရိဿာမီ’’တိ ကာမေ ပတ္ထေတိ. ဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ, ဘဝဝိသေသံ ပစ္စာသီသတိ. တတ္ထ ဥပ္ပန္နံ ဝိဟနတိ ဗာဓတီတိ ဝိဃာတော, ဒုက္ခံ, ပရိဠာဟနံ အနတ္ထုပ္ပာဒဝသေန ဥပတာပနံ ပရိဠာဟော, အယမေတေသံ ဝိသေသော. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု ဝါရေသု. ဣမိနာ ဥပါယေနာတိ အတိဒေသေန ပန ပရိဂ္ဂဟိတော အတ္ထော ပရတော အာဂမိဿတီတိ.

៣៣. ការសម្លាប់សត្វ (បាណាតិបាត) ហ្នឹងឯងជាសំយោជនៈ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាគ្រឿងចង មិនអនុញ្ញាតឲ្យរួចខ្លួនបាន។ បុគ្គលនោះ ព្រោះតែមានការសម្លាប់សត្វ ទើបហៅថា “អ្នកសម្លាប់សត្វ” ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “pāṇātipātassa…pe… hotī” (ព្រោះការសម្លាប់សត្វ...ល... មានដល់បុគ្គលនោះ)។ ពិតណាស់ របស់ណាមានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះរមែងត្រូវបានគេហៅដោយរបស់នោះ។ ពាក្យថា Bahutāya សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាច្រើន ដោយការបែងចែកមានសត្វឥតភ្នែកជាដើម។ ធម៌ជាបដិបក្ខនឹងបាណាតិបាត គឺអបាណាតិបាត (ការមិនសម្លាប់សត្វ)។ ចំណែកអបាណាតិបាតនោះ ដោយសេចក្តីពិត គឺសីលសំវរៈខាងកាយទ្វារ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “kāyikasīlasaṃvarena” (ដោយកាយិកសីលសំវរៈ)។ ពាក្យថា Attāpi maṃ upavadeyya (សូម្បីខ្លួនឯងក៏តិះដៀលខ្លួនឯង) ជាដើម គឺជាការឃើញទោសក្នុងបាណាតិបាត។ ពិតណាស់ បុគ្គលអ្នកឃើញទោស រមែងវៀរចាកបាណាតិបាតនោះ។ ពាក្យថា Desanāvasena សេចក្តីថា សូម្បីធម៌ដែលមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងសំយោជនៈ ១០ ឬនីវរណៈ ៥ ក្នុងសូត្រ និងអភិធម្មក្នុងទីដទៃ ដោយអំណាចនៃការសម្តែង ក៏ហៅថា សំយោជនៈខ្លះ នីវរណៈខ្លះ ក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការកើតឡើងនៃសេចក្តីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “vaṭṭabandhanaṭṭhena hitappaṭicchādanaṭṭhena ca” (ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចងក្នុងវដ្តៈ និងដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបិទបាំងនូវប្រយោជន៍) ព្រោះថា បាណាតិបាតកាលកើតឡើង រមែងបិទបាំងនូវប្រយោជន៍ដែលមានអបាណាតិបាតជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា Eko avijjāsavo (អវិជ្ជាសវៈតែមួយ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចនៃសហជាតធម៌ ចំណែកដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យ គប្បីដឹងការកើតឡើងនៃអាសវៈដទៃទៀតតាមសមគួរ។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកសម្លាប់សត្វ តែងប្រាថ្នានូវកាមទាំងឡាយដោយគិតថា “អាត្មាអញនឹងធ្វើប្រយោជន៍ដោយសារបច្ច័យនោះ” តែងកាន់យកនូវទិដ្ឋិ និងរំពឹងទុកនូវភពដ៏វិសេស។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ធម្មជាតិដែលបៀតបៀន ញ៉ាំងទុក្ខឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា វិឃាតៈ (សេចក្តីចង្អៀតចង្អល់) គឺទុក្ខ, ធម្មជាតិដែលដុតកំដៅដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃអំពើមិនជាប្រយោជន៍ ឈ្មោះថា បរិឡាហៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយ) នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា Sabbattha សេចក្តីថា ក្នុងវារៈទាំងពួង។ ពាក្យថា Iminā upāyena សេចក្តីថា សេចក្តីដែលកាន់យកដោយការប្រៀបធៀប រមែងមកដល់ក្នុងខាងមុខ។

၃၄-၄၀. ဣမသ္မိံ ပဒေတိ ဧတေန သတ္တသုပိ ဝါရေသု တထာ အာဂတံ ပဒံ သာမညတော ဂဟိတံ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိ. ရောသနံ ကာယိကံ ဝါစသိကဉ္စာတိ တပ္ပဋိပက္ခော အရောသောပိ တထာ ဒုဝိဓောတိ အာဟ ‘‘ကာယိကဝါစသိကသံဝရေနာ’’တိ. ယထာ အဘိဇ္ဈာ လောဘော, အနဘိဇ္ဈာ အလောဘော, ဧဝံ အကောဓူပါယာသော အဗျာပါဒေါ, သံဝရေ သုခန္တိ သံဝရောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, အနတိလောဘော ပန သတိသံဝရေ, အနတိမာနော ဉာဏသံဝရေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမေသု ပန ပဒေသု ဧဝံ သဗ္ဗဝါရေသု ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာတိ သမ္ဗန္ဓော.

៣៤-៤០. ពាក្យថា Imasmiṃ pade នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាន់យកដោយទូទៅនូវបទដែលមកហើយយ៉ាងនោះ សូម្បីក្នុងវារៈទាំង ៧។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “iminā” ជាដើម។ ការខឹងសម្បារ (រោសនៈ) មានពីរយ៉ាងគឺ ខាងកាយ និងខាងវាចា ចំណែកការមិនខឹងសម្បារ (អរោសៈ) ដែលជាបដិបក្ខនឹងការខឹងសម្បារនោះ ក៏មានពីរយ៉ាងដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “kāyikavācasikasaṃvarena” (ដោយសំវរៈខាងកាយនិងវាចា)។ គប្បីជ្រាបថា អភិជ្ឈា គឺលោភៈ, អនភិជ្ឈា គឺអលោភៈ យ៉ាងណា សេចក្តីមិនក្រោធនិងមិនចងគំនុំ គឺអព្យាបាទ ក៏យ៉ាងនោះដែរ, គប្បីយល់ថា សេចក្តីសុខក្នុងសំវរៈ គឺសំវរៈ, ចំណែកការមិនលោភហួសហេតុ រមែងសង្គ្រោះចូលក្នុងសតិសំវរៈ, ការមិនមានមានះហួសហេតុ រមែងសង្គ្រោះចូលក្នុងញាណសំវរៈ។ គប្បីដឹងការភ្ជាប់សេចក្តីថា ក្នុងបទទាំងឡាយនេះ គប្បីធ្វើការប្រកបសេចក្តីក្នុងវារៈទាំងពួងយ៉ាងនេះ។

ဧဝံ အာသဝုပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဿပိ ဧကဇ္ဈံ ဝုစ္စမာနတ္တာ ‘‘ပုန အယံ သင်္ခေပဝိနိစ္ဆယော’’တိ ဝုတ္တံ. အသမ္မောဟတ္ထံ အာရမ္မဏဿ. ပုရိမေသု တာဝ စတူသု ဝါရေသု ဝိရမိတုံ န သက္ကောမီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘အတ္တာပိ မံ ဥပဝဒေယျာ’’တိ ဧတဿ ပဒဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာယံ ‘‘န သက္ကောမီ’’တိ, ‘‘အနုဝိဇ္ဇာပိ မံ ဝိညူ ဂရဟေယျု’’န္တိ ဧတဿ ပဒဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာယံ ‘‘န သက္ကောတီ’’တိ [Pg.23] ဝတ္တဗ္ဗံ, ဣမိနာ နယေန ပစ္ဆိမေသုပိ စတူသု ယထာရဟံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အတိမာနေ ဘဝါသဝအဝိဇ္ဇာသဝါတိ ဝုတ္တံ မာနေန သဟ ဒိဋ္ဌိယာ အနုပ္ပဇ္ဇနတော, အတိမာနော ပန ကာမရာဂေနပိ ဥပ္ပဇ္ဇတေဝါတိ ‘‘အတိမာနေ ကာမာသဝအဝိဇ္ဇာသဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, သွာယံ နယော ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျောတိ န ဒဿိတော. ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ ကထိတံ အာဒိတော စတူဟိ ဆဋ္ဌေန ဝါတိ ပဉ္စဟိ ဝါရေဟိ, သေသေဟိ တီဟိ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလေ ဌိတဿ ဘိက္ခုနော ပဋိသင်္ခါပဟာနံ, သဗ္ဗေဟိပိ ပန ဘိက္ခုဘာဝေ ဌိတဿ ဂိဟိဝေါဟာရသမုစ္ဆေဒေါ ကထိတော. တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထ ဝတ္တံ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ မယှံ ကာတုံ နပ္ပတိရူပ’’န္တိ ပဋိသင်္ခါနဝသေန အကရဏံ ပဇဟနဉ္စ ပဋိသင်္ခါပဟာနံ.

ដំណើរកើតឡើងនៃអាសវៈ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ ក្នុងអធិប្បាយនេះ សូម្បីពាក្យដែលពោលហើយ កាលពោលរួមគ្នាតែមួយ ទើបពោលថា «នេះជាសេចក្តីសម្រេចដោយសង្ខេបម្តងទៀត»។ ដើម្បីមិនវង្វេងក្នុងអារម្មណ៍។ ក្នុងវារៈ ៤ ខាងដើម គប្បីពោលថា «ខ្ញុំមិនអាចវៀរបានឡើយ»។ ក្នុងអត្ថវណ្ណនានៃបទថា «Attāpi maṃ upavadeyyā» គប្បីពោលថា «មិនអាច» ក្នុងអត្ថវណ្ណនានៃបទថា «anuvijjāpi maṃ viññū garaheyyuṃ» គប្បីពោលថា «មិនអាច» គប្បីជ្រាបការប្រកបតាមសមគួរ ក្នុងវារៈ ៤ ខាងចុង សូម្បីដោយន័យនេះ។ ដែលពោលថា «ក្នុងអតិមានៈ មានភវាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ» ព្រោះទិដ្ឋិមិនកើតឡើងរួមជាមួយមានៈ ប៉ុន្តែ អតិមានៈ រមែងកើតឡើងសូម្បីដោយកាមរាគ ហេតុនោះ គប្បីពោលថា «ក្នុងអតិមានៈ មានកាមាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ» ន័យនោះ ងាយយល់បាន ព្រោះជាន័យដែលពោលហើយ ហេតុនោះ ទើបមិនសម្តែងទុក។ បាតិមោក្ខសំវរសីល ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយវារៈ ៥ មានវារៈ ៤ ខាងដើម និងវារៈទី ៦ ដោយវារៈ ៣ ដែលសេសសល់ ត្រាស់សំដៅដល់បដិសង្ខាបហានៈ របស់ភិក្ខុអ្នកតាំងនៅក្នុងបាតិមោក្ខសំវរសីល ប៉ុន្តែ សូម្បីដោយវារៈទាំងអស់ ព្រះអង្គត្រាស់ការកាត់ផ្តាច់វោហាររបស់គ្រហស្ថ របស់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងភិក្ខុភាវៈ។ ក្នុងវារៈទាំងនោះ វត្តៈ ទាំងពួងថា «ការនេះនិងការនេះ មិនគួរដល់អាត្មាអញឡើយ» គឺការមិនធ្វើ និងការលះបង់ ដោយអំណាចនៃការពិចារណា ឈ្មោះថា បដិសង្ខាបហានៈ។

ကာမာဒီနဝကထာဝဏ္ဏနာ

អធិប្បាយកាមាទីនវកថា

၄၂. ဥပသုမ္ဘေယျာတိ ဧတ္ထ ဥပ-သဒ္ဒေါ သမီပတ္ထော, သုမ္ဘနံ ဝိက္ခေပနံ. တေနေဝ တမေနန္တိ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ – ‘‘တဿ သမီပေ ခိပေယျာ’’တိ, တဿ ကုက္ကုရဿ သမီပေ အဋ္ဌိကင်္ကလံ ခိပေယျာတိ အတ္ထော. နိမ္မံသတ္တာ ကင်္ကလန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဣမိနာ ဝိဂတမံသာယ အဋ္ဌိကင်္ကလိကာယ ဥရဋ္ဌိမှိ ဝါ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကေ ဝါ သီသဋ္ဌိမှိ ဝါ ကင်္ကလ-သဒ္ဒေါ နိရုဠှောတိ ဒဿေတိ. သုနိက္ကန္တန္တိ နိလ္လိခိတံ ကတွာဝ နိဗ္ဗိသေသံ လိခိတံ.

៤២. បទថា Upasumbheyya ក្នុងបទនោះ ឧបសព្ទ មានអត្ថថា ជិត, សុម្ភនសព្ទ មានអត្ថថា ការបោះទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «tassa samīpe khipeyyā» (គប្បីបោះទៅជិតវា) ដោយធ្វើទុតិយាវិភត្តិឲ្យមានអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិ សេចក្តីថា គប្បីបោះរាងឆ្អឹងទៅជិតឆ្កែនោះ។ បទថា «Nimmaṃsattā kaṅkalanti vuccati» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា កាលបើឆ្អឹងទ្រូងក្តី ឆ្អឹងខ្នងក្តី ឆ្អឹងក្បាលក្តី គ្មានសាច់ហើយ សព្ទថា «កង្កលៈ» (រាងឆ្អឹង) រមែងសម្រេចរូប។ បទថា Sunikkantaṃ បានដល់ ធ្វើឲ្យស្អាតល្អ គឺខ្វារសាច់ចេញគ្មានសល់។

ဧကတ္တုပဋ္ဌာနဿ အဇ္ဈုပေက္ခနဝသေန ပဝတ္တိယာ ဧကတ္တာ. တေနာဟ ‘‘စတုတ္ထဈာနုပေက္ခာ’’တိ. ယသ္မာ ပနဿ အာရမ္မဏမ္ပိ ဧကသဘာဝမေဝ, တသ္မာ အာဟ ‘‘သာ ဟီ’’တိအာဒိ. လောကာမိသသင်္ခါတာတိ အပရိညာတဝတ္ထုနာ လောကေန အာမသိတဗ္ဗတော, လောကေ ဝါ အာမိသောတိ သင်္ခံ ဂတာယ ဝသေန ကာမဂုဏာနံ ကာမဘာဝေါ စ အာမိသဘာဝေါ စ, သော ဧဝ နိပ္ပရိယာယတော အာမိသန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ကာမဂုဏာမိသာတိ ကာမဂုဏေ ဆန္ဒရာဂါ. ဂဟဏဋ္ဌေန ဘုသံ အာဒါနဋ္ဌေန.

ឈ្មោះថា ឯកត្តៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការតាំងនៅជាអារម្មណ៍តែមួយ និងការតាំងនៅជាឧបេក្ខា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «catutthajhānupekkhā» (ឧបេក្ខាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះអារម្មណ៍នៃឧបេក្ខានោះ មានសភាវៈតែមួយដូចគ្នា ហេតុនោះ ទើបពោលថា «sā hi» ជាដើម។ បទថា Lokāmisasaṅkhātā បានដល់ ព្រោះសត្វលោកដែលមិនដឹងច្បាស់នូវវត្ថុ គប្បីស្ទាបអង្អែល ឬព្រោះរាប់ថាជាអាមិសៈក្នុងលោក ដោយអំណាចនៃកាមគុណទាំងឡាយ ភាពជាកាមផង ភាពជាអាមិសៈផង ភាពជាកាមនិងអាមិសៈនោះឯង គប្បីហៅថា អាមិសៈ ដោយវចនត្ថៈមិនវៀចវេរ។ បទថា Kāmaguṇāmisā បានដល់ តម្រេកដោយអំណាចតណ្ហាក្នុងកាមគុណទាំងឡាយ។ បទថា Gahaṇaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថា កាន់យកយ៉ាងមាំមួន។

၄၃. ဍယနံ အာကာသေန ဂမနန္တိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပတိတွာ ဂစ္ဆေယျာ’’တိ. ဂိဇ္ဈာဒီနံ ဝါသိဖရသု န ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘မုခတုဏ္ဍကေန ဍသန္တာ တစ္ဆေယျု’’န္တိ. ဝိဿဇ္ဇေယျုန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဝိဿဇ္ဇန’’န္တိ အာကဍ္ဎနံ အဓိပ္ပေတံ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ, အာကဍ္ဎနဉ္စ အနုဗန္ဓိတွာ ပါတနန္တိ အာဟ ‘‘မံသပေသိံ နခေဟိ ကဍ္ဎိတွာ ပါတေယျု’’န္တိ.

៤៣. ការហើរ គឺការទៅតាមអាកាស ហេតុនោះ ទើបពោលថា «uppatitvā gaccheyyā» (គប្បីហើរទៅ)។ ពួកត្មាតជាដើម គ្មានកាំបិតចិត ឬពូថៅឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «mukhatuṇḍakena ḍasantā taccheyyuṃ» (គប្បីចឹកជញ្ជែងដោយចំពុះ)។ បទថា Vissajjeyyuṃ ក្នុងបទនេះ «ការលះបង់» (vissajjana) សំដៅយកការឆក់ទាញ ព្រោះធាតុទាំងឡាយមានអត្ថច្រើន ម្យ៉ាងទៀត ការឆក់ទាញហើយដេញតាមធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «maṃsapesiṃ nakhehi kaḍḍhitvā pāteyyuṃ» (គប្បីខ្វាចទាញដុំសាច់ដោយក្រចកហើយធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះ)។

၄၇. ပုရိသဿ [Pg.24] အာရောဟနယောဂျံ ပေါရိသေယျံ.

៤៧. របស់ដែលគួរដល់ការឡើងទៅនៃបុរស ឈ្មោះថា បោរិសេយ្យៈ (កម្ពស់ស្មើបុរស)។

၄၈. သမ္ပန္နံ သုန္ဒရံ ဖလမဿာတိ သမ္ပန္နဖလံ. ဖလူပပန္နန္တိ ဖလေဟိ ဥပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဗဟုဖလ’’န္တိ.

៤៨. ដើមឈើដែលមានផ្លែបរិបូរណ៍ល្អ ឈ្មោះថា សម្បន្នផលៈ។ បទថា Phalūpapannaṃ បានដល់ ប្រកបដោយផ្លែទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «bahuphalaṃ» (មានផ្លែច្រើន)។

၅၀. သုဝိဒူရဝိဒူရေတိ အရိယဿ ဝိနယေ ဝေါဟာရသမုစ္ဆေဒတော သုဋ္ဌု ဝိဒူရဘူတေ ဧဝ ဝိဒူရေ အဟံ ဌိတော. ကဿစိ နာမ အတ္ထဿပိ အဇာနနတော န အာဇာနန္တီတိ အနာဇာနီယာတိ ကတ္တုသာဓနမဿ ဒဿေန္တော အဇာနနကေတိ အဇာနန္တဘောဇနသီသေန တေသံ ဒါတဗ္ဗပစ္စယေ ဝဒတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

៥០. បទថា Suvidūravidūre សេចក្តីថា តថាគតតាំងនៅក្នុងទីដ៏ឆ្ងាយ គឺឆ្ងាយដាច់ស្រឡះ ព្រោះការកាត់ផ្តាច់វោហារក្នុងវិន័យរបស់ព្រះអរិយៈ។ បទថា Anājānīyā គឺមិនដឹង ព្រោះមិនដឹងសូម្បីតែប្រយោជន៍ណាមួយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញកត្តុរូពនៃបទនេះ ទើបពោលថា «ajānanake» (ពួកជនអ្នកមិនដឹង) គឺពោលសំដៅដល់បច្ច័យដែលគួរប្រគល់ឲ្យដល់ជនទាំងនោះ ដោយក្បាលនៃភោជនរបស់ជនអ្នកមិនដឹង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

ပေါတလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសសេចក្តីដ៏លាក់កំបាំងក្នុងអធិប្បាយបោតលិយសូត្រ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

၅. ဇီဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. អធិប្បាយជីវកសូត្រ

၅၁. ကုမာရေန ဘတော ပေါသာပိတောတိ ကုမာရဘတော, ကုမာရဘတော ဧဝ ကောမာရဘစ္စော ယထာ ‘‘ဘိသက္ကမေဝ ဘေသဇ္ဇ’’န္တိ.

៥១. បុគ្គលដែលព្រះកុមារចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា ឈ្មោះថា កុមារភតៈ, ពាក្យថា កុមារភតៈ នោះឯង ហៅថា កោម៉ារភត្យៈ (កោម៉ារភច្ចៈ) ដូចជាពាក្យថា ភិសជ្ជៈ គឺ ភេសជ្ជៈ ដូច្នោះដែរ។

အာရဘန္တီတိ ဧတ္ထ အာရဘ-သဒ္ဒေါ ကာမံ ကာမာယူဟနယညုဋ္ဌာပနအာပတ္တိအာပဇ္ဇနဝိညာပနာဒီသုပိ အာဂတော, ဣဓ ပန ဟိံသနေ ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ အာဟ – ‘‘အာရဘန္တီတိ ဃာတေန္တီ’’တိ. ဥဒ္ဒိသိတွာ ကတန္တိ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၈.၁၂; သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၂၉၄) အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိသိတွာ မာရဏဝသေန ကတံ နိဗ္ဗတ္တိတံ. ပဋိစ္စကမ္မန္တိ ဧတ္ထ ကမ္မ-သဒ္ဒေါ ကမ္မသာဓနော အတီတကာလိကောတိ အာဟ – ‘‘အတ္တာနံ ပဋိစ္စ ကတ’’န္တိ. နိမိတ္တကမ္မဿေတံ အဓိဝစနံ ‘‘ပဋိစ္စ ကမ္မံ ဖုသတီ’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၄.၇၅) ဝိယ. နိမိတ္တကမ္မဿာတိ နိမိတ္တဘာဝေန လဒ္ဓဗ္ဗကမ္မဿ, န ကရဏကာရာပနဝသေန. ပဋိစ္စကမ္မံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ မံသံ ပဋိစ္စကမ္မံ ယထာ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ. တေသန္တိ နိဂဏ္ဌာနံ. အညေပိ ဗြာဟ္မဏာဒယော တံလဒ္ဓိကာ အတ္ထေဝ.

បទថា Ārabhanti ក្នុងបទនោះ អារភសព្ទ ទោះបីមកក្នុងអត្ថជាច្រើន មានការសន្សំកាម ការញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមឲ្យតាំងឡើង ការត្រូវអាបត្តិ និងការញ៉ាំងឲ្យដឹងជាដើមក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកក្នុងអត្ថនៃការបៀតបៀន (ការសម្លាប់) ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ārabhantīti ghātenti» (បទថា អាភរន្តិ គឺសម្លាប់)។ បទថា Uddisitvā kataṃ បានដល់ ការធ្វើ គឺការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង ដោយអំណាចនៃការសម្លាប់ដោយចំពោះខ្លួន។ បទថា Paṭiccakammaṃ ក្នុងបទនេះ កម្មសព្ទ មានអត្ថជាកម្មសាធនៈ ជាអតីតកាល ហេតុនោះ ទើបពោលថា «attānaṃ paṭicca kataṃ» (ធ្វើដោយអាស្រ័យខ្លួន)។ នេះជាឈ្មោះនៃនិមិត្តកម្ម ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «paṭicca kammaṃ phusati» (រមែងពាល់ត្រូវកម្មដែលអាស្រ័យហេតុ)។ បទថា Nimittakammassa បានដល់ កម្មដែលគប្បីបានដោយភាពជាហេតុ មិនមែនដោយអំណាចនៃការធ្វើ ឬការប្រើឲ្យគេធ្វើឡើយ។ សាច់ដែលមានបដិច្ចកម្មនេះ ឈ្មោះថា បដិច្ចកម្ម ដូចពាក្យថា «buddhaṃ etassa atthīti buddho» (បុគ្គលណាមានពុទ្ធិ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ពុទ្ធៈ) ដូច្នោះដែរ។ បទថា Tesaṃ បានដល់ ពួកនិគ្រន្ថ។ សូម្បីពួកព្រាហ្មណ៍ជាដើមដទៃទៀត ដែលមានលទ្ធិដូច្នោះ ក៏មានដែរ។

ကာရဏန္တိ ဧတ္ထ ယုတ္တိ အဓိပ္ပေတာ, သာ ဧဝ စ ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ – ‘‘ကာရဏံ နာမ တိကောဋိပရိသုဒ္ဓမစ္ဆမံသပရိဘောဂေါ’’တိ. အနုကာရဏံ နာမ မဟာဇနဿ တထာ ဗျာကရဏံ ယုတ္တိယာ ဓမ္မဿ အနုရူပဘာဝတော မံသံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အနုညာတံ တထေဝ ကထနန္တိ ကတွာ. တန္တိ ‘‘ဇာနံ ဥဒ္ဒိဿကတံ မံသံ ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ပရိဘုဉ္ဇနံ နေဝ ကာရဏံ ဟောတိ [Pg.25] သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဘာဝတော သတိ စ အယုတ္တိယံ အဓမ္မောတိ ကတွာ. တထာ ဗျာကရဏန္တိ ‘‘ဇာနံ ဥဒ္ဒိဿကတံ မံသံ ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိ ကထနံ ယုတ္တိယာ ဓမ္မဿ အနနုရူပဘာဝတော န အနုကာရဏံ ဟောတိ. ပရေဟိ ဝုတ္တကာရဏေန သကာရဏော ဟုတွာတိ ပရေ တိတ္ထိယာ ‘ဇာန’န္တိအာဒိနာ ဓမ္မံ ကထေန္တိ ဝဒန္တိ, တေန ကာရဏဘူတေန သကာရဏော ဟုတွာ. တေဟိ တထာ ဝတ္တဗ္ဗော ဧဝ ဟုတွာ တုမှာကံ ဝါဒေါ ဝါ အနုဝါဒေါ ဝါ ‘‘မံသံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ ပဝတ္တာ တုမှာကံ ကထာ ဝါ ပရတော ပရေဟိ တထာ ပဝတ္တိတာ တဿာ အနုကထာ ဝါ. ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗကာရဏန္တိ တိတ္ထိယာ တာဝ တိဋ္ဌန္တု, တတော အညေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ဂရဟိတဗ္ဗကာရဏံ. ကောစိ န အာဂစ္ဆတီတိ ဂရဟိတဗ္ဗတံ န အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. အဘိဘဝိတွာ အာစိက္ခန္တီတိ အဘိဘုယျ မဒ္ဒိတွာ ကထေန္တိ, အဘိဘူတေန အက္ကောသန္တီတိ အတ္ထော.

បទថា Kāraṇaṃ ក្នុងបទនេះ សំដៅយកយុត្តិ យុត្តិនោះឯង ព្រោះមិនប្រាសចាកធម៌ ទើបហៅថា «ធម៌» ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ឈ្មោះថា ហេតុ (kāraṇa) គឺការបរិភោគត្រីនិងសាច់ដែលបរិសុទ្ធដោយចំណែកបី»។ ឈ្មោះថា អនុការណៈ (ការអនុវត្តតាមហេតុ) គឺការដោះស្រាយរបស់មហាជនយ៉ាងនោះ ព្រោះភាពសមគួរដល់ធម៌និងយុត្តិ គឺការត្រាស់អនុញ្ញាតថា គប្បីបរិភោគសាច់បាន ហើយពោលយ៉ាងនោះឯង។ បទថា Taṃ គឺការបរិភោគដែលពោលយ៉ាងនេះថា «ដឹងហើយ បរិភោគសាច់ដែលគេធ្វើចំពោះ» នោះ មិនមែនជាហេតុឡើយ ព្រោះគ្មានដោយប្រការទាំងពួង និងព្រោះកាលបើគ្មានយុត្តិ ក៏ជាអធម៌។ ពាក្យថា Tathā byākaraṇaṃ សេចក្តីថា ការពោលថា «ដឹងហើយ បរិភោគសាច់ដែលគេធ្វើចំពោះ» នោះ មិនមែនជាអនុការណៈឡើយ ព្រោះភាពមិនសមគួរដល់ធម៌និងយុត្តិ។ បទថា Parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā សេចក្តីថា ពួកអន្យតិរ្ថិយដទៃ ពោលសំដៅដល់ធម៌ដោយពាក្យជាដើមថា «ដឹងហើយ» ភិក្ខុជាអ្នកមានហេតុ ដោយហេតុដែលជាពាក្យពោលរបស់ជនដទៃនោះ។ ពាក្យថា Tehi tathā vattabbo eva hutvā សេចក្តីថា វាទៈ ឬអនុវាទៈ របស់លោកទាំងឡាយ ឬក៏កថា របស់លោកទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «គប្បីបរិភោគសាច់» ឬក៏អនុកថា នៃកថានោះ ដែលជនដទៃពោលយ៉ាងនោះក្នុងកាលជាខាងក្រោយ គឺជនទាំងនោះគប្បីពោលយ៉ាងនោះពិតប្រាកដ។ បទថា Viññūhi garahitabbakāraṇaṃ សេចក្តីថា លើកលែងពួកតិរ្ថិយចេញសិន ចុះហេតុដែលគួរតិះដៀលដោយបណ្ឌិតទាំងឡាយដទៃទៀត។ បទថា Koci na āgacchati សេចក្តីថា មិនដល់នូវភាពជាទីតិះដៀលឡើយ។ បទថា Abhibhavitvā ācikkhanti សេចក្តីថា គ្របសង្កត់ជាន់ឈ្លីហើយពោល គឺជេរប្រទេចដោយអាការៈដែលគ្របសង្កត់។

၅၂. ကာရဏေဟီတိ ပရိဘောဂစိတ္တဿ အဝိသုဒ္ဓတာဟေတူဟိ. ဘိက္ခူ ဥဒ္ဒိဿကတံ ဒိဋ္ဌံ. တာဒိသမံသဉှိ ပရိဘောဂါနာရဟတ္တာ စိတ္တအဝိသုဒ္ဓိယာ ကာရဏံ စိတ္တသံကိလေသာဝဟတော. ဣဒါနိ ဒိဋ္ဌသုတပရိသင်္ကိတာနိ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဒိဋ္ဌာဒီသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဒုဘယဝိမုတ္တပရိသင်္ကိတန္တိ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတ’’န္တိ ဣမံ ဥဘယံ အနိဿာယ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဣမံ ဘိက္ခုံ ဥဒ္ဒိဿ ဝဓိတွာ သမ္ပာဒိတ’’န္တိ ကေဝလမေဝ ပရိသင်္ကိတံ. သဗ္ဗသင်္ဂါဟကောတိ သဗ္ဗေသံ တိဏ္ဏံ ပရိသင်္ကိတာနံ သင်္ဂဏှနကော.

៥២. បទថា Kāraṇehi បានដល់ ដោយហេតុទាំងឡាយនៃភាពមិនបរិសុទ្ធនៃចិត្តដែលបរិភោគ។ សាច់ដែលគេធ្វើចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឃើញហើយ។ ព្រោះថា សាច់មានសភាពដូច្នោះ មិនគួរដល់ការបរិភោគឡើយ ព្រោះជាហេតុនាំមកនូវសេចក្តីសៅហ្មងនៃចិត្ត ដោយភាពមិនបរិសុទ្ធនៃចិត្ត។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញរូបសណ្ឋាននៃសាច់ដែលឃើញ ឮ និងសង្ស័យ ទើបពោលថា «diṭṭhādīsu» ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា Tadubhayavimuttaparisaṅkitaṃ បានដល់ មិនអាស្រ័យហេតុទាំងពីរគឺ «ឃើញ និងឮ» នេះឡើយ គឺគ្រាន់តែសង្ស័យយ៉ាងនេះថា «តើសាច់នេះ គេសម្លាប់ធ្វើចំពោះភិក្ខុនេះឬហ្ន៎?»។ បទថា Sabbasaṅgāhako បានដល់ ការប្រមូលរួមយកសេចក្តីសង្ស័យទាំង ៣ យ៉ាងទាំងអស់។

မင်္ဂလာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာဟုနပါဟုနာဒိကံ သင်္ဂဏှာတိ. နိဗ္ဗေမတိကာ ဟောန္တီတိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပရိသင်္ကိတာဘာဝမာဟ. ဣတရေသန္တိ အဇာနန္တာနံ ဝဋ္ဋတိ, ဇာနတော ဧဝေတ္ထ အာပတ္တိ ဟောတိ. တေယေဝါတိ ယေ ဥဒ္ဒိဿ ကတံ, တေယေဝ.

បទថា Maṅgalādīnaṃ ក្នុងបទនោះ អាទិសព្ទ រួមយកអាហុណបាហុណបច្ច័យជាដើម。 បទថា Nibbematikā honti ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ការមិនមានសេចក្តីសង្ស័យដោយប្រការទាំងពួង។ បទថា Itaresaṃ សេចក្តីថា គួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដទៃទៀតដែលមិនដឹង ព្រោះអាបត្តិរមែងមានដល់ភិក្ខុអ្នកដឹងតែប៉ុណ្ណោះក្នុងទីនេះ។ បទថា Teyeva បានដល់ ជនទាំងឡាយណាដែលគេធ្វើចំពោះ គឺជនទាំងឡាយនោះឯង។

ဥဒ္ဒိဿကတမံသပရိဘောဂတော အကပ္ပိယမံသပရိဘောဂဿ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘အကပ္ပိယမံသံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပုရိမသ္မိံ သစိတ္တကာ အာပတ္တိ, ဣတရသ္မိံ အစိတ္တကာ. တေနာဟ – ‘‘အကပ္ပိယမံသံ အဇာနိတွာ ဘုတ္တဿပိ အာပတ္တိယေဝါ’’တိ. ပရိဘောဂန္တိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဝဒါမီတိ အတ္ထော.

ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការបរិភោគសាច់មិនគួរ (អកប្បិយមំសៈ) ពីការបរិភោគសាច់ដែលគេធ្វើចំពោះ ទើបពោលថា «akappiyamaṃsaṃ pana» ជាដើម។ ក្នុងសាច់ខាងដើម ជាសចិត្តកាបត្តិ ក្នុងសាច់ម្ខាងទៀត ជាអចិត្តកាបត្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សូម្បីភិក្ខុមិនដឹងហើយបរិភោគសាច់មិនគួរ ក៏ត្រូវអាបត្តិពិតប្រាកដ»។ បទថា Paribhogaṃ សេចក្តីថា តថាគតពោលថា គប្បីបរិភោគ។

၅၃. တာဒိသဿာတိ တိကောဋိပရိသုဒ္ဓဿ မစ္ဆမံသဿ ပရိဘောဂေ. မေတ္တာဝိဟာရိနောပီတိ အပိ-သဒ္ဒေန အမေတ္တာဝိဟာရိနောပိ. မေတ္တာဝိဟာရိနော ပရိဘောဂေ သိခါပ္ပတ္တာ အနဝဇ္ဇတာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဓ, ဇီဝက, ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ [Pg.26] ဝုတ္တံ. အနိယမေတွာတိ အဝိသေသေတွာ သာမညတော. ယသ္မာ ဘဂဝတာ – ‘‘ယတော ခေါ, ဝစ္ဆ, ဘိက္ခုနော တဏှာ ပဟီနာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ မဟာဝစ္ဆဂေါတ္တသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၁၉၄) အတ္တာ အနိယမေတွာ ဝုတ္တော. တထာ ဟိ ဝစ္ဆဂေါတ္တော – ‘‘တိဋ္ဌတု ဘဝံ ဂေါတမော, အတ္ထိ ပန ဘောတော ဂေါတမဿ ဧကဘိက္ခုပိ သာဝကော အာသဝါနံ ခယာ…ပေ… ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ အာဟ, ‘‘ဣဓ, ဘာရဒွါဇ, ဘိက္ခု အညတရံ ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ဥပနိဿာယ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ စင်္ကီသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၄၃၀) အတ္တာ အနိယမေတွာ ဝုတ္တော. တထာ ဟိ တတ္ထ ပရတော – ‘‘ယံ ခေါ ပန အယမာယသ္မာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဂမ္ဘီရော သော ဓမ္မော ဒုဒ္ဒသော ဒုရနုဗောဓော သန္တော ပဏီတော အတက္ကာဝစရော နိပုဏော ပဏ္ဍိတဝေဒနီယော, န သော ဓမ္မော သုဒေသနီယော လုဒ္ဒေနာ’’တိအာဒိနာ ဒေသနာ အာဂတာ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝတာ ဟိ မဟာဝစ္ဆဂေါတ္တသုတ္တေ, စင်္ကီသုတ္တေ ဣမသ္မိံ သုတ္တေတိ တီသု ဌာနေသု အတ္တာနံယေဝ သန္ဓာယ ဒေသနာ ကတာ’’တိ. မံသူပသေစနောဝ အဓိပ္ပေတော မစ္ဆမံသသဟိတဿ အာဟာရဿ ပရိဘောဂဘာဝတော မစ္ဆမံသဿ စ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္တာ.

៥៣. បទថា Tādisassa បានដល់ ក្នុងការបរិភោគត្រីនិងសាច់ដែលបរិសុទ្ធដោយចំណែកបី។ បទថា Mettāvihārinopi ដោយអំណាចអបិសព្ទ រួមយកសូម្បីភិក្ខុអ្នកមិនមានមេត្តាវិហារធម៌។ ដើម្បីបង្ហាញភាពមិនមានទោសដល់កម្រិតកំពូល ក្នុងការបរិភោគរបស់ភិក្ខុអ្នកមានមេត្តាវិហារធម៌ ទើបពោលថា «idha, jīvaka, bhikkhū» ជាដើម។ បទថា Aniyametvā បានដល់ មិនកំណត់ដោយឡែក គឺដោយទូទៅ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «yato kho, vaccha, bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti» (ម្នាលវច្ឆៈ កាលណាភិក្ខុលះតណ្ហាបានហើយ) ជាដើម ក្នុងមហាវច្ឆគោត្តសូត្រ ដោយមិនកំណត់ព្រះអង្គឯងឡើយ។ ព្រោះថា វច្ឆគោត្តៈ បានក្រាបបង្គំទូលថា «សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើនតាំងនៅសិនចុះ ចុះសាវករបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន សូម្បីតែភិក្ខុមួយរូប ដែលបានសម្រេចការអស់ទៅនៃអាសវៈ... ចូលកាន់សម្រេចសម្រាន្តនៅ មានដែរឬទេ?» និងក្នុងចង្កីសូត្រ ត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «idha, bhāradvāja, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati» (ម្នាលភារទ្វាជៈ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ អាស្រ័យនូវស្រុក ឬនិគមណាមួយ ហើយនៅ) ដោយមិនកំណត់ព្រះអង្គឯងឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងសូត្រនោះ មានទេសនាខាងចុងមកថា «ធម៌ណាដែលលោកម្ចាស់នេះសម្តែង ធម៌នោះជ្រាលជ្រៅ ឃើញបានក្រ ត្រាស់ដឹងបានក្រ ស្ងប់រម្ងាប់ ឧត្តម មិនមែនជាវិស័យនៃតក្កវិទ្យា ល្អិតសុខុម បណ្ឌិតគប្បីដឹងបាន ធម៌នោះ បុគ្គលទ្រុស្តសីលមិនងាយនឹងសម្តែងបានល្អឡើយ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌ សំដៅយកព្រះអង្គឯងពិតប្រាកដ ក្នុងទីទាំង ៣ គឺក្នុងមហាវច្ឆគោត្តសូត្រ ចង្កីសូត្រ និងក្នុងសូត្រនេះ»។ សាច់ដែលផ្សំគ្រឿង (maṃsūpasecano) នោះឯង ដែលលោកសំដៅយក ព្រោះភាពជាការបរិភោគអាហារដែលប្រកបដោយត្រីនិងសាច់ និងព្រោះត្រីនិងសាច់ លោកសំដៅយកក្នុងទីនេះ។

အဂထိတော အပ္ပဋိဗဒ္ဓေါ. တဏှာမုစ္ဆနာယာတိ တဏှာယနဝသေန မုစ္ဆာပတ္တိယာ. အနဇ္ဈောပန္နော တဏှာယ အဘိဘဝိတွာ န အဇ္ဈောတ္ထဋော, ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ န သဏ္ဌိတောတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘သဗ္ဗံ အာလုမ္ပိတွာ’’တိအာဒိ. ဣဓ အာဒီနဝေါ အာဟာရဿ ပဋိကူလဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဧကရတ္တိဝါသေနာ’’တိအာဒိ. အယမတ္ထော အာဟာရပရိဘောဂေါတိ အတ္ထသံယောဇနပရိစ္ဆေဒိကာ ‘‘ယာဝဒေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၃.၁၈၂; မ. နိ. ၁.၂၃; ၂.၂၄; ၃.၇၅; သံ. နိ. ၄.၁၂၀) ပဝတ္တာ အာဟာရပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂနိဿရဏဘူတာ ပညာ အဿ အတ္ထီတိ နိဿရဏပညော. ဣဒမတ္ထန္တိ ဧတမတ္ထာယ. ဧဝံ သန္တေတိ ‘‘ဗြဟ္မာတိ စ မေတ္တာဝိဟာရိနော သမညာ’’တိ အဝတွာ ယေ ဓမ္မာ မေတ္တာဝိဟာရဿ ပဋိပက္ခဘူတာ, တတ္ထ သာဝသေသံ ပဟာသိ ဗြဟ္မာ, အနဝသေသံ ပဟာသိ ဘဂဝါတိ သစေ တေ ဣဒံ သန္ဓာယ ဘာသိတံ, ဧဝံ သန္တေ တဝ ဣဒံ ယထာဝုတ္တဝစနံ အနုဇာနာမိ, န မေတ္တာဝိဟာရိတာသာမညမတ္တတောတိ အတ္ထော.

មិនជាប់ជំពាក់ មិនចងព័ទ្ធ។ ពាក្យថា Taṇhāmucchanāya សេចក្តីថា ដោយការដល់នូវការវង្វេងស្មារតីដោយអំណាចនៃតណ្ហា។ ពាក្យថា Anajjhopanno មានសេចក្តីអធិប្បាយថា មិនត្រូវតណ្ហាគ្របសង្កត់ មិនត្រូវតណ្ហារួបរឹត មិនមែនលេបចូលទៅហើយសម្រេចទុកដោយមិនតាំងនៅឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sabbaṃ ālumpitvā” (លេបត្របាក់ទាំងអស់) ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ទោសគឺភាពគួរខ្ពើមនៃអាហារ លោកទើបពោលថា “ekarattivāsenā” (ដោយការស្នាក់នៅតែមួយយប់) ជាដើម។ សេចក្តីនេះ គឺការបរិភោគអាហារ។ បញ្ញាណាដែលកំណត់នូវសេចក្តីសញ្ជោជនៈ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយពាក្យជាដើមថា “yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā” (គ្រាន់តែដើម្បីការតាំងនៅនៃកាយនេះ) ដែលជាគ្រឿងរំលត់នូវឆន្ទរាគៈដែលជាប់ទាក់ទងនឹងអាហារ បញ្ញានោះមានដល់បុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា nissaraṇapañño (អ្នកមានបញ្ញាជាគ្រឿងរំលត់ចាកទុក្ខ)។ ពាក្យថា Idamatthaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍នេះ។ ពាក្យថា Evaṃ sante សេចក្តីថា បើមិនពោលថា “ព្រហ្ម គឺជាឈ្មោះរបស់អ្នកមានមេត្តាវិហារធម៌” ទេ តែបើលោកសំដៅយកសេចក្តីនេះថា “ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាបដិបក្ខនឹងមេត្តាវិហារធម៌ ព្រហ្មលះបង់ធម៌ទាំងនោះដោយមានសេសសល់ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគលះបង់ដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ” បើដូច្នោះមែន ខ្ញុំព្រមទទួលយកពាក្យដែលលោកពោលហើយនោះ មិនមែនគ្រាន់តែជាមេត្តាវិហារីភាពទូទៅនោះឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។

၅၅. ‘‘ပါဋိယေက္ကော [Pg.27] အနုသန္ဓီ’’တိ ဝတွာ ဝိသုံ အနုသန္ဓိဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမသ္မိံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒွါရံ ထကေတီတိ မစ္ဆမံသပရိဘောဂါနုညာယ အညေသံ ဝစနဒွါရံ ပိဒဟတိ, စောဒနာပထံ နိရုန္ဓတိ. ကထံ သတ္တာနုဒ္ဒယံ ဒဿေတိ? သတ္တာနုဒ္ဒယမုခေန ဗာဟိရကာနံ မစ္ဆမံသပရိဘောဂပဋိက္ခေပေါ တယိဒံ မိစ္ဆာ, တိကောဋိပရိသုဒ္ဓဿေဝ မစ္ဆမံသဿ ပရိဘောဂေါ ဘဂဝတာ အနုညာတော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘တီဟိ ခေါ အဟံ, ဇီဝက, ဌာနေဟိ မံသံ ပရိဘောဂန္တိ ဝဒါမီ’တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၅၂). ဝိနယေပိ (ပါရာ. ၄၀၉; စူဠဝ. ၃၄၃) ဝုတ္တံ – ‘‘တိကောဋိပရိသုဒ္ဓံ, ဒေဝဒတ္တ, မစ္ဆမံသံ မယာ အနုညာတ’’န္တိ. တိကောဋိပရိသုဒ္ဓဉ္စ ဘုဉ္ဇန္တာနံ သတ္တေသု အနုဒ္ဒယာ နိစ္စလာ. ‘‘သတ္တာနုဒ္ဒယံ ဒဿေတီ’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ.

៥៥. លោកពោលថា “Pāṭiyekko anusandhī” (ការតភ្ជាប់ដោយឡែក) ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាការតភ្ជាប់ផ្សេងគ្នា ទើបពោលពាក្យថា “imasmiṃ hī” ជាដើម។ ពាក្យថា Dvāraṃ thaketi សេចក្តីថា បិទនូវទ្វារពាក្យសម្តីរបស់អ្នកដទៃ រារាំងផ្លូវចោទប្រកាន់ ដោយការអនុញ្ញាតឲ្យបរិភោគត្រីនិងសាច់។ តើទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីអនុគ្រោះដល់សត្វលោកយ៉ាងដូចម្តេច? ការបដិសេធការបរិភោគត្រីនិងសាច់របស់ពួកជនក្រៅសាសនា ដោយអាងសេចក្តីអនុគ្រោះដល់សត្វលោកនោះ ជារឿងខុសឆ្គង ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតតែការបរិភោគត្រីនិងសាច់ដែលបរិសុទ្ធដោយចំណែកបីយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា “ម្នាលជីវកៈ តថាគតពោលថា សាច់ដែលបុគ្គលគួរបរិភោគបាន ដោយហេតុ ៣ យ៉ាង” ជាដើម។ សូម្បីក្នុងវិន័យក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកថា “ម្នាលទេវទត្ត តថាគតអនុញ្ញាតត្រីនិងសាច់ដែលបរិសុទ្ធដោយចំណែកបីយ៉ាង”។ សេចក្តីអនុគ្រោះចំពោះសត្វទាំងឡាយ របស់ពួកបុគ្គលដែលបរិភោគសាច់ដ៏បរិសុទ្ធដោយចំណែកបីយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាមិនរង្គោះរង្គើឡើយ។ លោកកាលនឹងពន្យល់សេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបថា “Sattānuddayaṃ dasseti” (បង្ហាញនូវសេចក្តីអនុគ្រោះដល់សត្វ) ទើបពោលពាក្យថា “sace hī” ជាដើម។

ပဌမေန ကာရဏေနာတိ ဒေသနာဝသေနပိ ပယောဂဝသေနပိ ပဌမေန ပရူပဃာတဟေတုနာ. ကဍ္ဎိတော သော ပါဏော. ဂလေန ပဝေဓေန္တေနာတိ ယောတ္တဂလေန ကရဏေန အသယှမာနေန. ဗဟုပုညမေဝ ဟောတိ အာသာဒနာပေက္ခာယ အဘာဝတော, ဟိတဇ္ဈာသယတ္တာ ဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ဧသာဟံ, ဘန္တေတိအာဒိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, သရဏဂမနဝသေနေဝ ဂဟိတသရဏောတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အယ’’န္တိအာဒိ. ဩဂါဟန္တောတိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ သုတ္တံ အနုဿရန္တော အတ္ထံ ဥပဓာရေန္တော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ពាក្យថា Paṭhamena kāraṇena សេចក្តីថា ដោយហេតុជាគ្រឿងបៀតបៀនអ្នកដទៃជាដំបូង សូម្បីដោយអំណាចនៃការសម្តែង សូម្បីដោយអំណាចនៃប្រយោគ។ សត្វនោះត្រូវបានគេអូសទាញទៅ។ ពាក្យថា Galena pavedhentena សេចក្តីថា ដោយការញាប់ញ័រនៃក ដោយសារមិនអាចទ្រាំទ្រនឹងខ្សែចងកបាន។ ឈ្មោះថាមានបុណ្យច្រើនពិតប្រាកដ ព្រោះមិនមានការរំពឹងចង់បៀតបៀន ឬព្រោះមានអធ្យាស្រ័យប្រកបដោយប្រយោជន៍ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Esāhaṃ, bhante ជាដើម ហេតុអ្វីបានជាពោលទុក? លោកសំដៅលើការចោទប្រកាន់ថា “ការកាន់យកនូវសរណៈ គឺសម្រេចបានដោយអំណាចនៃការដល់នូវសរណៈតែប៉ុណ្ណោះ” ទើបពោលពាក្យថា “ayaṃ” ជាដើម។ ចាប់ផ្តើមតាំងពីពាក្យថា Ogāhanto ជាដើម រហូតដល់ទីបញ្ចប់ គឺការរលឹកឃើញនូវព្រះសូត្រ ព្រមទាំងពិចារណានូវសេចក្តី។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

ဇီဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាជីវកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၆. ဥပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការពន្យល់អដ្ឋកថាឧបាលិសូត្រ

၅၆. ပါဝါရံ ပါရုပတီတိ ပါဝါရိကော, ဣဒံ တဿ ကုလသမုဒါဂတံ နာမံ, သော ပန မဟဒ္ဓနော မဟာဘောဂေါ နဂရေ သေဋ္ဌိဋ္ဌာနေ ဌိတော. တေနာဟ ‘‘ဒုဿပါဝါရိကသေဋ္ဌိနော’’တိ. ဒီဃတ္တာ ဒီဃတမတ္တာ. သော ကိရ ပမာဏတော ဥပဝစ္ဆယတော ဒိယဍ္ဎရတနံ အတိက္ကမ္မ ဌိတော. ဧဝံလဒ္ဓနာမောတိ ‘‘ဒီဃတပဿီ’’တိ လဒ္ဓသမညော. ဗာဟိရာယတနေတိ တိတ္ထိယသမယေ ပိဏ္ဍပါတောတိ ဝေါဟာရော နတ္ထိ, တသ္မာ သာသနဝေါဟာရေန ‘‘ပိဏ္ဍပါတပ္ပဋိက္ကန္တော’’တိ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော.

៥៦. បុគ្គលណាដណ្តប់នូវសំពត់បាវារៈ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បាវារិកៈ នេះជាឈ្មោះដែលកើតមានក្នុងត្រកូលរបស់គាត់ ម្យ៉ាងទៀត គាត់ជាអ្នកមានទ្រព្យច្រើន មានភោគៈច្រើន តាំងនៅក្នុងតំណែងជាសេដ្ឋីក្នុងក្រុង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “dussapāvārikaseṭṭhino” (នៃសេដ្ឋីអ្នកលក់សំពត់បាវារៈ)។ ពាក្យថា Dīghattā សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាអ្នកមានខ្លួនខ្ពស់បំផុត។ ឮថា គាត់មានកម្ពស់ខ្ពស់ជាងប្រវែងមួយហត្ថកន្លះ។ ពាក្យថា Evaṃladdhanāmo សេចក្តីថា គាត់ទទួលបាននាមបញ្ញត្តិថា “ទីឃតបស្សី”។ ពាក្យថា Bāhirāyatane សេចក្តីថា ក្នុងសម័យនៃពួកលទ្ធិក្រៅសាសនា មិនមានវោហារថា “បិណ្ឌបាត” ឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលដោយវោហារក្នុងព្រះសាសនាថា “piṇḍapātappaṭikkanto” (អ្នកត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាតវិញ) នេះជាអធិប្បាយ។

ဒဿေတီတိ [Pg.28] ဒေသေတိ. ဌပေတီတိ အညမညသင်္ကရတော ဝဝတ္ထပေတိ. ကိရိယာယာတိ ကရဏေန. ပဝတ္တိယာတိ ပဝတ္တနေန. ဒဏ္ဍာနိ ပညပေတီတိ ဧတ္ထ ကသ္မာ ဘဂဝတာ အာဒိတောဝ တထာ န ပုစ္ဆိတန္တိ? ယသ္မာ သာ တသ္မိံ အတ္ထေ သဘာဝနိရုတ္တိ န ဟောတိ, သာသနေ လောကေ သမယန္တရေသု စ တာဒိသော သမုဒါစာရော နတ္ထိ, ကေဝလံ ပန တဿေဝ နိဂဏ္ဌဿာယံ ကောဋ္ဌာလကသဒိသော သမုဒါစာရောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မာနိ ပညပေတိ’’ ဣစ္စေဝါဟ. အစိတ္တကန္တိ စိတ္တရဟိတံ, စိတ္တေန အသမုဋ္ဌာပိတန္တိ အတ္ထော. ကထံ ပန တဒုဘယဿ စိတ္တေန ဝိနာ သမ္ဘဝေါတိ စောဒနံ သန္ဓာယ တတ္ထ နိဒဿနမာဟ ‘‘ယထာ ကိရာ’’တိအာဒိ. ပဋိဝိဘတ္တာနန္တိ အတ္ထတော ဘိန္နာနံ. ပဋိဝိသိဋ္ဌာနန္တိ ဝိသေသနပဒဝသေန သဒ္ဒတောပိ ဘိန္နာနံ. ဝစနံ ပတိဋ္ဌပေတုကာမောတိ ဒီဃတပဿိနော ယထာဝုတ္တဝစနံ ပတိဋ္ဌပေတုကာမော. တသ္မိဉှိ ပတိဋ္ဌာပိတေ တေနပ္ပသင်္ဂေန အာဂတော, ဥပါလိ ဂဟပတိ တသ္မိံ ပဒေသေ ဓမ္မံ ဒိသွာ သာသနေ အဘိပ္ပသီဒိဿတိ.

ពាក្យថា Dasseti សេចក្តីថា សម្តែង។ ពាក្យថា Ṭhapeti សេចក្តីថា កំណត់ទុកមិនឲ្យច្រឡូកច្រឡំគ្នានិងគ្នា។ ពាក្យថា Kiriyāya សេចក្តីថា ដោយការធ្វើ។ ពាក្យថា Pavattiyā សេចក្តីថា ដោយការប្រព្រឹត្តទៅ។ ក្នុងពាក្យថា Daṇḍāni paññapeti នេះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនសួរយ៉ាងនោះតាំងពីដំបូង? ព្រោះថា ពាក្យនោះមិនមែនជាភាសាសភាវៈក្នុងសេចក្តីនោះឡើយ ហើយការប្រព្រឹត្តបែបនោះក៏មិនមានក្នុងព្រះសាសនា ក្នុងលោក ឬក្នុងលទ្ធិដទៃទៀតដែរ មានតែការប្រព្រឹត្តប្រៀបដូចជាកន្ត្រករបស់ពួកនិគ្រន្ថនោះប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា “kammāni paññapeti” (បញ្ញត្តនូវកម្មទាំងឡាយ) តែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Acittakaṃ សេចក្តីថា ប្រាសចាកចិត្ត គឺមិនមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ លោកសំដៅលើការចោទប្រកាន់ថា “តើរបស់ទាំងពីរនោះអាចកើតឡើងដោយគ្មានចិត្តយ៉ាងដូចម្តេច?” ទើបនាំយកឧទាហរណ៍ក្នុងទីនោះមកបង្ហាញថា “yathā kirā” ជាដើម។ ពាក្យថា Paṭivibhattānaṃ សេចក្តីថា ខុសគ្នាដោយអត្ថ។ ពាក្យថា Paṭivisiṭṭhānaṃ សេចក្តីថា ខុសគ្នាដោយសព្ទ ដោយអំណាចនៃវិសេសនបទ។ ពាក្យថា Vacanaṃ patiṭṭhapetukāmo សេចក្តីថា ប្រាថ្នានឹងតាំងទុកនូវពាក្យដែលទីឃតបស្សីពោលហើយ។ ព្រោះថាកាលបើពាក្យនោះត្រូវបានតាំងទុកហើយ ឧបាលិគហបតីដែលមកដល់ដោយការទាក់ទងនោះ បានឃើញធម៌ក្នុងទីនោះហើយ នឹងជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសាសនា។

ကထာ ဧဝ ဥပရိ ဝါဒါရောပနဿ ဝတ္ထုဘာဝတော ကထာဝတ္ထု. ကထာယံ ပတိဋ္ဌပေသီတိ ကထာဝတ္ထုသ္မိံ, တဒတ္ထေ ဝါ ပတိဋ္ဌပေသိ. ယထာ တံ ဝါဒါရောပနဘယေန န အဝဇာနာတိ, ဧဝံ တဿံ ကထာယံ, တသ္မိံ ဝါ အတ္ထေ ဒီဃတပဿိံ ယာဝတတိယံ ဝါဒေ ပတိဋ္ဌပေသိ. ဝါဒန္တိ ဒေါသံ.

សម្តីនោះឯង ព្រោះជាវត្ថុនៃការចោទប្រកាន់តទៅខាងលើ ទើបឈ្មោះថា កថាវត្ថុ។ ពាក្យថា Kathāyaṃ patiṭṭhapesi សេចក្តីថា តាំងទុកក្នុងកថាវត្ថុ ឬតាំងទុកក្នុងសេចក្តីនោះ។ ធ្វើមិនឲ្យគាត់បដិសេធព្រោះខ្លាចការចោទប្រកាន់យ៉ាងណា គឺបានតាំងទុកនូវទីឃតបស្សីក្នុងវាទៈនោះ ក្នុងកថានោះ ឬក្នុងសេចក្តីនោះ អស់វារៈបីដង យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Vāda សេចក្តីថា ទោស។

၅၇. ဣဒါနိ စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မမ္ပိ ဂဟေတွာ ကာယကမ္မာဒိဝသေန သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ ကာယကမ္မံ နာမာတိအာဒိ ‘‘ကမ္မဿ ကိရိယာယာ’’တိ ပါဠိယံ အကုသလကမ္မဿ အဓိဂတတ္တာ ဝုတ္တံ, ပုဗ္ဗေ ပန အဋ္ဌကာမာဝစရကုသလစေတနာတိအာဒိ သာဝဇ္ဇံ အနဝဇ္ဇဉ္စ သာမညတော ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဒဿိတံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ စေတနာ န ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ကမ္မံ ဓုရ’’န္တိ. ကာယကမ္မာဒိဘေဒံ ကမ္မမေဝ ဓုရံ ဇေဋ္ဌကံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, န စေတနာမတ္တမေဝ. ဧဝမာဂတေပီတိ ကမ္မာနီတိ ဧဝံ နာမေန အာဂတေပိ စေတနာ ဓုရံ, တတ္ထ စေတနံ ဇေဋ္ဌကံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ကထံ ပန တတ္ထ ကမ္မန္တိ ဝါ ကမ္မာနီတိ ဝါ အာဂတေ တေသံ စေတနာယ ဓုရဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ယတ္ထ ကတ္ထစိ…ပေ… လဘတီ’’တိ. တတ္ထ ယတ္ထ ကတ္ထစီတိ ယသ္မိံ ကိသ္မိဉ္စိ ဒွါရေ. သာ ဝုတ္တာဝါတိ သာ စေတနာ ဝုတ္တာဝ, ယာ ကာယသင်္ခါရာဒိပရိယာယေန (ယဿ ကဿစိ ကမ္မဿ ကာယဒွါရာဒီသု ပဝတ္တာပနစေတနာ) သမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ [Pg.29] တဒဂ္ဂေန လောကိယာပိ လောကုတ္တရာပိ ကမ္မမေဝ, အဘိဇ္ဈာဒယော ပန စေတနာပက္ခိကာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

៥៧. ឥឡូវនេះ ដើម្បីកាន់យកសូម្បីធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយចេតនា ហើយសង្គ្រោះបង្ហាញដោយអំណាចនៃកាយកម្មជាដើម ទើបពោលពាក្យថា “apicā” ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យជាដើមថា “កាយទុច្ចរិត ៣ យ៉ាង ឈ្មោះថាកាយកម្ម” ត្រូវបានពោលទុកក្នុងបាលីថា “kammassa kiriyāya” ព្រោះបានដល់អកុសលកម្ម ប៉ុន្តែពីមុនមក លោកបានបង្ហាញដោយធ្វើឲ្យរួមគ្នាតែមួយជាទូទៅ ទាំងធម៌ដែលមានទោស និងមិនមានទោស មានជាដើមថា កាមាវចរកុសលចេតនា ៨។ ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងទីនេះមិនកាន់យកចេតនា? លោកទើបពោលថា “imasmiṃ sutte kammaṃ dhuraṃ” (ក្នុងសូត្រនេះ កម្មជាប្រធាន)។ កម្មដែលចែកចេញជាកាយកម្មជាដើមនោះឯង ជាប្រធាន ជាធំ ជាប្រធាននាំមុខ មិនមែនត្រឹមតែចេតនាប៉ុណ្ណោះទេ។ ពាក្យថា Evamāgatepi សេចក្តីថា សូម្បីកាលបើមកដល់ដោយឈ្មោះថា “កម្មទាំងឡាយ” យ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏ចេតនានៅតែជាប្រធាន ក្នុងទីនោះ លោកសំដៅយកការធ្វើចេតនាឲ្យជាធំ ជាប្រធាននាំមុខហើយពោល នេះជាអធិប្បាយ។ ចុះកាលបើពាក្យថា កម្ម ឬ កម្មទាំងឡាយ មកដល់ក្នុងទីនោះហើយ តើភាពជាប្រធាននៃចេតនារបស់កម្មទាំងនោះមានយ៉ាងដូចម្តេច? លោកទើបពោលថា “yattha katthaci…pe… labhati”។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា yattha katthaci សេចក្តីថា ក្នុងទ្វារណាមួយ។ ពាក្យថា Sā vuttā សេចក្តីថា ចេតនានោះឯងដែលលោកពោលទុកហើយ ចេតនាណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារជាដើមនៃកម្មណាមួយ ដោយបរិយាយមានកាយសង្ខារជាដើម សូម្បីធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយចេតនានោះ ក៏ឈ្មោះថាកម្មដូចគ្នា ទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ដោយមានចេតនានោះជាកំពូល ចំណែកឯអភិជ្ឈាជាដើម គប្បីជ្រាបថាជាចំណែកនៃចេតនា។

မဟန္တန္တိ ကဋုကဖလံ. န ကိလမတိ သပ္ပာဋိဟာရိယတ္တာ ပဋိညာယ. ဣဒါနိ တေသံ သပ္ပာဋိဟာရိယတံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယဒိ အကုသလံ ပတွာ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မဟန္တန္တိ ဝဒန္တော န ကိလမတိ, အထ ကသ္မာ ဘဂဝါ ဣဓ အကုသလံ မနောကမ္မံ မဟာသာဝဇ္ဇံ ကထေသီတိ အာဟ ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ’’တိအာဒိ. ယာဝတတိယံ ပတိဋ္ဌာပနမတ္တေန ဂတမဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇန္တော. တေနာဟ ‘‘ကိဉ္စိ အတ္ထနိပ္ဖတ္တိံ အပဿန္တောပီ’’တိ.

ពាក្យថា Mahantaṃ សេចក្តីថា មានផលដ៏ក្តៅក្រហាយ។ មិនលំបាកឡើយ ព្រោះការប្តេជ្ញានោះប្រកបដោយបាដិហារិយ៍។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពប្រកបដោយបាដិហារិយ៍របស់ពាក្យទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យថា “tathā hī” ជាដើម។ ប្រសិនបើបុគ្គលកាលពោលថា កាយកម្មនិងវចីកម្មជាអកុសលមានទោសច្រើន មិនលំបាកទេ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងក្នុងទីនេះថា មនោកម្មជាអកុសលមានទោសច្រើនទៅវិញ? លោកទើបពោលថា “imasmiṃ pana ṭhāne” ជាដើម។ ដើរទៅតាមផ្លូវដែលខ្លួនធ្លាប់ទៅ ត្រឹមតែការតាំងទុកអស់វារៈបីដងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “kiñci atthanipphattiṃ apassantopi” (សូម្បីមិនឃើញការសម្រេចប្រយោជន៍ណាមួយក៏ដោយ)។

၅၈. နိဝါသဋ္ဌာနဘူတော ဗာလကော ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ဗာလကိနီ. သတ္ထုပဋိညာတတာယ နိဂဏ္ဌာနံ မဟာတိ သမ္ဘာဝိတတ္တာ မဟာနိဂဏ္ဌော.

៥៨. ស្រុកដែលជាទីលំនៅមានដល់នាងនោះ ព្រោះហេតុនោះ នាងនោះឈ្មោះថា បាលកិនី។ ព្រោះភាពជាអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសាស្តា និងព្រោះការសន្មតថាជាអ្នកធំក្នុងពួកនិគ្រន្ថ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មហានិគ្រន្ថ។

၆၀. အာဝဋ္ဋေတိ ပုရိမာကာရတော နိဝတ္တေတိ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတိ ဧတာယာတိ အာဝဋ္ဋနီ, မာယာ. တေနာဟ ‘‘အာဝဋ္ဋေတွာ ဂဟဏမာယ’’န္တိ. သတ္ထုပဋိညာနံ ဗုဒ္ဓဒဿနေ စိတ္တမေဝ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အယမေတ္ထ ဓမ္မတာ. သစေ ပန သော တံ ပဋိညံ အပ္ပဟာယ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခီဘာဝံ ဥပဂစ္ဆေယျ, သတ္တဓာ မုဒ္ဓါ ဖလေယျ, တသ္မာ ဘဂဝါ ‘‘မာ အယံ ဗာလော ဝိနဿီ’’တိအာဒိတောဝ ယထာ သမ္မုခီဘာဝံ န လဘတိ, တထာ ကရောတိ. သွာယမတ္ထော ပါထိကပုတ္တသမာဂမေန ဒီပေတဗ္ဗော. ဒဿနသမ္ပတ္တိနိယာမမာဟ ‘‘တထာဂတံ ဟီ’’တိအာဒိ. အာဂမာ နု ခေါ ဣဓ တုမှာကံ သန္တိကံ.

៦០. ធម៌ណាដែលញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យវិលត្រឡប់ចាកអាការៈមុន ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន ធម៌នោះឈ្មោះថា អាវដ្តនី គឺមាយា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “āvaṭṭetvā gahaṇamāyaṃ” (មាយាជាគ្រឿងទាក់ទាញយកមក)។ ចិត្តក្នុងការចង់ជួបព្រះពុទ្ធ មិនកើតឡើងដល់ពួកអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសាស្តាឡើយ នេះជាធម្មតាក្នុងរឿងនេះ។ តែបើគាត់មិនលះបង់ការប្តេជ្ញានោះ ហើយចូលទៅកាន់ទីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក្បាលរបស់គាត់នឹងត្រូវធ្លាយជាប្រាំពីរភាគ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា “កុំឲ្យបុគ្គលពាលនេះវិនាសឡើយ” ទើបទ្រង់ធ្វើដោយវិធីណាដែលមិនឲ្យគាត់បានចូលមកចំពោះព្រះភក្ត្រ តាំងពីដំបូងមក។ សេចក្តីនេះ គប្បីពន្យល់ដោយការជួបគ្នាជាមួយបាដិកបុត្ត។ លោកពោលពាក្យថា “tathā gataṃ hī” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញពីរបៀបនៃការបានឃើញ។ តើគាត់បានមកក្នុងទីជិតរបស់ពួកលោកក្នុងទីនេះដែរឬទេ?

၆၁. ဝစီသစ္စေ ပတိဋ္ဌဟိတွာတိ ယထာပဋိညာတာယ ပဋိညာယ ဌတွာ.

៦១. ពាក្យថា Vacīsacce patiṭṭhahitvā សេចក្តីថា តាំងនៅក្នុងពាក្យសន្យាដែលបានប្តេជ្ញាទុកយ៉ាងណា។

၆၂. သီတောဒကေ အမတာ ပါဏာ ပါနကာလေ ပန မရန္တိ, တေပိ တေန သီတောဒကပရိဘောဂေန မာရိတာ ဟောန္တိ, တသ္မာ တပဿိနာ နာမ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သီတောဒကံ န ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ တေသံ လဒ္ဓိ. ပါကတိကံ ဝါ ဥဒကံ သတ္တောတိ ပုရာတနာနံ နိဂဏ္ဌာနံ လဒ္ဓိ. တေနာဟ ‘‘သတ္တသညာယ သီတောဒကံ ပဋိက္ခိပန္တီ’’တိ. တေသံ တံ အဓုနာတနနိဂဏ္ဌာနံ ဝါဒေန ဝိရုဇ္ဈတိ. တေ ဟိ ပထဝီအာဒိနဝပဒတ္ထတော အညမေဝ ဇီဝိတံ ပဋိဇာနန္တိ. စိတ္တေန သီတောဒကံ ပါတုကာမော ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော ဟောတိ ရောဂေ ဌတွာပိ သတ္တာနံ စိတ္တဿ တထာ န ဝိတတတာ. တေနာဟ – ‘‘တေနဿ မနောဒဏ္ဍော တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇတီ’’တိ. တေနာတိ သီတောဒကံ ပါတုံ ပရိဘုဉ္ဇိတုဉ္စ ဣစ္ဆနေန. အဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ နိဂဏ္ဌဿ. တတ္ထေဝါတိ တထာစိတ္တုပ္ပာဒနေ ဧဝ. ဘိဇ္ဇတိ သံဝရဿ ဝိကောပိတတ္တာ. တထာဘူတော သော နိဂဏ္ဌော သီတောဒကံ [Pg.30] စေ လဘေယျ, ကတိပယံ ကာလံ ဇီဝေယျ, အလာဘေန ပန ပရိသုဿမာနကဏ္ဌောဋ္ဌတာလုဇိဝှာအာဒိကော သဗ္ဗသော ပရိဒါဟာဘိဘူတော မရေယျ. တေနာဟ – ‘‘သီတောဒကံ အလဘမာနော ကာလံ ကရေယျာ’’တိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ သီတောဒကံ ပိဝါယ သန္နိဿိတစိတ္တဿ မရဏံ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မနောဒဏ္ဍော ပန ဘိန္နောပိ စုတိမ္ပိ အာကဍ္ဎတီ’’တိ. ယသ္မာ ပန တထာဘူတစိတ္တဿ နိဂဏ္ဌဿ မနောသတ္တေသု နာမ ဒေဝေသု ဥပပတ္တိ ဟောတီတိ တိတ္ထိယာနံ လဒ္ဓိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မနောဒဏ္ဍော ပန ဘိန္နောပိ ပဋိသန္ဓိမ္ပိ အာကဍ္ဎတီ’’တိ. ဣတီတိ ဧဝံ ‘‘ဣဓာဿ နိဂဏ္ဌော’’တိအာဒိအာကာရေန. နန္တိ ဥပါလိံ ဂဟပတိံ. မဟန္တောတိ ဝဒါပေသိ ‘‘မနောပဋိဗဒ္ဓေါ ကာလင်္ကရောတီ’’တိ ဝဒန္တောတိ အဓိပ္ပာယော.

៦២. ពួកសត្វដែលមិនទាន់ស្លាប់នៅក្នុងទឹកត្រជាក់ តែដល់ពេលផឹកក៏ស្លាប់ទៅ ពួកសត្វទាំងនោះក៏ឈ្មោះថាត្រូវគេសម្លាប់ដោយការប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថាអ្នកបំពេញតបៈ មិនត្រូវប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់ដោយប្រការទាំងពួងឡើយ នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកគេ។ ម្យ៉ាងទៀត ទឹកធម្មតាគឺជាសត្វ នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកនិគ្រន្ថបុរាណ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipanti” (ពួកនិគ្រន្ថតែងហាមឃាត់ទឹកត្រជាក់ដោយសេចក្តីសំគាល់ថាជាសត្វ)។ លទ្ធិរបស់ពួកនិគ្រន្ថបុរាណនោះ តែងផ្ទុយនឹងវាទៈរបស់ពួកនិគ្រន្ថសម័យថ្មី។ ព្រោះថា ពួកនិគ្រន្ថសម័យថ្មីទាំងនោះ តែងប្តេជ្ញានូវជីវិតផ្សេងចាកវត្ថុទាំង ៩ មានផែនដីជាដើម។ គាត់មានបំណងចង់ផឹក ចង់ប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់ដោយចិត្ត សូម្បីកាលស្ថិតនៅក្នុងជំងឺ ក៏ចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយមិនបានផ្សាយទៅយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjati” (មនោទណ្ឌរបស់និគ្រន្ថនោះ តែងធ្លាយក្នុងទីនោះឯង)។ ពាក្យថា Tena សេចក្តីថា ដោយការចង់ផឹកនិងចង់ប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់។ ពាក្យថា Assa សេចក្តីថា របស់និគ្រន្ថដែលពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា Tattheva សេចក្តីថា ក្នុងការកើតឡើងនៃចិត្តយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Bhijjati សេចក្តីថា ធ្លាយទៅ ព្រោះការសង្វរត្រូវបានកំរើក។ និគ្រន្ថដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ប្រសិនបើបានទឹកត្រជាក់ គប្បីរស់នៅបានបន្តិចបន្តួច តែបើមិនបានទេ គាត់នឹងមានក បបូរមាត់ ពិដាន និងអណ្តាតស្ងួតក្រៀមក្រំ ហើយត្រូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយគ្របសង្កត់ដោយប្រការទាំងពួង ហើយក៏ស្លាប់ទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sītodakaṃ alabhamāno kālaṃ kareyya” (កាលបើមិនបានទឹកត្រជាក់ ក៏ធ្វើមរណកាលទៅ)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការស្លាប់កើតមានដល់បុគ្គលដែលមានចិត្តអាស្រ័យនឹងការចង់ផឹកទឹកត្រជាក់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi ākaḍḍhati” (សូម្បីមនោទណ្ឌធ្លាយទៅហើយ ក៏នៅតែទាញនាំនូវចុតិមកបាន)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការកើតឡើងក្នុងពួកទេវតាឈ្មោះ មនោសត្តៈ តែងមានដល់និគ្រន្ថដែលមានចិត្តសភាពយ៉ាងនោះ នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកអន្យតីរ្ថិយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “manodaṇḍo pana bhinnopi paṭisandhimpi ākaḍḍhati” (សូម្បីមនោទណ្ឌធ្លាយទៅហើយ ក៏នៅតែទាញនាំនូវបដិសន្ធិមកបាន)។ ពាក្យថា Iti សេចក្តីថា យ៉ាងនេះ ដោយអាការៈមានជាដើមថា “idhāssa nigaṇṭho”។ ពាក្យថា Naṃ សេចក្តីថា នូវឧបាលិគហបតី។ ពាក្យថា Mahanto សេចក្តីថា ញ៉ាំងឧបាលិគហបតីឲ្យនិយាយថា “បុគ្គលដែលមានចិត្តជំពាក់ស្លាប់ទៅ” នេះជាអធិប្បាយ។

ဥပါသကဿာတိ ဥပါလိဿ ဂဟပတိဿ. မုစ္ဆာဝသေနာတိအာဒိနာ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ မနောဒဏ္ဍဿ မဟန္တတံ ဝိဘာဝေတိ. စိတ္တသန္တတိပ္ပဝတ္တိမတ္တေနေဝါတိ ဝိနာ ကာယဒဏ္ဍေန ဝစီဒဏ္ဍေန စ ကေဝလံ စိတ္တသန္တတိပ္ပဝတ္တိမတ္တေန. ဘိဇ္ဇိတွာပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန အဘိဇ္ဇိတွာပိ. အနိယျာနိကာတိ အပ္ပာဋိဟီရာ, အယုတ္တာတိ အတ္ထော. သလ္လက္ခေသိ ဥပါသကောတိ ဝိဘတ္တိံ ဝိပရိဏာမေတွာ ယောဇနာ. ပဉှပဋိဘာနာနီတိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတေ အတ္ထေ ဥပ္ပဇ္ဇနကပဋိဘာနာနိ.

ពាក្យថា Upāsakassa (នៃឧបាសក) បានដល់ ឧបាលិគហបតី។ ទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាធំនៃមនោទណ្ឌ ដោយអនុវយ (ការស្របគ្នា) និងព្យតិរេក (ការផ្ទុយគ្នា) ដោយពាក្យជាដើមថា Mucchāvasena (ដោយអំណាចនៃការសន្លប់)។ ពាក្យថា Cittasantatippavattimatteneva (ត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តសន្តានប៉ុណ្ណោះ) គឺវៀរចាកកាយទណ្ឌ និងវចីទណ្ឌ ចេញ គឺត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តសន្តានតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Bhijjitvāpi (សូម្បីបែកធ្លាយហើយ) ក្នុងពាក្យនេះ ដោយសព្ទថា pi (សូម្បី) សំដៅយក សូម្បីមិនទាន់បែកធ្លាយ (abhijjitvāpi)។ ពាក្យថា Aniyyānikā (មិននាំចេញ) មានសេចក្តីថា មិនមានបាដិហារិយ៍ គឺមិនសមគួរ។ ការប្រកបពាក្យថា Sallakkhesi upāsako (ឧបាសកបានកំណត់ដឹងហើយ) គឺដោយការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ។ ពាក្យថា Pañhapaṭibhānāni (បដិភាណក្នុងបញ្ហាទាំងឡាយ) គឺបដិភាណដែលកើតឡើងក្នុងសេចក្តីដែលប្រាថ្នានឹងដឹង។

‘‘မနောပဋိဗဒ္ဓေါ ကာလံ ကရောတီ’’တိ ဝဒန္တေန အတ္ထတော မနောဒဏ္ဍဿ တဒုတ္တရဘာဝေါ ပဋိညာတော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဣဒါနိ မနောဒဏ္ဍော မဟန္တောတိ ဣဒံ ဝစန’’န္တိ. တထာ စေဝ ဝုတ္တံ – ‘‘မနောဒဏ္ဍောဝ ဗလဝါ မဟန္တောတိ ဝဒါပေသီ’’တိ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ឥឡូវនេះ មនោទណ្ឌជាធំ នេះជាពាក្យពោល» ព្រោះកាលបើពោលថា «បុគ្គលមានចិត្តជំពាក់ស្លាប់ទៅ» ឈ្មោះថាបានទទួលស្គាល់នូវភាពក្រៃលែងជាងនៃមនោទណ្ឌនោះដោយអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបលោកពោលទុកថា «ទ្រង់ធ្វើឱ្យពោលថា មនោទណ្ឌប៉ុណ្ណោះមានកម្លាំង មានសេចក្តីធំធេង»។

၆၃. ပါဏာတိပါတာဒိတော ယမနံ ယာမော, စတုဗ္ဗိဓော ယာမော စတုယာမော, စတုယာမသင်္ခါတေန သံဝရေန သံဝုတော စာတုယာမသံဝရသံဝုတော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ယာမ-သဒ္ဒေါ ကောဋ္ဌာသပရိယာယောတိ ‘‘ဣမိနာ စတုကောဋ္ဌာသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပိယဇာတိကံ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ ရာဂဝသေန ဗာလေဟိ ဘာဝနီယတ္တာ ‘‘ဘာဝိတ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ဘာဝိတန္တိ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ’’တိ.

៦៣. ការវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើម ឈ្មោះថា យាមៈ (ការសង្រួម) យាមៈមាន ៤ ប្រការ ឈ្មោះថា ចតុយាមៈ បុគ្គលអ្នកសង្រួមហើយដោយសេចក្តីសង្រួមដែលរាប់ថាចតុយាមៈ ឈ្មោះថា ចាតុយាមសំវរសំវុតៈ (អ្នកសង្រួមហើយដោយការសង្រួមក្នុងចតុយាមៈ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា សព្ទថា យាមៈ នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ផ្នែក (ចំណែក) ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយចំណែកទាំង ៤ នេះ»។ អារម្មណ៍មានរូបជាដើម ដែលជាទីស្រឡាញ់ ព្រោះតែពួកជនពាលតែងចម្រើនដោយអំណាចនៃរាគៈ ទើបហៅថា «ភាវិតៈ» (ដែលចម្រើនហើយ) ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា ភាវិតៈ បានដល់ កាមគុណទាំង ៥»។

ယော သဗ္ဗံ ပါပံ အာသဝဉ္စ ဝါရေတီတိ သဗ္ဗဝါရီ, တဿ နဝသု ပဒတ္ထေသု သတ္တမော ပဒတ္ထော, တေန သဗ္ဗဝါရိနာ ပါပံ ဝါရိတွာ ဌိတောတိ သဗ္ဗဝါရိဝါရိတော[Pg.31]. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗေန ပါပဝါရဏေန ဝါရိတပါပေါ’’တိ. တတော ဧဝ သဗ္ဗဿ ဝါရိတဗ္ဗဿ အာသဝဿ ဓုနနတော သဗ္ဗဝါရိဓုတော. ဝါရိတဗ္ဗဿ နိဝါရဏဝသေန သဗ္ဗဝါရိနော ဖုဋော ဖုသိတောတိ သဗ္ဗဝါရိဖုဋော. သံဃာတန္တိ သဟသာ ဟနနံ, အသဉ္စေတနိကဝဓန္တိ အတ္ထော. ကတရသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေတိ တီသု ဒဏ္ဍကောဋ္ဌာသေသု ကတရကောဋ္ဌာသေ.

ធម៌ឯណាដែលរារាំងនូវបាប និងអាសវៈទាំងពួង ធម៌នោះឈ្មោះថា សព្វវារី (ធម៌រារាំងទាំងពួង) ធម៌នោះជាបទទី ៧ ក្នុងបទទាំង ៩ បុគ្គលអ្នករារាំងបាបបានហើយ ស្ថិតនៅដោយសារសព្វវារីនោះ ឈ្មោះថា សព្វវារីវារិតៈ (អ្នករារាំងបាបដោយការរារាំងទាំងពួង)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អ្នកមានបាបរារាំងហើយ ដោយការរារាំងបាបទាំងពួង»។ ព្រោះហេតុនោះឯង ឈ្មោះថា សព្វវារីធុតៈ ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវអាសវៈដែលគួររារាំងទាំងពួង។ ឈ្មោះថា សព្វវារីផុដៈ ព្រោះផ្សព្វផ្សាយ គឺប៉ះពាល់ហើយ ដោយសព្វវារី គឺដោយអំណាចនៃការរារាំងធម៌ដែលគួររារាំង។ ពាក្យថា Saṅghātaṃ (ការសម្លាប់ដោយរហ័ស) សេចក្តីថា ការសម្លាប់ដោយមិនបានចេតនា។ ពាក្យថា Katarasmiṃ koṭṭhāse (ក្នុងចំណែកណា) គឺក្នុងចំណែកណា ក្នុងចំណែកនៃទណ្ឌៈទាំង ៣។

၆၄. ခလိယတိ သမာဒိယတီတိ ခလံ, ရာသီတိ အာဟ – ‘‘ဧကံ မံသခလန္တိ ဧကံ မံသရာသိ’’န္တိ. ဝိဇ္ဇာဓရဣဒ္ဓိယာ ဣဒ္ဓိမာ. သာ ပန ဣဒ္ဓိ ယသ္မာ အာနုဘာဝသမ္ပန္နဿေဝ ဣဇ္ဈတိ, န ယဿ ကဿစိ. တသ္မာ အာဟ ‘‘အာနုဘာဝသမ္ပန္နော’’တိ. ဝိဇ္ဇာနုဘာဝဝသေနေဝ အာနုဘာဝသမ္ပန္နော. စိတ္တေ ဝသီဘာဝပ္ပတ္တော အာနုဘာဝါယ ဧဝ ဝိဇ္ဇာယ ပဂုဏဘာဝါပါဒနေန. ဧတေန ဝသီဘာဝံ လောကိယသမညာဝသေန ဘဂဝါ ဥပါလိံ ဂဟပတိံ ပညပေတုကာမော ဧဝမာဟ. လောကိကာ ဟိ ‘‘ဘာဝနာမယဣဒ္ဓိယာ ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသီဘာဝပ္ပတ္တော ပရူပဃာတံ ကရောတီ’’တိ မညန္တိ. တထာ ဟိ တေ ဣသယော ပရေသံ သံဝဏ္ဏေန္တိ, ဣသီနံ အာနုဘာဝံ ကိတ္တေန္တိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော အာဂမိဿတီတိ.

៦៤. របស់ណាដែលគេប្រមូលទុក របស់នោះឈ្មោះថា ខលៈ (គំនរ) ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា ekaṃ maṃsakhalaṃ បានដល់ គំនរសាច់មួយ»។ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិមា (អ្នកមានឫទ្ធិ) ដោយឫទ្ធិរបស់វិជ្ជាធរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ឫទ្ធិនោះ តែងសម្រេចបានចំពោះតែបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយអានុភាពប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្រេចដល់បុគ្គលណាម្នាក់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អ្នកបរិបូណ៌ដោយអានុភាព»។ ឈ្មោះថា អ្នកបរិបូណ៌ដោយអានុភាព ក៏ដោយសារតែអំណាចនៃអានុភាពវិជ្ជានោះឯង។ ឈ្មោះថា ដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងចិត្ត ព្រោះការធ្វើវិជ្ជាដែលនាំមកនូវអានុភាពនោះឱ្យស្ទាត់ជំនាញ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលប្រាថ្នានឹងញ៉ាំងឧបាលិគហបតីឱ្យដឹងនូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ ដោយអំណាចនៃសម្មតិលោក ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ពួកលោកិយជនតែងយល់ឃើញថា «បុគ្គលអ្នកមានឫទ្ធិដោយឫទ្ធិសម្រេចអំពីការចម្រើន ដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងចិត្ត តែងធ្វើការបៀតបៀនអ្នកដទៃបាន»។ ព្រោះថា ពួកជនទាំងនោះតែងសរសើរពួកឥសីដល់អ្នកដទៃ តែងពោលសរសើរនូវអានុភាពរបស់ពួកឥសី។ ក៏សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះនឹងមានមកខាងមុខ។

၆၅. အရညမေဝ ဟုတွာတိ သဗ္ဗသော အရညမေဝ ဟုတွာ. အရညဘာဝေန အရညံ ဇာတံ, န နာမမတ္တေန. ဣသီနံ အတ္ထာယာတိ ဣသီနံ အာသာဒနတ္ထာယ.

៦៥. ពាក្យថា Araññameva hutvā (ទៅជាព្រៃតែម្តង) គឺទៅជាព្រៃដោយប្រការទាំងពួង។ កើតជាព្រៃដោយភាពជាព្រៃពិតប្រាកដ មិនមែនត្រឹមតែឈ្មោះឡើយ។ ពាក្យថា Isīnaṃ atthāya (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកឥសី) គឺដើម្បីការប្រទូស្តចំពោះពួកឥសី។

ဂေါဓာဝရီတီရတော နာတိဒူရေ. ဥသူယမာနောတိ ‘‘န မံ ဧသ ဇနော ပရိဝါရေတီ’’တိ ဥသူယံ ကရောန္တော. ကိလိဋ္ဌော ဝတာတိ ပင်္ကဒန္တရဇသိရတာဒီဟိ ကိလိဋ္ဌသရီရော. အနဉ္ဇိတမဏ္ဍိတောတိ အနဉ္ဇိတက္ခိကော သဗ္ဗေန, သဗ္ဗံ အမဏ္ဍိတော စ. တသ္မိံ ကာလေ ‘‘ကာလဿေဝ အက္ခီနံ အဉ္ဇနံ မင်္ဂလ’’န္တိ မနုဿာနံ လဒ္ဓိ, တသ္မာ အနဉ္ဇနံ ဝိသုံ ဂဟိတံ.

ក្នុងទីមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានអំពីឆ្នេរស្ទឹងគោធាវរី។ ពាក្យថា Usūyamāno (កាលច្រណែន) គឺធ្វើសេចក្តីច្រណែនថា «ជននេះមិនចោមរោមអញឡើយ»។ ពាក្យថា Kiliṭṭho vata (សៅហ្មងហ្ន៎) គឺមានរាងកាយសៅហ្មងដោយធ្មេញមានក្អែល និងក្បាលមានធូលីជាដើម។ ពាក្យថា Anañjitamaṇḍito (មិនបានលាបគ្រឿងក្រអូប និងមិនបានតាក់តែង) គឺមិនបានលាបភ្នែកដោយប្រការទាំងពួង និងមិនបានតាក់តែងរាងកាយទាំងពួង។ ក្នុងសម័យនោះ ពួកមនុស្សមានលទ្ធិយល់ឃើញថា «ការលាបភ្នែកតាំងពីព្រលឹម ជាមង្គល» ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកលើកយកការមិនលាបភ្នែកមកពោលដោយឡែក។

ရာဇာ တဿ ဝစနံ ဂဟေတွာတိ ‘‘ဝေဒေသု ဤဒိသံ အာဂတံ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ရာဇာ တဿ ပုရောဟိတဿ ဝစနံ ဂဟေတွာ. ဥသုမဇာတဟဒယောတိ ဥတ္တတ္တဟဒယော. နာသိကာနံ အပ္ပဟောန္တေ မုခေန အဿသန္တော.

ពាក្យថា Rājā tassa vacanaṃ gahetvā (ព្រះរាជាទ្រង់ទទួលយកពាក្យរបស់គាត់) គឺព្រះរាជាទ្រង់ទទួលយកពាក្យរបស់បុរោហិតនោះថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សេចក្តីនេះប្រហែលជាមានមកក្នុងគម្ពីរវេទទាំងឡាយយ៉ាងនេះហើយ»។ ពាក្យថា Usumajātahadayo (មានហឫទ័យកើតកម្តៅ) គឺមានចិត្តក្តៅក្រហាយ។ កាលបើដង្ហើមចេញចូលតាមច្រមុះមិនគ្រាន់ ទើបដកដង្ហើមតាមមាត់។

ဝိဇိတဇယေဟိ အာဂန္တွာ နက္ခတ္တယုတ္တံ အာဂမေန္တေဟိ နိသီဒိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ဇယခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနံ. ဥဒကဝုဋ္ဌိပါတနာဒိ တသ္မိံ ပါပကမ္မေ အသမင်္ဂိဘူတာနမ္ပိ သမနုညတာယ [Pg.32] အန္တောကရဏတ္ထံ ကတံ. ကတဘဏ္ဍဝုဋ္ဌီတိ အာဘရဏဝဿံ. မဟာဇနော သမနုညော ဇာတောတိ ယောဇနာ. မာတုပေါသကရာမောတိ မာတရိ သမ္မာပဋိပန္နော ရာမော နာမ ဧကော ပုရိသော. အသမင်္ဂိဘူတာနန္တိ အသမနုညာနံ.

ទីកន្លែងដែលពួកជនអ្នកឈ្នះសង្គ្រាមត្រឡប់មកវិញ ហើយរង់ចាំនក្ខត្តឫក្ស គួរគង់នៅ ឈ្មោះថា ជយខន្ធាវារដ្ឋាន (ទីតាំងទ័ពជ័យ)។ ការបង្អុរចុះនៃទឹកភ្លៀងជាដើម គឺធ្វើឡើងដើម្បីរាប់បញ្ចូលសូម្បីពួកជនដែលមិនបានរួមចំណែកក្នុងអំពើបាបនោះ ប៉ុន្តែបានយល់ព្រមតាម។ ពាក្យថា Katabhaṇḍavuṭṭhi (ភ្លៀងគ្រឿងប្រដាប់ដែលគេធ្វើហើយ) គឺភ្លៀងគ្រឿងអលង្ការ។ ការប្រកបពាក្យថា Mahājano samanuñño jāto (មហាជនបានយល់ព្រមតាមហើយ)។ ពាក្យថា Mātuposakarāmo (រាមៈអ្នកចិញ្ចឹមមាតា) គឺបុរសម្នាក់ឈ្មោះ រាមៈ ដែលប្រតិបត្តិត្រូវចំពោះមាតា។ ពាក្យថា Asamaṅgibhūtānaṃ (នៃពួកជនដែលមិនបានរួមចំណែក) គឺនៃពួកជនដែលមិនបានយល់ព្រមតាម។

အဝကိရိယာတိ အသုဿူသတံ ပဋိစ္စ. ဖုလိင်္ဂါနီတိ အဂ္ဂိကဏာနိ. ပတန္တိ ကာယေတိ ကာယေ ဣတော စိတော နိပတန္တိ. ဧတေ ကိရ နိရယံ ဝိဝရိတွာ မဟာဇနဿ ဒဿေန္တိ.

ពាក្យថា Avakiriya (ការខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ) គឺព្រោះអាស្រ័យការមិនចង់ស្តាប់។ ពាក្យថា Phuliṅgāni (រងើកភ្លើង) គឺកំទេចភ្លើងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Patanti kāye (ធ្លាក់ចុះលើកាយ) គឺធ្លាក់ចុះលើរាងកាយខាងនេះខាងនោះ។ ឮថា ទេវតាទាំងឡាយបើកនរកបង្ហាញដល់មហាជន។

ယထာဖာသုကဋ္ဌာနန္တိ မယံ ကဉ္စိပိ ဒေသံ ဥဒ္ဒိဿ န ဂစ္ဆာမ, ယတ္ထ ပန ဝသန္တဿ ပဗ္ဗဇိတဿ ဖာသု ဟောတိ, တံ ယထာဖာသုကဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆာမာတိ အဓိပ္ပာယော. သံဃာတိ သံဟတာ. ဂဏာတိ တံတံသေဏိဘာဝေန ဂဏိတဗ္ဗတာယ ဂဏာ. ဂဏီဘူတာတိ ဧကဇ္ဈာသယာ ဟုတွာ ရာသိဘူတာ. အဒိန္နာဒါနန္တိအာဒီသုပိ နိရယေ ပစ္စိတွာ မနုဿလောကံ အာဂတဿ ဝိပါကာဝသေသေနာတိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ពាក្យថា Yathāphāsukaṭṭhānaṃ (ទៅកាន់កន្លែងដែលសប្បាយ) សេចក្តីអធិប្បាយថា យើងមិនសំដៅទៅកាន់ប្រទេសណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែ កាលបើបព្វជិតរស់នៅទីណាមានសេចក្តីសប្បាយ យើងនឹងទៅកាន់កន្លែងដែលសប្បាយនោះ។ ពាក្យថា Saṅghā (សង្ឃៈ) គឺការប្រមូលផ្តុំគ្នា។ ពាក្យថា Gaṇā (គណៈ) គឺក្រុមដែលគួររាប់ដោយភាពជាពួកនោះៗ។ ពាក្យថា Gaṇībhūtā (ទៅជាក្រុម) គឺមានអធ្យាស្រ័យជាមួយគ្នា ហើយប្រមូលផ្តុំគ្នាជាក្រុម។ សូម្បីក្នុងសិក្ខាបទមានអទិន្នាទានជាដើម គប្បីនាំពាក្យថា «ដោយផលវិបាកដែលនៅសេសសល់ របស់បុគ្គលដែលឆ្អិនក្នុងនរកហើយ មកកើតក្នុងមនុស្សលោក» មកប្រកបចូលគ្នាផង។

ပဂ္ဂဏှိဿာမီတိ သမ္ဘာဝနံ ဥပ္ပာဒေဿာမိ. နေသံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ စိန္တေသီတိ ယောဇနာ. ကိံ စိန္တေသိ? အာဃာတံ ဥပ္ပာဒေတွာ အနတ္ထကရဏူပါယံ. တေနာဟ ‘‘သော ဓမ္မကထာပရိယောသာနေ’’တိအာဒိ. နာဂဗလပိစ္ဆိလ္လာဒီနန္တိ နာဂဗလသာသပအင်္ကောလတေလကဏိကာရနိယျာသာဒီနံ စိက္ခလ္လာနံ. ဝိဟေဌယိံသု နိရယာဒိကထာဟိ ဃဋ္ဋေန္တာ. ဆဒွါရာရမ္မဏေတိ စက္ခာဒီနံ ဆန္နံ ဒွါရာနံ အာရမ္မဏဘူတေ ရူပါဒိဝိသယေ.

ពាក្យថា Paggaṇhissāmi (យើងនឹងទំនុកបម្រុង) គឺយើងនឹងបង្កើតសេចក្តីគោរពកោតក្រែង។ ការប្រកបពាក្យថា «គិតថា គួរធ្វើដល់ជនទាំងនោះ»។ តើគាត់គិតអ្វី? គឺគិតរកឧបាយដើម្បីធ្វើសេចក្តីវិនាស ដោយការបង្កើតគំនុំ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «គាត់នោះ ក្នុងពេលចប់ធម៌ទេសនា» ជាដើម។ ពាក្យថា Nāgabalapicchillādīnaṃ (នៃភក់មានទឹកមាត់ដំរីជាដើម) គឺភក់ដែលកើតអំពីប្រេងដើមដំរី គ្រាប់ស្ពៃ ដើមអង្កោល និងជ័រដើមខ្ទឹងជាដើម។ ពាក្យថា Viheṭhayiṃsu (បៀតបៀនហើយ) គឺប៉ះពាល់ដោយសម្តីនិយាយអំពីនរកជាដើម។ ពាក្យថា Chadvārārammaṇe (ក្នុងអារម្មណ៍នៃទ្វារទាំង ៦) គឺក្នុងវិស័យមានរូបជាដើម ដែលជាអារម្មណ៍នៃទ្វារទាំង ៦ មានចក្ខុទ្វារជាដើម។

နဝ ဝုဋ္ဌိယောတိ ဥဒကဝုဋ္ဌိ သုမနပုပ္ဖဝုဋ္ဌိ မာသကဝုဋ္ဌိ ကဟာပဏဝုဋ္ဌိ အာဘရဏဝုဋ္ဌိ အာဝုဓဝုဋ္ဌိ အင်္ဂါရဝုဋ္ဌိ ပါသာဏဝုဋ္ဌိ ဝါလိကာဝုဋ္ဌီတိ ဣမာ နဝ ဝုဋ္ဌိယော. အဝဉ္စယီတိ သက္ကာရံ ကရောန္တော ဝိယ ဟုတွာ အသက္ကာရံ ကရောန္တော အနတ္ထစရဏေန ဝဉ္စယိ. အဒူသကေတိ အနပရာဓေ.

ពាក្យថា Nava vuṭṭhiyo (ភ្លៀង ៩ ប្រការ) គឺភ្លៀងទឹក ភ្លៀងផ្កាម្លិះ ភ្លៀងប្រាក់មាសកៈ ភ្លៀងកហាបណៈ ភ្លៀងគ្រឿងអលង្ការ ភ្លៀងគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ ភ្លៀងរងើកភ្លើង ភ្លៀងដុំថ្ម និងភ្លៀងខ្សាច់ ទាំងនេះជាភ្លៀង ៩ ប្រការ។ ពាក្យថា Avañcayi (បញ្ឆោតហើយ) គឺធ្វើដូចជាធ្វើសក្ការៈ តែបែរជាធ្វើអសក្ការៈវិញ គឺបញ្ឆោតដោយការប្រព្រឹត្តអំពើមិនជាប្រយោជន៍។ ពាក្យថា Adūsake (ក្នុងបុគ្គលដែលមិនប្រទូស្ត) គឺក្នុងបុគ្គលដែលមិនមានទោសកំហុស។

‘‘ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ ဗြာဟ္မဏကညာ’’တိ ဇာတကဋ္ဌကထာဒီသု (ဇာ. အဋ္ဌ. ၄.၁၅.မာတင်္ဂဇာတကဝဏ္ဏနာ) အာဂတံ, ဣဓ ပန ‘‘သေဋ္ဌိဓီတာ’’တိ. ဝါရေယျတ္ထာယာတိ အာဝါဟတ္ထာယ, အဿာတိ ပေသိတပုဂ္ဂလဿ. တာဒိသေန နီစကုလသံဝတ္တနိယေန ကမ္မုနာ လဒ္ဓေါကာသေန စဏ္ဍာလယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တော.

ពាក្យថា «នាងទិដ្ឋមង្គលិកា ជាកូនស្រីព្រាហ្មណ៍» មានមកក្នុងអដ្ឋកថាជាតកជាដើម (អដ្ឋកថា មាតង្គជាតក) ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកពោលថា «កូនស្រីសេដ្ឋី»។ ពាក្យថា Vāreyyatthāya (ដើម្បីការស្តីដណ្តឹង) គឺដើម្បីការរៀបការ។ ពាក្យថា Assa (ដល់គាត់) គឺដល់បុគ្គលដែលគេបញ្ជូនទៅ។ ព្រះពោធិសត្វបានទៅកើតក្នុងកំណើតចណ្ឌាល ព្រោះកម្មដែលនាំឱ្យទៅកើតក្នុងត្រកូលទាបបែបនោះ បានឱកាសហុចផលឱ្យ។

စမ္မဂေဟေတိ [Pg.33] စမ္မေန ဆာဒိတေ ဂေဟေ. မာတင်္ဂေါတွေဝဿ နာမံ အဟောသိ ဇာတိသမုဒါဂတံ. တန္တိ ဃဏ္ဋံ. ဝါဒေန္တော တာလနေန သဒ္ဒံ ကရောန္တော. မဟာပထံ ပဋိပဇ္ဇိ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ ဂေဟဒွါရသမီပေန.

ពាក្យថា Cammagehe (ក្នុងផ្ទះស្បែក) គឺក្នុងផ្ទះដែលប្រក់ដោយស្បែក។ ព្រះពោធិសត្វនោះមានឈ្មោះថា «មាតង្គៈ» តែម្តង ដែលកើតឡើងតាមជាតិត្រកូល។ ពាក្យថា Taṃ (នោះ) គឺនូវកណ្តឹង។ ពាក្យថា Vādento (កាលទះ/កាលវាយ) គឺធ្វើសំឡេងដោយការទះវាយ។ បានដើរទៅកាន់ផ្លូវធំ ក្បែរទ្វារផ្ទះរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកា។

တဿာ ဝေယျာဝစ္စကရာ စေဝ ဥပဋ္ဌာကမနုဿာ ပဋိဗဒ္ဓါ စ သုရာသောဏ္ဍာဒယော ဇာဏုကပ္ပရာဒီဟိ သုကောဋ္ဋိတံ ကောဋ္ဋိတဘာဝေန မုစ္ဆံ အာပန္နတ္တာ မတောတိ သညာယ ဆဍ္ဍေသုံ.

ពួកអ្នកបម្រើការងារក្តី ពួកអ្នកបម្រើផ្ទាល់ក្តី និងពួកអ្នកប្រមឹកស្រាជាដើមដែលជាប់ជំពាក់នឹងនាងក្តី បានវាយដំយ៉ាងដំណំដោយជង្គង់ និងកែងដៃជាដើម ហើយបានបោះបង់ចោលព្រះពោធិសត្វនោះ ដោយសេចក្តីសម្គាល់ថា ស្លាប់ហើយ ព្រោះតែការសន្លប់បាត់ស្មារតីដោយសារការវាយដំយ៉ាងខ្លាំងនោះ។

အထ ဗောဓိသတ္တော အာယုအဝသေသဿ အတ္ထိတာယ မန္ဒမန္ဒေ ဝါတေ ဝါယန္တေ စိရေန သညံ ပဋိလဘတိ. တေနာဟ ‘‘မဟာပုရိသော’’တိအာဒိ. ဂေဟင်္ဂဏေတိ ဂေဟဿ မဟာဒွါရတော ဗဟိ ဝိဝဋင်္ဂဏေ. ပတိတောတိ ပါတံ ကတွာ ဣစ္ဆိတတ္ထနိပ္ဖတ္တိံ အန္တရံ ကတွာ အနုပ္ပဝေသေန နိပန္နော. ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယာတိ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာကာရဏေန.

លំដាប់នោះ ព្រះពោធិសត្វ ព្រោះតែនៅមានអាយុសេសសល់ កាលបើខ្យល់បក់មកល្វើយៗ ក៏បានដឹងខ្លួនឡើងវិញដោយប្រើពេលយូរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មហាបុរស» ជាដើម។ ពាក្យថា Gehaṅgaṇe (ក្នុងលានផ្ទះ) គឺក្នុងលានវាលខាងក្រៅទ្វារធំនៃផ្ទះ។ ពាក្យថា Patito (ដេកដួល) គឺដេកដួលទៅ ដោយធ្វើការសម្រេចប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នាទុកឱ្យនៅចន្លោះ ហើយចូលទៅដេក។ ពាក្យថា Diṭṭhamaṅgalikāya (ព្រោះនាងទិដ្ឋមង្គលិកា) គឺព្រោះតែហេតុនៃនាងទិដ្ឋមង្គលិកា។

ယသန္တိ ဝိဘဝံ ကိတ္တိသဒ္ဒဉ္စ. စန္ဒန္တိ စန္ဒမဏ္ဍလံ, စန္ဒဝိမာနန္တိ အတ္ထော. ဥစ္ဆိဋ္ဌဂေဟေတိ ပရေဟိ ပရိဘုတ္တဂေဟေ. မဏ္ဍပေတိ နဂရမဇ္ဈေ မဟာမဏ္ဍပေ.

ពាក្យថា Yasaṃ (យស) គឺទ្រព្យសម្បត្តិ និងកេរ្តិ៍ឈ្មោះ។ ពាក្យថា Candaṃ (ព្រះចន្ទ) សេចក្តីថា មណ្ឌលព្រះចន្ទ គឺវិមានព្រះចន្ទ។ ពាក្យថា Ucchiṭṭhagehe (ក្នុងផ្ទះសំណល់) គឺក្នុងផ្ទះដែលអ្នកដទៃប្រើប្រាស់ហើយ។ ពាក្យថា Maṇḍape (ក្នុងរោង) គឺក្នុងរោងធំកណ្តាលក្រុង។

ခီရမဏိမူလန္တိ ခီရမူလံ, ပါဒေသု ဗဒ္ဓမဏိမူလဉ္စ. ယာဝတာ ဝါစုဂ္ဂတာ ပရိယတ္တီတိ ယတ္တကော မနုဿဝစီဒွါရတော ဥဂ္ဂတော နိက္ခန္တော ပဝတ္တော, ယံကိဉ္စိ ဝစီမယန္တိ အတ္ထော. အာကာသင်္ဂဏေတိ ဝိဝဋင်္ဂဏေ.

ពាក្យថា Khīramaṇimūlaṃ (ថ្លៃទឹកដោះ និងកែវមណី) គឺថ្លៃទឹកដោះ និងថ្លៃកែវមណីដែលចងនៅនឹងជើង។ ពាក្យថា Yāvatā vācuggatā pariyatti (ព្រះត្រៃបិដកដែលស្ទាត់ដោយវាចាប៉ុន្មាន) សេចក្តីថា ធម៌ដែលចេញទៅ គឺរលាស់ចេញ គឺប្រព្រឹត្តទៅអំពីវចីទ្វាររបស់មនុស្សមានប្រមាណប៉ុន្មាន គឺធម៌ណាមួយដែលសម្រេចដោយវាចា។ ពាក្យថា Ākāsaṅgaṇe (ក្នុងលានអាកាស) គឺក្នុងលានវាល។

ဒုမ္မဝါသီတိ ဓူမော ဓူသရော, အနဉ္ဇိတာမဏ္ဍိတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဩတလ္လကောတိ နိဟီနဇ္ဈာသယော, အပ္ပာနုဘာဝေါတိ အတ္ထော. ပဋိမုဉ္စ ကဏ္ဌေတိ ယာဝ ဂလဝါဋကာ ပါရုပိတွာ. ကော ရေ တုဝန္တိ အရေ ကော နာမ တွံ.

ពាក្យថា Dummavāsī (អ្នកមានសម្លៀកបំពាក់អាក្រក់) សេចក្តីអធិប្បាយថា មានខ្លួនប្រឡាក់ដោយធូលី គឺមិនបានលាបគ្រឿងក្រអូប និងមិនបានតាក់តែង។ ពាក្យថា Otallako (មនុស្សថោកទាប) សេចក្តីថា មានអធ្យាស្រ័យថោកទាប គឺមានអានុភាពតិច។ ពាក្យថា Paṭimuñca kaṇṭhe (ចងនៅនឹងក) គឺដណ្តប់រហូតដល់ក។ ពាក្យថា Ko re tuvaṃ (នែវើយ ឯងជាអ្នកណា) សេចក្តីថា នែវើយ ឯងឈ្មោះអ្វី។

ပကတန္တိ ပဋိယတ္တံ နာနပ္ပကာရတော အဘိသင်္ခတံ. ဥတ္တိဋ္ဌပိဏ္ဍန္တိ အန္တရဃရံ ဥပဂမ္မ ဌတွာ လဒ္ဓဗ္ဗပိဏ္ဍံ, ဘိက္ခာဟာရန္တိ အတ္ထော. လဘတန္တိ လစ္ဆတု. သပါကောတိ မဟာသတ္တော ဇာတိဝသေန ယထာဘူတံ အတ္တာနံ အာဝိကရောတိ.

ពាក្យថា Pakataṃ (ដែលគេធ្វើហើយ) គឺដែលគេចាត់ចែង គឺតាក់តែងដោយប្រការផ្សេងៗ។ ពាក្យថា Uttiṭṭhapiṇḍaṃ (ដុំបាយដែលបានមកដោយការក្រោកឈរ) គឺដុំបាយដែលគប្បីបានដោយការចូលទៅឈរនៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ សេចក្តីថា អាហារដែលបានមកពីការសូមទាន។ ពាក្យថា Labhataṃ (ចូរបានចុះ) គឺចូរបានចុះ។ ពាក្យថា Sapāko (អ្នកស៊ីឆ្កែ) គឺមហាសត្វសម្តែងខ្លួនតាមពិតដោយអំណាចនៃជាតិកំណើត។

အတ္ထတ္ထိတံ သဒ္ဒဟတောတိ သမ္ပရာယိကဿ အတ္ထဿ အတ္ထိဘာဝံ သဒ္ဒဟန္တဿ. အပေဟီတိ အပဂစ္ဆ. ဧတ္တောတိ ဣမသ္မာ ဌာနာ. ဇမ္မာတိ လာမက.

ពាក្យថា Atthatthitaṃ saddahato (របស់បុគ្គលអ្នកជឿនូវសេចក្តីមាននៃប្រយោជន៍) គឺរបស់បុគ្គលអ្នកជឿនូវភាពមានពិតនៃប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក។ ពាក្យថា Apehi (ចូរថយចេញទៅ) គឺចូរចៀសចេញទៅ។ ពាក្យថា Etto (អំពីទីនេះ) គឺអំពីកន្លែងនេះ។ ពាក្យថា Jamma (នែអ្នកថោកទាប) គឺនែអ្នកលាមក។

အနူပခေတ္တေတိ [Pg.34] အဇင်္ဂလေ ဥဒကသမ္ပန္နေ ခေတ္တေ ဖလဝိသေသံ ပစ္စာသီသန္တာ. ဧတာယ သဒ္ဓါယ ဒဒါဟိ ဒါနန္တိ နိန္နံ ထလဉ္စ ပူရေန္တော မေဃော ဝိယ ဂုဏဝန္တေ နိဂ္ဂုဏေ စ ဒါနံ ဒေဟိ, ဧဝံ ဒေန္တော စ အပ္ပေဝ အာရာဓယေ ဒက္ခိဏေယျေတိ. ဒက္ခိဏေယျေတိ သီလာဒိဂုဏသမန္နာဂတေ.

ពាក្យថា Anūpakhette (ក្នុងស្រែដែលមានទឹកដីល្អ) គឺក្នុងស្រែដែលមិនមែនជាដីគោក គឺបរិបូណ៌ដោយទឹក កាលសង្ឃឹមចំពោះផលដ៏វិសេស។ ពាក្យថា Etāya saddhāya dadāhi dānaṃ (ចូរឱ្យទានដោយសេចក្តីជ្រះថ្លានោះចុះ) សេចក្តីថា ចូរឱ្យទានដល់បុគ្គលអ្នកមានគុណ និងអ្នកមិនមានគុណ ដូចជាមេឃដែលបង្អុរភ្លៀងបំពេញទីទំនាបនិងទីទួលដូច្នោះឯង កាលបើឱ្យយ៉ាងនេះ គប្បីធ្វើឱ្យទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយពេញចិត្តបានខ្លះ។ ពាក្យថា Dakkhiṇeyye (ក្នុងទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយ) គឺក្នុងបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើម។

တာနီတိ တေ ဗြာဟ္မဏာ. ဝေဏုပဒရေနာတိ ဝေဠုဝိလီဝေန.

ពាក្យថា Tāni (ទាំងនោះ) គឺពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ ពាក្យថា Veṇupadarena (ដោយបន្ទះឫស្សី) គឺដោយចម្រៀកឫស្សី។

ဂိရိံ နခေန ခဏသီတိ ပဗ္ဗတံ အတ္တနော နခေန ခဏန္တော ဝိယ အဟောသိ. အယောတိ ကာလလောဟံ. ပဒဟသီတိ အဘိဘဝသိ, အတ္တနော သရီရေန အဘိဘဝန္တော ဝိယ အဟောသိ.

ពាក្យថា Giriṃ nakhena khaṇasi (ឯងកាយភ្នំដោយក្រចក) សេចក្តីថា ដូចជាកាយភ្នំដោយក្រចករបស់ខ្លួនដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា Ayo (ដែក) គឺដែកខ្មៅ។ ពាក្យថា Padahasi (ឯងសង្កត់សង្កិន) គឺឯងគ្របសង្កត់ ដូចជាគ្របសង្កត់ដោយរាងកាយរបស់ខ្លួនដូច្នោះឯង។

အာဝေဓိတန္တိ စလိတံ ဝိပရိဝတ္တေတွာ ဌိတံ. ပိဋ္ဌိတောတိ ပိဋ္ဌိပဿေန. ဗာဟုံ ပသာရေတိ အကမ္မနေယျန္တိ အကမ္မက္ခမံ ဗာဟုဒွယံ ထဒ္ဓံ သုက္ခဒဏ္ဍကံ ဝိယ ကေဝလံ ပသာရေတိ, န သမိဉ္ဇေတိ, သေတာနိ အက္ခီနိ ပရိဝတ္တနေန ကဏှမဏ္ဍလဿ အဒိဿနတော.

ពាក្យថា Āvedhitaṃ (ញាប់ញ័រ) គឺកម្រើក គឺបែរត្រឡប់ទៅវិញ។ ពាក្យថា Piṭṭhito (ពីខាងក្រោយ) គឺដោយផ្នែកខាងក្រោយ。 ពាក្យថា Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ (លាតដៃចេញទៅដោយមិនអាចធ្វើការបាន) គឺលាតដៃទាំងពីរដែលមិនអាចធ្វើការបាន គឺរឹងកំព្រឹសដូចជាឈើស្ងួត គឺបានត្រឹមតែលាតចេញទៅ មិនអាចបត់ចូលបានឡើយ ឯភ្នែកទាំងឡាយក៏ឡើងស ព្រោះតែការក្រឡាប់ភ្នែកមើលមិនឃើញប្រស្រីភ្នែកខ្មៅ។

ဇီဝိတန္တိ ဇီဝနံ.

ពាក្យថា Jīvitaṃ (ជីវិត) គឺការរស់នៅ។

ဝေဟာယသန္တိ အာကာသေ. ပထဒ္ဓုနောတိ ပထဘူတဒ္ဓုနော ဝိယ.

ពាក្យថា Vehāyasaṃ (ទៅកាន់អាកាស) គឺក្នុងអាកាស។ ពាក្យថា Pathaddhuno (ដូចជាធូលីលើផ្លូវ) គឺដូចជាធូលីដែលជាផ្លូវដូច្នោះឯង។

သညမ္ပိ န ကရောတီတိ ‘‘ဣမေ ကုလပ္ပသုတာ’’တိ သညာမတ္တမ္ပိ န ကရောတိ. ဒန္တကဋ္ဌကုစ္ဆိဋ္ဌကန္တိ ခါဒိတဒန္တကဋ္ဌတ္တာ ဝုတ္တံ. ဧတဿေဝ ဥပရိ ပတိဿတိ အပ္ပဒုဋ္ဌပဒေါသဘာဝတော, မဟာသတ္တဿ တဒါ ဥက္ကံသဂတခေတ္တဘာဝတော. ဣဒ္ဓိဝိသယော နာမ အစိန္တေယျော, တသ္မာ ကထံ သူရိယဿ ဥဂ္ဂန္တုံ နာဒါသီတိ န စိန္တေတဗ္ဗံ. အရုဏုဂ္ဂံ န ပညာယတီတိ တသ္မိံ ပဒေသေ အရုဏပဘာ န ပညာယတိ, အန္ဓကာရော ဧဝ ဟောတိ.

ពាក្យថា Saññampi na karoti (សូម្បីសេចក្តីសម្គាល់ក៏មិនធ្វើ) គឺសូម្បីត្រឹមតែសេចក្តីសម្គាល់ថា «ពួកជនទាំងនេះកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់» ក៏មិនធ្វើឡើយ។ ពាក្យថា Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakaṃ (ឈើស្ទង់ធ្មេញដែលនៅសល់) លោកពោលព្រោះតែឈើស្ទង់ធ្មេញដែលខាំទំពារហើយ។ វត្ថុនោះនឹងធ្លាក់ទៅលើក្បាលរបស់បុគ្គលនោះឯង ព្រោះតែភាពជាអ្នកមិនប្រទូស្តចំពោះបុគ្គលដែលមិនប្រទូស្ត និងព្រោះតែមហាសត្វជាបុញ្ញក្ខេត្តដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតក្នុងកាលនោះ។ ធម្មតាថា ឫទ្ធិវិស័យ ជាអចិន្តេយ្យ (មិនគួរគិត) ព្រោះហេតុនោះ មិនគប្បីគិតថា «ហេតុអ្វីបានជាមិនបណ្តោយឱ្យព្រះអាទិត្យរះឡើង» ឡើយ។ ពាក្យថា Aruṇuggaṃ na paññāyati (ការរះឡើងនៃអរុណមិនប្រាកដ) គឺក្នុងប្រទេសនោះ ពន្លឺអរុណមិនប្រាកដឡើយ មានតែសេចក្តីងងឹតប៉ុណ្ណោះ។

ယက္ခာဝဋ္ဋော နု ခေါ အယံ ကာလဝိပရိယာယော. မဟာပညန္တိ မဟန္တာနံ ပညာနံ အဓိဋ္ဌာနဘူတံ. ဇနပဒဿ မုခံ ပဿထာတိ ဣမဿ ဇနပဒဝါသိနော ဇနဿ ဥပဒ္ဒဝေန မင်္ကုဘူတံ မုခံ ပဿထ.

ដំណើរប្រែប្រួលនៃកាលនេះ ជាដំណើរវិលវល់នៃយក្សឬហ្ន៎។ បទថា Mahāpaññaṃ (អ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន) សេចក្តីថា ជាទីតាំងនៃប្រាជ្ញាទាំងឡាយដ៏ធំទូលាយ។ បទថា Janapadassa mukhaṃ passatha (ចូរមើលមុខរបស់អ្នកស្រុក) សេចក្តីថា ចូរមើលមុខដែលស្រពោនទៅដោយឧបទ្រពរបស់ជនអ្នកនៅក្នុងជនបទនេះ។

ဧတဿ ကထာ ဧတဿေဝ ဥပရိ ပတိဿတီတိ ယာဟိ တေန ပါရမိတာပရိဘာဝနသမိဒ္ဓါဟိ နာနာသမာပတ္တိဝိဟာရပရိပူရိတာဟိ သီလဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါဟိ သုသင်္ခတသန္တာနေ မဟာကရုဏာဓိဝါသေ မဟာသတ္တေ အရိယူပဝါဒကမ္မအဘိသပသင်္ခါတာ ဖရုသဝါစာ ပဝတ္တိတာ, သာ အဘိသပိ တဿ ခေတ္တဝိသေသဘာဝတော တဿ စ အဇ္ဈာသယဖရုသတာယ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယကမ္မံ ဟုတွာ [Pg.35] သစေ သော မဟာသတ္တံ န ခမာပေတိ, သတ္တမေ ဒိဝသေ ဝိပစ္စနသဘာဝံ ဇာတံ, ခမာပိတေ ပန မဟာသတ္တေ ပယောဂသမ္ပတ္တိ ပဋိဗာဟိတတ္တာ အဝိပါကဓမ္မတံ အာပဇ္ဇတိ အဟောသိကမ္မဘာဝတော. အယဉှိ အရိယူပဝါဒပါပဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယဿ ဓမ္မတာ, တေန ဝုတ္တံ ‘ဧတဿ ကထာ ဧတဿေဝ ဥပရိ ပတိဿတီ’တိအာဒိ. မဟာသတ္တော ပန တံ တဿ ဥပရိ ပတိတုံ န အဒါသိ, ဥပါယေန မောစေသိ. တေန ဝုတ္တံ စရိယာပိဋကေ (စရိယာ. ၂.၆၄) –

បទថា Etassa kathā etasseva upari patissati (វាចារបស់បុគ្គលនោះ នឹងធ្លាក់ទៅលើបុគ្គលនោះឯង) សេចក្តីថា វាចាអាក្រក់ដែលពោលសំដៅការជេរប្រទេចដែលជាអរិយូបវាទកម្ម ដែលបុគ្គលនោះបានពោលទៅរកមហាសត្វ (ព្រះពោធិសត្វ) ដែលមានសន្តានចិត្តអប់រំល្អហើយដោយការអប់រំបារមីទាំងឡាយ ពេញបរិបូណ៌ដោយការនៅជាសុខក្នុងសមាបត្តិផ្សេងៗ និងបរិបូណ៌ដោយសីលនិងទិដ្ឋិ ជាទីតាំងនៃមហាករុណា, ការជេរប្រទេចនោះ ព្រោះតែមហាសត្វជាខេត្តដ៏វិសេស និងព្រោះតែសេចក្តីអាក្រក់នៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលនោះ ក៏ក្លាយជាទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម ប្រសិនបើបុគ្គលនោះមិនសុំខមាទោសមហាសត្វទេ វានឹងឲ្យផលក្នុងថ្ងៃទីប្រាំពីរជាប្រាកដ, តែបើបានសុំខមាទោសមហាសត្វហើយ ព្រោះមានបយោគសម្បត្តិរារាំងទុក វាក៏ដល់នូវភាពមិនឲ្យផល ដោយភាពជាអហោសិកម្ម។ ព្រោះថានេះជាធម្មតានៃបាបកម្មគឺអរិយូបវាទដែលឲ្យផលក្នុងបច្ចុប្បន្ន ហេតុនោះទើបពោលថា 'វាចារបស់បុគ្គលនោះ នឹងធ្លាក់ទៅលើបុគ្គលនោះឯង' ជាដើម។ ចំណែកមហាសត្វមិនបណ្តោយឲ្យផលនោះធ្លាក់ទៅលើបុគ្គលនោះឡើយ ក៏បានជួយដោះលែងដោយឧបាយ។ ហេតុនោះ ក្នុងចរិយាបិដក ទើបពោលទុកថា៖

‘‘ယံ သော တဒါ မံ အဘိသပိ, ကုပိတော ဒုဋ္ဌမာနသော;

တဿေဝ မတ္ထကေ နိပတိ, ယောဂေန တံ ပမောစယိ’’န္တိ.

«ពាក្យជេរប្រទេចណាដែលបុគ្គលនោះខឹងសម្បារ មានចិត្តអាក្រក់ បានជេរប្រទេចតថាគតក្នុងកាលនោះ ពាក្យជេរប្រទេចនោះក៏ធ្លាក់ទៅលើក្បាលរបស់បុគ្គលនោះឯង តថាគតបានជួយដោះលែងបុគ្គលនោះដោយឧបាយ។»

ယဉှိ တတ္ထ သတ္တမေ ဒိဝသေ ဗောဓိသတ္တေန သူရိယုဂ္ဂမနနိဝါရဏံ ကတံ, အယမေတ္ထ ယောဂေါတိ အဓိပ္ပေတော. ယောဂေန ဟိ ဥဗ္ဗဠှာ သရာဇိကာ ပရိသာ နဂရဝါသိနော နေဂမာ စေဝ ဇာနပဒါ စ ဗောဓိသတ္တဿ သန္တိကံ တာပသံ အာနေတွာ ခမာပေသုံ. သော စ ဗောဓိသတ္တဿ ဂုဏေ ဇာနိတွာ တသ္မိံ စိတ္တံ ပသာဒေသိ. ယံ ပနဿ မတ္ထကေ မတ္တိကာပိဏ္ဍဿ ဌပနံ, တဿ စ သတ္တဓာ ဖာလနံ ကတံ, တံ မနုဿာနံ စိတ္တာနုရက္ခဏတ္ထံ. အညထာ ဟိ – ‘‘ဣမေ ပဗ္ဗဇိတာ သမာနာ စိတ္တဿ ဝသေ ဝတ္တန္တိ, န ပန စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တာပေန္တီ’’တိ မဟာသတ္တမ္ပိ တေန သဒိသံ ကတွာ ဂဏှေယျုံ, တဒဿ တေသံ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယာတိ. တေနာဟ ‘‘အထဿာ’’တိအာဒိ.

ព្រោះថា ការដែលព្រះពោធិសត្វហាមឃាត់ការរះឡើងនៃព្រះអាទិត្យក្នុងថ្ងៃទីប្រាំពីរនោះ នេះជា «ឧបាយ» (យោគៈ) ដែលមានអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា ពួកបរិស័ទព្រមទាំងព្រះរាជា ពួកអ្នកនគរ ពួកឈ្មួញ និងពួកអ្នកជនបទ ដែលក្តៅក្រហាយដោយសារឧបាយនោះ បាននាំតាបសនោះមកកាន់សំណាក់ព្រះពោធិសត្វ ហើយឲ្យសុំខមាទោស។ ហើយតាបសនោះ កាលដឹងនូវគុណរបស់ព្រះពោធិសត្វ ក៏មានចិត្តជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពោធិសត្វនោះ។ ចំណែកការដាក់ដុំដីឥដ្ឋលើក្បាលរបស់តាបសនោះ ហើយធ្វើការបំបែកជាប្រាំពីរភាគនោះ គឺដើម្បីរក្សាចិត្តរបស់មនុស្សទាំងឡាយ។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ មនុស្សទាំងឡាយនឹងគិតថា «ពួកអ្នកបួសទាំងនេះ កាលបើនៅជាអ្នកបួស ក៏នៅតែប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចនៃចិត្ត មិនបានធ្វើចិត្តឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួនឡើយ» ហើយក៏នឹងយល់ច្រឡំចំពោះមហាសត្វថាដូចគ្នាដែរ ការយល់ច្រឡំនោះនឹងនាំមកនូវសេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍ និងសេចក្តីទុក្ខដល់ពួកគេអស់កាលជាអង្វែង។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «athassā» (លំដាប់នោះ របស់តាបសនោះ) ជាដើម។

လောဟကူဋဝဿန္တိ အယဂုဠဝဿံ. တဒါ ဟိ ရတနမတ္တာနိ ဒိယဍ္ဎရတနမတ္တာနိပိ တိခိဏံသာနိ အယဂုဠမဏ္ဍလာနိ ဣတော စိတော စ နိပတန္တာ မနုဿာနံ သရီရာနိ ခဏ္ဍခဏ္ဍကာနိ အကံသု. ကလလဝဿန္တိ တနုကကဒ္ဒမပဋလကဒ္ဒမံ. ဥပဟစ္စာတိ အာဃာဋေတွာ. တဒေဝ မဇ္ဈာရညံ.

បទថា Lohakūṭavassaṃ សេចក្តីថា ភ្លៀងដុំដែកក្តៅ។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ ដុំដែកមូលៗមានមុខដ៏មុតស្រួច មានទំហំប៉ុនមួយហត្ថខ្លះ មួយហត្ថកន្លះខ្លះ ធ្លាក់ចុះមកខាងនេះខាងនោះ ធ្វើឲ្យរាងកាយរបស់មនុស្សទាំងឡាយដាច់ជាកង់ៗ។ បទថា Kalalavassaṃ សេចក្តីថា ភ្លៀងភក់រាវ ឬភក់ខាប់។ បទថា Upahacca សេចក្តីថា ប៉ះទង្គិចហើយ (ឬបៀតបៀនហើយ)។ ពាក្យនោះ សំដៅយកព្រៃកណ្តាលនោះឯង។

၆၇. အနုဝိစ္စကာရန္တိ အနုဝိစ္စကရဏံ. ကာရဏေဟိ ဒွီဟိ အနိယျာနိကသာသနေ ဌိတာနံ အတ္တနော သာဝကတ္တံ ဥပဂတေ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟာနိ ဒဿေတုံ ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

៦៧. បទថា Anuviccakāraṃ សេចក្តីថា ការពិចារណាហើយទើបធ្វើ។ ពាក្យថា «kasmā» (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម ត្រូវបានពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញពីការសរសើរ (ការលើកតម្កើង) និងការបង្ក្រាប (ការទូន្មាន) ចំពោះបុគ្គលទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅក្នុងសាសនាដែលមិននាំចេញចាកទុក្ខ (អនិយ្យានិកសាសនា) ដែលបានចូលមកដល់នូវភាពជាសាវករបស់ខ្លួន ដោយហេតុពីរយ៉ាង។

၆၉. အနုပုဗ္ဗိံ ကထန္တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၇၅-၇၆; အ. နိ. ဋီ. ၃.၈.၁၂) အနုပုဗ္ဗိယာ အနုပုဗ္ဗံ ကထေတဗ္ဗကထံ, ကာ ပန သာ? ဒါနာဒိကထာ. ဒါနကထာ တာဝ ပစုရဇနေသုပိ ပဝတ္တိယာ သဗ္ဗသာဓာရဏတ္တာ သုကရတ္တာ သီလေ ပတိဋ္ဌာနဿ ဥပါယဘာဝတော စ အာဒိတောဝ ကထိတာ[Pg.36]. ပရိစ္စာဂသီလော ဟိ ပုဂ္ဂလော ပရိဂ္ဂဟဝတ္ထူသု နိဿင်္ဂဘာဝတော သုခေနေဝ သီလာနိ သမာဒိယတိ, တတ္ထ စ သုပ္ပတိဋ္ဌိတော ဟောတိ. သီလေန ဒါယကပဋိဂ္ဂဟဏဝိသုဒ္ဓိတော ပရာနုဂ္ဂဟံ ဝတွာ ပရပီဠာနိဝတ္တိဝစနတော, ကိရိယဓမ္မံ ဝတွာ အကိရိယဓမ္မဝစနတော, ဘောဂယသသမ္ပတ္တိဟေတုံ ဝတွာ ဘဝသမ္ပတ္တိဟေတုဝစနတော စ ဒါနကထာနန္တရံ သီလကထာ ကထိတာ. တဉ္စ သီလံ ဝဋ္ဋနိဿိတံ, အယံ ဘဝသမ္ပတ္တိ တဿ ဖလန္တိ ဒဿနတ္ထံ, ဣမေဟိ စ ဒါနသီလမယေဟိ ပဏီတစရိယဘေဒဘိန္နေဟိ ပုညကိရိယဝတ္ထူဟိ ဧတာ စာတုမဟာရာဇိကာဒီသု ပဏီတတရာဒိဘေဒဘိန္နာ အပရိမေယျာ ဘောဂဘဝသမ္ပတ္တိယောတိ ဒဿနတ္ထံ တဒနန္တရံ သဂ္ဂကထာ. သွာယံ သဂ္ဂေါ ရာဂါဒီဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌော သဗ္ဗဒါ အနုပက္ကိလိဋ္ဌော အရိယမဂ္ဂေါတိ ဒဿနတ္ထံ သဂ္ဂါနန္တရံ မဂ္ဂေါ, မဂ္ဂဉ္စ ကထေန္တေန တဒဓိဂမူပါယသန္ဒဿနတ္ထံ သဂ္ဂပရိယာပန္နာပိ ပဂေဝ ဣတရေ သဗ္ဗေပိ ကာမာ နာမ ဗဟွာဒီနဝါ အနိစ္စာ အဒ္ဓုဝါ ဝိပရိဏာမဓမ္မာတိ ကာမာနံ အာဒီနဝေါ. ဟီနာ ဂမ္မာ ပေါထုဇ္ဇနိကာ အနရိယာ အနတ္ထသဉှိတာတိ တေသံ ဩကာရော လာမကဘာဝေါ, သဗ္ဗေပိ ဘဝါ ကိလေသာနံ ဝတ္ထုဘူတာတိ တတ္ထ သံကိလေသော. သဗ္ဗသော ကိလေသဝိပ္ပမုတ္တံ နိဗ္ဗာနန္တိ နေက္ခမ္မေ အာနိသံသော စ ကထေတဗ္ဗောတိ အယမတ္ထော မဂ္ဂန္တီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေန ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

៦៩. បទថា Anupubbikathaṃ សេចក្តីថា ធម៌ទេសនាដែលសមគួរពោលតាមលំដាប់លំដោយ។ ចុះធម៌ទេសនានោះជាអ្វី? គឺទានកថាជាដើម។ ក្នុងធម៌ទេសនានោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទានកថាមុនគេបង្អស់ ព្រោះជាធម៌ទូទៅដល់ជនទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងពួកជនច្រើន ក៏ប្រព្រឹត្តទៅបានដោយងាយ និងព្រោះជាឧបាយនៃការតម្កល់នៅក្នុងសីល។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានសីលគឺការលះបង់ តែងសមាទានសីលទាំងឡាយបានដោយងាយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីជំពាក់ក្នុងវត្ថុដែលត្រូវហួងហែង ហើយតែងតម្កល់នៅយ៉ាងមាំក្នុងសីលនោះ។ ព្រោះសីលធ្វើឲ្យទាយកនិងបដិគ្គាហកៈស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រោះជាការសម្តែងការសង្គ្រោះអ្នកដទៃ បន្ទាប់ពីការសម្តែងការមិនបៀតបៀនអ្នកដទៃ, ព្រោះជាការសម្តែងកិរិយាធម៌ បន្ទាប់ពីការសម្តែងអកិរិយាធម៌, និងព្រោះជាការសម្តែងហេតុនៃភពសម្បត្តិ បន្ទាប់ពីការសម្តែងហេតុនៃភោគសម្បត្តិនិងយសសម្បត្តិ ហេតុនោះទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសីលកថាបន្ទាប់ពីទានកថា។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសគ្គកថាបន្ទាប់ពីសីលកថានោះ ដើម្បីបង្ហាញថា សីលនោះជាធម៌អាស្រ័យវដ្តៈ ហើយភពសម្បត្តិនេះជាផលនៃសីលនោះ និងដើម្បីបង្ហាញថា ភោគសម្បត្តិនិងភពសម្បត្តិដ៏រកប្រមាណមិនបាន ដែលប្លែកគ្នាដោយភាពជាសម្បត្តិដ៏ប្រណីតៗក្នុងឋានចាតុម្មហារាជិកាជាដើមទាំងនេះ កើតឡើងអំពីបុណ្យកិរិយាវត្ថុដែលសម្រេចដោយទាននិងសីល ដែលប្លែកគ្នាដោយការប្រព្រឹត្តដ៏ប្រណីតទាំងឡាយនេះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងមគ្គបន្ទាប់ពីសគ្គកថា ដើម្បីបង្ហាញថា ឋានសួគ៌នោះឯងនៅតែសៅហ្មងដោយរាគៈជាដើម ចំណែកអរិយមគ្គជាធម៌មិនសៅហ្មងក្នុងកាលទាំងពួងឡើយ, និងកាលដែលទ្រង់សម្តែងមគ្គនោះ ដើម្បីបង្ហាញឧបាយនៃការសម្រេចមគ្គនោះ ទើបទ្រង់សម្តែងទោសនៃកាមទាំងឡាយថា កាមទាំងឡាយសូម្បីដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងឋានសួគ៌ ទុកជាកាមដទៃទៀតទាំងអស់ ក៏សុទ្ធតែមានទោសច្រើន មិនទៀង មិនជាប់ធន់ មានសភាវៈប្រែប្រួលជាធម្មតា។ ទ្រង់សម្តែងភាពថោកទាប (ឱការៈ) របស់កាមទាំងនោះថា ជាធម៌ថោកទាប ជារបស់អ្នកស្រុក ជារបស់បុថុជ្ជន មិនមែនជារបស់អរិយបុគ្គល មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍, និងទ្រង់សម្តែងសេចក្តីសៅហ្មង (សង្កិលេសៈ) ក្នុងភពទាំងឡាយថា ភពទាំងអស់សុទ្ធតែជាទីតាំងនៃកិលេស។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអានិសង្សក្នុងការចេញចាកកាម (នេក្ខម្មៈ) ថា ព្រះនិព្វានជាធម៌រួចផុតចាកកិលេសទាំងពួង សេចក្តីនេះគួរជ្រាបថា ទ្រង់បង្ហាញដោយសព្ទថា «iti» ក្នុងពាក្យថា «magganti» នេះ។

သုခါနံ နိဒါနန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ သမ္ပရာယိကာနံ နိဗ္ဗာနသဉှိတာနဉ္စာတိ သဗ္ဗေသမ္ပိ သုခါနံ ကာရဏံ. ယဉှိ ကိဉ္စိ လောကေ ဘောဂသုခံ နာမ, တံ သဗ္ဗံ ဒါနနိဒါနန္တိ ပါကဋော အယမတ္ထော. ယံ ပန ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနပဋိသံယုတ္တံ သုခံ, တဿပိ ဒါနံ ဥပနိဿယပစ္စယော ဟောတိယေဝ. သမ္ပတ္တီနံ မူလန္တိ ယာ ဣမာ လောကေ ပဒေသရဇ္ဇသိရိဿရိယသတ္တရတနသမုဇ္ဇလစက္ကဝတ္တိသမ္ပဒါတိ ဧဝံပဘေဒါ မာနုသိကာ သမ္ပတ္တိယော, ယာ စ စာတုမဟာရာဇာဒိဂတာ ဒိဗ္ဗာ သမ္ပတ္တိယော, ယာ ဝါ ပနညာပိ သမ္ပတ္တိယော, တာသံ သဗ္ဗာသံ ဣဒံ မူလကာရဏံ. ဘောဂါနန္တိ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဋ္ဌေန ‘‘ဘောဂေါ’’န္တိ လဒ္ဓနာမာနံ မနာပိယရူပါဒီနံ, တန္နိဿယာနံ ဝါ ဥပဘောဂသုခါနံ, ပတိဋ္ဌာ နိစ္စလာဓိဋ္ဌာနတာယ. ဝိသမဂတဿာတိ ဗျသနပ္ပတ္တဿ. တာဏန္တိ ရက္ခာ တတော ပရိပါလနတော. လေဏန္တိ ဗျသနေဟိ ပရိပါတိယမာနဿ ဩလီယနပဒေသော. ဂတီတိ ဂန္တဗ္ဗဋ္ဌာနံ. ပရာယဏန္တိ ပဋိသရဏံ. အဝဿယောတိ ဝိနိပတိတုံ အဒေန္တော နိဿယော. အာရမ္မဏန္တိ ဩလုဗ္ဘာရမ္မဏံ.

បទថា Sukhānaṃ nidānaṃ (ជាប្រភពនៃសេចក្តីសុខទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ជាហេតុនៃសេចក្តីសុខទាំងអស់ គឺសេចក្តីសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន សេចក្តីសុខក្នុងបរលោក និងសេចក្តីសុខដែលប្រកបដោយព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថាសេចក្តីសុខក្នុងភោគៈណាមួយក្នុងលោក សេចក្តីសុខទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែមានទានជាប្រភព នេះជាសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ចំណែកសេចក្តីសុខណាដែលប្រកបដោយឈាន វិបស្សនា មគ្គ ផល និងព្រះនិព្វាន ទានក៏នៅតែជាឧបនិស្សយបច្ច័យនៃសេចក្តីសុខនោះដែរ។ បទថា Sampattīnaṃ mūlaṃ (ជាឫសគល់នៃសម្បត្តិទាំងឡាយ) សេចក្តីថា សម្បត្តិរបស់មនុស្សដែលមានប្រការផ្សេងៗ ដូចជាប្រទេសរាជ្យ សិរី ឥស្សរិយយស និងចក្រពត្តិសម្បត្តិដែលរុងរឿងដោយរតនៈទាំងប្រាំពីរក្នុងលោកនេះក្តី សម្បត្តិទិព្វក្នុងឋានចាតុម្មហារាជិកាជាដើមក្តី ឬសម្បត្តិដទៃទៀតណាមួយក្តី ទាននេះជាឫសគល់នៃសម្បត្តិទាំងអស់នោះ។ បទថា Bhogānaṃ (នៃភោគៈទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ជាទីតាំងមាំមួននៃរូបជាទីគាប់ចិត្តជាដើម ដែលបានឈ្មោះថា «ភោគៈ» ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបរិភោគ ឬជាទីតាំងនៃសេចក្តីសុខក្នុងការប្រើប្រាស់ដែលអាស្រ័យនឹងភោគៈនោះ។ បទថា Visamagatassa សេចក្តីថា របស់បុគ្គលដែលដល់នូវសេចក្តីវិនាស (វិបត្តិ)។ បទថា Tāṇaṃ សេចក្តីថា ជាគ្រឿងការពារ ព្រោះជួយថែរក្សាការពារចាកសេចក្តីវិនាសនោះ។ បទថា Leṇaṃ សេចក្តីថា ជាទីពឹងពួនរបស់បុគ្គលដែលត្រូវសេចក្តីវិនាសទាំងឡាយបៀតបៀន។ បទថា Gati សេចក្តីថា ជាទីទៅដល់ (ទីរំលឹក)។ បទថា Parāyaṇaṃ សេចក្តីថា ជាទីពឹងផ្អែក។ បទថា Avassayo សេចក្តីថា ជាទីបង្អែកដែលមិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះ (ក្នុងអបាយ)។ បទថា Ārammaṇaṃ សេចក្តីថា ជាទីតោងទាម។

ရတနမယသီဟာသနသဒိသန္တိ [Pg.37] သဗ္ဗရတနမယသတ္တင်္ဂမဟာသီဟာသနသဒိသံ, မဟဂ္ဃံ ဟုတွာ သဗ္ဗသော ဝိနိပတိတုံ အပ္ပဒါနတော. မဟာပထဝိသဒိသံ ဂတဂတဋ္ဌာနေ ပတိဋ္ဌာသမ္ဘဝတော. ယထာ ဒုဗ္ဗလဿ ပုရိသဿ အာလမ္ဗနရဇ္ဇု ဥတ္တိဋ္ဌတော တိဋ္ဌတော စ ဥပတ္ထမ္ဘော, ဧဝံ ဒါနံ သတ္တာနံ သမ္ပတ္တိဘဝေ ဥပပတ္တိယာ ဌိတိယာ စ ပစ္စယော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အာလမ္ဗနဋ္ဌေန အာလမ္ဗနရဇ္ဇုသဒိသ’’န္တိ. ဒုက္ခနိတ္ထရဏဋ္ဌေနာတိ ဒုဂ္ဂတိဒုက္ခနိတ္ထရဏဋ္ဌေန. သမဿာသနဋ္ဌေနာတိ လောဘမစ္ဆရိယာဒိပဋိသတ္တုပဒ္ဒဝတော သမ္မဒေဝ အဿာသနဋ္ဌေန. ဘယပရိတ္တာဏဋ္ဌေနာတိ ဒါလိဒ္ဒိယဘယတော ပရိပါလနဋ္ဌေန. မစ္ဆေရမလာဒီဟီတိ မစ္ဆေရလောဘဒေါသဣဿာမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဒိ စိတ္တမလေဟိ. အနုပလိတ္တဋ္ဌေနာတိ အနုပက္ကိလိဋ္ဌတာယ. တေသန္တိ မစ္ဆေရမလာဒီနံ. ဧတေသံ ဧဝ ဒုရာသဒဋ္ဌေန. အသန္တာသနဋ္ဌေနာတိ အသန္တာသဟေတုဘာဝေန. ယော ဟိ ဒါယကော ဒါနပတိ, သော သမ္ပတိပိ န ကုတောစိ သန္တသတိ, ပဂေဝ အာယတိံ. ဗလဝန္တဋ္ဌေနာတိ မဟာဗလဝတာယ. ဒါယကော ဟိ ဒါနပတိ သမ္ပတိ ပက္ခဗလေန ဗလဝါ ဟောတိ, အာယတိံ ပန ကာယဗလာဒီဟိ. အဘိမင်္ဂလသမ္မတဋ္ဌေနာတိ ‘‘ဝုဍ္ဎိကာရဏ’’န္တိ အဘိသမ္မတဘာဝေန. ဝိပတ္တိတော သမ္ပတ္တိယာ နယနံ ခေမန္တဘူမိသမ္ပာပနံ.

បទថា Ratanamayasīhāsanasadisaṃ (ប្រៀបដូចជាសីហាសនៈដែលសម្រេចដោយរតនៈ) សេចក្តីថា ប្រៀបដូចជាមហាសីហាសនៈមានអង្គប្រាំពីរដែលសម្រេចដោយរតនៈទាំងពួង ព្រោះមានតម្លៃច្រើន និងមិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទីទាបដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា Mahāpathavīsadisaṃ (ប្រៀបដូចជាមហាប្រថពី) ព្រោះអាចជាទីតម្កល់បានក្នុងកន្លែងដែលទៅដល់ហើយៗ។ ម្យ៉ាងទៀត ខ្សែតោងតែងជាទីបង្អែករបស់បុរសទន់ខ្សោយ កាលដែលក្រោកឈរឡើងក្តី កាលដែលឈរនៅក្តី យ៉ាងណា ទានក៏ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើង និងការតម្កល់នៅរបស់សត្វទាំងឡាយក្នុងភពនៃសម្បត្តិ យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះទើបពោលថា «ប្រៀបដូចជាខ្សែតោង ព្រោះអត្ថថាជាទីតោងទាម»។ បទថា Dukkhanittharaṇaṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចម្លងផុតចាកទុក្ខក្នុងទុគ្គតិ។ បទថា Samassāsanaṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងកំសាន្តចិត្តយ៉ាងពិតប្រាកដ ចាកឧបទ្រពគឺសត្រូវមានលោភៈនិងមច្ឆរិយៈជាដើម។ បទថា Bhayaparittāṇaṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងការពារភ័យ គឺការការពារចាកភ័យអំពីសេចក្តីក្រីក្រ។ បទថា Maccheramalādīhi សេចក្តីថា ដោយមន្ទិលនៃចិត្តទាំងឡាយ មានមច្ឆរិយៈ លោភៈ ទោសៈ ឥស្សា មិច្ឆាទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាជាដើម។ បទថា Anupalittaṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាសភាវៈមិនសៅហ្មង។ បទថា Tesaṃ សេចក្តីថា នៃមន្ទិលមានមច្ឆរិយៈជាដើមទាំងនោះ។ ព្រោះអត្ថថាជាធម៌ដែលមន្ទិលទាំងនោះឯងកំចាត់បានដោយកម្រ។ បទថា Asantāsanaṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាហេតុមិនឲ្យតក់ស្លុត។ ព្រោះថា បុគ្គលណាជាទាយក ជាទានបតី បុគ្គលនោះសូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្នក៏មិនតក់ស្លុតចំពោះអ្វីឡើយ នឹងពោលទៅថ្វីដល់ទៅក្នុងបរលោក។ បទថា Balavantaṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាសភាវៈមានកម្លាំងខ្លាំង។ ព្រោះថា ទាយកជាទានបតី តែងជាអ្នកមានកម្លាំងដោយកម្លាំងពួកក្រុមក្នុងបច្ចុប្បន្ន ចំណែកក្នុងបរលោក តែងមានកម្លាំងដោយកាយពលជាដើម។ បទថា Abhimaṅgalasammataṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាធម៌ដែលគេសន្មតថាជាមង្គលដ៏ឧត្តម គឺដោយភាពជាធម៌ដែលគេសន្មតថា «ជាហេតុនៃសេចក្តីចម្រើន»។ ការនាំចេញចាកវិបត្តិទៅកាន់សម្បត្តិ គឺការធ្វើឲ្យដល់នូវទីដ៏មានសេក្តីក្សេម។

ဣဒါနိ မဟာဗောဓိစရိယဘာဝေနပိ ဒါနဂုဏံ ဒဿေတုံ ဒါနံ နာမေတန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အတ္တာနံ နိယျာဒေန္တေနာတိ ဧတေန ဒါနဖလံ သမ္မဒေဝ ပဿန္တာ မဟာပုရိသာ အတ္တနော ဇီဝိတမ္ပိ ပရိစ္စဇန္တိ, တသ္မာ ကော နာမ ဝိညုဇာတိကော ဗာဟိရေ ဝတ္ထုမှိ သင်္ဂံ ကရေယျာတိ ဩဝါဒံ ဒေတိ. ဣဒါနိ ယာ လောကိယာ လောကုတ္တရာ စ ဥက္ကံသဂတာ သမ္ပတ္တိယော, တာ သဗ္ဗာ ဒါနတောယေဝ ပဝတ္တန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒါနဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သက္ကမာရဗြဟ္မသမ္ပတ္တိယော အတ္တဟိတာယ ဧဝ, စက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိ ပန အတ္တဟိတာယ စ ပရဟိတာယ စာတိ ဒဿေတုံ သာ တာသံ ပရတော ဝုတ္တာ. ဧတာ လောကိယာ, ဣမာ ပန လောကုတ္တရာတိ ဒဿေတုံ ‘‘သာဝကပါရမီဉာဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တာသုပိ ဥက္ကဋ္ဌုက္ကဋ္ဌတရုက္ကဋ္ဌတမမေဝ ဒဿေတုံ ကမေန ဉာဏတ္တယံ ဝုတ္တံ. တေသံ ပန ဒါနဿ ပစ္စယဘာဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ဧတေနေဝ တဿ ဗြဟ္မသမ္ပတ္တိယာပိ ပစ္စယဘာဝေါ ဒီပိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវគុណនៃទាន សូម្បីដោយភាពជាការប្រព្រឹត្តនូវមហាបោធិញ្ញាណ ទើបពោលពាក្យថា «Dānaṃ nāmetaṃ» (ឈ្មោះថាទាននេះ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា attānaṃ niyyādentena (ដោយការប្រគល់ខ្លួនឲ្យ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទ្រង់ផ្តល់ឱវាទថា «ដោយពាក្យនេះ ពួកមហាបុរសកាលឃើញច្បាស់នូវផលនៃទាន តែងលះបង់សូម្បីតែជីវិតរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ តើមានអ្នកមានប្រាជ្ញាឯណា នឹងធ្វើការជំពាក់ក្នុងវត្ថុខាងក្រៅនោះ?»។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា សម្បត្តិទាំងឡាយដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ទាំងអស់នោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅបានព្រោះតែទាន ទើបពោលពាក្យថា «Dānañhi» (ព្រោះថាទាន) ជាដើម។ ក្នុងសម្បត្តិទាំងនោះ សក្កសម្បត្តិ មារសម្បត្តិ និងព្រហ្មសម្បត្តិ គឺដើម្បីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯចក្រពត្តិសម្បត្តិ គឺដើម្បីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនផង ដើម្បីប្រយោជន៍អ្នកដទៃផង ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបទ្រង់ពោលចក្រពត្តិសម្បត្តិនោះ បន្ទាប់ពីសម្បត្តិទាំងនោះ។ ដើម្បីបង្ហាញថា សម្បត្តិទាំងនេះជាលោកិយ ចំណែកសម្បត្តិទាំងនេះជាលោកុត្តរៈ ទើបពោលពាក្យថា «sāvakapāramīñāṇaṃ» (សាវកបារមីញាណ) ជាដើម។ សូម្បីក្នុងលោកុត្តរសម្បត្តិទាំងនោះ ដើម្បីបង្ហាញពីភាពឧត្តម ភាពរឹតតែឧត្តម និងភាពឧត្តមបំផុត ទើបពោលដល់ញាណទាំងបីតាមលំដាប់ (គឺសាវកបារមីញាណ បច្ចេកពោធិញាណ និងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ)។ ចំណែកភាពដែលទានជាបច្ច័យនៃញាណទាំងនោះ ត្រូវបានពោលទុកខាងក្រោមហើយ។ ដោយហេតុនេះឯង ភាពដែលទានជាបច្ច័យសូម្បីដល់ព្រហ្មសម្បត្តិនោះ ក៏គួរជ្រាបថាទ្រង់បានបង្ហាញទុកហើយដែរ។

ဒါနဉ္စ နာမ ဟိတဇ္ဈာသယေန, ပူဇာဝသေန ဝါ အတ္တနော သန္တကဿ ပရေသံ ပရိစ္စဇနံ, တသ္မာ ဒါယကော ပုရိသပုဂ္ဂလော ပရေသံ သန္တကံ ဟရိဿတီတိ [Pg.38] အဋ္ဌာနမေတန္တိ အာဟ – ‘‘ဒါနံ ဒဒန္တော သီလံ သမာဒါတုံ သက္ကောတီ’’တိ. သီလာလင်္ကာရသဒိသော အလင်္ကာရော နတ္ထိ သောဘာဝိသေသာဝဟတ္တာ သီလဿ. သီလပုပ္ဖသဒိသံ ပုပ္ဖံ နတ္ထီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သီလဂန္ဓသဒိသော ဂန္ဓော နတ္ထီတိ ဧတ္ထ ‘‘စန္ဒနံ တဂရံ ဝါပီ’’တိအာဒိကာ (ဓ. ပ. ၅၅; မိ. ပ. ၄.၁.၁) ဂါထာ – ‘‘ဂန္ဓော ဣသီနံ စိရဒိက္ခိတာနံ, ကာယာ စုတော ဂစ္ဆတိ မာလုတေနာ’’တိအာဒိကာ (ဇာ. ၂.၁၇.၅၅) ဇာတကဂါထာယော စ အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ, သီလဉှိ သတ္တာနံ အာဘရဏဉ္စေဝ အလင်္ကာရော စ ဂန္ဓဝိလေပနဉ္စ ဒဿနီယဘာဝါဝဟဉ္စ. တေနာဟ ‘‘သီလာလင်္ကာရေန ဟီ’’တိအာဒိ.

ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថាទាន គឺការលះបង់ទ្រព្យជារបស់ខ្លួនដល់អ្នកដទៃ ដោយអធ្យាស្រ័យចង់ជួយ (អនុគ្រោះ) ឬដោយអំណាចនៃការបូជា ហេតុនោះ ការដែលបុគ្គលជាទាយកនឹងទៅលួចប្លន់យកទ្រព្យរបស់ដទៃនោះ មិនមែនជាហេតុជាឱកាសឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កាលបើឲ្យទាន តែងអាចសមាទានសីលបាន»។ គ្រឿងអលង្ការដែលស្មើដោយសីលអលង្ការ មិនមានឡើយ ព្រោះសីលនាំមកនូវសេចក្តីល្អប្លែកដ៏លើសលប់។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ផ្កាដែលស្មើដោយសីលបុប្ផា មិនមានឡើយ» នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «ក្លិនដែលស្មើដោយសីលគន្ធ មិនមានឡើយ» នេះ គប្បីនាំយកគាថាទាំងឡាយមានជាដើមថា «candanaṃ tagaraṃ vāpi» (ខ្លឹមចន្ទន៍ ឬក្រស្នាក្តី) និងជាតកគាថាទាំងឡាយមានជាដើមថា «gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā» (ក្លិនរបស់ពួកឥសីដែលបួសអស់កាលយូរ កាលចាកចេញពីរាងកាយ តែងហើរទៅតាមខ្យល់) មកពោលពន្យល់ ព្រោះថាសីលជាគ្រឿងអភរណៈផង ជាគ្រឿងអលង្ការផង ជាគ្រឿងក្រអូបលាបស្រឡាប់ផង និងជានាំមកនូវភាពគួរជាទីគយគន់របស់សត្វទាំងឡាយផង។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «sīlālaṅkārena hi» (ព្រោះថា ដោយសីលអលង្ការ) ជាដើម។

အယံ သဂ္ဂေါ လဗ္ဘတီတိ ဣဒံ မဇ္ဈိမေဟိ ဆန္ဒာဒီဟိ သမာဒါနသီလံ သန္ဓာယာဟ. တေနာဟ သက္ကော ဒေဝရာဇာ –

ពាក្យថា «Ayaṃ saggo labbhati» (ឋានសួគ៌នេះ តែងបានដោយសីល) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ពោលសំដៅយកសីលដែលសមាទានដោយឆន្ទៈជាដើមយ៉ាងមធ្យម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសក្កទេវរាជ ទើបត្រាស់ថា៖

‘‘ဟီနေန ဗြဟ္မစရိယေန, ခတ္တိယေ ဥပပဇ္ဇတိ;

မဇ္ဈိမေန စ ဒေဝတ္တံ, ဥတ္တမေန ဝိသုဇ္ဈတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၈.၇၅;

၂.၂၂.၄၂၉;

ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၇၅-၇၆);

«បុគ្គលរមែងទៅកើតជាក្សត្រ ដោយព្រហ្មចរិយធម៌យ៉ាងទាប រមែងទៅកើតជាទេវតា ដោយព្រហ្មចរិយធម៌យ៉ាងមធ្យម រមែងបរិសុទ្ធ ដោយព្រហ្មចរិយធម៌យ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់»។

ဣဋ္ဌောတိ သုခေါ. ကန္တောတိ ကမနီယော. မနာပေါတိ မနဝဍ္ဎနကော. တံ ပန တဿ ဣဋ္ဌာဒိဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘နိစ္စမေတ္ထ ကီဠာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា Iṭṭho គឺ សុខ (គួរប្រាថ្នា)។ ពាក្យថា Kanto គឺ គួរស្រឡាញ់។ ពាក្យថា Manāpo គឺ ជាទីចម្រើនចិត្ត។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាទីប្រាថ្នាជាដើមរបស់អារម្មណ៍នោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា “niccamettha kīḷā” (ការលេងកម្សាន្តជានិច្ចក្នុងទីនេះ)។

ဒေါသောတိ အနိစ္စတာဒိနာ အပ္ပဿာဒါဒိနာ စ ဒူသိတဘာဝေါ, ယတော တေ ဝိညူနံ စိတ္တံ နာရာဓေန္တိ. အထ ဝါ အာဒီနံ ဝါတိ ပဝတ္တေတီတိ အာဒီနဝေါ, ပရမကပဏတာ. တထာ စ ကာမာ ယထာဘူတံ ပစ္စဝေက္ခန္တာနံ ပစ္စုပတိဋ္ဌန္တိ. လာမကဘာဝေါတိ အသေဋ္ဌေဟိ သေဝိတဗ္ဗော, သေဋ္ဌေဟိ န သေဝိတဗ္ဗော နိဟီနဘာဝေါ. သံကိလိဿနန္တိ ဝိဗာဓကတာ ဥပတာပတာ စ.

ពាក្យថា Doso (ទោស) គឺសភាពដែលខូចខាតទៅដោយភាពមិនទៀងជាដើម និងដោយការមានតម្រេកតិចតួចជាដើម ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យវត្ថុទាំងនោះមិនអាចញ៉ាំងចិត្តរបស់វិញ្ញូជនឲ្យត្រេកអរបាន។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិណាដែលនាំទៅរកសេចក្តីវិនាស ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា អាទីនវៈ (ទោសកំហុស) គឺសេចក្តីកំសត់ទុគ៌តយ៉ាងក្រៃលែង។ ម្យ៉ាងទៀត កាមទាំងឡាយរមែងប្រាកដតាមពិត ដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលពិចារណាឃើញតាមពិត។ ពាក្យថា Lāmakabhāvo (ភាពថោកទាប) គឺសភាពដ៏ថោកទាប ដែលពួកជនមិនប្រសើរគប្បីសេព តែពួកជនដ៏ប្រសើរមិនគប្បីសេពឡើយ។ ពាក្យថា Saṃkilissananti (សេចក្តីសៅហ្មង) គឺសភាពបៀតបៀន និងសភាពក្តៅក្រហាយ។

နေက္ခမ္မေ အာနိသံသန္တိ ဧတ္ထ ယတ္တကာ ကာမေသု အာဒီနဝါ, တပ္ပဋိပက္ခတော တတ္တကာ နေက္ခမ္မေ အာနိသံသာ. အပိစ – ‘‘နေက္ခမ္မံ နာမေတံ အသမ္ဗာဓံ အသံကိလိဋ္ဌံ နိက္ခန္တံ ကာမေဟိ, နိက္ခန္တံ ကာမသညာယ, နိက္ခန္တံ ကာမဝိတက္ကေဟိ, နိက္ခန္တံ ကာမပရိဠာဟေဟိ, နိက္ခန္တံ ဗျာပါဒသညာယာ’’တိအာဒိနာ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၂၆; ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၇၅-၇၆) နယေန နေက္ခမ္မေ အာနိသံသေ ပကာသေသိ, ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဈာနာဒီသု စ ဂုဏေ ဝိဘာဝေသိ ဝဏ္ဏေသိ. ကလ္လစိတ္တန္တိ ဟေဋ္ဌာ ပဝတ္တိတဒေသနာယ အဿဒ္ဓိယာဒီနံ စိတ္တဒေါသာနံ ဝိဂတတ္တာ ဥပရိဒေသနာယ ဘာဇနဘာဝူပဂမနေန ကမ္မက္ခမစိတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ယသ္မာ အဿဒ္ဓိယာဒယော စိတ္တဿ ရောဂဘူတာ[Pg.39], တဒါ တေ ဝိဂတာ, တသ္မာ အာဟ ‘‘အရောဂစိတ္တ’’န္တိ. ဒိဋ္ဌိမာနာဒိကိလေသဝိဂမေန မုဒုစိတ္တံ. ကာမစ္ဆန္ဒာဒိဝိဂမေန ဝိနီဝရဏစိတ္တံ. သမ္မာပဋိပတ္တိယံ ဥဠာရပီတိပါမောဇ္ဇယောဂေန ဥဒဂ္ဂစိတ္တံ. တတ္ထ သဒ္ဓါသမ္ပတ္တိယာ ပသန္နစိတ္တံ. ယဒါ ဘဂဝါ အညာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. အထ ဝါ ကလ္လစိတ္တန္တိ ကာမစ္ဆန္ဒဝိဂမေန အရောဂစိတ္တံ. မုဒုစိတ္တန္တိ ဗျာပါဒဝိဂမေန မေတ္တာဝသေန အကထိနစိတ္တံ. ဝိနီဝရဏစိတ္တန္တိ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဝိဂမေန ဝိက္ခေပဿ ဝိဂတတ္တာ တေန အပိဟိတစိတ္တံ. ဥဒဂ္ဂစိတ္တန္တိ ထိနမိဒ္ဓဝိဂမေန သမ္ပဂ္ဂဟိတဝသေန အလီနစိတ္တံ. ပသန္နစိတ္တန္တိ ဝိစိကိစ္ဆာဝိဂမေန သမ္မာပဋိပတ္တိယံ အဓိမုတ္တစိတ္တန္တိ ဧဝမေတ္ထ သေသပဒါနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា Nekkhamme ānisaṃsanti (អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ) សេចក្តីថា ទោសកំហុសក្នុងកាមទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈដែលជាបដិបក្ខនឹងកាមនោះ ក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ ដោយន័យជាដើមថា «នេក្ខម្មៈនេះ មិនចង្អៀត មិនសៅហ្មង ជានិរាសចាកកាម ជានិរាសចាកកាមសញ្ញា ជានិរាសចាកកាមវិតក្កៈ ជានិរាសចាកកាមបរិឡាហៈ ជានិរាសចាកព្យាបាទសញ្ញា» ហើយទ្រង់ពន្យល់ និងសរសើរនូវគុណទាំងឡាយក្នុងការបួស និងឈានជាដើម។ ពាក្យថា Kallacittaṃ (ចិត្តគួរដល់ការងារ) គឺចិត្តដែលគួរដល់ការងារ ព្រោះប្រាសចាកចិត្តទោសមានសេចក្តីមិនជឿជាដើម ដែលរលត់ទៅដោយទេសនាដែលសម្តែងខាងដើម ហើយក្លាយជាភាជន៍ទទួលយកទេសនាខាងលើ។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងអដ្ឋកថា ពោលថា «arogacittaṃ» (ចិត្តមិនមានរោគ) ព្រោះសេចក្តីមិនជឿជាដើម គឺជាជំងឺរបស់ចិត្ត ហើយក្នុងខណៈនោះ ជំងឺទាំងនោះបានប្រាសចាកទៅហើយ។ ពាក្យថា Muducittaṃ (ចិត្តទន់ភ្លន់) ព្រោះប្រាសចាកកិលេសមានទិដ្ឋិ និងមានះជាដើម។ ពាក្យថា Vinīvaraṇacittaṃ (ចិត្តប្រាសចាកនីវរណៈ) ព្រោះប្រាសចាកកាមច្ឆន្ទៈជាដើម។ ពាក្យថា Udaggacittaṃ (ចិត្តរីករាយ) ព្រោះប្រកបដោយបីតិ និងបាមោជ្ជៈដ៏លើសលប់ក្នុងសម្មាបដិបត្តិ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ចិត្តដែលជ្រះថ្លាដោយសទ្ធាសម្បទា ឈ្មោះថា Pasannacittaṃ (ចិត្តជ្រះថ្លា)។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «yadā bhagavā aññāsi» (កាលណាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបហើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Kallacittaṃ គឺចិត្តមិនមានរោគ ព្រោះប្រាសចាកកាមច្ឆន្ទៈ។ ពាក្យថា Muducittaṃ គឺចិត្តមិនរឹងត្អឹង ដោយអំណាចមេត្តា ព្រោះប្រាសចាកព្យាបាទ។ ពាក្យថា Vinīvaraṇacittaṃ គឺចិត្តដែលមិនត្រូវបានបិទបាំង ព្រោះការខ្ចាត់ខ្ចាយប្រាសចាកទៅ ដោយការប្រាសចាកឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ។ ពាក្យថា Udaggacittaṃ គឺចិត្តដែលមិនរួញរា ដោយអំណាចការផ្គងទុក ព្រោះប្រាសចាកថីនមិទ្ធៈ។ ពាក្យថា Pasannacittaṃ គឺចិត្តដែលចុះស៊ប់ក្នុងសម្មាបដិបត្តិ ព្រោះប្រាសចាកវិចិកិច្ឆា។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីនៃបទដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យនេះចុះ។

သေယျထာပီတိအာဒိနာ ဥပမာဝသေန ဥပါလိဿ သံကိလေသပ္ပဟာနံ အရိယမဂ္ဂနိပ္ဖာဒနဉ္စ ဒဿေတိ. အပဂတကာဠကန္တိ ဝိဂတကာဠကံ. သမ္မဒေဝါတိ သုဋ္ဌု ဧဝ. ရဇနန္တိ နီလပီတာဒိရင်္ဂဇာတံ. ပဋိဂ္ဂဏှေယျာတိ ဂဏှေယျ ပဘဿရံ ဘဝေယျ. တသ္မိံယေဝ အာသနေတိ တိဿံ ဧဝ နိသဇ္ဇာယံ. ဧတေနဿ လဟုဝိပဿကတာ တိက္ခပညတာ သုခပဋိပဒါခိပ္ပာဘိညတာ စ ဒဿိတာ ဟောတိ. ဝိရဇန္တိ အပါယဂမနီယရာဂရဇာဒီနံ ဝိဂမေန ဝိရဇံ. အနဝသေသဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာမလာပဂမေန ဝီတမလံ. တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနန္တိ ဟေဋ္ဌိမာနံ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ. တဿ ဥပ္ပတ္တိအာကာရဒဿနန္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု မဂ္ဂဉာဏံ အသင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တံ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပဋိဝိဇ္ဈန္တန္တိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ. တေနာဟ ‘‘ကိစ္စဝသေနာ’’တိ.

ពាក្យថា Seyyathāpi (ប្រៀបដូចជា) ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការលះបង់សេចក្តីសៅហ្មង និងការសម្រេចអរិយមគ្គរបស់ឧបាលិគហបតី ដោយអំណាចនៃឧបមា។ ពាក្យថា Apagatakāḷakaṃ គឺ ប្រាសចាកស្នាមខ្មៅ។ ពាក្យថា Sammadeva គឺ យ៉ាងល្អប្រពៃពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Rajanaṃ គឺ ទឹកជ្រលក់មានពណ៌ខៀវ និងពណ៌លឿងជាដើម។ ពាក្យថា Paṭiggaṇheyya គឺ គប្បីទទួលយក គឺគប្បីជាសំពត់ដ៏ភ្លឺថ្លា។ ពាក្យថា Tasmiṃyeva āsane គឺ ក្នុងខណៈអង្គុយនោះឯង។ ពាក្យនេះ បង្ហាញថា ឧបាលិគហបតីនោះ ជាអ្នកមានវិបស្សនាស្រាល មានបញ្ញាមុតស្រួច និងមានសុខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា។ ពាក្យថា Virajaṃ (ធូលីប្រាសចេញហើយ) គឺ ឈ្មោះថា វិរជៈ ព្រោះប្រាសចាកធូលីគឺរាគៈជាដើម ដែលជាហេតុនាំទៅកាន់អបាយភូមិ។ ពាក្យថា Vītamalaṃ (មន្ទិលប្រាសចេញហើយ) គឺ ឈ្មោះថា វីតមលៈ ព្រោះប្រាសចាកមន្ទិលគឺទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាឥតមានសេសសល់។ ពាក្យថា Tiṇṇaṃ maggānaṃ គឺ នៃមគ្គថ្នាក់ទាបទាំង ៣។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ការបង្ហាញនូវអាការៈនៃការកើតឡើងនៃមគ្គនោះ»? តើមគ្គញាណមានអសង្ខតធម៌ជាអារម្មណ៍មែនឬទេ? ដើម្បីដោះស្រាយការចោទសួរនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «taṃ hi» (ព្រោះថាមគ្គនោះ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Paṭivijjhantaṃ (ការចាក់ធ្លុះ) គឺ ការចាក់ធ្លុះដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះមិនវង្វេង។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃកិច្ច»។

တတြိဒံ ဥပမာသံသန္ဒနံ – ဝတ္ထံ ဝိယ စိတ္တံ, ဝတ္ထဿ အာဂန္တုကမလေဟိ ကိလိဋ္ဌဘာဝေါ ဝိယ စိတ္တဿ ရာဂါဒိမလေဟိ သံကိလိဋ္ဌဘာဝေါ, ဓောဝနသိလာ ဝိယ အနုပုဗ္ဗီကထာ, ဥဒကံ ဝိယ သဒ္ဓါ, ဥဒကေ တေမေတွာ ဦသဂေါမယဆာရိကာဘရေဟိ ကာဠကပဒေသေ သမ္မဒ္ဒိတွာ ဝတ္ထဿ ဓောဝနပယောဂေါ ဝိယ သဒ္ဓါသိနေဟေန တေမေတွာ သတိသမာဓိပညာဟိ ဒေါသေ သိထိလေ ကတွာ သုတာဒိဝိဓိနာ စိတ္တဿ သောဓနေ ဝီရိယာရမ္ဘော. တေန ပယောဂေန ဝတ္ထေ ကာဠကာပဂမော ဝိယ ဝီရိယာရမ္ဘေန ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနံ, ရင်္ဂဇာတံ ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ, တေန သုဒ္ဓဿ ဝတ္ထဿ ပဘဿရဘာဝေါ ဝိယ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသဿ စိတ္တဿ မဂ္ဂေန ပရိယောဒပနန္တိ.

ការប្រៀបធៀបឧបមានោះ មានដូចតទៅនេះ៖ ចិត្ត ប្រៀបដូចជា សំពត់។ សភាពសៅហ្មងនៃចិត្តដោយសារមន្ទិលមានរាគៈជាដើម ប្រៀបដូចជា សភាពសៅហ្មងនៃសំពត់ដោយសារមន្ទិលដែលមកពីខាងក្រៅ។ អនុបុព្វីកថា ប្រៀបដូចជា ថ្មសម្រាប់បោកគក់។ សទ្ធា ប្រៀបដូចជា ទឹក។ ការប្រារព្ធព្យាយាមក្នុងការជម្រះចិត្តឲ្យស្អាតដោយវិធីមានការស្តាប់ជាដើម ក្រោយពីបានធ្វើឲ្យទោសទាំងឡាយធូរស្រាលដោយសតិ សមាធិ និងបញ្ញា ដោយការផ្សើមដោយជជុះនៃសទ្ធា ប្រៀបដូចជា ការព្យាយាមបោកគក់សំពត់ ដោយការផ្សើមក្នុងទឹក រួចដុសខាត់ត្រង់កន្លែងមានស្នាមខ្មៅដោយដីស្អុយ លាមកគោ និងផេះ។ ការសង្កត់សង្កិនកិលេសទុកដោយការប្រារព្ធព្យាយាម ប្រៀបដូចជា ការជ្រះស្រឡះនៃស្នាមខ្មៅពីសំពត់ដោយសារការព្យាយាមបោកគក់នោះ។ អរិយមគ្គ ប្រៀបដូចជា ទឹកជ្រលក់។ ការធ្វើចិត្តដែលបានសង្កត់សង្កិនកិលេសទុកហើយឲ្យផូរផង់ដោយមគ្គ ប្រៀបដូចជា ភាពភ្លឺថ្លានៃសំពត់ដ៏ស្អាតដោយសារទឹកជ្រលក់នោះ។

ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ဝတွာ ဒဿနံ နာမ ဉာဏဒဿနတော အညမ္ပိ အတ္ထီတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ပတ္တဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ. ပတ္တိ စ ဉာဏသမ္ပတ္တိတော အညာပိ ဝိဇ္ဇတီတိ [Pg.40] တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ဝိဒိတဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ. သာ ပနေသာ ဝိဒိတဓမ္မတာ ဓမ္မေသု ဧကဒေသနာပိ ဟောတီတိ နိပ္ပဒေသတော ဝိဒိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိယောဂါဠှဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ. တေနဿ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓံယေဝ ဒီပေတိ. မဂ္ဂဉာဏဉှိ ဧကာဘိသမယဝသေန ပရိညာဒိကိစ္စံ သာဓေန္တံ နိပ္ပဒေသေန စတုသစ္စဓမ္မံ သမန္တတော ဩဂါဟန္တံ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌော အရိယသစ္စဓမ္မော ဧတေနာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မော’’တိ. တိဏ္ဏာ ဝိစိကိစ္ဆာတိ သပ္ပဋိဘယကန္တာရသဒိသာ သောဠသဝတ္ထုကာ အဋ္ဌဝတ္ထုကာ စ တိဏ္ဏာ ဝိစိကိစ္ဆာ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆာ. ဝိဂတကထံကထောတိ ပဝတ္တိအာဒီသု ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, ကိံ နု ခေါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တိကာ ဝိဂတာ သမုစ္ဆိန္နာ ကထံကထာ. သာရဇ္ဇကရာနံ ပါပဓမ္မာနံ ပဟီနတ္တာ တပ္ပဋိပက္ခေသု သီလာဒိဂုဏေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတတ္တာ ဝေသာရဇ္ဇံ ဝိသာရဒဘာဝံ ဝေယျတ္တိယံ ပတ္တော. အတ္တနာ ဧဝ ပစ္စက္ခတော ဒိဋ္ဌတ္တာ န တဿ ပရော ပစ္စေတဗ္ဗော အတ္ထီတိ အပရပ္ပစ္စယော.

ពាក្យថា Diṭṭhadhammo (អ្នកឃើញធម៌) គឺលោកពោលពាក្យនេះហើយ ព្រោះថាការឃើញឈ្មោះថាម្យ៉ាងទៀត ក្រៅពីញាណទស្សនៈក៏មានដែរ ដើម្បីការពារការយល់ច្រឡំនោះ ទើបលោកពោលថា «pattadhammo» (អ្នកដល់ធម៌)។ ម្យ៉ាងទៀត ការដល់ ក្រៅពីការដល់នូវញាណសម្បទាក៏មានដែរ ដើម្បីញែកឲ្យប្លែកពីការដល់នោះ ទើបលោកពោលថា «viditadhammo» (អ្នកដឹងធម៌)។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអ្នកដឹងធម៌នោះ សូម្បីតែដឹងចំណែកណាមួយក្នុងធម៌ទាំងឡាយក៏មានដែរ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកដឹងដោយមិនមានសេសសល់ ទើបលោកពោលថា «pariyogāḷhadhammo» (អ្នកចុះស៊ប់ក្នុងធម៌)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញនូវការត្រាស់ដឹងសច្ចធម៌នោះឯង។ ពិតណាស់ មគ្គញាណ កាលសម្រេចកិច្ចមានបរិញ្ញាកិច្ចជាដើម ដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងតែមួយ រមែងឈ្មោះថា ចុះស៊ប់ក្នុងចតុរារិយសច្ចធម៌ដោយសព្វគ្រប់ ឥតមានសេសសល់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អរិយសច្ចធម៌ គឺបុគ្គលនេះបានឃើញហើយ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា Diṭṭhadhammo (អ្នកឃើញធម៌)»។ ពាក្យថា Tiṇṇā vicikicchā (អ្នកឆ្លងផុតសេចក្តីសង្ស័យ) គឺ សេចក្តីសង្ស័យមានវត្ថុ ១៦ និងវត្ថុ ៨ ដែលប្រៀបដូចជាផ្លូវលំបាកគួរឲ្យខ្លាច ត្រូវបានឆ្លងផុតហើយ ឈ្មោះថា ឆ្លងផុតសេចក្តីសង្ស័យ។ ពាក្យថា Vigatakathaṃkatho (អ្នកប្រាសចាកសេចក្តីងឿងឆ្ងល់) គឺ សេចក្តីងឿងឆ្ងល់ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសភាពមានការកើតឡើងជាដើមថា «តើបែបនេះមែនឬ? តើជាអ្វីហ្នឹង?» ត្រូវបានប្រាសចាក គឺកាត់ផ្តាច់ហើយ។ ព្រោះតែការលះបង់នូវអកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យអៀនខ្មាស និងព្រោះតែការតាំងនៅមាំមួនក្នុងគុណធម៌មានសីលជាដើម ដែលជាបដិបក្ខនឹងអកុសលធម៌ទាំងនោះ ទើបបុគ្គលនោះដល់នូវសេចក្តីក្លាហាន គឺភាពជាអ្នកក្លាហាន និងភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ។ ព្រោះតែខ្លួនឯងបានឃើញច្បាស់ដោយផ្ទាល់ភ្នែក មិនបាច់ជឿតាមអ្នកដទៃឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា Aparappaccayo (មិនមានអ្នកដទៃជាបច្ច័យ)។

၇၁. ပဏ္ဍိတောတိ ပညဝါ.

៧១. ពាក្យថា Paṇḍito គឺ បុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា។

၇၂. တေန ဟိ သမ္မာတိ ဒေါဝါရိကေန သဒ္ဓိံ သလ္လပတိယေဝ, ‘‘ဧတ္ထေဝါ’’တိ တေန ဝုတ္တဝစနံ သုတွာပိ တဿ အတ္ထံ အသလ္လက္ခေန္တော. ကသ္မာ? ပရိဒေဝတာယ. တေနာဟ ‘‘ဗလဝသောကေန အဘိဘူတော’’တိ.

៧២. ពាក្យថា Tena hi sammā គឺ គាត់និយាយឆ្លើយឆ្លងជាមួយឆ្មាំទ្វារពិតមែន ប៉ុន្តែទោះបីជាបានឮពាក្យដែលឆ្មាំទ្វារនិយាយថា «នៅក្នុងទីនេះឯង» ក៏ដោយ ក៏គាត់មិនបានកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីនៃពាក្យនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែការខ្សឹកខ្សួល។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ត្រូវសេចក្តីសោកដ៏ខ្លាំងក្លាគ្របសង្កត់ហើយ»។

၇၃. တေနေဝါတိ ယေန ဥတ္တရာသင်္ဂေန အာသနံ သမ္မဇ္ဇတိ, တေနေဝ ဥဒရေ ပရိက္ခိပန္တော ‘‘မာဟံ သတ္ထာရံ မမ သရီရေန ဖုသိ’’န္တိ အန္တရံ ကရောန္တော ဥတ္တရာသင်္ဂေန တံ ဥဒရေ ပရိက္ခိပန္တော ပရိဂ္ဂဟေတွာ. ‘‘ဒတ္တပညတ္တ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁) ဝိယ ဒတ္တ-သဒ္ဒေါ ဧတ္ထ ဗာလပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဇဠောသိ ဇာတော’’တိ. ဥပဋ္ဌာကဿ အညထာဘာဝေနာတိ ပုဗ္ဗေ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကဿ ဣဒါနိ အနုပဋ္ဌာကဘာဝေန.

៧៣. ពាក្យថា Teneva (ដោយសំពត់នោះឯង) គឺ សំពត់ឧត្តរាសង្គណាដែលគាត់ប្រើសម្រាប់បោសសម្អាតអាសនៈ គាត់ក៏យកសំពត់នោះឯងមករុំព័ទ្ធត្រង់ពោះ ដោយធ្វើការខណ្ឌរវាងកណ្តាល ដោយគិតថា «សូមកុំឲ្យខ្ញុំពាល់ត្រូវព្រះសាស្តាដោយរាងកាយរបស់ខ្ញុំឡើយ» គឺយកសំពត់ឧត្តរាសង្គនោះមករុំព័ទ្ធត្រង់ពោះហើយកាន់យក។ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «dattapaññattaṃ» (បញ្ញត្តិដោយមនុស្សល្ងង់) ពាក្យថា Datta ក្នុងទីនេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា បុគ្គលពាល ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «jaḷosi jāto» (អ្នកកើតមកជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ)។ ពាក្យថា Upaṭṭhākassa aññathābhāvena (ដោយការប្រែប្រួលនៃអ្នកបម្រើ) គឺ ដោយភាពដែលអ្នកបម្រើរបស់ខ្លួនពីមុន ឥឡូវនេះត្រឡប់ជាមិនមែនជាអ្នកបម្រើវិញ។

၇၅. အဝိညာဏကံ ဒါရုသာခါဒိမယံ. ဗဟလဗဟလံ ပီတာဝလေပနံ ရင်္ဂဇာတန္တိ အတိဝိယ ဗဟလံ ပီတဝဏ္ဏမဉ္ဇိဋ္ဌအာဒိအဝလေပနရဇနံ. ဃဋ္ဋေတွာ ဥပ္ပာဒိတစ္ဆဝိံ, ယာ ရင်္ဂံ ပိဝတိ. နိလ္လောမတန္တိ ပုနပ္ပုနံ အနုလိမ္ပနေန. ခဏ္ဍခဏ္ဍိတန္တိ ခဏ္ဍခဏ္ဍိတဘာဝံ. ရင်္ဂက္ခမော ရဇနိယော. တေနာဟ ‘‘ရာဂမတ္တံ ဇနေတီ’’တိ. အနုယောဂန္တိ စောဒနံ. ဝီမံသန္တိ ဝိစာရဏံ. ထုသေ ကောဋ္ဋေတွာ တဏ္ဍုလပရိယေသနံ [Pg.41] ဝိယ ကဒလိယံ သာရပရိယေသနံ ဝိယ စ နိဂဏ္ဌဝါဒေ သာရဝီမံသနံ. တတော ဧဝ စ တံ ဝီမံသန္တော ရိတ္တကော တုစ္ဆကောဝ ဟောတီတိ. သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ စတုသစ္စဝိနိမုတ္တံ နတ္ထိ, တဉ္စ ဝီမံသိယမာနံ ဝိညူနံ ပီတိသောမနဿမေဝ ဇနေတိ, အတပ္ပကဉ္စ အသေစနာဘာဝေနာတိ အာဟ ‘‘စတုသစ္စကထာ ဟီ’’တိအာဒိ. ယထာ ယထာတိ ယဒိ ခန္ဓမုခေန ယဒိ ဓာတာယတနာဒီသု အညတရမုခေန ဗုဒ္ဓဝစနံ ဩဂါဟိဿတိ, တထာ တထာ ဂမ္ဘီရဉာဏာနံယေဝ ဂေါစရဘာဝတော ဂမ္ဘီရမေဝ ဟောတိ. ယော စေတ္ထ ပဏ္ဍိတော နိပုဏော ကတပရပ္ပဝါဒေါ ပဏိဓာယ သဗ္ဗထာမေန စောဒနံ အာရမ္ဘတိ တဿ စောဒနာ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ စာလေတုံ န သက္ကောတိ. ပုန သုစိရမ္ပိ ကာလံ ဝိစာရေန္တေသုပိ ဝိမဒ္ဒက္ခမတော, ဧဝံ တထာဂတဝါဒေါ သွာချာတဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘အနုယောဂက္ခမော ဝိမဇ္ဇနက္ခမော စာ’’တိ.

៧៥. ពាក្យថា Aviññāṇakaṃ (របស់មិនមានវិញ្ញាណ) គឺ របស់ដែលធ្វើដោយឈើ និងមែកឈើជាដើម។ ពាក្យថា Bahalabahalaṃ pītāvalepanaṃ raṅgajātaṃ គឺ ទឹកជ្រលក់មានពណ៌លឿង និងពណ៌ក្រហមជាដើម ដែលលាបយ៉ាងក្រាស់ក្រៃលែង។ ពាក្យថា Ghaṭṭetvā uppāditacchaviṃ គឺ ការដុសខាត់បង្កើតឲ្យមានផ្ទៃសំបក ដែលអាចស្រូបយកទឹកជ្រលក់បាន។ ពាក្យថា Nillomataṃ គឺ ភាពរលោងស្អាត ដោយសារការលាបលនចុះឡើងជាញឹកញាប់។ ពាក្យថា Khaṇḍakhaṇḍitaṃ គឺ ភាពជាបំណែកៗ។ ពាក្យថា Raṅgakkhamo គឺ គួរដល់ការជ្រលក់ពណ៌។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «រមែងញ៉ាំងតម្រេកឲ្យកើតឡើង»។ ពាក្យថា Anuyogaṃ គឺ ការចោទសួរ។ ពាក្យថា Vīmaṃsaṃ គឺ ការពិចារណា។ ការស្វែងរកខ្លឹមសារក្នុងលទ្ធិរបស់និគន្ថៈ ប្រៀបដូចជាការបុកអង្កាមដើម្បីស្វែងរកអង្ករ ឬដូចជាការស្វែងរកខ្លឹមក្នុងដើមចេកដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលកាលពិចារណាលទ្ធិនោះ រមែងជាអ្នកទទេ និងសូន្យទទេប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ ព្រះពុទ្ធវចនៈទាំងអស់ មិនដែលវៀរចាកចតុរារិយសច្ចឡើយ ហើយព្រះពុទ្ធវចនៈនោះ កាលបើបុគ្គលពិចារណាហើយ រមែងញ៉ាំងតែសេចក្តីរីករាយ និងសោមនស្សឲ្យកើតឡើងដល់វិញ្ញូជនទាំងឡាយ និងជាធម៌មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ ព្រោះមានរសជាតិដ៏ឧត្តម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «catusaccakathā hi» (ព្រោះថាចតុរារិយសច្ចកថា) ជាដើម។ ពាក្យថា Yathā yathā (ដោយប្រការណាៗ) គឺ បើបុគ្គលនឹងចុះស៊ប់ក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈ ទោះបីដោយផ្លូវនៃខន្ធក្តី ដោយផ្លូវនៃធាតុ និងអាយតនៈជាដើមក្តី ដោយប្រការណាៗ ព្រះពុទ្ធវចនៈនោះ ក៏រមែងជាធម៌ជ្រាលជ្រៅយ៉ាងនោះឯង ព្រោះជាគោចរនៃញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅប៉ុណ្ណោះ។ បុគ្គលណាជាអ្នកប្រាជ្ញ ឈ្លាសវៃ ធ្លាប់រៀនលទ្ធិដទៃក្នុងលោកនេះ ហើយតាំងចិត្តចោទសួរដោយកម្លាំងទាំងអស់ ការចោទសួររបស់បុគ្គលនោះ សូម្បីតែចុងសក់មួយសរសៃ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យរង្គើបានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីជាពិចារណាអស់កាលដ៏យូរអង្វែង ក៏នៅតែធន់ទ្រាំនឹងការពិចារណាបាន យ៉ាងនេះឯង វាទៈរបស់ព្រះតថាគត ព្រោះតែភាពជាធម៌ដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងទុកល្អហើយ ទើបឈ្មោះថា «anuyogakkhamo» (គួរដល់ការសាកសួរ) និង «vimajjanakkhamo» (គួរដល់ការពិចារណាដុសខាត់)។

၇၆. ဝိသယပရိညာဏေန ဒဟတိ ပဋိပက္ခေ သောဓေတီတိ ဓီရော, သွာယမဿ ဓီရဘာဝေါ သဗ္ဗသော သမ္မောဟဝိဒ္ဓံသနတာယာတိ အာဟ – ‘‘ယာ ပညာ…ပေ… တေန သမန္နာဂတဿာ’’တိ. ပဘိန္နခီလဿာတိ သမုစ္ဆိန္နသဗ္ဗစေတောခီလဿ, ကိလေသမစ္စုမာရဝိဇယေနေဝ အဘိသင်္ခါရခန္ဓမာရာ ဇိတာဝ ဟောန္တီတိ တေသံ ဒွိန္နံ ဣဓ အဂ္ဂဟဏံ. ဤဃ-သဒ္ဒေါ ဒုက္ခပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘နိဒ္ဒုက္ခဿာ’’တိ. တတ္ထ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယာ ကိလေသေန နိဒ္ဒုက္ခတာ, အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယာ ဝိပါကဒုက္ခေန နိဒ္ဒုက္ခတာ. ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနာဒိဝသေန ဝိဝိဓံ ဤသနတော ဝီသံ, ဝီသမေဝ ဝေသံ, ရာဂါဒီတိ အာဟ – ‘‘ဝေသန္တရဿာတိ ရာဂါဒိဝီသံ တရိတွာ ဝိတရိတွာ ဌိတဿာ’’တိ.

៧៦. បុគ្គលណា រមែងដុតបំផ្លាញដោយការដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍ និងជម្រះនូវធម៌ជាបដិបក្ខ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា Dhīro (អ្នកមានប្រាជ្ញាស្មារតីមាំមួន)។ ភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញាស្មារតីមាំមួនរបស់បុគ្គលនោះ គឺព្រោះតែការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីវង្វេងដោយសព្វគ្រប់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yā paññā...pe... tena samannāgatassa» (បញ្ញាណា...បេ... នៃបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយបញ្ញានោះ)។ ពាក្យថា Pabhinnakhīlassa (នៃបុគ្គលអ្នកទម្លាយនូវគោលរឹងត្អឹងបានហើយ) គឺ នៃបុគ្គលអ្នកកាត់ផ្តាច់នូវគោលរឹងត្អឹងនៃចិត្តទាំងអស់បានហើយ។ ព្រោះតែការឈ្នះនូវកិលេសមារ និងមច្ចុមារ ឈ្មោះថាឈ្នះនូវអភិសង្ខារមារ និងខន្ធមាររួចជាស្រេចទៅហើយ ហេតុនោះ ទើបមិនបានលើកយកមារទាំងពីរនោះមកពោលក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Īgha គឺជាវេវចនៈនៃសេចក្តីទុក្ខ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «niddukkhassa» (នៃបុគ្គលមិនមានសេចក្តីទុក្ខ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្តីទុក្ខដោយសារកិលេស ព្រោះការសម្រេចនូវសឧបាទិសេសនិព្វាន និងភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្តីទុក្ខដោយសារវិបាកទុក្ខ ព្រោះការសម្រេចនូវអនុបាទិសេសនិព្វាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែការគ្របសង្កត់ផ្សេងៗ ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរ ការប្រទូស្ត និងការវង្វេងជាដើម ឈ្មោះថា ពិស (vīsa) ហើយពាក្យថា វេសៈ (vesa) នោះ ក៏គឺពិស គឺរាគៈជាដើមនោះឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «vesantarassa» គឺ នៃបុគ្គលអ្នកឆ្លងផុត និងកន្លងផុតនូវពិសគឺរាគៈជាដើមហើយតាំងនៅ។

တုသိတဿာတိ ကရုဏာယနဝသေန တုသိယာ ဣတဿ သံဝတ္တဿ. ဧဝံ သတိ ‘‘မုဒိတဿာ’’တိ ဣဒံ ပုနရုတ္တမေဝ ဟောတိ. မနုဇဿာတိ ပဌမာယ ဇာတိယာ ဘဂဝါ မနုဿဇာတိယော ဟုတွာ ဝုတ္တာနံ ဝက္ခမာနာနဉ္စ ဝသေန သဒေဝကံ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော အစ္ဆရိယော ဘဂဝါတိ ဒဿေတိ. သဒေဝကံ လောကံ သံသာရတော နိဗ္ဗာနသုခံ နရတိ နေတိ ပါပေတီတိ နရော, နာယကောတိ အတ္ထော, တဿ နရဿ, တေနာဟ ‘‘ပုနရုတ္တ’’န္တိ. ‘‘မနုဇဿာ’’တိ ဝတွာ ‘‘နရဿာ’’တိ ပုနရုတ္တံ ပဒံ. အတ္ထဝသေန အညထာ ဝုစ္စမာနေ ဧကေကဂါထာယ ဒသဂုဏာ နပ္ပဟောန္တိ, န ပူရေန္တီတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា Tusitassa (នៃបុគ្គលអ្នកត្រេកអរហើយ) គឺ នៃបុគ្គលអ្នកដល់នូវសេចក្តីរីករាយដោយអំណាចនៃសេចក្តីអាណិតអាសូរ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ពាក្យថា «muditassa» (នៃបុគ្គលអ្នកមានមុទិតាធម៌) នេះ រមែងជាពាក្យដដែល។ ពាក្យថា Manujassa (នៃមនុស្ស) គឺ បង្ហាញថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់កើតជាមនុស្សក្នុងជាតិដំបូង ហើយទ្រង់តាំងនៅគ្របសង្កត់លើលោកព្រមទាំងទេវលោក ដោយអំណាចនៃគុណធម៌ដែលបានពោលហើយ និងដែលនឹងពោលខាងមុខ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជាបុគ្គលអស្ចារ្យ។ បុគ្គលណា រមែងនាំទៅនូវសត្វលោកព្រមទាំងទេវលោក ចាកសង្សារវដ្តទៅកាន់សេចក្តីសុខក្នុងនិព្វាន បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា នរៈ (naro) សេចក្តីថា ព្រះសាស្តាជាអ្នកដឹកនាំ នៃនរៈនោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «punaruttaṃ» (ពាក្យត្រួតគ្នា)។ ពាក្យថា «narassa» ដែលពោលបន្ទាប់ពីពាក្យថា «manujassa» គឺជាបទដែលត្រួតគ្នា។ សេចក្តីថា បើពោលដោយអំណាចនៃសេចក្តីជាយ៉ាងដទៃវិញ គុណទាំង ១០ ក្នុងគាថានីមួយៗ រមែងមិនគ្រប់គ្រាន់ គឺមិនពេញលេញឡើយ។

ဝိနေတီတိ ဝိနယော, ဝိနယော ဧဝ ဝေနေယိကောတိ အာဟ ‘‘သတ္တာနံ ဝိနာယကဿာ’’တိ. ဝိညူနံ ရုစိံ ရာတိ, ဤရေတီတိ ဝါ ရုစိရော, သွာယမဿ ရုစိရဘာဝေါ [Pg.42] ကုသလတာယာတိ အာဟ ‘‘သုစိဓမ္မဿာ’’တိ. ပဘာသကဿာတိ ဉာဏာလောကေန ပဘဿရဘာဝကရဿ. နိဿင်္ဂဿာတိ အဋ္ဌသုပိ ပရိသာသု, သဒေဝေ ဝါ သဗ္ဗသ္မိံ လောကေ အဂ္ဂဏှာပနပရိစ္စာဂေန နိဿဋဿ. ဂမ္ဘီရဂုဏဿာတိ ပရေသံ ဉာဏေန အပ္ပတိဋ္ဌဘာဝါ ဂမ္ဘီရဂုဏဿ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အညေဝ ဓမ္မာ ဂမ္ဘီရာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၈). အရိယာယ ဝါ တုဏှီဘာဝေန မောနပ္ပတ္တဿ. ဓမ္မေ ဌိတဿာတိ ဓမ္မကာယေ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဿ. သံဝုတတ္တဿာတိ အရက္ခိယကာယသမာစာရာဒိတာယ သံဝုတသဘာဝဿ.

ឈ្មោះថា វិន័យ ព្រោះអត្ថថា បង្ហាត់បង្រៀន (ទូន្មាន)។ វិន័យនោះឯង ឈ្មោះថា វេនេយ្យិកៈ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សត្តានំ វិនាយកស្ស» (ដល់ព្រះអង្គអ្នកដឹកនាំសត្វទាំងឡាយ)។ ឈ្មោះថា រុចិរៈ ព្រោះអត្ថថា ញ៉ាំងសេចក្តីពេញចិត្តរបស់វិញ្ញូជនឱ្យកើតឡើង ឬថា ញ៉ាំងសេចក្តីពេញចិត្តឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីពេញចិត្តនោះ របស់ព្រះអង្គនោះ គឺដោយភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សុចិធម្មស្ស» (ដល់ព្រះអង្គមានធម៌ដ៏ស្អាត)។ ពាក្យថា បភាសកស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកធ្វើឱ្យមានសភាពភ្លឺស្វាងដោយពន្លឺនៃញាណ។ ពាក្យថា និស្សង្គស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកចេញផុតចាកការប្រកាន់មាំក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ ឬក្នុងលោកទាំងពួង ព្រមទាំងទេវលោក។ ពាក្យថា គម្ភីរគុណស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គមានគុណដ៏ជ្រាលជ្រៅ ព្រោះសភាពដែលញាណរបស់បុគ្គលដទៃមិនអាចចុះទៅដល់បាន។ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មានធម៌ដទៃទៀតដ៏ជ្រាលជ្រៅ...» ជាដើម (ទី. និ. ១.២៨)។ ឬថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកដល់នូវមោនធម៌ ដោយអរិយតុណ្ហីភាព (ការស្ងៀមស្ងាត់ដ៏ប្រសើរ)។ ពាក្យថា ធម្មេ ឋិតស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកតាំងនៅមាំក្នុងធម្មកាយ។ ពាក្យថា សំវុតត្តស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គមានសភាពសង្រួមហើយ ព្រោះភាពជាអ្នកមានកាយសមាចារជាដើម ដែលមិនត្រូវរក្សា។

အာဂုံ န ကရောတီတိအာဒီဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ, ပန္တသေနာသနဿာတိ ဝိဝိတ္တသေနာသနဿ. ပဋိမန္တနပညာယာတိ သဗ္ဗပရပ္ပဝါဒါနံ ဝိပရာဝတ္တမန္တနပညာယ. မောနံ ဝုစ္စတိ ဉာဏံ သဗ္ဗတော ကိလေသာနံ နိဓုနနတော.

ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង មានពាក្យថា មិនធ្វើនូវបាប (អាគុំ ន ករោតិ) ជាដើម។ ពាក្យថា បន្តសេនាសនស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គមានសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់។ ពាក្យថា បដិមន្តនបញ្ញាយ ប្រែថា ដោយបញ្ញាជាគ្រឿងពិចារណាត្រឡប់វិញនូវវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃទាំងអស់។ ញាណ លោកហៅថា មោនៈ ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវកិលេសទាំងពួង។

ဣသိသတ္တမဿာတိ သဗ္ဗဣသီသု ဇေဋ္ဌဿ သာဓုတမဿ. သေဋ္ဌပ္ပတ္တဿာတိ သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ပတ္တဿ. အက္ခရာဒီနီတိ အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရ-နိရုတ္တိနိဒ္ဒေသ-သံကာသနပကာသန-ဝိဝရဏ-ဝိဘဇနုတ္တာနီကရဏာနီတိ ဗျဉ္ဇနတ္ထပဒါနိ. သမောဓာနေတွာ ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ပကာသနတော ကထနတော ပဒကဿ. ပုရိ-သဒ္ဒေါ ‘‘ပုဗ္ဗေ’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထောတိ အာဟ – ‘‘ပုရိန္ဒဒဿာတိ သဗ္ဗပဌမံ ဓမ္မဒါနဒါယကဿာ’’တိ. ဘဂဝါ အသယှံ သဟိတုံ သမတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သမတ္ထဿာ’’တိ. တေနာဟ – ‘‘တထာဂတံ ဗုဒ္ဓမသယှသာဟိန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၃၈). တေ ပတ္တဿာတိ တေ ဂုဏေ အနဝသေသတော ပတ္တဿ. ဝိတ္ထာရေတွာ သံကိလေသဝေါဒါနဓမ္မံ ဗျာကရောတီတိ ဗျာကရဏော, ဗျာကရဏော ဧဝ ဝေယျာကရဏော. တန္တိပဒန္တိ တန္တိံ အာရောပေတွာ ဌပိတံ ပဒံ.

ពាក្យថា ឥសិសត្តមស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គជាច្បង ជាបុគ្គលល្អបំផុតក្នុងចំណោមឥសីទាំងពួង។ ពាក្យថា សេដ្ឋប្បត្តស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកដល់នូវសម្មាសម្ពោធិញាណដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់។ ពាក្យថា អក្ខរាទីនិ គឺបទដែលជាអត្ថនៃព្យញ្ជនៈ មានអក្ខរៈ បទ ព្យញ្ជនៈ អាការៈ និរុត្តិ និទ្ទេស សង្កាសនៈ បកាសនៈ វិវរណៈ វិភជនៈ និងឧត្តានីករណៈ។ ឈ្មោះថា បទកៈ ព្រោះការប្រកាស គឺការសម្តែងដោយការប្រមូលមកឱ្យសមគួរដល់អធ្យាស្រ័យរបស់វេនេយ្យសត្វ។ សព្ទថា បុរិ មានអត្ថស្មើនឹងពាក្យថា បុព្វេ (ក្នុងកាលមុន) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បុរិន្ទទស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកឱ្យនូវធម្មទានមុនគេបង្អស់»។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់អាចអត់ធន់ចំពោះអ្វីដែលគេអត់ធន់បានដោយកម្រ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សមត្ថស្ស» (ដល់ព្រះអង្គអ្នកមានសមត្ថភាព)។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រះតថាគតជាព្រះពុទ្ធ ទ្រង់អត់ធន់ចំពោះអ្វីដែលគេអត់ធន់បានដោយកម្រ» (ឥតិវុ. ៣៨)។ ពាក្យថា តេ បត្តស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកដល់នូវគុណទាំងនោះដោយមិនមានសេសសល់។ ឈ្មោះថា ព្យាករណៈ ព្រោះសម្តែងពង្រីកនូវធម៌ជាគ្រឿងសៅហ្មង និងធម៌ជាគ្រឿងផូរផង់ ព្យាករណៈនោះឯង ឈ្មោះថា វេយ្យាករណៈ។ ពាក្យថា តន្តិបទំ ប្រែថា បទដែលលើកឡើងតម្កល់ទុកជាបែបផែន (តន្តិ)។

တဏှာဗန္ဓနေန သဗ္ဗေန ဝါ ကိလေသဗန္ဓနေန အဗဒ္ဓဿ. မဟာပညာယာတိ မဟာနုဘာဝါယ ပညာယ, မဟာဝိသယာယ ဝါ ပညာယ. သဗ္ဗာ ဟိ ဘဂဝတော ပညာ မဟာနုဘာဝါ, ယထာသကံ ဝိသယေ မဟာဝိသယာ စ ဧကာဒိဝသေန အနဝသေသတော မဟာဝိသယာ နာမ သဗ္ဗညုတာဝ. အာနုဘာဝဒဿနဋ္ဌေနာတိ အစ္ဆရိယာစိန္တေယျာပရိမေယျဿ အတ္တနော အာနုဘာဝဿ လောကဿ ဒဿနဋ္ဌေန. ယက္ခဿာတိ ဝါ လောကေန ပူဇနီယဿ[Pg.43]. အယံ ဥပါသကော ခုဇ္ဇုတ္တရာ ဝိယ ဥပါသိကာ သေခပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တောတိ အာဟ ‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂေနေဝ ပဋိသမ္ဘိဒါ အာဂတာ’’တိ. ကိလေသပ္ပဟာနဝဏ္ဏံ ကထေန္တောတိ ကိလေသပ္ပဟာနံ ဝိသယံ နိမိတ္တံ ကတွာ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တော.

ដល់ព្រះអង្គអ្នកមិនជាប់ចំណងដោយតណ្ហា ឬដោយចំណងនៃកិលេសទាំងពួង។ ពាក្យថា មហាបញ្ញាយ ប្រែថា ដោយបញ្ញាមានអានុភាពច្រើន ឬដោយបញ្ញាមានវិស័យធំទូលាយ។ ព្រោះថា បញ្ញាទាំងអស់របស់ព្រះមានព្រះភាគ សុទ្ធតែមានអានុភាពច្រើន និងមានវិស័យធំទូលាយតាមវិស័យរបស់ខ្លួនៗ ហើយបញ្ញាដែលមានវិស័យធំទូលាយដោយមិនមានសេសសល់ ដោយអំណាចនៃឯកាទិបញ្ញាជាដើមនោះ គឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណតែម្តង។ ពាក្យថា អានុភាវទស្សនដ្ឋេន ប្រែថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបង្ហាញដល់លោក នូវអានុភាពរបស់ព្រះអង្គដែលជាអច្ឆរិយៈ មិនអាចគិតបាន និងមិនអាចប្រមាណបាន។ ឬថា ដល់ព្រះអង្គជាយក្ស (យក្ខស្ស) ព្រោះជាបុគ្គលដែលលោកគួរគោរពបូជា។ ឧបាសកនេះ ជាអ្នកដល់នូវសេក្ខបដិសម្ភិទា ដូចជាឧបាសិកាខុជ្ជុត្តរាដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បដិសម្ភិទាបានមកដល់ហើយ ដោយសោតាបត្តិមគ្គហ្នឹងឯង»។ ពាក្យថា កិលេសប្បហានវណ្ណំ កថេន្តោ ប្រែថា កាលពោលសរសើរ គឺធ្វើនូវការលះកិលេសឱ្យជាវិស័យ ជាភស្តុតាង ហើយពោលសរសើរ។

၇၇. သမ္ပိဏ္ဍိတာတိ သန္နိစိတာ, ဂန္ထိတာတိ အတ္ထော. ဣမေ သတ္တာတိ ယံ ယဒေဝ ပရိဗ္ဘမန္တာ သတ္တာ. အတ္တနောဝ စိန္တယန္တီတိ အဝီတတဏှတာယ သကံယေဝ ပယောဇနံ စိန္တေန္တိ. တထာ ဟိ မတေ ဉာတကေ အနုသောစန္တာပိ တေဟိ သာဓေတဗ္ဗဿ အတ္တနော ပယောဇနဿေဝ ဝသေန အနုသောစန္တိ. ဥဏှံ အဟောသီတိ ဗလဝတာ စိတ္တဿ သန္တာပေန သန္တတ္တံ အဗ္ဘန္တရံ ဟဒယဋ္ဌာနံ ခဒိရင်္ဂါရသန္တာပိတံ ဝိယ ဥဏှံ အဟောသိ. တေနာဟ ‘‘လောဟိတံ ဝိလီယိတ္ထာ’’တိ. ပတ္တမတ္တန္တိ ဧကပတ္တပူရမတ္တံ. အဘိသမယသာဓိကာယ စတုသစ္စဒေသနာယ သင်္ခေပေနေဝ ဒေသိတတ္တာ အာဟ – ‘ဥဂ္ဃဋိတညုပုဂ္ဂလဿ ဝသေန ဓမ္မဒေသနာ ပရိနိဋ္ဌိတာ’’တိ.

៧៧. ពាក្យថា សម្បិណ្ឌិតា ប្រែថា ប្រមូលមកហើយ មានន័យថា ចងក្រងទុកហើយ។ ពាក្យថា ឥមេ សត្តា គឺសត្វទាំងឡាយដែលអន្ទោលទៅៗ។ ពាក្យថា អត្តនោវ ចិន្តយន្តិ ប្រែថា តែងគិតតែពីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតណ្ហាមិនទាន់ប្រាសចាក។ ព្រោះថា សូម្បីកាលសោកស្តាយចំពោះញាតិដែលស្លាប់ទៅ ក៏សោកស្តាយដោយអំណាចនៃប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនដែលត្រូវសម្រេចដោយញាតិទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា ឧណ្ហំ អហោសិ ប្រែថា ទីកន្លែងក្នុងហទ័យដែលក្តៅរោលរាលដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃចិត្តដ៏ខ្លាំងក្លា ក៏បានក្តៅដូចជាត្រូវរោលរាលដោយរងើកភ្លើងគគីរ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ឈាមក៏រលាយទៅ»។ ពាក្យថា បត្តមត្តំ ប្រែថា ប្រមាណពេញមួយបាត្រ។ ព្រោះការសម្តែងចតុសច្ចធម៌ដែលសម្រេចនូវការត្រាស់ដឹង គឺទ្រង់សម្តែងដោយសង្ខេប ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ធម្មទេសនាដែលចប់សព្វគ្រប់ហើយ ដោយអំណាចនៃបុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ»។

ဥပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសអត្ថដ៏លាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាឧបាលិសូត្រ ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។

၇. ကုက္ကုရဝတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. អដ្ឋកថាកុក្កុរវតិកសូត្រ

၇၈. ကောလိယေသူတိ ဗဟုဝစနဝသေနာယံ ပါဠိ အာဂတာ. ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေတိ အတ္ထဝစနံ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိ. န နိယမိတောတိ ‘‘အသုကမှိ နာမ ဝိဟာရေ’’တိ န နိယမေတွာ ဝုတ္တော. သေနာသနေယေဝါတိ အာဝါသေယေဝ, န ရုက္ခမူလာဒိကေ. ဝေသကိရိယာ ဃာသဂ္ဂဟဏာဒိနာ သမာဒါတဗ္ဗဋ္ဌေန ဂေါဝတံ, တသ္မိံ နိယုတ္တော ဂေါဝတိကော. တေနာဟ ‘‘သမာဒိန္နဂေါဝတော’’တိ. ယံ သန္ဓာယာဟု ဝေဒဝေဒိနော – ‘‘ဂစ္ဆံ ဘက္ခေတိ, တိဋ္ဌံ မုတ္တေတိ, ဥပါဟာ ဥဒကံ ဓူပေတိ, တိဏာနိ ဆိန္ဒတီ’’တိအာဒိ. အယံ အစေလောတိ အစေလကပဗ္ဗဇ္ဇာဝသေန အစေလော, ပုရိမော ပန ဂေါဝတိကော ကုက္ကုရဝတိကောတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ပလိကုဏ္ဌိတွာတိ ဥဘော ဟတ္ထေ ဥဘော ပါဒေ စ သမိဉ္ဇိတွာ. ‘‘ဥက္ကုဋိကော ဟုတွာ’’တိပိ ဝဒန္တိ. ဂမနံ နိပ္ဖဇ္ဇနံ ဂတီတိ အာဟ – ‘‘ကာ [Pg.44] ဂတီတိ ကာ နိပ္ဖတ္တီ’’တိ. နိပ္ဖတ္တိပရိယောသာနာ ဟိ ဝိပါကဓမ္မပ္ပဝတ္တိ. ကတူပစိတကမ္မဝသေန အဘိသမ္ပရေတိ ဧတ္ထာတိ အဘိသမ္ပရာယော, ပရလောကော. တတ္ထဿ စ နိပ္ဖတ္တိံ ပုစ္ဆတီတိ အာဟ – ‘‘အဘိသမ္ပရာယမှိ ကတ္ထ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိ. ကုက္ကုရဝတသမာဒါနန္တိ ကုက္ကုရဘာဝသမာဒါနံ, ‘‘အဇ္ဇ ပဋ္ဌာယ အဟံ ကုက္ကုရော’’တိ ကုက္ကုရဘာဝါဓိဋ္ဌာနံ.

៧៨. ពាក្យថា កោលិយេសុ នេះ ជាបាលីដែលមកដោយអំណាចពហុវចនៈ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលសេចក្តីពន្យល់ថា ក្នុងជនបទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា «សោ ហិ» ជាដើម។ ពាក្យថា មិនបានកំណត់ គឺមិនបានកំណត់ថា «ក្នុងវិហារឈ្មោះឯណោះ» ឡើយ។ ពាក្យថា សេនាសនេយេវ ប្រែថា ក្នុងអាវាសហ្នឹងឯង មិនមែននៅទៀបគល់ឈើជាដើមឡើយ។ ឈ្មោះថា គោវតៈ ព្រោះអត្ថថាជាវត្តដែលត្រូវសមាទានដោយការធ្វើកិរិយា ប្លែងភេទ និងការស៊ីចុកជាដើម (ដូចជាគោ) បុគ្គលដែលប្រកបក្នុងគោវតៈនោះ ឈ្មោះថា គោវតិកៈ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អ្នកសមាទាននូវគោវតៈ»។ សេចក្តីណាដែលពួកអ្នកចេះវេទពោលសំដៅថា «ដើរទៅបណ្តើរ ស៊ីបណ្តើរ, ឈរបណ្តើរ បត់ជើងតូចបណ្តើរ, ផឹកទឹកបណ្តើរ ហិតផ្សែងបណ្តើរ, កាត់ស្មៅបណ្តើរ» ជាដើម។ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា អចេលៈ ព្រោះជាអចេលកបព្វជ្ជា ចំណែកបុគ្គលមុន គឺគោវតិកៈ និងកុក្កុរវតិកៈ សេចក្តីត្រូវពោលតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា បលិកុណ្ឋិត្វា ប្រែថា បត់ដៃទាំងពីរ និងជើងទាំងពីរចូលគ្នា។ លោកពោលថា «អង្គុយច្រហោង» ក៏មាន។ ការទៅ គឺការសម្រេច ឈ្មោះថា គតិ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កា គតិ ប្រែថា តើការសម្រេចដូចម្តេច?»។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបាកធម៌ មានការសម្រេចជាទីបំផុត។ ឈ្មោះថា អភិសម្បរាយៈ គឺបរលោក ព្រោះជាទីដែលសត្វតែងទៅដល់ដោយអំណាចនៃកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើ និងសន្សំទុកហើយ។ លោកសួរនូវការសម្រេចក្នុងបរលោកនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «តើនឹងទៅកើតក្នុងទីណា ក្នុងបរលោក?»។ ពាក្យថា កុក្កុរវតសមាទានំ ប្រែថា ការសមាទាននូវភាពជាឆ្កែ គឺការអធិដ្ឋាននូវភាពជាឆ្កែថា «ចាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ ខ្ញុំជាឆ្កែ»។

၇၉. ပရိပုဏ္ဏန္တိ ယတ္တကာ ကုက္ကုရဝိကာရာ, တေဟိ ပရိပုဏ္ဏံ. တေနာဟ ‘‘အနူန’’န္တိ. အဗ္ဗောကိဏ္ဏန္တိ တေဟိ အဝေါမိဿံ. ကုက္ကုရာစာရန္တိ ကုက္ကုရာနံ ဂမနာကာရောတိအာဒိအာစာရေန ကုက္ကုရဘာဝါဓိဋ္ဌာနစိတ္တမာဟ. တထာ တထာ အာကပ္ပေတဗ္ဗတော အာကပ္ပော, ပဝတ္တိအာကာရော. သော ပနေတ္ထ ဂမနာဒိကောတိ အာဟ ‘‘ကုက္ကုရာနံ ဂမနာကာရော’’တိအာဒိ. အာစာရေနာတိ ကုက္ကုရသီလာစာရေန. ဝတသမာဒါနေနာတိ ကုက္ကုရဝတာဓိဋ္ဌာနေန. ကုက္ကုရစရိယာဒိယေဝ ဒုက္ကရတပစရဏံ. တေန ဂတိဝိပရိယေသာကာရေန ပဝတ္တာ လဒ္ဓိ. အဿ ကုက္ကုရဝတိကဿ အညာ ဂတိ နတ္ထီတိ ဣတရဂတိံ ပဋိက္ခိပတိ, ဣတရာသံ ပန သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထီတိ. နိပဇ္ဇမာနန္တိ ဝတသီလာဒီနံ သံဂေါပနဝသေန သိဇ္ဈမာနံ. ယထာ သကမ္မကဓာတုသဒ္ဒါ အတ္ထဝိသေသဝသေန အကမ္မကာ ဟောန္တိ ‘‘ဝိဗုဒ္ဓေါ ပုရိသော ဝိဗုဒ္ဓေါ ကမလသဏ္ဍော’’တိ, ဧဝံ အတ္ထဝိသေသဝသေန အကမ္မကာပိ သကမ္မကာ ဟောန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ပရိဒေဝါမိ န အနုတ္ထုနာမီ’’တိအာဒိမာဟ. အနုတ္ထုနသဒ္ဒေါ စ သကမ္မကဝသေန ပယုဇ္ဇတိ ‘‘ပုရာဏာနိ အနုတ္ထုန’’န္တိအာဒီသု. အယဉ္စေတ္ထ ပယောဂေါတိ ဣမိနာ ဂါထာယဉ္စ အနုတ္ထုနနရောဒနံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဒဿေတိ.

៧៩. ពាក្យថា បរិបុណ្ណំ ប្រែថា ពេញលេញដោយអាការៈវិការៈរបស់ឆ្កែមានប្រមាណប៉ុន្មាន ក៏ពេញលេញដោយអាការៈវិការៈប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនខ្វះខាត»។ ពាក្យថា អព្វោកិណ្ណំ ប្រែថា មិនលាយឡំដោយអាការៈទាំងនោះ។ ពាក្យថា កុក្កុរាចារំ លោកសំដៅដល់ចិត្តដែលអធិដ្ឋាននូវភាពជាឆ្កែ ដោយអាចារៈមានអាការៈនៃការដើររបស់ឆ្កែជាដើម។ ឈ្មោះថា អាការៈ (អាកប្បៈ) ព្រោះត្រូវរៀបចំយ៉ាងនោះៗ គឺអាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅ។ អាការៈនោះ ក្នុងទីនេះ គឺការដើរជាដើម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អាការៈនៃការដើររបស់ឆ្កែ» ជាដើម។ ពាក្យថា អាចារេន គឺដោយកុក្កុរសីលាចារៈ។ ពាក្យថា វតសមាទានេន គឺដោយការអធិដ្ឋាននូវកុក្កុរវតៈ។ ការប្រព្រឹត្តដូចជាឆ្កែជាដើមហ្នឹងឯង ជាការប្រព្រឹត្តតបៈដែលធ្វើបានដោយកម្រ។ លទ្ធិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនៃគតិដែលវិបល្លាសនោះ។ ពាក្យថា គតិដទៃរបស់កុក្កុរវតិកៈនោះមិនមានឡើយ គឺលោកបដិសេធគតិដទៃ ព្រោះថាគតិដទៃទៀតនោះមិនអាចមានបានឡើយ។ ពាក្យថា និបជ្ជមានំ ប្រែថា ដែលសម្រេចបានដោយអំណាចនៃការរក្សានូវវតៈ និងសីលជាដើម។ ដូចជាសព្ទដែលមានធាតុជាអកម្មកៈ តែងក្លាយជាសកម្មកៈបានដោយអំណាចនៃអត្ថវិសេស ដូចជាពាក្យថា «វិពុទ្ធោ បុរិសោ (បុរសដឹងហើយ), វិពុទ្ធោ កមលសណ្ឌោ (ភ្នំឈូករីកហើយ)» យ៉ាងណាមិញ លោកកាលនឹងបង្ហាញថា សូម្បីសព្ទដែលជាអកម្មកៈ ក៏ក្លាយជាសកម្មកៈបានដោយអំណាចនៃអត្ថវិសេសយ៉ាងនោះដែរ ទើបពោលពាក្យថា «ន បរិទេវាមិ ន អនុត្ថុណាមិ» (ខ្ញុំមិនខ្សឹកខ្សួល មិនសោកស្តាយ) ជាដើម។ ចំណែកសព្ទថា អនុត្ថុណៈ តែងប្រើក្នុងន័យជាសកម្មកៈ ដូចក្នុងពាក្យថា «អនុត្ថុណំ បុរាណានិ» (សោកស្តាយនូវរឿងចាស់ៗ) ជាដើម។ ពាក្យថា អយញ្ចេត្ថ បយោគោ នេះ លោកបង្ហាញថា ក្នុងគាថានេះ លោកបំណងយកការយំសោកស្តាយ។

၈၀. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ဣမိနာ ဂေါဝတန္တိ ဂေါဝတသမာဒါနံ. ဂေါသီလန္တိ ဂဝါစာရံ. ဂေါစိတ္တန္တိ ‘‘အဇ္ဇ ပဋ္ဌာယ ဂေါဟိ ကာတဗ္ဗံ ကရိဿာမီ’’တိ ဥပ္ပန္နစိတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ. ဂွာကပ္ပေ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ အဝသိဋ္ဌံ ‘‘ကုက္ကုရာကပ္ပေ ဝုတ္တသဒိသမေဝါ’’တိ ဣမိနာဝ အတိဒိဋ္ဌံ, ဝိသိဋ္ဌဉ္စ ယထာ ပန တတ္ထာတိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ကုက္ကုရဝတာဒီသု ဝုတ္တနယမေဝ.

៨០. ដោយពាក្យថា វុត្តនយេនេវ នេះ លោកពន្យល់ពង្រីកសេចក្តីនេះថា ពាក្យថា គោវតំ គឺការសមាទាននូវគោវតៈ។ ពាក្យថា គោសីលំ គឺគោអាចារៈ (ការប្រព្រឹត្តដូចគោ)។ ពាក្យថា គោចិត្តំ គឺចិត្តដែលកើតឡើងថា «ចាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ ខ្ញុំនឹងធ្វើនូវកិច្ចដែលគោត្រូវធ្វើ»។ ចំណែកសេចក្តីដែលត្រូវពោលក្នុងរឿងអាការៈរបស់គោ (គ្វាកប្បៈ) ដែលនៅសេសសល់ លោកក៏បានពន្យល់ពង្រីកដោយពាក្យថា «ដូចគ្នានឹងសេចក្តីដែលបានពោលហើយក្នុងរឿងអាការៈរបស់ឆ្កែដែរ» ហើយសេចក្តីដែលប្លែកគ្នា លោកក៏បានពោលហើយដោយពាក្យថា «យថា បន តត្ថ» ជាដើម។ សេចក្តីណាដែលត្រូវពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះក៏មានន័យដូចដែលបានពោលហើយក្នុងរឿងកុក្កុរវតៈជាដើមនោះឯង។

၈၁. ဧကစ္စကမ္မကိရိယာဝသေနာတိ ဧကစ္စဿ အကုသလကမ္မဿ ကုသလကမ္မဿ ကရဏပ္ပသင်္ဂေန. ဣမေသန္တိ ဂေါဝတိကကုက္ကုရဝတိကာနံ. ကိရိယာတိ ဂေါဝတဘာဝနာဒိဝသေန ပဝတ္တာ ကိရိယာ. ပါကဋာ ဘဝိဿတီတိ ‘‘ဣမသ္မိံ ကမ္မစတုက္ကေ ဣဒံ နာမ ကမ္မံ ဘဇတီ’’တိ ပါကဋာ ဘဝိဿတိ.

៨១. ពាក្យថា Ekaccakammakiriyāvasena ប្រែថា ដោយអំណាចនៃការធ្វើនូវកម្មខ្លះ គឺដោយការទាក់ទងនឹងការធ្វើនូវអកុសលកម្មខ្លះ និងកុសលកម្មខ្លះ។ ពាក្យថា Imesaṃ គឺសំដៅលើពួកបុគ្គលអ្នកកាន់គោវ័ត និងកុក្កុរវ័ត។ ពាក្យថា Kiriyā គឺកិរិយាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការចម្រើននូវគោវ័តជាដើម។ ពាក្យថា Pākaṭā bhavissati ប្រែថា នឹងប្រាកដច្បាស់ គឺនឹងប្រាកដច្បាស់ថា “ក្នុងកម្មចតុក្កៈ (កម្ម ៤ យ៉ាង) នេះ កម្មឈ្មោះនេះ រមែងចូលទៅកាន់ចំណែកនេះ”។

ကာဠကန္တိ [Pg.45] (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၂၃၂) မလီနံ, စိတ္တဿ အပဘဿရဘာဝကရဏန္တိ အတ္ထော. တံ ပနေတ္ထ ကမ္မပထသမ္ပတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဒသအကုသလကမ္မပထ’’န္တိ. ကဏှန္တိ ကဏှာဘိဇာတိဟေတုတော ဝါ ကဏှံ. တေနာဟ ‘‘ကဏှဝိပါက’’န္တိ. အပါယူပပတ္တိ မနုဿေသု စ ဒေါဘဂ္ဂိယံ ကဏှဝိပါကော, ယထာ တမဘာဝေါ ဝုတ္တော, ဧကတ္တနိဒ္ဒေသေန ပန ‘‘အပါယေ နိဗ္ဗတ္တနတော’’တိ ဝုတ္တံ, နိဗ္ဗတ္တာပနတောတိ အတ္ထော. သုက္ကန္တိ ဩဒါတံ, စိတ္တဿ ပဘဿရဘာဝကရဏန္တိ အတ္ထော, သုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတော ဝါ သုက္ကံ. တေနာဟ ‘‘သုက္ကဝိပါက’’န္တိ. သဂ္ဂူပပတ္တိ မနုဿလောကေ သောဘဂ္ဂိယဉ္စ သုက္ကဝိပါကော, ယထာ စ ဇောတိဘာဝေါ ဝုတ္တော, ဧကတ္တနိဒ္ဒေသေန ပန ‘‘သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တနတော’’တိ ဝုတ္တံ, နိဗ္ဗတ္တာပနတောတိ အတ္ထော, ဝေါမိဿကကမ္မန္တိ ကာလေန ကဏှံ, ကာလေန သုက္ကန္တိ ဧဝံ မိဿကဝသေန ကတကမ္မံ. ‘‘သုခဒုက္ခဝိပါက’’န္တိ ဝတွာ သုခဒုက္ခာနံ ပဝတ္တိအာကာရံ ဒဿေတုံ ‘‘မိဿကကမ္မဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကမ္မဿ ကဏှသုက္ကသမညာ ကဏှသုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတာယာတိ, အပစ္စယဂါမိတာယ တဒုဘယဝိနိမုတ္တဿ ကမ္မက္ခယကရကမ္မဿ ဣဓ သုက္ကပရိယာယောပိ န ဣစ္ဆိတောတိ အာဟ – ‘‘ဥဘယ…ပေ… အသုက္ကန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ. တတ္ထ ဥဘယဝိပါကဿာတိ ယထာဓိဂတဿ ဝိပါကဿ. သမ္ပတ္တိဘဝပရိယာပန္နော ဟိ ဝိပါကော ဣဓ ‘‘သုက္ကဝိပါကော’’တိ အဓိပ္ပေတော, န အစ္စန္တပရိသုဒ္ဓေါ.

ពាក្យថា Kāḷakaṃ (ក្នុងដីកា អង្គុត្តរនិកាយ ២.៤.២៣២) ប្រែថា សៅហ្មង មានន័យថា ធ្វើចិត្តឲ្យមានសភាពមិនរុងរឿង។ ក្នុងបទនេះ លោកអធិប្បាយសំដៅយកតែកម្មបថដែលសម្រេចប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា “អកុសលកម្មបថ ១០”។ ពាក្យថា Kaṇhaṃ (ខ្មៅ) គឺខ្មៅដោយសារហេតុនៃកណ្ហាភិជាតិ (ជាតិខ្មៅ)។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “Kaṇhavipākaṃ” (មានវិបាកខ្មៅ)។ ការកើតក្នុងអបាយ និងសេចក្តីមិនមានលាភសំណាងក្នុងពួកមនុស្ស គឺជាវិបាកខ្មៅ ដូចដែលលោកពោលថាជាសភាពងងឹត ប៉ុន្តែដោយការសម្ដែងជាឯកវចនៈ លោកទើបពោលថា “ព្រោះកើតក្នុងអបាយ” មានន័យថា ធ្វើឲ្យកើតក្នុងអបាយ។ ពាក្យថា Sukkaṃ (ស) ប្រែថា ផូរផង់ មានន័យថា ធ្វើចិត្តឲ្យមានសភាពរុងរឿង ឬថា ស ព្រោះហេតុនៃសុក្លាភិជាតិ (ជាតិស)។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “Sukkavipākaṃ” (មានវិបាកស)។ ការកើតក្នុងសួគ៌ និងសេចក្តីមានលាភសំណាងក្នុងមនុស្សលោក គឺជាវិបាកស ដូចដែលលោកពោលថាជាសភាពភ្លឺស្វាង ប៉ុន្តែដោយការសម្ដែងជាឯកវចនៈ លោកទើបពោលថា “ព្រោះកើតក្នុងសួគ៌” មានន័យថា ធ្វើឲ្យកើតក្នុងសួគ៌។ ពាក្យថា Vomissakakammaṃ (កម្មលាយឡំ) គឺកម្មដែលធ្វើដោយការលាយឡំគ្នា គឺខ្មៅខ្លះ សខ្លះ តាមកាលវេលា។ លោកពោលថា “Sukhadukkhavipākaṃ” (មានវិបាកជាសុខនិងទុក្ខ) ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃសុខនិងទុក្ខ ទើបពោលពាក្យថា “Missakakammañhi” ជាដើម។ ការហៅឈ្មោះកម្មថា ខ្មៅ និង ស ក៏ព្រោះតែជាហេតុនៃកណ្ហាភិជាតិ និងសុក្លាភិជាតិ។ ចំណែកឯកម្មដែលធ្វើឲ្យអស់កម្ម ដែលរួចផុតពីកម្មទាំងពីរយ៉ាងនោះ ព្រោះជាកម្មដែលមិននាំទៅរកបច្ច័យ (និព្វាន) ក្នុងទីនេះ លោកមិនចង់បានសូម្បីតែពាក្យថា “ស” ឡើយ ទើបពោលថា “មិនខ្មៅ មិនស...” ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា Ubhayavipākassa ប្រែថា នៃវិបាកតាមដែលបានសម្រេច។ ព្រោះថា វិបាកដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងភពដែលសម្រេចហើយនោះ លោកអធិប្បាយថាជា “វិបាកស” ក្នុងទីនេះ មិនមែនសំដៅយកសេចក្តីបរិសុទ្ធបំផុត (មគ្គផល) ឡើយ។

သဒုက္ခန္တိ အတ္တနာ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗေန ဒုက္ခေန သဒုက္ခံ, ဒုက္ခသံဝတ္တနိကန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စေတနာ ဓုရံ, ဥပါလိသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၅၆) ကမ္မ’’န္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမ္ပိ အတ္ထံ ဣဓ သာဓယတိ ဝိဇာနနတ္ထံ. အဘိသင်္ခရိတွာတိ အာယူဟိတွာ. တံ ပန ပစ္စယသမဝါယသိဒ္ဓိတော သံကဍ္ဎနံ ပိဏ္ဍနံ ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘သင်္ကဍ္ဎိတွာ, ပိဏ္ဍံ ကတွာတိ အတ္ထော’’တိ, သဒုက္ခံ လောကန္တိ အပါယလောကမာဟ. ဝိပါကဖဿာတိ ဖဿသီသေန တတ္ထ ဝိပါကပဝတ္တမာဟ. ဘူတကမ္မတောတိ နိဗ္ဗတ္တကမ္မတော အတ္တနာ ကတူပစိတကမ္မတော. ယထာဘူတန္တိ ယာဒိသံ. ကမ္မသဘာဂဝသေနာတိ ကမ္မသရိက္ခကဝသေန. ဥပပတ္တိ ဟောတီတိ အပဒါဒိဘေဒါ ဥပပတ္တိ. ကမ္မေန ဝိယ ဝုတ္တာတိ ယံ ကရောတိ, တေန ဥပပဇ္ဇတီတိ ဧကကမ္မေနေဝ ဇာယမာနာ ဝိယ ဝုတ္တာ အပဒါဒိဘေဒါ. ဥပပတ္တိ စ နာမ ဝိပါကေန ဟောတိ ဝိပါကေ သမ္ဘဝန္တေ ဧကံသေန တေ ဥပပတ္တိဝိသေသာ သမ္ဘဝန္တိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘တေန ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ဥပပတ္တိကမ္မဟေတုကာ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. ယေန ကမ္မဝိပါကေန နိဗ္ဗတ္တောတိ [Pg.46] ယေန ကမ္မဝိပါကေန ဝိပစ္စမာနေန အယံ သတ္တော နိဗ္ဗတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. တံကမ္မဝိပါကဖဿာတိ တဿ တဿ ကမ္မဿ ဝိပါကဘူတာ ဖဿာ. ကမ္မေန ဒါတဗ္ဗံ ဒါယံ တဗ္ဗိပါကံ အာဒိယန္တီတိ ကမ္မဒါယာဒါ, ဖဿာ. ကမ္မဿ ဒါယဇ္ဇတာ ကမ္မဖလဿ ဒါယဇ္ဇံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မဒါယဇ္ဇာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ကမ္မမေဝ နေသံ ဒါယဇ္ဇံ သန္တက’’န္တိ.

ពាក្យថា "Sadukkhaṃ" (ប្រកបដោយទុក្ខ) សេចក្តីថា ប្រកបដោយទុក្ខដែលខ្លួនត្រូវបង្កើតឡើង គឺប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីទុក្ខ។ ពាក្យថា "ក្នុងសូត្រនេះ ចេតនាជាប្រធាន ក្នុងឧបាលិសូត្រ (ម. និ. ២.៥៦) កម្មជាប្រធាន" សូម្បីតែសេចក្តីដែលពោលទុកខាងក្រោមនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏នាំមកសម្រេចក្នុងទីនេះ ដើម្បីឲ្យដឹងច្បាស់។ ពាក្យថា "Abhisaṅkharitvā" សេចក្តីថា សន្សំទុក (ខ្វល់ខ្វាយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ការសន្សំនោះ ព្រោះសម្រេចមកពីការប្រជុំនៃបច្ច័យ ទើបមានសភាពដូចជាការអូសទាញមកប្រមូលផ្តុំគ្នា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "អូសទាញមក ធ្វើឲ្យជាដុំក្ដាប់ នេះជាសេចក្ដី"។ ពាក្យថា "sadukkhaṃ lokaṃ" (លោកប្រកបដោយទុក្ខ) សំដៅដល់អបាយលោក។ ពាក្យថា "Vipākaphassā" (វិបាកផស្សៈ) សំដៅដល់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបាកក្នុងទីនោះ ដោយលើកយកផស្សៈជាប្រធាន។ ពាក្យថា "Bhūtakammato" សេចក្តីថា អំពីកម្មដែលបង្កើតឡើង គឺអំពីកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើ និងសន្សំទុកហើយ។ ពាក្យថា "Yathābhūtaṃ" សេចក្តីថា យ៉ាងណា (មានសភាពយ៉ាងណា)។ ពាក្យថា "Kammasabhāgavasena" សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃកម្មដែលមានសភាពដូចគ្នា។ ពាក្យថា "Upapatti hoti" សេចក្តីថា ការកើតឡើងមានការប្លែកគ្នាដោយពួកសត្វគ្មានជើងជាដើម។ ពាក្យថា "Kammena viya vuttā" សេចក្តីថា បុគ្គលធ្វើកម្មណា ក៏រមែងកើតដោយកម្មនោះ ដូចជាការកើតឡើងប្លែកគ្នាដោយពួកសត្វគ្មានជើងជាដើម ដែលពោលថា កើតឡើងដោយកម្មតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មតាការកើតឡើងរមែងមានដោយវិបាក កាលបើវិបាកមាន ការកើតឡើងដ៏ប្លែកទាំងនោះ ក៏រមែងមានដោយចំណែកមួយជាប្រាកដ។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "កើតដោយកម្មនោះ" ដែលមានកម្មជាហេតុនៃការកើតឡើង? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "yasmā panā" (ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុណា) ជាដើម។ ពាក្យថា "Yena kammavipākena nibbatto" សេចក្តីថា សត្វនេះ លោកពោលថា កើតឡើងដោយសារផលនៃកម្មណាដែលកំពុងឲ្យផល។ ពាក្យថា "Taṃkammavipākaphassā" សេចក្តីថា ផស្សៈទាំងឡាយដែលជាវិបាកនៃកម្មនោះៗ។ ផស្សៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា "Kammadāyādā" (ជាទាយាទនៃកម្ម) ព្រោះទទួលយកនូវចំណែកមរតកដែលកម្មត្រូវប្រគល់ឲ្យ គឺផលនៃកម្មនោះ។ ភាពជាទាយាទនៃកម្ម គឺភាពជាអ្នកទទួលមរតកនៃផលកម្ម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "kammadāyajjā" (មានកម្មជាមរតក)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "កម្មនោះឯង ជាមរតក ជាទ្រព្យផ្ទាល់ខ្លួនរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ"។

တိဿော စ ဟေဋ္ဌိမဇ္ဈာနစေတနာတိ ဣဒံ အဗျာဗဇ္ဈဝေဒနံ ဝေဒိယနဧကန္တသုခုပ္ပတ္တိယာ ဟေတုဘာဝသာဓနံ. ယဒိ ဧဝံ ယထာဝုတ္တာ ဈာနစေတနာ တာဝ ဟောတု ဧကန္တသုခုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝတော. ကာမာဝစရာ ကိန္တီတိ ကာမာဝစရာ ပန ကုသလစေတနာ တံသဘာဝါဘာဝတော ကိန္တိ ကေန ပကာရေန အဗျာဗဇ္ဈမနောသင်္ခါရော နာမ ဇာတောတိ စောဒေတိ, ဣတရော ပန န သဗ္ဗာ ကာမာဝစရကုသလစေတနာ တထာ ဂဟိတာ, အထ ခေါ ဧကစ္စာ ဈာနစေတနာနုကူလာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကသိဏသဇ္ဇနကာလေ ကသိဏာသေဝနကာလေ လဗ္ဘန္တီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ကသိဏာသေဝနစေတနာ ဂဟေတဗ္ဗာ, သာ ဥပစာရဇ္ဈာနဿ သာဓိကာ. တေန ကာမာဝစရစေတနာ ပဌမဇ္ဈာနစေတနာယ ဃဋိတာတိ ကသိဏသဇ္ဇနစေတနာပိ ကဒါစိ တာဒိသာ ဟောတီတိ ဂဟိတာ. ပရိကမ္မာဒိဝသေန ဟိ ပဝတ္တာ ဘာဝနာမယာ ကာမာဝစရကုသလစေတနာ ပဌမဇ္ဈာနဿ အာသန္နတာယ ဝုတ္တာ. စတုတ္ထဇ္ဈာနစေတနာ တတိယဇ္ဈာနစေတနာယ ဃဋိတာတိ ဣဒံ ဧကတ္တကာယဧကတ္တသညီသတ္တာဝါသဝတာယ တံသရိက္ခကာ ဥပေက္ခာပိ ဤဒိသေသု ဌာနေသု သုခသရိက္ခတာ, ဧဝံ သန္တသဘာဝတာ ဉာဏသဟိတတာ စ. ကေစိ ပန စတုတ္ထဇ္ဈာနစေတနာနုဂုဏာတိ နိဒဿေန္တာ ကသိဏသဇ္ဇနကာလေ ကသိဏဇ္ဈာနကာလေ ကသိဏာသေဝနကာလေ လဗ္ဘတီတိ တတိယဇ္ဈာနစေတနာယ အာသန္နဃဋိတတာ ဝုတ္တာတိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ, ဝုတ္တနယေနေဝ တာသံ ဃဋိတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥဘယမိဿကဝသေနာတိ ဥဘယေသံ ကုသလာကုသလသင်္ခါရာနံ သုခဒုက္ခာနဉ္စ မိဿကဘာဝဝသေန. ဝေမာနိကပေတာနန္တိ ဣဒံ ဗာဟုလ္လတော ဝုတ္တံ, ဣတရေသမ္ပိ ဝိနိပါတိကာနံ ကာလေန ဒုက္ခံ ဟောတိယေဝ.

ពាក្យថា "Tisso ca heṭṭhimajjhānacetanā" (និងឈានចេតនាថ្នាក់ទាប ៣) នេះជាការសម្រេចនូវភាពជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃសុខតែម៉្យាង ដែលទទួលសោយនូវអព្យាបជ្ឈវេទនា។ បើដូច្នោះ ឈានចេតនាដែលពោលហើយនោះ ចូរមានចុះ ព្រោះជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃសុខតែម៉្យាង។ ចោទសួរថា ចុះកាមាវចរកុសលចេតនា ព្រោះមិនមានសភាពបែបនោះ តើឈ្មោះថា អព្យាបជ្ឈមនោសង្ខារ កើតឡើងដោយប្រការដូចម្តេច? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យម្ខាងទៀត កាលនឹងបង្ហាញថា មិនមែនកាមាវចរកុសលចេតនាទាំងអស់ត្រូវបានកាន់យកយ៉ាងនោះទេ ប៉ុន្តែមានកាមាវចរកុសលចេតនាខ្លះដែលអនុគ្រោះដល់ឈានចេតនា ទើបពោលថា "រមែងបានក្នុងខណៈធ្វើកសិណ ក្នុងខណៈសេពកសិណ"។ ក្នុងកសិណនោះ គb្បីកាន់យកកសិណាសេវនចេតនា ព្រោះចេតនានោះជាតួសម្រេចឧបចារជ្ឈាន។ ព្រោះហេតុនោះ កាមាវចរចេតនាទើបជាប់ទាក់ទងនឹងបឋមជ្ឈានចេតនា ដូចនេះ សូម្បីតែកសិណសជ្ជនចេតនា ក៏ត្រូវបានកាន់យកថា ជួនកាលមានសភាពបែបនោះដែរ។ ព្រោះថា កាមាវចរកុសលចេតនាដែលជាភាវនាមយោ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបរិកម្មជាដើម លោកពោលថា ជិតដិតនឹងបឋមជ្ឈាន។ ពាក្យថា "Catutthajjhānacetanā tatiyajjhānacetanāya ghaṭitā" (ចតុត្ថជ្ឈានចេតនា ជាប់ទាក់ទងនឹងតតិយជ្ឈានចេតនា) នេះ សូម្បីតែឧបេក្ខាដែលមានសភាពដូចគ្នានោះ ព្រោះភាពជាសត្វមានកាយតែមួយ និងមានសញ្ញាតែមួយក្នុងសត្តាវាស ក៏មានសភាពដូចជាសុខ ភាពជាសភាពស្ងប់ និងការប្រកបដោយញាណ ក្នុងទីទាំងឡាយមានសភាពបែបនេះ។ ប៉ុន្តែ ពួកអាចារ្យខ្លះបង្ហាញថា ចេតនាទាំងឡាយដែលអនុគ្រោះដល់ចតុត្ថជ្ឈាន រមែងបានក្នុងខណៈធ្វើកសិណ ក្នុងខណៈកសិណជ្ឈាន និងក្នុងខណៈសេពកសិណ ទើបពោលថា ជាប់ទាក់ទងយ៉ាងជិតដិតនឹងតតិយជ្ឈានចេតនា នេះជាមតិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកអាចារ្យទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបការជាប់ទាក់ទងគ្នានៃចតុត្ថជ្ឈានចេតនានិងតតិយជ្ឈានចេតនាទាំងនោះ តាមវិធីដែលពោលហើយចុះ។ ពាក្យថា "Ubhayamissakavasena" សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការលាយឡំគ្នានៃសង្ខារទាំងពីរ គឺកុសលនិងអកុសល និងសុខនិងទុក្ខ។ ពាក្យថា "Vemānikapetānaṃ" នេះ លោកពោលដោយច្រើន តែសូម្បីតែពួកវិនិបាតិកសត្វដទៃទៀត ក៏រមែងមានទុក្ខតាមកាលវេលាដែរ។

တဿ ပဟာနာယာတိ တဿ ယထာဝုတ္တဿ ကမ္မဿ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနာယ. ယာ စေတနာတိ ယာ အပစယဂါမိနိစေတနာ. ကမ္မံ ပတွာတိ သုခကမ္မန္တိ ဝုစ္စမာနေ မဂ္ဂစေတနာယ အညော ပဏ္ဍရတရော ဓမ္မော နာမ နတ္ထိ [Pg.47] အစ္စန္တပါရိသုဒ္ဓိဘာဝတော. အကဏှာ အသုက္ကာတိ အာဂတာတိ ဧတ္ထ သုက္ကဘာဝပဋိက္ခေပကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ပန ကမ္မစတုက္ကံ ပတွာ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា "Tassa pahānāya" (ដើម្បីលះបង់នូវកម្មនោះ) សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើឲ្យកម្មដែលពោលហើយនោះ មានសភាពមិនកើតឡើងតទៅទៀត។ ពាក្យថា "Yā cetanā" សេចក្តីថា ចេតនាណាដែលជាគ្រឿងទៅកាន់ការមិនសន្សំ (អបចយគាមិនីចេតនា)។ ពាក្យថា "Kammaṃ patvā" សេចក្តីថា កាលបើពោលថា សុខកម្ម ធម៌ដទៃដែលសស្អាតជាងមគ្គចេតនា មិនមានឡើយ ព្រោះមានសភាពស្អាតបរិសុទ្ធបំផុត។ ពាក្យថា "Akaṇhā asukkā" (មិនខ្មៅមិនស) ដែលមកដល់ហើយ ក្នុងទីនេះ ហេតុនៃការបដិសេធភាពជាកម្មស ក៏មានន័យដូចដែលបានពោលទុកខាងក្រោមនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ប៉ុន្តែ កាលបើដល់នូវកម្មចតុក្កៈនេះ" ជាដើម។

၈၂. အနိယျာနိကပက္ခေတိ အစေဠကပဗ္ဗဇ္ဇာယ ကုက္ကုရဝတေ စ. ယောဂေတိ ဉာယဓမ္မပဋိပတ္တိယန္တိ အတ္ထော. ယောနေနာတိ ယော တိတ္ထိယပရိဝါသော တေန ဘဂဝတာ ပညတ္တော. ယံ တိတ္ထိယပရိဝါသံ သမာဒိယိတွာတိ အယမေတ္ထ ယောဇနာ. ဃံသိတွာ သုဝဏ္ဏံ ဝိယ နိဃံသောပ္ပလေ. ကောဋ္ဋေတွာ ဟတ္ထေန ဝိယ ကုလာလဘာဇနံ.

៨២. ពាក្យថា "Aniyyānikapakkhe" (ក្នុងចំណែកធម៌ដែលមិនស្រោចស្រង់សត្វ) សំដៅលើអចេលកបព្វជ្ជា និងកុក្កុរវ័ត (វត្តឆ្កែ)។ ពាក្យថា "Yoge" សេចក្តីថា ក្នុងការប្រតិបត្តិធម៌ដែលជាគ្រឿងចេញចាកទុក្ខ (ញាយធម៌)។ ពាក្យថា "Yone" សេចក្តីថា បរិវាសរបស់អន្យតិរ្ថិយណា ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តិទុកហើយ។ ការប្រកបពាក្យក្នុងទីនេះថា "សមាទាននូវតិរ្ថិយបរិវាសណា"។ ពាក្យថា "Nighaṃsoppale" សេចក្តីថា ដូចជាការដុសខាត់មាស។ សេចក្តីថា ដូចជាការគោះភាជន៍ដីដុតដោយដៃ។

ဝူပကဋ္ဌောတိ ဝိဝိတ္တော ဧကီဘူတော. ပေသိတတ္တောတိ နိဗ္ဗာနံ ပတိ ပေသိတတ္တော. ကာမံ တဒနုတ္တရံ ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနံ…ပေ… ဝိဟာသီတိ ဣမိနာဝ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနာ နိဋ္ဌာပိတာ ဟောတိ, အာယသ္မတော ပန သေနိယဿ ပဋိပတ္တိကိတ္တနပရမေတံ ဥဇုကံ အာပန္နအရဟတ္တဘာဝဒီပနံ, ယဒိဒံ ‘‘အညတရော ခေါ ပနာ’’တိအာဒိဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တနိကူဋေနေဝါ’’တိ. အရဟတ္တာဓိဂမောယေဝ တဿ တေသံ အဗ္ဘန္တရတာ. သေသံ သဗ္ဗံ သုဝိညေယျမေဝ.

ពាក្យថា "Vūpakaṭṭho" សេចក្តីថា ស្ងាត់ គឺនៅតែម្នាក់ឯង។ ពាក្យថា "Pesitatto" សេចក្តីថា មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា "Kāmaṃ tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ...pe... vihāsi" (ព្រះសេនិយៈបានសម្រេចនូវទីបំផុតនៃព្រហ្មចរិយៈដ៏ប្រសើររកគ្មានតទៅទៀត... រស់នៅហើយ) ព្រះធម៌ទេសនានេះ ឈ្មោះថាជាការបញ្ចប់ដោយកំពូលនៃព្រះអរហត្តផល។ ប៉ុន្តែ ពាក្យថា "aññataro kho pana" (ក៏បណ្តាព្រះអរហន្តទាំងឡាយ...) ជាដើមនេះ ជាពាក្យសំដៅលើការសរសើរការប្រតិបត្តិរបស់ព្រះសេនិយៈដ៏មានអាយុ និងជាការបង្ហាញដោយត្រង់នូវភាពជាព្រះអរហន្តដែលលោកបានសម្រេចហើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "arahattanikūṭeneva" (ដោយកំពូលនៃព្រះអរហត្តផលនោះឯង)។ ការសម្រេចព្រះអរហត្តផលនោះឯង ជាភាពខាងក្នុងនៃធម៌ទាំងនោះរបស់លោក។ សេចក្តីដែលនៅសល់ទាំងអស់ ងាយយល់ណាស់។

ကုက္ကုရဝတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាកុក្កុរវតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၈. အဘယရာဇကုမာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. អដ្ឋកថាអភយរាជកុមារសូត្រ

၈၃. ဇာတိယာ အသမာနော နိဟီနာစရိယော ပရဒတ္တူပဇီဝိကာယ မာတုယာ ကုစ္ဆိယံ ဇာတော ပါဒသိကပုတ္တော. နိန္ဒာဝသေန ဝဒတိ ဧတေနာတိ ဝါဒေါ အဂုဏောတိ အာဟ – ‘‘ဝါဒံ အာရောပေဟီတိ ဒေါသံ အာရောပေဟီ’’တိ. နိဗ္ဗတ္တဝသေန နိရယံ အရဟတိ, နိရယသံဝတ္တနိယေန ဝါ ကမ္မေန နိရယေ နိယုတ္တော နေရယိကော. အာပါယိကောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အဝီစိမှိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တတ္ထ အာယုကပ္ပသညိတံ အန္တရကပ္ပံ တိဋ္ဌတီတိ ကပ္ပဋ္ဌော. နိရယူပပတ္တိပရိဟရဏဝသေန တိကိစ္ဆိတုံ သက္ကုဏေယျောတိ တေကိစ္ဆော, န တေကိစ္ဆော အတေကိစ္ဆော. ဒွေ အန္တေ မောစေတွာတိ ဖရုသံ ဝါ အပ္ပိယံ ဝါ ကပ္ပေယျာတိ ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ မုဉ္စိတွာ [Pg.48] တေ အနာမသိတွာ ပုစ္ဆိတံ အတ္ထံ တတော ဗဟိ ကရောန္တော ဥဂ္ဂိလတိ နာမ. တံ ပန ဧဝံ ကာတုံ န သက္ကောတီတိ အာဟ – ‘‘ဥဂ္ဂိလိတုံ ဗဟိ နီဟရိတုံ န သက္ခိတီ’’တိ. ဧဝမေဝါယံ ပုစ္ဆာ န ဂဟေတဗ္ဗာ, အယမေတ္ထ ဒေါသောတိ တံ အပုစ္ဆံ ကရောန္တော အပနယန္တော ဩဂိလတိ နာမ, တထာ ပန အသက္ကောန္တော ပတိဋ္ဌာပေန္တော န ဩဂိလတိ နာမ, ဘဂဝါ ပန တမတ္ထံ ဩကာသမ္ပိ အကရောန္တော ဥဘယထာပိ အသက္ခီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကထံ? ဘဂဝါ ဟိ ‘‘န ခွေတ္ထ ရာဇကုမာရ ဧကံသေနာ’’တိ ဝဒန္တော နိဂဏ္ဌဿ အဓိပ္ပာယံ ဝိပရိဝတ္တေတိ, ဥဘော အန္တေ မောစေတွာ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေသိ, ဧဝံ တာဝ ဥဂ္ဂိလိတုံ အသက္ခိ. ‘‘န တတြ ရာဇကုမာရ ဧကံသေနာ’’တိ ဝဒန္တော ဧဝ စ ‘‘နာယံ ပုစ္ဆာ ဧဝံ အဝိဘာဂေန ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ, ဝိဘဇိတွာ ပန ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ’’တိ ပုစ္ဆာယ ဒေါသံ ဒီပေန္တော တံ ဟာရေန္တော ဩဂိလိတုမ္ပိ သက္ခတီတိ.

៨៣. កូនរបស់ស្រីពេស្យា (pādasikaputta) គឺកូនដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃម្តាយដែលមានជាតិមិនស្មើគ្នា មានមារយាទថោកទាប រស់នៅដោយសារទ្រព្យដែលអ្នកដទៃឲ្យ។ បុគ្គលរមែងនិយាយដោយអំណាចនៃការនិន្ទាដោយពាក្យណា ពាក្យនោះឈ្មោះថា "Vāda" (វាទៈ) សេចក្តីថា មិនមានគុណ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "vādaṃ āropehi សេចក្តីថា លើកទោសឡើង"។ សត្វដែលគួរដល់នរកដោយអំណាចនៃការកើតឡើង ឬសត្វដែលជាប់នៅក្នុងនរកដោយកម្មដែលនាំទៅកាន់នរក ឈ្មោះថា "Nerayika" (នរក)។ សូម្បីតែក្នុងពាក្យថា "Āpāyika" នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សត្វដែលកើតក្នុងអវិចីនរក ហើយស្ថិតនៅក្នុងទីនោះអស់អន្តរកប្បដែលសន្មតថាជាអាយុកប្ប ឈ្មោះថា "Kappaṭṭha" (អ្នកស្ថិតនៅអស់កប្ប)។ សត្វដែលគេអាចព្យាបាលបានដោយអំណាចនៃការការពារការកើតក្នុងនរក ឈ្មោះថា "Tekiccha" (អ្នកល្មមព្យាបាលបាន) សត្វដែលគេមិនអាចព្យាបាលបាន ឈ្មោះថា "Atekiccha" (អ្នកមិនល្មមព្យាបាលបាន)។ ពាក្យថា "Dve ante mocetvā" សេចក្តីថា កាលបើគិតថា ពាក្យទ្រគោះ ឬពាក្យមិនជាទីស្រឡាញ់ គឺលះបង់ចំណែកទាំងពីរនោះ មិនប៉ះពាល់ចំណែកទាំងនោះឡើយ ហើយនាំយកសេចក្តីដែលសួរនោះចេញទៅខាងក្រៅ ឈ្មោះថា ខ្ជាក់ចេញ (uggilati)។ ប៉ុន្តែ ជននោះមិនអាចធ្វើការខ្ជាក់ចេញយ៉ាងនោះបានឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "uggilituṃ សេចក្តីថា មិនអាចនាំចេញទៅខាងក្រៅបានឡើយ"។ ដូចគ្នានោះដែរ សំណួរនេះមិនគប្បីកាន់យកឡើយ នេះជាទោសក្នុងសំណួរនេះ កាលបើធ្វើសំណួរនោះមិនឲ្យជាសំណួរ គឺដកចេញ ឈ្មោះថា លេបចូល (ogilati) ប៉ុន្តែ កាលបើមិនអាចធ្វើដូច្នោះបាន ក៏តម្កល់ទុក ឈ្មោះថា មិនលេបចូលឡើយ ចំណែកព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់ធ្វើឱកាសដល់សេចក្តីនោះឡើយ គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់អាចធ្វើបានទាំងពីរប្រការ។ ដូចម្តេច? ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ត្រាស់ថា "ម្នាលរាជកុមារ ក្នុងសេចក្តីនេះ មិនមែនដោយចំណែកមួយឡើយ" ឈ្មោះថា ទ្រង់បង្វែរអធ្យាស្រ័យរបស់និគន្ថ៍ ទ្រង់ដោះលែងចំណែកទាំងពីរ ហើយដោះស្រាយបញ្ហា យ៉ាងនេះឈ្មោះថា ទ្រង់អាចខ្ជាក់ចេញបាន។ កាលទ្រង់ត្រាស់ថា "ម្នាលរាជកុមារ ក្នុងសេចក្តីនោះ មិនមែនដោយចំណែកមួយឡើយ" ឈ្មោះថា ទ្រង់បង្ហាញទោសនៃសំណួរថា "សំណួរនេះ មិនគប្បីសួរដោយមិនបែងចែកយ៉ាងនេះឡើយ ប៉ុន្តែ គប្បីបែងចែកហើយសួរ" កាលទ្រង់ធ្វើឲ្យសំណួរនោះធ្លាក់ចុះ ក៏ឈ្មោះថា អាចលេបចូលបានដែរ។

ဥဋ္ဌာတုံ န သက္ခိဿတိ စိတ္တဿ အညထာ ပဝတ္တိယာ. အဘယော ဒွေ မဂ္ဂေ ကတပရိစယော ဆေကော နိပုဏော ဝါဒသီလော စ ဟုတွာ ဝိစရတိ. တေနာဟ – ‘‘သော ဝါဒဇ္ဈာသယတာယ တဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆန္တော ‘ဧဝံ, ဘန္တေ’တိ အာဟာ’’တိ.

នឹងមិនអាចក្រោកឡើងបានឡើយ ព្រោះចិត្តប្រព្រឹត្តទៅជាយ៉ាងដទៃ។ ព្រះអភយរាជកុមារ ជាអ្នកធ្លាប់ស៊ាំនឹងផ្លូវទាំងពីរ ជាអ្នកឈ្លាសវៃ ប៉ិនប្រសប់ និងចូលចិត្តនិយាយតវ៉ា ទើបដើរទៅមក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ព្រះអភយរាជកុមារនោះ ព្រោះមានអធ្យាស្រ័យក្នុងការតវ៉ា កាលទទួលយកពាក្យរបស់និគន្ថ៍នោះ ទើបពោលថា 'យ៉ាងនោះ ព្រះករុណាម្ចាស់'"។

၈၅. ဧဝရူပန္တိ ယာ ပရေသံ အပ္ပိယာ အမနာပါ ဒုရုတ္တဝါစာ, ဧဝရူပါ ဝါစာ, န ပန ဖရုသဝါစာ. ဖရုသဝါစာယ ဟိ သေတုဃာတော တထာဂတာနံ. စေတနာဖရုသတာယ ဟိ ဖရုသဝါစာ ဣစ္ဆိတာ, န ပရေသံ အပ္ပိယတာမတ္တေန. နဋ္ဌာ နိဂဏ္ဌာ ဩဂိလိကာဒိသမ္မတဿ ပဉှဿ ဧကဝစနေန ဝိဒ္ဓံသိတတ္တာ.

៨៥. ពាក្យថា "Evarūpaṃ" (មានសភាពបែបនេះ) សេចក្តីថា វាចាណាដែលមិនជាទីស្រឡាញ់ មិនជាទីគាប់ចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ ជាវាចាពោលអាក្រក់ វាចាមានសភាពបែបនេះ មិនមែនជាផរុសវាចាឡើយ។ ព្រោះថា ផរុសវាចា ព្រះតថាគតទាំងឡាយទ្រង់កាត់ផ្តាច់ហើយ។ ព្រោះថា ផរុសវាចា លោកប្រាថ្នាដោយភាពជាចេតនាទ្រគោះបោះបោក មិនមែនគ្រាន់តែមិនជាទីស្រឡាញ់របស់បុគ្គលដទៃនោះឡើយ។ ពួកនិគន្ថ៍វិនាសហើយ ព្រោះបញ្ហាដែលសន្មតថាជាគ្រឿងលេបចូលជាដើម ត្រូវបានកម្ចាត់ចោលដោយពាក្យតែមួយម៉ាត់។

၈၆. ဒါရကဿ အင်္ကေ နိသီဒနဿ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘လေသဝါဒိနော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ လေသဝါဒိနောတိ ဆလဝါဒိနော, ဝါဒမဂ္ဂေ ဝါ အပရိပုဏ္ဏတာယ လေသမတ္တေနေဝ ဝါဒသီလာ. ဩသဋသင်္ဂါမောတိ အနေကဝါရံ ပရဝါဒမဒ္ဒနဝသေန ဩတိဏ္ဏဝါဒသင်္ဂါမော. ဝိဇ္ဈိတွာတိ နခေန ဝိဇ္ဈိတွာ. ဣမမေဝါတိ ယွာယံ ဒါရကော အတ္တနော ဝါဒဘင်္ဂပရိဟရဏတ္ထံ ဣမိနာ အင်္ကေ နိသီဒါပိတော, ဣမမေဝ အဿ ဒါရကံ ဥပမံ နိဿယံ ကတွာ ဝါဒံ ဘိန္ဒိဿာမိ. ‘‘အဿ ဝါဒံ အပ္ပဋိတတာယ ဥပမာယ ဘဉ္ဇိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ.

៨៦. ដើម្បីបង្ហាញហេតុនៃការឲ្យកុមារអង្គុយលើភ្លៅ លោកទើបពោលពាក្យថា "lesavādino" (អ្នកពោលពាក្យលេស) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "Lesavādino" សេចក្តីថា អ្នកពោលពាក្យកុហក (ឆលវាទ) ឬអ្នកចូលចិត្តតវ៉ាដោយគ្រាន់តែលេសប៉ុណ្ណោះ ព្រោះភាពមិនបរិបូណ៌ក្នុងផ្លូវនៃវាទៈ។ ពាក្យថា "Osaṭasaṅgāmo" សេចក្តីថា សង្គ្រាមនៃវាទៈដែលចុះដោះស្រាយ ព្រោះការកម្ចាត់វាទៈរបស់អ្នកដទៃអស់ច្រើនលើកច្រើនសារ។ ពាក្យថា "Vijjhitvā" សេចក្តីថា ខ្វារដោយក្រចក។ ពាក្យថា "Imameva" សេចក្តីថា កុមារនេះឯងដែលព្រះអភយរាជកុមារឲ្យអង្គុយលើភ្លៅ ដើម្បីការពារការបាក់បែកនៃវាទៈរបស់ខ្លួន អាត្មាអញនឹងអាស្រ័យយកកុមារនេះឯងធ្វើជាឧបមា ហើយកម្ចាត់វាទៈរបស់គាត់។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "អាត្មាអញនឹងកម្ចាត់វាទៈរបស់គាត់ ដោយឧបមាដែលមិនអាចតបតបាន"។

အပနေယျံ [Pg.49] အဿ အဟန္တိ အဿ ဒါရကဿ မုခတော အဟံ တံ အပနေယျံ. အဘူတတ္ထောဝ အဘူတံ ဥတ္တရပဒလောပေနာတိ အာဟ ‘‘အဘူတန္တိ အဘူတတ္ထ’’န္တိ. အတစ္ဆန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အတစ္ဆန္တိ န တစ္ဆ’’န္တိ. အဘူတန္တိ ဝါ အသန္တံ အဝိဇ္ဇမာနံ. အတစ္ဆန္တိ အတထာကာရံ. အနတ္ထသံဟိတန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကေန, သမ္ပရာယိကေန ဝါ အနတ္ထေန သံဟိတံ, အနတ္ထေ ဝါ သံဟိတံ, န အတ္ထောတိ ဝါ အနတ္ထော, အတ္ထဿ ပဋိပက္ခော သဘာဝေါ, တေန သံဟိတန္တိ အနတ္ထသံဟိတံ, ပိသုဏဝါစံ သမ္ဖပ္ပလာပဉ္စာတိ အတ္ထော. ဧဝမေတ္ထ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဝစီဒုစ္စရိတဿ ဂဟိတတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ពាក្យថា "Apaneyyaṃ assa ahaṃ" សេចក្តីថា អាត្មាអញគប្បីយកវត្ថុនោះចេញពីមាត់របស់កុមារនោះ។ ពាក្យថា "Abhūtaṃ" គឺសេចក្តីមិនពិត ដោយការលុបបទខាងចុង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "abhūtaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីមិនពិត"។ ពាក្យថា "Atacchaṃ" ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "atacchanti មិនពិតប្រាកដ"។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា "Abhūtaṃ" សេចក្តីថា មិនមាន មិនប្រាកដ។ ពាក្យថា "Atacchaṃ" សេចក្តីថា មិនមានសភាពយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា "Anatthasaṃhitaṃ" សេចក្តីថា ប្រកបដោយអំពើមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ឬក្នុងបរលោក ឬប្រកបក្នុងអំពើមិនជាប្រយោជន៍ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិដែលមិនមែនជាប្រយោជន៍ ឈ្មោះថា អនត្ថៈ គឺសភាពជាសត្រូវនឹងប្រយោជន៍ ការប្រកបដោយអនត្ថៈនោះ ឈ្មោះថា អនត្ថសង្ហិតៈ សំដៅយកបិសុណវាចា និងសម្ផប្បលាបៈ នេះជាសេចក្តី។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះ លោកកាន់យកវចីទុច្ចរិតទាំង ៤ ប្រការ ដោយប្រការយ៉ាងនេះឯង។

ဒုပ္ပယုတ္တောတိ ဒုပ္ပဋိပန္နော. န တံ တထာဂတော ဘာသတိ အဘူတတာဒိဒေါသဒုဋ္ဌတ္တာ. တမ္ပိ တထာဂတော န ဘာသတိ ဘူတတ္ထေပိ အနတ္ထသံဟိတတာဒိဒေါသဒုဋ္ဌတ္တာ.

ពាក្យថា "Duppayutto" សេចក្តីថា ប្រតិបត្តិខុស។ ព្រះតថាគតមិនទ្រង់សម្តែងនូវវាចានោះ ព្រោះប្រឡាក់ដោយទោសមានភាពមិនពិតជាដើម។ សូម្បីតែវាចានោះ ព្រះតថាគតក៏មិនទ្រង់សម្តែងដែរ ព្រោះប្រឡាក់ដោយទោសមានភាពមិនជាប្រយោជន៍ជាដើម សូម្បីតែក្នុងសេចក្តីពិតក៏ដោយ។

ဌာနံ ကာရဏံ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ဌာနိယာ က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ, န ဌာနိယာတိ အဋ္ဌာနိယာ, နိက္ကာရဏာ အယုတ္တိယုတ္တာ, သာ ဧဝ ကထာတိ အဋ္ဌာနိယကထာ. အတ္တပစ္စက္ခကထံ ကထေမာတိ အတ္တနာ ဧဝ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ပဝတ္တိယမာနံ ဆလကထံ ကထေမ.

ហេតុ ឬការណ៍មានដល់វាចានោះ ហេតុនោះ វាចានោះឈ្មោះថា "Ṭhāniyā" (ដោយធ្វើ ក-អក្សរ ជា យ-អក្សរ) វាចាដែលមិនមានហេតុ ឈ្មោះថា "Aṭṭhāniyā" សេចក្តីថា មិនមានហេតុ មិនសមហេតុផល វាចានោះឯង ឈ្មោះថា "Aṭṭhāniyakathā" (វាចាដែលមិនមានហេតុផល)។ ពាក្យថា "Attapaccakkhakathaṃ kathema" សេចក្តីថា យើងនិយាយពាក្យកុហក (ឆលកថា) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការធ្វើឲ្យជាក់ស្តែងដោយខ្លួនឯង។

ဂါမိကမဟလ္လကော ‘‘ဣမေ မံ ဝဉ္စေတုကာမာ, အဟမေဝ ဒါနိ ဣမေ ဝဉ္စေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ဧဝံ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘န မယံ ဒါသာ’’တိပိ ဝတ္တုံ နာသက္ခိံသု ပုဗ္ဗေ တထာကတိကာယ ကတတ္တာ.

បុរសចាស់អ្នកស្រុក គិតថា "អ្នកទាំងឡាយនេះ ចង់បញ្ឆោតអញ ឥឡូវនេះ អញនឹងបញ្ឆោតអ្នកទាំងឡាយនេះវិញ" ទើបពោលពាក្យថា "នឹងមានយ៉ាងនោះ" ជាដើម។ ពួកជនទាំងនោះ សូម្បីតែពាក្យថា "ពួកយើងមិនមែនជាខ្ញុំបម្រើឡើយ" ក៏មិនអាចនិយាយបានដែរ ព្រោះបានធ្វើកិច្ចសន្យាយ៉ាងនោះទុកមុនហើយ

တတိယံ တတိယမေဝါတိ ဒွီသုပိ ပက္ခေသု တတိယံ တတိယမေဝ ဝါစံ. ဘာသိတဗ္ဗကာလံ အနတိက္ကမိတွာတိ ယဿ ယဒါ ယထာ ဘာသိတဗ္ဗံ, တဿ တဒါ တထေဝ စ ဘာသနတော ဘာသိတဗ္ဗံ ကာရဏံ ဘာသိတဗ္ဗကာလဉ္စ အနတိက္ကမိတွာဝ ဘာသတိ.

ពាក្យថា Tatiyaṃ tatiyameva ប្រែថា គម្រប់ ៣ ដងពិតៗ គឺពោលពាក្យគម្រប់ ៣ ដងពិតៗ ក្នុងភាគីទាំងពីរ។ ពាក្យថា Bhāsitabbakālaṃ anatikkamitvā ប្រែថា មិនឲ្យកន្លងហួសនូវកាលដែលគួរពោល គឺព្រោះតែការដែលត្រូវពោលដល់បុគ្គលណា ក្នុងកាលណា និងដោយប្រការណា ក៏ពោលដល់បុគ្គលនោះ ក្នុងកាលនោះ និងដោយប្រការនោះឯង ទើបឈ្មោះថា ពោលដោយមិនឲ្យកន្លងហួសនូវហេតុដែលគួរពោល និងកាលដែលគួរពោល។

၈၇. ဌာနုပ္ပတ္တိကဉာဏေနာတိ ဌာနေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇနကဉာဏေန. တသ္မိံ တသ္မိံ ကာရဏေ တဿ တံ တံ အဝတ္ထာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကဉာဏေန, ဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝတော အဝဗုဇ္ဈနသဘာဝေါတိ ဓမ္မသဘာဝေါ. ဓမ္မေ သဘာဝဓမ္မေ အနဝသေသေ ဝါ ယာထာဝတော ဥပဓာရေတီတိ ဓမ္မဓာတု, သဗ္ဗညုတာ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓန္တိ သဗ္ဗံ ဉေယျဓမ္မံ သုဋ္ဌု ပဋိဝိဇ္ဈနဝသေန, သုဋ္ဌု ပဋိဝိဒ္ဓန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဟတ္ထဂတံ ဘဂဝတော’’တိ. နေယျပုဂ္ဂလဝသေန ပရိနိဋ္ဌိတာတိ ကထာပရိဝိဘာဂေန အယမေဝ [Pg.50] ဒေသနာ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဒဿေန္တော အရဟတ္တံ ပစ္စက္ခာသီတိ.

៨៧. ពាក្យថា ឋានុប្បត្តិកញាណេន សេចក្តីថា ដោយញាណដែលកើតឡើងក្នុងហេតុនោះឯង។ ដោយញាណដែលកើតឡើងក្នុងហេតុនោះៗ ក្នុងអវត្ថា (ស្ថានភាព) នោះៗ របស់ហេតុនោះ។ ធម្មសភាវៈ គឺសភាវៈដែលដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយតាមសភាវៈពិត។ ធម្មធាតុ គឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ព្រោះទ្រទ្រង់ទុកនូវធម៌ទាំងឡាយ ឬសភាវធម៌ទាំងឡាយ មិនមានសេសសល់ តាមសេចក្តីពិត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ»។ ពាក្យថា សុប្បដិវិទ្ធំ សេចក្តីថា ត្រាស់ដឹងដោយប្រពៃ ដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួងដោយប្រពៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ធម៌ដែលមកដល់ក្នុងព្រះហស្តរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ ពាក្យថា នេយ្យបុគ្គលវសេន បរិនិដ្ឋិតា សេចក្តីថា ព្រះទេសនានេះឯង ដោយការបែងចែកសេចក្តី កាលសម្តែងនូវអរិយសច្ចៈ ៤ បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះអរហត្ត (ដល់នេយ្យបុគ្គល)។

အဘယရာဇကုမာရသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាអភយរាជកុមារសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၉. ဗဟုဝေဒနိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការពន្យល់អដ្ឋកថាពហុវេទនិយសូត្រ

၈၈. ပဉ္စကင်္ဂေါတိ ဝဍ္ဎကီကိစ္စသာဓနေ ဝါသိအာဒိပဉ္စကံ အင်္ဂံ သံဓနံ ဧတသ္မိန္တိ ပဉ္စကင်္ဂေါ. ထမ္ဘာဒိဝတ္ထူနံ ထပနဋ္ဌေန ထပတိ. ပဏ္ဍိတဥဒါယိတ္ထေရော, န ကာဠုဒါယီ ထေရော.

៨៨. ពាក្យថា បញ្ចកង្គោ សេចក្តីថា គ្រឿងប្រដាប់ ៥ យ៉ាង មានដប (ឬចប) និងកាំបិតជាដើម សម្រាប់សម្រេចកិច្ចរបស់ជាងឈើ មាននៅក្នុងជាងឈើនេះ ព្រោះហេតុនោះ ជាងឈើនោះ ឈ្មោះថា បញ្ចកង្គៈ (អ្នកមានអង្គ ៥)។ ឈ្មោះថា ថបតិ (ជាងឈើ) ព្រោះអត្ថថា ជាអ្នកតម្កល់ទុកនូវវត្ថុទាំងឡាយមានសសរជាដើម។ ព្រះថេរៈនោះគឺ ព្រះបណ្ឌិតឧទាយិត្ថេរ មិនមែនព្រះកាឡុទាយិត្ថេរឡើយ។

၈၉. ပရိယာယတိ အတ္တနော ဖလံ ဝတ္တေတီတိ ပရိယာယော, ကာရဏံ. ဝေဒနာသန္နိဿိတော စ ကာယိကစေတသိကဘာဝေါ ကာရဏံ. တေနာဟ – ‘‘ကာယိကစေတသိကဝသေန ဒွေ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. တတ္ထ ပသာဒကာယသန္နိဿိတာ ကာယိကာ, စေတောသန္နိဿိတာ စေတသိကာ. သုခါဒိဝသေန တိဿောတိ ဧတ္ထ သုခနဒုက္ခနုပေက္ခနာနိ သုခါဒိဝေဒနာယ ကာရဏံ. တာနိ ဟိ ပဝတ္တိနိမိတ္တာနိ ကတွာ တတ္ထ သုခါဒိသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ, ဣမိနာ နယေန သေသေသုပိ ယထာရဟံ ကာရဏံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဥပဝိစာရဝသေနာတိ အာရမ္မဏံ ဥပေစ္စ သဝိသေသပဝတ္တိဝသေန. ယသ္မိဉှိ အာရမ္မဏေ သောမနဿဝေဒနာ ပဝတ္တတိ, အာရမ္မဏတာယ တံ ဥပဂန္တွာ ဣတရဝေဒနာဟိ ဝိသိဋ္ဌတာယ သဝိသေသံ တတ္ထ ပဝတ္တိ. တေနာဟ ‘‘သောမနဿဋ္ဌာနိယံ ရူပံ ဥပဝိစရတီ’’တိ. ဧသ နယော သေသဝေဒနာသု ဂေဟဿိတာနီတိ ဂေဟနိဿိတာနိ.

៨៩. ពាក្យថា បរិយាយោ សេចក្តីថា ញ៉ាំងផលរបស់ខ្លួនឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បរិយាយ គឺហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាវៈនៃកាយនិងចិត្តដែលអាស្រ័យនូវវេទនា គឺជាហេតុ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «វេទនាទាំងឡាយ គប្បីដឹងថាមាន ២ ដោយអំណាចនៃកាយនិងចិត្ត»។ ក្នុងវេទនាទាំងនោះ វេទនាដែលអាស្រ័យនូវប្រសាទកាយ ឈ្មោះថា កាយិកវេទនា, វេទនាដែលអាស្រ័យនូវចិត្ត ឈ្មោះថា ចេតសិកវេទនា។ ពាក្យថា សុខាទិវសេន តិស្សោ (វេទនា ៣ ដោយអំណាចនៃសុខជាដើម) ក្នុងពាក្យនេះ សុខវេទនា ទុក្ខវេទនា និងឧបេក្ខាវេទនា គឺជាហេតុនៃសុខាទិវេទនា។ ព្រោះថា ញ៉ាំងវេទនាទាំងនោះឱ្យជាការប្រព្រឹត្តទៅ ហើយការប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទមានសុខជាដើម ក៏មានក្នុងវេទនានោះ ដោយន័យនេះ គប្បីកំណត់ហេតុតាមសមគួរ សូម្បីក្នុងវេទនាដែលសេសសល់ ហើយពោលចុះ។ ពាក្យថា ឧបវិចារវសេន សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការចូលទៅជិតអារម្មណ៍ ហើយប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេស។ ព្រោះថាសោមនស្សវេទនាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ណា ការចូលទៅជិតអារម្មណ៍នោះ ហើយប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេសក្នុងអារម្មណ៍នោះ ព្រោះប្លែកពីវេទនាដទៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «រមែងចូលទៅត្រួតត្រានូវរូបជាទីតាំងនៃសោមនស្ស»។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងវេទនាដែលសេសសល់ដែរ។ ពាក្យថា គេហស្សិតានិ សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនូវផ្ទះ (គឺកាមគុណ)។

၉၀. ပရိယာယေနာတိ ‘‘ဣဒမေတ္ထ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တံ ဒဿေန္တောတိ ကာမဉ္စေတ္ထ သုတ္တေ – ‘‘ဒွေပါနန္ဒ, ဝေဒနာ ဝုတ္တာ’’တိ ဒွေ အာဒိံ ကတွာ ဝေဒနာ ဒဿိတာ, ဧကာပိ ပန ဒဿိတာ ဧဝါတိ ဒဿေန္တော. ဥပတ္ထမ္ဘေတုန္တိ ဧကာပိ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ မယာ ပရိယာယေန, ဧဝံ သတိ ဒွေပိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဧဝံ တဿ ဝါဒံ ဥပတ္ထမ္ဘေတုံ. ကထံ ပန ဧကာ ဝေဒနာ ဝုတ္တာတိ? ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ သုခံ ဝါ ဒုက္ခံ ဝါ အဒုက္ခမသုခံ ဝါ, ဣဒမေတ္ထ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီတိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဣတိဝုတ္တကဝဏ္ဏနာယံ (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၅၂ အာဒယော) ပရမတ္ထဒီပနိယံ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

៩០. ពាក្យថា បរិយាយេន សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកទីកន្លែងដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «តថាគតពោលនូវវេទនានេះ ក្នុងទុក្ខនេះ»។ កាលសម្តែងនូវសេចក្តីនោះ ទ្រង់សម្តែងថា តាមពិតទៅ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងវេទនាទាំងឡាយ ដោយផ្តើមតាំងពី ២ យ៉ាងជាដើមថា «ម្នាលអានន្ទ វេទនា ២ យ៉ាង តថាគតបានពោលហើយ» ប៉ុន្តែសូម្បីវេទនាតែ ១ យ៉ាង ក៏ទ្រង់សម្តែងហើយដែរ។ ពាក្យថា ឧបត្ថម្ភេតុំ សេចក្តីថា ដើម្បីជួយគាំទ្រនូវវាទៈរបស់ព្រះថេរៈនោះយ៉ាងនេះថា «សូម្បីវេទនាតែ ១ យ៉ាង ក៏តថាគតបានពោលហើយដោយបរិយាយ កាលបើដូច្នោះ សូម្បីវេទនា ២ យ៉ាង ក៏គប្បីពោលបានដែរ»។ ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកវេទនាតែ ១ យ៉ាងដូចម្តេច? គឺទ្រង់ត្រាស់ថា «ការសោយអារម្មណ៍ណាមួយ ជាសុខក្តី ជាទុក្ខក្តី មិនមែនទុក្ខមិនមែនសុខក្តី តថាគតពោលនូវវេទនានេះ ក្នុងទុក្ខនេះ»។ សេចក្តីដែលគប្បីពោលក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងអដ្ឋកថាឥតីវុត្តកៈ (បរមត្ថទីបនី) ចុះ។

ကထံ [Pg.51] ပနေတ္ထ ရူပါဝစရစတုတ္ထေ အရူပေသု သညာဝေဒယိတနိရောဓေ သုခံ ဥဒ္ဓတန္တိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ. သန္တဋ္ဌေနာတိ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဝူပသန္တဘာဝေန. ပဏီတဋ္ဌေနာတိ ဘာဝနာဝိသေသဝိသိဋ္ဌေန အတပ္ပကဘာဝေနေဝ သေဋ္ဌဘာဝေန စ, ပစ္စယဝိသေသေန ပဓာနဘာဝံ နီတန္တိပိ ပဏီတံ. ဝေဒယိတသုခံ နာမ ဝေဒနာဘူတံ သုခန္တိ ကတွာ. အဝေဒယိတသုခံ နာမ ယာဝတာ နိဒ္ဒုက္ခတာ, တာဝတာ သုခန္တိ ဝုစ္စတီတိ.အထ ဝါ နိရောဓော သုဋ္ဌု ခါဒတိ ခနတိ ကာယိကစေတသိကာဗာဓန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ သတ္တာဟမ္ပိ တတ္ထ ဒုက္ခဿ နိရုဇ္ဈနတော. တေနာဟ ‘‘နိဒ္ဒုက္ခဘာဝသင်္ခါတေန သုခဋ္ဌေနာ’’တိ.

ចុះក្នុងទីនេះ សុខៈ ក្នុងរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន ក្នុងអរូបជ្ឈានទាំងឡាយ និងក្នុងសញ្ញាវេទយិតនិរោធ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់លើកឡើងដោយរបៀបណា? ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យមានជាដើមថា «ឯត្ថ ច» (និងក្នុងទីនេះ)។ ពាក្យថា សន្តដ្ឋេន សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាសភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃធម៌ជាបដិបក្ខទាំងឡាយ។ ពាក្យថា បណីតដ្ឋេន សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាឧត្តុង្គឧត្តម ព្រោះវិសេសដោយភាវនាវិសេស ព្រោះមិនក្តៅក្រហាយ និងព្រោះជាសភាពប្រសើរ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដែលបច្ច័យវិសេសនាំទៅកាន់ភាពជាធំ ក៏ឈ្មោះថា បណីតៈ (ឧត្តម) ដែរ។ ឈ្មោះថា វេទយិតសុខ ព្រោះធ្វើនូវសុខដែលជាវេទនា។ ឈ្មោះថា អវេទយិតសុខ ព្រោះពោលថា សុខមានកម្រិតត្រឹមតែការមិនមានទុក្ខប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត និរោធ (ការរលត់) គប្បីដល់នូវការហៅថា ជាធម្មជាតិខាំស៊ី ឬជីកកកាយនូវអាពាធផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្តដោយប្រពៃ ព្រោះទុក្ខរលត់ទៅក្នុងនិរោធនោះ សូម្បីអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដោយអត្ថថាជាសុខ គឺបានដល់ភាវៈមិនមានទុក្ខ»។

၉၁. ယသ္မိံ ယသ္မိံ ဘဝေ, စိတ္တုပ္ပာဒေ, အဝတ္ထာယ ဝါ နိဒ္ဒုက္ခဘာဝေါ, ဒုက္ခဿ ပဋိပက္ခတာ အနုပလဗ္ဘနေန ဒုက္ခဝိဝိတ္တံ, တံ သုခသ္မိံယေဝ ပညပေတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

៩១. ភាវៈមិនមានទុក្ខ ភាពជាបដិបក្ខនឹងទុក្ខ ភាពស្ងាត់ចាកទុក្ខដោយការមិនមាន (នៃទុក្ខ) ក្នុងភពណាៗ ក្នុងចិត្តុប្បាទណាៗ ឬក្នុងអវត្ថា (ស្ថានភាព) ណាៗ ព្រះដ៏មានព្រះភាគរមែងបញ្ញត្តនូវធម៌នោះ ក្នុងសុខនោះឯង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយយល់ណាស់។

ဗဟုဝေဒနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាពហុវេទនិយសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၁၀. အပဏ္ဏကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពន្យល់អដ្ឋកថាអបណ្ណកសូត្រ

၉၃. နာနာဝိဓာတိ နာနာဝိဓဒိဋ္ဌိကာ သမဏဗြာဟ္မဏာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တေန သမဏာ, ဇာတိမတ္တေန ဗြာဟ္မဏာ စ. ဒဿနန္တိ ဒိဋ္ဌိ. ဂဟိတန္တိ အဘိနိဝိဿ ဂဟိတံ. ဣတိ တေ အတ္တနော ဒဿနံ ဂဟေတုကာမာ ပုစ္ဆန္တိ. ဝိနာ ဒဿနေန လောကော န နိယျာတီတိ ဝိမောက္ခဘာဝနာယ ဧကေန ဒဿနေန ဝိနာ လောကော သံသာရဒုက္ခတော န နိဂစ္ဆတိ. ဧကဒိဋ္ဌိယမ္ပိ ပတိဋ္ဌာတုံ နာသက္ခိံသု သဒ္ဓါကာရာဘာဝတော. တထာ ဟိ တေ ဣမာယ ဒေသနာယ သရဏေသု ပတိဋ္ဌဟိံသု. ယသ္မာ အဝိပရီတေ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဓါ ‘‘အာကာရဝတီ’’တိ အဓိပ္ပေတာ, တသ္မာ ယော လောကေ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနာ, အယမေဝေသာတိ ပဝတ္တာ မဂ္ဂသာဓနဂတာယ သဒ္ဓါယ ကာရဏဘာဝတော တန္နိဿယာ သဒ္ဓါ, သာ အာကာရဝတီတိ ဝုတ္တာ. အဝတ္ထုသ္မိဉှိ သဒ္ဓါ အယုတ္တကာရဏတာယ န အာကာရဝတီ. အာကာရဝတီတိ ဧတ္ထ ဝတီ-သဒ္ဒေါ န ကေဝလံ အတ္ထိတာမတ္တဒီပကော, အထ ခေါ အတိသယတ္ထဒီပကော ပါသံသတ္ထဒီပကော ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန အာကာရဝတီတိ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုဝသေန အတိသယကာရဏဝတီတိ ဝါ ပါသံသကာရဏဝတီတိ ဝါ [Pg.52] အယမေတ္ထ အတ္ထော. အပဏ္ဏကောတိ ဧတ္ထ ယထာ ကဉ္စိ အတ္ထံ သာဓေတုံ အာရဒ္ဓဿ ပယောဂေါ ဝိရဒ္ဓေါ, တတ္ထ အကာရကော ဝိယ ဟောတိ ပုနပိ အာရဘိတဗ္ဗတာယ. အဝိရဒ္ဓေါ ပန အတ္ထဿ သာဓနတော အပဏ္ဏကော, ဧဝံ အယမ္ပိ ဓမ္မော အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တနတော ဧကံသတော ‘‘အပဏ္ဏကော’’တိ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘အဝိရဒ္ဓေါ အဒွေဇ္ဈဂါမီ ဧကံသဂါဟိကော’’တိ.

៩៣. ពាក្យថា នានាវិធា សេចក្តីថា មានទិដ្ឋិផ្សេងៗគ្នា។ ពាក្យថា សមណព្រាហ្មណា សេចក្តីថា សមណៈគ្រាន់តែដោយការបួស និងព្រាហ្មណ៍គ្រាន់តែដោយជាតិ។ ពាក្យថា ទស្សនំ គឺទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា គហិតំ គឺការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយការចូលទៅស្ទាបអង្អែល។ ពួកជនទាំងនោះចង់កាន់យកនូវទស្សនៈរបស់ខ្លួន យ៉ាងនេះ ទើបសួរ។ ពាក្យថា វិនា ទស្សនេន លោកោ ន និយ្យាតិ សេចក្តីថា បើគ្មានទស្សនៈ (ការឃើញ) តែមួយក្នុងការចម្រើនវិមោក្ខទេ សត្វលោកមិនអាចចាកចេញផុតពីទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្តបានឡើយ។ ពួកជនទាំងនោះ មិនអាចតម្កល់នៅក្នុងទិដ្ឋិតែមួយបានឡើយ ព្រោះគ្មានអាការៈនៃសទ្ធា។ ព្រោះថា ពួកជនទាំងនោះ បានតម្កល់នៅក្នុងសរណគមន៍ទាំងឡាយ ដោយព្រះទេសនានេះ។ ព្រោះសទ្ធាដែលកើតឡើងក្នុងវត្ថុជាទីតាំងនៃសទ្ធាដ៏មិនខុសឆ្គង ទើបលោកសំដៅយកថា «អាការវតី» (មានអាការៈ) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះធម៌ទេសនាដែលមិនខុសឆ្គងក្នុងលោក គឺទេសនានេះឯង ព្រោះជាហេតុនៃសទ្ធាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការសម្រេចមគ្គ សទ្ធាដែលអាស្រ័យនូវទេសនានោះ ទើបឈ្មោះថា អាការវតី។ ព្រោះថាសទ្ធាក្នុងវត្ថុដែលមិនមែនជាទីតាំង (នៃសទ្ធា) ព្រោះជាហេតុមិនសមគួរ ទើបមិនឈ្មោះថា អាការវតី។ ក្នុងពាក្យថា អាការវតី នេះ សព្ទថា វតី មិនមែនបង្ហាញត្រឹមតែភាពមានប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែគប្បីឃើញថា បង្ហាញនូវអត្ថដ៏លើសលប់ ឬបង្ហាញនូវអត្ថជាទីសរសើរ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា អាការវតី នេះ មានអត្ថក្នុងទីនេះថា មានហេតុដ៏លើសលប់ ឬមានហេតុជាទីសរសើរ ដោយអំណាចនៃវត្ថុជាទីតាំងនៃសទ្ធា។ ក្នុងពាក្យថា អបណ្ណកោ នេះ ប្រៀបដូចជាប្រយោគ (ការប្រឹងប្រែង) របស់បុគ្គលដែលផ្តើមដើម្បីសម្រេចប្រយោជន៍ណាមួយ តែបែរជាខុសបំណង ក្នុងប្រយោជន៍នោះ បុគ្គលនោះរមែងដូចជាអ្នកមិនបានធ្វើ ព្រោះត្រូវផ្តើមធ្វើម្តងទៀត។ ចំណែកឯប្រយោគដែលមិនខុសបំណង ព្រោះសម្រេចប្រយោជន៍ ទើបឈ្មោះថា អបណ្ណកៈ (មិនខុស) យ៉ាងណាមិញ ធម៌នេះក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅគ្របសង្កត់ (នូវធម៌ដទៃ) ទើបពោលដោយចំណែកមួយថា «អបណ្ណកៈ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «មិនខុស មិនទៅជាពីរចំណែក កាន់យកដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ»។

၉၄. တဗ္ဗိပစ္စနီကဘူတာတိ တဿာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စနီကဘူတာ.

៩៤. ពាក្យថា តព្ពិបច្ចនីកភូតា សេចក្តីថា ជាសត្រូវ (ឬជាបដិបក្ខ) នឹងមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ។

၉၅. နေသန္တိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ. အကုသလတော နိက္ခန္တဘာဝေတိ အသံကိလိဋ္ဌဘာဝေ. အာနိသံသောတိ သုဒ္ဓဝိပါကတာ. ဝိသုဒ္ဓိပက္ခောတိ ဝိသုဒ္ဓိဘာဝေါ ပရိယောဒါတတာ. အဘူတဓမ္မဿ ဒိဋ္ဌိဘာဝဿ သညာပနာ အာစိက္ခနာ အဘူတဓမ္မသညာပနာ. သာဝဇ္ဇေသု ပရမဝဇ္ဇေ မိစ္ဆာဒဿနေ ပဂ္ဂဟဏန္တိ ကုတော သုသီလျဿ ပဂ္ဂဟောတိ အာဟ – ‘‘မိစ္ဆာဒဿနံ ဂဏှန္တဿေဝ သုသီလျံ ပဟီနံ ဟောတီ’’တိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒယောတိ ဧတ္ထ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော ပရလောကာဘာဝစိန္တာ, မိစ္ဆာဝါစာ ပရလောကာဘာဝဝါဒဘူတော မုသာဝါဒေါ, အရိယာနံ ပစ္စနီကတာဒယော. အပရာပရံ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေနာတိ ပုနပ္ပုနံ စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန. ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာတိ ပစ္စဝေက္ခဏသညာပနာဒိကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇနကာ တထာပဝတ္တာ အကုသလခန္ဓာ.

៩៥. ពាក្យថា នេសំ គឺនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា អកុសលតោ និក្ខន្តភាវេ សេចក្តីថា ក្នុងភាវៈមិនសៅហ្មង។ ពាក្យថា អានិសំសោ គឺភាវៈមានវិបាកដ៏ស្អាតស្អំ។ ពាក្យថា វិសុទ្ធិបក្ខោ គឺភាវៈស្អាតស្អំ ភាពផូរផង់។ ការញ៉ាំងឱ្យដឹង គឺការប្រាប់នូវភាវៈនៃទិដ្ឋិដែលជាធម៌មិនពិត ឈ្មោះថា អភូតធម្មសញ្ញាបនា។ ការកាន់យកនូវមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលជាទោសយ៉ាងក្រៃលែងក្នុងបណ្តាធម៌ដែលមានទោសទាំងឡាយ តើការកាន់យកនូវសីលដ៏ល្អមានមកពីណា? ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «សីលដ៏ល្អរមែងជាធម្មជាតិសាបសូន្យទៅ ដល់បុគ្គលអ្នកកាន់យកនូវមិច្ឆាទិដ្ឋិឯង»។ ក្នុងពាក្យថា មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ នេះ មិច្ឆាសង្កប្បៈ គឺការគិតដល់ភាពមិនមាននៃបរលោក, មិច្ឆាវាចា គឺមុសាវាទដែលជាពាក្យពោលដល់ភាពមិនមាននៃបរលោក, ភាពជាសត្រូវនឹងព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយជាដើម។ ពាក្យថា អបរាបរំ ឧប្បជ្ជនវសេន សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងរឿយៗក្នុងចិត្ត។ ពាក្យថា បាបកា អកុសលា ធម្មា សេចក្តីថា អកុសលខន្ធទាំងឡាយដែលកើតឡើងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ ក្នុងកាលមានការពិចារណានិងការញ៉ាំងឱ្យដឹងជាដើម។

ကလိဂ္ဂဟောတိ အနတ္ထပရိဂ္ဂဟော. သော ပန ယသ္မာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အဘိသမ္ပရာယဉ္စ ပရာဇယော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပရာဇယဂ္ဂါဟော’’တိ. ဒုဿမတ္တောတိ ဧတ္ထ ဒု-သဒ္ဒေါ ‘‘သမာဒိန္နော’’တိ ဧတ္ထာပိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဒုပ္ပရာမဋ္ဌော’’တိ. ယထာ ဒုပ္ပရာမဋ္ဌော ဟောတိ, ဧဝံ သမာဒိန္နော ဒုဿမတ္တော ဒုသမာဒိန္နော ဝုတ္တော. သကဝါဒမေဝ ဖရိတွာတိ အတ္တနော နတ္ထိကဝါဒမေဝ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၇; ၃.၂၇-၂၈) အဝဓာရေန္တော အညဿ ဩကာသအဒါနဝသေန ဖရိတွာ. တေနာဟ ‘‘အဓိမုစ္စိတွာ’’တိ. ‘‘သမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိ အဓိမုစ္စနာကာရဒဿနံ. ရိဉ္စတီတိ ဝိဝေစေတိ အပနေတိ. တေနာဟ ‘‘ဝဇ္ဇေတီ’’တိ.

ពាក្យថា កលិគ្គហោ គឺការកាន់យកនូវវត្ថុមិនមានប្រយោជន៍។ ក៏ការកាន់យកនោះ ព្រោះតែជាការចាញ់ទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ននិងបរលោក ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «បរាជយគ្គាហោ» (ការកាន់យកនូវសេចក្តីបរាជ័យ)។ ក្នុងពាក្យថា ទុស្សមត្តោ នេះ សព្ទថា ទុ គប្បីនាំមកផ្សំជាមួយពាក្យថា សមាទិន្នោ នេះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ទុប្បរាមដ្ឋោ» (ការស្ទាបអង្អែលមិនល្អ)។ ការសមាទានមិនល្អ ឈ្មោះថា ទុស្សមត្តៈ ឬ ទុស្សមាទិន្នៈ ដូចជាការស្ទាបអង្អែលមិនល្អដែរ។ ពាក្យថា សកវាទមេវ ផរិត្វា សេចក្តីថា ផ្សាយទៅកាន់វាទៈរបស់ខ្លួនគឺនត្ថិកវាទៈប៉ុណ្ណោះ ដោយការកំណត់ថា «នេះឯងពិត ធម៌ដទៃជាមោឃៈ» ដោយមិនផ្តល់ឱកាសដល់វាទៈដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «អធិមុច្ចិត្វា» (ស៊ប់ចិត្តជឿ)។ ពាក្យមានជាដើមថា «សម្ពុទ្ធោ» គឺជាការបង្ហាញអាការៈនៃការស៊ប់ចិត្តជឿ។ ពាក្យថា រិញ្ចតិ សេចក្តីថា វៀរចាក គឺលះបង់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «វជ្ជេតិ» (វៀរចាក)។

၉၆. ကဋဂ္ဂဟောတိ ကတံ သဗ္ဗသော သိဒ္ဓိမေဝ ကတွာ ဂဟဏံ. သော ပန ဇယလာဘော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဇယဂ္ဂါဟော’’တိ. သုဂ္ဂဟိတောတိ သုဋ္ဌုကရဏဝသေန ဂဟိတော. သုပရာမဋ္ဌောတိ သုဋ္ဌု ပရာပရံ အာသေဝနဝသေန အာမဋ္ဌော[Pg.53]. ဥဘယေနပိ တဿ ကမ္မဿ ကတူပစိတဘာဝံ ဒဿေတိ, သောတ္ထိဘာဝါဝဟတ္တဉ္စ သဂ္ဂုပပတ္တိသံဝတ္တနတော ပါပသဘာဝပဟာနတော စ.

៩៦. ពាក្យថា កដគ្គហោ គឺការកាន់យកដោយធ្វើឱ្យសម្រេចបានទាំងស្រុង។ ក៏ការកាន់យកនោះ ជាការបាននូវជ័យជម្នះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ជយគ្គាហោ» (ការកាន់យកនូវជ័យជម្នះ)។ ពាក្យថា សុគ្គហិតោ សេចក្តីថា កាន់យកដោយការធ្វើដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា សុបរាមដ្ឋោ សេចក្តីថា ស្ទាបអង្អែលដោយការសេពរឿយៗដោយប្រពៃ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវភាវៈដែលកម្មនោះបុគ្គលបានធ្វើនិងសន្សំទុកហើយ ដោយពាក្យទាំងពីរនេះផង បង្ហាញនូវការនាំមកនូវសេចក្តីសួស្តី ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតក្នុងស្ថានសួគ៌ និងព្រោះការលះបង់នូវសភាវៈជាបាបផង។

၉၇. သဟတ္ထာ ကရောန္တဿာတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၆၆; သံ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၂၁၁) သဟတ္ထေနေဝ ကရောန္တဿ. နိဿဂ္ဂိယထာဝရာဒယောပိ ဣဓ သဟတ္ထကရဏေနေဝ သင်္ဂဟိတာ. ပစနံ ဒဟနံ ဝိဗာဓနန္တိ အာဟ ‘‘ဒဏ္ဍေန ပီဠေန္တဿာ’’တိ. သောကံ သယံ ကရောန္တဿာတိ ပရဿ သောကကာရဏံ သယံ ကရောန္တဿ, သောကံ ဝါ ဥပ္ပာဒေန္တဿ. ပရေဟိ အတ္တနော ဝစနကရေဟိ. သယမ္ပိ ဖန္ဒတောတိ ပရဿ ဝိဗာဓနပယောဂေန သယမ္ပိ ဖန္ဒတော. အတိပါတယတောတိ ပဒံ သုဒ္ဓကတ္တုအတ္ထေ ဟေတုကတ္တုအတ္ထေ စ ဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘ဟနန္တဿပိ ဟနာပေန္တဿာပီ’’တိ.

៩៧. ពាក្យថា សហត្ថា ករោន្តស្ស សេចក្តីថា ធ្វើដោយដៃរបស់ខ្លួនឯង។ សូម្បីតែការបោះបង់ចោល និងការតម្កល់ទុកជាដើម ក៏សង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះ ដោយការធ្វើដោយដៃរបស់ខ្លួនឯងដែរ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដល់បុគ្គលអ្នកបៀតបៀនដោយអាជ្ញា» សំដៅយកការដុត ការរោល និងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពាក្យថា សោកំ សយំ ករោន្តស្ស សេចក្តីថា ធ្វើនូវហេតុនៃសេចក្តីសោកដល់អ្នកដទៃដោយខ្លួនឯង ឬញ៉ាំងសេចក្តីសោកឱ្យកើតឡើង។ ដោយអ្នកដទៃដែលជាអ្នកធ្វើតាមពាក្យរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា សយម្បិ ផន្ទតោ សេចក្តីថា ញាប់ញ័រដោយខ្លួនឯង ព្រោះការប្រឹងប្រែងបៀតបៀនអ្នកដទៃ។ បទថា អតិបាតយតោ នេះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាការធ្វើខ្លួនឯង (កត្តុអត្ថ) និងក្នុងអត្ថជាការប្រើឱ្យអ្នកដទៃធ្វើ (ការិតអត្ថ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «សូម្បីដល់បុគ្គលអ្នកសម្លាប់ខ្លួនឯង សូម្បីដល់បុគ្គលអ្នកប្រើឱ្យគេសម្លាប់»។

ဃရဿ ဘိတ္တိ အန္တော ဗဟိ စ သန္ဓိတာ ဟုတွာ ဌိတာ ဃရသန္ဓိ. ကိဉ္စိပိ အသေသေတွာ နိရဝသေသမေဝ လောပေါတိ နိလ္လောပေါ. ဧကာဂါရေ နိယုတ္တော ဝိလောပေါ ဧကာဂါရိကော. ပရိတော သဗ္ဗသော ပန္ထေ ဟနနံ ပရိပန္ထော. ပါပံ န ကရီယတိ ပုဗ္ဗေ အသတော ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ, တသ္မာ နတ္ထိ ပါပံ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ သတ္တာ ပါပံ ပဋိပဇ္ဇန္တီတိ အာဟ – ‘‘သတ္တာ ပန ကရောမာတိ ဧဝံသညိနော ဟောန္တီ’’တိ. ဧဝံ ကိရဿ ဟောတိ ‘‘ဣမေသဉှိ သတ္တာနံ ဟိံသာဒိကိရိယာ န အတ္တာနံ ဖုသတိ တဿ နိစ္စတာယ နိဗ္ဗိကာရတ္တာ, သရီရံ ပန အစေတနံ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမံ, တသ္မိံ ဝိကောပိတေပိ န ကိဉ္စိ ပါပ’’န္တိ. ခုရနေမိနာတိ နိသိတခုရမယနေမိနာ. ဂင်္ဂါယ ဒက္ခိဏဒိသာ အပ္ပတိရူပဒေသော, ဥတ္တရဒိသာ ပတိရူပဒေသောတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒက္ခိဏဉ္စေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ဒက္ခိဏတီရေ မနုဿာ ကက္ခဠာ’’တိအာဒိမာဟ.

ជញ្ជាំងផ្ទះដែលភ្ជាប់គ្នាតាំងនៅទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ ឈ្មោះថា ឃរសន្ធិ (ចន្លោះផ្ទះ)។ ការប្លន់មិនឱ្យមានសេសសល់អ្វីបន្តិចសោះ ឈ្មោះថា និល្លោបៈ (ការប្លន់គ្មានសល់)។ ការប្លន់ដែលចំពោះតែផ្ទះមួយខ្នង ឈ្មោះថា ឯកាគារិកៈ។ ការសម្លាប់នៅតាមផ្លូវដោយជុំវិញគ្រប់ទិសទី ឈ្មោះថា បរិបន្ថៈ (ការស្ទាក់ប្លន់)។ បាប បុគ្គលមិនអាចធ្វើបានឡើយ ព្រោះមិនអាចបង្កើតអ្វីដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនបាន ព្រោះហេតុនោះ បាបទើបមិនមាន។ បើដូច្នោះ ចុះហេតុអ្វីបានជាសត្វទាំងឡាយប្រព្រឹត្តនូវបាប? ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ប៉ុន្តែសត្វទាំងឡាយរមែងមានសេចក្តីសម្គាល់យ៉ាងនេះថា យើងកំពុងធ្វើ»។ ឮថា សេចក្តីនេះមានដល់បុគ្គលនោះយ៉ាងនេះថា «ការធ្វើមានការបៀតបៀនជាដើមដល់សត្វទាំងឡាយនេះ មិនប៉ះពាល់ដល់ខ្លួនឡើយ ព្រោះខ្លួននោះជាធម្មជាតិទៀងទាត់ មិនប្រែប្រួល ចំណែកឯរាងកាយវិញ ជាធម្មជាតិគ្មានវិញ្ញាណ ប្រៀបដូចជាកំណាត់ឈើ កាលបើកាយនោះត្រូវគេបំផ្លាញ ក៏មិនមានបាបអ្វីបន្តិចឡើយ»។ ពាក្យថា ខុរនេមិនា សេចក្តីថា ដោយកង់ដែលធ្វើដោយកាំបិតកោរដ៏មុត។ ទិសខាងត្បូងនៃទន្លេគង្គា ជាទេសៈមិនសមគួរ ទិសខាងជើង ជាទេសៈសមគួរ ព្រោះសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «ទក្ខិណញ្ចេ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យមានជាដើមថា «មនុស្សទាំងឡាយនៅឆ្នេរខាងត្បូង ជាមនុស្សកាចសាហាវ»។

မဟာယာဂန္တိ မဟာဝိဇိတယညသဒိသံ မဟာယာဂံ. သီလသံယမေနာတိ ကာယိကဝါစသိကသံဝရေန. သစ္စဝစနေနာတိ သစ္စဝါစာယ. တဿ ဝိသုံ ဝစနံ လောကေ ဂရုတရပုညသမ္မတဘာဝတော. ယထာ ဟိ ပါပဓမ္မေသု မုသာဝါဒေါ ဂရု, ဧဝံ ပုညဓမ္မေသု သစ္စဝါစာ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဧကံ ဓမ္မမတီတဿာ’’တိအာဒိ (ဓ. ပ. ၁၇၆). ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ကဏှပက္ခေ ဝုတ္တနယေန. တတ္ထ ဟိ – ‘‘နတ္ထိ ပါပံ, နတ္ထိ ပါပဿ အာဂမော’’တိ အာဂတံ, ဣဓ ‘‘အတ္ထိ ပုညံ, အတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’တိ အာဂတံ, အယမေဝ ဝိသေသော. သေသံ ဝုတ္တသဒိသမေဝါတိ [Pg.54] ‘‘တေသမေတံ ပါဋိကင်္ခ’’န္တိ ဧဝမာဒိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ, တံ ဟေဋ္ဌာ ပုရိမဝါရသဒိသံ.

ពាក្យថា Mahāyāgaṃ (មហាយញ្ញ) សំដៅយកមហាយញ្ញដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងមហាវិជិតយញ្ញ។ ពាក្យថា Sīlasaṃyamena (ដោយការសង្រួមក្នុងសីល) គឺដោយការសង្រួមតាមផ្លូវកាយនិងវាចា។ ពាក្យថា Saccavacanena (ដោយការនិយាយពាក្យពិត) គឺដោយវាចាពិត។ ការពោលដោយឡែកពីគ្នានោះ ព្រោះតែវាចាពិតនោះត្រូវបានសន្មតថាជាបុណ្យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរជាងក្នុងលោក។ ព្រោះថា ក្នុងបាបធម៌ទាំងឡាយ មុសាវាទជាធម៌ធ្ងន់យ៉ាងណា ក្នុងបុណ្យធម៌ទាំងឡាយ សច្ចវាចាក៏ជាធម៌ធ្ងន់យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា “ekaṃ dhammamatītassa” (បុគ្គលអ្នកកន្លងធម៌មួយ...) ជាដើម (ធម្មបទគាថា ១៧៦)។ ពាក្យថា Vuttanayeneva (ដោយន័យដែលពោលហើយនោះឯង) គឺដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងកណ្ហបក្ខ (ចំណែកខ្មៅ)។ ព្រោះថាក្នុងកណ្ហបក្ខនោះ មានពាក្យមកថា “មិនមានបាប មិនមានការមកដល់នៃបាប” ចំណែកក្នុងទីនេះ មានពាក្យមកថា “មានបុណ្យ មានការមកដល់នៃបុណ្យ” នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាតែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Sesaṃ vuttasadisameva (សេចក្តីដែលសេសសល់គឺដូចដែលពោលហើយនោះឯង) សំដៅយកពាក្យជាដើមថា “tesametaṃ pāṭikaṅkhaṃ” (សេចក្តីនេះជាទីសង្ឃឹមរបស់ជនទាំងនោះ) សេចក្តីនោះប្រហាក់ប្រហែលនឹងវារៈមុនខាងក្រោម។

၁၀၀. ဥဘယေနာတိ ဟေတုပစ္စယပဋိသေဓဝစနေန. သံကိလေသပစ္စယန္တိ သံသာရေ ပရိဗ္ဘမနေန ကိလိန္နဿ မလိနဘာဝဿ ကာရဏံ. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝိသုဒ္ဓိပစ္စယန္တိ သဒ္ဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဗလန္တိအာဒီသု သတ္တာနံ သံကိလေသာဝဟံ ဝေါဒါနာဝဟဉ္စ ဥဿာဟသင်္ခါတံ ဗလံ ဝါ, သူရဝီရဘာဝသင်္ခါတံ ဝီရိယံ ဝါ, ပုရိသေန ကတ္တဗ္ဗော ပုရိသထာမော ဝါ, သော ဧဝ ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနပ္ပတ္တိယာ ပုရိသပရက္ကမော ဝါ နတ္ထိ န ဥပလဗ္ဘတိ.

១០០. ពាក្យថា Ubhayena (ដោយទាំងពីរ) គឺដោយពាក្យបដិសេធទាំងហេតុនិងបច្ច័យ។ ពាក្យថា Saṃkilesapaccaya (បច្ច័យនៃសេចក្តីសៅហ្មង) គឺហេតុនៃភាពសៅហ្មងដ៏សើមជោកដោយការអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្ត។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីនៃពាក្យថា Visuddhipaccaya (បច្ច័យនៃសេចក្តីបរិសុទ្ធ) គប្បីជ្រាបដោយការត្រឡប់ចាកសេចក្តីដែលពោលហើយនោះ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា Bala (កម្លាំង) នេះ សេចក្តីថា កម្លាំងដែលពោលគឺសេចក្តីព្យាយាមដែលនាំមកនូវសេចក្តីសៅហ្មងនិងសេចក្តីបរិសុទ្ធរបស់សត្វទាំងឡាយក្តី វីរិយៈដែលពោលគឺភាពជាអ្នកក្លាហានក្តី កម្លាំងរបស់បុរសដែលបុរសគប្បីធ្វើក្តី ព្យាយាមរបស់បុរសដែលជាគ្រឿងឈានទៅដល់ការគ្របសង្កត់នូវឋានៈខ្ពស់ៗឡើងទៅក្តី មិនមាន មិនប្រាកដឡើយ។

သတွယောဂတော, ရူပါဒီသု သတ္တဝိသတ္တတာယ စ သတ္တာ. ပါဏနတော အဿာသပဿာသဝသေန ပဝတ္တိယာ ပါဏာ. တေ ပန သော ဧကိန္ဒြိယာဒိဝသေန ဝိဘဇိတွာ ဝဒတီတိ အာဟ ‘‘ဧကိန္ဒြိယော’’တိအာဒိ. အဏ္ဍကောသာဒီသု ဘဝနတော ဘူတာတိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘အဏ္ဍကောသ…ပေ… ဝဒန္တီ’’တိ. ဇီဝနတော ပါဏံ ဓာရေန္တော ဝိယ ဝဍ္ဎနတော ဇီဝါတိ ဧဝံ သတ္တပါဏဘူတဇီဝေသု သဒ္ဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နတ္ထိ ဧတေသံ သံကိလေသဝိသုဒ္ဓီသု ဝသောတိ အဝသာ. နတ္ထိ နေသံ ဗလံ ဝီရိယဉ္စာတိ အဗလာ အဝီရိယာ. နိယတတာတိ အစ္ဆေဇ္ဇသုတ္တာဝုတာဘေဇ္ဇမဏိ ဝိယ နိယတပဝတ္တနတာယ ဂတိဇာတိဗန္ဓပဇဟဝသေန နိယာမော. တတ္ထ တတ္ထ ဂမနန္တိ ဆန္နံ အဘိဇာတီနံ တာသု တာသု ဂတီသု ဥပဂမနံ သမဝါယေန သမာဂမော. သဘာဝေါယေဝါတိ ယထာ ကဏ္ဋကဿ တိက္ခတာ, ကဗိဋ္ဌဖလာနံ ပရိမဏ္ဍလတာ, မိဂပက္ခီနံ ဝိစိတ္တာကာရတာ, ဧဝံ သဗ္ဗဿပိ လောကဿ ဟေတုပစ္စယေန ဝိနာ တထာ တထာ ပရိဏာမော, အယံ သဘာဝေါယေဝ အကိတ္တိမောယေဝ. တေနာဟ ‘‘ယေန ဟီ’’တိအာဒိ.

ឈ្មោះថា សត្វ (Sattā) ព្រោះជាប់ជំពាក់ និងព្រោះភាពជាអ្នកស្អិតកៀកក្នុងរូបជាដើម។ ឈ្មោះថា ប្រាណ (Pāṇā) ព្រោះមានជីវិតរស់នៅដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះលោក (មក្ខលិគោសាល) ចែកសត្វទាំងនោះនិយាយដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយតែមួយជាដើម ទើបពោលថា “ekindriyo” (សត្វមានឥន្ទ្រិយមួយ) ជាដើម។ ឈ្មោះថា ភូត (Bhūtā) ព្រោះកើតក្នុងសំបកស៊ុតជាដើម ទើបពោលថា “aṇḍakosa...ល... vadanti”។ ឈ្មោះថា ជីវៈ (Jīvā) ព្រោះរស់នៅ គឺលូតលាស់ឡើងហាក់ដូចជាទ្រទ្រង់នូវជីវិត គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃពាក្យថា សត្វ ប្រាណ ភូត និងជីវៈ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Avasā (មិនមានអំណាច) គឺមិនមានអំណាចក្នុងការធ្វើឲ្យសៅហ្មង ឬបរិសុទ្ធឡើយ។ ពាក្យថា Abalā avīriyā (មិនមានកម្លាំង មិនមានសេចក្តីព្យាយាម) គឺកម្លាំងនិងសេចក្តីព្យាយាមរបស់សត្វទាំងនោះមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Niyatatā (ភាពជាសភាវៈទៀងទាត់) គឺសេចក្តីកំណត់ដោយការលះបង់នូវគតិ ជាតិ និងចំណង ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ទៀងទាត់ ដូចជាកែវមណីដែលមិនអាចបំបែកបានដែលដោតដោយខ្សែមិនដាច់។ ការទៅក្នុងទីនោះៗ គឺការចូលទៅកាន់គតិទាំងឡាយនោះៗ នៃអភិជាតិទាំង ៦ ដោយការប្រជុំព្រមគ្នា។ ពាក្យថា Sabhāvoyeva (សភាវៈប៉ុណ្ណោះ) គឺដូចជាភាពស្រួចនៃបន្លា ភាពមូលនៃផ្លែខ្វិត ភាពមានពណ៌ប្លែកៗគ្នានៃពួកម្រឹគនិងបក្សី យ៉ាងណាមិញ ការប្រែប្រួលទៅយ៉ាងនោះៗ នៃលោកទាំងពួងដោយគ្មានហេតុនិងបច្ច័យ ក៏ជាសភាវៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការតាក់តែងឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “yena hi” ជាដើម។

သကုဏေ ဟနတီတိ သာကုဏိကော, တထာ သူကရိကော. လုဒ္ဒေါတိ အညောပိ ယော ကောစိ မာဂဝိကော နေသာဒေါ. ပါပကမ္မပသုတတာယ ကဏှာဘိဇာတိ နာမ. ဘိက္ခူတိ သာကိယာ ဘိက္ခူ, မစ္ဆမံသခါဒနတော နီလာဘိဇာတီတိ ဝဒန္တိ. ဉာယလဒ္ဓေပိ ပစ္စယေ ဘုဉ္ဇမာနာ အာဇီဝကသမယဿ ဝိလောမဂါဟိတာယ ‘‘ပစ္စယေသု ကဏ္ဋကေ ပက္ခိပိတွာ ခါဒန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဧကေ ပဗ္ဗဇိတာ, ယေ သဝိသေသံ အတ္တကိလမထာနုယောဂမနုယုတ္တာ. တထာ [Pg.55] ဟိ တေ ကဏ္ဋကေ ဝတ္တေန္တာ ဝိယ ဟောန္တီတိ ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာတိ ဝုတ္တာ. ဌတွာ ဘုဉ္ဇနဒါနပဋိက္ခေပါဒိဝတသမာယောဂေန ပဏ္ဍရတရာ. အစေလကသာဝကာတိ အာဇီဝကသာဝကေ ဝဒတိ. တေ ကိရ အာဇီဝကလဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓစိတ္တတာယ နိဂဏ္ဌေဟိပိ ပဏ္ဍရတရာ. နန္ဒာဒယော ဟိ တထာရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ ပတ္တဗ္ဗာ, တသ္မာ နန္ဒာဒယော နိဂဏ္ဌေဟိ အာဇီဝကသာဝကေဟိ စ ပဏ္ဍရတရာတိ ဝုတ္တာ ‘‘သုက္ကာဘိဇာတီ’’တိ.

ជនណាដែលសម្លាប់សត្វស្លាប ជននោះឈ្មោះថា សាកុណិកៈ (អ្នកសម្លាប់សត្វស្លាប) ដូចគ្នានោះដែរ ជនដែលសម្លាប់ជ្រូក ឈ្មោះថា សូករិកៈ (អ្នកសម្លាប់ជ្រូក)។ ពាក្យថា Luddo (ព្រានព្រៃ) គឺព្រានព្រៃ ឬនេសាទដទៃទៀតណាមួយ។ ជនទាំងនោះឈ្មោះថា កណ្ហាភិជាតិ (ជាតិខ្មៅ) ព្រោះតែការខ្វល់ខ្វាយក្នុងបាបកម្ម។ ពាក្យថា Bhikkhū (ភិក្ខុទាំងឡាយ) គឺភិក្ខុក្នុងសក្យបុត្រ ពួកលទ្ធិដទៃពោលថាជា នីលាភិជាតិ (ជាតិខៀវ) ព្រោះតែការឆាន់ត្រីនិងសាច់។ ភិក្ខុទាំងនោះ ទោះបីជាឆាន់បច្ច័យដែលបានមកដោយធម៌ក៏ដោយ ក៏ពួកលទ្ធិដទៃពោលដោយការយល់ច្រឡំប្រាសចាកការពិតនៃលទ្ធិអាជីវកថា “ដាក់បន្លាចូលទៅក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយហើយទើបឆាន់”។ បព្វជិតពួកខ្លះ ដែលប្រកបដោយការធ្វើខ្លួនឲ្យលំបាកជាពិសេស ព្រោះថា បព្វជិតទាំងនោះប្រព្រឹត្តដូចជាការរមៀលខ្លួនលើបន្លា ទើបហៅថា កណ្ដកវុត្តិកៈ (អ្នកមានការប្រព្រឹត្តលើបន្លា)។ ពួកជនដែលសរទរៈជាង (សជាង) ព្រោះការប្រកបដោយវត្តមានការឈរឆាន់ និងការបដិសេធទានជាដើម។ ពាក្យថា Acelakasāvakā (សាវករបស់អចេលកៈ) សំដៅយកសាវករបស់អាជីវក។ ឮថា សាវកទាំងនោះមានចិត្តបរិសុទ្ធដោយលទ្ធិអាជីវក ទើបសរទរៈជាងពួកនិគ្រន្ថទៅទៀត។ ព្រោះថា នន្ទៈជាដើម គប្បីសម្រេចបានដោយការប្រតិបត្តិមានសភាពយ៉ាងនោះ ហេតុនោះ នន្ទៈជាដើម ទើបឈ្មោះថា សុក្កាភិជាតិ (ជាតិស) ដែលលោកពោលថា សរទរៈជាងពួកនិគ្រន្ថនិងសាវករបស់អាជីវកទៅទៀត។

အယမေတေသံ လဒ္ဓီတိ သာကုဏိကာဒိဘာဝူပဂမနေန ကဏှာဘိဇာတိအာဒီသု ဒုက္ခံ သုခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေန္တာ အနုက္ကမေန မဟာကပ္ပာနံ စုလ္လာသီတိသဟဿာနိ ခေပေတွာ အာဇီဝကဘာဝူပဂမနေန ပရမသုက္ကာဘိဇာတိယံ ဌတွာ သံသာရတော သုဇ္ဈန္တီတိ အယံ တေသံ နိယတိ အာဇီဝကာနံ လဒ္ဓိ.

ពាក្យថា Ayametesaṃ laddhi (នេះជាលទ្ធិរបស់ជនទាំងនោះ) សេចក្តីថា ពួកសត្វដែលចូលទៅដល់ភាពជាព្រានបក្សីជាដើម ទទួលរងនូវទុក្ខនិងសុខក្នុងកណ្ហាភិជាតិជាដើម ហើយកន្លងវិនាសទៅនូវមហាកប្បចំនួន ៨៤,០០០ កប្បតាមលំដាប់ រួចចូលទៅដល់ភាពជាអាជីវក ស្ថិតនៅក្នុងបរមសុក្កាភិជាតិ ហើយបរិសុទ្ធចាកសង្សារវដ្ត នេះជាសេចក្តីកំណត់របស់ពួកអាជីវកទាំងនោះ។

‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိ ဝဒန္တော နတ္ထိကော ဒါနဿ ဖလံ ပဋိက္ခိပတီတိ အာဟ – ‘‘နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟတီ’’တိ. တထာ စေဝ ဟေဋ္ဌာ သံဝဏ္ဏိတံ ‘‘နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ ဟိ နတ္ထိတမာဟာ’’တိ. အဟေတုကဒိဋ္ဌိ ဥဘယန္တိ ကမ္မံ ဝိပါကဉ္စ ဥဘယံ. သော ဟိ ‘‘အဟေတူ အပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ ဝဒန္တော ကမ္မဿ ဝိယ ဝိပါကဿပိ သံကိလေသဝိသုဒ္ဓီနံ ပစ္စယတ္တာဘာဝဝစနတော တဒုဘယံ ပဋိဗာဟတိ နာမ. ဝိပါကော ပဋိဗာဟိတော ဟောတိ အသတိ ကမ္မေ ဝိပါကာဘာဝတော. ကမ္မံ ပဋိဗာဟိတံ ဟောတိ အသတိ ဝိပါကေ ကမ္မဿ နိရတ္ထကဘာဝါပတ္တိတော. အတ္ထတောတိ သရူပေန. ဥဘယပဋိဗာဟကာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ တံတံဒိဋ္ဌိတာ ဝုတ္တာပိ သဗ္ဗေ တေ နတ္ထိကာဒယော နတ္ထိကဒိဋ္ဌိအာဒိဝသေန ပစ္စေကံ တိဝိဓဒိဋ္ဌိကာ ဧဝ ဥဘယပဋိဗာဟကတ္တာ. ‘‘ဥဘယပဋိဗာဟကာ’’တိ ဟိ ဟေတုဝစနံ. အဟေတုကဝါဒါ စာတိအာဒိ ပဋိညာဝစနံ. ယော ဟိ ဝိပါကပဋိဗာဟနေန နတ္ထိကဒိဋ္ဌိကော, သော အတ္ထတော ကမ္မပဋိဗာဟနေန အကိရိယဒိဋ္ဌိကော, ဥဘယပဋိဗာဟနေန အဟေတုကဒိဋ္ဌိကော စ ဟောတိ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

ជនអ្នកពោលថា “ទានដែលឲ្យហើយ មិនមានផល” ឈ្មោះថា នត្ថិកវាទៈ ព្រោះបដិសេធផលនៃទាន ហេតុនោះទើបពោលថា “នត្ថិកទិដ្ឋិ តែងរារាំងនូវផលវិបាក”។ ដូចដែលបានអធិប្បាយទុកខាងក្រោមថា “ព្រោះថា នត្ថិកទិដ្ឋិ តែងពោលនូវភាពមិនមាន”។ ពាក្យថា Ubhayanti (ទាំងពីរ) ក្នុងអហេតុកទិដ្ឋិ គឺទាំងកម្មនិងផលវិបាក។ ព្រោះថា ជននោះកាលពោលថា “សត្វទាំងឡាយសៅហ្មង ឬបរិសុទ្ធ ដោយគ្មានហេតុ គ្មានបច្ច័យ” ឈ្មោះថាបដិសេធទាំងពីរនោះ ព្រោះការពោលបដិសេធភាពជាបច្ច័យនៃសេចក្តីសៅហ្មងនិងសេចក្តីបរិសុទ្ធ ដូចជាកម្មនិងផលវិបាកដែរ។ ផលវិបាក ឈ្មោះថាត្រូវបានបដិសេធ ព្រោះកាលបើគ្មានកម្ម ផលវិបាកក៏មិនមាន។ កម្ម ឈ្មោះថាត្រូវបានបដិសេធ ព្រោះកាលបើគ្មានផលវិបាក កម្មក៏ក្លាយជាឥតប្រយោជន៍។ ពាក្យថា Atthato (ដោយសេចក្តី) គឺដោយរូបសភាវៈពិត។ ពាក្យថា Ubhayapaṭibāhakā (អ្នកបដិសេធទាំងពីរ) គឺទោះបីជាទិដ្ឋិទាំងនោះៗ ត្រូវបានពោលដោយឡែកៗគ្នាក៏ដោយ ក៏ពួកជនមាននត្ថិកជនជាដើមទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាអ្នកមានទិដ្ឋិ ៣ ផ្សេងៗគ្នា ដោយអំណាចនៃនត្ថិកទិដ្ឋិជាដើម ព្រោះតែភាពជាអ្នកបដិសេធទាំងពីរដូចគ្នា។ ព្រោះថា ពាក្យថា “Ubhayapaṭibāhakā” នេះជាហេតុវចនៈ (ពាក្យពោលជាហេតុ) ចំណែកពាក្យជាដើមថា “Ahetukavādā ca” នេះជាបដិញ្ញាវចនៈ (ពាក្យប្តេជ្ញា)។ ព្រោះថា ជនណាជាអ្នកមាននត្ថិកទិដ្ឋិដោយការបដិសេធផលវិបាក ជននោះដោយសេចក្តីក៏ជាអ្នកមានអកិរិយទិដ្ឋិដោយការបដិសេធកម្ម និងជាអ្នកមានអហេតុកទិដ្ឋិដោយការបដិសេធទាំងពីរ។ សូម្បីក្នុងចំណែកពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

သဇ္ဈာယန္တီတိ တံ ဒိဋ္ဌိဒီပကံ ဂန္ထံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ပဌန္တိ. ဝီမံသန္တီတိ တဿ အတ္ထံ ဝိစာရေန္တိ. တေသန္တိအာဒိ ဝီမံသနာကာရဒဿနံ. တသ္မိံ အာရမ္မဏေတိ ယထာပရိကပ္ပိတကမ္မဖလာဘာဝဒီပကေ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ လဒ္ဓိယာ အာရမ္မဏေ. မိစ္ဆာသတိ သန္တိဋ္ဌတီတိ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိဝသေန [Pg.56] အနုဿဝူပလဒ္ဓေ အတ္ထေ တဒါကာရပရိဝိတက္ကနေဟိ သဝိဂ္ဂဟေ ဝိယ သရူပတော စိတ္တဿ ပစ္စုပဋ္ဌိတေ စိရကာလပရိစယေန ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ နိဇ္ဈာနက္ခမဘာဝူပဂမနေန နိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ တထာ ဂဟိတေ ပုနပ္ပုနံ တထေဝ အာသေဝန္တဿ ဗဟုလီကရောန္တဿ မိစ္ဆာဝိတက္ကေန သမာဒိယမာနာ မိစ္ဆာဝါယာမုပတ္ထမ္ဘိတာ အတံသဘာဝံ ‘‘တံသဘာဝ’’န္တိ ဂဏှန္တီ မိစ္ဆာသတီတိ လဒ္ဓနာမာ တံလဒ္ဓိသဟဂတာ တဏှာ သန္တိဋ္ဌတိ. စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတီတိ ယထာဝုတ္တဝိတက္ကာဒိပစ္စယလာဘေန တသ္မိံ အာရမ္မဏေ အဝဋ္ဌိတတာယ အနေကဂ္ဂံ ပဟာယ ဧကဂ္ဂံ အပ္ပိတံ ဝိယ ဟောတိ. မိစ္ဆာသမာဓိပိ ဟိ ပစ္စယဝိသေသေဟိ လဒ္ဓဘာဝနာဗလေဟိ ကဒါစိ သမာဓာနပတိရူပကိစ္စကရော ဟောတိယေဝ ဝါလဝိဇ္ဈနာဒီသု ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဇဝနာနိ ဇဝန္တီတိ အနေကက္ခတ္တုံ တေနာကာရေန ပုဗ္ဗဘာဂိယေသု ဇဝနဝါရေသု ပဝတ္တေသု သဗ္ဗပစ္ဆိမေ ဇဝနဝါရေ သတ္တ ဇဝနာနိ ဇဝန္တိ. ပဌမဇဝနေ ပန သတေကိစ္ဆာ ဟောန္တိ, တထာ ဒုတိယာဒီသူတိ ဓမ္မသဘာဝဒဿနမေတံ, န ပန တသ္မိံ ခဏေ တေသံ သတေကိစ္ဆဘာဝါပါဒနံ ကေနစိ သက္ကာ ကာတုံ.

ពាក្យថា Sajjhāyanti (ស្វាធ្យាយ) គឺរៀនសូត្រហើយអាននូវគម្ពីរដែលបង្ហាញនូវទិដ្ឋិនោះ។ ពាក្យថា Vīmaṃsanti (ពិចារណា) គឺត្រិះរិះនូវសេចក្តីនៃគម្ពីរនោះ។ ពាក្យជាដើមថា Tesanti នេះជាការបង្ហាញនូវអាការៈនៃការពិចារណា។ ពាក្យថា Tasmiṃ ārammaṇe (ក្នុងអារម្មណ៍នោះ) គឺក្នុងអារម្មណ៍នៃលទ្ធិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា “ទានដែលឲ្យហើយ មិនមានផល” ដែលបង្ហាញនូវភាពមិនមាននៃផលកម្មតាមដែលខ្លួនកំណត់ទុក។ ពាក្យថា Micchāsati santiṭṭhati (មិច្ឆាសតិរមែងតាំងនៅមាំ) សេចក្តីថា កាលបើអត្ថៈដែលបានដឹងមកតាមការឮតៗគ្នាមក ដោយអំណាចនៃពាក្យជាដើមថា “ទានដែលឲ្យហើយ មិនមានផល” ត្រូវបានចិត្តពិចារណានូវអាការៈនោះៗ ហើយប្រាកដឡើងដោយរូបសភាវៈ ហាក់ដូចជាមានរូបរាងកាយពិតប្រាកដ ព្រោះតែការស៊ាំនឹងអារម្មណ៍នោះអស់កាលជាយូរ រហូតដល់ការចូលទៅដល់សភាពគួរដល់ការសញ្ជឹងគិតថា “សេចក្តីនេះពិតជាយ៉ាងនេះមែន” ដោយការយល់ព្រមតាមការសញ្ជឹងគិត (និជ្ឈានក្ខន្តិ) ដែលបានប្រកាន់យកយ៉ាងនោះ ហើយសេពគប់រឿយៗ ធ្វើឲ្យច្រើនឡើងយ៉ាងនោះឯង ត្រូវបានសមាទានដោយមិច្ឆាវិកប្ប គាំទ្រដោយមិច្ឆាវាយាមៈ កាលកាន់យកនូវសភាវៈដែលមិនមែនជាយ៉ាងនោះថា “ជាសភាវៈយ៉ាងនោះ” តណ្ហាដែលកើតរួមជាមួយលទ្ធិនោះ ដែលបានឈ្មោះថា មិច្ឆាសតិ ក៏តាំងនៅមាំ។ ពាក្យថា Cittaṃ ekaggaṃ hoti (ចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ) សេចក្តីថា ព្រោះបាននូវបច្ច័យមានវិតក្កៈដែលពោលហើយជាដើម ចិត្តក៏តាំងនៅមាំក្នុងអារម្មណ៍នោះ លះបង់នូវភាពមានអារម្មណ៍ច្រើន ហើយមានអារម្មណ៍តែមួយ ហាក់ដូចជាចិត្តដែលចូលកាន់ឈាន (អប្បនា)។ ព្រោះថា សូម្បីមិច្ឆាសមាធិ ក៏ជួនកាលធ្វើកិច្ចប្រហាក់ប្រហែលនឹងការតាំងចិត្តមាំបានដែរ ដោយកម្លាំងនៃការចម្រើនដែលបានមកដោយបច្ច័យដ៏វិសេស ដូចជាក្នុងការបាញ់រោមសត្វជាដើម គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Javanāni javanti (ជវនចិត្តទាំងឡាយរមែងរត់ទៅ) សេចក្តីថា កាលបើជវនវារៈក្នុងចំណែកមុនប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនោះជាច្រើនដងហើយ ក្នុងជវនវារៈចុងក្រោយបង្អស់ ជវនចិត្តទាំង ៧ ក៏រត់ទៅ។ ចំណែកក្នុងជវនចិត្តទីមួយ ពួកសត្វនៅតែជាអ្នកអាចកែខៃបាន (សតេកិច្ឆៈ) ក្នុងជវនចិត្តទីពីរជាដើមក៏យ៉ាងនោះដែរ នេះជាការបង្ហាញនូវសភាវៈពិតនៃធម៌ ប៉ុន្តែមិនមែនមានន័យថា នរណាម្នាក់អាចធ្វើឲ្យពួកសត្វទាំងនោះក្លាយជាអ្នកអាចកែខៃបានក្នុងខណៈនោះឡើយ។

တတ္ထာတိ တေသု တီသု မိစ္ဆာဒဿနေသု. ကောစိ ဧကံ ဒဿနံ ဩက္ကမတီတိ ယဿ ဧကသ္မိံယေဝ အဘိနိဝေသော အာသေဝနာ စ ပဝတ္တာ, သော ဧကံယေဝ ဒဿနံ ဩက္ကမတိ. ယဿ ပန ဒွီသု, တီသုပိ ဝါ အဘိနိဝေသနာ ပဝတ္တာ, သော ဒွေ တီဏိ ဩက္ကမတိ. ဧတေန ယာ ပုဗ္ဗေ ဥဘယပဋိဗာဟနတာမုခေန ဝုတ္တာ အတ္ထသိဒ္ဓါ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိကတာ, သာ ပုဗ္ဗဘာဂိယာ. ယာ ပန မိစ္ဆတ္တနိယာမောက္ကန္တိ ဘူတာ, သာ ယထာသကံ ပစ္စယသမုဒါဂမသိဒ္ဓိတော ဘိန္နာရမ္မဏာနံ ဝိယ ဝိသေသာဓိဂမာနံ အညမညံ ဧကဇ္ဈံ အနုပ္ပတ္တိယာ အသံကိဏ္ဏာ ဧဝါတိ ဒဿေတိ. ဧကသ္မိံ ဩက္ကန္တေပီတိအာဒိနာ တိဿန္နမ္ပိ ဒိဋ္ဌီနံ သမာနဗလတံ သမာနဖလတဉ္စ ဒဿေတိ, တသ္မာ တိဿောပိ စေတာ ဧကဿ ဥပ္ပန္နာ အညမညံ အဗ္ဗောကိဏ္ဏာ ဧဝ, ဧကာယ ဝိပါကေ ဒိန္နေ ဣတရာ အနုဗလပ္ပဒါယိကာ ဟောန္တိ. ဝဋ္ဋခါဏု နာမာတိ ဣဒံ ဝစနံ နေယျတ္ထံ, န နီတတ္ထန္တိ တံ ဝိဝရိတွာ ဒဿေတုံ ကိံ ပနေသာတိအာဒိ ဝုတ္တံ, အကုသလံ နာမေတံ အဗလံ ဒုဗ္ဗလံ, န ကုသလံ ဝိယ မဟာဗလန္တိ အာဟ – ‘‘ဧကသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ နိယတော’’တိ. အညထာ သမ္မတ္တနိယာမော ဝိယ မိစ္ဆတ္တနိယာမောပိ အစ္စန္တိကော သိယာ. ယဒိ ဧဝံ ဝဋ္ဋခါဏုကဇောတနာ ကထန္တိ အာဟ ‘‘အာသေဝနဝသေန ပနာ’’တိအာဒိ, တသ္မာ ယထာ ‘‘သကိံ နိမုဂ္ဂေါ [Pg.57] နိမုဂ္ဂေါဝ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၁၅) ဝုတ္တံ, ဧဝံ ဝဋ္ဋခါဏုကဇောတနာ. ယာဒိသေ ဟိ ပစ္စယေ ပဋိစ္စ အယံ တံတံဒဿနံ ဩက္ကန္တော ပုန ကဒါစိ တပ္ပဋိပက္ခေ ပစ္စယေ ပဋိစ္စ တတော သီသုက္ခိပနမဿ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယေဘုယျေနာ’’တိ.

ពាក្យថា Tattha (ក្នុងទីនោះ) គឺក្នុងមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំង ៣ នោះ។ ពាក្យថា Koci ekaṃ dassanaṃ okkamati (បុគ្គលខ្លះរមែងចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិមួយ) សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានការប្រកាន់មាំនិងការសេពគប់ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទិដ្ឋិតែមួយ បុគ្គលនោះក៏ចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិតែមួយនោះឯង។ ចំណែកបុគ្គលណាមានការប្រកាន់មាំប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទិដ្ឋិពីរ ឬទាំងបី បុគ្គលនោះក៏ចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិពីរ ឬទាំងបី។ ដោយពាក្យនេះ ភាពជាអ្នកមានទិដ្ឋិទាំងអស់ដែលសម្រេចដោយសេចក្តី ដែលពោលហើយដោយការបដិសេធទាំងពីរខាងដើមនោះ គឺជាចំណែកខាងដើម (បុព្វភាគ)។ ចំណែកឯការចុះស៊ប់កាន់មិច្ឆត្តនិយាមៈនោះ លោកបង្ហាញថា មិនច្របូកច្របល់គ្នាឡើយ ព្រោះតែការសម្រេចបាននូវការប្រជុំនៃបច្ច័យរៀងៗខ្លួន ដូចជាការមិនសម្រេចបាននូវការត្រាស់ដឹងដ៏វិសេសដែលមានអារម្មណ៍ផ្សេងគ្នាឲ្យរួមចូលគ្នាតែមួយជាមួយគ្នាបានដូច្នោះដែរ។ ដោយពាក្យជាដើមថា “Ekasmiṃ okkantepi” (ទោះបីចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិមួយក៏ដោយ) នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពមានកម្លាំងស្មើគ្នា និងមានផលស្មើគ្នានៃទិដ្ឋិទាំង ៣ នោះ ហេតុនោះ ទោះបីជាទិដ្ឋិទាំង ៣ នេះកើតឡើងដល់បុគ្គលម្នាក់ ក៏មិនច្របូកច្របល់គ្នាឡើយ កាលបើទិដ្ឋិមួយឲ្យផលហើយ ទិដ្ឋិដទៃទៀតក៏ជាអ្នកជួយឧបត្ថម្ភកម្លាំងបន្ថែម។ ពាក្យថា Vaṭṭakhāṇu (បង្គោលនៃវដ្តៈ) នេះ ជាពាក្យនេយ្យត្ថៈ (សេចក្តីត្រូវនាំទៅពន្យល់បន្ថែម) មិនមែនជានីតត្ថៈ (សេចក្តីស្រាប់) ឡើយ ដើម្បីបើកបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “Kiṃ pana” (ចុះយ៉ាងណាវិញ) ព្រោះថា អកុសលនេះជាធម៌មិនមានកម្លាំង ជាធម៌ទន់ខ្សោយ មិនមែនជាធម៌មានកម្លាំងខ្លាំងដូចជាកុសលឡើយ ហេតុនោះទើបពោលថា “ekasmiṃyeva attabhāve niyato” (ទៀងទាត់ក្នុងអត្តភាពតែមួយប៉ុណ្ណោះ)។ បើមិនដូច្នោះទេ មិច្ឆត្តនិយាមៈក៏គប្បីជាធម៌ទៀងទាត់បំផុត ដូចជាសម្មត្តនិយាមៈដែរ។ បើដូច្នោះ តើការប្រៀបប្រដូចទៅនឹងបង្គោលនៃវដ្តៈនោះយ៉ាងដូចម្តេច? ទើបពោលថា “āsevanavasena pana” (ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃការសេពគប់) ជាដើម ហេតុនោះ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា “មុជចុះម្តងហើយ ក៏លិចចុះទៅតែម្តង” (អង្គុត្តរនិកាយ ៧.១៥) យ៉ាងណាមិញ ការប្រៀបប្រដូចទៅនឹងបង្គោលនៃវដ្តៈ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលនេះអាស្រ័យបច្ច័យមានសភាពយ៉ាងណា ទើបចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិនោះៗ តែមិនមែនមានន័យថា ថ្ងៃណាមួយខាងមុខ បុគ្គលនោះអាស្រ័យបច្ច័យដែលជាបដិបក្ខនឹងទិដ្ឋិនោះ ហើយមិនអាចងើបក្បាលឡើងរួចចាកទិដ្ឋិនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “yebhuyyena” (ដោយច្រើន)។

တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ သံသာရခါဏုဘာဝဿပိ ပစ္စယော အကလျာဏဇနော, တသ္မာ. ဘူတိကာမောတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထာနံ ဝသေန အတ္တနော ဂုဏေဟိ ဝဍ္ဎိကာမော. ယံ ပနေတ္ထ ကေစိ ဝဒန္တိ ‘‘ယထာ စိရကာလဘာဝနာယ ပရိပါကူပဂမလဒ္ဓဗလတ္တာ ဥပနိဿယကုသလာ အကုသလေ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ, ဧဝံ အကုသလဓမ္မာ တတောပိ စိရကာလဘာဝနာသမ္ဘဝတော လဒ္ဓဗလာ ဟုတွာ ကဒါစိ ကုသလဓမ္မေပိ သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဒဠှမိစ္ဆာဘိနိဝေသဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဿ ဝဋ္ဋခါဏုကဘာဝဇောတနာပိ သမတ္ထိတာ ဟောတီ’’တိ ယထာ တံ ‘‘ဝဿဘညာနံ ဒိဋ္ဌီ’’တိ, တံ န, မိစ္ဆတ္တနိယတဓမ္မာနံ စိရကာလဘာဝနာမတ္တေန န ပဋိပက္ခဿ ပဇဟနသမတ္ထတာ, အထ ခေါ ဓမ္မတာသိဒ္ဓေန ပစ္စယဝိသေသာဟိတသာမတ္ထိယေန အတ္တနော ပဟာယကသဘာဝေန ပဟာယကဘာဝေါ ဘာဝနာကုသလာနံယေဝ ဝုတ္တော, အကုသလာနံယေဝ စ ပဟာတဗ္ဗဘာဝေါ ‘‘ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ နယေန, အကုသလာနံယေဝ ဒုဗ္ဗလဘာဝေါ ‘‘အဗလာနံ ဗလီယန္တီ’’တိအာဒိနာ (သု. နိ. ၇၇၆; မဟာနိ. ၅) (ယုတ္တိနာပိ နာမတော ဝါ အဓိဂမနိယော အာလောကော အာလောကဘာဝတော ဗာဟိရာရဏေကာ ဝိယ န စေတ္ထ ပဋိညတ္တေ ဘာဝေသတာ သောတုနော အာသံကိတဗ္ဗာ ဝိသေသဝဿ သာဓေတဗ္ဗတော သာမညဿ စ သောတုဘာဝေန အဓိပ္ပေတတ္တာ ဝေဒ-သဒ္ဒဿ လောပေါ ဒီပေ သဘာဝေ သာဓနေ ယထာ တံ သဒ္ဒယဘာဝဿ နာပိ ဝိသုဒ္ဓကအနုမာနာဒိဝိရောဓသမ္ဘာဝတော. န ဟိ သက္ကာ အန္တရာလောကဿ ဗာဟိရာလောကဿ ဝိယ ရူပကာယံ ဥပါဒါယ ရူပတာ စက္ခုဝိညေယျတ္တာဒိကေ ပတိဋ္ဌာပေတုံ သက္ကာတိ ဝုတ္တံ, နနုပိ အန္တရာလောကော အဝိဂ္ဂဟတ္တာ ဝေဒနာ ဝိယာတိ သဒ္ဓေဝ ဉာဏာလောကဿ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရာ ဝိယ ဝိဓမနိယဘာဝေ သဗ္ဗေသမ္ပိ ကုသလဓမ္မာနံ ကေနစိပိ အကုသလဓမ္မေန သမုစ္ဆိန္ဒနိယတာ သိဒ္ဓါဝ ဟောတိ). ဝဋ္ဋခါဏုကစောဒနာယ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝါတိ တိဋ္ဌတေသာ ဗာလဇနဝိကတ္ထနာ.

ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា តស្មា សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែជនមិនជាកល្យាណ ជាបច្ច័យសូម្បីដល់ភាពជាបង្គោលក្នុងវដ្តសង្សារយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ (ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ)។ ពាក្យថា ភូតិកាមោ សេចក្តីថា អ្នកប្រាថ្នាសេចក្តីចម្រើនដោយគុណទាំងឡាយរបស់ខ្លួន ដោយអំណាចនៃប្រយោជន៍បច្ចុប្បន្ន ប្រយោជន៍បរលោក និងប្រយោជន៍យ៉ាងក្រៃលែង។ ចំណែកឯពាក្យណាដែលពួកជនខ្លះក្នុងអធិប្បាយនេះពោលថា «កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលជាឧបនិស្ស័យ តែងកាត់ផ្តាច់អកុសលធម៌ទាំងឡាយដោយដាច់ខាត ព្រោះភាពជាធម៌មានកម្លាំងដែលបានដល់នូវការទុំជោរដោយការចម្រើនអស់កាលយូរយ៉ាងណា អកុសលធម៌ទាំងឡាយក៏មានកម្លាំងព្រោះការកើតឡើងនៃការចម្រើនអស់កាលយូរជាងនោះទៅទៀត ហើយកាត់ផ្តាច់សូម្បីកុសលធម៌ទាំងឡាយក្នុងកាលខ្លះយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ ការសម្តែងនូវភាពជាបង្គោលក្នុងវដ្តៈរបស់បុគ្គលអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ ដែលមានការចូលទៅស្ទាបអង្អែលដោយមិច្ឆាភិនិវេសៈដ៏មាំ ក៏ឈ្មោះថាជាការសម្រេចបានដែរ» ដូចជា «ទិដ្ឋិរបស់ពួកវស្សភញ្ញៈ» នោះ ពាក្យនោះមិនពិតទេ ព្រោះធម៌ទាំងឡាយដែលទៀងទាត់ដោយមិច្ឆត្តៈ មិនមានសមត្ថភាពលះបង់ធម៌ជាបដិបក្ខដោយត្រឹមតែការចម្រើនអស់កាលយូរនោះឡើយ ម៉្យាងទៀត ភាពជាអ្នកលះបង់ដោយសភាវៈលះបង់របស់ខ្លួន ដោយអំណាចនៃបច្ច័យដ៏វិសេសដែលសម្រេចដោយធម្មតា ព្រះអង្គត្រាស់ទុកសម្រាប់តែភាវនាកុសលទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ហើយភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់របស់អកុសលធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយន័យជាដើមថា «ធម៌ទាំងឡាយដែលត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈ» និងភាពជាធម៌ទន់ខ្សោយរបស់អកុសលធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយន័យជាដើមថា «ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានកម្លាំង តែងគ្របសង្កត់» (សុ. និ. ៧៧៦; មហានិ. ៥) (សូម្បីដោយយុត្តិ... មិនអាចនឹងតម្កល់ទុកនូវភាពជាសភាវៈមានរូប និងភាពជាអារម្មណ៍ដែលដឹងបានដោយចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ដោយអាស្រ័យរូបកាយ ដូចជាពន្លឺខាងក្រៅបានឡើយ... កាលបើពន្លឺនៃញាណកម្ចាត់បង់នូវងងឹតគឺអវិជ្ជាបានហើយ ភាពដែលកុសលធម៌ទាំងអស់មិនអាចត្រូវអកុសលធម៌ណាមួយកាត់ផ្តាច់បានឡើយ គឺសម្រេចហើយដោយពិត)។ សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងការចោទប្រកាន់អំពីភាពជាបង្គោលក្នុងវដ្តៈ សេចក្តីនោះត្រូវបានពោលរួចហើយខាងក្រោម ហេតុនោះ ការអួតអាងរបស់ជនពាលនេះ ចូរលើកទុកចុះ។

၁၀၃. ဈာနစိတ္တမယာတိ [Pg.58] ရူပါဝစရဇ္ဈာနစိတ္တေန နိဗ္ဗတ္တာ. တထာ ဟိ တေသံ ဝိသေသေန ဈာနမနသာ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ‘‘မနောမယာ’’တိ ဝုတ္တာ, အဝိသေသေန ပန အဘိသင်္ခါရမနသာ သဗ္ဗေပိ သတ္တာ မနောမယာ ဧဝ. သညာမယာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တေနာဟ ‘‘အရူပဇ္ဈာနသညာယာ’’တိ. အယန္တိ ရူပိတာဘာဝပဋိပဇ္ဇနကပုဂ္ဂလော. အပ္ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနောတိ အနဓိဂတရူပဇ္ဈာနော. တဿပီတိ တက္ကိနောပိ. ရူပဇ္ဈာနေ ကင်္ခါ နတ္ထိ အနုဿဝဝသေန လဒ္ဓဝိနိစ္ဆယတ္တာ.

១០៣. ពាក្យថា ឈានចិត្តមយា សេចក្តីថា កើតឡើងដោយរូបាវចរឈានចិត្ត។ ព្រោះថា ព្រោះហេតុតែសត្វទាំងនោះកើតឡើងដោយចិត្តជាឈានដ៏វិសេស ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «មនោមយា» (សម្រេចដោយចិត្ត) ប៉ុន្តែបើពោលដោយមិនចំពោះ គឺដោយចិត្តដែលជាអភិសង្ខារ សត្វទាំងអស់សូម្បីទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា មនោមយា ដូចគ្នា។ ពាក្យថា សញ្ញាមយា សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដោយអរូបឈានសញ្ញា»។ ពាក្យថា អយំ នេះ សំដៅលើបុគ្គលអ្នកដល់នូវភាពមិនមានរូប។ ពាក្យថា អប្បដិលទ្ធឈានោ សេចក្តីថា អ្នកមិនទាន់បានសម្រេចរូបឈាន。 ពាក្យថា តស្សបិ សេចក្តីថា សូម្បីរបស់បុគ្គលអ្នកត្រិះរិះនោះ។ ក្នុងរូបឈាន មិនមានសេចក្តីសង្ស័យឡើយ ព្រោះការបាននូវការសម្រេចចិត្តដោយអំណាចនៃការឮតៗគ្នា។

၁၀၄. သာရာဂါယာတိ သရာဂဘာဝါယ. သန္တိကေတိ သမီပေ, န ထာမဂတာ ဒိဋ္ဌိနာတိဒူရတ္တာ သရာဂါ, န သမ္ပယုတ္တတ္တာ. သာ ဟိ န ထာမဂတာ ဝဋ္ဋပရိယာပန္နေသု ဓမ္မေသု ရဇ္ဇတီတိ ဝိညာယတီတိ အာဟ – ‘‘ရာဂဝသေန ဝဋ္ဋေ ရဇ္ဇနဿာ’’တိ. သဗ္ဗေပိ သံယောဇနာ တဏှာဝသေနေဝ သမ္ဘဝန္တီတိ အာဟ – ‘‘တဏှာဝသေန သံယောဇနတ္ထာယာ’’တိ. အာရုပ္ပေ ပနဿ ကင်္ခါ နတ္ထီတိ အနုဿဝဝသေန လဒ္ဓနိစ္ဆယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကာမံ ဒုဂ္ဂတိဒုက္ခာနံ ဧကန္တသံဝတ္တနေန နတ္ထိကဒိဋ္ဌိအာဒီနံ အပဏ္ဏကတာ ပါကဋာ ဧဝ, နိပ္ပရိယာယေန ပန အနဝဇ္ဇဿ အတ္ထဿ ဧကန္တသာဓကံ အပဏ္ဏကန္တိ ကတွာ စောဒနာ, သာဝဇ္ဇဿပိ အတ္ထဿ သာဓနေ ဧကံသိကဘာဝံ ဂဟေတွာ ပရိဟာရော. တေနာဟ ‘‘ဂဟဏဝသေနာ’’တိအာဒိ. တေန ရုဠှီဝသေန ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒီနိ အပဏ္ဏကင်္ဂါနိ ဇာတာနီတိ ဒဿေတိ.

១០៤. ពាក្យថា សារាគាយ សេចក្តីថា ដើម្បីភាពជាអ្នកមានរាគៈ។ ពាក្យថា សន្តិកេ សេចក្តីថា ក្នុងទីជិត គឺទិដ្ឋិដែលមិនទាន់ដល់នូវភាពមានកម្លាំង ឈ្មោះថា សារាគា ព្រោះមិនឆ្ងាយពេក មិនមែនព្រោះប្រកបជាមួយគ្នាឡើយ។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិដែលមិនទាន់ដល់នូវភាពមានកម្លាំងនោះ តែងត្រេកអរក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងវដ្តៈ ហេតុនោះ ទើបដឹងបាន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ការត្រេកអរក្នុងវដ្តៈដោយអំណាចនៃរាគៈ»។ សូម្បីសំយោជនៈទាំងអស់ តែងកើតឡើងដោយអំណាចនៃតណ្ហាប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សំយោជនៈដោយអំណាចនៃតណ្ហា»។ ចំណែកឯពាក្យថា ក្នុងអរូបភព មិនមានសេចក្តីសង្ស័យដល់បុគ្គលនោះឡើយ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីសម្រេចចិត្តដែលបានមកដោយអំណាចនៃការឮតៗគ្នា។ ពិតណាស់ ភាពជាអបណ្ណកៈ (ធម៌មិនខុស) នៃនត្ថិកទិដ្ឋិជាដើម ព្រោះការនាំទៅកាន់ទុក្ខក្នុងទុគ្គតិដោយចំណែកមួយ គឺប្រាកដច្បាស់ហើយ ប៉ុន្តែការចោទប្រកាន់ថា «អបណ្ណកៈ គឺធម៌ដែលញ៉ាំងប្រយោជន៍មិនមានទោសឲ្យសម្រេចដោយចំណែកមួយដោយមិនមានបរិយាយ» ហើយការដោះស្រាយដោយកាន់យកភាពជាធម៌ពិតប្រាកដក្នុងការសម្រេចប្រយោជន៍សូម្បីដែលមានទោស។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃការកាន់យក» ជាដើម។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា អង្គនៃអបណ្ណកៈទាំងឡាយមានពាក្យថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផល» ជាដើម កើតឡើងហើយដោយអំណាចនៃពាក្យរូឡ្ហី (ពាក្យពេញនិយម)។

၁၀၅. ဟေဋ္ဌာ တယော ပုဂ္ဂလာဝ ဟောန္တီတိ အတ္တန္တပေါ ပရန္တပေါတိ ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ဟေဋ္ဌာ တယော ပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ. ယထာဝုတ္တာ ပဉ္စပိ ပုဂ္ဂလာ ဒုပ္ပဋိပန္နာဝ, တတော အတ္ထိကဝါဒါဒယော ပဉ္စပုဂ္ဂလာ သမ္မာပဋိပန္နတာယ ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ဧကော စတုတ္ထပုဂ္ဂလောဝ ဟောတိ. ဧတမတ္ထံ ဒဿေတုန္တိ ဣဓ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပုဂ္ဂလပဉ္စကဒွယံ ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ဧဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဝိဘာဂေန ဒုပ္ပဋိပတ္တိသုပ္ပဋိပတ္တိယော ဒဿေတုံ ဘဂဝါ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘီတိ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

១០៥. ពាក្យថា ហេដ្ឋា តយោ បុគ្គលាវ ហោន្តិ សេចក្តីថា ក្នុងបុគ្គល ៤ ពួកនេះ គឺបុគ្គលអ្នកធ្វើខ្លួនឲ្យក្តៅក្រហាយ បុគ្គលអ្នកធ្វើអ្នកដទៃឲ្យក្តៅក្រហាយ បុគ្គល ៣ ពួកខាងដើម តែងមាន។ បុគ្គលសូម្បីទាំង ៥ ពួក ដូចដែលពោលហើយ គឺជាអ្នកប្រតិបត្តិខុសពិតប្រាកដ ចំណែកឯបុគ្គល ៥ ពួក មានអ្នកពោលថាមាន (អត្ថិកវាទៈ) ជាដើម ព្រោះភាពជាអ្នកប្រតិបត្តិត្រូវ ក្នុងបុគ្គល ៤ ពួកនេះ គឺមានតែបុគ្គលទី ៤ តែមួយពួកប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រតិបត្តិខុស និងការប្រតិបត្តិត្រូវដោយការបែងចែកថា ពួក ៥ នៃបុគ្គលដែលពោលហើយខាងក្រោមទាំងពីរពួកនេះ តែងរួមចុះក្នុងបុគ្គល ៤ ពួកនេះឯង។ ចំណែកសេចក្តីណាដែលមិនបានបែងចែកដោយអត្ថក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

အပဏ္ဏကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាអបណ្ណកសូត្រ ចប់ហើយ។

နိဋ္ဌိတာ စ ဂဟပတိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគហបតីវគ្គ ចប់ហើយ។

၂. ဘိက္ခုဝဂ္ဂေါ

២. ភិក្ខុវគ្គ

၁. အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រ

၁၀၇. အမ္ဗလဋ္ဌိကာယန္တိ [Pg.59] ဧတ္ထ အမ္ဗလဋ္ဌိကာ ဝုစ္စတိ သုဇာတော တရုဏမ္ဗရုက္ခော, တဿ ပန အဝိဒူရေ ကတော ပါသာဒေါ ဣဓ ‘‘အမ္ဗလဋ္ဌိကာ’’တိ အဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘ဝေဠုဝနဝိဟာရဿာ’’တိအာဒိ. ပဓာနဃရသင်္ခေပေတိ ဘာဝနာဂေဟပ္ပကာရေ ယောဂီနံ ဂေဟေတိ အတ္ထော. တိခိဏောဝ ဟောတိ, န တဿ တိခိဏဘာဝေါ ကေနစိ ကာတဗ္ဗော သဘာဝသိဒ္ဓတ္တာ. ဧဝမေဝ အတ္တနော ဝိမုတ္တိပရိပါစနကမ္မုနာ တိက္ခဝိသဒဘာဝပ္ပတ္တိယာ အယမ္ပိ အာယသ္မာ…ပေ… တတ္ထ ဝိဟာသိ. ပကတိပညတ္တမေဝါတိ ပကတိယာ ပညတ္တံ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပဂမနတော ပုရေတရမေဝ စာရိတ္တဝသေန ပညတ္တံ.

១០៧. ពាក្យថា អម្ពលដ្ឋិកាយ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា អម្ពលដ្ឋិកា គឺសំដៅលើដើមស្វាយខ្ចីដែលដុះលូតលាស់ល្អ ប៉ុន្តែប្រាសាទដែលគេសង់ទុកក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីដើមស្វាយនោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកថា «អម្ពលដ្ឋិកា»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «នៃវត្តវេឡុវន» ជាដើម។ ពាក្យថា បធានឃរសង្ខេបេ សេចក្តីថា ក្នុងប្រភេទផ្ទះសម្រាប់ចម្រើនភាវនា គឺផ្ទះរបស់ពួកយោគី។ តែងជាអ្នកមុតស្រួចពិតប្រាកដ ភាពជាអ្នកមុតស្រួចរបស់លោកនោះ មិនមាននរណាម្នាក់ត្រូវធ្វើឡើយ ព្រោះសម្រេចដោយសភាវៈ។ យ៉ាងនោះឯង សូម្បីព្រះអាយុស្មាក៏...បេ... គង់នៅក្នុងទីនោះ ដោយការដល់នូវភាពមុតស្រួចនិងច្បាស់លាស់ ដោយកម្មដែលធ្វើឲ្យវិមុត្តិរបស់ខ្លួនទុំជោរ។ ពាក្យថា បកតិបញ្ញត្តមេវ សេចក្តីថា ជាច្បាប់ដែលបញ្ញត្តិទុកជាធម្មតា គឺបញ្ញត្តិទុកដោយអំណាចនៃចារីតប្រពៃណី តាំងពីមុនការយាងមកដល់នៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយម៉្លេះ។

၁၀၈. ဥဒကံ အနေန ဓီယတိ, ဌပီယတိ ဝါ ဧတ္ထာတိ ဥဒကာဓာနံ. ဥဒကဋ္ဌာနန္တိ စ ခုဒ္ဒကဘာဇနံ. ‘‘ဩဝါဒဒါနတ္ထံ အာမန္တေသီ’’တိ ဝတွာ တံ ပနဿ ဩဝါဒဒါနံ န ဣဓေဝ, အထ ခေါ ဗဟူသု ဌာနေသု ဗဟုက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိတန္တိ တာနိ တာနိ သင်္ခေပတော ဒဿေတွာ ဣဓ သံဝဏ္ဏနတ္ထံ ‘‘ဘဂဝတာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

១០៨. ទឹកដែលគេទ្រទ្រង់ទុក ឬតម្កល់ទុកក្នុងភាជនៈនេះ ព្រោះហេតុនោះ ភាជនៈនោះឈ្មោះថា ឧទកាធានៈ (ក្អមទឹក ឬភាជនៈដាក់ទឹក)។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា ឧទកដ្ឋានំ គឺភាជនៈតូច។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ទ្រង់ហៅមកដើម្បីប្រទានឱវាទ» ហើយការប្រទានឱវាទរបស់ព្រះអង្គដល់ព្រះរាហុលនោះ មិនមែនមានតែក្នុងទីនេះប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងបានប្រព្រឹត្តទៅជាច្រើនដងក្នុងទីជាច្រើនទៀតផង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវរឿងរ៉ាវទាំងនោះដោយសង្ខេប ដើម្បីពណ៌នាសេចក្តីក្នុងទីនេះ ទើបពោលថា «ពិតណាស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ...» ជាដើម។

တတ္ထ သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ အဝိဇဟိတန္တိ ဣမိနာ သဗ္ဗေသံ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ ကုမာရပဉှာ နာမ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဧကေကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒသကာ ပဝတ္တာ ဒသ ပုစ္ဆာ ဧတဿာတိ ဒသပုစ္ဆံ, ဧကေကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒသကာ ဧကုတ္တရဝသေန ပဝတ္တံ ဝိဿဇ္ဇနတ္ထာယ ပဉ္စပဏ္ဏသဝိဿဇ္ဇနံ သာမဏေရပဉှန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရမတ္ထဇောတိကာယံ ခုဒ္ဒကဋ္ဌကထာယံ (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၄.ကုမာရပဉှဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနာဒီနဝဒဿိတာယ အဘိဏှံ မုသာ သမုဒါစရဏတော ‘‘ပိယမုသာဝါဒါ’’တိ ဝုတ္တံ, ဥဒကာဝသေသဆဍ္ဍနဥဒကာဓာနနိကုဇ္ဇနဥက္ကုဇ္ဇနဒဿနသညိတာ စတဿော ဥဒကာဓာနူပမာယော သဗ္ဗဿ ယုဒ္ဓကမ္မဿ အကရဏကရဏဝသေန ဒဿိတာ ဒွေ ဟတ္ထိဥပမာယော.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា សព្វពុទ្ធេហិ អវិជហិតំ នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ក្នុងសាសនានៃព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ តែងមានកុមារបញ្ហា (សាមណេរបញ្ហា) ជានិច្ច។ ពាក្យថា ទសបុច្ឆំ សេចក្តីថា សំណួរ ១០ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាំងពីសំណួរទី ១ រហូតដល់ពួក ១០ សេចក្តីសម្របសម្រួលថា សាមណេរបញ្ហា មានការដោះស្រាយ ៥៥ ដើម្បីដោះស្រាយសំណួរដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកើនឡើងម្តងមួយៗ តាំងពីពួក ១ រហូតដល់ពួក ១០។ ចំណែកសេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះគប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងបរមត្ថជោតិកា អដ្ឋកាខុទ្ទកបាឋៈ (ការពណ៌នាកុមារបញ្ហា) ចុះ។ ពាក្យថា បិយមុសវាទា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលព្រោះការនិយាយកុហកជានិច្ច ដោយភាពជាអ្នកមិនឃើញទោស ឧបមាដោយភាជនៈដាក់ទឹក ៤ យ៉ាង ដែលដឹងបានដោយការបង្ហាញនូវការចាក់ទឹកដែលសល់ចោល ការផ្កាប់ភាជនៈដាក់ទឹក និងការផ្ងារភាជនៈដាក់ទឹក និងឧបមាដោយដំរី ២ យ៉ាង ដែលបង្ហាញដោយអំណាចនៃការមិនធ្វើ និងការធ្វើនូវយុទ្ធកម្មទាំងអស់។

တတ္ထ ရာဟုလသုတ္တန္တိ သုတ္တနိပါတေ အာဂတံ ရာဟုလသုတ္တံ (သု. နိ. ၃၃၇ အာဒယော). အဘိဏှောဝါဒဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဣမိနာ အန္တရန္တရာ တံ သုတ္တံ ကထေတွာ ဘဂဝါ ထေရံ ဩဝဒတီတိ ဒဿေတိ. ဣဒဉ္စ ပနာတိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တံ ဘဂဝတော တံတံကာလာနုရူပံ အတ္တနော ဩဝါဒဒါနံ သန္ဓာယ. ဗီဇန္တိ အဏ္ဍံ. ပဿသိ နူတိ [Pg.60] နု-သဒ္ဒေါ အနုဇာနနေ, နနု ပဿသီတိ အတ္ထော. သစ္စဓမ္မံ လင်္ဃိတွာ ဌိတဿ ကိဉ္စိပိ အကတ္တဗ္ဗံ နာမ ပါပံ နတ္ထီတိ အာဟ – ‘‘သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေ သံဝရရဟိတဿ ဩပမ္မဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာ’’တိ. တထာ ဟိ –

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា រាហុលសូត្រ គឺរាហុលសូត្រដែលមកក្នុងសុត្តនិបាត (សុ. និ. ៣៣៧ ជាដើម)។ ពាក្យថា ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃឱវាទដ៏រឿយៗ នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសូត្រនោះក្នុងចន្លោះៗ ហើយទូន្មានព្រះថេរៈ។ ពាក្យថា ឥទញ្ច បន នេះ សំដៅយកការប្រទានឱវាទរបស់ខ្លួនរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ តាមសមគួរដល់កាលនោះៗ ដូចដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា ពីជំ គឺស៊ុត (ពង)។ ពាក្យថា បស្សសិ នុ ពាក្យថា នុ ក្នុងទីនេះ ប្រើក្នុងន័យអនុញ្ញាត សេចក្តីថា តើអ្នកមិនឃើញទេឬ? ព្រោះថា បាបកម្មដែលឈ្មោះថាមិនគួរធ្វើ មិនមានឡើយ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកកន្លងនូវសច្ចធម៌ហើយឈរនៅ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញឧបមាដល់បុគ្គលអ្នកមិនមានសេចក្តីសង្រួមក្នុងការនិយាយកុហកទាំងដឹងខ្លួន»។ ព្រោះថា៖

‘‘ဧကံ ဓမ္မမတီတဿ, မုသာဝါဒိဿ ဇန္တုနော;

ဝိတိဏ္ဏပရလောကဿ, နတ္ထိ ပါပမကာရိယ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၁၇၆);

«កាលបើបុគ្គលកន្លងធម៌មួយយ៉ាង (គឺសច្ចៈ) និយាយពាក្យកុហក លះបង់លោកខាងមុខចេញហើយ បាបកម្មដែលមិនគួរធ្វើ មិនមានឡើយ»។ (ធ. ប. ១៧៦)

ဥရုဠှဝါတိ ဥရုဠှော ဟုတွာ ဥဿိတော. သော ပန ဒမဝသေန အဘိရုယှ ဝဍ္ဎိတော အာရောဟနယောဂျော စ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဘိဝဍ္ဎိတော အာရောဟသမ္ပန္နော’’တိ. အာဂတာဂတေတိ အတ္တနော ယောဂျပဒေသံ အာဂတာဂတေ. ပဋိသေနာယ ဖလကကောဋ္ဌကမုဏ္ဍပါကာရာဒယောတိ ပဋိသေနာယ အတ္တနော အာရက္ခတ္ထာယ ဌပိတေ ဖလကကောဋ္ဌကေ စေဝ ဥဒ္ဓစ္ဆဒပါကာရာဒိကေ စ. ဧတံ ပဒေသန္တိ ဧတံ ပရသေနာပဒေသံ. ဧတ္တကေနာတိ ဩလောကနမတ္တေန. တဿ ဩလောကနာကာရဒဿနေနေဝ. သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ သေနာနီကံ ဒွေဓာ ဘိဇ္ဇတိ, တီရပါတိကံ မဒ္ဒိတံ ဟုတွာ ပဒါတာ ဟုတွာ ဒွေဓာ ဟုတွာ ပလာယန္တိ. ကဏ္ဏေဟိ ပဟရိတွာတိ ပဂေဝ သရာနံ အာဂမနသဒ္ဒံ ဥပဓာရေတွာ ယထာ ဝေဂေါ န ဟောတိ, ဧဝံ သမုဋ္ဌာပေတွာ တေဟိ ပဟရိတွာ ပါတနံ. ပဋိဟတ္ထိပဋိအဿာတိအာဒိနာ ပစ္စေကံ ပတိ-သဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗောတိ. ဒီဃာသိလဋ္ဌိယာတိ ဒီဃလတာယ အသိလဋ္ဌိယာ.

ពាក្យថា ឧរុឡ្ហោ សេចក្តីថា ជាសត្វដែលធំឡើងហើយខ្ពស់ត្រដែត។ ដំរីនោះ តែងជាសត្វដែលគេបង្ហាត់ហើយ ឡើងជិះបាន ចម្រើនធំធាត់ និងគួរដល់ការឡើងជិះ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ចម្រើនធំធាត់ ដល់ព្រមដោយការឡើងជិះ»។ ពាក្យថា អាគតាកតេ សេចក្តីថា មកកាន់ទីកន្លែងដែលសមគួរដល់ខ្លួន។ ពាក្យថា បដិសេនាយ ផលកកោដ្ឋកមុណ្ឌបាការាទយោ សេចក្តីថា ក្នុងបន្ទាយឈើ និងកំពែងក្បាលត្រងោលជាដើម ដែលគេតម្កល់ទុកដើម្បីការពារខ្លួនរបស់កងទ័ពជាបដិបក្ខ។ ពាក្យថា ឯតំ បទេសំ សេចក្តីថា នូវទីកន្លែងនៃសត្រូវនោះ។ ពាក្យថា ឯត្តកេន សេចក្តីថា ដោយត្រឹមតែការមើលប៉ុណ្ណោះ គឺដោយការបង្ហាញអាការៈនៃការមើលរបស់ដំរីនោះប៉ុណ្ណោះ។ កងទ័ពសូម្បីមួយរយ ឬមួយពាន់ តែងបែកជាពីរចំណែក គឺត្រូវកម្ទេចឲ្យធ្លាក់ចុះដល់ច្រាំង ក្លាយជាពលថ្មើរជើង បែកជាពីរចំណែកហើយរត់ភៀសខ្លួនទៅ។ ពាក្យថា កណ្ណេហិ បហរិត្វា សេចក្តីថា កំណត់ដឹងនូវសំឡេងនៃការមកនៃព្រួញទាំងឡាយតាំងពីដំបូង ហើយធ្វើមិនឲ្យមានសន្ទុះខ្លាំង ញ៉ាំងកម្លាំងឲ្យកើតឡើងយ៉ាងនេះ រួចវាយកម្ទេចដោយត្រចៀកទាំងនោះឲ្យធ្លាក់ចុះ។ ក្នុងពាក្យថា បដិហត្ថិបដិអស្សា ជាដើម គប្បីភ្ជាប់ពាក្យថា បដិ នីមួយៗចូលគ្នា។ ពាក្យថា ទីឃាសិលដ្ឋិយា សេចក្តីថា ដោយដាវមានដងវែង ដូចជាវល្លិវែង។

ကရဏေတိ ကမ္မကရဏေ. မညတိ ဟတ္ထာရောဟော. အယမုဂ္ဂရန္တိ တာဒိသေ ကာလေ ဂဟိတမုဂ္ဂရံ. ဩလောကေတွာတိ ဉာဏစက္ခုနာ ဒိသွာ, အဘိဏှံ သမ္ပဇညံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា ករណេ សេចក្តីថា ក្នុងការធ្វើការងារ។ នាយសារថីដំរី តែងដឹងច្បាស់។ ពាក្យថា អយមុគ្គរំ សេចក្តីថា នូវដំបងដែកដែលកាន់យកក្នុងកាលបែបនោះ។ ពាក្យថា ឱលោកេត្វា សេចក្តីថា ឃើញដោយញាណចក្ខុ គឺការតម្កល់ទុកនូវសម្បជញ្ញៈជានិច្ច នេះជាអធិប្បាយ។

၁၀၉. သသက္ကန္တိ ပဿိတုံ ယုတ္တံ ကတွာ ဥဿာဟံ ဇနေတွာ န ကရဏီယံ, တာဒိသံ နိယမတော အကတ္တဗ္ဗံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧကံသေနေဝ န ကာတဗ္ဗ’’န္တိ. ပဋိသံဟရေယျာသီတိ ကရဏတော သင်္ကောစံ အာပဇ္ဇေယျာသိ. ယထာဘူတော အသန္တော နိဝတ္တော အကရောန္တော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နိဝတ္တေယျာသိ မာ ကရေယျာသီ’’တိ. အနုပဒေယျာသီတိ အနုဗလပ္ပဒါယီ ဘဝေယျာသိ. တေနာဟ ‘‘ဥပတ္ထမ္ဘေယျာသီ’’တိ. တံ ပန အနုဗလပ္ပဒါနံ ဥပတ္ထမ္ဘနံ ပုနပ္ပုနံ ကရဏမေဝါတိ အာဟ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ကရေယျာသီ’’တိ[Pg.61]. သိက္ခမာနောတိ တံယေဝ အဓိသီလသိက္ခံ တန္နိဿယဉ္စ သိက္ခာဒွယံ သိက္ခန္တော သမ္ပာဒေန္တော.

១០៩. ពាក្យថា សសក្កំ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យគួរមើល ញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមឲ្យកើតឡើង ហើយមិនគួរធ្វើ សេចក្តីបែបនោះ តែងជាសេចក្តីដែលមិនត្រូវធ្វើដោយពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «មិនត្រូវធ្វើដោយចំណែកមួយឡើយ»។ ពាក្យថា បដិសំហរេយ្យាសិ សេចក្តីថា គប្បីដល់នូវការរួញរា (ដកថយ) ពីការធ្វើ។ បុគ្គលកាលមិនមាន មិនធ្វើ ត្រឡប់ថយក្រោយ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនធ្វើតាមពិត ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «គប្បីត្រឡប់ថយក្រោយ កុំធ្វើឡើយ»។ ពាក្យថា អនុបទេយ្យាសិ សេចក្តីថា គប្បីជាអ្នកផ្តល់កម្លាំងបន្ថែម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «គប្បីឧបត្ថម្ភ»។ ចំណែកឯការផ្តល់កម្លាំងបន្ថែម ឬការឧបត្ថម្ភនោះ គឺការធ្វើរឿយៗនោះឯង ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «គប្បីធ្វើរឿយៗ»។ ពាក្យថា សិក្ខមានោ សេចក្តីថា កាលសិក្សា បំពេញនូវសិក្ខាទាំងពីរ គឺអធិសីលសិក្ខានោះឯង និងសិក្ខាដែលអាស្រ័យនូវអធិសីលសិក្ខានោះ។

၁၁၁. ကိတ္တကေ ပန ဌာနေတိ ကိတ္တကေ ဌာနေ ပဝတ္တာနိ. အဝိဒူရေ ဧဝ ပဝတ္တာနီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကသ္မိံ ပုရေဘတ္တေယေဝ သောဓေတဗ္ဗာနီ’’တိ အာဟ. ဧဝဉှိ တာနိ သုသောဓိတာနိ ဟောန္တိ သုပရိသုဒ္ဓါနိ. ပရေသံ အပ္ပိယံ ဂရုံ ဂါရယှံ, ယထာဝုတ္တဋ္ဌာနတော ပန အညံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေနေဝ ကာယကမ္မာဒီနိ ပရိသောဓိတာနိ ဟောန္တီတိ န ဂဟိတံ. ပဋိဃံ ဝါတိ ဧတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒေန အသမပေက္ခဏေ မောဟဿ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

១១១. ចុះក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុន្មាន? គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ កាលនឹងបង្ហាញថា ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយឡើយ ទើបពោលថា «គប្បីជម្រះក្នុងពេលមុនភត្តតែមួយដងប៉ុណ្ណោះ»។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ កម្មទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាបានជម្រះល្អហើយ ស្អាតស្អំល្អហើយ។ កម្មជាទីស្រឡាញ់ ធ្ងន់ គួរតិះដៀលរបស់បុគ្គលដទៃ ឬមួយថាកាយកម្មជាដើម តែងស្អាតស្អំដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានផ្សេងពីឋានៈដែលពោលហើយនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «paṭighaṃ vā» នេះ គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះយកមោហៈក្នុងការមិនពិចារណា ដោយ «vā» សព្ទ។

၁၁၂. ဝုတ္တနယေန ကာယကမ္မာဒိပရိသောဓနံ နာမ ဣဓေဝ, န ဣတော ဗဟိဒ္ဓါတိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါ…ပေ… သာဝကာ ဝါ’’တိ. တေ ဟိ အတ္ထတော သမဏဗြာဟ္မဏာ ဝါတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သဗ္ဗဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသာဝကေဟိ အာရုဠှမဂ္ဂေါ, ရာဟုလ, မယာ တုယှံ အာစိက္ခိတော, တသ္မာ. တေန အနုသိက္ခန္တေန တယာ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဩဝါဒံ အဒါသိ. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ.

១១២. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «buddhā…pe… sāvakā vā» ដើម្បីបង្ហាញថា ការជម្រះកាយកម្មជាដើមតាមន័យដែលពោលហើយនេះ មានតែក្នុងសាសនានេះប៉ុណ្ណោះ មិនមាននៅក្រៅពីនេះឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធ និងសាវ័កទាំងនោះ ដោយអត្ថក៏គឺសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា «tasmā» (ព្រោះហេតុនោះ) គឺព្រោះហេតុតែផ្លូវដែលព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះសាវ័កទាំងពួងឡើងកាន់ហើយនោះ តថាគតបានប្រាប់ដល់អ្នកហើយ ម្នាលរាហុល ព្រោះហេតុនោះ។ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រទានឱវាទថា «អ្នកកាលសិក្សាតាមផ្លូវនោះ គប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះ»។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយយល់ណាស់ ព្រោះមានន័យដែលបានពោលរួចហើយ។

အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ

លីនត្ថប្បកាសនា នៃអដ្ឋកថាអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រ

သမတ္တာ.

ចប់ហើយ។

၂. မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. អដ្ឋកថាមហារាហុលោវាទសូត្រ

၁၁၃. ဣရိယာပထာနုဗန္ဓနေနာတိ ဣရိယာပထဂမနာနုဗန္ဓနေန, န ပဋိပတ္တိဂမနာနုဗန္ဓနေန. အညမေဝ ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ပဋိပတ္တိဂမနံ အညံ သာဝကာနံ. ဝိလာသိတဂမနေနာတိ – ‘‘ဒူရေ ပါဒံ န ဥဒ္ဓရတိ, န အစ္စာသန္နေ ပါဒံ နိက္ခိပတိ, နာတိသီဃံ ဂစ္ဆတိ နာတိသဏိက’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၄.၂၄၃; ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၇၆; သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၂၈၅) ဝုတ္တေန သဘာဝသီလေန ဗုဒ္ဓါနံ စာတုရိယဂမနေန. တဒေဝ ဟိ သန္ဓာယ ‘‘ပဒေ ပဒံ နိက္ခိပန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ပဒါနုပဒိကောတိ ရာဟုလတ္ထေရဿပိ လက္ခဏပါရိပူရိယာ တာဒိသမေဝ ဂမနန္တိ ယတ္တကံ ပဒေသံ အန္တရံ အဒတွာ ဘဂဝတော ပိဋ္ဌိတော ဂန္တုံ အာရဒ္ဓေါ, သဗ္ဗတ္ထ တမေဝ ဂမနပဒါနုပဒံ ဂစ္ဆတီတိ ပဒါနုပဒိကော.

១១៣. ពាក្យថា «iriyāpathānubandhanena» សេចក្តីថា ដោយការដើរតាមក្រោយនៃឥរិយាបថ មិនមែនដោយការដើរតាមក្រោយនៃបដិបត្តិឡើយ។ ព្រោះថា ការដើរតាមក្រោយនៃបដិបត្តិរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយផ្សេង របស់ព្រះសាវ័កទាំងឡាយផ្សេង។ ពាក្យថា «vilāsitagamanena» សេចក្តីថា ដោយការយាងទៅដ៏មានរបៀបរៀបរយរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលជាសភាវសីល ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកជាដើមថា «មិនលើកព្រះបាទទៅឆ្ងាយពេក មិនដាក់ព្រះបាទជិតពេក មិនយាងលឿនពេក មិនយាងយឺតពេក»។ ព្រោះសំដៅយកការយាងទៅនោះឯង ទើបពោលថា «pade padaṃ nikkhipanto» (ដាក់ជើងតាមដានជើង)។ ពាក្យថា «padānupadiko» សេចក្តីថា សូម្បីព្រះរាហុលត្ថេរ ក៏មានការដើរយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះការពេញបរិបូណ៌នៃលក្ខណៈ គឺលោកចាប់ផ្តើមដើរតាមក្រោយព្រះមានព្រះភាគ ដោយមិនទុកចន្លោះទីកន្លែងប៉ុន្មានឡើយ ហើយដើរតាមដានជើងនៃការដើរនោះក្នុងទីទាំងពួង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «padānupadiko» (អ្នកដើរតាមដានជើង)។

ဝဏ္ဏနာဘူမိ [Pg.62] စာယံ တတ္ထ ဘဂဝန္တံ ထေရဉ္စ အနေကရူပါဟိ ဥပမာဟိ ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘တတ္ထ ဘဂဝါ’’တိအာဒိမာဟ. နိက္ခန္တဂဇပေါတကော ဝိယ ဝိရောစိတ္ထာတိ ပဒံ အာနေတွာ ယောဇနာ. ဧဝံ တံ ကေသရသီဟော ဝိယာတိအာဒီသုပိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. တာရကရာဇာ နာမ စန္ဒော. ဒွိန္နံ စန္ဒမဏ္ဍလာနန္တိအာဒိ ပရိကပ္ပဝစနံ, ဗုဒ္ဓါဝေဏိကသန္တကံ ဝိယ ဗုဒ္ဓါနံ အာကပ္ပသောဘာ အဟောသိ, အဟော သိရီသမ္ပတ္တီတိ ယောဇနာ.

នេះជាភូមិ (ទីកន្លែង) នៃការពណ៌នា ក្នុងទីនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពណ៌នាព្រះមានព្រះភាគ និងព្រះថេរៈដោយឧបមាជាច្រើនរូបភាព ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tattha bhagavā» (ក្នុងទីនោះ ព្រះមានព្រះភាគ)។ ការប្រកបពាក្យ គប្បីនាំយកពាក្យមកភ្ជាប់ថា «រុងរឿងដូចជាកូនដំរីដែលចេញទៅហើយ»។ សូម្បីក្នុងពាក្យជាដើមថា «ដូចជាសីហៈមានរោមករ» នោះ ក៏គប្បីនាំមកប្រកបយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រះចន្ទ ឈ្មោះថា ស្តេចផ្កាយ។ ពាក្យជាដើមថា «dvinnaṃ candamaṇḍalānaṃ» (នៃមណ្ឌលព្រះចន្ទទាំងពីរ) នេះ ជាពាក្យឧបមាប្រៀបធៀប សម្រេចសេចក្តីថា អាការៈដ៏សមរម្យរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ បានមានហើយ ហាក់ដូចជាអវេសិកធម៌របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឱ! សិរីសម្បត្តិអើយ!។

အာဒိယမာနာတိ ဂဏှန္တိ. ‘‘ပစ္ဆာ ဇာနိဿာမာ’’တိ န အဇ္ဇုပေက္ခိတဗ္ဗော. ဣဒံ န ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တေတိ ဣဒံ ပါဏအတိပါတနံ န ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တေ ဣဒံ ဒဏ္ဍေန ဝါ လေဍ္ဍုနာ ဝါ ဝိဟေဌနံ န ကတ္တဗ္ဗံ, ဣဒံ ပါဏိနာ ဒဏ္ဍကဒါနဉ္စ အန္တမသော ကုဇ္ဈိတွာ ဩလောကနမတ္တမ္ပိ န ကတ္တဗ္ဗမေဝါတိ နယသတေနပိ နယသဟဿေနပိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, တထာ ဣဓ တာဝ သမ္မဇ္ဇနံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တေပိ တတ္ထ ပရိဘဏ္ဍကရဏံ ဝိဟာရင်္ဂဏသမ္မဇ္ဇနံ ကစဝရဆဍ္ဍနံ ဝါလိကာသမကိရဏန္တိ ဧဝမာဒိနာ နယသတေန နယသဟဿေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ. တေနာဟ – ‘‘ဣဒံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ပရိဘာသန္တိ တဇ္ဇနံ. လဘာမီတိ ပစ္စာသီသတိ.

ពាក្យថា «ādiyamānā» សេចក្តីថា កាន់យក។ មិនគប្បីព្រងើយកន្តើយដោយគិតថា «ចាំដឹងពេលក្រោយ» ឡើយ។ កាលបើទ្រង់ត្រាស់ថា «កិច្ចនេះមិនគប្បីធ្វើឡើយ» គឺកាលបើត្រាស់ថា «ការសម្លាប់សត្វនេះមិនគប្បីធ្វើឡើយ» ក៏យល់ធ្លុះធ្លាយដោយន័យរាប់រយរាប់ពាន់ថា «ការបៀតបៀនដោយដំបង ឬដោយដុំដីនេះមិនគប្បីធ្វើឡើយ ការវាយដោយដៃ និងការឲ្យដំបង សូម្បីត្រឹមតែការខឹងហើយសម្លឹងមើល ក៏មិនគប្បីធ្វើឡើយ» ដូចគ្នានោះដែរ សូម្បីកាលបើត្រាស់ថា «គប្បីបោសសម្អាតក្នុងទីនេះសិន» ក៏យល់ធ្លុះធ្លាយដោយន័យរាប់រយរាប់ពាន់ថា «ការធ្វើបរិភណ្ឌ ការបោសលានវិហារ ការចោលសម្រាម ការរាយខ្សាច់ឲ្យស្មើ» ជាដើម ក្នុងទីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សូម្បីកាលបើត្រាស់ថា កិច្ចនេះគប្បីធ្វើ ន័យនេះក៏ដូចគ្នាដែរ»។ ពាក្យថា «paribhāsaṃ» សេចក្តីថា ការគំរាមកំហែង (ការស្តីបន្ទោស)។ ពាក្យថា «labhāmi» សេចក្តីថា រមែងសង្ឃឹមទុក។

သဗ္ဗမေတန္တိ သဗ္ဗံ ဧတံ မယိ လဗ္ဘမာနံ သိက္ခာကာမတံ. အဘိညာယာတိ ဇာနိတွာ. သဟာယောတိ ရဋ္ဌပါလတ္ထေရံ သန္ဓာယာဟ. သော ဟိ ဘဂဝတာ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝေ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. ဓမ္မာရက္ခောတိ သတ္ထု သဒ္ဓမ္မရတနာနုပါလကော ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကော. ပေတ္တိယောတိ စူဠပိတာ. သဗ္ဗံ မေ ဇိနသာသနန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓသာသနံ မယှမေဝ.

ពាក្យថា «sabbametaṃ» សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកចង់សិក្សាទាំងអស់នេះ ដែលមាននៅក្នុងខ្លួនខ្ញុំ។ ពាក្យថា «abhiññāya» សេចក្តីថា ដឹងហើយ។ ពាក្យថា «sahāyo» (សម្លាញ់) សំដៅយកព្រះរដ្ឋបាលត្ថេរ។ ព្រោះថា ព្រះរដ្ឋបាលត្ថេរនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរ (ឯតទគ្គៈ) ផ្នែកខាងបួសដោយសទ្ធា។ ពាក្យថា «dhammārakkho» សេចក្តីថា ព្រះធម្មភណ្ឌាគារិក អ្នករក្សានូវព្រះសទ្ធម្មរតនៈរបស់ព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា «pettiyo» សេចក្តីថា ឪពុកមា (អាពុកតូច)។ ពាក្យថា «sabbaṃ me jinasāsanaṃ» សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធសាសនាទាំងអស់ គឺជារបស់ខ្ញុំពិតប្រាកដ។

ဆန္ဒရာဂံ ဉတွာတိ ဆန္ဒရာဂံ မမ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နံ ဉတွာ. အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေတိ ဝိဟာရပရိယန္တေ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလဋ္ဌာနေ အနုစ္ဆဝိကေ.

ពាក្យថា «chandarāgaṃ ñatvā» សេចក្តីថា ដឹងចរិតគឺឆន្ទរាគដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់ខ្ញុំ។ ពាក្យថា «aññatarasmiṃ rukkhamūle» សេចក្តីថា ក្នុងទីគល់ឈើណាមួយដ៏សមគួរ នាទីបំផុតនៃវិហារ។

တဒါတိ အဂ္ဂသာဝကေဟိ ပသာဒါပနကာလေ. အညကမ္မဋ္ဌာနာနိ စင်္ကမနဣရိယာပထေပိ ပိဋ္ဌိပသာရဏကာလေပိ သမိဇ္ဈန္တိ, န ဧဝမိဒန္တိ အာဟ – ‘‘ဣဒမဿ ဧတိဿာ နိသဇ္ဇာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုစ္ဆဝိက’’န္တိ. အာနာပါနဿတိန္တိ အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ.

ពាក្យថា «tadā» (ក្នុងកាលនោះ) សេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលព្រះអគ្គសាវ័កទាំងឡាយធ្វើឲ្យជ្រះថ្លា។ កម្មដ្ឋានផ្សេងៗ តែងសម្រេចបានសូម្បីក្នុងឥរិយាបថចង្ក្រម ឬក្នុងកាលលាតខ្នង (សម្រាក) តែកម្មដ្ឋាននេះមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កម្មដ្ឋាននេះ សមគួរដល់ការអង្គុយនេះរបស់លោក»។ ពាក្យថា «ānāpānassatiṃ» សេចក្តីថា អានាបាណស្សតិកម្មដ្ឋាន។

သမသီသီ ဟောတီတိ သစေ သမသီသီ ဟုတွာ န ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ နော စေ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ. ခိပ္ပာဘိညောတိ ခိပ္ပံ လဟုံယေဝ ပတ္တဗ္ဗဆဠဘိညော.

ពាក្យថា «samasīsī hoti» សេចក្តីថា ប្រសិនបើមិនបរិនិព្វានដោយជាសមសីសី (អ្នកមានក្បាលស្មើ គឺអស់អាសវៈនិងអស់ជីវិតព្រមគ្នា) ទេ។ រមែងធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះបច្ចេកពោធិ ប្រសិនបើមិនធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះបច្ចេកពោធិទេ (នឹងបានជាសាវ័កដ៏ឆ្នើម)។ ពាក្យថា «khippābhiñño» សេចក្តីថា ជាអ្នកបានសម្រេចអភិញ្ញា៦ យ៉ាងឆាប់រហ័សពិតប្រាកដ។

ပရိပုဏ္ဏာတိ [Pg.63] သောဠသသု အာကာရေသု ကဿစိပိ အတာပနေန သဗ္ဗသော ပုဏ္ဏာ. သုဘာဝိတာတိ သမထဘာဝနာယ ဝိပဿနာဘာဝနာယ စ အနုပုဗ္ဗသမ္ပာဒနေန သုဘာဝိတာ. ဂဏနာဝိဓာနာနုပုဗ္ဗိယာ အာသေဝိတတ္တာ အနုပုဗ္ဗံ ပရိစိတာ.

ពាក្យថា «paripuṇṇā» សេចក្តីថា ពេញបរិបូណ៌ដោយគ្រប់ប្រការ ដោយមិនធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយក្នុងអាការៈណាមួយ ក្នុងអាការៈទាំង១៦។ ពាក្យថា «subhāvitā» សេចក្តីថា ចម្រើនល្អហើយ ដោយការញ៉ាំងសមថភាវនា និងវិបស្សនាភាវនាឲ្យសម្រេចតាមលំដាប់។ ឈ្មោះថា សន្សំទុកតាមលំដាប់ ព្រោះបានសេពគប់រឿយៗ តាមលំដាប់នៃវិធីរាប់ (គណនាវិធី)។

ဩမာနံ ဝါတိ အဝဇာနနံ ဥညာတန္တိ ဧဝံဝိဓံ မာနံ ဝါ. အတိမာနံ ဝါတိ ‘‘ကိံ ဣမေဟိ, မမေဝ အာနုဘာဝေန ဇီဝိဿာမီ’’တိ ဧဝံ အတိမာနံ ဝါ ကုတော ဇနေဿတီတိ.

ពាក្យថា «omānaṃ vā» សេចក្តីថា ឬមួយក៏មានះបែបមើលងាយ មើលថោក យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «atimānaṃ vā» សេចក្តីថា ឬមួយក៏អតិមានះយ៉ាងនេះថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយជនទាំងនេះ ខ្ញុំនឹងរស់នៅដោយអានុភាពរបស់ខ្ញុំផ្ទាល់» ដូច្នេះ តើនឹងបង្កើតឡើងអំពីណា?។

၁၁၄. ဝိသင်္ခရိတွာတိ ဝိသံယုတ္တေ ကတွာ, ယထာ သင်္ဂါကာရေန ဂဟဏံ န ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ ဝိနိဘုဉ္ဇိတွာတိ အတ္ထော. မဟာဘူတာနိ တာဝ ဝိတ္ထာရေတု, သမ္မသနူပဂတ္တာ, အသမ္မသနူပဂံ အာကာသဓာတုံ အထ ကသ္မာ ဝိတ္ထာရေသီတိ အာဟ ‘‘ဥပါဒါရူပဒဿနတ္ထ’’န္တိ. အာပေါဓာတု သုခုမရူပံ. ဣတရာသု ဩဠာရိကသုခုမတာပိ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ဥပါဒါရူပဒဿနတ္ထ’’န္တိ. ဟေဋ္ဌာ စတ္တာရိ မဟာဘူတာနေဝ ကထိတာနိ, န ဥပါဒါရူပန္တိ တဿ ပနေတ္ထ လက္ခဏဟာရနယေန အာကာသဒဿနေန ဒဿိတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ မုခေန တံ ဒဿေတု’’န္တိ. န ကေဝလံ ဥပါဒါရူပဂ္ဂဟဏဒဿနတ္ထမေဝ အာကာသဓာတု ဝိတ္ထာရိတာ, အထ ခေါ ပရိဂ္ဂဟသုခတာယပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗဿ ရူပဿ နိရဝသေသပရိယာဒါနတ္ထံ ‘‘အဇ္ဈတ္တိကေနာ’’တိ ဝိသေသနမာဟ. အာကာသေနာတိ အာကာသဓာတုယာ ဂဟိတာယ. ပရိစ္ဆိန္နရူပန္တိ တာယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတကလာပဂတမ္ပိ ပါကဋံ ဟောတိ ဝိဘူတံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ.

១១៤. ពាក្យថា «visaṅkharitvā» សេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យប្រកបគ្នា គឺញែកចេញពីគ្នា ដើម្បីកុំឲ្យការកាន់យកដោយអាការៈជាក្រុមប្រព្រឹត្តទៅបាន នេះជាអត្ថ។ ពួកមហាភូតរូប ទុកជាការសមគួរដែលត្រូវសម្តែងឲ្យពិស្តារ ព្រោះចូលទៅកាន់ការពិចារណា (សម្មសនៈ) ចុះហេតុអ្វីបានជាសម្តែងអាកាសធាតុដ៏ពិស្តារ ដែលមិនចូលទៅកាន់ការពិចារណា? ទើបពោលថា «upādārūpadassanatthaṃ» (ដើម្បីបង្ហាញឧបាទាយរូប)។ អាបោធាតុ ជាសុខុមរូប។ ក្នុងធាតុដទៃទៀត សូម្បីភាពជាឱឡារិកៈ និងសុខុមៈ ក៏រមែងបានដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដើម្បីបង្ហាញឧបាទាយរូប»។ ខាងក្រោម ទ្រង់ត្រាស់តែមហាភូតរូបទាំង៤ ប៉ុណ្ណោះ មិនបានត្រាស់ឧបាទាយរូបឡើយ គប្បីជ្រាបថា ឧបាទាយរូបនោះ ត្រូវបានបង្ហាញក្នុងទីនេះ ដោយការបង្ហាញអាកាសធាតុ តាមន័យនៃលក្ខណហារៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដើម្បីបង្ហាញនូវរូបនោះ ដោយឧបាយនេះ»។ អាកាសធាតុ មិនមែនសម្តែងឲ្យពិស្តារ ត្រឹមតែដើម្បីបង្ហាញការកាន់យកឧបាទាយរូបប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែដើម្បីភាពងាយស្រួលក្នុងការកំណត់កាន់យកផងដែរ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «apicā» (មួយវិញទៀត)។ ក្នុងពាក្យនោះ ទ្រង់ពោលពាក្យវិសេសនៈថា «ajjhattikena» (ខាងក្នុង) ដើម្បីកាន់យកមិនឲ្យមានសេសសល់នូវរូបដែលត្រូវកំណត់។ ពាក្យថា «ākāsena» សេចក្តីថា កាលបើអាកាសធាតុកាន់យកហើយ។ ពាក្យថា «paricchinnarūpaṃ» សេចក្តីថា រូបដែលកំណត់ដោយអាកាសធាតុនោះ សូម្បីដល់នូវការកំណត់ជាកលាបៈ ក៏រមែងប្រាកដ គឺលេចឡើងយ៉ាងច្បាស់។

ဣဒါနိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဂါထာယ ဒဿေတိ. တဿာတိ ဥပါဒါယရူပဿ. ဧဝံ အာဝိဘာဝတ္ထန္တိ ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္နတာယ အာကာသဿ ဝသေန ဝိဘူတဘာဝတ္ထံ. တန္တိ အာကာသဓာတုံ.

ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បង្ហាញសេចក្តីដែលពោលហើយនោះ ដោយគាថា ដើម្បីឲ្យងាយយល់។ ពាក្យថា «tassa» សេចក្តីថា នៃឧបាទាយរូប។ ពាក្យថា «evaṃ āvibhāvatthaṃ» សេចក្តីថា ដើម្បីឲ្យប្រាកដច្បាស់ ដោយអំណាចនៃអាកាសដែលកំណត់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «taṃ» សេចក្តីថា នូវអាកាសធាតុនោះ។

၁၁၈. အာကာသဘာဝံ ဂတန္တိ စတူဟိ မဟာဘူတေဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌာနံ တေသံ ပရိစ္ဆေဒကဘာဝေန အာကာသန္တိ ဂဟေတဗ္ဗတံ ဂတံ, အာကာသမေဝ ဝါ အာကာသဂတံ ယထာ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတံ (ဓ. သ. ၃၈၁; မဟာနိ. ၁၂), အတ္ထင်္ဂတ’’န္တိ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၃၀) စ. အာဒိန္နန္တိ ဣမန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အာဒိန္နံ. တေနာဟ ‘‘ဂဟိတံ ပရာမဋ္ဌ’’န္တိ. အညတ္ထ ကမ္မဇံ ‘‘ဥပါဒိန္န’’န္တိ ဝုစ္စတိ, န တထာ ဣဓာတိ အာဟ ‘‘သရီရဋ္ဌကန္တိ အတ္ထော’’တိ. ပထဝီဓာတုအာဒီသု [Pg.64] ဝုတ္တနယေနေဝါတိ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမေ (မ. နိ. ၁.၃၀၀ အာဒယော) ဝုတ္တနယဒဿနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

១១៨. ពាក្យថា «ākāsabhāvaṃ gataṃ» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពដែលត្រូវកាន់យកថាជាអាកាស ដោយភាពជាគ្រឿងកំណត់នៃមហាភូតរូបទាំងឡាយនោះ ដែលមិនបានពាល់ត្រូវដោយមហាភូតរូបទាំង៤ ឬមួយថា អាកាសធាតុនោះឯង ឈ្មោះថា ākāsagata (ដល់នូវអាកាស) ដូចជាពាក្យថា «diṭṭhigata» (ដល់នូវទិដ្ឋិ) និង «atthaṅgata» (ដល់នូវការអស្តង្គត) ជាដើម។ ពាក្យថា «ādinnaṃ» សេចក្តីថា ត្រូវបានកាន់យកដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ» (ការកាន់យក ការស្ទាបអង្អែល)។ ក្នុងទីដទៃ រូបដែលកើតអំពីកម្ម ហៅថា «upādinna» (រូបដែលកម្មកាន់យក) តែក្នុងទីនេះមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មានអត្ថថា ជារូបដែលស្ថិតនៅក្នុងសរីរៈ»។ ពាក្យថា «pathavīdhātuādīsu vuttanayeneva» (ដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងបឋវីធាតុជាដើម) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកការបង្ហាញន័យដែលពោលហើយក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រ។

၁၁၉. တာဒိဘာဝေါ နာမ နိဋ္ဌိတကိစ္စဿ ဟောတိ, အယဉ္စ ဝိပဿနံ အနုယုဉ္ဇတိ, အထ ကိမတ္ထံ တာဒိဘာဝတာ ဝုတ္တာတိ? ပထဝီသမတာဒိလက္ခဏာစိက္ခဏာဟိ ဝိပဿနာယ သုခပ္ပဝတ္တိအတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသူ’’တိအာဒိ. ဂဟေတွာတိ ကုသလပ္ပဝတ္တိယာ ဩကာသဒါနဝသေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ. န ပတိဋ္ဌိတောတိ န နိဿိတော န လဂ္ဂေါ.

១១៩. ភាពជាតាទិបុគ្គល (តាទិភាវៈ) តែងមានដល់ព្រះខីណាស្រពដែលបានធ្វើកិច្ចរួចហើយ ចំណែកព្រះរាហុលនេះ កំពុងតែព្យាយាមក្នុងវិបស្សនា ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ត្រាស់អំពីតាទិភាវៈ? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឲ្យវិបស្សនាប្រព្រឹត្តទៅបានស្រួល ដោយការប្រាប់នូវលក្ខណៈមានភាពស្មើដោយផែនដីជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «iṭṭhāniṭṭhesu» (ក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្ត)។ ពាក្យថា «gahetvā» សេចក្តីថា កំណត់យកដោយអំណាចនៃការផ្តល់ឱកាសដល់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសលធម៌។ ពាក្យថា «na patiṭṭhito» សេចក្តីថា មិនអាស្រ័យ មិនជាប់ជំពាក់។

၁၂၀. ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာ အသုဘဘာဝနာ အာနာပါနဿတိဘာဝနာ စ ဥပစာရံ ဝါ အပ္ပနံ ဝါ ပါပေန္တော ဝိပဿနာယ ပါဒကဘာဝါယ အနိစ္စာဒိသညာယ ဝိပဿနာဘာဝေန ဥဿက္ကိတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တာဓိဂမာယ ဟောတီတိ ‘‘မေတ္တာဒိဘာဝနာယ ပန ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယတ္ထ ကတ္ထစိ သတ္တေသု သင်္ခါရေသု စ ပဋိဟညနကိလေသောတိ အာဃာတဘာဝမေဝ ဝဒတိ ဉာယဘာဝတော အညေသမ္ပိ. အသ္မိမာနောတိ ရူပါဒိကေ ပစ္စေကံ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ‘‘အယမဟမသ္မီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တမာနော.

១២០. ព្រហ្មវិហារភាវនា អសុភភាវនា និងអានាបាណស្សតិភាវនា កាលញ៉ាំងឧបចារៈ ឬអប្បនៈឲ្យសម្រេច ដើម្បីជាបាទដ្ឋាននៃវិបស្សនា ហើយខំប្រឹងប្រែងដោយអំណាចនៃវិបស្សនាមានអនិច្ចសញ្ញាជាដើម រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសម្រេចអរហត្តផលតាមលំដាប់នៃមគ្គ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «mettādibhāvanāya pana hoti» (ប៉ុន្តែ រមែងមានដោយសារការចម្រើនមេត្តាជាដើម)។ កិលេសជាគ្រឿងថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងសត្វ ឬសង្ខារទាំងឡាយណាមួយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកសេចក្តីក្រោធខឹង (អាឃាតៈ) នោះឯង ដោយសមគួរដល់ធម៌ដទៃទៀតផងដែរ។ ពាក្យថា «asmimāno» សេចក្តីថា មានះដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «នេះជាយើង» ដោយការកាន់យករូបជាដើមនីមួយៗ ឬរួមជាមួយគ្នា។

၁၂၁. ဣဒံ ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ ဂဏနာဒိဝသေန အာသေဝိယမာနာ အဿာသပဿာသာ ယောဂကမ္မဿ ပတိဋ္ဌာနတာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ. တတ္ထ ပန တထာပဝတ္တော မနသိကာရော ဘာဝနာ. ဧတ္ထ စ တဿေဝ ထေရဿ ဘဂဝတာ ဗဟူနံ ကမ္မဋ္ဌာနာနံ ဒေသိတတ္တာ စရိတံ အနာဒိယိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ သဗ္ဗေသံ ပုဂ္ဂလာနံ သပ္ပာယာနီတိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ, အတိသပ္ပာယဝသေန ပန ကမ္မဋ္ဌာနေသု ဝိဘာဂကထာ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

១២១. ពាក្យថា «idaṃ kammaṭṭhānaṃ» នេះ សេចក្តីថា ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដែលបុគ្គលសេពគប់ដោយអំណាចនៃការរាប់ជាដើម ឈ្មោះថា កម្មដ្ឋាន ព្រោះជាទីតាំងនៃយោគកម្ម។ ចំណែកឯការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះក្នុងកម្មដ្ឋាននោះ ឈ្មោះថា ភាវនា។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុតែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងកម្មដ្ឋានជាច្រើនដល់ព្រះថេរៈនោះឯង សេចក្តីនេះរមែងសម្រេចថា កម្មដ្ឋានទាំងឡាយជាទីសប្បាយដល់បុគ្គលទាំងពួង ដោយមិនបាច់កាន់យកចរិតឡើយ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងការចែករំលែកក្នុងកម្មដ្ឋានទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសប្បាយដ៏ក្រៃលែង។

မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

លីនត្ថប្បកាសនា នៃអដ្ឋកថាមហារាហុលោវាទសូត្រ ចប់ហើយ។

၃. စူဠမာလုကျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. អដ្ឋកថាចូឡមាលុក្យសូត្រ

၁၂၂. ဧဝံ ဌပိတာနီတိ ‘‘သဿတော လောကော’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ အနိယျာနိကတာယ န ဗျာကာတဗ္ဗာနိ န ကထေတဗ္ဗာနိ, ဧဝံ ဌပနီယပက္ခေ ဌပိတာနိ စေဝ နိယျာနိကသာသနေ ဆဍ္ဍနီယတာယ ပဋိက္ခိတ္တာနိ စ, အပိစေတ္ထ အတ္ထတော ပဋိက္ခေပေါ ဧဝ ဗျာကာတဗ္ဗတော. ယထာ ဧကော [Pg.65] ကမ္မကိလေသဝသေန ဣတ္ထတ္တံ အာဂတော, တထာ အပရောပိ အပရောပီတိ သတ္တော တထာဂတော ဝုစ္စတီတိ အာဟ – ‘‘တထာဂတောတိ သတ္တော’’တိ. တံ အဗျာကရဏံ မယှံ န ရုစ္စတီတိ ယဒိ သဿတော လောကော, သဿတော လောကောတိ, အသဿတော လောကော, အသဿတော လောကောတိ ဇာနာမာတိ ဗျာကာတဗ္ဗမေဝ, ယံ ပန ဥဘယထာ အဗျာကရဏံ, တံ မေ စိတ္တံ န အာရာဓေတိ အဇာနနဟေတုကတ္တာ အဗျာကရဏဿ. တေနာဟ – ‘‘အဇာနတော ခေါ ပန အပဿတော ဧတဒေဝ ဥဇုကံ, ယဒိဒံ န ဇာနာမိ န ပဿာမီ’’တိ. သဿတောတိအာဒီသု သဿတောတိ သဗ္ဗကာလိကော, နိစ္စော ဓုဝေါ အဝိပရိဏာမဓမ္မောတိ အတ္ထော. သော ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ လောကီယန္တိ ဧတ္ထ ပုညပါပတဗ္ဗိပါကာ, သယံ ဝါ တဗ္ဗိပါကာကရာဒိဘာဝေန အဝိယုတ္တေဟိ လောကီယတီတိ လောကောတိ အဓိပ္ပေတော. ဧတေန စတ္တာရောပိ သဿတဝါဒါ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. အသဿတောတိ န သဿတော, အနိစ္စော အဒ္ဓုဝေါ ဘေဒနဓမ္မောတိ အတ္ထော, အသဿတောတိ စ သဿတဘာဝပဋိက္ခေပေန ဥစ္ဆေဒေါ ဒီပိတောတိ သတ္တပိ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. အန္တဝါတိ ပရိဝဋုမော ပရိစ္ဆိန္နပရိမာဏော, အသဗ္ဗဂတောတိ အတ္ထော. တေန ‘‘သရီရပရိမာဏော, အင်္ဂုဋ္ဌပရိမာဏော, ယဝပရိမာဏော ပရမာဏုပရိမာဏော အတ္တာ’’တိ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၄; ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၇၆-၇၇) ဧဝမာဒိဝါဒါ ဒဿိတာ ဟောန္တိ.

១២២. ពាក្យថា Evaṃ ṭhapitāni (ដែលតម្កល់ទុកយ៉ាងនោះ) សេចក្តីថា ទិដ្ឋិទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា «លោកទៀង» ព្រោះមិនជាគ្រឿងនាំចេញចាកទុក្ខ ទើបមិនគួរព្យាករ មិនគួរពោល យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា តម្កល់ទុកក្នុងចំណែកដែលត្រូវតម្កល់ទុកផង និងឈ្មោះថា បដិសេធព្រោះជាធម៌គួរលះបង់ក្នុងសាសនាដែលជាគ្រឿងនាំចេញចាកទុក្ខផង មួយវិញទៀត ក្នុងទីនេះ ដោយអត្ថគឺការបដិសេធប៉ុណ្ណោះ ព្រោះជាធម៌មិនគួរព្យាករ។ ពាក្យថា «tathāgatoti satto» (តថាគត គឺសត្វ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ព្រោះសត្វលោកហៅថា តថាគត ដោយអត្ថថា ដូចជាបុគ្គលម្នាក់មកកាន់ភាពជាយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃកម្មនិងកិលេស យ៉ាងណាមិញ សត្វដទៃទៀត និងសត្វដទៃទៀត ក៏មកយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «Taṃ abyākaraṇaṃ mayhaṃ na ruccati» (ការមិនព្យាករនោះ មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ខ្ញុំទេ) សេចក្តីថា ប្រសិនបើលោកទៀង ក៏គួរព្យាករថា លោកទៀង ប្រសិនបើលោកមិនទៀង ក៏គួរព្យាករថា លោកមិនទៀង ព្រោះដឹងច្បាស់ ប៉ុន្តែការមិនព្យាករដោយប្រការទាំងពីរនោះ មិនធ្វើចិត្តរបស់ខ្ញុំឱ្យត្រេកអរឡើយ ព្រោះការមិនព្យាករនោះមានការមិនដឹងជាហេតុ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ajānato kho pana apassato etadeva ujukaṃ, yadidaṃ na jānāmi na passāmīti» (ក៏កាលបើមិនដឹង មិនឃើញ នេះឯងជាពាក្យត្រង់ គឺពាក្យថា ខ្ញុំមិនដឹង ខ្ញុំមិនឃើញ)។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «sassato» នោះ ពាក្យថា «sassato» (ទៀង) មានសេចក្តីថា មានក្នុងកាលទាំងពួង ទៀងទាត់ ឋិតថេរ មានសភាវៈមិនប្រែប្រួល។ ព្រោះថា ពាក្យថា «loko» (លោក) ក្នុងទីនេះ សំដៅយកពួកជនដែលមានទិដ្ឋិយល់ឃើញថា សត្វទាំងឡាយរមែងរងទុក្ខនិងសុខក្នុងលោកនេះ ឬមួយថា សត្វទាំងឡាយដែលមិនប្រាសចាកកម្មនិងផលរបស់កម្ម រមែងអន្ទោលទៅក្នុងលោកនេះ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវសស្សតវាទៈទាំង ៤ យ៉ាង។ ពាក្យថា «asassato» (មិនទៀង) មានសេចក្តីថា មិនទៀង មិនឋិតថេរ មានសភាវៈបែកធ្លាយជាធម្មតា ហើយពាក្យថា «asassato» នេះ ដោយការបដិសេធនូវភាពទៀង ទើបបង្ហាញនូវឧច្ឆេទវាទៈ (ការដាច់សូន្យ) ហេតុនោះ ទើបបង្ហាញនូវឧច្ឆេទវាទៈទាំង ៧ យ៉ាង។ ពាក្យថា «antavā» (មានទីបំផុត) មានសេចក្តីថា មានវដ្តៈជុំវិញ មានប្រមាណកំណត់ទុក គឺមិនផ្សាយទៅសព្វ។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវវាទៈទាំងឡាយជាដើមយ៉ាងនេះថា «ខ្លួនមានប្រមាណស្មើនឹងរាងកាយ មានប្រមាណស្មើនឹងមេដៃ មានប្រមាណស្មើនឹងគ្រាប់ស្រូវសាលី មានប្រមាណស្មើនឹងបរមាណូ»។

တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ တထာဂတော ဇီဝေါ အတ္တာ မရဏတော ဣမဿ ကာယဿ ဘေဒတော ပရံ ဥဒ္ဓံ ဟောတိ အတ္ထိ သံဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဧတေန သဿတဘာဝမုခေန သောဠသ သညီဝါဒါ, အဋ္ဌ အသညီဝါဒါ, အဋ္ဌ စ နေဝသညီနာသညီဝါဒါ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. န ဟောတီတိ နတ္ထိ န ဥပလဗ္ဘတိ. ဧတေန ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ ဒဿိတော ဟောတိ. အပိစ ဟောတိ စ န စ ဟောတီတိ အတ္ထိ နတ္ထိ စာတိ. ဧတေန ဧကစ္စသဿတဝါဒေါ ဒဿိတော. နေဝ ဟောတိ န န ဟောတီတိ ပန ဣမိနာ အမရာဝိက္ခေပဝါဒေါ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဘဂဝတာ ပန အနိယျာနိကတ္တာ အနတ္ထသံဟိတာနိ ဣမာနိ ဒဿနာနီတိ တာနိ န ဗျာကတာနိ, တံ အဗျာကရဏံ သန္ဓာယာဟ အယံ ထေရော ‘‘တံ မေ န ရုစ္စတီ’’တိ. သိက္ခံ ပဋိက္ခိပိတွာ ယထာသမာဒိန္နသိက္ခံ ပဟာယ.

ពាក្យថា «tathāgato paraṃ maraṇā» (តថាគតស្លាប់ទៅទៅជាមាន) សេចក្តីថា តថាគត គឺជីវៈ ឬអត្តា ខាងមុខបន្ទាប់ពីស្លាប់ គឺបន្ទាប់ពីការបែកធ្លាយនៃរាងកាយនេះ រមែងមាន គឺប្រាកដមាន។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវសញ្ញីវាទៈ ១៦ យ៉ាង អសញ្ញីវាទៈ ៨ យ៉ាង និងនេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទៈ ៨ យ៉ាង ដោយមុខនៃសស្សតភាព។ ពាក្យថា «na hoti» (មិនមាន) សេចក្តីថា មិនមាន មិនប្រាកដ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវឧច្ឆេទវាទៈ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «hoti ca na ca hoti» (មានខ្លះ មិនមានខ្លះ) សេចក្តីថា មានផង មិនមានផង។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវឯកច្ចសស្សតវាទៈ។ ចំណែកឯពាក្យថា «neva hoti na na hoti» (មានក៏មិនមែន មិនមានក៏មិនមែន) នេះ គប្បីដឹងថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវអមរាវិក្ខេបវាទៈ។ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានព្យាករនូវទិដ្ឋិទាំងឡាយនេះ ព្រោះមិនជាគ្រឿងនាំចេញចាកទុក្ខ មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ ព្រះថេរៈនេះសំដៅយកការមិនព្យាករនោះ ទើបពោលថា «taṃ me na ruccati» (ការមិនព្យាករនោះ មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ខ្ញុំទេ)។ ពាក្យថា «sikkhaṃ paṭikkhipitvā» (លះបង់សិក្ខា) សេចក្តីថា លះបង់សិក្ខាដែលខ្លួនបានសមាទានទុកហើយ។

၁၂၅. တွံ [Pg.66] နေဝ ယာစကောတိ အဟံ ဘန္တေ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ စရိဿာမီတိအာဒိနာ. န ယာစိတကောတိ တွံ မာလုကျပုတ္တ မယိ ဗြဟ္မစရိယံ စရာတိအာဒိနာ.

១២៥. ពាក្យថា «tvaṃ neva yācako» (អ្នកមិនមែនជាអ្នកសូមឡើយ) សេចក្តីថា ដោយពាក្យជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ក្នុងសំណាក់ព្រះមានព្រះភាគ»។ ពាក្យថា «na yācitako» (យើងក៏មិនមែនជាអ្នកសូមដែរ) សេចក្តីថា ដោយពាក្យជាដើមថា «ម្នាលមាលុក្យបុត្ត អ្នកចូលមកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ក្នុងសំណាក់តថាគតចុះ»។

၁၂၆. ပရသေနာယ ဌိတေန ပုရိသေန. ဗဟလလေပနေနာတိ ဗဟလဝိလေပနေန. မဟာသုပိယာဒိ သဗ္ဗော မုဒုဟိဒကော ဝေဏုဝိသေသော သဏှော. မရုဝါတိ မကစိ. ခီရပဏ္ဏိနောတိ ခီရပဏ္ဏိယာ, ယဿာ ဆိန္ဒနမတ္တေ ပဏ္ဏေ ခီရံ ပဂ္ဃရတိ. ဂစ္ဆန္တိ ဂစ္ဆတော ဇာတံ သယံဇာတဂုမ္ဗတော ဂဟိတန္တိ အဓိပ္ပာယော. သိထိလဟနု နာမ ဒတ္တာ ကဏ္ဏော ပတင်္ဂေါ. ဧတာယ ဒိဋ္ဌိယာ သတိ န ဟောတီတိ ‘‘သဿတော လောကော’’တိ ဧတာယ ဒိဋ္ဌိယာ သတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသော န ဟောတိ, တံ ပဟာယ ဧဝ ပတ္တဗ္ဗတော.

១២៦. ពាក្យថា «parasenāya» សេចក្តីថា ដោយបុរសដែលឈរនៅក្នុងកងទ័ពសត្រូវ។ ពាក្យថា «bahalalepanena» សេចក្តីថា ដែលលាបយ៉ាងក្រាស់។ ពាក្យថា «mahāsupiyādi» គឺឫស្សីពិសេសដែលមានសាច់ទន់និងម៉ដ្ឋខ្សៃទាំងអស់។ ពាក្យថា «maruvā» សេចក្តីថា ធ្មេញត្រី (ឬដើមក្រចកអណ្តើក)។ ពាក្យថា «khīrapaṇṇino» សេចក្តីថា ឈើមានស្លឹកមានជ័រ គឺឈើដែលកាលបើកាត់ស្លឹកភ្លាម ជ័ររមែងហូរចេញមក。 ពាក្យថា «gaccha» សេចក្តីថា ឈើដែលកើតឡើងពីគុម្ពោតព្រៃដែលកើតឡើងឯង នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «sithilahanu» គឺសត្វកណ្តូបស្លាបបត់ ឬសត្វល្អិតម្យ៉ាង។ ពាក្យថា «etāya diṭṭhiyā sati na hoti» (កាលបើមានទិដ្ឋិនេះ មិនមានឡើយ) សេចក្តីថា កាលបើមានទិដ្ឋិថា «លោកទៀង» យ៉ាងនេះ ការនៅប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ក្នុងមគ្គរមែងមិនមាន ព្រោះមគ្គព្រហ្មចរិយៈនោះ បុគ្គលគប្បីដល់បាន លុះត្រាតែបានលះបង់ទិដ្ឋិនោះចេញប៉ុណ្ណោះ។

၁၂၇. အတ္ထေဝ ဇာတီတိအာဒိနာ ဧတာ ဒိဋ္ဌိယော ပစ္စေကမ္ပိ သံသာရပရိဗြူဟနာ ကဋသိဝဍ္ဎနာ နိဗ္ဗာနဝိဗန္ဓနာတိ ဒဿေတိ.

១២៧. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញដោយពាក្យជាដើមថា «atteva jāti» (ជាតិមានពិតប្រាកដ) ថា ទិដ្ឋិទាំងឡាយនេះ ទោះបីមួយៗ ក៏ជាគ្រឿងចម្រើននូវសង្សារវដ្ត ឈ្មោះថាធ្វើព្រៃខ្មោចឱ្យចម្រើន និងជាគ្រឿងរារាំងនូវព្រះនិព្វាន។

၁၂၈. တသ္မာတိဟာတိ ဣဒံ အဋ္ဌာနေ ဥဒ္ဓဋံ, ဌာနေယေဝ ပန ‘‘ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဣမဿ ပရတော ကတွာ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗံ. အတ္တနော ဖလေန အရဏီယတော အနုဂန္တဗ္ဗတော ကာရဏမ္ပိ ‘‘အတ္ထော’’တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ကာရဏနိဿိတ’’န္တိ. တေနာဟ ‘‘ဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိမတ္တမ္ပီ’’တိ. ပုဗ္ဗပဒဋ္ဌာနန္တိ ပဌမာရမ္ဘော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

១២៨. ពាក្យថា «tasmātiha» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យលើកឡើងក្នុងទីមិនសមគួរ ប៉ុន្តែក្នុងទីដ៏សមគួរវិញ គb្បីតម្កល់ទុកខាងក្រោយពាក្យនេះថា «គប្បីដឹងដោយន័យផ្ទុយគ្នាដែលបានពោលហើយ» រួចហើយទើបពោលពន្យល់។ ព្រោះហេតុតែផលរបស់ខ្លួនគួរដល់ គួរដើរតាម ហេតុទើបឈ្មោះថា «attha» (ប្រយោជន៍) ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «kāraṇanissitaṃ» (អាស្រ័យហេតុ)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «brahmacariyassa ādimattampī» (សូម្បីតែចំណែកខាងដើមនៃព្រហ្មចរិយៈ)។ ពាក្យថា «pubbapadaṭṭhānaṃ» សេចក្តីថា ការចាប់ផ្តើមដំបូង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

စူဠမာလုကျသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាចូឡមាលុក្យសូត្រ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

၄. မဟာမာလုကျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. អដ្ឋកថាមហាមាលុក្យសូត្រ

၁၂၉. ဩရံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု, တတ္ထ ပဝတ္တိယာ သံဝတ္တနတော ဩရံ ဘဇန္တီတိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ, ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈတာယ ဩရမ္ဘာဂေ ဟေဋ္ဌာကောဋ္ဌာသေ ဘဇန္တီတိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာကောဋ္ဌာသိကာနီ’’တိအာဒိ. ကမ္မုနာ ဟိ ဝဋ္ဋေန စ ဒုက္ခံ သံယောဇေန္တီတိ သံယောဇနာနိ, ဩရမ္ဘာဂိယသညိတာနိ သံယောဇနာနိ ယဿ အပ္ပဟီနာနိ, တဿေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ. ယဿ ပန တာနိ ပဟီနာနိ, တဿ တံ နတ္ထီတိ. အပ္ပဟီနတာယ အနုသေတီတိ အရိယမဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နတာယ ကာရဏလာဘေ [Pg.67] သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အပ္ပဟီနဘာဝေန အနုသေတိ. အနုသယမာနော သံယောဇနံ နာမ ဟောတီတိ အနုသယတ္တံ ဖရိတွာ ပဝတ္တမာနော ပါပဓမ္မော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန သံယောဇနံ နာမ ဟောတိ. ဧတေန ယဒိ ပန အနုသယတော သံယောဇနံ ပဝတ္တံ, တထာပိ ယေ တေ ကာမရာဂါဒယော ‘‘အနုသယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တေယေဝ ဗန္ဓနဋ္ဌေန သံယောဇနာနီတိ ဒဿေတိ.

១២៩. ពាក្យថា «oraṃ» (ខាងក្រោម) សំដៅយកកាមធាតុ ធម៌ទាំងឡាយដែលសេពនូវចំណែកខាងក្រោម ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីកើតក្នុងកាមធាតុនោះ ឈ្មោះថា «orambhāgiyāni» (ធម៌ជាចំណែកខាងក្រោម) ឬមួយថា ធម៌ទាំងឡាយដែលសេពនូវចំណែកខាងក្រោម គឺចំណែកថ្នាក់ទាប ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវសម្លាប់ដោយមគ្គថ្នាក់ទាប ឈ្មោះថា «orambhāgiyāni» ដោយការធ្វើអក្សរ ក ជាអក្សរ យ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «heṭṭhākoṭṭhāsikāni» (ធម៌មានក្នុងចំណែកខាងក្រោម) ជាដើម។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដែលចងទុក្ខទុកដោយកម្មនិងវដ្តៈ ឈ្មោះថា «saṃyojanāni» (សញ្ញោជនៈ) សញ្ញោជនៈដែលលោកហៅថា ឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈ របស់បុគ្គលណាដែលមិនទាន់លះបង់ វដ្តទុក្ខរមែងមានដល់បុគ្គលនោះឯង។ ចំណែកបុគ្គលណាដែលបានលះបង់សញ្ញោជនៈទាំងនោះហើយ វដ្តទុក្ខនោះរមែងមិនមានដល់បុគ្គលនោះឡើយ។ ពាក្យថា «appahīnatāya anuseti» (ដេកត្រាំនៅព្រោះមិនទាន់លះបង់) សេចក្តីថា ព្រោះមិនទាន់កាត់ផ្តាច់ដោយអរិយមគ្គ កាលបើបានហេតុ រមែងកើតឡើង ឈ្មោះថាដេកត្រាំនៅដោយភាពមិនទាន់លះបង់។ ពាក្យថា «anusayamāno saṃyojanaṃ nāma hoti» សេចក្តីថា អកុសលធម៌ដ៏លាមកដែលផ្សាយទៅប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាអនុស័យ ឈ្មោះថា សញ្ញោជនៈ ដោយអត្ថដែលបានពោលហើយ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ប្រសិនបើពិតជាសញ្ញោជនៈប្រព្រឹត្តទៅអំពីអនុស័យមែន យ៉ាងណាក៏ដោយ ធម៌ទាំងឡាយមានកាមរាគជាដើមណាដែលលោកហៅថា «អនុស័យ» ធម៌ទាំងនោះឯង ឈ្មោះថា «សញ្ញោជនៈ» ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចង។

ဧဝံ သန္တေပီတိ ယဒေဝ ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနံ ဘဂဝတာ ပုစ္ဆိတံ, တဒေဝ ထေရေနပိ ဝိဿဇ္ဇိတံ, တထာပိ အယံ လဒ္ဓိ သန္နိဿယာ. တတ္ထ ဒေါသာရောပနာတိ ဒဿေတုံ ‘‘တဿ ဝါဒေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမုဒါစာရက္ခဏေယေဝါတိ ပဝတ္တိက္ခဏေ ဧဝ. န ဟိ သဗ္ဗေ ဝတ္တမာနာ ကိလေသာ သံယောဇနတ္ထံ ဖရန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာတိ တေန ကာရဏေန, တထာလဒ္ဓိကတ္တာတိ အတ္ထော. စိန္တေသိ ‘‘ဓမ္မံ ဒေသေဿာမီ’’တိ ယောဇနာ. အတ္တနော ဓမ္မတာယေဝါတိ အဇ္ဈတ္တာသယေနေဝ. ဝိသံဝါဒိတာတိ သတ္ထု စိတ္တဿ အနာရာဓနေန ဝိဝေစိတာ. ဧဝမကာသိ ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသာပေသိ.

ពាក្យថា «evaṃ santepi» (ទោះបីយ៉ាងនោះក៏ដោយ) សេចក្តីថា ឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរហើយ ព្រះថេរៈក៏បានដោះស្រាយនូវសញ្ញោជនៈនោះឯង យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏លទ្ធិនេះនៅតែមានទីអាស្រ័យ។ ដើម្បីបង្ហាញការចោទប្រកាន់ទោសក្នុងលទ្ធិនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tassa vāde» (ក្នុងវាទៈរបស់លោក)។ ពាក្យថា «samudācārakkhaṇeyeva» សេចក្តីថា ក្នុងខណៈដែលប្រព្រឹត្តទៅប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា កិលេសដែលជាបច្ចុប្បន្នទាំងអស់ មិនមែនសុទ្ធតែផ្សាយទៅដើម្បីជាសញ្ញោជនៈឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «tena» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះ គឺព្រោះមានលទ្ធិយ៉ាងនោះ។ ការប្រកបពាក្យថា «cintesi» (ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា) «តថាគតនឹងសម្តែងធម៌»។ ពាក្យថា «attono dhammatāyeva» សេចក្តីថា ដោយអធ្យាស្រ័យខាងក្នុងរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់។ ពាក្យថា «visaṃvāditā» សេចក្តីថា ញែកចេញដោយការមិនធ្វើឱ្យគាប់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា «evamakāsi» សេចក្តីថា បានធ្វើការសម្តែងធម៌យ៉ាងនេះ។

၁၃၀. သက္ကာယဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ ပရိယုဋ္ဌာနသမတ္ထသက္ကာယဒိဋ္ဌိကေန. တထာဘူတဉ္စ စိတ္တံ တာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဝိဂယှိတံ အဇ္ဈောတ္ထဋဉ္စ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဂဟိတေန အဘိဘူတေနာ’’တိ. ဒိဋ္ဌိနိဿရဏံ နာမ ဒဿနမဂ္ဂေါ တေန သမုစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗတော, သော ပန နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ တံ သမုစ္ဆိန္ဒတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌိနိဿရဏံ နိဗ္ဗာန’’န္တိ. အဝိနောဒိတာ အနီဟဋာတိ ပဒဒွယေနပိ သမုစ္ဆေဒဝသေန အပ္ပဟီနတ္တံယေဝ ဝဒတိ. အညံ သံယောဇနံ အညော အနုသယောတိ ဝဒန္တိ, သဟဘာဝေါ နာမ အညေန ဟောတိ. န ဟိ တဒေဝ တေန သဟာတိ ဝုစ္စတီတိ တေသံ အဓိပ္ပာယော. အညေနာတိ အတ္ထတော အညေန. အဝတ္ထာမတ္တတော ယဒိပိ အဝယဝဝိနိမုတ္တော သမုဒါယော နတ္ထိ, အဝယဝေါ ပန သမုဒါယော န ဟောတီတိ သော သမုဒါယတော အညော ဧဝါတိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ယထာဝုတ္တဿ ပရိဟာရဿ အပ္ပာဋိဟီရကတံ အာသင်္ကိတွာ ပက္ခန္တရံ အာသလ္လိတံ ‘‘အထာပိ သိယာ’’တိအာဒိနာ. ပက္ခန္တရေဟိ ပရိဟာရာ ဟောန္တီတိ ယထာဝုတ္တဉာယေနပိ အညော ပုရိသော အထာပိ သိယာ, အယံ ပနေတ္ထ အညော ဒေါသောတိ အာဟ ‘‘ယဒိ တဒေဝါ’’တိအာဒိ. အထာပိ သိယာ တုယှံ ယဒိ ပရိဝိတက္ကော ဤဒိသော ယဒိ တဒေဝ သံယောဇနန္တိအာဒိ. ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာတိ ပရမတ္ထတော သော ဧဝ [Pg.68] ကိလေသော သံယောဇနမနုသယော စ, ဗန္ဓနတ္ထအပ္ပဟီနတ္ထာနံ ပန အတ္ထေဝ ဘေဒေါတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ.

១៣០. ពាក្យថា «sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitena» សេចក្តីថា មានសក្កាយទិដ្ឋិដែលអាចគ្របសង្កត់បាន។ ហើយចិត្តដែលមានសភាវៈយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាត្រូវទិដ្ឋិនោះចូលទៅកាន់កាប់និងគ្របសង្កត់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «gahitena abhibhūtena» (ត្រូវកាន់កាប់ ត្រូវគ្របសង្កត់)។ ធម៌ជាគ្រឿងរំលាស់ចេញនូវទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា ទស្សនមគ្គ ព្រោះត្រូវកាត់ផ្តាច់ដោយទស្សនមគ្គនោះ ប៉ុន្តែមគ្គនោះអាស្រ័យព្រះនិព្វានទើបកាត់ផ្តាច់នូវទិដ្ឋិនោះបាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «diṭṭhinissaraṇaṃ nibbānaṃ» (ព្រះនិព្វានជាគ្រឿងរំលាស់ចេញនូវទិដ្ឋិ)។ បទទាំងពីរគឺ «avinoditā» (មិនបានកំចាត់បង់) និង «anīhaṭā» (មិនបានដកចេញ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកភាពមិនទាន់លះបង់ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទ) ដូចគ្នា។ ពួកជនដែលពោលថា សញ្ញោជនៈផ្សេង អនុស័យផ្សេង យល់ឃើញថា ភាពជាជាមួយគ្នារមែងមានជាមួយធម៌ដទៃ ព្រោះថា ធម៌នោះឯងមិនមែនហៅថាជាជាមួយគ្នានឹងធម៌នោះឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់ពួកគេ។ ពាក្យថា «aññena» សេចក្តីថា ផ្សេងគ្នាដោយអត្ថ។ ព្រោះភាពជាត្រឹមតែអវត្ថៈ (សភាវៈ) ទោះបីជាសមុទាយៈ (ការរួមផ្សំ) ដែលប្រាសចាកអវយវៈ (ចំណែករង) មិនមានក៏ដោយ ប៉ុន្តែអវយវៈមិនមែនជាសមុទាយៈឡើយ ហេតុនោះ ទើបអាចពោលបានថា អវយវៈនោះផ្សេងពីសមុទាយៈពិតប្រាកដ ព្រោះខ្លាចក្រែងការដោះស្រាយដែលពោលហើយនោះមិនមានការតបត ទើបលើកយកចំណែកដទៃមកពោលដោយពាក្យជាដើមថា «athāpi siyā» (ឬមួយថា គប្បីមាន)។ ការដោះស្រាយដោយចំណែកដទៃទាំងឡាយរមែងមាន គឺទោះបីដោយន័យដែលពោលហើយ បុគ្គលដទៃក៏គប្បីមាន ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះមានទោសដទៃទៀត ទើបពោលថា «yadi tadeva» (ប្រសិនបើធម៌នោះឯង) ជាដើម។ ពាក្យថា «athāpi siyā» សេចក្តីថា ប្រសិនបើការត្រិះរិះរបស់អ្នកមានសភាពយ៉ាងនេះថា ប្រសិនបើធម៌នោះឯងជាសញ្ញោជនៈ ជាដើម។ ពាក្យថា «imamatthaṃ sandhāya» សេចក្តីថា ដោយសំដៅយកសេចក្តីនេះថា ដោយបរមត្ថ កិលេសនោះឯងជាសញ្ញោជនៈផង ជាអនុស័យផង ប៉ុន្តែការប្លែកគ្នានៃអត្ថគឺសេចក្តីថាជាគ្រឿងចង និងសេចក្តីថាមិនទាន់លះបង់ ពិតជាមានប្រាកដ។

၁၃၂. တစစ္ဆေဒေါ ဝိယ သမာပတ္တိ ကိလေသာနံ သမာပတ္တိဝိက္ခမ္ဘနဿ သာရစ္ဆေဒဿ အနုသယဿ ဒူရဘာဝတော. ဖေဂ္ဂုစ္ဆေဒေါ ဝိယ ဝိပဿနာ တဿ အာသန္နဘာဝတော. ဧဝရူပါ ပုဂ္ဂလာတိ အဘာဝိတသဒ္ဓါဒိဗလတာယ ဒုဗ္ဗလနာမကာယာ ပုဂ္ဂလာ, ယေသံ သက္ကာယနိရောဓာယ…ပေ… နာဓိမုစ္စတိ. ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ယထာ သော ဒုဗ္ဗလကော ပုရိသော, ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော သော ပုရိသော ဂင်္ဂါပါရံ ဝိယ သက္ကာယပါရံ ဂန္တုံ အသမတ္ထတ္တာ. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

១៣២. សមាបត្តិប្រៀបដូចជាការកាត់ត្រឹមសម្បកឈើ ព្រោះការសង្កត់សង្កិនកិលេសដោយសមាបត្តិ និងការកាត់ផ្តាច់ខ្លឹមគឺអនុស័យ នៅឆ្ងាយពីគ្នា។ វិបស្សនាប្រៀបដូចជាការកាត់ត្រឹមស្នូលឈើ ព្រោះការកាត់ផ្តាច់នោះនៅជិតបង្កើយ។ ពាក្យថា «evarūpā puggalā» (បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា បុគ្គលទាំងឡាយដែលមាននាមកាយទន់ខ្សោយ ព្រោះមិនបានចម្រើនកម្លាំងមានសទ្ធាជាដើម គឺបុគ្គលទាំងឡាយណាដែលចិត្តមិនស៊ប់ចុះទៅក្នុងសក្កាយនិរោធ...។ ពាក្យថា «evaṃ daṭṭhabbā» (គប្បីឃើញយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា បុគ្គលនោះគប្បីឃើញយ៉ាងនោះ ដូចជាបុរសទន់ខ្សោយនោះ ព្រោះមិនអាចឆ្លងទៅកាន់ត្រើយនៃសក្កាយ ដូចជាមិនអាចឆ្លងទៅកាន់ត្រើយនៃទន្លេគង្គាបាន។ សេចក្តីនៃសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) គប្បីដឹងដោយន័យផ្ទុយពីការដែលបានពោលហើយ។

၁၃၃. ဥပဓိဝိဝေကေနာတိ ဣမိနာ ဥပဓိဝိဝေကာတိ ကရဏေ နိဿက္ကနန္တိ ဒဿေတိ, ဥပဓိဝိဝေကာတိ ဝါ ဟေတုမှိ နိဿက္ကဝစနဿ ဥပဓိဝိဝေကေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနေန ပဉ္စကာမဂုဏဝိဝေကော ကထိတော. ကာမဂုဏာပိ ဟိ ဥပဓီယတိ ဧတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဥပဓီတိ ဝုစ္စန္တီတိ. ထိနမိဒ္ဓပစ္စယာ ကာယဝိဇမ္ဘိတာဒိဘေဒံ ကာယာလသိယံ. တတ္ထာတိ အန္တောသမာပတ္တိယံ သမာပတ္တိအဗ္ဘန္တရေ ဇာတံ. တံ ပန သမာပတ္တိပရိယာပန္နမ္ပိ အပရိယာပန္နမ္ပီတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ ‘‘အန္တောသမာပတ္တိက္ခဏေယေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ရူပါဒယော ဓမ္မေတိ ရူပဝေဒနာဒိကေ ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မေ. န နိစ္စတောတိ ဣမိနာ နိစ္စပဋိက္ခေပတော တေသံ အနိစ္စတမာဟ. တတော ဧဝ ဥဒယဝယန္တတော ဝိပရိဏာမတော တာဝကာလိကတော စ တေ အနိစ္စာတိ ဇောတိတံ ဟောတိ. ယဉှိ နိစ္စံ န ဟောတိ, တံ ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နံ ဇရာယ မရဏေန စာတိ ဒွေဓာ ဝိပရိဏတံ ဣတ္တရခဏမေဝ စ ဟောတိ. န သုခတောတိ ဣမိနာ သုခပဋိက္ခေပတော တေသံ ဒုက္ခတမာဟ, အတော ဧဝ အဘိဏှံ ပဋိပီဠနတော ဒုက္ခဝတ္ထုတော စ တေ ဒုက္ခာတိ ဇောတိတံ ဟောတိ. ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတာယ ဟိ တေ အဘိဏှံ ပဋိပီဠနတော နိရန္တရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခဿေဝ စ အဓိဋ္ဌာနဘူတာတိ. ပစ္စယယာပနီယတာယ ရောဂမူလတာယ စ ရောဂတော. ဒုက္ခတာသူလယောဂိတာယ ကိလေသာသုစိပဂ္ဃရဏတော ဥပ္ပာဒဇရာဘင်္ဂေဟိ ဥဒ္ဓုမာတပက္ကဘိဇ္ဇနတော စ ဂဏ္ဍတော. ပီဠာဇနနတော အန္တောတုဒနတော ဒုန္နီဟရဏတော စ အဝဒ္ဓိအာဝဟတော အဃဝတ္ထုတော စ အသေရီဘာဝတော အာဗာဓပဒဋ္ဌာနတာယ စ အာဗာဓတော. အဝသဝတ္တနတော အဝိဓေယျတာယ ပရတော[Pg.69]. ဗျာဓိဇရာမရဏေဟိ ပလုဇ္ဇနီယတာယ ပလောကတော. သာမီနိဝါသီကာရကဝေဒကအဓိဋ္ဌာယကဝိရဟတော သုညတော. အတ္တပဋိက္ခေပဋ္ဌေန အနတ္တတော, ရူပါဒိဓမ္မာပိ န ဧတ္ထ အတ္တာ ဟောန္တီတိ အနတ္တာ, ဧဝံ အယမ္ပိ န အတ္တာ ဟောတီတိ အနတ္တာ. တေန အဗျာပါရတော နိရီဟတော တုစ္ဆတော အနတ္တာတိ ဒီပိတံ ဟောတိ. လက္ခဏတ္တယမေဝ အဝဗောဓတ္ထံ ဧကာဒသဟိ ပဒေဟိ ဝိဘဇိတွာ ဂဟိတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

១៣៣. ពាក្យថា Upadhivivekenā នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ពាក្យថា upadhivivekā គឺការចាកចេញក្នុងករណវិភត្តិ (តតិយាវិភត្តិ) ឬមួយ ពាក្យថា upadhivivekā ជាបញ្ចមីវិភត្តិក្នុងន័យហេតុ ត្រូវបានពោលថា upadhivivekenā ជាតតិយាវិភត្តិក្នុងន័យហេតុ សំដៅដល់ការវិវេកចាកកាមគុណទាំង ៥។ ព្រោះថាសូម្បីកាមគុណទាំងឡាយ ក៏ហៅថា ឧបធិ ព្រោះជាទីតម្កល់ទុកនៃទុក្ខក្នុងកាមគុណនេះ។ សេចក្តីខ្ជិលច្រអូសនៃកាយ មានការស្ងាបជាដើម ដែលមានថីនមិទ្ធៈជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា Tatthā គឺកើតឡើងក្នុងសមាបត្តិ ក្នុងចន្លោះនៃសមាបត្តិ។ ដើម្បីបង្ហាញទាំងពីរយ៉ាងគឺ ធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសមាបត្តិ និងមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងសមាបត្តិ ទើបលោកពោលថា «antosamāpattikkhaṇeyevā» (ក្នុងខណៈនៃសមាបត្តិខាងក្នុងនោះឯង) ជាដើម។ ពាក្យថា Rūpādayo dhammā គឺបញ្ចក្ខន្ធធម៌ មានរូប និងវេទនាជាដើម។ ពាក្យថា Na niccato នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ភាពមិនទៀងនៃធម៌ទាំងនោះ ដោយការបដិសេធភាពទៀង។ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថាមិនទៀង ព្រោះមានការកើតឡើងនិងវិនាសទៅ ព្រោះការប្រែប្រួល និងព្រោះមានសភាពបណ្តោះអាសន្ន។ ព្រោះថា អ្វីដែលមិនទៀង អ្វីនោះរមែងត្រូវបានកំណត់ដោយការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ ប្រែប្រួលជាពីរយ៉ាងដោយជរានិងមរណៈ និងមានខណៈត្រឹមតែមួយរំពេចប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Na sukhato នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ភាពជាទុក្ខនៃធម៌ទាំងនោះ ដោយការបដិសេធភាពជាសុខ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថាជាទុក្ខ ព្រោះការបៀតបៀនរឿយៗ និងព្រោះជាវត្ថុនៃទុក្ខ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះមានការកើតឡើងនិងវិនាសទៅជាប្រក្រតី ព្រោះការបៀតបៀនរឿយៗ ព្រោះជាទុក្ខឥតដាច់ និងព្រោះជាទីតាំងនៃទុក្ខនោះឯង។ ឈ្មោះថា ជាជំងឺ (rogato) ព្រោះត្រូវរក្សាដោយបច្ច័យ និងព្រោះជាឫសគល់នៃរោគ។ ឈ្មោះថា ជាបូស (gaṇḍato) ព្រោះប្រកបដោយស៊ុលគឺទុក្ខភាព ព្រោះការហូរចេញនៃវត្ថុមិនស្អាតគឺកិលេស និងព្រោះការហើមប៉ោងនិងការបែកធ្លាយដោយការកើត ជរា និងការបែកធ្លាយ។ ឈ្មោះថា ជាសរ (aghato) ព្រោះធ្វើឲ្យកើតការបៀតបៀន ព្រោះការចាក់ដោតខាងក្នុង ព្រោះការនាំចេញបានដោយកម្រ ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីមិនចម្រើន និងព្រោះជាវត្ថុនៃទោស។ ឈ្មោះថា ជាអាពាធ (ābādhato) ព្រោះភាពមិនជាឥស្សរៈ និងព្រោះជាបទដ្ឋាននៃអាពាធ។ ឈ្មោះថា ជារបស់ដទៃ (parato) ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច និងព្រោះមិនអាចបង្គាប់បញ្ជាបាន។ ឈ្មោះថា ជាសភាពទ្រុឌទ្រោម (palokato) ព្រោះការទ្រុឌទ្រោមទៅដោយព្យាធិ ជរា និងមរណៈ។ ឈ្មោះថា ជាសូន្យ (suññato) ព្រោះប្រាសចាកម្ចាស់ អ្នកនៅអាស្រ័យ អ្នកធ្វើ អ្នកដឹង និងអ្នកចាត់ចែង។ ឈ្មោះថា ជាអនត្តា (anattato) ដោយអត្ថថាបដិសេធអាត្ម័ន សូម្បីធម៌មានរូបជាដើមក៏មិនមែនជាអាត្ម័នក្នុងលោកនេះឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អនត្តា សូម្បីរូបនេះក៏មិនមែនជាអាត្ម័នឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អនត្តា។ ដោយហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ធម៌ទាំងនោះជាអនត្តា ព្រោះមិនមានការខ្វល់ខ្វាយ ព្រោះមិនមានការប្រឹងប្រែង ព្រោះជាសភាពទទេ និងព្រោះជាអនត្តា។ ពាក្យថា «tattha» ជាដើម ត្រូវបានពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាន់យកលក្ខណៈទាំង ៣ នោះឯង ដោយបែងចែកជា ១១ បទ ដើម្បីឲ្យយល់ច្បាស់។

အန္တောသမာပတ္တိယန္တိ သမာပတ္တီနံ သဟဇာတတာယ သမာပတ္တီနံ အဗ္ဘန္တရေ. စိတ္တံ ပဋိသံဟရတီတိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂါဒိဥပက္ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနေန ဝိပဿနာစိတ္တံ ပဋိသံဟရတိ. တေနာဟ ‘‘မောစေတီ’’တိ. သဝနဝသေနာတိ ‘‘သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော’’တိအာဒိနာ သဝနဝသေန. ထုတိဝသေနာတိ တထေဝ ထောမနာဝသေန ဂုဏတော သံကိတ္တနဝသေန. ပရိယတ္တိဝသေနာတိ တဿ ဓမ္မဿ ပရိယာပုဏနဝသေန. ပညတ္တိဝသေနာတိ တဒတ္ထဿ ပညာပနဝသေန. အာရမ္မဏကရဏဝသေနေဝ ဥပသံဟရတိ မဂ္ဂစိတ္တံ. ဧတံ သန္တန္တိအာဒိ ပန အဝဓာရဏနိဝတ္တိတတ္ထဒဿနံ. ယထာ ဝိပဿနာ ‘‘ဧတံ သန္တံ ဧတံ ပဏီတ’’န္တိအာဒိနာ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ စိတ္တံ ဥပသံဟရတိ, ဧဝံ မဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန အဘိသမေန္တော တတ္ထ လဗ္ဘမာနေ သဗ္ဗေ ဝိသေသေ အသမ္မောဟတော ပဋိဝိဇာနန္တော တတ္ထ စိတ္တံ ဥပသံဟရတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ ပန အာကာရေနာ’’တိအာဒိ. သော တတ္ထ ဌိတောတိ သော အဒန္ဓဝိပဿနော ယောဂီ တတ္ထ တာယ အနိစ္စာဒိလက္ခဏတ္တယာရမ္မဏာယ ဝိပဿနာယ ဌိတော. သဗ္ဗသောတိ တဿ မဂ္ဂဿ အဓိဂမာယ နိဗ္ဗတ္တိတသမထဝိပဿနာသု. အသက္ကောန္တော အနာဂါမီ ဟောတီတိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဟာသု ဧဝ သမထဝိပဿနာသု ဆန္ဒရာဂံ ပဟာယ အဂ္ဂမဂ္ဂဝဟာသု တာသု နိကန္တိံ ပရိယာဒါတုံ အသက္ကောန္တော အနာဂါမိတာယမေဝ သဏ္ဌာတိ.

ពាក្យថា Antosamāpattiyaṃ គឺក្នុងចន្លោះនៃសមាបត្តិទាំងឡាយ ព្រោះភាពជាធម៌កើតរួមគ្នាជាមួយសមាបត្តិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Cittaṃ paṭisaṃharati គឺប្រមូលមកវិញនូវវិបស្សនាចិត្ត ដោយការកំចាត់បង់នូវឧបក្កិលេស មានឆន្ទរាគជាដើមដែលជាប់ទាក់ទងនឹងសមាបត្តិនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «moceti» (ដោះលែង)។ ពាក្យថា Savanavasena គឺដោយការស្តាប់ ដូចជាពាក្យថា «sabbasaṅkhārasamatho» (ការរម្ងាប់សង្ខារទាំងពួង) ជាដើម។ ពាក្យថា Thutivasena គឺដោយការសរសើរ ដោយការកោតសរសើរ និងការពណ៌នាអំពីគុណយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Pariyattivasena គឺដោយការរៀនសូត្រនូវធម៌នោះ។ ពាក្យថា Paññattivasena គឺដោយការបញ្ញត្តិនូវសេចក្តីនៃធម៌នោះ។ មគ្គចិត្តរមែងបង្អោនទៅដោយការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកពាក្យថា Etaṃ santaṃ ជាដើម គឺជាការបង្ហាញសេចក្តីដែលត្រូវបានកំណត់ទុក។ វិបស្សនាបង្អោនចិត្តទៅក្នុងអសង្ខតធាតុ ដោយពាក្យថា «etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ» (ធម៌នេះស្ងប់ ធម៌នេះឧត្តម) ជាដើម យ៉ាងណា មគ្គកាលត្រាស់ដឹងនូវព្រះនិព្វានដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ កាលដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីវិសេសទាំងអស់ដែលមានក្នុងព្រះនិព្វាននោះដោយមិនវង្វេង ក៏បង្អោនចិត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «iminā pana ākārena» (ប៉ុន្តែ ដោយអាការៈនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា So tattha ṭhito គឺយោគីបុគ្គលអ្នកមានវិបស្សនាមិនយឺតយ៉ាវនោះ ឋិតនៅក្នុងវិបស្សនាដែលមានលក្ខណៈ ៣ មានមិនទៀងជាដើមជាអារម្មណ៍ក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា Sabbaso គឺក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលបង្កើតឡើងដើម្បីសម្រេចមគ្គនោះ។ ពាក្យថា Asakkonto anāgāmī hoti គឺកាលលះបង់ឆន្ទរាគក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលនាំទៅកាន់មគ្គថ្នាក់ទាបហើយ តែមិនអាចកំចាត់បង់នូវតណ្ហា (និកន្តិ) ក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលនាំទៅកាន់មគ្គថ្នាក់ខ្ពស់បាន ក៏ឋិតនៅក្នុងភាពជាព្រះអនាគាមីប៉ុណ្ណោះ។

သမတိက္ကန္တတ္တာတိ သမထဝသေန ဝိပဿနာဝသေန စာတိ သဗ္ဗထာပိ ရူပဿ အတိက္ကန္တတ္တာ. တေနာဟ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိ. အနေနာတိ ယောဂိနာ. တံ အတိက္ကမ္မာတိ ဣဒံ ယော ဝါ ပဌမံ ပဉ္စဝေါကာရဘဝပရိယာပန္နေ ဓမ္မေ သမ္မဒေဝ သမ္မသိတွာ တေ ဝိဝဇ္ဇေတွာ တတော အရူပသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ အရူပဓမ္မေ သမ္မသတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဣဒါနိ အရူပံ သမ္မသတီ’’တိ.

ពាក្យថា Samatikkantattā គឺព្រោះការកន្លងផុតនូវរូបដោយប្រការទាំងពួង គឺដោយអំណាចសមថៈនិងដោយអំណាចវិបស្សនា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ayañhi» (ព្រោះបុគ្គលនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Anena គឺដោយយោគីបុគ្គល។ ពាក្យថា Taṃ atikkamma នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់យោគីបុគ្គលណាដែលពិចារណា (សម្មសនៈ) ធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងបញ្ចវោការភពជាដំបូងដោយប្រពៃ រួចវៀរចាកធម៌ទាំងនោះ ហើយចូលកាន់អរូបសមាបត្តិ បន្ទាប់មកពិចារណាអរូបធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «idāni arūpaṃ sammasati» (ឥឡូវនេះ ពិចារណានូវអរូបធម៌)។

သမထဝသေန [Pg.70] ဂစ္ဆတောတိ သမထပ္ပဓာနံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ. စိတ္တေကဂ္ဂတာ ဓုရံ ဟောတီတိ တဿ ဝိပဿနာဘာဝနာယ တထာ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တတ္တာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ သမာဓိပ္ပဓာနာ ဟောတိ, မဂ္ဂေပိ စိတ္တေကဂ္ဂတာ ဓုရံ ဟောတိ, သမာဓိန္ဒြိယံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဗလဝံ ဟောတိ. သော စေတောဝိမုတ္တော နာမာတိ သော အရိယော စေတောဝိမုတ္တော နာမ ဟောတိ. ဝိပဿနာဝသေန ဂစ္ဆတောတိ ‘‘သမထဝသေန ဂစ္ဆတော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယဉ္စ ပုဂ္ဂလဝိဘာဂေါ သုတ္တန္တနယေန ဣဓာဘိဟိတော ပရိယာယော နာမ, အဘိဓမ္မနယေန ပရတော ကီဋာဂိရိသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဒဿယိဿာမ. အယံ သဘာဝဓမ္မောယေဝါတိ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ သမထပ္ပဓာနာ စေ သမာဓိ ဓုရံ, ဝိပဿနာပဓာနာ စေ ပညာ ဓုရန္တိ အယံ ဓမ္မသဘာဝေါယေဝ, ဧတ္ထ ကိဉ္စိ န အာသင်္ကိတဗ္ဗံ.

ពាក្យថា Samathavasena gacchato គឺសម្រាប់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយបុព្វភាគបដិបទាដែលមានសមថៈជាប្រធាន។ ពាក្យថា Cittekaggatā dhuraṃ hoti គឺព្រោះវិបស្សនាភាវនារបស់បុគ្គលនោះធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះក្នុងកាលមុន វុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនាទើបមានសមាធិជាប្រធាន សូម្បីក្នុងមគ្គ ក៏មានចិត្តេកគ្គតាជាធុរៈ សមាធិន្ទ្រិយជាប្រធាននិងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា។ ពាក្យថា So cetovimutto nāma គឺព្រះអរិយបុគ្គលនោះឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្ត។ ពាក្យថា Vipassanāvasena gacchato សេចក្តីត្រូវយល់តាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងពាក្យថា «samathavasena gacchato» នោះឯង។ ការបែងចែកបុគ្គលនេះ ត្រូវបានពោលទុកក្នុងទីនេះដោយសូត្រន្តន័យ ហៅថា បរិយាយន័យ ចំណែកឯអភិធម្មន័យ យើងនឹងបង្ហាញក្នុងអដ្ឋកថាកីដាគិរិសូត្រខាងមុខ។ ពាក្យថា Ayaṃ sabhāvadhammoyeva គឺបើបុព្វភាគបដិបទាមានសមថៈជាប្រធាន សមាធិក៏ជាធុរៈ បើមានវិបស្សនាជាប្រធាន បញ្ញាក៏ជាធុរៈ នេះជាធម្មសភាវៈពិតប្រាកដ មិនគួរមានមន្ទិលសង្ស័យក្នុងរឿងនេះឡើយ។

ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တံ ဣန္ဒြိယဝေမတ္တတာ. တေနာဟ ‘‘ဣန္ဒြိယနာနတ္တံ ဝဒါမီ’’တိ. ဣန္ဒြိယနာနတ္တတာ ကာရဏန္တိ ဣဒံ ဒဿေတိ – အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသော ဝိယ သမထဝသေန ဝိပဿနာဝသေန စ ယံ ပုဗ္ဗဘာဂဂမနံ, တံ အပ္ပမာဏံ တံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနံ, ယဿ သမာဓိ ဓုရံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဗလဝံ ဟောတိ, သော အရိယော စေတောဝိမုတ္တိ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပညာ ဓုရံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဗလဝံ ဟောတိ သော အရိယော ပညာဝိမုတ္တော နာမ ဟောတိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဗုဒ္ဓိဝိသိဋ္ဌေန နိဒဿနေန ဒဿေန္တော ‘‘ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ’’တိအာဒိမာဟ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តៈ គឺឥន្ទ្រិយវេមត្តតា (ភាពប្លែកគ្នានៃឥន្ទ្រិយ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «indriyanānattaṃ vadāmi» (តថាគតពោលនូវភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយ)។ សេចក្តីនេះបង្ហាញថា ភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយជាហេតុ គឺការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុព្វភាគដោយអំណាចសមថៈនិងវិបស្សនា ដូចជាការចូលទៅកាន់វិបស្សនាដោយអំណាចមិនទៀងជាដើម វិបស្សនានោះមិនមានប្រមាណ វិបស្សនានោះជាវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា ព្រះអរិយបុគ្គលណាមានសមាធិជាធុរៈ ជាប្រធាន និងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ព្រះអរិយបុគ្គលនោះឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្ត។ ព្រះអរិយបុគ្គលណាមានបញ្ញាជាធុរៈ ជាប្រធាន និងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ព្រះអរិយបុគ្គលនោះឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្ត។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះដោយឧទាហរណ៍ដ៏វិសេសនៃបញ្ញា ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា «dve aggasāvakā» (ព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរ) ជាដើម សេចក្តីនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

မဟာမာလုကျသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) ក្នុងអដ្ឋកថាមហាមាលុក្យសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၅. ဘဒ္ဒါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. អដ្ឋកថាភទ្ទាលិសូត្រ

၁၃၄. အသိယတီတိ အသနံ, ဘုဉ္ဇနံ ဘောဇနံ, အသနဿ ဘောဇနံ အသနဘောဇနံ, အာဟာရပရိဘောဂေါ, ဧကသ္မိံ ကာလေ အသနဘောဇနံ ဧကာသနဘောဇနံ. သော ပန ကာလော သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ သဗ္ဗပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏဝသေန ပုဗ္ဗဏှော ဧဝ ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဧကသ္မိံ ပုရေဘတ္တေ အသနဘောဇန’’န္တိ. ဝိပ္ပဋိသာရကုက္ကုစ္စန္တိ ‘‘အယုတ္တံ ဝတ မယာ ကတံ, ယော အတ္တနော သရီရပကတိံ အဇာနန္တော ဧကာသနဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိ, ယေန မေ ဣဒံ သရီရံ ကိသံ ဇာတံ ဗြဟ္မစရိယာနုဂ္ဂဟော နာဟောသီ’’တိ ဧဝံ [Pg.71] ဝိပ္ပဋိသာရကုက္ကုစ္စံ ဘဝေယျ. ဧတံ သန္ဓာယ သတ္ထာ အာဟ, န ဘဒ္ဒါလိမေဝ တာဒိသံ ကိရိယံ အနုဇာနန္တော. ဣတရထာတိ ယဒိ ဧကံယေဝ ဘတ္တံ ဒွိဓာ ကတွာ တတော ဧကဿ ဘာဂဿ ဘုဉ္ဇနံ ဧကဒေသဘုဉ္ဇနံ အဓိပ္ပေတံ. ကော သက္ကောတီတိ ကော ဧဝံ ယာပေတုံ သက္ကောတိ. အတီတဇာတိပရိစယောပိ နာမ ဣမေသံ သတ္တာနံယေဝ အနုဗန္ဓတီတိ အာဟ ‘‘အတီတေ’’တိအာဒိ. ဝိရဝန္တဿေဝါတိ အနာဒရေ သာမိဝစနံ. တံ မဒ္ဒိတွာတိ ‘‘အယံ သိက္ခာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ အာစိဏ္ဏံ, အယဉ္စ ဘိက္ခု ဣမံ သိက္ခတေဝါ’’တိ ဝတွာ တံ ဘဒ္ဒါလိံ တဿ ဝါ အနုဿာဟပဝေဒနံ အဘိဘဝိတွာ. ဘိက္ခာစာရဂမနတ္ထံ န ဝိတက္ကမာဠကံ အဂမာသိ, ဝိဟာရစာရိကံ စရန္တော တဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဘဂဝါ ဂစ္ဆတိ.

១៣៤. របស់ដែលគេស៊ី ឈ្មោះថា អសនៈ, ការបរិភោគ ឈ្មោះថា ភោជនៈ, ការបរិភោគនូវរបស់ដែលគេស៊ី ឈ្មោះថា អសនភោជនៈ គឺការបរិភោគអាហារ, ការបរិភោគអាហារក្នុងពេលតែមួយ ឈ្មោះថា ឯកាសនភោជនៈ។ ចំណែកឯកាលវេលានោះ ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តដែលព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គធ្លាប់សេពគប់មក គឺសំដៅយកពេលព្រឹកប៉ុណ្ណោះក្នុងទីនេះ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ekasmiṃ purebhatte asanabhojanaṃ» (ការបរិភោគអាហារក្នុងពេលមុនភត្តតែមួយដង)។ ពាក្យថា Vippaṭisārakukkucca គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយនិងសេចក្តីសង្ស័យថា «អំពើដែលខ្ញុំធ្វើហើយ មិនសមគួរឡើយ ខ្ញុំមិនស្គាល់ប្រក្រតីនៃរាងកាយរបស់ខ្លួន ក៏បរិភោគអាហារក្នុងពេលតែមួយដង ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យរាងកាយរបស់ខ្ញុំស្គមស្គាំង មិនមានការអនុគ្រោះដល់ព្រហ្មចរិយធម៌ឡើយ» សេចក្តីក្តៅក្រហាយនិងសង្ស័យរមែងមានយ៉ាងនេះ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់សេចក្តីនេះ មិនមែនទ្រង់អនុញ្ញាតកិរិយាបែបនោះដល់ព្រះភទ្ទាលិឡើយ។ ពាក្យថា Itarathā គឺប្រសិនបើការបរិភោគចំណែកមួយ ដោយការធ្វើភត្តតែមួយឲ្យជាពីរចំណែក រួចបរិភោគចំណែកមួយក្នុងចំណោមនោះ ត្រូវបានបំណងទុក។ ពាក្យថា Ko sakkoti គឺតើនរណាអាចញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះបាន។ សូម្បីការស៊ាំនឹងជាតិក្នុងអតីត ក៏រមែងតាមជាប់នឹងសត្វទាំងឡាយនេះឯង ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «atīte» (ក្នុងអតីតកាល) ជាដើម។ ពាក្យថា Viravantasseva គឺជាសាមីវិភត្តិក្នុងន័យអនាទរៈ (មិនអើពើ)។ ពាក្យថា Taṃ madditvā គឺកាលពោលថា «សិក្ខាបទនេះ ជាការប្រព្រឹត្តដែលធ្លាប់សេពគប់មកក្នុងសាសនានៃព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ ហើយភិក្ខុនេះក៏ត្រូវតែសិក្សានូវសិក្ខាបទនេះដែរ» រួចហើយក៏គ្របសង្កត់លើព្រះភទ្ទាលិនោះ ឬគ្របសង្កត់លើការសម្តែងភាពមិនហានក្លារបស់លោក។ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានយាងទៅកាន់សាលាជាទីត្រិះរិះ (វិតក្កមាឡកៈ) ដើម្បីយាងទៅបិណ្ឌបាតឡើយ កាលទ្រង់យាងទៅកាន់វិហារចារិក ក៏យាងទៅកាន់ទីលំនៅរបស់លោក។

၁၃၅. ဒူသယန္တိ ဂရဟန္တိ ဧတေနာတိ ဒေါသော, အပရာဓော, သော ဧဝ ကုစ္ဆိတဘာဝေန ဒေါသကော. ဂရဟာယ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတော ဩကာသော. တေနာဟ – ‘‘ဧတံ ဩကာသံ ဧတံ အပရာဓ’’န္တိ. ဒုက္ကရတရန္တိ ပတိကာရဝသေန အတိသယေန ဒုက္ကရံ. အပရာဓော ဟိ န ခမာပေန္တံ ယထာပစ္စယံ ဝိတ္ထာရိတော ဟုတွာ ဒုပ္ပတိကာရော ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဝဿဉှီ’’တိအာဒိ.

១៣៥. ជនទាំងឡាយរមែងប្រទូស្ត ឬតិះដៀលដោយទោសនោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ទោសៈ គឺកំហុស (អបរាធៈ) កំហុសនោះឯងដោយភាពជាគួរខ្ពើម ឈ្មោះថា ទោសកៈ។ ឈ្មោះថា ឱកាស ព្រោះជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃការតិះដៀល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «etaṃ okāsaṃ etaṃ aparādhaṃ» (នូវឱកាសនោះ នូវកំហុសនោះ)។ ពាក្យថា Dukkaratara គឺធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃការកែខៃ។ ព្រោះថាកំហុស កាលបើបុគ្គលមិនសុំខមាទោស រមែងរីករាលដាលទៅតាមបច្ច័យ ហើយក្លាយជាអ្វីដែលកែខៃបានដោយកម្រ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «vassañhi» (ព្រោះថា វស្សា...) ជាដើម។

အလဂ္ဂိတွာတိ ဣမမ္ပိ နာမ အပနီတံ အကာသီတိ ဧဝံ အဝိနေတွာ, တံ တံ တဿ ဟိတပဋိပတ္တိံ နိဝါရဏံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဉာယပဋိပတ္တိံ အတိစ္စ ဧတိ ပဝတ္တတီတိ အစ္စယော, အပရာဓော, ပုရိသေန မဒ္ဒိတွာ ပဝတ္တိတော အပရာဓော အတ္ထတော ပုရိသံ အတိစ္စ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တော နာမ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အစ္စယော မံ, ဘန္တေ, အစ္စဂမာ’’တိ. အဝသေသပစ္စယာနံ သမာဂမေ ဧတိ ဖလံ ဧတသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတိ စာတိ သမယော, ဟေတု ယထာ ‘‘သမုဒါယော’’တိ အာဟ ‘‘ဧကံ ကာရဏ’’န္တိ. ယံ ပနေတ္ထ ဘဒ္ဒါလိတ္ထေရဿ အပရိပူရကာရိတာယ ဘိက္ခုအာဒီနံ ဇာနနံ, တမ္ပိ ကာရဏံ ကတွာ ‘‘အဟံ ခေါ, ဘန္တေ, န ဥဿဟာမီ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

ពាក្យថា Alaggitvā គឺមិនទូន្មានយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលនេះបានធ្វើសូម្បីតែការលះបង់នេះចេញហើយ» សេចក្តីថា ធ្វើការរារាំងនូវការប្រតិបត្តិជាប្រយោជន៍នោះៗ របស់លោក។ កំហុសដែលប្រព្រឹត្តទៅកន្លងហួសនូវការប្រតិបត្តិដ៏ត្រឹមត្រូវ (ញាយបដិបត្តិ) ឈ្មោះថា អច្ចយៈ គឺកំហុស, កំហុសដែលបុគ្គលជាន់ឈ្លីហើយប្រព្រឹត្តទៅ ដោយអត្ថ ឈ្មោះថា ប្រព្រឹត្តទៅកន្លងហួសនិងគ្របសង្កត់លើបុគ្គលនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «accayo maṃ, bhante, accagamā» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន កំហុសបានកន្លងហួសនូវខ្ញុំព្រះអង្គហើយ)។ ផលរមែងកើតឡើងនិងប្រព្រឹត្តទៅអំពីហេតុនេះ ក្នុងការជួបជុំគ្នានៃបច្ច័យដែលនៅសល់ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សមយៈ គឺហេតុ ដូចជាពាក្យថា «សមុទយៈ» ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ekaṃ kāraṇaṃ» (ហេតុមួយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ការដឹងរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយជាដើម ព្រោះភាពជាអ្នកមិនធ្វើឲ្យបរិបូណ៌របស់ព្រះភទ្ទាលិត្ថេរក្នុងរឿងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា គួរពោលដោយធ្វើហេតុនោះឯងឲ្យជាអារម្មណ៍ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គមិនអាចហានក្លាឡើយ» ជាដើម។

၁၃၆. ဧကစိတ္တက္ခဏိကာတိ ပဌမမဂ္ဂစိတ္တက္ခဏေန ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ. ဧဝံ အာဏာပေတုံ န ယုတ္တန္တိ သင်္ကမတ္ထာယ အာဏာပေတုံ န ယုတ္တံ ပယောဇနာဘာဝတော. အနာစိဏ္ဏဉ္စေတံ ဗုဒ္ဓါနံ, ယဒိဒံ ပဒသာ အက္ကမနံ. တထာ ဟိ –

១៣៦. ពាក្យថា Ekacittakkhaṇikā គឺមានខណៈចិត្តតែមួយ ដោយខណៈនៃបឋមមគ្គចិត្ត។ ការបង្គាប់បង្គាប់យ៉ាងនេះ មិនសមគួរឡើយ គឺការបង្គាប់ដើម្បីជាស្ពានចម្លង មិនសមគួរឡើយ ព្រោះមិនមានប្រយោជន៍។ ម្យ៉ាងទៀត នេះជាការមិនធ្លាប់ប្រព្រឹត្តរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ គឺការដើរជាន់ដោយជើង។ ព្រោះថា៖

‘‘အက္ကမိတွာန မံ ဗုဒ္ဓေါ, သဟ သိဿေဟိ ဂစ္ဆတု;

မာ နံ ကလလံ အက္ကမိတ္ထ, ဟိတာယ မေ ဘဝိဿတီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၅၃);

«សូមព្រះពុទ្ធ ព្រមទាំងព្រះសាវ័កទាំងឡាយ ជាន់លើខ្ញុំព្រះអង្គហើយយាងទៅចុះ សូមកុំឲ្យភក់នោះប្រឡាក់ព្រះអង្គឡើយ ការធ្វើបែបនេះ នឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ខ្ញុំព្រះអង្គ»។

သုမေဓပဏ္ဍိတေန [Pg.72] ပစ္စာသီသိတံ န ကတံ. ယထာဟ –

សុមេធបណ្ឌិតមិនបានធ្វើការប្រាថ្នាទុកជាមុនឡើយ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘ဒီပင်္ကရော လောကဝိဒူ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟော;

ဥဿီသကေ မံ ဌတွာန, ဣဒံ ဝစနမဗြဝီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၆၀);

«ព្រះទីបង្ករជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវលោក ជាអ្នកទទួលនូវគ្រឿងបូជា ទ្រង់គង់ឈរក្បែរក្បាលរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គ ហើយបានត្រាស់នូវពាក្យនេះ»។

ဘဂဝတာ အာဏတ္တေ သတိ တေသမ္ပိ ဧဝံ ကာတုံ န ယုတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဧတေသံ ပဋိဗာဟိတုံ ယုတ္တန္တိ ဣဒံ အဋ္ဌာနပရိကပ္ပနဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ကာတုံ အာရဒ္ဓံ နာမ ကိစ္စံ ကေဟိစိ ပဋိဗာဟိတုံ ယုတ္တံ နာမ အတ္ထိ ပဋိဗာဟိတုံယေဝ အကရဏတော. သမ္မတ္တနိယာမဿ အနောက္ကန္တတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗာဟိရကော’’တိ.

កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តិហើយ សូម្បីភិក្ខុទាំងនោះក៏មិនគួរធ្វើបែបនោះឡើយ សូម្បីក្នុងសេចក្តីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ ពាក្យថា «គួរដើម្បីរារាំងភិក្ខុទាំងនោះ» នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃការសន្មតក្នុងហេតុដែលមិនមែនជាឋានៈតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា កិច្ចការដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយទ្រង់ប្រារព្ធដើម្បីធ្វើហើយ ឈ្មោះថាជាកិច្ចដែលនរណាម្នាក់គួររារាំងបាន នោះមិនមានឡើយ ព្រោះមិនអាចធ្វើការរារាំងបានឡើយ។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «បុគ្គលខាងក្រៅ» ព្រោះមិនទាន់ចុះស៊ប់កាន់សម្មត្តនិយាម។

၁၃၇. န ကမ္မဋ္ဌာနံ အလ္လီယတီတိ စိတ္တံ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ဩတရတိ.

១៣៧. ពាក្យថា «មិនតោងទាមកម្មដ្ឋាន» សេចក្តីថា ចិត្តមិនចុះស៊ប់កាន់កម្មដ្ឋាន។

၁၄၀. ပုနပ္ပုနံ ကာရေန္တီတိ ဒဏ္ဍကမ္မပဏာမနာဒိကာရဏံ ပုနပ္ပုနံ ကာရေန္တိ. သမ္မာဝတ္တမှိ န ဝတ္တတီတိ တဿာ တဿာ အာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာနတ္ထံ ဘဂဝတာ ပညတ္တသမ္မာဝတ္တမှိ န ဝတ္တတိ. အနုလောမဝတ္တေ န ဝတ္တတီတိ ယေန ယေန ဝတ္တေန သံဃော အနုလောမိကော ဟောတိ, တသ္မိံ တသ္မိံ အနုလောမဝတ္တေ န ဝတ္တတိ ဝိလောမမေဝ ဂဏှာတိ, ပဋိလောမေန ဟောတိ. နိတ္ထာရဏကဝတ္တမှီတိ ယေန ဝတ္တေန သံဃော အနုလောမိကော ဟောတိ, သာပတ္တိကဘာဝတော နိတ္ထိဏ္ဏော ဟောတိ, တမှိ နိတ္ထာရဏဝတ္တသ္မိံ န ဝတ္တတိ. တေနာဟ ‘‘အာပတ္တီ’’တိအာဒိ. ဒုဗ္ဗစကရဏေတိ ဒုဗ္ဗစဿ ဘိက္ခုနော ကရဏေ.

១៤០. ពាក្យថា «ធ្វើរឿយៗ» សេចក្តីថា ធ្វើទណ្ឌកម្ម និងការបណ្តេញចេញជាដើមរឿយៗ។ ពាក្យថា «មិនប្រព្រឹត្តក្នុងសម្មាវត្ត» សេចក្តីថា មិនប្រព្រឹត្តតាមសម្មាវត្តដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តិទុក ដើម្បីការចេញចាកអាបត្តិទាំងនោះៗ។ ពាក្យថា «មិនប្រព្រឹត្តក្នុងអនុលោមវត្ត» សេចក្តីថា សង្ឃជាអ្នកអនុលោមតាមដោយវត្តណាៗ ក៏មិនប្រព្រឹត្តតាមអនុលោមវត្តនោះៗ តែងកាន់យកសេចក្តីផ្ទុយគ្នា គឺប្រព្រឹត្តច្រាសទិស។ ពាក្យថា «ក្នុងនិត្ថារណវត្ត» សេចក្តីថា សង្ឃជាអ្នកអនុលោមតាមដោយវត្តណា ហើយជាអ្នកចាកផុតអំពីភាពជាអ្នកមានអាបត្តិដោយវត្តនោះ ភិក្ខុនោះមិនប្រព្រឹត្តក្នុងនិត្ថារណវត្តនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «អាបត្តិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងការធ្វើដល់ភិក្ខុអ្នកប្រដៅពិបាក» សេចក្តីថា ក្នុងការធ្វើដល់ភិក្ខុអ្នករឹងរូស។

၁၄၄. ယာပေတီတိ ဝတ္တတိ, သာသနေ တိဋ္ဌတီတိ အတ္ထော. အဘိညာပတ္တာတိ ‘‘အသုကော အသုကော စ ထေရော သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော ဗဟုဿုတော’’တိအာဒိနာ အဘိညာတဘာဝံ ပတ္တာ အဓိဂတအဘိညာတာ.

១៤៤. ពាក្យថា «រមែងប្រព្រឹត្តទៅ» សេចក្តីថា រមែងប្រព្រឹត្តទៅ គឺស្ថិតនៅក្នុងសាសនា នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «ដល់នូវភាពជាអ្នកល្បីល្បាញ» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាអ្នកដែលគេស្គាល់ច្បាស់ ដោយពាក្យជាដើមថា «ព្រះថេរៈឈ្មោះនេះ និងឈ្មោះនេះ ជាអ្នកមានសីល មានធម៌ដ៏ល្អ ជាពហុស្សូត» គឺបានសម្រេចនូវភាពជាអ្នកល្បីល្បាញ។

၁၄၅. သတ္တေသု ဟာယမာနေသူတိ ကိလေသဗဟုလတာယ ပဋိပဇ္ဇနကသတ္တေသု ပရိဟာယန္တေသု ပဋိပထေသု ဇာယမာနေသု. အန္တရဓာယတိ နာမ တဒါဓာရတာယ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ ပရူပဝါဒါဒယော. သမ္ပရာယိကာ အပါယဒုက္ခဝိသေသာ. အာသဝန္တိ တေန တေန ပစ္စယေန ပဝတ္တန္တီတိ အာသဝါ. နေသန္တိ ပရူပဝါဒါဒိအာသဝါနံ. တေတိ ဝီတိက္ကမဓမ္မာ.

១៤៥. ពាក្យថា «កាលបើពួកសត្វសាបសូន្យទៅ» សេចក្តីថា កាលបើពួកសត្វអ្នកប្រតិបត្តិសាបសូន្យទៅ ព្រោះភាពជាអ្នកមានកិលេសច្រើន ហើយផ្លូវខុសទាំងឡាយកើតឡើង។ ពាក្យថា «រមែងអន្តរធានទៅ» គឺរមែងបាត់បង់ទៅ ព្រោះសាសនាមានសត្វទាំងនោះជាទីតាំង។ ពាក្យថា «ក្នុងបច្ចុប្បន្ន» បានដល់ ការតិះដៀលរបស់បុគ្គលដទៃជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងបរលោក» បានដល់ ទុក្ខវិសេសក្នុងអបាយ។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលរមែងហូរទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយបច្ច័យនោះៗ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា អាសវៈ។ ពាក្យថា «នៃធម៌ទាំងនោះ» បានដល់ នៃអាសវៈទាំងឡាយមានការតិះដៀលរបស់បុគ្គលដទៃជាដើម។ ពាក្យថា «ធម៌ទាំងនោះ» បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងកន្លង។

အကာလံ ဒဿေတွာတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ အကာလံ ဒဿေတွာ. ဥပ္ပတ္တိန္တိ အာသဝဋ္ဌာနိယာနံ ဓမ္မာနမုပ္ပတ္တိံ. သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ကာလံ, တာဝ [Pg.73] သေနာသနာနိ ပဟောန္တိ, တေန အာဝါသမစ္ဆရိယာဒိဟေတုနာ သာသနေ ဧကစ္စေ အာသဝဋ္ဌာနိယာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဣမိနာ နယေနာတိ ဣမိနာ ပန ဟေတုနာ ပဒသောဓမ္မသိက္ခာပဒါနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ពាក្យថា «បង្ហាញនូវកាលមិនគួរ» សេចក្តីថា បង្ហាញនូវកាលដែលមិនទាន់គួរដល់ការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទ។ ពាក្យថា «ការកើតឡើង» បានដល់ ការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយជាទីតាំងនៃអាសវៈ។ កាលគួរដល់ការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទនោះ ដរាបណាដែលសេនាសនៈទាំងឡាយនៅមានគ្រប់គ្រាន់ ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈខ្លះក្នុងសាសនានេះ មិនទាន់កើតឡើង ព្រោះហេតុមានអាវាសមច្ឆរិយៈជាដើមនោះឡើយ។ ពាក្យថា «ដោយវិធីនេះ» សេចក្តីថា គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះចូលនៃបទសោធមសិក្ខាបទទាំងឡាយ ដោយហេតុនេះឯង។

ယသန္တိ ကိတ္တိသဒ္ဒံ ပရိဝါရဉ္စ. သာဂတတ္ထေရဿ နာဂဒမနကိတ္တိယသာဒိဝသေန သုရာပါနသင်္ခါတော အာသဝဋ္ဌာနိယော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇိ.

ពាក្យថា «យស» បានដល់ កេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងបរិវារ។ ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ ពោលគឺការផឹកទឹកស្រវឹង បានកើតឡើងដល់ព្រះសាកតត្ថេរ ព្រោះអំណាចនៃកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងយសក្នុងការទូន្មាននាគជាដើម។

ရသေန ရသံ သံသန္ဒေတွာတိ ဥပါဒိန္နကဖဿရသေန အနုပါဒိန္နကဖဿရသံ သံသန္ဒေတွာ.

ពាក្យថា «ប្រៀបធៀបរសដោយរស» សេចក្តីថា យករសនៃផស្សៈដែលជាឧបាទិន្នកៈ ទៅប្រៀបធៀបនឹងរសនៃផស្សៈដែលជាអនុបាទិន្នកៈ។

၁၄၆. န ခေါ, ဘဒ္ဒါလိ, ဧသေဝ ဟေတု, အထ ခေါ အညမ္ပိ အတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ဓမ္မဿ သက္ကစ္စသဝနေ ထေရံ နိယောဇေတိ.

១៤៦. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងទ្រង់បង្ហាញថា «ម្នាលភទ្ទាលិ ហេតុនេះមិនមែនតែប៉ុណ្ណោះឡើយ តែថានៅមានហេតុដទៃទៀតដែរ» ទើបត្រាស់ពាក្យថា «មួយវិញទៀត» ជាដើម។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ដឹកនាំព្រះថេរៈក្នុងការស្តាប់ធម៌ដោយគោរព។

၁၄၇. ဝိသေဝနာစာရန္တိ အဒန္တကိရိယံ. ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ဝူပသမ္မတိ. တတ္ထ အဒန္တကိရိယံ ပဟာယ ဒန္တော ဟောတိ. ယုဂဿာတိ ရထဓုရဿ.

១៤៧. ពាក្យថា «ការប្រព្រឹត្តខុសប្លែក» បានដល់ អំពើរបស់សត្វដែលមិនទាន់ទូន្មាន។ ពាក្យថា «រមែងរលត់» សេចក្តីថា រមែងស្ងប់រលត់។ ក្នុងសេចក្តីនោះ សេះនោះលះបង់អំពើរបស់សត្វដែលមិនទាន់ទូន្មានហើយ រមែងជាសេះដែលទូន្មានបានល្អ។ ពាក្យថា «នៃនឹម» បានដល់ នៃនឹមរទេះ។

အနုက္ကမေတိ အနုရူပပရိဂမေ. တဒဝတ္ထာနုရူပံ ပါဒါနံ ဥက္ခိပနေ နိက္ခိပနေ စ. တေနာဟ ‘‘စတ္တာရော ပါဒေ’’တိအာဒိ. ရဇ္ဇုဗန္ဓနဝိဓာနေနာတိ ပါဒတော ဘူမိယာ မောစနဝိဓာနေန. ဧဝံ ကရဏတ္ထန္တိ ယထာ အဿေ နိသိန္နဿေဝ ဘူမိံ ဂဟေတုံ သက္ကာ, ဧဝံ စတ္တာရော ပါဒေ တထာ ကတွာ အတ္တနော နိစ္စလဘာဝကရဏတ္ထံ. မဏ္ဍလေတိ မဏ္ဍလဓာဝိကာယံ. ပထဝီကမနေတိ ပထဝိံ ဖုဋ္ဌမတ္တေန ဂမနေ. တေနာဟ ‘‘အဂ္ဂဂ္ဂခုရေဟီ’’တိ. ဩက္ကန္တကရဏသ္မိန္တိ ဩက္ကန္တေတွာ ပရသေနာသမ္မဒ္ဒန ဩက္ကန္တကရဏေ. ဧကသ္မိံ ဌာနေတိ စတူသု ပါဒေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဂမနံ စောဒေန္တီတိ အတ္ထော, သော ပနေတ္ထ သီဃတရော အဓိပ္ပေတော. ဒဝတ္တေတိ မရိယာဒါကောပနေဟိ နာနပ္ပယောဇနေ, ပရသေနာယ ပဝတ္တမဟာနာဒပဟရဏေဟိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ယုဒ္ဓကာလသ္မိ’’န္တိအာဒိ.

ពាក្យថា «ការដើរតាមលំដាប់» បានដល់ ការដើរទៅតាមការសមគួរ គឺការលើកជើង និងការដាក់ជើងចុះ ឲ្យសមគួរដល់ស្ថានភាពនោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ជើងទាំងបួន» ជាដើម។ ពាក្យថា «ដោយវិធីចងខ្សែ» សេចក្តីថា ដោយវិធីដោះជើងចេញអំពីដី។ ពាក្យថា «ដើម្បីធ្វើបែបនោះ» សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើឲ្យជើងទាំងបួនមានសភាពនឹងនរ ដោយធ្វើជើងទាំងបួនយ៉ាងនោះ ដូចជាសេះដែលទោះបីជាអង្គុយហើយ ក៏នៅតែអាចឈរជាន់ដីបាន។ ពាក្យថា «ក្នុងវង់» បានដល់ ក្នុងការរត់ជាវង់មូល។ ពាក្យថា «ក្នុងការដើរលើផែនដី» បានដល់ ក្នុងការដើរដែលគ្រាន់តែប៉ះផែនដីបន្តិចប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដោយចុងក្រចកជើងទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា «ក្នុងការឈានជាន់» បានដល់ ក្នុងការឈានជាន់ចូលទៅកំទេចសត្រូវ។ ពាក្យថា «ក្នុងកន្លែងតែមួយ» សេចក្តីថា ញ៉ាំងការដើរឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកន្លែងណាមួយក្នុងចំណោមជើងទាំងបួន នេះជាអត្ថ តែការដើរនោះ សំដៅយកការដើរយ៉ាងលឿនបំផុតក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា «ក្នុងភាពជាសត្វរហ័សរហួន» សេចក្តីថា មានប្រយោជន៍ផ្សេងៗ ដោយការកំទេចព្រំដែន និងការកំចាត់បង់នូវសំឡេងគឹកកងដែលកើតឡើងអំពីកងទ័ពសត្រូវ នេះជាអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ក្នុងសម័យធ្វើសង្គ្រាម» ជាដើម។

ရညာ ဇာနိတဗ္ဗဂုဏေတိ ယထာ ရာဇာ အဿဿ ဂုဏေ ဇာနာတိ, ဧဝံ တေန ဇာနိတဗ္ဗဂုဏကာရဏံ ကာရေတိ. အဿရာဇဝံသေတိ ဒုဿဟံ ဒုက္ခံ ပတွာပိ ယထာ အယံ ရာဇဝံသာနုရူပကိရိယံ န ဇဟိဿတိ, ဧဝံ သိက္ခာပနေ. သိက္ခာပနမေဝ ဟိ သန္ဓာယ သဗ္ဗတ္ထ ‘‘ကာရဏံ ကာရေတီ’’တိ ဝုတ္တံ တဿ ကရဏကာရာပနပရိယာယတ္တာ.

ពាក្យថា «គុណដែលព្រះរាជាគប្បីជ្រាប» សេចក្តីថា ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបនូវគុណរបស់សេះយ៉ាងណា ក៏ញ៉ាំងសេះនោះឲ្យធ្វើនូវហេតុនៃគុណដែលទ្រង់គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «ក្នុងត្រកូលសេះស្តេច» សេចក្តីថា ក្នុងការបង្ហាត់បង្រៀនថា សូម្បីសេះនេះជួបប្រទះនឹងទុក្ខដែលពិបាកនឹងអត់ទ្រាំបាន ក៏នឹងមិនលះបង់នូវកិច្ចការដែលសមគួរដល់ត្រកូលសេះស្តេចឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកតែការបង្ហាត់បង្រៀនប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលក្នុងទីទាំងពួងថា «ធ្វើនូវហេតុ» ព្រោះពាក្យនោះជាវេវចនៈនៃការធ្វើ និងការញ៉ាំងបុគ្គលដទៃឲ្យធ្វើ។

ယထာ [Pg.74] ဥတ္တမဇဝေါ ဟောတီတိ ဇဝဒဿနဋ္ဌာနေ ယထာ ဟယော ဥတ္တမဇဝံ န ဟာပေသိ, ဧဝံ သိက္ခာပေတိ. ဥတ္တမဟယဘာဝေ, ယထာ ဥတ္တမဟယော ဟောတီတိ ကမ္မကရဏကာလေ အတ္တနော ဥတ္တမသဘာဝံ အနိဂုဟိတွာ အဝဇ္ဇေတွာ ယထာ အတ္ထသိဒ္ဓိ ဟောတိ, ဧဝံ ပရမဇဝေန သိက္ခာပေတိ. ယထာ ကိရိယာ ဝိနာ ဒဗ္ဗမ္ပိ ဝိနာ ကိရိယံ န ဘဝတိ, ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ပကတိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា «ដើម្បីឲ្យជាសេះមានល្បឿនដ៏ឧត្តម» សេចក្តីថា ក្នុងកន្លែងបង្ហាញល្បឿន បង្ហាត់យ៉ាងណាដើម្បីកុំឲ្យសេះលះបង់នូវល្បឿនដ៏ឧត្តម។ ក្នុងភាពជាសេះដ៏ឧត្តម ពាក្យថា «ដើម្បីឲ្យជាសេះដ៏ឧត្តម» សេចក្តីថា ក្នុងខណៈធ្វើការងារ មិនលាក់លៀមនូវសភាវៈដ៏ឧត្តមរបស់ខ្លួន គឺពិចារណាធ្វើឲ្យសម្រេចប្រយោជន៍យ៉ាងណា ក៏បង្ហាត់ដោយល្បឿនដ៏ក្រៃលែងយ៉ាងនោះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា «ក្នុងសេចក្តីនោះ ដោយប្រក្រតី» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា គប្បីជ្រាបថា កិរិយាដែលវៀរចាកវត្ថុក៏មិនមាន សូម្បីវត្ថុដែលវៀរចាកកិរិយាក៏មិនមាន យ៉ាងណាមិញ គប្បីយល់យ៉ាងនោះឯង។

တတြာတိ တသ္မိံ ပကတိယာ ဥတ္တမဟယဿေဝ ဥတ္တမဟယကာရဏာရဟတ္တာ ဥတ္တမဇဝပဋိပဇ္ဇနေ. မာသခါဒကဃောဋကာနန္တိ မာသံ ခါဒိတွာ ယထာ တထာ ဝိဂုဏခလုင်္ဂကာနံ. ဝလဉ္ဇကဒဏ္ဍန္တိ ရညာ ဂဟေတဗ္ဗသုဝဏ္ဏဒဏ္ဍံ. ဓာတုပတ္ထဒ္ဓေါတိ အတ္တနာဝ သမုပ္ပာဒိတဓာတုယာ ဥပတ္ထမ္ဘိတော ဟုတွာ.

ពាក្យថា «ក្នុងសេចក្តីនោះ» សេចក្តីថា ក្នុងការសម្រេចបាននូវល្បឿនដ៏ឧត្តម ព្រោះសេះនោះជាសេះដ៏ឧត្តមដោយប្រក្រតី ទើបគួរដល់ហេតុនៃសេះដ៏ឧត្តមនោះ។ ពាក្យថា «នៃពួកសេះខូចដែលស៊ីសណ្តែកបាយ» សេចក្តីថា នៃពួកសេះខូចដែលស៊ីសណ្តែកបាយហើយប្រព្រឹត្តទៅតាមតែចិត្តចង់។ ពាក្យថា «រំពាត់សម្រាប់ប្រើប្រាស់» បានដល់ រំពាត់មាសដែលព្រះរាជាគប្បីកាន់យក។ ពាក្យថា «រឹងប៉ឹងដោយធាតុ» សេចក្តីថា ជាសត្វដែលទ្រទ្រង់ទុកដោយធាតុដែលខ្លួនឯងបានបង្កើតឡើង។

ဥတ္တမေ သာခလျေတိ ပရမသခိလဘာဝေ သခိလဝါစာယ ဧဝ ဒမေတဗ္ဗတာယ. တေနာဟ ‘‘မုဒုဝါစာယ ဟီ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា «ក្នុងភាពជាអ្នកមានវាចាទន់ភ្លន់ដ៏ឧត្តម» សេចក្តីថា ក្នុងភាពជាអ្នកមានវាចាផ្អែមល្ហែមយ៉ាងក្រៃលែង ព្រោះត្រូវទូន្មានដោយវាចាដ៏ផ្អែមល្ហែមតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះថា ដោយវាចាទន់ភ្លន់» ជាដើម។

အရဟတ္တဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိယာတိ ဖလသမာပတ္တိကာလေ ပဝတ္တသမ္မာဉာဏံ. သမ္မာဉာဏံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တသမ္မာဒိဋ္ဌိယေဝါတိ ပန ဣဒံ ဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိဘာဝသာမညေန ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ‘‘ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုဇ္ဇတိ ‘‘အသေက္ခေနာ’’တိ ဝိသေသိတတ္တာ. တမ္ပိ အသေက္ခဉာဏန္တိ စေ? ဧဝမ္ပိ နိပ္ပရိယာယ သေက္ခဂ္ဂဟဏေ ပရိယာယသေက္ခဂ္ဂဟဏံ န ယုတ္တမေဝ, ကိစ္စဘေဒေန ဝါ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကာ ဧဝ ဟိ သာ ပညာ နိဗ္ဗာနဿ ပစ္စက္ခကိရိယာယ သမ္မာဒဿနကိစ္စံ ဥပါဒါယ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ ဝုတ္တာ, သမ္မာဇာနနကိစ္စံ ဥပါဒါယ ‘‘သမ္မာဉာဏ’’န္တိ. အညာတာဝိန္ဒြိယဝသေန ဝါ သမ္မာဒိဋ္ဌိ, ပညိန္ဒြိယဝသေန သမ္မာဉာဏန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မဂ္ဂဖလာဝဟာယ ဒေသနာယ သင်္ခေပတောဝ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဂ္ဃဋိတညုပုဂ္ဂလဿ ဝသေနာ’’တိ.

ពាក្យថា «ដោយអរហត្តផលសម្មាទិដ្ឋិ» បានដល់ សម្មាញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃផលសមាបត្តិ។ ចំណែកពាក្យថា «សម្មាញាណ គឺសម្មាទិដ្ឋិដែលពោលហើយខាងដើមនោះឯង» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយភាពទូទៅនៃភាពជាផលសម្មាទិដ្ឋិ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «បច្ចវេក្ខណញាណ» ពាក្យនោះមិនសមហេតុផលឡើយ ព្រោះមានពាក្យបញ្ជាក់ច្បាស់ថា «ដោយអសេក្ខបុគ្គល»។ ប្រសិនបើពោលថា «សូម្បីបច្ចវេក្ខណញាណនោះ ក៏ជាអសេក្ខញាណដែរ» យ៉ាងនោះមែន សូម្បីការកាន់យកសេក្ខបុគ្គលដោយបរិយាយ ក្នុងកាលដែលគួរកាន់យកសេក្ខបុគ្គលដោយត្រង់ នោះ ក៏មិនសមគួរឡើយ ឬគប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយការប្លែកគ្នានៃកិច្ច. ព្រោះថា បញ្ញានោះមានតែមួយប៉ុណ្ណោះ កាលបើអាស្រ័យកិច្ចក្នុងការឃើញត្រូវ ដើម្បីធ្វើព្រះនិព្វានឲ្យជាក់ច្បាស់ ទើបហៅថា «សម្មាទិដ្ឋិ» កាលបើអាស្រ័យកិច្ចក្នុងការដឹងត្រូវ ទើបហៅថា «សម្មាញាណ»។ ឬមួយ គប្បីជ្រាបអត្ថក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះថា សម្មាទិដ្ឋិ ដោយអំណាចនៃអញ្ញាតាវិន្ទ្រិយ សម្មាញាណ ដោយអំណាចនៃបញ្ញិន្រ្ទិយ។ ព្រោះព្រះធម៌ទេសនាដែលនាំមកនូវមគ្គនិងផល មកដោយសង្ខេប ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដោយអំណាចនៃឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល»។

ဘဒ္ဒါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងនៃអដ្ឋកថាភទ្ទាលិសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၆. လဋုကိကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. វណ្ណនាលដុកិកោបមសូត្រ

၁၄၈. မဟာဥဒါယိတ္ထေရောတိ ကာဠုဒါယိလာဠုဒါယိတ္ထေရေဟိ အညော မဟာဒေဟတာယ မဟာဥဒါယီတိ သာသနေ ပညာတော ထေရော. အပဟရိ အပဟရတိ အပဟရိဿတီတိ အပဟတ္တာ. တေကာလိကော ဟိ အယံ [Pg.75] သဒ္ဒေါ. ဥပဟတ္တာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အပဟာရကောတိ အပနေတာ. ဥပဟာရကောတိ ဥပနေတာ.

១៤៨. ពាក្យថា «ព្រះមហាឧទាយិត្ថេរ» បានដល់ ព្រះថេរៈមួយអង្គដទៃទៀតក្រៅពីព្រះកាឡុទាយិត្ថេរ និងព្រះឡាលុទាយិត្ថេរ ដែលល្បីល្បាញក្នុងសាសនាថា «មហាឧទាយី» ព្រោះលោកមានរូបរាងកាយធំ។ ពាក្យថា «អបហត្តា» គឺអ្នកដែលបាននាំចេញទៅហើយ កំពុងនាំចេញទៅ ឬនឹងនាំចេញទៅ។ ព្រោះថាសព្ទនេះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលទាំងបី។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ឧបហត្តា» ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «អបហារកៈ» គឺអ្នកនាំចេញទៅ។ ពាក្យថា «ឧបហារកៈ» គឺអ្នកនាំចូលមក។

၁၄၉. ယန္တိ ဘုမ္မတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနံ, တေန စ အနန္တရနိဒ္ဒိဋ္ဌသမယော ပစ္စာမဋ္ဌောတိ အာဟ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ’’တိ. န ဘဂဝန္တံ ပဋိစ္စာတိ န ဘဂဝန္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ.

១៤៩. ពាក្យថា «យំ» នេះ ជាបច្ចត្តវចនៈក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ ហើយព្រះអដ្ឋកថាចារ្យចង្អុលបង្ហាញនូវសម័យដែលបានពោលទុកក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ដោយពាក្យនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងសម័យណា»។ ពាក្យថា «មិនអាស្រ័យព្រះដ៏មានព្រះភាគ» សេចក្តីថា មិនធ្វើព្រះដ៏មានព្រះភាគឲ្យជាអារម្មណ៍។

ကမ္မနိပ္ဖန္နတ္ထန္တိ အတ္တနာ အာယာစိယမာနကမ္မသိဒ္ဓိအတ္ထံ. ဘဝတီတိ ဘူ, န ဘူတိ အဘူ, ဘယဝသေန ပန သာ ဣတ္ထီ ‘‘အဘု’’န္တိ အာဟ. အာတု မာတူတိ ဧတ္ထ ယထာ –

ពាក្យថា «เพื่อសម្រេចនូវកិច្ចការ» សេចក្តីថា ដើម្បីការសម្រេចនូវកិច្ចការដែលខ្លួនបានអង្វរករ។ ពាក្យថា «ភូ» ប្រែថា រមែងមាន, ពាក្យថា «អភូ» ប្រែថា មិនមានឡើយ, ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃសេចក្តីខ្លាច ស្រ្តីនោះទើបពោលថា «អភុ»។ ក្នុងពាក្យថា «អាតុ មាតុ» នេះ មានសេចក្តីប្រៀបធៀបដូចជា៖

‘‘အင်္ဂါ အင်္ဂါ သမ္ဘဝသိ, ဟဒယာ အဓိဇာယသေ;

အတ္တာ ဧဝ ပုတ္တ နာမာသိ, သ ဇီဝ သရဒေါသတ’’န္တိ. –

«កូនកើតអំពីអវយវៈគ្រប់ផ្នែក កើតចាកបេះដូង កូនឯងជាខ្លួនយើងផ្ទាល់ ឈ្មោះថាកូន ចូររស់នៅអស់មួយរយឆ្នាំចុះ» ដូច្នេះជាដើម។

အာဒီသု ပုတ္တော ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝုစ္စတိ ကုလဝသေန သန္တာနေ ပဝတ္တနတော. ဧဝံ ပိတာပိ ‘‘ပုတ္တဿ အတ္တာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ ‘‘ဘိက္ခုဿ အတ္တာ မာတာ’’တိ ဝတ္ထုကာမာ ဘယဝသေန ‘‘အာတု မာတူ’’တိ အာဟ. တေနာဟ ‘‘အာတူတိ ပိတာ’’တိအာဒိ.

ក្នុងគាថាជាដើមនោះ កូន ហៅថា «ខ្លួន» ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានដោយអំណាចនៃត្រកូល។ យ៉ាងនោះមែន សូម្បីឪពុក ក៏ហៅថា «ខ្លួនរបស់កូន» ដែរ។ ព្រោះហេតុតែស្រ្តីអ្នកប្រាថ្នាវត្ថុកាមនោះ មានសេចក្តីខ្លាច ទើបពោលថា «អាតុ មាតុ» ក្នុងន័យថា «ម្តាយជាខ្លួនរបស់ភិក្ខុ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ពាក្យថា អាតុ បានដល់ ឪពុក» ជាដើម។

၁၅၀. ဧဝမေဝန္တိ ဣဒံ ဂရဟတ္ထဇောတနနိပါတပဒန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဂရဟန္တော အာဟာ’’တိ. တထာ ဟိ နံ ဝါစကသဒ္ဒေနေဝ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓေကစ္စေ မောဃပုရိသာ’’တိ အာဟ. အာဟံသူတိ တေသံ တထာ ဝစနဿ အဝိစ္ဆေဒေန ပဝတ္တိဒီပနန္တိ အာဟ ‘‘ဝဒန္တီ’’တိ. ကိံ ပနိမဿ အပ္ပမတ္တကဿာတိ ပဟာတဗ္ဗဝတ္ထုံ အဝမညမာနေဟိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ကိံ ပနာ’’တိ. ဟေတုမှိ ဇောတေတဗ္ဗေ စေတံ သာမိဝစနံ ယထာ ‘‘အနုဿဝဿ ဟေတု, အဇ္ဈေနဿ ဟေတူ’’တိ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပမတ္တကဿ ဟေတူ’’တိ. နနု အပဿန္တေန ဝိယ အသုဏန္တေန ဝိယ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ? သတ္ထာရာ နာမ အပ္ပမတ္တကေသု ဒေါသေသု အပဿန္တေန ဝိယ စ အသုဏန္တေန ဝိယ စ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ တေသံ အဓိပ္ပာယေန ဝိဝရဏံ. တေသု စာတိ သိက္ခာကာမေသု စ. အပ္ပစ္စယံ ဥပဋ္ဌာပေန္တီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. တေသန္တိ ယေ ‘‘မောဃပုရိသာ’’တိ ဝုတ္တာ ပုဂ္ဂလာ, တေသံ. ဂလေ ဗဒ္ဓံ မဟာကဋ္ဌန္တိ ဂလေ ဩလမ္ဗေတွာ ဗဒ္ဓံ ရုက္ခဒဏ္ဍမာဟ. ပူတိလတာယာတိ ဂလောစိယာ. ပါရာဇိကဝတ္ထု ဝိယ ဒုပ္ပဇဟံ ဟောတီတိ ဆန္ဒကပ္ပဟာနဝသေန တံ ပဇဟိတုံ န သက္ကောတိ.

១៥០. ពាក្យថា «យ៉ាងនោះឯង» នេះ ជាសព្ទនិបាតសម្រាប់សម្តែងអត្ថនៃការតិះដៀល ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ទ្រង់តិះដៀលហើយទើបត្រាស់»។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវបុគ្គលនោះ ដោយសព្ទដែលជាតួសម្តែងផ្ទាល់ ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកមោឃបុរសខ្លះក្នុងសាសនានេះ»។ ពាក្យថា «ពោលហើយ» សេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែនៃពាក្យរបស់ពួកភិក្ខុទាំងនោះ ទើបពោលថា «តែងពោល»។ ពាក្យថា «ចុះមានប្រយោជន៍អ្វីដោយវត្ថុបន្តិចបន្តួចនេះ» នេះ ជាពាក្យដែលពួកភិក្ខុអ្នកមើលងាយវត្ថុដែលត្រូវលះបង់ពោលហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ចុះមានប្រយោជន៍អ្វី»។ កាលបើត្រូវសម្តែងនូវហេតុ សាមីវចនៈនេះ រមែងមាន ដូចជាពាក្យថា «ព្រោះហេតុនៃពាក្យឮតៗគ្នា, ព្រោះហេតុនៃការរៀនសូត្រ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះហេតុនៃវត្ថុបន្តិចបន្តួច»។ សួរថា «មិនមែនឬ ព្រះសាស្តាគួរធ្វើដូចជាមិនឃើញ ដូចជាមិនឮ?» ឆ្លើយថា នេះជាការបកស្រាយតាមអធិប្បាយរបស់ពួកភិក្ខុទាំងនោះថា ឡើងឈ្មោះថាព្រះសាស្តា គួរធ្វើដូចជាមិនឃើញ ដូចជាមិនឮ ក្នុងទោសទាំងឡាយដ៏បន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា «ក្នុងភិក្ខុទាំងនោះផង» បានដល់ ក្នុងពួកភិក្ខុអ្នកប្រាថ្នាការសិក្សាផង។ ពាក្យថា «តែងធ្វើនូវសេចក្តីមិនត្រេកអរឲ្យប្រាកដ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា នាំមកហើយគប្បីភ្ជាប់គ្នា។ ពាក្យថា «របស់ពួកភិក្ខុទាំងនោះ» បានដល់ របស់ពួកបុគ្គលដែលព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «មោឃបុរស» ទាំងនោះ។ ពាក្យថា «កំណាត់ឈើធំដែលគេចងភ្ជាប់នឹងក» សំដៅយកដុំឈើដែលគេចងព្យួររយោងនឹងក។ ពាក្យថា «ដោយវល្លិស្អុយ» បានដល់ ដោយវល្លិបណ្តូលពេជ្រ។ ពាក្យថា «រមែងជាវត្ថុដែលលះបង់បានដោយកម្រ ដូចជាវត្ថុជាទីតាំងនៃអាបត្តិបារាជិក» សេចក្តីថា មិនអាចលះបង់វត្ថុនោះបាន ដោយអំណាចនៃការលះបង់នូវតម្រេកឡើយ។

၁၅၁. အနုဿုက္ကာတိ [Pg.76] တဿ ပဟာတဗ္ဗဿ ပဟာနေ ဥဿုက္ကရဟိတာ. အပစ္စာသီသနပက္ခေတိ တာယ ပရဒတ္တဝုတ္တိတာယ ကဿစိ ပစ္စယဿ ကုတောစိ အပစ္စာသီသကပက္ခေ ဌိတာ ဟုတွာ သုပ္ပဇဟံ ဟောတိ, န တဿ ပဟာနေ ဘာရိယံ အတ္ထိ.

១៥១. ពាក្យថា «ជាអ្នកមិនខ្វល់ខ្វាយ» សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយក្នុងការលះបង់នូវវត្ថុដែលត្រូវលះបង់នោះ។ ពាក្យថា «ក្នុងចំណែកនៃអ្នកមិនរំពឹងទុក» សេចក្តីថា ព្រោះការចិញ្ចឹមជីវិតដោយសារបច្ច័យដែលអ្នកដទៃប្រគេននោះ ទើបជាអ្នកស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃអ្នកមិនរំពឹងទុកនូវបច្ច័យណាមួយអំពីទីណាមួយឡើយ វត្ថុនោះរមែងជាវត្ថុដែលលះបង់បានដោយងាយ មិនមានការលំបាកក្នុងការលះបង់វត្ថុនោះឡើយ។

၁၅၂. ဒလိဒ္ဒေါ ဒုဂ္ဂတော. အဿကောတိ အသာပတေယျော. ဂေဟယဋ္ဌိယောတိ ဂေဟဆဒနဿ အာဓာရာ, တာ ဥဇုကံ တိရိယံ ဌပေတဗ္ဗဒဏ္ဍာ. သမန္တတော ဘိတ္တိပါဒေသု ဌပေတဗ္ဗဒဏ္ဍာ မဏ္ဍလာ. ကာကာတိဒါယိန္တိ ဣတော စိတော ကာကေဟိ အတိပါတဝသေန ဥဍ္ဍေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ယတ္ထ ကိဉ္စိဒေဝါ’’တိအာဒိ. သူရကာကာတိ ကာကာနံ ဥဍ္ဍေပနာကာရမာဟ. နပရမရူပန္တိ ဟီနရူပံ. ဝိလီဝမဉ္စကောတိ တာလဝေတ္တကာဒီဟိ ဝီတမဉ္စကော. သာ ပနဿ သန္တာနာနံ ဆိန္နဘိန္နတာယ ဩလုဂ္ဂဝိလုဂ္ဂတာ, တထာ သတိ သာ ဝိသမရူပါ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဩဏတာ’’တိအာဒိ. သော ပုဂ္ဂလော လူခဘောဇီ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဓညံ နာမ ကုဒြူသကော’’တိ. သမကာလံ ဝပိတဗ္ဗတာယ သမဝါပကံ, ယထာဥတု ဝပိတဗ္ဗဗီဇံ. ဇာယိကာတိ ကုစ္ဆိတာ ဘရိယာ, သဗ္ဗတ္ထ ဂရဟာယံ က-သဒ္ဒေါ. သော ဝတာဟံ ပဗ္ဗဇေယျန္တိ သောဟံ ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာ ပဗ္ဗဇေယျံ, ယောဟံ ပုရိသော နာမ အဿံ ဝတာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာဝသေန အတ္တနော ပုရိသံ ဗောဓေယျ. တံသဘာဝေ ဌိတဿ ဗောဓာ န တု ဒုက္ကရာ, သာ ခဋောပိကာ. သာ ကုမ္ဘီ. မေဏ္ဍကသေဋ္ဌိနော အဍ္ဎတေဠသာနိ ကောဋ္ဌာဂါရသတာနိ ဝိယ.

១៥២. អ្នកក្រីក្រ គឺអ្នកកម្សត់។ ពាក្យថា គ្មានទ្រព្យសម្បត្តិ គឺគ្មានទ្រព្យធនផ្ទាល់ខ្លួន។ ពាក្យថា គ្រឿងបង្គោលផ្ទះ គឺគ្រឿងទ្រទ្រង់ដំបូលផ្ទះ គ្រឿងបង្គោលទាំងនោះជាឈើដែលគេដាក់បញ្ឈរ និងទទឹង។ ឈើដែលគេដាក់ព័ទ្ធជុំវិញជើងជញ្ជាំង ហៅថា ឈើខ្វែង (ឬរនូតព័ទ្ធជុំវិញ)។ ពាក្យថា ហើររំលងដោយក្អែក គឺហើរទៅហើរមកដោយពួកក្អែកហើររំលងពីលើ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "yattha kiñcideva" (ក្នុងទីណាមួយ) ជាដើម។ ពាក្យថា ក្អែកក្លាហាន សំដៅដល់អាការៈនៃការហើរឡើងរបស់ពួកក្អែក។ ពាក្យថា មិនមែនមានរូបល្អឥតខ្ចោះ គឺមានរូបថោកទាប (រូបអាក្រក់)។ ពាក្យថា គ្រែត្បាញដោយចម្រៀកឫស្សី គឺគ្រែដែលត្បាញដោយធាងត្នោត ឬធាងផ្តៅជាដើម។ កាលបើខ្សែចងគ្រែនោះដាច់រហែកខ្ទេចខ្ទីទៅ ក៏ទ្រុឌទ្រោមវៀចវេរ ព្រោះហេតុនោះ គ្រែនោះទើបមានសណ្ឋានមិនស្មើគ្នា ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "oṇatā" (កោងចុះ) ជាដើម។ បុគ្គលនោះជាអ្នកបរិភោគអាហារសៅហ្មង ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "dhaññaṃ nāma kudrūsako" (ធញ្ញជាតិឈ្មោះថា ស្រូវកូទ្រូសៈ)។ ពាក្យថា សាបព្រោះស្មើគ្នា គឺការសាបព្រោះក្នុងពេលជាមួយគ្នា ដូចជាគ្រាប់ពូជដែលត្រូវសាបព្រោះតាមរដូវកាល។ ពាក្យថា ប្រពន្ធអាក្រក់ (ជាយិកា) គឺភរិយាគួរខ្ពើមរអើម, អក្សរ "ក" (ka) ក្នុងពាក្យទាំងពួង ប្រើក្នុងន័យតិះដៀល។ ពាក្យថា "អាត្មាអញគួរតែបួសហ្ន៎" គឺអាត្មាអញនោះគួរតែកោរសក់និងពុកមាត់ពុកចង្ការហើយបួស អាត្មាអញដែលឈ្មោះថាជាបុរសពិតប្រាកដ គួរតែដាស់តឿនភាពជាបុរសរបស់ខ្លួនដោយការបួស។ ការដឹងខ្លួនរបស់បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងសភាវៈនោះ មិនមែនជាការពិបាកឡើយ, វត្ថុនោះគឺ កញ្ជើរហែក (ឬកញ្ជើចាស់)។ វត្ថុនោះគឺ ក្អមដី។ ដូចជាជង្រុកស្រូវចំនួនដប់ពីររយហាសិប (១២៥០) របស់មេណ្ឌកសេដ្ឋី។

၁၅၃. သုဝဏ္ဏနိက္ခသတာနန္တိ အနေကေသံ သုဝဏ္ဏနိက္ခသတာနံ. စယောတိ သန္တာနေဟိ နိစယော အဝီစိ နိစ္စပ္ပဗန္ဓနိစယော. တေနာဟ ‘‘သန္တာနတော ကတသန္နိစယော’’တိ.

១៥៣. ពាក្យថា "suvaṇṇanikkhasatānaṃ" (នៃរណ្តាប់មាសរាប់រយ) គឺនៃរណ្តាប់មាសរាប់រយដ៏ច្រើន។ ពាក្យថា "cayo" (គំនរ) គឺការសន្សំទុកដោយការបន្តបន្ទាប់គ្នា មិនដាច់រយៈ គឺការសន្សំទុកជាប្រចាំមិនដាច់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "santānato katasannicayo" (ការសន្សំទុកដែលធ្វើឡើងដោយការបន្តបន្ទាប់គ្នា)។

၁၅၄. ဟေဋ္ဌာ ကိဉ္စာပိ အပ္ပဇဟနကာ ပဌမံ ဒဿိတာ, ပဇဟနကာ ပဓာနာ, တေသဉ္စ ဝသေနေတ္ထ ပုဂ္ဂလစတုက္ကံ ဒဿိတံ. တေ တဉ္စေဝ ပဇဟန္တီတိ ပဇဟနကာ ပဌမံ ဂဟိတာ. ရာသိဝသေနာတိ ‘‘ဣဓုဒါယိ ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော’’တိအာဒိနာ စတုက္ကေ အာဂတဝိဘာဂံ အနာမသိတွာ ‘‘တေ တေ’’တိ ပစုရဝသေန ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘န ပါဋိယေက္ကံ ဝိဘတ္တာ’’တိ. အဝိဘာဂေန ဂဟိတဝတ္ထူသု ဝိဘာဂတော ဂဟဏံ လောကသိဒ္ဓမေတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ [Pg.77] ဝုတ္တံ. ပဇဟနကပုဂ္ဂလာတိ ‘‘တေ တဉ္စေဝ ပဇဟန္တီ’’တိ ဧဝံ ပဇဟနကပုဂ္ဂလာ ဧဝ.

១៥៤. ទោះបីជាខាងក្រោមបានបង្ហាញពួកបុគ្គលដែលមិនលះបង់មុនក៏ដោយ ប៉ុន្តែពួកបុគ្គលដែលលះបង់ជាប្រធាន ហើយពួកបុគ្គល ៤ ពួក ត្រូវបានបង្ហាញក្នុងទីនេះដោយអំណាចនៃពួកបុគ្គលទាំងនោះ។ ពួកបុគ្គលដែលលះបង់ ត្រូវបានលើកយកមកពោលមុន ដោយពាក្យថា "ពួកបុគ្គលទាំងនោះរមែងលះបង់នូវធម៌នោះឯង"។ ពាក្យថា "ដោយអំណាចនៃពួក" គឺការមិនបានប៉ះពាល់ដល់ការបែងចែកដែលមកក្នុងបុគ្គល ៤ ពួក មានពាក្យថា "ម្នាលឧទាយិ បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ" ជាដើម ប៉ុន្តែពោលដោយសេចក្តីច្រើនថា "ពួកនោះៗ"។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "មិនបានបែងចែកដោយឡែកពីគ្នាឡើយ"។ ដើម្បីបង្ហាញថា ការកាន់យកដោយការបែងចែកក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលកាន់យកដោយមិនបែងចែក ជារឿងដែលសម្រេចហើយក្នុងលោក ទើបលោកពោលពាក្យថា "yathā nāma" (ប្រៀបដូចជា) ជាដើម។ ពាក្យថា "pajahanakapuggalā" (ពួកបុគ្គលអ្នកលះបង់) គឺពួកបុគ្គលអ្នកលះបង់ពិតប្រាកដ យ៉ាងនេះថា "ពួកបុគ្គលទាំងនោះរមែងលះបង់នូវធម៌នោះឯង"។

ဥပဓိအနုဓာဝနကာတိ ဥပဓီသု အနုအနုဓာဝနကာ ဥပဓိယော အာရဗ္ဘ ပဝတ္တနကာ. ဝိတက္ကာယေဝါတိ ကာမသင်္ကပ္ပာဒိဝိတက္ကာယေဝ. ဣန္ဒြိယနာနတ္တတာတိ ဝိမုတ္တိပရိပါစကာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ပရောပရိယတ္တံ. တဿ ဟိ ဝသေနေဝ တေ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ ဇာတာ. အဂ္ဂမဂ္ဂတ္ထာယ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ ယာဝ န တံ မဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာတေန္တိ, တာဝ နပ္ပဇဟန္တိ နာမ. ဣတိ ဟေဋ္ဌိမာ တယောပိ အရိယာ အပ္ပဟီနဿ ကိလေသဿ ဝသေန ‘‘နပ္ပဇဟန္တီ’’တိ ဝုတ္တာ, ပဂေဝ ပုထုဇ္ဇနာ. ဝုတ္တနယေန ပန ဝိပဿနံ မဂ္ဂေန ဃဋေန္တာ တေ စတ္တာရော ဇနာ အဂ္ဂမဂ္ဂက္ခဏေ ပဇဟန္တိ နာမ. တေ ဧဝ တတ္ထ သီဃကာရိနော ခိပ္ပံ ပဇဟန္တိ နာမ, တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា "upadhianudhāvanakā" (អ្នករត់តាមឧបធិ) គឺអ្នករត់តាមរឿយៗក្នុងឧបធិទាំងឡាយ គឺអ្នកប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវឧបធិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "vitakkāyeva" (គឺតម្រិះទាំងឡាយនោះឯង) គឺតម្រិះមានកាមសង្កប្បៈជាដើមនោះឯង។ ពាក្យថា "indriyanānattatā" (ភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយ) គឺភាពខ្លាំងនិងខ្សោយនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលធ្វើឱ្យវិមុត្តិទុំជោរ។ ព្រោះថា បុគ្គលទាំង ៤ ពួកនោះ កើតមានឡើងដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយនោះឯង។ ពួកបុគ្គលដែលញ៉ាំងវិបស្សនាឱ្យខ្វល់ខ្វាយដើម្បីអរហត្តមគ្គ ដរាបណាដែលមិនទាន់កំចាត់បង់នូវកិលេសនោះដោយមគ្គ ដរាបនោះឈ្មោះថាមិនទាន់លះបង់ឡើយ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែព្រះអរិយបុគ្គលថ្នាក់ក្រោមទាំង ៣ ពួក ក៏លោកពោលថា "មិនទាន់លះបង់" ដោយអំណាចនៃកិលេសដែលមិនទាន់លះបង់ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់បុថុជ្ជន។ ប៉ុន្តែ តាមវិធីដែលបានពោលមកហើយនោះ ជនទាំង ៤ ពួកនោះ កាលដែលប្រកបវិបស្សនាដោយមគ្គ ឈ្មោះថាលះបង់ក្នុងខណៈនៃអរហត្តមគ្គ។ ជនទាំងនោះឯងជាអ្នកធ្វើការងារលឿន រមែងលះបង់បានឆាប់រហ័សក្នុងទីនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "tattha" (ក្នុងទីនោះ) ជាដើម។

သံဝေဂံ ကတွာ အဂ္ဂိံ အက္ကန္တပုရိသော ဝိယ. မဂ္ဂေနာတိ အနုက္ကမာဂတေန အဂ္ဂမဂ္ဂေန. မဟာဟတ္ထိပဒေါပမေတိ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၃၀၀ အာဒယော). တတ္ထ ဟိ ‘‘တဿ ဓာတာရမ္မဏမေဝ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ ပသီဒတိ သန္တိဋ္ဌတိ အဓိမုစ္စတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀၂) ဧတ္ထ အတိတိက္ခနာတိတိက္ခ-နာတိမန္ဒအတိမန္ဒ-ပုဂ္ဂလဝသေန အဋ္ဌကထာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၀၂) တယော ဝါရာ ဥဒ္ဓဋာ, တတ္ထ မဇ္ဈိမဝသေနေဝ ပဉှော ကထိတော. ဣန္ဒြိယဘာဝနေတိ ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ္တေ, တတ္ထာပိ မဇ္ဈိမနယေနေဝ ပဉှော ကထိတော. တေနာဟ ‘‘ဣမေသူ’’တိအာဒိ.

បុគ្គលដែលធ្វើសេចក្តីសង្វេគហើយ ដូចជាបុរសដែលដើរជាន់ភ្លើង។ ពាក្យថា "ដោយមគ្គ" គឺដោយអរហត្តមគ្គដែលមកដល់តាមលំដាប់។ ពាក្យថា "ក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រ" គឺក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រ (ម. និ. ១.៣០០ ជាដើម)។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រនោះ មានពាក្យថា "ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ រមែងស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅមាំ ស៊ប់ចុះក្នុងធាតុអារម្មណ៍នោះឯង" (ម. និ. ១.៣០២) ក្នុងទីនេះ លោកបានលើកឡើងនូវវារៈ ៣ យ៉ាងក្នុងអដ្ឋកថា (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣០២) ដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលមានបញ្ញាមុតស្រួចបំផុត មធ្យម និងទន់ខ្សោយបំផុត ក្នុងវារៈទាំងនោះ សំណួរត្រូវបានដោះស្រាយដោយអំណាចនៃបុគ្គលកម្រិតមធ្យមប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "ក្នុងឥន្ទ្រិយភាវនាសូត្រ" គឺក្នុងឥន្ទ្រិយភាវនាសូត្រ សូម្បីក្នុងសូត្រនោះ សំណួរក៏ត្រូវបានដោះស្រាយដោយន័យមធ្យមដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "imesu" (ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ) ជាដើម។

တန္တိ ‘‘ဥပဓီ’’တိ ဝုတ္တံ ခန္ဓပဉ္စကံ. ဒုက္ခဿ မူလန္တိ သဗ္ဗဿပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ကာရဏံ. နိဂ္ဂဟဏောတိ နိရုပါဒါနော. တေနာဟ ‘‘နိတ္တဏှော’’တိ.

ពាក្យថា "នោះ" គឺបញ្ចក្ខន្ធដែលលោកហៅថា "ឧបធិ"។ ពាក្យថា "ឫសគល់នៃទុក្ខ" គឺហេតុនៃវដ្តទុក្ខទាំងពួង។ ពាក្យថា "niggahaṇo" (មិនមានការប្រកាន់) គឺមិនមានឧបាទាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "nittaṇho" (មិនមានតណ្ហា)។

၁၅၅. ယေ ပဇဟန္တီတိ ‘‘တေ တဉ္စေဝ ပဇဟန္တီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တပုဂ္ဂလာ. တေ ဣမေ နာမ ဧတ္တကေ ကိလေသေ ပဇဟန္တီတိ ယေ တေ ပုထုဇ္ဇနာ လာဘိနော စ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ဧတ္တကေ တံတံဈာနာဒိဝတ္ထုကေ စ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈတာယ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ဧတ္တကေ ကိလေသေ ပဇဟန္တိ. ယေ နပ္ပဇဟန္တီတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အသုစိသုခံ ကာယာသုစိသန္နိဿိတတ္တာ. အနရိယေဟီတိ အပရိသုဒ္ဓေဟိ. ပဋိလာဘတော ဘာယိတဗ္ဗံ ကိလေသဒုက္ခဂတိကတ္တာ. ဝိပါကတော ဘာယိတဗ္ဗံ အပါယဒုက္ခဂတိကတ္တာ. ဂဏတောပိ ကိလေသတောပိ ဝိဝိတ္တသုခန္တိ ဂဏသင်္ဂဏိကတော စ ကိလေသသင်္ဂဏိကတော [Pg.78] စ ဝိဝိတ္တသုခံ. ရာဂါဒိဝူပသမတ္ထာယာတိ ရာဂါဒိဝူပသမာဝဟံ သုခံ. န ဘာယိတဗ္ဗံ သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ ဧကန္တဟိတဘာဝတော.

១៥៥. ពាក្យថា "ពួកបុគ្គលដែលលះបង់" គឺពួកបុគ្គលដែលលោកពោលយ៉ាងនេះថា "ពួកបុគ្គលទាំងនោះរមែងលះបង់នូវធម៌នោះឯង"។ ពួកបុគ្គលទាំងនោះ ឈ្មោះថាលះបង់នូវកិលេសមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គឺពួកបុថុជ្ជនដែលជាអ្នកបានសម្រេច (ឈាន) រមែងលះបង់នូវកាមគុណទាំង ៥ មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ និងកិលេសដែលមានឈានជាដើមនោះៗជាវត្ថុ មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ព្រោះភាពជាធម៌ដែលត្រូវកំចាត់បង់ដោយមគ្គនោះៗកំណត់ទុកហើយ។ ពាក្យថា "ពួកបុគ្គលដែលមិនលះបង់" សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលមកហើយ។ ពាក្យថា "សុខមិនស្អាត" ព្រោះអាស្រ័យនូវកាយដ៏មិនស្អាត។ ពាក្យថា "ដោយពួកអរិយៈ" គឺដោយពួកបុគ្គលដែលមិនបរិសុទ្ធ (សំដៅលើអនរិយៈ គឺពួកមិនមែនអរិយៈ)។ សុខដែលគួរខ្លាចដោយការបានមក ព្រោះមានកិលេសទុក្ខជាទីទៅក្នុងខាងមុខ។ សុខដែលគួរខ្លាចដោយវិបាក ព្រោះមានអបាយទុក្ខជាទីទៅក្នុងខាងមុខ។ ពាក្យថា "សុខដែលស្ងាត់ចាកពួកផង ចាកកិលេសផង" គឺសុខដែលស្ងាត់ចាកការច្របូកច្របល់ដោយពួកក្រុម និងការច្របូកច្របល់ដោយកិលេស។ ពាក្យថា "ដើម្បីរំងាប់រ៉ាកៈជាដើម" គឺសុខដែលនាំមកនូវការរំងាប់រ៉ាកៈជាដើម។ សុខដែលមិនគួរខ្លាច ព្រោះជាប្រយោជន៍តែម៉្យាងទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងអនាគត។

၁၅၆. ဣဉ္ဇိတသ္မိန္တိ ပစ္စတ္တေ ဘုမ္မဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ဣဉ္ဇန’’န္တိအာဒိ. ဣဉ္ဇတိ တေနာတိ ဣဉ္ဇိတံ, တဿ တဿ ဈာနဿ ခေါဘကရံ ဩဠာရိကံ ဈာနင်္ဂံ. စတုတ္ထဇ္ဈာနံ အနိဉ္ဇနံ သန္နိသိန္နာဘာဝတော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဌိတေ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တေ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၄၄-၂၄၅; မ. နိ. ၁.၃၈၄-၃၈၆; ပါရာ. ၁၂-၁၃).

១៥៦. ពាក្យថា "iñjitasmiṃ" (ក្នុងសេចក្តីញាប់ញ័រ) គឺជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថបច្ចត្តៈ (បឋមាវិភត្តិ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "iñjanaṃ" (ការញាប់ញ័រ) ជាដើម។ ធម៌ដែលញ៉ាំងចិត្តឱ្យញាប់ញ័រដោយធម៌នោះ ឈ្មោះថា "iñjita" (សេចក្តីញាប់ញ័រ) គឺអង្គឈានដ៏គ្រោតគ្រាតដែលធ្វើឱ្យឈាននោះៗកម្រើក។ ចតុត្ថជ្ឈាន ឈ្មោះថា មិនញាប់ញ័រ (អនេញ្ជៈ) ព្រោះមិនមានការកម្រើក។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា "កាលបើចិត្តតាំងនៅនឹង ដល់នូវសេចក្តីមិនញាប់ញ័រ" (ទី. និ. ១.២៤៤-២៤៥; ម. និ. ១.៣៨៤-៣៨៦; បារា. ១២-១៣)។

အလံ-သဒ္ဒေါ ယုတ္တတ္ထောပိ ဟောတိ – ‘‘အလမေဝ နိဗ္ဗိန္ဒိတုံ, အလံ ဝိမုစ္စိတု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၇၂; သံ. နိ. ၂.၁၂၄, ၁၂၈, ၁၃၄, ၁၄၃), တသ္မာ အနလံ အနုသင်္ဂံ ကာတုံ အယုတ္တန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အကတ္တဗ္ဗအာလယန္တိ ဝဒါမီ’’တိ. သန္နိဋ္ဌာနန္တိ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ အလံ ဧတ္တာဝတာတိ ဥဿာဟပဋိပ္ပဿမ္ဘနဝသေန သန္နိဋ္ဌာနံ န ကာတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသညိတံ အဏုံ ဝါ ဩရမ္ဘာဂိယသညိတံ ထူလံ ဝါ, ရူပရာဂေါတိ ဧဝရူပံ အဏုံ ဝါ ကာမာသဝေါ ပဋိဃန္တိ ဧဝရူပံ ထူလံ ဝါ, မုဒုနာ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသေန အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, ကမ္မဗန္ဓနဋ္ဌေန ဝါ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, တဗ္ဗိပရိယာယတော မဟာသာဝဇ္ဇံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နာတိတိက္ခပညဿ ဝသေန ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ ‘‘နေယျပုဂ္ဂလဿ ဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗသော ဟိ ပရိယာဒိန္နနိကန္တိကဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ ဝသေန သညာဝေဒယိတနိရောဓဿ အာဂတတ္တာ ‘‘အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ နိဋ္ဌာပိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

ម៉្យាងទៀត សព្ទថា "alaṃ" (គួរ, ល្មម) ប្រើក្នុងអត្ថថា គួរ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា "alameva nibbindituṃ, alaṃ vimuccituṃ" (គួរតែនឿយណាយពិតប្រាកដ គួរតែរួចផុត) (ទី. និ. ២.២៧២; សំ. និ. ២.១២៤, ១២៨, ១៣៤, ១៤៣) ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា "analaṃ" មានសេចក្តីថា មិនគួរធ្វើការជាប់ជំពាក់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "អាត្មាអញពោលថា ជាអាល័យដែលមិនគួរធ្វើ"។ ពាក្យថា "sanniṭṭhānaṃ" (ការសម្រេចចិត្ត) មានការប្រកបសេចក្តីថា មិនត្រូវធ្វើការសម្រេចចិត្តដោយការស្ងប់រំងាប់សេចក្តីព្យាយាមថា "ការប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ល្មមហើយ" ឡើយ។ កិលេសល្អិតដែលលោកហៅថា ឧទ្ធម្ភាគិយសញ្ញោជនៈក្តី កិលេសគ្រោតគ្រាតដែលលោកហៅថា ឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈក្តី, រូបរាគៈដែលជាកិលេសល្អិតមានសភាពយ៉ាងនេះក្តី កាមាសវៈ និងបដិឃៈដែលជាកិលេសគ្រោតគ្រាតមានសភាពយ៉ាងនេះក្តី ឈ្មោះថាមានទោសតិច ព្រោះអាការៈប្រព្រឹត្តទៅដ៏ទន់ភ្លន់ ឬឈ្មោះថាមានទោសតិច ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចងនៃកម្ម, ផ្ទុយពីនោះ គប្បីដឹងថាមានទោសច្រើន។ ព្រោះតែព្រះធម៌ទេសនាប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលមានបញ្ញាមិនមុតស្រួចពេក ទើបលោកពោលថា "ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល"។ ព្រោះថាសញ្ញាវេទយិតនិរោធដែលមកដល់ដោយអំណាចនៃព្រះអរិយបុគ្គលដែលអស់តណ្ហាគ្រឿងប្រាថ្នាដោយប្រការទាំងពួង ទើបលោកពោលថា "សម្រេចដោយកំពូលគឺអរហត្តផល"។ ចំណែកឯសេចក្តីណាដែលមិនបានបែងចែកក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះគប្បីយល់បានដោយងាយស្រួល។

လဋုကိကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការបំភ្លឺសេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាឡដុកិកោបមសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၇. စာတုမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. វណ្ណនាចាតុមសូត្រ (ការអធិប្បាយចាតុមសូត្រ)

၁၅၇. ယထာဥပနိဿယေနာတိ ယော ယော ဥပနိဿယော ယထာဥပနိဿယော, တေန ယထာဥပနိဿယေန သမ္မာပယောဂေန. ပတိဋ္ဌဟိဿန္တိ သာသနေ ပတိဋ္ဌံ ပဋိလဘိဿန္တိ. ဝသနဋ္ဌာနာနီတိ ဝဿဂ္ဂါဒိဝသေန ဝသနဋ္ဌာနာနိ. သဏ္ဌာပယမာနာတိ သုဝိဘတ္တဘာဝေန ဌပေန္တာ.

១៥៧. ពាក្យថា "yathāupanissayenā" (តាមឧបនិស្ស័យយ៉ាងណា) គឺឧបនិស្ស័យណាៗ ឈ្មោះថា តាមឧបនិស្ស័យយ៉ាងនោះ ដោយការប្រកបត្រូវតាមឧបនិស្ស័យនោះៗ។ ពាក្យថា "នឹងតាំងនៅ" គឺនឹងបាននូវការតាំងនៅមាំក្នុងព្រះសាសនា។ ពាក្យថា "ទីលំនៅទាំងឡាយ" គឺទីលំនៅទាំងឡាយដោយអំណាចនៃវស្សាជាដើម។ ពាក្យថា "រៀបចំទុក" គឺរៀបចំទុកដោយការបែងចែកយ៉ាងល្អ។

အဝိနိဗ္ဘောဂသဒ္ဒန္တိ ဝိနိဘုဉ္ဇိတွာ ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျသဒ္ဒံ. ဝစီဃောသောပိ ဟိ ဗဟူဟိ ဧကစ္စံ ပဝတ္တိတော ဌာနတော စ ဒူရတရော ကေဝလံ မဟာနိဂ္ဃောသော [Pg.79] ဧဝ ဟုတွာ သောတပထမာဂစ္ဆတိ. မစ္ဆဝိလောပေတိ မစ္ဆေ ဝိလုမ္ပိတွာ ဝိယ ဂဟဏေ, မစ္ဆာနံ ဝါ နယနေ.

ពាក្យថា "avinibbhogasaddaṃ" (សំឡេងច្របូកច្របល់គ្នា) គឺសំឡេងដែលមិនអាចបែងចែកដាច់ពីគ្នាដើម្បីស្តាប់បាន។ ព្រោះថាសូម្បីតែសំឡេងសម្តីដែលមនុស្សជាច្រើនបន្លឺឡើងព្រមគ្នាក្នុងទីឆ្ងាយ ក៏រមែងក្លាយជាសំឡេងគឹកកងដ៏ធំមកប៉ះនឹងផ្លូវត្រចៀកតែម៉្យាង។ ពាក្យថា "macchavilope" (ដូចជាការលួចត្រី) គឺក្នុងការចាប់ត្រីដូចជាការប្លន់យកត្រី ឬក្នុងការនាំយកទៅនៃពួកត្រី។

၁၅၈. ဝဝဿဂ္ဂတ္ထေတိ နိစ္ဆယတ္ထေ, ဣဒံ တာဝ အမှေဟိ ဝုစ္စမာနဝစနံ ဧကန္တသောတဗ္ဗံ, ပစ္ဆာ တုမှေဟိ ကာတဗ္ဗံ ကရောထာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝစနပရိဟာရောတိ တေဟိ သကျရာဇူဟိ ဝုတ္တဝစနဿ ပရိဟာရော. လေသကပ္ပန္တိ ကပ္ပိယလေသံ. ဓုရဝဟာတိ ဓုရဝါဟိနော, ဓောရယှာတိ အတ္ထော. ပါဒမူလန္တိ ဥပစာရံ ဝဒတိ. ဝိဂစ္ဆိဿတီတိ ဟာယိဿတိ. ပဋိပ္ဖရိတောတိ န ဘဂဝတော သမ္မုခါဝ, သကျရာဇူနံ ပုရတောပိ ဝိပ္ဖရိတောဝ ဟောတိ.

១៥៨. ពាក្យថា "vavassaggatthe" (ក្នុងអត្ថកំណត់) គឺក្នុងអត្ថសម្រេច សេចក្តីថា "ពាក្យដែលយើងកំពុងនិយាយនេះ អ្នករាល់គ្នាត្រូវតែស្តាប់ជាមុនសិន បន្ទាប់មកសឹមអ្នករាល់គ្នាធ្វើកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើចុះ" នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "vacanaparihāro" (ការដោះស្រាយពាក្យសម្តី) គឺការដោះស្រាយនូវពាក្យសម្តីដែលពួកសាក្យរាជទាំងនោះបានពោលហើយ។ ពាក្យថា "lesakappaṃ" (លេសដ៏គួរ) គឺលេសដែលគួរ (កប្បិយលេស)។ ពាក្យថា "dhuravahā" (អ្នកនាំធុរៈ) គឺអ្នកទ្រទ្រង់ធុរៈ បានដល់ សត្វពាហនៈនាំធុរៈ។ ពាក្យថា "pādamūlaṃ" (ទៀបជើង) សំដៅដល់ទីជិត (ឧបចារៈ)។ ពាក្យថា "vigacchissati" (នឹងវិនាសទៅ) គឺនឹងសាបសូន្យទៅ។ ពាក្យថា "paṭippharito" (ផ្សាយទៅវិញ) គឺមិនមែនផ្សាយទៅចំពោះតែព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះមានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែរមែងផ្សាយទៅសូម្បីចំពោះមុខពួកសាក្យរាជទាំងឡាយផងដែរ។

၁၅၉. အဘိနန္ဒတူတိ အဘိမုခေါ ဟုတွာ ပမောဒတု. အဘိဝဒတူတိ အဘိရူပဝသေန ဝဒတု. ပသာဒညထတ္တန္တိ အပ္ပသာဒဿ ဝိပရိဏာမော ဟီနာယာဝတ္တနသင်္ခါတံ ပရိဝတ္တနံ, တေနာဟ ‘‘ဝိဗ္ဘမန္တာနံ. ဝိပရိဏာမညထတ္တ’’န္တိ. ကာရဏူပစာရေန သဿေသု ဗီဇပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဗီဇာနံ တရုဏာနန္တိ တရုဏသဿာန’’န္တိ. တရုဏဘာဝေနေဝ တဿ ဘာဝိနော ဖလဿ အဘာဝေန ဝိပရိဏာမော.

១៥៩. ពាក្យថា "abhinandatu" (សូមត្រេកអរចុះ) គឺសូមបែរមុខមកត្រេកអរចុះ។ ពាក្យថា "abhivadatu" (សូមពោលសរសើរចុះ) គឺសូមពោលសរសើរដោយអំណាចនៃរូបដ៏ល្អ។ ពាក្យថា "pasādaññathattaṃ" (សេចក្តីប្រែប្រួលនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា) គឺការប្រែប្រួលនៃសេចក្តីមិនជ្រះថ្លា គឺការវិលត្រឡប់មកកាន់ភាពថោកទាបវិញ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ការប្រែប្រួលផ្សេងៗរបស់ពួកអ្នកសឹកទៅ"។ ពាក្យថា "bījānaṃ taruṇānaṃ" (នៃគ្រាប់ពូជខ្ចីទាំងឡាយ) គឺនៃដំណាំខ្ចីទាំងឡាយ ដោយការប្រើពាក្យថាគ្រាប់ពូជជំនួសដំណាំដោយឧបចារៈនៃហេតុ។ ការប្រែប្រួលព្រោះតែភាពជាដំណាំខ្ចី មិនមានផលដែលនឹងកើតមានឡើងឡើយ។

၁၆၀. ကတ္တဗ္ဗဿ သရသေနေဝ ကရဏံ စိတ္တရုစိယံ, န တထာ ပရဿ ဥဿာဒနေနာတိ အာဟ – ‘‘ပက္ကောသိယမာနာနံ ဂမနံ နာမ န ဖာသုက’’န္တိ. မယမ္ပိ ဘဂဝါ ဝိယ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရေနေဝ ဝိဟရိဿာမာတိ ဒီပေတိ ပကတိယာ ဝိဝေကဇ္ဈာသယဘာဝတော ဝိရဒ္ဓေါ အာဂတဿ ဘာရဿ အဝဟနတောယေဝ. တေနာဟ ‘‘အတ္တနော ဘာရဘာဝံ န အညာသီ’’တိ.

១៦០. ការធ្វើកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើដោយសេចក្តីពេញចិត្តរបស់ខ្លួនឯង ជារឿងគាប់ចិត្ត មិនមែនដូចជាការធ្វើដោយការជម្រុញរបស់បុគ្គលដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ការទៅរបស់ពួកបុគ្គលដែលគេហៅរក មិនមែនជាការងាយស្រួលឡើយ"។ លោកបង្ហាញថា "ទោះបីពួកយើង ក៏នឹងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នដូចជាព្រះមានព្រះភាគដែរ" ព្រោះតែការមិននាំទៅនូវភារៈដែលមកដល់ដោយការខុសប្លែកពីអធ្យាស្រ័យដែលចូលចិត្តសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់តាមធម្មតា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "មិនបានដឹងនូវភាពជាភារៈរបស់ខ្លួនឡើយ"។

၁၆၁. ကသ္မာ အာရဘီတိ? သပ္ပာယတော. ပဉ္စသတာ ဟိ ဘိက္ခူ အဘိနဝါ, တသ္မာ တေသံ ဩဝါဒဒါနတ္ထံ ဘဂဝါ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘီတိ.

១៦១. សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើម (ទេសនានេះ)? ឆ្លើយថា ព្រោះតែសេចក្តីសប្បាយ (ភាពសមគួរ)។ ព្រោះថា ភិក្ខុ ៥០០ រូបនោះ ជាភិក្ខុថ្មី ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីប្រទានឱវាទដល់ភិក្ខុទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវព្រះធម៌ទេសនានេះ។

၁၆၂. ကောဓုပါယာသဿာတိ ဧတ္ထ ကုဇ္ဈနဋ္ဌေန ကောဓော, သွေဝ စိတ္တဿ ကာယဿ စ အတိပ္ပမဒ္ဒနမထနုပ္ပာဒနေဟိ ဒဠှံ အာယာသဋ္ဌေန ဥပါယာသော. အနေကဝါရံ ပဝတ္တိတွာ အတ္တနာ သမဝေတံ သတ္တံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ အဒတွာ အနယဗျသနပါပနေန ကောဓုပါယာသဿ ဦမိသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ကောဓုပါယာသေ’’တိအာဒိ.

១៦២. ពាក្យថា "kodhupāyāsassa" (នៃក្រោធនិងឧបាយាសៈ) ក្នុងពាក្យនោះ ធម៌ដែលឈ្មោះថា ក្រោធ ព្រោះអត្ថថាខឹង, ក្រោធនោះឯង ឈ្មោះថា ឧបាយាសៈ ព្រោះអត្ថថាជាសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តយ៉ាងខ្លាំង ដោយការញ៉ាំងការសង្កត់សង្កិននិងការញាំញីចិត្តនិងកាយឱ្យកើតឡើង។ គប្បីឃើញភាពដូចជាទឹករលកនៃក្រោធនិងឧបាយាសៈ ដោយការនាំទៅកាន់សេចក្តីវិនាសអន្តរាយ មិនទុកឱកាសឱ្យងើបក្បាលឡើងរួច ដោយការគ្របសង្កត់លើសត្វដែលរួមរឹតដោយខ្លួនឯង ដែលកើតឡើងជាច្រើនដង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "kodhupāyāse" (ក្នុងក្រោធនិងឧបាយាសៈ) ជាដើម។

၁၆၃. ဩဒရိကတ္တေန ခါဒိတောတိ ဩဒရိကဘာဝေန အာမိသဂေဓေန မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကာကပ္ပနေန နာသိတသီလာဒိဂုဏတာယ ခါဒိတဓမ္မသရီရော.

១៦៣. ពាក្យថា "odarikattena khādito" (ត្រូវភាពជាអ្នកល្មភអាហារខាំស៊ី) គឺរូបកាយធម៌ (សីលាទិគុណ) ត្រូវបំផ្លាញទៅ ព្រោះភាពជាអ្នកល្មភអាហារ ដោយការជាប់ជំពាក់ក្នុងអាមិសៈ ដោយការចិញ្ចឹមជីវិតខុស (មិច្ឆាជីវៈ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ត្រូវខាំស៊ីហើយ។

၁၆၄. ပဉ္စကာမဂုဏာဝဋ္ဋေ [Pg.80] နိမုဇ္ဇိတွာတိ ဧတ္ထ ကာမရာဂါဘိဘူတေ သတ္တေ ဣတော စ ဧတ္တော, ဧတ္တော စ ဣတောတိ ဧဝံ မနာပိယရူပါဒိဝိသယသင်္ခါတေ အာဝဋ္ဋေ အတ္တာနံ သံသာရေတွာ ယထာ တတော ဗဟိဘူတေ နေက္ခမ္မေ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပာဒေတိ, ဧဝံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဗျသနာပါဒနေန ကာမဂုဏာနံ အာဝဋ္ဋသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ.

១៦៤. ពាក្យថា "nimujjitvā" (លិចចុះក្នុងវដ្តៈនៃកាមគុណទាំង ៥) ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីឃើញភាពដូចជាទឹកវក់នៃកាមគុណទាំងឡាយ ដោយការធ្វើឱ្យវិនាសអន្តរាយ ដោយការបង្វិលខ្លួនរបស់សត្វទាំងឡាយដែលត្រូវកាមរាគៈគ្របសង្កត់ ឱ្យអណ្តែតទៅអណ្តែតមកក្នុងវក់ដែលពោលគឺអារម្មណ៍មានរូបជាទីគាប់ចិត្តជាដើម យ៉ាងនេះថា ពីទីនេះទៅទីនោះ ពីទីនោះមកទីនេះ មិនធ្វើឱ្យចិត្តកើតឡើងក្នុងនេក្ខម្មៈដែលនៅខាងក្រៅវក់នោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "yathā hi" (ប្រៀបដូចជា) ជាដើម។

၁၆၅. ရာဂါနုဒ္ဓံသိတေနာတိ ရာဂေန အနုဒ္ဓံသိတေန. စဏ္ဍမစ္ဆံ အာဂမ္မာတိ သုသုကာဒိစဏ္ဍမစ္ဆံ အာဂမ္မ. မာတုဂါမံ အာဂမ္မာတိ မာတုဂါမော ဟိ ယောနိသောမနသိကာရရဟိတံ အဓီရပုရိသံ ဣတ္ထိကုတ္တဘူတေဟိ အတ္တနော ဟာဝဘာဝဝိလာသေဟိ အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ ဓီရဇာတိယမ္ပိ အတ္တနော ရူပါဒီဟိ ပလောဘနဝသေန အနဝသေသံ အတ္တနော ဥပကာရဓမ္မေ သီလာဒိကေ သမ္ပာဒေတုံ အသမတ္ထံ ကရောန္တော အနယဗျသနံ ပါပေတိ. တေနာဟ – ‘‘မာတုဂါမံ အာဂမ္မ ဥပ္ပန္နကာမရာဂေါ ဝိဗ္ဘမတီ’’တိ.

១៦៥. ពាក្យថា "Rāgānuddhaṃsitena" (ដោយរាគៈកម្ចាត់បង់ហើយ) សេចក្តីថា ដោយរាគៈដែលកម្ចាត់បង់ហើយ។ ពាក្យថា "Caṇḍamacchaṃ āgamma" (ព្រោះអាស្រ័យត្រីសាហាវ) សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យត្រីសាហាវ មានត្រីសសូកា (ផ្សោត ឬក្រពើ) ជាដើម។ ពាក្យថា "Mātugāmaṃ āgamma" (ព្រោះអាស្រ័យមាតុគាម) សេចក្តីថា ព្រោះថាមាតុគាម តែងគ្របសង្កត់ចាប់យកបុរសដែលមិនមានប្រាជ្ញា មិនមានយោនិសោមនសិការ ដោយកិរិយាមាយាស្ត្រី និងហាវភាវៈវិលាសៈ (កិរិយាញ៉ាំងចិត្តឲ្យកម្រើក) របស់ខ្លួន ហើយញ៉ាំងបុរសសូម្បីមានជាតិជាអ្នកក្លាហាន ឲ្យទៅជាអ្នកមិនអាចបំពេញធម៌ជាឧបការៈរបស់ខ្លួន មានសីលជាដើម ឲ្យសេសសល់បានឡើយ ដោយអំណាចនៃការលួងលោមដោយរូបជាដើមរបស់ខ្លួន ហើយញ៉ាំងបុរសនោះឲ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "ព្រោះអាស្រ័យមាតុគាម កាមរាគក៏កើតឡើង ហើយសឹកទៅ (ឃ្លាតចាកសាសនា)"។

ဘယံ နာမ ယတ္ထ ဘာယိတဗ္ဗဝတ္ထု, တတ္ထ ဩတရန္တဿေဝ ဟောတိ, န အနောတရန္တဿ, တံ ဩတရိတွာ ဘယံ ဝိနောဒေတွာ တတ္ထ ကိစ္စံ သာဓေတဗ္ဗံ, ဣတရထာ စတ္ထသိဒ္ဓိ န ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဥပမောပမိတဗ္ဗသရူပဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥဒကံ နိဿာယ အာနိသံသော ပိပါသဝိနယနံ သရီရသုဒ္ဓိ ပရိဠာဟူပသမော ကာယဥတုဂ္ဂါဟာပနန္တိ ဧဝမာဒိ. သာသနံ နိဿာယ အာနိသံသော ပန သင်္ခေပတော ဝဋ္ဋဒုက္ခူပသမော, ဝိတ္ထာရတော ပန သီလာနိသံသာဒိဝသေန အနေကဝိဓော, သော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၉) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တပ္ပကာရော အာနိသံသော ဟောတိ တာနိ ဘယာနိ အဘိဘုယျ ပဝတ္တဿာတိ အဓိပ္ပာယော. ဣမာနိ အဘာယိတွာတိ ဣမာနိ ကောဓူပါယာသာဒိဘယာနိ အဘိဘုယျ ပဝတ္တိတွာ အဘာယိတွာ. ကောဓူပါယာသာဒယော ဟိ ဘာယတိ ဧတသ္မာတိ ဘယန္တိ ဝုတ္တာ. ထေရောတိ မဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရော. ကာမံ ပဟာနာဘိသမယကာလော ဧဝ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယော, သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပန သံကိလေသဝေါဒါနဓမ္မေသု ကိစ္စံ အသံကိဏ္ဏံ ကတွာ ဒဿေတုံ သမာနကာလိကမ္ပိ အသမာနကာလိကံ ဝိယ ဝုတ္တံ ‘‘တဏှာသောတံ ဆိန္ဒိတွာ နိဗ္ဗာနပါရံ ဒဋ္ဌုံ န သက္ကောတီ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ឈ្មោះថាភ័យ តែងមានដល់បុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទីដែលមានវត្ថុគួរខ្លាចនោះឯង មិនមែនមានដល់បុគ្គលដែលមិនចុះទៅនោះទេ, បុគ្គលចុះទៅក្នុងទីនោះហើយ កម្ចាត់ភ័យចេញហើយ គប្បីសម្រេចកិច្ចក្នុងទីនោះ, បើមិនដូច្នោះទេ ការសម្រេចប្រយោជន៍ក៏មិនមានឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ដោយអំណាចនៃរូបភាពប្រៀបធៀប និងវត្ថុដែលត្រូវប្រៀបធៀប ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា "yathā" (យ៉ាងណា) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ អានិសង្សដោយអាស្រ័យទឹក គឺការបន្ទោបង់នូវសេចក្តីស្រេក ភាពស្អាតនៃរាងកាយ ការរំងាប់សេចក្តីក្តៅក្រហាយ និងការស្រង់ទឹកជម្រះកាយជាដើម។ ចំណែកអានិសង្សដោយអាស្រ័យព្រះសាសនា ដោយសង្ខេប គឺការរំងាប់វដ្តទុក្ខ ដោយពិស្តារ មានច្រើនប្រការ ដោយអំណាចនៃសីលានិសង្សជាដើម, អានិសង្សនោះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ អធិប្បាយថា អានិសង្សតាមប្រភេទដែលពោលហើយ តែងមានដល់បុគ្គលដែលប្រព្រឹត្តគ្របសង្កត់នូវភ័យទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា "imāni abhāyitvā" សេចក្តីថា មិនខ្លាច គឺប្រព្រឹត្តគ្របសង្កត់នូវភ័យទាំងឡាយ មានកោធៈ និងឧបាយាសៈជាដើមទាំងនេះ។ ព្រោះថាកោធៈ និងឧបាយាសៈជាដើម ហៅថា ភ័យ ព្រោះតែងខ្លាចចំពោះធម៌ទាំងនេះ។ ពាក្យថា ព្រះថេរៈ គឺព្រះមហាធម្មរក្ខិតត្ថេរ។ ពិតណាស់ កាលនៃបហានាភិសម័យ (ការត្រាស់ដឹងដោយការលះបង់) គឺជាសច្ឆិកិរិយាភិសម័យ (ការត្រាស់ដឹងដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់) តែដើម្បីបង្ហាញកិច្ចដែលមិនច្របូកច្របល់ក្នុងធម៌ជាគ្រឿងសៅហ្មង និងធម៌ជាគ្រឿងផូរផង់ ដោយសម្មាទិដ្ឋិ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ធម៌ដែលមានក្នុងកាលជាមួយគ្នា ឲ្យហាក់ដូចជាមានក្នុងកាលផ្សេងគ្នាថា "មិនអាចកាត់ចរន្តតណ្ហា ហើយមើលឃើញត្រើយគឺព្រះនិព្វានបានឡើយ"។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

စာတုမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថាចាតុមសូត្រ ចប់ហើយ។

၈. နဠကပါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. អដ្ឋកថានឡកបានសូត្រ (ការពណ៌នានឡកបានសូត្រ)

၁၆၆. ယတ္ထ [Pg.81] ဗောဓိသတ္တပမုခေါ ဝါနရော နဠကေန ပါနီယံ ပိဝိ, သာ ပေါက္ခရဏီ, တဿာမန္တော ဘူမိပ္ပဒေသော, တတ္ထ နိဝိဋ္ဌဂါမော စ ‘‘နဠကပါန’’န္တေဝ ပညာယိတ္ထ, ဣဓ ပန ဂါမော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘နဠကပါနေတိ ဧဝံနာမကေ ဂါမေ’’တိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ ဒဿေတုံ ‘‘ပုဗ္ဗေ ကိရာ’’တိ အာရဒ္ဓံ. ပညဝါတိ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာယ ပညာယ ပညဝါ.

១៦៦. ស្រះឈូកណា ដែលពួកស្វាមានព្រះពោធិសត្វជាប្រធាន បានផឹកទឹកដោយបំពង់ឫស្សី (ឬបំពង់ប្លុង) ស្រះឈូកនោះ និងទីកន្លែងដីដែលនៅជិតស្រះនោះ ព្រមទាំងភូមិដែលតាំងនៅក្នុងទីនោះ ក៏ប្រាកដឈ្មោះថា "នឡកបានៈ" តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកភូមិ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ក្នុងភូមិមានឈ្មោះយ៉ាងនេះថា នឡកបានៈ"។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ចាប់តាំងពីការមកដល់ ទើបចាប់ផ្តើមពាក្យថា "ឮថា ក្នុងកាលមុន" ជាដើម។ ពាក្យថា "paññavā" (អ្នកមានប្រាជ្ញា) គឺអ្នកមានប្រាជ្ញាក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើ។

ထူလဒီဃဗဟုလဘာဝေန မဟတီဟိ ဒါဌိကာဟိ သမန္နာဂတတ္တာ မဟာဒါဌိကော. ‘‘ဥဒကရက္ခသော အဟ’’န္တိ ဝတွာ ဝါနရာနံ ကဉ္စိ အမုဉ္စိတွာ ‘‘သဗ္ဗေ တုမှေ မမ ဟတ္ထဂတာ’’တိ ဒဿေန္တော ‘‘တုမှေ ပန သဗ္ဗေ ခါဒိဿာမီ’’တိ အာဟ. ဓမိ…ပေ… ပိဝိံသူတိ ဗောဓိသတ္တေန ဂဟိတနဠော အနဝသေသော အဗ္ဘန္တရေ သဗ္ဗသန္ဓီနံ နိဗ္ဗာဓေန ဧကစ္ဆိဒ္ဒေါ အဟောသိ. နေဝ မံ တွံ ဝဓိဿသီတိ ဥဒကရက္ခသ တွံ ဝဓိတုကာမောပိ မမ ပုရိသထာမေန န ဝဓိဿသိ.

ឈ្មោះថា "mahādāṭhika" (អ្នកមានចង្កូមធំ) ព្រោះប្រកបដោយចង្កូមធំៗ ដោយភាពធំ វែង និងក្រាស់។ យក្សទឹកនោះនិយាយថា "យើងជាយក្សទឹក" ហើយមិនព្រមលែងស្វាណាមួយឡើយ កាលនឹងបង្ហាញថា "ពួកឯងទាំងអស់គ្នាធ្លាក់ក្នុងកណ្តាប់ដៃយើងហើយ" ទើបនិយាយថា "យើងនឹងស៊ីពួកឯងទាំងអស់គ្នា"។ ពាក្យថា "dhami...pe... piviṃsu" (ផ្លុំ...ផឹកហើយ) សេចក្តីថា បំពង់ឫស្សីដែលព្រះពោធិសត្វកាន់យកហើយនោះ ក៏ក្លាយជាមានប្រហោងធ្លុះមួយគត់ ដោយមិនមានថ្នាំងខណ្ឌខាងក្នុងសេសសល់ឡើយ។ ពាក្យថា "neva maṃ tvaṃ vadhissasi" (អ្នកនឹងសម្លាប់យើងមិនបានឡើយ) សេចក្តីថា នែយក្សទឹក សូម្បីអ្នកចង់សម្លាប់ ក៏មិនអាចសម្លាប់យើងបានឡើយ ដោយកម្លាំងបុរសរបស់យើង។

ဧဝံ ပန ဝတွာ မဟာသတ္တော ‘‘အယံ ပါပေါ ဧတ္ထ ပါနီယံ ပိဝန္တေ အညေပိ သတ္တေ မာ ဗာဓယိတ္ထာ’’တိ ကရုဏာယမာနော ‘‘ဧတ္ထ ဇာယန္တာ နဠာ သဗ္ဗေ အပဗ္ဗဗန္ဓာ ဧကစ္ဆိဒ္ဒါဝ ဟောန္တူ’’တိ အဓိဋ္ဌာယ ဂတော. တေနာဟ ‘‘တတော ပဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိ.

លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះមហាសត្វមានចិត្តករុណាថា "យក្សចិត្តបាបនេះ កុំបីបៀតបៀនសត្វដទៃទៀតដែលផឹកទឹកក្នុងទីនេះឡើយ" ទើបអធិដ្ឋានថា "សូមឲ្យដើមឫស្សី (ឬដើមប្លុង) ទាំងឡាយដែលដុះក្នុងទីនេះ ទាំងអស់គ្នា កុំឲ្យមានថ្នាំងខណ្ឌ ឲ្យមានតែប្រហោងធ្លុះមួយគត់ចុះ" ហើយក៏ដើរចេញទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ចាប់តាំងពីពេលនោះមក" ជាដើម។

၁၆၇. အနုရုဒ္ဓပ္ပမုခါ ဘိက္ခူ ဘဂဝတာ ‘‘ကစ္စိ တုမှေ အနုရုဒ္ဓါ’’တိ ပုစ္ဆိတာတိ ထေရော ‘‘တဂ္ဃ မယံ, ဘန္တေ’’တိ အာဟ.

១៦៧. ពួកភិក្ខុមានព្រះអនុរុទ្ធជាប្រធាន កាលដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សួរថា "ម្នាលអនុរុទ្ធទាំងឡាយ ពួកអ្នក..." ព្រះថេរៈក៏ក្រាបបង្គំទូលថា "ពិតណាស់ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន"។

သစေ ပဗ္ဗဇတိ, ဇီဝိတံ လဘိဿတိ, နော အညထာတိ ရညာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အဘိနီတာတိ ရာဇာဘိနီတာ. စောရာဘိနီတာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. စောရာနံ မူလံ ဆိန္ဒန္တော ‘‘ကဏ္ဋကသောဓနံ ကရိဿာမီ’’တိ. အာဇီဝိကာယာတိ အာဇီဝေန ဇီဝိတဝုတ္တိယာ. ဣမေသု ပန အနုရုဒ္ဓတ္ထေရာဒီသု.

ពាក្យថា "rājābhinītā" (អ្នកដែលស្តេចនាំមកដើម្បីបួស) សេចក្តីថា បើបួស នឹងបានជីវិត បើមិនដូច្នោះទេ នឹងមិនបានឡើយ គឺស្តេចដឹកនាំមកដើម្បីការបួស។ ពាក្យថា "corābhinītā" (អ្នកដែលចោរនាំមកដើម្បីបួស) ក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ កាលកាត់ឫសគល់នៃពួកចោរ ដោយគិតថា "យើងនឹងធ្វើការជម្រះបន្លា"។ ពាក្យថា "ājīvikāya" គឺការចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាជីវៈ។ ចំណែកក្នុងបណ្តាព្រះថេរៈទាំងឡាយ មានព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរជាដើមនេះ។

ဝိဝေကန္တိ ပုဗ္ဗကာလိကကိရိယပ္ပဓာနံ ‘‘အဗျာပဇ္ဇံ ဥပေတ’’န္တိအာဒီသု ဝိယာတိ အာဟ – ‘‘ဝိဝိစ္စာ’’တိ, ဝိဝိစ္စိတွာ ဝိဝိတ္တော ဟုတွာ ဝိနာ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ပဗ္ဗဇိတကိစ္စန္တိ ပဗ္ဗဇိတဿ သာရုပ္ပကိစ္စံ. သမဏကိစ္စန္တိ သမဏဘာဝကရဏကိစ္စံ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတိ တဒဂ္ဂေန သမဏဘာဝကရမ္ပိ ကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတိ. တေနာဟ ‘‘သော ယေဝါ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា "vivekaṃ" (សេចក្តីស្ងាត់) គឺការសង្កត់ធ្ងន់លើកិរិយាដែលមានក្នុងកាលមុន ដូចក្នុងពាក្យថា "abyāpajjaṃ upetaṃ" ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "vivicca" សេចក្តីថា ស្ងាត់ហើយ គឺទៅជាអ្នកស្ងប់ស្ងាត់ ឬប្រាសចាក (កាមគុណ)។ ពាក្យថា "pabbajitakiccaṃ" (កិច្ចរបស់អ្នកបួស) គឺកិច្ចដ៏សមគួរដល់អ្នកបួស។ ពាក្យថា "samaṇakiccaṃ" (កិច្ចរបស់សមណៈ) គឺកិច្ចដែលធ្វើឲ្យមានភាពជាសមណៈ។ ព្រោះថា កាលបើមិនអាចធ្វើកិច្ចរបស់អ្នកបួសបានដោយហេតុណា ក៏មិនអាចធ្វើកិច្ចដែលធ្វើឲ្យមានភាពជាសមណៈបានដោយហេតុនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "កិច្ចនោះឯង" ជាដើម។

၁၆၈. အပ္ပဋိသန္ဓိကေ [Pg.82] တာဝ ဗျာကရောန္တော ပဝတ္တီသု ဌာနံ အတီတောတိ ကတွာ ဥပပတ္တီသု ဗျာကရောတိ နာမ တတ္ထ ပဋိသန္ဓိယာ အဘာဝကိတ္တနတော. မဟန္တတုဋ္ဌိနောတိ ဝိပုလပမောဒါ.

១៦៨. កាលព្យាករណ៍ចំពោះបុគ្គលដែលមិនមានបដិសន្ធិជាមុនសិន ឈ្មោះថាព្យាករណ៍ក្នុងការកើតឡើង ដោយធ្វើឲ្យកន្លងផុតឋានៈក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះការសម្តែងនូវភាពមិនមានបដិសន្ធិក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា "mahantatuṭṭhino" គឺអ្នកមានសេចក្តីរីករាយយ៉ាងក្រៃលែង។

၁၆၉. ဣမဿာတိ ‘‘အဿာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထဝစနံ. ဣမဿ ဌိတဿ အာယသ္မတော သာမံ ဒိဋ္ဌော ဝါ ဟောတိ အနုဿဝသုတော ဝါတိ ယောဇနာ. သမာဓိပက္ခိကာ ဓမ္မာ ဓမ္မာတိ အဓိပ္ပေတာ, သမာဓိ ပန ဧဝံဝိဟာရီတိ ဧတ္ထ ဝိဟာရသဒ္ဒေန ဂဟိတော. ဧဝံဝိမုတ္တာတိ ဧတ္ထ ပန ဝိမုတ္တိသဒ္ဒေန ဖလဝိမုတ္တိ ဂဟိတာ. စရတောပီတိ သမထဝိပဿနာစာရေန စရတောပိ ဝိဟရန္တဿပိ. ဥပါသကဥပါသိကာဌာနေသု လဗ္ဘမာနမ္ပိ အရဟတ္တံ အပ္ပကဘာဝတော ပါဠိယံ အနုဒ္ဓဋန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

១៦៩. ពាក្យថា "imassa" គឺជាការបកស្រាយសេចក្តីនៃពាក្យថា "assa"។ ការផ្សំម៉ាត់ (យោជនា) ថា "ព្រះអាយុស្មោដែលស្ថិតនៅនេះ បានឃើញដោយខ្លួនឯង ឬបានឮមក"។ ធម៌ទាំងឡាយដែលជាចំណែកនៃសមាធិ សំដៅយកពាក្យថា "dhammā" (ធម៌ទាំងឡាយ) ចំណែកឯសមាធិ ក្នុងពាក្យថា "evaṃvihārī" នេះ ត្រូវបានកាន់យកដោយពាក្យថា "vihāra" (ការនៅ)។ ក្នុងពាក្យថា "evaṃvimuttā" នេះ ចំណែកឯពាក្យថា "vimutti" ត្រូវបានកាន់យកនូវផលវិមុត្តិ។ ពាក្យថា "caratopi" សេចក្តីថា សូម្បីត្រេកត្រអាល (ប្រព្រឹត្តទៅ) ដោយសមថវិបស្សនាចារៈ គឺសូម្បីកំពុងនៅ។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីព្រះអរហត្តដែលបានសម្រេចក្នុងឋានៈជាឧបាសក និងឧបាសិកា ក៏មិនបានលើកឡើងក្នុងបាលីឡើយ ព្រោះមានចំនួនតិចតួច។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

နဠကပါနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថានឡកបានសូត្រ ចប់ហើយ។

၉. ဂေါလိယာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. អដ្ឋកថាកោលិយានិសូត្រ (ការពណ៌នាកោលិយានិសូត្រ)

၁၇၃. ပဒသမာစာရောတိ တံတံပစ္စယဘေဒဒဿနာယ ဝိဂတတ္တာ ပကာရေဟိ ဒလိဒ္ဒသမာစာရော သိထိလသမာစာရောတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန တာဒိသော သမာစာရော ထိရော ဒဠှော နာမ န ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒုဗ္ဗလသမာစာရော’’တိ. ‘‘သာခသမာစာရော’’တိ ဝါ ပါဌော, တတ္ထ တတ္ထ လဂ္ဂနဋ္ဌေန သာခါသဒိသသီလောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဩဠာရိကာစာရော’’တိ. ပစ္စယေသု သာပေက္ခောတိ ပစ္စယေသု သာပေက္ခတာယ ဧဝ ဟိဿ ဩဠာရိကာစာရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဂရုနာ ကိသ္မိဉ္စိ ဝုတ္တေ ဂါရဝဝသေန ပတိဿဝနံ ပတိဿော, ပတိဿဝစနဘူတံ တံသဘာဂဉ္စ ယံ ကိဉ္စိ ဂါရဝန္တိ အတ္ထော. သဟ ပတိဿေနာတိ သပ္ပတိဿေန, သပ္ပတိဿဝေန ဩဝါဒသမ္ပဋိစ္ဆနေန. ပတိဿီယတီတိ ဝါ ပတိဿော, ဂရုကာတဗ္ဗော, တေန သဟ ပတိဿေနာတိ သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗေ ဝိယ. တေနာဟ ‘‘သဇေဋ္ဌကေနာ’’တိ. သေရိဝိဟာရော နာမ အတ္တပ္ပဓာနဝါသော. တေနာဟ ‘‘နိရင်္ကုသဝိဟာရေနာ’’တိ.

១៧៣. ពាក្យថា "padasamācāro" សេចក្តីថា សេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏កំសត់ សេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏ធូររលុង ដោយប្រការទាំងឡាយដែលប្រាសចាកការបង្ហាញនូវការបែងចែកបច្ច័យនោះៗ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែសេចក្តីប្រព្រឹត្តបែបនោះ មិនឈ្មោះថាខ្ជាប់ខ្ជួន មាំមួនឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "មានសេចក្តីប្រព្រឹត្តទន់ខ្សោយ"។ ឬក៏មានបាឋៈថា "sākhasamācāro" សេចក្តីថា មានសីលប្រៀបដូចជាមែកឈើ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងទាក់ទើក្នុងទីនោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "មានអាចារៈគ្រោតគ្រាត"។ ពាក្យថា "paccayesu sāpekkho" (អ្នកមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងបច្ច័យ) សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានអាចារៈគ្រោតគ្រាតរបស់ភិក្ខុនោះ គប្បីដឹងដោយភាពជាអ្នកមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយនោះឯង។ កាលបើគ្រូប្រដៅនូវសេចក្តីណាមួយ ការទទួលស្តាប់ដោយអំណាចនៃសេចក្តីគោរព ឈ្មោះថា "patisso" (ការទទួលស្តាប់) សេចក្តីថា ការគោរពណាមួយដែលមានចំណែកស្មើគ្នានឹងការទទួលស្តាប់នោះ។ ពាក្យថា "saha patissena" គឺប្រកបដោយការទទួលស្តាប់ គឺការទទួលយកឱវាទដោយការស្តាប់បង្គាប់។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីធ្វើសេចក្តីគោរព ឈ្មោះថា "patisso" គឺគួរធ្វើសេចក្តីគោរព, ពាក្យថា "saha patissena" គឺប្រកបដោយសេចក្តីគោរពនោះ សេចក្តីទាំងពួងដូចមុនដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ប្រកបដោយសេចក្តីកោតក្រែងចំពោះរៀមច្បង"។ ឈ្មោះថា "serivihāra" (ការនៅតាមចិត្តខ្លួន) គឺការរស់នៅដោយយកខ្លួនឯងជាធំ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ដោយការរស់នៅដែលមិនមានគ្រឿងឃាត់ខាំង"។

အနုပခဇ္ဇာတိ အနုပကဍ္ဎိတွာ. ဂရုဋ္ဌာနိယာနံ အန္တရံ အနာပုစ္ဆာ အနုပဝိသိတွာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា "anupakhajja" សេចក្តីថា បៀតបៀន (ឬជ្រៀតជ្រែកចូលទៅ)។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះថា "ចូលទៅក្នុងចន្លោះនៃបុគ្គលគួរគោរពទាំងឡាយដោយមិនបានសុំអនុញ្ញាត" ទើបលោកពោលពាក្យថា "ក្នុងទីនោះ បុគ្គលណា" ជាដើម។

အာဘိသမာစာရိကန္တိ [Pg.83] အဘိသမာစာရေ ဘဝံ. ကိံ ပန တန္တိ အာဟ ‘‘ဝတ္တပဋိပတ္တိမတ္တမ္ပီ’’တိ. နာတိကာလဿေဝ သံဃဿ ပုရတော ပဝိသိတဗ္ဗံ, န ပစ္ဆာ ပဋိက္ကမိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန အတိကာလေ စ ဂါမပ္ပဝေသော အတိဒိဝါ ပဋိက္ကမနဉ္စ နိဝါရိတံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘န အတိပါတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စပကတိကောတိ ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တော. အဝစာပလျေနာတိ ဒဠှဝါတာပဟတပလ္လဝသဒိသေန လောလဘာဝေန.

ពាក្យថា "ābhisamācārikaṃ" គឺធម៌ដែលមានក្នុងអភិសមាចារៈ (សេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏ល្អ)។ សួរថា ចុះធម៌នោះជាអ្វី? ទើបលោកពោលថា "សូម្បីត្រឹមតែវត្តប្រតិបត្តិ"។ ភិក្ខុមិនគប្បីចូលទៅខាងមុខសង្ឃក្នុងកាលដ៏ព្រលឹមពេកឡើយ ហើយក៏មិនគប្បីត្រឡប់មកវិញក្នុងកាលដ៏យឺតយ៉ាវពេកដែរ ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ ការចូលទៅកាន់ស្រុកក្នុងកាលព្រលឹមពេក និងការត្រឡប់មកវិញក្នុងកាលថ្ងៃត្រង់ពេក ក៏ត្រូវបានហាមឃាត់ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា "na atipāto" (មិនព្រលឹមពេក) ជាដើម។ ពាក្យថា "uddhaccapakatiko" គឺអ្នកមានចិត្តរាយមាយជាប្រក្រតី។ ពាក្យថា "avacāpalyena" (ដោយភាពមិនរពឹស) គឺដោយភាពមិនរវើរវាយដែលប្រៀបដូចជាស្លឹកឈើខ្ចីដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកយ៉ាងខ្លាំង។

ပညဝတာတိ ဣမိနာ ဘိက္ခုသာရုပ္ပေသု ဣတိကတ္တဗ္ဗေသု ဥပါယပညာ အဓိပ္ပေတာ, န သုတမယပညာ. အဘိဓမ္မေ အဘိဝိနယေ ယောဂေါတိ ဣမိနာ ဘာဝနာပညာဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ ယောဂေါ ပကာသိတော. ယောဂေါတိ စ ပရိစယော ဥဂ္ဂဏှဝသေန.

ពាក្យថា "paññavatā" (ដោយបុគ្គលមានប្រាជ្ញា) ក្នុងពាក្យនេះ សំដៅយកឧបាយបញ្ញាក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើដ៏សមគួរដល់ភិក្ខុ មិនមែនសំដៅយកសុតាមយបញ្ញាឡើយ។ ពាក្យថា "abhidhamme abhivinaye yogo" (ការប្រកបក្នុងអភិធម៌ និងអភិវិន័យ) ក្នុងពាក្យនេះ សម្តែងនូវការប្រកបក្នុងភាវនាបញ្ញា និងឧត្តរិមនុស្សធម៌។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា "yogo" គឺការស៊ាំ (ការស្ទាត់ជំនាញ) ដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រ។

အာရုပ္ပာတိ ဣမိနာ စတဿောပိ အရူပသမာပတ္တိယော ဂဟိတာ, တာ ပန စတူဟိ ရူပသမာပတ္တီဟိ ဝိနာ န သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ အာဟ – ‘‘အာရုပ္ပာတိ ဧတ္တာဝတာ အဋ္ဌပိ သမာပတ္တိယော ဝုတ္တာ ဟောန္တီ’’တိ. ကသိဏေတိ ဒသဝိဓေ ကသိဏေ. ဧကံ ပရိကမ္မကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ဧကဘာဝနာ ပရိကမ္မဒီပနံ ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာနံ. တေနာဟ ‘‘ပဂုဏံ ကတွာ’’တိ. ကသိဏပရိကမ္မံ ပန တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတံ ဟောတိ, လောကိယာ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေတိ ဣမိနာ သဗ္ဗေပိ လောကုတ္တရဓမ္မေ ဒဿေတီ’’တိ. နေယျပုဂ္ဂလဿ ဝသေနာတိ ဇာနိတွာ ဝိတ္ထာရေတွာ ဉာတဗ္ဗပုဂ္ဂလဿ ဝသေနာတိ.

ពាក្យថា "āruppā" ក្នុងពាក្យនេះ កាន់យកនូវអរូបសមាបត្តិទាំង ៤ តែអរូបសមាបត្តិទាំងនោះ មិនអាចសម្រេចបានឡើយ បើមិនមានរូបសមាបត្តិទាំង ៤ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ពាក្យថា "āruppā" នេះ សំដៅយកសមាបត្តិទាំង ៨ យ៉ាង"។ ពាក្យថា "kasiṇe" គឺក្នុងកសិណ ១០ យ៉ាង។ ពាក្យថា "ekaṃ parikammakammaṭṭhānaṃ" គឺខន្ធកម្មដ្ឋានណាមួយដែលសម្តែងនូវការបរិកម្មក្នុងការចម្រើនភាវនាតែមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញហើយ"។ ចំណែកឯកសិណបរិកម្ម ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកនូវកសិណនោះឯង, ឯលោកិយឧត្តរិមនុស្សធម៌ ត្រូវបានកាន់យកក្នុងផ្នែកខាងក្រោមហើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ពាក្យថា "uttarimanussadhamme" នេះ បង្ហាញនូវលោកុត្តរធម៌ទាំងអស់"។ ពាក្យថា "neyyapuggalassa vasena" សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលត្រូវណែនាំ គឺបុគ្គលដែលត្រូវដឹងដោយការដឹង និងការពិស្តារ។

ဂေါလိယာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថាកោលិយានិសូត្រ ចប់ហើយ។

၁၀. ကီဋာဂိရိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. អដ្ឋកថាកីដាកិរិសូត្រ (ការពណ៌នាកីដាកិរិសូត្រ)

၁၇၄. ပဉ္စ အာနိသံသေတိ အပ္ပာဗာဓတာဒိကေ ပဉ္စ ဂုဏေ. တတ္ထ အက္ခိရောဂကုစ္ဆိရောဂါဒီနံ အဘာဝေါ အပ္ပာဗာဓတာ. သရီရေ တေသံ ကုပ္ပနဒုက္ခဿ အဘာဝေါ အပ္ပာတင်္ကံ. သရီရဿ ဥဋ္ဌာနသုခတာ လဟုဋ္ဌာနံ. ဗလံ နာမ ကာယဗလံ. ဖာသုဝိဟာရော ဣရိယာပထသုခတာ. အနုပက္ခန္ဒာနီတိ ဒုစ္စဇနဝသေန သတ္တာနံ အနုပဝိဋ္ဌာနိ. သဉ္ဇာနိဿထာတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, တသ္မာ ဣတိ ဧဝံ အာနိသံသန္တိ အတ္ထော.

១៧៤. ពាក្យថា "pañca ānisaṃse" គឺគុណ ៥ យ៉ាង មានភាពជាអ្នកមិនមានជំងឺជាដើម។ ក្នុងគុណទាំងនោះ ភាពមិនមានរោគភ្នែក និងរោគពោះជាដើម ឈ្មោះថា "appābādhatā" (ភាពជាអ្នកមិនមានជំងឺ)។ ភាពមិនមានទុក្ខព្រោះការរើឡើងនៃរោគទាំងឡាយនោះក្នុងរាងកាយ ឈ្មោះថា "appātaṅkaṃ" (ភាពជាអ្នកមិនមានអាពាធខ្លាំង)។ ភាពងាយស្រួលក្នុងការក្រោកឈរឡើងនៃរាងកាយ ឈ្មោះថា "lahuṭṭhānaṃ" (ភាពស្រាលខ្លួន)។ ឈ្មោះថា "balaṃ" គឺកម្លាំងកាយ។ ឈ្មោះថា "phāsuvihāro" គឺភាពសប្បាយក្នុងឥរិយាបថ។ ពាក្យថា "anupakkhandāni" សេចក្តីថា ចូលទៅជិត (ឬជ្រៀតជ្រែក) ដល់សត្វទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃជនពាល។ ក្នុងពាក្យថា "sañjānissatha" នេះ សព្ទថា "iti" មានអត្ថថា "ជាដើម" ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីថា "អានិសង្សយ៉ាងនេះ"។

၁၇၅. အာဝါသေ နိယုတ္တာတိ အာဝါသိကာ တဿ အနတိဝတ္တနတော. တေနာဟ ‘‘နိဗဒ္ဓဝါသိနော’’တိ, နိယတဝါသိနောတိ အတ္ထော. တန္နိဗန္ဓာတိ [Pg.84] နိဗန္ဓံ ဝုစ္စတိ ဗျာပါရော, တတ္ထ ဗန္ဓာ ပသုတာ ဥဿုကာတိ တန္နိဗန္ဓာ. ကထံ တေ တတ္ထ နိဗန္ဓာတိ အာဟ ‘‘အကတံ သေနာသန’’န္တိအာဒိ. ဥပ္ပဇ္ဇနကေန ကာလေန ပတ္တဗ္ဗံ ကာလိကံ သော ပန ကာလော အနာဂတော ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနာဂတေ ကာလေ ပတ္တဗ္ဗ’’န္တိ.

១៧៥. ភិក្ខុទាំងឡាយដែលត្រូវបានចាត់តាំងក្នុងអាវាស ឈ្មោះថា "āvāsikā" ព្រោះមិនកន្លងហួសនូវអាវាសនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "nibaddhavāsino" សេចក្តីថា អ្នករស់នៅជាប្រចាំ។ ពាក្យថា "tannibandhā" សេចក្តីថា ពាក្យថា "nibandha" ហៅថា ការខ្វល់ខ្វាយ (ឬកិច្ចការ), ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាប់ជំពាក់ គឺខ្វល់ខ្វាយ ឧស្សាហ៍ព្យាយាមក្នុងកិច្ចការនោះ ឈ្មោះថា "tannibandhā"។ សួរថា ចុះភិក្ខុទាំងឡាយជាប់ជំពាក់ក្នុងទីនោះដោយរបៀបណា? ទើបលោកពោលថា "សេនាសនៈដែលមិនទាន់ធ្វើ" ជាដើម។ អ្វីដែលគប្បីបានសម្រេចក្នុងកាលដែលកើតឡើង ឈ្មោះថា "kālika" (របស់ដែលមានតាមកាល) តែថាកាលនោះ គឺជាកាលអនាគតពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "របស់ដែលគប្បីបានសម្រេចក្នុងកាលអនាគត"។

၁၇၈. ဧတ္တကာ ဝေဒနာ သေဝိတဗ္ဗာတိ အဋ္ဌာရသပိ နေက္ခမ္မနိဿိတာ ဝေဒနာ သေဝိတဗ္ဗာ, ဂေဟဿိတာ န သေဝိတ္ဗ္ဗာ.

១៧៨. ពាក្យថា "ettakā vedanā sevitabbā" (វេទនាមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គប្បីសេព) សេចក្តីថា វេទនាដែលអាស្រ័យការចេញចាកកាម (នេក្ខម្មសិតវេទនា) ទាំង ១៨ យ៉ាង គប្បីសេព ចំណែកវេទនាដែលអាស្រ័យផ្ទះ (គេហសិតវេទនា) មិនគប្បីសេពឡើយ។

၁၈၁. တံ ကတံ သောဠသဝိဓဿပိ ကိစ္စဿ နိဋ္ဌိတတ္တာ. အနုလောမိကာနီတိ ဥတုသုခဘာဝေန အနုရူပါနိ. တေနာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသပ္ပာယာနီ’’တိ. သမာနံ ကုရုမာနာတိ ဩမတ္တတံ အဓိမတ္တတဉ္စ ပဟာယ သမကိစ္စတံ သမ္ပာဒေန္တာ.

១៨១. កិច្ចនោះ ឈ្មោះថាធ្វើរួចហើយ ព្រោះការសម្រេចនូវកិច្ចទាំង ១៦ ប្រការ។ ពាក្យថា "anulomikāni" (របស់ដែលសមគួរ) គឺរបស់ដែលសមស្របដោយភាពសប្បាយនៃឧតុ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ជាទីសប្បាយដល់កម្មដ្ឋាន"។ ពាក្យថា "samānaṃ kurumānā" (ធ្វើឲ្យស្មើគ្នា) គឺលះបង់នូវភាពខ្វះខាត និងភាពហួសប្រមាណ ហើយញ៉ាំងកិច្ចការឲ្យស្មើគ្នា។

၁၈၂. တေ ဒွေ ဟောန္တီတိ တေ အာဒိတော ဝုတ္တာ ဒွေ.

១៨២. ពាក្យថា "te dve honti" (ធម៌ទាំងនោះមានពីរយ៉ាង) សេចក្តីថា ធម៌ទាំងពីរយ៉ាងដែលពោលទុកខាងដើមនោះឯង។

ဥဘတော (အ. နိ. ဋီ. ၃.၇.၁၄) ဥဘယထာ ဥဘောဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဧကဒေသသရူပေကသေသနယေန. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ (ပု. ပ. အဋ္ဌ. ၂၄) ‘‘ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဒွေ ဝါရေ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ. တတ္ထ ကေစိ တာဝ ထေရာ – ‘‘သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန, မဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခေန ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ. အညေ ထေရာ – ‘‘အယံ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ရူပတော မုစ္စိတွာ နာမံ နိဿာယ ဌိတော ပုန တတော မုစ္စနတော နာမနိဿိတကော’’တိ ဝတွာ တဿ စ သာဓကံ –

ពាក្យថា Ubhato (ក្នុង អំ. និ. ដី. ៣.៧.១៤) បានដល់ ដោយទាំងពីរយ៉ាង ឬដោយចំណែកទាំងពីរ។ ពាក្យថា vimutto (រួចផុតហើយ) រួមគ្នាជា Ubhatobhāgavimutto (ព្រះអរហន្តអ្នករួចផុតដោយចំណែកទាំងពីរ) ដោយន័យនៃឯកទេសសរូបេកសេសៈ (ការលុបពាក្យដែលមានរូបដូចគ្នាទុកតែមួយចំណែក)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបក្នុងអភិធម្មអដ្ឋកថា (បុ. ប. អដ្ឋ. ២៤) ពោលទុកថា «ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតដោយចំណែកទាំងពីរ គឺរួចផុតពីរដង»។ ក្នុងអធិប្បាយនោះ ព្រះថេរៈខ្លះពោលមុនថា «ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតដោយវិក្ខម្ភនវិមុត្តិដោយសមាបត្តិ និងរួចផុតដោយសមុច្ឆេទវិមុត្តិដោយមគ្គ»។ ចំណែកព្រះថេរៈដទៃទៀតពោលថា «ព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលនេះ រួចផុតចាករូបហើយ អាស្រ័យនាមស្ថិតនៅ ព្រោះរួចផុតចាកនាមនោះម្តងទៀត ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកអាស្រ័យនាម» ហើយបានពោលគាថាជាគ្រឿងអាងនៃសេចក្តីនោះថា៖

‘‘အစ္စိ ယထာ ဝါတဝေဂေန ခိတ္တာ, (ဥပသိဝါတိ ဘဂဝါ,)အတ္ထံ ပလေတိ န ဥပေတိ သင်္ခံ;

ဧဝံ မုနိ နာမကာယာ ဝိမုတ္တော,အတ္ထံ ပလေတိ န ဥပေတိ သင်္ခ’’န္တိ. (သု. နိ. ၁၀၈၀;

စူဠနိ. ဥပသီဝမာဏဝပုစ္ဆာ ၁၁;

ဥပသီဝမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄၃) –

«ម្នាលឧបសីវៈ (ព្រះភគវាត្រាស់ថា) អណ្តាតភ្លើងដែលត្រូវកម្លាំងខ្យល់បក់ផ្សាយទៅហើយ រមែងរលត់ទៅ មិនដល់នូវការរាប់ (ថាទៅក្នុងទិសណា) យ៉ាងណាមិញ មុនីបុគ្គលរួចផុតចាកនាមកាយហើយ ក៏រមែងរលត់ទៅ មិនដល់នូវការរាប់ (ថាទៅកើតក្នុងទីណា) យ៉ាងនោះដែរ។»

ဣမံ သုတ္တပဒံ ဝတွာ ‘‘နာမကာယတော စ ရူပကာယတော စ သုဝိမုတ္တတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ. သုတ္တေ ဟိ အာကိဉ္စညာယတနလာဘိနော ဥပသိဝဗြာဟ္မဏဿ ဘဂဝတာ နာမကာယာ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ အက္ခာတောတိ. အပရေ ပန ‘‘သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန [Pg.85] ဧကဝါရံ ဝိမုတ္တော, မဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခေန ဧကဝါရံ ဝိမုတ္တောတိ ဧဝံ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ. ဧတ္ထ ပဌမဝါဒေ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော. ဒုတိယဝါဒေ ဥဘတောဘာဂတော ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော. တတိယဝါဒေ ပန ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဒွေ ဝါရေ ဝိမုတ္တောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော ကိလေသာ ဝါ ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒေဟိ ကာယဒွယတော ဝိမုတ္တာ အဿာတိ အယမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ဒွီဟိ ဘာဂေဟီ’’တိအာဒိ.

ព្រះថេរៈទាំងនោះពោលសូត្រនេះហើយ ទើបពោលថា «ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតស្រឡះចាកនាមកាយផង ចាករូបកាយផង»។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះសូត្រ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកថា ឧបសីវព្រាហ្មណ៍អ្នកបានអាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ រួចផុតចាកនាមកាយ ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ។ ចំណែកព្រះថេរៈដទៃទៀតពោលថា «ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតម្តងដោយវិក្ខម្ភនវិមុត្តិដោយសមាបត្តិ និងរួចផុតម្តងដោយសមុច្ឆេទវិមុត្តិដោយមគ្គ យ៉ាងនេះ»។ ក្នុងមតិទាំងនោះ ក្នុងវាទៈទីមួយ ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតដោយចំណែកទាំងពីរ។ ក្នុងវាទៈទីពីរ ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតចាកចំណែកទាំងពីរ។ ចំណែកក្នុងវាទៈទីបី ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតពីរដងដោយចំណែកទាំងពីរ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវាទៈទាំងនោះ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះថា រួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយ ឬកិលេសទាំងឡាយរួចផុតចាកកាយទាំងពីរ ដោយវិក្ខម្ភនវិមុត្តិ និងសមុច្ឆេទវិមុត្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «dvīhi bhāgehi» (ដោយចំណែកទាំងពីរ) ជាដើម។

သောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော. ကာမဉ္စေတ္ထ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနမ္ပိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ ဝိယ ဒုဝင်္ဂိကံ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ပန ပဒဋ္ဌာနံ ကတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော နာမ န ဟောတိ ရူပကာယတော အဝိမုတ္တတ္တာ. တဉှိ ကိလေသကာယတောဝ ဝိမုတ္တံ, န ရူပကာယတော, တသ္မာ တတော ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော န ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘စတုန္နံ အရူပ…ပေ… ပဉ္စဝိဓော ဟောတီ’’တိ. ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒိကေ နိရောဓသမာပတ္တိအန္တေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ဝတွာ – ‘‘ယတော စ ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဣမေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ယဒိပိ မဟာနိဒါနေ (ဒီ. နိ. ၂.၁၂၉-၁၃၀) ဝုတ္တံ, တံ ပန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဣဓ သဗ္ဗဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသင်္ဂဟဏတ္ထံ ‘‘ပဉ္စဝိဓော ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပါဠိ ပနေတ္ထ…ပေ… အဘိဓမ္မေ အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘိနော ဝသေန အာဂတာ’’တိ အာဟ. ဣဓာပိ ဟိ ကီဋာဂိရိသုတ္တေ ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော…ပေ… ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ အရူပသမာပတ္တိဝသေန စတ္တာရော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ, သေဋ္ဌော စ ဝုတ္တော ဝုတ္တလက္ခဏူပပတ္တိတော. ယထာဝုတ္တေသု ဟိ ပဉ္စသု ပုရိမာ စတ္တာရော နိရောဓံ န သမာပဇ္ဇန္တီတိ ပရိယာယေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ နာမ. အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ အနာဂါမီ တံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တောတိ နိပ္ပရိယာယေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌော နာမ.

ពាក្យថា So គឺព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលនោះ។ ពិតមែនតែក្នុងទីនេះ សូម្បីរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន ក៏ហៅថាដល់នូវភាពមិនញាប់ញ័រ មានអង្គពីរ ដូចជាអរូបាវចរជ្ឈានដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះខីណាស្រពដែលធ្វើរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាននោះឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត មិនឈ្មោះថាជាឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលឡើយ ព្រោះមិនទាន់រួចផុតចាករូបកាយ។ ព្រោះថា ចិត្តរបស់ព្រះខីណាស្រពនោះ រួចផុតចាកកិលេសកាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនរួចផុតចាករូបកាយទេ ហេតុនោះ ព្រះខីណាស្រពដែលចេញចាករូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាននោះហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត ទើបមិនមែនជាឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «catunnaṃ arūpa...pe... pañcavidho hotī» (ព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលមាន ៥ ពួក ដោយអំណាចនៃអរូបសមាបត្តិ ៤...)។ ទោះបីក្នុងមហានិទានសូត្រ (ទី. និ. ២.១២៩-១៣០) ទ្រង់សម្តែងវិមោក្ខ ៨ មានពាក្យថា «rūpī rūpāni passati» (បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ) ជាដើម រហូតដល់និរោធសមាបត្តិ ហើយត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ កាលណាភិក្ខុបានពាល់ត្រូវនូវវិមោក្ខទាំង ៨ នេះដោយកាយ ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ ទាំងអាសវៈទាំងឡាយរបស់ភិក្ខុនោះ ក៏អស់រលីងទៅ ព្រោះបានឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនេះឯង ហៅថា ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល» យ៉ាងណាក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះសូត្រនោះ ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលដ៏ប្រសើរបំផុត តែក្នុងទីនេះ ដើម្បីសង្គ្រោះយកព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលទាំងអស់ ទើបពោលថា «pañcavidho hotī» (មាន ៥ ពួក) ហើយពោលថា «pāḷi panettha...pe... abhidhamme aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā» (ព្រះបាលីក្នុងទីនេះ... មកដោយអំណាចនៃអ្នកបានវិមោក្ខ ៨ ក្នុងអភិធម្ម)។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងកីដាគិរិសូត្រនេះ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ... ជាឧភតោភាគវិមុត្តៈ» គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល ៤ ពួក ដោយអំណាចនៃអរូបសមាបត្តិ និងព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលដ៏ប្រសើរបំផុត ១ ពួក ព្រោះសម្រេចបាននូវលក្ខណៈដែលពោលហើយ។ ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំង ៥ ពួកដែលពោលហើយនោះ ៤ ពួកខាងដើម មិនបានចូលនិរោធសមាបត្តិទេ ទើបឈ្មោះថាជាឧភតោភាគវិមុត្តៈដោយបរិយាយ (ដោយប្រយោល)។ ចំណែកព្រះអនាគាមីអ្នកបានសមាបត្តិ ៨ ចូលនិរោធសមាបត្តិនោះហើយ ចេញមកចម្រើនវិបស្សនា បានសម្រេចព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថាជាឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលដ៏ប្រសើរបំផុតដោយនិប្បរិយាយ (ដោយផ្ទាល់)។

ကတမော စ ပုဂ္ဂလောတိအာဒီသု ကတမောတိ ပုစ္ဆာဝစနံ, ပုဂ္ဂလောတိ အသာဓာရဏတော ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝစနံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. ဧကစ္စောတိ ဧကော[Pg.86]. အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတီတိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော သဟဇာတနာမကာယေန ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရတိ. ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ ဝိပဿနာပညာယ သင်္ခါရဂတံ, မဂ္ဂပညာယ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပဿိတွာ စတ္တာရောပိ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ក្នុងពាក្យថា Katamo ca puggalo ជាដើម ពាក្យថា katamo ជាពាក្យសួរ ពាក្យថា puggalo ជាពាក្យសួរចំពោះបុគ្គលដោយមិនទូទៅ។ ពាក្យថា idha គឺក្នុងព្រះសាសនានេះ។ ពាក្យថា ekacco គឺបុគ្គលម្នាក់។ ពាក្យថា aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati សេចក្តីថា បានសម្រេចសមាបត្តិ ៨ ដោយនាមកាយដែលកើតជាមួយគ្នា ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ។ ពាក្យថា paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា បានឃើញសង្ខារធម៌ដោយវិបស្សនាបញ្ញា បានឃើញអរិយសច្ច ៤ ដោយមគ្គបញ្ញា ហើយអាសវៈទាំង ៤ ក៏អស់រលីងទៅ។

ပညာဝိမုတ္တောတိ ဝိသေသတော ပညာယ ဧဝ ဝိမုတ္တော, န တဿာ ပတိဋ္ဌာနဘူတေန အဋ္ဌဝိမောက္ခသင်္ခါတေန သာတိသယေန သမာဓိနာတိ ပညာဝိမုတ္တော. ယော အရိယော အနဓိဂတအဋ္ဌဝိမောက္ခေန သဗ္ဗသော အာသဝေဟိ ဝိမုတ္တော, တဿေတံ အဓိဝစနံ. အဓိဂတေပိ ဟိ ရူပဇ္ဈာနဝိမောက္ခေ န သော သာတိသယသမာဓိနိဿိတောတိ န တဿ ဝသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဟောတီတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. အရူပဇ္ဈာနေသု ပန ဧကသ္မိမ္ပိ သတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောယေဝ နာမ ဟောတိ. တေန ဟိ အဋ္ဌဝိမောက္ခေကဒေသေန တံနာမဒါနသမတ္ထေန အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘီတွေဝ ဝုစ္စတိ. သမုဒါယေ ဟိ ပဝတ္တော ဝေါဟာရော အဝယဝေပိ ဒိဿတိ ယထာ ‘‘သတ္တိသယော’’တိ. ပါဠီတိ အဘိဓမ္မပါဠိ. ဧတ္ထာတိ ဧတိဿံ ပညာဝိမုတ္တိကထာယံ. အဋ္ဌဝိမောက္ခပဋိက္ခေပဝသေနေဝါတိ အဝဓာရဏေန ဣဓာပိ ပဋိက္ခေပဝသေနေဝ အာဂတဘာဝံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတီ’’တိ.

ពាក្យថា Paññāvimuttoti (ព្រះបញ្ញាវិមុត្តៈ) គឺរួចផុតដោយបញ្ញាជាពិសេស មិនមែនរួចផុតដោយសមាធិដ៏ក្រៃលែងដែលពោលគឺវិមោក្ខ ៨ ដែលជាទីតាំងនៃបញ្ញានោះឡើយ ទើបឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្តៈ។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលដែលមិនបានសម្រេចវិមោក្ខ ៨ តែរួចផុតចាកអាសវៈទាំងពួង។ ពិតមែនតែព្រះអរិយបុគ្គលនោះបានសម្រេចរូបជ្ឈានវិមោក្ខ ក៏មិនឈ្មោះថាជាអ្នកអាស្រ័យសមាធិដ៏ក្រៃលែងនោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនឈ្មោះថាជាឧភតោភាគវិមុត្តៈដោយអំណាចនៃរូបជ្ឈាននោះ នេះជាសេចក្តីដែលបានពោលហើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើបានសម្រេចអរូបជ្ឈានសូម្បីតែមួយ ក៏ឈ្មោះថាជាឧភតោភាគវិមុត្តៈពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថាជាអ្នកបានវិមោក្ខ ៨ ដោយចំណែកមួយនៃវិមោក្ខ ៨ ដែលអាចញ៉ាំងឈ្មោះនោះឲ្យសម្រេចបាន។ ព្រោះថា វោហារដែលប្រើប្រាស់ក្នុងចំណែករួម រមែងប្រាកដសូម្បីក្នុងចំណែករង ដូចពាក្យថា «sattisayo» (គ្រែមានលំពែង) ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា Pāḷi គឺព្រះអភិធម្មបាលី។ ពាក្យថា ettha គឺក្នុងកថាថាដោយព្រះបញ្ញាវិមុត្តបុគ្គលនេះ។ ពាក្យថា aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva (ដោយអំណាចនៃការបដិសេធវិមោក្ខ ៨ តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ) គឺការកំណត់បង្ហាញថា សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏មកដោយអំណាចនៃការបដិសេធ (វិមោក្ខ ៨) ដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «kāyena phusitvā viharati» (ពាល់ត្រូវដោយកាយហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ)។

ဖုဋ္ဌန္တံ သစ္ဆိကရောတီတိ ဖုဋ္ဌာနံ အန္တော ဖုဋ္ဌန္တော, ဖုဋ္ဌာနံ အရူပဇ္ဈာနာနံ အနန္တရော ကာလောတိ အဓိပ္ပာယော. အစ္စန္တသံယောဂေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ, ဖုဋ္ဌာနန္တရကာလမေဝ သစ္ဆိကရောတိ သစ္ဆိကာတဗ္ဗောပါယေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘာဝနပုံသကံ ဝါ ဧတံ ‘‘ဧကမန္တံ နိသီဒီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂) ဝိယ. ယော ဟိ အရူပဇ္ဈာနေန ရူပကာယတော နာမကာယေကဒေသတော စ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ဝိမုတ္တော, တေန နိရောဓသင်္ခါတော ဝိမောက္ခော အာလောစိတော ပကာသိတော ဝိယ ဟောတိ, န ပန ကာယေန သစ္ဆိကတော, နိရောဓံ ပန အာရမ္မဏံ ကတွာ ဧကစ္စေသု အာသဝေသု ခေပိတေသု တေန သော သစ္ဆိကတော ဟောတိ, တသ္မာ သော သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ နိရောဓံ ယထာအာလောစိတံ နာမကာယေန သစ္ဆိကရောတီတိ ‘‘ကာယသက္ခီ’’တိ ဝုစ္စတိ, န တု ‘‘ဝိမုတ္တော’’တိ ဧကစ္စာနံ အာသဝါနံ အပရိက္ခီဏတ္တာ. တေနာဟ [Pg.87] – ‘‘ဈာနဖဿံ ပဌမံ ဖုသတိ, ပစ္ဆာ နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတီ’’တိ. အယံ စတုန္နံ အရူပသမာပတ္တီနံ ဧကေကတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ ကာယသက္ခိဘာဝံ ပတ္တာနံ စတုန္နံ, နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ အဂ္ဂမဂ္ဂပ္ပတ္တအနာဂါမိနော စ ဝသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဝိယ ပဉ္စဝိဓော နာမ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ အဘိဓမ္မဋီကာယံ ‘‘ကာယသက္ခိမှိပိ ဧသေဝ နယော’’တိ.

ពាក្យថា Phuṭṭhantaṃ sacchikaroti សេចក្តីថា ទីបំផុតនៃធម៌ដែលពាល់ត្រូវ ឈ្មោះថា ផុដ្ឋន្តៈ មានអធិប្បាយថា កាលដ៏កៀក (បន្ទាប់) នៃអរូបជ្ឈានទាំងឡាយដែលខ្លួនបានពាល់ត្រូវហើយ។ ពាក្យនេះជាឧបយោគវិភត្តិក្នុងអច្ចន្តសំយោគ (ការទាក់ទងគ្នាមិនដាច់) មានន័យថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវកាលបន្ទាប់ពីការពាល់ត្រូវនោះឯង ដោយឧបាយដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់។ ឬមួយ ពាក្យនេះជាភាវណបុំសកលិង្គ ដូចក្នុងពាក្យថា «ekamantaṃ nisīdi» (អង្គុយក្នុងទីសមគួរ) ជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលណា រួចផុតចាករូបកាយ និងចាកចំណែកមួយនៃនាមកាយ ដោយវិក្ខម្ភនវិមុត្តិដោយអរូបជ្ឈាន វិមោក្ខដែលពោលគឺនិរោធ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលនោះបានឃើញច្បាស់ បានប្រកាសហើយ ប៉ុន្តែមិនទាន់បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយកាយឡើយ លុះធ្វើនិរោធឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយកម្ចាត់អាសវៈខ្លះឲ្យអស់ទៅ ទើបឈ្មោះថាបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ តាមដែលបានឃើញហើយដោយនាមកាយ ទើបហៅថា «Kāyasakkhī» (ព្រះកាយសក្ខី) តែមិនហៅថា «Vimutto» (អ្នករួចផុតហើយ) ឡើយ ព្រោះអាសវៈខ្លះមិនទាន់អស់រលីង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ជាដំបូង រមែងពាល់ត្រូវនូវឈានផស្សៈ ក្រោយមក ទើបធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធគឺព្រះនិព្វាន»។ ព្រះកាយសក្ខីនេះ មាន ៥ ពួក ដូចជាព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលដែរ ដោយអំណាចនៃបុគ្គល ៤ ពួក ដែលចេញចាកអរូបសមាបត្តិ ៤ មួយៗ ហើយពិចារណាសង្ខារ រហូតដល់នូវភាពជាកាយសក្ខី និងដោយអំណាចនៃព្រះអនាគាមីដែលចេញចាកនិរោធសមាបត្តិ ហើយបានសម្រេចអរហត្តមគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបក្នុងអភិធម្មដីកាពោលថា «សូម្បីក្នុងព្រះកាយសក្ខី ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា»។

ဒိဋ္ဌန္တံ ပတ္တောတိ ဒဿနသင်္ခါတဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏဿ အနန္တရံ ပတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဒိဋ္ဌတ္တာ ပတ္တော’’တိပိ ပါဌော. ဧတေန စတုသစ္စဒဿနသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိရောဓဿ ပတ္တတံ ဒီပေတိ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခာ သင်္ခါရာ, သုခေါ နိရောဓောတိ ဉာတံ ဟောတီ’’တိ. တတ္ထ ပညာယာတိ မဂ္ဂပညာယ. ပဌမဖလဋ္ဌတော ယာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂဋ္ဌာ, တာဝ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. တေနာဟ ‘‘သောပိ ကာယသက္ခိ ဝိယ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတီ’’တိ. ယထာ ပန ပညာဝိမုတ္တော ပဉ္စဝိဓော ဝုတ္တော, ဧဝံ အယမ္ပိ သုက္ခဝိပဿကော, စတူဟိ ရူပဇ္ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌာယ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဘာဝပ္ပတ္တာ စတ္တာရော စာတိ ပဉ္စဝိဓော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သဒ္ဓါဝိမုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ, န ဣတော ဥဒ္ဓံ ဒုက္ခန္တိ. ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ ဌပေတွာ တဏှံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ ဒုက္ခသစ္စန္တိ ယာထာဝတော ပဇာနာတိ. ယသ္မာ ပန တဏှာ ဒုက္ခံ ဇနေတိ နိဗ္ဗတ္တေတိ, တတော တံ ဒုက္ခံ သမုဒေတိ, တသ္မာ နံ ‘‘အယံ ဒုက္ခသမုဒယော’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ ယသ္မာ ပန ဣဒံ ဒုက္ခံ သမုဒယော စ နိဗ္ဗာနံ ပတွာ နိရုဇ္ဈတိ အပ္ပဝတ္တိံ ဂစ္ဆတိ, တသ္မာ ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓော’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အရိယော ပန အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တံ ဒုက္ခနိရောဓံ ဂစ္ဆတိ, တေန ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါ’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဧတ္တာဝတာ နာနက္ခဏေ သစ္စဝဝတ္ထာနံ ဒဿိတံ. ဣဒါနိ တံ ဧကက္ခဏေ ဒဿေတုံ ‘‘တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တဿတ္ထော အာဂမိဿတိ.

ពាក្យថា Diṭṭhantaṃ patto សេចក្តីថា ដល់នូវធម៌បន្ទាប់ពីសោតាបត្តិមគ្គញាណដែលពោលគឺការឃើញ។ មានបាឋៈមួយទៀតថា «diṭṭhattā patto» (ដល់ព្រោះការឃើញ)។ ពាក្យនេះ បង្ហាញនូវភាពជាអ្នកដល់នូវនិរោធ ដោយទិដ្ឋិដែលពោលគឺការឃើញអរិយសច្ច ៤។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដឹងច្បាស់ថា សង្ខារទាំងឡាយជាទុក្ខ និរោធជាសុខ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា paññāya គឺដោយមគ្គបញ្ញា។ បុគ្គលតាំងពីអ្នកស្ថិតនៅក្នុងបឋមផល (សោតាបត្តិផល) រហូតដល់អ្នកស្ថិតនៅក្នុងអគ្គមគ្គ (អរហត្តមគ្គ) ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិប្បត្តៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ទិដ្ឋិប្បត្តបុគ្គលនោះ មាន ៦ ពួក ដូចជាព្រះកាយសក្ខីដែរ»។ មួយវិញទៀត គប្បីជ្រាបថា ព្រះបញ្ញាវិមុត្តបុគ្គលមាន ៥ ពួកយ៉ាងណា ព្រះទិដ្ឋិប្បត្តបុគ្គលនេះ ក៏មាន ៥ ពួកយ៉ាងនោះដែរ គឺព្រះសុខវិបស្សកៈ ១ និងបុគ្គល ៤ ពួកដែលចេញចាករូបជ្ឈាន ៤ ហើយដល់នូវភាពជាទិដ្ឋិប្បត្តៈ។ សូម្បីក្នុងព្រះសទ្ធាវិមុត្តបុគ្គល ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា idaṃ dukkhaṃ សេចក្តីថា ទុក្ខមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ ទុក្ខក្រៅពីនេះទៅទៀតមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា yathābhūtaṃ pajānāti សេចក្តីថា ដឹងតាមពិតនូវឧបាទានក្ខន្ធ ៥ វៀរលែងតែតណ្ហាថាជាទុក្ខសច្ចៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតណ្ហាតែងបង្កើត តែងញ៉ាំងទុក្ខឲ្យកើតឡើង ទុក្ខរមែងកើតឡើងព្រោះតណ្ហានោះ ហេតុនោះ ទើបដឹងតាមពិតនូវតណ្ហានោះថា «នេះជាទុក្ខសមុទ័យ»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះទុក្ខ និងសមុទ័យនេះ លុះដល់ព្រះនិព្វានហើយ រមែងរលត់ទៅ មិនប្រព្រឹត្តទៅទៀត ហេតុនោះ ទើបដឹងតាមពិតថា «នេះជាទុក្ខនិរោធ»។ ចំណែកអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ រមែងទៅកាន់ទុក្ខនិរោធនោះ ហេតុនោះ ទើបដឹងតាមពិតថា «...នេះជាទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា»។ ប៉ុណ្ណេះ ជាការបង្ហាញការកំណត់សច្ចៈក្នុងខណៈផ្សេងគ្នា។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញការកំណត់សច្ចៈនោះក្នុងខណៈតែមួយ ទើបពោលពាក្យថា «tathāgatappaveditā» ជាដើម សេចក្តីអធិប្បាយនៃពាក្យនោះនឹងមកដល់ខាងមុខ។

သဒ္ဓါယ ဝိမုတ္တောတိ ဧတေန သဗ္ဗထာ အဝိမုတ္တဿပိ သဒ္ဓါမတ္တေန ဝိမုတ္တဘာဝေါ ဒီပိတော ဟောတိ. သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိ ဝါ သဒ္ဓါယ အဓိမုတ္တောတိ အတ္ထော. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ‘‘သောတာပတ္တိဖလ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန. သဒ္ဒဟန္တဿာတိ ‘‘ဧကံသတော အယံ ပဋိပဒါ ကိလေသက္ခယံ အာဝဟတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဘာသိတတ္တာ’’တိ ဧဝံ သဒ္ဒဟန္တဿ. ယသ္မာ ပနဿ အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ [Pg.88] နိစ္စသညာပဟာနဝသေန ဘာဝနာယ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသံ ပဿတော တတ္ထ တတ္ထ ပစ္စက္ခတာပိ အတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဒဟန္တဿ ဝိယာ’’တိ. သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဧတ္ထ စ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာတိ ဝစနေန အာဂမနီယပဋိပဒါနာနတ္တေန သဒ္ဓါဝိမုတ္တဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တာနံ ပညာနာနတ္တံ ဟောတီတိ ဒဿိတံ. အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယမ္ပိ (ပု. ပ. အဋ္ဌ. ၂၈) ‘‘နေသံ ကိလေသပ္ပဟာနေ နာနတ္တံ နတ္ထိ, ပညာယ နာနတ္တံ အတ္ထိယေဝါ’’တိ ဝတွာ – ‘‘အာဂမနီယနာနတ္တေနေဝ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တံ န ပါပုဏာတီတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា Saddhāya vimutto (រួចផុតដោយសទ្ធា) នេះ បង្ហាញនូវភាពជាអ្នករួចផុតដោយសទ្ធាម៉្យាង សូម្បីតែមិនទាន់រួចផុតដោយប្រការទាំងពួងក៏ដោយ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា saddhāvimutto មានសេចក្តីថា ជឿស៊ប់ដោយសទ្ធា។ ពាក្យថា vuttanayeneva គឺដោយន័យដែលពោលហើយ មានពាក្យថា «sotāpattiphalaṃ» (សោតាបត្តិផល) ជាដើម។ ពាក្យថា saddahantassa សេចក្តីថា ដល់អ្នកជឿជាក់យ៉ាងនេះថា «បដិបទានេះ តែងនាំមកនូវការអស់ទៅនៃកិលេសដោយពិតប្រាកដ ព្រោះជាធម៌ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងទុកហើយ»។ ប៉ុន្តែ ព្រោះបុគ្គលនោះ កាលឃើញសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងកាលមុននិងកាលក្រោយនៃការចម្រើនភាវនា ដោយអំណាចនៃការលះបង់និច្ចសញ្ញាដោយអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ក៏មានសេចក្តីដឹងច្បាស់ចំពោះភ្នែកក្នុងធម៌នោះៗដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «saddahantassa viya» (ដូចជាអ្នកជឿជាក់)។ បទពីរដែលនៅសល់ ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា pubbabhāgamaggabhāvanā (ការចម្រើនបុព្វភាគមគ្គ) បង្ហាញថា ព្រោះភាពប្លែកគ្នានៃបដិបទាដែលជាគ្រឿងសម្រេច ទើបធ្វើឲ្យបញ្ញារបស់ព្រះសទ្ធាវិមុត្តបុគ្គល និងព្រះទិដ្ឋិប្បត្តបុគ្គលមានភាពប្លែកគ្នា។ សូម្បីក្នុងអភិធម្មអដ្ឋកថា (បុ. ប. អដ្ឋ. ២៨) ក៏ពោលថា «ភាពប្លែកគ្នាក្នុងការលះកិលេសរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះមិនមានឡើយ តែភាពប្លែកគ្នាក្នុងបញ្ញាគឺមានពិតប្រាកដមែន» ហើយបានធ្វើការសន្និដ្ឋានថា «ព្រះសទ្ធាវិមុត្តបុគ្គល មិនដល់នូវភាពជាទិដ្ឋិប្បត្តបុគ្គល ក៏ព្រោះតែភាពប្លែកគ្នានៃបដិបទាដែលជាគ្រឿងសម្រេចនោះឯង»។

ပညာသင်္ခါတံ ဓမ္မံ အဓိမတ္တတာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဟုတွာ ပဝတ္တံ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မော’’တိအာဒိ. သဒ္ဓံ အနုဿရတိ သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမံ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ ဣမမတ္ထံ ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ အတိဒိသတိ. ပညံ ဝါဟေတီတိ ပညာဝါဟီ, ပညံ သာတိသယံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ. သဒ္ဓါဝါဟိန္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒိကထာတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒီသု အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ ဝတ္တဗ္ဗကထာ. ဧတေသန္တိ ယထာဝုတ္တာနံ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒီနံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ကီဋာဂိရိသုတ္တေ. နနု စ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိဝသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ကာယသက္ခီအာဒယော စ အဘိဓမ္မေ အာဂတာ, ကထမိဓ အရူပဇ္ဈာနလာဘီဝသေနေဝ ဥဒ္ဓဋာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ.

ជនដែលរលឹកនឹកដល់ធម៌ ពោលគឺបញ្ញា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមានសភាពជាធម៌នាំមុខ ព្រោះភាពជាធម៌ដ៏លើសលុប ឈ្មោះថា ធម្មានុសារី។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា “dhammo” (ធម៌) ជាដើម។ លោកពោលពាក្យថា “eseva nayo” (ន័យនេះដូចគ្នាដែរ) ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះថា រលឹកនឹកដល់សទ្ធា ចម្រើនមគ្គដែលមានសទ្ធាជាប្រធាន។ ពាក្យថា paññāvāhī សេចក្តីថា នាំទៅនូវបញ្ញា គឺញ៉ាំងបញ្ញាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេស។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ចម្រើនអរិយមគ្គដែលមានបញ្ញាជាប្រធាន”។ ពាក្យថា saddhāvāhī គប្បីដឹងសេចក្តីតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា ubhatobhāgavimuttādikathā សេចក្តីថា វចីកថាដែលគប្បីពោល តាំងពីការមកដល់នៃបុគ្គលអ្នករួចផុតទាំងពីរចំណែក (ឧភតោភាគវិមុត្ត) ជាដើម។ ពាក្យថា etesaṃ សេចក្តីថា នៃបុគ្គលទាំងឡាយមានឧភតោភាគវិមុត្តជាដើម តាមដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា idha សេចក្តីថា ក្នុងកីដាកិរិសូត្រនេះ។ សួរថា៖ ចុះបុគ្គលអ្នករួចផុតទាំងពីរចំណែក និងកាយសក្ខីជាដើម ព្រោះការបានសមាបត្តិ ៨ មានមកហើយក្នុងព្រះអភិធម្ម ហេតុអ្វីបានជាក្នុងទីនេះ លើកឡើងតែដោយអំណាចនៃការបានអរូបជ្ឈានប៉ុណ្ណោះ? លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) សំដៅដល់ការចោទសួរនេះ ទើបពោលពាក្យថា “yasmā” (ព្រោះហេតុណា) ជាដើម។

ဖုသိတွာ ပတွာ. ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ န အာသဝါ ပညာယ ပဿီယန္တိ, ဒဿနကာရဏာ ပညာယ ပရိက္ခီဏာ ‘‘ဒိသွာ ပညာယ ပရိက္ခီဏာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဒဿနာယတ္တပရိက္ခယတ္တာ ဧဝ ဟိ ဒဿနံ အာသဝါနံ ခယဿ ပုရိမကိရိယာ ဟောတီတိ. တထာဂတေန ပဝေဒိတာတိ ဗောဓိမဏ္ဍေ နိသီဒိတွာ တထာဂတေန ပဋိဝိဒ္ဓါ ဝိဒိတာ ပစ္ဆာ ပရေသံ ပါကဋီကတာ. ‘‘စတုသစ္စဓမ္မာ’’တိ ဝတွာ တဒန္တောဂဓတ္တာ သီလာဒီနံ ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ ကထိတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အတ္ထေနာတိ အဝိပ္ပဋိသာရာဒိပယောဇနေန တသ္မိံ တသ္မိံ ပီတိအာဒိကေန အတ္ထေန. ကာရဏေနာတိ သပ္ပုရိသူပနိဿယာဒိနာ ကာရဏေန တသ္မိံ တသ္မိံ သမာဓိအာဒိပဒဋ္ဌာနတာယ သီလာဒိ [Pg.89] ကာရဏေ. စိဏ္ဏစရိတတ္တာတိ သဒ္ဓါစိဏ္ဏဘာဝေန သမ္ဗောဓာဝဟဘာဝေ. တတ္ထ တတ္ထ ဝိစရိတာ ဝိသေသေန စရိတာ, တေသု တေန ပညာ သုဋ္ဌု စရာပိတာတိ အတ္ထော. ပတိဋ္ဌိတာ ဟောတိ မဂ္ဂေန အာဂတတ္တာ. မတ္တာယ ပရိတ္တပ္ပမာဏေန. ဩလောကနံ ခမန္တိ, ပညာယ ဂဟေတဗ္ဗတံ ဥပေန္တိ.

ពាក្យថា phusitvā សេចក្តីថា បានដល់ (ពាល់ត្រូវ)។ ពាក្យថា paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti (ហើយអាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាអស់រលីងទៅ ព្រោះបានឃើញដោយបញ្ញា) សេចក្តីថា អាសវៈទាំងឡាយមិនមែនជាធម៌ដែលបុគ្គលឃើញដោយបញ្ញានោះទេ ប៉ុន្តែព្រោះបញ្ញាជាហេតុនៃការឃើញ អាសវៈទាំងឡាយទើបអស់ទៅ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា disvā paññāya parikkhīṇā (ឃើញហើយ អាសវៈទាំងឡាយក៏អស់ទៅដោយបញ្ញា)។ ព្រោះថា ព្រោះការអស់ទៅនៃអាសវៈ អាស្រ័យនឹងការឃើញ ការឃើញនោះឯង ទើបជាបុព្វកិរិយានៃការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា tathāgatena paveditā សេចក្តីថា ធម៌ដែលព្រះតថាគតទ្រង់គង់លើពោធិបល្ល័ង្ក ហើយត្រាស់ដឹង ជ្រាបច្បាស់ រួចទ្រង់ធ្វើឲ្យប្រាកដដល់ជនដទៃក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។ លោកពោលថា “ចតុសច្ចធម៌” ហើយព្រោះសីលជាដើម រួមបញ្ចូលក្នុងចតុសច្ចធម៌នោះ ទើបពោលថា “ក្នុងទីនេះ សីលត្រូវបានសម្តែងហើយ” ជាដើម。 ពាក្យថា atthena សេចក្តីថា ដោយប្រយោជន៍មានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាដើម និងដោយសេចក្តីមានសេចក្តីឆ្អែតកាយឆ្អែតចិត្ត (បីតិ) ជាដើម ក្នុងធម៌នោះៗ។ ពាក្យថា kāraṇena សេចក្តីថា ដោយហេតុមានការសេពគប់សប្បុរសជាដើម ក្នុងសីលជាដើម ដែលជាហេតុ ជាបទដ្ឋាននៃសមាធិជាដើម ក្នុងធម៌នោះៗ។ ពាក្យថា ciṇṇacaritattā សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាធម៌ដែលខ្លួនធ្លាប់សេពគប់ហើយ ដោយភាពជាធម៌ដែលសទ្ធាធ្លាប់សេពគប់ ក្នុងសភាពដែលនាំមកនូវសេចក្តីត្រាស់ដឹង។ សេចក្តីថា ត្រាច់ទៅក្នុងធម៌នោះៗ គឺប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេស បុគ្គលនោះញ៉ាំងបញ្ញាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងល្អក្នុងធម៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា patiṭṭhitā hoti សេចក្តីថា ជាធម៌តាំងនៅមាំហើយ ព្រោះមកដល់ដោយអំណាចនៃមគ្គ。 ពាក្យថា mattāya សេចក្តីថា ដោយប្រមាណតិចតួច។ ពាក្យថា olokanaṃ khamanti សេចក្តីថា គួរដល់ការពិនិត្យមើល គឺដល់នូវភាពជាធម៌ដែលគប្បីកាន់យកដោយបញ្ញា។

တယောတိ ကာယသက္ခိဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တသဒ္ဓါဝိမုတ္တာ. ယထာဌိတောဝ ပါဠိအတ္ထော, န တတ္ထ ကိဉ္စိ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ သုတ္တန္တပရိယာယေန အဝုတ္တံ ဝဒတိ. တဿ မဂ္ဂဿာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ယံ ကာတဗ္ဗံ, တဿ အဓိဂတတ္တာ. ဥပရိ ပန တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ အတ္ထာယ သေဝမာနာ အနုလောမသေနာသနံ, ဘဇမာနာ ကလျာဏမိတ္တေ, သမန္နာနယမာနာ ဣန္ဒြိယာနိ အနုပုဗ္ဗေန ဘာဝနာမဂ္ဂပ္ပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿန္တိ မဂ္ဂဿ အနေကစိတ္တက္ခဏိကတာယာတိ အယမေတ္ထ သုတ္တပဒေသေ ပါဠိယာ အတ္ထော.

ពាក្យថា tayo (បុគ្គល ៣ ពួក) សេចក្តីថា កាយសក្ខី ទិដ្ឋិប្បត្តៈ និងសទ្ធាវិមុត្ត។ សេចក្តីនៃព្រះបាលីតាំងនៅតាមសភាពពិត គ្មានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវជ្រើសរើសមកពោលក្នុងទីនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលនូវសេចក្តីដែលមិនបានពោលទុក ដោយសូត្របរិយាយ។ ពាក្យថា tassa maggassa សេចក្តីថា កិច្ចដែលគប្បីធ្វើចំពោះសោតាបត្តិមគ្គនោះ ព្រោះកិច្ចនោះបុគ្គលបានសម្រេចហើយ។ ចំណែកឯដើម្បីប្រយោជន៍ដល់មគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ ពួកគាត់កាលសេពសេនាសនៈដ៏សមគួរ កាលគប់រកកល្យាណមិត្ត កាលសម្របសម្រួលឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ នឹងដល់នូវព្រះអរហត្តតាមលំដាប់នៃភាវនាមគ្គ ព្រោះមគ្គមានខណៈចិត្តច្រើន នេះជាសេចក្តីនៃព្រះបាលីក្នុងសូត្រទេសនានេះ។

ဣမမေဝ ပါဠိံ ဂဟေတွာတိ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ’’တိ မဂ္ဂဋ္ဌေ ပုဂ္ဂလေ ဝတွာ ‘‘ဣမဿ ခေါ အဟံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ တေသံ ဝသေန အနုလောမသေနာသနသေဝနာဒီနံ ဝုတ္တတ္တာ ဣမမေဝ ယထာဝုတ္တံ ပါဠိပဒေသံ ဂဟေတွာ ‘‘လောကုတ္တရဓမ္မော ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော’’တိ ဝဒတိ. သော ဝတ္တဗ္ဗောတိ သော ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗော. ယဒိ မဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလေ ဝတွာ အနုလောမိကသေနာသနသေဝနာဒိ ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ မဂ္ဂသမင်္ဂိနော ဧဝ ဟုတွာ တေ တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ သန္တေ သေနာသနပဋိသံယုတ္တရူပါဒိဝိပဿနဂ္ဂဟဏသ္မိံ တဝ မတေန မဂ္ဂသမင်္ဂိနော ဧဝ အာပဇ္ဇေယျုံ, န စေတံ ဧဝံ ဟောတိ, တသ္မာ သုတ္တံ မေ လဒ္ဓန္တိ ယံ ကိဉ္စိ မာ ကထေဟီတိ ဝါရေတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ယဒိ အညေန စိတ္တေနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧဝံ သန္တေတိ နာနာစိတ္တေနေဝ သေနာသနပဋိသေဝနာဒိကေ သတိ. တတ္ထ ပါဠိယံ ယဒိ လောကုတ္တရဓမ္မသမင်္ဂိနော ဧဝ ပဉ္စဝိညာဏသမင်္ဂိကာလေပိ လောကုတ္တရသမင်္ဂိတံ သစေ သမ္ပဋိစ္ဆသိ, သတ္ထာရာ သဒ္ဓိံ ပဋိဝိရုဇ္ဈသိ သုတ္တဝိရောဓဒီပနတော. တေနာဟ ‘‘သတ္ထာရာ ဟီ’’တိအာဒိ. ဓမ္မဝိစာရဏာ နာမ တုယှံ အဝိသယော, တသ္မာ ယာဂုံ ပိဝါဟီတိ ဥယျောဇေတဗ္ဗော.

ពាក្យថា imameva pāḷiṃ gahetvā សេចក្តីថា ព្រោះលោកពោលសំដៅដល់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងមគ្គថា “katamo ca puggalo saddhānusārī” (ចុះបុគ្គលជាសទ្ធានុសារី តើដូចម្តេច?) ហើយព្រោះការសេពសេនាសនៈដ៏សមគួរជាដើម ត្រូវបានពោលទុកដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងនោះ ដោយពាក្យជាដើមថា “imassa kho ahaṃ, bhikkhave” (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគត...) ទើបកាន់យកនូវបទព្រះបាលីតាមដែលបានពោលហើយនេះឯង ហើយពោលថា “លោកុត្តរធម៌មានខណៈចិត្តច្រើន”។ ពាក្យថា so vattabbo សេចក្តីថា ជនអ្នកពោលវិតណ្ឌវាទ (អ្នកតវ៉ាឥតហេតុផល) នោះ គប្បីត្រូវគេនិយាយតបយ៉ាងនេះ។ ប្រសិនបើការសេពសេនាសនៈដ៏សមគួរជាដើម ត្រូវបានពោលទុកក្នុងព្រះបាលី សំដៅដល់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងមគ្គ ហើយពួកគាត់ជាអ្នកព្រមព្រៀងដោយមគ្គ (មគ្គសមង្គី) នោះឯង ទើបប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ កាលបើដូច្នោះមែន ក្នុងការកាន់យកវិបស្សនាមានរូបជាដើមដែលទាក់ទងនឹងសេនាសនៈ តាមមតិរបស់អ្នក ពួកគាត់ក៏គប្បីដល់នូវភាពជាមគ្គសមង្គីនោះឯង ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនមែនជាយ៉ាងនោះទេ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីហាមឃាត់ជននោះថា “អ្នកកុំពោលពាក្យណាមួយដោយអាងថា ខ្ញុំបានសូត្រមកហើយឡើយ”។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “yadi aññena cittenā” (ប្រសិនបើដោយចិត្តផ្សេង) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា evaṃ sante សេចក្តីថា កាលបើការសេពសេនាសនៈជាដើម ប្រព្រឹត្តទៅដោយចិត្តផ្សេងៗគ្នាយ៉ាងនេះ។ ក្នុងទីនោះ ប្រសិនបើអ្នកទទួលស្គាល់ភាពជាអ្នកព្រមព្រៀងដោយលោកុត្តរធម៌ សូម្បីក្នុងខណៈដែលព្រមព្រៀងដោយបញ្ចវិញ្ញាណ ក្នុងព្រះបាលី អ្នកឈ្មោះថាទាស់ទែងនឹងព្រះសាស្តា ព្រោះការបង្ហាញនូវការផ្ទុយនឹងព្រះសូត្រ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “satthārā hi” (ព្រោះថា ជាមួយនឹងព្រះសាស្តា) ជាដើម។ គប្បីបណ្តេញជននោះចេញដោយពាក្យថា “ការពិចារណាធម៌ មិនមែនជាវិស័យរបស់អ្នកទេ ព្រោះហេតុនោះ ចូរអ្នកទៅផឹកបបរទៅចុះ”។

၁၈၃. အာဒိကေနေဝါတိ ပဌမေနေဝ. အနုပုဗ္ဗသိက္ခာတိ အနုပုဗ္ဗေနေဝ ပဝတ္တသိက္ခာယ. တေနာဟ ‘‘ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစန’’န္တိ. သဒ္ဓါ ဇာတာ ဧတဿာတိ သဒ္ဓါဇာတော, အဂျာဟိတာတိပက္ခေပေန ဇာတ-သဒ္ဒဿ ပစ္ဆာဝစနံ[Pg.90]. ဧဝမေတန္တိ အဓိမုစ္စနံ ဩကပ္ပနိယသဒ္ဓါ. သန္တိကေ နိသီဒတိ ဥပဋ္ဌာနဝသေန. သာဓုကံ ကတွာ ဓာရေတီတိ ယထာသုတံ ဓမ္မံ ဝါစုဂ္ဂတကရဏဝသေန တံ ပဂုဏံ ကတွာ သာရဝသေန ဓာရေတိ. ဆန္ဒော ဇာယတီတိ ဓမ္မေသု နိဇ္ဈာနက္ခမေသု ဣမေ ဓမ္မေ ဘာဝနာပညာယ ပစ္စက္ခတော ဥဿာမီတိ ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒော ဇာယတိ. ဥဿဟတီတိ ဆန္ဒော ဥပ္ပာဒမတ္တေ အဋ္ဌတွာ တတော ဘာဝနာရမ္ဘဝသေန ဥဿဟတိ. တုလယတိတိ သမ္မသနဝသေန သင်္ခါရေ. တီရဏဝိပဿနာယ တုလယန္တောတိ တီရဏပရိညာယ ဇာနိတွာ ဥပရိ ပဟာနပရိညာယ ဝသေန ပရိတုလယန္တော ပဋိဇာနန္တော. မဂ္ဂပဓာနံ ပဒဟတီတိ မဂ္ဂလက္ခဏံ ပဓာနိကံ မဂ္ဂံ ပဒဟတိ. ပေသိတစိတ္တောတိ နိဗ္ဗာနံ ပတိ ပေသိတစိတ္တော. နာမကာယေနာတိ မဂ္ဂပ္ပဋိပါဋိယာ တံတံမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တနာမကာယေန. န ပန ကိဉ္စိ အာဟာတိ ဒူရတာယ သမာနံ န ကိဉ္စိ ဝစနံ ဘဂဝါ အာဟ တေ ဒဠှတရံ နိဂ္ဂဏှိတုံ.

១៨៣. ពាក្យថា ādikeneva សេចក្តីថា តាំងពីដំបូងបង្អស់។ ពាក្យថា anupubbasikkhā សេចក្តីថា ការសិក្សាដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “បច្ចត្តវចនៈ (បឋមាវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថនៃករណៈ (តតិយាវិភត្តិ)”។ សទ្ធាកើតឡើងហើយដល់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា saddhājāto (អ្នកមានសទ្ធាកើតឡើងហើយ) ពាក្យថា jāta នេះជាពាក្យដែលដាក់នៅខាងក្រោយ ដូចជាពាក្យថា agyāhitā ជាដើម។ ពាក្យថា evametaṃ សេចក្តីថា ការចុះចិត្តស៊ប់ គឺសទ្ធាដែលគួរជឿជាក់បាន។ ពាក្យថា santike nisīdati (អង្គុយជិត) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការចូលទៅបម្រើ。 ពាក្យថា sādhukaṃ katvā dhāreti (ទ្រទ្រង់ទុកយ៉ាងល្អ) សេចក្តីថា ធ្វើធម៌តាមដែលបានស្តាប់ហើយឲ្យស្ទាត់មាត់ ដោយអំណាចនៃការទន្ទេញចាំមាត់ ហើយទ្រទ្រង់ទុកដោយអំណាចនៃខ្លឹមសារ។ ពាក្យថា chando jāyati (សេចក្តីពេញចិត្តកើតឡើង) សេចក្តីថា កាលបើធម៌ទាំងឡាយគួរដល់ការពិចារណា សេចក្តីពេញចិត្តជាកុសលដែលចង់ធ្វើក៏កើតឡើងថា “អាត្មាអញនឹងព្យាយាមធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយនេះ ដោយភាវនាបញ្ញា”។ ពាក្យថា ussahati (ខំប្រឹង) សេចក្តីថា មិនឈប់ត្រឹមតែការកើតឡើងនៃសេចក្តីពេញចិត្តប៉ុណ្ណោះទេ តែខំប្រឹងប្រែងតទៅទៀតដោយអំណាចនៃការផ្តើមភាវនា។ ពាក្យថា tulayati (រមិលមើល) សេចក្តីថា ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយដោយអំណាចនៃការស្ទាបស្ទង់ (សម្មសនៈ)។ ពាក្យថា tīraṇavipassanāya tulayanto សេចក្តីថា កាលរមិលមើលដោយតីរណវិបស្សនា គឺដឹងច្បាស់ដោយតីរណបរិញ្ញា ហើយពិចារណាប្រៀបធៀប ដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃបហានបរិញ្ញាថ្នាក់ខ្ពស់ឡើងទៅ។ ពាក្យថា maggapadhānaṃ padahati សេចក្តីថា តាំងចិត្តខ្ជាប់ខ្ជួនក្នុងមគ្គដែលជាប្រធាន មានលក្ខណៈជាមគ្គ។ ពាក្យថា pesitacitto សេចក្តីថា មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា nāmakāyena សេចក្តីថា ដោយនាមកាយដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គនោះៗ តាមលំដាប់នៃមគ្គ។ ពាក្យថា na pana kiñci āha សេចក្តីថា ទោះបីជាស្ថិតក្នុងទីឆ្ងាយក៏ដោយ ក៏ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ព្រះវាចាអ្វីឡើយ ដើម្បីសង្កត់សង្កិនពួកភិក្ខុទាំងនោះឲ្យខ្លាំងក្លាឡើង។

၁၈၄. ပဏေန ဝေါဟာရေန ဗျာကရဏံ ပဏဝိယာ, ပဏဝိယာ အဘာဝေန ဩပဏဝိယာ, န ဥပေတီတိ န ယုဇ္ဇတိ. တန္တိ ဣဒံ ဣဓ အဓိပ္ပေတံ ပဏော ပဏဝိယံ ဒဿေတုံ. တယိဒံ သဗ္ဗံ ဘဂဝါ ‘‘မယံ ခေါ, အာဝုသော, သာယဉ္စေဝ ဘုဉ္ဇာမာ’’တိ အဿဇိပုနဗ္ဗသုကေဟိ ဝုတ္တံ သိက္ခာယ အဝတ္တနဘာဝဒီပနဝစနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

១៨៤. ការពន្យល់ដោយការជួញដូរ ពោលគឺវោហារ ឈ្មោះថា បណវិយា (ការជួញដូរ) ភាពមិនមាននៃការជួញដូរ ឈ្មោះថា ឱបណវិយា (ការមិនជួញដូរ) ពាក្យថា na upeti សេចក្តីថា មិនសមគួរ។ ពាក្យថា taṃ នេះ សំដៅយកសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការជួញដូរ និងការមិនជួញដូរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់នូវពាក្យទាំងអស់នេះ សំដៅដល់ពាក្យដែលពួកភិក្ខុអស្សជិ និងបុនព្វសុកៈពោលថា “ម្នាលអាវុសោ យើងទាំងឡាយឆ្អែតក្នុងពេលល្ងាចផង...” ដែលជាពាក្យបង្ហាញពីភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសិក្ខា។

ဥက္ခိပိတွာတိ သီသေန ဂဟေတွာ ဝိယ သမာဒါယ. အနုဓမ္မောတိ အနုရူပေါ သဘာဝေါ, သာဝကဘာဝဿ အနုစ္ဆဝိကာ ပဋိပတ္တိ. ရောဟနီယန္တိ ဝိရုဠှိဘာဝံ. သိနိယှတိ ဧတ္ထ, ဧတေန ဝါတိ သိနေဟော, ကာရဏံ. တံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ သိနေဟဝန္တံ, ပါဒကန္တိ အတ္ထော. တစော ဧကံ အင်္ဂန္တိ တစော ဝီရပက္ခဘာဝေ ဧကမင်္ဂံ. ပဓာနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ ဟိ တစေ ပလုဇ္ဇမာနေပိ တံနိမိတ္တံ အဝေါသာနံ အနာပဇ္ဇနကဿေဝ ဝီရိယဿ ဧကံ အင်္ဂံ ဧကံ ကာရဏံ. ဧဝံ သေသေသု ဝတ္တဗ္ဗံ. တေနာဟ – ‘‘အရဟတ္တံ အပ္ပတွာ န ဝုဋ္ဌဟိဿာမီတိ ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇတီ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ពាក្យថា ukkhipitvā សេចក្តីថា កាន់យក ដូចជាការយកក្បាលទៅទទួលទ្រទ្រង់ទុក។ ពាក្យថា anudhammo សេចក្តីថា សភាវៈដ៏សមគួរ គឺការប្រតិបត្តិដ៏សមគួរដល់ភាពជាសាវក។ ពាក្យថា rohanīyaṃ សេចក្តីថា ភាពលូតលាស់ (ចម្រើនឡើង)។ ទឹកចិត្តរាប់អាន (ស្អិតរមួត) ក្នុងធម៌នេះ ឬដោយធម៌នេះ ឈ្មោះថា សិនេហៈ (សេចក្តីស្រឡាញ់ ឬសេចក្តីរាប់អាន) គឺហេតុ។ សេចក្តីស្រឡាញ់នោះមានក្នុងធម៌នេះ ឈ្មោះថា sinehavantaṃ (ប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់) សេចក្តីថា ជាទីតាំង (ជាបាទដ្ឋាន)។ ពាក្យថា taco ekaṃ aṅgaṃ (ស្បែកជាអង្គមួយ) សេចក្តីថា ស្បែកជាអង្គមួយក្នុងចំណែកនៃសេចក្តីព្យាយាម។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលព្យាយាមប្រឹងប្រែង ទោះបីជាស្បែកត្រូវរលួយទៅក៏ដោយ ក៏ជាអង្គមួយ ជាហេតុមួយនៃសេចក្តីព្យាយាមដែលមិនថយក្រោយព្រោះហេតុនោះឡើយ។ ក្នុងអង្គដែលនៅសល់ ក៏គប្បីពោលយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា — “ប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះថា បើមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្តទេ អាត្មាអញនឹងមិនក្រោកឡើងឡើយ”។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

ကီဋာဂိရိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាកីដាកិរិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

နိဋ္ဌိတာ စ ဘိက္ခုဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃភិក្ខុវគ្គ ក៏ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. ပရိဗ္ဗာဇကဝဂ္ဂေါ

៣. បរិព្វាជកវគ្គ

၁. တေဝိဇ္ဇဝစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃតេវិជ្ជវច្ឆសូត្រ

၁၈၅. တတ္ထာတိ [Pg.91] ဧကပုဏ္ဍရီကသညိတေ ပရိဗ္ဗာဇကာရာမေ. အနာဂတပုဗ္ဗော လောကိယသမုဒါဟာရဝသေန ‘‘စိရဿံ ခေါ, ဘန္တေ’’တိအာဒိနာ ဝုစ္စတိ, အယံ ပနေတ္ထ အာဂတပုဗ္ဗတံ ဥပါဒါယ တထာ ဝုတ္တော. ဘဂဝါ ဟိ ကေသဉ္စိ ဝိမုတ္တိဇနနတ္ထံ, ကေသဉ္စိ ဣန္ဒြိယပရိပါကတ္ထံ, ကေသဉ္စိ ဝိသေသာဓိဂမတ္ထံ ကဒါစိ တိတ္ထိယာရာမံ ဥပဂစ္ဆတိ. အနနုညာယ ဌတွာတိ အနနုဇာနိတဗ္ဗေ ဌတွာ. အနုဇာနိတဗ္ဗံ သိယာ အနညာတဿ ဉေယျဿ အဘာဝတော. ယာဝတကဉှိ ဉေယျံ, တာဝတကံ ဘဂဝတော ဉာဏံ, ယာဝတကဉ္စ ဘဂဝတော ဉာဏံ တာဝတကံ ဉေယျံ. တေနေဝါဟ – ‘‘န တဿ အဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စိ, အထော အဝိညာတမဇာနိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. ဓောတကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၃၂; ပဋိ. မ. ၁.၁၂၁). သဗ္ဗညုတညာဏေန ဟိ ဘဂဝါ အာဝဇ္ဇေတွာ ပဇာနာတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏ’’န္တိ (မိ. ပ. ၄.၁.၂). ယဒိ ဧဝံ ‘‘စရံ သမာဟိတော နာဂေါ, တိဋ္ဌံ နာဂေါ သမာဟိတော’’တိ (အ. နိ. ၆.၄၃) ဣဒံ သုတ္တပဒံ ကထန္တိ? ဝိက္ခေပါဘာဝဒီပနပဒမေတံ, န အနာဝဇ္ဇနေနပိ ဉာဏာနံ ပဝတ္တိပရိဒီပနံ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တမေဝ.

១៨៥. ពាក្យថា tattha សេចក្តីថា ក្នុងអារាមរបស់បរិព្វាជក ឈ្មោះ ឯកបុណ្ឌរិកៈ។ បុគ្គលដែលមិនធ្លាប់មកពីមុន តែងត្រូវបានគេពោលដោយវោហារលោកិយថា “បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន អស់កាលជាយូរណាស់ហើយ...” ជាដើម ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រូវបានគេពោលយ៉ាងនោះ ដោយអាស្រ័យនឹងការដែលទ្រង់ធ្លាប់យាងមកពីមុន។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជួនកាលទ្រង់យាងទៅកាន់អារាមរបស់ពួកអន្យតិរ្ថិយ ដើម្បីញ៉ាំងការរួចផុតឲ្យកើតឡើងដល់ជនខ្លះ ដើម្បីញ៉ាំងឥន្ទ្រិយឲ្យចាស់ក្លាដល់ជនខ្លះ ដើម្បីការសម្រេចគុណវិសេសដល់ជនខ្លះ។ ពាក្យថា ananuññāya ṭhatvā សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងសភាពដែលមិនគួរអនុញ្ញាត។ គប្បីជាសភាពដែលគួរអនុញ្ញាត ព្រោះមិនមានញេយ្យធម៌ដែលមិនដឹង។ ព្រោះថា ញេយ្យធម៌មានប្រមាណប៉ុន្មាន ព្រះញាណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ ព្រះញាណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានប្រមាណប៉ុន្មាន ញេយ្យធម៌ក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា — “ក្នុងលោកនេះ អ្វីៗដែលព្រះអង្គមិនធ្លាប់ឃើញ មិនធ្លាប់ដឹង មិនធ្លាប់ជ្រាបច្បាស់ មិនមានឡើយ” ជាដើម។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នឹកគិត (អាវជ្ជនៈ) ហើយដឹងច្បាស់ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រោះពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា “ព្រះញាណរបស់ព្រះពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគ ជាប់ទាក់ទងនឹងការនឹកគិត (អាវជ្ជនៈ)”។ ប្រសិនបើដូច្នោះមែន ចុះបទព្រះសូត្រនេះថា “ព្រះពុទ្ធជាអ្នកប្រសើរ កាលយាងទៅ ក៏មានចិត្តតាំងមាំ កាលឈរ ក៏មានចិត្តតាំងមាំ” តើដូចម្តេច? បទនេះជាបទបង្ហាញពីភាពមិនមានសេចក្តីរាយមាយ មិនមែនជាការបង្ហាញពីការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណទាំងឡាយដោយមិនបាច់នឹកគិតនោះឡើយ។ សេចក្តីណាដែលគប្បីពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះត្រូវបានពោលដោយពិស្តារខាងក្រោមរួចហើយ។

၁၈၆. ယာဝဒေဝါတိ ဣဒံ ယထာရုစိ ပဝတ္တိ ဝိယ အပရာပရုပ္ပတ္တိပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘သကိံ ခီဏာနံ အာသဝါနံ ပုန ခေပေတဗ္ဗာဘာဝါ’’တိ. ပစ္စုပ္ပန္နဇာနနဂုဏန္တိ ဣဒံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဿ ပရိဘဏ္ဍဉာဏံ အနာဂတံသဉာဏံ အနာဒိယိတွာ ဝုတ္တံ, တဿ ပန ဝသေန အနာဂတံသဉာဏဂုဏံ ဒဿေတီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ.

១៨៦. ពាក្យថា yāvadeva នេះ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញពីភាពមិនមាននៃការកើតឡើងម្តងហើយម្តងទៀត ដូចជាការប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណង់ចិត្ត ទើបពោលថា “ព្រោះអាសវៈទាំងឡាយដែលអស់ទៅម្តងហើយ មិនមានការអស់ទៅម្តងទៀតឡើយ”។ ពាក្យថា paccuppannajānanaguṇaṃ (គុណនៃការដឹងបច្ចុប្បន្ន) នេះ លោកពោលដោយមិនបានកាន់យកនូវអនាគតំសញាណ ដែលជាបរិភណ្ឌញាណនៃទិព្វចក្ខុញាណ ប៉ុន្តែគប្បីពោលថា លោកបង្ហាញនូវគុណនៃអនាគតំសញាណ ដោយអំណាចនៃអនាគតំសញាណនោះ។

ဂိဟိပရိက္ခာရေသူတိ ဝတ္ထာဘရဏာဒိဓနဓညာဒိဂိဟိပရိက္ခာရေသု. ဂိဟိလိင်္ဂံ ပန အပ္ပမာဏံ, တသ္မာ ဂိဟိဗန္ဓနံ ဆိန္ဒိတွာ ဒုက္ခဿန္တကရာ ဟောန္တိယေဝ. သတိ ပန ဒုက္ခဿန္တကိရိယာယ ဂိဟိလိင်္ဂေ တေ န တိဋ္ဌန္တိယေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယေပီ’’တိအာဒိမာဟ. သုက္ခာပေတွာ သမုစ္ဆိန္ဒိတွာ. အရဟတ္တံ ပတ္တဒိဝသေယေဝ ပဗ္ဗဇနံ ဝါ ပရိနိဗ္ဗာနံ ဝါတိ အယံ နယော န သဗ္ဗသာဓာရဏောတိ အာဟ ‘‘ဘူမဒေဝတာ ပန တိဋ္ဌန္တီ’’တိ. တတ္ထ ကာရဏဝစနံ [Pg.92] ‘‘နိလီယနောကာသဿ အတ္ထိတာယာ’’တိ. အရညပဗ္ဗတာဒိပဝိဝေကဋ္ဌာနံ နိလီယနောကာသော. သေသကာမဘဝေတိ ကာမလောကေ. လဠိတဇနဿာတိ အာဘရဏာလင်္ကာရနစ္စဂီတာဒိဝသေန ဝိလာသယုတ္တဇနဿ.

ពាក្យថា gihiparikkhāresu សេចក្តីថា ក្នុងគ្រឿងបរិក្ខាររបស់គ្រហស្ថ មានសម្លៀកបំពាក់ គ្រឿងអលង្ការ ទ្រព្យសម្បត្តិ និងស្រូវអង្ករជាដើម។ ចំណែកឯភេទជាគ្រហស្ថ មិនមែនជាគ្រឿងកំណត់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ពួកគាត់កាត់ផ្តាច់ចំណងគ្រហស្ថហើយ តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបានពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ កាលបើការធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខមានឡើង ពួកគាត់មិនស្ថិតនៅក្នុងភេទជាគ្រហស្ថឡើយ លោកដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យថា “yepī” (ទោះបីជាពួកជនណា) ជាដើម។ ពាក្យថា sukkhāpetvā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យស្ងួត គឺកាត់ផ្តាច់។ ន័យដែលថា “ការបួស ឬការបរិនិព្វាន ក្នុងថ្ងៃដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តនោះឯង” នេះ មិនមែនទូទៅដល់បុគ្គលទាំងអស់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ចំណែកឯភុម្មទេវតាទាំងឡាយ តែងស្ថិតនៅ”។ ពាក្យពោលបង្ហាញហេតុក្នុងទីនោះថា “ព្រោះមានឱកាសសម្រាប់ពួនសម្ងំ”។ ទីកន្លែងស្ងាត់ស្ងៀម មានព្រៃ និងភ្នំជាដើម ឈ្មោះថា ឱកាសសម្រាប់ពួនសម្ងំ។ ពាក្យថា sesakāmabhave សេចក្តីថា ក្នុងកាមលោកដែលនៅសល់។ ពាក្យថា laḷitajanassāti សេចក្តីថា នៃជនដែលប្រកបដោយការលម្អ មានការតុបតែងខ្លួន គ្រឿងអលង្ការ ការរាំច្រៀងជាដើម។

သောပီတိ ‘‘သော အညတြ ဧကေနာ’’တိ ဝုတ္တော သောပိ. ကရတော န ကရီယတိ ပါပန္တိ ဧဝံ န ကိရိယံ ပဋိဗာဟတိ. ယဒိ အတ္တာနံယေဝ ဂဟေတွာ ကထေတိ, အထ ကသ္မာ မဟာသတ္တော တဒါ အာဇီဝကပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂစ္ဆီတိ အာဟ ‘‘တဒါ ကိရာ’’တိအာဒိ. တဿပီတိ န ကေဝလံ အညေသံ ဧဝ ပါသဏ္ဍာနံ, တဿပိ. ဝီရိယံ န ဟာပေသီတိ တပေါဇိဂုစ္ဆဝါဒံ သမာဒိယိတွာ ဌိတော ဝိရာဂတ္ထာယ တံ သမာဒိဏ္ဏဝတ္တံ န ပရိစ္စဇိ, သတ္ထုသာသနံ န ဆဍ္ဍေသိ. တေနာဟ – ‘‘ကိရိယဝါဒီ ဟုတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တတီ’’တိ.

ពាក្យថា Sopī គឺព្រះអង្គនោះដែលទ្រង់ត្រាស់ថា "so aññatra ekenā" (ព្រះអង្គនោះ លើកលែងតែម្នាក់ចេញ)។ ពាក្យថា 'កាលធ្វើ បាបមិនឈ្មោះថាជាបុគ្គលធ្វើឡើយ' យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាបដិសេធនូវកិរិយា (ការធ្វើ)។ ប្រសិនបើទ្រង់កាន់យកតែព្រះអង្គឯងហើយត្រាស់សំដែង ហេតុអ្វីបានជាព្រះមហាសត្វយាងទៅកាន់ការបួសជាអាជីវកក្នុងកាលនោះ? ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "tadā kirā" (ឮថា ក្នុងកាលនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Tassapī (សូម្បីរបស់ព្រះអង្គនោះ) គឺមិនត្រឹមតែរបស់ពួកអន្យតិរ្ថិយដទៃប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីរបស់ព្រះអង្គនោះដែរ។ ពាក្យថា Vīriyaṃ na hāpesī (មិនបានលះបង់សេចក្តីព្យាយាម) គឺព្រះអង្គសមាទាននូវតបោជិគុច្ឆវាទ (លទ្ធិខ្ពើមបាបដោយតបៈ) ហើយឋិតនៅ មិនបានលះបង់នូវវត្តដែលសមាទានហើយនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់វិរាគធម៌ មិនបានបោះបង់ចោលនូវសាសនារបស់ព្រះសាស្តាឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ជាកិរិយវាទី ហើយទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌"។

တေဝိဇ္ဇဝစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថា តេវិជ្ជវច្ឆសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၂. အဂ္ဂိဝစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. អដ្ឋកថា អគ្គិវច្ឆសូត្រ (ការពន្យល់សេចក្តីនៃអគ្គិវច្ឆសូត្រ)

၁၈၇. လောကဿ သဿတတာပဝတ္တိပဋိက္ခေပဝသေန ပဝတ္တော ဝါဒေါ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ ဧဝ ဟောတီတိ သဿတဂ္ဂါဟာဘာဝေ ဥစ္ဆေဒဂ္ဂါဟဘာဝတော ပုန ပရိဗ္ဗာဇကေန ‘‘အသဿတော လောကော’’တိ ဝဒန္တေန ဥစ္ဆေဒဂ္ဂါဟော ပုစ္ဆိတော, ဘဂဝတာပိ သော ဧဝ ပဋိက္ခိတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒုတိယေ နာဟံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကော’’တိ. အန္တာနန္တိကာဒိဝသေနာတိ ဧတ္ထ အန္တာနန္တိကဂ္ဂဟဏေန အန္တဝါ လောကော အနန္တဝါ လောကောတိ ဣမံ ဝါဒဒွယမာဟ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိအာဒိဝါဒစတုက္ကံ သင်္ဂဏှာတိ, ဣတရံ ပန ဒွယံ သရူပေနေဝ ဂဟိတန္တိ. ပဋိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ‘‘တတိယေ နာဟံ အန္တဝါဒိဋ္ဌိကော, စတုတ္ထေ နာဟံ အနန္တဝါဒိဋ္ဌိကော’’တိ ဧဝမာဒိနာ ပဋိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိ အယမ္ပိ သဿတဝါဒေါ, သော စ ခေါ အပရန္တကပ္ပိကဝသေန, ‘‘သဿတော လောကော’’တိ ပန ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကဝသေနာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ‘‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိ အယမ္ပိ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ, သော စ ခေါ သတ္တဝသေန, ‘‘အသဿတော လောကော’’တိ ပန သတ္တသင်္ခါရဝသေနာတိ ဝဒန္တိ.

១៨៧. វាទៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបដិសេធនូវភាពទៀងទាត់នៃលោក តែងជាឧច្ឆេទវាទពិតប្រាកដ ព្រោះកាលបើមិនមានសស្សតគ្គាហៈ (ការប្រកាន់ថាទៀង) ក៏រមែងមានឧច្ឆេទគ្គាហៈ (ការប្រកាន់ថាដាច់សូន្យ) ដូច្នេះ ទើបបរិព្វាជកពោលថា "លោកមិនទៀង" សួររកឧច្ឆេទគ្គាហៈម្តងទៀត សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់បដិសេធនូវឧច្ឆេទគ្គាហៈនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "ក្នុងសួរលើកទីពីរ តថាគតមិនមែនជាឧច្ឆេទទិដ្ឋិឡើយ"។ ពាក្យថា Antānantikādivasena (ដោយអំណាចនៃអន្តានន្តិកទិដ្ឋិជាដើម) ក្នុងទីនេះ ការកាន់យកនូវអន្តានន្តិកទិដ្ឋិ គឺទ្រង់សំដៅដល់វាទៈទាំងពីរគឺ 'លោកមានទីបំផុត លោកគ្មានទីបំផុត'។ ដោយសព្ទថា 'អាទិ' (ជាដើម) ទ្រង់សង្គ្រោះយកវាទៈទាំង ៤ មាន 'ជីវៈនោះគឺសរីរៈនោះ' ជាដើម ចំណែកឯវាទៈពីរក្រៅពីនេះ ទ្រង់កាន់យកដោយរូបរាងរបស់វាផ្ទាល់។ ពាក្យថា Paṭikkhepo veditabbo (គប្បីដឹងការបដិសេធ) គឺគប្បីដឹងការបដិសេធដោយពាក្យជាដើមថា 'ក្នុងសួរលើកទីបី តថាគតមិនមែនជាអន្តវាទទិដ្ឋិឡើយ ក្នុងសួរលើកទីបួន តថាគតមិនមែនជាអនន្តវាទទិដ្ឋិឡើយ'។ ពាក្យថា "តថាគតកើតទៀតបន្ទាប់ពីស្លាប់" នេះក៏ជាសស្សតវាទដែរ ប៉ុន្តែវាទៈនោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអបរន្តកប្បិកៈ (ការត្រិះរិះចំណែកខាងចុង) ចំណែកឯពាក្យថា "លោកទៀង" ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបុព្វន្តកប្បិកៈ (ការត្រិះរិះចំណែកខាងដើម) នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវាទៈទាំងពីរនោះ។ ពាក្យថា "តថាគតមិនកើតទៀតបន្ទាប់ពីស្លាប់" នេះក៏ជាឧច្ឆេទវាទដែរ ប៉ុន្តែវាទៈនោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសត្វ ចំណែកឯពាក្យថា "លោកមិនទៀង" ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសត្វនិងសង្ខារ នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។

၁၈၉. သပ္ပတိဘယံ [Pg.93] ဥပ္ပဇ္ဇနတော သဟ ဒုက္ခေနာတိ သဒုက္ခံ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသဒုက္ခေနာ’’တိအာဒိ. တေသံယေဝါတိ ကိလေသဒုက္ခဝိပါကဒုက္ခာနံယေဝ. သဥပဃာတကန္တိ သဗာဓံ. သဥပါယာသန္တိ သပရိဿမံ သဥပတာပံ သပီဠံ. သပရိဠာဟန္တိ သဒရထံ.

១៨៩. ពាក្យថា Sadukkhaṃ (ប្រកបដោយទុក្ខ) គឺព្រោះកើតឡើងប្រកបដោយភ័យតក់ស្លុត និងប្រកបដោយទុក្ខ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "ដោយកិលេសទុក្ខ" ជាដើម។ ពាក្យថា Tesaṃyeva (របស់ធម៌ទាំងនោះឯង) គឺរបស់កិលេសទុក្ខ និងវិបាកទុក្ខទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា Saupaghātakaṃ (ប្រកបដោយការបៀតបៀន) គឺប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ (សពាធៈ)។ ពាក្យថា Saupāyāsaṃ (ប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត) គឺប្រកបដោយសេចក្តីលំបាក ប្រកបដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយ ប្រកបដោយការញាំញី។ ពាក្យថា Sapariḷāhaṃ (ប្រកបដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយ) គឺប្រកបដោយសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ (សទរថៈ)។

ကိဉ္စိ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ ဣမာ တာဝ အဋ္ဌ ဒိဋ္ဌိယော မာ ဟောန္တု, အတ္ထိ ပန, ဘော ဂေါတမ, ယံ ကိဉ္စိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဂဟိတံ. န ဟိ တာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဝိနာ ကဉ္စိ သမယံ ပဝတ္တေတုံ ယုဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပာယေန ပုစ္ဆတိ. အပဝိဒ္ဓန္တိ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန ဆဍ္ဍိတံ. ပညာယ ဒိဋ္ဌန္တိ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ဘဂဝတာ ပဋိဝိဒ္ဓံ. ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တံ သတ္တံ မထေန္တိ သမ္မဒ္ဒန္တီတိ မထိတာတိ အာဟ ‘‘မထိတာနန္တိ တေသံယေဝ ဝေဝစန’’န္တိ. ကဉ္စိ ဓမ္မန္တိ ရူပဓမ္မံ အရူပဓမ္မံ ဝါ. အနုပါဒိယိတွာတိ အဂ္ဂဟေတွာ.

ពាក្យថា Kiñci diṭṭhigataṃ (ទិដ្ឋិគតៈណាមួយ) សេចក្តីថា ទិដ្ឋិទាំង ៨ នេះចូរលើកទុកសិនចុះ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះមានទិដ្ឋិគតៈណាមួយដែលព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកដែរឬទេ? ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃលទ្ធិណាមួយដោយវៀរចាកទិដ្ឋិនោះ មិនសមគួរឡើយ នេះជាអធិប្បាយដែលគាត់សួរ។ ពាក្យថា Apaviddhaṃ (លះបង់ចោលហើយ) គឺលះបង់ចោលដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា Paññāya diṭṭhaṃ (ឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា) គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ចាក់ធ្លុះហើយដោយមគ្គបញ្ញាដែលប្រកបដោយវិបស្សនាបញ្ញា។ កិលេសទាំងឡាយកើតឡើងក្នុងទីណា តែងញាំញី ជាន់ឈ្លីសត្វនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មថិតៈ (ធម៌ញាំញី) ហេតុនោះ ទើបពោលថា "mathitānaṃ នេះជាវេវចនៈនៃធម៌ទាំងនោះឯង"។ ពាក្យថា Kañci dhammaṃ (ធម៌ណាមួយ) គឺរូបធម៌ ឬអរូបធម៌។ ពាក្យថា Anupādiyitvā (មិនប្រកាន់មាំ) គឺមិនកាន់យក។

၁၉၀. န ဥပေတီတိ သင်္ခံ န ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘န ယုဇ္ဇတီ’’တိ. အနုဇာနိတဗ္ဗံ သိယာ အနုပါဒါဝိမုတ္တဿ ကဉ္စိပိ ဥပ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော. ‘‘ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တော န ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ကာမဉ္စေတံ သဘာဝပဝေဒနံ ပရိနိဗ္ဗာနံ, ဧကေ ပန ဥစ္ဆေဒဝါဒိနော ‘‘မယမ္ပိ ‘သတ္တော အာယတိံ န ဥပပဇ္ဇတီ’တိ ဝဒါမ, သမဏော ဂေါတမောပိ တထာ ဝဒတီ’’တိ ဥစ္ဆေဒဘာဝေယေဝ ပတိဋ္ဌဟိဿန္တိ, တသ္မာ ဘဂဝါ ‘‘န ဥပပဇ္ဇတီတိ ခေါ ဝစ္ဆ န ဥပေတီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ပန ဝုတ္တေ သဿတမေဝ ဂဏှေယျာတိ ယောဇနာ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. အပ္ပတိဋ္ဌောတိ ဥစ္ဆေဒဝါဒါဒိဝသေန ပတိဋ္ဌာရဟိတော. အနာလမ္ဗောတိ တေသံယေဝ ဝါဒါနံ ဩလမ္ဗာရမ္မဏဿ အဘာဝေန အနာလမ္ဗော. သုခပဝေသနဋ္ဌာနန္တိ တေသညေဝ ဝါဒါနံ သုခပဝေသနောကာသံ မာ လဘတူတိ. အနနုညာယ ဌတွာတိ ‘‘န ဥပပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ အနုဇာနိတဗ္ဗာယ ပဋိညာယ ဌာနဟေတု. အနုညမ္ပီတိ အနုဇာနိတဗ္ဗမ္ပိ ဒုတိယပဉှံ ပဋိက္ခိပိ. ပရိယတ္တော ပန ဓမ္မော အတ္ထတော ပစ္စယာကာရော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဓမ္မောတိ ပစ္စယာကာရဓမ္မော’’တိ. အညတ္ထ ပယောဂေနာတိ ဣမမှာ နိယျာနိကသာသနာ အညသ္မိံ မိစ္ဆာသမယေ ပဝတ္တပ္ပယောဂေန, အနိယျာနိကံ ဝိဝိဓံ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇန္တေနာတိ အတ္ထော. ‘‘အညဝါဒိယကေနာ’’တိပိ ပါဌော, ပစ္စယာကာရတော အညာကာရဒီပကအာစရိယဝါဒံ ပဂ္ဂယှ တိဋ္ဌန္တေနာတိ အတ္ထော.

១៩០. ពាក្យថា Na upeti (មិនដល់នូវការរាប់) សេចក្តីថា មិនចូលទៅកាន់ការរាប់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា 'មិនសមគួរ'។ គប្បីអនុញ្ញាត (យល់ព្រម) ព្រោះបុគ្គលដែលរួចផុតហើយព្រោះមិនប្រកាន់មាំ មិនមានការកើតឡើងណាមួយឡើយ។ ពាក្យថា "ចិត្តដែលរួចផុតយ៉ាងនេះ មិនកើតទៀតឡើយ" នេះជាការប្រកាសនូវសភាវៈនៃបរិនិព្វានដោយពិត ប៉ុន្តែពួកឧច្ឆេទវាទីខ្លះនឹងយល់ថា 'សូម្បីពួកយើងក៏ពោលថា "សត្វមិនកើតទៀតក្នុងខាងមុខ" ព្រះសមណគោតមក៏ពោលយ៉ាងនោះដែរ' ហើយនឹងតាំងនៅក្នុងឧច្ឆេទភាពនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា 'ម្នាលវច្ឆៈ ពាក្យថា "មិនកើតទៀត" នោះ មិនសមគួរឡើយ'។ ការប្រកបសេចក្តីថា ប្រសិនបើពោលថា 'កើតទៀត' គាត់ក៏នឹងកាន់យកនូវសស្សតទិដ្ឋិពិតប្រាកដ។ សូម្បីក្នុងសំណួរពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Appatiṭṭho (មិនមានទីតាំង) គឺមិនមានទីតាំងដោយអំណាចនៃឧច្ឆេទវាទជាដើម។ ពាក្យថា Anālambo (មិនមានទីតោង) គឺមិនមានទីតោងព្រោះមិនមានអារម្មណ៍ជាទីតោងនៃវាទៈទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា Sukhapavesanaṭṭhānaṃ (ទីសម្រាប់ចូលទៅដោយងាយ) សេចក្តីថា ដើម្បីកុំឱ្យវាទៈទាំងឡាយនោះបានឱកាសចូលទៅដោយងាយ។ ពាក្យថា Ananuññāya ṭhatvā (ឋិតនៅក្នុងការមិនអនុញ្ញាត) គឺដើម្បីជាហេតុមិនតាំងនៅក្នុងបដិញ្ញាដែលគួរអនុញ្ញាតដោយពាក្យថា 'មិនកើតទៀត' ជាដើម។ ពាក្យថា Anuññampī គឺទ្រង់បដិសេធនូវសំណួរទីពីរដែលគួរអនុញ្ញាតនោះដែរ។ ចំណែកឯបរិយត្តិធម៌ ដោយអត្ថក៏គឺបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) នោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា 'dhammo គឺបច្ចយាការធម៌'។ ពាក្យថា Aññattha payogena (ដោយការប្រកបក្នុងធម៌ដទៃ) សេចក្តីថា ដោយការប្រកបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមិច្ឆាលទ្ធិដទៃ ក្រៅពីសាសនាដែលជាគ្រឿងនាំចេញចាកទុក្ខនេះ គឺប្រតិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តិនានាដែលមិនមែនជាគ្រឿងនាំចេញចាកទុក្ខ។ មានបាឋៈមួយទៀតថា 'Aññavādiyakena' សេចក្តីថា ឋិតនៅដោយការលើកតម្កើងអាចរិយវាទដែលបង្ហាញអាការផ្សេងពីបច្ចយាការ។

၁၉၁. အပ္ပစ္စယောတိ [Pg.94] အနုပါဒါနော, နိရိန္ဓနောတိ အတ္ထော.

១៩១. ពាក្យថា Appaccayo (មិនមានបច្ច័យ) គឺមិនមានឧបាទាន មានន័យថា មិនមានអុស (គ្រឿងឆេះ)។

၁၉၂. ယေန ရူပေနာတိ ယေန ဘူတုပါဒါဒိဘေဒေန ရူပဓမ္မေန. တံ ရူပံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓသံယောဇနပ္ပဟာနေန ခီဏာသဝ-တထာဂတဿ ပဟီနံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပန္နံ. တေန ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘အနုပ္ပာဒဓမ္မ’’န္တိအာဒိ. အညေသံ ဇာနနာယ အဘာဝဂုဏတာယ ဂုဏဂမ္ဘီရော. ‘‘ဧတ္တကာ ဂုဏာ’’တိ ပမာဏံ ဂဏှိတုံ န သက္ကုဏေယျော. ‘‘ဤဒိသာ ဧတဿ ဂုဏာ’’တိ ပရိယောဂါဟိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ ဒုပ္ပရိယောဂါဠှောတိ. ဒုဇ္ဇာနောတိ အဂါဓတာယ ဂမ္ဘီရော ‘‘ဧတ္တကာနိ ဥဒကဠှကသတာနီ’’တိအာဒိနာ ပမေတုံ န သက္ကာတိ အပ္ပမေယျော, တတော ဧဝ ဒုဇ္ဇာနော. ဧဝမေဝါန္တိ ယထာ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဂမ္ဘီရော အပ္ပမေယျော ဒုဇ္ဇာနော, ဧဝမေဝ ခီဏာသဝေါပိ ဂုဏဝသေန, တသ္မာ အယံ ရူပါဒိံ ဂဟေတွာ ရူပီတိအာဒိဝေါဟာရော ဘဝေယျ, ပရိနိဗ္ဗုတဿ ပန တဒဘာဝါ တထာ ပညာပေတုံ န သက္ကာ, တတော တံ အာရဗ္ဘ ဥပပဇ္ဇတီတိအာဒိ န ယုဇ္ဇေယျ. ယထာ ပန ဝိဇ္ဇမာနော ဧဝ ဇာတဝေဒေါ ဗျတ္တေန ပုရိသေန နီယမာနော ပုရတ္ထိမာဒိဒိသံ ဂတောတိ ဝုစ္စေယျ, န နိဗ္ဗုတော, ဧဝံ ခီဏာသဝေါပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝမေဝါ’’တိအာဒိမာဟ.

១៩២. ពាក្យថា Yena rūpena (ដោយរូបណា) គឺដោយរូបធម៌ដែលប្លែកគ្នាដោយមហាភូតរូប និងឧបាទាយរូបជាដើម។ រូបនោះ ព្រះខីណាស្រវតថាគតលះបង់បានហើយ ព្រោះលះបង់នូវសំយោជនៈដែលទាក់ទងនឹងរូបនោះ ដល់នូវភាពជាធម៌មិនកើតឡើងទៀតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបក្នុងបាលីពោលថា 'anuppādadhammaṃ' (មានធម៌មិនកើតឡើងជាធម្មតា) ជាដើម។ ឈ្មោះថា គុណគម្ភីរៈ (មានគុណដ៏ជ្រាលជ្រៅ) ព្រោះមានគុណដែលអ្នកដទៃមិនអាចដឹងបាន។ មិនអាចកាន់យកប្រមាណបានថា 'គុណមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ' ឡើយ។ ឈ្មោះថា ទុប្បរិយោគាឡ្ហៈ (ស្ទង់ដឹងបានដោយកម្រ) ព្រោះមិនអាចស្ទង់ដឹងបានថា 'គុណរបស់ព្រះអង្គមានសភាពយ៉ាងនេះ'។ ឈ្មោះថា ទុជ្ជាណៈ (ដឹងបានដោយកម្រ) គឺជ្រាលជ្រៅព្រោះរកជម្រៅគ្មាន មិនអាចវាស់វែងបានដោយពាក្យជាដើមថា 'ទឹកមានរាប់រយអាឡ្ហកៈប៉ុណ្ណេះ' ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អប្បមេយ្យៈ (រកប្រមាណគ្មាន) ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា ទុជ្ជាណៈ។ ពាក្យថា Evameva (សេចក្តីនេះមានឧបមេយ្យដូចជា) គឺដូចជាមហាសមុទ្រដ៏ជ្រាលជ្រៅ រកប្រមាណគ្មាន ដឹងបានដោយកម្រយ៉ាងណា ព្រះខីណាស្រវក៏យ៉ាងនោះដែរ ដោយអំណាចនៃគុណ ព្រោះហេតុនោះ ការហៅថា 'មានរូប' ជាដើម ដោយកាន់យកនូវរូបជាដើមនេះ គb្បីមានបាន ប៉ុន្តែសម្រាប់ព្រះខីណាស្រវដែលបរិនិព្វានហើយ ព្រោះមិនមានរូបជាដើមនោះ ទើបមិនអាចបញ្ញត្តិយ៉ាងនោះបានឡើយ ហេតុនោះ ការពោលសំដៅដល់ព្រះអង្គថា 'កើតទៀត' ជាដើម ទើបមិនសមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា ដូចជាភ្លើងដែលកំពុងឆេះពិតប្រាកដ កាលបើបុរសអ្នកឈ្លាសវៃនាំទៅ គប្បីពោលថា ទៅកាន់ទិសខាងកើតជាដើម មិនមែនរលត់ទៅឡើយ ព្រះខីណាស្រវក៏យ៉ាងនោះដែរ ទើបត្រាស់ពាក្យថា 'evameva' ជាដើម។

အနိစ္စတာတိ ဧတ္ထ အနိစ္စတာဂဟဏံ အသာရနိဒဿနံ. တေန ယထာ သော သာလရုက္ခော သာခါပလာသာဒိအသာရာပဂမေန သုဒ္ဓေါ သာရေ ပတိဋ္ဌိတော, ဧဝမယံ ဓမ္မဝိနယော သာသဝသင်္ခါတအသာရဝိဂမေန လောကုတ္တရဓမ္မသာရေ ပတိဋ္ဌိတောတိ ဒဿေတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ពាក្យថា Aniccatā (ភាពមិនទៀង) ក្នុងទីនេះ ការកាន់យកនូវភាពមិនទៀង គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនមានខ្លឹមសារ។ ដោយហេតុនោះ ទ្រង់បង្ហាញថា ដូចជាដើមរាំងភ្នំនោះ ស្អាតស្អំ ឋិតនៅក្នុងខ្លឹម ព្រោះប្រាសចាកធម៌ដែលមិនមែនជាខ្លឹមមានមែកនិងស្លឹកជាដើម យ៉ាងណា ធម៌វិន័យនេះ ក៏ឋិតនៅក្នុងខ្លឹមគឺលោកុត្តរធម៌ ព្រោះប្រាសចាកធម៌ដែលមិនមែនជាខ្លឹម ពោលគឺធម៌ដែលប្រកបដោយអាសវៈ យ៉ាងនោះដែរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

အဂ္ဂိဝစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថា អគ្គិវច្ឆសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၃. မဟာဝစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. អដ្ឋកថា មហាវច្ឆសូត្រ (ការពន្យល់សេចក្តីនៃមហាវច្ឆសូត្រ)

၁၉၃. သဟ ကထာ ဧတဿ အတ္ထီတိ သဟကထီ, ‘‘မယံ ပုစ္ဆာဝသေန တုမှေ ဝိဿဇ္ဇနဝသေနာ’’တိ ဧဝံ သဟပဝတ္တကထောတိ အတ္ထော. ဧတဿေဝ ကထိတာနိ, တတ္ထ ပဌမေ ဝိဇ္ဇာတ္တယံ ဒေသိတံ, ဒုတိယေ အဂ္ဂိနာ ဒဿိတန္တိ တေဝိဇ္ဇဝစ္ဆသုတ္တံ အဂ္ဂိဝစ္ဆသုတ္တန္တိ နာမံ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. သီဃံ လဒ္ဓိံ န ဝိဿဇ္ဇေန္တိ, ယသ္မာ သင်္ခါရာနံ နိယတောယံ ဝိနာသော အနညသမုပ္ပာဒေါ, ဟေတုသမုပ္ပန္နာပိ န စိရေန နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ, န လဟုံ. တေနာဟ ‘‘ဝသာတေလ [Pg.95] …ပေ… သုဇ္ဈန္တီ’’တိ. ပစ္ဆိမဂမနံ ဉာဏဿ ပရိပါကံ ဂတတ္တာ. ယဋ္ဌိံ အာလမ္ဗိတွာ ဥဒကံ တရိတုံ ဩတရန္တော ပုရိသော ‘‘ယဋ္ဌိံ ဩတရိတွာ ဥဒကေ ပတမာနော’’တိ ဝုတ္တော. ကမ္မပထဝသေန ဝိတ္ထာရဒေသနန္တိ သံခိတ္တဒေသနံ ဥပါဒါယ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘မူလဝသေန စေတ္ထာ’’တိအာဒိ. ဝိတ္ထာရသဒိသာတိ ကမ္မပထဝသေန ဣဓ ဒေသိတဒေသနာဝ မူလဝသေန ဒေသိတဒေသနံ ဥပါဒါယ ဝိတ္ထာရသဒိသာ. ဝိတ္ထာရဒေသနာ နာမ နတ္ထီတိ န ကေဝလံ အယမေဝ, အထ ခေါ သဗ္ဗာပိ ဗုဒ္ဓါနံ နိပ္ပရိယာယေန ဥဇုကေန နိရဝသေသတော ဝိတ္ထာရဒေသနာ နာမ နတ္ထိ ဒေသနာဉာဏဿ မဟာဝိသယတာယ ကရဏသမ္ပတ္တိယာ စ တဇ္ဇာယ မဟာနုဘာဝတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ. သဗ္ဗညုတညာဏသမင်္ဂိတာယ ဟိ အဝသေသပဋိသမ္ဘိဒါနုဘာဝိတာယ အပရိမိတကာလသမ္ဘတဉာဏသမ္ဘာရသမုဒါဂတာယ ကဒါစိပိ ပရိက္ခယာနရဟာယ အနညသာဓာရဏာယ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါယ ပဟူတဇိဝှာဒိတဒနုရူပရူပကာယသမ္ပတ္တိသမ္ပဒါယ ဝိတ္ထာရိယမာနာ ဘဂဝတော ဒေသနာ ကထံ ပရိမိတာ ပရိစ္ဆိန္နာ ဘဝေယျ, မဟာကာရုဏိကတာယ ပန ဘဂဝါ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ တတ္ထ တတ္ထ ပရိမိတံ ပရိစ္ဆိန္နံ ကတွာ နိဋ္ဌပေတိ. အယဉ္စ အတ္ထော မဟာသီဟနာဒသုတ္တေန (မ. နိ. ၁.၁၄၆ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. သဗ္ဗံ သံခိတ္တမေဝ အတ္တဇ္ဈာသယဝသေန အကထေတွာ ဗောဓနေယျပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန ဒေသနာယ နိဋ္ဌာပိတတ္တာ. န စေတ္ထ ဓမ္မသာသနဝိရောဓော ပရိယာယံ အနိဿာယ ယထာဓမ္မံ ဓမ္မာနံ ဗောဓိတတ္တာ သဗ္ဗလဟုတ္တာ စာတိ.

១៩៣. ពាក្យថា Sahakathī (អ្នកមានសន្ទនាជាមួយគ្នា) សេចក្តីថា បុគ្គលដែលមានការសន្ទនាប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា យ៉ាងនេះថា "ពួកយើងសួរ ព្រះអង្គដោះស្រាយ"។ ព្រះសូត្រទាំងឡាយដែលសំដែងហើយដល់វច្ឆៈនោះឯង ក្នុងព្រះសូត្រទាំងនោះ ក្នុងសូត្រទីមួយ ទ្រង់សំដែងវិជ្ជា ៣ ក្នុងសូត្រទីពីរ ទ្រង់បង្ហាញដោយឧបមាដោយភ្លើង ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅឈ្មោះដោយឡែកថា តេវិជ្ជវច្ឆសូត្រ និងអគ្គិវច្ឆសូត្រ។ ពួកជនមិនលះបង់លទ្ធិដោយឆាប់រហ័សឡើយ ព្រោះថាសេចក្តីវិនាសនៃសង្ខារទាំងឡាយនេះជាធម្មតាទៀងទាត់ មិនមែនកើតឡើងពីធម៌ដទៃឡើយ សូម្បីធម៌ដែលកើតអំពីហេតុ ក៏មិនយូរប៉ុន្មានរមែងគួរដល់ការពិចារណា មិនមែនដោយរហ័សឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "vasātela ...ល... sujjhanti" (ប្រេងខ្លាញ់ ...ល... ស្អាតស្អំ)។ ការទៅក្នុងខាងក្រោយ ព្រោះបញ្ញាដល់នូវការទុំជោរហើយ។ បុរសដែលកាន់យកឈើច្រត់ចុះទៅដើម្បីឆ្លងទឹក លោកហៅថា "ចុះចាកឈើច្រត់ហើយធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទឹក"។ ពាក្យថា "ការសំដែងដោយពិស្តារដោយអំណាចនៃកម្មបថ" នេះ លោកពោលសំដៅយកការសំដែងដោយសង្ខេប។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "mūlavasena cettha" (សូម្បីក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃមូល) ជាដើម។ ពាក្យថា Vitthārasadisā (ប្រហាក់ប្រហែលនឹងការសំដែងដោយពិស្តារ) គឺការសំដែងដែលទ្រង់សំដែងក្នុងទីនេះដោយអំណាចនៃកម្មបថ ធៀបនឹងការសំដែងដែលទ្រង់សំដែងដោយអំណាចនៃមូល រមែងប្រហាក់ប្រហែលនឹងការសំដែងដោយពិស្តារ។ ពាក្យថា "ឈ្មោះថាការសំដែងដោយពិស្តារមិនមានឡើយ" នេះ មិនមែនសំដៅយកតែការសំដែងនេះប៉ុណ្ណោះទេ តាមពិតទៅ សូម្បីការសំដែងដោយពិស្តារដោយត្រង់ មិនមានសេសសល់ ដោយវៀរចាកបរិយាយ របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយទាំងពួង ក៏ឈ្មោះថាមិនមានឡើយ ព្រោះទេសនាញ្ញាណមានវិស័យធំធេង និងព្រោះសព្វញ្ញុតញ្ញាណមានអានុភាពធំធេងដែលកើតអំពីការដល់ព្រមនៃហេតុនោះ។ ព្រោះថា កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដែងដោយពិស្តារ ដោយការប្រកបដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដោយការមានអានុភាពនៃបដិសម្ភិទាដែលនៅសល់ ដោយការសម្រេចមកអំពីញាណសម្ភារៈដែលសន្សំទុកអស់កាលមិនមានប្រមាណ ដោយបដិភាណបដិសម្ភិទាដែលមិនគួរដល់ការអស់ទៅក្នុងកាលណាមួយ ដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ និងដោយការដល់ព្រមនៃរូបកាយសម្បត្តិដែលសមគួរមានពហុជិវ្ហា (អណ្តាតធំ) ជាដើម តើការសំដែងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនឹងមានប្រមាណ មានកំណត់យ៉ាងដូចម្តេចបាន? ប៉ុន្តែ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះទ្រង់មានព្រះមហាករុណា ទើបទ្រង់ធ្វើឱ្យមានប្រមាណ មានកំណត់ ទៅតាមអធ្យាស្រ័យនៃវិនេយ្យសត្វក្នុងទីនោះៗ ហើយទ្រង់បញ្ចប់ទៅ។ ហើយសេចក្តីនេះ គប្បីបំភ្លឺដោយមហាសីហនាទសូត្រ (ម. និ. ១.១៤៦ ជាដើម)។ ព្រោះការសំដែងទាំងអស់ជាសង្ខេបពិតប្រាកដ ដោយមិនបានសំដែងដោយអំណាចនៃព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គឡើយ គឺទ្រង់បញ្ចប់ការសំដែងទៅដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលដែលគួរត្រាស់ដឹង។ ហើយក្នុងទីនេះ មិនមានការផ្ទុយនឹងព្រះធម្មវិន័យឡើយ ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងធម៌ទាំងឡាយឱ្យត្រាស់ដឹងតាមធម៌ពិត ដោយមិនអាស្រ័យលើបរិយាយ និងព្រោះមានភាពរហ័សបំផុត ដូច្នេះឯង។

၁၉၄. သတ္တ ဓမ္မာ ကာမာဝစရာ သမ္ပတ္တသမာဒါနဝိရတီနံ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ.

១៩៤. ធម៌ទាំង ៧ ជាកាមាវចរធម៌ ព្រោះក្នុងទីនេះ ទ្រង់សំដៅយកសម្បត្តវិរតិ និងសមាទានវិរតិ។

အနိယမေတွာတိ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, သာဝကော’’တိ ဝါ နိယမံ ဝိသေသေန အကတွာ. အတ္တာနမေဝ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗံ, တထာ ဟိ ပရိဗ္ဗာဇကော ‘‘တိဋ္ဌတု ဘဝံ ဂေါတမော’’တိ အာဟ.

ពាក្យថា Aniyametvā (មិនបានកំណត់) គឺមិនបានធ្វើការកំណត់ជាពិសេសថា "ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ឬសាវ័ក" ឡើយ។ គប្បីដឹងនូវពាក្យថា 'ព្រះអង្គឯង...ល...' ព្រោះថា បរិព្វាជកបានពោលយ៉ាងនេះថា "សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើន លើកទុកសិនចុះ"។

၁၉၅. သတ္ထာဝ အရဟာ ဟောတိ ပဋိပတ္တိယာ ပါရိပူရိဘာဝတော. တသ္မိံ ဗျာကတေတိ တသ္မိံ ‘‘ဧကဘိက္ခုပိ သာဝကော’’တိအာဒိနာ သုဋ္ဌု ပဉှေ ကထိတေ.

១៩៥. ព្រះសាស្តាអង្គឯង ទើបជាព្រះអរហន្ត ព្រោះការដល់ព្រមនៃបដិបត្តិ។ ពាក្យថា Tasmiṃ byākate (កាលបើបញ្ហានោះ ព្រះអង្គដោះស្រាយហើយ) គឺកាលបើបញ្ហានោះ ព្រះអង្គទ្រង់ដោះស្រាយយ៉ាងល្អហើយ ដោយពាក្យជាដើមថា 'សូម្បីភិក្ខុមួយរូប ក៏ជាសាវ័ក'។

၁၉၆. သမ္ပာဒကောတိ ပဋိပတ္တိသမ္ပာဒကော.

១៩៦. ពាក្យថា Sampādako (អ្នកញ៉ាំងឱ្យសម្រេច) គឺអ្នកញ៉ាំងបដិបត្តិឱ្យសម្រេច។

၁၉၇. သေခါယ [Pg.96] ဝိဇ္ဇာယာတိ သေခလက္ခဏပ္ပတ္တာယ မဂ္ဂပညာယ သာတိသယံ ကတွာ ကရဏဝသေန ဝုတ္တာ, ဖလပညာ ပန တာယ ပတ္တဗ္ဗတ္တာ ကမ္မဘာဝေန ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယံ ပတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. ဣမံ ပနေတ္ထ အဝိပရီတမတ္ထံ ပါဠိတော ဧဝ ဝိညာယမာနံ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈနတော ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ‘‘ယာဝတကံ သေခေန ပတ္တဗ္ဗံ, အနုပ္ပတ္တံ တံ မယာ’’တိ ဝစနလေသံ ဂဟေတွာ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေါပိ အနေန ပတ္တောယေဝါ’’တိ ဝဒတိ. ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာယ ဂါထာယ.

១៩៧. ពាក្យថា Sekhāya vijjāya (ដោយវិជ្ជាជារបស់សេក្ខបុគ្គល) គឺទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យក្រៃលែងដោយមគ្គបញ្ញាដែលដល់នូវលក្ខណៈនៃសេក្ខៈ ចំណែកឯផលបញ្ញា ទ្រង់ត្រាស់ដោយភាពជាកម្ម (អ្វីដែលត្រូវសម្រេច) ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវសម្រេចដោយមគ្គបញ្ញានោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ផលថ្នាក់ទាបទាំង ៣ គប្បីសម្រេច"។ ចំណែកឯក្នុងទីនេះ ព្រោះមិនបានចាក់ធ្លុះនូវសេចក្តីមិនខុសឆ្គងនេះ ដែលដឹងបានច្បាស់អំពីព្រះបាលីនោះឯង ពួកវិតណ្ឌវាទី (អ្នកពោលពាក្យបំភ្លៃ) ទើបកាន់យកនូវពាក្យលេសថា "ធម៌ណាមួយដែលសេក្ខបុគ្គលគប្បីសម្រេច ធម៌នោះខ្ញុំបានសម្រេចហើយ" ហើយពោលថា "សូម្បីអរហត្តមគ្គ ក៏បុគ្គលនេះសម្រេចហើយដែរ"។ ពាក្យថា Evaṃ (យ៉ាងនេះ) គឺដោយគាថាដែលនឹងពោលតទៅនេះ។

ကိလေသာနိ ပဟာယ ပဉ္စာတိ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနသင်္ခါတေ သံကိလေသေ ပဟာယ ပဇဟိတွာ, ပဟာနဟေတု ဝါ. ပရိပုဏ္ဏသေခေါတိ သဗ္ဗသော ဝဍ္ဎိတသေခဓမ္မော. အပရိဟာနဓမ္မောတိ အပရိဟာနသဘာဝေါ. န ဟိ ယဿ ဖာတိဂတေဟိ သီလာဒိဓမ္မေဟိ ပရိဟာနိ အတ္ထိ, သမာဓိမှိ ပရိပူရကာရိတာယ စေတောဝသိပ္ပတ္တော. တေနာဟ ‘‘သမာဟိတိန္ဒြိယော’’တိ. အပရိဟာနဓမ္မတ္တာဝ ဌိတတ္တော.

ពាក្យថា លះបង់កិលេសទាំងឡាយ ៥ គឺ លះបង់ លះស្រឡះនូវសង្កិលេស ពោលគឺឱរម្ភាគិយសំយោជនៈ ៥ ឬព្រោះហេតុនៃការលះបង់។ ពាក្យថា សេក្ខបុគ្គលអ្នកពេញបរិបូណ៌ គឺ សេក្ខធម៌ដែលចម្រើនឡើងដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា មានធម៌មិនសាបសូន្យជាប្រក្រតី គឺ មានសភាវៈមិនសាបសូន្យ។ ព្រោះថា ការសាបសូន្យចាកធម៌ទាំងឡាយមានសីលជាដើម ដែលដល់នូវការចម្រើនហើយ មិនមានដល់បុគ្គលណាឡើយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវភាពជាអ្នកមានចិត្តស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសមាធិ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «មានឥន្ទ្រិយតម្កល់មាំហើយ»។ ឈ្មោះថា មានខ្លួនតម្កល់មាំ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានធម៌មិនសាបសូន្យជាប្រក្រតី។

အနာဂါမိနာ ဟိ အသေခဘာဝါဝဟာ ဓမ္မာ ပရိပူရေတဗ္ဗာ, န သေခဘာဝါဝဟာတိ သော ဧကန္တပရိပုဏ္ဏေ သေခေါ ဝုတ္တော. ဧတံ န ဗုဒ္ဓဝစနန္တိ ‘‘မဂ္ဂေါ ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော’’တိ ဧတံ ဝစနံ န ဗုဒ္ဓဝစနံ အနန္တရေကန္တဝိပါကဒါနတော, ဗဟုက္ခတ္တုံ ပဝတ္တနေ ပယောဇနာဘာဝတော စ လောကုတ္တရကုသလဿ, ‘‘သမာဓိမာနန္တရိကညမာဟု (ခု. ပါ. ၆.၅; သု. နိ. ၂၂၈), န ပါရံ ဒိဂုဏံ ယန္တီ’’တိ (သု. နိ. ၇၁၉) ဧဝမာဒီနိ သုတ္တပဒါနိ ဧတဿတ္ထသာဓကာနိ. ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနပ္ပဟာနေန သေက္ခဓမ္မပရိပူရိဘာဝဿ ဝုတ္တတာယ အတ္ထော တဝ ဝစနေန ဝိရုဇ္ဈတီတိ. အဿ အာယသ္မတော ဝစ္ဆဿ.

ព្រោះថា ព្រះអនាគាមិបុគ្គល ត្រូវបំពេញធម៌ទាំងឡាយដែលនាំមកនូវភាពជាអសេក្ខៈ មិនមែនបំពេញធម៌ដែលនាំមកនូវភាពជាសេក្ខៈឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអនាគាមិនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា ជាសេក្ខបុគ្គលអ្នកពេញបរិបូណ៌ដោយចំណែកមួយ។ ពាក្យថា នេះមិនមែនជាព្រះពុទ្ធវចនៈទេ គឺពាក្យថា «មគ្គមានចិត្តច្រើនខណៈ» នេះ មិនមែនជាព្រះពុទ្ធវចនៈឡើយ ព្រោះការឲ្យផលជាវិបាកដោយចំណែកមួយក្នុងលំដាប់ (អនន្តរិកផល) និងព្រោះមិនមានប្រយោជន៍ក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅច្រើនដងនៃលោកុត្តរកុសល ព្រះសូត្រទាំងឡាយមានជាដើមថា «ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ត្រាស់ហៅសមាធិណាថាជាអនន្តរិកសមាធិ» និង «បុគ្គលទាំងឡាយមិនទៅកាន់ត្រើយពីរដងឡើយ» គឺជាគ្រឿងសម្រេចសេចក្តីនៃពាក្យនោះ។ សេចក្តីដែលបានពោលទុក ដោយភាពជាអ្នកមានសេក្ខធម៌ពេញបរិបូណ៌ ព្រោះការលះបង់ឱរម្ភាគិយសំយោជនៈ ឈ្មោះថាខ្វែងគ្នានឹងពាក្យរបស់អ្នក។ ពាក្យនោះ ជារបស់ព្រះវច្ឆៈដ៏មានអាយុនោះ។

၁၉၈. အဘိညာ ဝါ ကာရဏန္တိ ယဉှိ တံ တတြ တတြ သက္ခိဘဗ္ဗတာသင်္ခါတံ ဣဒ္ဓိဝိဓပစ္စနုဘဝနာဒိ, တဿ အဘိညာ ကာရဏံ. အထ ဣဒ္ဓိဝိဓပစ္စနုဘဝနာဒိ အဘိညာ, ဧဝံ သတိ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ ကာရဏံ. အဝသာနေ ဆဋ္ဌာဘိညာယ ပန အရဟတ္တံ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ ပဌမသုတ္တေ အာသဝက္ခယော အဓိပ္ပေတော, အာသဝါ ခီဏာ ဧဝ, န ပုန ခေပေတဗ္ဗာ, တသ္မာ တတ္ထ ‘‘ယာဝဒေဝါ’’တိ န ဝုတ္တံ. ဣဓ ဖလသမာပတ္တိ အဓိပ္ပေတာ, သာ စ ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇီယတိ, တသ္မာ ‘‘ယာဝဒေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. တတော ဧဝ ဟိ ‘‘အရဟတ္တံ ဝါ ကာရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တဉှိ ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟံ တဒါယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမိ, [Pg.97] ယဒရိယာ ဧတရဟိ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅; ၃.၃၀၇) အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသု ပိဟံ ဥပဋ္ဌပေတွာ အဘိညာ နိဗ္ဗတ္တေန္တဿ ကာရဏံ, တယိဒံ သဗ္ဗသာဓာရဏံ န ဟောတီတိ သာဓာရဏဝသေန နံ ဒဿေန္တော ‘‘အရဟတ္တဿ ဝိပဿနာ ဝါ’’တိ အာဟ.

១៩៨. ពាក្យថា ឬអភិញ្ញាជាហេតុ គឺ ការទទួលដឹងនូវឥទ្ធិវិធិជាដើម ដែលរាប់ថាជាភាពជាអ្នកគួរធ្វើឲ្យជាក់ស្តែងក្នុងអារម្មណ៍នោះៗ ណា អភិញ្ញាជាហេតុនៃឥទ្ធិវិធិជាដើមនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើការទទួលដឹងនូវឥទ្ធិវិធិជាដើម ឈ្មោះថាអភិញ្ញា កាលបើជាយ៉ាងនេះ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈាន (ឈានជាបាទនៃអភិញ្ញា) ទើបជាហេតុ។ ចំណែកក្នុងទីបំផុតនៃអភិញ្ញាទី ៦ ព្រះអរហត្តជាហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រាថ្នាយកការអស់ទៅនៃអាសវៈ អាសវៈទាំងឡាយក៏អស់ទៅហើយពិត មិនត្រូវលះបង់ទៀតឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងសូត្រនោះ ព្រះអង្គទើបមិនត្រាស់ថា «ត្រឹមតែ» (យាវទេវ)។ ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់ប្រាថ្នាយកផលសមាបត្តិ ហើយផលសមាបត្តិនោះ បុគ្គលតែងចូលកាន់រឿយៗ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ត្រឹមតែ»។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបត្រាស់ថា «ឬព្រះអរហត្តជាហេតុ»។ ព្រោះថា ព្រះអរហត្តនោះ ជាហេតុដល់បុគ្គលអ្នកបង្កើតអភិញ្ញា ដោយតម្កល់សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងវិមោក្ខដ៏ឧត្តមទាំងឡាយថា «ធ្វើម្តេចហ្ន៎ អាត្មាអញនឹងបានចូលកាន់អាយតនៈនោះ ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ ដូចជាព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ចូលកាន់សម្រេចសម្រាន្តនៅក្នុងកាលឥឡូវនេះ» ព្រះអរហត្តនោះ មិនទូទៅដល់បុគ្គលទាំងអស់ឡើយ កាលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនឹងបង្ហាញនូវព្រះអរហត្តនោះ ដោយចំណែកដែលទូទៅ ទើបពោលថា «ឬវិបស្សនានៃព្រះអរហត្ត»។

၂၀၀. ပရိစရန္တိ နာမ ဝိပ္ပကတဗြဟ္မစရိယဝါသတ္တာ. ပရိစိဏ္ဏော ဟောတိ သာဝကေန နာမ သတ္ထု ဓမ္မေ ကတ္တဗ္ဗာ ပရိစရိယာ သမ္မဒေဝ နိဋ္ဌာပိတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဣတိ…ပေ… ထေရော ဧဝမာဟာ’’တိ. တေသံ ဂုဏာနန္တိ တေသံ အသေက္ခဂုဏာနံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

២០០. ពាក្យថា បម្រើ ព្រោះភាពជាអ្នកមានការនៅគ្រប់គ្រងព្រហ្មចរិយធម៌ដែលមិនទាន់បានសម្រេច។ ពាក្យថា បម្រើហើយ គឺ ការបម្រើដែលសាវ័កគប្បីធ្វើក្នុងធម៌របស់ព្រះសាស្តា ឈ្មោះថាបានសម្រេចដោយប្រពៃហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះថា...បេ...»។ ពាក្យថា នៃគុណទាំងឡាយនោះ គឺ នៃអសេក្ខគុណទាំងឡាយនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

မဟာဝစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថា មហាវច្ឆសូត្រ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

၄. ဒီဃနခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. អដ្ឋកថា ទីឃនខសូត្រ

၂၀၁. ခနနံ ခတံ, သူကရဿ ခတံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ သူကရခတာ, သူကရဿ ဝါ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ပဌမံ ခတံ ဥပါဒါယ သူကရခတာ, တာယ. ဧဝံနာမကေတိ ဧဝံ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန လဒ္ဓနာမကေ. ပံသုဓောတေတိ ဓောတပံသုကေ. ဩတရိတွာ အဘိရုဟိတဗ္ဗန္တိ ပကတိဘူမိတော အနေကေဟိ သောပါနဖလကေဟိ ဩတရိတွာ ပုန လေဏဒွါရံ ကတိပယေဟိ အဘိရုဟိတဗ္ဗံ.

២០១. ការជីក ឈ្មោះថា គាស់កកាយ (ខតៈ) រណ្តៅដែលជ្រូកជីកកកាយក្នុងទីនេះ មាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សូករខតា (រូងជ្រូកខ្វារ)។ មួយវិញទៀត ព្រោះអាស្រ័យការជីកកកាយមុនដំបូងរបស់ជ្រូក ក្នុងកាលជាទីកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធនេះ ទើបឈ្មោះថា សូករខតា (រូងជ្រូកខ្វារ) ក្នុងរូងភ្នំឈ្មោះសូករខតានោះ។ ពាក្យថា មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ គឺ មានឈ្មោះដែលបានមកដោយអំណាចនៃឥត្ថីលិង្គយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា លាងធូលីហើយ គឺ មានធូលីលាងជម្រះហើយ។ ពាក្យថា ចុះហើយឡើងទៅ គឺ ចុះចាកដីធម្មតាដោយកាំជណ្តើរជាច្រើន ហើយត្រូវឡើងទៅកាន់ទ្វាររូងភ្នំវិញដោយកាំជណ្តើរបន្តិចបន្តួច។

ဌိတကောဝါတိ မာတုလဿ ဌိတတ္တာ တတ္ထ သဂါရဝသပတိဿဝသေန ဌိတကောဝ. ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ အဝိသေသတော အနဝသေသပရိယာဒါယကော, ဝတ္ထုအဓိပ္ပာယာနုရောဓီ ပန သဒ္ဒပ္ပယောဂေါတိ တမတ္ထံ သန္ဓာယ ပရိဗ္ဗာဇကော ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ အာဟ. ယာ လောကေ မနုဿဥပပတ္တိယောတိအာဒိကာ ဥပပတ္တိယော, တာ အနတ္ထသမုဒါဂတာ တတ္ထ တတ္ထေဝ သတ္တာနံ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတော, တသ္မာ သမယဝါဒီဟိ ဝုစ္စမာနာ သဗ္ဗာ အာယတိံ ဥပ္ပဇ္ဇနဥပပတ္တိ န ဟောတိ. ဇလဗုဗ္ဗုဠကာ ဝိယ ဟိ ဣမေ သတ္တာ တတ္ထ တတ္ထ သမယေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘိဇ္ဇန္တိ, တေသံ တတ္ထ ပဋိသန္ဓိ နတ္ထီတိ အဿ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ပဋိသန္ဓိယော’’တိအာဒိ. အဿ အဓိပ္ပာယံ မုဉ္စိတွာတိ ယေနာဓိပ္ပာယေန ပရိဗ္ဗာဇကော ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ အာဟ, တံ တဿ အဓိပ္ပာယံ ဇာနန္တောပိ အဇာနန္တော ဝိယ ဟုတွာ တဿ အက္ခရေ တာဝ ဒေါသံ ဒဿေန္တောတိ [Pg.98] ပဒေသသဗ္ဗံ သန္ဓာယ တေန ဝုတ္တံ, သဗ္ဗသဗ္ဗဝိသယံ ကတွာ တတ္ထ ဒေါသံ ဂဏှန္တော. ယထာ လောကေ ကေနစိ ‘‘သဗ္ဗံ ဝုတ္တံ, တံ မုသာ’’တိ ဝုတ္တေ တဿ ဝစနဿ သဗ္ဗန္တောဂဓတ္တာ မုသာဘာဝေါ အာပဇ္ဇေယျ, ဧဝံ ဣမဿပိ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ ဝဒတော တထာ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိပိ နက္ခမတီတိ အတ္ထတော အာပန္နမေဝ ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဧသာပိ တေ ဒိဋ္ဌိ နက္ခမတီ’’တိ. ယထာ ပန ကေနစိ ‘‘သဗ္ဗံ ဝုတ္တံ မုသာ’’တိ ဝုတ္တေ အဓိပ္ပာယာနုရောဓိနီ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ, တဿ ဝစနံ မုဉ္စိတွာ တဒညေသမေဝ မုသာဘာဝေါ ဉာယာဂတော, ဧဝမိဓာပိ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ ဝစနတော ယဿာ ဒိဋ္ဌိယာ ဝသေန ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ တေန ဝုတ္တံ, တံ ဒိဋ္ဌိံ မုဉ္စိတွာ တဒညမေဝ ယထာဓိပ္ပေတံ သဗ္ဗံ နက္ခမတီတိ အယမတ္ထော ဉာယာဂတော, ဘဂဝါ ပန ဝါဒီဝရော သုခုမာယ အာဏိယာ ထူလံ အာဏိံ နီဟရန္တော ဝိယ ဥပါယေန တဿ ဒိဋ္ဌိဂတံ နီဟရိတုံ တဿ အဓိပ္ပာယေန အဝတွာ သဒ္ဒဝသေန တာဝ လဗ္ဘမာနံ ဒေါသံ ဒဿေန္တော ‘‘ယာပိ ခေါ တေ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဿ အဓိပ္ပာယံ မုဉ္စိတွာ အက္ခရေ တာဝ ဒေါသံ ဒဿေန္တော’’တိ.

ពាក្យថា ឈរនៅឡើយ គឺ ព្រោះតែលោកមាឈរនៅ ព្រះថេរៈទើបឈរនៅទីនោះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីគោរពកោតក្រែង។ ទោះបីជាពាក្យថា សព្វគ្រប់ (សព្វៈ) មិនមានការប្លែកគ្នា តែងក្តោបយកមិនមានសេសសល់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់ពាក្យ តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមបំណងនៃវត្ថុ ព្រោះហេតុនោះ បរិព្វាជកសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ»។ បដិសន្ធិទាំងឡាយ មានការកើតឡើងជាមនុស្សក្នុងលោកជាដើម ណា បដិសន្ធិទាំងនោះ នាំមកនូវសេចក្តីវិនាស ព្រោះសត្វទាំងឡាយដាច់សូន្យក្នុងទីនោះៗ ព្រោះហេតុនោះ បដិសន្ធិដែលនឹងកើតឡើងតទៅក្នុងអនាគតទាំងអស់ ដែលពួកសមយវាទី (អ្នកពោលតាមលទ្ធិ) និយាយ មិនមានឡើយ។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយនេះ តែងកើតឡើងហើយបែកធ្លាយទៅក្នុងសម័យនោះៗ ដូចជាពពុះទឹក បដិសន្ធិរបស់សត្វទាំងនោះក្នុងទីនោះ មិនមានឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់គាត់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «បដិសន្ធិទាំងឡាយ» ជាដើម។ ពាក្យថា លះបង់អធិប្បាយរបស់គាត់ គឺ បរិព្វាជកពោលថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» ដោយអធិប្បាយណា ព្រះមានព្រះភាគ ទោះបីទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវអធិប្បាយរបស់គាត់នោះ ក៏ធ្វើដូចជាមិនជ្រាប កាលនឹងបង្ហាញទោសក្នុងតួអក្សររបស់គាត់មុន ទើបសំដៅយកពាក្យថា «សព្វគ្រប់» ដោយចំណែកខ្លះ ដែលគាត់បានពោលហើយ ដោយធ្វើឲ្យជាវិស័យនៃសព្វគ្រប់ទាំងអស់ ហើយចាប់យកទោសក្នុងពាក្យនោះ។ ដូចជាក្នុងលោក កាលបើមាននរណាម្នាក់ពោលថា «ពាក្យដែលពោលទាំងអស់ សុទ្ធតែជាពាក្យកុហក» ភាពជាពាក្យកុហក គប្បីធ្លាក់ទៅលើពាក្យរបស់គាត់នោះដែរ ព្រោះពាក្យនោះរាប់បញ្ចូលក្នុងពាក្យទាំងអស់ យ៉ាងណាមិញ កាលបើបុគ្គលនេះពោលថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» សូម្បីតែទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ ក៏មិនគាប់ចិត្តរបស់គាត់ដែរ នេះជាសេចក្តីដែលត្រូវតែធ្លាក់ចុះមកដោយអត្ថ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សូម្បីតែទិដ្ឋិនោះរបស់អ្នក ក៏មិនគាប់ចិត្តអ្នកដែរឬ»។ មួយវិញទៀត ដូចជាកាលបើមាននរណាម្នាក់ពោលថា «ពាក្យដែលពោលទាំងអស់ សុទ្ធតែជាពាក្យកុហក» ការប្រព្រឹត្តទៅនៃពាក្យ តែងស្របតាមបំណង សេចក្តីពិតដែលថា ពាក្យដទៃក្រៅពីពាក្យរបស់គាត់នោះ ទើបជាពាក្យកុហក តែងសម្រេចបានដោយគន្លងធម៌ ដោយវៀរលែងតែពាក្យរបស់គាត់ចេញ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះសោត ក៏ព្រោះតែពាក្យថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» គាត់ពោលថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិណា សេចក្តីនេះសម្រេចបានដោយគន្លងធម៌ថា របស់សព្វគ្រប់ទាំងអស់តាមដែលប្រាថ្នា ក្រៅពីទិដ្ឋិនោះ មិនគាប់ចិត្តឡើយ ដោយវៀរលែងតែទិដ្ឋិនោះចេញ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគ ជាម្ចាស់នៃវាទៈដ៏ប្រសើរ កាលនឹងដកចេញនូវទិដ្ឋិរបស់គាត់ដោយឧបាយ ដូចជាបុគ្គលដកសម្រាស់ធំចេញដោយសម្រាស់តូចដ៏មុតស្រួច មិនត្រាស់តាមអធិប្បាយរបស់គាត់ឡើយ តែទ្រង់បង្ហាញទោសដែលបានមកដោយអំណាចនៃពាក្យមុន ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «សូម្បីតែទិដ្ឋិនោះរបស់អ្នក»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «លះបង់អធិប្បាយរបស់គាត់ ហើយបង្ហាញទោសក្នុងតួអក្សរមុន»។

ပရိဗ္ဗာဇကော ပန ယံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ မယာ ဝုတ္တံ, ‘‘အယံ သော’’တိ ယထာဝုတ္တဒေါသပရိဟရဏတ္ထံ တသ္မိံ အတ္ထေ ဝုစ္စမာနေ ဧသ ဒေါသော သဗ္ဗော န ဟောတိ, ဧဝမ္ပိ သမဏော ဂေါတမော မမ ဝါဒေ ဒေါသမေဝ အာရောပေယျာတိ အတ္တနော အဇ္ဈာသယံ နိဂုဟိတွာ ယထာဝုတ္တဒေါသံ ပရိဟရိတုကာမော ‘‘ဧသာ မေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တမ္ပဿ တာဒိသမေဝါတိ ယံ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ ဂဟိတံ ဝတ္ထု, တမ္ပိ တာဒိသမေဝ ဘဝေယျာတိ. အယဉ္စ သဗ္ဗန္တောဂဓဒိဋ္ဌိ မယှမ္ပိ ဒိဋ္ဌိဝတ္ထု, တံ မေ ခမေယျဝါတိ. ယသ္မာ ပန ‘‘ဧသာပိ ဒိဋ္ဌိ တုယှံ နက္ခမတီ’’တိ ယာပိ ဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာ ဘဝတာ ဂေါတမေန, သာပိ မယှံ နက္ခမတိ, တသ္မာ သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတေဝါတိ ပရိဗ္ဗာဇကဿ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ – ‘‘တံ ပရိဟရာမီတိ သညာယ ဝဒတီ’’တိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘တသ္မာပိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ မယှံ နက္ခမတီ’’တိ. ‘‘ဧသာ မေ ဒိဋ္ဌီ’’တိ ယာ ဌိတိဘူတာ ဒိဋ္ဌိ, တာယ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ ပနေတ္ထ သဗ္ဗဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ အာဟ – ‘‘အတ္ထတော ပနဿ ဧသာ ဒိဋ္ဌိ န မေ ခမတီတိ အာပဇ္ဇတီ’’တိ. အယံ ဒေါသောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယဿ ပနာ’’တိအာဒိ. ဧသာတိ ဒိဋ္ဌိ. ရုစိတန္တိ ဒိဋ္ဌိဒဿနေန အဘိနိဝိသိတွာ ရောစေတွာ ဂဟိတံ. တေန ဟိ ဒိဋ္ဌိအက္ခမေန အရုစိတေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ သတိ ဒိဋ္ဌိယာ အက္ခမဘာဝေ တတော တာယ ဂဟိတာယ ခမေယျ ရုစ္စေယျ ယထာ, ဧဝံ သဗ္ဗဿ အက္ခမဘာဝေတိ [Pg.99] အပရဘာဂေ သဗ္ဗံ ခမတိ ရုစ္စတီတိ အာပဇ္ဇတိ. န ပနေသ တံ သမ္ပဋိစ္ဆတီတိ ဧသ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ ဧဝံ ဝဒန္တော ဥစ္ဆေဒဝါဒီ တံ ဝုတ္တနယေန သဗ္ဗဿ ခမနံ ရုစ္စနံ န သမ္ပဋိစ္ဆတိ. ဉာယေန ဝုတ္တမတ္ထံ ကထံ န သမ္ပဋိစ္ဆတီတိ အာဟ ‘‘ကေဝလံ တဿာပိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ ဥစ္ဆေဒမေဝ ဂဏှာတီ’’တိ. သဗ္ဗေသဉှိ ဓမ္မာနံ အာယတိံ ဥပ္ပာဒံ အရုစ္စိတွာ တံ သန္ဓာယ အယံ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ ဝဒတိ, ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကေသု စ ဥစ္ဆိန္နေသု ကုတော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဘာဝေါတိ.

ចំណែកបរិព្វាជក កាលបើពោលនូវសេចក្តីនោះ ដើម្បីដោះស្រាយទោសដែលបានពោលហើយថា «ខ្ញុំសំដៅយករបស់ណា ទើបពោលថា របស់សព្វគ្រប់មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ របស់នោះគឺរបស់នេះឯង» កាលបើជាយ៉ាងនេះ ទោសទាំងអស់នេះក៏មិនមានឡើយ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ព្រះសមណគោតម គប្បីដាក់ទោសលើវាទៈរបស់ខ្ញុំដដែល គាត់ក៏លាក់បង់នូវអធ្យាស្រ័យរបស់ខ្លួន ហើយប្រាថ្នានឹងដោះស្រាយទោសដែលបានពោលហើយនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «ទិដ្ឋិនោះរបស់ខ្ញុំ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «សូម្បីតែទិដ្ឋិនោះរបស់គាត់ ក៏ប្រហែលគ្នានោះឯង» គឺ វត្ថុណាដែលគាត់កាន់យកថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» សូម្បីតែវត្ថុនោះ ក៏គប្បីជាសភាវៈប្រហែលគ្នានោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ទិដ្ឋិដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងរបស់សព្វគ្រប់នេះ ក៏ជាវត្ថុនៃទិដ្ឋិរបស់ខ្ញុំដែរ តើទិដ្ឋិនោះនឹងគាប់ចិត្តខ្ញុំដែរឬ? ប៉ុន្តែ ព្រោះតែទិដ្ឋិណាដែលព្រះគោតមដ៏មានអាយុត្រាស់ថា «សូម្បីតែទិដ្ឋិនោះរបស់អ្នក ក៏មិនគាប់ចិត្តអ្នកដែរឬ» សូម្បីតែទិដ្ឋិនោះ ក៏មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំដែរ ព្រោះហេតុនោះ របស់សព្វគ្រប់ពិតជាមិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់បរិព្វាជក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ពោលដោយសេចក្តីសម្គាល់ថា អាត្មាអញនឹងដោះស្រាយនូវទោសនោះ»។ ហើយគាត់នឹងពោលយ៉ាងនេះតទៅទៀតថា «ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ក៏មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំដែរ»។ ព្រោះតែទិដ្ឋិដែលតម្កល់នៅថា «នេះជាទិដ្ឋិរបស់ខ្ញុំ» នោះ ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា «សព្វគ្រប់» ក្នុងពាក្យថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ប៉ុន្តែ ដោយអត្ថ តែងធ្លាក់ចុះមកថា ទិដ្ឋិនេះមិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ»។ កាលនឹងបង្ហាញថា នេះជាទោស ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «ប៉ុន្តែ បុគ្គលណា»។ ពាក្យថា «នេះ» គឺ ទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «គាប់ចិត្ត» គឺ ការចូលទៅប្រកាន់ស្អិតដោយការយល់ឃើញនូវទិដ្ឋិ ហើយគាប់ចិត្តទើបកាន់យក។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះគប្បីជាអ្នកមិនគាប់ចិត្ត គឺមិនពេញចិត្តនឹងទិដ្ឋិឡើយ កាលបើភាពមិនគាប់ចិត្តនឹងទិដ្ឋិមាននៅ ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ទិដ្ឋិដែលគាត់កាន់យកនោះ នឹងគាប់ចិត្ត ពេញចិត្តបាន យ៉ាងណាមិញ កាលបើភាពមិនគាប់ចិត្តនឹងរបស់សព្វគ្រប់មាននៅ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ តែងធ្លាក់ចុះមកថា របស់សព្វគ្រប់តែងគាប់ចិត្ត ពេញចិត្ត យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា «ប៉ុន្តែ បុគ្គលនេះមិនព្រមទទួលយកសេចក្តីនោះឡើយ» គឺ បុគ្គលអ្នកពោលនូវឧច្ឆេទវាទនេះ កាលពោលយ៉ាងនេះថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» តែងមិនព្រមទទួលយកនូវការគាប់ចិត្ត ពេញចិត្តនឹងរបស់សព្វគ្រប់ ដោយន័យដែលបានពោលហើយនោះឡើយ។ កាលនឹងពោលថា ហេតុអ្វីបានជាមិនព្រមទទួលយកសេចក្តីដែលពោលដោយគន្លងធម៌ ទើបពោលថា «គ្រាន់តែប្រកាន់យកនូវសេចក្តីដាច់សូន្យ នៃឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះប៉ុណ្ណោះ»។ ព្រោះថា បុគ្គលនេះមិនពេញចិត្តនឹងការកើតឡើងក្នុងអនាគតនៃធម៌ទាំងឡាយទាំងពួង ហើយសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» កាលបើពួកជនអ្នកមានឧច្ឆេទទិដ្ឋិដាច់សូន្យទៅហើយ សភាវៈនៃឧច្ឆេទទិដ្ឋិ នឹងមានមកពីណា។

တေနာတိ တေန ကာရဏေန, ယသ္မာ ဣဓေကစ္စေ သတ္တာ ဤဒိသံ ဒိဋ္ဌိံ ပဂ္ဂယှ တိဋ္ဌန္တိ, တသ္မာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဇဟနကေန ဝါ စိတ္တေန ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ပဇဟနကေဟိ အပ္ပဇဟနကေ နိဒ္ဓါရေတုံ ဘဂဝါ ‘‘အတော…ပေ… ဗဟုတရာ’’တိ အဝေါစာတိ အာဟ – ‘‘ပဇဟနကေသု နိဿက္က’’န္တိ ယထာ ‘‘ပဉ္စသီလေဟိ ပဘာဝနာ ပညဝန္တတရာ’’တိ. ‘‘ဗဟူ’’တိ ဝတွာ န ကေဝလံ ဗဟူ, အထ ခေါ အတိဝိယ ဗဟူတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဗဟုတရာ’’တိ အာဟ. ‘‘ဗဟူ ဟီ’’တိ နယိဒံ နိဿက္ကဝစနံ, အထ ခေါ ပစ္စတ္တဝစနံ. ကထံ ဟိ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘ဟိ-ကာရော နိပါတမတ္တ’’န္တိ. အနိဿက္ကဝစနံ တာဝ တဿ ပဇဟနကာနံ ဗဟုဘာဝတော တေပိ ပရတော ‘‘ဗဟုတရာ’’တိ ဝုစ္စီယန္တိ. မူလဒဿနန္တိ ယေ တာဒိသံ ဒဿနံ ပဌမံ ဥပါဒိယန္တိ, တဇ္ဇာတိကမေဝ ပစ္ဆာ ဂဟိတဒဿနံ. ဝိဇာတိယဉှိ ပဌမံ ဂဟိတဒဿနံ အပ္ပဟာယ ဝိဇာတိယဿ ဂဟဏံ န သမ္ဘဝတိ ဝိရုဒ္ဓဿ အဘိနိဝေသဿ သဟ အနဝဋ္ဌာနတော. အဝိရုဒ္ဓံ ပန မူလဒဿနံ အဝိဿဇ္ဇိတွာ ဝိသယာဒိဘေဒဘိန္နံ အပရဒဿနံ ဂဟေတုံ လဗ္ဘတိ. တေနာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា ព្រោះហេតុនោះ គឺ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែសត្វទាំងឡាយខ្លះក្នុងលោកនេះ តែងប្រកាន់យកទិដ្ឋិមានសភាពយ៉ាងនេះហើយតម្កល់នៅ ហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ មួយវិញទៀត ដើម្បីកាន់យកដោយរួមគ្នានូវចិត្តដែលជាគ្រឿងលះបង់ ហើយញែកចេញនូវបុគ្គលអ្នកមិនលះបង់ ចាកបុគ្គលអ្នកលះបង់ទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ជាងនេះទៅទៀត...បេ... ច្រើនជាង» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «វិភត្តិជាគ្រឿងចាកចេញ (និស្សក្កៈ) ក្នុងពួកបុគ្គលអ្នកលះបង់» ដូចជាពាក្យថា «ការចម្រើនដោយបញ្ញា ឈ្មោះថាមានបញ្ញាច្រើនជាង ដោយសីល ៥»។ កាលទ្រង់ត្រាស់ថា «ច្រើន» ហើយ មិនមែនត្រឹមតែច្រើនប៉ុណ្ណោះទេ តែដើម្បីបង្ហាញថា ច្រើនក្រៃលែង ទើបត្រាស់ថា «ច្រើនជាង»។ ពាក្យថា «ច្រើនពិត» នេះ មិនមែនជាវិភត្តិជាគ្រឿងចាកចេញ (និស្សក្កវចនៈ) ឡើយ តែជាបឋមាវិភត្តិ (បច្ចត្តវចនៈ)។ សួរថា ចុះសព្ទថា ហិ យ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា «ហិសព្ទ គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យដែលមិនមែនជាវិភត្តិជាគ្រឿងចាកចេញនោះ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានការលះបង់ច្រើន សូម្បីតែពួកបុគ្គលទាំងនោះ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ថា «ច្រើនជាង»។ ពាក្យថា «ការយល់ឃើញជាមូលដ្ឋាន» គឺ ពួកជនណាប្រកាន់យកការយល់ឃើញមានសភាពយ៉ាងនោះមុនដំបូង ការយល់ឃើញដែលកាន់យកជាខាងក្រោយ ក៏មានជាតិ (ប្រភេទ) ដូចគ្នានោះឯង។ ព្រោះថា ការមិនលះបង់នូវការយល់ឃើញដែលខុសគ្នា ដែលបានកាន់យកមុនដំបូង ហើយកាន់យកនូវការយល់ឃើញដែលខុសគ្នាដទៃទៀត មិនអាចមានឡើយ ព្រោះការចូលទៅប្រកាន់ស្អិតដែលផ្ទុយគ្នា មិនអាចតម្កល់នៅជាមួយគ្នាបានឡើយ។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលមិនលះបង់នូវការយល់ឃើញជាមូលដ្ឋានដែលមិនផ្ទុយគ្នា ហើយអាចកាន់យកនូវការយល់ឃើញដទៃទៀត ដែលប្លែកគ្នាដោយវិស័យជាដើមបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក៏ក្នុងទីនេះ» ជាដើម។

တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဧကစ္စသဿတဝါဒေါ သဿတုစ္ဆေဒါဘိနိဝေသာနံ ဝသေန ယထာက္ကမံ သဿတုစ္ဆေဒဂ္ဂါဟနဇာတိကော, ဥစ္ဆေဒဂ္ဂါဟေန ပန သဿတာဘိနိဝေသဿ တံဂါဟေန စ အသဿတာဘိနိဝေသဿ ဝိရုဇ္ဈနတော ဥဘယတ္ထပိ ‘‘ဧကစ္စသဿတံ ဝါ ဂဟေတုံ န သက္ကာ’’တိ ဝုတ္တံ, တထာ ‘‘သဿတံ ဝါ ဥစ္ဆေဒံ ဝါ န သက္ကာ ဂဟေတု’’န္တိ စ. မူလသဿတဉှိ ပဌမံ ဂဟိတံ. အာယတနေသုပိ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ ပဌမံ စက္ခာယတနံ သဿတန္တိ ဂဟေတွာ အပရဘာဂေ န ကေဝလံ စက္ခာယတနမေဝ သဿတံ, သောတာယတနမ္ပိ သဿတံ, ဃာနာယတနာဒိပိ သဿတန္တိ ဂဏှာတီတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. အာယတနေသုပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ဓာတူနံ ဣန္ဒြိယာနမ္ပိ ဂါဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဒံ သန္ဓာယာတိ [Pg.100] ‘‘မူလေ သဿတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တပဌမဂ္ဂါဟဿ သမာနဇာတိယံ အပရဂ္ဂါဟံ သန္ဓာယ.

ក្នុងសេចក្ដីនោះ ទោះបីឯកច្ចសស្សតវាទៈ មានសភាវៈប្រកាន់យកសស្សតៈ និងឧច្ឆេទៈ តាមលំដាប់ ដោយអំណាចនៃការចូលទៅស្ទាបអង្អែលនូវសស្សតៈ និងឧច្ឆេទៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះការប្រឆាំងគ្នានៃការចូលទៅស្ទាបអង្អែលនូវសស្សតៈ ដោយការប្រកាន់យកឧច្ឆេទៈ និងការចូលទៅស្ទាបអង្អែលនូវអសស្សតៈ ដោយការប្រកាន់យកនូវសស្សតៈនោះ ទើបពោលថា «មិនអាចកាន់យកសូម្បីតែឯកច្ចសស្សតៈបានឡើយ» ក្នុងលទ្ធិទាំងពីរនោះ យ៉ាងនោះដែរ និងពោលថា «មិនអាចកាន់យកសស្សតៈ ឬឧច្ឆេទៈបានឡើយ»។ ព្រោះថា មូលសស្សតៈ ត្រូវបានកាន់យកមុនគេ។ ពាក្យថា Āyatanesupi yojetabbaṃ (គួរផ្សំភ្ជាប់សូម្បីក្នុងអាយតនៈទាំងឡាយ) គឺដំបូងកាន់យកថា ចក្ខ្វាយតនៈជាសស្សតៈ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក ក៏កាន់យកថា មិនមែនតែចក្ខ្វាយតនៈប៉ុណ្ណោះទេដែលជាសស្សតៈ សូម្បីសោតាយតនៈក៏ជាសស្សតៈ សូម្បីឃានាយតនៈជាដើមក៏ជាសស្សតៈ ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា Āyatanesupī ក្នុងពាក្យនោះ ដោយសព្ទថា pi (សូម្បី) គួរដឹងថា រាប់បញ្ចូលទាំងការកាន់យកធាតុ និងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយផង។ ពាក្យថា Idaṃ sandhāya (សំដៅយកសេចក្ដីនេះ) គឺសំដៅយកការកាន់យកខាងក្រោយ ដែលមានជាតិស្មើគ្នា នឹងការកាន់យកដំបូង ដែលពោលទុកជាដើមថា «mūle sassataṃ» (សស្សតៈក្នុងឫស)។

ဒုတိယဝါရေ ပဌမဝါရေ ဝုတ္တသဒိသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ အာဒီနဝံ ဒိသွာတိ ‘‘ယဒိ ရူပံ သဿတံ သိယာ, နယိဒံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျ. ယသ္မာ စ ခေါ ဣဒံ ရူပံ အသဿတံ, တသ္မာ အဘိဏှပဋိပီဠနဋ္ဌေန ဥဒယဝယဝန္တတာယ ရူပံ အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ, သဿတာဘိနိဝေသော မိစ္ဆာ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ သဿတဝါဒေ အာဒီနဝံ ဒေါသံ ဒိသွာ. ဩဠာရိကန္တိ တသ္မာ ပဋိပီဠနဋ္ဌေန အယာထာဝဂ္ဂါဟတာယ ရူပံ န သဏှံ ဩဠာရိကမေဝ. ဝေဒနာဒီနမ္ပိ အနိစ္စာဒိဘာဝဒဿနံ ရူပဝေဒနာအာဒီနံ သမာနယောဂက္ခမတ္တာ. ဝိဿဇ္ဇေတီတိ ပဇဟတိ.

ក្នុងវារៈទីពីរ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយ ដូចគ្នានឹងសេចក្ដីដែលពោលហើយក្នុងវារៈទីមួយដែរ។ ក្នុងវារៈទីពីរនោះ ពាក្យថា ādīnavaṃ disvā (ឃើញទោសហើយ) គឺឃើញទោសកំហុសក្នុងសស្សតវាទៈនោះ ដោយពាក្យជាដើមថា «ប្រសិនបើរូបជាសស្សតៈ (ទៀងទាត់) រូបនេះក៏មិនគប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីអាពាធឡើយ។ តែព្រោះហេតុតែរូបនេះជាអសស្សតៈ (មិនទៀង) ហេតុនោះ ព្រោះអត្ថថាបៀតបៀនជានិច្ច និងព្រោះមានការកើតឡើង និងការវិនាសទៅ រូបទើបជាអនិច្ចៈ សង្ខតៈ បដិច្ចសមុប្បន្នៈ ការចូលទៅស្ទាបអង្អែលថាជាសស្សតៈ ទើបជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ»។ ពាក្យថា Oḷārikaṃ (គ្រោតគ្រាត) គឺព្រោះអត្ថថាបៀតបៀននោះ និងព្រោះការកាន់យកមិនត្រូវតាមពិត រូបទើបមិនល្អិតល្អន់ គឺគ្រោតគ្រាតប៉ុណ្ណោះ។ ការឃើញភាពជាអនិច្ចៈជាដើម សូម្បីនៃវេទនាទាំងឡាយ ព្រោះរូប និងវេទនាជាដើម មានសភាពស្មើគ្នាក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Vissajjeti គឺលះបង់។

တိဿော လဒ္ဓိယောတိ သဿတုစ္ဆေဒဧကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိယော. ယသ္မာ သဿတဒိဋ္ဌိကာ ဝဋ္ဋေ ရဇ္ဇနဿ အာသန္နာ. တထာ ဟိ တေ ဩလီယန္တီတိ ဝုစ္စန္တိ, ဘဝါဘဝဒိဋ္ဌီနံ ဝသေန ဣမေသံ သတ္တာနံ သံသာရတော သီသုက္ခိပနံ နတ္ထီတိ ဧတာဝ တိဿော ဝိသေသတော ဂဟေတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា Tisso laddhiyo (លទ្ធិទាំងបី) គឺសស្សតទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ និងឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ។ ព្រោះថា ពួកជនដែលមានសស្សតទិដ្ឋិ ឈ្មោះថាជិតស្និទ្ធនឹងការត្រេកអរក្នុងវដ្តសង្សារ។ យ៉ាងនោះមែន ពួកជនទាំងនោះ តែងហៅថា ជាប់ជំពាក់ (olīyanti) ព្រោះអំណាចនៃភវទិដ្ឋិ និងវិភវទិដ្ឋិ ការងើបក្បាលឡើងរួចចាកសង្សារវដ្ត នៃសត្វទាំងឡាយនេះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ លទ្ធិទាំងបីនេះ ទើបគប្បីកាន់យកដោយវិសេស។

ဣဓလောကံ ပရလောကဉ္စ အတ္ထီတိ ဇာနာတီတိ ဧတ္တာဝတာ သဿတဒဿနဿ အပ္ပသာဝဇ္ဇတာကာရဏမာဟ, ဝဋ္ဋံ အဿာဒေတိ, အဘိနန္ဒတီတိ ဣမိနာ ဒန္ဓဝိရာဂတာယ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ဣဓလောကံ ပရလောကဉ္စ အတ္ထီတိ ဇာနာတီတိ ဣမိနာ တာသု တာသု ဂတီသု သတ္တာနံ သံသရဏံ ပဋိက္ခိပတီတိ ဒဿေတိ, သုကတဒုက္ကဋာနံ ကမ္မာနံ ဖလံ အတ္ထီတိ ဇာနာတီတိ ဣမိနာ ကမ္မဖလံ. ကုသလံ န ကရောတီတိ ဣမိနာ ကမ္မံ, အကုသလံ ကရောန္တော န ဘာယတီတိ ဣမိနာ ပုညာပုညာနိ သဘာဝတော ဇာယန္တီတိ ဒဿေတိ. ဝဋ္ဋံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ တန္နိန္နဘာဝတော. သီဃံ လဒ္ဓိံ ဇဟိတုံ န သက္ကောတိ ဝဋ္ဋုပစ္ဆေဒဿ အရုစ္စနတော. ဥစ္ဆေဒဝါဒီ ဟိ တသ္မိံ ဘဝေ ဥစ္ဆေဒံ မညတိ. တတော ပရံ ဣဓလောကံ ပရလောကဉ္စ အတ္ထီတိ ဇာနာတိ သုကတဒုက္ကဋာနံ ဖလံ အတ္ထီတိ ဇာနာတိ ကမ္မဖလဝါဒီဘာဝတော. ယေဘုယျေန ဟိ ဥစ္ဆေဒဝါဒီ သဘာဝနိယတိယဒိစ္ဆာဘိနိဝေသေသု အညတြာဘိနိဝေသော ဟောတိ. သီဃံ ဒဿနံ ပဇဟတိ ဝဋ္ဋာဘိရတိယာ အဘာဝတော. ပါရမိယော ပူရေတုံ သက္ကောန္တော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ, လောကဝေါဟာရမတ္တေနေဝ သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ယောဇနာ. အသက္ကောန္တောတိ ဗုဒ္ဓေါ ဟောတုံ အသက္ကောန္တော. အဘိနီဟာရံ [Pg.101] ကတွာ အဂ္ဂသာဝကာဒိဘာဝဿ အဘိနီဟာရံ သမ္ပာဒေတွာ. သာဝကော ဟုတွာတိ အဂ္ဂသာဝကော မဟာသာဝကော ဟုတွာ, တတ္ထာပိ တေဝိဇ္ဇော ဆဠဘိညော ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော ဝါ သုက္ခဝိပဿကော ဧဝ ဝါ ဗုဒ္ဓသာဝကော ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. သဗ္ဗမိဒံ ဥစ္ဆေဒဝါဒိနော ကလျာဏမိတ္တနိဿယေန သမ္မတ္တနိယာမောက္ကမနေ ခိပ္ပဝိရာဂတာဒဿနတ္ထံ အာဂတံ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា Idhalokaṃ paralokañca atthīti jānāti (ដឹងថាលោកនេះ និងលោកខាងមុខមាន) ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវហេតុនៃការមានទោសតិចនៃសស្សតទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា vaṭṭaṃ assādeti abhinandati (រីករាយ ត្រេកអរក្នុងវដ្តៈ) នេះ សម្ដែងអំពីការប្រាសចាកតម្រេកយឺតយ៉ាវ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tasmā» (ព្រោះហេតុនោះ)។ ដោយពាក្យថា Idhalokaṃ paralokañca atthīti jānāti នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញថា មិនបដិសេធការអន្ទោលទៅនៃសត្វទាំងឡាយក្នុងគតិទាំងឡាយនោះៗឡើយ។ ដោយពាក្យថា sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ atthīti jānāti (ដឹងថាផលនៃកម្មដែលធ្វើល្អ និងធ្វើអាក្រក់មាន) នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវផលនៃកម្ម។ ដោយពាក្យថា Kusalaṃ na karoti (មិនធ្វើកុសល) នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវកម្ម។ ដោយពាក្យថា akusalaṃ karonto na bhāyati (កាលធ្វើអកុសល មិនខ្លាច) នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញថា បុណ្យ និងបាប កើតឡើងដោយសភាវៈរបស់វា។ ម្យ៉ាងទៀត តែងរីករាយ ត្រេកអរក្នុងវដ្តៈ ព្រោះការបង្អោនទៅរកវដ្តៈនោះ។ មិនអាចលះបង់លទ្ធិបានឆាប់រហ័ស ព្រោះមិនចូលចិត្តការកាត់ផ្ដាច់វដ្តៈ។ ព្រោះថា ជនអ្នកមានឧច្ឆេទវាទៈ តែងសំគាល់នូវការដាច់សូន្យក្នុងភពនោះ។ បន្ទាប់ពីនោះមក តែងដឹងថាលោកនេះ និងលោកខាងមុខមាន ដឹងថាផលនៃកម្មដែលធ្វើល្អ និងធ្វើអាក្រក់មាន ព្រោះភាពជាកម្មផលវាទៈ (អ្នកពោលនូវកម្ម និងផល)។ ព្រោះថា ដោយច្រើន ជនអ្នកមានឧច្ឆេទវាទៈ តែងចូលទៅស្ទាបអង្អែលក្នុងលទ្ធិណាមួយ ក្នុងបណ្ដាសភាវវាទៈ និយតិវាទៈ និងយទិច្ឆាវាទៈ។ តែងលះបង់ទិដ្ឋិបានឆាប់រហ័ស ព្រោះមិនមានការត្រេកអរក្នុងវដ្តៈ។ ការផ្សំភ្ជាប់សេចក្ដីថា កាលបើអាចបំពេញបារមីទាំងឡាយបាន ក៏បានជាព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ឬក៏បានជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដោយត្រឹមតែលោកវោហារ ហើយបរិនិព្វានទៅ។ ពាក្យថា Asakkonto គឺមិនអាចដើម្បីជាព្រះពុទ្ធបាន។ ពាក្យថា Abhinīhāraṃ katvā គឺធ្វើអភិនីហារ សម្រេចនូវអភិនីហារនៃភាពជាព្រះអគ្គសាវ័កជាដើម។ ពាក្យថា Sāvako hutvā គឺបានជាសាវ័ក មានព្រះអគ្គសាវ័ក និងព្រះមហាសាវ័កជាដើម ក្នុងសាវ័កភាពនោះ ទោះបីជាព្រះតេវិជ្ជៈ ឆឡភិញ្ញៈ បដិសម្ភិទាបត្តៈ ឬជាព្រះសុខវិបស្សកៈក្តី ក៏បានជាព្រះពុទ្ធសាវ័ក ហើយបរិនិព្វានទៅ។ សេចក្ដីទាំងអស់នេះ មកហើយដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រាសចាកតម្រេកបានឆាប់រហ័ស ក្នុងការឈានចូលទៅកាន់សម្មត្តនិយាម (អរិយមគ្គ) ដោយអាស្រ័យកល្យាណមិត្ត នៃជនអ្នកមានឧច្ឆេទវាទៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tasmā» ដូច្នេះ។

၂၀၂. ကဉ္ဇိယေနေဝါတိ အာရနာဠေန. ကဉ္ဇိယသဒိသေန ဥစ္ဆေဒဒဿနေန. ပူရိတောတိ ပရိပုဏ္ဏဇ္ဈာသယော. သောတိ ပရိဗ္ဗာဇကော. အပ္ပဟာယာတိ အဘိန္ဒိတွာ. ဝိဂ္ဂဟောတိ ကလဟော ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမညန္တိ အညမညံ ဝိရုဒ္ဓဂ္ဂါဟောတိ ကတွာ. ဝိဝါဒန္တိ ဝိရုဒ္ဓဝါဒံ. ဝိဃာတန္တိ ဝိရောဓဟေတုကံ စိတ္တဝိဃာတံ. ဝိဟေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟဝိဝါဒနိမိတ္တံ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ ကိလမထံ. အာဒီနဝံ ဒိသွာတိ ဧတာသံ ဒိဋ္ဌီနံ ဧဝရူပေါ အာဒီနဝေါ, အနိယျာနိကဘာဝတာယ ပန သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ မဟာဒီနဝေါတိ ဧဝံ အာဒီနဝံ ဒိသွာ.

២០២. ពាក្យថា Kañjiyeneva គឺដោយទឹកកញ្ជី (ទឹកបាយជូរ)។ គឺពេញប្រៀបដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ដែលប្រៀបដូចជាទឹកកញ្ជី។ ពាក្យថា Pūrito គឺមានអធ្យាស្រ័យពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា So គឺបរិព្វាជកនោះ។ ពាក្យថា Appahāya គឺមិនទម្លាយចោល។ ពាក្យថា Viggaho គឺការឈ្លោះប្រកែកគ្នា ដោយការកាន់យកផ្ទុយគ្នាទៅវិញទៅមកថា «នេះទើបពិត ឯសេចក្ដីដទៃជាមោឃៈ»។ ពាក្យថា Vivādaṃ គឺវាទៈដែលផ្ទុយគ្នា。 ពាក្យថា Vighātaṃ គឺការចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ដែលមានការប្រឆាំងគ្នាជាហេតុ។ ពាក្យថា Vihesaṃ គឺសេចក្ដីលំបាកកាយ និងលំបាកចិត្ត ដែលមានការឈ្លោះប្រកែក និងការវិវាទគ្នាជាហេតុ។ ពាក្យថា Ādīnavaṃ disvā គឺឃើញទោសបែបនេះនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយទាំងនេះ ម្យ៉ាងទៀត ឃើញទោសដ៏ធំធេងទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងទៅអនាគត ព្រោះភាពជាធម៌មិននាំចេញចាកទុក្ខ។

၂၀၅. ‘‘ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၄၁; သံ. နိ. ၃.၈) ကာယံ အနွေတီတိ ကာယနွယော, သောယေဝ, တဿ ဝါ သမူဟော ကာယနွယတာ, ကာယပဋိဗဒ္ဓေါ ကိလေသော. တေနာဟ ‘‘ကာယံ…ပေ… အတ္ထော’’တိ.

២០៥. កិលេសដែលជាប់តាមកាយ ដោយពាក្យជាដើមថា «eso hamasmi, eso me attā» (នោះជាយើង នោះជាខ្លួនរបស់យើង) ឈ្មោះថា កាយាន្វយៈ (ការជាប់តាមកាយ) កាយាន្វយៈនោះឯង ឬការប្រជុំនៃកាយាន្វយៈនោះ ឈ្មោះថា កាយាន្វយតា គឺកិលេសដែលជាប់ជំពាក់នឹងកាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «kāyaṃ...pe... attho» (សេចក្ដីថា កាយ...ល...)។

အသမ္မိဿဘာဝန္တိ အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထိတဘာဝံ. တေန တာသံ ယထာသကံ ပစ္စယာနံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဝိဂမံ ဒဿေတိ. ဧဝဉှိ တာသံ ကဒါစိပိ သင်္ကရော နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော’’တိအာဒိ. သရူပံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အညာ ဝေဒနာ’’တိ အနိယမေန ဝုတ္တတ္တာ တမေဝ ဝိဂမံ ဒဿေန္တော ‘‘အနုပ္ပန္နာဝ ဟောန္တိ အန္တရဟိတာ ဝါ’’တိ အာဟ. သရူပတော နိယမေတွာ ဝုစ္စမာနေ ကာစိ အနုပ္ပန္နာ ဝါ ဟောတိ, ကာစိ အန္တရဟိတာ ဝါတိ. စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇမာနဘာဝဒဿနတ္ထံ.

ពាក្យថា Asammissabhāvaṃ (ភាពមិនច្រឡំគ្នា) គឺភាពដែលកំណត់ទុកដោយមិនច្រឡំគ្នា។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវការកើតឡើងហើយវិនាសទៅ នៃវេទនាទាំងឡាយនោះ តាមបច្ច័យរបស់ខ្លួនៗ។ ព្រោះថា ការច្រឡំគ្នានៃវេទនាទាំងឡាយនោះ មិនដែលមានឡើយ ក្នុងកាលណាមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tatrāyaṃ saṅkhepattho» (ក្នុងសេចក្ដីនោះ នេះជាសេចក្ដីសង្ខេប)។ ព្រោះមិនបានកាន់យកដោយរូបរាងរបស់ខ្លួន ហើយពោលដោយមិនកំណត់ថា «aññā vedanā» (វេទនាដទៃ) កាលនឹងបង្ហាញនូវការវិនាសទៅនោះឯង ទើបពោលថា «anuppannāva honti antarahitā vā» (មិនកើតឡើងទាល់តែសោះ ឬក៏បាត់បង់ទៅ)។ កាលបើពោលកំណត់ដោយរូបរាងរបស់ខ្លួន វេទនាខ្លះមិនទាន់កើតឡើង វេទនាខ្លះបាត់បង់ទៅ។ ពាក្យថា Cuṇṇavicuṇṇabhāvadassanatthaṃ (ដើម្បីបង្ហាញភាពជាកម្ទេចកំទី) គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពដែលបែកធ្លាយទៅក្នុងខណៈរាល់ៗខណៈ។

န ကေနစိ သံဝဒတီတိ ကေနစိ ပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ ဒိဋ္ဌိရာဂဝသေန သံကိလိဋ္ဌစိတ္တော န ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘သဿတံ ဂဟေတွာ’’တိအာဒိ. န ဝိဝဒတီတိ ဝိရုဒ္ဓဘာဝေါ ဟုတွာ န ဝိဝဒတိ. ပရိဝတ္တေတွာတိ ဥစ္ဆေဒံ ဂဟေတွာ ဧကစ္စသဿတံ ဂဟေတွာ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန တယောပိ ဝါဒါ ပရိဝတ္တေတွာ ယောဇေတဗ္ဗာ[Pg.102]. တေန ဝေါဟရတီတိ တေန လောကဝေါဟာရေန လောကသမညံ အနတိဓာဝန္တော သတ္တော ပုရိသော ပုဂ္ဂလောတိအာဒိနာ ဝေါဟရတိ, န ပန ဣတော ဗာဟိရကာ ဝိယ အဘိနိဝိသတိ. တေနာဟ ‘‘အပရာမသန္တော’’တိ. ကဉ္စိ ဓမ္မန္တိ ရူပါဒီသု ဧကံ ဓမ္မမ္ပိ. ပရာမာသဂ္ဂါဟေန အဂ္ဂဏှန္တောတိ ‘‘နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ, ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ စ ဓမ္မသဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရတော အာမသိတွာ ဂဟဏေန အဂ္ဂဏှန္တော.

ពាក្យថា Na kenaci saṃvadati (មិននិយាយយល់ស្របនឹងអ្នកណាឡើយ) គឺមិននិយាយដោយមានចិត្តសៅហ្មង ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិរាគៈ ជាមួយបុគ្គលណាម្នាក់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «sassataṃ gahetvā» (កាន់យកសស្សតៈ)។ ពាក្យថា Na vivadati (មិនវិវាទ) គឺមិនធ្វើជាអ្នកប្រឆាំងគ្នា ហើយវិវាទឡើយ។ ពាក្យថា Parivattetvā (ផ្លាស់ប្ដូរហើយ) គឺកាន់យកឧច្ឆេទៈ កាន់យកឯកច្ចសស្សតៈ ហើយផ្លាស់ប្ដូរវាទៈទាំងបី មកផ្សំភ្ជាប់តាមន័យដែលពោលហើយនេះ។ ពាក្យថា Tena vo hā rati (តែងវោហារដោយពាក្យនោះ) គឺតែងវោហារដោយលោកវោហារនោះ មិនកន្លងហួសនូវសម្មតិលោកឡើយ ដូចជាពាក្យថា សត្វ បុគ្គល មនុស្ស ជាដើម ប៉ុន្តែមិនចូលទៅស្ទាបអង្អែល (ប្រកាន់មាំ) ដូចពួកជនខាងក្រៅសាសនានោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «aparāmasanto» (មិនស្ទាបអង្អែល)។ ពាក្យថា Kañci dhammaṃ (នូវធម៌ណាមួយ) គឺសូម្បីធម៌មួយ ក្នុងបណ្ដារូបជាដើម។ ពាក្យថា Parāmāsaggāhena aggaṇhanto (មិនកាន់យកដោយការស្ទាបអង្អែល) គឺមិនកាន់យកដោយការស្ទាបអង្អែល កន្លងហួសនូវសភាវធម៌ ដោយពាក្យជាដើមថា «ទៀង» និង «នេះជារបស់យើង» ដូច្នេះឡើយ។

ကတာဝီတိ ကတကိစ္စော. သော ဝဒေယျာတိ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရေသု သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နေသုပိ အဟံ ဝဒါမီတိ ဝဒေယျ. တတ္ထ အဟန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တသန္တာနေ. မမန္တိ တဿ သန္တကဘူတေ ဝတ္ထုသ္မိံ လောကနိရုဠှေ. သမညန္တိ တတ္ထ သုကုသလတာယ လောကေ သမညာ ကုသလော ဝိဒိတွာ. ဝေါဟာရမတ္တေနာတိ ကေဝလံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ မဟာဗောဓိပါရမိယော ပူရေတုံ အသက္ကောန္တော သာဝကော ဟုတွာ ဒေသဝေါဟာရမတ္တေန န အပ္ပဟီနတဏှော ဝိယ အန္ဓပုထုဇ္ဇနော အဘိနိဝေသနဝသေန.

ពាក្យថា Katāvī គឺអ្នកមានកិច្ចធ្វើរួចហើយ។ ពាក្យថា So vadeyya (ភិក្ខុនោះគប្បីពោល) គឺភិក្ខុជាព្រះខីណាស្រព ទុកជាអហង្ការ និងមមង្ការ ត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ដោយប្រការទាំងពួងហើយក៏ដោយ ក៏គប្បីពោលថា «អាត្មាអញពោល» ដូច្នេះបាន។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Aha (អាត្មាអញ) គឺក្នុងសន្តានផ្ទាល់ខ្លួន។ ពាក្យថា Mama (របស់អាត្មាអញ) គឺក្នុងវត្ថុដែលជាសន្តកៈ (របស់ខ្លួន) ដែលផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងលោក។ ពាក្យថា Samaññaṃ (សម្មតិ) គឺដឹងច្បាស់នូវសម្មតិក្នុងលោក ព្រោះភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសម្មតិនោះ។ ពាក្យថា Vohāramattena (ដោយត្រឹមតែវោហារ) គឺដោយត្រឹមតែទេសនាវោហារ ព្រោះបានជាព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ឬជាសាវ័កដែលមិនអាចបំពេញមហាបោធិបារមីបាន មិនមែនដោយអំណាចនៃការចូលទៅស្ទាបអង្អែល ដូចជាអន្ធបុថុជ្ជន ដែលមិនទាន់លះបង់តណ្ហាឡើយ។

၂၀၆. သဿတာဒီသူတိ သဿတာဘိနိဝေသာဒီသု. တေသံ တေသံ ဓမ္မာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. သဿတံ အဘိညာယာတိ သဿတဒိဋ္ဌိံ သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အဿာဒတော နိဿရဏတော အဘိဝိသိဋ္ဌာယ ပညာယ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ. ပဟာနန္တိ အစ္စန္တပ္ပဟာနံ သမုစ္ဆေဒံ. ရူပဿ ပဟာနန္တိ ရူပဿ တပ္ပဋိဗဒ္ဓသညောဇနပ္ပဟာနေန ပဟာနံ. အနုပ္ပာဒနိရောဓေန နိရုဒ္ဓေဟိ အာသဝေဟိ အဂ္ဂဟေတွာဝ စိတ္တံ ဝိမုစ္စိ. ‘‘အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စီ’’တိ ဧတ္ထ ကိဉ္စိပိ အဂ္ဂဟေတွာ အသေသေတွာ. သောဠသ ပညာတိ မဟာပညာဒိကာ သောဠသ ပညာ. စတုရင်္ဂသမန္နာဂတောတိ ပုဏ္ဏဥပေါသထဒိဝသတာ, ကေနစိ အနာမန္တိတမေဝ အနေကသတာနံယေဝ အနေကသဟဿာနံ ဝါ ဘိက္ခူနံ သန္နိပတိတတာ, သဗ္ဗေသံ ဧဟိဘိက္ခုဘာဝေန ဥပသမ္ပန္နတာ, ဆဠဘိညတာ စာတိ. တေနာဟ ‘‘တတြိမာနိ အင်္ဂါနီ’’တိအာဒိ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

២០៦. ពាក្យថា Sassatādīsu គឺក្នុងការចូលទៅស្ទាបអង្អែលនូវសស្សតៈជាដើម។ ពាក្យថា Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ (នៃធម៌ទាំងឡាយនោះៗ) ជាសាមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថកំណត់ (និទ្ធារណៈ)។ ពាក្យថា Sassataṃ abhiññāya (ដឹងច្បាស់នូវសស្សតៈ) គឺចាក់ធ្លុះនូវសស្សតទិដ្ឋិ ដោយបញ្ញាដ៏វិសេសក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃសមុទ័យ អត្ថង្គមៈ អស្សាទៈ និងនិស្សរណៈ។ ពាក្យថា Pahānaṃ គឺការលះបង់ដាច់ស្រឡះ គឺសមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា Rūpassa pahānaṃ (ការលះបង់រូប) គឺការលះបង់ដោយការលះបង់នូវសញ្ញោជនៈដែលជាប់ទាក់ទងនឹងរូបនោះ។ ចិត្តរួចផុតចាកអាសវៈទាំងឡាយ ដែលរលត់ទៅដោយអនុប្បាទនិរោធ ដោយមិនបានកាន់យកឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា Āsavehi cittaṃ vimucci (ចិត្តរួចផុតចាកអាសវៈទាំងឡាយ) នេះ គឺមិនកាន់យកនូវអ្វីៗបន្តិចបន្តួចឡើយ គឺមិនឲ្យសេសសល់ឡើយ។ ពាក្យថា Soḷasa paññā គឺបញ្ញាទាំង ១៦ មានមហាបញ្ញាជាដើម។ ពាក្យថា Caturaṅgasamannāgato (ប្រកបដោយអង្គ ៤) គឺភាពជាថ្ងៃពេញបូណ៌មីឧបោសថ ១, ភាពជាទីប្រជុំនៃភិក្ខុទាំងឡាយជាច្រើនរយ ឬច្រើនពាន់រូប ដោយមិនមានអ្នកណានិមន្តឡើយ ១, ភាពជាអ្នកបានឧបសម្បទាដោយឯហិភិក្ខុភាពទាំងអស់គ្នា ១, និងភាពជាអ្នកបានឆឡភិញ្ញា ១។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tatrimāni aṅgānī» (ក្នុងអង្គទាំងនោះ នេះជាអង្គទាំងឡាយ)។ សេចក្ដីណាដែលមិនបានចែកសម្រាយក្នុងអដ្ឋកថានេះ សេចក្ដីនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

ဒီဃနခသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការបកស្រាយសេចក្ដីកំបាំង ក្នុងអដ្ឋកថាទីឃនខសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၅. မာဂဏ္ဍိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. អដ្ឋកថាមាគណ្ឌិយសូត្រ

၂၀၇. ဒွေ [Pg.103] မာဂဏ္ဍိယာတိ ဒွေ မာဂဏ္ဍိယနာမကာ. ဒေဝဂဗ္ဘသဒိသန္တိ ဒေဝါနံ ဝသနဩဝရကသဒိသံ. ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ဘာရဒွါဇဂေါတ္တဿ ဗြာဟ္မဏဿ အဂျာဂါရေ တိဏသန္ထာရကေ’’တိ ဧတံ ဝုတ္တံ. န ကေဝလံ တံ ဒိဝသမေဝါတိ ယံ ဒိဝသံ မာဂဏ္ဍိယော ပရိဗ္ဗာဇကော တိဏသန္ထာရကံ ပညတ္တံ, န ကေဝလံ တံ ဒိဝသမေဝ ဘဂဝါ ယေနညတရော ဝနသဏ္ဍော, တေနုပသင်္ကမီတိ ယောဇနာ. ဂါမူပစာရေတိ ဂါမသမီပေ. သညာဏံ ကတွာတိ သညာဏံ ကတွာ ဝိယ. န ဟိ ဘဂဝတော တဿ သညာဏကရဏေ ပယောဇနံ အတ္ထိ.

២០៧. ពាក្យថា Dve māgaṇḍiyā គឺជនពីរនាក់ឈ្មោះថាមាគណ្ឌិយៈ។ ពាក្យថា Devagabbhasadisaṃ គឺប្រៀបដូចជាបន្ទប់ជាទីនៅនៃទេវតាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Etaṃ vuttaṃ គឺពោលសំដៅយកពាក្យថា «bhāradvājagottassa brāhmaṇassa agyāgāre tiṇasanthārake» (លើកម្រាលស្មៅ ក្នុងរោងភ្លើងនៃព្រាហ្មណ៍ភារទ្វាជគោត្រ) នេះ។ ការផ្សំភ្ជាប់សេចក្ដីថា ពាក្យថា Na kevalaṃ taṃ divasameva (មិនមែនតែក្នុងថ្ងៃនោះប៉ុណ្ណោះទេ) គឺថ្ងៃណាដែលគេបានក្រាលកម្រាលស្មៅថ្វាយមាគណ្ឌិយបរិព្វាជក មិនមែនតែក្នុងថ្ងៃនោះប៉ុណ្ណោះទេ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់យាងចូលទៅកាន់ដងព្រៃណាមួយ។ ពាក្យថា Gāmūpacāre គឺក្នុងទីជិតស្រុក។ ពាក្យថា Saññāṇaṃ katvā គឺប្រៀបដូចជាធ្វើសញ្ញាទុក។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមានប្រយោជន៍ដោយការធ្វើសញ្ញានោះឡើយ។

သမဏသေယျာနုရူပန္တိ သမဏဿ အနုစ္ဆဝိကာ သေယျာ. ပါသံသတ္ထော ဟိ အယံ ရူပ-သဒ္ဒေါ. တေနာဟ ‘‘ဣမံ တိဏသန္ထာရက’’န္တိအာဒိ. အနာကိဏ္ဏောတိ ဝိလုဠိတော အဃဋ္ဋိတော. ဟတ္ထပါဒသီသေဟိ တတ္ထ တတ္ထ ပဟဋေန န စလိတော အဘိန္နော, အစလိတတ္တာ ဧဝ အဘိန္နံ အတ္ထရဏံ. ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပညတ္တော ဝိယာတိ အယံ ဆေကေန စိတ္တကာရေန စိန္တေတွာ တုလိကာယ ပရိစ္ဆိန္နလေခါယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ လိခိတာ စိတ္တကတသေယျာ ဝိယ. ဘူနံ ဝုစ္စတိ ဝဍ္ဎိတံ, တံ ဟန္တီတိ ဘူနဟုနော. တေနာဟ ‘‘ဟတဝဍ္ဎိနော’’တိ. တံ ပနာယံ စက္ခာဒီသု သံဝရဝိဓာနံ ဝဍ္ဎိဟနနံ မညတိ. တေနာဟ ‘‘မရိယာဒကာရကဿာ’’တိ. ဗြူဟေတဗ္ဗန္တိ ဥဠာရဝိသယူပဟာရေန ဝဍ္ဎေတဗ္ဗံ ပီဏေတဗ္ဗံ. တံ ပန အနနုဘူတာနုဘဝနေန ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဒိဋ္ဌံ ဒက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ. အနုဘူတံ ပန အပဏီတံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သမတိက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိ. သေသဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒီ ကိရေသ ပရိဗ္ဗာဇကော, တသ္မာ ဧဝံ ဆသု ဒွါရေသု ဝဍ္ဎိံ ပညပေတိ. ယသ္မာ ယံ ဆန္နမ္ပိ စက္ခာဒီနံ ယထာသကံ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ ပဋိက္ခိပန္တော လောကဿ အဝဍ္ဎိတံ ဝိနာသမေဝ ပညပေတိ, တသ္မာ သော သယမ္ပိ ဝဍ္ဎိဟတော ဟတဝဍ္ဎိတော.

ពាក្យថា Samaṇaseyyānurūpaṃ (សមណសេយ្យានុរូបំ) បានដល់ ទីដេកដ៏សមគួរដល់សមណៈ។ ព្រោះថា សព្ទថា rūpa នេះ មានអត្ថសរសើរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “imaṃ tiṇasanthārakaṃ” (កម្រាលស្មៅនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Anākiṇṇo បានដល់ មិនច្របូកច្របល់ មិនរញ៉េរញ៉ៃ។ មិនកម្រើក មិនបែកបាក់ ដោយការប៉ះទង្គិចត្រង់នេះត្រង់នោះដោយដៃ ជើង និងក្បាល ព្រោះតែមិនកម្រើកហ្នឹងឯង ទើបឈ្មោះថា កម្រាលមិនបែកបាក់។ ពាក្យថា Paricchinditvā paññatto viya (ដូចជាកម្រាលដែលគេចាត់ចែងកំណត់ទុក) គឺដូចជាទីដេកដែលវិចិត្រករដ៏ឈ្លាសវៃគិតគូរហើយ គូសវាសកំណត់ដោយជក់ ហើយគូរចាក់ក្បាច់រចនាទុក។ ពាក្យថា bhūna លោកហៅថា សេចក្តីចម្រើន, បុគ្គលណាបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើននោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា bhūnahu (អ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “hatavaḍḍhino” (អ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន)។ ក៏ប៉ុន្តែ បរិព្វាជកនេះ សំគាល់នូវវិធីសង្វរក្នុងចក្ខុទ្វារជាដើមនោះថាជាការបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “mariyādakārakassa” (ដល់អ្នកធ្វើនូវរបង/ព្រំដែន)។ ពាក្យថា Brūhetabbaṃ គឺគួរឲ្យចម្រើន គួរឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ដោយការនាំមកនូវអារម្មណ៍ដ៏ថ្លៃថ្លា។ ក៏ការចម្រើននោះ រមែងមានបានដោយការសេពនូវអារម្មណ៍ដែលមិនធ្លាប់សេព ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ” (គួរឃើញនូវអ្វីដែលមិនទាន់ឃើញ)។ ចំណែកអារម្មណ៍ដែលធ្លាប់សេពហើយ រមែងជាធម្មជាតិមិនប្រណីតឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “diṭṭhaṃ samatikkamitabbaṃ” (គួរកន្លងនូវអ្វីដែលឃើញហើយ)។ សូម្បីក្នុងវារៈដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ឮថា បរិព្វាជកនេះជាទិដ្ឋធម្មនិព្វានវាទី (អ្នកពោលនូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្នដ៏ក្រៃលែង) ព្រោះហេតុនោះ ទើបបញ្ញត្តនូវសេចក្តីចម្រើនក្នុងទ្វារទាំង ៦ យ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលបដិសេធការកាន់យកនូវវិស័យតាមសមគួរដល់ខ្លួននៃទ្វារទាំង ៦ មានចក្ខុជាដើម រមែងបញ្ញត្តនូវសេចក្តីមិនចម្រើន គឺសេចក្តីវិនាសដល់សត្វលោក ព្រោះហេតុនោះ ខ្លួនគាត់ផ្ទាល់ក៏ជាអ្នកត្រូវបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន ឈ្មោះថា hatavaḍḍhito (អ្នកមានសេចក្តីចម្រើនត្រូវបំផ្លាញហើយ)។

သံကိလေသတော အာရကတ္တာ အရိယော နိယျာနိကဓမ္မဘာဝတော ဉာယော ဓမ္မော. ဝဇ္ဇလေသဿပိ အဘာဝတော ကုသလော. တေနာဟ ‘‘ပရိသုဒ္ဓေ ကာရဏဓမ္မေ အနဝဇ္ဇေ’’တိ. ဥဂ္ဂတဿာတိ ဥစ္စကုလီနတာဒိနာ ဥဠာရဿ. မုခေ အာရက္ခံ ဌပေတွာတိ မုခေန သံယတော ဟုတွာ. အမ္ဗဇမ္ဗူအာဒီနိ ဂဟေတွာ ဝိယ အပူရယမာနောတိ အမ္ဗဇမ္ဗူအာဒီနိ အညမညဝိသဒိသာနိ ဝိယ ပူရဏကထာနယေန ယံ ကိဉ္စိ အကထေတွာ. တေနာဟ ‘‘မယာ ကထိတနိယာမေနာ’’တိ.

ឈ្មោះថា Ariya (អរិយៈ) ព្រោះឆ្ងាយចាកសេចក្តីសៅហ្មង, ឈ្មោះថា Ñāya (ញាយធម៌) ព្រោះជាធម៌នាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខ។ ឈ្មោះថា Kusala (កុសល) ព្រោះមិនមានសូម្បីតែចំណែកនៃទោសបន្តិចបន្តួច។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “parisuddhe kāraṇadhamme anavajje” (ក្នុងហេតុធម៌ដ៏បរិសុទ្ធ មិនមានទោស)។ ពាក្យថា Uggatassa គឺដល់បុគ្គលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដោយការមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ជាដើម។ ពាក្យថា Mukhe ārakkhaṃ ṭhapetvā (តម្កល់នូវការរក្សាក្នុងមាត់) គឺជារៀបចំសង្រួមតាមផ្លូវមាត់ (វាចា)។ ពាក្យថា apūrayamāno (មិនបំពេញ) គឺមិននិយាយពាក្យណាមួយដើម្បីបំពេញសេចក្តី ដូចជាការកាន់យកផ្លែស្វាយ និងផ្លែព្រីងជាដើម ដែលមិនដូចគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “mayā kathitaniyāmena” (តាមលំដាប់ដែលខ្ញុំពោលហើយ)។

၂၀၈. ဖလသမာပတ္တိယာ [Pg.104] ဝုဋ္ဌိတောတိ ဒိဝါဝိဟာရတော ဝုဋ္ဌိတောတိ အတ္ထော. ဒိဝါဝိဟာရောပိ ဟိ ‘‘ပဋိသလ္လာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ ‘‘ရဟောဂတဿ ပဋိသလ္လီနဿ ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁၈). ဘဂဝါ ဟိ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနုတ္တရကာလံ တေသံ ကထာသလ္လာပံ သုတွာ ဒိဝါဝိဟာရတော ဝုဋ္ဌာယ တတ္ထ ဂတော. သံဝေဂေါ နာမ သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ, တံ နိဗ္ဗိန္ဒနဝသေနပိ ဟောတိ, သံဝေဂနိဿိတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပီတိသံဝေဂေန သံဝိဂ္ဂေါ’’တိ. သော ပန ယသ္မာ ပုရိမာဝတ္ထာယ စလနံ ဟောတိ စိတ္တဿ, တသ္မာ အာဟ ‘‘စလိတော ကမ္ပိတော’’တိ. တိခိဏသောတေန ပုရိသေနာတိ ဘဂဝန္တံ သန္ဓာယာဟ.

២០៨. ពាក្យថា Phalasamāpattiyā vuṭṭhito (ចេញចាកផលសមាបត្តិ) សេចក្តីថា ចេញចាកការសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ។ ព្រោះថា សូម្បីតែការសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ លោកក៏ហៅថា paṭisallāna (ការសម្ងំ) ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា “rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi” (សេចក្តីត្រិះរិះក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះ កើតឡើងដល់បុគ្គលដែលទៅក្នុងទីស្ងាត់ សម្ងំនៅម្នាក់ឯង) (បារាជិកកណ្ឌ)។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់នូវពាក្យសន្ទនារបស់ជនទាំងនោះ ក្នុងកាលជាចំណែកខាងក្រោយនៃការចេញចាកផលសមាបត្តិ ហើយទ្រង់ក្រោកឡើងចាកការសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ ស្តេចយាងទៅកាន់ទីនោះ។ ឈ្មោះថា សំវេគៈ បានដល់ ញាណដែលកើតឡើងព្រមដោយឱត្តប្បៈ សំវេគៈនោះរមែងមានដោយអំណាចនៃសេចក្តីនឿយណាយខ្លះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសំវេគៈដែលអាស្រ័យនឹងសេចក្តីនឿយណាយនោះ ទើបពោលថា “pītisaṃvegena saṃviggo” (តក់ស្លុតដោយបីតិនិងសំវេគ)។ ក៏សំវេគៈនោះ ព្រោះតែជាការញាប់ញ័រនៃចិត្តចាកសភាពដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “calito kampito” (ញាប់ញ័រ ឃ្លាតចាកទី)។ ពាក្យថា Tikhiṇasotena purisena (ដោយបុរសមានសោតវិញ្ញាណដ៏មុតស្រួច) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកព្រះដ៏មានព្រះភាគ។

၂၀၉. ဓမ္မဒေသနံ အာရဘိ ယထာ ဝိနေယျဒမနကုသလော ဝသနဋ္ဌာနဋ္ဌေနာတိ ဣဒံ အာရမိတဗ္ဗဘာဝဿ ဘာဝလက္ခဏဝစနံ. အာရမတိ ဧတ္ထာတိ အာရာမော, ရူပံ အာရာမော ဧတဿာတိ ရူပါရာမံ, တတော ဧဝ တန္နိန္နဘာဝေန ရူပေ ရတန္တိ ရူပရတံ, တေန သမ္မော ဒုပ္ပတ္တိယာ ရူပေန သမ္မုဒိတန္တိ ရူပသမ္မုဒိတံ, တဒေတံ တဒဘိဟတဇဝနကိစ္စံ တတ္ထ အာရောပေတွာ ဝုတ္တံ. ဒန္တန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဒန္တံ ဒမိတံ. နိဗ္ဗိသေဝနန္တိ ဝိဂတဝိသုကာယိကံ. ဂုတ္တန္တိ သတိယာ ဂုတ္တံ. ရက္ခိတန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သံဝုတန္တိ အပနီတံ ပဝေသနိဝါရဏေန. တေနာဟ ‘‘ပိဟိတ’’န္တိ.

២០៩. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការទូន្មានវេនេយ្យសត្វ ទ្រង់បានប្រារព្ធនូវធម្មទេសនា ដោយអត្ថថាជាទីស្នាក់អាស្រ័យ នេះជាពាក្យសម្តែងនូវលក្ខណៈនៃភាវៈដែលគួរត្រេកអរ។ ជនទាំងឡាយរមែងត្រេកអរក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា ārāmo (អារាម), រូបជាទីត្រេកអររបស់បុគ្គលនេះ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា rūpārāmo (អ្នកមានរូបជាទីត្រេកអរ), ព្រោះតែភាពបង្អោនទៅក្នុងរូបនោះឯង ទើបឈ្មោះថា rūparataṃ (អ្នកត្រេកអរក្នុងរូប), សេចក្តីវង្វេងដោយសាររូបដែលបានដោយលំបាកនោះ ឈ្មោះថា rūpasammuditaṃ (អ្នកវង្វេងក្នុងរូប), ពាក្យទាំងអស់នោះ លោកពោលដោយលើកឡើងនូវកិច្ចនៃជវនចិត្តដែលត្រូវរូបនោះទង្គិចហើយ មកតម្កល់ទុកក្នុងរូបនោះ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Danta (ទូន្មានហើយ) ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Danta គឺទូន្មានហើយ។ ពាក្យថា Nibbisevana គឺមិនមានការសេពគប់ដ៏វៀចវេរ (វិនាសទៅនូវការលេងសើច)។ ពាក្យថា Gutta គឺគ្រប់គ្រងហើយដោយសតិ។ ពាក្យថា Rakkhita ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ Gutta នោះឯង។ ពាក្យថា Saṃvuta គឺការនាំចេញទៅដោយការរារាំងមិនឲ្យចូល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “pihita” (បិទហើយ)។

၂၁၀. ဥပ္ပဇ္ဇနပရိဠာဟန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကိလေသပရိဠာဟံ. ကိံ ဝစနံ ဝတ္တဗ္ဗံ အဿာတိ ရူပါရမ္မဏံ အနုဘဝိတွာ သမုဒယာဒိပဟာနံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ ပရိနိဗ္ဗိန္ဒိတွာ ဝိရဇ္ဇိတွာ ယော ဝိမုတ္တော, တတ္ထ ကိံ ဝုဒ္ဓိဟတပရိယာယော အဝဿံ လဘတိ န လဘတီတိ ပုစ္ဆတိ. ပရိဗ္ဗာဇကော တာဒိသေ သာရဗဒ္ဓဝိမုတ္တိကေ ဝုဒ္ဓိဟတောတိ န ဝဒေယျာတိ အာဟ ‘‘န ကိဉ္စိ, ဘော, ဂေါတမာ’’တိ.

២១០. ពាក្យថា Uppajjanapariḷāha គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃកិលេសដែលកើតឡើង។ ពាក្យថា “Kiṃ vacanaṃ vattabbaṃ assa” (តើគួរពោលនូវពាក្យដូចម្តេចចំពោះបុគ្គលនោះ) គឺសួរថា បុគ្គលណាបានទទួលរងនូវរូបារម្មណ៍ កំណត់ដឹងនូវការលះបង់សមុទ័យជាដើម នឿយណាយ ប្រាសចាកតម្រេក ហើយរួចចាកទុក្ខ តើបុគ្គលនោះរមែងបាននូវពាក្យថាជាអ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើនដោយពិតប្រាកដ ឬមិនបានទេ? បរិព្វាជកកាលបើមិនពោលចំពោះបុគ្គលដែលរួចផុតចាកចំណងគឺសារៈ (កាម) យ៉ាងនោះថាជាអ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើនឡើយ ទើបពោលថា “na kiñci, bho, gotama” (មិនមានពាក្យអ្វីឡើយ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន)។

၂၁၁. တေတိ တယာ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. ဝဿံ ဝါသော ဝဿံ ဥတ္တရပဒလောပေန, ဝဿိတုံ အရဟတီတိ ဝဿိကော, ဝဿကာလေ နိဝါသာနုစ္ဆဝိကောတိ အတ္ထော.

២១១. ពាក្យថា Te គឺដោយអ្នក, ឬក៏មានបាឋៈយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Vassa គឺការនៅក្នុងវស្សា ដោយការលុបបទខាងចុង, ទីកន្លែងដែលគួរនៅចាំវស្សា ឈ្មោះថា vassika (ប្រាសាទសម្រាប់រដូវវស្សា) សេចក្តីថា ជាទីលំនៅដ៏សមគួរដល់រដូវវស្សា។

နာတိဥစ္စော ဟောတိ နာတိနီစောတိ ဂိမှိကော ဝိယ ဥစ္စော, ဟေမန္တိကော ဝိယ နီစော န ဟောတိ, အထ ခေါ တဒုဘယဝေမဇ္ဈလက္ခဏတာယ နာတိဥစ္စော ဟောတိ နာတိနီစော. နာတိတနူနီတိ [Pg.105] ဟေမန္တိကဿ ဝိယ န ခုဒ္ဒကာနိ. နာတိဗဟူနီတိ ဂိမှိကဿ ဝိယ န အတိဗဟူနိ. မိဿကာနေဝါတိ ဟေမန္တိကဂိမှိကေသု ဝုတ္တလက္ခဏဝေါမိဿကာနိ. ဥဏှပဝေသနတ္ထာယာတိ နိယူဟေသု ပုရေဘတ္တံ ပစ္ဆာဘတ္တဉ္စ ပတိတသူရိယောဘာသဝသေန ဥဏှဿ အဗ္ဘန္တရပဝေသနတ္ထာယ. ဘိတ္တိနိယူဟာနိ နီဟရီယန္တီတိ ဒက္ခိဏပဿေ ဘိတ္တီသု နိယူဟာနိ နီဟရိတွာ ကရီယန္တိ. ဝိပုလဇာလာနီတိ ပုထုလဆိဒ္ဒါနိ. ဥဒကယန္တာနီတိ ဥဒကဝါဟကယန္တာနိ.

ពាក្យថា “Nātiucco hoti nātinīco” (មិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក) គឺមិនខ្ពស់ដូចជាប្រាសាទសម្រាប់រដូវក្តៅ មិនទាបដូចជាប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងាឡើយ ប៉ុន្តែដោយលក្ខណៈជាកណ្តាលនៃប្រាសាទទាំងពីរនោះ ទើបមិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក។ ពាក្យថា Nātitanūni (មិនតូចពេក) គឺមិនតូចដូចជាប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងាឡើយ។ ពាក្យថា Nātibahūni (មិនច្រើនពេក) គឺមិនច្រើនពេកដូចជាប្រាសាទសម្រាប់រដូវក្តៅឡើយ។ ពាក្យថា Missakāneva (ជាគ្រឿងលាយឡំគ្នា) គឺលាយឡំដោយលក្ខណៈដែលពោលហើយក្នុងប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងានិងរដូវក្តៅ។ ពាក្យថា Uṇhapavesanatthāya (ដើម្បីឲ្យកំដៅចូលទៅបាន) គឺដើម្បីឲ្យកំដៅចូលទៅខាងក្នុងបាន ដោយអំណាចនៃពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលជះចាំងមកលើបង្អួច (ឬច្រកទ្វារ) ទាំងក្នុងវេលាមុនភត្តនិងក្រោយភត្ត។ ពាក្យថា Bhittiniyūhāni nīharīyanti គឺគេធ្វើច្រកទ្វារលយចេញទៅខាងក្រៅ ត្រង់ជញ្ជាំងខាងទិសត្បូង។ ពាក្យថា Vipulajālāni គឺមានចន្លោះប្រហោងធំៗ។ ពាក្យថា Udakayantāni គឺគ្រឿងយន្តសម្រាប់នាំទឹកមក។

နီလုပ္ပလဂစ္ဆကေ ကတွာတိ ဝိကသိတေဟိ နီလုပ္ပလေဟိ ဂစ္ဆကေ နဠိနိကေ ကတွာ. ဂန္ဓကလလန္တိ ဂန္ဓမိဿကကဒ္ဒမံ. ယမကဘိတ္တီတိ ယုဂဠဘိတ္တိ, တဿာ အန္တရေ နာဠိ, ယတော ဥဒကံ အဘိရုဟတိ. လောဟနာဠိန္တိ လောဟမယယန္တနာဠိံ. ဇာလန္တိ တမ္ဗလောဟမယံ ဇာလံ. ဟေဋ္ဌာ ယန္တံ ပရိဝတ္တေန္တီတိ ဟေဋ္ဌာဘာဂေ ဥဒကယန္တံ ဂမေန္တိ. ဥဒကဖုသိတေ တေမေန္တေ ဝိဝဏ္ဏတာ မာဟောသီတိ နီလပဋံ နိဝါသေတိ. ဒိဝါကာလေတိ ဒိဝသဝေလာယ. အဇ္ဈတ္တံ ဝူပသန္တစိတ္တော ဝိဟရာမီတိ ဧတေန အတ္တနော ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရော ဘဂဝတာ ဒဿိတောတိ အာဟ – ‘‘တာယ ရတိယာ ရမမာနောတိ ဣဒံ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဖလသမာပတ္တိရတိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ.

ពាក្យថា Nīluppalagacchake katvā គឺធ្វើជាគុម្ពផ្កាឈូកក្រហម (ឬខៀវ) ដោយផ្កាឧប្បលខៀវដែលរីកស្គុះស្គាយ។ ពាក្យថា Gandhakalala គឺភក់ល្បាប់ដែលលាយដោយគ្រឿងក្រអូប។ ពាក្យថា Yamakabhitti គឺជញ្ជាំងពីរជាន់ ដែលមានបំពង់នៅចន្លោះកណ្តាលសម្រាប់ឲ្យទឹកហូរឡើងទៅ។ ពាក្យថា Lohanāḷi គឺបំពង់យន្តធ្វើអំពីលោហៈ។ ពាក្យថា Jāla គឺសំណាញ់ធ្វើអំពីស្ពាន់ក្រហម។ ពាក្យថា Heṭṭhā yantaṃ parivattenti គឺគេបង្វិលគ្រឿងយន្តទឹកនៅផ្នែកខាងក្រោម។ ពាក្យថា “Udakaphusite temente vivaṇṇatā māhosi” (កាលបើតំណក់ទឹកសើម កុំឲ្យប្រែពណ៌ឡើយ) គឺគេព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់ខៀវ។ ពាក្យថា Divākāle គឺក្នុងវេលាថ្ងៃ។ ពាក្យថា “Ajjhattaṃ vūpasantacitto viharāmi” (តថាគតមានចិត្តស្ងប់រម្ងាប់ក្នុងសន្តាន រមែងនៅ) នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការនៅដោយផលសមាបត្តិរបស់ព្រះអង្គ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “tāya ratiyā ramamāno” (កាលត្រេកអរដោយសេចក្តីត្រេកអរនោះ) នេះ លោកសំដៅយកសេចក្តីត្រេកអរក្នុងផលសមាបត្តិដែលជាចតុត្ថជ្ឈាន។

၂၁၂. မဟာ စ နေသံ ပပဉ္စောတိ နေသံ ရာဇူနံ မဟာပပဉ္စော ရာဇိဒ္ဓိဝသေန သဗ္ဗဒါ သမ္ပတ္တိဝိသယော စ, အနုဘဝိတုံ န လဘန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. မန္တေ ဂဝေသန္တာ ဝိစရန္တိ, န ဘောဂသုခံ. ဂဏနာ နာမ အစ္ဆိန္နဂဏနာ, န ဝိဂဏဂဏနာ န ပဏဂဏနာ. အာဝဋ္ဋောတိ ယထာဓိဂတေ ဒိဗ္ဗေ ကာမေ ပဟာယ ကာမဟေတု အာဝဋ္ဋော နိဝတ္တော ပရိဝတ္တိတော ဘဝေယျ. ဧဝံ မာနုသကာ ကာမာတိ ယထာ ကောစိ ကုသဂ္ဂေန ဥဒကံ ဂဟေတွာ မဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကံ မိနေယျ. တတ္ထ မဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကမေဝ မဟန္တံ ဝိပုလံ ပဏီတဉ္စ, ဧဝံ ဒိဗ္ဗာနံ ကာမာနံ သမီပေ ဥပနိဓာယ မာနုသကာ ကာမာ အပ္ပမတ္တကာ ဩရမတ္တကာ နိဟီနာ, ဒိဗ္ဗာဝ ကာမာ မဟန္တာ ဝိပုလာ ဥဠာရာ ပဏီတာ. သမဓိဂယှာတိ သမ္မာ အဓိဂမနဝသေန နိဂ္ဂယှ ဒိဗ္ဗမ္ပိ သုခံ ဟီနံ ကတွာ တိဋ္ဌတိ.

២១២. ពាក្យថា “Mahā ca nesaṃ papañco” (សេចក្តីយឺតយូររបស់ស្តេចទាំងនោះមានច្រើន) សេចក្តីថា សេចក្តីយឺតយូរដ៏ធំរបស់ស្តេចទាំងនោះ និងវិស័យនៃសម្បត្តិទាំងពួងដោយអំណាចនៃរាជឫទ្ធិ សេចក្តីអធិប្បាយថា ពួកស្តេចមិនបានទទួលសោយឡើយ។ ពួកស្តេចរមែងដើរស្វែងរកមន្តវិជ្ជា មិនមែនស្វែងរកសុខក្នុងភោគៈឡើយ។ ឈ្មោះថា Gaṇanā (ការរាប់) គឺការរាប់មិនដាច់ មិនមែនការរាប់ពួក ឬការរាប់តម្លៃឡើយ។ ពាក្យថា Āvaṭṭo (ការវិលត្រឡប់) គឺការលះបង់នូវទិព្វកាមដែលបានហើយ ហើយវិលត្រឡប់មកវិញព្រោះតែហេតុនៃកាម។ ពាក្យថា “Evaṃ mānusakā kāmā” (កាមជារបស់មនុស្សយ៉ាងនេះ) គឺប្រៀបដូចជាបុគ្គលណាម្នាក់យកចុងស្បូវដងទឹក ហើយវាស់ទឹកក្នុងមហាសមុទ្រ។ ក្នុងទីនោះ ទឹកក្នុងមហាសមុទ្រនោះឯង ទើបជាទឹកច្រើន ធំទូលាយ និងប្រណីត យ៉ាងណាមិញ កាលបើប្រៀបធៀបទៅនឹងទិព្វកាមទាំងឡាយហើយ កាមជារបស់មនុស្សរមែងមានប្រមាណតិចតួច ថោកទាប ថយថោក ចំណែកឯទិព្វកាមទាំងឡាយ ទើបជាកាមធំទូលាយ ខ្ពង់ខ្ពស់ និងប្រណីត យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Samadhigayha គឺការគ្របសង្កត់ដោយអំណាចនៃការសម្រេចបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវ ធ្វើសូម្បីតែទិព្វសុខឲ្យទៅជាជារបស់ថោកទាប ហើយស្ថិតនៅ។

၂၁၃. အာရောဂျဟေတုကံ သုခံ အဿ အတ္ထီတိ သုခီ, တံ ပနဿ ရောဂဝိဂမတောဝါတိ အာဟ ‘‘ပဌမံ ဒုက္ခိတော ပစ္ဆာ သုခိတော’’တိ. သေရီ နာမ အတ္တာဓီနဝုတ္တီတိ အာဟ ‘‘သေရီ ဧကကော ဘဝေယျာ’’တိ. အတ္တနော ဝသော [Pg.106] သယံဝသော, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ သယံဝသီ. အင်္ဂါရကပလ္လံ ဝိယ ကာမဝတ္ထုပရိဠာဟဟေတုတော. တစ္ဆေတွာတိ ဃဋ္ဋေတွာ, ကဏ္ဍူယိတွာတိ အတ္ထော.

២១៣. បុគ្គលណាមានសេចក្តីសុខដែលមានអរោគ្យភាពជាហេតុ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា sukhī (អ្នកមានសេចក្តីសុខ) ក៏សេចក្តីសុខនោះរបស់បុគ្គលនោះ រមែងមានព្រោះតែការប្រាសចាករោគ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “paṭhamaṃ dukkhito pacchā sukhito” (កាលមុនជាអ្នកមានទុក្ខ កាលខាងក្រោយជាអ្នកមានសុខ)។ ឈ្មោះថា Serī (អ្នកមានសេរីភាព) គឺអ្នកមានការប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចខ្លួនឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “serī ekako bhaveyya” (គួរជាអ្នកមានសេរីភាពម្នាក់ឯង)។ អំណាចរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា sayaṃvaso (អំណាចផ្ទាល់ខ្លួន), អំណាចនោះមានដល់បុគ្គលនេះ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា sayaṃvasī (អ្នកមានអំណាចលើខ្លួនឯង)។ ដូចជាអ궁ក្ដៅ (អ궁រងើកភ្លើង) ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យក្តៅក្រហាយក្នុងកាមវត្ថុ។ ពាក្យថា Tacchetvā គឺការដុសខាត់ សេចក្តីថា អេះ (កោស)។

၂၁၄. ယေန ကာယော မဓုရကဇာတော ဟောတိ, တံ ကိရ ကုဋ္ဌံ ဆဝိံ ဝိနာသေတိ, စမ္မံ ဆိဒ္ဒဇာတံ ဝိယ ဟောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဥပဟတကာယပ္ပသာဒေါ’’တိ. ပစ္စလတ္ထာတိ ပဋိလဘိ. အဝိဇ္ဇာဘိဘူတတာယ ဝိရောဓိပစ္စယသမာယောဂေန ပညိန္ဒြိယဿ ဥပဟတတ္တာ. အာယတိံ ဒုက္ခဖလတာယ ဧတရဟိ စ ကိလေသဒုက္ခဗဟုလတာယ ကာမာနံ ဒုက္ခသမ္ဖဿတာ, တဒုဘယသံယုတ္တေသု တေသု စ တံ အသလ္လက္ခိတွာ ဧကန္တသုခါဘိနိဝေသော ဝိပရီတသညာယ, န ကေဝလာယ သုခဝေဒနာယ သုခါတိ ပဝတ္တသညီ.

២១៤. ឮថា រោគឃ្លង់ណាធ្វើឲ្យកាយមានសភាពរមាស់ផ្អែមល្ហែម រោគឃ្លង់នោះរមែងបំផ្លាញស្បែកក្រៅ ធ្វើឲ្យស្បែកមានសភាពធ្លុះធ្លាយជាប្រហោង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “upahatakāyappasādo” (មានកាយបសាទត្រូវបំផ្លាញហើយ)។ ពាក្យថា Paccalatthā គឺបានត្រឡប់មកវិញ។ ព្រោះតែការត្រូវអវិជ្ជាគ្របសង្កត់ និងព្រោះតែបញ្ញិន្រ្ទិយត្រូវកម្ទេចដោយការប្រជុំនៃបច្ច័យដែលជាសត្រូវ។ ភាពនៃកាមទាំងឡាយជាគ្រឿងប៉ះពាល់នាំមកនូវទុក្ខ ព្រោះមានផលជាទុក្ខក្នុងអនាគត និងព្រោះសំបូរដោយទុក្ខគឺកិលេសក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ កាលបើបុគ្គលមិនបានកំណត់ដឹងនូវកាមទាំងនោះដែលប្រកបដោយហេតុទាំងពីរយ៉ាងនោះ ហើយចូលទៅស្វែងរកសេចក្តីសុខតែម៉្យាងដោយសញ្ញាវិបល្លាស មិនមែនមានសញ្ញាប្រព្រឹត្តទៅថាជាសុខព្រោះតែសុខវេទនាតែម៉្យាងនោះឡើយ។

၂၁၅. တာနီတိ ကုဋ္ဌသရီရေ ဝဏမုခါနိ. အသုစီနီတိ အသုဘာနိ. ဒုဂ္ဂန္ဓာနီတိ ဝိဿဂန္ဓာနိ. ပူတီနီတိ ကုဏပဘူတာနိ. ဣဒါနီတိ ဧတရဟိ. နခေဟိ ဝိပ္ပတစ္ဆနအဂ္ဂိပရိတာပနေဟိ အတိနိပ္ပီဠနကာလေ ပါဏကာ…ပေ… ပဂ္ဃရန္တိ, တေန ဝေဒနာ တနုကာ ဟောတိ. ဧဝန္တိ ဝုတ္တနယေန ဝေဒနာယ တနုကဘာဝတော.

២១៥. ពាក្យថា Tāni គឺមាត់ដំបៅទាំងឡាយក្នុងរាងកាយរបស់អ្នកកើតរោគឃ្លង់។ ពាក្យថា Asucīni គឺមិនស្អាត (អសុភៈ)។ ពាក្យថា Duggandhāni គឺមានក្លិនឆ្អាប (ក្លិនអាក្រក់)។ ពាក្យថា Pūtīni គឺមានសភាពដូចជាសាកសព (ស្អុយរលួយ)។ ពាក្យថា Idāni គឺក្នុងពេលឥឡូវនេះ។ ក្នុងកាលដែលច្របាច់សង្កត់ខ្លាំង ដោយការអេះដោយក្រចក និងការអាំងភ្លើង ពួកសត្វល្អិត...ល... រមែងហូរចេញមក ព្រោះហេតុនោះ វេទនាក៏ស្រាលស្តើងទៅ។ ពាក្យថា Evaṃ (យ៉ាងនេះ) គឺព្រោះតែភាពស្រាលស្តើងនៃវេទនាតามវិធីដែលពោលហើយ។

အာရောဂျဘာဝေ ဓနလာဘာဒိလာဘုပ္ပတ္တိတော, အသတိ စ အာရောဂျေ လာဘဿ နိရတ္ထကဘာဝတော, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိသဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ လာဘဿ နိမိတ္တဘာဝတော စ အာရောဂျပရမာ လာဘာ. နိဗ္ဗာနေ သုခုပ္ပတ္တိတော, အသတိ စ နိဗ္ဗာနာဓိဂမေ တာဒိသဿ သုခဿ အနုပလဗ္ဘနတော, သဗ္ဗသင်္ခတဝိဝိတ္တတ္တာ စ သဗ္ဗသော စ သံသာရဒုက္ခာဘာဝတော, အဓိဂတေ စ တသ္မိံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခာဘာဝတော စ နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခံ. ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂါနန္တိ ကာယာနုပဿနာဒိဘေဒဘိန္နာနံ အရိယမဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂိယာနံ မဂ္ဂါနံ. တေသဉ္စ အမတဂါမိတာ နာမ တန္နိန္နတာဝသေနေဝ သစ္ဆိကိရိယာဝသေနာတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂဂမနေနေဝ အမတဂါမိန’’န္တိ. အဋ္ဌင်္ဂိကော အရိယမဂ္ဂေါ ခေမော သဗ္ဗပရိဿယသမုဂ္ဃာတနေန အနုပဒ္ဒုတတ္တာ, တံသမင်္ဂီနံ သဗ္ဗသော အနုပဒ္ဒုတတ္တာ တံသမင်္ဂီနံ သဗ္ဗသော အနုပဒ္ဒဝဟေတုတော စ. လဒ္ဓိဝသေန ဂဟိတာတိ သဿတဝါဒါဒီဟိ ကေဝလံ တေသံ လဒ္ဓိဝသေန တထာ ဂဟိတာ. ခေမအမတဂါမိနန္တိ ဣမိနာ ဟိ ‘‘ခေမံအမတဂါမိန’’န္တိ ဝိဘတ္တိအလောပေန နိဒ္ဒေသော, အတ္ထော ပန ဝိဘတ္တိလောပေန ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ.

ព្រោះតែកាលបើមានអរោគ្យភាពហើយ លាភមានលាភទ្រព្យជាដើមរមែងកើតឡើង កាលបើមិនមានអរោគ្យភាពទេ លាភរមែងជាធម្មជាតិមិនមានប្រយោជន៍ និងព្រោះអរោគ្យភាពជាហេតុនៃលាភគឺសម្បត្តិទាំងពួងមានសម្បត្តិក្នុងបច្ចុប្បន្នជាដើម ព្រោះហេតុនោះ លាភទាំងឡាយមានអរោគ្យភាពជាយ៉ាងក្រៃលែង។ ព្រោះតែសេចក្តីសុខកើតមានក្នុងព្រះនិព្វាន កាលបើមិនបានសម្រេចព្រះនិព្វានទេ សេចក្តីសុខមានសភាពយ៉ាងនោះរមែងមិនបានឡើយ និងព្រោះព្រះនិព្វានជាធម្មជាតិស្ងាត់ចាកសង្ខតធម៌ទាំងពួង មិនមានទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្តដោយប្រការទាំងពួង កាលបើសម្រេចព្រះនិព្វាននោះហើយ ទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារទាំងអស់ក៏មិនមាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វានជាសុខយ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា Pubbabhāgamaggānaṃ គឺនៃមគ្គជាចំណែកបឋមនៃអរិយមគ្គ ដែលចែកចេញជាកាយានុបស្សនាជាដើម។ ក៏ភាពនៃមគ្គទាំងនោះជាធម៌ទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយអំណាចនៃការបង្អោនទៅរក និងដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “pubbabhāgagamaneneva amatagāminaṃ” (ទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយការទៅនៃមគ្គជាចំណែកបឋម)។ អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ ឈ្មោះថា khema (ក្សេម) ព្រោះមិនមានឧបទ្រពដោយការកម្ចាត់ចោលនូវអន្តរាយទាំងពួង ព្រោះបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមគ្គនោះមិនមានឧបទ្រពដោយប្រការទាំងពួង និងព្រោះជាហេតុមិនមានឧបទ្រពដោយប្រការទាំងពួងដល់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមគ្គនោះ។ ពាក្យថា Laddhivasena gahitā គឺពួកសស្សតវាទីជាដើម កាន់យកយ៉ាងនោះដោយអំណាចនៃលទ្ធិរបស់ខ្លួនតែម៉្យាង។ ពាក្យថា Khemaamatagāminaṃ នេះ គឺលោកសម្តែងដោយការមិនលុបវិភត្តិថា “khemaṃ amatagāminaṃ” ប៉ុន្តែអត្ថរមែងឃើញបានដោយការលុបវិភត្តិ។

၂၁၆. အနောမဇ္ဇတီတိ [Pg.107] အနု အနု ဩမဇ္ဇတိ. အပရာပရံ ဟတ္ထံ ဟေဋ္ဌာ ဩတာရေန္တော မဇ္ဇတိ.

២១៦. ពាក្យថា Anomajjati គឺលូកចុះទៅរឿយៗ។ គឺលូកដៃចុះទៅខាងក្រោមម្តងហើយម្តងទៀតហើយស្ទាបអង្អែល។

၂၁၇. ဆေကန္တိ ဃနဘာဝေန ဝီတံ. ဃနမဋ္ဌဘာဝေန သုန္ဒရံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သမ္ပန္န’’န္တိ. သာဓူဟိ ပရမပ္ပိစ္ဆသန္တုဋ္ဌေဟိ လာတော ဂဟိတောတိ သာဟုဠိ. သင်္ကာရစောဠကံ နိစ္စကာဠကံ.

២១៧. ពាក្យថា Cheka គឺត្បាញយ៉ាងក្រាស់។ ព្រោះតែភាពក្រាស់និងរលីងស្អាត ទើបជាសំពត់ល្អ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “sampanna” (បរិបូណ៌)។ សំពត់ដែលពួកសប្បុរសអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចនិងសន្តោសយ៉ាងក្រៃលែងកាន់យកហើយ ឈ្មោះថា sāhuḷi។ សំពត់កន្ទបដែលគេបោះចោលក្នុងគំនរសម្រាម រមែងមានពណ៌ខ្មៅជាប្រចាំ។

၂၁၈. တတ္ထ တတ္ထ ရုဇနဋ္ဌေန ဝိဗာဓနဋ္ဌေန ရောဂေါဝ ဘူတော. ဝိပဿနာဉာဏေနပိ သိခါပ္ပတ္တေန အာရောဂျံ ဧကဒေသေန ပဿတိ, နိဗ္ဗာနဉ္စ ဝဋ္ဋပဋိပက္ခတောတိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာဉာဏဉ္စေဝါ’’တိ.

២១៨. ក្នុងទីនោះៗ (សង្ខារធម៌) តែងប្រាកដដូចជាជំងឺ ដោយអត្ថថាជាទីចាក់ដោត និងដោយអត្ថថាជាទីធ្វើឲ្យលំបាក។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលរមែងឃើញនូវសេចក្តីមិនមានជំងឺដោយចំណែកមួយ សូម្បីដោយវិបស្សនាញ្ញាណដែលដល់នូវកំពូល និងឃើញនូវព្រះនិព្វានដោយភាពជាធម៌ផ្ទុយនឹងវដ្តៈ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «vipassanāñāṇañceva» (វិបស្សនាញ្ញាណផងនោះឯង)។

၂၁၉. အန္တရာတိ ပဌမုပ္ပတ္တိ ဇရာမရဏာနံ ဝေမဇ္ဈေ. ဥပဟတောတိ ပိတ္တသေမှာဒိဒေါသေဟိ ဒူသိတဘာဝေန ကထိတော. ပိတ္တာဒိဒေါသေ ပန ဘေသဇ္ဇသေဝနာယ နိဝတ္တေန္တော ဥပဟတံ ပဋိပါကတိကံ ကရောန္တော စက္ခူနိ ဥပ္ပာဒေတိ နာမ. ဝိနဋ္ဌာနီတိ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပန္နာနိ.

២១៩. ពាក្យថា Antarā គឺក្នុងចន្លោះកណ្តាលនៃកំណើតដំបូង និងជរាមរណៈ។ ពាក្យថា Upahato គឺលោកពោលសំដៅដល់ភាពជាធម្មជាតិដែលត្រូវប្រទូស្តដោយទោសទាំងឡាយមានប្រមាត់ និងស្លេស្មជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលកាលបន្ទោបង់នូវទោសមានប្រមាត់ជាដើម ដោយការសេពឱសថ ធ្វើភ្នែកដែលត្រូវបៀតបៀនឲ្យត្រឡប់ជាប្រក្រតីវិញ ឈ្មោះថា ញ៉ាំងចក្ខុទាំងឡាយឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Vinaṭṭhāni គឺដល់នូវភាពជាធម៌មិនកើតឡើងទៀតឡើយ។

၂၂၀. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေ သာဟုဠိယစီရေ. ဝဋ္ဋေ အနုဂတစိတ္တေနာတိ အနမတဂ္ဂေ သံသာရဝဋ္ဋေ အနာဒီနဝဒဿိတာယ အနုဂါမိစိတ္တေန.

២២០. ក្នុងសំពត់សាហុឡីដែលពោលហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា Vaṭṭe anugatacittena គឺដោយចិត្តដែលអន្ទោលទៅតាម ព្រោះការមិនឃើញទោសក្នុងសង្សារវដ្តដែលមិនមានទីបំផុត។

၂၂၁. ဓမ္မဿာတိ နိဗ္ဗာနဿ. အနုဓမ္မန္တိ အနုရူပံ နိယျာနဓမ္မံ. တေနာဟ ‘‘အနုစ္ဆဝိကံ ပဋိပဒ’’န္တိ. ပဉ္စက္ခန္ဓေတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဒဿေတိ. ‘‘ဒီဃရတ္တံ ဝတ, ဘော’’တိအာဒိနာ ပါဠိယံ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿိတံ. တေနာဟ ‘‘ဥပါဒါနနိရောဓာတိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေန္တော’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

២២១. ពាក្យថា Dhammassa គឺព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Anudhamman គឺនិយ្យានិកធម៌ដ៏សមគួរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «anucchavikaṃ paṭipadaṃ» (បដិបទាដ៏សមគួរ)។ ពាក្យថា Pañcakkhandhe គឺលោកបង្ហាញនូវឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥។ ក្នុងបាលីថា «Dīgharattaṃ vata, bho» ជាដើម លោកបង្ហាញនូវវិវដ្តៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «upādānanirodhā» ដើម្បីបង្ហាញនូវវិវដ្តៈ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

မာဂဏ္ဍိယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាមាគណ្ឌិយសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၆. သန္ဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. អដ្ឋកថាសន្ទកសូត្រ

၂၂၃. ဒေဝေန ဝဿေန ကတော သောဗ္ဘော ဒေဝကတသောဗ္ဘော. တေနာဟ ‘‘ဝဿော…ပေ… ရဟဒေါ’’တိ. ဂုဟာတိ ပံသုဂုဟာ ပါသာဏဂုဟာ မိဿကဂုဟာတိ တိဿော ဂုဟာ. တတ္ထ ပံသုဂုဟာ ဥဒကမုတ္တဋ္ဌာနေ အဟောသိ နိန္နဋ္ဌာနံ ပန ဥဒကေန အဇ္ဈောတ္ထတံ. ဥမင်္ဂံ ကတွာတိ ဟေဋ္ဌာ သုဒုဂ္ဂံ ကတွာ. အနမတဂ္ဂိယံ [Pg.108] ပစ္စဝေက္ခိတွာတိ ‘‘န ခေါ သော သတ္တာဝါသော သုလဘရူပေါ, ယော ဣမိနာ ဒီဃေန အဒ္ဓုနာ အနာဝုဋ္ဌပုဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၆၀) ဣဒဉ္စ တဠာကံ မယာ ဝုတ္ထပုဗ္ဗံ ဘဝိဿတိ, တမ္ပိ ဌာနံ သော စ အတ္တဘာဝေါ အပညတ္တိကဘာဝံ ဂတောတိ ဧဝံ အနမတဂ္ဂိယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ တာဒိသံ ဌာနံ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဣမိနာ နယေန သမုဒ္ဒပဗ္ဗတဒဿနာဒီသုပိ ပစ္စဝေက္ခဏာဝိဓိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

២២៣. ជ្រោះដែលកើតឡើងដោយទឹកភ្លៀងបង្អុរចុះមក ឈ្មោះថា ទេវកតសោព្ភៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «vasso...pe... rahado»។ ពាក្យថា Guhā គឺគុហាមាន ៣ យ៉ាង គឺគុហាដី គុហាថ្ម និងគុហាចម្រុះ។ ក្នុងគុហាទាំងនោះ គុហាដីស្ថិតនៅក្នុងទីដែលរួចផុតពីទឹក ចំណែកឯទីទំនាបត្រូវទឹកជន់លិច។ ពាក្យថា Umaṅgaṃ katvā គឺធ្វើជាផ្លូវលំបាកទៅខាងក្រោម។ ពាក្យថា Anamataggiyaṃ paccavekkhitvā គឺពិចារណាដោយវិធីជាដើមថា «ទីលំនៅរបស់សត្វនោះ មិនមែនជាទីដែលរកបានដោយងាយឡើយ ដែលថិនមិនធ្លាប់រស់នៅដោយអធ្វានដ៏វែងនេះ» (ម. និ. ១.១៦០) និងថា «ស្រះនេះក៏ប្រហែលជាយើងធ្លាប់រស់នៅពីមុនមកដែរ សូម្បីតែទីនោះ និងអត្តភាពនោះ ក៏ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបានឡើយ» យ៉ាងនេះ រួចហើយទើបគួរទៅកាន់ទីបែបនោះ។ ដោយវិធីនេះ វិធីពិចារណាសូម្បីក្នុងការឃើញមហាសមុទ្រ និងភ្នំជាដើម ក៏គប្បីដឹងតាមន័យនេះដែរ។

ဥစ္စံ နဒမာနာယာတိ ဥစ္စံ ကတွာ သဒ္ဒံ ကရောန္တိယာ ကာမဿာဒဘဝဿာဒါဒိဝတ္ထုန္တိ ‘‘အယဉ္စ အယဉ္စ ကာမော ဣဋ္ဌော ကန္တော မနာပေါ, အသုကော ဘဝေါ ဣဋ္ဌော ကန္တော မနာပေါ, ဧဝမယံ လောကော ပိယေဟိ ပိယတရော’’တိ ဧဝံ ကာမဿာဒဘဝဿာဒလောကဿာဒါဒိသင်္ခါတံ ဝတ္ထုံ. ဒုဂ္ဂတိတော သံသာရတော စ နိယျာတိ ဧတေနာတိ နိယျာနံ, သဂ္ဂမဂ္ဂေါ မောက္ခမဂ္ဂေါ စ, တံ နိယျာနံ အရဟတိ, နိယျာနေ ဝါ နိယုတ္တာတိ နိယျာနိကာ, နိယျာနံ ဝါ ဖလံ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ နိယျာနိကာ, ဝစီဒုစ္စရိတာဒိသံကိလေသတော နိယျာတီတိ ဝါ နိယျာနီယာ, ဤ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ စ က-ကာရံ ကတွာ နိယျာနိကာ, စေတနာယ သဒ္ဓိံ သမ္ဖပ္ပလာပါ ဝေရမဏိ. တပ္ပဋိပက္ခတော အနိယျာနိကာ, တဿာ ဘာဝေါ အနိယျာနိကတ္တံ, တသ္မာ အနိယျာနိကတ္တာ. တိရစ္ဆာနဘူတာတိ တိရောကရဏဘူတာ. ဂေဟဿိတကထာတိ ကာမပဋိသံယုတ္တကထာ. ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေတိ အနိစ္စတာပဋိသံယုတ္တစတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေ. သဟ အတ္ထေနာတိ သာတ္ထကံ, ဟိတပဋိသံယုတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝိသိခါတိ ဃရသန္နိဝေသော, ဝိသိခါဂဟဏေန စ တန္နိဝါသိနော ဂဟိတာ ‘‘ဂါမော အာဂတော’’တိအာဒီသု (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.အာစရိယပရမ္ပရကထာဝဏ္ဏနာ) ဝိယ. တေနေဝါဟ ‘‘သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ’’တိ စ. ကုမ္ဘဋ္ဌာနပ္ပဒေသေန ကုမ္ဘဒါသိယော ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ကုမ္ဘဒါသိကထာ ဝါ’’တိ.

ពាក្យថា Uccaṃ nadamānāya គឺកាលធ្វើសំឡេងឲ្យខ្លាំង។ ពាក្យថា kāmassādabhavassādādivatthu គឺវត្ថុដែលរាប់ថាជាកាមរស្មី ភវរស្មី និងលោកាសាទៈជាដើម យ៉ាងនេះថា «កាមនេះៗ ជាទីប្រាថ្នា ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត ភពឯណោះ ជាទីប្រាថ្នា ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត លោកនេះជាទីស្រឡាញ់ជាងរបស់ជាទីស្រឡាញ់ទាំងឡាយ យ៉ាងនេះ»។ ធម្មជាតិដែលសត្វតែងចាកចេញចាកទុគ្គតិ និងសង្សារវដ្តដោយធម៌នេះ ឈ្មោះថា និយ្យានៈ គឺសក្កមគ្គ និងមោក្ខមគ្គ ធម៌ដែលគួរដល់និយ្យានៈនោះ ឬប្រកបក្នុងនិយ្យានៈ ឈ្មោះថា និយ្យានិកា ឬធម៌ដែលមានផលជាគ្រឿងចាកចេញ ឈ្មោះថា និយ្យានិកា ឬមួយទៀត ធម៌ដែលចាកចេញចាកកិលេសមានវចីទុច្ចរិតជាដើម ឈ្មោះថា និយ្យានីយា លុះធ្វើសម្លេង ី (អ៊ី) ឲ្យខ្លី (ជា អិ) និងប្តូរតួ យ ជា តួ ក ទើបទៅជា និយ្យានិកា គឺការវៀរចាកសម្ផប្បលាបៈ រួមជាមួយចេតនា។ ធម៌ដែលផ្ទុយពីនោះ ឈ្មោះថា អនិយ្យានិកា ភាពនៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា អនិយ្យានិកត្តៈ ព្រោះភាពជាអនិយ្យានិកត្តៈនោះ។ ពាក្យថា Tiracchānabhūtā គឺដែលជាគ្រឿងបិទបាំង។ ពាក្យថា Gehassitakathā គឺវាចាដែលប្រកបដោយកាម។ ពាក្យថា Kammaṭṭhānabhāve គឺក្នុងភាពជាកម្មដ្ឋាននៃអរិយសច្ច ៤ ដែលប្រកបដោយអនិច្ចភាព។ ពាក្យថា Saha atthena គឺប្រកបដោយអត្ថ សេចក្តីថា ប្រកបដោយប្រយោជន៍។ ពាក្យថា Visikhā គឺទីប្រជុំនៃផ្ទះ ម្យ៉ាងទៀត ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា វិសិខា នេះ លោកសំដៅយកអ្នកដែលរស់នៅក្នុងទីនោះ ដូចក្នុងពាក្យថា «អ្នកស្រុកមកហើយ» ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sūrā samatthā» និង «saddhā pasannā»។ ដោយពាក្យសំដៅដល់កន្លែងតម្កល់ក្អម លោកចង់និយាយដល់ស្រីបម្រើដងទឹក ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «kumbhadāsikathā vā»។

၂၂၈. ဝေါဟာရော ဝိယ တေသံ တထာ ဝေါဟာရမတ္တံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗြဟ္မစရိယဝါသေ’’တိ. အကတာတိ သမေန, ဝိသမေန ဝါ ကေနစိ ဟေတုနာ န ကတာ န ဝိဟိတာ. ကတဝိဓော ကရဏဝိဓိ နတ္ထိ ဧတေသန္တိ အကဋဝိဓာ. ပဒဒွယေနပိ လောကေ ကေနစိ ဟေတုပစ္စယေန နေသံ အနိဗ္ဗတ္တတံ ဒဿေတိ. ဣဒ္ဓိယာပိ န နိမ္မိတာတိ ကဿစိ ဣဒ္ဓိမတော စေတောဝသိပ္ပတ္တဿ ဒေဝဿ, ဣဿရာဒိနော ဝါ ဣဒ္ဓိယာပိ န နိမ္မိတာ. အနိမ္မာတာတိ ကဿစိ အနိမ္မာပိတာ. ရူပါဒိဇနကဘာဝန္တိ ရူပသဒ္ဒါဒီနံ ပစ္စယဘာဝံ, ရူပါဒယောပိ ပထဝိယာဒီဟိ [Pg.109] အပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိကာတိ တဿ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ပဗ္ဗတကူဋံ ကေနစိ အနိဗ္ဗတ္တိတံ ကဿစိ စ အနိဗ္ဗတ္တနကံ, ဧဝမေတေပီတိ အာဟ ‘‘ပဗ္ဗတကူဋာ ဝိယ ဌိတာတိ ကူဋဋ္ဌာ’’တိ. ယမိဒံ ဗီဇတော အင်္ကုရာဒိ ဇာယတီတိ ဝုစ္စတိ, တံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ တတော နိက္ခမတိ နာဝိဇ္ဇမာနံ, အညထာ အညတောပိ အညဿ ဥပလဒ္ဓိ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ ဌိတာတိ ဧဝံ နိဗ္ဗိကာရာ ဌိတာ. ဥဘယေနပီတိ အတ္ထဒွယေနပီတိ ဝဒန္တိ. ‘‘ကူဋဋ္ဌာ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’တိ ပဒဒွယေနပိ. တေသံ သတ္တန္နံ ကာယာနံ. ဌိတတ္တာတိ နိဗ္ဗိကာရာဘာဝေန ဌိတတ္တာ. န စလန္တီတိ ဝိကာရံ နာပဇ္ဇန္တိ. ဝိကာရာဘာဝတော ဟိ တေသံ သတ္တန္နံ ကာယာနံ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတတာ. အနိဉ္ဇနဉ္စ အတ္ထတော ပကတိယာ အဝဋ္ဌာနမေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘န ဝိပရိဏာမေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ အဝိပရိဏာမဓမ္မတ္တာ ဧဝ တေ အညမညံ န ဗျာဗာဓေန္တိ. သတိ ဟိ ဝိကာရံ အာပါဒေတဗ္ဗတာယ ဗျာဗာဓကတာပိ သိယာ, တထာ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗတာယ အနုဂ္ဂါဟကတာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘နာလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

២២៨. ពាក្យថា brahmacariyavāse គឺលោកពោលដោយកាន់យកត្រឹមតែវោហារ ដូចជាវោហាររបស់ជនទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា Akatā គឺមិនបានធ្វើ មិនបានចាត់ចែង ដោយហេតុណាមួយ ទោះជាស្មើ ឬមិនស្មើក្តី។ វិធីនៃការធ្វើដែលហៅថា កតវិធៈ មិនមានដល់វត្ថុទាំងនេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អកតវិធា។ សូម្បីដោយបទទាំងពីរនេះ លោកបង្ហាញនូវភាពមិនកើតឡើងនៃវត្ថុទាំងនោះ ដោយហេតុបច្ច័យណាមួយក្នុងលោក។ ពាក្យថា Iddhiyāpi na nimmitā គឺមិនបាននិម្មិតដោយឫទ្ធិនៃទេវតាដែលមានឫទ្ធិ ដល់នូវភាពជាធំនៃចិត្ត ឬព្រះឥសូរជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Animmātā គឺមិនមាននរណាម្នាក់ញ៉ាំងឲ្យនិម្មិតឡើយ។ ពាក្យថា rūpādijanakabhāvaṃ គឺភាពជាបច្ច័យនៃរូប សំឡេងជាដើម សេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីរូបជាដើមក៏មិនមានការប្រព្រឹត្តទៅទាក់ទងនឹងបឋវីធាតុជាដើមឡើយ។ កំពូលភ្នំមិនត្រូវបាននរណាម្នាក់បង្កើតឡើង និងមិនមែនជាគ្រឿងបង្កើតរបស់នរណាម្នាក់យ៉ាងណា វត្ថុទាំងនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «pabbatakūṭā viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā»។ ពាក្យដែលពោលថា លំពង់ជាដើមតែងកើតឡើងពីពូជនេះ គឺរបស់ដែលមានស្រាប់តែងចេញមកពីទីនោះ មិនមែនរបស់ដែលមិនមានឡើយ បើមិនដូច្នោះទេ ការបាននូវរបស់ដទៃពីរបស់ដទៃ ក៏គប្បីមាន សេចក្តីនេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Evaṃ ṭhitā គឺតាំងនៅដោយមិនមានការប្រែប្រួលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Ubhayenapi គឺលោកពោលសំដៅដល់អត្ថទាំងពីរ សូម្បីដោយបទទាំងពីរគឺ «Kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā» នៃកាយទាំង ៧ នោះ។ ពាក្យថា Ṭhitattā គឺព្រោះភាពជាធម្មជាតិតាំងនៅដោយមិនមានការប្រែប្រួល។ ពាក្យថា Na calanti គឺមិនដល់នូវការប្រែប្រួល។ ព្រោះភាពមិនមានការប្រែប្រួល កាយទាំង ៧ នោះ ទើបឈ្មោះថា មានភាពតាំងនៅដូចជាសសរគោល។ ដើម្បីបង្ហាញថាសេចក្តីមិនញាប់ញ័រ ដោយអត្ថគឺការតាំងនៅតាមប្រក្រតីនោះឯង លោកទើបពោលថា «na vipariṇāmenti»។ ព្រោះភាពជាធម៌មិនប្រែប្រួលយ៉ាងនោះឯង វត្ថុទាំងនោះទើបមិនបៀតបៀនគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រោះថាកាលបើមានភាពដែលត្រូវធ្វើឲ្យប្រែប្រួល ភាពជាអ្នកបៀតបៀនក៏គប្បីមាន យ៉ាងណាមិញ ភាពជាអ្នកសង្គ្រោះព្រោះត្រូវសង្គ្រោះក៏យ៉ាងនោះដែរ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនមាននៃសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យក្នុងបាលីថា «nālaṃ» ជាដើម។

ပထဝီ ဧဝ ကာယေကဒေသတ္တာ ပထဝီကာယော. ဟန္တုံ ဝါ ဃာတေတုံ ဝါ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ ဇီဝသတ္တမာနံ ကာယာနံ နိစ္စတာယ နိဗ္ဗိကာရဘာဝတော, ဧတေနေဝ နေသမဟန္တဗ္ဗတာ အဃာတေတဗ္ဗတာ အတ္ထတော ဝုတ္တာယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တန္နံတွေဝ ကာယာန’’န္တိအာဒိ. သောတုံ ဝါ သာဝေတုံ ဝါ သမတ္ထော နာမ နတ္ထီတိ ပစ္စေကံ နေသံ သဝနေသု အသမတ္ထတ္တာ တဒေကဒေသာဒီသုပိ အသမတ္ထတံ ဒီပေတိ. ယဒိ ကောစိ ဟန္တာ နတ္ထိ, ကထံ သတ္ထပ္ပဟာရောတိ အာဟ ‘‘ယထာ မုဂ္ဂရာသိအာဒီသူ’’တိအာဒိ. ကေဝလံ သညာမတ္တမေဝ ဟောတိ, ဟနနဃာတနာဒိ ပန ပရမတ္ထတော နတ္ထေဝ ကာယာနံ အဝိကောပနီယဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ကေဝလံ တက္ကမတ္တေန နိရတ္ထကံ ဒိဋ္ဌိံ ဒီပေတီတိ ဧတေန ယသ္မာ တက္ကိကာ နိရင်္ကုသတာယ ပရိကပ္ပနဿ ယံ ကိဉ္စိ အတ္တနာ ပရိကပ္ပိတံ သာရတော မညမာနာ တထေဝ အဘိနိဝိဿ တက္ကဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟံ ဂဏှန္တိ, တသ္မာ န တေသံ ဒိဋ္ဌိဝတ္ထုသ္မိံ ဝိညူဟိ ဝိစာရဏာ ကတ္တဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. ကေစီတိ သာရသမာသာစရိယာ. ပဉ္စိန္ဒြိယဝသေနာတိ ပဉ္စရူပိန္ဒြိယဝသေန. ကမ္မန္တိ လဒ္ဓိ ကမ္မဘာဝေန သုပါကဋတ္တာ. အဝင်္ကကထာတာရဏာဒိကာ ဒွါသဋ္ဌိ ပဋိပဒါ. ဧကသ္မိံ ကပ္ပေတိ ဧကသ္မိံ မဟာကပ္ပေ.

ផែនដីនោះឯង ព្រោះជាចំណែកមួយនៃកាយ ទើបឈ្មោះថា បឋវីកាយ។ ឈ្មោះថា អ្នកដែលអាចសម្លាប់ ឬញ៉ាំងឲ្យសម្លាប់បាន មិនមានឡើយ ព្រោះភាពជាធម្មជាតិទៀង និងមិនប្រែប្រួលនៃកាយទាំងឡាយរបស់សត្វមានជីវិត ដោយហេតុនេះឯង គប្បីជ្រាបថា ភាពជាវត្ថុដែលគេមិនអាចសម្លាប់បាន ឬមិនអាចបំផ្លាញបាន លោកពោលទុកហើយដោយអត្ថ។ ព្រោះថាលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា «sattannaṃ tveva kāyānaṃ» ជាដើម។ ពាក្យថា ឈ្មោះថា អ្នកដែលអាចស្តាប់ ឬញ៉ាំងឲ្យស្តាប់បាន មិនមានឡើយ គឺព្រោះភាពជាធម្មជាតិមិនអាចស្តាប់បានក្នុងកាយទាំងឡាយនោះមួយៗ លោកទើបបង្ហាញនូវភាពមិនអាចស្តាប់បាន សូម្បីក្នុងចំណែកមួយនៃកាយនោះជាដើម។ ប្រសិនបើអ្នកសម្លាប់មិនមានទេ តើការប្រហារដោយគ្រឿងសាស្ត្រាមានយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yathā muggarāsiādīsu» យ៉ាងនេះជាដើម។ គ្រាន់តែជាសញ្ញាម៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯការសម្លាប់ ឬការធ្វើឲ្យស្លាប់ជាដើម ដោយបរមត្ថគឺមិនមានឡើយ ព្រោះភាពជាធម្មជាតិមិនអាចកម្រើកបាននៃកាយទាំងឡាយ សេចក្តីនេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា គ្រាន់តែបង្ហាញនូវទិដ្ឋិដែលមិនមានប្រយោជន៍ដោយការត្រិះរិះម៉ុណ្ណោះ គឺដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ព្រោះហេតុតែពួកអ្នកត្រិះរិះ តែងសំគាល់នូវរបស់ណាមួយដែលខ្លួនត្រិះរិះទុកដោយការស្មានមិនមានគ្រឿងឃាត់ឃាំងថាជាខ្លឹមសារ ហើយក៏ចូលទៅប្រកាន់ខ្ជាប់នូវការយល់ឃើញដោយការត្រិះរិះយ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ពួកវិញ្ញូជនមិនគប្បីធ្វើការពិចារណាក្នុងវត្ថុនៃទិដ្ឋិរបស់ជនទាំងនោះឡើយ។ ពាក្យថា Keci គឺព្រះអាចារ្យអ្នកចងក្រងសារសង្គ្រោះ។ ពាក្យថា Pañcindriyavasena គឺដោយអំណាចនៃរូបិន្ទ្រិយ ៥។ ពាក្យថា Kammaṃ គឺលទ្ធិ ព្រោះប្រាកដច្បាស់ដោយភាពជាកម្ម។ បដិបទា ៦២ មានការនិយាយមិនវៀចវេរ និងការចម្លងជាដើម។ ពាក្យថា Ekasmiṃ kappe គឺក្នុងមហាកប្បមួយ។

ပုရိသဘူမိယောတိ [Pg.110] ပဓာနပုဂ္ဂလေန နိဒ္ဒေသော, ဣတ္ထီနမ္ပေတာ ဘူမိယော ဣစ္ဆန္တေဝ. ဘိက္ခု စ ပန္နကောတိအာဒိ တေသံ ပါဠိယေဝ. တတ္ထ ပန္နကောတိ ဘိက္ခာယ ဝိစရဏကောတိ ဝဒန္တိ, တေသံ ဝါ ပဋိပတ္တိံ ပဋိပန္နကော. ဇိနောတိ ဇိဏ္ဏော, ဇရာဝသေန နိဟီနဓာတုကောတိ ဝဒန္တိ, အတ္တနော ဝါ ပဋိပတ္တိယာ ပဋိပက္ခံ ဇိနိတွာ ဌိတော. သော ကိရ တထာဘူတော ကဿစိပိ ဓမ္မံ န ကထေတိ, တေနာဟ ‘‘န ကိဉ္စိ အာဟာ’’တိ. အလာဘိန္တိ ‘‘သော န ကုမ္ဘိမုခါ ပဋိဂ္ဂဏှတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၃၉၄) နယေန ဝုတ္တအလာဘဟေတုသမာယောဂေန အလာဘိံ. တတော ဧဝ ဇိဃစ္ဆာဒုဗ္ဗလပရေတတာယ သယနပရာယဏံ သမဏံ ပန္နဘူမီတိ ဝဒတိ.

ពាក្យថា Purisabhūmiyo គឺការសម្តែងដោយបុគ្គលជាប្រធាន តែលោកក៏ប្រាថ្នាយកភូមិទាំងឡាយនេះ សូម្បីរបស់ស្ត្រីទាំងឡាយដែរ។ ពាក្យថា Bhikkhu ca pannako ជាដើម គឺជាបាលីរបស់ជនទាំងនោះឯង។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា pannako គឺលោកពោលថា អ្នកដើរទៅដើម្បីភិក្ខា ឬអ្នកប្រតិបត្តិនូវបដិបទារបស់ជនទាំងនោះ។ ពាក្យថា Jino គឺលោកពោលថា ជនដែលចាស់ជរា មានធាតុថយចុះដោយអំណាចនៃជរា ឬអ្នកឈ្នះនូវបច្ចាមិត្តដោយបដិបទារបស់ខ្លួនហើយតាំងនៅ។ ឮថា បុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ មិនសម្តែងធម៌ដល់នរណាម្នាក់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «na kiñci āha»។ ពាក្យថា Alābhiṃ គឺអ្នកមិនបានលាភ ដោយការប្រកបដោយហេតុមិនបានលាភ ដែលពោលទុកដោយន័យជាដើមថា «បុគ្គលនោះមិនទទួលចង្ហាន់ពីមាត់ឆ្នាំងឡើយ» (ទី. និ. ១.៣៩៤)។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកទើបហៅសមណៈដែលដេកជាប្រក្រតី ព្រោះត្រូវសេចក្តីឃ្លាន និងសេចក្តីទន់ខ្សោយបៀតបៀនថា បន្នភូមិ។

အာဇီဝဝုတ္တိသတာနီတိ သတ္တာနံ အာဇီဝဘူတာနိ ဇီဝိကာဝုတ္တိသတာနိ. ပသုဂ္ဂဟဏေန ဧဠကဇာတိ ဂဟိတာ, မိဂဂ္ဂဟဏေန ရုရုဂဝယာဒိသဗ္ဗမိဂဇာတိ. ဗဟူ ဒေဝါတိ စာတုမဟာရာဇိကာဒိဗြဟ္မကာယိကာဒိဝသေန နေသံ အန္တရဘေဒဝသေန ဗဟူ ဒေဝါ. တတ္ထ စာတုမဟာရာဇိကာနံ ဧကစ္စော အန္တရဘေဒေါ ‘‘မဟာသမယသုတ္တေန’’ (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၁ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. မာနုသာပိ အနန္တာတိ ဒီပဒေသကုလဝံသာဇီဝါဒိဝိဘာဂဝသေန မာနုသာပိ အနန္တဘေဒါ. ပိသာစာ ဧဝ ပေသာစာ, တေ အပရပေတာဒယော မဟန္တာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា Ājīvavuttisatāni គឺរយនៃកិរិយាចិញ្ចឹមជីវិតដែលជាគ្រឿងរស់នៅរបស់សត្វទាំងឡាយ។ ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា បសុ លោកសំដៅយកពូជពពែ/ចៀម ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា មិគ លោកសំដៅយកពូជសត្វព្រៃទាំងអស់មានសត្វរុរុ និងសត្វកត្បោយជាដើម។ ពាក្យថា Bahū devā គឺទេវតាជាច្រើនដោយអំណាចនៃទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកា និងព្រហ្មរកាយិកាជាដើម ព្រោះការបែកធ្លាយខាងក្នុងនៃទេវតាទាំងនោះ។ ក្នុងទេវតាទាំងនោះ ការបែកធ្លាយខាងក្នុងចំណែកមួយនៃទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកា គប្បីបង្ហាញដោយមហាសមយសូត្រ (ទី. និ. ២.៣៣១ ជាដើម)។ ពាក្យថា Mānusāpi anantā គឺមនុស្សទាំងឡាយក៏មានការបែកធ្លាយមិនមានទីបំផុត ដោយអំណាចនៃការបែងចែកមានទ្វីប ប្រទេស ត្រកូល វង្ស និងការចិញ្ចឹមជីវិតជាដើម។ ពួកបីសាច ឈ្មោះថា បេសាចៈ ពួកបីសាចនោះ គប្បីជ្រាបថាជាពួកប្រេតដទៃទៀតដ៏ធំៗ។

ဆဒ္ဒန္တဒဟမန္ဒာကိနိယော ကုဠီရမုစလိန္ဒနာမေန ဝဒတိ. ဂဏ္ဌိကာတိ ပဗ္ဗဂဏ္ဌိကာ. ပဏ္ဍိတောပိ…ပေ… ဥဒ္ဓံ န ဂစ္ဆတိ, ကသ္မာ? သတ္တာနံ သံသရဏကာလဿ နိယတဘာဝတော.

លោកហៅឆទ្ទន្តស្រះ និងមន្ទាកិនីស្រះ ដោយឈ្មោះថា កុឡីរស្រះ និងមុចលិន្ទស្រះ។ ពាក្យថា Gaṇṭhikā គឺថ្នាំងឫស្សី ឬថ្នាំងឈើ។ សូម្បីតែបណ្ឌិត...ល... ក៏មិនទៅខាងលើ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពជាធម្មជាតិកំណត់ទុកជាប្រាកដនៃកាលវេលាអន្ទោលទៅរបស់សត្វទាំងឡាយ។

အပရိပက္ကံ သံသရဏနိမိတ္တံ သီလာဒိနာ ပရိပါစေတိ နာမ သီဃံယေဝ ဝိသုဒ္ဓိပ္ပတ္တိယာ. ပရိပက္ကံ ဖုဿ ဖုဿ ပတွာ ပတွာ ပရိပက္ကဘာဝါပါဒနေန ဗျန္တိံ ကရောတိ နာမ. သုတ္တဂုဠေတိ သုတ္တဝဋ္ဋိယံ. နိဗ္ဗေဌိယမာနမေဝ ပလေတီတိ ဥပမာယ သတ္တာနံ သံသာရော အနုက္ကမေန ခီယတေဝ, န တဿ ဝဒ္ဓီတိ ဒဿေတိ ပရိစ္ဆိန္နရူပတ္တာ.

បុគ្គលឈ្មោះថា ញ៉ាំងហេតុនៃសង្សារវដ្តដែលមិនទាន់ទុំជោរ ឲ្យទុំជោរដោយសីលជាដើម ដើម្បីការដល់នូវសេចក្តីបរិសុទ្ធិដ៏ឆាប់រហ័ស។ បុគ្គលឈ្មោះថា ធ្វើឲ្យអស់ទៅ នូវហេតុដែលទុំជោរហើយ ដោយការប៉ះពាល់រឿយៗ ដោយការដល់រឿយៗ និងដោយការញ៉ាំងភាពជាធម្មជាតិទុំជោរឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Suttaguḷe គឺដុំអំបោះដែលគេរមូរទុក។ ដោយឧបមាថា «កាលដែលគេស្រាយចេញ តែងរមៀលទៅម៉ុណ្ណោះ» លោកបង្ហាញថា សង្សារវដ្តរបស់សត្វទាំងឡាយ តែងអស់ទៅតាមលំដាប់ មិនមែនចម្រើនឡើងឡើយ ព្រោះភាពជាធម្មជាតិមានរូបកំណត់ទុកហើយ។

၂၂၉. နိယတိဝါဒေ ပက္ခိပန္တောတိ သဗ္ဗညုတံ ပဋိဇာနိတွာပိ ပဒေသညုတာယ အသမ္ပာယမာနော တတ္ထ အတ္တနော အညာဏကိရိယံ ပရိဟရိတုံ အသက္ကောန္တော စ ‘‘ဧဝမေသာ နိယတီ’’တိ နိယတိဝါဒေ ပက္ခိပန္တော.

២២៩. ពាក្យថា Niyativāde pakkhipanto គឺសូម្បីតែប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសព្វញ្ញូ ក៏មិនអាចសម្រេចបានដោយភាពជាអ្នកដឹងត្រឹមតែចំណែកមួយ និងមិនអាចដោះស្រាយនូវអំពើដែលកើតពីសេចក្តីមិនដឹងរបស់ខ្លួនក្នុងទីនោះបាន ទើបទម្លាក់ទៅក្នុងនិយតវាទយ៉ាងនេះថា «សេចក្តីនេះជាការកំណត់ទុកជាប្រាកដយ៉ាងនេះឯង»។

၂၃၀. ဓမ္မကထာယ [Pg.111] အပဿယဘူတော အနုဿဝေါ ဧတဿ အတ္ထီတိ အနုဿဝီ, တေနေဝဿ အပဿယဝါဒံ ဒဿေတုံ ‘‘အနုဿဝနိဿိတော’’တိ အာဟ. သဝနံ သစ္စတောတိ ယံ ကိဉ္စိ အနုဿဝံ, တံ သဝနံ သစ္စန္တိ ဂဟေတွာ ဌိတော. ပိဋကသမ္ပဒါယာတိ ဂန္ထသမ္ပာဒနေန, တာဒိသံ ဂန္ထံ ပဂုဏံ ဝါစုဂ္ဂတံ ကတွာ တံ နိဿာယ ဓမ္မံ ကထေတိ. တေနာဟ ‘‘ဝဂ္ဂပဏ္ဏာသကာယာ’’တိအာဒိ.

២៣០. ឮថា ជនណាមានការឮតៗ គ្នាដែលជាទីពឹងផ្អែកក្នុងការសម្តែងធម៌ ជននោះឈ្មោះថា អនុស្សវី ព្រោះហេតុនោះឯង ដើម្បីបង្ហាញនូវវាទៈដែលអាស្រ័យនូវទីពឹងផ្អែករបស់ជននោះ លោកទើបពោលថា «anussavanissito»។ ពាក្យថា Savanaṃ saccato គឺការឮតៗ គ្នាណាមួយ ជននោះកាន់យកនូវការឮនោះថាជាការពិតហើយតាំងនៅ។ ពាក្យថា Piṭakasampadāya គឺដោយការចងក្រងគម្ពីរ ជននោះធ្វើគម្ពីរបែបនោះឲ្យស្ទាត់ជំនាញរត់មាត់ ហើយអាស្រ័យគម្ពីរនោះទើបសម្តែងធម៌។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «vaggapaṇṇāsakāyā» ជាដើម។

၂၃၂. မန္ဒပညောတိ ပရိတ္တပညော. မောမူဟောတိ သမ္မုယှကော. ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ ဝိဝိဓော နာနပ္ပကာရော ခေပေါ ဝါစာယ ပရဝါဒါနံ ခီပနံ ဝါစာဝိက္ခေပေါ, တံ ဝါစာဝိက္ခေပံ, န မရတိ န ပစ္ဆိဇ္ဇတိ ယထာဝုတ္တော ဝါဒဝိက္ခေပေါ ဧတာယာတိ အမရာ, တတ္ထ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ အမရာဝိက္ခေပေါ, တံ အမရာဝိက္ခေပံ. အပရိယန္တဝိက္ခေပန္တိ ‘‘ဧဝမ္ပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ ပုစ္ဆိတဿ အပရိယောသာပနဝသေန ဝိက္ခေပံ. ဣတော စိတော စ သန္ဓာဝတိ ဧကသ္မိံ သဘာဝေ အနဝဋ္ဌာနတော. ဂါဟံ န ဥပဂစ္ဆတီတိ မိစ္ဆာဂါဟတာယ ဥတ္တရဝိဓာနာယ ပုရိမပက္ခံ ဌပေတွာ ဂါဟံ န ဥပဂစ္ဆတိ. အမရာသဒိသာယ အမရာယ ဝိက္ခေပေါတိ အမရာဝိက္ခေပေါ.

២៣២. ពាក្យថា Mandapañño (មានបញ្ញាទន់ខ្សោយ) បានដល់ អ្នកមានបញ្ញាតិចតួច។ ពាក្យថា Momūho (មនុស្សវង្វេងវង្វាន់) បានដល់ អ្នកដែលវង្វេងខ្លាំង។ ការបោះបង់ចោល ការច្រានចោលនូវវាទៈរបស់អ្នកដទៃ ដោយវាចា មានសភាពប្លែកៗផ្សេងៗគ្នា ដោយពាក្យជាដើមថា «ទោះជាយ៉ាងនេះ ក៏ខ្ញុំមិនយល់ឃើញយ៉ាងនោះដែរ» ឈ្មោះថា វាចាវិក្ខេបៈ (ការនិយាយរេទៅរេមក)។ សេចក្តីរេទៅរេមកនៃវាទៈដែលពោលមកហើយនោះ មិនស្លាប់ មិនដាច់ទៅ ដោយសារទិដ្ឋិនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទិដ្ឋិនោះឈ្មោះថា អមរា (មិនស្លាប់)។ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអមរានោះ ឈ្មោះថា អមរាវិក្ខេបៈ (ការនិយាយរេទៅរេមកមិនចេះស្លាប់)។ ពាក្យថា Apariyantavikkhepaṃ បានដល់ ការនិយាយរេទៅរេមក ដោយមិនធ្វើឲ្យចប់ចុងចប់ដើម នៃបញ្ហាដែលគេសួរ ដោយពាក្យជាដើមថា «ទោះជាយ៉ាងនេះ ក៏ខ្ញុំមិនយល់ឃើញយ៉ាងនោះដែរ»។ រមែងរត់ទៅទីនេះផងទីនោះផង ព្រោះមិនតាំងនៅក្នុងសភាវៈតែមួយ។ ពាក្យថា Gāhaṃ na upagacchati (មិនចូលទៅកាន់ការប្រកាន់) គឺមិនចូលទៅកាន់ការប្រកាន់យកចំណែកខាងដើម ដើម្បីតាក់តែងសេចក្តីដោះស្រាយ ព្រោះជាមិច្ឆាគាហៈ (ការប្រកាន់ខុស)។ ការនិយាយរេទៅរេមក ដូចជាត្រីអណ្តែង (អមរា) ឈ្មោះថា អមរាវិក្ខេបៈ។

ဣဒံ ကုသလန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပကာရတ္ထော, ဣမိနာ ပကာရေနာတိ အတ္ထော. အမရာဝိက္ခေပိကော ယထာ ကုသလေ, ဧဝံ အညသ္မိံ ယံ ကိဉ္စိ ကေနစိ ပုစ္ဆိတံ အတ္ထံ အတ္တနော အရုစ္စနတာယ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ တတ္ထ တတ္ထ ဝိက္ခေပညေဝ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိ တတ္ထ တတ္ထ ပုစ္ဆိတာကာရပဋိသေဓနဝသေန ဝိက္ခိပနာကာရဒဿနံ. နနု စေတ္ထ ဝိက္ခေပဝါဒိနော ဝိက္ခေပပက္ခဿ အနနုဇာနနံ ဝိက္ခေပပက္ခေ အဝဋ္ဌာနံ ယုတ္တန္တိ? န, တတ္ထာပိ တဿ သမ္မူဠှဿ ပဋိက္ခေပဝသေနေဝ ဝိက္ခေပဝါဒဿ ပဝတ္တနတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နော’’တိ. တထာ ဟိ သဉ္စယော ဗေလဋ္ဌပုတ္တော ရညာ အဇာတသတ္တုနာ သန္ဒိဋ္ဌိကံ သာမညဖလံ ပုဋ္ဌော ပရလောကတ္တိကာဒီနံ ပဋိသေဓနမုခေန ဝိက္ခေပံ ဗျာကာသိ.

ក្នុងពាក្យថា «Idaṃ kusalaṃ» នេះ សព្ទថា «iti» មានអត្ថថា ប្រការ, មានសេចក្តីថា ដោយប្រការនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលអ្នកនិយាយរេទៅរេមកមិនចេះស្លាប់នោះ កាលបើគេសួរនូវសេចក្តីណាមួយ ក្នុងកុសលធម៌ក្តី ក្នុងធម៌ដទៃក្តី ព្រោះខ្លួនមិនពេញចិត្ត ក៏រមែងដល់នូវការនិយាយរេទៅរេមកក្នុងធម៌នោះៗ ដោយពាក្យជាដើមថា «ទោះជាយ៉ាងនេះ ក៏ខ្ញុំមិនយល់ឃើញយ៉ាងនោះដែរ» ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យជាដើមថា «ទោះជាយ៉ាងនេះ ក៏ខ្ញុំមិនយល់ឃើញយ៉ាងនោះដែរ» នេះ ជាការបង្ហាញនូវអាការៈនៃការនិយាយរេទៅរេមក ដោយអំណាចនៃការបដិសេធនូវអាការៈដែលគេសួរក្នុងធម៌នោះៗ។ សួរថា៖ ចុះការមិនយល់ព្រមតាមចំណែកនៃការនិយាយរេទៅរេមក ហើយការតាំងនៅក្នុងចំណែកនៃការនិយាយរេទៅរេមកនោះ មិនសមគួរដល់បុគ្គលអ្នកពោលពាក្យរេទៅរេមកទេឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនសមគួរទេ ព្រោះសូម្បីក្នុងចំណែកនោះ ការពោលពាក្យរេទៅរេមករបស់បុគ្គលអ្នកវង្វេងនោះ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបដិសេធតែម្យ៉ាង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «no» (មិនមែនទេ)។ ព្រោះថា សញ្ជ័យវេលដ្ឋបុត្ត កាលដែលព្រះបាទអជាតសត្តុសួររកផលនៃសមណធម៌ដែលឃើញច្បាស់ដោយខ្លួនឯង ក៏បានដោះស្រាយរេទៅរេមក ដោយការបដិសេធនូវបរលោកជាដើម។

ဧတ္ထာဟ – ‘‘နနု စာယံ သဗ္ဗောပိ အမရာဝိက္ခေပိကော ကုသလာဒယော ဓမ္မေ ပရလောကတ္တိကာဒီနိ စ ယထာဘူတံ အနဝဗုဇ္ဈမာနော တတ္ထ တတ္ထ ပဉှံ ပုဋ္ဌော သမာနော ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပမတ္တံ အာပဇ္ဇတိ, တဿ ကထံ ဒိဋ္ဌိဂတဘာဝေါ. န ဟိ အဝတ္တုကာမဿ ဝိယ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ အဇာနန္တဿ ဝိက္ခေပကရဏမတ္တေန [Pg.112] တဿ ဒိဋ္ဌိဂတိကတာ ယုတ္တာ’’တိ? ဝုစ္စတေ – န ဟေဝ ခေါ ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပကရဏမတ္တေန တဿ ဒိဋ္ဌိဂတိကတာ, အထ ခေါ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဝသေန. သဿတာဘိနိဝေသေန မိစ္ဆာဘိနိဝိဋ္ဌောယေဝ ဟိ ပုဂ္ဂလော မန္ဒဗုဒ္ဓိတာယ ကုသလာဒိဓမ္မေ ပရလောကတ္တိကာဒီနိ စ ယာထာဝတော အပ္ပဋိပဇ္ဇမာနော အတ္တနာ အဝိညာတဿ အတ္ထဿ ပရံ ဝိညာပေတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ မုသာဝါဒဘယေန စ ဝိက္ခေပံ အာပဇ္ဇတီတိ. အထ ဝါ ပုညပါပါနံ တဗ္ဗိပါကာနဉ္စ အနဝဗောဓေန အသဒ္ဒဟနေန စ တဗ္ဗိသယာယ ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပကရဏံယေဝ သုန္ဒရန္တိ ခန္တိံ ရုစိံ ဥပ္ပာဒေတွာ အဘိနိဝိသန္တဿ ဥပ္ပန္နာ ဝိသုံယေဝ သာ ဧကာ ဒိဋ္ဌိ သတ္တဘင်္ဂဒိဋ္ဌိ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓတော စ တတိယဋ္ဌာနဘာဝေ ဒဿိတော.

ក្នុងអធិករណ៍នេះ មានពាក្យសួរថា៖ «ចុះបុគ្គលអ្នកនិយាយរេទៅរេមកមិនចេះស្លាប់ទាំងអស់នេះ កាលបើមិនដឹងច្បាស់នូវធម៌មានកុសលជាដើម និងបរលោកជាដើមតាមពិត ត្រូវគេសួរប្រស្នាកក្នុងធម៌នោះៗ ក៏ដល់នូវការនិយាយរេទៅរេមកតែម្យ៉ាងក្នុងពាក្យសួរ ចុះបុគ្គលនោះមានសភាពជាអ្នកមានទិដ្ឋិដោយរបៀបណា? ព្រោះថា ការធ្វើសេចក្តីរេទៅរេមក ត្រឹមតែមិនដឹងនូវសេចក្តីដែលគេសួរ ដូចជាបុគ្គលអ្នកមិនចង់និយាយ មិនសមគួរដល់ភាពជាអ្នកមានទិដ្ឋិឡើយ»? ឆ្លើយថា៖ ភាពជាអ្នកមានទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះ មិនមែនមានត្រឹមតែការធ្វើសេចក្តីរេទៅរេមកក្នុងពាក្យសួរនោះទេ ប៉ុន្តែមានព្រោះការប្រកាន់ខ្ជាប់ខុស (មិច្ឆាភិនិវេសៈ)។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់ខុស ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសស្សតទិដ្ឋិ ព្រោះខ្លួនមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ មិនបានសម្រេចនូវធម៌មានកុសលជាដើម និងបរលោកជាដើមតាមពិត កាលបើមិនអាចធ្វើឱ្យអ្នកដទៃដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីដែលខ្លួនមិនដឹង និងព្រោះខ្លាចមុសាវាទ ទើបដល់នូវការនិយាយរេទៅរេមក។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមិនដឹងច្បាស់ និងមិនជឿនូវបុណ្យនិងបាប ព្រមទាំងផលនៃបុណ្យនិងបាបនោះ ទើបបង្កើតនូវសេចក្តីពេញចិត្តនិងការគាប់ចិត្តថា «ការធ្វើសេចក្តីរេទៅរេមកក្នុងពាក្យសួរដែលទាក់ទងនឹងរឿងនោះ គឺល្អហើយ» ហើយប្រកាន់ខ្ជាប់ ទើបកើតមានទិដ្ឋិមួយផ្សេងទៀត ដូចជាសត្តភង្គិទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិមានចំណែក៧) ដូច្នោះដែរ ហើយទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងឋានៈទី៣ ដោយអំណាចនៃការជាប់ជំពាក់នឹងឥន្ទ្រិយ។

၂၃၄. သန္နိဓိကာရကံ ကာမေတိ ဧတ္ထ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါနိ အဓိပ္ပေတာနီတိ တိလတဏ္ဍုလာဒိဂ္ဂဟဏံ, တဿ လောကဿ အပ္ပသာဒပရိဟာရတ္ထံ ကဒါစိ တဏ္ဍုလနာဠိအာဒိသင်္ဂဟဏကရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘တိလတဏ္ဍုလာဒယော ပညာယန္တီ’’တိ.

២៣៤. ក្នុងពាក្យថា «Sannidhikārakaṃ kāmeti» (ប្រាថ្នាការធ្វើសន្និធិ) នេះ សំដៅយកវត្ថុដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយ គឺការកាន់យកនូវល្ង និងអង្ករជាដើម។ ពាក្យថា «ល្ង និងអង្ករជាដើម រមែងប្រាកដ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅដល់ការធ្វើសេចក្តីសង្គ្រោះ (ការសន្សំទុក) នូវអង្ករមួយនាឡិជាដើម ក្នុងកាលខ្លះ ដើម្បីការពារសេចក្តីមិនជ្រះថ្លារបស់សត្វលោក។

၂၃၆. အာဇီဝကာ မတာ နာမာတိ ဣမေ အာဇီဝကာ သဗ္ဗသော သမ္မာပဋိပတ္တိရဟိတာ မိစ္ဆာ ဧဝ စ ပဋိပဇ္ဇမာနာ အဓိသီလသင်္ခါတဿ သီလဇီဝိတဿ အဘာဝေန မတာ နာမ. ပုတ္တမတာတိ မတပုတ္တာ. သမဏေ ဂေါတမေ ဗြဟ္မစရိယဝါသော အတ္ထီတိ သမဏံ ဧဝ ဂေါတမံ ပရိသုဒ္ဓေါ သုပရိပုဏ္ဏော တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာဝဟော ဗြဟ္မစရိယဝါသော အတ္ထိ. ဧတေနေတ္ထ ဓမ္မသုဓမ္မတာဒိဒီပနေန ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတဉ္စ ဒီပေတိ, အညတ္ထ နတ္ထီတိ ဣမိနာ ဗာဟိရကေသု တဿ အဘာဝံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

២៣៦. ពាក្យថា «Ājīvakā matā nāma» (ពួកអាជីវក ឈ្មោះថាស្លាប់ហើយ) គឺពួកអាជីវកទាំងនេះ ព្រោះប្រាសចាកសម្មាបដិបត្តិដោយប្រការទាំងពួង ហើយប្រតិបត្តិខុសតែម្យ៉ាង ឈ្មោះថាស្លាប់ហើយ ព្រោះគ្មានសីលជីវិត ពោលគឺអធិសីល។ ពាក្យថា «Puttamatā» បានដល់ កូនដែលស្លាប់ហើយ។ ពាក្យថា «Samaṇe gotame brahmacariyavāso atthi» គឺការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ (ព្រហ្មចរិយវាសៈ) ដ៏បរិសុទ្ធ បរិបូណ៌ល្អ នាំមកនូវការរលត់ទុក្ខដោយប្រពៃ ដល់បុគ្គលអ្នកធ្វើនូវធម៌នោះ មាននៅក្នុងព្រះសមណគោតមពិតមែន។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាព្រះពុទ្ធដែលត្រាស់ដឹងល្អ និងភាពជាធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងល្អជាដើម ក្នុងសាសនានេះ។ ដោយពាក្យថា «aññattha natthi» (ក្នុងទីដទៃមិនមាន) ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការមិនមានព្រហ្មចរិយធម៌នោះ ក្នុងពួកលទ្ធិខាងក្រៅ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

သန္ဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថា សន្ទកសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၇. မဟာသကုလုဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. អដ្ឋកថា មហាសកុលុទាយិសូត្រ

၂၃၇. အဘိညာတာတိ ဧဒိသော ဧဒိသော စာတိ အဘိလက္ခဏဝသေန ဉာတာ. အပ္ပသဒ္ဒဿ ဝိနီတော, အပ္ပသဒ္ဒတာယ မန္ဒဘာဏိတာယ ဝိနီတောတိ စ အပ္ပသဒ္ဒဝိနီတောတိ ဝုစ္စမာနေ အညေန ဝိနီတဘာဝေါ ဒီပိတော ဟောတိ, ဘဂဝါ ပန သယမ္ဘုဉာဏေန သယမေဝ ဝိနီတော. တသ္မာ ပါဠိယံ ‘‘အပ္ပသဒ္ဒဝိနီတော’’တိ န ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ ဘဂဝါ အညေန ဝိနီတော’’တိ.

២៣៧. ពាក្យថា «Abhiññātā» (អ្នកល្បីល្បាញ) គឺដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈសម្គាល់ថា ជាបុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះៗ។ កាលបើពោលថា «appasaddavinīto» (អ្នកដែលគេណែនាំឱ្យមានសំឡេងតិច) គឺអ្នកដែលគេណែនាំឱ្យមានសំឡេងតិច ឱ្យនិយាយតិច ភាពជាអ្នកដែលអ្នកដទៃណែនាំ រមែងប្រាកដឡើង។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ណែនាំព្រះអង្គឯង ដោយសយម្ភូញាណតែម្តង។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងព្រះបាលី ទើបមិនពោលថា «appasaddavinīto» ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «na hi bhagavā aññena vinīto» (ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនអ្នកដទៃណែនាំឡើយ)។

၂၃၈. ဟိယျောဒိဝသံ [Pg.113] ဥပါဒါယ တတော အာသန္နာနိ ကတိပယာနိ ဒိဝသာနိ ပုရိမာနိ နာမ ဟောန္တိ, ပုရိမာနီတိ စ ပုဗ္ဗကာနိ, အတီတာနီတိ အတ္ထော. တတော ပရန္တိ ယထာ ဝုတ္တအတီတဒိဝသတော အနန္တရံ ပရံ ပုရိမတရံ အတိသယေန ပုရိမတ္တာ. ဣတိ ဣမေသု ဒွီသု ပဝတ္တိတော ယထာက္ကမံ ပုရိမပုရိမတရဘာဝေါ, ဧဝံ သန္တေပိ ယဒေတ္ထ ‘‘ပုရိမတရ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တတော ပဘုတိ ယံ ယံ ဩရံ, တံ တံ ပရံ, ယံ ယံ ပရံ, တံ တံ ‘‘ပုရိမတရ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကုတူဟလယုတ္တာ သာလာ ကုတူဟလသာလာ ယထာ ‘‘အာဇညရထော’’တိ. ဣမေ ဒဿနာဒယော.

២៣៨. ថ្ងៃខ្លះដែលនៅជិត បន្ទាប់ពីថ្ងៃម្សិលមិញ ឈ្មោះថា «purimāni» (ថ្ងៃមុនៗ)។ ពាក្យថា «purimāni» គឺថ្ងៃមុនៗ មានន័យថា ថ្ងៃដែលកន្លងទៅហើយ។ ពាក្យថា «tato paraṃ» (បន្ទាប់ពីនោះ) គឺបន្ទាប់ពីថ្ងៃដែលកន្លងទៅហើយដែលពោលមកនោះ ឈ្មោះថា «purimataraṃ» (មុនជាងនោះទៅទៀត) ព្រោះមានសភាពជាអតីតកាលក្រៃលែងជាង។ ភាពជាថ្ងៃមុន និងថ្ងៃមុនជាងនោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់ក្នុងថ្ងៃទាំងពីរនេះយ៉ាងនេះ។ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក្នុងទីនេះ ពាក្យណាដែលពោលថា «purimataraṃ» ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមក ថ្ងៃណាដែលនៅខាងអាយ ថ្ងៃនោះឈ្មោះថា «paraṃ» (បន្ទាប់) ថ្ងៃណាដែលនៅខាងនាយ ថ្ងៃនោះឈ្មោះថា «purimataraṃ» (មុនជាង)។ សាលាដែលប្រកបដោយការចង់ដឹងចង់ឃើញ ឈ្មោះថា «kutūhalasālā» (សាលាប្រជុំនិយាយរឿងផ្សេងៗ) ដូចជាពាក្យថា «ājaññaratho» (រថសេះអាជានេយ្យ)។ ពាក្យទាំងនេះ មានការមើលជាដើម។

အယထာဘူတဂုဏေဟီတိ အယထာဘူတံ မိစ္ဆာဒီပိတအတ္ထမတ္တေနေဝ ဥဂ္ဃောသိတဂုဏေဟိ သမုဂ္ဂတော ဃောသိတော. တရန္တိ အတိက္ကမန္တိ ဧတေနာတိ တိတ္ထံ, အဂ္ဂမဂ္ဂေါ. ဒိဋ္ဌိဂတိကမဂ္ဂေါ ပန အယထာဘူတောပိ တေသံ တထာ ဝိတရဏံ ဥပါဒါယ တိတ္ထန္တိ ဝေါဟရီယတီတိ တံ ကရောန္တာ တိတ္ထကရာ. ဩသရတီတိ ပဝိသတိ.

ពាក្យថា «Ayathābhūtaguṇehi» គឺល្បីល្បាញដោយគុណដែលមិនពិត ដែលគេប្រកាសផ្សាយត្រឹមតែសេចក្តីដែលសម្តែងខុសប៉ុណ្ណោះ។ សត្វទាំងឡាយរមែងឆ្លងកាត់ គឺកន្លងផុតទៅដោយសារផ្លូវនេះ ព្រោះហេតុនោះ ផ្លូវនោះឈ្មោះថា «tittha» (កំពង់ ឬផ្លូវឆ្លង) បានដល់ អរិយមគ្គដ៏ប្រសើរ។ ចំណែកឯផ្លូវរបស់ពួកទិដ្ឋិគតិកៈ ទោះបីជាមិនពិតក៏ដោយ ក៏ហៅថា «tittha» ដែរ ដោយអំណាចនៃការឆ្លងទៅរបស់ពួកគេយ៉ាងនោះ ពួកជនដែលធ្វើនូវកំពង់នោះ ឈ្មោះថា «titthakarā» (ម្ចាស់លទ្ធិ ឬអ្នកបង្កើតកំពង់)។ ពាក្យថា «Osarati» បានដល់ ចូលទៅ។

၂၃၉. သဟိတန္တိ ပုဗ္ဗာပရာဝိရုဒ္ဓံ. န ကိဉ္စိ ဇာတန္တိ ပဋိညာဒေါသဟေတုဒေါသဥဒါဟရဏဒေါသဒုဋ္ဌဒေါသတာယ န ကိဉ္စိ ဇာတံ. တေနာဟ ‘‘အာရောပိတော တေ ဝါဒေါ’’တိ. ဝဒန္တိ တေန ပရိဘာသန္တီတိ ဝါဒေါ ဒေါသော. သဘာဝက္ကောသေနာတိ သဘာဝတော ပဝတ္တကောဋ္ဌာသေန.

២៣៩. ពាក្យថា «Sahitaṃ» បានដល់ សេចក្តីដែលមិនផ្ទុយគ្នានឹងចំណែកខាងដើមនិងខាងចុង។ ពាក្យថា «Na kiñci jātaṃ» (មិនកើតជាអ្វីឡើយ) គឺមិនកើតជាប្រយោជន៍អ្វីឡើយ ព្រោះតែទោសនៃពាក្យប្តេជ្ញា ទោសនៃហេតុ ទោសនៃឧទាហរណ៍ និងទោសនៃសេចក្តីសៅហ្មង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «āropito te vādo» (វាទៈត្រូវបានលើកឡើងដាក់លើអ្នកហើយ)។ ជនទាំងឡាយរមែងពោល គឺជេរប្រមាថដោយពាក្យនោះ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនោះឈ្មោះថា «vāda» បានដល់ ទោសកំហុស។ ពាក្យថា «Sabhāvakkosena» បានដល់ ដោយចំណែកដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមសភាវៈ។

၂၄၀. ပီဠေယျာတိ မဓုဘဏ္ဍေန သဟ ဘာဇနေ ပီဠေတွာ ဒဒေယျ. သဗြဟ္မစာရီဟိ သမ္ပယောဇေတွာတိ သဟဓမ္မိကေဟိ ဝိဟေဌနပယောဂံ ကတွာ, တေနာဟ ‘‘ဝိဝါဒံ ကတွာ’’တိ.

២៤០. ពាក្យថា «Pīḷeyya» (គប្បីច្របាច់) គឺគប្បីច្របាច់បញ្ចូលគ្នាក្នុងភាជន៍ ជាមួយនឹងដុំទឹកឃ្មុំ ហើយប្រគល់ឱ្យ។ ពាក្យថា «Sabrahmacārīhi sampayojetvā» (ញុះញង់ជាមួយនឹងសព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ) គឺធ្វើការបៀតបៀនជាមួយនឹងសហធម្មិកទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «vivādaṃ katvā» (ធ្វើការវិវាទគ្នា)។

၂၄၁. ဣတရီတရေနာတိ ပဏီတတော ဣတရေန. တေနာဟ ‘‘လာမကလာမကေနာ’’တိ.

២៤១. ពាក្យថា «Itarītarena» (ដោយវត្ថុថោកទាបផ្សេងៗ) គឺដោយវត្ថុដទៃដែលផ្ទុយពីវត្ថុដ៏សម្រិតសម្រាំង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «lāmakalāmakena» (ដោយវត្ថុដ៏ថោកទាបបំផុត)។

၂၄၂. ဘတ္တကောသကေနာတိ ကောသကဘတ္တေန, ခုဒ္ဒကသရာဝဘတ္တကေနာတိ အတ္ထော. ဗေလုဝမတ္တဘတ္တာဟာရာတိ ဗိလ္လပမာဏဘတ္တဘောဇနာ. ဩဋ္ဌဝဋ္ဋိယာတိ မုခဝဋ္ဋိယာ. သဗ္ဗာကာရေနေဝါတိ သဗ္ဗပ္ပကာရေနေဝ. အနပ္ပာဟာရောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော ကဒါစိ အပ္ပာဟာရောတိ ကတွာ. တတ္ထ အတိဝိယ အညေဟိ အဝိသယှံ အပ္ပာဟာရတံ ဘဂဝတော ဒဿေတုံ ‘‘ပဓာနဘူမိယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မယာတိ နိဿက္ကဝစနံ. ဝိသေသတရာတိ တေန ဓမ္မေန ဝိသေသဝန္တတရာ.

២៤២. ពាក្យថា «Bhattakosakena» បានដល់ បាយក្នុងកញ្ជើ (ឬកំប៉ុងបាយ) មានន័យថា បាយក្នុងចានក្បាលតូច។ ពាក្យថា «Beluvamattabhattāhārā» បានដល់ បុគ្គលដែលមានអាហារគឺបាយប៉ុនផ្លែព្នៅ។ ពាក្យថា «Oṭṭhavaṭṭiyā» បានដល់ ដោយគែមមាត់ (នៃភាជន៍)។ ពាក្យថា «Sabbākāreneva» បានដល់ ដោយប្រការទាំងពួងតែម្តង។ ពាក្យថា «Anappāhāro» គឺមិនគប្បីពោលថា ជាអ្នកមានអាហារតិចក្នុងកាលណាមួយឡើយ។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «padhānabhūmiyaṃ» (ក្នុងទីតាំងនៃការតម្កល់ព្យាយាម) ជាដើម ត្រូវបានពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកមានអាហារតិចរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលអ្នកដទៃមិនអាចទ្រាំទ្របានក្រៃលែង។ ពាក្យថា «Mayā» នេះ ជាវិភត្តិលំដាប់ទី៣ (តតិយាវិភត្តិ ក្នុងន័យតតិយាកត្តា ឬបញ្ចមីវិភត្តិ)។ ពាក្យថា «Visesatarā» បានដល់ ជាអ្នកមានគុណវិសេសក្រៃលែងជាង ដោយធម៌នោះ។

ဝတသမာဒါနဝသေနေဝ [Pg.114] ပံသုကူလံ ဓာရေန္တီတိ ပံသုကူလိကာတိ အာဟ – ‘‘သမာဒိန္နပံသုကူလိကင်္ဂါ’’တိ, သဒ္ဒတ္ထော ပန ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ’’ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၄) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ပိဏ္ဍပါတိကာ သပဒါနစာရိနောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ တတ္ထ သတ္ထေန ဆိန္ဒိတတ္တာ သတ္ထလူခါနိ. ယံ ယံ သပ္ပာယံ, တဿေဝ ဂဟဏံ ဥစ္စိနန္တိ အာဟ ‘‘ဥစ္စိနိတွာ…ပေ… ထိရဋ္ဌာနမေဝ ဂဟေတွာ’’တိ. အလာဗုလောမသာနီတိ အလာဗုလောမာနိ ဝိယ သုခုမတရာနိ စီဝရသုတ္တံသူနိ ဧတေသံ သန္တီတိ အလာဗုလောမသာနိ. ပါတိတသာဏပံသုကူလန္တိ ကဠေဝရေန သဒ္ဓိံ ဆဍ္ဍိတသာဏမယံ ပံသုကူလံ, ယံ တုမ္ဗမတ္တေ ပုဠဝေ ဩဓုနိတွာ သတ္ထာ ဂဏှိ.

ពួកជនដែលទ្រទ្រង់នូវសំពត់បង្សុកូល ដោយអំណាចនៃការសមាទានធុតង្គវ័ត ឈ្មោះថា «paṃsukūlikā» (អ្នកទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូល) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «samādinnapaṃsukūlikaṅgā» (អ្នកសមាទាននូវបង្សុកូលិកង្គធុតង្គ) ចំណែកឯសេចក្តីនៃសព្ទ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គចុះ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «piṇḍapātikā sapadānacārino» (អ្នកត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតតាមលំដាប់ផ្ទះ) ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សំពត់ទាំងឡាយដែលសៅហ្មងដោយគ្រឿងសស្ត្រា ព្រោះតែគេកាត់ដោយកាំបិតក្នុងទីនោះៗ។ ការរើសយកតែសំពត់ណាដែលជាទីសប្បាយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «uccinitvā...pe... thiraṭṭhānameva gahetvā» (រើសយក...ល... កាន់យកតែត្រង់កន្លែងដែលមាំមួនប៉ុណ្ណោះ)។ ពាក្យថា «Alābulomasāni» បានដល់ សំពត់ទាំងឡាយដែលមានសរសៃអំបោះឆ្មារៗ ដូចជាលំអងនៃផ្លែឃ្លោក។ ពាក្យថា «Pātitasāṇapaṃsukūlaṃ» បានដល់ សំពត់បង្សុកូលដែលធ្វើអំពីធ្មៃ ដែលគេបោះបង់ចោលជាមួយនឹងសាកសព ដែលព្រះសាស្ត្រាទ្រង់រលាស់ដង្កូវប្រមាណមួយទម្បង់ចេញ ហើយទ្រង់កាន់យក។

‘‘ယထာပိ ဘမရော ပုပ္ဖ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. ပ. ၄၉) ဝုတ္တံ မဓုကရဘိက္ခာစာရဝတံ ‘‘ပိဏ္ဍိယာလောပဘောဇနံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ (မဟာဝ. ၇၃, ၁၂၈) ဝစနတော ဘိက္ခူနံ ပကတိဘူတံ ဝတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဉ္ဆာသကေ ဝတေ ရတာ’’တိ. ဝတ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ပကတိဝတသင်္ခါတံ သကဝတံ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ဥဉ္ဆာစရိယသင်္ခါတေ ဘိက္ခူနံ ပကတိဝတေ’’တိ. ဥစ္စနီစဃရဒွါရဋ္ဌာယိနောတိ မဟန္တခုဒ္ဒကဂေဟာနံ ဗဟိဒွါရကောဋ္ဌကဋ္ဌာယိနော. ကဗရမိဿကံ ဘတ္တံ သံဟရိတွာတိ ကဏာဇကမိဿကံ ဘတ္တံ သမ္ပိဏ္ဍိတွာ. ဥမ္မာရတော ပဋ္ဌာယာတိ ဃရုမ္မာရတော ပဋ္ဌာယ.

វត្តនៃការត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតដូចជាសត្វឃ្មុំ ដែលពោលទុកដោយពាក្យជាដើមថា «Yathāpi bhamaro pupphaṃ» (ដូចជាសត្វឃ្មុំក្រេបជញ្ជក់យកលំអងផ្កា) នេះ ជាវត្តធម្មតារបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា «piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjā» (ការបួសអាស្រ័យនូវភោជនគឺដុំបាយដែលបានមកពីការដើរសុំ) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «uñchāsake vate ratā» (អ្នកត្រេកអរក្នុងវត្តគឺការស្វែងរកអាហារ)។ សព្ទថា «vata» ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់វត្តរបស់ខ្លួន ពោលគឺវត្តជាប្រក្រតី។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «uñchācariyasaṅkhāte bhikkhūnaṃ pakativate» (ក្នុងវត្តជាប្រក្រតីរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ពោលគឺការត្រាច់ទៅស្វែងរកអាហារ)។ ពាក្យថា «Uccanīcagharadvāraṭṭhāyino» បានដល់ ពួកជនដែលឈរនៅទៀបខ្លោងទ្វារខាងក្រៅនៃផ្ទះធំនិងផ្ទះតូចទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Kabaramissakaṃ bhattaṃ saṃharitvā» បានដល់ ប្រមូលផ្តុំនូវបាយដែលលាយឡំដោយចុងអង្ករនិងកន្ទក់។ ពាក្យថា «Ummārato paṭṭhāya» បានដល់ ចាប់តាំងពីធ្នឹមទ្វារផ្ទះទៅ។

စီဝရာနုဂ္ဂဟတ္ထန္တိ စီဝရာနုရက္ခဏတ္ထံ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါ နာမ သဒေဝကေ လောကေ အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ, သာ စဿ ပုညက္ခေတ္တတာ ပရမုက္ကံသဂတာ, တသ္မာ သတ္တာနံ တာဒိသံ ဥပကာရံ အာစိက္ခိတွာ တေ စ အနုဂ္ဂဏှန္တာ ဂဟပတိစီဝရံ သာဒိယန္တိ, စတုပစ္စယသန္တောသေ ပန နေ ပရမုက္ကံသဂတာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ពាក្យថា «Cīvarānuggahatthaṃ» បានដល់ ដើម្បីរក្សានូវចីវរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឈ្មោះថាជាបុញ្ញក្ខេត្តដ៏ប្រសើរក្នុងលោក ព្រមទាំងទេវលោក ហើយភាពជាបុញ្ញក្ខេត្តនោះ ក៏ដល់នូវភាពដ៏ឧត្តមបំផុត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គកាលទ្រង់ប្រាប់នូវការជួយឧបត្ថម្ភបែបនោះដល់សត្វទាំងឡាយ ហើយទ្រង់សង្គ្រោះសត្វទាំងនោះ ទើបទ្រង់ទទួលយកនូវគហបតីចីវរ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គដល់នូវភាពដ៏ឧត្តមបំផុត ក្នុងការសន្តោសក្នុងបច្ច័យ៤ តែម្តង។

၂၄၄. သပ္ပစ္စယန္တိ သဟေတုကံ သကာရဏံ ဟုတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. စောဒကော ပန အဓိပ္ပာယံ အဇာနန္တော ‘‘ကိံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣတရော ‘‘နော န ဒေသေတီ’’တိအာဒိနာ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ. နိဒါနန္တိ စေတ္ထ ဉာပကံ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ အဓိပ္ပေတံ, တဉ္စ တဿ တဿ အနုပ္ပတ္တိယုတ္တဿ အတ္ထဿ ပဋိပက္ခဟရဏတော ‘‘သပ္ပာဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ပုရိမဿေဝေတံ ဝေဝစန’’န္တိ. ရာဂါဒီနံ ဝါ ပဋိဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ, တဒေဝ ပါဋိဟာရိယံ, သဟ ပါဋိဟာရိယေနာတိ သပ္ပာဋိဟာရိယံ. ရာဂါဒိပဋိသေဓဝသေနေဝ ဟိ သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ.

២៤៤. ពាក្យថា «Sappaccayaṃ» មានសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះថា ទ្រង់សម្តែងធម៌ប្រកបដោយហេតុ ប្រកបដោយការណ៍។ ចំណែកឯអ្នកចោទសួរ មិនដឹងនូវបំណង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «kiṃ pana» (ចុះដូចម្តេច?)។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលម្នាក់ទៀត ក៏បើកចំហនូវបំណង ដោយពាក្យជាដើមថា «no na deseti» (មិនមែនមិនសម្តែងនោះទេ)។ ពាក្យថា «Nidāna» ក្នុងទីនេះ សំដៅយកហេតុដែលធ្វើឱ្យដឹង គឺហេតុដែលនាំឱ្យកើតឡើង ហើយហេតុនោះ ឈ្មោះថា «sappāṭihāriya» (ប្រកបដោយបាដិហារិយ៍) ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវសត្រូវនៃសេចក្តីដែលមិនទាន់ដល់នោះៗ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «purimassevetaṃ vevacanaṃ» (ពាក្យនេះជាវេវចនៈនៃពាក្យមុននោះឯង)។ ម្យ៉ាងទៀត ការកម្ចាត់បង់នូវរាគៈជាដើម ឈ្មោះថា «paṭihāriya» សេចក្តីនោះឯងឈ្មោះថា «pāṭihāriya» ធម៌ដែលប្រកបដោយបាដិហារិយ៍ ឈ្មោះថា «sappāṭihāriya»។ ព្រោះថា ព្រះសាស្ត្រាទ្រង់សម្តែងធម៌ ដោយអំណាចនៃការបដិសេធនូវរាគៈជាដើមតែម្យ៉ាង។

၂၄၅. တဿ [Pg.115] တဿ ပဉှဿာတိ ယံ ယံ ပဉှံ ပရော အဘိသင်္ခရိတွာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆတိ, တဿ တဿ ပဉှဿ. ဥပရိ အာဂမနဝါဒပထန္တိ ဝိဿဇ္ဇနေ ကတေ တတော ဥပရိ အာဂစ္ဆနကံ ဝါဒမဂ္ဂံ. ဝိသေသေတွာ ဝဒန္တောတိ ဝတ္တတိ, ‘‘ဘော ဂေါတမ, ဝတ္တုမရဟတီ’’တိ အတ္တနော ဝါဒဘေဒနတ္ထံ အာဟတံ ကာရဏံ အတ္တနော မာရဏတ္ထံ အာဝုဓံ နိဒဿေန္တော ဝိယ ဝိသေသေတွာ ဝဒန္တော ပဟာရကေန ဝစနေန. အန္တရန္တရေတိ မယာ ဝုစ္စမာနကထာပဗန္ဓဿ အန္တရန္တရေ. ဒဒေယျ ဝဒေယျ. ဧဝရူပေသု ဌာနေသူတိ ပရဝါဒီဟိ သဒ္ဓိံ ဝါဒပဋိဝါဒဋ္ဌာနေသု. တေ နိဂ္ဂဟေတုံ မယာ ဒေသိတံ သုတ္တပဒံ အာနေတွာ မမယေဝ အနုသာသနိံ ဩဝါဒံ ပစ္စာသီသန္တိ.

២៤៥. ពាក្យថា Tassa tassa pañhassa សេចក្តីថា បញ្ហាណាមួយដែលបុគ្គលដទៃរៀបចំឡើង ហើយចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដើម្បីសួរដេញដោល នៃបញ្ហានោះៗ។ ពាក្យថា Upari āgamanavādapathaṃ សេចក្តីថា ផ្លូវនៃវាទៈដែលនឹងមកខាងលើ បន្ទាប់ពីការដោះស្រាយរួចហើយ។ ពាក្យថា Visesetvā vadanto សេចក្តីថា និយាយបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់លាស់ ដូចជាពាក្យថា «បពិត្រព្រះគោតម ព្រះអង្គគួរតែពោល» គឺនិយាយបញ្ជាក់ដោយវាចាដែលជាគ្រឿងប្រហារ ហាក់ដូចជាបង្ហាញអាវុធសម្រាប់សម្លាប់ខ្លួនឯង ដើម្បីបំផ្លាញវាទៈរបស់ខ្លួនឯងដូច្នោះ។ ពាក្យថា Antarantare សេចក្តីថា ក្នុងចន្លោះៗនៃលំដាប់ពាក្យកថាដែលខ្ញុំកំពុងពោល។ ពាក្យថា Dadeyya គឺ គួរពោល (vadeyya)។ ពាក្យថា Evarūpesu ṭhānesu សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងនៃការតតាំងវាទៈនិងបដិវាទៈជាមួយពួកបរវាទ។ ពួកជនទាំងនោះ នាំយកសូត្រដែលតថាគតសំដែងហើយ ដើម្បីសង្កត់សង្កិន (បរវាទ) ទាំងនោះ ហើយរំពឹងចាំតែពាក្យប្រដៅ និងឱវាទរបស់តថាគតប៉ុណ្ណោះ។

၂၄၆. သမ္ပာဒေမီတိ မနောရထံ သမ္ပာဒေမိ. ပရိပူရေမီတိ အဇ္ဈာသယံ ပရိပူရေမိ. အဓိသီလေတိ အဓိကေ ဥတ္တမသီလေ. သာဝကသီလတော စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓသီလတော စ ဗုဒ္ဓါနံ သီလံ အဓိကံ ဥက္ကဋ္ဌံ ပရမုက္ကံသတော အနညသာဓာရဏဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓသီလံ နာမ ကထိတ’’န္တိ. ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာတိ တတ္ထ တတ္ထ ဌာနသော ဥပ္ပန္နပညာ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. အဝသေသာ ပညာတိ ဣဓ ပါဠိယံ အာဂတာ အနာဂတာ စ ယထာဝုတ္တဉာဏဒွယဝိနိမုတ္တာ ပညာ.

២៤៦. ពាក្យថា Sampādemi សេចក្តីថា ធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាឲ្យសម្រេច។ ពាក្យថា Paripūremi សេចក្តីថា បំពេញអធ្យាស្រ័យឲ្យពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា Adhisīle សេចក្តីថា ក្នុងសីលដ៏ក្រៃលែង គឺសីលដ៏ឧត្តម។ ព្រោះថា ព្រះសីលរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក្រៃលែង ឧត្តម ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ជាងសាវកសីល និងបច្ចេកពុទ្ធសីល ដោយភាពមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដែលហៅថា ពុទ្ធសីល ត្រូវបានពោលហើយ»។ ពាក្យថា Ṭhānuppattikapaññā សេចក្តីថា បញ្ញាដែលកើតឡើងតាមហេតុការណ៍ក្នុងទីនោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «tatthā» ជាដើម។ ពាក្យថា Avasesā paññā សេចក្តីថា បញ្ញាដែលមកហើយក្តី មិនទាន់មកហើយក្តី ក្នុងព្រះបាលីនេះ ដែលរួចផុតចាកញាណទាំងពីរយ៉ាងដែលពោលហើយនោះ។

၂၄၇. ဝိသေသာဓိဂမာနန္တိ သတိပဋ္ဌာနာဒီနံ အဓိဂန္ဓဗ္ဗဝိသေသာနံ. အဘိညာ နာမ ဆ အဘိညာ, တာသု ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဆဠဘိညာရဟတောဝ အဂ္ဂမဂ္ဂပညာ ဣဓ အဘိညာတိ အဓိပ္ပေတာ, တဿ ဝေါသာနံ ပရိယောသာနံ ပါရမီ ပရမုက္ကံသာတိ အဝကံသာတိ စ အဂ္ဂဖလံ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘အဘိညာ…ပေ… အရဟတ္တံ ပတ္တာ’’တိ.

២៤៧. ពាក្យថា Visesādhigamānaṃ សេចក្តីថា នៃគុណវិសេសដែលគប្បីសម្រេចបាន មានសតិបដ្ឋានជាដើម។ អភិញ្ញា ឈ្មោះថា អភិញ្ញា ៦, ក្នុងអភិញ្ញាទាំងនោះ បញ្ញាក្នុងអគ្គមគ្គរបស់ព្រះអរហន្តអ្នកបានអភិញ្ញា ៦ ប៉ុណ្ណោះ ដោយការសំដែងយ៉ាងឧត្តម លោកសំដៅយកថា «អភិញ្ញា» ក្នុងទីនេះ, ទីបំផុត ទីបញ្ចប់ គឺបារមី ភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត និងការមិនថយក្រោយ នៃអភិញ្ញានោះ លោកហៅថា អគ្គផល ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «abhiññā...បេ... arahattaṃ pattā» (ដល់នូវព្រះអរហត្ត)។

ဥပါယပဓာနေတိ အရိယဖလာဓိဂမနဿ ဥပါယဘူတေ ပဓာနေ. ‘‘အနုပ္ပန္နပါပကာနုပ္ပာဒါဒိအတ္ထာ’’တိ ဂဟိတာ တထေဝ ဟောန္တိ, တံ အတ္ထံ သာဓေန္တိယေဝါတိ ဧတဿ အတ္ထဿ ဒီပကော သမ္မာ-သဒ္ဒေါတိ ယထာအဓိပ္ပေတတ္ထဿ အနုပ္ပန္နပါပကာနုပ္ပာဒါဒိနော ဥပါယဘူတေ, ပဓာနဥပါယဘူတေတိ အတ္ထော. သမ္မာ-သဒ္ဒဿ ဝါ ယောနိသော အတ္ထဒီပကတံ သန္ဓာယ ‘‘ယောနိသော ပဓာနေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဆန္ဒံ ဇနေတီတိ ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတိ ပဝတ္တေတိ ဝါ. ဝါယမတီတိ ပယောဂပရက္ကမံ ကရောတိ. ဝီရိယံ အာရဘတီတိ ကာယိကစေတသိကဝီရိယံ ကရောတိ. စိတ္တံ ဥက္ခိပတီတိ [Pg.116] တေနေဝ သဟဇာတဝီရိယေန ကောသဇ္ဇပက္ခတော စိတ္တံ ဥက္ခိပတိ. ပဒဟတီတိ သမ္မပ္ပဓာနဘူတံ ဝီရိယံ ပဝတ္တေတိ. ပဋိပါဋိယာ ပနေတာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ အာသေဝနာဘာဝနာဗဟုလီကမ္မသာတစ္စကိရိယာဟိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. ‘‘ပဒဟတီ’’တိ ဝါ ဣမိနာ အာသေဝနာဒီဟိ သဒ္ဓိံ သိခါပတ္တံ ဥဿောဠှိဝီရိယံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝဍ္ဎိယာ ပရိပူရဏတ္ထန္တိ ယာဝတာ ဘာဝနာပါရိပူရိယာ ပရိပူရဏတ္ထံ. ယာ ဌိတီတိ ယာ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဋိပက္ခဝိဂမေန အဝဋ္ဌိတိ. သော အသမ္မောသောတိ သော အဝိနာသော. ယံ ဝေပုလ္လန္တိ ယော သဗ္ဗသော ဝိပုလဘာဝေါ မဟန္တတာ. ဘာဝနာပါရိပူရီတိ ဘာဝနာယ ပရိပူရိတာ. အတ္ထောတိပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ပုရိမပစ္ဆိမပဒါနံ သမာနတ္ထဘာဝတော.

ពាក្យថា Upāyapadhāne សេចក្តីថា ក្នុងសេចក្តីព្យាយាមដែលជាឧបាយនៃការសម្រេចអរិយផល។ ពាក្យទាំងឡាយដែលកាន់យកថា «ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការមិនកើតឡើងនៃបាបធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើងជាដើម» គឺមានយ៉ាងនោះពិតមែន គឺសម្រេចនូវប្រយោជន៍នោះឯង ម៉្យាងទៀត សព្ទថា សម្មា (sammā) នេះ ជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីនេះឲ្យភ្លឺច្បាស់ គឺមានសេចក្តីថា ក្នុងឧបាយ គឺក្នុងសេចក្តីព្យាយាមដែលជាឧបាយ នៃសេចក្តីដែលសំដៅយក មានការមិនកើតឡើងនៃបាបធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើងជាដើម។ ឬមួយ លោកសំដៅយកភាពជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីដោយឧបាយ (yoniso) នៃសម្មាសព្ទ ទើបពោលថា «yoniso padhāne» (ក្នុងសេចក្តីព្យាយាមដោយឧបាយ)។ ពាក្យថា Chandaṃ janeti សេចក្តីថា ញ៉ាំងកុសលច្ឆន្ទៈគឺភាពចង់ធ្វើឲ្យកើតឡើង ឬឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Vāyamati សេចក្តីថា ធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមប្រកបដោយប្រយោគៈ។ ពាក្យថា Vīriyaṃ ārabhati សេចក្តីថា ធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមតាមផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត។ ពាក្យថា Cittaṃ ukkhipati សេចក្តីថា លើកស្ទួយចិត្តចាកចំណែកនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ដោយវីរិយៈដែលកើតរួមគ្នា (សហជាតវីរិយៈ) នោះឯង។ ពាក្យថា Padahati សេចក្តីថា ញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមដែលជាសម្មប្បធានឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ក៏ប៉ុន្តែ បទទាំង ៤ នេះ តាមលំដាប់ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងការសេពគប់ (āsevanā) ការចម្រើន (bhāvanā) ការធ្វើឲ្យរយៗ (bahulīkamma) និងការធ្វើដោយហ្មត់ចត់ (sātaccakiriyā)។ ឬមួយ ដោយពាក្យថា «padahati» នេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវសេចក្តីព្យាយាមដ៏ខ្លាំងក្លា (ussoḷhivīriya) ដែលដល់នូវកំពូល ជាមួយការសេពគប់ជាដើម។ ពាក្យថា Vaḍḍhiyā paripūraṇatthaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ ដរាបដល់ការពេញបរិបូណ៌នៃការចម្រើន (ភាវនា)។ ពាក្យថា Yā ṭhiti សេចក្តីថា ការតាំងនៅមាំមួននៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដោយការប្រាសចាកធម៌ជាបដិបក្ខ。 ពាក្យថា So asammoso សេចក្តីថា ភាពមិនវិនាសនោះ។ ពាក្យថា Yaṃ vepullaṃ សេចក្តីថា ភាពធំទូលាយ ភាពធំធេង ដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា Bhāvanāpāripūrī សេចក្តីថា ភាពពេញបរិបូណ៌នៃការចម្រើន។ សូម្បីតែដោយអត្ថ ក៏គប្បីដឹងថា បទខាងដើមនិងបទខាងចុង មានអត្ថស្មើគ្នា។

ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ကထိတာတံတံဝိသေသာဓိဂမဿ ပဋိပဒါဝိဘာဝနာယ အာရဒ္ဓတ္တာ. အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပဇ္ဇနေန အနတ္ထာဝဟတာ နာမ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ’’တိ ဝစနံ ဥပ္ပန္နာနံ ရာသန္တရဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. တထာ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနေနာတိ ဝုတ္တံ – အနုပ္ပဇ္ဇမာနာတိ ဝစနံ ဥပ္ပန္နာနံ ရာသန္တရဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. နိရုဇ္ဈမာနာတိ ပဋိပက္ခသမာယောဂေန ဝိနဿမာနာ, န ခဏနိရောဓဝသေန နိရုဇ္ဈမာနာ.

បុព្វភាគបដិបទា ត្រូវបានពោលហើយ ព្រោះការចាប់ផ្តើមសំដែងនូវបដិបទាដើម្បីសម្រេចគុណវិសេសនោះៗ។ ដែលពោលថា «ភាពមិននាំមកនូវប្រយោជន៍ ដោយការមិនកើតឡើងនៃអកុសលធម៌ទាំងឡាយ មិនមានឡើយ» ព្រោះពាក្យថា «uppajjamānā» (ដែលកំពុងកើតឡើង) លោកកាន់យកដោយភាពជាគំនរផ្សេងនៃធម៌ដែលកើតឡើងហើយ។ ដូចគ្នាដែរ ដែលពោលថា «ដោយការកើតឡើងនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ» ព្រោះពាក្យថា «anuppajjamānā» (ដែលមិនកើតឡើង) លោកកាន់យកដោយភាពជាគំនរផ្សេងនៃធម៌ដែលកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា Nirujjhamānā សេចក្តីថា ដែលវិនាសទៅដោយការប្រកបជាមួយធម៌ជាបដិបក្ខ មិនមែនរលត់ទៅដោយអំណាចនៃខណិកនិរោធឡើយ។

လောဘာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ, ယေ အာရဒ္ဓဝိပဿကာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာ. သကိံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာတိ သဘာဝကထနမတ္တမေတံ. ဧကဝါရမေဝ ဟိ မဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. နိရုဇ္ဈမာနောတိ သရသေနေဝ နိရုဇ္ဈမာနော. န ဟိ တဿ ပဋိပက္ခသမာယောဂေါ နာမ အတ္ထိ. ဖလဿာတိ အနန္တရကာလေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနကဖလဿ. ပစ္စယံ ဒတွာဝ နိရုဇ္ဈတီတိ ဣမိနာ မဂ္ဂေါ သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ ဧကန္တေနေဝ အတ္ထာဝဟောတိ ဒဿေတိ. ပုရိမသ္မိမ္ပီတိ ‘‘အနုပ္ပန္နာ မေ ကုသလာ ဓမ္မာ အနုပ္ပဇ္ဇမာနာ အနတ္ထာယ သံဝတ္တေယျု’’န္တိ ဧတသ္မိံ တတိယဝါရေပိ. ‘‘သမထဝိပဿနာ ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ, တံ ပန မဂ္ဂဿ အနုပ္ပန္နတာယ သဗ္ဘာဝတော, အနုပ္ပဇ္ဇမာနေ စ တသ္မိံ ဝဋ္ဋာနတ္ထသဗ္ဘာဝတောတိ မဂ္ဂဿပိ သာဓာရဏဘာဝတော န ယုတ္တန္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ယဒိ သမထဝိပဿနာနမ္ပိ အနုပ္ပတ္တိ အနတ္ထာဝဟာ, မဂ္ဂဿ အနုပ္ပတ္တိယာ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထီတိ.

គប្បីដឹងនូវធម៌ទាំងឡាយមានលោភៈជាដើម ដែលគួរកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកផ្តើមវិបស្សនា។ ពាក្យថា Sakiṃ uppajjitvā (កើតឡើងតែម្តង) នេះជាត្រឹមតែការនិយាយតាមសភាវៈប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាមគ្គ កើតឡើងតែម្តងគត់។ ពាក្យថា Nirujjhamāno សេចក្តីថា រលត់ទៅដោយរសរបស់ខ្លួនឯង។ ព្រោះថា ការប្រកបជាមួយធម៌ជាបដិបក្ខ មិនមានដល់មគ្គនោះឡើយ។ ពាក្យថា Phalassa សេចក្តីថា នៃផលដែលកើតឡើងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់គ្នានោះឯង។ ពាក្យថា Paccayaṃ datvāva nirujjhati (រលត់ទៅដោយឲ្យបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ) នេះ បង្ហាញថាមគ្គ តែងនាំមកនូវប្រយោជន៍ដោយចំណែកមួយ ទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងអនាគត។ ពាក្យថា Purimasmimpi សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងវារៈទីបីនេះថា «កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើងដល់ខ្ញុំ កាលមិនកើតឡើង គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍»។ ពាក្យដែលពោលក្នុងអដ្ឋកថាថា «គប្បីកាន់យកសមថៈនិងវិបស្សនា» នោះ លោកបដិសេធថា មិនសមគួរឡើយ ព្រោះមគ្គមិនទាន់កើតឡើងពិតមែន ហើយកាលបើមគ្គនោះមិនកើតឡើង សេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងវដ្តៈក៏មានពិតមែន ព្រោះភាពទូទៅសូម្បីដល់មគ្គ។ ប្រសិនបើការមិនកើតឡើងនៃសមថៈនិងវិបស្សនា នាំមកនូវសេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍ហើយ សេចក្តីដែលត្រូវពោលក្នុងការមិនកើតឡើងនៃមគ្គ ក៏មិនបាច់និយាយឡើយ។

မဟန္တံ[Pg.117], ဂါရဝံ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘သံဃဂါရဝေန ယထာရုစိ ဝန္ဒိတုံ န လဘာမီ’’တိ သံဃေန သဟ န နိက္ခမိ. ဧတ္တကံ ဓာတူနံ နိဓာနံ နာမ အညတြ နတ္ထိ, မဟာဓာတုနိဓာနတော ဟိ နီဟရိတွာ ကတိပယာ ဓာတုယော တတ္ထ တတ္ထ စေတိယေ ဥပနီတာ, ဣဓ ပန ရာမဂါမထူပေ ဝိနဋ္ဌေ နာဂဘဝနံ ပဝိဋ္ဌာ ဒေါဏမတ္တာ ဓာတုယော ဥပနီတာ. အတိမန္ဒာနိ နောတိ နနု အတိဝိယ မန္ဒာနိ.

សេចក្តីគោរពដ៏ធំធេងរមែងមាន ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបមិនចេញទៅជាមួយព្រះសង្ឃ ដោយគិតថា «ព្រោះសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសង្ឃ ខ្ញុំមិនបានថ្វាយបង្គំតាមចំណង់ចិត្តឡើយ»។ ការតម្កល់ទុកព្រះសារីរិកធាតុច្រើនដល់ម៉្លេះ មិនមានក្នុងទីដទៃឡើយ ព្រោះថា ព្រះសារីរិកធាតុបន្តិចបន្តួចដែលគេនាំចេញពីមហាធាតុនិធាន ត្រូវបាននាំទៅតម្កល់ក្នុងចេតិយក្នុងទីនោះៗ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ កាលបើស្ដូបនៅរាមគ្រាមត្រូវវិនាសទៅ ព្រះសារីរិកធាតុប្រមាណមួយទោណៈដែលចូលទៅកាន់នាគភព ត្រូវបាននាំមកតម្កល់ទុក។ ពាក្យថា Atimandāni no សេចក្តីថា តើមិនមែនយឺតយូរក្រៃលែងទេឬ?

သံဝိဇ္ဇိတွာတိ ‘‘ကထဉှိ နာမ မာဒိသော ဤဒိသံ အနတ္ထံ ပါပုဏိဿတီ’’တိ သံဝေဂံ ဇနေတွာ. ဤဒိသံ နာမ မာဒိသံ အာရဗ္ဘ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ကိံ ဝဒတီတိ တံ ဝစနံ အနာဒိယန္တော.

ពាក្យថា Saṃvijjitvā សេចក្តីថា ញ៉ាំងសង្វេគឲ្យកើតឡើងថា «ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ បុគ្គលដូចជាខ្ញុំនឹងដល់នូវសេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍យ៉ាងនេះ?»។ មិនអើពើនឹងពាក្យនោះថា «តើគេនិយាយអ្វីថា ពាក្យបែបនេះគួរនិយាយសំដៅលើបុគ្គលដូចជាខ្ញុំ?»។

သန္တသမာပတ္တိတော အညံ သန္ထမ္ဘနကာရဏံ ဗလဝံ နတ္ထီတိ တတော ပရိဟီနော သမ္မာပဋိပတ္တိယံ ပတိဋ္ဌာ ကထံ ဘဝိဿတီတိ အာဟ ‘‘သန္တာယ…ပေ… န သက္ကောတီ’’တိ. န ဟိ မဟာရဇ္ဇုယာ ဆိန္နာယ သုတ္တတန္တူ သန္ထမ္ဘေတုံ သက္ကောန္တီတိ. သမထေ ဒဿေတွာ တေန သမာနဂတိကာ ဣမသ္မိံ ဝိသယေ ဝိပဿနာပီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဧဝံ ဥပ္ပန္နာ သမထဝိပဿနာ…ပေ… သံဝတ္တန္တီ’’တိ.

ព្រោះហេតុថា ហេតុជាគ្រឿងទប់ទល់ដ៏មានកម្លាំង ក្រៅចាកសន្តសមាបត្តិ មិនមានឡើយ កាលបើបុគ្គលស៊ប់ចុះចាកសន្តសមាបត្តិនោះហើយ ការតាំងនៅក្នុងសម្មាបដិបត្តិ តើនឹងមានដូចម្តេចបាន? ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «santāya...បេ... na sakkoti» (កាលបើធម៌ដ៏ស្ងប់... មិនអាចឡើយ)។ ព្រោះថា កាលបើខ្សែព្រ័ត្រធំដាច់ហើយ ខ្សែអំបោះតូចៗមិនអាចទប់ទល់បានឡើយ។ លោកបង្ហាញសមថៈហើយ ដោយមានបំណងថា «សូម្បីវិបស្សនាក្នុងវិស័យនេះ ក៏មានគតិស្មើគ្នាជាមួយសមថៈនោះដែរ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «evaṃ uppannā samathavipassanā...បេ... saṃvattanti» (សមថៈនិងវិបស្សនាដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះ... រមែងប្រព្រឹត្តទៅ)។

ကာသာဝန္တိ ကာသာဝဝတ္ထံ. ကစ္ဆံ ပီဠေတွာ နိဝတ္ထန္တိ ပစ္ဆိမံ ဩဝဋ္ဋိကံ ပီဠေန္တော ဝိယ ဒဠှံ ကတွာ နိဝတ္ထံ အဒ္ဒသံသူတိ ယောဇနာ.

ពាក្យថា Kāsāvaṃ គឺ សំពត់កាសាវៈ។ ពាក្យថា Kacchaṃ pīḷetvā nivatthaṃ សេចក្តីថា ស្លៀកយ៉ាងណែន ហាក់ដូចជាសង្កត់ជាយខាងក្រោយ, ការភ្ជាប់បទថា addasaṃsu (បានឃើញហើយ)។

ဝုတ္တနယေနာတိ (အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၃၉၄) ‘‘ကာမာ နာမေတေ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု အာဒီနဝဒဿနပုဗ္ဗကနေက္ခမ္မပဋိပတ္တိယာ ဆန္ဒရာဂံ ဝိက္ခမ္ဘယတော သမုစ္ဆိန္ဒန္တဿ စ ‘‘အနုပ္ပန္နော စ ကာမာသဝေါ န ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ သဗ္ဗာသဝသုတ္တဝဏ္ဏနာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၅ အာဒယော; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၅ အာဒယော) ဝုတ္တနယေန. အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝိတွာ နိရုဒ္ဓဝိပါကောတိ တဒါရမ္မဏမာဟ. အနုဘဝိတွာ ဘဝိတွာ စ ဝိဂတံ ဘူတဝိဂတံ. အနုဘူတဘူတာ ဟိ ဘူတတာသာမညေန ဘူတ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တာ. သာမညမေဝ ဟိ ဥပသဂ္ဂေန ဝိသေသီယတီတိ. အနုဘူတသဒ္ဒေါ စ ကမ္မဝစနိစ္ဆာယ အဘာဝတော အနုဘဝကဝါစကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိပါကော အာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓေါ ဘုတွာဝိဂတောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ, [Pg.118] ဝိကပ္ပဂါဟဝသေန ရာဂါဒီဟိ တဗ္ဗိပက္ခေဟိ စ အကုသလံ ကုသလဉ္စ ကမ္မံ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝိတွာ ဝိဂတန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ယထာဝုတ္တော ပန ဝိပါကော ကေဝလံ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနဝသေနေဝ ပဝတ္တတီတိ အနုဘဝိတွာ ဝိဂတတ္တာ နိပ္ပရိယာယေနေဝ ဝုတ္တော, တဿ စ တထာ ဝုတ္တတ္တာ ကမ္မံ ဘဝိတွာ ဝိဂတပရိယာယေန, ယံ ‘‘ဥပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ, ဥပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဌိတိယာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဂဟေတွာ တံသဒိသာနံ ပဟာနံ, ဝုဒ္ဓိ စ ဝုတ္တာ. ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသကရဏဝသေန ဥပ္ပတိတံ အတီတကမ္မဉ္စ တတော ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အာရဒ္ဓေါ အနာဂတော ဝိပါကော စ ‘‘ဩကာသကတုပ္ပန္နော’’တိ ဝုတ္တော. ယံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဒေန ဝိနာပိ ဝိညာယမာနံ ဥပ္ပန္နံ သန္ဓာယ ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဉ္စေတနိကာန’’န္တိအာဒိ (အ. နိ. ၁၀.၂၁၇, ၂၁၉) ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា Vuttanayena សេចក្តីថា ដោយន័យដែលពោលហើយ មានជាដើមថា «កាមទាំងឡាយនេះ មិនទៀង ជាទុក្ខ មានសភាវៈប្រែប្រួលជាធម្មតា» របស់បុគ្គលអ្នកកំចាត់បង់ និងកាត់ផ្តាច់នូវឆន្ទរាគៈ ដោយនេក្ខម្មបដិបទាដែលមានការឃើញទោសក្នុងវត្ថុកាមនិងកិលេសកាមជាប្រធាន និងដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងអធិប្បាយសព្វាសវសូត្រខាងក្រោមជាដើមថា «កាមាសវៈដែលមិនទាន់កើតឡើង រមែងមិនកើតឡើង»។ វិបាកដែលសោយនូវរសនៃអារម្មណ៍ហើយរលត់ទៅ លោកហៅថា តទារម្មណ៍។ សោយហើយ និងកើតឡើងហើយប្រាសទៅ ឈ្មោះថា ភូតវិគតៈ (bhūtavigata)។ ព្រោះថា ធម៌ដែលសោយហើយនិងកើតឡើងហើយ លោកពោលដោយ «ភូត» សព្ទ ព្រោះភាពជាសាមញ្ញនៃភាពជាធម៌កើតឡើងហើយ។ ព្រោះថា សាមញ្ញសព្ទនោះឯង រមែងប្លែកទៅដោយឧបសគ្គ។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា anubhūta នេះ ព្រោះមិនមានបំណងក្នុងកម្មវាចកៈ គប្បីឃើញថាជាពាក្យសម្តែងនូវអ្នកសោយ។ វិបាកកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ហើយរលត់ទៅ គឺកើតឡើងហើយប្រាសទៅ គួរដល់ការហៅយ៉ាងនេះបាន, អកុសលនិងកុសលកម្មដែលសោយនូវរសនៃអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកដោយវិកប្បៈ មានរាគៈជាដើម និងធម៌ជាបដិបក្ខនឹងរាគៈនោះ ហើយប្រាសទៅ គួរដល់ការហៅយ៉ាងនេះបាន។ ចំណែកឯវិបាកដែលពោលហើយនោះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសោយរសនៃអារម្មណ៍តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលដោយនិប្បរិយាយ (ដោយត្រង់) ថា សោយហើយប្រាសទៅ, និងព្រោះវិបាកនោះ លោកពោលយ៉ាងនោះ កម្មដែលកើតឡើងហើយប្រាសទៅដោយបរិយាយ ក្នុងពាក្យថា «ដើម្បីលះបង់អកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ ដើម្បីការតាំងនៅនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ» ក្នុងទីនេះ លោកកាន់យកពាក្យថា «កើតឡើងហើយ» ហើយពោលនូវការលះបង់ និងការចម្រើននៃធម៌ដែលមានសភាពដូចគ្នានោះ។ ម៉្យាងទៀត អតីតកម្មដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការធ្វើឱកាសដើម្បីហុចផល និងអនាគតវិបាកដែលផ្តើមនឹងកើតឡើងអំពីកម្មនោះ លោកហៅថា «ឱកាសកតុប្បន្នៈ» (កើតឡើងដោយការធ្វើឱកាស)។ សេចក្តីណាដែលដឹងបានសូម្បីមិនមានសព្ទថា «កើតឡើងហើយ» លោកសំដៅយកធម៌ដែលកើតឡើងហើយនោះ ទើបពោលថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនពោលនូវកម្មដែលប្រកបដោយចេតនា...» ជាដើម។

တေသူတိ ဝိပဿနာယ ဘူမိဘူတေသု ခန္ဓေသု. အနုသယိတကိလေသာတိ အနုသယဝသေန ပဝတ္တာ အပ္ပဟီနာ မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗာ ကိလေသာ အဓိပ္ပေတာ. တေနာဟ ‘‘အတီတာ…ပေ… န ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ. တေသဉှိ အမ္ဗရုက္ခောပမာယ ဝတ္တမာနာဒိတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗာနံ တာဒိသဿ ဝိဘာဂဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတော. အပ္ပဟီနာဝ ဟောန္တီတိ ဣမိနာ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန အနုသယဋ္ဌောတိ ဒဿေတိ. ဣဒံ ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နံ နာမာတိ ဣဒံ တေသု ခန္ဓေသု ဥပ္ပတ္တိရဟကိလေသဇာတံ တာယ ဧဝ ဥပ္ပတ္တိရဟတာယ ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နံ နာမ, တေဘူမကဘူမိလဒ္ဓါ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. တာသု တာသု ဘူမီသူတိ မနုဿဒေဝါဒိအတ္တဘာဝသင်္ခါတေသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု. တသ္မိံ တသ္မိံ သန္တာနေ အနုပ္ပတ္တိအနာပါဒိတတာယ အသမုဂ္ဃာတိတာ. ဧတ္ထ စ လဒ္ဓဘူမိကံ ဘူမိလဒ္ဓန္တိ ဝုတ္တံ အဂ္ဂိအာဟိတော ဝိယ.

ពាក្យថា Tesu សេចក្តីថា ក្នុងខន្ធទាំងឡាយដែលជាភូមិរបស់វិបស្សនា។ ពាក្យថា Anusayitakilesā សេចក្តីថា កិលេសទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអនុស័យ ដែលមិនទាន់លះបង់ ដែលគប្បីលះបង់ដោយមគ្គ ត្រូវបានសំដៅយក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «atītā...បេ... na vattabbā» (កិលេសទាំងឡាយជាអតីត... មិនគប្បីពោលឡើយ)។ ព្រោះថា ភាពជាអតីតជាដើមនៃកិលេសទាំងឡាយដែលគប្បីលះបង់ដោយមគ្គនោះ មិនគប្បីពោលឡើយ ដោយការប្រៀបប្រដូចនឹងដើមស្វាយ ព្រោះការមិនកើតឡើងនៃចំណែកបែបនោះ។ ពាក្យថា Appahīnāva honti (រមែងមិនទាន់លះបង់ឡើយ) នេះ បង្ហាញនូវសេចក្តីថា ជាអនុស័យ ដោយអត្ថថាមិនទាន់លះបង់។ ពាក្យថា Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma សេចក្តីថា ពួកកិលេសដែលគួរកើតឡើងក្នុងខន្ធទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ភូមិលទ្ធុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយបាននូវភូមិ) ព្រោះភាពជាធម៌គួរកើតឡើងនោះឯង គឺមានសេចក្តីថា ជាធម៌បាននូវភូមិក្នុងត្រៃភូមិ។ ពាក្យថា Tāsu tāsu bhūmīsu សេចក្តីថា ក្នុងឧបាទានក្ខន្ធទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាអត្តភាពមានមនុស្សនិងទេវតាជាដើម។ គឺមិនទាន់កំចាត់បង់បាន ព្រោះការមិនទាន់ដល់នូវការមិនកើតឡើងតទៅទៀត ក្នុងសន្តាននោះៗ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា bhūmiladdha លោកពោលសំដៅយកធម៌ដែលបាននូវភូមិ (laddhabhūmika) ដូចជាភ្លើងដែលគេបង្កាត់ទុកដូច្នោះ។

ဩကာသကတုပ္ပန္န-သဒ္ဒေပိ စ ဩကာသော ကတော ဧတေနာတိ ဩကာသော ကတော ဧတဿာတိ စ အတ္ထဒွယေပိ ကတ-သဒ္ဒဿ ပရနိပါတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဟတခီရရုက္ခော ဝိယ နိမိတ္တဂ္ဂါဟဝသေန အဓိဂ္ဂဟိတံ အာရမ္မဏံ, အနာဟတခီရရုက္ခော ဝိယ အဝိက္ခမ္ဘိတတာယ အန္တောဂဓကိလေသံ အာရမ္မဏံ. နိမိတ္တဂ္ဂါဟကာဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသာ ဝါ ပုဂ္ဂလာ အာဟတာနာဟတခီရရုက္ခသဒိသာ. ပုရိမနယေနေဝါတိ အဝိက္ခမ္ဘိတုပ္ပန္နေ ဝိယ ‘‘ဣမသ္မိံ နာမ ဌာနေ နုပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ကသ္မာ? အသမုဂ္ဃာတိတတ္တာ’’တိ ယောဇေတွာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

ម៉្យាងទៀត សូម្បីក្នុងសព្ទថា ឱកាសកតុប្បន្ន (ធម៌កើតឡើងកាលបើឱកាសត្រូវបានធ្វើហើយ) គប្បីជ្រាបការដាក់ពាក្យ «កត» ទុកខាងក្រោយ (បរនិបាត) ក្នុងអត្ថទាំងពីរគឺ «ឱកាសត្រូវបានធ្វើហើយដោយធម៌នេះ» (ឱកាសោ កតោ ឯតេន) និង «ឱកាសត្រូវបានធ្វើហើយដល់ធម៌នេះ» (ឱកាសោ កតោ ឯតស្ស)។ អារម្មណ៍ដែលកាន់យកដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវនិមិត្ត ប្រៀបដូចជាដើមឈើមានជ័រដែលគេកាប់ហើយ (អាហតខីររុក្ខ)។ អារម្មណ៍ដែលមានកិលេសជ្រកនៅខាងក្នុង ព្រោះមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) ប្រៀបដូចជាដើមឈើមានជ័រដែលគេមិនទាន់កាប់ (អនាហតខីររុក្ខ)។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលអ្នកកាន់យកនូវនិមិត្ត និងបុគ្គលដែលមានកិលេសមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិន ឈ្មោះថាប្រៀបដូចជាដើមឈើមានជ័រដែលគេកាប់ហើយ និងមិនទាន់កាប់ហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «ដោយន័យមុននោះឯង» គឺគប្បីភ្ជាប់សេចក្តីពង្រីក ដូចក្នុងកិលេសដែលកើតឡើងព្រោះមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិនថា «មិនគប្បីពោលថា កិលេសទាំងឡាយនឹងមិនកើតឡើងក្នុងទីឈ្មោះនេះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនទាន់បានដកចោលទាំងឫសគល់ (អសមុគ្ឃាតិតត្តា)» ដូច្នេះហើយពង្រីកសេចក្តីទៅចុះ។

ဝုတ္တံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ. တတ္ထ စ မဂ္ဂေန ပဟီနကိလေသာနမေဝ တိဓာ နဝတ္တဗ္ဗတံ အပါကဋံ သုပါကဋံ ကာတုံ အဇာတဖလရုက္ခော ဥပမာဘာဝေန အာဂတော[Pg.119]. အတီတာဒီနံ အပ္ပဟီနတာ ဒဿနတ္ထမ္ပိ ‘‘ဇာတဖလရုက္ခေန ဒီပေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယထာ အစ္ဆိန္နေ ရုက္ခေ နိဗ္ဗတ္တာရဟာနိ ဖလာနိ ဆိန္နေ အနုပ္ပဇ္ဇမာနာနိ န ကဒါစိ သသဘာဝါနိ အဟေသုံ ဟောန္တိ ဘဝိဿန္တိ စာတိ တာနိ အတီတာဒိဘာဝေန န ဝတ္တဗ္ဗာနိ, ဧဝံ မဂ္ဂေန ပဟီနကိလေသာ စ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယထာ ဆေဒေ အသတိ ဖလာနိ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, သတိ စ နုပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ ဆေဒဿ သာတ္ထကတာ, ဧဝံ မဂ္ဂဘာဝနာယ စ သာတ္ထကတာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

សេចក្តីនេះត្រូវបានពោលទុកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ។ ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គនោះ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ឲ្យច្បាស់លាស់ឡើង គឺការមិនគួរពោលដោយចំណែកទាំង ៣ (អតីត អនាគត បច្ចុប្បន្ន) នៃកិលេសទាំងឡាយដែលលះបង់បានហើយដោយមគ្គនោះឯង ទើបលោកនាំយកដើមឈើដែលមិនទាន់កើតផ្លែ (អជាតផលរុក្ខ) មកធ្វើជាឧបមា។ សូម្បីដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលមិនទាន់លះបង់បាននៃកិលេសទាំងឡាយមានអតីតជាដើម លោកក៏ពោលថា «គប្បីបង្ហាញដោយដើមឈើដែលកើតផ្លែហើយ (ជាតផលរុក្ខ)»។ ក្នុងឧបមានោះ ដើមឈើកាលបើមិនទាន់កាប់ ផ្លែទាំងឡាយដែលគួរនឹងកើតឡើង តែលុះកាលបើកាប់ដើមឈើនោះហើយ ផ្លែទាំងឡាយក៏មិនកើតឡើង មិនដែលបានមាន មិនមាន និងមិនមានទៅជាសភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ ផ្លែទាំងឡាយនោះមិនគប្បីពោលដោយភាពជាអតីតជាដើមឡើយ យ៉ាងណាមិញ កិលេសទាំងឡាយដែលលះបង់បានហើយដោយមគ្គ គប្បីជ្រាបថា យ៉ាងនោះឯង។ កាលបើការកាប់មិនមាន ផ្លែទាំងឡាយនឹងកើតឡើង កាលបើការកាប់មាន ផ្លែទាំងឡាយនឹងមិនកើតឡើង នេះជាភាពមានប្រយោជន៍នៃការកាប់ យ៉ាងណាមិញ ភាពមានប្រយោជន៍នៃការចម្រើនមគ្គ (មគ្គភាវនា) ក៏គប្បីផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនោះដែរ។

တေပိ ပဇဟတိယေဝ ကိလေသပ္ပဟာနေနေဝ တေသမ္ပိ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနတော. အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿာတိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ. ဥပါဒိန္နအနုပါဒိန္နတောတိ ဥပါဒိန္နခန္ဓတော စေဝ ကိလေသတော စ. ဥပပတ္တိဝသေန ဝုဋ္ဌာနံ ဒဿေတုမာဟ – ‘‘ဘဝဝသေန ပနာ’’တိအာဒိ. ယေ သောတာပန္နဿ သတ္တ ဘဝါ အပ္ပဟီနာ, တတော ပဉ္စ ဌပေတွာ ဣတရေ ဒွေ ‘‘သုဂတိဘဝေကဒေသာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ. သုဂတိကာမဘဝတောတိ သုဂတိဘဝေကဒေသဘူတကာမဘဝတော. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ရူပါရူပဘဝတော ဝုဋ္ဌာတိ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနသမုဂ္ဃာတဘာဝတော. ယဒိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဧဝ အရိယမဂ္ဂေါ သိယာ, သော ဧဝ သဗ္ဗကိလေသေ ပဇဟေယျ, သဗ္ဗဘဝေဟိပိ ဝုဋ္ဌဟေယျ. ယသ္မာ ပန ဩဓိသောဝ ကိလေသာ ပဟီယန္တိ, တသ္မာ ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေဟိ ပဟီနာဝသေသေ ကိလေသေ သော ပဇဟတိ, ဣတိ ဣမံ သာမတ္ထိယံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗဘဝေဟိ ဝုဋ္ဌာတိယေဝါတိပိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ သော ဧဝ ‘‘ဝဇိရူပမော’’တိ ဝုတ္တော.

ព្រះអរិយបុគ្គលនោះ តែងលះបង់ធម៌ទាំងនោះផងដែរ ព្រោះការធ្វើធម៌ទាំងនោះមិនឲ្យមានការកើតឡើងតទៅទៀត ដោយគ្រាន់តែការលះបង់កិលេសប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «នៃអភិសង្ខារវិញ្ញាណ» គឺ នៃបដិសន្ធិវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «អំពីឧបាទិន្នធម៌ និងអនុបាទិន្នធម៌» គឺ អំពីឧបាទិន្នក្ខន្ធផង អំពីកិលេសផង។ ដើម្បីបង្ហាញការចេញ (វុដ្ឋានៈ) ដោយអំណាចនៃការកើតឡើង លោកទើបពោលថា «ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃភព...» ជាដើម។ ភពទាំង ៧ របស់ព្រះសោតាបន្នដែលមិនទាន់លះបង់ វៀរលែងតែភពទាំង ៥ ចេញ ភព ២ ក្រៅពីនោះ ត្រូវបានអធិប្បាយថា «ជាចំណែកមួយនៃសុគតិភព»។ ពាក្យថា «អំពីសុគតិកាមភព» គឺ អំពីកាមភពដែលជាចំណែកមួយនៃសុគតិភព។ ព្រះអរហត្តមគ្គ តែងចេញចាករូបភព និងអរូបភព ព្រោះភាពជាធម៌ដកចោលនូវឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនៈទាំងឡាយ។ ប្រសិនបើព្រះអរហត្តមគ្គតែមួយគត់ជាអរិយមគ្គ ព្រះអរហត្តមគ្គនោះឯងគប្បីលះបង់កិលេសទាំងអស់ និងគប្បីចេញចាកភពទាំងអស់។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែការលះបង់កិលេសទាំងឡាយមានកំណត់ (ជាភាគៗ) ហេតុនោះ ព្រះអរហត្តមគ្គនោះ ទើបលះបង់កិលេសដែលសេសសល់ពីការលះបង់ដោយមគ្គថ្នាក់ក្រោមៗ ព្រោះសំដៅយកសមត្ថភាពនេះ ទើបលោកពោលថា «សូម្បីពាក្យថា ព្រះអរហត្តមគ្គនោះ តែងចេញចាកភពទាំងអស់ពិតមែន ដូច្នេះក៏មានអ្នកពោលដែរ»។ ព្រោះថា ព្រះអរហត្តមគ្គនោះឯង លោកហៅថា «វជិរូបមៈ» (ប្រៀបដូចជាពេជ្រ)។

ဟောတု တာဝ ဝုတ္တနယေန အနုပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ အနုပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပန္နသဒိသာနံ ပဟာနာယ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနာယ မဂ္ဂဘာဝနာ, အထ မဂ္ဂက္ခဏေ ကထံ အနုပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဥပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နာနဉ္စ ဌိတိယာ ဘာဝနာ ဟောတိ ဧကစိတ္တက္ခဏိကတ္တာ တဿာတိ စောဒေတိ, ဣတရော ‘‘မဂ္ဂပ္ပဝတ္တိယာယေဝါ’’တိ ပရိဟာရမာဟ. မဂ္ဂေါ ဟိ ကာမဉ္စေကစိတ္တက္ခဏိကော, တထာရူပေါ ပနဿ ပဝတ္တိဝိသေသော, ယံ အနုပ္ပန္နာ ကုသလာ ဓမ္မာ သာတိသယံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ သဝိသေသံ ပါရိပူရိံ ပါပုဏန္တိ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂေါ ဟီ’’တိအာဒိ. ကိဉ္စာပိ အရိယမဂ္ဂေါ ဝတ္တမာနက္ခဏေ အနုပ္ပန္နော နာမ န ဟောတိ, အနုပ္ပန္နပုဗ္ဗတံ ဥပါဒါယ ဥပစာရဝသေန တထာ ဝုစ္စတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အနာဂတပုဗ္ဗံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယမေဝါတိ အယံ မဂ္ဂဿ ယထာပစ္စယပဝတ္တိ [Pg.120] ဧဝ ဌိတိ နာမာတိ, မဂ္ဂသမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလော မဂ္ဂမ္ပိ ဘာဝေန္တော ဧဝ တဿ ဌိတိယာ ဘာဝေတီတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ.

ការចម្រើនមគ្គ ទុកជាការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនឲ្យកើតឡើងនូវអកុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើត និងដើម្បីលះបង់នូវអកុសលធម៌ដែលកើតឡើងហើយ (និងធម៌ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងធម៌ដែលកើតឡើងហើយ) ដោយការធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងតទៅទៀត តាមន័យដែលបានពោលហើយចុះ។ ប៉ុន្តែ ចុះក្នុងខណៈនៃមគ្គ ការចម្រើនមគ្គដើម្បីឲ្យកើតឡើងនូវកុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើត និងដើម្បីឲ្យតាំងនៅ (ឋិតិ) នៃកុសលធម៌ដែលកើតឡើងហើយ តើមានដូចម្តេច ព្រោះមគ្គនោះមានខណៈចិត្តតែមួយ? នេះជាពាក្យចោទសួរ។ ម្ខាងទៀតឆ្លើយតបថា «ដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃមគ្គនោះឯង»។ ពិតណាស់ មគ្គ ទោះបីមានខណៈចិត្តតែមួយក៏ដោយ ប៉ុន្តែការប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេសរបស់មគ្គនោះ មានសភាពបែបនោះ ដែលធ្វើឲ្យកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើត តែងកើតឡើងយ៉ាងក្រៃលែង និងកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ តែងដល់នូវការពេញបរិបូណ៌ជាពិសេស។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ពិតណាស់ មគ្គ...» ជាដើម។ ទោះបីជាអរិយមគ្គក្នុងបច្ចុប្បន្នខណៈ មិនឈ្មោះថា «មិនទាន់កើត» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយអាស្រ័យភាពដែលមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុន ទើបលោកហៅយ៉ាងនោះដោយឧបចារន័យ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលថា «ពិតណាស់ ធម៌ដែលមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុន...» ជាដើម។ ពាក្យថា «នេះឯង» គឺ ការប្រព្រឹត្តទៅតាមបច្ច័យនៃមគ្គនេះឯង ឈ្មោះថា «ឋិតិ» (ការតាំងនៅ) ដូច្នេះ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមគ្គ កាលចម្រើនមគ្គ ក៏ឈ្មោះថាចម្រើនដើម្បីការតាំងនៅនៃមគ្គនោះដែរ នេះជាពាក្យដែលគួរពោល។

ဥပသမမာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ဥပသမေန္တံ ဝတ္တတိ. ပုဗ္ဗဘာဂိန္ဒြိယာနိ ဧဝ ဝါ အဓိပ္ပေတာနိ. တေနေဝါဟ ‘‘ကိလေသူပသမတ္ထံ ဝါ ဂစ္ဆတီ’’တိ.

ពាក្យថា «រមែងទៅកាន់ការស្ងប់រម្ងាប់» គឺ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីស្ងប់រម្ងាប់កិលេសទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) និងដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទៈ)។ ឬមួយ សំដៅយកឥន្ទ្រិយទាំងឡាយក្នុងបុព្វភាគ (បុព្វភាគិន្ទ្រិយ) នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ឬមួយ រមែងទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការស្ងប់រម្ងាប់កិលេស»។

၂၄၈. အဓိမုစ္စနဋ္ဌေနာတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၂၉; အ. နိ. ဋီ. ၃.၈.၆၆) အဓိကံ သဝိသေသံ မုစ္စနဋ္ဌေန, တေနာဟ ‘‘သုဋ္ဌု မုစ္စနဋ္ဌော’’တိ. ဧတေန သတိပိ သဗ္ဗဿပိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနဿ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဋိပက္ခတော ဝိမုတ္တဘာဝေ ယေန ဘာဝနာဝိသေသေန တံ ဈာနံ သာတိသယံ ပဋိပက္ခတော ဝိမုစ္စိတွာ ပဝတ္တတိ, သော ဘာဝနာဝိသေသော ဒီပိတော. ဘဝတိ ဟိ သမာနဇာတိယုတ္တောပိ ဘာဝနာဝိသေသေန ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသော. ယထာ တံ သဒ္ဓါဝိမုတ္တတော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ, တထာ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တတာယ ဧဝ အနိဂ္ဂဟိတဘာဝေန နိရာသင်္ကတာယ အဘိရတိဝသေန သုဋ္ဌု အဓိမုစ္စနဋ္ဌေနပိ ဝိမောက္ခော. တေနာဟ ‘‘အာရမ္မဏေ စာ’’တိအာဒိ. အယံ ပနတ္ထောတိ အယံ အဓိမုစ္စနတ္ထော ပစ္ဆိမဝိမောက္ခေ နိရောဓေ နတ္ထိ. ကေဝလော ဝိမုတ္တတ္ထော ဧဝ တတ္ထ လဗ္ဘတိ, တံ သယမေဝ ပရတော ဝက္ခတိ.

២៤៨. ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាបង្អោនចិត្តទៅ (អធិមុច្ចនដ្ឋៈ)» គឺ ដោយអត្ថថារួចផុតយ៉ាងក្រៃលែង និងជាពិសេស ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អត្ថថារួចផុតយ៉ាងល្អ»។ ដោយពាក្យនេះ ទោះបីជាមានភាពរួចផុតចាកធម៌បដិបក្ខ ដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិន នៃរូបាវចរជ្ឈានទាំងអស់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែការចម្រើនជាពិសេសណា ដែលធ្វើឲ្យឈាននោះរួចផុតចាកធម៌បដិបក្ខយ៉ាងក្រៃលែងហើយប្រព្រឹត្តទៅ ការចម្រើនជាពិសេសនោះ លោកបានបង្ហាញហើយ។ ពិតណាស់ សូម្បីធម៌ដែលមានជាតិស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏រមែងមានអាការៈប្រព្រឹត្តទៅប្លែកគ្នា ដោយសារការចម្រើនជាពិសេសដែរ។ ដូចជាភាពប្លែកគ្នារវាងបុគ្គលអ្នករួចផុតដោយសទ្ធា (សទ្ធាវិមុត្ត) និងបុគ្គលអ្នកដល់នូវទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិប្បត្ត) យ៉ាងណាមិញ ព្រោះភាពរួចផុតយ៉ាងល្អចាកធម៌ជាសត្រូវ ព្រោះភាពមិនត្រូវសង្កត់សង្កិន ព្រោះភាពមិនមានសេចក្តីសង្ស័យ និងដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអរ វិមោក្ខសូម្បីដោយអត្ថថាបង្អោនចិត្តទៅយ៉ាងល្អ ក៏មានយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងអារម្មណ៍ផង...» ជាដើម។ ពាក្យថា «ប៉ុន្តែ អត្ថនេះ» គឺ អត្ថនៃការបង្អោនចិត្តទៅនេះ មិនមានក្នុងវិមោក្ខចុងក្រោយ គឺនិរោធឡើយ។ ក្នុងនិរោធនោះ រមែងបានតែអត្ថនៃការរួចផុត (វិមុត្តត្ថៈ) សុទ្ធសាធប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីនោះ លោកនឹងពោលដោយខ្លួនឯងក្នុងខាងមុខ។

ရူပီတိ ယေနာယံ သသန္တတိပရိယာပန္နေန ရူပေန သမန္နာဂတော, တံ ယဿ ဈာနဿ ဟေတုဘာဝေန ဝိသိဋ္ဌံ ရူပံ ဟောတိ. ယေန ဝိသိဋ္ဌေန ရူပေန ‘‘ရူပီ’’တိ ဝုစ္စေယျ ရူပီ-သဒ္ဒဿ အတိသယတ္ထဒီပနတော, တဒေဝ သသန္တတိပရိယာပန္နရူပနိမိတ္တံ ဈာနမိဝ ပရမတ္ထတော ရူပီဘာဝသာဓကန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိ. ရူပဇ္ဈာနံ ရူပံ ဥတ္တရပဒလောပေန. ရူပါနီတိ ပနေတ္ထ ပုရိမပဒလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နီလကသိဏာဒီနိ ရူပါနီ’’တိ.

ពាក្យថា «អ្នកមានរូប (រូបី)» គឺ រូបដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនណា ដែលខ្លួនប្រកបព្រមហើយ រូបនោះជារូបដ៏វិសេស ដោយភាពជាហេតុនៃឈាននោះ។ ដោយសាររូបដ៏វិសេសណា ទើបហៅថា «រូបី» ព្រោះពាក្យថា «រូបី» នេះ បង្ហាញនូវអត្ថដ៏ក្រៃលែង គប្បីជ្រាបថា និមិត្តនៃរូបដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួននោះឯង ជាធម៌សម្រេចនូវភាពជារូបីដោយបរមត្ថ ដូចជាឈានដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងចំណែកខាងក្នុង...» ជាដើម។ ពាក្យថា «រូប» គឺ រូបជ្ឈាន ដោយការលុបបទខាងចុង (ឧត្តរបទលោប)។ ចំណែកពាក្យថា «រូបទាំងឡាយ» ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថាជាការលុបបទខាងដើម (បុរិមបទលោប)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «រូបទាំងឡាយ មាននីលកសិណជាដើម»។

အန္တောအပ္ပနာယံ သုဘန္တိ အာဘောဂေါ နတ္ထီတိ ဣမိနာ ပုဗ္ဗာဘောဂဝသေန အဓိမုတ္တိ သိယာတိ ဒဿေတိ. ဧဝဉှေတ္ထ တထာဝတ္တဗ္ဗတာပတ္တိစောဒနာ အနဝကာသာ ဟောတိ. ယသ္မာ သုဝိသုဒ္ဓေသု နီလာဒီသု ဝဏ္ဏကသိဏေသု တတ္ထ ကတာဓိကာရာနံ အဘိရတိဝသေန သုဋ္ဌု အဓိမုတ္တိ သိယာ, တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ တထာ တတိယော ဝိမောက္ခော သံဝဏ္ဏိတော. ယသ္မာ ပန မေတ္တာဒိဝသေန ပဝတ္တမာနာ ဘာဝနာ သတ္တေ အပ္ပဋိကူလတော ဒဟတိ, [Pg.121] တေ သုဘတော အဓိမုစ္စိတွာဝ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၂) ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာ ‘‘သုဘဝိမောက္ခော’’တိ ဝုတ္တာ, တယိဒံ ဥဘယမ္ပိ တေန တေန ပရိယာယေန ဝုတ္တတ္တာ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ពាក្យថា «ក្នុងផ្ទៃនៃអប្បនា មិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ (អាភោគៈ) ថា ល្អ (សុភៈ) ឡើយ» នេះ លោកបង្ហាញថា ការបង្អោនចិត្តទៅ (អធិមុត្តិ) គប្បីមានដោយអំណាចនៃការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងបុព្វភាគ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ពាក្យចោទប្រកាន់ដែលថា គួរពោលយ៉ាងនោះ ក៏ធ្លាក់ទៅ (មិនមានឱកាសឡើយ)។ ព្រោះហេតុតែក្នុងវណ្ណកសិណទាំងឡាយមានពណ៌ខៀវជាដើមដ៏ស្អាតស្អំក្រៃលែង ការបង្អោនចិត្តទៅយ៉ាងល្អ គប្បីមានដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអររបស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានធ្វើអធិការទុកក្នុងកសិណនោះ ហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា ទើបលោកពណ៌នាវិមោក្ខទី ៣ យ៉ាងនោះ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែការចម្រើនដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃមេត្តាជាដើម តែងពិចារណានូវសត្វទាំងឡាយដោយភាពមិនគួរខ្ពើម ហើយបង្អោនចិត្តទៅដោយភាពជាល្អ (សុភៈ) ហេតុនោះ ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ លោកទើបហៅការចម្រើនព្រហ្មវិហារថា «សុភវិមោក្ខ» វិមោក្ខទាំងពីរយ៉ាងនេះ សូម្បីតែលោកពោលដោយបរិយាយនោះៗ ក៏គប្បីជ្រាបថា មិនផ្ទុយគ្នាឡើយ។

သဗ္ဗသောတိ အနဝသေသတော. န ဟိ စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနံ ဧကဒေသောပိ တတ္ထ အဝသိဋ္ဌောတိ. ဝိဿဋ္ဌတ္တာတိ ယထာပရိစ္ဆိန္နေ ကာလေ နိရောဓိတတ္တာ. ဥတ္တမော ဝိမောက္ခော နာမ အရိယေဟေဝ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော, အရိယဖလပရိယောသာနတ္တာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိဘာဝတော စ.

ពាក្យថា «ដោយប្រការទាំងពួង» គឺ ដោយមិនមានសេសសល់។ ពិតណាស់ សូម្បីតែចំណែកមួយនៃអរូបក្ខន្ធទាំង ៤ ក៏មិនមានសេសសល់ក្នុងនិរោធនោះឡើយ។ ពាក្យថា «ព្រោះលះបង់ហើយ (វិស្សដ្ឋត្តា)» គឺ ព្រោះរលត់ទៅក្នុងកាលដែលកំណត់ទុកយ៉ាងនោះ។ ដែលឈ្មោះថា «វិមោក្ខដ៏ឧត្តម» ព្រោះជាធម៌ដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយគប្បីចូលកាន់ ព្រោះមានព្រះអរិយផលជាទីបំផុត និងព្រោះជាការដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ (ទិដ្ឋេវ ធម្មេ)។

၂၄၉. အဘိဘဝတီတိ အဘိဘု (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၇၃; အ. နိ. ဋီ. ၃.၆.၆၁-၆၅) ပရိကမ္မံ, ဉာဏံ ဝါ. အဘိဘု အာယတနံ ဧတဿာတိ အဘိဘာယတနံ, ဈာနံ. အဘိဘဝိတဗ္ဗံ ဝါ အာရမ္မဏသင်္ခါတံ အာယတနံ ဧတဿာတိ အဘိဘာယတနံ, ဈာနံ. အာရမ္မဏာဘိဘဝနတော အဘိဘု စ တံ အာယတနဉ္စ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော မနာယတနဓမ္မာယတနဘာဝတော စာတိပိ သသမ္ပယုတ္တံ ဈာနံ အဘိဘာယတနံ. တေနာဟ ‘‘အဘိဘဝနကာရဏာနီ’’တိအာဒိ. တာနီတိ အဘိဘာယတနသညိတာနိ ဈာနာနိ. သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ အာဘောဂေါ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာဝသေန ဈာနက္ခဏေ ပဝတ္တံ အဘိဘဝနာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပရိကမ္မဝသေန အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ, န အပ္ပနာဝသေန. န ဟိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တာရမ္မဏာ အပ္ပနာ အဇ္ဈတ္တဝိသယာ သမ္ဘဝတိ. တံ ပန အဇ္ဈတ္တ ပရိကမ္မဝသေန လဒ္ဓံ ကသိဏနိမိတ္တံ အသုဝိသုဒ္ဓမေဝ ဟောတိ, န ဗဟိဒ္ဓါ ပရိကမ္မဝသေန လဒ္ဓံ ဝိယ ဝိသုဒ္ဓံ.

២៤៩. ពាក្យថា «រមែងគ្របសង្កត់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អភិភូ (អ្នកគ្របសង្កត់)» គឺ បរិកម្ម ឬញាណ។ ឈានដែលមានអភិភូជាអាយតនៈ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ (ឈាន)។ ឬមួយ ឈានដែលមានអាយតនៈពោលគឺអារម្មណ៍ដែលគប្បីគ្របសង្កត់ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ (ឈាន)។ ព្រោះការគ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍ ឈាននោះទើបឈ្មោះថា អភិភូ ផង និងឈ្មោះថា អាយតនៈ ផង ព្រោះជាទីតាំងនៃសុខៈដ៏វិសេសរបស់យោគីបុគ្គល និងព្រោះភាពជាមនាយតនៈ និងធម្មាយតនៈ ឈានដែលប្រកបព្រមដោយសម្បយុត្តធម៌ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ហេតុនៃការគ្របសង្កត់ទាំងឡាយ...» ជាដើម។ ពាក្យថា «ធម៌ទាំងនោះ» គឺ ឈានទាំងឡាយដែលលោកហៅថា អភិភាយតនៈ។ ការយកចិត្តទុកដាក់ (អាភោគៈ) របស់បុគ្គលដែលចេញចាកសមាបត្តិ គប្បីជ្រាបថា ប្រព្រឹត្តទៅដោយការកាន់យកនូវអាការៈនៃការគ្របសង្កត់ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃឈាន ដោយអំណាចនៃការចម្រើនក្នុងបុព្វភាគ។ បុគ្គលឈ្មោះថា «មានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូបខាងក្នុង» ដោយអំណាចនៃបរិកម្ម មិនមែនដោយអំណាចនៃអប្បនាឡើយ។ ពិតណាស់ អប្បនាដែលមានបដិភាគនិមិត្តជាអារម្មណ៍ មិនអាចមានវិស័យខាងក្នុងឡើយ។ ប៉ុន្តែ កសិណនិមិត្តដែលបានមកដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្នុងនោះ ជាធម៌មិនស្អាតល្អឡើយ មិនដូចជាកសិណនិមិត្តដែលបានមកដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្រៅដែលស្អាតល្អនោះទេ។

ပရိတ္တာနီတိ ယထာလဒ္ဓါနိ သုပ္ပသရာဝမတ္တာနိ. တေနာဟ ‘‘အဝဍ္ဎိတာနီ’’တိ. ပရိတ္တဝသေနေဝါတိ ဝဏ္ဏဝသေန အာဘောဂေ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ပရိတ္တဝသေနေဝ ဣဒမဘိဘာယတနံ ဝုတ္တံ. ပရိတ္တတာ ဟေတ္ထ အဘိဘဝနဿ ကာရဏံ. ဝဏ္ဏာဘောဂေ သတိပိ အသတိပိ အဘိဘာယတနဘာဝနာ နာမ တိက္ခပညဿေဝ သမ္ဘဝတိ, န ဣတရဿာတိ ‘‘ဉာဏုတ္တရိကော ပုဂ္ဂလော’’တိ. အဘိဘဝိတွာ သမာပဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ အဘိဘဝနံ သမာပဇ္ဇနဉ္စ ဥပစာရဇ္ဈာနာဓိဂမသမနန္တရမေဝ အပ္ပနာဈာနုပ္ပာဒနန္တိ အာဟ ‘‘သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒေနေဝေတ္ထ အပ္ပနံ ပါပေတီ’’တိ. သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒေနာတိ စ အပ္ပနာပရိဝါသာဘာဝဿ လက္ခဏဝစနမေတံ. ယော ‘‘ခိပ္ပာဘိညော’’တိ ဝုစ္စတိ[Pg.122], တတောပိ ဉာဏုတ္တရဿေဝ အဘိဘာယတနဘာဝနာ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ နိမိတ္တေ. အပ္ပနံ ပါပေတီတိ ဘာဝနာ အပ္ပနံ နေတိ.

ពាក្យថា «តូចតាច (បរិត្តៈ)» គឺ តាមដែលបានមក មានប្រមាណប៉ុនចានកំប៉ុងតូចមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនបានផ្សាយចេញទៅ (អវឌ្ឍិតៈ)»។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃធម៌តូចតាចនោះឯង» គឺ ទោះបីជាមានការយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃពណ៌ក៏ដោយ ក៏អភិភាយតនៈនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃធម៌តូចតាចប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ភាពជាធម៌តូចតាចក្នុងទីនេះ ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់។ កាលបើការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌មានក្តី មិនមានក្តី ការចម្រើនអភិភាយតនៈនេះ រមែងមានដល់បុគ្គលដែលមានបញ្ញាមុតស្រួចប៉ុណ្ណោះ មិនមានដល់បុគ្គលក្រៅពីនេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បុគ្គលមានញាណដ៏ឧត្តម (ញាណុត្តរិកបុគ្គល)»។ ពាក្យថា «គ្របសង្កត់ហើយចូលកាន់សមាបត្តិ» គឺ ការគ្របសង្កត់ និងការចូលកាន់សមាបត្តិក្នុងទីនេះ សំដៅយកការកើតឡើងនៃអប្បនាឈានក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីការបានឧបចារឈាននោះឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងទីនេះ រមែងដល់នូវអប្បនា ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តនោះឯង»។ ពាក្យថា «ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្ត» នេះ ជាពាក្យសម្តែងលក្ខណៈនៃការមិនមានការបង្អង់ (បរិវាសៈ) នៃអប្បនា។ បុគ្គលណាដែលលោកហៅថា «ខិប្បាភិញ្ញា» (អ្នកដឹងបានរហ័ស) សូម្បីតែក្រៅពីបុគ្គលនោះ ការចម្រើនអភិភាយតនៈ រមែងមានតែដល់បុគ្គលដែលមានញាណដ៏ឧត្តមប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺ ក្នុងនិមិត្តនេះ។ ពាក្យថា «រមែងដល់នូវអប្បនា» គឺ ការចម្រើនរមែងនាំទៅកាន់អប្បនា។

ဧတ္ထ စ ကေစိ ‘‘ဥပ္ပန္နေ ဥပစာရဇ္ဈာနေ တံ အာရဗ္ဘ ယေ ဟေဋ္ဌိမန္တေန ဒွေ တယော ဇဝနဝါရာ ပဝတ္တန္တိ, တေ ဥပစာရဇ္ဈာန ပက္ခိကာ ဧဝ, တဒနန္တရဉ္စ ဘဝင်္ဂပရိဝါသေန ဥပစာရာသေဝနာယ စ ဝိနာ အပ္ပနာ ဟောတိ, သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒေနေဝ အပ္ပနံ ပါပေတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ. န ဟိ ပါရိဝါသိကပရိကမ္မေန အပ္ပနာဝါရော ဣစ္ဆိတော, နာပိ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏဇ္ဈာနေသု ဝိယ ဥပစာရဇ္ဈာနေ ဧကန္တတော ပစ္စဝေက္ခဏာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, တသ္မာ ဥပစာရဇ္ဈာနာဓိဂမတော ပရံ ကတိပယဘဝင်္ဂစိတ္တာဝသာနေ အပ္ပနံ ပါပုဏန္တော ‘‘သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒေနေဝေတ္ထ အပ္ပနံ ပါပေတီ’’တိ ဝုတ္တော. ‘‘သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒေနာ’’တိ စ အဓိပ္ပာယိကမိဒံ ဝစနံ, န နီတတ္ထံ, အဓိပ္ပာယော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ក្នុងទីនេះ អាចារ្យខ្លះពោលថា «កាលបើឧបចារឈានកើតឡើងហើយ ជវនវារៈទាំងឡាយ ២ ឬ ៣ យ៉ាងតិច ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវឧបចារឈាននោះ ជវនវារៈទាំងនោះជាចំណែកនៃឧបចារឈាននោះឯង ហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីនោះមក អប្បនារមែងមាន ដោយវៀរចាកការបង្អង់នៃភវង្គ និងវៀរចាកការសេពនូវឧបចារៈ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ក្នុងទីនេះ រមែងដល់នូវអប្បនា ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តនោះឯង» ពាក្យនោះជាមតិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ អប្បនាវារៈ លោកមិនប្រាថ្នាដោយបរិកម្មដែលនាំឲ្យបង្អង់ឡើយ ហើយការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណៈ) ក៏មិនមែនជាធម៌ដែលលោកប្រាថ្នាដោយដាច់ខាតក្នុងឧបចារឈាន ដូចក្នុងឈានទាំងឡាយដែលមានប្រមាណដ៏ធំ (មហគ្គតជ្ឈាន) នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលកាលដល់នូវអប្បនា ក្នុងទីបំផុតនៃភវង្គចិត្តបន្តិចបន្តួច បន្ទាប់ពីការបានសម្រេចឧបចារឈាន ទើបលោកហៅថា «ក្នុងទីនេះ រមែងដល់នូវអប្បនា ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តនោះឯង»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្ត» នេះ ជាពាក្យពោលដោយអធិប្បាយ (អធិប្បាយិកវចនៈ) មិនមែនជាពាក្យមានអត្ថត្រង់ៗ (នីតត្ថៈ) ឡើយ សេចក្តីអធិប្បាយ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

န အန္တောသမာပတ္တိယံ တဒါ တထာရူပဿ အာဘောဂဿ အသမ္ဘဝတော, သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ အာဘောဂေါ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာဝသေန ဈာနက္ခဏေ ပဝတ္တံ အဘိဘဝနာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၂၀၄) ပန ‘‘ဣမိနာ ပနဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ ကထိတော’’တိ ဝုတ္တံ. အန္တောသမာပတ္တိယံ တထာ အာဘောဂါဘာဝေ ကသ္မာ ‘‘ဈာနသညာယပီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အဘိဘဝ…ပေ… အတ္ထီ’’တိ.

មិនមែននៅក្នុងសមាបត្តិទេ ព្រោះក្នុងកាលនោះ ការយកចិត្តទុកដាក់ (អាភោគៈ) មានសភាពបែបនោះ មិនអាចមានបានឡើយ គប្បីជ្រាបថា ការយកចិត្តទុកដាក់របស់បុគ្គលអ្នកចេញចាកសមាបត្តិហើយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវអាការៈគ្របសង្កត់ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃឈាន ដោយអំណាចនៃបុព្វភាគភាវនា។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថាអភិធម្ម (ធម្មសង្គណីអដ្ឋកថា ២០៤) ពោលថា ”ក៏ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យនេះ លោកពោលអំពីបុព្វភាគរបស់ឈាននោះ“។ កាលបើមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់បែបនោះនៅក្នុងសមាបត្តិទេ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ”សូម្បីដោយឈានសញ្ញា“ ដូច្នេះ? ទើបលោកពោលថា ”ព្រោះមាន... អភិភវៈ (ការគ្របសង្កត់) ជាដើម“។

ဝဍ္ဎိတပ္ပမာဏာနီတိ ဝိပုလပ္ပမာဏာနီတိ အတ္ထော, န ဧကင်္ဂုလဒွင်္ဂုလာဒိဝသေန ဝဍ္ဎိတပ္ပမာဏာနီတိ တထာ ဝဍ္ဎနဿေဝေတ္ထ အသမ္ဘဝတော. တေနာဟ ‘‘မဟန္တာနီ’’တိ.

ពាក្យថា វឌ្ឍិតប្បមាណានិ (មានប្រមាណចម្រើនហើយ) សេចក្តីថា មានប្រមាណធំទូលាយ (វិបុលប្រមាណ) មិនមែនមានប្រមាណចម្រើនឡើងដោយអំណាចនៃមួយធ្នាប់ ពីរធ្នាប់ជាដើមឡើយ ព្រោះការចម្រើនឡើងបែបនោះ មិនអាចមានបានក្នុងទីនេះទេ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ”មហន្តានិ“ (ធំៗ)។

ရူပေ သညာ ရူပသညာ, သာ အဿ အတ္ထီတိ ရူပသညီ, န ရူပသညီ အရူပသညီ. သညာသီသေန ဈာနံ ဝဒတိ. ရူပသညာယ အနုပ္ပာဒနမေဝေတ္ထ အလာဘိတာ. ဗဟိဒ္ဓါဝ ဥပ္ပန္နန္တိ ဗဟိဒ္ဓါဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ဥပ္ပန္နံ. အဘိဓမ္မေ ပန ‘‘အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ, အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဧဝံ စတုန္နံ အဘိဘာယတနာနံ အာဂတတ္တာ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၂၀၄) ‘‘ကသ္မာ ပန ယထာ သုတ္တန္တေ – ‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနီ’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ အဝတွာ ဣဓ စတူသုပိ အဘိဘာယတနေသု အဇ္ဈတ္တံ [Pg.123] အရူပသညိတာဝ ဝုတ္တာ’’တိ စောဒနံ ကတွာ ‘‘အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတော’’တိ ကာရဏံ ဝတွာ ‘‘တတ္ထ ဝါ ဟိ ဣဓ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါရူပါနေဝ အဘိဘဝိတဗ္ဗာနိ, တသ္မာ တာနိ နိယမတော ဝတ္တဗ္ဗာနီတိ တတြာပိ ဣဓာပိ ဝုတ္တာနိ. ‘အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ’တိ ဣဒံ ပန သတ္ထု ဒေသနာဝိလာသမတ္တမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ.

សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូប ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, បុគ្គលណាមានរូបសញ្ញានោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា រូបសញ្ញី (អ្នកមានរូបសញ្ញា), បុគ្គលមិនមែនជារូបសញ្ញី ឈ្មោះថា អរូបសញ្ញី (អ្នកមិនមានរូបសញ្ញា)។ លោកពោលសំដៅយកឈាន ដោយយកសញ្ញាជាប្រធាន។ ការមិនកើតឡើងនៃរូបសញ្ញានោះឯង ឈ្មោះថា ភាពមិនបាន (អលាភិតា) ក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា កើតឡើងខាងក្រៅ សេចក្តីថា កើតឡើងក្នុងវត្ថុខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម្ម ព្រោះតែអភិភាយតនៈទាំង ៤ មកហើយយ៉ាងនេះថា ”បុគ្គលជាអរូបសញ្ញីក្នុងខាងក្នុង ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ តូចៗ មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់, មានប្រមាណមិនកំណត់ មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់“ ក្នុងអដ្ឋកថាអភិធម្ម (ធម្មសង្គណីអដ្ឋកថា ២០៤) លោកបានចោទសួរថា ”ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនពោលដូចក្នុងព្រះសូត្រថា ’បុគ្គលម្នាក់ជាអ្នកមានរូបសញ្ញាក្នុងខាងក្នុង ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ តូចៗ‘ ជាដើម តែបែរជាពោលតែភាពជាអរូបសញ្ញីក្នុងខាងក្នុង ក្នុងអភិភាយតនៈទាំង ៤ ក្នុងទីនេះទៅវិញ?“ ហើយបានប្រាប់ហេតុផលថា ”ព្រោះរូបខាងក្នុង មិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវគ្របសង្កត់ឡើយ“ ហើយពោលថា ”ព្រោះថា ទោះបីក្នុងទីនោះក្តី ក្នុងទីនេះក្តី រូបខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវគ្របសង្កត់ ហេតុនោះ រូបខាងក្រៅទាំងនោះ ទើបលោកត្រូវពោលដោយកំណត់ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលទាំងក្នុងទីនោះ និងក្នុងទីនេះ។ ចំណែកពាក្យថា ’ជាអរូបសញ្ញីក្នុងខាងក្នុង‘ នេះ គ្រាន់តែជាលីលានៃការសម្តែងធម៌របស់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ“ ដូច្នេះ។

ဧတ္ထ စ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ သဟိတာနိ စ သဗ္ဗာနိ ‘‘ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ, တထာ ‘‘အပ္ပမာဏာနီ’’တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. အတ္ထိ ဟိ ဧသော ပရိယာယော ‘‘ပရိတ္တာနိ အဘိဘုယျ တာနိ စေ ကဒါစိ ဝဏ္ဏဝသေန အာဘုဇိတာနိ ဟောန္တိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ အဘိဘုယျာ’’တိ. ပရိယာယကထာ ဟိ သုတ္တန္တဒေသနာတိ. အဘိဓမ္မေ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ ဝိသုံ ဝုတ္တာနိ, တထာ သဟိတာနိ. အတ္ထိ ဟိ ဥဘယတ္ထ အဘိဘဝနပရိယာယောတိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိအာဒိနာ ပဌမဒုတိယအဘိဘာယတနေသု ပဌမဝိမောက္ခော, တတိယစတုတ္ထာဘိဘာယတနေသု ဒုတိယဝိမောက္ခော, ဝဏ္ဏာဘိဘာယတနေသု တတိယဝိမောက္ခော စ အဘိဘဝနပ္ပဝတ္တိတော သင်္ဂဟိတော, အဘိဓမ္မေ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝိမောက္ခာဘိဘာယတနာနိ အသင်္ကရတော ဒဿေတုံ ဝိမောက္ခေ ဝဇ္ဇေတွာ အဘိဘာယတနာနိ ကထိတာနိ, သဗ္ဗာနိ စ ဝိမောက္ခကိစ္စာနိ ဈာနာနိ ဝိမောက္ခဒေသနာယံ ဝုတ္တာနိ. တဒေတံ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အာဂတဿ အဘိဘာယတနဒွယဿ အဘိဓမ္မေ အဘိဘာယတနေသု အဝစနတော ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီနဉ္စ သဗ္ဗဝိမောက္ခကိစ္စသာဓာရဏဝစနဘာဝတော ဝဝတ္ထာနံ ကတန္တိ ဝိညာယတိ.

ក្នុងអធិប្បាយនេះ គប្បីជ្រាបថា រូបទាំងអស់ ទោះបីមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ក្តី មានការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ក្តី លោកហៅថា ”រូបតូចៗ មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់“ និងហៅថា ”រូបមានប្រមាណមិនកំណត់“ ដូចគ្នា។ ព្រោះថា វិធីនេះមានពិតប្រាកដ គឺ ”គ្របសង្កត់រូបតូចៗ ប្រសិនបើរូបទាំងនោះ ជួនកាលត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃពណ៌ គឺគ្របសង្កត់រូបដែលមានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់“។ ព្រោះថា ព្រះសូត្រទេសនា ជាទេសនាបែបបរិយាយ (មានន័យធៀប)។ ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម្ម ព្រោះជាទេសនាបែបនិប្បរិយាយ (ដោយត្រង់) លោកទើបពោលចំណែកដែលមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ដោយឡែក និងចំណែកដែលមានការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ដោយឡែក។ ព្រោះថា វិធីនៃការគ្របសង្កត់មានក្នុងទាំងពីរយ៉ាង គឺ ក្នុងអភិភាយតនៈទី ១ និងទី ២ ដោយពាក្យថា ”អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី“ (ជាអ្នកមានរូបសញ្ញាក្នុងខាងក្នុង) ជាដើម សម្រេចបាននូវបឋមវិមោក្ខ, ក្នុងអភិភាយតនៈទី ៣ និងទី ៤ សម្រេចបាននូវទុតិយវិមោក្ខ, និងក្នុងវណ្ណអភិភាយតនៈទាំងឡាយ សម្រេចបាននូវតតិយវិមោក្ខ ដែលសង្គ្រោះចូលដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃការគ្របសង្កត់។ ប៉ុន្តែក្នុងព្រះអភិធម្ម ព្រោះជាទេសនាបែបនិប្បរិយាយ ដើម្បីបង្ហាញវិមោក្ខ និងអភិភាយតនៈមិនឲ្យច្រឡំគ្នា លោកទើបវៀរចាកវិមោក្ខហើយសម្តែងតែអភិភាយតនៈទាំងឡាយ ចំណែកឯឈានដែលធ្វើកិច្ចនៃវិមោក្ខទាំងអស់ លោកបានសម្តែងទុកក្នុងវិមោក្ខទេសនាហើយ។ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបថា ជាការកំណត់ទុក ព្រោះតែអភិភាយតនៈទាំងពីរដែលមកដោយពាក្យថា ”អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី“ នោះ មិនបានពោលទុកក្នុងអភិភាយតនៈក្នុងព្រះអភិធម្មឡើយ និងព្រោះតែពាក្យថា ”រូបី រូបានិ បស្សតិ“ (បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ) ជាដើម ជាពាក្យទូទៅដល់កិច្ចនៃវិមោក្ខទាំងអស់។

‘‘အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတော’’တိ ဣဒံ အဘိဓမ္မေ ကတ္ထစိပိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ အဝတွာ သဗ္ဗတ္ထ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါရူပါနိ ပဿတီ’’တိ, တဿ ကာရဏဝစနံ. တေန ယံ အညဟေတုကံ, တံ တေန ဟေတုနာ ဝုတ္တံ, ယံ ပန ဒေသနာဝိလာသဟေတုကံ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညိတာယ ဧဝ အဘိဓမ္မေ ဝစနံ, န တဿ အညံ ကာရဏံ မဂ္ဂိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတာ စ တေသံ ဗဟိဒ္ဓါရူပါနံ ဝိယ အဝိဘူတတ္တာ, ဒေသနာဝိလာသော စ ယထာဝုတ္တဝဝတ္ထာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော, ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဝိဇ္ဇမာနပရိယာယကထနဘာဝတော. ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ နီလာဒိအဘိဘာယတနာနိ န ဝတ္တဗ္ဗာနီတိ စေ? န, နီလာဒီသု [Pg.124] ကတာဓိကာရာနံ နီလာဒိဘာဝဿေဝ အဘိဘဝနကာရဏတ္တာ. န ဟိ တေသံ ပရိသုဒ္ဓါပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏာနံ ပရိတ္တတာ တဒပ္ပမာဏတာ ဝါ အဘိဘဝနကာရဏံ, အထ ခေါ နီလာဒိဘာဝေါ ဧဝါတိ. ဧတေသု စ ပရိတ္တာဒိကသိဏရူပေသု ယံ စရိတဿ ဣမာနိ အဘိဘာယတနာနိ ဣဇ္ဈန္တိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမေသု ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា ”ព្រោះរូបខាងក្នុង មិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវគ្របសង្កត់ឡើយ“ នេះ ជាពាក្យពោលប្រាប់ហេតុផលនៃការដែលក្នុងព្រះអភិធម្ម មិនពោលក្នុងទីណាមួយឡើយថា ”ឃើញរូបទាំងឡាយក្នុងខាងក្នុង“ តែបែរជាពោលក្នុងគ្រប់ទីកន្លែងថា ”ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ“។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា សេចក្តីណាដែលមានហេតុផ្សេង សេចក្តីនោះលោកពោលដោយហេតុនោះ ចំណែកការដែលលោកពោលតែភាពជាអរូបសញ្ញីក្នុងខាងក្នុង ក្នុងព្រះអភិធម្ម ដែលមានលីលានៃការសម្តែងធម៌ជាហេតុនោះ មិនត្រូវស្វែងរកហេតុផ្សេងឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពដែលរូបខាងក្នុងមិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវគ្របសង្កត់នោះ ព្រោះរូបទាំងនោះមិនប្រាកដច្បាស់ដូចជារូបខាងក្រៅឡើយ ចំណែកលីលានៃការសម្តែងធម៌ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃការកំណត់ដែលបានពោលហើយ ព្រោះជាការសម្តែងបែបបរិយាយដែលមានពិតប្រាកដ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វេនេយ្យសត្វ។ ប្រសិនបើមានពាក្យសួរថា ”ព្រោះតែសម្រេចបានដោយពាក្យថា ’មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់‘ នេះហើយ ហេតុនោះ អភិភាយតនៈមានពណ៌ខៀវជាដើម មិនចាំបាច់ត្រូវពោលទេឬ?“ ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះភាពជាពណ៌ខៀវជាដើមនោះឯង ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់របស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានធ្វើអធិការ (ការខ្វល់ខ្វាយ) ទុកក្នុងពណ៌ខៀវជាដើម។ ព្រោះថា ភាពតូច ឬភាពមានប្រមាណមិនកំណត់នៃពណ៌ដែលស្អាត និងមិនស្អាតទាំងនោះ មិនមែនជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់ឡើយ តែជាភាពនៃពណ៌ខៀវជាដើមនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា អភិភាយតនៈទាំងឡាយនេះ រមែងសម្រេចដល់បុគ្គលដែលមានចរិតបែបណា ក្នុងរូបកសិណមានប្រមាណតូចជាដើមទាំងនេះ លោកទើបពោលពាក្យថា ”ឥមេសុ បន“ (ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងកសិណទាំងនេះ) ជាដើម។

သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဝသေနာတိ သကလနီလဝဏ္ဏနီလနိဒဿနနီလနိဘာသာနံ သာဓာရဏဝသေန. ဝဏ္ဏဝသေနာတိ သဘာဝဝဏ္ဏဝသေန. နိဒဿနဝသေနာတိ ပဿိတဗ္ဗတာဝသေန. ဩဘာသဝသေနာတိ သပ္ပဘာသတာယ အဝဘာသနဝသေန. ဥမာပုပ္ဖန္တိ အတသိပုပ္ဖံ. နီလမေဝ ဟောတိ ဝဏ္ဏသင်္ကရာဘာဝတော. ဗာရာဏသိယံ ဘဝန္တိ ဗာရာဏသိယံ သမုဋ္ဌိတံ.

ពាក្យថា សព្វសង្គាហិកវសេន (ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះទាំងអស់) សេចក្តីថា ដោយអំណាចទូទៅដល់ពណ៌ខៀវទាំងអស់ គ្រឿងសម្គាល់ពណ៌ខៀវទាំងអស់ និងពន្លឺពណ៌ខៀវទាំងអស់។ ពាក្យថា វណ្ណវសេន (ដោយអំណាចនៃពណ៌) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃពណ៌តាមធម្មជាតិ។ ពាក្យថា និទស្សនវសេន (ដោយអំណាចនៃគ្រឿងសម្គាល់) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃភាពជាធម៌គួរមើលឃើញ។ ពាក្យថា ឱភាសវសេន (ដោយអំណាចនៃពន្លឺ) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការភ្លឺស្វាងព្រោះមានរស្មី។ ពាក្យថា ឧមាបុប្ផៈ (ផ្កាឧមា) សេចក្តីថា ផ្កាអតសិ (ផ្កា flax)។ រមែងជាពណ៌ខៀវពិតប្រាកដ ព្រោះមិនមានការលាយឡំនៃពណ៌ផ្សេង។ ពាក្យថា ពារាណសិយំ ភវន្តិ (កើតមានក្នុងក្រុងពារាណសី) សេចក្តីថា កើតឡើងក្នុងក្រុងពារាណសី។

တေ ဓမ္မေတိ တေ သတိပဋ္ဌာနာဒိဓမ္မေ စေဝ အဋ္ဌဝိမောက္ခဓမ္မေ စ. စိဏ္ဏဝသီဘာဝါယေဝ တတ္ထ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ ပညာယ ပရိယောသာနုတ္တရံ သတံ ဂတာ အဘိညာဝေါသာနပါရမိပ္ပတ္တာ.

ពាក្យថា តេ ធម្មេ (ធម៌ទាំងនោះ) សេចក្តីថា ធម៌មានសតិបដ្ឋានជាដើមផង ធម៌គឺវិមោក្ខទាំង ៨ ផង។ ព្រោះតែជាអ្នកមានការស្ទាត់ជំនាញដែលបានសន្សំទុកហើយ ទើបជាអ្នកដល់នូវការដឹងច្បាស់ (សតៈ) ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ដោយបញ្ញាដ៏វិសេសវិសាលក្នុងធម៌ទាំងនោះ គឺដល់នូវត្រើយនៃទីបំផុតនៃអភិញ្ញា។

၂၅၀. သကလဋ္ဌေနာတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၃၄၆; အ. နိ. ဋီ. ၃.၁၀.၂၅) သကလဘာဝေန, အသုဘနိမိတ္တာဒီသု ဝိယ ဧကဒေသေ အဋ္ဌတွာ အနဝသေသတော ဂဟေတဗ္ဗဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော. ယထာ ခေတ္တံ သဿာနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎိဋ္ဌာနဉ္စ, ဧဝမေဝ တံတံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနန္တိ အာဟ ‘‘ခေတ္တဋ္ဌေနာ’’တိ. ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ ဣဒံ ဥဒ္ဓံ အဓော တိရိယန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဧဝ ဟိ သဗ္ဗတ္ထ ကသိဏံ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗံ. တေန တေန ကာရဏေနာတိ ဥပရိအာဒီသု တေန တေန ကသိဏေန. ယထာ ကိန္တိ အာဟ – ‘‘အာလောကမိဝ ရူပဒဿနကာမော’’တိ, ယထာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဥဒ္ဓံ စေ ရူပံ ဒဋ္ဌုကာမော, ဥဒ္ဓံ အာလောကံ ပသာရေတိ, အဓော စေ, အဓော, သမန္တတော စေ ရူပံ ဒဋ္ဌုကာမော, သမန္တတော အာလောကံ ပသာရေတိ, ဧဝံ သဗ္ဗကသိဏန္တိ အတ္ထော. ဧကဿာတိ ပထဝီကသိဏာဒီသု ဧကေကဿ. အညဘာဝါနုပဂမနတ္ထန္တိ အညကသိဏဘာဝါနုပဂမနဒီပနတ္ထံ, အညဿ ဝါ ကသိဏဘာဝါနုပဂမနဒီပနတ္ထံ. န ဟိ အညေန ပသာရိတကသိဏံ တတော အညေန ပသာရိတကသိဏဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတိ, ဧဝမ္ပိ နေသံ အညကသိဏသမ္ဘေဒါဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. န အညံ ပထဝီအာဒိ. န ဟိ ဥဒကေန ဌိတဋ္ဌာနေ သသမ္ဘာရပထဝီ အတ္ထိ. အညကသိဏသမ္ဘေဒေါတိ အာပေါကသိဏာဒိနာ သင်္ကရော[Pg.125]. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု သေသကသိဏေသု. ဧကဒေသေ အဋ္ဌတွာ အနဝသေသဖရဏံ ပမာဏဿ အဂ္ဂဟဏတော အပ္ပမာဏံ. တေနေဝ ဟိ နေသံ ကသိဏသမညာ. တထာ ဟိ ‘‘တဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စေတသာ ဖရန္တောတိ ဘာဝနာစိတ္တေန အာရမ္မဏံ ကရောန္တော. ဘာဝနာစိတ္တဉှိ ကသိဏံ ပရိတ္တံ ဝါ ဝိပုလံ ဝါ သကလမေဝ မနသိ ကရောတိ.

២៥០. ពាក្យថា សកលដ្ឋេន (ដោយអត្ថថាទាំងអស់) សេចក្តីថា ដោយភាពទាំងអស់ គឺដោយអត្ថថា មិនឋិតនៅត្រឹមចំណែកមួយ ដូចជាក្នុងអសុភនិមិត្តជាដើមឡើយ តែត្រូវកាន់យកដោយមិនមានសេសសល់។ ស្រែជាទីកើតឡើង និងជាទីចម្រើនឡើងនៃស្រូវយ៉ាងណា កសិណនោះក៏ជាទីកើតឡើង និងជាទីចម្រើនឡើងនៃសម្បយុត្តធម៌នោះៗ យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ”ដោយអត្ថថាជាស្រែ“ (ខេត្តដ្ឋេន)។ ពាក្យថា កំណត់ហើយ នេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងពាក្យថា ខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង។ ព្រោះថា ក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង បុគ្គលត្រូវតែកំណត់ហើយ ទើបផ្សាយកសិណទៅបាន។ ពាក្យថា ដោយហេតុនោះៗ សេចក្តីថា ដោយកសិណនោះៗ ក្នុងទិសខាងលើជាដើម។ ដើម្បីបង្ហាញថា យ៉ាងដូចម្តេច លោកទើបពោលថា ”ដូចជាបុគ្គលអ្នកចង់ឃើញរូប ផ្សាយទៅនូវពន្លឺ“ សេចក្តីថា ដូចជាបុគ្គលកាលបើចង់ឃើញរូបខាងលើដោយទិព្វចក្ខុ រមែងផ្សាយពន្លឺទៅខាងលើ បើចង់ឃើញខាងក្រោម ក៏ផ្សាយទៅខាងក្រោម បើចង់ឃើញរូបជុំវិញ ក៏ផ្សាយពន្លឺទៅជុំវិញ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងកសិណទាំងអស់ ក៏មានសេចក្តីយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា នៃធម៌មួយ សេចក្តីថា នៃកសិណនីមួយៗ មានបឋវីកសិណជាដើម។ ពាក្យថា ដើម្បីមិនឲ្យដល់នូវភាពជាយ៉ាងដទៃ សេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញការមិនដល់នូវភាពជាកសិណដទៃ ឬដើម្បីបង្ហាញការមិនដល់នូវភាពជាកសិណរបស់បុគ្គលដទៃ។ ព្រោះថាកសិណដែលបុគ្គលម្នាក់ផ្សាយទៅហើយ មិនដល់នូវភាពជាកសិណដែលបុគ្គលម្នាក់ទៀតផ្សាយទៅឡើយ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា មិនមានការច្រឡំគ្នានៃកសិណដទៃឡើយ។ មិនមែនជាកសិណដទៃ មានបឋវីកសិណជាដើមឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងទីកន្លែងដែលទឹកឋិតនៅ មិនមានបឋវីកសិណដែលប្រកបដោយសម្ភារៈឡើយ។ ពាក្យថា ការច្រឡំគ្នានៃកសិណដទៃ សេចក្តីថា ការលាយឡំគ្នាដោយអាបោកសិណជាដើម។ ពាក្យថា ក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង សេចក្តីថា ក្នុងកសិណដែលនៅសល់ទាំងអស់។ ការផ្សាយទៅដោយមិនមានសេសសល់ ដោយមិនឋិតនៅត្រឹមចំណែកមួយ ឈ្មោះថា មិនមានប្រមាណ (អប្បមាណៈ) ព្រោះមិនកាន់យកនូវប្រមាណ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបកសិណទាំងនោះមានឈ្មោះថា កសិណ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា ”តញ្ហិ“ (ព្រោះថាកសិណនោះ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ផ្សាយទៅដោយចិត្ត សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ដោយភាវនាចិត្ត។ ព្រោះថា ភាវនាចិត្ត រមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកសិណទាំងអស់ ទោះបីតូចក្តី ធំទូលាយក្តី។

ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ ပဝတ္တံ ဝိညာဏံ ဖရဏအပ္ပမာဏဝသေန ‘‘ဝိညာဏကသိဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ တံ ‘‘ဝိညာဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကသိဏဝသေနာတိ ဥဂ္ဃာဋိတကသိဏဝသေန ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ ဥဒ္ဓံအဓောတိရိယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယတ္တကဉှိ ဌာနံ ကသိဏံ ပသာရိတံ, တတ္တကံ အာကာသဘာဝနာဝသေန အာကာသံ ဟောတီတိ. ဧဝံ ယတ္တကံ ဌာနံ အာကာသံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌိတံ, တတ္တကံ အာကာသမေဝ ဟုတွာ ဝိညာဏဿ ပဝတ္တနတော အာဂမနဝသေန ဝိညာဏကသိဏေပိ ဥဒ္ဓံအဓောတိရိယတာ ဝုတ္တာတိ ‘‘ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသဝသေန တတ္ထ ပဝတ္တဝိညာဏေ ဥဒ္ဓံအဓောတိရိယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ အာဟ.

វិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញ លោកហៅថា ”វិញ្ញាណកសិណ“ ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅមិនមានប្រមាណ។ ព្រោះថា វិញ្ញាណនោះ លោកហៅថា ”វិញ្ញាណ“។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃកសិណ សេចក្តីថា ភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ក្នុងអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃកសិណដែលបានដកចេញហើយ។ ព្រោះថាកសិណត្រូវបានផ្សាយទៅក្នុងទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុន្មាន ទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ រមែងជាអាកាសដោយអំណាចនៃអាកាសភាវនា។ យ៉ាងនេះ ទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុន្មានដែលប្រាកដជាអាកាសហើយ ព្រោះតែវិញ្ញាណប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះឲ្យជាអាកាស ភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង សូម្បីក្នុងវិញ្ញាណកសិណ ក៏លោកពោលទុកដោយអំណាចនៃការមកដល់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ”ភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ក្នុងវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញ“។

၂၅၂. ဝုတ္တောယေဝ ဝမ္မိကသုတ္တေ. နိဿိတဉ္စ ဆဝတ္ထုနိဿိတတ္တာ ဝိပဿနာဉာဏဿ. ပဋိဗဒ္ဓဉ္စ တေန ဝိနာ အပ္ပဝတ္တနတော ကာယသညိတာနံ ရူပဓမ္မာနံ အာရမ္မဏကရဏတော စ. သုဋ္ဌု ဘာတိ ဩဘာသတီတိ ဝါ သုဘော. ကုရုဝိန္ဒဇာတိအာဒိဇာတိဝိသေသောပိ မဏိ အာကရပါရိသုဒ္ဓိမူလကော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘သုပရိသုဒ္ဓအာကရသမုဋ္ဌိတော’’တိ. ဒေါသနီဟရဏဝသေန ပရိကမ္မနိပ္ဖတ္တီတိ အာဟ ‘‘သုဋ္ဌု ကတပရိကမ္မော အပနီတပါသာဏသက္ခရော’’တိ. ဓောဝနဝေဓနာဒီဟီတိ စတူသု ပါသာဏေသု ဓောဝနေန စေဝ ကာဠကာဒိအပဟရဏတ္ထာယ သုတ္တေန အာဝုနနတ္ထာယ စ ဝိဇ္ဈနေန. တာပသဏှကရဏာဒီနံ သင်္ဂဟော အာဒိ-သဒ္ဒေန. ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိန္တိ သုတ္တဿ ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိံ.

២៥២. សេចក្តីនេះ លោកបានពោលរួចហើយក្នុងវម្មិកសូត្រ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា អាស្រ័យហើយ ព្រោះតែវិបស្សនាញាណ អាស្រ័យនូវវត្ថុទាំង ៦ (ទ្វារទាំង ៦)។ និងពាក្យថា ជំពាក់ទាក់ទង ព្រោះតែវិបស្សនាញាណនោះ មិនប្រព្រឹត្តទៅដោយវៀរចាកកាយនោះឡើយ និងព្រោះតែការធ្វើនូវរូបធម៌ទាំងឡាយដែលហៅថាកាយឲ្យជាអារម្មណ៍។ កែវមណីដែលភ្លឺចិញ្ចាច ឬរុងរឿងយ៉ាងខ្លាំង ឈ្មោះថា សុភៈ (ល្អស្អាត)។ សូម្បីតែកែវមណីដែលមានជាតិវិសេស មានជាតិកុរុវិន្ទៈជាដើមក្តី ក៏មានការស្អាតស្អំនៃអណ្តូងរ៉ែជាមូលដ្ឋានពិតប្រាកដ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ”កើតឡើងអំពីអណ្តូងរ៉ែដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង“។ ការសម្រេចនូវការខាត់ខ្វល់ខ្វាយដោយអំណាចនៃការជម្រះទោស (គ្រឿងហ្មងមៅ) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ”ដែលគេខាត់ខ្វល់ខ្វាយល្អហើយ គឺដកចេញនូវក្រួសនិងថ្មហើយ“។ ពាក្យថា ដោយការលាង និងការចោះជាដើម សេចក្តីថា ដោយការលាងលើថ្មទាំង ៤ ផង និងដោយការចោះដើម្បីដកចេញនូវស្នាមខ្មៅជាដើម និងដើម្បីដោតខ្សែចូលផង។ ការសង្គ្រោះយកការដុត និងការដុសខាត់ឲ្យរលោងជាដើម ដោយសព្ទថា ”ជាដើម“ (អាទិ)។ ពាក្យថា ដល់ព្រមដោយពណ៌ សេចក្តីថា ភាពដល់ព្រមដោយពណ៌នៃខ្សែ។

မဏိ ဝိယ ကရဇကာယော ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗတော. အာဝုတသုတ္တံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏံ အနုပဝိသိတွာ ဌိတတ္တာ. စက္ခုမာ ပုရိသော ဝိယ ဝိပဿနာလာဘီ ဘိက္ခု သမ္မဒေဝ တဿ ဒဿနတော. တဒါရမ္မဏာနန္တိ ရူပဓမ္မာရမ္မဏာနံ. ဖဿပဉ္စမကစိတ္တစေတသိကဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတဓမ္မာပိ ဝိပဿနာစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ တေသံ ဝိပဿနာဉာဏဂတိကတ္တာ ‘‘အာဝုတသုတ္တံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏ’’န္တိ ဝစနံ အဝိရောဓိတံ ဟောတိ.

កាយដែលកើតអំពីកម្ម (ករជកាយ) ប្រៀបដូចជាកែវមណី ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវពិចារណា។ វិបស្សនាញាណ ប្រៀបដូចជាខ្សែដែលដោតចូលទៅហើយ ព្រោះឋិតនៅដោយការចូលទៅស៊ប់។ ភិក្ខុអ្នកបានវិបស្សនា ប្រៀបដូចជាបុរសមានចក្ខុ ព្រោះឃើញនូវកាយនោះដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា មានកាយនោះជាអារម្មណ៍ សេចក្តីថា មានរូបធម៌ជាអារម្មណ៍។ ធម៌ទាំងឡាយដែលកាន់យកដោយការកាន់យកនូវចិត្ត និងចេតសិកដែលមានផស្សៈជាទី ៥ សូម្បីទាំងនោះ ក៏គប្បីជ្រាបថា រាប់បញ្ចូលក្នុងវិបស្សនាចិត្តុប្បាទពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា កាលបើធម៌ទាំងនោះមានដំណើរទៅតាមវិបស្សនាញាណយ៉ាងនេះ ពាក្យថា ”វិបស្សនាញាណ ប្រៀបដូចជាខ្សែដែលដោតចូលទៅហើយ“ ទើបមិនផ្ទុយគ្នាឡើយ។

ဉာဏဿာတိ [Pg.126] ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ. ယဒိ ဧဝံ ဉာဏဿ ဝသေန ဝတ္တဗ္ဗံ, န ပုဂ္ဂလဿာတိ အာဟ ‘‘တဿ ပနာ’’တိအာဒိ. မဂ္ဂဿ အနန္တရံ, တသ္မာ လောကိယာဘိညာနံ ပရတော ဆဋ္ဌာဘိညာယ ပုရတော ဝတ္တဗ္ဗံ ဝိပဿနာဉာဏံ. ဧဝံ သန္တေပီတိ ယဒိပါယံ ဉာဏာနုပုဗ္ဗဋ္ဌိတိ, ဧဝံ သန္တေပိ ဧတဿ အန္တရာ ဝါရော နတ္ထီတိ ပဉ္စသု လောကိယာဘိညာသု ကထိတာသု အာကင်္ခေယျသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၁.၆၄ အာဒယော) ဝိယ ဆဋ္ဌာဘိညာ ကထေတဗ္ဗာတိ ဧတဿ အနဘိညာလက္ခဏဿ ဝိပဿနာဉာဏဿ တာသံ အန္တရာ ဝါရော န ဟောတိ, တသ္မာ တတ္ထ အဝသရာဘာဝတော ဣဓေဝ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနာနန္တရမေဝ ဒဿိတံ ဝိပဿနာဉာဏံ. ယသ္မာ စာတိ စ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော. တေန န ကေဝလံ တဒေဝ, အထ ခေါ ဣဒမ္ပိ ကာရဏံ ဝိပဿနာဉာဏဿ ဣဓေဝ ဒဿနေတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ. ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဘေရဝရူပံ ပဿတောတိ ဧတ္ထ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏေန ဘေရဝံ ရူပံ နိမ္မိနိတွာ စက္ခုနာ ပဿတောတိ ဝတ္တဗ္ဗံ, ဧဝမ္ပိ အဘိညာလာဘိနော အပရိညာဏဝတ္ထုကဿ ဘယသန္တာသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥစ္စဝါလိကဝါသီမဟာနာဂတ္ထေရဿ ဝိယ. ဣဓာပီတိ ဣမသ္မိံ ဝိပဿနာဉာဏေပိ, န သတိပဋ္ဌာနာဒီသု ဧဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

ពាក្យថា Ñāṇassa (នៃញាណ) សំដៅយក បច្ចវេក្ខណញាណ។ ប្រសិនបើដូច្នោះ គួរពោលដោយអំណាចនៃញាណ មិនមែនដោយអំណាចនៃបុគ្គលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “tassa panā” (ប៉ុន្តែ របស់ភិក្ខុនោះ) ជាដើម។ វិបស្សនាញាណ កើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃមគ្គ ព្រោះហេតុនោះ វិបស្សនាញាណ ទើបគួរពោលក្នុងខាងក្រោយនៃលោកិយអភិញ្ញាទាំងឡាយ និងក្នុងខាងមុខនៃអភិញ្ញាទី ៦ (អាសវក្ខយញាណ)។ ពាក្យថា Evaṃ santepi (ទុកជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ) សេចក្តីថា ប្រសិនបើការតម្កល់នៅតាមលំដាប់នៃញាណនេះ មានយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏វារៈក្នុងចន្លោះនៃញាណនេះ មិនមានឡើយ ព្រោះកាលបើលោកិយអភិញ្ញាទាំង ៥ ត្រូវបានពោលហើយ អភិញ្ញាទី ៦ គប្បីពោល ដូចក្នុងអាកង្ខេយ្យសូត្រជាដើម (ម. និ. ១.៦៤ ជាដើម) តែវារៈក្នុងចន្លោះនៃលោកិយអភិញ្ញាទាំងនោះ មិនមានដល់វិបស្សនាញាណនេះ ដែលមានលក្ខណៈមិនមែនជាអភិញ្ញាឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែមិនមានឱកាសក្នុងទីនោះ វិបស្សនាញាណ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញក្នុងទីនេះឯង ក្នុងលំដាប់នៃរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន។ ពាក្យថា Yasmā ca (ក៏ព្រោះតែហេតុណា) សព្ទថា ca មានអត្ថជាសមុច្ចយៈ (ប្រមូលរួម)។ ដោយសព្ទនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីនេះថា មិនមែនត្រឹមតែហេតុនោះប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងហេតុនេះ ក៏ជាហេតុនៃការបង្ហាញវិបស្សនាញាណក្នុងទីនេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា Dibbena cakkhunā bheravarūpaṃ passato (កាលមើលឃើញរូបដ៏គួរខ្លាចដោយទិព្វចក្ខុ) នេះ គួរពោលថា និម្មិតរូបដ៏គួរខ្លាចដោយឥទ្ធិវិធញាណ ហើយមើលឃើញដោយចក្ខុ យ៉ាងនេះសូម្បីបុគ្គលអ្នកបានអភិញ្ញា តែមិនទាន់កំណត់ដឹងនូវវត្ថុ (អារម្មណ៍) ក៏រមែងកើតសេចក្តីភ័យតក់ស្លុត ដូចជាព្រះមហានាគត្ថេរ ជាអ្នកនៅក្នុងវិហារឧច្ចវាលិកា។ ពាក្យថា Idhāpi (សូម្បីក្នុងទីនេះ) មានអធិប្បាយថា សូម្បីក្នុងវិបស្សនាញាណនេះ មិនមែនតែក្នុងសតិបដ្ឋានជាដើមប៉ុណ្ណោះទេ។

၂၅၃. မနောမယိဒ္ဓိယံ စိဏ္ဏဝသိတာယ အဘိညာ ဝေါသာနပါရမိပ္ပတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ယောဇနာ. မနေန နိဗ္ဗတ္တန္တိ အဘိညာမနေန နိဗ္ဗတ္တိတံ. တံ သဒိသဘာဝဒဿနတ္ထမေဝါတိ သဏ္ဌာနတောပိ ဝဏ္ဏတောပိ အဝယဝဝိသေသတောပိ သဒိသဘာဝဒဿနတ္ထမေဝ. သဇာတိယံ ဌိတော, န နာဂိဒ္ဓိယာ အညဇာတိရူပေါ. သုပရိကမ္မကတမတ္တိကာဒယော ဝိယ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ ဝိကုဗ္ဗနကိရိယာယ နိဿယဘာဝတော.

២៥៣. ការប្រកបសេចក្តីថា គប្បីដឹងថា ព្រោះភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញដែលបានសន្សំមកក្នុងមនោមយិទ្ធិ អភិញ្ញាទើបដល់នូវភាពជាកំពូលនៃវោសានៈ (ការសម្រេច)។ ពាក្យថា Manena nibbattaṃ (ដែលកើតអំពីចិត្ត) គឺកើតឡើងដោយចិត្តជាអភិញ្ញា។ ពាក្យថា Taṃ sadisabhāvadassanatthameva (កាយនោះ គឺដើម្បីបង្ហាញភាពដូចគ្នា) គឺដើម្បីបង្ហាញភាពដូចគ្នា ទាំងដោយសណ្ឋាន ទាំងដោយពណ៌សម្បុរ ទាំងដោយអវយវៈដ៏វិសេស។ ឋិតនៅក្នុងសជាតិ (ជាតិដូចគ្នា) មិនមែនជារូបជាតិដទៃ ដោយអំណាចនៃនាគឥទ្ធិឡើយ។ ដូចជាដីស្អិតដែលគេធ្វើបរិកម្មល្អហើយជាដើម ព្រោះឥទ្ធិវិធញាណ ជាទីពឹង (ជាបច្ច័យ) ដល់កិរិយាវែកែប្រែ (វិកុព្វនា)។

၂၅၅. အပ္ပကသိရေနေဝါတိ အကိစ္ဆေနေဝ.

២៥៥. ពាក្យថា Appakasireneva (ដោយមិនលំបាកបន្តិចបន្តួចឡើយ) គឺដោយមិនលំបាកទាល់តែសោះ។

၂၅၆. မန္ဒော ဥတ္တာနသေယျကဒါရကောပိ ‘‘ဒဟရော’’တိ ဝုစ္စတီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ယုဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ယုဝါပိ ကောစိ အနိစ္ဆနတော အမဏ္ဍနသီလော ဟောတီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘မဏ္ဍနကဇာတိကော’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယုဝါပီ’’တိအာဒိ. ကာဠတိလပ္ပမာဏာ ဗိန္ဒဝေါ ကာဠတိလကာနိ. နာတိကမ္မာသတိလပ္ပမာဏာ ဗိန္ဒဝေါ တိလကာနိ. ဝင်္ကံ နာမ ပိယင်္ဂံ. ယောဗ္ဗနပီဠကာဒယော မုခဒူသိပီဠကာ. မုခဂတော ဒေါသော မုခဒေါသော, လက္ခဏဝစနဉ္စေတံ မုခေ အဒေါသဿပိ ပါကဋဘာဝဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ[Pg.127]. ယထာ ဝါ မုခေ ဒေါသော, ဧဝံ မုခေ အဒေါသောပိ မုခဒေါသော သရလောပေန, မုခဒေါသော စ မုခဒေါသော စ မုခဒေါသောတိ ဧကသေသနယေနပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ပရေသံ သောဠသဝိဓံ စိတ္တံ ပါကဋံ ဟောတီတိ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ.

២៥៦. សូម្បីក្មេងខ្ចីដែលគេងផ្ងារ ក៏ហៅថា “daharo” (ក្មេង) ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីញែកឲ្យប្លែកពីក្មេងនោះ ទើបពោលថា “yuvā” (យុវជន)។ សូម្បីយុវជនខ្លះ ព្រោះមិនចង់ (តុបតែងខ្លួន) ក៏ជាអ្នកមិនមានប្រក្រតីតុបតែងខ្លួនឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីញែកឲ្យប្លែកពីយុវជននោះ ទើបពោលថា “maṇḍanakajātiko” (មានជាតិជាអ្នកចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “yuvāpi” (សូម្បីយុវជន) ជាដើម។ ចំណុចទាំងឡាយដែលមានប្រមាណប៉ុនគ្រាប់ល្ងខ្មៅ ឈ្មោះថា កាឡតិលកៈ (ប្រជ្រុយខ្មៅ)។ ចំណុចទាំងឡាយដែលមានប្រមាណប៉ុនគ្រាប់ល្ងដែលមិនសូវខ្មៅខ្លាំង ឈ្មោះថា តិលកៈ (ប្រជ្រុយ)។ ឈើឈ្មោះ វង្កៈ គឺឈើពិយង្គុ (កំញាន)។ មុនកំលោះក្រមុំជាដើម ឈ្មោះថា មុខទូសិបិឡកៈ (មុនបំផ្លាញផ្ទៃមុខ)។ ទោសដែលកើតមាននៅលើមុខ ឈ្មោះថា មុខទោសៈ (ខ្ទុះ ឬមុនលើមុខ) នេះជាលក្ខណវចនៈ ព្រោះសំដៅយកភាពប្រាកដច្បាស់ សូម្បីនៃសេចក្តីមិនមានទោសនៅលើមុខ។ ម៉្យាងទៀត ទោសនៅលើមុខយ៉ាងណា សូម្បីការមិនមានទោសនៅលើមុខ ក៏ឈ្មោះថា មុខទោសៈ យ៉ាងនោះដែរ ដោយការលុបស្រៈ (សរលោបៈ) ហើយគប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយឯកសេសន័យថា មុខទោសៈផង មុខទោសៈផង ឈ្មោះថា មុខទោសៈ។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ ពាក្យថា ចិត្តមានចំណែក ១៦ យ៉ាងរបស់បុគ្គលដទៃ រមែងប្រាកដច្បាស់ ដូច្នេះ ទើបជាពាក្យសមហេតុផល។

၂၅၉. ပဋိပဒါဝသေနာတိ ယထာရဟံ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂပဋိပဒါဝသေန. အဋ္ဌသု ကောဋ္ဌာသေသူတိ သတိပဋ္ဌာနာဒီသု ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မကောဋ္ဌာသေသု, ဝိမောက္ခကောဋ္ဌာသေသု ဝါတိ ဣမေသု အဋ္ဌသု ကောဋ္ဌာသေသု. သေသေသူတိ ဝုတ္တာဝသေသေသု အဘိဘာယတနကောဋ္ဌာသာဒီသု. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

២៥៩. ពាក្យថា Paṭipadāvasena (ដោយអំណាចនៃបដិបទា) គឺដោយអំណាចនៃបដិបទាគឺសមថៈ វិបស្សនា និងមគ្គ តាមសមគួរ។ ពាក្យថា Aṭṭhasu koṭṭhāsesu (ក្នុងចំណែកទាំង ៨) គឺក្នុងចំណែកទាំង ៨ នេះ គឺចំណែកនៃពោធិបក្ខិយធម៌មានសតិបដ្ឋានជាដើម ឬចំណែកនៃវិមោក្ខ។ ពាក្យថា Sesesu (ក្នុងចំណែកដែលនៅសល់) គឺក្នុងចំណែកដែលនៅសល់ពីដែលពោលហើយ មានចំណែកនៃអភិភាយតនៈជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

မဟာသကုလုဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីដ៏កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថាមហាសកុលុទាយិសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၈. သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសមណមុណ្ឌិកាបុត្តសូត្រ (អដ្ឋកថាសមណមុណ្ឌិកាបុត្តសូត្រ)

၂၆၀. ဥဂ္ဂဟိတုန္တိ သိက္ခိတုံ. ဥဂ္ဂါဟေတုန္တိ သိက္ခာပေတုံ, ပါဌတော အတ္တနာ ယထာဥဂ္ဂဟိတမတ္ထံ တဗ္ဗိဘာဝနတ္ထာယ ဥစ္စာရဏဝသေန ပရေသံ ဂါဟေတုန္တိ အတ္ထော. သမယန္တိ ဒိဋ္ဌိံ. သာ ဟိ သံယောဇနဘာဝတော သမေတိ သမ္ဗန္ဓာ ဧတိ ပဝတ္တတိ, ဒဠှဂ္ဂဟဏဘာဝတော ဝါ သံယုတ္တာ အယန္တိ ပဝတ္တန္တိ သတ္တာ ယထာဘိနိဝေသံ ဧတေနာတိ သမယောတိ ဝုစ္စတိ. ဒိဋ္ဌိသံယောဇနေန ဟိ သတ္တာ အတိဝိယ ဗဇ္ဈန္တီတိ. သူရိယဿ ဥဂ္ဂမနတော အတ္ထင်္ဂမာ အယံ ဧတ္တကော ကာလော ရတ္တန္ဓကာရဝိဓမနတော ဒိဝါ နာမ, တဿ ပန မဇ္ဈိမပဟာရသညိတော ကာလော သမုဇ္ဇလိတပဘာတေဇဒဟနဘာဝေန ဒိဝါ နာမ. တေနာဟ ‘‘ဒိဝသဿပိ ဒိဝါဘူတေ’’တိ. ပဋိသံဟရိတွာတိ နိဝတ္တေတွာ. ဧဝံ စိတ္တဿ ပဋိသံဟရဏံ နာမ ဂေါစရက္ခေတ္တေ ဌပနန္တိ အာဟ ‘‘ဈာနရတိသေဝနဝသေန ဧကီဘာဝံ ဂတော’’တိ. ဧတေန ကာယဝိဝေကပုဗ္ဗကံ စိတ္တဝိဝေကမာဟ. သီလာဒိဂုဏဝိသေသယောဂတော မနသာ သမ္ဘာဝနီယာ, တေ ပန ယသ္မာ အတ္တနော သီလာဒိဂုဏေဟိ ဝိညူနံ မနာပါ ဟောန္တိ (ကိလေသအနိဂ္ဂဟဿ ပဉ္စပသာဒါယတ္တတ္တာ,) တသ္မာ အာဟ ‘‘မနဝဍ္ဎနကာန’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ဥန္နမတီတိ ဥဒဂ္ဂံ ဟောတိ. ဝဍ္ဎတီတိ သဒ္ဓါဝသေန ဝဍ္ဎတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အနုဿရဏမ္ပဟံ, ဘိက္ခဝေ, တေသံ ဘိက္ခူနံ ဗဟူပကာရံ ဝဒါမီ’’တိ (ဣတိဝု. ၁၀၄; သံ. နိ. ၅.၁၈၄).

២៦០. ពាក្យថា Uggahituṃ (ដើម្បីរៀនយក) គឺដើម្បីសិក្សា។ ពាក្យថា Uggāhetuṃ (ដើម្បីឲ្យរៀនយក) គឺដើម្បីបង្រៀន សេចក្តីថា ដើម្បីឲ្យអ្នកដទៃកាន់យកដោយអំណាចនៃការបញ្ចេញសំឡេងតាមបាលី នូវសេចក្តីដែលខ្លួនបានរៀនយកហើយយ៉ាងណា ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនោះឲ្យច្បាស់លាស់។ ពាក្យថា Samayaṃ (នូវសម័យ) គឺនូវទិដ្ឋិ។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិនោះ ឈ្មោះថា សម័យ ព្រោះភាពជាសំយោជនៈ រមែងរួបរួម គឺទាក់ទងគ្នាហើយប្រព្រឹត្តទៅ ឬមួយថា សត្វទាំងឡាយដែលប្រកបព្រមគ្នា រមែងទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ តាមការចូលចិត្តយ៉ាងមាំមួនដោយទិដ្ឋិនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា សម័យ។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ រមែងជាប់ជំពាក់យ៉ាងខ្លាំង ដោយសារទិដ្ឋិសំយោជនៈ។ កាលវេលាប៉ុណ្ណេះ តាំងពីព្រះអាទិត្យរះរហូតដល់លិច ឈ្មោះថា ថ្ងៃ (ទិវា) ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវងងឹតនៃរាត្រី ប៉ុន្តែ កាលវេលាដែលដឹងថាជាយាមកណ្តាលនៃថ្ងៃនោះ ឈ្មោះថា ថ្ងៃត្រង់ (ទិវាភូតៈ) ព្រោះមានសភាពក្តៅខ្លាំងដោយពន្លឺនិងតេជះដ៏រុងរឿង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “divasassetsi divābhūte” (ក្នុងវេលាថ្ងៃត្រង់នៃថ្ងៃ)។ ពាក្យថា Paṭisaṃharitvā (ដកចេញហើយ) គឺត្រឡប់មកវិញហើយ។ ការដកចិត្តយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ការតម្កល់ទុកក្នុងគោចរភូមិ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “jhānaratisevanavasena ekībhāvaṃ gato” (ដល់នូវភាពជាធ្លុងមួយ ដោយអំណាចនៃការសេពនូវសេចក្តីត្រេកអរក្នុងឈាន)។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកចិត្តវិវេក ដែលមានកាយវិវេកជាខាងដើម។ ភិក្ខុទាំងឡាយ ជាបុគ្គលដែលគួរគោរពកោតក្រែងដោយចិត្ត ព្រោះការប្រកបដោយគុណវិសេសមានសីលជាដើម ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុទាំងនោះ ព្រោះតែជាទីគាប់ចិត្តរបស់វិញ្ញូជនទាំងឡាយ ដោយគុណមានសីលជាដើមរបស់ខ្លួន (ព្រោះការសង្កត់សង្កិនកិលេស អាស្រ័យលើសេចក្តីជ្រះថ្លាទាំង ៥ យ៉ាង) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “manavaḍḍhanakānaṃ” (របស់ភិក្ខុទាំងឡាយជាទីចម្រើនចិត្ត) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Unnamati (រមែងអណ្តែតឡើង) គឺរមែងរីករាយក្រៃលែង។ ពាក្យថា Vaḍḍhati (រមែងចម្រើន) គឺចម្រើនឡើងដោយអំណាចនៃសទ្ធា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថា សូម្បីការរលឹកនឹកដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ក៏មានឧបការៈច្រើនដែរ” (ឥតិវុ. ១០៤; សំ. និ. ៥.១៨៤)។

၂၆၁. ပညပေမီတိ [Pg.128] ပဇာနနဘာဝေန ဉာပေမိ တထာ ဝဝတ္ထပေမိ. တေနာဟ ‘‘ဒဿေမိ ဌပေမီ’’တိ. ပရိပုဏ္ဏကုသလန္တိ သဗ္ဗသော ပုဏ္ဏကုသလဓမ္မံ, ဥတ္တမကုသလန္တိ ဥတ္တမဘာဝံ သေဋ္ဌဘာဝံ ပတ္တကုသလဓမ္မံ. အယောဇ္ဈန္တိ ဝါဒယုဒ္ဓေန အယောဓနီယံ, ဝါဒယုဒ္ဓံ ဟောတု, တေန ပရာဇယော န ဟောတီတိ ဒဿေတိ, တေနာဟ ‘‘ဝါဒယုဒ္ဓေနာ’’တိအာဒိ. သံဝရပ္ပဟာနန္တိ ပဉ္စသု သံဝရေသု ယေန ကေနစိ သံဝရေန သံဝရလက္ခဏံ ပဟာနံ. ပဋိသေဝနပ္ပဟာနံ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေန ပရိဝဇ္ဇနပ္ပဟာနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. သေသပဒေသူတိ ‘‘န ဘာသတီ’’တိအာဒီသု ပဒေသု. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ‘‘အဘာသနမတ္တမေဝ ဝဒတီ’’တိ ဧဝမာဒိံ အတိဒိသတိ.

២៦១. ពាក្យថា Paññapemi (តថាគតបញ្ញត្តិ) គឺតថាគតធ្វើឲ្យដឹងដោយភាពជាអ្នកដឹងច្បាស់ ព្រមទាំងកំណត់ទុកយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “dassemi ṭhapemi” (តថាគតបង្ហាញ តថាគតតម្កល់ទុក)។ ពាក្យថា Paripuṇṇakusalaṃ (កុសលដ៏ពេញបរិបូណ៌) គឺកុសលធម៌ដ៏ពេញលេញដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា Uttamakusalaṃ (កុសលដ៏ឧត្តម) គឺកុសលធម៌ដែលដល់នូវភាពដ៏ឧត្តម គឺភាពដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា Ayojjhaṃ (ដែលមិនអាចច្បាំងបាន) គឺមិនអាចច្បាំងបានដោយវាទយុទ្ធ (ការជជែកដេញដោល) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ទុកជាមានវាទយុទ្ធក៏ដោយ ក៏មិនមានការបរាជ័យដោយសារវាទយុទ្ធនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “vādayuddhena” (ដោយវាទយុទ្ធ) ជាដើម។ ពាក្យថា Saṃvarappahānaṃ (ការលះបង់ដោយសង្វរៈ) គឺការលះបង់ដែលមានលក្ខណៈជាសង្វរៈ ដោយសង្វរៈណាមួយក្នុងសង្វរៈទាំង ៥។ ពាក្យថា Paṭisevanappahānaṃ vā (ឬការលះបង់ដោយការសេព) សព្ទថា vā (ឬ) រមែងប្រមូលរួមយកការលះបង់ដោយការវៀរចាកជាដើម។ ពាក្យថា Sesapadesu (ក្នុងបទដែលនៅសល់) គឺក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា “na bhāsati” (មិននិយាយ) ជាដើម។ ពាក្យថា Eseva nayo (ន័យនេះដូចគ្នាដែរ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យរមែងសម្តៅយកពាក្យមានជាអាទិថា “ពោលត្រឹមតែការមិននិយាយប៉ុណ្ណោះ” ដូច្នេះជាដើម។

နာဘိနန္ဒီတိ န သမ္ပဋိစ္ဆိ. သာသနေ တိဏ္ဏံ ဒုစ္စရိတာနံ မိစ္ဆာဇီဝဿ ဝိဝဇ္ဇနံ ဝဏ္ဏီယတိ, အယဉ္စ ဧဝံ ကထေတိ, တသ္မာ သာသနဿ အနုလောမံ ဝိယ ဝဒတိ, ဝဒန္တော စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ဓမ္မေ စဿ အပ္ပသာဒံ န ဒဿေတိ, တသ္မာ ပသန္နကာရမ္ပိ ဝဒတီတိ မညမာနော တဿ ဝါဒံ န ပဋိသေဓေတိ.

ពាក្យថា Nābhinandi (មិនត្រេកអរ) គឺមិនទទួលយកដោយស្រួលឡើយ។ ក្នុងព្រះសាសនា តែងសរសើរការវៀរចាកទុច្ចរិត ៣ និងមិច្ឆាជីវៈ ហើយជននេះក៏និយាយយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ទើបនិយាយហាក់ដូចជាអនុលោមតាមព្រះសាសនា កាលដែលនិយាយ ក៏មិនបង្ហាញសេចក្តីមិនជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងព្រះធម៌ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះបញ្ចសិខៈកាលគិតថា គាត់និយាយសូម្បីអាការៈនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ទើបមិនបដិសេធវាទៈរបស់គាត់។

၂၆၂. ယထာ တဿ ဝစနံ, ဧဝံ သန္တေတိ ယထာ တဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ ဝစနံ, ဧဝံ သမဏဘာဝေ သန္တေ လဗ္ဘမာနေ. မယံ ပန ဧဝံ န ဝဒါမာတိ ဧတေန သမဏဘာဝေါ နာမ ဧဝံ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ယော ဟိ ဓမ္မော ယာဒိသော, တထေဝ တံ ဗုဒ္ဓါ ဒီပေန္တိ. ဝိသေသဉာဏံ န ဟောတီတိ ကာယဝိသေသဝိသယဉာဏံ တဿ တဒါ နတ္ထိ, ယတော ပရကာယေ ဥပက္ကမံ ကရေယျာတိ ဒဿေတိ, တဿ ပန တတ္ထ ဝိသေသဉာဏမ္ပိ နတ္ထေဝါတိ. ယသ္မာ ကာယပဋိဗဒ္ဓံ ကာယကမ္မံ, တသ္မာ တံ နိဝတ္တေန္တော အာဟ ‘‘အညတြ ဖန္ဒိတမတ္တာ’’တိ. ကိလေသသဟဂတစိတ္တေနေဝါတိ ဒုက္ခသမ္ဖဿဿ အသဟနနိမိတ္တေန ဒေါမနဿသဟဂတစိတ္တေနေဝ. ဒုတိယဝါရေပိ ဧသေဝ နယော. ဇိဃစ္ဆာပိပါသဒုက္ခဿ အသဟနနိမိတ္တေန ဒေါမနဿေနေဝ. ဝိကူဇိတမတ္တာတိ ဧတ္ထ ဝိရူပံ ကူဇိတံ ဝိကူဇိတံ ပုဗ္ဗေနိဝါသသန္နိဿယံ ဥပယံ, တံ ပနေတ္ထ ရောဒနဟသနသမုဋ္ဌာပကစိတ္တသဟဂတန္တိ ဒေါသသဟဂတံ လောဘသဟဂတဉ္စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. စိတ္တန္တိ ကုသလစိတ္တံ. အကုသလစိတ္တံ ပန အတီတာရမ္မဏံ ပဝတ္တတီတိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. သရိတွာတိ ယာဝ န သတိသဏ္ဌာပနာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာဝ သုပိနန္တေ အနုဘူတံ ဝိယ ဒုက္ခံ သရိတွာ ရောဒန္တိ. ဟသန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အယဉ္စ နယော ယေ လဒ္ဓသုခါရမ္မဏာ ဟုတွာ ဂဟိတပဋိသန္ဓိကာ မာတုကုစ္ဆိတောပိ သုခေနေဝ နိက္ခမန္တိ, တေသံ ဝသေန ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပါယန္တိယာတိ အတ္တနော ဇနပဒဒေသရူပေန [Pg.129] ပါယန္တိယာ. အယမ္ပီတိ အာဇီဝေါပိ မာတု အညဝိဟိတကာလေ စ လောကဿာဒဝသေန ကိလေသသဟဂတစိတ္တေနေဝ ဟောတိ.

២៦២. ពាក្យថា Yathā tassa vacanaṃ, evaṃ sante (កាលបើមានយ៉ាងនោះ ដូចពាក្យរបស់គាត់) សេចក្តីថា កាលបើភាពជាសមណៈមានឡើង គប្បីបាន ដូចពាក្យរបស់បរិព្វាជកនោះ។ ពាក្យថា Mayaṃ pana evaṃ na vadāma (ចំណែកពួកយើង មិនពោលយ៉ាងនេះទេ) ដោយពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ភាពជាសមណៈ មិនមែនមានយ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ណាមានសភាពយ៉ាងណា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ រមែងសម្តែងធម៌នោះយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Visesañāṇaṃ na hoti (មិនមានវិសេសញាណ) គឺញាណដែលជាវិស័យនៃកាយដ៏វិសេស មិនមានដល់ទារកនោះក្នុងកាលនោះឡើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ទារកនោះនឹងធ្វើការប្រឹងប្រែងក្នុងកាយរបស់អ្នកដទៃអំពីណា ព្រោះថា សូម្បីវិសេសញាណក្នុងកាយនោះ ក៏មិនមានដល់ទារកនោះឡើយ។ ព្រោះថាកាយកម្ម ជាកម្មជាប់ទាក់ទងនឹងកាយ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើទ្រង់ឃាត់កាយកម្មនោះ ទើបត្រាស់ថា “aññatra phanditamattā” (វៀរលែងតែការបម្រះននៀលបន្តិចបន្តួច)។ ពាក្យថា Kilesasahagatacitteneva (ដោយចិត្តដែលប្រកបដោយកិលេសប៉ុណ្ណោះ) គឺដោយចិត្តដែលប្រកបដោយទោមនស្ស ដែលមានការមិនអត់ធន់ចំពោះទុក្ខសម្ផស្សជាហេតុ។ សូម្បីក្នុងវារៈទីពីរ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា គឺដោយទោមនស្សដែលមានការមិនអត់ធន់ចំពោះទុក្ខគឺសេចក្តីឃ្លាននិងស្រេកជាហេតុ។ ពាក្យថា Vikūjitamattā (ត្រឹមតែការយំខ្សឹកខ្សួល) ក្នុងពាក្យនោះ ការយំខ្សឹកខ្សួលដ៏ប្លែក ឈ្មោះថា វិកូជិតៈ គឺឧបាយដែលអាស្រ័យនូវបុព្វេនិវាសៈ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា វិកូជិតៈនោះ ក្នុងទីនេះ ជាចិត្តដែលញ៉ាំងការយំនិងការសើចឲ្យតាំងឡើង គឺប្រកបដោយទោសៈ និងប្រកបដោយលោភៈ។ ពាក្យថា Cittaṃ (ចិត្ត) គឺកុសលចិត្ត។ ចំណែកអកុសលចិត្ត ដែលប្រព្រឹត្តទៅមានអតីតារម្មណ៍ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ពាក្យថា Saritvā (រលឹកឃើញហើយ) សេចក្តីថា ដរាបណាធម៌ជាគ្រឿងតម្កល់សតិនឹងមិនទាន់កើតឡើង ដរាបនោះ ទារកទាំងឡាយរមែងរលឹកឃើញទុក្ខដែលធ្លាប់ទទួលក្នុងយល់សប្តិ ហើយក៏យំ។ ពាក្យថា Hasanti (រមែងសើច) សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ហើយន័យនេះ គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃទារកទាំងឡាយណា ដែលបានសុខារម្មណ៍ហើយចាប់បដិសន្ធិ ហើយចាកចេញចាកផ្ទៃនៃមាតាដោយសុខស្រួល។ ពាក្យថា Pāyantiyā (កាលបៅដោះ) គឺកាលបៅដោះតាមលក្ខណៈនៃជនបទរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Ayampi (សូម្បីនេះ) គឺសូម្បីអាជីវៈ (ការចិញ្ចឹមជីវិត) ក្នុងកាលដែលមាតាខ្វល់ខ្វាយនឹងការងារដទៃ ក៏រមែងមានដោយចិត្តប្រកបដោយកិលេស ដោយអំណាចនៃលោកស្សាទៈ (ការត្រេកអរក្នុងលោក)។

၂၆၃. သမဓိဂယှာတိ သမ္မာ အဓိဂတဘာဝေန ဂဟေတွာ အဘိဘဝိတွာ ဝိသေသေတွာ ဝိသိဋ္ဌော ဟုတွာ. ခီဏာသဝံ သန္ဓာယာတိ ဗျတိရေကဝသေန ခီဏာသဝံ သန္ဓာယ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ခီဏာသဝမ္ပိ သောတာပန္နကုသလံ ပညပေတိ သေက္ခဘူမိယံ ဌိတတ္တာ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

២៦៣. ពាក្យថា Samadhigayha (គ្របសង្កត់បានល្អហើយ) គឺកាន់យកដោយភាពជាអ្នកសម្រេចបានល្អហើយ គឺគ្របសង្កត់ ធ្វើឲ្យវិសេស គឺមានសភាពដ៏វិសេស។ ពាក្យថា Khīṇāsavaṃ sandhāya (សំដៅយកព្រះខីណាស្រព) គឺសំដៅយកព្រះខីណាស្រព ដោយអំណាចនៃសេចក្តីផ្ទុយគ្នា (ព្យតិរេកៈ)។ សេចក្តីក្នុងទីនេះមានយ៉ាងនេះថា ព្រះមានព្រះភាគរមែងបញ្ញត្តិកុសលរបស់ព្រះសោតាបន្នៈ សូម្បីដល់ព្រះខីណាស្រព ព្រោះលោកឋិតនៅក្នុងសេក្ខភូមិ។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

တီဏိ ပဒါနိ နိဿာယာတိ န ကာယေန ပါပကံ ကမ္မံ ကရောတိ, န ပါပကံ ဝါစံ ဘာသတိ, န ပါပကံ အာဇီဝံ အာဇီဝတီတိ ဣမာနိ တီဏိ ပဒါနိ နိဿာယ ကုသလသီလမူလကာ စ အကုသလသီလမူလကာ စာတိ ဒွေ ပဌမစတုက္ကာ ဌပိတာ. ဧကံ ပဒံ နိဿာယာတိ န ပါပကံ သင်္ကပ္ပံ သင်္ကပ္ပေတီတိ ဣမံ ဧကပဒံ နိဿာယ ကုသလသင်္ကပ္ပမူလကာ အကုသလသင်္ကပ္ပမူလကာ စာတိ ဣမေ ဒွေ ပစ္ဆိမစတုက္ကာ ဌပိတာ.

ពាក្យថា Tīṇi padāni nissāya (អាស្រ័យបទទាំង ៣) គឺអាស្រ័យបទទាំង ៣ នេះគឺ មិនធ្វើបាបកម្មដោយកាយ មិននិយាយពាក្យអាក្រក់ មិនចិញ្ចឹមជីវិតខុស ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ទុកនូវចតុក្កៈពីរដំបូង គឺចតុក្កៈដែលមានកុសលសីលជាមូល និងចតុក្កៈដែលមានអកុសលសីលជាមូល។ ពាក្យថា Ekaṃ padaṃ nissāya (អាស្រ័យបទមួយ) គឺអាស្រ័យបទមួយនេះគឺ មិនត្រិះរិះនូវសេចក្តីត្រិះរិះដ៏លាមក ទើបទ្រង់តម្កល់ទុកនូវចតុក្កៈពីរខាងក្រោយ គឺចតុក្កៈដែលមានកុសលសង្កប្បៈជាមូល និងចតុក្កៈដែលមានអកុសលសង្កប្បៈជាមូល។

၂၆၄. ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတစိတ္တဒွယမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ ဗလဝတာ မောဟေန သမန္နာဂတတ္တာ. တထာ ဟိ တာနိ ‘‘မောမူဟစိတ္တာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

២៦៤. សូម្បីចិត្តពីរដែលប្រកបដោយវិចិកិច្ឆានិងឧទ្ធច្ចៈ ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅបាន ព្រោះប្រកបដោយមោហៈដ៏មានកម្លាំង។ ព្រោះថា ចិត្តទាំងនោះ តែងហៅថា “មោមូហចិត្ត” (ចិត្តដែលវង្វេងខ្លាំង)។

ကုဟိန္တိ ကိံနိမိတ္တံ. ကတရံဌာနံ ပါပုဏိတွာတိ ကိံ ကာရဏံ အာဂမ္မ. ဧတ္ထေတေတိ ဧတ္ထာတိ ကာယဝစီမနောသုစရိတဘာဝနာသာဇီဝနိပ္ဖတ္တိယံ. သာ ပန ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ သောတာပတ္တိဖလေန ဒီပေတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘သောတာပတ္တိဖလေ ဘုမ္မ’’န္တိ. ယသ္မာ အာဇီဝဋ္ဌမကံ အဝသိဋ္ဌဉ္စ သီလံ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလဿ စ ပါရိသုဒ္ဓိပါတိမောက္ခာဓိဂမေန သောတာပတ္တိဖလပ္ပတ္တိယာ သိဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ပါတိမောက္ခ…ပေ… နိရုဇ္ဈတီ’’တိ. ‘‘သုခသီလော ဒုက္ခသီလော’’တိအာဒီသု ဝိယ ပကတိအတ္ထသီလသဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အကုသလသီလ’’န္တိအာဒိ.

ពាក្យថា Kuhiṃ (ក្នុងទីណា) គឺមានអ្វីជាហេតុ។ ពាក្យថា Kataraṃ ṭhānaṃ pāpuṇitvā (ដល់នូវទីណា) គឺអាស្រ័យនូវហេតុអ្វី។ ពាក្យថា Etthete (ក្នុងធម៌ទាំងនេះ) សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ គឺក្នុងការសម្រេចនូវការចិញ្ចឹមជីវិតដ៏ស្អាត និងការចម្រើនកាយសុចរិត វចីសុចរិត និងមនោសុចរិត។ ម្យ៉ាងទៀត ការសម្រេចនោះ គប្បីបង្ហាញដោយសោតាបត្តិផលជាចំណែកខាងក្រោម ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “sotāpattiphale bhummaṃ” (ភុម្មវិភត្តិ ក្នុងពាក្យថា សោតាបត្តិផល)។ ព្រោះថាសីលមានអាជីវៈជាគម្រប់ប្រាំបី និងសីលដែលនៅសល់ រមែងសម្រេចបានដោយការដល់នូវសោតាបត្តិផល ព្រមទាំងការបានសម្រេចនូវបាតិមោក្ខសំវរសីល និងបាតិមោក្ខដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “pātimokkha…pe… nirujjhati” (បាតិមោក្ខសំវរសីល...រមែងរលត់ទៅ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកសព្ទថា សីល ដែលមានអត្ថជាប្រក្រតី ដូចក្នុងពាក្យថា “sukhasīlo” (មានប្រក្រតីជាសុខ) “dukkhasīlo” (មានប្រក្រតីជាទុក្ខ) ជាដើម ទើបត្រាស់ថា “akusalasīlaṃ” (អកុសលសីល) ជាដើម។

၂၆၅. ကာမာဝစရကုသလစိတ္တမေဝ ဝုတ္တံ သမ္ပတ္တသမာဒါနဝိရတိပုဗ္ဗကဿ သီလဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တေနာဟ – ‘‘ဧတေန ဟိ ကုသလသီလံ သမုဋ္ဌာတီ’’တိ.

២៦៥. ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែកាមាវចរកុសលចិត្តប៉ុណ្ណោះ ព្រោះទ្រង់មានព្រះហឫទ័យសំដៅយកសីលដែលមានការវៀរចាកដោយការសមាទាន និងការវៀរចាកចំពោះមុខជាខាងដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “etena hi kusalasīlaṃ samuṭṭhāti” (ព្រោះថាកុសលសីល រមែងតាំងឡើងដោយចិត្តនោះ)។

သီလဝါတိ ဧတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒေါ ပါသံသတ္ထောဝ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘သီလသမ္ပန္နော ဟောတီ’’တိ. ယော သီလမတ္တေ ပတိဋ္ဌိတော, န သမာဓိပညာသု, သော [Pg.130] သီလမယဓမ္မပူရိတတာယ သီလမယော. တေနာဟ ‘‘အလမေတ္တာဝတာ’’တိအာဒိ. ယတ္ထာတိ ယဿံ စေတောဝိမုတ္တိယံ ပညာဝိမုတ္တိယဉ္စ. တဒုဘယဉ္စ ယသ္မာ အရဟတ္တဖလေ သင်္ဂဟိတံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အရဟတ္တဖလေ ဘုမ္မ’’န္တိ. အသေသံ နိရုဇ္ဈတိ သုခဝိပါကဘာဝဿ သဗ္ဗသော ပဋိပ္ပဿမ္ဘနတော.

សីលវា ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សព្ទ «វា» គឺប្រើក្នុងន័យសរសើរ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «សីលសម្បន្នោ ហោតិ» (ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល)។ បុគ្គលណាដែលតាំងនៅក្នុងត្រឹមតែសីល មិនមែនតាំងនៅក្នុងសមាធិ និងបញ្ញាទេ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «សីលមយៈ» ព្រោះភាពជាអ្នកពេញលេញដោយធម៌ដែលសម្រេចអំពីសីល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អលមេត្តាវតា» (ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះល្មមហើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា «យត្ថ» (ក្នុងធម៌ណា) សំដៅយកក្នុងចេតោវិមុត្តិ និងបញ្ញាវិមុត្តិណា។ វិមុត្តិទាំងពីរនោះ ព្រោះតែរួមបញ្ចូលក្នុងអរហត្តផល ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «វិភត្តិទី ៧ (ភុម្មវិភត្តិ) ក្នុងអរហត្តផល»។ រមែងរលត់មិនមានសេសសល់ ព្រោះការរម្ងាប់ទៅដោយប្រការទាំងពួងនៃភាពជាធម៌មានផលជាសុខ។

၂၆၆. ကာမပဋိသံယုတ္တာ သညာ ကာမသညာ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတရာ ဒွေတိ ဗျာပါဒဝိဟိံသာသညာ.

២៦៦. សេចក្តីសម្គាល់ដែលប្រកបដោយកាម ឈ្មោះថា កាមសញ្ញា។ ទោះបីក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ពីរក្រៅពីនេះ គឺព្យាបាទសញ្ញា និងវិហឹសាសញ្ញា។

အနာဂါမိဖလပဌမဇ္ဈာနန္တိ အနာဂါမိဖလသဟဂတံ ပဌမဇ္ဈာနံ. ဧတ္ထာတိ ယထာဝုတ္တေ ပဌမဇ္ဈာနေ. ဧတ္ထ စ ဥဇုဝိပစ္စနီကေန ပဋိပက္ခပ္ပဟာနံ သာတိသယန္တိ ပဌမဇ္ဈာနဂ္ဂဟဏံ. တေနာဟ ‘‘အပရိသေသာ နိရုဇ္ဈန္တီ’’တိ. နေက္ခမ္မသညာနံ ကာမာဝစရစိတ္တသဟဂတတာ တဿ သီလဿ သမုဋ္ဌာနတာ စ သမ္ပယုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា «អនាគាមិផលបឋមជ្ឈាន» បានដល់ បឋមជ្ឈានដែលកើតរួមជាមួយអនាគាមិផល។ ពាក្យថា «ឯត្ថ» (ក្នុងទីនេះ) សំដៅយកក្នុងបឋមជ្ឈានដែលពោលហើយនោះ។ ម៉្យាងទៀត ការកាន់យកបឋមជ្ឈានក្នុងទីនេះ ព្រោះការលះបង់ធម៌ជាបដិបក្ខដោយការប្រឆាំងគ្នាដោយផ្ទាល់មានកម្លាំងខ្លាំង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «រមែងរលត់មិនមានសេសសល់»។ ភាពជាធម៌កើតរួមជាមួយកាមាវចរចិត្តនៃនេក្ខម្មសញ្ញាទាំងឡាយ និងភាពជាសមុដ្ឋាននៃសីលនោះ គបប្បីជ្រាបតាមវិធីនៃសម្បយុត្តធម៌។

၂၆၇. ကုသလသင်္ကပ္ပနိရောဓဒုတိယဇ္ဈာနိကအရဟတ္တဖလအကုသလသင်္ကပ္ပနိရောဓ- ပဌမဇ္ဈာနိကအနာဂါမိဖလဂ္ဂဟဏေန သမဏော ဒဿိတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

២៦៧. ព្រះសមណៈ លោកបង្ហាញដោយការកាន់យកអរហត្តផលដែលមានទុតិយជ្ឈានជាបាទ ដែលជាគ្រឿងរលត់ទៅនៃកុសលសង្កប្បៈ និងការកាន់យកអនាគាមិផលដែលមានបឋមជ្ឈានជាបាទ ដែលជាគ្រឿងរលត់ទៅនៃអកុសលសង្កប្បៈ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាសមណមុណ្ឌិកាបុត្តសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၉. စူဠသကုလုဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. អដ្ឋកថាចូឡសកុលុទាយិសូត្រ

၂၇၁. ပဉှောတိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော အတ္ထော, တဒေဝ ဓမ္မဒေသနာယ နိမိတ္တဘာဝတော ကာရဏံ. ဥပဋ္ဌာတူတိ ဉာဏဿ ဂေါစရဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတု. ယေန ကာရဏေနာတိ ယေန တုယှံ ဥပဋ္ဌိတေန ကာရဏေန ဓမ္မဒေသနာ ဥပဋ္ဌဟေယျ, တံ ပန ပရိဗ္ဗာဇကဿ အဇ္ဈာသယဝသေန တထာ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဧတေန ဟိ…ပေ… ဒီပေတီ’’တိ. ဧကင်္ဂဏာနီတိ ပိဓာနာဘာဝေန ဧကင်္ဂဏသဒိသာနိ. တေနာဟ ‘‘ပါကဋာနီ’’တိ.

២៧១. ពាក្យថា «បញ្ហា» គឺសេចក្តីដែលប្រាថ្នាចង់ដឹង សេចក្តីនោះឯងជាហេតុ ព្រោះជាការធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវការសម្តែងធម៌។ ពាក្យថា «ឧបដ្ឋាតុ» (ចូរប្រាកដឡើង) គឺចូរចូលទៅកាន់អារម្មណ៍នៃញាណ។ ពាក្យថា «ដោយហេតុណា» គឺដោយហេតុដែលប្រាកដដល់អ្នក ហើយការសម្តែងធម៌ក៏ប្រាកដឡើង ប៉ុន្តែពាក្យនោះ លោកពោលយ៉ាងនោះដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បរិព្វាជក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឯតេន ហិ...បេ... បង្ហាញ»។ ពាក្យថា «ឯកង្គណានិ» (ដូចជាទីធ្លាតែមួយ) គឺដូចជាទីធ្លាតែមួយ ព្រោះមិនមានគ្រឿងបិទបាំង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ប្រាកដច្បាស់»។

ဇာနန္တောတိ အတ္တနော တထာဘာဝံ သယံ ဇာနန္တော. သက္ကစ္စံ သုဿူသတီတိ ‘‘တထာဘူတံယေဝ မံ တထာ အဝေါစာ’’တိ သာဒရံ သုဿူသတိ. တသ္မာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုလာဘိနော အနာဂတံသဉာဏလာဘတော. ဧဝမာဟာတိ ‘‘ယော [Pg.131] ခေါ, ဥဒါယိ, ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ’’တိ အာရဘိတွာ ‘‘သော ဝါ မံ အပရန္တံ အာရဗ္ဘ ပဉှံ ပုစ္ဆေယျာ’’တိ ဧဝံ အဝေါစ.

ពាក្យថា «ជានន្តោ» (ដឹងស្រាប់) គឺដឹងនូវភាពពិតរបស់ខ្លួនដោយខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «សក្កច្ចំ សុស្សូសតិ» (ស្តាប់ដោយគោរព) គឺស្តាប់ដោយសេចក្តីគោរពថា «ព្រះអង្គពោលចំពោះតថាគតយ៉ាងនោះ គឺពិតយ៉ាងនោះមែន»។ ពាក្យថា «ព្រោះហេតុនោះ» គឺព្រោះការបានទិព្វចក្ខុ និងការបានអនាគតំសញាណ។ ពាក្យថា «ពោលយ៉ាងនេះ» គឺទ្រង់ផ្តើមពាក្យថា «ម្នាលឧទាយិ បុគ្គលណាមានទិព្វចក្ខុ...» រួចហើយពោលយ៉ាងនេះថា «...បុគ្គលនោះគប្បីសួរបញ្ហាចំពោះតថាគត ផ្ដើមអំពីអនាគតកាល»។

ဣတရန္တိ အဝသိဋ္ဌံ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဝုတ္တနယမေဝါတိ ‘‘ယော ဟိ လာဘီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယမေဝ. အတီတေတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ဝိသယဘူတေ အတ္ထေ. အနာဂတေတိ အနာဂတံသဉာဏဿ ဝိသယဘူတေ အနာဂတေ အတ္ထေ.

ពាក្យថា «ឥតរំ» (ក្រៅពីនេះ) គឺសេចក្តីដែលនៅសល់ដែលគប្បីពោលក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា «តាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង» គឺតាមន័យដែលពោលហើយដោយពាក្យថា «យោ ហិ លាភី» (ព្រោះបុគ្គលណាជាអ្នកបាន...) ជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងអតីតកាល» គឺក្នុងសេចក្តីដែលជាវិស័យនៃបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ។ ពាក្យថា «ក្នុងអនាគតកាល» គឺក្នុងសេចក្តីដែលជាវិស័យនៃអនាគតំសញាណ ក្នុងអនាគតកាល។

ပံသုပဒေသေ နိဗ္ဗတ္တနတော ပံသုသမောကိဏ္ဏသရီရတာယ ပံသုပိသာစကံ. ဧကံ မူလံ ဂဟေတွာတိ ဒီဃသော ဟေဋ္ဌိမန္တေန စတုရင်္ဂုလံ, ဥပရိမန္တေန ဝိဒတ္ထိကံ ရုက္ခဂစ္ဆလတာဒီသု ယဿ ကဿစိ ဧကံ မူလံ ဂဟေတွာ အညဇာတိကာနံ အဒိဿမာနကာယော ဟောတိ. အယံ ကိရ နေသံ ဇာတိသိဒ္ဓါ ဓမ္မတာ. တတြာတိ တဿ မူလဝသေန အဒိဿမာနကတာယ. န ဒိဿတိ ဉာဏေန န ပဿတိ.

ឈ្មោះថា «បំសុបិសាច» (ខ្មោចដី) ព្រោះកើតក្នុងទីមានធូលីដី និងមានរាងកាយប្រឡាក់ដោយធូលីដី។ ពាក្យថា «កាន់យកឫសឈើមួយ» គឺកាន់យកឫសណាមួយនៃដើមឈើ គុម្ពឈើ ឬវល្លិជាដើម ដែលមានប្រវែងយ៉ាងខ្លីបំផុត ៤ ធ្នាប់ យ៉ាងវែងបំផុត ១ ចំអាម ហើយធ្វើឲ្យរាងកាយមិនប្រាកដដល់ពួកសត្វដទៃ។ ឮថា នេះជាធម្មតាដែលសម្រេចមកអំពីកំណើតរបស់ពួកវា។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនោះ» គឺព្រោះភាពជាអ្នកមិនប្រាកដខ្លួនដោយអំណាចនៃឫសឈើនោះ។ ពាក្យថា «មិនឃើញ» គឺមិនឃើញដោយញាណ។

၂၇၂. န စ အတ္ထံ ဒီပေယျာတိ အဓိပ္ပေတမတ္ထံ သာ ဝါစာ သရူပတော န စ ဒီပေယျ, ကေဝလံ ဝါစာမတ္တမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ပဋိဟရိတဗ္ဗဋ္ဌေန ပရသန္တာနေ နေတဗ္ဗဋ္ဌေန ပဋိဟာရိယ-သဒ္ဒဒွါရေန ဝိညာတဗ္ဗော ဘာဝတ္ထော, သောဝ ပါဋိဟီရကော နိရုတ္တိနယေန, နတ္ထိ ဧတဿ ပါဋိဟီရကန္တိ အပ္ပာဋိဟီရကတံ, တ-သဒ္ဒေန ပဒံ ဝဍ္ဎေတွာ တထာ ဝုတ္တံ, အနိယျာနံ. တေနာဟ ‘‘နိရတ္ထကံ သမ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. သုဘကိဏှဒေဝလောကေ ခန္ဓာ ဝိယ ဇောတေတီတိ ဣမိနာ – ‘‘ဒိဗ္ဗော ရူပီ မနောမယော သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂီ အဟီနိန္ဒြိယော အတ္တာ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ.

២៧២. ពាក្យថា «មិនបង្ហាញសេចក្តី» សេចក្តីអធិប្បាយថា វាចានោះមិនបង្ហាញសេចក្តីដែលចង់បានដោយរូបរាងពិតប្រាកដទេ គឺគ្រាន់តែជាវាចាប៉ុណ្ណោះ។ សភាវៈដែលគប្បីដឹងតាមរយៈពាក្យថា «បាដិហារិយៈ» ដោយអត្ថថា គប្បីនាំទៅ និងដោយអត្ថថា គប្បីនាំទៅកាន់សន្តានចិត្តរបស់អ្នកដទៃ នោះឯងឈ្មោះថា «បាដិហីរកៈ» តាមន័យនិរុត្តិ, ភាពមិនមានបាដិហីរកៈនោះ ឈ្មោះថា «អប្បាដិហីរកតៈ» (ភាពមិនមានបាដិហារិយ៍) លោកពោលយ៉ាងនោះដោយការបន្ថែមបទដោយសព្ទ «ត» (ta) គឺមិនជាគ្រឿងស្រោចស្រង់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «រមែងទៅជាមិនមានប្រយោជន៍»។ ពាក្យថា «រមែងរុងរឿងដូចជាខន្ធទាំងឡាយក្នុងសុភកិណ្ហទេវលោក» នេះ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះថា «ខ្លួនជាទិព្វ មានរូប សម្រេចអំពីចិត្ត មានអវយវៈធំតូចគ្រប់គ្រាន់ មិនមានឥន្ទ្រិយសាបសូន្យឡើយ»។

၂၇၃. သဥပသဂ္ဂပဒဿ အတ္ထော ဥပသဂ္ဂေန ဝိနာပိ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘ဝိဒ္ဓေတိ ဥဗ္ဗိဒ္ဓေ’’တိ. သာ စဿ ဥဗ္ဗိဒ္ဓတာ ဥပက္ကိလေသဝိဂမေန သုစိဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘မေဃဝိဂမေန ဒူရီဘူတေ’’တိ. ဣန္ဒနီလမဏိ ဝိယ ဒိဗ္ဗတိ ဇောတေတီတိ ဒေဝေါ, အာကာသော. ‘‘အဍ္ဎရတ္တသမယေ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘုမ္မတ္ထေ ဝိဟိတဝစနာနံ အစ္စန္တသံယောဂါဘာဝါ ဥပယောဂဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုဏ္ဏမာသိယဉှိ ဂဂနမဇ္ဈဿ ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ အန္တေ ဌိတေ အဍ္ဎရတ္တေ သမယော ဘိန္နော နာမ ဟောတိ, မဇ္ဈေ ဧဝ ပန ဌိတော အဘိန္နော နာမ. တေနာဟ ‘‘အဘိန္နေ အဍ္ဎရတ္တသမယေ’’တိ.

២៧៣. សេចក្តីនៃបទដែលមានឧបសគ្គ ទោះបីមិនមានឧបសគ្គក៏គប្បីដឹងបាន ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា វិទ្ធៈ គឺ ឧព្វិទ្ធៈ (ខ្ពស់ត្រដែត)»។ ភាពខ្ពស់ត្រដែតរបស់អាកាសនោះ គឺការប្រាកដឡើងដោយភាពស្អាតស្អំ ព្រោះប្រាសចាកឧបក្កិលេស ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ព្រោះការប្រាសចាកពពក គឺពពកទៅឆ្ងាយ»។ អាកាសដែលរុងរឿងដូចជាត្បូងកណ្តៀង ឈ្មោះថា ទេវៈ គឺអាកាស។ កាលបើគួរពោលថា «អឌ្ឍរត្តសមយេ» (ក្នុងសម័យពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រ) គប្បីជ្រាបថា លោកប្រើឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) ព្រោះមិនមានអច្ចន្តសំយោគ (ការទាក់ទងគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធ) នៃវិភត្តិដែលកំណត់ក្នុងភុម្មត្ថៈ (សត្តមីវិភត្តិ)។ ព្រោះថាក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មី កាលបើព្រះចន្ទស្ថិតនៅខាងមុខក្តី ខាងក្រោយក្តី ឬនៅចុងនៃកណ្តាលអាកាស សម័យពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រ ឈ្មោះថា បែកធ្លាយ (មិនចំកណ្តាល) ប៉ុន្តែបើស្ថិតនៅចំកណ្តាលអាកាសតែម្តង ឈ្មោះថា មិនបែកធ្លាយ (ចំកណ្តាលល្អ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ក្នុងសម័យពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រដ៏មិនបែកធ្លាយ (ចំកណ្តាលល្អ)»។

ယေ အနုဘောန္တီတိ ယေ ဒေဝါ စန္ဒိမသူရိယာနံ အာဘာ အနုဘောန္တိ ဝိနိဘုဉ္ဇန္တိ ဝဠဉ္ဇန္တိ စ တေဟိ ဒေဝေဟိ ဗဟူ စေဝ ဗဟုတရာ စ စန္ဒိမသူရိယာနံ အာဘာ [Pg.132] အနနုဘောန္တော. တေနာဟ – ‘‘အတ္တနော သရီရောဘာသေနေဝ အာလောကံ ဖရိတွာ ဝိဟရန္တီ’’တိ.

ពាក្យថា «យេ អនុភោន្តិ» (ពួកទេវតាណាដែលសោយ) គឺពួកទេវតាណាដែលសោយ គឺទទួល និងប្រើប្រាស់នូវពន្លឺនៃព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ ពួកទេវតាដែលមិនសោយពន្លឺនៃព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ មានចំនួនច្រើន និងច្រើនជាងពួកទេវតាទាំងនោះទៅទៀត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «រមែងផ្សាយពន្លឺដោយរស្មីនៃរាងកាយរបស់ខ្លួនហើយនៅ»។

၂၇၄. ပုစ္ဆာမူဠှော ပန ဇာတော ‘‘အယံ ပရမော ဝဏ္ဏော’’တိ ဂဟိတပဒဿ ဝိဓမနေန. အစေလကပါဠိန္တိ ‘‘အစေလကော ဟောတိ မုတ္တာစာရော’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ (ဒီ. နိ. ၁.၃၉၄) အစေလကပဋိပတ္တိဒီပကဂန္ထံ, ဂန္ထသီသေနေဝ တေန ပကာသိတဝါဒါနိ ဝဒတိ. သုရာမေရယပါနမနုယုတ္တပုဂ္ဂလဿ သုရာပါနတော ဝိရတိ တဿ ကာယံ စိတ္တဉ္စ တာပေန္တီ သံဝတ္တတီတိ သုရာပါနဝိရတိ (တပေါ, သောယေဝ ဂုဏော. တေနာဟ ‘‘သုရာပါနဝိရတီတိ အတ္ထော’’တိ).

២៧៤. ម៉្យាងទៀត គាត់បានក្លាយជាអ្នកវង្វេងក្នុងសំណួរ ព្រោះការកម្ចាត់ចោលនូវពាក្យដែលគាត់កាន់យកថា «នេះជាពណ៌ដ៏ឧត្តម»។ ពាក្យថា «អចេលកបាលិ» គឺគម្ពីរដែលបង្ហាញពីការបដិបត្តិរបស់អចេលកៈ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមន័យជាដើមថា «ជាអចេលកៈ (អ្នកមិនស្លៀកសម្លៀកបំពាក់) មានមារយាទលែងលះ» គាត់ពោលនូវលទ្ធិទាំងឡាយដែលសម្តែងដោយក្បាលគម្ពីរនោះឯង។ ការវៀរចាកការផឹកទឹកស្រវឹង របស់បុគ្គលដែលប្រកបជឿយៗក្នុងរបរផឹកសុរានិងមេរ័យ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីដុតកំដៅកាយនិងចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ ការវៀរចាកការផឹកសុរា ឈ្មោះថា តបៈ គឺគុណធម៌នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សេចក្តីថា ការវៀរចាកការផឹកសុរា»។

၂၇၅. ဧကန္တံ အစ္စန္တမေဝ သုခံ အဿာတိ ဧကန္တသုခံ. ပဉ္စသု ဓမ္မေသူတိ ‘‘ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတီ’’တိအာဒီသု ပဉ္စသု သီလာစာရဓမ္မေသု. န ဇာနိံသူတိ သမ္မောသေန အနုပဋ္ဌဟန္တိ တဒတ္ထံ န ဗုဇ္ဈန္တိ. ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေန ကိရ ဝိဟတတေဇာနိ မဟာနုဘာဝါနိ မန္တပဒါနိ ဝိယ ဗာဟိရကာနံ ယောဂါဝစရဂန္ထေန သဒ္ဓိံ ယောဂါဝစရပဋိပဒါ နဿတိ. ဥဂ္ဂဏှိံသူတိ ‘‘ပဉ္စ ပုဗ္ဗဘာဂဓမ္မေ’’တိအာဒိဝစနမတ္တံ ဥဂ္ဂဏှိံသု. တတိယဇ္ဈာနတောတိ ကာရဏောပစာရေန ဖလံ ဝဒတိ, ဖလဘူတတော တတိယဇ္ဈာနတော.

២៧៥. សុខដ៏ក្រៃលែង ឬសុខតែម៉្យាង ឈ្មោះថា ឯកន្តសុខ។ ពាក្យថា «ក្នុងធម៌ទាំង ៥» គឺក្នុងសីលាចារធម៌ទាំង ៥ មានការវៀរចាកការសម្លាប់សត្វជាដើម។ ពាក្យថា «មិនដឹង» គឺមិនប្រាកដឡើងព្រោះសេចក្តីវង្វេង មិនដឹងនូវសេចក្តីនោះ។ ឮថា បដិបទារបស់យោគាវចរ រមែងវិនាសទៅជាមួយគម្ពីរយោគាវចររបស់ពួកពាហិរជន ដូចជាមន្តបទទាំងឡាយដែលមានអានុភាពច្រើន តែត្រូវសាបសូន្យតេជះទៅ ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធ។ ពាក្យថា «រៀនយកហើយ» គឺរៀនយកត្រឹមតែពាក្យជាដើមថា «បុព្វភាគធម៌ ៥»។ ពាក្យថា «អំពីតតិយជ្ឈាន» គឺលោកពោលសំដៅយកផលដោយការឧបចារៈនូវហេតុ គឺអំពីតតិយជ្ឈានដែលជាផល។

၂၇၆. ဧကန္တသုခဿ လောကဿ ပဋိလာဘေန ပတ္တိယာ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တိ ပဋိလာဘသစ္ဆိကိရိယာ. ဧကန္တသုခေ လောကေ အနဘိနိဗ္ဗတ္တိတွာ ဧဝ ဣဒ္ဓိယာ တတ္ထ ဂန္တွာ တဿ သတ္တလောကဿ ဘာဇနလောကဿ စ ပစ္စက္ခတော ဒဿနံ ပစ္စက္ခသစ္ဆိကိရိယာ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ.

២៧៦. ការកើតឡើងក្នុងលោកនោះ ដោយការបានសម្រេចនូវលោកដែលមានសុខតែម៉្យាង ឈ្មោះថា បដិលាភសច្ឆិកិរិយា (ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយការបានសម្រេច)។ ការមិនបាច់ទៅកើតក្នុងលោកដែលមានសុខតែម៉្យាងនោះឡើយ គឺគ្រាន់តែទៅក្នុងទីនោះដោយឫទ្ធិ ហើយឃើញច្បាស់នូវសត្តលោក និងភាជនលោកនោះ ឈ្មោះថា បច្ចក្ខសច្ឆិកិរិយា (ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ចំពោះមុខ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «តត្ថ» (ក្នុងទីនោះ) ជាដើម។

၂၇၇. ဥဒဉ္စနိကောတိ ဥဒဉ္စနော. ဝိဉ္ဈုပဗ္ဗတပဿေ ဂါမာနံ အနိဝိဋ္ဌတ္တာ တိံသယောဇနမတ္တံ ဌာနံ အဋဝီ နာမ, တတ္ထ သေနာသနံ, တသ္မိံ အဋဝိသေနာသနေ ပဓာနကမ္မိကာနံ ဘိက္ခူနံ ဗဟူနံ တတ္ထ နိဝါသေန ဧကံ ပဓာနဃရံ အဟောသိ.

២៧៧. ពាក្យថា «ឧទញ្ចនិកោ» គឺ ឧទញ្ចនៈ (ភាជន៍ដងទឹក)។ ទីកន្លែងប្រមាណ ៣០ យោជន៍ ព្រោះមិនមានភូមិឋានតាំងនៅក្បែរភ្នំវិញ្ឈៈ ឈ្មោះថា ព្រៃធំ សេនាសនៈក្នុងព្រៃនោះ ក៏មានរោងសមាធិ (បធានឃរៈ) មួយ ព្រោះការស្នាក់នៅរបស់ភិក្ខុអ្នកប្រកបសេចក្តីព្យាយាមជាច្រើនរូបក្នុងសេនាសនៈព្រៃនោះ។

စူဠသကုလုဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាចូឡសកុលុទាយិសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၁၀. ဝေခနသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. អដ្ឋកថាវេខនសសូត្រ

၂၈၀. သဟ [Pg.133] ဝတ္ထုကာမေန ကိလေသကာမော ဂရု ဂရုကာတဗ္ဗော ဧတဿာတိ ကာမဂရု. တေသွေဝ ကာမေသု နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဇ္ဈာသယောတိ ကာမာဓိမုတ္တော. ပဗ္ဗဇ္ဇာပဌမဇ္ဈာနာဒိကံ နေက္ခမ္မံ ဂရု ဂရုကာတဗ္ဗံ ဧတဿာတိ နေက္ခမ္မဂရု. တတ္ထ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဇ္ဈာသယော နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တော သွာယမတ္ထော ယထာ ဧကစ္စေ ဂဟဋ္ဌေ လဗ္ဘတိ, ဧဝံ ဧကစ္စေ အနဂါရေပီတိ အာဟ ‘‘ပဗ္ဗဇိတောပီ’’တိအာဒိ. အယံ ပန ဝေခနသော ပရိဗ္ဗာဇကော. သော ဟိ ဝေခနသတာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂန္တွာ ဝေခနသေန ဣမိနာ ဒိဋ္ဌိမာဒါယ သမာဒိယိတွာ ဌိတတ္တာ ‘‘ဝေခနသော’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ လောကော သယံ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ အာဒိတ္တောပိ သမာနော ပစ္စက္ခတော အနုဘဝိယမာနံ သာလာကိကံ အဂ္ဂိသန္တာပံ ဝိယ အနာဒိကာလာနုဂတသမ္မာကဝစရသန္တာပံ အာဒိတ္တတာယ န သလ္လက္ခေတိ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ပန မဟာကရုဏာသမုဿာဟိတမာနသေန ‘‘သဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေ, အာဒိတ္တ’’န္တိ အာဒိတ္တပရိယာယေ (သံ. နိ. ၄.၂၈; မဟာဝ. ၅၄) ဒေသိယမာနေ သလ္လက္ခေတိ, ဧဝံ အယမ္ပိ အနာဒိကာလပရိဘာဝိတံ အတ္တအဇ္ဈာသယေ အဝဋ္ဌိတံ ကာမာဓိမုတ္တံ သရသေန အနုပဓာရေန္တော သတ္ထာရာ – ‘‘ပဉ္စ ခေါ ဣမေ, ကစ္စာန, ကာမဂုဏာ’’တိအာဒိနာ ကာမဂုဏေသု ကာမသုခေ ဘာသိယမာနေ ‘‘ကာမာဓိမုတ္တံ ဝတ ပဗ္ဗဇိတဿ စိတ္တ’’န္တိ ဥပဓာရေဿတီတိ အာဟ – ‘‘ဣမာယ ကထာယ ကထိယမာနာယ အတ္တနော ကာမာဓိမုတ္တတံ သလ္လက္ခေဿတီ’’တိ. ကာမဂ္ဂသုခန္တိ ကာမေတဗ္ဗဝတ္ထူဟိ အဂ္ဂဘူတံ သုခံ. သဗ္ဗေ ဟိ တေဘူမကဓမ္မာ ကာမနီယဋ္ဌေန ကာမာ, တေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇနသုခတော နိဗ္ဗာနသုခမေဝ အဂ္ဂဘူတံ သုခံ. ယထာဟ – ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ, ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄) – ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၂၁၅, ၂၁၇; ဓ. ပ. ၂၀၃) စ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိဗ္ဗာနံ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ.

២៨០. កិលេសកាម រួមជាមួយវត្ថុកាម ជាធម៌ធ្ងន់ ឬជាធម៌ដែលគប្បីធ្វើឲ្យធ្ងន់ដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «Kāmagaru» (អ្នកធ្ងន់ក្នុងកាម)។ បុគ្គលដែលមានអធ្យាស្រ័យឱនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅក្នុងកាមទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា «កាមាធិមុត្តៈ» (អ្នកចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងកាម)។ នេក្ខម្មៈ មានការបួស និងបឋមជ្ឈានជាដើម ជាធម៌ធ្ងន់ ឬជាធម៌ដែលគប្បីធ្វើឲ្យធ្ងន់ដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «នេក្ខម្មគរុ» (អ្នកធ្ងន់ក្នុងនេក្ខម្មៈ)។ ក្នុងនេក្ខម្មៈនោះ បុគ្គលដែលមានអធ្យាស្រ័យឱនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ ឈ្មោះថា «នេក្ខម្មាធិមុត្តៈ» (អ្នកចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងនេក្ខម្មៈ) សេចក្តីនេះ ដូចជាបានក្នុងគ្រហស្ថខ្លះ យ៉ាងណាមិញ ក៏បានក្នុងអ្នកបួសខ្លះ យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ទោះបីជាអ្នកបួសហើយក៏ដោយ» ជាដើម។ ចំណែកឯវេខនសៈនេះ គឺជាបរិព្វាជក។ ព្រោះថា គាត់បានចូលទៅកាន់ការបួសជាតាបសឈ្មោះវេខនសៈ ហើយកាន់យកទិដ្ឋិដោយឈ្មោះវេខនសៈនេះ សមាទានតាំងនៅ ហេតុនោះទើបហៅថា «វេខនសៈ»។ ដូចជាសត្វលោក ទោះបីខ្លួនឯងត្រូវភ្លើងទាំង ១១ ភ្នក់ដុតរោលហើយក៏ដោយ ក៏មិនបានកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសម្មាកាវចរៈ ដែលអន្ទោលទៅអស់កាលមិនមានការចាប់ផ្តើម ថាជាសភាវៈក្តៅរោលរាល ដូចជាសេចក្តីក្តៅនៃភ្លើងដែលកើតអំពីឈើចាក់ត្រចៀកដែលខ្លួនកំពុងទទួលចំពោះមុខនោះឡើយ ប៉ុន្តែ កាលបើព្រះសម្ពុទ្ធទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រកបដោយមហាករុណា សម្តែងក្នុងអាទិត្តបរិយាយសូត្រថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្វីៗទាំងពួងក្តៅរោលរាលហើយ» ទើបកំណត់ដឹងបាន យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនោះដែរ បុគ្គលនេះកាលមិនបានពិចារណាដោយរសរបស់ខ្លួន នូវសេចក្តីចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងកាមដែលសន្សំមកអស់កាលមិនមានការចាប់ផ្តើម ដែលតាំងនៅក្នុងអធ្យាស្រ័យរបស់ខ្លួន កាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងនូវកាមសុខក្នុងកាមគុណទាំងឡាយ ដោយពាក្យជាដើមថា «ម្នាលកច្ចានៈ កាមគុណទាំងឡាយ ៥ នេះឯង...» គាត់នឹងពិចារណាឃើញថា «ចិត្តរបស់អ្នកបួស ចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងកាមពិតមែនតើ» ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «កាលបើកថាចម្រើនយ៉ាងនេះ គាត់នឹងកំណត់ដឹងនូវភាពជាអ្នកចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងកាមរបស់ខ្លួន»។ ពាក្យថា «កាមគ្គសុខ» (សុខដ៏កំពូលក្នុងកាម) គឺសុខដ៏កំពូលដែលកើតអំពីវត្ថុគួរប្រាថ្នា។ ព្រោះថា ធម៌ក្នុងភូមិទាំង ៣ ទាំងអស់ ឈ្មោះថា កាម ព្រោះអត្ថថាជាទីប្រាថ្នា សុខគឺព្រះនិព្វានប៉ុណ្ណោះ ជាសុខដ៏កំពូល ជាងសុខដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យធម៌ទាំងនោះ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយណា ទោះជាសង្ខតៈក្តី អសង្ខតៈក្តី វិរាគធម៌ តថាគតពោលថាជាកំពូលនៃធម៌ទាំងនោះ» និងពាក្យថា «ព្រះនិព្វានជាសុខយ៉ាងក្រៃលែង»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សំដៅយកព្រះនិព្វាន»។

၂၈၁. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏလာဘိနော ပုဗ္ဗန္တံ အာရဗ္ဘ ဝုစ္စမာနကထာ အနုစ္ဆဝိကာ တဒတ္ထဿ ပစ္စက္ခဘာဝတော, တဒဘာဝတော ဝေခနသဿ အနနုစ္ဆဝိကာတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ…ပေ… နတ္ထီ’’တိ. အနာဂတကထာယ…ပေ… နတ္ထီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အာရက္ခတ္ထာယာတိ ဒေဝတာဟိ မန္တပဒေဟိ သဟ ဌိတာ [Pg.134] တတ္ထ အာရက္ခတ္ထာယ. အဝိဇ္ဇာယာတိ ဣဒံ လက္ခဏဝစနံ, တံမူလကတ္တာ ဝါ သဗ္ဗကိလေသဓမ္မာနံ အဝိဇ္ဇာဝ ဂဟိတာ. ဇာနနံ ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

២៨១. ព្រោះថា កថាដែលពោលផ្តើមអំពីបុព្វន្តៈ (អតីតកាល) សមគួរដល់បុគ្គលអ្នកបានបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ព្រោះសេចក្តីនោះជាទីប្រាកដច្បាស់ចំពោះមុខ ចំណែកឯវេខនសៈ ព្រោះមិនមានញាណនោះ ហេតុនោះទើបមិនសមគួរដល់គាត់ ព្រោះហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ព្រោះហេតុណា...បេ... មិនមាន»។ ទោះបីក្នុងអនាគតកថា...បេ... មិនមាន ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «ដើម្បីការពារ» គឺពួកទេវតាដែលស្ថិតនៅជាមួយមន្តបទទាំងឡាយ ដើម្បីការពារក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា «ព្រោះអវិជ្ជា» នេះជាលក្ខណវចនៈ ឬព្រោះអវិជ្ជាជាឫសគល់នៃកិលេសធម៌ទាំងពួង ហេតុនោះទើបលោកកាន់យកតែអវិជ្ជាប៉ុណ្ណោះ។ ការដឹង គឺដឹងដោយបច្ចវេក្ខណញាណនៃកិលេសដែលលះបង់ហើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

ဝေခနသသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាវេខនសសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

နိဋ္ဌိတာ စ ပရိဗ္ဗာဇကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបរិព្វាជកវគ្គ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

၄. ရာဇဝဂ္ဂေါ

៤. រាជវគ្គ

၁. ဃဋိကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. អដ្ឋកថាកដិការសូត្រ

၂၈၂. စရိယန္တိ [Pg.135] ဗောဓိစရိယံ, ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏဝသေန ပဝတ္တိတံ ဗောဓိသတ္တပဋိပတ္တိန္တိ အတ္ထော. သုကာရဏန္တိ ဗောဓိပရိပါစနဿ ဧကန္တိကံ သုန္ဒရံ ကာရဏံ, ကဿပဿ ဘဂဝတော ပယိရုပါသနာဒိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တဉှိ တေန သဒ္ဓိံ မယာ ဣဓ ကတန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ. မန္ဒဟသိတန္တိ ဤသကံ ဟသိတံ. ကုဟံ ကုဟန္တိ ဟာသ-သဒ္ဒဿ အနုကရဏမေတံ. ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌာကာရမတ္တန္တိ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌမတ္တံ. ယထာ ဂဟိတသင်္ကေတာ ‘‘ပဟဋ္ဌော ဘဂဝါ’’တိ သဉ္ဇာနန္တိ, ဧဝံ အာကာရဒဿနမတ္တံ.

២៨២. ពាក្យថា Cariyanti សេចក្ដីថា ពោធិចរិយា គឺការប្រតិបត្តិរបស់ព្រះពោធិសត្វ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសន្សំពោធិសម្ភារ។ ពាក្យថា Sukāraṇanti បានដល់ ហេតុដ៏ល្អឥតខ្ចោះសម្រាប់ការធ្វើឱ្យពោធិញ្ញាណទុំជោរ ព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះបន្ទូលសំដៅយកការចូលទៅអង្គុយជិតបម្រើព្រះកស្សបភគវាជាដើម។ ព្រោះថា ហេតុនោះ គួរដល់ពាក្យដែលត្រូវនិយាយថា «តថាគតបានធ្វើហើយក្នុងលោកនេះ ជាមួយគ្នានឹងគាត់»។ ពាក្យថា Mandahasitanti បានដល់ ការញញឹមបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា Kuhaṃ kuhaṃ នេះជាពាក្យត្រាប់តាមសំឡេងសើច។ ពាក្យថា Haṭṭhapahaṭṭhākāramattanti បានដល់ ត្រឹមតែអាការៈរីករាយក្រៃលែង។ ដូចជាពួកជនដែលបានកំណត់សញ្ញាទុក ដឹងច្បាស់ថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់រីករាយហើយ» យ៉ាងណា នេះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញអាការៈយ៉ាងនោះឯង។

ဣဒါနိ ဣမိနာ ပသင်္ဂေန တာသံ သမုဋ္ဌာနံ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘ဟသိတဉ္စ နာမေတ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အဇ္ဈုပေက္ခနဝသေနပိ ဟာသော န သမ္ဘဝတိ, ပဂေဝ ဒေါမနဿဝသေနာတိ အာဟ ‘‘တေရသဟိ သောမနဿသဟဂတစိတ္တေဟီ’’တိ. နနု စ ကေစိ ကောဓဝသေနပိ ဟသန္တီတိ? န, တေသမ္ပိ ယံ တံ ကောဓဝတ္ထု, တဿ မယံ ဒါနိ ယထာကာမကာရိတံ အာပဇ္ဇိဿာမာတိ ဒုဝိညေယျန္တရေန သောမနဿစိတ္တေနေဝ ဟာသဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. တေသူတိ ပဉ္စသု သောမနဿသဟဂတစိတ္တေသု. ဗလဝါရမ္မဏေတိ ဥဠာရအာရမ္မဏေ ယမကမဟာပါဋိဟာရိယသဒိသေ. ဒုဗ္ဗလာရမ္မဏေတိ အနုဠာရေ အာရမ္မဏေ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ…ပေ… ဥပ္ပာဒေသီတိ ဣဒံ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယံ တထာ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ. န အဟေတုကသောမနဿသဟဂတစိတ္တေန ဘဂဝတော သိတံ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញការកើតឡើងនៃរស្មីទាំងនោះ ដោយការបែងចែកតាមឱកាសនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបចាប់ផ្ដើមពាក្យថា «hasitañca nāmetaṃ» ជាដើម។ ក្នុងសេចក្ដីនោះ ការសើចមិនមានសូម្បីដោយអំណាចនៃការព្រងើយកន្តើយ (អជ្ឈុបេក្ខនា) ឡើយ នឹងពោលទៅថ្វីដោយអំណាចនៃទោមនស្ស ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «terasahi somanassasahagatacittehi» (ដោយចិត្តច្រឡំដោយសោមនស្ស ១៣)។ សួរថា ចុះជនខ្លះសើចដោយអំណាចនៃកំហឹង (កោធៈ) មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនទេ សូម្បីតែជនទាំងនោះ កាលបើមានវត្ថុនៃកំហឹងនោះ ក៏កើតការសើចឡើងដោយចិត្តច្រឡំដោយសោមនស្ស ដែលដឹងបានដោយក្រក្នុងចន្លោះនោះថា «ឥឡូវនេះ យើងនឹងធ្វើតាមចិត្តចង់ចំពោះវត្ថុនោះ»។ ពាក្យថា Tesu បានដល់ ក្នុងចិត្តច្រឡំដោយសោមនស្សទាំង ៥ (របស់ព្រះអរហន្ត)។ ពាក្យថា Balavārammaṇe បានដល់ ក្នុងអារម្មណ៍ដ៏ថ្លៃថ្លា ដូចជាយមកមហាបាដិហារិយ៍ជាដើម។ ពាក្យថា Dubbalārammaṇe បានដល់ ក្នុងអារម្មណ៍មិនថ្លៃថ្លា។ ចំណែកក្នុងទីនេះ...បេ... ពាក្យថា uppādesi នេះ លោកពោលទុកយ៉ាងនោះ ព្រោះមកហើយក្នុងប៉ោរាណដ្ឋកថា ដើម្បីបង្ហាញថា ការញញឹមរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនកើតឡើងដោយអហេតុកសោមនស្សសហគតចិត្តឡើយ។

အဘိဓမ္မဋီကာယံ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၅၆၈) ပန ‘‘အတီတံသာဒီသု အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ ဝတွာ ‘ဣမေဟိ တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တ’န္တိအာဒိဝစနတော (မဟာနိ. ၆၉, ၁၅၆; စူဠနိ. မာဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅; နေတ္တိ. ၁၅; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅; ဝိဘ. မူလဋီ. သုတ္တန္တဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ; ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၁၄၁, ၃၀၅) ‘ဘဂဝတော ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’တိ ဝုတ္တဝစနံ ဝိစာရေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣမိနာ ဟသိတုပ္ပာဒစိတ္တေန ပဝတ္တိယမာနမ္ပိ ဘဂဝတော သိတကရဏံ ပုဗ္ဗေနိဝါသ-အနာဂတံသ-သဗ္ဗညုတညာဏာနံ အနုဝတ္တကတ္တာ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိယေဝါတိ, ဧဝံ ပန ဉာဏာနုပရိဝတ္တိဘာဝေ သတိ န ကောစိ ပါဠိအဋ္ဌကထာနံ ဝိရောဓော. တထာ ဟိ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၆၈) ‘‘တေသံ [Pg.136] ဉာဏာနံ စိဏ္ဏပရိယန္တေ ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝဿဉ္စ ဧတံ ဧဝံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, အညထာ အာဝဇ္ဇနဿပိ ဘဂဝတော ပဝတ္တိ တထာရူပေ ကာလေ န သံယုဇ္ဇေယျ, တဿပိ ဟိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဘာဝဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ, တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဿပိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တံ ဥပပန္နံ ဟောတီ’’တိ, န စ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တေ တံသမုဋ္ဌိတာယ ဝိညတ္တိယာ ကာယကမ္မာဒိဘာဝံ အာပဇ္ဇနဘာဝေါ ဝိဗန္ဓတီတိ တမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ အပ္ပမတ္တကမ္ပီ’’တိ. သတေရိတာ ဝိဇ္ဇုလတာ နာမ သတေရတာဝိဇ္ဇုလတာ. သာ ဟိ ဣတရဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ ခဏဋ္ဌိတိကာ သီဃနိရောဓာ စ န ဟောတိ, အပိစ ခေါ ဒန္ဓနိရောဓာ, တဉ္စ သဗ္ဗကာလံ စတုဒီပိကမဟာမေဃတောဝ နိစ္ဆရတိ တေနာဟ ‘‘စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃမုခတော’’တိ. အယံ ကိရ တာသံ ရသ္မိဝဋ္ဋီနံ ဓမ္မတာ, ယဒိဒံ တိက္ခတ္တုံ သိရဝရံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဒါဌဂ္ဂေသုယေဝ အန္တရဓာနံ.

ចំណែកក្នុងអភិធម្មដីកា (ធម្មសង្គណីមូលដីកា ៥៦៨) ពោលថា «កាលបើពោលដល់ញាណដែលមិនទើសទាក់ក្នុងអតីតកាលជាដើមហើយ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា ”កាយកម្មទាំងអស់របស់ព្រះពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគ ដែលប្រកបដោយធម៌ទាំង ៣ នេះ មានញាណជាប្រធាន ប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណ” ដូច្នេះ ពាក្យដែលពោលថា ”ចិត្តនេះកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ” គួរតែពិចារណា»។ ក្នុងសេចក្ដីនោះ ការធ្វើការញញឹមរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូម្បីដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយហសិតុប្បាទចិត្តនេះ ក៏ឈ្មោះថាប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណពិតប្រាកដ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅតាមបុព្វេនិវាសញ្ញាណ អនាគតំសញ្ញាណ និងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ កាលបើមានសេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណយ៉ាងនេះហើយ ទំនាស់នៃព្រះបាលីនិងអដ្ឋកថាណាមួយក៏មិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងអភិធម្មអដ្ឋកថា ពោលថា «ចិត្តនេះកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការត្រាច់ទៅនៃញាណទាំងឡាយនោះ»។ ហើយសេចក្ដីនេះ ត្រូវតែប្រាថ្នាយ៉ាងនោះជាដាច់ខាត បើមិនដូច្នោះទេ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអាវជ្ជនៈរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងកាលបែបនោះ ក៏មិនសមគួរឡើយ ព្រោះសូម្បីតែអាវជ្ជនៈនោះ ក៏ត្រូវប្រាថ្នាភាពជាគ្រឿងញ៉ាំងវិញ្ញត្តិឱ្យតាំងឡើងដែរ ដូចដែលលោកពោលទុកថា «កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះហើយ ភាពជាគ្រឿងញ៉ាំងវិញ្ញត្តិឱ្យតាំងឡើងនៃមនោទ្វារាវជ្ជនៈ ក៏រមែងសមហេតុផល»។ ហើយកាលបើមានភាពជាគ្រឿងញ៉ាំងវិញ្ញត្តិឱ្យតាំងឡើង ភាពជាកាយកម្មជាដើម ដោយវិញ្ញត្តិដែលតាំងឡើងអំពីចិត្តនោះ ក៏មិនរារាំងឡើយ លោកមានព្រះបន្ទូលសំដៅយកសេចក្ដីនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «evaṃ appamattakampi»។ ពាក្យថា Sateritā vijjulatā គឺ ផ្លេកបន្ទោរដែលប្រកបដោយពន្លឺភ្លឺស្វាង។ ព្រោះថា ផ្លេកបន្ទោរនោះ មិនមែនមានខណៈឋិតនៅខ្លី និងរលត់ទៅលឿន ដូចជាផ្លេកបន្ទោរដទៃឡើយ តែថារលត់ទៅយឺត ហើយផ្លេកបន្ទោរនោះ រមែងចេញមកអំពីមហាមេឃដែលគ្របដណ្ដប់ទ្វីបទាំងបួនគ្រប់កាល ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «cātuddīpikamahāmeghamukhato»។ ឮថា នេះជាធម្មតានៃវង់រស្មីទាំងឡាយនោះ គឺធ្វើប្រទក្សិណព្រះសិរសាដ៏ឧត្តមបីជុំ ហើយក៏បាត់ទៅក្នុងចុងព្រះទាឋាទាំងឡាយនោះឯង។

၂၈၃. ယဒိပိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပာနံ သတသဟဿဉ္စ ပညာပါရမိတာ ပရိဘာဝိတာ, တထာပိ ဣဒါနိ တံ ဗုဒ္ဓန္တရံ တဿာ ပဋိပါဒေတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အပရိပက္ကဉာဏတ္တာ’’တိ. ကာမဉ္စဿ ဉာဏာယ ဣဒါနိပိ ပဋိပါဒေတဗ္ဗတာ အတ္ထိ, ဧဝံ သန္တေပိ နနု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေသု ပသာဒေန သမ္ဘာဝနာယ ဘဝိတဗ္ဗံ တထာ စိရကာလံ ပရိဘာဝိတတ္တာ, ကထံ တတ္ထ ဟီဠနာတိ အာဟ ‘‘ဗြာဟ္မဏကုလေ’’တိအာဒိ. စိရကာလပရိစိတာပိ ဟိ ဂုဏဘာဝနာ အပ္ပကေနပိ အကလျာဏမိတ္တသံသဂ္ဂေန ဝိပရိဝတ္တတိ အညထတ္တံ ဂစ္ဆတိ. တေန မဟာသတ္တောပိ ဇာတိသိဒ္ဓါယံ လဒ္ဓိယံ ဌတွာ ဇာတိသိဒ္ဓေန မာနေန ဧဝမာဟ – ‘‘ကိံ ပန တေန မုဏ္ဍကေန သမဏကေန ဒိဋ္ဌေနာ’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ –

២៨៣. ទោះបីជាបញ្ញាបារមី ត្រូវបានអប់រំអស់បួនអសង្ខេយ្យនិងមួយសែនកប្បក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែក្នុងពេលនេះ ព្រោះតែបញ្ញាបារមីនោះ ត្រូវញ៉ាំងឱ្យសម្រេចក្នុងចន្លោះព្រះពុទ្ធ (ពុទ្ធន្តរៈ) នេះ លោកទើបពោលថា «aparipakkañāṇattā» (ព្រោះញាណមិនទាន់ទុំជោរ)។ ពិតណាស់ សូម្បីក្នុងពេលនេះ ភាពដែលញាណរបស់គាត់ត្រូវញ៉ាំងឱ្យសម្រេច ក៏នៅតែមាន កាលបើដូច្នោះ តើមិនគួរមានសេចក្ដីជ្រះថ្លានិងការគោរពកោតក្រែងក្នុងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយ ព្រោះការអប់រំអស់កាលដ៏យូរយ៉ាងនោះទេឬ? ចុះហេតុអ្វីបានជាមានការមើលងាយក្នុងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះ? លោកទើបពោលថា «brāhmaṇakule» ជាដើម។ ព្រោះថា សូម្បីការអប់រំគុណធម៌ដែលសន្សំទុកអស់កាលដ៏យូរ ក៏រមែងប្រែប្រួលទៅជាផ្សេងបាន ដោយសារការសេពគប់នឹងអកល្យាណមិត្តសូម្បីបន្តិចបន្តួច។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីព្រះមហាសត្វ កាលស្ថិតនៅក្នុងលទ្ធិដែលសម្រេចដោយជាតិកំណើត មានមានះដែលសម្រេចដោយជាតិកំណើត ទើបពោលយ៉ាងនេះថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការជួបនឹងសមណៈក្បាលត្រងោលនោះ?»។ ដូចដែលលោកពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាថា៖

‘‘တသ္မာ အကလျာဏဇနံ, အာသီဝိသမိဝေါရဂံ,အာရကာ ပရိဝဇ္ဇေယျ, ဘူတိကာမော ဝိစက္ခဏော’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၇၀-၁၇၂);

«ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាសេចក្ដីចម្រើន មានប្រាជ្ញា គប្បីវៀរចាកអកល្យាណជន ឱ្យឆ្ងាយ ដូចជាវៀរចាកពស់មានពិសដ៏ពន្លឹក ដូច្នោះឯង»។

နှာနစုဏ္ဏေန သုတ္တေန ကတာ သောတ္တိ, ကုရုဝိန္ဒဂုဠိကာ, သာ ဧဝ သိနာယန္တိ ကာယံ ဝိသောဓေန္တိ ဧတာယာတိ သိနာနံ. တေနာဟ – ‘‘သောတ္တိ သိနာနန္တိ သိနာနတ္ထာယ ကတသောတ္တိ’’န္တိ.

សោត្តិ (កញ្ជើ ឬកញ្ច្រែងតូច) ដែលធ្វើដោយអំបោះលាយដោយលម្អិតម្សៅសម្រាប់ងូតទឹក គឺដុំកុរុវិន្ទៈ (ដុំថ្មខាត់ខ្លួន) ដុំកុរុវិន្ទៈនោះឯង ឈ្មោះថា សិនានៈ (គ្រឿងងូត) ព្រោះពួកជនងូតទឹក គឺជម្រះកាយដោយដុំនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sotti sinānanti sinānatthāya katasotti» (ពាក្យថា sotti sinānaṃ បានដល់ សោត្តិដែលធ្វើឡើងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការងូតទឹក)។

၂၈၄. အရိယပရိဟာရေနာတိ အရိယာနံ ပရိဟာရေန, အနာဂါမီနံ နှာနကာလေ အတ္တနော ကာယဿ ပရိဟာရနိယာမေနာတိ အတ္ထော. အတ္တနော [Pg.137] ဉာဏသမ္ပတ္တိယာ ဝိဘဝသမ္ပတ္တိယာ ပသန္နကာရံ ကာတုံ သက္ခိဿတိ. ဧတဒတ္ထန္တိ ‘‘အဟိတနိဝါရဏံ, ဟိတေ နိယောဇနံ ဗျသနေ ပရိဝဇ္ဇန’’န္တိ ယဒိဒံ, ဧတဒတ္ထံ မိတ္တာ နာမ ဟောန္တိ. ကေစိ ‘‘ယာဝေတ္ထ အဟုပီ’’တိ ပဌန္တိ, တေသံ ယာဝ ဧတ္ထ ကေသဂ္ဂဂဟဏံ တာဝ အယံ နိဗန္ဓော အဟုပီတိ အတ္ထော.

២៨៤. ពាក្យថា Ariyaparihārena សេចក្ដីថា ដោយការរក្សា (ការគ្រប់គ្រង) របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ គឺដោយរបៀបនៃការរក្សាកាយរបស់ខ្លួនក្នុងខណៈងូតទឹករបស់ព្រះអនាគាមីទាំងឡាយ។ នឹងអាចធ្វើការសម្ដែងសេចក្ដីជ្រះថ្លាបាន ដោយញាណសម្បត្តិ និងវិភវសម្បត្តិរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Etadatthaṃ សេចក្ដីថា «ការការពារសេចក្ដីមិនជាប្រយោជន៍ ការដឹកនាំក្នុងសេចក្ដីជាប្រយោជន៍ ការវៀរចាកវិនាសធម៌» នេះឯង ឈ្មោះថា មិត្តទាំងឡាយរមែងមានដើម្បីប្រយោជន៍នេះ។ ជនខ្លះអានថា «yāvettha ahupī» សម្រាប់ជនទាំងនោះ សេចក្ដីថា ការចង (ការចាប់) នេះ មានហើយ ដរាបដល់ការចាប់ចុងសក់ក្នុងទីនេះ។

၂၈၅. သတိပဋိလာဘတ္ထာယာတိ ဗောဓိယာ မဟာဘိနီဟာရံ ကတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရပဋိပဒါယ ပူရဏဘာဝေ သတိယာ ပဋိလာဘတ္ထာယ. ဣဒါနိ တဿ သတုပ္ပာဒနီယကထာယ ပဝတ္တိတာကာရံ သင်္ခေပေနေဝ ဒဿေတုံ ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ န လာမကဋ္ဌာနံ ဩတိဏ္ဏသတ္တောတိ ဣမိနာ မဟာသတ္တဿ ပဏီတာဓိမုတ္တတံ ဒဿေတွာ ဧဝံ ပဏီတာဓိမုတ္တိကဿ ပမာဒကိရိယာ န ယုတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တာဒိသဿ နာမ ပမာဒဝိဟာရော န ယုတ္တော’’တိ အာဟ. တဒါ ဗောဓိသတ္တဿ နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယော တေလပ္ပဒီပေါ ဝိယ ဝိသေသတော နိဗ္ဗတ္တိ, တံ ဒိသွာ ဘဂဝါ တဒနုရူပံ ဓမ္မကထံ ကရောန္တော ‘‘တာဒိသဿ…ပေ… ကထေသီ’’တိ. ပရသမုဒ္ဒဝါသီ ထေရာ အညထာ ဝဒန္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန နာယံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘာရော, ယဒိဒံ ပူရိတပါရမီနံ ဗောဓိသတ္တာနံ တထာ ဓမ္မဒေသနာ တေသံ မဟာဘိနီဟာရသမနန္တရမ္ပိ ဗောဓိသမ္ဘာရဿ သယမ္ဘုဉာဏေနေဝ ပဋိဝိဒိတတ္တာ. တသ္မာ ဗောဓိသတ္တဘာဝပဝေဒနမေဝ တဿ ဘဂဝါ အကာသီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သတိပဋိလာဘတ္ထာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သတိပဋိလာဘတ္ထာယာတိ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဥဇ္ဇလနေ ပါကဋကရသတိပဋိလာဘာယ.

២៨៥. ពាក្យថា Satipaṭilābhatthāya បានដល់ ដើម្បីបានមកវិញនូវសតិ ក្នុងកាលដែលការបំពេញពោធិសម្ភារបដិបទាមានឡើង ដោយការធ្វើមហាភិនីហារដើម្បីពោធិញ្ញាណ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញអាការៈដែលប្រព្រឹត្តទៅនៃកថាដែលញ៉ាំងសតិឱ្យកើតឡើងរបស់គាត់ ដោយសង្ខេប លោកទើបពោលពាក្យថា «tassa hi» ជាដើម។ ក្នុងសេចក្ដីនោះ លោកបង្ហាញនូវភាពមានអធ្យាស្រ័យដ៏ឧត្តមរបស់ព្រះមហាសត្វ ដោយពាក្យថា «សត្វដែលចុះកាន់ឋានៈមិនថោកទាប» ហើយកាលបង្ហាញថា ការធ្វើសេចក្ដីប្រមាទមិនសមគួរដល់បុគ្គលដែលមានអធ្យាស្រ័យដ៏ឧត្តមយ៉ាងនេះឡើយ ទើបពោលថា «tādisassa nāma pamādavihāro na yutto» (ការនៅដោយសេចក្ដីប្រមាទ មិនសមគួរដល់បុគ្គលប្រហែលនោះឡើយ)។ ក្នុងកាលនោះ នេក្ខម្មជ្ឈាស័យ (អធ្យាស្រ័យក្នុងការចេញសង្រួម) របស់ព្រះពោធិសត្វ ក៏កើតឡើងជាពិសេស ដូចជាប្រទីបប្រេង ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញនេក្ខម្មជ្ឈាស័យនោះហើយ កាលទ្រង់ធ្វើធម្មកថាដ៏សមគួរដល់នេក្ខម្មជ្ឈាស័យនោះ ទើបត្រាស់ថា «tādisassa...បេ... kathesi»។ ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលគង់នៅត្រើយសមុទ្រម្ខាង ពោលផ្សេងពីនេះ។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ពោលថា នេះមិនមែនជាភារៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ គឺការសម្ដែងធម៌យ៉ាងនោះដល់ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយដែលបានបំពេញបារមីហើយ ព្រោះពោធិសម្ភារត្រូវបានចាក់ធ្លុះដោយស្វយម្ភូញាណរួចហើយ ក្នុងលំដាប់នៃមហាភិនីហាររបស់ព្រះពោធិសត្វទាំងនោះ។ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់គ្រាន់តែធ្វើការប្រកាសភាពជាព្រះពោធិសត្វរបស់គាត់ប៉ុណ្ណោះ លោកទើបពោលពាក្យថា «satipaṭilābhatthāya» ជាដើម។ ពាក្យថា Satipaṭilābhatthāya បានដល់ ដើម្បីបានមកវិញនូវសតិដែលមានរសច្បាស់លាស់ ក្នុងការរុងរឿងឡើងនៃសម្មាបដិបត្តិ។

၂၈၆. ဉာဏဉှိ ကိလေသဓမ္မဝိဒါလနပဒါလနေဟိ သိင်္ဂံ ဝိယာတိ သိင်္ဂံ. တဉှိ ပဋိပတ္တိယာ ဥပတ္ထမ္ဘိတံ ဥဿိတံ နာမ ဟောတိ, တဒဘာဝေ ပတိတံ နာမ. ကေစိ ပန ဝီရိယံ သိင်္ဂန္တိ ဝဒန္တိ. တသ္မိံ သမ္မပ္ပဓာနဝသေန ပဝတ္တေ ဗာဟိရပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတာပိ မဟာသတ္တာ ဝိသုဒ္ဓါသယာ အပ္ပိစ္ဆတာဒိဂုဏသမင်္ဂိနော ယထာရဟံ ဂန္ထဓုရံ ဝါသဓုရဉ္စ ပရိဗြူဟယန္တာ ဝိဟရန္တိ, ပဂေဝ ဗုဒ္ဓသာသနေ အပ္ပိစ္ဆတာဒီဟီတိ အာဟ ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ ပနာ’’တိအာဒိ. ဝိပဿနံ ဗြူဟေန္တာ သိခါပ္ပတ္တဝိပဿနာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ယာဝ အနုလောမဉာဏံ အာဟစ္စ တိဋ္ဌန္တီ’’တိ, အနုလောမဉာဏတော ဩရမေဝ ဝိပဿနံ ဌပေန္တီတိ အတ္ထော. မဂ္ဂဖလတ္ထံ ဝါယာမံ န ကရောန္တိ ပညာပါရမိတာယ သဗ္ဗညုတညာဏဂဗ္ဘဿ အပရိပုဏ္ဏတ္တာ အပရိပက္ကတ္တာ စ.

២៨៦. ព្រោះថា ញាណប្រៀបដូចជាស្នែង (សិង្គៈ) ព្រោះការទម្លាយនិងកម្ទេចកិលេសធម៌ទាំងឡាយ។ ញាណនោះ កាលបើបដិបត្តិជួយឧបត្ថម្ភហើយ ឈ្មោះថា លើកឡើងខ្ពស់ កាលបើគ្មានការឧបត្ថម្ភនោះទេ ឈ្មោះថា ធ្លាក់ចុះ។ ចំណែកជនខ្លះ ពោលថា វីរិយៈ ជាស្នែង។ កាលបើវីរិយៈនោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសម្មប្បធាន សូម្បីព្រះមហាសត្វទាំងឡាយដែលចូលកាន់បព្វជ្ជាខាងក្រៅ មានអធ្យាស្រ័យដ៏បរិសុទ្ធ ប្រកបដោយគុណធម៌មានសេចក្ដីប្រាថ្នាតិចជាដើម ក៏រមែងញ៉ាំងគន្ថធុរៈនិងវាសធុរៈ (វិបស្សនាធុរៈ) ឱ្យចម្រើនទៅតាមសមគួរ ហើយរស់នៅ នឹងពោលទៅថ្វីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដោយគុណធម៌មានសេចក្ដីប្រាថ្នាតិចជាដើម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «catupārisuddhisīle pana» ជាដើម។ ពួកលោកកាលញ៉ាំងវិបស្សនាឱ្យចម្រើន រមែងជាអ្នកដល់នូវកំពូលនៃវិបស្សនា ដូចដែលលោកពោលថា «yāva anulomañāṇaṃ āhacca tiṭṭhanti» សេចក្ដីថា ពួកលោកតម្កល់វិបស្សនាទុកត្រឹមតែខាងក្រោមអនុលោមញាណប៉ុណ្ណោះ។ ពួកលោកមិនធ្វើសេចក្ដីព្យាយាមដើម្បីមគ្គនិងផលឡើយ ព្រោះសព្វញ្ញុតញ្ញាណគភ៌នៃបញ្ញាបារមី មិនទាន់ពេញលេញ និងមិនទាន់ទុំជោរ។

၂၈၇. ထေရေဟီတိ [Pg.138] ဝုဒ္ဓတရေဟိ. နိဝါသေ သတီတိ ယသ္မိံ ဌာနေ ပဗ္ဗဇိတော, တတ္ထေဝ နိဝါသေ. ဝပ္ပကာလတောတိ သဿာနံ ဝပ္ပကာလတော. ပုဗ္ဗေ ဝိယ တတော ပရံ တိခိဏေန သူရိယသန္တာပေန ပယောဇနံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဝပ္ပကာလေ ဝိတာနံ ဝိယ ဥပရိ ဝတ္ထကိလဉ္ဇံ ဗန္ဓိတွာ’’တိ. ပုဋကေတိ ကလာပေ.

២៨៧. ពាក្យថា Therehi បានដល់ ព្រះថេរៈទាំងឡាយដ៏មានវ័យចាស់ជាង។ ពាក្យថា Nivāse satī សេចក្ដីថា ក្នុងការស្នាក់នៅក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនបានបួសនោះឯង។ ពាក្យថា Vappakālato បានដល់ អំពីកាលជាទីសាបព្រោះនូវសក្ការៈ (ឬគ្រាប់ធញ្ញជាតិ)។ ព្រោះគ្មានប្រយោជន៍ដោយកម្ដៅព្រះអាទិត្យដ៏ខ្លាំងក្លាបន្ទាប់ពីនោះ ដូចកាលពីមុនឡើយ លោកទើបពោលថា «vappakāle vitānaṃ viya upari vatthakilañjaṃ bandhitvā» (ចងកន្ទេលសំពត់ខាងលើ ដូចជាពិដានក្នុងកាលជាទីសាបព្រោះ)។ ពាក្យថា Puṭake បានដល់ ក្នុងកញ្ចប់ (ឬក្នុងបាច់)។

၂၈၈. ပစ္စယသာမဂ္ဂိဟေတုကတ္တာ ဓမ္မပ္ပတ္တိယာ ပဒေသတော ပရိညာဝတ္ထုကာပိ အရိယာ ဥပဋ္ဌိတေ စိတ္တဝိဃာတပစ္စယေ ယဒေတံ နာတိသာဝဇ္ဇံ, တဒေဝံ ဂဏှန္တီတိ အယမေတ္ထ ဓမ္မတာတိ အာဟ – ‘‘အလာဘံ အာရဗ္ဘ စိတ္တညထတ္တ’’န္တိအာဒိ. သောတိ ကိကီ ကာသိရာဇာ. ဗြာဟ္မဏဘတ္တောတိ ဗြာဟ္မဏေသု ဘတ္တော. ဒေဝေတိ ဗြာဟ္မဏေ သန္ဓာယာဟ. ဘူမိဒေဝါတိ တေသံ သမညာ, တဒါ ဗြာဟ္မဏဂရုကော လောကော. တဒါ ဟိ ကဿပေါပိ ဘဂဝါ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. ဓီတု အဝဏ္ဏံ ဝတွာတိ, ‘‘မဟာရာဇ, တဝ ဓီတာ ဗြာဟ္မဏသမယံ ပဟာယ မုဏ္ဍပါသဏ္ဍိကသမယံ ဂဏှီ’’တိအာဒိနာ ရာဇပုတ္တိယာ အဂုဏံ ဝတွာ. ဝရံ ဂဏှိံသု ဉာတကာ. ရဇ္ဇံ နိယျာတေသိ ‘‘မာ မေ ဝစနံ မုသာ အဟောသိ, အဋ္ဌမေ ဒိဝသေ နိဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ.

២៨៨. ព្រោះការសម្រេចធម៌មានបច្ចយសាមគ្គីជាហេតុ សូម្បីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានការកំណត់ដឹងជាវត្ថុដោយចំណែក កាលបើបច្ច័យនៃសេចក្ដីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តប្រាកដឡើង របស់ណាដែលមិនមានទោសច្រើន ពួកលោកក៏កាន់យករបស់នោះយ៉ាងនេះ នេះជាធម្មតាក្នុងរឿងនេះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «alābhaṃ ārabbha cittaññathattaṃ» ជាដើម។ ពាក្យថា So បានដល់ ព្រះបាទកិកីជាស្ដេចកាសី។ ពាក្យថា Brāhmaṇabhatto បានដល់ អ្នកមានសេចក្ដីស្រឡាញ់ក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍។ ពាក្យថា Deve លោកពោលសំដៅយកពួកព្រាហ្មណ៍។ ពាក្យថា Bhūmidevā នេះជាឈ្មោះហៅរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ក្នុងកាលនោះ លោកកោតក្រែងព្រាហ្មណ៍ណាស់។ ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ សូម្បីព្រះកស្សបភគវាក៏ទ្រង់ចាប់បដិសន្ធិក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ដែរ។ ពាក្យថា dhītu avaṇṇaṃ vatvā សេចក្ដីថា និយាយទោសរបស់ព្រះរាជបុត្រីថា «បពិត្រមហារាជ ព្រះរាជបុត្រីរបស់ព្រះអង្គ លះបង់ព្រាហ្មណសម័យ ហើយកាន់យកសម័យរបស់ពួកសមណៈក្បាលត្រងោលហើយ» ជាដើម។ ពួកញាតិបានទទួលយកពរហើយ។ ទ្រង់ប្រគល់រាជសម្បត្តិឱ្យ ដោយព្រះតម្រិះថា «ពាក្យរបស់អញកុំបីជាពាក្យកុហកឡើយ អញនឹងបង្ក្រាបក្នុងថ្ងៃទីប្រាំបី»។

ပါဝနအသ္မနယနဝသေန သမ္မာ ပါဝီကတတ္တာ ပရိသုဒ္ဓတဏ္ဍုလာနိ. ပါဠိယံ တဏ္ဍုလပဋိဘသ္တာနီတိ တဏ္ဍုလခဏ္ဍာနိ. မုဂ္ဂပဋိဘသ္တကဠာယပဋိဘသ္တေသုပိ ဧသေဝ နယော.

អង្ករដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះការធ្វើឱ្យស្អាតល្អ ដោយអំណាចនៃការរែងនិងការរើសយកគ្រួសចេញ។ ក្នុងព្រះបាលី ពាក្យថា taṇḍulapaṭibhastāni បានដល់ ចុងអង្ករ (ឬបំណែកអង្ករ)។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា muggapaṭibhasta (ចុងសណ្ដែកបាយ) និង kaḷāyapaṭibhasta (ចុងសណ្ដែកសៀង) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

၂၈၉. ကော နု ခေါတိ ဘုမ္မတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ – ‘‘ကုဟိံ နု ခေါ’’တိ ပါရိပူရိံ ယောဇီယန္တိ ဗျဉ္ဇနဘောဇနာနိ ဧတ္ထာတိ ပရိယောဂေါ, တတော ပရိယောဂါ. တေနာဟ ‘‘သူပဘာဇနတော’’တိ. သညံ ဒတွာတိ ဝုတ္တံ သဗ္ဗံ အာစိက္ခိတွာ တုမှာကံ အတ္ထာယ သမ္ပာဒေတွာ နိက္ခိတ္တော ဥပဋ္ဌာကောတိ ဘဂဝတော အာရောစေထာတိ သညံ ဒတွာ. အတိဝိဿတ္ထောတိ အတိဝိယ ဝိဿတ္ထော. ပဉ္စဝဏ္ဏာတိ ခုဒ္ဒိကာဒိဝသေန ပဉ္စပ္ပကာရာ.

២៨៩. ពាក្យថា Ko nu kho នេះជាបច្ចត្តវចនៈក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «kuhiṃ nu kho» (ក្នុងទីណាណ៎)។ ភាជន៍ជាទីដាក់បញ្ចូលនូវសម្លនិងភោជនឱ្យពេញលេញក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា បរិយោគៈ អំពីបរិយោគៈនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sūpabhājanato» (អំពីភាជន៍សម្ល)។ ពាក្យថា saññaṃ datvā សេចក្ដីថា ប្រាប់សេចក្ដីទាំងអស់ដែលពោលហើយនោះថា «សូមព្រះអង្គក្រាបបង្គំទូលព្រះដ៏មានព្រះភាគថា ឧបដ្ឋាកបានចាត់ចែងទុកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះអង្គទាំងឡាយហើយដាក់ទុក» ដូច្នេះ គឺការឱ្យសញ្ញា។ ពាក្យថា Ativissattho បានដល់ ស្និទ្ធស្នាលក្រៃលែង។ ពាក្យថា Pañcavaṇṇā បានដល់ មានប្រាំប្រការ ដោយអំណាចនៃឃ្មុំតូចជាដើម។

၂၉၀. ကိန္တိ နိဿက္ကေ ပစ္စတ္တဝစနံ, ကသ္မာတိ အတ္ထော? ဓမ္မိကောတိ ဣမိနာ အာဂမနသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ[Pg.139]. ဘိက္ခူနံ ပတ္တေ ဘတ္တသဒိသောတိ ဣမိနာ ဥပါသကေန သတ္ထု ပရိစ္စတ္တဘာဝံ တတ္ထ သတ္ထုနော စ အပရိသင်္ကတံ ဒဿေတိ. သိက္ခာပဒဝေလာ နာမ နတ္ထီတိ ဓမ္မဿာမိဘာဝတော သိက္ခာပဒမရိယာဒါ နာမ နတ္ထိ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇေ, ပကတိဝဇ္ဇေ ပန သေတုဃာတော ဧဝ.

២៩០. ពាក្យថា កិន្តិ (ដូចម្តេច) នេះ ជាបច្ចត្តវចនៈ (បឋមវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថនៃនិស្សក្កៈ (បញ្ចមីវិភត្តិ) មានសេចក្តីថា កស្មា (ព្រោះហេតុអ្វី)? ពាក្យថា ធម្មិកោ (អ្នកមានធម៌) នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពស្អាតស្អំនៃអាគមៈ (ការបានមក)។ ពាក្យថា ភិក្ខូនំ បត្តេ ភត្តសទិសោ (ដូចជាភត្តក្នុងបាត្ររបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ) នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពដែលឧបាសកលះបង់ថ្វាយព្រះសាស្តា និងភាពដែលព្រះសាស្តាមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងភត្តនោះ។ ពាក្យថា សិក្ខាបទវេលា នាម នត្ថិ (ឈ្មោះថា វេលានៃសិក្ខាបទ មិនមានឡើយ) គឺព្រោះភាពជាព្រះធម្មសាមី ឈ្មោះថាព្រំដែននៃសិក្ខាបទ មិនមានឡើយ ក្នុងបណ្ណត្តិវជ្ជៈ (ទោសដែលកើតឡើងព្រោះការបញ្ញត្តិ) ប៉ុន្តែក្នុងបកតិវជ្ជៈ (ទោសដែលមានដោយប្រក្រតី) គឺមានការកាត់ផ្តាច់ (ការហាមឃាត់) តែម្តង។

၂၉၁. ဆဒနဋ္ဌာနေ ယဒါကာသံ, တဒေဝ တဿ ဂေဟဿ ဆဒနန္တိ အာကာသစ္ဆဒနံ. ပကတိယာ ဥတုဖရဏမေဝါတိ ဆာဒိတေ ယာဒိသံ ဥတု, ဆဒနေ ဥတ္တိဏဘာဝေပိ တမှိ ဂေဟေ တာဒိသမေဝ ဥတုဖရဏံ အဟောသိ. တေသံယေဝါတိ တေသံ ဃဋိကာရဿ မာတာပိတူနံ ဧဝ.

២៩១. អាកាសណាដែលមាននៅក្នុងកន្លែងដំបូល អាកាសនោះឯងជាដំបូលនៃផ្ទះនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អាកាសច្ឆទនៈ (មានអាកាសជាដំបូល)។ ពាក្យថា បកតិយា ឧតុផរណមេវ (ការផ្សាយទៅនៃឧតុដោយប្រក្រតីប៉ុណ្ណោះ) គឺកាលដែលប្រក់ហើយ ឧតុមានសភាពយ៉ាងណា ទោះបីកាលដែលស្បូវដំបូលត្រូវបានរុះរើចេញហើយក៏ដោយ ការផ្សាយទៅនៃឧតុក្នុងផ្ទះនោះ ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា តេសំយេវ គឺរបស់មាតាបិតារបស់ឃដិការៈទាំងឡាយនោះឯង។

၂၉၂. ‘‘စတဿော မုဋ္ဌိယော ဧကော ကုဍုဝေါ, စတ္တာရော ကုဍုဝါ ဧကော ပတ္ထော, စတ္တာရော ပတ္ထာ ဧကော အာဠှကော, စတ္တာရော အာဠှကာ ဧကံ ဒေါဏံ, စတ္တာရိ ဒေါဏာနိ ဧကာ မာနိကာ, စတဿော မာနိကာ ဧကာ ခါရီ, ဝီသတိ ခါရိကာ ဧကော ဝါဟောတိ တဒေဝ ဧကသကဋ’’န္တိ သုတ္တနိပါတဋ္ဌကထာဒီသု (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၆၆၂) ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန ‘‘ဒွေ သကဋာနိ ဧကော ဝါဟော’’တိ ဝုတ္တံ. တေလဖာဏိတာဒိန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သပ္ပိအာဒိံ မရိစာဒိကဋုကဘဏ္ဍဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. နာဟံ ရညာ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော, ကုတော ပရိပ္ဖဿောတိ အဓိပ္ပာယော. နစ္စိတွာတိ နစ္စံ ဒတွာ.

២៩២. ក្នុងអដ្ឋកថាសុត្តនិបាតជាដើម លោកពោលទុកថា «៤ ក្តាប់ដៃ ជា ១ កុឌុវៈ, ៤ កុឌុវៈ ជា ១ បត្ថៈ, ៤ បត្ថៈ ជា ១ អាឡ្ហកៈ, ៤ អាឡ្ហកៈ ជា ១ ទោណៈ, ៤ ទោណៈ ជា ១ មានិកា, ៤ មានិកា ជា ១ ខារី, ២០ ខារី ជា ១ វាហៈ វាហៈនោះឯង ស្មើនឹង ១ រទេះ» ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថានេះ លោកពោលថា «២ រទេះ ជា ១ វាហៈ»។ ពាក្យថា តេលផាណិតាទិ (ប្រេង និងទឹកអំពៅជាដើម) ម៉ាត់ថា អាទិ (ជាដើម) នេះ រួមបញ្ចូលទាំងទឹកដោះថ្លាជាដើម និងគ្រឿងហឹរមានម្ទេសជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយថា «ខ្ញុំមិនដែលត្រូវបានព្រះរាជាធ្លាប់ឃើញពីមុនមកទេ តើនឹងមានការស្ទាបអង្អែល (ការស្និទ្ធស្នាល) ពីណា?»។ ពាក្យថា នច្ចិត្វា គឺការសម្តែងនូវការរាំ។

ဃဋိကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

សេចក្តីពន្យល់អត្ថដ៏លម្អិត (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថាឃដិការសូត្រ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

၂. ရဋ္ဌပါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. សេចក្តីពន្យល់អដ្ឋកថារដ្ឋបាលសូត្រ (រដ្ឋបាលសូត្រវណ្ណនា)

၂၉၃. ထူလမေဝ ထုလ္လံ, ထုလ္လာ ဝိပုလာ မဟန္တာ ကောဋ္ဌာ ဇာတာ ဣမဿာတိ ထုလ္လကောဋ္ဌိကန္တိ ဩဒနပူပပဟူတဝသေန လဒ္ဓနာမော နိဂမော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ထုလ္လကောဋ္ဌန္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. တေန ပါဠိယံ ဣက-သဒ္ဒေန ပဒဝဍ္ဎနံ ကတန္တိ ဒဿေတိ.

២៩៣. ពាក្យថា ធុល្លៈ គឺ ធូលៈ (ធំ, ក្រាស់)។ ជង្រុកទាំងឡាយដ៏ធំទូលាយ កើតមានដល់និគមនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ធុល្លកោដ្ឋិកៈ គឺជានិគមដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រោះភាពសម្បូរបែបដោយបាយ និងនំ។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលអត្ថថា ធុល្លកោដ្ឋៈ។ ដោយហេតុនោះ លោកបង្ហាញថា ក្នុងបាលីមានការធ្វើសេចក្តីឲ្យចម្រើនឡើងនៃបទ ដោយ ឥក-បច្ច័យ។

၂၉၄. ရဋ္ဌပါလောတိ ဣဒံ တဿ ကုလပုတ္တဿ နာမံ. ပဝေဏိဝသေန အာဂတကုလဝံသာနုဂတန္တိ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ ဒဿေတုံ ‘‘ကသ္မာ ရဋ္ဌပါလော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သန္ဓာရေတုန္တိ ဝိနာသနတော ပုဗ္ဗေ ယာဒိသံ, တထေဝ သမ္မဒေဝ ဓာရေတုံ သမတ္ထော. သဒ္ဓါတိ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ သမ္ပန္နာ. သာမဏေရံ ဒိသွာတိ သိက္ခာကာမတာယ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိယမာနံ ဒိသွာ.

២៩៤. ពាក្យថា រដ្ឋបាល នេះ ជាឈ្មោះរបស់កុលបុត្រនោះ។ ដើម្បីបង្ហាញតាំងពីការកើតឡើងមកថា ជាឈ្មោះដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់វង្សត្រកូលដែលមកតាមប្រពៃណី ទើបលោកពោលពាក្យថា កស្មា រដ្ឋបាលោ (ហេតុអ្វីទើបឈ្មោះថារដ្ឋបាល) ជាដើម។ ពាក្យថា សន្ធារេតុំ (ដើម្បីទ្រទ្រង់ទុក) គឺមុននឹងវិនាស សភាពយ៉ាងណា ក៏អាចទ្រទ្រង់ទុកយ៉ាងនោះបានដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា សទ្ធា គឺប្រកបដោយសទ្ធាជឿកម្មនិងផលនៃកម្ម។ ពាក្យថា សាមណេរំ ទិស្វា (ឃើញសាមណេរ) គឺឃើញសាមណេរដែលត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរ (ឯតទគ្គៈ) ព្រោះភាពជាអ្នកស្រឡាញ់ការសិក្សា។

သဟ [Pg.140] ရညာတိ သရာဇိကံ, ရညာ သဒ္ဓိံ ရာဇပရိသံ. စာတုဝဏ္ဏန္တိ ဗြာဟ္မဏာဒိစတုဝဏ္ဏသမုဒါယံ. ပေါသေတုန္တိ ဝဒ္ဓေတုံ ဒါနာဒီဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ သင်္ဂဏှိတုံ. ယံ ကုလံ. ပဟောဿတီတိ သက္ခိဿတိ.

ពាក្យថា សរាជិកំ គឺ ជាមួយព្រះរាជា គឺរាជបរិស័ទរួមជាមួយព្រះរាជា។ ពាក្យថា ចាតុវណ្ណំ គឺប្រជុំនៃវណ្ណៈទាំង ៤ មានព្រាហ្មណ៍ជាដើម។ ពាក្យថា បោសេតុំ (ដើម្បីចិញ្ចឹម) គឺដើម្បីឲ្យចម្រើនឡើង ដើម្បីសង្គ្រោះដោយសង្គហវត្ថុទាំងឡាយមានទានជាដើម។ បទថា យំ កុលំ (ត្រកូលណា)។ ពាក្យថា បហុស្សតិ គឺ នឹងអាច។

တေန တေန မေ ဥပပရိက္ခတောတိ ‘‘ကာမာ နာမေတေ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ, အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၄; ပါစိ. ၄၁၇; မဟာနိ. ၃, ၆) စ အာဒိနာ ယေန ယေန အာကာရေန ကာမေသု အာဒီနဝံ ဩကာရံ သံကိလေသံ, တဗ္ဗိပရိယာယတော နေက္ခမ္မေ အာနိသံသံ ဂုဏံ ပကာသေန္တံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, တေန တေန ပကာရေန ဥပပရိက္ခတော ဝီမံသန္တဿ မယှံ ဧဝံ ဟောတိ ဧဝံ ဥပဋ္ဌာတိ. သိက္ခတ္တယဗြဟ္မစရိယန္တိ အဓိသီလာဒိသိက္ခတ္တယသင်္ဂဟံ သေဋ္ဌစရိယံ. အခဏ္ဍာဒိဘာဝါပါဒနေန အခဏ္ဍံ လက္ခဏဝစနဉှေတံ. ကဉ္စိပိ သိက္ခေကဒေသံ အသေသေတွာ ဧကန္တေနေဝ ပရိပူရေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ. စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တမ္ပိ သံကိလေသမလံ အနုပ္ပာဒေတွာ အစ္စန္တမေဝ ဝိသုဒ္ဓံ ကတွာ ပရိဟရိတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိသုဒ္ဓံ. တတော ဧဝ သင်္ခံ ဝိယ လိခိတန္တိ သင်္ခလိခိတံ. တေနာဟ ‘‘လိခိတသင်္ခသဒိသ’’န္တိ. ဒါဌိကာပိ မဿုဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟေတွာ ‘‘မဿု’’တွေဝ ဝုတ္တံ, ဥတ္တရာဓရမဿုန္တိ အတ္ထော. ကသာယေန ရတ္တာနိ ကာသာယာနိ. အနနုညာတံ ပုတ္တံ န ပဗ္ဗာဇေတိ ‘‘မာတာပိတူနံ လောကိယမဟာဇနဿ စိတ္တညထတ္တံ မာ ဟောတူ’’တိ. တထာ ဟိ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ တထာ ဝရော ဒိန္နော.

ពាក្យថា តេន តេន មេ ឧបបរិក្ខតោ (កាលដែលខ្ញុំពិចារណាដោយហេតុនោះៗ) គឺខ្ញុំដឹងច្បាស់នូវធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែង បង្ហាញនូវទោស ភាពថោកទាប និងសេចក្តីសៅហ្មងក្នុងកាមទាំងឡាយ ដោយអាការៈនោះៗ ជាដើមថា «កាមទាំងឡាយនេះ មិនទៀង ជាទុក្ខ មានសេចក្តីប្រែប្រួលជាធម្មតា ប្រៀបដូចជាកំទេចឆ្អឹង» និងបង្ហាញនូវអានិសង្សនិងគុណក្នុងនេក្ខម្មៈ ដោយការផ្ទុយពីកាមនោះ កាលដែលខ្ញុំពិចារណា ត្រិះរិះដោយប្រការនោះៗ តែងមានសេចក្តីយល់យ៉ាងនេះ តែងប្រាកដយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយំ គឺការប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរ ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខាទាំង ៣ មានអធិសីលជាដើម។ ពាក្យថា អខណ្ឌៈ (មិនដាច់) នេះ ជាពាក្យសម្តែងលក្ខណៈ ដោយការធ្វើមិនឲ្យដាច់ជាដើម。 ពាក្យថា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ (ពេញបរិបូណ៌តែម៉្យាង) គឺព្រោះត្រូវបំពេញឲ្យបរិបូណ៌តែម៉្យាង ដោយមិនឲ្យសេសសល់ចំណែកនៃសិក្ខាណាមួយឡើយ។ ពាក្យថា ឯកន្តបរិសុទ្ធំ (ស្អាតបរិសុទ្ធតែម៉្យាង) គឺព្រោះត្រូវរក្សាទុកដោយធ្វើឲ្យស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែង ដោយមិនឲ្យកើតឡើងសូម្បីតែមន្ទិលគឺសេចក្តីសៅហ្មងត្រឹមតែចិត្តុប្បាទ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា សង្ខលិខិតៈ គឺដូចជាសង្ខដែលគេខាត់ហើយ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រៀបដូចជាសង្ខដែលគេខាត់ហើយ»។ សូម្បីតែពុកចង្ការ លោកក៏រួមបញ្ចូលក្នុងពាក្យថា ពុកមាត់ ដែរ ទើបពោលត្រឹមតែថា «ពុកមាត់» មានន័យថា ពុកមាត់ខាងលើនិងពុកចង្ការខាងក្រោម។ គ្រឿងជ្រលក់ដែលជ្រលក់ដោយទឹកអវលិខិត (ទឹកជ្រលក់) ឈ្មោះថា កាសាយៈ (សំពត់ជ្រលក់ទឹកអវលិខិត)។ ព្រះអង្គមិនទ្រង់អនុញ្ញាតឲ្យបួសនូវបុត្រដែលមាតាបិតាមិនទាន់អនុញ្ញាតឡើយ ដោយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កុំឲ្យមានការប្រែប្រួលចិត្តរបស់មាតាបិតានិងមហាជនក្នុងលោកឡើយ»។ ព្រោះថា ព្រះពរយ៉ាងនោះ ព្រះអង្គបានប្រោសប្រទានដល់ព្រះបាទសុទ្ធោទនមហារាជហើយ។

၂၉၅. ပိယာယိတဗ္ဗတော ပိယောတိ အာဟ ‘‘ပီတိဇနကော’’တိ. မနဿ အပ္ပာယနတော မနာပေါတိ အာဟ ‘‘မနဝဍ္ဎနကော’’တိ. သုခေဓိတော တရုဏဒါရကကာလေ. တတော ပရဉ္စ သပ္ပိခီရာဒိသာဒုရသမနုညဘောဇနာဒိအာဟာရသမ္ပတ္တိယာ သုခပရိဘတော. အထ ဝါ ဒဠှဘတ္တိကဓာတိဇနာဒိပရိဇနသမ္ပတ္တိယာ စေဝ ပရိစ္ဆဒသမ္ပတ္တိယာ စ ဥဠာရပဏီတသုခပစ္စယူပဟာရေဟိ စ သုခေဓိတော, အကိစ္ဆေနေဝ ဒုက္ခပ္ပစ္စယဝိနောဒနေန သုခပရိဘတော. အဇ္ဈတ္တိကင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ ဝါ သုခေဓိတော, ဗာဟိရင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ သုခပရိဘတော. ကဿစီတိ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ, ကိဉ္စီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. တထာ ဟိ ‘‘အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ကလဘာဂံ ဒုက္ခဿ န ဇာနာသီ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဧဝံ သန္တေတိ နနု မယံ ရဋ္ဌပါလ မရဏာဒီသု ကေနစိ ဥပါယေန အပ္ပတီကာရေန မရဏေနပိ တယာ အကာမကာပိ [Pg.141] ဝိနာ ဘဝိဿာမ, ဧဝံ သတိ. ယေနာတိ ယေန ကာရဏေန. ကိံ ပနာတိ ဧတ္ထ ကိန္တိ ကာရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကေန ပန ကာရဏေနာ’’တိ.

២៩៥. ព្រោះជាទីស្រឡាញ់ ទើបឈ្មោះថា បិយៈ (ជាទីស្រឡាញ់) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អ្នកធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីរីករាយ»។ ព្រោះធ្វើចិត្តឲ្យពេញចិត្ត ទើបឈ្មោះថា មនាបៈ (ជាទីគាប់ចិត្ត) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អ្នកធ្វើឲ្យចម្រើនចិត្ត»។ ពាក្យថា សុខេធិតោ (អ្នកដែលគេចិញ្ចឹមមកដោយសុខ) គឺក្នុងកាលជាកុមារតូច។ ហើយតាំងពីនោះមក ក៏ជាអ្នកបរិភោគដោយសុខ ព្រោះភាពសម្បូរបែបនៃអាហារមានភោជនដ៏មានរសឆ្ងាញ់ពិសា មានទឹកដោះថ្លានិងទឹកដោះស្រស់ជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា សុខេធិតោ ព្រោះភាពសម្បូរបែបនៃបរិវារជនមានមេដោះដែលមានជំនឿមាំមួនជាដើម និងភាពសម្បូរបែបនៃគ្រឿងប្រើប្រាស់ និងការឧបត្ថម្ភដោយបច្ច័យជាសុខដ៏ថ្លៃថ្លានិងសម្រិតសម្រាំង, ឈ្មោះថា សុខបរិភតោ (អ្នកបរិភោគដោយសុខ) ព្រោះការកំចាត់បង់នូវហេតុនៃទុក្ខបានដោយងាយស្រួល។ ឬមួយ ឈ្មោះថា សុខេធិតោ ព្រោះភាពសម្បូរបែបនៃអវយវៈខាងក្នុង, ឈ្មោះថា សុខបរិភតោ ព្រោះភាពសម្បូរបែបនៃអវយវៈខាងក្រៅ។ ពាក្យថា កស្សចិ នេះ ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) មានន័យថា កិញ្ចិ (បន្តិចបន្តួច) ឬក៏បាឋៈមានយ៉ាងនេះឯង។ ព្រោះថា លោកពោលអត្ថទុកថា «សូម្បីតែចំណែកបន្តិចបន្តួចនៃទុក្ខ ក៏អ្នកមិនដែលស្គាល់ឡើយ»។ ពាក្យថា ឯវំ សន្តិ (កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ) គឺ ម្នាលរដ្ឋបាល យើងនឹងត្រូវព្រាត់ប្រាសពីអ្នក ទោះបីមិនចង់ក៏ដោយ ដោយសារសេចក្តីស្លាប់ជាដើម ដែលមិនអាចការពារបានដោយឧបាយណាមួយឡើយ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា យេន គឺ ព្រោះហេតុណា។ ពាក្យថា កិំ បន ក្នុងពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ពាក្យថា កិំ នេះ ជាបច្ចត្តវចនៈ (បឋមវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថនៃហេតុ ទើបពោលថា «ចុះព្រោះហេតុអ្វី?»។

၂၉၆. ပရိစာရေဟီတိ ပရိတော တတ္ထ တတ္ထ ယထာသကံ ဝိသယေသု စာရေဟိ. တေနာဟ ‘‘ဣတော စိတော စ ဥပနေဟီ’’တိ. ပရိစာရေဟီတိ ဝါ သုခူပကရဏေဟိ အတ္တာနံ ပရိစာရေဟိ, အတ္တနော ပရိစရဏံ ကာရေဟိ. တထာဘူတော စ ယသ္မာ လဠန္တော ကီဠန္တော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘လဠာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိစ္စဒါနံ ဒါနံ နာမ, ဥပေါသထဒိဝသာဒီသု ဒါတဗ္ဗံ အတိရေကဒါနံ ပဒါနံ နာမ. ပဝေဏီရက္ခဏဝသေန ဝါ ဒီယမာနံ ဒါနံ နာမ, အတ္တနာဝ ပဋ္ဌပေတွာ ဒီယမာနံ ပဒါနံ နာမ. ပစုရဇနသာဓာရဏံ ဝါ နာတိဥဠာရံ ဒါနံ နာမ, အနညသာဓာရဏံ အတိဥဠာရံ ပဒါနံ နာမ. ဥဒ္ဒဿေတဗ္ဗာတိ ဥဒ္ဓံ ဒဿေတဗ္ဗာ. ကုတော ဥဒ္ဓံ တေ ဒဿေတဗ္ဗာ? ပဗ္ဗဇိတတော ဥဒ္ဓံ အတ္တာနံ မာတာပိတရော ဒဿေတဗ္ဗာ, တေနာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ.

២៩៦. ពាក្យថា បរិចារេហិ (ចូរត្រេកត្រអាលចុះ) គឺចូរញ៉ាំងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយឲ្យត្រេកត្រអាលក្នុងអារម្មណ៍ជារបស់ខ្លួនៗ ក្នុងទីនោះៗ ជុំវិញខ្លួន។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ចូរនាំមកនូវអារម្មណ៍ពីនេះពីនោះចុះ»។ ឬមួយ ពាក្យថា បរិចារេហិ គឺចូរញ៉ាំងខ្លួនឲ្យត្រេកត្រអាលដោយគ្រឿងឧបភោគជាសុខទាំងឡាយ ចូរធ្វើការបម្រើខ្លួនឯងចុះ។ ហើយព្រោះបុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកលេងសប្បាយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា លឡា (ចូរលេងសប្បាយចុះ) ជាដើម។ ទានដែលត្រូវឲ្យជាប្រចាំ ឈ្មោះថា ទាន, ទានដ៏លើសលប់ដែលត្រូវឲ្យក្នុងថ្ងៃឧបោសថជាដើម ឈ្មោះថា បទាន។ ឬមួយ ទានដែលលោកឲ្យដោយអំណាចនៃការរក្សាប្រពៃណី ឈ្មោះថា ទាន, ទានដែលខ្លួនឯងផ្តើមបង្កើតឡើងហើយឲ្យ ឈ្មោះថា បទាន។ ឬមួយ ទានដែលទូទៅដល់ជនច្រើនគ្នា មិនសូវថ្លៃថ្លាប៉ុន្មាន ឈ្មោះថា ទាន, ទានដែលមិនទូទៅដល់អ្នកដទៃ ថ្លៃថ្លាវិសេសវិសាល ឈ្មោះថា បទាន។ ពាក្យថា ឧទ្ទស្សេតព្វា គឺ គប្បីបង្ហាញខាងលើ។ តើគប្បីបង្ហាញខ្លួនដល់អ្នកណាខាងលើ? គឺមាតាបិតាគប្បីបង្ហាញខ្លួនដល់កូនដែលបួសហើយខាងលើ ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា យថា (យ៉ាងណា) ជាដើម។

၂၉၉. ဗလံ ဂဟေတွာတိ ဧတ္ထ ဗလဂ္ဂဟဏံ နာမ ကာယဗလဿ ဥပ္ပာဒနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ကာယဗလံ ဇနေတွာ’’တိ. ဧဝံ ဝိဟရန္တောတိ ယထာ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ ဧဝံ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော ဝိဟရန္တော. တသ္မာတိ ယသ္မာ နေယျော, န ဥဂ္ဃဋိတညူ, န စ ဝိပဉ္စိတညူ, တသ္မာ. စိရေန ပဗ္ဗဇိတော ဒွါဒသမေ ဝဿေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘န စိရဿေဝါ’’တိ, တံ သဋ္ဌိ ဝဿာနိ တတော အဓိကမ္ပိ ဝိပဿနာပရိဝါသံ ဝသန္တေ ဥပါဒါယ ဝုတ္တံ.

២៩៩. ពាក្យថា ពលំ គហេត្វា (យកកម្លាំង) ក្នុងពាក្យនេះ ការយកកម្លាំង គឺការធ្វើកម្លាំងកាយឲ្យកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ញ៉ាំងកម្លាំងកាយឲ្យកើតឡើង»។ ពាក្យថា ឯវំ វិហរន្តោ (កាលបើនៅយ៉ាងនេះ) គឺកាលដែលនៅម្នាក់ឯង ឆ្ងាយពីពួក មិនប្រហែសធ្វេស ដូចដែលពោលទុកក្នុងបាលី។ ពាក្យថា តស្មា (ព្រោះហេតុនោះ) គឺព្រោះលោកជាជនដែលត្រូវណែនាំ (នេយ្យបុគ្គល) មិនមែនជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ ឬវិបជិតញ្ញូឡើយ ព្រោះហេតុនោះ។ លោកបួសអស់កាលយូរ ទើបបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងឆ្នាំទី ១២។ ចំណែកឯពាក្យដែលពោលក្នុងបាលីថា «មិនយូរប៉ុន្មានឡើយ» នោះ លោកពោលដោយប្រៀបធៀបទៅនឹងអ្នកដែលនៅចម្រើនវិបស្សនាអស់ ៦០ ឆ្នាំ ឬច្រើនជាងនោះទៅទៀត។

သတ္တဒွါရကောဋ္ဌကဿာတိ သတ္တဂဗ္ဘန္တရဒွါရကောဋ္ဌကသီသေန ဂဗ္ဘန္တရာနိ ဝဒတိ. ပဟရာပေတီတိ ဝယောဝုဍ္ဎာနုရူပံ ကပ္ပာပနာဒိနာ အလင်္ကာရာပေတိ. အန္တောဇာတတာယ ဉာတိသဒိသီ ဒါသီ ဉာတိဒါသီ. ပူတိဘာဝေနေဝ လက္ခိတဗ္ဗော ဒေါသော ဝါ အဘိဒေါသော, သောဝ အာဘိဒေါသိကော, အဘိဒေါသံ ဝါ ပစ္စူသကာလံ ဂတော ပတ္တော အတိက္ကန္တောတိ အာဘိဒေါသိကော. တေနာဟ ‘‘ဧကရတ္တာတိက္ကန္တဿာ’’တိအာဒိ. အပရိဘောဂါရဟော ပူတိဘူတဘာဝေန. အရိယဝေါဟာရေနာတိ အရိယသမုဒါစာရေန. အရိယာ ဟိ မာတုဂါမံ ဘဂိနိဝါဒေန သမုဒါစရန္တိ. နိဿဋ္ဌပရိဂ္ဂဟန္တိ ပရိစ္စတ္တာလယံ. ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ နိရပေက္ခဘာဝတော ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန ဝိသေသတော အပရိဘောဂါရဟတ္တာဝ ဝတ္ထုနော. နိမီယတိ သညာယတီတိ နိမိတ္တံ, တထာသလ္လက္ခိတော အာကာရောတိ အာဟ ‘‘အာကာရံ အဂ္ဂဟေသီ’’တိ.

ពាក្យថា សត្តទ្វារកោដ្ឋកស្ស (នៃខ្លោងទ្វារ ៧ ជាន់) គឺលោកពោលសំដៅដល់បន្ទប់ខាងក្នុង ដោយក្បាលខ្លោងទ្វារនៃបន្ទប់ខាងក្នុងទាំង ៧។ ពាក្យថា បហរាបេតិ (ឲ្យវាយ, ឲ្យកាត់) គឺឲ្យតុបតែងដោយការកាត់សក់ជាដើម ឲ្យសមស្របតាមវ័យដែលចម្រើនឡើង។ នាងទាសីដែលដូចជាញាតិ ព្រោះកើតនៅក្នុងផ្ទះ ឈ្មោះថា ញាតិទាសី។ ទោសដែលត្រូវដឹងដោយភាពស្អុយរលួយ ឈ្មោះថា អភិទោសៈ, អភិទោសៈនោះឯង ឈ្មោះថា អាភិទោសិកៈ ឬមួយ អាហារដែលទៅដល់ សម្រេច ឬកន្លងហួសនូវវេលាជិតភ្លឺ ឈ្មោះថា អាភិទោសិកៈ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «នៃអាហារដែលកន្លងហួសមួយរាត្រីហើយ» ជាដើម។ ជាអាហារដែលមិនគួរប្រើប្រាស់ ព្រោះភាពជាអាហារស្អុយរលួយ។ ពាក្យថា អរិយវោហារេន គឺដោយការប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរ។ ព្រោះថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ តែងហៅរកមាតុគាមដោយពាក្យថា ប្អូនស្រី ឬបងស្រី។ ពាក្យថា និស្សដ្ឋបរិគ្គហំ គឺមានសេចក្តីអាល័យលះបង់ហើយ។ ពាក្យថា វត្ដុំ វដ្ដតិ (គួរដើម្បីពោល) គឺលោកពោលដោយភាពមិនមានសេចក្តីអាល័យ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ពិសេសគឺព្រោះភាពជាវត្ថុដែលមិនគួរប្រើប្រាស់ប៉ុណ្ណោះ។ អ្វីដែលគេដឹងបាន ស្គាល់បាន ឈ្មោះថា និមិត្ត គឺអាការៈដែលកំណត់ចំណាំបានយ៉ាងនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បានកាន់យកនូវអាការៈ»។

၃၀၀. ဃရံ [Pg.142] ပဝိသိတွာတိ ဂေဟသာမိနိယာ နိသီဒိတဗ္ဗဋ္ဌာနဘူတံ အန္တောဂေဟံ ပဝိသိတွာ. အာလပနေတိ ဒါသိဇနဿ အာလပနေ. ဗဟိ နိက္ခမန္တာတိ ယထာဝုတ္တအန္တောဂေဟတော ဗဟိ နိက္ခမန္တိယော. ဃရေသု သာလာ ဟောန္တီတိ ဃရေသု ဧကမန္တေ ဘောဇနသာလာ ဟောန္တိ ပါကာရပရိက္ခိတ္တာ သုသံဝိဟိတဒွါရဗန္ဓာ သုသမ္မဋ္ဌဝါလိကင်္ဂဏာ.

៣០០. ពាក្យថា ឃរំ បវិសិត្វា (ចូលទៅកាន់ផ្ទះ) គឺចូលទៅកាន់ផ្ទះខាងក្នុង ដែលជាកន្លែងសម្រាប់អង្គុយរបស់ម្ចាស់ផ្ទះស្រី។ ពាក្យថា អាលបនេ គឺក្នុងការហៅរករបស់ពួកនាងទាសី។ ពាក្យថា ពហិ និក្ខមន្តា (កាលចេញទៅខាងក្រៅ) គឺពួកនាងដែលចេញទៅខាងក្រៅពីផ្ទះខាងក្នុងដែលពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា ឃរេសុ សាលា ហោន្តិ គឺនៅក្នុងផ្ទះទាំងឡាយ តែងមានរោងភោជនាហារក្នុងទីបំផុតម្ខាង ដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយរបង មានទ្វារបិទជិតល្អ និងមានលានខ្សាច់ដែលគេបោសសម្អាតយ៉ាងស្អាតបាត។

အနောကပ္ပနံ အသဒ္ဒဟနံ. အမရိသနံ အသဟနံ. အနာဂတဝစနံ အနာဂတသဒ္ဒပ္ပယောဂေါ, အတ္ထော ပန ဝတ္တမာနကာလိကောဝ. တေနာဟ ‘‘ပစ္စက္ခမ္ပီ’’တိ. အရိယိဒ္ဓိယန္တိ ‘‘ပဋိကူလေ အပဋိကူလသညီ ဝိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၄၄) ဧဝံ ဝုတ္တအရိယိဒ္ဓိယံ.

ពាក្យថា អនោកប្បនំ គឺការមិនជឿជាក់។ ពាក្យថា អមរិសនំ គឺការមិនអត់ធន់។ ពាក្យថា អនាគតវចនំ គឺការប្រើប្រាស់ពាក្យជាអនាគតកាល ប៉ុន្តែអត្ថគឺជារបស់បច្ចុប្បន្នកាលប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សូម្បីតែចំពោះមុខ»។ ពាក្យថា អរិយិទ្ធិយំ គឺអរិយឫទ្ធិដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា «ជាអ្នកមានសេចក្តីសំគាល់ថាមិនគួរខ្ពើមក្នុងរបស់ដែលគួរខ្ពើម ហើយនៅជាសុខ»។

ပူတိကုမ္မာသော ဆဍ္ဍနီယဓမ္မော တဿ ဂေဟတော လဒ္ဓေါပိ န ဒါတဗ္ဗယုတ္တကော ဒါသိဇနေန ဒိန္နောတိ အာဟ ‘‘ဒေယျဓမ္မဝသေန နေဝ ဒါနံ အလတ္ထမှာ’’တိ. ‘‘ဣမေဟိ မုဏ္ဍကေဟီ’’တိအာဒိနာ နိတ္ထုနနဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ အတ္ထတော လဒ္ဓမေဝ, တဿ ပန ဥဇုကဖာသုသမာစာရဝသေန အလဒ္ဓတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘န ပစ္စက္ခာန’’န္တိ. တေနာဟ – ‘‘ပဋိသန္ထာရဝသေန ပစ္စက္ခာနမ္ပိ န အလတ္ထမှာ’’တိ. ‘‘နေဝ ဒါန’’န္တိအာဒိ ပစ္စာသီသာယ အက္ခန္တိယာ စ ဝုတ္တံ ဝိယ ပစုရဇနော မညေယျာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ အဓိပ္ပာယမဿ ဝိဝရိတုံ ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သုတ္တိကာပဋိစ္ဆန္နန္တိ သိပ္ပိကာဆဒါဟိ ဆန္နံ.

នំកុម្មាសស្អុយ ដែលជាវត្ថុត្រូវបោះចោល ទោះបីបានមកពីផ្ទះនោះក៏ដោយ ក៏មិនមែនជាវត្ថុគួរឲ្យឡើយ តែនាងទាសីបានឲ្យមក ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «យើងមិនបានសូម្បីតែទានដោយអំណាចនៃទេយ្យធម៌ឡើយ»។ ការបដិសេធដោយពាក្យតិះដៀលជាដើមថា «ដោយពួកក្បាលកោរទាំងនេះ» តាមពិតគឺបានសម្រេចហើយដោយអត្ថ ប៉ុន្តែព្រោះមិនបានសម្រេចដោយការប្រព្រឹត្តដ៏ត្រង់និងស្រួលបួល ទើបពោលថា «មិនមែនជាការបដិសេធឡើយ»។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «យើងមិនបានសូម្បីតែការបដិសេធដោយអំណាចនៃបដិសណ្ឋារៈឡើយ»។ ជនទូទៅគប្បីយល់ថា ពាក្យថា «មិនបានសូម្បីតែទាន» ជាដើម ហាក់ដូចជាពោលឡើងដោយសេចក្តីប្រាថ្នានិងការមិនអត់ធន់ ដើម្បីការពារនូវការយល់ច្រឡំនោះ និងដើម្បីបើកបង្ហាញនូវបំណងរបស់លោក ទើបលោកពោលពាក្យថា កស្មា បន (ចុះព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។ ពាក្យថា សុត្តិកាបដិច្ឆន្នំ គឺដែលប្រក់ដោយស្បូវដំបូលគឺសំបកខ្យង។

ဥက္ကဋ္ဌဧကာသနိကတာယာတိ ဣဒံ ဘူတကထနမတ္တံ ထေရဿ တထာဘာဝဒီပနတော. မုဒုကဿပိ ဟိ ဧကာသနိကဿ ယာယ နိသဇ္ဇာယ ကိဉ္စိမတ္တံ ဘောဇနံ ဘုတ္တံ, ဝတ္တသီသေနပိ တတော ဝုဋ္ဌိတဿ ပုန ဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. တေနာဟ တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော ‘‘အာသနံ ဝါ ရက္ခေယျ ဘောဇနံ ဝါ’’တိ. ဥက္ကဋ္ဌသပဒါနစာရိကောတိ ပုရတော ပစ္ဆတော စ အာဟဋဘိက္ခမ္ပိ အဂ္ဂဟေတွာ ဗဟိဒွါရေ ဌတွာ ပတ္တဝိဿဇ္ဇနမေဝ ကရောတိ. ဧတေနေဝ ထေရဿ ဥက္ကဋ္ဌပိဏ္ဍပါတိကဘာဝေါ ဒီပိတော. တေနာဟ – ‘‘သွာတနာယ ဘိက္ခံ နာမ နာဓိဝါသေတီ’’တိ. အထ ကသ္မာ အဓိဝါသေသီတိ အာဟ ‘‘မာတု အနုဂ္ဂဟေနာ’’တိအာဒိ. ပဏ္ဍိတာ ဟိ မာတာပိတူနံ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ ဝါ ကာတဗ္ဗံ အနုဂ္ဂဟံ အဇ္ဈုပေက္ခိတွာ ဓုတင်္ဂသုဒ္ဓိကာ န ဘဝန္တိ.

«Ukkaṭṭhaekāsanikatāyāti» នេះជាការនិយាយតាមការពិត ព្រោះសម្តែងនូវភាពជាយ៉ាងនោះរបស់ព្រះថេរៈ។ ព្រោះថា សូម្បីតែបុគ្គលអ្នកកាន់ឯកាសនិកង្គៈយ៉ាងទន់ កាលបើបានឆាន់ភោជនបន្តិចបន្តួចក្នុងទីអង្គុយណាហើយ សូម្បីដោយវគ្គសីសៈ កាលបើក្រោកចាកទីអង្គុយនោះហើយ មិនគួរនឹងឆាន់ម្តងទៀតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះតិបិដកចូឡាភយត្ថេរ ទើបពោលថា «គប្បីរក្សាអាសនៈ ឬរក្សាភោជន»។ ពាក្យថា «Ukkaṭṭhasapadānacāriko» គឺព្រះថេរៈមិនទទួលចង្ហាន់ដែលគេនាំមកប្រគេនទាំងខាងមុខនិងខាងក្រោយឡើយ គឺឈរនៅខាងក្រៅទ្វារ ហើយធ្វើការទទួលចង្ហាន់ដាក់ក្នុងបាត្រតែម្យ៉ាង។ ដោយហេតុនេះឯង ភាពជាអ្នកកាន់បិណ្ឌបាតិកង្គៈយ៉ាងឧក្រិដ្ឋរបស់ព្រះថេរៈ ទើបលោកសម្តែងទុក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនទទួលនិមន្តដើម្បីឆាន់ចង្ហាន់ក្នុងថ្ងៃស្អែកឡើយ»។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកទទួលនិមន្ត? ឆ្លើយថា «ព្រោះអនុគ្រោះដល់មាតា» ជាដើម។ ព្រោះថា ពួកបណ្ឌិតមិនមែនជាអ្នកស្វែងរកសេចក្តីបរិសុទ្ធដោយធុតង្គ ដោយការមើលរំលងការអនុគ្រោះដែលគប្បីធ្វើដល់មាតាបិតា ឬអាចារ្យឧបជ្ឈាយ៍នោះឡើយ។

၃၀၁. ပယုတ္တန္တိ ဝဒ္ဓိဝသေန ပယောဇိတံ, တဒ္ဓိတလောပံ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ယထာ အညတ္ထာပိ ‘‘ပိတာမဟံ ဓနံ လဒ္ဓါ, သုခံ ဇီဝတိ သဉ္စယော’’တိ[Pg.143]. ဇေဋ္ဌကိတ္ထိယောတိ ပဓာနိတ္ထိယော. ဣတောတိ ဣမသ္မိံ ကုလေ အနုဘဝိတဗ္ဗဝိဘဝသမ္ပတ္တိတော. အညတောတိ ဣမဿ ဒိန္နတ္တာ အညသ္မိံ ကုလေ အနုဘဝိတဗ္ဗသမ္ပတ္တိတော.

៣០១. ពាក្យថា «Payuttanti» គឺប្រកបដោយអំណាចនៃការចម្រើន (ការប្រាក់) គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដោយលុបតទ្ធិតបច្ច័យ ដូចជាក្នុងកន្លែងដទៃទៀតថា «បុគ្គលឈ្មោះសញ្ចយៈ បានទ្រព្យជាកម្មសិទ្ធិរបស់ជីតាហើយ រស់នៅជាសុខ»។ ពាក្យថា «Jeṭṭhakitthiyo» គឺស្ត្រីជាប្រធាន។ ពាក្យថា «Itoti» គឺចាកវិភវសម្បត្តិដែលគប្បីសោយសុខក្នុងត្រកូលនេះ។ ពាក្យថា «Aññatoti» គឺចាកសម្បត្តិដែលគប្បីសោយសុខក្នុងត្រកូលដទៃ ព្រោះការប្រគល់ឱ្យនូវទ្រព្យនេះ។

၃၀၂. စိတ္တဝိစိတ္တန္တိ ကပ္ပနာယ စေဝ အရဟရူပေန အလင်္ကာရာဒိနာ စ စိတ္တိတဉ္စေဝ ဝိစိတ္တိတဉ္စ. ဝဏကာယန္တိ ဝဏဘူတံ ကာယံ. သမန္တတော ဥဿိတန္တိ ဟေဋ္ဌိမကာယဝသေန ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ စ သန္နိဿိတံ. နိစ္စာတုရန္တိ အဘိဏှပ္ပဋိပီဠိတံ, သဒါ ဒုက္ခိတံ ဝါ. ဗဟုသင်္ကပ္ပန္တိ ရာဂဝတ္ထုဘာဝေန အဘိဇနေဟိ ဟာဝဘာဝဝိလာသဝသေန, အာမိသဝသေန စ သောဏသိင်္ဂါလာဒီဟိ ဗဟူဟိ သင်္ကပ္ပေတဗ္ဗံ. ဌိတီတိ အဝဋ္ဌာနံ အဝိပရိဏာမော နတ္ထိ. တေနာဟ – ‘‘ဘိဇ္ဇနဓမ္မတာဝ နိယတာ’’တိ, ပရိဿဝဘာဝါပတ္တိ စေဝ ဝိနာသပတ္တိ စ ဧကန္တိကာတိ အတ္ထော.

៣០២. ពាក្យថា «Cittavicittanti» គឺដែលគេធ្វើឱ្យវិចិត្រហើយ និងធ្វើឱ្យវិចិត្រប្លែកៗ ដោយការតាក់តែងផង ដោយគ្រឿងអលង្ការជាដើមដ៏សមគួរផង។ ពាក្យថា «Vaṇakāyanti» គឺកាយដែលជាដំបៅ。 ពាក្យថា «Samantato ussitanti» គឺដែលអាស្រ័យនៅខាងក្រោមនិងខាងលើ ដោយអំណាចនៃកាយផ្នែកខាងក្រោម។ ពាក្យថា «Niccāturanti» គឺដែលត្រូវបៀតបៀនជានិច្ច ឬដែលមានទុក្ខជានិច្ច។ ពាក្យថា «Bahusaṅkappanti» គឺដែលជនទាំងឡាយគប្បីត្រិះរិះច្រើន ដោយអំណាចនៃហាវភាវៈនិងវិលាសៈ ព្រោះជាវត្ថុនៃរាគៈផង ដោយអំណាចនៃអាមិសៈ មានពួកឆ្កែធំនិងឆ្កែព្រៃជាដើមផង។ ពាក្យថា «Ṭhitīti» គឺការតាំងនៅ ការមិនប្រែប្រួល មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ភាពជាសភាវៈបែកធ្លាយជាប្រាកដ» សេចក្តីថា ការដល់នូវសភាវៈហូរចេញផង ការដល់នូវសេចក្តីវិនាសផង ជាសភាវៈទៀងទាត់។

စိတ္တကတမ္ပီတိ ဂန္ဓာဒီဟိ စိတ္တကတမ္ပိ. ရူပန္တိ သရီရံ.

ពាក្យថា «Cittakatampīti» គឺសូម្បីតែរូបដែលគេធ្វើឱ្យវិចិត្រដោយគ្រឿងក្រអូបជាដើម។ ពាក្យថា «Rūpanti» គឺសរីរៈ។

အလတ္တကကတာတိ ပိဏ္ဍိအလတ္တကေန သုဝဏ္ဏကတာ. တေနာဟ ‘‘အလတ္တကေန ရဉ္ဇိတာ’’တိ. စုဏ္ဏကမက္ခိတန္တိ ဒေါသနီဟရဏေဟိ တာပဒဟနာဒီဟိ ကတာဘိသင်္ခါရမုခံ ဂေါရောစနာဒီဟိ ဩဘာသနကစုဏ္ဏေဟိ မက္ခိတံ, တေနာဟ ‘‘သာသပကက္ကေနာ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា «Alattakakatā» គឺដែលគេធ្វើឱ្យមានពណ៌ដូចមាស ដោយទឹកល័ក្តដុំ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដែលជ្រលក់ដោយទឹកល័ក្ត»។ ពាក្យថា «Cuṇṇakamakkhitanti» គឺផ្ទៃមុខដែលគេតាក់តែងដោយគ្រឿងកម្ចាត់ទោស មានការដុតកម្ដៅជាដើម ហើយលាបដោយលម្អិតម្សៅដែលធ្វើឱ្យភ្លឺថ្លា មានគោរោចនាជាដើម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយកំទេចគ្រាប់ស្ពៃ» ជាដើម។

ရသောဒကေနာတိ သရလနိယျာသရသမိဿေန ဥဒကေန. အာဝတ္တနပရိဝတ္တေ ကတွာတိ အာဝတ္တနပရိဝတ္တနဝသေန နတေ ကတွာ. အဋ္ဌပဒကရစနာယာတိ ဘိတ္တိကူဋဒ္ဓစန္ဒာဒိဝိဘာဂါယ အဋ္ဌပဒကရစနာယ.

ពាក្យថា «Rasodakenāti» គឺដោយទឹកដែលលាយដោយជ័រស្រល់។ ពាក្យថា «Āvattanaparivatte katvā» គឺធ្វើឱ្យឱនចុះ ដោយអំណាចនៃការវិលវល់និងការត្រឡប់។ ពាក្យថា «Aṭṭhapadakaracanāyāti» គឺដោយការចាត់ចែងជាក្រឡាចត្រង្គ ដើម្បីចែកជាចំណែកៗ មានកំពូលជញ្ជាំង និងព្រះចន្ទពាក់កណ្តាលជាដើម។

ဝိရဝမာနေတိ ‘‘အယံ ပလာယတိ, ဂဏှ ဂဏှာ’’တိ ဝိရဝမာနေ. ဟိရညသုဝဏ္ဏဩရောဓေတိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

ពាក្យថា «Viravamāne» គឺកាលដែលស្រែកកញ្ជ្រោលឡើងថា «អាម្នាក់នេះរត់ហើយ ចាប់វា! ចាប់វា!»។ ពាក្យថា «Hiraññasuvaṇṇaorodhe» គឺគប្បីពោលយ៉ាងនេះ។

၃၀၃. ဥဿိတာယ ဥဿိတာယာတိ ကုလဝိဘဝဗာဟုသစ္စပညာသမ္ပတ္တိယာ ဥဂ္ဂတာယ ဥဂ္ဂတာယ. အဘိလက္ခိတော ဥဠာရဘာဝေန.

៣០៣. ពាក្យថា «Ussitāya ussitāyā» គឺដែលខ្ពង់ខ្ពស់ឡើងៗ ដោយសម្បត្តិគឺត្រកូល វិបុលភាព ពហុស្សូត និងបញ្ញា។ ពាក្យថា «Abhilakkhito» គឺដែលគេសម្គាល់ដោយភាពរុងរឿងក្រៃលែង។

၃၀၄. ပရိဇုညာနီတိ ပရိဟာနာနိ. ယေ ဗျာဓိနာ အဘိဘူတာ သတ္တာ ဇိဏ္ဏကပ္ပာ ဝယောဟာနိသတ္တာ ဝိယ ဟောန္တိ, တတော နိဝတ္တေန္တော ‘‘ဇရာဇိဏ္ဏော’’တိ အာဟ. ဝယောဝုဍ္ဎော, န သီလာဒိဝုဍ္ဎော. မဟတ္တံ လာတိ ဂဏှာတီတိ မဟလ္လကော, ဇာတိယာ မဟလ္လကော, န ဝိဘဝါဒိနာတိ ဇာတိမဟလ္လကော[Pg.144]. ဒွတ္တိရာဇပရိဝတ္တသင်္ခါတံ အဒ္ဓါနံ ကာလံ ဂတော ဝီတိဝတ္တောတိ အဒ္ဓဂတော. တထာ စ ပဌမဝယံ မဇ္ဈိမဝယဉ္စ အတီတော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဒ္ဓါနံ အတိက္ကန္တော’’တိ. ဇိဏ္ဏာဒိပဒေဟိ ပဌမဝယမဇ္ဈိမဝယဿ ဗောဓိတတ္တာ အနုပ္ပတ္တတာဝိသိဋ္ဌော ဝယ-သဒ္ဒေါ ဩသာနဝယဝိသယောတိ အာဟ ‘‘ပစ္ဆိမဝယံ အနုပ္ပတ္တော’’တိ.

៣០៤. ពាក្យថា «Parijuññānī» គឺសេចក្តីសាបសូន្យទាំងឡាយ។ លោកកាលនឹងញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយណាដែលត្រូវព្យាធិគ្របសង្កត់ មានសភាពដូចជាគ្រាំគ្រា ឱ្យត្រឡប់ចាកសភាពនោះ ទើបពោលថា «jarājiṇṇo»។ ពាក្យថា «Vayovuḍḍho» គឺចាស់ដោយវ័យ មិនមែនចាស់ដោយសីលជាដើមឡើយ។ បុគ្គលដែលកាន់យកនូវភាពជាធំ ឈ្មោះថា «Mahallako» មនុស្សចាស់ដោយជាតិ មិនមែនដោយវិភវសម្បត្តិជាដើមឡើយ ឈ្មោះថា «Jātimahallako»។ បុគ្គលដែលកន្លងហួសទៅហើយនូវកាលវេលាដ៏វែងឆ្ងាយ ដែលរាប់បានដោយការផ្លាស់ប្តូរព្រះរាជា ២ ឬ ៣ ព្រះអង្គ ឈ្មោះថា «Addhagato»។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលដែលកន្លងហួសបឋមវ័យនិងមជ្ឈិមវ័យហើយ លោកទើបពោលថា «Addhānaṃ atikkanto»។ ព្រោះតែបឋមវ័យនិងមជ្ឈិមវ័យ លោកបានសម្តែងហើយដោយបទមានជាដើមថា «Jiṇṇo» ហេតុនោះ សព្ទថា «Vaya» ដែលវិសេសដោយការដល់ហើយ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកវ័យជាទីបំផុត លោកទើបពោលថា «Pacchimavayaṃ anuppatto»។

‘‘အပ္ပိစ္ဆော, အပ္ပဍံသမကသဝါတာတပသရီသပသမ္ဖဿော’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၁) ဧဝမာဒီသု ဝိယ အပ္ပ-သဒ္ဒေါ အဘာဝတ္ထောတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အပ္ပာဗာဓောတိ အရောဂေါ, အပ္ပာတင်္ကောတိ နိဒ္ဒုက္ခော’’တိ. အပ္ပတ္ထော ဝါ ဣဓ, တတ္ထာပိ အပ္ပ-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ‘‘ယော ဟိ, ဂဟပတိ, ဣမံ ပူတိကာယံ ပရိဟရန္တော မုဟုတ္တမ္ပိ အာရောဂျံ ပဋိဇာနေယျ ကိမညတြ ဗာလျာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁) သုတ္တပဒံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. ဝိပစ္စနံ ဝိပါကော, သော ဧဝ ဝေပါကော. သမော ဝေပါကော ဧတိဿာ အတ္ထီတိ သမဝေပါကိနီ, တာယ. တေနေဝ သမဝေပါကိနိဘာဝေန သဗ္ဗမ္ပိ သမ္မဒေဝ ဂဏှာတိ ဓာရေတီတိ ဂဟဏီ. ဂဟဏိသမ္ပတ္တိယာ ဟိ ယထာဘုတ္တအာဟာရော သမ္မဒေဝ ဇီရန္တော သရီရေ တိဋ္ဌတိ, နော အညထာ ဘုတ္တဘုတ္တော အာဟာရော ဇီရတိ ဂဟဏိယာ တိက္ခဘာဝေန. တထေဝ တိဋ္ဌတီတိ ဘုတ္တာကာရေနေဝ တိဋ္ဌတိ ဂဟဏိယာ မန္ဒဘာဝတော. ဘတ္တစ္ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတေဝ ဘုတ္တအာဟာရဿ သမ္မာ ပရိဏာမံ ဂတတ္တာ. တေနေဝါတိ သမဝေပါကိနိဘာဝေနေဝ. ပတ္တာနံ ဘောဂါနံ ပရိက္ခိယမာနံ န သဟသာ ဧကဇ္ဈံယေဝ ပရိက္ခယံ ဂစ္ဆန္တိ, အထ ခေါ အနုက္ကမေန, တထာ ဉာတယောပီတိ အာဟ ‘‘အနုပုဗ္ဗေနာ’’တိ. ဆာတကဘယာဒိနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဗျာဓိဘယာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ.

សព្ទថា «Appa» ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «Appiccho, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphasso» នេះ មានអត្ថថា «មិនមាន» ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ លោកទើបពោលថា «Appābādho គឺមិនមានរោគ, Appātaṅko គឺមិនមានទុក្ខ»។ ឬមួយ សព្ទថា «Appa» ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា «តិចតួច» សូម្បីក្នុងបទនោះ ក៏គប្បីឃើញសព្ទថា «Appa» យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ បទព្រះសូត្រថា «ម្នាលគហបតី បុគ្គលកាលរក្សានូវកាយស្អុយនេះ គប្បីប្តេជ្ញានូវភាពជាអ្នកមិនមានរោគ សូម្បីតែមួយរំពេច តើមានអ្វីក្រៅពីភាពជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ» ដូច្នេះ ទើបជាបទដែលសម្រេចបាន។ ការទុំជុំវិញ ឈ្មោះថា «Vipāko» ផលនោះឯង ឈ្មោះថា «Vepāko»។ ភ្លើងធាតុណា មានការរំលាយអាហារស្មើគ្នា ភ្លើងធាតុនោះ ឈ្មោះថា «Samavepākinī» ដោយភ្លើងធាតុនោះ។ ព្រោះតែភាពជាភ្លើងធាតុមានការរំលាយអាហារស្មើគ្នានោះឯង ភ្លើងធាតុជាគ្រឿងរំលាយអាហារ ទើបទទួលទុក គឺរក្សាទុកនូវអាហារទាំងអស់ដោយប្រពៃ។ ព្រោះថា កាលបើភ្លើងធាតុជាគ្រឿងរំលាយអាហារបរិបូណ៌ហើយ អាហារដែលបុគ្គលបរិភោគហើយ រមែងរំលាយទៅដោយប្រពៃ ហើយតាំងនៅក្នុងសរីរៈ មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ គឺអាហារដែលបរិភោគហើយៗ រមែងរំលាយទៅបាន ព្រោះភាពជាភ្លើងធាតុជាគ្រឿងរំលាយអាហារនោះខ្លាំងក្លា។ អាហារនោះរមែងតាំងនៅយ៉ាងនោះឯង គឺតាំងនៅដោយអាការៈដែលបរិភោគហើយនោះឯង ព្រោះភាពជាភ្លើងធាតុជាគ្រឿងរំលាយអាហារនោះទន់ខ្សោយ។ សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងភត្ត រមែងកើតឡើងពិតប្រាកដ ព្រោះអាហារដែលបរិភោគហើយ ដល់នូវការរំលាយទៅដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា «Tenevā» គឺដោយភាពជាភ្លើងធាតុមានការរំលាយអាហារស្មើគ្នានោះឯង។ កាលបើភោគសម្បត្តិទាំងឡាយដែលបានមកហើយ វិនាសទៅ មិនមែនវិនាសទៅព្រមគ្នាតែម្តងឡើយ គឺរមែងវិនាសទៅតាមលំដាប់ សូម្បីពួកញាតិក៏ដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «Anupubbenā»។ ពាក្យថា «Chātakabhayādinā» ដោយសព្ទថា «Ādi» លោកសង្គ្រោះយកភ័យគឺរោគជាដើម។

၃၀၅. ဥဒ္ဒေသသီသေန နိဒ္ဒေသော ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘ဓမ္မနိဒ္ဒေသာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ’’တိ. ယသ္မာ ဝါ ယေ ဓမ္မာ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌေန ‘‘ဥဒ္ဒေသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တေဝ ဓမ္မာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌေန နိဒ္ဒေသာတိ ‘‘ဓမ္မနိဒ္ဒေသာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အထ ဝါ ယေ ဓမ္မာ အနိစ္စတာဒိဝိဘာဝနဝသေန ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ ဒေသေဿန္တိ, တေ ဓမ္မာ တထေဝ နိဿေသတော ဒေသေဿန္တီတိ ဧဝံ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသပဒါနံ အနတ္ထန္တရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထာတိ ဇရာမရဏသန္တိကေ. အဒ္ဓုဝေါတိ နိဒ္ဓုဝေါ န ထိရော, အနိစ္စောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဓုဝဋ္ဌာနဝိရဟိတော’’တိ, အဇာတာဘူတာသင်္ခတဓုဝဘာဝကာရဏဝိဝိတ္တောတိ အတ္ထော. ဥပနီယျတီတိ ဝါ [Pg.145] ဇရာမရဏေန လောကော သမ္မာ နီယတိ, တသ္မာ အဒ္ဓုဝေါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တာယိတုန္တိ ဇာတိအာဒိဗျသနတော ရက္ခိတုံ သမတ္ထေန ဣဿရေန အတ္တနာ ဝိရဟိတောတိ. ‘‘ဣမံ လောကံ ဣတော ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မောစေဿာမိ, ဇရာဗျာဓိမရဏာနံ တံ အဓိဘဝိတုံ န ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံ အဘိသရတီတိ အဘိဿရဏံ, လောကဿ သုခဿ ဒါတာ ဟိတဿ ဝိဓာတာ ကောစိ ဣဿရော, တဒဘာဝတော အာဟ ‘‘အနဘိဿရောတိ အသရဏော’’တိ. နိဿကော မမာယိတဗ္ဗဝတ္ထုအဘာဝတော, တေနာဟ ‘‘သကဘဏ္ဍဝိရဟိတော’’တိအာဒိ. တဏှာယ ဝသေ ဇာတော တဏှာယ ဝိဇိတောတိ ကတွာ ‘‘တဏှာယ ဒါသော’’တိ ဝုတ္တံ.

៣០៥. លោកពោលថា «Dhammaniddesā uddiṭṭhā» ព្រោះយកសេចក្តីពន្យល់ ដោយក្បាលចម្រង។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណាដែលលោកហៅថា «Uddesa» ព្រោះអត្ថថាជាធម៌ដែលគប្បីសំដែងទុក។ ធម៌ទាំងនោះឯង ឈ្មោះថា «Niddesa» ព្រោះអត្ថថាជាធម៌ដែលគប្បីពន្យល់ សេចក្តីពន្យល់ថា «Dhammaniddesā uddiṭṭhā» ទើបលោកពោលទុកយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណាដែលលោកនឹងសំដែងតទៅខាងលើ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យច្បាស់នូវភាពជាអនិច្ចៈជាដើម ធម៌ទាំងនោះ លោកនឹងសំដែងដោយមិនមានសេសសល់យ៉ាងនោះឯង គប្បីជ្រាបថា បទថា Uddesa និង Niddesa ទាំងពីរនេះ មិនមានអត្ថផ្សេងគ្នាឡើយ ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Tattha» គឺក្នុងទីជិតនៃជរានិងមរណៈ។ ពាក្យថា «Addhuvo» គឺមិនទៀងទាត់ មិនមាំមួន សេចក្តីថា ជាអនិច្ចៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រាសចាកទីតាំងដ៏មាំមួន» សេចក្តីថា វៀរចាកហេតុនៃភាពជាអសង្ខតធម៌ដ៏មាំមួន ដែលមិនកើត មិនមាន។ ម៉្យាងទៀត ពិភពលោកត្រូវជរានិងមរណៈនាំទៅដោយប្រពៃ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «Addhuvo» គប្បីឃើញអត្ថក្នុងបទនេះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Tāyituṃ» គឺដែលប្រាសចាកខ្លួនជាធំ ដែលអាចរក្សាការពារចាកវិនាសមានជាតិជាដើមបាន។ គ្រឿងការពារ ឈ្មោះថា «Abhissaraṇaṃ» គឺអ្នកដែលចូលទៅជួយយ៉ាងនេះថា «តថាគតនឹងដោះលែងសត្វលោកនេះចាកវដ្តទុក្ខនេះ មិនបណ្តោយឱ្យជរា ព្យាធិ និងមរណៈ គ្របសង្កត់សត្វលោកនោះឡើយ» គឺអ្នកជាធំណាមួយដែលជាអ្នកប្រទានសេចក្តីសុខ និងជាអ្នកចាត់ចែងប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក ព្រោះមិនមានអ្នកជាធំនោះ លោកទើបពោលថា «Anabhissaro គឺមិនមានទីពឹង»។ ពាក្យថា «Nissako» គឺព្រោះមិនមានវត្ថុដែលគប្បីប្រកាន់ថាជារបស់ខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រាសចាកទ្រព្យជារបស់ខ្លួន» ជាដើម។ ពាក្យថា «Taṇhāya dāso» លោកពោលទុក ព្រោះកើតក្នុងអំណាចនៃតណ្ហា គឺត្រូវតណ្ហាផ្ចាញ់ហើយ។

၃၀၆. ဟတ္ထိဝိသယတ္တာ ဟတ္ထိသန္နိဿိတတ္တာ ဝါ ဟတ္ထိသိပ္ပံ ‘‘ဟတ္ထီ’’တိ ဂဟိတန္တိ အာဟ – ‘‘ဟတ္ထိသ္မိန္တိ ဟတ္ထိသိပ္ပေ’’တိ, သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. သာတိသယံ ဦရုဗလံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဦရုဗလီတိ အာဟ – ‘‘ဦရုဗလသမ္ပန္နော’’တိ, တမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဘိန္နံ ပရသေနံ ဘိန္ဒတော ဘိန္နံ သကသေနံ သန္ဓာရယတော ဥပတ္ထမ္ဘယတော. ဗာဟုဗလီတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ယဿ ဟိ ဖလကဉ္စ အာဝုဓဉ္စ ဂဟေတွာ’’တိအာဒိနာ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော, ဣဓ ပန ပရဟတ္ထဂတံ ရဇ္ဇံ အာဟရိတုံ ဗာဟုဗလန္တိ ယောဇနာ. ယထာ ဟိ ‘‘ဦရုဗလီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဗာဟုဗလံ အနာမသိတွာ အတ္ထော, ဧဝံ ‘‘ဗာဟုဗလီ’’တိ ဧတ္ထ ဦရုဗလံ အနာမသိတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, အတ္တဘာဝေါ. အလံ သမတ္ထော အတ္တာ ဧတဿာတိ အလမတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သမတ္ထအတ္တဘာဝေါ’’တိ.

៣០៦. លោកពោលថា «Hatthismiṃ គឺក្នុងសិល្បៈដំរី» ព្រោះយកសិល្បៈដំរីថា «Hatthī» ដោយព្រោះជាវិស័យរបស់ដំរី ឬដោយព្រោះអាស្រ័យនឹងដំរី សូម្បីក្នុងបទដែលសេស ក៏មានន័យនេះឯង។ បុគ្គលណាមានកម្លាំងភ្លៅដ៏លើសលប់ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «Ūrubalī» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រកបដោយកម្លាំងភ្លៅ» លោកដើម្បីធ្វើអត្ថនោះឱ្យច្បាស់ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «Yassa hi»។ នៃបុគ្គលអ្នកកម្ទេចសត្រូវដែលមិនទាន់បែកបាក់ និងអ្នកជួយទ្រទ្រង់ ជួយឧបត្ថម្ភសេនារបស់ខ្លួនដែលបែកបាក់ហើយ។ សូម្បីក្នុងបទថា «Bāhubalī» នេះ ក៏គប្បីពោលអត្ថដោយពាក្យមានជាដើមថា «Yassa hi phalakañca āvudhañca gahetvā» ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មានការប្រកបសេចក្តីថា កម្លាំងដៃដើម្បីដណ្តើមយកព្រះរាជសម្បត្តិដែលធ្លាក់ទៅក្នុងដៃអ្នកដទៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាក្នុងបទថា «Ūrubalī» នេះ លោកមិនបានពោលដល់កម្លាំងដៃ ហើយពន្យល់អត្ថ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងបទថា «Bāhubalī» នេះ ក៏គប្បីជ្រាបអត្ថដោយមិនពោលដល់កម្លាំងភ្លៅ យ៉ាងនោះដែរ។ ខ្លួន គឺអត្តភាព ដែលជាទីតាំងនៃអហង្ការ។ ខ្លួនដ៏សមគួរ គឺអាចធ្វើបាន របស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា «Alamattho» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អត្តភាពដ៏សមគួរ»។

ပရိယောဓာယာတိ ဝါ ပရိတော အာရက္ခံ ဩဒဟိတွာ. ‘‘သံဝိဇ္ဇန္တေ ခေါ, ဘော ရဋ္ဌပါလ, ဣမသ္မိံ ရာဇကုလေ ဟတ္ထိကာယာပိ…ပေ… ဝတ္တိဿန္တီ’’တိ ဣဒမ္ပိ သော ရာဇာ ဥပရိ ဓမ္မုဒ္ဒေသဿ ကာရဏံ အာဟရန္တော အာဟ.

ពាក្យថា «Pariyodhāya» គឺដាក់ការការពារជុំវិញ។ ព្រះរាជានោះ កាលនាំមកនូវហេតុនៃធម្មុទ្ទេសខាងលើ ទើបពោលពាក្យនេះទៀតថា «ម្នាលរដ្ឋបាល ក្នុងរាជត្រកូលនេះ មានកងទ័ពដំរីទាំងឡាយ...បេ... នឹងប្រព្រឹត្តទៅ»។

ဝုတ္တဿေဝ အနု ပစ္ဆာ ဂါယနဝသေန ကထနံ အနုဂီတိ. တာ ပန ဂါထာ ဓမ္မုဒ္ဒေသာနံ ဒေသနာနုပုဗ္ဗိံ အနာဒိယိတွာပိ ယထာရဟံ သင်္ဂဏှနဝသေန အနုဂီတာတိ အာဟ ‘‘စတုန္နံ ဓမ္မုဒ္ဒေသာနံ အနုဂီတိ’’န္တိ.

ការស្រោចស្រង់ពោលតាមក្រោយ ដោយអំណាចនៃការច្រៀងនូវសេចក្តីដែលបានពោលហើយ ឈ្មោះថា «Anugīti»។ ម្យ៉ាងទៀត គាថាទាំងឡាយនោះ លោកពោលតាមដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះតាមដែលសមគួរ សូម្បីមិនកាន់យកតាមលំដាប់នៃការសម្តែងធម្មុទ្ទេសទាំងឡាយក៏ដោយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «Anugīti នៃធម្មុទ្ទេសទាំង ៤»។

၃၀၇. ဧကန္တိ ဧကဇာတိယံ. ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမာ ဝိသယဘေဒေန ဘိန္ဒိတွာ တထာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៣០៧. ពាក្យថា «Ekaṃ» គឺមានជាតិជាមួយគ្នា។ គប្បីជ្រាបថា វត្ថុកាមនិងកិលេសកាម លោកពោលយ៉ាងនោះ ដោយបំបែកតាមការប្លែកគ្នានៃវិស័យ។

သာဂရန္တေနာတိ [Pg.146] သာဂရပရိယန္တေန.

ពាក្យថា «Sāgarantena» គឺមានមហាសមុទ្រជាទីបំផុត។

အဟော ဝတာတိ သောစနေ နိပါတော, ‘‘အဟော ဝတ ပါပံ ကတံ မယာ’’တိအာဒီသု ဝိယ. အမရာတိအာဒီသု အာဟူတိ ကထေန္တိ. မတံ ဥဒ္ဒိဿ ‘‘အမှ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ သောကဝသေန ‘‘အမရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

ពាក្យថា «Aho vata» ជានិបាតក្នុងសេចក្តីសោកសៅ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «Aho vata pāpaṃ kataṃ mayā»។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «Amarā» សព្ទថា «Āhu» គឺពោល។ កាលបើគប្បីពោលថា «Amha» សំដៅដល់អ្នកដែលស្លាប់ទៅហើយ លោកបែរជាពោលថា «Amara» វិញ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសោក។

ဝေါသာနန္တိ နိဋ္ဌံ, ပရိယောသာနန္တိ အတ္ထော. သာဝါတိ ပညာ ဧဝ. ဓနတောတိ သဗ္ဗဓနတော. ဥတ္တမတရာ သေဋ္ဌာ, တေနေဝါဟ ‘‘ပညာဇီဝိံ ဇီဝိတမာဟု သေဋ္ဌ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆; သု. နိ. ၁၈၄).

ពាក្យថា «Vosānaṃ» គឺការសម្រេច សេចក្តីថា ទីបំផុត។ ពាក្យថា «Sā» គឺបញ្ញានោះឯង。 ពាក្យថា «Dhanato» គឺចាកទ្រព្យទាំងពួង។ ពាក្យថា «Uttamatarā» គឺប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយពោលថា ការរស់នៅដោយបញ្ញា ជាជីវិតដ៏ប្រសើរ»។

တေသု ပါပံ ကရောန္တေသု သတ္တေသု, နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ. ပရမ္ပရာယာတိ အတ္တဘာဝပရမ္ပရာယ. သံသာရံ အာပဇ္ဇိတွာတိ ဘဝါဒီသု သံသာရဿ အာပဇ္ဇနဟေတုံ အာပဇ္ဇန္တော ပရလောကံ ဥပေတိ, ပရလောကံ ဥပေန္တောဝ ဗဟုဝိဓဒုက္ခသင်္ခါတံ ဂဗ္ဘဉ္စ ဥပေတိ. တာဒိသဿာတိ တထာရူပဿ ဂဗ္ဘဝါသဒုက္ခာဒီနံ အဓိဋ္ဌာနဘူတဿ အပ္ပပညဿ အညော အပ္ပပညော စ အဘိသဒ္ဒဟန္တော ဟိတသုခါဝဟန္တိ ပတ္တိယာယန္တော.

ពាក្យថា «Tesu» គឺក្នុងពួកសត្វដែលធ្វើបាបទាំងឡាយនោះ នេះជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថកំណត់យក។ ពាក្យថា «Paramparāya» គឺដោយលំដាប់នៃអត្តភាព។ ពាក្យថា «Saṃsāraṃ āpajjitvā» គឺកាលដល់នូវហេតុនៃការអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្ត មានភពជាដើម រមែងទៅកាន់បរលោក កាលទៅកាន់បរលោកនោះឯង រមែងចូលទៅកាន់គភ៌ដែលរាប់ថាជាទុក្ខច្រើនប្រការ។ ពាក្យថា «Tādisassa» គឺរបស់បុគ្គលអ្នកមានបញ្ញាតិច ដែលជាទីតាំងនៃទុក្ខក្នុងការនៅក្នុងគភ៌ជាដើម មានសភាពយ៉ាងនោះ ឯបុគ្គលអ្នកមានបញ្ញាតិចម្នាក់ទៀត កាលជឿស៊ប់ គឺជឿជាក់ថា នាំមកនូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខ។

‘‘ပါပဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တာဒိသဿ ပရလောကော နာမ ဒုဂ္ဂတိ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ပရမှိ အပါယလောကေ’’တိ.

ព្រោះលោកពោលថា «Pāpadhammo» ហេតុនោះ បរលោករបស់បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនោះ គឺទុគ្គតិពិតប្រាកដ លោកទើបពោលថា «Paramhi apāyaloke»។

ဝိဝိဓရူပေနာတိ ရူပသဒ္ဒါဒိဝသေန တတ္ထပိ ပဏီတတရာဒိဝသေန ဗဟုဝိဓရူပေန.

ពាក្យថា «Vividharūpena» គឺដោយអំណាចនៃរូបនិងសម្លេងជាដើម សូម្បីក្នុងរូបនិងសម្លេងនោះ ក៏ដោយអំណាចនៃរូបដ៏ល្អវិសេសវិសាលជាដើម គឺដោយរូបមានប្រការច្រើនយ៉ាង។

သာမညမေဝါတိ သမဏဘာဝေါ ဧဝ သေယျော. ဧတ္ထ စ အာဒိတော ဒွီဟိ ဂါထာဟိ စတုတ္ထော ဓမ္မုဒ္ဒေသော အနုဂီတော. စတုတ္ထဂါထာယ တတိယော. ပဉ္စမဂါထာယ ဒုတိယော. ဆဋ္ဌဂါထာယ ဒုတိယတတိယာ. သတ္တမဂါထာယ ပဌမော ဓမ္မုဒ္ဒေသော အနုဂီတော, အဋ္ဌမာဒီဟိ ပဝတ္တိနိဝတ္တီသု ကာမေသု နေက္ခမ္မေ စ ယထာရဟံ အာဒီနဝါနိသံသံ ဝိဘာဝေတွာ အတ္တနော ပဗ္ဗဇ္ဇကာရဏံ ပရမတော ဒဿေန္တော ယထာဝုတ္တဓမ္မုဒ္ဒေသံ နိဂမေတိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘တာ ပန ဂါထာ ဓမ္မုဒ္ဒေသာနံ ဒေသနာနုပုဗ္ဗိံ အနာဒိယိတွာပိ ယထာရဟံ သင်္ဂဏှနဝသေန အနုဂီတာ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

«សាមញ្ញមេវ» សេចក្តីថា ភាពជាសមណៈនោះឯង ប្រសើរជាង។ ក្នុងគាថាទាំងនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ច្រៀងសរសើរ (អនុគីតៈ) នូវធម្មុទ្ទេសទី ៤ ដោយគាថា ២ ខាងដើម។ ដោយគាថាទី ៤ ទ្រង់ច្រៀងសរសើរធម្មុទ្ទេសទី ៣។ ដោយគាថាទី ៥ ទ្រង់ច្រៀងសរសើរធម្មុទ្ទេសទី ២។ ដោយគាថាទី ៦ ទ្រង់ច្រៀងសរសើរធម្មុទ្ទេសទី ២ និងទី ៣។ ដោយគាថាទី ៧ ទ្រង់ច្រៀងសរសើរធម្មុទ្ទេសទី ១, ដោយគាថាទាំងឡាយមានគាថាទី ៨ ជាដើម ទ្រង់សម្តែងនូវទោស និងអានិសង្សតាមសមគួរ ក្នុងកាមទាំងឡាយ និងក្នុងនេក្ខម្មៈ ទាំងក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅ (បវត្តៈ) និងការឈប់ប្រព្រឹត្តទៅ (និវត្តៈ) កាលទ្រង់បង្ហាញនូវហេតុនៃការសាងផ្នួសរបស់ព្រះអង្គយ៉ាងក្រៃលែង ទ្រង់សន្និដ្ឋាននូវធម្មុទ្ទេសដែលបានពោលហើយនោះ, ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «គាថាទាំងឡាយនោះ ទោះបីមិនកាន់យកតាមលំដាប់នៃការសម្តែងធម្មុទ្ទេសក៏ដោយ ក៏ទ្រង់ច្រៀងសរសើរដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះតាមសមគួរ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

ရဋ္ဌပါလသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថារដ្ឋបាលសូត្រ ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។

၃. မဃဒေဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. អដ្ឋកថាមឃទេវសូត្រ

၃၀၈. ပုဗ္ဗေ [Pg.147] မဃဒေဝေါ နာမ ရာဇာတိ အတီတကာလေ ဣမသ္မိံယေဝ ကပ္ပေ အနေကဝဿသဟဿာယုကေသု မနုဿေသု ပဋိပါဋိယာ ဥပ္ပန္နာနံ စတုရာသီတိသဟဿာနံ စက္ကဝတ္တိရာဇူနံ အာဒိပုရိသော မဃဒေဝေါတိ ဧဝံနာမော ရာဇာ.

៣០៨. ពាក្យថា «បុព្វេ មឃទេវោ នាម រាជា» សេចក្តីថា ក្នុងអតីតកាល ក្នុងភទ្ទកប្បនេះឯង កាលដែលមនុស្សទាំងឡាយមានអាយុច្រើនពាន់ឆ្នាំ ព្រះរាជាព្រះនាមមឃទេវៈនេះ គឺជាបុព្វបុរស (អាទិបុរស) នៃព្រះរាជាចក្រពត្តិ ៨៤,០០០ ព្រះអង្គ ដែលបានកើតឡើងតាមលំដាប់លំដោយ។

ဓမ္မောတိ ရာဇဓမ္မောတိ လောကိကာ ဝဒန္တိ. မဟာဗောဓိနိဓာနပါရမိတာသင်္ခါတော ပန ဓမ္မော အတ္ထီတိ ဓမ္မိကော. ဓမ္မေနာတိ ဉာယေန. တဒါ ဗြဟ္မဝိဟာရာဒိဘာဝနာဓမ္မဿ ရညော အနဓိဂတတ္တာ တဿပိ ဝါ အနဘိဇ္ဈာဒီဟိ သမာနယောဂက္ခမတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒသကုသလကမ္မပထေ ဌိတော’’တိ. ဓမ္မန္တိ ဓမ္မတော အနပေတံ. တထာ ဟိ စ သော ပက္ခပါတာဘာဝတော ‘‘သမော’’တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘သမံ စရတီ’’တိ. ပကတိနိယာမေနေဝါတိ ပဝေဏိယာ အာဂတနိယာမေနေဝ. ယသ္မာ နိဂမဇနပဒေသု ယေဘုယျေန ဂဟပတီနံ သင်္ဂဟော, တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဂဟပတိကာန’’န္တွေဝ ဝုတ္တံ. ပါဠိယံ ပန အညမေဝ နာဂရစာရိတ္တံ, အညံ နေဂမဇနပဒစာရိတ္တန္တိ တေ ဝိသုံ ဂဟိတာ ‘‘နေဂမေသု စေဝ ဇနပဒေသု စာ’’တိ. ပစ္စုဂ္ဂမနနိဂ္ဂမနဝသေန ဥပေါသထဿ ပဋိဟရဏံ ပါဋိဟာရိယော, သော ဧဝ ပါဋိဟာရိကော, ပက္ခော. ဣမေ ဒိဝသာတိ ဣမေ စတ္တာရော ဒိဝသာ.

ពួកលោកិយជនពោលថា ធម៌ គឺរាជធម៌។ ចំណែកឯធម៌ដែលរាប់ថាជាបារមីដែលជាគ្រឿងតម្កល់ទុកនូវមហាបោធិ មានដល់ព្រះរាជានោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាជានោះឈ្មោះថា «ធម្មិកោ» (អ្នកមានធម៌)។ «ធម្មេន» សេចក្តីថា ដោយយុត្តិធម៌។ ក្នុងកាលនោះ ព្រោះព្រះរាជាមិនទាន់បានសម្រេចធម៌គឺព្រហ្មវិហារភាវនាជាដើម ឬព្រោះធម៌នោះមានសភាពស្មើគ្នាដោយការមិនលោភលន់ជាដើម ទើបលោកពោលថា «ឋិតនៅក្នុងកុសលកម្មបថ ១០»។ «ធម្មំ» សេចក្តីថា មិនប្រាសចាកធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះរាជានោះមិនមានការលម្អៀង ទើបហៅថា «សមៈ» (អ្នកស្មើ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សមំ ចរតិ» (ប្រព្រឹត្តស្មើ)។ «បកតិនីយាមេនេវ» សេចក្តីថា តាមលំដាប់ដែលមកតាមប្រពៃណីនោះឯង។ ព្រោះហេតុតែនៅក្នុងនិគម និងជនបទទាំងឡាយ ជាទូទៅតែងសង្គ្រោះយកពួកគហបតី ហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា ទើបពោលថា «គហបតិកានំ» តែម្យ៉ាង។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងព្រះបាលី ចរិតលក្ខណៈរបស់ពួកអ្នកនគរផ្សេង ចរិតលក្ខណៈរបស់ពួកអ្នកនិគម និងជនបទផ្សេង ហេតុនោះ ទើបលោកកាន់យកដោយឡែកពីគ្នាថា «នេគមេសុ ចេវ ជនបទេសុ ច»។ ការរក្សានូវឧបោសថដោយអំណាចនៃការទទួល និងការចេញ ឈ្មោះថា បាដិហារិយៈ, ឧបោសថនោះឯង ឈ្មោះថា បាដិហារិកៈ គឺចំណែក (បក្ខៈ)។ «ឥមេ ទិវសា» សេចក្តីថា ថ្ងៃទាំង ៤ នេះ។

၃၀၉. ဒေဝေါတိ မစ္စု အဘိဘဝနဋ္ဌေန. ယထာ ဟိ ဒေဝေါ ပကတိသတ္တေ အဘိဘဝတိ, ဧဝံ မစ္စု သတ္တေ အဘိဘဝတိ. ‘‘အဟံ အသုကံ မဒ္ဒိတုံ အာဂမိဿာမိ, တွံ တဿ ကေသေ ဂဟေတွာ မာ ဝိဿဇ္ဇေဟီ’’တိ မစ္စုဒေဝဿ အာဏာကရာ ဒူတာ ဝိယာတိ ဒူတာတိ ဝုစ္စန္တိ. အလင်္ကတပဋိယတ္တာယာတိ ဣဒံ အတ္တနော ဒိဗ္ဗာနုဘာဝံ အာဝိကတွာ ဌိတာယာတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဒေဝတာဗျာကရဏသဒိသမေဝ ဟောတိ န စိရေနေဝ မရဏသမ္ဘဝတော. ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါနန္တိ ခီဏာသဝဗြဟ္မာနံ. တေ ဟိ စရိမဘဝေ ဗောဓိသတ္တာနံ ဇိဏ္ဏာဒိကေ ဒဿေန္တိ.

៣០៩. «ទេវោ» សេចក្តីថា សេចក្តីស្លាប់ (មច្ចុ) ព្រោះអត្ថថាគ្របសង្កត់។ ព្រោះថា ទេវតា តែងគ្របសង្កត់លើសត្វលោកធម្មតាយ៉ាងណា មច្ចុរាជក៏គ្របសង្កត់លើសត្វទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «ទូតា» (ទូតទាំងឡាយ) ព្រោះមានសេចក្តីប្រៀបដូចជាអ្នកនាំសារដែលទទួលបញ្ជារបស់មច្ចុទេវតាថា «យើងនឹងមកកម្ចាត់ជនឯណោះ អ្នកចូរចាប់សក់របស់ជននោះទុក កុំលែងឡើយ»។ «អលង្កតបដិយត្តាយ» នេះ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញថា ទេវតានោះឋិតនៅដោយធ្វើឱ្យប្រាកដនូវទេវានុភាពរបស់ខ្លួន។ ការព្យាកររបស់ទេវតានោះ គឺដូចជាការព្យាករពិតប្រាកដ ព្រោះការស្លាប់នឹងមានឡើងក្នុងពេលមិនយូរប៉ុន្មាន។ «វិសុទ្ធិទេវានំ» សេចក្តីថា ព្រះព្រហ្មដែលជាព្រះខីណាសពទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ព្រះព្រហ្មទាំងនោះ តែងបង្ហាញនូវមនុស្សចាស់ជាដើម ដល់ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយក្នុងភពចុងក្រោយ。

ဒုခိတဉ္စ ဗျာဓိတန္တိ ဗျာဓိဘာဝေန သဉ္ဇာတဒုက္ခန္တိ အတ္ထော. အန္တိမဘဝိကဗောဓိသတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝေဟိ ဥပဋ္ဌာပိတဘာဝံ ဥပါဒါယ တဒညေသံ တေဟိ အနုပဋ္ဌာပိတာနမ္ပိ ပဏ္ဍိတာနံ တထာ ဝေါဟရိတဗ္ဗတာ ပရိယာယသိဒ္ဓါတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ ပရိယာယေနာ’’တိ.

«ទុខិតញ្ច ព្យាធិតំ» សេចក្តីថា ទុក្ខដែលកើតឡើងដោយសារភាពជាអ្នកមានជំងឺ។ លោកពោលថា «ឥមិនា បរិយាយេន» (ដោយបរិយាយនេះ) ព្រោះអាស្រ័យហេតុដែលពួកវិសុទ្ធិទេវតាបានតម្កល់ទុក (បង្ហាញ) ដល់ព្រះពោធិសត្វក្នុងភពចុងក្រោយ ទើបការដែលពួកបណ្ឌិតដទៃទៀត ទោះបីវិសុទ្ធិទេវតាមិនបានតម្កល់ទុកឱ្យ ក៏គប្បីហៅរកយ៉ាងនោះបាន ដោយសម្រេចតាមបរិយាយ។

ဒိသမ္ပတီတိ [Pg.148] ဝိဘတ္တိအလောပေန နိဒ္ဒေသော, ဒိသာသီသေန ဒေသာ ဝုတ္တာတိ ဒေသာနံ အဓိပတိရာဇာတိ အတ္ထော. ဥတ္တမင်္ဂေ သိရသိ ရုဟန္တီတိ ဥတ္တမင်္ဂရုဟာ, ကေသာ. တေ ပနေတ္ထ ယသ္မာ ပလိတတ္တာ အဝိသေသတော သဗ္ဗပစ္ဆိမဝယသန္ဒဿကာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဝယောဟရာ’’တိ ဝုတ္တာ.

«ទិសម្បតិ» គឺជាការសម្តែងដោយមិនលុបវិភត្តិ, សេចក្តីថា ដែនដីទាំងឡាយដែលលោកហៅដោយក្បាលនៃទិស គឺព្រះរាជាជាអធិបតីនៃដែនដីទាំងឡាយ។ សក់ទាំងឡាយដែលដុះលើអវយវៈដ៏ឧត្តម គឺក្បាល ឈ្មោះថា «ឧត្តមង្គរុហៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងរឿងនេះ ព្រោះសក់ទាំងនោះ កាលដែលស្កូវហើយ តែងបង្ហាញនូវវ័យចុងក្រោយបង្អស់ដោយមិនមានការប្លែកគ្នា ហេតុនោះ ទើបហៅថា «វយោហរៈ» (អ្នកនាំទៅនូវវ័យ)។

ပုရိသယုဂေါ ယသ္မာ တသ္မိံ ဝံသေ သဉ္ဇာတပုရိသဋ္ဌိတိယာ ပရိစ္ဆိန္နော, တသ္မာ အာဟ ‘‘ဝံသသမ္ဘဝေ ပုရိသေ’’တိ. ရာဇဂေဟတော အာဟဋဘိက္ခာယ ယာပေန္တောတိ ဣမိနာ ကုမာရကပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဥပဂတဘာဝံ ဒဿေတိ.

ព្រោះថា គូនៃបុរស (បុរិសយុគៈ) ត្រូវបានកំណត់ដោយការឋិតនៅនៃបុរសដែលកើតក្នុងវង្សត្រកូលនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «វំសសម្ភវេ បុរិសេ» (ពួកបុរសដែលកើតក្នុងវង្ស)។ ពាក្យថា «ចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាហារបិណ្ឌបាតដែលនាំមកពីព្រះរាជវាំង» នេះ លោកបង្ហាញពីភាពជាអ្នកចូលទៅកាន់ការបួសតាំងពីក្មេង (កុមារកបព្វជ្ជា)។

ပရိဟရိယမာနောဝါတိ အညေန အညေန ပရိဟရိယမာနော ဝိယ ဝေလာယ ဝေလာယ တေန မဟတာ ပရိဇနေန ဥပဋ္ဌိယမာနော ကုမာရကီဠံ ကီဠီတိ အတ္ထော. ကေစိ ပန ‘‘ပရိဟရိယမာနော ဧဝါ’’တိ အဝဓာရဏဝသေန အတ္ထံ ဝဒန္တိ, တထာ သတိ စတုရာသီတိဝဿသဟဿာနိ ထညပါယီ တရုဏဒါရကော အဟောသီတိ အာပဇ္ဇတီတိ တဒယုတ္တံ. ကုမာရကာလံ ဝတွာ တဒနန္တရံ ဩပရဇ္ဇဝစနတော ဝိရုဒ္ဓဉ္စေတံ. (ပဉ္စမင်္ဂလဝစနေန ဥန္နင်္ဂလမင်္ဂလဥက္ကန္တနမင်္ဂလကမ္မဟာယမင်္ဂလဒုဿမင်္ဂလာနိ သမုပဂတာနိ ဧဝ အဟေသုန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ).

«បរិហរិយមានោ» សេចក្តីថា ដូចជាត្រូវបានគេបីបមថែរក្សាដោយអ្នកនេះនិងអ្នកនោះ គឺត្រូវបានពួកបរិវារដ៏ច្រើនចូលទៅបម្រើក្នុងពេលនីមួយៗ ហើយលេងល្បែងក្មេងៗ។ ប៉ុន្តែ គ្រូខ្លះពោលសេចក្តីដោយអំណាចនៃការកំណត់ថា «បរិហរិយមានោ េវ» (ត្រូវបានគេបីបមថែរក្សាតែម្យ៉ាង) កាលបើដូច្នោះ នឹងត្រូវយល់ថា ព្រះរាជានោះជាក្មេងតូចបៅដោះអស់រយៈពេល ៨៤,០០០ ឆ្នាំ ដែលជាការមិនសមគួរឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីនោះក៏ផ្ទុយគ្នា ព្រោះលោកពោលអំពីកុមារកាលហើយ បន្ទាប់មកក៏ពោលអំពីភាពជាឧបរាជ។ (គប្បីជ្រាបថា ដោយពាក្យថា មង្គលទាំង ៥ គឺមង្គលភ្ជួររាស់, មង្គលកាត់សក់, មង្គលការងារ, មង្គលលាងជម្រះ និងមង្គលស្លៀកពាក់ គឺបានមកដល់ហើយពិតប្រាកដ)។

၃၁၁. သဝံသဝသေန အာဂတာ ပုတ္တနတ္တုအာဒယော ပုတ္တာ စ ပပုတ္တာ စ ဧတိဿာတိ ပုတ္တပပုတ္တကာ ပရမ္ပရာ. နိဟတန္တိ နိဟိတံ ဌပိတံ, ပဝတ္တိတန္တိ အတ္ထော. နိဟတန္တိ ဝါ သတတံ ပတိဋ္ဌိတဘာဝေန ဝဠဉ္ဇိတန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ကလျာဏဝတ္တ’’န္တိ. အတိရေကတရာ ဒွေ ဂုဏာတိ မဟာသတ္တဿ မဃဒေဝကာလတော အတိရေကတရာ ဒွေ ဂုဏာ ဣတရရာဇူဟိ ပန အတိရေကတရာ အနေကသတသဟဿပ္ပဘေဒါ ဧဝ ဂုဏာ အဟေသုန္တိ.

៣១១. ជួរនៃកូននិងចៅ (បុត្តបបុត្តកា បរម្បរា) គឺជួរដែលមានកូននិងចៅជាដើម ដែលមកតាមវង្សត្រកូលរបស់ខ្លួន។ «និហតំ» សេចក្តីថា តម្កល់ទុក គឺប្រព្រឹត្តទៅ។ ឬមួយ «និហតំ» សេចក្តីថា ប្រើប្រាស់ដោយភាពជាការតម្កល់ទុកជានិច្ច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កល្យាណវត្តំ» (វត្តដ៏ល្អ)។ «អតិរេកតរា ទ្វេ គុណា» សេចក្តីថា គុណធម៌ ២ យ៉ាងដែលលើសលប់ជាងតាំងពីសម័យមឃទេវៈជាមហាសត្វ ប៉ុន្តែបើធៀបនឹងព្រះរាជាដទៃទៀត គឺមានគុណធម៌លើសលប់ច្រើនសែនប្រការពិតប្រាកដ។

၃၁၂. တေတ္တိံသ သဟပုညကာရိနော ဧတ္ထ နိဗ္ဗတ္တာတိ တံသဟစရိတဋ္ဌာနံ တေတ္တိံသံ, တဒေဝ တာဝတိံသံ, တံနိဝါသော ဧတေသန္တိ တာဝတိံသာ. နိဝါသဘာဝေါ စ တေသံ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တနပုဗ္ဗကောတိ အာဟ – ‘‘ဒေဝါနံ တာဝတိံသာနန္တိ တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တဒေဝါန’’န္တိ. ရညောတိ နိမိမဟာရာဇဿ. ဩဝါဒေ ဌတွာတိ ‘‘သီလံ အရက္ခန္တော မမ သန္တိကံ မာ အာဂစ္ဆတူ’’တိ နိဂ္ဂဏှနဝသေနပိ, ‘‘ဧကန္တတော မမ ဝိဇိတေ ဝသန္တေန သီလံ ရက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တိတဩဝါဒဝသေနပိ ဩဝါဒေ ဌတွာ.

៣១២. ពួកជន ៣៣ នាក់ដែលធ្វើបុណ្យរួមគ្នា បានកើតក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីកន្លែងដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានោះ ឈ្មោះថា តេត្តិំសៈ, ទីនោះឯង ឈ្មោះថា តាវតឹសៈ, ទីលំនៅរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះ ឈ្មោះថា តាវតឹសា។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាទីលំនៅរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះ មានការកើតឡើងក្នុងទីនោះជាខាងដើម ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ទេវានំ តាវតឹសានំ» សេចក្តីថា ពួកទេវតាដែលកើតក្នុងភពតាវតឹង្ស។ «រញ្ញោ» សេចក្តីថា នៃព្រះបាទនិមិមហារាជ។ «ឱវាទេ ឋត្វា» សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងឱវាទ ទោះបីដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិនថា «អ្នកដែលមិនរក្សាសីល កុំមកជិតយើងឡើយ» ក្តី ដោយអំណាចនៃឱវាទដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «អ្នកដែលរស់នៅក្នុងដែនដីរបស់យើង ត្រូវតែរក្សាសីលជាដាច់ខាត» ក្តី គឺឋិតនៅក្នុងឱវាទនោះឯង។

အထ [Pg.149] နန္တိ မဟာဇုတိကံ မဟာဝိပ္ဖာရံ မဟာနုဘာဝံ နိမိရာဇာနံ. ‘‘သက္ကောဟမသ္မိ ဒေဝိန္ဒော, တဝ သန္တိကမာဂတော’’တိ အတ္တနော သက္ကဘာဝံ ပဝေဒေတွာ ‘‘ကင်္ခံ တေ ပဋိဝိနောဒေဿာမီ’’တိ အာဟ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗဘူတာနမိဿရာ’’တိအာဒိ.

«អថ នំ» សេចក្តីថា លំដាប់នោះ នូវព្រះបាទនិមិរាជ ដែលមានរស្មីធំ មានការផ្សាយទៅធំ មានអានុភាពធំ។ ព្រះសក្កៈទ្រង់ប្រកាសភាពជាព្រះសក្កៈរបស់ព្រះអង្គថា «យើងជាសក្កៈជាធំនៃទេវតា បានមកកាន់សំណាក់របស់អ្នកហើយ» រួចហើយទ្រង់ពោលថា «យើងនឹងកម្ចាត់សេចក្តីសង្ស័យរបស់អ្នក»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សព្វភូតានមិស្សរា» (ជាធំលើសត្វលោកទាំងពួង) ជាដើម។

သီလံ ဥပါဒါယ ဩမကတာယ ‘‘ကိ’’န္တိ ဟီဠေန္တော ဝဒတိ. ဂုဏဝိသိဋ္ဌတာယာတိ လာဘယသာဒီနဉ္စေဝ ပိယမနာပတာဒီနဉ္စ အာသဝက္ခယပရိယောသာနာနံ နိမိတ္တဘာဝေန ဥတ္တမဂုဏတာယ. တဒါ သက္ကော အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော, သော အတ္တနော ပုရိမဇာတိယံ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓံဝ ဒါနတော သီလံ မဟန္တံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အဟဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အတ္တနာ ဝသိယမာနံ ကာမာဝစရဒေဝလောကံ သန္ဓာယ ‘‘ပေတ္တိဝိသယတော’’တိ ဝုတ္တံ. တဿ ဟိ ကပ္ပသတသဟဿံ ဝိဝဋ္ဋဇ္ဈာသယဿ ပူရိတပါရမိဿ ဒေဝလောကော ပေတလောကော ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ. တေနေဝါဟ ‘‘အစ္ဆရာဂဏသံဃုဋ္ဌံ, ပိသာစဂဏသေဝိတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၄၆).

ព្រះសក្កៈទ្រង់ពោលពាក្យថា «កិ» (អ្វី) ក្នុងន័យបង្អាប់ ព្រោះអាស្រ័យភាពថោកទាបជាងសីល។ «គុណវិសិដ្ឋតាយ» សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាគុណដ៏ឧត្តម ដោយភាពជាហេតុនៃលាភនិងយសជាដើម នៃភាពជាទីស្រឡាញ់និងគាប់ចិត្តជាដើម និងការអស់ទៅនៃអាសវៈជាទីបំផុត។ ក្នុងកាលនោះ ព្រះសក្កៈ គឺព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរ ព្រះអង្គកាលសម្តែងនូវភាពធំធេងនៃសីលជាងទាន ដែលសម្រេចជាក់ស្តែងក្នុងជាតិមុនរបស់ព្រះអង្គ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «អហញ្ហិ»។ ក្នុងពាក្យនោះ លោកពោលថា «បេត្តិវិសយតោ» (ចាកប្រេតវិស័យ) សំដៅយកកាមាវចរទេវលោកដែលខ្លួនធ្លាប់រស់នៅ។ ព្រោះថា ចំពោះព្រះអនុរុទ្ធនោះ ដែលមានអធ្យាស្រ័យក្នុងវិវដ្តៈអស់មួយសែនកប្ប និងបានបំពេញបារមីហើយ ទេវលោកបានលេចឡើងដូចជាប្រេតលោកដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អច្ឆរាគណសង្ឃុដ្ឋំ, បិសាចគណសេវិតំ» (កងរំពងដោយពួកស្រីអប្សរ តែត្រូវបានសេពគប់ដោយពួកបីសាច) (សំ. និ. ១.៤៦)។

ခတ္တိယေတိ ခတ္တိယဇာတိယံ. ဝိသုဇ္ဈတီတိ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ ကာမသံကိလေသဝိသုဇ္ဈနတော. ကာယာတိ စ ဗြဟ္မကာယမာဟ.

«ខត្តិយេ» សេចក្តីថា ក្នុងខត្តិយជាតិ។ «វិសុជ្ឈតិ» លោកពោលសំដៅយកការទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក ព្រោះការស្អាតស្អំចាកកាមសង្កិលេស។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «កាយា» លោកសំដៅយកព្រហ្មរាងកាយ (ព្រហ្មលោក)។

ဣမဿ မမ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗရူပံ ဒိသွာ ‘‘အဟုဒေဝ ဘယ’’န္တိ စိန္တေတွာ အာဟ ‘‘အဝိကမ္ပမာနော’’တိ. ဘာယန္တော ဟိ စိတ္တဿ အညထတ္တေန ကာယဿ စ ဆမ္ဘိတတ္တေန ဝိကမ္ပတိ နာမ. တေနာဟ ‘‘အဘာယမာနော’’တိ. သုခံ ကထေတုံ ဟောတီတိ ပုညဖလံ ကထေတုံ သုခံ ဟောတိ.

ព្រះសក្កៈទ្រង់គិតថា «ព្រះរាជានេះ កាលឃើញរូបរបស់យើងដែលមិនធ្លាប់ឃើញពីមុន ប្រាកដជាមានសេចក្តីខ្លាចជាមិនខាន» ទើបពោលថា «វិកម្បមានោ» (ញាប់ញ័រ)។ ព្រោះថា ជនកាលខ្លាច ឈ្មោះថា ញាប់ញ័រ ព្រោះភាពប្រែប្រួលនៃចិត្ត និងភាពរឹងត្អឹងនៃរាងកាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អភាយមានោ» (មិនខ្លាច)។ «សុខំ កថេតុំ ហោតិ» សេចក្តីថា ងាយស្រួលក្នុងការសម្តែងនូវផលនៃបុណ្យ។

၃၁၃. မနံ အာဂမ္မ ယုတ္တာယေဝ ဟောန္တီတိ မာတလိဿ သက္ကဿေဝ စိတ္တံ ဇာနိတွာ ယုတ္တာ ဝိယ ဟောန္တိ, ရထေ ယုတ္တအာဇာနီယကိစ္စံ ကရောန္တိ ဒေဝပုတ္တာ. ဧဝံ တာဒိသေ ကာလေ တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တိ, ယထာ ဧရာဝဏော ဒေဝပုတ္တော ဟတ္ထိကိစ္စံ. နဒ္ဓိတော ပဋ္ဌာယာတိ ရထပဉ္ဇရပရိယန္တေန အက္ခဿ သမ္ဗန္ဓဋ္ဌာနံ နဒ္ဓီ, တတော ပဋ္ဌာယ. အက္ခော ဗဇ္ဈတိ ဧတ္ထာတိ အက္ခဗဒ္ဓေါ, အက္ခေန ရထဿ ဗဒ္ဓဋ္ဌာနံ. ယထာ ဒေဝလောကတော ယာဝ စန္ဒမဏ္ဍလဿ ဂမနဝီထိ, တာဝ အတ္တနော အာနုဘာဝေန ဟေဋ္ဌာမုခမေဝ ရထံ ပေသေသိ, ဧဝံ စန္ဒမဏ္ဍလဿ ဂမနဝီထိတော ယာဝ ရညော ပါသာဒေါ, တာဝ တထေဝ ပေသေသိ. ဒွေ မဂ္ဂေ ဒဿေတွာတိ ပတောဒလဋ္ဌိယာ အာကာသံ ဝိလိခန္တော ဝိယ အတ္တနော အာနုဘာဝေန နိရယဂါမီ ဒေဝလောကဂါမီ စာတိ ဒွေ မဂ္ဂေ [Pg.150] ဒဿေတွာ. ကတမေနာတိအာဒိ ဒေသနာမတ္တံ, ယထာ တေန ရထေန ဂစ္ဆန္တဿ နိရယော ဒေဝလောကော စ ပါကဋာ ဟောန္တိ, တထာ ကရဏံ အဓိပ္ပေတံ.

៣១៣. ពាក្យថា «មនំ អាគម្ម យុត្តាយេវ ហោន្តិ» សេចក្តីថា ពួកទេវបុត្រដឹងនូវចិត្តរបស់មាតលិ និងរបស់ព្រះសក្កៈហើយ ក៏ដូចជាត្រូវបានគេទឹមទុកពិតប្រាកដ គឺធ្វើនូវកិច្ចរបស់សេះអាជានេយ្យដែលទឹមក្នុងរថ។ ក្នុងកាលបែបនោះ ពួកទេវបុត្រទាំងនោះតែងប្រព្រឹត្តយ៉ាងនោះ ដូចជាឯរាវ័ណទេវបុត្រធ្វើនូវកិច្ចរបស់ដំរីដូច្នោះ។ «នទ្ធិតោ បដ្ឋាយ» សេចក្តីថា កន្លែងភ្ជាប់នៃភ្លៅរថដោយជុំវិញទ្រុងរថ ឈ្មោះថា នទ្ធិ, តាំងពីកន្លែងនោះទៅ។ ភ្លៅរថត្រូវបានគេចងក្នុងកន្លែងនេះ ហេតុនោះ កន្លែងនោះឈ្មោះថា «អក្ខពទ្ធៈ» គឺកន្លែងដែលចងរថដោយភ្លៅរថ។ មាតលិបរទេសនោះ បង្ហូររថឱ្យផ្អៀងចុះក្រោមដោយអានុភាពរបស់ខ្លួន តាំងពីទេវលោករហូតដល់ផ្លូវដើរនៃមណ្ឌលព្រះចន្ទយ៉ាងណា ក៏បង្ហូររថយ៉ាងនោះដែរ តាំងពីផ្លូវដើរនៃមណ្ឌលព្រះចន្ទរហូតដល់ប្រាសាទរបស់ព្រះរាជា។ «ទ្វេ មគ្គេ ទស្សេត្វា» សេចក្តីថា បង្ហាញនូវផ្លូវ ២ គឺផ្លូវទៅកាន់នរក និងផ្លូវទៅកាន់ទេវលោក ដោយអានុភាពរបស់ខ្លួន ដូចជាការឆ្កូតអាកាសដោយរំពាត់ដូច្នោះ។ ពាក្យមានជាដើមថា «កតមេន» គ្រាន់តែជាការសម្តែង, បំណងគឺការធ្វើឱ្យនរក និងទេវលោកប្រាកដច្បាស់ដល់អ្នកដែលធ្វើដំណើរទៅដោយរថនោះ។

ဝုတ္တကာရဏမေဝ သန္ဓာယာဟ မဟာသတ္တော ‘‘ဥဘယေနေဝ မံ မာတလိ နေဟီ’’တိ. ဒုဂ္ဂန္တိ ဒုဂ္ဂမံ. ဝေတ္တရဏိန္တိ ဧဝံနာမကံ နိရယံ. ကုထိတန္တိ ပက္ကုထိတံ နိပက္ကတေလသဒိသဇာလံ. ခါရသံယုတ္တန္တိ ခါရောဒကသဒိသံ.

ព្រះមហាសត្វសំដៅយកហេតុដែលបានពោលហើយនោះឯង ទើបពោលថា «ឧភយេនេវ មំ មាតលិ នេហិ» (មាតលិ ចូរនាំយើងទៅកាន់ផ្លូវទាំងពីរនោះឯង)។ «ទុគ្គំ» សេចក្តីថា ទៅបានដោយលំបាក។ «វេត្តរណិំ» សេចក្តីថា នរកដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ «កុថិតំ» សេចក្តីថា ពុះកញ្ជ្រោលឡើង មានអណ្តាតភ្លើងដូចជាប្រេងដែលគេដុតឱ្យក្តៅខ្លាំង។ «ខារសំយុត្តំ» សេចក្តីថា ដូចជាទឹកផ្សារ។

ရထံ နိဝတ္တေတွာတိ နိရယာဘိမုခတော နိဝတ္တေတွာ. ဗီရဏီဒေဝဓီတာယာတိ ‘‘ဗီရဏီ’’တိ ဧဝံနာမိကာယ အစ္ဆရာယ. သောဏဒိန္နဒေဝပုတ္တဿာတိ ‘‘သောဏဒိန္နော’’တိ ဧဝံနာမကဿ ဒေဝပုတ္တဿ. ဂဏဒေဝပုတ္တာနန္တိ ဂဏဝသေန ပုညံ ကတွာ ဂဏဝသေနေဝ နိဗ္ဗတ္တဒေဝပုတ္တာနံ.

«រថំ និវត្តេត្វា» សេចក្តីថា ងាករថត្រឡប់មកវិញចាកទីចំពោះមុខនៃនរក។ «ពីរណីទេវធីតាយ» សេចក្តីថា នៃនាងអប្សរដែលមានឈ្មោះថា ពីរណី។ «សោណទិន្នទេវបុត្តស្ស» សេចក្តីថា នៃទេវបុត្រដែលមានឈ្មោះថា សោណទិន្នៈ។ «គណទេវបុត្តានំ» សេចក្តីថា នៃពួកទេវបុត្រដែលបានធ្វើបុណ្យរួមគ្នាជាក្រុម ហើយបានកើតឡើងជាក្រុមជាមួយគ្នា។

ပတ္တကာလေတိ ဥပကဋ္ဌာယ ဝေလာယ. အတိထိန္တိ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓံ. ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဧကံ ခီဏာသဝတ္ထေရန္တိပိ ဝဒန္တိ. မာတာဝ ပုတ္တံ သကိမာဘိနန္ဒီတိ ယထာ ပဝါသတော အာဂတံ ပုတ္တံ မာတာ သကိံ ဧကဝါရံ အာဂတကာလေ အဘိနန္ဒတိ, တထာ နိစ္စကာလေ အဘိနန္ဒိ သက္ကစ္စံ ပရိဝိသိ. သံယမာ သံဝိဘာဂါတိ သီလသံယမာ သံဝိဘာဂသီလာ. ဇာတကေတိ နိမိဇာတကေ.

«បត្តកាលេ» សេចក្តីថា ក្នុងពេលដែលជិតមកដល់។ «អតិថិំ» សេចក្តីថា នូវព្រះបច្ចេកពុទ្ធ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកលោកពោលថា នូវព្រះខីណាសពត្ថេរមួយអង្គ ក្នុងសាសនារបស់ព្រះកស្សបមានព្រះភាគ។ «មាតាវ បុត្តំ សកិមាភិនន្ទិ» សេចក្តីថា ម្តាយតែងត្រេកអរចំពោះកូនដែលត្រឡប់មកពីចម្ងាយតែម្តងគត់ ក្នុងពេលដែលកូនមកដល់យ៉ាងណា ព្រះរាជានោះតែងត្រេកអរគ្រប់ពេល និងបានបម្រើដោយគោរពយ៉ាងនោះដែរ។ «សំយមា សំវិភាគា» សេចក្តីថា មានការសង្រួមក្នុងសីល និងមានសីលក្នុងការចែករំលែក។ «ជាតកេ» សេចក្តីថា ក្នុងនិមិជាតក។

စိတ္တကူဋန္တိ ဒေဝနဂရဿ ဒက္ခိဏဒိသာယ ဒွါရကောဋ္ဌကံ. သက္ကော စိတ္တံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တောတိ မဟာသတ္တေ ပဝတ္တံ ဒေဝတာနံ သက္ကာရသမ္မာနံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နံ အတ္တနော ဥသူယစိတ္တံ ဗဟိ အနာဝိကတွာ အဗ္ဘန္တရေယေဝ စ နံ ဌပေတုံ အသက္ကောန္တော. အညေသံ ပုညေန ဝသာဟီတိ သက္ကဿ မဟာသတ္တံ ရောသေတုကာမတာယ အာရာဓနံ နိဒဿေတိ. ပုရာဏသက္ကော ဒီဃာယုကော, တံ ဥပါဒါယ ဇရာဇိဏ္ဏံ ဝိယ ကတွာ ‘‘ဇရသက္ကော’’တိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា Cittakūṭaṃ (ចិត្តកូដៈ) គឺខ្លោងទ្វារនៅទិសខាងត្បូងនៃទេវនគរ។ ពាក្យថា Sakko cittaṃ sandhāretuṃ asakkonto (សក្កៈមិនអាចទប់ចិត្តបាន) គឺមិនអាចលាក់បាំងចិត្តឫស្យារបស់ខ្លួនដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យសក្ការសមានៈរបស់ពួកទេវតាដែលប្រព្រឹត្តទៅចំពោះមហាសត្វ មិនឲ្យបង្ហាញចេញមកខាងក្រៅ និងមិនអាចរក្សាទុកចិត្តនោះតែក្នុងខាងក្នុងបានឡើយ។ ពាក្យថា Aññesaṃ puññena vasāhi (ចូររស់នៅដោយបុណ្យរបស់អ្នកដទៃចុះ) បង្ហាញពីការអញ្ជើញរបស់សក្កៈដោយបំណងចង់ធ្វើឲ្យមហាសត្វខឹង។ ព្រះឥន្ទ្រចាស់មានអាយុវែង អាស្រ័យហេតុនោះ ទើបធ្វើដូចជាចាស់ជរា ហើយហៅថា "ជរាសក្កៈ" (សក្កៈចាស់)។

၃၁၅. သေသံ သဗ္ဗန္တိ ပဗ္ဗဇ္ဇုပဂမနာ သေသံ အတ္တနော ဝံသေ ပေါရာဏရာဇူနံ ရာဇစာရိတ္တံ. ပါကတိကန္တိ ပုန သဘာဝတ္တမေဝ ဂတော အဟောသိ, အပဗ္ဗဇိတဘာဝဝစနေနေဝဿ ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာဒီနံ ပဗ္ဗဇ္ဇာဂုဏာနံ အဘာဝေါ ဒီပိတော ဟောတိ.

៣១៥. ពាក្យថា Sesaṃ sabbaṃ (សេចក្តីដែលសេសសល់ទាំងអស់) គឺរាជប្រវេណីរបស់អតីតព្រះរាជាទាំងឡាយក្នុងរាជវង្សរបស់ខ្លួន ក្រៅពីការចេញសាងផ្នួស។ ពាក្យថា Pākatika (ជាប្រក្រតី) គឺត្រឡប់ទៅរកសភាពដើមវិញ ដោយពាក្យថា "មិនបានបួស" នេះឯង បង្ហាញពីការមិនមានគុណនៃការបួស មានការចម្រើនព្រហ្មវិហារធម៌ជាដើម របស់ព្រះរាជានោះ។

၃၁၆. ဝီရိယံ အကရောန္တော သမုစ္ဆိန္ဒတိ, န တာဝ သမုစ္ဆိန္နံ, ကလျာဏမိတ္တသံသဂ္ဂါဒိပစ္စယသမဝါယေ သတိ သီလဝတံ ကလျာဏဝတ္တံ ပဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ[Pg.151]. ဒုဿီလေန သမုစ္ဆိန္နံ နာမ ဟောတိ တဿ တတ္ထ နိရာသဘာဝေန ပဋိပတ္တိယာ ဧဝ အသမ္ဘဝတော. သတ္တ သေခါ ပဝတ္တေန္တိ ကလျာဏဝတ္တဿ အပရိနိဋ္ဌိတကိစ္စတ္တာ. ခီဏာသဝေန ပဝတ္တိတံ နာမ ပရိနိဋ္ဌိတကိစ္စတ္တာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

៣១៦. បុគ្គលកាលមិនធ្វើសេចក្តីព្យាយាម ឈ្មោះថាផ្តាច់បង់ (វត្តល្អ) ប៉ុន្តែមិនទាន់ឈ្មោះថាផ្តាច់បង់ដាច់ស្រឡះទេ កាលបើមានការជួបជុំនៃបច្ច័យមានការសេពគប់នឹងកល្យាណមិត្តជាដើម តែងអាចប្រព្រឹត្តវត្តដ៏ល្អរបស់បុគ្គលមានសីលបាន។ ចំណែកបុគ្គលទ្រុស្តសីល ឈ្មោះថាផ្តាច់បង់ដាច់ស្រឡះ ព្រោះការប្រតិបត្តិក្នុងវត្តនោះមិនអាចមានឡើងបាន ដោយសារភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្តីសង្ឃឹម។ ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក តែងប្រព្រឹត្តវត្តដ៏ល្អ ព្រោះកិច្ចនៅមិនទាន់សម្រេច។ ចំណែកព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថាបានប្រព្រឹត្តវត្តដ៏ល្អរួចហើយ ព្រោះកិច្ចបានសម្រេចហើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

မဃဒေဝသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) ក្នុងអដ្ឋកថា មឃទេវសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၄. မဓုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. អដ្ឋកថា មធុរសូត្រ

၃၁၇. မဓုရာယန္တိ ဥတ္တရမဓုရာယံ. ဂုန္ဒာဝနေတိ ကာဠသိပ္ပလိဝနေ. အတိမုတ္တကဝနေတိ စ ဝဒန္တိ. စတူသု ဝဏ္ဏေသု ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏော. ပဏ္ဍရောတိ ပရိသုဒ္ဓေါ. ကာဠကောတိ အပရိသုဒ္ဓေါ. ဇာတိဂေါတ္တာဒိပညာပနဋ္ဌာနေသူတိ ဇာတိဂေါတ္တာဒိဝသေန သုဒ္ဓစိန္တာယံ ဗြာဟ္မဏာ ဧဝ သုဒ္ဓဇာတိကာ, န ဣတရေတိ အဓိပ္ပာယော. သံသာရတော ဝါ သုဒ္ဓစိန္တာယံ ဗြာဟ္မဏာဝ သုဇ္ဈန္တိ ဝေဒဝိဟိတဿ သုဒ္ဓဝိဓိနော အညေသံ အဝိသယတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. တံ ပနေတံ တေသံ ဝိရုဇ္ဈတိ ခတ္တိယဝေဿာနမ္ပိ မန္တဇ္ဈေနဿ အနုညာတတ္တာ, မန္တဇ္ဈေနဝိဓိနာ စ သံသာရသုဒ္ဓိယာဘာဝတော. ပုတ္တာ နာမ အနောရသာပိ ဟောန္တိ, န တထာ ဣမေတိ အာဟ ‘‘ဩရသာ’’တိ. ဥရေ သံဝဍ္ဎိတပုတ္တောပိ ‘‘ဩရသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဣမေ ပန မုခတော နိဂ္ဂတော ဟုတွာ ဥရေ သံဝဍ္ဎာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဩရသာ မုခတော ဇာတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတော ဧဝ ဗြဟ္မတော ဇာတာတိ ဗြဟ္မဇာ, ဗြဟ္မသမ္ဘူတာပိ ‘‘ဗြဟ္မဇာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, န တထာ ဣမေ. ဣမေ ပန ပစ္စက္ခတော ဗြဟ္မုနာ နိမ္မိတာတိ ဗြဟ္မနိမ္မိတာ, တတော ဧဝ ဗြဟ္မတော လဒ္ဓဗ္ဗဝိဇ္ဇာဒိဒါယဇ္ဇဒါယာဒါတိ ဗြဟ္မဒါယာဒါတိ သဗ္ဗမေတံ ဗြာဟ္မဏာနံ ကတ္ထနာပလာပသဒိသံ ဝိညူနံ အပ္ပမာဏံ အဝိမဒ္ဒက္ခမံ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တံ ဗြဟ္မကုတ္တဿေဝ အဘာဝတော. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝ. တေနာဟ ‘‘ဃောသောယေဝါ’’တိအာဒိ. ဝေါဟာရမတ္တမေဝေတန္တိ ဧတံ ‘‘ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏော’’တိအာဒိ ဝစနမတ္တမေဝ, န တဿ အတ္ထော တေဟိ အဓိပ္ပေတပ္ပကာရော အတ္ထိ.

៣១៧. ពាក្យថា Madhurāyaṃ គឺនៅក្នុងក្រុងឧត្តរមធុរា។ ពាក្យថា Gundāvana គឺនៅក្នុងព្រៃម៉ៃសាក់ខ្មៅ (កាឡសិប្បលីវនៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត ហៅថា ព្រៃអតិមុត្តកៈ (អតិមុត្តកវនៈ) ក៏មាន។ ក្នុងវណ្ណៈទាំង ៤ វណ្ណៈព្រាហ្មណ៍ជាវណ្ណៈដ៏ប្រសើរបំផុត។ ពាក្យថា Paṇḍara (ពណ៌ស) គឺបរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Kāḷaka (ពណ៌ខ្មៅ) គឺមិនបរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Jātigottādipaññāpanaṭṭhānesu (ក្នុងទីជាទីបញ្ញត្តិនូវជាតិនិងគោត្រជាដើម) សេចក្តីថា ក្នុងការគិតអំពីសេចក្តីបរិសុទ្ធដោយអំណាចនៃជាតិនិងគោត្រជាដើម មានតែពួកព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះដែលមានជាតិដ៏បរិសុទ្ធ មិនមែនពួកដទៃឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងការគិតអំពីសេចក្តីបរិសុទ្ធចាកសង្សារវដ្ត មានតែពួកព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះដែលបរិសុទ្ធ ព្រោះវិធីនៃសេចក្តីបរិសុទ្ធដែលកំណត់ទុកក្នុងគម្ពីរវេទ មិនមែនជាវិស័យរបស់ពួកដទៃឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ប៉ុន្តែពាក្យនោះរបស់ពួកគេ តែងផ្ទុយគ្នា (នឹងការពិត) ព្រោះសូម្បីតែក្សត្រនិងវែស្សៈ ក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតឲ្យរៀនមន្តដែរ ហើយម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីបរិសុទ្ធចាកសង្សារវដ្ត ក៏មិនមានដោយសារវិធីរៀនមន្តនោះឡើយ។ ធម្មតាកូនទាំងឡាយ សូម្បីមិនមែនជាកូនកើតពីទ្រូង (អនុរសបុត្រ) ក៏មានដែរ ប៉ុន្តែពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះមិនមែនដូច្នោះទេ ទើបពោលថា "orasā" (កូនកើតពីទ្រូង)។ សូម្បីតែកូនដែលចិញ្ចឹមបីបាច់នៅលើទ្រូង ក៏ហៅថា "ឱរស" ដែរ។ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញថា ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះចេញចាកមាត់ហើយចិញ្ចឹមបីបាច់នៅលើទ្រូង ទើបពោលថា "orasā mukhato jātā" (ជាឱរសកើតអំពីមាត់)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ពួកដែលកើតអំពីព្រហ្ម ឈ្មោះថា "ព្រហ្មជៈ" (កើតអំពីព្រហ្ម) សូម្បីពួកដែលកើតឡើងព្រោះព្រហ្ម ក៏ហៅថា "ព្រហ្មជៈ" ដែរ ប៉ុន្តែពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះមិនមែនដូច្នោះទេ។ ចំណែកពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះ គឺព្រហ្មបង្កើតឡើងដោយផ្ទាល់ ទើបឈ្មោះថា "ព្រហ្មនិម្មិត" (ព្រហ្មបង្កើត) ព្រោះហេតុនោះឯង ពួកដែលជាអ្នកទទួលមរតកមានវិជ្ជាជាដើមដែលត្រូវទទួលបានពីព្រហ្ម ទើបឈ្មោះថា "ព្រហ្មទាយាទ" (អ្នកទទួលមរតកពីព្រហ្ម) ពាក្យទាំងអស់នេះ ប្រៀបដូចជាការអួតអាងនិងការនិយាយភូតភររបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ ជាពាក្យដែលអ្នកប្រាជ្ញមិនយកជាប្រមាណ មិនគួរជឿជាក់ ជាគ្រាន់តែពាក្យសំដីប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែព្រហ្មដែលជាអ្នកបង្កើតនោះមិនមានពិតឡើយ។ សេចក្តីដែលគួរនិយាយក្នុងទីនេះ គឺបានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ghosoyeva" (គ្រាន់តែជាសំឡេងប៉ុណ្ណោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Vohāramattamevetaṃ (ពាក្យនោះគ្រាន់តែជាវោហារប៉ុណ្ណោះ) គឺពាក្យថា "វណ្ណៈព្រាហ្មណ៍ជាវណ្ណៈដ៏ប្រសើរបំផុត" ជាដើមនេះ គ្រាន់តែជាពាក្យសំដីប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីនៃពាក្យនោះតាមរបៀបដែលពួកគេប្រាថ្នាចង់បាន គឺមិនមានឡើយ។

၃၁၈. သမိဇ္ဈေယျာတိ ဒိဋ္ဌိဒီပနဝသေန အတ္တနော အဇ္ဈာသယော နိပ္ဖဇ္ဇေယျ. တေနာဟ ‘‘မနောရထော ပူရေယျာ’’တိ. ခတ္တိယောပီတိ ပရခတ္တိယောပိ[Pg.152]. အဿာတိ သမိဒ္ဓဓနာဒိံ ပတ္တဿ. တေနာဟ – ‘‘ဣဿရိယသမ္ပတ္တဿာ’’တိ နေသန္တိ ဧတေသံ စတုန္နံ ဝဏ္ဏာနံ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိဘာဝါဒိနာ ဣတရေဟိ ဥပစရိတဗ္ဗတာယ န ကိဉ္စိ နာနာကရဏန္တိ ယောဇနာ.

៣១៨. ពាក្យថា Samijjheyya (គប្បីសម្រេច) គឺអធ្យាស្រ័យរបស់ខ្លួនគប្បីសម្រេចដោយអំណាចនៃការបង្ហាញទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "manoratho pūreyya" (បំណងប្រាថ្នាគប្បីពេញលេញ)។ ពាក្យថា Khattiyopi (សូម្បីក្សត្រ) គឺសូម្បីក្សត្រដទៃ។ ពាក្យថា Assa (គប្បីមានដល់បុគ្គលនោះ) គឺដល់បុគ្គលដែលបានសម្រេចទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ស្តុកស្តម្ភជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "issariyasampattassa" (ដល់បុគ្គលដែលបរិបូណ៌ដោយឥស្សរិយយស)។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ក្នុងពាក្យថា Nesaṃ (របស់ពួកជនទាំងនោះ) គឺក្នុងវណ្ណៈទាំង ៤ នេះ មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាបន្តិចបន្តួចឡើយ ដោយការដែលត្រូវពួកជនដទៃបម្រើមានការក្រោកទទួលមុនជាដើមក្នុងទីនេះ។

၃၂၂. အဟံ စီဝရာဒီဟိ ဥပဋ္ဌာကော, တုမှာကံ ဣစ္ဆိတစ္ဆိတက္ခဏေ ဝဒေယျာထ ယေနတ္ထောတိ ယောဇနာ. စောရာဒိဥပဒ္ဒဝနိသေဓနေန ရက္ခာဂုတ္တိ, ဒါနာဒိနိမိတ္တဥပဒ္ဒဝနိသေဓနေန အာဝရဏဂုတ္တိ. ပစ္စုပ္ပန္နာနတ္ထနိသေဓနေန ဝါ ရက္ခာဂုတ္တိ, အာဂါမိအနတ္ထနိသေဓနေန အာဝရဏဂုတ္တိ. ဧတ္ထ စ ခတ္တိယာဒီသု ယော ယော ဣဿရော, တဿ ဣတရေန အနုဝတ္တေတဗ္ဗဘာဝေ, ကုသလာကုသလကရဏေန နေသံ ဝသေန လဒ္ဓဗ္ဗအဘိသမ္ပရာယေ, ပဗ္ဗဇိတေဟိ လဒ္ဓဗ္ဗသာမီစိကိရိယာယ စ အဏုမတ္တောပိ ဝိသေသော နတ္ထိ, တသ္မာ သော ဝိသေသာဘာဝေါ ပါဠိယံ တတ္ထ တတ္ထ ဝါရေ ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဝိတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

៣២២. ការភ្ជាប់សេចក្តីថា "ខ្ញុំព្រះករុណាជាអ្នកបម្រើដោយចីវរជាដើម ក្នុងខណៈដែលព្រះអង្គប្រាថ្នាហើយៗ សូមព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូលប្រាប់នូវវត្ថុដែលត្រូវការចុះ"។ ការការពារ (រក្ខាគុត្តិ) គឺដោយការហាមឃាត់ឧបទ្រពមានចោរជាដើម ការបិទបាំង (អាវរណគុត្តិ) គឺដោយការហាមឃាត់ឧបទ្រពដែលមានការឲ្យទានជាដើមជាហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ការការពារ គឺដោយការហាមឃាត់អំពើមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ការបិទបាំង គឺដោយការហាមឃាត់អំពើមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងអនាគត។ ហើយក្នុងទីនេះ ក្នុងចំណោមពួកក្សត្រជាដើម បុគ្គលណាៗជាធំ ភាពដែលបុគ្គលដទៃត្រូវប្រព្រឹត្តតាមបុគ្គលនោះក្តី បរលោកដែលពួកគេត្រូវទទួលបានតាមអំណាចនៃការធ្វើកុសលនិងអកុសលក្តី សាមីចិកម្មដែលត្រូវទទួលបានអំពីពួកអ្នកបួសក្តី មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ការមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នានោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកក្នុងបាលីក្នុងវារៈនោះៗ ដោយពាក្យថា "evaṃ sante" (កាលបើដូច្នោះ) ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

မဓုရသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការប្រកាសសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) ក្នុងអដ្ឋកថា មធុរសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၅. ဗောဓိရာဇကုမာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. អដ្ឋកថា ពោធិរាជកុមារសូត្រ

၃၂၄. ဩလောကနကပဒုမန္တိ လီလာအရဝိန္ဒံ. တသ္မာတိ ကောကနဒသဏ္ဌာနတ္တာ ကောကနဒေါတိ သင်္ခံ လဘိ.

៣២៤. ពាក្យថា Olokanakapadumaṃ (ផ្កាឈូកសម្រាប់មើល) គឺផ្កាឈូកសម្រាប់កាន់លេង (លីឡាអរវិន្ទៈ)។ ពាក្យថា Tasmā (ព្រោះហេតុនោះ) គឺព្រោះមានសណ្ឋានដូចផ្កាឈូកក្រហម ទើបបានឈ្មោះថា "កោកនទៈ" (ប្រាសាទកោកនទៈ)។

၃၂၅. ယာဝ ပစ္ဆိမ…ပေ… ဖလကံ ဝုတ္တံ တဿ သဗ္ဗပစ္ဆာ သန္ထတတ္တာ. ဥပရိမဖလဂတဉှိ သောပါနမတ္ထကံ. ဩလောကနတ္ထံယေဝါတိ န ကေဝလံ ဘဂဝတော အာဂမနညေဝ ဩလောကနတ္ထံ, အထ ခေါ အတ္တနော ပတ္ထနာယ သန္ထရာပိတာယ စေလပဋိကာယ အက္ကမနဿပိ.

៣២៥. ពាក្យថា Yāva pacchima...pe... phalakaṃ (ដរាបដល់ក្តារចុងក្រោយ...ល...) ព្រះអង្គពោលសំដៅលើក្តារនោះ ព្រោះវាត្រូវបានក្រាលនៅក្រោយគេបង្អស់។ ព្រោះថាក្បាលជណ្តើរ គឺស្ថិតនៅលើក្តារខាងលើបំផុត។ ពាក្យថា Olokanatthaṃyeva (ដើម្បីមើលប៉ុណ្ណោះ) គឺមិនមែនដើម្បីមើលតែការយាងមករបស់ព្រះមានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែដើម្បីមើលការជាន់លើសំពត់សដែលខ្លួនបានក្រាលទុកតាមបំណងប្រាថ្នារបស់ខ្លួនផងដែរ។

သကုဏပေါတကေတိ ကာဒမ္ဗဋိဋ္ဋိဘပုတ္တကေ. အညောဝ ဘဝေယျာတိ တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ မာတုဂါမတော အညော ဣဒါနိ ဘရိယာဘူတော မာတုဂါမော ဘဝေယျ. ပုတ္တံ လဘေယျာတိ အတ္တနော ကမ္မဝသေန ပုတ္တံ, နော တဿ. ဥဘောဟီတိ ဣမေဟိ ဧဝ ဥဘောဟိ. ဣမေဟိ ကာရဏေဟီတိ တဿ ရာဇကုမာရဿ ဗုဒ္ဓံ ပဋိစ္စ မိစ္ဆာဂဟဏံ, တိတ္ထိယာနံ ဥဇ္ဈာယနံ, အနာဂတေ မနုဿာနံ ဘိက္ခူနံ ဥဒ္ဒိဿ ဝိပ္ပဋိသာရောတိ ဣမေဟိ တီဟိ ကာရဏေဟိ. ပညတ္တန္တိ သန္ထတံ စေလပဋိကံ. မင်္ဂလံ ဣစ္ဆန္တီတိ မင်္ဂလိကာ.

ពាក្យថា Sakuṇapotake (កូនសត្វស្លាប) គឺកូនសត្វទាក្ងាននិងសត្វទទា (កាទម្ពៈ និង តិដ្ដិភៈ)។ ពាក្យថា Aññova bhaveyya (គប្បីជាស្រីផ្សេងទៀត) គឺក្នុងអត្តភាពនោះ គប្បីជាស្ត្រីផ្សេងទៀតដែលជាភរិយាក្នុងពេលឥឡូវនេះ ក្រៅពីស្ត្រីនោះ។ ពាក្យថា Puttaṃ labheyya (គប្បីបានកូន) គឺបានកូនដោយអំណាចកម្មរបស់ខ្លួន មិនមែនរបស់នាងឡើយ។ ពាក្យថា Ubhohi (ដោយទាំងពីរ) គឺដោយហេតុទាំងពីរនេះឯង។ ពាក្យថា Imehi kāraṇehi (ដោយហេតុទាំងឡាយនេះ) គឺការកាន់យកខុសរបស់រាជកុមារនោះចំពោះព្រះពុទ្ធ១ ការតិះដៀលរបស់ពួកអន្យតិរ្ថិយ១ សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តរបស់មនុស្សទាំងឡាយក្នុងអនាគតចំពោះពួកភិក្ខុ១ ដោយហេតុទាំង ៣ នេះ។ ពាក្យថា Paññattaṃ (ដែលគេរៀបចំទុក) គឺសំពត់សដែលគេក្រាលទុក។ ពាក្យថា Maṅgalaṃ icchanti (ប្រាថ្នានូវមង្គល) គឺពួកអ្នកនិយមមង្គល (មង្គលិកា)។

၃၂၆. တတိယံ [Pg.153] ကာရဏန္တိ ဣမိနာ ဘိက္ခူသု ဝိပ္ပဋိသာရာနုပ္ပာဒနမာဟ. ယံ ကိဉ္စိ ပရိဘုဉ္ဇန-သုခံ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါတိ အဓိပ္ပာယေန ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂသညီ ဟုတွာ…ပေ… မညမာနော ဧဝမာဟ.

៣២៦. ពាក្យថា Tatiyaṃ kāraṇaṃ (ហេតុទីបី) ព្រះអង្គពោលសំដៅលើការមិនឲ្យកើតសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តដល់ពួកភិក្ខុ។ សេចក្តីសុខក្នុងការប្រើប្រាស់ណាមួយ គឺជាកាមសុខល្លិកានុយោគ ដោយអធ្យាស្រ័យបែបនេះ ទើបគាត់មានសេចក្តីសំគាល់ថាជាកាមសុខល្លិកានុយោគ...ល... កាលសំគាល់យ៉ាងនេះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

၃၂၇. အထ နံ ဘဂဝါ တတော မိစ္ဆာဘိနိဝေသတော ဝိဝေစေတုကာမော ‘‘သော ခေါ အဟ’’န္တိအာဒိနာ အတ္တနော ဒုက္ကရစရိယံ ဒဿေတုံ အာရဘိ. မဟာသစ္စကေ(မ. နိ. ၁.၃၆၄ အာဒယော) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ ‘‘သော ခေါ အဟ’’န္တိအာဒိပါဌဿ တတ္ထ အာဂတနိယာမေနေဝ အာဂတတ္တာ. ပါသရာသိသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၂၇၂ အာဒယော) ဝုတ္တနယေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

៣២៧. លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលប្រាថ្នានឹងដកគាត់ចាកការប្រកាន់ខុសនោះ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទុក្ករកិរិយារបស់ព្រះអង្គ ដោយពាក្យថា "so kho ahaṃ" (តថាគតនោះឯង) ជាដើម។ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកក្នុងមហាសច្ចកសូត្រ ព្រោះព្រះបាលីថា "so kho ahaṃ" ជាដើម មកដល់ក្នុងទីនេះតាមរបៀបដែលមកដល់ក្នុងសូត្រនោះឯង។ ពាក្យថា Pāsarāsisutte vuttanayena (តាមន័យដែលពោលទុកក្នុងបាសរាសិសូត្រ) សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

၃၄၃. အင်္ကုသံ ဂဏှန္တိ ဧတေန တဿ ဂဟဏေ ဆေကော ဟောတီတိ အင်္ကုသဂဟဏသိပ္ပံ. မေဃဥတုန္တိ မေဃံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နသီတဥတုံ. ပဗ္ဗတဥတုန္တိ ပဗ္ဗတံ ပဋိစ္စ ဥဏှဥတုံ. ဥဘယဝသေန စ တဿ တထာ သီတုဏှဥတုတော ဧနော အာဂတောတိ တ-ကာရဿ ဒ-ကာရံ ကတွာ ဥဒေနောတိ နာမံ အကာသိ.

៣៤៣. ពួកជនតែងកាន់យកនូវក្ងុក (កណ្តៀវ ឬទំពក់) ដោយសិល្បៈនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការកាន់យកនូវក្ងុកនោះ ហេតុនោះទើបហៅថា សិល្បៈនៃការកាន់ក្ងុក (អង្កុសគ្គហណសិប្បៈ)។ ពាក្យថា Meghautu (រដូវមេឃ) គឺរដូវត្រជាក់ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យមេឃ។ ពាក្យថា Pabbatautu (រដូវភ្នំ) គឺរដូវក្តៅដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យភ្នំ។ ហើយព្រោះអាស្រ័យហេតុទាំងពីរនោះ គឺរដូវត្រជាក់និងក្តៅយ៉ាងនោះ ទើបព្រះរាជកុមារនោះប្រសូតមក (eno āgato) ទើបផ្លាស់អក្សរ ត (ta) ជា ដ (da) ហើយដាក់ព្រះនាមថា "ឧទេន" (Udena)។

တာပသော ဩဂါဠှဉာဏဝသေန ရညော မတဘာဝံ ဉတွာ. အာဒိတော ပဋ္ဌာယာတိ ကောသမ္ဗိနဂရေ ပရန္တပရညော အဂ္ဂမဟေသိဘာဝတော ပဋ္ဌာယ. ပုဗ္ဗေတိ သီလဝန္တကာလေ. ဟတ္ထိဂန္ထန္တိ ဟတ္ထီနံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တာပနသတ္ထံ. တေနေဝဿ တံ သိက္ခာပေတိ, ကိစ္စဉ္စ ဣဇ္ဈတိ.

ព្រះតាបសដឹងនូវភាពជាអ្នកសោយទិវង្គតរបស់ព្រះរាជា ដោយអំណាចនៃញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅ។ ពាក្យថា Ādito paṭṭhāya (ចាប់ផ្តើមតាំងពីដើមមក) គឺចាប់ផ្តើមតាំងពីភាពជាអគ្គមហេសីរបស់ព្រះបាទបរន្តបៈក្នុងក្រុងកោសម្ពីមក។ ពាក្យថា Pubbe (ក្នុងកាលមុន) គឺក្នុងកាលដែលខ្លួនមានសីល។ ពាក្យថា Hatthigantha (គម្ពីរដំរី) គឺក្បួនតម្រាសម្រាប់ធ្វើឲ្យដំរីទាំងឡាយស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបព្រះតាបសបង្រៀនក្បួននោះដល់គាត់ ហើយកិច្ចនោះក៏សម្រេច។

၃၄၄. ပဒဟနဘာဝေါတိ ဘာဝနာနုယောဂေါ. ပဓာနေ ဝါ နိယုတ္တော ပဓာနိယော, ပဓာနိယဿ ဘိက္ခုနော, တဿေဝ ပဓာနိယဘာဝဿ အင်္ဂါနိ ကာရဏာနိ ပဓာနိယင်္ဂါနိ. သဒ္ဓါ ဧတဿ အတ္ထီတိ သဒ္ဓေါ. ကိဉ္စာပိ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာနမ္ပိ အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ အာဂတာ အာဂမနသဒ္ဓါ ဧဝ, မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပန သဒ္ဓါ ဂရုတရာတိ သာ ဧဝ ဂဟိတာ. အစလဘာဝေန ဩကပ္ပနံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ, သွာချာတော ဓမ္မော, သုပ္ပဋိပန္နော သံဃော’’တိ ကေနစိ အကမ္ပိယဘာဝေန ရတနတ္တယဂုဏေ ဩဂါဟိတွာ ကပ္ပနံ. ပသာဒုပ္ပတ္တိ ရတနတ္တယေ ပသီဒနမေဝ. ဗောဓိန္တိ စတုမဂ္ဂဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ တံနိမိတ္တတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ, ဗောဓီတိ ဝါ သမ္မာသမ္ဗောဓိ. သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ မဂ္ဂဉာဏံ, မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ. နိစ္ဆိတသုဗုဒ္ဓတာယ ဓမ္မဿ သုဓမ္မတာ သံဃဿ သုပ္ပဋိပတ္တိ ဝိနိစ္ဆိတာ ဧဝ [Pg.154] ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒေသနာသီသမေဝ စေတ’’န္တိအာဒိ. တဿ ပဓာနံ ဝီရိယံ ဣဇ္ဈတိ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ ‘‘ဣမာယ ပဋိပဒါယ ဇရာမရဏတော မုစ္စိဿာမီ’’တိ ပဓာနာနုယောဂေ အဝံမုခသမ္ဘဝတော.

៣៤៤. ពាក្យថា Padahanabhāvo (ភាពជាអ្នកព្យាយាម) គឺការប្រកបការចម្រើនភាវនា។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលដែលខ្វល់ខ្វាយក្នុងសេចក្តីព្យាយាម ឈ្មោះថា "បធានិយៈ" (អ្នកគួរព្យាយាម) គឺភិក្ខុអ្នកគួរព្យាយាម អង្គទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃភាពជាអ្នកគួរព្យាយាមនោះឯង ឈ្មោះថា "បធានិយង្គៈ" (អង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម)។ បុគ្គលណាមានសទ្ធា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា "សទ្ធោ" (អ្នកមានសទ្ធា)។ សូម្បីតែសទ្ធាដែលមកតាំងពីការតាំងប្រាថ្នារបស់ព្រះបច្ចេកពោធិសត្វទាំងឡាយ ក៏ជាអាគមនសទ្ធាដែរ ប៉ុន្តែសទ្ធារបស់ព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ គឺធ្ងន់ធ្ងរជាង ហេតុនោះទើបលោកកាន់យកនូវសទ្ធានោះឯង។ ការជឿស៊ប់ដោយភាពមិនរំភើបញាប់ញ័រ គឺការជឿស៊ប់ចុះទៅក្នុងគុណនៃព្រះរតនត្រ័យដោយភាពមិនអាចឲ្យអ្នកណាមួយញ៉ាំងឲ្យរំភើបញាប់ញ័របានថា "ព្រះមានព្រះភាគជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងទុកល្អហើយ ព្រះសង្ឃជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អហើយ"។ ការកើតឡើងនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា គឺការជ្រះថ្លាក្នុងព្រះរតនត្រ័យនោះឯង។ ពាក្យថា Bodhi (ការត្រាស់ដឹង) គឺលោកពោលសំដៅលើមគ្គញាណទាំង ៤ ព្រោះមគ្គញាណនោះជាហេតុនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Bodhi គឺព្រះសម្មាសម្ពោធិ។ ព្រោះថាមគ្គញាណជាបទដ្ឋាននៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហើយសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលមានមគ្គញាណជាបទដ្ឋាននោះ ហៅថា "ព្រះសម្មាសម្ពោធិ"។ ព្រោះតែការត្រាស់ដឹងដ៏ត្រឹមត្រូវដែលបានកំណត់ទុកហើយ ភាពជាធម៌ល្អនៃព្រះធម៌ និងការប្រតិបត្តិល្អនៃព្រះសង្ឃ តែងត្រូវបានកំណត់យ៉ាងច្បាស់លាស់ ទើបពោលថា "desanāsīsameva cetaṃ" (ពាក្យនេះជាប្រធាននៃការសម្តែងធម៌ប៉ុណ្ណោះ) ជាដើម។ សេចក្តីព្យាយាមដ៏ជាប្រធានរបស់បុគ្គលនោះ តែងសម្រេចបាន ព្រោះការមិនបែរខ្នងដាក់ការប្រកបសេចក្តីព្យាយាម ដោយសទ្ធាក្នុងព្រះរតនត្រ័យថា "យើងនឹងរួចចាកជាតិជរានិងមរណៈដោយការប្រតិបត្តិនេះ"។

အပ္ပာဗာဓောတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. အဂုဏံ ပကာသေတာ အာယတိံ သံဝရံ အာပဇ္ဇိတာ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဝိသောဓနတ္ထံ. ဥဒယဉ္စ အတ္ထဉ္စ ဂန္တုန္တိ ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ’’တိအာဒိနာ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ဇာနိတုံ. တေနာဟ ‘‘ဧတေနာ’’တိအာဒိ. ပရိသုဒ္ဓါယ ဥပက္ကိလေသဝိနိမုတ္တာယ. နိဗ္ဗိဇ္ဈိတုန္တိ တဒင်္ဂဝသေန ပဇဟိတုံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ. ယံ ဒုက္ခံ ခီယတီတိ ကိလေသေသု အပ္ပဟီနေသု တေန တဒုပနိဿယကမ္မံ ပဋိစ္စ ယံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា Appābādho (មានអាពាធតិច) ជាដើម គឺបានពោលរួចមកហើយខាងដើម។ បុគ្គលជាអ្នកបើកកកាយនូវទោស ដើម្បីដល់នូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងកាលខាងមុខ ហើយជម្រះចិត្តឲ្យស្អាតដោយការប្រតិបត្តិដ៏ត្រឹមត្រូវ។ ពាក្យថា Udayañca atthañca gantuṃ (ដើម្បីដល់នូវការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ) គឺដើម្បីដឹងនូវការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅនៃឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ដោយពាក្យថា "avijjāsamudayā" (ព្រោះការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "etena" (ដោយហេតុនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Parisuddhāya (ដ៏បរិសុទ្ធ) គឺរួចផុតចាកឧបក្កិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Nibbijjhitṃ (ដើម្បីទម្លុះទម្លាយ) គឺដើម្បីលះបង់ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន ហើយដើម្បីជាបច្ច័យដល់សមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា Yaṃ dukkhaṃ khīyati (ទុក្ខណាដែលអស់ទៅ) គឺលោកពោលសំដៅលើទុក្ខដែលគប្បីកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យកម្មដែលជាឧបនិស្ស័យនៃទុក្ខនោះ ក្នុងកាលដែលកិលេសទាំងឡាយមិនទាន់លះបង់បាន។

၃၄၅. သေသဒိဝသေတိ သတ္တဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒွေ ရတ္တိန္ဒိဝါ.

៣៤៥. ពាក្យថា Sesadivase (ក្នុងថ្ងៃដែលសេសសល់) គឺចាប់ផ្តើមតាំងពីថ្ងៃទីប្រាំពីរ រហូតដល់ពីរយប់ពីរថ្ងៃ។

၃၄၆. ကုစ္ဆိသန္နိဿိတော ဂဗ္ဘော နိဿယဝေါဟာရေန ‘‘ကုစ္ဆီ’’တိ ဝုစ္စတိ, သော ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ကုစ္ဆိမတီ. တေနာဟ ‘‘အာပန္နသတ္တာ’’တိ. အာရက္ခော ပနဿ ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဟောတီတိ မာတရာ ဂဟိတသရဏံ ဂဗ္ဘဝုဋ္ဌိတဿ တဿ သရဏဂမနံ ပဝေဒယိတဿ ကုသလံ သရဏံ နာမ, မာတု ကတရက္ခော ပုတ္တဿပိ ပစ္စုပဋ္ဌိတောတိ. မဟလ္လကကာလေတိ ဝစနတ္ထံ ဇာနနကာလေ. သာရေန္တီတိ ယထာဒိဋ္ဌံ ယထာဗလံ ရတနတ္တယဂုဏပတိဋ္ဌာပနဝသေန အဿ သာရေန္တိ. သလ္လက္ခေတွာတိ ဝုတ္တမတ္ထံ ဥပဓာရေတွာ. သရဏံ ဂဟိတံ နာမ ဟောတိ ရတနတ္တယဿ သရဏဘာဝသလ္လက္ခဏပုဗ္ဗကတန္နိန္နစိတ္တဘာဝတောဝ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

៣៤៦. គភ៌ដែលអាស្រ័យនៅក្នុងផ្ទៃ លោកហៅថា "កុច្ឆិ" (ផ្ទៃ) ដោយវោហារសន្មតថាជាទីអាស្រ័យ គភ៌នោះមានដល់ស្ត្រីនោះ ហេតុនោះស្ត្រីនោះទើបឈ្មោះថា "កុច្ឆិមតី" (ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "āpannasattā" (ស្ត្រីមានគភ៌)។ ពាក្យថា Ārakkho panassa paccupaṭṭhito hoti (ការការពារតែងប្រាកដដល់កុមារនោះ) សេចក្តីថា ការកាន់យកសរណៈដែលមាតាបានកាន់យកហើយ ឈ្មោះថាជាសរណៈដ៏មានកុសល ដល់កុមារដែលចេញចាកគភ៌ហើយប្រកាសនូវការដល់សរណៈ ព្រោះការការពារដែលមាតាបានធ្វើហើយ តែងប្រាកដដល់បុត្រផងដែរ។ ពាក្យថា Mahallakakāle (ក្នុងកាលដែលធំដឹងក្តី) គឺក្នុងកាលដែលដឹងសេចក្តីនៃពាក្យសំដី។ ពាក្យថា Sārenti (រំលឹក) គឺរំលឹកគាត់ដោយការដំកល់ទុកនូវគុណនៃព្រះរតនត្រ័យតាមដែលបានឃើញនិងតាមកម្លាំង។ ពាក្យថា Sallakkhetvā (កំណត់ទុក) គឺពិចារណានូវសេចក្តីដែលបានពោលហើយ។ ការកាន់យកសរណៈ ឈ្មោះថាជាការកាន់យកហើយ ព្រោះតែភាពនៃចិត្តដែលបង្អោនទៅក្នុងសរណៈនោះ ដែលមានការកំណត់ដឹងនូវភាពជាសរណៈនៃព្រះរតនត្រ័យជាប្រធាន។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

ဗောဓိရာဇကုမာရသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

លីនត្ថប្បកាសនា នៃអដ្ឋកថាពោធិរាជកុមារសូត្រ ចប់ហើយ។

၆. အင်္ဂုလိမာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. អដ្ឋកថាអង្គុលិមាលសូត្រ

၃၄၇. အင်္ဂုလီနံ မာလံ ဓာရေတီတိ ဣမိနာ အနွတ္ထာ တဿ သမညာတိ ဒဿေတိ. တတြာတိ တသ္မိံ အာစရိယဝစနေန အင်္ဂုလိမာလဿ ဓာရဏေ. ကရီသသဟဿခေတ္တေ ဧကသာလိသီသံ ဝိယ အပညာယမာနသကကိစ္စော ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. တက္ကသီလံ ပေသယိံသု ‘‘တာဒိသဿ အာစရိယဿ သန္တိကေ [Pg.155] သိပ္ပုဂ္ဂဟသမ္မာပယောဂေန ဒိဋ္ဌဓမ္မိကေ သမ္ပရာယိကေ စ အတ္ထေ ဇာနန္တော ဘာရိယံ န ကရေယျာ’’တိ. ဗာဟိရကာ အဟေသုံ အဟိံသကဿ ဝတ္တသမ္ပတ္တိယာ အာစရိယဿ စိတ္တသဘာဝတော နိဗ္ဗတ္တနတိဘာဝေန. သိနေဟေနေဝ ဝဒန္တေတိ သိနေဟေန ဝိယ ဝဒန္တေ.

៣៤៧. ពាក្យថា Aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāreti (ទ្រទ្រង់នូវកម្រងនៃម្រាមដៃ) នេះ បង្ហាញថា ឈ្មោះរបស់គាត់ជាឈ្មោះសមស្របតាមសេចក្តីពិត។ ពាក្យថា Tatrā សំដៅយក ក្នុងការទ្រទ្រង់នូវកម្រងម្រាមដៃរបស់អង្គុលិមាល តាមពាក្យរបស់អាចារ្យនោះ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា កិច្ចការផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់ មិនប្រាកដឡើង ដូចជាក្បាលស្រូវសាលីតែមួយ នៅក្នុងស្រែទំហំមួយពាន់ករីសៈ ដូច្នោះឯង។ ពួកជនទាំងឡាយបានបញ្ជូនទៅកាន់ក្រុងតក្កសិលា ដោយគិតថា «កាលបើដឹងនូវប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក ដោយការប្រឹងប្រែងរៀនសូត្រសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់នៃអាចារ្យបែបនោះ មិនគប្បីធ្វើការអាពាហ៍ពិពាហ៍ឡើយ»។ ពួកសិស្សដទៃទៀត បានក្លាយជាអ្នកខាងក្រៅ (បែកបាក់គ្នា) ព្រោះតែការបរិបូណ៌ដោយវត្តរបស់អហិង្សកៈ និងដោយការកើតឡើងហួសប្រមាណនៃសេចក្តីច្រណែនក្នុងចិត្តរបស់អាចារ្យ។ ពាក្យថា Sineheneva vadante (និយាយដោយសេចក្តីស្រឡាញ់នោះឯង) គឺ និយាយហាក់ដូចជាមានសេចក្តីស្រឡាញ់។

ဂဏနမ္ပိ န ဥဂ္ဂဏှာတီတိ ဂဏနဝိဓိမ္ပိ န သလ္လက္ခေတိ. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ပကတိယာ’’တိအာဒိနာ. ဌပိတဋ္ဌာနေတိ ရုက္ခဂစ္ဆန္တရာဒိကေ ဌပိတဋ္ဌာနေ သကုန္တသိင်္ဂါလာနံ ဝသေန အင်္ဂုလိယော ဝိနဿန္တိ. ဘဂ္ဂဝေါတိ ကောသလရညော ပုရောဟိတံ ဂေါတ္တေန ဝဒတိ. စောရော အဝိဿာသနီယော သာဟသိကဘာဝတော. ပုရာဏသန္ထတာ သာခါ အဝိဿာသနီယာ ဝိစ္ဆိကာဒီနံ ပဝေသနယောဂျတ္တာ. ရာဇာ အဝိဿာသနီယော ဣဿရိယမဒေန ဓနလောဘေန စ ကဒါစိ ဇီဝိတေ သင်္ကာဘာဝတော. ဣတ္ထီ အဝိဿာသနီယာ လောလသီလစိတ္တဘာဝတော. အနုဒ္ဓရဏီယော ဘဝိဿတိ သံသာရပင်္ကတော.

ពាក្យថា Gaṇanampi na uggaṇhāti (សូម្បីតែការរាប់ ក៏មិនរៀន) គឺ មិនកំណត់សូម្បីតែវិធីរាប់។ ក្នុងពាក្យនោះ លោកពោលហេតុថា pakatiyā (ដោយប្រក្រតី) ជាដើម។ ពាក្យថា Ṭhapitaṭṭhāne (ក្នុងកន្លែងដែលទុក) គឺ ម្រាមដៃទាំងឡាយរមែងវិនាសទៅដោយសារពួកសត្វស្លាប និងសត្វចចក ក្នុងកន្លែងដែលទុក មានចន្លោះដើមឈើ និងគុម្ពោតព្រៃជាដើម។ ពាក្យថា Bhaggavo គឺ លោកហៅបុរោហិតរបស់ស្តេចកោសល ដោយគោត្រ។ ចោរ មិនគួរទុកចិត្ត ព្រោះតែភាពជាអ្នកសាហាវយង់ឃ្នង។ មែកឈើចាស់ដែលគេក្រាលទុក មិនគួរទុកចិត្ត ព្រោះជាទីសមគួរដល់ការចូលទៅនៃសត្វខ្ទួយជាដើម។ ព្រះរាជា មិនគួរទុកចិត្ត ព្រោះតែការស្រវឹងក្នុងឥស្សរិយយស និងការលោភលន់ក្នុងទ្រព្យសម្បត្តិ ហើយជួនកាលព្រោះតែមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងជីវិត។ ស្ត្រី មិនគួរទុកចិត្ត ព្រោះតែមានសីលធម៌ និងចិត្តរាយមាយ (មិននឹងន)។ គាត់នឹងជាអ្នកដែលគេមិនអាចស្រង់ឡើងបាន ចាកភក់គឺសង្សារវដ្ត។

၃၄၈. သင်္ကရိတွာတိ ‘‘မယံ ဧကဇ္ဈံ သန္နိပတိတွာ စောရံ မာရေတွာ ဝါ ပလာပေတွာ ဂမိဿာမာ’’တိ သင်္ကရံ ကတွာ. ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရန္တိ အဘိသင်္ခရဏံ အဓိဋ္ဌာနံ. အဘိသင်္ခါသီတိ အဓိဋ္ဌဟိ. သံဟရိတွာတိ သံခိပိတွာ. ဩရဘာဂေတိ စောရဿ ဩရဘာဂေ.

៣៤៨. ពាក្យថា Saṅkaritvā គឺ ធ្វើការព្រមព្រៀងគ្នា (រួមគ្នា) ថា «ពួកយើងនឹងជួបជុំគ្នាតែមួយកន្លែង សម្លាប់ចោរ ឬដេញចោរឲ្យរត់ទៅ ហើយសឹមទៅ»។ ពាក្យថា Iddhābhisaṅkhāraṃ គឺ ការតាក់តែង ការអធិដ្ឋាន។ ពាក្យថា Abhisaṅkhāsi គឺ បានអធិដ្ឋានហើយ។ ពាក្យថា Saṃharitvā គឺ បង្រួញចូល។ ពាក្យថា Orabhāge គឺ ក្នុងចំណែកខាងអាយនៃចោរ។

၃၄၉. ဒဏ္ဍောတိ ပဟရဏဟတ္ထစ္ဆေဒနာဒိကော ဒဏ္ဍနသင်္ခါတော ဒဏ္ဍော. ပဝတ္တယိတဗ္ဗောတိ အာနေတဗ္ဗော. အပနေတွာတိ အတ္တနော သန္တာနတော သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာယ. ပဋိသင်္ခါယာတိ ပဋိသင်္ခါနေန. အဝိဟိံသာယာတိ ကရုဏာယ. သာရဏီယဓမ္မေသူတိ ဆသုပိ သာရဏီယဓမ္မေသု, ဌိတော အဋ္ဌိတာနံ ပါပဓမ္မာနံ ဗောဓိမူလေ ဧဝ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ. ယထာ အတီတေ အပရိမိတံ ကာလံ သန္ဓာဝိတံ, ဧဝံ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ အနာဂတေပိ သန္ဓာဝိဿတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဒါနီ’’တိအာဒိမာဟ.

៣៤៩. ពាក្យថា Daṇḍo គឺ អាជ្ញាដែលរាប់ថាជាការដាក់ទណ្ឌកម្ម មានការវាយដំ និងការកាត់ដៃជាដើម។ ពាក្យថា Pavattayitabbo គឺ គប្បីនាំមក។ ពាក្យថា Apanetvā គឺ លះបង់ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទ) ចាកសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Paṭisaṅkhāya គឺ ដោយការពិចារណា។ ពាក្យថា Avihiṃsāya គឺ ដោយសេចក្តីករុណា។ ពាក្យថា Sāraṇīyadhammesu គឺ ក្នុងសារាណីយធម៌ទាំង ៦ ប្រការ, ដែលតាំងនៅហើយ ព្រោះតែអកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់តាំងនៅ ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់អស់ហើយ នៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្សនោះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញថា «ដូចជាបុគ្គលដែលបានអន្ទោលទៅហើយអស់កាលមិនមានកំណត់ក្នុងអតីតកាល យ៉ាងណាមិញ ដោយសារការប្រតិបត្តិនេះ គាត់ក៏នឹងអន្ទោលទៅក្នុងអនាគតកាល យ៉ាងនោះដែរ» ទើបត្រាស់ពាក្យថា idānī (ក្នុងកាលឥឡូវនេះ) ជាដើម។

ဣတွေဝါတိ ဣတိ ဧဝ, ဣတိ-သဒ္ဒေါ နိဒဿနတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ ဝတွာ ယေဝါ’’တိ. အကိရီတိ အာကိရိ, ပဉ္စပိ အာဝုဓာနိ ဝိကိရိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ခိပိ ဆဍ္ဍေသီ’’တိ.

ពាក្យថា Itveva គឺ iti eva (យ៉ាងនេះឯង), សព្ទថា iti មានអត្ថជាគ្រឿងបង្ហាញ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «លុះពោលយ៉ាងនេះហើយនោះឯង»។ ពាក្យថា Akiri គឺ ខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ (បោះចោល), គឺបានបោះចោលនូវអាវុធទាំង ៥ ប្រការ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «គ្រវែងចោល បោះបង់ចោល»។

၃၅၀. ဧတ္တောဝါတိ အတော ဧဝ အာဂတမဂ္ဂေနေဝ သာဝတ္ထိံ ဂတာ. အဓိဝါသေဿတီတိ ‘‘စောရံ ပဋိသေဓေတုံ ဂမိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တေ တုဏှီ ဘဝိဿတိ[Pg.156]. ဒါရုဏကမ္မေန ဥပ္ပန္နနာမန္တိ ‘‘အင်္ဂုလိမာလော’’တိ ဣမံ နာမံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

៣៥០. ពាក្យថា Ettova គឺ ទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី តាមផ្លូវដែលមកនោះឯង។ ពាក្យថា Adhivāsessati គឺ កាលបើក្រាបបង្គំទូលថា «ខ្ញុំព្រះករុណានឹងទៅដើម្បីហាមឃាត់ចោរ» ព្រះអង្គនឹងទ្រង់គង់ស្ងៀម។ ពាក្យថា Dāruṇakammena uppannanāmaṃ (ឈ្មោះដែលកើតឡើងដោយសារអំពើដ៏សាហាវ) គឺ លោកពោលសំដៅយកឈ្មោះថា «អង្គុលិមាល» នេះ។

၃၅၁. ဟတ္ထီ အရညဟတ္ထီ ဟောန္တိ မနုဿာနံ တတ္ထ ဂန္တုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ, ဧဝံ အဿာပိ. ကူဋသဟဿာနံ ဘိဇ္ဇနကာရဏံ ဟောတိ ထေရဿ အာဂမနဘယေန ဃဋေ ဆဍ္ဍေတွာ ပလာယနေန. ဂဗ္ဘမူဠှာယာတိ ဗျာကုလဂဗ္ဘာယ. ပဗ္ဗဇ္ဇာဗလေနာတိ ဝုတ္တံ, သတ္ထု ဒေသနာနုဘာဝေနာတိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ. သော ဟိ တဿာပိ ကာရဏန္တိ. အရိယာ နာမ ဇာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အရိယဘာဝတ္ထာယ ဇာတီတိ ကတွာ.

៣៥១. ដំរីទាំងឡាយ ឈ្មោះថាដំរីព្រៃ ព្រោះតែមនុស្សមិនអាចទៅក្នុងទីនោះបាន, សូម្បីតែសេះ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ហេតុនៃការបែកធ្លាយនៃក្អមរាប់ពាន់ គឺដោយសារការបោះបង់ចោលក្អមហើយរត់គេចខ្លួន ព្រោះខ្លាចការមកដល់របស់ព្រះថេរៈ។ ពាក្យថា Gabbhamūḷhāya គឺ ស្ត្រីដែលមានគភ៌ច្របូកច្របល់ (ពិបាកសម្រាលកូន)។ ដែលពោលថា Pabbajjābalena (ដោយកម្លាំងនៃការបួស) នោះ ប៉ុន្តែគប្បីពោលថា «ដោយអានុភាពនៃការសម្តែងធម៌របស់ព្រះសាស្តា» វិញ។ ព្រោះថា ព្រះសាស្តានោះឯង ជាហេតុនៃសេចក្តីនោះដែរ។ ជាតិដែលឈ្មោះថា អរិយជាតិ គឺការបួស ព្រោះធ្វើឲ្យកើតឡើងដើម្បីភាពជាអរិយៈ។

မဟာပရိတ္တံ နာမေတန္တိ မဟာနုဘာဝံ ပရိတ္တံ နာမေတံ. တထာ ဟိ နံ ထေရော သဗ္ဗဘာဝေန အရိယာယ ဇာတော သစ္စာဓိဋ္ဌာနေန အကာသိ. တေနာဟ ‘‘သစ္စကိရိယကတဋ္ဌာနေ’’တိ. ဂဗ္ဘမူဠှန္တိ မူဠှဂဗ္ဘံ. ဂဗ္ဘော ဟိ ပရိပက္ကော သမ္ပဇ္ဇမာနော ဝိဇာယနကာလေ ကမ္မဇဝါတေဟိ သဉ္စာလေတွာ ပရိဝတ္တိတော ဥဒ္ဓံပါဒေါ အဓောသီသော ဟုတွာ ယောနိမုခါဘိမုခေါ ဟောတိ, ဧဝံ သော ကဿစိ အလဂ္ဂေါ သောတ္ထိနာ ဗဟိ နိက္ခမတိ, ဝိပဇ္ဇမာနော ပန ဝိပရိဝတ္တနဝသေန ယောနိမဂ္ဂံ ပိဒဟိတွာ တိရိယံ နိပဇ္ဇတိ, တထာ ယဿာ ယောနိမဂ္ဂေါ ပိဒဟတိ, သာ တတ္ထ ကမ္မဇဝါတေဟိ အပရာပရံ ပရိဝတ္တမာနာ ဗျာကုလာ မူဠှဂဗ္ဘာတိ ဝုစ္စတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဂဗ္ဘမူဠှ’’န္တိ.

ពាក្យថា Mahāparittaṃ nāmetaṃ គឺ ព្រះបរិត្តនេះ ឈ្មោះថាមានអានុភាពធំធេង។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈបានធ្វើនូវព្រះបរិត្តនោះ ដោយការអធិដ្ឋានសច្ចៈ ក្នុងនាមជាអ្នកកើតហើយក្នុងអរិយជាតិដោយប្រការទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា saccakiriyakataṭṭhāne (ក្នុងកន្លែងដែលធ្វើសច្ចកិរិយា)។ ពាក្យថា Gabbhamūḷhaṃ គឺ គភ៌ដែលច្របូកច្របល់ (កូនទទឹងទិស)។ ពិតណាស់ គភ៌ដែលចាស់ទុំបរិបូណ៌ហើយ ក្នុងកាលដែលសម្រាល រមែងត្រូវខ្យល់កម្មជវាត (ខ្យល់កើតអំពីកម្ម) បក់បោកឲ្យកម្រើក ឲ្យត្រឡប់ខ្លួន មានជើងឡើងលើ មានក្បាលចុះក្រោម បែរមុខទៅរកទ្វារមាស យ៉ាងនេះ កូននោះក៏ចេញមកខាងក្រៅដោយសុវត្ថិភាព មិនទើសទាក់នឹងអ្នកណាម្នាក់ឡើយ។ ចំណែកឯគភ៌ដែលខូចខាត (មិនប្រក្រតី) ព្រោះតែការត្រឡប់ខ្លួនខុស រមែងបិទផ្លូវទ្វារមាស ហើយដេកទទឹង យ៉ាងនេះ ផ្លូវទ្វារមាសរបស់ស្ត្រីណាត្រូវបិទហើយ នាងរមែងវិលវល់ទៅមកក្នុងទីនោះ ដោយសារខ្យល់កម្មជវាតទាំងឡាយ ហៅថា ស្ត្រីមានគភ៌ច្របូកច្របល់ (មូឡ្ហគភ៌) លោកសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា gabbhamūḷhaṃ។

သစ္စကိရိယာ နာမ ဗုဒ္ဓါသယံ အတ္တနော သီလံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ကတာ, တသ္မာ သစ္စကိရိယာ ဝေဇ္ဇကမ္မံ န ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ထေရဿပိ စာတိအာဒိနာ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗကာရဏံ ဝဒတိ. ဣမေ ဒွေ ဟေတူ ပဋိစ္စ ဘဂဝါ ထေရံ သစ္စကိရိယံ ကာရေသိ. ဇာတိန္တိ မူလဇာတိံ.

សច្ចកិរិយា ឈ្មោះថាជាការធ្វើឡើងដោយការពិចារណានូវសីលរបស់ខ្លួន តាមពុទ្ធអធ្យាស្រ័យ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សច្ចកិរិយា មិនមែនជាវេជ្ជកម្ម (ការព្យាបាលរោគ) ឡើយ។ លោកពោលហេតុដែលគប្បីចូលទៅជិត ដោយពាក្យថា Therassapi ca (សូម្បីរបស់ព្រះថេរៈផង) ជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់អាស្រ័យហេតុទាំងពីរប្រការនេះ ទើបញ៉ាំងព្រះថេរៈឲ្យធ្វើសច្ចកិរិយា។ ពាក្យថា Jātiṃ គឺ ជាតិដើម (មូលជាតិ)។

၃၅၂. ပရိယာဒါယ အာဟစ္စ ဘိန္နေန သီသေန. သဘာဂဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကမ္မန္တိ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တနသကကမ္မသဘာဂဘူတံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကမ္မံ. သဘာဂတာ စ သမာနဝတ္ထုကတာ သမာနာရမ္မဏတာဧကဝီထိပရိယာပန္နတာဒိဝသေန သဗ္ဗထာ သရိက္ခတာ, သဒိသမ္ပိ စ နာမ တဒေဝါဟရီယတိ ယထာ ‘‘တဿေဝ ကမ္မဿ ဝိပါကော’’တိ စ ‘‘သာ ဧဝ တိတ္တိရီ တာနေဝ ဩသဓာနီ’’တိ စ. ဣဒါနိ တမေဝ သဘာဂတံ ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မံ ဟီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ကရိယမာနမေဝါတိ ပစ္စယသမဝါယေန ပဋိပါဋိယာ နိဗ္ဗတ္တိယမာနမေဝ. တယော ကောဋ္ဌာသေ ပူရေတိ, ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယအပရာပရိယာယဝေဒနီယဥပပဇ္ဇဝေဒနီယသင်္ခါတေ တယော ဘာဂေ ပူရေတိ, တေသံ တိဏ္ဏံ ဘာဂါနံ ဝသေန ပဝတ္တတိ.

៣៥២. ពាក្យថា Pariyādāya គឺ គ្របសង្កត់ហើយ (ឬកាត់ផ្តាច់ហើយ) ប៉ះទង្គិចហើយ ដោយក្បាលដែលបែកធ្លាយ។ ពាក្យថា Sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammaṃ គឺ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម (កម្មដែលឲ្យផលក្នុងជាតិបច្ចុប្បន្ន) ដែលជាសភាគ (មានចំណែកតួខ្លួនដូចគ្នា) នឹងកម្មរបស់ខ្លួនដែលជាហេតុឲ្យទៅកើតក្នុងនរក។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាសភាគ (សភាគតា) គឺ ភាពដូចគ្នាដោយប្រការទាំងពួង ដោយអំណាចនៃការមានវត្ថុស្មើគ្នា មានអារម្មណ៍ស្មើគ្នា និងការរាប់បញ្ចូលក្នុងវិថីតែមួយជាដើម, សូម្បីតែរបស់ដែលស្រដៀងគ្នា ក៏ហៅថាជារបស់នោះឯង ដូចជាពាក្យថា «នេះជាវិបាកនៃកម្មនោះឯង» និងពាក្យថា «សត្វទទានោះឯង ថ្នាំទាំងឡាយនោះឯង»។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាសភាគនោះឯង លោកទើបផ្តើមពាក្យថា kammaṃ hi (ព្រោះថាកម្ម) ជាដើម។ ពាក្យថា Kariyamānameva គឺ កាលដែលកំពុងកើតឡើងតាមលំដាប់ ដោយការប្រជុំនៃបច្ច័យទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា Tayo koṭṭhāse pūreti គឺ បំពេញនូវចំណែកទាំង ៣ ដែលរាប់ថាជា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម និងអបរាបរិយាយវេទនីយកម្ម, រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃចំណែកទាំង ៣ នោះ។

ဒိဋ္ဌဓမ္မော [Pg.157] ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခဘူတော ပစ္စုပ္ပန္နော အတ္တဘာဝေါ, တတ္ထ ဝေဒိတဗ္ဗဖလံ ကမ္မံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ. ပစ္စုပ္ပန္နဘဝတော အနန္တရံ ဝေဒိတဗ္ဗဖလံ ကမ္မံ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မာနန္တရဘဝတော အညသ္မိံ အတ္တဘာဝပရိယာယေ အတ္တဘာဝပရိဝတ္တေ ဝေဒိတဗ္ဗဖလံ ကမ္မံ အပရာပရိယာယဝေဒနီယံ. ပဋိပက္ခေဟိ အနဘိဘူတတာယ, ပစ္စယဝိသေသေန ပဋိလဒ္ဓဝိသေသတာယ စ ဗလဝဘာဝပ္ပတ္တာ တာဒိသဿ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဿ ဝသေန သာတိသယာ ဟုတွာ ပဝတ္တာ ပဌမဇဝနစေတနာ တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဖလဒါယိနီ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာ နာမ. သာ ဟိ ဝုတ္တာကာရေန ဗလဝတိ ဇဝနသန္တာနေ ဂုဏဝိသေသယုတ္တေသု ဥပကာရာနုပကာရဝသပ္ပဝတ္တိယာ အာသေဝနာလာဘေန အပ္ပဝိပါကတာယ စ ဣတရဒွယံ ဝိယ ပဝတ္တသန္တာနုပရမာပေက္ခံ ဩကာသလာဘာပေက္ခဉ္စ ကမ္မံ န ဟောတီတိ ဣဓေဝ ပုပ္ဖမတ္တံ ဝိယ ပဝတ္တိဝိပါကမတ္တံ ဖလံ ဒေတိ.

អត្តភាពបច្ចុប្បន្នដែលប្រត្យក្ស (ចំពោះមុខ) ហៅថា ទិដ្ឋធម៌, កម្មដែលត្រូវទទួលផលក្នុងអត្តភាពនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។ កម្មដែលត្រូវទទួលផលក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់ពីភពបច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះថា ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម។ កម្មដែលត្រូវទទួលផលក្នុងអត្តភាពដទៃក្រៅពីភពបន្ទាប់ពីទិដ្ឋធម៌ ក្នុងវដ្តនៃអត្តភាពតទៅ ឈ្មោះថា អបរាបរិយាយវេទនីយកម្ម។ បឋមជវនចេតនា ដែលដល់នូវភាពមានកម្លាំង ព្រោះមិនត្រូវពួកបដិបក្ខគ្របសង្កត់ និងព្រោះបានសម្រេចនូវសេចក្តីវិសេសដោយបច្ច័យវិសេស ហើយប្រព្រឹត្តទៅដោយមានសេចក្តីវិសេសលើសលប់ ដោយអំណាចនៃបុព្វាភិសង្ខារបែបនោះ ឲ្យផលក្នុងអត្តភាពនោះឯង ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។ ពិតណាស់ បឋមជវនចេតនានោះ មានកម្លាំងក្នុងជវនសន្តានតាមអាការដែលពោលហើយ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅជាឧបការៈ ឬមិនជាឧបការៈចំពោះបុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណវិសេសទាំងឡាយ និងព្រោះមិនបានអាសេវនៈ (ការសេពដដែលៗ) ទើបមានវិបាកតិច មិនមែនជាកម្មដែលត្រូវរង់ចាំទីបំផុតនៃសន្តានដែលប្រព្រឹត្តទៅ ឬរង់ចាំការបានឱកាស ដូចជាកម្មពីរយ៉ាងក្រៅនោះឡើយ គឺរមែងឲ្យផលត្រឹមតែវិបាកដែលប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជាផ្កាឈើក្នុងលោកនេះឯង។

တထာ အသက္ကောန္တန္တိ ကမ္မဿ ဖလဒါနံ နာမ ဥပဓိပယောဂါဒိပစ္စယန္တရသမဝါယေနေဝ ဟောတီတိ တဒဘာဝတော တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒါတုံ အသက္ကောန္တံ. အဟောသိကမ္မန္တိ ကမ္မံယေဝ အဟောသိ, န တဿ ဝိပါကော အဟောသိ, အတ္ထိ ဘဝိဿတိ ဝါတိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ. အတ္ထသာဓိကာတိ ဒါနာဒိပါဏာတိပါတာဒိအတ္ထဿ နိပ္ဖာဒိကာ. ကာ ပန သာတိ အာဟ ‘‘သတ္တမဇဝနစေတနာ’’တိ. သာ ဟိ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ဝုတ္တနယေန ပဋိလဒ္ဓဝိသေသာ ပုရိမဇဝနစေတနာဟိ လဒ္ဓါသေဝနာ စ သမာနာ အနန္တရေ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကဒါယိနီ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကမ္မံ နာမ. တေနာဟ ‘‘အနန္တရေ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒေတီ’’တိ. သတိ သံသာရပ္ပဝတ္တိယာတိ ဣမိနာ အသတိ သံသာရပ္ပဝတ္တိယာ အဟောသိကမ္မပက္ခေ တိဋ္ဌတိ ဝိပစ္စနောကာသဿ အဘာဝတောတိ.

ពាក្យថា Tathā asakkontaṃ (មិនអាចយ៉ាងនោះ) គឺ ការឲ្យផលរបស់កម្ម រមែងមានបានដោយការប្រជុំនៃបច្ច័យដទៃ មានឧបធិ និងបយោគៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ កាលបើមិនមានបច្ច័យទាំងនោះ ក៏មិនអាចឲ្យវិបាកក្នុងអត្តភាពនោះឯងបាន។ ពាក្យថា Ahosikamma (អហោសិកម្ម) គឺ កម្មដែលបានមានរួចហើយ ប៉ុន្តែវិបាករបស់កម្មនោះមិនបានមាន មិនមាន ឬនឹងមិនមាន នេះជាកម្មដែលគប្បីពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Atthasādhikā គឺ ជាអ្នកញ៉ាំងប្រយោជន៍ មានទានជាដើម ឬការសម្លាប់សត្វជាដើម ឲ្យសម្រេច។ សួរថា ចេតនានោះជាអ្វី? លោកឆ្លើយថា sattamajavanacetanā (សត្តមជវនចេតនា)។ ពិតណាស់ សត្តមជវនចេតនានោះ ជាសន្និដ្ឋានកចេតនា (ចេតនាសម្រេច) ដែលបានសម្រេចសេចក្តីវិសេសតាមវិធីដែលពោលហើយ និងជាចេតនាដែលបានអាសេវនៈអំពីបុព្វជវនចេតនាទាំងឡាយ ឲ្យផលក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់ ឈ្មោះថា ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ឲ្យវិបាកក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់»។ ពាក្យថា Sati saṃsārappavattiya (កាលបើការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្សារវដ្តមាននៅ) គឺ កាលបើការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្សារវដ្តមិនមានទេ កម្មនោះរមែងស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃអហោសិកម្ម ព្រោះមិនមានឱកាសនៃការឲ្យផល។

သမုဂ္ဃာဋိတာနိ ဝိပစ္စနောကာသဿ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန. ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ အတ္ထိ ဝိပါကာရဟာဘာဝဿ အနိဗ္ဗတ္တိတတ္တာ ဝိပစ္စနောကာသဿ အနုပစ္ဆိန္နတ္တာ. ကတူပစိတဉှိ ကမ္မံ သတိ ဝိပစ္စနောကာသေ ယာဝ န ဖလံ ဒေတိ, တာဝ အတ္ထေဝ နာမ ဝိပါကာရဟဘာဝတော. ‘‘ယဿ ခေါ’’တိ ဣဒံ အနိယမာကာရဝစနံ ဘဂဝတာ ကမ္မသရိက္ခတာဝသေန သာဓာရဏတော ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယာဒိသဿ ခေါ’’တိ.

ពាក្យថា Samugghāṭitāni (ដកឡើងហើយ) គឺ ដោយការធ្វើឲ្យឱកាសនៃការឲ្យផលជាធម៌មិនកើតឡើងតទៅទៀត។ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម នៅតែមាននៅ ព្រោះភាពមិនគួរទទួលផលមិនទាន់កើតឡើង និងព្រោះឱកាសនៃការឲ្យផលមិនទាន់ដាច់សូន្យ។ ពិតណាស់ កម្មដែលបុគ្គលធ្វើ និងសន្សំទុកហើយ កាលបើមានឱកាសឲ្យផល ដរាបណាមិនទាន់ឲ្យផល ដរាបនោះក៏ឈ្មោះថានៅតែមាននៅឡើយ ព្រោះភាពជាកម្មគួរដល់ការឲ្យផល។ ពាក្យថា Yassa kho នេះ ជាពាក្យសម្តែងអាការមិនទៀងទាត់ ដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកជាទូទៅ ដោយអំណាចនៃភាពស្រដៀងគ្នានៃកម្ម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា yādisassa kho (របស់បុគ្គលបែបណា)។

ပမာဒကိလေသဝိမုတ္တောတိ ပမာဒဟေတုကေဟိ သဗ္ဗေဟိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော.

ពាក្យថា Pamādakilesavimutto គឺ រួចផុតចាកកិលេសទាំងពួងដែលមានប្រមាទៈ (សេចក្តីប្រហែសធ្វេស) ជាហេតុ។

ပါပဿ [Pg.158] ပိဓာနံ နာမ အဝိပါကဓမ္မတာပါဒနန္တိ အာဟ ‘‘အပ္ပဋိသန္ဓိကံ ကရီယတီ’’တိ. ဗုဒ္ဓသာသနေတိ သိက္ခာတ္တယသင်္ဂဟေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သာသနေ. ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိဟရတီတိ အကတ္တဗ္ဗဿ အကရဏဝသေန, ကတ္တဗ္ဗဿ စ ပရိပူရဏဝသေန ပဝတ္တတိ.

ការបិទបាំងនូវបាប គឺការធ្វើមិនឲ្យមានការឲ្យផល ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា appaṭisandhikaṃ karīyati (ធ្វើមិនឲ្យមានបដិសន្ធិតទៅទៀត)។ ពាក្យថា Buddhasāsane គឺ ក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ដ៏មានព្រះភាគ ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខាទាំង ៣។ ពាក្យថា Yuttappayutto viharati (ជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយប្រឹងប្រែងរស់នៅ) គឺ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមិនធ្វើនូវអំពើដែលមិនគប្បីធ្វើ និងការបំពេញនូវកិច្ចដែលគប្បីធ្វើឲ្យបរិបូណ៌។

ဒိဿန္တိ ကုဇ္ဈန္တီတိ ဒိသာ, ပဋိပက္ခာတိ အာဟ ‘‘သပတ္တာ’’တိ. တပ္ပသံသပကာရန္တိ မေတ္တာနိသံသကိတ္တနာကာရံ. ကာလေနာတိ အာမေဍိတလောပေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ခဏေ ခဏေ’’တိ. အနုကရောန္တူတိ ယေသံ ကလျာဏမိတ္တာနံ သန္တိကေ သုဏန္တိ, ယထာသုတံ ဓမ္မံ တေသံ အနုကရောန္တု ဒိဋ္ဌာနုဂတိကရဏံ အာပဇ္ဇန္တု, အတ္တနော ဝေရိပုဂ္ဂလာနမ္ပိ ဘဂဝတော သန္တိကေ ဓမ္မဿဝနံ သမ္မာပဋိပတ္တိဉ္စ ပစ္စာသီသတိ.

ពួកជនដែលប្រទូស្ត ឈ្មោះថា ទិសា (ទិស ឬសត្រូវ) គឺ ពួកបដិបក្ខ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា sapattā (សត្រូវ)។ ពាក្យថា Tappasaṃsapakāraṃ គឺ អាការនៃការសរសើរនូវអានិសង្សនៃមេត្តា។ ពាក្យថា Kālena នេះ ជាការសម្តែងដោយលុបពាក្យដែលត្រួតគ្នា ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា khaṇe khaṇe (រាល់ៗខណៈ)។ ពាក្យថា Anukarontu គឺ ពួកជនស្តាប់ក្នុងសំណាក់នៃកល្យាណមិត្តទាំងឡាយណា គប្បីធ្វើតាមនូវធម៌តាមដែលបានស្តាប់មកពីកល្យាណមិត្តទាំងឡាយនោះ គឺគប្បីដល់នូវការធ្វើតាមគំរូដែលបានឃើញ, ព្រះថេរៈរមែងប្រាថ្នានូវការស្តាប់ធម៌ និងការប្រតិបត្តិត្រូវ ក្នុងសំណាក់នៃព្រះមានព្រះភាគ សូម្បីតែចំពោះពួកបុគ្គលជាសត្រូវរបស់ខ្លួន។

တသန္တိ ဂတိံ ပတ္ထယန္တီတိ တသာ ဘဝန္တရာဒီသု သံသရဏဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘တသာ ဝုစ္စန္တိ သတဏှာ’’တိ.

ពួកសត្វដែលតក់ស្លុត ប្រាថ្នានូវគតិ ឈ្មោះថា តសៈ (សត្វមានតណ្ហា) ព្រោះតែភាពជាអ្នកអន្ទោលទៅក្នុងភពតូចភពធំជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ពួកសត្វដែលប្រកបដោយតណ្ហា ហៅថា តសៈ»។

နေတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ဥဒကံ နယန္တီတိ နေတ္တိကာ. ဗန္ဓိတွာတိ ဒဠှံ ဗန္ဓိတွာ. တေလကဉ္ဇိကေနာတိ တေလမိဿိတေန ကဉ္ဇိကေန.

ពួកជនដែលនាំទឹកទៅកាន់កន្លែងដែលគប្បីនាំទៅ ឈ្មោះថា នេត្តិកា (អ្នកបង្ហូរទឹក)។ ពាក្យថា Bandhitvā គឺ ចងឲ្យមាំមួន។ ពាក្យថា Telakañjikena គឺ ដោយទឹកបាយជូរលាយដោយប្រេង។

ယာဒိသောဝ အနိဋ္ဌေ, တာဒိသောဝ ဣဋ္ဌေတိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေ နိဗ္ဗိကာရေန တာဒီ. ယေသံ ပန ကာမာမိသာဒီနံ ဝန္တတ္တာ ရာဂါဒီနံ စတ္တတ္တာ ကာမောဃာဒီနံ တိဏ္ဏတ္တာ တာဒိဘာဝေါ ဘဝေယျ, တေသံ ဘဂဝတာ သဗ္ဗသော ဝန္တာ စတ္တာ တိဏ္ဏာ, တသ္မာ ဘဂဝါ ဝန္တာဝီတိ တာဒီ, စတ္တာဝီတိ တာဒီ, တိဏ္ဏာဝီတိ တာဒီ, ယေဟိ အနညသာဓာရဏေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ဘဂဝါ တာဒိဘာဝေန ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တော တံနိဒ္ဒေသော, တေဟိ ဂုဏေဟိ ယာထာဝတော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတောပိ တာဒီ. ယထာ ယန္တရဇ္ဇုယာ ယန္တံ နီယတိ, ဧဝံ ယာယ တဏှာယ ဘဝေါ နီယတိ, သာ ‘‘ဘဝနေတ္တိ ဘဝရဇ္ဇူ’’တိ ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘တာယ ဟီ’’တိအာဒိ, ကမ္မာနိ ကုသလာဒီနိ ဝိပစ္စယန္တိ အပစ္စယန္တိ ဧတာယာတိ ကမ္မဝိပါကော. အပစ္စယဘာဝေါ နာမ အရိယမဂ္ဂစေတနာယာတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂစေတနာယာ’’တိ. ယာဝ န ကိလေသာ ပဟီယန္တိ, တာဝ ဣမေ သတ္တာ သဣဏာ ဧဝ အသေရိဝိဟာရဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘အဏဏော နိက္ကိလေသော ဇာတော’’တိ.

ពាក្យថា តាទិ (អ្នកមានសភាពដូច្នោះ) គឺអ្នកមិនមានសេចក្តីប្រែប្រួលក្នុងអនិដ្ឋារម្មណ៍ និងឥដ្ឋារម្មណ៍ គឺក្នុងអនិដ្ឋារម្មណ៍យ៉ាងណា ក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាតាទិបុគ្គល តែងមានព្រោះការខ្ជាក់ចោលនូវកាមាមិសៈជាដើម ព្រោះការលះបង់ចោលនូវរាគៈជាដើម និងព្រោះការឆ្លងផុតនូវកាមោឃៈជាដើម ធម៌ទាំងឡាយនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ខ្ជាក់ចោល លះបង់ និងឆ្លងផុតបានដោយប្រការទាំងពួងហើយ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ឈ្មោះថា តាទិ ព្រោះទ្រង់ខ្ជាក់ចោលហើយ ឈ្មោះថា តាទិ ព្រោះទ្រង់លះបង់ហើយ ឈ្មោះថា តាទិ ព្រោះទ្រង់ឆ្លងផុតហើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ឈ្មោះថា តាទិ ព្រោះទ្រង់ជាបុគ្គលដែលគេត្រូវសម្តែងតាមពិត ដោយគុណទាំងឡាយមានសីលជាដើម ដែលជាគុណមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ដែលព្រះអង្គទ្រង់ប្រកបហើយ នាំឲ្យដល់នូវភាពជាតាទិបុគ្គលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ម៉ាស៊ីន (ឬយន្ត) គេតែងទាញទៅបានដោយខ្សែយន្តយ៉ាងណា ភពក៏ត្រូវបានទាញទៅដោយតណ្ហាណា យ៉ាងនោះដែរ តណ្ហានោះ លោកហៅថា «ភវនេត្តិ គឺខ្សែចងភព»។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «តាយ ហិ» ជាដើម។ កម្មទាំងឡាយមានកុសលជាដើម តែងឲ្យផល ឬមិនឲ្យផលដោយសារធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះទើបឈ្មោះថា កម្មវិបាក។ ភាពមិនឲ្យផល គឺសេចក្តីសម្រេចនៃអរិយមគ្គចេតនា ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មគ្គចេតនាយ»។ ដរាបណា កិលេសទាំងឡាយមិនទាន់ត្រូវបានលះបង់ទេ ដរាបនោះ សត្វទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា នៅមានបំណុលដដែល ព្រោះភាពជាអ្នកមិនមានសេរីភាពក្នុងការរស់នៅ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ជាអ្នកមិនមានបំណុល គឺមិនមានកិលេស»។

ထေယျပရိဘောဂေါ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၉၁) နာမ သာမိပရိဘောဂါဘာဝတော. ဘဂဝတာပိ ဟိ အတ္တနော သာသနေ သီလဝတော ပစ္စယာ အနုညာတာ, န ဒုဿီလဿ, ဒါယကာနံ [Pg.159] သီလဝတောယေဝ ပရိစ္စာဂေါ, န ဒုဿီလဿ အတ္တနော ကာရာနံ မဟပ္ဖလဘာဝဿ ပစ္စာသီသနတော. ဣတိ သတ္ထာရာ အနနုညာတတ္တာ ဒါယကေဟိ စ အပရိစ္စတ္တတ္တာ ‘‘ဒုဿီလဿ ပရိဘောဂေါ ထေယျပရိဘောဂေါ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဏဝသေန ပရိဘောဂေါ ဣဏပရိဘောဂေါ. ပဋိဂ္ဂါဟကတော ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိယာ အဘာဝတော ဣဏံ ဂဟေတွာ ပရိဘောဂေါ ဝိယာတိ အတ္ထော. ယသ္မာ သေက္ခာ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တာ, တသ္မာ တေ ပိတုသန္တကာနံ ပစ္စယာနံ ဒါယာဒါ ဟုတွာ တေ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တီတိ တေသံ ပရိဘောဂေါ ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂေါ နာမ. ကိံ ပန တေ ဘဂဝတော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ဥဒါဟု ဂိဟီဟိ ဒိန္နန္တိ? ဂိဟီဟိ ဒိန္နာပိ တေ ဘဂဝတာ အနုညာတတ္တာ ဘဂဝတော သန္တကာ ဟောန္တိ အနနုညာတေသု သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပရိဘောဂါဘာဝတော အနုညာတေသုယေဝ ပရိဘောဂသမ္ဘဝတော. ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တဉ္စေတ္ထ (မ. နိ. ၁.၂၉ အာဒယော) သာဓကံ.

ដែលឈ្មោះថា ថេយ្យបរិភោគ (ការបរិភោគដោយការលួច) (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.៩១) ព្រោះមិនមានការបរិភោគក្នុងនាមជាម្ចាស់។ ព្រោះថា សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់អនុញ្ញាតបច្ច័យទាំងឡាយដល់ភិក្ខុអ្នកមានសីលក្នុងព្រះសាសនារបស់ព្រះអង្គ មិនមែនអនុញ្ញាតដល់ភិក្ខុទ្រុស្តសីលឡើយ ហើយការបរិច្ចាគរបស់ទាយកទាំងឡាយ ក៏ដើម្បីភិក្ខុអ្នកមានសីលប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដើម្បីភិក្ខុទ្រុស្តសីលឡើយ ព្រោះសង្ឃឹមផលដ៏ច្រើនចំពោះទក្ខិណាទានរបស់ខ្លួន។ យ៉ាងនេះ ការបរិភោគរបស់ភិក្ខុទ្រុស្តសីល ទើបលោកហៅថា «ថេយ្យបរិភោគ» ព្រោះព្រះសាស្តាមិនទ្រង់អនុញ្ញាត និងព្រោះទាយកទាំងឡាយមិនបានបរិច្ចាគចំពោះ (ភិក្ខុទ្រុស្តសីលនោះ)។ ការបរិភោគដោយភាពជាបំណុល ឈ្មោះថា ឥណបរិភោគ។ សេចក្តីថា ការបរិភោគបច្ច័យប្រៀបដូចជាការខ្ចីបំណុលមកបរិភោគ ព្រោះមិនមានសេចក្តីបរិសុទ្ធនៃទក្ខិណាទានពីសំណាក់អ្នកទទួល។ ព្រោះពួកសេក្ខបុគ្គល ជាឱរសបុត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហេតុនោះ ពួកលោកទើបជាទាយាទទទួលមរតកនូវបច្ច័យទាំងឡាយដែលជាទ្រព្យរបស់ព្រះវរបិតា ហើយបរិភោគបច្ច័យទាំងនោះ ការបរិភោគរបស់ពួកលោកនោះ ឈ្មោះថា ទាយជ្ជបរិភោគ (ការបរិភោគមរតក)។ ចុះពួកលោកបរិភោគបច្ច័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ឬមួយក៏បច្ច័យដែលគ្រហស្ថប្រគល់ឲ្យ? បច្ច័យទោះបីជាគ្រហស្ថប្រគល់ឲ្យក៏ដោយ ក៏រាប់ថាជាទ្រព្យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដែរ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតហើយ ព្រោះថា បច្ច័យដែលមិនទ្រង់អនុញ្ញាត គឺមិនអាចបរិភោគបានដោយប្រការទាំងពួងឡើយ លុះត្រាតែទ្រង់អនុញ្ញាតទើបអាចបរិភោគបាន។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មទាយាទសូត្រ (ម. និ. ១.២៩ ជាដើម) ក្នុងទីនេះ ជាគ្រឿងអាងសម្រេចសេចក្តីនេះ។

အဝီတရာဂါနံ တဏှာပရဝသတာယ ပစ္စယပရိဘောဂေ သာမိဘာဝေါ နတ္ထိ, တဒဘာဝေန ဝီတရာဂါနံ တတ္ထ သာမိဘာဝေါ ယထာရုစိ ပရိဘောဂသမ္ဘဝတော. တထာ ဟိ တေ ပဋိကူလမ္ပိ အပ္ပဋိကူလာကာရေန, အပ္ပဋိကူလမ္ပိ ပဋိကူလာကာရေန တဒုဘယံ ဝိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခာကာရေန စ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ဒါယကာနဉ္စ မနောရထံ ပရိပူရေန္တိ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ, တံသံဝဏ္ဏနာသု စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကိလေသဣဏာနံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘အဏဏော’’တိ ဝုတ္တံ, န ပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂမတ္တံ. တေနာဟ အာယသ္မာ စ ဗာကုလော – ‘‘သတ္တာဟမေဝ ခေါ အဟံ, အာဝုသော, သရဏော ရဋ္ဌပိဏ္ဍံ ဘုဉ္ဇိ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၂၁၁).

ចំពោះពួកបុគ្គលដែលមិនទាន់ប្រាសចាករាគៈ មិនមានភាពជាម្ចាស់ក្នុងការបរិភោគបច្ច័យឡើយ ព្រោះភាពជាអ្នកលុះក្នុងអំណាចនៃតណ្ហា ចំណែកពួកលោកដែលប្រាសចាករាគៈ តែងមានភាពជាម្ចាស់ក្នុងបច្ច័យនោះ ព្រោះមិនមានតណ្ហានោះ និងព្រោះអាចបរិភោគបានតាមសេចក្តីប្រាថ្នា។ ព្រោះថា ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយនោះ តែងបរិភោគបច្ច័យ ទោះបីជាបច្ច័យគួរខ្ពើម ក៏បរិភោគដោយអាការមិនគួរខ្ពើម ទោះបីជាបច្ច័យមិនគួរខ្ពើម ក៏បរិភោគដោយអាការគួរខ្ពើម ឬក៏វៀរចោលទាំងពីរយ៉ាងនោះ ហើយបរិភោគដោយអាការកណ្តាល (ឧបេក្ខា) ម្យ៉ាងទៀត តែងញ៉ាំងបំណងប្រាថ្នារបស់ទាយកទាំងឡាយឲ្យពេញបរិបូណ៌។ សេចក្តីដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ ក្រៅពីនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ និងក្នុងអដ្ឋកថា ព្រមទាំងដីកានៃវិសុទ្ធិមគ្គនោះចុះ។ ពាក្យថា «មិនមានបំណុល» លោកពោលសំដៅដល់ការមិនមានបំណុលគឺកិលេស មិនមែនសំដៅត្រឹមតែការបរិភោគដោយការពិចារណាប៉ុណ្ណោះទេ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះពាកុលត្ថេរដ៏មានអាយុពោលថា «ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំបរិភោគដុំបាយរបស់រដ្ឋដោយនាមជាអ្នកមានបំណុល ត្រឹមតែប្រាំពីរថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ» (ម. និ. ៣.២១១)។

ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေဟိ တဏှာယ ပဝတ္တိအာကာရံ ပဋိစ္စ အတ္ထိ ရမဏဝေါဟာရောတိ အာဟ – ‘‘ဒုဝိဓေသုပိ ကာမေသု တဏှာရတိသန္ထဝ’’န္တိ. မန္တိတန္တိ ကထိတံ. ဥပ္ပန္နေဟိ သတ္ထုပဋိညေဟိ. သံဝိဘတ္တာတိ ကုသလာဒိဝသေန ခန္ဓာဒီဟိ အာကာရေဟိ ဝိဘတ္တာ. သုန္ဒရံ အာဂမနန္တိ သွာဂတံ. တတော ဧဝ န ကုစ္ဆိတံ အာဂတံ. သောဠသဝိဓကိစ္စဿ ပရိယောသိတတ္တာ အာဟ ‘‘တံ သဗ္ဗံ မယာ ကတ’’န္တိ. မဂ္ဂပညာယမေဝ တတိယဝိဇ္ဇာသမညာတိ အာဟ – ‘‘တီဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ နဝဟိ စ လောကုတ္တရဓမ္မေဟီ’’တိ.

ព្រោះអាស្រ័យអាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហា ដោយវត្ថុកាម និងកិលេសកាម ទើបមានវោហារថា ការត្រេកអរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សេចក្តីស្និទ្ធស្នាលគឺតណ្ហានិងការត្រេកអរក្នុងកាមទាំងពីរប្រការ»។ ពាក្យថា មន្តិតំ ប្រែថា ពោលហើយ។ ពាក្យថា ឧប្បន្នេហិ គឺដោយបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសាស្តាដែលកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា សំវិភត្តា គឺចែករំលែកហើយ ដោយអាការៈមានខន្ធជាដើម ដោយអំណាចនៃកុសលជាដើម។ ការមកដ៏ល្អ ឈ្មោះថា ស្វាគតំ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា មិនមែនមកដោយគួរខ្ពើមឡើយ។ ព្រោះកិច្ចទាំង ១៦ ប្រការ ត្រូវបានសម្រេចហើយ ទើបលោកពោលថា «កិច្ចទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានធ្វើរួចហើយ»។ ព្រោះឈ្មោះថា វិជ្ជាទីបី គឺសំដៅយកមគ្គបញ្ញានោះឯង ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយវិជ្ជា ៣ និងលោកុត្តរធម៌ ៩»។

အင်္ဂုလိမာလသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការបកស្រាយសេចក្តីកំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាអង្គុលិមាលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၇. ပိယဇာတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. អដ្ឋកថាបិយជាតិកសូត្រ

၃၅၃. ပကတိနိယာမေနာတိ [Pg.160] ယထာ သောကုပ္ပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ ဣတိ ကတ္တဗ္ဗေသု အသမ္မောဟဝသေန စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ, တာနိ စဿ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, န ဧဝံ သောကဿ စိတ္တသင်္ကောစသဘာဝတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပကတိနိယာမေန ပန န ပဋိဘန္တီ’’တိ. ကေစိ ပန ‘‘သာမန္တာ ကတိပယေ န ကုဋုမ္ဗံ သန္ဓာရေတိ. တေနာဟ ‘န သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပဋိဘန္တီ’တိ’’ ဝဒန္တိ. ဧတ္ထာတိ ဒုတိယပဒေ. အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ ‘‘န ပဋိဘာတီ’’တိ ပဒဿ ‘‘န ရုစ္စတီ’’တိ အတ္ထမာဟ. န ပဋိဘာတီတိ ဝါ ဘုဉ္ဇိတုကာမတာစိတ္တံ န ဥပဋ္ဌိတန္တိ အတ္ထော. ပတိဋ္ဌိတောကာသန္တိ ဣန္ဒြိယာဝိဋ္ဌဋ္ဌာနံ ဝဒတိ. ပိယာယိတဗ္ဗတော ပိယော ဇာတိ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ ဧတေသန္တိ ပိယဇာတိကာ. ပိယော ပဘုတိ ဧတေသန္တိ ပိယပ္ပဘုတိကာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ, ဥ-ကာရဿ ဝ-ကာရံ, တ-ကာရဿ စ လောပံ ကတွာ ‘‘ပိယပ္ပဘာဝိကာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ပိယတော ပဘဝန္တီ’’တိ.

៣៥៣. ពាក្យថា បកតិនីយាមេន គឺចិត្តតែងស្ទុះទៅក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើទាំងឡាយ ដោយអំណាចមិនវង្វេង មុនពេលកើតសេចក្តីសោកយ៉ាងណា ហើយកិច្ចការទាំងនោះក៏ប្រាកដដល់បុគ្គលនោះ តែមិនមែនយ៉ាងនោះទេ ព្រោះសេចក្តីសោកមានសភាវៈធ្វើឲ្យចិត្តរួញរា។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ប៉ុន្តែ មិនប្រាកដតាមធម្មតានោះឡើយ»។ ប៉ុន្តែ គ្រូខ្លះពោលថា «ជននៅជិតខាងពីរបីនាក់ មិនអាចទ្រទ្រង់គ្រួសារបានឡើយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា មិនប្រាកដដោយប្រការទាំងពួងឡើយ»។ ពាក្យថា ឯត្ថ គឺក្នុងបទទីពីរ។ ព្រោះធាតុទាំងឡាយមានសេចក្តីច្រើន ហេតុនោះ លោកទើបពោលសេចក្តីនៃបទថា «ន បដិភាតិ» ថា «មិនគាប់ចិត្ត»។ ម៉្យាងទៀត បទថា ន បដិភាតិ មានសេចក្តីថា ចិត្តចង់បរិភោគមិនប្រាកដឡើង។ ពាក្យថា បតិដ្ឋិតោកាសំ គឺលោកសំដៅដល់ទីតាំងដែលឥន្ទ្រិយទាំងឡាយតម្កល់នៅ។ ធម៌ទាំងឡាយណា មានសេចក្តីស្រឡាញ់ជាទីកើត ព្រោះជាធម្មជាតិដែលគេគប្បីស្រឡាញ់ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បិយជាតិកៈ (មានសេចក្តីស្រឡាញ់ជាកំណើត)។ កាលដែលគួរពោលថា បិយប្បភុតិកា (មានសេចក្តីស្រឡាញ់ជាដើមចម) ព្រោះមានសេចក្តីស្រឡាញ់ជាដើមចមនៃធម៌ទាំងនោះ លោកក៏លុបស្រៈ ឧ ជំនួសដោយ វ ហើយលុប ត-អក្សរ ចេញ ទើបពោលថា «បិយប្បភាវិកា»។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កើតអំពីសេចក្តីស្រឡាញ់»។

၃၅၅. ပရ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထံ အဇ္ဈတ္တိကဘာဝနိသေဓနတ္ထံ ‘‘ပိရေ’’တိ ပဒန္တိ အာဟ ‘‘အမှာကံ ပရေ’’တိ. ပိရေတိ ဝါ ‘‘ပရတော’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထံ နိပါတပဒန္တိ အာဟ ‘‘စရ ပိရေတိ ပရတော ဂစ္ဆာ’’တိ.

៣៥៥. លោកពោលថា «ជនដទៃរបស់ពួកយើង» ដើម្បីបង្ហាញថា បទថា «បិរេ» មានន័យស្មើនឹងសព្ទថា បរៈ (ដទៃ) ដើម្បីបដិសេធភាពជាខាងក្នុង។ ម៉្យាងទៀត បទថា បិរេ គឺជាកិរិយាវិសេសនៈ (និបាតបទ) មានន័យស្មើនឹងពាក្យថា «បរតោ» (ទៅខាងក្រៅ) ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ចរ បិរេ គឺចូរទៅខាងក្រៅ»។

၃၅၆. ဒွိဓာ ဆေတွာတိ ဧတ္ထ ယဒိ ဣတ္ထီ တဿ ပုရိသဿ ပိယာ, ကထံ ဒွိဓာ ဆိန္ဒတီတိ အာဟ ‘‘ယဒိ ဟီ’’တိအာဒိ.

៣៥៦. ត្រង់ពាក្យថា ទ្វិធា ឆេត្វា នេះ បើសិនជាស្ត្រីនោះជាទីស្រឡាញ់របស់បុរសនោះ តើបុរសនោះកាត់ជាពីរភាគយ៉ាងដូចម្តេច? ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «យទិ ហិ» ជាដើម។

၃၅၇. ကထံ ကထေယျန္တိ ယထာ ဘဂဝါ ဧတဿ ဗြာဟ္မဏဿ ကထေသိ, သော စ မေ ကထေသိ, တထာ စာဟံ ကထေယျံ. မရဏဝသေန ဝိပရိဏာမော အတ္တဘာဝဿ ပရိဝတ္တတ္တာ. ပလာယိတွာ ဂမနဝသေန အညထာဘာဝေါ မိတ္တသန္ထဝဿ သမာဂမဿ စ အညထာဘူတတ္တာ.

៣៥៧. ពាក្យថា កថំ កថេយ្យំ គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដល់ព្រាហ្មណ៍នេះយ៉ាងណា ហើយព្រាហ្មណ៍នោះបានប្រាប់ដល់ខ្ញុំយ៉ាងណា ខ្ញុំក៏គប្បីពោលយ៉ាងនោះដែរ។ ការប្រែប្រួលដោយអំណាចនៃសេចក្តីស្លាប់ ព្រោះការផ្លាស់ប្តូរនៃអត្តភាព។ ការប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃដោយអំណាចនៃការរត់គេចទៅ ព្រោះការប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃនៃសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាមិត្ត និងការជួបជុំគ្នា។

ဆဍ္ဍိတဘာဝေနာတိ ပရိဝတ္တိတဘာဝေန. ဟတ္ထဂမနဝသေန အညထာဘာဝေါ ပုဗ္ဗေ သဝသေ ဝတ္တိတာနံ ဣဒါနိ ဝသေ အဝတ္တနဘာဝေန.

ពាក្យថា ឆឌ្ឌិតភាវេន គឺដោយភាពជាការត្រឡប់ត្រឡិន។ ការប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃដោយអំណាចនៃការធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្តាប់ដៃ (របស់អ្នកដទៃ) គឺព្រោះភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួនក្នុងពេលឥឡូវនេះ នៃវត្ថុទាំងឡាយដែលធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួនពីមុនមក។

အာစမေဟီတိ အာစမနံ မုခဝိက္ခာလနံ ကာရေဟိ. ယသ္မာ မုခံ ဝိက္ခာလေန္တာ ဟိ ဟတ္ထပါဒေ ဓောဝိတွာ ဝိက္ခာလေန္တိ, တသ္မာ ‘‘အာစမိတွာ’’တိ ဝတွာ ပစ္ဆာပိ တဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ’’တိ အာဟ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ពាក្យថា អាចមេហិ គឺចូរធ្វើការលុបលាងមុខមាត់។ ព្រោះថា កាលដែលមនុស្សទាំងឡាយលុបលាងមុខ តែងលាងដៃនិងជើងរួចហើយទើបលុបលាងមុខ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អាចមិត្វា» ហើយកាលបង្ហាញសេចក្តីនៃពាក្យនោះជាខាងក្រោយ ទើបពោលថា «លុបលាងមុខហើយ»។ សេចក្តីក្រៅពីនេះ ងាយយល់ណាស់។

ပိယဇာတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការបកស្រាយសេចក្តីកំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាបិយជាតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၈. ဗာဟိတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. អដ្ឋកថាពាហិតិកសូត្រ

၃၅၉. သာဝဇ္ဇတာယ [Pg.161] ဥပါရမ္ဘံ အရဟတီတိ ဩပါရမ္ဘော. တေနာဟ ‘‘ဒေါသံ အာရောပနာရဟော’’တိ. ဗာလာ ဥပါရမ္ဘဝတ္ထုမညံ အမူလကမ္ပိ နံ အာရောပေန္တာ ဥဂ္ဃောသေန္တိ, တသ္မာ တေ အနာမသိတွာ ‘‘ဝိညူဟီ’’တိ ဣဒံ ပဒံ ဂဟေတွာ ပဉှေန ဉာတုံ ဣစ္ဆိတေန အတ္ထေန ဥပါရမ္ဘာဒီနံ ဥပရိ ဥတ္တရံ ပရိပူရေတုံ နာသက္ခိမှာ. တံ ကာရဏန္တိ တံ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ. ယဒိ ဟိ မယာ ‘‘ဝိညူဟီ’’တိ ပဒံ ပက္ခိပိတွာ ဝုတ္တံ ဘဝေယျ, ပဉှာ မေ ပရိပုဏ္ဏာ ဘဝေယျ, န ပန ဝုတ္တာ. ဣဒါနိ ပန တံ ကာရဏံ ဥတ္တရံ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ‘‘ဝိညူဟီ’’တိ ဧဝံ ဝဒန္တေန ပရိပူရိတံ.

៣៥៩. ធម៌ដែលគួរដល់ការតិះដៀល ព្រោះជាធម៌មានទោស ឈ្មោះថា ឱបារម្ភៈ។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «គួរដល់ការលើកទោស»។ ពួកជនពាល តែងលើកឡើងនូវហេតុនៃការតិះដៀលដទៃ សូម្បីតែមិនមានមូលដ្ឋាន ហើយស្រែកប្រកាស ហេតុនោះ ពួកយើងមិនបានប៉ះពាល់ដល់ពួកជនពាលនោះឡើយ ហើយកាន់យកបទនេះថា «វិញ្ញូហិ» (ដោយវិញ្ញូជនទាំងឡាយ) ហើយមិនអាចបំពេញសេចក្តីឆ្លើយតបខាងលើនៃការតិះដៀលជាដើម ដោយសេចក្តីដែលចង់ដឹងតាមរយៈសំណួរបានឡើយ។ ពាក្យថា តំ ការណំ គឺហេតុដែលនាំឲ្យកើតឡើងនោះ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើខ្ញុំបានពោលដោយបញ្ចូលបទថា «វិញ្ញូហិ» នេះ សំណួររបស់ខ្ញុំគប្បីពេញបរិបូណ៌ ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនបានពោលឡើយ។ តែឥឡូវនេះ ហេតុដែលជាចម្លើយនោះ ត្រូវបានព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុបំពេញឲ្យហើយ ដោយពោលយ៉ាងនេះថា «វិញ្ញូហិ»។

၃၆၀. ကောသလ္လပဋိပက္ခတော အကောသလ္လံ ဝုစ္စတိ အဝိဇ္ဇာ, တံသမုဋ္ဌာနတော အကောသလ္လသမ္ဘူတော. အဝဇ္ဇံ ဝုစ္စတိ ဂရဟိတဗ္ဗံ, သဟ အဝဇ္ဇေဟီတိ သာဝဇ္ဇော, ဂါရယှော. ရာဂါဒိဒေါသေဟိ သဒေါသော. တေဟိ ဧဝ သဗျာဗဇ္ဈော, တတော ဧဝ သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ သဒုက္ခော. သဗျာဗဇ္ဈာဒိကော နိဿန္ဒဝိပါကော.

៣៦០. អវិជ្ជា លោកហៅថា អកុសលៈ ព្រោះជាបដិបក្ខនឹងកុសលៈ (ភាពឈ្លាសវៃ) ធម៌ដែលកើតឡើងអំពីអវិជ្ជានោះ ឈ្មោះថា កើតអំពីអកុសលៈ។ ធម៌ដែលគួរតិះដៀល លោកហៅថា អវជ្ជៈ ធម៌ដែលប្រកបដោយទោសគួរតិះដៀល ឈ្មោះថា សាវជ្ជៈ គឺគួរតិះដៀល។ ធម៌ដែលប្រកបដោយទោស ព្រោះទោសទាំងឡាយមានរាគៈជាដើម។ ធម៌ដែលប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ ក៏ព្រោះតែទោសទាំងឡាយនោះឯង ហេតុនោះ ទើបជាធម៌ប្រកបដោយទុក្ខ ទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងអនាគត។ ធម៌មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ជាដើម គឺជាផលហូរចេញ (និស្សន្ទវិបាក)។

တထာ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဝေယျာတိ ပုစ္ဆာသဘာဂေနပိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဝေယျ, ပုစ္ဆန္တဿ ပန န တာဝ စိတ္တာရာဓနံ. တေနာဟ – ‘‘ဧဝံ ဗျာကရဏံ ပန န ဘာရိယ’’န္တိ, ဂရုကရဏံ န ဟောတိ ဝိသာရဇ္ဇံ န သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ – ‘‘အပ္ပဟီနအကုသလောပိ ဟိ ပဟာနံ ဝဏ္ဏေယျာ’’တိ. ဧဝရူပေါ ပန ယထာကာရီ တထာဝါဒီ န ဟောတိ, န ဧဝံ ဘဂဝါတိ အာဟ ‘‘ဘဂဝါ’’တိအာဒိ. ဧဝံ ဗျာကာသီတိ ‘‘သဗ္ဗာကုသလဓမ္မပဟီနော ခေါ, မဟာရာဇ, တထာဂတော’’တိ ဧဝံ ဗျာကာသိ. သုက္ကပက္ခေပိ ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ‘‘သဗ္ဗေသံယေဝ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒံ ဝဏ္ဏေတီ’’တိ ဝုတ္တေ ယထာ ပုစ္ဆာ, တထာ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဝေယျ, ဧဝံ ဗျာကရဏံ ပန န ဘာရိယံ, အသမ္ပာဒိတကုသလဓမ္မောပိ ဥပသမ္ပဒံ ဝဏ္ဏေယျ. ဘဂဝါ ပန သမ္မဒေဝ သမ္ပာဒိတကုသလတ္တာ ယထာကာရီ တထာဝါဒီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ ဗျာကာသီ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ពាក្យថា តថា អត្ថោ វុត្តោ ភវេយ្យ គឺសេចក្តីគប្បីត្រូវបានពោល សូម្បីដោយចំណែកនៃសំណួរ ប៉ុន្តែមិនទាន់ជាទីពេញចិត្តរបស់អ្នកសួរឡើយ។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ប៉ុន្តែ ការដោះស្រាយយ៉ាងនេះ មិនធ្ងន់ធ្ងរឡើយ» សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនមែនជាការធ្វើឲ្យធ្ងន់ធ្ងរ មិនមែនជាការក្លាហានឡើយ។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះថា បុគ្គលដែលមិនទាន់លះបង់អកុសល ក៏គប្បីសរសើរការលះបង់បានដែរ»។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនមែនជាអ្នកធ្វើប្រាកដយ៉ាងណា ពោលយ៉ាងនោះឡើយ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនយ៉ាងនោះទេ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ភគវា» ជាដើម។ ពាក្យថា ឯវំ ព្យាកាសិ គឺទ្រង់ដោះស្រាយយ៉ាងនេះថា «ម្នាលមហារាជ ព្រះតថាគត ជាអ្នកលះបង់អកុសលធម៌ទាំងអស់ហើយ»។ សូម្បីក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា គឺកាលដែលពោលថា «ទ្រង់សរសើរការបរិបូណ៌នៃកុសលធម៌ទាំងឡាយទាំងពួង» សេចក្តីគប្បីត្រូវបានពោល ដូចជាសំណួរយ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែ ការដោះស្រាយយ៉ាងនេះ មិនធ្ងន់ធ្ងរឡើយ សូម្បីបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចកុសលធម៌ ក៏គប្បីសរសើរការបរិបូណ៌បានដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជាអ្នកធ្វើប្រាកដយ៉ាងណា ពោលយ៉ាងនោះ ព្រោះទ្រង់បានសម្រេចកុសលធម៌ដោយប្រពៃហើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបលោកបង្ហាញសេចក្តីថា «ឯវំ ព្យាកាសិ»។ សេចក្តីក្រៅពីនេះ ងាយយល់ណាស់។

ဗာဟိတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការបកស្រាយសេចក្តីកំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាពាហិតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၉. ဓမ္မစေတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. អដ្ឋកថាធម្មចេតិយសូត្រ

၃၆၄. မေဒဝဏ္ဏာ [Pg.162] ဥဠုပဝဏ္ဏာ စ တတ္ထ တတ္ထ ပါသာဏာ ဥဿန္နာ အဟေသုန္တိ မေဒါဠုပန္တိ ဂါမဿ သမညာ ဇာတာ. ဥဠုပဝဏ္ဏာတိ စန္ဒသမာနဝဏ္ဏတာယ မေဒပါသာဏာ ဝုတ္တာတိ ကေစိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘မေဒဝဏ္ဏာ ပါသာဏာ ကိရေတ္ထ ဥဿန္နာ အဟေသု’’န္တိ ဣဒံ ဝုတ္တံ. အဿာတိ သေနာပတိဿ. ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထန္တိ မလ္လိကာယ သောကဝိနောဒနဓမ္မကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ.

៣៦៤. ថ្មទាំងឡាយមានពណ៌ដូចខ្លាញ់ខាប់ និងពណ៌ដូចស្មៅស្បូវ កើតមានច្រើនក្នុងទីនោះៗ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មេទាឡុបៈ ទើបកើតមានដល់ភូមិនោះ។ គ្រូខ្លះពោលថា ថ្មមានពណ៌ដូចខ្លាញ់ខាប់ លោកហៅថា ឧឡុបវណ្ណៈ ព្រោះមានពណ៌ស្មើនឹងព្រះចន្ទ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលយ៉ាងនេះថា «ឮថា ថ្មទាំងឡាយមានពណ៌ដូចខ្លាញ់ខាប់ កើតមានច្រើនក្នុងទីនេះ»។ បទថា អស្ស គឺរបស់សេនាបតី។ ពាក្យថា កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ គឺដើម្បីជាហេតុញ៉ាំងធម្មកថាជាគ្រឿងបន្ទោបង់សេចក្តីសោករបស់នាងមល្លិកាឲ្យកើតឡើង។

ရညာတိ ပသေနဒီကောသလရညာ. မဟစ္စာတိ မဟတိယာ. ပဒဝိပလ္လာသေန စေတံ ဝုတ္တံ. ပသာဒမရဟန္တီတိ ပါသာဒိကာနိ. တေနာဟ ‘‘သဟ ရဉ္ဇနကာနီ’’တိ. ယာနိ ပန ပါသာဒိကာနိ, တာနိ ပဿိတုံ ယုတ္တာနိ. ပါသာဒိကာနီတိ ဝါ သဒ္ဒဟနသဟိတာနိ. တေနာဟ ‘‘ပသာဒဇနကာနီ’’တိ. ‘‘အပ္ပာဗာဓ’’န္တိ အာဒီသု ဝိယ အပ္ပသဒ္ဒေါ အဘာဝတ္ထောတိ အာဟ ‘‘နိဿဒ္ဒါနီ’’တိ. အနိယမတ္ထဝါစီ ယ-သဒ္ဒေါ အနိယမာကာရဝါစကောပိ ဟောတီတိ ‘‘ယတ္ထာ’’တိ ပဒဿ ‘‘ယာဒိသေသူ’’တိအာဒိမာဟ. တထာ ဟိ အင်္ဂုလိမာလသုတ္တေ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၇ အာဒယော) ‘‘ယဿ ခေါ’’တိ ပဒဿ ‘‘ယာဒိသဿ ခေါ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော.

ពាក្យថា រញ្ញា គឺដោយព្រះបាទបសេនទិកោសល។ ពាក្យថា មហច្ចា គឺដ៏ធំ។ ពាក្យនេះ លោកពោលដោយការច្រឡំលំដាប់បទ។ វត្ថុទាំងឡាយណា គួរដល់សេចក្តីជ្រះថ្លា វត្ថុទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បាសាទិកៈ។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ប្រកបដោយគ្រឿងញ៉ាំងចិត្តឲ្យត្រេកអរ»។ ម្យ៉ាងទៀត វត្ថុទាំងឡាយណាដែលគួរឲ្យជ្រះថ្លា វត្ថុទាំងឡាយនោះ គួរដើម្បីមើល។ ម៉្យាងទៀត បទថា បាសាទិកានិ គឺប្រកបដោយសេចក្តីជឿជាក់។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើត»។ សព្ទថា អប្ប មានន័យថា មិនមាន ដូចក្នុងពាក្យថា «អប្បាពាធំ» (មិនមានព្យាធិ) ជាដើម ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មិនមានសំឡេង»។ យ-សព្ទ ដែលសម្តែងសេចក្តីមិនកំណត់ តែងជាសព្ទសម្តែងអាការៈមិនកំណត់ផងដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលសេចក្តីនៃបទថា «យត្ថ» ថា «ក្នុងទីមានសភាពយ៉ាងណា» ជាដើម។ ព្រោះថា ក្នុងអង្គុលិមាលសូត្រ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៤៧ ជាដើម) សេចក្តីនៃបទថា «យស្ស ខោ» លោកពោលថា «របស់បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងណា»។

၃၆၆. ပဋိစ္ဆဒန္တိ ပဋိစ္ဆာဒကံ. ရာဇကကုဓဘဏ္ဍာနီတိ ရာဇဘဏ္ဍဘူတာနိ. ရဟာယတီတိ ရဟော ကရောတိ, မံ အဇ္ဈေသတီတိ အတ္ထော.

៣៦៦. ពាក្យថា បដិច្ឆទំ គឺគ្រឿងបិទបាំង។ ពាក្យថា រាជកកុធភណ្ឌានិ គឺគ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំងឡាយ។ ពាក្យថា រហាយតិ គឺធ្វើទីស្ងាត់ សេចក្តីថា ញ៉ាំងខ្ញុំឲ្យអញ្ជើញ។

၃၆၇. ယထာသဘာဝတော ဉေယျံ ဓာရေတိ အဝဓာရေတီတိ ဓမ္မော, ဉာဏန္တိ အာဟ ‘‘ပစ္စက္ခဉာဏသင်္ခါတဿ ဓမ္မဿာ’’တိ. အနုနယောတိ အနုဂစ္ဆနကော. ဒိဋ္ဌေန ဟိ အဒိဋ္ဌဿ အနုမာနံ. တေနာဟ ‘‘အနုမာနံ အနုဗုဒ္ဓီ’’တိ. အာပါဏကောဋိကန္တိ ယာဝ ပါဏကောဋိ, တာဝ ဇီဝိတပရိယောသာနံ. ဧတန္တိ ဓမ္မနွယသင်္ခါတံ အနုမာနံ. ဧဝန္တိ ‘‘ဣဓ ပနာဟ’’န္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန.

៣៦៧. ធម្មជាតិដែលទ្រទ្រង់ ឬកំណត់ដឹងនូវញេយ្យធម៌តាមសភាវៈ ឈ្មោះថា ធម៌, លោកពោលសំដៅលើញាណ ក្នុងពាក្យថា «paccakkhañāṇasaṅkhātassa dhammassa» (នៃធម៌ពោលគឺបច្ចក្ខញាណ)។ ពាក្យថា Anunayo គឺការយល់ស្របតាម។ ព្រោះថា ការអនុមាននូវធម៌ដែលមិនទាន់ឃើញ តែងមានដោយធម៌ដែលឃើញហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «anumānaṃ anubuddhī» (ការដឹងតាម គឺការអនុមាន)។ ពាក្យថា Āpāṇakoṭikaṃ គឺដរាបដល់ទីបំផុតនៃប្រាណ ពោលគឺដរាបដល់ទីបំផុតនៃជីវិត។ ពាក្យថា Etaṃ គឺការអនុមានដែលរាប់ថាជាធម្មន្វ័យ។ ពាក្យថា Evaṃ គឺតាមប្រការដែលពោលហើយថា «idha panāha» (ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ លោកពោលថា)។

၃၆၉. စက္ခုံ အဗန္ဓန္တေ ဝိယာတိ အပါသာဒိကတာယ ပဿန္တာနံ စက္ခုံ အတ္တနိ အဗန္ဓန္တေ ဝိယ. ကုလသန္တာနာနုဗန္ဓော ရောဂေါ ကုလရောဂေါ. ဥဠာရန္တိ သာနုဘာဝံ. ယော ဟိ အာနုဘာဝသမ္ပန္နော, တံ ‘‘မဟေသက္ခ’’န္တိ ဝဒန္တိ. အရဟတ္တံ ဂဏှန္တောတိ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသောယံ, ဟေဋ္ဌိမဖလာနိ ဂဏှန္တောပိ.

៣៦៩. ពាក្យថា Cakkhuṃ abandhante viya គឺដូចជាមិនចងភ្នែករបស់ពួកជនដែលមើលមក ដោយមិនគួរជាទីជ្រះថ្លា ទុកក្នុងខ្លួន។ រោគដែលជាប់តៗគ្នាក្នុងវង្សត្រកូល ឈ្មោះថា កុលរោគ (រោគប្រចាំត្រកូល)។ ពាក្យថា Uḷāraṃ គឺប្រកបដោយអានុភាព។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលបរិបូណ៌ដោយអានុភាព ពួកជនតែងហៅបុគ្គលនោះថា «មហេសក្ខៈ» (អ្នកមានសក្តិធំ)។ ពាក្យថា Arahattaṃ gaṇhanto (កាលកាន់យកនូវអរហត្តផល) នេះជាការសម្តែងយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ (ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេស) សូម្បីបុគ្គលដែលកាន់យកនូវផលថ្នាក់ទាប ក៏រាប់បញ្ចូលដែរ។

၃၇၃. ဇီဝိကာ [Pg.163] ဇီဝိတဝုတ္တိ.

៣៧៣. ពាក្យថា Jīvikā គឺការចិញ្ចឹមជីវិត (ជីវិតវុត្តិ)។

၃၇၄. ဓမ္မံ စေတေတိ သံဝေဒေတိ ဧတေဟီတိ ဓမ္မစေတိယာနိ, ဓမ္မဿ ပူဇာဝစနာနိ. နနု စေတာနိ ဗုဒ္ဓသံဃဂုဏဒီပနာနိပိ သန္တိ? ကထံ ‘‘ဓမ္မစေတိယာနီတိ ဓမ္မဿ စိတ္တီကာရဝစနာနီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘တီသု ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓရတနမူလကာနိ သေသရတနာနိ တဿ ဝသေန လဒ္ဓဗ္ဗတော. ကောသလရညာ စေတ္ထ ဗုဒ္ဓဂါရဝေန ဓမ္မသံဃဂါရဝံ ပဝေဒိတံ, တသ္မာ ‘‘ဘဂဝတိ စိတ္တီကာရေ ကတေ ဓမ္မောပိ ကတောဝ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ စ ရတနတ္တယပသာဒပုဗ္ဗိကာ သာသနေ သမ္မာပဋိပတ္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘အာဒိဗြဟ္မစရိယကာနီတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတာနီ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

៣៧៤. ពួកជនតែងគិត តែងដឹងច្បាស់នូវធម៌ ដោយពាក្យទាំងឡាយណា ហេតុនោះ ពាក្យទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ធម្មចេតិយៈ គឺពាក្យបូជាចំពោះធម៌。ចុះពាក្យទាំងនេះ មិនមែនជាគ្រឿងសម្តែងនូវព្រះពុទ្ធគុណ និងព្រះសង្ឃគុណទេឬ? ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ធម្មចេតិយៈ គឺពាក្យធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះធម៌»? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «tīsu hi» (ព្រោះថាក្នុងរតនៈទាំងបី) ជាដើម។ ក្នុងរតនៈទាំងបីនោះ ព្រោះថា រតនៈដែលនៅសល់ មានព្រះពុទ្ធរតនៈជាឫសគល់ ព្រោះត្រូវសម្រេចបានដោយអំណាចនៃព្រះពុទ្ធរតនៈនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះបាទកោសលទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ ដោយសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះពុទ្ធ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កាលបើការធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ត្រូវបានធ្វើហើយ សូម្បីចំពោះព្រះធម៌ ក៏ឈ្មោះថាធ្វើហើយដែរ»។ ព្រោះថា សេចក្តីប្រតិបត្តិត្រូវក្នុងសាសនា មានសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះរតនត្រ័យជាប្រធាន ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ādibrahmacariyakāni គឺធម៌ជាខាងដើមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

ဓမ္မစေတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងនៃអដ្ឋកថាធម្មចេតិយសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၁၀. ကဏ္ဏကတ္ထလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. អដ្ឋកថាកណ្ណកត្ថលសូត្រ

၃၇၅. အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တကရဏီယေနေဝါတိ ‘‘ပါသာဒေ ဝါ နာဋကေသု ဝါ စိတ္တဿာဒံ အလဘမာနော တတ္ထ တတ္ထ ဝိစရိတုံ အာရဒ္ဓေါ’’တိ ဝုတ္တကရဏီယေန. အပ္ပဒုဋ္ဌပဒေါသီနဉှိ ဧဝံ ဟောတီတိ.

៣៧៥. ពាក្យថា Anantarasutte vuttakaraṇīyeneva គឺដោយកិច្ចដែលពោលហើយក្នុងសូត្របន្ទាប់ថា «កាលមិនបាននូវសេចក្តីត្រេកអរនៃចិត្តក្នុងប្រាសាទ ឬក្នុងរបាំទាំងឡាយ ក៏ចាប់ផ្តើមដើរទៅក្នុងទីនោះៗ»។ ព្រោះថា ហេតុបែបនេះ តែងមានដល់ពួកជនដែលមានសេចក្តីប្រទូស្តបន្តិចបន្តួច។

၃၇၆. ပုစ္ဆိတောတိ ‘‘အညံ ဒူတံ နာလတ္ထု’’န္တိ ပုစ္ဆိတော. သောတိ ရာဇာ. တာသံ ဝန္ဒနာ သစေ ဥတ္တရကာလံ, အတ္တနော အာဂမနကာရဏံ ကထေဿတိ.

៣៧៦. ពាក្យថា Pucchito គឺសួរថា «ទ្រង់មិនបានអ្នកនាំសារដទៃទេឬ?»។ ពាក្យថា So គឺព្រះរាជា។ ការថ្វាយបង្គំរបស់ស្ត្រីទាំងនោះ ប្រសិនបើមានក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ព្រះអង្គនឹងប្រាប់នូវហេតុនៃការយាងមករបស់ខ្លួន។

၃၇၈. ဧကာဝဇ္ဇနေနာတိ ဧကဝီထိဇဝနေန. တေန ဧကစိတ္တံ တာဝ တိဋ္ဌတု, ဧကစိတ္တဝီထိယာပိ သဗ္ဗံ ဇာနိတုံ န သက္ကာတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဣဒံ နာမ အတီတံ ဇာနိဿာမီ’’တိ အနိယမေတွာ အာဝဇ္ဇတော ယံ ကိဉ္စိ အတီတံ ဇာနာတိ, နိယမိတေ ပန နိယမိတမေဝါတိ အာဟ – ‘‘ဧကေန ဟိ…ပေ… ဧကဒေသမေဝ ဇာနာတီ’’တိ. တေန စိတ္တေနာတိ ‘‘အတီတံ သဗ္ဗံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တစိတ္တေန. ဣတရေသူတိ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု. ကာရဏဇာတိကန္တိ ယုတ္တိသဘာဝံ, ယုတ္တိယာ ယုတ္တန္တိ အတ္ထော. သမ္ပရာယဂုဏန္တိ သမ္ပရာယေ ကတကမ္မဿ ဝိသေသံ.

៣៧៨. ពាក្យថា Ekāvajjanena គឺដោយការនឹកគិតតែមួយវីថិចិត្ត (ឯកវីថិជវនៈ)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា ទុកជាចិត្តតែមួយចុះ សូម្បីតែដោយវីថិចិត្តតែមួយ ក៏មិនអាចដឹងនូវសព្វគ្រប់បានឡើយ។ កាលបើមិនបានកំណត់ថា «អាត្មាអញនឹងដឹងនូវអតីតកាលឈ្មោះនេះ» ហើយនឹកគិតទៅ តែងដឹងនូវអតីតកាលណាមួយ ប៉ុន្តែបើបានកំណត់ តែងដឹងតែអ្វីដែលបានកំណត់នោះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ekena hi...pe... ekadesameva jānāti» (ព្រោះថា ដោយចិត្តតែមួយ... ដឹងតែចំណែកមួយប៉ុណ្ណោះ)។ ពាក្យថា Tena cittena គឺដោយចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញនឹងដឹងនូវអតីតកាលទាំងអស់»។ ពាក្យថា Itaresu គឺក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាអនាគត និងបច្ចុប្បន្ន។ ពាក្យថា Kāraṇajātikaṃ គឺសភាវៈដែលសមហេតុផល សេចក្តីថា ប្រកបដោយយុត្តិធម៌។ ពាក្យថា Samparāyaguṇaṃ គឺគុណវិសេសនៃកម្មដែលបានធ្វើហើយក្នុងបរលោក។

၃၇၉. လောကုတ္တရမိဿကာနိ ကထိတာနိ ဗောဓိရာဇကုမာရသုတ္တေ ဝိယ လောကိယာ စေဝ လောကုတ္တရာ စ. ယထာလာဘဝသေန စေတ္ထ ပဓာနိယင်္ဂါနံ [Pg.164] လောကုတ္တရဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပစ္စေကံ ဧဝ နေသဉ္စ ပဓာနိယင်္ဂတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ ယထာ ‘‘အဋ္ဌဝိမောက္ခာ သန္ဒိဿန္တိ လောကုတ္တရမိဿကာ’’တိ. လောကုတ္တရာနေဝါတိ စေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ. ပဓာနနာနတ္တန္တိ ပဒဟနနာနတ္တံ, ဘာဝနာနုယောဂဝိသေသန္တိ အတ္ထော. သင်္ခါရေ ပရိမဒ္ဒိတွာ ပဋိပက္ခဓမ္မေ ဧကဒေသတော ပဇဟိတွာ ဌိတဿ ဘာဝနာနုယောဂေါ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အပရိမဒ္ဒိတသင်္ခါရဿ အပ္ပဟီနပဋိပက္ခဿ ဘာဝနာနုယောဂတော သုခုမော ဝိသဒေါဝ ဟောတိ, သစ္စာဘိသမယေန သန္တာနဿ အာဟိတဝိသေသတ္တာတိ အာဟ – ‘‘အညာဒိသမေဝ ဟိ ပုထုဇ္ဇနဿ ပဓာနံ, အညာဒိသံ သောတာပန္နဿာ’’တိအာဒိ. အယဉ္စ ဝိသေသော န ကေဝလံ အနရိယအရိယပုဂ္ဂလတော ဧဝ, အထ ခေါ အရိယေသုပိ သေက္ခာဒိဝိသေသတောပိ လဗ္ဘတိ အဘိသင်္ခါရဝိသေသတော အဘိနီဟာရတော စ ဣဇ္ဈနတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘အညာဒိသံ သကဒါဂါမိနော’’တိအာဒိမာဟ. န ပါပုဏာတီတိ ယသ္မာ ပုထုဇ္ဇနော သဗ္ဗထာဝ ပဓာနံ ပဒဟန္တော သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ အဓိဂစ္ဆတိ, သောတာပန္နော စ သကဒါဂါမိမဂ္ဂန္တိ ဟေဋ္ဌိမံ ဥပရိမတော ဩဠာရိကံ, ဥပရိမဉ္စ ဣတရတော သုခုမံ တေန ပဟာတုံ အသက္ကုဏေယျဿ ပဇဟနတော, ဣတိ အဓိဂန္တဗ္ဗဝိသေသေန စ အဓိဂမပဋိပဒါယ သဏှသုခုမတာ တိက္ခဝိသဒတာ စ ဝိညာယတီတိ အာဟ – ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿ ပဓာနံ သောတာပန္နဿ ပဓာနံ န ပါပုဏာတီ’’တိအာဒိ.

៣៧៩. ធម៌ទាំងឡាយដែលលាយឡំដោយលោកុត្តរៈ គឺលោកិយ និងលោកុត្តរៈ ត្រូវបានសម្តែងហើយ ដូចក្នុងពោធិរាជកុមារសូត្រដែរ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបការកាន់យកនូវលោកុត្តរធម៌នៃអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម (បធានិយង្គៈ) តាមដែលបានសម្រេច។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាមរបស់ធម៌ទាំងនោះ គប្បីឃើញដោយឡែកៗពីគ្នា ដូចជាពាក្យថា «វិមោក្ខ ៨ តែងប្រាកដលាយឡំដោយលោកុត្តរៈ»។ ពាក្យថា Lokuttarāneva ក្នុងទីនេះ សេចក្តីណាដែលគួរពោល សេចក្តីនោះនឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងខាងមុខ។ ពាក្យថា Padhānanānattaṃ គឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការតាំងសេចក្តីព្យាយាម សេចក្តីថា ភាពប្លែកគ្នានៃការប្រកបការចម្រើន (ភាវនានុយោគ)។ ការប្រកបការចម្រើនរបស់បុគ្គលដែលកំចាត់សង្ខារទាំងឡាយ ហើយលះបង់ធម៌ជាបដិបក្ខបានមួយចំណែកហើយ តែងមានសេចក្តីល្អិតល្អន់ និងច្បាស់លាស់ជាងការប្រកបការចម្រើនរបស់បុគ្គលដែលមិនទាន់បានកំចាត់សង្ខារទាំងពួង និងមិនទាន់លះបង់ធម៌ជាបដិបក្ខ ព្រោះសន្តានចិត្តមានសេចក្តីវិសេសដែលបានតម្កល់ទុកដោយការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «aññādisameva hi puthujjanassa padhānaṃ, aññādisaṃ sotāpannassa» (ព្រោះថា សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុថុជ្ជនផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសោតាបន្នផ្សេង) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីវិសេសនេះ មិនមែនមានត្រឹមតែរវាងអរិយបុគ្គល និងអនរិយបុគ្គលប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែសូម្បីក្នុងពួកព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ក៏រមែងបានដោយអំណាចនៃសេចក្តីវិសេសមានសេក្ខបុគ្គលជាដើម ព្រោះការសម្រេចបានដោយអំណាចនៃអភិសង្ខារវិសេស និងអភិនីហារ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលថា «aññādisaṃ sakadāgāmino» (សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសកទាគាមីផ្សេង) ជាដើម។ ពាក្យថា Na pāpuṇāti (មិនដល់) ព្រោះថា បុថុជ្ជនកាលតាំងសេចក្តីព្យាយាមដោយគ្រប់ប្រការ តែងសម្រេចបាននូវសោតាបត្តិមគ្គ ចំណែកព្រះសោតាបន្ន តែងសម្រេចបាននូវសកទាគាមិមគ្គ ព្រោះការលះបង់នូវធម៌ដែលថ្នាក់ទាប គ្រោតគ្រាតជាងថ្នាក់ខ្ពស់ និងការលះបង់នូវធម៌ដែលថ្នាក់ខ្ពស់ ល្អិតល្អន់ជាងថ្នាក់ទាប ដែលបុគ្គលដទៃមិនអាចលះបង់បាន យ៉ាងនេះ ភាពល្អិតល្អន់ និងភាពមុតស្រួចច្បាស់លាស់នៃបដិបទាគ្រឿងសម្រេច តែងដឹងបានដោយគុណវិសេសដែលគប្បីសម្រេច ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «puthujjanassa padhānaṃ sotāpannassa padhānaṃ na pāpuṇāti» (សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុថុជ្ជន មិនដល់នូវសេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសោតាបន្នឡើយ) ជាដើម។

အကူဋကရဏန္တိ အဝဉ္စနကိရိယံ. အနဝစ္ဆိန္ဒနန္တိ အတိယာနံ. အဝိဉ္ဆနံ န အာကဍ္ဎနံ, နိယုတ္တတံ ဝိနိဝေဌေတွာ သမန္တာ ဝိပရိဝတ္တိတွာ သမဓာရာယ ဆဍ္ဍနံ ဝါ. တဿ ကာရဏံ တံကာရဏံ, တံ ကာရဏန္တိ ဝါ တံ ကိရိယံ တံ အဓိကာရံ. ဒန္တေဟိ ဂန္တဗ္ဗဘူမိန္တိ ဒန္တေဟိ ပတ္တဗ္ဗဋ္ဌာနံ, ပတ္တဗ္ဗဝတ္ထုံ ဝါ. စတ္တာရောပိ အဿဒ္ဓါ နာမ ဥပရိမဥပရိမသဒ္ဓါယ အဘာဝတော. ယေန ဟိ ယံ အပ္ပတ္တံ, တဿ တံ နတ္ထိ. အရိယသာဝကဿ…ပေ… နတ္ထိ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ မာယာသာဌေယျာနံ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ. တေနေဝါတိ သမ္မဒေဝ ဝိရုဒ္ဓပက္ခာနံ သဒ္ဓါဒီနံ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ မိဿကကထာတိ အာဟ ‘‘အဿခဠုင်္ကသုတ္တန္တေ ပနာ’’တိအာဒိ. စတ္တာရောဝ ဟောန္တိ ပုထုဇ္ဇနာဒိဝသေန.

ពាក្យថា Akūṭakaraṇaṃ គឺការមិនបញ្ឆោត (ការមិនកុហក)។ ពាក្យថា Anavacchindanaṃ គឺការមិនកាត់ផ្តាច់ (ការប្រព្រឹត្តទៅហួស)។ ពាក្យថា Aviñchanaṃ គឺការមិនទាញមក ឬការស្រាយចេញនូវសេចក្តីដែលប្រកបទុក ហើយបង្វិលទៅជុំវិញ រួចបោះចោលដោយស្មើគ្នា។ ហេតុនៃសេចក្តីនោះ ឈ្មោះថា តង្ការណៈ (ហេតុនោះ) ឬថា ហេតុនោះ គឺកិច្ចនោះ ការងារនោះ។ ពាក្យថា Dantehi gantabbabhūmiṃ គឺទីកន្លែងដែលសត្វដែលទូន្មានហើយគប្បីទៅដល់ ឬវត្ថុដែលគប្បីសម្រេចបានដោយសត្វដែលទូន្មានហើយ។ សូម្បីបុគ្គលទាំង ៤ ពួក ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនមានសទ្ធា ព្រោះមិនមានសទ្ធាក្នុងថ្នាក់ខ្ពស់ៗឡើងទៅ។ ព្រោះថា ធម៌ណាដែលបុគ្គលណាមិនទាន់បានសម្រេច ធម៌នោះរមែងមិនមានដល់បុគ្គលនោះឡើយ។ ចំពោះព្រះអរិយសាវ័ក... មិនមាន (មាយា និងសេដ្ឋី) ឡើយ ព្រោះមាយា និងសេដ្ឋី (សេចក្តីអួតអាង) ត្រូវបានលះបង់ដោយបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ) រួចហើយ។ ពាក្យថា Teneva គឺព្រោះសទ្ធាជាដើមដែលជាបដិបក្ខ ត្រូវបានប្រាថ្នាយ៉ាងត្រឹមត្រូវក្នុងទីនេះ。ប្រសិនបើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យលាយឡំគ្នា? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «assakhaḷuṅkasuttante pana» (ប៉ុន្តែក្នុងអស្សខឡុង្កសូត្រ) ជាដើម។ បុគ្គលទាំងឡាយមានត្រឹមតែ ៤ ពួកប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃបុថុជ្ជនជាដើម។

ဩပမ္မသံသန္ဒနေ အဒန္တဟတ္ထိအာဒယော ဝိယာတိအာဒိနာ ကဏှပက္ခေ, ယထာ ပန ဒန္တဟတ္ထိအာဒယောတိအာဒိနာ သုက္ကပက္ခေ စ သာဓာရဏတော ဧကဇ္ဈံ [Pg.165] ကတွာ ဝုတ္တံ, အသာဓာရဏတော ဘိန္ဒိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ក្នុងការប្រៀបធៀបឧបមា លោកពោលរួមគ្នាជាទូទៅ ដោយពាក្យជាដើមថា «ដូចជាដំរីដែលមិនទាន់ទូន្មានជាដើម» ក្នុងចំណែកខ្មៅ (អកុសលធម៌) និងដោយពាក្យជាដើមថា «ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាដំរីដែលទូន្មានហើយជាដើម» ក្នុងចំណែកស (កុសលធម៌) ដើម្បីបង្ហាញដោយឡែកពីគ្នា មិនទូទៅ លោកទើបពោលពាក្យថា «idaṃ vuttaṃ hoti» (សេចក្តីនេះ លោកពោលថា) ជាដើម។

၃၈၀. သမ္မပ္ပဓာနာ နိဗ္ဗိသိဋ္ဌဝီရိယာ. တေနာဟ – ‘‘န ကိဉ္စိ နာနာကရဏံ ဝဒါမိ, ယဒိဒံ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တိ’’န္တိ. န ဟိ သုက္ခဝိပဿကတေဝိဇ္ဇဆဠဘိညာနံ ဝိမုတ္တိယာ နာနာကရဏံ အတ္ထိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယံ ဧကဿာ’’တိအာဒိ. ကိံ တွံ န ဇာနာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. အာဂစ္ဆန္တီတိ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန အာဂစ္ဆန္တိ. နာဂစ္ဆန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဣဒံ ပုစ္ဆန္တောတိ ဣဒံ ပုစ္ဆာမီတိ ဒဿေန္တော. အပ္ပဟီနစေတသိကဒုက္ခာ အနဓိဂတအနာဂါမိတာ. တေနာဟ ‘‘ဥပပတ္တိဝသေန အာဂန္တာရော’’တိ. သမုစ္ဆိန္နဒုက္ခာတိ သမုဂ္ဃာဋိတစေတသိကဒုက္ခာ.

៣៨០. ព្រះសម្មប្បធាន គឺអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមមិនប្លែកគ្នា (ស្មើគ្នា)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «តថាគតមិនពោលថាមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ ក្នុងវិមុត្តិ និងវិមុត្តិ»។ ព្រោះថា សេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិមុត្តិរបស់ព្រះសុខវិបស្សកៈ ព្រះតេវិជ្ជៈ (អ្នកបានវិជ្ជា ៣) និងព្រះឆឡភិញ្ញៈ (អ្នកបានអភិញ្ញា ៦) មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yaṃ ekassa» (របស់បុគ្គលម្នាក់ណា) ជាដើម។ ពាក្យថា Kiṃ tvaṃ na jānāsi (តើអ្នកមិនដឹងឬ?) នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ពាក្យថា Āgacchanti គឺរមែងមកដោយអំណាចនៃការកើតឡើង។ ពាក្យថា Nāgacchanti សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Idaṃ pucchanto គឺបង្ហាញថា «ខ្ញុំសួរនូវសេចក្តីនេះ»។ សេចក្តីទុក្ខក្នុងចិត្តដែលមិនទាន់លះបង់ គឺភាពជាព្រះអនាគាមីដែលមិនទាន់បានសម្រេច។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «upapattivasena āgantāro» (អ្នកដែលមកដោយអំណាចនៃការកើតឡើង)។ ពាក្យថា Samucchinnadukkhā គឺអ្នកមានសេចក្តីទុក្ខក្នុងចិត្តដែលបានកំចាត់បង់អស់ហើយ។

၃၈၁. တမှာ ဌာနာတိ တတော ယထာဓိဂတဣဿရိယဋ္ဌာနတော. ပုန တမှာ ဌာနာတိ တတော ဒုဂ္ဂတာ. သမ္ပန္နကာမဂုဏန္တိ ဥဠာရကာမဂုဏသမန္နာဂတံ.

៣៨១. ពាក្យថា Tamhā ṭhānā គឺចាកទីតាំងនៃឥស្សរិយយសដែលបានសម្រេចហើយនោះ។ ពាក្យថា Tamhā ṭhānā មួយទៀត គឺចាកទីទុគ្គតិនោះ។ ពាក្យថា Sampannakāmaguṇaṃ គឺប្រកបដោយកាមគុណដ៏ថ្លៃថ្លា។

တတ္ထာတိ ကာမဒေဝလောကေ. ဌာနဘာဝတောတိ အရဟတ္တဉ္စေ အဓိဂတံ, တာဝဒေဝ ပရိနိဗ္ဗာနတော. ဥပရိဒေဝေ စာတိ ဥပရူပရိ ဘူမိဝါသေ ဒေဝေ စ, စက္ခုဝိညာဏဒဿနေနပိ ဒဿနာယ နပ္ပဟောန္တီတိ ယောဇနာ.

ពាក្យថា Tattha គឺក្នុងកាមទេវលោក។ ពាក្យថា Ṭhānabhāvato គឺប្រសិនបើបានសម្រេចអរហត្តផលហើយ តែងបរិនិព្វានក្នុងខណៈនោះឯង។ ពាក្យថា Uparideve ca គឺសូម្បីទេវតាទាំងឡាយដែលនៅក្នុងភូមិថ្នាក់ខ្ពស់ៗឡើងទៅ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា សូម្បីការមើលឃើញដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ក៏មិនអាចមើលឃើញបានឡើយ។

၃၈၂. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ဒေဝပုစ္ဆာယ ဝုတ္တေနေဝ နယေန. သာ ကိရ ကထာတိ ‘‘နတ္ထိ သော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ, ယော သကိဒေဝ သဗ္ဗံ နေယျ’’န္တိ ကထာ. တေတိ ဝိဋဋူဘသဉ္ဇယာ. ဣမသ္မိံယေဝ ဌာနေတိ ဣမသ္မိံ မိဂဒါယေယေဝ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

៣៨២. ពាក្យថា Vuttanayeneva គឺដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងការសួររបស់ទេវតានោះឯង។ ពាក្យថា Sā kira kathā គឺឮថា ពាក្យចចាមអារ៉ាមនោះគឺ «មិនមានសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ណា ដែលដឹងនូវញេយ្យធម៌ទាំងអស់ក្នុងពេលតែមួយឡើយ»។ ពាក្យថា Te គឺវិដូឌភៈ និងសញ្ជយៈ។ ពាក្យថា Imasmiṃyeva ṭhāne គឺក្នុងព្រៃមិគទាយវ័ននេះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

ကဏ္ဏကတ္ထလသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងនៃអដ្ឋកថាកណ្ណកត្ថលសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

နိဋ္ဌိတာ စ ရာဇဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ.

ការពន្យល់រាជវគ្គ ចប់ហើយ។

၅. ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂေါ

៥. ព្រាហ្មណវគ្គ

၁. ဗြဟ္မာယုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់ព្រហ្មាយុសូត្រ

၃၈၃. ‘‘မဟာသတ္တော [Pg.166] မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ’’တိအာဒီသု (မဟာဝ. ၃၈) ဥဠာရတာ ဝိသယော, ‘‘မဟာဇနကာယော သန္နိပတီ’’တိအာဒီသု သမ္ဗဟုလဘာဝဝိသယော, ဣဓ ပန တဒုဘယမ္ပိဿ အတ္ထောတိ ‘‘မဟတာတိ ဂုဏမဟတ္တေနပိ မဟတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပ္ပိစ္ဆတာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သန္တုဋ္ဌိသလ္လေခပဝိဝေကအသံသဂ္ဂဝီရိယာရမ္ဘာဒီနံ သင်္ဂဟော. ဒိဋ္ဌိသီလသာမညသံဃာတသင်္ခါတေနာတိ ဧတ္ထ ‘‘နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော’’ (သံ. နိ. ၂.၄၁; ၃.၉၉၈, ၁၀၀၄) – ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော သဉ္စိစ္စ ပါဏံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျာတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိဝစနတော ဒိဋ္ဌိသီလာနံ နိယတသဘာဝတ္တာ သောတာပန္နာပိ အညမညံ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတာ, ပဂေဝ သကဒါဂါမိအာဒယော. ‘‘တထာရူပါယ ဒိဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄, ၃၅၆; မ. နိ. ၁.၄၉၂; ၃.၅၄; အ. နိ. ၆.၁၁; ပရိ. ၂၇၄) တထာရူပေဟိ သီလေဟိ သီလသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄; မ. နိ. ၁.၄၉၂; ၃.၅၄; အ. နိ. ၆.၁၂; ပရိ. ၂၇၄) ဝစနတော ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတဘာဝေါ လဗ္ဘတိယေဝ.

៣៨៣. ក្នុងពាក្យជាដើមថា «Mahāsatto mahiddhiko mahānubhāvo» (សត្វធំ មានឫទ្ធិច្រើន មានអានុភាពច្រើន) គឺជាវិស័យនៃភាពថ្លៃថ្លា។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «mahājanakāyo sannipatī» (មហាជនកាយប្រជុំគ្នាហើយ) គឺជាវិស័យនៃភាពច្រើនកុះករ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សេចក្តីទាំងពីរនោះ ក៏មានដល់ព្រះសង្ឃនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «mahatā គឺធំដោយភាពជាធំនៃគុណផង» ជាដើម។ ពាក្យថា Appicchatādi ដោយសព្ទថា «អាទិ» (ជាដើម) នេះ រួមបញ្ចូលទាំងសេចក្តីសន្តោស សេចក្តីខាត់កិលេស សេចក្តីស្ងាត់ ការមិនច្រឡូកច្រឡំ និងការប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាមជាដើម។ ពាក្យថា Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena ក្នុងទីនេះ ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «ជាបុគ្គលទៀងទាត់ មានការត្រាស់ដឹងក្នុងខាងមុខ» និងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុនេះមិនមែនជាទីតាំង មិនមែនជាឱកាសឡើយ គឺការដែលបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ នឹងក្លែងសម្លាប់សត្វមានជីវិត ហេតុបែបនេះមិនដែលមានឡើយ» ព្រោះទិដ្ឋិ និងសីលមានសភាវៈទៀងទាត់ ព្រះសោតាបន្នទាំងឡាយ សូម្បីតែគ្នា និងគ្នាក៏រួមសាមគ្គីគ្នាដោយភាពស្មើគ្នានៃទិដ្ឋិ និងសីលទៅហើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់ព្រះសកទាគាមីជាដើម។ ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា «ជាអ្នកដល់នូវភាពស្មើគ្នានៃទិដ្ឋិ ដោយទិដ្ឋិមានសភាពដូច្នោះ រមែងនៅជាសុខ ជាអ្នកដល់នូវភាពស្មើគ្នានៃសីល ដោយសីលទាំងឡាយមានសភាពដូច្នោះ រមែងនៅជាសុខ» ភាពរួមសាមគ្គីគ្នាដោយភាពស្មើគ្នានៃទិដ្ឋិ និងសីល សូម្បីរបស់ពួកបុថុជ្ជន ក៏រមែងបានមកពិតប្រាកដ។

ဩဋ္ဌပဟတကရဏဝသေန အတ္ထဝိဘာဂဝသေန. သနိဃဏ္ဍုကေဋုဘာနန္တိ ဧတ္ထ နိဃဏ္ဍူတိ ဝစနီယဝါစကဘာဝေန အတ္ထံ သဒ္ဒဉ္စ ခဏ္ဍတိ ဝိဘဇ္ဇ ဒဿေတီတိ နိခဏ္ဍု. သော ဧဝ ဣဓ ခ-ကာရဿ ဃ-ကာရံ ကတွာ ‘‘နိဃဏ္ဍူ’’တိ ဝုတ္တော. ကိဋတိ ဂမေတိ ကိရိယာဒိဝိဘာဂံ, တံ ဝါ အနဝသေသပရိယာဒါနတော ဂမေန္တော ပူရေတီတိ ကေဋုဘံ. ဝေဝစနပ္ပကာသကန္တိ ပရိယာယသဒ္ဒဒီပကံ, ဧကေကဿ အတ္ထဿ အနေကပရိယာယဝစနဝိဘာဝကန္တိ အတ္ထော. နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ အနေကေသမ္ပိ အတ္ထာနံ ဧကသဒ္ဒဝစနီယတာဝိဘာဝနဝသေနပိ တဿ ဂန္ထဿ ပဝတ္တတ္တာ. ဝစီဘေဒါဒိလက္ခဏာ ကိရိယာ ကပ္ပီယတိ ဧတေနာတိ ကိရိယာကပ္ပော, သော ပန ဝဏ္ဏပဒသမ္ဗန္ဓပဒတ္ထဝိဘာဂတော ဗဟုဝိကပ္ပောတိ အာဟ ‘‘ကိရိယာကပ္ပဝိကပ္ပော’’တိ. ဣဒဉ္စ မူလကိရိယာကပ္ပဂန္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သော ဟိ သတသဟဿပရိမာဏော နလစရိယာဒိပကရဏံ. ဌာနကရဏာဒိဝိဘာဂတော [Pg.167] နိဗ္ဗစနဝိဘာဂတော စ အက္ခရာ ပဘေဒီယန္တိ ဧတေဟီတိ အက္ခရပ္ပဘေဒါ, သိက္ခာနိရုတ္တိယော. ဧတေသန္တိ ဝေဒါနံ. တေ ဧဝ ဝေဒေ ပဒသော ကာယတီတိ ပဒကော. တံ တံ သဒ္ဒံ တဒတ္ထဉ္စ ဗျာကရောတိ ဗျာစိက္ခတိ ဧတေနာတိ ဗျာကရဏံ, သဒ္ဒသတ္ထံ. အာယတိံ ဟိတံ တေန လောကော န ယတတိ န ဤဟတီတိ လောကာယတံ. တဉှိ ဂန္ထံ နိဿာယ သတ္တာ ပုညကိရိယာယ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပာဒေန္တိ. ဝယတီတိ ဝယော, န ဝယော အဝယော, န အဝယော အနဝယော, အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနေသု ကတ္ထစိ အပရိကိလန္တော အဝိတ္ထာယန္တော တေ ဂန္ထေ သန္ဓာရေတိ ပူရေတီတိ အတ္ထော. ဒွေ ပဋိသေဓာ ပကတိံ ဂမေန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အဝယော န ဟောတီ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ အဝယံ ဒဿေတုံ ‘‘အဝယော…ပေ… န သက္ကောတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យបបូរមាត់ប៉ះគ្នា និងដោយអំណាចនៃការចែកសេចក្តី។ ក្នុងពាក្យថា "សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ" នោះ ពាក្យថា "និឃណ្ឌុ" គឺសេចក្តីដែលកាត់ (ពោលគឺ ចែកចេញបង្ហាញ) នូវសេចក្តី និងសព្ទ ដោយភាពជាភាសាដែលត្រូវពោល និងជាគ្រឿងពោល ឈ្មោះថា និខណ្ឌុ។ និខណ្ឌុនោះឯង ក្នុងទីនេះ លោកធ្វើអក្សរ ខ ឲ្យជា ឃ ទើបហៅថា "និឃណ្ឌុ"។ គម្ពីរណា ញ៉ាំងការបែងចែកកិរិយាជាដើមឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ឬញ៉ាំងការបែងចែកនោះឲ្យដល់នូវការអស់ទៅមិនមានសេសសល់ គឺបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ គម្ពីរនោះឈ្មោះថា កេដុភៈ។ ពាក្យថា "ជាគ្រឿងប្រកាសនូវវេវចនៈ" គឺ ជាគ្រឿងញ៉ាំងសព្ទជាវេវចនៈឲ្យភ្លឺច្បាស់ សេចក្តីថា ជាគ្រឿងញ៉ាំងពាក្យជាវេវចនៈច្រើនយ៉ាងនៃសេចក្តីនីមួយៗឲ្យប្រាកដច្បាស់។ ម៉្យាងទៀត នេះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថាគម្ពីរនោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងសេចក្តីជាច្រើនឲ្យប្រាកដច្បាស់ដោយពាក្យតែមួយម៉ាត់ផងដែរ។ កិរិយាមានលក្ខណៈជាការបំបែកវាចាជាដើម តែងត្រូវគេរៀបចំឡើងដោយគម្ពីរនេះ ហេតុនោះ គម្ពីរនោះឈ្មោះថា កិរិយាកប្បៈ (ក្បួនកិរិយា) តែគម្ពីរនោះមានការបែងចែកច្រើនយ៉ាង ដោយការបែងចែកវណ្ណៈ បទ សម្ព័ន្ធ និងសេចក្តីនៃបទ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "កិរិយាកប្បវិកប្បៈ"។ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកគម្ពីរមូលកិរិយាកប្បៈ។ ព្រោះថា គម្ពីរនោះមានប្រមាណមួយសែនគាថា ជាប្រកាសនៈមាននឡចរិយាជាដើម។ អក្សរទាំងឡាយ តែងត្រូវគេបែងចែកដោយអំណាចនៃការបែងចែកមានឋានៈ និងករណៈជាដើម និងដោយអំណាចនៃការបែងចែកនិរុត្តិ ដោយគម្ពីរទាំងឡាយណា ហេតុនោះ គម្ពីរទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អក្ខរប្បភេទៈ គឺ សិក្ខា និងនិរុត្តិ។ ពាក្យថា "នៃគម្ពីរទាំងឡាយនេះ" គឺ នៃគម្ពីរវេទទាំងឡាយ។ បុគ្គលណា តែងសូត្រនូវវេទទាំងឡាយនោះដោយបទ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បទកៈ។ គម្ពីរណា តែងពន្យល់ តែងប្រាប់ច្បាស់នូវសព្ទនោះៗ និងសេចក្តីនៃសព្ទនោះៗ ហេតុនោះ គម្ពីរនោះឈ្មោះថា វ្យាករណៈ គឺ គម្ពីរសទ្ទសាស្ត្រ។ សត្វលោកតែងមិនខ្វល់ខ្វាយ មិនប្រឹងប្រែងនូវប្រយោជន៍ក្នុងកាលខាងមុខដោយគម្ពីរនោះ ហេតុនោះ គម្ពីរនោះឈ្មោះថា លោកាយតៈ។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយអាស្រ័យគម្ពីរនោះហើយ សូម្បីតែចិត្តដើម្បីធ្វើបុណ្យ ក៏មិនឲ្យកើតឡើងឡើយ។ ពាក្យថា "វយោ" គឺ វិនាស, "អវយោ" គឺ មិនវិនាស, "អនវយោ" គឺ មិនមែនមិនវិនាស (គឺមិនវិនាសទាល់តែសោះ) សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនលំបាក មិនធុញទ្រាន់ក្នុងទីណាមួយ ទាំងក្នុងខាងដើម កណ្តាល និងទីបំផុត តែងទ្រទ្រង់ គឺបំពេញនូវគម្ពីរទាំងនោះឲ្យបរិបូណ៌។ លោកពោលថា "មិនមែនជាអ្នកមិនវិនាស" ដើម្បីបង្ហាញថា បដិសេធពីរដង តែងត្រឡប់ទៅរកសភាវៈដើមវិញ ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវពាក្យថា "អវយោ" ក្នុងទីនោះ ទើបពោលថា "អវយោ...ល... មិនអាច"។

၃၈၄. ဂရူတိ ဘာရိယံ အတ္တာနံ တတော မောစေတွာ ဂမနံ ဒုက္ကရံ ဟောတိ. အနတ္ထောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နိန္ဒာဗျာရောသဥပါရမ္ဘာဒိ. အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ ဧတ္ထ အဘိသဒ္ဒယောဂေန ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ.

៣៨៤. ពាក្យថា "ធ្ងន់" គឺ ជាការលំបាកក្នុងការដោះខ្លួនចេញពីទីនោះហើយដើរចេញទៅ។ សូម្បីតែសេចក្តីមិនមានប្រយោជន៍ មានការនិន្ទា ការខឹងសម្បារ និងការតិះដៀលជាដើម ក៏រមែងកើតឡើង។ ពាក្យថា "អព្ភុគ្គតោ" ក្នុងទីនេះ ជាឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា "ឥត្ថម្ភូតាខ្យានៈ" ដោយការប្រកបជាមួយសព្ទថា "អភិ"។

လက္ခဏာနီတိ လက္ခဏဒီပနာနိ မန္တပဒါနိ. အန္တရဓာယန္တီတိ န ကေဝလံ လက္ခဏမန္တာနိယေဝ, အညာနိပိ ဗြာဟ္မဏာနံ ဉာဏဗလာဘာဝေန အနုက္ကမေန အန္တရဓာယန္တိ. တထာ ဟိ ဝဒန္တိ ‘‘ဧကသတံ အဒ္ဓရိယံ ဒိပညာသမတ္တတော သာမာ’’တိအာဒိ. ပဏိဓိမဟတော သမာဒါနမဟတောတိအာဒိနာ ပစ္စေကံ မဟ-သဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. ပဏိဓိမဟန္တတာဒိ စဿ ဗုဒ္ဓဝံသစရိယာပိဋကဝဏ္ဏနာဒိဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. နိဋ္ဌာတိ နိပ္ဖတ္တိယော. ဇာတိသာမညတောတိ လက္ခဏဇာတိယာ လက္ခဏဘာဝေန သမာနဘာဝတော. ယထာ ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ လက္ခဏာနိ သုဝိသုဒ္ဓါနိ သုပရိဗျတ္တာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ စ ဟောန္တိ, န ဧဝံ စက္ကဝတ္တီနံ. တေနာဟ ‘‘န တေဟေဝ ဗုဒ္ဓေါ ဟောတီ’’တိ.

ពាក្យថា "លក្ខណៈទាំងឡាយ" គឺ បទមន្តទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវលក្ខណៈ។ ពាក្យថា "រមែងបាត់បង់ទៅ" សេចក្តីថា មិនមែនតែមន្តសម្តែងលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែមន្តដទៃទៀត ក៏រមែងបាត់បង់ទៅជាលំដាប់ ដោយការមិនមានកម្លាំងប្រាជ្ញារបស់ពួកព្រាហ្មណ៍។ ព្រោះថា ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយតែងពោលយ៉ាងនេះថា "គម្ពីរអទ្ធរិយៈមានមួយរយ គម្ពីរសាមៈមានប្រមាណហាសិប" ជាដើម។ សព្ទថា "មហៈ" គួរផ្សំជាមួយពាក្យនីមួយៗ ដូចជា "មានសេចក្តីប្រាថ្នាធំ" "មានការសមាទានធំ" ជាដើម។ ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាធំជាដើមរបស់ព្រះអង្គ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃការពណ៌នាក្នុងពុទ្ធវង្ស និងចរិយាបិដកជាដើម។ ពាក្យថា "ការសម្រេច" គឺ ការសម្រេចផល។ ពាក្យថា "ដោយភាពស្មើគ្នាដោយជាតិ" គឺ ដោយភាពស្មើគ្នាដោយភាពជាលក្ខណៈនៃជាតិលក្ខណៈ។ ព្រោះថា លក្ខណៈទាំងឡាយរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែង ប្រាកដច្បាស់ក្រៃលែង និងពេញបរិបូណ៌ មិនដូចជាលក្ខណៈរបស់ស្តេចចក្រពត្តិឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "បុគ្គលមិនមែនជាព្រះពុទ្ធដោយសារលក្ខណៈទាំងនោះឡើយ"។

အဘိရူပတာ ဒီဃာယုကတာ, အပ္ပာတင်္ကတာ ဗြာဟ္မဏာဒီနံ ပိယမနာပတာတိ စတူဟိ အစ္ဆရိယဓမ္မေဟိ. ဒါနံ ပိယဝစနံ အတ္ထစရိယာ သမာနတ္တတာတိ ဣမေဟိ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ. ရဉ္ဇနတောတိ ပီတိဇနနတော. စက္ကံ စက္ကရတနံ ဝတ္တေတိ ပဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ, သမ္ပတ္တိစက္ကေဟိ သယံ ဝတ္တေတိ, တေဟိ စ ပရံ သတ္တနိကာယံ ဝတ္တေတိ ပဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ, ပရဟိတာဝဟော ဣရိယာပထစက္ကာနံ ဝတ္တော ဝတ္တနံ ဧတဿ အတ္ထီတိ စက္ကဝတ္တီ, အပ္ပဋိဟတံ ဝါ [Pg.168] အာဏာသင်္ခါတံ စက္ကံ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတီ, အပ္ပဋိဟတံ ဝါ အာဏာသင်္ခါတံ စက္ကံ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ, ခတ္တိယမဏ္ဍလာဒိသညိတံ စက္ကံ သမူဟံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ. ဓမ္မံ စရတီတိ ဓမ္မိကော. ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မော ရဉ္ဇနတ္ထေန ရာဇာတိ ဓမ္မရာဇာ. ကောပါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကာမလောဘမာနမဒါဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. ဝိဇိတာဝီတိ ဝိဇိတဝါ. ကေနစိ အကမ္ပိယဋ္ဌေန ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော. ဒဠှဘတ္တိဘာဝတော ဝါ ဇနပဒေါ ထာဝရိယံ ပတ္တော ဧတ္ထာတိ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော. စိတ္တီကတဘာဝါဒိနာပိ (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၆.၃; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃; သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၅.၂၂၃; သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၂၆; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၅၀) စက္ကဿ ရတနဋ္ဌော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ရတိနိမိတ္တတာယ ဝါ စိတ္တီကတာဒိဘာဝဿ ရတိဇနနဋ္ဌေန ဧကသင်္ဂဟတာယ ဝိသုံ အဂ္ဂဟဏံ.

សេចក្តីថា ដោយអច្ឆរិយធម៌ ៤ យ៉ាង គឺ ភាពជាអ្នកមានរូបល្អ ភាពជាអ្នកមានអាយុវែង ភាពជាអ្នកមានជម្ងឺតិច និងភាពជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ជាដើម។ ដោយសង្គហវត្ថុ ៤ យ៉ាងនេះ គឺ ទាន វាចាជាទីស្រឡាញ់ ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ និងភាពជាអ្នកមានខ្លួនស្មើគ្នា។ ពាក្យថា "ព្រោះការធ្វើឲ្យត្រេកអរ" គឺ ព្រោះការធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីរីករាយ។ ព្រះរាជាណា តែងញ៉ាំងចក្រ គឺចក្ករតនៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ព្រះរាជានោះ ឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះរាជាណា តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយខ្លួនឯងដោយសម្បត្តិភូតចក្រទាំងឡាយ និងញ៉ាំងសត្វលោកដទៃឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយសម្បត្តិភូតចក្រទាំងនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ។ ម៉្យាងទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅនៃឥរិយាបថចក្រទាំងឡាយដែលនាំមកនូវប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ មានដល់ព្រះរាជានេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះរាជាណា តែងញ៉ាំងចក្រដែលពោលគឺអាជ្ញាដែលមិនមានគ្រឿងទប់ទល់ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះរាជាណា តែងញ៉ាំងចក្រ គឺពួកក្រុមដែលគេស្គាល់ថាជាខត្តិយមណ្ឌលជាដើម ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ។ ព្រះរាជាណា តែងប្រព្រឹត្តធម៌ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធម្មិកៈ។ ព្រះរាជាណា ជាធម៌ព្រោះមិនប្រាសចាកធម៌ និងជាស្តេចព្រោះធ្វើឲ្យត្រេកអរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធម្មរាជា។ ក្នុងពាក្យថា "កោបាទិ" នោះ សព្ទថា "អាទិ" រួមបញ្ចូលទាំងកាម លោភៈ មានៈ និងមទៈ ជាដើម។ ពាក្យថា "វិជិតាវី" គឺ ជាអ្នកឈ្នះហើយ។ ព្រះរាជាដល់នូវភាពមាំមួននៃជនបទ ដោយអត្ថថាជាអ្នកមិនញាប់ញ័រដោយបុគ្គលណាមួយ។ ម៉្យាងទៀត ជនបទដល់នូវភាពមាំមួនក្នុងព្រះរាជានេះ ព្រោះភាពជាអ្នកមានភក្តីភាពយ៉ាងមាំមួន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តៈ។ សូម្បីតែដោយភាពជាវត្ថុដែលគេធ្វើសក្ការៈជាដើម សេចក្តីថាជាកែវនៃចក្រ ក៏គប្បីដឹងបានដែរ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងរតនៈដែលសេសសល់ទាំងឡាយដែរ។ ម៉្យាងទៀត ការមិនកាន់យកដោយឡែកពីគ្នា ព្រោះភាពជាហេតុនៃសេចក្តីត្រេកអរ ឬព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើងនៃសភាវៈមានការធ្វើសក្ការៈជាដើម ដោយការរួមបញ្ចូលគ្នាតែមួយ។

ဣမေဟိ ပန ရတနေဟိ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ ယံ ယမတ္ထံ ပစ္စနုဘောတိ, တံ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမေသု ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဇိတံ ဇိနာတိ မဟေသက္ခတာသံဝတ္တနိယကမ္မနိဿန္ဒဘာဝတော. ဝိဇိတေ ယထာသုခံ အနုဝိစရတိ ဟတ္ထိရတနံ အဿရတနဉ္စ အဘိရုဟိတွာ တေသံ အာနုဘာဝေန အန္တောပါတရာသေယေဝ သကလံ ပထဝိံ အနုသံယာယိတွာ ရာဇဓာနိယံ ပစ္စာဂမနတော. ပရိဏာယကရတနေန ဝိဇိတမနုရက္ခတိ တေန တတ္ထ တတ္ထ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဿ သံဝိဓာနတော. သေသေဟီတိ မဏိရတနဣတ္ထိရတနဂဟပတိရတနေဟိ. တတ္ထ မဏိရတနေန ယောဇနပ္ပမာဏေ ဒေသေ အန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ အာလောကဒဿနာဒိနာ သုခမနုဘဝတိ, ဣတ္ထိရတနေန အတိက္ကန္တမာနုသရူပသမ္ပတ္တိဒဿနာဒိဝသေန, ဂဟပတိရတနေန ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတမဏိကနကရဇတာဒိဓနပ္ပဋိလာဘဝသေန. ဥဿာဟသတ္တိယောဂေါ ယေန ကေနစိ အပ္ပဋိဟတာဏာစက္ကဘာဝသိဒ္ဓိတော. ဟတ္ထိအဿရတနာဒီနံ မဟာနုဘာဝတ္တာ ကောသသမ္ပတ္တိယာပိ ပဘာဝသမ္ပတ္တိသိဒ္ဓိတော ‘‘ဟတ္ထိ…ပေ… ယောဂေါ’’တိ ဝုတ္တံ. ကောသော ဟိ နာမ သတိ ဥဿာဟသမ္ပတ္တိယံ (ဥဂ္ဂတေဇဿ သုကုမာရပရက္ကမဿ ပသန္နမုခဿ သမ္မုခေ ပါပုဏာတိ). ပစ္ဆိမေနာတိ ပရိဏာယကရတနေန. တဉှိ သဗ္ဗရာဇကိစ္စေသု ကုသလံ အဝိရဇ္ဈနပယောဂံ. တေနာဟ ‘‘မန္တသတ္တိယောဂေါ’’တိ. တိဝိဓသတ္တိယောဂဖလံ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. သေသေဟီတိ သေသေဟိ ပဉ္စဟိ ရတနေဟိ. အဒေါသကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေနာတိ အဒေါသသင်္ခါတေန ကုသလမူလေန သဟဇာတာဒိပစ္စယဝသေန ဥပ္ပာဒိတကမ္မဿ [Pg.169] အာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ သောမ္မတရရတနဇာတိကတ္တာ. မဇ္ဈိမာနိ မဏိဣတ္ထိဂဟပတိရတနာနိ. အလောဘ…ပေ… ကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ ဥဠာရဓနဿ ဥဠာရဓနပဋိလာဘကာရဏဿ စ ပရိစ္စာဂသမ္ပဒါဟေတုကတ္တာ. ပစ္ဆိမန္တိ ပရိဏာယကရတနံ. တဉှိ အမောဟ…ပေ… ကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇတိ မဟာပညေနေဝ စက္ကဝတ္တိရာဇကိစ္စဿ ပရိဏေတဗ္ဗတ္တာ.

ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះៗ ដែលស្តេចចក្រពត្តិរមែងសោយដោយរតនៈទាំងឡាយនេះ លោកទើបពោលពាក្យថា "ក្នុងរតនៈទាំងឡាយនេះ" ជាដើម។ ព្រះរាជាតែងឈ្នះដែនដីដែលមិនទាន់ឈ្នះ ព្រោះភាពជាផលហូរចេញនៃកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពជាអ្នកមានសក្តិធំ។ ព្រះរាជាតែងយាងទៅតាមសុខក្នុងដែនដីដែលឈ្នះហើយ ព្រោះការឡើងគង់លើហត្ថិរតនៈ និងអស្សរតនៈ ហើយយាងទៅកាន់ផែនដីទាំងមូល រួចត្រឡប់មកកាន់រាជធានីវិញក្នុងរវាងមុនពេលអាហារពេលព្រឹកប៉ុណ្ណោះ ដោយអានុភាពនៃរតនៈទាំងនោះ។ ព្រះរាជាតែងរក្សាដែនដីដែលឈ្នះហើយដោយបរិណាយករតនៈ ព្រោះការចាត់ចែងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើក្នុងទីនោះៗដោយបរិណាយករតនៈនោះ។ ពាក្យថា "ដោយរតនៈដែលសេសសល់" គឺ ដោយមណីរតនៈ ឥត្ថីរតនៈ និងគហបតីរតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងនោះ ព្រះរាជារមែងសោយសុខដោយការកំចាត់បង់ងងឹតក្នុងទីមានប្រមាណមួយយោជន៍ ហើយធ្វើឲ្យឃើញពន្លឺជាដើមដោយមណីរតនៈ, សោយសុខដោយការទតឃើញនូវរូបសម្បត្តិដែលកន្លងហួសរូបមនុស្សជាដើមដោយឥត្ថីរតនៈ, សោយសុខដោយការបាននូវទ្រព្យមានកែវមណី មាស និងប្រាក់ជាដើមតាមដែលប្រាថ្នាដោយគហបតីរតនៈ។ ការប្រកបដោយឧស្សាហសក្តិ ព្រោះការសម្រេចនូវភាពជាអាជ្ញាចក្រដែលមិនមានគ្រឿងទប់ទល់ដោយបុគ្គលណាមួយ។ ព្រោះភាពជាអ្នកមានអានុភាពធំនៃហត្ថិរតនៈ និងអស្សរតនៈជាដើម និងព្រោះការសម្រេចនូវប្រភារសម្បត្តិ សូម្បីតែក្នុងកោសសម្បត្តិ លោកទើបពោលថា "ការប្រកបដោយ...ល... ដំរី"។ ព្រោះថា ឃ្លាំងរមែងដល់នូវការសម្រេច កាលបើមានឧស្សាហសម្បត្តិ (ចំពោះមុខបុគ្គលដែលមានតេជះខ្ពង់ខ្ពស់ មានសេចក្តីព្យាយាមដ៏ទន់ភ្លន់ មានមុខស្រស់បស់)។ ពាក្យថា "ដោយរតនៈខាងចុង" គឺ ដោយបរិណាយករតនៈ។ ព្រោះថា បរិណាយករតនៈនោះ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងរាជកិច្ចទាំងពួង មានការប្រកបការងារមិនឲ្យខូចខាតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការប្រកបដោយមន្តសក្តិ"។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ផលនៃការប្រកបដោយសក្តិទាំងបីយ៉ាង រមែងពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា "ដោយរតនៈដែលសេសសល់" គឺ ដោយរតនៈប្រាំយ៉ាងដែលសេសសល់។ ពាក្យថា "ដោយអានុភាពនៃកម្មដែលកើតអំពីអទោសកុសលមូល" គឺ រតនៈទាំងឡាយដែលជាជាតិរតនៈដ៏ទន់ភ្លន់ រមែងសម្រេចដោយអានុភាពនៃកម្មដែលញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យជាដើម ជាមួយនឹងកុសលមូលដែលពោលគឺអទោសៈ។ រតនៈទាំងឡាយជាកណ្តាល គឺ មណីរតនៈ ឥត្ថីរតនៈ និងគហបតីរតនៈ។ រតនៈទាំងនោះ រមែងសម្រេចដោយអានុភាពនៃកម្ម...ល... អលោភៈ ព្រោះភាពជាហេតុនៃបរិច្ចាគសម្បទានៃទ្រព្យដ៏លើសលប់ និងជាហេតុនៃការបាននូវទ្រព្យដ៏លើសលប់។ រតនៈខាងចុង គឺ បរិណាយករតនៈ។ រតនៈនោះ រមែងសម្រេចដោយអានុភាពនៃកម្ម...ល... អមោហៈ ព្រោះរាជកិច្ចរបស់ស្តេចចក្រពត្តិ គប្បីដឹកនាំទៅបានដោយបុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាធំប៉ុណ្ណោះ។

သရဏတော ပဋိပက္ခဝိဓမနတော သူရာ. တေနာဟ ‘‘အဘီရုကဇာတိကာ’’တိ. အသုရေ ဝိဇိနိတွာ ဌိတတ္တာ ဝီရော, သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော, တဿ အင်္ဂံ ဒေဝပုတ္တော သေနင်္ဂဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝီရင်္ဂရူပါတိ ဒေဝပုတ္တသဒိသကာယာ’’တိ. သဘာဝေါတိ သဘာဝဘူတော အတ္ထော. ဝီရကာရဏန္တိ ဝီရဘာဝကာရဏံ. ဝီရိယမယသရီရာ ဝိယာတိ သဝိဂ္ဂဟဝီရိယသဒိသာ သဝိဂ္ဂဟဉ္စေ ဝီရိယံ သိယာ, တံသဒိသာတိ အတ္ထော. နနု ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ပဋိသေနာ နာမ နတ္ထိ, ယမဿ ပုတ္တာ ပမဒ္ဒေယျုံ, အထ ကသ္မာ ‘‘ပရသေနပမဒ္ဒနာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သစေ’’တိအာဒိ. တေန ပရသေနာ ဟောတု ဝါ မာ ဝါ, တေ ပန ဧဝံ မဟာနုဘာဝါတိ ဒဿေတိ. ဓမ္မေနာတိ ကတူပစိတေန အတ္တနော ပုညဓမ္မေန. တေန ဟိ သဉ္စောဒိတာ ပထဝိယံ သဗ္ဗရာဇာနော ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ‘‘သွာဂတံ တေ မဟာရာဇာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ အတ္တနော ရဇ္ဇံ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ နိယျာဒေန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သော ဣမံ…ပေ… အဇ္ဈာဝသတီ’’တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန တဿ ယထာဝုတ္တဓမ္မဿ စိရတရံ ဝိပစ္စိတုံ ပစ္စယဘူတံ စက္ကဝတ္တိဝတ္တသမုဒါဂတံ ပယောဂသမ္ပတ္တိသင်္ခါတံ ဓမ္မံ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗောတိအာဒိနာ ပဉ္စသီလဓမ္မေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ ‘‘အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေနာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ သုဋ္ဌုတရံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ, ယသ္မာ ရာဂါဒယော ပါပဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သတ္တသန္တာနံ ဆာဒေတွာ ပရိယောနန္ဓိတွာ တိဋ္ဌန္တိ, ကုသလပဝတ္တိံ နိဝါရေန္တိ, တသ္မာ တေ ‘‘ဆဒနာ, ဆဒါ’’တိ စ ဝုတ္တာ.

ពួកជនដែលឈ្មោះថា ក្លាហាន ព្រោះការរត់ទៅ ព្រោះការកំចាត់បង់នូវបច្ចាមិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មានជាតិជាអ្នកមិនភ័យខ្លាច"។ ព្រះឥន្ទ្រជាអធិបតីនៃទេវតា ឈ្មោះថា វីរៈ ព្រោះទ្រង់ឈ្នះពួកអសូរហើយគង់នៅ, ទេវបុត្រដែលជាចំណែករបស់ព្រះឥន្ទ្រនោះ ព្រោះភាពជាចំណែកនៃសេនា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ពាក្យថា វីរង្គរូបា គឺ មានរាងកាយប្រហែលនឹងទេវបុត្រ"។ ពាក្យថា "សភាវៈ" គឺ សេចក្តីដែលជាសភាវៈពិត。 ពាក្យថា "ហេតុនៃភាពក្លាហាន" គឺ ហេតុនៃភាពជាអ្នកក្លាហាន។ ពាក្យថា "ហាក់ដូចជាមានរាងកាយសម្រេចដោយវីរិយៈ" គឺ ដូចជាវីរិយៈដែលមានរូបរាង សេចក្តីថា ប្រសិនបើវីរិយៈមានរូបរាងមែន ពួកជននោះក៏ប្រហែលនឹងវីរិយៈនោះដែរ។ ការតវ៉ាថា "ចុះសេនាប្រឆាំងរបស់ស្តេចចក្រពត្តិមិនមានឡើយ ដែលពួកបុត្ររបស់ស្តេចចក្រពត្តិនោះគប្បីកំចាត់បង់ ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ជាអ្នកកំចាត់បង់នូវសេនារបស់អ្នកដទៃ'?" លោកសង្ឃឹមការតវ៉ានោះហើយ ទើបពោលពាក្យថា "ប្រសិនបើ" ជាដើម។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា សេនារបស់អ្នកដទៃនឹងមានក្តី មិនមានក្តី តែពួកបុត្រទាំងនោះមានអានុភាពធំយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា "ដោយធម៌" គឺ ដោយបុណ្យធម៌របស់ខ្លួនដែលបានសន្សំទុកហើយ។ ព្រោះថា ស្តេចទាំងពួងលើផែនដីដែលធម៌នោះដាស់តឿនហើយ តែងទទួលស្វាគមន៍ហើយពោលថា "សូមព្រះអង្គយាងមកល្អហើយ មហារាជ" ជាដើម រួចហើយប្រគល់រាជ្យរបស់ខ្លួនថ្វាយស្តេចចក្រពត្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ស្តេចចក្រពត្តិនោះ តែងគ្រប់គ្រង...ល... ផែនដីនេះ"។ តែក្នុងអដ្ឋកថា ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌ដែលពោលគឺបយោគសម្បត្តិ ដែលកើតឡើងអំពីចក្រពត្តិវត្ត ដែលជាបច្ច័យឲ្យធម៌ដែលពោលហើយនោះឲ្យផលបានយូរអង្វែង លោកទើបពោលថា "ដោយបញ្ចសីលធម៌ មានការមិនសម្លាប់សត្វជាដើម"។ យ៉ាងនេះ ពាក្យថា "ដោយមិនបាច់ប្រើអាជ្ញា មិនបាច់ប្រើគ្រឿងសស្ត្រាវុធ" នេះ ឈ្មោះថាជាពាក្យដែលលោកសម្រេចបានយ៉ាងល្អក្រៃលែង ព្រោះថា បាបធម៌ទាំងឡាយមានរាគៈជាដើម កាលដែលកើតឡើង តែងបិទបាំង រុំព័ទ្ធសន្តានរបស់សត្វទាំងឡាយ ហើយរារាំងការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសល ហេតុនោះ បាបធម៌ទាំងនោះ លោកទើបហៅថា "ឆទនៈ" និង "ឆទៈ"។

ဝိဝဋ္ဋေတွာ ပရိဝတ္တေတွာ. ပူဇာရဟတာ ဝုတ္တာ ‘‘အရဟတီတိ အရဟ’’န္တိ. တဿာတိ ပူဇာရဟတာယ. ယသ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, တသ္မာ အရဟန္တိ. ဗုဒ္ဓတ္တဟေတုဘူတာ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒတာ ဝုတ္တာ သဝါသနသဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနပုဗ္ဗကတ္တာ ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိယာ. အရဟံ ဝဋ္ဋာဘာဝေနာတိ ဖလေန ဟေတုအနုမာနဒဿနံ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဆဒနာဘာဝေနာတိ ဟေတုနာ ဖလာနုမာနဒဿနံ. ဟေတုဒွယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဝဋ္ဋော ဝိစ္ဆဒေါ စာ’’တိ. ဒုတိယဝေသာရဇ္ဇေနာတိ ‘‘ခီဏာသဝဿ တေ ပဋိဇာနတော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၅၀) အာဂတေန ဝေသာရဇ္ဇေန. ပုရိမသိဒ္ဓီတိ [Pg.170] ပုရိမဿ ပဒဿ အတ္ထသိဒ္ဓိ. ပဌမေနာတိ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၅၀) အာဂတေန ဝေသာရဇ္ဇေန. ဒုတိယသိဒ္ဓီတိ ဗုဒ္ဓတ္တသိဒ္ဓိ. တတိယစတုတ္ထေဟီတိ ‘‘ယေ ခေါ ပန တေ အန္တရာယိကာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၅၀), ‘‘ယဿ ခေါ ပန တေ အတ္ထာယာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၅၀) စ အာဂတေဟိ တတိယစတုတ္ထေဟိ ဝေသာရဇ္ဇေဟိ. တတိယသိဒ္ဓီတိ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒနတာ သိဒ္ဓိ. ယာထာဝတော အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မာပဒေသေန ဟိ သတ္ထု ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒဘာဝေါ လောကေ ပါကဋော အဟောသိ. ပုရိမံ ဓမ္မစက္ခုန္တိ ပုရိမပဒံ ဘဂဝတော ဓမ္မစက္ခုံ သာဓေတိ ကိလေသာရီနံ သံသာရစက္ကဿ စ အရာနံ ဟတဘာဝဒီပနတော. ဒုတိယံ ပဒံ ဗုဒ္ဓစက္ခုံ သာဓေတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿေဝ တံ သမ္ဘဝတော. တတိယံ ပဒံ သမန္တစက္ခုံ သာဓေတိ သဝါသနသဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနဒီပနတော. ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဟိ ဝတွာ ‘‘ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒေါ’’တိ ဝစနံ ဗုဒ္ဓဘာဝါဝဟမေဝ သဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနံ ဝိဘာဝေတီတိ. သူရဘာဝန္တိ လက္ခဏဝိဘာဝနေန ဝိသဒဉာဏတံ.

បទថា Vivaṭṭetvā parivattetvā បានដល់ ត្រឡប់ចុះត្រឡប់ឡើង (ឬ បង្វិលទៅបង្វិលមក)។ ភាពជាបុគ្គលគួរដល់ការបូជា លោកពោលទុកថា «ព្រះនាមថា អរហៈ ព្រោះព្រះអង្គគួរ (ដល់ការបូជា)»។ បទថា Tassā បានដល់ ព្រោះភាពជាបុគ្គលគួរដល់ការបូជា។ ព្រោះព្រះអង្គជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា អរហៈ។ ភាពជាព្រះអង្គមានដំបូលបើកហើយ (វិវដ្តច្ឆទៈ) ដែលជាហេតុនៃភាពជាព្រះពុទ្ធ លោកពោលថា ព្រោះមានការលះបង់កិលេសទាំងពួងព្រមទាំងវាសនាជាបុព្វភាគ ដើម្បីសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធ។ បទថា Arahaṃ (ព្រះអរហន្ត) ព្រោះមិនមានវដ្តៈ នេះជាការបង្ហាញការអនុមានរកហេតុដោយផល។ បទថា Sammāsambuddho (ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ) ព្រោះមិនមានគ្រឿងបិទបាំង នេះជាការបង្ហាញការអនុមានរកផលដោយហេតុ។ ហេតុទាំងពីរ លោកពោលទុកថា «វិវដ្តៈ (ការវិលត្រឡប់ចេញ) និងវិច្ឆទៈ (ការមិនមានគ្រឿងបិទបាំង)»។ បទថា Dutiyavesārajjena បានដល់ វេសារជ្ជញ្ញាណដែលមកហើយដោយព្រះសូត្រមានជាដើមថា «កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាព្រះខីណាស្រព» (ម. និ. ១.១៥០)។ បទថា Purimasiddhī បានដល់ ការសម្រេចសេចក្តីនៃបទមុន។ បទថា Paṭhamena បានដល់ វេសារជ្ជញ្ញាណដែលមកហើយដោយព្រះសូត្រមានជាដើមថា «កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ» (ម. និ. ១.១៥០)។ បទថា Dutiyasiddhī បានដល់ ការសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធ។ បទថា Tatiyacatutthehi បានដល់ វេសារជ្ជញ្ញាណទីបីនិងទីបួន ដែលមកហើយដោយព្រះសូត្រមានជាដើមថា «ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាធម៌ធ្វើអន្តរាយ» (ម. និ. ១.១៥០) និង «ប្រយោជន៍ណាដែលអ្នកប្រាថ្នា» (ម. និ. ១.១៥០)។ បទថា Tatiyasiddhī បានដល់ ការសម្រេចនូវភាពជាព្រះអង្គមានដំបូលបើកហើយ។ ព្រោះថា ភាពជាព្រះអង្គមានដំបូលបើកហើយរបស់ព្រះសាស្តា តែងប្រាកដក្នុងលោក ដោយការសំដែងនូវធម៌ធ្វើអន្តរាយ និងធម៌ជាគ្រឿងស្រោចស្រង់ (និយ្យានិកធម៌) ទៅតាមពិត។ បទថា Purimaṃ dhammacakkhuṃ បានដល់ បទមុនរមែងសម្រេចនូវធម្មចក្ខុរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះសម្តែងនូវភាពដែលសត្រូវគឺកិលេស និងកាំនៃសង្សារចក្រត្រូវបានកម្ចាត់បង់ហើយ។ បទទីពីរ រមែងសម្រេចនូវពុទ្ធចក្ខុ ព្រោះពុទ្ធចក្ខុនោះរមែងមានដល់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធតែប៉ុណ្ណោះ។ បទទីបី រមែងសម្រេចនូវសមន្តចក្ខុ ព្រោះសម្តែងនូវការលះបង់កិលេសទាំងពួងព្រមទាំងវាសនា។ ព្រោះថា កាលបើពោលថា «សម្មាសម្ពុទ្ធោ» ហើយ ពាក្យថា «វិវដ្តច្ឆទោ» នេះ រមែងញ៉ាំងការលះបង់កិលេសទាំងពួងដែលនាំមកនូវភាពជាព្រះពុទ្ធឱ្យច្បាស់លាស់។ បទថា Sūrabhāvaṃ បានដល់ ភាពមានប្រាជ្ញាដ៏ច្បាស់លាស់ដោយការសម្តែងនូវលក្ខណៈ។

၃၈၅. ဂဝေသီတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၈၇) ဉာဏေန ပရိယေသနံ အကာသိ. သမာနယီတိ ဉာဏေန သင်္ကလေန္တော သမာနံ အာနယိ သမာဟရိ. န သက္ကောတိ သံကုစိတေ ဣရိယာပထေ ယေဘုယျေန တေသံ ဒုဗ္ဗိဘာဝနတော. ကင်္ခတီတိ ပဒဿ အာကင်္ခတီတိ အယမတ္ထောတိ အာဟ – ‘‘အဟော ဝတ ပဿေယျန္တိ ပတ္ထနံ ဥပ္ပာဒေတီ’’တိ. ကိစ္ဆတီတိ ကိလမတိ. ‘‘ကင်္ခတီ’’တိ ပဒဿ ပုဗ္ဗေ အာသီသနတ္ထတံ ဝတွာ ဣဒါနိ တဿ သံသယတ္ထတ္တမေဝ ဝိကပ္ပန္တရဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ကင်္ခါယ ဝါ ဒုဗ္ဗလာ ဝိမတိ ဝုတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တီဟိ ဓမ္မေဟိ တိပ္ပကာရေဟိ သံသယဓမ္မေဟိ. ကာလုဿိယဘာဝေါတိ အပ္ပသန္နတာယ ဟေတုဘူတော အာဝိလဘာဝေါ. ယသ္မာ ဘဂဝတော ကောသောဟိတံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါဝေဏိကံ ဝတ္ထဂုယှံ သုဝိသုဒ္ဓကဉ္စနမဏ္ဍလသန္နိကာသံ အတ္တနော သဏ္ဌာနသန္နိဝေသသုန္ဒရတာယ အာဇာနေယျဂန္ဓဟတ္ထိနော ဝရင်္ဂစာရုဘာဝံ ဝိကသမာနတပနိယာရဝိန္ဒသမုဇ္ဇလကေသရာဝတ္တဝိလာသံ သဉ္ဈာပဘာနုရဉ္ဇိတဇလဝနန္တရာဘိလက္ခိတ-သမ္ပုဏ္ဏစန္ဒမဏ္ဍလသောဘဉ္စ အတ္တနော သိရိယာ အဘိဘုယျ ဝိရာဇတိ, ယံ ဗာဟိရဗ္ဘန္တရမလေဟိ အနုပက္ကိလိဋ္ဌတာယ စိရကာလံ သုပရိစိတဗြဟ္မစရိယာဓိကာရတာယ သုသဏ္ဌိတသဏ္ဌာနသမ္ပတ္တိယာ စ ကောပီနမ္ပိ သန္တံ အကောပီနမေဝ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝတော ဟီ’’တိအာဒိ. ပဟူတဘာဝန္တိ [Pg.171] ပုထုလဘာဝံ. ဧတ္ထေဝ ဟိ တဿ သံသယော, တနုမုဒုသုကုမာရတာဒီသု ပနဿ ဂုဏေသု တဿ ဝိစာရဏာ ဧဝ နာဟောသိ.

៣៨៥. បទថា Gavesī (ស្វែងរក) បានដល់ ធ្វើការស្វែងរកដោយប្រាជ្ញា។ បទថា Samānayi (ប្រមូលមក) បានដល់ កាលគិតគូរដោយប្រាជ្ញា ក៏នាំមកនូវរបស់ដែលស្មើគ្នា គឺប្រមូលមកជាមួយគ្នា។ មិនអាច (កំណត់ដឹងបាន) ក្នុងឥរិយាបថដែលចង្អៀតណែនណាន់ត្បៀត ព្រោះជាទូទៅ ឥរិយាបថទាំងនោះពិបាកនឹងសម្ដែងឱ្យច្បាស់លាស់បាន។ លោកពោលថា សេចក្ដីនៃបទថា Kaṅkhati នេះ គឺ Ākaṅkhati (ប្រាថ្នា) ដូចពាក្យថា «បង្កើតនូវការប្រាថ្នាថា ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្នឹងបានឃើញ»។ បទថា Kicchati បានដល់ លំបាក (ឬនឿយហត់)។ កាលពីមុន លោកបានពោលនូវសេចក្តីប្រាថ្នានៃបទថា «Kaṅkhati» ហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីសង្ស័យនៃបទនោះឯង ដោយអំណាចនៃវិធីផ្សេងទៀត ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «ឬថា សេចក្តីសង្ស័យដ៏ទន់ខ្សោយ លោកហៅថា កង្ខា»។ បទថា Tīhi dhammehi បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងសង្ស័យមានប្រការ ៣ យ៉ាង។ បទថា Kālussiyabhāvo បានដល់ ភាពល្អក់កករដែលជាហេតុនៃភាពមិនជ្រះថ្លា។ ព្រោះហេតុតែ ព្រះអង្គវត្ថុដែលលាក់ក្នុងស្រោមរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលជាអសាធារណញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងពួង មានសណ្ឋានប្រហាក់ប្រហែលនឹងវង់មាសដ៏បរិសុទ្ធ តែងរុងរឿងគ្របដណ្ដប់ដោយសិរីរបស់ខ្លួន នូវភាពល្អនៃអវយវៈដ៏ប្រសើរនៃដំរីស្ដេចដ៏មានក្លិនក្រអូប នូវភាពរុងរឿងនៃកេសរផ្កាឈូកមាសដែលកំពុងរីកស្គុសស្គាយ និងសោភ័ណភាពនៃវង់ព្រះចន្ទពេញវង់ដែលប្រាកដឡើងក្នុងចន្លោះព្រៃទឹកដែលត្រូវលាបពណ៌ដោយពន្លឺព្រះអាទិត្យរៀបលិច ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គវត្ថុនោះ ទោះបីជាអវយវៈខ្មាស ក៏មិនមែនជាទីគួរខ្មាសឡើយ ព្រោះមិនសៅហ្មងដោយមន្ទិលខាងក្រៅនិងខាងក្នុង ព្រោះការសន្សំទុកនូវព្រហ្មចរិយធម៌អស់កាលជាយូរលង់ និងព្រោះការសម្រេចនូវទ្រង់ទ្រាយដ៏ល្អឥតខ្ចោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «bhagavato hi» (ព្រោះថា របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ)។ បទថា Pahūtabhāvaṃ បានដល់ ភាពធំទូលាយ។ ព្រោះថា សេចក្តីសង្ស័យរបស់គាត់មានតែក្នុងលក្ខណៈនេះប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯក្នុងគុណទាំងឡាយមានភាពស្តើង ទន់ និងលម្អិតជាដើមរបស់ព្រះអង្គ គាត់មិនមានការសង្ស័យទាល់តែសោះ។

ဟိရိကရဏောကာသန္တိ ဟိရိယိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ. ဆာယန္တိ ပဋိဗိမ္ဗံ. ကီဒိသန္တိ အာဟ ‘‘ဣဒ္ဓိယာ’’တိအာဒိ. ဆာယာရူပန္တိ ဘဂဝတော ပဋိဗိမ္ဗရူပံ. တဉ္စ ခေါ ဗုဒ္ဓသန္တာနတော ဝိနိမုတ္တံ ရူပကမတ္တံ ဘဂဝတော သရီရဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဝယဝံ ဣဒ္ဓိမယံ ဗိမ္ဗကမတ္တံ, တံ ပန ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ယထာ အတ္တနော ဗုဒ္ဓရူပံ န ဒိဿတိ, တထာ ကတွာ ဒဿေတိ. နီဟရိတွာတိ ဖရိတွာ.

បទថា Hirikaraṇokāsaṃ បានដល់ ទីកន្លែងដែលគួរខ្មាស។ បទថា Chāyaṃ បានដល់ រូបឆ្លុះ (ឬរូបចម្លង)។ ដើម្បីបង្ហាញថា រូបនោះមានសណ្ឋានដូចម្តេច ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «iddhiyā» (ដោយឫទ្ធិ)។ បទថា Chāyārūpaṃ បានដល់ ព្រះរូបឆ្លុះរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះរូបឆ្លុះនោះ គ្រាន់តែជារូបកាយដែលប្រាសចាកពុទ្ធសន្តាន ជាត្រឹមតែរូបតំណាងដែលកើតអំពីឫទ្ធិ មានពណ៌ សណ្ឋាន និងអវយវៈដូចជាព្រះសរីរៈរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ប៉ុន្តែ កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវរូបនោះ ទ្រង់ធ្វើមិនឱ្យឃើញព្រះពុទ្ធរូបពិតរបស់ព្រះអង្គឡើយ រួចហើយទើបសម្តែង។ បទថា Nīharitvā បានដល់ ផ្សាយចេញទៅ។

ကဏ္ဏသောတာနံ ဥပစိတတနုတမ္ဗလောမတာယ ဓောတရဇတပနာဠိကာသဒိသတာ ဝုတ္တာ. မုခပရိယန္တေတိ ကေသန္တေ.

ភាពដូចគ្នានៃរន្ធត្រចៀកទាំងឡាយ ទៅនឹងបំពង់ប្រាក់ដែលគេលាងស្អាតហើយ លោកពោលទុក ព្រោះមានរោមដ៏ស្តើងនិងមានពណ៌ក្រហមដុះដេរដាស។ បទថា Mukhapariyante បានដល់ ជើងសក់ (ឬជាយនៃព្រះភក្ត្រ)។

ကိရိယာကရဏန္တိ ကိရိယာယ ကာယိကဿ ဝါစသိကဿ ပဋိပတ္တိ. တတ္ထာတိ တေသု ကိစ္စေသု. ဓမ္မကထိကာနံ ဝတ္တံ ဒဿေတုံ ဗီဇနိဂ္ဂဟဏံ ကတံ. န ဟိ အညထာ သဗ္ဗဿပိ လောကဿ အလင်္ကာရဘူတံ ပရမုက္ကံသဂတံ သိက္ခာသံယမာနံ ဗုဒ္ဓါနံ မုခစန္ဒမဏ္ဍလံ ပဋိစ္ဆာဒေတဗ္ဗံ ဟောတိ.

បទថា Kiriyākaraṇaṃ បានដល់ ការប្រតិបត្តិខាងកាយនិងវាចា។ បទថា Tattha បានដល់ ក្នុងកិច្ចទាំងឡាយនោះ។ ការកាន់ផ្លិត លោកធ្វើឡើងដើម្បីបង្ហាញនូវវត្ត (កិច្ចវត្ត) របស់ព្រះធម្មកថិកទាំងឡាយ។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ វង់ព្រះភក្ត្រដូចជាព្រះចន្ទរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលជាគ្រឿងអលង្ការនៃលោកទាំងពួង ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត និងប្រកបដោយការសង្រួមក្នុងសិក្ខា មិនគួរនឹងត្រូវបិទបាំងឡើយ។

ပတ္ထရိတဝိတာနဩလမ္ဗိတဂန္ဓဒါမကုသုမဒါမကေ ဂန္ဓမဏ္ဍလမာဠေ. ပုဗ္ဗဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ ‘‘ဧတ္တကံ ဝေလံ သမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တေန ပုဗ္ဗဘာဂေန ကာလံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. ပစ္စယဒါယကေသု အနုရောဓဝသေန ပရိသံ ဥဿာဒေန္တော ဝါ ပဂ္ဂဏှန္တော, အဒါယကေသု ဝိရောဓဝသေန ပရိသံ အပသာဒေန္တော ဝါ.

ក្នុងរោងមានក្លិនក្រអូប ដែលមានពិតានលាតសន្ធឹង និងមានកម្រងផ្កាក្រអូបនិងកម្រងផ្កាព្យួរចុះមក។ បទថា Pubbabhāgena paricchinditvā បានដល់ កំណត់ពេលវេលាដោយការគិតទុកជាមុនយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងពេលវេលាប៉ុណ្ណេះឱ្យកន្លងទៅដោយសមាបត្តិ»។ ញ៉ាំងបរិស័ទឱ្យកើនឡើង ឬទំនុកបម្រុងដោយអំណាចនៃការយល់ស្របចំពោះទាយកអ្នកប្រគល់បច្ច័យ ឬក៏បង្អាប់បង្អោនបរិស័ទដោយអំណាចនៃការទាស់ទែងចំពោះជនដែលមិនមែនជាទាយក។

ယောဂက္ခေမံ အန္တရာယာဘာဝံ. သဘာဝဂုဏေနေဝါတိ ယထာဝုတ္တဂုဏေနေဝ. ဘောတော ဂေါတမဿ ဂုဏံ သဝိဂ္ဂဟံ စက္ကဝါဠံ အတိသမ္ဗာဓံ ဝိတ္ထာရေန သန္ဓာရေတုံ အပ္ပဟောန္တတော. ဘဝဂ္ဂံ အတိနီစံ ဥပရူပရိ သန္ဓာရေတုံ အပ္ပဟောန္တတော.

បទថា Yogakkhemaṃ បានដល់ ភាពមិនមានអន្តរាយ។ បទថា Sabhāvaguṇeneva បានដល់ ដោយគុណជាតិជាប្រក្រតីដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ព្រោះចក្រវាឡដ៏ចង្អៀតបំផុត មិនអាចទ្រទ្រង់នូវគុណព្រមទាំងរូបកាយរបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើនដោយពិស្តារបាន។ ព្រោះភវគ្គព្រហ្មដ៏ទាបបំផុត មិនអាចទ្រទ្រង់ជាលំដាប់ថ្នាក់ខាងលើៗបាន។

၃၈၆. ဌာနဂမနာဒီသု (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၅) ဘူမိယံ သုဋ္ဌု သမံပတိဋ္ဌိတာ ပါဒါ ဧတဿာတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ. တံ ပန ဘဂဝတော သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတံ ဗျတိရေကမုခေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဂ္ဂတလန္တိ အဂ္ဂပါဒတလံ. ပဏှီတိ ပဏှိတလံ. ပဿန္တိ ပါဒတလဿ ဒွီသု ပဿေသု ဧကေကံ, ဥဘယမေဝ ဝါ ပရိယန္တံ ပဿံ. သုဝဏ္ဏပါဒုကတလံ ဝိယ ဥဇုကံ နိက္ခိပိယမာနံ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝါတိ ဧကက္ခဏေယေဝ. သကလံ ပါဒတလံ ဘူမိံ ဖုသတိ နိက္ခိပနေ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သကလံ ပါဒတလံ ဘူမိတော ဥဋ္ဌဟတီတိ ယောဇနာ.

៣៨៦. ព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គនេះ តែងដំកល់នៅស្មើល្អលើផែនដី ក្នុងការឈរនិងការដើរជាដើម ហេតុនោះ ព្រះនាមថា Suppatiṭṭhitapādo (មានព្រះបាទដំកល់នៅល្អ)។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីសម្តែងនូវភាពជាព្រះបាទដំកល់នៅល្អរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ដោយវិធីបដិសេធ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «yathā hi» (ដូចជា)។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា Aggatalaṃ បានដល់ ចុងបាតជើង។ បទថា Paṇhi បានដល់ កែងជើង។ បទថា Passa បានដល់ ចំហៀងម្ខាងៗក្នុងចំហៀងទាំងពីរនៃបាតជើង ឬក៏ចំហៀងជាទីបំផុតទាំងពីរ។ កាលដែលដាក់ចុះ តែងត្រង់ស្មើ ដូចជាបាតស្បែកជើងមាស។ បទថា Ekappahāreneva បានដល់ ក្នុងខណៈតែមួយនោះឯង។ ក្នុងពេលដាក់ចុះ បាតជើងទាំងមូលរមែងពាល់ត្រូវផែនដី។ សេចក្តីសម្របសម្រួលពាក្យថា ក្នុងពេលលើកឡើង បាតជើងទាំងមូលរមែងងើបឡើងចាកផែនដីក្នុងខណៈតែមួយនោះឯង។

တတြာတိ [Pg.172] တာယ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာယ အနုပုဗ္ဗနိန္နာဝ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတံ ဣဒံ ဝုစ္စမာနံ နိဿန္ဒဖလံ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သတ္ထု တိဒိဝဂမနေန သုပါကဋံ ကာတုံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ တံ သမတ္ထေတိ. တေန ပဌမလက္ခဏတောပိ ဒုတိယလက္ခဏံ မဟာနုဘာဝန္တိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘အန္တမသော စက္ကဝတ္တိရညော ပရိသံ ဥပါဒါယ သဗ္ဗောပိ စက္ကလက္ခဏဿေဝ ပရိဝါရော’’တိ. ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတဿ တာဝတိံသဘဝနဿ စ ပကတိပဒနိက္ခေပဋ္ဌာနုပသင်္ကမနေ နေဝ ဗုဒ္ဓါနံ, န ဒေဝတာနံ အာနုဘာဝေါ, အထ ခေါ ဗုဒ္ဓါနံ လက္ခဏာနုဘာဝေါတိ ဣမမတ္ထံ နိဒဿိတံ. သီလတေဇေန…ပေ… ဒသန္နံ ပါရမီနံ အာနုဘာဝေနာတိ ဣဒမ္ပိ လက္ခဏနိဗ္ဗတ္တကမ္မဝိသေသကိတ္တနမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗာဝန္တေဟီတိ သဗ္ဗပဒေသဝန္တေဟိ.

បទថា Tatra បានដល់ ក្នុងភាពជាព្រះបាទដំកល់នៅល្អនោះ សេចក្តីអស្ចារ្យចម្លែកដែលកំពុងពោលនេះ គឺការមានទីទាបទៅតាមលំដាប់ ជានិស្សន្ទផល (ផលហូរចេញ)។ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីដែលពោលហើយនោះឱ្យច្បាស់លាស់ ដោយការយាងទៅកាន់ឋានត្រៃត្រឹង្សរបស់ព្រះសាស្តា ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «tathā hi» (ព្រោះថា យ៉ាងនោះ) ហើយសម្រេចសេចក្តីនោះដោយពាក្យមានជាដើមថា «na hi» (មិនមែនដូច្នោះទេ)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា សូម្បីតែលក្ខណៈទីពីរក៏មានអានុភាពខ្លាំងក្លាជាងលក្ខណៈទីមួយដែរ។ ព្រោះថា លោកនឹងពោលថា «ដោយហោចទៅ សូម្បីតែបរិស័ទរបស់ស្តេចចក្រពត្តិទាំងមូល ក៏ជាបរិវារនៃចក្រលក្ខណៈនោះឯង»។ ក្នុងការយាងទៅកាន់ទីកន្លែងដែលត្រូវដាក់ព្រះបាទជាប្រក្រតី លើភ្នំយុគន្ធរ និងឋានត្រៃត្រឹង្ស មិនមែនជាអានុភាពរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឬរបស់ទេវតាទាំងឡាយឡើយ ប៉ុន្តែជាអានុភាពនៃលក្ខណៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ នេះជាសេចក្តីដែលលោកបង្ហាញទុក។ ពាក្យថា «ដោយតេជះនៃសីល...ល... ដោយអានុភាពនៃបារមីទាំង ១០» នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការសរសើរនូវកម្មដ៏វិសេសដែលបង្កើតនូវលក្ខណៈនោះឯង។ បទថា Sabbāvantehi បានដល់ ដែលមានចំណែកទាំងអស់។

နာဘိပရိစ္ဆိန္နာတိ နာဘိယံ ပရိစ္ဆိန္နာ ပရိစ္ဆေဒဝသေန ဌိတာ. နာဘိမုခပရိက္ခေပပဋ္ဋောတိ ပကတိစက္ကဿ အက္ခဗ္ဘာဟတပရိဟရဏတ္ထံ နာဘိမုခေ ဌပေတဗ္ဗပရိက္ခေပပဋ္ဋော. နေမိမဏိကာတိ နေမိယံ အာဝဠိဘာဝေန ဌိတမဏိကာလေခါ.

បទថា Nābhiparicchinnā បានដល់ ដែលកំណត់ក្នុងកង់ (ដុំកង់) តាំងនៅដោយអំណាចនៃការកំណត់។ បទថា Nābhimukhaparikkhepapaṭṭo បានដល់ វង់ដែកដែលត្រូវដាក់នៅមុខដុំកង់ ដើម្បីការពារការប៉ះទង្គិចនៃភ្លៅកង់ធម្មតា។ បទថា Nemimaṇikā បានដល់ ខ្សែបន្ទាត់កែវមណីដែលតាំងនៅជាជួរក្នុងខ្នងកង់។

သမ္ဗဟုလဝါရောတိ ဗဟုဝိဓလေခင်္ဂဝိဘာဝနဝါရော. သတ္တီတိ အာဝုဓသတ္တိ. သိရိဝစ္ဆောတိ သိရိမုခံ. နန္ဒီတိ ဒက္ခိဏာဝဋ္ဋံ. သောဝတ္တိကောတိ သောဝတ္တိအင်္ကော. ဝဋံသကောတိ အာဝေဠံ. ဝဍ္ဎမာနကန္တိ ပုရိသဟာရိ ပုရိသင်္ဂံ. မောရဟတ္ထကောတိ မောရပိဉ္ဆကလာပေါ, မောရပိဉ္ဆ ပရိသိဗ္ဗိတော ဝါ ဗီဇနိဝိသေသော. ဝါလဗီဇနီတိ စာမရိဝါလံ. သိဒ္ဓတ္ထာဒိ ပုဏ္ဏဃဋပုဏ္ဏပါတိယော. ‘‘စက္ကဝါဠော’’တိ ဝတွာ တဿ ပဓာနာဝယဝေ ဒဿေတုံ ‘‘ဟိမဝါ သိနေရု…ပေ… သဟဿာနီ’’တိ ဝုတ္တံ.

បទថា Sambahulavāro បានដល់ វារៈដែលសម្តែងនូវចំណែកនៃខ្សែបន្ទាត់ជាច្រើនប្រការ។ បទថា Satti បានដល់ លំពែងដែលជាអាវុធ។ បទថា Sirivaccho បានដល់ មុខនៃសិរី (ឬរូបស្រីវ័ត្ស)។ បទថា Nandī បានដល់ រូបទក្សិណាវដ្ត (ការវិលទៅខាងស្តាំ)។ បទថា Sovattiko បានដល់ គ្រឿងសម្គាល់ស្វស្ដិកៈ។ បទថា Vaṭaṃsako បានដល់ កម្រងផ្កាពាក់លើក្បាល។ បទថា Vaḍḍhamānakaṃ បានដល់ គ្រឿងអលង្ការទ្រូងបុរស ឬអវយវៈរបស់បុរស។ បទថា Morahatthako បានដល់ កន្ទុយក្ងោក ឬផ្លិតពិសេសដែលដេរភ្ជាប់ដោយរោមសត្វក្ងោក។ បទថា Vālabījanī បានដល់ ផ្លិតវាលវីជនី (ផ្លិតធ្វើដោយរោមសត្វចាមរី)។ ពាក្យថា Siddhattha ជាដើម បានដល់ ផ្កាស្ពៃ ក្អមពេញដោយទឹក និងថាសពេញដោយទឹក។ កាលពោលថា «Cakkavāḷo» (ភ្នំចក្រវាឡ) ហើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវអវយវៈដ៏សំខាន់របស់ភ្នំនោះ ទើបពោលពាក្យថា «himavā sineru...pe... sahassāni» (ភ្នំហិមពាន្ត ភ្នំសិនេរុ...ល... មួយពាន់)។

အာယတပဏှီတိ ဣဒံ အညေသံ ပဏှိတော ဒီဃတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ပန အတိဒီဃတန္တိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏပဏှီ’’တိ. ယထာ ပန ပဏှိလက္ခဏံ ပရိပုဏ္ဏံ နာမ ဟောတိ, တံ ဗျတိရေကမုခေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာရဂ္ဂေနာတိ မဏ္ဍလာယ သိခါယ. ဝဋ္ဋေတွာတိ ယထာ သုဝဋ္ဋံ ဟောတိ, ဧဝံ ဝဋ္ဋေတွာ. ရတ္တကမ္ဗလဂေဏ္ဍုကသဒိသာတိ ရတ္တကမ္ဗလမယဂေဏ္ဍုကသဒိသာ.

បទថា Āyatapaṇhi នេះ លោកពោលសំដៅទៅលើភាពវែងជាងកែងជើងរបស់ជនដទៃ មិនមែនវែងហួសប្រមាណឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «paripuṇṇapaṇhi» (កែងជើងពេញបរិបូណ៌)។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវលក្ខណៈនៃកែងជើងដែលហៅថា ពេញបរិបូណ៌នោះ ដោយវិធីបដិសេធ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «yathā hi» (ដូចជា)។ បទថា Āraggenā បានដល់ ដោយចុងដែកស្រួចមូល។ បទថា Vaṭṭetvā បានដល់ ធ្វើឱ្យមូលល្អយ៉ាងណា ក៏បង្វិលយ៉ាងនោះ។ បទថា Rattakambalageṇḍukasadisā បានដល់ ដូចជាដុំសរសៃអំបោះដែលធ្វើដោយសំពត់កម្ពលក្រហម។

မက္ကဋဿေဝါတိ ဝါနရဿ ဝိယ. ဒီဃဘာဝေန သမတံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. နိယျာသတေလေနာတိ ဆဒိကနိယျာသာဒိနိယျာသသမ္မိဿေန တေလေန.

បទថា Makkaṭasseva បានដល់ ដូចជាសត្វស្វា។ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅលើភាពស្មើគ្នាដោយភាពវែង។ បទថា Niyyāsatelena បានដល់ ប្រេងដែលលាយដោយជ័រឈើមានជ័រឈើលាបដំបូលជាដើម។

တလုနာတိ [Pg.173] သုကုမာရာ.

បទថា Talunā បានដល់ ទន់ល្មើយ (ឬខ្ចីញក់)។

စမ္မေနာတိ အင်္ဂုလန္တရဝေဌိတစမ္မေန. ပဋိဗဒ္ဓအင်္ဂုလန္တရောတိ ဧကတော သမ္ဗဒ္ဓအင်္ဂုလန္တရော. ဧကပ္ပမာဏာတိ ဒီဃတော သမာနပ္ပမာဏာ. ယဝလက္ခဏန္တိ အဗ္ဘန္တရတော အင်္ဂုလိပဗ္ဗေဌိတံ ယဝလက္ခဏံ. ပဋိဝိဇ္ဈိတွာတိ တံတံပဗ္ဗာနံ သမာနဒေသတာယ အင်္ဂုလီနံ ပသာရိတကာလေ အညမညံ ဝိဇ္ဈိတာနိ ဝိယ ဖုသိတွာ တိဋ္ဌန္တိ.

បទថា Cammena បានដល់ ស្បែកដែលព័ទ្ធចន្លោះម្រាមជើង។ បទថា Paṭibaddhaaṅgulantaro បានដល់ ចន្លោះម្រាមជើងដែលជាប់គ្នាជាតែមួយ។ បទថា Ekappamāṇā បានដល់ មានប្រវែងស្មើគ្នា។ បទថា Yavalakkhaṇaṃ បានដល់ លក្ខណៈដូចគ្រាប់ស្រូវបាលីដែលព័ទ្ធជុំវិញសន្លាក់ម្រាមខាងក្នុង។ បទថា Paṭivijjhitvā បានដល់ ក្នុងពេលដែលលាតម្រាមជើងចេញ ព្រោះសន្លាក់នីមួយៗស្ថិតក្នុងទីស្មើគ្នា ម្រាមជើងទាំងឡាយរមែងពាល់ត្រូវគ្នា ហាក់ដូចជាចាក់ទម្លុះគ្នាទៅវិញទៅមក។

သင်္ခါ ဝုစ္စန္တိ ဂေါပ္ဖကာ, ဥဒ္ဓံ သင်္ခါ ဧတေသန္တိ ဥဿင်္ခါ, ပါဒါ. ပိဋ္ဌိပါဒေတိ ပိဋ္ဌိပါဒသမီပေ. သုခေန ပါဒါ ပရိဝတ္တန္တိ ပါဒနာမနာဒီသု, တေနေဝ ဂစ္ဆန္တာနံ တေသံ ဟေဋ္ဌာ ပါဒတလာနိ ဒိဿန္တိ. တေနာတိ ဂေါပ္ဖကာနံ ပိဋ္ဌိပါဒတော ဥဒ္ဓံ ပတိဋ္ဌိတတ္တာ. စတုရင်္ဂုလမတ္တဉှိ တာနိ ဥဒ္ဓံ အာရောဟိတွာ ပတိဋ္ဌဟန္တိ, နိဂုဠှာနိ စ ဟောန္တိ, န အညေသံ ဝိယ ပညာယမာနာနိ. သတိပိ ဒေသန္တရပ္ပဝတ္တိယံ နိစ္စလောတိ ဒဿနတ္ထံ နာဘိဂ္ဂဟဏံ.

ឆ្អឹងភ្នែកគោ លោកហៅថា សង្ខៈ, ព្រះបាទទាំងឡាយណាមានឆ្អឹងភ្នែកគោឡើងទៅខាងលើ ព្រះបាទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ឧស្សង្ខៈ (មានភ្នែកគោខ្ពស់)។ បទថា Piṭṭhipāde បានដល់ នៅជិតខ្នងជើង។ ព្រះបាទទាំងឡាយរមែងបង្វិលបានដោយងាយ ក្នុងការបត់ជើងជាដើម ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលព្រះអង្គយាងទៅ បាតជើងខាងក្រោមរបស់ព្រះអង្គរមែងប្រាកដឱ្យឃើញ។ បទថា Tena បានដល់ ព្រោះភ្នែកគោទាំងឡាយតាំងនៅខាងលើខ្នងជើង។ ព្រោះថា ភ្នែកគោទាំងនោះឡើងទៅខាងលើប្រមាណ ៤ ធ្នាប់ ទើបតាំងនៅ ហើយលាក់កំបាំងជិតល្អ មិនប្រាកដច្បាស់ដូចជាជនដទៃឡើយ។ ការពោលដល់កង់ (ដុំកង់) គឺដើម្បីបង្ហាញថា ទោះបីជាមានការយាងទៅកាន់ប្រទេសដទៃ ក៏នៅតែមិនរំភើបញាប់ញ័រឡើយ។

ယသ္မာ ဧဏီမိဂဿ သမန္တတော ဧကသဒိသမံသာ အနုက္ကမေန ဥဒ္ဓံ ထူလာ ဇင်္ဃာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဏီမိဂသဒိသဇင်္ဃာ’’တိ. ပရိပုဏ္ဏဇင်္ဃောတိ သမန္တတော မံသူပစယေန ပရိပုဏ္ဏဇင်္ဃော. တေနာဟ ‘‘န ဧကတော’’တိအာဒိ.

ព្រោះហេតុតែស្មងទាំងឡាយរបស់សត្វទ្រាយ មានសាច់ស្មើគ្នាដោយជុំវិញ រៀវឡើងទៅលើតាមលំដាប់ (ខាងក្រោមតូច ខាងលើធំ) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានស្មងដូចជាស្មងទ្រាយ»។ បទថា Paripuṇṇajaṅgho សេចក្តីថា មានស្មងពេញលេញព្រោះការកើនឡើងនៃសាច់ជុំវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «na ekato» (មិនមែនតែម្ខាង) ជាដើម។

ဧတေနာတိ ‘‘အနောနမန္တော’’တိအာဒိဝစနေန, ဇာဏုဖာသုဘာဝဒီပနေနာတိ အတ္ထော. အဝသေသဇနာတိ ဣမိနာ လက္ခဏေန ရဟိတာ ဇနာ. ခုဇ္ဇာ ဝါ ဟောန္တိ ဟေဋ္ဌိမကာယတော ဥပရိမကာယဿ ရဿတာယ. ဝါမနာ ဝါ ဥပရိမကာယတော ဟေဋ္ဌိမကာယဿ ရဿတာယ. ဧတေန ဌပေတွာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ စက္ကဝတ္တိနဉ္စ ဣတရေ သတ္တာ ခုဇ္ဇာ ဝါမနာ စာတိ ဒဿေတိ.

បទថា Etenā សេចក្តីថា ដោយព្រះវាចាមានជាអាទិថា «anonamanto» (មិនបាច់ឱនចុះ) គឺការសម្តែងនូវភាពងាយស្រួលនៃជង្គង់។ បទថា Avasesajanā សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលប្រាសចាកលក្ខណៈនេះ។ ជនទាំងឡាយ តែងជាមនុស្សកោងខ្នង (khujja) ព្រោះកាយផ្នែកខាងលើខ្លីជាងកាយផ្នែកខាងក្រោម ឬជាមនុស្សតឿ (vāmana) ព្រោះកាយផ្នែកខាងក្រោមខ្លីជាងកាយផ្នែកខាងលើ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា លើកលែងតែព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងព្រះរាជាចក្រពត្តិចេញ សត្វដទៃក្រៅពីនេះ តែងជាមនុស្សកោងខ្នង និងជាមនុស្សតឿ។

ဩဟိတန္တိ သမောဟိတံ အန္တောဂဓံ. တထာဘူတံ ပန တံ တေန ဆန္နံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပဋိစ္ဆန္န’’န္တိ.

បទថា Ohitaṃ សេចក្តីថា តម្កល់ទុកល្អហើយ ចូលទៅខាងក្នុងហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត អវយវៈនោះដែលមានសភាពបែបនោះ តែងត្រូវសាច់នោះបិទបាំង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «paṭicchannaṃ» (បិទបាំងហើយ)។

သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောတိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏဝဏ္ဏောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ဇာတိဟိင်္ဂုလကေနာ’’တိအာဒိ. သွာယမတ္ထော အာဝုတ္တိဉာယေန စ ဝေဒိတဗ္ဗော. သရီရပရိယာယော ဣဓ ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါတိ အဓိပ္ပာယေန ပဌမဝိကပ္ပံ ဝတွာ တထာရူပါယ ပန ရုဠှိယာ အဘာဝံ မနသိ ကတွာ ဝဏ္ဏဓာတုပရိယာယမေဝ ဝဏ္ဏသဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဒုတိယဝိကပ္ပော ဝုတ္တော.

បទថា Suvaṇṇavaṇṇo សេចក្តីថា មានពណ៌ដូចជាពណ៌នៃមាស នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «jātihiṅgulakena» (ដោយជាតិហិង្គុល) ជាដើម។ សេចក្តីនោះ គប្បីដឹងដោយន័យនៃការនិយាយដដែលៗ (អាវុត្តិណាយ)។ លោកពោលនូវវិកប្បៈទី ១ ដោយអធិប្បាយថា ពាក្យថា vaṇṇa (ពណ៌) ក្នុងទីនេះ ជាវេវចនៈនៃរាងកាយ (សរីរៈ) រួចហើយ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាពមិនមាននៃពាក្យរូឡ្ហី (ពាក្យពេញនិយម) បែបនោះ ទើបកាន់យកពាក្យថា vaṇṇa ជាវេវចនៈនៃពណ៌ធាតុ (វណ្ណធាតុ) តែម្យ៉ាង ហើយពោលនូវវិកប្បៈទី ២។

ရဇောတိ [Pg.174] သုခုမရဇော. ဇလ္လန္တိ မလီနဘာဝါဝဟော ရေဏုသဉ္စယော. တေနာဟ ‘‘မလံ ဝါ’’တိ. ယဒိ ဝိဝဋ္ဋတိ, ကထံ နှာနာဒီတိ အာဟ ‘‘ဟတ္ထဓောဝနာ’’တိအာဒိ.

បទថា Rajo សេចក្តីថា ធូលីល្អិត។ បទថា Jallaṃ សេចក្តីថា ការសន្សំឡើងនៃធូលីដែលនាំមកនូវភាពសៅហ្មង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «malaṃ vā» (ឬថាក្អែល)។ ប្រសិនបើធូលីនិងក្អែលនោះរបូតចេញទៅ តើការស្រង់ទឹកជាដើមនឹងមានដូចម្តេច? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «hatthadhovana» (ការលាងដៃ) ជាដើម។

အာဝဋ္ဋပရိယောသာနေတိ ပဒက္ခိဏာဝဋ္ဋာယ အန္တေ.

បទថា Āvaṭṭapariyosāne សេចក្តីថា ក្នុងទីបំផុតនៃរង្វង់ដែលវិលទៅខាងស្តាំ (ប្រទក្សិណ)។

ဗြဟ္မုနော သရီရံ ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ အနောနမိတွာ ဥဇုကမေဝ ဥဂ္ဂတန္တိ အာဟ ‘‘ဗြဟ္မာ ဝိယ ဥဇုဂတ္တော’’တိ. ပဿဝင်္ကာတိ ဒက္ခိဏပဿေန ဝါ ဝါမပဿေန ဝါ ဝင်္ကာ.

ព្រះកាយរបស់ព្រះព្រហ្ម មិនឱនទៅខាងមុខ ឬខាងក្រោយឡើយ គឺត្រង់ឡើងទៅលើតែម្តង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «brahmā viya ujugatto» (មានព្រះកាយត្រង់ដូចជាព្រហ្ម)។ បទថា Passavaṅkā សេចក្តីថា វៀចទៅខាងស្តាំ ឬខាងឆ្វេង។

ဟတ္ထပိဋ္ဌိအာဒိဝသေန သတ္တ ဥဿဒါ ဧတဿာတိ သတ္တုဿဒေါ.

ព្រះកាយដែលមានកន្លែងពេញប៉ោង ៧ កន្លែង ដោយអំណាចនៃខ្នងដៃជាដើម ឈ្មោះថា Sattussado (មានកន្លែងពេញប៉ោង ៧ កន្លែង)។

သီဟဿ ပုဗ္ဗဒ္ဓံ သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓံ, ပရိပုဏ္ဏာဝယဝတာယ သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓံ ဝိယ သကလော ကာယော အဿာတိ သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓကာယော. သီဟဿေဝါတိ သီဟဿ ဝိယ. သဏ္ဌန္တီတိ သဏ္ဌဟန္တိ. နာနာစိတ္တေနာတိ ဝိဝိဓစိတ္တေန. ပုညစိတ္တေနာတိ ပါရမိတာပုညစိတ္တရူပေန. စိတ္တိတောတိ သဉ္ဇာတစိတ္တဘာဝေါ.

កាយពាក់កណ្តាលខាងមុខរបស់សត្វសីហៈ ឈ្មោះថា Sīhapubbaddhaṃ, ព្រះកាយទាំងមូលរបស់ព្រះអង្គ ដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខរបស់សត្វសីហៈ ព្រោះមានអវយវៈពេញបរិបូណ៌ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា Sīhapubbaddhakāyo (មានព្រះកាយដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសីហៈ)។ បទថា Sīhasseva សេចក្តីថា ដូចជាសត្វសីហៈ។ បទថា Saṇṭhanti សេចក្តីថា តម្កល់នៅ។ បទថា Nānācittena សេចក្តីថា ដោយចិត្តផ្សេងៗ។ បទថា Puññacittena សេចក្តីថា ដោយរូបនៃបុណ្យចិត្តគឺបារមី។ បទថា Cittito សេចក្តីថា ភាពនៃចិត្តដែលកើតឡើងហើយ។

ဒွိန္နံ ကောဋ္ဋာနမန္တရန္တိ ဒွိန္နံ ပိဋ္ဌိဗာဟာနံ ဝေမဇ္ဈံ, ပိဋ္ဌိမဇ္ဈဿ ဥပရိဘာဂေါ. စိတံ ပရိပုဏ္ဏန္တိ အနိန္နဘာဝေန စိတံ, ဒွီဟိ ကောဋ္ဋေဟိ သမတလတာယ ပရိပုဏ္ဏံ. ဥဂ္ဂမ္မာတိ ဥဂ္ဂန္တွာ.

បទថា Dvinnaṃ koṭṭānamantaraṃ សេចក្តីថា ចន្លោះកណ្តាលនៃស្មាទាំងពីរ គឺផ្នែកខាងលើនៃកណ្តាលខ្នង។ បទថា Citaṃ paripuṇṇaṃ សេចក្តីថា ពេញកកកុញដោយភាពមិនខ្វតខ្វែត (មិនជ្រៅ) គឺពេញបរិបូណ៌ដោយភាពមានផ្ទៃស្មើគ្នាជាមួយនឹងចំណែកទាំងពីរ។ បទថា Uggamma សេចក្តីថា ផុសឡើងហើយ។

နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလော ဝိယ ပရိမဏ္ဍလော နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလော ဧကဿ ပရိမဏ္ဍလသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ. န ဟိ သဗ္ဗော နိဂြောဓော မဏ္ဍလော. တေနာဟ ‘‘သမက္ခန္ဓသာခေါ နိဂြောဓော’’တိ. ပရိမဏ္ဍလသဒ္ဒသန္နိဓာနေန ဝါ ပရိမဏ္ဍလောဝ နိဂြောဓော ဂယှတီတိ ပရိမဏ္ဍလသဒ္ဒဿ လောပေန ဝိနာပိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘နိဂြောဓော ဝိယ ပရိမဏ္ဍလော’’တိ. ယာဝတကွဿာတိ ဩ-ကာရဿ ဝ-ကာရာဒေသံ ကတွာ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា Nigrodhaparimaṇḍalo គឺមានរង្វង់មូលដូចជារង្វង់នៃដើមជ្រៃ ដោយលុបពាក្យថា parimaṇḍala មួយចេញ។ ព្រោះថា មិនមែនដើមជ្រៃទាំងអស់សុទ្ធតែមានរង្វង់មូលនោះទេ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «samakkhandhasākho nigrodho» (ដើមជ្រៃដែលមានដើមនិងមែកស្មើគ្នា)។ ឬមួយ ព្រោះការនៅជិតគ្នានៃពាក្យថា parimaṇḍala ដើមជ្រៃដែលមានរង្វង់មូលប៉ុណ្ណោះ ទើបត្រូវបានកាន់យក ដូច្នេះ ទោះបីជាគ្មានការលុបពាក្យថា parimaṇḍala ក៏ដោយ ក៏សេចក្តីនេះនៅតែបានសម្រេចដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «nigrodho viya parimaṇḍalo» (មានរង្វង់មូលដូចជាដើមជ្រៃ)។ បទថា Yāvatakvassa គឺលោកពោលដោយធ្វើ វ-ការៈ ជំនួស ឱ-ការៈ។

သမဝဋ္ဋိတက္ခန္ဓောတိ သမံ သုဝဋ္ဋိတက္ခန္ဓော. ကောဉ္စာ ဝိယ ဒီဃဂလာ, ဗကာ ဝိယ ဝင်္ကဂလာ, ဝရာဟာ ဝိယ ပုထုလဂလာတိ ယောဇနာ. သုဝဏ္ဏာလိင်္ဂသဒိသောတိ သုဝဏ္ဏမယခုဒ္ဒကမုဒိင်္ဂသဒိသော.

បទថា Samavaṭṭitakkhandho សេចក្តីថា មានកមូលក្រឡង់ស្មើគ្នា។ ការប្រៀបធៀប (យោជនា) ថា ដូចជាសត្វក្រៀលមានកវែង ដូចជាសត្វកុកមានកវៀច ដូចជាសត្វជ្រូកព្រៃមានកក្រាស់។ បទថា Suvaṇṇāliṅgasadiso សេចក្តីថា ដូចជាស្គរតូចដែលធ្វើដោយមាស។

ရသဂ္ဂသဂ္ဂီတိ မဓုရာဒိဘေဒံ ရသံ ဂသန္တိ အန္တော ပဝေသန္တီတိ ရသဂ္ဂသာ, ရသဂ္ဂသာနံ အဂ္ဂါ ရသဂ္ဂသဂ္ဂါ, တာ ဧတဿ သန္တီတိ ရသဂ္ဂသဂ္ဂီ. တေနာတိ ဩဇာယ အဖရဏေန, ဟီနဓာတုကတ္တာ တေ ဗဟွာဗာဓာ ဟောန္တိ.

បទថា Rasaggasaggī សេចក្តីថា សរសៃទាំងឡាយណាដែលលេបចូល គឺនាំចូលទៅខាងក្នុងនូវរសមានរសផ្អែមជាដើម ឈ្មោះថា Rasaggasā (សរសៃទទួលរស) សរសៃទទួលរសទាំងឡាយដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថា Rasaggasaggā សរសៃទទួលរសដ៏ប្រសើរទាំងឡាយនោះ មានដល់ព្រះអង្គ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា Rasaggasaggī។ បទថា Tena សេចក្តីថា ដោយការមិនផ្សាយទៅនៃឱជារស ពួកជនទាំងនោះ តែងមានជំងឺច្រើន ព្រោះមានធាតុខ្សោយ។

‘‘ဟနူ’’တိ [Pg.175] သန္နိဿယဒန္တာဓာရဿ သမညာ, တံ ဘဂဝတော သီဟဟနုသဒိသံ, တသ္မာ ဘဂဝါ သီဟဟနု. တတ္ထ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါနံ ရူပကာယဿ ဓမ္မကာယဿ စ ဥပမာ နာမ နိဟီနုပမာဝ, နတ္ထိ သမာနုပမာ, ကုတော အဓိကူပမာ, တသ္မာ အယမ္ပိ နိဟီနုပမာတိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တိဘာဂဝသေန မဏ္ဍလတာယ ဒွါဒသိယံ ပက္ခဿ စန္ဒသဒိသာနိ.

ពាក្យថា «Hanu» (ចង្កា) ជាឈ្មោះនៃកន្លែងអាស្រ័យទ្រទ្រង់ធ្មេញ ចង្កានោះរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដូចជាចង្កានៃសត្វសីហៈ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបឈ្មោះថា Sīhahanu (មានចង្កាដូចជាចង្កាសីហៈ)។ ក្នុងរឿងនោះ ព្រោះហេតុតែការប្រៀបធៀបនឹងរូបកាយ និងធម្មកាយរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងជាការប្រៀបធៀបដ៏ថោកទាបជាងតែម្យ៉ាង មិនមានការប្រៀបធៀបដែលស្មើគ្នាឡើយ នឹងមានការប្រៀបធៀបដែលក្រៃលែងជាងពីណាបាន ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែការប្រៀបធៀបនេះ ក៏ជាការប្រៀបធៀបដ៏ថោកទាបជាងដែរ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិថា «tattha» ជាដើម។ (ចង្កាទាំងនោះ) ដូចជាព្រះចន្ទក្នុងថ្ងៃ ១២ កើត ដោយភាពជាវង់មូលដោយចំណែក ៣។

ဒန္တာနံ ဥစ္စနီစတာ အဗ္ဘန္တရဗာဟိရပဿဝသေနပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န အဂ္ဂဝသေနေဝ. တေနာဟ ‘‘အယပဋ္ဋဆိန္နသင်္ခပဋလံ ဝိယာ’’တိ. အယပဋ္ဋန္တိ စ ကကစံ အဓိပ္ပေတံ. ဝိသမာတိ ဝိသမသဏ္ဌာနာ.

ភាពខ្ពស់ទាបនៃធ្មេញទាំងឡាយ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃចំហៀងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅផង មិនមែនដោយអំណាចនៃចុងធ្មេញតែម្យ៉ាងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṃ viya» (ដូចជាបន្ទះសំបកខ្យងដែលកាត់ដោយបន្ទះដែក)។ ពាក្យថា Ayapaṭṭa សំដៅយក រណារ។ បទថា Visamā សេចក្តីថា មានសណ្ឋានមិនស្មើគ្នា។

ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပဝတ္တသရတာယ ဆိန္နဿရာပိ. အနေကာကာရတာယ ဘိန္နဿရာပိ. ကာကဿ ဝိယ အမနုညသရတာယ ကာကဿရာပိ. အပလိဗုဒ္ဓတ္တာတိ အနုပဒ္ဒုတဝတ္ထုကတ္တာ. ဝတ္ထုန္တိ စ အက္ခရုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနမာဟ. အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတောတိ ဧတ္ထ အဋ္ဌင်္ဂါနိ ပရတော အာဂမိဿန္တိ. မဉ္ဇုဃောသောတိ မဓုရဿရော.

សូម្បីតែសំឡេងដែលដាច់ៗ (chinnassara) ព្រោះជាសំឡេងដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការដាច់ៗ។ សូម្បីតែសំឡេងបែក (bhinnassara) ព្រោះមានអាការៈច្រើនយ៉ាង។ សូម្បីតែសំឡេងដូចក្អែក (kākassara) ព្រោះជាសំឡេងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ដូចជាសំឡេងក្អែក។ បទថា Apalibuddhattā សេចក្តីថា ព្រោះមានវត្ថុ (ទីតាំង) មិនត្រូវឧបទ្រពយាយី។ ពាក្យថា Vatthu លោកសំដៅយក ទីតាំងកើតឡើងនៃអក្សរ (ដ្ឋាន)។ បទថា Aṭṭhaṅgasamannāgato (ប្រកបដោយអង្គ ៨) ក្នុងបទនេះ អង្គ ៨ ទាំងឡាយ នឹងមានមកខាងមុខ។ បទថា Mañjughoso សេចក្តីថា មានសំឡេងពីរោះ។

ကရဝီကသဒ္ဒေါ ယေသံ သတ္တာနံ သောတပထံ ဥပဂစ္ဆတိ, တေ အတ္တနော သရသမ္ပတ္တိယာ ပကတိံ ဇဟာပေတွာ အဝသေ ကရောန္တော အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတိ, ဧဝံ မဓုရောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတြိဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. တံ ပီတိန္တိ တံ ဗုဒ္ဓဂတံ ပီတိံ. တေနေဝ နီဟာရေန ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တန္တံ အဝိဇဟိတွာ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသာ ထေရာနံ သန္တိကေ လဒ္ဓဓမ္မဿဝနသပ္ပာယာ ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိယာ ပရိပက္ကဉာဏတာယ ‘‘သတ္တဟိ…ပေ… ပတိဋ္ဌာသီ’’တိ. သတ္တသတမတ္တေန ဩရောဓဇနေန သဒ္ဓိံ ပဒသာဝ ထေရာနံ သန္တိကံ ဥပဂတတ္တာ ‘‘သတ္တဟိ ဇင်္ဃာသတေဟိ သဒ္ဓိ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

សំឡេងសត្វករវិក ចូលទៅកាន់ផ្លូវត្រចៀកនៃសត្វទាំងឡាយណា តែងធ្វើសត្វទាំងឡាយនោះឱ្យលះបង់នូវប្រក្រតីរបស់ខ្លួន ដោយការដល់ព្រមនៃសំឡេងរបស់ខ្លួន ធ្វើឱ្យអស់កម្លាំង ហើយឱ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន សំឡេងនោះផ្អែមល្ហែមយ៉ាងនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិថា «tatridaṃ» ជាដើម។ បទថា Taṃ pītiṃ សេចក្តីថា នូវសេចក្តីរីករាយដែលទៅកាន់ព្រះពុទ្ធនោះ។ ពួកជនដែលមានកិលេសសង្កត់សង្កិនទុកហើយ មិនលះបង់នូវសេចក្តីរីករាយដែលប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗដោយអាការៈនោះឯង បាននូវការស្តាប់ធម៌ជាទីសប្បាយក្នុងសំណាក់នៃព្រះថេរៈទាំងឡាយ ព្រោះមានប្រាជ្ញាទុំជោរដោយការដល់ព្រមនៃឧបនិស្ស័យ ទើបតម្កល់នៅ... «sattahi... pe... patiṭṭhāsi»។ ព្រោះការដើរដោយជើងផ្ទាល់ ទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះថេរៈទាំងឡាយ ជាមួយនិងពួកស្រីស្នំប្រមាណ ៧ រយនាក់ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sattahi jaṅghāsatehi saddhiṃ» (ជាមួយនិងស្មងប្រាំពីររយ)។

အဘိနီလနေတ္တောတိ အဓိကနီလနေတ္တော. အဓိကနီလတာ စ သာတိသယံ နီလဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, န နေတ္တေ နီလဝဏ္ဏဿေဝ အဓိကဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘န သကလနီလနေတ္တောဝါ’’တိအာဒိ. ပီတလောဟိတဝဏ္ဏာ သေတမဏ္ဍလဂတရာဇိဝသေန, နီလသေတကာဠဝဏ္ဏာ ပန တံတံမဏ္ဍလဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

បទថា Abhinīlanetto សេចក្តីថា មានព្រះនេត្រខៀវក្រៃលែង។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពខៀវក្រៃលែងនោះ គប្បីដឹងដោយភាពខៀវដ៏លើសលុប មិនមែនដោយភាពច្រើននៃពណ៌ខៀវក្នុងព្រះនេត្រតែម្យ៉ាងឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «na sakalanīlanettovā» (មិនមែនមានព្រះនេត្រខៀវទាំងអស់នោះទេ) ជាដើម។ ពណ៌លឿងនិងពណ៌ក្រហម គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃខ្សែឆ្នូតដែលនៅក្នុងមណ្ឌលពណ៌ស ចំណែកឯពណ៌ខៀវ ពណ៌ស និងពណ៌ខ្មៅ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃមណ្ឌលនោះៗ។

စက္ခုဘဏ္ဍန္တိ အက္ခိဒလန္တိ ကေစိ, အက္ခိဒလပတ္တန္တိ အညေ. အက္ခိဒလေဟိ ပန သဒ္ဓိံ အက္ခိဗိမ္ဗန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ ဝိနိဂ္ဂတဂမ္ဘီရဇောတနာပိ ယုတ္တာ ဟောတိ.

បទថា Cakkhubhaṇḍaṃ អាចារ្យខ្លះថា គឺត្របកភ្នែក អាចារ្យដទៃទៀតថា គឺស្លឹកត្របកភ្នែក។ ប៉ុន្តែ គប្បីដឹងថា គឺរង្វង់ភ្នែកជាមួយនិងត្របកភ្នែកទាំងឡាយ។ ព្រោះថា កាលបើដឹងយ៉ាងនេះ ការរុងរឿងដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលបញ្ចេញមកក្រៅ ក៏សមគួរដែរ។

ဥဏ္ဏာသဒ္ဒေါ [Pg.176] လောကေ အဝိသေသတော လောမပရိယာယော, ဣဓ ပန လောမဝိသေသဝါစကောတိ အာဟ ‘‘ဥဏ္ဏလောမ’’န္တိ. နလာဋမဇ္ဈဇာတာတိ နလာဋမဇ္ဈဂတာ. ဩဒါတတာယ ဥပမာ, န မုဒုတာယ. ရဇတပုဗ္ဗုဠကာတိ ရဇတမယတာရကာ.

ពាក្យថា Uṇṇā ក្នុងលោក ជាវេវចនៈនៃរោមដោយមិនចំពោះ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ជាពាក្យពោលចំពោះរោមវិសេស ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «uṇṇalomaṃ» (រោមឧណ្ណាលោម)។ បទថា Nalāṭamajjhajātā គឺស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះចិញ្ចើម (កណ្តាលថ្ងាស)។ ការប្រៀបធៀបដោយភាពសស្គុស មិនមែនដោយភាពទន់ឡើយ។ បទថា Rajatapubbuḷakā សេចក្តីថា ពពុះប្រាក់។

ဒွေ အတ္ထဝသေ ပဋိစ္စ ဝုတ္တန္တိ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါ စက္ကဝတ္တိနော စ ပရိပုဏ္ဏနလာဋတာယ ပရိပုဏ္ဏသီသဗိမ္ဗတာယ စ ‘‘ဥဏှီသသီသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တသ္မာ တေ ဒွေ အတ္ထဝသေ ပဋိစ္စ ‘‘ဥဏှီသသီသော’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ တံ အတ္ထဒွယံ ဘဂဝတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တထာဂတဿဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သဏှတမတာယ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏတာယ စ ရညော ဗဒ္ဓဥဏှီသပဋ္ဋော ဝိယ ဝိရောစတိ. ကပ္ပသီသာတိ ဒွိဓာဘူတသီသာ. ဖလသီသာတိ ဖလသဒိသသီသာ. အဋ္ဌိသီသာတိ မံသဿ အဘာဝတော တစောပရိယောနဒ္ဓအဋ္ဌိမတ္တသီသာ. တုမ္ဗသီသာတိ လာဗုသဒိသသီသာ. ပဗ္ဘာရသီသာတိ ပိဋ္ဌိဘာဂေန ဩလမ္ဗမာနသီသာ. ပုရိမနယေနာတိ ပရိပုဏ္ဏနလာဋတာပက္ခေန. ဥဏှီသဝေဌိတသီသော ဝိယာတိ ဥဏှီသပဋ္ဋေန ဝေဌိတသီသပဒေသော ဝိယ. ဥဏှီသံ ဝိယာတိ ဆေကေန သိပ္ပိနာ ဝိရစိတဥဏှီသမဏ္ဍလံ ဝိယ.

បទថា Dve atthavase paṭicca vyaṃ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ និងព្រះរាជាចក្រពត្តិទាំងឡាយ លោកហៅថា «uṇhīsasīsā» (មានព្រះសិរសាប្រកបដោយអុណ្ហីសៈ) ព្រោះមានថ្ងាសពេញបរិបូណ៌ និងមានវង់ព្រះសិរសាពេញបរិបូណ៌ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យនេះថា «uṇhīsasīso» ព្រោះអាស្រ័យហេតុ ២ យ៉ាងនោះ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា ហេតុទាំង ២ យ៉ាងនោះ តម្កល់នៅល្អហើយក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិថា «tathāgatassa hi» ជាដើម។ ព្រះសិរសានោះ រុងរឿងដូចជាឈ្នួតព្រះសិរសាដែលព្រះរាជាទ្រង់ចងហើយ ព្រោះមានភាពម៉ដ្ឋខ្សៃ និងមានពណ៌ដូចជាមាស។ បទថា Kappasīsā គឺក្បាលដែលបែកជាពីរចំណែក។ បទថា Phalasīsā គឺក្បាលដូចជាផ្លែឈើ។ បទថា Aṭṭhisīsā គឺក្បាលដែលមានតែឆ្អឹងដណ្តប់ដោយស្បែកពីលើ ព្រោះមិនមានសាច់។ បទថា Tumbasīsā គឺក្បាលដូចជាផ្លែឃ្លោក។ បទថា Pabbhārasīsā គឺក្បាលដែលយារធ្លាក់ទៅខាងក្រោយ។ បទថា Purimanayena គឺដោយចំណែកនៃថ្ងាសពេញបរិបូណ៌។ បទថា Uṇhīsaveṭhitasīso viya គឺដូចជាតំបន់ព្រះសិរសាដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយឈ្នួតព្រះសិរសា។ បទថា Uṇhīsaṃ viya គឺដូចជាវង់ឈ្នួតដែលជាងដ៏ឈ្លាសវៃបានធ្វើហើយ។

ကမ္မန္တိ ယေန ယေန ကမ္မေန ယံ ယံ လက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တံ, တံ တံ ကမ္မံ. ကမ္မသရိက္ခကန္တိ တဿ တဿ လက္ခဏဿ တံကမ္မာနုရူပတာ. လက္ခဏန္တိ တဿ မဟာပုရိသလက္ခဏဿ အဝိပရီတသဘာဝေါ. လက္ခဏာနိသံသန္တိ တံ လက္ခဏပဋိလာဘေန လဒ္ဓဗ္ဗဂုဏော. ဣမာနိ ကမ္မာဒီနီတိ ဣမာနိ အနန္တရံ ဝုတ္တာနိ ကမ္မကမ္မသရိက္ခကာဒီနိ ဒဿေတွာ တံ သရူပတော ဝိဘာဝေတွာ ကထေတဗ္ဗာနိ သံဝဏ္ဏကေန.

បទថា Kammaṃ សេចក្តីថា កម្មនោះៗ ដែលលក្ខណៈនោះៗ កើតឡើងហើយដោយកម្មណាៗ។ បទថា Kammasarikkhakaṃ សេចក្តីថា ភាពសមគួរតាមកម្មនោះ នៃលក្ខណៈនោះៗ។ បទថា Lakkhaṇaṃ សេចក្តីថា សភាវៈមិនប្រែប្រួលនៃមហាបុរិសលក្ខណៈនោះ។ បទថា Lakkhaṇānisaṃsaṃ សេចក្តីថា គុណដែលគប្បីបានដោយការបានចំពោះនូវលក្ខណៈនោះ។ បទថា Imāni kammādīni សេចក្តីថា អ្នកអត្ថាធិប្បាយ (សំវណ្ណកៈ) គប្បីបង្ហាញនូវកម្ម និងភាពស្រដៀងគ្នានៃកម្មជាដើម ដែលពោលហើយក្នុងលំដាប់នេះ រួចហើយចែករំលែកពោលតាមរូបរាងពិតប្រាកដ។

ရတနဝိစိတ္တသုဝဏ္ဏတောရဏံ တသ္မိံ ကာလေ မနုဿလောကေ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒေဝနဂရေ’’တိ. သဗ္ဗသော သုပုပ္ဖိတသာလရုက္ခော အသာဓာရဏသောဘော မနုဿူပစာရေ န လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘သေလန္တရမှီ’’တိ. ကိရိယာစာရန္တိ ကာယိကဝါစသိကကိရိယာပဝတ္တိံ.

ខ្លោងទ្វារមាសដ៏វិចិត្រដោយរតនៈ មិនមានក្នុងមនុស្សលោកនាពេលនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «devanagare» (ក្នុងទេវនគរ)។ ដើមរាំងភ្នំ (សាលព្រឹក្ស) ដែលផ្ការីកស្គុះស្គាយគ្រប់បែបយ៉ាង មានសម្រស់ដ៏ប្លែកប្លែក មិនអាចរកបានក្នុងទីលំនៅរបស់មនុស្សឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «selantaramhi» (ក្នុងចន្លោះភ្នំ)។ បទថា Kiriyācāraṃ សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃកិរិយាខាងកាយនិងវាចា។

၃၈၇. သတတပါဋိဟာရိယန္တိ သတတံ စရိမဘဝေ သဗ္ဗကာလံ လက္ခဏနိဗ္ဗတ္တကကမ္မာနုဘာဝဟေတုကံ ဗုဒ္ဓါဝေဏိကံ ပါဋိဟာရိယံ. ဗုဒ္ဓါနံ အတိဒူရေ ပါဒံ နိက္ခိပိတုကာမာနမ္ပိ နာတိဒူရေ ဧဝ နိက္ခိပနံ ဟောတီတိ ‘‘န အတိဒူရေ ဌပေဿာမီတိ [Pg.177] ဥဒ္ဓရတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပကတိသဉ္စရဏဝသေနေတံ ဝုတ္တံ, တာဒိသေန ပါဒေန အနေကယောဇနေ ဌပေဿာမီတိ ဥဒ္ဓရဏမ္ပိ ဟောတိယေဝ. အတိဒူရံ ဟီတိအာဒိ ပမာဏာတိက္ကမေ ဒေါသဒဿနံ. ဧဝံ သတီတိ ဧဝံ ဒက္ခိဏပါဒဝါမပါဒါနံ ယထာဓိပ္ပေတပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနေ သတိ. ပဒဝိစ္ဆေဒေါတိ ပဒဝါရဝိစ္ဆေဒေါ. ယာဒိသံ ပသာရေန္တော ဝါမပါဒဿ ဥဒ္ဓရဏံ ပတိဋ္ဌာနဉ္စ, ဒက္ခိဏပါဒဿ တာဒိသမေဝ, ဣတိ နေသံ ဥဒ္ဓရဏပတိဋ္ဌာနာနံ သမာနတော အညမညဘာဝေန အနူနာနဓိကတာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဒက္ခိဏပါဒကိစ္စံ ဝါမပါဒေန နိယမိတံ, ဝါမပါဒကိစ္စံ ဒက္ခိဏပါဒေန နိယမိတ’’န္တိ.

៣៨៧. បទថា Satatapāṭihāriyaṃ សេចក្តីថា បាដិហារិយ៍ជាអវេណិកៈរបស់ព្រះពុទ្ធ ដែលមានអានុភាពនៃកម្មបង្កើតលក្ខណៈជាហេតុ ក្នុងភពចុងក្រោយគ្រប់ពេលវេលាជានិច្ច។ សូម្បីតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យនឹងឈានព្រះបាទទៅឆ្ងាយពេក ក៏ការឈានទៅនោះមិនឆ្ងាយពេកឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «na atidūre ṭhapessāmīti uddharati» (ទ្រង់លើកឡើងដោយគិតថា អាត្មាអញនឹងមិនដាក់ក្នុងទីឆ្ងាយពេកឡើយ)។ ពាក្យនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការយាងទៅជាប្រក្រតី ប៉ុន្តែ ការលើកឡើងដោយគិតថា អាត្មាអញនឹងដាក់ក្នុងទីច្រើនយោជន៍ ដោយព្រះបាទបែបនោះ ក៏មានពិតមែន។ ពាក្យមានជាអាទិថា «atidūraṃ hi» (ព្រោះថា ឆ្ងាយពេក) ជាការបង្ហាញទោសក្នុងការហួសប្រមាណ។ បទថា Evaṃ sati សេចក្តីថា កាលបើកន្លែងតម្កល់ដែលត្រូវតាមបំណងនៃព្រះបាទស្តាំនិងព្រះបាទឆ្វេង មានយ៉ាងនេះ។ បទថា Padavicchedo គឺការដាច់នៃវារៈនៃជំហាន។ កាលដែលទ្រង់ឈានទៅ ការលើកឡើងនិងការដាក់ចុះនៃព្រះបាទឆ្វេងមានសភាពបែបណា នៃព្រះបាទស្តាំក៏មានសភាពបែបនោះដែរ ព្រោះហេតុតែការលើកឡើងនិងការដាក់ចុះរបស់ព្រះបាទទាំងនោះស្មើគ្នា ដោយភាពមិនខ្វះមិនលើសពីគ្នាទៅវិញទៅមក ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កិច្ចរបស់ព្រះបាទស្តាំ ត្រូវព្រះបាទឆ្វេងកំណត់ទុក កិច្ចរបស់ព្រះបាទឆ្វេង ត្រូវព្រះបាទស្តាំកំណត់ទុក»។

ဒိဝါတိ ဥပကဋ္ဌာယ ဝေလာယ. ဝိဟာရဘတ္တတ္ထာယာတိ ဝိဟာရေ ယထာဝုဒ္ဓံ ဂဟေတဗ္ဗဘတ္တတ္ထာယ. ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တောတိ ပကတိဂမနေန ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တော. ဩကာသံ န လဘတီတိ ပဒနိက္ခေပဋ္ဌာနံ န လဘတိ. ဦရုပရိယာယော ဣဓ သတ္ထိ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘န ဦရုံ ဥန္နာမေတီ’’တိ. ဒဏ္ဍင်္ကုသံ ဝုစ္စတိ ဒီဃဒဏ္ဍော အင်္ကုသော, တေန ရုက္ခသာခံ ဆိန္ဒတော ပုရိသဿ ယထာ ပစ္ဆာဘာဂေန ပါဒါနံ ဩသက္ကနံ ဟောတိ, ဧဝံ ဘဂဝတော ပါဒါ န ဩသက္ကန္တီတိ အာဟ ‘‘ရုက္ခသာခါဆေဒန…ပေ… ဩသက္ကာပေတီ’’တိ. ဩဗဒ္ဓါနာဗဒ္ဓဋ္ဌာနေဟိ ပါဒံ ကောဋ္ဋေန္တော ဝိယာတိ အာဗဒ္ဓဋ္ဌာနေန အနာဗဒ္ဓဋ္ဌာနေန စ ပါဒခဏ္ဍံ ကောဋ္ဋေတွာ ထဒ္ဓံ ကရောန္တော ဝိယ. န ဣတော စိတော စ စာလေတီတိ အပရာပရံ န စာလေတိ. ဥဿင်္ခပါဒတာယ သုခေနေဝ ပါဒါနံ ပရိဝတ္တနတော နာဘိတော ပဋ္ဌာယ ဥပရိမကာယော န ဣဉ္ဇတီတိ ဟေဋ္ဌိမကာယောဝ ဣဉ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘ဥပရိမ…ပေ… နိစ္စလော ဟောတီ’’တိ. န ဇာနာတိ အနိဉ္ဇနတော. ကာယဗလေနာတိ ဂမနပယောဂသင်္ခါတေန ကာယဂတေန ဝိသေသဗလေန. ဇဝဂမနဟေတုဘူတေန ဝါ ကာယဗလေန. တေနာဟ ‘‘ဗာဟာ ခိပန္တော’’တိအာဒိ. ဇဝေန ဂစ္ဆန္တော ဟိ ဗာဟာ ခိပတိ, သရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တိ. နာဂါပလောကိတဝသေနာတိ နာဂဿ အပလောကနမိဝ သကလကာယေနေဝ ပရိဝတ္တေတွာ အပလောကနဝသေန.

ពាក្យថា ទិវា (ក្នុងវេលាថ្ងៃ) គឺក្នុងវេលាដ៏ជិត (ថ្ងៃត្រង់)។ ពាក្យថា វិហារភត្តត្ថាយ (ដើម្បីភត្តក្នុងវិហារ) គឺដើម្បីភត្តដែលត្រូវទទួលតាមលំដាប់វស្សាក្នុងវិហារ។ ពាក្យថា បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោ (ដើរមកពីខាងក្រោយ) គឺដើរមកពីខាងក្រោយដោយដំណើរធម្មតា។ ពាក្យថា ឱកាសំ ន លភតិ (មិនបានឱកាស) គឺមិនបានកន្លែងសម្រាប់ដាក់ជើងចុះ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា សត្ថិ (ភ្លៅ) ជាពាក្យជំនួសឲ្យពាក្យថា ឧរុ (ភ្លៅ) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មិនលើកភ្លៅឡើង"។ កែវចារឹកថា ទណ្ឌង្កុសៈ គឺខ្នារមានដងវែង កាលបុរសកាត់មែកឈើដោយខ្នារនោះ ការថយក្រោយនៃជើងទាំងឡាយរមែងមានដោយចំណែកខាងក្រោយយ៉ាងណា ព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏មិនថយក្រោយយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការកាត់មែកឈើ...បេ... ធ្វើឲ្យថយក្រោយ"។ ពាក្យថា ឱពទ្ធានាពទ្ធដ្ឋានេហិ បាទំ កោដ្ដេន្តោ វិយ (ដូចជាគោះជើងដោយកន្លែងដែលចង និងមិនបានចង) គឺដូចជាគោះកែងជើងដោយកន្លែងដែលចង និងកន្លែងដែលមិនបានចង ហើយធ្វើឲ្យរឹងត្អឹង។ ពាក្យថា ន ឥតោ ចិតោ ច ចាលេតិ (មិនញ៉ាំងជើងឲ្យរញ្ជួយទៅខាងនេះខាងនោះ) គឺមិនញ៉ាំងជើងឲ្យរញ្ជួយទៅខាងនេះខាងនោះឡើយ។ ព្រោះភាពជាអ្នកមានជើងមានភ្នែកគោខ្ពស់ ការបង្វិលជើងទាំងឡាយរមែងប្រព្រឹត្តទៅបានដោយងាយ ព្រោះហេតុនោះ កាយផ្នែកខាងលើចាប់តាំងពីផ្ចិតឡើងទៅ មិនរញ្ជួយឡើយ គឺរញ្ជួយតែរាងកាយផ្នែកខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "រាងកាយផ្នែកខាងលើ...បេ... ជាប្រក្រតីមិនរញ្ជួយឡើយ"។ មិនដឹងឡើយ ព្រោះមិនរញ្ជួយ។ ពាក្យថា កាយពលៈ (ដោយកម្លាំងកាយ) គឺដោយកម្លាំងពិសេសដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយ ដែលរាប់ថាជាការប្រឹងប្រែងក្នុងដំណើរ ឬដោយកម្លាំងកាយដែលជាហេតុនៃដំណើរលឿន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "គ្រវីដៃ" ជាដើម។ ព្រោះថា កាលដើរទៅដោយល្បឿនលឿន រមែងគ្រវីដៃ ញើសទាំងឡាយរមែងហូរចេញពីរាងកាយ។ ពាក្យថា នាគាបលោកិតវសេន (ដោយអំណាចនៃការក្រឡេកមើលយ៉ាងដំរី) គឺដោយអំណាចនៃការក្រឡេកមើល ដោយបង្វិលខ្លួនទាំងមូល ដូចជាការក្រឡេកមើលនៃដំរីស្ដេច។

အနာဝရဏဉာဏဿာတိ အနာဝရဏဉာဏဗလေန ဒဿနဿ. အနာဝရဏဝါရော ပန ကာယေ ပတိဋ္ဌိတရူပဒဿနမ္ပိ အနာဝရဏမေဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တော. ဣန္ဒခီလတော ပဋ္ဌာယာတိ နဂရဒွါရေ ဣန္ဒခီလတော ပဋ္ဌာယ. ပကတိဣရိယာပထေနေဝါတိ [Pg.178] ဩနမနာဒိံ အကတွာ ဥဇုကဂမနာဒိနာ ဧဝ. ယဒိ ဧဝံ ကောဋ္ဌကဒွါရဂေဟပ္ပဝေသေ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဒလိဒ္ဒမနုဿာန’’န္တိအာဒိ. ပရိဝတ္တေန္တေနာတိ နိပဇ္ဇနတ္ထံ ကာယံ ပရိဝတ္တေန္တေန.

ពាក្យថា អនាវរណញាណស្ស (នៃអនាវរណញាណ) គឺការឃើញដោយកម្លាំងនៃអនាវរណញាណ។ ចំណែកឯអនាវរណវារៈ លោកពោលទុកដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីការឃើញរូបដែលស្ថិតនៅក្នុងកាយ ក៏ជាការមិនមានរារាំងដែរ។ ពាក្យថា ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ (ចាប់តាំងពីសសរឥន្ទខីលទៅ) គឺចាប់តាំងពីសសរឥន្ទខីលទ្វារនគរទៅ។ ពាក្យថា បកតិឥរិយាបថេនេវ (ដោយឥរិយាបថធម្មតានោះឯង) គឺដោយដំណើរត្រង់ជាដើម ដោយមិនធ្វើការឱនចុះជាដើមឡើយ។ បើដូច្នោះ ការចូលទៅកាន់ផ្ទះដែលមានទ្វារខ្លោងទ្វារតូច តើធ្វើដូចម្ដេច? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "របស់មនុស្សក្រីក្រទាំងឡាយ" ជាដើម។ ពាក្យថា បរិវត្តន្តេន (កាលបង្វិលខ្លួន) គឺកាលបង្វិលកាយដើម្បីសម្រាន្ត។

ဟတ္ထေဟိ ဂဟေတွာတိ ဥဘောဟိ ဟတ္ထေဟိ ဥဘောသု ကဋိပ္ပဒေသေသု ပရိဂ္ဂဟေတွာ. ပတတိ နိသီဒနဋ္ဌာနေ နိပဇ္ဇနဝသေန ပတတိ. ဩရိမံ အင်္ဂံ နိဿာယ နိသိန္နောတိ ပလ္လင်္ကမာဘုဇိတွာ ဥက္ကုဋိကနိသဇ္ဇာယ ဥပရိမကာယံ ဟေဋ္ဌိမကာယေ ပတိဋ္ဌပေန္တောယေဝ ဘာရီကရဏဝသေန ဩရိမင်္ဂံ နိဿာယ နိသိန္နော. ဃံသန္တောတိ အာနိသဒဒေသေန အာသနဋ္ဌာနံ ဃံသန္တော. ပါရိမင်္ဂန္တိ သတ္ထိဘာဂသမ္မဒ္ဒံ အာနိသဒပဒေသံ. တထေဝါတိ ဃံသန္တော ဧဝ. ဩလမ္ဗကံ ဓာရေန္တော ဝိယာတိ ဩလမ္ဗကသုတ္တံ ဩတာရေန္တော ဝိယ. တေန ဥဇုကမေဝ နိသီဒနမာဟ. သရီရဿ ဂရုကဘာဝဟေတူနံ ဒူရတော သမုပါယိတဘာဝေန သလ္လဟုကဘာဝတော တူလပိစုံ ဌပေန္တော ဝိယ.

ពាក្យថា ហត្ថេហិ គហេត្វា (កាន់យកដោយដៃទាំងឡាយ) គឺការចាប់យកត្រង់ចង្កេះទាំងសងខាងដោយដៃទាំងពីរ។ ពាក្យថា បតតិ (ធ្លាក់ចុះ) គឺធ្លាក់ចុះដោយអំណាចនៃការដេកលើកន្លែងអង្គុយ។ ពាក្យថា ឱរិមំ អង្គំ និស្សាយ និសិន្នោ (អង្គុយអាស្រ័យនូវអវយវៈខាងក្រោម) គឺការអង្គុយពត់ភ្នែន ឬអង្គុយច្រហោង ដោយតម្កល់កាយផ្នែកខាងលើលើកាយផ្នែកខាងក្រោម ដោយធ្វើឲ្យធ្ងន់ ហើយអាស្រ័យនូវអវយវៈខាងក្រោមអង្គុយ។ ពាក្យថា ឃំសន្តោ (កាលប៉ះទង្គិច) គឺកាលប៉ះទង្គិចកន្លែងអង្គុយដោយភាគត្រគាក។ ពាក្យថា បារិមង្គំ (អវយវៈខាងលើ) គឺភាគត្រគាកដែលសង្កត់លើចំណែកភ្លៅ។ ពាក្យថា តថេវ (យ៉ាងនោះឯង) គឺកាលប៉ះទង្គិចយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា ឱលម្ពកំ ធារេន្តោ វិយ (ដូចជាទ្រទ្រង់នូវខ្សែបន្ទាត់តម្រង់) គឺដូចជាការទម្លាក់ខ្សែបន្ទាត់តម្រង់ចុះ។ ដោយពាក្យនោះ លោកពោលសំដៅដល់ការអង្គុយត្រង់ខ្លួននោះឯង។ ព្រោះភាពស្រាលនៃរាងកាយ ដោយការកម្ចាត់បង់នូវហេតុនៃភាពធ្ងន់នៃរាងកាយឲ្យឆ្ងាយ ដូចជាការដាក់ចុះនូវដុំសំឡីដូច្នោះ។

အပ္ပေသက္ခာနံ မဟာနုဘာဝဂေဟပ္ပဝေသေ သိယာ ဆမ္ဘိတတ္တံ, စိတ္တက္ခောဘော, ဒရထဝသေန နာနပ္ပကာရကပ္ပနံ, ဘယဝသေန တဏှာဝသေန ပရိတဿနံ, တံ သဗ္ဗံ ဘဂဝတော နတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘န ဆမ္ဘတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၃၈၇) ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘န ဆမ္ဘတီ’’တိအာဒိ.

ចំពោះពួកជនដែលមានសក្តិតិច កាលចូលទៅកាន់ផ្ទះរបស់ជនដែលមានអានុភាពធំ គប្បីមានសេចក្ដីតក់ស្លុត សេចក្ដីកម្រើកចិត្ត ការត្រិះរិះផ្សេងៗដោយអំណាចនៃសេចក្ដីក្រវល់ក្រវាយ ការភ័យខ្លាចដោយអំណាចនៃតណ្ហា សេចក្ដីតក់ស្លុតទាំងអស់នោះ មិនមានដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនោះ ក្នុងព្រះបាលីទើបពោលថា "មិនតក់ស្លុតឡើយ" ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មិនតក់ស្លុតឡើយ" ជាដើម។

ဥဒကံ ဒီယတိ ဧတေနာတိ ဥဒကဒါနံ, ဘိင်္ကာရာဒိ ဥဒကဘာဇနံ. ဗဒ္ဓံ ကတွာတိ ဟတ္ထဂတမတ္တိကံ ဝိယ အတ္တနော ဝသေ အဝတ္တန္တံ ကတွာ. ပရိဝတ္တေတွာတိ ကုဇ္ဇိတွာ. ဝိဆဍ္ဍယမာနော ဥဒကဿ ဝိက္ခိပနဝသေန ဆဍ္ဍယမာနော.

ទឹកដែលគេប្រគេនដោយភាជន៍នេះ ឈ្មោះថា ឧទកទានៈ គឺភាជន៍ទឹកមានក្អមទឹកជាដើម។ ពាក្យថា ពទ្ធំ កត្វា (ធ្វើឲ្យជាប់) គឺធ្វើមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួន ដូចជាដីឥដ្ឋដែលនៅក្នុងដៃ។ ពាក្យថា បរិវត្តេត្វា (ផ្កាប់ចុះ) គឺផ្កាប់ចុះ។ ពាក្យថា វិឆឌ្ឌយមានោ (កាលជះចោល) គឺកាលចាក់ចោលដោយអំណាចនៃការខ្ចាត់ខ្ចាយនៃទឹក។

တထာ န ဂဏှာတိ, ဗျဉ္ဇနမတ္တာယ ဧဝ ဂဏှန္တော. ဘတ္တံ ဝါ အမနာပန္တိ အာနေတွာ ယောဇနာ. ဗျဉ္ဇနေန အာလောပအတိနာမနံ, အာလောပေန ဗျဉ္ဇနအတိနာမနန္တိ ဣမေသု ပန ဒွီသု ပဌမမေဝ အသာရုပ္ပတာယ အနိဋ္ဌံ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗန္တိ ပါဠိယံ ပဋိက္ခိတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗတ္ထေဝါတိ သဗ္ဗသ္မိံ အာဟရိတဗ္ဗဝတ္ထုသ္မိံ သုပဏီတဘာဝေန ရသော ပါကဋော ဟောတိ ဉာဏေန ပရိညာတတ္တာ. ရသဂေဓော ပန နတ္ထိ သေတုဃာတတ္တာ.

មិនកាន់យកយ៉ាងនោះឡើយ គឺកាន់យកត្រឹមតែសមល្មមនឹងម្ហូបប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីនាំពាក្យថា "ឬភត្តដែលមិនជាទីគាប់ចិត្ត" មកភ្ជាប់។ ក្នុងវិធីទាំងពីរគឺ ការញ៉ាំងពំនូតបាយឲ្យហួសប្រមាណដោយម្ហូប ១ ការញ៉ាំងម្ហូបឲ្យហួសប្រមាណដោយពំនូតបាយ ១ នេះ វិធីទីមួយនោះឯង មិនសមគួរឡើយ គប្បីវៀរចាកវិធីដែលមិនគួរប្រាថ្នានោះ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បដិសេធហើយក្នុងព្រះបាលី។ ពាក្យថា សព្វត្ថេវ (ក្នុងវត្ថុទាំងពួងនោះឯង) គឺរសរមែងប្រាកដដោយភាពជាវត្ថុដ៏សម្រិតសម្រាំងក្នុងវត្ថុដែលត្រូវនាំមកទាំងអស់ ព្រោះការកំណត់ដឹងដោយប្រាជ្ញា។ ចំណែកឯសេចក្ដីត្រេកត្រអាលក្នុងរស មិនមានឡើយ ព្រោះការកាត់ផ្ដាច់នូវស្ពាន (គឺតណ្ហា) ហើយ។

အဿာတိ ‘‘နေဝ ဒဝါယာ’’တိအာဒိပဒဿ. ဝုတ္တမေတန္တိ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိနိစ္ဆယော အာဂတော’’တိ သဗ္ဗာသဝသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၂၃) သံဝဏ္ဏယန္တေန ဝုတ္တမေတံ, တသ္မာ [Pg.179] န ဧတ္ထ တံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော, တသ္မာ ယော တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိနိစ္ဆယေ ဝိသေသဝါဒေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. သော ပရမတ္ထမဉ္ဇူသာယ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဝဏ္ဏနာယ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပတ္တဿ ဂဟဏဋ္ဌာနန္တိ ဟတ္ထေန ပတ္တဿ ဂဟဏပဒေသံ. ဝိနိဝတ္တိတွာတိ ပတ္တေ သဗ္ဗံ အာမိသဂတံ သဒ္ဓိံ ဘတ္တေန ဝိနိဝတ္တိတွာ ဂစ္ဆတိ. ပမာဏာတိက္ကန္တန္တိ ကေလာယနဝသေန အတိက္ကန္တပမာဏံ အာရက္ခံ ဌပေတိ. စီဝရဘောဂန္တရန္တိ စီဝရပဋလန္တရံ. ဥဒရေန အက္ကမိတွာတိ ဥဒရေနေဝ သန္နိရုမ္ဘိတွာ.

ពាក្យថា អស្ស (របស់បទនោះ) គឺរបស់បទថា "មិនមែនដើម្បីលេង" ជាដើម។ ពាក្យថា វុត្តមេតំ (សេចក្ដីនេះ លោកពោលទុកហើយ) គឺសេចក្ដីនេះ លោកពោលទុកហើយ កាលពន្យល់ក្នុងសព្វាសវសូត្រថា "សេចក្ដីវិនិច្ឆ័យមកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ" ព្រោះហេតុនោះ សេចក្ដីអធិប្បាយថា មិនត្រូវពោលសេចក្ដីនោះក្នុងទីនេះឡើយ ហេតុនោះ សេចក្ដីពោលពិសេសណាដែលគួរប្រាថ្នាក្នុងសេចក្ដីវិនិច្ឆ័យនោះៗ សេចក្ដីពោលពិសេសនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយក្នុងបរមត្ថមញ្ជូសា ដែលជាអដ្ឋកថាពន្យល់វិសុទ្ធិមគ្គនោះឯង។ ពាក្យថា បត្តស្ស គហណដ្ឋានំ (កន្លែងកាន់យកនូវបាត្រ) គឺកន្លែងសម្រាប់កាន់យកបាត្រដោយដៃ។ ពាក្យថា វិនិវត្តិត្វា (កាលបង្វិលជុំវិញ) គឺកាលបង្វិលអាមិសៈទាំងអស់ជាមួយភត្តក្នុងបាត្រ ហើយដើរទៅ។ ពាក្យថា បមាណាតិក្កន្តំ (កន្លងហួសប្រមាណ) គឺតម្កល់ការរក្សាទុកហួសប្រមាណដោយអំណាចនៃការថែទាំ។ ពាក្យថា ចីវរភោគន្តរំ (ក្នុងចន្លោះផ្នត់ចីវរ) គឺក្នុងចន្លោះស្រទាប់ចីវរ។ ពាក្យថា ឧទរេន អក្កមិត្វា (សង្កត់ដោយពោះ) គឺការសង្កត់ណែនដោយពោះនោះឯង។

အပ္ပတ္တကာလံ အဘိမုခံ နာမေတိ ဥပနာမေတီတိ အတိနာမေတိ, ပတ္တကာလံ အတိက္ကာမေန္တော နာမေတိ အပနေတီတိ အတိနာမေတိ. ဥဘယမ္ပိ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ပါဠိယံ ‘‘န စ အနုမောဒနဿ ကာလမတိနာမေတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ.

ការបង្អោនទៅខាងមុខក្នុងកាលដែលមិនទាន់ដល់ គឺការបង្អោនចូលទៅជិត ឈ្មោះថា អតិនាមេតិ (ញ៉ាំងកាលឲ្យកន្លងទៅ) ឬការបង្អោនទៅដោយញ៉ាំងកាលដែលដល់ហើយឲ្យកន្លងទៅ គឺការនាំចេញទៅ ឈ្មោះថា អតិនាមេតិ។ កាលបង្ហាញថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកសេចក្ដីទាំងពីរនោះរួមគ្នាតែមួយ ហើយត្រាស់ទុកក្នុងព្រះបាលីថា "មិនញ៉ាំងកាលនៃការអនុមោទនាឲ្យកន្លងទៅឡើយ" ទើបពោលពាក្យថា "យោ ហិ" (ព្រោះថា បុគ្គលណា) ជាដើម។

ဝေဂဂမနေန ပဋိသံမုဉ္စိတွာ ဓာဝိတွာ ဂစ္ဆတိ. အစ္စုက္ကဋ္ဌန္တိ အတိဝိယ ဥဒ္ဓံ ကတွာ ကဍ္ဎိတပါရုတံ. တေနာဟ ‘‘ယော ဟိ ယာဝ ဟနုကဋ္ဌိတော…ပေ… ဟောတီ’’တိ. အစ္စောက္ကဋ္ဌန္တိ အတိဝိယ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ ကဍ္ဎိတပါရုတံ. တေနာဟ ‘‘ယာဝ ဂေါပ္ဖကာ ဩတာရေတွာ’’တိ. ဥဘတော ဥက္ခိပိတွာတိ ဒက္ခိဏတော ဝါမတောတိ ဥဘောသု ပဿေသု ဥတ္တရာသင်္ဂံ ဥက္ခိပိတွာ. ထနန္တိ ဒက္ခိဏထနံ.

កាលប្រមូល (ស្បង់ចីវរ) ចូលគ្នាដោយដំណើរលឿន ហើយរត់ទៅ។ ពាក្យថា អច្ចុក្កដ្ឋំ (ខ្ពស់ពេក) គឺការទាញដណ្ដប់ឡើងលើខ្ពស់ពេក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "បុគ្គលណា ទាញឡើងទៅដល់ឆ្អឹងចង្កា...បេ... ជាអ្នកមាន"។ ពាក្យថា អច្ចោក្កដ្ឋំ (ទាបពេក) គឺការទាញដណ្ដប់ចុះក្រោមទាបពេក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "សម្រក់ចុះទៅរហូតដល់ភ្នែកគោ"។ ពាក្យថា ឧភតោ ឧក្ខិបិត្វា (លើកឡើងទាំងសងខាង) គឺការលើកសង្ឃាដីឡើងទាំងសងខាង គឺទាំងខាងស្ដាំ និងខាងឆ្វេង។ ពាក្យថា ថនំ (ដោះ) គឺដោះខាងស្ដាំ។

ဝိဿဋ္ဌောတိ ဝိမုတ္တော. တေနာဟ ‘‘ဝိဿဋ္ဌတ္တာယေဝ စေသ ဝိညေယျော’’တိ. ယသ္မာ အမုတ္တဝါဒိနော ဝစနံ အဝိဿဋ္ဌတာယ န သိနိယှတိ, န ဧဝံ မုတ္တဝါဒိနောတိ အာဟ ‘‘သိနိဒ္ဓေါ’’တိ. ဝိညေယျောတိ သုပရိဗျတ္တတာယ အက္ခရတော စ ဗျဉ္ဇနတော စ ဝိညာတုံ သက္ကုဏေယျော. တေနာဟ ‘‘ပါကဋော’’တိ. ဝိညာပနိယောတိ ဝိဇာနိတဗ္ဗော. ဗျဉ္ဇနဝသေနေဝ စေတ္ထ ဝိညေယျတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ဃောသဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. မဓုရောတိ ပိယော ပေမနီယော အပလိဗုဒ္ဓေါ. သဝနမရဟတိ, သဝနဿ သောတဿ ဟိတောတိ ဝါ သဝနီယော. သမ္ပိဏ္ဍိတောတိ သဟိတော. ဘဂဝတော ဟိ သဒ္ဒေါ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနကတာသဉ္စိတတ္တာ သဟိတာကာရေနေဝ အာပါထမာဂစ္ဆတိ, န အယောသလာကာယ ပဟဋကံသထာလံ ဝိယ ဝိပ္ပကိဏ္ဏော. တေနာဟ ‘‘အဝိသာရီ’’တိ. ဂမ္ဘီရောတိ ယထာ ဂမ္ဘီရဝတ္ထုပရိစ္ဆိန္ဒနေန ဉာဏဿ ဂမ္ဘီရသမညာ, ဧဝံ ဂမ္ဘီရဋ္ဌာနသမ္ဘဝတော သဒ္ဒဿ ဂမ္ဘီရသမညာတိ အာဟ ‘‘ဂမ္ဘီရောတိ ဂမ္ဘီရသမုဋ္ဌိတော’’တိ[Pg.180]. နိန္နာဒဝါတိ သဝိသေသံ နိန္နာဒဝါ. သွာယံ ဝိသေသော ဂမ္ဘီရဘာဝသိဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘ဂမ္ဘီရတ္တာယေဝ စေသ နိန္နာဒီ’’တိ. ဧဝမေတ္ထ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ စတုရင်္ဂနိပ္ဖာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အကာရဏာ မာ နဿီတိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဝိယ သရဿ ပရိသပရိယန္တတာ ဝုတ္တာ, ဓမ္မတာဝသေနေဝ ပန သာ ဝေဒိတဗ္ဗာ တဿ မူလကာရဏဿ တထာ အဝဋ္ဌိတတ္တာ.

ពាក្យថា វិស្សដ្ឋោ (លះបង់ហើយ/ច្បាស់លាស់) គឺរួចផុតស្រឡះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ព្រោះភាពជាសម្លេងច្បាស់លាស់នោះឯង សម្លេងនោះទើបគួរដឹង"។ ព្រោះថា សម្ដីរបស់បុគ្គលដែលមិននិយាយរួចមាត់ រមែងមិនរអិលស្រួល ព្រោះភាពមិនច្បាស់លាស់ ចំណែកឯសម្ដីរបស់បុគ្គលដែលនិយាយរួចមាត់ មិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "រអិលស្រួល/ពីរោះ"។ ពាក្យថា វិញ្ញេយ្យោ (គួរដឹងបាន) គឺអាចដឹងបានដោយអក្ខរៈ និងព្យញ្ជនៈ ព្រោះភាពច្បាស់លាស់ល្អ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ប្រាកដច្បាស់"។ ពាក្យថា វិញ្ញាបនីយោ គឺគួរឲ្យដឹងបាន។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាសម្លេងគួរដឹងបាន គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះសំដៅយកសម្លេងប្រកាស។ ពាក្យថា មធុរោ (ផ្អែមល្ហែម) គឺគួរជាទីស្រឡាញ់ គួរជាទីពេញចិត្ត មិនទាក់ទើរ។ សម្លេងណាគួរដល់ការស្ដាប់ ឬជាប្រយោជន៍ដល់ការស្ដាប់ គឺត្រចៀក សម្លេងនោះឈ្មោះថា សវនីយោ (គួរស្ដាប់)។ ពាក្យថា សម្បិណ្ឌិតោ គឺរួមចូលគ្នា។ ព្រោះថា ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ រមែងមកកាន់គន្លងត្រចៀកដោយអាការៈរួមចូលគ្នា ព្រោះការប្រមូលផ្ដុំគ្នានៃកន្លែងបង្កើតសម្លេង មិនមែនខ្ចាត់ខ្ចាយដូចជាថាសលង្ហិនដែលត្រូវវាយដោយដំបងដែកឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មិនខ្ចាត់ខ្ចាយ"។ ពាក្យថា គម្ភីរោ (ជ្រាលជ្រៅ) គឺការហៅថាប្រាជ្ញាជ្រាលជ្រៅ រមែងមានព្រោះការកំណត់វត្ថុដ៏ជ្រាលជ្រៅយ៉ាងណា ការហៅថាសម្លេងជ្រាលជ្រៅ ក៏រមែងមានព្រោះការកើតឡើងពីទីដ៏ជ្រាលជ្រៅយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ពាក្យថា គម្ភីរោ គឺកើតឡើងពីទីដ៏ជ្រាលជ្រៅ"។ ពាក្យថា និន្នាទវា (មានសម្លេងលាន់ឮ) គឺមានសម្លេងលាន់ឮជាពិសេស។ សេចក្ដីពិសេសនោះ សម្រេចបានដោយភាពជ្រាលជ្រៅ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ព្រោះភាពជ្រាលជ្រៅនោះឯង សម្លេងនោះទើបលាន់ឮ"។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា អង្គទាំង ៤ នេះ ជាគ្រឿងសម្រេចនូវអង្គ ៤ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "កុំវិនាសដោយមិនមានហេតុឡើយ" គឺលោកពោលដល់ការដែលសម្លេងឮទៅដល់ទីបំផុតនៃបរិស័ទ ដូចជាដោយពុទ្ធានុភាព ប៉ុន្តែការឮទៅដល់នោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃធម្មតាប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុដើមរបស់សម្លេងនោះ ស្ថិតនៅយ៉ាងនោះឯង។

ပစ္စောသက္ကိတွာတိ ပဋိနိဝတ္တိတွာ. သမုဿိတကဉ္စနပဗ္ဗတံ ဝိယ ဥပရိ ဣန္ဒနီလရတနဝိတတသိခံ ဝိဇ္ဇုလ္လတာဘူသိတံ. မဟာပထဝီအာဒယော သတ္ထုဂုဏပဋိဘာဂတာယ နိဒဿနံ, ကေဝလံ မဟန္တတာမတ္တံ ဥပါဒါယ နိဒဿိတာ.

ពាក្យថា បច្ចោសក្កិត្វា (ថយក្រោយ) គឺត្រឡប់ថយក្រោយវិញ។ ដូចជាភ្នំមាសដ៏ខ្ពស់ត្រដែត ដែលមានកំពូលប្រដាប់ដោយកែវឥន្ទនីលលាតសន្ធឹងខាងលើ និងលម្អដោយខ្សែផ្លេកបន្ទោរ។ ផែនដីធំជាដើម ជាគ្រឿងប្រៀបធៀបនឹងព្រះគុណរបស់ព្រះសាស្តា លោកនាំមកបង្ហាញត្រឹមតែភាពធំធេងប៉ុណ្ណោះ។

၃၉၀. အပ္ပဋိသံဝိဒိတောတိ အနာရောစိတော. အာဂမနဝသေန စေတ္ထ ပဋိသံဝေဒိတန္တိ အာဟ ‘‘အဝိညာတအာဂမနော’’တိ. ဥဂ္ဂတဘာဝန္တိ ကုလဘောဂဝိဇ္ဇာဒီဟိ ဥဠာရဘာဝံ. အနုဒ္ဒယသမ္ပန္နာတိ ကာရုဏိကာ.

៣៩០. ពាក្យថា អប្បដិសំវិទិតោ (មិនបានប្រាប់ឲ្យដឹងមុន) គឺមិនបានប្រាប់ឲ្យដឹង។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា បដិសំវិទិតៈ សំដៅដល់ការដឹងដោយអំណាចនៃការមកដល់ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មានការមកដល់ដែលគេមិនដឹង"។ ពាក្យថា ឧគ្គតភាវំ (ភាពខ្ពង់ខ្ពស់) គឺភាពខ្ពង់ខ្ពស់ដោយត្រកូល ភោគសម្បត្តិ និងវិជ្ជាជាដើម។ ពាក្យថា អនុទ្ទយសម្បន្នា (អ្នកប្រកបដោយសេចក្ដីអនុគ្រោះ) គឺអ្នកមានសេចក្ដីករុណា។

၃၉၁. သဟသာဝ ဩကာသကရဏေန ဥစ္စကုလီနတာ ဒီပိတာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝေဂေန ဥဋ္ဌာယ ဒွိဓာ ဘိဇ္ဇိတွာ’’တိအာဒိ.

៣៩១. ភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពស់ រមែងប្រាកដច្បាស់ដោយការធ្វើឱកាសភ្លាមៗនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ក្រោកឡើងដោយលឿន ហើយញែកចេញជាពីរចំណែក" ជាដើម។

နာရိသမာနနာမန္တိ ဣတ္ထိအတ္ထဇောတကနာမံ. တေနာဟ ‘‘ဣတ္ထိလိင်္ဂ’’န္တိ. အဝှာတဗ္ဗာတိ ကထေတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា នារីសមាននាមំ (មានឈ្មោះស្មើដោយស្ត្រី) គឺឈ្មោះដែលញ៉ាំងសេចក្ដីជាស្ត្រីឲ្យភ្លឺច្បាស់។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ឥត្ថីលិង្គ" (ភេទស្រី)។ ពាក្យថា អវ្ហាតព្វា (គួរហៅ) គឺគួរនិយាយ ឬគួរហៅរក។

၃၉၄. ဧကနီဟာရေနေဝ အဋ္ဌ ပဉှေ ဗျာကရောန္တော. ‘‘ပုဗ္ဗေနိဝါသံ…ပေ… ပဝုစ္စတီ’’တိ ဣမိနာ ပုဗ္ဗေနိဝါသဿ ဝိဒိတကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘တဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသော ပါကဋော’’တိ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ ကထိတံ တဿ ပရိဘဏ္ဍဉာဏဘာဝတော ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ. ‘‘ဇာတိက္ခယံ ပတ္တော, အဘိညာ ဝေါသိတော’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ မုနီတိ အသေက္ခမုနိ ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တဉာဏမောနေယျေန သမန္နာဂတော’’တိ.

៣៩៤. កាលដោះស្រាយបញ្ហាទាំង ៨ ដោយវិធីតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ដោយពាក្យថា "បុព្វេនិវាសំ...បេ... ហៅថា" នេះ ហេតុនៃការដឹងនូវបុព្វេនិវាសៈ លោកពោលទុកហើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "បុព្វេនិវាសៈរបស់លោកប្រាកដច្បាស់ហើយ"។ ទិព្វចក្ខុញាណ លោកពោលទុកហើយ ព្រោះភាពជាញាណបរិវារនៃយថាកម្មូបគញាណនោះ។ និងព្រោះពាក្យដែលពោលថា "ដល់នូវការអស់ទៅនៃជាតិ សម្រេចដោយអភិញ្ញា" ដូច្នេះ ពាក្យថា មុនី ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអសេក្ខមុនី ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ប្រកបដោយមោនេយ្យធម៌គឺអរហត្តញាណ"។

ကိလေသရာဂေဟိ ကိလေသဝိဝဏ္ဏတာဟိ. ဇာတိက္ခယပ္ပတ္တတ္တာ ‘‘အထော ဇာတိက္ခယံ ပတ္တော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. အဘိဇာနိတွာတိ အဘိဝိသိဋ္ဌတာယ အဂ္ဂမဂ္ဂပညာယ ဉတွာ. ဣဒါနိ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ အာဂတနယေန ပရိညာပဟာနဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယာသမာပတ္တီနံ ပါရဂမနေန ပါရဂူတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပါရဂူတိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဘိညေယျဓမ္မာနံ ဇာနနဝသေန အဘိညာပါရဂူ. တာဒိသောတိ ယာဒိသော ‘‘ပါရဂူ သဗ္ဗဓမ္မာန’’န္တိ ပဒဒွယေန [Pg.181] ဝုတ္တော, တာဒိသော. ဆဟိ အာကာရေဟီတိ ပဇာနနာဒီဟိ ယထာဝုတ္တေဟိ ဆဟိ အာကာရေဟိ.

ដោយកិលេសរាគៈទាំងឡាយ គឺដោយភាពមិនស្អាតនៃកិលេសទាំងឡាយ។ ព្រោះភាពជាអ្នកដល់នូវការអស់ទៅនៃជាតិ ព្រោះពាក្យដែលពោលថា "មួយវិញទៀត ដល់នូវការអស់ទៅនៃជាតិ"។ ពាក្យថា អភិជានិត្វា (ដឹងច្បាស់ហើយ) គឺដឹងដោយបញ្ញានៃអគ្គមគ្គដ៏វិសេសវិសាល។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា សេចក្ដីថា ដល់ត្រើយ គឺការដល់ត្រើយនៃបរិញ្ញា បហានៈ ភាវនា សច្ឆិករិយៈ និងសមាបត្តិ តាមន័យដែលមកក្នុងបដិសម្ភិទា ជាអត្ថក្នុងទីនេះ ទើបពោលពាក្យថា "មួយវិញទៀត ពាក្យថា ដល់ត្រើយ" ជាដើម។ ជាអ្នកដល់ត្រើយនៃអភិញ្ញា ដោយអំណាចនៃការដឹងនូវធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់។ ពាក្យថា តាទិសោ (ប្រហែលនោះ) គឺបុគ្គលប្រហែលណាដែលលោកពោលទុកដោយបទទាំងពីរថា "អ្នកដល់ត្រើយនៃធម៌ទាំងពួង" បុគ្គលប្រហែលនោះឯង។ ពាក្យថា ដោយអាការៈទាំង ៦ គឺដោយអាការៈទាំង ៦ មានការដឹងច្បាស់ជាដើម តាមដែលពោលហើយ។

ကာမဉ္စေတ္ထ ဒွေ ဧဝ ပုစ္ဆာဂါထာ ဒွေ စ ဝိဿဇ္ဇနာဂါထာ, ပုစ္ဆာပဋိပါဋိယာ ပန အသင်္ကရတော စ ဝိဿဇ္ဇနံ ပဝတ္တတိ, တံ နိဒ္ဓါရေတုံ ကိံ ပနာတိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝေဒေဟိ ဂတတ္တာတိ ဝေဒေဟိ မဂ္ဂဉာဏေဟိ ပါရင်္ဂတတ္တာ. ပုဗ္ဗေနိဝါသန္တိအာဒီဟိ ဝိဇ္ဇာနံ အတ္ထိတာယ ဗောဓိတတ္တာ. ပါပဓမ္မာနန္တိ ဆတ္တိံသပါပဓမ္မာနံ သောတ္ထာနံ မဂ္ဂံ ပါပနေန နိဿေသတော သောဓိတတ္တာ.

ក៏ក្នុងទីនេះ មានគាថាសួរតែ ២ ប៉ុណ្ណោះ និងគាថាឆ្លើយ ២ ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែការឆ្លើយរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនច្របូកច្របល់តាមលំដាប់នៃសំណួរ ដើម្បីកំណត់សេចក្ដីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា "ចុះអ្វីសោត" ជាដើម។ ពាក្យថា វេទេហិ គតត្តា (ព្រោះទៅដោយវេទទាំងឡាយ) គឺព្រោះការដល់ត្រើយដោយវេទទាំងឡាយ គឺមគ្គញាណ។ ព្រោះភាពជាអ្នកត្រាស់ដឹង ដោយការមានវិជ្ជាទាំងឡាយ មានបុព្វេនិវាសញ្ញាណជាដើម។ ពាក្យថា បាបធម្មានំ (នៃធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយ) គឺព្រោះការជម្រះធម៌ដ៏លាមក ៣៦ យ៉ាង មិនឲ្យមានសេសសល់ ដោយការញ៉ាំងសត្វឲ្យដល់នូវផ្លូវដ៏មានសួស្ដី។

၃၉၅. ဓမ္မော နာမ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ကုသလဓမ္မေသု ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တိယာ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန. တဿ အနုရူပဓမ္မဘာဝတော အနုဓမ္မော နာမ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဖလဓမ္မာ. ယော သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ယထာနုသိဋ္ဌံ န ပဋိပဇ္ဇတိ, သော တထာဂတံ ဓမ္မာဓိကရဏံ ဝိဟေဌေတိ နာမ. ယော ပန ပဋိပဇ္ဇန္တော စ ဒန္ဓာဘိညတာယ ကမ္မဋ္ဌာနသောဓနတ္ထံ အန္တရန္တရာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ အနေကဝါရံ ကထာပေတိ, သော ဧတ္တာဝတာ ဓမ္မာဓိကရဏံ တထာဂတံ ဝိဟေဌေတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. န ဟိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာယ ပရိဿမော အတ္ထိ, အယဉ္စ အတ္ထော မဟာသုဒဿနသုတ္တာဒီဟိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၁ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော, တသ္မာ – ‘‘သစ္စဓမ္မဿ အနုဓမ္မ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝုတ္တမေဝ ဗျတိရေကမုခေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘န စ မံ ဓမ္မာဓိကရဏံ ဝိဟေသေသီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ ပရကာလေ စေတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာနမ္ပိ သင်္ဂယှတိ, တံ ပန ဣမသ္မိံ ဂဟိတမေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒေသနာယ အရဟတ္တေနေဝ ကူဋံ ဂဟိတ’’န္တိ.

៣៩៥. ឈ្មោះថា ធម៌ បានដល់ អរហត្តមគ្គ ដោយការសំដែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ ព្រោះដល់នូវបារមីដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ឈ្មោះថា អនុធម៌ (ធម៌សមគួរ) បានដល់ មគ្គ និងផលថ្នាក់ទាប ព្រោះជាធម៌សមគួរដល់អរហត្តមគ្គនោះ។ បុគ្គលណា ស្តាប់ធម៌ក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តាហើយ មិនប្រតិបត្តិស្របតាមការប្រដៅ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ញ៉ាំងព្រះតថាគតឲ្យលំបាកដោយសារធម៌។ ចំណែកបុគ្គលណា កាលប្រតិបត្តិ ព្រោះជាអ្នកដឹងយឺត (ទន្ធាភិញ្ញា) ដើម្បីជម្រះកម្មដ្ឋាន តែងចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគម្តងម្កាល ហើយទូលសួរឲ្យទ្រង់សំដែងជាច្រើនដង បុគ្គលនោះ មិនគួរពោលថា ញ៉ាំងព្រះតថាគតឲ្យលំបាកដោយសារធម៌ឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមានសេចក្តីនឿយហត់ក្នុងការសំដែងធម៌ឡើយ សេចក្តីនេះ គប្បីបំភ្លឺដោយមហាសុទស្សនសូត្រជាដើម (ទី. និ. ២.២៤១ ជាដើម) ហេតុនោះ កាលដែលគួរពោលថា "សច្ចធម៌ និងអនុធម៌" តែដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលហើយនោះ ដោយវិធីបដិសេធ (ព្យតិរេកមុខ) ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា "អ្នកមិនបានញ៉ាំងតថាគតឲ្យលំបាកដោយសារធម៌ឡើយ" ដូច្នេះ គប្បីជ្រាប។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា បរិនិព្វាយី គឺការបរិនិព្វានក្នុងកាលខាងក្រោយ ក៏ត្រូវសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះដែរ ប៉ុន្តែការបរិនិព្វាននោះ ត្រូវបានកាន់យកហើយក្នុងទីនេះឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយការសំដែងធម៌ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកកំពូលដោយអរហត្តផលតែម្តង"។

ဗြဟ္မာယုသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការបំភ្លឺសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថាព្រហ្មាយុសូត្រ ចប់ហើយ។

၂. သေလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. សេលសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយសេលសូត្រ)

၃၉၆. ကေဏိယောတိ တဿ နာမံ, ပုဗ္ဗေ ကေဏိယာ ဇီဝိကာကပ္ပနတောတိ ဝဒန္တိ. ဇဋိလောတိ ဇဋာဓရော. ဗြာဟ္မဏဇာတိကတ္တာ ကောဋိသာရတာယ စ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလော. ပယောဇေတွာ နိဿယော ဟုတွာ ဝသတိ, ရတ္တိံ ကာမသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတီတိ ဝါ ယောဇနာ. သုသင်္ခတန္တိ သပ္ပိမဓုသက္ကရာဒီဟိ စေဝ မရိစသိင်္ဂီဝေရာဒီဟိ စ သုဋ္ဌု အဘိသင်္ခတံ.

៣៩៦. ពាក្យថា កេណិយោ គឺជាឈ្មោះរបស់គាត់ តែពួកអាចារ្យពោលថា ព្រោះគាត់ចិញ្ចឹមជីវិតដោយទូក (កេណិ) ក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា ជដិលោ គឺអ្នកទ្រទ្រង់ផ្នួងសក់。 ឈ្មោះថា ព្រាហ្មណមហាសាល ព្រោះជាជាតិព្រាហ្មណ៍ និងព្រោះមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភរាប់កោដិ។ ពាក្យថា បយោជេត្វា គឺចាត់ចែងហើយ អាស្រ័យនៅ ឬមានសេចក្តីអធិប្បាយថា ទទួលរងនូវកាមសម្បត្តិក្នុងពេលរាត្រី។ ពាក្យថា សុសង្ខតំ គឺដែលគេปรุงទុកយ៉ាងល្អ ដោយទឹកដោះថ្លា ទឹកឃ្មុំ ស្ករសជាដើមផង ដោយម្ទេស និងខ្ញីជាដើមផង។

ပဋိက္ခေပပသန္နတာယာတိ [Pg.182] အဟောဝတာယံ အပ္ပိစ္ဆော, ယော နိမန္တိယမာနောပိ န သာဒိယတီတိ ဥပနိမန္တိယမာနဿ ပဋိက္ခေပေ တိတ္ထိယာနံ ပသန္နဘာဝတောတိ. တံ ကထံ? ဝိရုဒ္ဓမေတန္တိ ‘‘အကာရဏမေတ’’န္တိ ပဋိက္ခိပတိ.

ពាក្យថា បដិក្ខេបបសន្នតាយ គឺដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាចំពោះការបដិសេធថា "ឱហ្ន៎! លោកនេះមានប្រាថ្នាតិចណាស់ សូម្បីគេនិមន្ត ក៏មិនត្រេកអរឡើយ" គឺដោយសេចក្តីជ្រះថ្លារបស់ពួកអយថ៌ (អន្យតិរ្ថិយ) ក្នុងការបដិសេធរបស់បុគ្គលដែលគេនិមន្ត។ សេចក្តីនោះ តើដូចម្តេច? គឺបដិសេធថា "ការនេះមិនសមគួរឡើយ" គឺ "ការនេះមិនមានហេតុផលឡើយ"។

၃၉၈. ကပ္ပသဟဿေဟိပိ…ပေ… အဟောသီတိ ဣဒံ နာနုဿဝသိဒ္ဓံ အနုမာနဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယာဟ. ပဒေတိ ဥတ္တရပဒလောပေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ပဒပ္ပမာဏေ’’တိ. ပဇ္ဇတိ နိက္ခိပတိ ဧတ္ထာတိ ဝါ ပဒံ ပကတိယာ ပါဒနိက္ခိပဋ္ဌာနံ, တသ္မိံ ပဒေ. ကီဠာပသုတတာဒိနာ ပမာဒံ အာပဇ္ဇတိ. ဗောဓိသတ္တစာရိကန္တိ ဒုက္ကရစရိယံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

៣៩៨. ពាក្យថា កប្បសហស្សេហិបិ...បេ... អហោសិ នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកការកាន់យកដោយការអនុមាន ដែលមិនមែនសម្រេចដោយការឮតៗគ្នាមកឡើយ។ ពាក្យថា បទេ នេះ ជាការសំដែងដោយលុបបទខាងចុង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "បទប្បមាណេ" (ក្នុងប្រមាណនៃជំហាន)។ ម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយរមែងឈានទៅ គឺដាក់ចុះនូវជើងក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា បទៈ ដោយប្រក្រតី គឺកន្លែងដាក់ចុះនូវជើង ក្នុងបទនោះ។ រមែងដល់នូវសេចក្តីប្រមាទ ដោយការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការលេងជាដើម។ ពាក្យថា ពោធិសត្តចារិកំ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកទុក្ករកិរិយា។

၃၉၉. ပရိပုဏ္ဏတာယာတိ အနူနတာယ. အဟီနင်္ဂတာယာတိ အဝေကလ္လဘာဝတော. ရောစတီတိ ရုစိ, ဒေဟပ္ပဘာ, သောဘဏာ ရုစိ ဧတဿာတိ သုရုစိ. အာရောဟသမ္ပတ္တိ ကာယဿ ပမာဏယုတ္တဥစ္စတာ. ပရိဏာဟသမ္ပတ္တိ ကိသထူလဘာဝဝဇ္ဇိတပရိဏာဟတာ. သဏ္ဌာနသမ္ပတ္တိ အဝယဝါနံ သုသဏ္ဌိတတာ. စာရုဒဿနောတိ ပိယဒဿနော တေနာဟ ‘‘သုစိရမ္ပီ’’တိအာဒိ. သုဝဏ္ဏသဒိသဝဏ္ဏောတိ ဇာတိဟိင်္ဂုလကေန မဒ္ဒိတွာ သိလာနိဃံသေနေဝ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဌပိတဃနသုဝဏ္ဏရူပဝဏ္ဏော. မဟာပုရိသဘာဝံ ဗျဉ္ဇေန္တိ ပကာသေန္တီတိ ဗျဉ္ဇနာနိ, မဟာပုရိသလက္ခဏာနီတိ အာဟ ‘‘ပဌမံ ဝုတ္တဗျဉ္ဇနာနေဝါ’’တိ.

៣៩៩. ពាក្យថា បរិបុណ្ណតាយ គឺដោយភាពមិនខ្វះខាត។ ពាក្យថា អហីនង្គតាយ គឺដោយភាពមិនមានអវយវៈពិការ។ ពាក្យថា រុចិ គឺពន្លឺនៃរាងកាយ រមែងរុងរឿង (រោចតិ) សេចក្តីរុងរឿងដ៏ល្អមានដល់ព្រះអង្គ ហេតុនោះ ព្រះអង្គឈ្មោះថា សុរុចិ (មានរស្មីល្អ)។ អាហោហសម្បត្តិ គឺកម្ពស់សមរម្យតាមប្រមាណនៃរាងកាយ។ បរិណាហសម្បត្តិ គឺទំហំរាងកាយដែលវៀរចាកភាពស្គមពេក ឬធាត់ពេក។ សណ្ឋានសម្បត្តិ គឺភាពមានអវយវៈតូចធំសណ្ឋានល្អ។ ពាក្យថា ចារុទស្សនោ គឺគួរជាទីពិតពិលរមិលមើល ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "សូម្បីជាយូរអង្វែង" ជាដើម។ ពាក្យថា សុវណ្ណសទិសវណ្ណោ គឺមានពណ៌សម្បុរដូចជាពណ៌នៃរូបមាសទឹកដប់ ដែលគេដុសខាត់ដោយថ្ម ហើយលាបដោយជាតិហិង្គុលក្រហមឆ្អៅ។ ពួកធម៌ដែលញ៉ាំងភាពជាមហាបុរសឲ្យប្រាកដ គឺឲ្យភ្លឺច្បាស់ ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ គឺមហាបុរិសលក្ខណៈទាំងឡាយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយដែលពោលហើយក្នុងខាងដើមនោះឯង"។

ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တန္တိ ‘‘သုရုစီ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ, ‘‘အာဒိစ္စောဝ ဝိရောစသီ’’တိ ပုန ဝုတ္တံ. ‘‘စာရုဒဿနော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောသီ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ, ‘‘ကလျာဏဒဿနော ဘိက္ခု ကဉ္စနာဘတ္တစော’’တိ ပုန ဝုတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဥတ္တရဂါထာယပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. သာတိသယံ ဥတ္တမဝဏ္ဏေ ဝဏ္ဏေတွာ ဥတ္တမဝဏ္ဏိနောတိ ပဒေန သန္တံ ပကာသေတီတိ အာဟ ‘‘ဥတ္တမဝဏ္ဏသမ္ပန္နဿာ’’တိ. ဥတ္တမသာရထီတိ သေဋ္ဌပုရိသသာရထိ. တတ္ထ တတ္ထ ဇမ္ဗုဝနသဏ္ဍမဏ္ဍိတတာယ ဇမ္ဗုဒီပေါ ‘‘ဇမ္ဗုသဏ္ဍော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣဿရိယန္တိ စက္ကဝတ္တိဿရိယံ.

ពាក្យថា ពោលហើយក្នុងខាងដើម គឺពាក្យថា "សុរុចិ" ពោលហើយក្នុងខាងដើម រួចពោលម្តងទៀតថា "អាទិច្ចោវ វិរោចសិ" (រុងរឿងដូចព្រះអាទិត្យ)។ ពាក្យថា "ចារុទស្សនោ សុវណ្ណវណ្ណោសិ" ពោលហើយក្នុងខាងដើម រួចពោលម្តងទៀតថា "កល្យាណទស្សនោ ភិក្ខុ កញ្ចនាភត្តចោ" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា "សូម្បីក្នុងគាថាខាងចុង ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា"។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ សំដែងពណ៌សម្បុរដ៏ឧត្តមដោយក្រៃលែង ហើយបង្ហាញនូវព្រះអង្គដែលមានពណ៌សម្បុរនោះ ដោយបទថា ឧត្តមវណ្ណិនោ ហេតុនោះ ទើបពោលថា "របស់ព្រះអង្គអ្នកបរិបូណ៌ដោយពណ៌សម្បុរដ៏ឧត្តម"។ ពាក្យថា ឧត្តមសារថី គឺសារថីនៃបុរសដ៏ប្រសើរ។ ជម្ពូទ្វីប ឈ្មោះថា "ជម្ពូសណ្ឌៈ" ព្រោះតាក់តែងដោយដងព្រៃព្រីងក្នុងទីនោះៗ។ ពាក្យថា ឥស្សរិយំ គឺឥស្សរិយយសរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ។

ဇာတိခတ္တိယာတိ ဇာတိမန္တော ခတ္တိယာ. ရာဇာဘိရာဇာတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ ပူဇတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ရာဇူနံ ပူဇနီယော’’တိ.

ពាក្យថា ជាតិខត្តិយា គឺក្សត្រទាំងឡាយដែលមានជាតិដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ពាក្យថា រាជាភិរាជា ក្នុងពាក្យនោះ សព្ទថា អភិ មានអត្ថថា បូជា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ជាទីគោរពបូជានៃស្តេចទាំងឡាយ"។

အပ္ပမာဏာတိ အပရိမာဏာ လောကဓာတုယော. ‘‘ယာဝတာ ပန အာကင်္ခေယျာ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၁) ဟိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မရာဇာ အနုတ္တရောတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တအနုတ္တရဘာဝံ ‘‘ယာဝတာ [Pg.183] ဟီ’’တိအာဒိနာ ပါကဋတရံ ကတွာ ဓမ္မရာဇဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘သွာဟ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မေနာတိ ပဋိဝေဓဓမ္မေန. တေနာဟ ‘‘အနုတ္တရေနေဝါ’’တိ. အနုတ္တရေနာတိ ဝိသိဋ္ဌေန ဥတ္တမေန. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ဓမ္မေနာတိ ပဋိပတ္တိဓမ္မေနာတိပိ သင်္ဂယှတိ. ပရိယတ္တိဓမ္မေနာတိ ဒေသနာဓမ္မေန အာဏာစက္ကံ ပဝတ္တေမီတိ ယောဇနာ. ဒေသနာဉာဏပဋိဝေဓဉာဏဝိဘာဂံ ဓမ္မစက္ကမေဝ ဝါ. အပ္ပဋိဝတ္တိယန္တိ ပဋိဝတ္တိတုံ အသက္ကုဏေယျံ.

ពាក្យថា អប្បមាណា គឺលោកធាតុទាំងឡាយដែលមិនអាចរាប់បាន។ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា "មួយសោត ព្រះអង្គប្រាថ្នាត្រឹមណា..." (អង្គ. និ. ៣.៨១)។ ពាក្យថា ធម្មរាជា អនុត្តរោ ក្នុងពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ធ្វើនូវភាពមិនមានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាងដែលពោលហើយនោះ ឲ្យច្បាស់លាស់ឡើង ដោយពាក្យជាដើមថា "យាវតា ហិ" ដើម្បីញ៉ាំងភាពជាធម្មរាជឲ្យភ្លឺច្បាស់ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "ស្វាហំ"។ ពាក្យថា ធម្មេន គឺដោយបដិវេធធម៌។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "អនុត្តរេនេវ" (ដោយធម៌ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់នោះឯង)។ ពាក្យថា អនុត្តរេន គឺដោយធម៌ដ៏វិសេស ដ៏ឧត្តម។ ក្នុងចំណែកនេះ ពាក្យថា ធម្មេន សូម្បីបដិបត្តិធម៌ ក៏ត្រូវសង្គ្រោះចូលដែរ។ មានការប្រកបសេចក្តីថា តថាគតរមែងញ៉ាំងអាណាចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយបរិយត្តិធម៌ គឺទេសនាធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត បានដល់ ធម្មចក្រដែលចែកចេញជាទេសនាញ្ញាណ និងបដិវេធញ្ញាណ។ ពាក្យថា អប្បដិវត្តិយំ គឺដែលបុគ្គលដទៃមិនអាចឲ្យប្រព្រឹត្តត្រឡប់វិញបាន។

တထာဂတေန ဇာတောတိ တထာဂတေန ဟေတုနာ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတော. ဟေတုအတ္ထေ ကရဏဝစနံ. အနုဇာတောတိ စ ဝုတ္တေ အနု-သဒ္ဒဿ ဝသေန တထာဂတန္တိ စ ဥပယောဂဝစနမေဝ ဟောတိ, သော စ အနု-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထဇောတကောတိ အာဟ ‘‘တထာဂတံ ဟေတုံ အနုဇာတော’’တိ. အဝညာတဗ္ဗဘာဝေန ဇာတောတိ အဝဇာတော ဒုပ္ပဋိပန္နတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဒုဿီလော’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ကောကာလိကံ အာရဗ္ဘ ‘‘ပုရိသန္တကလိ အဝဇာတော’’တိ. ပုတ္တော နာမ န ဟောတိ တဿ ဩဝါဒါနုသာသနိယံ အဋ္ဌိတတ္တာ. ဧဝမာဟာတိ ‘‘အနုဇာတော တထာဂတ’’န္တိ ဧဝမာဟ.

ពាក្យថា តថាកតេន ជាតោ គឺកើតហើយក្នុងអរិយជាតិ ព្រោះមានព្រះតថាគតជាហេតុ។ ករណវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថថា ហេតុ។ កាលបើពោលថា អនុជាតោ ដូច្នេះ ដោយអំណាចនៃ អនុ-សព្ទ បទថា តថាកតំ ក៏ជាឧបយោគវិភត្តិដែរ ហើយ អនុ-សព្ទ នោះ ក៏ជាគ្រឿងញ៉ាំងអត្ថថា ហេតុ ឲ្យភ្លឺច្បាស់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "កើតតាមក្រោយ ព្រោះមានព្រះតថាគតជាហេតុ"។ បុគ្គលដែលកើតមកដោយសភាពគួរមើលងាយ ឈ្មោះថា អវជាត (កូនអប្បលក្ខណ៍) ព្រោះជាអ្នកប្រតិបត្តិខុស។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ជាអ្នកទ្រុស្តសីល"។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកព្រះកោកាលិកៈថា "ម្នាលបុរសកម្អែល ឯងជាអវជាតបុត្រ" ដូច្នេះ។ ឈ្មោះថា កូន មិនមានឡើយ ព្រោះមិនស្ថិតនៅក្នុងឱវាទ និងការប្រដៅរបស់ព្រះអង្គ។ ពាក្យថា ពោលយ៉ាងនេះ គឺពោលយ៉ាងនេះថា "កើតតាមក្រោយព្រះតថាគត"។

ဝိဇ္ဇာတိ မဂ္ဂဝိဇ္ဇာ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဝိမုတ္တီတိ ဖလဝိမုတ္တိ. နနု စ မဂ္ဂေါ ဘာဝေတဗ္ဗေန ဂဟိတောတိ? သစ္စံ ဂဟိတော, သဗ္ဗေ စ ပန သတ္တ ဓမ္မာ အဘိညေယျာတိ ဝိဇ္ဇာယ အဘိညေယျဘာဝေါ ဝုတ္တော. ဣမိနာ ဝါ နယေန သဗ္ဗေသမ္ပိ အဘိညေယျဘာဝေါ ဝုတ္တော ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဖလေန ဝိနာ ဟေတုဘာဝဿေဝ အဘာဝတော ဟေတုဝစနေန ဖလသိဒ္ဓိ, နိရောဓဿ စ သမ္ပာပနေန မဂ္ဂဿ ဟေတုဘာဝေါ. ဒုက္ခဿ နိဗ္ဗတ္တနေန တဏှာယ သမုဒယဘာဝေါတိ ဣမမတ္ထံ သင်္ဂဟိတမေဝ အတ္ထတော အာပန္နတ္တာ. ယုတ္တဟေတုနာတိ ယုတ္တိယုတ္တေန ဟေတုနာ ဗုဒ္ဓဘာဝံ သာဓေတိ သစ္စဝိနိမုတ္တဿ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗဿ အဘာဝတော သစ္စသမ္ဗောဓနေနေဝ စ တဿ အနဝသေသတော ဗုဒ္ဓတ္တာ. အတ္ထဝစနဉ္စေတံ, ပယောဂဝစနာနိ ပန – ဗြာဟ္မဏ, အဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သဗ္ဗထာ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ သဗ္ဗတ္ထ အဝိပရီတမာစိက္ခတိ ယထာဟံ သဗ္ဗမဂ္ဂဒေသကောတိ. ကိံ ပန ဘဂဝါ သယမေဝ အတ္တနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ အာရောစေတီတိ? မဟာကရုဏာယ အညေသံ မဟာဝိသယတော. တတ္ထ ‘‘ဧကောမှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, သဗ္ဗာဘိဘူ သဗ္ဗဝိဒူဟမသ္မီ’’တိအာဒီနိ (မဟာဝ. ၁၁; မ. နိ. ၁.၂၈၅; ၂.၃၄၁; ကထာ. ၄၀၅) သုတ္တပဒါနိ ဣဒမေဝ စ သုတ္တပဒံ ဧတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ.

ពាក្យថា វិជ្ជា គឺមគ្គវិជ្ជា។ ពាក្យថា វិមុត្តិ ដោយការសំដែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ គឺផលវិមុត្តិ។ សួរថា ចុះមគ្គ ព្រះអង្គមិនបានកាន់យកដោយធម៌ដែលគួរចម្រើនទេឬ? ឆ្លើយថា ពិតណាស់ ទ្រង់កាន់យកហើយ ប៉ុន្តែធម៌ទាំងឡាយសូម្បីទាំងអស់ ក៏ជាធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលនូវភាពជាធម៌គួរដឹងច្បាស់ដោយវិជ្ជា។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ភាពជាធម៌គួរដឹងច្បាស់នៃធម៌ទាំងពួង លោកពោលហើយដោយន័យនេះឯង។ ព្រោះភាពជាហេតុ មិនមានឡើយបើវៀរចាកផល ការសម្រេចផល ទើបមានបានដោយការពោលអំពីហេតុ ហើយភាពជាហេតុនៃមគ្គ រមែងមានព្រោះការដល់នូវការរលត់ (និរោធ)។ ភាពជាសមុទ័យនៃតណ្ហា រមែងមានព្រោះការបង្កើតនូវទុក្ខ សេចក្តីនេះ ឈ្មោះថា ត្រូវសង្គ្រោះចូលហើយ ព្រោះសម្រេចដោយអត្ថ។ ព្រះអង្គរមែងសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធ ដោយហេតុដ៏សមគួរ ព្រោះធម៌ដែលគួរត្រាស់ដឹងក្រៅពីសច្ចៈ មិនមានឡើយ និងព្រោះព្រះអង្គជាព្រះពុទ្ធដោយការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈមិនមានសេសសល់។ នេះជាពាក្យពោលអត្ថ ចំណែកពាក្យប្រកប (បយោគវចនៈ) គឺ "ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតជាសម្មាសម្ពុទ្ធ មានការសំដែងធម៌មិនខុសឆ្គងដោយប្រការទាំងពួង ព្រោះភាពជាសម្មាសម្ពុទ្ធ ទើបប្រាប់នូវធម៌មិនខុសឆ្គងក្នុងធម៌ទាំងពួង ដូចជាតថាគតជាអ្នកសំដែងនូវមគ្គទាំងពួង" ដូច្នេះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រាប់នូវភាពជាសម្មាសម្ពុទ្ធរបស់ព្រះអង្គដោយខ្លួនឯង? ព្រោះមហាករុណា និងព្រោះភាពជាវិស័យដ៏ធំទូលាយរបស់សត្វដទៃ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ បទព្រះសូត្រទាំងឡាយជាដើមថា "តថាគតជាសម្មាសម្ពុទ្ធតែម្នាក់ឯង ជាអ្នកគ្របសង្កត់នូវធម៌ទាំងពួង ដឹងនូវធម៌ទាំងពួង" (មហាវ. ១១; ម. និ. ១.២៨៥; ២.៣៤១; កថា. ៤០៥) និងបទព្រះសូត្រនេះឯង ជាគ្រឿងសម្រេចនូវសេចក្តីនេះ។

သလ္လကန္တနောတိ [Pg.184] သလ္လာနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ. ရောဂဿာတိ ကိလေသရောဂဿ. တသ္မာတိ အပုနပဝတ္တိပါဒနေန တိကိစ္ဆနတော. ဗြဟ္မံ ဝါ သေဋ္ဌံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ပတ္တောတိ ဗြဟ္မဘူတော. ဧဝံ အာဂတာယာတိ ဣမိနာ –

ពាក្យថា សល្លកន្តនោ គឺព្រោះកាត់ផ្តាច់នូវសរទាំងឡាយ។ ពាក្យថា រោគស្ស គឺរោគគឺកិលេស។ ពាក្យថា តស្មា គឺព្រោះការព្យាបាលដោយការធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងវិញទៀត។ ព្រះអង្គដល់នូវសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណដ៏ប្រសើរ ឬដ៏ឧត្តម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ព្រហ្មភូតោ (អ្នកត្រឡប់ជាព្រហ្ម)។ ពាក្យថា ឯវំ អាគតាយ គឺដោយគាថានេះថា—

‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ, ဒုတိယာ အရတိ ဝုစ္စတိ;

တတိယာ ခုပ္ပိပါသာ တေ, စတုတ္ထီ တဏှာ ပဝုစ္စတိ.

"កាមទាំងឡាយ ជាសេនាទី ១ របស់កិលេសមារ សេចក្តីមិនត្រេកអរ ហៅថា សេនាទី ២ សេចក្តីឃ្លាន និងស្រេក ជាសេនាទី ៣ របស់កិលេសមារ តណ្ហា ហៅថា សេនាទី ៤។

ထိနမိဒ္ဓံ တေပဉ္စမံ ထိနမိဒ္ဓံ တေ, ဆဋ္ဌာ ဘီရူ ပဝုစ္စတိ;

သတ္တမီ ဝိစိကိစ္ဆာ တေ, မက္ခော ထမ္ဘော တေ အဋ္ဌမော.

សេចក្តីរួញរានិងងងុយដេក ជាសេនាទី ៥ របស់កិលេសមារ សេចក្តីខ្លាច ហៅថា សេនាទី ៦ សេចក្តីសង្ស័យ ជាសេនាទី ៧ របស់កិលេសមារ ការលុបគុណគេ និងការរឹងត្អឹង ជាសេនាទី ៨ របស់កិលេសមារ។

လာဘော သိလောကော သက္ကာရော, မိစ္ဆာလဒ္ဓေါ စ ယော ယသော;

ယော စတ္တာနံ သမုက္ကံသေ, ပရေ စ အဝဇာနတိ;

ဧသာ နမုစိ တေ သေနာ, ကဏှဿာဘိပ္ပဟာရိနီ’’တိ. (သု. နိ. ၄၃၈-၄၄၁);

លាភ សេចក្តីសរសើរ សក្ការៈ និងយសណាដែលបានមកដោយខុសធម៌ បុគ្គលណាលើកតម្កើងខ្លួនឯង និងមើលងាយអ្នកដទៃ ម្នាលមារមានចិត្តខ្មៅ នេះជាសេនារបស់អ្នក ជាសេនាសម្រាប់កម្ចាត់បង់" (សុ. និ. ៤៣៨-៤៤១)។

ဧဝံ ဝုတ္တံ နဝဝိဓံ သေနံ သင်္ဂယှတိ. ဝသေ ဝတ္တေတွာတိ သမုစ္ဆိန္ဒနေန အနုပ္ပာဒတာပါဒနေန ဝသေ ဝတ္တေတွာ. ကုတောစိ အဘယော နိဗ္ဘယော.

សេនាមានប្រាំបួនប្រការដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ ត្រូវសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា វសេ វត្តេត្វា គឺធ្វើឲ្យស្ថិតនៅក្នុងអំណាច ដោយការកាត់ផ្តាច់ និងការធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងទៀត។ ពាក្យថា ភ័យអំពីទីណាមួយ គឺមិនមានភ័យឡើយ។

သယမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ယေန ယေန အဓိဂတော, တေန တေန ပရသဒ္ဓါယ ဂန္တဗ္ဗံ ဟိတွာ အသမ္မောဟတော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏေနေဝ သာမံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ပစ္စက္ခ’’န္တိ. ပသဋ္ဌာ ဒိဋ္ဌိ သန္ဒိဋ္ဌိ. ယထာ ရထေန ဇယတီတိ ရထိကော, ဧဝံ ဣဒံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ သန္ဒိဋ္ဌိယာ ဇယတီတိ သန္ဒိဋ္ဌိကံ. အထ ဝါ ဒိဋ္ဌန္တိ ဒဿနံ ဝုစ္စတိ, ဒိဋ္ဌမေဝ သန္ဒိဋ္ဌံ, သန္ဒဿနန္တိ အတ္ထော. သန္ဒိဋ္ဌံ အရဟတီတိ သန္ဒိဋ္ဌိကော ယထာ ဝတ္ထယုဂံ အရဟတီတိ ဝတ္ထယုဂိကော. သန္ဒိဋ္ဌိကံ ဖလဒါနံ သန္ဓာယ နာဿ ကာလောတိ အကာလံ, အကာလမေဝ အကာလိကံ, န ကာလန္တရံ ခေပေတွာ ဖလံ ဒေတိ, အတ္တနော ပန ပဝတ္တိသမနန္တရမေဝ ဖလံ ဒေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အတ္တနော ဖလပ္ပဒါနေ ပကဋ္ဌော ကာလော ပတ္တော အဿာတိ ကာလိကော, လောကိယော ကုသလဓမ္မော, ဣဒံ ပန သမနန္တရဖလတ္တာ န ကာလိကံ.

ពាក្យថា សយមេវ ទដ្ឋព្វំ គឺធម៌ដែលបុគ្គលសម្រេចបានដោយមគ្គណាៗ គប្បីលះបង់ការជឿតាមអ្នកដទៃក្នុងមគ្គនោះៗ ហើយគប្បីឃើញដោយខ្លួនឯង ដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណដ៏មិនវង្វេងឡើយ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "បច្ចក្ខំ" (ចំពោះមុខ)។ ការឃើញដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថា សន្ទិដ្ឋិ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាជនដែលឈ្នះដោយរថ ឈ្មោះថា រថិកៈ យ៉ាងណាមិញ មគ្គព្រហ្មចរិយៈនេះ រមែងឈ្នះដោយសន្ទិដ្ឋិ (ការឃើញដោយខ្លួនឯង) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សន្ទិដ្ឋិកៈ យ៉ាងនោះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ការឃើញ លោកហៅថា ទិដ្ឋៈ, ទិដ្ឋៈ នោះឯង ឈ្មោះថា សន្ទិដ្ឋៈ មានន័យថា ការឃើញច្បាស់។ ធម៌ដែលគួរដល់ការឃើញច្បាស់ ឈ្មោះថា សន្ទិដ្ឋិកៈ ដូចជាវត្ថុដែលគួរដល់សំពត់មួយគូ ឈ្មោះថា វត្ថយុគិកៈ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ សំដៅយកការឲ្យផលជាសន្ទិដ្ឋិកៈ ទើបពោលថា កាលរបស់ធម៌នោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អកាលៈ, អកាលៈ នោះឯង ឈ្មោះថា អកាលិកៈ មានន័យថា មិនបង្អង់ពេលចាំឲ្យផលក្នុងកាលដទៃឡើយ គឺរមែងឲ្យផលក្នុងលំដាប់នៃការកើតឡើងរបស់ខ្លួនតែម្តង។ ម៉្យាងទៀត លោកិយកុសលធម៌ ឈ្មោះថា កាលិកៈ ព្រោះមានកាលដ៏សមគួរមកដល់ក្នុងការឲ្យផលរបស់ខ្លួន ចំណែកមគ្គធម៌នេះ មិនមែនជាកាលិកៈឡើយ ព្រោះមានផលក្នុងលំដាប់ភ្លាមៗ។

၄၀၀. ‘‘မဟာယညံ ပဝတ္တယီ’’တိအာဒီသု ကေဝလံ ဒါနဓမ္မာဒီသု ယညပရိယာယသမ္ဘဝတော ‘‘ဗြာဟ္မဏာနံ ယညာဘာဝတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဗြာဟ္မဏာ ဟိ ‘‘အဂ္ဂိမုခါ ဒေဝါ’’တိ အဂ္ဂိဇုဟနပုဗ္ဗကံ ယညံ ဝိဒဟန္တိ. တေနာဟ ‘‘အဂ္ဂိဇုဟနပ္ပဓာနာတိ အတ္ထော’’တိ ‘‘ဘူရ္ဘုဝ? သွ?’’ ဣတိ သာဝိတ္တီ ပုဗ္ဗကတ္တာ မုခံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ[Pg.185]. ‘‘မုခမိဝ မုခ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ဣဓာပိ ပဓာနပရိယာယော မုခသဒ္ဒေါတိ ဒဿေန္တော ‘‘မနုဿာနံ သေဋ္ဌတော ရာဇာ ‘မုခ’န္တိ ဝုတ္တော’’တိ အာဟ. အာဓာရတောတိ ဩဂါဟန္တီနံ နဒီနံ အာဓာရဘာဝတော ပဋိသရဏတော ဂန္တဗ္ဗဋ္ဌာနဘာဝတော. သညာဏတောတိ စန္ဒယောဂဝသေန အဇ္ဇ အသုကနက္ခတ္တန္တိ ပညာယနတော. အာလောကကရဏတောတိ နက္ခတ္တာနိ အဘိဘဝိတွာ အာလောကကရဏတော. သောမ္မဘာဝတောတိ သီတဟိမဝါသီတဝါတူပက္ခရဘာဝတော. တပန္တာနန္တိ ဒီပသိခါ အဂ္ဂိဇာလာ အသနိဝိစက္ကန္တိ ဧဝမာဒီနံ ဝိဇ္ဇလန္တာနံ. အာယမုခံ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျဘာဝေန.

៤០០. ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «Mahāyaññaṃ pavattayī» (ទ្រង់ញ៉ាំងមហាយ័ញ្ញឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ) ព្រោះហេតុតែមានពាក្យថា យ័ញ្ញ ក្នុងទានធម៌ជាដើមប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «ព្រោះមិនមានយ័ញ្ញរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍»។ ព្រោះថា ពួកព្រាហ្មណ៍តែងចាត់ចែងយ័ញ្ញដែលមានការបូជាភ្លើងជាប្រធាន ដោយយល់ថា «ទេវតាទាំងឡាយមានភ្លើងជាប្រភព»។ ព្រោះហេតុនោះ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «សេចក្តីថា មានការបូជាភ្លើងជាប្រធាន»។ ព្រោះមានសាវិត្តិមន្តមានជាអាទិ៍ថា «ភូភុវស្វះ» ជាខាងដើម ទើបឈ្មោះថា មុខ គឺមានក្នុងខាងដើម។ ដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងទីនេះ សព្ទថា មុខ នេះ ក៏ជាវចនៈពោលគឺសេចក្តីសំខាន់ ដូចក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «មុខដូចជាមុខ» ដូច្នេះ ទើបពោលថា «ព្រះរាជា ព្រោះជាបុគ្គលប្រសើរជាងមនុស្សទាំងឡាយ ទើបហៅថា មុខ»។ ពាក្យថា ព្រោះជាទីអាស្រ័យ (អាធារតោ) គឺព្រោះជាទីអាស្រ័យ ជាទីពឹងពាក់ ជាទីទៅដល់នៃទន្លេទាំងឡាយដែលហូរចូលទៅ។ ពាក្យថា ព្រោះជាគ្រឿងសម្គាល់ (សញ្ញាណតោ) គឺព្រោះដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃការរួមផ្សំនៃព្រះចន្ទថា ថ្ងៃនេះជាខត្តឫក្សឈ្មោះនេះ។ ពាក្យថា ព្រោះការធ្វើពន្លឺ (អាលោកករណតោ) គឺព្រោះការគ្របសង្កត់លើផ្កាយទាំងឡាយហើយធ្វើពន្លឺ។ ពាក្យថា ព្រោះភាពត្រជាក់ស្រួល (សោមភាវតោ) គឺព្រោះភាពជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភដោយទឹកសន្សើមត្រជាក់ និងខ្យល់ត្រជាក់។ ពាក្យថា នៃវត្ថុទាំងឡាយដែលក្តៅក្រហាយ (តបន្តានំ) គឺនៃវត្ថុទាំងឡាយដែលភ្លឺស្វាង មានជាអាទិ៍គឺចុងអណ្តាតភ្លើងប្រទីប អណ្តាតភ្លើង និងរន្ទះបាញ់។ ពាក្យថា ផ្លូវនៃលាភ (អាយមុខំ) គឺដោយភាពជាបុគ្គលគួរទទួលទក្ខិណាទានដ៏ប្រសើរ។

ဒိဗ္ဗစက္ခု ဓမ္မစက္ခု ပညာစက္ခု ဗုဒ္ဓစက္ခု သမန္တစက္ခူတိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ. တေ သရဏဿာတိ တေ သရဏဿ စ, တေ သရဏဘာဝမူလကတ္တာ ဣတရဒွယဿ စ, ယထာဝုတ္တ တေ-ပဒေန ဝုတ္တတ္ထတော ပရဿ စာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘တေ တုယှံ, ဣတရဿ စ သရဏဿ အဟော အာနုဘာဝေါ’’တိ. အာဝုတ္တိဝသေန ဝါ တေ သရဏဿာတိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော – တုယှံ သရဏဘူတဿ စ ဣတရသရဏဿ စ အာနုဘာဝေါတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ដោយចក្ខុទាំង ៥ នេះ គឺ ទិព្វចក្ខុ ធម្មចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ពុទ្ធចក្ខុ និងសមន្តចក្ខុ។ ពាក្យថា Te saraṇassa សេចក្តីថា របស់ព្រះអង្គផង របស់សរណៈផង របស់ធម៌ពីរក្រៅពីនេះ ព្រោះមានភាពជាសរណៈរបស់ព្រះអង្គជាមូលដ្ឋានផង របស់បុគ្គលដទៃក្រៅពីសេចក្តីដែលពោលហើយដោយបទថា te តាមដែលពោលហើយនោះផង។ នេះជាពាក្យដែលពោលពន្យល់ថា «ឱ! អានុភាពរបស់ព្រះអង្គផង របស់សរណៈដទៃផង»។ ឬមួយ សេចក្តីក្នុងបទថា te saraṇassa នេះ គប្បីពន្យល់ដោយអំណាចនៃការវិលត្រឡប់មកវិញថា អានុភាពរបស់ព្រះអង្គដែលជាសរណៈផង របស់សរណៈដទៃផង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

သေလသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាសេលសូត្រ ចប់ហើយ។

၃. အဿလာယနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការពន្យល់អដ្ឋកថាអស្សលាយនសូត្រ

၄၀၁. အညမညဝိသိဋ္ဌတ္တာ ဝိသဒိသံ ရဇ္ဇံ ဝိရဇ္ဇံ, ဝိရဇ္ဇတော အာဂတာ, တတ္ထ ဇာတာတိ ဝါ ဝေရဇ္ဇကာ, ဧဝံ ဇာတာ ခေါ ပန တေ, ယသ္မာ ဝတ္ထာဘရဏာဒိဝိဘာဂေန နာနပ္ပကာရာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘နာနာဝေရဇ္ဇကာန’’န္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝေရဇ္ဇဿေဝ ဝသေန နာနပ္ပကာရတာ ဝုတ္တာ. ယညုပါသနာဒိနာတိ ယညာနုဘဝနမန္တဇ္ဈေနဒက္ခိဏပရိယေသနာဒိနာ. စတုဝဏ္ဏသာဓာရဏန္တိ ခတ္တိယာဒီနံ စတုန္နံ ဝဏ္ဏာနံ သာဓာရဏံ သံသာရသုဒ္ဓိပါပတဿနံ. နှာနသုဒ္ဓိယာတိ တိတ္ထသမုဒ္ဒခါတေသု မန္တဇပ္ပနပုဗ္ဗကံ သာယံတတိယဥဒကောရောဟနာဒိနှာနသုဒ္ဓိယာ. ဘာဝနာသုဒ္ဓိယာတိ ပရမဇောတိဘူတာယ ပုရိသဘာဝနာသင်္ခါတာယ သုဒ္ဓိယာ. ဝါပိတသိရောတိ ဩရောပိတကေသော. တမေဝ ဟိ သိရော ဝါပိတန္တိ ဝုစ္စတိ.

៤០១. ដែនដីដែលប្លែកគ្នា មិនដូចគ្នា ព្រោះភាពវិសេសទៅវិញទៅមក ឈ្មោះថា វិរជ្ជៈ (ដែនដីផ្សេងៗ), ជនទាំងឡាយដែលមកពីដែនដីផ្សេងៗនោះ ឬកើតក្នុងដែនដីផ្សេងៗនោះ ឈ្មោះថា វេរជ្ជកៈ (អ្នកនៅក្នុងដែនដីផ្សេងៗ)។ ក៏ជនទាំងឡាយនោះដែលកើតយ៉ាងនេះ ព្រោះតែមានសភាពប្លែកៗគ្នាដោយការបែងចែកគ្រឿងស្លៀកពាក់ និងគ្រឿងអលង្ការជាដើម ហេតុនោះ ទើបពោលថា «nānāverajjakānaṃ» (នៃជនអ្នកនៅក្នុងដែនដីផ្សេងៗគ្នា)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលភាពផ្សេងៗគ្នាដោយអំណាចនៃដែនដីផ្សេងៗគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា ដោយការបូជាយ័ញ្ញជាដើម (យញ្ញុបាសនាទិនា) គឺដោយការសោយផលយ័ញ្ញ ការរៀនមន្ត និងការស្វែងរកទក្ខិណាទានជាដើម។ ពាក្យថា ទូទៅដល់វណ្ណៈទាំងបួន (ចតុវណ្ណសាធារណំ) គឺការយល់ឃើញនូវសេចក្តីបរិសុទ្ធក្នុងសង្សារវដ្ត និងបាប ដែលទូទៅដល់វណ្ណៈទាំងបួន មានក្សត្រជាដើម។ ពាក្យថា ដោយសេចក្តីបរិសុទ្ធព្រោះការងូតទឹក (ន្ហានសុទ្ធិយា) គឺដោយសេចក្តីបរិសុទ្ធព្រោះការចុះទៅក្នុងទឹកមានកំពង់ទឹក សមុទ្រ និងស្រះជីកជាដើម ក្នុងវេលាល្ងាចជាលើកទីបី ដោយការសូត្រមន្តជាមុន។ ពាក្យថា ដោយសេចក្តីបរិសុទ្ធព្រោះការចម្រើន (ភាវនាសុទ្ធិយា) គឺដោយសេចក្តីបរិសុទ្ធដែលពោលគឺការចម្រើនរបស់បុរស ដែលជាពន្លឺដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា កោរសក់ហើយ (វាបិតសិរោ) គឺសក់ដែលគេដាក់ចុះហើយ (កោរចេញហើយ)។ ព្រោះថាសក់នោះឯង គេហៅថា ក្បាលដែលគេកោរហើយ។

သဘာဝဝါဒီတိ [Pg.186] ယထာဘူတဝါဒီ. ပဗ္ဗဇန္တာတိ ဗြာဟ္မဏပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂစ္ဆန္တာ, တသ္မာ ဗြာဟ္မဏာနံ ပဗ္ဗဇ္ဇာဝိဓာနံ သိက္ခန္တေန ဘောတာ ‘‘ဗြာဟ္မဏာဝ သုဇ္ဈန္တိ, နော အဗြာဟ္မဏာ’’တိ အယံ ဝိဓိ သဟေတုကော သဥပါဒါနော သက္ကစ္စံ ဥဂ္ဂဟိတော, တသ္မာ တုယှံ ပရာဇယော နတ္ထိ…ပေ… ဧဝမာဟံသု.

ពាក្យថា និយាយតាមសភាវៈ (សភាវវាទី) គឺនិយាយតាមពិត។ ពាក្យថា ចូលទៅសាងផ្នួស (បព្វជន្តា) គឺចូលទៅកាន់ការបួសជាព្រាហ្មណ៍។ ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលលោកដ៏ចម្រើនសិក្សានូវវិធីបួសរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ វិធីនេះថា «ពួកព្រាហ្មណ៍ទើបបរិសុទ្ធ ពួកមិនមែនព្រាហ្មណ៍មិនបរិសុទ្ធឡើយ» នេះ លោកបានរៀនយកដោយគោរព មានហេតុ មានគ្រឿងអាង ហេតុនោះ ការចាញ់របស់លោកមិនមានឡើយ...បេ... ពួកព្រាហ្មណ៍បាននិយាយយ៉ាងនេះ។

၄၀၂. လဒ္ဓိဘိန္ဒနတ္ထန္တိ ‘‘ဗြာဟ္မဏာဝ ဗြဟ္မုနော ပုတ္တာ ဩရသာ မုခတော ဇာတာ ဗြဟ္မဇာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တလဒ္ဓိယာ ဝိနိဝေဌနတ္ထံ. ပုတ္တပဋိလာဘတ္ထာယာတိ ‘‘ဧဝံ မယံ ပေတ္တိကံ ဣဏဓာရံ သောဓေယျာမာ’’တိ လဒ္ဓိယံ ဌတွာ ပုတ္တပဋိလာဘတ္ထာယ. အယဉှေတ္ထ အဓမ္မိကာနံ ဗြာဟ္မဏာနံ အဇ္ဈာသယော. နေသန္တိ ဗြာဟ္မဏာနံ. သစ္စဝစနံ သိယာတိ ‘‘ဗြဟ္မုနော ပုတ္တာ’’တိအာဒိဝစနံ သစ္စံ ယဒိ သိယာ ဗြာဟ္မဏီနံ…ပေ… ဘဝေယျ, န စေတံ အတ္ထိ. မဟာဗြဟ္မုနော မုခတော ဇာတောတိ ဝါဒစ္ဆေဒကဝါဒေါ မုခတောဇာတစ္ဆေကဝါဒေါ. အဿလာယနောဝိညူ ဇာတိကော ‘‘နိရက္ခေပံ သမဏေန ဂေါတမေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဇာနန္တောပိ သဟဂတာနံ ဗြာဟ္မဏာနံ စိတ္တာနုရက္ခဏတ္ထံ ‘‘ကိဉ္စာပိ ဘဝံ ဂေါတမော’’တိအာဒိမာဟ.

៤០២. ពាក្យថា ដើម្បីបំផ្លាញលទ្ធិ (លទ្ធិភិន្ទនត្ថំ) គឺដើម្បីដោះស្រាយលទ្ធិដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «ពួកព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាបុត្ររបស់ព្រះព្រហ្ម កើតពីទ្រូង កើតពីព្រះឱស្ឋ កើតពីព្រះព្រហ្ម»។ ពាក្យថា ដើម្បីបានកូន (បុត្តបដិលាភត្ថាយ) គឺដើម្បីបានកូន ដោយតាំងនៅក្នុងលទ្ធិថា «យើងនឹងជម្រះបំណុលរបស់ឪពុកយ៉ាងនេះ»។ នេះជាអធ្យាស្រ័យរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍មិនមានធម៌ក្នុងរឿងនេះ។ ពាក្យថា របស់ជនទាំងឡាយនោះ (នេសំ) គឺរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍។ ពាក្យថា គប្បីជាពាក្យពិត (សច្ចវចនំ សិយា) សេចក្តីថា ប្រសិនបើពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ជាបុត្ររបស់ព្រះព្រហ្ម» ជាពាក្យពិត របស់ពួកនាងព្រាហ្មណី...បេ... គប្បីមាន ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា កើតអំពីព្រះឱស្ឋរបស់មហាព្រហ្ម គឺជាវាទៈដែលកាត់ផ្តាច់វាទៈដទៃ ហៅថា មុខតោជាតច្ឆេកវាទៈ។ អស្សលាយនៈជាអ្នកដឹងខុសត្រូវដោយកំណើត ទោះបីដឹងថា «ព្រះសមណគោតមទ្រង់ត្រាស់ពោលដោយមិនមានការច្រានចោលបាន» ក៏ដោយ ក៏ដើម្បីរក្សាចិត្តរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលមកជាមួយគ្នា ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ទោះបីព្រះគោតមដ៏ចម្រើន...» ដូច្នេះ។

၄၀၃. ဣဒါနိ ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏောတိ ဝါဒံ ဘိန္ဒိတုံ ‘‘သုတံ တေ ယောနကကမ္ဗောဇေသူ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ယဒိ ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏော, သဗ္ဗတ္ထ ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဘဝေယျ, အထ ကသ္မာ ယောနကကမ္ဗောဇာဒိဇနပဒေသု ဗြာဟ္မဏာနံ သေဋ္ဌဘာဝေါ နတ္ထိ? ဧဝဉှိ တတ္ထ ဝဏ္ဏာ, တသ္မာ ‘‘ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော’’တိ လဒ္ဓိမတ္တမေတံ. တေသု ဟိ ဇနပဒေသု ဇနာ ဧကဇ္ဈံ သန္နိပတိတွာ သမ္မန္တယိတွာ ကတိကံ အကံသု, ဒါသံ သာမိကံ ကတွာ ဣတရေ သဗ္ဗေ တံ ပူဇေတွာ တဿ ဝသေ ဝတ္တန္တိ, ယော တေသံ အယျော ဟောတိ ဣတရေ သဗ္ဗေ တဿ ဒါသာ ဟောန္တိ, တေ ကတိပယသံဝစ္ဆရာတိက္ကမေန တဿ ကိဉ္စိ ဒေါသံ ဒိသွာ တံ တတော ဌာနတော အပနေတွာ အညံ ဌပေန္တိ, ဣတိ သော အယျော ဟုတွာ ဒါသော ဟောတိ, ဣတရော ဒါသော ဟုတွာ အယျော ဟောတိ, ဧဝံ တာဝ ကေစိ ‘‘အယျော ဟုတွာ ဒါသော ဟောတိ, ဒါသော ဟုတွာ အယျော ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ပုရိမဝသေနေဝ တမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဗြာဟ္မဏော သဘရိယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝယပ္ပတ္တေ ပုတ္တေ အသတီတိ ဣဒံ ဝက္ခမာနဿ ဒါရကဿ ဒါယဇ္ဇသာမိကဘာဝဿ တာဝ ဒဿနံ. မာတိတော သုဒ္ဓေါတိ ဧတ္ထ [Pg.187] ယော မာတိတော သုဒ္ဓတ္တာ အယျော, ပိတိတော အသုဒ္ဓတ္တာ ဒါသော ဟောတိ, သော ဧဝ ပိတိတော အသုဒ္ဓတ္တာ ဒါသော ဟုတွာ မာတိတော အယျော ဟောတီတိ ဇာတိံ သမ္ဘေဒေတိ. သောဝ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဟောတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အပရေ. ကော ထာမောတိ မဟန္တေ လောကသန္နိဝါသေ အနမတဂ္ဂေ အတီတေ ကာလေ ဣတ္ထီနံ ဝါ စိတ္တေ အနဝဋ္ဌိတေ ဒါသာ ဒါသာ ဧဝ ဟောန္တိ, အယျာ အယျာ ဧဝ ဟောန္တီတိ ဧတ္ထ ကော ဧကန္တိကော သဟေတုကော အဝဿယော, တဿ သာဓကော သိဒ္ဓန္တော, ကိံ နိဒဿနန္တိ အတ္ထော.

៤០៣. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបំផ្លាញវាទៈថា «ព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាវណ្ណៈដ៏ប្រសើរ» ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ផ្តើមពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «sutaṃ te yonakakambojesū» (អ្នកធ្លាប់ឮក្នុងដែនយោនកៈ និងកម្ពោជៈដែរឬទេ)។ ប្រសិនបើព្រាហ្មណ៍ជាវណ្ណៈដ៏ប្រសើរមែន ព្រាហ្មណ៍គប្បីជាអ្នកប្រសើរក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងជនបទទាំងឡាយមានយោនកៈ និងកម្ពោជៈជាដើម មិនមានភាពជាអ្នកប្រសើររបស់ពួកព្រាហ្មណ៍? ព្រោះថា វណ្ណៈទាំងឡាយក្នុងជនបទនោះមានយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ពាក្យថា «ព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះប្រសើរ» នេះ គ្រាន់តែជាលទ្ធិប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងជនបទទាំងឡាយនោះ ពួកជនប្រជុំគ្នាតែមួយកន្លែង ពិភាក្សាគ្នាហើយធ្វើកិច្ចសន្យាថា ធ្វើខ្ញុំបម្រើឲ្យទៅជាម្ចាស់ ហើយជនដទៃទាំងអស់គោរពម្ចាស់នោះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ម្ចាស់នោះ បុគ្គលណាជាម្ចាស់របស់ពួកគេ ជនដទៃទាំងអស់ជាខ្ញុំបម្រើរបស់ម្ចាស់នោះ ពួកជនទាំងនោះកាលកន្លងទៅប៉ុន្មានឆ្នាំ ឃើញទោសបន្តិចបន្តួចរបស់ម្ចាស់នោះ ក៏ដកម្ចាស់នោះចេញពីតំណែងនោះ ហើយតាំងបុគ្គលដទៃជំនួស យ៉ាងនេះ ម្ចាស់នោះក៏ត្រឡប់ជាខ្ញុំបម្រើវិញ ខ្ញុំបម្រើដទៃក៏ត្រឡប់ជាម្ចាស់វិញ ពួកជនខ្លះពោលសេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះមុនថា «ម្ចាស់ត្រឡប់ជាខ្ញុំបម្រើ ខ្ញុំបម្រើត្រឡប់ជាម្ចាស់»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះដោយអំណាចនៃពាក្យមុន ទើបពោលថា «brāhmaṇo sabhariyo» (ព្រាហ្មណ៍មានភរិយា) ជាដើម។ ពាក្យថា កាលបើកូនប្រុសមិនទាន់ដល់វ័យ (វយប្បត្តេ បុត្តេ អសតិ) នេះ ជាការបង្ហាញជាមុននូវភាពជាម្ចាស់នៃកេរមរតករបស់កុមារដែលនឹងពោលខាងមុខ។ ពាក្យថា បរិសុទ្ធខាងមាតា (មាតិតោ សុទ្ធោ) ក្នុងទីនេះ បុគ្គលណាជាម្ចាស់ព្រោះភាពបរិសុទ្ធខាងមាតា ជាខ្ញុំបម្រើព្រោះភាពមិនបរិសុទ្ធខាងបិតា បុគ្គលនោះឯងជាខ្ញុំបម្រើព្រោះភាពមិនបរិសុទ្ធខាងបិតា ហើយជាម្ចាស់ព្រោះភាពបរិសុទ្ធខាងមាតា ឈ្មោះថា ធ្វើឲ្យច្រឡំជាតិគ្នា។ ពួកអាចារ្យដទៃពោលថា មិនអាចពោលបានថា បុគ្គលនោះឯងជាអ្វីៗទាំងអស់ដោយប្រការទាំងពួងឡើយ។ ពាក្យថា តើមានកម្លាំងអ្វី (កោ ថាមោ) សេចក្តីថា ក្នុងលោកសន្និវាសដ៏ធំធេង ក្នុងអតីតកាលដែលរកទីបំផុតគ្មាន កាលបើចិត្តរបស់ស្ត្រីទាំងឡាយមិននឹងនរ តើមានទីពឹងពាក់ដែលមានហេតុពិតប្រាកដជាដាច់ខាតណាថា ខ្ញុំបម្រើត្រូវតែជាខ្ញុំបម្រើដដែល ម្ចាស់ត្រូវតែជាម្ចាស់ដដែល ក្នុងរឿងនេះ តើអ្វីជាសិទ្ធាន្ត (ទ្រឹស្តីសម្រេច) ជាគ្រឿងសម្រេច តើអ្វីជាឧទាហរណ៍?

၄၀၄. သုက္ကစ္ဆေဒကဝါဒေါ နာမာတိ ‘‘ဗြာဟ္မဏောဝ သုက္ကော ဝဏ္ဏော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော သုက္ကစ္ဆေဒကဝါရော နာမ.

៤០៤. ពាក្យថា សុក្កច្ឆេទកវាទៈ (វាទៈកាត់ផ្តាច់ពណ៌ស) គឺវារៈដែលកាត់ផ្តាច់ពណ៌ស ដែលពោលយ៉ាងនេះថា «ព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាវណ្ណៈស»។

၄၀၈. သဗ္ဗသ္မိံ အဂ္ဂိကိစ္စံ ကရောန္တေတိ ဧတေန ယထာ ယတော ကုတောစိ နိဿယတော ဥပ္ပန္နော အဂ္ဂိဥပါဒါနသမ္ပန္နော အဂ္ဂိကိစ္စံ ကရောတိ, ဧဝံ ယသ္မိံ ကသ္မိဉ္စိ ဒါသကုလေ ဇာတော ဥပနိဿယသမ္ပန္နော သမ္မာပဋိပဇ္ဇမာနော သံသာရတော သုဇ္ဈတိ ဧဝါတိ ဒဿေတိ.

៤០៨. ពាក្យថា ធ្វើកិច្ចនៃភ្លើងក្នុងឈើទាំងអស់ (សព្វស្មឹ អគ្គិកិច្ចំ ករោន្តេ) ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គបង្ហាញថា ភ្លើងដែលកើតអំពីគ្រឿងអាស្រ័យណាមួយ កាលបើមានគ្រឿងបញ្ឆេះគ្រប់គ្រាន់ តែងធ្វើកិច្ចនៃភ្លើងបានយ៉ាងណា បុគ្គលដែលកើតក្នុងត្រកូលខ្ញុំបម្រើណាមួយ កាលបើមានឧបនិស្ស័យគ្រប់គ្រាន់ ប្រតិបត្តិត្រូវ តែងបរិសុទ្ធចាកសង្សារវដ្តបានយ៉ាងនោះឯង។

၄၀၉. ပါဒသိကဝဏ္ဏောတိ အန္တရာဠဝဏ္ဏော. ဧတေသန္တိ ခတ္တိယကုမာရေန ဗြာဟ္မဏကညာယ ဥပ္ပန္နပုတ္တော, ဗြာဟ္မဏကုမာရေန ခတ္တိယကညာယ ဥပ္ပန္နပုတ္တောတိ ဧတေသံ ဒွိန္နံ မာဏဝကာနံ. မတကဘတ္တေတိ မတေ ဥဒ္ဒိဿ ကတဘတ္တေ. ထာလိပါကေတိ ကတမင်္ဂလဘတ္တေ.

៤០៩. ពាក្យថា បាទសិកវណ្ណៈ (បាទសិកវណ្ណោ) គឺវណ្ណៈកណ្តាល (វណ្ណៈចម្រុះ)។ ពាក្យថា នៃជនទាំងឡាយនេះ (ឯតេសំ) គឺនៃមាណពទាំងពីរនាក់នេះ គឺកូនប្រុសដែលកើតអំពីកុមារក្សត្រនិងនាងកញ្ញាព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ និងកូនប្រុសដែលកើតអំពីកុមារព្រាហ្មណ៍និងនាងកញ្ញាក្សត្រម្នាក់។ ពាក្យថា ក្នុងភត្តឧទ្ទិសដល់អ្នកស្លាប់ (មតកភត្តេ) គឺក្នុងភត្តដែលគេធ្វើឧទ្ទិសដល់អ្នកស្លាប់។ ពាក្យថា ក្នុងថាលីបាកភត្ត (ថាលីបាកេ) គឺក្នុងភត្តដែលគេធ្វើក្នុងមង្គលការ។

၄၁၀. တုမှေတိ ဇာတိသာမညတော မာဏဝံ ဗြာဟ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကဇ္ဈံ သင်္ဂဏှန္တော အာဟ. ကော နု ခေါတိ အဝံသိရော ဣသိဝါဒေါ, တေသံ ဗြာဟ္မဏီသီနံ အသာမတ္ထိယဒဿနေန ဇာတိယာ အပ္ပမာဏတံ ဝိဘာဝေတုံ ဂါမဒါရကဝေသေန ဥပဂစ္ဆိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဂါမဏ္ဍလရူပေါ ဝိယာ’’တိ. ကောဏ္ဍဒမကောတိ အဒန္တဒမကော.

៤១០. ពាក្យថា អ្នកទាំងឡាយ (តុម្ហេ) ព្រះអង្គទ្រង់រាប់បញ្ចូលមាណពជាមួយពួកព្រាហ្មណ៍ជាក្រុមតែមួយ ដោយភាពទូទៅនៃជាតិ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា តើនរណាហ្ន៎ (កោ នុ ខោ) គឺវាទៈរបស់ឥសីក្បាលចុះក្រោម (អសិតទេវិលឥសី) ដើម្បីបង្ហាញភាពមិនមានប្រមាណនៃជាតិ ដោយការបង្ហាញភាពមិនសមត្ថភាពរបស់ពួកឥសីព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ទើបលោកចូលទៅដោយភេទជាក្មេងអ្នកស្រុក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដូចជាក្មេងអ្នកស្រុក» (គាមណ្ឌលរូបោ វិយ)។ ពាក្យថា កោណ្ឌទមកៈ (កោណ្ឌទមកោ) គឺអ្នកទូន្មានសត្វដែលមិនទាន់ទូន្មាន។

၄၁၁. ဇနေတီတိ ဇနိကာ ဇနေတ္တိ. ဇနကော ပိတာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဂန္ဓဗ္ဗပဉှန္တိ ဂန္ဓဗ္ဗဿ မာတုကုစ္ဆိယံ ဥပ္ပဇ္ဇနကသတ္တဿ ခတ္တိယဘာဝါဒိပုစ္ဆံ. ဒဗ္ဗိဂဟဏသိပ္ပမ္ပိ ဧကာ ဝိဇ္ဇာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ကိရ ကုသလော ယံ ကိဉ္စိ အာဟာရူပဂပဏ္ဏပုပ္ဖဖလဗီဇံ အန္တမသော ဧလာလုကမ္ပိ ဂဟေတွာ ဘေသဇ္ဇေဟိ ယောဇေတွာ ပစန္တော သပ္ပိမဓုဖာဏိတေဟိ သမာနရသံ ကတွာ သမ္ပာဒေတုံ [Pg.188] သက္ကောတိ, ပုဏ္ဏောပိ တာဒိသော, တေန ဉာတံ တွံ ဒဗ္ဗိဂဟဏသိပ္ပမတ္တမ္ပိ န ဇာနာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. သဒ္ဓေါတိ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ သဒ္ဓေါ, ပေါထုဇ္ဇနိကေနေဝ ရတနတ္တယပသာဒေန ပသန္နော. တေနေဝါဟ – ‘‘ဥပါသကံ မံ ဘဝံ…ပေ… သရဏံ ဂတ’’န္တိ.

៤១១. ពាក្យថា ញ៉ាំងឲ្យកើត (ជនេតិ) គឺមាតាអ្នកបង្កើត។ ពាក្យថា ជនកៈ គឺបិតា (ជនកោ បិតា) ក្នុងទីនេះ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា សំណួរអំពីគន្ធព្វ (គន្ធព្វបញ្ហំ) គឺសំណួរអំពីភាពជាក្សត្រជាដើមនៃសត្វដែលកើតក្នុងផ្ទៃមាតា គឺគន្ធព្វ។ សូម្បីតែសិល្បៈនៃការកាន់វែក (ទព្វិគហណសិប្បំ) ក៏គប្បីដឹងថាជាវិជ្ជាម្យ៉ាងដែរ។ ឮថា ក្នុងវិជ្ជានោះ បុគ្គលណាជាអ្នកឈ្លាសវៃ តែងអាចកាន់យកស្លឹក ផ្កា ផ្លែ និងគ្រាប់ពូជណាមួយដែលជាគ្រឿងបរិភោគ សូម្បីតែផ្លែត្រសក់ស្រូវ រួចផ្សំជាមួយថ្នាំ ដណ្តាំឲ្យមានរសជាតិស្មើដោយទឹកដោះថ្លា ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅបាន ព្រះបុណ្ណៈក៏ជាអ្នកបែបនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា «សូម្បីតែសិល្បៈនៃការកាន់វែកប៉ុណ្ណោះ អ្នកក៏មិនដឹងដែរ»។ ពាក្យថា អ្នកមានជំនឿ (សទ្ធោ) គឺមានជំនឿលើកម្មនិងផលនៃកម្ម ជ្រះថ្លាដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះរតនត្រ័យតាមបែបបុថុជ្ជន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សូមលោកដ៏ចម្រើនចាំទុកនូវខ្ញុំព្រះករុណាថាជាឧបាសក... ដល់សរណៈ»។

အဿလာယနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាអស្សលាយនសូត្រ ចប់ហើយ។

၄. ဃောဋမုခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការពន្យល់អដ្ឋកថាឃោដមុខសូត្រ

၄၁၂. ခေမိယာ နာမ ရညော ဒေဝိယာ ရောပိတတ္တာ တံ အမ္ဗဝနံ ခေမိယမ္ဗဝနန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဝဒန္တိ. ဓမ္မိကောတိ ဓမ္မယုတ္တော သဗ္ဗသောဝ အဓမ္မံ ပဟာယ ဓမ္မေ ဌိတော. ပရိဗ္ဗဇတိ ပဗ္ဗဇတိ ဧတေနာတိ ပရိဗ္ဗဇော, ဃရာဝါသတော နိက္ခမနပုဗ္ဗကံ လိင်္ဂဂ္ဂဟဏဝသေန သီလသမာဒါနံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပရိဗ္ဗဇေ. သဘာဝေါတိ တံ ပရိဗ္ဗာဇနိယံ, တေဟိ တေဟိ ပရိဗ္ဗာဇကေဟိ အနုဋ္ဌာတဗ္ဗော ပဋိပတ္တိဓမ္မသင်္ခါတော သဘာဝေါ. ဓမ္မောဝ ပမာဏန္တိ ဧတေန မယံ အဟိရိမနာ စိတ္တဿ ယထာဥပဋ္ဌိတံ ကထေမ, တသ္မာ တံ အပ္ပမာဏံ, ယော ပနေတ္ထ အဝိတထော ဓမ္မော, တဒေဝ ပမာဏံ. အဓိဂတပဋိပတ္တိသင်္ခါတော သဘာဝေါ အတ္ထိ, တဿ တုမှေဟိ တုမှေဟိ ဗဟုနာ နာနာသန္ဒဿနာဒိ ကမ္မေန ဣဓ ဘဝိတဗ္ဗံ, ဗဟုဒေဝေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော.

៤១២. ពួកអាចារ្យពោលថា ព្រោះតែព្រះនាងខេមាជាទេវីរបស់ព្រះរាជាទ្រង់ដាំទុក ហេតុនោះ ព្រៃស្វាយនោះ ទើបហៅថា ព្រៃស្វាយខេមិយវ័ន (ខេមិយម្ពវ័ន)។ ពាក្យថា ប្រកបដោយធម៌ (ធម្មិកោ) គឺប្រកបដោយធម៌ លះបង់អធម៌ទាំងអស់ហើយតាំងនៅក្នុងធម៌។ បុគ្គលតែងចេញទៅបួស ឬបួសដោយការបួសនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បរិព្វាជៈ (ការបួសជាបរិព្វាជក) គឺការសមាទានសីលដោយអំណាចនៃការកាន់យកភេទ មានការចេញចាកផ្ទះជាខាងដើម។ ពាក្យថា ក្នុងធម៌នេះ (ឯត្ថ) គឺក្នុងបរិព្វាជៈនេះ។ ពាក្យថា សភាវៈ (សភាវោ) គឺសភាវៈដែលពោលគឺបដិបត្តិធម៌ដែលបរិព្វាជកទាំងឡាយនោះៗ គប្បីអនុវត្តតាម ដែលជាការគួរដល់ការបួសជាបរិព្វាជកនោះ។ ពាក្យថា ធម៌ប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ (ធម្មោវ បមាណំ) ដោយពាក្យនេះ បង្ហាញថា ពួកយើងជាអ្នកមិនមានសេចក្តីអៀនខ្មាស តែងនិយាយតាមដែលចិត្តនឹកឃើញ ហេតុនោះ ពាក្យនោះមិនមែនជាប្រមាណឡើយ ធម៌ណាដែលមិនខុសឆ្គងក្នុងរឿងនេះ ធម៌នោះឯងជាប្រមាណ។ មានសភាវៈដែលពោលគឺបដិបត្តិដែលបានសម្រេចហើយ សភាវៈនោះ លោកទាំងឡាយគប្បីធ្វើឲ្យមានក្នុងទីនេះ ដោយការបង្ហាញផ្សេងៗដ៏ច្រើនជាដើម គប្បីពោលឲ្យបានច្រើនក្នុងទីនេះ នេះជាអធិប្បាយ។

၄၁၄. သာရတ္တရတ္တာတိ သာရဇ္ဇနဝသေန ရတ္တာ, ဗဟုလရာဂဝသေန အဘိရတ္တာတိ အတ္ထော. အတ္တနာ ဉာပေတဗ္ဗမတ္ထံ အနုဂ္ဂဟာပေတိ ဗောဓေတီတိ အနုဂ္ဂဟော, ဉာပိတကာရဏံ, သဟ အနုဂ္ဂဟေနာတိ သာနုဂ္ဂဟာ. တေနာဟ ‘‘သကာရဏာ’’တိ. ကိံ ပန တံ ကာရဏံ? ဣမဿာဓိပ္ပာယော ‘‘နတ္ထိ ဓမ္မိကော ပရိဗ္ဗဇော’’တိ မယာ ဝုတ္တော, အဒ္ဓါ ပနာယသ္မာ ဥဒေနော ယာထာဝတော ဓမ္မိကံ ပရိဗ္ဗဇံ မေ အာစိက္ခတီတိ. တေနာဟ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ.

៤១៤. ពាក្យថា ត្រេកអរខ្លាំង (សារត្តរត្តា) សេចក្តីថា ត្រេកអរដោយអំណាចនៃការជាប់ចិត្ត គឺត្រេកអរក្រៃលែងដោយអំណាចនៃរាគៈដ៏ច្រើន។ សេចក្តីអនុគ្រោះ (អនុគ្គហោ) គឺការញ៉ាំងសេចក្តីដែលខ្លួនគប្បីឲ្យដឹង ឲ្យយល់ច្បាស់ គឺហេតុដែលធ្វើឲ្យដឹង, ពាក្យថា ប្រកបដោយសេចក្តីអនុគ្រោះ (សានុគ្គហា) គឺប្រកបដោយសេចក្តីអនុគ្រោះ។ ព្រោះហេតុនោះ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «ប្រកបដោយហេតុ»។ ចុះហេតុនោះជាអ្វី? អធិប្បាយនៃរឿងនេះគឺ ពាក្យថា «ការបួសជាបរិព្វាជកប្រកបដោយធម៌មិនមានឡើយ» នេះ ខ្ញុំបាននិយាយហើយ ប៉ុន្តែព្រះឧទេនដ៏មានអាយុ ពិតជាបានប្រាប់ខ្ញុំនូវការបួសជាបរិព្វាជកប្រកបដោយធម៌តាមពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «vuttañhetaṃ» (ព្រោះពាក្យនោះ ខ្ញុំបានពោលហើយ) ដូច្នេះ។

၄၂၁. သဗ္ဗမိဒံ ထာဝရဇင်္ဂမံ ပုရိသကတံ, တသ္မာ ယံ ကိဉ္စိ ကတွာ အတ္တာ ပေါသေတဗ္ဗော ရက္ခိတဗ္ဗောတိ လောကာယတနိဿိတော နီတိမဂ္ဂေါ ဃောဋမုခကန္တော, တသ္မာ အာဟ ‘‘ဧတဿ ကိရ ဇာနနသိပ္ပေ’’တိအာဒိ. သဂ္ဂေ [Pg.189] နိဗ္ဗတ္တော နာမ နတ္ထိ အကတ္တဗ္ဗမေဝ ကရဏတော. ဒေဝလောကပရိယာပန္နဓနံ မနုဿာနံ ဥပကပ္ပပုညာဘာဝတော ပုဗ္ဗေ အတ္တနာ နိဟိတဓနံ ‘‘အသုကေ စာ’’တိ အာစိက္ခိတွာ ဂတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

៤២១. វត្ថុទាំងអស់នេះ ទោះបីជាវត្ថុមិនមានវិញ្ញាណ ឬមានវិញ្ញាណក្តី សុទ្ធតែជាវត្ថុដែលបុរសធ្វើឡើង ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលគប្បីធ្វើការណាមួយដើម្បីចិញ្ចឹមខ្លួន និងរក្សាខ្លួន នេះជាគន្លងច្បាប់ដែលអាស្រ័យលោកាយតនៈ ដែលឃោដមុខៈពេញចិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ឮថា ក្នុងសិល្បៈនៃការដឹងរបស់បុគ្គលនោះ...»។ ឈ្មោះថា បុគ្គលដែលកើតក្នុងសួគ៌មិនមានឡើយ ព្រោះតែការធ្វើនូវអំពើដែលមិនគួរធ្វើប៉ុណ្ណោះ។ ទ្រព្យដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងទេវលោក ព្រោះមិនមានបុណ្យដែលសម្រេចដល់មនុស្សទាំងឡាយ ទើបគាត់ប្រាប់ទ្រព្យដែលខ្លួនកប់ទុកពីមុនថា «ក្នុងទីឯណោះ» រួចហើយក៏ទៅ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

ဃောဋမုခသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

លីនត្ថប្បកាសនា (សេចក្តីពន្យល់ន័យលាក់កំបាំង) នៃអដ្ឋកថាឃោដមុខសូត្រ ចប់ហើយ។

၅. စင်္ကီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. អដ្ឋកថាចង្កីសូត្រ

၄၂၂. တသ္မိန္တိ သာလဝနေ. ဥတ္တရေန ဩပါသာဒန္တိ ဩပါသာဒဂါမဿ ဥတ္တရဒိသာယံ. ဥတ္တရေနာတိ ဧန-သဒ္ဒယောဂေန ဟိ ဩပါသာဒန္တိ ဥပယောဂဝစနံ. အဇ္ဈာဝသတီတိ ဧတ္ထ အဓိ-အာ-သဒ္ဒါနံ အနတ္ထန္တရတံ ဟဒယေ ကတွာ အာဟ ‘‘ဝသတီ’’တိ. ဣဒါနိ တေသံ အတ္ထဝိသေသဘာဝိတံ ဒဿေန္တော ‘‘အဘိဘဝိတွာ ဝါ အာဝသတီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထာတိ ဩပါသာဒပဒေ. သတ္တုဿဒန္တိအာဒီသု ပန ကထန္တိ အာဟ – ‘‘တဿ အနုပ္ပယောဂတ္တာဝ သေသပဒေသူ’’တိ. ဥပ-အနု-အဓိ-ဣတိ-ဧဝံ-ပုဗ္ဗကေ ဝသနကိရိယယာဋ္ဌာနေ ဥပယောဂဝစနမေဝ ပါပုဏာတီတိ သဒ္ဒဝိဒူ ဣစ္ဆန္တီတိ အာဟ ‘‘လက္ခဏံ သဒ္ဒသတ္ထတော ပရိယေသိတဗ္ဗ’’န္တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပသဂ္ဂဝသေန ပနေတ္ထ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဥဿဒတာ နာမေတ္ထ ဗဟုလတာတိ တံ ဗဟုလတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဗဟုဇန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာဝဇ္ဇိတွာတိ ပရိက္ခိပိတွာ.

៤២២. ពាក្យថា តស្មិន្តិ សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃសាលៈនោះ។ ពាក្យថា ឧត្តរេន ឱបាសាទំ សេចក្តីថា ក្នុងទិសខាងជើងនៃភូមិឱបាសាទៈ។ ពាក្យថា ឧត្តរេន គឺដោយសារការផ្សំជាមួយសព្ទដែលមានបច្ច័យ ឯន (ឧត្តរេន) នាំឲ្យពាក្យថា ឱបាសាទំ ជាឧបយោគវចនៈ។ ពាក្យថា អជ្ឈាវសតិ ក្នុងពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាពមិនខុសគ្នានៃអត្ថនៃសព្ទថា អធិ និង អា ទើបពោលថា វសតិ (រស់នៅ)។ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអត្ថរបស់សព្ទទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា អភិភវិត្វា វា អាវសតិ (ឬគ្របសង្កត់ហើយរស់នៅ)។ ពាក្យថា ឯត្ថ គឺក្នុងបទថា ឱបាសាទំ។ ចុះក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា សត្តុស្សទំ ជាដើម តើដូចម្តេច? ទើបពោលថា «ព្រោះមិនបានប្រើប្រាស់នូវវិភត្តិនោះ ក្នុងបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយ»។ ពួកអ្នកចេះដឹងភាសាបាលី (សទ្ទវិទូ) រមែងប្រាថ្នាថា ក្នុងទីកន្លែងនៃកិរិយាគឺការរស់នៅដែលមាន ឧប អនុ អធិ ជាដើមនៅខាងមុខ រមែងដល់នូវឧបយោគវចនៈតែម៉្យាង ទើបពោលថា «លក្ខណៈ គប្បីស្វែងរកពីក្បួនវេយ្យាករណ៍ (សទ្ទសាស្ត្រ)»។ ព្រោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកយ៉ាងនេះថា «ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ឧបយោគវចនៈ ប្រើក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ ដោយអំណាចនៃឧបសគ្គ»។ ពាក្យថា ឧស្សទតា ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ ភាពច្រើនកុះករ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពច្រើនកុះករនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា ពហុជនំ (ជនច្រើន)។ ពាក្យថា អាវជ្ជិត្វា សេចក្តីថា ព័ទ្ធជុំវិញហើយ។

ရညာ ဝိယ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဝါ ရာဇဘောဂ္ဂံ. ရညော ဒါယဘူတန္တိ ကုလပရမ္ပရာယ ဘောဂ္ဂဘာဝေန ရညာ လဒ္ဓဒါယဘူတံ. တေနာဟ ‘‘ဒါယဇ္ဇန္တိ အတ္ထော’’တိ. ရာဇနီဟာရေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဥဒ္ဓံ ပရိဘောဂလာဘဿ သေဋ္ဌဒေယျတာ နာမ နတ္ထီတိ အာဟ – ‘‘ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ ရာဇသင်္ခေပေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ. တိတ္ထပဗ္ဗတာဒီသူတိ နဒီတိတ္ထပဗ္ဗတပါဒဂါမဒွါရအဋဝီမုခါဒီသု. နိဿဋ္ဌပရိစ္စတ္တန္တိ မုတ္တစာဂဝသေန ပရိစ္စတ္တံ ကတွာ. ဧတေသံ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာနံ.

ម្យ៉ាងទៀត របស់ដែលព្រះរាជាគប្បីសោយ (ប្រើប្រាស់) ដូចជាព្រះរាជា ឈ្មោះថា រាជភោគៈ (រាជភោគ្គំ)។ ពាក្យថា រញ្ញោ ទាយភូតំ សេចក្តីថា ជាមត៌កដែលព្រះរាជាទ្រង់បានទទួល ដោយភាពជាគ្រឿងប្រើប្រាស់តាមលំដាប់ត្រកូល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «មានអត្ថថា ទាយជ្ជៈ (មត៌ក)»។ ព្រោះគ្មានការប្រគល់ឲ្យដ៏ប្រសើរ (សេដ្ឋទេយ្យតា) នៃលាភគឺគ្រឿងប្រើប្រាស់ ក្រៅពីការប្រើប្រាស់ដោយរបៀបព្រះរាជា ទើបពោលថា «គប្បីប្រើប្រាស់ដោយសង្ខេបនៃព្រះរាជា ដោយការលើកឆត្រឡើង»។ ពាក្យថា ទិត្ថបព្វតាទីសុ សេចក្តីថា ក្នុងកំពង់ទឹក ទាបភ្នំ ទ្វារស្រុក ច្រកព្រៃ ជាដើម។ ពាក្យថា និស្សដ្ឋបរិច្ចត្តំ សេចក្តីថា បរិច្ចាគហើយ ដោយអំណាចនៃការលះបង់រួចស្រឡះ (មុត្តចាគៈ)។ នៃព្រាហ្មណ៍ និងគហបតីទាំងឡាយនោះ។

၄၂၃. တိ သန္နိပတိတာ. ယော ကောစိ ဝိညူနံ ဣစ္ဆိတော ပဉှော, တဿ ပုစ္ဆိတဿ ယာထာဝတော ကထနသမတ္ထော ပုစ္ဆိတပဉှဗျာကရဏသမတ္ထော.ကုလာပဒေသာဒိနာ မဟတီ မတ္တာ ဧတဿာတိ မဟာမတ္တော.

៤២៣. ពាក្យថា ...តិ គឺ ជួបជុំគ្នាហើយ។ បញ្ហាណាមួយដែលវិញ្ញូជនប្រាថ្នាហើយ កាលបើបញ្ហានោះត្រូវបានសួរហើយ ក៏ជាអ្នកអាចដើម្បីពោលតាមពិត គឺអាចដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាដែលគេសួរហើយ។ បុគ្គលណាមានចំណែកដ៏ធំធេង ដោយការអាងត្រកូលជាដើម ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មហាមាត្យ (មហាមត្តោ)។

၄၂၄. တေတိ [Pg.190] ‘‘နာနာဝေရဇ္ဇကာ’’တိ ဝုတ္တဗြာဟ္မဏာ. ‘‘ဥဘတော သုဇာတော’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၃၀၃; အ. နိ. ဋီ. ၃.၅.၁၃၄) ဧတ္တကေ ဝုတ္တေ ယေဟိ ကေဟိစိ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ သုဇာတတာ ဝိညာယေယျ, သုဇာတသဒ္ဒေါ စ ‘‘သုဇာတော စာရုဒဿနော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၃၉၉; သု. နိ. ၅၅၃; ထေရဂါ. ၈၁၈) အာရောဟပရိဏာဟသမ္ပတ္တိပရိယာယောတိ ဇာတိဝသေနေဝ သုဇာတတံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘မာတိတော စ ပိတိတော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. အနောရသပုတ္တဝသေနပိ လောကေ မာတုပိတုသမညာ ဒိဿတိ, ဣဓ ပနဿ ဩရသပုတ္တဝသေနေဝ ဣစ္ဆီယတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သံသုဒ္ဓဂဟဏီကော’’တိ ဝုတ္တံ. ပိတာ စ မာတာ စ ပိတရော, ပိတူနံ ပိတရော ပိတာမဟာ, တေသံ ယုဂေါ ပိတာမဟယုဂေါ, တသ္မာ ယာဝ သတ္တမာ ပိတာမဟယုဂါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယုဂသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဧကသေသနယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော ‘‘ယုဂေါ စ ယုဂေါ စ ယုဂါ’’တိ. ဧဝဉှိ တတ္ထ တတ္ထ ဒွိန္နံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘တတော ဥဒ္ဓံ သဗ္ဗေပိ ပုဗ္ဗပုရိသာ ပိတာမဟဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ’’တိ. ပုရိသဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝသေန ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ ‘‘မာတိတော’’တိ ပါဠိဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. အက္ခိတ္တောတိ အပ္ပတ္တခေပေါ. အနဝက္ခိတ္တောတိ သဒ္ဓထာလိပါကာဒီသု န အဝက္ခိတ္တော. ဇာတိဝါဒေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ကေန ကာရဏေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ဥဘတော…ပေ… ပိတာမဟယုဂါတိ ဧတေန ဗြာဟ္မဏဿ ယောနိဒေါသာဘာဝေါ ဒဿိတော သံသုဒ္ဓဂဟဏိကဘာဝကိတ္တနတော. အက္ခိတ္တောတိ ဣမိနာ ကိရိယာပရာဓာဘာဝေါ. ကိရိယာပရာဓေန ဟိ သတ္တာ ခေပံ ပါပုဏန္တိ. အနုပကုဋ္ဌောတိ ဣမိနာ အယုတ္တသံသဂ္ဂါဘာဝေါ. အယုတ္တသံသဂ္ဂမ္ပိ ဟိ ပဋိစ္စ သတ္တာ အက္ကောသံ လဘန္တိ.

៤២៤. ពាក្យថា តេ គឺពួកព្រាហ្មណ៍ដែលទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «នានាវេជ្ជកៈ» (អ្នកមកពីដែនផ្សេងៗ)។ កាលបើពោលត្រឹមតែពាក្យថា «ឧភតោ សុជាតោ» (កើតល្អហើយអំពីចំណែកទាំងពីរ) ភាពជាអ្នកកើតល្អគប្បីដឹងបានដោយចំណែកពីរណាមួយ ហើយម៉្យាងទៀត សព្ទថា សុជាតោ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «សុជាតោ ចារុទស្សនោ» (កើតល្អ មានរូបល្អគួរមើល) ជាឈ្មោះនៃភាពបរិបូណ៌ដោយកម្ពស់និងទំហំ ដើម្បីបង្ហាញច្បាស់នូវភាពជាអ្នកកើតល្អដោយអំណាចនៃជាតិ (កំណើត) តែម៉្យាង ទើបពោលថា «មាតិតោ ច បិតិតោ ចា» (អំពីចំណែកមាតាផង អំពីចំណែកបិតាផង)។ សូម្បីដោយអំណាចនៃកូនធម៌ (មិនមែនកូនបង្កើត) ក៏លោកតែងសន្មតហៅថាមាតាបិតាដែរ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រោះចង់បានដោយអំណាចនៃកូនបង្កើត (ឱរសបុត្រ) តែម៉្យាង ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «សំសុទ្ធគហណីកោ» (មានគភ៌ស្អាតល្អ)។ បិតានិងមាតា ឈ្មោះថា បិតរោ (មាតាបិតា), បិតារបស់មាតាបិតា ឈ្មោះថា បីតាមហា (ជីដូនជីតា), ជំនាន់របស់ជីដូនជីតាទាំងនោះ ឈ្មោះថា បីតាមហយុគៈ (ជំនាន់ជីដូនជីតា), ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «រហូតដល់ជំនាន់ជីដូនជីតាទី ៧» គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា យុគៈ ក្នុងទីនេះ គប្បីយល់ដោយវិធីឯកសេសៈថា «យុគៈផង យុគៈផង ឈ្មោះថា យុគៈទាំងឡាយ»។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើបែបនេះ ជំនាន់ទាំងពីរ (ខាងមាតានិងខាងបិតា) រមែងត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនោះៗជាប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ខាងលើអំពីនោះទៅ សូម្បីបុព្វបុរសទាំងអស់ ក៏ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា បីតាមហៈ (ជីដូនជីតា) នោះឯង»។ ហើយគប្បីជ្រាបថា ការកាន់យកនូវពាក្យថា បុរស (បុព្វបុរស) ក្នុងទីនេះ គឺធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃការសម្តែងយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើបែបនេះ ព្រះបាលីថា «មាតិតោ» (អំពីចំណែកមាតា) ទើបជាការសមហេតុផល។ ពាក្យថា អក្ខិត្តោ សេចក្តីថា មិនដល់នូវការតិះដៀល (ឬ មិនត្រូវបានគេបដិសេធ)។ ពាក្យថា អនវក្ខិត្តោ សេចក្តីថា មិនត្រូវបានគេបោះបង់ចោលក្នុងកិច្ចការមានការចម្អិនបាយដោយសទ្ធាជាដើម។ ពាក្យថា ជាតិវាទេន ដើម្បីបង្ហាញថា ករណវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថនៃហេតុ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ដោយហេតុដូចម្តេច»។ ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា ឧភតោ...បេ... បីតាមហយុគា នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការមិនមានទោសនៃកំណើតរបស់ព្រាហ្មណ៍ ដោយការសរសើរនូវភាពជាអ្នកមានគភ៌ស្អាតល្អ។ ពាក្យថា អក្ខិត្តោ នេះ បង្ហាញនូវការមិនមានកំហុសក្នុងកិរិយា (ការប្រព្រឹត្ត)។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ រមែងដល់នូវការតិះដៀល ដោយសារតែកំហុសក្នុងការប្រព្រឹត្ត។ ពាក្យថា អនុបកុដ្ឋោ នេះ បង្ហាញនូវការមិនមានការសេពគប់ដែលមិនសមគួរ។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ តែងរងនូវការជេរប្រមាថ ព្រោះអាស្រ័យការសេពគប់ដែលមិនសមគួរ។

ဣဿရောတိ အဓိပတေယျသံဝတ္တနိယကမ္မဖလေန ဤသနသီလော. သာ ပနဿ ဣဿရတာ ဝိဘဝသမ္ပတ္တိပစ္စယာ ပါကဋာ ဇာတာတိ အဍ္ဎတာပရိယာယဘာဝေန ဝဒန္တော ‘‘အဍ္ဎောတိ ဣဿရော’’တိ အာဟ. မဟန္တံ ဓနမဿ ဘူမိဂတဉ္စေဝ ဝေဟာသဋ္ဌဉ္စာတိ မဟဒ္ဓနော. တဿာတိ တဿ တဿ. ဝဒန္တိ ‘‘အနွယတော ဗျတိရေကတော စ အနုပသင်္ကမနကာရဏံ ကိတ္တေမာ’’တိ.

ពាក្យថា ឥស្សរោ សេចក្តីថា មានសភាវៈជាធំ ដោយផលនៃកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពជាធំ (អធិបតេយ្យ)។ ក៏ភាពជាធំនោះរបស់គាត់ ប្រាកដឡើងព្រោះអាស្រ័យសម្បត្តិគឺភោគៈ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយវោហារជំនួសនៃភាពជាអ្នកមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភថា «អឌ្ឍោ គឺ ឥស្សរោ (អ្នកមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភ គឺ ជាធំ)»។ ទ្រព្យដ៏ច្រើន ទាំងដែលកប់ក្នុងដី ទាំងដែលស្ថិតនៅលើអាកាស មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មហទ្ធនៈ (មានទ្រព្យច្រើន)។ ពាក្យថា តស្ស សេចក្តីថា នៃបុគ្គលនោះៗ។ ពួកលោកពោលថា «យើងនឹងពោលសរសើរនូវហេតុនៃការមិនចូលទៅជិត ទាំងដោយអនុវយ (ការស្របគ្នា) ទាំងដោយវ្យតិរេក (ការផ្ទុយគ្នា)»។

အဓိကရူပေါတိ ဝိသိဋ္ဌရူပေါ ဥတ္တမသရီရော. ဒဿနံ အရဟတီတိ ဒဿနီယော. တေနာဟ ‘‘ဒဿနယောဂ္ဂေါ’’တိ. ပသာဒံ အာဝဟတီတိ ပါသာဒိကော. တေနာဟ ‘‘စိတ္တပသာဒဇနနတော’’တိ. ဝဏ္ဏဿာတိ ဝဏ္ဏဓာတုယာ[Pg.191]. သရီရန္တိ သန္နိဝေသဝိသိဋ္ဌော ကရစရဏဂီဝါသီသာဒိ အဝယဝသမုဒါယော, သော စ သဏ္ဌာနမုခေန ဂယှတီတိ ‘‘ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယာတိ ပရမာယ…ပေ… သမ္ပတ္တိယာ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗဝဏ္ဏေသု သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောဝ ဥတ္တမောတိ ဝုတ္တံ ‘‘သေဋ္ဌေန သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏေန သမန္နာဂတော’’တိ. တထာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ စက္ကဝတ္တိနော စ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာဝ ဟောန္တိ. ဗြဟ္မဝစ္ဆသီတိ ဥတ္တမသရီရာဘော သုဝဏ္ဏာဘောတိ အတ္ထော. ဣမမေဝ ဟိ အတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘မဟာဗြဟ္မုနော သရီရသဒိသေန သရီရေန သမန္နာဂတော’’တိ. န ဗြဟ္မုဇုဂတ္တတံ. အခုဒ္ဒါဝကာသော ဒဿနာယာတိ အာရောဟပရိဏာဟသမ္ပတ္တိယာ အဝယဝပါရိပူရိယာ စ ဒဿနာယ ဩကာသော န ခုဒ္ဒကော. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗာနေဝါ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា អធិករូបោ សេចក្តីថា មានរូបវិសេស គឺមានសរីរៈដ៏ឧត្តម។ បុគ្គលណាគួរដល់ការមើល ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទស្សនីយៈ (គួរជាទីគយគន់)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «គួរដល់ការមើល»។ បុគ្គលណា នាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លា ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បាសាទិកៈ (គួរឲ្យជ្រះថ្លា)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ព្រោះធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងចិត្ត»។ ពាក្យថា វណ្ណស្ស សេចក្តីថា នៃពណ៌សម្បុរ (វណ្ណធាតុ)។ ពាក្យថា សរីរៈ គឺការប្រជុំនៃអវយវៈមានដៃ ជើង ក ក្បាល ជាដើម ដែលមានទ្រង់ទ្រាយដ៏វិសេស ហើយសរីរៈនោះ ត្រូវបានកាន់យកដោយអំណាចនៃសណ្ឋាន ទើបពោលថា «បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីបរិបូណ៌ដ៏ក្រៃលែង...បេ... ផង»។ ក្នុងបណ្តាពណ៌ទាំងអស់ ពណ៌ដូចជាមាស គឺជាពណ៌ដ៏ឧត្តមបំផុត ទើបពោលថា «ប្រកបដោយពណ៌សម្បុរដូចជាមាសដ៏ប្រសើរ»។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ និងព្រះស្តេចចក្រពត្តិទាំងឡាយ តែងមានពណ៌សម្បុរដូចជាមាស។ ពាក្យថា ព្រហ្មវច្ឆសី មានអត្ថថា មានរស្មីនៃសរីរៈដ៏ឧត្តម គឺមានរស្មីដូចជាមាស។ ព្រោះសំដៅយកអត្ថនេះឯង ទើបពោលថា «ប្រកបដោយសរីរៈស្មើដោយសរីរៈនៃមហាព្រហ្ម»។ មិនមែនសំដៅដល់ភាពមានខ្លួនត្រង់ដូចជាព្រហ្មឡើយ។ ពាក្យថា អខុទ្ទាវកាសោ ទស្សនាយ សេចក្តីថា ឱកាសដើម្បីមើល ដោយភាពបរិបូណ៌នៃកម្ពស់និងទំហំ និងដោយភាពពេញលេញនៃអវយវៈ មិនមែនតូចតាចឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា សព្វានេវ (ទាំងអស់នោះឯង)។

ယမနိယမလက္ခဏံ သီလမဿ အတ္ထီတိ သီလဝါ, တံ ပနဿ ရတ္တညုတာယ ဝုဒ္ဓံ ဝဍ္ဎိတံ သီလံ အဿ အတ္ထီတိ ဝုဒ္ဓသီလီ, တေန စ သဗ္ဗဒါ သမာယောဂတော ဝုဍ္ဎသီလေန သမန္နာဂတော. ပဉ္စသီလမတ္တမေဝ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ တတော ပရံ သီလဿ တတ္ထ အဘာဝတော တေသဉ္စ အဇာနနတော.

សីលដែលមានលក្ខណៈជាការសង្កត់សង្កិននិងការទប់ទល់ មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សីលវា (អ្នកមានសីល)។ ម្យ៉ាងទៀត សីលនោះរបស់គាត់ ជាសីលដែលចម្រើនហើយ ចម្រើនឡើងហើយ ដោយភាពជាអ្នកដឹងរាត្រីយូរ (រត្តញ្ញូ) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា វុទ្ធសីលី (មានសីលដ៏ចម្រើន)។ និងជាអ្នកប្រកបដោយសីលដ៏ចម្រើននោះ ព្រោះការប្រកបជានិច្ចកាល។ ពួកលោកពោលសំដៅយកត្រឹមតែបញ្ចសីលប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថា សីលក្រៅពីនោះ មិនមានក្នុងទីនោះឡើយ ហើយពួកលោកក៏មិនដឹងនូវសីលនោះដែរ។

ဌာနကရဏသမ္ပတ္တိယာ သိက္ခာသမ္ပတ္တိယာ စ ကတ္ထစိပိ အနူနတာယ ပရိမဏ္ဍလပဒါနိ ဗျဉ္ဇနာနိ အက္ခရာနိ ဧတိဿာတိ ပရိမဏ္ဍလပဒဗျဉ္ဇနာ. အထ ဝါ ပဇ္ဇတိ အတ္ထော ဧတေနာတိ ပဒံ, နာမာဒိ, ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ ဗျဉ္ဇေတီတိ ဗျဉ္ဇနံ ဝါကျံ, တေသံ ပရိပုဏ္ဏတာယ ပရိမဏ္ဍလပဒဗျဉ္ဇနာ. အတ္ထဉာပနသာဓနတာယ ဝါစာဝ ကရဏန္တိ ဝါက္ကရဏံ, ဥဒါဟရဏဃောသော. ဂုဏပရိပုဏ္ဏဘာဝေန တဿ ဗြာဟ္မဏဿ, တေန ဝါ ဘာသိတဗ္ဗအတ္ထဿ. ပူရေ ပုဏ္ဏဘာဝေ. ပူရေတိ စ ပုရိမသ္မိံ အတ္ထေ အာဓာရေ ဘုမ္မံ, ဒုတိယသ္မိံ ဝိသယေ. သုခုမာလတ္တနေနာတိ ဣမိနာ တဿာ ဝါစာယ မုဒုသဏှဘာဝမာဟ. အပလိဗုဒ္ဓါယ ပိတ္တသေမှာဒီဟိ. သန္ဒိဋ္ဌံ သဗ္ဗံ ဒဿေတွာ ဝိယ ဧကဒေသကထနံ. ဝိလမ္ဗိတံ သဏိကံ စိရာယိတွာ ကထနံ. ‘‘သန္ဒိဒ္ဓဝိလမ္ဗိတာဒီ’’တိ ဝါ ပါဌော. တတ္ထ သန္ဒိဒ္ဓံ သန္ဒေဟဇနကံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ခလိတာနုကဍ္ဎိတာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ ပါကဋံ ကတွာတိ ဣမိနာ စဿ ဝါစာယ အတ္ထပါရိပူရိံ ဝဒန္တိ.

បទ ព្យញ្ជនៈ និងអក្សរទាំងឡាយ នៃវាចានោះ មានសណ្ឋានមូលល្អ (បរិមណ្ឌល) ព្រោះមិនខ្វះខាតក្នុងទីណាមួយ ដោយសេចក្តីបរិបូណ៌នៃឋាននិងករណៈ និងដោយសេចក្តីបរិបូណ៌នៃការសិក្សា ហេតុនោះ វាចានោះ ឈ្មោះថា បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា (មានបទនិងព្យញ្ជនៈមូលល្អ)។ ម៉្យាងទៀត អត្ថរមែងសម្រេចដោយពាក្យនេះ ហេតុនោះ ពាក្យនោះ ឈ្មោះថា បទ មាននាមជាដើម, វាក្យៈណា តែងញ៉ាំងអត្ថដែលចង់បានឲ្យប្រាកដឡើង ហេតុនោះ វាក្យៈនោះ ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ, វាចានោះ ឈ្មោះថា បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា ព្រោះភាពបរិបូណ៌នៃបទនិងព្យញ្ជនៈទាំងឡាយនោះ។ វាចាដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងអត្ថឲ្យដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា វាក្ករណៈ (ការធ្វើវាចា) គឺសំឡេងដែលបន្លឺឡើង។ ដោយភាពបរិបូណ៌នៃគុណរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះ ឬនៃអត្ថដែលព្រាហ្មណ៍នោះគប្បីពោល។ ពាក្យថា បូរេ សេចក្តីថា ក្នុងភាពពេញលេញ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងអត្ថមុន ពាក្យថា បូរេ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថជាទីតាំង (អាធារៈ), ក្នុងអត្ថទីពីរ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថជាវិស័យ។ ពាក្យថា សុខុមាលត្តនេន នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ភាពទន់ភ្លន់និងម៉ដ្តរលីងនៃវាចានោះ។ ដោយវាចាដែលមិនរអាក់រអួលដោយសារប្រមាត់និងស្លេស្មជាដើម។ ការពោលត្រឹមតែចំណែកមួយ ហាក់ដូចជាបង្ហាញនូវអ្វីៗទាំងអស់ដែលបានឃើញហើយ។ ពាក្យថា វិលម្ពិតំ សេចក្តីថា ការពោលយឺតៗ បង្អង់យូរ។ ម្យ៉ាងទៀត មានបាឋៈថា «សន្ទិទ្ធវិលម្ពិតាទិ»។ ក្នុងបាឋៈនោះ ពាក្យថា សន្ទិទ្ធំ សេចក្តីថា នាំឲ្យកើតសេចក្តីសង្ស័យ។ ដោយសព្ទថា អាទិ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកការនិយាយទាក់ទើ និងការនិយាយអូសទាញជាដើម។ ពាក្យថា ធ្វើឲ្យប្រាកដនូវខាងដើម កណ្តាល និងខាងចុង នេះ ពួកលោកពោលសំដៅដល់ភាពបរិបូណ៌នៃអត្ថនៃវាចារបស់គាត់។

၄၂၅. သဒိသာတိ ဧကဒေသေန သဒိသာ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ဂုဏေဟိ သဗ္ဗထာ သဒိသာ ကေစိပိ ဂုဏာ အညေသု လဗ္ဘန္တိ. ဣတရေတိ အတ္တနော ဂုဏေဟိ အသဒိသဂုဏေ. ဣဒန္တိ ဣဒံ အတ္ထဇာတံ. ဂေါပဒကန္တိ ဂါဝိယာ ပဒေ ဌိတဥဒကံ. ကုလပရိယာယေနာတိ ကုလာနုက္ကမေန.

៤២៥. ពាក្យថា សទិសា សេចក្តីថា ដូចគ្នាដោយចំណែកខ្លះ។ ព្រោះថា គុណទាំងឡាយណាមួយដែលដូចគ្នាដោយសព្វគ្រប់ជាមួយនឹងគុណទាំងឡាយរបស់ព្រះពុទ្ធ រមែងមិនមានក្នុងបុគ្គលដទៃឡើយ។ ពាក្យថា ឥតរេ សេចក្តីថា នូវបុគ្គលដទៃដែលមានគុណមិនដូចជាគុណរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ឥទំ សេចក្តីថា នូវសេចក្តីនេះ។ ពាក្យថា គោបទកំ សេចក្តីថា ទឹកដែលស្ថិតនៅក្នុងស្នាមជើងមេគោ។ ពាក្យថា កុលបរិយាយេន សេចក្តីថា តាមលំដាប់ត្រកូល។

တတ္ထာတိ [Pg.192] မဉ္စကေ. သီဟသေယျံ ကပ္ပေသီတိ ယထာ ရာဟု အသုရိန္ဒော အာယာမတော ဝိတ္ထာရတော ဥဗ္ဗေဓတော စ ဘဂဝတော ရူပကာယဿ ပရိစ္ဆေဒံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, တထာရူပံ ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောန္တော သီဟသေယျံ ကပ္ပေသိ.

ពាក្យថា តត្ថ សេចក្តីថា លើគ្រែ។ ពាក្យថា សម្រេចសីហសេយ្យា សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តាក់តែងនូវឥទ្ធិអភិសង្ខារមានសភាពយ៉ាងនោះ ហើយទ្រង់សម្រេចសីហសេយ្យា ដោយប្រការដែលអសុរិន្ទរាហូ មិនអាចកំណត់ប្រវែង បណ្តោយ ទទឹង និងកម្ពស់នៃរូបកាយរបស់ព្រះមានព្រះភាគបានឡើយ។

ပရိသုဒ္ဓဋ္ဌေန အရိယန္တိ အာဟ ‘‘အရိယံ ဥတ္တမံ ပရိသုဒ္ဓ’’န္တိ. အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကုသလံ, န သုခဝိပါကဋ္ဌေန. ကတ္ထစိ စတုရာသီတိ ပါဏသဟဿာနိ ကတ္ထစိ အပရိမာဏာပိ ဒေဝမနုဿာ ယသ္မာ စတုဝီသတိယာ ဌာနေသု အသင်္ချေယျာ အပရိမေယျာ မဂ္ဂဖလာမတံ ပိဝန္တိ. ကောဋိသတသဟဿာဒိပရိမာဏေနပိ ဗဟူ ဧဝ. တသ္မာ အနုတ္တရာစာရသိက္ခာပနဝသေနေဝ ဘဂဝါ ဗဟူနံ အာစရိယော. တေတိ ကာမရာဂတော အညေ ဘဂဝတာ ပဟီနကိလေသေ.

ព្រោះអត្ថថា បរិសុទ្ធ ឈ្មោះថា អរិយៈ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «អរិយៈ គឺ ឧត្តម បរិសុទ្ធ»។ ឈ្មោះថា កុសល ព្រោះអត្ថថាមិនមានទោស មិនមែនព្រោះអត្ថថាមានផលជាសុខឡើយ។ ព្រោះហេតុថា ក្នុងទីខ្លះ ពួកទេវតានិងមនុស្សប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់ ក្នុងទីខ្លះ ពួកទេវតានិងមនុស្សដែលមិនអាចរាប់បាន រមែងផឹកនូវទឹកអម្រឹតគឺមគ្គនិងផល ក្នុងទីទាំង ២៤ កន្លែង ដែលមិនអាចគណនាបាន មិនអាចវាស់វែងបាន។ សូម្បីដោយការរាប់ចំនួនសែនកោដិជាដើម ក៏នៅតែច្រើនដដែល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ជាអាចារ្យរបស់ជនច្រើន ដោយអំណាចនៃការបង្ហាត់បង្រៀននូវអាចារៈដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ពាក្យថា តេ សំដៅដល់កិលេសទាំងឡាយដទៃអំពីកាមរាគៈ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លះបង់ហើយ។

အပါပပုရေက္ခာရောတိ အပါပေဟိ ပုရက္ခရီယတိ, န ဝါ ပါပံ ပုရတော ကရောတီတိပိ အပါပပုရေက္ခာရောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အပါပေ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အပါပေတိ ပါပပပဋိပက္ခေ ပါပရဟိတေ စ. ဗြဟ္မနိ ဘဝါ, ဗြဟ္မုနော ဝါ ဟိတာ ဂရုကရဏာဒိနာ, ဗြဟ္မာနံ ဝါ မဂ္ဂံ ဇာနာတီတိ ဗြဟ္မညာ, တဿာ ဗြဟ္မညာယ ပဇာယ.

ពាក្យថា អបាបបុរេក្ខារោ សេចក្តីថា ត្រូវបានគេធ្វើទុកខាងមុខដោយធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមែនជាបាប ឬម្យ៉ាងទៀត មិនធ្វើនូវបាបទុកខាងមុខ ឈ្មោះថា អបាបបុរេក្ខារោ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «អបាបេ គឺ នវលោកុត្តរធម្មេ» (ក្នុងធម៌មិនមែនបាប គឺ លោកុត្តរធម៌ទាំង ៩)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា អបាបេ សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ជាបដិបក្ខនឹងបាប និងធម៌ដែលប្រាសចាកបាប។ ធម៌ណា កើតក្នុងព្រហ្ម ឬជាប្រយោជន៍ដល់ព្រហ្ម ដោយការធ្វើសេចក្តីគោរពជាដើម ឬដឹងនូវផ្លូវរបស់ព្រហ្មទាំងឡាយ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា ព្រហ្មញ្ញា (ភាពជាព្រហ្ម), នៃប្រជាជនដែលប្រកបដោយព្រហ្មញ្ញធម៌នោះ។

တိရောရဋ္ဌာ တိရောဇနပဒါတိ ဧတ္ထ ရဇ္ဇံ ရဋ္ဌံ ရာဇန္တိ ရာဇာနော ဧတေနာတိ ကတွာ. တဒေကဒေသဘူတာ ပဒေသာ ပန ဇနပဒေါ ဇနာ ပဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ သုခဇီဝိကံ ပါပုဏန္တီတိ ကတွာ. ပုစ္ဆာယ ဒေါသံ သလ္လက္ခေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဘဂဝါ ဝိဿဇ္ဇေတိ တေသံ ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိံ စိန္တေတွာတိ အဓိပ္ပာယော. နဝကာတိ အာဂန္တုကဘာဝေန အမှာကံ အဘိနဝါ.

ក្នុងពាក្យថា តិរោរដ្ឋា តិរោជនបទា នេះ ពាក្យថា រដ្ឋៈ គឺ រាជ្យ ព្រោះវិគ្រោះថា ព្រះរាជាទាំងឡាយ តែងរុងរឿងដោយដែនដីនេះ។ ចំណែកឯដែនដីដែលជាចំណែកមួយនៃរាជ្យនោះ ឈ្មោះថា ជនបទ ព្រោះវិគ្រោះថា ពួកជនតែងទៅដល់ គឺបានដល់នូវការរស់នៅជាសុខក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា កំណត់ដឹងនូវទោសនៃការសួរ នេះ ជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ដោះស្រាយ ព្រោះទ្រង់គិតគូរដល់សេចក្តីបរិបូណ៌នៃឧបនិស្ស័យរបស់ជនទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា នវកា សេចក្តីថា ជាអ្នកថ្មីសម្រាប់ពួកយើង ដោយភាពជាអ្នកមកថ្មី (អាគន្តុកៈ)។

၄၂၆. ဩပါတေတိ နိပ္ပာတေတီတိ အတ္ထော. တထာဘူတော စ တတ္ထ ပေသိတာ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဝေသေတီ’’တိ. သံပုရက္ခရောန္တီတိ သက္ကစ္စံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကရောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ပုရတော ကတွာ ဝိစရန္တီ’’တိ.

៤២៦. ពាក្យថា ឱបាតេតិ មានអត្ថថា ញ៉ាំងឲ្យធ្លាក់ចុះ (ទម្លាក់ចុះ)។ និងបុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅក្នុងទីនោះ ទើបពោលថា «ញ៉ាំងឲ្យចូលទៅ» (បវេសេតិ)។ ពាក្យថា សំបុរក្ខរោន្តិ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាប្រធានដោយគោរព។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ធ្វើទុកខាងមុខហើយដើរទៅ»។

၄၂၇. သုဒ္ဒေ ဗဟိ ကတွာ ရဟော သာသိတဗ္ဗဋ္ဌေန မန္တာ ဧဝ တံတံအတ္ထပဋိပတ္တိဟေတုတာယ ပဒန္တိ မန္တပဒံ ဝေဒံ. တေနာဟ ‘‘ဝေဒေါ’’တိ. ဧဝံ ကိရာတိ ပရမ္ပရဘာဝေန အာဘတန္တိ အာစရိယပရမ္ပရာယ အာဘတံ. ပါဝစနသင်္ခါတသမ္ပတ္တိယာတိ [Pg.193] ပမုခဝစနမှိ ဥဒတ္တာဒိသမ္ပတ္တိယာ. သာဝိတ္တိအာဒီဟိ ဆန္ဒဗန္ဓေဟိ ဝဂ္ဂဗန္ဓေဟိ စာတိ ဂါယတ္တီအာဒီဟိ အဇ္ဈာယာနုဝါကာဒီဟိ ဆန္ဒဗန္ဓေဟိ စ ဝဂ္ဂဗန္ဓေဟိ စ. သမ္ပာဒေတွာတိ ပဒသမ္ပတ္တိံ အဟာပေတွာ. ပဝတ္တာရောတိ ဝါ ပါဝစနဝသေန ဝတ္တာရော. သဇ္ဈာယိတန္တိ ဂါယနဝသေန သဇ္ဈာယိတံ, တံ ပန ပဒေနေဝ ဣစ္ဆိတန္တိ အာဟ ‘‘ပဒသမ္ပတ္တိဝသေနာ’’တိ. အညေသံ ဝုတ္တန္တိ ပါဝစနဝသေန အညေသံ ဝုတ္တံ. ရာသိကတန္တိ ဣရုဝေဒယဇုဝေဒသာမဝေဒါဒိဝသေန, တတ္ထာပိ ပစ္စေကံ မန္တဗြဟ္မာဒိဝသေန အဇ္ဈာယာနုဝါကာဒိဝသေန ရာသိကတံ. ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဩလောကေတွာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိဘဏ္ဍေန ယထာကမ္မူပဂဉာဏေန သတ္တာနံ ကမ္မဿကတံ, ပစ္စက္ခတော ဒဿနဋ္ဌေန ဒိဗ္ဗစက္ခုသဒိသေန ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေန အတီတကပ္ပေ ဗြာဟ္မဏာနံ မန္တဇ္ဈေနဝိဓိဉ္စ ဩလောကေတွာ. ပါဝစနေန သဟ သံသန္ဒေတွာတိ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ယံ ဝစနံ ဝဋ္ဋသန္နိဿိတံ, တေန သဟ အဝိရုဒ္ဓံ ကတွာ. န ဟိ တေသံ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿိတော အတ္ထော ပစ္စက္ခော ဟောတိ. အပရာပရေတိ အဋ္ဌကာဒီဟိ အပရာပရေ, ပစ္ဆိမာ ဩက္ကာကရာဇကာလာဒီသု ဥပ္ပန္နာ. ပက္ခိပိတွာတိ အဋ္ဌကာဒီဟိ ဂန္ထိတမန္တပဒေသု ကိလေသသန္နိဿိတပဒါနံ တတ္ထ တတ္ထ ပဒေ ပက္ခိပနံ ကတွာ. ဝိရုဒ္ဓေ အကံသူတိ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကသုတ္တာဒီသု (ခု. နိ. ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကသုတ္တံ) အာဂတနယေနေဝ သံကိလေသိကတ္ထဒီပနတော ပစ္စနီကဘူတေ အကံသု.

៤២៧. ពាក្យថា mantapadaṃ (បទមន្ត) បានដល់ វេទ ព្រោះជាបទគឺមន្តនោះឯង ដែលជាហេតុសម្រេចនូវការបដិបត្តិនូវអត្ថនោះៗ ដោយអត្ថថា គួរប្រៀនប្រដៅក្នុងទីសម្ងាត់ វៀរចាកជនសូទ្រៈខាងក្រៅ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “vedo” (វេទ)។ ពាក្យថា Evaṃ kira (ឮថា យ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា នាំមកដោយភាពជាលំដាប់តៗគ្នា គឺនាំមកដោយលំដាប់អាចារ្យ។ ពាក្យថា Pāvacanasaṅkhātasampattiyā (ដោយការដល់ព្រមដែលរាប់ថាជាពាក្យប្រធាន) សេចក្តីថា ដោយការដល់ព្រមមានឧទត្តសម្លេងខ្ពស់ជាដើម ក្នុងពាក្យជាប្រធាន។ ពាក្យថា Sāvittiādīhi chandabandhehi vaggabandhehi ca (ដោយឆន្ទពន្ធ និងវគ្គពន្ធ មានសាវិត្តិជាដើម) សេចក្តីថា ដោយឆន្ទពន្ធមានគាយត្រីជាដើម និងវគ្គពន្ធមានអជ្ឈាយៈ និងអនុវាកៈជាដើម។ ពាក្យថា Sampādetvā (ញ៉ាំង...ឲ្យសម្រេច) សេចក្តីថា មិនឲ្យសាបសូន្យនូវការដល់ព្រមនៃបទ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា Pavattāro (អ្នកប្រព្រឹត្តទៅ) សេចក្តីថា អ្នកពោលដោយអំណាចនៃពាក្យប្រធាន។ ពាក្យថា Sajjhāyitaṃ (ដែលសូត្រធម៌) សេចក្តីថា ដែលសូត្រដោយអំណាចនៃការច្រៀង ប៉ុន្តែការសូត្រនោះ លោកប្រាថ្នាដោយបទប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “padasampattivasena” (ដោយអំណាចនៃការដល់ព្រមនៃបទ)។ ពាក្យថា Aññesaṃ vuttaṃ (ដែលពោលដល់អ្នកដទៃ) សេចក្តីថា ដែលពោលដល់អ្នកដទៃដោយអំណាចនៃពាក្យប្រធាន។ ពាក្យថា Rāsikataṃ (ដែលធ្វើឲ្យជាគំនរ) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃឥរុវេទ យជុវេទ និងសាមវេទជាដើម ក្នុងវេទទាំងនោះ សូម្បីតែមួយៗ ក៏ធ្វើឲ្យជាគំនរដោយអំណាចនៃមន្ត និងព្រាហ្មណៈជាដើម ដោយអំណាចនៃអជ្ឈាយៈ និងអនុវាកៈជាដើម។ ពាក្យថា Dibbena cakkhunā oloketvā (ពិនិត្យមើលដោយទិព្វចក្ខុ) សេចក្តីថា ពិនិត្យមើលនូវភាពមានកម្មជាជារបស់ខ្លួននៃសត្វទាំងឡាយ ដោយយថាកម្មូបគញាណ ដែលជាបរិវារនៃទិព្វចក្ខុ និងពិនិត្យមើលនូវវិធីរៀនមន្តរបស់ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយក្នុងអតីតកប្ប ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ដែលប្រៀបដូចជាទិព្វចក្ខុ ព្រោះអត្ថថាឃើញច្បាស់នឹងភ្នែក។ ពាក្យថា Pāvacanena saha saṃsandetvā (ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយព្រះពុទ្ធវចនៈ) សេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យផ្ទុយគ្នាជាមួយព្រះវចនៈណាដែលទាក់ទងនឹងវដ្តៈ របស់ព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ព្រោះថា អត្ថដែលទាក់ទងនឹងវិវដ្តៈ មិនមែនជាទីប្រចក្សដល់ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះឡើយ។ ពាក្យថា Aparāpara (ព្រាហ្មណ៍ខាងក្រោយៗ) សេចក្តីថា ព្រាហ្មណ៍ដទៃទៀតក្រៅពីព្រះអដ្ឋកៈជាដើម ដែលកើតឡើងក្នុងកាលនៃព្រះបាទឱក្កាកៈជាដើម ក្នុងសម័យខាងក្រោយ។ ពាក្យថា Pakkhipitvā (ដាក់បញ្ចូល) សេចក្តីថា ធ្វើការដាក់បញ្ចូលនូវបទទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹងកិលេស ក្នុងបទមន្តទាំងឡាយដែលព្រះអដ្ឋកៈជាដើមបានចងក្រងទុក ក្នុងបទនោះៗ។ ពាក្យថា Viruddhe akaṃsu (ធ្វើឲ្យផ្ទុយគ្នា) សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យទៅជាសត្រូវ (ផ្ទុយគ្នា) ព្រោះសម្តែងនូវអត្ថដែលប្រកបដោយសេចក្តីសៅហ្មង ដោយន័យដែលមកហើយក្នុងព្រាហ្មណធម្មិកសូត្រជាដើម។

၄၂၈. ပဋိပါဋိယာ ဃဋိတာတိ ပဋိပါဋိယာ သမ္ဗဒ္ဓါ. ပရမ္ပရသံသတ္တာတိ အာဒါနိယာယ ယဋ္ဌိယာ သံသတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ယဋ္ဌိဂ္ဂါဟကေန စက္ခုမတာ’’တိ. ပုရိမဿာတိ မဏ္ဍလာကာရေန ဌိတာယ အန္ဓဝေဏိယာ သဗ္ဗပုရိမဿ ဟတ္ထေန သဗ္ဗပစ္ဆိမဿ ကစ္ဆံ ဂဏှာပေတွာ. ဒိဝသမ္ပီတိ အနေကဒိဝသမ္ပိ. စက္ခုဿ အနာဂတဘဝံ ဉတွာ ယထာအက္ကန္တဋ္ဌာနေယေဝ အနုပတိတွာ အက္ကမနံဝ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘ကဟံ စက္ခုမာ ကဟံ မဂ္ဂေါ’’တိ ပရိဝေဒိတွာ.

៤២៨. ពាក្យថា Paṭipāṭiyā ghaṭitā (តៗគ្នាជាលំដាប់) សេចក្តីថា ភ្ជាប់គ្នាជាលំដាប់។ ពាក្យថា Paramparasaṃsattā (ជាប់ទាក់ទងគ្នាតៗគ្នា) សេចក្តីថា ជាប់ទាក់ទងគ្នាដោយឈើច្រត់ដែលត្រូវកាន់យក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “yaṭṭhiggāhakena cakkhumatā” (ដោយអ្នកមានភ្នែកដែលកាន់ឈើច្រត់)។ ពាក្យថា Purimassa (នៃអ្នកខាងមុខ) សេចក្តីថា ឲ្យអ្នកខាងក្រោយបង្អស់កាន់កៀនកោះ (ចង្កេះ) នៃអ្នកខាងមុខបង្អស់ដោយដៃ ក្នុងជួរមនុស្សខ្វាក់ដែលឈរជាវង់មូល។ ពាក្យថា Divasampi (សូម្បីតែថ្ងៃ) សេចក្តីថា សូម្បីតែច្រើនថ្ងៃ។ ដឹងនូវភាពមិនមកដល់នៃភ្នែក (គឺដឹងថាគ្មានអ្នកនាំផ្លូវ) ហើយដើរជាន់ដានដដែលៗ ក្នុងកន្លែងដែលធ្លាប់ជាន់ហើយ កំណត់សម្គាល់ការដើរទៅ ហើយខ្សឹកខ្សួលយំទួញថា “តើអ្នកមានភ្នែកនៅឯណា? ផ្លូវនៅឯណា?”។

ပါဠိအာဂတေသု ဒွီသူတိ သဒ္ဓါ အနုဿဝေါတိ ဣမေသု ဒွီသု. ဧဝရူပေတိ ယထာ သဒ္ဓါနုဿဝါ, ဧဝရူပေ ဧဝ ပစ္စက္ခဂါဟိနောတိ အတ္ထော. တယောတိ ရုစိအာကာရပရိဝိတက္ကဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယော. ဘူတဝိပါကာတိ ဘူတတ္ထနိဋ္ဌာယကာ အဓိပ္ပေတတ္ထသာဓကာ, ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အဘူတတ္ထဝိပါကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ[Pg.194]. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု သဒ္ဓါယိတာဒိဝတ္ထူသု. ဧကံသေနေဝ နိဋ္ဌံ ဂန္တုံ နာလံ အနေကန္တိကတ္တာ သဒ္ဓါဒိဂ္ဂါဟဿ. ဥပရိ ပုစ္ဆာယ မဂ္ဂံ ဝိဝရိတွာ ဌပေသိ သစ္စာနုရက္ခာယ ဉာတုကာမတာယ ဥပ္ပာဒိတတ္တာ. ပဿတိ ဟိ ဘဂဝါ – မယာ ‘‘သစ္စမနုရက္ခတာ…ပေ… နိဋ္ဌံ ဂန္တု’’န္တိ ဝုတ္တေ သစ္စာနုရက္ခဏံ ဉာတုကာမော မာဏဝေါ ‘‘ကိတ္တာဝတာ’’တိအာဒိနာ ပုစ္ဆိဿတိ, တဿ တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ သစ္စာနုဗောဓေ ပုစ္ဆာယ အဝသရံ ဒတွာ တဿ ဥပနိဿယေ ဥပကာရဓမ္မေ ကထေဿာမီတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဥပရိ ပုစ္ဆာယ မဂ္ဂံ ဝိဝရိတွာ ဌပေသီ’’တိ.

ពាក្យថា Pāḷiāgatesu dvīsu (ក្នុងធម៌ទាំងពីរដែលមកក្នុងព្រះបាលី) សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងពីរនេះ គឺជំនឿ (សទ្ធា) និងការឮតៗគ្នា (អនុស្សវៈ)។ ពាក្យថា Evarūpe (ក្នុងធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា ក្នុងធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះឯង ដូចជាសទ្ធានិងអនុស្សវៈ ដែលជាធម៌កាន់យកដោយការដឹងច្បាស់ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Tayo (ធម៌ទាំងបី) បានដល់ រុចិ (ការពេញចិត្ត) អាការបរិវិតក្កៈ (ការត្រិះរិះតាមអាការៈ) និងទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ (ការស៊ប់ចិត្តនឹងការយល់ឃើញ)។ ពាក្យថា Bhūtavipākā (មានផលពិត) សេចក្តីថា សម្រេចនូវសេចក្តីពិត ញ៉ាំងអត្ថដែលប្រាថ្នាឲ្យសម្រេច ផ្ទុយពីដែលពោលមកនេះ គប្បីជ្រាបថា មានផលមិនពិត (abhūtatthavipākā)។ ពាក្យថា Ettha (ក្នុងធម៌នេះ) សេចក្តីថា ក្នុងវត្ថុមានការជឿជាដើមទាំងនេះ។ មិនគួរដល់ការសន្និដ្ឋានដោយចំណែកមួយឡើយ ព្រោះការកាន់យកដោយសទ្ធាជាដើម មិនមានសេចក្តីទៀងទាត់ឡើយ។ ព្រះអង្គទ្រង់បើកផ្លូវសម្រាប់សួរទៅខាងមុខទុក ព្រោះការចង់ដឹងនូវការរក្សាសច្ចៈត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញថា កាលបើអាត្មាអញពោលថា “បុគ្គលអ្នករក្សាសច្ចៈ...មិនគួរដល់ការសន្និដ្ឋានឡើយ” ដូច្នេះ មាណពដែលចង់ដឹងនូវការរក្សាសច្ចៈ នឹងសួរដោយពាក្យជាដើមថា “តើត្រឹមត្រូវកម្រិតណា?” អាត្មាអញនឹងដោះស្រាយបញ្ហានោះដល់គេ ហើយផ្តល់ឱកាសឲ្យសួរក្នុងសច្ចានុពោធ (ការត្រាស់ដឹងសច្ចៈ) រួចហើយនឹងសម្តែងធម៌ជាឧបការៈដល់ឧបនិស្ស័យរបស់គេ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesi” (ទ្រង់បើកផ្លូវសម្រាប់សួរទៅខាងមុខទុក)។

၄၃၀. အတ္တာနညေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ, ယတော ဝုတ္တံ ပါဠိယံ – ‘‘ယံ ခေါ ပနာယမာယသ္မာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဂမ္ဘီရော သော ဓမ္မော ဒုဒ္ဒသော ဒုရနုဗောဓော’’တိအာဒိ. လုဗ္ဘန္တီတိ လောဘနီယာ ယထာ ‘‘အပါယဂမနီယာ’’တိ အာဟ ‘‘လောဘနီယေသု ဓမ္မေသူတိ လောဘဓမ္မေသူ’’တိ. ယထာ ဝါ ရူပါဒိဓမ္မာ လောဘနီယာ, ဧဝံ လောဘောတိ အာဟ ‘‘လောဘနီယေသု ဓမ္မေသူတိ လောဘဓမ္မေသူ’’တိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ယံ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပံ, ဧတ္ထေသာ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧတ္ထ နိဝိသမာနာ နိဝိသတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၀; မ. နိ. ၁.၁၃၃; ဝိဘ. ၂၀၃). ဧသေ နယော သေသပဒဒွယေပိ.

៤៣០. ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រះអង្គឯងទើបត្រាស់ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងព្រះបាលីទើបពោលថា “ធម៌ណាដែលលោកដ៏មានអាយុនេះសម្តែង ធម៌នោះជ្រាលជ្រៅ ឃើញបានដោយកម្រ ត្រាស់ដឹងបានដោយកម្រ” ជាដើម។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាទីគួរត្រេកអរ ឈ្មោះថា lobhanīyā (គួរត្រេកអរ) ដូចជាពាក្យថា “apāyagamanīyā” (ធម៌ជាហេតុទៅកាន់អបាយ) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesū” (ក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទីគួរត្រេកអរ គឺក្នុងលោភធម៌ទាំងឡាយ)។ មួយវិញទៀត ធម៌មានរូបជាដើម ជាទីគួរត្រេកអរយ៉ាងណា លោភៈក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesū” (ក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទីគួរត្រេកអរ គឺក្នុងលោភធម៌ទាំងឡាយ)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “ធម្មជាតិណាជាទីស្រឡាញ់ ជាទីត្រេកអរក្នុងលោក តណ្ហានេះកាលកើតឡើង តែងកើតឡើងក្នុងធម្មជាតិនេះ កាលផ្សាយទៅ តែងផ្សាយទៅក្នុងធម្មជាតិនេះ”។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ដែរ។

၄၃၂. နိဝေသေတီတိ ဌပေတိ ပဋ္ဌပေတိ. ပယိရုပါသတီတိ ဥပဋ္ဌာနဝသေန ဥပဂန္တွာ နိသီဒတိ. သုယျတိ ဧတေနာတိ သောတန္တိ အာဟ ‘‘ပသာဒသောတ’’န္တိ. တဉှိ သဝနာယ ဩဒဟိတဗ္ဗန္တိ. ဓာရေတိ သန္ဓာရေတိ တတ္ထေဝ မနံ ဌပေတိ. အတ္ထတောတိ ယထာဝုတ္တဿ ဓမ္မဿ အတ္ထတော. ကာရဏတောတိ ယုတ္တိတော ဟေတုဒါဟရဏေဟိ ဥပပတ္တိတော. ဩလောကနန္တိ ဧဝမေတန္တိ ယထာသဘာဝတော ပညာစက္ခုနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗတံ ခမန္တိ, တဉ္စ မဟန္တဿ မဏိနော ပဇ္ဇလန္တဿ ဝိယ အာဝိကတွာ အတ္ထဿ စိတ္တေ ဥပဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘ဣဓာ’’တိအာဒိ. ကတ္တုကမျတာဆန္ဒောတိ ကတ္တုကာမတာသင်္ခါတော ကုသလစ္ဆန္ဒော. ဝါယမတီတိအာဒိတော စတုန္နမ္ပိ ဝီရိယာနံ ဝသေန ဝါယာမံ ပရက္ကမံ ကရောတိ. မဂ္ဂပဓာနံ ပဒဟတီတိ မဂ္ဂါဝဟံ မဂ္ဂပရိယာပန္နဉ္စ သမ္မပ္ပဓာနံ ပဒဟတိ, ပဒဟနဝသေန တံ ပရိပူရေတိ. ပရမသစ္စန္တိ အမောဃဓမ္မတ္တာ ပရမတ္ထသစ္စံ. သဟဇာတနာမကာယေနာတိ မဂ္ဂပညာသဟဇာတနာမကာယေန. တဒေဝါတိ တဒေဝ ပရမသစ္စံ နိဗ္ဗာနံ. တေနေဝါဟ – ‘‘သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယေန ဝိဘူတံ ပါကဋံ ကရောန္တော ပဿတီ’’တိ.

៤៣២. ពាក្យថា Niveseti (តម្កល់ទុក) សេចក្តីថា តម្កល់ទុក ផ្ដើមតម្កល់ទុក។ ពាក្យថា Payirupāsati (ចូលទៅជិតរក) សេចក្តីថា ចូលទៅជិតហើយអង្គុយជិត ដោយអំណាចនៃការបម្រើ។ ធម្មជាតិណាដែលជាហេតុឮ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា សោតៈ (ត្រចៀក) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “pasādasotaṃ” (សោតប្រាសាទ)។ ព្រោះថាសោតប្រាសាទនោះ គប្បីផ្ទៀងដើម្បីស្តាប់។ ពាក្យថា Dhāreti (ទ្រទ្រង់ទុក) សេចក្តីថា ផ្ចង់ទុក តម្កល់ចិត្តទុកក្នុងធម៌នោះឯង។ ពាក្យថា Atthato (ដោយអត្ថ) សេចក្តីថា ដោយអត្ថនៃធម៌ដែលពោលហើយយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Kāraṇato (ដោយហេតុ) សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីសមគួរ ដោយការលើកឡើងនូវហេតុ និងការសម្រេច។ ពាក្យថា Olokanaṃ (ការពិនិត្យមើល) សេចក្តីថា យល់ព្រមតាមដែលត្រូវមើលឃើញដោយបញ្ញាចក្ខុតាមសភាវៈពិតថា “រឿងនេះយ៉ាងនេះឯង” ហើយការធ្វើអត្ថនោះឲ្យប្រាកដក្នុងចិត្ត ដូចជាកែវមណីដ៏ធំដែលកំពុងភ្លឺរុងរឿង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា “idha” (ក្នុងលោកនេះ)។ ពាក្យថា Kattukamyatāchando (ឆន្ទៈគឺការចង់ធ្វើ) សេចក្តីថា កុសលច្ឆន្ទៈដែលរាប់ថាជាការចង់ធ្វើ។ ក្នុងពាក្យថា Vāyamati (ព្យាយាម) ជាដើម សេចក្តីថា ធ្វើសេចក្តីព្យាយាម គឺសេចក្តីប្រឹងប្រែង ដោយអំណាចនៃវីរិយៈទាំងបួន។ ពាក្យថា Maggapadhānaṃ padahati (តម្កល់ទុកនូវសេចក្តីព្យាយាមជាផ្លូវ) សេចក្តីថា តម្កល់ទុកនូវសម្មប្បធានដែលនាំមកនូវមគ្គ និងដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងមគ្គ ញ៉ាំងសម្មប្បធាននោះឲ្យពេញលេញដោយអំណាចនៃការតម្កល់ទុក។ ពាក្យថា Paramasaccaṃ (សច្ចៈដ៏ក្រៃលែង) សេចក្តីថា បរមត្ថសច្ចៈ ព្រោះជាធម៌មិនសូន្យទទេ (មិនឥតផល)។ ពាក្យថា Sahajātanāmakāyena (ដោយនាមកាយដែលកើតជាមួយគ្នា) សេចក្តីថា ដោយនាមកាយដែលកើតរួមជាមួយមគ្គបញ្ញា។ ពាក្យថា Tadeva (សច្ចៈនោះឯង) សេចក្តីថា ព្រះនិព្វានដែលជាបរមត្ថសច្ចៈនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sacchikiriyābhisamayena vibhūtaṃ pākaṭaṃ karonto passati” (ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ឲ្យប្រាកដ ដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ និងការត្រាស់ដឹង ហើយមើលឃើញ)។

၄၃၃-၄. မဂ္ဂါနုဗောဓောတိ [Pg.195] မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ ဗောဓော ဗုဇ္ဈနံ, ယေသံ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္ဒနဝသေန မဂ္ဂပ္ပဋိဝေဓော, တေသံ ပဋိပဿမ္ဘနဝသေန ပဝတ္တမာနံ သာမညဖလံ, မဂ္ဂေန ပဋိဝိဒ္ဓါနိ သစ္စာနိ, ပရမတ္ထသစ္စမေဝ ဝါ အနုရူပဗုဇ္ဈနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သစ္စာနုပ္ပတ္တီတိ ဖလသစ္ဆိကိရိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ သတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ သဒ္ဓါပဋိလာဘာဒယော ဒွါဒသ ဓမ္မာ သစ္စာနုပ္ပတ္တိယာ ဥပကာရာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တေသံယေဝါတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာနံ ဒွါဒသန္န’’န္တိ. နာယံ ‘‘တေသံယေဝါ’’တိ ပဒဿ အတ္ထော. သတိပိ ကုသလဝိပါကာဒိဘာဝေန နာနတ္တေ ဝတ္ထာရမ္မဏဘူမိကိစ္စာဒိဝသေန ပန သဒိသာတိ ဥပါယတောဝ မဂ္ဂဓမ္မာ အာသေဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဖလဘူတာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ တံသဒိသေ တဗ္ဗောဟာရံ ကတွာ ‘‘တေသံ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တဓမ္မာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ အာသေဝနာဂဟဏံ သမတ္ထိတံ, န အညထာ. န ဟိ ဧကစိတ္တက္ခဏိကာနံ မဂ္ဂဓမ္မာနံ အာသေဝနာ, ဗဟုလီကမ္မံ ဝါ အတ္ထီတိ. တုလနာတိ ဝိပဿနာ. သာ ဟိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဘူတာ မဂ္ဂပ္ပဓာနဿ ဗဟုကာရာ တဿ အဘာဝေ မဂ္ဂပ္ပဓာနဿေဝ အဘာဝတော, ဧဝံ ဥဿာဟော တုလနာယ ဆန္ဒော ဥဿာဟဿ ဗဟုကာရောတိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌိမဿ ဥပရိမူပကာရတံ သုဝိညေယျမေဝါတိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

៤៣៣-៤. ពាក្យថា Maggānubodho (ការត្រាស់ដឹងតាមមគ្គ) សេចក្តីថា ការដឹង ការត្រាស់ដឹងតាមលំដាប់នៃមគ្គ សេចក្តីអធិប្បាយថា សាមញ្ញផលដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការរំងាប់នូវកិលេសទាំងឡាយណា ដែលការចាក់ធ្លុះមគ្គបានកាត់ផ្តាច់ហើយ ឬសច្ចៈទាំងឡាយដែលចាក់ធ្លុះហើយដោយមគ្គ ឬការត្រាស់ដឹងតាមសមគួរនូវបរមត្ថសច្ចៈនោះឯង។ លោកពោលថា “Saccānuppatti (ការដល់នូវសច្ចៈ) គឺការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវផល”។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ ធម៌ទាំង ១២ ប្រការ មានការបានចំពោះនូវសទ្ធាជាដើម ដែលពោលខាងលើ តែងជាឧបការៈដល់ការដល់នូវសច្ចៈ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “tesaṃyeva” (នៃធម៌ទាំងនោះឯង) គឺនៃធម៌ទាំង ១២ ដែលពោលខាងលើ។ នេះមិនមែនជាអត្ថនៃពាក្យថា “tesaṃyeva” ឡើយ។ សូម្បីតែមានភាពខុសគ្នាដោយភាពជាកុសល និងវិបាកជាដើមក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃវត្ថុ អារម្មណ៍ ភូមិ និងកិច្ចជាដើម គឺមានសភាពដូចគ្នា ធម៌ទាំងឡាយដែលជាមគ្គដែលបុគ្គលសេពគប់ ចម្រើនឲ្យច្រើនដោយឧបាយ ទើបគួរពោលថាជាផល ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបធ្វើនូវវោហារនោះក្នុងធម៌ដែលមានសភាពដូចគ្នានោះ ហើយពោលថា “tesaṃ maggasampayuttadhammānaṃ” (នៃធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គទាំងនោះ)។ យ៉ាងនេះ ការកាន់យកនូវអាសេវនៈ (ការសេពគប់) ទើបសម្រេចបាន មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ។ ព្រោះថា ការសេពគប់ ឬការធ្វើឲ្យច្រើន នៃមគ្គធម៌ទាំងឡាយដែលមានខណៈចិត្តតែមួយ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Tulanā (ការពិចារណា) បានដល់ វិបស្សនា។ ព្រោះថា វិបស្សនានោះ កាលជាវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា តែងមានឧបការៈច្រើនដល់សេចក្តីព្យាយាមជាមគ្គ កាលបើគ្មានវិបស្សនានោះ សេចក្តីព្យាយាមជាមគ្គក៏មិនមានដែរ យ៉ាងនេះ សេចក្តីឧស្សាហ៍មានឧបការៈច្រើនដល់ការពិចារណា ឆន្ទៈមានឧបការៈច្រើនដល់សេចក្តីឧស្សាហ៍ជាដើម ភាពជាឧបការៈនៃធម៌ខាងក្រោមដល់ធម៌ខាងលើ គឺងាយយល់បានដោយពិត ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo” (គប្បីជ្រាបអត្ថក្នុងបទទាំងពួងដោយន័យនេះ)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់បានពិតណាស់។

စင်္ကီသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាចង្កីសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၆. ဧသုကာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការពន្យល់អដ្ឋកថាឯសុការីសូត្រ

၄၃၇. ကောဋ္ဌာသန္တိ မံသဘာဂံ. လဂ္ဂါပေယျုန္တိ နှာရုနာ ဝါ ဝါကေန ဝါ ဗန္ဓိတွာ ပုရိသဿ ဟတ္ထေ ဝါ ဝသနဂေဟေ ဝါ ဩလမ္ဗနဝသေန ဗန္ဓေယျုံ. သတ္ထဓမ္မန္တိ သတ္ထိကေသု သတ္ထဝါဟေန ပဏေတဗ္ဗံ အာဏာဓမ္မံ. တဿ နိက္ခမနတ္ထန္တိ တံ မူလံ သတ္ထိကေဟိ နိတ္ထရဏတ္ထံ. ပါပံ အဿာတိ ပရိစရန္တဿ ပါရိစရိယာယ အဟိတံဝ အဿ. တေနာဟ ‘‘န သေယျော’’တိ. ဥစ္စကုလီနာဒယော ဒုတိယဝါရာဒီဟိ ဝုစ္စန္တိ, ဣဓ ဥပဓိဝိပတ္တိသမ္ပတ္တိယော ပါပိယာဒိပဒေဟိ ဝုတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ – ‘‘ပါပိယောတိ ပါပကော လာမကော အတ္တဘာဝေါ အဿာ’’တိ. သေယျံသောတိ ဟိတကောဋ္ဌာသော, ဟိတသဘာဝေါတိ အတ္ထော. ဥစ္စကုလီနတာတိ ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ဥစ္စာကုလီနတ္တေနာ’’တိ. ‘‘ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿာ’’တိအာဒီသု [Pg.196] (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀၅; ၃.၁၄၁; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄၂၅; ဥဒါ. ၅၃; အပ. အဋ္ဌ. ၂.၇.၂၀; ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၄.၄; စရိယာ. အဋ္ဌ. ၁.နိဒါနကထာ; ၂.ပကိဏ္ဏကကထာ; ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၂.၁; အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁; ဝဇိရ. ဋီ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; နေတ္တိ. ဋီ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; မ. နိ. ဋီ. ၁.၁) ဝိယ ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ဣဓ ပသံသာပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဝေဿောပိ ဟိ ဥဠာရဝဏ္ဏော ဟောတီ’’တိ.

៤៣៧. ពាក្យថា Koṭṭhāsaṃ (ចំណែក) បានដល់ ចំណែកសាច់។ ពាក្យថា Laggāpeyyuṃ (គប្បីឲ្យទាក់ទុក) សេចក្តីថា គប្បីចងដោយសរសៃ ឬដោយសំបកឈើ ហើយចងព្យួរទុកក្នុងដៃរបស់បុរស ឬក្នុងផ្ទះដែលរស់នៅ។ ពាក្យថា Satthadhammaṃ (ធម៌របស់ពួកឈ្មួញ) សេចក្តីថា ធម៌គឺអាជ្ញាដែលមេក្រុមឈ្មួញគប្បីណែនាំក្នុងពួកឈ្មួញ។ ពាក្យថា Tassa nikkhamanatthaṃ (ដើម្បីការចេញទៅនៃធម៌នោះ) សេចក្តីថា ដើម្បីឲ្យពួកឈ្មួញរួចផុតចាកដើមទុននោះ។ ពាក្យថា Pāpaṃ assa (គប្បីជាការអាក្រក់ដល់គេ) សេចក្តីថា គប្បីជាការមិនជាប្រយោជន៍ដល់ការបម្រើរបស់បុគ្គលអ្នកបម្រើ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na seyyo” (មិនប្រសើរឡើយ)។ ជនមានត្រកូលខ្ពស់ជាដើម លោកពោលដោយវារៈទីពីរជាដើម សេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងទីនេះ ឧបធិវិបត្តិ និងឧបធិសម្បត្តិ លោកពោលដោយបទមានពាក្យថា pāpiya (អាក្រក់ជាង) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “pāpiyo” គឺអត្តភាពរបស់គេជាអត្តភាពអាក្រក់ ថោកទាប។ ពាក្យថា Seyyaṃso (ចំណែកដ៏ប្រសើរ) សេចក្តីថា ចំណែកជាប្រយោជន៍ មានសភាវៈជាប្រយោជន៍ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Uccakulīnatā (ភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពស់) ជាបច្ចត្តវចនៈក្នុងអត្ថនៃករណវិភត្តិ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “uccākulīnattena” (ដោយភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពស់)។ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា “vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa” (ពណ៌សម្បុររបស់ព្រះតថាគតមិនសាបសូន្យឡើយ) ពាក្យថា vaṇṇa ក្នុងទីនេះ ជាវចនៈជំនួសឲ្យសេចក្តីសរសើរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “vessopi hi uḷāravaṇṇo hoti” (ព្រោះថាសូម្បីតែវេស្សៈ ក៏ជាអ្នកមានសេចក្តីសរសើរដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដែរ)។

၄၄၀. ‘‘နိရဝေါ ပဒသဒ္ဒေါ သောဠာရဂေါတ္တဿ အကိဏ္ဏမတ္တိကာပတ္တော တိဋ္ဌေယျ အသင်္ဂစာရီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဘိက္ခာ စရိတဗ္ဗာဝ, အယံ တေသံ ကုလဓမ္မောတိ အဓိပ္ပာယော. ဟရိတွာတိ အပနေတွာ. သတ္တဇီဝေါ သတ္တဝါဏိဇကော. ဂေါပေတိ ရက္ခတီတိ ဂေါပေါ, အာရက္ခာဓိကာရေ နိယုတ္တော. အသန္တိ လူနန္တိ တေနာတိ အသိတံ, လဝိတ္တံ. ဝိဝိဓံ ဘာရံ အာဘဉ္ဇန္တိ ဩလမ္ဗန္တိ ဧတ္ထာတိ ဗျာဘင်္ဂီ, ကာဇံ.

៤៤០. ព្រោះមានពាក្យដែលពោលទុកថា “ស្នូរជើងស្ងាត់ច្រងំ របស់បុគ្គលមានគោត្រដ៏ប្រសើរ គួរឈរកាន់យកនូវបាត្រដីដែលមិនប្រឡាក់ ប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនជាប់ជំពាក់” ដូច្នេះ សេចក្តីអធិប្បាយថា ការដើរទៅដើម្បីភិក្ខាចារ គឺត្រូវតែប្រព្រឹត្តទៅ នេះជាកុលធម៌របស់ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ ពាក្យថា Haritvā (នាំទៅ) សេចក្តីថា នាំចេញទៅ។ ពាក្យថា Sattajīvo (អ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយសត្វ) បានដល់ អ្នកជួញដូរសត្វ។ ជនណាដែលថែរក្សា ការពារ ជននោះឈ្មោះថា gopa (អ្នករក្សាគោ) គឺអ្នកដែលតម្កល់ទុកក្នុងតួនាទីថែរក្សា។ ជនទាំងឡាយច្រូតកាត់ដោយឧបករណ៍ណា ឧបករណ៍នោះឈ្មោះថា asita (កណ្ដៀវ) គឺកណ្ដៀវច្រូតស្រូវ។ ជនទាំងឡាយព្យួរទុកនូវភារៈផ្សេងៗក្នុងឧបករណ៍ណា ឧបករណ៍នោះឈ្មោះថា byābhaṅgī (ឈើខ្នែក) គឺរែក (ឬដងរែក)។

၄၄၁. အနုဿရတောတိ အနုဿရဏဟေတု ကုလဝံသာနုဿရဏက္ခဏေ ခတ္တိယောတိအာဒိနာ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘ပေါရာဏေ…ပေ… အနုဿရိယမာနေ’’တိ. ဥစ္စနီစတ္တဇာနနတ္ထဉ္စ ကုလဝဝတ္ထာနံ ကတံ ဟောတီတိ ခတ္တိယာဒိကုလကမ္မုနာ တေသံ စတုန္နံ ဝဏ္ဏာနံ သန္ဓနံ ဇီဝိကံ ပညပေန္တိ ဗြာဟ္မဏာ, တထာဂတော ပန လောကုတ္တရဓမ္မမေဝ ပုရိသဿ သန္ဓနံ ပညပေတိ တေန သတ္တဿ လောကဂ္ဂဘာဝသိဒ္ဓိတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

៤៤១. ពាក្យថា Anussarato (កាលរលឹកនឹកឃើញ) សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃការរលឹកនឹកឃើញ ក្នុងខណៈដែលរលឹកនឹកឃើញនូវវង្សត្រកូល តែងដល់នូវការរាប់ថាជាក្សត្រជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “porāṇe...pe... anussariyamāne” (កាលរលឹកនឹកឃើញនូវវង្សត្រកូលចាស់...)។ ម្យ៉ាងទៀត ការកំណត់ត្រកូល លោកធ្វើឡើងដើម្បីឲ្យដឹងនូវភាពខ្ពស់និងទាប ព្រោះហេតុនោះ ពួកព្រាហ្មណ៍តែងបញ្ញត្តនូវទ្រព្យសម្បត្តិ គឺការចិញ្ចឹមជីវិតនៃវណ្ណៈទាំងបួននោះ ដោយកម្មនៃត្រកូលមានក្សត្រជាដើម ចំណែកឯព្រះតថាគត ទ្រង់បញ្ញត្តនូវលោកុត្តរធម៌ប៉ុណ្ណោះថាជាទ្រព្យរបស់បុរស ព្រោះការសម្រេចនូវភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោករបស់សត្វ ដោយលោកុត្តរធម៌នោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់បានពិតណាស់។

ဧသုကာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាឯសុការីសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၇. ဓနဉ္ဇာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ធនញ្ជានិសូត្រវណ្ណនា

၄၄၅. ရာဇဂဟံ ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတပဗ္ဗတဿာတိ ပဏ္ဍဝပဗ္ဗတံ သန္ဓာယာဟ. ရာဇဂဟနဂရဿ ဒက္ခိဏဒိသာဘာဂေ ပဗ္ဗတဿ သမီပေ ဌိတော ဇနပဒေါ ဒက္ခိဏာဂိရိ. တဏ္ဍုလပုဋကာနံ ပါလိ ဧတ္ထာတိ တဏ္ဍုလပါလိ. တဿ [Pg.197] ကိရ ဒွါရသမီပေ တဏ္ဍုလဝါဏိဇာ တဏ္ဍုလပသိဗ္ဗကေ ဝိဝရိတွာ ပဋိပါဋိယာ ဌပေတွာ နိသီဒန္တိ, တေနဿ ‘‘တဏ္ဍုလပါလိဒွါရ’’န္တိ သမညာ အဟောသိ. သဗ္ဗမေဝ သဿံ ဂဏှာတီတိ ဒလိဒ္ဒကဿကာနံ ဒိဝသပရိဗ္ဗယမတ္တမေဝ ဝိဿဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗမေဝ အာယတော နိပ္ဖန္နံ ဓညံ ဂဏှာတိ. မန္ဒသဿာနီတိ မန္ဒနိပ္ဖတ္တိကာနိ သဿာနိ.

៤៤៥. ពាក្យថា Rājagahaṃ parikkhipitvā ṭhitapabbatassa (នៃភ្នំដែលឋិតនៅព័ទ្ធជុំវិញក្រុងរាជគ្រឹះ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកភ្នំបណ្ឌវៈ។ ជនបទដែលឋិតនៅជិតភ្នំ ក្នុងទិសទក្សិណនៃក្រុងរាជគ្រឹះ ឈ្មោះថា ទក្ខិណគិរិ។ ជួរនៃបាវអង្ករទាំងឡាយមាននៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា តណ្ឌុលបាលិ (ជួរអង្ករ)។ ឮថា នៅជិតទ្វារនៃទីនោះ ពួកឈ្មួញអង្ករបើកបាវអង្ករដាក់តម្រៀបគ្នាជាជួរហើយអង្គុយលក់ ព្រោះហេតុនោះ ទ្វារនោះទើបមាននាមថា «តណ្ឌុលបាលិទ្វារ» (ទ្វារជួរអង្ករ)។ ពាក្យថា Sabbameva sassaṃ gaṇhāti (រឹបអូសយកភោគផលទាំងអស់) គឺវៀរលែងតែចំណាយប្រចាំថ្ងៃបន្តិចបន្តួចរបស់ពួកកសិករក្រីក្រចេញ ហើយរឹបអូសយកស្រូវសាលីដែលកើតឡើងពីផលចំណូលទាំងអស់តែម្តង។ ពាក្យថា Mandasassāni គឺភោគផលដែលហុចផលបានតិចតួច។

၄၄၆. ဣမိနာ နယေနာတိ ဒါသကမ္မကရဿ နိဝါသနဘတ္တဝေတ္တနာနုပ္ပဒါနေန မင်္ဂလဒိဝသေသု ဓနဝတ္ထာလင်္ကာရာနုပ္ပဒါနာဒိနာ စ ပေါသေတဗ္ဗော. မိတ္တာမစ္စာနံ ပိယဝစနအတ္ထစရိယာသမာနတ္တတာဒိ မိတ္တာမစ္စကရဏီယံ ကတ္တဗ္ဗံ, တထာ ဉာတိသာလောဟိတာနံ. တတ္ထ အာဝါဟဝိဝါဟသမ္ဗဒ္ဓေန ‘‘အမှာကံ ဣမေ’’တိ ဉာယန္တီတိ ဉာတီ, မာတာပိတာဒိသမ္ဗဒ္ဓတာယ သမာနလောဟိတာတိ သာလောဟိတာ. သမ္မာ ဒဒန္တေသုပိ အသဇ္ဇနတော နတ္ထိ ဧတေသံ တိထီတိ အတိထိ, တေသံ အတ္တနာ သမာနပရိဘောဂဝသေန အတိထိကရဏီယံ ကာတဗ္ဗံ, အတိထိဗလီတိ အတ္ထော. ဉာတကဘူတပုဗ္ဗာ ပေတ္တိဝိသယံ ဥပဂတာ ပုဗ္ဗပေတာ, ဒက္ခိဏေယျေသု ကာလေန ကာလံ ဒါနံ ဒတွာ တေသံ ဥဒ္ဒိသနံ ပုဗ္ဗပေတကရဏီယံ, ပေတဗလီတိ အတ္ထော. ဂန္ဓပုပ္ဖဝိလေပနဇာလာဘတ္တေဟိ ကာလေန ကာလံ ဒေဝတာနံ ပူဇာ ဒေဝတာကရဏီယံ, ဒေဝတာဗလီတိ အတ္ထော, ရာဇကိစ္စကရဏံ ဥပဋ္ဌာနံ ရာဇကရဏီယံ. အယမ္ပိ ကာယောတိ အတ္တနော ကာယံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ.

៤៤៦. ពាក្យថា Iminā nayena (ដោយឧបាយនេះ) គឺត្រូវចិញ្ចឹមទាសកម្មករដោយការផ្តល់សម្លៀកបំពាក់ អាហារ និងប្រាក់ឈ្នួល និងដោយការផ្តល់ទ្រព្យ វត្ថុ និងគ្រឿងអលង្ការជាដើម ក្នុងថ្ងៃមង្គលទាំងឡាយ។ ត្រូវធ្វើកិច្ចដែលគួរធ្វើចំពោះមិត្តនិងអាមាត្យ មានការនិយាយពាក្យពិរោះ ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ និងការមានខ្លួនស្មើជាដើម ព្រមទាំងចំពោះញាតិនិងសាលោហិត ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ជនដែលដឹងថា «អ្នកទាំងនេះជាពួកយើង» ព្រោះទាក់ទងដោយការអាវាហៈនិងវិវាហៈ ឈ្មោះថា ញាតិ, ជនដែលមានឈាមជ័រស្មើគ្នា ព្រោះទាក់ទងខាងមាតានិងបិតា ឈ្មោះថា សាលោហិត។ ជនទាំងឡាយដែលសូម្បីកាលបើគេឲ្យទានដោយត្រឹមត្រូវ ក៏មិនកំណត់ថ្ងៃ (មកដល់) ព្រោះមិនមែនជាមនុស្សស្និទ្ធស្នាល ឈ្មោះថា អតិថិ (ភ្ញៀវ), ត្រូវធ្វើកិច្ចដែលគួរធ្វើចំពោះភ្ញៀវទាំងនោះ ដោយការចែករំលែកគ្រឿងបរិភោគស្មើនឹងខ្លួន សេចក្តីពន្យល់ថា គឺអតិថិពលី។ ជនដែលធ្លាប់ជាញាតិពីមុន ហើយទៅកាន់បេតវិស័យ ឈ្មោះថា បុព្វបេត, ការថ្វាយទានចំពោះទក្ខិណេយ្យបុគ្គលតាមកាលវេលា ហើយឧទ្ទិសផលដល់ពួកបេតជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា បុព្វបេតករណីយ (កិច្ចដែលគួរធ្វើចំពោះបុព្វបេតជន) សេចក្តីពន្យល់ថា គឺបេតពលី។ ការបូជាចំពោះទេវតាទាំងឡាយតាមកាលវេលា ដោយគ្រឿងក្រអូប ផ្កា គ្រឿងលាប និងគ្រឿងសក្ការៈផ្សេងៗ ឈ្មោះថា ទេវតាករណីយ សេចក្តីពន្យល់ថា គឺទេវតាពលី, ការធ្វើរាជកិច្ច និងការបម្រើព្រះរាជា ឈ្មោះថា រាជករណីយ។ ពាក្យថា Ayampi kāyo (សូម្បីកាយនេះ) គឺទ្រង់មានព្រះបន្ទូលសំដៅយកកាយរបស់ខ្លួន។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា «iminā nayena attho veditabbo» (សេចក្តីគប្បីជ្រាបដោយឧបាយនេះ)។

၄၄၇. ပဉ္စ ဒုဿီလျကမ္မာနီတိ နိစ္စသီလပဋိပက္ခဓမ္မာ. ဒသ အကုသလကမ္မပထဓမ္မာ ဒသ ဒုဿီလျကမ္မာနိ. အဓမ္မစာရီ ဧဝ ဝိသမစာရီ ကာယဝိသမာဒိစရဏတောတိ ဝိသမစာရီပဒဿ အတ္ထော ဝိသုံ န ဝုတ္တော.

៤៤៧. ពាក្យថា Pañca dussīlyakammāni (កម្មជាហេតុទ្រុស្តសីល ៥ យ៉ាង) គឺធម៌ជាបដិបក្ខនឹងនិច្ចសីល។ ធម៌គឺអកុសលកម្មបថ ១០ យ៉ាង ឈ្មោះថា កម្មជាហេតុទ្រុស្តសីល ១០ យ៉ាង។ បុគ្គលអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌មិនស្មើ (វិសមចារី) គឺបុគ្គលអ្នកប្រព្រឹត្តអធម៌ (អធម្មចារី) ហ្នឹងឯង ព្រោះការប្រព្រឹត្តមិនស្មើដោយកាយជាដើម ហេតុនោះ សេចក្តីនៃពាក្យថា visamacārī ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនបានពោលទុកដោយឡែកឡើយ។

၄၄၈-၄၅၃. ဩသရန္တိ အပသက္ကန္တိ, ခီယန္တီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပရိဟာယန္တီ’’တိ. အဘိသရန္တီတိ အဘိဝဍ္ဎနဝသေန ပဝတ္တန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဝဍ္ဎန္တီ’’တိ. တတြာတိ ဗြဟ္မလောကေ. အဿာတိ ဗြဟ္မလောကေ ဥပ္ပန္နဿ ဓနဉ္ဇာနိဿ. တတော ပဋ္ဌာယာတိ ယဒါ ဘဂဝတာ ‘‘ဧသော, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တတော ပဋ္ဌာယ. စတုသစ္စဝိနိမုတ္တန္တိ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝိဘဇိတွာ ဝုစ္စမာနေဟိ သစ္စေဟိ ဝိမုတ္တံ. အတ္ထတော ပန တတော ပုဗ္ဗေပိ သစ္စဝိမုတ္တံ ကထံ န ကထေသိယေဝ သစ္စဝိမုတ္တဿ နိယျာနဿ အဘာဝတော.

៤៤៨-៤៥៣. ពាក្យថា Osaranti គឺថយចុះ វិនាសទៅ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «parihāyanti» (សាបសូន្យទៅ)។ ពាក្យថា Abhisaranti គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការចម្រើនឡើង。 ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «vaḍḍhanti» (ចម្រើនឡើង)។ ពាក្យថា Tatrā គឺក្នុងព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា Assa គឺរបស់ធនញ្ជានិដែលកើតក្នុងព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា Tato paṭṭhāya (តាំងពីពេលនោះមក) គឺតាំងពីពេលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «eso, bhikkhave, sāriputto» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នោះគឺសារីបុត្ត) ជាដើមមក។ ពាក្យថា Catusaccavinimuttaṃ (រួចផុតចាកសច្ចៈទាំង ៤) គឺរួចផុតចាកសច្ចៈទាំងឡាយដែលព្រះអង្គទ្រង់ញែកចេញមកសម្តែង។ តែដោយអត្ថ សូម្បីមុនពេលនោះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមិនសម្តែងធម៌ដែលរួចផុតចាកសច្ចៈ? ព្រោះធម៌ដែលរួចផុតចាកសច្ចៈ មិនមែនជាធម៌នាំសត្វចេញចាកទុក្ខឡើយ។

ဓနဉ္ဇာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការបង្ហាញអត្ថដ៏ជ្រាលជ្រៅនៃធនញ្ជានិសូត្រវណ្ណនា ចប់បរិបូណ៌។

၈. ဝါသေဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. វាសេដ្ឋសូត្រវណ្ណនា

၄၅၄. ဇာတိံ [Pg.198] သောဓေတုကာမာ ဟောန္တီတိ သဟဝါသီနံ ဗြာဟ္မဏာနံ ကိရိယာ ပရာဓေန ဝါ အသာရုပ္ပတ္တေန ဝါ ဇာတိယာ ဥပက္ကိလေသံ အာသင်္ကာယ တံ သောဓေတုကာမာ ဟောန္တိ. မန္တေ သောဓေတုကာမာ ဟောန္တီတိ မန္တဝစနေ အာစရိယမတိစောဒနာယ အညေန ဝါကျေန ကေနစိ ကာရဏေန သံသယေ ဥပ္ပန္နေ တံ သောဓေတုကာမာ ဟောန္တိ. အန္တရာတိ ဝေမဇ္ဈေ, အညတ္ထေဝါ အန္တရာသဒ္ဒေါတိ တဿ အညာ ကထာတိ ဝစနံ အဝဂန္တဗ္ဗံ. ခန္တီမေတ္တာနုဒ္ဒယာဒိဂုဏသမ္ပန္နော ဧဝ ‘‘သီလဝါတိ ဂုဏဝါ’’တိအာဟ. တေဟိ သီလဿ ဝိဿဇ္ဇနကာလေပိ ‘‘သီလဝါ’’တိ ဝုစ္စတိ. သမ္ပန္နသီလတ္တာ ဝါ တေဟိ သမန္နာဂတော ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သီလဝါတိ ဂုဏဝါ’’တိ. အာစာရသမ္ပန္နောတိ သာဓု အာစာရဝတ္တော.

៤៥៤. ពាក្យថា Jātiṃ sodhetukāmā honti (ប្រាថ្នានឹងជម្រះជាតិ) គឺពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយប្រាថ្នានឹងជម្រះជាតិនោះ ព្រោះសង្ស័យនូវសេចក្តីសៅហ្មងនៃជាតិ ដោយសារកំហុសឆ្គង ឬដោយសារភាពមិនសមគួរនៃកិរិយារបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលរស់នៅជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា Mante sodhetukāmā honti (ប្រាថ្នានឹងជម្រះមន្ត) គឺប្រាថ្នានឹងជម្រះមន្តនោះ កាលបើមានសេចក្តីសង្ស័យកើតឡើងក្នុងពាក្យមន្ត ដោយសារការចោទប្រកាន់របស់អាចារ្យ ឬដោយសារហេតុណាមួយនៃពាក្យដទៃ។ ពាក្យថា Antarā គឺក្នុងចន្លោះកណ្តាល, មួយវិញទៀត ពាក្យថា antarā នេះ ប្រើក្នុងន័យដទៃ គប្បីជ្រាបថាជាពាក្យពោលអំពី «រឿងដទៃ»។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «sīlavā» (អ្នកមានសីល) គឺ «guṇavā» (អ្នកមានគុណ) សំដៅយកបុគ្គលដែលបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌មានខន្តី មេត្តា និងករុណាជាដើម។ សូម្បីក្នុងពេលដែលពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះលះបង់សីល ក៏នៅតែហៅថា «sīlavā» (អ្នកមានសីល) ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែជាអ្នកមានសីលបរិបូណ៌ ទើបជាអ្នកប្រកបដោយគុណធម៌ទាំងនោះពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sīlavāti guṇavā»។ ពាក្យថា Ācārasampanno គឺអ្នកមានអាចារៈដ៏ល្អ។

၄၅၅. သိက္ခိတာတိ တေဝိဇ္ဇာနံ သိက္ခိတာ တုမှေ, န ဒါနိ တုမှေဟိ ကိဉ္စိ ကတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ပဋိညာတာတိ ပဋိဇာနိတွာ ဌိတာ.

៤៥៥. ពាក្យថា Sikkhitā (សិក្សាហើយ) សេចក្តីថា អ្នកទាំងឡាយជាអ្នកសិក្សាមន្តរបស់ពួកត្រៃវិជ្ជាហើយ ឥឡូវនេះ គ្មានកិច្ចអ្វីដែលអ្នកទាំងឡាយត្រូវធ្វើទៀតឡើយ។ ពាក្យថា Paṭiññātā គឺតាំងនៅដោយការប្តេញាខ្លួន។

ဝေဒတ္တယသင်္ခါတာ တိဿော ဝိဇ္ဇာ အဇ္ဈယန္တီတိ တေဝိဇ္ဇာ. တေနာဟ ‘‘တိဝေဒါန’’န္တိ. တယော ဝေဒေ အဏန္တိ အဇ္ဈယန္တီတိ ဗြာဟ္မဏာ, တေသံ. ယံ ဧကံ ပဒမ္ပိ အက္ခာတံ, တံ အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ ကေဝလိနော အဓိယိနော အပ္ပပယောဂေန. နိဋ္ဌာဂတမှာတိ နိပ္ဖတ္တိံ ဂတာ အမှာ တေဝိဇ္ဇာယ သကသမယဿ ကထနေ.

ពួកជនដែលរៀនសូត្រវិជ្ជា ៣ ដែលរាប់ថាជាវេទទាំង ៣ ឈ្មោះថា តេវិជ្ជា (អ្នកមានវិជ្ជាបី)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «tivedānaṃ» (នៃវេទទាំងបី)។ ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលសូត្ររៀនវេទទាំង ៣ ឈ្មោះថា ព្រាហ្មណ៍, នៃពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ សូម្បីតែបទមួយណាដែលបានពោលទុក បទនោះក៏ជាបទដែលអ្នករៀនសូត្របានសិក្សាគ្រប់គ្រាន់ ទាំងដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ ដោយការខំប្រឹងប្រែងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Niṭṭhāgatamha (យើងដល់នូវការសម្រេចហើយ) សេចក្តីថា ពួកយើងដល់នូវការសម្រេចក្នុងការសម្តែងលទ្ធិរបស់ខ្លួនក្នុងត្រៃវិជ្ជា។

မနောကမ္မတော ဟိ ဝတ္တသမ္ပဒါတိကာရဏူပစာရေနာယမတ္ထော ဝုတ္တောတိ အာဟ – ‘‘တေန သမန္နာဂတော ဟိ အာစာရသမ္ပန္နော ဟောတီ’’တိ.

ព្រោះថា អត្ថនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយឧបចារៈនៃហេតុដ៏លើសលុបគឺវត្តសម្បទាដែលកើតអំពីមនោកម្ម ហេតុនោះ ទើបពោលថា «tena samannāgato hi ācārasampanno hotī» (ព្រោះថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណធម៌នោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈ)។

ခယာတီတန္တိ ဝဍ္ဎိပက္ခေ ဌိတန္တိ အတ္ထော. သုက္ကပက္ခပါဋိပဒတော ပဋ္ဌာယ ဟိ စန္ဒော ဝဍ္ဎတီတိ ဝုစ္စတိ, န ခီယတီတိ. ဝန္ဒမာနာ ဇနာ နမက္ကာရံ ကရောန္တိ.

ពាក្យថា Khayātīta (កន្លងផុតការសាបសូន្យ) សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងចំណែកខាងចម្រើនឡើង។ ព្រោះថា ចាប់តាំងពីថ្ងៃ ១ កើត ខាងខ្នើតទៅ ព្រះចន្ទតែងតែចម្រើនឡើង មិនមែនសាបសូន្យឡើយ។ ពួកជនកាលថ្វាយបង្គំ តែងធ្វើការគោរពកោតក្រែង។

အတ္ထဒဿနေနာတိ ဝိဝရဏေန ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေန လောကဿ စက္ခု ဟုတွာ သမုပ္ပန္နံ.

ពាក្យថា Atthadassanena (ដោយការបង្ហាញអត្ថ) គឺដោយការបើកសម្តែង ព្រោះជាតួអង្គដឹកនាំក្នុងការយល់ឃើញ ដោយកើតឡើងជាចក្ខុរបស់សត្វលោក។

၄၅၆. တိဋ္ဌတု တာဝ ဗြာဟ္မဏစိန္တာတိ – ‘‘ကိံ ဇာတိယာ ဗြာဟ္မဏော ဟောတိ ဥဒါဟု ဘဝတိ ကမ္မုနာ’’တိ အယံ ဗြာဟ္မဏဝိစာရော တာဝ တိဋ္ဌတု[Pg.199]. ဇာတိဒဿနတ္ထံ တိဏရုက္ခကီဋပဋင်္ဂတော ပဋ္ဌာယ လောကေ ဇာတိဝိဘင်္ဂံ ဝိတ္ထာရတော ကထေဿာမီတိ တေသံ စိတ္တသမ္ပဟံသနတ္ထံ ဒေသေတဗ္ဗမတ္ထံ ပဋိဇာနာတိ. တတ္ထ အညမညာ ဟိ ဇာတိယောတိ ဣဒံ ကာရဏဝစနံ, ယသ္မာ ဣမာ ဇာတိယော နာမ အညမညံ ဝိသိဋ္ဌာ, တသ္မာ ဇာတိဝိဘင်္ဂံ ဗျာကရိဿာမီတိ.

៤៥៦. ពាក្យថា Tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintā (ចូរលើកទុកការគិតអំពីព្រាហ្មណ៍សិនចុះ) សេចក្តីថា ការពិចារណាអំពីព្រាហ្មណ៍ថា «តើបុគ្គលជាព្រាហ្មណ៍ព្រោះជាតិ ឬជាព្រាហ្មណ៍ព្រោះកម្ម?» នេះ ចូរលើកទុកសិនចុះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្តេជ្ញានូវធម៌ដែលត្រូវសម្តែង ដើម្បីញ៉ាំងចិត្តរបស់ពួកគេឲ្យរីករាយថា «តថាគតនឹងសម្តែងនូវការបែងចែកជាតិក្នុងលោកដោយពិស្តារ ចាប់តាំងពីស្មៅ ដើមឈើ សត្វល្អិត និងសត្វល្អិតហើរបានជាដើម ដើម្បីបង្ហាញអំពីជាតិ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា aññamaññā hi jātiyo (ព្រោះថា ជាតិទាំងឡាយផ្សេងៗពីគ្នា) នេះជាពាក្យសម្តែងហេតុ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែជាតិទាំងឡាយនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាទៅវិញទៅមក ហេតុនោះ តថាគតនឹងដោះស្រាយនូវការបែងចែកជាតិ។

ယသ္မာ ဣဓ ဥပါဒိန္နကဇာတိ ဗျာကာတဗ္ဗဘာဝေန အာဂတာ, တဿာ ပန နိဒဿနဘာဝေန ဣတရာ, တသ္မာ ‘‘ဇာတိဝိဘင်္ဂံ ပါဏာန’’န္တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ. တေသံ တေသံ ပါဏာနံ ဇာတိယောတိ အတ္ထော. ဧဝန္တိ နိဒဿနံ ကထေတွာ နိဒဿိတဗ္ဗေ ကထိယမာနေ. တဿာတိ ဝါသေဋ္ဌဿ. ကာမံ ‘‘တေသံ ဝေါဟံ ဗျက္ခိဿ’’န္တိ ဥဘောပိ မာဏဝေ နိဿာယ ဒေသနာ အာဂတာ, တထာပိ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘ဧဝံ, ဝါသေဋ္ဌ, ဇာနာဟီ’’တိအာဒိနာ ဝါသေဋ္ဌမေဝ အာလပန္တော ဘဂဝါ တမေဝ ဣမိနာ နိယာမေန ပမုခံ အကာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တဿာတိ ဝါသေဋ္ဌဿာ’’တိ. ဇာတိဘေဒေါ ဇာတိဝိသေသော, ဇာတိယာ ဘေဒေါ ပါကဋော ဘဝိဿတိ နိဒဿနေန ဝိဘူတဘာဝံ အာပါဒိတေန ပဋိညာတဿ အတ္ထဿ ဝိဘူတဘာဝါပတ္တိတော. အာမ န ဝဋ္ဋတီတိ ကမ္မနာနတာယ ဧဝ ဥပါဒိန္နနာနတာယ ပဋိက္ခေပပဒမေတံ, န ဗီဇနာနတာယ အနုပါဒိန္နနာနတာယ ပဋိက္ခေပပဒန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿတ္ထော – တံတံယောနိခိပနမတ္တံ ကမ္မဿ သာမတ္ထိယံ, တံတံယောနိနိယတာ ပန ယေ ဝဏ္ဏဝိသေသာ, တေ တံတံယောနိသိဒ္ဓိယာဝ သိဒ္ဓါ ဟောန္တီတိ တံ ပန ယောနိခိပနကမ္မံ တံတံယောနိဝိသိဋ္ဌ-ဝိသေသာဘိဘူတာယ ပယောဂနိပ္ဖတ္တိယာ, အသံမုစ္ဆိတာယ ဧဝ ဝါ ပစ္စယဘူတာယ ဘဝပတ္ထနာယ အဘိသင်္ခတမေဝါတိ ဝိညာတဗ္ဗပစ္စယဝိသေသေန ဝိနာ ဖလဝိသေသာဘာဝတော ဧတံ သမီဟိတကမ္မံ ပတ္ထနာဒီဟိ စ ဘိန္နသတ္တိတံ ဝိသိဋ္ဌသာမတ္ထိယံ ဝါ အာပဇ္ဇိတွာ စက္ခုန္ဒြိယာဒိဝိသိဋ္ဌဖလနိဗ္ဗတ္တကံ ဇာယတိ, ဧဝံ ယောနိခိပနတံယောနိနိယတဝိသေသာဝဟတာ ဟောတီတိ. ထေရေန ဟိ ဗီဇနာနတာ ဝိယ ကမ္မနာနတာပိ ဥပါဒိန္နကနာနတာယ သိယာ နု ခေါ ပစ္စယောတိ စောဒနံ ပဋိက္ခိပိတွာ ပစ္စယဝိသေသဝိသိဋ္ဌာ ကမ္မနာနတာ ပန ပစ္စယောတိ နိစ္ဆိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ព្រោះហេតុតែក្នុងទីនេះ ជាតិដែលប្រកបដោយឧបាទិន្នកធម៌ (មានវិញ្ញាណ) មកដល់ដោយភាពជាធម៌ដែលត្រូវដោះស្រាយ ឯជាតិដទៃក្រៅពីនេះ មកដល់ដោយភាពជាគ្រឿងប្រៀបធៀបនៃជាតិនោះ ហេតុនោះ ក្នុងព្រះបាលីទើបពោលថា «jātivibhaṅgaṃ pāṇānaṃ» (ការបែងចែកជាតិរបស់សត្វទាំងឡាយ)។ សេចក្តីថា ជាតិរបស់សត្វនោះៗ។ ពាក្យថា Evaṃ គឺកាលបើទ្រង់សម្តែងគ្រឿងប្រៀបធៀបរួចហើយ ក៏សម្តែងនូវសេចក្តីដែលត្រូវប្រៀបធៀបបន្តទៅ។ ពាក្យថា Tassa គឺរបស់វាសេដ្ឋៈ។ ពិតណាស់ សូម្បីតែព្រះធម៌ទេសនានេះមកដល់ដោយអាស្រ័យមាណពទាំងពីរនាក់ ដូចពាក្យថា «tesaṃ vohaṃ byakkhissaṃ» (តថាគតនឹងដោះស្រាយដល់អ្នកទាំងឡាយនោះ) ក៏ដោយ តែព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅតែវាសេដ្ឋៈម្នាក់ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនោះៗ ដូចជាពាក្យថា «evaṃ, vāseṭṭha, jānāhi» (ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ចូរដឹងយ៉ាងនេះចុះ) ជាដើម ដោយហេតុនេះ ព្រះអង្គទើបធ្វើឲ្យវាសេដ្ឋៈនោះឯងជាប្រធាន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «tassāti vāseṭṭhassa»។ ពាក្យថា Jātibhedo គឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃជាតិ, សេចក្តីប្លែកគ្នានៃជាតិនឹងប្រាកដឡើង ដោយសារគ្រឿងប្រៀបធៀបដែលធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់ ព្រោះតែអត្ថដែលបានប្តេជ្ញាទុកនោះ ដល់នូវភាពច្បាស់លាស់។ ពាក្យថា «Āma na vaṭṭati» (អើ មិនគួរឡើយ) នេះ ជាពាក្យបដិសេធចំពោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឧបាទិន្នកធម៌ ព្រោះតែសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្មប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាពាក្យបដិសេធចំពោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអនុបាទិន្នកធម៌ ព្រោះតែសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពូជឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «kammaṃ hi» (ព្រោះថាកម្ម) ជាដើម។ សេចក្តីនៃពាក្យនោះថា សមត្ថភាពរបស់កម្ម គឺត្រឹមតែការបោះទៅក្នុងកំណើតនោះៗ ប៉ុណ្ណោះ ឯពណ៌សម្បុរដ៏ប្លែកដែលកំណត់ក្នុងកំណើតនោះៗ តែងសម្រេចបានដោយការសម្រេចនៃកំណើតនោះៗ ឯកម្មដែលបោះទៅក្នុងកំណើតនោះ គឺកម្មដែលតាក់តែងឡើងដោយការប្រាថ្នាភព ដែលជាបច្ច័យមិនច្របូកច្របល់ ឬដោយការសម្រេចនៃសេចក្តីព្យាយាមដែលគ្របសង្កត់ដោយសេចក្តីប្លែកដ៏វិសេសនៃកំណើតនោះៗ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះគ្មានផលដ៏វិសេសដោយវៀរចាកបច្ច័យដ៏វិសេសឡើយ កម្មដែលបុគ្គលប្រាថ្នានេះ កាលបើដល់នូវកម្លាំងផ្សេងៗ ឬសមត្ថភាពដ៏វិសេសដោយសារការប្រាថ្នាជាដើម តែងកើតឡើងជាគ្រឿងបង្កើតផលដ៏វិសេសមានចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម យ៉ាងនេះ កម្មនោះទើបជាគ្រឿងនាំមកនូវសេចក្តីប្លែកដែលកំណត់ក្នុងកំណើតនោះៗ និងការបោះទៅក្នុងកំណើតនោះ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈបដិសេធនូវការចោទសួរថា «តើសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្ម ដូចជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពូជ អាចជាបច្ច័យនៃសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឧបាទិន្នកធម៌ដែរឬទេ?» ហើយសម្រេចថា «សេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្មដែលប្លែកដោយបច្ច័យដ៏វិសេសប៉ុណ្ណោះ ទើបជាបច្ច័យ» គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។

နာနာဝဏ္ဏာတိ နာနပ္ပကာရဝဏ္ဏာ. တာလနာဠိကေရာဒီနံ လောကေ အဘိညာတတိဏဇာတိဘာဝတော ဝိသေသေန ဂယှတိ အဘိညာတသောတနယေန. ဇာတိယာ ဗြာဟ္မဏောဝါတိ အဋ္ဌာနပယုတ္တော ဧဝ-သဒ္ဒေါ, ဇာတိယာဝ [Pg.200] ဗြာဟ္မဏော ဘဝေယျာတိ ယောဇနာ. န စ ဂယှတီတိ တိဏရုက္ခာဒီသု ဝိယ ဗြာဟ္မဏေသု ဇာတိနိယတဿ လိင်္ဂဿ အနုပလဗ္ဘနတော, ပိဝနဘုဉ္ဇနကထနဟသနာဒိကိရိယာယ ဗြာဟ္မဏဘာဝေန ဧကန္တိကလိင်္ဂနိယတာယ မန္တဇ္ဈေနာဒိံ ဝိနာ အနုပလဗ္ဘနတော စ. ဝစီဘေဒေနေဝါတိ အာဟစ္စဝစနေနေဝ.

ពាក្យថា Nānāvaṇṇā គឺមានពណ៌សម្បុរផ្សេងៗគ្នា។ ការកាន់យកដើមត្នោត និងដូងជាដើម ដោយឡែក ព្រោះតែជាជាតិស្មៅដែលគេស្គាល់ច្បាស់ក្នុងលោក តាមគន្លងដែលគេធ្លាប់ដឹងឮមក។ ពាក្យថា Jātiyā brāhmaṇovā គឺសព្ទថា eva ប្រើក្នុងទីមិនសមគួរ (គឺមិនត្រូវប្រើ) មានការប្រៀបធៀបថា «គប្បីជាព្រាហ្មណ៍ព្រោះតែជាតិប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា Na ca gayhati (ក៏រកមិនឃើញឡើយ) គឺព្រោះតែមិនបានឃើញនូវលក្ខណៈសម្គាល់ដែលកំណត់ដោយជាតិក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍ ដូចជាក្នុងស្មៅនិងដើមឈើទាំងឡាយឡើយ និងព្រោះតែមិនបានឃើញនូវកិរិយាមានការផឹក ការបរិភោគ ការនិយាយ និងការសើចជាដើម ដែលកំណត់ដោយលក្ខណៈសម្គាល់តែមួយគត់ដោយភាពជាព្រាហ្មណ៍ ដោយវៀរចាកការរៀនសូត្រមន្តជាដើម។ ពាក្យថា Vacībhedeneva គឺដោយសារតែពាក្យសម្តែងផ្ទាល់តែម្តង។

ကီဋေ ပဋင်္ဂေတိအာဒီသု ဇာတိနာနတာ လဗ္ဘတိ အညမညလိင်္ဂဝိသိဋ္ဌတာဒဿနာ. ကုန္ထာ ကီဋကာ, ခဇ္ဇခါဒကာ ကိပိလ္လိကာ. ဥပ္ပတိတွာတိ ဥဍ္ဍေတွာ ဥဍ္ဍေတွာ. ပဋဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝါ ပဋင်္ဂါ, န ခုဒ္ဒကပါဏကာ ကီဋာ နာမ. တေသမ္ပိ ကီဋကာနံ.

ក្នុងពាក្យថា Kīṭe paṭaṅge (សត្វល្អិត និងសត្វល្អិតហើរបាន) ជាដើមនេះ សេចក្តីប្លែកគ្នានៃជាតិ តែងរកបាន ព្រោះឃើញនូវលក្ខណៈសម្គាល់ដ៏វិសេសប្លែកគ្នាទៅវិញទៅមក។ សត្វស្រមោចតូចៗ ឈ្មោះថា គីដកៈ (សត្វល្អិត), សត្វអំពិលអំពែក ឈ្មោះថា ខជ្ជខាទកៈ, សត្វស្រមោចក្រហម ឈ្មោះថា កិបិល្លិកៈ។ ពាក្យថា Uppatitvā គឺហើរឡើងៗ។ មួយវិញទៀត សត្វទាំងឡាយដែលដល់នូវភាពជាសត្វហើរបាន ឈ្មោះថា បដង្គៈ (សត្វល្អិតហើរបាន) មិនមែនជាសត្វល្អិតតូចៗឡើយ។ នៃសត្វល្អិតទាំងឡាយនោះដែរ។

ကာဠကာဒယောတိ ကလန္ဒကာဒယော.

ពាក្យថា Kāḷakādayo គឺសត្វកំប្រុកជាដើម។

ဥဒရံယေဝ နေသံ ပါဒါ ဥဒရေနေဝ သမ္ပဇ္ဇနတော.

ពោះរបស់សត្វទាំងនោះឯងជាជើង ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅដោយពោះ។

သညာပုဗ္ဗကော ဝိဓိ အနိစ္စောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဥဒကေ’’တိ အာဟ ယထာ ‘‘ဝီရဿ ဘာဝေါ ဝီရိယ’’န္တိ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញថា វិធីដែលផ្តើមឡើងដោយសញ្ញា មិនទៀងឡើយ ទើបពោលថា «udake» (ក្នុងទឹក) ដូចជាពាក្យថា «vīrassa bhāvo vīriyaṃ» (សេចក្តីព្យាយាម គឺភាវៈរបស់បុគ្គលអ្នកក្លាហាន) ដូច្នោះដែរ។

ပတ္တသမုဒါယေ ပက္ခသဒ္ဒေါတိ ‘‘ပတ္တေဟိ ယန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ အဝယဝဗျတိရေကေန သမုဒါယော အတ္ထိ.

សព្ទថា Pakkha (ស្លាប) ប្រើក្នុងន័យប្រជុំនៃស្លាបទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «pattehi yanti» (សត្វទាំងឡាយតែងទៅដោយស្លាប)។ ព្រោះថា ប្រជុំនៃស្លាប មិនមែនមានដោយវៀរចាកអវយវៈឡើយ។

သင်္ခေပေန ဝုတ္တော ‘‘ဇာတိဝသေန နာနာ’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထ ပဒတ္ထေ ဒုဗ္ဗိညေယျံ နတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓမတ္တံ ဒဿေတုံ ‘‘တတြာယံ ယောဇနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘န ဟိ ဗြာဟ္မဏာနံ ဧဒိသံ သီသံ ဟောတိ, ခတ္တိယာနံ ဧဒိသန္တိ နိယမော အတ္ထိ ယထာ ဟတ္ထိအဿမိဂါဒီန’’န္တိ ဣဒမေဝ ဝါကျံ သဗ္ဗတ္ထ နေတဗ္ဗံ. တံ သံင်္ခိပိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗံ ယောဇေတဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយសង្ខេប ដោយពាក្យថា «jātivasena nānā» (ប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃជាតិ) ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះគ្មានអត្ថនៃបទដែលយល់បានដោយកម្រ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យដើម្បីបង្ហាញត្រឹមតែការភ្ជាប់បទ ទើបពោលពាក្យថា «tatrāyaṃ yojanā» (ការភ្ជាប់បទក្នុងពាក្យនោះ ដូច្នេះ) ជាដើម។ គប្បីនាំយកតែសេចក្តីនេះទៅប្រើក្នុងគ្រប់ទីកន្លែងថា «ព្រោះថាមិនមានការកំណត់ថា ក្បាលរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍មានសណ្ឋានយ៉ាងនេះ ក្បាលរបស់ពួកក្សត្រមានសណ្ឋានយ៉ាងនេះ ដូចជាពួកដំរី សេះ និងម្រឹគជាដើមឡើយ»។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញសេចក្តីនោះដោយសង្ខេប ទើបពោលថា «iminā nayena sabbaṃ yojetabbaṃ» (គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីទាំងអស់ដោយឧបាយនេះ)។

တဿာတိ ယထာဝုတ္တနိဂမနဝစနဿ အယံ ယောဇနာ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា Tassa គឺការភ្ជាប់បទនៃពាក្យសន្និដ្ឋានដែលបានពោលហើយយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបនូវការភ្ជាប់បទដែលកំពុងពោលឥឡូវនេះចុះ។

၄၅၇. ဝေါကာရန္တိ ဝေါကရဏံ, ယေန ဝိသိဋ္ဌတာယ န ဝေါကရီယတိ ဇာတိဘေဒေါတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘နာနတ္တ’’န္တိ.

៤៥៧. ពាក្យថា Vokāra គឺការធ្វើឲ្យប្លែក សេចក្តីថា សេចក្តីប្លែកគ្នានៃជាតិ មិនត្រូវបានធ្វើឲ្យប្លែកដោយភាពវិសេសឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «nānattaṃ» (សេចក្តីប្លែកគ្នា)។

ဂေါရက္ခာဒိဥပဇီဝနေန အာဇီဝဝိပန္နော, ဟိံသာဒိနာ သီလဝိပန္နော, နိက္ခိတ္တဝတ္တတာဒိနာ အာစာရဝိပန္နောတိ. သာမညဇောတနာ ဝိသေသေ နိဝိဋ္ဌာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဂေါရက္ခန္တိ ခေတ္တရက္ခ’’န္တိ. ‘‘ဂေါတိ ဟိ ပထဝိယာ နာမ’’န္တိ. တေဟိ တေဟိ ဥပါယေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗဋ္ဌေန သိပ္ပံ, တတ္ထ ကောသလ္လံ. ပရေသံ [Pg.201] ဤသနဋ္ဌေန ဟိံသနဋ္ဌေန ဣဿော, သော အဿ အတ္ထီတိ ဣဿော ယောဓာဇီဝိကော, ဣဿဿ ကမ္မံ ပဟရဏံ, ဥသုံ သတ္တိဉ္စ နိဿာယ ပဝတ္တာ ဇီဝိကာ ဣဿတ္တံ. တေနာဟ ‘‘အာဝုဓဇီဝိက’’န္တိ. ယံ နိဿာယ အဿ ဇီဝိကာ, တဒေဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဥသုဉ္စ သတ္တိဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ឈ្មោះថា អាជីវវិបន្នៈ (អ្នកវិបត្តិចាកអាជីវៈ) ព្រោះការចិញ្ចឹមជីវិតដោយការរក្សាកោ (គោរក្ខៈ) ជាដើម, ឈ្មោះថា សីលវិបន្នៈ (អ្នកវិបត្តិចាកសីល) ព្រោះការបៀតបៀនជាដើម, ឈ្មោះថា អាចារវិបន្នៈ (អ្នកវិបត្តិចាកអាចារៈ) ព្រោះការលះបង់វត្តជាដើម។ ពាក្យថា «gorakkhanti khettarakkhaṃ» (ការរក្សាគោ គឺការរក្សាស្រែ) ព្រះអដ្ឋកថាពោលឡើង ដើម្បីបង្ហាញថា ការពោលជាទូទៅ គឺសំដៅយកសេចក្តីពិសេស។ ព្រោះថា ពាក្យថា «គោ» នេះ ជាឈ្មោះនៃផែនដី។ សិល្បៈ ឈ្មោះថា សិប្បៈ ព្រោះជាសភាវៈដែលត្រូវសិក្សាដោយឧបាយនោះៗ, ភាពឈ្លាសវៃក្នុងសិល្បៈនោះ ឈ្មោះថា កោសល្យ។ បុគ្គលឈ្មោះថា ឥស្សៈ ព្រោះអត្ថថា ជាអ្នកគ្រប់គ្រង ឬជាអ្នកបៀតបៀនអ្នកដទៃ, បុគ្គលណាមានសេចក្តីនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ឥស្សៈ គឺយោធាជីវី (អ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយការធ្វើសឹក)។ កិច្ចរបស់ឥស្សៈ គឺការវាយប្រហារ, ការចិញ្ចឹមជីវិតដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវព្រួញ និងលំពែង ឈ្មោះថា ឥស្សត្តៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា «āvudhajīvikaṃ» (អ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាវុធ)។ ដើម្បីបង្ហាញនូវគ្រឿងអាស្រ័យដែលការចិញ្ចឹមជីវិតរបស់គេប្រព្រឹត្តទៅ ទើបពោលថា «usuñca sattiñca» (ព្រួញ និងលំពែង)។

ဗြဟ္မံ ဝုစ္စတိ ဝေဒေါ, တံ အဏတိ ဇာနာတီတိ ဗြာဟ္မဏော, ဇာနနဉ္စ ပေါရာဏေဟိ ဗြာဟ္မဏေဟိ ဝိဟိတနိယာမေန ဗြာဟ္မဏေဟိ ကတောပသမေန အနုဋ္ဌာနတပေန ယထာ ‘‘အာဇီဝသီလာစာရဝိပန္နော နတ္ထီ’’တိ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကေဟိ လောကိယပဏ္ဍိတေဟိ စ သမ္ပဋိစ္ဆိတော, တထာ ပဋိပဇ္ဇနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ ဗြာဟ္မဏသမယေန…ပေ… သာဓေတွာ’’တိ. ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ အာဇီဝသီလာစာရဝိပန္နဿ အဗြာဟ္မဏဘာဝေ သတိ န ဇာတိယာ ဗြာဟ္မဏော ဟောတိ, ဂုဏေဟိ ပန အာဇီဝသီလာစာရသမ္ပတ္တိသင်္ခါတေဟိ ဗြာဟ္မဏော ဟောတိ, တသ္မာ ဂုဏာနံယေဝ ဗြာဟ္မဏဘာဝကရဏတော စတုဝဏ္ဏဝိဘာဂေ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ကုလေ ဇာတော ယော သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နတာယ ဂုဏဝါ, သော ဝုတ္တလက္ခဏေန နိပ္ပရိယာယတော ဗာဟိတပါပတာယ ဗြာဟ္မဏောတိ အယမေတ္ထ ဗြာဟ္မဏဘာဝေ ဉာယောတိ, ဧဝံ ဉာယံ အတ္ထတော အာပန္နံ ကတွာ. နန္တိ တမေဝ ယထာဝုတ္တံ ဉာယံ. ယော ဗြာဟ္မဏဿ သံဝဏ္ဏိတာယာတိ မာတုယာ ဥဘတောသုဇာတတာဒိကုလဝဏ္ဏေန သံဝဏ္ဏိတာယ ပသတ္ထာယ ယထာရူပါယ ဗြာဟ္မဏဿ မာတာ ဘဝိတုံ ယုတ္တာ, တထာရူပါယ မာတရိသမ္ဘူတော. ဧတေန စတုန္နံ ယောနီနံ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝိသေသနိဋ္ဌာ ကတာ. တေနာဟ ‘‘တတြာပိ ဝိသေသေနာ’’တိ. ဧဝံ သာမညတော ဝိသေသနိဋ္ဌာဝသေန ‘‘ယောနိဇံ မတ္တိသမ္ဘဝ’’န္တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ ဣဒါနိ သာမညဇောတနံ အနာဒိယိတွာ ဝိသေသဇောတနာဝသေနေဝ အတ္ထံ ဝတ္တုံ ‘‘ယာစာယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိသုဒ္ဓဥပ္ပတ္တိမဂ္ဂသင်္ခါတာ ယောနိ ဝုတ္တာတိ အနုပက္ကုဋ္ဌဘာဝေန ပရိသုဒ္ဓဥပ္ပတ္တိမဂ္ဂသင်္ခါတာ ယာ စာယံ ယောနိ ဝုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. တတောပိ ဇာတသမ္ဘူတတ္တာတိ တတော ယောနိတော ဇာတတ္တာ မာတာပေတ္တိသမ္ပတ္တိတော သမ္ဘူတတ္တာ.

ព្រះវេទ ហៅថា ព្រហ្ម, បុគ្គលណាដឹងនូវព្រះវេទនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ព្រាហ្មណ៍។ ម្យ៉ាងទៀត ការដឹង និងការប្រតិបត្តិដែលពួកព្រាហ្មណ៍បុរាណបានកំណត់ទុក ដោយការស្ងប់រម្ងាប់ដែលពួកព្រាហ្មណ៍បានធ្វើ និងដោយតបៈគឺការមិនខ្ជិលច្រអូស ដូចដែលពួកអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌របស់ព្រាហ្មណ៍ និងពួកបណ្ឌិតក្នុងលោកទទួលស្គាល់ថា «បុគ្គលដែលវិបត្តិដោយអាជីវៈ សីល និងអាចារៈ មិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ឡើយ» យ៉ាងណាមិញ ទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា «evaṃ brāhmaṇasamayena…pe… sādhetvā» (សម្រេចដោយសម័យរបស់ព្រាហ្មណ៍យ៉ាងនេះ…ជាដើម)។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ គឺកាលបើបុគ្គលដែលវិបត្តិដោយអាជីវៈ សីល និងអាចារៈ មិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ទេ បុគ្គលក៏មិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ដោយជាតិឡើយ តែជាព្រាហ្មណ៍ដោយគុណទាំងឡាយ ពោលគឺសេចក្តីបរិបូណ៌ដោយអាជីវៈ សីល និងអាចារៈវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយហេតុតែគុណធម៌ប៉ុណ្ណោះដែលធ្វើឱ្យទៅជាព្រាហ្មណ៍ ក្នុងចំណោមវណ្ណៈទាំងបួន បុគ្គលណាដែលកើតក្នុងត្រកូលណាមួយក៏ដោយ បើជាអ្នកមានគុណធម៌ ព្រោះភាពបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាព្រាហ្មណ៍ដោយត្រង់ (ដោយវិន័យមិនវៀចវេរ) ព្រោះជាអ្នកមានបាបបានបន្សាត់ចេញហើយ តាមលក្ខណៈដែលបានពោលមក នេះជាសេចក្តីសមហេតុផល (ញាយធម៌) ក្នុងព្រាហ្មណភាពនេះ ព្រះអដ្ឋកថាធ្វើសេចក្តីសមហេតុផលនេះឱ្យសម្រេចដោយអត្ថ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «naṃ» គឺសំដៅយកសេចក្តីសមហេតុផលដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «yo brāhmaṇassa saṃvaṇṇitāya» គឺកើតអំពីមាតាដែលគេសរសើរហើយ គឺមាតាដែលជាស្ត្រីគួរជាមាតារបស់ព្រាហ្មណ៍ ដែលគេសរសើរដោយគុណមានការកើតល្អទាំងពីរខាង និងត្រកូលវណ្ណៈជាដើម។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាធ្វើការសន្និដ្ឋានជាពិសេសក្នុងកំណើតទាំងបួន ត្រង់កន្លែងណាមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «tatrāpi visesenā» (ក្នុងកំណើតនោះ សូម្បីជាពិសេស…)។ កាលដែលបានពោលសេចក្តីនៃបទថា «yonijaṃ mattisambhavaṃ» (អ្នកកើតអំពីកំណើត កើតអំពីមាតា) ដោយអំណាចនៃការសន្និដ្ឋានជាពិសេសពីសេចក្តីទូទៅយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីពោលសេចក្តីដោយអំណាចនៃការបង្ហាញសេចក្តីពិសេស ដោយមិនយកការបង្ហាញសេចក្តីទូទៅ ទើបពោលពាក្យថា «yācāyaṃ» ជាដើម។ ពាក្យថា «yoni vuttā» (កំណើតដែលពោលហើយ) គឺកំណើតដែលពោលថាជាផ្លូវនៃការកើតដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះមិនមានការតិះដៀល នេះជាការភ្ជាប់សេចក្តីថា «yā cāyaṃ yoni vuttā» (កំណើតណាដែលពោលហើយនេះ)។ ពាក្យថា «tatopi jātasambhūtattā» គឺព្រោះកើតអំពីកំណើតនោះ ព្រោះកើតឡើងដោយសេចក្តីបរិបូណ៌នៃមាតានិងបិតា។

ဝိသိဋ္ဌတ္တာတိ သမုဒါယဘူတာ မနုဿာ ရာဂါဒိနာ ဝိသိဋ္ဌတ္တာ. ရာဂါဒိနာ သဟ ကိဉ္စနေနာတိ သကိဉ္စနော. တထေဝ ရာဂါဒိသင်္ခါတေန ပလိဗောဓနဋ္ဌေန သဟ ပလိဗောဓေနာတိ သပလိဗောဓော. သဗ္ဗဂဟဏပဋိနိဿဂ္ဂေနာတိ ဥပါဒါနသင်္ခါတဿ သဗ္ဗဿ ဂဟဏဿ ပဋိနိဿဇ္ဇနေန. ယသ္မာ ဗာဟိတပါပေါ အတ္တနော သန္တာနတော ဗဟိကတပါပေါ, တသ္မာ တမဟံ ဗြူမိ ဗြာဟ္မဏန္တိ [Pg.202] အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ဧဝရူပေါ ဧတိဿာ ကထာယ ဥပဒေသော နာနပ္ပကာရတော ဝိဘတ္တော, တသ္မာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា «visiṭṭhattā» (ព្រោះភាពប្លែកគ្នា) គឺពួកមនុស្សដែលជាប្រជុំជន មានភាពប្លែកគ្នាដោយរាគៈជាដើម។ បុគ្គលដែលនៅមានកង្វល់ (កិញ្ចនៈ) គឺរាគៈជាដើម ឈ្មោះថា សកិញ្ចនៈ (អ្នកមានកង្វល់)。 ដូចគ្នានោះដែរ បុគ្គលដែលនៅមានសេចក្តីកង្វល់ (បលិពោធ) ពោលគឺរាគៈជាដើម ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងរារាំង ឈ្មោះថា សបលិពោធ (អ្នកមានគ្រឿងរារាំង)។ ពាក្យថា «sabbagahaṇapaṭinissaggena» គឺដោយការលះបង់នូវការប្រកាន់ខ្ជាប់ទាំងអស់ ពោលគឺឧបាទាន។ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលនោះជាអ្នកមានបាបបានបន្សាត់ចេញហើយ គឺមានបាបបណ្តេញចេញពីសន្តានរបស់ខ្លួនហើយ ព្រោះហេតុនោះ តថាគតទើបហៅបុគ្គលនោះថាជាព្រាហ្មណ៍ នេះជាអត្ថដែលត្រូវពោល។ ឱវាទនៃពាក្យកថាបែបនេះ ត្រូវបានចែកចេញជាច្រើនប្រការ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងកន្លែងនោះៗ។

၄၅၈. ဂဟိတဒဏ္ဍေသူတိ ပရေသံ ဒဏ္ဍေန ဝိဟေဌနံ အနိဓာယ အာဒိန္နဒဏ္ဍေသု.

៤៥៨. ពាក្យថា «gahitadaṇḍesu» (ក្នុងពួកជនដែលកាន់ដំបង) គឺក្នុងពួកជនដែលមិនដាក់ចុះនូវការបៀតបៀនអ្នកដទៃដោយដំបង គឺអ្នកដែលកាន់យកដំបងហើយ។

၄၅၉. ကိဉ္စိ ဂဟဏန္တိ တဏှာဂါဟာဒီသု ကိဉ္စိ ဂါဟံ.

៤៥៩. ពាក្យថា «kiñci gahaṇaṃ» (ការប្រកាន់ខ្ជាប់ណាមួយ) គឺការប្រកាន់ខ្ជាប់ណាមួយ ក្នុងការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយតណ្ហាជាដើម។

ယေန ကာမဘဝေန မာနုသကေဟိ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ ယုဉ္ဇတိ, တံ မာနုသကံ ယောဂံ. ‘‘မာနုသကံ ယောဂ’’န္တိ ဧတ္ထ စ ဧကဒေသံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ, ဧသ နယော ‘‘ဒိဗ္ဗယောဂ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ. သဗ္ဗယောဂဝိသံယုတ္တန္တိ ပဒဒွယေန ဝုတ္တေဟိ သဗ္ဗကိလေသယောဂေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တံ.

យោគៈណាដែលប្រកបសត្វទុកក្នុងកាមភព ដោយកាមគុណទាំងប្រាំជារបស់មនុស្ស យោគៈនោះឈ្មោះថា មានុសកយោគៈ (គ្រឿងប្រកបជារបស់មនុស្ស)។ ពាក្យថា «mānusakaṃ yogaṃ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាពោលដោយកាន់យកចំណែកមួយ, ន័យនេះ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «dibbayogaṃ» (គ្រឿងប្រកបជារបស់ទិព្វ) ក៏មានដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា «sabbayogavisaṃyuttaṃ» (អ្នកប្រាសចាកយោគៈទាំងពួង) គឺអ្នកប្រាសចាកគ្រឿងប្រកបគឺកិលេសទាំងពួង ដែលពោលហើយដោយបទទាំងពីរ។

ရတိန္တိ အဘိရတိံ အာသတ္တိံ. ကုသလဘာဝနာယာတိ ကာယဘာဝနာဒိ ကုသလဓမ္မဘာဝနာယ ဥက္ကဏ္ဌိတံ. ဝီရိယဝန္တန္တိ ဝီရိယသဗ္ဘာဝေန ဝီရံ နိဒ္ဒိသတိ, ဝီရဘာဝေါ ဟိ ဝီရိယန္တိ.

ពាក្យថា «ratiṃ» (សេចក្តីត្រេកអរ) គឺសេចក្តីត្រេកអរខ្លាំង ឬសេចក្តីជាប់ជំពាក់។ ពាក្យថា «kusalabhāvanāya» (ក្នុងការចម្រើនកុសល) គឺការអផ្សុក (អរតិ) ក្នុងការចម្រើនកុសលធម៌ មានការចម្រើនកាយជាដើម។ ពាក្យថា «vīriyavantaṃ» (អ្នកមានព្យាយាម) គឺសំដៅយកបុគ្គលជាអ្នកក្លាហាន (វីរៈ) ព្រោះមានការប្រឹងប្រែង (វីរិយៈ) ព្រោះថា ភាពជាអ្នកក្លាហាន គឺសេចក្តីព្យាយាមនោះឯង។

သုန္ဒရံ ဌာနန္တိ နိဗ္ဗာနံ. သုန္ဒရာယ ပဋိပတ္တိယာ အရိယပဋိပတ္တိယာ.

ពាក្យថា «sundaraṃ ṭhānaṃ» (ស្ថានដ៏ល្អ) គឺព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា «sundarāya paṭipattiyā» (ដោយការប្រតិបត្តិដ៏ល្អ) គឺដោយការប្រតិបត្តិដ៏ប្រសើរ (អរិយបដិបត្តិ)។

နိဗ္ဗတ္တိန္တိ ပရိယောသာနံ. အတီတေတိ အတီတကောဋ္ဌာသေ. ကိဉ္စနကာရကောတိ ပလိဗောဓဟေတုဘူတော.

ពាក្យថា «nibbattin» (ការកើតឡើង) គឺទីបំផុត (បរិយោសាន)។ ពាក្យថា «atīte» (ក្នុងអតីត) គឺក្នុងចំណែកអតីត。 ពាក្យថា «kiñcanakārako» (អ្នកធ្វើនូវកង្វល់) គឺអ្នកដែលជាហេតុនៃគ្រឿងរារាំង (បលិពោធ)។

အသေက္ခေ သီလက္ခန္ဓာဒိကေ မဟန္တေ ဂုဏေ. ပဉ္စန္နံ မာရာနံ ဝိဇိတတ္တာ ဝိဇိတဝိဇယံ.

ក្នុងគុណធម៌ដ៏ធំធេង មានសីលក្ខន្ធជាដើម ជារបស់ព្រះអសេក្ខៈ។ ឈ្មោះថា «vijitavijayaṃ» (អ្នកមានជ័យជម្នះដែលឈ្នះហើយ) ព្រោះជាអ្នកឈ្នះនូវមារទាំងប្រាំ។

၄၆၀. ဣဒံ အဇာနန္တာတိ ‘‘ဇာတိယာ ဗြာဟ္မဏော’’တိ ဣဒံ လောကသမညာမတ္တန္တိ အဇာနန္တာ. ယေ ဗြာဟ္မဏေသု နာမဂေါတ္တံ နာမ တတိယံ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသံ ဇနေန္တိ, သာဝ နေသံ ဒိဋ္ဌိ. ကတံ အဘိသင်္ခတန္တိ ပရိကပ္ပနဝသေနေဝ ကတံ ဌပိတံ တဒုပစိတံ, န ဟေတုပစ္စယသမာယောဂေန. သမုစ္စာတိ သမ္မုတိယာ. ကာ ပန သာ သမ္မုတီတိ အာဟ ‘‘သမညာယာ’’တိ, လောကသမညာတေနာတိ အတ္ထော. သမ္မာ ပန ပရမတ္ထတော အဇာနန္တာနံ နာမဂေါတ္တံ ဧဝံ ကပ္ပေတီတိ အာဟ ‘‘နော စေ’’တိအာဒိ. တံ ပန အသန္တမ္ပိ ပရမတ္ထတော သန္တတာယေဝ အဘိနိဝိသန္တိ, တေသမယံ ဒေါသောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ ပကပ္ပိတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဇနပဒနိရုတ္တိံ နာဘိနိဝေသေယျာ’’တိ [Pg.203] (မ. နိ. ၃.၃၃၁). အဇာနန္တာ နောတိ ဧတ္ထ နော-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏတ္ထော – ‘‘န နော သမံ အတ္ထိ တထာဂတေနာ’’တိအာဒီသု (ခု. ပါ. ၆.၃) ဝိယာတိ အာဟ ‘‘အဇာနန္တာဝ ဧဝံ ဝဒန္တီ’’တိ.

៤៦០. ពាក្យថា «idaṃ ajānantā» (កាលមិនដឹងនូវសេចក្តីនេះ) គឺកាលមិនដឹងថា ពាក្យថា «ជាព្រាហ្មណ៍ដោយជាតិ» នេះ គ្រាន់តែជាឈ្មោះហៅទូទៅក្នុងលោកប៉ុណ្ណោះ។ ពួកជនណាបង្កើតការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយទិដ្ឋិទីបី គឺនាមនិងគោត្រក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍ ការប្រកាន់ខ្ជាប់នោះឯងជាទិដ្ឋិរបស់ពួកគេ។ ពាក្យថា «kataṃ abhisaṅkhataṃ» (ដែលធ្វើឡើង ដែលតាក់តែងឡើង) គឺដែលធ្វើឡើង ដែលតាំងទុក ដែលសន្សំទុកដោយអំណាចនៃការសន្មតប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយការផ្សំគ្នានៃហេតុនិងបច្ច័យឡើយ។ ពាក្យថា «samucca» គឺដោយការសន្មត (សម្មុតិ)។ ចុះការសន្មតនោះជាអ្វី? ទើបពោលថា «samaññāya» (ដោយឈ្មោះហៅ) សេចក្តីថា ដោយឈ្មោះដែលហៅទូទៅក្នុងលោក។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែមិនដឹងតាមពិតដោយបរមត្ថ ទើបកំណត់នាមនិងគោត្រយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «no ce» (ប្រសិនបើមិន…) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកជនតែងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវនាមនិងគោត្រនោះថាមានពិត ដោយបរមត្ថ ទាំងដែលវាមិនមានពិត ដើម្បីបង្ហាញនូវទោសរបស់ពួកគេ ទើបពោលថា «evaṃ pakappitaṃ» (ដែលកំណត់ទុកយ៉ាងនេះ) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya» (មិនគប្បីប្រកាន់ខ្ជាប់នូវភាសានិយាយរបស់អ្នកស្រុកឡើយ)។ ក្នុងពាក្យថា «ajānantā no» នេះ សព្ទថា «no» មានអត្ថជាការកំណត់ (អវធារណៈ) ដូចក្នុងពាក្យថា «na no samaṃ atthi tathāgatenā» (មិនមានបុគ្គលណាស្មើនឹងព្រះតថាគតឡើយ) ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ajānantāva evaṃ vadanti» (ពួកជនដែលមិនដឹងប៉ុណ្ណោះ តែងពោលយ៉ាងនេះ)។

နိပ္ပရိယာယန္တိ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော, နိပ္ပရိယာယေန ဥဇုကမေဝါတိ အတ္ထော, န ပုဗ္ဗေ ဝိယ ‘‘ယော ဟိ ကောစီ’’တိ ပရိယာယဝသေန. ‘‘န ဇစ္စာ’’တိ ဂါထာယ ပုဗ္ဗဒ္ဓေန ဇာတိဝါဒံ ပဋိက္ခိပန္တော ပစ္ဆိမဒ္ဓေန ကမ္မဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေန္တော. တတ္ထာတိ တိဿံ ဂါထာယံ. ဥပဍ္ဎဂါထာယ ဝိတ္ထာရဏတ္ထန္တိ ဥပဍ္ဎဂါထာယ အတ္ထံ ဝိတ္ထာရေတုံ ‘‘ကဿကော ကမ္မုနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပုရိမာယ စတူဟိ ပါဒေဟိ, ပစ္ဆိမေ ဒွီဟိ ဒွိန္နမ္ပိ သာဓာရဏတော အတ္ထော ဝိတ္ထာရိတော. တတ္ထ ကသိကမ္မာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သိပ္ပကမ္မဝါဏိဇာဒိ သင်္ဂဟော.

ពាក្យថា «nippariyāyaṃ» នេះ ជាការសម្តែងជាភាវនបុំសកលិង្គ មានសេចក្តីថា ដោយត្រង់ (មិនវៀចវេរ) មិនមែនដោយអំណាចនៃបរិយាយ ដូចពាក្យមុនថា «yo hi kocī» (បុគ្គលណាមួយ) ឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលបដិសេធជាតិវាទ (លទ្ធិប្រកាន់ជាតិ) ដោយកន្លះគាថាដំបូង នៃគាថាថា «na jaccā» (មិនមែនដោយជាតិ…) ហើយតាំងទុកនូវកម្មវាទ (លទ្ធិប្រកាន់កម្ម) ដោយកន្លះគាថាចុង។ ពាក្យថា «tattha» (ក្នុងគាថានោះ) គឺក្នុងគាថានោះឯង។ ពាក្យថា «upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthaṃ» (ដើម្បីពង្រីកសេចក្តីនៃកន្លះគាថា) គឺដើម្បីពង្រីកសេចក្តីនៃកន្លះគាថា ទើបពោលថា «kassako kammunā» (ជាអ្នកស្រែព្រោះកម្ម)។ ក្នុងគាថានោះ សេចក្តីត្រូវបានពង្រីកដោយបាទទាំងបួននៃគាថាដំបូង និងដោយបាទទាំងពីរនៃគាថាចុង ជាទូទៅដល់គាថាទាំងពីរ។ ក្នុងពាក្យថា «kasikammādi» (ការធ្វើស្រែជាដើម) នោះ សព្ទថា «ādi» (ជាដើម) រួមបញ្ចូលទាំងសិល្បកម្ម និងពាណិជ្ជកម្មជាដើម។

ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒပဓာနဝစနဝိညေယျော ပစ္စယော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသဒ္ဒဿ အတ္ထော ပစ္စယုပ္ပန္နာပေက္ခာယ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ ပစ္စယေန ဧတံ ဟောတီ’’တိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၇၀) တံသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၅၇၀) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမ္မာနာဝမာနာရဟကုလေတိ သမ္မာနာရဟေ ခတ္တိယာဒိကုလေ, အဝမာနာရဟေ စဏ္ဍာလာဒိကုလေ ကမ္မဝသေန ဥပပတ္တိ ဟောတိ ကမ္မဿ ဝိပစ္စမာနောကာသကရတာယ ဝိနာ တာဒိသာယ ဥစ္စနီစကုလနိဗ္ဗတ္တိယာ အဘာဝတော. အဍ္ဎဒလိဒ္ဒတာဒိ အညာပိ ဟီနပဏီတတာ.

បច្ច័យដែលគប្បីដឹងដោយពាក្យសំខាន់ក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទ គឺជាអត្ថនៃសព្ទថា «បដិច្ចសមុប្បាទ» ដោយការរំពឹងដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «iminā paccayena etaṃ hoti» (ព្រោះបច្ច័យនេះ ធម៌នេះទើបកើតឡើង)។ សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ និងក្នុងដីកាវិសុទ្ធិមគ្គ (មហាកាយសំវណ្ណនា) នោះចុះ។ ពាក្យថា «sammānāvamānārahakule» (ក្នុងត្រកូលដែលគួរដល់ការគោរព និងការមើលងាយ) គឺការកើតឡើងក្នុងត្រកូលដែលគួរដល់ការគោរព មានត្រកូលក្សត្រជាដើម និងក្នុងត្រកូលដែលគួរដល់ការមើលងាយ មានត្រកូលចណ្ឌាលជាដើម តែងមានទៅបានដោយអំណាចនៃកម្ម ព្រោះបើគ្មានកម្មដែលធ្វើឱកាសឱ្យផលកំពុងទុំជឿមទេ ការកើតក្នុងត្រកូលខ្ពស់និងទាបបែបនោះ ក៏មិនអាចមានឡើយ។ ភាពជាអ្នកមាន និងអ្នកក្រជាដើម ក៏ជាភាពថោកទាប និងឧត្តុង្គឧត្តមដទៃទៀតដែរ។

ကမ္မုနာတိ စေတ္ထ ယထာ လောကပဇာသတ္တသဒ္ဒေဟိ ဧကော ဧဝတ္ထော ဝုတ္တော, ဧဝံ သေသသဒ္ဒေဟိပိ, အဓိပ္ပာယဝိသေသော ပန တတ္ထ အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပုရိမပဒေန စေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နာယံ လောကော ဗြဟ္မနိမ္မိတော ကမ္မေန ဥပ္ပဇ္ဇနတော. န ဟိ သန္နိဟိတကာရဏာနံ ဖလာနံ အညေန ဥပ္ပတ္တိဒိဋ္ဌိ ယုဇ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိယာ ပဋိသေဓော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာဒီသုဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ လောကဿ ပဌမုပ္ပတ္တိ န ဗြဟ္မုနာတိ ‘‘ကမ္မုနာ ဟိ တာသု တာသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတိယေန ‘‘အယံ လောကော အာဒိတော ပဘုတိ ပဘဝကမ္မုနာ ဝတ္တတီ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ နိဂမေတိ.ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ သူစနဉှိ နိဂမနံ. တံ ပန နိယမတ္ထံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကမ္မေနေဝ ဗဒ္ဓါ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ, န အညထာ’’တိ[Pg.204]. စတုတ္ထေန ပဒေန. ယာယတောတိ ဂစ္ဆတော. နိဗ္ဗတ္တတောတိ နိဗ္ဗတ္တန္တဿ. ပဝတ္တတောတိ ပဝတ္တန္တဿ.

ក្នុងពាក្យថា «kammunā» (ដោយកម្ម) នេះ ដូចជាសព្ទថា លោក (loka) ប្រជា (pajā) និងសត្វ (satta) ត្រូវបានពោលក្នុងអត្ថតែមួយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីសព្ទដែលសេសសល់ ក៏ពោលក្នុងអត្ថតែមួយយ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងទីនោះមានសេចក្តីអធិប្បាយប្លែកគ្នា ទើបពោលថា «purimapadena cettha» (ក្នុងទីនេះ ដោយបទមុន…) ជាដើម។ លោកនេះ មិនមែនព្រះព្រហ្មបង្កើតឡើយ ព្រោះកើតឡើងដោយកម្ម。 ព្រោះថា ការយល់ឃើញថា ផលទាំងឡាយដែលមានហេតុជិតដិត បែរជាកើតឡើងដោយអ្នកដទៃវិញនោះ មិនសមហេតុផលឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «diṭṭhiyā paṭisedho veditabbo» (គប្បីជ្រាបថាជាការបដិសេធទិដ្ឋិ)។ សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងអដ្ឋកថាវិសុទ្ធិមគ្គជាដើមចុះ។ ដូចគ្នានោះដែរ ការកើតឡើងដំបូងនៃលោក មិនមែនដោយសារព្រះព្រហ្មឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «kammunā hi tāsu tāsu» (ព្រោះកម្មក្នុងភពនោះៗ…) ជាដើម។ ដោយបទទីបី ព្រះអដ្ឋកថាធ្វើការសន្និដ្ឋាន (និគមនៈ) នូវសេចក្តីដែលបានពោលថា «លោកនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយកម្មជាហេតុបង្កើត តាំងពីដើមមក»។ ព្រោះថា ការចង្អុលបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលបានពោលហើយ ឈ្មោះថា និគមនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត និគមនៈនោះ មានអត្ថជាការកំណត់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «kammeneva baddhā hutvā pavattanti, na aññathā» (សត្វទាំងឡាយ តែងជាប់ជំពាក់ដោយកម្មហើយប្រព្រឹត្តទៅ មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ)។ ដោយបទទីបួន។ ពាក្យថា «yāyato» គឺកាលទៅ។ ពាក្យថា «nibbattato» គឺកាលកើតឡើង។ ពាក្យថា «pavattato» គឺកាលប្រព្រឹត្តទៅ។

ဓုတဓမ္မာ ဝိသေသတော တဏှာယ သန္တတ္တဝသေန ဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘တပေနာတိ ဓုတင်္ဂတပေနာ’’တိ. မေထုနဝိရတိ ဝိသေသတော ဗြာဟ္မဏာနံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ သာ ဣဓ ဗြဟ္မစရိယေနာတိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဗြဟ္မစရိယေနာတိ မေထုနဝိရတိယာ’’တိ. ဧတေနာတိ ဣမိနာ ‘‘တပေနာ’’တိအာဒီဟိ စတူဟိ ပဒေဟိ ဝုတ္တေန. သေဋ္ဌေနာတိ ဥတ္တမေန. သံကိလေသဝိသုဒ္ဓိယာ ပရိသုဒ္ဓေန. ဗြဟ္မန္တိ ဗြဟ္မဘာဝံ သေဋ္ဌဘာဝံ. သော ပနေတ္ထ အတ္ထတော ဗြာဟ္မဏဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဗြာဟ္မဏဘာဝံ အာဝဟတီ’’တိ.

ធុតធម៌ទាំងឡាយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការដុតកំដៅតណ្ហាជាពិសេស ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «tapena» (ដោយតបៈ) គឺដោយតបៈគឺធុតង្គ។ ការវៀរចាកមេថុនធម្ម គឺជាព្រហ្មចរិយៈរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ជាពិសេស ព្រហ្មចរិយៈនោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកដោយពាក្យថា «brahmacariyenā» ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «brahmacariyenā» គឺដោយការវៀរចាកមេថុនធម្ម។ ពាក្យថា «etena» (ដោយធម៌នេះ) គឺដោយធម៌ដែលពោលហើយដោយបទទាំងបួន មានពាក្យថា «tapena» ជាដើមនេះ។ ពាក្យថា «seṭṭhena» (ដោយធម៌ដ៏ប្រសើរ) គឺដោយធម៌ដ៏ឧត្តម។ គឺដោយធម៌ដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះស្អាតចាកសេចក្តីសៅហ្មង។ ពាក្យថា «brahmaṃ» គឺព្រហ្មភាព (ភាពជាព្រហ្ម) គឺភាពដ៏ប្រសើរ។ ព្រហ្មភាពនោះ ដោយអត្ថក្នុងទីនេះ គឺព្រាហ្មណភាព (ភាពជាព្រាហ្មណ៍) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «brāhmaṇabhāvaṃ āvahati» (នាំមកនូវភាពជាព្រាហ្មណ៍)។

ဗြဟ္မာ စ သက္ကော စာတိ သက္ကဂရုကာနံ သက္ကော သက္ကေနပိ ဂရုကာတဗ္ဗတော, ဗြဟ္မဂရုကာနံ ဗြဟ္မာ ဗြဟ္မုနာပိ ဂရုကာတဗ္ဗတော. ဝိဇာနတန္တိ ပရမတ္ထဗြာဟ္မဏဿ ဝိသေသံ ဇာနန္တာနံ ဝိညူနံ. အဝိညုနော ဟိ အပ္ပမာဏံ. တေနာဟ – ‘‘ပဏ္ဍိတာန’’န္တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ពាក្យថា «brahmā ca sakko ca» (ព្រះព្រហ្ម និងព្រះសក្កៈ) គឺសម្រាប់ពួកជនដែលគោរពព្រះសក្កៈ ព្រះសក្កៈក៏ត្រូវគោរព (នូវព្រះអរហន្តនោះ) សូម្បីព្រះសក្កៈខ្លួនឯងក៏ត្រូវគោរពដែរ, សម្រាប់ពួកជនដែលគោរពព្រះព្រហ្ម ព្រះព្រហ្មក៏ត្រូវគោរព (នូវព្រះអរហន្តនោះ) សូម្បីព្រះព្រហ្មខ្លួនឯងក៏ត្រូវគោរពដែរ។ ពាក្យថា «vijānataṃ» (នៃពួកជនអ្នកដឹងច្បាស់) គឺនៃពួកវិញ្ញូជនដែលដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃព្រះបរមត្ថព្រាហ្មណ៍។ ព្រោះថា ពួកជនដែលមិនដឹង មិនមែនជាប្រមាណឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «paṇḍitānaṃ» (នៃពួកបណ្ឌិត)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ណាស់។

ဝါသေဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការសម្តែងសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថាវាសេដ្ឋសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၉. သုဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការពន្យល់សុភសូត្រ (សុភសូត្រវណ្ណនា)

၄၆၂. တုဒိသညာတော ဂါမော နိဂမော ဧတဿာတိ တောဒေယျော, တဿ အတ္တဇော တောဒေယျပုတ္တောတိ အာဟ ‘‘တုဒိဂါမာ’’တိအာဒိ. အာရာဓကောတိ သံရာဓကော. ဓမ္မနိသန္တိ ယသ္မာ သမ္ပာဒနေန ပရိပူရဏေန ဣစ္ဆိတာ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္ပာဒကော ပရိပူရကော’’တိ. ဉာယတိ နိစ္ဆယေန ဂမေတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ဝါ ဉာယတိ ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ ဧတေနာတိ ဉာယော, တတော ဧတဿ သမ္ပာဒကဟေတုဘာဝတော ဉာယော ဓမ္မော အရိယမဂ္ဂေါ တံ ဉာယံ ဓမ္မံ. တေနာဟ ‘‘ကာရဏဓမ္မ’’န္တိ. အနဝဇ္ဇန္တိ အဝဇ္ဇပဋိပက္ခံ.

៤៦២. ស្រុកឬនិគមដែលគេស្គាល់ថា តុទិ ជារបស់បុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា តុទេយ្យៈ, កូនបង្កើតរបស់តុទេយ្យៈនោះ ឈ្មោះថា តុទេយ្យបុត្ត ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «tudigāmā» (ចាកស្រុកតុទិ) ជាដើម។ ពាក្យថា «ārādhako» (អ្នកធ្វើឱ្យពេញចិត្ត) គឺអ្នកធ្វើឱ្យពេញចិត្តយ៉ាងក្រៃលែង (សំរាធកៈ)។ ពាក្យថា «dhammanisaṃ» ព្រោះតែជាធម៌ដែលគេប្រាថ្នាដោយការធ្វើឱ្យសម្រេច និងការធ្វើឱ្យបរិបូណ៌ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «sampādako paripūrako» (អ្នកធ្វើឱ្យសម្រេច អ្នកធ្វើឱ្យបរិបូណ៌)។ ធម៌ណាដែលគេដឹងច្បាស់ គឺនាំទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយពិតប្រាកដ ឬមួយក៏ ព្រះនិព្វាននោះ គេតែងដឹងច្បាស់ គឺចាក់ធ្លុះដោយធម៌នេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា ញាយៈ, ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះធម៌នោះជាហេតុធ្វើឱ្យសម្រេចនូវញាយៈនោះ ញាយធម៌ គឺអរិយមគ្គ ឈ្មោះថា ញាយធម៌។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «kāraṇadhammaṃ» (ធម៌ជាហេតុ)។ ពាក្យថា «anavajjaṃ» (ដែលមិនមានទោស) គឺធម៌ជាបដិបក្ខនឹងធម៌មានទោស。

၄၆၃. ဝဋ္ဋစာရကတော နိယျာတီတိ နိယျာနိကံ ဤကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ စ က-ကာရံ ကတွာ. နိယျာနေ ဝါ နိယုတ္တံ, နိယျာနံ သီလန္တိ ဝါ နိယျာနိကံ, တပ္ပဋိပက္ခတော အနိယျာနိကံ. သာ ပန အတ္ထတော အကုသလကိရိယာတိ အာဟ ‘‘အကုသလပဋိပဒ’’န္တိ.

៤៦៣. ធម៌ណាដែលស្រោចស្រង់សត្វចេញពីគុកគឺវដ្តសង្សារ ធម៌នោះឈ្មោះថា និយ្យានិកៈ (ដែលស្រោចស្រង់ចេញ) ដោយធ្វើស្រៈ «អ៊ី» ឱ្យជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) និងធ្វើអក្សរ «យ» ឱ្យជាអក្សរ «ក»។ ឬមួយក៏ ធម៌ដែលប្រកបក្នុងសេចក្តីស្រោចស្រង់ចេញ ឬមានសីលគឺការស្រោចស្រង់ចេញ ឈ្មោះថា និយ្យានិកៈ, ធម៌ដែលជាបដិបក្ខនឹងធម៌នោះ ឈ្មោះថា អនិយ្យានិកៈ (ដែលមិនស្រោចស្រង់ចេញ)។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នោះ ដោយអត្ថ គឺអកុសលកិរិយា ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «akusalapaṭipadaṃ» (បដិបទាជាអកុសល)។

ဗဟုဘာဝဝါစကော [Pg.205] ဣဓ မဟာသဒ္ဒေါ ‘‘မဟာဇနော’’တိအာဒီသုဝိယာတိ အာဟ ‘‘မဟန္တေဟိ ဗဟူဟီ’’တိ. အတ္ထောတိ ပယောဇနံ. မဟန္တာနီတိ ဗဟုလာနိ. ကိစ္စာနီတိ ကာတဗ္ဗာနိ. အဓိကရဏာနီတိ အဓိကာရဇီဝိကာရူပါနိ. ဃရာဝါသကမ္မမေဝ ပဉ္စဗလိကရဏဒသအတ္ထဋ္ဌာနဘာဝတော လောကယာတြာယ စ သမ္ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော ဇီဝိတဝုတ္တိယာ ဝါ ဟေတုဘာဝတော ဃရာဝါသကမ္မဋ္ဌာနံ.

ពាក្យថា មហា ក្នុងទីនេះ ជាពាក្យពោលដល់ភាវៈច្រើន ដូចជាក្នុងពាក្យថា «មហាជន» ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «ដោយការងារធំៗ ច្រើន»។ ពាក្យថា អត្ថោ បានដល់ ប្រយោជន៍។ ពាក្យថា មហន្តានិ បានដល់ ច្រើន។ ពាក្យថា កិច្ចានិ បានដល់ កិច្ចការដែលត្រូវធ្វើ។ ពាក្យថា អធិករណានិ បានដល់ រូបបែបនៃការចិញ្ចឹមជីវិតតាមមុខនាទី។ ការងារគ្រហស្ថនោះឯង ឈ្មោះថា ឃរាវាសកម្មដ្ឋាន ព្រោះជាសភាវៈនៃទីតាំងនៃប្រយោជន៍ ១០ យ៉ាង មានការធ្វើពលិការ ៥ ជាដើមផង ព្រោះជាសភាវៈនៃទីតាំងប្រព្រឹត្តទៅនៃលោកយាត្រាផង ឬព្រោះជាសភាវៈនៃហេតុនៃការចិញ្ចឹមជីវិតផង។

‘‘အပ္ပကေနပိ မေဓာဝီ, ပါဘတေန ဝိစက္ခဏော;

သမုဋ္ဌာပေတိ အတ္တာနံ, အဏုံ အဂ္ဂိံဝ သန္ဓမ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁.၄);

«ជនមានប្រាជ្ញា ឈ្លាសវៃ រមែងតាំងខ្លួនបាន ដោយទ្រព្យជាដើមទុន សូម្បីបន្តិចបន្តួច ដូចជាបុគ្គលផ្លុំភ្លើងតូច ឲ្យរុងរឿងឡើង ដូច្នោះឯង។»

ဂါထာယ ဝုတ္တနယေန စူဠန္တေဝါသိကဿ ဝိယ.

ដូចជាចូឡន្តេវាសិក (សិស្សតូច) តាមន័យដែលពោលទុកក្នុងគាថា។

၄၆၄. အယောနိသော ပဝတ္တိတံ ဝါဏိဇ္ဇကမ္မံ ဝိယ အပါယဘူတံ ကသိကမ္မံ နိဒဿနဘာဝေ ဌပေတွာ အယောနိသောမနသိကရဏဝသေန ပဝတ္တံ ဃရာဝါသကိစ္စံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ယထာ ကသိ…ပေ… ဧဝံ ဃရာဝါသကမ္မဋ္ဌာနမ္ပီ’’တိ. ဗြာဟ္မဏဘတ္တော အဟောသီတိ သော ကိရ ဗဟူ ဗြာဟ္မဏေ ဓနံ ဒတွာ ယညံ ကာရေသိ. ဥပရီတိ ‘‘ဥပရိ ဥပဋ္ဌာတီတိ ဝဒေဟီ’’တိ ဗြာဟ္မဏေဟိ အတ္တနော သမယေန အာစိက္ခာပိတောပိ ယထာ ဥပဋ္ဌိတမေဝ ကထေတွာ ကာလံ ကတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တော, အထ ဗြာဟ္မဏာ – ‘‘ဣမိနာ အမှာကံ ယညေ ဒေါသော ဒိန္နော’’တိ ကုဇ္ဈိတွာ တဿ ကဠေဝရံ သုသာနံ နေတုံ နာဒံသု. အထဿ ဉာတကေဟိ သဟဿေ ဒိန္နေ တံ သဟဿံ ဂဟေတွာ ဂေဟတော နီဟရိတုံ အဒံသု. ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ဆတ္တိံသ ဣတ္ထိယော ‘‘ဧကာ ဝတ္ထံ အဒါသိ, ဧကာ ဂန္ဓံ, ဧကာ သုမနမာလ’’န္တိအာဒိနာ တံ တံ ဒါနမယံ ပုညံ ကတွာ အာယုပရိယောသာနေ တာဝတိံသဘဝနေ သက္ကဿ ဒေဝရညော ပရိစာရိကာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိံသု သဟဿအစ္ဆရာပရိဝါရိကာ, သက္ကဿ ဒေဝရညော ဝေဇယန္တရထံ ပေသေတွာ ပက္ကောသာပိတေန ဂုတ္တိလာစရိယဘူတေန မဟာဗောဓိသတ္တေန ပုစ္ဆိတာ တံ တံ အတ္တနာ ကတံ ပုညံ ဗျာကရိံသု. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သကလာယ ဂုတ္တိလဝိမာနကထာယ ဒီပေတဗ္ဗ’’န္တိ. ဝဏိဇ္ဇကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိပဇ္ဇမာနန္တိ ဧတ္ထ တဿ ဝိပဇ္ဇမာနာကာရော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော. ဧဝံ ပဗ္ဗဇ္ဇကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိ ဝိပဇ္ဇမာနံ အပ္ပဖလံ ဟောတီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. သီလေသု အပရိပူရကာရိနောတိအာဒိ တဿ ဝိပဇ္ဇနာကာရဒဿနံ. ဈာနာဒိသုခန္တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဘိညာဝိပဿနာဒိသုခဿ ဝိယ သဗြဟ္မစာရီဟိ သဒ္ဓိံ သီလသမ္ပဒါဒိသုခဿ [Pg.206] သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အရဟတ္တမ္ပိ ပါပုဏာတိ ပဂေဝ သေက္ခပုထုဇ္ဇနသမ္ပတ္တိယောတိ အဓိပ္ပာယော.

៤៦៤. (ព្រះមានព្រះភាគ) ទ្រង់លើកយកការធ្វើស្រែចម្ការដែលជាហេតុនាំទៅកាន់អបាយភូមិ ដូចជាការជួញដូរដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនឧបាយដ៏ឧបាយ (អយោនិសោ) មកជាឧទាហរណ៍ ហើយទ្រង់សំដៅយកកិច្ចការគ្រហស្ថដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអយោនិសោមនសិការ ទើបត្រាស់ថា «ដូចជាការធ្វើស្រែ...ល... យ៉ាងណាមិញ ឃរាវាសកម្មដ្ឋាន ក៏យ៉ាងនោះដែរ»។ ពាក្យថា «ជាអ្នកមានភក្តីចំពោះព្រាហ្មណ៍» សេចក្តីថា ឮថា គាត់បានប្រគល់ទ្រព្យដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ជាច្រើន ហើយបានធ្វើការបូជាយញ្ញ។ ពាក្យថា «ខាងលើ» សេចក្តីថា ទោះបីពួកព្រាហ្មណ៍បានបង្រៀនតាមលទ្ធិរបស់ខ្លួនថា «ចូរនិយាយថា ឧបដ្ឋាកនៅខាងលើ» យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏គាត់និយាយតាមតែការដែលមកដល់ (តាមការពិត) ហើយធ្វើមរណកាលទៅ ក៏ទៅកើតក្នុងនរក។ គ្រានោះ ពួកព្រាហ្មណ៍ខឹងសម្បារថា «អ្នកនេះបានធ្វើឲ្យយញ្ញរបស់យើងសៅហ្មង» ទើបមិនព្រមនាំសាកសពរបស់គាត់ទៅកាន់ព្រៃខ្មោច។ លុះពួកញាតិរបស់គាត់បានប្រគល់ប្រាក់មួយពាន់ (កហាបណៈ) ឲ្យ ពួកព្រាហ្មណ៍ក៏ទទួលយកប្រាក់មួយពាន់នោះ ហើយទើបអនុញ្ញាតឲ្យនាំសាកសពចេញពីផ្ទះ។ ក្នុងសម័យព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ ស្រ្តី ៣៦ នាក់ បានធ្វើបុណ្យផ្សេងៗ មានទានមយបុណ្យជាដើម ដូចជា «ស្រ្តីម្នាក់បានថ្វាយសំពត់ ស្រ្តីម្នាក់បានថ្វាយគ្រឿងក្រអូប ស្រ្តីម្នាក់បានថ្វាយកម្រងផ្កាម្លិះ» លុះអស់អាយុកាល ក៏បានទៅកើតជាបរិវារិកា (ស្រីបម្រើ) របស់ព្រះឥន្ទ្រជាទេវរាជ ក្នុងឋានតាវត្តិង្ស មានស្រីអប្សរមួយពាន់ជាបរិវារ។ ស្រ្តីទាំងនោះ កាលដែលព្រះពោធិសត្វជាគ្រូឈ្មោះគុត្តីលៈ ដែលព្រះឥន្ទ្រជាទេវរាជបញ្ជូនរថវេជយន្តទៅទទួលមក សួរដេញដោល ក៏បានដោះស្រាយនូវបុណ្យដែលខ្លួនបានធ្វើហើយនោះៗ។ សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «គប្បីសម្តែងដោយគុត្តីលវិមានកថាទាំងស្រុង»។ ពាក្យថា «វណិជ្ជកម្មដ្ឋាន (កម្មដ្ឋានគឺការជួញដូរ) ដែលវិនាសទៅ» ក្នុងពាក្យនោះ អាការៈវិនាសនៃការជួញដូរនោះ ត្រូវបានពោលទុកខាងក្រោមហើយ។ គប្បីនាំមកភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា «សូម្បីបព្វជ្ជាកម្មដ្ឋាន (កម្មដ្ឋានគឺការបួស) ដែលវិនាសទៅ ក៏មានផលតិចដែរ»។ ពាក្យថា «ជាអ្នកមិនធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយ» ជាដើម គឺជាការបង្ហាញនូវអាការៈវិនាសនៃបព្វជ្ជាកម្មដ្ឋាននោះ។ ពាក្យថា «សុខមានឈានជាដើម» ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីជ្រាបថា ម៉្យាងទៀត ដោយសព្ទថា «ជាដើម» នេះ រមែងរួមបញ្ចូលនូវសុខមានអភិញ្ញា និងវិបស្សនាជាដើម ដូចជាសុខមានសីលសម្បទាជាដើម ជាមួយសព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា រមែងដល់នូវព្រះអរហត្តផលផង មិនបាច់និយាយទៅថ្វីដល់សម្បត្តិរបស់សេក្ខបុគ្គល និងបុថុជ្ជនឡើយ។

စာဂသီသေနာတိ ပဓာနဘူတေန စာဂေန ဒါနေန တံ အဝဿယံ ကတွာ. ဧတ္ထ တေ န ကောစိ အဖာသုကဘာဝေါတိ. ဥဇုကံ ကတွာ အဝိရုဒ္ဓံ ကတွာ, သမ္ပယောဇေတွာတိ အတ္ထော. တပစရိယန္တိ အဂ္ဂိပရိစရဏံ, တပစရိယဉ္စ ဗြဟ္မစရိယဂ္ဂဟဏာ ဒုဋ္ဌုလ္လဘာဝတော.

ពាក្យថា «ដោយការលះបង់ជាប្រធាន» សេចក្តីថា ធ្វើការលះបង់នោះឲ្យជាទីពឹង ដោយការលះបង់គឺទានដ៏ជាប្រធាន។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ មិនមានសេចក្តីមិនសប្បាយណាមួយដល់អ្នកឡើយ»។ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យត្រង់ គឺធ្វើមិនឲ្យទាស់គ្នា គឺផ្សំផ្គុំគ្នា។ ពាក្យថា «តបចរិយា» បានដល់ ការបូជាភ្លើង។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា តបចរិយា ព្រោះការកាន់យកនូវព្រហ្មចរិយៈ ជៀសវាងចាកធម៌ដ៏លាមក (ទុដ្ឋុល្លភាព)។

၄၆၆. အဇာနနဘာဝန္တိ အသဗ္ဗညုဘာဝံ. ဘဂဝတော ပန သဗ္ဗညုဘာဝေါ သဒေဝကေ လောကေ ဇလတလေ ပက္ခိတ္တတေလံ ဝိယ ပတ္ထရိတွာ ဌိတော, န မေ ဣဒံ ပတိရူပံ, တတော ပရိဝတ္တိဿာမီတိ ‘‘ဗြာဟ္မဏော, ဘော, ဂေါတမာ’’တိအာဒိမာဟ. ပစ္စာဟရိတုံ ပဋိပက္ခေန အပဟရိတုံ. သေတပေါက္ခရသဒိသောတိ ပုဏ္ဍရီကပတ္တသဒိသဝဏ္ဏော. သုဝဋ္ဋိတာတိ ဝဋ္ဋဘာဝယုတ္တဋ္ဌာနေ သုဝဋ္ဋာ. နာမကံယေဝါတိ နာမမတ္တမေဝ ဝစနမတ္တမေဝ. တထာဘူတာနံ ဘာဝဿပိ အဘာဝေန နိဟီနံ နာမ ဟောတိ, နာမ-သဒ္ဒေါ နိဟီနပရိယာယော. တေနာဟ – ‘‘လာမကံယေဝါ’’တိ.

៤៦៦. ពាក្យថា «ភាវៈមិនដឹង» បានដល់ ភាវៈមិនមែនជាព្រះសព្វញ្ញូ។ ចំណែកឯព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់ព្រះមានព្រះភាគ រមែងផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក ដូចជាប្រេងដែលគេចាក់ទៅលើផ្ទៃទឹក ព្រោះហេតុនោះ (ព្រាហ្មណ៍គិតថា) «ការណ៍នេះមិនសមគួរដល់យើងឡើយ យើងនឹងបែរត្រឡប់ពីពាក្យនោះវិញ» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ព្រាហ្មណ៍...»។ ពាក្យថា «ដើម្បីនាំត្រឡប់មកវិញ» សេចក្តីថា ដើម្បីដកថយដោយធម៌ជាបដិបក្ខ។ ពាក្យថា «ប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកស» បានដល់ មានពណ៌ដូចជាស្លឹកឈូកស (បុណ្ឌរិក)។ ពាក្យថា «មូលល្អ» បានដល់ មូលក្លំល្អក្នុងចំណែកដែលត្រូវមូល។ ពាក្យថា «ត្រឹមតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ» បានដល់ ត្រឹមតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ ត្រឹមតែពាក្យនិយាយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះគ្មានសភាវៈពិតប្រាកដដូច្នោះ ទើបឈ្មោះថា ថោកទាប។ សព្ទថា នាម ក្នុងទីនេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ថោកទាប។ ព្រោះហេតុនោះ ទើប (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ពោលថា «ថោកទាបពិតៗ»។

၄၆၇. ကတမာ ဝါစာ တေသံ သေယျောတိ တေသံ စင်္ကိယာဒီနံ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလာနံ ဝုစ္စမာနဝိဘာဂါသု ဝါစာသု ကတမာ ဝါစာ သေယျောတိ. ‘‘သေယျာ’’တိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တံ. သမ္မုတိယာတိ အဝိလင်္ဃိတသာဓုမရိယာဒါယ လောကသမ္မုတိယာ. တေနာဟ ‘‘လောကဝေါဟာရေနာ’’တိ. မန္တာတိ မန္တာသင်္ခါတာယ ပညာယ မန္တေတွာ ဇာနိတွာ. တေနာဟ ‘‘တုလယိတွာ’’တိ. အတ္ထသံဟိတန္တိ ဟေတုသဉှိတံ. တံ ပန ဧကံသတော ယုတ္တိယုတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ကာရဏနိဿိတ’’န္တိ. အာဝုတောတိအာဒီသု အာဒိတော အဘိမုခံ ဉာဏဂတိယာ ဝိဗန္ဓနေန အာဝုတော, အာဝရိယေန ဝိသေသတော ဉာဏဂတိယာ နိဗန္ဓနေန နိဝုတော, ဧဝံ ဩဖုဋော ပလိဂုဏ္ဌိတော. ပရိယောနဒ္ဓေါတိ သမန္တတော ဩနဒ္ဓေါ ဆာဒိတော. တေနာဟ ‘‘ပလိဝေဌိတော’’တိ.

៤៦៧. ពាក្យថា «បណ្តាវាចាទាំងនោះ វាចារបស់អ្នកណាប្រសើរជាង» សេចក្តីថា បណ្តាវាចាដែលពោលចែកចេញទៅ របស់ពួកព្រាហ្មណ៍មហាសាល មានចង្កីព្រាហ្មណ៍ជាដើម វាចារបស់អ្នកណាប្រសើរជាង? ពាក្យថា «សេយ្យា» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ (លិង្គវិបល្លាស)។ ពាក្យថា «ដោយសម្មតិ» បានដល់ ដោយសម្មតិរបស់លោក ដែលមិនកន្លងនូវសីលធម៌ដ៏ល្អ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយវោហារលោក»។ ពាក្យថា «មន្តា» បានដល់ គិតពិចារណាដឹងដោយបញ្ញាដែលហៅថាមន្ត。 ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ថ្លឹងថ្លែងហើយ»។ ពាក្យថា «ប្រកបដោយប្រយោជន៍» បានដល់ ប្រកបដោយហេតុ។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីនោះរមែងសមហេតុផលដោយចំណែកមួយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អាស្រ័យហេតុផល»។ ក្នុងពាក្យថា «អាវុតោ» ជាដើម ពាក្យថា «អាវុតោ» គឺ រារាំងខាងមុខដោយការរារាំងផ្លូវនៃញាណ។ ពាក្យថា «និវុតោ» គឺ គ្របដណ្តប់ជាពិសេសដោយការចងផ្លូវនៃញាណ។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ផ្សព្វផ្សាយទៅ គឺរួបរឹតហើយ។ ពាក្យថា «បរិយោនទ្ធោ» បានដល់ រុំព័ទ្ធ គ្របដណ្តប់ជុំវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ព័ទ្ធជុំវិញ»។

၄၆၈. သစေ ဧတံ ကာရဏမတ္ထီတိ ‘‘နိဿဋ္ဌတိဏကဋ္ဌုပါဒါနော အဂ္ဂိ ဇလတီ’’တိ ဧတံ ကာရဏံ သစေ အတ္ထိ ယဒိ သိယာ, သော အပရော တိဏကဋ္ဌုပါဒါနော အဂ္ဂိ ယဒိ ဘဝေယျ. သဒေါသော သာဒီနဝေါ သပရိက္ကိလေသော. ပရိသုဒ္ဓေါတိ ဥပက္ကိလေသာဘာဝေန သဗ္ဗသော သုဒ္ဓေါ. ဇာတိ အာဒီနံ အဘာဝေနာတိ ဇာတိပစ္စယာနံ ကမ္မကိလေသာနံ နိဂ္ဂမေန.

៤៦៨. ពាក្យថា «បើហេតុនោះមាន» សេចក្តីថា បើហេតុនេះគឺ «ភ្លើងដែលលះបង់ស្មៅនិងឧសជាគ្រឿងបង្កាត់ហើយ រមែងឆេះ» មានពិតមែន ភ្លើងមួយទៀតដែលអាស្រ័យស្មៅនិងឧសជាគ្រឿងបង្កាត់ ក៏គប្បីមានដែរ។ (ភ្លើងនោះ) ប្រកបដោយទោស ប្រកបដោយទោសទុរ្ភិក្ស (អាទីនវៈ) ប្រកបដោយសេចក្តីសៅហ្មង។ ពាក្យថា «បរិសុទ្ធ» បានដល់ ស្អាតស្អំដោយគ្រប់ប្រការ ព្រោះមិនមានឧបក្កិលេស។ ពាក្យថា «ព្រោះមិនមានជាតិជាដើម» បានដល់ ព្រោះការរលត់ទៅនៃកម្មនិងកិលេសដែលជាបច្ច័យនៃជាតិ។

၄၆၉. န [Pg.207] နိစ္စလာ တိဋ္ဌန္တီတိ တတ္ထ ပက္ခိပိတဗ္ဗဿ လဗ္ဘမာနတ္တာ ယထာပညတ္တံ ဟုတွာ နိစ္စလာ အကမ္ပိယာ န တိဋ္ဌန္တိ. တံ ဒေါသံ တံ ဦနတာဒေါသံ.

៤៦៩. ពាក្យថា «មិនឋិតនៅនឹងថ្កល់» សេចក្តីថា ព្រោះតែវត្ថុដែលត្រូវដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងនោះនៅតែមាន វត្ថុទាំងនោះទើបមិនឋិតនៅនឹងថ្កល់ មិនរំភើប តាមដែលបានបញ្ញត្តិទុកឡើយ។ ពាក្យថា «ទោសនោះ» បានដល់ ទោសគឺសេចក្តីខ្វះខាតនោះ។

အညသ္မိံ အသတီတိ အတ္ထဘဉ္ဇကမုသာဝါဒေ အသတိ. သော ဟိ အတ္တနော သန္တကဿ အဒါတုကာမတာဒိဝသေန ပဝတ္တဿ အကမ္မပထပ္ပတ္တဿ မုသာဝါဒဘာဝဿ ဝိပရီတော အညော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. တထာ ဟိ ဣတရော ယေဘုယျေန ဝဠဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဝေါဟရိတဗ္ဗတော ဝဠဉ္ဇကမုသာဝါဒေါတိ အာဟ. န ကဒါစိ မုသာဝါဒီတိ ဒွေ ကထာ န ကထေန္တိ. ဗာဟိရကာနံ အနဝဇ္ဇတပသမ္မတာယပိ နိဿိတောတိ ဝတ္တုံ အာဟ ‘‘သီလဝါ တပနိဿိတကော ဟောတိ’’တိ. ဝိဝဋမုခါ မန္တဇ္ဈေနမဏ္ဍိတာ သဗ္ဗသော သဇ္ဈာယာ ဟောန္တိ, န ဣတရေတိ အာဟ ‘‘ပဗ္ဗဇိတာ နိစ္စံ သဇ္ဈာယန္တီ’’တိ.

ពាក្យថា «កាលបើធម៌ដទៃមិនមាន» សេចក្តីថា កាលបើមុសាវាទដែលបំផ្លាញប្រយោជន៍មិនមាន។ ព្រោះថា មុសាវាទដទៃដែលផ្ទុយពីមុសាវាទដែលមិនដល់នូវកម្មបថ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមិនចង់ឲ្យរបស់ជារបស់ខ្លួនជាដើម គឺជាសេចក្តីដែលបំណងក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ មុសាវាទក្រៅពីនេះ ព្រោះតែជាសភាវៈដែលគេប្រើប្រាស់ ឬនិយាយជាភាគច្រើន ទើបហៅថា វឡញ្ជកមុសាវាទ (មុសាវាទដែលប្រើប្រាស់ទូទៅ)។ ពាក្យថា «មិនដែលនិយាយកុហកឡើយ» សេចក្តីថា មិននិយាយពាក្យពីរ (ពាក្យត្រឡប់ត្រឡិន)។ ដើម្បីពោលថា សូម្បីពួកពាហិរជនដែលសន្មតថាមានតបៈមិនមានទោស ក៏នៅតែអាស្រ័យ (តបៈនោះ) ទើបពោលថា «អ្នកមានសីល រមែងជាអ្នកអាស្រ័យតបៈ»។ ពួកជនដែលមានមុខបើកចំហ ស្ទាត់ជំនាញក្នុងការរៀនមន្ត រមែងស្វាធ្យាយដោយគ្រប់ប្រការ មិនមែនពួកជនដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ពួកបព្វជិតរមែងស្វាធ្យាយជានិច្ច»។

၄၇၀. စိရံ နိက္ခန္တောတိ နိဂ္ဂတော ဟုတွာ စိရကာလေ. န သဗ္ဗသော ပစ္စက္ခာ ဟောန္တိ သတိသမ္မောဟတော မဂ္ဂါနဉ္စ အညထာ ကရဏတော. စိရာယိတတ္တန္တိ ‘‘အယံ မဂ္ဂေါ’’တိ ကထနဿ စိရာယနံ. ဝိတ္ထာယိတတ္တန္တိ အသပ္ပဋိဘာနံ. တံ ပန သဥပမာဟ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

៤៧០. ពាក្យថា «ចេញទៅយូរហើយ» បានដល់ ចេញទៅអស់កាលដ៏យូរ។ ផ្លូវទាំងឡាយមិនប្រាកដច្បាស់ដោយគ្រប់ប្រការឡើយ ព្រោះតែការភ្លេចស្មារតី និងព្រោះការធ្វើផ្លូវឲ្យប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃ។ ពាក្យថា «ការយឺតយ៉ាវ» បានដល់ ការយឺតយ៉ាវក្នុងការនិយាយថា «នេះជាផ្លូវ»។ ពាក្យថា «ការភាន់ច្រឡំ» បានដល់ ការមិនមានបដិភាណ (ការគិតមិនចេញ)។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះព្រមទាំងឧបមា ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ដូចជា»។

ဗလသမ္ပန္နောတိ ကာယဗလေန သမန္နာဂတော. ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ ပမာဏကရာနံ ရာဂါဒိကိလေသာနံ အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ‘‘ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ ကာမာဝစရ’’န္တိ အာဟ, တေသံ ပန ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ ရူပါရူပါဝစရ’’န္တိ. တတ္ထာပိ ဝိသေသတော အပ္ပမညာဘာဝနာ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘တေသုပီ’’တိအာဒိ. နိရီဟကတ္တာ ယထာ အပ္ပမာဏသမညာ လဗ္ဘတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပမာဏံ…ပေ… ဝုစ္စတီ’’တိ အာဟ. န ဩဟီယတိ န တိဋ္ဌတီတိ ကတူပစိတမ္ပိ ကာမာဝစရကမ္မံ ယထာဓိဂတေ မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနေ အပရိဟီနေ တံ အဘိဘဝိတွာ အာသီဒေတွာ ပဿေ ဩဟီယကံ ကတွာ ပဋိသန္ဓိံ ဒါတုံ သမတ္ထဘာဝေန န တိဋ္ဌတိ. လဂ္ဂိတုန္တိ အာဝရိတုံ. ဌာတုန္တိ ပတိဋ္ဌာတုံ. ဖရိတွာတိ ပဋိပ္ဖရိတွာ. ပရိယာဒိယိတွာတိ တဿ သာမတ္ထိယံ ခေပေတွာ. ကမ္မဿ ပရိယာဒိယနံ နာမ ဝိပါကုပ္ပာဒဗန္ဓနမေဝါတိ အာဟ – ‘‘တဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ពាក្យថា «អ្នកបរិបូណ៌ដោយកម្លាំង» បានដល់ អ្នកប្រកបដោយកម្លាំងកាយ។ កម្មដែលធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ឈ្មោះថា បមាណកតកម្ម ព្រោះមិនបានសង្កត់សង្កិននូវរាគាទិកិលេសដែលធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កម្មដែលធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ឈ្មោះថា កាមាវចរកម្ម»។ ចំណែកឯកម្មដែលមិនធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ព្រោះបានសង្កត់សង្កិនកិលេសទាំងនោះ ទើបពោលថា «កម្មដែលមិនធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ឈ្មោះថា រូបាវចរកម្ម និងអរូបាវចរកម្ម»។ ក្នុងកម្មទាំងនោះ សូម្បីការចម្រើនអប្បមញ្ញា ក៏រមែងមានជាពិសេសដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ក្នុងកម្មទាំងនោះសូម្បី...»។ ដើម្បីបង្ហាញថា ឈ្មោះថា អប្បមាណៈ រមែងបានមកដោយភាវៈមិនមានសេចក្តីប្រឹងប្រែងយ៉ាងណា ទើបពោលថា «ប្រមាណ...ល... ហៅថា»។ ពាក្យថា «មិនសេសសល់ មិនឋិតនៅ» សេចក្តីថា សូម្បីកាមាវចរកម្មដែលបុគ្គលបានធ្វើសន្សំទុកហើយ កាលបើមហគ្គតជ្ឈានដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយមិនសាបសូន្យ ក៏មិនអាចឋិតនៅដោយសមត្ថភាពដើម្បីឲ្យបដិសន្ធិ ដោយការគ្របដណ្តប់ ខ្ទប់ទុក ឬធ្វើឲ្យនៅសេសសល់ក្នុងចំណែកម្ខាងឡើយ។ ពាក្យថា «ដើម្បីទាក់ទាញ» បានដល់ ដើម្បីរារាំង។ ពាក្យថា «ដើម្បីឋិតនៅ» បានដល់ ដើម្បីតាំងនៅ។ ពាក្យថា «ផ្សាយទៅ» បានដល់ ផ្សាយត្រឡប់ទៅវិញ។ ពាក្យថា «គ្របសង្កត់» បានដល់ ធ្វើឲ្យអស់សមត្ថភាពរបស់កម្មនោះ។ ការគ្របសង្កត់នូវកម្ម ឈ្មោះថា ការរារាំងការកើតឡើងនៃវិបាកនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «រារាំងវិបាករបស់កម្មនោះ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

သုဘသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការសម្តែងសេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាសុភសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។

၁၀. သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. អដ្ឋកថាសង្គារវសូត្រ

၄၇၃. အဘိပ္ပသန္နာတိ [Pg.208] အဘိသမေစ္စ ပသန္နာ. တေနာဟ – ‘‘အဝေစ္စပ္ပသာဒဝသေန ပသန္နာ’’တိ. ဗြာဟ္မဏီ ဝိဂတမလမစ္ဆေရတာယ ‘‘တုယှံ ဒေယျဓမ္မံ ရုစ္စနကဋ္ဌာနေ ဒေဟီ’’တိ အာဟ. မဂ္ဂေနေဝ ဟိဿာ မစ္ဆရိယဿ ပဟီနတ္တာ ဗုဒ္ဓပက္ခဗြာဟ္မဏပက္ခဝသေန ဥဘတောပက္ခိကာ.

៤៧៣. ពាក្យថា «ជ្រះថ្លាក្រៃលែង» បានដល់ ជ្រះថ្លាដោយការត្រាស់ដឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ជ្រះថ្លាដោយអំណាចនៃអវេច្ចប្បសាទ»។ នាងព្រាហ្មណី ព្រោះមានមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់ប្រាសចេញទៅហើយ ទើបពោលថា «សូមលោកប្រគល់ទេយ្យធម៌របស់លោក ក្នុងទីកន្លែងដែលលោកពេញចិត្តចុះ»។ ព្រោះថាសេចក្តីកំណាញ់របស់នាង ត្រូវបានលះបង់ដោយមគ្គរួចហើយ នាងទើបជាអ្នកមានចំណែកទាំងពីរ គឺខាងចំណែកព្រះពុទ្ធផង ខាងចំណែកព្រាហ្មណ៍ផង។

ကိံသူတိ ကိန္တိ ပုစ္ဆာဝစနံ. ဆေတွာ အနာဒိယိတွာ ဝိနာသေတွာ. သုခံ သေတီတိ စိတ္တသန္တာပါဘာဝေန သုခေန သုပတိ. န သောစတီတိ တတော ဧဝ သောကံ နာမ ဝိနာသေတိ. ကောဓန္တိ ကုဇ္ဈနလက္ခဏံ ကောဓံ. ဆေတွာ သမုစ္ဆိန္ဒိတွာ. သုခံ သေတီတိ ကောဓပရိဠာဟေန အပရိဍယှမာနတ္တာ သုခံ သုပတိ. ကောဓဝိနာသေန ဝိနဋ္ဌဒေါမနဿတ္တာ န သောစတိ. ဝိသမူလဿာတိ ဒုက္ခဝိပါကဿ. မဓုရဂ္ဂဿာတိ အက္ကောသကဿ ပစ္စက္ကောသနေန, ပဟာရကဿ ပဋိပ္ပဟရဏေန ယံ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သန္ဓာယေဝ ‘‘မဓုရဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ဣမသ္မိဉှိ ဌာနေ ပရိယောသာနံ ‘‘အဂ္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အရိယာတိ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ.

ពាក្យថា «កឹសុ» ជាពាក្យសួរថា «អ្វីហ្ន៎»។ ពាក្យថា «កាត់ផ្តាច់» គឺ មិនកាន់យក គឺបំផ្លាញចោល។ ពាក្យថា «រមែងដេកជាសុខ» សេចក្តីថា រមែងដេកលក់ជាសុខ ព្រោះមិនមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងចិត្ត។ ពាក្យថា «មិនសោកសៅឡើយ» សេចក្តីថា រមែងកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីសោកសៅ ព្រោះហេតុនោះឯង។ ពាក្យថា «ក្រោធ» បានដល់ សេចក្តីក្រោធដែលមានលក្ខណៈខឹងសម្បារ។ ពាក្យថា «កាត់ផ្តាច់» បានដល់ កាត់ផ្តាច់ដោយដាច់ស្រឡះ (សមុច្ឆេទ)។ ពាក្យថា «រមែងដេកជាសុខ» សេចក្តីថា រមែងដេកលក់ជាសុខ ព្រោះមិនត្រូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃសេចក្តីក្រោធដុតរំលាយ។ សេចក្តីថា មិនសោកសៅឡើយ ព្រោះមានទោមនស្សវិនាសទៅដោយការកម្ចាត់សេចក្តីក្រោធ។ ពាក្យថា «មានឫសជាពិស» បានដល់ មានវិបាកជាទុក្ខ។ ពាក្យថា «មានចុងដ៏ផ្អែមល្ហែម» សេចក្តីថា សំដៅយកសេចក្តីសុខដែលកើតឡើងដោយការជេរតបចំពោះបុគ្គលដែលជេរ ឬដោយការវាយតបចំពោះបុគ្គលដែលវាយ ទើបពោលថា «មានចុងដ៏ផ្អែមល្ហែម»។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «អគ្គ» ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកទីបំផុត (ចុងបំផុត)។ ពាក្យថា «ព្រះអរិយៈទាំងឡាយ» បានដល់ ព្រះអរិយបុគ្គលមានព្រះពុទ្ធជាដើម។

ပဉှံ ကထေသီတိ ဗြာဟ္မဏော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော လောကပူဇိတော, န သက္ကာ ယံ ဝါ တံ ဝါ ဝတွာ သန္တဇ္ဇေတုံ, ဧကံ သဏှပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ. သော ဧကံ ပုစ္ဆာဂါထံ အဘိသင်္ခရိတွာ ‘‘သစေ အသုကဿ နာမ ဝဓံ ရောစေမီတိ ဝက္ခတိ, ယေ တုယှံ န ရုစ္စန္တိ, တေ မာရေတုကာမောသိ, လောကဝဓာယ ဥပ္ပန္နော ကိံ တုယှံ သမဏဘာဝေနာတိ နိဂ္ဂဟေဿာမိ. သစေ န ကဿစိ ဝဓံ ရောစေမီတိ ဝက္ခတိ, အထ နံ တွံ ရာဂါဒီနမ္ပိ ဝဓံ န ဣစ္ဆသိ, တသ္မာ သမဏော ဟုတွာ အာဟိဏ္ဍသီတိ နိဂ္ဂဏှိဿာမီတိ ဣမံ ဥဘတောကောဋိကံ ပဉှံ ပုဋ္ဌော သမဏော ဂေါတမော နေဝ ဂိလိတုံ န ဥဂ္ဂိလိတုံ သက္ခိဿတီ’’တိ ဧဝံ စိန္တေတွာ ဣမံ ပယှံ ပုစ္ဆိ. တဿ ဘဂဝါ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ကထေသိ. သော ပဉှဗျာကရဏေန အာရာဓိတစိတ္တော ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိ. သတ္ထာ တံ ပဗ္ဗာဇေသိ, သော ပဗ္ဗဇ္ဇာကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပေသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော’’တိ.

ពាក្យថា «បានដោះស្រាយបញ្ហា» សេចក្តីថា ឮថា ព្រាហ្មណ៍បានគិតយ៉ាងនេះថា «ព្រះសមណគោតម ជាបុគ្គលដែលលោកបូជា មិនអាចនឹងពោលពាក្យផ្តេសផ្តាសដើម្បីគំរាមកំហែងបានឡើយ យើងនឹងសួរនូវបញ្ហាដ៏ល្អិតល្អន់មួយ»។ គាត់ក៏បានតាក់តែងគាថាសួរមួយគាថា ដោយគិតថា «ប្រសិនបើព្រះសមណគោតមពោលថា តថាគតពេញចិត្តនឹងការសម្លាប់ជនឈ្មោះនេះ យើងនឹងសង្កត់សង្កិនថា លោកចង់សម្លាប់ពួកជនដែលលោកមិនពេញចិត្ត លោកកើតមកដើម្បីបំផ្លាញលោក តើលោកមានភាវៈជាសមណៈធ្វើអ្វី?»។ «ប្រសិនបើលោកពោលថា តថាគតមិនពេញចិត្តនឹងការសម្លាប់ជនណាម្នាក់ឡើយ យើងនឹងសង្កត់សង្កិនលោកថា បើដូច្នោះ លោកក៏មិនប្រាថ្នានូវការសម្លាប់រាគៈជាដើមដែរ ហេតុអ្វីបានជាលោកបួសជាសមណៈហើយដើរត្រេចចរទៅ? កាលបើត្រូវសួរនូវបញ្ហាមានចំណែកពីរយ៉ាងនេះ ព្រះសមណគោតមនឹងមិនអាចលេបចូល ឬខ្ជាក់ចេញបានឡើយ» គាត់គិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបសួរនូវបញ្ហានេះ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងធម៌ត្រូវតាមអធ្យាស្រ័យរបស់គាត់។ ព្រាហ្មណ៍នោះ មានចិត្តរីករាយដោយការដោះស្រាយបញ្ហានោះ ក៏បានទូលសូមការបួស។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ញ៉ាំងគាត់ឲ្យបួស គាត់ក៏បានធ្វើកិច្ចនៃការបួសឲ្យដល់នូវកំពូល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «បួសហើយ បានសម្រេចជាព្រះអរហន្ត»។

အဝဘူတာတိ အဓောဘူတာ. အဓောဘာဝေါ သတ္တာနံ အဝဍ္ဎိ အဝမင်္ဂလန္တိ အာဟ – ‘‘အဝဍ္ဎိဘူတာ အဝမင်္ဂလဘူတာယေဝါ’’တိ. ပရိဘူတာတိ ပရိဘဝပ္ပတ္တာ. ဝိဇ္ဇမာနာနန္တိ ပါဠိယံ အနာဒရေ သာမိဝစနန္တိ တဒတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိဇ္ဇမာနေသူ’’တိအာဟ. ပကဋ္ဌံ, ပဝဍ္ဎံ ဝါ ဉာဏန္တိ ပညာဏန္တိ ဘဂဝတော ဉာဏံ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ.

«Avabhūtā» បានដល់ អធោភូត (ធ្លាក់ចុះ, ទាបថោក)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «avaḍḍhibhūtā avamaṅgalabhūtāyevā» (ជាអ្នកមិនចម្រើន ជាអ្នកមិនមានមង្គលពិតៗ) ព្រោះភាពជាអធោភូតរបស់សត្វទាំងឡាយ គឺសេចក្តីមិនចម្រើន និងសេចក្តីមិនមានមង្គល។ «Paribhūtā» បានដល់ ដល់នូវការមើលងាយ។ ពាក្យថា «vijjamānānaṃ» ក្នុងព្រះបាលី ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអនារទរៈ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «vijjamānesu»។ ពាក្យថា «paññāṇaṃ» គឺញាណដ៏ប្រសើរ ឬញាណដ៏ចម្រើន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកញាណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយឡែក។

၄၇၄. အဘိဇာနိတွာတိ [Pg.209] အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနိတွာ. ဝေါသိတဝေါသာနာတိ ကတကရဏီယတာယ သဗ္ဗသော ပရိသောသိတနိဋ္ဌာ. ပါရမိသင်္ခါတန္တိ ပရမုက္ကံသဘာဝတော ပါရမီတိ သင်္ခါတံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မာနံ ပါရဘူတ’’န္တိ. ဗြဟ္မစရိယဿာတိ သာသနဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတံ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပာဒကာ ဇနကာ’’တိ. ‘‘ဣဒမေဝံ ဘဝိဿတိ ဣဒမေဝ’’န္တိ တက္ကနံ တက္ကော, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ တက္ကီ. ယသ္မာ သော တံ တံ ဝတ္ထုံ တထာ တထာ တက္ကိတွာ ဂဏှတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တက္ကဂါဟီ’’တိ. ဝီမံသနသီလော ဝီမံသီ ပစ္စက္ခဘူတမတ္ထံ ဝီမံသနဘူတာယ ပညာယ ကေဝလံ ဝီမံသနတော. တေနာဟ ‘‘ပညာစာရံ စရာပေတွာ ဧဝံဝါဒီ’’တိ. ယထာဝုတ္တတက္ကီဝီမံသီဘာဝေန တက္ကပရိယာဟတံ ဝီမံသာနုစရိတံ သယံပဋိဘာနံ ဧဝမေတန္တိ ဝတွာ.

៤៧៤. «Abhijānitvā» បានដល់ ដឹងច្បាស់ដោយញាណដ៏វិសេសវិសាល។ «Vositavosānā» បានដល់ ការសម្រេចដែលរីងស្ងួតអស់ (នូវកិលេស) ដោយសព្វគ្រប់ ព្រោះការធ្វើកិច្ចដែលគួរធ្វើរួចហើយ។ «Pāramisaṅkhātaṃ» បានដល់ ដែលរាប់ថាជាបារមី ព្រោះមានសភាវៈដ៏ឧត្តមបំផុត។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sabbadhammānaṃ pārabhūtaṃ» (ដល់នូវត្រើយនៃធម៌ទាំងពួង)។ «Brahmacariyassa» បានដល់ ជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃសាសនព្រហ្មចរិយៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «uppādakā janakā» (អ្នកបង្កើត អ្នកបង្កើតឲ្យកើតឡើង)។ ការត្រិះរិះថា «រឿងនេះនឹងទៅជាយ៉ាងនេះ រឿងនេះនឹងទៅជាយ៉ាងនេះ» ឈ្មោះថា តក្កៈ (ការត្រិះរិះ), បុគ្គលណាមានតក្កៈនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា តក្កី (អ្នកត្រិះរិះ)។ ព្រោះបុគ្គលនោះត្រិះរិះហើយកាន់យកនូវវត្ថុនោះៗ យ៉ាងនោះៗ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «takkagāhī» (អ្នកកាន់យកដោយការត្រិះរិះ)។ បុគ្គលដែលមានសីលគឺការពិចារណា ឈ្មោះថា វីមំសី (អ្នកពិចារណា) ព្រោះការពិចារណាតែម្យ៉ាងនូវសេចក្តីដែលប្រាកដចំពោះមុខ ដោយបញ្ញាដែលជាគ្រឿងពិចារណា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «paññācāraṃ carāpetvā evaṃvādī» (អ្នកពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះញ៉ាំងបញ្ញាចារៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ)។ ដោយភាពជាអ្នកត្រិះរិះ និងជាអ្នកពិចារណា តាមដែលបានពោលមកហើយនោះ ទើបពោលថា «សេចក្តីនេះជាយ៉ាងនេះ» ដោយសេចក្តីបដិភាណផ្ទាល់ខ្លួន ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមការពិចារណា ដែលការត្រិះរិះនាំមកហើយ។

၄၈၅. အဋ္ဌိတပဓာနဝတန္တိ အညတ္ထ ကိသ္မိဉ္စိ ပုဂ္ဂလေ အဋ္ဌိတပဓာနဝတံ အနညသာဓာရဏံ ဘောတော ဂေါတမဿ ပဓာနံ အဟောသိ. သပ္ပုရိသပဓာနဝတံ အဟောသိ သပ္ပုရိသပဓာနဝတာဓိဂတာနံ ဧတာဒိသာနံ အရဟတံ အစ္ဆရိယပုဂ္ဂလာနံယေဝ အာဝေဏိကပဓာနဝတံ အဟောသိ. အဇာနန္တောဝ ပကာသေတီတိ အယံ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ သယံ ပစ္စက္ခတော အဇာနန္တော ဧဝ ကေဝလံ သဒ္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာဝ ပကာသေသီတိ သညာယ အာဟ. အဇာနနဘာဝေ သန္တေတိ ဣမေ အဓိဒေဝါတိ ပစ္စက္ခတော ဇာနနေ အသတိ. ပဏ္ဍိတေန မနုဿေနာတိ လောကဝေါဟာရကုသလေန မနုဿေန, တွံ ပန လောကဝေါဟာရေပိ အကုသလော. ဝစနတ္ထဉှိ အဇာနန္တော ယံ ကိဉ္စိ ဝဒတိ. ဥစ္စေန သမ္မတန္တိ ဥစ္စံ သုပါကဋံ သဗ္ဗသော တရုဏဒါရကေဟိပိ သမ္မတံ. ဉာတမေတံ ယဒိဒံ အတ္ထိ ဒေဝါတိ. တေနာဟ ‘‘သုသုဒါရကာပီ’’တိအာဒိ. ဒေဝါတိ ဥပပတ္တိဒေဝါ. အဓိဒေဝါ နာမ သမ္မုတိဒေဝေဟိ အဓိကဒေဝါတိ ကတွာ, တဒညေ စ မနုဿေ အဓိကဘာဝေ ကိမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

៤៨៥. «Aṭṭhitapadhānavataṃ» បានដល់ សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ជាសេចក្តីព្យាយាមមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ គឺមិនតាំងនៅក្នុងបុគ្គលដទៃណាមួយឡើយ។ ជាសេចក្តីព្យាយាមរបស់សប្បុរស ជាសេចក្តីព្យាយាមដោយឡែក (អាវេណិកៈ) របស់ព្រះអរហន្តទាំងឡាយ ដែលជាអច្ឆរិយបុគ្គលមានសភាពបែបនេះ ដែលបានសម្រេចដោយសេចក្តីព្យាយាមរបស់សប្បុរស។ ពាក្យថា «ajānantova pakāseti» (មិនដឹងសោះ ក៏ប្រកាស) គឺព្រះសង្គារវព្រាហ្មណ៍ពោលដោយសេចក្តីសំគាល់ថា «ព្រះសមណគោតមនេះ កាលមិនដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីដែលសួរដោយខ្លួនឯងទេ គ្រាន់តែបន្លឺវាចាចេញមក ហើយប្រកាសតែម្តង»។ ពាក្យថា «ajānanabhāve sante» (កាលបើមិនដឹង) គឺកាលបើមិនដឹងច្បាស់ថា «ទេវតាទាំងឡាយនេះជាអធិទេវៈ»។ ពាក្យថា «paṇḍitena manussena» បានដល់ មនុស្សដែលឈ្លាសវៃក្នុងលោកវោហារ, ចំណែកអ្នកវិញ សូម្បីតែក្នុងលោកវោហារក៏មិនឈ្លាសវៃដែរ។ ព្រោះថាកាលមិនដឹងនូវអត្ថន័យនៃពាក្យ ក៏ពោលទៅតាមតែចិត្តចង់។ ពាក្យថា «uccena sammataṃ» បានដល់ ដែលដឹងច្បាស់យ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ គឺសូម្បីតែក្មេងតូចៗទាំងឡាយក៏យល់ព្រមដោយសព្វគ្រប់ដែរ។ សេចក្តីនេះដឹងច្បាស់ហើយ គឺថា «ទេវតាទាំងឡាយមានពិតប្រាកដ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «susudārakāpi» (សូម្បីតែក្មេងតូចៗ) ជាដើម។ ពាក្យថា «devā» បានដល់ ឧបបត្តិទេវតា។ ពាក្យថា «adhidevā» គឺព្រោះធ្វើឲ្យជាទេវតាដ៏ក្រៃលែងជាងសម្មតិទេវតាទាំងឡាយ, ចំណែកភាពជាអ្នកក្រៃលែងជាងមនុស្សដទៃទៀតនោះ តើមានអ្វីត្រូវនិយាយទៅទៀត។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ

သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

លីនត្ថប្បកាសនា នៃសង្គារវសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

နိဋ္ဌိတာ စ ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ.

និងការវណ្ណនាព្រាហ្មណវគ្គ ចប់ហើយ។

မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသဋီကာ သမတ္တာ.

ដីកាមជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។

বাংলা








中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ
1 နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។ မဇ္ဈိမနိကာယေ មជ្ឈិមនិកាយ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသဋီကာ មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា ၁. ဂဟပတိဝဂ္ဂေါ ១. គហបតិវគ្គ ၁. ကန္ဒရကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ១. កន្ទរកសូត្រវណ្ណនា ၁. အာရာမပေါက္ခရဏီအာဒီသူတိ [Pg.1] အာရာမပေါက္ခရဏီဥယျာနစေတိယဋ္ဌာနာဒီသု. ဥဿန္နာတိ ဗဟုလာ. အသောကကဏိကာရကောဝိဠာရကုမ္ဘီရာဇရုက္ခေဟိ သမ္မိဿတာယ တံ စမ္ပကဝနံ နီလာဒိပဉ္စဝဏ္ဏကုသုမပဋိမဏ္ဍိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န စမ္ပကရုက္ခာနံယေဝ နီလာဒိပဉ္စဝဏ္ဏကုသုမတာယာတိ ဝဒန္တိ. ဘဂဝါ ကုသုမဂန္ဓသုဂန္ဓေ စမ္ပကဝနေ ဝိဟရတီတိ ဣမိနာ န မာပနကာလေ ဧဝ တသ္မိံ နဂရေ စမ္ပကရုက္ခာ ဥဿန္နာ, အထ ခေါ အပရဘာဂေပီတိ ဒဿေတိ. ‘‘ပဉ္စသတမတ္တေဟိ အဍ္ဎတေဠသေဟီ’’တိ ဧဝံ အဒဿိတပရိစ္ဆေဒေန. ဟတ္ထိနော စာရေတိ သိက္ခာပေတီတိ ဟတ္ထာစရိယော ဟတ္ထီနံ သိက္ခာပကော, တဿ ပုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဟတ္ထာစရိယဿ ပုတ္တော’’တိ. တဒါ ဘဂဝါ တေသံ ပသာဒဇနနတ္ထံ အတ္တနော ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ အနိဂုဟိတွာဝ နိသိန္နောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဆဗ္ဗဏ္ဏာနံ ဃနဗုဒ္ဓရသ္မီန’’န္တိအာဒိမာဟ. ဘဂဝတော စေဝ ဂါရဝေနာတိ ဘဂဝတော ဂရုဘာဝေန, ဘဂဝတိ ဂါရဝေနာတိ ဝါ ပါဌော. ១. បទថា Ārāmapokkharaṇīādīsu បានដល់ ក្នុងទីទាំងឡាយមានអារាម ស្រះបោក្ខរណី ឧទ្យាន និងចេតិយជាដើម។ បទថា Ussannā ប្រែថា ច្រើន ឬកុះករ។ ពួកអាចារ្យពោលថា ព្រៃចម្បាកនោះ គប្បីជ្រាបថា តុបតែងលម្អដោយផ្កាមានពណ៌ ៥ មានពណ៌ខៀវជាដើម ព្រោះតែច្រឡូកច្រឡំដោយដើមអសោក ដើមករណិការ ដើមរំដួល ដើមក្រឡាញ់ និងដើមរាជព្រឹក្ស មិនមែនព្រោះតែដើមចម្បាកខ្លួនឯងមានផ្កាពណ៌ ៥ មានពណ៌ខៀវជាដើមនោះឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅក្នុងព្រៃចម្បាកដែលមានក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ដោយក្លិនផ្កា ដោយពាក្យនេះ ទ្រង់បង្ហាញថា មិនមែនតែក្នុងកាលដែលកសាងទីក្រុងនោះប៉ុណ្ណោះទេ ដែលមានដើមចម្បាកដុះច្រើនកុះករ ប៉ុន្តែសូម្បីក្នុងកាលជាខាងក្រោយមកទៀត ក៏នៅតែមានច្រើនដែរ។ ពាក្យថា “Pañcasatamattehi aḍḍhateḷasehī” នេះ ជាការមិនបង្ហាញកំណត់ភាគចំណែកយ៉ាងនេះ។ បុគ្គលណាដែលបរដំរី គឺបង្ហាត់ដំរី បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ហត្ថាចារ្យ គឺអ្នកបង្ហាត់ដំរី, កូនរបស់ហត្ថាចារ្យនោះ ឈ្មោះថា កូនរបស់ហត្ថាចារ្យ ហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា “hatthācariyassa putto”។ ក្នុងកាលនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅដោយមិនលាក់បាំងនូវពុទ្ធានុភាពរបស់ព្រះអង្គឡើយ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើងដល់ជនទាំងនោះ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “chabbaṇṇānaṃ ghanabuddharasmīnaṃ” ជាដើម។ បទថា Bhagavato ceva gāravenā សេចក្តីថា ដោយការធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះមានព្រះភាគ ឬមានបាឋៈមួយទៀតថា bhagavati gāravenā។ နိစ္စံ န ဟောတီတိ အဘိဏှံ န ဟောတိ, ကဒါစိဒေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော. အဘိဏှနိစ္စတာ ဟိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ, န ကူဋဋ္ဌနိစ္စတာ. လောကေ ကိဉ္စိ ဝိမှယာဝဟံ ဒိသွာ ဟတ္ထဝိကာရမ္ပိ ကရောန္တိ, အင်္ဂုလိံ ဝါ ဖောဋယန္တိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ [Pg.2] ‘‘အစ္ဆရံ ပဟရိတုံ ယုတ္တ’’န္တိ. အဘူတပုဗ္ဗံ ဘူတန္တိ အယံ နိရုတ္တိနယော ယေဘုယျေန ဥပါဒါယ ရုဠှီဝသေန ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာ ဟိ ပါဠိယံ ‘‘ယေပိ တေ, ဘော ဂေါတမ, အဟေသုံ အတီတမဒ္ဓါန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ကိဉ္စိ အကတ္တဗ္ဗမ္ပိ ကရိယမာနံ ဒုက္ကရဘာဝေန ဝိမှယာဝဟံ ဟောတိ, တထာ ကိဉ္စိ ကတ္တဗ္ဗံ, ပုရိမံ ဂရဟစ္ဆရိယံ, ပစ္ဆိမံ ပသံသစ္ဆရိယံ, တဒုဘယံ သုတ္တပဒသော ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. បទថា Niccaṃ na hoti សេចក្តីថា មិនមែនមានជានិច្ចកាលទេ គឺមានតែម្តងម្កាលប៉ុណ្ណោះ នេះជាអត្ថន័យ។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ សំដៅយកភាពជានិច្ចដោយការកើតឡើងរឿយៗ មិនមែនសំដៅយកភាពជានិច្ចដោយភាពមិនប្រែប្រួលឡើយ។ ក្នុងលោក កាលបើបានឃើញអ្វីមួយដែលគួរឲ្យអស្ចារ្យ គេតែងធ្វើការសម្តែងអាការៈដោយដៃខ្លះ ឬផ្ទាត់ម្រាមដៃខ្លះ សំដៅយកអាការៈនោះ ទើបពោលថា “accharaṃ paharituṃ yuttaṃ”។ បទថា Abhūtapubbaṃ bhūtaṃ នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាវិធីនៃនិរុត្តិ ដែលពោលដោយអាស្រ័យការប្រើប្រាស់ជាទូទៅតាមសន្មត។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះបាលីមានពាក្យជាដើមថា “yepi te, bho gotama, ahesuṃ atītamaddhānaṃ” យ៉ាងនេះ អំពើខ្លះសូម្បីមិនគួរធ្វើ តែដល់ធ្វើទៅ ក៏នាំឲ្យមានការអស្ចារ្យព្រោះធ្វើបានដោយលំបាក ម្យ៉ាងទៀត អំពើខ្លះដែលគួរធ្វើ, ក្នុងអំពើទាំងពីរនោះ អំពើមុនជាសេចក្តីអស្ចារ្យគួរខ្ពើម អំពើក្រោយជាសេចក្តីអស្ចារ្យគួរពោលសរសើរ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីអស្ចារ្យទាំងពីរនោះតាមបទនៃព្រះសូត្រ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “tattha” ជាដើម។ သမ္မာ ပဋိပါဒိတောတိ သမ္မာပဋိပဒါယံ ဌပိတော. ဧသာ ပဋိပဒါ ပရမာတိ ဧတပရမံ, ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသောယံ ယထာ ‘‘ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၇၀). အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃော ပဋိပဒါယ တုမှေဟိ ပဋိပါဒိတော, အတီတေပိ ကာလေ ဗုဒ္ဓါ ဧတပရမံယေဝ ဘိက္ခုသံဃံ သမ္မာ ပဋိပါဒေသုံ, အနာဂတေပိ ကာလေ ဧတပရမံယေဝ ဘိက္ခုသံဃံ သမ္မာ ပဋိပါဒေဿန္တီတိ ပရိဗ္ဗာဇကော နယဂ္ဂါဟေန ဒိဋ္ဌေန အဒိဋ္ဌံ အနုမိနန္တော သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိံ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏံ ဝိယ သမသမံ ကတွာ ဒဿေတိ, ဧဝံ ဒဿေန္တော စ တေသံ သုဓမ္မတဉ္စ တထာ ဒဿေတိ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာ ပန နေသံ သရူပေနေဝ ဒဿိတာတိ. န ဣတော ဘိယျောတိ ဣမိနာ ပါဠိယံ ဧတပရမံယေဝါတိ အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတံ ဒဿေတိ သီလပဒဋ္ဌာနတ္တာ သမာဓိဿ, သမာဓိပဒဋ္ဌာနတ္တာ စ ပညာယ သီလေပိ စ အဘိသမာစာရိကပုဗ္ဗကတ္တာ အာဒိဗြဟ္မစရိယကဿ ဝုတ္တံ ‘‘အာဘိသမာစာရိကဝတ္တံ အာဒိံ ကတွာ’’တိ. បទថា Sammā paṭipādito សេចក្តីថា តម្កល់ទុកក្នុងសម្មាបដិបទា។ បទថា Esā paṭipadā paramā គឺ etaparamaṃ នេះជាការសម្តែងដោយភាវណបុំសកលិង្គ ដូចជាពាក្យថា “visamaṃ candimasūriyā parivattanti”។ អត្ថន័យក្នុងបទនេះមានដូចតទៅ៖ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុសង្ឃត្រូវបានព្រះអង្គដឹកនាំឲ្យប្រតិបត្តិត្រូវហើយ សូម្បីក្នុងអតីតកាល ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក៏បានដឹកនាំភិក្ខុសង្ឃឲ្យប្រតិបត្តិត្រូវយ៉ាងកំពូលនេះឯង សូម្បីក្នុងអនាគតកាល ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក៏នឹងដឹកនាំភិក្ខុសង្ឃឲ្យប្រតិបត្តិត្រូវយ៉ាងកំពូលនេះឯង ដូចនេះ បរិព្វាជកកាលអនុមាននូវសេចក្តីដែលមិនទាន់ឃើញ ដោយអាស្រ័យការយល់ឃើញតាមគន្លងដែលបានឃើញហើយ ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវការប្រតិបត្តិល្អនៃសង្ឃក្នុងសាសនានៃព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ ឲ្យស្មើគ្នាដូចជាមាសដែលគេកាត់ពាក់កណ្តាលដូច្នោះ កាលបង្ហាញយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបថា គាត់បង្ហាញនូវភាពជាធម៌ល្អរបស់ភិក្ខុទាំងនោះយ៉ាងនោះឯង ចំណែកឯភាពជាព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹងល្អរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនោះ ត្រូវបានបង្ហាញដោយរូបរាងពិតរបស់ព្រះអង្គហើយ។ បទថា Na ito bhiyyo នេះ បង្ហាញនូវសេចក្តីដែលឃាត់ខាំងដោយការកំណត់ថា etaparamaṃyeva ក្នុងព្រះបាលី ព្រោះសីលជាបទដ្ឋានជិតដិតនៃសមាធិ សមាធិជាបទដ្ឋានជិតដិតនៃបញ្ញា និងព្រោះសីលសូម្បីក្នុងអភិសមាចារិកសីល ក៏ជាធម៌មានក្នុងចំណែកខាងដើមនៃអាទិព្រហ្មចរិយកសីល ហេតុនោះ ទើបពោលថា “ābhisamācārikavattaṃ ādiṃ katvā”។ ၂. ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအာဒီသု အနန္တောဂဓတ္တာ ‘‘ပါဋိဧက္ကော အနုသန္ဓီ’’တိ ဝတွာ တမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ဘဂဝါ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥပသန္တကာရဏန္တိ ဥပသန္တဘာဝကာရဏံ. တဉှိ အရိယာနံယေဝ ဝိသယော, တတ္ထာပိ စ ဗုဒ္ဓါနံ ဧဝ အနဝသေသတော ဝိသယောတိ ဣမမတ္ထံ ဗျတိရေကတော အနွယတော စ ဒဿေတုံ န ဟိ တွန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဉာတတ္ထစရိယာ ကာကဇာတကာဒိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, လောကတ္ထစရိယာ တံတံပါရမိပူရဏဝသေန, ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယာ မဟာဗောဓိဇာတကာဒိဝသေန. အစ္ဆရိယံ ဘော ဂေါတမာတိအာဒိနာ ကန္ဒရကေန ကတံ ပသာဒပဝေဒနံ ဒဿေတိ. ២. ព្រោះមិនចូលទៅក្នុងពួកបុច្ឆានុសន្ធិជាដើម ទើបពោលថា “pāṭiekko anusandhi” ហើយដើម្បីធ្វើអត្ថនោះឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “bhagavā kira” ជាដើម។ បទថា Upasantakāraṇaṃ សេចក្តីថា ហេតុនៃភាពជាអ្នកស្ងប់រំងាប់។ ព្រោះថា ហេតុនោះជាវិស័យរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីក្នុងព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះ ក៏ជាវិស័យរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះដោយអវិរុទ្ធភាព និងដោយអនុលោមភាព ទើបពោលពាក្យមានដើមថា na hi tvaṃ ជាដើម។ ក្នុងចរិយាទាំងនោះ ញាតត្ថចរិយា គប្បីជ្រាបតាមរយៈកាកជាតកជាដើម, លោកត្ថចរិយា គប្បីជ្រាបតាមរយៈការបំពេញបារមីនោះៗ, ពុទ្ធត្ថចរិយា គប្បីជ្រាបតាមរយៈមហាបោធិជាតកជាដើម។ ពាក្យមានដើមថា Acchariyaṃ bho gotama នេះ បង្ហាញនូវការសម្តែងសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលកន្ទរកៈបានធ្វើហើយ។ ယေပိ တေတိအာဒိနာ တေန ဝုတ္တမတ္ထံ ပစ္စနုဘာသန္တေန ဘဂဝတာ သမ္ပဋိစ္ဆိတန္တိ စရိတတ္တာ အာဟ – ‘‘သန္တိ ဟိ ကန္ဒရကာတိ အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီ’’တိ[Pg.3]. ယော ဟိ ကန္ဒရကေန ဘိက္ခုသံဃဿ ဥပသန္တဘာဝေါ ကိတ္တိတော, တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေန္တောပိ တေန အပုစ္ဆိတောယေဝ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေန ဘဂဝါ ‘‘သန္တိ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဒေသနံ အာရဘိ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတော ကိရ ဧတဒဟောသီ’’ တိအာဒိ. ကပ္ပေတွာတိ အညထာ သန္တမေဝ အတ္တာနံ အညထာ ဝိဓာယ. ပကပ္ပေတွာတိ သနိဒဿနဝသေန ဂဟေတွာ. တေနာဟ ‘‘ကုဟကဘာဝေနာ’’တိအာဒိ. ပဋိပဒံ ပူရယမာနာတိ ကာမံ အဝိသေသေန သေက္ခာ ဝုစ္စန္တိ, တေ ပန အဓိဂတမဂ္ဂဝသေန ‘‘ပူရယမာနာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗာ ကိစ္စဿ နိဋ္ဌိတတ္တာ. မဂ္ဂေါ ဟိ ဧကစိတ္တက္ခဏိကောတိ အာဟ ‘‘ဥပရိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနာယ ဥပသန္တာ’’တိ. ဣတော မုတ္တာတိ မဂ္ဂေနာဂတူပသမတော မုတ္တာ. ကလျာဏပုထုဇ္ဇနေ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘စတူဟိ သတိပဋ္ဌာနေဟိ ဥပသန္တာ’’တိ. ព្រោះតែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទទួលយកនូវអត្ថដែលកន្ទរកៈពោលហើយ ដោយការត្រាស់តបវិញដោយពាក្យមានដើមថា Yepi te ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “santi hi kandaraka” នេះ ក៏ជាអនុសន្ធិដោយឡែកមួយដែរ។ ព្រោះថា ភាពជាអ្នកស្ងប់រំងាប់នៃភិក្ខុសង្ឃណាដែលកន្ទរកៈបានសរសើរហើយ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងចែករំលែកបង្ហាញនូវភាពស្ងប់រំងាប់នោះ សូម្បីកន្ទរកៈមិនបានសួរ ក៏ទ្រង់ផ្តើមសម្តែងធម៌ដោយព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ថា “santi hi” ជាដើម។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “bhagavato kira etadahosi” ជាដើម។ បទថា Kappetvā សេចក្តីថា ធ្វើខ្លួនឯងដែលមានសភាពផ្សេង ឲ្យទៅជាសភាពផ្សេងវិញ។ បទថា Pakappetvā សេចក្តីថា កាន់យកដោយអំណាចនៃការបង្ហាញឲ្យឃើញ។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “kuhakabhāvena” ជាដើម។ បទថា Paṭipadaṃ pūrayamānā សេចក្តីថា ពិតណាស់ ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ តែងត្រូវបានហៅដោយមិនចំពោះ ប៉ុន្តែព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងនោះ មិនគប្បីហៅថា “pūrayamānā” ដោយអំណាចនៃមគ្គដែលបានសម្រេចហើយនោះឡើយ ព្រោះកិច្ចត្រូវបានសម្រេចរួចហើយ។ ព្រោះថាមគ្គមានខណៈចិត្តតែមួយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “uparimaggassa vipassanāya upasantā”។ បទថា Ito muttā សេចក្តីថា រួចផុតអំពីសេចក្តីស្ងប់រំងាប់ដែលបានមកដោយមគ្គនេះ។ សំដៅយកកល្យាណបុថុជ្ជន ហេតុនោះ ទើបពោលថា “catūhi satipaṭṭhānehi upasantā”។ သတတသီလာတိ အဝိစ္ဆိန္နသီလာ. သာတိသယော ဟိ ဧတေသံ သီလဿ အခဏ္ဍာဒိဘာဝေါ. သုပရိသုဒ္ဓသီလတာဝသေန သန္တတာ ဝုတ္တိ ဧတေသန္တိ သန္တတဝုတ္တိနောတိ အာဟ ‘‘တဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ. ဧဝံ သီလဝုတ္တိဝသေန ‘‘သန္တတဝုတ္တိနော’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ ဣဒါနိ ဇီဝိတဝုတ္တိဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘သန္တတဇီဝိကာဝါတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. သာသနဿ ဇီဝိတဝုတ္တိ သီလသန္နိဿိတာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘တသ္မိ’’န္တိအာဒိ. បទថា Satatasīlā សេចក្តីថា មានសីលមិនដាច់។ ព្រោះថា ភាពមិនដាច់ធ្លាយជាដើមនៃសីលរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ជាគុណធម៌ដ៏ក្រៃលែង។ ភិក្ខុទាំងឡាយមានការប្រព្រឹត្តប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ ដោយអំណាចនៃសីលដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សន្តតវុត្តិ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “tasseva vevacanaṃ”។ កាលបានពោលអត្ថនៃបទថា “santatavuttino” ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តសីលយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តជីវិត ទើបពោលថា “santatajīvikā vāti attho”។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃជីវិតក្នុងសាសនា គឺអាស្រ័យលើសីលពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “tasmiṃ” ជាដើម។ နိပယတိ ဝိသောသေတိ ရာဂါဒိသံကိလေသံ, တတော ဝါ အတ္တာနံ နိပါတီတိ နိပကော, ပညဝါ. တေနာဟ ‘‘ပညဝန္တော’’တိ. ပညာယ ဌတွာ ဇီဝိကာကပ္ပနံ နာမ ဗုဒ္ဓပဋိကုဋ္ဌမိစ္ဆာဇီဝံ ပဟာယ သမ္မာဇီဝေန ဇီဝနန္တိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ ဧကစ္စော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄) တံသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၄) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရထဝိနီတပဋိပဒါဒယော တေသု တေသု သုတ္တေသု ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတော အညတ္ထ မဟာဂေါပါလကသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၄၆ အာဒယော) လောကုတ္တရသတိပဋ္ဌာနာ ကထိတာတိ အာဟ – ‘‘ဣဓ ပန လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ သတိပဋ္ဌာနာ ကထိတာ’’တိ, သတိပဋ္ဌာနသုတ္တေပိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃-၃၇၄; မ. နိ. ၁.၁၀၆ အာဒယော) ဝေါမိဿကာဝ ကထိတာတိ. ဧတ္တကေနာတိ ဧတ္တကာယ ဒေသနာယ. ធម្មជាតិណាដែលញ៉ាំងរាគាទិកិលេសឲ្យស្ងួតស្ងប់ ឬរក្សាខ្លួនឲ្យរួចផុតចាកកិលេសនោះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា និបកៈ គឺអ្នកមានប្រាជ្ញា។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “paññavanto”។ ការញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយតម្កល់នៅក្នុងប្រាជ្ញា គឺការលះបង់មិច្ឆាជីវៈដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់តិះដៀល ហើយរស់នៅដោយសម្មាជីវៈ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “yathā ekacco” ជាដើម។ សេចក្តីដែលគួរពោលក្នុងបទនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ និងក្នុងមហាដីកានៃវិសុទ្ធិមគ្គនោះឯង។ រថវិនីតបដិបទាជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងសូត្រនោះៗ។ ក្នុងសូត្រដទៃក្រៅពីនេះ មានមហាកោបាលកសូត្រជាដើម លោកុត្តរសតិបដ្ឋានត្រូវបានសម្តែងទុក ហេតុនោះ ទើបពោលថា “idha pana lokiyalokuttaramissakā satipaṭṭhānā kathitā” សូម្បីក្នុងសតិបដ្ឋានសូត្រ ក៏សម្តែងលាយឡំគ្នាដូច្នោះដែរ។ បទថា Ettakena សេចក្តីថា ដោយទេសនាត្រឹមប៉ុណ្ណេះ។ ၃. ကာရကဘာဝန္တိ [Pg.4] ပဋိပတ္တိယံ ပဋိပဇ္ဇနကဘာဝံ. မယမ္ပိ နာမ ဂိဟီ ဗဟုကိစ္စာ သမာနာ ကာလေန ကာလံ သတိပဋ္ဌာနေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တာ ဝိဟရာမ, ကိမင်္ဂံ ပန ဝိဝေကဝါသိနောတိ အတ္တနော ကာရကဘာဝံ ပဝေဒေန္တော ဧဝံ ဘိက္ခုသံဃဉ္စ ဥက္ခိပတိ. တေနာဟ ‘‘အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော’’တိအာဒိ. နာနာရမ္မဏေသု အပရာပရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ရာဂါဒိကိလေသာနံ ဃနဇဋိတသင်္ခါတာကာရေန ပဝတ္တိ ကိလေသဂဟနေန ဂဟနတာ, တေနာဟ ‘‘အန္တော ဇဋာ ဗဟိ ဇဋာ, ဇဋာယ ဇဋိတာ ပဇာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၃, ၁၉၂). မနုဿာနံ အဇ္ဈာသယဂဟဏေန သာဌေယျမ္ပီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကသဋသာဌေယျေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ယထာ သပ္ပိမဓုဖာဏိတာဒီသု ကစဝရဘာဝေါ, သော ကသဋောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သန္တာနေ အပရိသုဒ္ဓေါ သံကိလေသဘာဝေါ ကသဋန္တိ အာဟ ‘‘အပရိသုဒ္ဓဋ္ဌေန ကသဋတာ’’တိ. အတ္တနိ အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနံ ကေရာဋိယဋ္ဌော. ဇာနာတီတိ ‘‘ဣဒံ အဟိတံ န သေဝိတဗ္ဗံ, ဣဒံ ဟိတံ သေဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိစာရေတိ ဒေသေတိ. ဝိစာရဏတ္ထောပိ ဟိ ဟောတိ ဇာနာတိ-သဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘အာယသ္မာ ဇာနာတီ’’တိ. သဗ္ဗာပိ…ပေ… အဓိပ္ပေတာ ‘‘ပသုပါလကာ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဣဓ အန္တရ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဝိဇ္ဇန္တရိကာယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၄၉) ဝိယ ခဏတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ယတ္တကေန ခဏေနာ’’တိ. တေနာတိ ဟတ္ထိနာ. တာနီတိ သာဌေယျာဒီနိ. ៣. បទថា Kārakabhāvaṃ សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកប្រតិបត្តិក្នុងបដិបត្តិ។ សូម្បីពួកយើងដែលជាគ្រហស្ថមានកិច្ចការច្រើន ក៏នៅតែមានចិត្តតម្កល់មាំក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងឡាយតាមកាលវេលា ចុះនឹងពោលទៅថ្វីដល់លោកអ្នករស់នៅក្នុងទីវិវេក កាលសម្តែងនូវភាពជាអ្នកធ្វើរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាលើកតម្កើងភិក្ខុសង្ឃផងដែរ។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “ayañhettha adhippāyo” ជាដើម។ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃរាគាទិកិលេសទាំងឡាយដែលកើតឡើងរឿយៗក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ដោយអាការៈដែលពោលគឺការជំពាក់ជំពិនយ៉ាងក្រាស់ ឈ្មោះថា ភាពស៊ុបទ្រុបដោយព្រៃកិលេស ហេតុនោះ ទើបពោលថា “anto jaṭā bahi jaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā”។ កាលនឹងបង្ហាញថាសូម្បីសេចក្តីកុហកបោកប្រាស់ ក៏កើតឡើងដោយការកាន់យកអធ្យាស្រ័យរបស់មនុស្សទាំងឡាយដែរ ទើបពោលថា “kasaṭasāṭheyyesupi eseva nayo”។ សម្រាមក្នុងទឹកដោះថ្លា ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅជាដើម ហៅថា កសដៈ យ៉ាងណាមិញ ភាពនៃកិលេសដ៏មិនបរិសុទ្ធក្នុងសន្តាន ក៏ឈ្មោះថា កសដៈ យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “aparisuddhaṭṭhena kasaṭatā”។ ការលើកតម្កើងគុណធម៌ដែលមិនមានក្នុងខ្លួន ឈ្មោះថា ភាពជាអ្នកលាក់ពុត។ បទថា Jānāti សេចក្តីថា ពិចារណា ឬសម្តែងថា “នេះជាអំពើមិនជាប្រយោជន៍ មិនគួរគប់រក នេះជាអំពើជាប្រយោជន៍ គួរគប់រក”។ ព្រោះថាសព្ទថា jānāti នេះ សូម្បីមានអត្ថថាពិចារណា ក៏មានដែរ ដូចជាពាក្យថា “āyasmā jānāti”។ សូម្បីទាំងអស់...បេ... សំដៅយក ដូចជាក្នុងពាក្យថា “pasupālakā” ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា antara មានអត្ថថា ខណៈ ដូចជាក្នុងពាក្យថា “vijjantarikāya” ជាដើម ហេតុនោះ ទើបពោលថា “yattakena khaṇena”។ បទថា Tena សំដៅយក ដោយដំរីនោះ។ បទថា Tāni សំដៅយក ធម៌មានសាឋេយ្យៈជាដើមទាំងនោះ។ အတ္ထတော ကာယစိတ္တုဇုကတာပဋိပက္ခဘူတာဝ လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒဿ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသာတိ တာနိ ပဝတ္တိအာကာရေန ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယဿာတိ ပါဏဘူတဿ အဿဿ ဝါ ဟတ္ထိနော ဝါ. ဌဿာမီတိ တတ္ထေဝ သပ္ပဋိဘယေ ဌာနေ ဂန္တွာ ဌဿာမီတိ န ဟောတိ. ဣမဿ သာဌေယျတာယ ပါကဋကရဏံ ဝဉ္စနာဓိပ္ပာယဘာဝတော. တထာ ဟိ စတူသု ဌာနေသု ‘‘ဝဉ္စေတွာ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ, နိဂုဟန္တော ပန တတ္ထေဝ ဂန္တွာ တိဋ္ဌေယျ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပဋိမဂ္ဂံ အာရောဟိတုကာမဿာတိ အာဂတမဂ္ဂမေဝ နိဝတ္တိတွာ ဂန္တုကာမဿ. လေဏ္ဍဝိဿဇ္ဇနာဒီသု ကာလန္တရာပေက္ခာဘာဝံ ‘‘တထာ’’တိ ဣမိနာ ဥပသံဟရတိ. ដោយអត្ថ សេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនៃអាការៈដ៏វិសេសនៃលោភសហគតចិត្ត ដែលជាបដិបក្ខចំពោះភាពត្រង់នៃកាយនិងចិត្តពិតប្រាកដ ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈប្រព្រឹត្តទៅទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “tattha” ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ បទថា yassa សំដៅយក នៃសត្វមានជីវិត គឺសេះ ឬដំរី។ បទថា Ṭhassāmi សេចក្តីថា មិនមែនមានគំនិតថា នឹងទៅឈរក្នុងទីដែលមានភ័យនោះឡើយ។ ការធ្វើឲ្យច្បាស់នូវភាពជាអ្នកកុហកបោកប្រាស់របស់សត្វនេះ ព្រោះមានបំណងចង់បោកប្រាស់។ ព្រោះថា ក្នុងទីទាំង ៤ នោះ ពោលតែពាក្យថា “vañcetvā” ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯសត្វដែលលាក់ពុត ក៏ទៅឈរក្នុងទីនោះឯង។ ន័យនេះ គប្បីជ្រាបសូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់។ បទថា Paṭimaggaṃ ārohitukāmassa សេចក្តីថា នៃសត្វដែលចង់ត្រឡប់ទៅតាមផ្លូវដែលខ្លួនមកវិញ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្ខេបសេចក្តីដោយពាក្យថា “tathā” នេះ ដើម្បីបង្ហាញពីការរង់ចាំពេលវេលាក្នុងការបញ្ចេញលាមកជាដើម។ အန္တောဇာတကာတိ အတ္တနော ဒါသိယာ ကုစ္ဆိမှိ ဇာတာ. ဓနက္ကီတာတိ ဓနံ ဒတွာ ဒါသဘာဝေန ဂဟိတာ. ကရမရာနီတာတိ ဒါသဘာဝေန ကရမရဂ္ဂါဟဂဟိတာ. ဒါသဗျန္တိ ဒါသဘာဝံ. ပေဿာတိ အဒါသာ ဧဝ ဟုတွာ ဝေယျာဝစ္စကရာ. ဣမံ ဝိဿဇ္ဇေတွာတိ ဣမံ အတ္တနော ဟတ္ထဂတံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ. ဣမံ [Pg.5] ဂဏှန္တာတိ ဣမံ တဿ ဟတ္ထဂတံ ဂဏှန္တာ. သမ္မုခတော အညထာ ပရမ္မုခကာလေ ကာယဝါစာသမုဒါစာရဒဿနေနေဝ စိတ္တဿ နေသံ အညထာ ဌိတဘာဝေါ နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. បទថា Antojātakā សេចក្តីថា កើតក្នុងផ្ទៃនៃទាសីរបស់ខ្លួន។ បទថា Dhanakkītā សេចក្តីថា ជនដែលគេទិញដោយទ្រព្យយកមកធ្វើជាទាសៈ។ បទថា Karamarānītā សេចក្តីថា ជនដែលគេចាប់បានក្នុងសង្គ្រាមហើយនាំយកមកធ្វើជាទាសៈ។ បទថា Dāsabyaṃ សេចក្តីថា ភាពជាទាសៈ។ បទថា Pessā សេចក្តីថា ជនដែលមិនមែនជាទាសៈឡើយ តែជាអ្នកធ្វើការងារបម្រើ។ បទថា Imaṃ vissajjetvā សេចក្តីថា លះបង់ចោលនូវរបស់នេះដែលនៅក្នុងដៃរបស់ខ្លួន។ បទថា Imaṃ gaṇhantā សេចក្តីថា កាន់យកនូវរបស់នេះដែលនៅក្នុងដៃរបស់បុគ្គលនោះ។ គប្បីជ្រាបថា ភាពប្រែប្រួលនៃចិត្តរបស់ជនទាំងនោះ ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយការបង្ហាញនូវកាយវិការនិងវាចាផ្សេងគ្នាក្នុងពេលចំពោះមុខ និងពេលកំបាំងមុខ។ ၄. အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီတိ ဧတ္ထာပိ အနန္တရေ ဝုတ္တနယေနေဝ အနုသန္ဓိယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနေဝါဟ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိ. စတုတ္ထော ဟိတပဋိပဒံ ပဋိပန္နောတိ ယောဇနာ. ပုဂ္ဂလသီသေန ပုဂ္ဂလပဋိပတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘ပုဂ္ဂလေ ပဟာယာ’’တိ အာဟ. ပဋိပတ္တိ ဟိ ဣဓ ပဟာတဗ္ဗာ, န ပုဂ္ဂလာ. ယထာ အဿဒ္ဓါဒိပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနေန သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိဘာဝနာ ဣဇ္ဈန္တိ, ဧဝံ မိစ္ဆာပဋိပန္နပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနေန မိစ္ဆာပဋိပဒါ ဝဇ္ဇိတဗ္ဗာတိ အာဟ – ‘‘ပုရိမေ တယော ပုဂ္ဂလေ ပဟာယာ’’တိ. စတုတ္ထပုဂ္ဂလဿာတိ ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ဝုတ္တစတုတ္ထပုဂ္ဂလဿ ဟိတပဋိပတ္တိယံယေဝ ပဋိပါဒေမိ ပဝတ္တေမီတိ ဒဿေန္တော. သန္တာတိ သမံ ဝိနာသံ နိရောဓံ ပတ္တာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘နိရုဒ္ဓါ သန္တာတိ ဝုတ္တာ’’တိ. ပုန သန္တာတိ ဘာဝနာဝသေန ကိလေသပရိဠာဟဝိဂမတော သန္တာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗုတာ’’တိ. သန္တာတိ အာနေတွာ ယောဇနာ. သန္တော ဟဝေတိ ဧတ္ထ သမဘာဝကရေန သာဓုဘာဝဿ ဝိသေသပစ္စယဘူတေန ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတာ အရိယာ ‘‘သန္တော’’တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ – ‘‘သန္တော ဟဝေ…ပေ… ပဏ္ဍိတာ’’တိ. ៤. ពាក្យថា Ayampi pāṭiyekko anusandhīti (សូម្បីតែអនុសន្ធិនេះ ក៏ជាអនុសន្ធិផ្សេងគ្នាដែរ) ក្នុងបទនេះ គប្បីជ្រាបការភ្ជាប់អនុសន្ធិ ដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “ayañhī” ទីជាដើម។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា បុគ្គលទី ៤ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិការប្រតិបត្តិជាប្រយោជន៍។ លោកពោលថា “puggale pahāya” (លះបង់បុគ្គលទាំងឡាយ) ដើម្បីបង្ហាញការប្រតិបត្តិរបស់បុគ្គល ដោយលើកយកបុគ្គលជាប្រធាន។ ព្រោះថា ក្នុងការប្រតិបត្តិនេះ អ្វីដែលគប្បីលះបង់គឺការប្រតិបត្តិ មិនមែនបុគ្គលឡើយ។ លោកពោលថា “purime tayo puggale pahāya” (លះបង់បុគ្គល ៣ នាក់ខាងដើម) ក្នុងន័យថា ដូចជាការចម្រើនសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម រមែងសម្រេចបានដោយការវៀរចាកបុគ្គលដែលគ្មានសទ្ធាជាដើម យ៉ាងណាមិញ ការប្រតិបត្តិខុស ក៏គប្បីវៀរចាកដោយការវៀរចាកបុគ្គលដែលប្រតិបត្តិខុស យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Catutthapuggalassāti (នៃបុគ្គលទី ៤) គឺដើម្បីបង្ហាញថា ខ្ញុំព្រះករុណារមែងញ៉ាំងបុគ្គលទី ៤ ដែលពោលហើយក្នុងពួក ៤ នេះ ឲ្យប្រតិបត្តិ គឺឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងការប្រតិបត្តិជាប្រយោជន៍តែម្តង។ ពាក្យថា Santā (រំលត់ហើយ) សេចក្តីថា ដល់នូវការស្ងប់រំលត់ គឺការវិនាស ការរលត់ទៅ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “niruddhā santāti vuttā” (ដែលពោលថា សន្តៈ គឺរលត់ហើយ)។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា Santā (ស្ងប់ហើយ) សេចក្តីថា ស្ងប់រំលត់ព្រោះការប្រាសចាកសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃកិលេស ដោយអំណាចនៃការចម្រើន (ភាវនា) នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “nibbutā” (រលត់ហើយ)។ គប្បីនាំយកពាក្យថា Santā មកភ្ជាប់សេចក្តី។ ពាក្យថា Santo have ក្នុងបទនេះ លោកពោលថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលប្រកបដោយความเป็นបណ្ឌិត (បណ្ឌិច្ចៈ) ដែលជាបច្ច័យដ៏វិសេសនៃសេចក្តីល្អ ដោយការធ្វើចិត្តឲ្យស្មើ ឈ្មោះថា “សន្តៈ” (អ្នកស្ងប់) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “santo have…pe… paṇḍitā” (សប្បុរសទាំងឡាយ... គឺពួកបណ្ឌិត)។ အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၁၉၈) အတ္တဘာဝေါ, ဣဓ ပန ယော ပရော န ဟောတိ, သော အတ္တာ, တံ အတ္တာနံ. ပရန္တိ အတ္တတော အညံ. ဆာတံ ဝုစ္စတိ တဏှာ ဇိဃစ္ဆာဟေတုတာယ. အန္တော တာပနကိလေသာနန္တိ အတ္တနော သန္တာနေ အတ္တပရိဠာဟဇနနသန္တပ္ပနကိလေသာနံ. စိတ္တံ အာရာဓေတီတိ စိတ္တံ ပသာဒေတိ, သမ္ပဟံသေတီတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန တထာဘူတော စိတ္တံ သမ္ပာဒေန္တော အဇ္ဈာသယံ ဂဏှန္တော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တံ သမ္ပာဒေတီ’’တိအာဒိ. ពាក្យថា Attā (ខ្លួន) ព្រោះជាទីតម្កល់ទុកនូវអហំមានៈ (ការប្រកាន់ខ្លួន) គឺអត្តភាព, ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ អ្វីដែលមិនមែនជាអ្នកដទៃ នោះឈ្មោះថា ខ្លួន (អត្តា) សំដៅដល់ខ្លួននោះ។ ពាក្យថា Para (អ្នកដទៃ) គឺអ្វីដែលក្រៅពីខ្លួន។ ពាក្យថា Chāta (ការឃ្លាន) លោកហៅថា តណ្ហា ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យឃ្លាន។ ពាក្យថា Anto tāpanakilesānaṃ (នៃកិលេសដែលធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយខាងក្នុង) គឺនៃកិលេសទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ និងញ៉ាំងសេចក្តីក្តៅក្រហាយដល់ខ្លួនឲ្យកើតឡើង ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Cittaṃ ārādheti (ញ៉ាំងចិត្តឲ្យត្រេកអរ) សេចក្តីថា ធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លា ឲ្យរីករាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែបុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ កាលញ៉ាំងចិត្តឲ្យសម្រេច ឈ្មោះថាជាអ្នកកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “cittaṃ sampādeti” (ញ៉ាំងចិត្តឲ្យសម្រេច) ជាដើម។ ၅. ဒုက္ခံ ပဋိက္ကူလံ ဇေဂုစ္ဆံ ဧတဿာတိ ဒုက္ခပဋိက္ကူလော တံ ဒုက္ခပဋိက္ကူလံ. ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗတာ ဟိ ကာမစာရာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဒုက္ခဿ ဝိသေသိတဗ္ဗတံ သန္ဓာယ ဗာဟိရတ္ထသမာသံ အနာဒိယိတွာ ‘‘ဒုက္ခဿ ပဋိက္ကူလ’’န္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ယေန ဟိ ဘာဂေန ပုရိသဿ ဒုက္ခံ ပဋိက္ကူလံ, တေန ဒုက္ခဿ ပုရိသောပီတိ. တေနာဟ – ‘‘ပစ္စနီကသဏ္ဌိတ’’န္တိ. ៥. ទុក្ខជាទីខ្ពើមរអើម គួរស្អប់ខ្ពើមដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា dukkhapaṭikkūla (អ្នកមានទុក្ខជាទីខ្ពើមរអើម) សំដៅដល់បុគ្គលដែលមានទុក្ខជាទីខ្ពើមរអើមនោះ។ ព្រោះថា ភាពជាវិសេសនៈ និងវិសេសិតព្វៈ រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមប្រាថ្នា។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា លោកសំដៅយកភាពជាវិសេសិតព្វៈនៃទុក្ខ ដោយមិនកាន់យកពាហិរត្ថសមាស ហើយពោលអត្ថថា “dukkhassa paṭikkūlaṃ” (សេចក្តីខ្ពើមរអើមនៃទុក្ខ)។ ព្រោះថា ទុក្ខជាទីខ្ពើមរអើមដល់បុរសដោយចំណែកណា បុរសក៏ជាទីខ្ពើមរអើមដល់ទុក្ខដោយចំណែកនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “paccanīkasaṇṭhitaṃ” (តាំងនៅជាសត្រូវ)។ ၆. စတူဟိ [Pg.6] ကာရဏေဟီတိ ဓာတုကုသလတာဒီဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ. ကမ္မံ ကရောတီတိ ယောဂကမ္မံ ကရောတိ. ယသ္မာ သမ္ဗုဒ္ဓါ ပရေသံ မဂ္ဂဖလာဓိဂမာယ ဥဿာဟဇာတာ, တတ္ထ နိရန္တရံ ယုတ္တပ္ပယုတ္တာ ဧဝ ဟောန္တိ, တေ ပဋိစ္စ တေသံ အန္တရာယော န ဟောတိယေဝါတိ အာဟ ‘‘န ပန ဗုဒ္ဓေ ပဋိစ္စာ’’တိ. ကိရိယပရိဟာနိယာ ဒေသကဿ တဿေဝ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ တဇ္ဇပယောဂါဘာဝတော. ‘‘ဒေသကဿ ဝါ’’တိ ဣဒံ သာဝကာနံ ဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မဟတာ အတ္ထေနာတိ ဧတ္ထ အတ္ထ-သဒ္ဒေါ အာနိသံသပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဒွီဟိ အာနိသံသေဟီ’’တိ. ပသာဒံ ပဋိလဘတိ ‘‘အရဟန္တော’’တိအာဒိနာ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိယာ သုတတ္တာ. အဘိနဝေါ နယော ဥဒပါဒိ သန္တတသီလတာဒိဝသေန အနတ္တန္တပတာဒိဝသေန, သောပိ တံ သုတွာ ဒါသာဒီသု သဝိသေသံ လဇ္ဇီ ဒယာပန္နော ဟိတာနုကမ္ပီ ဟုတွာ သေက္ခပဋိပဒံ သီလံ သာဓေန္တော အနုက္ကမေန သတိပဋ္ဌာနဘာဝနံ ပရိဗြူဟေတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘မဟတာ အတ္ထေန သံယုတ္တော’’တိ. ៦. ពាក្យថា Catūhi kāraṇehi (ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង) គឺដោយហេតុ ៤ យ៉ាង មានភាពជាអ្នកឈ្លាសក្នុងធាតុជាដើម។ ពាក្យថា Kammaṃ karoti (ធ្វើការងារ) គឺធ្វើការងារគឺយោគៈ (ការប្រកបព្យាយាម)។ ព្រោះហេតុតែព្រះសម្ពុទ្ធទាំងឡាយ មានសេចក្តីអุตសាហៈកើតឡើងហើយ ដើម្បីឲ្យអ្នកដទៃបានសម្រេចមគ្គនិងផល ទើបជាអ្នកប្រកបខ្វល់ខ្វាយជានិច្ចក្នុងធម៌នោះ គ្រោះថ្នាក់ (អន្តរាយ) របស់ជនទាំងឡាយនោះ មិនមានព្រោះអាស្រ័យព្រះសម្ពុទ្ធទាំងឡាយនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “na pana buddhe paṭicca” (ប៉ុន្តែមិនមែនព្រោះអាស្រ័យព្រះពុទ្ធឡើយ)។ ព្រោះការសាបសូន្យនៃកិរិយា ដោយការមិនមានប្រយោគដ៏សមគួរដល់ធម៌នោះ របស់អ្នកសម្តែង ឬរបស់បុគ្គលនោះឯង។ ពាក្យថា “desakassa vā” (ឬរបស់អ្នកសម្តែង) នេះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃសាវ័កទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Mahatā atthena (ដោយប្រយោជន៍ដ៏ធំ) ក្នុងបទនេះ សព្ទថា Attha ជាវេវចនៈនៃអានិសង្ស ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “dvīhi ānisaṃsehi” (ដោយអានិសង្ស ២ យ៉ាង)។ បុគ្គលរមែងបាននូវសេចក្តីជ្រះថ្លា ព្រោះបានស្តាប់នូវការប្រតិបត្តិល្អនៃព្រះសង្ឃ ដោយពាក្យជាដើមថា “arahanto” (ព្រះអរហន្តទាំងឡាយ)។ ន័យដ៏ប្លែក (ថ្មី) កើតឡើងហើយ ដោយអំណាចនៃសីលដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ជាដើម ដោយអំណាចនៃការមិនធ្វើខ្លួនឲ្យក្តៅក្រហាយជាដើម បុគ្គលនោះ លុះបានស្តាប់ធម៌នោះហើយ ក៏ជាអ្នកមានសេចក្តីខ្មាសអៀនជាពិសេស មានសេចក្តីអាណិតអាសូរ មានសេចក្តីអនុគ្រោះដោយប្រយោជន៍ ក្នុងពួកជនមានទាសៈជាដើម កាលញ៉ាំងសីលដែលជាសេក្ខបដិបទាឲ្យសម្រេច រមែងចម្រើននូវសតិបដ្ឋានភាវនាដោយលំដាប់។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “mahatā atthena saṃyutto” (ប្រកបដោយប្រយោជន៍ដ៏ធំ)។ ၈. ပရေသံ ဟနနဃာတနာဒိနာ ရောဒါပနတော လုဒ္ဒေါ, တထာ ဝိဃာတကဘာဝေန ကာယစိတ္တာနံ ဝိဒါရဏတော ဒါရုဏော, ဝိရုဒ္ဓဝါဒတာယ ကက္ခဠော, ဗန္ဓနာဂါရေ နိယုတ္တော ဗန္ဓနာဂါရိကော. ៨. ឈ្មោះថា Ludda (សាហាវយង់ឃ្នង) ព្រោះធ្វើអ្នកដទៃឲ្យយំយែក ដោយការសម្លាប់ និងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញជាដើម, ឈ្មោះថា Dāruṇa (កាចសាហាវ) ព្រោះញ៉ាំងកាយនិងចិត្តឲ្យខ្ទេចខ្ទី ដោយភាពជាអ្នកបំផ្លិចបំផ្លាញ, ឈ្មោះថា Kakkhaḷa (ទ្រគោះបោះបោក) ព្រោះនិយាយពាក្យទាស់ទែង, ឈ្មោះថា Bandhanāgārika (អ្នករក្សាគុក) ព្រោះតែងតែនៅក្នុងផ្ទះឃុំឃាំង (គុក)។ ၉. ခတ္တိယာဘိသေကေနာတိ ခတ္တိယာနံ ကတ္တဗ္ဗအဘိသေကေန. သန္ထာဂါရန္တိ သန္ထာရဝသေန ကတံ အဂါရံ ယညာဝါဋံ. သပ္ပိတေလေနာတိ သပ္ပိမယေန တေလေန, ယမကသ္နေဟေန ဟိ တဒါ ကာယံ အဗ္ဘဉ္ဇတိ. ဝစ္ဆဘာဝံ တရိတွာ ဌိတော ဝစ္ဆတရော. ပရိက္ခေပကရဏတ္ထာယာတိ ဝနမာလာဟိ သဒ္ဓိံ ဒဗ္ဘေဟိ ဝေဒိယာ ပရိက္ခေပနတ္ထာယ. ယညဘူမိယန္တိ အဝသေသယညဋ္ဌာနေ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ တံ သုဝိညေယျမေဝ. ៩. ពាក្យថា Khattiyābhisekena (ដោយការអភិសេកនៃក្សត្រ) គឺដោយការអភិសេកដែលគប្បីធ្វើដល់ក្សត្រទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Santhāgāra (សាលាប្រជុំ) គឺរោងពិធីបូជាយញ្ញ ដែលធ្វើឡើងដោយការក្រាល (ស្មៅស្បូវជាដើម)។ ពាក្យថា Sappitelena (ដោយប្រេងលាយទឹកដោះថ្លា) គឺដោយប្រេងដែលធ្វើដោយទឹកដោះថ្លា ព្រោះថាក្នុងសម័យនោះ គេតែងលាបកាយដោយប្រេងពីរមុខលាយគ្នា។ សត្វដែលឆ្លងផុតភាពជាកូនគោ ឈ្មោះថា Vacchatara (គោស្ទាវ)។ ពាក្យថា Parikkhepakaraṇatthāya (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការព័ទ្ធជុំវិញ) គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការព័ទ្ធជុំវិញនូវរានពិធី (វេទិកា) ដោយស្មៅយុថ្កា ព្រមទាំងកម្រងផ្កាព្រៃ។ ពាក្យថា Yaññabhūmiyaṃ (ក្នុងទីលានបូជាយញ្ញ) គឺក្នុងកន្លែងបូជាយញ្ញដែលនៅសល់។ ចំណែកសេចក្តីណាដែលមិនបានចែករំលែកដោយអត្ថក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ကန္ဒရကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាកន្ទរកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ၂. အဋ္ဌကနာဂရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ២. អដ្ឋកនាគរសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយអដ្ឋកនាគរសូត្រ) ၁၇. အဝိဒူရေတိ [Pg.7] ဣမိနာ ပါဠိယံ ‘‘ဝေသာလိယ’’န္တိ ဣဒံ သမီပေ ဘုမ္မဝစနန္တိ ဒဿေတိ. သာရပ္ပတ္တကုလဂဏနာယာတိ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၁၁.၁၆) မဟာသာရမဟပ္ပတ္တကုလဂဏနာယ. ဒသမေ ဌာနေတိ အညေ အညေတိ ဒသဂဏနဋ္ဌာနေ. အဋ္ဌကနဂရေ ဇာတော ဘဝေါ အဋ္ဌကနာဂရော. ကုက္ကုဋာရာမောတိ ပါဋလိပုတ္တေ ကုက္ကုဋာရာမော, န ကောသမ္ဗိယံ. ១៧. ពាក្យថា Avidūre (ក្នុងទីមិនឆ្ងាយ) នេះ លោកបង្ហាញថា ពាក្យថា “vesāliyaṃ” (ក្នុងក្រុងវេសាលី) ក្នុងបាលី គឺជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថថាជិត (សមីបៈ)។ ពាក្យថា Sārappattakulagaṇanāya (ដោយការរាប់ត្រកូលដែលដល់នូវភាពជាខ្លឹមសារ) គឺដោយការរាប់ត្រកូលដែលដល់នូវភាពជាខ្លឹមសារដ៏ធំធេង។ ពាក្យថា Dasame ṭhāne (ក្នុងទីតាំងទី ១០) គឺក្នុងទីតាំងនៃការរាប់គ្រប់ដប់ ផ្សេងៗគ្នា។ បុគ្គលដែលកើត ឬរស់នៅក្នុងក្រុងអដ្ឋកៈ ឈ្មោះថា Aṭṭhakanāgara (អដ្ឋកនាគរៈ)។ ពាក្យថា Kukkuṭārāmo (វត្តកុក្កុដារាម) គឺវត្តកុក្កុដារាម ក្នុងក្រុងបាដលីបុត្ត មិនមែនក្នុងក្រុងកោសម្ពីឡើយ។ ၁၈. ပကတတ္ထနိဒ္ဒေသော တ-သဒ္ဒေါတိ တဿ ‘‘ဘဂဝတာ’’တိအာဒီဟိ ပဒေဟိ သမာနာဓိကရဏဘာဝေန ဝုတ္တဿ ယေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝေန ဘဂဝါ ပကတော အဓိဂတော သုပါကဋော စ, တံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ သဒ္ဓိံ အာဂမနီယပဋိပဒါယ အတ္ထဘာဝေန ဒဿေန္တော ‘‘ယော သော…ပေ… အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ အာဟ. သတိပိ ဉာဏဒဿန-သဒ္ဒါနံ ဣဓ ပညာဝေဝစနဘာဝေ တေန တေန ဝိသေသေန တေသံ ဝိသယဝိသေသေ ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ အသာဓာရဏဉာဏဝိသေသဝသေန ဝိဇ္ဇာတ္တယဝသေန ဝိဇ္ဇာအဘိညာနာဝရဏဉာဏဝသေန သဗ္ဗညုတဉာဏမံသစက္ခုဝသေန ပဋိဝေဓဒေသနာဉာဏဝသေန စ တဒတ္ထံ ယောဇေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘တေသံ တေသ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာသယာနုသယံ ဇာနတာ အာသယာနုသယဉာဏေန သဗ္ဗံ ဉေယျဓမ္မံ ပဿတာ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏေဟိ. ပုဗ္ဗေနိဝါသာဒီဟီတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာသဝက္ခယဉာဏေဟိ. ပဋိဝေဓပညာယာတိ အရိယမဂ္ဂပညာယ. ဒေသနာပညာယ ပဿတာတိ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မာနံ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရံ ဗောဓနေယျပုဂ္ဂလာနဉ္စ အာသယာနုသယစရိတာဓိမုတ္တိအာဒိဘေဒံ ဓမ္မဒေသနာပညာယ ယာထာဝတော ပဿတာ. အရီနန္တိ ကိလေသာရီနံ, ပဉ္စဝိဓမာရာနံ ဝါ, သာသနဿ ဝါ ပစ္စတ္ထိကာနံ အညတိတ္ထိယာနံ တေသံ ပန ဟနနံ ပါဋိဟာရိယေဟိ အဘိဘဝနံ အပ္ပဋိဘာနတာကရဏံ အဇ္ဈုပေက္ခနမေဝ ဝါ, ကေသိဝိနယသုတ္တဉ္စေတ္ထ နိဒဿနံ. ១៨. ពាក្យថា Ta-saddo (តសព្ទ) គឺជាការសម្តែងអត្ថដែលប្រាកដហើយ របស់តសព្ទនោះ ដែលលោកពោលដោយភាពជាសមានាធិករណ៍ជាមួយបទជាដើមថា “bhagavatā” (ដោយព្រះដ៏មានព្រះភាគ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាកដហើយ គឺបានសម្រេចហើយ និងល្បីល្បាញខ្លាំងហើយ ដោយភាពជាព្រះពុទ្ធដែលត្រាស់ដឹងហើយណា លោកកាលបង្ហាញនូវភាពជាព្រះពុទ្ធដែលត្រាស់ដឹងហើយនោះ ព្រមទាំងសេចក្តីនៃបដិបទាដែលជាផ្លូវទៅកាន់ការត្រាស់ដឹង ទើបពោលថា “yo so…pe… abhisambuddho” (ព្រះអង្គណា... ត្រាស់ដឹងហើយ) ជាដើម។ សូម្បីតែសព្ទថា Ñāṇa (ញាណ) និង Dassana (ទស្សនៈ) ក្នុងទីនេះ នឹងជាវេវចនៈនៃបញ្ញាក៏ដោយ ដើម្បីបង្ហាញការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិស័យដ៏វិសេសនោះៗ ដោយសេចក្តីវិសេសនោះៗ លោកកាលភ្ជាប់អត្ថនោះ បង្ហាញដោយអំណាចនៃញាណដ៏វិសេសជាអសាធារណៈ ដោយអំណាចនៃវិជ្ជា ៣ ដោយអំណាចនៃវិជ្ជា អភិញ្ញា និងអនាវរណញាណ ដោយអំណាចនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងមំសចក្ខុ និងដោយអំណាចនៃបដិវេធញាណ និងទេសនាញាណ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “tesaṃ tesaṃ” (នៃធម៌ទាំងនោះៗ)។ ក្នុងបទនោះ ព្រះអង្គកាលដឹងនូវអាសយានុស័យ ដោយអាសយានុសយញាណ កាលឃើញនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួង ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងអនាវរណញាណ។ ពាក្យថា Pubbenivāsādīhi (ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណជាដើម) គឺដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ និងអាសវក្ខយញាណ។ ពាក្យថា Paṭivedhapaññāya (ដោយបដិវេធបញ្ញา) គឺដោយអរិយមគ្គបញ្ញា។ ពាក្យថា Desanāpaññāya passatā (កាលឃើញដោយទេសនាបញ្ញា) គឺកាលឃើញតាមពិតនូវធម៌ដែលគប្បីសម្តែង របៀបដែលគប្បីសម្តែង និងការប្លែកគ្នានៃអាសយានុស័យ ចរិត និងអធិមុត្តិជាដើម របស់វេនេយ្យសត្វទាំងឡាយ ដោយទេសនាបញ្ញា។ ពាក្យថា Arīnaṃ (នៃសត្រូវទាំងឡាយ) គឺនៃសត្រូវគឺកិលេស ឬនៃមារទាំង ៥ យ៉ាង ឬនៃពួកអន្យតិរ្ថិយដែលជាសត្រូវនឹងព្រះសាសនា ចំណែកការសម្លាប់សត្រូវទាំងនោះ គឺការគ្របសង្កត់ដោយបាដិហារិយ៍ ការធ្វើមិនឲ្យមានបដិភាណ ឬការតម្កល់ចិត្តស្ងើប (ឧបេក្ខា) តែម្តង គប្បីមើលកេសិវិនយសូត្រក្នុងទីនេះជាឧទាហរណ៍។ တထာ ဌာနာဋ္ဌာနာဒိဝိဘာဂံ ဇာနတာ ယထာကမ္မူပဂသတ္တေ ပဿတာ, သဝါသနာနံ အာသဝါနံ ခီဏတ္တာ အရဟတာ, အဘိညေယျာဒိဘေဒေ ဓမ္မေ အဘိညေယျာဒိတော အဝိပရီတာဝဗောဓတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန. အထ ဝါ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏတာယ ဇာနတာ, ကာယကမ္မာဒိဝသေန တိဏ္ဏံ ကမ္မာနံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိတော နိသမ္မကာရိတာယ ပဿတာ, ဒဝါဒီနံ အဘာဝသာဓိကာယ [Pg.8] ပဟာနသမ္ပဒါယ အရဟတာ, ဆန္ဒာဒီနံ အဟာနိဟေတုဘူတာယ အက္ခယပဋိဘာနသာဓိကာယ သဗ္ဗညုတာယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာတိ ဧဝံ ဒသဗလအဋ္ဌာရသအာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မဝသေနပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. យ៉ាងនោះដែរ ព្រះអង្គកាលដឹងនូវការបែងចែកមានឋានៈនិងអឋានៈជាដើម កាលឃើញនូវសត្វទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមកម្ម, ឈ្មោះថា Araha (ព្រះអរហន្ត) ព្រោះព្រះអង្គមានអាសវៈព្រមទាំងវាសនាអស់ហើយ, ឈ្មោះថា Sammāsambuddha (ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ) ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ដឹងមិនខុសនូវធម៌ទាំងឡាយដែលមានការប្លែកគ្នាមានធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់ជាដើម ដោយភាពជាធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់ជាដើម។ មួយវិញទៀត ព្រះអង្គកាលដឹងដោយភាពជាអ្នកមានញាណមិនទើសទាល់ក្នុងកាលទាំង ៣, កាលឃើញដោយការធ្វើសេចក្តីពិចារណា ព្រោះកម្មទាំង ៣ មានកាយកម្មជាដើម ប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណ, ឈ្មោះថា Araha (ព្រះអរហន្ត) ព្រោះដល់នូវការលះបង់ដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវការមិនមានល្បែងសើចសប្បាយជាដើម, ឈ្មោះថា Sammāsambuddha (ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ) ព្រោះទ្រង់មានសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវបដិភាណមិនចេះអស់ ដែលជាហេតុមិនសាបសូន្យនៃឆន្ទៈជាដើម គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីសូម្បីដោយអំណាចនៃទសពលញាណ និងអាវេណិកពុទ្ធធម៌ ១៨ យ៉ាងនេះឯង។ ၁၉. အဘိသင်္ခတန္တိ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ အဘိသမ္မုခဘာဝေန သမေစ္စ သမ္ဘူယျ ကတံ, သွဿ ကတဘာဝေါ ဥပ္ပာဒနေန ဝေဒိတဗ္ဗော, န ဥပ္ပန္နဿ ပဋိသင်္ခရဏေနာတိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပာဒိတ’’န္တိ. တေ စဿ ပစ္စယာ စေတနာပဓာနာတိ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘အဘိသင်္ခတံ အဘိသဉ္စေတယိတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘စေတယိတံ ပကပ္ပိတ’’န္တိ အတ္ထမာဟ. အဘိသင်္ခတံ အဘိသဉ္စေတယိတန္တိ စ ဈာနဿ ပါတုဘာဝဒဿနမုခေန ဝိဒ္ဓံသနဘာဝံ ဥလ္လိင်္ဂေတိ ယဉှိ အဟုတွာ သမ္ဘဝတိ, တံ ဟုတွာ ပဋိဝေတိ. တေနာဟ ပါဠိယံ ‘အဘိသင်္ခတ’န္တိအာဒိ. သမထဝိပဿနာဓမ္မေ ဌိတောတိ သမထဓမ္မေ ဌိတတ္တာ သမာဟိတော ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ နိစ္စသညာဒယော ပဇဟန္တော အနုက္ကမေန တံ အနုလောမဉာဏံ ပါပေတာ ဟုတွာ ဝိပဿနာဓမ္မေ ဌိတော. သမထဝိပဿနာသင်္ခါတေသု ဓမ္မေသု ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါ, နန္ဒနဋ္ဌေန နန္ဒီတိ. တတ္ထ သုခုမာ အပေက္ခာ ဝုတ္တာ, ယာ ‘‘နိကန္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ១៩. ពាក្យថា Abhisaṅkhata (ដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ) គឺដែលបច្ច័យទាំងឡាយរបស់ខ្លួន ជួបជុំគ្នាធ្វើឲ្យកើតឡើងចំពោះមុខ, ភាពជាធម៌ដែលបច្ច័យធ្វើហើយរបស់ធម៌នោះ គប្បីជ្រាបដោយការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង មិនមែនដោយការជួសជុលធម៌ដែលកើតឡើងហើយនោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “uppāditaṃ” (ញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងហើយ)។ ដើម្បីបង្ហាញថា បច្ច័យទាំងឡាយរបស់ធម៌នោះ មានចេតនាជាប្រធាន ក្នុងបាលីទើបពោលថា “abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ” (ដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ ដែលចេតនាគិតរៀបចំហើយ) លោកទើបពោលអត្ថថា “cetayitaṃ pakappitaṃ” (ដែលគិតហើយ ដែលរៀបចំហើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពវិនាសទៅ ដោយការបង្ហាញការប្រាកដឡើងនៃឈាន ព្រោះថា ធម៌ណាដែលមិនធ្លាប់មានហើយកើតមានឡើង ធម៌នោះលុះមានហើយ រមែងវិនាសទៅវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបាលីទើបពោលថា ‘abhisaṅkhata’ ជាដើម។ ពាក្យថា Samathavipassanādhamme ṭhito (អ្នកតាំងនៅក្នុងធម៌គឺសមថៈនិងវិបស្សនា) គឺព្រោះតាំងនៅក្នុងសមថធម៌ ទើបជាអ្នកមានចិត្តតាំងមាំ ហើយតម្កល់ទុកនូវវិបស្សនា លះបង់នូវនិច្ចសញ្ញាជាដើម ដោយអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យដល់នូវអនុលោមញាណដោយលំដាប់ ឈ្មោះថាជាអ្នកតាំងនៅក្នុងវិបស្សនាធម៌។ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាសមថៈនិងវិបស្សនានោះ សេចក្តីត្រេកអរដោយអត្ថថាជ្រលក់ ឈ្មោះថា រាគៈ, សេចក្តីត្រេកអរដោយអត្ថថារីករាយ ឈ្មោះថា នន្ទិ។ ក្នុងធម៌នោះ សេចក្តីអាឡោះអាល័យដ៏ល្អិត លោកពោលទុកហើយ សេចក្តីអាឡោះអាល័យនោះ ហៅថា “និកន្តិ” (សេចក្តីប្រាថ្នា)។ ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ ယထာရုတဝသေန စ ဣမဿ သုတ္တပဒဿ အတ္ထေ ဂဟေတဗ္ဗေ သတိ. သမထဝိပဿနာသု ဆန္ဒရာဂေါ ကတ္တဗ္ဗောတိ အနာဂါမိဖလံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တဒတ္ထာယ သမထဝိပဿနာပိ အနိဗ္ဗတ္တေတွာ ကေဝလံ တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ ကတ္တဗ္ဗော ဘဝိဿတိ. ကသ္မာ? တေသု သမထဝိပဿနာသင်္ခါတေသု ဓမ္မေသု ဆန္ဒရာဂမတ္တေန အနာဂါမိနာ လဒ္ဓဗ္ဗဿ အလဒ္ဓါနာဂါမိဖလေန လဒ္ဓဗ္ဗတ္တာ တထာ သတိ တေန အနာဂါမိဖလမ္ပိ လဒ္ဓဗ္ဗမေဝ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘အနာဂါမိဖလံ ပဋိဝိဒ္ဓံ ဘဝိဿတီ’’တိ. သဘာဝတော ရသိတဗ္ဗတ္တာ အဝိပရီတော အတ္ထော ဧဝ အတ္ထရသော. အညာပိ ကာစိ သုဂတိယောတိ ဝိနိပါတိကေ သန္ဓာယာဟ. အညာပိ ကာစိ ဒုဂ္ဂတိယောတိ အသုရကာယမာဟ. ពាក្យថា Evaṃ sante (កាលបើមានយ៉ាងនោះ) សេចក្តីថា កាលបើអត្ថនៃបទសូត្រនេះ គប្បីកាន់យកដោយអំណាចនៃពាក្យពោលយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Samathavipassanāsu chandarāgo kattabbo (គប្បីធ្វើឆន្ទរាគក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា) សេចក្តីថា កាលញ៉ាំងអនាគាមិផលឲ្យកើតឡើងហើយ សូម្បីសមថៈនិងវិបស្សនាដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អនាគាមិផលនោះ ក៏មិនបាច់ញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងឡើយ គ្រាន់តែធ្វើឆន្ទរាគក្នុងធម៌នោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ផលដែលគប្បីបានដោយព្រះអនាគាមី គ្រាន់តែដោយឆន្ទរាគក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាសមថៈនិងវិបស្សនានោះ បុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចអនាគាមិផល ក៏គប្បីបានសម្រេចដែរ កាលបើមានយ៉ាងនោះ ផលគឺអនាគាមិផលនោះ ឈ្មោះថាជាផលដែលបុគ្គលនោះគប្បីបានសម្រេចពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ bhavissati” (អនាគាមិផល នឹងជាផលដែលបុគ្គលបានចាក់ធ្លុះហើយ)។ អត្ថដែលមិនខុសឆ្គង ព្រោះជាអត្ថដែលគb្បីដឹងដោយសភាវៈ នោះឯងឈ្មោះថា អត្ថរស។ ពាក្យថា Aññāpi kāci sugatiyo (សូម្បីសុគតិណាមួយផ្សេងទៀត) លោកសំដៅយកពួកវិនិបាតិកអសុរ។ ពាក្យថា Aññāpi kāci duggatiyo (សូម្បីទុគ្គតិណាមួយផ្សេងទៀត) លោកសំដៅយកអសុរកាយ។ သမထဓုရမေဝ ဓုရံ သမထယာနိကဿ ဝသေန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ. မဟာမာလုကျောဝါဒေ ‘‘ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ သဝိတက္ကံ သဝိစာရ’’န္တိ ပါဒကဇ္ဈာနံ ကတွာ ‘‘သော ယဒေဝ တတ္ထ ဟောတိ ရူပဂတံ ဝေဒနာဂတ’’န္တိအာဒိနာ ဝိပဿနံ ဝိတ္ထာရေတွာ ‘‘သော တတ္ထ ဌိတော အာသဝါနံ ခယံ [Pg.9] ပါပုဏာတီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၃၃) အာဂတတ္တာ ‘‘မဟာမာလုကျောဝါဒေ ဝိပဿနာဝ ဓုရ’’န္တိ အာဟ. မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃ အာဒယော; မ. နိ. ၁.၁၀၆ အာဒယော) သဗ္ဗတ္ထကမေဝ တိက္ခတရာယ ဝိပဿနာယ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိပဿနုတ္တရံ ကထိတ’’န္တိ. ကာယဂတာသတိသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၁၅၃-၁၅၄) အာနာပါနဇ္ဈာနာဒိဝသေန သဝိသေသံ သမထဝိပဿနာယ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သမထုတ္တရံ ကထိတ’’န္တိ. ព្រោះតែសមថធុរៈប៉ុណ្ណោះ ជាធុរៈ ដោយអំណាចនៃសមថយានិកបុគ្គល ដែលមកក្នុងទេសនា។ ក្នុងមហាមាលុក្យោវាទសូត្រ ព្រោះតែមក (នូវពាក្យ) ថា «ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ ហើយធ្វើនូវបាទកជ្ឈាន មានវិតក្កៈ មានវិចារៈ» រួចហើយពង្រីកវិបស្សនា ដោយពាក្យជាដើមថា «បុគ្គលនោះ ធម៌ឯណាដែលកើតមានក្នុងទីនោះ ជាធម៌ទៅក្នុងរូប ទៅក្នុងវេទនា» ហើយពោលថា «បុគ្គលនោះ ឋិតនៅក្នុងធម៌នោះ តែងដល់នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ» (ម. និ. ២.១៣៣) ទើបពោលថា «ក្នុងមហាមាលុក្យោវាទសូត្រ វិបស្សនាប៉ុណ្ណោះជាធុរៈ»។ ក្នុងមហាសតិបដ្ឋានសូត្រ (ទី. និ. ២.៣៧៣ ជាដើម; ម. និ. ១.១០៦ ជាដើម) ព្រោះតែមកដោយវិបស្សនាដ៏មុតស្រួចបំផុត ក្នុងធម៌ទាំងពួង ទើបពោលថា «សម្តែងថាមានវិបស្សនាជាប្រធាន»។ ក្នុងកាយគតាសតិសូត្រ (ម. និ. ៣.១៥៣-១៥៤) ព្រោះតែមកដោយសមថៈនិងវិបស្សនាដ៏វិសេស ដោយអំណាចនៃអានាបានជ្ឈានជាដើម ទើបពោលថា «សម្តែងថាមានសមថៈជាប្រធាន»។ အပ္ပံ ယာစိတေန ဗဟုံ ဒေန္တေန ဥဠာရပုရိသေန ဝိယ ဧကံ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိတေန ‘‘အယမ္ပိ ဧကဓမ္မော’’တိ ကထိတတ္တာ ဧကာဒသပိ ဓမ္မာ ပုစ္ဆာဝသေန ဧကဓမ္မော နာမ ဇာတော ပစ္စေကံ ဝါကျပရိသမာပနဉာယေန. ဧကဝီသတိ ပဗ္ဗာနိ တေဟိ ဗောဓိယမာနာယ ပဋိပဒါယ ဧကရူပတ္တာ ပဋိပဒါဝသေန ဧကဓမ္မော နာမ ဇာတောတိ. ဣဓ ဣမသ္မိံ အဋ္ဌကနာဂရသုတ္တေ. နေဝသညာနာသညာယတနဓမ္မာနံ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တတာယ တတ္ထ သာဝကာနံ ဒုက္ကရန္တိ န စတုတ္ထာရုပ္ပဝသေနေတ္ထ ဒေသနာ အာဂတာတိ စတုန္နံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ, ဟေဋ္ဌိမာနံ တိဏ္ဏံ အာရုပ္ပာနဉ္စ ဝသေန ဧကာဒသ. ပုစ္ဆာဝသေနာတိ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ အာနန္ဒ, တေန…ပေ… သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဧကဓမ္မော အက္ခာတော’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၈) ဧဝံ ပဝတ္တပုစ္ဆာဝသေန. အမတုပ္ပတ္တိယတ္ထေနာတိ အမတဘာဝဿ ဥပ္ပတ္တိဟေတုတာယ, သဗ္ဗာနိပိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ဧကရသမ္ပိ အမတာဓိဂမပဋိပတ္တိယာတိ အတ္ထော, ဧဝမေတ္ထ အဂ္ဂဖလဘူမိ အနာဂါမိဖလဘူမီတိ ဒွေဝ ဘူမိယော သရူပတော အာဂတာ, နာနန္တရိယတာယ ပန ဟေဋ္ဌိမာပိ ဒွေ ဘူမိယော အတ္ထတော အာဂတာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ដូចជាបុរសដ៏ឧត្តម កាលគេសូមតិចតួច តែឲ្យច្រើន ព្រោះតែត្រូវគេសួរនូវធម៌មួយ ហើយពោលថា «សូម្បីធម៌នេះ ក៏ជាធម៌មួយ» ធម៌ទាំង ១១ យ៉ាង ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌មួយ ដោយអំណាចនៃសំណួរ ដោយន័យនៃការបញ្ចប់សេចក្តីនៃប្រយោគនីមួយៗ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែបដិបទាដែលសម្តែងដោយបព្វៈទាំង ២១ នោះ មានរូបបែបតែមួយ ឈ្មោះថាជាធម៌មួយ ដោយអំណាចនៃបដិបទា។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺក្នុងអដ្ឋកនាគរសូត្រនេះ។ ព្រោះតែនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនធម៌ទាំងឡាយ ដល់នូវភាពល្អិតដោយមានសង្ខារសេសសល់ ការចម្រើនវិបស្សនាក្នុងទីនោះ របស់សាវកទាំងឡាយ ជាការធ្វើបានដោយកម្រ ហេតុនោះ ទេសនាក្នុងទីនេះ មិនមកដោយអំណាចនៃអរូបជ្ឈានទី ៤ ទេ គឺមកដោយអំណាចនៃព្រហ្មវិហារ ៤ និងអរូបជ្ឈាន ៣ ខាងក្រោម រួមជា ១១។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃសំណួរ» គឺដោយអំណាចនៃសំណួរដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏ចម្រើន មានធម៌មួយដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គនោះ...បេ... ទ្រង់សម្តែងហើយឬហ្ន៎» (ម. និ. ២.១៨)។ ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាទីកើតឡើងនៃអមតៈ» គឺដោយហេតុជាទីកើតឡើងនៃអមតធម៌ សេចក្តីថា សូម្បីកម្មដ្ឋានទាំងពួង ក៏មានរសតែមួយ គឺការប្រតិបត្តិដើម្បីសម្រេចនូវអមតធម៌ យ៉ាងនេះក្នុងសូត្រនេះ ភូមិពីរគឺ អគ្គផលភូមិ (អរហត្តផលភូមិ) និងអនាគាមិផលភូមិ មកដល់ដោយរូបរាងពិតប្រាកដ ចំណែកឯភូមិពីរខាងក្រោម (សោតាបត្តិផលភូមិ និងសកទាគាមិផលភូមិ) ក៏គប្បីជ្រាបថា មកដល់ដោយអត្ថ ព្រោះមិនមានចន្លោះ។ ၂၁. ပဉ္စ သတာနိ အဂ္ဃော ဧတဿာတိ ပဉ္စသတံ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ. ២១. ពាក្យថា «មានតម្លៃប្រាំរយ» គឺរបស់នេះមានតម្លៃប្រាំរយ (កហាបណៈ)។ សេចក្តីដែលសេសសល់ គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ အဋ္ဌကနာဂရသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការសម្តែងសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកនាគរសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។ ၃. သေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៣. សេខសូត្រវណ្ណនា ၂၂. သန္ထာဂါရန္တိ အတ္ထာနုသာသနာဂါရံ. တေနာဟ – ‘‘ဥယျောဂကာလာဒီသူ’’တိအာဒိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန မင်္ဂလမဟာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သန္ထမ္ဘန္တီတိ ဝိဿမန္တိ, ပရိဿမံ ဝိနောဒေန္တီတိ အတ္ထော. သဟာတိ သန္နိဝေသဝသေန [Pg.10] ဧကဇ္ဈံ. သဟ အတ္ထာနုသာသနံ အဂါရန္တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ တ္ထ-ကာရဿ န္ထ-ကာရံ ကတွာ သန္ထာဂါရန္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သန္ထရန္တီတိ သမ္မန္တနဝသေန တိဋ္ဌန္တိ. ២២. ពាក្យថា «សន្ថគារ» គឺសាលាជាទីអនុសាសន៍នូវប្រយោជន៍។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ក្នុងកាលជាទីយាងទៅជាដើម»។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» គប្បីជ្រាបថា រួមបញ្ចូលទាំងមង្គលមហោស្រពជាដើមផង។ ពាក្យថា «សន្ថម្ភន្តិ» គឺសម្រាក សម្រាលនូវសេចក្តីនឿយហត់ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «សហ» គឺរួមគ្នាជាតែមួយ ដោយអំណាចនៃការប្រជុំ។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងអត្ថថា «សាលាជាទីអនុសាសន៍នូវប្រយោជន៍រួមគ្នា» នេះ លោកធ្វើអក្សរ ថ (ttha) ឲ្យទៅជា ន្ថ (ntha) ទើបហៅថា «សន្ថគារ»។ ពាក្យថា «សន្ថរន្តិ» គឺឈរប្រឹក្សាគ្នា។ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အာဂတမေဝ ဘဝိဿတီတိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ အာဂမနသီသေန အရိယဖလဓမ္မာနမ္ပိ အာဂမနံ ဝုတ္တမေဝ, တိယာမရတ္တိံ တတ္ထ ဝသန္တာနံ ဖလသမာပတ္တိဝဠဉ္ဇနံ ဟောတီတိ. တသ္မိဉ္စ ဘိက္ခုသံဃေ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေန္တာ ဟောန္တီတိ စေ? အရိယမဂ္ဂဓမ္မာနံ တတ္ထ အာဂမနံ ဟောတိယေဝ. ពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក មុខជានឹងមកដល់ជាប្រាកដ» គឺដោយក្បាលច្បាប់នៃការមកដល់នៃព្រះពុទ្ធវចនៈ សូម្បីការមកដល់នៃអរិយផលធម៌ទាំងឡាយ ក៏លោកពោលទុកហើយដែរ ព្រោះការប្រើប្រាស់ផលសមាបត្តិ តែងមានដល់លោកអ្នកដែលគង់នៅក្នុងទីនោះ អស់រាត្រីទាំងបីយាម។ ចុះបើក្នុងភិក្ខុសង្ឃនោះ មានពួកកល្យាណបុថុជ្ជន កំពុងខ្វល់ខ្វាយក្នុងវិបស្សនា តើនឹងទៅជាយ៉ាងណា? ការមកដល់នៃអរិយមគ្គធម៌ទាំងឡាយ ក្នុងទីនោះ មុខជានឹងមានជាប្រាកដ។ အလ္လဂေါမယေနာတိ အစ္ဆေန အလ္လဂေါမယရသေန. ဩပုဉ္ဆာပေတွာတိ ဝိလိမ္ပိတွာ. စတုဇ္ဇာတိယဂန္ဓေဟီတိ တဂရကုင်္ကုမယဝနပုပ္ဖတမာလပတ္တာနိ ပိသိတွာ ကတဂန္ဓေဟိ နာနာဝဏ္ဏေတိ နီလာဒိဝသေန နာနာဝဏ္ဏေ, န ဘိတ္တိဝိသေသဝသေန. ဘိတ္တိဝိသေသဝသေန ပန နာနာသဏ္ဌာနရူပမေဝ. မဟာပိဋ္ဌိကကောဇဝကေတိ ဟတ္ထိပိဋ္ဌီသု အတ္ထရိတဗ္ဗတာယ မဟာပိဋ္ဌိကာတိ လဒ္ဓသမညေ ကောဇဝေတိ ဝဒန္တိ. ကုတ္တကေ ပန သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ဟတ္ထတ္ထရဏာ ဟတ္ထိရူပဝိစိတ္တာ. အဿတ္ထရကသီဟတ္ထရကာဒယောပိ အဿသီဟရူပါဒိဝိစိတ္တာ ဧဝ အတ္ထရကာ, စိတ္တတ္ထရကံ နာနာရူပေဟိ စေဝ နာနာဝိဓမာလာကမ္မာဒီဟိ စ ဝိစိတ္တံ အတ္ထရကံ. ពាក្យថា «ដោយលាមកគោស្រស់» គឺដោយទឹកលាមកគោស្រស់ដ៏ថ្លា។ ពាក្យថា «ឲ្យជូតបោស» គឺឲ្យលាប។ ពាក្យថា «ដោយគ្រឿងក្រអូបមានជាតិ ៤ យ៉ាង» គឺដោយគ្រឿងក្រអូបដែលធ្វើដោយការកិននូវឈើក្រអូបតគរៈ គង្គុមៈ ផ្កាយវនៈ និងស្លឹកតមាលៈ។ ពាក្យថា «មានពណ៌ផ្សេងៗ» គឺមានពណ៌ផ្សេងៗដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវជាដើម មិនមែនដោយអំណាចនៃជញ្ជាំងពិសេសនោះទេ។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃជញ្ជាំងពិសេស គឺមានរូបសណ្ឋានផ្សេងៗគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «កម្រាលរោមសត្វមានខ្នងធំ» គឺលោកហៅថាកម្រាលរោមសត្វ (កោជវៈ) ដែលបានឈ្មោះថា មានខ្នងធំ ព្រោះជាគ្រឿងកម្រាលដែលគេត្រូវក្រាលលើខ្នងដំរី។ ប៉ុន្តែ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកកម្រាលរោមសត្វ (កុត្តកៈ) គឺគ្រឿងកម្រាលសម្រាប់ដំរី ដែលវិចិត្រទៅដោយរូបដំរី។ សូម្បីកម្រាលសេះ កម្រាលសីហៈជាដើម ក៏ជាគ្រឿងកម្រាលដែលវិចិត្រទៅដោយរូបសេះ និងរូបសីហៈជាដើមដែរ ចំណែកឯកម្រាលដ៏វិចិត្រ គឺគ្រឿងកម្រាលដែលវិចិត្រទៅដោយរូបផ្សេងៗ និងផ្កាកម្រងផ្សេងៗជាដើម។ ဥပဓာနန္တိ အပဿယနံ ဥပဒဟိတွာတိ အပဿယယောဂ္ဂဘာဝေန ဌပေတွာ ဂန္ဓေဟိ ကတမာလာ ဂန္ဓဒါမံ, တမာလပတ္တာဒီဟိ ကတံ ပတ္တဒါမံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟိင်္ဂုလတက္ကောလဇာတိဖလဇာတိပုပ္ဖာဒီဟိ ကတဒါမံ သင်္ဂဏှာတိ. ပလ္လင်္ကာကာရေန ကတပီဌံ ပလ္လင်္ကပီဌံ, တီသု ပဿေသု, ဧကပဿေ ဧဝ ဝါ သဥပဿယံ အပဿယပီဌံ, အနပဿယံ မုဏ္ဍပီဌံ ယောဇနာဝဋ္ဋေတိ ယောဇနပရိက္ခေပေ. ពាក្យថា «ខ្នើយ» គឺខ្នើយសម្រាប់ផ្អែក។ ពាក្យថា «ដាក់ខ្នើយ» គឺដាក់ទុកដោយសភាពសមគួរដល់ការផ្អែក។ កម្រងផ្កាដែលធ្វើដោយគ្រឿងក្រអូប ឈ្មោះថា «កម្រងគ្រឿងក្រអូប» កម្រងផ្កាដែលធ្វើដោយស្លឹកតមាលៈជាដើម ឈ្មោះថា «កម្រងស្លឹកឈើ»។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» លោករួមបញ្ចូលទាំងកម្រងផ្កាដែលធ្វើដោយល័ក្តជាតិ (ហិង្គុលៈ) កក្កោលៈ ផ្លែចន្ទន៍ និងផ្កាម្លិះជាដើម។ គ្រែដែលធ្វើជាសណ្ឋានបល្ល័ង្ក ឈ្មោះថា «គ្រែបល្ល័ង្ក» គ្រែដែលមានបង្អែកបីខាង ឬមានបង្អែកតែម្ខាង ឈ្មោះថា «គ្រែមានបង្អែក» គ្រែដែលគ្មានបង្អែក ឈ្មោះថា «គ្រែត្រងោល»។ ពាក្យថា «មានទំហំមួយយោជន៍» គឺមានបរិវេណមួយយោជន៍។ သံဝိဓာယာတိ အန္တရဝါသကဿ ကောဏပဒေသဉ္စ ဣတရပဒေသဉ္စ သမံ ကတွာ ဝိဓာယ. တေနာဟ – ‘‘ကတ္တရိယာ ပဒုမံ ကန္တန္တော ဝိယာ’’တိ တိမဏ္ဍလံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တောတိ ဧတ္ထ စ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါနံ ရူပသမ္ပဒါ ဝိယ အာကပ္ပသမ္ပဒါပိ ပရမုက္ကံသဂတာ, တသ္မာ တဒါ ဘဂဝါ ဧဝံ သောဘတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သုဝဏ္ဏပါမင်္ဂေနာ’’တိအာဒိမာဟ, တတ္ထ အသမေန ဗုဒ္ဓဝေသေနာတိအာဒိနာ [Pg.11] တဒါ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဿ နိဂုဟဏေ ကာရဏာဘာဝတော တတ္ထ သန္နိပတိတဒေဝမနုဿနာဂယက္ခဂန္ဓဗ္ဗာဒီနံ ပသာဒဇနနတ္ထံ အတ္တနော သဘာဝပကတိကိရိယာယေဝ ကပိလဝတ္ထုံ ပါဝိသီတိ ဒဿေတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ကာယပ္ပဘာ နာမ ပကတိယာ အသီတိဟတ္ထမတ္တမေဝ ပဒေသံ ဖရတီတိ အာဟ – ‘‘အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသီ’’တိ နီလပီတလောဟိတောဒါတမဉ္ဇိဋ္ဌပဘဿရာနံ ဝသေန ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော. ពាក្យថា «រៀបចំ» គឺធ្វើជាយនៃស្បង់ និងចំណែកដទៃទៀតឲ្យស្មើគ្នា ហើយស្លៀកដណ្តប់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដូចជាកាត់ផ្កាឈូកដោយកន្ត្រៃ»។ ក្នុងពាក្យថា «បិទបាំងមណ្ឌលទាំងបី» នេះ ព្រោះហេតុតែរូបសម្បទារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត យ៉ាងណា សូម្បីអាការសម្បទាក៏យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ កាលនឹងសម្តែងថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះភគវាទ្រង់រុងរឿងយ៉ាងនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ដូចជាខ្សែមាស» ក្នុងពាក្យនោះ ដោយពាក្យជាដើមថា «ដោយពុទ្ធវេសៈដ៏រកអ្វីប្រៀបមិនបាន» លោកសម្តែងថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះភគវាគ្មានហេតុដែលត្រូវលាក់បាំងនូវពុទ្ធានុភាពឡើយ ទើបទ្រង់យាងចូលទៅកាន់ក្រុងកបិលព័ស្តុ ដោយព្រះសភាវកិរិយាធម្មតារបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើងដល់ពួកទេវតា មនុស្ស នាគ យក្ស និងគន្ធព្វជាដើម ដែលប្រជុំគ្នាក្នុងទីនោះ។ ព្រោះតែរស្មីនៃព្រះកាយរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តាមប្រក្រតី តែងផ្សាយទៅកាន់ទីប្រមាណ ៨០ ហត្ថ ទើបលោកពោលថា «ផ្សាយទៅកាន់ទីប្រមាណ ៨០ ហត្ថ»។ ព្រះពុទ្ធរស្មីមាន ៦ ពណ៌ ដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវ ពណ៌លឿង ពណ៌ក្រហម ពណ៌ស ពណ៌ហង្សបាទ (ក្រហមលាយលឿង) និងពណ៌ពន្លឺផ្លេកៗ។ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လောတိ မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂါ ဖုလ္လော ဝိကသိတော. ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာနန္တိအာဒိ ပရိကပ္ပူပမာ. ယထာ တံ…ပေ… အလင်္ကတံ အညော ဝိရောစတိ, ဧဝံ ဝိရောစိတ္ထ, သမတိံသာယ ပါရမိတာဟိ အဘိသင်္ခတတ္တာ ဧဝံ ဝိရောစိတ္ထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဉ္စဝီသတိယာ နဒီနန္တိ ဂင်္ဂါဒီနံ စန္ဒဘာဂါပရိယောသာနာနံ ပဉ္စဝီသတိယာ မဟာနဒီနံ. သမ္ဘိဇ္ဇာတိ သမ္ဘေဒံ မိဿီဘာဝံ ပတွာ မုခဒွါရေတိ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌဋ္ဌာနေ. ពាក្យថា «រីកស្គុះស្គាយគ្រប់មែកធាង» គឺរីកស្គុះស្គាយតាំងពីគល់រហូតដល់ចុង។ ពាក្យជាដើមថា «ដែលគេតម្រៀបទុកតាមលំដាប់» គឺជាឧបមាដោយការសន្មត។ សេចក្តីថា ដូចជា...បេ... គ្រឿងលម្អដទៃរមែងរុងរឿង ព្រះអង្គក៏រុងរឿងយ៉ាងនោះ ព្រោះតែព្រះអង្គបានតាក់តែងហើយដោយបារមី ៣០ យ៉ាង ទើបពោលថា រុងរឿងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «នៃស្ទឹងទាំង ២៥» គឺនៃមហានទីទាំង ២៥ មានទន្លេគង្គាជាដើម និងទន្លេចន្ទភាគាជាទីបំផុត។ ពាក្យថា «ហូរមកជួបគ្នា» គឺដល់នូវការច្របូកច្របល់ចូលគ្នាជាតែមួយ។ ពាក្យថា «ត្រង់មាត់ច្រក» គឺត្រង់កន្លែងដែលហូរចូលទៅកាន់មហាសមុទ្រ។ ဒေဝမနုဿနာဂသုပဏ္ဏဂန္ဓဗ္ဗယက္ခာဒီနံ အက္ခီနီတိ စေတံ ပရိကပ္ပနဝသေန ဝုတ္တံ. သဟဿေနာတိ ပဒသဟဿေန, ဘာဏဝါရပ္ပမာဏေန ဂန္ထေနာတိ အတ္ထော. ពាក្យថា «ភ្នែករបស់ទេវតា មនុស្ស នាគ គ្រុឌ គន្ធព្វ និងយក្សជាដើម» នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការសន្មត។ ពាក្យថា «ដោយមួយពាន់» គឺដោយមួយពាន់បទ សេចក្តីថា ដោយគម្ពីរមានប្រមាណស្មើនឹងមួយភាណវារៈ។ ကမ္ပယန္တော ဝသုန္ဓရန္တိ အတ္တနော ဂုဏဝိသေသေဟိ ပထဝီကမ္ပံ ဥပ္ပာဒေန္တော, ဧဝံဘူတောပိ အဟေဌယန္တော ပါဏာနိ. သဗ္ဗဒက္ခိဏတ္တာ ဗုဒ္ဓါနံ ဒက္ခိဏံ ပဌမံ ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော. သမံ သမ္ဖုသတေ ဘူမိံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာယ. ယဒိပိ ဘူမိံ သမံ ဖုသတိ, ရဇသာနုပလိပ္ပတိ သုခုမတ္တာ ဆဝိယာ. နိန္နဋ္ဌာနံ ဥန္နမတီတိအာဒိ ဗုဒ္ဓါနံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒသင်္ခါတဿ မဟာပုရိသလက္ခဏပဋိလာဘဿ နိဿန္ဒဖလံ. နာတိဒူရေ ဥဒ္ဓရတီတိ အတိဒူရေ ဌပေတုံ န ဥဒ္ဓရတိ. နစ္စာသန္နေ စ နိက္ခိပန္တိ အစ္စာသန္နေ စ ဌာနေ အနိက္ခိပန္တော နိယျာတိ. ဟာသယန္တော သဒေဝကေ လောကေ တောသယန္တော. စတူဟိ ပါဒေဟိ စရတီတိ စတုစာရီ. ពាក្យថា «ញ៉ាំងផែនដីឲ្យញាប់ញ័រ» គឺញ៉ាំងការកម្រើកនៃផែនដីឲ្យកើតឡើង ដោយគុណវិសេសទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គ សូម្បីទ្រង់មានសភាពយ៉ាងនេះ ក៏មិនបៀតបៀនសត្វមានជីវិតទាំងឡាយឡើយ។ ព្រោះតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទ្រង់មានព្រះបាទស្តាំជាប្រធានក្នុងគ្រប់កិរិយា ទើបទ្រង់លើកព្រះបាទស្តាំមុនគេ។ ពាក្យថា «ប៉ះផែនដីស្មើគ្នា» គឺព្រោះតែទ្រង់មានព្រះបាទប្រតិស្ឋានយ៉ាងល្អ។ ទោះបីទ្រង់ប៉ះផែនដីស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនប្រឡាក់ដោយធូលីឡើយ ព្រោះតែព្រះឆវីមានសភាពល្អិត។ ពាក្យជាដើមថា «ទីទាបតែងខ្ពស់ឡើង» គឺជាផលហូរចេញនៃការបាននូវមហាបុរិសលក្ខណៈ គឺព្រះបាទប្រតិស្ឋានយ៉ាងល្អរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «មិនលើកឡើងឆ្ងាយពេក» គឺមិនលើកឡើងដើម្បីដាក់ក្នុងទីឆ្ងាយពេកឡើយ។ ពាក្យថា «និងមិនដាក់ចុះជិតពេក» គឺទ្រង់យាងទៅដោយមិនដាក់ចុះក្នុងទីជិតពេកឡើយ។ ពាក្យថា «ញ៉ាំងលោកព្រមទាំងទេវលោកឲ្យរីករាយ» គឺធ្វើឲ្យត្រេកអរ។ ពាក្យថា «ចរិកទៅដោយជើងទាំងបួន» គឺអ្នកដើរដោយជើងបួន (ចតុចារី)។ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဿ ပကာသနဝသေန ဂတတ္တာ ဝဏ္ဏကာလော နာမ ကိရေသ. သရီရဝဏ္ဏေ ဝါ ဂုဏဝဏ္ဏေ ဝါ ကထိယမာနေ ဒုက္ကထိတန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ? အပရိမာဏဝဏ္ဏာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော, ဗုဒ္ဓဂုဏသံဝဏ္ဏနာ ဇာနန္တဿ ယထာဓမ္မသံဝဏ္ဏနံယေဝ အနုပဝိသတီတိ. ឮថា នេះឈ្មោះថាជាកាលនៃការពណ៌នា ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសម្តែងនូវពុទ្ធានុភាព។ កាលដែលគេកំពុងពោលសរសើរពណ៌សម្បុរព្រះកាយក្តី សរសើរគុណសម្បត្តិក្តី មិនគប្បីពោលថា ពោលមិនល្អឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទាំងឡាយ មានគុណរកប្រមាណមិនបាន ការសរសើរព្រះពុទ្ធគុណ របស់បុគ្គលអ្នកដឹង រមែងចូលទៅជិតការសរសើរតាមពិតនៃធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ ဒုကူလစုမ္ဗဋကေနာတိ [Pg.12] ဂန္ထိတွာ ဂဟိတဒုကူလဝတ္ထေန, နာဂဝိက္ကန္တစရဏောတိ ဟတ္ထိနာဂသဒိသပဒနိက္ခေပေါ. သတပုညလက္ခဏောတိ အနေကသတပုညနိမ္မိတမဟာပုရိသလက္ခဏော မဏိဝေရောစနော ယထာတိ အတိဝိယ ဝိရောစမာနော မဏိ ဝိယ ဝေရောစနော နာမ ဧကော မဏိဝိသေသောတိ ကေစိ မဟာသာလောဝါတိ မဟန္တော သာလရုက္ခော ဝိယ, ကောဝိဠာရာဒိမဟာရုက္ခော ဝိယ ဝါ ပဒုမော ကောကနဒေါ ယထာတိ ကောကနဒသင်္ခါတံ မဟာပဒုမံ ဝိယ, ဝိကသမာနပဒုမံ ဝိယ ဝါ. ពាក្យថា «ដោយកម្រាលសំពត់ឌុកូលៈ» គឺដោយសំពត់ឌុកូលៈដែលគេចងក្រងហើយកាន់យក។ ពាក្យថា «មានការយាងទៅដូចជាដំរីសារ» គឺការដាក់ព្រះបាទចុះប្រហាក់ប្រហែលនឹងដំរីសារ។ ពាក្យថា «មានលក្ខណៈកើតអំពីបុណ្យមួយរយ» គឺមានមហាបុរិសលក្ខណៈដែលកើតឡើងអំពីបុណ្យជាច្រើនរយ។ ពាក្យថា «ដូចជាកែវមណីវិរោចនៈ» គឺដូចជាកែវមណីដែលរុងរឿងក្រៃលែង ខ្លះថា កែវមណីវិសេសម្យ៉ាងឈ្មោះថា វិរោចនៈ។ ពាក្យថា «ដូចជាដើមរាំងធំ» គឺដូចជាដើមសាលព្រឹក្សដ៏ធំ ឬដូចជាមហាព្រឹក្សមានដើមមន្ទារវៈជាដើម។ ពាក្យថា «ដូចជាផ្កាឈូកក្រហម» គឺដូចជាផ្កាឈូកធំដែលហៅថា ឈូកក្រហម (កោកនទៈ) ឬដូចជាផ្កាឈូកដែលកំពុងរីក។ အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယာတိအာဒိ တဿာ ပကိဏ္ဏကကထာယ အညေသံ ဒုက္ကရဘာဝဒဿနဉ္စေဝ သုဏန္တာနံ အစ္စန္တသုခါဝဟဘာဝဒဿနဉ္စ ပထဝီဇံ အာကဍ္ဎေန္တော ဝိယာတိ နာဠိယန္တံ ယောဇေတွာ မဟာပထဝိယာ ဟေဋ္ဌိမတလေ ပပ္ပဋကောဇံ ဥဒ္ဓံမုခံ ကတွာ အာကဍ္ဎေန္တော ဝိယ ယောဇနိကန္တိ ယောဇနပ္ပမာဏံ မဓုဘဏ္ဍန္တိ မဓုပဋလံ. ពាក្យជាដើមថា «ដូចជាញ៉ាំងទន្លេគង្គាលើអាកាសឲ្យធ្លាក់ចុះ» នេះ គឺជាការសម្តែងនូវភាពដែលបុគ្គលដទៃធ្វើបានដោយកម្រ នៃបកិណ្ណកកថានោះផង និងការសម្តែងនូវភាពដែលនាំមកនូវសេចក្តីសុខយ៉ាងក្រៃលែង ដល់ពួកជនអ្នកស្តាប់ផង។ ពាក្យថា «ដូចជាទាញយកនូវរសផែនដី» គឺដូចជាការទាញយកនូវរសផែនដី (បប្បដកោជៈ) ឲ្យមានមុខឡើងលើ អំពីផ្ទៃខាងក្រោមនៃមហាប្រថពី ដោយការភ្ជាប់នូវគ្រឿងម៉ាស៊ីនបំពង់។ ពាក្យថា «មានទំហំមួយយោជន៍» គឺមានប្រមាណមួយយោជន៍។ ពាក្យថា «ផ្លិតឃ្មុំ» គឺសំបុកឃ្មុំ។ မဟန္တန္တိ ဥဠာရံ. သဗ္ဗဒါနံ ဒိန္နမေဝ ဟောတီတိ သဗ္ဗမေဝ ပစ္စယဇာတံ အာဝါသဒါယကေန ဒိန္နမေဝ ဟောတိ. တထာဟိ ဒွေ တယော ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ အာဂတဿပိ ဆာယူဒကသမ္ပန္နံ အာရာမံ ပဝိသိတွာ နှာယိတွာ ပဋိဿယေ မုဟုတ္တံ နိပဇ္ဇိတွာ ဥဋ္ဌာယ နိသိန္နဿ ကာယေ ဗလံ အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ကာယေ ဝဏ္ဏဓာတု ဝါတာတပေဟိ ကိလမတိ, ပဋိဿယံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ မုဟုတ္တံ နိသိန္နဿ ဝိသဘာဂသန္တတိ ဝူပသမ္မတိ, သဘာဂသန္တတိ ပတိဋ္ဌာတိ, ဝဏ္ဏဓာတု အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တာ ဝိယ ဟောတိ, ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ပါဒေ ကဏ္ဋကော ဝိဇ္ဈတိ, ခါဏု ပဟရတိ, သရီသပါဒိပရိဿယော စေဝ စောရဘယဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပဋိဿယံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိပန္နဿ ပန သဗ္ဗေ ပရိဿယာ န ဟောန္တိ, အဇ္ဈယန္တဿ ဓမ္မပီတိသုခံ, ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တဿ ဥပသမသုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပါဘာဝတော, ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ကာယေ သေဒါ မုစ္စန္တိ, အက္ခီနိ ဖန္ဒန္တိ, သေနာသနံ ပဝိသနက္ခဏေ မဉ္စပီဌာဒီနိ န ပညာယန္တိ, မုဟုတ္တံ နိသိန္နဿ ပန အက္ခိပသာဒေါ အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တော ဝိယ ဟောတိ, ဒွါရဝါတပါနမဉ္စပီဌာဒီနိ ပညာယန္တိ, ဧတသ္မိမ္ပိ စ အာဝါသေ ဝသန္တံ ဒိသွာ မနုဿာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သက္ကစ္စံ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အာဝါသဒါနသ္မိံ ဒိန္နေ သဗ္ဗံ ဒါနံ ဒိန္နမေဝ ဟောတီ’’တိ. ဘူမဋ္ဌက…ပေ… န သက္ကာတိ အယမတ္ထော မဟာသုဒဿနဝတ္ထုနာ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၁ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. ពាក្យថា Mahantaំ បានដល់ ឧឡារៈ (ឧត្តុង្គឧត្តម, ធំទូលាយ)។ ពាក្យថា Sabbadānaṃ dinnameva hoti (ឈ្មោះថា ញ៉ាំងទានទាំងពួងឱ្យជាទានដែលបុគ្គលបានប្រគល់ជូនហើយ) សេចក្តីថា បច្ច័យទាំងពួង ឈ្មោះថាជាទានដែលទាយកអ្នកប្រគេនសេនាសនៈបានប្រគេនហើយពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ភិក្ខុទោះបីដើរទៅបិណ្ឌបាតក្នុងភូមិពីរឬបីហើយ មិនបានអ្វីបន្តិចសោះ ត្រឡប់មកវិញ ចូលទៅកាន់អារាមដែលបរិបូណ៌ដោយម្លប់និងទឹក ស្រង់ទឹកហើយ សម្រាកមួយស្របក់ក្នុងទីស្នាក់អាស្រ័យ ក្រោកឡើងអង្គុយ កម្លាំងរាងកាយក៏ត្រឡប់មកវិញ ហាក់ដូចជាមានគេយកកម្លាំងមកដាក់បញ្ចូលឱ្យដូច្នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើដើរទៅខាងក្រៅ ពណ៌សម្បុរកាយតែងសៅហ្មងដោយខ្យល់និងកម្ដៅថ្ងៃ ប៉ុន្តែលុះចូលទៅកាន់ទីស្នាក់អាស្រ័យ បិទទ្វារ អង្គុយសម្រាកមួយស្របក់ វិសភាគសន្តតិ (សន្តតិមិនស្មើគ្នា) ក៏រម្ងាប់ទៅ សភាគសន្តតិ (សន្តតិសមស្រប) ក៏តាំងនៅ ពណ៌សម្បុរកាយក៏ត្រឡប់មកវិញ ហាក់ដូចជាមានគេយកមកដាក់បញ្ចូលឱ្យដូច្នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើដើរទៅខាងក្រៅ បន្លាតែងមុតជើង ជំពប់នឹងគល់ឈើ គ្រោះថ្នាក់មានសត្វវារវារជាដើម និងភ័យអំពីចោរក៏កើតមាន ប៉ុន្តែសម្រាប់លោកដែលចូលទៅកាន់ទីស្នាក់អាស្រ័យ បិទទ្វារសម្រាន្តលក់ គ្រោះថ្នាក់ទាំងពួងនោះរមែងមិនមានឡើយ។ កាលបើលោកសូត្ររៀនធម៌ ធម្មបីតិសុខរមែងកើតឡើង កាលបើធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន ឧបសមសុខ (សុខកើតអំពីសេចក្តីស្ងប់) រមែងកើតឡើង ព្រោះមិនមានសេចក្តីរាយមាយទៅខាងក្រៅ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើដើរទៅខាងក្រៅ ញើសរមែងហូរចេញពីរាងកាយ ភ្នែករមែងញាក់ ក្នុងខណៈដែលចូលទៅកាន់សេនាសនៈ គ្រែនិងតាំងជាដើមរមែងមិនប្រាកដច្បាស់ ប៉ុន្តែលុះអង្គុយសម្រាកមួយស្របក់ ប្រសាទភ្នែកក៏ត្រឡប់មកវិញ ហាក់ដូចជាមានគេយកមកដាក់បញ្ចូលឱ្យដូច្នោះឯង ទ្វារ បង្អួច គ្រែ និងតាំងជាដើម ក៏ប្រាកដច្បាស់ឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត មនុស្សទាំងឡាយកាលបើឃើញលោកគង់នៅក្នុងអាវាសនោះ រមែងបម្រើដោយបច្ច័យ ៤ ដោយគោរព។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «កាលបើអាវាសទានដែលបុគ្គលបានប្រគេនហើយ ឈ្មោះថាទានទាំងពួងជាទានដែលបុគ្គលបានប្រគេនហើយពិតប្រាកដ»។ សេចក្តីថា «ទេវតាដែលស្ថិតនៅលើផែនដី...ល... មិនអាចដើម្បី...» នេះ គប្បីពន្យល់ឱ្យច្បាស់ដោយរឿងមហាសុទស្សនៈ (ទីឃនិកាយ មហាវគ្គ ២.២៤១ ជាដើម)។ သီတန္တိ [Pg.13] (သာရတ္ထ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၃.၂၉၅; သံ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၂၄၃) အဇ္ဈတ္တဓာတုက္ခောဘဝသေန ဝါ ဗဟိဒ္ဓဥတုဝိပရိဏာမဝသေန ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇနကသီတံ. ဥဏှန္တိ အဂ္ဂိသန္တာပံ. တဿ ပန ဒဝဒါဟာဒီသု သမ္ဘဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပဋိဟန္တီတိ ပဋိဗာဟတိ. ယထာ တဒုဘယဝသေန ကာယစိတ္တာနံ ဗာဓနာနိ န ဟောန္တိ, ဧဝံ ကရောတိ. သီတုဏှဗ္ဘာဟတေ ဟိ သရီရေ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဘိက္ခု ယောနိသော ပဒဟိတုံ န သက္ကောတိ. ဝါဠမိဂါနီတိ သီဟဗျဂ္ဃာဒိဝါဠမိဂေ. ဂုတ္တသေနာသနဉှိ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသိန္နဿ တေ ပရိဿယာ န ဟောန္တိ. သရီသပေတိ ယေ ကေစိ သရန္တာ ဂစ္ဆန္တေ ဒီဃဇာတိကေ. မကသေတိ နိဒဿနမေတံ, ဍံသာဒီနံ ဧတေနေဝ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သိသိရေတိ သီတကာလဝသေန သတ္တာဟဝဒ္ဒလိကာဒိဝသေန စ ဥပ္ပန္နေ သိသိရသမ္ဖဿေ. ဝုဋ္ဌိယောတိ ယဒါ တဒါ ဥပ္ပန္နာ ဝဿဝုဋ္ဌိယော ပဋိဟနတီတိ ယောဇနာ. ពាក្យថា Sītaṃ (ត្រជាក់) សេចក្តីថា សេចក្តីត្រជាក់ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការកម្រើកឡើងនៃធាតុខាងក្នុង ឬដោយអំណាចនៃការប្រែប្រួលនៃរដូវខាងក្រៅ។ ពាក្យថា Uṇhaṃ (ក្តៅ) បានដល់ កម្ដៅភ្លើង។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីឃើញការកើតឡើងនៃកម្ដៅនោះ ក្នុងភ្លើងឆេះព្រៃជាដើម។ ពាក្យថា Paṭihanti (កម្ចាត់បង់) សេចក្តីថា ឃាត់ខាំង។ ធ្វើដោយប្រការណា ដើម្បីកុំឱ្យមានការបៀតបៀនដល់កាយនិងចិត្ត ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងពីរ (ត្រជាក់និងក្តៅ) នោះ។ ព្រោះថា កាលបើរាងកាយត្រូវសេចក្តីត្រជាក់និងក្តៅបៀតបៀនហើយ ភិក្ខុដែលមានចិត្តរាយមាយ រមែងមិនអាចតាំងសេចក្តីព្យាយាមដោយឧបាយដ៏សម្របសម្រួលបានឡើយ។ ពាក្យថា Vāḷamige (សត្វសាហាវ) បានដល់ សត្វសាហាវមានសិង្ហនិងខ្លាធំជាដើម។ ព្រោះថា សម្រាប់ភិក្ខុដែលចូលទៅកាន់សេនាសនៈដែលបិទបាំងជិតដិត បិទទ្វារហើយអង្គុយ គ្រោះថ្នាក់ទាំងនោះរមែងមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Sarīsape (សត្វវារវារ) បានដល់ សត្វមានកំណើតវែងទាំងឡាយណាដែលវារទៅ។ ពាក្យថា Makase (មូស) នេះជាឈ្មោះនៃសត្វល្អិតម្យ៉ាង គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះយកសត្វរបោមជាដើម ដោយពាក្យនេះដែរ។ ពាក្យថា Sisire (ក្នុងរដូវរងា) សេចក្តីថា ក្នុងសម្ផស្សត្រជាក់ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃរដូវរងា និងដោយអំណាចនៃភ្លៀងធ្លាក់ជាប់គ្នាប្រាំពីរថ្ងៃជាដើម។ ពាក្យថា Vuṭṭhiyo (ភ្លៀង) សេចក្តីថា ទឹកភ្លៀងដែលធ្លាក់ចុះមកក្នុងកាលនោះៗ។ ការភ្ជាប់បទថា Paṭihanti (កម្ចាត់បង់នូវភ្លៀង) ដូច្នេះឯង។ ဝါတာတပေါ ဃောရောတိ ရုက္ခဂစ္ဆာဒီနံ ဥမ္မူလဘဉ္ဇနဝသေန ပဝတ္တိယာ ဃောရော သရဇအရဇာဒိဘေဒေါ ဝါတော စေဝ ဂိမှပရိဠာဟသမယေသု ဥပ္ပတ္တိယာ ဃောရော သူရိယာတပေါ စ. ပဋိဟညတီတိ ပဋိဗာဟီယတိ. လေဏတ္ထန္တိ နာနာရမ္မဏတော စိတ္တံ နိဝတ္တေတွာ ပဋိသလ္လာနာရာမတ္ထံ. သုခတ္ထန္တိ ဝုတ္တပရိဿယာဘာဝေန ဖာသုဝိဟာရတ္ထံ. ဈာယိတုန္တိ အဋ္ဌတိံသာရမ္မဏေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ စိတ္တံ ဥပနိဇ္ဈာယိတုံ. ဝိပဿိတုန္တိ အနိစ္စာဒိတော သဗ္ဗသင်္ခါရေ သမ္မသိတုံ. ពាក្យថា Vātātapo ghoro (ខ្យល់និងកម្ដៅថ្ងៃដ៏ខ្លាំងក្លា) សេចក្តីថា ខ្យល់ដ៏ខ្លាំងក្លាដែលមានសភាពផ្សេងៗ មានខ្យល់ប្រកបដោយធូលីនិងមិនមានធូលីជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការរំលើងនិងបំបាក់ដើមឈើនិងគុម្ពឈើជាដើមផង និងកម្ដៅព្រះអាទិត្យដ៏ខ្លាំងក្លាដែលកើតឡើងក្នុងសម័យក្តៅក្រហាយនៃរដូវក្តៅផង។ ពាក្យថា Paṭihaññati (រមែងត្រូវកម្ចាត់បង់) សេចក្តីថា រមែងត្រូវឃាត់ខាំង។ ពាក្យថា Leṇatthaṃ (ដើម្បីជាទីពឹង) សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការត្រេកអរក្នុងសេចក្តីស្ងាត់ ដោយការញ៉ាំងចិត្តឱ្យត្រឡប់មកវិញអំពីអារម្មណ៍ផ្សេងៗ។ ពាក្យថា Sukhatthaṃ (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សេចក្តីសុខ) សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការរស់នៅជាសុខ ព្រោះមិនមានគ្រោះថ្នាក់ដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា Jhāyituṃ (ដើម្បីចម្រើនឈាន) សេចក្តីថា ដើម្បីសម្លឹងរំពឹងនូវចិត្តក្នុងអារម្មណ៍ណាមួយ ក្នុងបណ្តាអារម្មណ៍ ៣៨ ប្រការ។ ពាក្យថា Vipassituṃ (ដើម្បីចម្រើនវិបស្សនា) សេចក្តីថា ដើម្បីពិចារណានូវសង្ខារទាំងពួង ដោយសភាពជាអនិច្ចៈជាដើម។ ဝိဟာရေတိ ပဋိဿယေ. ကာရယေတိ ကာရာပေယျ. ရမ္မေတိ မနောရမေ နိဝါသသုခေ. ဝါသယေတ္ထ ဗဟုဿုတေတိ ကာရေတွာ ပန ဧတ္ထ ဝိဟာရေသု ဗဟုဿုတေ သီလဝန္တေ ကလျာဏဓမ္မေ နိဝါသေယျ. တေ နိဝါသေန္တော ပန တေသံ ဗဟုဿုတာနံ ယထာ ပစ္စယေဟိ ကိလမထော န ဟောတိ, ဧဝံ အန္နဉ္စ ပါနဉ္စ ဝတ္ထသေနာသနာနိ စ ဒဒေယျ ဥဇုဘူတေသု အဇ္ဈာသယသမ္ပန္နေသု ကမ္မဖလာနံ ရတနတ္တယဂုဏာနဉ္စ သဒ္ဒဟနေန ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ. ពាក្យថា Vihāre (នូវវិហារទាំងឡាយ) បានដល់ ក្នុងទីស្នាក់អាស្រ័យទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Kāraye (គប្បីសាងសង់) សេចក្តីថា គប្បីញ៉ាំងបុគ្គលឱ្យសាងសង់។ ពាក្យថា Ramme (ដ៏ជាទីត្រេកអរ) បានដល់ ដ៏ជាទីគាប់ចិត្ត នាំមកនូវសេចក្តីសុខក្នុងការរស់នៅ។ ពាក្យថា Vāsayettha bahussute (គប្បីញ៉ាំងលោកអ្នកជាពហុស្សូតឱ្យគង់នៅទីនេះ) សេចក្តីថា លុះសាងសង់រួចហើយ គប្បីញ៉ាំងលោកអ្នកជាពហុស្សូត មានសីល មានធម៌ដ៏ល្អ ឱ្យគង់នៅក្នុងវិហារទាំងឡាយនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើញ៉ាំងលោកឱ្យគង់នៅ គប្បីប្រគេននូវបាយ ទឹក សម្លៀកបំពាក់ និងសេនាសនៈ ដោយប្រការណាដើម្បីកុំឱ្យមានសេចក្តីលំបាកដោយបច្ច័យទាំងឡាយ ដល់លោកអ្នកជាពហុស្សូតទាំងនោះ ដែលជាអ្នកត្រង់ មានអធ្យាស្រ័យបរិបូណ៌ ដោយចិត្តដែលជ្រះថ្លា ជឿជាក់លើផលនៃកម្ម និងគុណនៃព្រះរតនត្រ័យ។ ဣဒါနိ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာနံ အညမညူပကာရတံ ဒဿေတုံ ‘‘တေ တဿာ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ တေတိ ဗဟုဿုတာ တဿာတိ ဥပါသကဿ. ဓမ္မံ ဒေသေန္တီတိ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခပနုဒနံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. ယံ သော ဓမ္မံ ဣဓညာယာတိ သော ပုဂ္ဂလော ယံ သဒ္ဓမ္မံ ဣမသ္မိံ သာသနေ သမ္မာပဋိပဇ္ဇနေန ဇာနိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန အနာသဝေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការជួយឧបការៈគ្នាទៅវិញទៅមកនៃគ្រហស្ថនិងបព្វជិត ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់គាថាថា «Te tassā» ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Te (លោកទាំងនោះ) បានដល់ លោកអ្នកជាពហុស្សូតទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Tassa (ដល់ឧបាសកនោះ) បានដល់ ដល់ឧបាសកនោះ។ ពាក្យថា Dhammaṃ desenti (រមែងសម្តែងធម៌) សេចក្តីថា រមែងសម្តែងធម៌ដែលជាគ្រឿងបន្ទោបង់នូវវដ្តទុក្ខទាំងពួង។ ពាក្យថា Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya (បុគ្គលនោះបានដឹងច្បាស់នូវធម៌ណា ក្នុងសាសនានេះ) សេចក្តីថា បុគ្គលនោះបានដឹងច្បាស់នូវសទ្ធម៌ណា ដោយការប្រតិបត្តិត្រូវក្នុងសាសនានេះ ហើយជាអ្នកមិនមានអាសវៈ ព្រោះបានសម្រេចនូវអរហត្តមគ្គដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ រួចហើយក៏បរិនិព្វានទៅ។ ပူဇာသက္ကာရဝသေနေဝ [Pg.14] ပဌမယာမော ခေပိတော, ဘဂဝတော ဒေသနာယ အပ္ပာဝသေသော မဇ္ဈိမယာမော ဂတောတိ ပါဠိယံ ‘‘ဗဟုဒေဝ ရတ္တိ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အတိရေကတရံ ဒိယဍ္ဎယာမ’’န္တိ. သန္ဒဿေသီတိ အာနိသံသံ ဒဿေသိ, အာဝါသဒါနပဋိသံယုတ္တံ ဓမ္မိံ ကထံ သုတွာ တတော ပရံ, ‘‘မဟာရာဇ, ဣတိပိ သီလံ, ဣတိပိ သမာဓိ, ဣတိပိ ပညာ’’တိ သီလာဒိဂုဏေ တေသံ သမ္မာ ဒဿေသိ, ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဝိယ ပစ္စက္ခတော ပကာသေသိ. သမာဒပေသီတိ ‘‘ဧဝံ သီလံ သမာဒါတဗ္ဗံ, သီလေ ပတိဋ္ဌိတေန ဧဝံ သမာဓိ, ဧဝံ ပညာ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ ယထာ တေ သီလာဒိဂုဏေ အာဒိယန္တိ, တထာ ဂဏှာပေသိ. သမုတ္တေဇေသီတိ ယထာ သမာဒိန္နံ သီလံ သုဝိသုဒ္ဓံ ဟောတိ, သမထဝိပဿနာ စ ဘာဝိယမာနာ ယထာ သုဋ္ဌု ဝိသောဓိတာ ဥပရိဝိသေသာဝဟာ ဟောန္တိ, ဧဝံ စိတ္တံ သမုတ္တေဇေသိ နိသာမနဝသေန ဝေါဒါပေသိ. သမ္ပဟံသေသီတိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ဌိတသီလာဒိဂုဏေဟိ သမ္ပတိ လဒ္ဓဂုဏာနိသံသေဟိ စေဝ ဥပရိ လဒ္ဓဗ္ဗဖလဝိသေသေဟိ စ ဥပရိစိတ္တံ သမ္မာ ပဟံသေသိ, လဒ္ဓဿာသဝသေန သုဋ္ဌု တောသေသိ. ဧဝမေတေသံ ပဒါနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ព្រោះហេតុតែការបូជាសក្ការៈ បឋមយាមក៏កន្លងផុតទៅ ឯមជ្ឈិមយាមក៏កន្លងទៅស្ទើរតែអស់ ដោយសារការសម្តែងធម៌របស់ព្រះមានព្រះភាគ ហេតុនោះ ទើបក្នុងបាលីពោលថា «Bahudeva rattiṃ» (រាត្រីដ៏ច្រើន) សេចក្តីថា «លើសជាងមួយយាមកន្លះទៅទៀត»។ ពាក្យថា Sandassesi (ញ៉ាំង...ឱ្យឃើញច្បាស់) សេចក្តីថា បង្ហាញនូវអានិសង្ស។ លុះស្តាប់ធម្មីកថាដែលទាក់ទងនឹងអាវាសទានហើយ បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បានបង្ហាញច្បាស់នូវគុណមានសីលជាដើម ដល់ជនទាំងឡាយនោះថា «មហារាជ សីលមានសភាពយ៉ាងនេះ សមាធិមានសភាពយ៉ាងនេះ បញ្ញាមានសភាពយ៉ាងនេះ» គឺបានប្រកាសឱ្យឃើញច្បាស់ជាក់ស្តែង ហាក់ដូចជាចាប់ដៃបង្ហាញដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា Samādapesi (ញ៉ាំង...ឱ្យកាន់យក) សេចក្តីថា ញ៉ាំងជនទាំងឡាយនោះឱ្យកាន់យកនូវគុណមានសីលជាដើម ដោយប្រការណាដែលពួកគេនឹងទទួលយកថា «សីល គប្បីសមាទានយ៉ាងនេះ បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងសីលហើយ គប្បីចម្រើនសមាធិយ៉ាងនេះ គប្បីចម្រើនបញ្ញាយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា Samuttejesi (ញ៉ាំង...ឱ្យក្លាហាន) សេចក្តីថា ធ្វើចិត្តឱ្យក្លាហាន ឱ្យផូរផង់ដោយការពិចារណា ដោយប្រការណាដែលសីលដែលបានសមាទានហើយនឹងបរិសុទ្ធស្អាតល្អ និងសមថវិបស្សនាដែលកំពុងចម្រើន នឹងត្រូវបានជម្រះឱ្យស្អាតល្អ នាំមកនូវគុណវិសេសជាន់ខ្ពស់។ ពាក្យថា Sampahaṃsesi (ញ៉ាំង...ឱ្យរីករាយ) សេចក្តីថា ញ៉ាំងចិត្តខាងលើឱ្យរីករាយយ៉ាងក្រៃលែង ឱ្យត្រេកអរជាខ្លាំងដោយការទទួលបានសេចក្តីកក់ក្តៅចិត្ត ទាំងដោយអានិសង្សនៃគុណដែលបានទទួលក្នុងពេលឥឡូវនេះ តាមរយៈគុណមានសីលជាដើមដែលតាំងនៅតាមការប្រដៅ និងទាំងដោយផលវិសេសជាន់ខ្ពស់ដែលនឹងគប្បីបានសម្រេចទៅខាងមុខ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃបទទាំងឡាយនេះ ដោយប្រការដូច្នេះឯង។ သမုဒါယဝစနောပိ အသီတိမဟာထေရ-သဒ္ဒေါ တဒေကဒေသေပိ နိရုဠှောတိ အာဟ ‘‘အသီတိမဟာထေရေသု ဝိဇ္ဇမာနေသူ’’တိ. အာနန္ဒတ္ထေရောပိ ဟိ အန္တောဂဓော ဧဝါတိ. သာကိယမဏ္ဍလေတိ သာကိယရာဇသမူဟေ. ពាក្យថា «អសីតិមហាថេរ» (ព្រះមហាថេរ ៨០ អង្គ) ទោះបីជាពាក្យពោលជាសមូហៈ (ពោលរួម) ក៏ដោយ ក៏រមែងសម្រេចសេចក្តីក្នុងចំណែកមួយនៃសមូហៈនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កាលបើព្រះមហាថេរ ៨០ អង្គ មានវត្តមាននៅឡើយ»។ ព្រោះថា ព្រះអានន្ទត្ថេរក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងចំណោមព្រះមហាថេរទាំងនោះដែរ។ ពាក្យថា Sākiyamaṇḍale (ក្នុងវង់នៃពួកសាក្យៈ) បានដល់ ក្នុងចំណោមពួកសាក្យរាជ។ ပဋိပဒါယ နိယုတ္တတ္တာ ပါဋိပဒေါ. တေနာဟ – ‘‘ပဋိပန္နကော’’တိ. သိက္ခနသီလတာဒိနာ သေခေါ, ဩဓိသော သမိတပါပတာယ သမဏော. သေခေါ ပါဋိပဒေါ ပဋိပဇ္ဇနပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ပဋိပဒါဒေသနံ နိယမေန္တော ပဋိပဒါယ ပုဂ္ဂလံ နိယမေတိ နာမာတိ ‘‘ပဋိပဒါယ ပုဂ္ဂလံ နိယမေတွာ ဒဿေတီ’’တိ. သေခပ္ပဋိပဒါ သာသနေ မင်္ဂလပဋိပဒါ သမ္မဒေဝ အသေဝိတဗ္ဗပရိဝဇ္ဇနေန သေဝိတဗ္ဗသမာဒါနေန ဥက္ကံသဝတ္ထူသု စ ဘာဝတော အသေခဓမ္မပါရိပူရိယာ အာဝဟတ္တာ စ ဝဍ္ဎမာနကပဋိပဒါ. အကိလမန္တာဝ သလ္လက္ခေဿန္တီတိ ဣဒံ တဒါ တေသံ အသေခဘူမိအဓိဂမာယ အယောဂျတာယ ဝုတ္တံ. အကိလမန္တာဝါတိ ဣမိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တဿပိ အနဓိဂတမဂ္ဂသညာပနာ ဘာရိယာတိ ဒဿေတိ. ဩသဋာတိ အနုပ္ပဝိဋ္ဌာ. သကလံ ဝိနယပိဋကံ ကထိတမေဝ ဟောတိ တဿ သီလကထာဗာဟုလ္လတော သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တီဟိ ပိဋကေဟီတိ ကရဏတ္ထေ ကရဏဝစနံ. တေန တံတံပိဋကာနံ တဿာ တဿာ သိက္ခာယ သာဓကတမဘာဝံ ဒဿေတိ. ឈ្មោះថា បាដិបទៈ (អ្នកប្រតិបត្តិ) ព្រោះជាអ្នកប្រកបក្នុងបដិបទា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «Paṭipannako» (អ្នកកំពុងប្រតិបត្តិ)។ ឈ្មោះថា សេក្ខៈ ព្រោះមានសភាពសិក្សាជាដើម ឈ្មោះថា សមណៈ ព្រោះជាអ្នកមានបាបរម្ងាប់ហើយដោយចំណែក។ ព្រះសេក្ខៈអ្នកប្រតិបត្តិ កាលកំណត់នូវការសម្តែងបដិបទា ដោយការតាំងទុកនូវបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិ ឈ្មោះថាកំណត់បុគ្គលដោយបដិបទា ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កំណត់បុគ្គលដោយបដិបទាហើយបង្ហាញ»។ សេក្ខបដិបទា គឺជាមង្គលបដិបទាក្នុងព្រះសាសនា ព្រោះជាការវៀរចាកធម៌ដែលមិនគួរគប់រក និងជាការសមាទានកាន់យកធម៌ដែលគួរគប់រកដោយត្រឹមត្រូវ និងព្រោះជាធម៌តាំងនៅក្នុងវត្ថុដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ទាំងជានាំមកនូវការបំពេញអសេក្ខធម៌ឱ្យបរិបូណ៌ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បដិបទាដ៏ចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា «នឹងកំណត់ដឹងបានដោយមិនលំបាកឡើយ» នេះ លោកពោលសំដៅដល់ការមិនទាន់សមគួរដល់ការសម្រេចអសេក្ខភូមិរបស់ពួកជនទាំងនោះក្នុងកាលនោះ។ ពាក្យថា «ដោយមិនលំបាកឡើយ» នេះ បង្ហាញថា ការធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់នូវមគ្គដែលមិនទាន់បានសម្រេច ទោះបីជាចំពោះលោកអ្នកបានសម្រេចបដិសម្ភិទាក៏ដោយ ក៏ជាការធ្ងន់ធ្ងរ (លំបាក) ដែរ។ ពាក្យថា Osaṭā បានដល់ ចូលទៅដល់ហើយ។ ព្រះវិន័យបិដកទាំងមូល ឈ្មោះថាជាសេចក្តីដែលបានសម្តែងហើយពិតប្រាកដ ព្រោះសំបូរដោយសីលកថា ទោះបីក្នុងបិដកពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Tīhi piṭakehi (ដោយបិដកទាំងបី) នេះជាករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាជាគ្រឿងធ្វើ (ករណត្ថ)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាធម៌សម្រេចប្រយោជន៍បំផុតនៃបិដកនោះៗ ដល់សិក្ខានោះៗ។ ပိဋ္ဌိဝါတော [Pg.15] ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပါဒိန္နကသရီရဿ တထာရူပတ္တာ သင်္ခါရာနဉ္စ အနိစ္စတာယ ဒုက္ခာနုဗန္ဓတ္တာ. အကာရဏံ ဝါ ဧတန္တိ ယေနာဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ, တမေဝ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ပဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စတူဟိ ဣရိယာပထေဟိ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော အဟောသိ သကျရာဇူနံ အဇ္ဈာသယဝသေန. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သတ္ထာပိ တဒေဝ သန္ဓာယ တတ္ထ သံဃာဋိံ ပညပေတွာ နိပဇ္ဇီတီ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတီ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဥပါဒိန္နကသရီရဉ္စ နာမာ’’တိအာဒိ. ខ្យល់ចាប់ខ្នង (អាការៈឈឺខ្នង) រមែងកើតឡើងដល់ឧបាទិន្នករូប (រាងកាយដែលប្រកបដោយឧបាទាន) ព្រោះរាងកាយមានសភាពយ៉ាងនោះ និងព្រោះសង្ខារទាំងឡាយជាអនិច្ចៈ មានទុក្ខតាមជាប់ជានិច្ច។ ពាក្យថា «ឬថានេះមិនមែនជាហេតុ» ដូច្នេះ លោកពោលសំដៅលើអធិប្បាយណា ដើម្បីបើកចំហនូវអធិប្បាយនោះ ទើបពោលពាក្យថា «Pahoti» (រមែងអាច) ជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងប្រើប្រាស់ដោយឥរិយាបថទាំង ៤ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់ពួកសាក្យរាជ។ ព្រោះថា លោកនឹងពោលខាងមុខថា «ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបទ្រង់ញ៉ាំងសង្ឃាដិឱ្យក្រាលក្នុងទីនោះ ហើយសម្រាន្តលក់»។ បើដូច្នោះ ពាក្យថា «ខ្នងតថាគតរោយហើយ» នេះ តើកើតឡើងយ៉ាងដូចម្តេច? ហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា «Upādinnakasarīrañca nāma» (ធម្មតារាងកាយដែលប្រកបដោយឧបាទាន) ជាដើម។ ၂၃. ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန…ပေ… သမ္ပန္နော’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၅၁၁) သမန္နာဂတတ္ထော သမ္ပန္န-သဒ္ဒေါ, ဣဓ ပန ပါရိပူရိအတ္ထောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိပုဏ္ဏသီလောတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ယော ပန သမ္ပန္နသီလောယေဝ, သော ပရိပုဏ္ဏသီလော. ပရိသုဒ္ဓဉှိ သီလံ ‘‘ပရိပုဏ္ဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, န သဗလံ ကမ္မာသံ ဝါ. သုန္ဒရဓမ္မေဟီတိ သောဘနဓမ္မေဟိ. ယသ္မိံ သန္တာနေ ဥပ္ပန္နာ တဿ သောဘနဘာဝတော. တေဟိ သပ္ပုရိသဘာဝသာဓနတော သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မေဟိ. ២៣. ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «Iminā pātimokkhasaṃvarena...pe... sampanno» (ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនេះ...ល...) ជាដើម (វិភង្គ ៥១១) សព្ទថា «Sampanna» មានអត្ថថា ប្រកបព្រម (សមន្នាគត) ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា បំពេញឱ្យបរិបូណ៌ (បារិបូរិ) ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនោះ ទើបលោកពោលថា «សេចក្តីថា មានសីលដ៏បរិបូណ៌»។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលណាជាអ្នកមានសីលបរិបូណ៌ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមានសីលពេញលេញ។ ព្រោះថា សីលដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ទើបលោកហៅថា «បរិបូណ៌» មិនមែនសីលដែលពពាក់ពពូន ឬធ្លុះធ្លាយឡើយ។ ពាក្យថា Sundaradhammehi (ដោយធម៌ដ៏ល្អ) បានដល់ ដោយធម៌ដ៏ល្អប្រពៃ។ ព្រោះធម៌ទាំងនោះកាលបើកើតឡើងក្នុងសន្តានចិត្តរបស់បុគ្គលណា រមែងធ្វើឱ្យសន្តានចិត្តរបស់បុគ្គលនោះល្អប្រពៃ។ ឈ្មោះថា ធម៌របស់សប្បុរសទាំងឡាយ ព្រោះធម៌ទាំងនោះជាគ្រឿងសម្រេចនូវភាពជាសប្បុរស។ ၂၄. ဣမိနာ ဧတ္တကေန ဌာနေနာတိ ‘‘ဣဓ, မဟာနာမ, အရိယသာဝကော’’တိ အာရဘိတွာ ယာဝ ‘‘အကသိရလာဘီ’’တိ ပဒံ ဣမိနာ ဧတ္တကေန ဥဒ္ဒေသပဒေန မာတိကံ ဌပေတွာ. ပဋိပါဋိယာတိ ဥဒ္ဒေသပဋိပါဋိယာ. ဧဝမာဟာတိ ‘‘ဧဝံ ကထဉ္စ, မဟာနာမာ’’တိအာဒိနာ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနေန ဒဿိတာကာရေန အာဟ. ២៤. ពាក្យថា Iminā ettakena ṭhānena (ដោយទីប្រមាណប៉ុណ្ណេះ) សេចក្តីថា តាំងពីពាក្យថា «Idha, mahānāma, ariyasāvako» (ម្នាលមហានាម អរិយសាវ័កក្នុងសាសនានេះ) ជាដើម រហូតដល់បទថា «Akasiralābhī» (ជាអ្នកបានដោយមិនលំបាក) ដោយការតាំងទុកនូវមាតិកាដោយឧទ្ទេសបទមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ។ ពាក្យថា Paṭipāṭiyā (តាមលំដាប់) បានដល់ តាមលំដាប់នៃឧទ្ទេស។ ពាក្យថា Evamāha (ទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា ទ្រង់ត្រាស់ដោយអាការៈដែលបង្ហាញក្នុងកាលឥឡូវនេះ មានពាក្យថា «Evaṃ kathañca, mahānāma» (ចុះអរិយសាវ័កនោះ តើដូចម្តេច ម្នាលមហានាម) ជាដើម។ ၂၅. ဟိရီယတီတိ လဇ္ဇီယတိ ပီဠီယတိ. ယသ္မာ ဟိရီ ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာ, တသ္မာ ‘‘ဇိဂုစ္ဆတီတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ဩတ္တပ္ပတီတိ ဥတ္တပ္ပတိ. ပါပုတြာသလက္ခဏဉှိ ဩတ္တပ္ပံ. ပဂ္ဂဟိတဝီရိယောတိ သင်္ကောစံ အနာပန္နဝီရိယော. တေနာဟ ‘‘အနောသက္ကိတမာနသော’’တိ. ပဟာနတ္ထာယာတိ သမုစ္ဆိန္ဒနတ္ထာယ. ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါ နာမ အဓိဂမော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ပဋိလာဘတ္ထာယာ’’တိ. သတိနေပက္ကေနာတိ သတိယာ နေပက္ကေန တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝေန. အဋ္ဌကထာယံ ပန နေပက္ကံ နာမ ပညာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘သတိယာ စ နိပကဘာဝေန စာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော, ဧဝံ သတိ အညော နိဒ္ဒိဋ္ဌော နာမ ဟောတိ. သတိမာတိ စ ဣမိနာဝ ဝိသေသာ သတိ ဂဟိတာ, ပရတော ‘‘စိရကတမ္ပိ [Pg.16] စိရဘာသိတမ္ပိ သရိတာ အနုဿရိတာ’’တိ သတိကိစ္စမေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ, န ပညာကိစ္စံ, တသ္မာ သတိနေပက္ကေနာတိ သတိယာ နေပက္ကဘာဝေနာတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. တေနေဝ ဟိ ပစ္စယဝိသေသဝသေန အညဓမ္မနိရပေက္ခော သတိယာ ဗလဝဘာဝေါ. တထာ ဟိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေနပိ အဇ္ဈယနသမ္မသနာနိ သမ္ဘဝန္တိ. ២៥. ពាក្យថា Hirīyati (រអើមខ្ពើម) បានដល់ ខ្មាសអៀន ឈឺចាប់ (ក្តៅក្រហាយ)។ ព្រោះថា ហិរិ មានលក្ខណៈខ្ពើមរអើមចំពោះបាប ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មានសេចក្តីថា ខ្ពើមរអើម"។ ពាក្យថា Ottappati (ខ្លាចរអែង) បានដល់ ញាប់ញ័រ (តក់ស្លុត)។ ព្រោះថា ឱត្តប្បៈ មានលក្ខណៈតក់ស្លុតចំពោះបាប។ ពាក្យថា Paggahitavīriyo (អ្នកមានព្យាយាមផ្គងឡើងហើយ) បានដល់ អ្នកមានព្យាយាមមិនរួញរា។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មានចិត្តមិនរួញថយ"។ ពាក្យថា Pahānatthāya (ដើម្បីលះបង់) បានដល់ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់។ ការដល់ព្រមនូវកុសលធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ការសម្រេចបានពិតប្រាកដ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដើម្បីបានសម្រេច"។ ពាក្យថា Satinepakkena (ដោយសតិ និងប្រាជ្ញាការពារខ្លួន) បានដល់ ដោយសតិ និងភាពវាងវៃដ៏មុតស្រួច និងច្បាស់លាស់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលសេចក្តីថា "ដោយសតិ និងដោយភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញាការពារខ្លួន" ដោយអធិប្បាយថា នេបក្កៈ គឺប្រាជ្ញា កាលបើដូច្នោះ ឈ្មោះថា សំដៅយកធម៌ដទៃ (គឺប្រាជ្ញា)។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា Satimā (អ្នកមានសតិ) នេះ សតិដ៏វិសេសត្រូវបានកាន់យកហើយ ឯក្នុងខាងចុង លោកសំដៅយកតែកិច្ចរបស់សតិប៉ុណ្ណោះ មិនមែនកិច្ចរបស់ប្រាជ្ញាទេ ដោយពាក្យថា "ជាអ្នករលឹក នឹកឃើញរឿយៗ ទោះបីជាការដែលធ្វើហើយយូរហើយក្តី និយាយហើយយូរហើយក្តី" ហេតុនោះ ពាក្យថា Satinepakkena គប្បីយល់ថា "ដោយភាពជាអ្នកមានសតិដ៏វាងវៃ"។ ព្រោះហេតុនោះឯង ដោយអំណាចនៃបច្ច័យដ៏វិសេស កម្លាំងរបស់សតិទើបមិនអាស្រ័យនឹងធម៌ដទៃ។ ព្រោះថា ការរៀនសូត្រ និងការពិចារណា តែងមានបាន សូម្បីតែដោយចិត្តដែលប្រាសចាកញាណ។ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဗောဓိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ. အသီတိမဟာဝတ္တပဋိပတ္တိပူရဏန္တိ ဧတ္ထ အသီတိဝတ္တပဋိပတ္တိပူရဏံ မဟာဝတ္တပဋိပတ္တိပူရဏန္တိ ဝတ္တပဋိပတ္တိပူရဏ-သဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော. တတ္ထ မဟာဝတ္တာနိ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၄၀၆) နာမ ဝတ္တခန္ဓကေ (စူဠဝ. ၃၅၆ အာဒယော) ဝုတ္တာနိ အာဂန္တုကဝတ္တံ အာဝါသိကံ ဂမိကံ အနုမောဒနံ ဘတ္တဂ္ဂံ ပိဏ္ဍစာရိကံ အာရညိကံ သေနာသနံ ဇန္တာဃရံ ဝစ္စကုဋိ ဥပဇ္ဈာယံ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ အာစရိယံ အန္တေဝါသိကဝတ္တန္တိ စုဒ္ဒသ. တတော အညာနိ ပန ကဒါစိ တဇ္ဇနီယကမ္မကတာဒိကာလေ ပါရိဝါသိကာဒိကာလေ စ စရိတဗ္ဗာနိ အသီတိ ခုဒ္ဒကဝတ္တာနိ သဗ္ဗာသု အဝတ္ထာသု န စရိတဗ္ဗာနိ, တသ္မာ မဟာဝတ္တေသု, အဂ္ဂဟိတာနိ. တတ္ထ ‘‘ပါရိဝါသိကာနံ ဘိက္ခူနံ ဝတ္တံ ပညပေဿာမီ’’တိ အာရဘိတွာ ‘‘န ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗံ…ပေ… န ဆမာယံ စင်္ကမန္တေ စင်္ကမေ စင်္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိ (စူဠဝ. ၈၁) ဝုတ္တာနိ ပကဘတ္တေ စရိတဗ္ဗဝတ္တာဝသာနာနိ ဆသဋ္ဌိ, တတော ပရံ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ပါရိဝါသိကေန ဘိက္ခုနာ ပါရိဝါသိကဝုဍ္ဎတရေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ မူလာယပဋိကဿနာရဟေန မာနတ္တာရဟေန မာနတ္တစာရိကေန အဗ္ဘာနာရဟေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ဧကစ္ဆန္နေ အာဝါသေ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိအာဒီနိ (စူဠဝ. ၈၂) ပကတတ္တေ စရိတဗ္ဗေဟိ အနညတ္တာ ဝိသုံ ဝိသုံ အဂဏေတွာ ပါရိဝါသိကဝုဍ္ဎတရာဒီသု ပုဂ္ဂလန္တရေသု စရိတဗ္ဗတ္တာ တေသံ ဝသေန သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဧကေကံ ကတွာ ဂဏိတဗ္ဗာနိ ပဉ္စာတိ ဧကသတ္တတိဝတ္တာနိ, ဥက္ခေပနိယကမ္မကတဝတ္တေသု ဝတ္တပညာပနဝသေန ဝုတ္တံ – ‘‘န ပကတတ္တဿ ဘိက္ခုနော အဘိဝါဒနံ ပစ္စုဋ္ဌာနံ…ပေ… နှာနေ ပိဋ္ဌိပရိကမ္မံ သာဒိတဗ္ဗ’’န္တိ (စူဠဝ. ၅၁) ဣဒံ အဘိဝါဒနာဒီနံ အသာဒိယနံ ဧကံ, ‘‘န ပကတတ္တော ဘိက္ခု သီလဝိပတ္တိယာ အနုဒ္ဓံသိတဗ္ဗော’’တိအာဒီနိ စ ဒသာတိ ဧဝမေတာနိ ဒွါသီတိ. ဧတေသွေဝ ပန ကာနိစိ တဇ္ဇနီယကမ္မာဒိဝတ္တာနိ ကာနိစိ ပါရိဝါသိကာဒိဝတ္တာနီတိ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန ဒွါသီတိ, ဧဝံ အပ္ပကံ ပန ဦနမဓိကံ ဝါ ဂဏနုပဂံ န ဟောတီတိ ဣဓ ‘‘အသီတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ. အညတ္ထ ပန အဋ္ဌကထာပဒေသေ ‘‘ဒွါသီတိ ခန္ဓကဝတ္တာနီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ក្នុងពាក្យថា Cetiyaṅgaṇavatta (វត្តក្នុងលានចេតិយជាដើម) ម៉ាត់ថា "ជាដើម" រួមបញ្ចូលទាំងវត្តក្នុងលានពោធិ៍ជាដើមផង។ ក្នុងពាក្យថា Asītimahāvattapaṭipattipūraṇaṃ (ការបំពេញវត្តបដិបត្តិ ៨០ និងមហាវត្ត) នេះ គប្បីផ្សំម៉ាត់ថា "ការបំពេញវត្តបដិបត្តិ" ទៅតាមចំណែកនីមួយៗ គឺ "ការបំពេញវត្តបដិបត្តិ ៨០" និង "ការបំពេញមហាវត្តបដិបត្តិ"។ ក្នុងវត្តទាំងនោះ មហាវត្តទាំងឡាយ មាន ១៤ យ៉ាង ដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងវត្តខន្ធកៈ គឺ អាគន្តុកវត្ត (វត្តរបស់ភិក្ខុជាភ្ញៀវ) អាវាសិកវត្ត (វត្តរបស់ភិក្ខុម្ចាស់វត្ត) គមិកវត្ត (វត្តរបស់ភិក្ខុអ្នកនឹងធ្វើដំណើរ) អនុមោទនាវត្ត (វត្តក្នុងការអនុមោទនា) ភត្តគ្គវត្ត (វត្តក្នុងរោងភត្ត) បិណ្ឌចារិកវត្ត (វត្តក្នុងការត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាត) អារញ្ញិកវត្ត (វត្តរបស់ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃ) សេនាសនវត្ត (វត្តក្នុងសេនាសនៈ) ជន្តាឃរវត្ត (វត្តក្នុងរោងភ្លើង) វច្ចកុដិវត្ត (វត្តក្នុងបង្គន់) ឧបជ្ឈាយវត្ត (វត្តចំពោះព្រះឧបជ្ឈាយ៍) សទ្ធិវិហារិកវត្ត (វត្តចំពោះសទ្ធិវិហារិក) អាចរិយវត្ត (វត្តចំពោះព្រះអាចារ្យ) និងអន្តេវាសិកវត្ត (វត្តចំពោះអន្តេវាសិក)។ ចំណែកវត្តដទៃពីនោះ ជាវត្តតូចៗ ៨០ ដែលត្រូវបដិបត្តិក្នុងកាលខ្លះ ដូចជាក្នុងកាលដែលត្រូវតជ្ជនិយកម្មជាដើម និងក្នុងកាលដែលនៅបរិវាសជាដើម មិនមែនជាវត្តដែលត្រូវបដិបត្តិក្នុងគ្រប់កាលទាំងអស់ឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងមហាវត្តទាំងឡាយ។ ក្នុងវត្តតូចៗទាំងនោះ វត្តដែលត្រូវបដិបត្តិក្នុងប្រក្រតីភត្ត ដែលទ្រង់ផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា "តថាគតនឹងបញ្ញត្តវត្តដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលនៅបរិវាស" រហូតដល់ពាក្យថា "មិនត្រូវឧបសម្បាទឲ្យ... មិនត្រូវចង្ក្រមលើទីចង្ក្រម ក្នុងកាលដែលលោកកំពុងចង្ក្រមលើដី" មាន ៦៦ វត្ត។ បន្ទាប់ពីនោះមក វត្តទាំងឡាយមានពាក្យថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុអ្នកនៅបរិវាស មិនត្រូវនៅក្នុងអាវាសដែលមានដំបូលតែមួយ ជាមួយភិក្ខុអ្នកនៅបរិវាសដែលមានវស្សាចាស់ជាង... ជាមួយភិក្ខុគួរដល់ការទាញមករកអាបត្តិដើម ជាមួយភិក្ខុគួរដល់មានត្ត ជាមួយភិក្ខុអ្នកកំពុងប្រព្រឹត្តមានត្ត ជាមួយភិក្ខុគួរដល់អព្ភានឡើយ" ជាដើម ព្រោះមិនប្លែកពីវត្តដែលត្រូវបដិបត្តិក្នុងប្រក្រតីភត្ត ទើបមិនរាប់ផ្សេងៗគ្នា ប៉ុន្តែព្រោះជាវត្តដែលត្រូវបដិបត្តិក្នុងបុគ្គលដទៃ មានភិក្ខុអ្នកនៅបរិវាសដែលមានវស្សាចាស់ជាងជាដើម ទើបរួមបញ្ចូលតាមអំណាចនៃបុគ្គលទាំងនោះ រាប់ជា ១ វត្តៗ បាន ៥ វត្ត រួមត្រូវជា ៧១ វត្ត។ ក្នុងវត្តរបស់ភិក្ខុដែលត្រូវឧក្ខេបនីយកម្ម ដែលទ្រង់សម្តែងទុកដោយអំណាចនៃការបញ្ញត្តវត្តថា "មិនត្រូវត្រេកអរនឹងការថ្វាយបង្គំ ការក្រោកទទួល... ការដុសខាត់ខ្នងក្នុងពេលងូតទឹក របស់ភិក្ខុប្រក្រតត្តៈឡើយ" នេះជាការមិនត្រេកអរនឹងការថ្វាយបង្គំជាដើម ១ វត្ត និងវត្តមានពាក្យថា "មិនត្រូវចោទប្រកាន់ភិក្ខុប្រក្រតត្តៈដោយសីលវិបត្តិឡើយ" ជាដើម ១០ វត្ត រួមទាំងអស់នេះត្រូវជា ៨២ វត្ត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវត្តទាំងនោះឯង វត្តខ្លះជាតជ្ជនិយកម្មវត្តជាដើម វត្តខ្លះជាបរិវាសិកវត្តជាដើម ដោយការកាន់យកវត្តដែលមិនទាន់បានកាន់យក ទើបបានជា ៨២ វត្ត យ៉ាងនេះ ចំនួនដែលខ្វះខាត ឬលើសបន្តិចបន្តួច មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនេះទេ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះលោកទើបពោលថា "៨០" ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីដទៃនៃអដ្ឋកថា លោកពោលថា "ខន្ធកវត្ត ៨២"។ သက္ကစ္စံ [Pg.17] ဥဒ္ဒိသနံ သက္ကစ္စံ ဥဒ္ဒိသာပနန္တိ ပစ္စေကံ သက္ကစ္စံ-သဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. ဥဒ္ဒိသနံ ဥဒ္ဒေသဂ္ဂဟဏံ. ဓမ္မောသာရဏံ ဓမ္မဿ ဥစ္စာရဏံ. ဓမ္မဒေသနာ – ក្នុងពាក្យថា Sakkaccaṃ uddisanaṃ (ការសម្តែងដោយគោរព) Sakkaccaṃ uddisāpanaṃ (ការឲ្យសម្តែងដោយគោរព) នេះ គប្បីផ្សំម៉ាត់ថា "ដោយគោរព" ទៅតាមចំណែកនីមួយៗ។ ពាក្យថា Uddisana (ការសម្តែង) បានដល់ ការរៀនសូត្រ (ការកាន់យកឧទ្ទេស)។ ពាក្យថា Dhammosāraṇa (ការស្វាធ្យាយធម៌) បានដល់ ការបន្លឺឡើងនូវធម៌។ ឯការសម្តែងធម៌ - ‘‘အာဒိမှိ သီလံ ဒေသေယျ, မဇ္ဈေ ဈာနံ ဝိပဿနံ; ပရိယောသာနေ စ နိဗ္ဗာနံ, ဧသာ ကထိကသဏ္ဌိတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀; သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၄.၂၄၆) – "គប្បីសម្តែងសីលក្នុងខាងដើម សម្តែងឈាន និងវិបស្សនាក្នុងកណ្តាល និងសម្តែងព្រះនិព្វានក្នុងខាងចុង នេះជាលំដាប់នៃការសម្តែងរបស់ធម្មកថិក"។ ဧဝံ ကထိတလက္ခဏာ ဓမ္မကထာ. ဥပဂန္တွာ နိသိန္နဿ ယဿ ကဿစိ ဂဟဋ္ဌဿ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ တင်္ခဏာနုရူပါ ဓမ္မီ ကထာ ဥပနိသိန္နကထာ. ဘတ္တာနုမောဒနကထာ အနုမောဒနိယာ. သရိတာတိ ဧတ္ထ န ကေဝလံ စိရကတစိရဘာသိတာနံ သရဏမနုဿရဏမတ္တံ အဓိပ္ပေတံ, အထ ခေါ တထာပဝတ္တရူပါရူပဓမ္မာနံ ပရိဂ္ဂဟမုခေန ပဝတ္တဝိပဿနာစာရေ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တသ္မိံ ကာယေန စိရကတေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သကိမ္ပိ သရဏေနာတိ ဧကဝါရံ သရဏေန. ပုနပ္ပုနံ သရဏေနာတိ အနု အနု သရဏေန. သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂမ္ပိ ဝိဝေကနိဿိတံ ဝိရာဂနိဿိတံ နိရောဓနိဿိတံ ဝေါသဂ္ဂပရိဏာမိဉ္စ ကတွာ သရန္တော တတ္ထ တတ္ထ ဇဝနဝါရေ သရဏဇဝနဝါရေ ပရိတ္တဇဝနဝသေန အနုဿရိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ធម្មកថា មានលក្ខណៈដែលសម្តែងហើយយ៉ាងនេះ។ ធម្មីកថា ដែលសម្តែងសមគួរដល់ខណៈនោះ ដល់គ្រហស្ថ ឬបព្វជិតណាម្នាក់ ដែលចូលមកអង្គុយជិត ឈ្មោះថា ឧបនិសិន្នកថា (កថាដែលសម្តែងដល់អ្នកអង្គុយជិត)។ ធម្មកថាដែលសម្តែងអនុមោទនាភត្ត ឈ្មោះថា អនុមោទនីយកថា។ ក្នុងពាក្យថា Saritā (រលឹកឃើញ) នេះ លោកមិនសំដៅយកត្រឹមតែការរលឹក និងការនឹកឃើញរឿយៗនូវការដែលធ្វើហើយយូរហើយ ឬនិយាយហើយយូរហើយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញនូវការញ៉ាំងសតិសម្ពោជ្ឈង្គឲ្យកើតឡើង ក្នុងវិបស្សនាចារៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកំណត់កាន់យកនូវរូបធម៌ និងអរូបធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា "ក្នុងកាលដែលធ្វើហើយដោយកាយយូរហើយ" ជាដើម។ ពាក្យថា Sakimpi saraṇena បានដល់ ដោយការរលឹកតែម្តង។ ពាក្យថា Punappunaṃ saraṇena បានដល់ ដោយការរលឹករឿយៗ។ ភិក្ខុកាលរលឹក ញ៉ាំងសតិសម្ពោជ្ឈង្គឲ្យជាធម៌អាស្រ័យវិវេក អាស្រ័យវិរាគ អាស្រ័យនិរោធ បង្អោនទៅក្នុងវោស្សគ្គៈ ក្នុងជវនវារៈនោះៗ ក្នុងជវនវារៈនៃការរលឹក ដោយអំណាចនៃបរិត្តជវនៈ គប្បីជ្រាបថា "ជាអ្នកនឹកឃើញរឿយៗ"។ ဂတိအတ္ထာ ဓာတုသဒ္ဒါ ဗုဒ္ဓိအတ္ထာ ဟောန္တီတိ အာဟ – ‘‘ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယာ’’တိ. မိဿကနယေနာယံ ဒေသနာ အာဂတာတိ အာဟ – ‘‘ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ သမုစ္ဆေဒဝသေန စာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဝိပဿနာပညာယ စေဝါ’’တိအာဒိ. ဝိပဿနာပညာယ နိဗ္ဗေဓိကပရိယာယတော. သာ စ ခေါ ပဒေသိကာတိ နိပ္ပဒေသိကံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂပညာယ ပဋိလာဘသံဝတ္တနတော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိဘာဝေပိ ဧသေဝ နယော. သမ္မာတိ ယာထာဝတော. အကုပ္ပဓမ္မတာယ ဟိ မဂ္ဂပညာ ခေပိတခေပနာယ န ပုန ကိစ္စံ အတ္ထီတိ ဥပါယေန ဉာယေန ယာ ပဝတ္တိ သာ ဧဝါတိ အာဟ – ‘‘ဟေတုနာ နယေနာ’’တိ. ព្រោះធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា ទៅ (គតិ) តែងមានអត្ថថា ដឹង (ពុទ្ធិ) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដែលសមគួរដើម្បីចាក់ធ្លុះនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅ"។ ព្រោះទេសនានេះ មកដោយន័យច្របូកច្របល់គ្នា (មិស្សកន័យ) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិនទុក (វិក្ខម្ភនៈ) និងដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទៈ)"។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយវិបស្សនាបញ្ញាផង" ជាដើម។ ព្រោះវិបស្សនាបញ្ញា ជាបរិយាយនៃការទម្លុះទម្លាយ (កិលេស)។ ក៏វិបស្សនាបញ្ញានោះ ជាធម៌មានចំណែកមួយ (បទេសិកៈ) ដើម្បីបង្ហាញឲ្យអស់ចំណែក (និប្បទេសិកៈ) លោកទើបពោលថា "និងព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបានសម្រេចនូវមគ្គបញ្ញា"។ សូម្បីក្នុងភាពជាធម៌នាំទៅដល់ការអស់ទៅនៃទុក្ខ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា Sammā (ដោយប្រពៃ) បានដល់ តាមពិត។ ព្រោះថា ដោយភាពជាធម៌មិនកម្រើក មគ្គបញ្ញាកាលកម្ចាត់កិលេសដែលត្រូវកម្ចាត់ហើយ មិនមានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើម្តងទៀតឡើយ ការប្រព្រឹត្តទៅណាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយឧបាយ ដោយញាយធម៌ នោះឯងជាមគ្គបញ្ញា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយហេតុ ដោយន័យ"។ ၂၆. အဓိကံ စေတော အဘိစေတော, မဟဂ္ဂတစိတ္တံ, တဿ ပန အဓိကတာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပဋိပက္ခဝိဂမေန ဝိသိဋ္ဌဘာဝပ္ပတ္တိ, တန္နိဿိတာနိ အာဘိစေတသိကာနိ. တေနာဟ ‘‘အဘိစိတ္တံ သေဋ္ဌစိတ္တံ သိတာန’’န္တိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနန္တိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဖာသုဝိဟာရဘူတာနံ. တေဟိ [Pg.18] ပန သမင်္ဂိတက္ခဏေ ယသ္မာ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ အပီတိဇံ သတိပါရိသုဒ္ဓိဉာဏသုခဉ္စ ပဋိလဘတိ ဝိန္ဒတိ, တသ္မာ အာဟ – ‘‘အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ သုခပဋိလာဘဟေတူန’’န္တိ. ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သမာပဇ္ဇိတာတိ ဣမိနာ တေသု ဈာနေသု သမာပဇ္ဇနဝသီဘာဝမာဟ, ‘‘နိကာမလာဘီ’’တိ ပန ဝစနတော အာဝဇ္ဇနာဓိဋ္ဌာနာ ပစ္စဝေက္ခဏဝသိယော စ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နိဒုက္ခလာဘီတိ ဣမိနာ တေသံ ဈာနာနံ သုခပဋိပဒါခိပ္ပာဘိညတံ ဒဿေတိ, ဝိပုလလာဘီတိ ဣမိနာ ပဂုဏတံ တပ္ပမာဏဒဿိတဘာဝဒီပနတော. တေနာဟ ‘‘ပဂုဏဘာဝေနာ’’တိအာဒိ. သမာပဇ္ဇိတုံ သက္ကောတိ သမာပဇ္ဇနဝသီဘာဝတာယ သာဓိတတ္တာ. သမာဓိပါရိပန္ထိကဓမ္မေတိ ဝသီဘာဝဿ ပစ္စနီကဓမ္မေ. ဈာနာဓိဂမဿ ပန ပစ္စနီကဓမ္မာ ပဂေဝ ဝိက္ခမ္ဘိတာ, အညထာ ဈာနာဓိဂမော ဧဝ န သိယာ. အကိလမန္တော ဝိက္ခမ္ဘေတုံ န သက္ကောတီတိ ကိစ္ဆေန ဝိက္ခမ္ဘေတိ ဝိသောဓေတိ, ကာမာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏာဒီဟိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ အညေသံ သမာဓိပါရိပန္ထိကာနံ ဒူရသမုဿာရဏံ ဣဓ ဝိက္ခမ္ဘနံ ဝိသောဓနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ២៦. ចិត្តដ៏ក្រៃលែង ឈ្មោះថា អភិចិត្ត គឺមហគ្គតចិត្ត ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាចិត្តដ៏ក្រៃលែងរបស់ចិត្តនោះ គឺការដល់នូវភាពវិសេសដោយការប្រាសចាកធម៌ជាបដិបក្ខមានកាមច្ឆន្ទៈជាដើម ធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនឹងអភិចិត្តនោះ ឈ្មោះថា អាភិចេតសិកៈ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនឹងអភិចិត្ត គឺចិត្តដ៏ប្រសើរ"។ ពាក្យថា Diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ (នៃធម៌ជាគ្រឿងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន) បានដល់ ធម៌ដែលជាគ្រឿងនៅជាសុខស្រួលក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ ក៏ព្រោះក្នុងខណៈដែលប្រកបដោយឈានទាំងនោះ បុគ្គលរមែងបានសម្រេច រមែងទទួលនូវបីតិនិងសុខដែលកើតអំពីវិវេក បីតិនិងសុខដែលកើតអំពីសមាធិ និងសុខដែលកើតអំពីសតិបារិសុទ្ធិដែលប្រាសចាកបីតិ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ជាហេតុនាំឲ្យបានសុខក្នុងខណៈដែលឈានចូលទៅអប្ពនាហើយៗ"។ ពាក្យថា "ចូលកាន់សមាបត្តិក្នុងខណៈដែលចង់បានហើយៗ" នេះ លោកពោលសំដៅយកភាពជាអ្នកមានវសីភាព (ភាពស្ទាត់ជំនាញ) ក្នុងការចូលកាន់ឈានទាំងនោះ ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យថា "ជាអ្នកបានតាមប្រាថ្នា" គប្បីជ្រាបថា លោកពោលសំដៅយកអាវជ្ជនវសី អធិដ្ឋានវសី និងបច្ចវេក្ខណវសីផងដែរ។ ពាក្យថា "ជាអ្នកបានដោយមិនលំបាក" នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាសុខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា (ការបដិបត្តិស្រួលនិងដឹងបានរហ័ស) នៃឈានទាំងនោះ ពាក្យថា "ជាអ្នកបានយ៉ាងទូលំទូលាយ" នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះការសម្តែងនូវប្រមាណនៃឈាននោះ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ" ជាដើម។ ភិក្ខុរមែងអាចចូលកាន់សមាបត្តិបាន ព្រោះសម្រេចបាននូវវសីភាពក្នុងការចូលកាន់សមាបត្តិ។ ពាក្យថា Samādhipāripanthikadhamma (ធម៌ជាគ្រឿងរារាំងដល់សមាធិ) បានដល់ ធម៌ជាសត្រូវដល់វសីភាព។ ចំណែកធម៌ជាសត្រូវដល់ការសម្រេចឈាន ត្រូវបានសង្កត់សង្កិនទុកតាំងពីមុនមកម្ល៉េះ បើមិនដូច្នោះទេ ការសម្រេចឈានក៏មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា "មិនលំបាក មិនអាចសង្កត់សង្កិនបាន" គឺសង្កត់សង្កិន និងជម្រះដោយលំបាក គប្បីជ្រាបថា ការបណ្តេញចេញទៅឆ្ងាយនូវកាមច្ឆន្ទៈជាដើម និងធម៌ដទៃទៀតដែលជាគ្រឿងរារាំងដល់សមាធិ ដោយការពិចារណាឃើញទោសនៃកាមជាដើម ឈ្មោះថា ការសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) និងការជម្រះ (វិសោធនៈ) ក្នុងទីនេះ។ ၂၇. ဝိပဿနာဟိတာယ ဥပရူပရိဝိသေသာဝဟတ္တာ ဝဍ္ဎမာနာယ ပုဗ္ဗဘာဂသီလာဒိပဋိပဒါယ. သာ ဧဝ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ယထာဘာဝိတတာယ အဝဿံ ဘာဝိနံ ဝိသေသံ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ အဏ္ဍံ ဝိယာတိ အဏ္ဍံ, ကိလေသေဟိ အဒူသိတတာယ အပူတိ အဏ္ဍံ ဧတဿာတိ အပုစ္စဏ္ဍော, ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ ဌိတပုဂ္ဂလော, တဿ ဘာဝေါ အပုစ္စဏ္ဍတာ. ဝိပဿနာဒိဉာဏပ္ပဘေဒါယာတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏာဒိဉာဏပဘေဒါယ. တတ္ထာတိ စေတောခိလသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၁၈၅) ‘‘သ ခေါ သော, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဥဿောဠှိပန္နရသင်္ဂသမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဘဗ္ဗော အဘိနိဗ္ဗိဒါယာ’’တိ အာဂတတ္တာ ဥဿောဠှိပန္နရသေဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတဘာဝေါတိ ဧဝံ ယံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ အာဂတံ, တံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ ဣဓ ဣမသ္မိံ သေခသုတ္တေ ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ២៧. ដោយបុព្វភាគបដិបទាមានសីលជាដើម ដែលចម្រើនឡើង ព្រោះនាំមកនូវគុណវិសេសកាន់តែខ្ពស់ឡើងៗ ដែលជាប្រយោជន៍ដល់វិបស្សនា។ បុព្វភាគបដិបទានោះឯង ព្រោះបានចម្រើនហើយយ៉ាងនោះ និងព្រោះបានកំណត់កាន់យកនូវគុណវិសេសដែលត្រូវតែកើតឡើងជាប្រាកដ ទើបប្រៀបដូចជាស៊ុត ឈ្មោះថា ស៊ុត (អណ្ឌៈ)។ បុគ្គលអ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងវិបស្សនា មានស៊ុតមិនស្អុយ ព្រោះកិលេសទាំងឡាយមិនបានធ្វើឲ្យខូចខាត ឈ្មោះថា អបុច្ចណ្ឌៈ (អ្នកមានស៊ុតមិនស្អុយ) ភាពជាបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អបុច្ចណ្ឌតា (ភាពជាអ្នកមានស៊ុតមិនស្អុយ)។ ពាក្យថា "ដើម្បីចំណែកនៃញាណមានវិបស្សនាជាដើម" បានដល់ ដើម្បីចំណែកនៃញាណមានបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ពាក្យថា "ក្នុងសូត្រនោះ" គឺក្នុងចេតោខិលសូត្រ មានពាក្យមកថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុនោះឯងដែលប្រកបដោយអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម ១៥ យ៉ាងនេះ ទើបគួរដើម្បីទម្លុះទម្លាយបាន" ការប្រៀបធៀបឧបមាណាដែលមកហើយយ៉ាងនេះ គឺភាពជាអ្នកប្រកបដោយអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម ១៥ យ៉ាង គប្បីជ្រាបថា ត្រូវយកការប្រៀបធៀបឧបមានោះមកផ្សំនឹងសេខសូត្រនេះក្នុងទីនេះ។ ၂၈. မဟဂ္ဂတာဒိဘာဝေန ဟေဋ္ဌိမာနံ ဈာနာနံ အနုရူပမ္ပိ အတ္တနော ဝိသေသေန တေ ဥတ္တရိတွာ အတိက္ကမိတွာန ဌိတန္တိ အနုတ္တရံ, တေနာဟ – ‘‘ပဌမာဒိဇ္ဈာနေဟိ အသဒိသံ ဥတ္တမ’’န္တိ. ဒုတိယာဒီသုပိ အဘိနိဗ္ဘိဒါသု. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ယထာ အတ္တနော ဝိသယပဋိစ္ဆာဒကံ ကိလေသန္ဓကာရံ ဝိဓမန္တမေဝ [Pg.19] ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ အတ္တနော ဝိသယေ ကဉ္စိ ဝိသေသံ ကရောန္တမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ – ‘‘ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေန ပဌမံ ဇာယတီ’’တိ, သေသဉာဏဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ២៨. ឈានណាដែលឆ្លងផុត កន្លងផុតនូវឈានថ្នាក់ទាបទាំងឡាយ ដោយគុណវិសេសរបស់ខ្លួន ទោះបីជាសមគួរដល់ឈានទាំងនោះដោយភាពជាមហគ្គតៈជាដើមក៏ដោយ ឈាននោះឈ្មោះថា អនុត្តរៈ (គ្មានឈានដទៃក្រៃលែងជាង) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ជាឈានដ៏ប្រសើរ មិនមានប្រៀបដោយបឋមជ្ឈានជាដើម"។ សូម្បីក្នុងការទម្លុះទម្លាយទីពីរជាដើម ក៏មានន័យនេះដែរ។ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ កាលកើតឡើង តែងកម្ចាត់បង់នូវងងឹតគឺកិលេសដែលបិទបាំងអារម្មណ៍របស់ខ្លួនផង តែងធ្វើនូវសេចក្តីវិសេសណាមួយក្នុងអារម្មណ៍របស់ខ្លួនផង ទើបកើតឡើងយ៉ាងណា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "រមែងកើតឡើងមុនគេដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ" យ៉ាងនោះ សូម្បីក្នុងញាណពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ၂၉. စရဏသ္မိန္တိ ပစ္စတ္တေ ဘုမ္မဝစနန္တိ အာဟ ‘‘စရဏံ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော’’တိ. တေနာတိ ကရဏတ္ထေ ကရဏဝစနံ အဂတပုဗ္ဗဒိသာဂမနေ တေသံ သာဓကတမဘာဝတော. ២៩. ពាក្យថា Caraṇasmiṃ នេះ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថបច្ចត្តៈ (បឋមាវិភត្តិ) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មានសេចក្តីថា ឈ្មោះថា ចរណៈ"។ ពាក្យថា Tena នេះ ជាករណវិភត្តិក្នុងអត្ថឧបករណ៍ (ករណៈ) ព្រោះធម៌ទាំងនោះជាឧបករណ៍ដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងការទៅកាន់ទិសដែលមិនធ្លាប់ទៅពីមុន។ အဋ္ဌ ဉာဏာနီတိ ဣဓ အာဂတာနိ စ အနာဂတာနိ စ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၅၄ အာဒယော) အာဂတာနိ ဂဟေတွာ ဝဒတိ. ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသပဋိစ္ဆာဒကာဒိကိလေသတမံ ဘိန္ဒိတွာ ပဒါလေတွာ. ពាក្យថា ញាណ ៨ នេះ លោកពោលដោយកាន់យកញាណទាំងឡាយដែលមកក្នុងទីនេះផង និងញាណទាំងឡាយដែលមិនបានមកក្នុងទីនេះ តែមានមកក្នុងអម្ពដ្ឋសូត្រជាដើមផង។ ពាក្យថា Vinivijjhitvā (ទម្លុះទម្លាយហើយ) បានដល់ ទម្លាយ កម្ទេចចោលនូវងងឹតគឺកិលេសមានធម៌ជាគ្រឿងបិទបាំងបុព្វេនិវាសជាដើម។ ၃၀. သနင်္ကုမာရေနာတိ သနန္တနကုမာရေန. တဒေဝ ဟိ တဿ သနန္တနကုမာရတံ ဒဿေတုံ ‘‘စိရကာလတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. သော အတ္တဘာဝေါတိ ယေန အတ္တဘာဝေန မနုဿပထေ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေသိ, သော ကုမာရတ္တဘာဝေါ, တသ္မာ ဗြဟ္မဘူတောပိ တာဒိသေန ကုမာရတ္တဘာဝေန စရတိ. ៣០. ពាក្យថា Sanaṅkumārena (ដោយសនង្កុមារព្រហ្ម) សេចក្តីថា ដោយសនន្តនកុមារព្រហ្ម។ ពិតណាស់ ពាក្យថា “cirakālato paṭṭhāya” (តាំងពីកាលដ៏យូរអង្វែងមក) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាសនន្តនកុមាររបស់ព្រហ្មនោះឯង។ ពាក្យថា So attabhāvo (អត្តភាពនោះ) សេចក្តីថា អត្តភាពណាដែលព្រហ្មនោះបានញ៉ាំងឈានឲ្យកើតឡើងក្នុងមនុស្សលោក អត្តភាពនោះជាកុមារអត្តភាព ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាកើតជាព្រហ្មហើយ ក៏នៅតែត្រាច់ទៅដោយកុមារអត្តភាពបែបនោះឯង។ ဇနိတသ္မိံ-သဒ္ဒေါ ဧဝ ဣ-ကာရဿ ဧ-ကာရံ ကတွာ ‘‘ဇနေတသ္မိ’’န္တိ ဝုတ္တော, ဇနိတသ္မိန္တိ စ ဇနသ္မိန္တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဇနိတသ္မိန္တိ သာမညဂ္ဂဟဏေပိ ယတ္ထ စတုဝဏ္ဏသမညာ, တတ္ထေဝ မနုဿလောကေ. ခတ္တိယော သေဋ္ဌောတိ လောကသမညာပိ မနုဿလောကေယေဝ, န ဒေဝကာယေ ဗြဟ္မကာယေ ဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ ဂေါတ္တပဋိသာရိနော’’တိ ဝုတ္တံ. ပဋိသရန္တီတိ ‘‘အဟံ ဂေါတမော, အဟံ ကဿပေါ’’တိ ပတိ ပတိ အတ္တနော ဂေါတ္တံ အနုသရန္တိ ပဋိဇာနန္တိ ဝါတိ အတ္ထော. សព្ទថា Janitasmiṃ ហ្នឹងឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើ ឥ-អក្សរ ឲ្យជា អេ-អក្សរ ហើយពោលថា “janetasmiṃ” គប្បីដឹងសេចក្តីថា janitasmiṃ ក៏គឺ janasmiṃ (ក្នុងពួកជន)។ ទោះបីជាការកាន់យកដោយទូទៅថា janitasmiṃ ក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីណាដែលមានការសន្មតវណ្ណៈទាំង ៤ ទីនោះគឺក្នុងមនុស្សលោកនេះឯង។ ពាក្យថា “ye gottapaṭisārino” (ជនទាំងឡាយណាដែលរលឹកដល់គោត្រ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីការសន្មតក្នុងលោកថា Khattiyo seṭṭho (ក្សត្រជាបុគ្គលប្រសើរ) នេះ ក៏មានតែក្នុងមនុស្សលោកប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានក្នុងពួកទេវតា ឬពួកព្រហ្មឡើយ។ ពាក្យថា Paṭisaranti សេចក្តីថា រលឹកតាម ឬទទួលស្គាល់នូវគោត្ររបស់ខ្លួនៗ រឿយៗថា “ខ្ញុំជាគោតមៈ, ខ្ញុំជាកស្សបៈ” ដូច្នេះជាដើម។ ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘သာဓု သာဓု အာနန္ဒာ’’တိ ဧတ္တကေန သာဓုကာရဒါနေန. ဇိနဘာသိတံ နာမ ဇာတန္တိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ ထေရဘာသိတံ ဗုဒ္ဓဘာသိတမေဝ နာမ ဇာတံ. ‘‘ကိမ္ပနိဒံ သုတ္တံ သတ္ထုဒေသနာနုဝိဓာနတော ဇိနဘာသိတံ, ဥဒါဟု သာဓုကာရဒါနမတ္တေနာ’’တိ ဧဝရူပါ စောဒနာ ဣဓ အနောကာသာ ထေရဿ ဒေသနာယ ဘဂဝတော ဒေသနာနုဝိဓာနဟေတုကတ္တာ သာဓုကာရဒါနဿာတိ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. ពាក្យថា Ettāvatā សេចក្តីថា ដោយការប្រទានសាធុការត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះថា “ល្អហើយ ល្អហើយ អានន្ទ”។ ពាក្យថា Jinabhāsitaṃ nāma jātaṃ ជាដើម សេចក្តីថា ទេសនារបស់ព្រះថេរៈ តាំងពីដើមរហូតដល់ចប់ ក៏ឈ្មោះថាជាព្រះពុទ្ធភាសិត (ព្រះតថាគតភាសិត) នោះឯង។ ការចោទប្រកាន់មានសភាពយ៉ាងនេះថា “ចុះសូត្រនេះ ឈ្មោះថាជាជិនភាសិត (ព្រះពុទ្ធភាសិត) ព្រោះស្របតាមការសម្តែងធម៌របស់ព្រះសាស្តា ឬក៏គ្រាន់តែដោយសារការប្រទានសាធុការប៉ុណ្ណោះ?” មិនមានឱកាសក្នុងទីនេះឡើយ ព្រោះការប្រទានសាធុការរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មានហេតុមកពីការសម្តែងធម៌របស់ព្រះថេរៈ ស្របតាមរបៀបនៃការសម្តែងធម៌របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ចំណែកសេចក្តីណាដែលមិនបានចែករំលែកក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ သေခသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីដ៏កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃសេខសូត្រវណ្ណនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ၄. ပေါတလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៤. ពោតលិយសូត្រវណ្ណនា ၃၁. အင်္ဂါ [Pg.20] နာမ ဇနပဒိနော ရာဇကုမာရာ, တေသံ နိဝါသော ဧကောပိ ဇနပဒေါ ရုဠှိဝသေန အင်္ဂါတွေဝ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘အင်္ဂါယေဝ သော ဇနပဒေါ’’တိ. မဟိယာ ပနဿ ဥတ္တရေန ယာ အာပေါတိ မဟိယာ နဒိယာ ယာ အာပေါ တဿ ဇနပဒဿ ဥတ္တရေန ဟောန္တိ. တာသံ အဝိဒူရတ္တာ သော ဇနပဒေါ ဥတ္တရာပေါတိ ဝုစ္စတိ. သာ ပန မဟီ ကတ္ထစိ ကတ္ထစိ ဘိဇ္ဇိတွာ ဂတာတိ အာဟ ‘‘ကတရမဟိယာ ဥတ္တရေန ယာ အာပေါ’’တိ. တတ္ထာတိ တဿာ မဟိယာ အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ အယံ အာဝိဘာဝကထာ. ယသ္မာ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၈.၁၉) လောကိယာ ဇမ္ဗုဒီပေါ ဟိမဝါ တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတသမုဒ္ဒဒဟပဗ္ဗတနဒိယောတိ ဧတေသု ယံ ယံ န မနုဿဂေါစရံ, တတ္ထ သယံ သမ္မူဠှာ အညေပိ သမ္မောဟယန္တိ, တတ္ထ တတ္ထ သမ္မောဟဝိဓမနတ္ထံ ‘‘အယံ ကိရ ဇမ္ဗုဒီပေါ’’တိအာဒိမာရဒ္ဓံ. ဒသသဟဿယောဇနပရိမာဏော အာယာမတော စ ဝိတ္ထာရတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. ဥဒကေန အဇ္ဈောတ္ထဋော တဒုပဘောဂိသတ္တာနံ ပုညက္ခယေန. ៣១. ពួកជនអ្នកនៅក្នុងជនបទ ឈ្មោះថា អង្គៈ គឺពួកក្សត្រកុមារ ទីលំនៅរបស់ពួកក្សត្រកុមារទាំងនោះ សូម្បីតែជនបទតែមួយ ក៏ហៅថា អង្គៈ តាមសន្មតនាមដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “aṅgāyeva so janapado” (ជនបទនោះ ឈ្មោះថា អង្គៈ នោះឯង)។ ពាក្យថា Mahiyā panassa uttarena yā āpo សេចក្តីថា ទឹកទាំងឡាយនៃស្ទឹងមហីណា ដែលមាននៅទិសខាងជើងនៃជនបទនោះ។ ព្រោះតែមិនឆ្ងាយពីទឹកទាំងនោះ ជនបទនោះទើបហៅថា ឧត្តរាបៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ស្ទឹងមហីនោះ បែកខ្នែងទៅក្នុងទីកន្លែងផ្សេងៗ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “kataramahiyā uttarena yā āpo” (ទឹកទាំងឡាយនៅទិសខាងជើងនៃស្ទឹងមហីណា?)។ ពាក្យថា Tattha (ក្នុងទីនោះ) នេះជាសេចក្តីពន្យល់ឲ្យច្បាស់ តាំងពីការហូរមកនៃស្ទឹងមហីនោះ។ ព្រោះហេតុតែពួកជនក្នុងលោក តែងវង្វេងខ្លួនឯងផង ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យវង្វេងផង ក្នុងទីទាំងឡាយណាដែលមិនមែនជាទីគោចររបស់មនុស្ស មានជាអាទិ៍គឺ ជម្ពូទ្វីប ព្រៃហេមពាន្ត មហាសមុទ្រ ស្រះ ភ្នំ និងស្ទឹង ដែលតាំងនៅក្នុងទីនោះ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីកំចាត់បង់នូវសេចក្តីវង្វេងក្នុងទីនោះៗ ទើបផ្តើមពាក្យថា “ayaṃ kira jambudīpo” (ឮថា ជម្ពូទ្វីបនេះ) ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយថា មានទំហំ ១ ម៉ឺនយោជន៍ ទាំងបណ្តោយនិងទទឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “tattha” ជាដើម។ ទឹកជន់លិច ព្រោះការអស់ទៅនៃបុណ្យរបស់សត្វទាំងឡាយដែលអាស្រ័យផលក្នុងទីនោះ។ သုန္ဒရဒဿနံ ကူဋန္တိ သုဒဿနကူဋံ, ယံ လောကေ ‘‘ဟေမကူဋ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. မူလဂန္ဓော ကာဠာနုသာရိယာဒိ. သာရဂန္ဓော စန္ဒနာဒိ. ဖေဂ္ဂုဂန္ဓော သလလာဒိ. တစဂန္ဓော လဝင်္ဂါဒိ. ပပဋိကဂန္ဓော ကဗိတ္ထာဒိ. ရသဂန္ဓော သဇ္ဇာဒိ, ပတ္တဂန္ဓော တမာလဟိရိဝေရာဒိ. ပုပ္ဖဂန္ဓော နာဂကုင်္ကုမာဒိ. ဖလဂန္ဓော ဇာတိဖလာဒိ. ဂန္ဓဂန္ဓော သဗ္ဗေသံ ဂန္ဓာနံ ဂန္ဓော. ယဿ ဟိ ရုက္ခဿ သဗ္ဗေသမ္ပိ မူလာဒီနံ ဂန္ဓော အတ္ထိ, သော ဣဓ ဂန္ဓော နာမ. တဿ ဂန္ဓဿ ဂန္ဓော ဂန္ဓဂန္ဓော. သဗ္ဗာနိ ပုထုလတော ပညာသယောဇနာနိ, အာယာမတော ပန ဥဗ္ဗေဓတော ဝိယ ဒွိယောဇနသတာနေဝါတိ ဝဒန္တိ. កំពូលភ្នំដែលមានការទស្សនាគួរឲ្យត្រេកអរ ឈ្មោះថា Sudassanakūṭa (កំពូលភ្នំសុទស្សនៈ) ដែលក្នុងលោកហៅថា “Hemakūṭa” (កំពូលភ្នំហេមកូដ)។ ក្លិនឫស (មូលគន្ធ) មានក្លិនឈើកាឡានុសារីជាដើម។ ក្លិនខ្លឹម (សារគន្ធ) មានក្លិនខ្លឹមច័ន្ទន៍ជាដើម។ ក្លិនឈើស្ពោត (ផេគ្គុគន្ធ) មានក្លិនឈើស្រល់ជាដើម។ ក្លិនសម្បក (តចគន្ធ) មានក្លិនសម្បកល្វែងជាដើម។ ក្លិនក្រមរឈើ (បបដិកគន្ធ) មានក្លិនក្រមរឈើខ្វិតជាដើម។ ក្លិនជ័រឈើ (រសគន្ធ) មានក្លិនជ័រឈើជ័រស្រឡៅជាដើម។ ក្លិនស្លឹក (បត្តគន្ធ) មានក្លិនស្លឹកតមាលៈ និងស្លឹកវល្លិ៍ក្រអូបជាដើម។ ក្លិនផ្កា (បុប្ផគន្ធ) មានក្លិនផ្កាចម្ប៉ា និងផ្កាក្រវ៉ាញជាដើម។ ក្លិនផ្លែ (ផលគន្ធ) មានក្លិនផ្លែចន្ទន៍ទេសជាដើម។ ក្លិននៃក្លិនទាំងពួង (គន្ធគន្ធ) គឺក្លិននៃក្លិនទាំងអស់។ ពិតណាស់ ដើមឈើណាដែលមានក្លិននៃផ្នែកទាំងអស់ មានឫសជាដើម ដើមឈើនោះ ឈ្មោះថា គន្ធៈ ក្នុងទីនេះ។ ក្លិននៃដើមឈើក្រអូបនោះ ឈ្មោះថា គន្ធគន្ធៈ។ ពួកអាចារ្យពោលថា ភ្នំទាំងអស់នោះ មានទទឹង ៥០ យោជន៍ ចំណែកបណ្តោយ និងកម្ពស់ មានប្រមាណ ២ រយយោជន៍។ မနောဟရသိလာတလာနီတိ ဩတရဏတ္ထာယ မနုညသောပါနသိလာတလာနိ. သုပဋိယတ္တာနီတိ တဒုပဘောဂိသတ္တာနံ သာဓာရဏကမ္မာနုဘာဝေန သုဋ္ဌု ပဋိယတ္တာနိ သုပ္ပဝတ္တိတာနိ ဟောန္တိ. မစ္ဆကစ္ဆပါဒယော ဥဒကံ မလိနံ ကရောန္တိ, တဒဘာဝတော ဖလိကသဒိသနိမ္မလုဒကာနိ. တိရိယတော ဒီဃံ ဥဂ္ဂတကူဋန္တိ ‘‘တိရစ္ဆာနပဗ္ဗတ’’န္တိ အာဟ. ពាក្យថា Manoharasilātalāni សេចក្តីថា ផែនថ្មមានជណ្តើរគួរឲ្យត្រេកអរ ដើម្បីចុះទៅ។ ពាក្យថា Supaṭiyattāni សេចក្តីថា ផែនថ្មទាំងឡាយដែលចាត់ចែងទុកជាល្អ គឺប្រព្រឹត្តទៅល្អហើយ ដោយអានុភាពនៃកម្មរួមគ្នារបស់សត្វទាំងឡាយដែលអាស្រ័យផលក្នុងទីនោះ។ ពួកត្រី និងអណ្តើកជាដើម តែងធ្វើទឹកឲ្យល្អក់ ព្រោះតែមិនមានសត្វទាំងនោះ ទឹកទាំងឡាយទើបមានសភាពថ្លាដូចជាកែវផលិក។ ភ្នំដែលមានកំពូលខ្ពស់ត្រដែតវែងទទឹង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យហៅថា “tiracchānapabbata” (ភ្នំទទឹង)។ အာပဏာနိ [Pg.21] ဧဝ ဝေါဟာရဿ မုခဘူတာနီတိ အာဟ ‘‘အာပဏမုခသဟဿာနီ’’တိ. ဝိဘတ္တာနီတိ ဝဝတ္ထိတာနိ အညမညာသမ္ဘိန္နာနိ. ဝသနဋ္ဌာနန္တိ အတ္တနော ယထာဖာသုကံ ဝသိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ. အာသတိ ဧတ္ထာတိ အာသနံ, နိသီဒိတဗ္ဗဋ္ဌာနာနိ. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “āpaṇamukhasahassāni” (មុខហាងលក់ដូររាប់ពាន់) ព្រោះហាងលក់ដូរទាំងឡាយហ្នឹងឯង ជាមុខមាត់នៃការជួញដូរ។ ពាក្យថា Vibhattāni សេចក្តីថា ចាត់ចែងទុកជាចំណែកៗ មិនច្រឡូកច្រឡំគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា Vasanaṭṭhānaṃ សេចក្តីថា ទីកន្លែងសម្រាប់រស់នៅតាមសេចក្តីសប្បាយរបស់ខ្លួន។ ទីកន្លែងជាទីអង្គុយ ឈ្មោះថា Āsana (អាសនៈ) គឺទីកន្លែងសម្រាប់អង្គុយ។ အသာရုပ္ပံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇနကဿ ဆာဒနတော ဆန္နံ အနုစ္ဆဝိကံ, တဒေဝ အဇ္ဈာသယသမ္ပတ္တိံ ပတိရူပေတိ ပကာသေတီတိ ပတိရူပံ. တေနာဟ ‘‘နပ္ပတိရူပ’’န္တိ. ကာရဏဝေဝစနာနီတိ ဉာပကကာရဏဝေဝစနာနိ. ဉာပကဉှိ ကာရဏံ အဓိပ္ပေတံ. အတ္ထံ အာကရောတိ ပကာသေတီတိ အာကာရော, တမေဝ လီနံ ဂုဠှံ အတ္ထံ ဂမေတီတိ လိင်္ဂံ, သော တေန နိမီယတီတိ နိမိတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဒီဃဒသဝတ္ထ…ပေ… နိမိတ္တာတိ ဝုတ္တာ’’တိ အာဟ. တေတိ အာကာရာဒယော. တထာ ဟိ ပန မေတိအာဒိနာ ပေါတလိယော ဂဟပတိ ‘‘ပရိဗ္ဗာဇကနိယာမေန အဟံ ဇီဝါမိ, တသ္မာ ဂဟပတိ န ဟောမီတိ ဝဒတိ. ဩဝဒန္တောတိ အနုသာသန္တော. ဥပဝဒန္တောတိ ပရိဘာသန္တော. សេចក្តីដែលបិទបាំងនូវទោសដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីមិនសមគួរ ឈ្មោះថា Channa (បិទបាំង) គឺសមគួរ សេចក្តីនោះឯងរមែងញ៉ាំងអធ្យាស្រ័យសម្បត្តិឲ្យសមគួរ គឺឲ្យប្រាកដ ឈ្មោះថា Patirūpa (សមគួរ)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “nappatirūpaṃ” (មិនសមគួរ)។ ពាក្យថា Kāraṇavevacanāni សេចក្តីថា វេវចនៈនៃហេតុជាគ្រឿងឲ្យដឹង។ ពិតណាស់ ហេតុជាគ្រឿងឲ្យដឹង គឺជាសេចក្តីដែលចង់បាន។ ធម្មជាតិដែលធ្វើនូវសេចក្តីឲ្យប្រាកដ ឈ្មោះថា Ākāra (អាការៈ) ធម្មជាតិដែលញ៉ាំងសេចក្តីដ៏កំបាំងលាក់កំបាំងនោះឯងឲ្យដឹងបាន ឈ្មោះថា Liṅga (លិង្គ) ធម្មជាតិដែលគេដឹងបានដោយសារអាការៈនោះ ឈ្មោះថា Nimitta (និមិត្ត)។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបើកសម្តែងនូវសេចក្តីនោះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “dīghadasavattha…pe… nimittāti vuttā” (សំពត់មានជាយវែង...ល... ហៅថា និមិត្ត)។ ពាក្យថា Te គឺអាការៈជាដើមទាំងនោះ។ ព្រោះថា ពោតលិយគហបតីពោលដោយពាក្យមានជាអាទិ៍ថា me (របស់ខ្ញុំ) យ៉ាងនេះថា “ខ្ញុំរស់នៅដោយរបៀបជាបរិព្វាជក ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំមិនមែនជាគហបតីទេ”។ ពាក្យថា Ovadanto សេចក្តីថា ប្រដៅណែនាំ។ ពាក្យថា Upavadanto សេចក្តីថា តិះដៀល (ស្តីបន្ទោស)។ ၃၂. ဂေဓဘူတော လောဘောတိ ဂိဇ္ဈနသဘာဝေါ လောဘော. အဂိဇ္ဈနလက္ခဏော န လောဘော, အနိန္ဒာဘူတံ အဃဋ္ဋနန္တိ နိန္ဒာယ ပဋိပက္ခဘူတံ ပရေသံ အဃဋ္ဋနံ. နိန္ဒာဃဋ္ဋနာတိ နိန္ဒာဝသေန ပရေသံ ဃဋ္ဋနာ အက္ကောသနာ. ဗျဝဟာရဝေါဟာရောပီတိ ကယဝိက္ကယလက္ခဏော သဗျောဟာရောပိ ဒါနဂ္ဂဟဏံ ဝေါဟာရော. ‘‘ဒတ္တော တိဿော’’ တိအာဒိနာ ဝေါဟရဏံ ပညာပနန္တိ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော. ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ ဝေါဟရဏံ ကထနံ ဗောဓနန္တိ ဝစနံ ဝေါဟာရော. ယာထာဝတော အယာထာဝတော စ ဝေါဟရတိ ဧတေနာတိ ဝေါဟာရော, စေတနာ. အယမိဓာဓိပ္ပေတောတိ အယံ စေတနာလက္ခဏော ဝေါဟာရော ဣဓ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ အဓိပ္ပေတော, သော စ ခေါ သာဝဇ္ဇောဝ သမုစ္ဆေဒဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ. ဣဒါနိ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဝေါဟာရဿ ဣဓ သမ္ဘဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဂိဟီတိ စေတနာ နတ္ထီတိ အဟံ ဂိဟီတိ စေတနာပဝတ္တိ နတ္ထိ. ဂိဟီတိ ဝစနံ နတ္ထီတိ ဂိဟီတိ အတ္တနော ပရေသဉ္စ ဝစနပ္ပဝတ္တိ နတ္ထိ. ဂိဟီတိ ပဏ္ဏတ္တိ နတ္ထီတိ ဂိဟီတိ သမညာ နတ္ထိ. ဂိဟီတိ ဗျဝဟာရော နတ္ထီတိ သမုဒါစာရော နတ္ထိ. ៣២. ពាក្យថា Gedhabhūto lobho សេចក្តីថា លោភៈមានសភាវៈជាប់ជំពាក់។ ពាក្យថា Na lobho មានលក្ខណៈមិនជាប់ជំពាក់។ ពាក្យថា Anindābhūtaṃ aghaṭṭanā សេចក្តីថា ការមិនប៉ះពាល់អ្នកដទៃ ដែលជាចំណែកផ្ទុយពីការតិះដៀល។ ពាក្យថា Nindāghaṭṭanā សេចក្តីថា ការប៉ះពាល់ ឬការជេរប្រមាថអ្នកដទៃដោយអំណាចនៃការតិះដៀល។ ពាក្យថា Byavahāravohāro សូម្បីការទិញលក់ដែលមានលក្ខណៈជាពាណិជ្ជកម្ម និងការឲ្យការទទួល ក៏ឈ្មោះថា វោហារ។ ការហៅឈ្មោះជាដើមថា “ទត្តៈ, តិស្សៈ” ដើម្បីឲ្យដឹង ឈ្មោះថា បញ្ញត្តិវោហារ។ ការនិយាយ ការសម្តែង ការញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវសេចក្តីតាមដែលចង់បាន ឈ្មោះថា វចនវោហារ។ ធម្មជាតិដែលបុគ្គលប្រើប្រាស់សម្រាប់និយាយស្តី ទាំងត្រូវតាមពិត និងមិនត្រូវតាមពិត ឈ្មោះថា វោហារ គឺចេតនា។ ពាក្យថា Ayamidhādhippeto សេចក្តីថា វោហារមានលក្ខណៈជាចេតនានេះ គឺចង់បានក្នុងសេចក្តីនេះ វោហារនោះឯងប្រកបដោយទោស (សាវជ្ជៈ) ព្រោះចង់បានការកាត់ផ្តាច់។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការកើតឡើងនៃវោហារទាំង ៤ ប្រការក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “yasmā vā” ជាដើម។ ពាក្យថា Gihīti cetanā natthi សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃចេតនាថា “អាត្មាអញជាគ្រហស្ថ” មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Gihīti vacanaṃ natthi សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃពាក្យរបស់ខ្លួន និងអ្នកដទៃថា “គ្រហស្ថ” មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Gihīti paṇṇatti natthi សេចក្តីថា ការសន្មតថា “គ្រហស្ថ” មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Gihīti byavahāro natthi សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅតាមទម្លាប់ថា “គ្រហស្ថ” មិនមានឡើយ។ ၃၃. ပါဏာတိပါတောဝ သံယောဇနံ. ကသ္မာ? ဗန္ဓနဘာဝေန ပဝတ္တနတော နိဿရိတုံ အပ္ပဒါနတော. ပါဏာတိပါတဿ အတ္ထိတာယ သော ပုဂ္ဂလော [Pg.22] ‘‘ပါဏာတိပါတီ’’တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ – ‘‘ပါဏာတိပါတဿ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. ယဉှိ ယဿ အတ္ထိ, တေန သော အပဒိဿတီတိ. ဗဟုတာယာတိ အစက္ခုကာဒိဘေဒေန ဗဟုဘာဝတော. ပါဏာတိပါတဿ ပဋိပက္ခော အပါဏာတိပါတော. သော ပန အတ္ထတော ကာယဒွါရိကော သီလသံဝရောတိ အာဟ ‘‘ကာယိကသီလသံဝရေနာ’’တိ. အတ္တာပိ မံ ဥပဝဒေယျာတိအာဒိ ပါဏာတိပါတေ အာဒီနဝဒဿနံ. အာဒီနဝဒဿိနော ဟိ တတော ဩရမဏံ. ဒေသနာဝသေနာတိ အညတ္ထ သုတ္တေ အဘိဓမ္မေ စ ဒသသု သံယောဇနေသု ပဉ္စသု နီဝရဏေသု ဒေသနာဝသေန အပရိယာပန္နမ္ပိ သံယောဇနန္တိပိ နီဝရဏန္တိပိ ဣဓ ဝုတ္တံ. ကသ္မာ? တဒတ္ထသမ္ဘဝတော. တေနာဟ – ‘‘ဝဋ္ဋဗန္ဓနဋ္ဌေန ဟိတပ္ပဋိစ္ဆာဒနဋ္ဌေန စာ’’တိ, ပါဏာတိပါတော ဟိ အပါဏာတိပါတပစ္စယံ ဟိတံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တောဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ဧကော အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ ဣဒံ သဟဇာတဝသေန ဝုတ္တံ, ဥပနိဿယဝသေန ပန ဣတရေသမ္ပိ အာသဝါနံ ယထာရဟံ သမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပါဏာတိပါတီ ဟိ ပုဂ္ဂလော ‘‘တပ္ပစ္စယံ အတ္ထံ ကရိဿာမီ’’တိ ကာမေ ပတ္ထေတိ. ဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ, ဘဝဝိသေသံ ပစ္စာသီသတိ. တတ္ထ ဥပ္ပန္နံ ဝိဟနတိ ဗာဓတီတိ ဝိဃာတော, ဒုက္ခံ, ပရိဠာဟနံ အနတ္ထုပ္ပာဒဝသေန ဥပတာပနံ ပရိဠာဟော, အယမေတေသံ ဝိသေသော. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု ဝါရေသု. ဣမိနာ ဥပါယေနာတိ အတိဒေသေန ပန ပရိဂ္ဂဟိတော အတ္ထော ပရတော အာဂမိဿတီတိ. ៣៣. ការសម្លាប់សត្វ (បាណាតិបាត) ហ្នឹងឯងជាសំយោជនៈ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាគ្រឿងចង មិនអនុញ្ញាតឲ្យរួចខ្លួនបាន។ បុគ្គលនោះ ព្រោះតែមានការសម្លាប់សត្វ ទើបហៅថា “អ្នកសម្លាប់សត្វ” ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “pāṇātipātassa…pe… hotī” (ព្រោះការសម្លាប់សត្វ...ល... មានដល់បុគ្គលនោះ)។ ពិតណាស់ របស់ណាមានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះរមែងត្រូវបានគេហៅដោយរបស់នោះ។ ពាក្យថា Bahutāya សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាច្រើន ដោយការបែងចែកមានសត្វឥតភ្នែកជាដើម។ ធម៌ជាបដិបក្ខនឹងបាណាតិបាត គឺអបាណាតិបាត (ការមិនសម្លាប់សត្វ)។ ចំណែកអបាណាតិបាតនោះ ដោយសេចក្តីពិត គឺសីលសំវរៈខាងកាយទ្វារ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “kāyikasīlasaṃvarena” (ដោយកាយិកសីលសំវរៈ)។ ពាក្យថា Attāpi maṃ upavadeyya (សូម្បីខ្លួនឯងក៏តិះដៀលខ្លួនឯង) ជាដើម គឺជាការឃើញទោសក្នុងបាណាតិបាត។ ពិតណាស់ បុគ្គលអ្នកឃើញទោស រមែងវៀរចាកបាណាតិបាតនោះ។ ពាក្យថា Desanāvasena សេចក្តីថា សូម្បីធម៌ដែលមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងសំយោជនៈ ១០ ឬនីវរណៈ ៥ ក្នុងសូត្រ និងអភិធម្មក្នុងទីដទៃ ដោយអំណាចនៃការសម្តែង ក៏ហៅថា សំយោជនៈខ្លះ នីវរណៈខ្លះ ក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការកើតឡើងនៃសេចក្តីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “vaṭṭabandhanaṭṭhena hitappaṭicchādanaṭṭhena ca” (ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចងក្នុងវដ្តៈ និងដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបិទបាំងនូវប្រយោជន៍) ព្រោះថា បាណាតិបាតកាលកើតឡើង រមែងបិទបាំងនូវប្រយោជន៍ដែលមានអបាណាតិបាតជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា Eko avijjāsavo (អវិជ្ជាសវៈតែមួយ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចនៃសហជាតធម៌ ចំណែកដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យ គប្បីដឹងការកើតឡើងនៃអាសវៈដទៃទៀតតាមសមគួរ។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកសម្លាប់សត្វ តែងប្រាថ្នានូវកាមទាំងឡាយដោយគិតថា “អាត្មាអញនឹងធ្វើប្រយោជន៍ដោយសារបច្ច័យនោះ” តែងកាន់យកនូវទិដ្ឋិ និងរំពឹងទុកនូវភពដ៏វិសេស។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ធម្មជាតិដែលបៀតបៀន ញ៉ាំងទុក្ខឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា វិឃាតៈ (សេចក្តីចង្អៀតចង្អល់) គឺទុក្ខ, ធម្មជាតិដែលដុតកំដៅដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃអំពើមិនជាប្រយោជន៍ ឈ្មោះថា បរិឡាហៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយ) នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា Sabbattha សេចក្តីថា ក្នុងវារៈទាំងពួង។ ពាក្យថា Iminā upāyena សេចក្តីថា សេចក្តីដែលកាន់យកដោយការប្រៀបធៀប រមែងមកដល់ក្នុងខាងមុខ។ ၃၄-၄၀. ဣမသ္မိံ ပဒေတိ ဧတေန သတ္တသုပိ ဝါရေသု တထာ အာဂတံ ပဒံ သာမညတော ဂဟိတံ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိ. ရောသနံ ကာယိကံ ဝါစသိကဉ္စာတိ တပ္ပဋိပက္ခော အရောသောပိ တထာ ဒုဝိဓောတိ အာဟ ‘‘ကာယိကဝါစသိကသံဝရေနာ’’တိ. ယထာ အဘိဇ္ဈာ လောဘော, အနဘိဇ္ဈာ အလောဘော, ဧဝံ အကောဓူပါယာသော အဗျာပါဒေါ, သံဝရေ သုခန္တိ သံဝရောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, အနတိလောဘော ပန သတိသံဝရေ, အနတိမာနော ဉာဏသံဝရေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမေသု ပန ပဒေသု ဧဝံ သဗ္ဗဝါရေသု ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာတိ သမ္ဗန္ဓော. ៣៤-៤០. ពាក្យថា Imasmiṃ pade នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាន់យកដោយទូទៅនូវបទដែលមកហើយយ៉ាងនោះ សូម្បីក្នុងវារៈទាំង ៧។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “iminā” ជាដើម។ ការខឹងសម្បារ (រោសនៈ) មានពីរយ៉ាងគឺ ខាងកាយ និងខាងវាចា ចំណែកការមិនខឹងសម្បារ (អរោសៈ) ដែលជាបដិបក្ខនឹងការខឹងសម្បារនោះ ក៏មានពីរយ៉ាងដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “kāyikavācasikasaṃvarena” (ដោយសំវរៈខាងកាយនិងវាចា)។ គប្បីជ្រាបថា អភិជ្ឈា គឺលោភៈ, អនភិជ្ឈា គឺអលោភៈ យ៉ាងណា សេចក្តីមិនក្រោធនិងមិនចងគំនុំ គឺអព្យាបាទ ក៏យ៉ាងនោះដែរ, គប្បីយល់ថា សេចក្តីសុខក្នុងសំវរៈ គឺសំវរៈ, ចំណែកការមិនលោភហួសហេតុ រមែងសង្គ្រោះចូលក្នុងសតិសំវរៈ, ការមិនមានមានះហួសហេតុ រមែងសង្គ្រោះចូលក្នុងញាណសំវរៈ។ គប្បីដឹងការភ្ជាប់សេចក្តីថា ក្នុងបទទាំងឡាយនេះ គប្បីធ្វើការប្រកបសេចក្តីក្នុងវារៈទាំងពួងយ៉ាងនេះ។ ဧဝံ အာသဝုပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဿပိ ဧကဇ္ဈံ ဝုစ္စမာနတ္တာ ‘‘ပုန အယံ သင်္ခေပဝိနိစ္ဆယော’’တိ ဝုတ္တံ. အသမ္မောဟတ္ထံ အာရမ္မဏဿ. ပုရိမေသု တာဝ စတူသု ဝါရေသု ဝိရမိတုံ န သက္ကောမီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘အတ္တာပိ မံ ဥပဝဒေယျာ’’တိ ဧတဿ ပဒဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာယံ ‘‘န သက္ကောမီ’’တိ, ‘‘အနုဝိဇ္ဇာပိ မံ ဝိညူ ဂရဟေယျု’’န္တိ ဧတဿ ပဒဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာယံ ‘‘န သက္ကောတီ’’တိ [Pg.23] ဝတ္တဗ္ဗံ, ဣမိနာ နယေန ပစ္ဆိမေသုပိ စတူသု ယထာရဟံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အတိမာနေ ဘဝါသဝအဝိဇ္ဇာသဝါတိ ဝုတ္တံ မာနေန သဟ ဒိဋ္ဌိယာ အနုပ္ပဇ္ဇနတော, အတိမာနော ပန ကာမရာဂေနပိ ဥပ္ပဇ္ဇတေဝါတိ ‘‘အတိမာနေ ကာမာသဝအဝိဇ္ဇာသဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, သွာယံ နယော ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျောတိ န ဒဿိတော. ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ ကထိတံ အာဒိတော စတူဟိ ဆဋ္ဌေန ဝါတိ ပဉ္စဟိ ဝါရေဟိ, သေသေဟိ တီဟိ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလေ ဌိတဿ ဘိက္ခုနော ပဋိသင်္ခါပဟာနံ, သဗ္ဗေဟိပိ ပန ဘိက္ခုဘာဝေ ဌိတဿ ဂိဟိဝေါဟာရသမုစ္ဆေဒေါ ကထိတော. တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထ ဝတ္တံ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ မယှံ ကာတုံ နပ္ပတိရူပ’’န္တိ ပဋိသင်္ခါနဝသေန အကရဏံ ပဇဟနဉ္စ ပဋိသင်္ခါပဟာနံ. ដំណើរកើតឡើងនៃអាសវៈ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ ក្នុងអធិប្បាយនេះ សូម្បីពាក្យដែលពោលហើយ កាលពោលរួមគ្នាតែមួយ ទើបពោលថា «នេះជាសេចក្តីសម្រេចដោយសង្ខេបម្តងទៀត»។ ដើម្បីមិនវង្វេងក្នុងអារម្មណ៍។ ក្នុងវារៈ ៤ ខាងដើម គប្បីពោលថា «ខ្ញុំមិនអាចវៀរបានឡើយ»។ ក្នុងអត្ថវណ្ណនានៃបទថា «Attāpi maṃ upavadeyyā» គប្បីពោលថា «មិនអាច» ក្នុងអត្ថវណ្ណនានៃបទថា «anuvijjāpi maṃ viññū garaheyyuṃ» គប្បីពោលថា «មិនអាច» គប្បីជ្រាបការប្រកបតាមសមគួរ ក្នុងវារៈ ៤ ខាងចុង សូម្បីដោយន័យនេះ។ ដែលពោលថា «ក្នុងអតិមានៈ មានភវាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ» ព្រោះទិដ្ឋិមិនកើតឡើងរួមជាមួយមានៈ ប៉ុន្តែ អតិមានៈ រមែងកើតឡើងសូម្បីដោយកាមរាគ ហេតុនោះ គប្បីពោលថា «ក្នុងអតិមានៈ មានកាមាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ» ន័យនោះ ងាយយល់បាន ព្រោះជាន័យដែលពោលហើយ ហេតុនោះ ទើបមិនសម្តែងទុក។ បាតិមោក្ខសំវរសីល ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយវារៈ ៥ មានវារៈ ៤ ខាងដើម និងវារៈទី ៦ ដោយវារៈ ៣ ដែលសេសសល់ ត្រាស់សំដៅដល់បដិសង្ខាបហានៈ របស់ភិក្ខុអ្នកតាំងនៅក្នុងបាតិមោក្ខសំវរសីល ប៉ុន្តែ សូម្បីដោយវារៈទាំងអស់ ព្រះអង្គត្រាស់ការកាត់ផ្តាច់វោហាររបស់គ្រហស្ថ របស់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងភិក្ខុភាវៈ។ ក្នុងវារៈទាំងនោះ វត្តៈ ទាំងពួងថា «ការនេះនិងការនេះ មិនគួរដល់អាត្មាអញឡើយ» គឺការមិនធ្វើ និងការលះបង់ ដោយអំណាចនៃការពិចារណា ឈ្មោះថា បដិសង្ខាបហានៈ។ ကာမာဒီနဝကထာဝဏ္ဏနာ អធិប្បាយកាមាទីនវកថា ၄၂. ဥပသုမ္ဘေယျာတိ ဧတ္ထ ဥပ-သဒ္ဒေါ သမီပတ္ထော, သုမ္ဘနံ ဝိက္ခေပနံ. တေနေဝ တမေနန္တိ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ – ‘‘တဿ သမီပေ ခိပေယျာ’’တိ, တဿ ကုက္ကုရဿ သမီပေ အဋ္ဌိကင်္ကလံ ခိပေယျာတိ အတ္ထော. နိမ္မံသတ္တာ ကင်္ကလန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဣမိနာ ဝိဂတမံသာယ အဋ္ဌိကင်္ကလိကာယ ဥရဋ္ဌိမှိ ဝါ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကေ ဝါ သီသဋ္ဌိမှိ ဝါ ကင်္ကလ-သဒ္ဒေါ နိရုဠှောတိ ဒဿေတိ. သုနိက္ကန္တန္တိ နိလ္လိခိတံ ကတွာဝ နိဗ္ဗိသေသံ လိခိတံ. ៤២. បទថា Upasumbheyya ក្នុងបទនោះ ឧបសព្ទ មានអត្ថថា ជិត, សុម្ភនសព្ទ មានអត្ថថា ការបោះទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «tassa samīpe khipeyyā» (គប្បីបោះទៅជិតវា) ដោយធ្វើទុតិយាវិភត្តិឲ្យមានអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិ សេចក្តីថា គប្បីបោះរាងឆ្អឹងទៅជិតឆ្កែនោះ។ បទថា «Nimmaṃsattā kaṅkalanti vuccati» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា កាលបើឆ្អឹងទ្រូងក្តី ឆ្អឹងខ្នងក្តី ឆ្អឹងក្បាលក្តី គ្មានសាច់ហើយ សព្ទថា «កង្កលៈ» (រាងឆ្អឹង) រមែងសម្រេចរូប។ បទថា Sunikkantaṃ បានដល់ ធ្វើឲ្យស្អាតល្អ គឺខ្វារសាច់ចេញគ្មានសល់។ ဧကတ္တုပဋ္ဌာနဿ အဇ္ဈုပေက္ခနဝသေန ပဝတ္တိယာ ဧကတ္တာ. တေနာဟ ‘‘စတုတ္ထဈာနုပေက္ခာ’’တိ. ယသ္မာ ပနဿ အာရမ္မဏမ္ပိ ဧကသဘာဝမေဝ, တသ္မာ အာဟ ‘‘သာ ဟီ’’တိအာဒိ. လောကာမိသသင်္ခါတာတိ အပရိညာတဝတ္ထုနာ လောကေန အာမသိတဗ္ဗတော, လောကေ ဝါ အာမိသောတိ သင်္ခံ ဂတာယ ဝသေန ကာမဂုဏာနံ ကာမဘာဝေါ စ အာမိသဘာဝေါ စ, သော ဧဝ နိပ္ပရိယာယတော အာမိသန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ကာမဂုဏာမိသာတိ ကာမဂုဏေ ဆန္ဒရာဂါ. ဂဟဏဋ္ဌေန ဘုသံ အာဒါနဋ္ဌေန. ឈ្មោះថា ឯកត្តៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការតាំងនៅជាអារម្មណ៍តែមួយ និងការតាំងនៅជាឧបេក្ខា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «catutthajhānupekkhā» (ឧបេក្ខាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះអារម្មណ៍នៃឧបេក្ខានោះ មានសភាវៈតែមួយដូចគ្នា ហេតុនោះ ទើបពោលថា «sā hi» ជាដើម។ បទថា Lokāmisasaṅkhātā បានដល់ ព្រោះសត្វលោកដែលមិនដឹងច្បាស់នូវវត្ថុ គប្បីស្ទាបអង្អែល ឬព្រោះរាប់ថាជាអាមិសៈក្នុងលោក ដោយអំណាចនៃកាមគុណទាំងឡាយ ភាពជាកាមផង ភាពជាអាមិសៈផង ភាពជាកាមនិងអាមិសៈនោះឯង គប្បីហៅថា អាមិសៈ ដោយវចនត្ថៈមិនវៀចវេរ។ បទថា Kāmaguṇāmisā បានដល់ តម្រេកដោយអំណាចតណ្ហាក្នុងកាមគុណទាំងឡាយ។ បទថា Gahaṇaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថា កាន់យកយ៉ាងមាំមួន។ ၄၃. ဍယနံ အာကာသေန ဂမနန္တိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပတိတွာ ဂစ္ဆေယျာ’’တိ. ဂိဇ္ဈာဒီနံ ဝါသိဖရသု န ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘မုခတုဏ္ဍကေန ဍသန္တာ တစ္ဆေယျု’’န္တိ. ဝိဿဇ္ဇေယျုန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဝိဿဇ္ဇန’’န္တိ အာကဍ္ဎနံ အဓိပ္ပေတံ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ, အာကဍ္ဎနဉ္စ အနုဗန္ဓိတွာ ပါတနန္တိ အာဟ ‘‘မံသပေသိံ နခေဟိ ကဍ္ဎိတွာ ပါတေယျု’’န္တိ. ៤៣. ការហើរ គឺការទៅតាមអាកាស ហេតុនោះ ទើបពោលថា «uppatitvā gaccheyyā» (គប្បីហើរទៅ)។ ពួកត្មាតជាដើម គ្មានកាំបិតចិត ឬពូថៅឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «mukhatuṇḍakena ḍasantā taccheyyuṃ» (គប្បីចឹកជញ្ជែងដោយចំពុះ)។ បទថា Vissajjeyyuṃ ក្នុងបទនេះ «ការលះបង់» (vissajjana) សំដៅយកការឆក់ទាញ ព្រោះធាតុទាំងឡាយមានអត្ថច្រើន ម្យ៉ាងទៀត ការឆក់ទាញហើយដេញតាមធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «maṃsapesiṃ nakhehi kaḍḍhitvā pāteyyuṃ» (គប្បីខ្វាចទាញដុំសាច់ដោយក្រចកហើយធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះ)។ ၄၇. ပုရိသဿ [Pg.24] အာရောဟနယောဂျံ ပေါရိသေယျံ. ៤៧. របស់ដែលគួរដល់ការឡើងទៅនៃបុរស ឈ្មោះថា បោរិសេយ្យៈ (កម្ពស់ស្មើបុរស)។ ၄၈. သမ္ပန္နံ သုန္ဒရံ ဖလမဿာတိ သမ္ပန္နဖလံ. ဖလူပပန္နန္တိ ဖလေဟိ ဥပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဗဟုဖလ’’န္တိ. ៤៨. ដើមឈើដែលមានផ្លែបរិបូរណ៍ល្អ ឈ្មោះថា សម្បន្នផលៈ។ បទថា Phalūpapannaṃ បានដល់ ប្រកបដោយផ្លែទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «bahuphalaṃ» (មានផ្លែច្រើន)។ ၅၀. သုဝိဒူရဝိဒူရေတိ အရိယဿ ဝိနယေ ဝေါဟာရသမုစ္ဆေဒတော သုဋ္ဌု ဝိဒူရဘူတေ ဧဝ ဝိဒူရေ အဟံ ဌိတော. ကဿစိ နာမ အတ္ထဿပိ အဇာနနတော န အာဇာနန္တီတိ အနာဇာနီယာတိ ကတ္တုသာဓနမဿ ဒဿေန္တော အဇာနနကေတိ အဇာနန္တဘောဇနသီသေန တေသံ ဒါတဗ္ဗပစ္စယေ ဝဒတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ៥០. បទថា Suvidūravidūre សេចក្តីថា តថាគតតាំងនៅក្នុងទីដ៏ឆ្ងាយ គឺឆ្ងាយដាច់ស្រឡះ ព្រោះការកាត់ផ្តាច់វោហារក្នុងវិន័យរបស់ព្រះអរិយៈ។ បទថា Anājānīyā គឺមិនដឹង ព្រោះមិនដឹងសូម្បីតែប្រយោជន៍ណាមួយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញកត្តុរូពនៃបទនេះ ទើបពោលថា «ajānanake» (ពួកជនអ្នកមិនដឹង) គឺពោលសំដៅដល់បច្ច័យដែលគួរប្រគល់ឲ្យដល់ជនទាំងនោះ ដោយក្បាលនៃភោជនរបស់ជនអ្នកមិនដឹង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ပေါတလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសសេចក្តីដ៏លាក់កំបាំងក្នុងអធិប្បាយបោតលិយសូត្រ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។ ၅. ဇီဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៥. អធិប្បាយជីវកសូត្រ ၅၁. ကုမာရေန ဘတော ပေါသာပိတောတိ ကုမာရဘတော, ကုမာရဘတော ဧဝ ကောမာရဘစ္စော ယထာ ‘‘ဘိသက္ကမေဝ ဘေသဇ္ဇ’’န္တိ. ៥១. បុគ្គលដែលព្រះកុមារចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា ឈ្មោះថា កុមារភតៈ, ពាក្យថា កុមារភតៈ នោះឯង ហៅថា កោម៉ារភត្យៈ (កោម៉ារភច្ចៈ) ដូចជាពាក្យថា ភិសជ្ជៈ គឺ ភេសជ្ជៈ ដូច្នោះដែរ។ အာရဘန္တီတိ ဧတ္ထ အာရဘ-သဒ္ဒေါ ကာမံ ကာမာယူဟနယညုဋ္ဌာပနအာပတ္တိအာပဇ္ဇနဝိညာပနာဒီသုပိ အာဂတော, ဣဓ ပန ဟိံသနေ ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ အာဟ – ‘‘အာရဘန္တီတိ ဃာတေန္တီ’’တိ. ဥဒ္ဒိသိတွာ ကတန္တိ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၈.၁၂; သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၂၉၄) အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိသိတွာ မာရဏဝသေန ကတံ နိဗ္ဗတ္တိတံ. ပဋိစ္စကမ္မန္တိ ဧတ္ထ ကမ္မ-သဒ္ဒေါ ကမ္မသာဓနော အတီတကာလိကောတိ အာဟ – ‘‘အတ္တာနံ ပဋိစ္စ ကတ’’န္တိ. နိမိတ္တကမ္မဿေတံ အဓိဝစနံ ‘‘ပဋိစ္စ ကမ္မံ ဖုသတီ’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၄.၇၅) ဝိယ. နိမိတ္တကမ္မဿာတိ နိမိတ္တဘာဝေန လဒ္ဓဗ္ဗကမ္မဿ, န ကရဏကာရာပနဝသေန. ပဋိစ္စကမ္မံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ မံသံ ပဋိစ္စကမ္မံ ယထာ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ. တေသန္တိ နိဂဏ္ဌာနံ. အညေပိ ဗြာဟ္မဏာဒယော တံလဒ္ဓိကာ အတ္ထေဝ. បទថា Ārabhanti ក្នុងបទនោះ អារភសព្ទ ទោះបីមកក្នុងអត្ថជាច្រើន មានការសន្សំកាម ការញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមឲ្យតាំងឡើង ការត្រូវអាបត្តិ និងការញ៉ាំងឲ្យដឹងជាដើមក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកក្នុងអត្ថនៃការបៀតបៀន (ការសម្លាប់) ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ārabhantīti ghātenti» (បទថា អាភរន្តិ គឺសម្លាប់)។ បទថា Uddisitvā kataṃ បានដល់ ការធ្វើ គឺការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង ដោយអំណាចនៃការសម្លាប់ដោយចំពោះខ្លួន។ បទថា Paṭiccakammaṃ ក្នុងបទនេះ កម្មសព្ទ មានអត្ថជាកម្មសាធនៈ ជាអតីតកាល ហេតុនោះ ទើបពោលថា «attānaṃ paṭicca kataṃ» (ធ្វើដោយអាស្រ័យខ្លួន)។ នេះជាឈ្មោះនៃនិមិត្តកម្ម ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «paṭicca kammaṃ phusati» (រមែងពាល់ត្រូវកម្មដែលអាស្រ័យហេតុ)។ បទថា Nimittakammassa បានដល់ កម្មដែលគប្បីបានដោយភាពជាហេតុ មិនមែនដោយអំណាចនៃការធ្វើ ឬការប្រើឲ្យគេធ្វើឡើយ។ សាច់ដែលមានបដិច្ចកម្មនេះ ឈ្មោះថា បដិច្ចកម្ម ដូចពាក្យថា «buddhaṃ etassa atthīti buddho» (បុគ្គលណាមានពុទ្ធិ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ពុទ្ធៈ) ដូច្នោះដែរ។ បទថា Tesaṃ បានដល់ ពួកនិគ្រន្ថ។ សូម្បីពួកព្រាហ្មណ៍ជាដើមដទៃទៀត ដែលមានលទ្ធិដូច្នោះ ក៏មានដែរ។ ကာရဏန္တိ ဧတ္ထ ယုတ္တိ အဓိပ္ပေတာ, သာ ဧဝ စ ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ – ‘‘ကာရဏံ နာမ တိကောဋိပရိသုဒ္ဓမစ္ဆမံသပရိဘောဂေါ’’တိ. အနုကာရဏံ နာမ မဟာဇနဿ တထာ ဗျာကရဏံ ယုတ္တိယာ ဓမ္မဿ အနုရူပဘာဝတော မံသံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အနုညာတံ တထေဝ ကထနန္တိ ကတွာ. တန္တိ ‘‘ဇာနံ ဥဒ္ဒိဿကတံ မံသံ ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ပရိဘုဉ္ဇနံ နေဝ ကာရဏံ ဟောတိ [Pg.25] သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဘာဝတော သတိ စ အယုတ္တိယံ အဓမ္မောတိ ကတွာ. တထာ ဗျာကရဏန္တိ ‘‘ဇာနံ ဥဒ္ဒိဿကတံ မံသံ ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိ ကထနံ ယုတ္တိယာ ဓမ္မဿ အနနုရူပဘာဝတော န အနုကာရဏံ ဟောတိ. ပရေဟိ ဝုတ္တကာရဏေန သကာရဏော ဟုတွာတိ ပရေ တိတ္ထိယာ ‘ဇာန’န္တိအာဒိနာ ဓမ္မံ ကထေန္တိ ဝဒန္တိ, တေန ကာရဏဘူတေန သကာရဏော ဟုတွာ. တေဟိ တထာ ဝတ္တဗ္ဗော ဧဝ ဟုတွာ တုမှာကံ ဝါဒေါ ဝါ အနုဝါဒေါ ဝါ ‘‘မံသံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ ပဝတ္တာ တုမှာကံ ကထာ ဝါ ပရတော ပရေဟိ တထာ ပဝတ္တိတာ တဿာ အနုကထာ ဝါ. ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗကာရဏန္တိ တိတ္ထိယာ တာဝ တိဋ္ဌန္တု, တတော အညေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ဂရဟိတဗ္ဗကာရဏံ. ကောစိ န အာဂစ္ဆတီတိ ဂရဟိတဗ္ဗတံ န အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. အဘိဘဝိတွာ အာစိက္ခန္တီတိ အဘိဘုယျ မဒ္ဒိတွာ ကထေန္တိ, အဘိဘူတေန အက္ကောသန္တီတိ အတ္ထော. បទថា Kāraṇaṃ ក្នុងបទនេះ សំដៅយកយុត្តិ យុត្តិនោះឯង ព្រោះមិនប្រាសចាកធម៌ ទើបហៅថា «ធម៌» ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ឈ្មោះថា ហេតុ (kāraṇa) គឺការបរិភោគត្រីនិងសាច់ដែលបរិសុទ្ធដោយចំណែកបី»។ ឈ្មោះថា អនុការណៈ (ការអនុវត្តតាមហេតុ) គឺការដោះស្រាយរបស់មហាជនយ៉ាងនោះ ព្រោះភាពសមគួរដល់ធម៌និងយុត្តិ គឺការត្រាស់អនុញ្ញាតថា គប្បីបរិភោគសាច់បាន ហើយពោលយ៉ាងនោះឯង។ បទថា Taṃ គឺការបរិភោគដែលពោលយ៉ាងនេះថា «ដឹងហើយ បរិភោគសាច់ដែលគេធ្វើចំពោះ» នោះ មិនមែនជាហេតុឡើយ ព្រោះគ្មានដោយប្រការទាំងពួង និងព្រោះកាលបើគ្មានយុត្តិ ក៏ជាអធម៌។ ពាក្យថា Tathā byākaraṇaṃ សេចក្តីថា ការពោលថា «ដឹងហើយ បរិភោគសាច់ដែលគេធ្វើចំពោះ» នោះ មិនមែនជាអនុការណៈឡើយ ព្រោះភាពមិនសមគួរដល់ធម៌និងយុត្តិ។ បទថា Parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā សេចក្តីថា ពួកអន្យតិរ្ថិយដទៃ ពោលសំដៅដល់ធម៌ដោយពាក្យជាដើមថា «ដឹងហើយ» ភិក្ខុជាអ្នកមានហេតុ ដោយហេតុដែលជាពាក្យពោលរបស់ជនដទៃនោះ។ ពាក្យថា Tehi tathā vattabbo eva hutvā សេចក្តីថា វាទៈ ឬអនុវាទៈ របស់លោកទាំងឡាយ ឬក៏កថា របស់លោកទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «គប្បីបរិភោគសាច់» ឬក៏អនុកថា នៃកថានោះ ដែលជនដទៃពោលយ៉ាងនោះក្នុងកាលជាខាងក្រោយ គឺជនទាំងនោះគប្បីពោលយ៉ាងនោះពិតប្រាកដ។ បទថា Viññūhi garahitabbakāraṇaṃ សេចក្តីថា លើកលែងពួកតិរ្ថិយចេញសិន ចុះហេតុដែលគួរតិះដៀលដោយបណ្ឌិតទាំងឡាយដទៃទៀត។ បទថា Koci na āgacchati សេចក្តីថា មិនដល់នូវភាពជាទីតិះដៀលឡើយ។ បទថា Abhibhavitvā ācikkhanti សេចក្តីថា គ្របសង្កត់ជាន់ឈ្លីហើយពោល គឺជេរប្រទេចដោយអាការៈដែលគ្របសង្កត់។ ၅၂. ကာရဏေဟီတိ ပရိဘောဂစိတ္တဿ အဝိသုဒ္ဓတာဟေတူဟိ. ဘိက္ခူ ဥဒ္ဒိဿကတံ ဒိဋ္ဌံ. တာဒိသမံသဉှိ ပရိဘောဂါနာရဟတ္တာ စိတ္တအဝိသုဒ္ဓိယာ ကာရဏံ စိတ္တသံကိလေသာဝဟတော. ဣဒါနိ ဒိဋ္ဌသုတပရိသင်္ကိတာနိ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဒိဋ္ဌာဒီသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဒုဘယဝိမုတ္တပရိသင်္ကိတန္တိ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတ’’န္တိ ဣမံ ဥဘယံ အနိဿာယ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဣမံ ဘိက္ခုံ ဥဒ္ဒိဿ ဝဓိတွာ သမ္ပာဒိတ’’န္တိ ကေဝလမေဝ ပရိသင်္ကိတံ. သဗ္ဗသင်္ဂါဟကောတိ သဗ္ဗေသံ တိဏ္ဏံ ပရိသင်္ကိတာနံ သင်္ဂဏှနကော. ៥២. បទថា Kāraṇehi បានដល់ ដោយហេតុទាំងឡាយនៃភាពមិនបរិសុទ្ធនៃចិត្តដែលបរិភោគ។ សាច់ដែលគេធ្វើចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឃើញហើយ។ ព្រោះថា សាច់មានសភាពដូច្នោះ មិនគួរដល់ការបរិភោគឡើយ ព្រោះជាហេតុនាំមកនូវសេចក្តីសៅហ្មងនៃចិត្ត ដោយភាពមិនបរិសុទ្ធនៃចិត្ត។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញរូបសណ្ឋាននៃសាច់ដែលឃើញ ឮ និងសង្ស័យ ទើបពោលថា «diṭṭhādīsu» ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា Tadubhayavimuttaparisaṅkitaṃ បានដល់ មិនអាស្រ័យហេតុទាំងពីរគឺ «ឃើញ និងឮ» នេះឡើយ គឺគ្រាន់តែសង្ស័យយ៉ាងនេះថា «តើសាច់នេះ គេសម្លាប់ធ្វើចំពោះភិក្ខុនេះឬហ្ន៎?»។ បទថា Sabbasaṅgāhako បានដល់ ការប្រមូលរួមយកសេចក្តីសង្ស័យទាំង ៣ យ៉ាងទាំងអស់។ မင်္ဂလာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာဟုနပါဟုနာဒိကံ သင်္ဂဏှာတိ. နိဗ္ဗေမတိကာ ဟောန္တီတိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပရိသင်္ကိတာဘာဝမာဟ. ဣတရေသန္တိ အဇာနန္တာနံ ဝဋ္ဋတိ, ဇာနတော ဧဝေတ္ထ အာပတ္တိ ဟောတိ. တေယေဝါတိ ယေ ဥဒ္ဒိဿ ကတံ, တေယေဝ. បទថា Maṅgalādīnaṃ ក្នុងបទនោះ អាទិសព្ទ រួមយកអាហុណបាហុណបច្ច័យជាដើម。 បទថា Nibbematikā honti ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ការមិនមានសេចក្តីសង្ស័យដោយប្រការទាំងពួង។ បទថា Itaresaṃ សេចក្តីថា គួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដទៃទៀតដែលមិនដឹង ព្រោះអាបត្តិរមែងមានដល់ភិក្ខុអ្នកដឹងតែប៉ុណ្ណោះក្នុងទីនេះ។ បទថា Teyeva បានដល់ ជនទាំងឡាយណាដែលគេធ្វើចំពោះ គឺជនទាំងឡាយនោះឯង។ ဥဒ္ဒိဿကတမံသပရိဘောဂတော အကပ္ပိယမံသပရိဘောဂဿ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘အကပ္ပိယမံသံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပုရိမသ္မိံ သစိတ္တကာ အာပတ္တိ, ဣတရသ္မိံ အစိတ္တကာ. တေနာဟ – ‘‘အကပ္ပိယမံသံ အဇာနိတွာ ဘုတ္တဿပိ အာပတ္တိယေဝါ’’တိ. ပရိဘောဂန္တိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការបរិភោគសាច់មិនគួរ (អកប្បិយមំសៈ) ពីការបរិភោគសាច់ដែលគេធ្វើចំពោះ ទើបពោលថា «akappiyamaṃsaṃ pana» ជាដើម។ ក្នុងសាច់ខាងដើម ជាសចិត្តកាបត្តិ ក្នុងសាច់ម្ខាងទៀត ជាអចិត្តកាបត្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សូម្បីភិក្ខុមិនដឹងហើយបរិភោគសាច់មិនគួរ ក៏ត្រូវអាបត្តិពិតប្រាកដ»។ បទថា Paribhogaṃ សេចក្តីថា តថាគតពោលថា គប្បីបរិភោគ។ ၅၃. တာဒိသဿာတိ တိကောဋိပရိသုဒ္ဓဿ မစ္ဆမံသဿ ပရိဘောဂေ. မေတ္တာဝိဟာရိနောပီတိ အပိ-သဒ္ဒေန အမေတ္တာဝိဟာရိနောပိ. မေတ္တာဝိဟာရိနော ပရိဘောဂေ သိခါပ္ပတ္တာ အနဝဇ္ဇတာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဓ, ဇီဝက, ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ [Pg.26] ဝုတ္တံ. အနိယမေတွာတိ အဝိသေသေတွာ သာမညတော. ယသ္မာ ဘဂဝတာ – ‘‘ယတော ခေါ, ဝစ္ဆ, ဘိက္ခုနော တဏှာ ပဟီနာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ မဟာဝစ္ဆဂေါတ္တသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၁၉၄) အတ္တာ အနိယမေတွာ ဝုတ္တော. တထာ ဟိ ဝစ္ဆဂေါတ္တော – ‘‘တိဋ္ဌတု ဘဝံ ဂေါတမော, အတ္ထိ ပန ဘောတော ဂေါတမဿ ဧကဘိက္ခုပိ သာဝကော အာသဝါနံ ခယာ…ပေ… ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ အာဟ, ‘‘ဣဓ, ဘာရဒွါဇ, ဘိက္ခု အညတရံ ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ဥပနိဿာယ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ စင်္ကီသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၄၃၀) အတ္တာ အနိယမေတွာ ဝုတ္တော. တထာ ဟိ တတ္ထ ပရတော – ‘‘ယံ ခေါ ပန အယမာယသ္မာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဂမ္ဘီရော သော ဓမ္မော ဒုဒ္ဒသော ဒုရနုဗောဓော သန္တော ပဏီတော အတက္ကာဝစရော နိပုဏော ပဏ္ဍိတဝေဒနီယော, န သော ဓမ္မော သုဒေသနီယော လုဒ္ဒေနာ’’တိအာဒိနာ ဒေသနာ အာဂတာ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝတာ ဟိ မဟာဝစ္ဆဂေါတ္တသုတ္တေ, စင်္ကီသုတ္တေ ဣမသ္မိံ သုတ္တေတိ တီသု ဌာနေသု အတ္တာနံယေဝ သန္ဓာယ ဒေသနာ ကတာ’’တိ. မံသူပသေစနောဝ အဓိပ္ပေတော မစ္ဆမံသသဟိတဿ အာဟာရဿ ပရိဘောဂဘာဝတော မစ္ဆမံသဿ စ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ៥៣. បទថា Tādisassa បានដល់ ក្នុងការបរិភោគត្រីនិងសាច់ដែលបរិសុទ្ធដោយចំណែកបី។ បទថា Mettāvihārinopi ដោយអំណាចអបិសព្ទ រួមយកសូម្បីភិក្ខុអ្នកមិនមានមេត្តាវិហារធម៌។ ដើម្បីបង្ហាញភាពមិនមានទោសដល់កម្រិតកំពូល ក្នុងការបរិភោគរបស់ភិក្ខុអ្នកមានមេត្តាវិហារធម៌ ទើបពោលថា «idha, jīvaka, bhikkhū» ជាដើម។ បទថា Aniyametvā បានដល់ មិនកំណត់ដោយឡែក គឺដោយទូទៅ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «yato kho, vaccha, bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti» (ម្នាលវច្ឆៈ កាលណាភិក្ខុលះតណ្ហាបានហើយ) ជាដើម ក្នុងមហាវច្ឆគោត្តសូត្រ ដោយមិនកំណត់ព្រះអង្គឯងឡើយ។ ព្រោះថា វច្ឆគោត្តៈ បានក្រាបបង្គំទូលថា «សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើនតាំងនៅសិនចុះ ចុះសាវករបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន សូម្បីតែភិក្ខុមួយរូប ដែលបានសម្រេចការអស់ទៅនៃអាសវៈ... ចូលកាន់សម្រេចសម្រាន្តនៅ មានដែរឬទេ?» និងក្នុងចង្កីសូត្រ ត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «idha, bhāradvāja, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati» (ម្នាលភារទ្វាជៈ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ អាស្រ័យនូវស្រុក ឬនិគមណាមួយ ហើយនៅ) ដោយមិនកំណត់ព្រះអង្គឯងឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងសូត្រនោះ មានទេសនាខាងចុងមកថា «ធម៌ណាដែលលោកម្ចាស់នេះសម្តែង ធម៌នោះជ្រាលជ្រៅ ឃើញបានក្រ ត្រាស់ដឹងបានក្រ ស្ងប់រម្ងាប់ ឧត្តម មិនមែនជាវិស័យនៃតក្កវិទ្យា ល្អិតសុខុម បណ្ឌិតគប្បីដឹងបាន ធម៌នោះ បុគ្គលទ្រុស្តសីលមិនងាយនឹងសម្តែងបានល្អឡើយ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌ សំដៅយកព្រះអង្គឯងពិតប្រាកដ ក្នុងទីទាំង ៣ គឺក្នុងមហាវច្ឆគោត្តសូត្រ ចង្កីសូត្រ និងក្នុងសូត្រនេះ»។ សាច់ដែលផ្សំគ្រឿង (maṃsūpasecano) នោះឯង ដែលលោកសំដៅយក ព្រោះភាពជាការបរិភោគអាហារដែលប្រកបដោយត្រីនិងសាច់ និងព្រោះត្រីនិងសាច់ លោកសំដៅយកក្នុងទីនេះ។ အဂထိတော အပ္ပဋိဗဒ္ဓေါ. တဏှာမုစ္ဆနာယာတိ တဏှာယနဝသေန မုစ္ဆာပတ္တိယာ. အနဇ္ဈောပန္နော တဏှာယ အဘိဘဝိတွာ န အဇ္ဈောတ္ထဋော, ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ န သဏ္ဌိတောတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘သဗ္ဗံ အာလုမ္ပိတွာ’’တိအာဒိ. ဣဓ အာဒီနဝေါ အာဟာရဿ ပဋိကူလဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဧကရတ္တိဝါသေနာ’’တိအာဒိ. အယမတ္ထော အာဟာရပရိဘောဂေါတိ အတ္ထသံယောဇနပရိစ္ဆေဒိကာ ‘‘ယာဝဒေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၃.၁၈၂; မ. နိ. ၁.၂၃; ၂.၂၄; ၃.၇၅; သံ. နိ. ၄.၁၂၀) ပဝတ္တာ အာဟာရပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂနိဿရဏဘူတာ ပညာ အဿ အတ္ထီတိ နိဿရဏပညော. ဣဒမတ္ထန္တိ ဧတမတ္ထာယ. ဧဝံ သန္တေတိ ‘‘ဗြဟ္မာတိ စ မေတ္တာဝိဟာရိနော သမညာ’’တိ အဝတွာ ယေ ဓမ္မာ မေတ္တာဝိဟာရဿ ပဋိပက္ခဘူတာ, တတ္ထ သာဝသေသံ ပဟာသိ ဗြဟ္မာ, အနဝသေသံ ပဟာသိ ဘဂဝါတိ သစေ တေ ဣဒံ သန္ဓာယ ဘာသိတံ, ဧဝံ သန္တေ တဝ ဣဒံ ယထာဝုတ္တဝစနံ အနုဇာနာမိ, န မေတ္တာဝိဟာရိတာသာမညမတ္တတောတိ အတ္ထော. មិនជាប់ជំពាក់ មិនចងព័ទ្ធ។ ពាក្យថា Taṇhāmucchanāya សេចក្តីថា ដោយការដល់នូវការវង្វេងស្មារតីដោយអំណាចនៃតណ្ហា។ ពាក្យថា Anajjhopanno មានសេចក្តីអធិប្បាយថា មិនត្រូវតណ្ហាគ្របសង្កត់ មិនត្រូវតណ្ហារួបរឹត មិនមែនលេបចូលទៅហើយសម្រេចទុកដោយមិនតាំងនៅឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sabbaṃ ālumpitvā” (លេបត្របាក់ទាំងអស់) ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ទោសគឺភាពគួរខ្ពើមនៃអាហារ លោកទើបពោលថា “ekarattivāsenā” (ដោយការស្នាក់នៅតែមួយយប់) ជាដើម។ សេចក្តីនេះ គឺការបរិភោគអាហារ។ បញ្ញាណាដែលកំណត់នូវសេចក្តីសញ្ជោជនៈ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយពាក្យជាដើមថា “yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā” (គ្រាន់តែដើម្បីការតាំងនៅនៃកាយនេះ) ដែលជាគ្រឿងរំលត់នូវឆន្ទរាគៈដែលជាប់ទាក់ទងនឹងអាហារ បញ្ញានោះមានដល់បុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា nissaraṇapañño (អ្នកមានបញ្ញាជាគ្រឿងរំលត់ចាកទុក្ខ)។ ពាក្យថា Idamatthaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍នេះ។ ពាក្យថា Evaṃ sante សេចក្តីថា បើមិនពោលថា “ព្រហ្ម គឺជាឈ្មោះរបស់អ្នកមានមេត្តាវិហារធម៌” ទេ តែបើលោកសំដៅយកសេចក្តីនេះថា “ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាបដិបក្ខនឹងមេត្តាវិហារធម៌ ព្រហ្មលះបង់ធម៌ទាំងនោះដោយមានសេសសល់ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគលះបង់ដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ” បើដូច្នោះមែន ខ្ញុំព្រមទទួលយកពាក្យដែលលោកពោលហើយនោះ មិនមែនគ្រាន់តែជាមេត្តាវិហារីភាពទូទៅនោះឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ၅၅. ‘‘ပါဋိယေက္ကော [Pg.27] အနုသန္ဓီ’’တိ ဝတွာ ဝိသုံ အနုသန္ဓိဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမသ္မိံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒွါရံ ထကေတီတိ မစ္ဆမံသပရိဘောဂါနုညာယ အညေသံ ဝစနဒွါရံ ပိဒဟတိ, စောဒနာပထံ နိရုန္ဓတိ. ကထံ သတ္တာနုဒ္ဒယံ ဒဿေတိ? သတ္တာနုဒ္ဒယမုခေန ဗာဟိရကာနံ မစ္ဆမံသပရိဘောဂပဋိက္ခေပေါ တယိဒံ မိစ္ဆာ, တိကောဋိပရိသုဒ္ဓဿေဝ မစ္ဆမံသဿ ပရိဘောဂေါ ဘဂဝတာ အနုညာတော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘တီဟိ ခေါ အဟံ, ဇီဝက, ဌာနေဟိ မံသံ ပရိဘောဂန္တိ ဝဒါမီ’တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၅၂). ဝိနယေပိ (ပါရာ. ၄၀၉; စူဠဝ. ၃၄၃) ဝုတ္တံ – ‘‘တိကောဋိပရိသုဒ္ဓံ, ဒေဝဒတ္တ, မစ္ဆမံသံ မယာ အနုညာတ’’န္တိ. တိကောဋိပရိသုဒ္ဓဉ္စ ဘုဉ္ဇန္တာနံ သတ္တေသု အနုဒ္ဒယာ နိစ္စလာ. ‘‘သတ္တာနုဒ္ဒယံ ဒဿေတီ’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ៥៥. លោកពោលថា “Pāṭiyekko anusandhī” (ការតភ្ជាប់ដោយឡែក) ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាការតភ្ជាប់ផ្សេងគ្នា ទើបពោលពាក្យថា “imasmiṃ hī” ជាដើម។ ពាក្យថា Dvāraṃ thaketi សេចក្តីថា បិទនូវទ្វារពាក្យសម្តីរបស់អ្នកដទៃ រារាំងផ្លូវចោទប្រកាន់ ដោយការអនុញ្ញាតឲ្យបរិភោគត្រីនិងសាច់។ តើទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីអនុគ្រោះដល់សត្វលោកយ៉ាងដូចម្តេច? ការបដិសេធការបរិភោគត្រីនិងសាច់របស់ពួកជនក្រៅសាសនា ដោយអាងសេចក្តីអនុគ្រោះដល់សត្វលោកនោះ ជារឿងខុសឆ្គង ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតតែការបរិភោគត្រីនិងសាច់ដែលបរិសុទ្ធដោយចំណែកបីយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា “ម្នាលជីវកៈ តថាគតពោលថា សាច់ដែលបុគ្គលគួរបរិភោគបាន ដោយហេតុ ៣ យ៉ាង” ជាដើម។ សូម្បីក្នុងវិន័យក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកថា “ម្នាលទេវទត្ត តថាគតអនុញ្ញាតត្រីនិងសាច់ដែលបរិសុទ្ធដោយចំណែកបីយ៉ាង”។ សេចក្តីអនុគ្រោះចំពោះសត្វទាំងឡាយ របស់ពួកបុគ្គលដែលបរិភោគសាច់ដ៏បរិសុទ្ធដោយចំណែកបីយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាមិនរង្គោះរង្គើឡើយ។ លោកកាលនឹងពន្យល់សេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបថា “Sattānuddayaṃ dasseti” (បង្ហាញនូវសេចក្តីអនុគ្រោះដល់សត្វ) ទើបពោលពាក្យថា “sace hī” ជាដើម។ ပဌမေန ကာရဏေနာတိ ဒေသနာဝသေနပိ ပယောဂဝသေနပိ ပဌမေန ပရူပဃာတဟေတုနာ. ကဍ္ဎိတော သော ပါဏော. ဂလေန ပဝေဓေန္တေနာတိ ယောတ္တဂလေန ကရဏေန အသယှမာနေန. ဗဟုပုညမေဝ ဟောတိ အာသာဒနာပေက္ခာယ အဘာဝတော, ဟိတဇ္ဈာသယတ္တာ ဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ဧသာဟံ, ဘန္တေတိအာဒိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, သရဏဂမနဝသေနေဝ ဂဟိတသရဏောတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အယ’’န္တိအာဒိ. ဩဂါဟန္တောတိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ သုတ္တံ အနုဿရန္တော အတ္ထံ ဥပဓာရေန္တော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ពាក្យថា Paṭhamena kāraṇena សេចក្តីថា ដោយហេតុជាគ្រឿងបៀតបៀនអ្នកដទៃជាដំបូង សូម្បីដោយអំណាចនៃការសម្តែង សូម្បីដោយអំណាចនៃប្រយោគ។ សត្វនោះត្រូវបានគេអូសទាញទៅ។ ពាក្យថា Galena pavedhentena សេចក្តីថា ដោយការញាប់ញ័រនៃក ដោយសារមិនអាចទ្រាំទ្រនឹងខ្សែចងកបាន។ ឈ្មោះថាមានបុណ្យច្រើនពិតប្រាកដ ព្រោះមិនមានការរំពឹងចង់បៀតបៀន ឬព្រោះមានអធ្យាស្រ័យប្រកបដោយប្រយោជន៍ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Esāhaṃ, bhante ជាដើម ហេតុអ្វីបានជាពោលទុក? លោកសំដៅលើការចោទប្រកាន់ថា “ការកាន់យកនូវសរណៈ គឺសម្រេចបានដោយអំណាចនៃការដល់នូវសរណៈតែប៉ុណ្ណោះ” ទើបពោលពាក្យថា “ayaṃ” ជាដើម។ ចាប់ផ្តើមតាំងពីពាក្យថា Ogāhanto ជាដើម រហូតដល់ទីបញ្ចប់ គឺការរលឹកឃើញនូវព្រះសូត្រ ព្រមទាំងពិចារណានូវសេចក្តី។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ဇီဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាជីវកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ၆. ဥပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៦. ការពន្យល់អដ្ឋកថាឧបាលិសូត្រ ၅၆. ပါဝါရံ ပါရုပတီတိ ပါဝါရိကော, ဣဒံ တဿ ကုလသမုဒါဂတံ နာမံ, သော ပန မဟဒ္ဓနော မဟာဘောဂေါ နဂရေ သေဋ္ဌိဋ္ဌာနေ ဌိတော. တေနာဟ ‘‘ဒုဿပါဝါရိကသေဋ္ဌိနော’’တိ. ဒီဃတ္တာ ဒီဃတမတ္တာ. သော ကိရ ပမာဏတော ဥပဝစ္ဆယတော ဒိယဍ္ဎရတနံ အတိက္ကမ္မ ဌိတော. ဧဝံလဒ္ဓနာမောတိ ‘‘ဒီဃတပဿီ’’တိ လဒ္ဓသမညော. ဗာဟိရာယတနေတိ တိတ္ထိယသမယေ ပိဏ္ဍပါတောတိ ဝေါဟာရော နတ္ထိ, တသ္မာ သာသနဝေါဟာရေန ‘‘ပိဏ္ဍပါတပ္ပဋိက္ကန္တော’’တိ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ៥៦. បុគ្គលណាដណ្តប់នូវសំពត់បាវារៈ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បាវារិកៈ នេះជាឈ្មោះដែលកើតមានក្នុងត្រកូលរបស់គាត់ ម្យ៉ាងទៀត គាត់ជាអ្នកមានទ្រព្យច្រើន មានភោគៈច្រើន តាំងនៅក្នុងតំណែងជាសេដ្ឋីក្នុងក្រុង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “dussapāvārikaseṭṭhino” (នៃសេដ្ឋីអ្នកលក់សំពត់បាវារៈ)។ ពាក្យថា Dīghattā សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាអ្នកមានខ្លួនខ្ពស់បំផុត។ ឮថា គាត់មានកម្ពស់ខ្ពស់ជាងប្រវែងមួយហត្ថកន្លះ។ ពាក្យថា Evaṃladdhanāmo សេចក្តីថា គាត់ទទួលបាននាមបញ្ញត្តិថា “ទីឃតបស្សី”។ ពាក្យថា Bāhirāyatane សេចក្តីថា ក្នុងសម័យនៃពួកលទ្ធិក្រៅសាសនា មិនមានវោហារថា “បិណ្ឌបាត” ឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលដោយវោហារក្នុងព្រះសាសនាថា “piṇḍapātappaṭikkanto” (អ្នកត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាតវិញ) នេះជាអធិប្បាយ។ ဒဿေတီတိ [Pg.28] ဒေသေတိ. ဌပေတီတိ အညမညသင်္ကရတော ဝဝတ္ထပေတိ. ကိရိယာယာတိ ကရဏေန. ပဝတ္တိယာတိ ပဝတ္တနေန. ဒဏ္ဍာနိ ပညပေတီတိ ဧတ္ထ ကသ္မာ ဘဂဝတာ အာဒိတောဝ တထာ န ပုစ္ဆိတန္တိ? ယသ္မာ သာ တသ္မိံ အတ္ထေ သဘာဝနိရုတ္တိ န ဟောတိ, သာသနေ လောကေ သမယန္တရေသု စ တာဒိသော သမုဒါစာရော နတ္ထိ, ကေဝလံ ပန တဿေဝ နိဂဏ္ဌဿာယံ ကောဋ္ဌာလကသဒိသော သမုဒါစာရောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မာနိ ပညပေတိ’’ ဣစ္စေဝါဟ. အစိတ္တကန္တိ စိတ္တရဟိတံ, စိတ္တေန အသမုဋ္ဌာပိတန္တိ အတ္ထော. ကထံ ပန တဒုဘယဿ စိတ္တေန ဝိနာ သမ္ဘဝေါတိ စောဒနံ သန္ဓာယ တတ္ထ နိဒဿနမာဟ ‘‘ယထာ ကိရာ’’တိအာဒိ. ပဋိဝိဘတ္တာနန္တိ အတ္ထတော ဘိန္နာနံ. ပဋိဝိသိဋ္ဌာနန္တိ ဝိသေသနပဒဝသေန သဒ္ဒတောပိ ဘိန္နာနံ. ဝစနံ ပတိဋ္ဌပေတုကာမောတိ ဒီဃတပဿိနော ယထာဝုတ္တဝစနံ ပတိဋ္ဌပေတုကာမော. တသ္မိဉှိ ပတိဋ္ဌာပိတေ တေနပ္ပသင်္ဂေန အာဂတော, ဥပါလိ ဂဟပတိ တသ္မိံ ပဒေသေ ဓမ္မံ ဒိသွာ သာသနေ အဘိပ္ပသီဒိဿတိ. ពាក្យថា Dasseti សេចក្តីថា សម្តែង។ ពាក្យថា Ṭhapeti សេចក្តីថា កំណត់ទុកមិនឲ្យច្រឡូកច្រឡំគ្នានិងគ្នា។ ពាក្យថា Kiriyāya សេចក្តីថា ដោយការធ្វើ។ ពាក្យថា Pavattiyā សេចក្តីថា ដោយការប្រព្រឹត្តទៅ។ ក្នុងពាក្យថា Daṇḍāni paññapeti នេះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនសួរយ៉ាងនោះតាំងពីដំបូង? ព្រោះថា ពាក្យនោះមិនមែនជាភាសាសភាវៈក្នុងសេចក្តីនោះឡើយ ហើយការប្រព្រឹត្តបែបនោះក៏មិនមានក្នុងព្រះសាសនា ក្នុងលោក ឬក្នុងលទ្ធិដទៃទៀតដែរ មានតែការប្រព្រឹត្តប្រៀបដូចជាកន្ត្រករបស់ពួកនិគ្រន្ថនោះប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា “kammāni paññapeti” (បញ្ញត្តនូវកម្មទាំងឡាយ) តែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Acittakaṃ សេចក្តីថា ប្រាសចាកចិត្ត គឺមិនមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ លោកសំដៅលើការចោទប្រកាន់ថា “តើរបស់ទាំងពីរនោះអាចកើតឡើងដោយគ្មានចិត្តយ៉ាងដូចម្តេច?” ទើបនាំយកឧទាហរណ៍ក្នុងទីនោះមកបង្ហាញថា “yathā kirā” ជាដើម។ ពាក្យថា Paṭivibhattānaṃ សេចក្តីថា ខុសគ្នាដោយអត្ថ។ ពាក្យថា Paṭivisiṭṭhānaṃ សេចក្តីថា ខុសគ្នាដោយសព្ទ ដោយអំណាចនៃវិសេសនបទ។ ពាក្យថា Vacanaṃ patiṭṭhapetukāmo សេចក្តីថា ប្រាថ្នានឹងតាំងទុកនូវពាក្យដែលទីឃតបស្សីពោលហើយ។ ព្រោះថាកាលបើពាក្យនោះត្រូវបានតាំងទុកហើយ ឧបាលិគហបតីដែលមកដល់ដោយការទាក់ទងនោះ បានឃើញធម៌ក្នុងទីនោះហើយ នឹងជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសាសនា។ ကထာ ဧဝ ဥပရိ ဝါဒါရောပနဿ ဝတ္ထုဘာဝတော ကထာဝတ္ထု. ကထာယံ ပတိဋ္ဌပေသီတိ ကထာဝတ္ထုသ္မိံ, တဒတ္ထေ ဝါ ပတိဋ္ဌပေသိ. ယထာ တံ ဝါဒါရောပနဘယေန န အဝဇာနာတိ, ဧဝံ တဿံ ကထာယံ, တသ္မိံ ဝါ အတ္ထေ ဒီဃတပဿိံ ယာဝတတိယံ ဝါဒေ ပတိဋ္ဌပေသိ. ဝါဒန္တိ ဒေါသံ. សម្តីនោះឯង ព្រោះជាវត្ថុនៃការចោទប្រកាន់តទៅខាងលើ ទើបឈ្មោះថា កថាវត្ថុ។ ពាក្យថា Kathāyaṃ patiṭṭhapesi សេចក្តីថា តាំងទុកក្នុងកថាវត្ថុ ឬតាំងទុកក្នុងសេចក្តីនោះ។ ធ្វើមិនឲ្យគាត់បដិសេធព្រោះខ្លាចការចោទប្រកាន់យ៉ាងណា គឺបានតាំងទុកនូវទីឃតបស្សីក្នុងវាទៈនោះ ក្នុងកថានោះ ឬក្នុងសេចក្តីនោះ អស់វារៈបីដង យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Vāda សេចក្តីថា ទោស។ ၅၇. ဣဒါနိ စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မမ္ပိ ဂဟေတွာ ကာယကမ္မာဒိဝသေန သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ ကာယကမ္မံ နာမာတိအာဒိ ‘‘ကမ္မဿ ကိရိယာယာ’’တိ ပါဠိယံ အကုသလကမ္မဿ အဓိဂတတ္တာ ဝုတ္တံ, ပုဗ္ဗေ ပန အဋ္ဌကာမာဝစရကုသလစေတနာတိအာဒိ သာဝဇ္ဇံ အနဝဇ္ဇဉ္စ သာမညတော ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဒဿိတံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ စေတနာ န ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ကမ္မံ ဓုရ’’န္တိ. ကာယကမ္မာဒိဘေဒံ ကမ္မမေဝ ဓုရံ ဇေဋ္ဌကံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, န စေတနာမတ္တမေဝ. ဧဝမာဂတေပီတိ ကမ္မာနီတိ ဧဝံ နာမေန အာဂတေပိ စေတနာ ဓုရံ, တတ္ထ စေတနံ ဇေဋ္ဌကံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ကထံ ပန တတ္ထ ကမ္မန္တိ ဝါ ကမ္မာနီတိ ဝါ အာဂတေ တေသံ စေတနာယ ဓုရဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ယတ္ထ ကတ္ထစိ…ပေ… လဘတီ’’တိ. တတ္ထ ယတ္ထ ကတ္ထစီတိ ယသ္မိံ ကိသ္မိဉ္စိ ဒွါရေ. သာ ဝုတ္တာဝါတိ သာ စေတနာ ဝုတ္တာဝ, ယာ ကာယသင်္ခါရာဒိပရိယာယေန (ယဿ ကဿစိ ကမ္မဿ ကာယဒွါရာဒီသု ပဝတ္တာပနစေတနာ) သမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ [Pg.29] တဒဂ္ဂေန လောကိယာပိ လောကုတ္တရာပိ ကမ္မမေဝ, အဘိဇ္ဈာဒယော ပန စေတနာပက္ခိကာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ៥៧. ឥឡូវនេះ ដើម្បីកាន់យកសូម្បីធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយចេតនា ហើយសង្គ្រោះបង្ហាញដោយអំណាចនៃកាយកម្មជាដើម ទើបពោលពាក្យថា “apicā” ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យជាដើមថា “កាយទុច្ចរិត ៣ យ៉ាង ឈ្មោះថាកាយកម្ម” ត្រូវបានពោលទុកក្នុងបាលីថា “kammassa kiriyāya” ព្រោះបានដល់អកុសលកម្ម ប៉ុន្តែពីមុនមក លោកបានបង្ហាញដោយធ្វើឲ្យរួមគ្នាតែមួយជាទូទៅ ទាំងធម៌ដែលមានទោស និងមិនមានទោស មានជាដើមថា កាមាវចរកុសលចេតនា ៨។ ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងទីនេះមិនកាន់យកចេតនា? លោកទើបពោលថា “imasmiṃ sutte kammaṃ dhuraṃ” (ក្នុងសូត្រនេះ កម្មជាប្រធាន)។ កម្មដែលចែកចេញជាកាយកម្មជាដើមនោះឯង ជាប្រធាន ជាធំ ជាប្រធាននាំមុខ មិនមែនត្រឹមតែចេតនាប៉ុណ្ណោះទេ។ ពាក្យថា Evamāgatepi សេចក្តីថា សូម្បីកាលបើមកដល់ដោយឈ្មោះថា “កម្មទាំងឡាយ” យ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏ចេតនានៅតែជាប្រធាន ក្នុងទីនោះ លោកសំដៅយកការធ្វើចេតនាឲ្យជាធំ ជាប្រធាននាំមុខហើយពោល នេះជាអធិប្បាយ។ ចុះកាលបើពាក្យថា កម្ម ឬ កម្មទាំងឡាយ មកដល់ក្នុងទីនោះហើយ តើភាពជាប្រធាននៃចេតនារបស់កម្មទាំងនោះមានយ៉ាងដូចម្តេច? លោកទើបពោលថា “yattha katthaci…pe… labhati”។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា yattha katthaci សេចក្តីថា ក្នុងទ្វារណាមួយ។ ពាក្យថា Sā vuttā សេចក្តីថា ចេតនានោះឯងដែលលោកពោលទុកហើយ ចេតនាណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារជាដើមនៃកម្មណាមួយ ដោយបរិយាយមានកាយសង្ខារជាដើម សូម្បីធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយចេតនានោះ ក៏ឈ្មោះថាកម្មដូចគ្នា ទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ដោយមានចេតនានោះជាកំពូល ចំណែកឯអភិជ្ឈាជាដើម គប្បីជ្រាបថាជាចំណែកនៃចេតនា។ မဟန္တန္တိ ကဋုကဖလံ. န ကိလမတိ သပ္ပာဋိဟာရိယတ္တာ ပဋိညာယ. ဣဒါနိ တေသံ သပ္ပာဋိဟာရိယတံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယဒိ အကုသလံ ပတွာ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မဟန္တန္တိ ဝဒန္တော န ကိလမတိ, အထ ကသ္မာ ဘဂဝါ ဣဓ အကုသလံ မနောကမ္မံ မဟာသာဝဇ္ဇံ ကထေသီတိ အာဟ ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ’’တိအာဒိ. ယာဝတတိယံ ပတိဋ္ဌာပနမတ္တေန ဂတမဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇန္တော. တေနာဟ ‘‘ကိဉ္စိ အတ္ထနိပ္ဖတ္တိံ အပဿန္တောပီ’’တိ. ពាក្យថា Mahantaṃ សេចក្តីថា មានផលដ៏ក្តៅក្រហាយ។ មិនលំបាកឡើយ ព្រោះការប្តេជ្ញានោះប្រកបដោយបាដិហារិយ៍។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពប្រកបដោយបាដិហារិយ៍របស់ពាក្យទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យថា “tathā hī” ជាដើម។ ប្រសិនបើបុគ្គលកាលពោលថា កាយកម្មនិងវចីកម្មជាអកុសលមានទោសច្រើន មិនលំបាកទេ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងក្នុងទីនេះថា មនោកម្មជាអកុសលមានទោសច្រើនទៅវិញ? លោកទើបពោលថា “imasmiṃ pana ṭhāne” ជាដើម។ ដើរទៅតាមផ្លូវដែលខ្លួនធ្លាប់ទៅ ត្រឹមតែការតាំងទុកអស់វារៈបីដងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “kiñci atthanipphattiṃ apassantopi” (សូម្បីមិនឃើញការសម្រេចប្រយោជន៍ណាមួយក៏ដោយ)។ ၅၈. နိဝါသဋ္ဌာနဘူတော ဗာလကော ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ဗာလကိနီ. သတ္ထုပဋိညာတတာယ နိဂဏ္ဌာနံ မဟာတိ သမ္ဘာဝိတတ္တာ မဟာနိဂဏ္ဌော. ៥៨. ស្រុកដែលជាទីលំនៅមានដល់នាងនោះ ព្រោះហេតុនោះ នាងនោះឈ្មោះថា បាលកិនី។ ព្រោះភាពជាអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសាស្តា និងព្រោះការសន្មតថាជាអ្នកធំក្នុងពួកនិគ្រន្ថ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មហានិគ្រន្ថ។ ၆၀. အာဝဋ္ဋေတိ ပုရိမာကာရတော နိဝတ္တေတိ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတိ ဧတာယာတိ အာဝဋ္ဋနီ, မာယာ. တေနာဟ ‘‘အာဝဋ္ဋေတွာ ဂဟဏမာယ’’န္တိ. သတ္ထုပဋိညာနံ ဗုဒ္ဓဒဿနေ စိတ္တမေဝ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အယမေတ္ထ ဓမ္မတာ. သစေ ပန သော တံ ပဋိညံ အပ္ပဟာယ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခီဘာဝံ ဥပဂစ္ဆေယျ, သတ္တဓာ မုဒ္ဓါ ဖလေယျ, တသ္မာ ဘဂဝါ ‘‘မာ အယံ ဗာလော ဝိနဿီ’’တိအာဒိတောဝ ယထာ သမ္မုခီဘာဝံ န လဘတိ, တထာ ကရောတိ. သွာယမတ္ထော ပါထိကပုတ္တသမာဂမေန ဒီပေတဗ္ဗော. ဒဿနသမ္ပတ္တိနိယာမမာဟ ‘‘တထာဂတံ ဟီ’’တိအာဒိ. အာဂမာ နု ခေါ ဣဓ တုမှာကံ သန္တိကံ. ៦០. ធម៌ណាដែលញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យវិលត្រឡប់ចាកអាការៈមុន ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន ធម៌នោះឈ្មោះថា អាវដ្តនី គឺមាយា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “āvaṭṭetvā gahaṇamāyaṃ” (មាយាជាគ្រឿងទាក់ទាញយកមក)។ ចិត្តក្នុងការចង់ជួបព្រះពុទ្ធ មិនកើតឡើងដល់ពួកអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសាស្តាឡើយ នេះជាធម្មតាក្នុងរឿងនេះ។ តែបើគាត់មិនលះបង់ការប្តេជ្ញានោះ ហើយចូលទៅកាន់ទីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក្បាលរបស់គាត់នឹងត្រូវធ្លាយជាប្រាំពីរភាគ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា “កុំឲ្យបុគ្គលពាលនេះវិនាសឡើយ” ទើបទ្រង់ធ្វើដោយវិធីណាដែលមិនឲ្យគាត់បានចូលមកចំពោះព្រះភក្ត្រ តាំងពីដំបូងមក។ សេចក្តីនេះ គប្បីពន្យល់ដោយការជួបគ្នាជាមួយបាដិកបុត្ត។ លោកពោលពាក្យថា “tathā gataṃ hī” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញពីរបៀបនៃការបានឃើញ។ តើគាត់បានមកក្នុងទីជិតរបស់ពួកលោកក្នុងទីនេះដែរឬទេ? ၆၁. ဝစီသစ္စေ ပတိဋ္ဌဟိတွာတိ ယထာပဋိညာတာယ ပဋိညာယ ဌတွာ. ៦១. ពាក្យថា Vacīsacce patiṭṭhahitvā សេចក្តីថា តាំងនៅក្នុងពាក្យសន្យាដែលបានប្តេជ្ញាទុកយ៉ាងណា។ ၆၂. သီတောဒကေ အမတာ ပါဏာ ပါနကာလေ ပန မရန္တိ, တေပိ တေန သီတောဒကပရိဘောဂေန မာရိတာ ဟောန္တိ, တသ္မာ တပဿိနာ နာမ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သီတောဒကံ န ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ တေသံ လဒ္ဓိ. ပါကတိကံ ဝါ ဥဒကံ သတ္တောတိ ပုရာတနာနံ နိဂဏ္ဌာနံ လဒ္ဓိ. တေနာဟ ‘‘သတ္တသညာယ သီတောဒကံ ပဋိက္ခိပန္တီ’’တိ. တေသံ တံ အဓုနာတနနိဂဏ္ဌာနံ ဝါဒေန ဝိရုဇ္ဈတိ. တေ ဟိ ပထဝီအာဒိနဝပဒတ္ထတော အညမေဝ ဇီဝိတံ ပဋိဇာနန္တိ. စိတ္တေန သီတောဒကံ ပါတုကာမော ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော ဟောတိ ရောဂေ ဌတွာပိ သတ္တာနံ စိတ္တဿ တထာ န ဝိတတတာ. တေနာဟ – ‘‘တေနဿ မနောဒဏ္ဍော တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇတီ’’တိ. တေနာတိ သီတောဒကံ ပါတုံ ပရိဘုဉ္ဇိတုဉ္စ ဣစ္ဆနေန. အဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ နိဂဏ္ဌဿ. တတ္ထေဝါတိ တထာစိတ္တုပ္ပာဒနေ ဧဝ. ဘိဇ္ဇတိ သံဝရဿ ဝိကောပိတတ္တာ. တထာဘူတော သော နိဂဏ္ဌော သီတောဒကံ [Pg.30] စေ လဘေယျ, ကတိပယံ ကာလံ ဇီဝေယျ, အလာဘေန ပန ပရိသုဿမာနကဏ္ဌောဋ္ဌတာလုဇိဝှာအာဒိကော သဗ္ဗသော ပရိဒါဟာဘိဘူတော မရေယျ. တေနာဟ – ‘‘သီတောဒကံ အလဘမာနော ကာလံ ကရေယျာ’’တိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ သီတောဒကံ ပိဝါယ သန္နိဿိတစိတ္တဿ မရဏံ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မနောဒဏ္ဍော ပန ဘိန္နောပိ စုတိမ္ပိ အာကဍ္ဎတီ’’တိ. ယသ္မာ ပန တထာဘူတစိတ္တဿ နိဂဏ္ဌဿ မနောသတ္တေသု နာမ ဒေဝေသု ဥပပတ္တိ ဟောတီတိ တိတ္ထိယာနံ လဒ္ဓိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မနောဒဏ္ဍော ပန ဘိန္နောပိ ပဋိသန္ဓိမ္ပိ အာကဍ္ဎတီ’’တိ. ဣတီတိ ဧဝံ ‘‘ဣဓာဿ နိဂဏ္ဌော’’တိအာဒိအာကာရေန. နန္တိ ဥပါလိံ ဂဟပတိံ. မဟန္တောတိ ဝဒါပေသိ ‘‘မနောပဋိဗဒ္ဓေါ ကာလင်္ကရောတီ’’တိ ဝဒန္တောတိ အဓိပ္ပာယော. ៦២. ពួកសត្វដែលមិនទាន់ស្លាប់នៅក្នុងទឹកត្រជាក់ តែដល់ពេលផឹកក៏ស្លាប់ទៅ ពួកសត្វទាំងនោះក៏ឈ្មោះថាត្រូវគេសម្លាប់ដោយការប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថាអ្នកបំពេញតបៈ មិនត្រូវប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់ដោយប្រការទាំងពួងឡើយ នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកគេ។ ម្យ៉ាងទៀត ទឹកធម្មតាគឺជាសត្វ នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកនិគ្រន្ថបុរាណ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipanti” (ពួកនិគ្រន្ថតែងហាមឃាត់ទឹកត្រជាក់ដោយសេចក្តីសំគាល់ថាជាសត្វ)។ លទ្ធិរបស់ពួកនិគ្រន្ថបុរាណនោះ តែងផ្ទុយនឹងវាទៈរបស់ពួកនិគ្រន្ថសម័យថ្មី។ ព្រោះថា ពួកនិគ្រន្ថសម័យថ្មីទាំងនោះ តែងប្តេជ្ញានូវជីវិតផ្សេងចាកវត្ថុទាំង ៩ មានផែនដីជាដើម។ គាត់មានបំណងចង់ផឹក ចង់ប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់ដោយចិត្ត សូម្បីកាលស្ថិតនៅក្នុងជំងឺ ក៏ចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយមិនបានផ្សាយទៅយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjati” (មនោទណ្ឌរបស់និគ្រន្ថនោះ តែងធ្លាយក្នុងទីនោះឯង)។ ពាក្យថា Tena សេចក្តីថា ដោយការចង់ផឹកនិងចង់ប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់។ ពាក្យថា Assa សេចក្តីថា របស់និគ្រន្ថដែលពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា Tattheva សេចក្តីថា ក្នុងការកើតឡើងនៃចិត្តយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Bhijjati សេចក្តីថា ធ្លាយទៅ ព្រោះការសង្វរត្រូវបានកំរើក។ និគ្រន្ថដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ប្រសិនបើបានទឹកត្រជាក់ គប្បីរស់នៅបានបន្តិចបន្តួច តែបើមិនបានទេ គាត់នឹងមានក បបូរមាត់ ពិដាន និងអណ្តាតស្ងួតក្រៀមក្រំ ហើយត្រូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយគ្របសង្កត់ដោយប្រការទាំងពួង ហើយក៏ស្លាប់ទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sītodakaṃ alabhamāno kālaṃ kareyya” (កាលបើមិនបានទឹកត្រជាក់ ក៏ធ្វើមរណកាលទៅ)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការស្លាប់កើតមានដល់បុគ្គលដែលមានចិត្តអាស្រ័យនឹងការចង់ផឹកទឹកត្រជាក់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi ākaḍḍhati” (សូម្បីមនោទណ្ឌធ្លាយទៅហើយ ក៏នៅតែទាញនាំនូវចុតិមកបាន)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការកើតឡើងក្នុងពួកទេវតាឈ្មោះ មនោសត្តៈ តែងមានដល់និគ្រន្ថដែលមានចិត្តសភាពយ៉ាងនោះ នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកអន្យតីរ្ថិយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “manodaṇḍo pana bhinnopi paṭisandhimpi ākaḍḍhati” (សូម្បីមនោទណ្ឌធ្លាយទៅហើយ ក៏នៅតែទាញនាំនូវបដិសន្ធិមកបាន)។ ពាក្យថា Iti សេចក្តីថា យ៉ាងនេះ ដោយអាការៈមានជាដើមថា “idhāssa nigaṇṭho”។ ពាក្យថា Naṃ សេចក្តីថា នូវឧបាលិគហបតី។ ពាក្យថា Mahanto សេចក្តីថា ញ៉ាំងឧបាលិគហបតីឲ្យនិយាយថា “បុគ្គលដែលមានចិត្តជំពាក់ស្លាប់ទៅ” នេះជាអធិប្បាយ។ ဥပါသကဿာတိ ဥပါလိဿ ဂဟပတိဿ. မုစ္ဆာဝသေနာတိအာဒိနာ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ မနောဒဏ္ဍဿ မဟန္တတံ ဝိဘာဝေတိ. စိတ္တသန္တတိပ္ပဝတ္တိမတ္တေနေဝါတိ ဝိနာ ကာယဒဏ္ဍေန ဝစီဒဏ္ဍေန စ ကေဝလံ စိတ္တသန္တတိပ္ပဝတ္တိမတ္တေန. ဘိဇ္ဇိတွာပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန အဘိဇ္ဇိတွာပိ. အနိယျာနိကာတိ အပ္ပာဋိဟီရာ, အယုတ္တာတိ အတ္ထော. သလ္လက္ခေသိ ဥပါသကောတိ ဝိဘတ္တိံ ဝိပရိဏာမေတွာ ယောဇနာ. ပဉှပဋိဘာနာနီတိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတေ အတ္ထေ ဥပ္ပဇ္ဇနကပဋိဘာနာနိ. ពាក្យថា Upāsakassa (នៃឧបាសក) បានដល់ ឧបាលិគហបតី។ ទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាធំនៃមនោទណ្ឌ ដោយអនុវយ (ការស្របគ្នា) និងព្យតិរេក (ការផ្ទុយគ្នា) ដោយពាក្យជាដើមថា Mucchāvasena (ដោយអំណាចនៃការសន្លប់)។ ពាក្យថា Cittasantatippavattimatteneva (ត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តសន្តានប៉ុណ្ណោះ) គឺវៀរចាកកាយទណ្ឌ និងវចីទណ្ឌ ចេញ គឺត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តសន្តានតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Bhijjitvāpi (សូម្បីបែកធ្លាយហើយ) ក្នុងពាក្យនេះ ដោយសព្ទថា pi (សូម្បី) សំដៅយក សូម្បីមិនទាន់បែកធ្លាយ (abhijjitvāpi)។ ពាក្យថា Aniyyānikā (មិននាំចេញ) មានសេចក្តីថា មិនមានបាដិហារិយ៍ គឺមិនសមគួរ។ ការប្រកបពាក្យថា Sallakkhesi upāsako (ឧបាសកបានកំណត់ដឹងហើយ) គឺដោយការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ។ ពាក្យថា Pañhapaṭibhānāni (បដិភាណក្នុងបញ្ហាទាំងឡាយ) គឺបដិភាណដែលកើតឡើងក្នុងសេចក្តីដែលប្រាថ្នានឹងដឹង។ ‘‘မနောပဋိဗဒ္ဓေါ ကာလံ ကရောတီ’’တိ ဝဒန္တေန အတ္ထတော မနောဒဏ္ဍဿ တဒုတ္တရဘာဝေါ ပဋိညာတော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဣဒါနိ မနောဒဏ္ဍော မဟန္တောတိ ဣဒံ ဝစန’’န္တိ. တထာ စေဝ ဝုတ္တံ – ‘‘မနောဒဏ္ဍောဝ ဗလဝါ မဟန္တောတိ ဝဒါပေသီ’’တိ. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ឥឡូវនេះ មនោទណ្ឌជាធំ នេះជាពាក្យពោល» ព្រោះកាលបើពោលថា «បុគ្គលមានចិត្តជំពាក់ស្លាប់ទៅ» ឈ្មោះថាបានទទួលស្គាល់នូវភាពក្រៃលែងជាងនៃមនោទណ្ឌនោះដោយអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបលោកពោលទុកថា «ទ្រង់ធ្វើឱ្យពោលថា មនោទណ្ឌប៉ុណ្ណោះមានកម្លាំង មានសេចក្តីធំធេង»។ ၆၃. ပါဏာတိပါတာဒိတော ယမနံ ယာမော, စတုဗ္ဗိဓော ယာမော စတုယာမော, စတုယာမသင်္ခါတေန သံဝရေန သံဝုတော စာတုယာမသံဝရသံဝုတော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ယာမ-သဒ္ဒေါ ကောဋ္ဌာသပရိယာယောတိ ‘‘ဣမိနာ စတုကောဋ္ဌာသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပိယဇာတိကံ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ ရာဂဝသေန ဗာလေဟိ ဘာဝနီယတ္တာ ‘‘ဘာဝိတ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ဘာဝိတန္တိ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ’’တိ. ៦៣. ការវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើម ឈ្មោះថា យាមៈ (ការសង្រួម) យាមៈមាន ៤ ប្រការ ឈ្មោះថា ចតុយាមៈ បុគ្គលអ្នកសង្រួមហើយដោយសេចក្តីសង្រួមដែលរាប់ថាចតុយាមៈ ឈ្មោះថា ចាតុយាមសំវរសំវុតៈ (អ្នកសង្រួមហើយដោយការសង្រួមក្នុងចតុយាមៈ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា សព្ទថា យាមៈ នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ផ្នែក (ចំណែក) ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយចំណែកទាំង ៤ នេះ»។ អារម្មណ៍មានរូបជាដើម ដែលជាទីស្រឡាញ់ ព្រោះតែពួកជនពាលតែងចម្រើនដោយអំណាចនៃរាគៈ ទើបហៅថា «ភាវិតៈ» (ដែលចម្រើនហើយ) ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា ភាវិតៈ បានដល់ កាមគុណទាំង ៥»។ ယော သဗ္ဗံ ပါပံ အာသဝဉ္စ ဝါရေတီတိ သဗ္ဗဝါရီ, တဿ နဝသု ပဒတ္ထေသု သတ္တမော ပဒတ္ထော, တေန သဗ္ဗဝါရိနာ ပါပံ ဝါရိတွာ ဌိတောတိ သဗ္ဗဝါရိဝါရိတော[Pg.31]. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗေန ပါပဝါရဏေန ဝါရိတပါပေါ’’တိ. တတော ဧဝ သဗ္ဗဿ ဝါရိတဗ္ဗဿ အာသဝဿ ဓုနနတော သဗ္ဗဝါရိဓုတော. ဝါရိတဗ္ဗဿ နိဝါရဏဝသေန သဗ္ဗဝါရိနော ဖုဋော ဖုသိတောတိ သဗ္ဗဝါရိဖုဋော. သံဃာတန္တိ သဟသာ ဟနနံ, အသဉ္စေတနိကဝဓန္တိ အတ္ထော. ကတရသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေတိ တီသု ဒဏ္ဍကောဋ္ဌာသေသု ကတရကောဋ္ဌာသေ. ធម៌ឯណាដែលរារាំងនូវបាប និងអាសវៈទាំងពួង ធម៌នោះឈ្មោះថា សព្វវារី (ធម៌រារាំងទាំងពួង) ធម៌នោះជាបទទី ៧ ក្នុងបទទាំង ៩ បុគ្គលអ្នករារាំងបាបបានហើយ ស្ថិតនៅដោយសារសព្វវារីនោះ ឈ្មោះថា សព្វវារីវារិតៈ (អ្នករារាំងបាបដោយការរារាំងទាំងពួង)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អ្នកមានបាបរារាំងហើយ ដោយការរារាំងបាបទាំងពួង»។ ព្រោះហេតុនោះឯង ឈ្មោះថា សព្វវារីធុតៈ ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវអាសវៈដែលគួររារាំងទាំងពួង។ ឈ្មោះថា សព្វវារីផុដៈ ព្រោះផ្សព្វផ្សាយ គឺប៉ះពាល់ហើយ ដោយសព្វវារី គឺដោយអំណាចនៃការរារាំងធម៌ដែលគួររារាំង។ ពាក្យថា Saṅghātaṃ (ការសម្លាប់ដោយរហ័ស) សេចក្តីថា ការសម្លាប់ដោយមិនបានចេតនា។ ពាក្យថា Katarasmiṃ koṭṭhāse (ក្នុងចំណែកណា) គឺក្នុងចំណែកណា ក្នុងចំណែកនៃទណ្ឌៈទាំង ៣។ ၆၄. ခလိယတိ သမာဒိယတီတိ ခလံ, ရာသီတိ အာဟ – ‘‘ဧကံ မံသခလန္တိ ဧကံ မံသရာသိ’’န္တိ. ဝိဇ္ဇာဓရဣဒ္ဓိယာ ဣဒ္ဓိမာ. သာ ပန ဣဒ္ဓိ ယသ္မာ အာနုဘာဝသမ္ပန္နဿေဝ ဣဇ္ဈတိ, န ယဿ ကဿစိ. တသ္မာ အာဟ ‘‘အာနုဘာဝသမ္ပန္နော’’တိ. ဝိဇ္ဇာနုဘာဝဝသေနေဝ အာနုဘာဝသမ္ပန္နော. စိတ္တေ ဝသီဘာဝပ္ပတ္တော အာနုဘာဝါယ ဧဝ ဝိဇ္ဇာယ ပဂုဏဘာဝါပါဒနေန. ဧတေန ဝသီဘာဝံ လောကိယသမညာဝသေန ဘဂဝါ ဥပါလိံ ဂဟပတိံ ပညပေတုကာမော ဧဝမာဟ. လောကိကာ ဟိ ‘‘ဘာဝနာမယဣဒ္ဓိယာ ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသီဘာဝပ္ပတ္တော ပရူပဃာတံ ကရောတီ’’တိ မညန္တိ. တထာ ဟိ တေ ဣသယော ပရေသံ သံဝဏ္ဏေန္တိ, ဣသီနံ အာနုဘာဝံ ကိတ္တေန္တိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော အာဂမိဿတီတိ. ៦៤. របស់ណាដែលគេប្រមូលទុក របស់នោះឈ្មោះថា ខលៈ (គំនរ) ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា ekaṃ maṃsakhalaṃ បានដល់ គំនរសាច់មួយ»។ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិមា (អ្នកមានឫទ្ធិ) ដោយឫទ្ធិរបស់វិជ្ជាធរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ឫទ្ធិនោះ តែងសម្រេចបានចំពោះតែបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយអានុភាពប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្រេចដល់បុគ្គលណាម្នាក់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អ្នកបរិបូណ៌ដោយអានុភាព»។ ឈ្មោះថា អ្នកបរិបូណ៌ដោយអានុភាព ក៏ដោយសារតែអំណាចនៃអានុភាពវិជ្ជានោះឯង។ ឈ្មោះថា ដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងចិត្ត ព្រោះការធ្វើវិជ្ជាដែលនាំមកនូវអានុភាពនោះឱ្យស្ទាត់ជំនាញ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលប្រាថ្នានឹងញ៉ាំងឧបាលិគហបតីឱ្យដឹងនូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ ដោយអំណាចនៃសម្មតិលោក ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ពួកលោកិយជនតែងយល់ឃើញថា «បុគ្គលអ្នកមានឫទ្ធិដោយឫទ្ធិសម្រេចអំពីការចម្រើន ដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងចិត្ត តែងធ្វើការបៀតបៀនអ្នកដទៃបាន»។ ព្រោះថា ពួកជនទាំងនោះតែងសរសើរពួកឥសីដល់អ្នកដទៃ តែងពោលសរសើរនូវអានុភាពរបស់ពួកឥសី។ ក៏សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះនឹងមានមកខាងមុខ។ ၆၅. အရညမေဝ ဟုတွာတိ သဗ္ဗသော အရညမေဝ ဟုတွာ. အရညဘာဝေန အရညံ ဇာတံ, န နာမမတ္တေန. ဣသီနံ အတ္ထာယာတိ ဣသီနံ အာသာဒနတ္ထာယ. ៦៥. ពាក្យថា Araññameva hutvā (ទៅជាព្រៃតែម្តង) គឺទៅជាព្រៃដោយប្រការទាំងពួង។ កើតជាព្រៃដោយភាពជាព្រៃពិតប្រាកដ មិនមែនត្រឹមតែឈ្មោះឡើយ។ ពាក្យថា Isīnaṃ atthāya (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកឥសី) គឺដើម្បីការប្រទូស្តចំពោះពួកឥសី។ ဂေါဓာဝရီတီရတော နာတိဒူရေ. ဥသူယမာနောတိ ‘‘န မံ ဧသ ဇနော ပရိဝါရေတီ’’တိ ဥသူယံ ကရောန္တော. ကိလိဋ္ဌော ဝတာတိ ပင်္ကဒန္တရဇသိရတာဒီဟိ ကိလိဋ္ဌသရီရော. အနဉ္ဇိတမဏ္ဍိတောတိ အနဉ္ဇိတက္ခိကော သဗ္ဗေန, သဗ္ဗံ အမဏ္ဍိတော စ. တသ္မိံ ကာလေ ‘‘ကာလဿေဝ အက္ခီနံ အဉ္ဇနံ မင်္ဂလ’’န္တိ မနုဿာနံ လဒ္ဓိ, တသ္မာ အနဉ္ဇနံ ဝိသုံ ဂဟိတံ. ក្នុងទីមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានអំពីឆ្នេរស្ទឹងគោធាវរី។ ពាក្យថា Usūyamāno (កាលច្រណែន) គឺធ្វើសេចក្តីច្រណែនថា «ជននេះមិនចោមរោមអញឡើយ»។ ពាក្យថា Kiliṭṭho vata (សៅហ្មងហ្ន៎) គឺមានរាងកាយសៅហ្មងដោយធ្មេញមានក្អែល និងក្បាលមានធូលីជាដើម។ ពាក្យថា Anañjitamaṇḍito (មិនបានលាបគ្រឿងក្រអូប និងមិនបានតាក់តែង) គឺមិនបានលាបភ្នែកដោយប្រការទាំងពួង និងមិនបានតាក់តែងរាងកាយទាំងពួង។ ក្នុងសម័យនោះ ពួកមនុស្សមានលទ្ធិយល់ឃើញថា «ការលាបភ្នែកតាំងពីព្រលឹម ជាមង្គល» ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកលើកយកការមិនលាបភ្នែកមកពោលដោយឡែក។ ရာဇာ တဿ ဝစနံ ဂဟေတွာတိ ‘‘ဝေဒေသု ဤဒိသံ အာဂတံ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ရာဇာ တဿ ပုရောဟိတဿ ဝစနံ ဂဟေတွာ. ဥသုမဇာတဟဒယောတိ ဥတ္တတ္တဟဒယော. နာသိကာနံ အပ္ပဟောန္တေ မုခေန အဿသန္တော. ពាក្យថា Rājā tassa vacanaṃ gahetvā (ព្រះរាជាទ្រង់ទទួលយកពាក្យរបស់គាត់) គឺព្រះរាជាទ្រង់ទទួលយកពាក្យរបស់បុរោហិតនោះថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សេចក្តីនេះប្រហែលជាមានមកក្នុងគម្ពីរវេទទាំងឡាយយ៉ាងនេះហើយ»។ ពាក្យថា Usumajātahadayo (មានហឫទ័យកើតកម្តៅ) គឺមានចិត្តក្តៅក្រហាយ។ កាលបើដង្ហើមចេញចូលតាមច្រមុះមិនគ្រាន់ ទើបដកដង្ហើមតាមមាត់។ ဝိဇိတဇယေဟိ အာဂန္တွာ နက္ခတ္တယုတ္တံ အာဂမေန္တေဟိ နိသီဒိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ဇယခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနံ. ဥဒကဝုဋ္ဌိပါတနာဒိ တသ္မိံ ပါပကမ္မေ အသမင်္ဂိဘူတာနမ္ပိ သမနုညတာယ [Pg.32] အန္တောကရဏတ္ထံ ကတံ. ကတဘဏ္ဍဝုဋ္ဌီတိ အာဘရဏဝဿံ. မဟာဇနော သမနုညော ဇာတောတိ ယောဇနာ. မာတုပေါသကရာမောတိ မာတရိ သမ္မာပဋိပန္နော ရာမော နာမ ဧကော ပုရိသော. အသမင်္ဂိဘူတာနန္တိ အသမနုညာနံ. ទីកន្លែងដែលពួកជនអ្នកឈ្នះសង្គ្រាមត្រឡប់មកវិញ ហើយរង់ចាំនក្ខត្តឫក្ស គួរគង់នៅ ឈ្មោះថា ជយខន្ធាវារដ្ឋាន (ទីតាំងទ័ពជ័យ)។ ការបង្អុរចុះនៃទឹកភ្លៀងជាដើម គឺធ្វើឡើងដើម្បីរាប់បញ្ចូលសូម្បីពួកជនដែលមិនបានរួមចំណែកក្នុងអំពើបាបនោះ ប៉ុន្តែបានយល់ព្រមតាម។ ពាក្យថា Katabhaṇḍavuṭṭhi (ភ្លៀងគ្រឿងប្រដាប់ដែលគេធ្វើហើយ) គឺភ្លៀងគ្រឿងអលង្ការ។ ការប្រកបពាក្យថា Mahājano samanuñño jāto (មហាជនបានយល់ព្រមតាមហើយ)។ ពាក្យថា Mātuposakarāmo (រាមៈអ្នកចិញ្ចឹមមាតា) គឺបុរសម្នាក់ឈ្មោះ រាមៈ ដែលប្រតិបត្តិត្រូវចំពោះមាតា។ ពាក្យថា Asamaṅgibhūtānaṃ (នៃពួកជនដែលមិនបានរួមចំណែក) គឺនៃពួកជនដែលមិនបានយល់ព្រមតាម។ အဝကိရိယာတိ အသုဿူသတံ ပဋိစ္စ. ဖုလိင်္ဂါနီတိ အဂ္ဂိကဏာနိ. ပတန္တိ ကာယေတိ ကာယေ ဣတော စိတော နိပတန္တိ. ဧတေ ကိရ နိရယံ ဝိဝရိတွာ မဟာဇနဿ ဒဿေန္တိ. ពាក្យថា Avakiriya (ការខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ) គឺព្រោះអាស្រ័យការមិនចង់ស្តាប់។ ពាក្យថា Phuliṅgāni (រងើកភ្លើង) គឺកំទេចភ្លើងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Patanti kāye (ធ្លាក់ចុះលើកាយ) គឺធ្លាក់ចុះលើរាងកាយខាងនេះខាងនោះ។ ឮថា ទេវតាទាំងឡាយបើកនរកបង្ហាញដល់មហាជន។ ယထာဖာသုကဋ္ဌာနန္တိ မယံ ကဉ္စိပိ ဒေသံ ဥဒ္ဒိဿ န ဂစ္ဆာမ, ယတ္ထ ပန ဝသန္တဿ ပဗ္ဗဇိတဿ ဖာသု ဟောတိ, တံ ယထာဖာသုကဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆာမာတိ အဓိပ္ပာယော. သံဃာတိ သံဟတာ. ဂဏာတိ တံတံသေဏိဘာဝေန ဂဏိတဗ္ဗတာယ ဂဏာ. ဂဏီဘူတာတိ ဧကဇ္ဈာသယာ ဟုတွာ ရာသိဘူတာ. အဒိန္နာဒါနန္တိအာဒီသုပိ နိရယေ ပစ္စိတွာ မနုဿလောကံ အာဂတဿ ဝိပါကာဝသေသေနာတိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ពាក្យថា Yathāphāsukaṭṭhānaṃ (ទៅកាន់កន្លែងដែលសប្បាយ) សេចក្តីអធិប្បាយថា យើងមិនសំដៅទៅកាន់ប្រទេសណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែ កាលបើបព្វជិតរស់នៅទីណាមានសេចក្តីសប្បាយ យើងនឹងទៅកាន់កន្លែងដែលសប្បាយនោះ។ ពាក្យថា Saṅghā (សង្ឃៈ) គឺការប្រមូលផ្តុំគ្នា។ ពាក្យថា Gaṇā (គណៈ) គឺក្រុមដែលគួររាប់ដោយភាពជាពួកនោះៗ។ ពាក្យថា Gaṇībhūtā (ទៅជាក្រុម) គឺមានអធ្យាស្រ័យជាមួយគ្នា ហើយប្រមូលផ្តុំគ្នាជាក្រុម។ សូម្បីក្នុងសិក្ខាបទមានអទិន្នាទានជាដើម គប្បីនាំពាក្យថា «ដោយផលវិបាកដែលនៅសេសសល់ របស់បុគ្គលដែលឆ្អិនក្នុងនរកហើយ មកកើតក្នុងមនុស្សលោក» មកប្រកបចូលគ្នាផង។ ပဂ္ဂဏှိဿာမီတိ သမ္ဘာဝနံ ဥပ္ပာဒေဿာမိ. နေသံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ စိန္တေသီတိ ယောဇနာ. ကိံ စိန္တေသိ? အာဃာတံ ဥပ္ပာဒေတွာ အနတ္ထကရဏူပါယံ. တေနာဟ ‘‘သော ဓမ္မကထာပရိယောသာနေ’’တိအာဒိ. နာဂဗလပိစ္ဆိလ္လာဒီနန္တိ နာဂဗလသာသပအင်္ကောလတေလကဏိကာရနိယျာသာဒီနံ စိက္ခလ္လာနံ. ဝိဟေဌယိံသု နိရယာဒိကထာဟိ ဃဋ္ဋေန္တာ. ဆဒွါရာရမ္မဏေတိ စက္ခာဒီနံ ဆန္နံ ဒွါရာနံ အာရမ္မဏဘူတေ ရူပါဒိဝိသယေ. ពាក្យថា Paggaṇhissāmi (យើងនឹងទំនុកបម្រុង) គឺយើងនឹងបង្កើតសេចក្តីគោរពកោតក្រែង។ ការប្រកបពាក្យថា «គិតថា គួរធ្វើដល់ជនទាំងនោះ»។ តើគាត់គិតអ្វី? គឺគិតរកឧបាយដើម្បីធ្វើសេចក្តីវិនាស ដោយការបង្កើតគំនុំ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «គាត់នោះ ក្នុងពេលចប់ធម៌ទេសនា» ជាដើម។ ពាក្យថា Nāgabalapicchillādīnaṃ (នៃភក់មានទឹកមាត់ដំរីជាដើម) គឺភក់ដែលកើតអំពីប្រេងដើមដំរី គ្រាប់ស្ពៃ ដើមអង្កោល និងជ័រដើមខ្ទឹងជាដើម។ ពាក្យថា Viheṭhayiṃsu (បៀតបៀនហើយ) គឺប៉ះពាល់ដោយសម្តីនិយាយអំពីនរកជាដើម។ ពាក្យថា Chadvārārammaṇe (ក្នុងអារម្មណ៍នៃទ្វារទាំង ៦) គឺក្នុងវិស័យមានរូបជាដើម ដែលជាអារម្មណ៍នៃទ្វារទាំង ៦ មានចក្ខុទ្វារជាដើម។ နဝ ဝုဋ္ဌိယောတိ ဥဒကဝုဋ္ဌိ သုမနပုပ္ဖဝုဋ္ဌိ မာသကဝုဋ္ဌိ ကဟာပဏဝုဋ္ဌိ အာဘရဏဝုဋ္ဌိ အာဝုဓဝုဋ္ဌိ အင်္ဂါရဝုဋ္ဌိ ပါသာဏဝုဋ္ဌိ ဝါလိကာဝုဋ္ဌီတိ ဣမာ နဝ ဝုဋ္ဌိယော. အဝဉ္စယီတိ သက္ကာရံ ကရောန္တော ဝိယ ဟုတွာ အသက္ကာရံ ကရောန္တော အနတ္ထစရဏေန ဝဉ္စယိ. အဒူသကေတိ အနပရာဓေ. ពាក្យថា Nava vuṭṭhiyo (ភ្លៀង ៩ ប្រការ) គឺភ្លៀងទឹក ភ្លៀងផ្កាម្លិះ ភ្លៀងប្រាក់មាសកៈ ភ្លៀងកហាបណៈ ភ្លៀងគ្រឿងអលង្ការ ភ្លៀងគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ ភ្លៀងរងើកភ្លើង ភ្លៀងដុំថ្ម និងភ្លៀងខ្សាច់ ទាំងនេះជាភ្លៀង ៩ ប្រការ។ ពាក្យថា Avañcayi (បញ្ឆោតហើយ) គឺធ្វើដូចជាធ្វើសក្ការៈ តែបែរជាធ្វើអសក្ការៈវិញ គឺបញ្ឆោតដោយការប្រព្រឹត្តអំពើមិនជាប្រយោជន៍។ ពាក្យថា Adūsake (ក្នុងបុគ្គលដែលមិនប្រទូស្ត) គឺក្នុងបុគ្គលដែលមិនមានទោសកំហុស។ ‘‘ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ ဗြာဟ္မဏကညာ’’တိ ဇာတကဋ္ဌကထာဒီသု (ဇာ. အဋ္ဌ. ၄.၁၅.မာတင်္ဂဇာတကဝဏ္ဏနာ) အာဂတံ, ဣဓ ပန ‘‘သေဋ္ဌိဓီတာ’’တိ. ဝါရေယျတ္ထာယာတိ အာဝါဟတ္ထာယ, အဿာတိ ပေသိတပုဂ္ဂလဿ. တာဒိသေန နီစကုလသံဝတ္တနိယေန ကမ္မုနာ လဒ္ဓေါကာသေန စဏ္ဍာလယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တော. ពាក្យថា «នាងទិដ្ឋមង្គលិកា ជាកូនស្រីព្រាហ្មណ៍» មានមកក្នុងអដ្ឋកថាជាតកជាដើម (អដ្ឋកថា មាតង្គជាតក) ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកពោលថា «កូនស្រីសេដ្ឋី»។ ពាក្យថា Vāreyyatthāya (ដើម្បីការស្តីដណ្តឹង) គឺដើម្បីការរៀបការ។ ពាក្យថា Assa (ដល់គាត់) គឺដល់បុគ្គលដែលគេបញ្ជូនទៅ។ ព្រះពោធិសត្វបានទៅកើតក្នុងកំណើតចណ្ឌាល ព្រោះកម្មដែលនាំឱ្យទៅកើតក្នុងត្រកូលទាបបែបនោះ បានឱកាសហុចផលឱ្យ។ စမ္မဂေဟေတိ [Pg.33] စမ္မေန ဆာဒိတေ ဂေဟေ. မာတင်္ဂေါတွေဝဿ နာမံ အဟောသိ ဇာတိသမုဒါဂတံ. တန္တိ ဃဏ္ဋံ. ဝါဒေန္တော တာလနေန သဒ္ဒံ ကရောန္တော. မဟာပထံ ပဋိပဇ္ဇိ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ ဂေဟဒွါရသမီပေန. ពាក្យថា Cammagehe (ក្នុងផ្ទះស្បែក) គឺក្នុងផ្ទះដែលប្រក់ដោយស្បែក។ ព្រះពោធិសត្វនោះមានឈ្មោះថា «មាតង្គៈ» តែម្តង ដែលកើតឡើងតាមជាតិត្រកូល។ ពាក្យថា Taṃ (នោះ) គឺនូវកណ្តឹង។ ពាក្យថា Vādento (កាលទះ/កាលវាយ) គឺធ្វើសំឡេងដោយការទះវាយ។ បានដើរទៅកាន់ផ្លូវធំ ក្បែរទ្វារផ្ទះរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកា។ တဿာ ဝေယျာဝစ္စကရာ စေဝ ဥပဋ္ဌာကမနုဿာ ပဋိဗဒ္ဓါ စ သုရာသောဏ္ဍာဒယော ဇာဏုကပ္ပရာဒီဟိ သုကောဋ္ဋိတံ ကောဋ္ဋိတဘာဝေန မုစ္ဆံ အာပန္နတ္တာ မတောတိ သညာယ ဆဍ္ဍေသုံ. ពួកអ្នកបម្រើការងារក្តី ពួកអ្នកបម្រើផ្ទាល់ក្តី និងពួកអ្នកប្រមឹកស្រាជាដើមដែលជាប់ជំពាក់នឹងនាងក្តី បានវាយដំយ៉ាងដំណំដោយជង្គង់ និងកែងដៃជាដើម ហើយបានបោះបង់ចោលព្រះពោធិសត្វនោះ ដោយសេចក្តីសម្គាល់ថា ស្លាប់ហើយ ព្រោះតែការសន្លប់បាត់ស្មារតីដោយសារការវាយដំយ៉ាងខ្លាំងនោះ។ အထ ဗောဓိသတ္တော အာယုအဝသေသဿ အတ္ထိတာယ မန္ဒမန္ဒေ ဝါတေ ဝါယန္တေ စိရေန သညံ ပဋိလဘတိ. တေနာဟ ‘‘မဟာပုရိသော’’တိအာဒိ. ဂေဟင်္ဂဏေတိ ဂေဟဿ မဟာဒွါရတော ဗဟိ ဝိဝဋင်္ဂဏေ. ပတိတောတိ ပါတံ ကတွာ ဣစ္ဆိတတ္ထနိပ္ဖတ္တိံ အန္တရံ ကတွာ အနုပ္ပဝေသေန နိပန္နော. ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယာတိ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာကာရဏေန. លំដាប់នោះ ព្រះពោធិសត្វ ព្រោះតែនៅមានអាយុសេសសល់ កាលបើខ្យល់បក់មកល្វើយៗ ក៏បានដឹងខ្លួនឡើងវិញដោយប្រើពេលយូរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មហាបុរស» ជាដើម។ ពាក្យថា Gehaṅgaṇe (ក្នុងលានផ្ទះ) គឺក្នុងលានវាលខាងក្រៅទ្វារធំនៃផ្ទះ។ ពាក្យថា Patito (ដេកដួល) គឺដេកដួលទៅ ដោយធ្វើការសម្រេចប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នាទុកឱ្យនៅចន្លោះ ហើយចូលទៅដេក។ ពាក្យថា Diṭṭhamaṅgalikāya (ព្រោះនាងទិដ្ឋមង្គលិកា) គឺព្រោះតែហេតុនៃនាងទិដ្ឋមង្គលិកា។ ယသန္တိ ဝိဘဝံ ကိတ္တိသဒ္ဒဉ္စ. စန္ဒန္တိ စန္ဒမဏ္ဍလံ, စန္ဒဝိမာနန္တိ အတ္ထော. ဥစ္ဆိဋ္ဌဂေဟေတိ ပရေဟိ ပရိဘုတ္တဂေဟေ. မဏ္ဍပေတိ နဂရမဇ္ဈေ မဟာမဏ္ဍပေ. ពាក្យថា Yasaṃ (យស) គឺទ្រព្យសម្បត្តិ និងកេរ្តិ៍ឈ្មោះ។ ពាក្យថា Candaṃ (ព្រះចន្ទ) សេចក្តីថា មណ្ឌលព្រះចន្ទ គឺវិមានព្រះចន្ទ។ ពាក្យថា Ucchiṭṭhagehe (ក្នុងផ្ទះសំណល់) គឺក្នុងផ្ទះដែលអ្នកដទៃប្រើប្រាស់ហើយ។ ពាក្យថា Maṇḍape (ក្នុងរោង) គឺក្នុងរោងធំកណ្តាលក្រុង។ ခီရမဏိမူလန္တိ ခီရမူလံ, ပါဒေသု ဗဒ္ဓမဏိမူလဉ္စ. ယာဝတာ ဝါစုဂ္ဂတာ ပရိယတ္တီတိ ယတ္တကော မနုဿဝစီဒွါရတော ဥဂ္ဂတော နိက္ခန္တော ပဝတ္တော, ယံကိဉ္စိ ဝစီမယန္တိ အတ္ထော. အာကာသင်္ဂဏေတိ ဝိဝဋင်္ဂဏေ. ពាក្យថា Khīramaṇimūlaṃ (ថ្លៃទឹកដោះ និងកែវមណី) គឺថ្លៃទឹកដោះ និងថ្លៃកែវមណីដែលចងនៅនឹងជើង។ ពាក្យថា Yāvatā vācuggatā pariyatti (ព្រះត្រៃបិដកដែលស្ទាត់ដោយវាចាប៉ុន្មាន) សេចក្តីថា ធម៌ដែលចេញទៅ គឺរលាស់ចេញ គឺប្រព្រឹត្តទៅអំពីវចីទ្វាររបស់មនុស្សមានប្រមាណប៉ុន្មាន គឺធម៌ណាមួយដែលសម្រេចដោយវាចា។ ពាក្យថា Ākāsaṅgaṇe (ក្នុងលានអាកាស) គឺក្នុងលានវាល។ ဒုမ္မဝါသီတိ ဓူမော ဓူသရော, အနဉ္ဇိတာမဏ္ဍိတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဩတလ္လကောတိ နိဟီနဇ္ဈာသယော, အပ္ပာနုဘာဝေါတိ အတ္ထော. ပဋိမုဉ္စ ကဏ္ဌေတိ ယာဝ ဂလဝါဋကာ ပါရုပိတွာ. ကော ရေ တုဝန္တိ အရေ ကော နာမ တွံ. ពាក្យថា Dummavāsī (អ្នកមានសម្លៀកបំពាក់អាក្រក់) សេចក្តីអធិប្បាយថា មានខ្លួនប្រឡាក់ដោយធូលី គឺមិនបានលាបគ្រឿងក្រអូប និងមិនបានតាក់តែង។ ពាក្យថា Otallako (មនុស្សថោកទាប) សេចក្តីថា មានអធ្យាស្រ័យថោកទាប គឺមានអានុភាពតិច។ ពាក្យថា Paṭimuñca kaṇṭhe (ចងនៅនឹងក) គឺដណ្តប់រហូតដល់ក។ ពាក្យថា Ko re tuvaṃ (នែវើយ ឯងជាអ្នកណា) សេចក្តីថា នែវើយ ឯងឈ្មោះអ្វី។ ပကတန္တိ ပဋိယတ္တံ နာနပ္ပကာရတော အဘိသင်္ခတံ. ဥတ္တိဋ္ဌပိဏ္ဍန္တိ အန္တရဃရံ ဥပဂမ္မ ဌတွာ လဒ္ဓဗ္ဗပိဏ္ဍံ, ဘိက္ခာဟာရန္တိ အတ္ထော. လဘတန္တိ လစ္ဆတု. သပါကောတိ မဟာသတ္တော ဇာတိဝသေန ယထာဘူတံ အတ္တာနံ အာဝိကရောတိ. ពាក្យថា Pakataṃ (ដែលគេធ្វើហើយ) គឺដែលគេចាត់ចែង គឺតាក់តែងដោយប្រការផ្សេងៗ។ ពាក្យថា Uttiṭṭhapiṇḍaṃ (ដុំបាយដែលបានមកដោយការក្រោកឈរ) គឺដុំបាយដែលគប្បីបានដោយការចូលទៅឈរនៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ សេចក្តីថា អាហារដែលបានមកពីការសូមទាន។ ពាក្យថា Labhataṃ (ចូរបានចុះ) គឺចូរបានចុះ។ ពាក្យថា Sapāko (អ្នកស៊ីឆ្កែ) គឺមហាសត្វសម្តែងខ្លួនតាមពិតដោយអំណាចនៃជាតិកំណើត។ အတ္ထတ္ထိတံ သဒ္ဒဟတောတိ သမ္ပရာယိကဿ အတ္ထဿ အတ္ထိဘာဝံ သဒ္ဒဟန္တဿ. အပေဟီတိ အပဂစ္ဆ. ဧတ္တောတိ ဣမသ္မာ ဌာနာ. ဇမ္မာတိ လာမက. ពាក្យថា Atthatthitaṃ saddahato (របស់បុគ្គលអ្នកជឿនូវសេចក្តីមាននៃប្រយោជន៍) គឺរបស់បុគ្គលអ្នកជឿនូវភាពមានពិតនៃប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក។ ពាក្យថា Apehi (ចូរថយចេញទៅ) គឺចូរចៀសចេញទៅ។ ពាក្យថា Etto (អំពីទីនេះ) គឺអំពីកន្លែងនេះ។ ពាក្យថា Jamma (នែអ្នកថោកទាប) គឺនែអ្នកលាមក។ အနူပခေတ္တေတိ [Pg.34] အဇင်္ဂလေ ဥဒကသမ္ပန္နေ ခေတ္တေ ဖလဝိသေသံ ပစ္စာသီသန္တာ. ဧတာယ သဒ္ဓါယ ဒဒါဟိ ဒါနန္တိ နိန္နံ ထလဉ္စ ပူရေန္တော မေဃော ဝိယ ဂုဏဝန္တေ နိဂ္ဂုဏေ စ ဒါနံ ဒေဟိ, ဧဝံ ဒေန္တော စ အပ္ပေဝ အာရာဓယေ ဒက္ခိဏေယျေတိ. ဒက္ခိဏေယျေတိ သီလာဒိဂုဏသမန္နာဂတေ. ពាក្យថា Anūpakhette (ក្នុងស្រែដែលមានទឹកដីល្អ) គឺក្នុងស្រែដែលមិនមែនជាដីគោក គឺបរិបូណ៌ដោយទឹក កាលសង្ឃឹមចំពោះផលដ៏វិសេស។ ពាក្យថា Etāya saddhāya dadāhi dānaṃ (ចូរឱ្យទានដោយសេចក្តីជ្រះថ្លានោះចុះ) សេចក្តីថា ចូរឱ្យទានដល់បុគ្គលអ្នកមានគុណ និងអ្នកមិនមានគុណ ដូចជាមេឃដែលបង្អុរភ្លៀងបំពេញទីទំនាបនិងទីទួលដូច្នោះឯង កាលបើឱ្យយ៉ាងនេះ គប្បីធ្វើឱ្យទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយពេញចិត្តបានខ្លះ។ ពាក្យថា Dakkhiṇeyye (ក្នុងទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយ) គឺក្នុងបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើម។ တာနီတိ တေ ဗြာဟ္မဏာ. ဝေဏုပဒရေနာတိ ဝေဠုဝိလီဝေန. ពាក្យថា Tāni (ទាំងនោះ) គឺពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ ពាក្យថា Veṇupadarena (ដោយបន្ទះឫស្សី) គឺដោយចម្រៀកឫស្សី។ ဂိရိံ နခေန ခဏသီတိ ပဗ္ဗတံ အတ္တနော နခေန ခဏန္တော ဝိယ အဟောသိ. အယောတိ ကာလလောဟံ. ပဒဟသီတိ အဘိဘဝသိ, အတ္တနော သရီရေန အဘိဘဝန္တော ဝိယ အဟောသိ. ពាក្យថា Giriṃ nakhena khaṇasi (ឯងកាយភ្នំដោយក្រចក) សេចក្តីថា ដូចជាកាយភ្នំដោយក្រចករបស់ខ្លួនដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា Ayo (ដែក) គឺដែកខ្មៅ។ ពាក្យថា Padahasi (ឯងសង្កត់សង្កិន) គឺឯងគ្របសង្កត់ ដូចជាគ្របសង្កត់ដោយរាងកាយរបស់ខ្លួនដូច្នោះឯង។ အာဝေဓိတန္တိ စလိတံ ဝိပရိဝတ္တေတွာ ဌိတံ. ပိဋ္ဌိတောတိ ပိဋ္ဌိပဿေန. ဗာဟုံ ပသာရေတိ အကမ္မနေယျန္တိ အကမ္မက္ခမံ ဗာဟုဒွယံ ထဒ္ဓံ သုက္ခဒဏ္ဍကံ ဝိယ ကေဝလံ ပသာရေတိ, န သမိဉ္ဇေတိ, သေတာနိ အက္ခီနိ ပရိဝတ္တနေန ကဏှမဏ္ဍလဿ အဒိဿနတော. ពាក្យថា Āvedhitaṃ (ញាប់ញ័រ) គឺកម្រើក គឺបែរត្រឡប់ទៅវិញ។ ពាក្យថា Piṭṭhito (ពីខាងក្រោយ) គឺដោយផ្នែកខាងក្រោយ。 ពាក្យថា Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ (លាតដៃចេញទៅដោយមិនអាចធ្វើការបាន) គឺលាតដៃទាំងពីរដែលមិនអាចធ្វើការបាន គឺរឹងកំព្រឹសដូចជាឈើស្ងួត គឺបានត្រឹមតែលាតចេញទៅ មិនអាចបត់ចូលបានឡើយ ឯភ្នែកទាំងឡាយក៏ឡើងស ព្រោះតែការក្រឡាប់ភ្នែកមើលមិនឃើញប្រស្រីភ្នែកខ្មៅ។ ဇီဝိတန္တိ ဇီဝနံ. ពាក្យថា Jīvitaṃ (ជីវិត) គឺការរស់នៅ។ ဝေဟာယသန္တိ အာကာသေ. ပထဒ္ဓုနောတိ ပထဘူတဒ္ဓုနော ဝိယ. ពាក្យថា Vehāyasaṃ (ទៅកាន់អាកាស) គឺក្នុងអាកាស។ ពាក្យថា Pathaddhuno (ដូចជាធូលីលើផ្លូវ) គឺដូចជាធូលីដែលជាផ្លូវដូច្នោះឯង។ သညမ္ပိ န ကရောတီတိ ‘‘ဣမေ ကုလပ္ပသုတာ’’တိ သညာမတ္တမ္ပိ န ကရောတိ. ဒန္တကဋ္ဌကုစ္ဆိဋ္ဌကန္တိ ခါဒိတဒန္တကဋ္ဌတ္တာ ဝုတ္တံ. ဧတဿေဝ ဥပရိ ပတိဿတိ အပ္ပဒုဋ္ဌပဒေါသဘာဝတော, မဟာသတ္တဿ တဒါ ဥက္ကံသဂတခေတ္တဘာဝတော. ဣဒ္ဓိဝိသယော နာမ အစိန္တေယျော, တသ္မာ ကထံ သူရိယဿ ဥဂ္ဂန္တုံ နာဒါသီတိ န စိန္တေတဗ္ဗံ. အရုဏုဂ္ဂံ န ပညာယတီတိ တသ္မိံ ပဒေသေ အရုဏပဘာ န ပညာယတိ, အန္ဓကာရော ဧဝ ဟောတိ. ពាក្យថា Saññampi na karoti (សូម្បីសេចក្តីសម្គាល់ក៏មិនធ្វើ) គឺសូម្បីត្រឹមតែសេចក្តីសម្គាល់ថា «ពួកជនទាំងនេះកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់» ក៏មិនធ្វើឡើយ។ ពាក្យថា Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakaṃ (ឈើស្ទង់ធ្មេញដែលនៅសល់) លោកពោលព្រោះតែឈើស្ទង់ធ្មេញដែលខាំទំពារហើយ។ វត្ថុនោះនឹងធ្លាក់ទៅលើក្បាលរបស់បុគ្គលនោះឯង ព្រោះតែភាពជាអ្នកមិនប្រទូស្តចំពោះបុគ្គលដែលមិនប្រទូស្ត និងព្រោះតែមហាសត្វជាបុញ្ញក្ខេត្តដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតក្នុងកាលនោះ។ ធម្មតាថា ឫទ្ធិវិស័យ ជាអចិន្តេយ្យ (មិនគួរគិត) ព្រោះហេតុនោះ មិនគប្បីគិតថា «ហេតុអ្វីបានជាមិនបណ្តោយឱ្យព្រះអាទិត្យរះឡើង» ឡើយ។ ពាក្យថា Aruṇuggaṃ na paññāyati (ការរះឡើងនៃអរុណមិនប្រាកដ) គឺក្នុងប្រទេសនោះ ពន្លឺអរុណមិនប្រាកដឡើយ មានតែសេចក្តីងងឹតប៉ុណ្ណោះ។ ယက္ခာဝဋ္ဋော နု ခေါ အယံ ကာလဝိပရိယာယော. မဟာပညန္တိ မဟန္တာနံ ပညာနံ အဓိဋ္ဌာနဘူတံ. ဇနပဒဿ မုခံ ပဿထာတိ ဣမဿ ဇနပဒဝါသိနော ဇနဿ ဥပဒ္ဒဝေန မင်္ကုဘူတံ မုခံ ပဿထ. ដំណើរប្រែប្រួលនៃកាលនេះ ជាដំណើរវិលវល់នៃយក្សឬហ្ន៎។ បទថា Mahāpaññaṃ (អ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន) សេចក្តីថា ជាទីតាំងនៃប្រាជ្ញាទាំងឡាយដ៏ធំទូលាយ។ បទថា Janapadassa mukhaṃ passatha (ចូរមើលមុខរបស់អ្នកស្រុក) សេចក្តីថា ចូរមើលមុខដែលស្រពោនទៅដោយឧបទ្រពរបស់ជនអ្នកនៅក្នុងជនបទនេះ។ ဧတဿ ကထာ ဧတဿေဝ ဥပရိ ပတိဿတီတိ ယာဟိ တေန ပါရမိတာပရိဘာဝနသမိဒ္ဓါဟိ နာနာသမာပတ္တိဝိဟာရပရိပူရိတာဟိ သီလဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါဟိ သုသင်္ခတသန္တာနေ မဟာကရုဏာဓိဝါသေ မဟာသတ္တေ အရိယူပဝါဒကမ္မအဘိသပသင်္ခါတာ ဖရုသဝါစာ ပဝတ္တိတာ, သာ အဘိသပိ တဿ ခေတ္တဝိသေသဘာဝတော တဿ စ အဇ္ဈာသယဖရုသတာယ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယကမ္မံ ဟုတွာ [Pg.35] သစေ သော မဟာသတ္တံ န ခမာပေတိ, သတ္တမေ ဒိဝသေ ဝိပစ္စနသဘာဝံ ဇာတံ, ခမာပိတေ ပန မဟာသတ္တေ ပယောဂသမ္ပတ္တိ ပဋိဗာဟိတတ္တာ အဝိပါကဓမ္မတံ အာပဇ္ဇတိ အဟောသိကမ္မဘာဝတော. အယဉှိ အရိယူပဝါဒပါပဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယဿ ဓမ္မတာ, တေန ဝုတ္တံ ‘ဧတဿ ကထာ ဧတဿေဝ ဥပရိ ပတိဿတီ’တိအာဒိ. မဟာသတ္တော ပန တံ တဿ ဥပရိ ပတိတုံ န အဒါသိ, ဥပါယေန မောစေသိ. တေန ဝုတ္တံ စရိယာပိဋကေ (စရိယာ. ၂.၆၄) – បទថា Etassa kathā etasseva upari patissati (វាចារបស់បុគ្គលនោះ នឹងធ្លាក់ទៅលើបុគ្គលនោះឯង) សេចក្តីថា វាចាអាក្រក់ដែលពោលសំដៅការជេរប្រទេចដែលជាអរិយូបវាទកម្ម ដែលបុគ្គលនោះបានពោលទៅរកមហាសត្វ (ព្រះពោធិសត្វ) ដែលមានសន្តានចិត្តអប់រំល្អហើយដោយការអប់រំបារមីទាំងឡាយ ពេញបរិបូណ៌ដោយការនៅជាសុខក្នុងសមាបត្តិផ្សេងៗ និងបរិបូណ៌ដោយសីលនិងទិដ្ឋិ ជាទីតាំងនៃមហាករុណា, ការជេរប្រទេចនោះ ព្រោះតែមហាសត្វជាខេត្តដ៏វិសេស និងព្រោះតែសេចក្តីអាក្រក់នៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលនោះ ក៏ក្លាយជាទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម ប្រសិនបើបុគ្គលនោះមិនសុំខមាទោសមហាសត្វទេ វានឹងឲ្យផលក្នុងថ្ងៃទីប្រាំពីរជាប្រាកដ, តែបើបានសុំខមាទោសមហាសត្វហើយ ព្រោះមានបយោគសម្បត្តិរារាំងទុក វាក៏ដល់នូវភាពមិនឲ្យផល ដោយភាពជាអហោសិកម្ម។ ព្រោះថានេះជាធម្មតានៃបាបកម្មគឺអរិយូបវាទដែលឲ្យផលក្នុងបច្ចុប្បន្ន ហេតុនោះទើបពោលថា 'វាចារបស់បុគ្គលនោះ នឹងធ្លាក់ទៅលើបុគ្គលនោះឯង' ជាដើម។ ចំណែកមហាសត្វមិនបណ្តោយឲ្យផលនោះធ្លាក់ទៅលើបុគ្គលនោះឡើយ ក៏បានជួយដោះលែងដោយឧបាយ។ ហេតុនោះ ក្នុងចរិយាបិដក ទើបពោលទុកថា៖ ‘‘ယံ သော တဒါ မံ အဘိသပိ, ကုပိတော ဒုဋ္ဌမာနသော; တဿေဝ မတ္ထကေ နိပတိ, ယောဂေန တံ ပမောစယိ’’န္တိ. «ពាក្យជេរប្រទេចណាដែលបុគ្គលនោះខឹងសម្បារ មានចិត្តអាក្រក់ បានជេរប្រទេចតថាគតក្នុងកាលនោះ ពាក្យជេរប្រទេចនោះក៏ធ្លាក់ទៅលើក្បាលរបស់បុគ្គលនោះឯង តថាគតបានជួយដោះលែងបុគ្គលនោះដោយឧបាយ។» ယဉှိ တတ္ထ သတ္တမေ ဒိဝသေ ဗောဓိသတ္တေန သူရိယုဂ္ဂမနနိဝါရဏံ ကတံ, အယမေတ္ထ ယောဂေါတိ အဓိပ္ပေတော. ယောဂေန ဟိ ဥဗ္ဗဠှာ သရာဇိကာ ပရိသာ နဂရဝါသိနော နေဂမာ စေဝ ဇာနပဒါ စ ဗောဓိသတ္တဿ သန္တိကံ တာပသံ အာနေတွာ ခမာပေသုံ. သော စ ဗောဓိသတ္တဿ ဂုဏေ ဇာနိတွာ တသ္မိံ စိတ္တံ ပသာဒေသိ. ယံ ပနဿ မတ္ထကေ မတ္တိကာပိဏ္ဍဿ ဌပနံ, တဿ စ သတ္တဓာ ဖာလနံ ကတံ, တံ မနုဿာနံ စိတ္တာနုရက္ခဏတ္ထံ. အညထာ ဟိ – ‘‘ဣမေ ပဗ္ဗဇိတာ သမာနာ စိတ္တဿ ဝသေ ဝတ္တန္တိ, န ပန စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တာပေန္တီ’’တိ မဟာသတ္တမ္ပိ တေန သဒိသံ ကတွာ ဂဏှေယျုံ, တဒဿ တေသံ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယာတိ. တေနာဟ ‘‘အထဿာ’’တိအာဒိ. ព្រោះថា ការដែលព្រះពោធិសត្វហាមឃាត់ការរះឡើងនៃព្រះអាទិត្យក្នុងថ្ងៃទីប្រាំពីរនោះ នេះជា «ឧបាយ» (យោគៈ) ដែលមានអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា ពួកបរិស័ទព្រមទាំងព្រះរាជា ពួកអ្នកនគរ ពួកឈ្មួញ និងពួកអ្នកជនបទ ដែលក្តៅក្រហាយដោយសារឧបាយនោះ បាននាំតាបសនោះមកកាន់សំណាក់ព្រះពោធិសត្វ ហើយឲ្យសុំខមាទោស។ ហើយតាបសនោះ កាលដឹងនូវគុណរបស់ព្រះពោធិសត្វ ក៏មានចិត្តជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពោធិសត្វនោះ។ ចំណែកការដាក់ដុំដីឥដ្ឋលើក្បាលរបស់តាបសនោះ ហើយធ្វើការបំបែកជាប្រាំពីរភាគនោះ គឺដើម្បីរក្សាចិត្តរបស់មនុស្សទាំងឡាយ។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ មនុស្សទាំងឡាយនឹងគិតថា «ពួកអ្នកបួសទាំងនេះ កាលបើនៅជាអ្នកបួស ក៏នៅតែប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចនៃចិត្ត មិនបានធ្វើចិត្តឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួនឡើយ» ហើយក៏នឹងយល់ច្រឡំចំពោះមហាសត្វថាដូចគ្នាដែរ ការយល់ច្រឡំនោះនឹងនាំមកនូវសេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍ និងសេចក្តីទុក្ខដល់ពួកគេអស់កាលជាអង្វែង។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «athassā» (លំដាប់នោះ របស់តាបសនោះ) ជាដើម។ လောဟကူဋဝဿန္တိ အယဂုဠဝဿံ. တဒါ ဟိ ရတနမတ္တာနိ ဒိယဍ္ဎရတနမတ္တာနိပိ တိခိဏံသာနိ အယဂုဠမဏ္ဍလာနိ ဣတော စိတော စ နိပတန္တာ မနုဿာနံ သရီရာနိ ခဏ္ဍခဏ္ဍကာနိ အကံသု. ကလလဝဿန္တိ တနုကကဒ္ဒမပဋလကဒ္ဒမံ. ဥပဟစ္စာတိ အာဃာဋေတွာ. တဒေဝ မဇ္ဈာရညံ. បទថា Lohakūṭavassaṃ សេចក្តីថា ភ្លៀងដុំដែកក្តៅ។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ ដុំដែកមូលៗមានមុខដ៏មុតស្រួច មានទំហំប៉ុនមួយហត្ថខ្លះ មួយហត្ថកន្លះខ្លះ ធ្លាក់ចុះមកខាងនេះខាងនោះ ធ្វើឲ្យរាងកាយរបស់មនុស្សទាំងឡាយដាច់ជាកង់ៗ។ បទថា Kalalavassaṃ សេចក្តីថា ភ្លៀងភក់រាវ ឬភក់ខាប់។ បទថា Upahacca សេចក្តីថា ប៉ះទង្គិចហើយ (ឬបៀតបៀនហើយ)។ ពាក្យនោះ សំដៅយកព្រៃកណ្តាលនោះឯង។ ၆၇. အနုဝိစ္စကာရန္တိ အနုဝိစ္စကရဏံ. ကာရဏေဟိ ဒွီဟိ အနိယျာနိကသာသနေ ဌိတာနံ အတ္တနော သာဝကတ္တံ ဥပဂတေ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟာနိ ဒဿေတုံ ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ៦៧. បទថា Anuviccakāraṃ សេចក្តីថា ការពិចារណាហើយទើបធ្វើ។ ពាក្យថា «kasmā» (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម ត្រូវបានពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញពីការសរសើរ (ការលើកតម្កើង) និងការបង្ក្រាប (ការទូន្មាន) ចំពោះបុគ្គលទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅក្នុងសាសនាដែលមិននាំចេញចាកទុក្ខ (អនិយ្យានិកសាសនា) ដែលបានចូលមកដល់នូវភាពជាសាវករបស់ខ្លួន ដោយហេតុពីរយ៉ាង។ ၆၉. အနုပုဗ္ဗိံ ကထန္တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၇၅-၇၆; အ. နိ. ဋီ. ၃.၈.၁၂) အနုပုဗ္ဗိယာ အနုပုဗ္ဗံ ကထေတဗ္ဗကထံ, ကာ ပန သာ? ဒါနာဒိကထာ. ဒါနကထာ တာဝ ပစုရဇနေသုပိ ပဝတ္တိယာ သဗ္ဗသာဓာရဏတ္တာ သုကရတ္တာ သီလေ ပတိဋ္ဌာနဿ ဥပါယဘာဝတော စ အာဒိတောဝ ကထိတာ[Pg.36]. ပရိစ္စာဂသီလော ဟိ ပုဂ္ဂလော ပရိဂ္ဂဟဝတ္ထူသု နိဿင်္ဂဘာဝတော သုခေနေဝ သီလာနိ သမာဒိယတိ, တတ္ထ စ သုပ္ပတိဋ္ဌိတော ဟောတိ. သီလေန ဒါယကပဋိဂ္ဂဟဏဝိသုဒ္ဓိတော ပရာနုဂ္ဂဟံ ဝတွာ ပရပီဠာနိဝတ္တိဝစနတော, ကိရိယဓမ္မံ ဝတွာ အကိရိယဓမ္မဝစနတော, ဘောဂယသသမ္ပတ္တိဟေတုံ ဝတွာ ဘဝသမ္ပတ္တိဟေတုဝစနတော စ ဒါနကထာနန္တရံ သီလကထာ ကထိတာ. တဉ္စ သီလံ ဝဋ္ဋနိဿိတံ, အယံ ဘဝသမ္ပတ္တိ တဿ ဖလန္တိ ဒဿနတ္ထံ, ဣမေဟိ စ ဒါနသီလမယေဟိ ပဏီတစရိယဘေဒဘိန္နေဟိ ပုညကိရိယဝတ္ထူဟိ ဧတာ စာတုမဟာရာဇိကာဒီသု ပဏီတတရာဒိဘေဒဘိန္နာ အပရိမေယျာ ဘောဂဘဝသမ္ပတ္တိယောတိ ဒဿနတ္ထံ တဒနန္တရံ သဂ္ဂကထာ. သွာယံ သဂ္ဂေါ ရာဂါဒီဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌော သဗ္ဗဒါ အနုပက္ကိလိဋ္ဌော အရိယမဂ္ဂေါတိ ဒဿနတ္ထံ သဂ္ဂါနန္တရံ မဂ္ဂေါ, မဂ္ဂဉ္စ ကထေန္တေန တဒဓိဂမူပါယသန္ဒဿနတ္ထံ သဂ္ဂပရိယာပန္နာပိ ပဂေဝ ဣတရေ သဗ္ဗေပိ ကာမာ နာမ ဗဟွာဒီနဝါ အနိစ္စာ အဒ္ဓုဝါ ဝိပရိဏာမဓမ္မာတိ ကာမာနံ အာဒီနဝေါ. ဟီနာ ဂမ္မာ ပေါထုဇ္ဇနိကာ အနရိယာ အနတ္ထသဉှိတာတိ တေသံ ဩကာရော လာမကဘာဝေါ, သဗ္ဗေပိ ဘဝါ ကိလေသာနံ ဝတ္ထုဘူတာတိ တတ္ထ သံကိလေသော. သဗ္ဗသော ကိလေသဝိပ္ပမုတ္တံ နိဗ္ဗာနန္တိ နေက္ခမ္မေ အာနိသံသော စ ကထေတဗ္ဗောတိ အယမတ္ထော မဂ္ဂန္တီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေန ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ៦៩. បទថា Anupubbikathaṃ សេចក្តីថា ធម៌ទេសនាដែលសមគួរពោលតាមលំដាប់លំដោយ។ ចុះធម៌ទេសនានោះជាអ្វី? គឺទានកថាជាដើម។ ក្នុងធម៌ទេសនានោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទានកថាមុនគេបង្អស់ ព្រោះជាធម៌ទូទៅដល់ជនទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងពួកជនច្រើន ក៏ប្រព្រឹត្តទៅបានដោយងាយ និងព្រោះជាឧបាយនៃការតម្កល់នៅក្នុងសីល។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានសីលគឺការលះបង់ តែងសមាទានសីលទាំងឡាយបានដោយងាយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីជំពាក់ក្នុងវត្ថុដែលត្រូវហួងហែង ហើយតែងតម្កល់នៅយ៉ាងមាំក្នុងសីលនោះ។ ព្រោះសីលធ្វើឲ្យទាយកនិងបដិគ្គាហកៈស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រោះជាការសម្តែងការសង្គ្រោះអ្នកដទៃ បន្ទាប់ពីការសម្តែងការមិនបៀតបៀនអ្នកដទៃ, ព្រោះជាការសម្តែងកិរិយាធម៌ បន្ទាប់ពីការសម្តែងអកិរិយាធម៌, និងព្រោះជាការសម្តែងហេតុនៃភពសម្បត្តិ បន្ទាប់ពីការសម្តែងហេតុនៃភោគសម្បត្តិនិងយសសម្បត្តិ ហេតុនោះទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសីលកថាបន្ទាប់ពីទានកថា។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសគ្គកថាបន្ទាប់ពីសីលកថានោះ ដើម្បីបង្ហាញថា សីលនោះជាធម៌អាស្រ័យវដ្តៈ ហើយភពសម្បត្តិនេះជាផលនៃសីលនោះ និងដើម្បីបង្ហាញថា ភោគសម្បត្តិនិងភពសម្បត្តិដ៏រកប្រមាណមិនបាន ដែលប្លែកគ្នាដោយភាពជាសម្បត្តិដ៏ប្រណីតៗក្នុងឋានចាតុម្មហារាជិកាជាដើមទាំងនេះ កើតឡើងអំពីបុណ្យកិរិយាវត្ថុដែលសម្រេចដោយទាននិងសីល ដែលប្លែកគ្នាដោយការប្រព្រឹត្តដ៏ប្រណីតទាំងឡាយនេះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងមគ្គបន្ទាប់ពីសគ្គកថា ដើម្បីបង្ហាញថា ឋានសួគ៌នោះឯងនៅតែសៅហ្មងដោយរាគៈជាដើម ចំណែកអរិយមគ្គជាធម៌មិនសៅហ្មងក្នុងកាលទាំងពួងឡើយ, និងកាលដែលទ្រង់សម្តែងមគ្គនោះ ដើម្បីបង្ហាញឧបាយនៃការសម្រេចមគ្គនោះ ទើបទ្រង់សម្តែងទោសនៃកាមទាំងឡាយថា កាមទាំងឡាយសូម្បីដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងឋានសួគ៌ ទុកជាកាមដទៃទៀតទាំងអស់ ក៏សុទ្ធតែមានទោសច្រើន មិនទៀង មិនជាប់ធន់ មានសភាវៈប្រែប្រួលជាធម្មតា។ ទ្រង់សម្តែងភាពថោកទាប (ឱការៈ) របស់កាមទាំងនោះថា ជាធម៌ថោកទាប ជារបស់អ្នកស្រុក ជារបស់បុថុជ្ជន មិនមែនជារបស់អរិយបុគ្គល មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍, និងទ្រង់សម្តែងសេចក្តីសៅហ្មង (សង្កិលេសៈ) ក្នុងភពទាំងឡាយថា ភពទាំងអស់សុទ្ធតែជាទីតាំងនៃកិលេស។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអានិសង្សក្នុងការចេញចាកកាម (នេក្ខម្មៈ) ថា ព្រះនិព្វានជាធម៌រួចផុតចាកកិលេសទាំងពួង សេចក្តីនេះគួរជ្រាបថា ទ្រង់បង្ហាញដោយសព្ទថា «iti» ក្នុងពាក្យថា «magganti» នេះ។ သုခါနံ နိဒါနန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ သမ္ပရာယိကာနံ နိဗ္ဗာနသဉှိတာနဉ္စာတိ သဗ္ဗေသမ္ပိ သုခါနံ ကာရဏံ. ယဉှိ ကိဉ္စိ လောကေ ဘောဂသုခံ နာမ, တံ သဗ္ဗံ ဒါနနိဒါနန္တိ ပါကဋော အယမတ္ထော. ယံ ပန ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနပဋိသံယုတ္တံ သုခံ, တဿပိ ဒါနံ ဥပနိဿယပစ္စယော ဟောတိယေဝ. သမ္ပတ္တီနံ မူလန္တိ ယာ ဣမာ လောကေ ပဒေသရဇ္ဇသိရိဿရိယသတ္တရတနသမုဇ္ဇလစက္ကဝတ္တိသမ္ပဒါတိ ဧဝံပဘေဒါ မာနုသိကာ သမ္ပတ္တိယော, ယာ စ စာတုမဟာရာဇာဒိဂတာ ဒိဗ္ဗာ သမ္ပတ္တိယော, ယာ ဝါ ပနညာပိ သမ္ပတ္တိယော, တာသံ သဗ္ဗာသံ ဣဒံ မူလကာရဏံ. ဘောဂါနန္တိ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဋ္ဌေန ‘‘ဘောဂေါ’’န္တိ လဒ္ဓနာမာနံ မနာပိယရူပါဒီနံ, တန္နိဿယာနံ ဝါ ဥပဘောဂသုခါနံ, ပတိဋ္ဌာ နိစ္စလာဓိဋ္ဌာနတာယ. ဝိသမဂတဿာတိ ဗျသနပ္ပတ္တဿ. တာဏန္တိ ရက္ခာ တတော ပရိပါလနတော. လေဏန္တိ ဗျသနေဟိ ပရိပါတိယမာနဿ ဩလီယနပဒေသော. ဂတီတိ ဂန္တဗ္ဗဋ္ဌာနံ. ပရာယဏန္တိ ပဋိသရဏံ. အဝဿယောတိ ဝိနိပတိတုံ အဒေန္တော နိဿယော. အာရမ္မဏန္တိ ဩလုဗ္ဘာရမ္မဏံ. បទថា Sukhānaṃ nidānaṃ (ជាប្រភពនៃសេចក្តីសុខទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ជាហេតុនៃសេចក្តីសុខទាំងអស់ គឺសេចក្តីសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន សេចក្តីសុខក្នុងបរលោក និងសេចក្តីសុខដែលប្រកបដោយព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថាសេចក្តីសុខក្នុងភោគៈណាមួយក្នុងលោក សេចក្តីសុខទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែមានទានជាប្រភព នេះជាសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ចំណែកសេចក្តីសុខណាដែលប្រកបដោយឈាន វិបស្សនា មគ្គ ផល និងព្រះនិព្វាន ទានក៏នៅតែជាឧបនិស្សយបច្ច័យនៃសេចក្តីសុខនោះដែរ។ បទថា Sampattīnaṃ mūlaṃ (ជាឫសគល់នៃសម្បត្តិទាំងឡាយ) សេចក្តីថា សម្បត្តិរបស់មនុស្សដែលមានប្រការផ្សេងៗ ដូចជាប្រទេសរាជ្យ សិរី ឥស្សរិយយស និងចក្រពត្តិសម្បត្តិដែលរុងរឿងដោយរតនៈទាំងប្រាំពីរក្នុងលោកនេះក្តី សម្បត្តិទិព្វក្នុងឋានចាតុម្មហារាជិកាជាដើមក្តី ឬសម្បត្តិដទៃទៀតណាមួយក្តី ទាននេះជាឫសគល់នៃសម្បត្តិទាំងអស់នោះ។ បទថា Bhogānaṃ (នៃភោគៈទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ជាទីតាំងមាំមួននៃរូបជាទីគាប់ចិត្តជាដើម ដែលបានឈ្មោះថា «ភោគៈ» ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបរិភោគ ឬជាទីតាំងនៃសេចក្តីសុខក្នុងការប្រើប្រាស់ដែលអាស្រ័យនឹងភោគៈនោះ។ បទថា Visamagatassa សេចក្តីថា របស់បុគ្គលដែលដល់នូវសេចក្តីវិនាស (វិបត្តិ)។ បទថា Tāṇaṃ សេចក្តីថា ជាគ្រឿងការពារ ព្រោះជួយថែរក្សាការពារចាកសេចក្តីវិនាសនោះ។ បទថា Leṇaṃ សេចក្តីថា ជាទីពឹងពួនរបស់បុគ្គលដែលត្រូវសេចក្តីវិនាសទាំងឡាយបៀតបៀន។ បទថា Gati សេចក្តីថា ជាទីទៅដល់ (ទីរំលឹក)។ បទថា Parāyaṇaṃ សេចក្តីថា ជាទីពឹងផ្អែក។ បទថា Avassayo សេចក្តីថា ជាទីបង្អែកដែលមិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះ (ក្នុងអបាយ)។ បទថា Ārammaṇaṃ សេចក្តីថា ជាទីតោងទាម។ ရတနမယသီဟာသနသဒိသန္တိ [Pg.37] သဗ္ဗရတနမယသတ္တင်္ဂမဟာသီဟာသနသဒိသံ, မဟဂ္ဃံ ဟုတွာ သဗ္ဗသော ဝိနိပတိတုံ အပ္ပဒါနတော. မဟာပထဝိသဒိသံ ဂတဂတဋ္ဌာနေ ပတိဋ္ဌာသမ္ဘဝတော. ယထာ ဒုဗ္ဗလဿ ပုရိသဿ အာလမ္ဗနရဇ္ဇု ဥတ္တိဋ္ဌတော တိဋ္ဌတော စ ဥပတ္ထမ္ဘော, ဧဝံ ဒါနံ သတ္တာနံ သမ္ပတ္တိဘဝေ ဥပပတ္တိယာ ဌိတိယာ စ ပစ္စယော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အာလမ္ဗနဋ္ဌေန အာလမ္ဗနရဇ္ဇုသဒိသ’’န္တိ. ဒုက္ခနိတ္ထရဏဋ္ဌေနာတိ ဒုဂ္ဂတိဒုက္ခနိတ္ထရဏဋ္ဌေန. သမဿာသနဋ္ဌေနာတိ လောဘမစ္ဆရိယာဒိပဋိသတ္တုပဒ္ဒဝတော သမ္မဒေဝ အဿာသနဋ္ဌေန. ဘယပရိတ္တာဏဋ္ဌေနာတိ ဒါလိဒ္ဒိယဘယတော ပရိပါလနဋ္ဌေန. မစ္ဆေရမလာဒီဟီတိ မစ္ဆေရလောဘဒေါသဣဿာမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဒိ စိတ္တမလေဟိ. အနုပလိတ္တဋ္ဌေနာတိ အနုပက္ကိလိဋ္ဌတာယ. တေသန္တိ မစ္ဆေရမလာဒီနံ. ဧတေသံ ဧဝ ဒုရာသဒဋ္ဌေန. အသန္တာသနဋ္ဌေနာတိ အသန္တာသဟေတုဘာဝေန. ယော ဟိ ဒါယကော ဒါနပတိ, သော သမ္ပတိပိ န ကုတောစိ သန္တသတိ, ပဂေဝ အာယတိံ. ဗလဝန္တဋ္ဌေနာတိ မဟာဗလဝတာယ. ဒါယကော ဟိ ဒါနပတိ သမ္ပတိ ပက္ခဗလေန ဗလဝါ ဟောတိ, အာယတိံ ပန ကာယဗလာဒီဟိ. အဘိမင်္ဂလသမ္မတဋ္ဌေနာတိ ‘‘ဝုဍ္ဎိကာရဏ’’န္တိ အဘိသမ္မတဘာဝေန. ဝိပတ္တိတော သမ္ပတ္တိယာ နယနံ ခေမန္တဘူမိသမ္ပာပနံ. បទថា Ratanamayasīhāsanasadisaṃ (ប្រៀបដូចជាសីហាសនៈដែលសម្រេចដោយរតនៈ) សេចក្តីថា ប្រៀបដូចជាមហាសីហាសនៈមានអង្គប្រាំពីរដែលសម្រេចដោយរតនៈទាំងពួង ព្រោះមានតម្លៃច្រើន និងមិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទីទាបដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា Mahāpathavīsadisaṃ (ប្រៀបដូចជាមហាប្រថពី) ព្រោះអាចជាទីតម្កល់បានក្នុងកន្លែងដែលទៅដល់ហើយៗ។ ម្យ៉ាងទៀត ខ្សែតោងតែងជាទីបង្អែករបស់បុរសទន់ខ្សោយ កាលដែលក្រោកឈរឡើងក្តី កាលដែលឈរនៅក្តី យ៉ាងណា ទានក៏ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើង និងការតម្កល់នៅរបស់សត្វទាំងឡាយក្នុងភពនៃសម្បត្តិ យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះទើបពោលថា «ប្រៀបដូចជាខ្សែតោង ព្រោះអត្ថថាជាទីតោងទាម»។ បទថា Dukkhanittharaṇaṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចម្លងផុតចាកទុក្ខក្នុងទុគ្គតិ។ បទថា Samassāsanaṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងកំសាន្តចិត្តយ៉ាងពិតប្រាកដ ចាកឧបទ្រពគឺសត្រូវមានលោភៈនិងមច្ឆរិយៈជាដើម។ បទថា Bhayaparittāṇaṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងការពារភ័យ គឺការការពារចាកភ័យអំពីសេចក្តីក្រីក្រ។ បទថា Maccheramalādīhi សេចក្តីថា ដោយមន្ទិលនៃចិត្តទាំងឡាយ មានមច្ឆរិយៈ លោភៈ ទោសៈ ឥស្សា មិច្ឆាទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាជាដើម។ បទថា Anupalittaṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាសភាវៈមិនសៅហ្មង។ បទថា Tesaṃ សេចក្តីថា នៃមន្ទិលមានមច្ឆរិយៈជាដើមទាំងនោះ។ ព្រោះអត្ថថាជាធម៌ដែលមន្ទិលទាំងនោះឯងកំចាត់បានដោយកម្រ។ បទថា Asantāsanaṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាហេតុមិនឲ្យតក់ស្លុត។ ព្រោះថា បុគ្គលណាជាទាយក ជាទានបតី បុគ្គលនោះសូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្នក៏មិនតក់ស្លុតចំពោះអ្វីឡើយ នឹងពោលទៅថ្វីដល់ទៅក្នុងបរលោក។ បទថា Balavantaṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាសភាវៈមានកម្លាំងខ្លាំង។ ព្រោះថា ទាយកជាទានបតី តែងជាអ្នកមានកម្លាំងដោយកម្លាំងពួកក្រុមក្នុងបច្ចុប្បន្ន ចំណែកក្នុងបរលោក តែងមានកម្លាំងដោយកាយពលជាដើម។ បទថា Abhimaṅgalasammataṭṭhena សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាជាធម៌ដែលគេសន្មតថាជាមង្គលដ៏ឧត្តម គឺដោយភាពជាធម៌ដែលគេសន្មតថា «ជាហេតុនៃសេចក្តីចម្រើន»។ ការនាំចេញចាកវិបត្តិទៅកាន់សម្បត្តិ គឺការធ្វើឲ្យដល់នូវទីដ៏មានសេក្តីក្សេម។ ဣဒါနိ မဟာဗောဓိစရိယဘာဝေနပိ ဒါနဂုဏံ ဒဿေတုံ ဒါနံ နာမေတန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အတ္တာနံ နိယျာဒေန္တေနာတိ ဧတေန ဒါနဖလံ သမ္မဒေဝ ပဿန္တာ မဟာပုရိသာ အတ္တနော ဇီဝိတမ္ပိ ပရိစ္စဇန္တိ, တသ္မာ ကော နာမ ဝိညုဇာတိကော ဗာဟိရေ ဝတ္ထုမှိ သင်္ဂံ ကရေယျာတိ ဩဝါဒံ ဒေတိ. ဣဒါနိ ယာ လောကိယာ လောကုတ္တရာ စ ဥက္ကံသဂတာ သမ္ပတ္တိယော, တာ သဗ္ဗာ ဒါနတောယေဝ ပဝတ္တန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒါနဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သက္ကမာရဗြဟ္မသမ္ပတ္တိယော အတ္တဟိတာယ ဧဝ, စက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိ ပန အတ္တဟိတာယ စ ပရဟိတာယ စာတိ ဒဿေတုံ သာ တာသံ ပရတော ဝုတ္တာ. ဧတာ လောကိယာ, ဣမာ ပန လောကုတ္တရာတိ ဒဿေတုံ ‘‘သာဝကပါရမီဉာဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တာသုပိ ဥက္ကဋ္ဌုက္ကဋ္ဌတရုက္ကဋ္ဌတမမေဝ ဒဿေတုံ ကမေန ဉာဏတ္တယံ ဝုတ္တံ. တေသံ ပန ဒါနဿ ပစ္စယဘာဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ဧတေနေဝ တဿ ဗြဟ္မသမ္ပတ္တိယာပိ ပစ္စယဘာဝေါ ဒီပိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវគុណនៃទាន សូម្បីដោយភាពជាការប្រព្រឹត្តនូវមហាបោធិញ្ញាណ ទើបពោលពាក្យថា «Dānaṃ nāmetaṃ» (ឈ្មោះថាទាននេះ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា attānaṃ niyyādentena (ដោយការប្រគល់ខ្លួនឲ្យ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទ្រង់ផ្តល់ឱវាទថា «ដោយពាក្យនេះ ពួកមហាបុរសកាលឃើញច្បាស់នូវផលនៃទាន តែងលះបង់សូម្បីតែជីវិតរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ តើមានអ្នកមានប្រាជ្ញាឯណា នឹងធ្វើការជំពាក់ក្នុងវត្ថុខាងក្រៅនោះ?»។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា សម្បត្តិទាំងឡាយដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ទាំងអស់នោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅបានព្រោះតែទាន ទើបពោលពាក្យថា «Dānañhi» (ព្រោះថាទាន) ជាដើម។ ក្នុងសម្បត្តិទាំងនោះ សក្កសម្បត្តិ មារសម្បត្តិ និងព្រហ្មសម្បត្តិ គឺដើម្បីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯចក្រពត្តិសម្បត្តិ គឺដើម្បីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនផង ដើម្បីប្រយោជន៍អ្នកដទៃផង ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបទ្រង់ពោលចក្រពត្តិសម្បត្តិនោះ បន្ទាប់ពីសម្បត្តិទាំងនោះ។ ដើម្បីបង្ហាញថា សម្បត្តិទាំងនេះជាលោកិយ ចំណែកសម្បត្តិទាំងនេះជាលោកុត្តរៈ ទើបពោលពាក្យថា «sāvakapāramīñāṇaṃ» (សាវកបារមីញាណ) ជាដើម។ សូម្បីក្នុងលោកុត្តរសម្បត្តិទាំងនោះ ដើម្បីបង្ហាញពីភាពឧត្តម ភាពរឹតតែឧត្តម និងភាពឧត្តមបំផុត ទើបពោលដល់ញាណទាំងបីតាមលំដាប់ (គឺសាវកបារមីញាណ បច្ចេកពោធិញាណ និងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ)។ ចំណែកភាពដែលទានជាបច្ច័យនៃញាណទាំងនោះ ត្រូវបានពោលទុកខាងក្រោមហើយ។ ដោយហេតុនេះឯង ភាពដែលទានជាបច្ច័យសូម្បីដល់ព្រហ្មសម្បត្តិនោះ ក៏គួរជ្រាបថាទ្រង់បានបង្ហាញទុកហើយដែរ។ ဒါနဉ္စ နာမ ဟိတဇ္ဈာသယေန, ပူဇာဝသေန ဝါ အတ္တနော သန္တကဿ ပရေသံ ပရိစ္စဇနံ, တသ္မာ ဒါယကော ပုရိသပုဂ္ဂလော ပရေသံ သန္တကံ ဟရိဿတီတိ [Pg.38] အဋ္ဌာနမေတန္တိ အာဟ – ‘‘ဒါနံ ဒဒန္တော သီလံ သမာဒါတုံ သက္ကောတီ’’တိ. သီလာလင်္ကာရသဒိသော အလင်္ကာရော နတ္ထိ သောဘာဝိသေသာဝဟတ္တာ သီလဿ. သီလပုပ္ဖသဒိသံ ပုပ္ဖံ နတ္ထီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သီလဂန္ဓသဒိသော ဂန္ဓော နတ္ထီတိ ဧတ္ထ ‘‘စန္ဒနံ တဂရံ ဝါပီ’’တိအာဒိကာ (ဓ. ပ. ၅၅; မိ. ပ. ၄.၁.၁) ဂါထာ – ‘‘ဂန္ဓော ဣသီနံ စိရဒိက္ခိတာနံ, ကာယာ စုတော ဂစ္ဆတိ မာလုတေနာ’’တိအာဒိကာ (ဇာ. ၂.၁၇.၅၅) ဇာတကဂါထာယော စ အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ, သီလဉှိ သတ္တာနံ အာဘရဏဉ္စေဝ အလင်္ကာရော စ ဂန္ဓဝိလေပနဉ္စ ဒဿနီယဘာဝါဝဟဉ္စ. တေနာဟ ‘‘သီလာလင်္ကာရေန ဟီ’’တိအာဒိ. ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថាទាន គឺការលះបង់ទ្រព្យជារបស់ខ្លួនដល់អ្នកដទៃ ដោយអធ្យាស្រ័យចង់ជួយ (អនុគ្រោះ) ឬដោយអំណាចនៃការបូជា ហេតុនោះ ការដែលបុគ្គលជាទាយកនឹងទៅលួចប្លន់យកទ្រព្យរបស់ដទៃនោះ មិនមែនជាហេតុជាឱកាសឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កាលបើឲ្យទាន តែងអាចសមាទានសីលបាន»។ គ្រឿងអលង្ការដែលស្មើដោយសីលអលង្ការ មិនមានឡើយ ព្រោះសីលនាំមកនូវសេចក្តីល្អប្លែកដ៏លើសលប់។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ផ្កាដែលស្មើដោយសីលបុប្ផា មិនមានឡើយ» នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «ក្លិនដែលស្មើដោយសីលគន្ធ មិនមានឡើយ» នេះ គប្បីនាំយកគាថាទាំងឡាយមានជាដើមថា «candanaṃ tagaraṃ vāpi» (ខ្លឹមចន្ទន៍ ឬក្រស្នាក្តី) និងជាតកគាថាទាំងឡាយមានជាដើមថា «gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā» (ក្លិនរបស់ពួកឥសីដែលបួសអស់កាលយូរ កាលចាកចេញពីរាងកាយ តែងហើរទៅតាមខ្យល់) មកពោលពន្យល់ ព្រោះថាសីលជាគ្រឿងអភរណៈផង ជាគ្រឿងអលង្ការផង ជាគ្រឿងក្រអូបលាបស្រឡាប់ផង និងជានាំមកនូវភាពគួរជាទីគយគន់របស់សត្វទាំងឡាយផង។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «sīlālaṅkārena hi» (ព្រោះថា ដោយសីលអលង្ការ) ជាដើម។ အယံ သဂ္ဂေါ လဗ္ဘတီတိ ဣဒံ မဇ္ဈိမေဟိ ဆန္ဒာဒီဟိ သမာဒါနသီလံ သန္ဓာယာဟ. တေနာဟ သက္ကော ဒေဝရာဇာ – ពាក្យថា «Ayaṃ saggo labbhati» (ឋានសួគ៌នេះ តែងបានដោយសីល) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ពោលសំដៅយកសីលដែលសមាទានដោយឆន្ទៈជាដើមយ៉ាងមធ្យម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសក្កទេវរាជ ទើបត្រាស់ថា៖ ‘‘ဟီနေန ဗြဟ္မစရိယေန, ခတ္တိယေ ဥပပဇ္ဇတိ; မဇ္ဈိမေန စ ဒေဝတ္တံ, ဥတ္တမေန ဝိသုဇ္ဈတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၈.၇၅; ၂.၂၂.၄၂၉; ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၇၅-၇၆); «បុគ្គលរមែងទៅកើតជាក្សត្រ ដោយព្រហ្មចរិយធម៌យ៉ាងទាប រមែងទៅកើតជាទេវតា ដោយព្រហ្មចរិយធម៌យ៉ាងមធ្យម រមែងបរិសុទ្ធ ដោយព្រហ្មចរិយធម៌យ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់»។ ဣဋ္ဌောတိ သုခေါ. ကန္တောတိ ကမနီယော. မနာပေါတိ မနဝဍ္ဎနကော. တံ ပန တဿ ဣဋ္ဌာဒိဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘နိစ္စမေတ္ထ ကီဠာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ពាក្យថា Iṭṭho គឺ សុខ (គួរប្រាថ្នា)។ ពាក្យថា Kanto គឺ គួរស្រឡាញ់។ ពាក្យថា Manāpo គឺ ជាទីចម្រើនចិត្ត។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាទីប្រាថ្នាជាដើមរបស់អារម្មណ៍នោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា “niccamettha kīḷā” (ការលេងកម្សាន្តជានិច្ចក្នុងទីនេះ)។ ဒေါသောတိ အနိစ္စတာဒိနာ အပ္ပဿာဒါဒိနာ စ ဒူသိတဘာဝေါ, ယတော တေ ဝိညူနံ စိတ္တံ နာရာဓေန္တိ. အထ ဝါ အာဒီနံ ဝါတိ ပဝတ္တေတီတိ အာဒီနဝေါ, ပရမကပဏတာ. တထာ စ ကာမာ ယထာဘူတံ ပစ္စဝေက္ခန္တာနံ ပစ္စုပတိဋ္ဌန္တိ. လာမကဘာဝေါတိ အသေဋ္ဌေဟိ သေဝိတဗ္ဗော, သေဋ္ဌေဟိ န သေဝိတဗ္ဗော နိဟီနဘာဝေါ. သံကိလိဿနန္တိ ဝိဗာဓကတာ ဥပတာပတာ စ. ពាក្យថា Doso (ទោស) គឺសភាពដែលខូចខាតទៅដោយភាពមិនទៀងជាដើម និងដោយការមានតម្រេកតិចតួចជាដើម ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យវត្ថុទាំងនោះមិនអាចញ៉ាំងចិត្តរបស់វិញ្ញូជនឲ្យត្រេកអរបាន។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិណាដែលនាំទៅរកសេចក្តីវិនាស ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា អាទីនវៈ (ទោសកំហុស) គឺសេចក្តីកំសត់ទុគ៌តយ៉ាងក្រៃលែង។ ម្យ៉ាងទៀត កាមទាំងឡាយរមែងប្រាកដតាមពិត ដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលពិចារណាឃើញតាមពិត។ ពាក្យថា Lāmakabhāvo (ភាពថោកទាប) គឺសភាពដ៏ថោកទាប ដែលពួកជនមិនប្រសើរគប្បីសេព តែពួកជនដ៏ប្រសើរមិនគប្បីសេពឡើយ។ ពាក្យថា Saṃkilissananti (សេចក្តីសៅហ្មង) គឺសភាពបៀតបៀន និងសភាពក្តៅក្រហាយ។ နေက္ခမ္မေ အာနိသံသန္တိ ဧတ္ထ ယတ္တကာ ကာမေသု အာဒီနဝါ, တပ္ပဋိပက္ခတော တတ္တကာ နေက္ခမ္မေ အာနိသံသာ. အပိစ – ‘‘နေက္ခမ္မံ နာမေတံ အသမ္ဗာဓံ အသံကိလိဋ္ဌံ နိက္ခန္တံ ကာမေဟိ, နိက္ခန္တံ ကာမသညာယ, နိက္ခန္တံ ကာမဝိတက္ကေဟိ, နိက္ခန္တံ ကာမပရိဠာဟေဟိ, နိက္ခန္တံ ဗျာပါဒသညာယာ’’တိအာဒိနာ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၂၆; ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၇၅-၇၆) နယေန နေက္ခမ္မေ အာနိသံသေ ပကာသေသိ, ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဈာနာဒီသု စ ဂုဏေ ဝိဘာဝေသိ ဝဏ္ဏေသိ. ကလ္လစိတ္တန္တိ ဟေဋ္ဌာ ပဝတ္တိတဒေသနာယ အဿဒ္ဓိယာဒီနံ စိတ္တဒေါသာနံ ဝိဂတတ္တာ ဥပရိဒေသနာယ ဘာဇနဘာဝူပဂမနေန ကမ္မက္ခမစိတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ယသ္မာ အဿဒ္ဓိယာဒယော စိတ္တဿ ရောဂဘူတာ[Pg.39], တဒါ တေ ဝိဂတာ, တသ္မာ အာဟ ‘‘အရောဂစိတ္တ’’န္တိ. ဒိဋ္ဌိမာနာဒိကိလေသဝိဂမေန မုဒုစိတ္တံ. ကာမစ္ဆန္ဒာဒိဝိဂမေန ဝိနီဝရဏစိတ္တံ. သမ္မာပဋိပတ္တိယံ ဥဠာရပီတိပါမောဇ္ဇယောဂေန ဥဒဂ္ဂစိတ္တံ. တတ္ထ သဒ္ဓါသမ္ပတ္တိယာ ပသန္နစိတ္တံ. ယဒါ ဘဂဝါ အညာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. အထ ဝါ ကလ္လစိတ္တန္တိ ကာမစ္ဆန္ဒဝိဂမေန အရောဂစိတ္တံ. မုဒုစိတ္တန္တိ ဗျာပါဒဝိဂမေန မေတ္တာဝသေန အကထိနစိတ္တံ. ဝိနီဝရဏစိတ္တန္တိ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဝိဂမေန ဝိက္ခေပဿ ဝိဂတတ္တာ တေန အပိဟိတစိတ္တံ. ဥဒဂ္ဂစိတ္တန္တိ ထိနမိဒ္ဓဝိဂမေန သမ္ပဂ္ဂဟိတဝသေန အလီနစိတ္တံ. ပသန္နစိတ္တန္တိ ဝိစိကိစ္ဆာဝိဂမေန သမ္မာပဋိပတ္တိယံ အဓိမုတ္တစိတ္တန္တိ ဧဝမေတ္ထ သေသပဒါနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ពាក្យថា Nekkhamme ānisaṃsanti (អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ) សេចក្តីថា ទោសកំហុសក្នុងកាមទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈដែលជាបដិបក្ខនឹងកាមនោះ ក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ ដោយន័យជាដើមថា «នេក្ខម្មៈនេះ មិនចង្អៀត មិនសៅហ្មង ជានិរាសចាកកាម ជានិរាសចាកកាមសញ្ញា ជានិរាសចាកកាមវិតក្កៈ ជានិរាសចាកកាមបរិឡាហៈ ជានិរាសចាកព្យាបាទសញ្ញា» ហើយទ្រង់ពន្យល់ និងសរសើរនូវគុណទាំងឡាយក្នុងការបួស និងឈានជាដើម។ ពាក្យថា Kallacittaṃ (ចិត្តគួរដល់ការងារ) គឺចិត្តដែលគួរដល់ការងារ ព្រោះប្រាសចាកចិត្តទោសមានសេចក្តីមិនជឿជាដើម ដែលរលត់ទៅដោយទេសនាដែលសម្តែងខាងដើម ហើយក្លាយជាភាជន៍ទទួលយកទេសនាខាងលើ។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងអដ្ឋកថា ពោលថា «arogacittaṃ» (ចិត្តមិនមានរោគ) ព្រោះសេចក្តីមិនជឿជាដើម គឺជាជំងឺរបស់ចិត្ត ហើយក្នុងខណៈនោះ ជំងឺទាំងនោះបានប្រាសចាកទៅហើយ។ ពាក្យថា Muducittaṃ (ចិត្តទន់ភ្លន់) ព្រោះប្រាសចាកកិលេសមានទិដ្ឋិ និងមានះជាដើម។ ពាក្យថា Vinīvaraṇacittaṃ (ចិត្តប្រាសចាកនីវរណៈ) ព្រោះប្រាសចាកកាមច្ឆន្ទៈជាដើម។ ពាក្យថា Udaggacittaṃ (ចិត្តរីករាយ) ព្រោះប្រកបដោយបីតិ និងបាមោជ្ជៈដ៏លើសលប់ក្នុងសម្មាបដិបត្តិ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ចិត្តដែលជ្រះថ្លាដោយសទ្ធាសម្បទា ឈ្មោះថា Pasannacittaṃ (ចិត្តជ្រះថ្លា)។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «yadā bhagavā aññāsi» (កាលណាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបហើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Kallacittaṃ គឺចិត្តមិនមានរោគ ព្រោះប្រាសចាកកាមច្ឆន្ទៈ។ ពាក្យថា Muducittaṃ គឺចិត្តមិនរឹងត្អឹង ដោយអំណាចមេត្តា ព្រោះប្រាសចាកព្យាបាទ។ ពាក្យថា Vinīvaraṇacittaṃ គឺចិត្តដែលមិនត្រូវបានបិទបាំង ព្រោះការខ្ចាត់ខ្ចាយប្រាសចាកទៅ ដោយការប្រាសចាកឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ។ ពាក្យថា Udaggacittaṃ គឺចិត្តដែលមិនរួញរា ដោយអំណាចការផ្គងទុក ព្រោះប្រាសចាកថីនមិទ្ធៈ។ ពាក្យថា Pasannacittaṃ គឺចិត្តដែលចុះស៊ប់ក្នុងសម្មាបដិបត្តិ ព្រោះប្រាសចាកវិចិកិច្ឆា។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីនៃបទដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យនេះចុះ។ သေယျထာပီတိအာဒိနာ ဥပမာဝသေန ဥပါလိဿ သံကိလေသပ္ပဟာနံ အရိယမဂ္ဂနိပ္ဖာဒနဉ္စ ဒဿေတိ. အပဂတကာဠကန္တိ ဝိဂတကာဠကံ. သမ္မဒေဝါတိ သုဋ္ဌု ဧဝ. ရဇနန္တိ နီလပီတာဒိရင်္ဂဇာတံ. ပဋိဂ္ဂဏှေယျာတိ ဂဏှေယျ ပဘဿရံ ဘဝေယျ. တသ္မိံယေဝ အာသနေတိ တိဿံ ဧဝ နိသဇ္ဇာယံ. ဧတေနဿ လဟုဝိပဿကတာ တိက္ခပညတာ သုခပဋိပဒါခိပ္ပာဘိညတာ စ ဒဿိတာ ဟောတိ. ဝိရဇန္တိ အပါယဂမနီယရာဂရဇာဒီနံ ဝိဂမေန ဝိရဇံ. အနဝသေသဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာမလာပဂမေန ဝီတမလံ. တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနန္တိ ဟေဋ္ဌိမာနံ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ. တဿ ဥပ္ပတ္တိအာကာရဒဿနန္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု မဂ္ဂဉာဏံ အသင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တံ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပဋိဝိဇ္ဈန္တန္တိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ. တေနာဟ ‘‘ကိစ္စဝသေနာ’’တိ. ពាក្យថា Seyyathāpi (ប្រៀបដូចជា) ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការលះបង់សេចក្តីសៅហ្មង និងការសម្រេចអរិយមគ្គរបស់ឧបាលិគហបតី ដោយអំណាចនៃឧបមា។ ពាក្យថា Apagatakāḷakaṃ គឺ ប្រាសចាកស្នាមខ្មៅ។ ពាក្យថា Sammadeva គឺ យ៉ាងល្អប្រពៃពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Rajanaṃ គឺ ទឹកជ្រលក់មានពណ៌ខៀវ និងពណ៌លឿងជាដើម។ ពាក្យថា Paṭiggaṇheyya គឺ គប្បីទទួលយក គឺគប្បីជាសំពត់ដ៏ភ្លឺថ្លា។ ពាក្យថា Tasmiṃyeva āsane គឺ ក្នុងខណៈអង្គុយនោះឯង។ ពាក្យនេះ បង្ហាញថា ឧបាលិគហបតីនោះ ជាអ្នកមានវិបស្សនាស្រាល មានបញ្ញាមុតស្រួច និងមានសុខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា។ ពាក្យថា Virajaṃ (ធូលីប្រាសចេញហើយ) គឺ ឈ្មោះថា វិរជៈ ព្រោះប្រាសចាកធូលីគឺរាគៈជាដើម ដែលជាហេតុនាំទៅកាន់អបាយភូមិ។ ពាក្យថា Vītamalaṃ (មន្ទិលប្រាសចេញហើយ) គឺ ឈ្មោះថា វីតមលៈ ព្រោះប្រាសចាកមន្ទិលគឺទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាឥតមានសេសសល់។ ពាក្យថា Tiṇṇaṃ maggānaṃ គឺ នៃមគ្គថ្នាក់ទាបទាំង ៣។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ការបង្ហាញនូវអាការៈនៃការកើតឡើងនៃមគ្គនោះ»? តើមគ្គញាណមានអសង្ខតធម៌ជាអារម្មណ៍មែនឬទេ? ដើម្បីដោះស្រាយការចោទសួរនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «taṃ hi» (ព្រោះថាមគ្គនោះ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Paṭivijjhantaṃ (ការចាក់ធ្លុះ) គឺ ការចាក់ធ្លុះដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះមិនវង្វេង។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃកិច្ច»។ တတြိဒံ ဥပမာသံသန္ဒနံ – ဝတ္ထံ ဝိယ စိတ္တံ, ဝတ္ထဿ အာဂန္တုကမလေဟိ ကိလိဋ္ဌဘာဝေါ ဝိယ စိတ္တဿ ရာဂါဒိမလေဟိ သံကိလိဋ္ဌဘာဝေါ, ဓောဝနသိလာ ဝိယ အနုပုဗ္ဗီကထာ, ဥဒကံ ဝိယ သဒ္ဓါ, ဥဒကေ တေမေတွာ ဦသဂေါမယဆာရိကာဘရေဟိ ကာဠကပဒေသေ သမ္မဒ္ဒိတွာ ဝတ္ထဿ ဓောဝနပယောဂေါ ဝိယ သဒ္ဓါသိနေဟေန တေမေတွာ သတိသမာဓိပညာဟိ ဒေါသေ သိထိလေ ကတွာ သုတာဒိဝိဓိနာ စိတ္တဿ သောဓနေ ဝီရိယာရမ္ဘော. တေန ပယောဂေန ဝတ္ထေ ကာဠကာပဂမော ဝိယ ဝီရိယာရမ္ဘေန ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနံ, ရင်္ဂဇာတံ ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ, တေန သုဒ္ဓဿ ဝတ္ထဿ ပဘဿရဘာဝေါ ဝိယ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသဿ စိတ္တဿ မဂ္ဂေန ပရိယောဒပနန္တိ. ការប្រៀបធៀបឧបមានោះ មានដូចតទៅនេះ៖ ចិត្ត ប្រៀបដូចជា សំពត់។ សភាពសៅហ្មងនៃចិត្តដោយសារមន្ទិលមានរាគៈជាដើម ប្រៀបដូចជា សភាពសៅហ្មងនៃសំពត់ដោយសារមន្ទិលដែលមកពីខាងក្រៅ។ អនុបុព្វីកថា ប្រៀបដូចជា ថ្មសម្រាប់បោកគក់។ សទ្ធា ប្រៀបដូចជា ទឹក។ ការប្រារព្ធព្យាយាមក្នុងការជម្រះចិត្តឲ្យស្អាតដោយវិធីមានការស្តាប់ជាដើម ក្រោយពីបានធ្វើឲ្យទោសទាំងឡាយធូរស្រាលដោយសតិ សមាធិ និងបញ្ញា ដោយការផ្សើមដោយជជុះនៃសទ្ធា ប្រៀបដូចជា ការព្យាយាមបោកគក់សំពត់ ដោយការផ្សើមក្នុងទឹក រួចដុសខាត់ត្រង់កន្លែងមានស្នាមខ្មៅដោយដីស្អុយ លាមកគោ និងផេះ។ ការសង្កត់សង្កិនកិលេសទុកដោយការប្រារព្ធព្យាយាម ប្រៀបដូចជា ការជ្រះស្រឡះនៃស្នាមខ្មៅពីសំពត់ដោយសារការព្យាយាមបោកគក់នោះ។ អរិយមគ្គ ប្រៀបដូចជា ទឹកជ្រលក់។ ការធ្វើចិត្តដែលបានសង្កត់សង្កិនកិលេសទុកហើយឲ្យផូរផង់ដោយមគ្គ ប្រៀបដូចជា ភាពភ្លឺថ្លានៃសំពត់ដ៏ស្អាតដោយសារទឹកជ្រលក់នោះ។ ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ဝတွာ ဒဿနံ နာမ ဉာဏဒဿနတော အညမ္ပိ အတ္ထီတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ပတ္တဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ. ပတ္တိ စ ဉာဏသမ္ပတ္တိတော အညာပိ ဝိဇ္ဇတီတိ [Pg.40] တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ဝိဒိတဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ. သာ ပနေသာ ဝိဒိတဓမ္မတာ ဓမ္မေသု ဧကဒေသနာပိ ဟောတီတိ နိပ္ပဒေသတော ဝိဒိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိယောဂါဠှဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ. တေနဿ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓံယေဝ ဒီပေတိ. မဂ္ဂဉာဏဉှိ ဧကာဘိသမယဝသေန ပရိညာဒိကိစ္စံ သာဓေန္တံ နိပ္ပဒေသေန စတုသစ္စဓမ္မံ သမန္တတော ဩဂါဟန္တံ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌော အရိယသစ္စဓမ္မော ဧတေနာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မော’’တိ. တိဏ္ဏာ ဝိစိကိစ္ဆာတိ သပ္ပဋိဘယကန္တာရသဒိသာ သောဠသဝတ္ထုကာ အဋ္ဌဝတ္ထုကာ စ တိဏ္ဏာ ဝိစိကိစ္ဆာ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆာ. ဝိဂတကထံကထောတိ ပဝတ္တိအာဒီသု ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, ကိံ နု ခေါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တိကာ ဝိဂတာ သမုစ္ဆိန္နာ ကထံကထာ. သာရဇ္ဇကရာနံ ပါပဓမ္မာနံ ပဟီနတ္တာ တပ္ပဋိပက္ခေသု သီလာဒိဂုဏေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတတ္တာ ဝေသာရဇ္ဇံ ဝိသာရဒဘာဝံ ဝေယျတ္တိယံ ပတ္တော. အတ္တနာ ဧဝ ပစ္စက္ခတော ဒိဋ္ဌတ္တာ န တဿ ပရော ပစ္စေတဗ္ဗော အတ္ထီတိ အပရပ္ပစ္စယော. ពាក្យថា Diṭṭhadhammo (អ្នកឃើញធម៌) គឺលោកពោលពាក្យនេះហើយ ព្រោះថាការឃើញឈ្មោះថាម្យ៉ាងទៀត ក្រៅពីញាណទស្សនៈក៏មានដែរ ដើម្បីការពារការយល់ច្រឡំនោះ ទើបលោកពោលថា «pattadhammo» (អ្នកដល់ធម៌)។ ម្យ៉ាងទៀត ការដល់ ក្រៅពីការដល់នូវញាណសម្បទាក៏មានដែរ ដើម្បីញែកឲ្យប្លែកពីការដល់នោះ ទើបលោកពោលថា «viditadhammo» (អ្នកដឹងធម៌)។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអ្នកដឹងធម៌នោះ សូម្បីតែដឹងចំណែកណាមួយក្នុងធម៌ទាំងឡាយក៏មានដែរ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកដឹងដោយមិនមានសេសសល់ ទើបលោកពោលថា «pariyogāḷhadhammo» (អ្នកចុះស៊ប់ក្នុងធម៌)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញនូវការត្រាស់ដឹងសច្ចធម៌នោះឯង។ ពិតណាស់ មគ្គញាណ កាលសម្រេចកិច្ចមានបរិញ្ញាកិច្ចជាដើម ដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងតែមួយ រមែងឈ្មោះថា ចុះស៊ប់ក្នុងចតុរារិយសច្ចធម៌ដោយសព្វគ្រប់ ឥតមានសេសសល់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អរិយសច្ចធម៌ គឺបុគ្គលនេះបានឃើញហើយ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា Diṭṭhadhammo (អ្នកឃើញធម៌)»។ ពាក្យថា Tiṇṇā vicikicchā (អ្នកឆ្លងផុតសេចក្តីសង្ស័យ) គឺ សេចក្តីសង្ស័យមានវត្ថុ ១៦ និងវត្ថុ ៨ ដែលប្រៀបដូចជាផ្លូវលំបាកគួរឲ្យខ្លាច ត្រូវបានឆ្លងផុតហើយ ឈ្មោះថា ឆ្លងផុតសេចក្តីសង្ស័យ។ ពាក្យថា Vigatakathaṃkatho (អ្នកប្រាសចាកសេចក្តីងឿងឆ្ងល់) គឺ សេចក្តីងឿងឆ្ងល់ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសភាពមានការកើតឡើងជាដើមថា «តើបែបនេះមែនឬ? តើជាអ្វីហ្នឹង?» ត្រូវបានប្រាសចាក គឺកាត់ផ្តាច់ហើយ។ ព្រោះតែការលះបង់នូវអកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យអៀនខ្មាស និងព្រោះតែការតាំងនៅមាំមួនក្នុងគុណធម៌មានសីលជាដើម ដែលជាបដិបក្ខនឹងអកុសលធម៌ទាំងនោះ ទើបបុគ្គលនោះដល់នូវសេចក្តីក្លាហាន គឺភាពជាអ្នកក្លាហាន និងភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ។ ព្រោះតែខ្លួនឯងបានឃើញច្បាស់ដោយផ្ទាល់ភ្នែក មិនបាច់ជឿតាមអ្នកដទៃឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា Aparappaccayo (មិនមានអ្នកដទៃជាបច្ច័យ)។ ၇၁. ပဏ္ဍိတောတိ ပညဝါ. ៧១. ពាក្យថា Paṇḍito គឺ បុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា។ ၇၂. တေန ဟိ သမ္မာတိ ဒေါဝါရိကေန သဒ္ဓိံ သလ္လပတိယေဝ, ‘‘ဧတ္ထေဝါ’’တိ တေန ဝုတ္တဝစနံ သုတွာပိ တဿ အတ္ထံ အသလ္လက္ခေန္တော. ကသ္မာ? ပရိဒေဝတာယ. တေနာဟ ‘‘ဗလဝသောကေန အဘိဘူတော’’တိ. ៧២. ពាក្យថា Tena hi sammā គឺ គាត់និយាយឆ្លើយឆ្លងជាមួយឆ្មាំទ្វារពិតមែន ប៉ុន្តែទោះបីជាបានឮពាក្យដែលឆ្មាំទ្វារនិយាយថា «នៅក្នុងទីនេះឯង» ក៏ដោយ ក៏គាត់មិនបានកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីនៃពាក្យនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែការខ្សឹកខ្សួល។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ត្រូវសេចក្តីសោកដ៏ខ្លាំងក្លាគ្របសង្កត់ហើយ»។ ၇၃. တေနေဝါတိ ယေန ဥတ္တရာသင်္ဂေန အာသနံ သမ္မဇ္ဇတိ, တေနေဝ ဥဒရေ ပရိက္ခိပန္တော ‘‘မာဟံ သတ္ထာရံ မမ သရီရေန ဖုသိ’’န္တိ အန္တရံ ကရောန္တော ဥတ္တရာသင်္ဂေန တံ ဥဒရေ ပရိက္ခိပန္တော ပရိဂ္ဂဟေတွာ. ‘‘ဒတ္တပညတ္တ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁) ဝိယ ဒတ္တ-သဒ္ဒေါ ဧတ္ထ ဗာလပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဇဠောသိ ဇာတော’’တိ. ဥပဋ္ဌာကဿ အညထာဘာဝေနာတိ ပုဗ္ဗေ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကဿ ဣဒါနိ အနုပဋ္ဌာကဘာဝေန. ៧៣. ពាក្យថា Teneva (ដោយសំពត់នោះឯង) គឺ សំពត់ឧត្តរាសង្គណាដែលគាត់ប្រើសម្រាប់បោសសម្អាតអាសនៈ គាត់ក៏យកសំពត់នោះឯងមករុំព័ទ្ធត្រង់ពោះ ដោយធ្វើការខណ្ឌរវាងកណ្តាល ដោយគិតថា «សូមកុំឲ្យខ្ញុំពាល់ត្រូវព្រះសាស្តាដោយរាងកាយរបស់ខ្ញុំឡើយ» គឺយកសំពត់ឧត្តរាសង្គនោះមករុំព័ទ្ធត្រង់ពោះហើយកាន់យក។ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «dattapaññattaṃ» (បញ្ញត្តិដោយមនុស្សល្ងង់) ពាក្យថា Datta ក្នុងទីនេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា បុគ្គលពាល ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «jaḷosi jāto» (អ្នកកើតមកជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ)។ ពាក្យថា Upaṭṭhākassa aññathābhāvena (ដោយការប្រែប្រួលនៃអ្នកបម្រើ) គឺ ដោយភាពដែលអ្នកបម្រើរបស់ខ្លួនពីមុន ឥឡូវនេះត្រឡប់ជាមិនមែនជាអ្នកបម្រើវិញ។ ၇၅. အဝိညာဏကံ ဒါရုသာခါဒိမယံ. ဗဟလဗဟလံ ပီတာဝလေပနံ ရင်္ဂဇာတန္တိ အတိဝိယ ဗဟလံ ပီတဝဏ္ဏမဉ္ဇိဋ္ဌအာဒိအဝလေပနရဇနံ. ဃဋ္ဋေတွာ ဥပ္ပာဒိတစ္ဆဝိံ, ယာ ရင်္ဂံ ပိဝတိ. နိလ္လောမတန္တိ ပုနပ္ပုနံ အနုလိမ္ပနေန. ခဏ္ဍခဏ္ဍိတန္တိ ခဏ္ဍခဏ္ဍိတဘာဝံ. ရင်္ဂက္ခမော ရဇနိယော. တေနာဟ ‘‘ရာဂမတ္တံ ဇနေတီ’’တိ. အနုယောဂန္တိ စောဒနံ. ဝီမံသန္တိ ဝိစာရဏံ. ထုသေ ကောဋ္ဋေတွာ တဏ္ဍုလပရိယေသနံ [Pg.41] ဝိယ ကဒလိယံ သာရပရိယေသနံ ဝိယ စ နိဂဏ္ဌဝါဒေ သာရဝီမံသနံ. တတော ဧဝ စ တံ ဝီမံသန္တော ရိတ္တကော တုစ္ဆကောဝ ဟောတီတိ. သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ စတုသစ္စဝိနိမုတ္တံ နတ္ထိ, တဉ္စ ဝီမံသိယမာနံ ဝိညူနံ ပီတိသောမနဿမေဝ ဇနေတိ, အတပ္ပကဉ္စ အသေစနာဘာဝေနာတိ အာဟ ‘‘စတုသစ္စကထာ ဟီ’’တိအာဒိ. ယထာ ယထာတိ ယဒိ ခန္ဓမုခေန ယဒိ ဓာတာယတနာဒီသု အညတရမုခေန ဗုဒ္ဓဝစနံ ဩဂါဟိဿတိ, တထာ တထာ ဂမ္ဘီရဉာဏာနံယေဝ ဂေါစရဘာဝတော ဂမ္ဘီရမေဝ ဟောတိ. ယော စေတ္ထ ပဏ္ဍိတော နိပုဏော ကတပရပ္ပဝါဒေါ ပဏိဓာယ သဗ္ဗထာမေန စောဒနံ အာရမ္ဘတိ တဿ စောဒနာ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ စာလေတုံ န သက္ကောတိ. ပုန သုစိရမ္ပိ ကာလံ ဝိစာရေန္တေသုပိ ဝိမဒ္ဒက္ခမတော, ဧဝံ တထာဂတဝါဒေါ သွာချာတဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘အနုယောဂက္ခမော ဝိမဇ္ဇနက္ခမော စာ’’တိ. ៧៥. ពាក្យថា Aviññāṇakaṃ (របស់មិនមានវិញ្ញាណ) គឺ របស់ដែលធ្វើដោយឈើ និងមែកឈើជាដើម។ ពាក្យថា Bahalabahalaṃ pītāvalepanaṃ raṅgajātaṃ គឺ ទឹកជ្រលក់មានពណ៌លឿង និងពណ៌ក្រហមជាដើម ដែលលាបយ៉ាងក្រាស់ក្រៃលែង។ ពាក្យថា Ghaṭṭetvā uppāditacchaviṃ គឺ ការដុសខាត់បង្កើតឲ្យមានផ្ទៃសំបក ដែលអាចស្រូបយកទឹកជ្រលក់បាន។ ពាក្យថា Nillomataṃ គឺ ភាពរលោងស្អាត ដោយសារការលាបលនចុះឡើងជាញឹកញាប់។ ពាក្យថា Khaṇḍakhaṇḍitaṃ គឺ ភាពជាបំណែកៗ។ ពាក្យថា Raṅgakkhamo គឺ គួរដល់ការជ្រលក់ពណ៌។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «រមែងញ៉ាំងតម្រេកឲ្យកើតឡើង»។ ពាក្យថា Anuyogaṃ គឺ ការចោទសួរ។ ពាក្យថា Vīmaṃsaṃ គឺ ការពិចារណា។ ការស្វែងរកខ្លឹមសារក្នុងលទ្ធិរបស់និគន្ថៈ ប្រៀបដូចជាការបុកអង្កាមដើម្បីស្វែងរកអង្ករ ឬដូចជាការស្វែងរកខ្លឹមក្នុងដើមចេកដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលកាលពិចារណាលទ្ធិនោះ រមែងជាអ្នកទទេ និងសូន្យទទេប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ ព្រះពុទ្ធវចនៈទាំងអស់ មិនដែលវៀរចាកចតុរារិយសច្ចឡើយ ហើយព្រះពុទ្ធវចនៈនោះ កាលបើបុគ្គលពិចារណាហើយ រមែងញ៉ាំងតែសេចក្តីរីករាយ និងសោមនស្សឲ្យកើតឡើងដល់វិញ្ញូជនទាំងឡាយ និងជាធម៌មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ ព្រោះមានរសជាតិដ៏ឧត្តម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «catusaccakathā hi» (ព្រោះថាចតុរារិយសច្ចកថា) ជាដើម។ ពាក្យថា Yathā yathā (ដោយប្រការណាៗ) គឺ បើបុគ្គលនឹងចុះស៊ប់ក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈ ទោះបីដោយផ្លូវនៃខន្ធក្តី ដោយផ្លូវនៃធាតុ និងអាយតនៈជាដើមក្តី ដោយប្រការណាៗ ព្រះពុទ្ធវចនៈនោះ ក៏រមែងជាធម៌ជ្រាលជ្រៅយ៉ាងនោះឯង ព្រោះជាគោចរនៃញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅប៉ុណ្ណោះ។ បុគ្គលណាជាអ្នកប្រាជ្ញ ឈ្លាសវៃ ធ្លាប់រៀនលទ្ធិដទៃក្នុងលោកនេះ ហើយតាំងចិត្តចោទសួរដោយកម្លាំងទាំងអស់ ការចោទសួររបស់បុគ្គលនោះ សូម្បីតែចុងសក់មួយសរសៃ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យរង្គើបានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីជាពិចារណាអស់កាលដ៏យូរអង្វែង ក៏នៅតែធន់ទ្រាំនឹងការពិចារណាបាន យ៉ាងនេះឯង វាទៈរបស់ព្រះតថាគត ព្រោះតែភាពជាធម៌ដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងទុកល្អហើយ ទើបឈ្មោះថា «anuyogakkhamo» (គួរដល់ការសាកសួរ) និង «vimajjanakkhamo» (គួរដល់ការពិចារណាដុសខាត់)។ ၇၆. ဝိသယပရိညာဏေန ဒဟတိ ပဋိပက္ခေ သောဓေတီတိ ဓီရော, သွာယမဿ ဓီရဘာဝေါ သဗ္ဗသော သမ္မောဟဝိဒ္ဓံသနတာယာတိ အာဟ – ‘‘ယာ ပညာ…ပေ… တေန သမန္နာဂတဿာ’’တိ. ပဘိန္နခီလဿာတိ သမုစ္ဆိန္နသဗ္ဗစေတောခီလဿ, ကိလေသမစ္စုမာရဝိဇယေနေဝ အဘိသင်္ခါရခန္ဓမာရာ ဇိတာဝ ဟောန္တီတိ တေသံ ဒွိန္နံ ဣဓ အဂ္ဂဟဏံ. ဤဃ-သဒ္ဒေါ ဒုက္ခပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘နိဒ္ဒုက္ခဿာ’’တိ. တတ္ထ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယာ ကိလေသေန နိဒ္ဒုက္ခတာ, အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယာ ဝိပါကဒုက္ခေန နိဒ္ဒုက္ခတာ. ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနာဒိဝသေန ဝိဝိဓံ ဤသနတော ဝီသံ, ဝီသမေဝ ဝေသံ, ရာဂါဒီတိ အာဟ – ‘‘ဝေသန္တရဿာတိ ရာဂါဒိဝီသံ တရိတွာ ဝိတရိတွာ ဌိတဿာ’’တိ. ៧៦. បុគ្គលណា រមែងដុតបំផ្លាញដោយការដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍ និងជម្រះនូវធម៌ជាបដិបក្ខ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា Dhīro (អ្នកមានប្រាជ្ញាស្មារតីមាំមួន)។ ភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញាស្មារតីមាំមួនរបស់បុគ្គលនោះ គឺព្រោះតែការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីវង្វេងដោយសព្វគ្រប់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yā paññā...pe... tena samannāgatassa» (បញ្ញាណា...បេ... នៃបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយបញ្ញានោះ)។ ពាក្យថា Pabhinnakhīlassa (នៃបុគ្គលអ្នកទម្លាយនូវគោលរឹងត្អឹងបានហើយ) គឺ នៃបុគ្គលអ្នកកាត់ផ្តាច់នូវគោលរឹងត្អឹងនៃចិត្តទាំងអស់បានហើយ។ ព្រោះតែការឈ្នះនូវកិលេសមារ និងមច្ចុមារ ឈ្មោះថាឈ្នះនូវអភិសង្ខារមារ និងខន្ធមាររួចជាស្រេចទៅហើយ ហេតុនោះ ទើបមិនបានលើកយកមារទាំងពីរនោះមកពោលក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Īgha គឺជាវេវចនៈនៃសេចក្តីទុក្ខ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «niddukkhassa» (នៃបុគ្គលមិនមានសេចក្តីទុក្ខ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្តីទុក្ខដោយសារកិលេស ព្រោះការសម្រេចនូវសឧបាទិសេសនិព្វាន និងភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្តីទុក្ខដោយសារវិបាកទុក្ខ ព្រោះការសម្រេចនូវអនុបាទិសេសនិព្វាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែការគ្របសង្កត់ផ្សេងៗ ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរ ការប្រទូស្ត និងការវង្វេងជាដើម ឈ្មោះថា ពិស (vīsa) ហើយពាក្យថា វេសៈ (vesa) នោះ ក៏គឺពិស គឺរាគៈជាដើមនោះឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «vesantarassa» គឺ នៃបុគ្គលអ្នកឆ្លងផុត និងកន្លងផុតនូវពិសគឺរាគៈជាដើមហើយតាំងនៅ។ တုသိတဿာတိ ကရုဏာယနဝသေန တုသိယာ ဣတဿ သံဝတ္တဿ. ဧဝံ သတိ ‘‘မုဒိတဿာ’’တိ ဣဒံ ပုနရုတ္တမေဝ ဟောတိ. မနုဇဿာတိ ပဌမာယ ဇာတိယာ ဘဂဝါ မနုဿဇာတိယော ဟုတွာ ဝုတ္တာနံ ဝက္ခမာနာနဉ္စ ဝသေန သဒေဝကံ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော အစ္ဆရိယော ဘဂဝါတိ ဒဿေတိ. သဒေဝကံ လောကံ သံသာရတော နိဗ္ဗာနသုခံ နရတိ နေတိ ပါပေတီတိ နရော, နာယကောတိ အတ္ထော, တဿ နရဿ, တေနာဟ ‘‘ပုနရုတ္တ’’န္တိ. ‘‘မနုဇဿာ’’တိ ဝတွာ ‘‘နရဿာ’’တိ ပုနရုတ္တံ ပဒံ. အတ္ထဝသေန အညထာ ဝုစ္စမာနေ ဧကေကဂါထာယ ဒသဂုဏာ နပ္ပဟောန္တိ, န ပူရေန္တီတိ အတ္ထော. ពាក្យថា Tusitassa (នៃបុគ្គលអ្នកត្រេកអរហើយ) គឺ នៃបុគ្គលអ្នកដល់នូវសេចក្តីរីករាយដោយអំណាចនៃសេចក្តីអាណិតអាសូរ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ពាក្យថា «muditassa» (នៃបុគ្គលអ្នកមានមុទិតាធម៌) នេះ រមែងជាពាក្យដដែល។ ពាក្យថា Manujassa (នៃមនុស្ស) គឺ បង្ហាញថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់កើតជាមនុស្សក្នុងជាតិដំបូង ហើយទ្រង់តាំងនៅគ្របសង្កត់លើលោកព្រមទាំងទេវលោក ដោយអំណាចនៃគុណធម៌ដែលបានពោលហើយ និងដែលនឹងពោលខាងមុខ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជាបុគ្គលអស្ចារ្យ។ បុគ្គលណា រមែងនាំទៅនូវសត្វលោកព្រមទាំងទេវលោក ចាកសង្សារវដ្តទៅកាន់សេចក្តីសុខក្នុងនិព្វាន បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា នរៈ (naro) សេចក្តីថា ព្រះសាស្តាជាអ្នកដឹកនាំ នៃនរៈនោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «punaruttaṃ» (ពាក្យត្រួតគ្នា)។ ពាក្យថា «narassa» ដែលពោលបន្ទាប់ពីពាក្យថា «manujassa» គឺជាបទដែលត្រួតគ្នា។ សេចក្តីថា បើពោលដោយអំណាចនៃសេចក្តីជាយ៉ាងដទៃវិញ គុណទាំង ១០ ក្នុងគាថានីមួយៗ រមែងមិនគ្រប់គ្រាន់ គឺមិនពេញលេញឡើយ។ ဝိနေတီတိ ဝိနယော, ဝိနယော ဧဝ ဝေနေယိကောတိ အာဟ ‘‘သတ္တာနံ ဝိနာယကဿာ’’တိ. ဝိညူနံ ရုစိံ ရာတိ, ဤရေတီတိ ဝါ ရုစိရော, သွာယမဿ ရုစိရဘာဝေါ [Pg.42] ကုသလတာယာတိ အာဟ ‘‘သုစိဓမ္မဿာ’’တိ. ပဘာသကဿာတိ ဉာဏာလောကေန ပဘဿရဘာဝကရဿ. နိဿင်္ဂဿာတိ အဋ္ဌသုပိ ပရိသာသု, သဒေဝေ ဝါ သဗ္ဗသ္မိံ လောကေ အဂ္ဂဏှာပနပရိစ္စာဂေန နိဿဋဿ. ဂမ္ဘီရဂုဏဿာတိ ပရေသံ ဉာဏေန အပ္ပတိဋ္ဌဘာဝါ ဂမ္ဘီရဂုဏဿ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အညေဝ ဓမ္မာ ဂမ္ဘီရာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၈). အရိယာယ ဝါ တုဏှီဘာဝေန မောနပ္ပတ္တဿ. ဓမ္မေ ဌိတဿာတိ ဓမ္မကာယေ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဿ. သံဝုတတ္တဿာတိ အရက္ခိယကာယသမာစာရာဒိတာယ သံဝုတသဘာဝဿ. ឈ្មោះថា វិន័យ ព្រោះអត្ថថា បង្ហាត់បង្រៀន (ទូន្មាន)។ វិន័យនោះឯង ឈ្មោះថា វេនេយ្យិកៈ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សត្តានំ វិនាយកស្ស» (ដល់ព្រះអង្គអ្នកដឹកនាំសត្វទាំងឡាយ)។ ឈ្មោះថា រុចិរៈ ព្រោះអត្ថថា ញ៉ាំងសេចក្តីពេញចិត្តរបស់វិញ្ញូជនឱ្យកើតឡើង ឬថា ញ៉ាំងសេចក្តីពេញចិត្តឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីពេញចិត្តនោះ របស់ព្រះអង្គនោះ គឺដោយភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សុចិធម្មស្ស» (ដល់ព្រះអង្គមានធម៌ដ៏ស្អាត)។ ពាក្យថា បភាសកស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកធ្វើឱ្យមានសភាពភ្លឺស្វាងដោយពន្លឺនៃញាណ។ ពាក្យថា និស្សង្គស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកចេញផុតចាកការប្រកាន់មាំក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ ឬក្នុងលោកទាំងពួង ព្រមទាំងទេវលោក។ ពាក្យថា គម្ភីរគុណស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គមានគុណដ៏ជ្រាលជ្រៅ ព្រោះសភាពដែលញាណរបស់បុគ្គលដទៃមិនអាចចុះទៅដល់បាន។ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មានធម៌ដទៃទៀតដ៏ជ្រាលជ្រៅ...» ជាដើម (ទី. និ. ១.២៨)។ ឬថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកដល់នូវមោនធម៌ ដោយអរិយតុណ្ហីភាព (ការស្ងៀមស្ងាត់ដ៏ប្រសើរ)។ ពាក្យថា ធម្មេ ឋិតស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកតាំងនៅមាំក្នុងធម្មកាយ។ ពាក្យថា សំវុតត្តស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គមានសភាពសង្រួមហើយ ព្រោះភាពជាអ្នកមានកាយសមាចារជាដើម ដែលមិនត្រូវរក្សា។ အာဂုံ န ကရောတီတိအာဒီဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ, ပန္တသေနာသနဿာတိ ဝိဝိတ္တသေနာသနဿ. ပဋိမန္တနပညာယာတိ သဗ္ဗပရပ္ပဝါဒါနံ ဝိပရာဝတ္တမန္တနပညာယ. မောနံ ဝုစ္စတိ ဉာဏံ သဗ္ဗတော ကိလေသာနံ နိဓုနနတော. ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង មានពាក្យថា មិនធ្វើនូវបាប (អាគុំ ន ករោតិ) ជាដើម។ ពាក្យថា បន្តសេនាសនស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គមានសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់។ ពាក្យថា បដិមន្តនបញ្ញាយ ប្រែថា ដោយបញ្ញាជាគ្រឿងពិចារណាត្រឡប់វិញនូវវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃទាំងអស់។ ញាណ លោកហៅថា មោនៈ ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវកិលេសទាំងពួង។ ဣသိသတ္တမဿာတိ သဗ္ဗဣသီသု ဇေဋ္ဌဿ သာဓုတမဿ. သေဋ္ဌပ္ပတ္တဿာတိ သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ပတ္တဿ. အက္ခရာဒီနီတိ အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရ-နိရုတ္တိနိဒ္ဒေသ-သံကာသနပကာသန-ဝိဝရဏ-ဝိဘဇနုတ္တာနီကရဏာနီတိ ဗျဉ္ဇနတ္ထပဒါနိ. သမောဓာနေတွာ ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ပကာသနတော ကထနတော ပဒကဿ. ပုရိ-သဒ္ဒေါ ‘‘ပုဗ္ဗေ’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထောတိ အာဟ – ‘‘ပုရိန္ဒဒဿာတိ သဗ္ဗပဌမံ ဓမ္မဒါနဒါယကဿာ’’တိ. ဘဂဝါ အသယှံ သဟိတုံ သမတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သမတ္ထဿာ’’တိ. တေနာဟ – ‘‘တထာဂတံ ဗုဒ္ဓမသယှသာဟိန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၃၈). တေ ပတ္တဿာတိ တေ ဂုဏေ အနဝသေသတော ပတ္တဿ. ဝိတ္ထာရေတွာ သံကိလေသဝေါဒါနဓမ္မံ ဗျာကရောတီတိ ဗျာကရဏော, ဗျာကရဏော ဧဝ ဝေယျာကရဏော. တန္တိပဒန္တိ တန္တိံ အာရောပေတွာ ဌပိတံ ပဒံ. ពាក្យថា ឥសិសត្តមស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គជាច្បង ជាបុគ្គលល្អបំផុតក្នុងចំណោមឥសីទាំងពួង។ ពាក្យថា សេដ្ឋប្បត្តស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកដល់នូវសម្មាសម្ពោធិញាណដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់។ ពាក្យថា អក្ខរាទីនិ គឺបទដែលជាអត្ថនៃព្យញ្ជនៈ មានអក្ខរៈ បទ ព្យញ្ជនៈ អាការៈ និរុត្តិ និទ្ទេស សង្កាសនៈ បកាសនៈ វិវរណៈ វិភជនៈ និងឧត្តានីករណៈ។ ឈ្មោះថា បទកៈ ព្រោះការប្រកាស គឺការសម្តែងដោយការប្រមូលមកឱ្យសមគួរដល់អធ្យាស្រ័យរបស់វេនេយ្យសត្វ។ សព្ទថា បុរិ មានអត្ថស្មើនឹងពាក្យថា បុព្វេ (ក្នុងកាលមុន) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បុរិន្ទទស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកឱ្យនូវធម្មទានមុនគេបង្អស់»។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់អាចអត់ធន់ចំពោះអ្វីដែលគេអត់ធន់បានដោយកម្រ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សមត្ថស្ស» (ដល់ព្រះអង្គអ្នកមានសមត្ថភាព)។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រះតថាគតជាព្រះពុទ្ធ ទ្រង់អត់ធន់ចំពោះអ្វីដែលគេអត់ធន់បានដោយកម្រ» (ឥតិវុ. ៣៨)។ ពាក្យថា តេ បត្តស្ស ប្រែថា ដល់ព្រះអង្គអ្នកដល់នូវគុណទាំងនោះដោយមិនមានសេសសល់។ ឈ្មោះថា ព្យាករណៈ ព្រោះសម្តែងពង្រីកនូវធម៌ជាគ្រឿងសៅហ្មង និងធម៌ជាគ្រឿងផូរផង់ ព្យាករណៈនោះឯង ឈ្មោះថា វេយ្យាករណៈ។ ពាក្យថា តន្តិបទំ ប្រែថា បទដែលលើកឡើងតម្កល់ទុកជាបែបផែន (តន្តិ)។ တဏှာဗန္ဓနေန သဗ္ဗေန ဝါ ကိလေသဗန္ဓနေန အဗဒ္ဓဿ. မဟာပညာယာတိ မဟာနုဘာဝါယ ပညာယ, မဟာဝိသယာယ ဝါ ပညာယ. သဗ္ဗာ ဟိ ဘဂဝတော ပညာ မဟာနုဘာဝါ, ယထာသကံ ဝိသယေ မဟာဝိသယာ စ ဧကာဒိဝသေန အနဝသေသတော မဟာဝိသယာ နာမ သဗ္ဗညုတာဝ. အာနုဘာဝဒဿနဋ္ဌေနာတိ အစ္ဆရိယာစိန္တေယျာပရိမေယျဿ အတ္တနော အာနုဘာဝဿ လောကဿ ဒဿနဋ္ဌေန. ယက္ခဿာတိ ဝါ လောကေန ပူဇနီယဿ[Pg.43]. အယံ ဥပါသကော ခုဇ္ဇုတ္တရာ ဝိယ ဥပါသိကာ သေခပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တောတိ အာဟ ‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂေနေဝ ပဋိသမ္ဘိဒါ အာဂတာ’’တိ. ကိလေသပ္ပဟာနဝဏ္ဏံ ကထေန္တောတိ ကိလေသပ္ပဟာနံ ဝိသယံ နိမိတ္တံ ကတွာ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တော. ដល់ព្រះអង្គអ្នកមិនជាប់ចំណងដោយតណ្ហា ឬដោយចំណងនៃកិលេសទាំងពួង។ ពាក្យថា មហាបញ្ញាយ ប្រែថា ដោយបញ្ញាមានអានុភាពច្រើន ឬដោយបញ្ញាមានវិស័យធំទូលាយ។ ព្រោះថា បញ្ញាទាំងអស់របស់ព្រះមានព្រះភាគ សុទ្ធតែមានអានុភាពច្រើន និងមានវិស័យធំទូលាយតាមវិស័យរបស់ខ្លួនៗ ហើយបញ្ញាដែលមានវិស័យធំទូលាយដោយមិនមានសេសសល់ ដោយអំណាចនៃឯកាទិបញ្ញាជាដើមនោះ គឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណតែម្តង។ ពាក្យថា អានុភាវទស្សនដ្ឋេន ប្រែថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបង្ហាញដល់លោក នូវអានុភាពរបស់ព្រះអង្គដែលជាអច្ឆរិយៈ មិនអាចគិតបាន និងមិនអាចប្រមាណបាន។ ឬថា ដល់ព្រះអង្គជាយក្ស (យក្ខស្ស) ព្រោះជាបុគ្គលដែលលោកគួរគោរពបូជា។ ឧបាសកនេះ ជាអ្នកដល់នូវសេក្ខបដិសម្ភិទា ដូចជាឧបាសិកាខុជ្ជុត្តរាដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បដិសម្ភិទាបានមកដល់ហើយ ដោយសោតាបត្តិមគ្គហ្នឹងឯង»។ ពាក្យថា កិលេសប្បហានវណ្ណំ កថេន្តោ ប្រែថា កាលពោលសរសើរ គឺធ្វើនូវការលះកិលេសឱ្យជាវិស័យ ជាភស្តុតាង ហើយពោលសរសើរ។ ၇၇. သမ္ပိဏ္ဍိတာတိ သန္နိစိတာ, ဂန္ထိတာတိ အတ္ထော. ဣမေ သတ္တာတိ ယံ ယဒေဝ ပရိဗ္ဘမန္တာ သတ္တာ. အတ္တနောဝ စိန္တယန္တီတိ အဝီတတဏှတာယ သကံယေဝ ပယောဇနံ စိန္တေန္တိ. တထာ ဟိ မတေ ဉာတကေ အနုသောစန္တာပိ တေဟိ သာဓေတဗ္ဗဿ အတ္တနော ပယောဇနဿေဝ ဝသေန အနုသောစန္တိ. ဥဏှံ အဟောသီတိ ဗလဝတာ စိတ္တဿ သန္တာပေန သန္တတ္တံ အဗ္ဘန္တရံ ဟဒယဋ္ဌာနံ ခဒိရင်္ဂါရသန္တာပိတံ ဝိယ ဥဏှံ အဟောသိ. တေနာဟ ‘‘လောဟိတံ ဝိလီယိတ္ထာ’’တိ. ပတ္တမတ္တန္တိ ဧကပတ္တပူရမတ္တံ. အဘိသမယသာဓိကာယ စတုသစ္စဒေသနာယ သင်္ခေပေနေဝ ဒေသိတတ္တာ အာဟ – ‘ဥဂ္ဃဋိတညုပုဂ္ဂလဿ ဝသေန ဓမ္မဒေသနာ ပရိနိဋ္ဌိတာ’’တိ. ៧៧. ពាក្យថា សម្បិណ្ឌិតា ប្រែថា ប្រមូលមកហើយ មានន័យថា ចងក្រងទុកហើយ។ ពាក្យថា ឥមេ សត្តា គឺសត្វទាំងឡាយដែលអន្ទោលទៅៗ។ ពាក្យថា អត្តនោវ ចិន្តយន្តិ ប្រែថា តែងគិតតែពីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតណ្ហាមិនទាន់ប្រាសចាក។ ព្រោះថា សូម្បីកាលសោកស្តាយចំពោះញាតិដែលស្លាប់ទៅ ក៏សោកស្តាយដោយអំណាចនៃប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនដែលត្រូវសម្រេចដោយញាតិទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា ឧណ្ហំ អហោសិ ប្រែថា ទីកន្លែងក្នុងហទ័យដែលក្តៅរោលរាលដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃចិត្តដ៏ខ្លាំងក្លា ក៏បានក្តៅដូចជាត្រូវរោលរាលដោយរងើកភ្លើងគគីរ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ឈាមក៏រលាយទៅ»។ ពាក្យថា បត្តមត្តំ ប្រែថា ប្រមាណពេញមួយបាត្រ។ ព្រោះការសម្តែងចតុសច្ចធម៌ដែលសម្រេចនូវការត្រាស់ដឹង គឺទ្រង់សម្តែងដោយសង្ខេប ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ធម្មទេសនាដែលចប់សព្វគ្រប់ហើយ ដោយអំណាចនៃបុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ»។ ဥပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសអត្ថដ៏លាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាឧបាលិសូត្រ ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។ ၇. ကုက္ကုရဝတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៧. អដ្ឋកថាកុក្កុរវតិកសូត្រ ၇၈. ကောလိယေသူတိ ဗဟုဝစနဝသေနာယံ ပါဠိ အာဂတာ. ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေတိ အတ္ထဝစနံ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိ. န နိယမိတောတိ ‘‘အသုကမှိ နာမ ဝိဟာရေ’’တိ န နိယမေတွာ ဝုတ္တော. သေနာသနေယေဝါတိ အာဝါသေယေဝ, န ရုက္ခမူလာဒိကေ. ဝေသကိရိယာ ဃာသဂ္ဂဟဏာဒိနာ သမာဒါတဗ္ဗဋ္ဌေန ဂေါဝတံ, တသ္မိံ နိယုတ္တော ဂေါဝတိကော. တေနာဟ ‘‘သမာဒိန္နဂေါဝတော’’တိ. ယံ သန္ဓာယာဟု ဝေဒဝေဒိနော – ‘‘ဂစ္ဆံ ဘက္ခေတိ, တိဋ္ဌံ မုတ္တေတိ, ဥပါဟာ ဥဒကံ ဓူပေတိ, တိဏာနိ ဆိန္ဒတီ’’တိအာဒိ. အယံ အစေလောတိ အစေလကပဗ္ဗဇ္ဇာဝသေန အစေလော, ပုရိမော ပန ဂေါဝတိကော ကုက္ကုရဝတိကောတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ပလိကုဏ္ဌိတွာတိ ဥဘော ဟတ္ထေ ဥဘော ပါဒေ စ သမိဉ္ဇိတွာ. ‘‘ဥက္ကုဋိကော ဟုတွာ’’တိပိ ဝဒန္တိ. ဂမနံ နိပ္ဖဇ္ဇနံ ဂတီတိ အာဟ – ‘‘ကာ [Pg.44] ဂတီတိ ကာ နိပ္ဖတ္တီ’’တိ. နိပ္ဖတ္တိပရိယောသာနာ ဟိ ဝိပါကဓမ္မပ္ပဝတ္တိ. ကတူပစိတကမ္မဝသေန အဘိသမ္ပရေတိ ဧတ္ထာတိ အဘိသမ္ပရာယော, ပရလောကော. တတ္ထဿ စ နိပ္ဖတ္တိံ ပုစ္ဆတီတိ အာဟ – ‘‘အဘိသမ္ပရာယမှိ ကတ္ထ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိ. ကုက္ကုရဝတသမာဒါနန္တိ ကုက္ကုရဘာဝသမာဒါနံ, ‘‘အဇ္ဇ ပဋ္ဌာယ အဟံ ကုက္ကုရော’’တိ ကုက္ကုရဘာဝါဓိဋ္ဌာနံ. ៧៨. ពាក្យថា កោលិយេសុ នេះ ជាបាលីដែលមកដោយអំណាចពហុវចនៈ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលសេចក្តីពន្យល់ថា ក្នុងជនបទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា «សោ ហិ» ជាដើម។ ពាក្យថា មិនបានកំណត់ គឺមិនបានកំណត់ថា «ក្នុងវិហារឈ្មោះឯណោះ» ឡើយ។ ពាក្យថា សេនាសនេយេវ ប្រែថា ក្នុងអាវាសហ្នឹងឯង មិនមែននៅទៀបគល់ឈើជាដើមឡើយ។ ឈ្មោះថា គោវតៈ ព្រោះអត្ថថាជាវត្តដែលត្រូវសមាទានដោយការធ្វើកិរិយា ប្លែងភេទ និងការស៊ីចុកជាដើម (ដូចជាគោ) បុគ្គលដែលប្រកបក្នុងគោវតៈនោះ ឈ្មោះថា គោវតិកៈ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អ្នកសមាទាននូវគោវតៈ»។ សេចក្តីណាដែលពួកអ្នកចេះវេទពោលសំដៅថា «ដើរទៅបណ្តើរ ស៊ីបណ្តើរ, ឈរបណ្តើរ បត់ជើងតូចបណ្តើរ, ផឹកទឹកបណ្តើរ ហិតផ្សែងបណ្តើរ, កាត់ស្មៅបណ្តើរ» ជាដើម។ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា អចេលៈ ព្រោះជាអចេលកបព្វជ្ជា ចំណែកបុគ្គលមុន គឺគោវតិកៈ និងកុក្កុរវតិកៈ សេចក្តីត្រូវពោលតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា បលិកុណ្ឋិត្វា ប្រែថា បត់ដៃទាំងពីរ និងជើងទាំងពីរចូលគ្នា។ លោកពោលថា «អង្គុយច្រហោង» ក៏មាន។ ការទៅ គឺការសម្រេច ឈ្មោះថា គតិ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កា គតិ ប្រែថា តើការសម្រេចដូចម្តេច?»។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបាកធម៌ មានការសម្រេចជាទីបំផុត។ ឈ្មោះថា អភិសម្បរាយៈ គឺបរលោក ព្រោះជាទីដែលសត្វតែងទៅដល់ដោយអំណាចនៃកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើ និងសន្សំទុកហើយ។ លោកសួរនូវការសម្រេចក្នុងបរលោកនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «តើនឹងទៅកើតក្នុងទីណា ក្នុងបរលោក?»។ ពាក្យថា កុក្កុរវតសមាទានំ ប្រែថា ការសមាទាននូវភាពជាឆ្កែ គឺការអធិដ្ឋាននូវភាពជាឆ្កែថា «ចាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ ខ្ញុំជាឆ្កែ»។ ၇၉. ပရိပုဏ္ဏန္တိ ယတ္တကာ ကုက္ကုရဝိကာရာ, တေဟိ ပရိပုဏ္ဏံ. တေနာဟ ‘‘အနူန’’န္တိ. အဗ္ဗောကိဏ္ဏန္တိ တေဟိ အဝေါမိဿံ. ကုက္ကုရာစာရန္တိ ကုက္ကုရာနံ ဂမနာကာရောတိအာဒိအာစာရေန ကုက္ကုရဘာဝါဓိဋ္ဌာနစိတ္တမာဟ. တထာ တထာ အာကပ္ပေတဗ္ဗတော အာကပ္ပော, ပဝတ္တိအာကာရော. သော ပနေတ္ထ ဂမနာဒိကောတိ အာဟ ‘‘ကုက္ကုရာနံ ဂမနာကာရော’’တိအာဒိ. အာစာရေနာတိ ကုက္ကုရသီလာစာရေန. ဝတသမာဒါနေနာတိ ကုက္ကုရဝတာဓိဋ္ဌာနေန. ကုက္ကုရစရိယာဒိယေဝ ဒုက္ကရတပစရဏံ. တေန ဂတိဝိပရိယေသာကာရေန ပဝတ္တာ လဒ္ဓိ. အဿ ကုက္ကုရဝတိကဿ အညာ ဂတိ နတ္ထီတိ ဣတရဂတိံ ပဋိက္ခိပတိ, ဣတရာသံ ပန သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထီတိ. နိပဇ္ဇမာနန္တိ ဝတသီလာဒီနံ သံဂေါပနဝသေန သိဇ္ဈမာနံ. ယထာ သကမ္မကဓာတုသဒ္ဒါ အတ္ထဝိသေသဝသေန အကမ္မကာ ဟောန္တိ ‘‘ဝိဗုဒ္ဓေါ ပုရိသော ဝိဗုဒ္ဓေါ ကမလသဏ္ဍော’’တိ, ဧဝံ အတ္ထဝိသေသဝသေန အကမ္မကာပိ သကမ္မကာ ဟောန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ပရိဒေဝါမိ န အနုတ္ထုနာမီ’’တိအာဒိမာဟ. အနုတ္ထုနသဒ္ဒေါ စ သကမ္မကဝသေန ပယုဇ္ဇတိ ‘‘ပုရာဏာနိ အနုတ္ထုန’’န္တိအာဒီသု. အယဉ္စေတ္ထ ပယောဂေါတိ ဣမိနာ ဂါထာယဉ္စ အနုတ္ထုနနရောဒနံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဒဿေတိ. ៧៩. ពាក្យថា បរិបុណ្ណំ ប្រែថា ពេញលេញដោយអាការៈវិការៈរបស់ឆ្កែមានប្រមាណប៉ុន្មាន ក៏ពេញលេញដោយអាការៈវិការៈប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនខ្វះខាត»។ ពាក្យថា អព្វោកិណ្ណំ ប្រែថា មិនលាយឡំដោយអាការៈទាំងនោះ។ ពាក្យថា កុក្កុរាចារំ លោកសំដៅដល់ចិត្តដែលអធិដ្ឋាននូវភាពជាឆ្កែ ដោយអាចារៈមានអាការៈនៃការដើររបស់ឆ្កែជាដើម។ ឈ្មោះថា អាការៈ (អាកប្បៈ) ព្រោះត្រូវរៀបចំយ៉ាងនោះៗ គឺអាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅ។ អាការៈនោះ ក្នុងទីនេះ គឺការដើរជាដើម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អាការៈនៃការដើររបស់ឆ្កែ» ជាដើម។ ពាក្យថា អាចារេន គឺដោយកុក្កុរសីលាចារៈ។ ពាក្យថា វតសមាទានេន គឺដោយការអធិដ្ឋាននូវកុក្កុរវតៈ។ ការប្រព្រឹត្តដូចជាឆ្កែជាដើមហ្នឹងឯង ជាការប្រព្រឹត្តតបៈដែលធ្វើបានដោយកម្រ។ លទ្ធិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនៃគតិដែលវិបល្លាសនោះ។ ពាក្យថា គតិដទៃរបស់កុក្កុរវតិកៈនោះមិនមានឡើយ គឺលោកបដិសេធគតិដទៃ ព្រោះថាគតិដទៃទៀតនោះមិនអាចមានបានឡើយ។ ពាក្យថា និបជ្ជមានំ ប្រែថា ដែលសម្រេចបានដោយអំណាចនៃការរក្សានូវវតៈ និងសីលជាដើម។ ដូចជាសព្ទដែលមានធាតុជាអកម្មកៈ តែងក្លាយជាសកម្មកៈបានដោយអំណាចនៃអត្ថវិសេស ដូចជាពាក្យថា «វិពុទ្ធោ បុរិសោ (បុរសដឹងហើយ), វិពុទ្ធោ កមលសណ្ឌោ (ភ្នំឈូករីកហើយ)» យ៉ាងណាមិញ លោកកាលនឹងបង្ហាញថា សូម្បីសព្ទដែលជាអកម្មកៈ ក៏ក្លាយជាសកម្មកៈបានដោយអំណាចនៃអត្ថវិសេសយ៉ាងនោះដែរ ទើបពោលពាក្យថា «ន បរិទេវាមិ ន អនុត្ថុណាមិ» (ខ្ញុំមិនខ្សឹកខ្សួល មិនសោកស្តាយ) ជាដើម។ ចំណែកសព្ទថា អនុត្ថុណៈ តែងប្រើក្នុងន័យជាសកម្មកៈ ដូចក្នុងពាក្យថា «អនុត្ថុណំ បុរាណានិ» (សោកស្តាយនូវរឿងចាស់ៗ) ជាដើម។ ពាក្យថា អយញ្ចេត្ថ បយោគោ នេះ លោកបង្ហាញថា ក្នុងគាថានេះ លោកបំណងយកការយំសោកស្តាយ។ ၈၀. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ဣမိနာ ဂေါဝတန္တိ ဂေါဝတသမာဒါနံ. ဂေါသီလန္တိ ဂဝါစာရံ. ဂေါစိတ္တန္တိ ‘‘အဇ္ဇ ပဋ္ဌာယ ဂေါဟိ ကာတဗ္ဗံ ကရိဿာမီ’’တိ ဥပ္ပန္နစိတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ. ဂွာကပ္ပေ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ အဝသိဋ္ဌံ ‘‘ကုက္ကုရာကပ္ပေ ဝုတ္တသဒိသမေဝါ’’တိ ဣမိနာဝ အတိဒိဋ္ဌံ, ဝိသိဋ္ဌဉ္စ ယထာ ပန တတ္ထာတိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ကုက္ကုရဝတာဒီသု ဝုတ္တနယမေဝ. ៨០. ដោយពាក្យថា វុត្តនយេនេវ នេះ លោកពន្យល់ពង្រីកសេចក្តីនេះថា ពាក្យថា គោវតំ គឺការសមាទាននូវគោវតៈ។ ពាក្យថា គោសីលំ គឺគោអាចារៈ (ការប្រព្រឹត្តដូចគោ)។ ពាក្យថា គោចិត្តំ គឺចិត្តដែលកើតឡើងថា «ចាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ ខ្ញុំនឹងធ្វើនូវកិច្ចដែលគោត្រូវធ្វើ»។ ចំណែកសេចក្តីដែលត្រូវពោលក្នុងរឿងអាការៈរបស់គោ (គ្វាកប្បៈ) ដែលនៅសេសសល់ លោកក៏បានពន្យល់ពង្រីកដោយពាក្យថា «ដូចគ្នានឹងសេចក្តីដែលបានពោលហើយក្នុងរឿងអាការៈរបស់ឆ្កែដែរ» ហើយសេចក្តីដែលប្លែកគ្នា លោកក៏បានពោលហើយដោយពាក្យថា «យថា បន តត្ថ» ជាដើម។ សេចក្តីណាដែលត្រូវពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះក៏មានន័យដូចដែលបានពោលហើយក្នុងរឿងកុក្កុរវតៈជាដើមនោះឯង។ ၈၁. ဧကစ္စကမ္မကိရိယာဝသေနာတိ ဧကစ္စဿ အကုသလကမ္မဿ ကုသလကမ္မဿ ကရဏပ္ပသင်္ဂေန. ဣမေသန္တိ ဂေါဝတိကကုက္ကုရဝတိကာနံ. ကိရိယာတိ ဂေါဝတဘာဝနာဒိဝသေန ပဝတ္တာ ကိရိယာ. ပါကဋာ ဘဝိဿတီတိ ‘‘ဣမသ္မိံ ကမ္မစတုက္ကေ ဣဒံ နာမ ကမ္မံ ဘဇတီ’’တိ ပါကဋာ ဘဝိဿတိ. ៨១. ពាក្យថា Ekaccakammakiriyāvasena ប្រែថា ដោយអំណាចនៃការធ្វើនូវកម្មខ្លះ គឺដោយការទាក់ទងនឹងការធ្វើនូវអកុសលកម្មខ្លះ និងកុសលកម្មខ្លះ។ ពាក្យថា Imesaṃ គឺសំដៅលើពួកបុគ្គលអ្នកកាន់គោវ័ត និងកុក្កុរវ័ត។ ពាក្យថា Kiriyā គឺកិរិយាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការចម្រើននូវគោវ័តជាដើម។ ពាក្យថា Pākaṭā bhavissati ប្រែថា នឹងប្រាកដច្បាស់ គឺនឹងប្រាកដច្បាស់ថា “ក្នុងកម្មចតុក្កៈ (កម្ម ៤ យ៉ាង) នេះ កម្មឈ្មោះនេះ រមែងចូលទៅកាន់ចំណែកនេះ”។ ကာဠကန္တိ [Pg.45] (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၂၃၂) မလီနံ, စိတ္တဿ အပဘဿရဘာဝကရဏန္တိ အတ္ထော. တံ ပနေတ္ထ ကမ္မပထသမ္ပတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဒသအကုသလကမ္မပထ’’န္တိ. ကဏှန္တိ ကဏှာဘိဇာတိဟေတုတော ဝါ ကဏှံ. တေနာဟ ‘‘ကဏှဝိပါက’’န္တိ. အပါယူပပတ္တိ မနုဿေသု စ ဒေါဘဂ္ဂိယံ ကဏှဝိပါကော, ယထာ တမဘာဝေါ ဝုတ္တော, ဧကတ္တနိဒ္ဒေသေန ပန ‘‘အပါယေ နိဗ္ဗတ္တနတော’’တိ ဝုတ္တံ, နိဗ္ဗတ္တာပနတောတိ အတ္ထော. သုက္ကန္တိ ဩဒါတံ, စိတ္တဿ ပဘဿရဘာဝကရဏန္တိ အတ္ထော, သုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတော ဝါ သုက္ကံ. တေနာဟ ‘‘သုက္ကဝိပါက’’န္တိ. သဂ္ဂူပပတ္တိ မနုဿလောကေ သောဘဂ္ဂိယဉ္စ သုက္ကဝိပါကော, ယထာ စ ဇောတိဘာဝေါ ဝုတ္တော, ဧကတ္တနိဒ္ဒေသေန ပန ‘‘သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တနတော’’တိ ဝုတ္တံ, နိဗ္ဗတ္တာပနတောတိ အတ္ထော, ဝေါမိဿကကမ္မန္တိ ကာလေန ကဏှံ, ကာလေန သုက္ကန္တိ ဧဝံ မိဿကဝသေန ကတကမ္မံ. ‘‘သုခဒုက္ခဝိပါက’’န္တိ ဝတွာ သုခဒုက္ခာနံ ပဝတ္တိအာကာရံ ဒဿေတုံ ‘‘မိဿကကမ္မဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကမ္မဿ ကဏှသုက္ကသမညာ ကဏှသုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတာယာတိ, အပစ္စယဂါမိတာယ တဒုဘယဝိနိမုတ္တဿ ကမ္မက္ခယကရကမ္မဿ ဣဓ သုက္ကပရိယာယောပိ န ဣစ္ဆိတောတိ အာဟ – ‘‘ဥဘယ…ပေ… အသုက္ကန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ. တတ္ထ ဥဘယဝိပါကဿာတိ ယထာဓိဂတဿ ဝိပါကဿ. သမ္ပတ္တိဘဝပရိယာပန္နော ဟိ ဝိပါကော ဣဓ ‘‘သုက္ကဝိပါကော’’တိ အဓိပ္ပေတော, န အစ္စန္တပရိသုဒ္ဓေါ. ពាក្យថា Kāḷakaṃ (ក្នុងដីកា អង្គុត្តរនិកាយ ២.៤.២៣២) ប្រែថា សៅហ្មង មានន័យថា ធ្វើចិត្តឲ្យមានសភាពមិនរុងរឿង។ ក្នុងបទនេះ លោកអធិប្បាយសំដៅយកតែកម្មបថដែលសម្រេចប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា “អកុសលកម្មបថ ១០”។ ពាក្យថា Kaṇhaṃ (ខ្មៅ) គឺខ្មៅដោយសារហេតុនៃកណ្ហាភិជាតិ (ជាតិខ្មៅ)។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “Kaṇhavipākaṃ” (មានវិបាកខ្មៅ)។ ការកើតក្នុងអបាយ និងសេចក្តីមិនមានលាភសំណាងក្នុងពួកមនុស្ស គឺជាវិបាកខ្មៅ ដូចដែលលោកពោលថាជាសភាពងងឹត ប៉ុន្តែដោយការសម្ដែងជាឯកវចនៈ លោកទើបពោលថា “ព្រោះកើតក្នុងអបាយ” មានន័យថា ធ្វើឲ្យកើតក្នុងអបាយ។ ពាក្យថា Sukkaṃ (ស) ប្រែថា ផូរផង់ មានន័យថា ធ្វើចិត្តឲ្យមានសភាពរុងរឿង ឬថា ស ព្រោះហេតុនៃសុក្លាភិជាតិ (ជាតិស)។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “Sukkavipākaṃ” (មានវិបាកស)។ ការកើតក្នុងសួគ៌ និងសេចក្តីមានលាភសំណាងក្នុងមនុស្សលោក គឺជាវិបាកស ដូចដែលលោកពោលថាជាសភាពភ្លឺស្វាង ប៉ុន្តែដោយការសម្ដែងជាឯកវចនៈ លោកទើបពោលថា “ព្រោះកើតក្នុងសួគ៌” មានន័យថា ធ្វើឲ្យកើតក្នុងសួគ៌។ ពាក្យថា Vomissakakammaṃ (កម្មលាយឡំ) គឺកម្មដែលធ្វើដោយការលាយឡំគ្នា គឺខ្មៅខ្លះ សខ្លះ តាមកាលវេលា។ លោកពោលថា “Sukhadukkhavipākaṃ” (មានវិបាកជាសុខនិងទុក្ខ) ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃសុខនិងទុក្ខ ទើបពោលពាក្យថា “Missakakammañhi” ជាដើម។ ការហៅឈ្មោះកម្មថា ខ្មៅ និង ស ក៏ព្រោះតែជាហេតុនៃកណ្ហាភិជាតិ និងសុក្លាភិជាតិ។ ចំណែកឯកម្មដែលធ្វើឲ្យអស់កម្ម ដែលរួចផុតពីកម្មទាំងពីរយ៉ាងនោះ ព្រោះជាកម្មដែលមិននាំទៅរកបច្ច័យ (និព្វាន) ក្នុងទីនេះ លោកមិនចង់បានសូម្បីតែពាក្យថា “ស” ឡើយ ទើបពោលថា “មិនខ្មៅ មិនស...” ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា Ubhayavipākassa ប្រែថា នៃវិបាកតាមដែលបានសម្រេច។ ព្រោះថា វិបាកដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងភពដែលសម្រេចហើយនោះ លោកអធិប្បាយថាជា “វិបាកស” ក្នុងទីនេះ មិនមែនសំដៅយកសេចក្តីបរិសុទ្ធបំផុត (មគ្គផល) ឡើយ។ သဒုက္ခန္တိ အတ္တနာ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗေန ဒုက္ခေန သဒုက္ခံ, ဒုက္ခသံဝတ္တနိကန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စေတနာ ဓုရံ, ဥပါလိသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၅၆) ကမ္မ’’န္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမ္ပိ အတ္ထံ ဣဓ သာဓယတိ ဝိဇာနနတ္ထံ. အဘိသင်္ခရိတွာတိ အာယူဟိတွာ. တံ ပန ပစ္စယသမဝါယသိဒ္ဓိတော သံကဍ္ဎနံ ပိဏ္ဍနံ ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘သင်္ကဍ္ဎိတွာ, ပိဏ္ဍံ ကတွာတိ အတ္ထော’’တိ, သဒုက္ခံ လောကန္တိ အပါယလောကမာဟ. ဝိပါကဖဿာတိ ဖဿသီသေန တတ္ထ ဝိပါကပဝတ္တမာဟ. ဘူတကမ္မတောတိ နိဗ္ဗတ္တကမ္မတော အတ္တနာ ကတူပစိတကမ္မတော. ယထာဘူတန္တိ ယာဒိသံ. ကမ္မသဘာဂဝသေနာတိ ကမ္မသရိက္ခကဝသေန. ဥပပတ္တိ ဟောတီတိ အပဒါဒိဘေဒါ ဥပပတ္တိ. ကမ္မေန ဝိယ ဝုတ္တာတိ ယံ ကရောတိ, တေန ဥပပဇ္ဇတီတိ ဧကကမ္မေနေဝ ဇာယမာနာ ဝိယ ဝုတ္တာ အပဒါဒိဘေဒါ. ဥပပတ္တိ စ နာမ ဝိပါကေန ဟောတိ ဝိပါကေ သမ္ဘဝန္တေ ဧကံသေန တေ ဥပပတ္တိဝိသေသာ သမ္ဘဝန္တိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘တေန ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ဥပပတ္တိကမ္မဟေတုကာ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. ယေန ကမ္မဝိပါကေန နိဗ္ဗတ္တောတိ [Pg.46] ယေန ကမ္မဝိပါကေန ဝိပစ္စမာနေန အယံ သတ္တော နိဗ္ဗတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. တံကမ္မဝိပါကဖဿာတိ တဿ တဿ ကမ္မဿ ဝိပါကဘူတာ ဖဿာ. ကမ္မေန ဒါတဗ္ဗံ ဒါယံ တဗ္ဗိပါကံ အာဒိယန္တီတိ ကမ္မဒါယာဒါ, ဖဿာ. ကမ္မဿ ဒါယဇ္ဇတာ ကမ္မဖလဿ ဒါယဇ္ဇံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မဒါယဇ္ဇာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ကမ္မမေဝ နေသံ ဒါယဇ္ဇံ သန္တက’’န္တိ. ពាក្យថា "Sadukkhaṃ" (ប្រកបដោយទុក្ខ) សេចក្តីថា ប្រកបដោយទុក្ខដែលខ្លួនត្រូវបង្កើតឡើង គឺប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីទុក្ខ។ ពាក្យថា "ក្នុងសូត្រនេះ ចេតនាជាប្រធាន ក្នុងឧបាលិសូត្រ (ម. និ. ២.៥៦) កម្មជាប្រធាន" សូម្បីតែសេចក្តីដែលពោលទុកខាងក្រោមនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏នាំមកសម្រេចក្នុងទីនេះ ដើម្បីឲ្យដឹងច្បាស់។ ពាក្យថា "Abhisaṅkharitvā" សេចក្តីថា សន្សំទុក (ខ្វល់ខ្វាយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ការសន្សំនោះ ព្រោះសម្រេចមកពីការប្រជុំនៃបច្ច័យ ទើបមានសភាពដូចជាការអូសទាញមកប្រមូលផ្តុំគ្នា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "អូសទាញមក ធ្វើឲ្យជាដុំក្ដាប់ នេះជាសេចក្ដី"។ ពាក្យថា "sadukkhaṃ lokaṃ" (លោកប្រកបដោយទុក្ខ) សំដៅដល់អបាយលោក។ ពាក្យថា "Vipākaphassā" (វិបាកផស្សៈ) សំដៅដល់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបាកក្នុងទីនោះ ដោយលើកយកផស្សៈជាប្រធាន។ ពាក្យថា "Bhūtakammato" សេចក្តីថា អំពីកម្មដែលបង្កើតឡើង គឺអំពីកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើ និងសន្សំទុកហើយ។ ពាក្យថា "Yathābhūtaṃ" សេចក្តីថា យ៉ាងណា (មានសភាពយ៉ាងណា)។ ពាក្យថា "Kammasabhāgavasena" សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃកម្មដែលមានសភាពដូចគ្នា។ ពាក្យថា "Upapatti hoti" សេចក្តីថា ការកើតឡើងមានការប្លែកគ្នាដោយពួកសត្វគ្មានជើងជាដើម។ ពាក្យថា "Kammena viya vuttā" សេចក្តីថា បុគ្គលធ្វើកម្មណា ក៏រមែងកើតដោយកម្មនោះ ដូចជាការកើតឡើងប្លែកគ្នាដោយពួកសត្វគ្មានជើងជាដើម ដែលពោលថា កើតឡើងដោយកម្មតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មតាការកើតឡើងរមែងមានដោយវិបាក កាលបើវិបាកមាន ការកើតឡើងដ៏ប្លែកទាំងនោះ ក៏រមែងមានដោយចំណែកមួយជាប្រាកដ។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "កើតដោយកម្មនោះ" ដែលមានកម្មជាហេតុនៃការកើតឡើង? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "yasmā panā" (ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុណា) ជាដើម។ ពាក្យថា "Yena kammavipākena nibbatto" សេចក្តីថា សត្វនេះ លោកពោលថា កើតឡើងដោយសារផលនៃកម្មណាដែលកំពុងឲ្យផល។ ពាក្យថា "Taṃkammavipākaphassā" សេចក្តីថា ផស្សៈទាំងឡាយដែលជាវិបាកនៃកម្មនោះៗ។ ផស្សៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា "Kammadāyādā" (ជាទាយាទនៃកម្ម) ព្រោះទទួលយកនូវចំណែកមរតកដែលកម្មត្រូវប្រគល់ឲ្យ គឺផលនៃកម្មនោះ។ ភាពជាទាយាទនៃកម្ម គឺភាពជាអ្នកទទួលមរតកនៃផលកម្ម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "kammadāyajjā" (មានកម្មជាមរតក)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "កម្មនោះឯង ជាមរតក ជាទ្រព្យផ្ទាល់ខ្លួនរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ"។ တိဿော စ ဟေဋ္ဌိမဇ္ဈာနစေတနာတိ ဣဒံ အဗျာဗဇ္ဈဝေဒနံ ဝေဒိယနဧကန္တသုခုပ္ပတ္တိယာ ဟေတုဘာဝသာဓနံ. ယဒိ ဧဝံ ယထာဝုတ္တာ ဈာနစေတနာ တာဝ ဟောတု ဧကန္တသုခုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝတော. ကာမာဝစရာ ကိန္တီတိ ကာမာဝစရာ ပန ကုသလစေတနာ တံသဘာဝါဘာဝတော ကိန္တိ ကေန ပကာရေန အဗျာဗဇ္ဈမနောသင်္ခါရော နာမ ဇာတောတိ စောဒေတိ, ဣတရော ပန န သဗ္ဗာ ကာမာဝစရကုသလစေတနာ တထာ ဂဟိတာ, အထ ခေါ ဧကစ္စာ ဈာနစေတနာနုကူလာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကသိဏသဇ္ဇနကာလေ ကသိဏာသေဝနကာလေ လဗ္ဘန္တီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ကသိဏာသေဝနစေတနာ ဂဟေတဗ္ဗာ, သာ ဥပစာရဇ္ဈာနဿ သာဓိကာ. တေန ကာမာဝစရစေတနာ ပဌမဇ္ဈာနစေတနာယ ဃဋိတာတိ ကသိဏသဇ္ဇနစေတနာပိ ကဒါစိ တာဒိသာ ဟောတီတိ ဂဟိတာ. ပရိကမ္မာဒိဝသေန ဟိ ပဝတ္တာ ဘာဝနာမယာ ကာမာဝစရကုသလစေတနာ ပဌမဇ္ဈာနဿ အာသန္နတာယ ဝုတ္တာ. စတုတ္ထဇ္ဈာနစေတနာ တတိယဇ္ဈာနစေတနာယ ဃဋိတာတိ ဣဒံ ဧကတ္တကာယဧကတ္တသညီသတ္တာဝါသဝတာယ တံသရိက္ခကာ ဥပေက္ခာပိ ဤဒိသေသု ဌာနေသု သုခသရိက္ခတာ, ဧဝံ သန္တသဘာဝတာ ဉာဏသဟိတတာ စ. ကေစိ ပန စတုတ္ထဇ္ဈာနစေတနာနုဂုဏာတိ နိဒဿေန္တာ ကသိဏသဇ္ဇနကာလေ ကသိဏဇ္ဈာနကာလေ ကသိဏာသေဝနကာလေ လဗ္ဘတီတိ တတိယဇ္ဈာနစေတနာယ အာသန္နဃဋိတတာ ဝုတ္တာတိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ, ဝုတ္တနယေနေဝ တာသံ ဃဋိတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥဘယမိဿကဝသေနာတိ ဥဘယေသံ ကုသလာကုသလသင်္ခါရာနံ သုခဒုက္ခာနဉ္စ မိဿကဘာဝဝသေန. ဝေမာနိကပေတာနန္တိ ဣဒံ ဗာဟုလ္လတော ဝုတ္တံ, ဣတရေသမ္ပိ ဝိနိပါတိကာနံ ကာလေန ဒုက္ခံ ဟောတိယေဝ. ពាក្យថា "Tisso ca heṭṭhimajjhānacetanā" (និងឈានចេតនាថ្នាក់ទាប ៣) នេះជាការសម្រេចនូវភាពជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃសុខតែម៉្យាង ដែលទទួលសោយនូវអព្យាបជ្ឈវេទនា។ បើដូច្នោះ ឈានចេតនាដែលពោលហើយនោះ ចូរមានចុះ ព្រោះជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃសុខតែម៉្យាង។ ចោទសួរថា ចុះកាមាវចរកុសលចេតនា ព្រោះមិនមានសភាពបែបនោះ តើឈ្មោះថា អព្យាបជ្ឈមនោសង្ខារ កើតឡើងដោយប្រការដូចម្តេច? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យម្ខាងទៀត កាលនឹងបង្ហាញថា មិនមែនកាមាវចរកុសលចេតនាទាំងអស់ត្រូវបានកាន់យកយ៉ាងនោះទេ ប៉ុន្តែមានកាមាវចរកុសលចេតនាខ្លះដែលអនុគ្រោះដល់ឈានចេតនា ទើបពោលថា "រមែងបានក្នុងខណៈធ្វើកសិណ ក្នុងខណៈសេពកសិណ"។ ក្នុងកសិណនោះ គb្បីកាន់យកកសិណាសេវនចេតនា ព្រោះចេតនានោះជាតួសម្រេចឧបចារជ្ឈាន។ ព្រោះហេតុនោះ កាមាវចរចេតនាទើបជាប់ទាក់ទងនឹងបឋមជ្ឈានចេតនា ដូចនេះ សូម្បីតែកសិណសជ្ជនចេតនា ក៏ត្រូវបានកាន់យកថា ជួនកាលមានសភាពបែបនោះដែរ។ ព្រោះថា កាមាវចរកុសលចេតនាដែលជាភាវនាមយោ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបរិកម្មជាដើម លោកពោលថា ជិតដិតនឹងបឋមជ្ឈាន។ ពាក្យថា "Catutthajjhānacetanā tatiyajjhānacetanāya ghaṭitā" (ចតុត្ថជ្ឈានចេតនា ជាប់ទាក់ទងនឹងតតិយជ្ឈានចេតនា) នេះ សូម្បីតែឧបេក្ខាដែលមានសភាពដូចគ្នានោះ ព្រោះភាពជាសត្វមានកាយតែមួយ និងមានសញ្ញាតែមួយក្នុងសត្តាវាស ក៏មានសភាពដូចជាសុខ ភាពជាសភាពស្ងប់ និងការប្រកបដោយញាណ ក្នុងទីទាំងឡាយមានសភាពបែបនេះ។ ប៉ុន្តែ ពួកអាចារ្យខ្លះបង្ហាញថា ចេតនាទាំងឡាយដែលអនុគ្រោះដល់ចតុត្ថជ្ឈាន រមែងបានក្នុងខណៈធ្វើកសិណ ក្នុងខណៈកសិណជ្ឈាន និងក្នុងខណៈសេពកសិណ ទើបពោលថា ជាប់ទាក់ទងយ៉ាងជិតដិតនឹងតតិយជ្ឈានចេតនា នេះជាមតិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកអាចារ្យទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបការជាប់ទាក់ទងគ្នានៃចតុត្ថជ្ឈានចេតនានិងតតិយជ្ឈានចេតនាទាំងនោះ តាមវិធីដែលពោលហើយចុះ។ ពាក្យថា "Ubhayamissakavasena" សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការលាយឡំគ្នានៃសង្ខារទាំងពីរ គឺកុសលនិងអកុសល និងសុខនិងទុក្ខ។ ពាក្យថា "Vemānikapetānaṃ" នេះ លោកពោលដោយច្រើន តែសូម្បីតែពួកវិនិបាតិកសត្វដទៃទៀត ក៏រមែងមានទុក្ខតាមកាលវេលាដែរ។ တဿ ပဟာနာယာတိ တဿ ယထာဝုတ္တဿ ကမ္မဿ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနာယ. ယာ စေတနာတိ ယာ အပစယဂါမိနိစေတနာ. ကမ္မံ ပတွာတိ သုခကမ္မန္တိ ဝုစ္စမာနေ မဂ္ဂစေတနာယ အညော ပဏ္ဍရတရော ဓမ္မော နာမ နတ္ထိ [Pg.47] အစ္စန္တပါရိသုဒ္ဓိဘာဝတော. အကဏှာ အသုက္ကာတိ အာဂတာတိ ဧတ္ထ သုက္ကဘာဝပဋိက္ခေပကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ပန ကမ္မစတုက္ကံ ပတွာ’’တိအာဒိ. ពាក្យថា "Tassa pahānāya" (ដើម្បីលះបង់នូវកម្មនោះ) សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើឲ្យកម្មដែលពោលហើយនោះ មានសភាពមិនកើតឡើងតទៅទៀត។ ពាក្យថា "Yā cetanā" សេចក្តីថា ចេតនាណាដែលជាគ្រឿងទៅកាន់ការមិនសន្សំ (អបចយគាមិនីចេតនា)។ ពាក្យថា "Kammaṃ patvā" សេចក្តីថា កាលបើពោលថា សុខកម្ម ធម៌ដទៃដែលសស្អាតជាងមគ្គចេតនា មិនមានឡើយ ព្រោះមានសភាពស្អាតបរិសុទ្ធបំផុត។ ពាក្យថា "Akaṇhā asukkā" (មិនខ្មៅមិនស) ដែលមកដល់ហើយ ក្នុងទីនេះ ហេតុនៃការបដិសេធភាពជាកម្មស ក៏មានន័យដូចដែលបានពោលទុកខាងក្រោមនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ប៉ុន្តែ កាលបើដល់នូវកម្មចតុក្កៈនេះ" ជាដើម។ ၈၂. အနိယျာနိကပက္ခေတိ အစေဠကပဗ္ဗဇ္ဇာယ ကုက္ကုရဝတေ စ. ယောဂေတိ ဉာယဓမ္မပဋိပတ္တိယန္တိ အတ္ထော. ယောနေနာတိ ယော တိတ္ထိယပရိဝါသော တေန ဘဂဝတာ ပညတ္တော. ယံ တိတ္ထိယပရိဝါသံ သမာဒိယိတွာတိ အယမေတ္ထ ယောဇနာ. ဃံသိတွာ သုဝဏ္ဏံ ဝိယ နိဃံသောပ္ပလေ. ကောဋ္ဋေတွာ ဟတ္ထေန ဝိယ ကုလာလဘာဇနံ. ៨២. ពាក្យថា "Aniyyānikapakkhe" (ក្នុងចំណែកធម៌ដែលមិនស្រោចស្រង់សត្វ) សំដៅលើអចេលកបព្វជ្ជា និងកុក្កុរវ័ត (វត្តឆ្កែ)។ ពាក្យថា "Yoge" សេចក្តីថា ក្នុងការប្រតិបត្តិធម៌ដែលជាគ្រឿងចេញចាកទុក្ខ (ញាយធម៌)។ ពាក្យថា "Yone" សេចក្តីថា បរិវាសរបស់អន្យតិរ្ថិយណា ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តិទុកហើយ។ ការប្រកបពាក្យក្នុងទីនេះថា "សមាទាននូវតិរ្ថិយបរិវាសណា"។ ពាក្យថា "Nighaṃsoppale" សេចក្តីថា ដូចជាការដុសខាត់មាស។ សេចក្តីថា ដូចជាការគោះភាជន៍ដីដុតដោយដៃ។ ဝူပကဋ္ဌောတိ ဝိဝိတ္တော ဧကီဘူတော. ပေသိတတ္တောတိ နိဗ္ဗာနံ ပတိ ပေသိတတ္တော. ကာမံ တဒနုတ္တရံ ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနံ…ပေ… ဝိဟာသီတိ ဣမိနာဝ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနာ နိဋ္ဌာပိတာ ဟောတိ, အာယသ္မတော ပန သေနိယဿ ပဋိပတ္တိကိတ္တနပရမေတံ ဥဇုကံ အာပန္နအရဟတ္တဘာဝဒီပနံ, ယဒိဒံ ‘‘အညတရော ခေါ ပနာ’’တိအာဒိဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တနိကူဋေနေဝါ’’တိ. အရဟတ္တာဓိဂမောယေဝ တဿ တေသံ အဗ္ဘန္တရတာ. သေသံ သဗ္ဗံ သုဝိညေယျမေဝ. ពាក្យថា "Vūpakaṭṭho" សេចក្តីថា ស្ងាត់ គឺនៅតែម្នាក់ឯង។ ពាក្យថា "Pesitatto" សេចក្តីថា មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា "Kāmaṃ tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ...pe... vihāsi" (ព្រះសេនិយៈបានសម្រេចនូវទីបំផុតនៃព្រហ្មចរិយៈដ៏ប្រសើររកគ្មានតទៅទៀត... រស់នៅហើយ) ព្រះធម៌ទេសនានេះ ឈ្មោះថាជាការបញ្ចប់ដោយកំពូលនៃព្រះអរហត្តផល។ ប៉ុន្តែ ពាក្យថា "aññataro kho pana" (ក៏បណ្តាព្រះអរហន្តទាំងឡាយ...) ជាដើមនេះ ជាពាក្យសំដៅលើការសរសើរការប្រតិបត្តិរបស់ព្រះសេនិយៈដ៏មានអាយុ និងជាការបង្ហាញដោយត្រង់នូវភាពជាព្រះអរហន្តដែលលោកបានសម្រេចហើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "arahattanikūṭeneva" (ដោយកំពូលនៃព្រះអរហត្តផលនោះឯង)។ ការសម្រេចព្រះអរហត្តផលនោះឯង ជាភាពខាងក្នុងនៃធម៌ទាំងនោះរបស់លោក។ សេចក្តីដែលនៅសល់ទាំងអស់ ងាយយល់ណាស់។ ကုက္ကုရဝတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាកុក្កុរវតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ၈. အဘယရာဇကုမာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៨. អដ្ឋកថាអភយរាជកុមារសូត្រ ၈၃. ဇာတိယာ အသမာနော နိဟီနာစရိယော ပရဒတ္တူပဇီဝိကာယ မာတုယာ ကုစ္ဆိယံ ဇာတော ပါဒသိကပုတ္တော. နိန္ဒာဝသေန ဝဒတိ ဧတေနာတိ ဝါဒေါ အဂုဏောတိ အာဟ – ‘‘ဝါဒံ အာရောပေဟီတိ ဒေါသံ အာရောပေဟီ’’တိ. နိဗ္ဗတ္တဝသေန နိရယံ အရဟတိ, နိရယသံဝတ္တနိယေန ဝါ ကမ္မေန နိရယေ နိယုတ္တော နေရယိကော. အာပါယိကောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အဝီစိမှိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တတ္ထ အာယုကပ္ပသညိတံ အန္တရကပ္ပံ တိဋ္ဌတီတိ ကပ္ပဋ္ဌော. နိရယူပပတ္တိပရိဟရဏဝသေန တိကိစ္ဆိတုံ သက္ကုဏေယျောတိ တေကိစ္ဆော, န တေကိစ္ဆော အတေကိစ္ဆော. ဒွေ အန္တေ မောစေတွာတိ ဖရုသံ ဝါ အပ္ပိယံ ဝါ ကပ္ပေယျာတိ ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ မုဉ္စိတွာ [Pg.48] တေ အနာမသိတွာ ပုစ္ဆိတံ အတ္ထံ တတော ဗဟိ ကရောန္တော ဥဂ္ဂိလတိ နာမ. တံ ပန ဧဝံ ကာတုံ န သက္ကောတီတိ အာဟ – ‘‘ဥဂ္ဂိလိတုံ ဗဟိ နီဟရိတုံ န သက္ခိတီ’’တိ. ဧဝမေဝါယံ ပုစ္ဆာ န ဂဟေတဗ္ဗာ, အယမေတ္ထ ဒေါသောတိ တံ အပုစ္ဆံ ကရောန္တော အပနယန္တော ဩဂိလတိ နာမ, တထာ ပန အသက္ကောန္တော ပတိဋ္ဌာပေန္တော န ဩဂိလတိ နာမ, ဘဂဝါ ပန တမတ္ထံ ဩကာသမ္ပိ အကရောန္တော ဥဘယထာပိ အသက္ခီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကထံ? ဘဂဝါ ဟိ ‘‘န ခွေတ္ထ ရာဇကုမာရ ဧကံသေနာ’’တိ ဝဒန္တော နိဂဏ္ဌဿ အဓိပ္ပာယံ ဝိပရိဝတ္တေတိ, ဥဘော အန္တေ မောစေတွာ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေသိ, ဧဝံ တာဝ ဥဂ္ဂိလိတုံ အသက္ခိ. ‘‘န တတြ ရာဇကုမာရ ဧကံသေနာ’’တိ ဝဒန္တော ဧဝ စ ‘‘နာယံ ပုစ္ဆာ ဧဝံ အဝိဘာဂေန ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ, ဝိဘဇိတွာ ပန ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ’’တိ ပုစ္ဆာယ ဒေါသံ ဒီပေန္တော တံ ဟာရေန္တော ဩဂိလိတုမ္ပိ သက္ခတီတိ. ៨៣. កូនរបស់ស្រីពេស្យា (pādasikaputta) គឺកូនដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃម្តាយដែលមានជាតិមិនស្មើគ្នា មានមារយាទថោកទាប រស់នៅដោយសារទ្រព្យដែលអ្នកដទៃឲ្យ។ បុគ្គលរមែងនិយាយដោយអំណាចនៃការនិន្ទាដោយពាក្យណា ពាក្យនោះឈ្មោះថា "Vāda" (វាទៈ) សេចក្តីថា មិនមានគុណ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "vādaṃ āropehi សេចក្តីថា លើកទោសឡើង"។ សត្វដែលគួរដល់នរកដោយអំណាចនៃការកើតឡើង ឬសត្វដែលជាប់នៅក្នុងនរកដោយកម្មដែលនាំទៅកាន់នរក ឈ្មោះថា "Nerayika" (នរក)។ សូម្បីតែក្នុងពាក្យថា "Āpāyika" នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សត្វដែលកើតក្នុងអវិចីនរក ហើយស្ថិតនៅក្នុងទីនោះអស់អន្តរកប្បដែលសន្មតថាជាអាយុកប្ប ឈ្មោះថា "Kappaṭṭha" (អ្នកស្ថិតនៅអស់កប្ប)។ សត្វដែលគេអាចព្យាបាលបានដោយអំណាចនៃការការពារការកើតក្នុងនរក ឈ្មោះថា "Tekiccha" (អ្នកល្មមព្យាបាលបាន) សត្វដែលគេមិនអាចព្យាបាលបាន ឈ្មោះថា "Atekiccha" (អ្នកមិនល្មមព្យាបាលបាន)។ ពាក្យថា "Dve ante mocetvā" សេចក្តីថា កាលបើគិតថា ពាក្យទ្រគោះ ឬពាក្យមិនជាទីស្រឡាញ់ គឺលះបង់ចំណែកទាំងពីរនោះ មិនប៉ះពាល់ចំណែកទាំងនោះឡើយ ហើយនាំយកសេចក្តីដែលសួរនោះចេញទៅខាងក្រៅ ឈ្មោះថា ខ្ជាក់ចេញ (uggilati)។ ប៉ុន្តែ ជននោះមិនអាចធ្វើការខ្ជាក់ចេញយ៉ាងនោះបានឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "uggilituṃ សេចក្តីថា មិនអាចនាំចេញទៅខាងក្រៅបានឡើយ"។ ដូចគ្នានោះដែរ សំណួរនេះមិនគប្បីកាន់យកឡើយ នេះជាទោសក្នុងសំណួរនេះ កាលបើធ្វើសំណួរនោះមិនឲ្យជាសំណួរ គឺដកចេញ ឈ្មោះថា លេបចូល (ogilati) ប៉ុន្តែ កាលបើមិនអាចធ្វើដូច្នោះបាន ក៏តម្កល់ទុក ឈ្មោះថា មិនលេបចូលឡើយ ចំណែកព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់ធ្វើឱកាសដល់សេចក្តីនោះឡើយ គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់អាចធ្វើបានទាំងពីរប្រការ។ ដូចម្តេច? ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ត្រាស់ថា "ម្នាលរាជកុមារ ក្នុងសេចក្តីនេះ មិនមែនដោយចំណែកមួយឡើយ" ឈ្មោះថា ទ្រង់បង្វែរអធ្យាស្រ័យរបស់និគន្ថ៍ ទ្រង់ដោះលែងចំណែកទាំងពីរ ហើយដោះស្រាយបញ្ហា យ៉ាងនេះឈ្មោះថា ទ្រង់អាចខ្ជាក់ចេញបាន។ កាលទ្រង់ត្រាស់ថា "ម្នាលរាជកុមារ ក្នុងសេចក្តីនោះ មិនមែនដោយចំណែកមួយឡើយ" ឈ្មោះថា ទ្រង់បង្ហាញទោសនៃសំណួរថា "សំណួរនេះ មិនគប្បីសួរដោយមិនបែងចែកយ៉ាងនេះឡើយ ប៉ុន្តែ គប្បីបែងចែកហើយសួរ" កាលទ្រង់ធ្វើឲ្យសំណួរនោះធ្លាក់ចុះ ក៏ឈ្មោះថា អាចលេបចូលបានដែរ។ ဥဋ္ဌာတုံ န သက္ခိဿတိ စိတ္တဿ အညထာ ပဝတ္တိယာ. အဘယော ဒွေ မဂ္ဂေ ကတပရိစယော ဆေကော နိပုဏော ဝါဒသီလော စ ဟုတွာ ဝိစရတိ. တေနာဟ – ‘‘သော ဝါဒဇ္ဈာသယတာယ တဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆန္တော ‘ဧဝံ, ဘန္တေ’တိ အာဟာ’’တိ. នឹងមិនអាចក្រោកឡើងបានឡើយ ព្រោះចិត្តប្រព្រឹត្តទៅជាយ៉ាងដទៃ។ ព្រះអភយរាជកុមារ ជាអ្នកធ្លាប់ស៊ាំនឹងផ្លូវទាំងពីរ ជាអ្នកឈ្លាសវៃ ប៉ិនប្រសប់ និងចូលចិត្តនិយាយតវ៉ា ទើបដើរទៅមក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ព្រះអភយរាជកុមារនោះ ព្រោះមានអធ្យាស្រ័យក្នុងការតវ៉ា កាលទទួលយកពាក្យរបស់និគន្ថ៍នោះ ទើបពោលថា 'យ៉ាងនោះ ព្រះករុណាម្ចាស់'"។ ၈၅. ဧဝရူပန္တိ ယာ ပရေသံ အပ္ပိယာ အမနာပါ ဒုရုတ္တဝါစာ, ဧဝရူပါ ဝါစာ, န ပန ဖရုသဝါစာ. ဖရုသဝါစာယ ဟိ သေတုဃာတော တထာဂတာနံ. စေတနာဖရုသတာယ ဟိ ဖရုသဝါစာ ဣစ္ဆိတာ, န ပရေသံ အပ္ပိယတာမတ္တေန. နဋ္ဌာ နိဂဏ္ဌာ ဩဂိလိကာဒိသမ္မတဿ ပဉှဿ ဧကဝစနေန ဝိဒ္ဓံသိတတ္တာ. ៨៥. ពាក្យថា "Evarūpaṃ" (មានសភាពបែបនេះ) សេចក្តីថា វាចាណាដែលមិនជាទីស្រឡាញ់ មិនជាទីគាប់ចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ ជាវាចាពោលអាក្រក់ វាចាមានសភាពបែបនេះ មិនមែនជាផរុសវាចាឡើយ។ ព្រោះថា ផរុសវាចា ព្រះតថាគតទាំងឡាយទ្រង់កាត់ផ្តាច់ហើយ។ ព្រោះថា ផរុសវាចា លោកប្រាថ្នាដោយភាពជាចេតនាទ្រគោះបោះបោក មិនមែនគ្រាន់តែមិនជាទីស្រឡាញ់របស់បុគ្គលដទៃនោះឡើយ។ ពួកនិគន្ថ៍វិនាសហើយ ព្រោះបញ្ហាដែលសន្មតថាជាគ្រឿងលេបចូលជាដើម ត្រូវបានកម្ចាត់ចោលដោយពាក្យតែមួយម៉ាត់។ ၈၆. ဒါရကဿ အင်္ကေ နိသီဒနဿ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘လေသဝါဒိနော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ လေသဝါဒိနောတိ ဆလဝါဒိနော, ဝါဒမဂ္ဂေ ဝါ အပရိပုဏ္ဏတာယ လေသမတ္တေနေဝ ဝါဒသီလာ. ဩသဋသင်္ဂါမောတိ အနေကဝါရံ ပရဝါဒမဒ္ဒနဝသေန ဩတိဏ္ဏဝါဒသင်္ဂါမော. ဝိဇ္ဈိတွာတိ နခေန ဝိဇ္ဈိတွာ. ဣမမေဝါတိ ယွာယံ ဒါရကော အတ္တနော ဝါဒဘင်္ဂပရိဟရဏတ္ထံ ဣမိနာ အင်္ကေ နိသီဒါပိတော, ဣမမေဝ အဿ ဒါရကံ ဥပမံ နိဿယံ ကတွာ ဝါဒံ ဘိန္ဒိဿာမိ. ‘‘အဿ ဝါဒံ အပ္ပဋိတတာယ ဥပမာယ ဘဉ္ဇိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ. ៨៦. ដើម្បីបង្ហាញហេតុនៃការឲ្យកុមារអង្គុយលើភ្លៅ លោកទើបពោលពាក្យថា "lesavādino" (អ្នកពោលពាក្យលេស) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "Lesavādino" សេចក្តីថា អ្នកពោលពាក្យកុហក (ឆលវាទ) ឬអ្នកចូលចិត្តតវ៉ាដោយគ្រាន់តែលេសប៉ុណ្ណោះ ព្រោះភាពមិនបរិបូណ៌ក្នុងផ្លូវនៃវាទៈ។ ពាក្យថា "Osaṭasaṅgāmo" សេចក្តីថា សង្គ្រាមនៃវាទៈដែលចុះដោះស្រាយ ព្រោះការកម្ចាត់វាទៈរបស់អ្នកដទៃអស់ច្រើនលើកច្រើនសារ។ ពាក្យថា "Vijjhitvā" សេចក្តីថា ខ្វារដោយក្រចក។ ពាក្យថា "Imameva" សេចក្តីថា កុមារនេះឯងដែលព្រះអភយរាជកុមារឲ្យអង្គុយលើភ្លៅ ដើម្បីការពារការបាក់បែកនៃវាទៈរបស់ខ្លួន អាត្មាអញនឹងអាស្រ័យយកកុមារនេះឯងធ្វើជាឧបមា ហើយកម្ចាត់វាទៈរបស់គាត់។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "អាត្មាអញនឹងកម្ចាត់វាទៈរបស់គាត់ ដោយឧបមាដែលមិនអាចតបតបាន"។ အပနေယျံ [Pg.49] အဿ အဟန္တိ အဿ ဒါရကဿ မုခတော အဟံ တံ အပနေယျံ. အဘူတတ္ထောဝ အဘူတံ ဥတ္တရပဒလောပေနာတိ အာဟ ‘‘အဘူတန္တိ အဘူတတ္ထ’’န္တိ. အတစ္ဆန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အတစ္ဆန္တိ န တစ္ဆ’’န္တိ. အဘူတန္တိ ဝါ အသန္တံ အဝိဇ္ဇမာနံ. အတစ္ဆန္တိ အတထာကာရံ. အနတ္ထသံဟိတန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကေန, သမ္ပရာယိကေန ဝါ အနတ္ထေန သံဟိတံ, အနတ္ထေ ဝါ သံဟိတံ, န အတ္ထောတိ ဝါ အနတ္ထော, အတ္ထဿ ပဋိပက္ခော သဘာဝေါ, တေန သံဟိတန္တိ အနတ္ထသံဟိတံ, ပိသုဏဝါစံ သမ္ဖပ္ပလာပဉ္စာတိ အတ္ထော. ဧဝမေတ္ထ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဝစီဒုစ္စရိတဿ ဂဟိတတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ពាក្យថា "Apaneyyaṃ assa ahaṃ" សេចក្តីថា អាត្មាអញគប្បីយកវត្ថុនោះចេញពីមាត់របស់កុមារនោះ។ ពាក្យថា "Abhūtaṃ" គឺសេចក្តីមិនពិត ដោយការលុបបទខាងចុង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "abhūtaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីមិនពិត"។ ពាក្យថា "Atacchaṃ" ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "atacchanti មិនពិតប្រាកដ"។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា "Abhūtaṃ" សេចក្តីថា មិនមាន មិនប្រាកដ។ ពាក្យថា "Atacchaṃ" សេចក្តីថា មិនមានសភាពយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា "Anatthasaṃhitaṃ" សេចក្តីថា ប្រកបដោយអំពើមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ឬក្នុងបរលោក ឬប្រកបក្នុងអំពើមិនជាប្រយោជន៍ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិដែលមិនមែនជាប្រយោជន៍ ឈ្មោះថា អនត្ថៈ គឺសភាពជាសត្រូវនឹងប្រយោជន៍ ការប្រកបដោយអនត្ថៈនោះ ឈ្មោះថា អនត្ថសង្ហិតៈ សំដៅយកបិសុណវាចា និងសម្ផប្បលាបៈ នេះជាសេចក្តី។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះ លោកកាន់យកវចីទុច្ចរិតទាំង ៤ ប្រការ ដោយប្រការយ៉ាងនេះឯង។ ဒုပ္ပယုတ္တောတိ ဒုပ္ပဋိပန္နော. န တံ တထာဂတော ဘာသတိ အဘူတတာဒိဒေါသဒုဋ္ဌတ္တာ. တမ္ပိ တထာဂတော န ဘာသတိ ဘူတတ္ထေပိ အနတ္ထသံဟိတတာဒိဒေါသဒုဋ္ဌတ္တာ. ពាក្យថា "Duppayutto" សេចក្តីថា ប្រតិបត្តិខុស។ ព្រះតថាគតមិនទ្រង់សម្តែងនូវវាចានោះ ព្រោះប្រឡាក់ដោយទោសមានភាពមិនពិតជាដើម។ សូម្បីតែវាចានោះ ព្រះតថាគតក៏មិនទ្រង់សម្តែងដែរ ព្រោះប្រឡាក់ដោយទោសមានភាពមិនជាប្រយោជន៍ជាដើម សូម្បីតែក្នុងសេចក្តីពិតក៏ដោយ។ ဌာနံ ကာရဏံ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ဌာနိယာ က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ, န ဌာနိယာတိ အဋ္ဌာနိယာ, နိက္ကာရဏာ အယုတ္တိယုတ္တာ, သာ ဧဝ ကထာတိ အဋ္ဌာနိယကထာ. အတ္တပစ္စက္ခကထံ ကထေမာတိ အတ္တနာ ဧဝ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ပဝတ္တိယမာနံ ဆလကထံ ကထေမ. ហេតុ ឬការណ៍មានដល់វាចានោះ ហេតុនោះ វាចានោះឈ្មោះថា "Ṭhāniyā" (ដោយធ្វើ ក-អក្សរ ជា យ-អក្សរ) វាចាដែលមិនមានហេតុ ឈ្មោះថា "Aṭṭhāniyā" សេចក្តីថា មិនមានហេតុ មិនសមហេតុផល វាចានោះឯង ឈ្មោះថា "Aṭṭhāniyakathā" (វាចាដែលមិនមានហេតុផល)។ ពាក្យថា "Attapaccakkhakathaṃ kathema" សេចក្តីថា យើងនិយាយពាក្យកុហក (ឆលកថា) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការធ្វើឲ្យជាក់ស្តែងដោយខ្លួនឯង។ ဂါမိကမဟလ္လကော ‘‘ဣမေ မံ ဝဉ္စေတုကာမာ, အဟမေဝ ဒါနိ ဣမေ ဝဉ္စေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ဧဝံ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘န မယံ ဒါသာ’’တိပိ ဝတ္တုံ နာသက္ခိံသု ပုဗ္ဗေ တထာကတိကာယ ကတတ္တာ. បុរសចាស់អ្នកស្រុក គិតថា "អ្នកទាំងឡាយនេះ ចង់បញ្ឆោតអញ ឥឡូវនេះ អញនឹងបញ្ឆោតអ្នកទាំងឡាយនេះវិញ" ទើបពោលពាក្យថា "នឹងមានយ៉ាងនោះ" ជាដើម។ ពួកជនទាំងនោះ សូម្បីតែពាក្យថា "ពួកយើងមិនមែនជាខ្ញុំបម្រើឡើយ" ក៏មិនអាចនិយាយបានដែរ ព្រោះបានធ្វើកិច្ចសន្យាយ៉ាងនោះទុកមុនហើយ တတိယံ တတိယမေဝါတိ ဒွီသုပိ ပက္ခေသု တတိယံ တတိယမေဝ ဝါစံ. ဘာသိတဗ္ဗကာလံ အနတိက္ကမိတွာတိ ယဿ ယဒါ ယထာ ဘာသိတဗ္ဗံ, တဿ တဒါ တထေဝ စ ဘာသနတော ဘာသိတဗ္ဗံ ကာရဏံ ဘာသိတဗ္ဗကာလဉ္စ အနတိက္ကမိတွာဝ ဘာသတိ. ពាក្យថា Tatiyaṃ tatiyameva ប្រែថា គម្រប់ ៣ ដងពិតៗ គឺពោលពាក្យគម្រប់ ៣ ដងពិតៗ ក្នុងភាគីទាំងពីរ។ ពាក្យថា Bhāsitabbakālaṃ anatikkamitvā ប្រែថា មិនឲ្យកន្លងហួសនូវកាលដែលគួរពោល គឺព្រោះតែការដែលត្រូវពោលដល់បុគ្គលណា ក្នុងកាលណា និងដោយប្រការណា ក៏ពោលដល់បុគ្គលនោះ ក្នុងកាលនោះ និងដោយប្រការនោះឯង ទើបឈ្មោះថា ពោលដោយមិនឲ្យកន្លងហួសនូវហេតុដែលគួរពោល និងកាលដែលគួរពោល។ ၈၇. ဌာနုပ္ပတ္တိကဉာဏေနာတိ ဌာနေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇနကဉာဏေန. တသ္မိံ တသ္မိံ ကာရဏေ တဿ တံ တံ အဝတ္ထာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကဉာဏေန, ဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝတော အဝဗုဇ္ဈနသဘာဝေါတိ ဓမ္မသဘာဝေါ. ဓမ္မေ သဘာဝဓမ္မေ အနဝသေသေ ဝါ ယာထာဝတော ဥပဓာရေတီတိ ဓမ္မဓာတု, သဗ္ဗညုတာ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓန္တိ သဗ္ဗံ ဉေယျဓမ္မံ သုဋ္ဌု ပဋိဝိဇ္ဈနဝသေန, သုဋ္ဌု ပဋိဝိဒ္ဓန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဟတ္ထဂတံ ဘဂဝတော’’တိ. နေယျပုဂ္ဂလဝသေန ပရိနိဋ္ဌိတာတိ ကထာပရိဝိဘာဂေန အယမေဝ [Pg.50] ဒေသနာ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဒဿေန္တော အရဟတ္တံ ပစ္စက္ခာသီတိ. ៨៧. ពាក្យថា ឋានុប្បត្តិកញាណេន សេចក្តីថា ដោយញាណដែលកើតឡើងក្នុងហេតុនោះឯង។ ដោយញាណដែលកើតឡើងក្នុងហេតុនោះៗ ក្នុងអវត្ថា (ស្ថានភាព) នោះៗ របស់ហេតុនោះ។ ធម្មសភាវៈ គឺសភាវៈដែលដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយតាមសភាវៈពិត។ ធម្មធាតុ គឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ព្រោះទ្រទ្រង់ទុកនូវធម៌ទាំងឡាយ ឬសភាវធម៌ទាំងឡាយ មិនមានសេសសល់ តាមសេចក្តីពិត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ»។ ពាក្យថា សុប្បដិវិទ្ធំ សេចក្តីថា ត្រាស់ដឹងដោយប្រពៃ ដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួងដោយប្រពៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ធម៌ដែលមកដល់ក្នុងព្រះហស្តរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ ពាក្យថា នេយ្យបុគ្គលវសេន បរិនិដ្ឋិតា សេចក្តីថា ព្រះទេសនានេះឯង ដោយការបែងចែកសេចក្តី កាលសម្តែងនូវអរិយសច្ចៈ ៤ បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះអរហត្ត (ដល់នេយ្យបុគ្គល)។ အဘယရာဇကုမာရသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាអភយរាជកុមារសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၉. ဗဟုဝေဒနိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៩. ការពន្យល់អដ្ឋកថាពហុវេទនិយសូត្រ ၈၈. ပဉ္စကင်္ဂေါတိ ဝဍ္ဎကီကိစ္စသာဓနေ ဝါသိအာဒိပဉ္စကံ အင်္ဂံ သံဓနံ ဧတသ္မိန္တိ ပဉ္စကင်္ဂေါ. ထမ္ဘာဒိဝတ္ထူနံ ထပနဋ္ဌေန ထပတိ. ပဏ္ဍိတဥဒါယိတ္ထေရော, န ကာဠုဒါယီ ထေရော. ៨៨. ពាក្យថា បញ្ចកង្គោ សេចក្តីថា គ្រឿងប្រដាប់ ៥ យ៉ាង មានដប (ឬចប) និងកាំបិតជាដើម សម្រាប់សម្រេចកិច្ចរបស់ជាងឈើ មាននៅក្នុងជាងឈើនេះ ព្រោះហេតុនោះ ជាងឈើនោះ ឈ្មោះថា បញ្ចកង្គៈ (អ្នកមានអង្គ ៥)។ ឈ្មោះថា ថបតិ (ជាងឈើ) ព្រោះអត្ថថា ជាអ្នកតម្កល់ទុកនូវវត្ថុទាំងឡាយមានសសរជាដើម។ ព្រះថេរៈនោះគឺ ព្រះបណ្ឌិតឧទាយិត្ថេរ មិនមែនព្រះកាឡុទាយិត្ថេរឡើយ។ ၈၉. ပရိယာယတိ အတ္တနော ဖလံ ဝတ္တေတီတိ ပရိယာယော, ကာရဏံ. ဝေဒနာသန္နိဿိတော စ ကာယိကစေတသိကဘာဝေါ ကာရဏံ. တေနာဟ – ‘‘ကာယိကစေတသိကဝသေန ဒွေ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. တတ္ထ ပသာဒကာယသန္နိဿိတာ ကာယိကာ, စေတောသန္နိဿိတာ စေတသိကာ. သုခါဒိဝသေန တိဿောတိ ဧတ္ထ သုခနဒုက္ခနုပေက္ခနာနိ သုခါဒိဝေဒနာယ ကာရဏံ. တာနိ ဟိ ပဝတ္တိနိမိတ္တာနိ ကတွာ တတ္ထ သုခါဒိသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ, ဣမိနာ နယေန သေသေသုပိ ယထာရဟံ ကာရဏံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဥပဝိစာရဝသေနာတိ အာရမ္မဏံ ဥပေစ္စ သဝိသေသပဝတ္တိဝသေန. ယသ္မိဉှိ အာရမ္မဏေ သောမနဿဝေဒနာ ပဝတ္တတိ, အာရမ္မဏတာယ တံ ဥပဂန္တွာ ဣတရဝေဒနာဟိ ဝိသိဋ္ဌတာယ သဝိသေသံ တတ္ထ ပဝတ္တိ. တေနာဟ ‘‘သောမနဿဋ္ဌာနိယံ ရူပံ ဥပဝိစရတီ’’တိ. ဧသ နယော သေသဝေဒနာသု ဂေဟဿိတာနီတိ ဂေဟနိဿိတာနိ. ៨៩. ពាក្យថា បរិយាយោ សេចក្តីថា ញ៉ាំងផលរបស់ខ្លួនឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បរិយាយ គឺហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាវៈនៃកាយនិងចិត្តដែលអាស្រ័យនូវវេទនា គឺជាហេតុ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «វេទនាទាំងឡាយ គប្បីដឹងថាមាន ២ ដោយអំណាចនៃកាយនិងចិត្ត»។ ក្នុងវេទនាទាំងនោះ វេទនាដែលអាស្រ័យនូវប្រសាទកាយ ឈ្មោះថា កាយិកវេទនា, វេទនាដែលអាស្រ័យនូវចិត្ត ឈ្មោះថា ចេតសិកវេទនា។ ពាក្យថា សុខាទិវសេន តិស្សោ (វេទនា ៣ ដោយអំណាចនៃសុខជាដើម) ក្នុងពាក្យនេះ សុខវេទនា ទុក្ខវេទនា និងឧបេក្ខាវេទនា គឺជាហេតុនៃសុខាទិវេទនា។ ព្រោះថា ញ៉ាំងវេទនាទាំងនោះឱ្យជាការប្រព្រឹត្តទៅ ហើយការប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទមានសុខជាដើម ក៏មានក្នុងវេទនានោះ ដោយន័យនេះ គប្បីកំណត់ហេតុតាមសមគួរ សូម្បីក្នុងវេទនាដែលសេសសល់ ហើយពោលចុះ។ ពាក្យថា ឧបវិចារវសេន សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការចូលទៅជិតអារម្មណ៍ ហើយប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេស។ ព្រោះថាសោមនស្សវេទនាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ណា ការចូលទៅជិតអារម្មណ៍នោះ ហើយប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេសក្នុងអារម្មណ៍នោះ ព្រោះប្លែកពីវេទនាដទៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «រមែងចូលទៅត្រួតត្រានូវរូបជាទីតាំងនៃសោមនស្ស»។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងវេទនាដែលសេសសល់ដែរ។ ពាក្យថា គេហស្សិតានិ សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនូវផ្ទះ (គឺកាមគុណ)។ ၉၀. ပရိယာယေနာတိ ‘‘ဣဒမေတ္ထ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တံ ဒဿေန္တောတိ ကာမဉ္စေတ္ထ သုတ္တေ – ‘‘ဒွေပါနန္ဒ, ဝေဒနာ ဝုတ္တာ’’တိ ဒွေ အာဒိံ ကတွာ ဝေဒနာ ဒဿိတာ, ဧကာပိ ပန ဒဿိတာ ဧဝါတိ ဒဿေန္တော. ဥပတ္ထမ္ဘေတုန္တိ ဧကာပိ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ မယာ ပရိယာယေန, ဧဝံ သတိ ဒွေပိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဧဝံ တဿ ဝါဒံ ဥပတ္ထမ္ဘေတုံ. ကထံ ပန ဧကာ ဝေဒနာ ဝုတ္တာတိ? ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ သုခံ ဝါ ဒုက္ခံ ဝါ အဒုက္ခမသုခံ ဝါ, ဣဒမေတ္ထ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီတိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဣတိဝုတ္တကဝဏ္ဏနာယံ (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၅၂ အာဒယော) ပရမတ္ထဒီပနိယံ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ៩០. ពាក្យថា បរិយាយេន សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកទីកន្លែងដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «តថាគតពោលនូវវេទនានេះ ក្នុងទុក្ខនេះ»។ កាលសម្តែងនូវសេចក្តីនោះ ទ្រង់សម្តែងថា តាមពិតទៅ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងវេទនាទាំងឡាយ ដោយផ្តើមតាំងពី ២ យ៉ាងជាដើមថា «ម្នាលអានន្ទ វេទនា ២ យ៉ាង តថាគតបានពោលហើយ» ប៉ុន្តែសូម្បីវេទនាតែ ១ យ៉ាង ក៏ទ្រង់សម្តែងហើយដែរ។ ពាក្យថា ឧបត្ថម្ភេតុំ សេចក្តីថា ដើម្បីជួយគាំទ្រនូវវាទៈរបស់ព្រះថេរៈនោះយ៉ាងនេះថា «សូម្បីវេទនាតែ ១ យ៉ាង ក៏តថាគតបានពោលហើយដោយបរិយាយ កាលបើដូច្នោះ សូម្បីវេទនា ២ យ៉ាង ក៏គប្បីពោលបានដែរ»។ ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកវេទនាតែ ១ យ៉ាងដូចម្តេច? គឺទ្រង់ត្រាស់ថា «ការសោយអារម្មណ៍ណាមួយ ជាសុខក្តី ជាទុក្ខក្តី មិនមែនទុក្ខមិនមែនសុខក្តី តថាគតពោលនូវវេទនានេះ ក្នុងទុក្ខនេះ»។ សេចក្តីដែលគប្បីពោលក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងអដ្ឋកថាឥតីវុត្តកៈ (បរមត្ថទីបនី) ចុះ។ ကထံ [Pg.51] ပနေတ္ထ ရူပါဝစရစတုတ္ထေ အရူပေသု သညာဝေဒယိတနိရောဓေ သုခံ ဥဒ္ဓတန္တိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ. သန္တဋ္ဌေနာတိ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဝူပသန္တဘာဝေန. ပဏီတဋ္ဌေနာတိ ဘာဝနာဝိသေသဝိသိဋ္ဌေန အတပ္ပကဘာဝေနေဝ သေဋ္ဌဘာဝေန စ, ပစ္စယဝိသေသေန ပဓာနဘာဝံ နီတန္တိပိ ပဏီတံ. ဝေဒယိတသုခံ နာမ ဝေဒနာဘူတံ သုခန္တိ ကတွာ. အဝေဒယိတသုခံ နာမ ယာဝတာ နိဒ္ဒုက္ခတာ, တာဝတာ သုခန္တိ ဝုစ္စတီတိ.အထ ဝါ နိရောဓော သုဋ္ဌု ခါဒတိ ခနတိ ကာယိကစေတသိကာဗာဓန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ သတ္တာဟမ္ပိ တတ္ထ ဒုက္ခဿ နိရုဇ္ဈနတော. တေနာဟ ‘‘နိဒ္ဒုက္ခဘာဝသင်္ခါတေန သုခဋ္ဌေနာ’’တိ. ចុះក្នុងទីនេះ សុខៈ ក្នុងរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន ក្នុងអរូបជ្ឈានទាំងឡាយ និងក្នុងសញ្ញាវេទយិតនិរោធ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់លើកឡើងដោយរបៀបណា? ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យមានជាដើមថា «ឯត្ថ ច» (និងក្នុងទីនេះ)។ ពាក្យថា សន្តដ្ឋេន សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាសភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃធម៌ជាបដិបក្ខទាំងឡាយ។ ពាក្យថា បណីតដ្ឋេន សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាឧត្តុង្គឧត្តម ព្រោះវិសេសដោយភាវនាវិសេស ព្រោះមិនក្តៅក្រហាយ និងព្រោះជាសភាពប្រសើរ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដែលបច្ច័យវិសេសនាំទៅកាន់ភាពជាធំ ក៏ឈ្មោះថា បណីតៈ (ឧត្តម) ដែរ។ ឈ្មោះថា វេទយិតសុខ ព្រោះធ្វើនូវសុខដែលជាវេទនា។ ឈ្មោះថា អវេទយិតសុខ ព្រោះពោលថា សុខមានកម្រិតត្រឹមតែការមិនមានទុក្ខប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត និរោធ (ការរលត់) គប្បីដល់នូវការហៅថា ជាធម្មជាតិខាំស៊ី ឬជីកកកាយនូវអាពាធផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្តដោយប្រពៃ ព្រោះទុក្ខរលត់ទៅក្នុងនិរោធនោះ សូម្បីអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដោយអត្ថថាជាសុខ គឺបានដល់ភាវៈមិនមានទុក្ខ»។ ၉၁. ယသ္မိံ ယသ္မိံ ဘဝေ, စိတ္တုပ္ပာဒေ, အဝတ္ထာယ ဝါ နိဒ္ဒုက္ခဘာဝေါ, ဒုက္ခဿ ပဋိပက္ခတာ အနုပလဗ္ဘနေန ဒုက္ခဝိဝိတ္တံ, တံ သုခသ္မိံယေဝ ပညပေတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ៩១. ភាវៈមិនមានទុក្ខ ភាពជាបដិបក្ខនឹងទុក្ខ ភាពស្ងាត់ចាកទុក្ខដោយការមិនមាន (នៃទុក្ខ) ក្នុងភពណាៗ ក្នុងចិត្តុប្បាទណាៗ ឬក្នុងអវត្ថា (ស្ថានភាព) ណាៗ ព្រះដ៏មានព្រះភាគរមែងបញ្ញត្តនូវធម៌នោះ ក្នុងសុខនោះឯង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយយល់ណាស់។ ဗဟုဝေဒနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាពហុវេទនិយសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၁၀. အပဏ္ဏကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ១០. ការពន្យល់អដ្ឋកថាអបណ្ណកសូត្រ ၉၃. နာနာဝိဓာတိ နာနာဝိဓဒိဋ္ဌိကာ သမဏဗြာဟ္မဏာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တေန သမဏာ, ဇာတိမတ္တေန ဗြာဟ္မဏာ စ. ဒဿနန္တိ ဒိဋ္ဌိ. ဂဟိတန္တိ အဘိနိဝိဿ ဂဟိတံ. ဣတိ တေ အတ္တနော ဒဿနံ ဂဟေတုကာမာ ပုစ္ဆန္တိ. ဝိနာ ဒဿနေန လောကော န နိယျာတီတိ ဝိမောက္ခဘာဝနာယ ဧကေန ဒဿနေန ဝိနာ လောကော သံသာရဒုက္ခတော န နိဂစ္ဆတိ. ဧကဒိဋ္ဌိယမ္ပိ ပတိဋ္ဌာတုံ နာသက္ခိံသု သဒ္ဓါကာရာဘာဝတော. တထာ ဟိ တေ ဣမာယ ဒေသနာယ သရဏေသု ပတိဋ္ဌဟိံသု. ယသ္မာ အဝိပရီတေ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဓါ ‘‘အာကာရဝတီ’’တိ အဓိပ္ပေတာ, တသ္မာ ယော လောကေ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနာ, အယမေဝေသာတိ ပဝတ္တာ မဂ္ဂသာဓနဂတာယ သဒ္ဓါယ ကာရဏဘာဝတော တန္နိဿယာ သဒ္ဓါ, သာ အာကာရဝတီတိ ဝုတ္တာ. အဝတ္ထုသ္မိဉှိ သဒ္ဓါ အယုတ္တကာရဏတာယ န အာကာရဝတီ. အာကာရဝတီတိ ဧတ္ထ ဝတီ-သဒ္ဒေါ န ကေဝလံ အတ္ထိတာမတ္တဒီပကော, အထ ခေါ အတိသယတ္ထဒီပကော ပါသံသတ္ထဒီပကော ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန အာကာရဝတီတိ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုဝသေန အတိသယကာရဏဝတီတိ ဝါ ပါသံသကာရဏဝတီတိ ဝါ [Pg.52] အယမေတ္ထ အတ္ထော. အပဏ္ဏကောတိ ဧတ္ထ ယထာ ကဉ္စိ အတ္ထံ သာဓေတုံ အာရဒ္ဓဿ ပယောဂေါ ဝိရဒ္ဓေါ, တတ္ထ အကာရကော ဝိယ ဟောတိ ပုနပိ အာရဘိတဗ္ဗတာယ. အဝိရဒ္ဓေါ ပန အတ္ထဿ သာဓနတော အပဏ္ဏကော, ဧဝံ အယမ္ပိ ဓမ္မော အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တနတော ဧကံသတော ‘‘အပဏ္ဏကော’’တိ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘အဝိရဒ္ဓေါ အဒွေဇ္ဈဂါမီ ဧကံသဂါဟိကော’’တိ. ៩៣. ពាក្យថា នានាវិធា សេចក្តីថា មានទិដ្ឋិផ្សេងៗគ្នា។ ពាក្យថា សមណព្រាហ្មណា សេចក្តីថា សមណៈគ្រាន់តែដោយការបួស និងព្រាហ្មណ៍គ្រាន់តែដោយជាតិ។ ពាក្យថា ទស្សនំ គឺទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា គហិតំ គឺការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយការចូលទៅស្ទាបអង្អែល។ ពួកជនទាំងនោះចង់កាន់យកនូវទស្សនៈរបស់ខ្លួន យ៉ាងនេះ ទើបសួរ។ ពាក្យថា វិនា ទស្សនេន លោកោ ន និយ្យាតិ សេចក្តីថា បើគ្មានទស្សនៈ (ការឃើញ) តែមួយក្នុងការចម្រើនវិមោក្ខទេ សត្វលោកមិនអាចចាកចេញផុតពីទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្តបានឡើយ។ ពួកជនទាំងនោះ មិនអាចតម្កល់នៅក្នុងទិដ្ឋិតែមួយបានឡើយ ព្រោះគ្មានអាការៈនៃសទ្ធា។ ព្រោះថា ពួកជនទាំងនោះ បានតម្កល់នៅក្នុងសរណគមន៍ទាំងឡាយ ដោយព្រះទេសនានេះ។ ព្រោះសទ្ធាដែលកើតឡើងក្នុងវត្ថុជាទីតាំងនៃសទ្ធាដ៏មិនខុសឆ្គង ទើបលោកសំដៅយកថា «អាការវតី» (មានអាការៈ) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះធម៌ទេសនាដែលមិនខុសឆ្គងក្នុងលោក គឺទេសនានេះឯង ព្រោះជាហេតុនៃសទ្ធាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការសម្រេចមគ្គ សទ្ធាដែលអាស្រ័យនូវទេសនានោះ ទើបឈ្មោះថា អាការវតី។ ព្រោះថាសទ្ធាក្នុងវត្ថុដែលមិនមែនជាទីតាំង (នៃសទ្ធា) ព្រោះជាហេតុមិនសមគួរ ទើបមិនឈ្មោះថា អាការវតី។ ក្នុងពាក្យថា អាការវតី នេះ សព្ទថា វតី មិនមែនបង្ហាញត្រឹមតែភាពមានប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែគប្បីឃើញថា បង្ហាញនូវអត្ថដ៏លើសលប់ ឬបង្ហាញនូវអត្ថជាទីសរសើរ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា អាការវតី នេះ មានអត្ថក្នុងទីនេះថា មានហេតុដ៏លើសលប់ ឬមានហេតុជាទីសរសើរ ដោយអំណាចនៃវត្ថុជាទីតាំងនៃសទ្ធា។ ក្នុងពាក្យថា អបណ្ណកោ នេះ ប្រៀបដូចជាប្រយោគ (ការប្រឹងប្រែង) របស់បុគ្គលដែលផ្តើមដើម្បីសម្រេចប្រយោជន៍ណាមួយ តែបែរជាខុសបំណង ក្នុងប្រយោជន៍នោះ បុគ្គលនោះរមែងដូចជាអ្នកមិនបានធ្វើ ព្រោះត្រូវផ្តើមធ្វើម្តងទៀត។ ចំណែកឯប្រយោគដែលមិនខុសបំណង ព្រោះសម្រេចប្រយោជន៍ ទើបឈ្មោះថា អបណ្ណកៈ (មិនខុស) យ៉ាងណាមិញ ធម៌នេះក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅគ្របសង្កត់ (នូវធម៌ដទៃ) ទើបពោលដោយចំណែកមួយថា «អបណ្ណកៈ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «មិនខុស មិនទៅជាពីរចំណែក កាន់យកដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ»។ ၉၄. တဗ္ဗိပစ္စနီကဘူတာတိ တဿာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စနီကဘူတာ. ៩៤. ពាក្យថា តព្ពិបច្ចនីកភូតា សេចក្តីថា ជាសត្រូវ (ឬជាបដិបក្ខ) នឹងមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ។ ၉၅. နေသန္တိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ. အကုသလတော နိက္ခန္တဘာဝေတိ အသံကိလိဋ္ဌဘာဝေ. အာနိသံသောတိ သုဒ္ဓဝိပါကတာ. ဝိသုဒ္ဓိပက္ခောတိ ဝိသုဒ္ဓိဘာဝေါ ပရိယောဒါတတာ. အဘူတဓမ္မဿ ဒိဋ္ဌိဘာဝဿ သညာပနာ အာစိက္ခနာ အဘူတဓမ္မသညာပနာ. သာဝဇ္ဇေသု ပရမဝဇ္ဇေ မိစ္ဆာဒဿနေ ပဂ္ဂဟဏန္တိ ကုတော သုသီလျဿ ပဂ္ဂဟောတိ အာဟ – ‘‘မိစ္ဆာဒဿနံ ဂဏှန္တဿေဝ သုသီလျံ ပဟီနံ ဟောတီ’’တိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒယောတိ ဧတ္ထ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော ပရလောကာဘာဝစိန္တာ, မိစ္ဆာဝါစာ ပရလောကာဘာဝဝါဒဘူတော မုသာဝါဒေါ, အရိယာနံ ပစ္စနီကတာဒယော. အပရာပရံ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေနာတိ ပုနပ္ပုနံ စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန. ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာတိ ပစ္စဝေက္ခဏသညာပနာဒိကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇနကာ တထာပဝတ္တာ အကုသလခန္ဓာ. ៩៥. ពាក្យថា នេសំ គឺនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា អកុសលតោ និក្ខន្តភាវេ សេចក្តីថា ក្នុងភាវៈមិនសៅហ្មង។ ពាក្យថា អានិសំសោ គឺភាវៈមានវិបាកដ៏ស្អាតស្អំ។ ពាក្យថា វិសុទ្ធិបក្ខោ គឺភាវៈស្អាតស្អំ ភាពផូរផង់។ ការញ៉ាំងឱ្យដឹង គឺការប្រាប់នូវភាវៈនៃទិដ្ឋិដែលជាធម៌មិនពិត ឈ្មោះថា អភូតធម្មសញ្ញាបនា។ ការកាន់យកនូវមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលជាទោសយ៉ាងក្រៃលែងក្នុងបណ្តាធម៌ដែលមានទោសទាំងឡាយ តើការកាន់យកនូវសីលដ៏ល្អមានមកពីណា? ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «សីលដ៏ល្អរមែងជាធម្មជាតិសាបសូន្យទៅ ដល់បុគ្គលអ្នកកាន់យកនូវមិច្ឆាទិដ្ឋិឯង»។ ក្នុងពាក្យថា មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ នេះ មិច្ឆាសង្កប្បៈ គឺការគិតដល់ភាពមិនមាននៃបរលោក, មិច្ឆាវាចា គឺមុសាវាទដែលជាពាក្យពោលដល់ភាពមិនមាននៃបរលោក, ភាពជាសត្រូវនឹងព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយជាដើម។ ពាក្យថា អបរាបរំ ឧប្បជ្ជនវសេន សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងរឿយៗក្នុងចិត្ត។ ពាក្យថា បាបកា អកុសលា ធម្មា សេចក្តីថា អកុសលខន្ធទាំងឡាយដែលកើតឡើងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ ក្នុងកាលមានការពិចារណានិងការញ៉ាំងឱ្យដឹងជាដើម។ ကလိဂ္ဂဟောတိ အနတ္ထပရိဂ္ဂဟော. သော ပန ယသ္မာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အဘိသမ္ပရာယဉ္စ ပရာဇယော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပရာဇယဂ္ဂါဟော’’တိ. ဒုဿမတ္တောတိ ဧတ္ထ ဒု-သဒ္ဒေါ ‘‘သမာဒိန္နော’’တိ ဧတ္ထာပိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဒုပ္ပရာမဋ္ဌော’’တိ. ယထာ ဒုပ္ပရာမဋ္ဌော ဟောတိ, ဧဝံ သမာဒိန္နော ဒုဿမတ္တော ဒုသမာဒိန္နော ဝုတ္တော. သကဝါဒမေဝ ဖရိတွာတိ အတ္တနော နတ္ထိကဝါဒမေဝ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၇; ၃.၂၇-၂၈) အဝဓာရေန္တော အညဿ ဩကာသအဒါနဝသေန ဖရိတွာ. တေနာဟ ‘‘အဓိမုစ္စိတွာ’’တိ. ‘‘သမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိ အဓိမုစ္စနာကာရဒဿနံ. ရိဉ္စတီတိ ဝိဝေစေတိ အပနေတိ. တေနာဟ ‘‘ဝဇ္ဇေတီ’’တိ. ពាក្យថា កលិគ្គហោ គឺការកាន់យកនូវវត្ថុមិនមានប្រយោជន៍។ ក៏ការកាន់យកនោះ ព្រោះតែជាការចាញ់ទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ននិងបរលោក ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «បរាជយគ្គាហោ» (ការកាន់យកនូវសេចក្តីបរាជ័យ)។ ក្នុងពាក្យថា ទុស្សមត្តោ នេះ សព្ទថា ទុ គប្បីនាំមកផ្សំជាមួយពាក្យថា សមាទិន្នោ នេះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ទុប្បរាមដ្ឋោ» (ការស្ទាបអង្អែលមិនល្អ)។ ការសមាទានមិនល្អ ឈ្មោះថា ទុស្សមត្តៈ ឬ ទុស្សមាទិន្នៈ ដូចជាការស្ទាបអង្អែលមិនល្អដែរ។ ពាក្យថា សកវាទមេវ ផរិត្វា សេចក្តីថា ផ្សាយទៅកាន់វាទៈរបស់ខ្លួនគឺនត្ថិកវាទៈប៉ុណ្ណោះ ដោយការកំណត់ថា «នេះឯងពិត ធម៌ដទៃជាមោឃៈ» ដោយមិនផ្តល់ឱកាសដល់វាទៈដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «អធិមុច្ចិត្វា» (ស៊ប់ចិត្តជឿ)។ ពាក្យមានជាដើមថា «សម្ពុទ្ធោ» គឺជាការបង្ហាញអាការៈនៃការស៊ប់ចិត្តជឿ។ ពាក្យថា រិញ្ចតិ សេចក្តីថា វៀរចាក គឺលះបង់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «វជ្ជេតិ» (វៀរចាក)។ ၉၆. ကဋဂ္ဂဟောတိ ကတံ သဗ္ဗသော သိဒ္ဓိမေဝ ကတွာ ဂဟဏံ. သော ပန ဇယလာဘော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဇယဂ္ဂါဟော’’တိ. သုဂ္ဂဟိတောတိ သုဋ္ဌုကရဏဝသေန ဂဟိတော. သုပရာမဋ္ဌောတိ သုဋ္ဌု ပရာပရံ အာသေဝနဝသေန အာမဋ္ဌော[Pg.53]. ဥဘယေနပိ တဿ ကမ္မဿ ကတူပစိတဘာဝံ ဒဿေတိ, သောတ္ထိဘာဝါဝဟတ္တဉ္စ သဂ္ဂုပပတ္တိသံဝတ္တနတော ပါပသဘာဝပဟာနတော စ. ៩៦. ពាក្យថា កដគ្គហោ គឺការកាន់យកដោយធ្វើឱ្យសម្រេចបានទាំងស្រុង។ ក៏ការកាន់យកនោះ ជាការបាននូវជ័យជម្នះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ជយគ្គាហោ» (ការកាន់យកនូវជ័យជម្នះ)។ ពាក្យថា សុគ្គហិតោ សេចក្តីថា កាន់យកដោយការធ្វើដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា សុបរាមដ្ឋោ សេចក្តីថា ស្ទាបអង្អែលដោយការសេពរឿយៗដោយប្រពៃ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវភាវៈដែលកម្មនោះបុគ្គលបានធ្វើនិងសន្សំទុកហើយ ដោយពាក្យទាំងពីរនេះផង បង្ហាញនូវការនាំមកនូវសេចក្តីសួស្តី ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតក្នុងស្ថានសួគ៌ និងព្រោះការលះបង់នូវសភាវៈជាបាបផង។ ၉၇. သဟတ္ထာ ကရောန္တဿာတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၆၆; သံ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၂၁၁) သဟတ္ထေနေဝ ကရောန္တဿ. နိဿဂ္ဂိယထာဝရာဒယောပိ ဣဓ သဟတ္ထကရဏေနေဝ သင်္ဂဟိတာ. ပစနံ ဒဟနံ ဝိဗာဓနန္တိ အာဟ ‘‘ဒဏ္ဍေန ပီဠေန္တဿာ’’တိ. သောကံ သယံ ကရောန္တဿာတိ ပရဿ သောကကာရဏံ သယံ ကရောန္တဿ, သောကံ ဝါ ဥပ္ပာဒေန္တဿ. ပရေဟိ အတ္တနော ဝစနကရေဟိ. သယမ္ပိ ဖန္ဒတောတိ ပရဿ ဝိဗာဓနပယောဂေန သယမ္ပိ ဖန္ဒတော. အတိပါတယတောတိ ပဒံ သုဒ္ဓကတ္တုအတ္ထေ ဟေတုကတ္တုအတ္ထေ စ ဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘ဟနန္တဿပိ ဟနာပေန္တဿာပီ’’တိ. ៩៧. ពាក្យថា សហត្ថា ករោន្តស្ស សេចក្តីថា ធ្វើដោយដៃរបស់ខ្លួនឯង។ សូម្បីតែការបោះបង់ចោល និងការតម្កល់ទុកជាដើម ក៏សង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះ ដោយការធ្វើដោយដៃរបស់ខ្លួនឯងដែរ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដល់បុគ្គលអ្នកបៀតបៀនដោយអាជ្ញា» សំដៅយកការដុត ការរោល និងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពាក្យថា សោកំ សយំ ករោន្តស្ស សេចក្តីថា ធ្វើនូវហេតុនៃសេចក្តីសោកដល់អ្នកដទៃដោយខ្លួនឯង ឬញ៉ាំងសេចក្តីសោកឱ្យកើតឡើង។ ដោយអ្នកដទៃដែលជាអ្នកធ្វើតាមពាក្យរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា សយម្បិ ផន្ទតោ សេចក្តីថា ញាប់ញ័រដោយខ្លួនឯង ព្រោះការប្រឹងប្រែងបៀតបៀនអ្នកដទៃ។ បទថា អតិបាតយតោ នេះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាការធ្វើខ្លួនឯង (កត្តុអត្ថ) និងក្នុងអត្ថជាការប្រើឱ្យអ្នកដទៃធ្វើ (ការិតអត្ថ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «សូម្បីដល់បុគ្គលអ្នកសម្លាប់ខ្លួនឯង សូម្បីដល់បុគ្គលអ្នកប្រើឱ្យគេសម្លាប់»។ ဃရဿ ဘိတ္တိ အန္တော ဗဟိ စ သန္ဓိတာ ဟုတွာ ဌိတာ ဃရသန္ဓိ. ကိဉ္စိပိ အသေသေတွာ နိရဝသေသမေဝ လောပေါတိ နိလ္လောပေါ. ဧကာဂါရေ နိယုတ္တော ဝိလောပေါ ဧကာဂါရိကော. ပရိတော သဗ္ဗသော ပန္ထေ ဟနနံ ပရိပန္ထော. ပါပံ န ကရီယတိ ပုဗ္ဗေ အသတော ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ, တသ္မာ နတ္ထိ ပါပံ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ သတ္တာ ပါပံ ပဋိပဇ္ဇန္တီတိ အာဟ – ‘‘သတ္တာ ပန ကရောမာတိ ဧဝံသညိနော ဟောန္တီ’’တိ. ဧဝံ ကိရဿ ဟောတိ ‘‘ဣမေသဉှိ သတ္တာနံ ဟိံသာဒိကိရိယာ န အတ္တာနံ ဖုသတိ တဿ နိစ္စတာယ နိဗ္ဗိကာရတ္တာ, သရီရံ ပန အစေတနံ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမံ, တသ္မိံ ဝိကောပိတေပိ န ကိဉ္စိ ပါပ’’န္တိ. ခုရနေမိနာတိ နိသိတခုရမယနေမိနာ. ဂင်္ဂါယ ဒက္ခိဏဒိသာ အပ္ပတိရူပဒေသော, ဥတ္တရဒိသာ ပတိရူပဒေသောတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒက္ခိဏဉ္စေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ဒက္ခိဏတီရေ မနုဿာ ကက္ခဠာ’’တိအာဒိမာဟ. ជញ្ជាំងផ្ទះដែលភ្ជាប់គ្នាតាំងនៅទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ ឈ្មោះថា ឃរសន្ធិ (ចន្លោះផ្ទះ)។ ការប្លន់មិនឱ្យមានសេសសល់អ្វីបន្តិចសោះ ឈ្មោះថា និល្លោបៈ (ការប្លន់គ្មានសល់)។ ការប្លន់ដែលចំពោះតែផ្ទះមួយខ្នង ឈ្មោះថា ឯកាគារិកៈ។ ការសម្លាប់នៅតាមផ្លូវដោយជុំវិញគ្រប់ទិសទី ឈ្មោះថា បរិបន្ថៈ (ការស្ទាក់ប្លន់)។ បាប បុគ្គលមិនអាចធ្វើបានឡើយ ព្រោះមិនអាចបង្កើតអ្វីដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនបាន ព្រោះហេតុនោះ បាបទើបមិនមាន។ បើដូច្នោះ ចុះហេតុអ្វីបានជាសត្វទាំងឡាយប្រព្រឹត្តនូវបាប? ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ប៉ុន្តែសត្វទាំងឡាយរមែងមានសេចក្តីសម្គាល់យ៉ាងនេះថា យើងកំពុងធ្វើ»។ ឮថា សេចក្តីនេះមានដល់បុគ្គលនោះយ៉ាងនេះថា «ការធ្វើមានការបៀតបៀនជាដើមដល់សត្វទាំងឡាយនេះ មិនប៉ះពាល់ដល់ខ្លួនឡើយ ព្រោះខ្លួននោះជាធម្មជាតិទៀងទាត់ មិនប្រែប្រួល ចំណែកឯរាងកាយវិញ ជាធម្មជាតិគ្មានវិញ្ញាណ ប្រៀបដូចជាកំណាត់ឈើ កាលបើកាយនោះត្រូវគេបំផ្លាញ ក៏មិនមានបាបអ្វីបន្តិចឡើយ»។ ពាក្យថា ខុរនេមិនា សេចក្តីថា ដោយកង់ដែលធ្វើដោយកាំបិតកោរដ៏មុត។ ទិសខាងត្បូងនៃទន្លេគង្គា ជាទេសៈមិនសមគួរ ទិសខាងជើង ជាទេសៈសមគួរ ព្រោះសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «ទក្ខិណញ្ចេ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យមានជាដើមថា «មនុស្សទាំងឡាយនៅឆ្នេរខាងត្បូង ជាមនុស្សកាចសាហាវ»។ မဟာယာဂန္တိ မဟာဝိဇိတယညသဒိသံ မဟာယာဂံ. သီလသံယမေနာတိ ကာယိကဝါစသိကသံဝရေန. သစ္စဝစနေနာတိ သစ္စဝါစာယ. တဿ ဝိသုံ ဝစနံ လောကေ ဂရုတရပုညသမ္မတဘာဝတော. ယထာ ဟိ ပါပဓမ္မေသု မုသာဝါဒေါ ဂရု, ဧဝံ ပုညဓမ္မေသု သစ္စဝါစာ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဧကံ ဓမ္မမတီတဿာ’’တိအာဒိ (ဓ. ပ. ၁၇၆). ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ကဏှပက္ခေ ဝုတ္တနယေန. တတ္ထ ဟိ – ‘‘နတ္ထိ ပါပံ, နတ္ထိ ပါပဿ အာဂမော’’တိ အာဂတံ, ဣဓ ‘‘အတ္ထိ ပုညံ, အတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’တိ အာဂတံ, အယမေဝ ဝိသေသော. သေသံ ဝုတ္တသဒိသမေဝါတိ [Pg.54] ‘‘တေသမေတံ ပါဋိကင်္ခ’’န္တိ ဧဝမာဒိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ, တံ ဟေဋ္ဌာ ပုရိမဝါရသဒိသံ. ពាក្យថា Mahāyāgaṃ (មហាយញ្ញ) សំដៅយកមហាយញ្ញដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងមហាវិជិតយញ្ញ។ ពាក្យថា Sīlasaṃyamena (ដោយការសង្រួមក្នុងសីល) គឺដោយការសង្រួមតាមផ្លូវកាយនិងវាចា។ ពាក្យថា Saccavacanena (ដោយការនិយាយពាក្យពិត) គឺដោយវាចាពិត។ ការពោលដោយឡែកពីគ្នានោះ ព្រោះតែវាចាពិតនោះត្រូវបានសន្មតថាជាបុណ្យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរជាងក្នុងលោក។ ព្រោះថា ក្នុងបាបធម៌ទាំងឡាយ មុសាវាទជាធម៌ធ្ងន់យ៉ាងណា ក្នុងបុណ្យធម៌ទាំងឡាយ សច្ចវាចាក៏ជាធម៌ធ្ងន់យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា “ekaṃ dhammamatītassa” (បុគ្គលអ្នកកន្លងធម៌មួយ...) ជាដើម (ធម្មបទគាថា ១៧៦)។ ពាក្យថា Vuttanayeneva (ដោយន័យដែលពោលហើយនោះឯង) គឺដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងកណ្ហបក្ខ (ចំណែកខ្មៅ)។ ព្រោះថាក្នុងកណ្ហបក្ខនោះ មានពាក្យមកថា “មិនមានបាប មិនមានការមកដល់នៃបាប” ចំណែកក្នុងទីនេះ មានពាក្យមកថា “មានបុណ្យ មានការមកដល់នៃបុណ្យ” នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាតែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Sesaṃ vuttasadisameva (សេចក្តីដែលសេសសល់គឺដូចដែលពោលហើយនោះឯង) សំដៅយកពាក្យជាដើមថា “tesametaṃ pāṭikaṅkhaṃ” (សេចក្តីនេះជាទីសង្ឃឹមរបស់ជនទាំងនោះ) សេចក្តីនោះប្រហាក់ប្រហែលនឹងវារៈមុនខាងក្រោម។ ၁၀၀. ဥဘယေနာတိ ဟေတုပစ္စယပဋိသေဓဝစနေန. သံကိလေသပစ္စယန္တိ သံသာရေ ပရိဗ္ဘမနေန ကိလိန္နဿ မလိနဘာဝဿ ကာရဏံ. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝိသုဒ္ဓိပစ္စယန္တိ သဒ္ဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဗလန္တိအာဒီသု သတ္တာနံ သံကိလေသာဝဟံ ဝေါဒါနာဝဟဉ္စ ဥဿာဟသင်္ခါတံ ဗလံ ဝါ, သူရဝီရဘာဝသင်္ခါတံ ဝီရိယံ ဝါ, ပုရိသေန ကတ္တဗ္ဗော ပုရိသထာမော ဝါ, သော ဧဝ ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနပ္ပတ္တိယာ ပုရိသပရက္ကမော ဝါ နတ္ထိ န ဥပလဗ္ဘတိ. ១០០. ពាក្យថា Ubhayena (ដោយទាំងពីរ) គឺដោយពាក្យបដិសេធទាំងហេតុនិងបច្ច័យ។ ពាក្យថា Saṃkilesapaccaya (បច្ច័យនៃសេចក្តីសៅហ្មង) គឺហេតុនៃភាពសៅហ្មងដ៏សើមជោកដោយការអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្ត។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីនៃពាក្យថា Visuddhipaccaya (បច្ច័យនៃសេចក្តីបរិសុទ្ធ) គប្បីជ្រាបដោយការត្រឡប់ចាកសេចក្តីដែលពោលហើយនោះ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា Bala (កម្លាំង) នេះ សេចក្តីថា កម្លាំងដែលពោលគឺសេចក្តីព្យាយាមដែលនាំមកនូវសេចក្តីសៅហ្មងនិងសេចក្តីបរិសុទ្ធរបស់សត្វទាំងឡាយក្តី វីរិយៈដែលពោលគឺភាពជាអ្នកក្លាហានក្តី កម្លាំងរបស់បុរសដែលបុរសគប្បីធ្វើក្តី ព្យាយាមរបស់បុរសដែលជាគ្រឿងឈានទៅដល់ការគ្របសង្កត់នូវឋានៈខ្ពស់ៗឡើងទៅក្តី មិនមាន មិនប្រាកដឡើយ។ သတွယောဂတော, ရူပါဒီသု သတ္တဝိသတ္တတာယ စ သတ္တာ. ပါဏနတော အဿာသပဿာသဝသေန ပဝတ္တိယာ ပါဏာ. တေ ပန သော ဧကိန္ဒြိယာဒိဝသေန ဝိဘဇိတွာ ဝဒတီတိ အာဟ ‘‘ဧကိန္ဒြိယော’’တိအာဒိ. အဏ္ဍကောသာဒီသု ဘဝနတော ဘူတာတိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘အဏ္ဍကောသ…ပေ… ဝဒန္တီ’’တိ. ဇီဝနတော ပါဏံ ဓာရေန္တော ဝိယ ဝဍ္ဎနတော ဇီဝါတိ ဧဝံ သတ္တပါဏဘူတဇီဝေသု သဒ္ဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နတ္ထိ ဧတေသံ သံကိလေသဝိသုဒ္ဓီသု ဝသောတိ အဝသာ. နတ္ထိ နေသံ ဗလံ ဝီရိယဉ္စာတိ အဗလာ အဝီရိယာ. နိယတတာတိ အစ္ဆေဇ္ဇသုတ္တာဝုတာဘေဇ္ဇမဏိ ဝိယ နိယတပဝတ္တနတာယ ဂတိဇာတိဗန္ဓပဇဟဝသေန နိယာမော. တတ္ထ တတ္ထ ဂမနန္တိ ဆန္နံ အဘိဇာတီနံ တာသု တာသု ဂတီသု ဥပဂမနံ သမဝါယေန သမာဂမော. သဘာဝေါယေဝါတိ ယထာ ကဏ္ဋကဿ တိက္ခတာ, ကဗိဋ္ဌဖလာနံ ပရိမဏ္ဍလတာ, မိဂပက္ခီနံ ဝိစိတ္တာကာရတာ, ဧဝံ သဗ္ဗဿပိ လောကဿ ဟေတုပစ္စယေန ဝိနာ တထာ တထာ ပရိဏာမော, အယံ သဘာဝေါယေဝ အကိတ္တိမောယေဝ. တေနာဟ ‘‘ယေန ဟီ’’တိအာဒိ. ឈ្មោះថា សត្វ (Sattā) ព្រោះជាប់ជំពាក់ និងព្រោះភាពជាអ្នកស្អិតកៀកក្នុងរូបជាដើម។ ឈ្មោះថា ប្រាណ (Pāṇā) ព្រោះមានជីវិតរស់នៅដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះលោក (មក្ខលិគោសាល) ចែកសត្វទាំងនោះនិយាយដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយតែមួយជាដើម ទើបពោលថា “ekindriyo” (សត្វមានឥន្ទ្រិយមួយ) ជាដើម។ ឈ្មោះថា ភូត (Bhūtā) ព្រោះកើតក្នុងសំបកស៊ុតជាដើម ទើបពោលថា “aṇḍakosa...ល... vadanti”។ ឈ្មោះថា ជីវៈ (Jīvā) ព្រោះរស់នៅ គឺលូតលាស់ឡើងហាក់ដូចជាទ្រទ្រង់នូវជីវិត គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃពាក្យថា សត្វ ប្រាណ ភូត និងជីវៈ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Avasā (មិនមានអំណាច) គឺមិនមានអំណាចក្នុងការធ្វើឲ្យសៅហ្មង ឬបរិសុទ្ធឡើយ។ ពាក្យថា Abalā avīriyā (មិនមានកម្លាំង មិនមានសេចក្តីព្យាយាម) គឺកម្លាំងនិងសេចក្តីព្យាយាមរបស់សត្វទាំងនោះមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Niyatatā (ភាពជាសភាវៈទៀងទាត់) គឺសេចក្តីកំណត់ដោយការលះបង់នូវគតិ ជាតិ និងចំណង ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ទៀងទាត់ ដូចជាកែវមណីដែលមិនអាចបំបែកបានដែលដោតដោយខ្សែមិនដាច់។ ការទៅក្នុងទីនោះៗ គឺការចូលទៅកាន់គតិទាំងឡាយនោះៗ នៃអភិជាតិទាំង ៦ ដោយការប្រជុំព្រមគ្នា។ ពាក្យថា Sabhāvoyeva (សភាវៈប៉ុណ្ណោះ) គឺដូចជាភាពស្រួចនៃបន្លា ភាពមូលនៃផ្លែខ្វិត ភាពមានពណ៌ប្លែកៗគ្នានៃពួកម្រឹគនិងបក្សី យ៉ាងណាមិញ ការប្រែប្រួលទៅយ៉ាងនោះៗ នៃលោកទាំងពួងដោយគ្មានហេតុនិងបច្ច័យ ក៏ជាសភាវៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការតាក់តែងឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “yena hi” ជាដើម។ သကုဏေ ဟနတီတိ သာကုဏိကော, တထာ သူကရိကော. လုဒ္ဒေါတိ အညောပိ ယော ကောစိ မာဂဝိကော နေသာဒေါ. ပါပကမ္မပသုတတာယ ကဏှာဘိဇာတိ နာမ. ဘိက္ခူတိ သာကိယာ ဘိက္ခူ, မစ္ဆမံသခါဒနတော နီလာဘိဇာတီတိ ဝဒန္တိ. ဉာယလဒ္ဓေပိ ပစ္စယေ ဘုဉ္ဇမာနာ အာဇီဝကသမယဿ ဝိလောမဂါဟိတာယ ‘‘ပစ္စယေသု ကဏ္ဋကေ ပက္ခိပိတွာ ခါဒန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဧကေ ပဗ္ဗဇိတာ, ယေ သဝိသေသံ အတ္တကိလမထာနုယောဂမနုယုတ္တာ. တထာ [Pg.55] ဟိ တေ ကဏ္ဋကေ ဝတ္တေန္တာ ဝိယ ဟောန္တီတိ ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာတိ ဝုတ္တာ. ဌတွာ ဘုဉ္ဇနဒါနပဋိက္ခေပါဒိဝတသမာယောဂေန ပဏ္ဍရတရာ. အစေလကသာဝကာတိ အာဇီဝကသာဝကေ ဝဒတိ. တေ ကိရ အာဇီဝကလဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓစိတ္တတာယ နိဂဏ္ဌေဟိပိ ပဏ္ဍရတရာ. နန္ဒာဒယော ဟိ တထာရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ ပတ္တဗ္ဗာ, တသ္မာ နန္ဒာဒယော နိဂဏ္ဌေဟိ အာဇီဝကသာဝကေဟိ စ ပဏ္ဍရတရာတိ ဝုတ္တာ ‘‘သုက္ကာဘိဇာတီ’’တိ. ជនណាដែលសម្លាប់សត្វស្លាប ជននោះឈ្មោះថា សាកុណិកៈ (អ្នកសម្លាប់សត្វស្លាប) ដូចគ្នានោះដែរ ជនដែលសម្លាប់ជ្រូក ឈ្មោះថា សូករិកៈ (អ្នកសម្លាប់ជ្រូក)។ ពាក្យថា Luddo (ព្រានព្រៃ) គឺព្រានព្រៃ ឬនេសាទដទៃទៀតណាមួយ។ ជនទាំងនោះឈ្មោះថា កណ្ហាភិជាតិ (ជាតិខ្មៅ) ព្រោះតែការខ្វល់ខ្វាយក្នុងបាបកម្ម។ ពាក្យថា Bhikkhū (ភិក្ខុទាំងឡាយ) គឺភិក្ខុក្នុងសក្យបុត្រ ពួកលទ្ធិដទៃពោលថាជា នីលាភិជាតិ (ជាតិខៀវ) ព្រោះតែការឆាន់ត្រីនិងសាច់។ ភិក្ខុទាំងនោះ ទោះបីជាឆាន់បច្ច័យដែលបានមកដោយធម៌ក៏ដោយ ក៏ពួកលទ្ធិដទៃពោលដោយការយល់ច្រឡំប្រាសចាកការពិតនៃលទ្ធិអាជីវកថា “ដាក់បន្លាចូលទៅក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយហើយទើបឆាន់”។ បព្វជិតពួកខ្លះ ដែលប្រកបដោយការធ្វើខ្លួនឲ្យលំបាកជាពិសេស ព្រោះថា បព្វជិតទាំងនោះប្រព្រឹត្តដូចជាការរមៀលខ្លួនលើបន្លា ទើបហៅថា កណ្ដកវុត្តិកៈ (អ្នកមានការប្រព្រឹត្តលើបន្លា)។ ពួកជនដែលសរទរៈជាង (សជាង) ព្រោះការប្រកបដោយវត្តមានការឈរឆាន់ និងការបដិសេធទានជាដើម។ ពាក្យថា Acelakasāvakā (សាវករបស់អចេលកៈ) សំដៅយកសាវករបស់អាជីវក។ ឮថា សាវកទាំងនោះមានចិត្តបរិសុទ្ធដោយលទ្ធិអាជីវក ទើបសរទរៈជាងពួកនិគ្រន្ថទៅទៀត។ ព្រោះថា នន្ទៈជាដើម គប្បីសម្រេចបានដោយការប្រតិបត្តិមានសភាពយ៉ាងនោះ ហេតុនោះ នន្ទៈជាដើម ទើបឈ្មោះថា សុក្កាភិជាតិ (ជាតិស) ដែលលោកពោលថា សរទរៈជាងពួកនិគ្រន្ថនិងសាវករបស់អាជីវកទៅទៀត។ အယမေတေသံ လဒ္ဓီတိ သာကုဏိကာဒိဘာဝူပဂမနေန ကဏှာဘိဇာတိအာဒီသု ဒုက္ခံ သုခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေန္တာ အနုက္ကမေန မဟာကပ္ပာနံ စုလ္လာသီတိသဟဿာနိ ခေပေတွာ အာဇီဝကဘာဝူပဂမနေန ပရမသုက္ကာဘိဇာတိယံ ဌတွာ သံသာရတော သုဇ္ဈန္တီတိ အယံ တေသံ နိယတိ အာဇီဝကာနံ လဒ္ဓိ. ពាក្យថា Ayametesaṃ laddhi (នេះជាលទ្ធិរបស់ជនទាំងនោះ) សេចក្តីថា ពួកសត្វដែលចូលទៅដល់ភាពជាព្រានបក្សីជាដើម ទទួលរងនូវទុក្ខនិងសុខក្នុងកណ្ហាភិជាតិជាដើម ហើយកន្លងវិនាសទៅនូវមហាកប្បចំនួន ៨៤,០០០ កប្បតាមលំដាប់ រួចចូលទៅដល់ភាពជាអាជីវក ស្ថិតនៅក្នុងបរមសុក្កាភិជាតិ ហើយបរិសុទ្ធចាកសង្សារវដ្ត នេះជាសេចក្តីកំណត់របស់ពួកអាជីវកទាំងនោះ។ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိ ဝဒန္တော နတ္ထိကော ဒါနဿ ဖလံ ပဋိက္ခိပတီတိ အာဟ – ‘‘နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟတီ’’တိ. တထာ စေဝ ဟေဋ္ဌာ သံဝဏ္ဏိတံ ‘‘နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ ဟိ နတ္ထိတမာဟာ’’တိ. အဟေတုကဒိဋ္ဌိ ဥဘယန္တိ ကမ္မံ ဝိပါကဉ္စ ဥဘယံ. သော ဟိ ‘‘အဟေတူ အပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ ဝဒန္တော ကမ္မဿ ဝိယ ဝိပါကဿပိ သံကိလေသဝိသုဒ္ဓီနံ ပစ္စယတ္တာဘာဝဝစနတော တဒုဘယံ ပဋိဗာဟတိ နာမ. ဝိပါကော ပဋိဗာဟိတော ဟောတိ အသတိ ကမ္မေ ဝိပါကာဘာဝတော. ကမ္မံ ပဋိဗာဟိတံ ဟောတိ အသတိ ဝိပါကေ ကမ္မဿ နိရတ္ထကဘာဝါပတ္တိတော. အတ္ထတောတိ သရူပေန. ဥဘယပဋိဗာဟကာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ တံတံဒိဋ္ဌိတာ ဝုတ္တာပိ သဗ္ဗေ တေ နတ္ထိကာဒယော နတ္ထိကဒိဋ္ဌိအာဒိဝသေန ပစ္စေကံ တိဝိဓဒိဋ္ဌိကာ ဧဝ ဥဘယပဋိဗာဟကတ္တာ. ‘‘ဥဘယပဋိဗာဟကာ’’တိ ဟိ ဟေတုဝစနံ. အဟေတုကဝါဒါ စာတိအာဒိ ပဋိညာဝစနံ. ယော ဟိ ဝိပါကပဋိဗာဟနေန နတ္ထိကဒိဋ္ဌိကော, သော အတ္ထတော ကမ္မပဋိဗာဟနေန အကိရိယဒိဋ္ဌိကော, ဥဘယပဋိဗာဟနေန အဟေတုကဒိဋ္ဌိကော စ ဟောတိ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ជនអ្នកពោលថា “ទានដែលឲ្យហើយ មិនមានផល” ឈ្មោះថា នត្ថិកវាទៈ ព្រោះបដិសេធផលនៃទាន ហេតុនោះទើបពោលថា “នត្ថិកទិដ្ឋិ តែងរារាំងនូវផលវិបាក”។ ដូចដែលបានអធិប្បាយទុកខាងក្រោមថា “ព្រោះថា នត្ថិកទិដ្ឋិ តែងពោលនូវភាពមិនមាន”។ ពាក្យថា Ubhayanti (ទាំងពីរ) ក្នុងអហេតុកទិដ្ឋិ គឺទាំងកម្មនិងផលវិបាក។ ព្រោះថា ជននោះកាលពោលថា “សត្វទាំងឡាយសៅហ្មង ឬបរិសុទ្ធ ដោយគ្មានហេតុ គ្មានបច្ច័យ” ឈ្មោះថាបដិសេធទាំងពីរនោះ ព្រោះការពោលបដិសេធភាពជាបច្ច័យនៃសេចក្តីសៅហ្មងនិងសេចក្តីបរិសុទ្ធ ដូចជាកម្មនិងផលវិបាកដែរ។ ផលវិបាក ឈ្មោះថាត្រូវបានបដិសេធ ព្រោះកាលបើគ្មានកម្ម ផលវិបាកក៏មិនមាន។ កម្ម ឈ្មោះថាត្រូវបានបដិសេធ ព្រោះកាលបើគ្មានផលវិបាក កម្មក៏ក្លាយជាឥតប្រយោជន៍។ ពាក្យថា Atthato (ដោយសេចក្តី) គឺដោយរូបសភាវៈពិត។ ពាក្យថា Ubhayapaṭibāhakā (អ្នកបដិសេធទាំងពីរ) គឺទោះបីជាទិដ្ឋិទាំងនោះៗ ត្រូវបានពោលដោយឡែកៗគ្នាក៏ដោយ ក៏ពួកជនមាននត្ថិកជនជាដើមទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាអ្នកមានទិដ្ឋិ ៣ ផ្សេងៗគ្នា ដោយអំណាចនៃនត្ថិកទិដ្ឋិជាដើម ព្រោះតែភាពជាអ្នកបដិសេធទាំងពីរដូចគ្នា។ ព្រោះថា ពាក្យថា “Ubhayapaṭibāhakā” នេះជាហេតុវចនៈ (ពាក្យពោលជាហេតុ) ចំណែកពាក្យជាដើមថា “Ahetukavādā ca” នេះជាបដិញ្ញាវចនៈ (ពាក្យប្តេជ្ញា)។ ព្រោះថា ជនណាជាអ្នកមាននត្ថិកទិដ្ឋិដោយការបដិសេធផលវិបាក ជននោះដោយសេចក្តីក៏ជាអ្នកមានអកិរិយទិដ្ឋិដោយការបដិសេធកម្ម និងជាអ្នកមានអហេតុកទិដ្ឋិដោយការបដិសេធទាំងពីរ។ សូម្បីក្នុងចំណែកពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ သဇ္ဈာယန္တီတိ တံ ဒိဋ္ဌိဒီပကံ ဂန္ထံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ပဌန္တိ. ဝီမံသန္တီတိ တဿ အတ္ထံ ဝိစာရေန္တိ. တေသန္တိအာဒိ ဝီမံသနာကာရဒဿနံ. တသ္မိံ အာရမ္မဏေတိ ယထာပရိကပ္ပိတကမ္မဖလာဘာဝဒီပကေ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ လဒ္ဓိယာ အာရမ္မဏေ. မိစ္ဆာသတိ သန္တိဋ္ဌတီတိ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိဝသေန [Pg.56] အနုဿဝူပလဒ္ဓေ အတ္ထေ တဒါကာရပရိဝိတက္ကနေဟိ သဝိဂ္ဂဟေ ဝိယ သရူပတော စိတ္တဿ ပစ္စုပဋ္ဌိတေ စိရကာလပရိစယေန ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ နိဇ္ဈာနက္ခမဘာဝူပဂမနေန နိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ တထာ ဂဟိတေ ပုနပ္ပုနံ တထေဝ အာသေဝန္တဿ ဗဟုလီကရောန္တဿ မိစ္ဆာဝိတက္ကေန သမာဒိယမာနာ မိစ္ဆာဝါယာမုပတ္ထမ္ဘိတာ အတံသဘာဝံ ‘‘တံသဘာဝ’’န္တိ ဂဏှန္တီ မိစ္ဆာသတီတိ လဒ္ဓနာမာ တံလဒ္ဓိသဟဂတာ တဏှာ သန္တိဋ္ဌတိ. စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတီတိ ယထာဝုတ္တဝိတက္ကာဒိပစ္စယလာဘေန တသ္မိံ အာရမ္မဏေ အဝဋ္ဌိတတာယ အနေကဂ္ဂံ ပဟာယ ဧကဂ္ဂံ အပ္ပိတံ ဝိယ ဟောတိ. မိစ္ဆာသမာဓိပိ ဟိ ပစ္စယဝိသေသေဟိ လဒ္ဓဘာဝနာဗလေဟိ ကဒါစိ သမာဓာနပတိရူပကိစ္စကရော ဟောတိယေဝ ဝါလဝိဇ္ဈနာဒီသု ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဇဝနာနိ ဇဝန္တီတိ အနေကက္ခတ္တုံ တေနာကာရေန ပုဗ္ဗဘာဂိယေသု ဇဝနဝါရေသု ပဝတ္တေသု သဗ္ဗပစ္ဆိမေ ဇဝနဝါရေ သတ္တ ဇဝနာနိ ဇဝန္တိ. ပဌမဇဝနေ ပန သတေကိစ္ဆာ ဟောန္တိ, တထာ ဒုတိယာဒီသူတိ ဓမ္မသဘာဝဒဿနမေတံ, န ပန တသ္မိံ ခဏေ တေသံ သတေကိစ္ဆဘာဝါပါဒနံ ကေနစိ သက္ကာ ကာတုံ. ពាក្យថា Sajjhāyanti (ស្វាធ្យាយ) គឺរៀនសូត្រហើយអាននូវគម្ពីរដែលបង្ហាញនូវទិដ្ឋិនោះ។ ពាក្យថា Vīmaṃsanti (ពិចារណា) គឺត្រិះរិះនូវសេចក្តីនៃគម្ពីរនោះ។ ពាក្យជាដើមថា Tesanti នេះជាការបង្ហាញនូវអាការៈនៃការពិចារណា។ ពាក្យថា Tasmiṃ ārammaṇe (ក្នុងអារម្មណ៍នោះ) គឺក្នុងអារម្មណ៍នៃលទ្ធិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា “ទានដែលឲ្យហើយ មិនមានផល” ដែលបង្ហាញនូវភាពមិនមាននៃផលកម្មតាមដែលខ្លួនកំណត់ទុក។ ពាក្យថា Micchāsati santiṭṭhati (មិច្ឆាសតិរមែងតាំងនៅមាំ) សេចក្តីថា កាលបើអត្ថៈដែលបានដឹងមកតាមការឮតៗគ្នាមក ដោយអំណាចនៃពាក្យជាដើមថា “ទានដែលឲ្យហើយ មិនមានផល” ត្រូវបានចិត្តពិចារណានូវអាការៈនោះៗ ហើយប្រាកដឡើងដោយរូបសភាវៈ ហាក់ដូចជាមានរូបរាងកាយពិតប្រាកដ ព្រោះតែការស៊ាំនឹងអារម្មណ៍នោះអស់កាលជាយូរ រហូតដល់ការចូលទៅដល់សភាពគួរដល់ការសញ្ជឹងគិតថា “សេចក្តីនេះពិតជាយ៉ាងនេះមែន” ដោយការយល់ព្រមតាមការសញ្ជឹងគិត (និជ្ឈានក្ខន្តិ) ដែលបានប្រកាន់យកយ៉ាងនោះ ហើយសេពគប់រឿយៗ ធ្វើឲ្យច្រើនឡើងយ៉ាងនោះឯង ត្រូវបានសមាទានដោយមិច្ឆាវិកប្ប គាំទ្រដោយមិច្ឆាវាយាមៈ កាលកាន់យកនូវសភាវៈដែលមិនមែនជាយ៉ាងនោះថា “ជាសភាវៈយ៉ាងនោះ” តណ្ហាដែលកើតរួមជាមួយលទ្ធិនោះ ដែលបានឈ្មោះថា មិច្ឆាសតិ ក៏តាំងនៅមាំ។ ពាក្យថា Cittaṃ ekaggaṃ hoti (ចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ) សេចក្តីថា ព្រោះបាននូវបច្ច័យមានវិតក្កៈដែលពោលហើយជាដើម ចិត្តក៏តាំងនៅមាំក្នុងអារម្មណ៍នោះ លះបង់នូវភាពមានអារម្មណ៍ច្រើន ហើយមានអារម្មណ៍តែមួយ ហាក់ដូចជាចិត្តដែលចូលកាន់ឈាន (អប្បនា)។ ព្រោះថា សូម្បីមិច្ឆាសមាធិ ក៏ជួនកាលធ្វើកិច្ចប្រហាក់ប្រហែលនឹងការតាំងចិត្តមាំបានដែរ ដោយកម្លាំងនៃការចម្រើនដែលបានមកដោយបច្ច័យដ៏វិសេស ដូចជាក្នុងការបាញ់រោមសត្វជាដើម គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Javanāni javanti (ជវនចិត្តទាំងឡាយរមែងរត់ទៅ) សេចក្តីថា កាលបើជវនវារៈក្នុងចំណែកមុនប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនោះជាច្រើនដងហើយ ក្នុងជវនវារៈចុងក្រោយបង្អស់ ជវនចិត្តទាំង ៧ ក៏រត់ទៅ។ ចំណែកក្នុងជវនចិត្តទីមួយ ពួកសត្វនៅតែជាអ្នកអាចកែខៃបាន (សតេកិច្ឆៈ) ក្នុងជវនចិត្តទីពីរជាដើមក៏យ៉ាងនោះដែរ នេះជាការបង្ហាញនូវសភាវៈពិតនៃធម៌ ប៉ុន្តែមិនមែនមានន័យថា នរណាម្នាក់អាចធ្វើឲ្យពួកសត្វទាំងនោះក្លាយជាអ្នកអាចកែខៃបានក្នុងខណៈនោះឡើយ។ တတ္ထာတိ တေသု တီသု မိစ္ဆာဒဿနေသု. ကောစိ ဧကံ ဒဿနံ ဩက္ကမတီတိ ယဿ ဧကသ္မိံယေဝ အဘိနိဝေသော အာသေဝနာ စ ပဝတ္တာ, သော ဧကံယေဝ ဒဿနံ ဩက္ကမတိ. ယဿ ပန ဒွီသု, တီသုပိ ဝါ အဘိနိဝေသနာ ပဝတ္တာ, သော ဒွေ တီဏိ ဩက္ကမတိ. ဧတေန ယာ ပုဗ္ဗေ ဥဘယပဋိဗာဟနတာမုခေန ဝုတ္တာ အတ္ထသိဒ္ဓါ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိကတာ, သာ ပုဗ္ဗဘာဂိယာ. ယာ ပန မိစ္ဆတ္တနိယာမောက္ကန္တိ ဘူတာ, သာ ယထာသကံ ပစ္စယသမုဒါဂမသိဒ္ဓိတော ဘိန္နာရမ္မဏာနံ ဝိယ ဝိသေသာဓိဂမာနံ အညမညံ ဧကဇ္ဈံ အနုပ္ပတ္တိယာ အသံကိဏ္ဏာ ဧဝါတိ ဒဿေတိ. ဧကသ္မိံ ဩက္ကန္တေပီတိအာဒိနာ တိဿန္နမ္ပိ ဒိဋ္ဌီနံ သမာနဗလတံ သမာနဖလတဉ္စ ဒဿေတိ, တသ္မာ တိဿောပိ စေတာ ဧကဿ ဥပ္ပန္နာ အညမညံ အဗ္ဗောကိဏ္ဏာ ဧဝ, ဧကာယ ဝိပါကေ ဒိန္နေ ဣတရာ အနုဗလပ္ပဒါယိကာ ဟောန္တိ. ဝဋ္ဋခါဏု နာမာတိ ဣဒံ ဝစနံ နေယျတ္ထံ, န နီတတ္ထန္တိ တံ ဝိဝရိတွာ ဒဿေတုံ ကိံ ပနေသာတိအာဒိ ဝုတ္တံ, အကုသလံ နာမေတံ အဗလံ ဒုဗ္ဗလံ, န ကုသလံ ဝိယ မဟာဗလန္တိ အာဟ – ‘‘ဧကသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ နိယတော’’တိ. အညထာ သမ္မတ္တနိယာမော ဝိယ မိစ္ဆတ္တနိယာမောပိ အစ္စန္တိကော သိယာ. ယဒိ ဧဝံ ဝဋ္ဋခါဏုကဇောတနာ ကထန္တိ အာဟ ‘‘အာသေဝနဝသေန ပနာ’’တိအာဒိ, တသ္မာ ယထာ ‘‘သကိံ နိမုဂ္ဂေါ [Pg.57] နိမုဂ္ဂေါဝ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၁၅) ဝုတ္တံ, ဧဝံ ဝဋ္ဋခါဏုကဇောတနာ. ယာဒိသေ ဟိ ပစ္စယေ ပဋိစ္စ အယံ တံတံဒဿနံ ဩက္ကန္တော ပုန ကဒါစိ တပ္ပဋိပက္ခေ ပစ္စယေ ပဋိစ္စ တတော သီသုက္ခိပနမဿ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယေဘုယျေနာ’’တိ. ពាក្យថា Tattha (ក្នុងទីនោះ) គឺក្នុងមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំង ៣ នោះ។ ពាក្យថា Koci ekaṃ dassanaṃ okkamati (បុគ្គលខ្លះរមែងចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិមួយ) សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានការប្រកាន់មាំនិងការសេពគប់ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទិដ្ឋិតែមួយ បុគ្គលនោះក៏ចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិតែមួយនោះឯង។ ចំណែកបុគ្គលណាមានការប្រកាន់មាំប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទិដ្ឋិពីរ ឬទាំងបី បុគ្គលនោះក៏ចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិពីរ ឬទាំងបី។ ដោយពាក្យនេះ ភាពជាអ្នកមានទិដ្ឋិទាំងអស់ដែលសម្រេចដោយសេចក្តី ដែលពោលហើយដោយការបដិសេធទាំងពីរខាងដើមនោះ គឺជាចំណែកខាងដើម (បុព្វភាគ)។ ចំណែកឯការចុះស៊ប់កាន់មិច្ឆត្តនិយាមៈនោះ លោកបង្ហាញថា មិនច្របូកច្របល់គ្នាឡើយ ព្រោះតែការសម្រេចបាននូវការប្រជុំនៃបច្ច័យរៀងៗខ្លួន ដូចជាការមិនសម្រេចបាននូវការត្រាស់ដឹងដ៏វិសេសដែលមានអារម្មណ៍ផ្សេងគ្នាឲ្យរួមចូលគ្នាតែមួយជាមួយគ្នាបានដូច្នោះដែរ។ ដោយពាក្យជាដើមថា “Ekasmiṃ okkantepi” (ទោះបីចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិមួយក៏ដោយ) នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពមានកម្លាំងស្មើគ្នា និងមានផលស្មើគ្នានៃទិដ្ឋិទាំង ៣ នោះ ហេតុនោះ ទោះបីជាទិដ្ឋិទាំង ៣ នេះកើតឡើងដល់បុគ្គលម្នាក់ ក៏មិនច្របូកច្របល់គ្នាឡើយ កាលបើទិដ្ឋិមួយឲ្យផលហើយ ទិដ្ឋិដទៃទៀតក៏ជាអ្នកជួយឧបត្ថម្ភកម្លាំងបន្ថែម។ ពាក្យថា Vaṭṭakhāṇu (បង្គោលនៃវដ្តៈ) នេះ ជាពាក្យនេយ្យត្ថៈ (សេចក្តីត្រូវនាំទៅពន្យល់បន្ថែម) មិនមែនជានីតត្ថៈ (សេចក្តីស្រាប់) ឡើយ ដើម្បីបើកបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “Kiṃ pana” (ចុះយ៉ាងណាវិញ) ព្រោះថា អកុសលនេះជាធម៌មិនមានកម្លាំង ជាធម៌ទន់ខ្សោយ មិនមែនជាធម៌មានកម្លាំងខ្លាំងដូចជាកុសលឡើយ ហេតុនោះទើបពោលថា “ekasmiṃyeva attabhāve niyato” (ទៀងទាត់ក្នុងអត្តភាពតែមួយប៉ុណ្ណោះ)។ បើមិនដូច្នោះទេ មិច្ឆត្តនិយាមៈក៏គប្បីជាធម៌ទៀងទាត់បំផុត ដូចជាសម្មត្តនិយាមៈដែរ។ បើដូច្នោះ តើការប្រៀបប្រដូចទៅនឹងបង្គោលនៃវដ្តៈនោះយ៉ាងដូចម្តេច? ទើបពោលថា “āsevanavasena pana” (ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃការសេពគប់) ជាដើម ហេតុនោះ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា “មុជចុះម្តងហើយ ក៏លិចចុះទៅតែម្តង” (អង្គុត្តរនិកាយ ៧.១៥) យ៉ាងណាមិញ ការប្រៀបប្រដូចទៅនឹងបង្គោលនៃវដ្តៈ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលនេះអាស្រ័យបច្ច័យមានសភាពយ៉ាងណា ទើបចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិនោះៗ តែមិនមែនមានន័យថា ថ្ងៃណាមួយខាងមុខ បុគ្គលនោះអាស្រ័យបច្ច័យដែលជាបដិបក្ខនឹងទិដ្ឋិនោះ ហើយមិនអាចងើបក្បាលឡើងរួចចាកទិដ្ឋិនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “yebhuyyena” (ដោយច្រើន)។ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ သံသာရခါဏုဘာဝဿပိ ပစ္စယော အကလျာဏဇနော, တသ္မာ. ဘူတိကာမောတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထာနံ ဝသေန အတ္တနော ဂုဏေဟိ ဝဍ္ဎိကာမော. ယံ ပနေတ္ထ ကေစိ ဝဒန္တိ ‘‘ယထာ စိရကာလဘာဝနာယ ပရိပါကူပဂမလဒ္ဓဗလတ္တာ ဥပနိဿယကုသလာ အကုသလေ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ, ဧဝံ အကုသလဓမ္မာ တတောပိ စိရကာလဘာဝနာသမ္ဘဝတော လဒ္ဓဗလာ ဟုတွာ ကဒါစိ ကုသလဓမ္မေပိ သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဒဠှမိစ္ဆာဘိနိဝေသဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဿ ဝဋ္ဋခါဏုကဘာဝဇောတနာပိ သမတ္ထိတာ ဟောတီ’’တိ ယထာ တံ ‘‘ဝဿဘညာနံ ဒိဋ္ဌီ’’တိ, တံ န, မိစ္ဆတ္တနိယတဓမ္မာနံ စိရကာလဘာဝနာမတ္တေန န ပဋိပက္ခဿ ပဇဟနသမတ္ထတာ, အထ ခေါ ဓမ္မတာသိဒ္ဓေန ပစ္စယဝိသေသာဟိတသာမတ္ထိယေန အတ္တနော ပဟာယကသဘာဝေန ပဟာယကဘာဝေါ ဘာဝနာကုသလာနံယေဝ ဝုတ္တော, အကုသလာနံယေဝ စ ပဟာတဗ္ဗဘာဝေါ ‘‘ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ နယေန, အကုသလာနံယေဝ ဒုဗ္ဗလဘာဝေါ ‘‘အဗလာနံ ဗလီယန္တီ’’တိအာဒိနာ (သု. နိ. ၇၇၆; မဟာနိ. ၅) (ယုတ္တိနာပိ နာမတော ဝါ အဓိဂမနိယော အာလောကော အာလောကဘာဝတော ဗာဟိရာရဏေကာ ဝိယ န စေတ္ထ ပဋိညတ္တေ ဘာဝေသတာ သောတုနော အာသံကိတဗ္ဗာ ဝိသေသဝဿ သာဓေတဗ္ဗတော သာမညဿ စ သောတုဘာဝေန အဓိပ္ပေတတ္တာ ဝေဒ-သဒ္ဒဿ လောပေါ ဒီပေ သဘာဝေ သာဓနေ ယထာ တံ သဒ္ဒယဘာဝဿ နာပိ ဝိသုဒ္ဓကအနုမာနာဒိဝိရောဓသမ္ဘာဝတော. န ဟိ သက္ကာ အန္တရာလောကဿ ဗာဟိရာလောကဿ ဝိယ ရူပကာယံ ဥပါဒါယ ရူပတာ စက္ခုဝိညေယျတ္တာဒိကေ ပတိဋ္ဌာပေတုံ သက္ကာတိ ဝုတ္တံ, နနုပိ အန္တရာလောကော အဝိဂ္ဂဟတ္တာ ဝေဒနာ ဝိယာတိ သဒ္ဓေဝ ဉာဏာလောကဿ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရာ ဝိယ ဝိဓမနိယဘာဝေ သဗ္ဗေသမ္ပိ ကုသလဓမ္မာနံ ကေနစိပိ အကုသလဓမ္မေန သမုစ္ဆိန္ဒနိယတာ သိဒ္ဓါဝ ဟောတိ). ဝဋ္ဋခါဏုကစောဒနာယ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝါတိ တိဋ္ဌတေသာ ဗာလဇနဝိကတ္ထနာ. ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា តស្មា សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែជនមិនជាកល្យាណ ជាបច្ច័យសូម្បីដល់ភាពជាបង្គោលក្នុងវដ្តសង្សារយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ (ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ)។ ពាក្យថា ភូតិកាមោ សេចក្តីថា អ្នកប្រាថ្នាសេចក្តីចម្រើនដោយគុណទាំងឡាយរបស់ខ្លួន ដោយអំណាចនៃប្រយោជន៍បច្ចុប្បន្ន ប្រយោជន៍បរលោក និងប្រយោជន៍យ៉ាងក្រៃលែង។ ចំណែកឯពាក្យណាដែលពួកជនខ្លះក្នុងអធិប្បាយនេះពោលថា «កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលជាឧបនិស្ស័យ តែងកាត់ផ្តាច់អកុសលធម៌ទាំងឡាយដោយដាច់ខាត ព្រោះភាពជាធម៌មានកម្លាំងដែលបានដល់នូវការទុំជោរដោយការចម្រើនអស់កាលយូរយ៉ាងណា អកុសលធម៌ទាំងឡាយក៏មានកម្លាំងព្រោះការកើតឡើងនៃការចម្រើនអស់កាលយូរជាងនោះទៅទៀត ហើយកាត់ផ្តាច់សូម្បីកុសលធម៌ទាំងឡាយក្នុងកាលខ្លះយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ ការសម្តែងនូវភាពជាបង្គោលក្នុងវដ្តៈរបស់បុគ្គលអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ ដែលមានការចូលទៅស្ទាបអង្អែលដោយមិច្ឆាភិនិវេសៈដ៏មាំ ក៏ឈ្មោះថាជាការសម្រេចបានដែរ» ដូចជា «ទិដ្ឋិរបស់ពួកវស្សភញ្ញៈ» នោះ ពាក្យនោះមិនពិតទេ ព្រោះធម៌ទាំងឡាយដែលទៀងទាត់ដោយមិច្ឆត្តៈ មិនមានសមត្ថភាពលះបង់ធម៌ជាបដិបក្ខដោយត្រឹមតែការចម្រើនអស់កាលយូរនោះឡើយ ម៉្យាងទៀត ភាពជាអ្នកលះបង់ដោយសភាវៈលះបង់របស់ខ្លួន ដោយអំណាចនៃបច្ច័យដ៏វិសេសដែលសម្រេចដោយធម្មតា ព្រះអង្គត្រាស់ទុកសម្រាប់តែភាវនាកុសលទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ហើយភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់របស់អកុសលធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយន័យជាដើមថា «ធម៌ទាំងឡាយដែលត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈ» និងភាពជាធម៌ទន់ខ្សោយរបស់អកុសលធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយន័យជាដើមថា «ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានកម្លាំង តែងគ្របសង្កត់» (សុ. និ. ៧៧៦; មហានិ. ៥) (សូម្បីដោយយុត្តិ... មិនអាចនឹងតម្កល់ទុកនូវភាពជាសភាវៈមានរូប និងភាពជាអារម្មណ៍ដែលដឹងបានដោយចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ដោយអាស្រ័យរូបកាយ ដូចជាពន្លឺខាងក្រៅបានឡើយ... កាលបើពន្លឺនៃញាណកម្ចាត់បង់នូវងងឹតគឺអវិជ្ជាបានហើយ ភាពដែលកុសលធម៌ទាំងអស់មិនអាចត្រូវអកុសលធម៌ណាមួយកាត់ផ្តាច់បានឡើយ គឺសម្រេចហើយដោយពិត)។ សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងការចោទប្រកាន់អំពីភាពជាបង្គោលក្នុងវដ្តៈ សេចក្តីនោះត្រូវបានពោលរួចហើយខាងក្រោម ហេតុនោះ ការអួតអាងរបស់ជនពាលនេះ ចូរលើកទុកចុះ។ ၁၀၃. ဈာနစိတ္တမယာတိ [Pg.58] ရူပါဝစရဇ္ဈာနစိတ္တေန နိဗ္ဗတ္တာ. တထာ ဟိ တေသံ ဝိသေသေန ဈာနမနသာ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ‘‘မနောမယာ’’တိ ဝုတ္တာ, အဝိသေသေန ပန အဘိသင်္ခါရမနသာ သဗ္ဗေပိ သတ္တာ မနောမယာ ဧဝ. သညာမယာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တေနာဟ ‘‘အရူပဇ္ဈာနသညာယာ’’တိ. အယန္တိ ရူပိတာဘာဝပဋိပဇ္ဇနကပုဂ္ဂလော. အပ္ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနောတိ အနဓိဂတရူပဇ္ဈာနော. တဿပီတိ တက္ကိနောပိ. ရူပဇ္ဈာနေ ကင်္ခါ နတ္ထိ အနုဿဝဝသေန လဒ္ဓဝိနိစ္ဆယတ္တာ. ១០៣. ពាក្យថា ឈានចិត្តមយា សេចក្តីថា កើតឡើងដោយរូបាវចរឈានចិត្ត។ ព្រោះថា ព្រោះហេតុតែសត្វទាំងនោះកើតឡើងដោយចិត្តជាឈានដ៏វិសេស ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «មនោមយា» (សម្រេចដោយចិត្ត) ប៉ុន្តែបើពោលដោយមិនចំពោះ គឺដោយចិត្តដែលជាអភិសង្ខារ សត្វទាំងអស់សូម្បីទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា មនោមយា ដូចគ្នា។ ពាក្យថា សញ្ញាមយា សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដោយអរូបឈានសញ្ញា»។ ពាក្យថា អយំ នេះ សំដៅលើបុគ្គលអ្នកដល់នូវភាពមិនមានរូប។ ពាក្យថា អប្បដិលទ្ធឈានោ សេចក្តីថា អ្នកមិនទាន់បានសម្រេចរូបឈាន。 ពាក្យថា តស្សបិ សេចក្តីថា សូម្បីរបស់បុគ្គលអ្នកត្រិះរិះនោះ។ ក្នុងរូបឈាន មិនមានសេចក្តីសង្ស័យឡើយ ព្រោះការបាននូវការសម្រេចចិត្តដោយអំណាចនៃការឮតៗគ្នា។ ၁၀၄. သာရာဂါယာတိ သရာဂဘာဝါယ. သန္တိကေတိ သမီပေ, န ထာမဂတာ ဒိဋ္ဌိနာတိဒူရတ္တာ သရာဂါ, န သမ္ပယုတ္တတ္တာ. သာ ဟိ န ထာမဂတာ ဝဋ္ဋပရိယာပန္နေသု ဓမ္မေသု ရဇ္ဇတီတိ ဝိညာယတီတိ အာဟ – ‘‘ရာဂဝသေန ဝဋ္ဋေ ရဇ္ဇနဿာ’’တိ. သဗ္ဗေပိ သံယောဇနာ တဏှာဝသေနေဝ သမ္ဘဝန္တီတိ အာဟ – ‘‘တဏှာဝသေန သံယောဇနတ္ထာယာ’’တိ. အာရုပ္ပေ ပနဿ ကင်္ခါ နတ္ထီတိ အနုဿဝဝသေန လဒ္ဓနိစ္ဆယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကာမံ ဒုဂ္ဂတိဒုက္ခာနံ ဧကန္တသံဝတ္တနေန နတ္ထိကဒိဋ္ဌိအာဒီနံ အပဏ္ဏကတာ ပါကဋာ ဧဝ, နိပ္ပရိယာယေန ပန အနဝဇ္ဇဿ အတ္ထဿ ဧကန္တသာဓကံ အပဏ္ဏကန္တိ ကတွာ စောဒနာ, သာဝဇ္ဇဿပိ အတ္ထဿ သာဓနေ ဧကံသိကဘာဝံ ဂဟေတွာ ပရိဟာရော. တေနာဟ ‘‘ဂဟဏဝသေနာ’’တိအာဒိ. တေန ရုဠှီဝသေန ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒီနိ အပဏ္ဏကင်္ဂါနိ ဇာတာနီတိ ဒဿေတိ. ១០៤. ពាក្យថា សារាគាយ សេចក្តីថា ដើម្បីភាពជាអ្នកមានរាគៈ។ ពាក្យថា សន្តិកេ សេចក្តីថា ក្នុងទីជិត គឺទិដ្ឋិដែលមិនទាន់ដល់នូវភាពមានកម្លាំង ឈ្មោះថា សារាគា ព្រោះមិនឆ្ងាយពេក មិនមែនព្រោះប្រកបជាមួយគ្នាឡើយ។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិដែលមិនទាន់ដល់នូវភាពមានកម្លាំងនោះ តែងត្រេកអរក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងវដ្តៈ ហេតុនោះ ទើបដឹងបាន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ការត្រេកអរក្នុងវដ្តៈដោយអំណាចនៃរាគៈ»។ សូម្បីសំយោជនៈទាំងអស់ តែងកើតឡើងដោយអំណាចនៃតណ្ហាប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សំយោជនៈដោយអំណាចនៃតណ្ហា»។ ចំណែកឯពាក្យថា ក្នុងអរូបភព មិនមានសេចក្តីសង្ស័យដល់បុគ្គលនោះឡើយ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីសម្រេចចិត្តដែលបានមកដោយអំណាចនៃការឮតៗគ្នា។ ពិតណាស់ ភាពជាអបណ្ណកៈ (ធម៌មិនខុស) នៃនត្ថិកទិដ្ឋិជាដើម ព្រោះការនាំទៅកាន់ទុក្ខក្នុងទុគ្គតិដោយចំណែកមួយ គឺប្រាកដច្បាស់ហើយ ប៉ុន្តែការចោទប្រកាន់ថា «អបណ្ណកៈ គឺធម៌ដែលញ៉ាំងប្រយោជន៍មិនមានទោសឲ្យសម្រេចដោយចំណែកមួយដោយមិនមានបរិយាយ» ហើយការដោះស្រាយដោយកាន់យកភាពជាធម៌ពិតប្រាកដក្នុងការសម្រេចប្រយោជន៍សូម្បីដែលមានទោស។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃការកាន់យក» ជាដើម។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា អង្គនៃអបណ្ណកៈទាំងឡាយមានពាក្យថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផល» ជាដើម កើតឡើងហើយដោយអំណាចនៃពាក្យរូឡ្ហី (ពាក្យពេញនិយម)។ ၁၀၅. ဟေဋ္ဌာ တယော ပုဂ္ဂလာဝ ဟောန္တီတိ အတ္တန္တပေါ ပရန္တပေါတိ ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ဟေဋ္ဌာ တယော ပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ. ယထာဝုတ္တာ ပဉ္စပိ ပုဂ္ဂလာ ဒုပ္ပဋိပန္နာဝ, တတော အတ္ထိကဝါဒါဒယော ပဉ္စပုဂ္ဂလာ သမ္မာပဋိပန္နတာယ ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ဧကော စတုတ္ထပုဂ္ဂလောဝ ဟောတိ. ဧတမတ္ထံ ဒဿေတုန္တိ ဣဓ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပုဂ္ဂလပဉ္စကဒွယံ ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ဧဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဝိဘာဂေန ဒုပ္ပဋိပတ္တိသုပ္ပဋိပတ္တိယော ဒဿေတုံ ဘဂဝါ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘီတိ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. ១០៥. ពាក្យថា ហេដ្ឋា តយោ បុគ្គលាវ ហោន្តិ សេចក្តីថា ក្នុងបុគ្គល ៤ ពួកនេះ គឺបុគ្គលអ្នកធ្វើខ្លួនឲ្យក្តៅក្រហាយ បុគ្គលអ្នកធ្វើអ្នកដទៃឲ្យក្តៅក្រហាយ បុគ្គល ៣ ពួកខាងដើម តែងមាន។ បុគ្គលសូម្បីទាំង ៥ ពួក ដូចដែលពោលហើយ គឺជាអ្នកប្រតិបត្តិខុសពិតប្រាកដ ចំណែកឯបុគ្គល ៥ ពួក មានអ្នកពោលថាមាន (អត្ថិកវាទៈ) ជាដើម ព្រោះភាពជាអ្នកប្រតិបត្តិត្រូវ ក្នុងបុគ្គល ៤ ពួកនេះ គឺមានតែបុគ្គលទី ៤ តែមួយពួកប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រតិបត្តិខុស និងការប្រតិបត្តិត្រូវដោយការបែងចែកថា ពួក ៥ នៃបុគ្គលដែលពោលហើយខាងក្រោមទាំងពីរពួកនេះ តែងរួមចុះក្នុងបុគ្គល ៤ ពួកនេះឯង។ ចំណែកសេចក្តីណាដែលមិនបានបែងចែកដោយអត្ថក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ အပဏ္ဏကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាអបណ្ណកសូត្រ ចប់ហើយ។ နိဋ္ဌိတာ စ ဂဟပတိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគហបតីវគ្គ ចប់ហើយ។ ၂. ဘိက္ခုဝဂ္ဂေါ ២. ភិក្ខុវគ្គ ၁. အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រ ၁၀၇. အမ္ဗလဋ္ဌိကာယန္တိ [Pg.59] ဧတ္ထ အမ္ဗလဋ္ဌိကာ ဝုစ္စတိ သုဇာတော တရုဏမ္ဗရုက္ခော, တဿ ပန အဝိဒူရေ ကတော ပါသာဒေါ ဣဓ ‘‘အမ္ဗလဋ္ဌိကာ’’တိ အဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘ဝေဠုဝနဝိဟာရဿာ’’တိအာဒိ. ပဓာနဃရသင်္ခေပေတိ ဘာဝနာဂေဟပ္ပကာရေ ယောဂီနံ ဂေဟေတိ အတ္ထော. တိခိဏောဝ ဟောတိ, န တဿ တိခိဏဘာဝေါ ကေနစိ ကာတဗ္ဗော သဘာဝသိဒ္ဓတ္တာ. ဧဝမေဝ အတ္တနော ဝိမုတ္တိပရိပါစနကမ္မုနာ တိက္ခဝိသဒဘာဝပ္ပတ္တိယာ အယမ္ပိ အာယသ္မာ…ပေ… တတ္ထ ဝိဟာသိ. ပကတိပညတ္တမေဝါတိ ပကတိယာ ပညတ္တံ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပဂမနတော ပုရေတရမေဝ စာရိတ္တဝသေန ပညတ္တံ. ១០៧. ពាក្យថា អម្ពលដ្ឋិកាយ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា អម្ពលដ្ឋិកា គឺសំដៅលើដើមស្វាយខ្ចីដែលដុះលូតលាស់ល្អ ប៉ុន្តែប្រាសាទដែលគេសង់ទុកក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីដើមស្វាយនោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកថា «អម្ពលដ្ឋិកា»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «នៃវត្តវេឡុវន» ជាដើម។ ពាក្យថា បធានឃរសង្ខេបេ សេចក្តីថា ក្នុងប្រភេទផ្ទះសម្រាប់ចម្រើនភាវនា គឺផ្ទះរបស់ពួកយោគី។ តែងជាអ្នកមុតស្រួចពិតប្រាកដ ភាពជាអ្នកមុតស្រួចរបស់លោកនោះ មិនមាននរណាម្នាក់ត្រូវធ្វើឡើយ ព្រោះសម្រេចដោយសភាវៈ។ យ៉ាងនោះឯង សូម្បីព្រះអាយុស្មាក៏...បេ... គង់នៅក្នុងទីនោះ ដោយការដល់នូវភាពមុតស្រួចនិងច្បាស់លាស់ ដោយកម្មដែលធ្វើឲ្យវិមុត្តិរបស់ខ្លួនទុំជោរ។ ពាក្យថា បកតិបញ្ញត្តមេវ សេចក្តីថា ជាច្បាប់ដែលបញ្ញត្តិទុកជាធម្មតា គឺបញ្ញត្តិទុកដោយអំណាចនៃចារីតប្រពៃណី តាំងពីមុនការយាងមកដល់នៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយម៉្លេះ។ ၁၀၈. ဥဒကံ အနေန ဓီယတိ, ဌပီယတိ ဝါ ဧတ္ထာတိ ဥဒကာဓာနံ. ဥဒကဋ္ဌာနန္တိ စ ခုဒ္ဒကဘာဇနံ. ‘‘ဩဝါဒဒါနတ္ထံ အာမန္တေသီ’’တိ ဝတွာ တံ ပနဿ ဩဝါဒဒါနံ န ဣဓေဝ, အထ ခေါ ဗဟူသု ဌာနေသု ဗဟုက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိတန္တိ တာနိ တာနိ သင်္ခေပတော ဒဿေတွာ ဣဓ သံဝဏ္ဏနတ္ထံ ‘‘ဘဂဝတာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ១០៨. ទឹកដែលគេទ្រទ្រង់ទុក ឬតម្កល់ទុកក្នុងភាជនៈនេះ ព្រោះហេតុនោះ ភាជនៈនោះឈ្មោះថា ឧទកាធានៈ (ក្អមទឹក ឬភាជនៈដាក់ទឹក)។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា ឧទកដ្ឋានំ គឺភាជនៈតូច។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ទ្រង់ហៅមកដើម្បីប្រទានឱវាទ» ហើយការប្រទានឱវាទរបស់ព្រះអង្គដល់ព្រះរាហុលនោះ មិនមែនមានតែក្នុងទីនេះប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងបានប្រព្រឹត្តទៅជាច្រើនដងក្នុងទីជាច្រើនទៀតផង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវរឿងរ៉ាវទាំងនោះដោយសង្ខេប ដើម្បីពណ៌នាសេចក្តីក្នុងទីនេះ ទើបពោលថា «ពិតណាស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ...» ជាដើម។ တတ္ထ သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ အဝိဇဟိတန္တိ ဣမိနာ သဗ္ဗေသံ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ ကုမာရပဉှာ နာမ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဧကေကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒသကာ ပဝတ္တာ ဒသ ပုစ္ဆာ ဧတဿာတိ ဒသပုစ္ဆံ, ဧကေကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒသကာ ဧကုတ္တရဝသေန ပဝတ္တံ ဝိဿဇ္ဇနတ္ထာယ ပဉ္စပဏ္ဏသဝိဿဇ္ဇနံ သာမဏေရပဉှန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရမတ္ထဇောတိကာယံ ခုဒ္ဒကဋ္ဌကထာယံ (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၄.ကုမာရပဉှဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနာဒီနဝဒဿိတာယ အဘိဏှံ မုသာ သမုဒါစရဏတော ‘‘ပိယမုသာဝါဒါ’’တိ ဝုတ္တံ, ဥဒကာဝသေသဆဍ္ဍနဥဒကာဓာနနိကုဇ္ဇနဥက္ကုဇ္ဇနဒဿနသညိတာ စတဿော ဥဒကာဓာနူပမာယော သဗ္ဗဿ ယုဒ္ဓကမ္မဿ အကရဏကရဏဝသေန ဒဿိတာ ဒွေ ဟတ္ထိဥပမာယော. ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា សព្វពុទ្ធេហិ អវិជហិតំ នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ក្នុងសាសនានៃព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ តែងមានកុមារបញ្ហា (សាមណេរបញ្ហា) ជានិច្ច។ ពាក្យថា ទសបុច្ឆំ សេចក្តីថា សំណួរ ១០ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាំងពីសំណួរទី ១ រហូតដល់ពួក ១០ សេចក្តីសម្របសម្រួលថា សាមណេរបញ្ហា មានការដោះស្រាយ ៥៥ ដើម្បីដោះស្រាយសំណួរដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកើនឡើងម្តងមួយៗ តាំងពីពួក ១ រហូតដល់ពួក ១០។ ចំណែកសេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះគប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងបរមត្ថជោតិកា អដ្ឋកាខុទ្ទកបាឋៈ (ការពណ៌នាកុមារបញ្ហា) ចុះ។ ពាក្យថា បិយមុសវាទា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលព្រោះការនិយាយកុហកជានិច្ច ដោយភាពជាអ្នកមិនឃើញទោស ឧបមាដោយភាជនៈដាក់ទឹក ៤ យ៉ាង ដែលដឹងបានដោយការបង្ហាញនូវការចាក់ទឹកដែលសល់ចោល ការផ្កាប់ភាជនៈដាក់ទឹក និងការផ្ងារភាជនៈដាក់ទឹក និងឧបមាដោយដំរី ២ យ៉ាង ដែលបង្ហាញដោយអំណាចនៃការមិនធ្វើ និងការធ្វើនូវយុទ្ធកម្មទាំងអស់។ တတ္ထ ရာဟုလသုတ္တန္တိ သုတ္တနိပါတေ အာဂတံ ရာဟုလသုတ္တံ (သု. နိ. ၃၃၇ အာဒယော). အဘိဏှောဝါဒဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဣမိနာ အန္တရန္တရာ တံ သုတ္တံ ကထေတွာ ဘဂဝါ ထေရံ ဩဝဒတီတိ ဒဿေတိ. ဣဒဉ္စ ပနာတိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တံ ဘဂဝတော တံတံကာလာနုရူပံ အတ္တနော ဩဝါဒဒါနံ သန္ဓာယ. ဗီဇန္တိ အဏ္ဍံ. ပဿသိ နူတိ [Pg.60] နု-သဒ္ဒေါ အနုဇာနနေ, နနု ပဿသီတိ အတ္ထော. သစ္စဓမ္မံ လင်္ဃိတွာ ဌိတဿ ကိဉ္စိပိ အကတ္တဗ္ဗံ နာမ ပါပံ နတ္ထီတိ အာဟ – ‘‘သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေ သံဝရရဟိတဿ ဩပမ္မဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာ’’တိ. တထာ ဟိ – ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា រាហុលសូត្រ គឺរាហុលសូត្រដែលមកក្នុងសុត្តនិបាត (សុ. និ. ៣៣៧ ជាដើម)។ ពាក្យថា ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃឱវាទដ៏រឿយៗ នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសូត្រនោះក្នុងចន្លោះៗ ហើយទូន្មានព្រះថេរៈ។ ពាក្យថា ឥទញ្ច បន នេះ សំដៅយកការប្រទានឱវាទរបស់ខ្លួនរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ តាមសមគួរដល់កាលនោះៗ ដូចដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា ពីជំ គឺស៊ុត (ពង)។ ពាក្យថា បស្សសិ នុ ពាក្យថា នុ ក្នុងទីនេះ ប្រើក្នុងន័យអនុញ្ញាត សេចក្តីថា តើអ្នកមិនឃើញទេឬ? ព្រោះថា បាបកម្មដែលឈ្មោះថាមិនគួរធ្វើ មិនមានឡើយ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកកន្លងនូវសច្ចធម៌ហើយឈរនៅ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញឧបមាដល់បុគ្គលអ្នកមិនមានសេចក្តីសង្រួមក្នុងការនិយាយកុហកទាំងដឹងខ្លួន»។ ព្រោះថា៖ ‘‘ဧကံ ဓမ္မမတီတဿ, မုသာဝါဒိဿ ဇန္တုနော; ဝိတိဏ္ဏပရလောကဿ, နတ္ထိ ပါပမကာရိယ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၁၇၆); «កាលបើបុគ្គលកន្លងធម៌មួយយ៉ាង (គឺសច្ចៈ) និយាយពាក្យកុហក លះបង់លោកខាងមុខចេញហើយ បាបកម្មដែលមិនគួរធ្វើ មិនមានឡើយ»។ (ធ. ប. ១៧៦) ဥရုဠှဝါတိ ဥရုဠှော ဟုတွာ ဥဿိတော. သော ပန ဒမဝသေန အဘိရုယှ ဝဍ္ဎိတော အာရောဟနယောဂျော စ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဘိဝဍ္ဎိတော အာရောဟသမ္ပန္နော’’တိ. အာဂတာဂတေတိ အတ္တနော ယောဂျပဒေသံ အာဂတာဂတေ. ပဋိသေနာယ ဖလကကောဋ္ဌကမုဏ္ဍပါကာရာဒယောတိ ပဋိသေနာယ အတ္တနော အာရက္ခတ္ထာယ ဌပိတေ ဖလကကောဋ္ဌကေ စေဝ ဥဒ္ဓစ္ဆဒပါကာရာဒိကေ စ. ဧတံ ပဒေသန္တိ ဧတံ ပရသေနာပဒေသံ. ဧတ္တကေနာတိ ဩလောကနမတ္တေန. တဿ ဩလောကနာကာရဒဿနေနေဝ. သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ သေနာနီကံ ဒွေဓာ ဘိဇ္ဇတိ, တီရပါတိကံ မဒ္ဒိတံ ဟုတွာ ပဒါတာ ဟုတွာ ဒွေဓာ ဟုတွာ ပလာယန္တိ. ကဏ္ဏေဟိ ပဟရိတွာတိ ပဂေဝ သရာနံ အာဂမနသဒ္ဒံ ဥပဓာရေတွာ ယထာ ဝေဂေါ န ဟောတိ, ဧဝံ သမုဋ္ဌာပေတွာ တေဟိ ပဟရိတွာ ပါတနံ. ပဋိဟတ္ထိပဋိအဿာတိအာဒိနာ ပစ္စေကံ ပတိ-သဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗောတိ. ဒီဃာသိလဋ္ဌိယာတိ ဒီဃလတာယ အသိလဋ္ဌိယာ. ពាក្យថា ឧរុឡ្ហោ សេចក្តីថា ជាសត្វដែលធំឡើងហើយខ្ពស់ត្រដែត។ ដំរីនោះ តែងជាសត្វដែលគេបង្ហាត់ហើយ ឡើងជិះបាន ចម្រើនធំធាត់ និងគួរដល់ការឡើងជិះ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ចម្រើនធំធាត់ ដល់ព្រមដោយការឡើងជិះ»។ ពាក្យថា អាគតាកតេ សេចក្តីថា មកកាន់ទីកន្លែងដែលសមគួរដល់ខ្លួន។ ពាក្យថា បដិសេនាយ ផលកកោដ្ឋកមុណ្ឌបាការាទយោ សេចក្តីថា ក្នុងបន្ទាយឈើ និងកំពែងក្បាលត្រងោលជាដើម ដែលគេតម្កល់ទុកដើម្បីការពារខ្លួនរបស់កងទ័ពជាបដិបក្ខ។ ពាក្យថា ឯតំ បទេសំ សេចក្តីថា នូវទីកន្លែងនៃសត្រូវនោះ។ ពាក្យថា ឯត្តកេន សេចក្តីថា ដោយត្រឹមតែការមើលប៉ុណ្ណោះ គឺដោយការបង្ហាញអាការៈនៃការមើលរបស់ដំរីនោះប៉ុណ្ណោះ។ កងទ័ពសូម្បីមួយរយ ឬមួយពាន់ តែងបែកជាពីរចំណែក គឺត្រូវកម្ទេចឲ្យធ្លាក់ចុះដល់ច្រាំង ក្លាយជាពលថ្មើរជើង បែកជាពីរចំណែកហើយរត់ភៀសខ្លួនទៅ។ ពាក្យថា កណ្ណេហិ បហរិត្វា សេចក្តីថា កំណត់ដឹងនូវសំឡេងនៃការមកនៃព្រួញទាំងឡាយតាំងពីដំបូង ហើយធ្វើមិនឲ្យមានសន្ទុះខ្លាំង ញ៉ាំងកម្លាំងឲ្យកើតឡើងយ៉ាងនេះ រួចវាយកម្ទេចដោយត្រចៀកទាំងនោះឲ្យធ្លាក់ចុះ។ ក្នុងពាក្យថា បដិហត្ថិបដិអស្សា ជាដើម គប្បីភ្ជាប់ពាក្យថា បដិ នីមួយៗចូលគ្នា។ ពាក្យថា ទីឃាសិលដ្ឋិយា សេចក្តីថា ដោយដាវមានដងវែង ដូចជាវល្លិវែង។ ကရဏေတိ ကမ္မကရဏေ. မညတိ ဟတ္ထာရောဟော. အယမုဂ္ဂရန္တိ တာဒိသေ ကာလေ ဂဟိတမုဂ္ဂရံ. ဩလောကေတွာတိ ဉာဏစက္ခုနာ ဒိသွာ, အဘိဏှံ သမ္ပဇညံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ពាក្យថា ករណេ សេចក្តីថា ក្នុងការធ្វើការងារ។ នាយសារថីដំរី តែងដឹងច្បាស់។ ពាក្យថា អយមុគ្គរំ សេចក្តីថា នូវដំបងដែកដែលកាន់យកក្នុងកាលបែបនោះ។ ពាក្យថា ឱលោកេត្វា សេចក្តីថា ឃើញដោយញាណចក្ខុ គឺការតម្កល់ទុកនូវសម្បជញ្ញៈជានិច្ច នេះជាអធិប្បាយ។ ၁၀၉. သသက္ကန္တိ ပဿိတုံ ယုတ္တံ ကတွာ ဥဿာဟံ ဇနေတွာ န ကရဏီယံ, တာဒိသံ နိယမတော အကတ္တဗ္ဗံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧကံသေနေဝ န ကာတဗ္ဗ’’န္တိ. ပဋိသံဟရေယျာသီတိ ကရဏတော သင်္ကောစံ အာပဇ္ဇေယျာသိ. ယထာဘူတော အသန္တော နိဝတ္တော အကရောန္တော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နိဝတ္တေယျာသိ မာ ကရေယျာသီ’’တိ. အနုပဒေယျာသီတိ အနုဗလပ္ပဒါယီ ဘဝေယျာသိ. တေနာဟ ‘‘ဥပတ္ထမ္ဘေယျာသီ’’တိ. တံ ပန အနုဗလပ္ပဒါနံ ဥပတ္ထမ္ဘနံ ပုနပ္ပုနံ ကရဏမေဝါတိ အာဟ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ကရေယျာသီ’’တိ[Pg.61]. သိက္ခမာနောတိ တံယေဝ အဓိသီလသိက္ခံ တန္နိဿယဉ္စ သိက္ခာဒွယံ သိက္ခန္တော သမ္ပာဒေန္တော. ១០៩. ពាក្យថា សសក្កំ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យគួរមើល ញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមឲ្យកើតឡើង ហើយមិនគួរធ្វើ សេចក្តីបែបនោះ តែងជាសេចក្តីដែលមិនត្រូវធ្វើដោយពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «មិនត្រូវធ្វើដោយចំណែកមួយឡើយ»។ ពាក្យថា បដិសំហរេយ្យាសិ សេចក្តីថា គប្បីដល់នូវការរួញរា (ដកថយ) ពីការធ្វើ។ បុគ្គលកាលមិនមាន មិនធ្វើ ត្រឡប់ថយក្រោយ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនធ្វើតាមពិត ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «គប្បីត្រឡប់ថយក្រោយ កុំធ្វើឡើយ»។ ពាក្យថា អនុបទេយ្យាសិ សេចក្តីថា គប្បីជាអ្នកផ្តល់កម្លាំងបន្ថែម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «គប្បីឧបត្ថម្ភ»។ ចំណែកឯការផ្តល់កម្លាំងបន្ថែម ឬការឧបត្ថម្ភនោះ គឺការធ្វើរឿយៗនោះឯង ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «គប្បីធ្វើរឿយៗ»។ ពាក្យថា សិក្ខមានោ សេចក្តីថា កាលសិក្សា បំពេញនូវសិក្ខាទាំងពីរ គឺអធិសីលសិក្ខានោះឯង និងសិក្ខាដែលអាស្រ័យនូវអធិសីលសិក្ខានោះ។ ၁၁၁. ကိတ္တကေ ပန ဌာနေတိ ကိတ္တကေ ဌာနေ ပဝတ္တာနိ. အဝိဒူရေ ဧဝ ပဝတ္တာနီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကသ္မိံ ပုရေဘတ္တေယေဝ သောဓေတဗ္ဗာနီ’’တိ အာဟ. ဧဝဉှိ တာနိ သုသောဓိတာနိ ဟောန္တိ သုပရိသုဒ္ဓါနိ. ပရေသံ အပ္ပိယံ ဂရုံ ဂါရယှံ, ယထာဝုတ္တဋ္ဌာနတော ပန အညံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေနေဝ ကာယကမ္မာဒီနိ ပရိသောဓိတာနိ ဟောန္တီတိ န ဂဟိတံ. ပဋိဃံ ဝါတိ ဧတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒေန အသမပေက္ခဏေ မောဟဿ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ១១១. ចុះក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុន្មាន? គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ កាលនឹងបង្ហាញថា ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយឡើយ ទើបពោលថា «គប្បីជម្រះក្នុងពេលមុនភត្តតែមួយដងប៉ុណ្ណោះ»។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ កម្មទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាបានជម្រះល្អហើយ ស្អាតស្អំល្អហើយ។ កម្មជាទីស្រឡាញ់ ធ្ងន់ គួរតិះដៀលរបស់បុគ្គលដទៃ ឬមួយថាកាយកម្មជាដើម តែងស្អាតស្អំដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានផ្សេងពីឋានៈដែលពោលហើយនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «paṭighaṃ vā» នេះ គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះយកមោហៈក្នុងការមិនពិចារណា ដោយ «vā» សព្ទ។ ၁၁၂. ဝုတ္တနယေန ကာယကမ္မာဒိပရိသောဓနံ နာမ ဣဓေဝ, န ဣတော ဗဟိဒ္ဓါတိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါ…ပေ… သာဝကာ ဝါ’’တိ. တေ ဟိ အတ္ထတော သမဏဗြာဟ္မဏာ ဝါတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သဗ္ဗဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသာဝကေဟိ အာရုဠှမဂ္ဂေါ, ရာဟုလ, မယာ တုယှံ အာစိက္ခိတော, တသ္မာ. တေန အနုသိက္ခန္တေန တယာ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဩဝါဒံ အဒါသိ. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ. ១១២. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «buddhā…pe… sāvakā vā» ដើម្បីបង្ហាញថា ការជម្រះកាយកម្មជាដើមតាមន័យដែលពោលហើយនេះ មានតែក្នុងសាសនានេះប៉ុណ្ណោះ មិនមាននៅក្រៅពីនេះឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធ និងសាវ័កទាំងនោះ ដោយអត្ថក៏គឺសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា «tasmā» (ព្រោះហេតុនោះ) គឺព្រោះហេតុតែផ្លូវដែលព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះសាវ័កទាំងពួងឡើងកាន់ហើយនោះ តថាគតបានប្រាប់ដល់អ្នកហើយ ម្នាលរាហុល ព្រោះហេតុនោះ។ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រទានឱវាទថា «អ្នកកាលសិក្សាតាមផ្លូវនោះ គប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះ»។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយយល់ណាស់ ព្រោះមានន័យដែលបានពោលរួចហើយ។ အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ លីនត្ថប្បកាសនា នៃអដ្ឋកថាអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រ သမတ္တာ. ចប់ហើយ។ ၂. မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ២. អដ្ឋកថាមហារាហុលោវាទសូត្រ ၁၁၃. ဣရိယာပထာနုဗန္ဓနေနာတိ ဣရိယာပထဂမနာနုဗန္ဓနေန, န ပဋိပတ္တိဂမနာနုဗန္ဓနေန. အညမေဝ ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ပဋိပတ္တိဂမနံ အညံ သာဝကာနံ. ဝိလာသိတဂမနေနာတိ – ‘‘ဒူရေ ပါဒံ န ဥဒ္ဓရတိ, န အစ္စာသန္နေ ပါဒံ နိက္ခိပတိ, နာတိသီဃံ ဂစ္ဆတိ နာတိသဏိက’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၄.၂၄၃; ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၇၆; သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၂၈၅) ဝုတ္တေန သဘာဝသီလေန ဗုဒ္ဓါနံ စာတုရိယဂမနေန. တဒေဝ ဟိ သန္ဓာယ ‘‘ပဒေ ပဒံ နိက္ခိပန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ပဒါနုပဒိကောတိ ရာဟုလတ္ထေရဿပိ လက္ခဏပါရိပူရိယာ တာဒိသမေဝ ဂမနန္တိ ယတ္တကံ ပဒေသံ အန္တရံ အဒတွာ ဘဂဝတော ပိဋ္ဌိတော ဂန္တုံ အာရဒ္ဓေါ, သဗ္ဗတ္ထ တမေဝ ဂမနပဒါနုပဒံ ဂစ္ဆတီတိ ပဒါနုပဒိကော. ១១៣. ពាក្យថា «iriyāpathānubandhanena» សេចក្តីថា ដោយការដើរតាមក្រោយនៃឥរិយាបថ មិនមែនដោយការដើរតាមក្រោយនៃបដិបត្តិឡើយ។ ព្រោះថា ការដើរតាមក្រោយនៃបដិបត្តិរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយផ្សេង របស់ព្រះសាវ័កទាំងឡាយផ្សេង។ ពាក្យថា «vilāsitagamanena» សេចក្តីថា ដោយការយាងទៅដ៏មានរបៀបរៀបរយរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលជាសភាវសីល ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកជាដើមថា «មិនលើកព្រះបាទទៅឆ្ងាយពេក មិនដាក់ព្រះបាទជិតពេក មិនយាងលឿនពេក មិនយាងយឺតពេក»។ ព្រោះសំដៅយកការយាងទៅនោះឯង ទើបពោលថា «pade padaṃ nikkhipanto» (ដាក់ជើងតាមដានជើង)។ ពាក្យថា «padānupadiko» សេចក្តីថា សូម្បីព្រះរាហុលត្ថេរ ក៏មានការដើរយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះការពេញបរិបូណ៌នៃលក្ខណៈ គឺលោកចាប់ផ្តើមដើរតាមក្រោយព្រះមានព្រះភាគ ដោយមិនទុកចន្លោះទីកន្លែងប៉ុន្មានឡើយ ហើយដើរតាមដានជើងនៃការដើរនោះក្នុងទីទាំងពួង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «padānupadiko» (អ្នកដើរតាមដានជើង)។ ဝဏ္ဏနာဘူမိ [Pg.62] စာယံ တတ္ထ ဘဂဝန္တံ ထေရဉ္စ အနေကရူပါဟိ ဥပမာဟိ ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘တတ္ထ ဘဂဝါ’’တိအာဒိမာဟ. နိက္ခန္တဂဇပေါတကော ဝိယ ဝိရောစိတ္ထာတိ ပဒံ အာနေတွာ ယောဇနာ. ဧဝံ တံ ကေသရသီဟော ဝိယာတိအာဒီသုပိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. တာရကရာဇာ နာမ စန္ဒော. ဒွိန္နံ စန္ဒမဏ္ဍလာနန္တိအာဒိ ပရိကပ္ပဝစနံ, ဗုဒ္ဓါဝေဏိကသန္တကံ ဝိယ ဗုဒ္ဓါနံ အာကပ္ပသောဘာ အဟောသိ, အဟော သိရီသမ္ပတ္တီတိ ယောဇနာ. នេះជាភូមិ (ទីកន្លែង) នៃការពណ៌នា ក្នុងទីនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពណ៌នាព្រះមានព្រះភាគ និងព្រះថេរៈដោយឧបមាជាច្រើនរូបភាព ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tattha bhagavā» (ក្នុងទីនោះ ព្រះមានព្រះភាគ)។ ការប្រកបពាក្យ គប្បីនាំយកពាក្យមកភ្ជាប់ថា «រុងរឿងដូចជាកូនដំរីដែលចេញទៅហើយ»។ សូម្បីក្នុងពាក្យជាដើមថា «ដូចជាសីហៈមានរោមករ» នោះ ក៏គប្បីនាំមកប្រកបយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រះចន្ទ ឈ្មោះថា ស្តេចផ្កាយ។ ពាក្យជាដើមថា «dvinnaṃ candamaṇḍalānaṃ» (នៃមណ្ឌលព្រះចន្ទទាំងពីរ) នេះ ជាពាក្យឧបមាប្រៀបធៀប សម្រេចសេចក្តីថា អាការៈដ៏សមរម្យរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ បានមានហើយ ហាក់ដូចជាអវេសិកធម៌របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឱ! សិរីសម្បត្តិអើយ!។ အာဒိယမာနာတိ ဂဏှန္တိ. ‘‘ပစ္ဆာ ဇာနိဿာမာ’’တိ န အဇ္ဇုပေက္ခိတဗ္ဗော. ဣဒံ န ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တေတိ ဣဒံ ပါဏအတိပါတနံ န ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တေ ဣဒံ ဒဏ္ဍေန ဝါ လေဍ္ဍုနာ ဝါ ဝိဟေဌနံ န ကတ္တဗ္ဗံ, ဣဒံ ပါဏိနာ ဒဏ္ဍကဒါနဉ္စ အန္တမသော ကုဇ္ဈိတွာ ဩလောကနမတ္တမ္ပိ န ကတ္တဗ္ဗမေဝါတိ နယသတေနပိ နယသဟဿေနပိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, တထာ ဣဓ တာဝ သမ္မဇ္ဇနံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တေပိ တတ္ထ ပရိဘဏ္ဍကရဏံ ဝိဟာရင်္ဂဏသမ္မဇ္ဇနံ ကစဝရဆဍ္ဍနံ ဝါလိကာသမကိရဏန္တိ ဧဝမာဒိနာ နယသတေန နယသဟဿေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ. တေနာဟ – ‘‘ဣဒံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ပရိဘာသန္တိ တဇ္ဇနံ. လဘာမီတိ ပစ္စာသီသတိ. ពាក្យថា «ādiyamānā» សេចក្តីថា កាន់យក។ មិនគប្បីព្រងើយកន្តើយដោយគិតថា «ចាំដឹងពេលក្រោយ» ឡើយ។ កាលបើទ្រង់ត្រាស់ថា «កិច្ចនេះមិនគប្បីធ្វើឡើយ» គឺកាលបើត្រាស់ថា «ការសម្លាប់សត្វនេះមិនគប្បីធ្វើឡើយ» ក៏យល់ធ្លុះធ្លាយដោយន័យរាប់រយរាប់ពាន់ថា «ការបៀតបៀនដោយដំបង ឬដោយដុំដីនេះមិនគប្បីធ្វើឡើយ ការវាយដោយដៃ និងការឲ្យដំបង សូម្បីត្រឹមតែការខឹងហើយសម្លឹងមើល ក៏មិនគប្បីធ្វើឡើយ» ដូចគ្នានោះដែរ សូម្បីកាលបើត្រាស់ថា «គប្បីបោសសម្អាតក្នុងទីនេះសិន» ក៏យល់ធ្លុះធ្លាយដោយន័យរាប់រយរាប់ពាន់ថា «ការធ្វើបរិភណ្ឌ ការបោសលានវិហារ ការចោលសម្រាម ការរាយខ្សាច់ឲ្យស្មើ» ជាដើម ក្នុងទីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សូម្បីកាលបើត្រាស់ថា កិច្ចនេះគប្បីធ្វើ ន័យនេះក៏ដូចគ្នាដែរ»។ ពាក្យថា «paribhāsaṃ» សេចក្តីថា ការគំរាមកំហែង (ការស្តីបន្ទោស)។ ពាក្យថា «labhāmi» សេចក្តីថា រមែងសង្ឃឹមទុក។ သဗ္ဗမေတန္တိ သဗ္ဗံ ဧတံ မယိ လဗ္ဘမာနံ သိက္ခာကာမတံ. အဘိညာယာတိ ဇာနိတွာ. သဟာယောတိ ရဋ္ဌပါလတ္ထေရံ သန္ဓာယာဟ. သော ဟိ ဘဂဝတာ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝေ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. ဓမ္မာရက္ခောတိ သတ္ထု သဒ္ဓမ္မရတနာနုပါလကော ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကော. ပေတ္တိယောတိ စူဠပိတာ. သဗ္ဗံ မေ ဇိနသာသနန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓသာသနံ မယှမေဝ. ពាក្យថា «sabbametaṃ» សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកចង់សិក្សាទាំងអស់នេះ ដែលមាននៅក្នុងខ្លួនខ្ញុំ។ ពាក្យថា «abhiññāya» សេចក្តីថា ដឹងហើយ។ ពាក្យថា «sahāyo» (សម្លាញ់) សំដៅយកព្រះរដ្ឋបាលត្ថេរ។ ព្រោះថា ព្រះរដ្ឋបាលត្ថេរនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរ (ឯតទគ្គៈ) ផ្នែកខាងបួសដោយសទ្ធា។ ពាក្យថា «dhammārakkho» សេចក្តីថា ព្រះធម្មភណ្ឌាគារិក អ្នករក្សានូវព្រះសទ្ធម្មរតនៈរបស់ព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា «pettiyo» សេចក្តីថា ឪពុកមា (អាពុកតូច)។ ពាក្យថា «sabbaṃ me jinasāsanaṃ» សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធសាសនាទាំងអស់ គឺជារបស់ខ្ញុំពិតប្រាកដ។ ဆန္ဒရာဂံ ဉတွာတိ ဆန္ဒရာဂံ မမ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နံ ဉတွာ. အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေတိ ဝိဟာရပရိယန္တေ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလဋ္ဌာနေ အနုစ္ဆဝိကေ. ពាក្យថា «chandarāgaṃ ñatvā» សេចក្តីថា ដឹងចរិតគឺឆន្ទរាគដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់ខ្ញុំ។ ពាក្យថា «aññatarasmiṃ rukkhamūle» សេចក្តីថា ក្នុងទីគល់ឈើណាមួយដ៏សមគួរ នាទីបំផុតនៃវិហារ។ တဒါတိ အဂ္ဂသာဝကေဟိ ပသာဒါပနကာလေ. အညကမ္မဋ္ဌာနာနိ စင်္ကမနဣရိယာပထေပိ ပိဋ္ဌိပသာရဏကာလေပိ သမိဇ္ဈန္တိ, န ဧဝမိဒန္တိ အာဟ – ‘‘ဣဒမဿ ဧတိဿာ နိသဇ္ဇာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုစ္ဆဝိက’’န္တိ. အာနာပါနဿတိန္တိ အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ. ពាក្យថា «tadā» (ក្នុងកាលនោះ) សេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលព្រះអគ្គសាវ័កទាំងឡាយធ្វើឲ្យជ្រះថ្លា។ កម្មដ្ឋានផ្សេងៗ តែងសម្រេចបានសូម្បីក្នុងឥរិយាបថចង្ក្រម ឬក្នុងកាលលាតខ្នង (សម្រាក) តែកម្មដ្ឋាននេះមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កម្មដ្ឋាននេះ សមគួរដល់ការអង្គុយនេះរបស់លោក»។ ពាក្យថា «ānāpānassatiṃ» សេចក្តីថា អានាបាណស្សតិកម្មដ្ឋាន។ သမသီသီ ဟောတီတိ သစေ သမသီသီ ဟုတွာ န ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ နော စေ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ. ခိပ္ပာဘိညောတိ ခိပ္ပံ လဟုံယေဝ ပတ္တဗ္ဗဆဠဘိညော. ពាក្យថា «samasīsī hoti» សេចក្តីថា ប្រសិនបើមិនបរិនិព្វានដោយជាសមសីសី (អ្នកមានក្បាលស្មើ គឺអស់អាសវៈនិងអស់ជីវិតព្រមគ្នា) ទេ។ រមែងធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះបច្ចេកពោធិ ប្រសិនបើមិនធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះបច្ចេកពោធិទេ (នឹងបានជាសាវ័កដ៏ឆ្នើម)។ ពាក្យថា «khippābhiñño» សេចក្តីថា ជាអ្នកបានសម្រេចអភិញ្ញា៦ យ៉ាងឆាប់រហ័សពិតប្រាកដ។ ပရိပုဏ္ဏာတိ [Pg.63] သောဠသသု အာကာရေသု ကဿစိပိ အတာပနေန သဗ္ဗသော ပုဏ္ဏာ. သုဘာဝိတာတိ သမထဘာဝနာယ ဝိပဿနာဘာဝနာယ စ အနုပုဗ္ဗသမ္ပာဒနေန သုဘာဝိတာ. ဂဏနာဝိဓာနာနုပုဗ္ဗိယာ အာသေဝိတတ္တာ အနုပုဗ္ဗံ ပရိစိတာ. ពាក្យថា «paripuṇṇā» សេចក្តីថា ពេញបរិបូណ៌ដោយគ្រប់ប្រការ ដោយមិនធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយក្នុងអាការៈណាមួយ ក្នុងអាការៈទាំង១៦។ ពាក្យថា «subhāvitā» សេចក្តីថា ចម្រើនល្អហើយ ដោយការញ៉ាំងសមថភាវនា និងវិបស្សនាភាវនាឲ្យសម្រេចតាមលំដាប់។ ឈ្មោះថា សន្សំទុកតាមលំដាប់ ព្រោះបានសេពគប់រឿយៗ តាមលំដាប់នៃវិធីរាប់ (គណនាវិធី)។ ဩမာနံ ဝါတိ အဝဇာနနံ ဥညာတန္တိ ဧဝံဝိဓံ မာနံ ဝါ. အတိမာနံ ဝါတိ ‘‘ကိံ ဣမေဟိ, မမေဝ အာနုဘာဝေန ဇီဝိဿာမီ’’တိ ဧဝံ အတိမာနံ ဝါ ကုတော ဇနေဿတီတိ. ពាក្យថា «omānaṃ vā» សេចក្តីថា ឬមួយក៏មានះបែបមើលងាយ មើលថោក យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «atimānaṃ vā» សេចក្តីថា ឬមួយក៏អតិមានះយ៉ាងនេះថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយជនទាំងនេះ ខ្ញុំនឹងរស់នៅដោយអានុភាពរបស់ខ្ញុំផ្ទាល់» ដូច្នេះ តើនឹងបង្កើតឡើងអំពីណា?។ ၁၁၄. ဝိသင်္ခရိတွာတိ ဝိသံယုတ္တေ ကတွာ, ယထာ သင်္ဂါကာရေန ဂဟဏံ န ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ ဝိနိဘုဉ္ဇိတွာတိ အတ္ထော. မဟာဘူတာနိ တာဝ ဝိတ္ထာရေတု, သမ္မသနူပဂတ္တာ, အသမ္မသနူပဂံ အာကာသဓာတုံ အထ ကသ္မာ ဝိတ္ထာရေသီတိ အာဟ ‘‘ဥပါဒါရူပဒဿနတ္ထ’’န္တိ. အာပေါဓာတု သုခုမရူပံ. ဣတရာသု ဩဠာရိကသုခုမတာပိ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ဥပါဒါရူပဒဿနတ္ထ’’န္တိ. ဟေဋ္ဌာ စတ္တာရိ မဟာဘူတာနေဝ ကထိတာနိ, န ဥပါဒါရူပန္တိ တဿ ပနေတ္ထ လက္ခဏဟာရနယေန အာကာသဒဿနေန ဒဿိတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ မုခေန တံ ဒဿေတု’’န္တိ. န ကေဝလံ ဥပါဒါရူပဂ္ဂဟဏဒဿနတ္ထမေဝ အာကာသဓာတု ဝိတ္ထာရိတာ, အထ ခေါ ပရိဂ္ဂဟသုခတာယပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗဿ ရူပဿ နိရဝသေသပရိယာဒါနတ္ထံ ‘‘အဇ္ဈတ္တိကေနာ’’တိ ဝိသေသနမာဟ. အာကာသေနာတိ အာကာသဓာတုယာ ဂဟိတာယ. ပရိစ္ဆိန္နရူပန္တိ တာယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတကလာပဂတမ္ပိ ပါကဋံ ဟောတိ ဝိဘူတံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. ១១៤. ពាក្យថា «visaṅkharitvā» សេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យប្រកបគ្នា គឺញែកចេញពីគ្នា ដើម្បីកុំឲ្យការកាន់យកដោយអាការៈជាក្រុមប្រព្រឹត្តទៅបាន នេះជាអត្ថ។ ពួកមហាភូតរូប ទុកជាការសមគួរដែលត្រូវសម្តែងឲ្យពិស្តារ ព្រោះចូលទៅកាន់ការពិចារណា (សម្មសនៈ) ចុះហេតុអ្វីបានជាសម្តែងអាកាសធាតុដ៏ពិស្តារ ដែលមិនចូលទៅកាន់ការពិចារណា? ទើបពោលថា «upādārūpadassanatthaṃ» (ដើម្បីបង្ហាញឧបាទាយរូប)។ អាបោធាតុ ជាសុខុមរូប។ ក្នុងធាតុដទៃទៀត សូម្បីភាពជាឱឡារិកៈ និងសុខុមៈ ក៏រមែងបានដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដើម្បីបង្ហាញឧបាទាយរូប»។ ខាងក្រោម ទ្រង់ត្រាស់តែមហាភូតរូបទាំង៤ ប៉ុណ្ណោះ មិនបានត្រាស់ឧបាទាយរូបឡើយ គប្បីជ្រាបថា ឧបាទាយរូបនោះ ត្រូវបានបង្ហាញក្នុងទីនេះ ដោយការបង្ហាញអាកាសធាតុ តាមន័យនៃលក្ខណហារៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដើម្បីបង្ហាញនូវរូបនោះ ដោយឧបាយនេះ»។ អាកាសធាតុ មិនមែនសម្តែងឲ្យពិស្តារ ត្រឹមតែដើម្បីបង្ហាញការកាន់យកឧបាទាយរូបប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែដើម្បីភាពងាយស្រួលក្នុងការកំណត់កាន់យកផងដែរ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «apicā» (មួយវិញទៀត)។ ក្នុងពាក្យនោះ ទ្រង់ពោលពាក្យវិសេសនៈថា «ajjhattikena» (ខាងក្នុង) ដើម្បីកាន់យកមិនឲ្យមានសេសសល់នូវរូបដែលត្រូវកំណត់។ ពាក្យថា «ākāsena» សេចក្តីថា កាលបើអាកាសធាតុកាន់យកហើយ។ ពាក្យថា «paricchinnarūpaṃ» សេចក្តីថា រូបដែលកំណត់ដោយអាកាសធាតុនោះ សូម្បីដល់នូវការកំណត់ជាកលាបៈ ក៏រមែងប្រាកដ គឺលេចឡើងយ៉ាងច្បាស់។ ဣဒါနိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဂါထာယ ဒဿေတိ. တဿာတိ ဥပါဒါယရူပဿ. ဧဝံ အာဝိဘာဝတ္ထန္တိ ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္နတာယ အာကာသဿ ဝသေန ဝိဘူတဘာဝတ္ထံ. တန္တိ အာကာသဓာတုံ. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បង្ហាញសេចក្តីដែលពោលហើយនោះ ដោយគាថា ដើម្បីឲ្យងាយយល់។ ពាក្យថា «tassa» សេចក្តីថា នៃឧបាទាយរូប។ ពាក្យថា «evaṃ āvibhāvatthaṃ» សេចក្តីថា ដើម្បីឲ្យប្រាកដច្បាស់ ដោយអំណាចនៃអាកាសដែលកំណត់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «taṃ» សេចក្តីថា នូវអាកាសធាតុនោះ។ ၁၁၈. အာကာသဘာဝံ ဂတန္တိ စတူဟိ မဟာဘူတေဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌာနံ တေသံ ပရိစ္ဆေဒကဘာဝေန အာကာသန္တိ ဂဟေတဗ္ဗတံ ဂတံ, အာကာသမေဝ ဝါ အာကာသဂတံ ယထာ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတံ (ဓ. သ. ၃၈၁; မဟာနိ. ၁၂), အတ္ထင်္ဂတ’’န္တိ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၃၀) စ. အာဒိန္နန္တိ ဣမန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အာဒိန္နံ. တေနာဟ ‘‘ဂဟိတံ ပရာမဋ္ဌ’’န္တိ. အညတ္ထ ကမ္မဇံ ‘‘ဥပါဒိန္န’’န္တိ ဝုစ္စတိ, န တထာ ဣဓာတိ အာဟ ‘‘သရီရဋ္ဌကန္တိ အတ္ထော’’တိ. ပထဝီဓာတုအာဒီသု [Pg.64] ဝုတ္တနယေနေဝါတိ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမေ (မ. နိ. ၁.၃၀၀ အာဒယော) ဝုတ္တနယဒဿနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ១១៨. ពាក្យថា «ākāsabhāvaṃ gataṃ» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពដែលត្រូវកាន់យកថាជាអាកាស ដោយភាពជាគ្រឿងកំណត់នៃមហាភូតរូបទាំងឡាយនោះ ដែលមិនបានពាល់ត្រូវដោយមហាភូតរូបទាំង៤ ឬមួយថា អាកាសធាតុនោះឯង ឈ្មោះថា ākāsagata (ដល់នូវអាកាស) ដូចជាពាក្យថា «diṭṭhigata» (ដល់នូវទិដ្ឋិ) និង «atthaṅgata» (ដល់នូវការអស្តង្គត) ជាដើម។ ពាក្យថា «ādinnaṃ» សេចក្តីថា ត្រូវបានកាន់យកដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ» (ការកាន់យក ការស្ទាបអង្អែល)។ ក្នុងទីដទៃ រូបដែលកើតអំពីកម្ម ហៅថា «upādinna» (រូបដែលកម្មកាន់យក) តែក្នុងទីនេះមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មានអត្ថថា ជារូបដែលស្ថិតនៅក្នុងសរីរៈ»។ ពាក្យថា «pathavīdhātuādīsu vuttanayeneva» (ដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងបឋវីធាតុជាដើម) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកការបង្ហាញន័យដែលពោលហើយក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រ។ ၁၁၉. တာဒိဘာဝေါ နာမ နိဋ္ဌိတကိစ္စဿ ဟောတိ, အယဉ္စ ဝိပဿနံ အနုယုဉ္ဇတိ, အထ ကိမတ္ထံ တာဒိဘာဝတာ ဝုတ္တာတိ? ပထဝီသမတာဒိလက္ခဏာစိက္ခဏာဟိ ဝိပဿနာယ သုခပ္ပဝတ္တိအတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသူ’’တိအာဒိ. ဂဟေတွာတိ ကုသလပ္ပဝတ္တိယာ ဩကာသဒါနဝသေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ. န ပတိဋ္ဌိတောတိ န နိဿိတော န လဂ္ဂေါ. ១១៩. ភាពជាតាទិបុគ្គល (តាទិភាវៈ) តែងមានដល់ព្រះខីណាស្រពដែលបានធ្វើកិច្ចរួចហើយ ចំណែកព្រះរាហុលនេះ កំពុងតែព្យាយាមក្នុងវិបស្សនា ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ត្រាស់អំពីតាទិភាវៈ? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឲ្យវិបស្សនាប្រព្រឹត្តទៅបានស្រួល ដោយការប្រាប់នូវលក្ខណៈមានភាពស្មើដោយផែនដីជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «iṭṭhāniṭṭhesu» (ក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្ត)។ ពាក្យថា «gahetvā» សេចក្តីថា កំណត់យកដោយអំណាចនៃការផ្តល់ឱកាសដល់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសលធម៌។ ពាក្យថា «na patiṭṭhito» សេចក្តីថា មិនអាស្រ័យ មិនជាប់ជំពាក់។ ၁၂၀. ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာ အသုဘဘာဝနာ အာနာပါနဿတိဘာဝနာ စ ဥပစာရံ ဝါ အပ္ပနံ ဝါ ပါပေန္တော ဝိပဿနာယ ပါဒကဘာဝါယ အနိစ္စာဒိသညာယ ဝိပဿနာဘာဝေန ဥဿက္ကိတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တာဓိဂမာယ ဟောတီတိ ‘‘မေတ္တာဒိဘာဝနာယ ပန ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယတ္ထ ကတ္ထစိ သတ္တေသု သင်္ခါရေသု စ ပဋိဟညနကိလေသောတိ အာဃာတဘာဝမေဝ ဝဒတိ ဉာယဘာဝတော အညေသမ္ပိ. အသ္မိမာနောတိ ရူပါဒိကေ ပစ္စေကံ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ‘‘အယမဟမသ္မီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တမာနော. ១២០. ព្រហ្មវិហារភាវនា អសុភភាវនា និងអានាបាណស្សតិភាវនា កាលញ៉ាំងឧបចារៈ ឬអប្បនៈឲ្យសម្រេច ដើម្បីជាបាទដ្ឋាននៃវិបស្សនា ហើយខំប្រឹងប្រែងដោយអំណាចនៃវិបស្សនាមានអនិច្ចសញ្ញាជាដើម រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសម្រេចអរហត្តផលតាមលំដាប់នៃមគ្គ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «mettādibhāvanāya pana hoti» (ប៉ុន្តែ រមែងមានដោយសារការចម្រើនមេត្តាជាដើម)។ កិលេសជាគ្រឿងថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងសត្វ ឬសង្ខារទាំងឡាយណាមួយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកសេចក្តីក្រោធខឹង (អាឃាតៈ) នោះឯង ដោយសមគួរដល់ធម៌ដទៃទៀតផងដែរ។ ពាក្យថា «asmimāno» សេចក្តីថា មានះដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «នេះជាយើង» ដោយការកាន់យករូបជាដើមនីមួយៗ ឬរួមជាមួយគ្នា។ ၁၂၁. ဣဒံ ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ ဂဏနာဒိဝသေန အာသေဝိယမာနာ အဿာသပဿာသာ ယောဂကမ္မဿ ပတိဋ္ဌာနတာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ. တတ္ထ ပန တထာပဝတ္တော မနသိကာရော ဘာဝနာ. ဧတ္ထ စ တဿေဝ ထေရဿ ဘဂဝတာ ဗဟူနံ ကမ္မဋ္ဌာနာနံ ဒေသိတတ္တာ စရိတံ အနာဒိယိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ သဗ္ဗေသံ ပုဂ္ဂလာနံ သပ္ပာယာနီတိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ, အတိသပ္ပာယဝသေန ပန ကမ္မဋ္ဌာနေသု ဝိဘာဂကထာ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ១២១. ពាក្យថា «idaṃ kammaṭṭhānaṃ» នេះ សេចក្តីថា ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដែលបុគ្គលសេពគប់ដោយអំណាចនៃការរាប់ជាដើម ឈ្មោះថា កម្មដ្ឋាន ព្រោះជាទីតាំងនៃយោគកម្ម។ ចំណែកឯការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះក្នុងកម្មដ្ឋាននោះ ឈ្មោះថា ភាវនា។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុតែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងកម្មដ្ឋានជាច្រើនដល់ព្រះថេរៈនោះឯង សេចក្តីនេះរមែងសម្រេចថា កម្មដ្ឋានទាំងឡាយជាទីសប្បាយដល់បុគ្គលទាំងពួង ដោយមិនបាច់កាន់យកចរិតឡើយ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងការចែករំលែកក្នុងកម្មដ្ឋានទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសប្បាយដ៏ក្រៃលែង។ မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. លីនត្ថប្បកាសនា នៃអដ្ឋកថាមហារាហុលោវាទសូត្រ ចប់ហើយ។ ၃. စူဠမာလုကျသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៣. អដ្ឋកថាចូឡមាលុក្យសូត្រ ၁၂၂. ဧဝံ ဌပိတာနီတိ ‘‘သဿတော လောကော’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ အနိယျာနိကတာယ န ဗျာကာတဗ္ဗာနိ န ကထေတဗ္ဗာနိ, ဧဝံ ဌပနီယပက္ခေ ဌပိတာနိ စေဝ နိယျာနိကသာသနေ ဆဍ္ဍနီယတာယ ပဋိက္ခိတ္တာနိ စ, အပိစေတ္ထ အတ္ထတော ပဋိက္ခေပေါ ဧဝ ဗျာကာတဗ္ဗတော. ယထာ ဧကော [Pg.65] ကမ္မကိလေသဝသေန ဣတ္ထတ္တံ အာဂတော, တထာ အပရောပိ အပရောပီတိ သတ္တော တထာဂတော ဝုစ္စတီတိ အာဟ – ‘‘တထာဂတောတိ သတ္တော’’တိ. တံ အဗျာကရဏံ မယှံ န ရုစ္စတီတိ ယဒိ သဿတော လောကော, သဿတော လောကောတိ, အသဿတော လောကော, အသဿတော လောကောတိ ဇာနာမာတိ ဗျာကာတဗ္ဗမေဝ, ယံ ပန ဥဘယထာ အဗျာကရဏံ, တံ မေ စိတ္တံ န အာရာဓေတိ အဇာနနဟေတုကတ္တာ အဗျာကရဏဿ. တေနာဟ – ‘‘အဇာနတော ခေါ ပန အပဿတော ဧတဒေဝ ဥဇုကံ, ယဒိဒံ န ဇာနာမိ န ပဿာမီ’’တိ. သဿတောတိအာဒီသု သဿတောတိ သဗ္ဗကာလိကော, နိစ္စော ဓုဝေါ အဝိပရိဏာမဓမ္မောတိ အတ္ထော. သော ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ လောကီယန္တိ ဧတ္ထ ပုညပါပတဗ္ဗိပါကာ, သယံ ဝါ တဗ္ဗိပါကာကရာဒိဘာဝေန အဝိယုတ္တေဟိ လောကီယတီတိ လောကောတိ အဓိပ္ပေတော. ဧတေန စတ္တာရောပိ သဿတဝါဒါ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. အသဿတောတိ န သဿတော, အနိစ္စော အဒ္ဓုဝေါ ဘေဒနဓမ္မောတိ အတ္ထော, အသဿတောတိ စ သဿတဘာဝပဋိက္ခေပေန ဥစ္ဆေဒေါ ဒီပိတောတိ သတ္တပိ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. အန္တဝါတိ ပရိဝဋုမော ပရိစ္ဆိန္နပရိမာဏော, အသဗ္ဗဂတောတိ အတ္ထော. တေန ‘‘သရီရပရိမာဏော, အင်္ဂုဋ္ဌပရိမာဏော, ယဝပရိမာဏော ပရမာဏုပရိမာဏော အတ္တာ’’တိ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၄; ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၇၆-၇၇) ဧဝမာဒိဝါဒါ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. ១២២. ពាក្យថា Evaṃ ṭhapitāni (ដែលតម្កល់ទុកយ៉ាងនោះ) សេចក្តីថា ទិដ្ឋិទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា «លោកទៀង» ព្រោះមិនជាគ្រឿងនាំចេញចាកទុក្ខ ទើបមិនគួរព្យាករ មិនគួរពោល យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា តម្កល់ទុកក្នុងចំណែកដែលត្រូវតម្កល់ទុកផង និងឈ្មោះថា បដិសេធព្រោះជាធម៌គួរលះបង់ក្នុងសាសនាដែលជាគ្រឿងនាំចេញចាកទុក្ខផង មួយវិញទៀត ក្នុងទីនេះ ដោយអត្ថគឺការបដិសេធប៉ុណ្ណោះ ព្រោះជាធម៌មិនគួរព្យាករ។ ពាក្យថា «tathāgatoti satto» (តថាគត គឺសត្វ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ព្រោះសត្វលោកហៅថា តថាគត ដោយអត្ថថា ដូចជាបុគ្គលម្នាក់មកកាន់ភាពជាយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃកម្មនិងកិលេស យ៉ាងណាមិញ សត្វដទៃទៀត និងសត្វដទៃទៀត ក៏មកយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «Taṃ abyākaraṇaṃ mayhaṃ na ruccati» (ការមិនព្យាករនោះ មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ខ្ញុំទេ) សេចក្តីថា ប្រសិនបើលោកទៀង ក៏គួរព្យាករថា លោកទៀង ប្រសិនបើលោកមិនទៀង ក៏គួរព្យាករថា លោកមិនទៀង ព្រោះដឹងច្បាស់ ប៉ុន្តែការមិនព្យាករដោយប្រការទាំងពីរនោះ មិនធ្វើចិត្តរបស់ខ្ញុំឱ្យត្រេកអរឡើយ ព្រោះការមិនព្យាករនោះមានការមិនដឹងជាហេតុ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ajānato kho pana apassato etadeva ujukaṃ, yadidaṃ na jānāmi na passāmīti» (ក៏កាលបើមិនដឹង មិនឃើញ នេះឯងជាពាក្យត្រង់ គឺពាក្យថា ខ្ញុំមិនដឹង ខ្ញុំមិនឃើញ)។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «sassato» នោះ ពាក្យថា «sassato» (ទៀង) មានសេចក្តីថា មានក្នុងកាលទាំងពួង ទៀងទាត់ ឋិតថេរ មានសភាវៈមិនប្រែប្រួល។ ព្រោះថា ពាក្យថា «loko» (លោក) ក្នុងទីនេះ សំដៅយកពួកជនដែលមានទិដ្ឋិយល់ឃើញថា សត្វទាំងឡាយរមែងរងទុក្ខនិងសុខក្នុងលោកនេះ ឬមួយថា សត្វទាំងឡាយដែលមិនប្រាសចាកកម្មនិងផលរបស់កម្ម រមែងអន្ទោលទៅក្នុងលោកនេះ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវសស្សតវាទៈទាំង ៤ យ៉ាង។ ពាក្យថា «asassato» (មិនទៀង) មានសេចក្តីថា មិនទៀង មិនឋិតថេរ មានសភាវៈបែកធ្លាយជាធម្មតា ហើយពាក្យថា «asassato» នេះ ដោយការបដិសេធនូវភាពទៀង ទើបបង្ហាញនូវឧច្ឆេទវាទៈ (ការដាច់សូន្យ) ហេតុនោះ ទើបបង្ហាញនូវឧច្ឆេទវាទៈទាំង ៧ យ៉ាង។ ពាក្យថា «antavā» (មានទីបំផុត) មានសេចក្តីថា មានវដ្តៈជុំវិញ មានប្រមាណកំណត់ទុក គឺមិនផ្សាយទៅសព្វ។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវវាទៈទាំងឡាយជាដើមយ៉ាងនេះថា «ខ្លួនមានប្រមាណស្មើនឹងរាងកាយ មានប្រមាណស្មើនឹងមេដៃ មានប្រមាណស្មើនឹងគ្រាប់ស្រូវសាលី មានប្រមាណស្មើនឹងបរមាណូ»។ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ တထာဂတော ဇီဝေါ အတ္တာ မရဏတော ဣမဿ ကာယဿ ဘေဒတော ပရံ ဥဒ္ဓံ ဟောတိ အတ္ထိ သံဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဧတေန သဿတဘာဝမုခေန သောဠသ သညီဝါဒါ, အဋ္ဌ အသညီဝါဒါ, အဋ္ဌ စ နေဝသညီနာသညီဝါဒါ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. န ဟောတီတိ နတ္ထိ န ဥပလဗ္ဘတိ. ဧတေန ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ ဒဿိတော ဟောတိ. အပိစ ဟောတိ စ န စ ဟောတီတိ အတ္ထိ နတ္ထိ စာတိ. ဧတေန ဧကစ္စသဿတဝါဒေါ ဒဿိတော. နေဝ ဟောတိ န န ဟောတီတိ ပန ဣမိနာ အမရာဝိက္ခေပဝါဒေါ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဘဂဝတာ ပန အနိယျာနိကတ္တာ အနတ္ထသံဟိတာနိ ဣမာနိ ဒဿနာနီတိ တာနိ န ဗျာကတာနိ, တံ အဗျာကရဏံ သန္ဓာယာဟ အယံ ထေရော ‘‘တံ မေ န ရုစ္စတီ’’တိ. သိက္ခံ ပဋိက္ခိပိတွာ ယထာသမာဒိန္နသိက္ခံ ပဟာယ. ពាក្យថា «tathāgato paraṃ maraṇā» (តថាគតស្លាប់ទៅទៅជាមាន) សេចក្តីថា តថាគត គឺជីវៈ ឬអត្តា ខាងមុខបន្ទាប់ពីស្លាប់ គឺបន្ទាប់ពីការបែកធ្លាយនៃរាងកាយនេះ រមែងមាន គឺប្រាកដមាន។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវសញ្ញីវាទៈ ១៦ យ៉ាង អសញ្ញីវាទៈ ៨ យ៉ាង និងនេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទៈ ៨ យ៉ាង ដោយមុខនៃសស្សតភាព។ ពាក្យថា «na hoti» (មិនមាន) សេចក្តីថា មិនមាន មិនប្រាកដ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវឧច្ឆេទវាទៈ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «hoti ca na ca hoti» (មានខ្លះ មិនមានខ្លះ) សេចក្តីថា មានផង មិនមានផង។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវឯកច្ចសស្សតវាទៈ។ ចំណែកឯពាក្យថា «neva hoti na na hoti» (មានក៏មិនមែន មិនមានក៏មិនមែន) នេះ គប្បីដឹងថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវអមរាវិក្ខេបវាទៈ។ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានព្យាករនូវទិដ្ឋិទាំងឡាយនេះ ព្រោះមិនជាគ្រឿងនាំចេញចាកទុក្ខ មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ ព្រះថេរៈនេះសំដៅយកការមិនព្យាករនោះ ទើបពោលថា «taṃ me na ruccati» (ការមិនព្យាករនោះ មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ខ្ញុំទេ)។ ពាក្យថា «sikkhaṃ paṭikkhipitvā» (លះបង់សិក្ខា) សេចក្តីថា លះបង់សិក្ខាដែលខ្លួនបានសមាទានទុកហើយ។ ၁၂၅. တွံ [Pg.66] နေဝ ယာစကောတိ အဟံ ဘန္တေ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ စရိဿာမီတိအာဒိနာ. န ယာစိတကောတိ တွံ မာလုကျပုတ္တ မယိ ဗြဟ္မစရိယံ စရာတိအာဒိနာ. ១២៥. ពាក្យថា «tvaṃ neva yācako» (អ្នកមិនមែនជាអ្នកសូមឡើយ) សេចក្តីថា ដោយពាក្យជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ក្នុងសំណាក់ព្រះមានព្រះភាគ»។ ពាក្យថា «na yācitako» (យើងក៏មិនមែនជាអ្នកសូមដែរ) សេចក្តីថា ដោយពាក្យជាដើមថា «ម្នាលមាលុក្យបុត្ត អ្នកចូលមកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ក្នុងសំណាក់តថាគតចុះ»។ ၁၂၆. ပရသေနာယ ဌိတေန ပုရိသေန. ဗဟလလေပနေနာတိ ဗဟလဝိလေပနေန. မဟာသုပိယာဒိ သဗ္ဗော မုဒုဟိဒကော ဝေဏုဝိသေသော သဏှော. မရုဝါတိ မကစိ. ခီရပဏ္ဏိနောတိ ခီရပဏ္ဏိယာ, ယဿာ ဆိန္ဒနမတ္တေ ပဏ္ဏေ ခီရံ ပဂ္ဃရတိ. ဂစ္ဆန္တိ ဂစ္ဆတော ဇာတံ သယံဇာတဂုမ္ဗတော ဂဟိတန္တိ အဓိပ္ပာယော. သိထိလဟနု နာမ ဒတ္တာ ကဏ္ဏော ပတင်္ဂေါ. ဧတာယ ဒိဋ္ဌိယာ သတိ န ဟောတီတိ ‘‘သဿတော လောကော’’တိ ဧတာယ ဒိဋ္ဌိယာ သတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသော န ဟောတိ, တံ ပဟာယ ဧဝ ပတ္တဗ္ဗတော. ១២៦. ពាក្យថា «parasenāya» សេចក្តីថា ដោយបុរសដែលឈរនៅក្នុងកងទ័ពសត្រូវ។ ពាក្យថា «bahalalepanena» សេចក្តីថា ដែលលាបយ៉ាងក្រាស់។ ពាក្យថា «mahāsupiyādi» គឺឫស្សីពិសេសដែលមានសាច់ទន់និងម៉ដ្ឋខ្សៃទាំងអស់។ ពាក្យថា «maruvā» សេចក្តីថា ធ្មេញត្រី (ឬដើមក្រចកអណ្តើក)។ ពាក្យថា «khīrapaṇṇino» សេចក្តីថា ឈើមានស្លឹកមានជ័រ គឺឈើដែលកាលបើកាត់ស្លឹកភ្លាម ជ័ររមែងហូរចេញមក。 ពាក្យថា «gaccha» សេចក្តីថា ឈើដែលកើតឡើងពីគុម្ពោតព្រៃដែលកើតឡើងឯង នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «sithilahanu» គឺសត្វកណ្តូបស្លាបបត់ ឬសត្វល្អិតម្យ៉ាង។ ពាក្យថា «etāya diṭṭhiyā sati na hoti» (កាលបើមានទិដ្ឋិនេះ មិនមានឡើយ) សេចក្តីថា កាលបើមានទិដ្ឋិថា «លោកទៀង» យ៉ាងនេះ ការនៅប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ក្នុងមគ្គរមែងមិនមាន ព្រោះមគ្គព្រហ្មចរិយៈនោះ បុគ្គលគប្បីដល់បាន លុះត្រាតែបានលះបង់ទិដ្ឋិនោះចេញប៉ុណ្ណោះ។ ၁၂၇. အတ္ထေဝ ဇာတီတိအာဒိနာ ဧတာ ဒိဋ္ဌိယော ပစ္စေကမ္ပိ သံသာရပရိဗြူဟနာ ကဋသိဝဍ္ဎနာ နိဗ္ဗာနဝိဗန္ဓနာတိ ဒဿေတိ. ១២៧. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញដោយពាក្យជាដើមថា «atteva jāti» (ជាតិមានពិតប្រាកដ) ថា ទិដ្ឋិទាំងឡាយនេះ ទោះបីមួយៗ ក៏ជាគ្រឿងចម្រើននូវសង្សារវដ្ត ឈ្មោះថាធ្វើព្រៃខ្មោចឱ្យចម្រើន និងជាគ្រឿងរារាំងនូវព្រះនិព្វាន។ ၁၂၈. တသ္မာတိဟာတိ ဣဒံ အဋ္ဌာနေ ဥဒ္ဓဋံ, ဌာနေယေဝ ပန ‘‘ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဣမဿ ပရတော ကတွာ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗံ. အတ္တနော ဖလေန အရဏီယတော အနုဂန္တဗ္ဗတော ကာရဏမ္ပိ ‘‘အတ္ထော’’တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ကာရဏနိဿိတ’’န္တိ. တေနာဟ ‘‘ဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိမတ္တမ္ပီ’’တိ. ပုဗ္ဗပဒဋ္ဌာနန္တိ ပဌမာရမ္ဘော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ១២៨. ពាក្យថា «tasmātiha» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យលើកឡើងក្នុងទីមិនសមគួរ ប៉ុន្តែក្នុងទីដ៏សមគួរវិញ គb្បីតម្កល់ទុកខាងក្រោយពាក្យនេះថា «គប្បីដឹងដោយន័យផ្ទុយគ្នាដែលបានពោលហើយ» រួចហើយទើបពោលពន្យល់។ ព្រោះហេតុតែផលរបស់ខ្លួនគួរដល់ គួរដើរតាម ហេតុទើបឈ្មោះថា «attha» (ប្រយោជន៍) ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «kāraṇanissitaṃ» (អាស្រ័យហេតុ)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «brahmacariyassa ādimattampī» (សូម្បីតែចំណែកខាងដើមនៃព្រហ្មចរិយៈ)។ ពាក្យថា «pubbapadaṭṭhānaṃ» សេចក្តីថា ការចាប់ផ្តើមដំបូង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ စူဠမာလုကျသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាចូឡមាលុក្យសូត្រ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។ ၄. မဟာမာလုကျသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៤. អដ្ឋកថាមហាមាលុក្យសូត្រ ၁၂၉. ဩရံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု, တတ္ထ ပဝတ္တိယာ သံဝတ္တနတော ဩရံ ဘဇန္တီတိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ, ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈတာယ ဩရမ္ဘာဂေ ဟေဋ္ဌာကောဋ္ဌာသေ ဘဇန္တီတိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာကောဋ္ဌာသိကာနီ’’တိအာဒိ. ကမ္မုနာ ဟိ ဝဋ္ဋေန စ ဒုက္ခံ သံယောဇေန္တီတိ သံယောဇနာနိ, ဩရမ္ဘာဂိယသညိတာနိ သံယောဇနာနိ ယဿ အပ္ပဟီနာနိ, တဿေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ. ယဿ ပန တာနိ ပဟီနာနိ, တဿ တံ နတ္ထီတိ. အပ္ပဟီနတာယ အနုသေတီတိ အရိယမဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နတာယ ကာရဏလာဘေ [Pg.67] သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အပ္ပဟီနဘာဝေန အနုသေတိ. အနုသယမာနော သံယောဇနံ နာမ ဟောတီတိ အနုသယတ္တံ ဖရိတွာ ပဝတ္တမာနော ပါပဓမ္မော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန သံယောဇနံ နာမ ဟောတိ. ဧတေန ယဒိ ပန အနုသယတော သံယောဇနံ ပဝတ္တံ, တထာပိ ယေ တေ ကာမရာဂါဒယော ‘‘အနုသယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တေယေဝ ဗန္ဓနဋ္ဌေန သံယောဇနာနီတိ ဒဿေတိ. ១២៩. ពាក្យថា «oraṃ» (ខាងក្រោម) សំដៅយកកាមធាតុ ធម៌ទាំងឡាយដែលសេពនូវចំណែកខាងក្រោម ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីកើតក្នុងកាមធាតុនោះ ឈ្មោះថា «orambhāgiyāni» (ធម៌ជាចំណែកខាងក្រោម) ឬមួយថា ធម៌ទាំងឡាយដែលសេពនូវចំណែកខាងក្រោម គឺចំណែកថ្នាក់ទាប ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវសម្លាប់ដោយមគ្គថ្នាក់ទាប ឈ្មោះថា «orambhāgiyāni» ដោយការធ្វើអក្សរ ក ជាអក្សរ យ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «heṭṭhākoṭṭhāsikāni» (ធម៌មានក្នុងចំណែកខាងក្រោម) ជាដើម។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដែលចងទុក្ខទុកដោយកម្មនិងវដ្តៈ ឈ្មោះថា «saṃyojanāni» (សញ្ញោជនៈ) សញ្ញោជនៈដែលលោកហៅថា ឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈ របស់បុគ្គលណាដែលមិនទាន់លះបង់ វដ្តទុក្ខរមែងមានដល់បុគ្គលនោះឯង។ ចំណែកបុគ្គលណាដែលបានលះបង់សញ្ញោជនៈទាំងនោះហើយ វដ្តទុក្ខនោះរមែងមិនមានដល់បុគ្គលនោះឡើយ។ ពាក្យថា «appahīnatāya anuseti» (ដេកត្រាំនៅព្រោះមិនទាន់លះបង់) សេចក្តីថា ព្រោះមិនទាន់កាត់ផ្តាច់ដោយអរិយមគ្គ កាលបើបានហេតុ រមែងកើតឡើង ឈ្មោះថាដេកត្រាំនៅដោយភាពមិនទាន់លះបង់។ ពាក្យថា «anusayamāno saṃyojanaṃ nāma hoti» សេចក្តីថា អកុសលធម៌ដ៏លាមកដែលផ្សាយទៅប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាអនុស័យ ឈ្មោះថា សញ្ញោជនៈ ដោយអត្ថដែលបានពោលហើយ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ប្រសិនបើពិតជាសញ្ញោជនៈប្រព្រឹត្តទៅអំពីអនុស័យមែន យ៉ាងណាក៏ដោយ ធម៌ទាំងឡាយមានកាមរាគជាដើមណាដែលលោកហៅថា «អនុស័យ» ធម៌ទាំងនោះឯង ឈ្មោះថា «សញ្ញោជនៈ» ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចង។ ဧဝံ သန္တေပီတိ ယဒေဝ ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနံ ဘဂဝတာ ပုစ္ဆိတံ, တဒေဝ ထေရေနပိ ဝိဿဇ္ဇိတံ, တထာပိ အယံ လဒ္ဓိ သန္နိဿယာ. တတ္ထ ဒေါသာရောပနာတိ ဒဿေတုံ ‘‘တဿ ဝါဒေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမုဒါစာရက္ခဏေယေဝါတိ ပဝတ္တိက္ခဏေ ဧဝ. န ဟိ သဗ္ဗေ ဝတ္တမာနာ ကိလေသာ သံယောဇနတ္ထံ ဖရန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာတိ တေန ကာရဏေန, တထာလဒ္ဓိကတ္တာတိ အတ္ထော. စိန္တေသိ ‘‘ဓမ္မံ ဒေသေဿာမီ’’တိ ယောဇနာ. အတ္တနော ဓမ္မတာယေဝါတိ အဇ္ဈတ္တာသယေနေဝ. ဝိသံဝါဒိတာတိ သတ္ထု စိတ္တဿ အနာရာဓနေန ဝိဝေစိတာ. ဧဝမကာသိ ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသာပေသိ. ពាក្យថា «evaṃ santepi» (ទោះបីយ៉ាងនោះក៏ដោយ) សេចក្តីថា ឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរហើយ ព្រះថេរៈក៏បានដោះស្រាយនូវសញ្ញោជនៈនោះឯង យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏លទ្ធិនេះនៅតែមានទីអាស្រ័យ។ ដើម្បីបង្ហាញការចោទប្រកាន់ទោសក្នុងលទ្ធិនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tassa vāde» (ក្នុងវាទៈរបស់លោក)។ ពាក្យថា «samudācārakkhaṇeyeva» សេចក្តីថា ក្នុងខណៈដែលប្រព្រឹត្តទៅប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា កិលេសដែលជាបច្ចុប្បន្នទាំងអស់ មិនមែនសុទ្ធតែផ្សាយទៅដើម្បីជាសញ្ញោជនៈឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «tena» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះ គឺព្រោះមានលទ្ធិយ៉ាងនោះ។ ការប្រកបពាក្យថា «cintesi» (ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា) «តថាគតនឹងសម្តែងធម៌»។ ពាក្យថា «attono dhammatāyeva» សេចក្តីថា ដោយអធ្យាស្រ័យខាងក្នុងរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់។ ពាក្យថា «visaṃvāditā» សេចក្តីថា ញែកចេញដោយការមិនធ្វើឱ្យគាប់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា «evamakāsi» សេចក្តីថា បានធ្វើការសម្តែងធម៌យ៉ាងនេះ។ ၁၃၀. သက္ကာယဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ ပရိယုဋ္ဌာနသမတ္ထသက္ကာယဒိဋ္ဌိကေန. တထာဘူတဉ္စ စိတ္တံ တာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဝိဂယှိတံ အဇ္ဈောတ္ထဋဉ္စ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဂဟိတေန အဘိဘူတေနာ’’တိ. ဒိဋ္ဌိနိဿရဏံ နာမ ဒဿနမဂ္ဂေါ တေန သမုစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗတော, သော ပန နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ တံ သမုစ္ဆိန္ဒတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌိနိဿရဏံ နိဗ္ဗာန’’န္တိ. အဝိနောဒိတာ အနီဟဋာတိ ပဒဒွယေနပိ သမုစ္ဆေဒဝသေန အပ္ပဟီနတ္တံယေဝ ဝဒတိ. အညံ သံယောဇနံ အညော အနုသယောတိ ဝဒန္တိ, သဟဘာဝေါ နာမ အညေန ဟောတိ. န ဟိ တဒေဝ တေန သဟာတိ ဝုစ္စတီတိ တေသံ အဓိပ္ပာယော. အညေနာတိ အတ္ထတော အညေန. အဝတ္ထာမတ္တတော ယဒိပိ အဝယဝဝိနိမုတ္တော သမုဒါယော နတ္ထိ, အဝယဝေါ ပန သမုဒါယော န ဟောတီတိ သော သမုဒါယတော အညော ဧဝါတိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ယထာဝုတ္တဿ ပရိဟာရဿ အပ္ပာဋိဟီရကတံ အာသင်္ကိတွာ ပက္ခန္တရံ အာသလ္လိတံ ‘‘အထာပိ သိယာ’’တိအာဒိနာ. ပက္ခန္တရေဟိ ပရိဟာရာ ဟောန္တီတိ ယထာဝုတ္တဉာယေနပိ အညော ပုရိသော အထာပိ သိယာ, အယံ ပနေတ္ထ အညော ဒေါသောတိ အာဟ ‘‘ယဒိ တဒေဝါ’’တိအာဒိ. အထာပိ သိယာ တုယှံ ယဒိ ပရိဝိတက္ကော ဤဒိသော ယဒိ တဒေဝ သံယောဇနန္တိအာဒိ. ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာတိ ပရမတ္ထတော သော ဧဝ [Pg.68] ကိလေသော သံယောဇနမနုသယော စ, ဗန္ဓနတ္ထအပ္ပဟီနတ္ထာနံ ပန အတ္ထေဝ ဘေဒေါတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ. ១៣០. ពាក្យថា «sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitena» សេចក្តីថា មានសក្កាយទិដ្ឋិដែលអាចគ្របសង្កត់បាន។ ហើយចិត្តដែលមានសភាវៈយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាត្រូវទិដ្ឋិនោះចូលទៅកាន់កាប់និងគ្របសង្កត់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «gahitena abhibhūtena» (ត្រូវកាន់កាប់ ត្រូវគ្របសង្កត់)។ ធម៌ជាគ្រឿងរំលាស់ចេញនូវទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា ទស្សនមគ្គ ព្រោះត្រូវកាត់ផ្តាច់ដោយទស្សនមគ្គនោះ ប៉ុន្តែមគ្គនោះអាស្រ័យព្រះនិព្វានទើបកាត់ផ្តាច់នូវទិដ្ឋិនោះបាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «diṭṭhinissaraṇaṃ nibbānaṃ» (ព្រះនិព្វានជាគ្រឿងរំលាស់ចេញនូវទិដ្ឋិ)។ បទទាំងពីរគឺ «avinoditā» (មិនបានកំចាត់បង់) និង «anīhaṭā» (មិនបានដកចេញ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកភាពមិនទាន់លះបង់ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទ) ដូចគ្នា។ ពួកជនដែលពោលថា សញ្ញោជនៈផ្សេង អនុស័យផ្សេង យល់ឃើញថា ភាពជាជាមួយគ្នារមែងមានជាមួយធម៌ដទៃ ព្រោះថា ធម៌នោះឯងមិនមែនហៅថាជាជាមួយគ្នានឹងធម៌នោះឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់ពួកគេ។ ពាក្យថា «aññena» សេចក្តីថា ផ្សេងគ្នាដោយអត្ថ។ ព្រោះភាពជាត្រឹមតែអវត្ថៈ (សភាវៈ) ទោះបីជាសមុទាយៈ (ការរួមផ្សំ) ដែលប្រាសចាកអវយវៈ (ចំណែករង) មិនមានក៏ដោយ ប៉ុន្តែអវយវៈមិនមែនជាសមុទាយៈឡើយ ហេតុនោះ ទើបអាចពោលបានថា អវយវៈនោះផ្សេងពីសមុទាយៈពិតប្រាកដ ព្រោះខ្លាចក្រែងការដោះស្រាយដែលពោលហើយនោះមិនមានការតបត ទើបលើកយកចំណែកដទៃមកពោលដោយពាក្យជាដើមថា «athāpi siyā» (ឬមួយថា គប្បីមាន)។ ការដោះស្រាយដោយចំណែកដទៃទាំងឡាយរមែងមាន គឺទោះបីដោយន័យដែលពោលហើយ បុគ្គលដទៃក៏គប្បីមាន ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះមានទោសដទៃទៀត ទើបពោលថា «yadi tadeva» (ប្រសិនបើធម៌នោះឯង) ជាដើម។ ពាក្យថា «athāpi siyā» សេចក្តីថា ប្រសិនបើការត្រិះរិះរបស់អ្នកមានសភាពយ៉ាងនេះថា ប្រសិនបើធម៌នោះឯងជាសញ្ញោជនៈ ជាដើម។ ពាក្យថា «imamatthaṃ sandhāya» សេចក្តីថា ដោយសំដៅយកសេចក្តីនេះថា ដោយបរមត្ថ កិលេសនោះឯងជាសញ្ញោជនៈផង ជាអនុស័យផង ប៉ុន្តែការប្លែកគ្នានៃអត្ថគឺសេចក្តីថាជាគ្រឿងចង និងសេចក្តីថាមិនទាន់លះបង់ ពិតជាមានប្រាកដ។ ၁၃၂. တစစ္ဆေဒေါ ဝိယ သမာပတ္တိ ကိလေသာနံ သမာပတ္တိဝိက္ခမ္ဘနဿ သာရစ္ဆေဒဿ အနုသယဿ ဒူရဘာဝတော. ဖေဂ္ဂုစ္ဆေဒေါ ဝိယ ဝိပဿနာ တဿ အာသန္နဘာဝတော. ဧဝရူပါ ပုဂ္ဂလာတိ အဘာဝိတသဒ္ဓါဒိဗလတာယ ဒုဗ္ဗလနာမကာယာ ပုဂ္ဂလာ, ယေသံ သက္ကာယနိရောဓာယ…ပေ… နာဓိမုစ္စတိ. ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ယထာ သော ဒုဗ္ဗလကော ပုရိသော, ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော သော ပုရိသော ဂင်္ဂါပါရံ ဝိယ သက္ကာယပါရံ ဂန္တုံ အသမတ္ထတ္တာ. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ១៣២. សមាបត្តិប្រៀបដូចជាការកាត់ត្រឹមសម្បកឈើ ព្រោះការសង្កត់សង្កិនកិលេសដោយសមាបត្តិ និងការកាត់ផ្តាច់ខ្លឹមគឺអនុស័យ នៅឆ្ងាយពីគ្នា។ វិបស្សនាប្រៀបដូចជាការកាត់ត្រឹមស្នូលឈើ ព្រោះការកាត់ផ្តាច់នោះនៅជិតបង្កើយ។ ពាក្យថា «evarūpā puggalā» (បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា បុគ្គលទាំងឡាយដែលមាននាមកាយទន់ខ្សោយ ព្រោះមិនបានចម្រើនកម្លាំងមានសទ្ធាជាដើម គឺបុគ្គលទាំងឡាយណាដែលចិត្តមិនស៊ប់ចុះទៅក្នុងសក្កាយនិរោធ...។ ពាក្យថា «evaṃ daṭṭhabbā» (គប្បីឃើញយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា បុគ្គលនោះគប្បីឃើញយ៉ាងនោះ ដូចជាបុរសទន់ខ្សោយនោះ ព្រោះមិនអាចឆ្លងទៅកាន់ត្រើយនៃសក្កាយ ដូចជាមិនអាចឆ្លងទៅកាន់ត្រើយនៃទន្លេគង្គាបាន។ សេចក្តីនៃសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) គប្បីដឹងដោយន័យផ្ទុយពីការដែលបានពោលហើយ។ ၁၃၃. ဥပဓိဝိဝေကေနာတိ ဣမိနာ ဥပဓိဝိဝေကာတိ ကရဏေ နိဿက္ကနန္တိ ဒဿေတိ, ဥပဓိဝိဝေကာတိ ဝါ ဟေတုမှိ နိဿက္ကဝစနဿ ဥပဓိဝိဝေကေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနေန ပဉ္စကာမဂုဏဝိဝေကော ကထိတော. ကာမဂုဏာပိ ဟိ ဥပဓီယတိ ဧတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဥပဓီတိ ဝုစ္စန္တီတိ. ထိနမိဒ္ဓပစ္စယာ ကာယဝိဇမ္ဘိတာဒိဘေဒံ ကာယာလသိယံ. တတ္ထာတိ အန္တောသမာပတ္တိယံ သမာပတ္တိအဗ္ဘန္တရေ ဇာတံ. တံ ပန သမာပတ္တိပရိယာပန္နမ္ပိ အပရိယာပန္နမ္ပီတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ ‘‘အန္တောသမာပတ္တိက္ခဏေယေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ရူပါဒယော ဓမ္မေတိ ရူပဝေဒနာဒိကေ ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မေ. န နိစ္စတောတိ ဣမိနာ နိစ္စပဋိက္ခေပတော တေသံ အနိစ္စတမာဟ. တတော ဧဝ ဥဒယဝယန္တတော ဝိပရိဏာမတော တာဝကာလိကတော စ တေ အနိစ္စာတိ ဇောတိတံ ဟောတိ. ယဉှိ နိစ္စံ န ဟောတိ, တံ ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နံ ဇရာယ မရဏေန စာတိ ဒွေဓာ ဝိပရိဏတံ ဣတ္တရခဏမေဝ စ ဟောတိ. န သုခတောတိ ဣမိနာ သုခပဋိက္ခေပတော တေသံ ဒုက္ခတမာဟ, အတော ဧဝ အဘိဏှံ ပဋိပီဠနတော ဒုက္ခဝတ္ထုတော စ တေ ဒုက္ခာတိ ဇောတိတံ ဟောတိ. ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတာယ ဟိ တေ အဘိဏှံ ပဋိပီဠနတော နိရန္တရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခဿေဝ စ အဓိဋ္ဌာနဘူတာတိ. ပစ္စယယာပနီယတာယ ရောဂမူလတာယ စ ရောဂတော. ဒုက္ခတာသူလယောဂိတာယ ကိလေသာသုစိပဂ္ဃရဏတော ဥပ္ပာဒဇရာဘင်္ဂေဟိ ဥဒ္ဓုမာတပက္ကဘိဇ္ဇနတော စ ဂဏ္ဍတော. ပီဠာဇနနတော အန္တောတုဒနတော ဒုန္နီဟရဏတော စ အဝဒ္ဓိအာဝဟတော အဃဝတ္ထုတော စ အသေရီဘာဝတော အာဗာဓပဒဋ္ဌာနတာယ စ အာဗာဓတော. အဝသဝတ္တနတော အဝိဓေယျတာယ ပရတော[Pg.69]. ဗျာဓိဇရာမရဏေဟိ ပလုဇ္ဇနီယတာယ ပလောကတော. သာမီနိဝါသီကာရကဝေဒကအဓိဋ္ဌာယကဝိရဟတော သုညတော. အတ္တပဋိက္ခေပဋ္ဌေန အနတ္တတော, ရူပါဒိဓမ္မာပိ န ဧတ္ထ အတ္တာ ဟောန္တီတိ အနတ္တာ, ဧဝံ အယမ္ပိ န အတ္တာ ဟောတီတိ အနတ္တာ. တေန အဗျာပါရတော နိရီဟတော တုစ္ဆတော အနတ္တာတိ ဒီပိတံ ဟောတိ. လက္ခဏတ္တယမေဝ အဝဗောဓတ္ထံ ဧကာဒသဟိ ပဒေဟိ ဝိဘဇိတွာ ဂဟိတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ១៣៣. ពាក្យថា Upadhivivekenā នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ពាក្យថា upadhivivekā គឺការចាកចេញក្នុងករណវិភត្តិ (តតិយាវិភត្តិ) ឬមួយ ពាក្យថា upadhivivekā ជាបញ្ចមីវិភត្តិក្នុងន័យហេតុ ត្រូវបានពោលថា upadhivivekenā ជាតតិយាវិភត្តិក្នុងន័យហេតុ សំដៅដល់ការវិវេកចាកកាមគុណទាំង ៥។ ព្រោះថាសូម្បីកាមគុណទាំងឡាយ ក៏ហៅថា ឧបធិ ព្រោះជាទីតម្កល់ទុកនៃទុក្ខក្នុងកាមគុណនេះ។ សេចក្តីខ្ជិលច្រអូសនៃកាយ មានការស្ងាបជាដើម ដែលមានថីនមិទ្ធៈជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា Tatthā គឺកើតឡើងក្នុងសមាបត្តិ ក្នុងចន្លោះនៃសមាបត្តិ។ ដើម្បីបង្ហាញទាំងពីរយ៉ាងគឺ ធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសមាបត្តិ និងមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងសមាបត្តិ ទើបលោកពោលថា «antosamāpattikkhaṇeyevā» (ក្នុងខណៈនៃសមាបត្តិខាងក្នុងនោះឯង) ជាដើម។ ពាក្យថា Rūpādayo dhammā គឺបញ្ចក្ខន្ធធម៌ មានរូប និងវេទនាជាដើម។ ពាក្យថា Na niccato នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ភាពមិនទៀងនៃធម៌ទាំងនោះ ដោយការបដិសេធភាពទៀង។ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថាមិនទៀង ព្រោះមានការកើតឡើងនិងវិនាសទៅ ព្រោះការប្រែប្រួល និងព្រោះមានសភាពបណ្តោះអាសន្ន។ ព្រោះថា អ្វីដែលមិនទៀង អ្វីនោះរមែងត្រូវបានកំណត់ដោយការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ ប្រែប្រួលជាពីរយ៉ាងដោយជរានិងមរណៈ និងមានខណៈត្រឹមតែមួយរំពេចប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Na sukhato នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ភាពជាទុក្ខនៃធម៌ទាំងនោះ ដោយការបដិសេធភាពជាសុខ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថាជាទុក្ខ ព្រោះការបៀតបៀនរឿយៗ និងព្រោះជាវត្ថុនៃទុក្ខ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះមានការកើតឡើងនិងវិនាសទៅជាប្រក្រតី ព្រោះការបៀតបៀនរឿយៗ ព្រោះជាទុក្ខឥតដាច់ និងព្រោះជាទីតាំងនៃទុក្ខនោះឯង។ ឈ្មោះថា ជាជំងឺ (rogato) ព្រោះត្រូវរក្សាដោយបច្ច័យ និងព្រោះជាឫសគល់នៃរោគ។ ឈ្មោះថា ជាបូស (gaṇḍato) ព្រោះប្រកបដោយស៊ុលគឺទុក្ខភាព ព្រោះការហូរចេញនៃវត្ថុមិនស្អាតគឺកិលេស និងព្រោះការហើមប៉ោងនិងការបែកធ្លាយដោយការកើត ជរា និងការបែកធ្លាយ។ ឈ្មោះថា ជាសរ (aghato) ព្រោះធ្វើឲ្យកើតការបៀតបៀន ព្រោះការចាក់ដោតខាងក្នុង ព្រោះការនាំចេញបានដោយកម្រ ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីមិនចម្រើន និងព្រោះជាវត្ថុនៃទោស។ ឈ្មោះថា ជាអាពាធ (ābādhato) ព្រោះភាពមិនជាឥស្សរៈ និងព្រោះជាបទដ្ឋាននៃអាពាធ។ ឈ្មោះថា ជារបស់ដទៃ (parato) ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច និងព្រោះមិនអាចបង្គាប់បញ្ជាបាន។ ឈ្មោះថា ជាសភាពទ្រុឌទ្រោម (palokato) ព្រោះការទ្រុឌទ្រោមទៅដោយព្យាធិ ជរា និងមរណៈ។ ឈ្មោះថា ជាសូន្យ (suññato) ព្រោះប្រាសចាកម្ចាស់ អ្នកនៅអាស្រ័យ អ្នកធ្វើ អ្នកដឹង និងអ្នកចាត់ចែង។ ឈ្មោះថា ជាអនត្តា (anattato) ដោយអត្ថថាបដិសេធអាត្ម័ន សូម្បីធម៌មានរូបជាដើមក៏មិនមែនជាអាត្ម័នក្នុងលោកនេះឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អនត្តា សូម្បីរូបនេះក៏មិនមែនជាអាត្ម័នឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អនត្តា។ ដោយហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ធម៌ទាំងនោះជាអនត្តា ព្រោះមិនមានការខ្វល់ខ្វាយ ព្រោះមិនមានការប្រឹងប្រែង ព្រោះជាសភាពទទេ និងព្រោះជាអនត្តា។ ពាក្យថា «tattha» ជាដើម ត្រូវបានពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាន់យកលក្ខណៈទាំង ៣ នោះឯង ដោយបែងចែកជា ១១ បទ ដើម្បីឲ្យយល់ច្បាស់។ အန္တောသမာပတ္တိယန္တိ သမာပတ္တီနံ သဟဇာတတာယ သမာပတ္တီနံ အဗ္ဘန္တရေ. စိတ္တံ ပဋိသံဟရတီတိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂါဒိဥပက္ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနေန ဝိပဿနာစိတ္တံ ပဋိသံဟရတိ. တေနာဟ ‘‘မောစေတီ’’တိ. သဝနဝသေနာတိ ‘‘သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော’’တိအာဒိနာ သဝနဝသေန. ထုတိဝသေနာတိ တထေဝ ထောမနာဝသေန ဂုဏတော သံကိတ္တနဝသေန. ပရိယတ္တိဝသေနာတိ တဿ ဓမ္မဿ ပရိယာပုဏနဝသေန. ပညတ္တိဝသေနာတိ တဒတ္ထဿ ပညာပနဝသေန. အာရမ္မဏကရဏဝသေနေဝ ဥပသံဟရတိ မဂ္ဂစိတ္တံ. ဧတံ သန္တန္တိအာဒိ ပန အဝဓာရဏနိဝတ္တိတတ္ထဒဿနံ. ယထာ ဝိပဿနာ ‘‘ဧတံ သန္တံ ဧတံ ပဏီတ’’န္တိအာဒိနာ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ စိတ္တံ ဥပသံဟရတိ, ဧဝံ မဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန အဘိသမေန္တော တတ္ထ လဗ္ဘမာနေ သဗ္ဗေ ဝိသေသေ အသမ္မောဟတော ပဋိဝိဇာနန္တော တတ္ထ စိတ္တံ ဥပသံဟရတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ ပန အာကာရေနာ’’တိအာဒိ. သော တတ္ထ ဌိတောတိ သော အဒန္ဓဝိပဿနော ယောဂီ တတ္ထ တာယ အနိစ္စာဒိလက္ခဏတ္တယာရမ္မဏာယ ဝိပဿနာယ ဌိတော. သဗ္ဗသောတိ တဿ မဂ္ဂဿ အဓိဂမာယ နိဗ္ဗတ္တိတသမထဝိပဿနာသု. အသက္ကောန္တော အနာဂါမီ ဟောတီတိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဟာသု ဧဝ သမထဝိပဿနာသု ဆန္ဒရာဂံ ပဟာယ အဂ္ဂမဂ္ဂဝဟာသု တာသု နိကန္တိံ ပရိယာဒါတုံ အသက္ကောန္တော အနာဂါမိတာယမေဝ သဏ္ဌာတိ. ពាក្យថា Antosamāpattiyaṃ គឺក្នុងចន្លោះនៃសមាបត្តិទាំងឡាយ ព្រោះភាពជាធម៌កើតរួមគ្នាជាមួយសមាបត្តិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Cittaṃ paṭisaṃharati គឺប្រមូលមកវិញនូវវិបស្សនាចិត្ត ដោយការកំចាត់បង់នូវឧបក្កិលេស មានឆន្ទរាគជាដើមដែលជាប់ទាក់ទងនឹងសមាបត្តិនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «moceti» (ដោះលែង)។ ពាក្យថា Savanavasena គឺដោយការស្តាប់ ដូចជាពាក្យថា «sabbasaṅkhārasamatho» (ការរម្ងាប់សង្ខារទាំងពួង) ជាដើម។ ពាក្យថា Thutivasena គឺដោយការសរសើរ ដោយការកោតសរសើរ និងការពណ៌នាអំពីគុណយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Pariyattivasena គឺដោយការរៀនសូត្រនូវធម៌នោះ។ ពាក្យថា Paññattivasena គឺដោយការបញ្ញត្តិនូវសេចក្តីនៃធម៌នោះ។ មគ្គចិត្តរមែងបង្អោនទៅដោយការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកពាក្យថា Etaṃ santaṃ ជាដើម គឺជាការបង្ហាញសេចក្តីដែលត្រូវបានកំណត់ទុក។ វិបស្សនាបង្អោនចិត្តទៅក្នុងអសង្ខតធាតុ ដោយពាក្យថា «etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ» (ធម៌នេះស្ងប់ ធម៌នេះឧត្តម) ជាដើម យ៉ាងណា មគ្គកាលត្រាស់ដឹងនូវព្រះនិព្វានដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ កាលដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីវិសេសទាំងអស់ដែលមានក្នុងព្រះនិព្វាននោះដោយមិនវង្វេង ក៏បង្អោនចិត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «iminā pana ākārena» (ប៉ុន្តែ ដោយអាការៈនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា So tattha ṭhito គឺយោគីបុគ្គលអ្នកមានវិបស្សនាមិនយឺតយ៉ាវនោះ ឋិតនៅក្នុងវិបស្សនាដែលមានលក្ខណៈ ៣ មានមិនទៀងជាដើមជាអារម្មណ៍ក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា Sabbaso គឺក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលបង្កើតឡើងដើម្បីសម្រេចមគ្គនោះ។ ពាក្យថា Asakkonto anāgāmī hoti គឺកាលលះបង់ឆន្ទរាគក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលនាំទៅកាន់មគ្គថ្នាក់ទាបហើយ តែមិនអាចកំចាត់បង់នូវតណ្ហា (និកន្តិ) ក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលនាំទៅកាន់មគ្គថ្នាក់ខ្ពស់បាន ក៏ឋិតនៅក្នុងភាពជាព្រះអនាគាមីប៉ុណ្ណោះ។ သမတိက္ကန္တတ္တာတိ သမထဝသေန ဝိပဿနာဝသေန စာတိ သဗ္ဗထာပိ ရူပဿ အတိက္ကန္တတ္တာ. တေနာဟ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိ. အနေနာတိ ယောဂိနာ. တံ အတိက္ကမ္မာတိ ဣဒံ ယော ဝါ ပဌမံ ပဉ္စဝေါကာရဘဝပရိယာပန္နေ ဓမ္မေ သမ္မဒေဝ သမ္မသိတွာ တေ ဝိဝဇ္ဇေတွာ တတော အရူပသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ အရူပဓမ္မေ သမ္မသတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဣဒါနိ အရူပံ သမ္မသတီ’’တိ. ពាក្យថា Samatikkantattā គឺព្រោះការកន្លងផុតនូវរូបដោយប្រការទាំងពួង គឺដោយអំណាចសមថៈនិងដោយអំណាចវិបស្សនា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ayañhi» (ព្រោះបុគ្គលនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Anena គឺដោយយោគីបុគ្គល។ ពាក្យថា Taṃ atikkamma នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់យោគីបុគ្គលណាដែលពិចារណា (សម្មសនៈ) ធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងបញ្ចវោការភពជាដំបូងដោយប្រពៃ រួចវៀរចាកធម៌ទាំងនោះ ហើយចូលកាន់អរូបសមាបត្តិ បន្ទាប់មកពិចារណាអរូបធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «idāni arūpaṃ sammasati» (ឥឡូវនេះ ពិចារណានូវអរូបធម៌)។ သမထဝသေန [Pg.70] ဂစ္ဆတောတိ သမထပ္ပဓာနံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ. စိတ္တေကဂ္ဂတာ ဓုရံ ဟောတီတိ တဿ ဝိပဿနာဘာဝနာယ တထာ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တတ္တာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ သမာဓိပ္ပဓာနာ ဟောတိ, မဂ္ဂေပိ စိတ္တေကဂ္ဂတာ ဓုရံ ဟောတိ, သမာဓိန္ဒြိယံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဗလဝံ ဟောတိ. သော စေတောဝိမုတ္တော နာမာတိ သော အရိယော စေတောဝိမုတ္တော နာမ ဟောတိ. ဝိပဿနာဝသေန ဂစ္ဆတောတိ ‘‘သမထဝသေန ဂစ္ဆတော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယဉ္စ ပုဂ္ဂလဝိဘာဂေါ သုတ္တန္တနယေန ဣဓာဘိဟိတော ပရိယာယော နာမ, အဘိဓမ္မနယေန ပရတော ကီဋာဂိရိသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဒဿယိဿာမ. အယံ သဘာဝဓမ္မောယေဝါတိ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ သမထပ္ပဓာနာ စေ သမာဓိ ဓုရံ, ဝိပဿနာပဓာနာ စေ ပညာ ဓုရန္တိ အယံ ဓမ္မသဘာဝေါယေဝ, ဧတ္ထ ကိဉ္စိ န အာသင်္ကိတဗ္ဗံ. ពាក្យថា Samathavasena gacchato គឺសម្រាប់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយបុព្វភាគបដិបទាដែលមានសមថៈជាប្រធាន។ ពាក្យថា Cittekaggatā dhuraṃ hoti គឺព្រោះវិបស្សនាភាវនារបស់បុគ្គលនោះធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះក្នុងកាលមុន វុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនាទើបមានសមាធិជាប្រធាន សូម្បីក្នុងមគ្គ ក៏មានចិត្តេកគ្គតាជាធុរៈ សមាធិន្ទ្រិយជាប្រធាននិងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា។ ពាក្យថា So cetovimutto nāma គឺព្រះអរិយបុគ្គលនោះឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្ត។ ពាក្យថា Vipassanāvasena gacchato សេចក្តីត្រូវយល់តាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងពាក្យថា «samathavasena gacchato» នោះឯង។ ការបែងចែកបុគ្គលនេះ ត្រូវបានពោលទុកក្នុងទីនេះដោយសូត្រន្តន័យ ហៅថា បរិយាយន័យ ចំណែកឯអភិធម្មន័យ យើងនឹងបង្ហាញក្នុងអដ្ឋកថាកីដាគិរិសូត្រខាងមុខ។ ពាក្យថា Ayaṃ sabhāvadhammoyeva គឺបើបុព្វភាគបដិបទាមានសមថៈជាប្រធាន សមាធិក៏ជាធុរៈ បើមានវិបស្សនាជាប្រធាន បញ្ញាក៏ជាធុរៈ នេះជាធម្មសភាវៈពិតប្រាកដ មិនគួរមានមន្ទិលសង្ស័យក្នុងរឿងនេះឡើយ។ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တံ ဣန္ဒြိယဝေမတ္တတာ. တေနာဟ ‘‘ဣန္ဒြိယနာနတ္တံ ဝဒါမီ’’တိ. ဣန္ဒြိယနာနတ္တတာ ကာရဏန္တိ ဣဒံ ဒဿေတိ – အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသော ဝိယ သမထဝသေန ဝိပဿနာဝသေန စ ယံ ပုဗ္ဗဘာဂဂမနံ, တံ အပ္ပမာဏံ တံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနံ, ယဿ သမာဓိ ဓုရံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဗလဝံ ဟောတိ, သော အရိယော စေတောဝိမုတ္တိ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပညာ ဓုရံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဗလဝံ ဟောတိ သော အရိယော ပညာဝိမုတ္တော နာမ ဟောတိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဗုဒ္ဓိဝိသိဋ္ဌေန နိဒဿနေန ဒဿေန္တော ‘‘ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ’’တိအာဒိမာဟ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តៈ គឺឥន្ទ្រិយវេមត្តតា (ភាពប្លែកគ្នានៃឥន្ទ្រិយ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «indriyanānattaṃ vadāmi» (តថាគតពោលនូវភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយ)។ សេចក្តីនេះបង្ហាញថា ភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយជាហេតុ គឺការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុព្វភាគដោយអំណាចសមថៈនិងវិបស្សនា ដូចជាការចូលទៅកាន់វិបស្សនាដោយអំណាចមិនទៀងជាដើម វិបស្សនានោះមិនមានប្រមាណ វិបស្សនានោះជាវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា ព្រះអរិយបុគ្គលណាមានសមាធិជាធុរៈ ជាប្រធាន និងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ព្រះអរិយបុគ្គលនោះឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្ត។ ព្រះអរិយបុគ្គលណាមានបញ្ញាជាធុរៈ ជាប្រធាន និងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ព្រះអរិយបុគ្គលនោះឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្ត។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះដោយឧទាហរណ៍ដ៏វិសេសនៃបញ្ញា ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា «dve aggasāvakā» (ព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរ) ជាដើម សេចក្តីនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ မဟာမာလုကျသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) ក្នុងអដ្ឋកថាមហាមាលុក្យសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၅. ဘဒ္ဒါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៥. អដ្ឋកថាភទ្ទាលិសូត្រ ၁၃၄. အသိယတီတိ အသနံ, ဘုဉ္ဇနံ ဘောဇနံ, အသနဿ ဘောဇနံ အသနဘောဇနံ, အာဟာရပရိဘောဂေါ, ဧကသ္မိံ ကာလေ အသနဘောဇနံ ဧကာသနဘောဇနံ. သော ပန ကာလော သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ သဗ္ဗပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏဝသေန ပုဗ္ဗဏှော ဧဝ ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဧကသ္မိံ ပုရေဘတ္တေ အသနဘောဇန’’န္တိ. ဝိပ္ပဋိသာရကုက္ကုစ္စန္တိ ‘‘အယုတ္တံ ဝတ မယာ ကတံ, ယော အတ္တနော သရီရပကတိံ အဇာနန္တော ဧကာသနဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိ, ယေန မေ ဣဒံ သရီရံ ကိသံ ဇာတံ ဗြဟ္မစရိယာနုဂ္ဂဟော နာဟောသီ’’တိ ဧဝံ [Pg.71] ဝိပ္ပဋိသာရကုက္ကုစ္စံ ဘဝေယျ. ဧတံ သန္ဓာယ သတ္ထာ အာဟ, န ဘဒ္ဒါလိမေဝ တာဒိသံ ကိရိယံ အနုဇာနန္တော. ဣတရထာတိ ယဒိ ဧကံယေဝ ဘတ္တံ ဒွိဓာ ကတွာ တတော ဧကဿ ဘာဂဿ ဘုဉ္ဇနံ ဧကဒေသဘုဉ္ဇနံ အဓိပ္ပေတံ. ကော သက္ကောတီတိ ကော ဧဝံ ယာပေတုံ သက္ကောတိ. အတီတဇာတိပရိစယောပိ နာမ ဣမေသံ သတ္တာနံယေဝ အနုဗန္ဓတီတိ အာဟ ‘‘အတီတေ’’တိအာဒိ. ဝိရဝန္တဿေဝါတိ အနာဒရေ သာမိဝစနံ. တံ မဒ္ဒိတွာတိ ‘‘အယံ သိက္ခာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ အာစိဏ္ဏံ, အယဉ္စ ဘိက္ခု ဣမံ သိက္ခတေဝါ’’တိ ဝတွာ တံ ဘဒ္ဒါလိံ တဿ ဝါ အနုဿာဟပဝေဒနံ အဘိဘဝိတွာ. ဘိက္ခာစာရဂမနတ္ထံ န ဝိတက္ကမာဠကံ အဂမာသိ, ဝိဟာရစာရိကံ စရန္တော တဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဘဂဝါ ဂစ္ဆတိ. ១៣៤. របស់ដែលគេស៊ី ឈ្មោះថា អសនៈ, ការបរិភោគ ឈ្មោះថា ភោជនៈ, ការបរិភោគនូវរបស់ដែលគេស៊ី ឈ្មោះថា អសនភោជនៈ គឺការបរិភោគអាហារ, ការបរិភោគអាហារក្នុងពេលតែមួយ ឈ្មោះថា ឯកាសនភោជនៈ។ ចំណែកឯកាលវេលានោះ ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តដែលព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គធ្លាប់សេពគប់មក គឺសំដៅយកពេលព្រឹកប៉ុណ្ណោះក្នុងទីនេះ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ekasmiṃ purebhatte asanabhojanaṃ» (ការបរិភោគអាហារក្នុងពេលមុនភត្តតែមួយដង)។ ពាក្យថា Vippaṭisārakukkucca គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយនិងសេចក្តីសង្ស័យថា «អំពើដែលខ្ញុំធ្វើហើយ មិនសមគួរឡើយ ខ្ញុំមិនស្គាល់ប្រក្រតីនៃរាងកាយរបស់ខ្លួន ក៏បរិភោគអាហារក្នុងពេលតែមួយដង ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យរាងកាយរបស់ខ្ញុំស្គមស្គាំង មិនមានការអនុគ្រោះដល់ព្រហ្មចរិយធម៌ឡើយ» សេចក្តីក្តៅក្រហាយនិងសង្ស័យរមែងមានយ៉ាងនេះ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់សេចក្តីនេះ មិនមែនទ្រង់អនុញ្ញាតកិរិយាបែបនោះដល់ព្រះភទ្ទាលិឡើយ។ ពាក្យថា Itarathā គឺប្រសិនបើការបរិភោគចំណែកមួយ ដោយការធ្វើភត្តតែមួយឲ្យជាពីរចំណែក រួចបរិភោគចំណែកមួយក្នុងចំណោមនោះ ត្រូវបានបំណងទុក។ ពាក្យថា Ko sakkoti គឺតើនរណាអាចញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះបាន។ សូម្បីការស៊ាំនឹងជាតិក្នុងអតីត ក៏រមែងតាមជាប់នឹងសត្វទាំងឡាយនេះឯង ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «atīte» (ក្នុងអតីតកាល) ជាដើម។ ពាក្យថា Viravantasseva គឺជាសាមីវិភត្តិក្នុងន័យអនាទរៈ (មិនអើពើ)។ ពាក្យថា Taṃ madditvā គឺកាលពោលថា «សិក្ខាបទនេះ ជាការប្រព្រឹត្តដែលធ្លាប់សេពគប់មកក្នុងសាសនានៃព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ ហើយភិក្ខុនេះក៏ត្រូវតែសិក្សានូវសិក្ខាបទនេះដែរ» រួចហើយក៏គ្របសង្កត់លើព្រះភទ្ទាលិនោះ ឬគ្របសង្កត់លើការសម្តែងភាពមិនហានក្លារបស់លោក។ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានយាងទៅកាន់សាលាជាទីត្រិះរិះ (វិតក្កមាឡកៈ) ដើម្បីយាងទៅបិណ្ឌបាតឡើយ កាលទ្រង់យាងទៅកាន់វិហារចារិក ក៏យាងទៅកាន់ទីលំនៅរបស់លោក។ ၁၃၅. ဒူသယန္တိ ဂရဟန္တိ ဧတေနာတိ ဒေါသော, အပရာဓော, သော ဧဝ ကုစ္ဆိတဘာဝေန ဒေါသကော. ဂရဟာယ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတော ဩကာသော. တေနာဟ – ‘‘ဧတံ ဩကာသံ ဧတံ အပရာဓ’’န္တိ. ဒုက္ကရတရန္တိ ပတိကာရဝသေန အတိသယေန ဒုက္ကရံ. အပရာဓော ဟိ န ခမာပေန္တံ ယထာပစ္စယံ ဝိတ္ထာရိတော ဟုတွာ ဒုပ္ပတိကာရော ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဝဿဉှီ’’တိအာဒိ. ១៣៥. ជនទាំងឡាយរមែងប្រទូស្ត ឬតិះដៀលដោយទោសនោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ទោសៈ គឺកំហុស (អបរាធៈ) កំហុសនោះឯងដោយភាពជាគួរខ្ពើម ឈ្មោះថា ទោសកៈ។ ឈ្មោះថា ឱកាស ព្រោះជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃការតិះដៀល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «etaṃ okāsaṃ etaṃ aparādhaṃ» (នូវឱកាសនោះ នូវកំហុសនោះ)។ ពាក្យថា Dukkaratara គឺធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃការកែខៃ។ ព្រោះថាកំហុស កាលបើបុគ្គលមិនសុំខមាទោស រមែងរីករាលដាលទៅតាមបច្ច័យ ហើយក្លាយជាអ្វីដែលកែខៃបានដោយកម្រ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «vassañhi» (ព្រោះថា វស្សា...) ជាដើម។ အလဂ္ဂိတွာတိ ဣမမ္ပိ နာမ အပနီတံ အကာသီတိ ဧဝံ အဝိနေတွာ, တံ တံ တဿ ဟိတပဋိပတ္တိံ နိဝါရဏံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဉာယပဋိပတ္တိံ အတိစ္စ ဧတိ ပဝတ္တတီတိ အစ္စယော, အပရာဓော, ပုရိသေန မဒ္ဒိတွာ ပဝတ္တိတော အပရာဓော အတ္ထတော ပုရိသံ အတိစ္စ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တော နာမ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အစ္စယော မံ, ဘန္တေ, အစ္စဂမာ’’တိ. အဝသေသပစ္စယာနံ သမာဂမေ ဧတိ ဖလံ ဧတသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတိ စာတိ သမယော, ဟေတု ယထာ ‘‘သမုဒါယော’’တိ အာဟ ‘‘ဧကံ ကာရဏ’’န္တိ. ယံ ပနေတ္ထ ဘဒ္ဒါလိတ္ထေရဿ အပရိပူရကာရိတာယ ဘိက္ခုအာဒီနံ ဇာနနံ, တမ္ပိ ကာရဏံ ကတွာ ‘‘အဟံ ခေါ, ဘန္တေ, န ဥဿဟာမီ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ពាក្យថា Alaggitvā គឺមិនទូន្មានយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលនេះបានធ្វើសូម្បីតែការលះបង់នេះចេញហើយ» សេចក្តីថា ធ្វើការរារាំងនូវការប្រតិបត្តិជាប្រយោជន៍នោះៗ របស់លោក។ កំហុសដែលប្រព្រឹត្តទៅកន្លងហួសនូវការប្រតិបត្តិដ៏ត្រឹមត្រូវ (ញាយបដិបត្តិ) ឈ្មោះថា អច្ចយៈ គឺកំហុស, កំហុសដែលបុគ្គលជាន់ឈ្លីហើយប្រព្រឹត្តទៅ ដោយអត្ថ ឈ្មោះថា ប្រព្រឹត្តទៅកន្លងហួសនិងគ្របសង្កត់លើបុគ្គលនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «accayo maṃ, bhante, accagamā» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន កំហុសបានកន្លងហួសនូវខ្ញុំព្រះអង្គហើយ)។ ផលរមែងកើតឡើងនិងប្រព្រឹត្តទៅអំពីហេតុនេះ ក្នុងការជួបជុំគ្នានៃបច្ច័យដែលនៅសល់ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សមយៈ គឺហេតុ ដូចជាពាក្យថា «សមុទយៈ» ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ekaṃ kāraṇaṃ» (ហេតុមួយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ការដឹងរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយជាដើម ព្រោះភាពជាអ្នកមិនធ្វើឲ្យបរិបូណ៌របស់ព្រះភទ្ទាលិត្ថេរក្នុងរឿងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា គួរពោលដោយធ្វើហេតុនោះឯងឲ្យជាអារម្មណ៍ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គមិនអាចហានក្លាឡើយ» ជាដើម។ ၁၃၆. ဧကစိတ္တက္ခဏိကာတိ ပဌမမဂ္ဂစိတ္တက္ခဏေန ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ. ဧဝံ အာဏာပေတုံ န ယုတ္တန္တိ သင်္ကမတ္ထာယ အာဏာပေတုံ န ယုတ္တံ ပယောဇနာဘာဝတော. အနာစိဏ္ဏဉ္စေတံ ဗုဒ္ဓါနံ, ယဒိဒံ ပဒသာ အက္ကမနံ. တထာ ဟိ – ១៣៦. ពាក្យថា Ekacittakkhaṇikā គឺមានខណៈចិត្តតែមួយ ដោយខណៈនៃបឋមមគ្គចិត្ត។ ការបង្គាប់បង្គាប់យ៉ាងនេះ មិនសមគួរឡើយ គឺការបង្គាប់ដើម្បីជាស្ពានចម្លង មិនសមគួរឡើយ ព្រោះមិនមានប្រយោជន៍។ ម្យ៉ាងទៀត នេះជាការមិនធ្លាប់ប្រព្រឹត្តរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ គឺការដើរជាន់ដោយជើង។ ព្រោះថា៖ ‘‘အက္ကမိတွာန မံ ဗုဒ္ဓေါ, သဟ သိဿေဟိ ဂစ္ဆတု; မာ နံ ကလလံ အက္ကမိတ္ထ, ဟိတာယ မေ ဘဝိဿတီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၅၃); «សូមព្រះពុទ្ធ ព្រមទាំងព្រះសាវ័កទាំងឡាយ ជាន់លើខ្ញុំព្រះអង្គហើយយាងទៅចុះ សូមកុំឲ្យភក់នោះប្រឡាក់ព្រះអង្គឡើយ ការធ្វើបែបនេះ នឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ខ្ញុំព្រះអង្គ»។ သုမေဓပဏ္ဍိတေန [Pg.72] ပစ္စာသီသိတံ န ကတံ. ယထာဟ – សុមេធបណ្ឌិតមិនបានធ្វើការប្រាថ្នាទុកជាមុនឡើយ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖ ‘‘ဒီပင်္ကရော လောကဝိဒူ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟော; ဥဿီသကေ မံ ဌတွာန, ဣဒံ ဝစနမဗြဝီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၆၀); «ព្រះទីបង្ករជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវលោក ជាអ្នកទទួលនូវគ្រឿងបូជា ទ្រង់គង់ឈរក្បែរក្បាលរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គ ហើយបានត្រាស់នូវពាក្យនេះ»។ ဘဂဝတာ အာဏတ္တေ သတိ တေသမ္ပိ ဧဝံ ကာတုံ န ယုတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဧတေသံ ပဋိဗာဟိတုံ ယုတ္တန္တိ ဣဒံ အဋ္ဌာနပရိကပ္ပနဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ကာတုံ အာရဒ္ဓံ နာမ ကိစ္စံ ကေဟိစိ ပဋိဗာဟိတုံ ယုတ္တံ နာမ အတ္ထိ ပဋိဗာဟိတုံယေဝ အကရဏတော. သမ္မတ္တနိယာမဿ အနောက္ကန္တတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗာဟိရကော’’တိ. កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តិហើយ សូម្បីភិក្ខុទាំងនោះក៏មិនគួរធ្វើបែបនោះឡើយ សូម្បីក្នុងសេចក្តីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ ពាក្យថា «គួរដើម្បីរារាំងភិក្ខុទាំងនោះ» នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃការសន្មតក្នុងហេតុដែលមិនមែនជាឋានៈតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា កិច្ចការដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយទ្រង់ប្រារព្ធដើម្បីធ្វើហើយ ឈ្មោះថាជាកិច្ចដែលនរណាម្នាក់គួររារាំងបាន នោះមិនមានឡើយ ព្រោះមិនអាចធ្វើការរារាំងបានឡើយ។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «បុគ្គលខាងក្រៅ» ព្រោះមិនទាន់ចុះស៊ប់កាន់សម្មត្តនិយាម។ ၁၃၇. န ကမ္မဋ္ဌာနံ အလ္လီယတီတိ စိတ္တံ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ဩတရတိ. ១៣៧. ពាក្យថា «មិនតោងទាមកម្មដ្ឋាន» សេចក្តីថា ចិត្តមិនចុះស៊ប់កាន់កម្មដ្ឋាន។ ၁၄၀. ပုနပ္ပုနံ ကာရေန္တီတိ ဒဏ္ဍကမ္မပဏာမနာဒိကာရဏံ ပုနပ္ပုနံ ကာရေန္တိ. သမ္မာဝတ္တမှိ န ဝတ္တတီတိ တဿာ တဿာ အာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာနတ္ထံ ဘဂဝတာ ပညတ္တသမ္မာဝတ္တမှိ န ဝတ္တတိ. အနုလောမဝတ္တေ န ဝတ္တတီတိ ယေန ယေန ဝတ္တေန သံဃော အနုလောမိကော ဟောတိ, တသ္မိံ တသ္မိံ အနုလောမဝတ္တေ န ဝတ္တတိ ဝိလောမမေဝ ဂဏှာတိ, ပဋိလောမေန ဟောတိ. နိတ္ထာရဏကဝတ္တမှီတိ ယေန ဝတ္တေန သံဃော အနုလောမိကော ဟောတိ, သာပတ္တိကဘာဝတော နိတ္ထိဏ္ဏော ဟောတိ, တမှိ နိတ္ထာရဏဝတ္တသ္မိံ န ဝတ္တတိ. တေနာဟ ‘‘အာပတ္တီ’’တိအာဒိ. ဒုဗ္ဗစကရဏေတိ ဒုဗ္ဗစဿ ဘိက္ခုနော ကရဏေ. ១៤០. ពាក្យថា «ធ្វើរឿយៗ» សេចក្តីថា ធ្វើទណ្ឌកម្ម និងការបណ្តេញចេញជាដើមរឿយៗ។ ពាក្យថា «មិនប្រព្រឹត្តក្នុងសម្មាវត្ត» សេចក្តីថា មិនប្រព្រឹត្តតាមសម្មាវត្តដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តិទុក ដើម្បីការចេញចាកអាបត្តិទាំងនោះៗ។ ពាក្យថា «មិនប្រព្រឹត្តក្នុងអនុលោមវត្ត» សេចក្តីថា សង្ឃជាអ្នកអនុលោមតាមដោយវត្តណាៗ ក៏មិនប្រព្រឹត្តតាមអនុលោមវត្តនោះៗ តែងកាន់យកសេចក្តីផ្ទុយគ្នា គឺប្រព្រឹត្តច្រាសទិស។ ពាក្យថា «ក្នុងនិត្ថារណវត្ត» សេចក្តីថា សង្ឃជាអ្នកអនុលោមតាមដោយវត្តណា ហើយជាអ្នកចាកផុតអំពីភាពជាអ្នកមានអាបត្តិដោយវត្តនោះ ភិក្ខុនោះមិនប្រព្រឹត្តក្នុងនិត្ថារណវត្តនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «អាបត្តិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងការធ្វើដល់ភិក្ខុអ្នកប្រដៅពិបាក» សេចក្តីថា ក្នុងការធ្វើដល់ភិក្ខុអ្នករឹងរូស។ ၁၄၄. ယာပေတီတိ ဝတ္တတိ, သာသနေ တိဋ္ဌတီတိ အတ္ထော. အဘိညာပတ္တာတိ ‘‘အသုကော အသုကော စ ထေရော သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော ဗဟုဿုတော’’တိအာဒိနာ အဘိညာတဘာဝံ ပတ္တာ အဓိဂတအဘိညာတာ. ១៤៤. ពាក្យថា «រមែងប្រព្រឹត្តទៅ» សេចក្តីថា រមែងប្រព្រឹត្តទៅ គឺស្ថិតនៅក្នុងសាសនា នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «ដល់នូវភាពជាអ្នកល្បីល្បាញ» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាអ្នកដែលគេស្គាល់ច្បាស់ ដោយពាក្យជាដើមថា «ព្រះថេរៈឈ្មោះនេះ និងឈ្មោះនេះ ជាអ្នកមានសីល មានធម៌ដ៏ល្អ ជាពហុស្សូត» គឺបានសម្រេចនូវភាពជាអ្នកល្បីល្បាញ។ ၁၄၅. သတ္တေသု ဟာယမာနေသူတိ ကိလေသဗဟုလတာယ ပဋိပဇ္ဇနကသတ္တေသု ပရိဟာယန္တေသု ပဋိပထေသု ဇာယမာနေသု. အန္တရဓာယတိ နာမ တဒါဓာရတာယ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ ပရူပဝါဒါဒယော. သမ္ပရာယိကာ အပါယဒုက္ခဝိသေသာ. အာသဝန္တိ တေန တေန ပစ္စယေန ပဝတ္တန္တီတိ အာသဝါ. နေသန္တိ ပရူပဝါဒါဒိအာသဝါနံ. တေတိ ဝီတိက္ကမဓမ္မာ. ១៤៥. ពាក្យថា «កាលបើពួកសត្វសាបសូន្យទៅ» សេចក្តីថា កាលបើពួកសត្វអ្នកប្រតិបត្តិសាបសូន្យទៅ ព្រោះភាពជាអ្នកមានកិលេសច្រើន ហើយផ្លូវខុសទាំងឡាយកើតឡើង។ ពាក្យថា «រមែងអន្តរធានទៅ» គឺរមែងបាត់បង់ទៅ ព្រោះសាសនាមានសត្វទាំងនោះជាទីតាំង។ ពាក្យថា «ក្នុងបច្ចុប្បន្ន» បានដល់ ការតិះដៀលរបស់បុគ្គលដទៃជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងបរលោក» បានដល់ ទុក្ខវិសេសក្នុងអបាយ។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលរមែងហូរទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយបច្ច័យនោះៗ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា អាសវៈ។ ពាក្យថា «នៃធម៌ទាំងនោះ» បានដល់ នៃអាសវៈទាំងឡាយមានការតិះដៀលរបស់បុគ្គលដទៃជាដើម។ ពាក្យថា «ធម៌ទាំងនោះ» បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងកន្លង។ အကာလံ ဒဿေတွာတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ အကာလံ ဒဿေတွာ. ဥပ္ပတ္တိန္တိ အာသဝဋ္ဌာနိယာနံ ဓမ္မာနမုပ္ပတ္တိံ. သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ကာလံ, တာဝ [Pg.73] သေနာသနာနိ ပဟောန္တိ, တေန အာဝါသမစ္ဆရိယာဒိဟေတုနာ သာသနေ ဧကစ္စေ အာသဝဋ္ဌာနိယာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဣမိနာ နယေနာတိ ဣမိနာ ပန ဟေတုနာ ပဒသောဓမ္မသိက္ခာပဒါနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ពាក្យថា «បង្ហាញនូវកាលមិនគួរ» សេចក្តីថា បង្ហាញនូវកាលដែលមិនទាន់គួរដល់ការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទ។ ពាក្យថា «ការកើតឡើង» បានដល់ ការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយជាទីតាំងនៃអាសវៈ។ កាលគួរដល់ការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទនោះ ដរាបណាដែលសេនាសនៈទាំងឡាយនៅមានគ្រប់គ្រាន់ ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈខ្លះក្នុងសាសនានេះ មិនទាន់កើតឡើង ព្រោះហេតុមានអាវាសមច្ឆរិយៈជាដើមនោះឡើយ។ ពាក្យថា «ដោយវិធីនេះ» សេចក្តីថា គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះចូលនៃបទសោធមសិក្ខាបទទាំងឡាយ ដោយហេតុនេះឯង។ ယသန္တိ ကိတ္တိသဒ္ဒံ ပရိဝါရဉ္စ. သာဂတတ္ထေရဿ နာဂဒမနကိတ္တိယသာဒိဝသေန သုရာပါနသင်္ခါတော အာသဝဋ္ဌာနိယော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇိ. ពាក្យថា «យស» បានដល់ កេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងបរិវារ។ ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ ពោលគឺការផឹកទឹកស្រវឹង បានកើតឡើងដល់ព្រះសាកតត្ថេរ ព្រោះអំណាចនៃកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងយសក្នុងការទូន្មាននាគជាដើម។ ရသေန ရသံ သံသန္ဒေတွာတိ ဥပါဒိန္နကဖဿရသေန အနုပါဒိန္နကဖဿရသံ သံသန္ဒေတွာ. ពាក្យថា «ប្រៀបធៀបរសដោយរស» សេចក្តីថា យករសនៃផស្សៈដែលជាឧបាទិន្នកៈ ទៅប្រៀបធៀបនឹងរសនៃផស្សៈដែលជាអនុបាទិន្នកៈ។ ၁၄၆. န ခေါ, ဘဒ္ဒါလိ, ဧသေဝ ဟေတု, အထ ခေါ အညမ္ပိ အတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ဓမ္မဿ သက္ကစ္စသဝနေ ထေရံ နိယောဇေတိ. ១៤៦. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងទ្រង់បង្ហាញថា «ម្នាលភទ្ទាលិ ហេតុនេះមិនមែនតែប៉ុណ្ណោះឡើយ តែថានៅមានហេតុដទៃទៀតដែរ» ទើបត្រាស់ពាក្យថា «មួយវិញទៀត» ជាដើម។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ដឹកនាំព្រះថេរៈក្នុងការស្តាប់ធម៌ដោយគោរព។ ၁၄၇. ဝိသေဝနာစာရန္တိ အဒန္တကိရိယံ. ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ဝူပသမ္မတိ. တတ္ထ အဒန္တကိရိယံ ပဟာယ ဒန္တော ဟောတိ. ယုဂဿာတိ ရထဓုရဿ. ១៤៧. ពាក្យថា «ការប្រព្រឹត្តខុសប្លែក» បានដល់ អំពើរបស់សត្វដែលមិនទាន់ទូន្មាន។ ពាក្យថា «រមែងរលត់» សេចក្តីថា រមែងស្ងប់រលត់។ ក្នុងសេចក្តីនោះ សេះនោះលះបង់អំពើរបស់សត្វដែលមិនទាន់ទូន្មានហើយ រមែងជាសេះដែលទូន្មានបានល្អ។ ពាក្យថា «នៃនឹម» បានដល់ នៃនឹមរទេះ។ အနုက္ကမေတိ အနုရူပပရိဂမေ. တဒဝတ္ထာနုရူပံ ပါဒါနံ ဥက္ခိပနေ နိက္ခိပနေ စ. တေနာဟ ‘‘စတ္တာရော ပါဒေ’’တိအာဒိ. ရဇ္ဇုဗန္ဓနဝိဓာနေနာတိ ပါဒတော ဘူမိယာ မောစနဝိဓာနေန. ဧဝံ ကရဏတ္ထန္တိ ယထာ အဿေ နိသိန္နဿေဝ ဘူမိံ ဂဟေတုံ သက္ကာ, ဧဝံ စတ္တာရော ပါဒေ တထာ ကတွာ အတ္တနော နိစ္စလဘာဝကရဏတ္ထံ. မဏ္ဍလေတိ မဏ္ဍလဓာဝိကာယံ. ပထဝီကမနေတိ ပထဝိံ ဖုဋ္ဌမတ္တေန ဂမနေ. တေနာဟ ‘‘အဂ္ဂဂ္ဂခုရေဟီ’’တိ. ဩက္ကန္တကရဏသ္မိန္တိ ဩက္ကန္တေတွာ ပရသေနာသမ္မဒ္ဒန ဩက္ကန္တကရဏေ. ဧကသ္မိံ ဌာနေတိ စတူသု ပါဒေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဂမနံ စောဒေန္တီတိ အတ္ထော, သော ပနေတ္ထ သီဃတရော အဓိပ္ပေတော. ဒဝတ္တေတိ မရိယာဒါကောပနေဟိ နာနပ္ပယောဇနေ, ပရသေနာယ ပဝတ္တမဟာနာဒပဟရဏေဟိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ယုဒ္ဓကာလသ္မိ’’န္တိအာဒိ. ពាក្យថា «ការដើរតាមលំដាប់» បានដល់ ការដើរទៅតាមការសមគួរ គឺការលើកជើង និងការដាក់ជើងចុះ ឲ្យសមគួរដល់ស្ថានភាពនោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ជើងទាំងបួន» ជាដើម។ ពាក្យថា «ដោយវិធីចងខ្សែ» សេចក្តីថា ដោយវិធីដោះជើងចេញអំពីដី។ ពាក្យថា «ដើម្បីធ្វើបែបនោះ» សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើឲ្យជើងទាំងបួនមានសភាពនឹងនរ ដោយធ្វើជើងទាំងបួនយ៉ាងនោះ ដូចជាសេះដែលទោះបីជាអង្គុយហើយ ក៏នៅតែអាចឈរជាន់ដីបាន។ ពាក្យថា «ក្នុងវង់» បានដល់ ក្នុងការរត់ជាវង់មូល។ ពាក្យថា «ក្នុងការដើរលើផែនដី» បានដល់ ក្នុងការដើរដែលគ្រាន់តែប៉ះផែនដីបន្តិចប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដោយចុងក្រចកជើងទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា «ក្នុងការឈានជាន់» បានដល់ ក្នុងការឈានជាន់ចូលទៅកំទេចសត្រូវ។ ពាក្យថា «ក្នុងកន្លែងតែមួយ» សេចក្តីថា ញ៉ាំងការដើរឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកន្លែងណាមួយក្នុងចំណោមជើងទាំងបួន នេះជាអត្ថ តែការដើរនោះ សំដៅយកការដើរយ៉ាងលឿនបំផុតក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា «ក្នុងភាពជាសត្វរហ័សរហួន» សេចក្តីថា មានប្រយោជន៍ផ្សេងៗ ដោយការកំទេចព្រំដែន និងការកំចាត់បង់នូវសំឡេងគឹកកងដែលកើតឡើងអំពីកងទ័ពសត្រូវ នេះជាអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ក្នុងសម័យធ្វើសង្គ្រាម» ជាដើម។ ရညာ ဇာနိတဗ္ဗဂုဏေတိ ယထာ ရာဇာ အဿဿ ဂုဏေ ဇာနာတိ, ဧဝံ တေန ဇာနိတဗ္ဗဂုဏကာရဏံ ကာရေတိ. အဿရာဇဝံသေတိ ဒုဿဟံ ဒုက္ခံ ပတွာပိ ယထာ အယံ ရာဇဝံသာနုရူပကိရိယံ န ဇဟိဿတိ, ဧဝံ သိက္ခာပနေ. သိက္ခာပနမေဝ ဟိ သန္ဓာယ သဗ္ဗတ္ထ ‘‘ကာရဏံ ကာရေတီ’’တိ ဝုတ္တံ တဿ ကရဏကာရာပနပရိယာယတ္တာ. ពាក្យថា «គុណដែលព្រះរាជាគប្បីជ្រាប» សេចក្តីថា ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបនូវគុណរបស់សេះយ៉ាងណា ក៏ញ៉ាំងសេះនោះឲ្យធ្វើនូវហេតុនៃគុណដែលទ្រង់គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «ក្នុងត្រកូលសេះស្តេច» សេចក្តីថា ក្នុងការបង្ហាត់បង្រៀនថា សូម្បីសេះនេះជួបប្រទះនឹងទុក្ខដែលពិបាកនឹងអត់ទ្រាំបាន ក៏នឹងមិនលះបង់នូវកិច្ចការដែលសមគួរដល់ត្រកូលសេះស្តេចឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកតែការបង្ហាត់បង្រៀនប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលក្នុងទីទាំងពួងថា «ធ្វើនូវហេតុ» ព្រោះពាក្យនោះជាវេវចនៈនៃការធ្វើ និងការញ៉ាំងបុគ្គលដទៃឲ្យធ្វើ។ ယထာ [Pg.74] ဥတ္တမဇဝေါ ဟောတီတိ ဇဝဒဿနဋ္ဌာနေ ယထာ ဟယော ဥတ္တမဇဝံ န ဟာပေသိ, ဧဝံ သိက္ခာပေတိ. ဥတ္တမဟယဘာဝေ, ယထာ ဥတ္တမဟယော ဟောတီတိ ကမ္မကရဏကာလေ အတ္တနော ဥတ္တမသဘာဝံ အနိဂုဟိတွာ အဝဇ္ဇေတွာ ယထာ အတ္ထသိဒ္ဓိ ဟောတိ, ဧဝံ ပရမဇဝေန သိက္ခာပေတိ. ယထာ ကိရိယာ ဝိနာ ဒဗ္ဗမ္ပိ ဝိနာ ကိရိယံ န ဘဝတိ, ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ပကတိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ពាក្យថា «ដើម្បីឲ្យជាសេះមានល្បឿនដ៏ឧត្តម» សេចក្តីថា ក្នុងកន្លែងបង្ហាញល្បឿន បង្ហាត់យ៉ាងណាដើម្បីកុំឲ្យសេះលះបង់នូវល្បឿនដ៏ឧត្តម។ ក្នុងភាពជាសេះដ៏ឧត្តម ពាក្យថា «ដើម្បីឲ្យជាសេះដ៏ឧត្តម» សេចក្តីថា ក្នុងខណៈធ្វើការងារ មិនលាក់លៀមនូវសភាវៈដ៏ឧត្តមរបស់ខ្លួន គឺពិចារណាធ្វើឲ្យសម្រេចប្រយោជន៍យ៉ាងណា ក៏បង្ហាត់ដោយល្បឿនដ៏ក្រៃលែងយ៉ាងនោះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា «ក្នុងសេចក្តីនោះ ដោយប្រក្រតី» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា គប្បីជ្រាបថា កិរិយាដែលវៀរចាកវត្ថុក៏មិនមាន សូម្បីវត្ថុដែលវៀរចាកកិរិយាក៏មិនមាន យ៉ាងណាមិញ គប្បីយល់យ៉ាងនោះឯង។ တတြာတိ တသ္မိံ ပကတိယာ ဥတ္တမဟယဿေဝ ဥတ္တမဟယကာရဏာရဟတ္တာ ဥတ္တမဇဝပဋိပဇ္ဇနေ. မာသခါဒကဃောဋကာနန္တိ မာသံ ခါဒိတွာ ယထာ တထာ ဝိဂုဏခလုင်္ဂကာနံ. ဝလဉ္ဇကဒဏ္ဍန္တိ ရညာ ဂဟေတဗ္ဗသုဝဏ္ဏဒဏ္ဍံ. ဓာတုပတ္ထဒ္ဓေါတိ အတ္တနာဝ သမုပ္ပာဒိတဓာတုယာ ဥပတ္ထမ္ဘိတော ဟုတွာ. ពាក្យថា «ក្នុងសេចក្តីនោះ» សេចក្តីថា ក្នុងការសម្រេចបាននូវល្បឿនដ៏ឧត្តម ព្រោះសេះនោះជាសេះដ៏ឧត្តមដោយប្រក្រតី ទើបគួរដល់ហេតុនៃសេះដ៏ឧត្តមនោះ។ ពាក្យថា «នៃពួកសេះខូចដែលស៊ីសណ្តែកបាយ» សេចក្តីថា នៃពួកសេះខូចដែលស៊ីសណ្តែកបាយហើយប្រព្រឹត្តទៅតាមតែចិត្តចង់។ ពាក្យថា «រំពាត់សម្រាប់ប្រើប្រាស់» បានដល់ រំពាត់មាសដែលព្រះរាជាគប្បីកាន់យក។ ពាក្យថា «រឹងប៉ឹងដោយធាតុ» សេចក្តីថា ជាសត្វដែលទ្រទ្រង់ទុកដោយធាតុដែលខ្លួនឯងបានបង្កើតឡើង។ ဥတ္တမေ သာခလျေတိ ပရမသခိလဘာဝေ သခိလဝါစာယ ဧဝ ဒမေတဗ္ဗတာယ. တေနာဟ ‘‘မုဒုဝါစာယ ဟီ’’တိအာဒိ. ពាក្យថា «ក្នុងភាពជាអ្នកមានវាចាទន់ភ្លន់ដ៏ឧត្តម» សេចក្តីថា ក្នុងភាពជាអ្នកមានវាចាផ្អែមល្ហែមយ៉ាងក្រៃលែង ព្រោះត្រូវទូន្មានដោយវាចាដ៏ផ្អែមល្ហែមតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះថា ដោយវាចាទន់ភ្លន់» ជាដើម។ အရဟတ္တဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိယာတိ ဖလသမာပတ္တိကာလေ ပဝတ္တသမ္မာဉာဏံ. သမ္မာဉာဏံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တသမ္မာဒိဋ္ဌိယေဝါတိ ပန ဣဒံ ဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိဘာဝသာမညေန ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ‘‘ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုဇ္ဇတိ ‘‘အသေက္ခေနာ’’တိ ဝိသေသိတတ္တာ. တမ္ပိ အသေက္ခဉာဏန္တိ စေ? ဧဝမ္ပိ နိပ္ပရိယာယ သေက္ခဂ္ဂဟဏေ ပရိယာယသေက္ခဂ္ဂဟဏံ န ယုတ္တမေဝ, ကိစ္စဘေဒေန ဝါ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကာ ဧဝ ဟိ သာ ပညာ နိဗ္ဗာနဿ ပစ္စက္ခကိရိယာယ သမ္မာဒဿနကိစ္စံ ဥပါဒါယ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ ဝုတ္တာ, သမ္မာဇာနနကိစ္စံ ဥပါဒါယ ‘‘သမ္မာဉာဏ’’န္တိ. အညာတာဝိန္ဒြိယဝသေန ဝါ သမ္မာဒိဋ္ဌိ, ပညိန္ဒြိယဝသေန သမ္မာဉာဏန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မဂ္ဂဖလာဝဟာယ ဒေသနာယ သင်္ခေပတောဝ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဂ္ဃဋိတညုပုဂ္ဂလဿ ဝသေနာ’’တိ. ពាក្យថា «ដោយអរហត្តផលសម្មាទិដ្ឋិ» បានដល់ សម្មាញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃផលសមាបត្តិ។ ចំណែកពាក្យថា «សម្មាញាណ គឺសម្មាទិដ្ឋិដែលពោលហើយខាងដើមនោះឯង» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយភាពទូទៅនៃភាពជាផលសម្មាទិដ្ឋិ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «បច្ចវេក្ខណញាណ» ពាក្យនោះមិនសមហេតុផលឡើយ ព្រោះមានពាក្យបញ្ជាក់ច្បាស់ថា «ដោយអសេក្ខបុគ្គល»។ ប្រសិនបើពោលថា «សូម្បីបច្ចវេក្ខណញាណនោះ ក៏ជាអសេក្ខញាណដែរ» យ៉ាងនោះមែន សូម្បីការកាន់យកសេក្ខបុគ្គលដោយបរិយាយ ក្នុងកាលដែលគួរកាន់យកសេក្ខបុគ្គលដោយត្រង់ នោះ ក៏មិនសមគួរឡើយ ឬគប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយការប្លែកគ្នានៃកិច្ច. ព្រោះថា បញ្ញានោះមានតែមួយប៉ុណ្ណោះ កាលបើអាស្រ័យកិច្ចក្នុងការឃើញត្រូវ ដើម្បីធ្វើព្រះនិព្វានឲ្យជាក់ច្បាស់ ទើបហៅថា «សម្មាទិដ្ឋិ» កាលបើអាស្រ័យកិច្ចក្នុងការដឹងត្រូវ ទើបហៅថា «សម្មាញាណ»។ ឬមួយ គប្បីជ្រាបអត្ថក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះថា សម្មាទិដ្ឋិ ដោយអំណាចនៃអញ្ញាតាវិន្ទ្រិយ សម្មាញាណ ដោយអំណាចនៃបញ្ញិន្រ្ទិយ។ ព្រោះព្រះធម៌ទេសនាដែលនាំមកនូវមគ្គនិងផល មកដោយសង្ខេប ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដោយអំណាចនៃឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល»។ ဘဒ္ဒါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងនៃអដ្ឋកថាភទ្ទាលិសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၆. လဋုကိကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៦. វណ្ណនាលដុកិកោបមសូត្រ ၁၄၈. မဟာဥဒါယိတ္ထေရောတိ ကာဠုဒါယိလာဠုဒါယိတ္ထေရေဟိ အညော မဟာဒေဟတာယ မဟာဥဒါယီတိ သာသနေ ပညာတော ထေရော. အပဟရိ အပဟရတိ အပဟရိဿတီတိ အပဟတ္တာ. တေကာလိကော ဟိ အယံ [Pg.75] သဒ္ဒေါ. ဥပဟတ္တာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အပဟာရကောတိ အပနေတာ. ဥပဟာရကောတိ ဥပနေတာ. ១៤៨. ពាក្យថា «ព្រះមហាឧទាយិត្ថេរ» បានដល់ ព្រះថេរៈមួយអង្គដទៃទៀតក្រៅពីព្រះកាឡុទាយិត្ថេរ និងព្រះឡាលុទាយិត្ថេរ ដែលល្បីល្បាញក្នុងសាសនាថា «មហាឧទាយី» ព្រោះលោកមានរូបរាងកាយធំ។ ពាក្យថា «អបហត្តា» គឺអ្នកដែលបាននាំចេញទៅហើយ កំពុងនាំចេញទៅ ឬនឹងនាំចេញទៅ។ ព្រោះថាសព្ទនេះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលទាំងបី។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ឧបហត្តា» ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «អបហារកៈ» គឺអ្នកនាំចេញទៅ។ ពាក្យថា «ឧបហារកៈ» គឺអ្នកនាំចូលមក។ ၁၄၉. ယန္တိ ဘုမ္မတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနံ, တေန စ အနန္တရနိဒ္ဒိဋ္ဌသမယော ပစ္စာမဋ္ဌောတိ အာဟ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ’’တိ. န ဘဂဝန္တံ ပဋိစ္စာတိ န ဘဂဝန္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ. ១៤៩. ពាក្យថា «យំ» នេះ ជាបច្ចត្តវចនៈក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ ហើយព្រះអដ្ឋកថាចារ្យចង្អុលបង្ហាញនូវសម័យដែលបានពោលទុកក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ដោយពាក្យនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងសម័យណា»។ ពាក្យថា «មិនអាស្រ័យព្រះដ៏មានព្រះភាគ» សេចក្តីថា មិនធ្វើព្រះដ៏មានព្រះភាគឲ្យជាអារម្មណ៍។ ကမ္မနိပ္ဖန္နတ္ထန္တိ အတ္တနာ အာယာစိယမာနကမ္မသိဒ္ဓိအတ္ထံ. ဘဝတီတိ ဘူ, န ဘူတိ အဘူ, ဘယဝသေန ပန သာ ဣတ္ထီ ‘‘အဘု’’န္တိ အာဟ. အာတု မာတူတိ ဧတ္ထ ယထာ – ពាក្យថា «เพื่อសម្រេចនូវកិច្ចការ» សេចក្តីថា ដើម្បីការសម្រេចនូវកិច្ចការដែលខ្លួនបានអង្វរករ។ ពាក្យថា «ភូ» ប្រែថា រមែងមាន, ពាក្យថា «អភូ» ប្រែថា មិនមានឡើយ, ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃសេចក្តីខ្លាច ស្រ្តីនោះទើបពោលថា «អភុ»។ ក្នុងពាក្យថា «អាតុ មាតុ» នេះ មានសេចក្តីប្រៀបធៀបដូចជា៖ ‘‘အင်္ဂါ အင်္ဂါ သမ္ဘဝသိ, ဟဒယာ အဓိဇာယသေ; အတ္တာ ဧဝ ပုတ္တ နာမာသိ, သ ဇီဝ သရဒေါသတ’’န္တိ. – «កូនកើតអំពីអវយវៈគ្រប់ផ្នែក កើតចាកបេះដូង កូនឯងជាខ្លួនយើងផ្ទាល់ ឈ្មោះថាកូន ចូររស់នៅអស់មួយរយឆ្នាំចុះ» ដូច្នេះជាដើម។ အာဒီသု ပုတ္တော ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝုစ္စတိ ကုလဝသေန သန္တာနေ ပဝတ္တနတော. ဧဝံ ပိတာပိ ‘‘ပုတ္တဿ အတ္တာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ ‘‘ဘိက္ခုဿ အတ္တာ မာတာ’’တိ ဝတ္ထုကာမာ ဘယဝသေန ‘‘အာတု မာတူ’’တိ အာဟ. တေနာဟ ‘‘အာတူတိ ပိတာ’’တိအာဒိ. ក្នុងគាថាជាដើមនោះ កូន ហៅថា «ខ្លួន» ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានដោយអំណាចនៃត្រកូល។ យ៉ាងនោះមែន សូម្បីឪពុក ក៏ហៅថា «ខ្លួនរបស់កូន» ដែរ។ ព្រោះហេតុតែស្រ្តីអ្នកប្រាថ្នាវត្ថុកាមនោះ មានសេចក្តីខ្លាច ទើបពោលថា «អាតុ មាតុ» ក្នុងន័យថា «ម្តាយជាខ្លួនរបស់ភិក្ខុ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ពាក្យថា អាតុ បានដល់ ឪពុក» ជាដើម។ ၁၅၀. ဧဝမေဝန္တိ ဣဒံ ဂရဟတ္ထဇောတနနိပါတပဒန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဂရဟန္တော အာဟာ’’တိ. တထာ ဟိ နံ ဝါစကသဒ္ဒေနေဝ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓေကစ္စေ မောဃပုရိသာ’’တိ အာဟ. အာဟံသူတိ တေသံ တထာ ဝစနဿ အဝိစ္ဆေဒေန ပဝတ္တိဒီပနန္တိ အာဟ ‘‘ဝဒန္တီ’’တိ. ကိံ ပနိမဿ အပ္ပမတ္တကဿာတိ ပဟာတဗ္ဗဝတ္ထုံ အဝမညမာနေဟိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ကိံ ပနာ’’တိ. ဟေတုမှိ ဇောတေတဗ္ဗေ စေတံ သာမိဝစနံ ယထာ ‘‘အနုဿဝဿ ဟေတု, အဇ္ဈေနဿ ဟေတူ’’တိ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပမတ္တကဿ ဟေတူ’’တိ. နနု အပဿန္တေန ဝိယ အသုဏန္တေန ဝိယ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ? သတ္ထာရာ နာမ အပ္ပမတ္တကေသု ဒေါသေသု အပဿန္တေန ဝိယ စ အသုဏန္တေန ဝိယ စ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ တေသံ အဓိပ္ပာယေန ဝိဝရဏံ. တေသု စာတိ သိက္ခာကာမေသု စ. အပ္ပစ္စယံ ဥပဋ္ဌာပေန္တီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. တေသန္တိ ယေ ‘‘မောဃပုရိသာ’’တိ ဝုတ္တာ ပုဂ္ဂလာ, တေသံ. ဂလေ ဗဒ္ဓံ မဟာကဋ္ဌန္တိ ဂလေ ဩလမ္ဗေတွာ ဗဒ္ဓံ ရုက္ခဒဏ္ဍမာဟ. ပူတိလတာယာတိ ဂလောစိယာ. ပါရာဇိကဝတ္ထု ဝိယ ဒုပ္ပဇဟံ ဟောတီတိ ဆန္ဒကပ္ပဟာနဝသေန တံ ပဇဟိတုံ န သက္ကောတိ. ១៥០. ពាក្យថា «យ៉ាងនោះឯង» នេះ ជាសព្ទនិបាតសម្រាប់សម្តែងអត្ថនៃការតិះដៀល ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ទ្រង់តិះដៀលហើយទើបត្រាស់»។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវបុគ្គលនោះ ដោយសព្ទដែលជាតួសម្តែងផ្ទាល់ ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកមោឃបុរសខ្លះក្នុងសាសនានេះ»។ ពាក្យថា «ពោលហើយ» សេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែនៃពាក្យរបស់ពួកភិក្ខុទាំងនោះ ទើបពោលថា «តែងពោល»។ ពាក្យថា «ចុះមានប្រយោជន៍អ្វីដោយវត្ថុបន្តិចបន្តួចនេះ» នេះ ជាពាក្យដែលពួកភិក្ខុអ្នកមើលងាយវត្ថុដែលត្រូវលះបង់ពោលហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ចុះមានប្រយោជន៍អ្វី»។ កាលបើត្រូវសម្តែងនូវហេតុ សាមីវចនៈនេះ រមែងមាន ដូចជាពាក្យថា «ព្រោះហេតុនៃពាក្យឮតៗគ្នា, ព្រោះហេតុនៃការរៀនសូត្រ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះហេតុនៃវត្ថុបន្តិចបន្តួច»។ សួរថា «មិនមែនឬ ព្រះសាស្តាគួរធ្វើដូចជាមិនឃើញ ដូចជាមិនឮ?» ឆ្លើយថា នេះជាការបកស្រាយតាមអធិប្បាយរបស់ពួកភិក្ខុទាំងនោះថា ឡើងឈ្មោះថាព្រះសាស្តា គួរធ្វើដូចជាមិនឃើញ ដូចជាមិនឮ ក្នុងទោសទាំងឡាយដ៏បន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា «ក្នុងភិក្ខុទាំងនោះផង» បានដល់ ក្នុងពួកភិក្ខុអ្នកប្រាថ្នាការសិក្សាផង។ ពាក្យថា «តែងធ្វើនូវសេចក្តីមិនត្រេកអរឲ្យប្រាកដ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា នាំមកហើយគប្បីភ្ជាប់គ្នា។ ពាក្យថា «របស់ពួកភិក្ខុទាំងនោះ» បានដល់ របស់ពួកបុគ្គលដែលព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «មោឃបុរស» ទាំងនោះ។ ពាក្យថា «កំណាត់ឈើធំដែលគេចងភ្ជាប់នឹងក» សំដៅយកដុំឈើដែលគេចងព្យួររយោងនឹងក។ ពាក្យថា «ដោយវល្លិស្អុយ» បានដល់ ដោយវល្លិបណ្តូលពេជ្រ។ ពាក្យថា «រមែងជាវត្ថុដែលលះបង់បានដោយកម្រ ដូចជាវត្ថុជាទីតាំងនៃអាបត្តិបារាជិក» សេចក្តីថា មិនអាចលះបង់វត្ថុនោះបាន ដោយអំណាចនៃការលះបង់នូវតម្រេកឡើយ។ ၁၅၁. အနုဿုက္ကာတိ [Pg.76] တဿ ပဟာတဗ္ဗဿ ပဟာနေ ဥဿုက္ကရဟိတာ. အပစ္စာသီသနပက္ခေတိ တာယ ပရဒတ္တဝုတ္တိတာယ ကဿစိ ပစ္စယဿ ကုတောစိ အပစ္စာသီသကပက္ခေ ဌိတာ ဟုတွာ သုပ္ပဇဟံ ဟောတိ, န တဿ ပဟာနေ ဘာရိယံ အတ္ထိ. ១៥១. ពាក្យថា «ជាអ្នកមិនខ្វល់ខ្វាយ» សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយក្នុងការលះបង់នូវវត្ថុដែលត្រូវលះបង់នោះ។ ពាក្យថា «ក្នុងចំណែកនៃអ្នកមិនរំពឹងទុក» សេចក្តីថា ព្រោះការចិញ្ចឹមជីវិតដោយសារបច្ច័យដែលអ្នកដទៃប្រគេននោះ ទើបជាអ្នកស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃអ្នកមិនរំពឹងទុកនូវបច្ច័យណាមួយអំពីទីណាមួយឡើយ វត្ថុនោះរមែងជាវត្ថុដែលលះបង់បានដោយងាយ មិនមានការលំបាកក្នុងការលះបង់វត្ថុនោះឡើយ។ ၁၅၂. ဒလိဒ္ဒေါ ဒုဂ္ဂတော. အဿကောတိ အသာပတေယျော. ဂေဟယဋ္ဌိယောတိ ဂေဟဆဒနဿ အာဓာရာ, တာ ဥဇုကံ တိရိယံ ဌပေတဗ္ဗဒဏ္ဍာ. သမန္တတော ဘိတ္တိပါဒေသု ဌပေတဗ္ဗဒဏ္ဍာ မဏ္ဍလာ. ကာကာတိဒါယိန္တိ ဣတော စိတော ကာကေဟိ အတိပါတဝသေန ဥဍ္ဍေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ယတ္ထ ကိဉ္စိဒေဝါ’’တိအာဒိ. သူရကာကာတိ ကာကာနံ ဥဍ္ဍေပနာကာရမာဟ. နပရမရူပန္တိ ဟီနရူပံ. ဝိလီဝမဉ္စကောတိ တာလဝေတ္တကာဒီဟိ ဝီတမဉ္စကော. သာ ပနဿ သန္တာနာနံ ဆိန္နဘိန္နတာယ ဩလုဂ္ဂဝိလုဂ္ဂတာ, တထာ သတိ သာ ဝိသမရူပါ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဩဏတာ’’တိအာဒိ. သော ပုဂ္ဂလော လူခဘောဇီ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဓညံ နာမ ကုဒြူသကော’’တိ. သမကာလံ ဝပိတဗ္ဗတာယ သမဝါပကံ, ယထာဥတု ဝပိတဗ္ဗဗီဇံ. ဇာယိကာတိ ကုစ္ဆိတာ ဘရိယာ, သဗ္ဗတ္ထ ဂရဟာယံ က-သဒ္ဒေါ. သော ဝတာဟံ ပဗ္ဗဇေယျန္တိ သောဟံ ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာ ပဗ္ဗဇေယျံ, ယောဟံ ပုရိသော နာမ အဿံ ဝတာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာဝသေန အတ္တနော ပုရိသံ ဗောဓေယျ. တံသဘာဝေ ဌိတဿ ဗောဓာ န တု ဒုက္ကရာ, သာ ခဋောပိကာ. သာ ကုမ္ဘီ. မေဏ္ဍကသေဋ္ဌိနော အဍ္ဎတေဠသာနိ ကောဋ္ဌာဂါရသတာနိ ဝိယ. ១៥២. អ្នកក្រីក្រ គឺអ្នកកម្សត់។ ពាក្យថា គ្មានទ្រព្យសម្បត្តិ គឺគ្មានទ្រព្យធនផ្ទាល់ខ្លួន។ ពាក្យថា គ្រឿងបង្គោលផ្ទះ គឺគ្រឿងទ្រទ្រង់ដំបូលផ្ទះ គ្រឿងបង្គោលទាំងនោះជាឈើដែលគេដាក់បញ្ឈរ និងទទឹង។ ឈើដែលគេដាក់ព័ទ្ធជុំវិញជើងជញ្ជាំង ហៅថា ឈើខ្វែង (ឬរនូតព័ទ្ធជុំវិញ)។ ពាក្យថា ហើររំលងដោយក្អែក គឺហើរទៅហើរមកដោយពួកក្អែកហើររំលងពីលើ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "yattha kiñcideva" (ក្នុងទីណាមួយ) ជាដើម។ ពាក្យថា ក្អែកក្លាហាន សំដៅដល់អាការៈនៃការហើរឡើងរបស់ពួកក្អែក។ ពាក្យថា មិនមែនមានរូបល្អឥតខ្ចោះ គឺមានរូបថោកទាប (រូបអាក្រក់)។ ពាក្យថា គ្រែត្បាញដោយចម្រៀកឫស្សី គឺគ្រែដែលត្បាញដោយធាងត្នោត ឬធាងផ្តៅជាដើម។ កាលបើខ្សែចងគ្រែនោះដាច់រហែកខ្ទេចខ្ទីទៅ ក៏ទ្រុឌទ្រោមវៀចវេរ ព្រោះហេតុនោះ គ្រែនោះទើបមានសណ្ឋានមិនស្មើគ្នា ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "oṇatā" (កោងចុះ) ជាដើម។ បុគ្គលនោះជាអ្នកបរិភោគអាហារសៅហ្មង ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "dhaññaṃ nāma kudrūsako" (ធញ្ញជាតិឈ្មោះថា ស្រូវកូទ្រូសៈ)។ ពាក្យថា សាបព្រោះស្មើគ្នា គឺការសាបព្រោះក្នុងពេលជាមួយគ្នា ដូចជាគ្រាប់ពូជដែលត្រូវសាបព្រោះតាមរដូវកាល។ ពាក្យថា ប្រពន្ធអាក្រក់ (ជាយិកា) គឺភរិយាគួរខ្ពើមរអើម, អក្សរ "ក" (ka) ក្នុងពាក្យទាំងពួង ប្រើក្នុងន័យតិះដៀល។ ពាក្យថា "អាត្មាអញគួរតែបួសហ្ន៎" គឺអាត្មាអញនោះគួរតែកោរសក់និងពុកមាត់ពុកចង្ការហើយបួស អាត្មាអញដែលឈ្មោះថាជាបុរសពិតប្រាកដ គួរតែដាស់តឿនភាពជាបុរសរបស់ខ្លួនដោយការបួស។ ការដឹងខ្លួនរបស់បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងសភាវៈនោះ មិនមែនជាការពិបាកឡើយ, វត្ថុនោះគឺ កញ្ជើរហែក (ឬកញ្ជើចាស់)។ វត្ថុនោះគឺ ក្អមដី។ ដូចជាជង្រុកស្រូវចំនួនដប់ពីររយហាសិប (១២៥០) របស់មេណ្ឌកសេដ្ឋី។ ၁၅၃. သုဝဏ္ဏနိက္ခသတာနန္တိ အနေကေသံ သုဝဏ္ဏနိက္ခသတာနံ. စယောတိ သန္တာနေဟိ နိစယော အဝီစိ နိစ္စပ္ပဗန္ဓနိစယော. တေနာဟ ‘‘သန္တာနတော ကတသန္နိစယော’’တိ. ១៥៣. ពាក្យថា "suvaṇṇanikkhasatānaṃ" (នៃរណ្តាប់មាសរាប់រយ) គឺនៃរណ្តាប់មាសរាប់រយដ៏ច្រើន។ ពាក្យថា "cayo" (គំនរ) គឺការសន្សំទុកដោយការបន្តបន្ទាប់គ្នា មិនដាច់រយៈ គឺការសន្សំទុកជាប្រចាំមិនដាច់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "santānato katasannicayo" (ការសន្សំទុកដែលធ្វើឡើងដោយការបន្តបន្ទាប់គ្នា)។ ၁၅၄. ဟေဋ္ဌာ ကိဉ္စာပိ အပ္ပဇဟနကာ ပဌမံ ဒဿိတာ, ပဇဟနကာ ပဓာနာ, တေသဉ္စ ဝသေနေတ္ထ ပုဂ္ဂလစတုက္ကံ ဒဿိတံ. တေ တဉ္စေဝ ပဇဟန္တီတိ ပဇဟနကာ ပဌမံ ဂဟိတာ. ရာသိဝသေနာတိ ‘‘ဣဓုဒါယိ ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော’’တိအာဒိနာ စတုက္ကေ အာဂတဝိဘာဂံ အနာမသိတွာ ‘‘တေ တေ’’တိ ပစုရဝသေန ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘န ပါဋိယေက္ကံ ဝိဘတ္တာ’’တိ. အဝိဘာဂေန ဂဟိတဝတ္ထူသု ဝိဘာဂတော ဂဟဏံ လောကသိဒ္ဓမေတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ [Pg.77] ဝုတ္တံ. ပဇဟနကပုဂ္ဂလာတိ ‘‘တေ တဉ္စေဝ ပဇဟန္တီ’’တိ ဧဝံ ပဇဟနကပုဂ္ဂလာ ဧဝ. ១៥៤. ទោះបីជាខាងក្រោមបានបង្ហាញពួកបុគ្គលដែលមិនលះបង់មុនក៏ដោយ ប៉ុន្តែពួកបុគ្គលដែលលះបង់ជាប្រធាន ហើយពួកបុគ្គល ៤ ពួក ត្រូវបានបង្ហាញក្នុងទីនេះដោយអំណាចនៃពួកបុគ្គលទាំងនោះ។ ពួកបុគ្គលដែលលះបង់ ត្រូវបានលើកយកមកពោលមុន ដោយពាក្យថា "ពួកបុគ្គលទាំងនោះរមែងលះបង់នូវធម៌នោះឯង"។ ពាក្យថា "ដោយអំណាចនៃពួក" គឺការមិនបានប៉ះពាល់ដល់ការបែងចែកដែលមកក្នុងបុគ្គល ៤ ពួក មានពាក្យថា "ម្នាលឧទាយិ បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ" ជាដើម ប៉ុន្តែពោលដោយសេចក្តីច្រើនថា "ពួកនោះៗ"។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "មិនបានបែងចែកដោយឡែកពីគ្នាឡើយ"។ ដើម្បីបង្ហាញថា ការកាន់យកដោយការបែងចែកក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលកាន់យកដោយមិនបែងចែក ជារឿងដែលសម្រេចហើយក្នុងលោក ទើបលោកពោលពាក្យថា "yathā nāma" (ប្រៀបដូចជា) ជាដើម។ ពាក្យថា "pajahanakapuggalā" (ពួកបុគ្គលអ្នកលះបង់) គឺពួកបុគ្គលអ្នកលះបង់ពិតប្រាកដ យ៉ាងនេះថា "ពួកបុគ្គលទាំងនោះរមែងលះបង់នូវធម៌នោះឯង"។ ဥပဓိအနုဓာဝနကာတိ ဥပဓီသု အနုအနုဓာဝနကာ ဥပဓိယော အာရဗ္ဘ ပဝတ္တနကာ. ဝိတက္ကာယေဝါတိ ကာမသင်္ကပ္ပာဒိဝိတက္ကာယေဝ. ဣန္ဒြိယနာနတ္တတာတိ ဝိမုတ္တိပရိပါစကာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ပရောပရိယတ္တံ. တဿ ဟိ ဝသေနေဝ တေ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ ဇာတာ. အဂ္ဂမဂ္ဂတ္ထာယ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ ယာဝ န တံ မဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာတေန္တိ, တာဝ နပ္ပဇဟန္တိ နာမ. ဣတိ ဟေဋ္ဌိမာ တယောပိ အရိယာ အပ္ပဟီနဿ ကိလေသဿ ဝသေန ‘‘နပ္ပဇဟန္တီ’’တိ ဝုတ္တာ, ပဂေဝ ပုထုဇ္ဇနာ. ဝုတ္တနယေန ပန ဝိပဿနံ မဂ္ဂေန ဃဋေန္တာ တေ စတ္တာရော ဇနာ အဂ္ဂမဂ္ဂက္ခဏေ ပဇဟန္တိ နာမ. တေ ဧဝ တတ္ထ သီဃကာရိနော ခိပ္ပံ ပဇဟန္တိ နာမ, တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. ពាក្យថា "upadhianudhāvanakā" (អ្នករត់តាមឧបធិ) គឺអ្នករត់តាមរឿយៗក្នុងឧបធិទាំងឡាយ គឺអ្នកប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវឧបធិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "vitakkāyeva" (គឺតម្រិះទាំងឡាយនោះឯង) គឺតម្រិះមានកាមសង្កប្បៈជាដើមនោះឯង។ ពាក្យថា "indriyanānattatā" (ភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយ) គឺភាពខ្លាំងនិងខ្សោយនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលធ្វើឱ្យវិមុត្តិទុំជោរ។ ព្រោះថា បុគ្គលទាំង ៤ ពួកនោះ កើតមានឡើងដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយនោះឯង។ ពួកបុគ្គលដែលញ៉ាំងវិបស្សនាឱ្យខ្វល់ខ្វាយដើម្បីអរហត្តមគ្គ ដរាបណាដែលមិនទាន់កំចាត់បង់នូវកិលេសនោះដោយមគ្គ ដរាបនោះឈ្មោះថាមិនទាន់លះបង់ឡើយ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែព្រះអរិយបុគ្គលថ្នាក់ក្រោមទាំង ៣ ពួក ក៏លោកពោលថា "មិនទាន់លះបង់" ដោយអំណាចនៃកិលេសដែលមិនទាន់លះបង់ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់បុថុជ្ជន។ ប៉ុន្តែ តាមវិធីដែលបានពោលមកហើយនោះ ជនទាំង ៤ ពួកនោះ កាលដែលប្រកបវិបស្សនាដោយមគ្គ ឈ្មោះថាលះបង់ក្នុងខណៈនៃអរហត្តមគ្គ។ ជនទាំងនោះឯងជាអ្នកធ្វើការងារលឿន រមែងលះបង់បានឆាប់រហ័សក្នុងទីនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "tattha" (ក្នុងទីនោះ) ជាដើម។ သံဝေဂံ ကတွာ အဂ္ဂိံ အက္ကန္တပုရိသော ဝိယ. မဂ္ဂေနာတိ အနုက္ကမာဂတေန အဂ္ဂမဂ္ဂေန. မဟာဟတ္ထိပဒေါပမေတိ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၃၀၀ အာဒယော). တတ္ထ ဟိ ‘‘တဿ ဓာတာရမ္မဏမေဝ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ ပသီဒတိ သန္တိဋ္ဌတိ အဓိမုစ္စတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀၂) ဧတ္ထ အတိတိက္ခနာတိတိက္ခ-နာတိမန္ဒအတိမန္ဒ-ပုဂ္ဂလဝသေန အဋ္ဌကထာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၀၂) တယော ဝါရာ ဥဒ္ဓဋာ, တတ္ထ မဇ္ဈိမဝသေနေဝ ပဉှော ကထိတော. ဣန္ဒြိယဘာဝနေတိ ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ္တေ, တတ္ထာပိ မဇ္ဈိမနယေနေဝ ပဉှော ကထိတော. တေနာဟ ‘‘ဣမေသူ’’တိအာဒိ. បុគ្គលដែលធ្វើសេចក្តីសង្វេគហើយ ដូចជាបុរសដែលដើរជាន់ភ្លើង។ ពាក្យថា "ដោយមគ្គ" គឺដោយអរហត្តមគ្គដែលមកដល់តាមលំដាប់។ ពាក្យថា "ក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រ" គឺក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រ (ម. និ. ១.៣០០ ជាដើម)។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រនោះ មានពាក្យថា "ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ រមែងស្ទុះទៅ ជ្រះថ្លា តាំងនៅមាំ ស៊ប់ចុះក្នុងធាតុអារម្មណ៍នោះឯង" (ម. និ. ១.៣០២) ក្នុងទីនេះ លោកបានលើកឡើងនូវវារៈ ៣ យ៉ាងក្នុងអដ្ឋកថា (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣០២) ដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលមានបញ្ញាមុតស្រួចបំផុត មធ្យម និងទន់ខ្សោយបំផុត ក្នុងវារៈទាំងនោះ សំណួរត្រូវបានដោះស្រាយដោយអំណាចនៃបុគ្គលកម្រិតមធ្យមប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "ក្នុងឥន្ទ្រិយភាវនាសូត្រ" គឺក្នុងឥន្ទ្រិយភាវនាសូត្រ សូម្បីក្នុងសូត្រនោះ សំណួរក៏ត្រូវបានដោះស្រាយដោយន័យមធ្យមដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "imesu" (ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ) ជាដើម។ တန္တိ ‘‘ဥပဓီ’’တိ ဝုတ္တံ ခန္ဓပဉ္စကံ. ဒုက္ခဿ မူလန္တိ သဗ္ဗဿပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ကာရဏံ. နိဂ္ဂဟဏောတိ နိရုပါဒါနော. တေနာဟ ‘‘နိတ္တဏှော’’တိ. ពាក្យថា "នោះ" គឺបញ្ចក្ខន្ធដែលលោកហៅថា "ឧបធិ"។ ពាក្យថា "ឫសគល់នៃទុក្ខ" គឺហេតុនៃវដ្តទុក្ខទាំងពួង។ ពាក្យថា "niggahaṇo" (មិនមានការប្រកាន់) គឺមិនមានឧបាទាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "nittaṇho" (មិនមានតណ្ហា)។ ၁၅၅. ယေ ပဇဟန္တီတိ ‘‘တေ တဉ္စေဝ ပဇဟန္တီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တပုဂ္ဂလာ. တေ ဣမေ နာမ ဧတ္တကေ ကိလေသေ ပဇဟန္တီတိ ယေ တေ ပုထုဇ္ဇနာ လာဘိနော စ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ဧတ္တကေ တံတံဈာနာဒိဝတ္ထုကေ စ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈတာယ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ဧတ္တကေ ကိလေသေ ပဇဟန္တိ. ယေ နပ္ပဇဟန္တီတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အသုစိသုခံ ကာယာသုစိသန္နိဿိတတ္တာ. အနရိယေဟီတိ အပရိသုဒ္ဓေဟိ. ပဋိလာဘတော ဘာယိတဗ္ဗံ ကိလေသဒုက္ခဂတိကတ္တာ. ဝိပါကတော ဘာယိတဗ္ဗံ အပါယဒုက္ခဂတိကတ္တာ. ဂဏတောပိ ကိလေသတောပိ ဝိဝိတ္တသုခန္တိ ဂဏသင်္ဂဏိကတော စ ကိလေသသင်္ဂဏိကတော [Pg.78] စ ဝိဝိတ္တသုခံ. ရာဂါဒိဝူပသမတ္ထာယာတိ ရာဂါဒိဝူပသမာဝဟံ သုခံ. န ဘာယိတဗ္ဗံ သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ ဧကန္တဟိတဘာဝတော. ១៥៥. ពាក្យថា "ពួកបុគ្គលដែលលះបង់" គឺពួកបុគ្គលដែលលោកពោលយ៉ាងនេះថា "ពួកបុគ្គលទាំងនោះរមែងលះបង់នូវធម៌នោះឯង"។ ពួកបុគ្គលទាំងនោះ ឈ្មោះថាលះបង់នូវកិលេសមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គឺពួកបុថុជ្ជនដែលជាអ្នកបានសម្រេច (ឈាន) រមែងលះបង់នូវកាមគុណទាំង ៥ មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ និងកិលេសដែលមានឈានជាដើមនោះៗជាវត្ថុ មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ព្រោះភាពជាធម៌ដែលត្រូវកំចាត់បង់ដោយមគ្គនោះៗកំណត់ទុកហើយ។ ពាក្យថា "ពួកបុគ្គលដែលមិនលះបង់" សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលមកហើយ។ ពាក្យថា "សុខមិនស្អាត" ព្រោះអាស្រ័យនូវកាយដ៏មិនស្អាត។ ពាក្យថា "ដោយពួកអរិយៈ" គឺដោយពួកបុគ្គលដែលមិនបរិសុទ្ធ (សំដៅលើអនរិយៈ គឺពួកមិនមែនអរិយៈ)។ សុខដែលគួរខ្លាចដោយការបានមក ព្រោះមានកិលេសទុក្ខជាទីទៅក្នុងខាងមុខ។ សុខដែលគួរខ្លាចដោយវិបាក ព្រោះមានអបាយទុក្ខជាទីទៅក្នុងខាងមុខ។ ពាក្យថា "សុខដែលស្ងាត់ចាកពួកផង ចាកកិលេសផង" គឺសុខដែលស្ងាត់ចាកការច្របូកច្របល់ដោយពួកក្រុម និងការច្របូកច្របល់ដោយកិលេស។ ពាក្យថា "ដើម្បីរំងាប់រ៉ាកៈជាដើម" គឺសុខដែលនាំមកនូវការរំងាប់រ៉ាកៈជាដើម។ សុខដែលមិនគួរខ្លាច ព្រោះជាប្រយោជន៍តែម៉្យាងទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងអនាគត។ ၁၅၆. ဣဉ္ဇိတသ္မိန္တိ ပစ္စတ္တေ ဘုမ္မဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ဣဉ္ဇန’’န္တိအာဒိ. ဣဉ္ဇတိ တေနာတိ ဣဉ္ဇိတံ, တဿ တဿ ဈာနဿ ခေါဘကရံ ဩဠာရိကံ ဈာနင်္ဂံ. စတုတ္ထဇ္ဈာနံ အနိဉ္ဇနံ သန္နိသိန္နာဘာဝတော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဌိတေ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တေ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၄၄-၂၄၅; မ. နိ. ၁.၃၈၄-၃၈၆; ပါရာ. ၁၂-၁၃). ១៥៦. ពាក្យថា "iñjitasmiṃ" (ក្នុងសេចក្តីញាប់ញ័រ) គឺជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថបច្ចត្តៈ (បឋមាវិភត្តិ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "iñjanaṃ" (ការញាប់ញ័រ) ជាដើម។ ធម៌ដែលញ៉ាំងចិត្តឱ្យញាប់ញ័រដោយធម៌នោះ ឈ្មោះថា "iñjita" (សេចក្តីញាប់ញ័រ) គឺអង្គឈានដ៏គ្រោតគ្រាតដែលធ្វើឱ្យឈាននោះៗកម្រើក។ ចតុត្ថជ្ឈាន ឈ្មោះថា មិនញាប់ញ័រ (អនេញ្ជៈ) ព្រោះមិនមានការកម្រើក។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា "កាលបើចិត្តតាំងនៅនឹង ដល់នូវសេចក្តីមិនញាប់ញ័រ" (ទី. និ. ១.២៤៤-២៤៥; ម. និ. ១.៣៨៤-៣៨៦; បារា. ១២-១៣)។ အလံ-သဒ္ဒေါ ယုတ္တတ္ထောပိ ဟောတိ – ‘‘အလမေဝ နိဗ္ဗိန္ဒိတုံ, အလံ ဝိမုစ္စိတု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၇၂; သံ. နိ. ၂.၁၂၄, ၁၂၈, ၁၃၄, ၁၄၃), တသ္မာ အနလံ အနုသင်္ဂံ ကာတုံ အယုတ္တန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အကတ္တဗ္ဗအာလယန္တိ ဝဒါမီ’’တိ. သန္နိဋ္ဌာနန္တိ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ အလံ ဧတ္တာဝတာတိ ဥဿာဟပဋိပ္ပဿမ္ဘနဝသေန သန္နိဋ္ဌာနံ န ကာတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသညိတံ အဏုံ ဝါ ဩရမ္ဘာဂိယသညိတံ ထူလံ ဝါ, ရူပရာဂေါတိ ဧဝရူပံ အဏုံ ဝါ ကာမာသဝေါ ပဋိဃန္တိ ဧဝရူပံ ထူလံ ဝါ, မုဒုနာ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသေန အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, ကမ္မဗန္ဓနဋ္ဌေန ဝါ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, တဗ္ဗိပရိယာယတော မဟာသာဝဇ္ဇံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နာတိတိက္ခပညဿ ဝသေန ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ ‘‘နေယျပုဂ္ဂလဿ ဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗသော ဟိ ပရိယာဒိန္နနိကန္တိကဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ ဝသေန သညာဝေဒယိတနိရောဓဿ အာဂတတ္တာ ‘‘အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ နိဋ္ဌာပိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. ម៉្យាងទៀត សព្ទថា "alaṃ" (គួរ, ល្មម) ប្រើក្នុងអត្ថថា គួរ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា "alameva nibbindituṃ, alaṃ vimuccituṃ" (គួរតែនឿយណាយពិតប្រាកដ គួរតែរួចផុត) (ទី. និ. ២.២៧២; សំ. និ. ២.១២៤, ១២៨, ១៣៤, ១៤៣) ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា "analaṃ" មានសេចក្តីថា មិនគួរធ្វើការជាប់ជំពាក់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "អាត្មាអញពោលថា ជាអាល័យដែលមិនគួរធ្វើ"។ ពាក្យថា "sanniṭṭhānaṃ" (ការសម្រេចចិត្ត) មានការប្រកបសេចក្តីថា មិនត្រូវធ្វើការសម្រេចចិត្តដោយការស្ងប់រំងាប់សេចក្តីព្យាយាមថា "ការប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ល្មមហើយ" ឡើយ។ កិលេសល្អិតដែលលោកហៅថា ឧទ្ធម្ភាគិយសញ្ញោជនៈក្តី កិលេសគ្រោតគ្រាតដែលលោកហៅថា ឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈក្តី, រូបរាគៈដែលជាកិលេសល្អិតមានសភាពយ៉ាងនេះក្តី កាមាសវៈ និងបដិឃៈដែលជាកិលេសគ្រោតគ្រាតមានសភាពយ៉ាងនេះក្តី ឈ្មោះថាមានទោសតិច ព្រោះអាការៈប្រព្រឹត្តទៅដ៏ទន់ភ្លន់ ឬឈ្មោះថាមានទោសតិច ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចងនៃកម្ម, ផ្ទុយពីនោះ គប្បីដឹងថាមានទោសច្រើន។ ព្រោះតែព្រះធម៌ទេសនាប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលមានបញ្ញាមិនមុតស្រួចពេក ទើបលោកពោលថា "ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល"។ ព្រោះថាសញ្ញាវេទយិតនិរោធដែលមកដល់ដោយអំណាចនៃព្រះអរិយបុគ្គលដែលអស់តណ្ហាគ្រឿងប្រាថ្នាដោយប្រការទាំងពួង ទើបលោកពោលថា "សម្រេចដោយកំពូលគឺអរហត្តផល"។ ចំណែកឯសេចក្តីណាដែលមិនបានបែងចែកក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះគប្បីយល់បានដោយងាយស្រួល។ လဋုကိကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការបំភ្លឺសេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាឡដុកិកោបមសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ၇. စာတုမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៧. វណ្ណនាចាតុមសូត្រ (ការអធិប្បាយចាតុមសូត្រ) ၁၅၇. ယထာဥပနိဿယေနာတိ ယော ယော ဥပနိဿယော ယထာဥပနိဿယော, တေန ယထာဥပနိဿယေန သမ္မာပယောဂေန. ပတိဋ္ဌဟိဿန္တိ သာသနေ ပတိဋ္ဌံ ပဋိလဘိဿန္တိ. ဝသနဋ္ဌာနာနီတိ ဝဿဂ္ဂါဒိဝသေန ဝသနဋ္ဌာနာနိ. သဏ္ဌာပယမာနာတိ သုဝိဘတ္တဘာဝေန ဌပေန္တာ. ១៥៧. ពាក្យថា "yathāupanissayenā" (តាមឧបនិស្ស័យយ៉ាងណា) គឺឧបនិស្ស័យណាៗ ឈ្មោះថា តាមឧបនិស្ស័យយ៉ាងនោះ ដោយការប្រកបត្រូវតាមឧបនិស្ស័យនោះៗ។ ពាក្យថា "នឹងតាំងនៅ" គឺនឹងបាននូវការតាំងនៅមាំក្នុងព្រះសាសនា។ ពាក្យថា "ទីលំនៅទាំងឡាយ" គឺទីលំនៅទាំងឡាយដោយអំណាចនៃវស្សាជាដើម។ ពាក្យថា "រៀបចំទុក" គឺរៀបចំទុកដោយការបែងចែកយ៉ាងល្អ។ အဝိနိဗ္ဘောဂသဒ္ဒန္တိ ဝိနိဘုဉ္ဇိတွာ ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျသဒ္ဒံ. ဝစီဃောသောပိ ဟိ ဗဟူဟိ ဧကစ္စံ ပဝတ္တိတော ဌာနတော စ ဒူရတရော ကေဝလံ မဟာနိဂ္ဃောသော [Pg.79] ဧဝ ဟုတွာ သောတပထမာဂစ္ဆတိ. မစ္ဆဝိလောပေတိ မစ္ဆေ ဝိလုမ္ပိတွာ ဝိယ ဂဟဏေ, မစ္ဆာနံ ဝါ နယနေ. ពាក្យថា "avinibbhogasaddaṃ" (សំឡេងច្របូកច្របល់គ្នា) គឺសំឡេងដែលមិនអាចបែងចែកដាច់ពីគ្នាដើម្បីស្តាប់បាន។ ព្រោះថាសូម្បីតែសំឡេងសម្តីដែលមនុស្សជាច្រើនបន្លឺឡើងព្រមគ្នាក្នុងទីឆ្ងាយ ក៏រមែងក្លាយជាសំឡេងគឹកកងដ៏ធំមកប៉ះនឹងផ្លូវត្រចៀកតែម៉្យាង។ ពាក្យថា "macchavilope" (ដូចជាការលួចត្រី) គឺក្នុងការចាប់ត្រីដូចជាការប្លន់យកត្រី ឬក្នុងការនាំយកទៅនៃពួកត្រី។ ၁၅၈. ဝဝဿဂ္ဂတ္ထေတိ နိစ္ဆယတ္ထေ, ဣဒံ တာဝ အမှေဟိ ဝုစ္စမာနဝစနံ ဧကန္တသောတဗ္ဗံ, ပစ္ဆာ တုမှေဟိ ကာတဗ္ဗံ ကရောထာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝစနပရိဟာရောတိ တေဟိ သကျရာဇူဟိ ဝုတ္တဝစနဿ ပရိဟာရော. လေသကပ္ပန္တိ ကပ္ပိယလေသံ. ဓုရဝဟာတိ ဓုရဝါဟိနော, ဓောရယှာတိ အတ္ထော. ပါဒမူလန္တိ ဥပစာရံ ဝဒတိ. ဝိဂစ္ဆိဿတီတိ ဟာယိဿတိ. ပဋိပ္ဖရိတောတိ န ဘဂဝတော သမ္မုခါဝ, သကျရာဇူနံ ပုရတောပိ ဝိပ္ဖရိတောဝ ဟောတိ. ១៥៨. ពាក្យថា "vavassaggatthe" (ក្នុងអត្ថកំណត់) គឺក្នុងអត្ថសម្រេច សេចក្តីថា "ពាក្យដែលយើងកំពុងនិយាយនេះ អ្នករាល់គ្នាត្រូវតែស្តាប់ជាមុនសិន បន្ទាប់មកសឹមអ្នករាល់គ្នាធ្វើកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើចុះ" នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "vacanaparihāro" (ការដោះស្រាយពាក្យសម្តី) គឺការដោះស្រាយនូវពាក្យសម្តីដែលពួកសាក្យរាជទាំងនោះបានពោលហើយ។ ពាក្យថា "lesakappaṃ" (លេសដ៏គួរ) គឺលេសដែលគួរ (កប្បិយលេស)។ ពាក្យថា "dhuravahā" (អ្នកនាំធុរៈ) គឺអ្នកទ្រទ្រង់ធុរៈ បានដល់ សត្វពាហនៈនាំធុរៈ។ ពាក្យថា "pādamūlaṃ" (ទៀបជើង) សំដៅដល់ទីជិត (ឧបចារៈ)។ ពាក្យថា "vigacchissati" (នឹងវិនាសទៅ) គឺនឹងសាបសូន្យទៅ។ ពាក្យថា "paṭippharito" (ផ្សាយទៅវិញ) គឺមិនមែនផ្សាយទៅចំពោះតែព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះមានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែរមែងផ្សាយទៅសូម្បីចំពោះមុខពួកសាក្យរាជទាំងឡាយផងដែរ។ ၁၅၉. အဘိနန္ဒတူတိ အဘိမုခေါ ဟုတွာ ပမောဒတု. အဘိဝဒတူတိ အဘိရူပဝသေန ဝဒတု. ပသာဒညထတ္တန္တိ အပ္ပသာဒဿ ဝိပရိဏာမော ဟီနာယာဝတ္တနသင်္ခါတံ ပရိဝတ္တနံ, တေနာဟ ‘‘ဝိဗ္ဘမန္တာနံ. ဝိပရိဏာမညထတ္တ’’န္တိ. ကာရဏူပစာရေန သဿေသု ဗီဇပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဗီဇာနံ တရုဏာနန္တိ တရုဏသဿာန’’န္တိ. တရုဏဘာဝေနေဝ တဿ ဘာဝိနော ဖလဿ အဘာဝေန ဝိပရိဏာမော. ១៥៩. ពាក្យថា "abhinandatu" (សូមត្រេកអរចុះ) គឺសូមបែរមុខមកត្រេកអរចុះ។ ពាក្យថា "abhivadatu" (សូមពោលសរសើរចុះ) គឺសូមពោលសរសើរដោយអំណាចនៃរូបដ៏ល្អ។ ពាក្យថា "pasādaññathattaṃ" (សេចក្តីប្រែប្រួលនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា) គឺការប្រែប្រួលនៃសេចក្តីមិនជ្រះថ្លា គឺការវិលត្រឡប់មកកាន់ភាពថោកទាបវិញ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ការប្រែប្រួលផ្សេងៗរបស់ពួកអ្នកសឹកទៅ"។ ពាក្យថា "bījānaṃ taruṇānaṃ" (នៃគ្រាប់ពូជខ្ចីទាំងឡាយ) គឺនៃដំណាំខ្ចីទាំងឡាយ ដោយការប្រើពាក្យថាគ្រាប់ពូជជំនួសដំណាំដោយឧបចារៈនៃហេតុ។ ការប្រែប្រួលព្រោះតែភាពជាដំណាំខ្ចី មិនមានផលដែលនឹងកើតមានឡើងឡើយ។ ၁၆၀. ကတ္တဗ္ဗဿ သရသေနေဝ ကရဏံ စိတ္တရုစိယံ, န တထာ ပရဿ ဥဿာဒနေနာတိ အာဟ – ‘‘ပက္ကောသိယမာနာနံ ဂမနံ နာမ န ဖာသုက’’န္တိ. မယမ္ပိ ဘဂဝါ ဝိယ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရေနေဝ ဝိဟရိဿာမာတိ ဒီပေတိ ပကတိယာ ဝိဝေကဇ္ဈာသယဘာဝတော ဝိရဒ္ဓေါ အာဂတဿ ဘာရဿ အဝဟနတောယေဝ. တေနာဟ ‘‘အတ္တနော ဘာရဘာဝံ န အညာသီ’’တိ. ១៦០. ការធ្វើកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើដោយសេចក្តីពេញចិត្តរបស់ខ្លួនឯង ជារឿងគាប់ចិត្ត មិនមែនដូចជាការធ្វើដោយការជម្រុញរបស់បុគ្គលដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ការទៅរបស់ពួកបុគ្គលដែលគេហៅរក មិនមែនជាការងាយស្រួលឡើយ"។ លោកបង្ហាញថា "ទោះបីពួកយើង ក៏នឹងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នដូចជាព្រះមានព្រះភាគដែរ" ព្រោះតែការមិននាំទៅនូវភារៈដែលមកដល់ដោយការខុសប្លែកពីអធ្យាស្រ័យដែលចូលចិត្តសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់តាមធម្មតា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "មិនបានដឹងនូវភាពជាភារៈរបស់ខ្លួនឡើយ"។ ၁၆၁. ကသ္မာ အာရဘီတိ? သပ္ပာယတော. ပဉ္စသတာ ဟိ ဘိက္ခူ အဘိနဝါ, တသ္မာ တေသံ ဩဝါဒဒါနတ္ထံ ဘဂဝါ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘီတိ. ១៦១. សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើម (ទេសនានេះ)? ឆ្លើយថា ព្រោះតែសេចក្តីសប្បាយ (ភាពសមគួរ)។ ព្រោះថា ភិក្ខុ ៥០០ រូបនោះ ជាភិក្ខុថ្មី ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីប្រទានឱវាទដល់ភិក្ខុទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវព្រះធម៌ទេសនានេះ។ ၁၆၂. ကောဓုပါယာသဿာတိ ဧတ္ထ ကုဇ္ဈနဋ္ဌေန ကောဓော, သွေဝ စိတ္တဿ ကာယဿ စ အတိပ္ပမဒ္ဒနမထနုပ္ပာဒနေဟိ ဒဠှံ အာယာသဋ္ဌေန ဥပါယာသော. အနေကဝါရံ ပဝတ္တိတွာ အတ္တနာ သမဝေတံ သတ္တံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ အဒတွာ အနယဗျသနပါပနေန ကောဓုပါယာသဿ ဦမိသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ကောဓုပါယာသေ’’တိအာဒိ. ១៦២. ពាក្យថា "kodhupāyāsassa" (នៃក្រោធនិងឧបាយាសៈ) ក្នុងពាក្យនោះ ធម៌ដែលឈ្មោះថា ក្រោធ ព្រោះអត្ថថាខឹង, ក្រោធនោះឯង ឈ្មោះថា ឧបាយាសៈ ព្រោះអត្ថថាជាសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តយ៉ាងខ្លាំង ដោយការញ៉ាំងការសង្កត់សង្កិននិងការញាំញីចិត្តនិងកាយឱ្យកើតឡើង។ គប្បីឃើញភាពដូចជាទឹករលកនៃក្រោធនិងឧបាយាសៈ ដោយការនាំទៅកាន់សេចក្តីវិនាសអន្តរាយ មិនទុកឱកាសឱ្យងើបក្បាលឡើងរួច ដោយការគ្របសង្កត់លើសត្វដែលរួមរឹតដោយខ្លួនឯង ដែលកើតឡើងជាច្រើនដង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "kodhupāyāse" (ក្នុងក្រោធនិងឧបាយាសៈ) ជាដើម។ ၁၆၃. ဩဒရိကတ္တေန ခါဒိတောတိ ဩဒရိကဘာဝေန အာမိသဂေဓေန မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကာကပ္ပနေန နာသိတသီလာဒိဂုဏတာယ ခါဒိတဓမ္မသရီရော. ១៦៣. ពាក្យថា "odarikattena khādito" (ត្រូវភាពជាអ្នកល្មភអាហារខាំស៊ី) គឺរូបកាយធម៌ (សីលាទិគុណ) ត្រូវបំផ្លាញទៅ ព្រោះភាពជាអ្នកល្មភអាហារ ដោយការជាប់ជំពាក់ក្នុងអាមិសៈ ដោយការចិញ្ចឹមជីវិតខុស (មិច្ឆាជីវៈ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ត្រូវខាំស៊ីហើយ។ ၁၆၄. ပဉ္စကာမဂုဏာဝဋ္ဋေ [Pg.80] နိမုဇ္ဇိတွာတိ ဧတ္ထ ကာမရာဂါဘိဘူတေ သတ္တေ ဣတော စ ဧတ္တော, ဧတ္တော စ ဣတောတိ ဧဝံ မနာပိယရူပါဒိဝိသယသင်္ခါတေ အာဝဋ္ဋေ အတ္တာနံ သံသာရေတွာ ယထာ တတော ဗဟိဘူတေ နေက္ခမ္မေ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပာဒေတိ, ဧဝံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဗျသနာပါဒနေန ကာမဂုဏာနံ အာဝဋ္ဋသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ. ១៦៤. ពាក្យថា "nimujjitvā" (លិចចុះក្នុងវដ្តៈនៃកាមគុណទាំង ៥) ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីឃើញភាពដូចជាទឹកវក់នៃកាមគុណទាំងឡាយ ដោយការធ្វើឱ្យវិនាសអន្តរាយ ដោយការបង្វិលខ្លួនរបស់សត្វទាំងឡាយដែលត្រូវកាមរាគៈគ្របសង្កត់ ឱ្យអណ្តែតទៅអណ្តែតមកក្នុងវក់ដែលពោលគឺអារម្មណ៍មានរូបជាទីគាប់ចិត្តជាដើម យ៉ាងនេះថា ពីទីនេះទៅទីនោះ ពីទីនោះមកទីនេះ មិនធ្វើឱ្យចិត្តកើតឡើងក្នុងនេក្ខម្មៈដែលនៅខាងក្រៅវក់នោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "yathā hi" (ប្រៀបដូចជា) ជាដើម។ ၁၆၅. ရာဂါနုဒ္ဓံသိတေနာတိ ရာဂေန အနုဒ္ဓံသိတေန. စဏ္ဍမစ္ဆံ အာဂမ္မာတိ သုသုကာဒိစဏ္ဍမစ္ဆံ အာဂမ္မ. မာတုဂါမံ အာဂမ္မာတိ မာတုဂါမော ဟိ ယောနိသောမနသိကာရရဟိတံ အဓီရပုရိသံ ဣတ္ထိကုတ္တဘူတေဟိ အတ္တနော ဟာဝဘာဝဝိလာသေဟိ အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ ဓီရဇာတိယမ္ပိ အတ္တနော ရူပါဒီဟိ ပလောဘနဝသေန အနဝသေသံ အတ္တနော ဥပကာရဓမ္မေ သီလာဒိကေ သမ္ပာဒေတုံ အသမတ္ထံ ကရောန္တော အနယဗျသနံ ပါပေတိ. တေနာဟ – ‘‘မာတုဂါမံ အာဂမ္မ ဥပ္ပန္နကာမရာဂေါ ဝိဗ္ဘမတီ’’တိ. ១៦៥. ពាក្យថា "Rāgānuddhaṃsitena" (ដោយរាគៈកម្ចាត់បង់ហើយ) សេចក្តីថា ដោយរាគៈដែលកម្ចាត់បង់ហើយ។ ពាក្យថា "Caṇḍamacchaṃ āgamma" (ព្រោះអាស្រ័យត្រីសាហាវ) សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យត្រីសាហាវ មានត្រីសសូកា (ផ្សោត ឬក្រពើ) ជាដើម។ ពាក្យថា "Mātugāmaṃ āgamma" (ព្រោះអាស្រ័យមាតុគាម) សេចក្តីថា ព្រោះថាមាតុគាម តែងគ្របសង្កត់ចាប់យកបុរសដែលមិនមានប្រាជ្ញា មិនមានយោនិសោមនសិការ ដោយកិរិយាមាយាស្ត្រី និងហាវភាវៈវិលាសៈ (កិរិយាញ៉ាំងចិត្តឲ្យកម្រើក) របស់ខ្លួន ហើយញ៉ាំងបុរសសូម្បីមានជាតិជាអ្នកក្លាហាន ឲ្យទៅជាអ្នកមិនអាចបំពេញធម៌ជាឧបការៈរបស់ខ្លួន មានសីលជាដើម ឲ្យសេសសល់បានឡើយ ដោយអំណាចនៃការលួងលោមដោយរូបជាដើមរបស់ខ្លួន ហើយញ៉ាំងបុរសនោះឲ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "ព្រោះអាស្រ័យមាតុគាម កាមរាគក៏កើតឡើង ហើយសឹកទៅ (ឃ្លាតចាកសាសនា)"។ ဘယံ နာမ ယတ္ထ ဘာယိတဗ္ဗဝတ္ထု, တတ္ထ ဩတရန္တဿေဝ ဟောတိ, န အနောတရန္တဿ, တံ ဩတရိတွာ ဘယံ ဝိနောဒေတွာ တတ္ထ ကိစ္စံ သာဓေတဗ္ဗံ, ဣတရထာ စတ္ထသိဒ္ဓိ န ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဥပမောပမိတဗ္ဗသရူပဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥဒကံ နိဿာယ အာနိသံသော ပိပါသဝိနယနံ သရီရသုဒ္ဓိ ပရိဠာဟူပသမော ကာယဥတုဂ္ဂါဟာပနန္တိ ဧဝမာဒိ. သာသနံ နိဿာယ အာနိသံသော ပန သင်္ခေပတော ဝဋ္ဋဒုက္ခူပသမော, ဝိတ္ထာရတော ပန သီလာနိသံသာဒိဝသေန အနေကဝိဓော, သော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၉) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တပ္ပကာရော အာနိသံသော ဟောတိ တာနိ ဘယာနိ အဘိဘုယျ ပဝတ္တဿာတိ အဓိပ္ပာယော. ဣမာနိ အဘာယိတွာတိ ဣမာနိ ကောဓူပါယာသာဒိဘယာနိ အဘိဘုယျ ပဝတ္တိတွာ အဘာယိတွာ. ကောဓူပါယာသာဒယော ဟိ ဘာယတိ ဧတသ္မာတိ ဘယန္တိ ဝုတ္တာ. ထေရောတိ မဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရော. ကာမံ ပဟာနာဘိသမယကာလော ဧဝ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယော, သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပန သံကိလေသဝေါဒါနဓမ္မေသု ကိစ္စံ အသံကိဏ္ဏံ ကတွာ ဒဿေတုံ သမာနကာလိကမ္ပိ အသမာနကာလိကံ ဝိယ ဝုတ္တံ ‘‘တဏှာသောတံ ဆိန္ဒိတွာ နိဗ္ဗာနပါရံ ဒဋ္ဌုံ န သက္ကောတီ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ឈ្មោះថាភ័យ តែងមានដល់បុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទីដែលមានវត្ថុគួរខ្លាចនោះឯង មិនមែនមានដល់បុគ្គលដែលមិនចុះទៅនោះទេ, បុគ្គលចុះទៅក្នុងទីនោះហើយ កម្ចាត់ភ័យចេញហើយ គប្បីសម្រេចកិច្ចក្នុងទីនោះ, បើមិនដូច្នោះទេ ការសម្រេចប្រយោជន៍ក៏មិនមានឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ដោយអំណាចនៃរូបភាពប្រៀបធៀប និងវត្ថុដែលត្រូវប្រៀបធៀប ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា "yathā" (យ៉ាងណា) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ អានិសង្សដោយអាស្រ័យទឹក គឺការបន្ទោបង់នូវសេចក្តីស្រេក ភាពស្អាតនៃរាងកាយ ការរំងាប់សេចក្តីក្តៅក្រហាយ និងការស្រង់ទឹកជម្រះកាយជាដើម។ ចំណែកអានិសង្សដោយអាស្រ័យព្រះសាសនា ដោយសង្ខេប គឺការរំងាប់វដ្តទុក្ខ ដោយពិស្តារ មានច្រើនប្រការ ដោយអំណាចនៃសីលានិសង្សជាដើម, អានិសង្សនោះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ អធិប្បាយថា អានិសង្សតាមប្រភេទដែលពោលហើយ តែងមានដល់បុគ្គលដែលប្រព្រឹត្តគ្របសង្កត់នូវភ័យទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា "imāni abhāyitvā" សេចក្តីថា មិនខ្លាច គឺប្រព្រឹត្តគ្របសង្កត់នូវភ័យទាំងឡាយ មានកោធៈ និងឧបាយាសៈជាដើមទាំងនេះ។ ព្រោះថាកោធៈ និងឧបាយាសៈជាដើម ហៅថា ភ័យ ព្រោះតែងខ្លាចចំពោះធម៌ទាំងនេះ។ ពាក្យថា ព្រះថេរៈ គឺព្រះមហាធម្មរក្ខិតត្ថេរ។ ពិតណាស់ កាលនៃបហានាភិសម័យ (ការត្រាស់ដឹងដោយការលះបង់) គឺជាសច្ឆិកិរិយាភិសម័យ (ការត្រាស់ដឹងដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់) តែដើម្បីបង្ហាញកិច្ចដែលមិនច្របូកច្របល់ក្នុងធម៌ជាគ្រឿងសៅហ្មង និងធម៌ជាគ្រឿងផូរផង់ ដោយសម្មាទិដ្ឋិ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ធម៌ដែលមានក្នុងកាលជាមួយគ្នា ឲ្យហាក់ដូចជាមានក្នុងកាលផ្សេងគ្នាថា "មិនអាចកាត់ចរន្តតណ្ហា ហើយមើលឃើញត្រើយគឺព្រះនិព្វានបានឡើយ"។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ စာတုမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថាចាតុមសូត្រ ចប់ហើយ។ ၈. နဠကပါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៨. អដ្ឋកថានឡកបានសូត្រ (ការពណ៌នានឡកបានសូត្រ) ၁၆၆. ယတ္ထ [Pg.81] ဗောဓိသတ္တပမုခေါ ဝါနရော နဠကေန ပါနီယံ ပိဝိ, သာ ပေါက္ခရဏီ, တဿာမန္တော ဘူမိပ္ပဒေသော, တတ္ထ နိဝိဋ္ဌဂါမော စ ‘‘နဠကပါန’’န္တေဝ ပညာယိတ္ထ, ဣဓ ပန ဂါမော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘နဠကပါနေတိ ဧဝံနာမကေ ဂါမေ’’တိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ ဒဿေတုံ ‘‘ပုဗ္ဗေ ကိရာ’’တိ အာရဒ္ဓံ. ပညဝါတိ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာယ ပညာယ ပညဝါ. ១៦៦. ស្រះឈូកណា ដែលពួកស្វាមានព្រះពោធិសត្វជាប្រធាន បានផឹកទឹកដោយបំពង់ឫស្សី (ឬបំពង់ប្លុង) ស្រះឈូកនោះ និងទីកន្លែងដីដែលនៅជិតស្រះនោះ ព្រមទាំងភូមិដែលតាំងនៅក្នុងទីនោះ ក៏ប្រាកដឈ្មោះថា "នឡកបានៈ" តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកភូមិ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ក្នុងភូមិមានឈ្មោះយ៉ាងនេះថា នឡកបានៈ"។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ចាប់តាំងពីការមកដល់ ទើបចាប់ផ្តើមពាក្យថា "ឮថា ក្នុងកាលមុន" ជាដើម។ ពាក្យថា "paññavā" (អ្នកមានប្រាជ្ញា) គឺអ្នកមានប្រាជ្ញាក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើ។ ထူလဒီဃဗဟုလဘာဝေန မဟတီဟိ ဒါဌိကာဟိ သမန္နာဂတတ္တာ မဟာဒါဌိကော. ‘‘ဥဒကရက္ခသော အဟ’’န္တိ ဝတွာ ဝါနရာနံ ကဉ္စိ အမုဉ္စိတွာ ‘‘သဗ္ဗေ တုမှေ မမ ဟတ္ထဂတာ’’တိ ဒဿေန္တော ‘‘တုမှေ ပန သဗ္ဗေ ခါဒိဿာမီ’’တိ အာဟ. ဓမိ…ပေ… ပိဝိံသူတိ ဗောဓိသတ္တေန ဂဟိတနဠော အနဝသေသော အဗ္ဘန္တရေ သဗ္ဗသန္ဓီနံ နိဗ္ဗာဓေန ဧကစ္ဆိဒ္ဒေါ အဟောသိ. နေဝ မံ တွံ ဝဓိဿသီတိ ဥဒကရက္ခသ တွံ ဝဓိတုကာမောပိ မမ ပုရိသထာမေန န ဝဓိဿသိ. ឈ្មោះថា "mahādāṭhika" (អ្នកមានចង្កូមធំ) ព្រោះប្រកបដោយចង្កូមធំៗ ដោយភាពធំ វែង និងក្រាស់។ យក្សទឹកនោះនិយាយថា "យើងជាយក្សទឹក" ហើយមិនព្រមលែងស្វាណាមួយឡើយ កាលនឹងបង្ហាញថា "ពួកឯងទាំងអស់គ្នាធ្លាក់ក្នុងកណ្តាប់ដៃយើងហើយ" ទើបនិយាយថា "យើងនឹងស៊ីពួកឯងទាំងអស់គ្នា"។ ពាក្យថា "dhami...pe... piviṃsu" (ផ្លុំ...ផឹកហើយ) សេចក្តីថា បំពង់ឫស្សីដែលព្រះពោធិសត្វកាន់យកហើយនោះ ក៏ក្លាយជាមានប្រហោងធ្លុះមួយគត់ ដោយមិនមានថ្នាំងខណ្ឌខាងក្នុងសេសសល់ឡើយ។ ពាក្យថា "neva maṃ tvaṃ vadhissasi" (អ្នកនឹងសម្លាប់យើងមិនបានឡើយ) សេចក្តីថា នែយក្សទឹក សូម្បីអ្នកចង់សម្លាប់ ក៏មិនអាចសម្លាប់យើងបានឡើយ ដោយកម្លាំងបុរសរបស់យើង។ ဧဝံ ပန ဝတွာ မဟာသတ္တော ‘‘အယံ ပါပေါ ဧတ္ထ ပါနီယံ ပိဝန္တေ အညေပိ သတ္တေ မာ ဗာဓယိတ္ထာ’’တိ ကရုဏာယမာနော ‘‘ဧတ္ထ ဇာယန္တာ နဠာ သဗ္ဗေ အပဗ္ဗဗန္ဓာ ဧကစ္ဆိဒ္ဒါဝ ဟောန္တူ’’တိ အဓိဋ္ဌာယ ဂတော. တေနာဟ ‘‘တတော ပဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိ. លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះមហាសត្វមានចិត្តករុណាថា "យក្សចិត្តបាបនេះ កុំបីបៀតបៀនសត្វដទៃទៀតដែលផឹកទឹកក្នុងទីនេះឡើយ" ទើបអធិដ្ឋានថា "សូមឲ្យដើមឫស្សី (ឬដើមប្លុង) ទាំងឡាយដែលដុះក្នុងទីនេះ ទាំងអស់គ្នា កុំឲ្យមានថ្នាំងខណ្ឌ ឲ្យមានតែប្រហោងធ្លុះមួយគត់ចុះ" ហើយក៏ដើរចេញទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ចាប់តាំងពីពេលនោះមក" ជាដើម។ ၁၆၇. အနုရုဒ္ဓပ္ပမုခါ ဘိက္ခူ ဘဂဝတာ ‘‘ကစ္စိ တုမှေ အနုရုဒ္ဓါ’’တိ ပုစ္ဆိတာတိ ထေရော ‘‘တဂ္ဃ မယံ, ဘန္တေ’’တိ အာဟ. ១៦៧. ពួកភិក្ខុមានព្រះអនុរុទ្ធជាប្រធាន កាលដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សួរថា "ម្នាលអនុរុទ្ធទាំងឡាយ ពួកអ្នក..." ព្រះថេរៈក៏ក្រាបបង្គំទូលថា "ពិតណាស់ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន"។ သစေ ပဗ္ဗဇတိ, ဇီဝိတံ လဘိဿတိ, နော အညထာတိ ရညာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အဘိနီတာတိ ရာဇာဘိနီတာ. စောရာဘိနီတာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. စောရာနံ မူလံ ဆိန္ဒန္တော ‘‘ကဏ္ဋကသောဓနံ ကရိဿာမီ’’တိ. အာဇီဝိကာယာတိ အာဇီဝေန ဇီဝိတဝုတ္တိယာ. ဣမေသု ပန အနုရုဒ္ဓတ္ထေရာဒီသု. ពាក្យថា "rājābhinītā" (អ្នកដែលស្តេចនាំមកដើម្បីបួស) សេចក្តីថា បើបួស នឹងបានជីវិត បើមិនដូច្នោះទេ នឹងមិនបានឡើយ គឺស្តេចដឹកនាំមកដើម្បីការបួស។ ពាក្យថា "corābhinītā" (អ្នកដែលចោរនាំមកដើម្បីបួស) ក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ កាលកាត់ឫសគល់នៃពួកចោរ ដោយគិតថា "យើងនឹងធ្វើការជម្រះបន្លា"។ ពាក្យថា "ājīvikāya" គឺការចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាជីវៈ។ ចំណែកក្នុងបណ្តាព្រះថេរៈទាំងឡាយ មានព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរជាដើមនេះ។ ဝိဝေကန္တိ ပုဗ္ဗကာလိကကိရိယပ္ပဓာနံ ‘‘အဗျာပဇ္ဇံ ဥပေတ’’န္တိအာဒီသု ဝိယာတိ အာဟ – ‘‘ဝိဝိစ္စာ’’တိ, ဝိဝိစ္စိတွာ ဝိဝိတ္တော ဟုတွာ ဝိနာ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ပဗ္ဗဇိတကိစ္စန္တိ ပဗ္ဗဇိတဿ သာရုပ္ပကိစ္စံ. သမဏကိစ္စန္တိ သမဏဘာဝကရဏကိစ္စံ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတိ တဒဂ္ဂေန သမဏဘာဝကရမ္ပိ ကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတိ. တေနာဟ ‘‘သော ယေဝါ’’တိအာဒိ. ពាក្យថា "vivekaṃ" (សេចក្តីស្ងាត់) គឺការសង្កត់ធ្ងន់លើកិរិយាដែលមានក្នុងកាលមុន ដូចក្នុងពាក្យថា "abyāpajjaṃ upetaṃ" ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "vivicca" សេចក្តីថា ស្ងាត់ហើយ គឺទៅជាអ្នកស្ងប់ស្ងាត់ ឬប្រាសចាក (កាមគុណ)។ ពាក្យថា "pabbajitakiccaṃ" (កិច្ចរបស់អ្នកបួស) គឺកិច្ចដ៏សមគួរដល់អ្នកបួស។ ពាក្យថា "samaṇakiccaṃ" (កិច្ចរបស់សមណៈ) គឺកិច្ចដែលធ្វើឲ្យមានភាពជាសមណៈ។ ព្រោះថា កាលបើមិនអាចធ្វើកិច្ចរបស់អ្នកបួសបានដោយហេតុណា ក៏មិនអាចធ្វើកិច្ចដែលធ្វើឲ្យមានភាពជាសមណៈបានដោយហេតុនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "កិច្ចនោះឯង" ជាដើម។ ၁၆၈. အပ္ပဋိသန္ဓိကေ [Pg.82] တာဝ ဗျာကရောန္တော ပဝတ္တီသု ဌာနံ အတီတောတိ ကတွာ ဥပပတ္တီသု ဗျာကရောတိ နာမ တတ္ထ ပဋိသန္ဓိယာ အဘာဝကိတ္တနတော. မဟန္တတုဋ္ဌိနောတိ ဝိပုလပမောဒါ. ១៦៨. កាលព្យាករណ៍ចំពោះបុគ្គលដែលមិនមានបដិសន្ធិជាមុនសិន ឈ្មោះថាព្យាករណ៍ក្នុងការកើតឡើង ដោយធ្វើឲ្យកន្លងផុតឋានៈក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះការសម្តែងនូវភាពមិនមានបដិសន្ធិក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា "mahantatuṭṭhino" គឺអ្នកមានសេចក្តីរីករាយយ៉ាងក្រៃលែង។ ၁၆၉. ဣမဿာတိ ‘‘အဿာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထဝစနံ. ဣမဿ ဌိတဿ အာယသ္မတော သာမံ ဒိဋ္ဌော ဝါ ဟောတိ အနုဿဝသုတော ဝါတိ ယောဇနာ. သမာဓိပက္ခိကာ ဓမ္မာ ဓမ္မာတိ အဓိပ္ပေတာ, သမာဓိ ပန ဧဝံဝိဟာရီတိ ဧတ္ထ ဝိဟာရသဒ္ဒေန ဂဟိတော. ဧဝံဝိမုတ္တာတိ ဧတ္ထ ပန ဝိမုတ္တိသဒ္ဒေန ဖလဝိမုတ္တိ ဂဟိတာ. စရတောပီတိ သမထဝိပဿနာစာရေန စရတောပိ ဝိဟရန္တဿပိ. ဥပါသကဥပါသိကာဌာနေသု လဗ္ဘမာနမ္ပိ အရဟတ္တံ အပ္ပကဘာဝတော ပါဠိယံ အနုဒ္ဓဋန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ១៦៩. ពាក្យថា "imassa" គឺជាការបកស្រាយសេចក្តីនៃពាក្យថា "assa"។ ការផ្សំម៉ាត់ (យោជនា) ថា "ព្រះអាយុស្មោដែលស្ថិតនៅនេះ បានឃើញដោយខ្លួនឯង ឬបានឮមក"។ ធម៌ទាំងឡាយដែលជាចំណែកនៃសមាធិ សំដៅយកពាក្យថា "dhammā" (ធម៌ទាំងឡាយ) ចំណែកឯសមាធិ ក្នុងពាក្យថា "evaṃvihārī" នេះ ត្រូវបានកាន់យកដោយពាក្យថា "vihāra" (ការនៅ)។ ក្នុងពាក្យថា "evaṃvimuttā" នេះ ចំណែកឯពាក្យថា "vimutti" ត្រូវបានកាន់យកនូវផលវិមុត្តិ។ ពាក្យថា "caratopi" សេចក្តីថា សូម្បីត្រេកត្រអាល (ប្រព្រឹត្តទៅ) ដោយសមថវិបស្សនាចារៈ គឺសូម្បីកំពុងនៅ។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីព្រះអរហត្តដែលបានសម្រេចក្នុងឋានៈជាឧបាសក និងឧបាសិកា ក៏មិនបានលើកឡើងក្នុងបាលីឡើយ ព្រោះមានចំនួនតិចតួច។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ နဠကပါနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថានឡកបានសូត្រ ចប់ហើយ។ ၉. ဂေါလိယာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៩. អដ្ឋកថាកោលិយានិសូត្រ (ការពណ៌នាកោលិយានិសូត្រ) ၁၇၃. ပဒသမာစာရောတိ တံတံပစ္စယဘေဒဒဿနာယ ဝိဂတတ္တာ ပကာရေဟိ ဒလိဒ္ဒသမာစာရော သိထိလသမာစာရောတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန တာဒိသော သမာစာရော ထိရော ဒဠှော နာမ န ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒုဗ္ဗလသမာစာရော’’တိ. ‘‘သာခသမာစာရော’’တိ ဝါ ပါဌော, တတ္ထ တတ္ထ လဂ္ဂနဋ္ဌေန သာခါသဒိသသီလောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဩဠာရိကာစာရော’’တိ. ပစ္စယေသု သာပေက္ခောတိ ပစ္စယေသု သာပေက္ခတာယ ဧဝ ဟိဿ ဩဠာရိကာစာရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဂရုနာ ကိသ္မိဉ္စိ ဝုတ္တေ ဂါရဝဝသေန ပတိဿဝနံ ပတိဿော, ပတိဿဝစနဘူတံ တံသဘာဂဉ္စ ယံ ကိဉ္စိ ဂါရဝန္တိ အတ္ထော. သဟ ပတိဿေနာတိ သပ္ပတိဿေန, သပ္ပတိဿဝေန ဩဝါဒသမ္ပဋိစ္ဆနေန. ပတိဿီယတီတိ ဝါ ပတိဿော, ဂရုကာတဗ္ဗော, တေန သဟ ပတိဿေနာတိ သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗေ ဝိယ. တေနာဟ ‘‘သဇေဋ္ဌကေနာ’’တိ. သေရိဝိဟာရော နာမ အတ္တပ္ပဓာနဝါသော. တေနာဟ ‘‘နိရင်္ကုသဝိဟာရေနာ’’တိ. ១៧៣. ពាក្យថា "padasamācāro" សេចក្តីថា សេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏កំសត់ សេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏ធូររលុង ដោយប្រការទាំងឡាយដែលប្រាសចាកការបង្ហាញនូវការបែងចែកបច្ច័យនោះៗ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែសេចក្តីប្រព្រឹត្តបែបនោះ មិនឈ្មោះថាខ្ជាប់ខ្ជួន មាំមួនឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "មានសេចក្តីប្រព្រឹត្តទន់ខ្សោយ"។ ឬក៏មានបាឋៈថា "sākhasamācāro" សេចក្តីថា មានសីលប្រៀបដូចជាមែកឈើ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងទាក់ទើក្នុងទីនោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "មានអាចារៈគ្រោតគ្រាត"។ ពាក្យថា "paccayesu sāpekkho" (អ្នកមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងបច្ច័យ) សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានអាចារៈគ្រោតគ្រាតរបស់ភិក្ខុនោះ គប្បីដឹងដោយភាពជាអ្នកមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយនោះឯង។ កាលបើគ្រូប្រដៅនូវសេចក្តីណាមួយ ការទទួលស្តាប់ដោយអំណាចនៃសេចក្តីគោរព ឈ្មោះថា "patisso" (ការទទួលស្តាប់) សេចក្តីថា ការគោរពណាមួយដែលមានចំណែកស្មើគ្នានឹងការទទួលស្តាប់នោះ។ ពាក្យថា "saha patissena" គឺប្រកបដោយការទទួលស្តាប់ គឺការទទួលយកឱវាទដោយការស្តាប់បង្គាប់។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីធ្វើសេចក្តីគោរព ឈ្មោះថា "patisso" គឺគួរធ្វើសេចក្តីគោរព, ពាក្យថា "saha patissena" គឺប្រកបដោយសេចក្តីគោរពនោះ សេចក្តីទាំងពួងដូចមុនដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ប្រកបដោយសេចក្តីកោតក្រែងចំពោះរៀមច្បង"។ ឈ្មោះថា "serivihāra" (ការនៅតាមចិត្តខ្លួន) គឺការរស់នៅដោយយកខ្លួនឯងជាធំ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ដោយការរស់នៅដែលមិនមានគ្រឿងឃាត់ខាំង"។ အနုပခဇ္ဇာတိ အနုပကဍ္ဎိတွာ. ဂရုဋ္ဌာနိယာနံ အန္တရံ အနာပုစ္ဆာ အနုပဝိသိတွာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ពាក្យថា "anupakhajja" សេចក្តីថា បៀតបៀន (ឬជ្រៀតជ្រែកចូលទៅ)។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះថា "ចូលទៅក្នុងចន្លោះនៃបុគ្គលគួរគោរពទាំងឡាយដោយមិនបានសុំអនុញ្ញាត" ទើបលោកពោលពាក្យថា "ក្នុងទីនោះ បុគ្គលណា" ជាដើម។ အာဘိသမာစာရိကန္တိ [Pg.83] အဘိသမာစာရေ ဘဝံ. ကိံ ပန တန္တိ အာဟ ‘‘ဝတ္တပဋိပတ္တိမတ္တမ္ပီ’’တိ. နာတိကာလဿေဝ သံဃဿ ပုရတော ပဝိသိတဗ္ဗံ, န ပစ္ဆာ ပဋိက္ကမိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန အတိကာလေ စ ဂါမပ္ပဝေသော အတိဒိဝါ ပဋိက္ကမနဉ္စ နိဝါရိတံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘န အတိပါတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စပကတိကောတိ ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တော. အဝစာပလျေနာတိ ဒဠှဝါတာပဟတပလ္လဝသဒိသေန လောလဘာဝေန. ពាក្យថា "ābhisamācārikaṃ" គឺធម៌ដែលមានក្នុងអភិសមាចារៈ (សេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏ល្អ)។ សួរថា ចុះធម៌នោះជាអ្វី? ទើបលោកពោលថា "សូម្បីត្រឹមតែវត្តប្រតិបត្តិ"។ ភិក្ខុមិនគប្បីចូលទៅខាងមុខសង្ឃក្នុងកាលដ៏ព្រលឹមពេកឡើយ ហើយក៏មិនគប្បីត្រឡប់មកវិញក្នុងកាលដ៏យឺតយ៉ាវពេកដែរ ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ ការចូលទៅកាន់ស្រុកក្នុងកាលព្រលឹមពេក និងការត្រឡប់មកវិញក្នុងកាលថ្ងៃត្រង់ពេក ក៏ត្រូវបានហាមឃាត់ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា "na atipāto" (មិនព្រលឹមពេក) ជាដើម។ ពាក្យថា "uddhaccapakatiko" គឺអ្នកមានចិត្តរាយមាយជាប្រក្រតី។ ពាក្យថា "avacāpalyena" (ដោយភាពមិនរពឹស) គឺដោយភាពមិនរវើរវាយដែលប្រៀបដូចជាស្លឹកឈើខ្ចីដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកយ៉ាងខ្លាំង។ ပညဝတာတိ ဣမိနာ ဘိက္ခုသာရုပ္ပေသု ဣတိကတ္တဗ္ဗေသု ဥပါယပညာ အဓိပ္ပေတာ, န သုတမယပညာ. အဘိဓမ္မေ အဘိဝိနယေ ယောဂေါတိ ဣမိနာ ဘာဝနာပညာဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ ယောဂေါ ပကာသိတော. ယောဂေါတိ စ ပရိစယော ဥဂ္ဂဏှဝသေန. ពាក្យថា "paññavatā" (ដោយបុគ្គលមានប្រាជ្ញា) ក្នុងពាក្យនេះ សំដៅយកឧបាយបញ្ញាក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើដ៏សមគួរដល់ភិក្ខុ មិនមែនសំដៅយកសុតាមយបញ្ញាឡើយ។ ពាក្យថា "abhidhamme abhivinaye yogo" (ការប្រកបក្នុងអភិធម៌ និងអភិវិន័យ) ក្នុងពាក្យនេះ សម្តែងនូវការប្រកបក្នុងភាវនាបញ្ញា និងឧត្តរិមនុស្សធម៌។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា "yogo" គឺការស៊ាំ (ការស្ទាត់ជំនាញ) ដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រ។ အာရုပ္ပာတိ ဣမိနာ စတဿောပိ အရူပသမာပတ္တိယော ဂဟိတာ, တာ ပန စတူဟိ ရူပသမာပတ္တီဟိ ဝိနာ န သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ အာဟ – ‘‘အာရုပ္ပာတိ ဧတ္တာဝတာ အဋ္ဌပိ သမာပတ္တိယော ဝုတ္တာ ဟောန္တီ’’တိ. ကသိဏေတိ ဒသဝိဓေ ကသိဏေ. ဧကံ ပရိကမ္မကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ဧကဘာဝနာ ပရိကမ္မဒီပနံ ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာနံ. တေနာဟ ‘‘ပဂုဏံ ကတွာ’’တိ. ကသိဏပရိကမ္မံ ပန တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတံ ဟောတိ, လောကိယာ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေတိ ဣမိနာ သဗ္ဗေပိ လောကုတ္တရဓမ္မေ ဒဿေတီ’’တိ. နေယျပုဂ္ဂလဿ ဝသေနာတိ ဇာနိတွာ ဝိတ္ထာရေတွာ ဉာတဗ္ဗပုဂ္ဂလဿ ဝသေနာတိ. ពាក្យថា "āruppā" ក្នុងពាក្យនេះ កាន់យកនូវអរូបសមាបត្តិទាំង ៤ តែអរូបសមាបត្តិទាំងនោះ មិនអាចសម្រេចបានឡើយ បើមិនមានរូបសមាបត្តិទាំង ៤ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ពាក្យថា "āruppā" នេះ សំដៅយកសមាបត្តិទាំង ៨ យ៉ាង"។ ពាក្យថា "kasiṇe" គឺក្នុងកសិណ ១០ យ៉ាង។ ពាក្យថា "ekaṃ parikammakammaṭṭhānaṃ" គឺខន្ធកម្មដ្ឋានណាមួយដែលសម្តែងនូវការបរិកម្មក្នុងការចម្រើនភាវនាតែមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញហើយ"។ ចំណែកឯកសិណបរិកម្ម ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកនូវកសិណនោះឯង, ឯលោកិយឧត្តរិមនុស្សធម៌ ត្រូវបានកាន់យកក្នុងផ្នែកខាងក្រោមហើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ពាក្យថា "uttarimanussadhamme" នេះ បង្ហាញនូវលោកុត្តរធម៌ទាំងអស់"។ ពាក្យថា "neyyapuggalassa vasena" សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលត្រូវណែនាំ គឺបុគ្គលដែលត្រូវដឹងដោយការដឹង និងការពិស្តារ។ ဂေါလိယာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថាកោលិយានិសូត្រ ចប់ហើយ។ ၁၀. ကီဋာဂိရိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ១០. អដ្ឋកថាកីដាកិរិសូត្រ (ការពណ៌នាកីដាកិរិសូត្រ) ၁၇၄. ပဉ္စ အာနိသံသေတိ အပ္ပာဗာဓတာဒိကေ ပဉ္စ ဂုဏေ. တတ္ထ အက္ခိရောဂကုစ္ဆိရောဂါဒီနံ အဘာဝေါ အပ္ပာဗာဓတာ. သရီရေ တေသံ ကုပ္ပနဒုက္ခဿ အဘာဝေါ အပ္ပာတင်္ကံ. သရီရဿ ဥဋ္ဌာနသုခတာ လဟုဋ္ဌာနံ. ဗလံ နာမ ကာယဗလံ. ဖာသုဝိဟာရော ဣရိယာပထသုခတာ. အနုပက္ခန္ဒာနီတိ ဒုစ္စဇနဝသေန သတ္တာနံ အနုပဝိဋ္ဌာနိ. သဉ္ဇာနိဿထာတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, တသ္မာ ဣတိ ဧဝံ အာနိသံသန္တိ အတ္ထော. ១៧៤. ពាក្យថា "pañca ānisaṃse" គឺគុណ ៥ យ៉ាង មានភាពជាអ្នកមិនមានជំងឺជាដើម។ ក្នុងគុណទាំងនោះ ភាពមិនមានរោគភ្នែក និងរោគពោះជាដើម ឈ្មោះថា "appābādhatā" (ភាពជាអ្នកមិនមានជំងឺ)។ ភាពមិនមានទុក្ខព្រោះការរើឡើងនៃរោគទាំងឡាយនោះក្នុងរាងកាយ ឈ្មោះថា "appātaṅkaṃ" (ភាពជាអ្នកមិនមានអាពាធខ្លាំង)។ ភាពងាយស្រួលក្នុងការក្រោកឈរឡើងនៃរាងកាយ ឈ្មោះថា "lahuṭṭhānaṃ" (ភាពស្រាលខ្លួន)។ ឈ្មោះថា "balaṃ" គឺកម្លាំងកាយ។ ឈ្មោះថា "phāsuvihāro" គឺភាពសប្បាយក្នុងឥរិយាបថ។ ពាក្យថា "anupakkhandāni" សេចក្តីថា ចូលទៅជិត (ឬជ្រៀតជ្រែក) ដល់សត្វទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃជនពាល។ ក្នុងពាក្យថា "sañjānissatha" នេះ សព្ទថា "iti" មានអត្ថថា "ជាដើម" ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីថា "អានិសង្សយ៉ាងនេះ"។ ၁၇၅. အာဝါသေ နိယုတ္တာတိ အာဝါသိကာ တဿ အနတိဝတ္တနတော. တေနာဟ ‘‘နိဗဒ္ဓဝါသိနော’’တိ, နိယတဝါသိနောတိ အတ္ထော. တန္နိဗန္ဓာတိ [Pg.84] နိဗန္ဓံ ဝုစ္စတိ ဗျာပါရော, တတ္ထ ဗန္ဓာ ပသုတာ ဥဿုကာတိ တန္နိဗန္ဓာ. ကထံ တေ တတ္ထ နိဗန္ဓာတိ အာဟ ‘‘အကတံ သေနာသန’’န္တိအာဒိ. ဥပ္ပဇ္ဇနကေန ကာလေန ပတ္တဗ္ဗံ ကာလိကံ သော ပန ကာလော အနာဂတော ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနာဂတေ ကာလေ ပတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. ១៧៥. ភិក្ខុទាំងឡាយដែលត្រូវបានចាត់តាំងក្នុងអាវាស ឈ្មោះថា "āvāsikā" ព្រោះមិនកន្លងហួសនូវអាវាសនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "nibaddhavāsino" សេចក្តីថា អ្នករស់នៅជាប្រចាំ។ ពាក្យថា "tannibandhā" សេចក្តីថា ពាក្យថា "nibandha" ហៅថា ការខ្វល់ខ្វាយ (ឬកិច្ចការ), ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាប់ជំពាក់ គឺខ្វល់ខ្វាយ ឧស្សាហ៍ព្យាយាមក្នុងកិច្ចការនោះ ឈ្មោះថា "tannibandhā"។ សួរថា ចុះភិក្ខុទាំងឡាយជាប់ជំពាក់ក្នុងទីនោះដោយរបៀបណា? ទើបលោកពោលថា "សេនាសនៈដែលមិនទាន់ធ្វើ" ជាដើម។ អ្វីដែលគប្បីបានសម្រេចក្នុងកាលដែលកើតឡើង ឈ្មោះថា "kālika" (របស់ដែលមានតាមកាល) តែថាកាលនោះ គឺជាកាលអនាគតពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "របស់ដែលគប្បីបានសម្រេចក្នុងកាលអនាគត"។ ၁၇၈. ဧတ္တကာ ဝေဒနာ သေဝိတဗ္ဗာတိ အဋ္ဌာရသပိ နေက္ခမ္မနိဿိတာ ဝေဒနာ သေဝိတဗ္ဗာ, ဂေဟဿိတာ န သေဝိတ္ဗ္ဗာ. ១៧៨. ពាក្យថា "ettakā vedanā sevitabbā" (វេទនាមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គប្បីសេព) សេចក្តីថា វេទនាដែលអាស្រ័យការចេញចាកកាម (នេក្ខម្មសិតវេទនា) ទាំង ១៨ យ៉ាង គប្បីសេព ចំណែកវេទនាដែលអាស្រ័យផ្ទះ (គេហសិតវេទនា) មិនគប្បីសេពឡើយ។ ၁၈၁. တံ ကတံ သောဠသဝိဓဿပိ ကိစ္စဿ နိဋ္ဌိတတ္တာ. အနုလောမိကာနီတိ ဥတုသုခဘာဝေန အနုရူပါနိ. တေနာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသပ္ပာယာနီ’’တိ. သမာနံ ကုရုမာနာတိ ဩမတ္တတံ အဓိမတ္တတဉ္စ ပဟာယ သမကိစ္စတံ သမ္ပာဒေန္တာ. ១៨១. កិច្ចនោះ ឈ្មោះថាធ្វើរួចហើយ ព្រោះការសម្រេចនូវកិច្ចទាំង ១៦ ប្រការ។ ពាក្យថា "anulomikāni" (របស់ដែលសមគួរ) គឺរបស់ដែលសមស្របដោយភាពសប្បាយនៃឧតុ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ជាទីសប្បាយដល់កម្មដ្ឋាន"។ ពាក្យថា "samānaṃ kurumānā" (ធ្វើឲ្យស្មើគ្នា) គឺលះបង់នូវភាពខ្វះខាត និងភាពហួសប្រមាណ ហើយញ៉ាំងកិច្ចការឲ្យស្មើគ្នា។ ၁၈၂. တေ ဒွေ ဟောန္တီတိ တေ အာဒိတော ဝုတ္တာ ဒွေ. ១៨២. ពាក្យថា "te dve honti" (ធម៌ទាំងនោះមានពីរយ៉ាង) សេចក្តីថា ធម៌ទាំងពីរយ៉ាងដែលពោលទុកខាងដើមនោះឯង។ ဥဘတော (အ. နိ. ဋီ. ၃.၇.၁၄) ဥဘယထာ ဥဘောဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဧကဒေသသရူပေကသေသနယေန. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ (ပု. ပ. အဋ္ဌ. ၂၄) ‘‘ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဒွေ ဝါရေ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ. တတ္ထ ကေစိ တာဝ ထေရာ – ‘‘သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန, မဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခေန ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ. အညေ ထေရာ – ‘‘အယံ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ရူပတော မုစ္စိတွာ နာမံ နိဿာယ ဌိတော ပုန တတော မုစ္စနတော နာမနိဿိတကော’’တိ ဝတွာ တဿ စ သာဓကံ – ពាក្យថា Ubhato (ក្នុង អំ. និ. ដី. ៣.៧.១៤) បានដល់ ដោយទាំងពីរយ៉ាង ឬដោយចំណែកទាំងពីរ។ ពាក្យថា vimutto (រួចផុតហើយ) រួមគ្នាជា Ubhatobhāgavimutto (ព្រះអរហន្តអ្នករួចផុតដោយចំណែកទាំងពីរ) ដោយន័យនៃឯកទេសសរូបេកសេសៈ (ការលុបពាក្យដែលមានរូបដូចគ្នាទុកតែមួយចំណែក)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបក្នុងអភិធម្មអដ្ឋកថា (បុ. ប. អដ្ឋ. ២៤) ពោលទុកថា «ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតដោយចំណែកទាំងពីរ គឺរួចផុតពីរដង»។ ក្នុងអធិប្បាយនោះ ព្រះថេរៈខ្លះពោលមុនថា «ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតដោយវិក្ខម្ភនវិមុត្តិដោយសមាបត្តិ និងរួចផុតដោយសមុច្ឆេទវិមុត្តិដោយមគ្គ»។ ចំណែកព្រះថេរៈដទៃទៀតពោលថា «ព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលនេះ រួចផុតចាករូបហើយ អាស្រ័យនាមស្ថិតនៅ ព្រោះរួចផុតចាកនាមនោះម្តងទៀត ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកអាស្រ័យនាម» ហើយបានពោលគាថាជាគ្រឿងអាងនៃសេចក្តីនោះថា៖ ‘‘အစ္စိ ယထာ ဝါတဝေဂေန ခိတ္တာ, (ဥပသိဝါတိ ဘဂဝါ,)အတ္ထံ ပလေတိ န ဥပေတိ သင်္ခံ; ဧဝံ မုနိ နာမကာယာ ဝိမုတ္တော,အတ္ထံ ပလေတိ န ဥပေတိ သင်္ခ’’န္တိ. (သု. နိ. ၁၀၈၀; စူဠနိ. ဥပသီဝမာဏဝပုစ္ဆာ ၁၁; ဥပသီဝမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄၃) – «ម្នាលឧបសីវៈ (ព្រះភគវាត្រាស់ថា) អណ្តាតភ្លើងដែលត្រូវកម្លាំងខ្យល់បក់ផ្សាយទៅហើយ រមែងរលត់ទៅ មិនដល់នូវការរាប់ (ថាទៅក្នុងទិសណា) យ៉ាងណាមិញ មុនីបុគ្គលរួចផុតចាកនាមកាយហើយ ក៏រមែងរលត់ទៅ មិនដល់នូវការរាប់ (ថាទៅកើតក្នុងទីណា) យ៉ាងនោះដែរ។» ဣမံ သုတ္တပဒံ ဝတွာ ‘‘နာမကာယတော စ ရူပကာယတော စ သုဝိမုတ္တတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ. သုတ္တေ ဟိ အာကိဉ္စညာယတနလာဘိနော ဥပသိဝဗြာဟ္မဏဿ ဘဂဝတာ နာမကာယာ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ အက္ခာတောတိ. အပရေ ပန ‘‘သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန [Pg.85] ဧကဝါရံ ဝိမုတ္တော, မဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခေန ဧကဝါရံ ဝိမုတ္တောတိ ဧဝံ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ. ဧတ္ထ ပဌမဝါဒေ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော. ဒုတိယဝါဒေ ဥဘတောဘာဂတော ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော. တတိယဝါဒေ ပန ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဒွေ ဝါရေ ဝိမုတ္တောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော ကိလေသာ ဝါ ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒေဟိ ကာယဒွယတော ဝိမုတ္တာ အဿာတိ အယမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ဒွီဟိ ဘာဂေဟီ’’တိအာဒိ. ព្រះថេរៈទាំងនោះពោលសូត្រនេះហើយ ទើបពោលថា «ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតស្រឡះចាកនាមកាយផង ចាករូបកាយផង»។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះសូត្រ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកថា ឧបសីវព្រាហ្មណ៍អ្នកបានអាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ រួចផុតចាកនាមកាយ ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ។ ចំណែកព្រះថេរៈដទៃទៀតពោលថា «ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតម្តងដោយវិក្ខម្ភនវិមុត្តិដោយសមាបត្តិ និងរួចផុតម្តងដោយសមុច្ឆេទវិមុត្តិដោយមគ្គ យ៉ាងនេះ»។ ក្នុងមតិទាំងនោះ ក្នុងវាទៈទីមួយ ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតដោយចំណែកទាំងពីរ។ ក្នុងវាទៈទីពីរ ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតចាកចំណែកទាំងពីរ។ ចំណែកក្នុងវាទៈទីបី ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ ព្រោះរួចផុតពីរដងដោយចំណែកទាំងពីរ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវាទៈទាំងនោះ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះថា រួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយ ឬកិលេសទាំងឡាយរួចផុតចាកកាយទាំងពីរ ដោយវិក្ខម្ភនវិមុត្តិ និងសមុច្ឆេទវិមុត្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «dvīhi bhāgehi» (ដោយចំណែកទាំងពីរ) ជាដើម។ သောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော. ကာမဉ္စေတ္ထ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနမ္ပိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ ဝိယ ဒုဝင်္ဂိကံ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ပန ပဒဋ္ဌာနံ ကတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော နာမ န ဟောတိ ရူပကာယတော အဝိမုတ္တတ္တာ. တဉှိ ကိလေသကာယတောဝ ဝိမုတ္တံ, န ရူပကာယတော, တသ္မာ တတော ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော န ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘စတုန္နံ အရူပ…ပေ… ပဉ္စဝိဓော ဟောတီ’’တိ. ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒိကေ နိရောဓသမာပတ္တိအန္တေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ဝတွာ – ‘‘ယတော စ ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဣမေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ယဒိပိ မဟာနိဒါနေ (ဒီ. နိ. ၂.၁၂၉-၁၃၀) ဝုတ္တံ, တံ ပန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဣဓ သဗ္ဗဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသင်္ဂဟဏတ္ထံ ‘‘ပဉ္စဝိဓော ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပါဠိ ပနေတ္ထ…ပေ… အဘိဓမ္မေ အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘိနော ဝသေန အာဂတာ’’တိ အာဟ. ဣဓာပိ ဟိ ကီဋာဂိရိသုတ္တေ ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော…ပေ… ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ အရူပသမာပတ္တိဝသေန စတ္တာရော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ, သေဋ္ဌော စ ဝုတ္တော ဝုတ္တလက္ခဏူပပတ္တိတော. ယထာဝုတ္တေသု ဟိ ပဉ္စသု ပုရိမာ စတ္တာရော နိရောဓံ န သမာပဇ္ဇန္တီတိ ပရိယာယေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ နာမ. အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ အနာဂါမီ တံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တောတိ နိပ္ပရိယာယေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌော နာမ. ពាក្យថា So គឺព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលនោះ។ ពិតមែនតែក្នុងទីនេះ សូម្បីរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន ក៏ហៅថាដល់នូវភាពមិនញាប់ញ័រ មានអង្គពីរ ដូចជាអរូបាវចរជ្ឈានដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះខីណាស្រពដែលធ្វើរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាននោះឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត មិនឈ្មោះថាជាឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលឡើយ ព្រោះមិនទាន់រួចផុតចាករូបកាយ។ ព្រោះថា ចិត្តរបស់ព្រះខីណាស្រពនោះ រួចផុតចាកកិលេសកាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនរួចផុតចាករូបកាយទេ ហេតុនោះ ព្រះខីណាស្រពដែលចេញចាករូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាននោះហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត ទើបមិនមែនជាឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «catunnaṃ arūpa...pe... pañcavidho hotī» (ព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលមាន ៥ ពួក ដោយអំណាចនៃអរូបសមាបត្តិ ៤...)។ ទោះបីក្នុងមហានិទានសូត្រ (ទី. និ. ២.១២៩-១៣០) ទ្រង់សម្តែងវិមោក្ខ ៨ មានពាក្យថា «rūpī rūpāni passati» (បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ) ជាដើម រហូតដល់និរោធសមាបត្តិ ហើយត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ កាលណាភិក្ខុបានពាល់ត្រូវនូវវិមោក្ខទាំង ៨ នេះដោយកាយ ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ ទាំងអាសវៈទាំងឡាយរបស់ភិក្ខុនោះ ក៏អស់រលីងទៅ ព្រោះបានឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនេះឯង ហៅថា ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល» យ៉ាងណាក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះសូត្រនោះ ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលដ៏ប្រសើរបំផុត តែក្នុងទីនេះ ដើម្បីសង្គ្រោះយកព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលទាំងអស់ ទើបពោលថា «pañcavidho hotī» (មាន ៥ ពួក) ហើយពោលថា «pāḷi panettha...pe... abhidhamme aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā» (ព្រះបាលីក្នុងទីនេះ... មកដោយអំណាចនៃអ្នកបានវិមោក្ខ ៨ ក្នុងអភិធម្ម)។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងកីដាគិរិសូត្រនេះ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ... ជាឧភតោភាគវិមុត្តៈ» គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល ៤ ពួក ដោយអំណាចនៃអរូបសមាបត្តិ និងព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលដ៏ប្រសើរបំផុត ១ ពួក ព្រោះសម្រេចបាននូវលក្ខណៈដែលពោលហើយ។ ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំង ៥ ពួកដែលពោលហើយនោះ ៤ ពួកខាងដើម មិនបានចូលនិរោធសមាបត្តិទេ ទើបឈ្មោះថាជាឧភតោភាគវិមុត្តៈដោយបរិយាយ (ដោយប្រយោល)។ ចំណែកព្រះអនាគាមីអ្នកបានសមាបត្តិ ៨ ចូលនិរោធសមាបត្តិនោះហើយ ចេញមកចម្រើនវិបស្សនា បានសម្រេចព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថាជាឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលដ៏ប្រសើរបំផុតដោយនិប្បរិយាយ (ដោយផ្ទាល់)។ ကတမော စ ပုဂ္ဂလောတိအာဒီသု ကတမောတိ ပုစ္ဆာဝစနံ, ပုဂ္ဂလောတိ အသာဓာရဏတော ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝစနံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. ဧကစ္စောတိ ဧကော[Pg.86]. အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတီတိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော သဟဇာတနာမကာယေန ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရတိ. ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ ဝိပဿနာပညာယ သင်္ခါရဂတံ, မဂ္ဂပညာယ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပဿိတွာ စတ္တာရောပိ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ក្នុងពាក្យថា Katamo ca puggalo ជាដើម ពាក្យថា katamo ជាពាក្យសួរ ពាក្យថា puggalo ជាពាក្យសួរចំពោះបុគ្គលដោយមិនទូទៅ។ ពាក្យថា idha គឺក្នុងព្រះសាសនានេះ។ ពាក្យថា ekacco គឺបុគ្គលម្នាក់។ ពាក្យថា aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati សេចក្តីថា បានសម្រេចសមាបត្តិ ៨ ដោយនាមកាយដែលកើតជាមួយគ្នា ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ។ ពាក្យថា paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា បានឃើញសង្ខារធម៌ដោយវិបស្សនាបញ្ញា បានឃើញអរិយសច្ច ៤ ដោយមគ្គបញ្ញា ហើយអាសវៈទាំង ៤ ក៏អស់រលីងទៅ។ ပညာဝိမုတ္တောတိ ဝိသေသတော ပညာယ ဧဝ ဝိမုတ္တော, န တဿာ ပတိဋ္ဌာနဘူတေန အဋ္ဌဝိမောက္ခသင်္ခါတေန သာတိသယေန သမာဓိနာတိ ပညာဝိမုတ္တော. ယော အရိယော အနဓိဂတအဋ္ဌဝိမောက္ခေန သဗ္ဗသော အာသဝေဟိ ဝိမုတ္တော, တဿေတံ အဓိဝစနံ. အဓိဂတေပိ ဟိ ရူပဇ္ဈာနဝိမောက္ခေ န သော သာတိသယသမာဓိနိဿိတောတိ န တဿ ဝသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဟောတီတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. အရူပဇ္ဈာနေသု ပန ဧကသ္မိမ္ပိ သတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောယေဝ နာမ ဟောတိ. တေန ဟိ အဋ္ဌဝိမောက္ခေကဒေသေန တံနာမဒါနသမတ္ထေန အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘီတွေဝ ဝုစ္စတိ. သမုဒါယေ ဟိ ပဝတ္တော ဝေါဟာရော အဝယဝေပိ ဒိဿတိ ယထာ ‘‘သတ္တိသယော’’တိ. ပါဠီတိ အဘိဓမ္မပါဠိ. ဧတ္ထာတိ ဧတိဿံ ပညာဝိမုတ္တိကထာယံ. အဋ္ဌဝိမောက္ခပဋိက္ခေပဝသေနေဝါတိ အဝဓာရဏေန ဣဓာပိ ပဋိက္ခေပဝသေနေဝ အာဂတဘာဝံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတီ’’တိ. ពាក្យថា Paññāvimuttoti (ព្រះបញ្ញាវិមុត្តៈ) គឺរួចផុតដោយបញ្ញាជាពិសេស មិនមែនរួចផុតដោយសមាធិដ៏ក្រៃលែងដែលពោលគឺវិមោក្ខ ៨ ដែលជាទីតាំងនៃបញ្ញានោះឡើយ ទើបឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្តៈ។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលដែលមិនបានសម្រេចវិមោក្ខ ៨ តែរួចផុតចាកអាសវៈទាំងពួង។ ពិតមែនតែព្រះអរិយបុគ្គលនោះបានសម្រេចរូបជ្ឈានវិមោក្ខ ក៏មិនឈ្មោះថាជាអ្នកអាស្រ័យសមាធិដ៏ក្រៃលែងនោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនឈ្មោះថាជាឧភតោភាគវិមុត្តៈដោយអំណាចនៃរូបជ្ឈាននោះ នេះជាសេចក្តីដែលបានពោលហើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើបានសម្រេចអរូបជ្ឈានសូម្បីតែមួយ ក៏ឈ្មោះថាជាឧភតោភាគវិមុត្តៈពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថាជាអ្នកបានវិមោក្ខ ៨ ដោយចំណែកមួយនៃវិមោក្ខ ៨ ដែលអាចញ៉ាំងឈ្មោះនោះឲ្យសម្រេចបាន។ ព្រោះថា វោហារដែលប្រើប្រាស់ក្នុងចំណែករួម រមែងប្រាកដសូម្បីក្នុងចំណែករង ដូចពាក្យថា «sattisayo» (គ្រែមានលំពែង) ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា Pāḷi គឺព្រះអភិធម្មបាលី។ ពាក្យថា ettha គឺក្នុងកថាថាដោយព្រះបញ្ញាវិមុត្តបុគ្គលនេះ។ ពាក្យថា aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva (ដោយអំណាចនៃការបដិសេធវិមោក្ខ ៨ តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ) គឺការកំណត់បង្ហាញថា សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏មកដោយអំណាចនៃការបដិសេធ (វិមោក្ខ ៨) ដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «kāyena phusitvā viharati» (ពាល់ត្រូវដោយកាយហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ)។ ဖုဋ္ဌန္တံ သစ္ဆိကရောတီတိ ဖုဋ္ဌာနံ အန္တော ဖုဋ္ဌန္တော, ဖုဋ္ဌာနံ အရူပဇ္ဈာနာနံ အနန္တရော ကာလောတိ အဓိပ္ပာယော. အစ္စန္တသံယောဂေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ, ဖုဋ္ဌာနန္တရကာလမေဝ သစ္ဆိကရောတိ သစ္ဆိကာတဗ္ဗောပါယေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘာဝနပုံသကံ ဝါ ဧတံ ‘‘ဧကမန္တံ နိသီဒီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂) ဝိယ. ယော ဟိ အရူပဇ္ဈာနေန ရူပကာယတော နာမကာယေကဒေသတော စ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ဝိမုတ္တော, တေန နိရောဓသင်္ခါတော ဝိမောက္ခော အာလောစိတော ပကာသိတော ဝိယ ဟောတိ, န ပန ကာယေန သစ္ဆိကတော, နိရောဓံ ပန အာရမ္မဏံ ကတွာ ဧကစ္စေသု အာသဝေသု ခေပိတေသု တေန သော သစ္ဆိကတော ဟောတိ, တသ္မာ သော သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ နိရောဓံ ယထာအာလောစိတံ နာမကာယေန သစ္ဆိကရောတီတိ ‘‘ကာယသက္ခီ’’တိ ဝုစ္စတိ, န တု ‘‘ဝိမုတ္တော’’တိ ဧကစ္စာနံ အာသဝါနံ အပရိက္ခီဏတ္တာ. တေနာဟ [Pg.87] – ‘‘ဈာနဖဿံ ပဌမံ ဖုသတိ, ပစ္ဆာ နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတီ’’တိ. အယံ စတုန္နံ အရူပသမာပတ္တီနံ ဧကေကတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ ကာယသက္ခိဘာဝံ ပတ္တာနံ စတုန္နံ, နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ အဂ္ဂမဂ္ဂပ္ပတ္တအနာဂါမိနော စ ဝသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဝိယ ပဉ္စဝိဓော နာမ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ အဘိဓမ္မဋီကာယံ ‘‘ကာယသက္ခိမှိပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ពាក្យថា Phuṭṭhantaṃ sacchikaroti សេចក្តីថា ទីបំផុតនៃធម៌ដែលពាល់ត្រូវ ឈ្មោះថា ផុដ្ឋន្តៈ មានអធិប្បាយថា កាលដ៏កៀក (បន្ទាប់) នៃអរូបជ្ឈានទាំងឡាយដែលខ្លួនបានពាល់ត្រូវហើយ។ ពាក្យនេះជាឧបយោគវិភត្តិក្នុងអច្ចន្តសំយោគ (ការទាក់ទងគ្នាមិនដាច់) មានន័យថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវកាលបន្ទាប់ពីការពាល់ត្រូវនោះឯង ដោយឧបាយដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់។ ឬមួយ ពាក្យនេះជាភាវណបុំសកលិង្គ ដូចក្នុងពាក្យថា «ekamantaṃ nisīdi» (អង្គុយក្នុងទីសមគួរ) ជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលណា រួចផុតចាករូបកាយ និងចាកចំណែកមួយនៃនាមកាយ ដោយវិក្ខម្ភនវិមុត្តិដោយអរូបជ្ឈាន វិមោក្ខដែលពោលគឺនិរោធ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលនោះបានឃើញច្បាស់ បានប្រកាសហើយ ប៉ុន្តែមិនទាន់បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយកាយឡើយ លុះធ្វើនិរោធឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយកម្ចាត់អាសវៈខ្លះឲ្យអស់ទៅ ទើបឈ្មោះថាបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ តាមដែលបានឃើញហើយដោយនាមកាយ ទើបហៅថា «Kāyasakkhī» (ព្រះកាយសក្ខី) តែមិនហៅថា «Vimutto» (អ្នករួចផុតហើយ) ឡើយ ព្រោះអាសវៈខ្លះមិនទាន់អស់រលីង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ជាដំបូង រមែងពាល់ត្រូវនូវឈានផស្សៈ ក្រោយមក ទើបធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធគឺព្រះនិព្វាន»។ ព្រះកាយសក្ខីនេះ មាន ៥ ពួក ដូចជាព្រះឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលដែរ ដោយអំណាចនៃបុគ្គល ៤ ពួក ដែលចេញចាកអរូបសមាបត្តិ ៤ មួយៗ ហើយពិចារណាសង្ខារ រហូតដល់នូវភាពជាកាយសក្ខី និងដោយអំណាចនៃព្រះអនាគាមីដែលចេញចាកនិរោធសមាបត្តិ ហើយបានសម្រេចអរហត្តមគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបក្នុងអភិធម្មដីកាពោលថា «សូម្បីក្នុងព្រះកាយសក្ខី ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា»។ ဒိဋ္ဌန္တံ ပတ္တောတိ ဒဿနသင်္ခါတဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏဿ အနန္တရံ ပတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဒိဋ္ဌတ္တာ ပတ္တော’’တိပိ ပါဌော. ဧတေန စတုသစ္စဒဿနသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိရောဓဿ ပတ္တတံ ဒီပေတိ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခာ သင်္ခါရာ, သုခေါ နိရောဓောတိ ဉာတံ ဟောတီ’’တိ. တတ္ထ ပညာယာတိ မဂ္ဂပညာယ. ပဌမဖလဋ္ဌတော ယာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂဋ္ဌာ, တာဝ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. တေနာဟ ‘‘သောပိ ကာယသက္ခိ ဝိယ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတီ’’တိ. ယထာ ပန ပညာဝိမုတ္တော ပဉ္စဝိဓော ဝုတ္တော, ဧဝံ အယမ္ပိ သုက္ခဝိပဿကော, စတူဟိ ရူပဇ္ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌာယ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဘာဝပ္ပတ္တာ စတ္တာရော စာတိ ပဉ္စဝိဓော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သဒ္ဓါဝိမုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ, န ဣတော ဥဒ္ဓံ ဒုက္ခန္တိ. ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ ဌပေတွာ တဏှံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ ဒုက္ခသစ္စန္တိ ယာထာဝတော ပဇာနာတိ. ယသ္မာ ပန တဏှာ ဒုက္ခံ ဇနေတိ နိဗ္ဗတ္တေတိ, တတော တံ ဒုက္ခံ သမုဒေတိ, တသ္မာ နံ ‘‘အယံ ဒုက္ခသမုဒယော’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ ယသ္မာ ပန ဣဒံ ဒုက္ခံ သမုဒယော စ နိဗ္ဗာနံ ပတွာ နိရုဇ္ဈတိ အပ္ပဝတ္တိံ ဂစ္ဆတိ, တသ္မာ ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓော’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အရိယော ပန အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တံ ဒုက္ခနိရောဓံ ဂစ္ဆတိ, တေန ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါ’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဧတ္တာဝတာ နာနက္ခဏေ သစ္စဝဝတ္ထာနံ ဒဿိတံ. ဣဒါနိ တံ ဧကက္ခဏေ ဒဿေတုံ ‘‘တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တဿတ္ထော အာဂမိဿတိ. ពាក្យថា Diṭṭhantaṃ patto សេចក្តីថា ដល់នូវធម៌បន្ទាប់ពីសោតាបត្តិមគ្គញាណដែលពោលគឺការឃើញ។ មានបាឋៈមួយទៀតថា «diṭṭhattā patto» (ដល់ព្រោះការឃើញ)។ ពាក្យនេះ បង្ហាញនូវភាពជាអ្នកដល់នូវនិរោធ ដោយទិដ្ឋិដែលពោលគឺការឃើញអរិយសច្ច ៤។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដឹងច្បាស់ថា សង្ខារទាំងឡាយជាទុក្ខ និរោធជាសុខ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា paññāya គឺដោយមគ្គបញ្ញា។ បុគ្គលតាំងពីអ្នកស្ថិតនៅក្នុងបឋមផល (សោតាបត្តិផល) រហូតដល់អ្នកស្ថិតនៅក្នុងអគ្គមគ្គ (អរហត្តមគ្គ) ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិប្បត្តៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ទិដ្ឋិប្បត្តបុគ្គលនោះ មាន ៦ ពួក ដូចជាព្រះកាយសក្ខីដែរ»។ មួយវិញទៀត គប្បីជ្រាបថា ព្រះបញ្ញាវិមុត្តបុគ្គលមាន ៥ ពួកយ៉ាងណា ព្រះទិដ្ឋិប្បត្តបុគ្គលនេះ ក៏មាន ៥ ពួកយ៉ាងនោះដែរ គឺព្រះសុខវិបស្សកៈ ១ និងបុគ្គល ៤ ពួកដែលចេញចាករូបជ្ឈាន ៤ ហើយដល់នូវភាពជាទិដ្ឋិប្បត្តៈ។ សូម្បីក្នុងព្រះសទ្ធាវិមុត្តបុគ្គល ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា idaṃ dukkhaṃ សេចក្តីថា ទុក្ខមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ ទុក្ខក្រៅពីនេះទៅទៀតមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា yathābhūtaṃ pajānāti សេចក្តីថា ដឹងតាមពិតនូវឧបាទានក្ខន្ធ ៥ វៀរលែងតែតណ្ហាថាជាទុក្ខសច្ចៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតណ្ហាតែងបង្កើត តែងញ៉ាំងទុក្ខឲ្យកើតឡើង ទុក្ខរមែងកើតឡើងព្រោះតណ្ហានោះ ហេតុនោះ ទើបដឹងតាមពិតនូវតណ្ហានោះថា «នេះជាទុក្ខសមុទ័យ»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះទុក្ខ និងសមុទ័យនេះ លុះដល់ព្រះនិព្វានហើយ រមែងរលត់ទៅ មិនប្រព្រឹត្តទៅទៀត ហេតុនោះ ទើបដឹងតាមពិតថា «នេះជាទុក្ខនិរោធ»។ ចំណែកអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ រមែងទៅកាន់ទុក្ខនិរោធនោះ ហេតុនោះ ទើបដឹងតាមពិតថា «...នេះជាទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា»។ ប៉ុណ្ណេះ ជាការបង្ហាញការកំណត់សច្ចៈក្នុងខណៈផ្សេងគ្នា។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញការកំណត់សច្ចៈនោះក្នុងខណៈតែមួយ ទើបពោលពាក្យថា «tathāgatappaveditā» ជាដើម សេចក្តីអធិប្បាយនៃពាក្យនោះនឹងមកដល់ខាងមុខ។ သဒ္ဓါယ ဝိမုတ္တောတိ ဧတေန သဗ္ဗထာ အဝိမုတ္တဿပိ သဒ္ဓါမတ္တေန ဝိမုတ္တဘာဝေါ ဒီပိတော ဟောတိ. သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိ ဝါ သဒ္ဓါယ အဓိမုတ္တောတိ အတ္ထော. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ‘‘သောတာပတ္တိဖလ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန. သဒ္ဒဟန္တဿာတိ ‘‘ဧကံသတော အယံ ပဋိပဒါ ကိလေသက္ခယံ အာဝဟတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဘာသိတတ္တာ’’တိ ဧဝံ သဒ္ဒဟန္တဿ. ယသ္မာ ပနဿ အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ [Pg.88] နိစ္စသညာပဟာနဝသေန ဘာဝနာယ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသံ ပဿတော တတ္ထ တတ္ထ ပစ္စက္ခတာပိ အတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဒဟန္တဿ ဝိယာ’’တိ. သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဧတ္ထ စ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာတိ ဝစနေန အာဂမနီယပဋိပဒါနာနတ္တေန သဒ္ဓါဝိမုတ္တဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တာနံ ပညာနာနတ္တံ ဟောတီတိ ဒဿိတံ. အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယမ္ပိ (ပု. ပ. အဋ္ဌ. ၂၈) ‘‘နေသံ ကိလေသပ္ပဟာနေ နာနတ္တံ နတ္ထိ, ပညာယ နာနတ္တံ အတ္ထိယေဝါ’’တိ ဝတွာ – ‘‘အာဂမနီယနာနတ္တေနေဝ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တံ န ပါပုဏာတီတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ពាក្យថា Saddhāya vimutto (រួចផុតដោយសទ្ធា) នេះ បង្ហាញនូវភាពជាអ្នករួចផុតដោយសទ្ធាម៉្យាង សូម្បីតែមិនទាន់រួចផុតដោយប្រការទាំងពួងក៏ដោយ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា saddhāvimutto មានសេចក្តីថា ជឿស៊ប់ដោយសទ្ធា។ ពាក្យថា vuttanayeneva គឺដោយន័យដែលពោលហើយ មានពាក្យថា «sotāpattiphalaṃ» (សោតាបត្តិផល) ជាដើម។ ពាក្យថា saddahantassa សេចក្តីថា ដល់អ្នកជឿជាក់យ៉ាងនេះថា «បដិបទានេះ តែងនាំមកនូវការអស់ទៅនៃកិលេសដោយពិតប្រាកដ ព្រោះជាធម៌ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងទុកហើយ»។ ប៉ុន្តែ ព្រោះបុគ្គលនោះ កាលឃើញសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងកាលមុននិងកាលក្រោយនៃការចម្រើនភាវនា ដោយអំណាចនៃការលះបង់និច្ចសញ្ញាដោយអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ក៏មានសេចក្តីដឹងច្បាស់ចំពោះភ្នែកក្នុងធម៌នោះៗដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «saddahantassa viya» (ដូចជាអ្នកជឿជាក់)។ បទពីរដែលនៅសល់ ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា pubbabhāgamaggabhāvanā (ការចម្រើនបុព្វភាគមគ្គ) បង្ហាញថា ព្រោះភាពប្លែកគ្នានៃបដិបទាដែលជាគ្រឿងសម្រេច ទើបធ្វើឲ្យបញ្ញារបស់ព្រះសទ្ធាវិមុត្តបុគ្គល និងព្រះទិដ្ឋិប្បត្តបុគ្គលមានភាពប្លែកគ្នា។ សូម្បីក្នុងអភិធម្មអដ្ឋកថា (បុ. ប. អដ្ឋ. ២៨) ក៏ពោលថា «ភាពប្លែកគ្នាក្នុងការលះកិលេសរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះមិនមានឡើយ តែភាពប្លែកគ្នាក្នុងបញ្ញាគឺមានពិតប្រាកដមែន» ហើយបានធ្វើការសន្និដ្ឋានថា «ព្រះសទ្ធាវិមុត្តបុគ្គល មិនដល់នូវភាពជាទិដ្ឋិប្បត្តបុគ្គល ក៏ព្រោះតែភាពប្លែកគ្នានៃបដិបទាដែលជាគ្រឿងសម្រេចនោះឯង»។ ပညာသင်္ခါတံ ဓမ္မံ အဓိမတ္တတာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဟုတွာ ပဝတ္တံ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မော’’တိအာဒိ. သဒ္ဓံ အနုဿရတိ သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမံ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ ဣမမတ္ထံ ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ အတိဒိသတိ. ပညံ ဝါဟေတီတိ ပညာဝါဟီ, ပညံ သာတိသယံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ. သဒ္ဓါဝါဟိန္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒိကထာတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒီသု အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ ဝတ္တဗ္ဗကထာ. ဧတေသန္တိ ယထာဝုတ္တာနံ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒီနံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ကီဋာဂိရိသုတ္တေ. နနု စ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိဝသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ကာယသက္ခီအာဒယော စ အဘိဓမ္မေ အာဂတာ, ကထမိဓ အရူပဇ္ဈာနလာဘီဝသေနေဝ ဥဒ္ဓဋာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ. ជនដែលរលឹកនឹកដល់ធម៌ ពោលគឺបញ្ញា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមានសភាពជាធម៌នាំមុខ ព្រោះភាពជាធម៌ដ៏លើសលុប ឈ្មោះថា ធម្មានុសារី។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា “dhammo” (ធម៌) ជាដើម។ លោកពោលពាក្យថា “eseva nayo” (ន័យនេះដូចគ្នាដែរ) ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះថា រលឹកនឹកដល់សទ្ធា ចម្រើនមគ្គដែលមានសទ្ធាជាប្រធាន។ ពាក្យថា paññāvāhī សេចក្តីថា នាំទៅនូវបញ្ញា គឺញ៉ាំងបញ្ញាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេស។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ចម្រើនអរិយមគ្គដែលមានបញ្ញាជាប្រធាន”។ ពាក្យថា saddhāvāhī គប្បីដឹងសេចក្តីតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា ubhatobhāgavimuttādikathā សេចក្តីថា វចីកថាដែលគប្បីពោល តាំងពីការមកដល់នៃបុគ្គលអ្នករួចផុតទាំងពីរចំណែក (ឧភតោភាគវិមុត្ត) ជាដើម។ ពាក្យថា etesaṃ សេចក្តីថា នៃបុគ្គលទាំងឡាយមានឧភតោភាគវិមុត្តជាដើម តាមដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា idha សេចក្តីថា ក្នុងកីដាកិរិសូត្រនេះ។ សួរថា៖ ចុះបុគ្គលអ្នករួចផុតទាំងពីរចំណែក និងកាយសក្ខីជាដើម ព្រោះការបានសមាបត្តិ ៨ មានមកហើយក្នុងព្រះអភិធម្ម ហេតុអ្វីបានជាក្នុងទីនេះ លើកឡើងតែដោយអំណាចនៃការបានអរូបជ្ឈានប៉ុណ្ណោះ? លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) សំដៅដល់ការចោទសួរនេះ ទើបពោលពាក្យថា “yasmā” (ព្រោះហេតុណា) ជាដើម។ ဖုသိတွာ ပတွာ. ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ န အာသဝါ ပညာယ ပဿီယန္တိ, ဒဿနကာရဏာ ပညာယ ပရိက္ခီဏာ ‘‘ဒိသွာ ပညာယ ပရိက္ခီဏာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဒဿနာယတ္တပရိက္ခယတ္တာ ဧဝ ဟိ ဒဿနံ အာသဝါနံ ခယဿ ပုရိမကိရိယာ ဟောတီတိ. တထာဂတေန ပဝေဒိတာတိ ဗောဓိမဏ္ဍေ နိသီဒိတွာ တထာဂတေန ပဋိဝိဒ္ဓါ ဝိဒိတာ ပစ္ဆာ ပရေသံ ပါကဋီကတာ. ‘‘စတုသစ္စဓမ္မာ’’တိ ဝတွာ တဒန္တောဂဓတ္တာ သီလာဒီနံ ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ ကထိတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အတ္ထေနာတိ အဝိပ္ပဋိသာရာဒိပယောဇနေန တသ္မိံ တသ္မိံ ပီတိအာဒိကေန အတ္ထေန. ကာရဏေနာတိ သပ္ပုရိသူပနိဿယာဒိနာ ကာရဏေန တသ္မိံ တသ္မိံ သမာဓိအာဒိပဒဋ္ဌာနတာယ သီလာဒိ [Pg.89] ကာရဏေ. စိဏ္ဏစရိတတ္တာတိ သဒ္ဓါစိဏ္ဏဘာဝေန သမ္ဗောဓာဝဟဘာဝေ. တတ္ထ တတ္ထ ဝိစရိတာ ဝိသေသေန စရိတာ, တေသု တေန ပညာ သုဋ္ဌု စရာပိတာတိ အတ္ထော. ပတိဋ္ဌိတာ ဟောတိ မဂ္ဂေန အာဂတတ္တာ. မတ္တာယ ပရိတ္တပ္ပမာဏေန. ဩလောကနံ ခမန္တိ, ပညာယ ဂဟေတဗ္ဗတံ ဥပေန္တိ. ពាក្យថា phusitvā សេចក្តីថា បានដល់ (ពាល់ត្រូវ)។ ពាក្យថា paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti (ហើយអាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាអស់រលីងទៅ ព្រោះបានឃើញដោយបញ្ញា) សេចក្តីថា អាសវៈទាំងឡាយមិនមែនជាធម៌ដែលបុគ្គលឃើញដោយបញ្ញានោះទេ ប៉ុន្តែព្រោះបញ្ញាជាហេតុនៃការឃើញ អាសវៈទាំងឡាយទើបអស់ទៅ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា disvā paññāya parikkhīṇā (ឃើញហើយ អាសវៈទាំងឡាយក៏អស់ទៅដោយបញ្ញា)។ ព្រោះថា ព្រោះការអស់ទៅនៃអាសវៈ អាស្រ័យនឹងការឃើញ ការឃើញនោះឯង ទើបជាបុព្វកិរិយានៃការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា tathāgatena paveditā សេចក្តីថា ធម៌ដែលព្រះតថាគតទ្រង់គង់លើពោធិបល្ល័ង្ក ហើយត្រាស់ដឹង ជ្រាបច្បាស់ រួចទ្រង់ធ្វើឲ្យប្រាកដដល់ជនដទៃក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។ លោកពោលថា “ចតុសច្ចធម៌” ហើយព្រោះសីលជាដើម រួមបញ្ចូលក្នុងចតុសច្ចធម៌នោះ ទើបពោលថា “ក្នុងទីនេះ សីលត្រូវបានសម្តែងហើយ” ជាដើម。 ពាក្យថា atthena សេចក្តីថា ដោយប្រយោជន៍មានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាដើម និងដោយសេចក្តីមានសេចក្តីឆ្អែតកាយឆ្អែតចិត្ត (បីតិ) ជាដើម ក្នុងធម៌នោះៗ។ ពាក្យថា kāraṇena សេចក្តីថា ដោយហេតុមានការសេពគប់សប្បុរសជាដើម ក្នុងសីលជាដើម ដែលជាហេតុ ជាបទដ្ឋាននៃសមាធិជាដើម ក្នុងធម៌នោះៗ។ ពាក្យថា ciṇṇacaritattā សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាធម៌ដែលខ្លួនធ្លាប់សេពគប់ហើយ ដោយភាពជាធម៌ដែលសទ្ធាធ្លាប់សេពគប់ ក្នុងសភាពដែលនាំមកនូវសេចក្តីត្រាស់ដឹង។ សេចក្តីថា ត្រាច់ទៅក្នុងធម៌នោះៗ គឺប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេស បុគ្គលនោះញ៉ាំងបញ្ញាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងល្អក្នុងធម៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា patiṭṭhitā hoti សេចក្តីថា ជាធម៌តាំងនៅមាំហើយ ព្រោះមកដល់ដោយអំណាចនៃមគ្គ。 ពាក្យថា mattāya សេចក្តីថា ដោយប្រមាណតិចតួច។ ពាក្យថា olokanaṃ khamanti សេចក្តីថា គួរដល់ការពិនិត្យមើល គឺដល់នូវភាពជាធម៌ដែលគប្បីកាន់យកដោយបញ្ញា។ တယောတိ ကာယသက္ခိဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တသဒ္ဓါဝိမုတ္တာ. ယထာဌိတောဝ ပါဠိအတ္ထော, န တတ္ထ ကိဉ္စိ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ သုတ္တန္တပရိယာယေန အဝုတ္တံ ဝဒတိ. တဿ မဂ္ဂဿာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ယံ ကာတဗ္ဗံ, တဿ အဓိဂတတ္တာ. ဥပရိ ပန တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ အတ္ထာယ သေဝမာနာ အနုလောမသေနာသနံ, ဘဇမာနာ ကလျာဏမိတ္တေ, သမန္နာနယမာနာ ဣန္ဒြိယာနိ အနုပုဗ္ဗေန ဘာဝနာမဂ္ဂပ္ပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿန္တိ မဂ္ဂဿ အနေကစိတ္တက္ခဏိကတာယာတိ အယမေတ္ထ သုတ္တပဒေသေ ပါဠိယာ အတ္ထော. ពាក្យថា tayo (បុគ្គល ៣ ពួក) សេចក្តីថា កាយសក្ខី ទិដ្ឋិប្បត្តៈ និងសទ្ធាវិមុត្ត។ សេចក្តីនៃព្រះបាលីតាំងនៅតាមសភាពពិត គ្មានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវជ្រើសរើសមកពោលក្នុងទីនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលនូវសេចក្តីដែលមិនបានពោលទុក ដោយសូត្របរិយាយ។ ពាក្យថា tassa maggassa សេចក្តីថា កិច្ចដែលគប្បីធ្វើចំពោះសោតាបត្តិមគ្គនោះ ព្រោះកិច្ចនោះបុគ្គលបានសម្រេចហើយ។ ចំណែកឯដើម្បីប្រយោជន៍ដល់មគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ ពួកគាត់កាលសេពសេនាសនៈដ៏សមគួរ កាលគប់រកកល្យាណមិត្ត កាលសម្របសម្រួលឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ នឹងដល់នូវព្រះអរហត្តតាមលំដាប់នៃភាវនាមគ្គ ព្រោះមគ្គមានខណៈចិត្តច្រើន នេះជាសេចក្តីនៃព្រះបាលីក្នុងសូត្រទេសនានេះ។ ဣမမေဝ ပါဠိံ ဂဟေတွာတိ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ’’တိ မဂ္ဂဋ္ဌေ ပုဂ္ဂလေ ဝတွာ ‘‘ဣမဿ ခေါ အဟံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ တေသံ ဝသေန အနုလောမသေနာသနသေဝနာဒီနံ ဝုတ္တတ္တာ ဣမမေဝ ယထာဝုတ္တံ ပါဠိပဒေသံ ဂဟေတွာ ‘‘လောကုတ္တရဓမ္မော ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော’’တိ ဝဒတိ. သော ဝတ္တဗ္ဗောတိ သော ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗော. ယဒိ မဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလေ ဝတွာ အနုလောမိကသေနာသနသေဝနာဒိ ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ မဂ္ဂသမင်္ဂိနော ဧဝ ဟုတွာ တေ တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ သန္တေ သေနာသနပဋိသံယုတ္တရူပါဒိဝိပဿနဂ္ဂဟဏသ္မိံ တဝ မတေန မဂ္ဂသမင်္ဂိနော ဧဝ အာပဇ္ဇေယျုံ, န စေတံ ဧဝံ ဟောတိ, တသ္မာ သုတ္တံ မေ လဒ္ဓန္တိ ယံ ကိဉ္စိ မာ ကထေဟီတိ ဝါရေတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ယဒိ အညေန စိတ္တေနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧဝံ သန္တေတိ နာနာစိတ္တေနေဝ သေနာသနပဋိသေဝနာဒိကေ သတိ. တတ္ထ ပါဠိယံ ယဒိ လောကုတ္တရဓမ္မသမင်္ဂိနော ဧဝ ပဉ္စဝိညာဏသမင်္ဂိကာလေပိ လောကုတ္တရသမင်္ဂိတံ သစေ သမ္ပဋိစ္ဆသိ, သတ္ထာရာ သဒ္ဓိံ ပဋိဝိရုဇ္ဈသိ သုတ္တဝိရောဓဒီပနတော. တေနာဟ ‘‘သတ္ထာရာ ဟီ’’တိအာဒိ. ဓမ္မဝိစာရဏာ နာမ တုယှံ အဝိသယော, တသ္မာ ယာဂုံ ပိဝါဟီတိ ဥယျောဇေတဗ္ဗော. ពាក្យថា imameva pāḷiṃ gahetvā សេចក្តីថា ព្រោះលោកពោលសំដៅដល់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងមគ្គថា “katamo ca puggalo saddhānusārī” (ចុះបុគ្គលជាសទ្ធានុសារី តើដូចម្តេច?) ហើយព្រោះការសេពសេនាសនៈដ៏សមគួរជាដើម ត្រូវបានពោលទុកដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងនោះ ដោយពាក្យជាដើមថា “imassa kho ahaṃ, bhikkhave” (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគត...) ទើបកាន់យកនូវបទព្រះបាលីតាមដែលបានពោលហើយនេះឯង ហើយពោលថា “លោកុត្តរធម៌មានខណៈចិត្តច្រើន”។ ពាក្យថា so vattabbo សេចក្តីថា ជនអ្នកពោលវិតណ្ឌវាទ (អ្នកតវ៉ាឥតហេតុផល) នោះ គប្បីត្រូវគេនិយាយតបយ៉ាងនេះ។ ប្រសិនបើការសេពសេនាសនៈដ៏សមគួរជាដើម ត្រូវបានពោលទុកក្នុងព្រះបាលី សំដៅដល់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងមគ្គ ហើយពួកគាត់ជាអ្នកព្រមព្រៀងដោយមគ្គ (មគ្គសមង្គី) នោះឯង ទើបប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ កាលបើដូច្នោះមែន ក្នុងការកាន់យកវិបស្សនាមានរូបជាដើមដែលទាក់ទងនឹងសេនាសនៈ តាមមតិរបស់អ្នក ពួកគាត់ក៏គប្បីដល់នូវភាពជាមគ្គសមង្គីនោះឯង ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនមែនជាយ៉ាងនោះទេ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីហាមឃាត់ជននោះថា “អ្នកកុំពោលពាក្យណាមួយដោយអាងថា ខ្ញុំបានសូត្រមកហើយឡើយ”។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “yadi aññena cittenā” (ប្រសិនបើដោយចិត្តផ្សេង) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា evaṃ sante សេចក្តីថា កាលបើការសេពសេនាសនៈជាដើម ប្រព្រឹត្តទៅដោយចិត្តផ្សេងៗគ្នាយ៉ាងនេះ។ ក្នុងទីនោះ ប្រសិនបើអ្នកទទួលស្គាល់ភាពជាអ្នកព្រមព្រៀងដោយលោកុត្តរធម៌ សូម្បីក្នុងខណៈដែលព្រមព្រៀងដោយបញ្ចវិញ្ញាណ ក្នុងព្រះបាលី អ្នកឈ្មោះថាទាស់ទែងនឹងព្រះសាស្តា ព្រោះការបង្ហាញនូវការផ្ទុយនឹងព្រះសូត្រ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “satthārā hi” (ព្រោះថា ជាមួយនឹងព្រះសាស្តា) ជាដើម។ គប្បីបណ្តេញជននោះចេញដោយពាក្យថា “ការពិចារណាធម៌ មិនមែនជាវិស័យរបស់អ្នកទេ ព្រោះហេតុនោះ ចូរអ្នកទៅផឹកបបរទៅចុះ”។ ၁၈၃. အာဒိကေနေဝါတိ ပဌမေနေဝ. အနုပုဗ္ဗသိက္ခာတိ အနုပုဗ္ဗေနေဝ ပဝတ္တသိက္ခာယ. တေနာဟ ‘‘ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစန’’န္တိ. သဒ္ဓါ ဇာတာ ဧတဿာတိ သဒ္ဓါဇာတော, အဂျာဟိတာတိပက္ခေပေန ဇာတ-သဒ္ဒဿ ပစ္ဆာဝစနံ[Pg.90]. ဧဝမေတန္တိ အဓိမုစ္စနံ ဩကပ္ပနိယသဒ္ဓါ. သန္တိကေ နိသီဒတိ ဥပဋ္ဌာနဝသေန. သာဓုကံ ကတွာ ဓာရေတီတိ ယထာသုတံ ဓမ္မံ ဝါစုဂ္ဂတကရဏဝသေန တံ ပဂုဏံ ကတွာ သာရဝသေန ဓာရေတိ. ဆန္ဒော ဇာယတီတိ ဓမ္မေသု နိဇ္ဈာနက္ခမေသု ဣမေ ဓမ္မေ ဘာဝနာပညာယ ပစ္စက္ခတော ဥဿာမီတိ ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒော ဇာယတိ. ဥဿဟတီတိ ဆန္ဒော ဥပ္ပာဒမတ္တေ အဋ္ဌတွာ တတော ဘာဝနာရမ္ဘဝသေန ဥဿဟတိ. တုလယတိတိ သမ္မသနဝသေန သင်္ခါရေ. တီရဏဝိပဿနာယ တုလယန္တောတိ တီရဏပရိညာယ ဇာနိတွာ ဥပရိ ပဟာနပရိညာယ ဝသေန ပရိတုလယန္တော ပဋိဇာနန္တော. မဂ္ဂပဓာနံ ပဒဟတီတိ မဂ္ဂလက္ခဏံ ပဓာနိကံ မဂ္ဂံ ပဒဟတိ. ပေသိတစိတ္တောတိ နိဗ္ဗာနံ ပတိ ပေသိတစိတ္တော. နာမကာယေနာတိ မဂ္ဂပ္ပဋိပါဋိယာ တံတံမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တနာမကာယေန. န ပန ကိဉ္စိ အာဟာတိ ဒူရတာယ သမာနံ န ကိဉ္စိ ဝစနံ ဘဂဝါ အာဟ တေ ဒဠှတရံ နိဂ္ဂဏှိတုံ. ១៨៣. ពាក្យថា ādikeneva សេចក្តីថា តាំងពីដំបូងបង្អស់។ ពាក្យថា anupubbasikkhā សេចក្តីថា ការសិក្សាដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “បច្ចត្តវចនៈ (បឋមាវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថនៃករណៈ (តតិយាវិភត្តិ)”។ សទ្ធាកើតឡើងហើយដល់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា saddhājāto (អ្នកមានសទ្ធាកើតឡើងហើយ) ពាក្យថា jāta នេះជាពាក្យដែលដាក់នៅខាងក្រោយ ដូចជាពាក្យថា agyāhitā ជាដើម។ ពាក្យថា evametaṃ សេចក្តីថា ការចុះចិត្តស៊ប់ គឺសទ្ធាដែលគួរជឿជាក់បាន។ ពាក្យថា santike nisīdati (អង្គុយជិត) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការចូលទៅបម្រើ。 ពាក្យថា sādhukaṃ katvā dhāreti (ទ្រទ្រង់ទុកយ៉ាងល្អ) សេចក្តីថា ធ្វើធម៌តាមដែលបានស្តាប់ហើយឲ្យស្ទាត់មាត់ ដោយអំណាចនៃការទន្ទេញចាំមាត់ ហើយទ្រទ្រង់ទុកដោយអំណាចនៃខ្លឹមសារ។ ពាក្យថា chando jāyati (សេចក្តីពេញចិត្តកើតឡើង) សេចក្តីថា កាលបើធម៌ទាំងឡាយគួរដល់ការពិចារណា សេចក្តីពេញចិត្តជាកុសលដែលចង់ធ្វើក៏កើតឡើងថា “អាត្មាអញនឹងព្យាយាមធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយនេះ ដោយភាវនាបញ្ញា”។ ពាក្យថា ussahati (ខំប្រឹង) សេចក្តីថា មិនឈប់ត្រឹមតែការកើតឡើងនៃសេចក្តីពេញចិត្តប៉ុណ្ណោះទេ តែខំប្រឹងប្រែងតទៅទៀតដោយអំណាចនៃការផ្តើមភាវនា។ ពាក្យថា tulayati (រមិលមើល) សេចក្តីថា ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយដោយអំណាចនៃការស្ទាបស្ទង់ (សម្មសនៈ)។ ពាក្យថា tīraṇavipassanāya tulayanto សេចក្តីថា កាលរមិលមើលដោយតីរណវិបស្សនា គឺដឹងច្បាស់ដោយតីរណបរិញ្ញា ហើយពិចារណាប្រៀបធៀប ដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃបហានបរិញ្ញាថ្នាក់ខ្ពស់ឡើងទៅ។ ពាក្យថា maggapadhānaṃ padahati សេចក្តីថា តាំងចិត្តខ្ជាប់ខ្ជួនក្នុងមគ្គដែលជាប្រធាន មានលក្ខណៈជាមគ្គ។ ពាក្យថា pesitacitto សេចក្តីថា មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា nāmakāyena សេចក្តីថា ដោយនាមកាយដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គនោះៗ តាមលំដាប់នៃមគ្គ។ ពាក្យថា na pana kiñci āha សេចក្តីថា ទោះបីជាស្ថិតក្នុងទីឆ្ងាយក៏ដោយ ក៏ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ព្រះវាចាអ្វីឡើយ ដើម្បីសង្កត់សង្កិនពួកភិក្ខុទាំងនោះឲ្យខ្លាំងក្លាឡើង។ ၁၈၄. ပဏေန ဝေါဟာရေန ဗျာကရဏံ ပဏဝိယာ, ပဏဝိယာ အဘာဝေန ဩပဏဝိယာ, န ဥပေတီတိ န ယုဇ္ဇတိ. တန္တိ ဣဒံ ဣဓ အဓိပ္ပေတံ ပဏော ပဏဝိယံ ဒဿေတုံ. တယိဒံ သဗ္ဗံ ဘဂဝါ ‘‘မယံ ခေါ, အာဝုသော, သာယဉ္စေဝ ဘုဉ္ဇာမာ’’တိ အဿဇိပုနဗ္ဗသုကေဟိ ဝုတ္တံ သိက္ခာယ အဝတ္တနဘာဝဒီပနဝစနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ១៨៤. ការពន្យល់ដោយការជួញដូរ ពោលគឺវោហារ ឈ្មោះថា បណវិយា (ការជួញដូរ) ភាពមិនមាននៃការជួញដូរ ឈ្មោះថា ឱបណវិយា (ការមិនជួញដូរ) ពាក្យថា na upeti សេចក្តីថា មិនសមគួរ។ ពាក្យថា taṃ នេះ សំដៅយកសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការជួញដូរ និងការមិនជួញដូរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់នូវពាក្យទាំងអស់នេះ សំដៅដល់ពាក្យដែលពួកភិក្ខុអស្សជិ និងបុនព្វសុកៈពោលថា “ម្នាលអាវុសោ យើងទាំងឡាយឆ្អែតក្នុងពេលល្ងាចផង...” ដែលជាពាក្យបង្ហាញពីភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសិក្ខា។ ဥက္ခိပိတွာတိ သီသေန ဂဟေတွာ ဝိယ သမာဒါယ. အနုဓမ္မောတိ အနုရူပေါ သဘာဝေါ, သာဝကဘာဝဿ အနုစ္ဆဝိကာ ပဋိပတ္တိ. ရောဟနီယန္တိ ဝိရုဠှိဘာဝံ. သိနိယှတိ ဧတ္ထ, ဧတေန ဝါတိ သိနေဟော, ကာရဏံ. တံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ သိနေဟဝန္တံ, ပါဒကန္တိ အတ္ထော. တစော ဧကံ အင်္ဂန္တိ တစော ဝီရပက္ခဘာဝေ ဧကမင်္ဂံ. ပဓာနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ ဟိ တစေ ပလုဇ္ဇမာနေပိ တံနိမိတ္တံ အဝေါသာနံ အနာပဇ္ဇနကဿေဝ ဝီရိယဿ ဧကံ အင်္ဂံ ဧကံ ကာရဏံ. ဧဝံ သေသေသု ဝတ္တဗ္ဗံ. တေနာဟ – ‘‘အရဟတ္တံ အပ္ပတွာ န ဝုဋ္ဌဟိဿာမီတိ ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇတီ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ពាក្យថា ukkhipitvā សេចក្តីថា កាន់យក ដូចជាការយកក្បាលទៅទទួលទ្រទ្រង់ទុក។ ពាក្យថា anudhammo សេចក្តីថា សភាវៈដ៏សមគួរ គឺការប្រតិបត្តិដ៏សមគួរដល់ភាពជាសាវក។ ពាក្យថា rohanīyaṃ សេចក្តីថា ភាពលូតលាស់ (ចម្រើនឡើង)។ ទឹកចិត្តរាប់អាន (ស្អិតរមួត) ក្នុងធម៌នេះ ឬដោយធម៌នេះ ឈ្មោះថា សិនេហៈ (សេចក្តីស្រឡាញ់ ឬសេចក្តីរាប់អាន) គឺហេតុ។ សេចក្តីស្រឡាញ់នោះមានក្នុងធម៌នេះ ឈ្មោះថា sinehavantaṃ (ប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់) សេចក្តីថា ជាទីតាំង (ជាបាទដ្ឋាន)។ ពាក្យថា taco ekaṃ aṅgaṃ (ស្បែកជាអង្គមួយ) សេចក្តីថា ស្បែកជាអង្គមួយក្នុងចំណែកនៃសេចក្តីព្យាយាម។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលព្យាយាមប្រឹងប្រែង ទោះបីជាស្បែកត្រូវរលួយទៅក៏ដោយ ក៏ជាអង្គមួយ ជាហេតុមួយនៃសេចក្តីព្យាយាមដែលមិនថយក្រោយព្រោះហេតុនោះឡើយ។ ក្នុងអង្គដែលនៅសល់ ក៏គប្បីពោលយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា — “ប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះថា បើមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្តទេ អាត្មាអញនឹងមិនក្រោកឡើងឡើយ”។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ကီဋာဂိရိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាកីដាកិរិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ နိဋ္ဌိတာ စ ဘိက္ခုဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ. ការពន្យល់សេចក្តីនៃភិក្ខុវគ្គ ក៏ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ၃. ပရိဗ္ဗာဇကဝဂ္ဂေါ ៣. បរិព្វាជកវគ្គ ၁. တေဝိဇ္ဇဝစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာ ១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃតេវិជ្ជវច្ឆសូត្រ ၁၈၅. တတ္ထာတိ [Pg.91] ဧကပုဏ္ဍရီကသညိတေ ပရိဗ္ဗာဇကာရာမေ. အနာဂတပုဗ္ဗော လောကိယသမုဒါဟာရဝသေန ‘‘စိရဿံ ခေါ, ဘန္တေ’’တိအာဒိနာ ဝုစ္စတိ, အယံ ပနေတ္ထ အာဂတပုဗ္ဗတံ ဥပါဒါယ တထာ ဝုတ္တော. ဘဂဝါ ဟိ ကေသဉ္စိ ဝိမုတ္တိဇနနတ္ထံ, ကေသဉ္စိ ဣန္ဒြိယပရိပါကတ္ထံ, ကေသဉ္စိ ဝိသေသာဓိဂမတ္ထံ ကဒါစိ တိတ္ထိယာရာမံ ဥပဂစ္ဆတိ. အနနုညာယ ဌတွာတိ အနနုဇာနိတဗ္ဗေ ဌတွာ. အနုဇာနိတဗ္ဗံ သိယာ အနညာတဿ ဉေယျဿ အဘာဝတော. ယာဝတကဉှိ ဉေယျံ, တာဝတကံ ဘဂဝတော ဉာဏံ, ယာဝတကဉ္စ ဘဂဝတော ဉာဏံ တာဝတကံ ဉေယျံ. တေနေဝါဟ – ‘‘န တဿ အဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စိ, အထော အဝိညာတမဇာနိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. ဓောတကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၃၂; ပဋိ. မ. ၁.၁၂၁). သဗ္ဗညုတညာဏေန ဟိ ဘဂဝါ အာဝဇ္ဇေတွာ ပဇာနာတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏ’’န္တိ (မိ. ပ. ၄.၁.၂). ယဒိ ဧဝံ ‘‘စရံ သမာဟိတော နာဂေါ, တိဋ္ဌံ နာဂေါ သမာဟိတော’’တိ (အ. နိ. ၆.၄၃) ဣဒံ သုတ္တပဒံ ကထန္တိ? ဝိက္ခေပါဘာဝဒီပနပဒမေတံ, န အနာဝဇ္ဇနေနပိ ဉာဏာနံ ပဝတ္တိပရိဒီပနံ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တမေဝ. ១៨៥. ពាក្យថា tattha សេចក្តីថា ក្នុងអារាមរបស់បរិព្វាជក ឈ្មោះ ឯកបុណ្ឌរិកៈ។ បុគ្គលដែលមិនធ្លាប់មកពីមុន តែងត្រូវបានគេពោលដោយវោហារលោកិយថា “បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន អស់កាលជាយូរណាស់ហើយ...” ជាដើម ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រូវបានគេពោលយ៉ាងនោះ ដោយអាស្រ័យនឹងការដែលទ្រង់ធ្លាប់យាងមកពីមុន។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជួនកាលទ្រង់យាងទៅកាន់អារាមរបស់ពួកអន្យតិរ្ថិយ ដើម្បីញ៉ាំងការរួចផុតឲ្យកើតឡើងដល់ជនខ្លះ ដើម្បីញ៉ាំងឥន្ទ្រិយឲ្យចាស់ក្លាដល់ជនខ្លះ ដើម្បីការសម្រេចគុណវិសេសដល់ជនខ្លះ។ ពាក្យថា ananuññāya ṭhatvā សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងសភាពដែលមិនគួរអនុញ្ញាត។ គប្បីជាសភាពដែលគួរអនុញ្ញាត ព្រោះមិនមានញេយ្យធម៌ដែលមិនដឹង។ ព្រោះថា ញេយ្យធម៌មានប្រមាណប៉ុន្មាន ព្រះញាណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ ព្រះញាណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានប្រមាណប៉ុន្មាន ញេយ្យធម៌ក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា — “ក្នុងលោកនេះ អ្វីៗដែលព្រះអង្គមិនធ្លាប់ឃើញ មិនធ្លាប់ដឹង មិនធ្លាប់ជ្រាបច្បាស់ មិនមានឡើយ” ជាដើម។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នឹកគិត (អាវជ្ជនៈ) ហើយដឹងច្បាស់ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រោះពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា “ព្រះញាណរបស់ព្រះពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគ ជាប់ទាក់ទងនឹងការនឹកគិត (អាវជ្ជនៈ)”។ ប្រសិនបើដូច្នោះមែន ចុះបទព្រះសូត្រនេះថា “ព្រះពុទ្ធជាអ្នកប្រសើរ កាលយាងទៅ ក៏មានចិត្តតាំងមាំ កាលឈរ ក៏មានចិត្តតាំងមាំ” តើដូចម្តេច? បទនេះជាបទបង្ហាញពីភាពមិនមានសេចក្តីរាយមាយ មិនមែនជាការបង្ហាញពីការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណទាំងឡាយដោយមិនបាច់នឹកគិតនោះឡើយ។ សេចក្តីណាដែលគប្បីពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះត្រូវបានពោលដោយពិស្តារខាងក្រោមរួចហើយ។ ၁၈၆. ယာဝဒေဝါတိ ဣဒံ ယထာရုစိ ပဝတ္တိ ဝိယ အပရာပရုပ္ပတ္တိပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘သကိံ ခီဏာနံ အာသဝါနံ ပုန ခေပေတဗ္ဗာဘာဝါ’’တိ. ပစ္စုပ္ပန္နဇာနနဂုဏန္တိ ဣဒံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဿ ပရိဘဏ္ဍဉာဏံ အနာဂတံသဉာဏံ အနာဒိယိတွာ ဝုတ္တံ, တဿ ပန ဝသေန အနာဂတံသဉာဏဂုဏံ ဒဿေတီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ១៨៦. ពាក្យថា yāvadeva នេះ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញពីភាពមិនមាននៃការកើតឡើងម្តងហើយម្តងទៀត ដូចជាការប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណង់ចិត្ត ទើបពោលថា “ព្រោះអាសវៈទាំងឡាយដែលអស់ទៅម្តងហើយ មិនមានការអស់ទៅម្តងទៀតឡើយ”។ ពាក្យថា paccuppannajānanaguṇaṃ (គុណនៃការដឹងបច្ចុប្បន្ន) នេះ លោកពោលដោយមិនបានកាន់យកនូវអនាគតំសញាណ ដែលជាបរិភណ្ឌញាណនៃទិព្វចក្ខុញាណ ប៉ុន្តែគប្បីពោលថា លោកបង្ហាញនូវគុណនៃអនាគតំសញាណ ដោយអំណាចនៃអនាគតំសញាណនោះ។ ဂိဟိပရိက္ခာရေသူတိ ဝတ္ထာဘရဏာဒိဓနဓညာဒိဂိဟိပရိက္ခာရေသု. ဂိဟိလိင်္ဂံ ပန အပ္ပမာဏံ, တသ္မာ ဂိဟိဗန္ဓနံ ဆိန္ဒိတွာ ဒုက္ခဿန္တကရာ ဟောန္တိယေဝ. သတိ ပန ဒုက္ခဿန္တကိရိယာယ ဂိဟိလိင်္ဂေ တေ န တိဋ္ဌန္တိယေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယေပီ’’တိအာဒိမာဟ. သုက္ခာပေတွာ သမုစ္ဆိန္ဒိတွာ. အရဟတ္တံ ပတ္တဒိဝသေယေဝ ပဗ္ဗဇနံ ဝါ ပရိနိဗ္ဗာနံ ဝါတိ အယံ နယော န သဗ္ဗသာဓာရဏောတိ အာဟ ‘‘ဘူမဒေဝတာ ပန တိဋ္ဌန္တီ’’တိ. တတ္ထ ကာရဏဝစနံ [Pg.92] ‘‘နိလီယနောကာသဿ အတ္ထိတာယာ’’တိ. အရညပဗ္ဗတာဒိပဝိဝေကဋ္ဌာနံ နိလီယနောကာသော. သေသကာမဘဝေတိ ကာမလောကေ. လဠိတဇနဿာတိ အာဘရဏာလင်္ကာရနစ္စဂီတာဒိဝသေန ဝိလာသယုတ္တဇနဿ. ពាក្យថា gihiparikkhāresu សេចក្តីថា ក្នុងគ្រឿងបរិក្ខាររបស់គ្រហស្ថ មានសម្លៀកបំពាក់ គ្រឿងអលង្ការ ទ្រព្យសម្បត្តិ និងស្រូវអង្ករជាដើម។ ចំណែកឯភេទជាគ្រហស្ថ មិនមែនជាគ្រឿងកំណត់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ពួកគាត់កាត់ផ្តាច់ចំណងគ្រហស្ថហើយ តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបានពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ កាលបើការធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខមានឡើង ពួកគាត់មិនស្ថិតនៅក្នុងភេទជាគ្រហស្ថឡើយ លោកដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យថា “yepī” (ទោះបីជាពួកជនណា) ជាដើម។ ពាក្យថា sukkhāpetvā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យស្ងួត គឺកាត់ផ្តាច់។ ន័យដែលថា “ការបួស ឬការបរិនិព្វាន ក្នុងថ្ងៃដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តនោះឯង” នេះ មិនមែនទូទៅដល់បុគ្គលទាំងអស់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ចំណែកឯភុម្មទេវតាទាំងឡាយ តែងស្ថិតនៅ”។ ពាក្យពោលបង្ហាញហេតុក្នុងទីនោះថា “ព្រោះមានឱកាសសម្រាប់ពួនសម្ងំ”។ ទីកន្លែងស្ងាត់ស្ងៀម មានព្រៃ និងភ្នំជាដើម ឈ្មោះថា ឱកាសសម្រាប់ពួនសម្ងំ។ ពាក្យថា sesakāmabhave សេចក្តីថា ក្នុងកាមលោកដែលនៅសល់។ ពាក្យថា laḷitajanassāti សេចក្តីថា នៃជនដែលប្រកបដោយការលម្អ មានការតុបតែងខ្លួន គ្រឿងអលង្ការ ការរាំច្រៀងជាដើម។ သောပီတိ ‘‘သော အညတြ ဧကေနာ’’တိ ဝုတ္တော သောပိ. ကရတော န ကရီယတိ ပါပန္တိ ဧဝံ န ကိရိယံ ပဋိဗာဟတိ. ယဒိ အတ္တာနံယေဝ ဂဟေတွာ ကထေတိ, အထ ကသ္မာ မဟာသတ္တော တဒါ အာဇီဝကပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂစ္ဆီတိ အာဟ ‘‘တဒါ ကိရာ’’တိအာဒိ. တဿပီတိ န ကေဝလံ အညေသံ ဧဝ ပါသဏ္ဍာနံ, တဿပိ. ဝီရိယံ န ဟာပေသီတိ တပေါဇိဂုစ္ဆဝါဒံ သမာဒိယိတွာ ဌိတော ဝိရာဂတ္ထာယ တံ သမာဒိဏ္ဏဝတ္တံ န ပရိစ္စဇိ, သတ္ထုသာသနံ န ဆဍ္ဍေသိ. တေနာဟ – ‘‘ကိရိယဝါဒီ ဟုတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တတီ’’တိ. ពាក្យថា Sopī គឺព្រះអង្គនោះដែលទ្រង់ត្រាស់ថា "so aññatra ekenā" (ព្រះអង្គនោះ លើកលែងតែម្នាក់ចេញ)។ ពាក្យថា 'កាលធ្វើ បាបមិនឈ្មោះថាជាបុគ្គលធ្វើឡើយ' យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាបដិសេធនូវកិរិយា (ការធ្វើ)។ ប្រសិនបើទ្រង់កាន់យកតែព្រះអង្គឯងហើយត្រាស់សំដែង ហេតុអ្វីបានជាព្រះមហាសត្វយាងទៅកាន់ការបួសជាអាជីវកក្នុងកាលនោះ? ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "tadā kirā" (ឮថា ក្នុងកាលនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Tassapī (សូម្បីរបស់ព្រះអង្គនោះ) គឺមិនត្រឹមតែរបស់ពួកអន្យតិរ្ថិយដទៃប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីរបស់ព្រះអង្គនោះដែរ។ ពាក្យថា Vīriyaṃ na hāpesī (មិនបានលះបង់សេចក្តីព្យាយាម) គឺព្រះអង្គសមាទាននូវតបោជិគុច្ឆវាទ (លទ្ធិខ្ពើមបាបដោយតបៈ) ហើយឋិតនៅ មិនបានលះបង់នូវវត្តដែលសមាទានហើយនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់វិរាគធម៌ មិនបានបោះបង់ចោលនូវសាសនារបស់ព្រះសាស្តាឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ជាកិរិយវាទី ហើយទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌"។ တေဝိဇ္ဇဝစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថា តេវិជ្ជវច្ឆសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၂. အဂ္ဂိဝစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာ ២. អដ្ឋកថា អគ្គិវច្ឆសូត្រ (ការពន្យល់សេចក្តីនៃអគ្គិវច្ឆសូត្រ) ၁၈၇. လောကဿ သဿတတာပဝတ္တိပဋိက္ခေပဝသေန ပဝတ္တော ဝါဒေါ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ ဧဝ ဟောတီတိ သဿတဂ္ဂါဟာဘာဝေ ဥစ္ဆေဒဂ္ဂါဟဘာဝတော ပုန ပရိဗ္ဗာဇကေန ‘‘အသဿတော လောကော’’တိ ဝဒန္တေန ဥစ္ဆေဒဂ္ဂါဟော ပုစ္ဆိတော, ဘဂဝတာပိ သော ဧဝ ပဋိက္ခိတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒုတိယေ နာဟံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကော’’တိ. အန္တာနန္တိကာဒိဝသေနာတိ ဧတ္ထ အန္တာနန္တိကဂ္ဂဟဏေန အန္တဝါ လောကော အနန္တဝါ လောကောတိ ဣမံ ဝါဒဒွယမာဟ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိအာဒိဝါဒစတုက္ကံ သင်္ဂဏှာတိ, ဣတရံ ပန ဒွယံ သရူပေနေဝ ဂဟိတန္တိ. ပဋိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ‘‘တတိယေ နာဟံ အန္တဝါဒိဋ္ဌိကော, စတုတ္ထေ နာဟံ အနန္တဝါဒိဋ္ဌိကော’’တိ ဧဝမာဒိနာ ပဋိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိ အယမ္ပိ သဿတဝါဒေါ, သော စ ခေါ အပရန္တကပ္ပိကဝသေန, ‘‘သဿတော လောကော’’တိ ပန ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကဝသေနာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ‘‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိ အယမ္ပိ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ, သော စ ခေါ သတ္တဝသေန, ‘‘အသဿတော လောကော’’တိ ပန သတ္တသင်္ခါရဝသေနာတိ ဝဒန္တိ. ១៨៧. វាទៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបដិសេធនូវភាពទៀងទាត់នៃលោក តែងជាឧច្ឆេទវាទពិតប្រាកដ ព្រោះកាលបើមិនមានសស្សតគ្គាហៈ (ការប្រកាន់ថាទៀង) ក៏រមែងមានឧច្ឆេទគ្គាហៈ (ការប្រកាន់ថាដាច់សូន្យ) ដូច្នេះ ទើបបរិព្វាជកពោលថា "លោកមិនទៀង" សួររកឧច្ឆេទគ្គាហៈម្តងទៀត សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់បដិសេធនូវឧច្ឆេទគ្គាហៈនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "ក្នុងសួរលើកទីពីរ តថាគតមិនមែនជាឧច្ឆេទទិដ្ឋិឡើយ"។ ពាក្យថា Antānantikādivasena (ដោយអំណាចនៃអន្តានន្តិកទិដ្ឋិជាដើម) ក្នុងទីនេះ ការកាន់យកនូវអន្តានន្តិកទិដ្ឋិ គឺទ្រង់សំដៅដល់វាទៈទាំងពីរគឺ 'លោកមានទីបំផុត លោកគ្មានទីបំផុត'។ ដោយសព្ទថា 'អាទិ' (ជាដើម) ទ្រង់សង្គ្រោះយកវាទៈទាំង ៤ មាន 'ជីវៈនោះគឺសរីរៈនោះ' ជាដើម ចំណែកឯវាទៈពីរក្រៅពីនេះ ទ្រង់កាន់យកដោយរូបរាងរបស់វាផ្ទាល់។ ពាក្យថា Paṭikkhepo veditabbo (គប្បីដឹងការបដិសេធ) គឺគប្បីដឹងការបដិសេធដោយពាក្យជាដើមថា 'ក្នុងសួរលើកទីបី តថាគតមិនមែនជាអន្តវាទទិដ្ឋិឡើយ ក្នុងសួរលើកទីបួន តថាគតមិនមែនជាអនន្តវាទទិដ្ឋិឡើយ'។ ពាក្យថា "តថាគតកើតទៀតបន្ទាប់ពីស្លាប់" នេះក៏ជាសស្សតវាទដែរ ប៉ុន្តែវាទៈនោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអបរន្តកប្បិកៈ (ការត្រិះរិះចំណែកខាងចុង) ចំណែកឯពាក្យថា "លោកទៀង" ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបុព្វន្តកប្បិកៈ (ការត្រិះរិះចំណែកខាងដើម) នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវាទៈទាំងពីរនោះ។ ពាក្យថា "តថាគតមិនកើតទៀតបន្ទាប់ពីស្លាប់" នេះក៏ជាឧច្ឆេទវាទដែរ ប៉ុន្តែវាទៈនោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសត្វ ចំណែកឯពាក្យថា "លោកមិនទៀង" ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសត្វនិងសង្ខារ នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។ ၁၈၉. သပ္ပတိဘယံ [Pg.93] ဥပ္ပဇ္ဇနတော သဟ ဒုက္ခေနာတိ သဒုက္ခံ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသဒုက္ခေနာ’’တိအာဒိ. တေသံယေဝါတိ ကိလေသဒုက္ခဝိပါကဒုက္ခာနံယေဝ. သဥပဃာတကန္တိ သဗာဓံ. သဥပါယာသန္တိ သပရိဿမံ သဥပတာပံ သပီဠံ. သပရိဠာဟန္တိ သဒရထံ. ១៨៩. ពាក្យថា Sadukkhaṃ (ប្រកបដោយទុក្ខ) គឺព្រោះកើតឡើងប្រកបដោយភ័យតក់ស្លុត និងប្រកបដោយទុក្ខ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "ដោយកិលេសទុក្ខ" ជាដើម។ ពាក្យថា Tesaṃyeva (របស់ធម៌ទាំងនោះឯង) គឺរបស់កិលេសទុក្ខ និងវិបាកទុក្ខទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា Saupaghātakaṃ (ប្រកបដោយការបៀតបៀន) គឺប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ (សពាធៈ)។ ពាក្យថា Saupāyāsaṃ (ប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត) គឺប្រកបដោយសេចក្តីលំបាក ប្រកបដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយ ប្រកបដោយការញាំញី។ ពាក្យថា Sapariḷāhaṃ (ប្រកបដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយ) គឺប្រកបដោយសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ (សទរថៈ)។ ကိဉ္စိ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ ဣမာ တာဝ အဋ္ဌ ဒိဋ္ဌိယော မာ ဟောန္တု, အတ္ထိ ပန, ဘော ဂေါတမ, ယံ ကိဉ္စိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဂဟိတံ. န ဟိ တာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဝိနာ ကဉ္စိ သမယံ ပဝတ္တေတုံ ယုဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပာယေန ပုစ္ဆတိ. အပဝိဒ္ဓန္တိ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန ဆဍ္ဍိတံ. ပညာယ ဒိဋ္ဌန္တိ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ဘဂဝတာ ပဋိဝိဒ္ဓံ. ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တံ သတ္တံ မထေန္တိ သမ္မဒ္ဒန္တီတိ မထိတာတိ အာဟ ‘‘မထိတာနန္တိ တေသံယေဝ ဝေဝစန’’န္တိ. ကဉ္စိ ဓမ္မန္တိ ရူပဓမ္မံ အရူပဓမ္မံ ဝါ. အနုပါဒိယိတွာတိ အဂ္ဂဟေတွာ. ពាក្យថា Kiñci diṭṭhigataṃ (ទិដ្ឋិគតៈណាមួយ) សេចក្តីថា ទិដ្ឋិទាំង ៨ នេះចូរលើកទុកសិនចុះ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះមានទិដ្ឋិគតៈណាមួយដែលព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកដែរឬទេ? ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃលទ្ធិណាមួយដោយវៀរចាកទិដ្ឋិនោះ មិនសមគួរឡើយ នេះជាអធិប្បាយដែលគាត់សួរ។ ពាក្យថា Apaviddhaṃ (លះបង់ចោលហើយ) គឺលះបង់ចោលដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា Paññāya diṭṭhaṃ (ឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា) គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ចាក់ធ្លុះហើយដោយមគ្គបញ្ញាដែលប្រកបដោយវិបស្សនាបញ្ញា។ កិលេសទាំងឡាយកើតឡើងក្នុងទីណា តែងញាំញី ជាន់ឈ្លីសត្វនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មថិតៈ (ធម៌ញាំញី) ហេតុនោះ ទើបពោលថា "mathitānaṃ នេះជាវេវចនៈនៃធម៌ទាំងនោះឯង"។ ពាក្យថា Kañci dhammaṃ (ធម៌ណាមួយ) គឺរូបធម៌ ឬអរូបធម៌។ ពាក្យថា Anupādiyitvā (មិនប្រកាន់មាំ) គឺមិនកាន់យក។ ၁၉၀. န ဥပေတီတိ သင်္ခံ န ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘န ယုဇ္ဇတီ’’တိ. အနုဇာနိတဗ္ဗံ သိယာ အနုပါဒါဝိမုတ္တဿ ကဉ္စိပိ ဥပ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော. ‘‘ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တော န ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ကာမဉ္စေတံ သဘာဝပဝေဒနံ ပရိနိဗ္ဗာနံ, ဧကေ ပန ဥစ္ဆေဒဝါဒိနော ‘‘မယမ္ပိ ‘သတ္တော အာယတိံ န ဥပပဇ္ဇတီ’တိ ဝဒါမ, သမဏော ဂေါတမောပိ တထာ ဝဒတီ’’တိ ဥစ္ဆေဒဘာဝေယေဝ ပတိဋ္ဌဟိဿန္တိ, တသ္မာ ဘဂဝါ ‘‘န ဥပပဇ္ဇတီတိ ခေါ ဝစ္ဆ န ဥပေတီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ပန ဝုတ္တေ သဿတမေဝ ဂဏှေယျာတိ ယောဇနာ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. အပ္ပတိဋ္ဌောတိ ဥစ္ဆေဒဝါဒါဒိဝသေန ပတိဋ္ဌာရဟိတော. အနာလမ္ဗောတိ တေသံယေဝ ဝါဒါနံ ဩလမ္ဗာရမ္မဏဿ အဘာဝေန အနာလမ္ဗော. သုခပဝေသနဋ္ဌာနန္တိ တေသညေဝ ဝါဒါနံ သုခပဝေသနောကာသံ မာ လဘတူတိ. အနနုညာယ ဌတွာတိ ‘‘န ဥပပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ အနုဇာနိတဗ္ဗာယ ပဋိညာယ ဌာနဟေတု. အနုညမ္ပီတိ အနုဇာနိတဗ္ဗမ္ပိ ဒုတိယပဉှံ ပဋိက္ခိပိ. ပရိယတ္တော ပန ဓမ္မော အတ္ထတော ပစ္စယာကာရော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဓမ္မောတိ ပစ္စယာကာရဓမ္မော’’တိ. အညတ္ထ ပယောဂေနာတိ ဣမမှာ နိယျာနိကသာသနာ အညသ္မိံ မိစ္ဆာသမယေ ပဝတ္တပ္ပယောဂေန, အနိယျာနိကံ ဝိဝိဓံ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇန္တေနာတိ အတ္ထော. ‘‘အညဝါဒိယကေနာ’’တိပိ ပါဌော, ပစ္စယာကာရတော အညာကာရဒီပကအာစရိယဝါဒံ ပဂ္ဂယှ တိဋ္ဌန္တေနာတိ အတ္ထော. ១៩០. ពាក្យថា Na upeti (មិនដល់នូវការរាប់) សេចក្តីថា មិនចូលទៅកាន់ការរាប់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា 'មិនសមគួរ'។ គប្បីអនុញ្ញាត (យល់ព្រម) ព្រោះបុគ្គលដែលរួចផុតហើយព្រោះមិនប្រកាន់មាំ មិនមានការកើតឡើងណាមួយឡើយ។ ពាក្យថា "ចិត្តដែលរួចផុតយ៉ាងនេះ មិនកើតទៀតឡើយ" នេះជាការប្រកាសនូវសភាវៈនៃបរិនិព្វានដោយពិត ប៉ុន្តែពួកឧច្ឆេទវាទីខ្លះនឹងយល់ថា 'សូម្បីពួកយើងក៏ពោលថា "សត្វមិនកើតទៀតក្នុងខាងមុខ" ព្រះសមណគោតមក៏ពោលយ៉ាងនោះដែរ' ហើយនឹងតាំងនៅក្នុងឧច្ឆេទភាពនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា 'ម្នាលវច្ឆៈ ពាក្យថា "មិនកើតទៀត" នោះ មិនសមគួរឡើយ'។ ការប្រកបសេចក្តីថា ប្រសិនបើពោលថា 'កើតទៀត' គាត់ក៏នឹងកាន់យកនូវសស្សតទិដ្ឋិពិតប្រាកដ។ សូម្បីក្នុងសំណួរពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Appatiṭṭho (មិនមានទីតាំង) គឺមិនមានទីតាំងដោយអំណាចនៃឧច្ឆេទវាទជាដើម។ ពាក្យថា Anālambo (មិនមានទីតោង) គឺមិនមានទីតោងព្រោះមិនមានអារម្មណ៍ជាទីតោងនៃវាទៈទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា Sukhapavesanaṭṭhānaṃ (ទីសម្រាប់ចូលទៅដោយងាយ) សេចក្តីថា ដើម្បីកុំឱ្យវាទៈទាំងឡាយនោះបានឱកាសចូលទៅដោយងាយ។ ពាក្យថា Ananuññāya ṭhatvā (ឋិតនៅក្នុងការមិនអនុញ្ញាត) គឺដើម្បីជាហេតុមិនតាំងនៅក្នុងបដិញ្ញាដែលគួរអនុញ្ញាតដោយពាក្យថា 'មិនកើតទៀត' ជាដើម។ ពាក្យថា Anuññampī គឺទ្រង់បដិសេធនូវសំណួរទីពីរដែលគួរអនុញ្ញាតនោះដែរ។ ចំណែកឯបរិយត្តិធម៌ ដោយអត្ថក៏គឺបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) នោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា 'dhammo គឺបច្ចយាការធម៌'។ ពាក្យថា Aññattha payogena (ដោយការប្រកបក្នុងធម៌ដទៃ) សេចក្តីថា ដោយការប្រកបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមិច្ឆាលទ្ធិដទៃ ក្រៅពីសាសនាដែលជាគ្រឿងនាំចេញចាកទុក្ខនេះ គឺប្រតិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តិនានាដែលមិនមែនជាគ្រឿងនាំចេញចាកទុក្ខ។ មានបាឋៈមួយទៀតថា 'Aññavādiyakena' សេចក្តីថា ឋិតនៅដោយការលើកតម្កើងអាចរិយវាទដែលបង្ហាញអាការផ្សេងពីបច្ចយាការ។ ၁၉၁. အပ္ပစ္စယောတိ [Pg.94] အနုပါဒါနော, နိရိန္ဓနောတိ အတ္ထော. ១៩១. ពាក្យថា Appaccayo (មិនមានបច្ច័យ) គឺមិនមានឧបាទាន មានន័យថា មិនមានអុស (គ្រឿងឆេះ)។ ၁၉၂. ယေန ရူပေနာတိ ယေန ဘူတုပါဒါဒိဘေဒေန ရူပဓမ္မေန. တံ ရူပံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓသံယောဇနပ္ပဟာနေန ခီဏာသဝ-တထာဂတဿ ပဟီနံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပန္နံ. တေန ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘အနုပ္ပာဒဓမ္မ’’န္တိအာဒိ. အညေသံ ဇာနနာယ အဘာဝဂုဏတာယ ဂုဏဂမ္ဘီရော. ‘‘ဧတ္တကာ ဂုဏာ’’တိ ပမာဏံ ဂဏှိတုံ န သက္ကုဏေယျော. ‘‘ဤဒိသာ ဧတဿ ဂုဏာ’’တိ ပရိယောဂါဟိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ ဒုပ္ပရိယောဂါဠှောတိ. ဒုဇ္ဇာနောတိ အဂါဓတာယ ဂမ္ဘီရော ‘‘ဧတ္တကာနိ ဥဒကဠှကသတာနီ’’တိအာဒိနာ ပမေတုံ န သက္ကာတိ အပ္ပမေယျော, တတော ဧဝ ဒုဇ္ဇာနော. ဧဝမေဝါန္တိ ယထာ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဂမ္ဘီရော အပ္ပမေယျော ဒုဇ္ဇာနော, ဧဝမေဝ ခီဏာသဝေါပိ ဂုဏဝသေန, တသ္မာ အယံ ရူပါဒိံ ဂဟေတွာ ရူပီတိအာဒိဝေါဟာရော ဘဝေယျ, ပရိနိဗ္ဗုတဿ ပန တဒဘာဝါ တထာ ပညာပေတုံ န သက္ကာ, တတော တံ အာရဗ္ဘ ဥပပဇ္ဇတီတိအာဒိ န ယုဇ္ဇေယျ. ယထာ ပန ဝိဇ္ဇမာနော ဧဝ ဇာတဝေဒေါ ဗျတ္တေန ပုရိသေန နီယမာနော ပုရတ္ထိမာဒိဒိသံ ဂတောတိ ဝုစ္စေယျ, န နိဗ္ဗုတော, ဧဝံ ခီဏာသဝေါပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝမေဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ១៩២. ពាក្យថា Yena rūpena (ដោយរូបណា) គឺដោយរូបធម៌ដែលប្លែកគ្នាដោយមហាភូតរូប និងឧបាទាយរូបជាដើម។ រូបនោះ ព្រះខីណាស្រវតថាគតលះបង់បានហើយ ព្រោះលះបង់នូវសំយោជនៈដែលទាក់ទងនឹងរូបនោះ ដល់នូវភាពជាធម៌មិនកើតឡើងទៀតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបក្នុងបាលីពោលថា 'anuppādadhammaṃ' (មានធម៌មិនកើតឡើងជាធម្មតា) ជាដើម។ ឈ្មោះថា គុណគម្ភីរៈ (មានគុណដ៏ជ្រាលជ្រៅ) ព្រោះមានគុណដែលអ្នកដទៃមិនអាចដឹងបាន។ មិនអាចកាន់យកប្រមាណបានថា 'គុណមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ' ឡើយ។ ឈ្មោះថា ទុប្បរិយោគាឡ្ហៈ (ស្ទង់ដឹងបានដោយកម្រ) ព្រោះមិនអាចស្ទង់ដឹងបានថា 'គុណរបស់ព្រះអង្គមានសភាពយ៉ាងនេះ'។ ឈ្មោះថា ទុជ្ជាណៈ (ដឹងបានដោយកម្រ) គឺជ្រាលជ្រៅព្រោះរកជម្រៅគ្មាន មិនអាចវាស់វែងបានដោយពាក្យជាដើមថា 'ទឹកមានរាប់រយអាឡ្ហកៈប៉ុណ្ណេះ' ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អប្បមេយ្យៈ (រកប្រមាណគ្មាន) ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា ទុជ្ជាណៈ។ ពាក្យថា Evameva (សេចក្តីនេះមានឧបមេយ្យដូចជា) គឺដូចជាមហាសមុទ្រដ៏ជ្រាលជ្រៅ រកប្រមាណគ្មាន ដឹងបានដោយកម្រយ៉ាងណា ព្រះខីណាស្រវក៏យ៉ាងនោះដែរ ដោយអំណាចនៃគុណ ព្រោះហេតុនោះ ការហៅថា 'មានរូប' ជាដើម ដោយកាន់យកនូវរូបជាដើមនេះ គb្បីមានបាន ប៉ុន្តែសម្រាប់ព្រះខីណាស្រវដែលបរិនិព្វានហើយ ព្រោះមិនមានរូបជាដើមនោះ ទើបមិនអាចបញ្ញត្តិយ៉ាងនោះបានឡើយ ហេតុនោះ ការពោលសំដៅដល់ព្រះអង្គថា 'កើតទៀត' ជាដើម ទើបមិនសមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា ដូចជាភ្លើងដែលកំពុងឆេះពិតប្រាកដ កាលបើបុរសអ្នកឈ្លាសវៃនាំទៅ គប្បីពោលថា ទៅកាន់ទិសខាងកើតជាដើម មិនមែនរលត់ទៅឡើយ ព្រះខីណាស្រវក៏យ៉ាងនោះដែរ ទើបត្រាស់ពាក្យថា 'evameva' ជាដើម។ အနိစ္စတာတိ ဧတ္ထ အနိစ္စတာဂဟဏံ အသာရနိဒဿနံ. တေန ယထာ သော သာလရုက္ခော သာခါပလာသာဒိအသာရာပဂမေန သုဒ္ဓေါ သာရေ ပတိဋ္ဌိတော, ဧဝမယံ ဓမ္မဝိနယော သာသဝသင်္ခါတအသာရဝိဂမေန လောကုတ္တရဓမ္မသာရေ ပတိဋ္ဌိတောတိ ဒဿေတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ពាក្យថា Aniccatā (ភាពមិនទៀង) ក្នុងទីនេះ ការកាន់យកនូវភាពមិនទៀង គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនមានខ្លឹមសារ។ ដោយហេតុនោះ ទ្រង់បង្ហាញថា ដូចជាដើមរាំងភ្នំនោះ ស្អាតស្អំ ឋិតនៅក្នុងខ្លឹម ព្រោះប្រាសចាកធម៌ដែលមិនមែនជាខ្លឹមមានមែកនិងស្លឹកជាដើម យ៉ាងណា ធម៌វិន័យនេះ ក៏ឋិតនៅក្នុងខ្លឹមគឺលោកុត្តរធម៌ ព្រោះប្រាសចាកធម៌ដែលមិនមែនជាខ្លឹម ពោលគឺធម៌ដែលប្រកបដោយអាសវៈ យ៉ាងនោះដែរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ အဂ္ဂိဝစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថា អគ្គិវច្ឆសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၃. မဟာဝစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៣. អដ្ឋកថា មហាវច្ឆសូត្រ (ការពន្យល់សេចក្តីនៃមហាវច្ឆសូត្រ) ၁၉၃. သဟ ကထာ ဧတဿ အတ္ထီတိ သဟကထီ, ‘‘မယံ ပုစ္ဆာဝသေန တုမှေ ဝိဿဇ္ဇနဝသေနာ’’တိ ဧဝံ သဟပဝတ္တကထောတိ အတ္ထော. ဧတဿေဝ ကထိတာနိ, တတ္ထ ပဌမေ ဝိဇ္ဇာတ္တယံ ဒေသိတံ, ဒုတိယေ အဂ္ဂိနာ ဒဿိတန္တိ တေဝိဇ္ဇဝစ္ဆသုတ္တံ အဂ္ဂိဝစ္ဆသုတ္တန္တိ နာမံ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. သီဃံ လဒ္ဓိံ န ဝိဿဇ္ဇေန္တိ, ယသ္မာ သင်္ခါရာနံ နိယတောယံ ဝိနာသော အနညသမုပ္ပာဒေါ, ဟေတုသမုပ္ပန္နာပိ န စိရေန နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ, န လဟုံ. တေနာဟ ‘‘ဝသာတေလ [Pg.95] …ပေ… သုဇ္ဈန္တီ’’တိ. ပစ္ဆိမဂမနံ ဉာဏဿ ပရိပါကံ ဂတတ္တာ. ယဋ္ဌိံ အာလမ္ဗိတွာ ဥဒကံ တရိတုံ ဩတရန္တော ပုရိသော ‘‘ယဋ္ဌိံ ဩတရိတွာ ဥဒကေ ပတမာနော’’တိ ဝုတ္တော. ကမ္မပထဝသေန ဝိတ္ထာရဒေသနန္တိ သံခိတ္တဒေသနံ ဥပါဒါယ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘မူလဝသေန စေတ္ထာ’’တိအာဒိ. ဝိတ္ထာရသဒိသာတိ ကမ္မပထဝသေန ဣဓ ဒေသိတဒေသနာဝ မူလဝသေန ဒေသိတဒေသနံ ဥပါဒါယ ဝိတ္ထာရသဒိသာ. ဝိတ္ထာရဒေသနာ နာမ နတ္ထီတိ န ကေဝလံ အယမေဝ, အထ ခေါ သဗ္ဗာပိ ဗုဒ္ဓါနံ နိပ္ပရိယာယေန ဥဇုကေန နိရဝသေသတော ဝိတ္ထာရဒေသနာ နာမ နတ္ထိ ဒေသနာဉာဏဿ မဟာဝိသယတာယ ကရဏသမ္ပတ္တိယာ စ တဇ္ဇာယ မဟာနုဘာဝတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ. သဗ္ဗညုတညာဏသမင်္ဂိတာယ ဟိ အဝသေသပဋိသမ္ဘိဒါနုဘာဝိတာယ အပရိမိတကာလသမ္ဘတဉာဏသမ္ဘာရသမုဒါဂတာယ ကဒါစိပိ ပရိက္ခယာနရဟာယ အနညသာဓာရဏာယ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါယ ပဟူတဇိဝှာဒိတဒနုရူပရူပကာယသမ္ပတ္တိသမ္ပဒါယ ဝိတ္ထာရိယမာနာ ဘဂဝတော ဒေသနာ ကထံ ပရိမိတာ ပရိစ္ဆိန္နာ ဘဝေယျ, မဟာကာရုဏိကတာယ ပန ဘဂဝါ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ တတ္ထ တတ္ထ ပရိမိတံ ပရိစ္ဆိန္နံ ကတွာ နိဋ္ဌပေတိ. အယဉ္စ အတ္ထော မဟာသီဟနာဒသုတ္တေန (မ. နိ. ၁.၁၄၆ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. သဗ္ဗံ သံခိတ္တမေဝ အတ္တဇ္ဈာသယဝသေန အကထေတွာ ဗောဓနေယျပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန ဒေသနာယ နိဋ္ဌာပိတတ္တာ. န စေတ္ထ ဓမ္မသာသနဝိရောဓော ပရိယာယံ အနိဿာယ ယထာဓမ္မံ ဓမ္မာနံ ဗောဓိတတ္တာ သဗ္ဗလဟုတ္တာ စာတိ. ១៩៣. ពាក្យថា Sahakathī (អ្នកមានសន្ទនាជាមួយគ្នា) សេចក្តីថា បុគ្គលដែលមានការសន្ទនាប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា យ៉ាងនេះថា "ពួកយើងសួរ ព្រះអង្គដោះស្រាយ"។ ព្រះសូត្រទាំងឡាយដែលសំដែងហើយដល់វច្ឆៈនោះឯង ក្នុងព្រះសូត្រទាំងនោះ ក្នុងសូត្រទីមួយ ទ្រង់សំដែងវិជ្ជា ៣ ក្នុងសូត្រទីពីរ ទ្រង់បង្ហាញដោយឧបមាដោយភ្លើង ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅឈ្មោះដោយឡែកថា តេវិជ្ជវច្ឆសូត្រ និងអគ្គិវច្ឆសូត្រ។ ពួកជនមិនលះបង់លទ្ធិដោយឆាប់រហ័សឡើយ ព្រោះថាសេចក្តីវិនាសនៃសង្ខារទាំងឡាយនេះជាធម្មតាទៀងទាត់ មិនមែនកើតឡើងពីធម៌ដទៃឡើយ សូម្បីធម៌ដែលកើតអំពីហេតុ ក៏មិនយូរប៉ុន្មានរមែងគួរដល់ការពិចារណា មិនមែនដោយរហ័សឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "vasātela ...ល... sujjhanti" (ប្រេងខ្លាញ់ ...ល... ស្អាតស្អំ)។ ការទៅក្នុងខាងក្រោយ ព្រោះបញ្ញាដល់នូវការទុំជោរហើយ។ បុរសដែលកាន់យកឈើច្រត់ចុះទៅដើម្បីឆ្លងទឹក លោកហៅថា "ចុះចាកឈើច្រត់ហើយធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទឹក"។ ពាក្យថា "ការសំដែងដោយពិស្តារដោយអំណាចនៃកម្មបថ" នេះ លោកពោលសំដៅយកការសំដែងដោយសង្ខេប។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "mūlavasena cettha" (សូម្បីក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃមូល) ជាដើម។ ពាក្យថា Vitthārasadisā (ប្រហាក់ប្រហែលនឹងការសំដែងដោយពិស្តារ) គឺការសំដែងដែលទ្រង់សំដែងក្នុងទីនេះដោយអំណាចនៃកម្មបថ ធៀបនឹងការសំដែងដែលទ្រង់សំដែងដោយអំណាចនៃមូល រមែងប្រហាក់ប្រហែលនឹងការសំដែងដោយពិស្តារ។ ពាក្យថា "ឈ្មោះថាការសំដែងដោយពិស្តារមិនមានឡើយ" នេះ មិនមែនសំដៅយកតែការសំដែងនេះប៉ុណ្ណោះទេ តាមពិតទៅ សូម្បីការសំដែងដោយពិស្តារដោយត្រង់ មិនមានសេសសល់ ដោយវៀរចាកបរិយាយ របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយទាំងពួង ក៏ឈ្មោះថាមិនមានឡើយ ព្រោះទេសនាញ្ញាណមានវិស័យធំធេង និងព្រោះសព្វញ្ញុតញ្ញាណមានអានុភាពធំធេងដែលកើតអំពីការដល់ព្រមនៃហេតុនោះ។ ព្រោះថា កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដែងដោយពិស្តារ ដោយការប្រកបដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដោយការមានអានុភាពនៃបដិសម្ភិទាដែលនៅសល់ ដោយការសម្រេចមកអំពីញាណសម្ភារៈដែលសន្សំទុកអស់កាលមិនមានប្រមាណ ដោយបដិភាណបដិសម្ភិទាដែលមិនគួរដល់ការអស់ទៅក្នុងកាលណាមួយ ដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ និងដោយការដល់ព្រមនៃរូបកាយសម្បត្តិដែលសមគួរមានពហុជិវ្ហា (អណ្តាតធំ) ជាដើម តើការសំដែងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនឹងមានប្រមាណ មានកំណត់យ៉ាងដូចម្តេចបាន? ប៉ុន្តែ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះទ្រង់មានព្រះមហាករុណា ទើបទ្រង់ធ្វើឱ្យមានប្រមាណ មានកំណត់ ទៅតាមអធ្យាស្រ័យនៃវិនេយ្យសត្វក្នុងទីនោះៗ ហើយទ្រង់បញ្ចប់ទៅ។ ហើយសេចក្តីនេះ គប្បីបំភ្លឺដោយមហាសីហនាទសូត្រ (ម. និ. ១.១៤៦ ជាដើម)។ ព្រោះការសំដែងទាំងអស់ជាសង្ខេបពិតប្រាកដ ដោយមិនបានសំដែងដោយអំណាចនៃព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គឡើយ គឺទ្រង់បញ្ចប់ការសំដែងទៅដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលដែលគួរត្រាស់ដឹង។ ហើយក្នុងទីនេះ មិនមានការផ្ទុយនឹងព្រះធម្មវិន័យឡើយ ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងធម៌ទាំងឡាយឱ្យត្រាស់ដឹងតាមធម៌ពិត ដោយមិនអាស្រ័យលើបរិយាយ និងព្រោះមានភាពរហ័សបំផុត ដូច្នេះឯង។ ၁၉၄. သတ္တ ဓမ္မာ ကာမာဝစရာ သမ္ပတ္တသမာဒါနဝိရတီနံ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ. ១៩៤. ធម៌ទាំង ៧ ជាកាមាវចរធម៌ ព្រោះក្នុងទីនេះ ទ្រង់សំដៅយកសម្បត្តវិរតិ និងសមាទានវិរតិ។ အနိယမေတွာတိ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, သာဝကော’’တိ ဝါ နိယမံ ဝိသေသေန အကတွာ. အတ္တာနမေဝ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗံ, တထာ ဟိ ပရိဗ္ဗာဇကော ‘‘တိဋ္ဌတု ဘဝံ ဂေါတမော’’တိ အာဟ. ពាក្យថា Aniyametvā (មិនបានកំណត់) គឺមិនបានធ្វើការកំណត់ជាពិសេសថា "ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ឬសាវ័ក" ឡើយ។ គប្បីដឹងនូវពាក្យថា 'ព្រះអង្គឯង...ល...' ព្រោះថា បរិព្វាជកបានពោលយ៉ាងនេះថា "សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើន លើកទុកសិនចុះ"។ ၁၉၅. သတ္ထာဝ အရဟာ ဟောတိ ပဋိပတ္တိယာ ပါရိပူရိဘာဝတော. တသ္မိံ ဗျာကတေတိ တသ္မိံ ‘‘ဧကဘိက္ခုပိ သာဝကော’’တိအာဒိနာ သုဋ္ဌု ပဉှေ ကထိတေ. ១៩៥. ព្រះសាស្តាអង្គឯង ទើបជាព្រះអរហន្ត ព្រោះការដល់ព្រមនៃបដិបត្តិ។ ពាក្យថា Tasmiṃ byākate (កាលបើបញ្ហានោះ ព្រះអង្គដោះស្រាយហើយ) គឺកាលបើបញ្ហានោះ ព្រះអង្គទ្រង់ដោះស្រាយយ៉ាងល្អហើយ ដោយពាក្យជាដើមថា 'សូម្បីភិក្ខុមួយរូប ក៏ជាសាវ័ក'។ ၁၉၆. သမ္ပာဒကောတိ ပဋိပတ္တိသမ္ပာဒကော. ១៩៦. ពាក្យថា Sampādako (អ្នកញ៉ាំងឱ្យសម្រេច) គឺអ្នកញ៉ាំងបដិបត្តិឱ្យសម្រេច។ ၁၉၇. သေခါယ [Pg.96] ဝိဇ္ဇာယာတိ သေခလက္ခဏပ္ပတ္တာယ မဂ္ဂပညာယ သာတိသယံ ကတွာ ကရဏဝသေန ဝုတ္တာ, ဖလပညာ ပန တာယ ပတ္တဗ္ဗတ္တာ ကမ္မဘာဝေန ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယံ ပတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. ဣမံ ပနေတ္ထ အဝိပရီတမတ္ထံ ပါဠိတော ဧဝ ဝိညာယမာနံ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈနတော ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ‘‘ယာဝတကံ သေခေန ပတ္တဗ္ဗံ, အနုပ္ပတ္တံ တံ မယာ’’တိ ဝစနလေသံ ဂဟေတွာ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေါပိ အနေန ပတ္တောယေဝါ’’တိ ဝဒတိ. ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာယ ဂါထာယ. ១៩៧. ពាក្យថា Sekhāya vijjāya (ដោយវិជ្ជាជារបស់សេក្ខបុគ្គល) គឺទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យក្រៃលែងដោយមគ្គបញ្ញាដែលដល់នូវលក្ខណៈនៃសេក្ខៈ ចំណែកឯផលបញ្ញា ទ្រង់ត្រាស់ដោយភាពជាកម្ម (អ្វីដែលត្រូវសម្រេច) ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវសម្រេចដោយមគ្គបញ្ញានោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ផលថ្នាក់ទាបទាំង ៣ គប្បីសម្រេច"។ ចំណែកឯក្នុងទីនេះ ព្រោះមិនបានចាក់ធ្លុះនូវសេចក្តីមិនខុសឆ្គងនេះ ដែលដឹងបានច្បាស់អំពីព្រះបាលីនោះឯង ពួកវិតណ្ឌវាទី (អ្នកពោលពាក្យបំភ្លៃ) ទើបកាន់យកនូវពាក្យលេសថា "ធម៌ណាមួយដែលសេក្ខបុគ្គលគប្បីសម្រេច ធម៌នោះខ្ញុំបានសម្រេចហើយ" ហើយពោលថា "សូម្បីអរហត្តមគ្គ ក៏បុគ្គលនេះសម្រេចហើយដែរ"។ ពាក្យថា Evaṃ (យ៉ាងនេះ) គឺដោយគាថាដែលនឹងពោលតទៅនេះ។ ကိလေသာနိ ပဟာယ ပဉ္စာတိ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနသင်္ခါတေ သံကိလေသေ ပဟာယ ပဇဟိတွာ, ပဟာနဟေတု ဝါ. ပရိပုဏ္ဏသေခေါတိ သဗ္ဗသော ဝဍ္ဎိတသေခဓမ္မော. အပရိဟာနဓမ္မောတိ အပရိဟာနသဘာဝေါ. န ဟိ ယဿ ဖာတိဂတေဟိ သီလာဒိဓမ္မေဟိ ပရိဟာနိ အတ္ထိ, သမာဓိမှိ ပရိပူရကာရိတာယ စေတောဝသိပ္ပတ္တော. တေနာဟ ‘‘သမာဟိတိန္ဒြိယော’’တိ. အပရိဟာနဓမ္မတ္တာဝ ဌိတတ္တော. ពាក្យថា លះបង់កិលេសទាំងឡាយ ៥ គឺ លះបង់ លះស្រឡះនូវសង្កិលេស ពោលគឺឱរម្ភាគិយសំយោជនៈ ៥ ឬព្រោះហេតុនៃការលះបង់។ ពាក្យថា សេក្ខបុគ្គលអ្នកពេញបរិបូណ៌ គឺ សេក្ខធម៌ដែលចម្រើនឡើងដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា មានធម៌មិនសាបសូន្យជាប្រក្រតី គឺ មានសភាវៈមិនសាបសូន្យ។ ព្រោះថា ការសាបសូន្យចាកធម៌ទាំងឡាយមានសីលជាដើម ដែលដល់នូវការចម្រើនហើយ មិនមានដល់បុគ្គលណាឡើយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវភាពជាអ្នកមានចិត្តស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសមាធិ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «មានឥន្ទ្រិយតម្កល់មាំហើយ»។ ឈ្មោះថា មានខ្លួនតម្កល់មាំ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានធម៌មិនសាបសូន្យជាប្រក្រតី។ အနာဂါမိနာ ဟိ အသေခဘာဝါဝဟာ ဓမ္မာ ပရိပူရေတဗ္ဗာ, န သေခဘာဝါဝဟာတိ သော ဧကန္တပရိပုဏ္ဏေ သေခေါ ဝုတ္တော. ဧတံ န ဗုဒ္ဓဝစနန္တိ ‘‘မဂ္ဂေါ ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော’’တိ ဧတံ ဝစနံ န ဗုဒ္ဓဝစနံ အနန္တရေကန္တဝိပါကဒါနတော, ဗဟုက္ခတ္တုံ ပဝတ္တနေ ပယောဇနာဘာဝတော စ လောကုတ္တရကုသလဿ, ‘‘သမာဓိမာနန္တရိကညမာဟု (ခု. ပါ. ၆.၅; သု. နိ. ၂၂၈), န ပါရံ ဒိဂုဏံ ယန္တီ’’တိ (သု. နိ. ၇၁၉) ဧဝမာဒီနိ သုတ္တပဒါနိ ဧတဿတ္ထသာဓကာနိ. ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနပ္ပဟာနေန သေက္ခဓမ္မပရိပူရိဘာဝဿ ဝုတ္တတာယ အတ္ထော တဝ ဝစနေန ဝိရုဇ္ဈတီတိ. အဿ အာယသ္မတော ဝစ္ဆဿ. ព្រោះថា ព្រះអនាគាមិបុគ្គល ត្រូវបំពេញធម៌ទាំងឡាយដែលនាំមកនូវភាពជាអសេក្ខៈ មិនមែនបំពេញធម៌ដែលនាំមកនូវភាពជាសេក្ខៈឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអនាគាមិនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា ជាសេក្ខបុគ្គលអ្នកពេញបរិបូណ៌ដោយចំណែកមួយ។ ពាក្យថា នេះមិនមែនជាព្រះពុទ្ធវចនៈទេ គឺពាក្យថា «មគ្គមានចិត្តច្រើនខណៈ» នេះ មិនមែនជាព្រះពុទ្ធវចនៈឡើយ ព្រោះការឲ្យផលជាវិបាកដោយចំណែកមួយក្នុងលំដាប់ (អនន្តរិកផល) និងព្រោះមិនមានប្រយោជន៍ក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅច្រើនដងនៃលោកុត្តរកុសល ព្រះសូត្រទាំងឡាយមានជាដើមថា «ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ត្រាស់ហៅសមាធិណាថាជាអនន្តរិកសមាធិ» និង «បុគ្គលទាំងឡាយមិនទៅកាន់ត្រើយពីរដងឡើយ» គឺជាគ្រឿងសម្រេចសេចក្តីនៃពាក្យនោះ។ សេចក្តីដែលបានពោលទុក ដោយភាពជាអ្នកមានសេក្ខធម៌ពេញបរិបូណ៌ ព្រោះការលះបង់ឱរម្ភាគិយសំយោជនៈ ឈ្មោះថាខ្វែងគ្នានឹងពាក្យរបស់អ្នក។ ពាក្យនោះ ជារបស់ព្រះវច្ឆៈដ៏មានអាយុនោះ។ ၁၉၈. အဘိညာ ဝါ ကာရဏန္တိ ယဉှိ တံ တတြ တတြ သက္ခိဘဗ္ဗတာသင်္ခါတံ ဣဒ္ဓိဝိဓပစ္စနုဘဝနာဒိ, တဿ အဘိညာ ကာရဏံ. အထ ဣဒ္ဓိဝိဓပစ္စနုဘဝနာဒိ အဘိညာ, ဧဝံ သတိ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ ကာရဏံ. အဝသာနေ ဆဋ္ဌာဘိညာယ ပန အရဟတ္တံ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ ပဌမသုတ္တေ အာသဝက္ခယော အဓိပ္ပေတော, အာသဝါ ခီဏာ ဧဝ, န ပုန ခေပေတဗ္ဗာ, တသ္မာ တတ္ထ ‘‘ယာဝဒေဝါ’’တိ န ဝုတ္တံ. ဣဓ ဖလသမာပတ္တိ အဓိပ္ပေတာ, သာ စ ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇီယတိ, တသ္မာ ‘‘ယာဝဒေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. တတော ဧဝ ဟိ ‘‘အရဟတ္တံ ဝါ ကာရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တဉှိ ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟံ တဒါယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမိ, [Pg.97] ယဒရိယာ ဧတရဟိ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅; ၃.၃၀၇) အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသု ပိဟံ ဥပဋ္ဌပေတွာ အဘိညာ နိဗ္ဗတ္တေန္တဿ ကာရဏံ, တယိဒံ သဗ္ဗသာဓာရဏံ န ဟောတီတိ သာဓာရဏဝသေန နံ ဒဿေန္တော ‘‘အရဟတ္တဿ ဝိပဿနာ ဝါ’’တိ အာဟ. ១៩៨. ពាក្យថា ឬអភិញ្ញាជាហេតុ គឺ ការទទួលដឹងនូវឥទ្ធិវិធិជាដើម ដែលរាប់ថាជាភាពជាអ្នកគួរធ្វើឲ្យជាក់ស្តែងក្នុងអារម្មណ៍នោះៗ ណា អភិញ្ញាជាហេតុនៃឥទ្ធិវិធិជាដើមនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើការទទួលដឹងនូវឥទ្ធិវិធិជាដើម ឈ្មោះថាអភិញ្ញា កាលបើជាយ៉ាងនេះ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈាន (ឈានជាបាទនៃអភិញ្ញា) ទើបជាហេតុ។ ចំណែកក្នុងទីបំផុតនៃអភិញ្ញាទី ៦ ព្រះអរហត្តជាហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រាថ្នាយកការអស់ទៅនៃអាសវៈ អាសវៈទាំងឡាយក៏អស់ទៅហើយពិត មិនត្រូវលះបង់ទៀតឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងសូត្រនោះ ព្រះអង្គទើបមិនត្រាស់ថា «ត្រឹមតែ» (យាវទេវ)។ ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់ប្រាថ្នាយកផលសមាបត្តិ ហើយផលសមាបត្តិនោះ បុគ្គលតែងចូលកាន់រឿយៗ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ត្រឹមតែ»។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបត្រាស់ថា «ឬព្រះអរហត្តជាហេតុ»។ ព្រោះថា ព្រះអរហត្តនោះ ជាហេតុដល់បុគ្គលអ្នកបង្កើតអភិញ្ញា ដោយតម្កល់សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងវិមោក្ខដ៏ឧត្តមទាំងឡាយថា «ធ្វើម្តេចហ្ន៎ អាត្មាអញនឹងបានចូលកាន់អាយតនៈនោះ ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ ដូចជាព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ចូលកាន់សម្រេចសម្រាន្តនៅក្នុងកាលឥឡូវនេះ» ព្រះអរហត្តនោះ មិនទូទៅដល់បុគ្គលទាំងអស់ឡើយ កាលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនឹងបង្ហាញនូវព្រះអរហត្តនោះ ដោយចំណែកដែលទូទៅ ទើបពោលថា «ឬវិបស្សនានៃព្រះអរហត្ត»។ ၂၀၀. ပရိစရန္တိ နာမ ဝိပ္ပကတဗြဟ္မစရိယဝါသတ္တာ. ပရိစိဏ္ဏော ဟောတိ သာဝကေန နာမ သတ္ထု ဓမ္မေ ကတ္တဗ္ဗာ ပရိစရိယာ သမ္မဒေဝ နိဋ္ဌာပိတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဣတိ…ပေ… ထေရော ဧဝမာဟာ’’တိ. တေသံ ဂုဏာနန္တိ တေသံ အသေက္ခဂုဏာနံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ២០០. ពាក្យថា បម្រើ ព្រោះភាពជាអ្នកមានការនៅគ្រប់គ្រងព្រហ្មចរិយធម៌ដែលមិនទាន់បានសម្រេច។ ពាក្យថា បម្រើហើយ គឺ ការបម្រើដែលសាវ័កគប្បីធ្វើក្នុងធម៌របស់ព្រះសាស្តា ឈ្មោះថាបានសម្រេចដោយប្រពៃហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះថា...បេ...»។ ពាក្យថា នៃគុណទាំងឡាយនោះ គឺ នៃអសេក្ខគុណទាំងឡាយនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ မဟာဝစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថា មហាវច្ឆសូត្រ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។ ၄. ဒီဃနခသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៤. អដ្ឋកថា ទីឃនខសូត្រ ၂၀၁. ခနနံ ခတံ, သူကရဿ ခတံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ သူကရခတာ, သူကရဿ ဝါ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ပဌမံ ခတံ ဥပါဒါယ သူကရခတာ, တာယ. ဧဝံနာမကေတိ ဧဝံ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန လဒ္ဓနာမကေ. ပံသုဓောတေတိ ဓောတပံသုကေ. ဩတရိတွာ အဘိရုဟိတဗ္ဗန္တိ ပကတိဘူမိတော အနေကေဟိ သောပါနဖလကေဟိ ဩတရိတွာ ပုန လေဏဒွါရံ ကတိပယေဟိ အဘိရုဟိတဗ္ဗံ. ២០១. ការជីក ឈ្មោះថា គាស់កកាយ (ខតៈ) រណ្តៅដែលជ្រូកជីកកកាយក្នុងទីនេះ មាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សូករខតា (រូងជ្រូកខ្វារ)។ មួយវិញទៀត ព្រោះអាស្រ័យការជីកកកាយមុនដំបូងរបស់ជ្រូក ក្នុងកាលជាទីកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធនេះ ទើបឈ្មោះថា សូករខតា (រូងជ្រូកខ្វារ) ក្នុងរូងភ្នំឈ្មោះសូករខតានោះ។ ពាក្យថា មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ គឺ មានឈ្មោះដែលបានមកដោយអំណាចនៃឥត្ថីលិង្គយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា លាងធូលីហើយ គឺ មានធូលីលាងជម្រះហើយ។ ពាក្យថា ចុះហើយឡើងទៅ គឺ ចុះចាកដីធម្មតាដោយកាំជណ្តើរជាច្រើន ហើយត្រូវឡើងទៅកាន់ទ្វាររូងភ្នំវិញដោយកាំជណ្តើរបន្តិចបន្តួច។ ဌိတကောဝါတိ မာတုလဿ ဌိတတ္တာ တတ္ထ သဂါရဝသပတိဿဝသေန ဌိတကောဝ. ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ အဝိသေသတော အနဝသေသပရိယာဒါယကော, ဝတ္ထုအဓိပ္ပာယာနုရောဓီ ပန သဒ္ဒပ္ပယောဂေါတိ တမတ္ထံ သန္ဓာယ ပရိဗ္ဗာဇကော ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ အာဟ. ယာ လောကေ မနုဿဥပပတ္တိယောတိအာဒိကာ ဥပပတ္တိယော, တာ အနတ္ထသမုဒါဂတာ တတ္ထ တတ္ထေဝ သတ္တာနံ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတော, တသ္မာ သမယဝါဒီဟိ ဝုစ္စမာနာ သဗ္ဗာ အာယတိံ ဥပ္ပဇ္ဇနဥပပတ္တိ န ဟောတိ. ဇလဗုဗ္ဗုဠကာ ဝိယ ဟိ ဣမေ သတ္တာ တတ္ထ တတ္ထ သမယေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘိဇ္ဇန္တိ, တေသံ တတ္ထ ပဋိသန္ဓိ နတ္ထီတိ အဿ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ပဋိသန္ဓိယော’’တိအာဒိ. အဿ အဓိပ္ပာယံ မုဉ္စိတွာတိ ယေနာဓိပ္ပာယေန ပရိဗ္ဗာဇကော ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ အာဟ, တံ တဿ အဓိပ္ပာယံ ဇာနန္တောပိ အဇာနန္တော ဝိယ ဟုတွာ တဿ အက္ခရေ တာဝ ဒေါသံ ဒဿေန္တောတိ [Pg.98] ပဒေသသဗ္ဗံ သန္ဓာယ တေန ဝုတ္တံ, သဗ္ဗသဗ္ဗဝိသယံ ကတွာ တတ္ထ ဒေါသံ ဂဏှန္တော. ယထာ လောကေ ကေနစိ ‘‘သဗ္ဗံ ဝုတ္တံ, တံ မုသာ’’တိ ဝုတ္တေ တဿ ဝစနဿ သဗ္ဗန္တောဂဓတ္တာ မုသာဘာဝေါ အာပဇ္ဇေယျ, ဧဝံ ဣမဿပိ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ ဝဒတော တထာ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိပိ နက္ခမတီတိ အတ္ထတော အာပန္နမေဝ ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဧသာပိ တေ ဒိဋ္ဌိ နက္ခမတီ’’တိ. ယထာ ပန ကေနစိ ‘‘သဗ္ဗံ ဝုတ္တံ မုသာ’’တိ ဝုတ္တေ အဓိပ္ပာယာနုရောဓိနီ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ, တဿ ဝစနံ မုဉ္စိတွာ တဒညေသမေဝ မုသာဘာဝေါ ဉာယာဂတော, ဧဝမိဓာပိ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ ဝစနတော ယဿာ ဒိဋ္ဌိယာ ဝသေန ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ တေန ဝုတ္တံ, တံ ဒိဋ္ဌိံ မုဉ္စိတွာ တဒညမေဝ ယထာဓိပ္ပေတံ သဗ္ဗံ နက္ခမတီတိ အယမတ္ထော ဉာယာဂတော, ဘဂဝါ ပန ဝါဒီဝရော သုခုမာယ အာဏိယာ ထူလံ အာဏိံ နီဟရန္တော ဝိယ ဥပါယေန တဿ ဒိဋ္ဌိဂတံ နီဟရိတုံ တဿ အဓိပ္ပာယေန အဝတွာ သဒ္ဒဝသေန တာဝ လဗ္ဘမာနံ ဒေါသံ ဒဿေန္တော ‘‘ယာပိ ခေါ တေ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဿ အဓိပ္ပာယံ မုဉ္စိတွာ အက္ခရေ တာဝ ဒေါသံ ဒဿေန္တော’’တိ. ពាក្យថា ឈរនៅឡើយ គឺ ព្រោះតែលោកមាឈរនៅ ព្រះថេរៈទើបឈរនៅទីនោះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីគោរពកោតក្រែង។ ទោះបីជាពាក្យថា សព្វគ្រប់ (សព្វៈ) មិនមានការប្លែកគ្នា តែងក្តោបយកមិនមានសេសសល់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់ពាក្យ តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមបំណងនៃវត្ថុ ព្រោះហេតុនោះ បរិព្វាជកសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ»។ បដិសន្ធិទាំងឡាយ មានការកើតឡើងជាមនុស្សក្នុងលោកជាដើម ណា បដិសន្ធិទាំងនោះ នាំមកនូវសេចក្តីវិនាស ព្រោះសត្វទាំងឡាយដាច់សូន្យក្នុងទីនោះៗ ព្រោះហេតុនោះ បដិសន្ធិដែលនឹងកើតឡើងតទៅក្នុងអនាគតទាំងអស់ ដែលពួកសមយវាទី (អ្នកពោលតាមលទ្ធិ) និយាយ មិនមានឡើយ។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយនេះ តែងកើតឡើងហើយបែកធ្លាយទៅក្នុងសម័យនោះៗ ដូចជាពពុះទឹក បដិសន្ធិរបស់សត្វទាំងនោះក្នុងទីនោះ មិនមានឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់គាត់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «បដិសន្ធិទាំងឡាយ» ជាដើម។ ពាក្យថា លះបង់អធិប្បាយរបស់គាត់ គឺ បរិព្វាជកពោលថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» ដោយអធិប្បាយណា ព្រះមានព្រះភាគ ទោះបីទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវអធិប្បាយរបស់គាត់នោះ ក៏ធ្វើដូចជាមិនជ្រាប កាលនឹងបង្ហាញទោសក្នុងតួអក្សររបស់គាត់មុន ទើបសំដៅយកពាក្យថា «សព្វគ្រប់» ដោយចំណែកខ្លះ ដែលគាត់បានពោលហើយ ដោយធ្វើឲ្យជាវិស័យនៃសព្វគ្រប់ទាំងអស់ ហើយចាប់យកទោសក្នុងពាក្យនោះ។ ដូចជាក្នុងលោក កាលបើមាននរណាម្នាក់ពោលថា «ពាក្យដែលពោលទាំងអស់ សុទ្ធតែជាពាក្យកុហក» ភាពជាពាក្យកុហក គប្បីធ្លាក់ទៅលើពាក្យរបស់គាត់នោះដែរ ព្រោះពាក្យនោះរាប់បញ្ចូលក្នុងពាក្យទាំងអស់ យ៉ាងណាមិញ កាលបើបុគ្គលនេះពោលថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» សូម្បីតែទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ ក៏មិនគាប់ចិត្តរបស់គាត់ដែរ នេះជាសេចក្តីដែលត្រូវតែធ្លាក់ចុះមកដោយអត្ថ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សូម្បីតែទិដ្ឋិនោះរបស់អ្នក ក៏មិនគាប់ចិត្តអ្នកដែរឬ»។ មួយវិញទៀត ដូចជាកាលបើមាននរណាម្នាក់ពោលថា «ពាក្យដែលពោលទាំងអស់ សុទ្ធតែជាពាក្យកុហក» ការប្រព្រឹត្តទៅនៃពាក្យ តែងស្របតាមបំណង សេចក្តីពិតដែលថា ពាក្យដទៃក្រៅពីពាក្យរបស់គាត់នោះ ទើបជាពាក្យកុហក តែងសម្រេចបានដោយគន្លងធម៌ ដោយវៀរលែងតែពាក្យរបស់គាត់ចេញ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះសោត ក៏ព្រោះតែពាក្យថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» គាត់ពោលថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិណា សេចក្តីនេះសម្រេចបានដោយគន្លងធម៌ថា របស់សព្វគ្រប់ទាំងអស់តាមដែលប្រាថ្នា ក្រៅពីទិដ្ឋិនោះ មិនគាប់ចិត្តឡើយ ដោយវៀរលែងតែទិដ្ឋិនោះចេញ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគ ជាម្ចាស់នៃវាទៈដ៏ប្រសើរ កាលនឹងដកចេញនូវទិដ្ឋិរបស់គាត់ដោយឧបាយ ដូចជាបុគ្គលដកសម្រាស់ធំចេញដោយសម្រាស់តូចដ៏មុតស្រួច មិនត្រាស់តាមអធិប្បាយរបស់គាត់ឡើយ តែទ្រង់បង្ហាញទោសដែលបានមកដោយអំណាចនៃពាក្យមុន ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «សូម្បីតែទិដ្ឋិនោះរបស់អ្នក»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «លះបង់អធិប្បាយរបស់គាត់ ហើយបង្ហាញទោសក្នុងតួអក្សរមុន»។ ပရိဗ္ဗာဇကော ပန ယံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ မယာ ဝုတ္တံ, ‘‘အယံ သော’’တိ ယထာဝုတ္တဒေါသပရိဟရဏတ္ထံ တသ္မိံ အတ္ထေ ဝုစ္စမာနေ ဧသ ဒေါသော သဗ္ဗော န ဟောတိ, ဧဝမ္ပိ သမဏော ဂေါတမော မမ ဝါဒေ ဒေါသမေဝ အာရောပေယျာတိ အတ္တနော အဇ္ဈာသယံ နိဂုဟိတွာ ယထာဝုတ္တဒေါသံ ပရိဟရိတုကာမော ‘‘ဧသာ မေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တမ္ပဿ တာဒိသမေဝါတိ ယံ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ ဂဟိတံ ဝတ္ထု, တမ္ပိ တာဒိသမေဝ ဘဝေယျာတိ. အယဉ္စ သဗ္ဗန္တောဂဓဒိဋ္ဌိ မယှမ္ပိ ဒိဋ္ဌိဝတ္ထု, တံ မေ ခမေယျဝါတိ. ယသ္မာ ပန ‘‘ဧသာပိ ဒိဋ္ဌိ တုယှံ နက္ခမတီ’’တိ ယာပိ ဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာ ဘဝတာ ဂေါတမေန, သာပိ မယှံ နက္ခမတိ, တသ္မာ သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတေဝါတိ ပရိဗ္ဗာဇကဿ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ – ‘‘တံ ပရိဟရာမီတိ သညာယ ဝဒတီ’’တိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘တသ္မာပိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ မယှံ နက္ခမတီ’’တိ. ‘‘ဧသာ မေ ဒိဋ္ဌီ’’တိ ယာ ဌိတိဘူတာ ဒိဋ္ဌိ, တာယ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ ပနေတ္ထ သဗ္ဗဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ အာဟ – ‘‘အတ္ထတော ပနဿ ဧသာ ဒိဋ္ဌိ န မေ ခမတီတိ အာပဇ္ဇတီ’’တိ. အယံ ဒေါသောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယဿ ပနာ’’တိအာဒိ. ဧသာတိ ဒိဋ္ဌိ. ရုစိတန္တိ ဒိဋ္ဌိဒဿနေန အဘိနိဝိသိတွာ ရောစေတွာ ဂဟိတံ. တေန ဟိ ဒိဋ္ဌိအက္ခမေန အရုစိတေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ သတိ ဒိဋ္ဌိယာ အက္ခမဘာဝေ တတော တာယ ဂဟိတာယ ခမေယျ ရုစ္စေယျ ယထာ, ဧဝံ သဗ္ဗဿ အက္ခမဘာဝေတိ [Pg.99] အပရဘာဂေ သဗ္ဗံ ခမတိ ရုစ္စတီတိ အာပဇ္ဇတိ. န ပနေသ တံ သမ္ပဋိစ္ဆတီတိ ဧသ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ ဧဝံ ဝဒန္တော ဥစ္ဆေဒဝါဒီ တံ ဝုတ္တနယေန သဗ္ဗဿ ခမနံ ရုစ္စနံ န သမ္ပဋိစ္ဆတိ. ဉာယေန ဝုတ္တမတ္ထံ ကထံ န သမ္ပဋိစ္ဆတီတိ အာဟ ‘‘ကေဝလံ တဿာပိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ ဥစ္ဆေဒမေဝ ဂဏှာတီ’’တိ. သဗ္ဗေသဉှိ ဓမ္မာနံ အာယတိံ ဥပ္ပာဒံ အရုစ္စိတွာ တံ သန္ဓာယ အယံ ‘‘သဗ္ဗံ မေ နက္ခမတီ’’တိ ဝဒတိ, ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကေသု စ ဥစ္ဆိန္နေသု ကုတော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဘာဝေါတိ. ចំណែកបរិព្វាជក កាលបើពោលនូវសេចក្តីនោះ ដើម្បីដោះស្រាយទោសដែលបានពោលហើយថា «ខ្ញុំសំដៅយករបស់ណា ទើបពោលថា របស់សព្វគ្រប់មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ របស់នោះគឺរបស់នេះឯង» កាលបើជាយ៉ាងនេះ ទោសទាំងអស់នេះក៏មិនមានឡើយ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ព្រះសមណគោតម គប្បីដាក់ទោសលើវាទៈរបស់ខ្ញុំដដែល គាត់ក៏លាក់បង់នូវអធ្យាស្រ័យរបស់ខ្លួន ហើយប្រាថ្នានឹងដោះស្រាយទោសដែលបានពោលហើយនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «ទិដ្ឋិនោះរបស់ខ្ញុំ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «សូម្បីតែទិដ្ឋិនោះរបស់គាត់ ក៏ប្រហែលគ្នានោះឯង» គឺ វត្ថុណាដែលគាត់កាន់យកថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» សូម្បីតែវត្ថុនោះ ក៏គប្បីជាសភាវៈប្រហែលគ្នានោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ទិដ្ឋិដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងរបស់សព្វគ្រប់នេះ ក៏ជាវត្ថុនៃទិដ្ឋិរបស់ខ្ញុំដែរ តើទិដ្ឋិនោះនឹងគាប់ចិត្តខ្ញុំដែរឬ? ប៉ុន្តែ ព្រោះតែទិដ្ឋិណាដែលព្រះគោតមដ៏មានអាយុត្រាស់ថា «សូម្បីតែទិដ្ឋិនោះរបស់អ្នក ក៏មិនគាប់ចិត្តអ្នកដែរឬ» សូម្បីតែទិដ្ឋិនោះ ក៏មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំដែរ ព្រោះហេតុនោះ របស់សព្វគ្រប់ពិតជាមិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់បរិព្វាជក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ពោលដោយសេចក្តីសម្គាល់ថា អាត្មាអញនឹងដោះស្រាយនូវទោសនោះ»។ ហើយគាត់នឹងពោលយ៉ាងនេះតទៅទៀតថា «ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ក៏មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំដែរ»។ ព្រោះតែទិដ្ឋិដែលតម្កល់នៅថា «នេះជាទិដ្ឋិរបស់ខ្ញុំ» នោះ ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា «សព្វគ្រប់» ក្នុងពាក្យថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ប៉ុន្តែ ដោយអត្ថ តែងធ្លាក់ចុះមកថា ទិដ្ឋិនេះមិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ»។ កាលនឹងបង្ហាញថា នេះជាទោស ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «ប៉ុន្តែ បុគ្គលណា»។ ពាក្យថា «នេះ» គឺ ទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «គាប់ចិត្ត» គឺ ការចូលទៅប្រកាន់ស្អិតដោយការយល់ឃើញនូវទិដ្ឋិ ហើយគាប់ចិត្តទើបកាន់យក។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះគប្បីជាអ្នកមិនគាប់ចិត្ត គឺមិនពេញចិត្តនឹងទិដ្ឋិឡើយ កាលបើភាពមិនគាប់ចិត្តនឹងទិដ្ឋិមាននៅ ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ទិដ្ឋិដែលគាត់កាន់យកនោះ នឹងគាប់ចិត្ត ពេញចិត្តបាន យ៉ាងណាមិញ កាលបើភាពមិនគាប់ចិត្តនឹងរបស់សព្វគ្រប់មាននៅ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ តែងធ្លាក់ចុះមកថា របស់សព្វគ្រប់តែងគាប់ចិត្ត ពេញចិត្ត យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា «ប៉ុន្តែ បុគ្គលនេះមិនព្រមទទួលយកសេចក្តីនោះឡើយ» គឺ បុគ្គលអ្នកពោលនូវឧច្ឆេទវាទនេះ កាលពោលយ៉ាងនេះថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» តែងមិនព្រមទទួលយកនូវការគាប់ចិត្ត ពេញចិត្តនឹងរបស់សព្វគ្រប់ ដោយន័យដែលបានពោលហើយនោះឡើយ។ កាលនឹងពោលថា ហេតុអ្វីបានជាមិនព្រមទទួលយកសេចក្តីដែលពោលដោយគន្លងធម៌ ទើបពោលថា «គ្រាន់តែប្រកាន់យកនូវសេចក្តីដាច់សូន្យ នៃឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះប៉ុណ្ណោះ»។ ព្រោះថា បុគ្គលនេះមិនពេញចិត្តនឹងការកើតឡើងក្នុងអនាគតនៃធម៌ទាំងឡាយទាំងពួង ហើយសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «របស់សព្វគ្រប់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំឡើយ» កាលបើពួកជនអ្នកមានឧច្ឆេទទិដ្ឋិដាច់សូន្យទៅហើយ សភាវៈនៃឧច្ឆេទទិដ្ឋិ នឹងមានមកពីណា។ တေနာတိ တေန ကာရဏေန, ယသ္မာ ဣဓေကစ္စေ သတ္တာ ဤဒိသံ ဒိဋ္ဌိံ ပဂ္ဂယှ တိဋ္ဌန္တိ, တသ္မာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဇဟနကေန ဝါ စိတ္တေန ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ပဇဟနကေဟိ အပ္ပဇဟနကေ နိဒ္ဓါရေတုံ ဘဂဝါ ‘‘အတော…ပေ… ဗဟုတရာ’’တိ အဝေါစာတိ အာဟ – ‘‘ပဇဟနကေသု နိဿက္က’’န္တိ ယထာ ‘‘ပဉ္စသီလေဟိ ပဘာဝနာ ပညဝန္တတရာ’’တိ. ‘‘ဗဟူ’’တိ ဝတွာ န ကေဝလံ ဗဟူ, အထ ခေါ အတိဝိယ ဗဟူတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဗဟုတရာ’’တိ အာဟ. ‘‘ဗဟူ ဟီ’’တိ နယိဒံ နိဿက္ကဝစနံ, အထ ခေါ ပစ္စတ္တဝစနံ. ကထံ ဟိ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘ဟိ-ကာရော နိပါတမတ္တ’’န္တိ. အနိဿက္ကဝစနံ တာဝ တဿ ပဇဟနကာနံ ဗဟုဘာဝတော တေပိ ပရတော ‘‘ဗဟုတရာ’’တိ ဝုစ္စီယန္တိ. မူလဒဿနန္တိ ယေ တာဒိသံ ဒဿနံ ပဌမံ ဥပါဒိယန္တိ, တဇ္ဇာတိကမေဝ ပစ္ဆာ ဂဟိတဒဿနံ. ဝိဇာတိယဉှိ ပဌမံ ဂဟိတဒဿနံ အပ္ပဟာယ ဝိဇာတိယဿ ဂဟဏံ န သမ္ဘဝတိ ဝိရုဒ္ဓဿ အဘိနိဝေသဿ သဟ အနဝဋ္ဌာနတော. အဝိရုဒ္ဓံ ပန မူလဒဿနံ အဝိဿဇ္ဇိတွာ ဝိသယာဒိဘေဒဘိန္နံ အပရဒဿနံ ဂဟေတုံ လဗ္ဘတိ. တေနာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ. ពាក្យថា ព្រោះហេតុនោះ គឺ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែសត្វទាំងឡាយខ្លះក្នុងលោកនេះ តែងប្រកាន់យកទិដ្ឋិមានសភាពយ៉ាងនេះហើយតម្កល់នៅ ហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ មួយវិញទៀត ដើម្បីកាន់យកដោយរួមគ្នានូវចិត្តដែលជាគ្រឿងលះបង់ ហើយញែកចេញនូវបុគ្គលអ្នកមិនលះបង់ ចាកបុគ្គលអ្នកលះបង់ទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ជាងនេះទៅទៀត...បេ... ច្រើនជាង» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «វិភត្តិជាគ្រឿងចាកចេញ (និស្សក្កៈ) ក្នុងពួកបុគ្គលអ្នកលះបង់» ដូចជាពាក្យថា «ការចម្រើនដោយបញ្ញា ឈ្មោះថាមានបញ្ញាច្រើនជាង ដោយសីល ៥»។ កាលទ្រង់ត្រាស់ថា «ច្រើន» ហើយ មិនមែនត្រឹមតែច្រើនប៉ុណ្ណោះទេ តែដើម្បីបង្ហាញថា ច្រើនក្រៃលែង ទើបត្រាស់ថា «ច្រើនជាង»។ ពាក្យថា «ច្រើនពិត» នេះ មិនមែនជាវិភត្តិជាគ្រឿងចាកចេញ (និស្សក្កវចនៈ) ឡើយ តែជាបឋមាវិភត្តិ (បច្ចត្តវចនៈ)។ សួរថា ចុះសព្ទថា ហិ យ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា «ហិសព្ទ គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យដែលមិនមែនជាវិភត្តិជាគ្រឿងចាកចេញនោះ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានការលះបង់ច្រើន សូម្បីតែពួកបុគ្គលទាំងនោះ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ថា «ច្រើនជាង»។ ពាក្យថា «ការយល់ឃើញជាមូលដ្ឋាន» គឺ ពួកជនណាប្រកាន់យកការយល់ឃើញមានសភាពយ៉ាងនោះមុនដំបូង ការយល់ឃើញដែលកាន់យកជាខាងក្រោយ ក៏មានជាតិ (ប្រភេទ) ដូចគ្នានោះឯង។ ព្រោះថា ការមិនលះបង់នូវការយល់ឃើញដែលខុសគ្នា ដែលបានកាន់យកមុនដំបូង ហើយកាន់យកនូវការយល់ឃើញដែលខុសគ្នាដទៃទៀត មិនអាចមានឡើយ ព្រោះការចូលទៅប្រកាន់ស្អិតដែលផ្ទុយគ្នា មិនអាចតម្កល់នៅជាមួយគ្នាបានឡើយ។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលមិនលះបង់នូវការយល់ឃើញជាមូលដ្ឋានដែលមិនផ្ទុយគ្នា ហើយអាចកាន់យកនូវការយល់ឃើញដទៃទៀត ដែលប្លែកគ្នាដោយវិស័យជាដើមបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក៏ក្នុងទីនេះ» ជាដើម។ တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဧကစ္စသဿတဝါဒေါ သဿတုစ္ဆေဒါဘိနိဝေသာနံ ဝသေန ယထာက္ကမံ သဿတုစ္ဆေဒဂ္ဂါဟနဇာတိကော, ဥစ္ဆေဒဂ္ဂါဟေန ပန သဿတာဘိနိဝေသဿ တံဂါဟေန စ အသဿတာဘိနိဝေသဿ ဝိရုဇ္ဈနတော ဥဘယတ္ထပိ ‘‘ဧကစ္စသဿတံ ဝါ ဂဟေတုံ န သက္ကာ’’တိ ဝုတ္တံ, တထာ ‘‘သဿတံ ဝါ ဥစ္ဆေဒံ ဝါ န သက္ကာ ဂဟေတု’’န္တိ စ. မူလသဿတဉှိ ပဌမံ ဂဟိတံ. အာယတနေသုပိ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ ပဌမံ စက္ခာယတနံ သဿတန္တိ ဂဟေတွာ အပရဘာဂေ န ကေဝလံ စက္ခာယတနမေဝ သဿတံ, သောတာယတနမ္ပိ သဿတံ, ဃာနာယတနာဒိပိ သဿတန္တိ ဂဏှာတီတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. အာယတနေသုပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ဓာတူနံ ဣန္ဒြိယာနမ္ပိ ဂါဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဒံ သန္ဓာယာတိ [Pg.100] ‘‘မူလေ သဿတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တပဌမဂ္ဂါဟဿ သမာနဇာတိယံ အပရဂ္ဂါဟံ သန္ဓာယ. ក្នុងសេចក្ដីនោះ ទោះបីឯកច្ចសស្សតវាទៈ មានសភាវៈប្រកាន់យកសស្សតៈ និងឧច្ឆេទៈ តាមលំដាប់ ដោយអំណាចនៃការចូលទៅស្ទាបអង្អែលនូវសស្សតៈ និងឧច្ឆេទៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះការប្រឆាំងគ្នានៃការចូលទៅស្ទាបអង្អែលនូវសស្សតៈ ដោយការប្រកាន់យកឧច្ឆេទៈ និងការចូលទៅស្ទាបអង្អែលនូវអសស្សតៈ ដោយការប្រកាន់យកនូវសស្សតៈនោះ ទើបពោលថា «មិនអាចកាន់យកសូម្បីតែឯកច្ចសស្សតៈបានឡើយ» ក្នុងលទ្ធិទាំងពីរនោះ យ៉ាងនោះដែរ និងពោលថា «មិនអាចកាន់យកសស្សតៈ ឬឧច្ឆេទៈបានឡើយ»។ ព្រោះថា មូលសស្សតៈ ត្រូវបានកាន់យកមុនគេ។ ពាក្យថា Āyatanesupi yojetabbaṃ (គួរផ្សំភ្ជាប់សូម្បីក្នុងអាយតនៈទាំងឡាយ) គឺដំបូងកាន់យកថា ចក្ខ្វាយតនៈជាសស្សតៈ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក ក៏កាន់យកថា មិនមែនតែចក្ខ្វាយតនៈប៉ុណ្ណោះទេដែលជាសស្សតៈ សូម្បីសោតាយតនៈក៏ជាសស្សតៈ សូម្បីឃានាយតនៈជាដើមក៏ជាសស្សតៈ ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា Āyatanesupī ក្នុងពាក្យនោះ ដោយសព្ទថា pi (សូម្បី) គួរដឹងថា រាប់បញ្ចូលទាំងការកាន់យកធាតុ និងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយផង។ ពាក្យថា Idaṃ sandhāya (សំដៅយកសេចក្ដីនេះ) គឺសំដៅយកការកាន់យកខាងក្រោយ ដែលមានជាតិស្មើគ្នា នឹងការកាន់យកដំបូង ដែលពោលទុកជាដើមថា «mūle sassataṃ» (សស្សតៈក្នុងឫស)។ ဒုတိယဝါရေ ပဌမဝါရေ ဝုတ္တသဒိသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ အာဒီနဝံ ဒိသွာတိ ‘‘ယဒိ ရူပံ သဿတံ သိယာ, နယိဒံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျ. ယသ္မာ စ ခေါ ဣဒံ ရူပံ အသဿတံ, တသ္မာ အဘိဏှပဋိပီဠနဋ္ဌေန ဥဒယဝယဝန္တတာယ ရူပံ အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ, သဿတာဘိနိဝေသော မိစ္ဆာ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ သဿတဝါဒေ အာဒီနဝံ ဒေါသံ ဒိသွာ. ဩဠာရိကန္တိ တသ္မာ ပဋိပီဠနဋ္ဌေန အယာထာဝဂ္ဂါဟတာယ ရူပံ န သဏှံ ဩဠာရိကမေဝ. ဝေဒနာဒီနမ္ပိ အနိစ္စာဒိဘာဝဒဿနံ ရူပဝေဒနာအာဒီနံ သမာနယောဂက္ခမတ္တာ. ဝိဿဇ္ဇေတီတိ ပဇဟတိ. ក្នុងវារៈទីពីរ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយ ដូចគ្នានឹងសេចក្ដីដែលពោលហើយក្នុងវារៈទីមួយដែរ។ ក្នុងវារៈទីពីរនោះ ពាក្យថា ādīnavaṃ disvā (ឃើញទោសហើយ) គឺឃើញទោសកំហុសក្នុងសស្សតវាទៈនោះ ដោយពាក្យជាដើមថា «ប្រសិនបើរូបជាសស្សតៈ (ទៀងទាត់) រូបនេះក៏មិនគប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីអាពាធឡើយ។ តែព្រោះហេតុតែរូបនេះជាអសស្សតៈ (មិនទៀង) ហេតុនោះ ព្រោះអត្ថថាបៀតបៀនជានិច្ច និងព្រោះមានការកើតឡើង និងការវិនាសទៅ រូបទើបជាអនិច្ចៈ សង្ខតៈ បដិច្ចសមុប្បន្នៈ ការចូលទៅស្ទាបអង្អែលថាជាសស្សតៈ ទើបជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ»។ ពាក្យថា Oḷārikaṃ (គ្រោតគ្រាត) គឺព្រោះអត្ថថាបៀតបៀននោះ និងព្រោះការកាន់យកមិនត្រូវតាមពិត រូបទើបមិនល្អិតល្អន់ គឺគ្រោតគ្រាតប៉ុណ្ណោះ។ ការឃើញភាពជាអនិច្ចៈជាដើម សូម្បីនៃវេទនាទាំងឡាយ ព្រោះរូប និងវេទនាជាដើម មានសភាពស្មើគ្នាក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Vissajjeti គឺលះបង់។ တိဿော လဒ္ဓိယောတိ သဿတုစ္ဆေဒဧကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိယော. ယသ္မာ သဿတဒိဋ္ဌိကာ ဝဋ္ဋေ ရဇ္ဇနဿ အာသန္နာ. တထာ ဟိ တေ ဩလီယန္တီတိ ဝုစ္စန္တိ, ဘဝါဘဝဒိဋ္ဌီနံ ဝသေန ဣမေသံ သတ္တာနံ သံသာရတော သီသုက္ခိပနံ နတ္ထီတိ ဧတာဝ တိဿော ဝိသေသတော ဂဟေတဗ္ဗာ. ពាក្យថា Tisso laddhiyo (លទ្ធិទាំងបី) គឺសស្សតទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ និងឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ។ ព្រោះថា ពួកជនដែលមានសស្សតទិដ្ឋិ ឈ្មោះថាជិតស្និទ្ធនឹងការត្រេកអរក្នុងវដ្តសង្សារ។ យ៉ាងនោះមែន ពួកជនទាំងនោះ តែងហៅថា ជាប់ជំពាក់ (olīyanti) ព្រោះអំណាចនៃភវទិដ្ឋិ និងវិភវទិដ្ឋិ ការងើបក្បាលឡើងរួចចាកសង្សារវដ្ត នៃសត្វទាំងឡាយនេះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ លទ្ធិទាំងបីនេះ ទើបគប្បីកាន់យកដោយវិសេស។ ဣဓလောကံ ပရလောကဉ္စ အတ္ထီတိ ဇာနာတီတိ ဧတ္တာဝတာ သဿတဒဿနဿ အပ္ပသာဝဇ္ဇတာကာရဏမာဟ, ဝဋ္ဋံ အဿာဒေတိ, အဘိနန္ဒတီတိ ဣမိနာ ဒန္ဓဝိရာဂတာယ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ဣဓလောကံ ပရလောကဉ္စ အတ္ထီတိ ဇာနာတီတိ ဣမိနာ တာသု တာသု ဂတီသု သတ္တာနံ သံသရဏံ ပဋိက္ခိပတီတိ ဒဿေတိ, သုကတဒုက္ကဋာနံ ကမ္မာနံ ဖလံ အတ္ထီတိ ဇာနာတီတိ ဣမိနာ ကမ္မဖလံ. ကုသလံ န ကရောတီတိ ဣမိနာ ကမ္မံ, အကုသလံ ကရောန္တော န ဘာယတီတိ ဣမိနာ ပုညာပုညာနိ သဘာဝတော ဇာယန္တီတိ ဒဿေတိ. ဝဋ္ဋံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ တန္နိန္နဘာဝတော. သီဃံ လဒ္ဓိံ ဇဟိတုံ န သက္ကောတိ ဝဋ္ဋုပစ္ဆေဒဿ အရုစ္စနတော. ဥစ္ဆေဒဝါဒီ ဟိ တသ္မိံ ဘဝေ ဥစ္ဆေဒံ မညတိ. တတော ပရံ ဣဓလောကံ ပရလောကဉ္စ အတ္ထီတိ ဇာနာတိ သုကတဒုက္ကဋာနံ ဖလံ အတ္ထီတိ ဇာနာတိ ကမ္မဖလဝါဒီဘာဝတော. ယေဘုယျေန ဟိ ဥစ္ဆေဒဝါဒီ သဘာဝနိယတိယဒိစ္ဆာဘိနိဝေသေသု အညတြာဘိနိဝေသော ဟောတိ. သီဃံ ဒဿနံ ပဇဟတိ ဝဋ္ဋာဘိရတိယာ အဘာဝတော. ပါရမိယော ပူရေတုံ သက္ကောန္တော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ, လောကဝေါဟာရမတ္တေနေဝ သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ယောဇနာ. အသက္ကောန္တောတိ ဗုဒ္ဓေါ ဟောတုံ အသက္ကောန္တော. အဘိနီဟာရံ [Pg.101] ကတွာ အဂ္ဂသာဝကာဒိဘာဝဿ အဘိနီဟာရံ သမ္ပာဒေတွာ. သာဝကော ဟုတွာတိ အဂ္ဂသာဝကော မဟာသာဝကော ဟုတွာ, တတ္ထာပိ တေဝိဇ္ဇော ဆဠဘိညော ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော ဝါ သုက္ခဝိပဿကော ဧဝ ဝါ ဗုဒ္ဓသာဝကော ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. သဗ္ဗမိဒံ ဥစ္ဆေဒဝါဒိနော ကလျာဏမိတ္တနိဿယေန သမ္မတ္တနိယာမောက္ကမနေ ခိပ္ပဝိရာဂတာဒဿနတ္ထံ အာဂတံ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ពាក្យថា Idhalokaṃ paralokañca atthīti jānāti (ដឹងថាលោកនេះ និងលោកខាងមុខមាន) ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវហេតុនៃការមានទោសតិចនៃសស្សតទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា vaṭṭaṃ assādeti abhinandati (រីករាយ ត្រេកអរក្នុងវដ្តៈ) នេះ សម្ដែងអំពីការប្រាសចាកតម្រេកយឺតយ៉ាវ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tasmā» (ព្រោះហេតុនោះ)។ ដោយពាក្យថា Idhalokaṃ paralokañca atthīti jānāti នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញថា មិនបដិសេធការអន្ទោលទៅនៃសត្វទាំងឡាយក្នុងគតិទាំងឡាយនោះៗឡើយ។ ដោយពាក្យថា sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ atthīti jānāti (ដឹងថាផលនៃកម្មដែលធ្វើល្អ និងធ្វើអាក្រក់មាន) នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវផលនៃកម្ម។ ដោយពាក្យថា Kusalaṃ na karoti (មិនធ្វើកុសល) នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវកម្ម។ ដោយពាក្យថា akusalaṃ karonto na bhāyati (កាលធ្វើអកុសល មិនខ្លាច) នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញថា បុណ្យ និងបាប កើតឡើងដោយសភាវៈរបស់វា។ ម្យ៉ាងទៀត តែងរីករាយ ត្រេកអរក្នុងវដ្តៈ ព្រោះការបង្អោនទៅរកវដ្តៈនោះ។ មិនអាចលះបង់លទ្ធិបានឆាប់រហ័ស ព្រោះមិនចូលចិត្តការកាត់ផ្ដាច់វដ្តៈ។ ព្រោះថា ជនអ្នកមានឧច្ឆេទវាទៈ តែងសំគាល់នូវការដាច់សូន្យក្នុងភពនោះ។ បន្ទាប់ពីនោះមក តែងដឹងថាលោកនេះ និងលោកខាងមុខមាន ដឹងថាផលនៃកម្មដែលធ្វើល្អ និងធ្វើអាក្រក់មាន ព្រោះភាពជាកម្មផលវាទៈ (អ្នកពោលនូវកម្ម និងផល)។ ព្រោះថា ដោយច្រើន ជនអ្នកមានឧច្ឆេទវាទៈ តែងចូលទៅស្ទាបអង្អែលក្នុងលទ្ធិណាមួយ ក្នុងបណ្ដាសភាវវាទៈ និយតិវាទៈ និងយទិច្ឆាវាទៈ។ តែងលះបង់ទិដ្ឋិបានឆាប់រហ័ស ព្រោះមិនមានការត្រេកអរក្នុងវដ្តៈ។ ការផ្សំភ្ជាប់សេចក្ដីថា កាលបើអាចបំពេញបារមីទាំងឡាយបាន ក៏បានជាព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ឬក៏បានជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដោយត្រឹមតែលោកវោហារ ហើយបរិនិព្វានទៅ។ ពាក្យថា Asakkonto គឺមិនអាចដើម្បីជាព្រះពុទ្ធបាន។ ពាក្យថា Abhinīhāraṃ katvā គឺធ្វើអភិនីហារ សម្រេចនូវអភិនីហារនៃភាពជាព្រះអគ្គសាវ័កជាដើម។ ពាក្យថា Sāvako hutvā គឺបានជាសាវ័ក មានព្រះអគ្គសាវ័ក និងព្រះមហាសាវ័កជាដើម ក្នុងសាវ័កភាពនោះ ទោះបីជាព្រះតេវិជ្ជៈ ឆឡភិញ្ញៈ បដិសម្ភិទាបត្តៈ ឬជាព្រះសុខវិបស្សកៈក្តី ក៏បានជាព្រះពុទ្ធសាវ័ក ហើយបរិនិព្វានទៅ។ សេចក្ដីទាំងអស់នេះ មកហើយដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រាសចាកតម្រេកបានឆាប់រហ័ស ក្នុងការឈានចូលទៅកាន់សម្មត្តនិយាម (អរិយមគ្គ) ដោយអាស្រ័យកល្យាណមិត្ត នៃជនអ្នកមានឧច្ឆេទវាទៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tasmā» ដូច្នេះ។ ၂၀၂. ကဉ္ဇိယေနေဝါတိ အာရနာဠေန. ကဉ္ဇိယသဒိသေန ဥစ္ဆေဒဒဿနေန. ပူရိတောတိ ပရိပုဏ္ဏဇ္ဈာသယော. သောတိ ပရိဗ္ဗာဇကော. အပ္ပဟာယာတိ အဘိန္ဒိတွာ. ဝိဂ္ဂဟောတိ ကလဟော ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမညန္တိ အညမညံ ဝိရုဒ္ဓဂ္ဂါဟောတိ ကတွာ. ဝိဝါဒန္တိ ဝိရုဒ္ဓဝါဒံ. ဝိဃာတန္တိ ဝိရောဓဟေတုကံ စိတ္တဝိဃာတံ. ဝိဟေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟဝိဝါဒနိမိတ္တံ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ ကိလမထံ. အာဒီနဝံ ဒိသွာတိ ဧတာသံ ဒိဋ္ဌီနံ ဧဝရူပေါ အာဒီနဝေါ, အနိယျာနိကဘာဝတာယ ပန သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ မဟာဒီနဝေါတိ ဧဝံ အာဒီနဝံ ဒိသွာ. ២០២. ពាក្យថា Kañjiyeneva គឺដោយទឹកកញ្ជី (ទឹកបាយជូរ)។ គឺពេញប្រៀបដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ដែលប្រៀបដូចជាទឹកកញ្ជី។ ពាក្យថា Pūrito គឺមានអធ្យាស្រ័យពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា So គឺបរិព្វាជកនោះ។ ពាក្យថា Appahāya គឺមិនទម្លាយចោល។ ពាក្យថា Viggaho គឺការឈ្លោះប្រកែកគ្នា ដោយការកាន់យកផ្ទុយគ្នាទៅវិញទៅមកថា «នេះទើបពិត ឯសេចក្ដីដទៃជាមោឃៈ»។ ពាក្យថា Vivādaṃ គឺវាទៈដែលផ្ទុយគ្នា。 ពាក្យថា Vighātaṃ គឺការចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ដែលមានការប្រឆាំងគ្នាជាហេតុ។ ពាក្យថា Vihesaṃ គឺសេចក្ដីលំបាកកាយ និងលំបាកចិត្ត ដែលមានការឈ្លោះប្រកែក និងការវិវាទគ្នាជាហេតុ។ ពាក្យថា Ādīnavaṃ disvā គឺឃើញទោសបែបនេះនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយទាំងនេះ ម្យ៉ាងទៀត ឃើញទោសដ៏ធំធេងទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងទៅអនាគត ព្រោះភាពជាធម៌មិននាំចេញចាកទុក្ខ។ ၂၀၅. ‘‘ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၄၁; သံ. နိ. ၃.၈) ကာယံ အနွေတီတိ ကာယနွယော, သောယေဝ, တဿ ဝါ သမူဟော ကာယနွယတာ, ကာယပဋိဗဒ္ဓေါ ကိလေသော. တေနာဟ ‘‘ကာယံ…ပေ… အတ္ထော’’တိ. ២០៥. កិលេសដែលជាប់តាមកាយ ដោយពាក្យជាដើមថា «eso hamasmi, eso me attā» (នោះជាយើង នោះជាខ្លួនរបស់យើង) ឈ្មោះថា កាយាន្វយៈ (ការជាប់តាមកាយ) កាយាន្វយៈនោះឯង ឬការប្រជុំនៃកាយាន្វយៈនោះ ឈ្មោះថា កាយាន្វយតា គឺកិលេសដែលជាប់ជំពាក់នឹងកាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «kāyaṃ...pe... attho» (សេចក្ដីថា កាយ...ល...)។ အသမ္မိဿဘာဝန္တိ အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထိတဘာဝံ. တေန တာသံ ယထာသကံ ပစ္စယာနံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဝိဂမံ ဒဿေတိ. ဧဝဉှိ တာသံ ကဒါစိပိ သင်္ကရော နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော’’တိအာဒိ. သရူပံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အညာ ဝေဒနာ’’တိ အနိယမေန ဝုတ္တတ္တာ တမေဝ ဝိဂမံ ဒဿေန္တော ‘‘အနုပ္ပန္နာဝ ဟောန္တိ အန္တရဟိတာ ဝါ’’တိ အာဟ. သရူပတော နိယမေတွာ ဝုစ္စမာနေ ကာစိ အနုပ္ပန္နာ ဝါ ဟောတိ, ကာစိ အန္တရဟိတာ ဝါတိ. စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇမာနဘာဝဒဿနတ္ထံ. ពាក្យថា Asammissabhāvaṃ (ភាពមិនច្រឡំគ្នា) គឺភាពដែលកំណត់ទុកដោយមិនច្រឡំគ្នា។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវការកើតឡើងហើយវិនាសទៅ នៃវេទនាទាំងឡាយនោះ តាមបច្ច័យរបស់ខ្លួនៗ។ ព្រោះថា ការច្រឡំគ្នានៃវេទនាទាំងឡាយនោះ មិនដែលមានឡើយ ក្នុងកាលណាមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tatrāyaṃ saṅkhepattho» (ក្នុងសេចក្ដីនោះ នេះជាសេចក្ដីសង្ខេប)។ ព្រោះមិនបានកាន់យកដោយរូបរាងរបស់ខ្លួន ហើយពោលដោយមិនកំណត់ថា «aññā vedanā» (វេទនាដទៃ) កាលនឹងបង្ហាញនូវការវិនាសទៅនោះឯង ទើបពោលថា «anuppannāva honti antarahitā vā» (មិនកើតឡើងទាល់តែសោះ ឬក៏បាត់បង់ទៅ)។ កាលបើពោលកំណត់ដោយរូបរាងរបស់ខ្លួន វេទនាខ្លះមិនទាន់កើតឡើង វេទនាខ្លះបាត់បង់ទៅ។ ពាក្យថា Cuṇṇavicuṇṇabhāvadassanatthaṃ (ដើម្បីបង្ហាញភាពជាកម្ទេចកំទី) គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពដែលបែកធ្លាយទៅក្នុងខណៈរាល់ៗខណៈ។ န ကေနစိ သံဝဒတီတိ ကေနစိ ပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ ဒိဋ္ဌိရာဂဝသေန သံကိလိဋ္ဌစိတ္တော န ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘သဿတံ ဂဟေတွာ’’တိအာဒိ. န ဝိဝဒတီတိ ဝိရုဒ္ဓဘာဝေါ ဟုတွာ န ဝိဝဒတိ. ပရိဝတ္တေတွာတိ ဥစ္ဆေဒံ ဂဟေတွာ ဧကစ္စသဿတံ ဂဟေတွာ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန တယောပိ ဝါဒါ ပရိဝတ္တေတွာ ယောဇေတဗ္ဗာ[Pg.102]. တေန ဝေါဟရတီတိ တေန လောကဝေါဟာရေန လောကသမညံ အနတိဓာဝန္တော သတ္တော ပုရိသော ပုဂ္ဂလောတိအာဒိနာ ဝေါဟရတိ, န ပန ဣတော ဗာဟိရကာ ဝိယ အဘိနိဝိသတိ. တေနာဟ ‘‘အပရာမသန္တော’’တိ. ကဉ္စိ ဓမ္မန္တိ ရူပါဒီသု ဧကံ ဓမ္မမ္ပိ. ပရာမာသဂ္ဂါဟေန အဂ္ဂဏှန္တောတိ ‘‘နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ, ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ စ ဓမ္မသဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရတော အာမသိတွာ ဂဟဏေန အဂ္ဂဏှန္တော. ពាក្យថា Na kenaci saṃvadati (មិននិយាយយល់ស្របនឹងអ្នកណាឡើយ) គឺមិននិយាយដោយមានចិត្តសៅហ្មង ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិរាគៈ ជាមួយបុគ្គលណាម្នាក់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «sassataṃ gahetvā» (កាន់យកសស្សតៈ)។ ពាក្យថា Na vivadati (មិនវិវាទ) គឺមិនធ្វើជាអ្នកប្រឆាំងគ្នា ហើយវិវាទឡើយ។ ពាក្យថា Parivattetvā (ផ្លាស់ប្ដូរហើយ) គឺកាន់យកឧច្ឆេទៈ កាន់យកឯកច្ចសស្សតៈ ហើយផ្លាស់ប្ដូរវាទៈទាំងបី មកផ្សំភ្ជាប់តាមន័យដែលពោលហើយនេះ។ ពាក្យថា Tena vo hā rati (តែងវោហារដោយពាក្យនោះ) គឺតែងវោហារដោយលោកវោហារនោះ មិនកន្លងហួសនូវសម្មតិលោកឡើយ ដូចជាពាក្យថា សត្វ បុគ្គល មនុស្ស ជាដើម ប៉ុន្តែមិនចូលទៅស្ទាបអង្អែល (ប្រកាន់មាំ) ដូចពួកជនខាងក្រៅសាសនានោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «aparāmasanto» (មិនស្ទាបអង្អែល)។ ពាក្យថា Kañci dhammaṃ (នូវធម៌ណាមួយ) គឺសូម្បីធម៌មួយ ក្នុងបណ្ដារូបជាដើម។ ពាក្យថា Parāmāsaggāhena aggaṇhanto (មិនកាន់យកដោយការស្ទាបអង្អែល) គឺមិនកាន់យកដោយការស្ទាបអង្អែល កន្លងហួសនូវសភាវធម៌ ដោយពាក្យជាដើមថា «ទៀង» និង «នេះជារបស់យើង» ដូច្នេះឡើយ។ ကတာဝီတိ ကတကိစ္စော. သော ဝဒေယျာတိ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရေသု သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နေသုပိ အဟံ ဝဒါမီတိ ဝဒေယျ. တတ္ထ အဟန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တသန္တာနေ. မမန္တိ တဿ သန္တကဘူတေ ဝတ္ထုသ္မိံ လောကနိရုဠှေ. သမညန္တိ တတ္ထ သုကုသလတာယ လောကေ သမညာ ကုသလော ဝိဒိတွာ. ဝေါဟာရမတ္တေနာတိ ကေဝလံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ မဟာဗောဓိပါရမိယော ပူရေတုံ အသက္ကောန္တော သာဝကော ဟုတွာ ဒေသဝေါဟာရမတ္တေန န အပ္ပဟီနတဏှော ဝိယ အန္ဓပုထုဇ္ဇနော အဘိနိဝေသနဝသေန. ពាក្យថា Katāvī គឺអ្នកមានកិច្ចធ្វើរួចហើយ។ ពាក្យថា So vadeyya (ភិក្ខុនោះគប្បីពោល) គឺភិក្ខុជាព្រះខីណាស្រព ទុកជាអហង្ការ និងមមង្ការ ត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ដោយប្រការទាំងពួងហើយក៏ដោយ ក៏គប្បីពោលថា «អាត្មាអញពោល» ដូច្នេះបាន។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Aha (អាត្មាអញ) គឺក្នុងសន្តានផ្ទាល់ខ្លួន។ ពាក្យថា Mama (របស់អាត្មាអញ) គឺក្នុងវត្ថុដែលជាសន្តកៈ (របស់ខ្លួន) ដែលផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងលោក។ ពាក្យថា Samaññaṃ (សម្មតិ) គឺដឹងច្បាស់នូវសម្មតិក្នុងលោក ព្រោះភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសម្មតិនោះ។ ពាក្យថា Vohāramattena (ដោយត្រឹមតែវោហារ) គឺដោយត្រឹមតែទេសនាវោហារ ព្រោះបានជាព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ឬជាសាវ័កដែលមិនអាចបំពេញមហាបោធិបារមីបាន មិនមែនដោយអំណាចនៃការចូលទៅស្ទាបអង្អែល ដូចជាអន្ធបុថុជ្ជន ដែលមិនទាន់លះបង់តណ្ហាឡើយ។ ၂၀၆. သဿတာဒီသူတိ သဿတာဘိနိဝေသာဒီသု. တေသံ တေသံ ဓမ္မာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. သဿတံ အဘိညာယာတိ သဿတဒိဋ္ဌိံ သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အဿာဒတော နိဿရဏတော အဘိဝိသိဋ္ဌာယ ပညာယ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ. ပဟာနန္တိ အစ္စန္တပ္ပဟာနံ သမုစ္ဆေဒံ. ရူပဿ ပဟာနန္တိ ရူပဿ တပ္ပဋိဗဒ္ဓသညောဇနပ္ပဟာနေန ပဟာနံ. အနုပ္ပာဒနိရောဓေန နိရုဒ္ဓေဟိ အာသဝေဟိ အဂ္ဂဟေတွာဝ စိတ္တံ ဝိမုစ္စိ. ‘‘အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စီ’’တိ ဧတ္ထ ကိဉ္စိပိ အဂ္ဂဟေတွာ အသေသေတွာ. သောဠသ ပညာတိ မဟာပညာဒိကာ သောဠသ ပညာ. စတုရင်္ဂသမန္နာဂတောတိ ပုဏ္ဏဥပေါသထဒိဝသတာ, ကေနစိ အနာမန္တိတမေဝ အနေကသတာနံယေဝ အနေကသဟဿာနံ ဝါ ဘိက္ခူနံ သန္နိပတိတတာ, သဗ္ဗေသံ ဧဟိဘိက္ခုဘာဝေန ဥပသမ္ပန္နတာ, ဆဠဘိညတာ စာတိ. တေနာဟ ‘‘တတြိမာနိ အင်္ဂါနီ’’တိအာဒိ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. ២០៦. ពាក្យថា Sassatādīsu គឺក្នុងការចូលទៅស្ទាបអង្អែលនូវសស្សតៈជាដើម។ ពាក្យថា Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ (នៃធម៌ទាំងឡាយនោះៗ) ជាសាមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថកំណត់ (និទ្ធារណៈ)។ ពាក្យថា Sassataṃ abhiññāya (ដឹងច្បាស់នូវសស្សតៈ) គឺចាក់ធ្លុះនូវសស្សតទិដ្ឋិ ដោយបញ្ញាដ៏វិសេសក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃសមុទ័យ អត្ថង្គមៈ អស្សាទៈ និងនិស្សរណៈ។ ពាក្យថា Pahānaṃ គឺការលះបង់ដាច់ស្រឡះ គឺសមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា Rūpassa pahānaṃ (ការលះបង់រូប) គឺការលះបង់ដោយការលះបង់នូវសញ្ញោជនៈដែលជាប់ទាក់ទងនឹងរូបនោះ។ ចិត្តរួចផុតចាកអាសវៈទាំងឡាយ ដែលរលត់ទៅដោយអនុប្បាទនិរោធ ដោយមិនបានកាន់យកឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា Āsavehi cittaṃ vimucci (ចិត្តរួចផុតចាកអាសវៈទាំងឡាយ) នេះ គឺមិនកាន់យកនូវអ្វីៗបន្តិចបន្តួចឡើយ គឺមិនឲ្យសេសសល់ឡើយ។ ពាក្យថា Soḷasa paññā គឺបញ្ញាទាំង ១៦ មានមហាបញ្ញាជាដើម។ ពាក្យថា Caturaṅgasamannāgato (ប្រកបដោយអង្គ ៤) គឺភាពជាថ្ងៃពេញបូណ៌មីឧបោសថ ១, ភាពជាទីប្រជុំនៃភិក្ខុទាំងឡាយជាច្រើនរយ ឬច្រើនពាន់រូប ដោយមិនមានអ្នកណានិមន្តឡើយ ១, ភាពជាអ្នកបានឧបសម្បទាដោយឯហិភិក្ខុភាពទាំងអស់គ្នា ១, និងភាពជាអ្នកបានឆឡភិញ្ញា ១។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tatrimāni aṅgānī» (ក្នុងអង្គទាំងនោះ នេះជាអង្គទាំងឡាយ)។ សេចក្ដីណាដែលមិនបានចែកសម្រាយក្នុងអដ្ឋកថានេះ សេចក្ដីនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ဒီဃနခသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការបកស្រាយសេចក្ដីកំបាំង ក្នុងអដ្ឋកថាទីឃនខសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၅. မာဂဏ္ဍိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៥. អដ្ឋកថាមាគណ្ឌិយសូត្រ ၂၀၇. ဒွေ [Pg.103] မာဂဏ္ဍိယာတိ ဒွေ မာဂဏ္ဍိယနာမကာ. ဒေဝဂဗ္ဘသဒိသန္တိ ဒေဝါနံ ဝသနဩဝရကသဒိသံ. ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ဘာရဒွါဇဂေါတ္တဿ ဗြာဟ္မဏဿ အဂျာဂါရေ တိဏသန္ထာရကေ’’တိ ဧတံ ဝုတ္တံ. န ကေဝလံ တံ ဒိဝသမေဝါတိ ယံ ဒိဝသံ မာဂဏ္ဍိယော ပရိဗ္ဗာဇကော တိဏသန္ထာရကံ ပညတ္တံ, န ကေဝလံ တံ ဒိဝသမေဝ ဘဂဝါ ယေနညတရော ဝနသဏ္ဍော, တေနုပသင်္ကမီတိ ယောဇနာ. ဂါမူပစာရေတိ ဂါမသမီပေ. သညာဏံ ကတွာတိ သညာဏံ ကတွာ ဝိယ. န ဟိ ဘဂဝတော တဿ သညာဏကရဏေ ပယောဇနံ အတ္ထိ. ២០៧. ពាក្យថា Dve māgaṇḍiyā គឺជនពីរនាក់ឈ្មោះថាមាគណ្ឌិយៈ។ ពាក្យថា Devagabbhasadisaṃ គឺប្រៀបដូចជាបន្ទប់ជាទីនៅនៃទេវតាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Etaṃ vuttaṃ គឺពោលសំដៅយកពាក្យថា «bhāradvājagottassa brāhmaṇassa agyāgāre tiṇasanthārake» (លើកម្រាលស្មៅ ក្នុងរោងភ្លើងនៃព្រាហ្មណ៍ភារទ្វាជគោត្រ) នេះ។ ការផ្សំភ្ជាប់សេចក្ដីថា ពាក្យថា Na kevalaṃ taṃ divasameva (មិនមែនតែក្នុងថ្ងៃនោះប៉ុណ្ណោះទេ) គឺថ្ងៃណាដែលគេបានក្រាលកម្រាលស្មៅថ្វាយមាគណ្ឌិយបរិព្វាជក មិនមែនតែក្នុងថ្ងៃនោះប៉ុណ្ណោះទេ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់យាងចូលទៅកាន់ដងព្រៃណាមួយ។ ពាក្យថា Gāmūpacāre គឺក្នុងទីជិតស្រុក។ ពាក្យថា Saññāṇaṃ katvā គឺប្រៀបដូចជាធ្វើសញ្ញាទុក។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមានប្រយោជន៍ដោយការធ្វើសញ្ញានោះឡើយ។ သမဏသေယျာနုရူပန္တိ သမဏဿ အနုစ္ဆဝိကာ သေယျာ. ပါသံသတ္ထော ဟိ အယံ ရူပ-သဒ္ဒေါ. တေနာဟ ‘‘ဣမံ တိဏသန္ထာရက’’န္တိအာဒိ. အနာကိဏ္ဏောတိ ဝိလုဠိတော အဃဋ္ဋိတော. ဟတ္ထပါဒသီသေဟိ တတ္ထ တတ္ထ ပဟဋေန န စလိတော အဘိန္နော, အစလိတတ္တာ ဧဝ အဘိန္နံ အတ္ထရဏံ. ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပညတ္တော ဝိယာတိ အယံ ဆေကေန စိတ္တကာရေန စိန္တေတွာ တုလိကာယ ပရိစ္ဆိန္နလေခါယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ လိခိတာ စိတ္တကတသေယျာ ဝိယ. ဘူနံ ဝုစ္စတိ ဝဍ္ဎိတံ, တံ ဟန္တီတိ ဘူနဟုနော. တေနာဟ ‘‘ဟတဝဍ္ဎိနော’’တိ. တံ ပနာယံ စက္ခာဒီသု သံဝရဝိဓာနံ ဝဍ္ဎိဟနနံ မညတိ. တေနာဟ ‘‘မရိယာဒကာရကဿာ’’တိ. ဗြူဟေတဗ္ဗန္တိ ဥဠာရဝိသယူပဟာရေန ဝဍ္ဎေတဗ္ဗံ ပီဏေတဗ္ဗံ. တံ ပန အနနုဘူတာနုဘဝနေန ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဒိဋ္ဌံ ဒက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ. အနုဘူတံ ပန အပဏီတံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သမတိက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိ. သေသဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒီ ကိရေသ ပရိဗ္ဗာဇကော, တသ္မာ ဧဝံ ဆသု ဒွါရေသု ဝဍ္ဎိံ ပညပေတိ. ယသ္မာ ယံ ဆန္နမ္ပိ စက္ခာဒီနံ ယထာသကံ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ ပဋိက္ခိပန္တော လောကဿ အဝဍ္ဎိတံ ဝိနာသမေဝ ပညပေတိ, တသ္မာ သော သယမ္ပိ ဝဍ္ဎိဟတော ဟတဝဍ္ဎိတော. ពាក្យថា Samaṇaseyyānurūpaṃ (សមណសេយ្យានុរូបំ) បានដល់ ទីដេកដ៏សមគួរដល់សមណៈ។ ព្រោះថា សព្ទថា rūpa នេះ មានអត្ថសរសើរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “imaṃ tiṇasanthārakaṃ” (កម្រាលស្មៅនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Anākiṇṇo បានដល់ មិនច្របូកច្របល់ មិនរញ៉េរញ៉ៃ។ មិនកម្រើក មិនបែកបាក់ ដោយការប៉ះទង្គិចត្រង់នេះត្រង់នោះដោយដៃ ជើង និងក្បាល ព្រោះតែមិនកម្រើកហ្នឹងឯង ទើបឈ្មោះថា កម្រាលមិនបែកបាក់។ ពាក្យថា Paricchinditvā paññatto viya (ដូចជាកម្រាលដែលគេចាត់ចែងកំណត់ទុក) គឺដូចជាទីដេកដែលវិចិត្រករដ៏ឈ្លាសវៃគិតគូរហើយ គូសវាសកំណត់ដោយជក់ ហើយគូរចាក់ក្បាច់រចនាទុក។ ពាក្យថា bhūna លោកហៅថា សេចក្តីចម្រើន, បុគ្គលណាបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើននោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា bhūnahu (អ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “hatavaḍḍhino” (អ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន)។ ក៏ប៉ុន្តែ បរិព្វាជកនេះ សំគាល់នូវវិធីសង្វរក្នុងចក្ខុទ្វារជាដើមនោះថាជាការបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “mariyādakārakassa” (ដល់អ្នកធ្វើនូវរបង/ព្រំដែន)។ ពាក្យថា Brūhetabbaṃ គឺគួរឲ្យចម្រើន គួរឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ដោយការនាំមកនូវអារម្មណ៍ដ៏ថ្លៃថ្លា។ ក៏ការចម្រើននោះ រមែងមានបានដោយការសេពនូវអារម្មណ៍ដែលមិនធ្លាប់សេព ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ” (គួរឃើញនូវអ្វីដែលមិនទាន់ឃើញ)។ ចំណែកអារម្មណ៍ដែលធ្លាប់សេពហើយ រមែងជាធម្មជាតិមិនប្រណីតឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “diṭṭhaṃ samatikkamitabbaṃ” (គួរកន្លងនូវអ្វីដែលឃើញហើយ)។ សូម្បីក្នុងវារៈដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ឮថា បរិព្វាជកនេះជាទិដ្ឋធម្មនិព្វានវាទី (អ្នកពោលនូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្នដ៏ក្រៃលែង) ព្រោះហេតុនោះ ទើបបញ្ញត្តនូវសេចក្តីចម្រើនក្នុងទ្វារទាំង ៦ យ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលបដិសេធការកាន់យកនូវវិស័យតាមសមគួរដល់ខ្លួននៃទ្វារទាំង ៦ មានចក្ខុជាដើម រមែងបញ្ញត្តនូវសេចក្តីមិនចម្រើន គឺសេចក្តីវិនាសដល់សត្វលោក ព្រោះហេតុនោះ ខ្លួនគាត់ផ្ទាល់ក៏ជាអ្នកត្រូវបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន ឈ្មោះថា hatavaḍḍhito (អ្នកមានសេចក្តីចម្រើនត្រូវបំផ្លាញហើយ)។ သံကိလေသတော အာရကတ္တာ အရိယော နိယျာနိကဓမ္မဘာဝတော ဉာယော ဓမ္မော. ဝဇ္ဇလေသဿပိ အဘာဝတော ကုသလော. တေနာဟ ‘‘ပရိသုဒ္ဓေ ကာရဏဓမ္မေ အနဝဇ္ဇေ’’တိ. ဥဂ္ဂတဿာတိ ဥစ္စကုလီနတာဒိနာ ဥဠာရဿ. မုခေ အာရက္ခံ ဌပေတွာတိ မုခေန သံယတော ဟုတွာ. အမ္ဗဇမ္ဗူအာဒီနိ ဂဟေတွာ ဝိယ အပူရယမာနောတိ အမ္ဗဇမ္ဗူအာဒီနိ အညမညဝိသဒိသာနိ ဝိယ ပူရဏကထာနယေန ယံ ကိဉ္စိ အကထေတွာ. တေနာဟ ‘‘မယာ ကထိတနိယာမေနာ’’တိ. ឈ្មោះថា Ariya (អរិយៈ) ព្រោះឆ្ងាយចាកសេចក្តីសៅហ្មង, ឈ្មោះថា Ñāya (ញាយធម៌) ព្រោះជាធម៌នាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខ។ ឈ្មោះថា Kusala (កុសល) ព្រោះមិនមានសូម្បីតែចំណែកនៃទោសបន្តិចបន្តួច។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “parisuddhe kāraṇadhamme anavajje” (ក្នុងហេតុធម៌ដ៏បរិសុទ្ធ មិនមានទោស)។ ពាក្យថា Uggatassa គឺដល់បុគ្គលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដោយការមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ជាដើម។ ពាក្យថា Mukhe ārakkhaṃ ṭhapetvā (តម្កល់នូវការរក្សាក្នុងមាត់) គឺជារៀបចំសង្រួមតាមផ្លូវមាត់ (វាចា)។ ពាក្យថា apūrayamāno (មិនបំពេញ) គឺមិននិយាយពាក្យណាមួយដើម្បីបំពេញសេចក្តី ដូចជាការកាន់យកផ្លែស្វាយ និងផ្លែព្រីងជាដើម ដែលមិនដូចគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “mayā kathitaniyāmena” (តាមលំដាប់ដែលខ្ញុំពោលហើយ)។ ၂၀၈. ဖလသမာပတ္တိယာ [Pg.104] ဝုဋ္ဌိတောတိ ဒိဝါဝိဟာရတော ဝုဋ္ဌိတောတိ အတ္ထော. ဒိဝါဝိဟာရောပိ ဟိ ‘‘ပဋိသလ္လာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ ‘‘ရဟောဂတဿ ပဋိသလ္လီနဿ ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁၈). ဘဂဝါ ဟိ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနုတ္တရကာလံ တေသံ ကထာသလ္လာပံ သုတွာ ဒိဝါဝိဟာရတော ဝုဋ္ဌာယ တတ္ထ ဂတော. သံဝေဂေါ နာမ သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ, တံ နိဗ္ဗိန္ဒနဝသေနပိ ဟောတိ, သံဝေဂနိဿိတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပီတိသံဝေဂေန သံဝိဂ္ဂေါ’’တိ. သော ပန ယသ္မာ ပုရိမာဝတ္ထာယ စလနံ ဟောတိ စိတ္တဿ, တသ္မာ အာဟ ‘‘စလိတော ကမ္ပိတော’’တိ. တိခိဏသောတေန ပုရိသေနာတိ ဘဂဝန္တံ သန္ဓာယာဟ. ២០៨. ពាក្យថា Phalasamāpattiyā vuṭṭhito (ចេញចាកផលសមាបត្តិ) សេចក្តីថា ចេញចាកការសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ។ ព្រោះថា សូម្បីតែការសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ លោកក៏ហៅថា paṭisallāna (ការសម្ងំ) ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា “rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi” (សេចក្តីត្រិះរិះក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះ កើតឡើងដល់បុគ្គលដែលទៅក្នុងទីស្ងាត់ សម្ងំនៅម្នាក់ឯង) (បារាជិកកណ្ឌ)។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់នូវពាក្យសន្ទនារបស់ជនទាំងនោះ ក្នុងកាលជាចំណែកខាងក្រោយនៃការចេញចាកផលសមាបត្តិ ហើយទ្រង់ក្រោកឡើងចាកការសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ ស្តេចយាងទៅកាន់ទីនោះ។ ឈ្មោះថា សំវេគៈ បានដល់ ញាណដែលកើតឡើងព្រមដោយឱត្តប្បៈ សំវេគៈនោះរមែងមានដោយអំណាចនៃសេចក្តីនឿយណាយខ្លះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសំវេគៈដែលអាស្រ័យនឹងសេចក្តីនឿយណាយនោះ ទើបពោលថា “pītisaṃvegena saṃviggo” (តក់ស្លុតដោយបីតិនិងសំវេគ)។ ក៏សំវេគៈនោះ ព្រោះតែជាការញាប់ញ័រនៃចិត្តចាកសភាពដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “calito kampito” (ញាប់ញ័រ ឃ្លាតចាកទី)។ ពាក្យថា Tikhiṇasotena purisena (ដោយបុរសមានសោតវិញ្ញាណដ៏មុតស្រួច) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ၂၀၉. ဓမ္မဒေသနံ အာရဘိ ယထာ ဝိနေယျဒမနကုသလော ဝသနဋ္ဌာနဋ္ဌေနာတိ ဣဒံ အာရမိတဗ္ဗဘာဝဿ ဘာဝလက္ခဏဝစနံ. အာရမတိ ဧတ္ထာတိ အာရာမော, ရူပံ အာရာမော ဧတဿာတိ ရူပါရာမံ, တတော ဧဝ တန္နိန္နဘာဝေန ရူပေ ရတန္တိ ရူပရတံ, တေန သမ္မော ဒုပ္ပတ္တိယာ ရူပေန သမ္မုဒိတန္တိ ရူပသမ္မုဒိတံ, တဒေတံ တဒဘိဟတဇဝနကိစ္စံ တတ္ထ အာရောပေတွာ ဝုတ္တံ. ဒန္တန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဒန္တံ ဒမိတံ. နိဗ္ဗိသေဝနန္တိ ဝိဂတဝိသုကာယိကံ. ဂုတ္တန္တိ သတိယာ ဂုတ္တံ. ရက္ခိတန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သံဝုတန္တိ အပနီတံ ပဝေသနိဝါရဏေန. တေနာဟ ‘‘ပိဟိတ’’န္တိ. ២០៩. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការទូន្មានវេនេយ្យសត្វ ទ្រង់បានប្រារព្ធនូវធម្មទេសនា ដោយអត្ថថាជាទីស្នាក់អាស្រ័យ នេះជាពាក្យសម្តែងនូវលក្ខណៈនៃភាវៈដែលគួរត្រេកអរ។ ជនទាំងឡាយរមែងត្រេកអរក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា ārāmo (អារាម), រូបជាទីត្រេកអររបស់បុគ្គលនេះ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា rūpārāmo (អ្នកមានរូបជាទីត្រេកអរ), ព្រោះតែភាពបង្អោនទៅក្នុងរូបនោះឯង ទើបឈ្មោះថា rūparataṃ (អ្នកត្រេកអរក្នុងរូប), សេចក្តីវង្វេងដោយសាររូបដែលបានដោយលំបាកនោះ ឈ្មោះថា rūpasammuditaṃ (អ្នកវង្វេងក្នុងរូប), ពាក្យទាំងអស់នោះ លោកពោលដោយលើកឡើងនូវកិច្ចនៃជវនចិត្តដែលត្រូវរូបនោះទង្គិចហើយ មកតម្កល់ទុកក្នុងរូបនោះ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Danta (ទូន្មានហើយ) ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Danta គឺទូន្មានហើយ។ ពាក្យថា Nibbisevana គឺមិនមានការសេពគប់ដ៏វៀចវេរ (វិនាសទៅនូវការលេងសើច)។ ពាក្យថា Gutta គឺគ្រប់គ្រងហើយដោយសតិ។ ពាក្យថា Rakkhita ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ Gutta នោះឯង។ ពាក្យថា Saṃvuta គឺការនាំចេញទៅដោយការរារាំងមិនឲ្យចូល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “pihita” (បិទហើយ)។ ၂၁၀. ဥပ္ပဇ္ဇနပရိဠာဟန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကိလေသပရိဠာဟံ. ကိံ ဝစနံ ဝတ္တဗ္ဗံ အဿာတိ ရူပါရမ္မဏံ အနုဘဝိတွာ သမုဒယာဒိပဟာနံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ ပရိနိဗ္ဗိန္ဒိတွာ ဝိရဇ္ဇိတွာ ယော ဝိမုတ္တော, တတ္ထ ကိံ ဝုဒ္ဓိဟတပရိယာယော အဝဿံ လဘတိ န လဘတီတိ ပုစ္ဆတိ. ပရိဗ္ဗာဇကော တာဒိသေ သာရဗဒ္ဓဝိမုတ္တိကေ ဝုဒ္ဓိဟတောတိ န ဝဒေယျာတိ အာဟ ‘‘န ကိဉ္စိ, ဘော, ဂေါတမာ’’တိ. ២១០. ពាក្យថា Uppajjanapariḷāha គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃកិលេសដែលកើតឡើង។ ពាក្យថា “Kiṃ vacanaṃ vattabbaṃ assa” (តើគួរពោលនូវពាក្យដូចម្តេចចំពោះបុគ្គលនោះ) គឺសួរថា បុគ្គលណាបានទទួលរងនូវរូបារម្មណ៍ កំណត់ដឹងនូវការលះបង់សមុទ័យជាដើម នឿយណាយ ប្រាសចាកតម្រេក ហើយរួចចាកទុក្ខ តើបុគ្គលនោះរមែងបាននូវពាក្យថាជាអ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើនដោយពិតប្រាកដ ឬមិនបានទេ? បរិព្វាជកកាលបើមិនពោលចំពោះបុគ្គលដែលរួចផុតចាកចំណងគឺសារៈ (កាម) យ៉ាងនោះថាជាអ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើនឡើយ ទើបពោលថា “na kiñci, bho, gotama” (មិនមានពាក្យអ្វីឡើយ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន)។ ၂၁၁. တေတိ တယာ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. ဝဿံ ဝါသော ဝဿံ ဥတ္တရပဒလောပေန, ဝဿိတုံ အရဟတီတိ ဝဿိကော, ဝဿကာလေ နိဝါသာနုစ္ဆဝိကောတိ အတ္ထော. ២១១. ពាក្យថា Te គឺដោយអ្នក, ឬក៏មានបាឋៈយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Vassa គឺការនៅក្នុងវស្សា ដោយការលុបបទខាងចុង, ទីកន្លែងដែលគួរនៅចាំវស្សា ឈ្មោះថា vassika (ប្រាសាទសម្រាប់រដូវវស្សា) សេចក្តីថា ជាទីលំនៅដ៏សមគួរដល់រដូវវស្សា។ နာတိဥစ္စော ဟောတိ နာတိနီစောတိ ဂိမှိကော ဝိယ ဥစ္စော, ဟေမန္တိကော ဝိယ နီစော န ဟောတိ, အထ ခေါ တဒုဘယဝေမဇ္ဈလက္ခဏတာယ နာတိဥစ္စော ဟောတိ နာတိနီစော. နာတိတနူနီတိ [Pg.105] ဟေမန္တိကဿ ဝိယ န ခုဒ္ဒကာနိ. နာတိဗဟူနီတိ ဂိမှိကဿ ဝိယ န အတိဗဟူနိ. မိဿကာနေဝါတိ ဟေမန္တိကဂိမှိကေသု ဝုတ္တလက္ခဏဝေါမိဿကာနိ. ဥဏှပဝေသနတ္ထာယာတိ နိယူဟေသု ပုရေဘတ္တံ ပစ္ဆာဘတ္တဉ္စ ပတိတသူရိယောဘာသဝသေန ဥဏှဿ အဗ္ဘန္တရပဝေသနတ္ထာယ. ဘိတ္တိနိယူဟာနိ နီဟရီယန္တီတိ ဒက္ခိဏပဿေ ဘိတ္တီသု နိယူဟာနိ နီဟရိတွာ ကရီယန္တိ. ဝိပုလဇာလာနီတိ ပုထုလဆိဒ္ဒါနိ. ဥဒကယန္တာနီတိ ဥဒကဝါဟကယန္တာနိ. ពាក្យថា “Nātiucco hoti nātinīco” (មិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក) គឺមិនខ្ពស់ដូចជាប្រាសាទសម្រាប់រដូវក្តៅ មិនទាបដូចជាប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងាឡើយ ប៉ុន្តែដោយលក្ខណៈជាកណ្តាលនៃប្រាសាទទាំងពីរនោះ ទើបមិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក។ ពាក្យថា Nātitanūni (មិនតូចពេក) គឺមិនតូចដូចជាប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងាឡើយ។ ពាក្យថា Nātibahūni (មិនច្រើនពេក) គឺមិនច្រើនពេកដូចជាប្រាសាទសម្រាប់រដូវក្តៅឡើយ។ ពាក្យថា Missakāneva (ជាគ្រឿងលាយឡំគ្នា) គឺលាយឡំដោយលក្ខណៈដែលពោលហើយក្នុងប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងានិងរដូវក្តៅ។ ពាក្យថា Uṇhapavesanatthāya (ដើម្បីឲ្យកំដៅចូលទៅបាន) គឺដើម្បីឲ្យកំដៅចូលទៅខាងក្នុងបាន ដោយអំណាចនៃពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលជះចាំងមកលើបង្អួច (ឬច្រកទ្វារ) ទាំងក្នុងវេលាមុនភត្តនិងក្រោយភត្ត។ ពាក្យថា Bhittiniyūhāni nīharīyanti គឺគេធ្វើច្រកទ្វារលយចេញទៅខាងក្រៅ ត្រង់ជញ្ជាំងខាងទិសត្បូង។ ពាក្យថា Vipulajālāni គឺមានចន្លោះប្រហោងធំៗ។ ពាក្យថា Udakayantāni គឺគ្រឿងយន្តសម្រាប់នាំទឹកមក។ နီလုပ္ပလဂစ္ဆကေ ကတွာတိ ဝိကသိတေဟိ နီလုပ္ပလေဟိ ဂစ္ဆကေ နဠိနိကေ ကတွာ. ဂန္ဓကလလန္တိ ဂန္ဓမိဿကကဒ္ဒမံ. ယမကဘိတ္တီတိ ယုဂဠဘိတ္တိ, တဿာ အန္တရေ နာဠိ, ယတော ဥဒကံ အဘိရုဟတိ. လောဟနာဠိန္တိ လောဟမယယန္တနာဠိံ. ဇာလန္တိ တမ္ဗလောဟမယံ ဇာလံ. ဟေဋ္ဌာ ယန္တံ ပရိဝတ္တေန္တီတိ ဟေဋ္ဌာဘာဂေ ဥဒကယန္တံ ဂမေန္တိ. ဥဒကဖုသိတေ တေမေန္တေ ဝိဝဏ္ဏတာ မာဟောသီတိ နီလပဋံ နိဝါသေတိ. ဒိဝါကာလေတိ ဒိဝသဝေလာယ. အဇ္ဈတ္တံ ဝူပသန္တစိတ္တော ဝိဟရာမီတိ ဧတေန အတ္တနော ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရော ဘဂဝတာ ဒဿိတောတိ အာဟ – ‘‘တာယ ရတိယာ ရမမာနောတိ ဣဒံ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဖလသမာပတ္တိရတိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ពាក្យថា Nīluppalagacchake katvā គឺធ្វើជាគុម្ពផ្កាឈូកក្រហម (ឬខៀវ) ដោយផ្កាឧប្បលខៀវដែលរីកស្គុះស្គាយ។ ពាក្យថា Gandhakalala គឺភក់ល្បាប់ដែលលាយដោយគ្រឿងក្រអូប។ ពាក្យថា Yamakabhitti គឺជញ្ជាំងពីរជាន់ ដែលមានបំពង់នៅចន្លោះកណ្តាលសម្រាប់ឲ្យទឹកហូរឡើងទៅ។ ពាក្យថា Lohanāḷi គឺបំពង់យន្តធ្វើអំពីលោហៈ។ ពាក្យថា Jāla គឺសំណាញ់ធ្វើអំពីស្ពាន់ក្រហម។ ពាក្យថា Heṭṭhā yantaṃ parivattenti គឺគេបង្វិលគ្រឿងយន្តទឹកនៅផ្នែកខាងក្រោម។ ពាក្យថា “Udakaphusite temente vivaṇṇatā māhosi” (កាលបើតំណក់ទឹកសើម កុំឲ្យប្រែពណ៌ឡើយ) គឺគេព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់ខៀវ។ ពាក្យថា Divākāle គឺក្នុងវេលាថ្ងៃ។ ពាក្យថា “Ajjhattaṃ vūpasantacitto viharāmi” (តថាគតមានចិត្តស្ងប់រម្ងាប់ក្នុងសន្តាន រមែងនៅ) នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការនៅដោយផលសមាបត្តិរបស់ព្រះអង្គ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “tāya ratiyā ramamāno” (កាលត្រេកអរដោយសេចក្តីត្រេកអរនោះ) នេះ លោកសំដៅយកសេចក្តីត្រេកអរក្នុងផលសមាបត្តិដែលជាចតុត្ថជ្ឈាន។ ၂၁၂. မဟာ စ နေသံ ပပဉ္စောတိ နေသံ ရာဇူနံ မဟာပပဉ္စော ရာဇိဒ္ဓိဝသေန သဗ္ဗဒါ သမ္ပတ္တိဝိသယော စ, အနုဘဝိတုံ န လဘန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. မန္တေ ဂဝေသန္တာ ဝိစရန္တိ, န ဘောဂသုခံ. ဂဏနာ နာမ အစ္ဆိန္နဂဏနာ, န ဝိဂဏဂဏနာ န ပဏဂဏနာ. အာဝဋ္ဋောတိ ယထာဓိဂတေ ဒိဗ္ဗေ ကာမေ ပဟာယ ကာမဟေတု အာဝဋ္ဋော နိဝတ္တော ပရိဝတ္တိတော ဘဝေယျ. ဧဝံ မာနုသကာ ကာမာတိ ယထာ ကောစိ ကုသဂ္ဂေန ဥဒကံ ဂဟေတွာ မဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကံ မိနေယျ. တတ္ထ မဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကမေဝ မဟန္တံ ဝိပုလံ ပဏီတဉ္စ, ဧဝံ ဒိဗ္ဗာနံ ကာမာနံ သမီပေ ဥပနိဓာယ မာနုသကာ ကာမာ အပ္ပမတ္တကာ ဩရမတ္တကာ နိဟီနာ, ဒိဗ္ဗာဝ ကာမာ မဟန္တာ ဝိပုလာ ဥဠာရာ ပဏီတာ. သမဓိဂယှာတိ သမ္မာ အဓိဂမနဝသေန နိဂ္ဂယှ ဒိဗ္ဗမ္ပိ သုခံ ဟီနံ ကတွာ တိဋ္ဌတိ. ២១២. ពាក្យថា “Mahā ca nesaṃ papañco” (សេចក្តីយឺតយូររបស់ស្តេចទាំងនោះមានច្រើន) សេចក្តីថា សេចក្តីយឺតយូរដ៏ធំរបស់ស្តេចទាំងនោះ និងវិស័យនៃសម្បត្តិទាំងពួងដោយអំណាចនៃរាជឫទ្ធិ សេចក្តីអធិប្បាយថា ពួកស្តេចមិនបានទទួលសោយឡើយ។ ពួកស្តេចរមែងដើរស្វែងរកមន្តវិជ្ជា មិនមែនស្វែងរកសុខក្នុងភោគៈឡើយ។ ឈ្មោះថា Gaṇanā (ការរាប់) គឺការរាប់មិនដាច់ មិនមែនការរាប់ពួក ឬការរាប់តម្លៃឡើយ។ ពាក្យថា Āvaṭṭo (ការវិលត្រឡប់) គឺការលះបង់នូវទិព្វកាមដែលបានហើយ ហើយវិលត្រឡប់មកវិញព្រោះតែហេតុនៃកាម។ ពាក្យថា “Evaṃ mānusakā kāmā” (កាមជារបស់មនុស្សយ៉ាងនេះ) គឺប្រៀបដូចជាបុគ្គលណាម្នាក់យកចុងស្បូវដងទឹក ហើយវាស់ទឹកក្នុងមហាសមុទ្រ។ ក្នុងទីនោះ ទឹកក្នុងមហាសមុទ្រនោះឯង ទើបជាទឹកច្រើន ធំទូលាយ និងប្រណីត យ៉ាងណាមិញ កាលបើប្រៀបធៀបទៅនឹងទិព្វកាមទាំងឡាយហើយ កាមជារបស់មនុស្សរមែងមានប្រមាណតិចតួច ថោកទាប ថយថោក ចំណែកឯទិព្វកាមទាំងឡាយ ទើបជាកាមធំទូលាយ ខ្ពង់ខ្ពស់ និងប្រណីត យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Samadhigayha គឺការគ្របសង្កត់ដោយអំណាចនៃការសម្រេចបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវ ធ្វើសូម្បីតែទិព្វសុខឲ្យទៅជាជារបស់ថោកទាប ហើយស្ថិតនៅ។ ၂၁၃. အာရောဂျဟေတုကံ သုခံ အဿ အတ္ထီတိ သုခီ, တံ ပနဿ ရောဂဝိဂမတောဝါတိ အာဟ ‘‘ပဌမံ ဒုက္ခိတော ပစ္ဆာ သုခိတော’’တိ. သေရီ နာမ အတ္တာဓီနဝုတ္တီတိ အာဟ ‘‘သေရီ ဧကကော ဘဝေယျာ’’တိ. အတ္တနော ဝသော [Pg.106] သယံဝသော, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ သယံဝသီ. အင်္ဂါရကပလ္လံ ဝိယ ကာမဝတ္ထုပရိဠာဟဟေတုတော. တစ္ဆေတွာတိ ဃဋ္ဋေတွာ, ကဏ္ဍူယိတွာတိ အတ္ထော. ២១៣. បុគ្គលណាមានសេចក្តីសុខដែលមានអរោគ្យភាពជាហេតុ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា sukhī (អ្នកមានសេចក្តីសុខ) ក៏សេចក្តីសុខនោះរបស់បុគ្គលនោះ រមែងមានព្រោះតែការប្រាសចាករោគ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “paṭhamaṃ dukkhito pacchā sukhito” (កាលមុនជាអ្នកមានទុក្ខ កាលខាងក្រោយជាអ្នកមានសុខ)។ ឈ្មោះថា Serī (អ្នកមានសេរីភាព) គឺអ្នកមានការប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចខ្លួនឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “serī ekako bhaveyya” (គួរជាអ្នកមានសេរីភាពម្នាក់ឯង)។ អំណាចរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា sayaṃvaso (អំណាចផ្ទាល់ខ្លួន), អំណាចនោះមានដល់បុគ្គលនេះ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា sayaṃvasī (អ្នកមានអំណាចលើខ្លួនឯង)។ ដូចជាអ궁ក្ដៅ (អ궁រងើកភ្លើង) ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យក្តៅក្រហាយក្នុងកាមវត្ថុ។ ពាក្យថា Tacchetvā គឺការដុសខាត់ សេចក្តីថា អេះ (កោស)។ ၂၁၄. ယေန ကာယော မဓုရကဇာတော ဟောတိ, တံ ကိရ ကုဋ္ဌံ ဆဝိံ ဝိနာသေတိ, စမ္မံ ဆိဒ္ဒဇာတံ ဝိယ ဟောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဥပဟတကာယပ္ပသာဒေါ’’တိ. ပစ္စလတ္ထာတိ ပဋိလဘိ. အဝိဇ္ဇာဘိဘူတတာယ ဝိရောဓိပစ္စယသမာယောဂေန ပညိန္ဒြိယဿ ဥပဟတတ္တာ. အာယတိံ ဒုက္ခဖလတာယ ဧတရဟိ စ ကိလေသဒုက္ခဗဟုလတာယ ကာမာနံ ဒုက္ခသမ္ဖဿတာ, တဒုဘယသံယုတ္တေသု တေသု စ တံ အသလ္လက္ခိတွာ ဧကန္တသုခါဘိနိဝေသော ဝိပရီတသညာယ, န ကေဝလာယ သုခဝေဒနာယ သုခါတိ ပဝတ္တသညီ. ២១៤. ឮថា រោគឃ្លង់ណាធ្វើឲ្យកាយមានសភាពរមាស់ផ្អែមល្ហែម រោគឃ្លង់នោះរមែងបំផ្លាញស្បែកក្រៅ ធ្វើឲ្យស្បែកមានសភាពធ្លុះធ្លាយជាប្រហោង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “upahatakāyappasādo” (មានកាយបសាទត្រូវបំផ្លាញហើយ)។ ពាក្យថា Paccalatthā គឺបានត្រឡប់មកវិញ។ ព្រោះតែការត្រូវអវិជ្ជាគ្របសង្កត់ និងព្រោះតែបញ្ញិន្រ្ទិយត្រូវកម្ទេចដោយការប្រជុំនៃបច្ច័យដែលជាសត្រូវ។ ភាពនៃកាមទាំងឡាយជាគ្រឿងប៉ះពាល់នាំមកនូវទុក្ខ ព្រោះមានផលជាទុក្ខក្នុងអនាគត និងព្រោះសំបូរដោយទុក្ខគឺកិលេសក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ កាលបើបុគ្គលមិនបានកំណត់ដឹងនូវកាមទាំងនោះដែលប្រកបដោយហេតុទាំងពីរយ៉ាងនោះ ហើយចូលទៅស្វែងរកសេចក្តីសុខតែម៉្យាងដោយសញ្ញាវិបល្លាស មិនមែនមានសញ្ញាប្រព្រឹត្តទៅថាជាសុខព្រោះតែសុខវេទនាតែម៉្យាងនោះឡើយ។ ၂၁၅. တာနီတိ ကုဋ္ဌသရီရေ ဝဏမုခါနိ. အသုစီနီတိ အသုဘာနိ. ဒုဂ္ဂန္ဓာနီတိ ဝိဿဂန္ဓာနိ. ပူတီနီတိ ကုဏပဘူတာနိ. ဣဒါနီတိ ဧတရဟိ. နခေဟိ ဝိပ္ပတစ္ဆနအဂ္ဂိပရိတာပနေဟိ အတိနိပ္ပီဠနကာလေ ပါဏကာ…ပေ… ပဂ္ဃရန္တိ, တေန ဝေဒနာ တနုကာ ဟောတိ. ဧဝန္တိ ဝုတ္တနယေန ဝေဒနာယ တနုကဘာဝတော. ២១៥. ពាក្យថា Tāni គឺមាត់ដំបៅទាំងឡាយក្នុងរាងកាយរបស់អ្នកកើតរោគឃ្លង់។ ពាក្យថា Asucīni គឺមិនស្អាត (អសុភៈ)។ ពាក្យថា Duggandhāni គឺមានក្លិនឆ្អាប (ក្លិនអាក្រក់)។ ពាក្យថា Pūtīni គឺមានសភាពដូចជាសាកសព (ស្អុយរលួយ)។ ពាក្យថា Idāni គឺក្នុងពេលឥឡូវនេះ។ ក្នុងកាលដែលច្របាច់សង្កត់ខ្លាំង ដោយការអេះដោយក្រចក និងការអាំងភ្លើង ពួកសត្វល្អិត...ល... រមែងហូរចេញមក ព្រោះហេតុនោះ វេទនាក៏ស្រាលស្តើងទៅ។ ពាក្យថា Evaṃ (យ៉ាងនេះ) គឺព្រោះតែភាពស្រាលស្តើងនៃវេទនាតามវិធីដែលពោលហើយ។ အာရောဂျဘာဝေ ဓနလာဘာဒိလာဘုပ္ပတ္တိတော, အသတိ စ အာရောဂျေ လာဘဿ နိရတ္ထကဘာဝတော, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိသဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ လာဘဿ နိမိတ္တဘာဝတော စ အာရောဂျပရမာ လာဘာ. နိဗ္ဗာနေ သုခုပ္ပတ္တိတော, အသတိ စ နိဗ္ဗာနာဓိဂမေ တာဒိသဿ သုခဿ အနုပလဗ္ဘနတော, သဗ္ဗသင်္ခတဝိဝိတ္တတ္တာ စ သဗ္ဗသော စ သံသာရဒုက္ခာဘာဝတော, အဓိဂတေ စ တသ္မိံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခာဘာဝတော စ နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခံ. ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂါနန္တိ ကာယာနုပဿနာဒိဘေဒဘိန္နာနံ အရိယမဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂိယာနံ မဂ္ဂါနံ. တေသဉ္စ အမတဂါမိတာ နာမ တန္နိန္နတာဝသေနေဝ သစ္ဆိကိရိယာဝသေနာတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂဂမနေနေဝ အမတဂါမိန’’န္တိ. အဋ္ဌင်္ဂိကော အရိယမဂ္ဂေါ ခေမော သဗ္ဗပရိဿယသမုဂ္ဃာတနေန အနုပဒ္ဒုတတ္တာ, တံသမင်္ဂီနံ သဗ္ဗသော အနုပဒ္ဒုတတ္တာ တံသမင်္ဂီနံ သဗ္ဗသော အနုပဒ္ဒဝဟေတုတော စ. လဒ္ဓိဝသေန ဂဟိတာတိ သဿတဝါဒါဒီဟိ ကေဝလံ တေသံ လဒ္ဓိဝသေန တထာ ဂဟိတာ. ခေမအမတဂါမိနန္တိ ဣမိနာ ဟိ ‘‘ခေမံအမတဂါမိန’’န္တိ ဝိဘတ္တိအလောပေန နိဒ္ဒေသော, အတ္ထော ပန ဝိဘတ္တိလောပေန ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. ព្រោះតែកាលបើមានអរោគ្យភាពហើយ លាភមានលាភទ្រព្យជាដើមរមែងកើតឡើង កាលបើមិនមានអរោគ្យភាពទេ លាភរមែងជាធម្មជាតិមិនមានប្រយោជន៍ និងព្រោះអរោគ្យភាពជាហេតុនៃលាភគឺសម្បត្តិទាំងពួងមានសម្បត្តិក្នុងបច្ចុប្បន្នជាដើម ព្រោះហេតុនោះ លាភទាំងឡាយមានអរោគ្យភាពជាយ៉ាងក្រៃលែង។ ព្រោះតែសេចក្តីសុខកើតមានក្នុងព្រះនិព្វាន កាលបើមិនបានសម្រេចព្រះនិព្វានទេ សេចក្តីសុខមានសភាពយ៉ាងនោះរមែងមិនបានឡើយ និងព្រោះព្រះនិព្វានជាធម្មជាតិស្ងាត់ចាកសង្ខតធម៌ទាំងពួង មិនមានទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្តដោយប្រការទាំងពួង កាលបើសម្រេចព្រះនិព្វាននោះហើយ ទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារទាំងអស់ក៏មិនមាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វានជាសុខយ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា Pubbabhāgamaggānaṃ គឺនៃមគ្គជាចំណែកបឋមនៃអរិយមគ្គ ដែលចែកចេញជាកាយានុបស្សនាជាដើម។ ក៏ភាពនៃមគ្គទាំងនោះជាធម៌ទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយអំណាចនៃការបង្អោនទៅរក និងដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “pubbabhāgagamaneneva amatagāminaṃ” (ទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយការទៅនៃមគ្គជាចំណែកបឋម)។ អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ ឈ្មោះថា khema (ក្សេម) ព្រោះមិនមានឧបទ្រពដោយការកម្ចាត់ចោលនូវអន្តរាយទាំងពួង ព្រោះបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមគ្គនោះមិនមានឧបទ្រពដោយប្រការទាំងពួង និងព្រោះជាហេតុមិនមានឧបទ្រពដោយប្រការទាំងពួងដល់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមគ្គនោះ។ ពាក្យថា Laddhivasena gahitā គឺពួកសស្សតវាទីជាដើម កាន់យកយ៉ាងនោះដោយអំណាចនៃលទ្ធិរបស់ខ្លួនតែម៉្យាង។ ពាក្យថា Khemaamatagāminaṃ នេះ គឺលោកសម្តែងដោយការមិនលុបវិភត្តិថា “khemaṃ amatagāminaṃ” ប៉ុន្តែអត្ថរមែងឃើញបានដោយការលុបវិភត្តិ។ ၂၁၆. အနောမဇ္ဇတီတိ [Pg.107] အနု အနု ဩမဇ္ဇတိ. အပရာပရံ ဟတ္ထံ ဟေဋ္ဌာ ဩတာရေန္တော မဇ္ဇတိ. ២១៦. ពាក្យថា Anomajjati គឺលូកចុះទៅរឿយៗ។ គឺលូកដៃចុះទៅខាងក្រោមម្តងហើយម្តងទៀតហើយស្ទាបអង្អែល។ ၂၁၇. ဆေကန္တိ ဃနဘာဝေန ဝီတံ. ဃနမဋ္ဌဘာဝေန သုန္ဒရံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သမ္ပန္န’’န္တိ. သာဓူဟိ ပရမပ္ပိစ္ဆသန္တုဋ္ဌေဟိ လာတော ဂဟိတောတိ သာဟုဠိ. သင်္ကာရစောဠကံ နိစ္စကာဠကံ. ២១៧. ពាក្យថា Cheka គឺត្បាញយ៉ាងក្រាស់។ ព្រោះតែភាពក្រាស់និងរលីងស្អាត ទើបជាសំពត់ល្អ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “sampanna” (បរិបូណ៌)។ សំពត់ដែលពួកសប្បុរសអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចនិងសន្តោសយ៉ាងក្រៃលែងកាន់យកហើយ ឈ្មោះថា sāhuḷi។ សំពត់កន្ទបដែលគេបោះចោលក្នុងគំនរសម្រាម រមែងមានពណ៌ខ្មៅជាប្រចាំ។ ၂၁၈. တတ္ထ တတ္ထ ရုဇနဋ္ဌေန ဝိဗာဓနဋ္ဌေန ရောဂေါဝ ဘူတော. ဝိပဿနာဉာဏေနပိ သိခါပ္ပတ္တေန အာရောဂျံ ဧကဒေသေန ပဿတိ, နိဗ္ဗာနဉ္စ ဝဋ္ဋပဋိပက္ခတောတိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာဉာဏဉ္စေဝါ’’တိ. ២១៨. ក្នុងទីនោះៗ (សង្ខារធម៌) តែងប្រាកដដូចជាជំងឺ ដោយអត្ថថាជាទីចាក់ដោត និងដោយអត្ថថាជាទីធ្វើឲ្យលំបាក។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលរមែងឃើញនូវសេចក្តីមិនមានជំងឺដោយចំណែកមួយ សូម្បីដោយវិបស្សនាញ្ញាណដែលដល់នូវកំពូល និងឃើញនូវព្រះនិព្វានដោយភាពជាធម៌ផ្ទុយនឹងវដ្តៈ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «vipassanāñāṇañceva» (វិបស្សនាញ្ញាណផងនោះឯង)។ ၂၁၉. အန္တရာတိ ပဌမုပ္ပတ္တိ ဇရာမရဏာနံ ဝေမဇ္ဈေ. ဥပဟတောတိ ပိတ္တသေမှာဒိဒေါသေဟိ ဒူသိတဘာဝေန ကထိတော. ပိတ္တာဒိဒေါသေ ပန ဘေသဇ္ဇသေဝနာယ နိဝတ္တေန္တော ဥပဟတံ ပဋိပါကတိကံ ကရောန္တော စက္ခူနိ ဥပ္ပာဒေတိ နာမ. ဝိနဋ္ဌာနီတိ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပန္နာနိ. ២១៩. ពាក្យថា Antarā គឺក្នុងចន្លោះកណ្តាលនៃកំណើតដំបូង និងជរាមរណៈ។ ពាក្យថា Upahato គឺលោកពោលសំដៅដល់ភាពជាធម្មជាតិដែលត្រូវប្រទូស្តដោយទោសទាំងឡាយមានប្រមាត់ និងស្លេស្មជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលកាលបន្ទោបង់នូវទោសមានប្រមាត់ជាដើម ដោយការសេពឱសថ ធ្វើភ្នែកដែលត្រូវបៀតបៀនឲ្យត្រឡប់ជាប្រក្រតីវិញ ឈ្មោះថា ញ៉ាំងចក្ខុទាំងឡាយឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Vinaṭṭhāni គឺដល់នូវភាពជាធម៌មិនកើតឡើងទៀតឡើយ។ ၂၂၀. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေ သာဟုဠိယစီရေ. ဝဋ္ဋေ အနုဂတစိတ္တေနာတိ အနမတဂ္ဂေ သံသာရဝဋ္ဋေ အနာဒီနဝဒဿိတာယ အနုဂါမိစိတ္တေန. ២២០. ក្នុងសំពត់សាហុឡីដែលពោលហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា Vaṭṭe anugatacittena គឺដោយចិត្តដែលអន្ទោលទៅតាម ព្រោះការមិនឃើញទោសក្នុងសង្សារវដ្តដែលមិនមានទីបំផុត។ ၂၂၁. ဓမ္မဿာတိ နိဗ္ဗာနဿ. အနုဓမ္မန္တိ အနုရူပံ နိယျာနဓမ္မံ. တေနာဟ ‘‘အနုစ္ဆဝိကံ ပဋိပဒ’’န္တိ. ပဉ္စက္ခန္ဓေတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဒဿေတိ. ‘‘ဒီဃရတ္တံ ဝတ, ဘော’’တိအာဒိနာ ပါဠိယံ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿိတံ. တေနာဟ ‘‘ဥပါဒါနနိရောဓာတိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေန္တော’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ២២១. ពាក្យថា Dhammassa គឺព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Anudhamman គឺនិយ្យានិកធម៌ដ៏សមគួរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «anucchavikaṃ paṭipadaṃ» (បដិបទាដ៏សមគួរ)។ ពាក្យថា Pañcakkhandhe គឺលោកបង្ហាញនូវឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥។ ក្នុងបាលីថា «Dīgharattaṃ vata, bho» ជាដើម លោកបង្ហាញនូវវិវដ្តៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «upādānanirodhā» ដើម្បីបង្ហាញនូវវិវដ្តៈ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ မာဂဏ္ဍိယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអដ្ឋកថាមាគណ្ឌិយសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၆. သန္ဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៦. អដ្ឋកថាសន្ទកសូត្រ ၂၂၃. ဒေဝေန ဝဿေန ကတော သောဗ္ဘော ဒေဝကတသောဗ္ဘော. တေနာဟ ‘‘ဝဿော…ပေ… ရဟဒေါ’’တိ. ဂုဟာတိ ပံသုဂုဟာ ပါသာဏဂုဟာ မိဿကဂုဟာတိ တိဿော ဂုဟာ. တတ္ထ ပံသုဂုဟာ ဥဒကမုတ္တဋ္ဌာနေ အဟောသိ နိန္နဋ္ဌာနံ ပန ဥဒကေန အဇ္ဈောတ္ထတံ. ဥမင်္ဂံ ကတွာတိ ဟေဋ္ဌာ သုဒုဂ္ဂံ ကတွာ. အနမတဂ္ဂိယံ [Pg.108] ပစ္စဝေက္ခိတွာတိ ‘‘န ခေါ သော သတ္တာဝါသော သုလဘရူပေါ, ယော ဣမိနာ ဒီဃေန အဒ္ဓုနာ အနာဝုဋ္ဌပုဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၆၀) ဣဒဉ္စ တဠာကံ မယာ ဝုတ္ထပုဗ္ဗံ ဘဝိဿတိ, တမ္ပိ ဌာနံ သော စ အတ္တဘာဝေါ အပညတ္တိကဘာဝံ ဂတောတိ ဧဝံ အနမတဂ္ဂိယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ တာဒိသံ ဌာနံ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဣမိနာ နယေန သမုဒ္ဒပဗ္ဗတဒဿနာဒီသုပိ ပစ္စဝေက္ခဏာဝိဓိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ២២៣. ជ្រោះដែលកើតឡើងដោយទឹកភ្លៀងបង្អុរចុះមក ឈ្មោះថា ទេវកតសោព្ភៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «vasso...pe... rahado»។ ពាក្យថា Guhā គឺគុហាមាន ៣ យ៉ាង គឺគុហាដី គុហាថ្ម និងគុហាចម្រុះ។ ក្នុងគុហាទាំងនោះ គុហាដីស្ថិតនៅក្នុងទីដែលរួចផុតពីទឹក ចំណែកឯទីទំនាបត្រូវទឹកជន់លិច។ ពាក្យថា Umaṅgaṃ katvā គឺធ្វើជាផ្លូវលំបាកទៅខាងក្រោម។ ពាក្យថា Anamataggiyaṃ paccavekkhitvā គឺពិចារណាដោយវិធីជាដើមថា «ទីលំនៅរបស់សត្វនោះ មិនមែនជាទីដែលរកបានដោយងាយឡើយ ដែលថិនមិនធ្លាប់រស់នៅដោយអធ្វានដ៏វែងនេះ» (ម. និ. ១.១៦០) និងថា «ស្រះនេះក៏ប្រហែលជាយើងធ្លាប់រស់នៅពីមុនមកដែរ សូម្បីតែទីនោះ និងអត្តភាពនោះ ក៏ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបានឡើយ» យ៉ាងនេះ រួចហើយទើបគួរទៅកាន់ទីបែបនោះ។ ដោយវិធីនេះ វិធីពិចារណាសូម្បីក្នុងការឃើញមហាសមុទ្រ និងភ្នំជាដើម ក៏គប្បីដឹងតាមន័យនេះដែរ។ ဥစ္စံ နဒမာနာယာတိ ဥစ္စံ ကတွာ သဒ္ဒံ ကရောန္တိယာ ကာမဿာဒဘဝဿာဒါဒိဝတ္ထုန္တိ ‘‘အယဉ္စ အယဉ္စ ကာမော ဣဋ္ဌော ကန္တော မနာပေါ, အသုကော ဘဝေါ ဣဋ္ဌော ကန္တော မနာပေါ, ဧဝမယံ လောကော ပိယေဟိ ပိယတရော’’တိ ဧဝံ ကာမဿာဒဘဝဿာဒလောကဿာဒါဒိသင်္ခါတံ ဝတ္ထုံ. ဒုဂ္ဂတိတော သံသာရတော စ နိယျာတိ ဧတေနာတိ နိယျာနံ, သဂ္ဂမဂ္ဂေါ မောက္ခမဂ္ဂေါ စ, တံ နိယျာနံ အရဟတိ, နိယျာနေ ဝါ နိယုတ္တာတိ နိယျာနိကာ, နိယျာနံ ဝါ ဖလံ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ နိယျာနိကာ, ဝစီဒုစ္စရိတာဒိသံကိလေသတော နိယျာတီတိ ဝါ နိယျာနီယာ, ဤ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ စ က-ကာရံ ကတွာ နိယျာနိကာ, စေတနာယ သဒ္ဓိံ သမ္ဖပ္ပလာပါ ဝေရမဏိ. တပ္ပဋိပက္ခတော အနိယျာနိကာ, တဿာ ဘာဝေါ အနိယျာနိကတ္တံ, တသ္မာ အနိယျာနိကတ္တာ. တိရစ္ဆာနဘူတာတိ တိရောကရဏဘူတာ. ဂေဟဿိတကထာတိ ကာမပဋိသံယုတ္တကထာ. ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေတိ အနိစ္စတာပဋိသံယုတ္တစတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေ. သဟ အတ္ထေနာတိ သာတ္ထကံ, ဟိတပဋိသံယုတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝိသိခါတိ ဃရသန္နိဝေသော, ဝိသိခါဂဟဏေန စ တန္နိဝါသိနော ဂဟိတာ ‘‘ဂါမော အာဂတော’’တိအာဒီသု (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.အာစရိယပရမ္ပရကထာဝဏ္ဏနာ) ဝိယ. တေနေဝါဟ ‘‘သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ’’တိ စ. ကုမ္ဘဋ္ဌာနပ္ပဒေသေန ကုမ္ဘဒါသိယော ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ကုမ္ဘဒါသိကထာ ဝါ’’တိ. ពាក្យថា Uccaṃ nadamānāya គឺកាលធ្វើសំឡេងឲ្យខ្លាំង។ ពាក្យថា kāmassādabhavassādādivatthu គឺវត្ថុដែលរាប់ថាជាកាមរស្មី ភវរស្មី និងលោកាសាទៈជាដើម យ៉ាងនេះថា «កាមនេះៗ ជាទីប្រាថ្នា ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត ភពឯណោះ ជាទីប្រាថ្នា ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត លោកនេះជាទីស្រឡាញ់ជាងរបស់ជាទីស្រឡាញ់ទាំងឡាយ យ៉ាងនេះ»។ ធម្មជាតិដែលសត្វតែងចាកចេញចាកទុគ្គតិ និងសង្សារវដ្តដោយធម៌នេះ ឈ្មោះថា និយ្យានៈ គឺសក្កមគ្គ និងមោក្ខមគ្គ ធម៌ដែលគួរដល់និយ្យានៈនោះ ឬប្រកបក្នុងនិយ្យានៈ ឈ្មោះថា និយ្យានិកា ឬធម៌ដែលមានផលជាគ្រឿងចាកចេញ ឈ្មោះថា និយ្យានិកា ឬមួយទៀត ធម៌ដែលចាកចេញចាកកិលេសមានវចីទុច្ចរិតជាដើម ឈ្មោះថា និយ្យានីយា លុះធ្វើសម្លេង ី (អ៊ី) ឲ្យខ្លី (ជា អិ) និងប្តូរតួ យ ជា តួ ក ទើបទៅជា និយ្យានិកា គឺការវៀរចាកសម្ផប្បលាបៈ រួមជាមួយចេតនា។ ធម៌ដែលផ្ទុយពីនោះ ឈ្មោះថា អនិយ្យានិកា ភាពនៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា អនិយ្យានិកត្តៈ ព្រោះភាពជាអនិយ្យានិកត្តៈនោះ។ ពាក្យថា Tiracchānabhūtā គឺដែលជាគ្រឿងបិទបាំង។ ពាក្យថា Gehassitakathā គឺវាចាដែលប្រកបដោយកាម។ ពាក្យថា Kammaṭṭhānabhāve គឺក្នុងភាពជាកម្មដ្ឋាននៃអរិយសច្ច ៤ ដែលប្រកបដោយអនិច្ចភាព។ ពាក្យថា Saha atthena គឺប្រកបដោយអត្ថ សេចក្តីថា ប្រកបដោយប្រយោជន៍។ ពាក្យថា Visikhā គឺទីប្រជុំនៃផ្ទះ ម្យ៉ាងទៀត ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា វិសិខា នេះ លោកសំដៅយកអ្នកដែលរស់នៅក្នុងទីនោះ ដូចក្នុងពាក្យថា «អ្នកស្រុកមកហើយ» ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sūrā samatthā» និង «saddhā pasannā»។ ដោយពាក្យសំដៅដល់កន្លែងតម្កល់ក្អម លោកចង់និយាយដល់ស្រីបម្រើដងទឹក ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «kumbhadāsikathā vā»។ ၂၂၈. ဝေါဟာရော ဝိယ တေသံ တထာ ဝေါဟာရမတ္တံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗြဟ္မစရိယဝါသေ’’တိ. အကတာတိ သမေန, ဝိသမေန ဝါ ကေနစိ ဟေတုနာ န ကတာ န ဝိဟိတာ. ကတဝိဓော ကရဏဝိဓိ နတ္ထိ ဧတေသန္တိ အကဋဝိဓာ. ပဒဒွယေနပိ လောကေ ကေနစိ ဟေတုပစ္စယေန နေသံ အနိဗ္ဗတ္တတံ ဒဿေတိ. ဣဒ္ဓိယာပိ န နိမ္မိတာတိ ကဿစိ ဣဒ္ဓိမတော စေတောဝသိပ္ပတ္တဿ ဒေဝဿ, ဣဿရာဒိနော ဝါ ဣဒ္ဓိယာပိ န နိမ္မိတာ. အနိမ္မာတာတိ ကဿစိ အနိမ္မာပိတာ. ရူပါဒိဇနကဘာဝန္တိ ရူပသဒ္ဒါဒီနံ ပစ္စယဘာဝံ, ရူပါဒယောပိ ပထဝိယာဒီဟိ [Pg.109] အပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိကာတိ တဿ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ပဗ္ဗတကူဋံ ကေနစိ အနိဗ္ဗတ္တိတံ ကဿစိ စ အနိဗ္ဗတ္တနကံ, ဧဝမေတေပီတိ အာဟ ‘‘ပဗ္ဗတကူဋာ ဝိယ ဌိတာတိ ကူဋဋ္ဌာ’’တိ. ယမိဒံ ဗီဇတော အင်္ကုရာဒိ ဇာယတီတိ ဝုစ္စတိ, တံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ တတော နိက္ခမတိ နာဝိဇ္ဇမာနံ, အညထာ အညတောပိ အညဿ ဥပလဒ္ဓိ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ ဌိတာတိ ဧဝံ နိဗ္ဗိကာရာ ဌိတာ. ဥဘယေနပီတိ အတ္ထဒွယေနပီတိ ဝဒန္တိ. ‘‘ကူဋဋ္ဌာ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’တိ ပဒဒွယေနပိ. တေသံ သတ္တန္နံ ကာယာနံ. ဌိတတ္တာတိ နိဗ္ဗိကာရာဘာဝေန ဌိတတ္တာ. န စလန္တီတိ ဝိကာရံ နာပဇ္ဇန္တိ. ဝိကာရာဘာဝတော ဟိ တေသံ သတ္တန္နံ ကာယာနံ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတတာ. အနိဉ္ဇနဉ္စ အတ္ထတော ပကတိယာ အဝဋ္ဌာနမေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘န ဝိပရိဏာမေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ အဝိပရိဏာမဓမ္မတ္တာ ဧဝ တေ အညမညံ န ဗျာဗာဓေန္တိ. သတိ ဟိ ဝိကာရံ အာပါဒေတဗ္ဗတာယ ဗျာဗာဓကတာပိ သိယာ, တထာ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗတာယ အနုဂ္ဂါဟကတာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘နာလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ២២៨. ពាក្យថា brahmacariyavāse គឺលោកពោលដោយកាន់យកត្រឹមតែវោហារ ដូចជាវោហាររបស់ជនទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា Akatā គឺមិនបានធ្វើ មិនបានចាត់ចែង ដោយហេតុណាមួយ ទោះជាស្មើ ឬមិនស្មើក្តី។ វិធីនៃការធ្វើដែលហៅថា កតវិធៈ មិនមានដល់វត្ថុទាំងនេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អកតវិធា។ សូម្បីដោយបទទាំងពីរនេះ លោកបង្ហាញនូវភាពមិនកើតឡើងនៃវត្ថុទាំងនោះ ដោយហេតុបច្ច័យណាមួយក្នុងលោក។ ពាក្យថា Iddhiyāpi na nimmitā គឺមិនបាននិម្មិតដោយឫទ្ធិនៃទេវតាដែលមានឫទ្ធិ ដល់នូវភាពជាធំនៃចិត្ត ឬព្រះឥសូរជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Animmātā គឺមិនមាននរណាម្នាក់ញ៉ាំងឲ្យនិម្មិតឡើយ។ ពាក្យថា rūpādijanakabhāvaṃ គឺភាពជាបច្ច័យនៃរូប សំឡេងជាដើម សេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីរូបជាដើមក៏មិនមានការប្រព្រឹត្តទៅទាក់ទងនឹងបឋវីធាតុជាដើមឡើយ។ កំពូលភ្នំមិនត្រូវបាននរណាម្នាក់បង្កើតឡើង និងមិនមែនជាគ្រឿងបង្កើតរបស់នរណាម្នាក់យ៉ាងណា វត្ថុទាំងនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «pabbatakūṭā viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā»។ ពាក្យដែលពោលថា លំពង់ជាដើមតែងកើតឡើងពីពូជនេះ គឺរបស់ដែលមានស្រាប់តែងចេញមកពីទីនោះ មិនមែនរបស់ដែលមិនមានឡើយ បើមិនដូច្នោះទេ ការបាននូវរបស់ដទៃពីរបស់ដទៃ ក៏គប្បីមាន សេចក្តីនេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Evaṃ ṭhitā គឺតាំងនៅដោយមិនមានការប្រែប្រួលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Ubhayenapi គឺលោកពោលសំដៅដល់អត្ថទាំងពីរ សូម្បីដោយបទទាំងពីរគឺ «Kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā» នៃកាយទាំង ៧ នោះ។ ពាក្យថា Ṭhitattā គឺព្រោះភាពជាធម្មជាតិតាំងនៅដោយមិនមានការប្រែប្រួល។ ពាក្យថា Na calanti គឺមិនដល់នូវការប្រែប្រួល។ ព្រោះភាពមិនមានការប្រែប្រួល កាយទាំង ៧ នោះ ទើបឈ្មោះថា មានភាពតាំងនៅដូចជាសសរគោល។ ដើម្បីបង្ហាញថាសេចក្តីមិនញាប់ញ័រ ដោយអត្ថគឺការតាំងនៅតាមប្រក្រតីនោះឯង លោកទើបពោលថា «na vipariṇāmenti»។ ព្រោះភាពជាធម៌មិនប្រែប្រួលយ៉ាងនោះឯង វត្ថុទាំងនោះទើបមិនបៀតបៀនគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រោះថាកាលបើមានភាពដែលត្រូវធ្វើឲ្យប្រែប្រួល ភាពជាអ្នកបៀតបៀនក៏គប្បីមាន យ៉ាងណាមិញ ភាពជាអ្នកសង្គ្រោះព្រោះត្រូវសង្គ្រោះក៏យ៉ាងនោះដែរ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនមាននៃសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យក្នុងបាលីថា «nālaṃ» ជាដើម។ ပထဝီ ဧဝ ကာယေကဒေသတ္တာ ပထဝီကာယော. ဟန္တုံ ဝါ ဃာတေတုံ ဝါ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ ဇီဝသတ္တမာနံ ကာယာနံ နိစ္စတာယ နိဗ္ဗိကာရဘာဝတော, ဧတေနေဝ နေသမဟန္တဗ္ဗတာ အဃာတေတဗ္ဗတာ အတ္ထတော ဝုတ္တာယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တန္နံတွေဝ ကာယာန’’န္တိအာဒိ. သောတုံ ဝါ သာဝေတုံ ဝါ သမတ္ထော နာမ နတ္ထီတိ ပစ္စေကံ နေသံ သဝနေသု အသမတ္ထတ္တာ တဒေကဒေသာဒီသုပိ အသမတ္ထတံ ဒီပေတိ. ယဒိ ကောစိ ဟန္တာ နတ္ထိ, ကထံ သတ္ထပ္ပဟာရောတိ အာဟ ‘‘ယထာ မုဂ္ဂရာသိအာဒီသူ’’တိအာဒိ. ကေဝလံ သညာမတ္တမေဝ ဟောတိ, ဟနနဃာတနာဒိ ပန ပရမတ္ထတော နတ္ထေဝ ကာယာနံ အဝိကောပနီယဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ကေဝလံ တက္ကမတ္တေန နိရတ္ထကံ ဒိဋ္ဌိံ ဒီပေတီတိ ဧတေန ယသ္မာ တက္ကိကာ နိရင်္ကုသတာယ ပရိကပ္ပနဿ ယံ ကိဉ္စိ အတ္တနာ ပရိကပ္ပိတံ သာရတော မညမာနာ တထေဝ အဘိနိဝိဿ တက္ကဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟံ ဂဏှန္တိ, တသ္မာ န တေသံ ဒိဋ္ဌိဝတ္ထုသ္မိံ ဝိညူဟိ ဝိစာရဏာ ကတ္တဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. ကေစီတိ သာရသမာသာစရိယာ. ပဉ္စိန္ဒြိယဝသေနာတိ ပဉ္စရူပိန္ဒြိယဝသေန. ကမ္မန္တိ လဒ္ဓိ ကမ္မဘာဝေန သုပါကဋတ္တာ. အဝင်္ကကထာတာရဏာဒိကာ ဒွါသဋ္ဌိ ပဋိပဒါ. ဧကသ္မိံ ကပ္ပေတိ ဧကသ္မိံ မဟာကပ္ပေ. ផែនដីនោះឯង ព្រោះជាចំណែកមួយនៃកាយ ទើបឈ្មោះថា បឋវីកាយ។ ឈ្មោះថា អ្នកដែលអាចសម្លាប់ ឬញ៉ាំងឲ្យសម្លាប់បាន មិនមានឡើយ ព្រោះភាពជាធម្មជាតិទៀង និងមិនប្រែប្រួលនៃកាយទាំងឡាយរបស់សត្វមានជីវិត ដោយហេតុនេះឯង គប្បីជ្រាបថា ភាពជាវត្ថុដែលគេមិនអាចសម្លាប់បាន ឬមិនអាចបំផ្លាញបាន លោកពោលទុកហើយដោយអត្ថ។ ព្រោះថាលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា «sattannaṃ tveva kāyānaṃ» ជាដើម។ ពាក្យថា ឈ្មោះថា អ្នកដែលអាចស្តាប់ ឬញ៉ាំងឲ្យស្តាប់បាន មិនមានឡើយ គឺព្រោះភាពជាធម្មជាតិមិនអាចស្តាប់បានក្នុងកាយទាំងឡាយនោះមួយៗ លោកទើបបង្ហាញនូវភាពមិនអាចស្តាប់បាន សូម្បីក្នុងចំណែកមួយនៃកាយនោះជាដើម។ ប្រសិនបើអ្នកសម្លាប់មិនមានទេ តើការប្រហារដោយគ្រឿងសាស្ត្រាមានយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yathā muggarāsiādīsu» យ៉ាងនេះជាដើម។ គ្រាន់តែជាសញ្ញាម៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯការសម្លាប់ ឬការធ្វើឲ្យស្លាប់ជាដើម ដោយបរមត្ថគឺមិនមានឡើយ ព្រោះភាពជាធម្មជាតិមិនអាចកម្រើកបាននៃកាយទាំងឡាយ សេចក្តីនេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា គ្រាន់តែបង្ហាញនូវទិដ្ឋិដែលមិនមានប្រយោជន៍ដោយការត្រិះរិះម៉ុណ្ណោះ គឺដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ព្រោះហេតុតែពួកអ្នកត្រិះរិះ តែងសំគាល់នូវរបស់ណាមួយដែលខ្លួនត្រិះរិះទុកដោយការស្មានមិនមានគ្រឿងឃាត់ឃាំងថាជាខ្លឹមសារ ហើយក៏ចូលទៅប្រកាន់ខ្ជាប់នូវការយល់ឃើញដោយការត្រិះរិះយ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ពួកវិញ្ញូជនមិនគប្បីធ្វើការពិចារណាក្នុងវត្ថុនៃទិដ្ឋិរបស់ជនទាំងនោះឡើយ។ ពាក្យថា Keci គឺព្រះអាចារ្យអ្នកចងក្រងសារសង្គ្រោះ។ ពាក្យថា Pañcindriyavasena គឺដោយអំណាចនៃរូបិន្ទ្រិយ ៥។ ពាក្យថា Kammaṃ គឺលទ្ធិ ព្រោះប្រាកដច្បាស់ដោយភាពជាកម្ម។ បដិបទា ៦២ មានការនិយាយមិនវៀចវេរ និងការចម្លងជាដើម។ ពាក្យថា Ekasmiṃ kappe គឺក្នុងមហាកប្បមួយ។ ပုရိသဘူမိယောတိ [Pg.110] ပဓာနပုဂ္ဂလေန နိဒ္ဒေသော, ဣတ္ထီနမ္ပေတာ ဘူမိယော ဣစ္ဆန္တေဝ. ဘိက္ခု စ ပန္နကောတိအာဒိ တေသံ ပါဠိယေဝ. တတ္ထ ပန္နကောတိ ဘိက္ခာယ ဝိစရဏကောတိ ဝဒန္တိ, တေသံ ဝါ ပဋိပတ္တိံ ပဋိပန္နကော. ဇိနောတိ ဇိဏ္ဏော, ဇရာဝသေန နိဟီနဓာတုကောတိ ဝဒန္တိ, အတ္တနော ဝါ ပဋိပတ္တိယာ ပဋိပက္ခံ ဇိနိတွာ ဌိတော. သော ကိရ တထာဘူတော ကဿစိပိ ဓမ္မံ န ကထေတိ, တေနာဟ ‘‘န ကိဉ္စိ အာဟာ’’တိ. အလာဘိန္တိ ‘‘သော န ကုမ္ဘိမုခါ ပဋိဂ္ဂဏှတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၃၉၄) နယေန ဝုတ္တအလာဘဟေတုသမာယောဂေန အလာဘိံ. တတော ဧဝ ဇိဃစ္ဆာဒုဗ္ဗလပရေတတာယ သယနပရာယဏံ သမဏံ ပန္နဘူမီတိ ဝဒတိ. ពាក្យថា Purisabhūmiyo គឺការសម្តែងដោយបុគ្គលជាប្រធាន តែលោកក៏ប្រាថ្នាយកភូមិទាំងឡាយនេះ សូម្បីរបស់ស្ត្រីទាំងឡាយដែរ។ ពាក្យថា Bhikkhu ca pannako ជាដើម គឺជាបាលីរបស់ជនទាំងនោះឯង។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា pannako គឺលោកពោលថា អ្នកដើរទៅដើម្បីភិក្ខា ឬអ្នកប្រតិបត្តិនូវបដិបទារបស់ជនទាំងនោះ។ ពាក្យថា Jino គឺលោកពោលថា ជនដែលចាស់ជរា មានធាតុថយចុះដោយអំណាចនៃជរា ឬអ្នកឈ្នះនូវបច្ចាមិត្តដោយបដិបទារបស់ខ្លួនហើយតាំងនៅ។ ឮថា បុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ មិនសម្តែងធម៌ដល់នរណាម្នាក់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «na kiñci āha»។ ពាក្យថា Alābhiṃ គឺអ្នកមិនបានលាភ ដោយការប្រកបដោយហេតុមិនបានលាភ ដែលពោលទុកដោយន័យជាដើមថា «បុគ្គលនោះមិនទទួលចង្ហាន់ពីមាត់ឆ្នាំងឡើយ» (ទី. និ. ១.៣៩៤)។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកទើបហៅសមណៈដែលដេកជាប្រក្រតី ព្រោះត្រូវសេចក្តីឃ្លាន និងសេចក្តីទន់ខ្សោយបៀតបៀនថា បន្នភូមិ។ အာဇီဝဝုတ္တိသတာနီတိ သတ္တာနံ အာဇီဝဘူတာနိ ဇီဝိကာဝုတ္တိသတာနိ. ပသုဂ္ဂဟဏေန ဧဠကဇာတိ ဂဟိတာ, မိဂဂ္ဂဟဏေန ရုရုဂဝယာဒိသဗ္ဗမိဂဇာတိ. ဗဟူ ဒေဝါတိ စာတုမဟာရာဇိကာဒိဗြဟ္မကာယိကာဒိဝသေန နေသံ အန္တရဘေဒဝသေန ဗဟူ ဒေဝါ. တတ္ထ စာတုမဟာရာဇိကာနံ ဧကစ္စော အန္တရဘေဒေါ ‘‘မဟာသမယသုတ္တေန’’ (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၁ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. မာနုသာပိ အနန္တာတိ ဒီပဒေသကုလဝံသာဇီဝါဒိဝိဘာဂဝသေန မာနုသာပိ အနန္တဘေဒါ. ပိသာစာ ဧဝ ပေသာစာ, တေ အပရပေတာဒယော မဟန္တာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ពាក្យថា Ājīvavuttisatāni គឺរយនៃកិរិយាចិញ្ចឹមជីវិតដែលជាគ្រឿងរស់នៅរបស់សត្វទាំងឡាយ។ ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា បសុ លោកសំដៅយកពូជពពែ/ចៀម ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា មិគ លោកសំដៅយកពូជសត្វព្រៃទាំងអស់មានសត្វរុរុ និងសត្វកត្បោយជាដើម។ ពាក្យថា Bahū devā គឺទេវតាជាច្រើនដោយអំណាចនៃទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកា និងព្រហ្មរកាយិកាជាដើម ព្រោះការបែកធ្លាយខាងក្នុងនៃទេវតាទាំងនោះ។ ក្នុងទេវតាទាំងនោះ ការបែកធ្លាយខាងក្នុងចំណែកមួយនៃទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកា គប្បីបង្ហាញដោយមហាសមយសូត្រ (ទី. និ. ២.៣៣១ ជាដើម)។ ពាក្យថា Mānusāpi anantā គឺមនុស្សទាំងឡាយក៏មានការបែកធ្លាយមិនមានទីបំផុត ដោយអំណាចនៃការបែងចែកមានទ្វីប ប្រទេស ត្រកូល វង្ស និងការចិញ្ចឹមជីវិតជាដើម។ ពួកបីសាច ឈ្មោះថា បេសាចៈ ពួកបីសាចនោះ គប្បីជ្រាបថាជាពួកប្រេតដទៃទៀតដ៏ធំៗ។ ဆဒ္ဒန္တဒဟမန္ဒာကိနိယော ကုဠီရမုစလိန္ဒနာမေန ဝဒတိ. ဂဏ္ဌိကာတိ ပဗ္ဗဂဏ္ဌိကာ. ပဏ္ဍိတောပိ…ပေ… ဥဒ္ဓံ န ဂစ္ဆတိ, ကသ္မာ? သတ္တာနံ သံသရဏကာလဿ နိယတဘာဝတော. លោកហៅឆទ្ទន្តស្រះ និងមន្ទាកិនីស្រះ ដោយឈ្មោះថា កុឡីរស្រះ និងមុចលិន្ទស្រះ។ ពាក្យថា Gaṇṭhikā គឺថ្នាំងឫស្សី ឬថ្នាំងឈើ។ សូម្បីតែបណ្ឌិត...ល... ក៏មិនទៅខាងលើ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពជាធម្មជាតិកំណត់ទុកជាប្រាកដនៃកាលវេលាអន្ទោលទៅរបស់សត្វទាំងឡាយ។ အပရိပက္ကံ သံသရဏနိမိတ္တံ သီလာဒိနာ ပရိပါစေတိ နာမ သီဃံယေဝ ဝိသုဒ္ဓိပ္ပတ္တိယာ. ပရိပက္ကံ ဖုဿ ဖုဿ ပတွာ ပတွာ ပရိပက္ကဘာဝါပါဒနေန ဗျန္တိံ ကရောတိ နာမ. သုတ္တဂုဠေတိ သုတ္တဝဋ္ဋိယံ. နိဗ္ဗေဌိယမာနမေဝ ပလေတီတိ ဥပမာယ သတ္တာနံ သံသာရော အနုက္ကမေန ခီယတေဝ, န တဿ ဝဒ္ဓီတိ ဒဿေတိ ပရိစ္ဆိန္နရူပတ္တာ. បុគ្គលឈ្មោះថា ញ៉ាំងហេតុនៃសង្សារវដ្តដែលមិនទាន់ទុំជោរ ឲ្យទុំជោរដោយសីលជាដើម ដើម្បីការដល់នូវសេចក្តីបរិសុទ្ធិដ៏ឆាប់រហ័ស។ បុគ្គលឈ្មោះថា ធ្វើឲ្យអស់ទៅ នូវហេតុដែលទុំជោរហើយ ដោយការប៉ះពាល់រឿយៗ ដោយការដល់រឿយៗ និងដោយការញ៉ាំងភាពជាធម្មជាតិទុំជោរឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Suttaguḷe គឺដុំអំបោះដែលគេរមូរទុក។ ដោយឧបមាថា «កាលដែលគេស្រាយចេញ តែងរមៀលទៅម៉ុណ្ណោះ» លោកបង្ហាញថា សង្សារវដ្តរបស់សត្វទាំងឡាយ តែងអស់ទៅតាមលំដាប់ មិនមែនចម្រើនឡើងឡើយ ព្រោះភាពជាធម្មជាតិមានរូបកំណត់ទុកហើយ។ ၂၂၉. နိယတိဝါဒေ ပက္ခိပန္တောတိ သဗ္ဗညုတံ ပဋိဇာနိတွာပိ ပဒေသညုတာယ အသမ္ပာယမာနော တတ္ထ အတ္တနော အညာဏကိရိယံ ပရိဟရိတုံ အသက္ကောန္တော စ ‘‘ဧဝမေသာ နိယတီ’’တိ နိယတိဝါဒေ ပက္ခိပန္တော. ២២៩. ពាក្យថា Niyativāde pakkhipanto គឺសូម្បីតែប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសព្វញ្ញូ ក៏មិនអាចសម្រេចបានដោយភាពជាអ្នកដឹងត្រឹមតែចំណែកមួយ និងមិនអាចដោះស្រាយនូវអំពើដែលកើតពីសេចក្តីមិនដឹងរបស់ខ្លួនក្នុងទីនោះបាន ទើបទម្លាក់ទៅក្នុងនិយតវាទយ៉ាងនេះថា «សេចក្តីនេះជាការកំណត់ទុកជាប្រាកដយ៉ាងនេះឯង»។ ၂၃၀. ဓမ္မကထာယ [Pg.111] အပဿယဘူတော အနုဿဝေါ ဧတဿ အတ္ထီတိ အနုဿဝီ, တေနေဝဿ အပဿယဝါဒံ ဒဿေတုံ ‘‘အနုဿဝနိဿိတော’’တိ အာဟ. သဝနံ သစ္စတောတိ ယံ ကိဉ္စိ အနုဿဝံ, တံ သဝနံ သစ္စန္တိ ဂဟေတွာ ဌိတော. ပိဋကသမ္ပဒါယာတိ ဂန္ထသမ္ပာဒနေန, တာဒိသံ ဂန္ထံ ပဂုဏံ ဝါစုဂ္ဂတံ ကတွာ တံ နိဿာယ ဓမ္မံ ကထေတိ. တေနာဟ ‘‘ဝဂ္ဂပဏ္ဏာသကာယာ’’တိအာဒိ. ២៣០. ឮថា ជនណាមានការឮតៗ គ្នាដែលជាទីពឹងផ្អែកក្នុងការសម្តែងធម៌ ជននោះឈ្មោះថា អនុស្សវី ព្រោះហេតុនោះឯង ដើម្បីបង្ហាញនូវវាទៈដែលអាស្រ័យនូវទីពឹងផ្អែករបស់ជននោះ លោកទើបពោលថា «anussavanissito»។ ពាក្យថា Savanaṃ saccato គឺការឮតៗ គ្នាណាមួយ ជននោះកាន់យកនូវការឮនោះថាជាការពិតហើយតាំងនៅ។ ពាក្យថា Piṭakasampadāya គឺដោយការចងក្រងគម្ពីរ ជននោះធ្វើគម្ពីរបែបនោះឲ្យស្ទាត់ជំនាញរត់មាត់ ហើយអាស្រ័យគម្ពីរនោះទើបសម្តែងធម៌។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «vaggapaṇṇāsakāyā» ជាដើម។ ၂၃၂. မန္ဒပညောတိ ပရိတ္တပညော. မောမူဟောတိ သမ္မုယှကော. ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ ဝိဝိဓော နာနပ္ပကာရော ခေပေါ ဝါစာယ ပရဝါဒါနံ ခီပနံ ဝါစာဝိက္ခေပေါ, တံ ဝါစာဝိက္ခေပံ, န မရတိ န ပစ္ဆိဇ္ဇတိ ယထာဝုတ္တော ဝါဒဝိက္ခေပေါ ဧတာယာတိ အမရာ, တတ္ထ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ အမရာဝိက္ခေပေါ, တံ အမရာဝိက္ခေပံ. အပရိယန္တဝိက္ခေပန္တိ ‘‘ဧဝမ္ပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ ပုစ္ဆိတဿ အပရိယောသာပနဝသေန ဝိက္ခေပံ. ဣတော စိတော စ သန္ဓာဝတိ ဧကသ္မိံ သဘာဝေ အနဝဋ္ဌာနတော. ဂါဟံ န ဥပဂစ္ဆတီတိ မိစ္ဆာဂါဟတာယ ဥတ္တရဝိဓာနာယ ပုရိမပက္ခံ ဌပေတွာ ဂါဟံ န ဥပဂစ္ဆတိ. အမရာသဒိသာယ အမရာယ ဝိက္ခေပေါတိ အမရာဝိက္ခေပေါ. ២៣២. ពាក្យថា Mandapañño (មានបញ្ញាទន់ខ្សោយ) បានដល់ អ្នកមានបញ្ញាតិចតួច។ ពាក្យថា Momūho (មនុស្សវង្វេងវង្វាន់) បានដល់ អ្នកដែលវង្វេងខ្លាំង។ ការបោះបង់ចោល ការច្រានចោលនូវវាទៈរបស់អ្នកដទៃ ដោយវាចា មានសភាពប្លែកៗផ្សេងៗគ្នា ដោយពាក្យជាដើមថា «ទោះជាយ៉ាងនេះ ក៏ខ្ញុំមិនយល់ឃើញយ៉ាងនោះដែរ» ឈ្មោះថា វាចាវិក្ខេបៈ (ការនិយាយរេទៅរេមក)។ សេចក្តីរេទៅរេមកនៃវាទៈដែលពោលមកហើយនោះ មិនស្លាប់ មិនដាច់ទៅ ដោយសារទិដ្ឋិនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទិដ្ឋិនោះឈ្មោះថា អមរា (មិនស្លាប់)។ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអមរានោះ ឈ្មោះថា អមរាវិក្ខេបៈ (ការនិយាយរេទៅរេមកមិនចេះស្លាប់)។ ពាក្យថា Apariyantavikkhepaṃ បានដល់ ការនិយាយរេទៅរេមក ដោយមិនធ្វើឲ្យចប់ចុងចប់ដើម នៃបញ្ហាដែលគេសួរ ដោយពាក្យជាដើមថា «ទោះជាយ៉ាងនេះ ក៏ខ្ញុំមិនយល់ឃើញយ៉ាងនោះដែរ»។ រមែងរត់ទៅទីនេះផងទីនោះផង ព្រោះមិនតាំងនៅក្នុងសភាវៈតែមួយ។ ពាក្យថា Gāhaṃ na upagacchati (មិនចូលទៅកាន់ការប្រកាន់) គឺមិនចូលទៅកាន់ការប្រកាន់យកចំណែកខាងដើម ដើម្បីតាក់តែងសេចក្តីដោះស្រាយ ព្រោះជាមិច្ឆាគាហៈ (ការប្រកាន់ខុស)។ ការនិយាយរេទៅរេមក ដូចជាត្រីអណ្តែង (អមរា) ឈ្មោះថា អមរាវិក្ខេបៈ។ ဣဒံ ကုသလန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပကာရတ္ထော, ဣမိနာ ပကာရေနာတိ အတ္ထော. အမရာဝိက္ခေပိကော ယထာ ကုသလေ, ဧဝံ အညသ္မိံ ယံ ကိဉ္စိ ကေနစိ ပုစ္ဆိတံ အတ္ထံ အတ္တနော အရုစ္စနတာယ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ တတ္ထ တတ္ထ ဝိက္ခေပညေဝ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိ တတ္ထ တတ္ထ ပုစ္ဆိတာကာရပဋိသေဓနဝသေန ဝိက္ခိပနာကာရဒဿနံ. နနု စေတ္ထ ဝိက္ခေပဝါဒိနော ဝိက္ခေပပက္ခဿ အနနုဇာနနံ ဝိက္ခေပပက္ခေ အဝဋ္ဌာနံ ယုတ္တန္တိ? န, တတ္ထာပိ တဿ သမ္မူဠှဿ ပဋိက္ခေပဝသေနေဝ ဝိက္ခေပဝါဒဿ ပဝတ္တနတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နော’’တိ. တထာ ဟိ သဉ္စယော ဗေလဋ္ဌပုတ္တော ရညာ အဇာတသတ္တုနာ သန္ဒိဋ္ဌိကံ သာမညဖလံ ပုဋ္ဌော ပရလောကတ္တိကာဒီနံ ပဋိသေဓနမုခေန ဝိက္ခေပံ ဗျာကာသိ. ក្នុងពាក្យថា «Idaṃ kusalaṃ» នេះ សព្ទថា «iti» មានអត្ថថា ប្រការ, មានសេចក្តីថា ដោយប្រការនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលអ្នកនិយាយរេទៅរេមកមិនចេះស្លាប់នោះ កាលបើគេសួរនូវសេចក្តីណាមួយ ក្នុងកុសលធម៌ក្តី ក្នុងធម៌ដទៃក្តី ព្រោះខ្លួនមិនពេញចិត្ត ក៏រមែងដល់នូវការនិយាយរេទៅរេមកក្នុងធម៌នោះៗ ដោយពាក្យជាដើមថា «ទោះជាយ៉ាងនេះ ក៏ខ្ញុំមិនយល់ឃើញយ៉ាងនោះដែរ» ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យជាដើមថា «ទោះជាយ៉ាងនេះ ក៏ខ្ញុំមិនយល់ឃើញយ៉ាងនោះដែរ» នេះ ជាការបង្ហាញនូវអាការៈនៃការនិយាយរេទៅរេមក ដោយអំណាចនៃការបដិសេធនូវអាការៈដែលគេសួរក្នុងធម៌នោះៗ។ សួរថា៖ ចុះការមិនយល់ព្រមតាមចំណែកនៃការនិយាយរេទៅរេមក ហើយការតាំងនៅក្នុងចំណែកនៃការនិយាយរេទៅរេមកនោះ មិនសមគួរដល់បុគ្គលអ្នកពោលពាក្យរេទៅរេមកទេឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនសមគួរទេ ព្រោះសូម្បីក្នុងចំណែកនោះ ការពោលពាក្យរេទៅរេមករបស់បុគ្គលអ្នកវង្វេងនោះ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបដិសេធតែម្យ៉ាង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «no» (មិនមែនទេ)។ ព្រោះថា សញ្ជ័យវេលដ្ឋបុត្ត កាលដែលព្រះបាទអជាតសត្តុសួររកផលនៃសមណធម៌ដែលឃើញច្បាស់ដោយខ្លួនឯង ក៏បានដោះស្រាយរេទៅរេមក ដោយការបដិសេធនូវបរលោកជាដើម។ ဧတ္ထာဟ – ‘‘နနု စာယံ သဗ္ဗောပိ အမရာဝိက္ခေပိကော ကုသလာဒယော ဓမ္မေ ပရလောကတ္တိကာဒီနိ စ ယထာဘူတံ အနဝဗုဇ္ဈမာနော တတ္ထ တတ္ထ ပဉှံ ပုဋ္ဌော သမာနော ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပမတ္တံ အာပဇ္ဇတိ, တဿ ကထံ ဒိဋ္ဌိဂတဘာဝေါ. န ဟိ အဝတ္တုကာမဿ ဝိယ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ အဇာနန္တဿ ဝိက္ခေပကရဏမတ္တေန [Pg.112] တဿ ဒိဋ္ဌိဂတိကတာ ယုတ္တာ’’တိ? ဝုစ္စတေ – န ဟေဝ ခေါ ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပကရဏမတ္တေန တဿ ဒိဋ္ဌိဂတိကတာ, အထ ခေါ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဝသေန. သဿတာဘိနိဝေသေန မိစ္ဆာဘိနိဝိဋ္ဌောယေဝ ဟိ ပုဂ္ဂလော မန္ဒဗုဒ္ဓိတာယ ကုသလာဒိဓမ္မေ ပရလောကတ္တိကာဒီနိ စ ယာထာဝတော အပ္ပဋိပဇ္ဇမာနော အတ္တနာ အဝိညာတဿ အတ္ထဿ ပရံ ဝိညာပေတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ မုသာဝါဒဘယေန စ ဝိက္ခေပံ အာပဇ္ဇတီတိ. အထ ဝါ ပုညပါပါနံ တဗ္ဗိပါကာနဉ္စ အနဝဗောဓေန အသဒ္ဒဟနေန စ တဗ္ဗိသယာယ ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပကရဏံယေဝ သုန္ဒရန္တိ ခန္တိံ ရုစိံ ဥပ္ပာဒေတွာ အဘိနိဝိသန္တဿ ဥပ္ပန္နာ ဝိသုံယေဝ သာ ဧကာ ဒိဋ္ဌိ သတ္တဘင်္ဂဒိဋ္ဌိ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓတော စ တတိယဋ္ဌာနဘာဝေ ဒဿိတော. ក្នុងអធិករណ៍នេះ មានពាក្យសួរថា៖ «ចុះបុគ្គលអ្នកនិយាយរេទៅរេមកមិនចេះស្លាប់ទាំងអស់នេះ កាលបើមិនដឹងច្បាស់នូវធម៌មានកុសលជាដើម និងបរលោកជាដើមតាមពិត ត្រូវគេសួរប្រស្នាកក្នុងធម៌នោះៗ ក៏ដល់នូវការនិយាយរេទៅរេមកតែម្យ៉ាងក្នុងពាក្យសួរ ចុះបុគ្គលនោះមានសភាពជាអ្នកមានទិដ្ឋិដោយរបៀបណា? ព្រោះថា ការធ្វើសេចក្តីរេទៅរេមក ត្រឹមតែមិនដឹងនូវសេចក្តីដែលគេសួរ ដូចជាបុគ្គលអ្នកមិនចង់និយាយ មិនសមគួរដល់ភាពជាអ្នកមានទិដ្ឋិឡើយ»? ឆ្លើយថា៖ ភាពជាអ្នកមានទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះ មិនមែនមានត្រឹមតែការធ្វើសេចក្តីរេទៅរេមកក្នុងពាក្យសួរនោះទេ ប៉ុន្តែមានព្រោះការប្រកាន់ខ្ជាប់ខុស (មិច្ឆាភិនិវេសៈ)។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់ខុស ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសស្សតទិដ្ឋិ ព្រោះខ្លួនមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ មិនបានសម្រេចនូវធម៌មានកុសលជាដើម និងបរលោកជាដើមតាមពិត កាលបើមិនអាចធ្វើឱ្យអ្នកដទៃដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីដែលខ្លួនមិនដឹង និងព្រោះខ្លាចមុសាវាទ ទើបដល់នូវការនិយាយរេទៅរេមក។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមិនដឹងច្បាស់ និងមិនជឿនូវបុណ្យនិងបាប ព្រមទាំងផលនៃបុណ្យនិងបាបនោះ ទើបបង្កើតនូវសេចក្តីពេញចិត្តនិងការគាប់ចិត្តថា «ការធ្វើសេចក្តីរេទៅរេមកក្នុងពាក្យសួរដែលទាក់ទងនឹងរឿងនោះ គឺល្អហើយ» ហើយប្រកាន់ខ្ជាប់ ទើបកើតមានទិដ្ឋិមួយផ្សេងទៀត ដូចជាសត្តភង្គិទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិមានចំណែក៧) ដូច្នោះដែរ ហើយទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងឋានៈទី៣ ដោយអំណាចនៃការជាប់ជំពាក់នឹងឥន្ទ្រិយ។ ၂၃၄. သန္နိဓိကာရကံ ကာမေတိ ဧတ္ထ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါနိ အဓိပ္ပေတာနီတိ တိလတဏ္ဍုလာဒိဂ္ဂဟဏံ, တဿ လောကဿ အပ္ပသာဒပရိဟာရတ္ထံ ကဒါစိ တဏ္ဍုလနာဠိအာဒိသင်္ဂဟဏကရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘တိလတဏ္ဍုလာဒယော ပညာယန္တီ’’တိ. ២៣៤. ក្នុងពាក្យថា «Sannidhikārakaṃ kāmeti» (ប្រាថ្នាការធ្វើសន្និធិ) នេះ សំដៅយកវត្ថុដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយ គឺការកាន់យកនូវល្ង និងអង្ករជាដើម។ ពាក្យថា «ល្ង និងអង្ករជាដើម រមែងប្រាកដ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅដល់ការធ្វើសេចក្តីសង្គ្រោះ (ការសន្សំទុក) នូវអង្ករមួយនាឡិជាដើម ក្នុងកាលខ្លះ ដើម្បីការពារសេចក្តីមិនជ្រះថ្លារបស់សត្វលោក។ ၂၃၆. အာဇီဝကာ မတာ နာမာတိ ဣမေ အာဇီဝကာ သဗ္ဗသော သမ္မာပဋိပတ္တိရဟိတာ မိစ္ဆာ ဧဝ စ ပဋိပဇ္ဇမာနာ အဓိသီလသင်္ခါတဿ သီလဇီဝိတဿ အဘာဝေန မတာ နာမ. ပုတ္တမတာတိ မတပုတ္တာ. သမဏေ ဂေါတမေ ဗြဟ္မစရိယဝါသော အတ္ထီတိ သမဏံ ဧဝ ဂေါတမံ ပရိသုဒ္ဓေါ သုပရိပုဏ္ဏော တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာဝဟော ဗြဟ္မစရိယဝါသော အတ္ထိ. ဧတေနေတ္ထ ဓမ္မသုဓမ္မတာဒိဒီပနေန ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတဉ္စ ဒီပေတိ, အညတ္ထ နတ္ထီတိ ဣမိနာ ဗာဟိရကေသု တဿ အဘာဝံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ២៣៦. ពាក្យថា «Ājīvakā matā nāma» (ពួកអាជីវក ឈ្មោះថាស្លាប់ហើយ) គឺពួកអាជីវកទាំងនេះ ព្រោះប្រាសចាកសម្មាបដិបត្តិដោយប្រការទាំងពួង ហើយប្រតិបត្តិខុសតែម្យ៉ាង ឈ្មោះថាស្លាប់ហើយ ព្រោះគ្មានសីលជីវិត ពោលគឺអធិសីល។ ពាក្យថា «Puttamatā» បានដល់ កូនដែលស្លាប់ហើយ។ ពាក្យថា «Samaṇe gotame brahmacariyavāso atthi» គឺការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ (ព្រហ្មចរិយវាសៈ) ដ៏បរិសុទ្ធ បរិបូណ៌ល្អ នាំមកនូវការរលត់ទុក្ខដោយប្រពៃ ដល់បុគ្គលអ្នកធ្វើនូវធម៌នោះ មាននៅក្នុងព្រះសមណគោតមពិតមែន។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាព្រះពុទ្ធដែលត្រាស់ដឹងល្អ និងភាពជាធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងល្អជាដើម ក្នុងសាសនានេះ។ ដោយពាក្យថា «aññattha natthi» (ក្នុងទីដទៃមិនមាន) ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការមិនមានព្រហ្មចរិយធម៌នោះ ក្នុងពួកលទ្ធិខាងក្រៅ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ သန္ဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថា សន្ទកសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၇. မဟာသကုလုဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៧. អដ្ឋកថា មហាសកុលុទាយិសូត្រ ၂၃၇. အဘိညာတာတိ ဧဒိသော ဧဒိသော စာတိ အဘိလက္ခဏဝသေန ဉာတာ. အပ္ပသဒ္ဒဿ ဝိနီတော, အပ္ပသဒ္ဒတာယ မန္ဒဘာဏိတာယ ဝိနီတောတိ စ အပ္ပသဒ္ဒဝိနီတောတိ ဝုစ္စမာနေ အညေန ဝိနီတဘာဝေါ ဒီပိတော ဟောတိ, ဘဂဝါ ပန သယမ္ဘုဉာဏေန သယမေဝ ဝိနီတော. တသ္မာ ပါဠိယံ ‘‘အပ္ပသဒ္ဒဝိနီတော’’တိ န ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ ဘဂဝါ အညေန ဝိနီတော’’တိ. ២៣៧. ពាក្យថា «Abhiññātā» (អ្នកល្បីល្បាញ) គឺដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈសម្គាល់ថា ជាបុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះៗ។ កាលបើពោលថា «appasaddavinīto» (អ្នកដែលគេណែនាំឱ្យមានសំឡេងតិច) គឺអ្នកដែលគេណែនាំឱ្យមានសំឡេងតិច ឱ្យនិយាយតិច ភាពជាអ្នកដែលអ្នកដទៃណែនាំ រមែងប្រាកដឡើង។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ណែនាំព្រះអង្គឯង ដោយសយម្ភូញាណតែម្តង។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងព្រះបាលី ទើបមិនពោលថា «appasaddavinīto» ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «na hi bhagavā aññena vinīto» (ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនអ្នកដទៃណែនាំឡើយ)។ ၂၃၈. ဟိယျောဒိဝသံ [Pg.113] ဥပါဒါယ တတော အာသန္နာနိ ကတိပယာနိ ဒိဝသာနိ ပုရိမာနိ နာမ ဟောန္တိ, ပုရိမာနီတိ စ ပုဗ္ဗကာနိ, အတီတာနီတိ အတ္ထော. တတော ပရန္တိ ယထာ ဝုတ္တအတီတဒိဝသတော အနန္တရံ ပရံ ပုရိမတရံ အတိသယေန ပုရိမတ္တာ. ဣတိ ဣမေသု ဒွီသု ပဝတ္တိတော ယထာက္ကမံ ပုရိမပုရိမတရဘာဝေါ, ဧဝံ သန္တေပိ ယဒေတ္ထ ‘‘ပုရိမတရ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တတော ပဘုတိ ယံ ယံ ဩရံ, တံ တံ ပရံ, ယံ ယံ ပရံ, တံ တံ ‘‘ပုရိမတရ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကုတူဟလယုတ္တာ သာလာ ကုတူဟလသာလာ ယထာ ‘‘အာဇညရထော’’တိ. ဣမေ ဒဿနာဒယော. ២៣៨. ថ្ងៃខ្លះដែលនៅជិត បន្ទាប់ពីថ្ងៃម្សិលមិញ ឈ្មោះថា «purimāni» (ថ្ងៃមុនៗ)។ ពាក្យថា «purimāni» គឺថ្ងៃមុនៗ មានន័យថា ថ្ងៃដែលកន្លងទៅហើយ។ ពាក្យថា «tato paraṃ» (បន្ទាប់ពីនោះ) គឺបន្ទាប់ពីថ្ងៃដែលកន្លងទៅហើយដែលពោលមកនោះ ឈ្មោះថា «purimataraṃ» (មុនជាងនោះទៅទៀត) ព្រោះមានសភាពជាអតីតកាលក្រៃលែងជាង។ ភាពជាថ្ងៃមុន និងថ្ងៃមុនជាងនោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់ក្នុងថ្ងៃទាំងពីរនេះយ៉ាងនេះ។ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក្នុងទីនេះ ពាក្យណាដែលពោលថា «purimataraṃ» ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមក ថ្ងៃណាដែលនៅខាងអាយ ថ្ងៃនោះឈ្មោះថា «paraṃ» (បន្ទាប់) ថ្ងៃណាដែលនៅខាងនាយ ថ្ងៃនោះឈ្មោះថា «purimataraṃ» (មុនជាង)។ សាលាដែលប្រកបដោយការចង់ដឹងចង់ឃើញ ឈ្មោះថា «kutūhalasālā» (សាលាប្រជុំនិយាយរឿងផ្សេងៗ) ដូចជាពាក្យថា «ājaññaratho» (រថសេះអាជានេយ្យ)។ ពាក្យទាំងនេះ មានការមើលជាដើម។ အယထာဘူတဂုဏေဟီတိ အယထာဘူတံ မိစ္ဆာဒီပိတအတ္ထမတ္တေနေဝ ဥဂ္ဃောသိတဂုဏေဟိ သမုဂ္ဂတော ဃောသိတော. တရန္တိ အတိက္ကမန္တိ ဧတေနာတိ တိတ္ထံ, အဂ္ဂမဂ္ဂေါ. ဒိဋ္ဌိဂတိကမဂ္ဂေါ ပန အယထာဘူတောပိ တေသံ တထာ ဝိတရဏံ ဥပါဒါယ တိတ္ထန္တိ ဝေါဟရီယတီတိ တံ ကရောန္တာ တိတ္ထကရာ. ဩသရတီတိ ပဝိသတိ. ពាក្យថា «Ayathābhūtaguṇehi» គឺល្បីល្បាញដោយគុណដែលមិនពិត ដែលគេប្រកាសផ្សាយត្រឹមតែសេចក្តីដែលសម្តែងខុសប៉ុណ្ណោះ។ សត្វទាំងឡាយរមែងឆ្លងកាត់ គឺកន្លងផុតទៅដោយសារផ្លូវនេះ ព្រោះហេតុនោះ ផ្លូវនោះឈ្មោះថា «tittha» (កំពង់ ឬផ្លូវឆ្លង) បានដល់ អរិយមគ្គដ៏ប្រសើរ។ ចំណែកឯផ្លូវរបស់ពួកទិដ្ឋិគតិកៈ ទោះបីជាមិនពិតក៏ដោយ ក៏ហៅថា «tittha» ដែរ ដោយអំណាចនៃការឆ្លងទៅរបស់ពួកគេយ៉ាងនោះ ពួកជនដែលធ្វើនូវកំពង់នោះ ឈ្មោះថា «titthakarā» (ម្ចាស់លទ្ធិ ឬអ្នកបង្កើតកំពង់)។ ពាក្យថា «Osarati» បានដល់ ចូលទៅ។ ၂၃၉. သဟိတန္တိ ပုဗ္ဗာပရာဝိရုဒ္ဓံ. န ကိဉ္စိ ဇာတန္တိ ပဋိညာဒေါသဟေတုဒေါသဥဒါဟရဏဒေါသဒုဋ္ဌဒေါသတာယ န ကိဉ္စိ ဇာတံ. တေနာဟ ‘‘အာရောပိတော တေ ဝါဒေါ’’တိ. ဝဒန္တိ တေန ပရိဘာသန္တီတိ ဝါဒေါ ဒေါသော. သဘာဝက္ကောသေနာတိ သဘာဝတော ပဝတ္တကောဋ္ဌာသေန. ២៣៩. ពាក្យថា «Sahitaṃ» បានដល់ សេចក្តីដែលមិនផ្ទុយគ្នានឹងចំណែកខាងដើមនិងខាងចុង។ ពាក្យថា «Na kiñci jātaṃ» (មិនកើតជាអ្វីឡើយ) គឺមិនកើតជាប្រយោជន៍អ្វីឡើយ ព្រោះតែទោសនៃពាក្យប្តេជ្ញា ទោសនៃហេតុ ទោសនៃឧទាហរណ៍ និងទោសនៃសេចក្តីសៅហ្មង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «āropito te vādo» (វាទៈត្រូវបានលើកឡើងដាក់លើអ្នកហើយ)។ ជនទាំងឡាយរមែងពោល គឺជេរប្រមាថដោយពាក្យនោះ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនោះឈ្មោះថា «vāda» បានដល់ ទោសកំហុស។ ពាក្យថា «Sabhāvakkosena» បានដល់ ដោយចំណែកដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមសភាវៈ។ ၂၄၀. ပီဠေယျာတိ မဓုဘဏ္ဍေန သဟ ဘာဇနေ ပီဠေတွာ ဒဒေယျ. သဗြဟ္မစာရီဟိ သမ္ပယောဇေတွာတိ သဟဓမ္မိကေဟိ ဝိဟေဌနပယောဂံ ကတွာ, တေနာဟ ‘‘ဝိဝါဒံ ကတွာ’’တိ. ២៤០. ពាក្យថា «Pīḷeyya» (គប្បីច្របាច់) គឺគប្បីច្របាច់បញ្ចូលគ្នាក្នុងភាជន៍ ជាមួយនឹងដុំទឹកឃ្មុំ ហើយប្រគល់ឱ្យ។ ពាក្យថា «Sabrahmacārīhi sampayojetvā» (ញុះញង់ជាមួយនឹងសព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ) គឺធ្វើការបៀតបៀនជាមួយនឹងសហធម្មិកទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «vivādaṃ katvā» (ធ្វើការវិវាទគ្នា)។ ၂၄၁. ဣတရီတရေနာတိ ပဏီတတော ဣတရေန. တေနာဟ ‘‘လာမကလာမကေနာ’’တိ. ២៤១. ពាក្យថា «Itarītarena» (ដោយវត្ថុថោកទាបផ្សេងៗ) គឺដោយវត្ថុដទៃដែលផ្ទុយពីវត្ថុដ៏សម្រិតសម្រាំង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «lāmakalāmakena» (ដោយវត្ថុដ៏ថោកទាបបំផុត)។ ၂၄၂. ဘတ္တကောသကေနာတိ ကောသကဘတ္တေန, ခုဒ္ဒကသရာဝဘတ္တကေနာတိ အတ္ထော. ဗေလုဝမတ္တဘတ္တာဟာရာတိ ဗိလ္လပမာဏဘတ္တဘောဇနာ. ဩဋ္ဌဝဋ္ဋိယာတိ မုခဝဋ္ဋိယာ. သဗ္ဗာကာရေနေဝါတိ သဗ္ဗပ္ပကာရေနေဝ. အနပ္ပာဟာရောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော ကဒါစိ အပ္ပာဟာရောတိ ကတွာ. တတ္ထ အတိဝိယ အညေဟိ အဝိသယှံ အပ္ပာဟာရတံ ဘဂဝတော ဒဿေတုံ ‘‘ပဓာနဘူမိယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မယာတိ နိဿက္ကဝစနံ. ဝိသေသတရာတိ တေန ဓမ္မေန ဝိသေသဝန္တတရာ. ២៤២. ពាក្យថា «Bhattakosakena» បានដល់ បាយក្នុងកញ្ជើ (ឬកំប៉ុងបាយ) មានន័យថា បាយក្នុងចានក្បាលតូច។ ពាក្យថា «Beluvamattabhattāhārā» បានដល់ បុគ្គលដែលមានអាហារគឺបាយប៉ុនផ្លែព្នៅ។ ពាក្យថា «Oṭṭhavaṭṭiyā» បានដល់ ដោយគែមមាត់ (នៃភាជន៍)។ ពាក្យថា «Sabbākāreneva» បានដល់ ដោយប្រការទាំងពួងតែម្តង។ ពាក្យថា «Anappāhāro» គឺមិនគប្បីពោលថា ជាអ្នកមានអាហារតិចក្នុងកាលណាមួយឡើយ។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «padhānabhūmiyaṃ» (ក្នុងទីតាំងនៃការតម្កល់ព្យាយាម) ជាដើម ត្រូវបានពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកមានអាហារតិចរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលអ្នកដទៃមិនអាចទ្រាំទ្របានក្រៃលែង។ ពាក្យថា «Mayā» នេះ ជាវិភត្តិលំដាប់ទី៣ (តតិយាវិភត្តិ ក្នុងន័យតតិយាកត្តា ឬបញ្ចមីវិភត្តិ)។ ពាក្យថា «Visesatarā» បានដល់ ជាអ្នកមានគុណវិសេសក្រៃលែងជាង ដោយធម៌នោះ។ ဝတသမာဒါနဝသေနေဝ [Pg.114] ပံသုကူလံ ဓာရေန္တီတိ ပံသုကူလိကာတိ အာဟ – ‘‘သမာဒိန္နပံသုကူလိကင်္ဂါ’’တိ, သဒ္ဒတ္ထော ပန ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ’’ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၄) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ပိဏ္ဍပါတိကာ သပဒါနစာရိနောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ တတ္ထ သတ္ထေန ဆိန္ဒိတတ္တာ သတ္ထလူခါနိ. ယံ ယံ သပ္ပာယံ, တဿေဝ ဂဟဏံ ဥစ္စိနန္တိ အာဟ ‘‘ဥစ္စိနိတွာ…ပေ… ထိရဋ္ဌာနမေဝ ဂဟေတွာ’’တိ. အလာဗုလောမသာနီတိ အလာဗုလောမာနိ ဝိယ သုခုမတရာနိ စီဝရသုတ္တံသူနိ ဧတေသံ သန္တီတိ အလာဗုလောမသာနိ. ပါတိတသာဏပံသုကူလန္တိ ကဠေဝရေန သဒ္ဓိံ ဆဍ္ဍိတသာဏမယံ ပံသုကူလံ, ယံ တုမ္ဗမတ္တေ ပုဠဝေ ဩဓုနိတွာ သတ္ထာ ဂဏှိ. ពួកជនដែលទ្រទ្រង់នូវសំពត់បង្សុកូល ដោយអំណាចនៃការសមាទានធុតង្គវ័ត ឈ្មោះថា «paṃsukūlikā» (អ្នកទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូល) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «samādinnapaṃsukūlikaṅgā» (អ្នកសមាទាននូវបង្សុកូលិកង្គធុតង្គ) ចំណែកឯសេចក្តីនៃសព្ទ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គចុះ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «piṇḍapātikā sapadānacārino» (អ្នកត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតតាមលំដាប់ផ្ទះ) ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សំពត់ទាំងឡាយដែលសៅហ្មងដោយគ្រឿងសស្ត្រា ព្រោះតែគេកាត់ដោយកាំបិតក្នុងទីនោះៗ។ ការរើសយកតែសំពត់ណាដែលជាទីសប្បាយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «uccinitvā...pe... thiraṭṭhānameva gahetvā» (រើសយក...ល... កាន់យកតែត្រង់កន្លែងដែលមាំមួនប៉ុណ្ណោះ)។ ពាក្យថា «Alābulomasāni» បានដល់ សំពត់ទាំងឡាយដែលមានសរសៃអំបោះឆ្មារៗ ដូចជាលំអងនៃផ្លែឃ្លោក។ ពាក្យថា «Pātitasāṇapaṃsukūlaṃ» បានដល់ សំពត់បង្សុកូលដែលធ្វើអំពីធ្មៃ ដែលគេបោះបង់ចោលជាមួយនឹងសាកសព ដែលព្រះសាស្ត្រាទ្រង់រលាស់ដង្កូវប្រមាណមួយទម្បង់ចេញ ហើយទ្រង់កាន់យក។ ‘‘ယထာပိ ဘမရော ပုပ္ဖ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. ပ. ၄၉) ဝုတ္တံ မဓုကရဘိက္ခာစာရဝတံ ‘‘ပိဏ္ဍိယာလောပဘောဇနံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ (မဟာဝ. ၇၃, ၁၂၈) ဝစနတော ဘိက္ခူနံ ပကတိဘူတံ ဝတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဉ္ဆာသကေ ဝတေ ရတာ’’တိ. ဝတ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ပကတိဝတသင်္ခါတံ သကဝတံ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ဥဉ္ဆာစရိယသင်္ခါတေ ဘိက္ခူနံ ပကတိဝတေ’’တိ. ဥစ္စနီစဃရဒွါရဋ္ဌာယိနောတိ မဟန္တခုဒ္ဒကဂေဟာနံ ဗဟိဒွါရကောဋ္ဌကဋ္ဌာယိနော. ကဗရမိဿကံ ဘတ္တံ သံဟရိတွာတိ ကဏာဇကမိဿကံ ဘတ္တံ သမ္ပိဏ္ဍိတွာ. ဥမ္မာရတော ပဋ္ဌာယာတိ ဃရုမ္မာရတော ပဋ္ဌာယ. វត្តនៃការត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតដូចជាសត្វឃ្មុំ ដែលពោលទុកដោយពាក្យជាដើមថា «Yathāpi bhamaro pupphaṃ» (ដូចជាសត្វឃ្មុំក្រេបជញ្ជក់យកលំអងផ្កា) នេះ ជាវត្តធម្មតារបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា «piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjā» (ការបួសអាស្រ័យនូវភោជនគឺដុំបាយដែលបានមកពីការដើរសុំ) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «uñchāsake vate ratā» (អ្នកត្រេកអរក្នុងវត្តគឺការស្វែងរកអាហារ)។ សព្ទថា «vata» ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់វត្តរបស់ខ្លួន ពោលគឺវត្តជាប្រក្រតី។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «uñchācariyasaṅkhāte bhikkhūnaṃ pakativate» (ក្នុងវត្តជាប្រក្រតីរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ពោលគឺការត្រាច់ទៅស្វែងរកអាហារ)។ ពាក្យថា «Uccanīcagharadvāraṭṭhāyino» បានដល់ ពួកជនដែលឈរនៅទៀបខ្លោងទ្វារខាងក្រៅនៃផ្ទះធំនិងផ្ទះតូចទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Kabaramissakaṃ bhattaṃ saṃharitvā» បានដល់ ប្រមូលផ្តុំនូវបាយដែលលាយឡំដោយចុងអង្ករនិងកន្ទក់។ ពាក្យថា «Ummārato paṭṭhāya» បានដល់ ចាប់តាំងពីធ្នឹមទ្វារផ្ទះទៅ។ စီဝရာနုဂ္ဂဟတ္ထန္တိ စီဝရာနုရက္ခဏတ္ထံ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါ နာမ သဒေဝကေ လောကေ အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ, သာ စဿ ပုညက္ခေတ္တတာ ပရမုက္ကံသဂတာ, တသ္မာ သတ္တာနံ တာဒိသံ ဥပကာရံ အာစိက္ခိတွာ တေ စ အနုဂ္ဂဏှန္တာ ဂဟပတိစီဝရံ သာဒိယန္တိ, စတုပစ္စယသန္တောသေ ပန နေ ပရမုက္ကံသဂတာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ពាក្យថា «Cīvarānuggahatthaṃ» បានដល់ ដើម្បីរក្សានូវចីវរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឈ្មោះថាជាបុញ្ញក្ខេត្តដ៏ប្រសើរក្នុងលោក ព្រមទាំងទេវលោក ហើយភាពជាបុញ្ញក្ខេត្តនោះ ក៏ដល់នូវភាពដ៏ឧត្តមបំផុត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គកាលទ្រង់ប្រាប់នូវការជួយឧបត្ថម្ភបែបនោះដល់សត្វទាំងឡាយ ហើយទ្រង់សង្គ្រោះសត្វទាំងនោះ ទើបទ្រង់ទទួលយកនូវគហបតីចីវរ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គដល់នូវភាពដ៏ឧត្តមបំផុត ក្នុងការសន្តោសក្នុងបច្ច័យ៤ តែម្តង។ ၂၄၄. သပ္ပစ္စယန္တိ သဟေတုကံ သကာရဏံ ဟုတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. စောဒကော ပန အဓိပ္ပာယံ အဇာနန္တော ‘‘ကိံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣတရော ‘‘နော န ဒေသေတီ’’တိအာဒိနာ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ. နိဒါနန္တိ စေတ္ထ ဉာပကံ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ အဓိပ္ပေတံ, တဉ္စ တဿ တဿ အနုပ္ပတ္တိယုတ္တဿ အတ္ထဿ ပဋိပက္ခဟရဏတော ‘‘သပ္ပာဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ပုရိမဿေဝေတံ ဝေဝစန’’န္တိ. ရာဂါဒီနံ ဝါ ပဋိဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ, တဒေဝ ပါဋိဟာရိယံ, သဟ ပါဋိဟာရိယေနာတိ သပ္ပာဋိဟာရိယံ. ရာဂါဒိပဋိသေဓဝသေနေဝ ဟိ သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ២៤៤. ពាក្យថា «Sappaccayaṃ» មានសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះថា ទ្រង់សម្តែងធម៌ប្រកបដោយហេតុ ប្រកបដោយការណ៍។ ចំណែកឯអ្នកចោទសួរ មិនដឹងនូវបំណង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «kiṃ pana» (ចុះដូចម្តេច?)។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលម្នាក់ទៀត ក៏បើកចំហនូវបំណង ដោយពាក្យជាដើមថា «no na deseti» (មិនមែនមិនសម្តែងនោះទេ)។ ពាក្យថា «Nidāna» ក្នុងទីនេះ សំដៅយកហេតុដែលធ្វើឱ្យដឹង គឺហេតុដែលនាំឱ្យកើតឡើង ហើយហេតុនោះ ឈ្មោះថា «sappāṭihāriya» (ប្រកបដោយបាដិហារិយ៍) ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវសត្រូវនៃសេចក្តីដែលមិនទាន់ដល់នោះៗ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «purimassevetaṃ vevacanaṃ» (ពាក្យនេះជាវេវចនៈនៃពាក្យមុននោះឯង)។ ម្យ៉ាងទៀត ការកម្ចាត់បង់នូវរាគៈជាដើម ឈ្មោះថា «paṭihāriya» សេចក្តីនោះឯងឈ្មោះថា «pāṭihāriya» ធម៌ដែលប្រកបដោយបាដិហារិយ៍ ឈ្មោះថា «sappāṭihāriya»។ ព្រោះថា ព្រះសាស្ត្រាទ្រង់សម្តែងធម៌ ដោយអំណាចនៃការបដិសេធនូវរាគៈជាដើមតែម្យ៉ាង។ ၂၄၅. တဿ [Pg.115] တဿ ပဉှဿာတိ ယံ ယံ ပဉှံ ပရော အဘိသင်္ခရိတွာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆတိ, တဿ တဿ ပဉှဿ. ဥပရိ အာဂမနဝါဒပထန္တိ ဝိဿဇ္ဇနေ ကတေ တတော ဥပရိ အာဂစ္ဆနကံ ဝါဒမဂ္ဂံ. ဝိသေသေတွာ ဝဒန္တောတိ ဝတ္တတိ, ‘‘ဘော ဂေါတမ, ဝတ္တုမရဟတီ’’တိ အတ္တနော ဝါဒဘေဒနတ္ထံ အာဟတံ ကာရဏံ အတ္တနော မာရဏတ္ထံ အာဝုဓံ နိဒဿေန္တော ဝိယ ဝိသေသေတွာ ဝဒန္တော ပဟာရကေန ဝစနေန. အန္တရန္တရေတိ မယာ ဝုစ္စမာနကထာပဗန္ဓဿ အန္တရန္တရေ. ဒဒေယျ ဝဒေယျ. ဧဝရူပေသု ဌာနေသူတိ ပရဝါဒီဟိ သဒ္ဓိံ ဝါဒပဋိဝါဒဋ္ဌာနေသု. တေ နိဂ္ဂဟေတုံ မယာ ဒေသိတံ သုတ္တပဒံ အာနေတွာ မမယေဝ အနုသာသနိံ ဩဝါဒံ ပစ္စာသီသန္တိ. ២៤៥. ពាក្យថា Tassa tassa pañhassa សេចក្តីថា បញ្ហាណាមួយដែលបុគ្គលដទៃរៀបចំឡើង ហើយចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដើម្បីសួរដេញដោល នៃបញ្ហានោះៗ។ ពាក្យថា Upari āgamanavādapathaṃ សេចក្តីថា ផ្លូវនៃវាទៈដែលនឹងមកខាងលើ បន្ទាប់ពីការដោះស្រាយរួចហើយ។ ពាក្យថា Visesetvā vadanto សេចក្តីថា និយាយបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់លាស់ ដូចជាពាក្យថា «បពិត្រព្រះគោតម ព្រះអង្គគួរតែពោល» គឺនិយាយបញ្ជាក់ដោយវាចាដែលជាគ្រឿងប្រហារ ហាក់ដូចជាបង្ហាញអាវុធសម្រាប់សម្លាប់ខ្លួនឯង ដើម្បីបំផ្លាញវាទៈរបស់ខ្លួនឯងដូច្នោះ។ ពាក្យថា Antarantare សេចក្តីថា ក្នុងចន្លោះៗនៃលំដាប់ពាក្យកថាដែលខ្ញុំកំពុងពោល។ ពាក្យថា Dadeyya គឺ គួរពោល (vadeyya)។ ពាក្យថា Evarūpesu ṭhānesu សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងនៃការតតាំងវាទៈនិងបដិវាទៈជាមួយពួកបរវាទ។ ពួកជនទាំងនោះ នាំយកសូត្រដែលតថាគតសំដែងហើយ ដើម្បីសង្កត់សង្កិន (បរវាទ) ទាំងនោះ ហើយរំពឹងចាំតែពាក្យប្រដៅ និងឱវាទរបស់តថាគតប៉ុណ្ណោះ។ ၂၄၆. သမ္ပာဒေမီတိ မနောရထံ သမ္ပာဒေမိ. ပရိပူရေမီတိ အဇ္ဈာသယံ ပရိပူရေမိ. အဓိသီလေတိ အဓိကေ ဥတ္တမသီလေ. သာဝကသီလတော စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓသီလတော စ ဗုဒ္ဓါနံ သီလံ အဓိကံ ဥက္ကဋ္ဌံ ပရမုက္ကံသတော အနညသာဓာရဏဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓသီလံ နာမ ကထိတ’’န္တိ. ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာတိ တတ္ထ တတ္ထ ဌာနသော ဥပ္ပန္နပညာ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. အဝသေသာ ပညာတိ ဣဓ ပါဠိယံ အာဂတာ အနာဂတာ စ ယထာဝုတ္တဉာဏဒွယဝိနိမုတ္တာ ပညာ. ២៤៦. ពាក្យថា Sampādemi សេចក្តីថា ធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាឲ្យសម្រេច។ ពាក្យថា Paripūremi សេចក្តីថា បំពេញអធ្យាស្រ័យឲ្យពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា Adhisīle សេចក្តីថា ក្នុងសីលដ៏ក្រៃលែង គឺសីលដ៏ឧត្តម។ ព្រោះថា ព្រះសីលរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក្រៃលែង ឧត្តម ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ជាងសាវកសីល និងបច្ចេកពុទ្ធសីល ដោយភាពមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដែលហៅថា ពុទ្ធសីល ត្រូវបានពោលហើយ»។ ពាក្យថា Ṭhānuppattikapaññā សេចក្តីថា បញ្ញាដែលកើតឡើងតាមហេតុការណ៍ក្នុងទីនោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «tatthā» ជាដើម។ ពាក្យថា Avasesā paññā សេចក្តីថា បញ្ញាដែលមកហើយក្តី មិនទាន់មកហើយក្តី ក្នុងព្រះបាលីនេះ ដែលរួចផុតចាកញាណទាំងពីរយ៉ាងដែលពោលហើយនោះ។ ၂၄၇. ဝိသေသာဓိဂမာနန္တိ သတိပဋ္ဌာနာဒီနံ အဓိဂန္ဓဗ္ဗဝိသေသာနံ. အဘိညာ နာမ ဆ အဘိညာ, တာသု ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဆဠဘိညာရဟတောဝ အဂ္ဂမဂ္ဂပညာ ဣဓ အဘိညာတိ အဓိပ္ပေတာ, တဿ ဝေါသာနံ ပရိယောသာနံ ပါရမီ ပရမုက္ကံသာတိ အဝကံသာတိ စ အဂ္ဂဖလံ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘အဘိညာ…ပေ… အရဟတ္တံ ပတ္တာ’’တိ. ២៤៧. ពាក្យថា Visesādhigamānaṃ សេចក្តីថា នៃគុណវិសេសដែលគប្បីសម្រេចបាន មានសតិបដ្ឋានជាដើម។ អភិញ្ញា ឈ្មោះថា អភិញ្ញា ៦, ក្នុងអភិញ្ញាទាំងនោះ បញ្ញាក្នុងអគ្គមគ្គរបស់ព្រះអរហន្តអ្នកបានអភិញ្ញា ៦ ប៉ុណ្ណោះ ដោយការសំដែងយ៉ាងឧត្តម លោកសំដៅយកថា «អភិញ្ញា» ក្នុងទីនេះ, ទីបំផុត ទីបញ្ចប់ គឺបារមី ភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត និងការមិនថយក្រោយ នៃអភិញ្ញានោះ លោកហៅថា អគ្គផល ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «abhiññā...បេ... arahattaṃ pattā» (ដល់នូវព្រះអរហត្ត)។ ဥပါယပဓာနေတိ အရိယဖလာဓိဂမနဿ ဥပါယဘူတေ ပဓာနေ. ‘‘အနုပ္ပန္နပါပကာနုပ္ပာဒါဒိအတ္ထာ’’တိ ဂဟိတာ တထေဝ ဟောန္တိ, တံ အတ္ထံ သာဓေန္တိယေဝါတိ ဧတဿ အတ္ထဿ ဒီပကော သမ္မာ-သဒ္ဒေါတိ ယထာအဓိပ္ပေတတ္ထဿ အနုပ္ပန္နပါပကာနုပ္ပာဒါဒိနော ဥပါယဘူတေ, ပဓာနဥပါယဘူတေတိ အတ္ထော. သမ္မာ-သဒ္ဒဿ ဝါ ယောနိသော အတ္ထဒီပကတံ သန္ဓာယ ‘‘ယောနိသော ပဓာနေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဆန္ဒံ ဇနေတီတိ ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတိ ပဝတ္တေတိ ဝါ. ဝါယမတီတိ ပယောဂပရက္ကမံ ကရောတိ. ဝီရိယံ အာရဘတီတိ ကာယိကစေတသိကဝီရိယံ ကရောတိ. စိတ္တံ ဥက္ခိပတီတိ [Pg.116] တေနေဝ သဟဇာတဝီရိယေန ကောသဇ္ဇပက္ခတော စိတ္တံ ဥက္ခိပတိ. ပဒဟတီတိ သမ္မပ္ပဓာနဘူတံ ဝီရိယံ ပဝတ္တေတိ. ပဋိပါဋိယာ ပနေတာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ အာသေဝနာဘာဝနာဗဟုလီကမ္မသာတစ္စကိရိယာဟိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. ‘‘ပဒဟတီ’’တိ ဝါ ဣမိနာ အာသေဝနာဒီဟိ သဒ္ဓိံ သိခါပတ္တံ ဥဿောဠှိဝီရိယံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝဍ္ဎိယာ ပရိပူရဏတ္ထန္တိ ယာဝတာ ဘာဝနာပါရိပူရိယာ ပရိပူရဏတ္ထံ. ယာ ဌိတီတိ ယာ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဋိပက္ခဝိဂမေန အဝဋ္ဌိတိ. သော အသမ္မောသောတိ သော အဝိနာသော. ယံ ဝေပုလ္လန္တိ ယော သဗ္ဗသော ဝိပုလဘာဝေါ မဟန္တတာ. ဘာဝနာပါရိပူရီတိ ဘာဝနာယ ပရိပူရိတာ. အတ္ထောတိပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ပုရိမပစ္ဆိမပဒါနံ သမာနတ္ထဘာဝတော. ពាក្យថា Upāyapadhāne សេចក្តីថា ក្នុងសេចក្តីព្យាយាមដែលជាឧបាយនៃការសម្រេចអរិយផល។ ពាក្យទាំងឡាយដែលកាន់យកថា «ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការមិនកើតឡើងនៃបាបធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើងជាដើម» គឺមានយ៉ាងនោះពិតមែន គឺសម្រេចនូវប្រយោជន៍នោះឯង ម៉្យាងទៀត សព្ទថា សម្មា (sammā) នេះ ជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីនេះឲ្យភ្លឺច្បាស់ គឺមានសេចក្តីថា ក្នុងឧបាយ គឺក្នុងសេចក្តីព្យាយាមដែលជាឧបាយ នៃសេចក្តីដែលសំដៅយក មានការមិនកើតឡើងនៃបាបធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើងជាដើម។ ឬមួយ លោកសំដៅយកភាពជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីដោយឧបាយ (yoniso) នៃសម្មាសព្ទ ទើបពោលថា «yoniso padhāne» (ក្នុងសេចក្តីព្យាយាមដោយឧបាយ)។ ពាក្យថា Chandaṃ janeti សេចក្តីថា ញ៉ាំងកុសលច្ឆន្ទៈគឺភាពចង់ធ្វើឲ្យកើតឡើង ឬឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Vāyamati សេចក្តីថា ធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមប្រកបដោយប្រយោគៈ។ ពាក្យថា Vīriyaṃ ārabhati សេចក្តីថា ធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមតាមផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត។ ពាក្យថា Cittaṃ ukkhipati សេចក្តីថា លើកស្ទួយចិត្តចាកចំណែកនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ដោយវីរិយៈដែលកើតរួមគ្នា (សហជាតវីរិយៈ) នោះឯង។ ពាក្យថា Padahati សេចក្តីថា ញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមដែលជាសម្មប្បធានឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ក៏ប៉ុន្តែ បទទាំង ៤ នេះ តាមលំដាប់ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងការសេពគប់ (āsevanā) ការចម្រើន (bhāvanā) ការធ្វើឲ្យរយៗ (bahulīkamma) និងការធ្វើដោយហ្មត់ចត់ (sātaccakiriyā)។ ឬមួយ ដោយពាក្យថា «padahati» នេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវសេចក្តីព្យាយាមដ៏ខ្លាំងក្លា (ussoḷhivīriya) ដែលដល់នូវកំពូល ជាមួយការសេពគប់ជាដើម។ ពាក្យថា Vaḍḍhiyā paripūraṇatthaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ ដរាបដល់ការពេញបរិបូណ៌នៃការចម្រើន (ភាវនា)។ ពាក្យថា Yā ṭhiti សេចក្តីថា ការតាំងនៅមាំមួននៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដោយការប្រាសចាកធម៌ជាបដិបក្ខ。 ពាក្យថា So asammoso សេចក្តីថា ភាពមិនវិនាសនោះ។ ពាក្យថា Yaṃ vepullaṃ សេចក្តីថា ភាពធំទូលាយ ភាពធំធេង ដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា Bhāvanāpāripūrī សេចក្តីថា ភាពពេញបរិបូណ៌នៃការចម្រើន។ សូម្បីតែដោយអត្ថ ក៏គប្បីដឹងថា បទខាងដើមនិងបទខាងចុង មានអត្ថស្មើគ្នា។ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ကထိတာတံတံဝိသေသာဓိဂမဿ ပဋိပဒါဝိဘာဝနာယ အာရဒ္ဓတ္တာ. အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပဇ္ဇနေန အနတ္ထာဝဟတာ နာမ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ’’တိ ဝစနံ ဥပ္ပန္နာနံ ရာသန္တရဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. တထာ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနေနာတိ ဝုတ္တံ – အနုပ္ပဇ္ဇမာနာတိ ဝစနံ ဥပ္ပန္နာနံ ရာသန္တရဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. နိရုဇ္ဈမာနာတိ ပဋိပက္ခသမာယောဂေန ဝိနဿမာနာ, န ခဏနိရောဓဝသေန နိရုဇ္ဈမာနာ. បុព្វភាគបដិបទា ត្រូវបានពោលហើយ ព្រោះការចាប់ផ្តើមសំដែងនូវបដិបទាដើម្បីសម្រេចគុណវិសេសនោះៗ។ ដែលពោលថា «ភាពមិននាំមកនូវប្រយោជន៍ ដោយការមិនកើតឡើងនៃអកុសលធម៌ទាំងឡាយ មិនមានឡើយ» ព្រោះពាក្យថា «uppajjamānā» (ដែលកំពុងកើតឡើង) លោកកាន់យកដោយភាពជាគំនរផ្សេងនៃធម៌ដែលកើតឡើងហើយ។ ដូចគ្នាដែរ ដែលពោលថា «ដោយការកើតឡើងនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ» ព្រោះពាក្យថា «anuppajjamānā» (ដែលមិនកើតឡើង) លោកកាន់យកដោយភាពជាគំនរផ្សេងនៃធម៌ដែលកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា Nirujjhamānā សេចក្តីថា ដែលវិនាសទៅដោយការប្រកបជាមួយធម៌ជាបដិបក្ខ មិនមែនរលត់ទៅដោយអំណាចនៃខណិកនិរោធឡើយ។ လောဘာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ, ယေ အာရဒ္ဓဝိပဿကာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာ. သကိံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာတိ သဘာဝကထနမတ္တမေတံ. ဧကဝါရမေဝ ဟိ မဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. နိရုဇ္ဈမာနောတိ သရသေနေဝ နိရုဇ္ဈမာနော. န ဟိ တဿ ပဋိပက္ခသမာယောဂေါ နာမ အတ္ထိ. ဖလဿာတိ အနန္တရကာလေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနကဖလဿ. ပစ္စယံ ဒတွာဝ နိရုဇ္ဈတီတိ ဣမိနာ မဂ္ဂေါ သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ ဧကန္တေနေဝ အတ္ထာဝဟောတိ ဒဿေတိ. ပုရိမသ္မိမ္ပီတိ ‘‘အနုပ္ပန္နာ မေ ကုသလာ ဓမ္မာ အနုပ္ပဇ္ဇမာနာ အနတ္ထာယ သံဝတ္တေယျု’’န္တိ ဧတသ္မိံ တတိယဝါရေပိ. ‘‘သမထဝိပဿနာ ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ, တံ ပန မဂ္ဂဿ အနုပ္ပန္နတာယ သဗ္ဘာဝတော, အနုပ္ပဇ္ဇမာနေ စ တသ္မိံ ဝဋ္ဋာနတ္ထသဗ္ဘာဝတောတိ မဂ္ဂဿပိ သာဓာရဏဘာဝတော န ယုတ္တန္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ယဒိ သမထဝိပဿနာနမ္ပိ အနုပ္ပတ္တိ အနတ္ထာဝဟာ, မဂ္ဂဿ အနုပ္ပတ္တိယာ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထီတိ. គប្បីដឹងនូវធម៌ទាំងឡាយមានលោភៈជាដើម ដែលគួរកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកផ្តើមវិបស្សនា។ ពាក្យថា Sakiṃ uppajjitvā (កើតឡើងតែម្តង) នេះជាត្រឹមតែការនិយាយតាមសភាវៈប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាមគ្គ កើតឡើងតែម្តងគត់។ ពាក្យថា Nirujjhamāno សេចក្តីថា រលត់ទៅដោយរសរបស់ខ្លួនឯង។ ព្រោះថា ការប្រកបជាមួយធម៌ជាបដិបក្ខ មិនមានដល់មគ្គនោះឡើយ។ ពាក្យថា Phalassa សេចក្តីថា នៃផលដែលកើតឡើងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់គ្នានោះឯង។ ពាក្យថា Paccayaṃ datvāva nirujjhati (រលត់ទៅដោយឲ្យបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ) នេះ បង្ហាញថាមគ្គ តែងនាំមកនូវប្រយោជន៍ដោយចំណែកមួយ ទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងអនាគត។ ពាក្យថា Purimasmimpi សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងវារៈទីបីនេះថា «កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើងដល់ខ្ញុំ កាលមិនកើតឡើង គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍»។ ពាក្យដែលពោលក្នុងអដ្ឋកថាថា «គប្បីកាន់យកសមថៈនិងវិបស្សនា» នោះ លោកបដិសេធថា មិនសមគួរឡើយ ព្រោះមគ្គមិនទាន់កើតឡើងពិតមែន ហើយកាលបើមគ្គនោះមិនកើតឡើង សេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងវដ្តៈក៏មានពិតមែន ព្រោះភាពទូទៅសូម្បីដល់មគ្គ។ ប្រសិនបើការមិនកើតឡើងនៃសមថៈនិងវិបស្សនា នាំមកនូវសេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍ហើយ សេចក្តីដែលត្រូវពោលក្នុងការមិនកើតឡើងនៃមគ្គ ក៏មិនបាច់និយាយឡើយ។ မဟန္တံ[Pg.117], ဂါရဝံ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘သံဃဂါရဝေန ယထာရုစိ ဝန္ဒိတုံ န လဘာမီ’’တိ သံဃေန သဟ န နိက္ခမိ. ဧတ္တကံ ဓာတူနံ နိဓာနံ နာမ အညတြ နတ္ထိ, မဟာဓာတုနိဓာနတော ဟိ နီဟရိတွာ ကတိပယာ ဓာတုယော တတ္ထ တတ္ထ စေတိယေ ဥပနီတာ, ဣဓ ပန ရာမဂါမထူပေ ဝိနဋ္ဌေ နာဂဘဝနံ ပဝိဋ္ဌာ ဒေါဏမတ္တာ ဓာတုယော ဥပနီတာ. အတိမန္ဒာနိ နောတိ နနု အတိဝိယ မန္ဒာနိ. សេចក្តីគោរពដ៏ធំធេងរមែងមាន ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបមិនចេញទៅជាមួយព្រះសង្ឃ ដោយគិតថា «ព្រោះសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសង្ឃ ខ្ញុំមិនបានថ្វាយបង្គំតាមចំណង់ចិត្តឡើយ»។ ការតម្កល់ទុកព្រះសារីរិកធាតុច្រើនដល់ម៉្លេះ មិនមានក្នុងទីដទៃឡើយ ព្រោះថា ព្រះសារីរិកធាតុបន្តិចបន្តួចដែលគេនាំចេញពីមហាធាតុនិធាន ត្រូវបាននាំទៅតម្កល់ក្នុងចេតិយក្នុងទីនោះៗ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ កាលបើស្ដូបនៅរាមគ្រាមត្រូវវិនាសទៅ ព្រះសារីរិកធាតុប្រមាណមួយទោណៈដែលចូលទៅកាន់នាគភព ត្រូវបាននាំមកតម្កល់ទុក។ ពាក្យថា Atimandāni no សេចក្តីថា តើមិនមែនយឺតយូរក្រៃលែងទេឬ? သံဝိဇ္ဇိတွာတိ ‘‘ကထဉှိ နာမ မာဒိသော ဤဒိသံ အနတ္ထံ ပါပုဏိဿတီ’’တိ သံဝေဂံ ဇနေတွာ. ဤဒိသံ နာမ မာဒိသံ အာရဗ္ဘ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ကိံ ဝဒတီတိ တံ ဝစနံ အနာဒိယန္တော. ពាក្យថា Saṃvijjitvā សេចក្តីថា ញ៉ាំងសង្វេគឲ្យកើតឡើងថា «ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ បុគ្គលដូចជាខ្ញុំនឹងដល់នូវសេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍យ៉ាងនេះ?»។ មិនអើពើនឹងពាក្យនោះថា «តើគេនិយាយអ្វីថា ពាក្យបែបនេះគួរនិយាយសំដៅលើបុគ្គលដូចជាខ្ញុំ?»។ သန္တသမာပတ္တိတော အညံ သန္ထမ္ဘနကာရဏံ ဗလဝံ နတ္ထီတိ တတော ပရိဟီနော သမ္မာပဋိပတ္တိယံ ပတိဋ္ဌာ ကထံ ဘဝိဿတီတိ အာဟ ‘‘သန္တာယ…ပေ… န သက္ကောတီ’’တိ. န ဟိ မဟာရဇ္ဇုယာ ဆိန္နာယ သုတ္တတန္တူ သန္ထမ္ဘေတုံ သက္ကောန္တီတိ. သမထေ ဒဿေတွာ တေန သမာနဂတိကာ ဣမသ္မိံ ဝိသယေ ဝိပဿနာပီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဧဝံ ဥပ္ပန္နာ သမထဝိပဿနာ…ပေ… သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ព្រោះហេតុថា ហេតុជាគ្រឿងទប់ទល់ដ៏មានកម្លាំង ក្រៅចាកសន្តសមាបត្តិ មិនមានឡើយ កាលបើបុគ្គលស៊ប់ចុះចាកសន្តសមាបត្តិនោះហើយ ការតាំងនៅក្នុងសម្មាបដិបត្តិ តើនឹងមានដូចម្តេចបាន? ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «santāya...បេ... na sakkoti» (កាលបើធម៌ដ៏ស្ងប់... មិនអាចឡើយ)។ ព្រោះថា កាលបើខ្សែព្រ័ត្រធំដាច់ហើយ ខ្សែអំបោះតូចៗមិនអាចទប់ទល់បានឡើយ។ លោកបង្ហាញសមថៈហើយ ដោយមានបំណងថា «សូម្បីវិបស្សនាក្នុងវិស័យនេះ ក៏មានគតិស្មើគ្នាជាមួយសមថៈនោះដែរ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «evaṃ uppannā samathavipassanā...បេ... saṃvattanti» (សមថៈនិងវិបស្សនាដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះ... រមែងប្រព្រឹត្តទៅ)។ ကာသာဝန္တိ ကာသာဝဝတ္ထံ. ကစ္ဆံ ပီဠေတွာ နိဝတ္ထန္တိ ပစ္ဆိမံ ဩဝဋ္ဋိကံ ပီဠေန္တော ဝိယ ဒဠှံ ကတွာ နိဝတ္ထံ အဒ္ဒသံသူတိ ယောဇနာ. ពាក្យថា Kāsāvaṃ គឺ សំពត់កាសាវៈ។ ពាក្យថា Kacchaṃ pīḷetvā nivatthaṃ សេចក្តីថា ស្លៀកយ៉ាងណែន ហាក់ដូចជាសង្កត់ជាយខាងក្រោយ, ការភ្ជាប់បទថា addasaṃsu (បានឃើញហើយ)។ ဝုတ္တနယေနာတိ (အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၃၉၄) ‘‘ကာမာ နာမေတေ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု အာဒီနဝဒဿနပုဗ္ဗကနေက္ခမ္မပဋိပတ္တိယာ ဆန္ဒရာဂံ ဝိက္ခမ္ဘယတော သမုစ္ဆိန္ဒန္တဿ စ ‘‘အနုပ္ပန္နော စ ကာမာသဝေါ န ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ သဗ္ဗာသဝသုတ္တဝဏ္ဏနာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၅ အာဒယော; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၅ အာဒယော) ဝုတ္တနယေန. အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝိတွာ နိရုဒ္ဓဝိပါကောတိ တဒါရမ္မဏမာဟ. အနုဘဝိတွာ ဘဝိတွာ စ ဝိဂတံ ဘူတဝိဂတံ. အနုဘူတဘူတာ ဟိ ဘူတတာသာမညေန ဘူတ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တာ. သာမညမေဝ ဟိ ဥပသဂ္ဂေန ဝိသေသီယတီတိ. အနုဘူတသဒ္ဒေါ စ ကမ္မဝစနိစ္ဆာယ အဘာဝတော အနုဘဝကဝါစကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိပါကော အာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓေါ ဘုတွာဝိဂတောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ, [Pg.118] ဝိကပ္ပဂါဟဝသေန ရာဂါဒီဟိ တဗ္ဗိပက္ခေဟိ စ အကုသလံ ကုသလဉ္စ ကမ္မံ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝိတွာ ဝိဂတန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ယထာဝုတ္တော ပန ဝိပါကော ကေဝလံ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနဝသေနေဝ ပဝတ္တတီတိ အနုဘဝိတွာ ဝိဂတတ္တာ နိပ္ပရိယာယေနေဝ ဝုတ္တော, တဿ စ တထာ ဝုတ္တတ္တာ ကမ္မံ ဘဝိတွာ ဝိဂတပရိယာယေန, ယံ ‘‘ဥပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ, ဥပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဌိတိယာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဂဟေတွာ တံသဒိသာနံ ပဟာနံ, ဝုဒ္ဓိ စ ဝုတ္တာ. ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသကရဏဝသေန ဥပ္ပတိတံ အတီတကမ္မဉ္စ တတော ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အာရဒ္ဓေါ အနာဂတော ဝိပါကော စ ‘‘ဩကာသကတုပ္ပန္နော’’တိ ဝုတ္တော. ယံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဒေန ဝိနာပိ ဝိညာယမာနံ ဥပ္ပန္နံ သန္ဓာယ ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဉ္စေတနိကာန’’န္တိအာဒိ (အ. နိ. ၁၀.၂၁၇, ၂၁၉) ဝုတ္တံ. ពាក្យថា Vuttanayena សេចក្តីថា ដោយន័យដែលពោលហើយ មានជាដើមថា «កាមទាំងឡាយនេះ មិនទៀង ជាទុក្ខ មានសភាវៈប្រែប្រួលជាធម្មតា» របស់បុគ្គលអ្នកកំចាត់បង់ និងកាត់ផ្តាច់នូវឆន្ទរាគៈ ដោយនេក្ខម្មបដិបទាដែលមានការឃើញទោសក្នុងវត្ថុកាមនិងកិលេសកាមជាប្រធាន និងដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងអធិប្បាយសព្វាសវសូត្រខាងក្រោមជាដើមថា «កាមាសវៈដែលមិនទាន់កើតឡើង រមែងមិនកើតឡើង»។ វិបាកដែលសោយនូវរសនៃអារម្មណ៍ហើយរលត់ទៅ លោកហៅថា តទារម្មណ៍។ សោយហើយ និងកើតឡើងហើយប្រាសទៅ ឈ្មោះថា ភូតវិគតៈ (bhūtavigata)។ ព្រោះថា ធម៌ដែលសោយហើយនិងកើតឡើងហើយ លោកពោលដោយ «ភូត» សព្ទ ព្រោះភាពជាសាមញ្ញនៃភាពជាធម៌កើតឡើងហើយ។ ព្រោះថា សាមញ្ញសព្ទនោះឯង រមែងប្លែកទៅដោយឧបសគ្គ។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា anubhūta នេះ ព្រោះមិនមានបំណងក្នុងកម្មវាចកៈ គប្បីឃើញថាជាពាក្យសម្តែងនូវអ្នកសោយ។ វិបាកកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ហើយរលត់ទៅ គឺកើតឡើងហើយប្រាសទៅ គួរដល់ការហៅយ៉ាងនេះបាន, អកុសលនិងកុសលកម្មដែលសោយនូវរសនៃអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកដោយវិកប្បៈ មានរាគៈជាដើម និងធម៌ជាបដិបក្ខនឹងរាគៈនោះ ហើយប្រាសទៅ គួរដល់ការហៅយ៉ាងនេះបាន។ ចំណែកឯវិបាកដែលពោលហើយនោះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសោយរសនៃអារម្មណ៍តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលដោយនិប្បរិយាយ (ដោយត្រង់) ថា សោយហើយប្រាសទៅ, និងព្រោះវិបាកនោះ លោកពោលយ៉ាងនោះ កម្មដែលកើតឡើងហើយប្រាសទៅដោយបរិយាយ ក្នុងពាក្យថា «ដើម្បីលះបង់អកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ ដើម្បីការតាំងនៅនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ» ក្នុងទីនេះ លោកកាន់យកពាក្យថា «កើតឡើងហើយ» ហើយពោលនូវការលះបង់ និងការចម្រើននៃធម៌ដែលមានសភាពដូចគ្នានោះ។ ម៉្យាងទៀត អតីតកម្មដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការធ្វើឱកាសដើម្បីហុចផល និងអនាគតវិបាកដែលផ្តើមនឹងកើតឡើងអំពីកម្មនោះ លោកហៅថា «ឱកាសកតុប្បន្នៈ» (កើតឡើងដោយការធ្វើឱកាស)។ សេចក្តីណាដែលដឹងបានសូម្បីមិនមានសព្ទថា «កើតឡើងហើយ» លោកសំដៅយកធម៌ដែលកើតឡើងហើយនោះ ទើបពោលថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនពោលនូវកម្មដែលប្រកបដោយចេតនា...» ជាដើម។ တေသူတိ ဝိပဿနာယ ဘူမိဘူတေသု ခန္ဓေသု. အနုသယိတကိလေသာတိ အနုသယဝသေန ပဝတ္တာ အပ္ပဟီနာ မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗာ ကိလေသာ အဓိပ္ပေတာ. တေနာဟ ‘‘အတီတာ…ပေ… န ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ. တေသဉှိ အမ္ဗရုက္ခောပမာယ ဝတ္တမာနာဒိတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗာနံ တာဒိသဿ ဝိဘာဂဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတော. အပ္ပဟီနာဝ ဟောန္တီတိ ဣမိနာ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန အနုသယဋ္ဌောတိ ဒဿေတိ. ဣဒံ ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နံ နာမာတိ ဣဒံ တေသု ခန္ဓေသု ဥပ္ပတ္တိရဟကိလေသဇာတံ တာယ ဧဝ ဥပ္ပတ္တိရဟတာယ ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နံ နာမ, တေဘူမကဘူမိလဒ္ဓါ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. တာသု တာသု ဘူမီသူတိ မနုဿဒေဝါဒိအတ္တဘာဝသင်္ခါတေသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု. တသ္မိံ တသ္မိံ သန္တာနေ အနုပ္ပတ္တိအနာပါဒိတတာယ အသမုဂ္ဃာတိတာ. ဧတ္ထ စ လဒ္ဓဘူမိကံ ဘူမိလဒ္ဓန္တိ ဝုတ္တံ အဂ္ဂိအာဟိတော ဝိယ. ពាក្យថា Tesu សេចក្តីថា ក្នុងខន្ធទាំងឡាយដែលជាភូមិរបស់វិបស្សនា។ ពាក្យថា Anusayitakilesā សេចក្តីថា កិលេសទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអនុស័យ ដែលមិនទាន់លះបង់ ដែលគប្បីលះបង់ដោយមគ្គ ត្រូវបានសំដៅយក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «atītā...បេ... na vattabbā» (កិលេសទាំងឡាយជាអតីត... មិនគប្បីពោលឡើយ)។ ព្រោះថា ភាពជាអតីតជាដើមនៃកិលេសទាំងឡាយដែលគប្បីលះបង់ដោយមគ្គនោះ មិនគប្បីពោលឡើយ ដោយការប្រៀបប្រដូចនឹងដើមស្វាយ ព្រោះការមិនកើតឡើងនៃចំណែកបែបនោះ។ ពាក្យថា Appahīnāva honti (រមែងមិនទាន់លះបង់ឡើយ) នេះ បង្ហាញនូវសេចក្តីថា ជាអនុស័យ ដោយអត្ថថាមិនទាន់លះបង់។ ពាក្យថា Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma សេចក្តីថា ពួកកិលេសដែលគួរកើតឡើងក្នុងខន្ធទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ភូមិលទ្ធុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយបាននូវភូមិ) ព្រោះភាពជាធម៌គួរកើតឡើងនោះឯង គឺមានសេចក្តីថា ជាធម៌បាននូវភូមិក្នុងត្រៃភូមិ។ ពាក្យថា Tāsu tāsu bhūmīsu សេចក្តីថា ក្នុងឧបាទានក្ខន្ធទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាអត្តភាពមានមនុស្សនិងទេវតាជាដើម។ គឺមិនទាន់កំចាត់បង់បាន ព្រោះការមិនទាន់ដល់នូវការមិនកើតឡើងតទៅទៀត ក្នុងសន្តាននោះៗ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា bhūmiladdha លោកពោលសំដៅយកធម៌ដែលបាននូវភូមិ (laddhabhūmika) ដូចជាភ្លើងដែលគេបង្កាត់ទុកដូច្នោះ។ ဩကာသကတုပ္ပန္န-သဒ္ဒေပိ စ ဩကာသော ကတော ဧတေနာတိ ဩကာသော ကတော ဧတဿာတိ စ အတ္ထဒွယေပိ ကတ-သဒ္ဒဿ ပရနိပါတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဟတခီရရုက္ခော ဝိယ နိမိတ္တဂ္ဂါဟဝသေန အဓိဂ္ဂဟိတံ အာရမ္မဏံ, အနာဟတခီရရုက္ခော ဝိယ အဝိက္ခမ္ဘိတတာယ အန္တောဂဓကိလေသံ အာရမ္မဏံ. နိမိတ္တဂ္ဂါဟကာဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသာ ဝါ ပုဂ္ဂလာ အာဟတာနာဟတခီရရုက္ခသဒိသာ. ပုရိမနယေနေဝါတိ အဝိက္ခမ္ဘိတုပ္ပန္နေ ဝိယ ‘‘ဣမသ္မိံ နာမ ဌာနေ နုပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ကသ္မာ? အသမုဂ္ဃာတိတတ္တာ’’တိ ယောဇေတွာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. ម៉្យាងទៀត សូម្បីក្នុងសព្ទថា ឱកាសកតុប្បន្ន (ធម៌កើតឡើងកាលបើឱកាសត្រូវបានធ្វើហើយ) គប្បីជ្រាបការដាក់ពាក្យ «កត» ទុកខាងក្រោយ (បរនិបាត) ក្នុងអត្ថទាំងពីរគឺ «ឱកាសត្រូវបានធ្វើហើយដោយធម៌នេះ» (ឱកាសោ កតោ ឯតេន) និង «ឱកាសត្រូវបានធ្វើហើយដល់ធម៌នេះ» (ឱកាសោ កតោ ឯតស្ស)។ អារម្មណ៍ដែលកាន់យកដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវនិមិត្ត ប្រៀបដូចជាដើមឈើមានជ័រដែលគេកាប់ហើយ (អាហតខីររុក្ខ)។ អារម្មណ៍ដែលមានកិលេសជ្រកនៅខាងក្នុង ព្រោះមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) ប្រៀបដូចជាដើមឈើមានជ័រដែលគេមិនទាន់កាប់ (អនាហតខីររុក្ខ)។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលអ្នកកាន់យកនូវនិមិត្ត និងបុគ្គលដែលមានកិលេសមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិន ឈ្មោះថាប្រៀបដូចជាដើមឈើមានជ័រដែលគេកាប់ហើយ និងមិនទាន់កាប់ហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «ដោយន័យមុននោះឯង» គឺគប្បីភ្ជាប់សេចក្តីពង្រីក ដូចក្នុងកិលេសដែលកើតឡើងព្រោះមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិនថា «មិនគប្បីពោលថា កិលេសទាំងឡាយនឹងមិនកើតឡើងក្នុងទីឈ្មោះនេះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនទាន់បានដកចោលទាំងឫសគល់ (អសមុគ្ឃាតិតត្តា)» ដូច្នេះហើយពង្រីកសេចក្តីទៅចុះ។ ဝုတ္တံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ. တတ္ထ စ မဂ္ဂေန ပဟီနကိလေသာနမေဝ တိဓာ နဝတ္တဗ္ဗတံ အပါကဋံ သုပါကဋံ ကာတုံ အဇာတဖလရုက္ခော ဥပမာဘာဝေန အာဂတော[Pg.119]. အတီတာဒီနံ အပ္ပဟီနတာ ဒဿနတ္ထမ္ပိ ‘‘ဇာတဖလရုက္ခေန ဒီပေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယထာ အစ္ဆိန္နေ ရုက္ခေ နိဗ္ဗတ္တာရဟာနိ ဖလာနိ ဆိန္နေ အနုပ္ပဇ္ဇမာနာနိ န ကဒါစိ သသဘာဝါနိ အဟေသုံ ဟောန္တိ ဘဝိဿန္တိ စာတိ တာနိ အတီတာဒိဘာဝေန န ဝတ္တဗ္ဗာနိ, ဧဝံ မဂ္ဂေန ပဟီနကိလေသာ စ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယထာ ဆေဒေ အသတိ ဖလာနိ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, သတိ စ နုပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ ဆေဒဿ သာတ္ထကတာ, ဧဝံ မဂ္ဂဘာဝနာယ စ သာတ္ထကတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. សេចក្តីនេះត្រូវបានពោលទុកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ។ ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គនោះ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ឲ្យច្បាស់លាស់ឡើង គឺការមិនគួរពោលដោយចំណែកទាំង ៣ (អតីត អនាគត បច្ចុប្បន្ន) នៃកិលេសទាំងឡាយដែលលះបង់បានហើយដោយមគ្គនោះឯង ទើបលោកនាំយកដើមឈើដែលមិនទាន់កើតផ្លែ (អជាតផលរុក្ខ) មកធ្វើជាឧបមា។ សូម្បីដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលមិនទាន់លះបង់បាននៃកិលេសទាំងឡាយមានអតីតជាដើម លោកក៏ពោលថា «គប្បីបង្ហាញដោយដើមឈើដែលកើតផ្លែហើយ (ជាតផលរុក្ខ)»។ ក្នុងឧបមានោះ ដើមឈើកាលបើមិនទាន់កាប់ ផ្លែទាំងឡាយដែលគួរនឹងកើតឡើង តែលុះកាលបើកាប់ដើមឈើនោះហើយ ផ្លែទាំងឡាយក៏មិនកើតឡើង មិនដែលបានមាន មិនមាន និងមិនមានទៅជាសភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ ផ្លែទាំងឡាយនោះមិនគប្បីពោលដោយភាពជាអតីតជាដើមឡើយ យ៉ាងណាមិញ កិលេសទាំងឡាយដែលលះបង់បានហើយដោយមគ្គ គប្បីជ្រាបថា យ៉ាងនោះឯង។ កាលបើការកាប់មិនមាន ផ្លែទាំងឡាយនឹងកើតឡើង កាលបើការកាប់មាន ផ្លែទាំងឡាយនឹងមិនកើតឡើង នេះជាភាពមានប្រយោជន៍នៃការកាប់ យ៉ាងណាមិញ ភាពមានប្រយោជន៍នៃការចម្រើនមគ្គ (មគ្គភាវនា) ក៏គប្បីផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនោះដែរ។ တေပိ ပဇဟတိယေဝ ကိလေသပ္ပဟာနေနေဝ တေသမ္ပိ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနတော. အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿာတိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ. ဥပါဒိန္နအနုပါဒိန္နတောတိ ဥပါဒိန္နခန္ဓတော စေဝ ကိလေသတော စ. ဥပပတ္တိဝသေန ဝုဋ္ဌာနံ ဒဿေတုမာဟ – ‘‘ဘဝဝသေန ပနာ’’တိအာဒိ. ယေ သောတာပန္နဿ သတ္တ ဘဝါ အပ္ပဟီနာ, တတော ပဉ္စ ဌပေတွာ ဣတရေ ဒွေ ‘‘သုဂတိဘဝေကဒေသာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ. သုဂတိကာမဘဝတောတိ သုဂတိဘဝေကဒေသဘူတကာမဘဝတော. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ရူပါရူပဘဝတော ဝုဋ္ဌာတိ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနသမုဂ္ဃာတဘာဝတော. ယဒိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဧဝ အရိယမဂ္ဂေါ သိယာ, သော ဧဝ သဗ္ဗကိလေသေ ပဇဟေယျ, သဗ္ဗဘဝေဟိပိ ဝုဋ္ဌဟေယျ. ယသ္မာ ပန ဩဓိသောဝ ကိလေသာ ပဟီယန္တိ, တသ္မာ ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေဟိ ပဟီနာဝသေသေ ကိလေသေ သော ပဇဟတိ, ဣတိ ဣမံ သာမတ္ထိယံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗဘဝေဟိ ဝုဋ္ဌာတိယေဝါတိပိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ သော ဧဝ ‘‘ဝဇိရူပမော’’တိ ဝုတ္တော. ព្រះអរិយបុគ្គលនោះ តែងលះបង់ធម៌ទាំងនោះផងដែរ ព្រោះការធ្វើធម៌ទាំងនោះមិនឲ្យមានការកើតឡើងតទៅទៀត ដោយគ្រាន់តែការលះបង់កិលេសប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «នៃអភិសង្ខារវិញ្ញាណ» គឺ នៃបដិសន្ធិវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «អំពីឧបាទិន្នធម៌ និងអនុបាទិន្នធម៌» គឺ អំពីឧបាទិន្នក្ខន្ធផង អំពីកិលេសផង។ ដើម្បីបង្ហាញការចេញ (វុដ្ឋានៈ) ដោយអំណាចនៃការកើតឡើង លោកទើបពោលថា «ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃភព...» ជាដើម។ ភពទាំង ៧ របស់ព្រះសោតាបន្នដែលមិនទាន់លះបង់ វៀរលែងតែភពទាំង ៥ ចេញ ភព ២ ក្រៅពីនោះ ត្រូវបានអធិប្បាយថា «ជាចំណែកមួយនៃសុគតិភព»។ ពាក្យថា «អំពីសុគតិកាមភព» គឺ អំពីកាមភពដែលជាចំណែកមួយនៃសុគតិភព។ ព្រះអរហត្តមគ្គ តែងចេញចាករូបភព និងអរូបភព ព្រោះភាពជាធម៌ដកចោលនូវឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនៈទាំងឡាយ។ ប្រសិនបើព្រះអរហត្តមគ្គតែមួយគត់ជាអរិយមគ្គ ព្រះអរហត្តមគ្គនោះឯងគប្បីលះបង់កិលេសទាំងអស់ និងគប្បីចេញចាកភពទាំងអស់។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែការលះបង់កិលេសទាំងឡាយមានកំណត់ (ជាភាគៗ) ហេតុនោះ ព្រះអរហត្តមគ្គនោះ ទើបលះបង់កិលេសដែលសេសសល់ពីការលះបង់ដោយមគ្គថ្នាក់ក្រោមៗ ព្រោះសំដៅយកសមត្ថភាពនេះ ទើបលោកពោលថា «សូម្បីពាក្យថា ព្រះអរហត្តមគ្គនោះ តែងចេញចាកភពទាំងអស់ពិតមែន ដូច្នេះក៏មានអ្នកពោលដែរ»។ ព្រោះថា ព្រះអរហត្តមគ្គនោះឯង លោកហៅថា «វជិរូបមៈ» (ប្រៀបដូចជាពេជ្រ)។ ဟောတု တာဝ ဝုတ္တနယေန အနုပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ အနုပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပန္နသဒိသာနံ ပဟာနာယ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနာယ မဂ္ဂဘာဝနာ, အထ မဂ္ဂက္ခဏေ ကထံ အနုပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဥပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နာနဉ္စ ဌိတိယာ ဘာဝနာ ဟောတိ ဧကစိတ္တက္ခဏိကတ္တာ တဿာတိ စောဒေတိ, ဣတရော ‘‘မဂ္ဂပ္ပဝတ္တိယာယေဝါ’’တိ ပရိဟာရမာဟ. မဂ္ဂေါ ဟိ ကာမဉ္စေကစိတ္တက္ခဏိကော, တထာရူပေါ ပနဿ ပဝတ္တိဝိသေသော, ယံ အနုပ္ပန္နာ ကုသလာ ဓမ္မာ သာတိသယံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ သဝိသေသံ ပါရိပူရိံ ပါပုဏန္တိ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂေါ ဟီ’’တိအာဒိ. ကိဉ္စာပိ အရိယမဂ္ဂေါ ဝတ္တမာနက္ခဏေ အနုပ္ပန္နော နာမ န ဟောတိ, အနုပ္ပန္နပုဗ္ဗတံ ဥပါဒါယ ဥပစာရဝသေန တထာ ဝုစ္စတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အနာဂတပုဗ္ဗံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယမေဝါတိ အယံ မဂ္ဂဿ ယထာပစ္စယပဝတ္တိ [Pg.120] ဧဝ ဌိတိ နာမာတိ, မဂ္ဂသမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလော မဂ္ဂမ္ပိ ဘာဝေန္တော ဧဝ တဿ ဌိတိယာ ဘာဝေတီတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ការចម្រើនមគ្គ ទុកជាការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនឲ្យកើតឡើងនូវអកុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើត និងដើម្បីលះបង់នូវអកុសលធម៌ដែលកើតឡើងហើយ (និងធម៌ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងធម៌ដែលកើតឡើងហើយ) ដោយការធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងតទៅទៀត តាមន័យដែលបានពោលហើយចុះ។ ប៉ុន្តែ ចុះក្នុងខណៈនៃមគ្គ ការចម្រើនមគ្គដើម្បីឲ្យកើតឡើងនូវកុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើត និងដើម្បីឲ្យតាំងនៅ (ឋិតិ) នៃកុសលធម៌ដែលកើតឡើងហើយ តើមានដូចម្តេច ព្រោះមគ្គនោះមានខណៈចិត្តតែមួយ? នេះជាពាក្យចោទសួរ។ ម្ខាងទៀតឆ្លើយតបថា «ដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃមគ្គនោះឯង»។ ពិតណាស់ មគ្គ ទោះបីមានខណៈចិត្តតែមួយក៏ដោយ ប៉ុន្តែការប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេសរបស់មគ្គនោះ មានសភាពបែបនោះ ដែលធ្វើឲ្យកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើត តែងកើតឡើងយ៉ាងក្រៃលែង និងកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ តែងដល់នូវការពេញបរិបូណ៌ជាពិសេស។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ពិតណាស់ មគ្គ...» ជាដើម។ ទោះបីជាអរិយមគ្គក្នុងបច្ចុប្បន្នខណៈ មិនឈ្មោះថា «មិនទាន់កើត» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយអាស្រ័យភាពដែលមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុន ទើបលោកហៅយ៉ាងនោះដោយឧបចារន័យ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលថា «ពិតណាស់ ធម៌ដែលមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុន...» ជាដើម។ ពាក្យថា «នេះឯង» គឺ ការប្រព្រឹត្តទៅតាមបច្ច័យនៃមគ្គនេះឯង ឈ្មោះថា «ឋិតិ» (ការតាំងនៅ) ដូច្នេះ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមគ្គ កាលចម្រើនមគ្គ ក៏ឈ្មោះថាចម្រើនដើម្បីការតាំងនៅនៃមគ្គនោះដែរ នេះជាពាក្យដែលគួរពោល។ ဥပသမမာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ဥပသမေန္တံ ဝတ္တတိ. ပုဗ္ဗဘာဂိန္ဒြိယာနိ ဧဝ ဝါ အဓိပ္ပေတာနိ. တေနေဝါဟ ‘‘ကိလေသူပသမတ္ထံ ဝါ ဂစ္ဆတီ’’တိ. ពាក្យថា «រមែងទៅកាន់ការស្ងប់រម្ងាប់» គឺ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីស្ងប់រម្ងាប់កិលេសទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) និងដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទៈ)។ ឬមួយ សំដៅយកឥន្ទ្រិយទាំងឡាយក្នុងបុព្វភាគ (បុព្វភាគិន្ទ្រិយ) នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ឬមួយ រមែងទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការស្ងប់រម្ងាប់កិលេស»។ ၂၄၈. အဓိမုစ္စနဋ္ဌေနာတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၂၉; အ. နိ. ဋီ. ၃.၈.၆၆) အဓိကံ သဝိသေသံ မုစ္စနဋ္ဌေန, တေနာဟ ‘‘သုဋ္ဌု မုစ္စနဋ္ဌော’’တိ. ဧတေန သတိပိ သဗ္ဗဿပိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနဿ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဋိပက္ခတော ဝိမုတ္တဘာဝေ ယေန ဘာဝနာဝိသေသေန တံ ဈာနံ သာတိသယံ ပဋိပက္ခတော ဝိမုစ္စိတွာ ပဝတ္တတိ, သော ဘာဝနာဝိသေသော ဒီပိတော. ဘဝတိ ဟိ သမာနဇာတိယုတ္တောပိ ဘာဝနာဝိသေသေန ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသော. ယထာ တံ သဒ္ဓါဝိမုတ္တတော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ, တထာ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တတာယ ဧဝ အနိဂ္ဂဟိတဘာဝေန နိရာသင်္ကတာယ အဘိရတိဝသေန သုဋ္ဌု အဓိမုစ္စနဋ္ဌေနပိ ဝိမောက္ခော. တေနာဟ ‘‘အာရမ္မဏေ စာ’’တိအာဒိ. အယံ ပနတ္ထောတိ အယံ အဓိမုစ္စနတ္ထော ပစ္ဆိမဝိမောက္ခေ နိရောဓေ နတ္ထိ. ကေဝလော ဝိမုတ္တတ္ထော ဧဝ တတ္ထ လဗ္ဘတိ, တံ သယမေဝ ပရတော ဝက္ခတိ. ២៤៨. ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាបង្អោនចិត្តទៅ (អធិមុច្ចនដ្ឋៈ)» គឺ ដោយអត្ថថារួចផុតយ៉ាងក្រៃលែង និងជាពិសេស ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អត្ថថារួចផុតយ៉ាងល្អ»។ ដោយពាក្យនេះ ទោះបីជាមានភាពរួចផុតចាកធម៌បដិបក្ខ ដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិន នៃរូបាវចរជ្ឈានទាំងអស់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែការចម្រើនជាពិសេសណា ដែលធ្វើឲ្យឈាននោះរួចផុតចាកធម៌បដិបក្ខយ៉ាងក្រៃលែងហើយប្រព្រឹត្តទៅ ការចម្រើនជាពិសេសនោះ លោកបានបង្ហាញហើយ។ ពិតណាស់ សូម្បីធម៌ដែលមានជាតិស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏រមែងមានអាការៈប្រព្រឹត្តទៅប្លែកគ្នា ដោយសារការចម្រើនជាពិសេសដែរ។ ដូចជាភាពប្លែកគ្នារវាងបុគ្គលអ្នករួចផុតដោយសទ្ធា (សទ្ធាវិមុត្ត) និងបុគ្គលអ្នកដល់នូវទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិប្បត្ត) យ៉ាងណាមិញ ព្រោះភាពរួចផុតយ៉ាងល្អចាកធម៌ជាសត្រូវ ព្រោះភាពមិនត្រូវសង្កត់សង្កិន ព្រោះភាពមិនមានសេចក្តីសង្ស័យ និងដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអរ វិមោក្ខសូម្បីដោយអត្ថថាបង្អោនចិត្តទៅយ៉ាងល្អ ក៏មានយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងអារម្មណ៍ផង...» ជាដើម។ ពាក្យថា «ប៉ុន្តែ អត្ថនេះ» គឺ អត្ថនៃការបង្អោនចិត្តទៅនេះ មិនមានក្នុងវិមោក្ខចុងក្រោយ គឺនិរោធឡើយ។ ក្នុងនិរោធនោះ រមែងបានតែអត្ថនៃការរួចផុត (វិមុត្តត្ថៈ) សុទ្ធសាធប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីនោះ លោកនឹងពោលដោយខ្លួនឯងក្នុងខាងមុខ។ ရူပီတိ ယေနာယံ သသန္တတိပရိယာပန္နေန ရူပေန သမန္နာဂတော, တံ ယဿ ဈာနဿ ဟေတုဘာဝေန ဝိသိဋ္ဌံ ရူပံ ဟောတိ. ယေန ဝိသိဋ္ဌေန ရူပေန ‘‘ရူပီ’’တိ ဝုစ္စေယျ ရူပီ-သဒ္ဒဿ အတိသယတ္ထဒီပနတော, တဒေဝ သသန္တတိပရိယာပန္နရူပနိမိတ္တံ ဈာနမိဝ ပရမတ္ထတော ရူပီဘာဝသာဓကန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိ. ရူပဇ္ဈာနံ ရူပံ ဥတ္တရပဒလောပေန. ရူပါနီတိ ပနေတ္ထ ပုရိမပဒလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နီလကသိဏာဒီနိ ရူပါနီ’’တိ. ពាក្យថា «អ្នកមានរូប (រូបី)» គឺ រូបដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនណា ដែលខ្លួនប្រកបព្រមហើយ រូបនោះជារូបដ៏វិសេស ដោយភាពជាហេតុនៃឈាននោះ។ ដោយសាររូបដ៏វិសេសណា ទើបហៅថា «រូបី» ព្រោះពាក្យថា «រូបី» នេះ បង្ហាញនូវអត្ថដ៏ក្រៃលែង គប្បីជ្រាបថា និមិត្តនៃរូបដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួននោះឯង ជាធម៌សម្រេចនូវភាពជារូបីដោយបរមត្ថ ដូចជាឈានដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងចំណែកខាងក្នុង...» ជាដើម។ ពាក្យថា «រូប» គឺ រូបជ្ឈាន ដោយការលុបបទខាងចុង (ឧត្តរបទលោប)។ ចំណែកពាក្យថា «រូបទាំងឡាយ» ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថាជាការលុបបទខាងដើម (បុរិមបទលោប)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «រូបទាំងឡាយ មាននីលកសិណជាដើម»។ အန္တောအပ္ပနာယံ သုဘန္တိ အာဘောဂေါ နတ္ထီတိ ဣမိနာ ပုဗ္ဗာဘောဂဝသေန အဓိမုတ္တိ သိယာတိ ဒဿေတိ. ဧဝဉှေတ္ထ တထာဝတ္တဗ္ဗတာပတ္တိစောဒနာ အနဝကာသာ ဟောတိ. ယသ္မာ သုဝိသုဒ္ဓေသု နီလာဒီသု ဝဏ္ဏကသိဏေသု တတ္ထ ကတာဓိကာရာနံ အဘိရတိဝသေန သုဋ္ဌု အဓိမုတ္တိ သိယာ, တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ တထာ တတိယော ဝိမောက္ခော သံဝဏ္ဏိတော. ယသ္မာ ပန မေတ္တာဒိဝသေန ပဝတ္တမာနာ ဘာဝနာ သတ္တေ အပ္ပဋိကူလတော ဒဟတိ, [Pg.121] တေ သုဘတော အဓိမုစ္စိတွာဝ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၂) ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာ ‘‘သုဘဝိမောက္ခော’’တိ ဝုတ္တာ, တယိဒံ ဥဘယမ္ပိ တေန တေန ပရိယာယေန ဝုတ္တတ္တာ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ពាក្យថា «ក្នុងផ្ទៃនៃអប្បនា មិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ (អាភោគៈ) ថា ល្អ (សុភៈ) ឡើយ» នេះ លោកបង្ហាញថា ការបង្អោនចិត្តទៅ (អធិមុត្តិ) គប្បីមានដោយអំណាចនៃការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងបុព្វភាគ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ពាក្យចោទប្រកាន់ដែលថា គួរពោលយ៉ាងនោះ ក៏ធ្លាក់ទៅ (មិនមានឱកាសឡើយ)។ ព្រោះហេតុតែក្នុងវណ្ណកសិណទាំងឡាយមានពណ៌ខៀវជាដើមដ៏ស្អាតស្អំក្រៃលែង ការបង្អោនចិត្តទៅយ៉ាងល្អ គប្បីមានដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអររបស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានធ្វើអធិការទុកក្នុងកសិណនោះ ហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា ទើបលោកពណ៌នាវិមោក្ខទី ៣ យ៉ាងនោះ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែការចម្រើនដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃមេត្តាជាដើម តែងពិចារណានូវសត្វទាំងឡាយដោយភាពមិនគួរខ្ពើម ហើយបង្អោនចិត្តទៅដោយភាពជាល្អ (សុភៈ) ហេតុនោះ ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ លោកទើបហៅការចម្រើនព្រហ្មវិហារថា «សុភវិមោក្ខ» វិមោក្ខទាំងពីរយ៉ាងនេះ សូម្បីតែលោកពោលដោយបរិយាយនោះៗ ក៏គប្បីជ្រាបថា មិនផ្ទុយគ្នាឡើយ។ သဗ္ဗသောတိ အနဝသေသတော. န ဟိ စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနံ ဧကဒေသောပိ တတ္ထ အဝသိဋ္ဌောတိ. ဝိဿဋ္ဌတ္တာတိ ယထာပရိစ္ဆိန္နေ ကာလေ နိရောဓိတတ္တာ. ဥတ္တမော ဝိမောက္ခော နာမ အရိယေဟေဝ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော, အရိယဖလပရိယောသာနတ္တာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိဘာဝတော စ. ពាក្យថា «ដោយប្រការទាំងពួង» គឺ ដោយមិនមានសេសសល់។ ពិតណាស់ សូម្បីតែចំណែកមួយនៃអរូបក្ខន្ធទាំង ៤ ក៏មិនមានសេសសល់ក្នុងនិរោធនោះឡើយ។ ពាក្យថា «ព្រោះលះបង់ហើយ (វិស្សដ្ឋត្តា)» គឺ ព្រោះរលត់ទៅក្នុងកាលដែលកំណត់ទុកយ៉ាងនោះ។ ដែលឈ្មោះថា «វិមោក្ខដ៏ឧត្តម» ព្រោះជាធម៌ដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយគប្បីចូលកាន់ ព្រោះមានព្រះអរិយផលជាទីបំផុត និងព្រោះជាការដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ (ទិដ្ឋេវ ធម្មេ)។ ၂၄၉. အဘိဘဝတီတိ အဘိဘု (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၇၃; အ. နိ. ဋီ. ၃.၆.၆၁-၆၅) ပရိကမ္မံ, ဉာဏံ ဝါ. အဘိဘု အာယတနံ ဧတဿာတိ အဘိဘာယတနံ, ဈာနံ. အဘိဘဝိတဗ္ဗံ ဝါ အာရမ္မဏသင်္ခါတံ အာယတနံ ဧတဿာတိ အဘိဘာယတနံ, ဈာနံ. အာရမ္မဏာဘိဘဝနတော အဘိဘု စ တံ အာယတနဉ္စ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော မနာယတနဓမ္မာယတနဘာဝတော စာတိပိ သသမ္ပယုတ္တံ ဈာနံ အဘိဘာယတနံ. တေနာဟ ‘‘အဘိဘဝနကာရဏာနီ’’တိအာဒိ. တာနီတိ အဘိဘာယတနသညိတာနိ ဈာနာနိ. သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ အာဘောဂေါ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာဝသေန ဈာနက္ခဏေ ပဝတ္တံ အဘိဘဝနာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပရိကမ္မဝသေန အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ, န အပ္ပနာဝသေန. န ဟိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တာရမ္မဏာ အပ္ပနာ အဇ္ဈတ္တဝိသယာ သမ္ဘဝတိ. တံ ပန အဇ္ဈတ္တ ပရိကမ္မဝသေန လဒ္ဓံ ကသိဏနိမိတ္တံ အသုဝိသုဒ္ဓမေဝ ဟောတိ, န ဗဟိဒ္ဓါ ပရိကမ္မဝသေန လဒ္ဓံ ဝိယ ဝိသုဒ္ဓံ. ២៤៩. ពាក្យថា «រមែងគ្របសង្កត់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អភិភូ (អ្នកគ្របសង្កត់)» គឺ បរិកម្ម ឬញាណ។ ឈានដែលមានអភិភូជាអាយតនៈ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ (ឈាន)។ ឬមួយ ឈានដែលមានអាយតនៈពោលគឺអារម្មណ៍ដែលគប្បីគ្របសង្កត់ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ (ឈាន)។ ព្រោះការគ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍ ឈាននោះទើបឈ្មោះថា អភិភូ ផង និងឈ្មោះថា អាយតនៈ ផង ព្រោះជាទីតាំងនៃសុខៈដ៏វិសេសរបស់យោគីបុគ្គល និងព្រោះភាពជាមនាយតនៈ និងធម្មាយតនៈ ឈានដែលប្រកបព្រមដោយសម្បយុត្តធម៌ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ហេតុនៃការគ្របសង្កត់ទាំងឡាយ...» ជាដើម។ ពាក្យថា «ធម៌ទាំងនោះ» គឺ ឈានទាំងឡាយដែលលោកហៅថា អភិភាយតនៈ។ ការយកចិត្តទុកដាក់ (អាភោគៈ) របស់បុគ្គលដែលចេញចាកសមាបត្តិ គប្បីជ្រាបថា ប្រព្រឹត្តទៅដោយការកាន់យកនូវអាការៈនៃការគ្របសង្កត់ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃឈាន ដោយអំណាចនៃការចម្រើនក្នុងបុព្វភាគ។ បុគ្គលឈ្មោះថា «មានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូបខាងក្នុង» ដោយអំណាចនៃបរិកម្ម មិនមែនដោយអំណាចនៃអប្បនាឡើយ។ ពិតណាស់ អប្បនាដែលមានបដិភាគនិមិត្តជាអារម្មណ៍ មិនអាចមានវិស័យខាងក្នុងឡើយ។ ប៉ុន្តែ កសិណនិមិត្តដែលបានមកដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្នុងនោះ ជាធម៌មិនស្អាតល្អឡើយ មិនដូចជាកសិណនិមិត្តដែលបានមកដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្រៅដែលស្អាតល្អនោះទេ។ ပရိတ္တာနီတိ ယထာလဒ္ဓါနိ သုပ္ပသရာဝမတ္တာနိ. တေနာဟ ‘‘အဝဍ္ဎိတာနီ’’တိ. ပရိတ္တဝသေနေဝါတိ ဝဏ္ဏဝသေန အာဘောဂေ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ပရိတ္တဝသေနေဝ ဣဒမဘိဘာယတနံ ဝုတ္တံ. ပရိတ္တတာ ဟေတ္ထ အဘိဘဝနဿ ကာရဏံ. ဝဏ္ဏာဘောဂေ သတိပိ အသတိပိ အဘိဘာယတနဘာဝနာ နာမ တိက္ခပညဿေဝ သမ္ဘဝတိ, န ဣတရဿာတိ ‘‘ဉာဏုတ္တရိကော ပုဂ္ဂလော’’တိ. အဘိဘဝိတွာ သမာပဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ အဘိဘဝနံ သမာပဇ္ဇနဉ္စ ဥပစာရဇ္ဈာနာဓိဂမသမနန္တရမေဝ အပ္ပနာဈာနုပ္ပာဒနန္တိ အာဟ ‘‘သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒေနေဝေတ္ထ အပ္ပနံ ပါပေတီ’’တိ. သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒေနာတိ စ အပ္ပနာပရိဝါသာဘာဝဿ လက္ခဏဝစနမေတံ. ယော ‘‘ခိပ္ပာဘိညော’’တိ ဝုစ္စတိ[Pg.122], တတောပိ ဉာဏုတ္တရဿေဝ အဘိဘာယတနဘာဝနာ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ နိမိတ္တေ. အပ္ပနံ ပါပေတီတိ ဘာဝနာ အပ္ပနံ နေတိ. ពាក្យថា «តូចតាច (បរិត្តៈ)» គឺ តាមដែលបានមក មានប្រមាណប៉ុនចានកំប៉ុងតូចមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនបានផ្សាយចេញទៅ (អវឌ្ឍិតៈ)»។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃធម៌តូចតាចនោះឯង» គឺ ទោះបីជាមានការយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃពណ៌ក៏ដោយ ក៏អភិភាយតនៈនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃធម៌តូចតាចប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ភាពជាធម៌តូចតាចក្នុងទីនេះ ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់។ កាលបើការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌មានក្តី មិនមានក្តី ការចម្រើនអភិភាយតនៈនេះ រមែងមានដល់បុគ្គលដែលមានបញ្ញាមុតស្រួចប៉ុណ្ណោះ មិនមានដល់បុគ្គលក្រៅពីនេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បុគ្គលមានញាណដ៏ឧត្តម (ញាណុត្តរិកបុគ្គល)»។ ពាក្យថា «គ្របសង្កត់ហើយចូលកាន់សមាបត្តិ» គឺ ការគ្របសង្កត់ និងការចូលកាន់សមាបត្តិក្នុងទីនេះ សំដៅយកការកើតឡើងនៃអប្បនាឈានក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីការបានឧបចារឈាននោះឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងទីនេះ រមែងដល់នូវអប្បនា ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តនោះឯង»។ ពាក្យថា «ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្ត» នេះ ជាពាក្យសម្តែងលក្ខណៈនៃការមិនមានការបង្អង់ (បរិវាសៈ) នៃអប្បនា។ បុគ្គលណាដែលលោកហៅថា «ខិប្បាភិញ្ញា» (អ្នកដឹងបានរហ័ស) សូម្បីតែក្រៅពីបុគ្គលនោះ ការចម្រើនអភិភាយតនៈ រមែងមានតែដល់បុគ្គលដែលមានញាណដ៏ឧត្តមប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺ ក្នុងនិមិត្តនេះ។ ពាក្យថា «រមែងដល់នូវអប្បនា» គឺ ការចម្រើនរមែងនាំទៅកាន់អប្បនា។ ဧတ္ထ စ ကေစိ ‘‘ဥပ္ပန္နေ ဥပစာရဇ္ဈာနေ တံ အာရဗ္ဘ ယေ ဟေဋ္ဌိမန္တေန ဒွေ တယော ဇဝနဝါရာ ပဝတ္တန္တိ, တေ ဥပစာရဇ္ဈာန ပက္ခိကာ ဧဝ, တဒနန္တရဉ္စ ဘဝင်္ဂပရိဝါသေန ဥပစာရာသေဝနာယ စ ဝိနာ အပ္ပနာ ဟောတိ, သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒေနေဝ အပ္ပနံ ပါပေတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ. န ဟိ ပါရိဝါသိကပရိကမ္မေန အပ္ပနာဝါရော ဣစ္ဆိတော, နာပိ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏဇ္ဈာနေသု ဝိယ ဥပစာရဇ္ဈာနေ ဧကန္တတော ပစ္စဝေက္ခဏာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, တသ္မာ ဥပစာရဇ္ဈာနာဓိဂမတော ပရံ ကတိပယဘဝင်္ဂစိတ္တာဝသာနေ အပ္ပနံ ပါပုဏန္တော ‘‘သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒေနေဝေတ္ထ အပ္ပနံ ပါပေတီ’’တိ ဝုတ္တော. ‘‘သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒေနာ’’တိ စ အဓိပ္ပာယိကမိဒံ ဝစနံ, န နီတတ္ထံ, အဓိပ္ပာယော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ក្នុងទីនេះ អាចារ្យខ្លះពោលថា «កាលបើឧបចារឈានកើតឡើងហើយ ជវនវារៈទាំងឡាយ ២ ឬ ៣ យ៉ាងតិច ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវឧបចារឈាននោះ ជវនវារៈទាំងនោះជាចំណែកនៃឧបចារឈាននោះឯង ហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីនោះមក អប្បនារមែងមាន ដោយវៀរចាកការបង្អង់នៃភវង្គ និងវៀរចាកការសេពនូវឧបចារៈ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ក្នុងទីនេះ រមែងដល់នូវអប្បនា ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តនោះឯង» ពាក្យនោះជាមតិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ អប្បនាវារៈ លោកមិនប្រាថ្នាដោយបរិកម្មដែលនាំឲ្យបង្អង់ឡើយ ហើយការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណៈ) ក៏មិនមែនជាធម៌ដែលលោកប្រាថ្នាដោយដាច់ខាតក្នុងឧបចារឈាន ដូចក្នុងឈានទាំងឡាយដែលមានប្រមាណដ៏ធំ (មហគ្គតជ្ឈាន) នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលកាលដល់នូវអប្បនា ក្នុងទីបំផុតនៃភវង្គចិត្តបន្តិចបន្តួច បន្ទាប់ពីការបានសម្រេចឧបចារឈាន ទើបលោកហៅថា «ក្នុងទីនេះ រមែងដល់នូវអប្បនា ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តនោះឯង»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្ត» នេះ ជាពាក្យពោលដោយអធិប្បាយ (អធិប្បាយិកវចនៈ) មិនមែនជាពាក្យមានអត្ថត្រង់ៗ (នីតត្ថៈ) ឡើយ សេចក្តីអធិប្បាយ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ န အန္တောသမာပတ္တိယံ တဒါ တထာရူပဿ အာဘောဂဿ အသမ္ဘဝတော, သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ အာဘောဂေါ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာဝသေန ဈာနက္ခဏေ ပဝတ္တံ အဘိဘဝနာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၂၀၄) ပန ‘‘ဣမိနာ ပနဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ ကထိတော’’တိ ဝုတ္တံ. အန္တောသမာပတ္တိယံ တထာ အာဘောဂါဘာဝေ ကသ္မာ ‘‘ဈာနသညာယပီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အဘိဘဝ…ပေ… အတ္ထီ’’တိ. មិនមែននៅក្នុងសមាបត្តិទេ ព្រោះក្នុងកាលនោះ ការយកចិត្តទុកដាក់ (អាភោគៈ) មានសភាពបែបនោះ មិនអាចមានបានឡើយ គប្បីជ្រាបថា ការយកចិត្តទុកដាក់របស់បុគ្គលអ្នកចេញចាកសមាបត្តិហើយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវអាការៈគ្របសង្កត់ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃឈាន ដោយអំណាចនៃបុព្វភាគភាវនា។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថាអភិធម្ម (ធម្មសង្គណីអដ្ឋកថា ២០៤) ពោលថា ”ក៏ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យនេះ លោកពោលអំពីបុព្វភាគរបស់ឈាននោះ“។ កាលបើមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់បែបនោះនៅក្នុងសមាបត្តិទេ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ”សូម្បីដោយឈានសញ្ញា“ ដូច្នេះ? ទើបលោកពោលថា ”ព្រោះមាន... អភិភវៈ (ការគ្របសង្កត់) ជាដើម“។ ဝဍ္ဎိတပ္ပမာဏာနီတိ ဝိပုလပ္ပမာဏာနီတိ အတ္ထော, န ဧကင်္ဂုလဒွင်္ဂုလာဒိဝသေန ဝဍ္ဎိတပ္ပမာဏာနီတိ တထာ ဝဍ္ဎနဿေဝေတ္ထ အသမ္ဘဝတော. တေနာဟ ‘‘မဟန္တာနီ’’တိ. ពាក្យថា វឌ្ឍិតប្បមាណានិ (មានប្រមាណចម្រើនហើយ) សេចក្តីថា មានប្រមាណធំទូលាយ (វិបុលប្រមាណ) មិនមែនមានប្រមាណចម្រើនឡើងដោយអំណាចនៃមួយធ្នាប់ ពីរធ្នាប់ជាដើមឡើយ ព្រោះការចម្រើនឡើងបែបនោះ មិនអាចមានបានក្នុងទីនេះទេ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ”មហន្តានិ“ (ធំៗ)។ ရူပေ သညာ ရူပသညာ, သာ အဿ အတ္ထီတိ ရူပသညီ, န ရူပသညီ အရူပသညီ. သညာသီသေန ဈာနံ ဝဒတိ. ရူပသညာယ အနုပ္ပာဒနမေဝေတ္ထ အလာဘိတာ. ဗဟိဒ္ဓါဝ ဥပ္ပန္နန္တိ ဗဟိဒ္ဓါဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ဥပ္ပန္နံ. အဘိဓမ္မေ ပန ‘‘အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ, အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဧဝံ စတုန္နံ အဘိဘာယတနာနံ အာဂတတ္တာ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၂၀၄) ‘‘ကသ္မာ ပန ယထာ သုတ္တန္တေ – ‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနီ’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ အဝတွာ ဣဓ စတူသုပိ အဘိဘာယတနေသု အဇ္ဈတ္တံ [Pg.123] အရူပသညိတာဝ ဝုတ္တာ’’တိ စောဒနံ ကတွာ ‘‘အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတော’’တိ ကာရဏံ ဝတွာ ‘‘တတ္ထ ဝါ ဟိ ဣဓ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါရူပါနေဝ အဘိဘဝိတဗ္ဗာနိ, တသ္မာ တာနိ နိယမတော ဝတ္တဗ္ဗာနီတိ တတြာပိ ဣဓာပိ ဝုတ္တာနိ. ‘အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ’တိ ဣဒံ ပန သတ္ထု ဒေသနာဝိလာသမတ္တမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូប ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, បុគ្គលណាមានរូបសញ្ញានោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា រូបសញ្ញី (អ្នកមានរូបសញ្ញា), បុគ្គលមិនមែនជារូបសញ្ញី ឈ្មោះថា អរូបសញ្ញី (អ្នកមិនមានរូបសញ្ញា)។ លោកពោលសំដៅយកឈាន ដោយយកសញ្ញាជាប្រធាន។ ការមិនកើតឡើងនៃរូបសញ្ញានោះឯង ឈ្មោះថា ភាពមិនបាន (អលាភិតា) ក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា កើតឡើងខាងក្រៅ សេចក្តីថា កើតឡើងក្នុងវត្ថុខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម្ម ព្រោះតែអភិភាយតនៈទាំង ៤ មកហើយយ៉ាងនេះថា ”បុគ្គលជាអរូបសញ្ញីក្នុងខាងក្នុង ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ តូចៗ មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់, មានប្រមាណមិនកំណត់ មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់“ ក្នុងអដ្ឋកថាអភិធម្ម (ធម្មសង្គណីអដ្ឋកថា ២០៤) លោកបានចោទសួរថា ”ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនពោលដូចក្នុងព្រះសូត្រថា ’បុគ្គលម្នាក់ជាអ្នកមានរូបសញ្ញាក្នុងខាងក្នុង ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ តូចៗ‘ ជាដើម តែបែរជាពោលតែភាពជាអរូបសញ្ញីក្នុងខាងក្នុង ក្នុងអភិភាយតនៈទាំង ៤ ក្នុងទីនេះទៅវិញ?“ ហើយបានប្រាប់ហេតុផលថា ”ព្រោះរូបខាងក្នុង មិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវគ្របសង្កត់ឡើយ“ ហើយពោលថា ”ព្រោះថា ទោះបីក្នុងទីនោះក្តី ក្នុងទីនេះក្តី រូបខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវគ្របសង្កត់ ហេតុនោះ រូបខាងក្រៅទាំងនោះ ទើបលោកត្រូវពោលដោយកំណត់ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលទាំងក្នុងទីនោះ និងក្នុងទីនេះ។ ចំណែកពាក្យថា ’ជាអរូបសញ្ញីក្នុងខាងក្នុង‘ នេះ គ្រាន់តែជាលីលានៃការសម្តែងធម៌របស់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ“ ដូច្នេះ។ ဧတ္ထ စ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ သဟိတာနိ စ သဗ္ဗာနိ ‘‘ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ, တထာ ‘‘အပ္ပမာဏာနီ’’တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. အတ္ထိ ဟိ ဧသော ပရိယာယော ‘‘ပရိတ္တာနိ အဘိဘုယျ တာနိ စေ ကဒါစိ ဝဏ္ဏဝသေန အာဘုဇိတာနိ ဟောန္တိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ အဘိဘုယျာ’’တိ. ပရိယာယကထာ ဟိ သုတ္တန္တဒေသနာတိ. အဘိဓမ္မေ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ ဝိသုံ ဝုတ္တာနိ, တထာ သဟိတာနိ. အတ္ထိ ဟိ ဥဘယတ္ထ အဘိဘဝနပရိယာယောတိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိအာဒိနာ ပဌမဒုတိယအဘိဘာယတနေသု ပဌမဝိမောက္ခော, တတိယစတုတ္ထာဘိဘာယတနေသု ဒုတိယဝိမောက္ခော, ဝဏ္ဏာဘိဘာယတနေသု တတိယဝိမောက္ခော စ အဘိဘဝနပ္ပဝတ္တိတော သင်္ဂဟိတော, အဘိဓမ္မေ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝိမောက္ခာဘိဘာယတနာနိ အသင်္ကရတော ဒဿေတုံ ဝိမောက္ခေ ဝဇ္ဇေတွာ အဘိဘာယတနာနိ ကထိတာနိ, သဗ္ဗာနိ စ ဝိမောက္ခကိစ္စာနိ ဈာနာနိ ဝိမောက္ခဒေသနာယံ ဝုတ္တာနိ. တဒေတံ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အာဂတဿ အဘိဘာယတနဒွယဿ အဘိဓမ္မေ အဘိဘာယတနေသု အဝစနတော ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီနဉ္စ သဗ္ဗဝိမောက္ခကိစ္စသာဓာရဏဝစနဘာဝတော ဝဝတ္ထာနံ ကတန္တိ ဝိညာယတိ. ក្នុងអធិប្បាយនេះ គប្បីជ្រាបថា រូបទាំងអស់ ទោះបីមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ក្តី មានការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ក្តី លោកហៅថា ”រូបតូចៗ មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់“ និងហៅថា ”រូបមានប្រមាណមិនកំណត់“ ដូចគ្នា។ ព្រោះថា វិធីនេះមានពិតប្រាកដ គឺ ”គ្របសង្កត់រូបតូចៗ ប្រសិនបើរូបទាំងនោះ ជួនកាលត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃពណ៌ គឺគ្របសង្កត់រូបដែលមានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់“។ ព្រោះថា ព្រះសូត្រទេសនា ជាទេសនាបែបបរិយាយ (មានន័យធៀប)។ ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម្ម ព្រោះជាទេសនាបែបនិប្បរិយាយ (ដោយត្រង់) លោកទើបពោលចំណែកដែលមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ដោយឡែក និងចំណែកដែលមានការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ដោយឡែក។ ព្រោះថា វិធីនៃការគ្របសង្កត់មានក្នុងទាំងពីរយ៉ាង គឺ ក្នុងអភិភាយតនៈទី ១ និងទី ២ ដោយពាក្យថា ”អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី“ (ជាអ្នកមានរូបសញ្ញាក្នុងខាងក្នុង) ជាដើម សម្រេចបាននូវបឋមវិមោក្ខ, ក្នុងអភិភាយតនៈទី ៣ និងទី ៤ សម្រេចបាននូវទុតិយវិមោក្ខ, និងក្នុងវណ្ណអភិភាយតនៈទាំងឡាយ សម្រេចបាននូវតតិយវិមោក្ខ ដែលសង្គ្រោះចូលដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃការគ្របសង្កត់។ ប៉ុន្តែក្នុងព្រះអភិធម្ម ព្រោះជាទេសនាបែបនិប្បរិយាយ ដើម្បីបង្ហាញវិមោក្ខ និងអភិភាយតនៈមិនឲ្យច្រឡំគ្នា លោកទើបវៀរចាកវិមោក្ខហើយសម្តែងតែអភិភាយតនៈទាំងឡាយ ចំណែកឯឈានដែលធ្វើកិច្ចនៃវិមោក្ខទាំងអស់ លោកបានសម្តែងទុកក្នុងវិមោក្ខទេសនាហើយ។ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបថា ជាការកំណត់ទុក ព្រោះតែអភិភាយតនៈទាំងពីរដែលមកដោយពាក្យថា ”អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី“ នោះ មិនបានពោលទុកក្នុងអភិភាយតនៈក្នុងព្រះអភិធម្មឡើយ និងព្រោះតែពាក្យថា ”រូបី រូបានិ បស្សតិ“ (បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ) ជាដើម ជាពាក្យទូទៅដល់កិច្ចនៃវិមោក្ខទាំងអស់។ ‘‘အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတော’’တိ ဣဒံ အဘိဓမ္မေ ကတ္ထစိပိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ အဝတွာ သဗ္ဗတ္ထ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါရူပါနိ ပဿတီ’’တိ, တဿ ကာရဏဝစနံ. တေန ယံ အညဟေတုကံ, တံ တေန ဟေတုနာ ဝုတ္တံ, ယံ ပန ဒေသနာဝိလာသဟေတုကံ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညိတာယ ဧဝ အဘိဓမ္မေ ဝစနံ, န တဿ အညံ ကာရဏံ မဂ္ဂိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတာ စ တေသံ ဗဟိဒ္ဓါရူပါနံ ဝိယ အဝိဘူတတ္တာ, ဒေသနာဝိလာသော စ ယထာဝုတ္တဝဝတ္ထာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော, ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဝိဇ္ဇမာနပရိယာယကထနဘာဝတော. ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ နီလာဒိအဘိဘာယတနာနိ န ဝတ္တဗ္ဗာနီတိ စေ? န, နီလာဒီသု [Pg.124] ကတာဓိကာရာနံ နီလာဒိဘာဝဿေဝ အဘိဘဝနကာရဏတ္တာ. န ဟိ တေသံ ပရိသုဒ္ဓါပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏာနံ ပရိတ္တတာ တဒပ္ပမာဏတာ ဝါ အဘိဘဝနကာရဏံ, အထ ခေါ နီလာဒိဘာဝေါ ဧဝါတိ. ဧတေသု စ ပရိတ္တာဒိကသိဏရူပေသု ယံ စရိတဿ ဣမာနိ အဘိဘာယတနာနိ ဣဇ္ဈန္တိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမေသု ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ពាក្យថា ”ព្រោះរូបខាងក្នុង មិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវគ្របសង្កត់ឡើយ“ នេះ ជាពាក្យពោលប្រាប់ហេតុផលនៃការដែលក្នុងព្រះអភិធម្ម មិនពោលក្នុងទីណាមួយឡើយថា ”ឃើញរូបទាំងឡាយក្នុងខាងក្នុង“ តែបែរជាពោលក្នុងគ្រប់ទីកន្លែងថា ”ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ“។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា សេចក្តីណាដែលមានហេតុផ្សេង សេចក្តីនោះលោកពោលដោយហេតុនោះ ចំណែកការដែលលោកពោលតែភាពជាអរូបសញ្ញីក្នុងខាងក្នុង ក្នុងព្រះអភិធម្ម ដែលមានលីលានៃការសម្តែងធម៌ជាហេតុនោះ មិនត្រូវស្វែងរកហេតុផ្សេងឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពដែលរូបខាងក្នុងមិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវគ្របសង្កត់នោះ ព្រោះរូបទាំងនោះមិនប្រាកដច្បាស់ដូចជារូបខាងក្រៅឡើយ ចំណែកលីលានៃការសម្តែងធម៌ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃការកំណត់ដែលបានពោលហើយ ព្រោះជាការសម្តែងបែបបរិយាយដែលមានពិតប្រាកដ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វេនេយ្យសត្វ។ ប្រសិនបើមានពាក្យសួរថា ”ព្រោះតែសម្រេចបានដោយពាក្យថា ’មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់‘ នេះហើយ ហេតុនោះ អភិភាយតនៈមានពណ៌ខៀវជាដើម មិនចាំបាច់ត្រូវពោលទេឬ?“ ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះភាពជាពណ៌ខៀវជាដើមនោះឯង ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់របស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានធ្វើអធិការ (ការខ្វល់ខ្វាយ) ទុកក្នុងពណ៌ខៀវជាដើម។ ព្រោះថា ភាពតូច ឬភាពមានប្រមាណមិនកំណត់នៃពណ៌ដែលស្អាត និងមិនស្អាតទាំងនោះ មិនមែនជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់ឡើយ តែជាភាពនៃពណ៌ខៀវជាដើមនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា អភិភាយតនៈទាំងឡាយនេះ រមែងសម្រេចដល់បុគ្គលដែលមានចរិតបែបណា ក្នុងរូបកសិណមានប្រមាណតូចជាដើមទាំងនេះ លោកទើបពោលពាក្យថា ”ឥមេសុ បន“ (ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងកសិណទាំងនេះ) ជាដើម។ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဝသေနာတိ သကလနီလဝဏ္ဏနီလနိဒဿနနီလနိဘာသာနံ သာဓာရဏဝသေန. ဝဏ္ဏဝသေနာတိ သဘာဝဝဏ္ဏဝသေန. နိဒဿနဝသေနာတိ ပဿိတဗ္ဗတာဝသေန. ဩဘာသဝသေနာတိ သပ္ပဘာသတာယ အဝဘာသနဝသေန. ဥမာပုပ္ဖန္တိ အတသိပုပ္ဖံ. နီလမေဝ ဟောတိ ဝဏ္ဏသင်္ကရာဘာဝတော. ဗာရာဏသိယံ ဘဝန္တိ ဗာရာဏသိယံ သမုဋ္ဌိတံ. ពាក្យថា សព្វសង្គាហិកវសេន (ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះទាំងអស់) សេចក្តីថា ដោយអំណាចទូទៅដល់ពណ៌ខៀវទាំងអស់ គ្រឿងសម្គាល់ពណ៌ខៀវទាំងអស់ និងពន្លឺពណ៌ខៀវទាំងអស់។ ពាក្យថា វណ្ណវសេន (ដោយអំណាចនៃពណ៌) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃពណ៌តាមធម្មជាតិ។ ពាក្យថា និទស្សនវសេន (ដោយអំណាចនៃគ្រឿងសម្គាល់) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃភាពជាធម៌គួរមើលឃើញ។ ពាក្យថា ឱភាសវសេន (ដោយអំណាចនៃពន្លឺ) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការភ្លឺស្វាងព្រោះមានរស្មី។ ពាក្យថា ឧមាបុប្ផៈ (ផ្កាឧមា) សេចក្តីថា ផ្កាអតសិ (ផ្កា flax)។ រមែងជាពណ៌ខៀវពិតប្រាកដ ព្រោះមិនមានការលាយឡំនៃពណ៌ផ្សេង។ ពាក្យថា ពារាណសិយំ ភវន្តិ (កើតមានក្នុងក្រុងពារាណសី) សេចក្តីថា កើតឡើងក្នុងក្រុងពារាណសី។ တေ ဓမ္မေတိ တေ သတိပဋ္ဌာနာဒိဓမ္မေ စေဝ အဋ္ဌဝိမောက္ခဓမ္မေ စ. စိဏ္ဏဝသီဘာဝါယေဝ တတ္ထ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ ပညာယ ပရိယောသာနုတ္တရံ သတံ ဂတာ အဘိညာဝေါသာနပါရမိပ္ပတ္တာ. ពាក្យថា តេ ធម្មេ (ធម៌ទាំងនោះ) សេចក្តីថា ធម៌មានសតិបដ្ឋានជាដើមផង ធម៌គឺវិមោក្ខទាំង ៨ ផង។ ព្រោះតែជាអ្នកមានការស្ទាត់ជំនាញដែលបានសន្សំទុកហើយ ទើបជាអ្នកដល់នូវការដឹងច្បាស់ (សតៈ) ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ដោយបញ្ញាដ៏វិសេសវិសាលក្នុងធម៌ទាំងនោះ គឺដល់នូវត្រើយនៃទីបំផុតនៃអភិញ្ញា។ ၂၅၀. သကလဋ္ဌေနာတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၃၄၆; အ. နိ. ဋီ. ၃.၁၀.၂၅) သကလဘာဝေန, အသုဘနိမိတ္တာဒီသု ဝိယ ဧကဒေသေ အဋ္ဌတွာ အနဝသေသတော ဂဟေတဗ္ဗဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော. ယထာ ခေတ္တံ သဿာနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎိဋ္ဌာနဉ္စ, ဧဝမေဝ တံတံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနန္တိ အာဟ ‘‘ခေတ္တဋ္ဌေနာ’’တိ. ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ ဣဒံ ဥဒ္ဓံ အဓော တိရိယန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဧဝ ဟိ သဗ္ဗတ္ထ ကသိဏံ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗံ. တေန တေန ကာရဏေနာတိ ဥပရိအာဒီသု တေန တေန ကသိဏေန. ယထာ ကိန္တိ အာဟ – ‘‘အာလောကမိဝ ရူပဒဿနကာမော’’တိ, ယထာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဥဒ္ဓံ စေ ရူပံ ဒဋ္ဌုကာမော, ဥဒ္ဓံ အာလောကံ ပသာရေတိ, အဓော စေ, အဓော, သမန္တတော စေ ရူပံ ဒဋ္ဌုကာမော, သမန္တတော အာလောကံ ပသာရေတိ, ဧဝံ သဗ္ဗကသိဏန္တိ အတ္ထော. ဧကဿာတိ ပထဝီကသိဏာဒီသု ဧကေကဿ. အညဘာဝါနုပဂမနတ္ထန္တိ အညကသိဏဘာဝါနုပဂမနဒီပနတ္ထံ, အညဿ ဝါ ကသိဏဘာဝါနုပဂမနဒီပနတ္ထံ. န ဟိ အညေန ပသာရိတကသိဏံ တတော အညေန ပသာရိတကသိဏဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတိ, ဧဝမ္ပိ နေသံ အညကသိဏသမ္ဘေဒါဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. န အညံ ပထဝီအာဒိ. န ဟိ ဥဒကေန ဌိတဋ္ဌာနေ သသမ္ဘာရပထဝီ အတ္ထိ. အညကသိဏသမ္ဘေဒေါတိ အာပေါကသိဏာဒိနာ သင်္ကရော[Pg.125]. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု သေသကသိဏေသု. ဧကဒေသေ အဋ္ဌတွာ အနဝသေသဖရဏံ ပမာဏဿ အဂ္ဂဟဏတော အပ္ပမာဏံ. တေနေဝ ဟိ နေသံ ကသိဏသမညာ. တထာ ဟိ ‘‘တဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စေတသာ ဖရန္တောတိ ဘာဝနာစိတ္တေန အာရမ္မဏံ ကရောန္တော. ဘာဝနာစိတ္တဉှိ ကသိဏံ ပရိတ္တံ ဝါ ဝိပုလံ ဝါ သကလမေဝ မနသိ ကရောတိ. ២៥០. ពាក្យថា សកលដ្ឋេន (ដោយអត្ថថាទាំងអស់) សេចក្តីថា ដោយភាពទាំងអស់ គឺដោយអត្ថថា មិនឋិតនៅត្រឹមចំណែកមួយ ដូចជាក្នុងអសុភនិមិត្តជាដើមឡើយ តែត្រូវកាន់យកដោយមិនមានសេសសល់។ ស្រែជាទីកើតឡើង និងជាទីចម្រើនឡើងនៃស្រូវយ៉ាងណា កសិណនោះក៏ជាទីកើតឡើង និងជាទីចម្រើនឡើងនៃសម្បយុត្តធម៌នោះៗ យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ”ដោយអត្ថថាជាស្រែ“ (ខេត្តដ្ឋេន)។ ពាក្យថា កំណត់ហើយ នេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងពាក្យថា ខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង។ ព្រោះថា ក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង បុគ្គលត្រូវតែកំណត់ហើយ ទើបផ្សាយកសិណទៅបាន។ ពាក្យថា ដោយហេតុនោះៗ សេចក្តីថា ដោយកសិណនោះៗ ក្នុងទិសខាងលើជាដើម។ ដើម្បីបង្ហាញថា យ៉ាងដូចម្តេច លោកទើបពោលថា ”ដូចជាបុគ្គលអ្នកចង់ឃើញរូប ផ្សាយទៅនូវពន្លឺ“ សេចក្តីថា ដូចជាបុគ្គលកាលបើចង់ឃើញរូបខាងលើដោយទិព្វចក្ខុ រមែងផ្សាយពន្លឺទៅខាងលើ បើចង់ឃើញខាងក្រោម ក៏ផ្សាយទៅខាងក្រោម បើចង់ឃើញរូបជុំវិញ ក៏ផ្សាយពន្លឺទៅជុំវិញ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងកសិណទាំងអស់ ក៏មានសេចក្តីយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា នៃធម៌មួយ សេចក្តីថា នៃកសិណនីមួយៗ មានបឋវីកសិណជាដើម។ ពាក្យថា ដើម្បីមិនឲ្យដល់នូវភាពជាយ៉ាងដទៃ សេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញការមិនដល់នូវភាពជាកសិណដទៃ ឬដើម្បីបង្ហាញការមិនដល់នូវភាពជាកសិណរបស់បុគ្គលដទៃ។ ព្រោះថាកសិណដែលបុគ្គលម្នាក់ផ្សាយទៅហើយ មិនដល់នូវភាពជាកសិណដែលបុគ្គលម្នាក់ទៀតផ្សាយទៅឡើយ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា មិនមានការច្រឡំគ្នានៃកសិណដទៃឡើយ។ មិនមែនជាកសិណដទៃ មានបឋវីកសិណជាដើមឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងទីកន្លែងដែលទឹកឋិតនៅ មិនមានបឋវីកសិណដែលប្រកបដោយសម្ភារៈឡើយ។ ពាក្យថា ការច្រឡំគ្នានៃកសិណដទៃ សេចក្តីថា ការលាយឡំគ្នាដោយអាបោកសិណជាដើម។ ពាក្យថា ក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង សេចក្តីថា ក្នុងកសិណដែលនៅសល់ទាំងអស់។ ការផ្សាយទៅដោយមិនមានសេសសល់ ដោយមិនឋិតនៅត្រឹមចំណែកមួយ ឈ្មោះថា មិនមានប្រមាណ (អប្បមាណៈ) ព្រោះមិនកាន់យកនូវប្រមាណ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបកសិណទាំងនោះមានឈ្មោះថា កសិណ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា ”តញ្ហិ“ (ព្រោះថាកសិណនោះ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ផ្សាយទៅដោយចិត្ត សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ដោយភាវនាចិត្ត។ ព្រោះថា ភាវនាចិត្ត រមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកសិណទាំងអស់ ទោះបីតូចក្តី ធំទូលាយក្តី។ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ ပဝတ္တံ ဝိညာဏံ ဖရဏအပ္ပမာဏဝသေန ‘‘ဝိညာဏကသိဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ တံ ‘‘ဝိညာဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကသိဏဝသေနာတိ ဥဂ္ဃာဋိတကသိဏဝသေန ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ ဥဒ္ဓံအဓောတိရိယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယတ္တကဉှိ ဌာနံ ကသိဏံ ပသာရိတံ, တတ္တကံ အာကာသဘာဝနာဝသေန အာကာသံ ဟောတီတိ. ဧဝံ ယတ္တကံ ဌာနံ အာကာသံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌိတံ, တတ္တကံ အာကာသမေဝ ဟုတွာ ဝိညာဏဿ ပဝတ္တနတော အာဂမနဝသေန ဝိညာဏကသိဏေပိ ဥဒ္ဓံအဓောတိရိယတာ ဝုတ္တာတိ ‘‘ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသဝသေန တတ္ထ ပဝတ္တဝိညာဏေ ဥဒ္ဓံအဓောတိရိယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ အာဟ. វិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញ លោកហៅថា ”វិញ្ញាណកសិណ“ ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅមិនមានប្រមាណ។ ព្រោះថា វិញ្ញាណនោះ លោកហៅថា ”វិញ្ញាណ“។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃកសិណ សេចក្តីថា ភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ក្នុងអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃកសិណដែលបានដកចេញហើយ។ ព្រោះថាកសិណត្រូវបានផ្សាយទៅក្នុងទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុន្មាន ទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ រមែងជាអាកាសដោយអំណាចនៃអាកាសភាវនា។ យ៉ាងនេះ ទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុន្មានដែលប្រាកដជាអាកាសហើយ ព្រោះតែវិញ្ញាណប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះឲ្យជាអាកាស ភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង សូម្បីក្នុងវិញ្ញាណកសិណ ក៏លោកពោលទុកដោយអំណាចនៃការមកដល់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ”ភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ក្នុងវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញ“។ ၂၅၂. ဝုတ္တောယေဝ ဝမ္မိကသုတ္တေ. နိဿိတဉ္စ ဆဝတ္ထုနိဿိတတ္တာ ဝိပဿနာဉာဏဿ. ပဋိဗဒ္ဓဉ္စ တေန ဝိနာ အပ္ပဝတ္တနတော ကာယသညိတာနံ ရူပဓမ္မာနံ အာရမ္မဏကရဏတော စ. သုဋ္ဌု ဘာတိ ဩဘာသတီတိ ဝါ သုဘော. ကုရုဝိန္ဒဇာတိအာဒိဇာတိဝိသေသောပိ မဏိ အာကရပါရိသုဒ္ဓိမူလကော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘သုပရိသုဒ္ဓအာကရသမုဋ္ဌိတော’’တိ. ဒေါသနီဟရဏဝသေန ပရိကမ္မနိပ္ဖတ္တီတိ အာဟ ‘‘သုဋ္ဌု ကတပရိကမ္မော အပနီတပါသာဏသက္ခရော’’တိ. ဓောဝနဝေဓနာဒီဟီတိ စတူသု ပါသာဏေသု ဓောဝနေန စေဝ ကာဠကာဒိအပဟရဏတ္ထာယ သုတ္တေန အာဝုနနတ္ထာယ စ ဝိဇ္ဈနေန. တာပသဏှကရဏာဒီနံ သင်္ဂဟော အာဒိ-သဒ္ဒေန. ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိန္တိ သုတ္တဿ ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိံ. ២៥២. សេចក្តីនេះ លោកបានពោលរួចហើយក្នុងវម្មិកសូត្រ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា អាស្រ័យហើយ ព្រោះតែវិបស្សនាញាណ អាស្រ័យនូវវត្ថុទាំង ៦ (ទ្វារទាំង ៦)។ និងពាក្យថា ជំពាក់ទាក់ទង ព្រោះតែវិបស្សនាញាណនោះ មិនប្រព្រឹត្តទៅដោយវៀរចាកកាយនោះឡើយ និងព្រោះតែការធ្វើនូវរូបធម៌ទាំងឡាយដែលហៅថាកាយឲ្យជាអារម្មណ៍។ កែវមណីដែលភ្លឺចិញ្ចាច ឬរុងរឿងយ៉ាងខ្លាំង ឈ្មោះថា សុភៈ (ល្អស្អាត)។ សូម្បីតែកែវមណីដែលមានជាតិវិសេស មានជាតិកុរុវិន្ទៈជាដើមក្តី ក៏មានការស្អាតស្អំនៃអណ្តូងរ៉ែជាមូលដ្ឋានពិតប្រាកដ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ”កើតឡើងអំពីអណ្តូងរ៉ែដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង“។ ការសម្រេចនូវការខាត់ខ្វល់ខ្វាយដោយអំណាចនៃការជម្រះទោស (គ្រឿងហ្មងមៅ) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ”ដែលគេខាត់ខ្វល់ខ្វាយល្អហើយ គឺដកចេញនូវក្រួសនិងថ្មហើយ“។ ពាក្យថា ដោយការលាង និងការចោះជាដើម សេចក្តីថា ដោយការលាងលើថ្មទាំង ៤ ផង និងដោយការចោះដើម្បីដកចេញនូវស្នាមខ្មៅជាដើម និងដើម្បីដោតខ្សែចូលផង។ ការសង្គ្រោះយកការដុត និងការដុសខាត់ឲ្យរលោងជាដើម ដោយសព្ទថា ”ជាដើម“ (អាទិ)។ ពាក្យថា ដល់ព្រមដោយពណ៌ សេចក្តីថា ភាពដល់ព្រមដោយពណ៌នៃខ្សែ។ မဏိ ဝိယ ကရဇကာယော ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗတော. အာဝုတသုတ္တံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏံ အနုပဝိသိတွာ ဌိတတ္တာ. စက္ခုမာ ပုရိသော ဝိယ ဝိပဿနာလာဘီ ဘိက္ခု သမ္မဒေဝ တဿ ဒဿနတော. တဒါရမ္မဏာနန္တိ ရူပဓမ္မာရမ္မဏာနံ. ဖဿပဉ္စမကစိတ္တစေတသိကဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတဓမ္မာပိ ဝိပဿနာစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ တေသံ ဝိပဿနာဉာဏဂတိကတ္တာ ‘‘အာဝုတသုတ္တံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏ’’န္တိ ဝစနံ အဝိရောဓိတံ ဟောတိ. កាយដែលកើតអំពីកម្ម (ករជកាយ) ប្រៀបដូចជាកែវមណី ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវពិចារណា។ វិបស្សនាញាណ ប្រៀបដូចជាខ្សែដែលដោតចូលទៅហើយ ព្រោះឋិតនៅដោយការចូលទៅស៊ប់។ ភិក្ខុអ្នកបានវិបស្សនា ប្រៀបដូចជាបុរសមានចក្ខុ ព្រោះឃើញនូវកាយនោះដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា មានកាយនោះជាអារម្មណ៍ សេចក្តីថា មានរូបធម៌ជាអារម្មណ៍។ ធម៌ទាំងឡាយដែលកាន់យកដោយការកាន់យកនូវចិត្ត និងចេតសិកដែលមានផស្សៈជាទី ៥ សូម្បីទាំងនោះ ក៏គប្បីជ្រាបថា រាប់បញ្ចូលក្នុងវិបស្សនាចិត្តុប្បាទពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា កាលបើធម៌ទាំងនោះមានដំណើរទៅតាមវិបស្សនាញាណយ៉ាងនេះ ពាក្យថា ”វិបស្សនាញាណ ប្រៀបដូចជាខ្សែដែលដោតចូលទៅហើយ“ ទើបមិនផ្ទុយគ្នាឡើយ។ ဉာဏဿာတိ [Pg.126] ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ. ယဒိ ဧဝံ ဉာဏဿ ဝသေန ဝတ္တဗ္ဗံ, န ပုဂ္ဂလဿာတိ အာဟ ‘‘တဿ ပနာ’’တိအာဒိ. မဂ္ဂဿ အနန္တရံ, တသ္မာ လောကိယာဘိညာနံ ပရတော ဆဋ္ဌာဘိညာယ ပုရတော ဝတ္တဗ္ဗံ ဝိပဿနာဉာဏံ. ဧဝံ သန္တေပီတိ ယဒိပါယံ ဉာဏာနုပုဗ္ဗဋ္ဌိတိ, ဧဝံ သန္တေပိ ဧတဿ အန္တရာ ဝါရော နတ္ထီတိ ပဉ္စသု လောကိယာဘိညာသု ကထိတာသု အာကင်္ခေယျသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၁.၆၄ အာဒယော) ဝိယ ဆဋ္ဌာဘိညာ ကထေတဗ္ဗာတိ ဧတဿ အနဘိညာလက္ခဏဿ ဝိပဿနာဉာဏဿ တာသံ အန္တရာ ဝါရော န ဟောတိ, တသ္မာ တတ္ထ အဝသရာဘာဝတော ဣဓေဝ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနာနန္တရမေဝ ဒဿိတံ ဝိပဿနာဉာဏံ. ယသ္မာ စာတိ စ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော. တေန န ကေဝလံ တဒေဝ, အထ ခေါ ဣဒမ္ပိ ကာရဏံ ဝိပဿနာဉာဏဿ ဣဓေဝ ဒဿနေတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ. ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဘေရဝရူပံ ပဿတောတိ ဧတ္ထ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏေန ဘေရဝံ ရူပံ နိမ္မိနိတွာ စက္ခုနာ ပဿတောတိ ဝတ္တဗ္ဗံ, ဧဝမ္ပိ အဘိညာလာဘိနော အပရိညာဏဝတ္ထုကဿ ဘယသန္တာသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥစ္စဝါလိကဝါသီမဟာနာဂတ္ထေရဿ ဝိယ. ဣဓာပီတိ ဣမသ္မိံ ဝိပဿနာဉာဏေပိ, န သတိပဋ္ဌာနာဒီသု ဧဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ពាក្យថា Ñāṇassa (នៃញាណ) សំដៅយក បច្ចវេក្ខណញាណ។ ប្រសិនបើដូច្នោះ គួរពោលដោយអំណាចនៃញាណ មិនមែនដោយអំណាចនៃបុគ្គលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “tassa panā” (ប៉ុន្តែ របស់ភិក្ខុនោះ) ជាដើម។ វិបស្សនាញាណ កើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃមគ្គ ព្រោះហេតុនោះ វិបស្សនាញាណ ទើបគួរពោលក្នុងខាងក្រោយនៃលោកិយអភិញ្ញាទាំងឡាយ និងក្នុងខាងមុខនៃអភិញ្ញាទី ៦ (អាសវក្ខយញាណ)។ ពាក្យថា Evaṃ santepi (ទុកជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ) សេចក្តីថា ប្រសិនបើការតម្កល់នៅតាមលំដាប់នៃញាណនេះ មានយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏វារៈក្នុងចន្លោះនៃញាណនេះ មិនមានឡើយ ព្រោះកាលបើលោកិយអភិញ្ញាទាំង ៥ ត្រូវបានពោលហើយ អភិញ្ញាទី ៦ គប្បីពោល ដូចក្នុងអាកង្ខេយ្យសូត្រជាដើម (ម. និ. ១.៦៤ ជាដើម) តែវារៈក្នុងចន្លោះនៃលោកិយអភិញ្ញាទាំងនោះ មិនមានដល់វិបស្សនាញាណនេះ ដែលមានលក្ខណៈមិនមែនជាអភិញ្ញាឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែមិនមានឱកាសក្នុងទីនោះ វិបស្សនាញាណ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញក្នុងទីនេះឯង ក្នុងលំដាប់នៃរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន។ ពាក្យថា Yasmā ca (ក៏ព្រោះតែហេតុណា) សព្ទថា ca មានអត្ថជាសមុច្ចយៈ (ប្រមូលរួម)។ ដោយសព្ទនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីនេះថា មិនមែនត្រឹមតែហេតុនោះប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងហេតុនេះ ក៏ជាហេតុនៃការបង្ហាញវិបស្សនាញាណក្នុងទីនេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា Dibbena cakkhunā bheravarūpaṃ passato (កាលមើលឃើញរូបដ៏គួរខ្លាចដោយទិព្វចក្ខុ) នេះ គួរពោលថា និម្មិតរូបដ៏គួរខ្លាចដោយឥទ្ធិវិធញាណ ហើយមើលឃើញដោយចក្ខុ យ៉ាងនេះសូម្បីបុគ្គលអ្នកបានអភិញ្ញា តែមិនទាន់កំណត់ដឹងនូវវត្ថុ (អារម្មណ៍) ក៏រមែងកើតសេចក្តីភ័យតក់ស្លុត ដូចជាព្រះមហានាគត្ថេរ ជាអ្នកនៅក្នុងវិហារឧច្ចវាលិកា។ ពាក្យថា Idhāpi (សូម្បីក្នុងទីនេះ) មានអធិប្បាយថា សូម្បីក្នុងវិបស្សនាញាណនេះ មិនមែនតែក្នុងសតិបដ្ឋានជាដើមប៉ុណ្ណោះទេ។ ၂၅၃. မနောမယိဒ္ဓိယံ စိဏ္ဏဝသိတာယ အဘိညာ ဝေါသာနပါရမိပ္ပတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ယောဇနာ. မနေန နိဗ္ဗတ္တန္တိ အဘိညာမနေန နိဗ္ဗတ္တိတံ. တံ သဒိသဘာဝဒဿနတ္ထမေဝါတိ သဏ္ဌာနတောပိ ဝဏ္ဏတောပိ အဝယဝဝိသေသတောပိ သဒိသဘာဝဒဿနတ္ထမေဝ. သဇာတိယံ ဌိတော, န နာဂိဒ္ဓိယာ အညဇာတိရူပေါ. သုပရိကမ္မကတမတ္တိကာဒယော ဝိယ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ ဝိကုဗ္ဗနကိရိယာယ နိဿယဘာဝတော. ២៥៣. ការប្រកបសេចក្តីថា គប្បីដឹងថា ព្រោះភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញដែលបានសន្សំមកក្នុងមនោមយិទ្ធិ អភិញ្ញាទើបដល់នូវភាពជាកំពូលនៃវោសានៈ (ការសម្រេច)។ ពាក្យថា Manena nibbattaṃ (ដែលកើតអំពីចិត្ត) គឺកើតឡើងដោយចិត្តជាអភិញ្ញា។ ពាក្យថា Taṃ sadisabhāvadassanatthameva (កាយនោះ គឺដើម្បីបង្ហាញភាពដូចគ្នា) គឺដើម្បីបង្ហាញភាពដូចគ្នា ទាំងដោយសណ្ឋាន ទាំងដោយពណ៌សម្បុរ ទាំងដោយអវយវៈដ៏វិសេស។ ឋិតនៅក្នុងសជាតិ (ជាតិដូចគ្នា) មិនមែនជារូបជាតិដទៃ ដោយអំណាចនៃនាគឥទ្ធិឡើយ។ ដូចជាដីស្អិតដែលគេធ្វើបរិកម្មល្អហើយជាដើម ព្រោះឥទ្ធិវិធញាណ ជាទីពឹង (ជាបច្ច័យ) ដល់កិរិយាវែកែប្រែ (វិកុព្វនា)។ ၂၅၅. အပ္ပကသိရေနေဝါတိ အကိစ္ဆေနေဝ. ២៥៥. ពាក្យថា Appakasireneva (ដោយមិនលំបាកបន្តិចបន្តួចឡើយ) គឺដោយមិនលំបាកទាល់តែសោះ។ ၂၅၆. မန္ဒော ဥတ္တာနသေယျကဒါရကောပိ ‘‘ဒဟရော’’တိ ဝုစ္စတီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ယုဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ယုဝါပိ ကောစိ အနိစ္ဆနတော အမဏ္ဍနသီလော ဟောတီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘မဏ္ဍနကဇာတိကော’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယုဝါပီ’’တိအာဒိ. ကာဠတိလပ္ပမာဏာ ဗိန္ဒဝေါ ကာဠတိလကာနိ. နာတိကမ္မာသတိလပ္ပမာဏာ ဗိန္ဒဝေါ တိလကာနိ. ဝင်္ကံ နာမ ပိယင်္ဂံ. ယောဗ္ဗနပီဠကာဒယော မုခဒူသိပီဠကာ. မုခဂတော ဒေါသော မုခဒေါသော, လက္ခဏဝစနဉ္စေတံ မုခေ အဒေါသဿပိ ပါကဋဘာဝဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ[Pg.127]. ယထာ ဝါ မုခေ ဒေါသော, ဧဝံ မုခေ အဒေါသောပိ မုခဒေါသော သရလောပေန, မုခဒေါသော စ မုခဒေါသော စ မုခဒေါသောတိ ဧကသေသနယေနပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ပရေသံ သောဠသဝိဓံ စိတ္တံ ပါကဋံ ဟောတီတိ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. ២៥៦. សូម្បីក្មេងខ្ចីដែលគេងផ្ងារ ក៏ហៅថា “daharo” (ក្មេង) ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីញែកឲ្យប្លែកពីក្មេងនោះ ទើបពោលថា “yuvā” (យុវជន)។ សូម្បីយុវជនខ្លះ ព្រោះមិនចង់ (តុបតែងខ្លួន) ក៏ជាអ្នកមិនមានប្រក្រតីតុបតែងខ្លួនឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីញែកឲ្យប្លែកពីយុវជននោះ ទើបពោលថា “maṇḍanakajātiko” (មានជាតិជាអ្នកចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “yuvāpi” (សូម្បីយុវជន) ជាដើម។ ចំណុចទាំងឡាយដែលមានប្រមាណប៉ុនគ្រាប់ល្ងខ្មៅ ឈ្មោះថា កាឡតិលកៈ (ប្រជ្រុយខ្មៅ)។ ចំណុចទាំងឡាយដែលមានប្រមាណប៉ុនគ្រាប់ល្ងដែលមិនសូវខ្មៅខ្លាំង ឈ្មោះថា តិលកៈ (ប្រជ្រុយ)។ ឈើឈ្មោះ វង្កៈ គឺឈើពិយង្គុ (កំញាន)។ មុនកំលោះក្រមុំជាដើម ឈ្មោះថា មុខទូសិបិឡកៈ (មុនបំផ្លាញផ្ទៃមុខ)។ ទោសដែលកើតមាននៅលើមុខ ឈ្មោះថា មុខទោសៈ (ខ្ទុះ ឬមុនលើមុខ) នេះជាលក្ខណវចនៈ ព្រោះសំដៅយកភាពប្រាកដច្បាស់ សូម្បីនៃសេចក្តីមិនមានទោសនៅលើមុខ។ ម៉្យាងទៀត ទោសនៅលើមុខយ៉ាងណា សូម្បីការមិនមានទោសនៅលើមុខ ក៏ឈ្មោះថា មុខទោសៈ យ៉ាងនោះដែរ ដោយការលុបស្រៈ (សរលោបៈ) ហើយគប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយឯកសេសន័យថា មុខទោសៈផង មុខទោសៈផង ឈ្មោះថា មុខទោសៈ។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ ពាក្យថា ចិត្តមានចំណែក ១៦ យ៉ាងរបស់បុគ្គលដទៃ រមែងប្រាកដច្បាស់ ដូច្នេះ ទើបជាពាក្យសមហេតុផល។ ၂၅၉. ပဋိပဒါဝသေနာတိ ယထာရဟံ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂပဋိပဒါဝသေန. အဋ္ဌသု ကောဋ္ဌာသေသူတိ သတိပဋ္ဌာနာဒီသု ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မကောဋ္ဌာသေသု, ဝိမောက္ခကောဋ္ဌာသေသု ဝါတိ ဣမေသု အဋ္ဌသု ကောဋ္ဌာသေသု. သေသေသူတိ ဝုတ္တာဝသေသေသု အဘိဘာယတနကောဋ္ဌာသာဒီသု. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ២៥៩. ពាក្យថា Paṭipadāvasena (ដោយអំណាចនៃបដិបទា) គឺដោយអំណាចនៃបដិបទាគឺសមថៈ វិបស្សនា និងមគ្គ តាមសមគួរ។ ពាក្យថា Aṭṭhasu koṭṭhāsesu (ក្នុងចំណែកទាំង ៨) គឺក្នុងចំណែកទាំង ៨ នេះ គឺចំណែកនៃពោធិបក្ខិយធម៌មានសតិបដ្ឋានជាដើម ឬចំណែកនៃវិមោក្ខ។ ពាក្យថា Sesesu (ក្នុងចំណែកដែលនៅសល់) គឺក្នុងចំណែកដែលនៅសល់ពីដែលពោលហើយ មានចំណែកនៃអភិភាយតនៈជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ မဟာသကုလုဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីដ៏កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថាមហាសកុលុទាយិសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၈. သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសមណមុណ្ឌិកាបុត្តសូត្រ (អដ្ឋកថាសមណមុណ្ឌិកាបុត្តសូត្រ) ၂၆၀. ဥဂ္ဂဟိတုန္တိ သိက္ခိတုံ. ဥဂ္ဂါဟေတုန္တိ သိက္ခာပေတုံ, ပါဌတော အတ္တနာ ယထာဥဂ္ဂဟိတမတ္ထံ တဗ္ဗိဘာဝနတ္ထာယ ဥစ္စာရဏဝသေန ပရေသံ ဂါဟေတုန္တိ အတ္ထော. သမယန္တိ ဒိဋ္ဌိံ. သာ ဟိ သံယောဇနဘာဝတော သမေတိ သမ္ဗန္ဓာ ဧတိ ပဝတ္တတိ, ဒဠှဂ္ဂဟဏဘာဝတော ဝါ သံယုတ္တာ အယန္တိ ပဝတ္တန္တိ သတ္တာ ယထာဘိနိဝေသံ ဧတေနာတိ သမယောတိ ဝုစ္စတိ. ဒိဋ္ဌိသံယောဇနေန ဟိ သတ္တာ အတိဝိယ ဗဇ္ဈန္တီတိ. သူရိယဿ ဥဂ္ဂမနတော အတ္ထင်္ဂမာ အယံ ဧတ္တကော ကာလော ရတ္တန္ဓကာရဝိဓမနတော ဒိဝါ နာမ, တဿ ပန မဇ္ဈိမပဟာရသညိတော ကာလော သမုဇ္ဇလိတပဘာတေဇဒဟနဘာဝေန ဒိဝါ နာမ. တေနာဟ ‘‘ဒိဝသဿပိ ဒိဝါဘူတေ’’တိ. ပဋိသံဟရိတွာတိ နိဝတ္တေတွာ. ဧဝံ စိတ္တဿ ပဋိသံဟရဏံ နာမ ဂေါစရက္ခေတ္တေ ဌပနန္တိ အာဟ ‘‘ဈာနရတိသေဝနဝသေန ဧကီဘာဝံ ဂတော’’တိ. ဧတေန ကာယဝိဝေကပုဗ္ဗကံ စိတ္တဝိဝေကမာဟ. သီလာဒိဂုဏဝိသေသယောဂတော မနသာ သမ္ဘာဝနီယာ, တေ ပန ယသ္မာ အတ္တနော သီလာဒိဂုဏေဟိ ဝိညူနံ မနာပါ ဟောန္တိ (ကိလေသအနိဂ္ဂဟဿ ပဉ္စပသာဒါယတ္တတ္တာ,) တသ္မာ အာဟ ‘‘မနဝဍ္ဎနကာန’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ဥန္နမတီတိ ဥဒဂ္ဂံ ဟောတိ. ဝဍ္ဎတီတိ သဒ္ဓါဝသေန ဝဍ္ဎတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အနုဿရဏမ္ပဟံ, ဘိက္ခဝေ, တေသံ ဘိက္ခူနံ ဗဟူပကာရံ ဝဒါမီ’’တိ (ဣတိဝု. ၁၀၄; သံ. နိ. ၅.၁၈၄). ២៦០. ពាក្យថា Uggahituṃ (ដើម្បីរៀនយក) គឺដើម្បីសិក្សា។ ពាក្យថា Uggāhetuṃ (ដើម្បីឲ្យរៀនយក) គឺដើម្បីបង្រៀន សេចក្តីថា ដើម្បីឲ្យអ្នកដទៃកាន់យកដោយអំណាចនៃការបញ្ចេញសំឡេងតាមបាលី នូវសេចក្តីដែលខ្លួនបានរៀនយកហើយយ៉ាងណា ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនោះឲ្យច្បាស់លាស់។ ពាក្យថា Samayaṃ (នូវសម័យ) គឺនូវទិដ្ឋិ។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិនោះ ឈ្មោះថា សម័យ ព្រោះភាពជាសំយោជនៈ រមែងរួបរួម គឺទាក់ទងគ្នាហើយប្រព្រឹត្តទៅ ឬមួយថា សត្វទាំងឡាយដែលប្រកបព្រមគ្នា រមែងទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ តាមការចូលចិត្តយ៉ាងមាំមួនដោយទិដ្ឋិនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា សម័យ។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ រមែងជាប់ជំពាក់យ៉ាងខ្លាំង ដោយសារទិដ្ឋិសំយោជនៈ។ កាលវេលាប៉ុណ្ណេះ តាំងពីព្រះអាទិត្យរះរហូតដល់លិច ឈ្មោះថា ថ្ងៃ (ទិវា) ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវងងឹតនៃរាត្រី ប៉ុន្តែ កាលវេលាដែលដឹងថាជាយាមកណ្តាលនៃថ្ងៃនោះ ឈ្មោះថា ថ្ងៃត្រង់ (ទិវាភូតៈ) ព្រោះមានសភាពក្តៅខ្លាំងដោយពន្លឺនិងតេជះដ៏រុងរឿង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “divasassetsi divābhūte” (ក្នុងវេលាថ្ងៃត្រង់នៃថ្ងៃ)។ ពាក្យថា Paṭisaṃharitvā (ដកចេញហើយ) គឺត្រឡប់មកវិញហើយ។ ការដកចិត្តយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ការតម្កល់ទុកក្នុងគោចរភូមិ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “jhānaratisevanavasena ekībhāvaṃ gato” (ដល់នូវភាពជាធ្លុងមួយ ដោយអំណាចនៃការសេពនូវសេចក្តីត្រេកអរក្នុងឈាន)។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកចិត្តវិវេក ដែលមានកាយវិវេកជាខាងដើម។ ភិក្ខុទាំងឡាយ ជាបុគ្គលដែលគួរគោរពកោតក្រែងដោយចិត្ត ព្រោះការប្រកបដោយគុណវិសេសមានសីលជាដើម ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុទាំងនោះ ព្រោះតែជាទីគាប់ចិត្តរបស់វិញ្ញូជនទាំងឡាយ ដោយគុណមានសីលជាដើមរបស់ខ្លួន (ព្រោះការសង្កត់សង្កិនកិលេស អាស្រ័យលើសេចក្តីជ្រះថ្លាទាំង ៥ យ៉ាង) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “manavaḍḍhanakānaṃ” (របស់ភិក្ខុទាំងឡាយជាទីចម្រើនចិត្ត) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Unnamati (រមែងអណ្តែតឡើង) គឺរមែងរីករាយក្រៃលែង។ ពាក្យថា Vaḍḍhati (រមែងចម្រើន) គឺចម្រើនឡើងដោយអំណាចនៃសទ្ធា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថា សូម្បីការរលឹកនឹកដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ក៏មានឧបការៈច្រើនដែរ” (ឥតិវុ. ១០៤; សំ. និ. ៥.១៨៤)។ ၂၆၁. ပညပေမီတိ [Pg.128] ပဇာနနဘာဝေန ဉာပေမိ တထာ ဝဝတ္ထပေမိ. တေနာဟ ‘‘ဒဿေမိ ဌပေမီ’’တိ. ပရိပုဏ္ဏကုသလန္တိ သဗ္ဗသော ပုဏ္ဏကုသလဓမ္မံ, ဥတ္တမကုသလန္တိ ဥတ္တမဘာဝံ သေဋ္ဌဘာဝံ ပတ္တကုသလဓမ္မံ. အယောဇ္ဈန္တိ ဝါဒယုဒ္ဓေန အယောဓနီယံ, ဝါဒယုဒ္ဓံ ဟောတု, တေန ပရာဇယော န ဟောတီတိ ဒဿေတိ, တေနာဟ ‘‘ဝါဒယုဒ္ဓေနာ’’တိအာဒိ. သံဝရပ္ပဟာနန္တိ ပဉ္စသု သံဝရေသု ယေန ကေနစိ သံဝရေန သံဝရလက္ခဏံ ပဟာနံ. ပဋိသေဝနပ္ပဟာနံ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေန ပရိဝဇ္ဇနပ္ပဟာနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. သေသပဒေသူတိ ‘‘န ဘာသတီ’’တိအာဒီသု ပဒေသု. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ‘‘အဘာသနမတ္တမေဝ ဝဒတီ’’တိ ဧဝမာဒိံ အတိဒိသတိ. ២៦១. ពាក្យថា Paññapemi (តថាគតបញ្ញត្តិ) គឺតថាគតធ្វើឲ្យដឹងដោយភាពជាអ្នកដឹងច្បាស់ ព្រមទាំងកំណត់ទុកយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “dassemi ṭhapemi” (តថាគតបង្ហាញ តថាគតតម្កល់ទុក)។ ពាក្យថា Paripuṇṇakusalaṃ (កុសលដ៏ពេញបរិបូណ៌) គឺកុសលធម៌ដ៏ពេញលេញដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា Uttamakusalaṃ (កុសលដ៏ឧត្តម) គឺកុសលធម៌ដែលដល់នូវភាពដ៏ឧត្តម គឺភាពដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា Ayojjhaṃ (ដែលមិនអាចច្បាំងបាន) គឺមិនអាចច្បាំងបានដោយវាទយុទ្ធ (ការជជែកដេញដោល) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ទុកជាមានវាទយុទ្ធក៏ដោយ ក៏មិនមានការបរាជ័យដោយសារវាទយុទ្ធនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “vādayuddhena” (ដោយវាទយុទ្ធ) ជាដើម។ ពាក្យថា Saṃvarappahānaṃ (ការលះបង់ដោយសង្វរៈ) គឺការលះបង់ដែលមានលក្ខណៈជាសង្វរៈ ដោយសង្វរៈណាមួយក្នុងសង្វរៈទាំង ៥។ ពាក្យថា Paṭisevanappahānaṃ vā (ឬការលះបង់ដោយការសេព) សព្ទថា vā (ឬ) រមែងប្រមូលរួមយកការលះបង់ដោយការវៀរចាកជាដើម។ ពាក្យថា Sesapadesu (ក្នុងបទដែលនៅសល់) គឺក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា “na bhāsati” (មិននិយាយ) ជាដើម។ ពាក្យថា Eseva nayo (ន័យនេះដូចគ្នាដែរ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យរមែងសម្តៅយកពាក្យមានជាអាទិថា “ពោលត្រឹមតែការមិននិយាយប៉ុណ្ណោះ” ដូច្នេះជាដើម។ နာဘိနန္ဒီတိ န သမ္ပဋိစ္ဆိ. သာသနေ တိဏ္ဏံ ဒုစ္စရိတာနံ မိစ္ဆာဇီဝဿ ဝိဝဇ္ဇနံ ဝဏ္ဏီယတိ, အယဉ္စ ဧဝံ ကထေတိ, တသ္မာ သာသနဿ အနုလောမံ ဝိယ ဝဒတိ, ဝဒန္တော စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ဓမ္မေ စဿ အပ္ပသာဒံ န ဒဿေတိ, တသ္မာ ပသန္နကာရမ္ပိ ဝဒတီတိ မညမာနော တဿ ဝါဒံ န ပဋိသေဓေတိ. ពាក្យថា Nābhinandi (មិនត្រេកអរ) គឺមិនទទួលយកដោយស្រួលឡើយ។ ក្នុងព្រះសាសនា តែងសរសើរការវៀរចាកទុច្ចរិត ៣ និងមិច្ឆាជីវៈ ហើយជននេះក៏និយាយយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ទើបនិយាយហាក់ដូចជាអនុលោមតាមព្រះសាសនា កាលដែលនិយាយ ក៏មិនបង្ហាញសេចក្តីមិនជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងព្រះធម៌ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះបញ្ចសិខៈកាលគិតថា គាត់និយាយសូម្បីអាការៈនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ទើបមិនបដិសេធវាទៈរបស់គាត់។ ၂၆၂. ယထာ တဿ ဝစနံ, ဧဝံ သန္တေတိ ယထာ တဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ ဝစနံ, ဧဝံ သမဏဘာဝေ သန္တေ လဗ္ဘမာနေ. မယံ ပန ဧဝံ န ဝဒါမာတိ ဧတေန သမဏဘာဝေါ နာမ ဧဝံ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ယော ဟိ ဓမ္မော ယာဒိသော, တထေဝ တံ ဗုဒ္ဓါ ဒီပေန္တိ. ဝိသေသဉာဏံ န ဟောတီတိ ကာယဝိသေသဝိသယဉာဏံ တဿ တဒါ နတ္ထိ, ယတော ပရကာယေ ဥပက္ကမံ ကရေယျာတိ ဒဿေတိ, တဿ ပန တတ္ထ ဝိသေသဉာဏမ္ပိ နတ္ထေဝါတိ. ယသ္မာ ကာယပဋိဗဒ္ဓံ ကာယကမ္မံ, တသ္မာ တံ နိဝတ္တေန္တော အာဟ ‘‘အညတြ ဖန္ဒိတမတ္တာ’’တိ. ကိလေသသဟဂတစိတ္တေနေဝါတိ ဒုက္ခသမ္ဖဿဿ အသဟနနိမိတ္တေန ဒေါမနဿသဟဂတစိတ္တေနေဝ. ဒုတိယဝါရေပိ ဧသေဝ နယော. ဇိဃစ္ဆာပိပါသဒုက္ခဿ အသဟနနိမိတ္တေန ဒေါမနဿေနေဝ. ဝိကူဇိတမတ္တာတိ ဧတ္ထ ဝိရူပံ ကူဇိတံ ဝိကူဇိတံ ပုဗ္ဗေနိဝါသသန္နိဿယံ ဥပယံ, တံ ပနေတ္ထ ရောဒနဟသနသမုဋ္ဌာပကစိတ္တသဟဂတန္တိ ဒေါသသဟဂတံ လောဘသဟဂတဉ္စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. စိတ္တန္တိ ကုသလစိတ္တံ. အကုသလစိတ္တံ ပန အတီတာရမ္မဏံ ပဝတ္တတီတိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. သရိတွာတိ ယာဝ န သတိသဏ္ဌာပနာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာဝ သုပိနန္တေ အနုဘူတံ ဝိယ ဒုက္ခံ သရိတွာ ရောဒန္တိ. ဟသန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အယဉ္စ နယော ယေ လဒ္ဓသုခါရမ္မဏာ ဟုတွာ ဂဟိတပဋိသန္ဓိကာ မာတုကုစ္ဆိတောပိ သုခေနေဝ နိက္ခမန္တိ, တေသံ ဝသေန ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပါယန္တိယာတိ အတ္တနော ဇနပဒဒေသရူပေန [Pg.129] ပါယန္တိယာ. အယမ္ပီတိ အာဇီဝေါပိ မာတု အညဝိဟိတကာလေ စ လောကဿာဒဝသေန ကိလေသသဟဂတစိတ္တေနေဝ ဟောတိ. ២៦២. ពាក្យថា Yathā tassa vacanaṃ, evaṃ sante (កាលបើមានយ៉ាងនោះ ដូចពាក្យរបស់គាត់) សេចក្តីថា កាលបើភាពជាសមណៈមានឡើង គប្បីបាន ដូចពាក្យរបស់បរិព្វាជកនោះ។ ពាក្យថា Mayaṃ pana evaṃ na vadāma (ចំណែកពួកយើង មិនពោលយ៉ាងនេះទេ) ដោយពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ភាពជាសមណៈ មិនមែនមានយ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ណាមានសភាពយ៉ាងណា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ រមែងសម្តែងធម៌នោះយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Visesañāṇaṃ na hoti (មិនមានវិសេសញាណ) គឺញាណដែលជាវិស័យនៃកាយដ៏វិសេស មិនមានដល់ទារកនោះក្នុងកាលនោះឡើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ទារកនោះនឹងធ្វើការប្រឹងប្រែងក្នុងកាយរបស់អ្នកដទៃអំពីណា ព្រោះថា សូម្បីវិសេសញាណក្នុងកាយនោះ ក៏មិនមានដល់ទារកនោះឡើយ។ ព្រោះថាកាយកម្ម ជាកម្មជាប់ទាក់ទងនឹងកាយ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើទ្រង់ឃាត់កាយកម្មនោះ ទើបត្រាស់ថា “aññatra phanditamattā” (វៀរលែងតែការបម្រះននៀលបន្តិចបន្តួច)។ ពាក្យថា Kilesasahagatacitteneva (ដោយចិត្តដែលប្រកបដោយកិលេសប៉ុណ្ណោះ) គឺដោយចិត្តដែលប្រកបដោយទោមនស្ស ដែលមានការមិនអត់ធន់ចំពោះទុក្ខសម្ផស្សជាហេតុ។ សូម្បីក្នុងវារៈទីពីរ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា គឺដោយទោមនស្សដែលមានការមិនអត់ធន់ចំពោះទុក្ខគឺសេចក្តីឃ្លាននិងស្រេកជាហេតុ។ ពាក្យថា Vikūjitamattā (ត្រឹមតែការយំខ្សឹកខ្សួល) ក្នុងពាក្យនោះ ការយំខ្សឹកខ្សួលដ៏ប្លែក ឈ្មោះថា វិកូជិតៈ គឺឧបាយដែលអាស្រ័យនូវបុព្វេនិវាសៈ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា វិកូជិតៈនោះ ក្នុងទីនេះ ជាចិត្តដែលញ៉ាំងការយំនិងការសើចឲ្យតាំងឡើង គឺប្រកបដោយទោសៈ និងប្រកបដោយលោភៈ។ ពាក្យថា Cittaṃ (ចិត្ត) គឺកុសលចិត្ត។ ចំណែកអកុសលចិត្ត ដែលប្រព្រឹត្តទៅមានអតីតារម្មណ៍ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ពាក្យថា Saritvā (រលឹកឃើញហើយ) សេចក្តីថា ដរាបណាធម៌ជាគ្រឿងតម្កល់សតិនឹងមិនទាន់កើតឡើង ដរាបនោះ ទារកទាំងឡាយរមែងរលឹកឃើញទុក្ខដែលធ្លាប់ទទួលក្នុងយល់សប្តិ ហើយក៏យំ។ ពាក្យថា Hasanti (រមែងសើច) សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ហើយន័យនេះ គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃទារកទាំងឡាយណា ដែលបានសុខារម្មណ៍ហើយចាប់បដិសន្ធិ ហើយចាកចេញចាកផ្ទៃនៃមាតាដោយសុខស្រួល។ ពាក្យថា Pāyantiyā (កាលបៅដោះ) គឺកាលបៅដោះតាមលក្ខណៈនៃជនបទរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Ayampi (សូម្បីនេះ) គឺសូម្បីអាជីវៈ (ការចិញ្ចឹមជីវិត) ក្នុងកាលដែលមាតាខ្វល់ខ្វាយនឹងការងារដទៃ ក៏រមែងមានដោយចិត្តប្រកបដោយកិលេស ដោយអំណាចនៃលោកស្សាទៈ (ការត្រេកអរក្នុងលោក)។ ၂၆၃. သမဓိဂယှာတိ သမ္မာ အဓိဂတဘာဝေန ဂဟေတွာ အဘိဘဝိတွာ ဝိသေသေတွာ ဝိသိဋ္ဌော ဟုတွာ. ခီဏာသဝံ သန္ဓာယာတိ ဗျတိရေကဝသေန ခီဏာသဝံ သန္ဓာယ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ခီဏာသဝမ္ပိ သောတာပန္နကုသလံ ပညပေတိ သေက္ခဘူမိယံ ဌိတတ္တာ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ២៦៣. ពាក្យថា Samadhigayha (គ្របសង្កត់បានល្អហើយ) គឺកាន់យកដោយភាពជាអ្នកសម្រេចបានល្អហើយ គឺគ្របសង្កត់ ធ្វើឲ្យវិសេស គឺមានសភាពដ៏វិសេស។ ពាក្យថា Khīṇāsavaṃ sandhāya (សំដៅយកព្រះខីណាស្រព) គឺសំដៅយកព្រះខីណាស្រព ដោយអំណាចនៃសេចក្តីផ្ទុយគ្នា (ព្យតិរេកៈ)។ សេចក្តីក្នុងទីនេះមានយ៉ាងនេះថា ព្រះមានព្រះភាគរមែងបញ្ញត្តិកុសលរបស់ព្រះសោតាបន្នៈ សូម្បីដល់ព្រះខីណាស្រព ព្រោះលោកឋិតនៅក្នុងសេក្ខភូមិ។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ တီဏိ ပဒါနိ နိဿာယာတိ န ကာယေန ပါပကံ ကမ္မံ ကရောတိ, န ပါပကံ ဝါစံ ဘာသတိ, န ပါပကံ အာဇီဝံ အာဇီဝတီတိ ဣမာနိ တီဏိ ပဒါနိ နိဿာယ ကုသလသီလမူလကာ စ အကုသလသီလမူလကာ စာတိ ဒွေ ပဌမစတုက္ကာ ဌပိတာ. ဧကံ ပဒံ နိဿာယာတိ န ပါပကံ သင်္ကပ္ပံ သင်္ကပ္ပေတီတိ ဣမံ ဧကပဒံ နိဿာယ ကုသလသင်္ကပ္ပမူလကာ အကုသလသင်္ကပ္ပမူလကာ စာတိ ဣမေ ဒွေ ပစ္ဆိမစတုက္ကာ ဌပိတာ. ពាក្យថា Tīṇi padāni nissāya (អាស្រ័យបទទាំង ៣) គឺអាស្រ័យបទទាំង ៣ នេះគឺ មិនធ្វើបាបកម្មដោយកាយ មិននិយាយពាក្យអាក្រក់ មិនចិញ្ចឹមជីវិតខុស ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ទុកនូវចតុក្កៈពីរដំបូង គឺចតុក្កៈដែលមានកុសលសីលជាមូល និងចតុក្កៈដែលមានអកុសលសីលជាមូល។ ពាក្យថា Ekaṃ padaṃ nissāya (អាស្រ័យបទមួយ) គឺអាស្រ័យបទមួយនេះគឺ មិនត្រិះរិះនូវសេចក្តីត្រិះរិះដ៏លាមក ទើបទ្រង់តម្កល់ទុកនូវចតុក្កៈពីរខាងក្រោយ គឺចតុក្កៈដែលមានកុសលសង្កប្បៈជាមូល និងចតុក្កៈដែលមានអកុសលសង្កប្បៈជាមូល។ ၂၆၄. ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတစိတ္တဒွယမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ ဗလဝတာ မောဟေန သမန္နာဂတတ္တာ. တထာ ဟိ တာနိ ‘‘မောမူဟစိတ္တာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ២៦៤. សូម្បីចិត្តពីរដែលប្រកបដោយវិចិកិច្ឆានិងឧទ្ធច្ចៈ ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅបាន ព្រោះប្រកបដោយមោហៈដ៏មានកម្លាំង។ ព្រោះថា ចិត្តទាំងនោះ តែងហៅថា “មោមូហចិត្ត” (ចិត្តដែលវង្វេងខ្លាំង)។ ကုဟိန္တိ ကိံနိမိတ္တံ. ကတရံဌာနံ ပါပုဏိတွာတိ ကိံ ကာရဏံ အာဂမ္မ. ဧတ္ထေတေတိ ဧတ္ထာတိ ကာယဝစီမနောသုစရိတဘာဝနာသာဇီဝနိပ္ဖတ္တိယံ. သာ ပန ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ သောတာပတ္တိဖလေန ဒီပေတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘သောတာပတ္တိဖလေ ဘုမ္မ’’န္တိ. ယသ္မာ အာဇီဝဋ္ဌမကံ အဝသိဋ္ဌဉ္စ သီလံ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလဿ စ ပါရိသုဒ္ဓိပါတိမောက္ခာဓိဂမေန သောတာပတ္တိဖလပ္ပတ္တိယာ သိဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ပါတိမောက္ခ…ပေ… နိရုဇ္ဈတီ’’တိ. ‘‘သုခသီလော ဒုက္ခသီလော’’တိအာဒီသု ဝိယ ပကတိအတ္ထသီလသဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အကုသလသီလ’’န္တိအာဒိ. ពាក្យថា Kuhiṃ (ក្នុងទីណា) គឺមានអ្វីជាហេតុ។ ពាក្យថា Kataraṃ ṭhānaṃ pāpuṇitvā (ដល់នូវទីណា) គឺអាស្រ័យនូវហេតុអ្វី។ ពាក្យថា Etthete (ក្នុងធម៌ទាំងនេះ) សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ គឺក្នុងការសម្រេចនូវការចិញ្ចឹមជីវិតដ៏ស្អាត និងការចម្រើនកាយសុចរិត វចីសុចរិត និងមនោសុចរិត។ ម្យ៉ាងទៀត ការសម្រេចនោះ គប្បីបង្ហាញដោយសោតាបត្តិផលជាចំណែកខាងក្រោម ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “sotāpattiphale bhummaṃ” (ភុម្មវិភត្តិ ក្នុងពាក្យថា សោតាបត្តិផល)។ ព្រោះថាសីលមានអាជីវៈជាគម្រប់ប្រាំបី និងសីលដែលនៅសល់ រមែងសម្រេចបានដោយការដល់នូវសោតាបត្តិផល ព្រមទាំងការបានសម្រេចនូវបាតិមោក្ខសំវរសីល និងបាតិមោក្ខដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “pātimokkha…pe… nirujjhati” (បាតិមោក្ខសំវរសីល...រមែងរលត់ទៅ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកសព្ទថា សីល ដែលមានអត្ថជាប្រក្រតី ដូចក្នុងពាក្យថា “sukhasīlo” (មានប្រក្រតីជាសុខ) “dukkhasīlo” (មានប្រក្រតីជាទុក្ខ) ជាដើម ទើបត្រាស់ថា “akusalasīlaṃ” (អកុសលសីល) ជាដើម។ ၂၆၅. ကာမာဝစရကုသလစိတ္တမေဝ ဝုတ္တံ သမ္ပတ္တသမာဒါနဝိရတိပုဗ္ဗကဿ သီလဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တေနာဟ – ‘‘ဧတေန ဟိ ကုသလသီလံ သမုဋ္ဌာတီ’’တိ. ២៦៥. ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែកាមាវចរកុសលចិត្តប៉ុណ្ណោះ ព្រោះទ្រង់មានព្រះហឫទ័យសំដៅយកសីលដែលមានការវៀរចាកដោយការសមាទាន និងការវៀរចាកចំពោះមុខជាខាងដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “etena hi kusalasīlaṃ samuṭṭhāti” (ព្រោះថាកុសលសីល រមែងតាំងឡើងដោយចិត្តនោះ)។ သီလဝါတိ ဧတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒေါ ပါသံသတ္ထောဝ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘သီလသမ္ပန္နော ဟောတီ’’တိ. ယော သီလမတ္တေ ပတိဋ္ဌိတော, န သမာဓိပညာသု, သော [Pg.130] သီလမယဓမ္မပူရိတတာယ သီလမယော. တေနာဟ ‘‘အလမေတ္တာဝတာ’’တိအာဒိ. ယတ္ထာတိ ယဿံ စေတောဝိမုတ္တိယံ ပညာဝိမုတ္တိယဉ္စ. တဒုဘယဉ္စ ယသ္မာ အရဟတ္တဖလေ သင်္ဂဟိတံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အရဟတ္တဖလေ ဘုမ္မ’’န္တိ. အသေသံ နိရုဇ္ဈတိ သုခဝိပါကဘာဝဿ သဗ္ဗသော ပဋိပ္ပဿမ္ဘနတော. សីលវា ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សព្ទ «វា» គឺប្រើក្នុងន័យសរសើរ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «សីលសម្បន្នោ ហោតិ» (ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល)។ បុគ្គលណាដែលតាំងនៅក្នុងត្រឹមតែសីល មិនមែនតាំងនៅក្នុងសមាធិ និងបញ្ញាទេ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «សីលមយៈ» ព្រោះភាពជាអ្នកពេញលេញដោយធម៌ដែលសម្រេចអំពីសីល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អលមេត្តាវតា» (ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះល្មមហើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា «យត្ថ» (ក្នុងធម៌ណា) សំដៅយកក្នុងចេតោវិមុត្តិ និងបញ្ញាវិមុត្តិណា។ វិមុត្តិទាំងពីរនោះ ព្រោះតែរួមបញ្ចូលក្នុងអរហត្តផល ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «វិភត្តិទី ៧ (ភុម្មវិភត្តិ) ក្នុងអរហត្តផល»។ រមែងរលត់មិនមានសេសសល់ ព្រោះការរម្ងាប់ទៅដោយប្រការទាំងពួងនៃភាពជាធម៌មានផលជាសុខ។ ၂၆၆. ကာမပဋိသံယုတ္တာ သညာ ကာမသညာ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတရာ ဒွေတိ ဗျာပါဒဝိဟိံသာသညာ. ២៦៦. សេចក្តីសម្គាល់ដែលប្រកបដោយកាម ឈ្មោះថា កាមសញ្ញា។ ទោះបីក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ពីរក្រៅពីនេះ គឺព្យាបាទសញ្ញា និងវិហឹសាសញ្ញា។ အနာဂါမိဖလပဌမဇ္ဈာနန္တိ အနာဂါမိဖလသဟဂတံ ပဌမဇ္ဈာနံ. ဧတ္ထာတိ ယထာဝုတ္တေ ပဌမဇ္ဈာနေ. ဧတ္ထ စ ဥဇုဝိပစ္စနီကေန ပဋိပက္ခပ္ပဟာနံ သာတိသယန္တိ ပဌမဇ္ဈာနဂ္ဂဟဏံ. တေနာဟ ‘‘အပရိသေသာ နိရုဇ္ဈန္တီ’’တိ. နေက္ခမ္မသညာနံ ကာမာဝစရစိတ္တသဟဂတတာ တဿ သီလဿ သမုဋ္ဌာနတာ စ သမ္ပယုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ពាក្យថា «អនាគាមិផលបឋមជ្ឈាន» បានដល់ បឋមជ្ឈានដែលកើតរួមជាមួយអនាគាមិផល។ ពាក្យថា «ឯត្ថ» (ក្នុងទីនេះ) សំដៅយកក្នុងបឋមជ្ឈានដែលពោលហើយនោះ។ ម៉្យាងទៀត ការកាន់យកបឋមជ្ឈានក្នុងទីនេះ ព្រោះការលះបង់ធម៌ជាបដិបក្ខដោយការប្រឆាំងគ្នាដោយផ្ទាល់មានកម្លាំងខ្លាំង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «រមែងរលត់មិនមានសេសសល់»។ ភាពជាធម៌កើតរួមជាមួយកាមាវចរចិត្តនៃនេក្ខម្មសញ្ញាទាំងឡាយ និងភាពជាសមុដ្ឋាននៃសីលនោះ គបប្បីជ្រាបតាមវិធីនៃសម្បយុត្តធម៌។ ၂၆၇. ကုသလသင်္ကပ္ပနိရောဓဒုတိယဇ္ဈာနိကအရဟတ္တဖလအကုသလသင်္ကပ္ပနိရောဓ- ပဌမဇ္ဈာနိကအနာဂါမိဖလဂ္ဂဟဏေန သမဏော ဒဿိတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ២៦៧. ព្រះសមណៈ លោកបង្ហាញដោយការកាន់យកអរហត្តផលដែលមានទុតិយជ្ឈានជាបាទ ដែលជាគ្រឿងរលត់ទៅនៃកុសលសង្កប្បៈ និងការកាន់យកអនាគាមិផលដែលមានបឋមជ្ឈានជាបាទ ដែលជាគ្រឿងរលត់ទៅនៃអកុសលសង្កប្បៈ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាសមណមុណ្ឌិកាបុត្តសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၉. စူဠသကုလုဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៩. អដ្ឋកថាចូឡសកុលុទាយិសូត្រ ၂၇၁. ပဉှောတိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော အတ္ထော, တဒေဝ ဓမ္မဒေသနာယ နိမိတ္တဘာဝတော ကာရဏံ. ဥပဋ္ဌာတူတိ ဉာဏဿ ဂေါစရဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတု. ယေန ကာရဏေနာတိ ယေန တုယှံ ဥပဋ္ဌိတေန ကာရဏေန ဓမ္မဒေသနာ ဥပဋ္ဌဟေယျ, တံ ပန ပရိဗ္ဗာဇကဿ အဇ္ဈာသယဝသေန တထာ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဧတေန ဟိ…ပေ… ဒီပေတီ’’တိ. ဧကင်္ဂဏာနီတိ ပိဓာနာဘာဝေန ဧကင်္ဂဏသဒိသာနိ. တေနာဟ ‘‘ပါကဋာနီ’’တိ. ២៧១. ពាក្យថា «បញ្ហា» គឺសេចក្តីដែលប្រាថ្នាចង់ដឹង សេចក្តីនោះឯងជាហេតុ ព្រោះជាការធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវការសម្តែងធម៌។ ពាក្យថា «ឧបដ្ឋាតុ» (ចូរប្រាកដឡើង) គឺចូរចូលទៅកាន់អារម្មណ៍នៃញាណ។ ពាក្យថា «ដោយហេតុណា» គឺដោយហេតុដែលប្រាកដដល់អ្នក ហើយការសម្តែងធម៌ក៏ប្រាកដឡើង ប៉ុន្តែពាក្យនោះ លោកពោលយ៉ាងនោះដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បរិព្វាជក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឯតេន ហិ...បេ... បង្ហាញ»។ ពាក្យថា «ឯកង្គណានិ» (ដូចជាទីធ្លាតែមួយ) គឺដូចជាទីធ្លាតែមួយ ព្រោះមិនមានគ្រឿងបិទបាំង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ប្រាកដច្បាស់»។ ဇာနန္တောတိ အတ္တနော တထာဘာဝံ သယံ ဇာနန္တော. သက္ကစ္စံ သုဿူသတီတိ ‘‘တထာဘူတံယေဝ မံ တထာ အဝေါစာ’’တိ သာဒရံ သုဿူသတိ. တသ္မာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုလာဘိနော အနာဂတံသဉာဏလာဘတော. ဧဝမာဟာတိ ‘‘ယော [Pg.131] ခေါ, ဥဒါယိ, ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ’’တိ အာရဘိတွာ ‘‘သော ဝါ မံ အပရန္တံ အာရဗ္ဘ ပဉှံ ပုစ္ဆေယျာ’’တိ ဧဝံ အဝေါစ. ពាក្យថា «ជានន្តោ» (ដឹងស្រាប់) គឺដឹងនូវភាពពិតរបស់ខ្លួនដោយខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «សក្កច្ចំ សុស្សូសតិ» (ស្តាប់ដោយគោរព) គឺស្តាប់ដោយសេចក្តីគោរពថា «ព្រះអង្គពោលចំពោះតថាគតយ៉ាងនោះ គឺពិតយ៉ាងនោះមែន»។ ពាក្យថា «ព្រោះហេតុនោះ» គឺព្រោះការបានទិព្វចក្ខុ និងការបានអនាគតំសញាណ។ ពាក្យថា «ពោលយ៉ាងនេះ» គឺទ្រង់ផ្តើមពាក្យថា «ម្នាលឧទាយិ បុគ្គលណាមានទិព្វចក្ខុ...» រួចហើយពោលយ៉ាងនេះថា «...បុគ្គលនោះគប្បីសួរបញ្ហាចំពោះតថាគត ផ្ដើមអំពីអនាគតកាល»។ ဣတရန္တိ အဝသိဋ္ဌံ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဝုတ္တနယမေဝါတိ ‘‘ယော ဟိ လာဘီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယမေဝ. အတီတေတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ဝိသယဘူတေ အတ္ထေ. အနာဂတေတိ အနာဂတံသဉာဏဿ ဝိသယဘူတေ အနာဂတေ အတ္ထေ. ពាក្យថា «ឥតរំ» (ក្រៅពីនេះ) គឺសេចក្តីដែលនៅសល់ដែលគប្បីពោលក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា «តាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង» គឺតាមន័យដែលពោលហើយដោយពាក្យថា «យោ ហិ លាភី» (ព្រោះបុគ្គលណាជាអ្នកបាន...) ជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងអតីតកាល» គឺក្នុងសេចក្តីដែលជាវិស័យនៃបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ។ ពាក្យថា «ក្នុងអនាគតកាល» គឺក្នុងសេចក្តីដែលជាវិស័យនៃអនាគតំសញាណ ក្នុងអនាគតកាល។ ပံသုပဒေသေ နိဗ္ဗတ္တနတော ပံသုသမောကိဏ္ဏသရီရတာယ ပံသုပိသာစကံ. ဧကံ မူလံ ဂဟေတွာတိ ဒီဃသော ဟေဋ္ဌိမန္တေန စတုရင်္ဂုလံ, ဥပရိမန္တေန ဝိဒတ္ထိကံ ရုက္ခဂစ္ဆလတာဒီသု ယဿ ကဿစိ ဧကံ မူလံ ဂဟေတွာ အညဇာတိကာနံ အဒိဿမာနကာယော ဟောတိ. အယံ ကိရ နေသံ ဇာတိသိဒ္ဓါ ဓမ္မတာ. တတြာတိ တဿ မူလဝသေန အဒိဿမာနကတာယ. န ဒိဿတိ ဉာဏေန န ပဿတိ. ឈ្មោះថា «បំសុបិសាច» (ខ្មោចដី) ព្រោះកើតក្នុងទីមានធូលីដី និងមានរាងកាយប្រឡាក់ដោយធូលីដី។ ពាក្យថា «កាន់យកឫសឈើមួយ» គឺកាន់យកឫសណាមួយនៃដើមឈើ គុម្ពឈើ ឬវល្លិជាដើម ដែលមានប្រវែងយ៉ាងខ្លីបំផុត ៤ ធ្នាប់ យ៉ាងវែងបំផុត ១ ចំអាម ហើយធ្វើឲ្យរាងកាយមិនប្រាកដដល់ពួកសត្វដទៃ។ ឮថា នេះជាធម្មតាដែលសម្រេចមកអំពីកំណើតរបស់ពួកវា។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនោះ» គឺព្រោះភាពជាអ្នកមិនប្រាកដខ្លួនដោយអំណាចនៃឫសឈើនោះ។ ពាក្យថា «មិនឃើញ» គឺមិនឃើញដោយញាណ។ ၂၇၂. န စ အတ္ထံ ဒီပေယျာတိ အဓိပ္ပေတမတ္ထံ သာ ဝါစာ သရူပတော န စ ဒီပေယျ, ကေဝလံ ဝါစာမတ္တမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ပဋိဟရိတဗ္ဗဋ္ဌေန ပရသန္တာနေ နေတဗ္ဗဋ္ဌေန ပဋိဟာရိယ-သဒ္ဒဒွါရေန ဝိညာတဗ္ဗော ဘာဝတ္ထော, သောဝ ပါဋိဟီရကော နိရုတ္တိနယေန, နတ္ထိ ဧတဿ ပါဋိဟီရကန္တိ အပ္ပာဋိဟီရကတံ, တ-သဒ္ဒေန ပဒံ ဝဍ္ဎေတွာ တထာ ဝုတ္တံ, အနိယျာနံ. တေနာဟ ‘‘နိရတ္ထကံ သမ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. သုဘကိဏှဒေဝလောကေ ခန္ဓာ ဝိယ ဇောတေတီတိ ဣမိနာ – ‘‘ဒိဗ္ဗော ရူပီ မနောမယော သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂီ အဟီနိန္ဒြိယော အတ္တာ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. ២៧២. ពាក្យថា «មិនបង្ហាញសេចក្តី» សេចក្តីអធិប្បាយថា វាចានោះមិនបង្ហាញសេចក្តីដែលចង់បានដោយរូបរាងពិតប្រាកដទេ គឺគ្រាន់តែជាវាចាប៉ុណ្ណោះ។ សភាវៈដែលគប្បីដឹងតាមរយៈពាក្យថា «បាដិហារិយៈ» ដោយអត្ថថា គប្បីនាំទៅ និងដោយអត្ថថា គប្បីនាំទៅកាន់សន្តានចិត្តរបស់អ្នកដទៃ នោះឯងឈ្មោះថា «បាដិហីរកៈ» តាមន័យនិរុត្តិ, ភាពមិនមានបាដិហីរកៈនោះ ឈ្មោះថា «អប្បាដិហីរកតៈ» (ភាពមិនមានបាដិហារិយ៍) លោកពោលយ៉ាងនោះដោយការបន្ថែមបទដោយសព្ទ «ត» (ta) គឺមិនជាគ្រឿងស្រោចស្រង់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «រមែងទៅជាមិនមានប្រយោជន៍»។ ពាក្យថា «រមែងរុងរឿងដូចជាខន្ធទាំងឡាយក្នុងសុភកិណ្ហទេវលោក» នេះ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះថា «ខ្លួនជាទិព្វ មានរូប សម្រេចអំពីចិត្ត មានអវយវៈធំតូចគ្រប់គ្រាន់ មិនមានឥន្ទ្រិយសាបសូន្យឡើយ»។ ၂၇၃. သဥပသဂ္ဂပဒဿ အတ္ထော ဥပသဂ္ဂေန ဝိနာပိ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘ဝိဒ္ဓေတိ ဥဗ္ဗိဒ္ဓေ’’တိ. သာ စဿ ဥဗ္ဗိဒ္ဓတာ ဥပက္ကိလေသဝိဂမေန သုစိဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘မေဃဝိဂမေန ဒူရီဘူတေ’’တိ. ဣန္ဒနီလမဏိ ဝိယ ဒိဗ္ဗတိ ဇောတေတီတိ ဒေဝေါ, အာကာသော. ‘‘အဍ္ဎရတ္တသမယေ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘုမ္မတ္ထေ ဝိဟိတဝစနာနံ အစ္စန္တသံယောဂါဘာဝါ ဥပယောဂဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုဏ္ဏမာသိယဉှိ ဂဂနမဇ္ဈဿ ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ အန္တေ ဌိတေ အဍ္ဎရတ္တေ သမယော ဘိန္နော နာမ ဟောတိ, မဇ္ဈေ ဧဝ ပန ဌိတော အဘိန္နော နာမ. တေနာဟ ‘‘အဘိန္နေ အဍ္ဎရတ္တသမယေ’’တိ. ២៧៣. សេចក្តីនៃបទដែលមានឧបសគ្គ ទោះបីមិនមានឧបសគ្គក៏គប្បីដឹងបាន ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា វិទ្ធៈ គឺ ឧព្វិទ្ធៈ (ខ្ពស់ត្រដែត)»។ ភាពខ្ពស់ត្រដែតរបស់អាកាសនោះ គឺការប្រាកដឡើងដោយភាពស្អាតស្អំ ព្រោះប្រាសចាកឧបក្កិលេស ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ព្រោះការប្រាសចាកពពក គឺពពកទៅឆ្ងាយ»។ អាកាសដែលរុងរឿងដូចជាត្បូងកណ្តៀង ឈ្មោះថា ទេវៈ គឺអាកាស។ កាលបើគួរពោលថា «អឌ្ឍរត្តសមយេ» (ក្នុងសម័យពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រ) គប្បីជ្រាបថា លោកប្រើឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) ព្រោះមិនមានអច្ចន្តសំយោគ (ការទាក់ទងគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធ) នៃវិភត្តិដែលកំណត់ក្នុងភុម្មត្ថៈ (សត្តមីវិភត្តិ)។ ព្រោះថាក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មី កាលបើព្រះចន្ទស្ថិតនៅខាងមុខក្តី ខាងក្រោយក្តី ឬនៅចុងនៃកណ្តាលអាកាស សម័យពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រ ឈ្មោះថា បែកធ្លាយ (មិនចំកណ្តាល) ប៉ុន្តែបើស្ថិតនៅចំកណ្តាលអាកាសតែម្តង ឈ្មោះថា មិនបែកធ្លាយ (ចំកណ្តាលល្អ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ក្នុងសម័យពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រដ៏មិនបែកធ្លាយ (ចំកណ្តាលល្អ)»។ ယေ အနုဘောန္တီတိ ယေ ဒေဝါ စန္ဒိမသူရိယာနံ အာဘာ အနုဘောန္တိ ဝိနိဘုဉ္ဇန္တိ ဝဠဉ္ဇန္တိ စ တေဟိ ဒေဝေဟိ ဗဟူ စေဝ ဗဟုတရာ စ စန္ဒိမသူရိယာနံ အာဘာ [Pg.132] အနနုဘောန္တော. တေနာဟ – ‘‘အတ္တနော သရီရောဘာသေနေဝ အာလောကံ ဖရိတွာ ဝိဟရန္တီ’’တိ. ពាក្យថា «យេ អនុភោន្តិ» (ពួកទេវតាណាដែលសោយ) គឺពួកទេវតាណាដែលសោយ គឺទទួល និងប្រើប្រាស់នូវពន្លឺនៃព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ ពួកទេវតាដែលមិនសោយពន្លឺនៃព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ មានចំនួនច្រើន និងច្រើនជាងពួកទេវតាទាំងនោះទៅទៀត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «រមែងផ្សាយពន្លឺដោយរស្មីនៃរាងកាយរបស់ខ្លួនហើយនៅ»។ ၂၇၄. ပုစ္ဆာမူဠှော ပန ဇာတော ‘‘အယံ ပရမော ဝဏ္ဏော’’တိ ဂဟိတပဒဿ ဝိဓမနေန. အစေလကပါဠိန္တိ ‘‘အစေလကော ဟောတိ မုတ္တာစာရော’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ (ဒီ. နိ. ၁.၃၉၄) အစေလကပဋိပတ္တိဒီပကဂန္ထံ, ဂန္ထသီသေနေဝ တေန ပကာသိတဝါဒါနိ ဝဒတိ. သုရာမေရယပါနမနုယုတ္တပုဂ္ဂလဿ သုရာပါနတော ဝိရတိ တဿ ကာယံ စိတ္တဉ္စ တာပေန္တီ သံဝတ္တတီတိ သုရာပါနဝိရတိ (တပေါ, သောယေဝ ဂုဏော. တေနာဟ ‘‘သုရာပါနဝိရတီတိ အတ္ထော’’တိ). ២៧៤. ម៉្យាងទៀត គាត់បានក្លាយជាអ្នកវង្វេងក្នុងសំណួរ ព្រោះការកម្ចាត់ចោលនូវពាក្យដែលគាត់កាន់យកថា «នេះជាពណ៌ដ៏ឧត្តម»។ ពាក្យថា «អចេលកបាលិ» គឺគម្ពីរដែលបង្ហាញពីការបដិបត្តិរបស់អចេលកៈ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមន័យជាដើមថា «ជាអចេលកៈ (អ្នកមិនស្លៀកសម្លៀកបំពាក់) មានមារយាទលែងលះ» គាត់ពោលនូវលទ្ធិទាំងឡាយដែលសម្តែងដោយក្បាលគម្ពីរនោះឯង។ ការវៀរចាកការផឹកទឹកស្រវឹង របស់បុគ្គលដែលប្រកបជឿយៗក្នុងរបរផឹកសុរានិងមេរ័យ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីដុតកំដៅកាយនិងចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ ការវៀរចាកការផឹកសុរា ឈ្មោះថា តបៈ គឺគុណធម៌នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សេចក្តីថា ការវៀរចាកការផឹកសុរា»។ ၂၇၅. ဧကန္တံ အစ္စန္တမေဝ သုခံ အဿာတိ ဧကန္တသုခံ. ပဉ္စသု ဓမ္မေသူတိ ‘‘ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတီ’’တိအာဒီသု ပဉ္စသု သီလာစာရဓမ္မေသု. န ဇာနိံသူတိ သမ္မောသေန အနုပဋ္ဌဟန္တိ တဒတ္ထံ န ဗုဇ္ဈန္တိ. ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေန ကိရ ဝိဟတတေဇာနိ မဟာနုဘာဝါနိ မန္တပဒါနိ ဝိယ ဗာဟိရကာနံ ယောဂါဝစရဂန္ထေန သဒ္ဓိံ ယောဂါဝစရပဋိပဒါ နဿတိ. ဥဂ္ဂဏှိံသူတိ ‘‘ပဉ္စ ပုဗ္ဗဘာဂဓမ္မေ’’တိအာဒိဝစနမတ္တံ ဥဂ္ဂဏှိံသု. တတိယဇ္ဈာနတောတိ ကာရဏောပစာရေန ဖလံ ဝဒတိ, ဖလဘူတတော တတိယဇ္ဈာနတော. ២៧៥. សុខដ៏ក្រៃលែង ឬសុខតែម៉្យាង ឈ្មោះថា ឯកន្តសុខ។ ពាក្យថា «ក្នុងធម៌ទាំង ៥» គឺក្នុងសីលាចារធម៌ទាំង ៥ មានការវៀរចាកការសម្លាប់សត្វជាដើម។ ពាក្យថា «មិនដឹង» គឺមិនប្រាកដឡើងព្រោះសេចក្តីវង្វេង មិនដឹងនូវសេចក្តីនោះ។ ឮថា បដិបទារបស់យោគាវចរ រមែងវិនាសទៅជាមួយគម្ពីរយោគាវចររបស់ពួកពាហិរជន ដូចជាមន្តបទទាំងឡាយដែលមានអានុភាពច្រើន តែត្រូវសាបសូន្យតេជះទៅ ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធ។ ពាក្យថា «រៀនយកហើយ» គឺរៀនយកត្រឹមតែពាក្យជាដើមថា «បុព្វភាគធម៌ ៥»។ ពាក្យថា «អំពីតតិយជ្ឈាន» គឺលោកពោលសំដៅយកផលដោយការឧបចារៈនូវហេតុ គឺអំពីតតិយជ្ឈានដែលជាផល។ ၂၇၆. ဧကန္တသုခဿ လောကဿ ပဋိလာဘေန ပတ္တိယာ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တိ ပဋိလာဘသစ္ဆိကိရိယာ. ဧကန္တသုခေ လောကေ အနဘိနိဗ္ဗတ္တိတွာ ဧဝ ဣဒ္ဓိယာ တတ္ထ ဂန္တွာ တဿ သတ္တလောကဿ ဘာဇနလောကဿ စ ပစ္စက္ခတော ဒဿနံ ပစ္စက္ခသစ္ဆိကိရိယာ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. ២៧៦. ការកើតឡើងក្នុងលោកនោះ ដោយការបានសម្រេចនូវលោកដែលមានសុខតែម៉្យាង ឈ្មោះថា បដិលាភសច្ឆិកិរិយា (ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយការបានសម្រេច)។ ការមិនបាច់ទៅកើតក្នុងលោកដែលមានសុខតែម៉្យាងនោះឡើយ គឺគ្រាន់តែទៅក្នុងទីនោះដោយឫទ្ធិ ហើយឃើញច្បាស់នូវសត្តលោក និងភាជនលោកនោះ ឈ្មោះថា បច្ចក្ខសច្ឆិកិរិយា (ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ចំពោះមុខ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «តត្ថ» (ក្នុងទីនោះ) ជាដើម។ ၂၇၇. ဥဒဉ္စနိကောတိ ဥဒဉ္စနော. ဝိဉ္ဈုပဗ္ဗတပဿေ ဂါမာနံ အနိဝိဋ္ဌတ္တာ တိံသယောဇနမတ္တံ ဌာနံ အဋဝီ နာမ, တတ္ထ သေနာသနံ, တသ္မိံ အဋဝိသေနာသနေ ပဓာနကမ္မိကာနံ ဘိက္ခူနံ ဗဟူနံ တတ္ထ နိဝါသေန ဧကံ ပဓာနဃရံ အဟောသိ. ២៧៧. ពាក្យថា «ឧទញ្ចនិកោ» គឺ ឧទញ្ចនៈ (ភាជន៍ដងទឹក)។ ទីកន្លែងប្រមាណ ៣០ យោជន៍ ព្រោះមិនមានភូមិឋានតាំងនៅក្បែរភ្នំវិញ្ឈៈ ឈ្មោះថា ព្រៃធំ សេនាសនៈក្នុងព្រៃនោះ ក៏មានរោងសមាធិ (បធានឃរៈ) មួយ ព្រោះការស្នាក់នៅរបស់ភិក្ខុអ្នកប្រកបសេចក្តីព្យាយាមជាច្រើនរូបក្នុងសេនាសនៈព្រៃនោះ។ စူဠသကုလုဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាចូឡសកុលុទាយិសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၁၀. ဝေခနသသုတ္တဝဏ္ဏနာ ១០. អដ្ឋកថាវេខនសសូត្រ ၂၈၀. သဟ [Pg.133] ဝတ္ထုကာမေန ကိလေသကာမော ဂရု ဂရုကာတဗ္ဗော ဧတဿာတိ ကာမဂရု. တေသွေဝ ကာမေသု နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဇ္ဈာသယောတိ ကာမာဓိမုတ္တော. ပဗ္ဗဇ္ဇာပဌမဇ္ဈာနာဒိကံ နေက္ခမ္မံ ဂရု ဂရုကာတဗ္ဗံ ဧတဿာတိ နေက္ခမ္မဂရု. တတ္ထ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဇ္ဈာသယော နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တော သွာယမတ္ထော ယထာ ဧကစ္စေ ဂဟဋ္ဌေ လဗ္ဘတိ, ဧဝံ ဧကစ္စေ အနဂါရေပီတိ အာဟ ‘‘ပဗ္ဗဇိတောပီ’’တိအာဒိ. အယံ ပန ဝေခနသော ပရိဗ္ဗာဇကော. သော ဟိ ဝေခနသတာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂန္တွာ ဝေခနသေန ဣမိနာ ဒိဋ္ဌိမာဒါယ သမာဒိယိတွာ ဌိတတ္တာ ‘‘ဝေခနသော’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ လောကော သယံ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ အာဒိတ္တောပိ သမာနော ပစ္စက္ခတော အနုဘဝိယမာနံ သာလာကိကံ အဂ္ဂိသန္တာပံ ဝိယ အနာဒိကာလာနုဂတသမ္မာကဝစရသန္တာပံ အာဒိတ္တတာယ န သလ္လက္ခေတိ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ပန မဟာကရုဏာသမုဿာဟိတမာနသေန ‘‘သဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေ, အာဒိတ္တ’’န္တိ အာဒိတ္တပရိယာယေ (သံ. နိ. ၄.၂၈; မဟာဝ. ၅၄) ဒေသိယမာနေ သလ္လက္ခေတိ, ဧဝံ အယမ္ပိ အနာဒိကာလပရိဘာဝိတံ အတ္တအဇ္ဈာသယေ အဝဋ္ဌိတံ ကာမာဓိမုတ္တံ သရသေန အနုပဓာရေန္တော သတ္ထာရာ – ‘‘ပဉ္စ ခေါ ဣမေ, ကစ္စာန, ကာမဂုဏာ’’တိအာဒိနာ ကာမဂုဏေသု ကာမသုခေ ဘာသိယမာနေ ‘‘ကာမာဓိမုတ္တံ ဝတ ပဗ္ဗဇိတဿ စိတ္တ’’န္တိ ဥပဓာရေဿတီတိ အာဟ – ‘‘ဣမာယ ကထာယ ကထိယမာနာယ အတ္တနော ကာမာဓိမုတ္တတံ သလ္လက္ခေဿတီ’’တိ. ကာမဂ္ဂသုခန္တိ ကာမေတဗ္ဗဝတ္ထူဟိ အဂ္ဂဘူတံ သုခံ. သဗ္ဗေ ဟိ တေဘူမကဓမ္မာ ကာမနီယဋ္ဌေန ကာမာ, တေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇနသုခတော နိဗ္ဗာနသုခမေဝ အဂ္ဂဘူတံ သုခံ. ယထာဟ – ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ, ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄) – ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၂၁၅, ၂၁၇; ဓ. ပ. ၂၀၃) စ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိဗ္ဗာနံ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ. ២៨០. កិលេសកាម រួមជាមួយវត្ថុកាម ជាធម៌ធ្ងន់ ឬជាធម៌ដែលគប្បីធ្វើឲ្យធ្ងន់ដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «Kāmagaru» (អ្នកធ្ងន់ក្នុងកាម)។ បុគ្គលដែលមានអធ្យាស្រ័យឱនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅក្នុងកាមទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា «កាមាធិមុត្តៈ» (អ្នកចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងកាម)។ នេក្ខម្មៈ មានការបួស និងបឋមជ្ឈានជាដើម ជាធម៌ធ្ងន់ ឬជាធម៌ដែលគប្បីធ្វើឲ្យធ្ងន់ដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «នេក្ខម្មគរុ» (អ្នកធ្ងន់ក្នុងនេក្ខម្មៈ)។ ក្នុងនេក្ខម្មៈនោះ បុគ្គលដែលមានអធ្យាស្រ័យឱនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ ឈ្មោះថា «នេក្ខម្មាធិមុត្តៈ» (អ្នកចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងនេក្ខម្មៈ) សេចក្តីនេះ ដូចជាបានក្នុងគ្រហស្ថខ្លះ យ៉ាងណាមិញ ក៏បានក្នុងអ្នកបួសខ្លះ យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ទោះបីជាអ្នកបួសហើយក៏ដោយ» ជាដើម។ ចំណែកឯវេខនសៈនេះ គឺជាបរិព្វាជក។ ព្រោះថា គាត់បានចូលទៅកាន់ការបួសជាតាបសឈ្មោះវេខនសៈ ហើយកាន់យកទិដ្ឋិដោយឈ្មោះវេខនសៈនេះ សមាទានតាំងនៅ ហេតុនោះទើបហៅថា «វេខនសៈ»។ ដូចជាសត្វលោក ទោះបីខ្លួនឯងត្រូវភ្លើងទាំង ១១ ភ្នក់ដុតរោលហើយក៏ដោយ ក៏មិនបានកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសម្មាកាវចរៈ ដែលអន្ទោលទៅអស់កាលមិនមានការចាប់ផ្តើម ថាជាសភាវៈក្តៅរោលរាល ដូចជាសេចក្តីក្តៅនៃភ្លើងដែលកើតអំពីឈើចាក់ត្រចៀកដែលខ្លួនកំពុងទទួលចំពោះមុខនោះឡើយ ប៉ុន្តែ កាលបើព្រះសម្ពុទ្ធទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រកបដោយមហាករុណា សម្តែងក្នុងអាទិត្តបរិយាយសូត្រថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្វីៗទាំងពួងក្តៅរោលរាលហើយ» ទើបកំណត់ដឹងបាន យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនោះដែរ បុគ្គលនេះកាលមិនបានពិចារណាដោយរសរបស់ខ្លួន នូវសេចក្តីចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងកាមដែលសន្សំមកអស់កាលមិនមានការចាប់ផ្តើម ដែលតាំងនៅក្នុងអធ្យាស្រ័យរបស់ខ្លួន កាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងនូវកាមសុខក្នុងកាមគុណទាំងឡាយ ដោយពាក្យជាដើមថា «ម្នាលកច្ចានៈ កាមគុណទាំងឡាយ ៥ នេះឯង...» គាត់នឹងពិចារណាឃើញថា «ចិត្តរបស់អ្នកបួស ចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងកាមពិតមែនតើ» ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «កាលបើកថាចម្រើនយ៉ាងនេះ គាត់នឹងកំណត់ដឹងនូវភាពជាអ្នកចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងកាមរបស់ខ្លួន»។ ពាក្យថា «កាមគ្គសុខ» (សុខដ៏កំពូលក្នុងកាម) គឺសុខដ៏កំពូលដែលកើតអំពីវត្ថុគួរប្រាថ្នា។ ព្រោះថា ធម៌ក្នុងភូមិទាំង ៣ ទាំងអស់ ឈ្មោះថា កាម ព្រោះអត្ថថាជាទីប្រាថ្នា សុខគឺព្រះនិព្វានប៉ុណ្ណោះ ជាសុខដ៏កំពូល ជាងសុខដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យធម៌ទាំងនោះ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយណា ទោះជាសង្ខតៈក្តី អសង្ខតៈក្តី វិរាគធម៌ តថាគតពោលថាជាកំពូលនៃធម៌ទាំងនោះ» និងពាក្យថា «ព្រះនិព្វានជាសុខយ៉ាងក្រៃលែង»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សំដៅយកព្រះនិព្វាន»។ ၂၈၁. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏလာဘိနော ပုဗ္ဗန္တံ အာရဗ္ဘ ဝုစ္စမာနကထာ အနုစ္ဆဝိကာ တဒတ္ထဿ ပစ္စက္ခဘာဝတော, တဒဘာဝတော ဝေခနသဿ အနနုစ္ဆဝိကာတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ…ပေ… နတ္ထီ’’တိ. အနာဂတကထာယ…ပေ… နတ္ထီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အာရက္ခတ္ထာယာတိ ဒေဝတာဟိ မန္တပဒေဟိ သဟ ဌိတာ [Pg.134] တတ္ထ အာရက္ခတ္ထာယ. အဝိဇ္ဇာယာတိ ဣဒံ လက္ခဏဝစနံ, တံမူလကတ္တာ ဝါ သဗ္ဗကိလေသဓမ္မာနံ အဝိဇ္ဇာဝ ဂဟိတာ. ဇာနနံ ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ២៨១. ព្រោះថា កថាដែលពោលផ្តើមអំពីបុព្វន្តៈ (អតីតកាល) សមគួរដល់បុគ្គលអ្នកបានបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ព្រោះសេចក្តីនោះជាទីប្រាកដច្បាស់ចំពោះមុខ ចំណែកឯវេខនសៈ ព្រោះមិនមានញាណនោះ ហេតុនោះទើបមិនសមគួរដល់គាត់ ព្រោះហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ព្រោះហេតុណា...បេ... មិនមាន»។ ទោះបីក្នុងអនាគតកថា...បេ... មិនមាន ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «ដើម្បីការពារ» គឺពួកទេវតាដែលស្ថិតនៅជាមួយមន្តបទទាំងឡាយ ដើម្បីការពារក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា «ព្រោះអវិជ្ជា» នេះជាលក្ខណវចនៈ ឬព្រោះអវិជ្ជាជាឫសគល់នៃកិលេសធម៌ទាំងពួង ហេតុនោះទើបលោកកាន់យកតែអវិជ្ជាប៉ុណ្ណោះ។ ការដឹង គឺដឹងដោយបច្ចវេក្ខណញាណនៃកិលេសដែលលះបង់ហើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ဝေခနသသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាវេខនសសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ နိဋ္ဌိတာ စ ပရိဗ္ဗာဇကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបរិព្វាជកវគ្គ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។ ၄. ရာဇဝဂ္ဂေါ ៤. រាជវគ្គ ၁. ဃဋိကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ១. អដ្ឋកថាកដិការសូត្រ ၂၈၂. စရိယန္တိ [Pg.135] ဗောဓိစရိယံ, ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏဝသေန ပဝတ္တိတံ ဗောဓိသတ္တပဋိပတ္တိန္တိ အတ္ထော. သုကာရဏန္တိ ဗောဓိပရိပါစနဿ ဧကန္တိကံ သုန္ဒရံ ကာရဏံ, ကဿပဿ ဘဂဝတော ပယိရုပါသနာဒိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တဉှိ တေန သဒ္ဓိံ မယာ ဣဓ ကတန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ. မန္ဒဟသိတန္တိ ဤသကံ ဟသိတံ. ကုဟံ ကုဟန္တိ ဟာသ-သဒ္ဒဿ အနုကရဏမေတံ. ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌာကာရမတ္တန္တိ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌမတ္တံ. ယထာ ဂဟိတသင်္ကေတာ ‘‘ပဟဋ္ဌော ဘဂဝါ’’တိ သဉ္ဇာနန္တိ, ဧဝံ အာကာရဒဿနမတ္တံ. ២៨២. ពាក្យថា Cariyanti សេចក្ដីថា ពោធិចរិយា គឺការប្រតិបត្តិរបស់ព្រះពោធិសត្វ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសន្សំពោធិសម្ភារ។ ពាក្យថា Sukāraṇanti បានដល់ ហេតុដ៏ល្អឥតខ្ចោះសម្រាប់ការធ្វើឱ្យពោធិញ្ញាណទុំជោរ ព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះបន្ទូលសំដៅយកការចូលទៅអង្គុយជិតបម្រើព្រះកស្សបភគវាជាដើម។ ព្រោះថា ហេតុនោះ គួរដល់ពាក្យដែលត្រូវនិយាយថា «តថាគតបានធ្វើហើយក្នុងលោកនេះ ជាមួយគ្នានឹងគាត់»។ ពាក្យថា Mandahasitanti បានដល់ ការញញឹមបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា Kuhaṃ kuhaṃ នេះជាពាក្យត្រាប់តាមសំឡេងសើច។ ពាក្យថា Haṭṭhapahaṭṭhākāramattanti បានដល់ ត្រឹមតែអាការៈរីករាយក្រៃលែង។ ដូចជាពួកជនដែលបានកំណត់សញ្ញាទុក ដឹងច្បាស់ថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់រីករាយហើយ» យ៉ាងណា នេះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញអាការៈយ៉ាងនោះឯង។ ဣဒါနိ ဣမိနာ ပသင်္ဂေန တာသံ သမုဋ္ဌာနံ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘ဟသိတဉ္စ နာမေတ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အဇ္ဈုပေက္ခနဝသေနပိ ဟာသော န သမ္ဘဝတိ, ပဂေဝ ဒေါမနဿဝသေနာတိ အာဟ ‘‘တေရသဟိ သောမနဿသဟဂတစိတ္တေဟီ’’တိ. နနု စ ကေစိ ကောဓဝသေနပိ ဟသန္တီတိ? န, တေသမ္ပိ ယံ တံ ကောဓဝတ္ထု, တဿ မယံ ဒါနိ ယထာကာမကာရိတံ အာပဇ္ဇိဿာမာတိ ဒုဝိညေယျန္တရေန သောမနဿစိတ္တေနေဝ ဟာသဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. တေသူတိ ပဉ္စသု သောမနဿသဟဂတစိတ္တေသု. ဗလဝါရမ္မဏေတိ ဥဠာရအာရမ္မဏေ ယမကမဟာပါဋိဟာရိယသဒိသေ. ဒုဗ္ဗလာရမ္မဏေတိ အနုဠာရေ အာရမ္မဏေ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ…ပေ… ဥပ္ပာဒေသီတိ ဣဒံ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယံ တထာ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ. န အဟေတုကသောမနဿသဟဂတစိတ္တေန ဘဂဝတော သိတံ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញការកើតឡើងនៃរស្មីទាំងនោះ ដោយការបែងចែកតាមឱកាសនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបចាប់ផ្ដើមពាក្យថា «hasitañca nāmetaṃ» ជាដើម។ ក្នុងសេចក្ដីនោះ ការសើចមិនមានសូម្បីដោយអំណាចនៃការព្រងើយកន្តើយ (អជ្ឈុបេក្ខនា) ឡើយ នឹងពោលទៅថ្វីដោយអំណាចនៃទោមនស្ស ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «terasahi somanassasahagatacittehi» (ដោយចិត្តច្រឡំដោយសោមនស្ស ១៣)។ សួរថា ចុះជនខ្លះសើចដោយអំណាចនៃកំហឹង (កោធៈ) មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនទេ សូម្បីតែជនទាំងនោះ កាលបើមានវត្ថុនៃកំហឹងនោះ ក៏កើតការសើចឡើងដោយចិត្តច្រឡំដោយសោមនស្ស ដែលដឹងបានដោយក្រក្នុងចន្លោះនោះថា «ឥឡូវនេះ យើងនឹងធ្វើតាមចិត្តចង់ចំពោះវត្ថុនោះ»។ ពាក្យថា Tesu បានដល់ ក្នុងចិត្តច្រឡំដោយសោមនស្សទាំង ៥ (របស់ព្រះអរហន្ត)។ ពាក្យថា Balavārammaṇe បានដល់ ក្នុងអារម្មណ៍ដ៏ថ្លៃថ្លា ដូចជាយមកមហាបាដិហារិយ៍ជាដើម។ ពាក្យថា Dubbalārammaṇe បានដល់ ក្នុងអារម្មណ៍មិនថ្លៃថ្លា។ ចំណែកក្នុងទីនេះ...បេ... ពាក្យថា uppādesi នេះ លោកពោលទុកយ៉ាងនោះ ព្រោះមកហើយក្នុងប៉ោរាណដ្ឋកថា ដើម្បីបង្ហាញថា ការញញឹមរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនកើតឡើងដោយអហេតុកសោមនស្សសហគតចិត្តឡើយ។ အဘိဓမ္မဋီကာယံ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၅၆၈) ပန ‘‘အတီတံသာဒီသု အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ ဝတွာ ‘ဣမေဟိ တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တ’န္တိအာဒိဝစနတော (မဟာနိ. ၆၉, ၁၅၆; စူဠနိ. မာဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅; နေတ္တိ. ၁၅; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅; ဝိဘ. မူလဋီ. သုတ္တန္တဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ; ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၁၄၁, ၃၀၅) ‘ဘဂဝတော ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’တိ ဝုတ္တဝစနံ ဝိစာရေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣမိနာ ဟသိတုပ္ပာဒစိတ္တေန ပဝတ္တိယမာနမ္ပိ ဘဂဝတော သိတကရဏံ ပုဗ္ဗေနိဝါသ-အနာဂတံသ-သဗ္ဗညုတညာဏာနံ အနုဝတ္တကတ္တာ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိယေဝါတိ, ဧဝံ ပန ဉာဏာနုပရိဝတ္တိဘာဝေ သတိ န ကောစိ ပါဠိအဋ္ဌကထာနံ ဝိရောဓော. တထာ ဟိ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၆၈) ‘‘တေသံ [Pg.136] ဉာဏာနံ စိဏ္ဏပရိယန္တေ ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝဿဉ္စ ဧတံ ဧဝံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, အညထာ အာဝဇ္ဇနဿပိ ဘဂဝတော ပဝတ္တိ တထာရူပေ ကာလေ န သံယုဇ္ဇေယျ, တဿပိ ဟိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဘာဝဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ, တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဿပိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တံ ဥပပန္နံ ဟောတီ’’တိ, န စ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တေ တံသမုဋ္ဌိတာယ ဝိညတ္တိယာ ကာယကမ္မာဒိဘာဝံ အာပဇ္ဇနဘာဝေါ ဝိဗန္ဓတီတိ တမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ အပ္ပမတ္တကမ္ပီ’’တိ. သတေရိတာ ဝိဇ္ဇုလတာ နာမ သတေရတာဝိဇ္ဇုလတာ. သာ ဟိ ဣတရဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ ခဏဋ္ဌိတိကာ သီဃနိရောဓာ စ န ဟောတိ, အပိစ ခေါ ဒန္ဓနိရောဓာ, တဉ္စ သဗ္ဗကာလံ စတုဒီပိကမဟာမေဃတောဝ နိစ္ဆရတိ တေနာဟ ‘‘စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃမုခတော’’တိ. အယံ ကိရ တာသံ ရသ္မိဝဋ္ဋီနံ ဓမ္မတာ, ယဒိဒံ တိက္ခတ္တုံ သိရဝရံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဒါဌဂ္ဂေသုယေဝ အန္တရဓာနံ. ចំណែកក្នុងអភិធម្មដីកា (ធម្មសង្គណីមូលដីកា ៥៦៨) ពោលថា «កាលបើពោលដល់ញាណដែលមិនទើសទាក់ក្នុងអតីតកាលជាដើមហើយ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា ”កាយកម្មទាំងអស់របស់ព្រះពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគ ដែលប្រកបដោយធម៌ទាំង ៣ នេះ មានញាណជាប្រធាន ប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណ” ដូច្នេះ ពាក្យដែលពោលថា ”ចិត្តនេះកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ” គួរតែពិចារណា»។ ក្នុងសេចក្ដីនោះ ការធ្វើការញញឹមរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូម្បីដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយហសិតុប្បាទចិត្តនេះ ក៏ឈ្មោះថាប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណពិតប្រាកដ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅតាមបុព្វេនិវាសញ្ញាណ អនាគតំសញ្ញាណ និងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ កាលបើមានសេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណយ៉ាងនេះហើយ ទំនាស់នៃព្រះបាលីនិងអដ្ឋកថាណាមួយក៏មិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងអភិធម្មអដ្ឋកថា ពោលថា «ចិត្តនេះកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការត្រាច់ទៅនៃញាណទាំងឡាយនោះ»។ ហើយសេចក្ដីនេះ ត្រូវតែប្រាថ្នាយ៉ាងនោះជាដាច់ខាត បើមិនដូច្នោះទេ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអាវជ្ជនៈរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងកាលបែបនោះ ក៏មិនសមគួរឡើយ ព្រោះសូម្បីតែអាវជ្ជនៈនោះ ក៏ត្រូវប្រាថ្នាភាពជាគ្រឿងញ៉ាំងវិញ្ញត្តិឱ្យតាំងឡើងដែរ ដូចដែលលោកពោលទុកថា «កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះហើយ ភាពជាគ្រឿងញ៉ាំងវិញ្ញត្តិឱ្យតាំងឡើងនៃមនោទ្វារាវជ្ជនៈ ក៏រមែងសមហេតុផល»។ ហើយកាលបើមានភាពជាគ្រឿងញ៉ាំងវិញ្ញត្តិឱ្យតាំងឡើង ភាពជាកាយកម្មជាដើម ដោយវិញ្ញត្តិដែលតាំងឡើងអំពីចិត្តនោះ ក៏មិនរារាំងឡើយ លោកមានព្រះបន្ទូលសំដៅយកសេចក្ដីនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «evaṃ appamattakampi»។ ពាក្យថា Sateritā vijjulatā គឺ ផ្លេកបន្ទោរដែលប្រកបដោយពន្លឺភ្លឺស្វាង។ ព្រោះថា ផ្លេកបន្ទោរនោះ មិនមែនមានខណៈឋិតនៅខ្លី និងរលត់ទៅលឿន ដូចជាផ្លេកបន្ទោរដទៃឡើយ តែថារលត់ទៅយឺត ហើយផ្លេកបន្ទោរនោះ រមែងចេញមកអំពីមហាមេឃដែលគ្របដណ្ដប់ទ្វីបទាំងបួនគ្រប់កាល ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «cātuddīpikamahāmeghamukhato»។ ឮថា នេះជាធម្មតានៃវង់រស្មីទាំងឡាយនោះ គឺធ្វើប្រទក្សិណព្រះសិរសាដ៏ឧត្តមបីជុំ ហើយក៏បាត់ទៅក្នុងចុងព្រះទាឋាទាំងឡាយនោះឯង។ ၂၈၃. ယဒိပိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပာနံ သတသဟဿဉ္စ ပညာပါရမိတာ ပရိဘာဝိတာ, တထာပိ ဣဒါနိ တံ ဗုဒ္ဓန္တရံ တဿာ ပဋိပါဒေတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အပရိပက္ကဉာဏတ္တာ’’တိ. ကာမဉ္စဿ ဉာဏာယ ဣဒါနိပိ ပဋိပါဒေတဗ္ဗတာ အတ္ထိ, ဧဝံ သန္တေပိ နနု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေသု ပသာဒေန သမ္ဘာဝနာယ ဘဝိတဗ္ဗံ တထာ စိရကာလံ ပရိဘာဝိတတ္တာ, ကထံ တတ္ထ ဟီဠနာတိ အာဟ ‘‘ဗြာဟ္မဏကုလေ’’တိအာဒိ. စိရကာလပရိစိတာပိ ဟိ ဂုဏဘာဝနာ အပ္ပကေနပိ အကလျာဏမိတ္တသံသဂ္ဂေန ဝိပရိဝတ္တတိ အညထတ္တံ ဂစ္ဆတိ. တေန မဟာသတ္တောပိ ဇာတိသိဒ္ဓါယံ လဒ္ဓိယံ ဌတွာ ဇာတိသိဒ္ဓေန မာနေန ဧဝမာဟ – ‘‘ကိံ ပန တေန မုဏ္ဍကေန သမဏကေန ဒိဋ္ဌေနာ’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ – ២៨៣. ទោះបីជាបញ្ញាបារមី ត្រូវបានអប់រំអស់បួនអសង្ខេយ្យនិងមួយសែនកប្បក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែក្នុងពេលនេះ ព្រោះតែបញ្ញាបារមីនោះ ត្រូវញ៉ាំងឱ្យសម្រេចក្នុងចន្លោះព្រះពុទ្ធ (ពុទ្ធន្តរៈ) នេះ លោកទើបពោលថា «aparipakkañāṇattā» (ព្រោះញាណមិនទាន់ទុំជោរ)។ ពិតណាស់ សូម្បីក្នុងពេលនេះ ភាពដែលញាណរបស់គាត់ត្រូវញ៉ាំងឱ្យសម្រេច ក៏នៅតែមាន កាលបើដូច្នោះ តើមិនគួរមានសេចក្ដីជ្រះថ្លានិងការគោរពកោតក្រែងក្នុងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយ ព្រោះការអប់រំអស់កាលដ៏យូរយ៉ាងនោះទេឬ? ចុះហេតុអ្វីបានជាមានការមើលងាយក្នុងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះ? លោកទើបពោលថា «brāhmaṇakule» ជាដើម។ ព្រោះថា សូម្បីការអប់រំគុណធម៌ដែលសន្សំទុកអស់កាលដ៏យូរ ក៏រមែងប្រែប្រួលទៅជាផ្សេងបាន ដោយសារការសេពគប់នឹងអកល្យាណមិត្តសូម្បីបន្តិចបន្តួច។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីព្រះមហាសត្វ កាលស្ថិតនៅក្នុងលទ្ធិដែលសម្រេចដោយជាតិកំណើត មានមានះដែលសម្រេចដោយជាតិកំណើត ទើបពោលយ៉ាងនេះថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការជួបនឹងសមណៈក្បាលត្រងោលនោះ?»។ ដូចដែលលោកពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាថា៖ ‘‘တသ္မာ အကလျာဏဇနံ, အာသီဝိသမိဝေါရဂံ,အာရကာ ပရိဝဇ္ဇေယျ, ဘူတိကာမော ဝိစက္ခဏော’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၇၀-၁၇၂); «ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាសេចក្ដីចម្រើន មានប្រាជ្ញា គប្បីវៀរចាកអកល្យាណជន ឱ្យឆ្ងាយ ដូចជាវៀរចាកពស់មានពិសដ៏ពន្លឹក ដូច្នោះឯង»។ နှာနစုဏ္ဏေန သုတ္တေန ကတာ သောတ္တိ, ကုရုဝိန္ဒဂုဠိကာ, သာ ဧဝ သိနာယန္တိ ကာယံ ဝိသောဓေန္တိ ဧတာယာတိ သိနာနံ. တေနာဟ – ‘‘သောတ္တိ သိနာနန္တိ သိနာနတ္ထာယ ကတသောတ္တိ’’န္တိ. សោត្តិ (កញ្ជើ ឬកញ្ច្រែងតូច) ដែលធ្វើដោយអំបោះលាយដោយលម្អិតម្សៅសម្រាប់ងូតទឹក គឺដុំកុរុវិន្ទៈ (ដុំថ្មខាត់ខ្លួន) ដុំកុរុវិន្ទៈនោះឯង ឈ្មោះថា សិនានៈ (គ្រឿងងូត) ព្រោះពួកជនងូតទឹក គឺជម្រះកាយដោយដុំនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sotti sinānanti sinānatthāya katasotti» (ពាក្យថា sotti sinānaṃ បានដល់ សោត្តិដែលធ្វើឡើងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការងូតទឹក)។ ၂၈၄. အရိယပရိဟာရေနာတိ အရိယာနံ ပရိဟာရေန, အနာဂါမီနံ နှာနကာလေ အတ္တနော ကာယဿ ပရိဟာရနိယာမေနာတိ အတ္ထော. အတ္တနော [Pg.137] ဉာဏသမ္ပတ္တိယာ ဝိဘဝသမ္ပတ္တိယာ ပသန္နကာရံ ကာတုံ သက္ခိဿတိ. ဧတဒတ္ထန္တိ ‘‘အဟိတနိဝါရဏံ, ဟိတေ နိယောဇနံ ဗျသနေ ပရိဝဇ္ဇန’’န္တိ ယဒိဒံ, ဧတဒတ္ထံ မိတ္တာ နာမ ဟောန္တိ. ကေစိ ‘‘ယာဝေတ္ထ အဟုပီ’’တိ ပဌန္တိ, တေသံ ယာဝ ဧတ္ထ ကေသဂ္ဂဂဟဏံ တာဝ အယံ နိဗန္ဓော အဟုပီတိ အတ္ထော. ២៨៤. ពាក្យថា Ariyaparihārena សេចក្ដីថា ដោយការរក្សា (ការគ្រប់គ្រង) របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ គឺដោយរបៀបនៃការរក្សាកាយរបស់ខ្លួនក្នុងខណៈងូតទឹករបស់ព្រះអនាគាមីទាំងឡាយ។ នឹងអាចធ្វើការសម្ដែងសេចក្ដីជ្រះថ្លាបាន ដោយញាណសម្បត្តិ និងវិភវសម្បត្តិរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Etadatthaṃ សេចក្ដីថា «ការការពារសេចក្ដីមិនជាប្រយោជន៍ ការដឹកនាំក្នុងសេចក្ដីជាប្រយោជន៍ ការវៀរចាកវិនាសធម៌» នេះឯង ឈ្មោះថា មិត្តទាំងឡាយរមែងមានដើម្បីប្រយោជន៍នេះ។ ជនខ្លះអានថា «yāvettha ahupī» សម្រាប់ជនទាំងនោះ សេចក្ដីថា ការចង (ការចាប់) នេះ មានហើយ ដរាបដល់ការចាប់ចុងសក់ក្នុងទីនេះ។ ၂၈၅. သတိပဋိလာဘတ္ထာယာတိ ဗောဓိယာ မဟာဘိနီဟာရံ ကတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရပဋိပဒါယ ပူရဏဘာဝေ သတိယာ ပဋိလာဘတ္ထာယ. ဣဒါနိ တဿ သတုပ္ပာဒနီယကထာယ ပဝတ္တိတာကာရံ သင်္ခေပေနေဝ ဒဿေတုံ ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ န လာမကဋ္ဌာနံ ဩတိဏ္ဏသတ္တောတိ ဣမိနာ မဟာသတ္တဿ ပဏီတာဓိမုတ္တတံ ဒဿေတွာ ဧဝံ ပဏီတာဓိမုတ္တိကဿ ပမာဒကိရိယာ န ယုတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တာဒိသဿ နာမ ပမာဒဝိဟာရော န ယုတ္တော’’တိ အာဟ. တဒါ ဗောဓိသတ္တဿ နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယော တေလပ္ပဒီပေါ ဝိယ ဝိသေသတော နိဗ္ဗတ္တိ, တံ ဒိသွာ ဘဂဝါ တဒနုရူပံ ဓမ္မကထံ ကရောန္တော ‘‘တာဒိသဿ…ပေ… ကထေသီ’’တိ. ပရသမုဒ္ဒဝါသီ ထေရာ အညထာ ဝဒန္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန နာယံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘာရော, ယဒိဒံ ပူရိတပါရမီနံ ဗောဓိသတ္တာနံ တထာ ဓမ္မဒေသနာ တေသံ မဟာဘိနီဟာရသမနန္တရမ္ပိ ဗောဓိသမ္ဘာရဿ သယမ္ဘုဉာဏေနေဝ ပဋိဝိဒိတတ္တာ. တသ္မာ ဗောဓိသတ္တဘာဝပဝေဒနမေဝ တဿ ဘဂဝါ အကာသီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သတိပဋိလာဘတ္ထာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သတိပဋိလာဘတ္ထာယာတိ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဥဇ္ဇလနေ ပါကဋကရသတိပဋိလာဘာယ. ២៨៥. ពាក្យថា Satipaṭilābhatthāya បានដល់ ដើម្បីបានមកវិញនូវសតិ ក្នុងកាលដែលការបំពេញពោធិសម្ភារបដិបទាមានឡើង ដោយការធ្វើមហាភិនីហារដើម្បីពោធិញ្ញាណ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញអាការៈដែលប្រព្រឹត្តទៅនៃកថាដែលញ៉ាំងសតិឱ្យកើតឡើងរបស់គាត់ ដោយសង្ខេប លោកទើបពោលពាក្យថា «tassa hi» ជាដើម។ ក្នុងសេចក្ដីនោះ លោកបង្ហាញនូវភាពមានអធ្យាស្រ័យដ៏ឧត្តមរបស់ព្រះមហាសត្វ ដោយពាក្យថា «សត្វដែលចុះកាន់ឋានៈមិនថោកទាប» ហើយកាលបង្ហាញថា ការធ្វើសេចក្ដីប្រមាទមិនសមគួរដល់បុគ្គលដែលមានអធ្យាស្រ័យដ៏ឧត្តមយ៉ាងនេះឡើយ ទើបពោលថា «tādisassa nāma pamādavihāro na yutto» (ការនៅដោយសេចក្ដីប្រមាទ មិនសមគួរដល់បុគ្គលប្រហែលនោះឡើយ)។ ក្នុងកាលនោះ នេក្ខម្មជ្ឈាស័យ (អធ្យាស្រ័យក្នុងការចេញសង្រួម) របស់ព្រះពោធិសត្វ ក៏កើតឡើងជាពិសេស ដូចជាប្រទីបប្រេង ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញនេក្ខម្មជ្ឈាស័យនោះហើយ កាលទ្រង់ធ្វើធម្មកថាដ៏សមគួរដល់នេក្ខម្មជ្ឈាស័យនោះ ទើបត្រាស់ថា «tādisassa...បេ... kathesi»។ ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលគង់នៅត្រើយសមុទ្រម្ខាង ពោលផ្សេងពីនេះ។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ពោលថា នេះមិនមែនជាភារៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ គឺការសម្ដែងធម៌យ៉ាងនោះដល់ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយដែលបានបំពេញបារមីហើយ ព្រោះពោធិសម្ភារត្រូវបានចាក់ធ្លុះដោយស្វយម្ភូញាណរួចហើយ ក្នុងលំដាប់នៃមហាភិនីហាររបស់ព្រះពោធិសត្វទាំងនោះ។ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់គ្រាន់តែធ្វើការប្រកាសភាពជាព្រះពោធិសត្វរបស់គាត់ប៉ុណ្ណោះ លោកទើបពោលពាក្យថា «satipaṭilābhatthāya» ជាដើម។ ពាក្យថា Satipaṭilābhatthāya បានដល់ ដើម្បីបានមកវិញនូវសតិដែលមានរសច្បាស់លាស់ ក្នុងការរុងរឿងឡើងនៃសម្មាបដិបត្តិ។ ၂၈၆. ဉာဏဉှိ ကိလေသဓမ္မဝိဒါလနပဒါလနေဟိ သိင်္ဂံ ဝိယာတိ သိင်္ဂံ. တဉှိ ပဋိပတ္တိယာ ဥပတ္ထမ္ဘိတံ ဥဿိတံ နာမ ဟောတိ, တဒဘာဝေ ပတိတံ နာမ. ကေစိ ပန ဝီရိယံ သိင်္ဂန္တိ ဝဒန္တိ. တသ္မိံ သမ္မပ္ပဓာနဝသေန ပဝတ္တေ ဗာဟိရပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတာပိ မဟာသတ္တာ ဝိသုဒ္ဓါသယာ အပ္ပိစ္ဆတာဒိဂုဏသမင်္ဂိနော ယထာရဟံ ဂန္ထဓုရံ ဝါသဓုရဉ္စ ပရိဗြူဟယန္တာ ဝိဟရန္တိ, ပဂေဝ ဗုဒ္ဓသာသနေ အပ္ပိစ္ဆတာဒီဟီတိ အာဟ ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ ပနာ’’တိအာဒိ. ဝိပဿနံ ဗြူဟေန္တာ သိခါပ္ပတ္တဝိပဿနာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ယာဝ အနုလောမဉာဏံ အာဟစ္စ တိဋ္ဌန္တီ’’တိ, အနုလောမဉာဏတော ဩရမေဝ ဝိပဿနံ ဌပေန္တီတိ အတ္ထော. မဂ္ဂဖလတ္ထံ ဝါယာမံ န ကရောန္တိ ပညာပါရမိတာယ သဗ္ဗညုတညာဏဂဗ္ဘဿ အပရိပုဏ္ဏတ္တာ အပရိပက္ကတ္တာ စ. ២៨៦. ព្រោះថា ញាណប្រៀបដូចជាស្នែង (សិង្គៈ) ព្រោះការទម្លាយនិងកម្ទេចកិលេសធម៌ទាំងឡាយ។ ញាណនោះ កាលបើបដិបត្តិជួយឧបត្ថម្ភហើយ ឈ្មោះថា លើកឡើងខ្ពស់ កាលបើគ្មានការឧបត្ថម្ភនោះទេ ឈ្មោះថា ធ្លាក់ចុះ។ ចំណែកជនខ្លះ ពោលថា វីរិយៈ ជាស្នែង។ កាលបើវីរិយៈនោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសម្មប្បធាន សូម្បីព្រះមហាសត្វទាំងឡាយដែលចូលកាន់បព្វជ្ជាខាងក្រៅ មានអធ្យាស្រ័យដ៏បរិសុទ្ធ ប្រកបដោយគុណធម៌មានសេចក្ដីប្រាថ្នាតិចជាដើម ក៏រមែងញ៉ាំងគន្ថធុរៈនិងវាសធុរៈ (វិបស្សនាធុរៈ) ឱ្យចម្រើនទៅតាមសមគួរ ហើយរស់នៅ នឹងពោលទៅថ្វីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដោយគុណធម៌មានសេចក្ដីប្រាថ្នាតិចជាដើម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «catupārisuddhisīle pana» ជាដើម។ ពួកលោកកាលញ៉ាំងវិបស្សនាឱ្យចម្រើន រមែងជាអ្នកដល់នូវកំពូលនៃវិបស្សនា ដូចដែលលោកពោលថា «yāva anulomañāṇaṃ āhacca tiṭṭhanti» សេចក្ដីថា ពួកលោកតម្កល់វិបស្សនាទុកត្រឹមតែខាងក្រោមអនុលោមញាណប៉ុណ្ណោះ។ ពួកលោកមិនធ្វើសេចក្ដីព្យាយាមដើម្បីមគ្គនិងផលឡើយ ព្រោះសព្វញ្ញុតញ្ញាណគភ៌នៃបញ្ញាបារមី មិនទាន់ពេញលេញ និងមិនទាន់ទុំជោរ។ ၂၈၇. ထေရေဟီတိ [Pg.138] ဝုဒ္ဓတရေဟိ. နိဝါသေ သတီတိ ယသ္မိံ ဌာနေ ပဗ္ဗဇိတော, တတ္ထေဝ နိဝါသေ. ဝပ္ပကာလတောတိ သဿာနံ ဝပ္ပကာလတော. ပုဗ္ဗေ ဝိယ တတော ပရံ တိခိဏေန သူရိယသန္တာပေန ပယောဇနံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဝပ္ပကာလေ ဝိတာနံ ဝိယ ဥပရိ ဝတ္ထကိလဉ္ဇံ ဗန္ဓိတွာ’’တိ. ပုဋကေတိ ကလာပေ. ២៨៧. ពាក្យថា Therehi បានដល់ ព្រះថេរៈទាំងឡាយដ៏មានវ័យចាស់ជាង។ ពាក្យថា Nivāse satī សេចក្ដីថា ក្នុងការស្នាក់នៅក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនបានបួសនោះឯង។ ពាក្យថា Vappakālato បានដល់ អំពីកាលជាទីសាបព្រោះនូវសក្ការៈ (ឬគ្រាប់ធញ្ញជាតិ)។ ព្រោះគ្មានប្រយោជន៍ដោយកម្ដៅព្រះអាទិត្យដ៏ខ្លាំងក្លាបន្ទាប់ពីនោះ ដូចកាលពីមុនឡើយ លោកទើបពោលថា «vappakāle vitānaṃ viya upari vatthakilañjaṃ bandhitvā» (ចងកន្ទេលសំពត់ខាងលើ ដូចជាពិដានក្នុងកាលជាទីសាបព្រោះ)។ ពាក្យថា Puṭake បានដល់ ក្នុងកញ្ចប់ (ឬក្នុងបាច់)។ ၂၈၈. ပစ္စယသာမဂ္ဂိဟေတုကတ္တာ ဓမ္မပ္ပတ္တိယာ ပဒေသတော ပရိညာဝတ္ထုကာပိ အရိယာ ဥပဋ္ဌိတေ စိတ္တဝိဃာတပစ္စယေ ယဒေတံ နာတိသာဝဇ္ဇံ, တဒေဝံ ဂဏှန္တီတိ အယမေတ္ထ ဓမ္မတာတိ အာဟ – ‘‘အလာဘံ အာရဗ္ဘ စိတ္တညထတ္တ’’န္တိအာဒိ. သောတိ ကိကီ ကာသိရာဇာ. ဗြာဟ္မဏဘတ္တောတိ ဗြာဟ္မဏေသု ဘတ္တော. ဒေဝေတိ ဗြာဟ္မဏေ သန္ဓာယာဟ. ဘူမိဒေဝါတိ တေသံ သမညာ, တဒါ ဗြာဟ္မဏဂရုကော လောကော. တဒါ ဟိ ကဿပေါပိ ဘဂဝါ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. ဓီတု အဝဏ္ဏံ ဝတွာတိ, ‘‘မဟာရာဇ, တဝ ဓီတာ ဗြာဟ္မဏသမယံ ပဟာယ မုဏ္ဍပါသဏ္ဍိကသမယံ ဂဏှီ’’တိအာဒိနာ ရာဇပုတ္တိယာ အဂုဏံ ဝတွာ. ဝရံ ဂဏှိံသု ဉာတကာ. ရဇ္ဇံ နိယျာတေသိ ‘‘မာ မေ ဝစနံ မုသာ အဟောသိ, အဋ္ဌမေ ဒိဝသေ နိဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ. ២៨៨. ព្រោះការសម្រេចធម៌មានបច្ចយសាមគ្គីជាហេតុ សូម្បីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានការកំណត់ដឹងជាវត្ថុដោយចំណែក កាលបើបច្ច័យនៃសេចក្ដីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តប្រាកដឡើង របស់ណាដែលមិនមានទោសច្រើន ពួកលោកក៏កាន់យករបស់នោះយ៉ាងនេះ នេះជាធម្មតាក្នុងរឿងនេះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «alābhaṃ ārabbha cittaññathattaṃ» ជាដើម។ ពាក្យថា So បានដល់ ព្រះបាទកិកីជាស្ដេចកាសី។ ពាក្យថា Brāhmaṇabhatto បានដល់ អ្នកមានសេចក្ដីស្រឡាញ់ក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍។ ពាក្យថា Deve លោកពោលសំដៅយកពួកព្រាហ្មណ៍។ ពាក្យថា Bhūmidevā នេះជាឈ្មោះហៅរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ក្នុងកាលនោះ លោកកោតក្រែងព្រាហ្មណ៍ណាស់។ ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ សូម្បីព្រះកស្សបភគវាក៏ទ្រង់ចាប់បដិសន្ធិក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ដែរ។ ពាក្យថា dhītu avaṇṇaṃ vatvā សេចក្ដីថា និយាយទោសរបស់ព្រះរាជបុត្រីថា «បពិត្រមហារាជ ព្រះរាជបុត្រីរបស់ព្រះអង្គ លះបង់ព្រាហ្មណសម័យ ហើយកាន់យកសម័យរបស់ពួកសមណៈក្បាលត្រងោលហើយ» ជាដើម។ ពួកញាតិបានទទួលយកពរហើយ។ ទ្រង់ប្រគល់រាជសម្បត្តិឱ្យ ដោយព្រះតម្រិះថា «ពាក្យរបស់អញកុំបីជាពាក្យកុហកឡើយ អញនឹងបង្ក្រាបក្នុងថ្ងៃទីប្រាំបី»។ ပါဝနအသ္မနယနဝသေန သမ္မာ ပါဝီကတတ္တာ ပရိသုဒ္ဓတဏ္ဍုလာနိ. ပါဠိယံ တဏ္ဍုလပဋိဘသ္တာနီတိ တဏ္ဍုလခဏ္ဍာနိ. မုဂ္ဂပဋိဘသ္တကဠာယပဋိဘသ္တေသုပိ ဧသေဝ နယော. អង្ករដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះការធ្វើឱ្យស្អាតល្អ ដោយអំណាចនៃការរែងនិងការរើសយកគ្រួសចេញ។ ក្នុងព្រះបាលី ពាក្យថា taṇḍulapaṭibhastāni បានដល់ ចុងអង្ករ (ឬបំណែកអង្ករ)។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា muggapaṭibhasta (ចុងសណ្ដែកបាយ) និង kaḷāyapaṭibhasta (ចុងសណ្ដែកសៀង) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ၂၈၉. ကော နု ခေါတိ ဘုမ္မတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ – ‘‘ကုဟိံ နု ခေါ’’တိ ပါရိပူရိံ ယောဇီယန္တိ ဗျဉ္ဇနဘောဇနာနိ ဧတ္ထာတိ ပရိယောဂေါ, တတော ပရိယောဂါ. တေနာဟ ‘‘သူပဘာဇနတော’’တိ. သညံ ဒတွာတိ ဝုတ္တံ သဗ္ဗံ အာစိက္ခိတွာ တုမှာကံ အတ္ထာယ သမ္ပာဒေတွာ နိက္ခိတ္တော ဥပဋ္ဌာကောတိ ဘဂဝတော အာရောစေထာတိ သညံ ဒတွာ. အတိဝိဿတ္ထောတိ အတိဝိယ ဝိဿတ္ထော. ပဉ္စဝဏ္ဏာတိ ခုဒ္ဒိကာဒိဝသေန ပဉ္စပ္ပကာရာ. ២៨៩. ពាក្យថា Ko nu kho នេះជាបច្ចត្តវចនៈក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «kuhiṃ nu kho» (ក្នុងទីណាណ៎)។ ភាជន៍ជាទីដាក់បញ្ចូលនូវសម្លនិងភោជនឱ្យពេញលេញក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា បរិយោគៈ អំពីបរិយោគៈនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sūpabhājanato» (អំពីភាជន៍សម្ល)។ ពាក្យថា saññaṃ datvā សេចក្ដីថា ប្រាប់សេចក្ដីទាំងអស់ដែលពោលហើយនោះថា «សូមព្រះអង្គក្រាបបង្គំទូលព្រះដ៏មានព្រះភាគថា ឧបដ្ឋាកបានចាត់ចែងទុកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះអង្គទាំងឡាយហើយដាក់ទុក» ដូច្នេះ គឺការឱ្យសញ្ញា។ ពាក្យថា Ativissattho បានដល់ ស្និទ្ធស្នាលក្រៃលែង។ ពាក្យថា Pañcavaṇṇā បានដល់ មានប្រាំប្រការ ដោយអំណាចនៃឃ្មុំតូចជាដើម។ ၂၉၀. ကိန္တိ နိဿက္ကေ ပစ္စတ္တဝစနံ, ကသ္မာတိ အတ္ထော? ဓမ္မိကောတိ ဣမိနာ အာဂမနသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ[Pg.139]. ဘိက္ခူနံ ပတ္တေ ဘတ္တသဒိသောတိ ဣမိနာ ဥပါသကေန သတ္ထု ပရိစ္စတ္တဘာဝံ တတ္ထ သတ္ထုနော စ အပရိသင်္ကတံ ဒဿေတိ. သိက္ခာပဒဝေလာ နာမ နတ္ထီတိ ဓမ္မဿာမိဘာဝတော သိက္ခာပဒမရိယာဒါ နာမ နတ္ထိ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇေ, ပကတိဝဇ္ဇေ ပန သေတုဃာတော ဧဝ. ២៩០. ពាក្យថា កិន្តិ (ដូចម្តេច) នេះ ជាបច្ចត្តវចនៈ (បឋមវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថនៃនិស្សក្កៈ (បញ្ចមីវិភត្តិ) មានសេចក្តីថា កស្មា (ព្រោះហេតុអ្វី)? ពាក្យថា ធម្មិកោ (អ្នកមានធម៌) នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពស្អាតស្អំនៃអាគមៈ (ការបានមក)។ ពាក្យថា ភិក្ខូនំ បត្តេ ភត្តសទិសោ (ដូចជាភត្តក្នុងបាត្ររបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ) នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពដែលឧបាសកលះបង់ថ្វាយព្រះសាស្តា និងភាពដែលព្រះសាស្តាមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងភត្តនោះ។ ពាក្យថា សិក្ខាបទវេលា នាម នត្ថិ (ឈ្មោះថា វេលានៃសិក្ខាបទ មិនមានឡើយ) គឺព្រោះភាពជាព្រះធម្មសាមី ឈ្មោះថាព្រំដែននៃសិក្ខាបទ មិនមានឡើយ ក្នុងបណ្ណត្តិវជ្ជៈ (ទោសដែលកើតឡើងព្រោះការបញ្ញត្តិ) ប៉ុន្តែក្នុងបកតិវជ្ជៈ (ទោសដែលមានដោយប្រក្រតី) គឺមានការកាត់ផ្តាច់ (ការហាមឃាត់) តែម្តង។ ၂၉၁. ဆဒနဋ္ဌာနေ ယဒါကာသံ, တဒေဝ တဿ ဂေဟဿ ဆဒနန္တိ အာကာသစ္ဆဒနံ. ပကတိယာ ဥတုဖရဏမေဝါတိ ဆာဒိတေ ယာဒိသံ ဥတု, ဆဒနေ ဥတ္တိဏဘာဝေပိ တမှိ ဂေဟေ တာဒိသမေဝ ဥတုဖရဏံ အဟောသိ. တေသံယေဝါတိ တေသံ ဃဋိကာရဿ မာတာပိတူနံ ဧဝ. ២៩១. អាកាសណាដែលមាននៅក្នុងកន្លែងដំបូល អាកាសនោះឯងជាដំបូលនៃផ្ទះនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អាកាសច្ឆទនៈ (មានអាកាសជាដំបូល)។ ពាក្យថា បកតិយា ឧតុផរណមេវ (ការផ្សាយទៅនៃឧតុដោយប្រក្រតីប៉ុណ្ណោះ) គឺកាលដែលប្រក់ហើយ ឧតុមានសភាពយ៉ាងណា ទោះបីកាលដែលស្បូវដំបូលត្រូវបានរុះរើចេញហើយក៏ដោយ ការផ្សាយទៅនៃឧតុក្នុងផ្ទះនោះ ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា តេសំយេវ គឺរបស់មាតាបិតារបស់ឃដិការៈទាំងឡាយនោះឯង។ ၂၉၂. ‘‘စတဿော မုဋ္ဌိယော ဧကော ကုဍုဝေါ, စတ္တာရော ကုဍုဝါ ဧကော ပတ္ထော, စတ္တာရော ပတ္ထာ ဧကော အာဠှကော, စတ္တာရော အာဠှကာ ဧကံ ဒေါဏံ, စတ္တာရိ ဒေါဏာနိ ဧကာ မာနိကာ, စတဿော မာနိကာ ဧကာ ခါရီ, ဝီသတိ ခါရိကာ ဧကော ဝါဟောတိ တဒေဝ ဧကသကဋ’’န္တိ သုတ္တနိပါတဋ္ဌကထာဒီသု (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၆၆၂) ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန ‘‘ဒွေ သကဋာနိ ဧကော ဝါဟော’’တိ ဝုတ္တံ. တေလဖာဏိတာဒိန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သပ္ပိအာဒိံ မရိစာဒိကဋုကဘဏ္ဍဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. နာဟံ ရညာ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော, ကုတော ပရိပ္ဖဿောတိ အဓိပ္ပာယော. နစ္စိတွာတိ နစ္စံ ဒတွာ. ២៩២. ក្នុងអដ្ឋកថាសុត្តនិបាតជាដើម លោកពោលទុកថា «៤ ក្តាប់ដៃ ជា ១ កុឌុវៈ, ៤ កុឌុវៈ ជា ១ បត្ថៈ, ៤ បត្ថៈ ជា ១ អាឡ្ហកៈ, ៤ អាឡ្ហកៈ ជា ១ ទោណៈ, ៤ ទោណៈ ជា ១ មានិកា, ៤ មានិកា ជា ១ ខារី, ២០ ខារី ជា ១ វាហៈ វាហៈនោះឯង ស្មើនឹង ១ រទេះ» ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថានេះ លោកពោលថា «២ រទេះ ជា ១ វាហៈ»។ ពាក្យថា តេលផាណិតាទិ (ប្រេង និងទឹកអំពៅជាដើម) ម៉ាត់ថា អាទិ (ជាដើម) នេះ រួមបញ្ចូលទាំងទឹកដោះថ្លាជាដើម និងគ្រឿងហឹរមានម្ទេសជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយថា «ខ្ញុំមិនដែលត្រូវបានព្រះរាជាធ្លាប់ឃើញពីមុនមកទេ តើនឹងមានការស្ទាបអង្អែល (ការស្និទ្ធស្នាល) ពីណា?»។ ពាក្យថា នច្ចិត្វា គឺការសម្តែងនូវការរាំ។ ဃဋိကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. សេចក្តីពន្យល់អត្ថដ៏លម្អិត (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថាឃដិការសូត្រ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។ ၂. ရဋ္ဌပါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ២. សេចក្តីពន្យល់អដ្ឋកថារដ្ឋបាលសូត្រ (រដ្ឋបាលសូត្រវណ្ណនា) ၂၉၃. ထူလမေဝ ထုလ္လံ, ထုလ္လာ ဝိပုလာ မဟန္တာ ကောဋ္ဌာ ဇာတာ ဣမဿာတိ ထုလ္လကောဋ္ဌိကန္တိ ဩဒနပူပပဟူတဝသေန လဒ္ဓနာမော နိဂမော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ထုလ္လကောဋ္ဌန္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. တေန ပါဠိယံ ဣက-သဒ္ဒေန ပဒဝဍ္ဎနံ ကတန္တိ ဒဿေတိ. ២៩៣. ពាក្យថា ធុល្លៈ គឺ ធូលៈ (ធំ, ក្រាស់)។ ជង្រុកទាំងឡាយដ៏ធំទូលាយ កើតមានដល់និគមនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ធុល្លកោដ្ឋិកៈ គឺជានិគមដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រោះភាពសម្បូរបែបដោយបាយ និងនំ។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលអត្ថថា ធុល្លកោដ្ឋៈ។ ដោយហេតុនោះ លោកបង្ហាញថា ក្នុងបាលីមានការធ្វើសេចក្តីឲ្យចម្រើនឡើងនៃបទ ដោយ ឥក-បច្ច័យ។ ၂၉၄. ရဋ္ဌပါလောတိ ဣဒံ တဿ ကုလပုတ္တဿ နာမံ. ပဝေဏိဝသေန အာဂတကုလဝံသာနုဂတန္တိ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ ဒဿေတုံ ‘‘ကသ္မာ ရဋ္ဌပါလော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သန္ဓာရေတုန္တိ ဝိနာသနတော ပုဗ္ဗေ ယာဒိသံ, တထေဝ သမ္မဒေဝ ဓာရေတုံ သမတ္ထော. သဒ္ဓါတိ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ သမ္ပန္နာ. သာမဏေရံ ဒိသွာတိ သိက္ခာကာမတာယ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိယမာနံ ဒိသွာ. ២៩៤. ពាក្យថា រដ្ឋបាល នេះ ជាឈ្មោះរបស់កុលបុត្រនោះ។ ដើម្បីបង្ហាញតាំងពីការកើតឡើងមកថា ជាឈ្មោះដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់វង្សត្រកូលដែលមកតាមប្រពៃណី ទើបលោកពោលពាក្យថា កស្មា រដ្ឋបាលោ (ហេតុអ្វីទើបឈ្មោះថារដ្ឋបាល) ជាដើម។ ពាក្យថា សន្ធារេតុំ (ដើម្បីទ្រទ្រង់ទុក) គឺមុននឹងវិនាស សភាពយ៉ាងណា ក៏អាចទ្រទ្រង់ទុកយ៉ាងនោះបានដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា សទ្ធា គឺប្រកបដោយសទ្ធាជឿកម្មនិងផលនៃកម្ម។ ពាក្យថា សាមណេរំ ទិស្វា (ឃើញសាមណេរ) គឺឃើញសាមណេរដែលត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរ (ឯតទគ្គៈ) ព្រោះភាពជាអ្នកស្រឡាញ់ការសិក្សា។ သဟ [Pg.140] ရညာတိ သရာဇိကံ, ရညာ သဒ္ဓိံ ရာဇပရိသံ. စာတုဝဏ္ဏန္တိ ဗြာဟ္မဏာဒိစတုဝဏ္ဏသမုဒါယံ. ပေါသေတုန္တိ ဝဒ္ဓေတုံ ဒါနာဒီဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ သင်္ဂဏှိတုံ. ယံ ကုလံ. ပဟောဿတီတိ သက္ခိဿတိ. ពាក្យថា សរាជិកំ គឺ ជាមួយព្រះរាជា គឺរាជបរិស័ទរួមជាមួយព្រះរាជា។ ពាក្យថា ចាតុវណ្ណំ គឺប្រជុំនៃវណ្ណៈទាំង ៤ មានព្រាហ្មណ៍ជាដើម។ ពាក្យថា បោសេតុំ (ដើម្បីចិញ្ចឹម) គឺដើម្បីឲ្យចម្រើនឡើង ដើម្បីសង្គ្រោះដោយសង្គហវត្ថុទាំងឡាយមានទានជាដើម។ បទថា យំ កុលំ (ត្រកូលណា)។ ពាក្យថា បហុស្សតិ គឺ នឹងអាច។ တေန တေန မေ ဥပပရိက္ခတောတိ ‘‘ကာမာ နာမေတေ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ, အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၄; ပါစိ. ၄၁၇; မဟာနိ. ၃, ၆) စ အာဒိနာ ယေန ယေန အာကာရေန ကာမေသု အာဒီနဝံ ဩကာရံ သံကိလေသံ, တဗ္ဗိပရိယာယတော နေက္ခမ္မေ အာနိသံသံ ဂုဏံ ပကာသေန္တံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, တေန တေန ပကာရေန ဥပပရိက္ခတော ဝီမံသန္တဿ မယှံ ဧဝံ ဟောတိ ဧဝံ ဥပဋ္ဌာတိ. သိက္ခတ္တယဗြဟ္မစရိယန္တိ အဓိသီလာဒိသိက္ခတ္တယသင်္ဂဟံ သေဋ္ဌစရိယံ. အခဏ္ဍာဒိဘာဝါပါဒနေန အခဏ္ဍံ လက္ခဏဝစနဉှေတံ. ကဉ္စိပိ သိက္ခေကဒေသံ အသေသေတွာ ဧကန္တေနေဝ ပရိပူရေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ. စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တမ္ပိ သံကိလေသမလံ အနုပ္ပာဒေတွာ အစ္စန္တမေဝ ဝိသုဒ္ဓံ ကတွာ ပရိဟရိတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိသုဒ္ဓံ. တတော ဧဝ သင်္ခံ ဝိယ လိခိတန္တိ သင်္ခလိခိတံ. တေနာဟ ‘‘လိခိတသင်္ခသဒိသ’’န္တိ. ဒါဌိကာပိ မဿုဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟေတွာ ‘‘မဿု’’တွေဝ ဝုတ္တံ, ဥတ္တရာဓရမဿုန္တိ အတ္ထော. ကသာယေန ရတ္တာနိ ကာသာယာနိ. အနနုညာတံ ပုတ္တံ န ပဗ္ဗာဇေတိ ‘‘မာတာပိတူနံ လောကိယမဟာဇနဿ စိတ္တညထတ္တံ မာ ဟောတူ’’တိ. တထာ ဟိ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ တထာ ဝရော ဒိန္နော. ពាក្យថា តេន តេន មេ ឧបបរិក្ខតោ (កាលដែលខ្ញុំពិចារណាដោយហេតុនោះៗ) គឺខ្ញុំដឹងច្បាស់នូវធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែង បង្ហាញនូវទោស ភាពថោកទាប និងសេចក្តីសៅហ្មងក្នុងកាមទាំងឡាយ ដោយអាការៈនោះៗ ជាដើមថា «កាមទាំងឡាយនេះ មិនទៀង ជាទុក្ខ មានសេចក្តីប្រែប្រួលជាធម្មតា ប្រៀបដូចជាកំទេចឆ្អឹង» និងបង្ហាញនូវអានិសង្សនិងគុណក្នុងនេក្ខម្មៈ ដោយការផ្ទុយពីកាមនោះ កាលដែលខ្ញុំពិចារណា ត្រិះរិះដោយប្រការនោះៗ តែងមានសេចក្តីយល់យ៉ាងនេះ តែងប្រាកដយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយំ គឺការប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរ ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខាទាំង ៣ មានអធិសីលជាដើម។ ពាក្យថា អខណ្ឌៈ (មិនដាច់) នេះ ជាពាក្យសម្តែងលក្ខណៈ ដោយការធ្វើមិនឲ្យដាច់ជាដើម。 ពាក្យថា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ (ពេញបរិបូណ៌តែម៉្យាង) គឺព្រោះត្រូវបំពេញឲ្យបរិបូណ៌តែម៉្យាង ដោយមិនឲ្យសេសសល់ចំណែកនៃសិក្ខាណាមួយឡើយ។ ពាក្យថា ឯកន្តបរិសុទ្ធំ (ស្អាតបរិសុទ្ធតែម៉្យាង) គឺព្រោះត្រូវរក្សាទុកដោយធ្វើឲ្យស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែង ដោយមិនឲ្យកើតឡើងសូម្បីតែមន្ទិលគឺសេចក្តីសៅហ្មងត្រឹមតែចិត្តុប្បាទ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា សង្ខលិខិតៈ គឺដូចជាសង្ខដែលគេខាត់ហើយ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រៀបដូចជាសង្ខដែលគេខាត់ហើយ»។ សូម្បីតែពុកចង្ការ លោកក៏រួមបញ្ចូលក្នុងពាក្យថា ពុកមាត់ ដែរ ទើបពោលត្រឹមតែថា «ពុកមាត់» មានន័យថា ពុកមាត់ខាងលើនិងពុកចង្ការខាងក្រោម។ គ្រឿងជ្រលក់ដែលជ្រលក់ដោយទឹកអវលិខិត (ទឹកជ្រលក់) ឈ្មោះថា កាសាយៈ (សំពត់ជ្រលក់ទឹកអវលិខិត)។ ព្រះអង្គមិនទ្រង់អនុញ្ញាតឲ្យបួសនូវបុត្រដែលមាតាបិតាមិនទាន់អនុញ្ញាតឡើយ ដោយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កុំឲ្យមានការប្រែប្រួលចិត្តរបស់មាតាបិតានិងមហាជនក្នុងលោកឡើយ»។ ព្រោះថា ព្រះពរយ៉ាងនោះ ព្រះអង្គបានប្រោសប្រទានដល់ព្រះបាទសុទ្ធោទនមហារាជហើយ។ ၂၉၅. ပိယာယိတဗ္ဗတော ပိယောတိ အာဟ ‘‘ပီတိဇနကော’’တိ. မနဿ အပ္ပာယနတော မနာပေါတိ အာဟ ‘‘မနဝဍ္ဎနကော’’တိ. သုခေဓိတော တရုဏဒါရကကာလေ. တတော ပရဉ္စ သပ္ပိခီရာဒိသာဒုရသမနုညဘောဇနာဒိအာဟာရသမ္ပတ္တိယာ သုခပရိဘတော. အထ ဝါ ဒဠှဘတ္တိကဓာတိဇနာဒိပရိဇနသမ္ပတ္တိယာ စေဝ ပရိစ္ဆဒသမ္ပတ္တိယာ စ ဥဠာရပဏီတသုခပစ္စယူပဟာရေဟိ စ သုခေဓိတော, အကိစ္ဆေနေဝ ဒုက္ခပ္ပစ္စယဝိနောဒနေန သုခပရိဘတော. အဇ္ဈတ္တိကင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ ဝါ သုခေဓိတော, ဗာဟိရင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ သုခပရိဘတော. ကဿစီတိ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ, ကိဉ္စီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. တထာ ဟိ ‘‘အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ကလဘာဂံ ဒုက္ခဿ န ဇာနာသီ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဧဝံ သန္တေတိ နနု မယံ ရဋ္ဌပါလ မရဏာဒီသု ကေနစိ ဥပါယေန အပ္ပတီကာရေန မရဏေနပိ တယာ အကာမကာပိ [Pg.141] ဝိနာ ဘဝိဿာမ, ဧဝံ သတိ. ယေနာတိ ယေန ကာရဏေန. ကိံ ပနာတိ ဧတ္ထ ကိန္တိ ကာရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကေန ပန ကာရဏေနာ’’တိ. ២៩៥. ព្រោះជាទីស្រឡាញ់ ទើបឈ្មោះថា បិយៈ (ជាទីស្រឡាញ់) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អ្នកធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីរីករាយ»។ ព្រោះធ្វើចិត្តឲ្យពេញចិត្ត ទើបឈ្មោះថា មនាបៈ (ជាទីគាប់ចិត្ត) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អ្នកធ្វើឲ្យចម្រើនចិត្ត»។ ពាក្យថា សុខេធិតោ (អ្នកដែលគេចិញ្ចឹមមកដោយសុខ) គឺក្នុងកាលជាកុមារតូច។ ហើយតាំងពីនោះមក ក៏ជាអ្នកបរិភោគដោយសុខ ព្រោះភាពសម្បូរបែបនៃអាហារមានភោជនដ៏មានរសឆ្ងាញ់ពិសា មានទឹកដោះថ្លានិងទឹកដោះស្រស់ជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា សុខេធិតោ ព្រោះភាពសម្បូរបែបនៃបរិវារជនមានមេដោះដែលមានជំនឿមាំមួនជាដើម និងភាពសម្បូរបែបនៃគ្រឿងប្រើប្រាស់ និងការឧបត្ថម្ភដោយបច្ច័យជាសុខដ៏ថ្លៃថ្លានិងសម្រិតសម្រាំង, ឈ្មោះថា សុខបរិភតោ (អ្នកបរិភោគដោយសុខ) ព្រោះការកំចាត់បង់នូវហេតុនៃទុក្ខបានដោយងាយស្រួល។ ឬមួយ ឈ្មោះថា សុខេធិតោ ព្រោះភាពសម្បូរបែបនៃអវយវៈខាងក្នុង, ឈ្មោះថា សុខបរិភតោ ព្រោះភាពសម្បូរបែបនៃអវយវៈខាងក្រៅ។ ពាក្យថា កស្សចិ នេះ ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) មានន័យថា កិញ្ចិ (បន្តិចបន្តួច) ឬក៏បាឋៈមានយ៉ាងនេះឯង។ ព្រោះថា លោកពោលអត្ថទុកថា «សូម្បីតែចំណែកបន្តិចបន្តួចនៃទុក្ខ ក៏អ្នកមិនដែលស្គាល់ឡើយ»។ ពាក្យថា ឯវំ សន្តិ (កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ) គឺ ម្នាលរដ្ឋបាល យើងនឹងត្រូវព្រាត់ប្រាសពីអ្នក ទោះបីមិនចង់ក៏ដោយ ដោយសារសេចក្តីស្លាប់ជាដើម ដែលមិនអាចការពារបានដោយឧបាយណាមួយឡើយ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា យេន គឺ ព្រោះហេតុណា។ ពាក្យថា កិំ បន ក្នុងពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ពាក្យថា កិំ នេះ ជាបច្ចត្តវចនៈ (បឋមវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថនៃហេតុ ទើបពោលថា «ចុះព្រោះហេតុអ្វី?»។ ၂၉၆. ပရိစာရေဟီတိ ပရိတော တတ္ထ တတ္ထ ယထာသကံ ဝိသယေသု စာရေဟိ. တေနာဟ ‘‘ဣတော စိတော စ ဥပနေဟီ’’တိ. ပရိစာရေဟီတိ ဝါ သုခူပကရဏေဟိ အတ္တာနံ ပရိစာရေဟိ, အတ္တနော ပရိစရဏံ ကာရေဟိ. တထာဘူတော စ ယသ္မာ လဠန္တော ကီဠန္တော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘လဠာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိစ္စဒါနံ ဒါနံ နာမ, ဥပေါသထဒိဝသာဒီသု ဒါတဗ္ဗံ အတိရေကဒါနံ ပဒါနံ နာမ. ပဝေဏီရက္ခဏဝသေန ဝါ ဒီယမာနံ ဒါနံ နာမ, အတ္တနာဝ ပဋ္ဌပေတွာ ဒီယမာနံ ပဒါနံ နာမ. ပစုရဇနသာဓာရဏံ ဝါ နာတိဥဠာရံ ဒါနံ နာမ, အနညသာဓာရဏံ အတိဥဠာရံ ပဒါနံ နာမ. ဥဒ္ဒဿေတဗ္ဗာတိ ဥဒ္ဓံ ဒဿေတဗ္ဗာ. ကုတော ဥဒ္ဓံ တေ ဒဿေတဗ္ဗာ? ပဗ္ဗဇိတတော ဥဒ္ဓံ အတ္တာနံ မာတာပိတရော ဒဿေတဗ္ဗာ, တေနာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ. ២៩៦. ពាក្យថា បរិចារេហិ (ចូរត្រេកត្រអាលចុះ) គឺចូរញ៉ាំងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយឲ្យត្រេកត្រអាលក្នុងអារម្មណ៍ជារបស់ខ្លួនៗ ក្នុងទីនោះៗ ជុំវិញខ្លួន។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ចូរនាំមកនូវអារម្មណ៍ពីនេះពីនោះចុះ»។ ឬមួយ ពាក្យថា បរិចារេហិ គឺចូរញ៉ាំងខ្លួនឲ្យត្រេកត្រអាលដោយគ្រឿងឧបភោគជាសុខទាំងឡាយ ចូរធ្វើការបម្រើខ្លួនឯងចុះ។ ហើយព្រោះបុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកលេងសប្បាយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា លឡា (ចូរលេងសប្បាយចុះ) ជាដើម។ ទានដែលត្រូវឲ្យជាប្រចាំ ឈ្មោះថា ទាន, ទានដ៏លើសលប់ដែលត្រូវឲ្យក្នុងថ្ងៃឧបោសថជាដើម ឈ្មោះថា បទាន។ ឬមួយ ទានដែលលោកឲ្យដោយអំណាចនៃការរក្សាប្រពៃណី ឈ្មោះថា ទាន, ទានដែលខ្លួនឯងផ្តើមបង្កើតឡើងហើយឲ្យ ឈ្មោះថា បទាន។ ឬមួយ ទានដែលទូទៅដល់ជនច្រើនគ្នា មិនសូវថ្លៃថ្លាប៉ុន្មាន ឈ្មោះថា ទាន, ទានដែលមិនទូទៅដល់អ្នកដទៃ ថ្លៃថ្លាវិសេសវិសាល ឈ្មោះថា បទាន។ ពាក្យថា ឧទ្ទស្សេតព្វា គឺ គប្បីបង្ហាញខាងលើ។ តើគប្បីបង្ហាញខ្លួនដល់អ្នកណាខាងលើ? គឺមាតាបិតាគប្បីបង្ហាញខ្លួនដល់កូនដែលបួសហើយខាងលើ ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា យថា (យ៉ាងណា) ជាដើម។ ၂၉၉. ဗလံ ဂဟေတွာတိ ဧတ္ထ ဗလဂ္ဂဟဏံ နာမ ကာယဗလဿ ဥပ္ပာဒနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ကာယဗလံ ဇနေတွာ’’တိ. ဧဝံ ဝိဟရန္တောတိ ယထာ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ ဧဝံ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော ဝိဟရန္တော. တသ္မာတိ ယသ္မာ နေယျော, န ဥဂ္ဃဋိတညူ, န စ ဝိပဉ္စိတညူ, တသ္မာ. စိရေန ပဗ္ဗဇိတော ဒွါဒသမေ ဝဿေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘န စိရဿေဝါ’’တိ, တံ သဋ္ဌိ ဝဿာနိ တတော အဓိကမ္ပိ ဝိပဿနာပရိဝါသံ ဝသန္တေ ဥပါဒါယ ဝုတ္တံ. ២៩៩. ពាក្យថា ពលំ គហេត្វា (យកកម្លាំង) ក្នុងពាក្យនេះ ការយកកម្លាំង គឺការធ្វើកម្លាំងកាយឲ្យកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ញ៉ាំងកម្លាំងកាយឲ្យកើតឡើង»។ ពាក្យថា ឯវំ វិហរន្តោ (កាលបើនៅយ៉ាងនេះ) គឺកាលដែលនៅម្នាក់ឯង ឆ្ងាយពីពួក មិនប្រហែសធ្វេស ដូចដែលពោលទុកក្នុងបាលី។ ពាក្យថា តស្មា (ព្រោះហេតុនោះ) គឺព្រោះលោកជាជនដែលត្រូវណែនាំ (នេយ្យបុគ្គល) មិនមែនជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ ឬវិបជិតញ្ញូឡើយ ព្រោះហេតុនោះ។ លោកបួសអស់កាលយូរ ទើបបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងឆ្នាំទី ១២។ ចំណែកឯពាក្យដែលពោលក្នុងបាលីថា «មិនយូរប៉ុន្មានឡើយ» នោះ លោកពោលដោយប្រៀបធៀបទៅនឹងអ្នកដែលនៅចម្រើនវិបស្សនាអស់ ៦០ ឆ្នាំ ឬច្រើនជាងនោះទៅទៀត។ သတ္တဒွါရကောဋ္ဌကဿာတိ သတ္တဂဗ္ဘန္တရဒွါရကောဋ္ဌကသီသေန ဂဗ္ဘန္တရာနိ ဝဒတိ. ပဟရာပေတီတိ ဝယောဝုဍ္ဎာနုရူပံ ကပ္ပာပနာဒိနာ အလင်္ကာရာပေတိ. အန္တောဇာတတာယ ဉာတိသဒိသီ ဒါသီ ဉာတိဒါသီ. ပူတိဘာဝေနေဝ လက္ခိတဗ္ဗော ဒေါသော ဝါ အဘိဒေါသော, သောဝ အာဘိဒေါသိကော, အဘိဒေါသံ ဝါ ပစ္စူသကာလံ ဂတော ပတ္တော အတိက္ကန္တောတိ အာဘိဒေါသိကော. တေနာဟ ‘‘ဧကရတ္တာတိက္ကန္တဿာ’’တိအာဒိ. အပရိဘောဂါရဟော ပူတိဘူတဘာဝေန. အရိယဝေါဟာရေနာတိ အရိယသမုဒါစာရေန. အရိယာ ဟိ မာတုဂါမံ ဘဂိနိဝါဒေန သမုဒါစရန္တိ. နိဿဋ္ဌပရိဂ္ဂဟန္တိ ပရိစ္စတ္တာလယံ. ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ နိရပေက္ခဘာဝတော ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန ဝိသေသတော အပရိဘောဂါရဟတ္တာဝ ဝတ္ထုနော. နိမီယတိ သညာယတီတိ နိမိတ္တံ, တထာသလ္လက္ခိတော အာကာရောတိ အာဟ ‘‘အာကာရံ အဂ္ဂဟေသီ’’တိ. ពាក្យថា សត្តទ្វារកោដ្ឋកស្ស (នៃខ្លោងទ្វារ ៧ ជាន់) គឺលោកពោលសំដៅដល់បន្ទប់ខាងក្នុង ដោយក្បាលខ្លោងទ្វារនៃបន្ទប់ខាងក្នុងទាំង ៧។ ពាក្យថា បហរាបេតិ (ឲ្យវាយ, ឲ្យកាត់) គឺឲ្យតុបតែងដោយការកាត់សក់ជាដើម ឲ្យសមស្របតាមវ័យដែលចម្រើនឡើង។ នាងទាសីដែលដូចជាញាតិ ព្រោះកើតនៅក្នុងផ្ទះ ឈ្មោះថា ញាតិទាសី។ ទោសដែលត្រូវដឹងដោយភាពស្អុយរលួយ ឈ្មោះថា អភិទោសៈ, អភិទោសៈនោះឯង ឈ្មោះថា អាភិទោសិកៈ ឬមួយ អាហារដែលទៅដល់ សម្រេច ឬកន្លងហួសនូវវេលាជិតភ្លឺ ឈ្មោះថា អាភិទោសិកៈ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «នៃអាហារដែលកន្លងហួសមួយរាត្រីហើយ» ជាដើម។ ជាអាហារដែលមិនគួរប្រើប្រាស់ ព្រោះភាពជាអាហារស្អុយរលួយ។ ពាក្យថា អរិយវោហារេន គឺដោយការប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរ។ ព្រោះថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ តែងហៅរកមាតុគាមដោយពាក្យថា ប្អូនស្រី ឬបងស្រី។ ពាក្យថា និស្សដ្ឋបរិគ្គហំ គឺមានសេចក្តីអាល័យលះបង់ហើយ។ ពាក្យថា វត្ដុំ វដ្ដតិ (គួរដើម្បីពោល) គឺលោកពោលដោយភាពមិនមានសេចក្តីអាល័យ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ពិសេសគឺព្រោះភាពជាវត្ថុដែលមិនគួរប្រើប្រាស់ប៉ុណ្ណោះ។ អ្វីដែលគេដឹងបាន ស្គាល់បាន ឈ្មោះថា និមិត្ត គឺអាការៈដែលកំណត់ចំណាំបានយ៉ាងនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បានកាន់យកនូវអាការៈ»។ ၃၀၀. ဃရံ [Pg.142] ပဝိသိတွာတိ ဂေဟသာမိနိယာ နိသီဒိတဗ္ဗဋ္ဌာနဘူတံ အန္တောဂေဟံ ပဝိသိတွာ. အာလပနေတိ ဒါသိဇနဿ အာလပနေ. ဗဟိ နိက္ခမန္တာတိ ယထာဝုတ္တအန္တောဂေဟတော ဗဟိ နိက္ခမန္တိယော. ဃရေသု သာလာ ဟောန္တီတိ ဃရေသု ဧကမန္တေ ဘောဇနသာလာ ဟောန္တိ ပါကာရပရိက္ခိတ္တာ သုသံဝိဟိတဒွါရဗန္ဓာ သုသမ္မဋ္ဌဝါလိကင်္ဂဏာ. ៣០០. ពាក្យថា ឃរំ បវិសិត្វា (ចូលទៅកាន់ផ្ទះ) គឺចូលទៅកាន់ផ្ទះខាងក្នុង ដែលជាកន្លែងសម្រាប់អង្គុយរបស់ម្ចាស់ផ្ទះស្រី។ ពាក្យថា អាលបនេ គឺក្នុងការហៅរករបស់ពួកនាងទាសី។ ពាក្យថា ពហិ និក្ខមន្តា (កាលចេញទៅខាងក្រៅ) គឺពួកនាងដែលចេញទៅខាងក្រៅពីផ្ទះខាងក្នុងដែលពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា ឃរេសុ សាលា ហោន្តិ គឺនៅក្នុងផ្ទះទាំងឡាយ តែងមានរោងភោជនាហារក្នុងទីបំផុតម្ខាង ដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយរបង មានទ្វារបិទជិតល្អ និងមានលានខ្សាច់ដែលគេបោសសម្អាតយ៉ាងស្អាតបាត។ အနောကပ္ပနံ အသဒ္ဒဟနံ. အမရိသနံ အသဟနံ. အနာဂတဝစနံ အနာဂတသဒ္ဒပ္ပယောဂေါ, အတ္ထော ပန ဝတ္တမာနကာလိကောဝ. တေနာဟ ‘‘ပစ္စက္ခမ္ပီ’’တိ. အရိယိဒ္ဓိယန္တိ ‘‘ပဋိကူလေ အပဋိကူလသညီ ဝိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၄၄) ဧဝံ ဝုတ္တအရိယိဒ္ဓိယံ. ពាក្យថា អនោកប្បនំ គឺការមិនជឿជាក់។ ពាក្យថា អមរិសនំ គឺការមិនអត់ធន់។ ពាក្យថា អនាគតវចនំ គឺការប្រើប្រាស់ពាក្យជាអនាគតកាល ប៉ុន្តែអត្ថគឺជារបស់បច្ចុប្បន្នកាលប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សូម្បីតែចំពោះមុខ»។ ពាក្យថា អរិយិទ្ធិយំ គឺអរិយឫទ្ធិដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា «ជាអ្នកមានសេចក្តីសំគាល់ថាមិនគួរខ្ពើមក្នុងរបស់ដែលគួរខ្ពើម ហើយនៅជាសុខ»។ ပူတိကုမ္မာသော ဆဍ္ဍနီယဓမ္မော တဿ ဂေဟတော လဒ္ဓေါပိ န ဒါတဗ္ဗယုတ္တကော ဒါသိဇနေန ဒိန္နောတိ အာဟ ‘‘ဒေယျဓမ္မဝသေန နေဝ ဒါနံ အလတ္ထမှာ’’တိ. ‘‘ဣမေဟိ မုဏ္ဍကေဟီ’’တိအာဒိနာ နိတ္ထုနနဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ အတ္ထတော လဒ္ဓမေဝ, တဿ ပန ဥဇုကဖာသုသမာစာရဝသေန အလဒ္ဓတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘န ပစ္စက္ခာန’’န္တိ. တေနာဟ – ‘‘ပဋိသန္ထာရဝသေန ပစ္စက္ခာနမ္ပိ န အလတ္ထမှာ’’တိ. ‘‘နေဝ ဒါန’’န္တိအာဒိ ပစ္စာသီသာယ အက္ခန္တိယာ စ ဝုတ္တံ ဝိယ ပစုရဇနော မညေယျာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ အဓိပ္ပာယမဿ ဝိဝရိတုံ ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သုတ္တိကာပဋိစ္ဆန္နန္တိ သိပ္ပိကာဆဒါဟိ ဆန္နံ. នំកុម្មាសស្អុយ ដែលជាវត្ថុត្រូវបោះចោល ទោះបីបានមកពីផ្ទះនោះក៏ដោយ ក៏មិនមែនជាវត្ថុគួរឲ្យឡើយ តែនាងទាសីបានឲ្យមក ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «យើងមិនបានសូម្បីតែទានដោយអំណាចនៃទេយ្យធម៌ឡើយ»។ ការបដិសេធដោយពាក្យតិះដៀលជាដើមថា «ដោយពួកក្បាលកោរទាំងនេះ» តាមពិតគឺបានសម្រេចហើយដោយអត្ថ ប៉ុន្តែព្រោះមិនបានសម្រេចដោយការប្រព្រឹត្តដ៏ត្រង់និងស្រួលបួល ទើបពោលថា «មិនមែនជាការបដិសេធឡើយ»។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «យើងមិនបានសូម្បីតែការបដិសេធដោយអំណាចនៃបដិសណ្ឋារៈឡើយ»។ ជនទូទៅគប្បីយល់ថា ពាក្យថា «មិនបានសូម្បីតែទាន» ជាដើម ហាក់ដូចជាពោលឡើងដោយសេចក្តីប្រាថ្នានិងការមិនអត់ធន់ ដើម្បីការពារនូវការយល់ច្រឡំនោះ និងដើម្បីបើកបង្ហាញនូវបំណងរបស់លោក ទើបលោកពោលពាក្យថា កស្មា បន (ចុះព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។ ពាក្យថា សុត្តិកាបដិច្ឆន្នំ គឺដែលប្រក់ដោយស្បូវដំបូលគឺសំបកខ្យង។ ဥက္ကဋ္ဌဧကာသနိကတာယာတိ ဣဒံ ဘူတကထနမတ္တံ ထေရဿ တထာဘာဝဒီပနတော. မုဒုကဿပိ ဟိ ဧကာသနိကဿ ယာယ နိသဇ္ဇာယ ကိဉ္စိမတ္တံ ဘောဇနံ ဘုတ္တံ, ဝတ္တသီသေနပိ တတော ဝုဋ္ဌိတဿ ပုန ဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. တေနာဟ တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော ‘‘အာသနံ ဝါ ရက္ခေယျ ဘောဇနံ ဝါ’’တိ. ဥက္ကဋ္ဌသပဒါနစာရိကောတိ ပုရတော ပစ္ဆတော စ အာဟဋဘိက္ခမ္ပိ အဂ္ဂဟေတွာ ဗဟိဒွါရေ ဌတွာ ပတ္တဝိဿဇ္ဇနမေဝ ကရောတိ. ဧတေနေဝ ထေရဿ ဥက္ကဋ္ဌပိဏ္ဍပါတိကဘာဝေါ ဒီပိတော. တေနာဟ – ‘‘သွာတနာယ ဘိက္ခံ နာမ နာဓိဝါသေတီ’’တိ. အထ ကသ္မာ အဓိဝါသေသီတိ အာဟ ‘‘မာတု အနုဂ္ဂဟေနာ’’တိအာဒိ. ပဏ္ဍိတာ ဟိ မာတာပိတူနံ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ ဝါ ကာတဗ္ဗံ အနုဂ္ဂဟံ အဇ္ဈုပေက္ခိတွာ ဓုတင်္ဂသုဒ္ဓိကာ န ဘဝန္တိ. «Ukkaṭṭhaekāsanikatāyāti» នេះជាការនិយាយតាមការពិត ព្រោះសម្តែងនូវភាពជាយ៉ាងនោះរបស់ព្រះថេរៈ។ ព្រោះថា សូម្បីតែបុគ្គលអ្នកកាន់ឯកាសនិកង្គៈយ៉ាងទន់ កាលបើបានឆាន់ភោជនបន្តិចបន្តួចក្នុងទីអង្គុយណាហើយ សូម្បីដោយវគ្គសីសៈ កាលបើក្រោកចាកទីអង្គុយនោះហើយ មិនគួរនឹងឆាន់ម្តងទៀតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះតិបិដកចូឡាភយត្ថេរ ទើបពោលថា «គប្បីរក្សាអាសនៈ ឬរក្សាភោជន»។ ពាក្យថា «Ukkaṭṭhasapadānacāriko» គឺព្រះថេរៈមិនទទួលចង្ហាន់ដែលគេនាំមកប្រគេនទាំងខាងមុខនិងខាងក្រោយឡើយ គឺឈរនៅខាងក្រៅទ្វារ ហើយធ្វើការទទួលចង្ហាន់ដាក់ក្នុងបាត្រតែម្យ៉ាង។ ដោយហេតុនេះឯង ភាពជាអ្នកកាន់បិណ្ឌបាតិកង្គៈយ៉ាងឧក្រិដ្ឋរបស់ព្រះថេរៈ ទើបលោកសម្តែងទុក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនទទួលនិមន្តដើម្បីឆាន់ចង្ហាន់ក្នុងថ្ងៃស្អែកឡើយ»។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកទទួលនិមន្ត? ឆ្លើយថា «ព្រោះអនុគ្រោះដល់មាតា» ជាដើម។ ព្រោះថា ពួកបណ្ឌិតមិនមែនជាអ្នកស្វែងរកសេចក្តីបរិសុទ្ធដោយធុតង្គ ដោយការមើលរំលងការអនុគ្រោះដែលគប្បីធ្វើដល់មាតាបិតា ឬអាចារ្យឧបជ្ឈាយ៍នោះឡើយ។ ၃၀၁. ပယုတ္တန္တိ ဝဒ္ဓိဝသေန ပယောဇိတံ, တဒ္ဓိတလောပံ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ယထာ အညတ္ထာပိ ‘‘ပိတာမဟံ ဓနံ လဒ္ဓါ, သုခံ ဇီဝတိ သဉ္စယော’’တိ[Pg.143]. ဇေဋ္ဌကိတ္ထိယောတိ ပဓာနိတ္ထိယော. ဣတောတိ ဣမသ္မိံ ကုလေ အနုဘဝိတဗ္ဗဝိဘဝသမ္ပတ္တိတော. အညတောတိ ဣမဿ ဒိန္နတ္တာ အညသ္မိံ ကုလေ အနုဘဝိတဗ္ဗသမ္ပတ္တိတော. ៣០១. ពាក្យថា «Payuttanti» គឺប្រកបដោយអំណាចនៃការចម្រើន (ការប្រាក់) គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដោយលុបតទ្ធិតបច្ច័យ ដូចជាក្នុងកន្លែងដទៃទៀតថា «បុគ្គលឈ្មោះសញ្ចយៈ បានទ្រព្យជាកម្មសិទ្ធិរបស់ជីតាហើយ រស់នៅជាសុខ»។ ពាក្យថា «Jeṭṭhakitthiyo» គឺស្ត្រីជាប្រធាន។ ពាក្យថា «Itoti» គឺចាកវិភវសម្បត្តិដែលគប្បីសោយសុខក្នុងត្រកូលនេះ។ ពាក្យថា «Aññatoti» គឺចាកសម្បត្តិដែលគប្បីសោយសុខក្នុងត្រកូលដទៃ ព្រោះការប្រគល់ឱ្យនូវទ្រព្យនេះ។ ၃၀၂. စိတ္တဝိစိတ္တန္တိ ကပ္ပနာယ စေဝ အရဟရူပေန အလင်္ကာရာဒိနာ စ စိတ္တိတဉ္စေဝ ဝိစိတ္တိတဉ္စ. ဝဏကာယန္တိ ဝဏဘူတံ ကာယံ. သမန္တတော ဥဿိတန္တိ ဟေဋ္ဌိမကာယဝသေန ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ စ သန္နိဿိတံ. နိစ္စာတုရန္တိ အဘိဏှပ္ပဋိပီဠိတံ, သဒါ ဒုက္ခိတံ ဝါ. ဗဟုသင်္ကပ္ပန္တိ ရာဂဝတ္ထုဘာဝေန အဘိဇနေဟိ ဟာဝဘာဝဝိလာသဝသေန, အာမိသဝသေန စ သောဏသိင်္ဂါလာဒီဟိ ဗဟူဟိ သင်္ကပ္ပေတဗ္ဗံ. ဌိတီတိ အဝဋ္ဌာနံ အဝိပရိဏာမော နတ္ထိ. တေနာဟ – ‘‘ဘိဇ္ဇနဓမ္မတာဝ နိယတာ’’တိ, ပရိဿဝဘာဝါပတ္တိ စေဝ ဝိနာသပတ္တိ စ ဧကန္တိကာတိ အတ္ထော. ៣០២. ពាក្យថា «Cittavicittanti» គឺដែលគេធ្វើឱ្យវិចិត្រហើយ និងធ្វើឱ្យវិចិត្រប្លែកៗ ដោយការតាក់តែងផង ដោយគ្រឿងអលង្ការជាដើមដ៏សមគួរផង។ ពាក្យថា «Vaṇakāyanti» គឺកាយដែលជាដំបៅ。 ពាក្យថា «Samantato ussitanti» គឺដែលអាស្រ័យនៅខាងក្រោមនិងខាងលើ ដោយអំណាចនៃកាយផ្នែកខាងក្រោម។ ពាក្យថា «Niccāturanti» គឺដែលត្រូវបៀតបៀនជានិច្ច ឬដែលមានទុក្ខជានិច្ច។ ពាក្យថា «Bahusaṅkappanti» គឺដែលជនទាំងឡាយគប្បីត្រិះរិះច្រើន ដោយអំណាចនៃហាវភាវៈនិងវិលាសៈ ព្រោះជាវត្ថុនៃរាគៈផង ដោយអំណាចនៃអាមិសៈ មានពួកឆ្កែធំនិងឆ្កែព្រៃជាដើមផង។ ពាក្យថា «Ṭhitīti» គឺការតាំងនៅ ការមិនប្រែប្រួល មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ភាពជាសភាវៈបែកធ្លាយជាប្រាកដ» សេចក្តីថា ការដល់នូវសភាវៈហូរចេញផង ការដល់នូវសេចក្តីវិនាសផង ជាសភាវៈទៀងទាត់។ စိတ္တကတမ္ပီတိ ဂန္ဓာဒီဟိ စိတ္တကတမ္ပိ. ရူပန္တိ သရီရံ. ពាក្យថា «Cittakatampīti» គឺសូម្បីតែរូបដែលគេធ្វើឱ្យវិចិត្រដោយគ្រឿងក្រអូបជាដើម។ ពាក្យថា «Rūpanti» គឺសរីរៈ។ အလတ္တကကတာတိ ပိဏ္ဍိအလတ္တကေန သုဝဏ္ဏကတာ. တေနာဟ ‘‘အလတ္တကေန ရဉ္ဇိတာ’’တိ. စုဏ္ဏကမက္ခိတန္တိ ဒေါသနီဟရဏေဟိ တာပဒဟနာဒီဟိ ကတာဘိသင်္ခါရမုခံ ဂေါရောစနာဒီဟိ ဩဘာသနကစုဏ္ဏေဟိ မက္ခိတံ, တေနာဟ ‘‘သာသပကက္ကေနာ’’တိအာဒိ. ពាក្យថា «Alattakakatā» គឺដែលគេធ្វើឱ្យមានពណ៌ដូចមាស ដោយទឹកល័ក្តដុំ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដែលជ្រលក់ដោយទឹកល័ក្ត»។ ពាក្យថា «Cuṇṇakamakkhitanti» គឺផ្ទៃមុខដែលគេតាក់តែងដោយគ្រឿងកម្ចាត់ទោស មានការដុតកម្ដៅជាដើម ហើយលាបដោយលម្អិតម្សៅដែលធ្វើឱ្យភ្លឺថ្លា មានគោរោចនាជាដើម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយកំទេចគ្រាប់ស្ពៃ» ជាដើម។ ရသောဒကေနာတိ သရလနိယျာသရသမိဿေန ဥဒကေန. အာဝတ္တနပရိဝတ္တေ ကတွာတိ အာဝတ္တနပရိဝတ္တနဝသေန နတေ ကတွာ. အဋ္ဌပဒကရစနာယာတိ ဘိတ္တိကူဋဒ္ဓစန္ဒာဒိဝိဘာဂါယ အဋ္ဌပဒကရစနာယ. ពាក្យថា «Rasodakenāti» គឺដោយទឹកដែលលាយដោយជ័រស្រល់។ ពាក្យថា «Āvattanaparivatte katvā» គឺធ្វើឱ្យឱនចុះ ដោយអំណាចនៃការវិលវល់និងការត្រឡប់។ ពាក្យថា «Aṭṭhapadakaracanāyāti» គឺដោយការចាត់ចែងជាក្រឡាចត្រង្គ ដើម្បីចែកជាចំណែកៗ មានកំពូលជញ្ជាំង និងព្រះចន្ទពាក់កណ្តាលជាដើម។ ဝိရဝမာနေတိ ‘‘အယံ ပလာယတိ, ဂဏှ ဂဏှာ’’တိ ဝိရဝမာနေ. ဟိရညသုဝဏ္ဏဩရောဓေတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ពាក្យថា «Viravamāne» គឺកាលដែលស្រែកកញ្ជ្រោលឡើងថា «អាម្នាក់នេះរត់ហើយ ចាប់វា! ចាប់វា!»។ ពាក្យថា «Hiraññasuvaṇṇaorodhe» គឺគប្បីពោលយ៉ាងនេះ។ ၃၀၃. ဥဿိတာယ ဥဿိတာယာတိ ကုလဝိဘဝဗာဟုသစ္စပညာသမ္ပတ္တိယာ ဥဂ္ဂတာယ ဥဂ္ဂတာယ. အဘိလက္ခိတော ဥဠာရဘာဝေန. ៣០៣. ពាក្យថា «Ussitāya ussitāyā» គឺដែលខ្ពង់ខ្ពស់ឡើងៗ ដោយសម្បត្តិគឺត្រកូល វិបុលភាព ពហុស្សូត និងបញ្ញា។ ពាក្យថា «Abhilakkhito» គឺដែលគេសម្គាល់ដោយភាពរុងរឿងក្រៃលែង។ ၃၀၄. ပရိဇုညာနီတိ ပရိဟာနာနိ. ယေ ဗျာဓိနာ အဘိဘူတာ သတ္တာ ဇိဏ္ဏကပ္ပာ ဝယောဟာနိသတ္တာ ဝိယ ဟောန္တိ, တတော နိဝတ္တေန္တော ‘‘ဇရာဇိဏ္ဏော’’တိ အာဟ. ဝယောဝုဍ္ဎော, န သီလာဒိဝုဍ္ဎော. မဟတ္တံ လာတိ ဂဏှာတီတိ မဟလ္လကော, ဇာတိယာ မဟလ္လကော, န ဝိဘဝါဒိနာတိ ဇာတိမဟလ္လကော[Pg.144]. ဒွတ္တိရာဇပရိဝတ္တသင်္ခါတံ အဒ္ဓါနံ ကာလံ ဂတော ဝီတိဝတ္တောတိ အဒ္ဓဂတော. တထာ စ ပဌမဝယံ မဇ္ဈိမဝယဉ္စ အတီတော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဒ္ဓါနံ အတိက္ကန္တော’’တိ. ဇိဏ္ဏာဒိပဒေဟိ ပဌမဝယမဇ္ဈိမဝယဿ ဗောဓိတတ္တာ အနုပ္ပတ္တတာဝိသိဋ္ဌော ဝယ-သဒ္ဒေါ ဩသာနဝယဝိသယောတိ အာဟ ‘‘ပစ္ဆိမဝယံ အနုပ္ပတ္တော’’တိ. ៣០៤. ពាក្យថា «Parijuññānī» គឺសេចក្តីសាបសូន្យទាំងឡាយ។ លោកកាលនឹងញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយណាដែលត្រូវព្យាធិគ្របសង្កត់ មានសភាពដូចជាគ្រាំគ្រា ឱ្យត្រឡប់ចាកសភាពនោះ ទើបពោលថា «jarājiṇṇo»។ ពាក្យថា «Vayovuḍḍho» គឺចាស់ដោយវ័យ មិនមែនចាស់ដោយសីលជាដើមឡើយ។ បុគ្គលដែលកាន់យកនូវភាពជាធំ ឈ្មោះថា «Mahallako» មនុស្សចាស់ដោយជាតិ មិនមែនដោយវិភវសម្បត្តិជាដើមឡើយ ឈ្មោះថា «Jātimahallako»។ បុគ្គលដែលកន្លងហួសទៅហើយនូវកាលវេលាដ៏វែងឆ្ងាយ ដែលរាប់បានដោយការផ្លាស់ប្តូរព្រះរាជា ២ ឬ ៣ ព្រះអង្គ ឈ្មោះថា «Addhagato»។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលដែលកន្លងហួសបឋមវ័យនិងមជ្ឈិមវ័យហើយ លោកទើបពោលថា «Addhānaṃ atikkanto»។ ព្រោះតែបឋមវ័យនិងមជ្ឈិមវ័យ លោកបានសម្តែងហើយដោយបទមានជាដើមថា «Jiṇṇo» ហេតុនោះ សព្ទថា «Vaya» ដែលវិសេសដោយការដល់ហើយ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកវ័យជាទីបំផុត លោកទើបពោលថា «Pacchimavayaṃ anuppatto»។ ‘‘အပ္ပိစ္ဆော, အပ္ပဍံသမကသဝါတာတပသရီသပသမ္ဖဿော’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၁) ဧဝမာဒီသု ဝိယ အပ္ပ-သဒ္ဒေါ အဘာဝတ္ထောတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အပ္ပာဗာဓောတိ အရောဂေါ, အပ္ပာတင်္ကောတိ နိဒ္ဒုက္ခော’’တိ. အပ္ပတ္ထော ဝါ ဣဓ, တတ္ထာပိ အပ္ပ-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ‘‘ယော ဟိ, ဂဟပတိ, ဣမံ ပူတိကာယံ ပရိဟရန္တော မုဟုတ္တမ္ပိ အာရောဂျံ ပဋိဇာနေယျ ကိမညတြ ဗာလျာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁) သုတ္တပဒံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. ဝိပစ္စနံ ဝိပါကော, သော ဧဝ ဝေပါကော. သမော ဝေပါကော ဧတိဿာ အတ္ထီတိ သမဝေပါကိနီ, တာယ. တေနေဝ သမဝေပါကိနိဘာဝေန သဗ္ဗမ္ပိ သမ္မဒေဝ ဂဏှာတိ ဓာရေတီတိ ဂဟဏီ. ဂဟဏိသမ္ပတ္တိယာ ဟိ ယထာဘုတ္တအာဟာရော သမ္မဒေဝ ဇီရန္တော သရီရေ တိဋ္ဌတိ, နော အညထာ ဘုတ္တဘုတ္တော အာဟာရော ဇီရတိ ဂဟဏိယာ တိက္ခဘာဝေန. တထေဝ တိဋ္ဌတီတိ ဘုတ္တာကာရေနေဝ တိဋ္ဌတိ ဂဟဏိယာ မန္ဒဘာဝတော. ဘတ္တစ္ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတေဝ ဘုတ္တအာဟာရဿ သမ္မာ ပရိဏာမံ ဂတတ္တာ. တေနေဝါတိ သမဝေပါကိနိဘာဝေနေဝ. ပတ္တာနံ ဘောဂါနံ ပရိက္ခိယမာနံ န သဟသာ ဧကဇ္ဈံယေဝ ပရိက္ခယံ ဂစ္ဆန္တိ, အထ ခေါ အနုက္ကမေန, တထာ ဉာတယောပီတိ အာဟ ‘‘အနုပုဗ္ဗေနာ’’တိ. ဆာတကဘယာဒိနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဗျာဓိဘယာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. សព្ទថា «Appa» ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «Appiccho, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphasso» នេះ មានអត្ថថា «មិនមាន» ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ លោកទើបពោលថា «Appābādho គឺមិនមានរោគ, Appātaṅko គឺមិនមានទុក្ខ»។ ឬមួយ សព្ទថា «Appa» ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា «តិចតួច» សូម្បីក្នុងបទនោះ ក៏គប្បីឃើញសព្ទថា «Appa» យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ បទព្រះសូត្រថា «ម្នាលគហបតី បុគ្គលកាលរក្សានូវកាយស្អុយនេះ គប្បីប្តេជ្ញានូវភាពជាអ្នកមិនមានរោគ សូម្បីតែមួយរំពេច តើមានអ្វីក្រៅពីភាពជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ» ដូច្នេះ ទើបជាបទដែលសម្រេចបាន។ ការទុំជុំវិញ ឈ្មោះថា «Vipāko» ផលនោះឯង ឈ្មោះថា «Vepāko»។ ភ្លើងធាតុណា មានការរំលាយអាហារស្មើគ្នា ភ្លើងធាតុនោះ ឈ្មោះថា «Samavepākinī» ដោយភ្លើងធាតុនោះ។ ព្រោះតែភាពជាភ្លើងធាតុមានការរំលាយអាហារស្មើគ្នានោះឯង ភ្លើងធាតុជាគ្រឿងរំលាយអាហារ ទើបទទួលទុក គឺរក្សាទុកនូវអាហារទាំងអស់ដោយប្រពៃ។ ព្រោះថា កាលបើភ្លើងធាតុជាគ្រឿងរំលាយអាហារបរិបូណ៌ហើយ អាហារដែលបុគ្គលបរិភោគហើយ រមែងរំលាយទៅដោយប្រពៃ ហើយតាំងនៅក្នុងសរីរៈ មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ គឺអាហារដែលបរិភោគហើយៗ រមែងរំលាយទៅបាន ព្រោះភាពជាភ្លើងធាតុជាគ្រឿងរំលាយអាហារនោះខ្លាំងក្លា។ អាហារនោះរមែងតាំងនៅយ៉ាងនោះឯង គឺតាំងនៅដោយអាការៈដែលបរិភោគហើយនោះឯង ព្រោះភាពជាភ្លើងធាតុជាគ្រឿងរំលាយអាហារនោះទន់ខ្សោយ។ សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងភត្ត រមែងកើតឡើងពិតប្រាកដ ព្រោះអាហារដែលបរិភោគហើយ ដល់នូវការរំលាយទៅដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា «Tenevā» គឺដោយភាពជាភ្លើងធាតុមានការរំលាយអាហារស្មើគ្នានោះឯង។ កាលបើភោគសម្បត្តិទាំងឡាយដែលបានមកហើយ វិនាសទៅ មិនមែនវិនាសទៅព្រមគ្នាតែម្តងឡើយ គឺរមែងវិនាសទៅតាមលំដាប់ សូម្បីពួកញាតិក៏ដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «Anupubbenā»។ ពាក្យថា «Chātakabhayādinā» ដោយសព្ទថា «Ādi» លោកសង្គ្រោះយកភ័យគឺរោគជាដើម។ ၃၀၅. ဥဒ္ဒေသသီသေန နိဒ္ဒေသော ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘ဓမ္မနိဒ္ဒေသာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ’’တိ. ယသ္မာ ဝါ ယေ ဓမ္မာ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌေန ‘‘ဥဒ္ဒေသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တေဝ ဓမ္မာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌေန နိဒ္ဒေသာတိ ‘‘ဓမ္မနိဒ္ဒေသာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အထ ဝါ ယေ ဓမ္မာ အနိစ္စတာဒိဝိဘာဝနဝသေန ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ ဒေသေဿန္တိ, တေ ဓမ္မာ တထေဝ နိဿေသတော ဒေသေဿန္တီတိ ဧဝံ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသပဒါနံ အနတ္ထန္တရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထာတိ ဇရာမရဏသန္တိကေ. အဒ္ဓုဝေါတိ နိဒ္ဓုဝေါ န ထိရော, အနိစ္စောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဓုဝဋ္ဌာနဝိရဟိတော’’တိ, အဇာတာဘူတာသင်္ခတဓုဝဘာဝကာရဏဝိဝိတ္တောတိ အတ္ထော. ဥပနီယျတီတိ ဝါ [Pg.145] ဇရာမရဏေန လောကော သမ္မာ နီယတိ, တသ္မာ အဒ္ဓုဝေါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တာယိတုန္တိ ဇာတိအာဒိဗျသနတော ရက္ခိတုံ သမတ္ထေန ဣဿရေန အတ္တနာ ဝိရဟိတောတိ. ‘‘ဣမံ လောကံ ဣတော ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မောစေဿာမိ, ဇရာဗျာဓိမရဏာနံ တံ အဓိဘဝိတုံ န ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံ အဘိသရတီတိ အဘိဿရဏံ, လောကဿ သုခဿ ဒါတာ ဟိတဿ ဝိဓာတာ ကောစိ ဣဿရော, တဒဘာဝတော အာဟ ‘‘အနဘိဿရောတိ အသရဏော’’တိ. နိဿကော မမာယိတဗ္ဗဝတ္ထုအဘာဝတော, တေနာဟ ‘‘သကဘဏ္ဍဝိရဟိတော’’တိအာဒိ. တဏှာယ ဝသေ ဇာတော တဏှာယ ဝိဇိတောတိ ကတွာ ‘‘တဏှာယ ဒါသော’’တိ ဝုတ္တံ. ៣០៥. លោកពោលថា «Dhammaniddesā uddiṭṭhā» ព្រោះយកសេចក្តីពន្យល់ ដោយក្បាលចម្រង។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណាដែលលោកហៅថា «Uddesa» ព្រោះអត្ថថាជាធម៌ដែលគប្បីសំដែងទុក។ ធម៌ទាំងនោះឯង ឈ្មោះថា «Niddesa» ព្រោះអត្ថថាជាធម៌ដែលគប្បីពន្យល់ សេចក្តីពន្យល់ថា «Dhammaniddesā uddiṭṭhā» ទើបលោកពោលទុកយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណាដែលលោកនឹងសំដែងតទៅខាងលើ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យច្បាស់នូវភាពជាអនិច្ចៈជាដើម ធម៌ទាំងនោះ លោកនឹងសំដែងដោយមិនមានសេសសល់យ៉ាងនោះឯង គប្បីជ្រាបថា បទថា Uddesa និង Niddesa ទាំងពីរនេះ មិនមានអត្ថផ្សេងគ្នាឡើយ ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Tattha» គឺក្នុងទីជិតនៃជរានិងមរណៈ។ ពាក្យថា «Addhuvo» គឺមិនទៀងទាត់ មិនមាំមួន សេចក្តីថា ជាអនិច្ចៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រាសចាកទីតាំងដ៏មាំមួន» សេចក្តីថា វៀរចាកហេតុនៃភាពជាអសង្ខតធម៌ដ៏មាំមួន ដែលមិនកើត មិនមាន។ ម៉្យាងទៀត ពិភពលោកត្រូវជរានិងមរណៈនាំទៅដោយប្រពៃ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «Addhuvo» គប្បីឃើញអត្ថក្នុងបទនេះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Tāyituṃ» គឺដែលប្រាសចាកខ្លួនជាធំ ដែលអាចរក្សាការពារចាកវិនាសមានជាតិជាដើមបាន។ គ្រឿងការពារ ឈ្មោះថា «Abhissaraṇaṃ» គឺអ្នកដែលចូលទៅជួយយ៉ាងនេះថា «តថាគតនឹងដោះលែងសត្វលោកនេះចាកវដ្តទុក្ខនេះ មិនបណ្តោយឱ្យជរា ព្យាធិ និងមរណៈ គ្របសង្កត់សត្វលោកនោះឡើយ» គឺអ្នកជាធំណាមួយដែលជាអ្នកប្រទានសេចក្តីសុខ និងជាអ្នកចាត់ចែងប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក ព្រោះមិនមានអ្នកជាធំនោះ លោកទើបពោលថា «Anabhissaro គឺមិនមានទីពឹង»។ ពាក្យថា «Nissako» គឺព្រោះមិនមានវត្ថុដែលគប្បីប្រកាន់ថាជារបស់ខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រាសចាកទ្រព្យជារបស់ខ្លួន» ជាដើម។ ពាក្យថា «Taṇhāya dāso» លោកពោលទុក ព្រោះកើតក្នុងអំណាចនៃតណ្ហា គឺត្រូវតណ្ហាផ្ចាញ់ហើយ។ ၃၀၆. ဟတ္ထိဝိသယတ္တာ ဟတ္ထိသန္နိဿိတတ္တာ ဝါ ဟတ္ထိသိပ္ပံ ‘‘ဟတ္ထီ’’တိ ဂဟိတန္တိ အာဟ – ‘‘ဟတ္ထိသ္မိန္တိ ဟတ္ထိသိပ္ပေ’’တိ, သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. သာတိသယံ ဦရုဗလံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဦရုဗလီတိ အာဟ – ‘‘ဦရုဗလသမ္ပန္နော’’တိ, တမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဘိန္နံ ပရသေနံ ဘိန္ဒတော ဘိန္နံ သကသေနံ သန္ဓာရယတော ဥပတ္ထမ္ဘယတော. ဗာဟုဗလီတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ယဿ ဟိ ဖလကဉ္စ အာဝုဓဉ္စ ဂဟေတွာ’’တိအာဒိနာ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော, ဣဓ ပန ပရဟတ္ထဂတံ ရဇ္ဇံ အာဟရိတုံ ဗာဟုဗလန္တိ ယောဇနာ. ယထာ ဟိ ‘‘ဦရုဗလီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဗာဟုဗလံ အနာမသိတွာ အတ္ထော, ဧဝံ ‘‘ဗာဟုဗလီ’’တိ ဧတ္ထ ဦရုဗလံ အနာမသိတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, အတ္တဘာဝေါ. အလံ သမတ္ထော အတ္တာ ဧတဿာတိ အလမတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သမတ္ထအတ္တဘာဝေါ’’တိ. ៣០៦. លោកពោលថា «Hatthismiṃ គឺក្នុងសិល្បៈដំរី» ព្រោះយកសិល្បៈដំរីថា «Hatthī» ដោយព្រោះជាវិស័យរបស់ដំរី ឬដោយព្រោះអាស្រ័យនឹងដំរី សូម្បីក្នុងបទដែលសេស ក៏មានន័យនេះឯង។ បុគ្គលណាមានកម្លាំងភ្លៅដ៏លើសលប់ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «Ūrubalī» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រកបដោយកម្លាំងភ្លៅ» លោកដើម្បីធ្វើអត្ថនោះឱ្យច្បាស់ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «Yassa hi»។ នៃបុគ្គលអ្នកកម្ទេចសត្រូវដែលមិនទាន់បែកបាក់ និងអ្នកជួយទ្រទ្រង់ ជួយឧបត្ថម្ភសេនារបស់ខ្លួនដែលបែកបាក់ហើយ។ សូម្បីក្នុងបទថា «Bāhubalī» នេះ ក៏គប្បីពោលអត្ថដោយពាក្យមានជាដើមថា «Yassa hi phalakañca āvudhañca gahetvā» ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មានការប្រកបសេចក្តីថា កម្លាំងដៃដើម្បីដណ្តើមយកព្រះរាជសម្បត្តិដែលធ្លាក់ទៅក្នុងដៃអ្នកដទៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាក្នុងបទថា «Ūrubalī» នេះ លោកមិនបានពោលដល់កម្លាំងដៃ ហើយពន្យល់អត្ថ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងបទថា «Bāhubalī» នេះ ក៏គប្បីជ្រាបអត្ថដោយមិនពោលដល់កម្លាំងភ្លៅ យ៉ាងនោះដែរ។ ខ្លួន គឺអត្តភាព ដែលជាទីតាំងនៃអហង្ការ។ ខ្លួនដ៏សមគួរ គឺអាចធ្វើបាន របស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា «Alamattho» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អត្តភាពដ៏សមគួរ»។ ပရိယောဓာယာတိ ဝါ ပရိတော အာရက္ခံ ဩဒဟိတွာ. ‘‘သံဝိဇ္ဇန္တေ ခေါ, ဘော ရဋ္ဌပါလ, ဣမသ္မိံ ရာဇကုလေ ဟတ္ထိကာယာပိ…ပေ… ဝတ္တိဿန္တီ’’တိ ဣဒမ္ပိ သော ရာဇာ ဥပရိ ဓမ္မုဒ္ဒေသဿ ကာရဏံ အာဟရန္တော အာဟ. ពាក្យថា «Pariyodhāya» គឺដាក់ការការពារជុំវិញ។ ព្រះរាជានោះ កាលនាំមកនូវហេតុនៃធម្មុទ្ទេសខាងលើ ទើបពោលពាក្យនេះទៀតថា «ម្នាលរដ្ឋបាល ក្នុងរាជត្រកូលនេះ មានកងទ័ពដំរីទាំងឡាយ...បេ... នឹងប្រព្រឹត្តទៅ»។ ဝုတ္တဿေဝ အနု ပစ္ဆာ ဂါယနဝသေန ကထနံ အနုဂီတိ. တာ ပန ဂါထာ ဓမ္မုဒ္ဒေသာနံ ဒေသနာနုပုဗ္ဗိံ အနာဒိယိတွာပိ ယထာရဟံ သင်္ဂဏှနဝသေန အနုဂီတာတိ အာဟ ‘‘စတုန္နံ ဓမ္မုဒ္ဒေသာနံ အနုဂီတိ’’န္တိ. ការស្រោចស្រង់ពោលតាមក្រោយ ដោយអំណាចនៃការច្រៀងនូវសេចក្តីដែលបានពោលហើយ ឈ្មោះថា «Anugīti»។ ម្យ៉ាងទៀត គាថាទាំងឡាយនោះ លោកពោលតាមដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះតាមដែលសមគួរ សូម្បីមិនកាន់យកតាមលំដាប់នៃការសម្តែងធម្មុទ្ទេសទាំងឡាយក៏ដោយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «Anugīti នៃធម្មុទ្ទេសទាំង ៤»។ ၃၀၇. ဧကန္တိ ဧကဇာတိယံ. ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမာ ဝိသယဘေဒေန ဘိန္ဒိတွာ တထာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ៣០៧. ពាក្យថា «Ekaṃ» គឺមានជាតិជាមួយគ្នា។ គប្បីជ្រាបថា វត្ថុកាមនិងកិលេសកាម លោកពោលយ៉ាងនោះ ដោយបំបែកតាមការប្លែកគ្នានៃវិស័យ។ သာဂရန္တေနာတိ [Pg.146] သာဂရပရိယန္တေန. ពាក្យថា «Sāgarantena» គឺមានមហាសមុទ្រជាទីបំផុត។ အဟော ဝတာတိ သောစနေ နိပါတော, ‘‘အဟော ဝတ ပါပံ ကတံ မယာ’’တိအာဒီသု ဝိယ. အမရာတိအာဒီသု အာဟူတိ ကထေန္တိ. မတံ ဥဒ္ဒိဿ ‘‘အမှ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ သောကဝသေန ‘‘အမရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ពាក្យថា «Aho vata» ជានិបាតក្នុងសេចក្តីសោកសៅ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «Aho vata pāpaṃ kataṃ mayā»។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «Amarā» សព្ទថា «Āhu» គឺពោល។ កាលបើគប្បីពោលថា «Amha» សំដៅដល់អ្នកដែលស្លាប់ទៅហើយ លោកបែរជាពោលថា «Amara» វិញ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសោក។ ဝေါသာနန္တိ နိဋ္ဌံ, ပရိယောသာနန္တိ အတ္ထော. သာဝါတိ ပညာ ဧဝ. ဓနတောတိ သဗ္ဗဓနတော. ဥတ္တမတရာ သေဋ္ဌာ, တေနေဝါဟ ‘‘ပညာဇီဝိံ ဇီဝိတမာဟု သေဋ္ဌ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆; သု. နိ. ၁၈၄). ពាក្យថា «Vosānaṃ» គឺការសម្រេច សេចក្តីថា ទីបំផុត។ ពាក្យថា «Sā» គឺបញ្ញានោះឯង。 ពាក្យថា «Dhanato» គឺចាកទ្រព្យទាំងពួង។ ពាក្យថា «Uttamatarā» គឺប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយពោលថា ការរស់នៅដោយបញ្ញា ជាជីវិតដ៏ប្រសើរ»។ တေသု ပါပံ ကရောန္တေသု သတ္တေသု, နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ. ပရမ္ပရာယာတိ အတ္တဘာဝပရမ္ပရာယ. သံသာရံ အာပဇ္ဇိတွာတိ ဘဝါဒီသု သံသာရဿ အာပဇ္ဇနဟေတုံ အာပဇ္ဇန္တော ပရလောကံ ဥပေတိ, ပရလောကံ ဥပေန္တောဝ ဗဟုဝိဓဒုက္ခသင်္ခါတံ ဂဗ္ဘဉ္စ ဥပေတိ. တာဒိသဿာတိ တထာရူပဿ ဂဗ္ဘဝါသဒုက္ခာဒီနံ အဓိဋ္ဌာနဘူတဿ အပ္ပပညဿ အညော အပ္ပပညော စ အဘိသဒ္ဒဟန္တော ဟိတသုခါဝဟန္တိ ပတ္တိယာယန္တော. ពាក្យថា «Tesu» គឺក្នុងពួកសត្វដែលធ្វើបាបទាំងឡាយនោះ នេះជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថកំណត់យក។ ពាក្យថា «Paramparāya» គឺដោយលំដាប់នៃអត្តភាព។ ពាក្យថា «Saṃsāraṃ āpajjitvā» គឺកាលដល់នូវហេតុនៃការអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្ត មានភពជាដើម រមែងទៅកាន់បរលោក កាលទៅកាន់បរលោកនោះឯង រមែងចូលទៅកាន់គភ៌ដែលរាប់ថាជាទុក្ខច្រើនប្រការ។ ពាក្យថា «Tādisassa» គឺរបស់បុគ្គលអ្នកមានបញ្ញាតិច ដែលជាទីតាំងនៃទុក្ខក្នុងការនៅក្នុងគភ៌ជាដើម មានសភាពយ៉ាងនោះ ឯបុគ្គលអ្នកមានបញ្ញាតិចម្នាក់ទៀត កាលជឿស៊ប់ គឺជឿជាក់ថា នាំមកនូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខ។ ‘‘ပါပဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တာဒိသဿ ပရလောကော နာမ ဒုဂ္ဂတိ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ပရမှိ အပါယလောကေ’’တိ. ព្រោះលោកពោលថា «Pāpadhammo» ហេតុនោះ បរលោករបស់បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនោះ គឺទុគ្គតិពិតប្រាកដ លោកទើបពោលថា «Paramhi apāyaloke»។ ဝိဝိဓရူပေနာတိ ရူပသဒ္ဒါဒိဝသေန တတ္ထပိ ပဏီတတရာဒိဝသေန ဗဟုဝိဓရူပေန. ពាក្យថា «Vividharūpena» គឺដោយអំណាចនៃរូបនិងសម្លេងជាដើម សូម្បីក្នុងរូបនិងសម្លេងនោះ ក៏ដោយអំណាចនៃរូបដ៏ល្អវិសេសវិសាលជាដើម គឺដោយរូបមានប្រការច្រើនយ៉ាង។ သာမညမေဝါတိ သမဏဘာဝေါ ဧဝ သေယျော. ဧတ္ထ စ အာဒိတော ဒွီဟိ ဂါထာဟိ စတုတ္ထော ဓမ္မုဒ္ဒေသော အနုဂီတော. စတုတ္ထဂါထာယ တတိယော. ပဉ္စမဂါထာယ ဒုတိယော. ဆဋ္ဌဂါထာယ ဒုတိယတတိယာ. သတ္တမဂါထာယ ပဌမော ဓမ္မုဒ္ဒေသော အနုဂီတော, အဋ္ဌမာဒီဟိ ပဝတ္တိနိဝတ္တီသု ကာမေသု နေက္ခမ္မေ စ ယထာရဟံ အာဒီနဝါနိသံသံ ဝိဘာဝေတွာ အတ္တနော ပဗ္ဗဇ္ဇကာရဏံ ပရမတော ဒဿေန္တော ယထာဝုတ္တဓမ္မုဒ္ဒေသံ နိဂမေတိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘တာ ပန ဂါထာ ဓမ္မုဒ္ဒေသာနံ ဒေသနာနုပုဗ္ဗိံ အနာဒိယိတွာပိ ယထာရဟံ သင်္ဂဏှနဝသေန အနုဂီတာ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. «សាមញ្ញមេវ» សេចក្តីថា ភាពជាសមណៈនោះឯង ប្រសើរជាង។ ក្នុងគាថាទាំងនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ច្រៀងសរសើរ (អនុគីតៈ) នូវធម្មុទ្ទេសទី ៤ ដោយគាថា ២ ខាងដើម។ ដោយគាថាទី ៤ ទ្រង់ច្រៀងសរសើរធម្មុទ្ទេសទី ៣។ ដោយគាថាទី ៥ ទ្រង់ច្រៀងសរសើរធម្មុទ្ទេសទី ២។ ដោយគាថាទី ៦ ទ្រង់ច្រៀងសរសើរធម្មុទ្ទេសទី ២ និងទី ៣។ ដោយគាថាទី ៧ ទ្រង់ច្រៀងសរសើរធម្មុទ្ទេសទី ១, ដោយគាថាទាំងឡាយមានគាថាទី ៨ ជាដើម ទ្រង់សម្តែងនូវទោស និងអានិសង្សតាមសមគួរ ក្នុងកាមទាំងឡាយ និងក្នុងនេក្ខម្មៈ ទាំងក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅ (បវត្តៈ) និងការឈប់ប្រព្រឹត្តទៅ (និវត្តៈ) កាលទ្រង់បង្ហាញនូវហេតុនៃការសាងផ្នួសរបស់ព្រះអង្គយ៉ាងក្រៃលែង ទ្រង់សន្និដ្ឋាននូវធម្មុទ្ទេសដែលបានពោលហើយនោះ, ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «គាថាទាំងឡាយនោះ ទោះបីមិនកាន់យកតាមលំដាប់នៃការសម្តែងធម្មុទ្ទេសក៏ដោយ ក៏ទ្រង់ច្រៀងសរសើរដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះតាមសមគួរ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ရဋ္ဌပါလသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថារដ្ឋបាលសូត្រ ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។ ၃. မဃဒေဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៣. អដ្ឋកថាមឃទេវសូត្រ ၃၀၈. ပုဗ္ဗေ [Pg.147] မဃဒေဝေါ နာမ ရာဇာတိ အတီတကာလေ ဣမသ္မိံယေဝ ကပ္ပေ အနေကဝဿသဟဿာယုကေသု မနုဿေသု ပဋိပါဋိယာ ဥပ္ပန္နာနံ စတုရာသီတိသဟဿာနံ စက္ကဝတ္တိရာဇူနံ အာဒိပုရိသော မဃဒေဝေါတိ ဧဝံနာမော ရာဇာ. ៣០៨. ពាក្យថា «បុព្វេ មឃទេវោ នាម រាជា» សេចក្តីថា ក្នុងអតីតកាល ក្នុងភទ្ទកប្បនេះឯង កាលដែលមនុស្សទាំងឡាយមានអាយុច្រើនពាន់ឆ្នាំ ព្រះរាជាព្រះនាមមឃទេវៈនេះ គឺជាបុព្វបុរស (អាទិបុរស) នៃព្រះរាជាចក្រពត្តិ ៨៤,០០០ ព្រះអង្គ ដែលបានកើតឡើងតាមលំដាប់លំដោយ។ ဓမ္မောတိ ရာဇဓမ္မောတိ လောကိကာ ဝဒန္တိ. မဟာဗောဓိနိဓာနပါရမိတာသင်္ခါတော ပန ဓမ္မော အတ္ထီတိ ဓမ္မိကော. ဓမ္မေနာတိ ဉာယေန. တဒါ ဗြဟ္မဝိဟာရာဒိဘာဝနာဓမ္မဿ ရညော အနဓိဂတတ္တာ တဿပိ ဝါ အနဘိဇ္ဈာဒီဟိ သမာနယောဂက္ခမတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒသကုသလကမ္မပထေ ဌိတော’’တိ. ဓမ္မန္တိ ဓမ္မတော အနပေတံ. တထာ ဟိ စ သော ပက္ခပါတာဘာဝတော ‘‘သမော’’တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘သမံ စရတီ’’တိ. ပကတိနိယာမေနေဝါတိ ပဝေဏိယာ အာဂတနိယာမေနေဝ. ယသ္မာ နိဂမဇနပဒေသု ယေဘုယျေန ဂဟပတီနံ သင်္ဂဟော, တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဂဟပတိကာန’’န္တွေဝ ဝုတ္တံ. ပါဠိယံ ပန အညမေဝ နာဂရစာရိတ္တံ, အညံ နေဂမဇနပဒစာရိတ္တန္တိ တေ ဝိသုံ ဂဟိတာ ‘‘နေဂမေသု စေဝ ဇနပဒေသု စာ’’တိ. ပစ္စုဂ္ဂမနနိဂ္ဂမနဝသေန ဥပေါသထဿ ပဋိဟရဏံ ပါဋိဟာရိယော, သော ဧဝ ပါဋိဟာရိကော, ပက္ခော. ဣမေ ဒိဝသာတိ ဣမေ စတ္တာရော ဒိဝသာ. ពួកលោកិយជនពោលថា ធម៌ គឺរាជធម៌។ ចំណែកឯធម៌ដែលរាប់ថាជាបារមីដែលជាគ្រឿងតម្កល់ទុកនូវមហាបោធិ មានដល់ព្រះរាជានោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាជានោះឈ្មោះថា «ធម្មិកោ» (អ្នកមានធម៌)។ «ធម្មេន» សេចក្តីថា ដោយយុត្តិធម៌។ ក្នុងកាលនោះ ព្រោះព្រះរាជាមិនទាន់បានសម្រេចធម៌គឺព្រហ្មវិហារភាវនាជាដើម ឬព្រោះធម៌នោះមានសភាពស្មើគ្នាដោយការមិនលោភលន់ជាដើម ទើបលោកពោលថា «ឋិតនៅក្នុងកុសលកម្មបថ ១០»។ «ធម្មំ» សេចក្តីថា មិនប្រាសចាកធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះរាជានោះមិនមានការលម្អៀង ទើបហៅថា «សមៈ» (អ្នកស្មើ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សមំ ចរតិ» (ប្រព្រឹត្តស្មើ)។ «បកតិនីយាមេនេវ» សេចក្តីថា តាមលំដាប់ដែលមកតាមប្រពៃណីនោះឯង។ ព្រោះហេតុតែនៅក្នុងនិគម និងជនបទទាំងឡាយ ជាទូទៅតែងសង្គ្រោះយកពួកគហបតី ហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា ទើបពោលថា «គហបតិកានំ» តែម្យ៉ាង។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងព្រះបាលី ចរិតលក្ខណៈរបស់ពួកអ្នកនគរផ្សេង ចរិតលក្ខណៈរបស់ពួកអ្នកនិគម និងជនបទផ្សេង ហេតុនោះ ទើបលោកកាន់យកដោយឡែកពីគ្នាថា «នេគមេសុ ចេវ ជនបទេសុ ច»។ ការរក្សានូវឧបោសថដោយអំណាចនៃការទទួល និងការចេញ ឈ្មោះថា បាដិហារិយៈ, ឧបោសថនោះឯង ឈ្មោះថា បាដិហារិកៈ គឺចំណែក (បក្ខៈ)។ «ឥមេ ទិវសា» សេចក្តីថា ថ្ងៃទាំង ៤ នេះ។ ၃၀၉. ဒေဝေါတိ မစ္စု အဘိဘဝနဋ္ဌေန. ယထာ ဟိ ဒေဝေါ ပကတိသတ္တေ အဘိဘဝတိ, ဧဝံ မစ္စု သတ္တေ အဘိဘဝတိ. ‘‘အဟံ အသုကံ မဒ္ဒိတုံ အာဂမိဿာမိ, တွံ တဿ ကေသေ ဂဟေတွာ မာ ဝိဿဇ္ဇေဟီ’’တိ မစ္စုဒေဝဿ အာဏာကရာ ဒူတာ ဝိယာတိ ဒူတာတိ ဝုစ္စန္တိ. အလင်္ကတပဋိယတ္တာယာတိ ဣဒံ အတ္တနော ဒိဗ္ဗာနုဘာဝံ အာဝိကတွာ ဌိတာယာတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဒေဝတာဗျာကရဏသဒိသမေဝ ဟောတိ န စိရေနေဝ မရဏသမ္ဘဝတော. ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါနန္တိ ခီဏာသဝဗြဟ္မာနံ. တေ ဟိ စရိမဘဝေ ဗောဓိသတ္တာနံ ဇိဏ္ဏာဒိကေ ဒဿေန္တိ. ៣០៩. «ទេវោ» សេចក្តីថា សេចក្តីស្លាប់ (មច្ចុ) ព្រោះអត្ថថាគ្របសង្កត់។ ព្រោះថា ទេវតា តែងគ្របសង្កត់លើសត្វលោកធម្មតាយ៉ាងណា មច្ចុរាជក៏គ្របសង្កត់លើសត្វទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «ទូតា» (ទូតទាំងឡាយ) ព្រោះមានសេចក្តីប្រៀបដូចជាអ្នកនាំសារដែលទទួលបញ្ជារបស់មច្ចុទេវតាថា «យើងនឹងមកកម្ចាត់ជនឯណោះ អ្នកចូរចាប់សក់របស់ជននោះទុក កុំលែងឡើយ»។ «អលង្កតបដិយត្តាយ» នេះ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញថា ទេវតានោះឋិតនៅដោយធ្វើឱ្យប្រាកដនូវទេវានុភាពរបស់ខ្លួន។ ការព្យាកររបស់ទេវតានោះ គឺដូចជាការព្យាករពិតប្រាកដ ព្រោះការស្លាប់នឹងមានឡើងក្នុងពេលមិនយូរប៉ុន្មាន។ «វិសុទ្ធិទេវានំ» សេចក្តីថា ព្រះព្រហ្មដែលជាព្រះខីណាសពទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ព្រះព្រហ្មទាំងនោះ តែងបង្ហាញនូវមនុស្សចាស់ជាដើម ដល់ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយក្នុងភពចុងក្រោយ。 ဒုခိတဉ္စ ဗျာဓိတန္တိ ဗျာဓိဘာဝေန သဉ္ဇာတဒုက္ခန္တိ အတ္ထော. အန္တိမဘဝိကဗောဓိသတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝေဟိ ဥပဋ္ဌာပိတဘာဝံ ဥပါဒါယ တဒညေသံ တေဟိ အနုပဋ္ဌာပိတာနမ္ပိ ပဏ္ဍိတာနံ တထာ ဝေါဟရိတဗ္ဗတာ ပရိယာယသိဒ္ဓါတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ ပရိယာယေနာ’’တိ. «ទុខិតញ្ច ព្យាធិតំ» សេចក្តីថា ទុក្ខដែលកើតឡើងដោយសារភាពជាអ្នកមានជំងឺ។ លោកពោលថា «ឥមិនា បរិយាយេន» (ដោយបរិយាយនេះ) ព្រោះអាស្រ័យហេតុដែលពួកវិសុទ្ធិទេវតាបានតម្កល់ទុក (បង្ហាញ) ដល់ព្រះពោធិសត្វក្នុងភពចុងក្រោយ ទើបការដែលពួកបណ្ឌិតដទៃទៀត ទោះបីវិសុទ្ធិទេវតាមិនបានតម្កល់ទុកឱ្យ ក៏គប្បីហៅរកយ៉ាងនោះបាន ដោយសម្រេចតាមបរិយាយ។ ဒိသမ္ပတီတိ [Pg.148] ဝိဘတ္တိအလောပေန နိဒ္ဒေသော, ဒိသာသီသေန ဒေသာ ဝုတ္တာတိ ဒေသာနံ အဓိပတိရာဇာတိ အတ္ထော. ဥတ္တမင်္ဂေ သိရသိ ရုဟန္တီတိ ဥတ္တမင်္ဂရုဟာ, ကေသာ. တေ ပနေတ္ထ ယသ္မာ ပလိတတ္တာ အဝိသေသတော သဗ္ဗပစ္ဆိမဝယသန္ဒဿကာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဝယောဟရာ’’တိ ဝုတ္တာ. «ទិសម្បតិ» គឺជាការសម្តែងដោយមិនលុបវិភត្តិ, សេចក្តីថា ដែនដីទាំងឡាយដែលលោកហៅដោយក្បាលនៃទិស គឺព្រះរាជាជាអធិបតីនៃដែនដីទាំងឡាយ។ សក់ទាំងឡាយដែលដុះលើអវយវៈដ៏ឧត្តម គឺក្បាល ឈ្មោះថា «ឧត្តមង្គរុហៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងរឿងនេះ ព្រោះសក់ទាំងនោះ កាលដែលស្កូវហើយ តែងបង្ហាញនូវវ័យចុងក្រោយបង្អស់ដោយមិនមានការប្លែកគ្នា ហេតុនោះ ទើបហៅថា «វយោហរៈ» (អ្នកនាំទៅនូវវ័យ)។ ပုရိသယုဂေါ ယသ္မာ တသ္မိံ ဝံသေ သဉ္ဇာတပုရိသဋ္ဌိတိယာ ပရိစ္ဆိန္နော, တသ္မာ အာဟ ‘‘ဝံသသမ္ဘဝေ ပုရိသေ’’တိ. ရာဇဂေဟတော အာဟဋဘိက္ခာယ ယာပေန္တောတိ ဣမိနာ ကုမာရကပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဥပဂတဘာဝံ ဒဿေတိ. ព្រោះថា គូនៃបុរស (បុរិសយុគៈ) ត្រូវបានកំណត់ដោយការឋិតនៅនៃបុរសដែលកើតក្នុងវង្សត្រកូលនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «វំសសម្ភវេ បុរិសេ» (ពួកបុរសដែលកើតក្នុងវង្ស)។ ពាក្យថា «ចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាហារបិណ្ឌបាតដែលនាំមកពីព្រះរាជវាំង» នេះ លោកបង្ហាញពីភាពជាអ្នកចូលទៅកាន់ការបួសតាំងពីក្មេង (កុមារកបព្វជ្ជា)។ ပရိဟရိယမာနောဝါတိ အညေန အညေန ပရိဟရိယမာနော ဝိယ ဝေလာယ ဝေလာယ တေန မဟတာ ပရိဇနေန ဥပဋ္ဌိယမာနော ကုမာရကီဠံ ကီဠီတိ အတ္ထော. ကေစိ ပန ‘‘ပရိဟရိယမာနော ဧဝါ’’တိ အဝဓာရဏဝသေန အတ္ထံ ဝဒန္တိ, တထာ သတိ စတုရာသီတိဝဿသဟဿာနိ ထညပါယီ တရုဏဒါရကော အဟောသီတိ အာပဇ္ဇတီတိ တဒယုတ္တံ. ကုမာရကာလံ ဝတွာ တဒနန္တရံ ဩပရဇ္ဇဝစနတော ဝိရုဒ္ဓဉ္စေတံ. (ပဉ္စမင်္ဂလဝစနေန ဥန္နင်္ဂလမင်္ဂလဥက္ကန္တနမင်္ဂလကမ္မဟာယမင်္ဂလဒုဿမင်္ဂလာနိ သမုပဂတာနိ ဧဝ အဟေသုန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ). «បរិហរិយមានោ» សេចក្តីថា ដូចជាត្រូវបានគេបីបមថែរក្សាដោយអ្នកនេះនិងអ្នកនោះ គឺត្រូវបានពួកបរិវារដ៏ច្រើនចូលទៅបម្រើក្នុងពេលនីមួយៗ ហើយលេងល្បែងក្មេងៗ។ ប៉ុន្តែ គ្រូខ្លះពោលសេចក្តីដោយអំណាចនៃការកំណត់ថា «បរិហរិយមានោ េវ» (ត្រូវបានគេបីបមថែរក្សាតែម្យ៉ាង) កាលបើដូច្នោះ នឹងត្រូវយល់ថា ព្រះរាជានោះជាក្មេងតូចបៅដោះអស់រយៈពេល ៨៤,០០០ ឆ្នាំ ដែលជាការមិនសមគួរឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីនោះក៏ផ្ទុយគ្នា ព្រោះលោកពោលអំពីកុមារកាលហើយ បន្ទាប់មកក៏ពោលអំពីភាពជាឧបរាជ។ (គប្បីជ្រាបថា ដោយពាក្យថា មង្គលទាំង ៥ គឺមង្គលភ្ជួររាស់, មង្គលកាត់សក់, មង្គលការងារ, មង្គលលាងជម្រះ និងមង្គលស្លៀកពាក់ គឺបានមកដល់ហើយពិតប្រាកដ)។ ၃၁၁. သဝံသဝသေန အာဂတာ ပုတ္တနတ္တုအာဒယော ပုတ္တာ စ ပပုတ္တာ စ ဧတိဿာတိ ပုတ္တပပုတ္တကာ ပရမ္ပရာ. နိဟတန္တိ နိဟိတံ ဌပိတံ, ပဝတ္တိတန္တိ အတ္ထော. နိဟတန္တိ ဝါ သတတံ ပတိဋ္ဌိတဘာဝေန ဝဠဉ္ဇိတန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ကလျာဏဝတ္တ’’န္တိ. အတိရေကတရာ ဒွေ ဂုဏာတိ မဟာသတ္တဿ မဃဒေဝကာလတော အတိရေကတရာ ဒွေ ဂုဏာ ဣတရရာဇူဟိ ပန အတိရေကတရာ အနေကသတသဟဿပ္ပဘေဒါ ဧဝ ဂုဏာ အဟေသုန္တိ. ៣១១. ជួរនៃកូននិងចៅ (បុត្តបបុត្តកា បរម្បរា) គឺជួរដែលមានកូននិងចៅជាដើម ដែលមកតាមវង្សត្រកូលរបស់ខ្លួន។ «និហតំ» សេចក្តីថា តម្កល់ទុក គឺប្រព្រឹត្តទៅ។ ឬមួយ «និហតំ» សេចក្តីថា ប្រើប្រាស់ដោយភាពជាការតម្កល់ទុកជានិច្ច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កល្យាណវត្តំ» (វត្តដ៏ល្អ)។ «អតិរេកតរា ទ្វេ គុណា» សេចក្តីថា គុណធម៌ ២ យ៉ាងដែលលើសលប់ជាងតាំងពីសម័យមឃទេវៈជាមហាសត្វ ប៉ុន្តែបើធៀបនឹងព្រះរាជាដទៃទៀត គឺមានគុណធម៌លើសលប់ច្រើនសែនប្រការពិតប្រាកដ។ ၃၁၂. တေတ္တိံသ သဟပုညကာရိနော ဧတ္ထ နိဗ္ဗတ္တာတိ တံသဟစရိတဋ္ဌာနံ တေတ္တိံသံ, တဒေဝ တာဝတိံသံ, တံနိဝါသော ဧတေသန္တိ တာဝတိံသာ. နိဝါသဘာဝေါ စ တေသံ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တနပုဗ္ဗကောတိ အာဟ – ‘‘ဒေဝါနံ တာဝတိံသာနန္တိ တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တဒေဝါန’’န္တိ. ရညောတိ နိမိမဟာရာဇဿ. ဩဝါဒေ ဌတွာတိ ‘‘သီလံ အရက္ခန္တော မမ သန္တိကံ မာ အာဂစ္ဆတူ’’တိ နိဂ္ဂဏှနဝသေနပိ, ‘‘ဧကန္တတော မမ ဝိဇိတေ ဝသန္တေန သီလံ ရက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တိတဩဝါဒဝသေနပိ ဩဝါဒေ ဌတွာ. ៣១២. ពួកជន ៣៣ នាក់ដែលធ្វើបុណ្យរួមគ្នា បានកើតក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីកន្លែងដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានោះ ឈ្មោះថា តេត្តិំសៈ, ទីនោះឯង ឈ្មោះថា តាវតឹសៈ, ទីលំនៅរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះ ឈ្មោះថា តាវតឹសា។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាទីលំនៅរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះ មានការកើតឡើងក្នុងទីនោះជាខាងដើម ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ទេវានំ តាវតឹសានំ» សេចក្តីថា ពួកទេវតាដែលកើតក្នុងភពតាវតឹង្ស។ «រញ្ញោ» សេចក្តីថា នៃព្រះបាទនិមិមហារាជ។ «ឱវាទេ ឋត្វា» សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងឱវាទ ទោះបីដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិនថា «អ្នកដែលមិនរក្សាសីល កុំមកជិតយើងឡើយ» ក្តី ដោយអំណាចនៃឱវាទដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «អ្នកដែលរស់នៅក្នុងដែនដីរបស់យើង ត្រូវតែរក្សាសីលជាដាច់ខាត» ក្តី គឺឋិតនៅក្នុងឱវាទនោះឯង។ အထ [Pg.149] နန္တိ မဟာဇုတိကံ မဟာဝိပ္ဖာရံ မဟာနုဘာဝံ နိမိရာဇာနံ. ‘‘သက္ကောဟမသ္မိ ဒေဝိန္ဒော, တဝ သန္တိကမာဂတော’’တိ အတ္တနော သက္ကဘာဝံ ပဝေဒေတွာ ‘‘ကင်္ခံ တေ ပဋိဝိနောဒေဿာမီ’’တိ အာဟ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗဘူတာနမိဿရာ’’တိအာဒိ. «អថ នំ» សេចក្តីថា លំដាប់នោះ នូវព្រះបាទនិមិរាជ ដែលមានរស្មីធំ មានការផ្សាយទៅធំ មានអានុភាពធំ។ ព្រះសក្កៈទ្រង់ប្រកាសភាពជាព្រះសក្កៈរបស់ព្រះអង្គថា «យើងជាសក្កៈជាធំនៃទេវតា បានមកកាន់សំណាក់របស់អ្នកហើយ» រួចហើយទ្រង់ពោលថា «យើងនឹងកម្ចាត់សេចក្តីសង្ស័យរបស់អ្នក»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សព្វភូតានមិស្សរា» (ជាធំលើសត្វលោកទាំងពួង) ជាដើម។ သီလံ ဥပါဒါယ ဩမကတာယ ‘‘ကိ’’န္တိ ဟီဠေန္တော ဝဒတိ. ဂုဏဝိသိဋ္ဌတာယာတိ လာဘယသာဒီနဉ္စေဝ ပိယမနာပတာဒီနဉ္စ အာသဝက္ခယပရိယောသာနာနံ နိမိတ္တဘာဝေန ဥတ္တမဂုဏတာယ. တဒါ သက္ကော အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော, သော အတ္တနော ပုရိမဇာတိယံ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓံဝ ဒါနတော သီလံ မဟန္တံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အဟဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အတ္တနာ ဝသိယမာနံ ကာမာဝစရဒေဝလောကံ သန္ဓာယ ‘‘ပေတ္တိဝိသယတော’’တိ ဝုတ္တံ. တဿ ဟိ ကပ္ပသတသဟဿံ ဝိဝဋ္ဋဇ္ဈာသယဿ ပူရိတပါရမိဿ ဒေဝလောကော ပေတလောကော ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ. တေနေဝါဟ ‘‘အစ္ဆရာဂဏသံဃုဋ္ဌံ, ပိသာစဂဏသေဝိတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၄၆). ព្រះសក្កៈទ្រង់ពោលពាក្យថា «កិ» (អ្វី) ក្នុងន័យបង្អាប់ ព្រោះអាស្រ័យភាពថោកទាបជាងសីល។ «គុណវិសិដ្ឋតាយ» សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាគុណដ៏ឧត្តម ដោយភាពជាហេតុនៃលាភនិងយសជាដើម នៃភាពជាទីស្រឡាញ់និងគាប់ចិត្តជាដើម និងការអស់ទៅនៃអាសវៈជាទីបំផុត។ ក្នុងកាលនោះ ព្រះសក្កៈ គឺព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរ ព្រះអង្គកាលសម្តែងនូវភាពធំធេងនៃសីលជាងទាន ដែលសម្រេចជាក់ស្តែងក្នុងជាតិមុនរបស់ព្រះអង្គ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «អហញ្ហិ»។ ក្នុងពាក្យនោះ លោកពោលថា «បេត្តិវិសយតោ» (ចាកប្រេតវិស័យ) សំដៅយកកាមាវចរទេវលោកដែលខ្លួនធ្លាប់រស់នៅ។ ព្រោះថា ចំពោះព្រះអនុរុទ្ធនោះ ដែលមានអធ្យាស្រ័យក្នុងវិវដ្តៈអស់មួយសែនកប្ប និងបានបំពេញបារមីហើយ ទេវលោកបានលេចឡើងដូចជាប្រេតលោកដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អច្ឆរាគណសង្ឃុដ្ឋំ, បិសាចគណសេវិតំ» (កងរំពងដោយពួកស្រីអប្សរ តែត្រូវបានសេពគប់ដោយពួកបីសាច) (សំ. និ. ១.៤៦)។ ခတ္တိယေတိ ခတ္တိယဇာတိယံ. ဝိသုဇ္ဈတီတိ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ ကာမသံကိလေသဝိသုဇ္ဈနတော. ကာယာတိ စ ဗြဟ္မကာယမာဟ. «ខត្តិយេ» សេចក្តីថា ក្នុងខត្តិយជាតិ។ «វិសុជ្ឈតិ» លោកពោលសំដៅយកការទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក ព្រោះការស្អាតស្អំចាកកាមសង្កិលេស។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «កាយា» លោកសំដៅយកព្រហ្មរាងកាយ (ព្រហ្មលោក)។ ဣမဿ မမ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗရူပံ ဒိသွာ ‘‘အဟုဒေဝ ဘယ’’န္တိ စိန္တေတွာ အာဟ ‘‘အဝိကမ္ပမာနော’’တိ. ဘာယန္တော ဟိ စိတ္တဿ အညထတ္တေန ကာယဿ စ ဆမ္ဘိတတ္တေန ဝိကမ္ပတိ နာမ. တေနာဟ ‘‘အဘာယမာနော’’တိ. သုခံ ကထေတုံ ဟောတီတိ ပုညဖလံ ကထေတုံ သုခံ ဟောတိ. ព្រះសក្កៈទ្រង់គិតថា «ព្រះរាជានេះ កាលឃើញរូបរបស់យើងដែលមិនធ្លាប់ឃើញពីមុន ប្រាកដជាមានសេចក្តីខ្លាចជាមិនខាន» ទើបពោលថា «វិកម្បមានោ» (ញាប់ញ័រ)។ ព្រោះថា ជនកាលខ្លាច ឈ្មោះថា ញាប់ញ័រ ព្រោះភាពប្រែប្រួលនៃចិត្ត និងភាពរឹងត្អឹងនៃរាងកាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អភាយមានោ» (មិនខ្លាច)។ «សុខំ កថេតុំ ហោតិ» សេចក្តីថា ងាយស្រួលក្នុងការសម្តែងនូវផលនៃបុណ្យ។ ၃၁၃. မနံ အာဂမ္မ ယုတ္တာယေဝ ဟောန္တီတိ မာတလိဿ သက္ကဿေဝ စိတ္တံ ဇာနိတွာ ယုတ္တာ ဝိယ ဟောန္တိ, ရထေ ယုတ္တအာဇာနီယကိစ္စံ ကရောန္တိ ဒေဝပုတ္တာ. ဧဝံ တာဒိသေ ကာလေ တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တိ, ယထာ ဧရာဝဏော ဒေဝပုတ္တော ဟတ္ထိကိစ္စံ. နဒ္ဓိတော ပဋ္ဌာယာတိ ရထပဉ္ဇရပရိယန္တေန အက္ခဿ သမ္ဗန္ဓဋ္ဌာနံ နဒ္ဓီ, တတော ပဋ္ဌာယ. အက္ခော ဗဇ္ဈတိ ဧတ္ထာတိ အက္ခဗဒ္ဓေါ, အက္ခေန ရထဿ ဗဒ္ဓဋ္ဌာနံ. ယထာ ဒေဝလောကတော ယာဝ စန္ဒမဏ္ဍလဿ ဂမနဝီထိ, တာဝ အတ္တနော အာနုဘာဝေန ဟေဋ္ဌာမုခမေဝ ရထံ ပေသေသိ, ဧဝံ စန္ဒမဏ္ဍလဿ ဂမနဝီထိတော ယာဝ ရညော ပါသာဒေါ, တာဝ တထေဝ ပေသေသိ. ဒွေ မဂ္ဂေ ဒဿေတွာတိ ပတောဒလဋ္ဌိယာ အာကာသံ ဝိလိခန္တော ဝိယ အတ္တနော အာနုဘာဝေန နိရယဂါမီ ဒေဝလောကဂါမီ စာတိ ဒွေ မဂ္ဂေ [Pg.150] ဒဿေတွာ. ကတမေနာတိအာဒိ ဒေသနာမတ္တံ, ယထာ တေန ရထေန ဂစ္ဆန္တဿ နိရယော ဒေဝလောကော စ ပါကဋာ ဟောန္တိ, တထာ ကရဏံ အဓိပ္ပေတံ. ៣១៣. ពាក្យថា «មនំ អាគម្ម យុត្តាយេវ ហោន្តិ» សេចក្តីថា ពួកទេវបុត្រដឹងនូវចិត្តរបស់មាតលិ និងរបស់ព្រះសក្កៈហើយ ក៏ដូចជាត្រូវបានគេទឹមទុកពិតប្រាកដ គឺធ្វើនូវកិច្ចរបស់សេះអាជានេយ្យដែលទឹមក្នុងរថ។ ក្នុងកាលបែបនោះ ពួកទេវបុត្រទាំងនោះតែងប្រព្រឹត្តយ៉ាងនោះ ដូចជាឯរាវ័ណទេវបុត្រធ្វើនូវកិច្ចរបស់ដំរីដូច្នោះ។ «នទ្ធិតោ បដ្ឋាយ» សេចក្តីថា កន្លែងភ្ជាប់នៃភ្លៅរថដោយជុំវិញទ្រុងរថ ឈ្មោះថា នទ្ធិ, តាំងពីកន្លែងនោះទៅ។ ភ្លៅរថត្រូវបានគេចងក្នុងកន្លែងនេះ ហេតុនោះ កន្លែងនោះឈ្មោះថា «អក្ខពទ្ធៈ» គឺកន្លែងដែលចងរថដោយភ្លៅរថ។ មាតលិបរទេសនោះ បង្ហូររថឱ្យផ្អៀងចុះក្រោមដោយអានុភាពរបស់ខ្លួន តាំងពីទេវលោករហូតដល់ផ្លូវដើរនៃមណ្ឌលព្រះចន្ទយ៉ាងណា ក៏បង្ហូររថយ៉ាងនោះដែរ តាំងពីផ្លូវដើរនៃមណ្ឌលព្រះចន្ទរហូតដល់ប្រាសាទរបស់ព្រះរាជា។ «ទ្វេ មគ្គេ ទស្សេត្វា» សេចក្តីថា បង្ហាញនូវផ្លូវ ២ គឺផ្លូវទៅកាន់នរក និងផ្លូវទៅកាន់ទេវលោក ដោយអានុភាពរបស់ខ្លួន ដូចជាការឆ្កូតអាកាសដោយរំពាត់ដូច្នោះ។ ពាក្យមានជាដើមថា «កតមេន» គ្រាន់តែជាការសម្តែង, បំណងគឺការធ្វើឱ្យនរក និងទេវលោកប្រាកដច្បាស់ដល់អ្នកដែលធ្វើដំណើរទៅដោយរថនោះ។ ဝုတ္တကာရဏမေဝ သန္ဓာယာဟ မဟာသတ္တော ‘‘ဥဘယေနေဝ မံ မာတလိ နေဟီ’’တိ. ဒုဂ္ဂန္တိ ဒုဂ္ဂမံ. ဝေတ္တရဏိန္တိ ဧဝံနာမကံ နိရယံ. ကုထိတန္တိ ပက္ကုထိတံ နိပက္ကတေလသဒိသဇာလံ. ခါရသံယုတ္တန္တိ ခါရောဒကသဒိသံ. ព្រះមហាសត្វសំដៅយកហេតុដែលបានពោលហើយនោះឯង ទើបពោលថា «ឧភយេនេវ មំ មាតលិ នេហិ» (មាតលិ ចូរនាំយើងទៅកាន់ផ្លូវទាំងពីរនោះឯង)។ «ទុគ្គំ» សេចក្តីថា ទៅបានដោយលំបាក។ «វេត្តរណិំ» សេចក្តីថា នរកដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ «កុថិតំ» សេចក្តីថា ពុះកញ្ជ្រោលឡើង មានអណ្តាតភ្លើងដូចជាប្រេងដែលគេដុតឱ្យក្តៅខ្លាំង។ «ខារសំយុត្តំ» សេចក្តីថា ដូចជាទឹកផ្សារ។ ရထံ နိဝတ္တေတွာတိ နိရယာဘိမုခတော နိဝတ္တေတွာ. ဗီရဏီဒေဝဓီတာယာတိ ‘‘ဗီရဏီ’’တိ ဧဝံနာမိကာယ အစ္ဆရာယ. သောဏဒိန္နဒေဝပုတ္တဿာတိ ‘‘သောဏဒိန္နော’’တိ ဧဝံနာမကဿ ဒေဝပုတ္တဿ. ဂဏဒေဝပုတ္တာနန္တိ ဂဏဝသေန ပုညံ ကတွာ ဂဏဝသေနေဝ နိဗ္ဗတ္တဒေဝပုတ္တာနံ. «រថំ និវត្តេត្វា» សេចក្តីថា ងាករថត្រឡប់មកវិញចាកទីចំពោះមុខនៃនរក។ «ពីរណីទេវធីតាយ» សេចក្តីថា នៃនាងអប្សរដែលមានឈ្មោះថា ពីរណី។ «សោណទិន្នទេវបុត្តស្ស» សេចក្តីថា នៃទេវបុត្រដែលមានឈ្មោះថា សោណទិន្នៈ។ «គណទេវបុត្តានំ» សេចក្តីថា នៃពួកទេវបុត្រដែលបានធ្វើបុណ្យរួមគ្នាជាក្រុម ហើយបានកើតឡើងជាក្រុមជាមួយគ្នា។ ပတ္တကာလေတိ ဥပကဋ္ဌာယ ဝေလာယ. အတိထိန္တိ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓံ. ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဧကံ ခီဏာသဝတ္ထေရန္တိပိ ဝဒန္တိ. မာတာဝ ပုတ္တံ သကိမာဘိနန္ဒီတိ ယထာ ပဝါသတော အာဂတံ ပုတ္တံ မာတာ သကိံ ဧကဝါရံ အာဂတကာလေ အဘိနန္ဒတိ, တထာ နိစ္စကာလေ အဘိနန္ဒိ သက္ကစ္စံ ပရိဝိသိ. သံယမာ သံဝိဘာဂါတိ သီလသံယမာ သံဝိဘာဂသီလာ. ဇာတကေတိ နိမိဇာတကေ. «បត្តកាលេ» សេចក្តីថា ក្នុងពេលដែលជិតមកដល់។ «អតិថិំ» សេចក្តីថា នូវព្រះបច្ចេកពុទ្ធ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកលោកពោលថា នូវព្រះខីណាសពត្ថេរមួយអង្គ ក្នុងសាសនារបស់ព្រះកស្សបមានព្រះភាគ។ «មាតាវ បុត្តំ សកិមាភិនន្ទិ» សេចក្តីថា ម្តាយតែងត្រេកអរចំពោះកូនដែលត្រឡប់មកពីចម្ងាយតែម្តងគត់ ក្នុងពេលដែលកូនមកដល់យ៉ាងណា ព្រះរាជានោះតែងត្រេកអរគ្រប់ពេល និងបានបម្រើដោយគោរពយ៉ាងនោះដែរ។ «សំយមា សំវិភាគា» សេចក្តីថា មានការសង្រួមក្នុងសីល និងមានសីលក្នុងការចែករំលែក។ «ជាតកេ» សេចក្តីថា ក្នុងនិមិជាតក។ စိတ္တကူဋန္တိ ဒေဝနဂရဿ ဒက္ခိဏဒိသာယ ဒွါရကောဋ္ဌကံ. သက္ကော စိတ္တံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တောတိ မဟာသတ္တေ ပဝတ္တံ ဒေဝတာနံ သက္ကာရသမ္မာနံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နံ အတ္တနော ဥသူယစိတ္တံ ဗဟိ အနာဝိကတွာ အဗ္ဘန္တရေယေဝ စ နံ ဌပေတုံ အသက္ကောန္တော. အညေသံ ပုညေန ဝသာဟီတိ သက္ကဿ မဟာသတ္တံ ရောသေတုကာမတာယ အာရာဓနံ နိဒဿေတိ. ပုရာဏသက္ကော ဒီဃာယုကော, တံ ဥပါဒါယ ဇရာဇိဏ္ဏံ ဝိယ ကတွာ ‘‘ဇရသက္ကော’’တိ ဝုတ္တံ. ពាក្យថា Cittakūṭaṃ (ចិត្តកូដៈ) គឺខ្លោងទ្វារនៅទិសខាងត្បូងនៃទេវនគរ។ ពាក្យថា Sakko cittaṃ sandhāretuṃ asakkonto (សក្កៈមិនអាចទប់ចិត្តបាន) គឺមិនអាចលាក់បាំងចិត្តឫស្យារបស់ខ្លួនដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យសក្ការសមានៈរបស់ពួកទេវតាដែលប្រព្រឹត្តទៅចំពោះមហាសត្វ មិនឲ្យបង្ហាញចេញមកខាងក្រៅ និងមិនអាចរក្សាទុកចិត្តនោះតែក្នុងខាងក្នុងបានឡើយ។ ពាក្យថា Aññesaṃ puññena vasāhi (ចូររស់នៅដោយបុណ្យរបស់អ្នកដទៃចុះ) បង្ហាញពីការអញ្ជើញរបស់សក្កៈដោយបំណងចង់ធ្វើឲ្យមហាសត្វខឹង។ ព្រះឥន្ទ្រចាស់មានអាយុវែង អាស្រ័យហេតុនោះ ទើបធ្វើដូចជាចាស់ជរា ហើយហៅថា "ជរាសក្កៈ" (សក្កៈចាស់)។ ၃၁၅. သေသံ သဗ္ဗန္တိ ပဗ္ဗဇ္ဇုပဂမနာ သေသံ အတ္တနော ဝံသေ ပေါရာဏရာဇူနံ ရာဇစာရိတ္တံ. ပါကတိကန္တိ ပုန သဘာဝတ္တမေဝ ဂတော အဟောသိ, အပဗ္ဗဇိတဘာဝဝစနေနေဝဿ ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာဒီနံ ပဗ္ဗဇ္ဇာဂုဏာနံ အဘာဝေါ ဒီပိတော ဟောတိ. ៣១៥. ពាក្យថា Sesaṃ sabbaṃ (សេចក្តីដែលសេសសល់ទាំងអស់) គឺរាជប្រវេណីរបស់អតីតព្រះរាជាទាំងឡាយក្នុងរាជវង្សរបស់ខ្លួន ក្រៅពីការចេញសាងផ្នួស។ ពាក្យថា Pākatika (ជាប្រក្រតី) គឺត្រឡប់ទៅរកសភាពដើមវិញ ដោយពាក្យថា "មិនបានបួស" នេះឯង បង្ហាញពីការមិនមានគុណនៃការបួស មានការចម្រើនព្រហ្មវិហារធម៌ជាដើម របស់ព្រះរាជានោះ។ ၃၁၆. ဝီရိယံ အကရောန္တော သမုစ္ဆိန္ဒတိ, န တာဝ သမုစ္ဆိန္နံ, ကလျာဏမိတ္တသံသဂ္ဂါဒိပစ္စယသမဝါယေ သတိ သီလဝတံ ကလျာဏဝတ္တံ ပဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ[Pg.151]. ဒုဿီလေန သမုစ္ဆိန္နံ နာမ ဟောတိ တဿ တတ္ထ နိရာသဘာဝေန ပဋိပတ္တိယာ ဧဝ အသမ္ဘဝတော. သတ္တ သေခါ ပဝတ္တေန္တိ ကလျာဏဝတ္တဿ အပရိနိဋ္ဌိတကိစ္စတ္တာ. ခီဏာသဝေန ပဝတ္တိတံ နာမ ပရိနိဋ္ဌိတကိစ္စတ္တာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ៣១៦. បុគ្គលកាលមិនធ្វើសេចក្តីព្យាយាម ឈ្មោះថាផ្តាច់បង់ (វត្តល្អ) ប៉ុន្តែមិនទាន់ឈ្មោះថាផ្តាច់បង់ដាច់ស្រឡះទេ កាលបើមានការជួបជុំនៃបច្ច័យមានការសេពគប់នឹងកល្យាណមិត្តជាដើម តែងអាចប្រព្រឹត្តវត្តដ៏ល្អរបស់បុគ្គលមានសីលបាន។ ចំណែកបុគ្គលទ្រុស្តសីល ឈ្មោះថាផ្តាច់បង់ដាច់ស្រឡះ ព្រោះការប្រតិបត្តិក្នុងវត្តនោះមិនអាចមានឡើងបាន ដោយសារភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្តីសង្ឃឹម។ ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក តែងប្រព្រឹត្តវត្តដ៏ល្អ ព្រោះកិច្ចនៅមិនទាន់សម្រេច។ ចំណែកព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថាបានប្រព្រឹត្តវត្តដ៏ល្អរួចហើយ ព្រោះកិច្ចបានសម្រេចហើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ မဃဒေဝသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) ក្នុងអដ្ឋកថា មឃទេវសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၄. မဓုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៤. អដ្ឋកថា មធុរសូត្រ ၃၁၇. မဓုရာယန္တိ ဥတ္တရမဓုရာယံ. ဂုန္ဒာဝနေတိ ကာဠသိပ္ပလိဝနေ. အတိမုတ္တကဝနေတိ စ ဝဒန္တိ. စတူသု ဝဏ္ဏေသု ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏော. ပဏ္ဍရောတိ ပရိသုဒ္ဓေါ. ကာဠကောတိ အပရိသုဒ္ဓေါ. ဇာတိဂေါတ္တာဒိပညာပနဋ္ဌာနေသူတိ ဇာတိဂေါတ္တာဒိဝသေန သုဒ္ဓစိန္တာယံ ဗြာဟ္မဏာ ဧဝ သုဒ္ဓဇာတိကာ, န ဣတရေတိ အဓိပ္ပာယော. သံသာရတော ဝါ သုဒ္ဓစိန္တာယံ ဗြာဟ္မဏာဝ သုဇ္ဈန္တိ ဝေဒဝိဟိတဿ သုဒ္ဓဝိဓိနော အညေသံ အဝိသယတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. တံ ပနေတံ တေသံ ဝိရုဇ္ဈတိ ခတ္တိယဝေဿာနမ္ပိ မန္တဇ္ဈေနဿ အနုညာတတ္တာ, မန္တဇ္ဈေနဝိဓိနာ စ သံသာရသုဒ္ဓိယာဘာဝတော. ပုတ္တာ နာမ အနောရသာပိ ဟောန္တိ, န တထာ ဣမေတိ အာဟ ‘‘ဩရသာ’’တိ. ဥရေ သံဝဍ္ဎိတပုတ္တောပိ ‘‘ဩရသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဣမေ ပန မုခတော နိဂ္ဂတော ဟုတွာ ဥရေ သံဝဍ္ဎာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဩရသာ မုခတော ဇာတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတော ဧဝ ဗြဟ္မတော ဇာတာတိ ဗြဟ္မဇာ, ဗြဟ္မသမ္ဘူတာပိ ‘‘ဗြဟ္မဇာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, န တထာ ဣမေ. ဣမေ ပန ပစ္စက္ခတော ဗြဟ္မုနာ နိမ္မိတာတိ ဗြဟ္မနိမ္မိတာ, တတော ဧဝ ဗြဟ္မတော လဒ္ဓဗ္ဗဝိဇ္ဇာဒိဒါယဇ္ဇဒါယာဒါတိ ဗြဟ္မဒါယာဒါတိ သဗ္ဗမေတံ ဗြာဟ္မဏာနံ ကတ္ထနာပလာပသဒိသံ ဝိညူနံ အပ္ပမာဏံ အဝိမဒ္ဒက္ခမံ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တံ ဗြဟ္မကုတ္တဿေဝ အဘာဝတော. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝ. တေနာဟ ‘‘ဃောသောယေဝါ’’တိအာဒိ. ဝေါဟာရမတ္တမေဝေတန္တိ ဧတံ ‘‘ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏော’’တိအာဒိ ဝစနမတ္တမေဝ, န တဿ အတ္ထော တေဟိ အဓိပ္ပေတပ္ပကာရော အတ္ထိ. ៣១៧. ពាក្យថា Madhurāyaṃ គឺនៅក្នុងក្រុងឧត្តរមធុរា។ ពាក្យថា Gundāvana គឺនៅក្នុងព្រៃម៉ៃសាក់ខ្មៅ (កាឡសិប្បលីវនៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត ហៅថា ព្រៃអតិមុត្តកៈ (អតិមុត្តកវនៈ) ក៏មាន។ ក្នុងវណ្ណៈទាំង ៤ វណ្ណៈព្រាហ្មណ៍ជាវណ្ណៈដ៏ប្រសើរបំផុត។ ពាក្យថា Paṇḍara (ពណ៌ស) គឺបរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Kāḷaka (ពណ៌ខ្មៅ) គឺមិនបរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Jātigottādipaññāpanaṭṭhānesu (ក្នុងទីជាទីបញ្ញត្តិនូវជាតិនិងគោត្រជាដើម) សេចក្តីថា ក្នុងការគិតអំពីសេចក្តីបរិសុទ្ធដោយអំណាចនៃជាតិនិងគោត្រជាដើម មានតែពួកព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះដែលមានជាតិដ៏បរិសុទ្ធ មិនមែនពួកដទៃឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងការគិតអំពីសេចក្តីបរិសុទ្ធចាកសង្សារវដ្ត មានតែពួកព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះដែលបរិសុទ្ធ ព្រោះវិធីនៃសេចក្តីបរិសុទ្ធដែលកំណត់ទុកក្នុងគម្ពីរវេទ មិនមែនជាវិស័យរបស់ពួកដទៃឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ប៉ុន្តែពាក្យនោះរបស់ពួកគេ តែងផ្ទុយគ្នា (នឹងការពិត) ព្រោះសូម្បីតែក្សត្រនិងវែស្សៈ ក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតឲ្យរៀនមន្តដែរ ហើយម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីបរិសុទ្ធចាកសង្សារវដ្ត ក៏មិនមានដោយសារវិធីរៀនមន្តនោះឡើយ។ ធម្មតាកូនទាំងឡាយ សូម្បីមិនមែនជាកូនកើតពីទ្រូង (អនុរសបុត្រ) ក៏មានដែរ ប៉ុន្តែពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះមិនមែនដូច្នោះទេ ទើបពោលថា "orasā" (កូនកើតពីទ្រូង)។ សូម្បីតែកូនដែលចិញ្ចឹមបីបាច់នៅលើទ្រូង ក៏ហៅថា "ឱរស" ដែរ។ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញថា ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះចេញចាកមាត់ហើយចិញ្ចឹមបីបាច់នៅលើទ្រូង ទើបពោលថា "orasā mukhato jātā" (ជាឱរសកើតអំពីមាត់)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ពួកដែលកើតអំពីព្រហ្ម ឈ្មោះថា "ព្រហ្មជៈ" (កើតអំពីព្រហ្ម) សូម្បីពួកដែលកើតឡើងព្រោះព្រហ្ម ក៏ហៅថា "ព្រហ្មជៈ" ដែរ ប៉ុន្តែពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះមិនមែនដូច្នោះទេ។ ចំណែកពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះ គឺព្រហ្មបង្កើតឡើងដោយផ្ទាល់ ទើបឈ្មោះថា "ព្រហ្មនិម្មិត" (ព្រហ្មបង្កើត) ព្រោះហេតុនោះឯង ពួកដែលជាអ្នកទទួលមរតកមានវិជ្ជាជាដើមដែលត្រូវទទួលបានពីព្រហ្ម ទើបឈ្មោះថា "ព្រហ្មទាយាទ" (អ្នកទទួលមរតកពីព្រហ្ម) ពាក្យទាំងអស់នេះ ប្រៀបដូចជាការអួតអាងនិងការនិយាយភូតភររបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ ជាពាក្យដែលអ្នកប្រាជ្ញមិនយកជាប្រមាណ មិនគួរជឿជាក់ ជាគ្រាន់តែពាក្យសំដីប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែព្រហ្មដែលជាអ្នកបង្កើតនោះមិនមានពិតឡើយ។ សេចក្តីដែលគួរនិយាយក្នុងទីនេះ គឺបានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ghosoyeva" (គ្រាន់តែជាសំឡេងប៉ុណ្ណោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Vohāramattamevetaṃ (ពាក្យនោះគ្រាន់តែជាវោហារប៉ុណ្ណោះ) គឺពាក្យថា "វណ្ណៈព្រាហ្មណ៍ជាវណ្ណៈដ៏ប្រសើរបំផុត" ជាដើមនេះ គ្រាន់តែជាពាក្យសំដីប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីនៃពាក្យនោះតាមរបៀបដែលពួកគេប្រាថ្នាចង់បាន គឺមិនមានឡើយ។ ၃၁၈. သမိဇ္ဈေယျာတိ ဒိဋ္ဌိဒီပနဝသေန အတ္တနော အဇ္ဈာသယော နိပ္ဖဇ္ဇေယျ. တေနာဟ ‘‘မနောရထော ပူရေယျာ’’တိ. ခတ္တိယောပီတိ ပရခတ္တိယောပိ[Pg.152]. အဿာတိ သမိဒ္ဓဓနာဒိံ ပတ္တဿ. တေနာဟ – ‘‘ဣဿရိယသမ္ပတ္တဿာ’’တိ နေသန္တိ ဧတေသံ စတုန္နံ ဝဏ္ဏာနံ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိဘာဝါဒိနာ ဣတရေဟိ ဥပစရိတဗ္ဗတာယ န ကိဉ္စိ နာနာကရဏန္တိ ယောဇနာ. ៣១៨. ពាក្យថា Samijjheyya (គប្បីសម្រេច) គឺអធ្យាស្រ័យរបស់ខ្លួនគប្បីសម្រេចដោយអំណាចនៃការបង្ហាញទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "manoratho pūreyya" (បំណងប្រាថ្នាគប្បីពេញលេញ)។ ពាក្យថា Khattiyopi (សូម្បីក្សត្រ) គឺសូម្បីក្សត្រដទៃ។ ពាក្យថា Assa (គប្បីមានដល់បុគ្គលនោះ) គឺដល់បុគ្គលដែលបានសម្រេចទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ស្តុកស្តម្ភជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "issariyasampattassa" (ដល់បុគ្គលដែលបរិបូណ៌ដោយឥស្សរិយយស)។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ក្នុងពាក្យថា Nesaṃ (របស់ពួកជនទាំងនោះ) គឺក្នុងវណ្ណៈទាំង ៤ នេះ មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាបន្តិចបន្តួចឡើយ ដោយការដែលត្រូវពួកជនដទៃបម្រើមានការក្រោកទទួលមុនជាដើមក្នុងទីនេះ។ ၃၂၂. အဟံ စီဝရာဒီဟိ ဥပဋ္ဌာကော, တုမှာကံ ဣစ္ဆိတစ္ဆိတက္ခဏေ ဝဒေယျာထ ယေနတ္ထောတိ ယောဇနာ. စောရာဒိဥပဒ္ဒဝနိသေဓနေန ရက္ခာဂုတ္တိ, ဒါနာဒိနိမိတ္တဥပဒ္ဒဝနိသေဓနေန အာဝရဏဂုတ္တိ. ပစ္စုပ္ပန္နာနတ္ထနိသေဓနေန ဝါ ရက္ခာဂုတ္တိ, အာဂါမိအနတ္ထနိသေဓနေန အာဝရဏဂုတ္တိ. ဧတ္ထ စ ခတ္တိယာဒီသု ယော ယော ဣဿရော, တဿ ဣတရေန အနုဝတ္တေတဗ္ဗဘာဝေ, ကုသလာကုသလကရဏေန နေသံ ဝသေန လဒ္ဓဗ္ဗအဘိသမ္ပရာယေ, ပဗ္ဗဇိတေဟိ လဒ္ဓဗ္ဗသာမီစိကိရိယာယ စ အဏုမတ္တောပိ ဝိသေသော နတ္ထိ, တသ္မာ သော ဝိသေသာဘာဝေါ ပါဠိယံ တတ္ထ တတ္ထ ဝါရေ ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဝိတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ៣២២. ការភ្ជាប់សេចក្តីថា "ខ្ញុំព្រះករុណាជាអ្នកបម្រើដោយចីវរជាដើម ក្នុងខណៈដែលព្រះអង្គប្រាថ្នាហើយៗ សូមព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូលប្រាប់នូវវត្ថុដែលត្រូវការចុះ"។ ការការពារ (រក្ខាគុត្តិ) គឺដោយការហាមឃាត់ឧបទ្រពមានចោរជាដើម ការបិទបាំង (អាវរណគុត្តិ) គឺដោយការហាមឃាត់ឧបទ្រពដែលមានការឲ្យទានជាដើមជាហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ការការពារ គឺដោយការហាមឃាត់អំពើមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ការបិទបាំង គឺដោយការហាមឃាត់អំពើមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងអនាគត។ ហើយក្នុងទីនេះ ក្នុងចំណោមពួកក្សត្រជាដើម បុគ្គលណាៗជាធំ ភាពដែលបុគ្គលដទៃត្រូវប្រព្រឹត្តតាមបុគ្គលនោះក្តី បរលោកដែលពួកគេត្រូវទទួលបានតាមអំណាចនៃការធ្វើកុសលនិងអកុសលក្តី សាមីចិកម្មដែលត្រូវទទួលបានអំពីពួកអ្នកបួសក្តី មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ការមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នានោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកក្នុងបាលីក្នុងវារៈនោះៗ ដោយពាក្យថា "evaṃ sante" (កាលបើដូច្នោះ) ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ မဓုရသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការប្រកាសសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) ក្នុងអដ្ឋកថា មធុរសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၅. ဗောဓိရာဇကုမာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៥. អដ្ឋកថា ពោធិរាជកុមារសូត្រ ၃၂၄. ဩလောကနကပဒုမန္တိ လီလာအရဝိန္ဒံ. တသ္မာတိ ကောကနဒသဏ္ဌာနတ္တာ ကောကနဒေါတိ သင်္ခံ လဘိ. ៣២៤. ពាក្យថា Olokanakapadumaṃ (ផ្កាឈូកសម្រាប់មើល) គឺផ្កាឈូកសម្រាប់កាន់លេង (លីឡាអរវិន្ទៈ)។ ពាក្យថា Tasmā (ព្រោះហេតុនោះ) គឺព្រោះមានសណ្ឋានដូចផ្កាឈូកក្រហម ទើបបានឈ្មោះថា "កោកនទៈ" (ប្រាសាទកោកនទៈ)។ ၃၂၅. ယာဝ ပစ္ဆိမ…ပေ… ဖလကံ ဝုတ္တံ တဿ သဗ္ဗပစ္ဆာ သန္ထတတ္တာ. ဥပရိမဖလဂတဉှိ သောပါနမတ္ထကံ. ဩလောကနတ္ထံယေဝါတိ န ကေဝလံ ဘဂဝတော အာဂမနညေဝ ဩလောကနတ္ထံ, အထ ခေါ အတ္တနော ပတ္ထနာယ သန္ထရာပိတာယ စေလပဋိကာယ အက္ကမနဿပိ. ៣២៥. ពាក្យថា Yāva pacchima...pe... phalakaṃ (ដរាបដល់ក្តារចុងក្រោយ...ល...) ព្រះអង្គពោលសំដៅលើក្តារនោះ ព្រោះវាត្រូវបានក្រាលនៅក្រោយគេបង្អស់។ ព្រោះថាក្បាលជណ្តើរ គឺស្ថិតនៅលើក្តារខាងលើបំផុត។ ពាក្យថា Olokanatthaṃyeva (ដើម្បីមើលប៉ុណ្ណោះ) គឺមិនមែនដើម្បីមើលតែការយាងមករបស់ព្រះមានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែដើម្បីមើលការជាន់លើសំពត់សដែលខ្លួនបានក្រាលទុកតាមបំណងប្រាថ្នារបស់ខ្លួនផងដែរ។ သကုဏပေါတကေတိ ကာဒမ္ဗဋိဋ္ဋိဘပုတ္တကေ. အညောဝ ဘဝေယျာတိ တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ မာတုဂါမတော အညော ဣဒါနိ ဘရိယာဘူတော မာတုဂါမော ဘဝေယျ. ပုတ္တံ လဘေယျာတိ အတ္တနော ကမ္မဝသေန ပုတ္တံ, နော တဿ. ဥဘောဟီတိ ဣမေဟိ ဧဝ ဥဘောဟိ. ဣမေဟိ ကာရဏေဟီတိ တဿ ရာဇကုမာရဿ ဗုဒ္ဓံ ပဋိစ္စ မိစ္ဆာဂဟဏံ, တိတ္ထိယာနံ ဥဇ္ဈာယနံ, အနာဂတေ မနုဿာနံ ဘိက္ခူနံ ဥဒ္ဒိဿ ဝိပ္ပဋိသာရောတိ ဣမေဟိ တီဟိ ကာရဏေဟိ. ပညတ္တန္တိ သန္ထတံ စေလပဋိကံ. မင်္ဂလံ ဣစ္ဆန္တီတိ မင်္ဂလိကာ. ពាក្យថា Sakuṇapotake (កូនសត្វស្លាប) គឺកូនសត្វទាក្ងាននិងសត្វទទា (កាទម្ពៈ និង តិដ្ដិភៈ)។ ពាក្យថា Aññova bhaveyya (គប្បីជាស្រីផ្សេងទៀត) គឺក្នុងអត្តភាពនោះ គប្បីជាស្ត្រីផ្សេងទៀតដែលជាភរិយាក្នុងពេលឥឡូវនេះ ក្រៅពីស្ត្រីនោះ។ ពាក្យថា Puttaṃ labheyya (គប្បីបានកូន) គឺបានកូនដោយអំណាចកម្មរបស់ខ្លួន មិនមែនរបស់នាងឡើយ។ ពាក្យថា Ubhohi (ដោយទាំងពីរ) គឺដោយហេតុទាំងពីរនេះឯង។ ពាក្យថា Imehi kāraṇehi (ដោយហេតុទាំងឡាយនេះ) គឺការកាន់យកខុសរបស់រាជកុមារនោះចំពោះព្រះពុទ្ធ១ ការតិះដៀលរបស់ពួកអន្យតិរ្ថិយ១ សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តរបស់មនុស្សទាំងឡាយក្នុងអនាគតចំពោះពួកភិក្ខុ១ ដោយហេតុទាំង ៣ នេះ។ ពាក្យថា Paññattaṃ (ដែលគេរៀបចំទុក) គឺសំពត់សដែលគេក្រាលទុក។ ពាក្យថា Maṅgalaṃ icchanti (ប្រាថ្នានូវមង្គល) គឺពួកអ្នកនិយមមង្គល (មង្គលិកា)។ ၃၂၆. တတိယံ [Pg.153] ကာရဏန္တိ ဣမိနာ ဘိက္ခူသု ဝိပ္ပဋိသာရာနုပ္ပာဒနမာဟ. ယံ ကိဉ္စိ ပရိဘုဉ္ဇန-သုခံ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါတိ အဓိပ္ပာယေန ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂသညီ ဟုတွာ…ပေ… မညမာနော ဧဝမာဟ. ៣២៦. ពាក្យថា Tatiyaṃ kāraṇaṃ (ហេតុទីបី) ព្រះអង្គពោលសំដៅលើការមិនឲ្យកើតសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តដល់ពួកភិក្ខុ។ សេចក្តីសុខក្នុងការប្រើប្រាស់ណាមួយ គឺជាកាមសុខល្លិកានុយោគ ដោយអធ្យាស្រ័យបែបនេះ ទើបគាត់មានសេចក្តីសំគាល់ថាជាកាមសុខល្លិកានុយោគ...ល... កាលសំគាល់យ៉ាងនេះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ၃၂၇. အထ နံ ဘဂဝါ တတော မိစ္ဆာဘိနိဝေသတော ဝိဝေစေတုကာမော ‘‘သော ခေါ အဟ’’န္တိအာဒိနာ အတ္တနော ဒုက္ကရစရိယံ ဒဿေတုံ အာရဘိ. မဟာသစ္စကေ(မ. နိ. ၁.၃၆၄ အာဒယော) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ ‘‘သော ခေါ အဟ’’န္တိအာဒိပါဌဿ တတ္ထ အာဂတနိယာမေနေဝ အာဂတတ္တာ. ပါသရာသိသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၂၇၂ အာဒယော) ဝုတ္တနယေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ៣២៧. លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលប្រាថ្នានឹងដកគាត់ចាកការប្រកាន់ខុសនោះ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទុក្ករកិរិយារបស់ព្រះអង្គ ដោយពាក្យថា "so kho ahaṃ" (តថាគតនោះឯង) ជាដើម។ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកក្នុងមហាសច្ចកសូត្រ ព្រោះព្រះបាលីថា "so kho ahaṃ" ជាដើម មកដល់ក្នុងទីនេះតាមរបៀបដែលមកដល់ក្នុងសូត្រនោះឯង។ ពាក្យថា Pāsarāsisutte vuttanayena (តាមន័យដែលពោលទុកក្នុងបាសរាសិសូត្រ) សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ၃၄၃. အင်္ကုသံ ဂဏှန္တိ ဧတေန တဿ ဂဟဏေ ဆေကော ဟောတီတိ အင်္ကုသဂဟဏသိပ္ပံ. မေဃဥတုန္တိ မေဃံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နသီတဥတုံ. ပဗ္ဗတဥတုန္တိ ပဗ္ဗတံ ပဋိစ္စ ဥဏှဥတုံ. ဥဘယဝသေန စ တဿ တထာ သီတုဏှဥတုတော ဧနော အာဂတောတိ တ-ကာရဿ ဒ-ကာရံ ကတွာ ဥဒေနောတိ နာမံ အကာသိ. ៣៤៣. ពួកជនតែងកាន់យកនូវក្ងុក (កណ្តៀវ ឬទំពក់) ដោយសិល្បៈនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការកាន់យកនូវក្ងុកនោះ ហេតុនោះទើបហៅថា សិល្បៈនៃការកាន់ក្ងុក (អង្កុសគ្គហណសិប្បៈ)។ ពាក្យថា Meghautu (រដូវមេឃ) គឺរដូវត្រជាក់ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យមេឃ។ ពាក្យថា Pabbatautu (រដូវភ្នំ) គឺរដូវក្តៅដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យភ្នំ។ ហើយព្រោះអាស្រ័យហេតុទាំងពីរនោះ គឺរដូវត្រជាក់និងក្តៅយ៉ាងនោះ ទើបព្រះរាជកុមារនោះប្រសូតមក (eno āgato) ទើបផ្លាស់អក្សរ ត (ta) ជា ដ (da) ហើយដាក់ព្រះនាមថា "ឧទេន" (Udena)។ တာပသော ဩဂါဠှဉာဏဝသေန ရညော မတဘာဝံ ဉတွာ. အာဒိတော ပဋ္ဌာယာတိ ကောသမ္ဗိနဂရေ ပရန္တပရညော အဂ္ဂမဟေသိဘာဝတော ပဋ္ဌာယ. ပုဗ္ဗေတိ သီလဝန္တကာလေ. ဟတ္ထိဂန္ထန္တိ ဟတ္ထီနံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တာပနသတ္ထံ. တေနေဝဿ တံ သိက္ခာပေတိ, ကိစ္စဉ္စ ဣဇ္ဈတိ. ព្រះតាបសដឹងនូវភាពជាអ្នកសោយទិវង្គតរបស់ព្រះរាជា ដោយអំណាចនៃញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅ។ ពាក្យថា Ādito paṭṭhāya (ចាប់ផ្តើមតាំងពីដើមមក) គឺចាប់ផ្តើមតាំងពីភាពជាអគ្គមហេសីរបស់ព្រះបាទបរន្តបៈក្នុងក្រុងកោសម្ពីមក។ ពាក្យថា Pubbe (ក្នុងកាលមុន) គឺក្នុងកាលដែលខ្លួនមានសីល។ ពាក្យថា Hatthigantha (គម្ពីរដំរី) គឺក្បួនតម្រាសម្រាប់ធ្វើឲ្យដំរីទាំងឡាយស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបព្រះតាបសបង្រៀនក្បួននោះដល់គាត់ ហើយកិច្ចនោះក៏សម្រេច។ ၃၄၄. ပဒဟနဘာဝေါတိ ဘာဝနာနုယောဂေါ. ပဓာနေ ဝါ နိယုတ္တော ပဓာနိယော, ပဓာနိယဿ ဘိက္ခုနော, တဿေဝ ပဓာနိယဘာဝဿ အင်္ဂါနိ ကာရဏာနိ ပဓာနိယင်္ဂါနိ. သဒ္ဓါ ဧတဿ အတ္ထီတိ သဒ္ဓေါ. ကိဉ္စာပိ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာနမ္ပိ အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ အာဂတာ အာဂမနသဒ္ဓါ ဧဝ, မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပန သဒ္ဓါ ဂရုတရာတိ သာ ဧဝ ဂဟိတာ. အစလဘာဝေန ဩကပ္ပနံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ, သွာချာတော ဓမ္မော, သုပ္ပဋိပန္နော သံဃော’’တိ ကေနစိ အကမ္ပိယဘာဝေန ရတနတ္တယဂုဏေ ဩဂါဟိတွာ ကပ္ပနံ. ပသာဒုပ္ပတ္တိ ရတနတ္တယေ ပသီဒနမေဝ. ဗောဓိန္တိ စတုမဂ္ဂဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ တံနိမိတ္တတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ, ဗောဓီတိ ဝါ သမ္မာသမ္ဗောဓိ. သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ မဂ္ဂဉာဏံ, မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ. နိစ္ဆိတသုဗုဒ္ဓတာယ ဓမ္မဿ သုဓမ္မတာ သံဃဿ သုပ္ပဋိပတ္တိ ဝိနိစ္ဆိတာ ဧဝ [Pg.154] ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒေသနာသီသမေဝ စေတ’’န္တိအာဒိ. တဿ ပဓာနံ ဝီရိယံ ဣဇ္ဈတိ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ ‘‘ဣမာယ ပဋိပဒါယ ဇရာမရဏတော မုစ္စိဿာမီ’’တိ ပဓာနာနုယောဂေ အဝံမုခသမ္ဘဝတော. ៣៤៤. ពាក្យថា Padahanabhāvo (ភាពជាអ្នកព្យាយាម) គឺការប្រកបការចម្រើនភាវនា។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលដែលខ្វល់ខ្វាយក្នុងសេចក្តីព្យាយាម ឈ្មោះថា "បធានិយៈ" (អ្នកគួរព្យាយាម) គឺភិក្ខុអ្នកគួរព្យាយាម អង្គទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃភាពជាអ្នកគួរព្យាយាមនោះឯង ឈ្មោះថា "បធានិយង្គៈ" (អង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម)។ បុគ្គលណាមានសទ្ធា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា "សទ្ធោ" (អ្នកមានសទ្ធា)។ សូម្បីតែសទ្ធាដែលមកតាំងពីការតាំងប្រាថ្នារបស់ព្រះបច្ចេកពោធិសត្វទាំងឡាយ ក៏ជាអាគមនសទ្ធាដែរ ប៉ុន្តែសទ្ធារបស់ព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ គឺធ្ងន់ធ្ងរជាង ហេតុនោះទើបលោកកាន់យកនូវសទ្ធានោះឯង។ ការជឿស៊ប់ដោយភាពមិនរំភើបញាប់ញ័រ គឺការជឿស៊ប់ចុះទៅក្នុងគុណនៃព្រះរតនត្រ័យដោយភាពមិនអាចឲ្យអ្នកណាមួយញ៉ាំងឲ្យរំភើបញាប់ញ័របានថា "ព្រះមានព្រះភាគជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងទុកល្អហើយ ព្រះសង្ឃជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អហើយ"។ ការកើតឡើងនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា គឺការជ្រះថ្លាក្នុងព្រះរតនត្រ័យនោះឯង។ ពាក្យថា Bodhi (ការត្រាស់ដឹង) គឺលោកពោលសំដៅលើមគ្គញាណទាំង ៤ ព្រោះមគ្គញាណនោះជាហេតុនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Bodhi គឺព្រះសម្មាសម្ពោធិ។ ព្រោះថាមគ្គញាណជាបទដ្ឋាននៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហើយសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលមានមគ្គញាណជាបទដ្ឋាននោះ ហៅថា "ព្រះសម្មាសម្ពោធិ"។ ព្រោះតែការត្រាស់ដឹងដ៏ត្រឹមត្រូវដែលបានកំណត់ទុកហើយ ភាពជាធម៌ល្អនៃព្រះធម៌ និងការប្រតិបត្តិល្អនៃព្រះសង្ឃ តែងត្រូវបានកំណត់យ៉ាងច្បាស់លាស់ ទើបពោលថា "desanāsīsameva cetaṃ" (ពាក្យនេះជាប្រធាននៃការសម្តែងធម៌ប៉ុណ្ណោះ) ជាដើម។ សេចក្តីព្យាយាមដ៏ជាប្រធានរបស់បុគ្គលនោះ តែងសម្រេចបាន ព្រោះការមិនបែរខ្នងដាក់ការប្រកបសេចក្តីព្យាយាម ដោយសទ្ធាក្នុងព្រះរតនត្រ័យថា "យើងនឹងរួចចាកជាតិជរានិងមរណៈដោយការប្រតិបត្តិនេះ"។ အပ္ပာဗာဓောတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. အဂုဏံ ပကာသေတာ အာယတိံ သံဝရံ အာပဇ္ဇိတာ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဝိသောဓနတ္ထံ. ဥဒယဉ္စ အတ္ထဉ္စ ဂန္တုန္တိ ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ’’တိအာဒိနာ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ဇာနိတုံ. တေနာဟ ‘‘ဧတေနာ’’တိအာဒိ. ပရိသုဒ္ဓါယ ဥပက္ကိလေသဝိနိမုတ္တာယ. နိဗ္ဗိဇ္ဈိတုန္တိ တဒင်္ဂဝသေန ပဇဟိတုံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ. ယံ ဒုက္ခံ ခီယတီတိ ကိလေသေသု အပ္ပဟီနေသု တေန တဒုပနိဿယကမ္မံ ပဋိစ္စ ယံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ពាក្យថា Appābādho (មានអាពាធតិច) ជាដើម គឺបានពោលរួចមកហើយខាងដើម។ បុគ្គលជាអ្នកបើកកកាយនូវទោស ដើម្បីដល់នូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងកាលខាងមុខ ហើយជម្រះចិត្តឲ្យស្អាតដោយការប្រតិបត្តិដ៏ត្រឹមត្រូវ។ ពាក្យថា Udayañca atthañca gantuṃ (ដើម្បីដល់នូវការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ) គឺដើម្បីដឹងនូវការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅនៃឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ដោយពាក្យថា "avijjāsamudayā" (ព្រោះការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "etena" (ដោយហេតុនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Parisuddhāya (ដ៏បរិសុទ្ធ) គឺរួចផុតចាកឧបក្កិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Nibbijjhitṃ (ដើម្បីទម្លុះទម្លាយ) គឺដើម្បីលះបង់ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន ហើយដើម្បីជាបច្ច័យដល់សមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា Yaṃ dukkhaṃ khīyati (ទុក្ខណាដែលអស់ទៅ) គឺលោកពោលសំដៅលើទុក្ខដែលគប្បីកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យកម្មដែលជាឧបនិស្ស័យនៃទុក្ខនោះ ក្នុងកាលដែលកិលេសទាំងឡាយមិនទាន់លះបង់បាន។ ၃၄၅. သေသဒိဝသေတိ သတ္တဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒွေ ရတ္တိန္ဒိဝါ. ៣៤៥. ពាក្យថា Sesadivase (ក្នុងថ្ងៃដែលសេសសល់) គឺចាប់ផ្តើមតាំងពីថ្ងៃទីប្រាំពីរ រហូតដល់ពីរយប់ពីរថ្ងៃ។ ၃၄၆. ကုစ္ဆိသန္နိဿိတော ဂဗ္ဘော နိဿယဝေါဟာရေန ‘‘ကုစ္ဆီ’’တိ ဝုစ္စတိ, သော ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ကုစ္ဆိမတီ. တေနာဟ ‘‘အာပန္နသတ္တာ’’တိ. အာရက္ခော ပနဿ ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဟောတီတိ မာတရာ ဂဟိတသရဏံ ဂဗ္ဘဝုဋ္ဌိတဿ တဿ သရဏဂမနံ ပဝေဒယိတဿ ကုသလံ သရဏံ နာမ, မာတု ကတရက္ခော ပုတ္တဿပိ ပစ္စုပဋ္ဌိတောတိ. မဟလ္လကကာလေတိ ဝစနတ္ထံ ဇာနနကာလေ. သာရေန္တီတိ ယထာဒိဋ္ဌံ ယထာဗလံ ရတနတ္တယဂုဏပတိဋ္ဌာပနဝသေန အဿ သာရေန္တိ. သလ္လက္ခေတွာတိ ဝုတ္တမတ္ထံ ဥပဓာရေတွာ. သရဏံ ဂဟိတံ နာမ ဟောတိ ရတနတ္တယဿ သရဏဘာဝသလ္လက္ခဏပုဗ္ဗကတန္နိန္နစိတ္တဘာဝတောဝ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ៣៤៦. គភ៌ដែលអាស្រ័យនៅក្នុងផ្ទៃ លោកហៅថា "កុច្ឆិ" (ផ្ទៃ) ដោយវោហារសន្មតថាជាទីអាស្រ័យ គភ៌នោះមានដល់ស្ត្រីនោះ ហេតុនោះស្ត្រីនោះទើបឈ្មោះថា "កុច្ឆិមតី" (ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "āpannasattā" (ស្ត្រីមានគភ៌)។ ពាក្យថា Ārakkho panassa paccupaṭṭhito hoti (ការការពារតែងប្រាកដដល់កុមារនោះ) សេចក្តីថា ការកាន់យកសរណៈដែលមាតាបានកាន់យកហើយ ឈ្មោះថាជាសរណៈដ៏មានកុសល ដល់កុមារដែលចេញចាកគភ៌ហើយប្រកាសនូវការដល់សរណៈ ព្រោះការការពារដែលមាតាបានធ្វើហើយ តែងប្រាកដដល់បុត្រផងដែរ។ ពាក្យថា Mahallakakāle (ក្នុងកាលដែលធំដឹងក្តី) គឺក្នុងកាលដែលដឹងសេចក្តីនៃពាក្យសំដី។ ពាក្យថា Sārenti (រំលឹក) គឺរំលឹកគាត់ដោយការដំកល់ទុកនូវគុណនៃព្រះរតនត្រ័យតាមដែលបានឃើញនិងតាមកម្លាំង។ ពាក្យថា Sallakkhetvā (កំណត់ទុក) គឺពិចារណានូវសេចក្តីដែលបានពោលហើយ។ ការកាន់យកសរណៈ ឈ្មោះថាជាការកាន់យកហើយ ព្រោះតែភាពនៃចិត្តដែលបង្អោនទៅក្នុងសរណៈនោះ ដែលមានការកំណត់ដឹងនូវភាពជាសរណៈនៃព្រះរតនត្រ័យជាប្រធាន។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ဗောဓိရာဇကုမာရသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. លីនត្ថប្បកាសនា នៃអដ្ឋកថាពោធិរាជកុមារសូត្រ ចប់ហើយ។ ၆. အင်္ဂုလိမာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៦. អដ្ឋកថាអង្គុលិមាលសូត្រ ၃၄၇. အင်္ဂုလီနံ မာလံ ဓာရေတီတိ ဣမိနာ အနွတ္ထာ တဿ သမညာတိ ဒဿေတိ. တတြာတိ တသ္မိံ အာစရိယဝစနေန အင်္ဂုလိမာလဿ ဓာရဏေ. ကရီသသဟဿခေတ္တေ ဧကသာလိသီသံ ဝိယ အပညာယမာနသကကိစ္စော ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. တက္ကသီလံ ပေသယိံသု ‘‘တာဒိသဿ အာစရိယဿ သန္တိကေ [Pg.155] သိပ္ပုဂ္ဂဟသမ္မာပယောဂေန ဒိဋ္ဌဓမ္မိကေ သမ္ပရာယိကေ စ အတ္ထေ ဇာနန္တော ဘာရိယံ န ကရေယျာ’’တိ. ဗာဟိရကာ အဟေသုံ အဟိံသကဿ ဝတ္တသမ္ပတ္တိယာ အာစရိယဿ စိတ္တသဘာဝတော နိဗ္ဗတ္တနတိဘာဝေန. သိနေဟေနေဝ ဝဒန္တေတိ သိနေဟေန ဝိယ ဝဒန္တေ. ៣៤៧. ពាក្យថា Aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāreti (ទ្រទ្រង់នូវកម្រងនៃម្រាមដៃ) នេះ បង្ហាញថា ឈ្មោះរបស់គាត់ជាឈ្មោះសមស្របតាមសេចក្តីពិត។ ពាក្យថា Tatrā សំដៅយក ក្នុងការទ្រទ្រង់នូវកម្រងម្រាមដៃរបស់អង្គុលិមាល តាមពាក្យរបស់អាចារ្យនោះ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា កិច្ចការផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់ មិនប្រាកដឡើង ដូចជាក្បាលស្រូវសាលីតែមួយ នៅក្នុងស្រែទំហំមួយពាន់ករីសៈ ដូច្នោះឯង។ ពួកជនទាំងឡាយបានបញ្ជូនទៅកាន់ក្រុងតក្កសិលា ដោយគិតថា «កាលបើដឹងនូវប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក ដោយការប្រឹងប្រែងរៀនសូត្រសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់នៃអាចារ្យបែបនោះ មិនគប្បីធ្វើការអាពាហ៍ពិពាហ៍ឡើយ»។ ពួកសិស្សដទៃទៀត បានក្លាយជាអ្នកខាងក្រៅ (បែកបាក់គ្នា) ព្រោះតែការបរិបូណ៌ដោយវត្តរបស់អហិង្សកៈ និងដោយការកើតឡើងហួសប្រមាណនៃសេចក្តីច្រណែនក្នុងចិត្តរបស់អាចារ្យ។ ពាក្យថា Sineheneva vadante (និយាយដោយសេចក្តីស្រឡាញ់នោះឯង) គឺ និយាយហាក់ដូចជាមានសេចក្តីស្រឡាញ់។ ဂဏနမ္ပိ န ဥဂ္ဂဏှာတီတိ ဂဏနဝိဓိမ္ပိ န သလ္လက္ခေတိ. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ပကတိယာ’’တိအာဒိနာ. ဌပိတဋ္ဌာနေတိ ရုက္ခဂစ္ဆန္တရာဒိကေ ဌပိတဋ္ဌာနေ သကုန္တသိင်္ဂါလာနံ ဝသေန အင်္ဂုလိယော ဝိနဿန္တိ. ဘဂ္ဂဝေါတိ ကောသလရညော ပုရောဟိတံ ဂေါတ္တေန ဝဒတိ. စောရော အဝိဿာသနီယော သာဟသိကဘာဝတော. ပုရာဏသန္ထတာ သာခါ အဝိဿာသနီယာ ဝိစ္ဆိကာဒီနံ ပဝေသနယောဂျတ္တာ. ရာဇာ အဝိဿာသနီယော ဣဿရိယမဒေန ဓနလောဘေန စ ကဒါစိ ဇီဝိတေ သင်္ကာဘာဝတော. ဣတ္ထီ အဝိဿာသနီယာ လောလသီလစိတ္တဘာဝတော. အနုဒ္ဓရဏီယော ဘဝိဿတိ သံသာရပင်္ကတော. ពាក្យថា Gaṇanampi na uggaṇhāti (សូម្បីតែការរាប់ ក៏មិនរៀន) គឺ មិនកំណត់សូម្បីតែវិធីរាប់។ ក្នុងពាក្យនោះ លោកពោលហេតុថា pakatiyā (ដោយប្រក្រតី) ជាដើម។ ពាក្យថា Ṭhapitaṭṭhāne (ក្នុងកន្លែងដែលទុក) គឺ ម្រាមដៃទាំងឡាយរមែងវិនាសទៅដោយសារពួកសត្វស្លាប និងសត្វចចក ក្នុងកន្លែងដែលទុក មានចន្លោះដើមឈើ និងគុម្ពោតព្រៃជាដើម។ ពាក្យថា Bhaggavo គឺ លោកហៅបុរោហិតរបស់ស្តេចកោសល ដោយគោត្រ។ ចោរ មិនគួរទុកចិត្ត ព្រោះតែភាពជាអ្នកសាហាវយង់ឃ្នង។ មែកឈើចាស់ដែលគេក្រាលទុក មិនគួរទុកចិត្ត ព្រោះជាទីសមគួរដល់ការចូលទៅនៃសត្វខ្ទួយជាដើម។ ព្រះរាជា មិនគួរទុកចិត្ត ព្រោះតែការស្រវឹងក្នុងឥស្សរិយយស និងការលោភលន់ក្នុងទ្រព្យសម្បត្តិ ហើយជួនកាលព្រោះតែមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងជីវិត។ ស្ត្រី មិនគួរទុកចិត្ត ព្រោះតែមានសីលធម៌ និងចិត្តរាយមាយ (មិននឹងន)។ គាត់នឹងជាអ្នកដែលគេមិនអាចស្រង់ឡើងបាន ចាកភក់គឺសង្សារវដ្ត។ ၃၄၈. သင်္ကရိတွာတိ ‘‘မယံ ဧကဇ္ဈံ သန္နိပတိတွာ စောရံ မာရေတွာ ဝါ ပလာပေတွာ ဂမိဿာမာ’’တိ သင်္ကရံ ကတွာ. ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရန္တိ အဘိသင်္ခရဏံ အဓိဋ္ဌာနံ. အဘိသင်္ခါသီတိ အဓိဋ္ဌဟိ. သံဟရိတွာတိ သံခိပိတွာ. ဩရဘာဂေတိ စောရဿ ဩရဘာဂေ. ៣៤៨. ពាក្យថា Saṅkaritvā គឺ ធ្វើការព្រមព្រៀងគ្នា (រួមគ្នា) ថា «ពួកយើងនឹងជួបជុំគ្នាតែមួយកន្លែង សម្លាប់ចោរ ឬដេញចោរឲ្យរត់ទៅ ហើយសឹមទៅ»។ ពាក្យថា Iddhābhisaṅkhāraṃ គឺ ការតាក់តែង ការអធិដ្ឋាន។ ពាក្យថា Abhisaṅkhāsi គឺ បានអធិដ្ឋានហើយ។ ពាក្យថា Saṃharitvā គឺ បង្រួញចូល។ ពាក្យថា Orabhāge គឺ ក្នុងចំណែកខាងអាយនៃចោរ។ ၃၄၉. ဒဏ္ဍောတိ ပဟရဏဟတ္ထစ္ဆေဒနာဒိကော ဒဏ္ဍနသင်္ခါတော ဒဏ္ဍော. ပဝတ္တယိတဗ္ဗောတိ အာနေတဗ္ဗော. အပနေတွာတိ အတ္တနော သန္တာနတော သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာယ. ပဋိသင်္ခါယာတိ ပဋိသင်္ခါနေန. အဝိဟိံသာယာတိ ကရုဏာယ. သာရဏီယဓမ္မေသူတိ ဆသုပိ သာရဏီယဓမ္မေသု, ဌိတော အဋ္ဌိတာနံ ပါပဓမ္မာနံ ဗောဓိမူလေ ဧဝ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ. ယထာ အတီတေ အပရိမိတံ ကာလံ သန္ဓာဝိတံ, ဧဝံ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ အနာဂတေပိ သန္ဓာဝိဿတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဒါနီ’’တိအာဒိမာဟ. ៣៤៩. ពាក្យថា Daṇḍo គឺ អាជ្ញាដែលរាប់ថាជាការដាក់ទណ្ឌកម្ម មានការវាយដំ និងការកាត់ដៃជាដើម។ ពាក្យថា Pavattayitabbo គឺ គប្បីនាំមក។ ពាក្យថា Apanetvā គឺ លះបង់ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទ) ចាកសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Paṭisaṅkhāya គឺ ដោយការពិចារណា។ ពាក្យថា Avihiṃsāya គឺ ដោយសេចក្តីករុណា។ ពាក្យថា Sāraṇīyadhammesu គឺ ក្នុងសារាណីយធម៌ទាំង ៦ ប្រការ, ដែលតាំងនៅហើយ ព្រោះតែអកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់តាំងនៅ ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់អស់ហើយ នៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្សនោះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញថា «ដូចជាបុគ្គលដែលបានអន្ទោលទៅហើយអស់កាលមិនមានកំណត់ក្នុងអតីតកាល យ៉ាងណាមិញ ដោយសារការប្រតិបត្តិនេះ គាត់ក៏នឹងអន្ទោលទៅក្នុងអនាគតកាល យ៉ាងនោះដែរ» ទើបត្រាស់ពាក្យថា idānī (ក្នុងកាលឥឡូវនេះ) ជាដើម។ ဣတွေဝါတိ ဣတိ ဧဝ, ဣတိ-သဒ္ဒေါ နိဒဿနတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ ဝတွာ ယေဝါ’’တိ. အကိရီတိ အာကိရိ, ပဉ္စပိ အာဝုဓာနိ ဝိကိရိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ခိပိ ဆဍ္ဍေသီ’’တိ. ពាក្យថា Itveva គឺ iti eva (យ៉ាងនេះឯង), សព្ទថា iti មានអត្ថជាគ្រឿងបង្ហាញ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «លុះពោលយ៉ាងនេះហើយនោះឯង»។ ពាក្យថា Akiri គឺ ខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ (បោះចោល), គឺបានបោះចោលនូវអាវុធទាំង ៥ ប្រការ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «គ្រវែងចោល បោះបង់ចោល»។ ၃၅၀. ဧတ္တောဝါတိ အတော ဧဝ အာဂတမဂ္ဂေနေဝ သာဝတ္ထိံ ဂတာ. အဓိဝါသေဿတီတိ ‘‘စောရံ ပဋိသေဓေတုံ ဂမိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တေ တုဏှီ ဘဝိဿတိ[Pg.156]. ဒါရုဏကမ္မေန ဥပ္ပန္နနာမန္တိ ‘‘အင်္ဂုလိမာလော’’တိ ဣမံ နာမံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ៣៥០. ពាក្យថា Ettova គឺ ទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី តាមផ្លូវដែលមកនោះឯង។ ពាក្យថា Adhivāsessati គឺ កាលបើក្រាបបង្គំទូលថា «ខ្ញុំព្រះករុណានឹងទៅដើម្បីហាមឃាត់ចោរ» ព្រះអង្គនឹងទ្រង់គង់ស្ងៀម។ ពាក្យថា Dāruṇakammena uppannanāmaṃ (ឈ្មោះដែលកើតឡើងដោយសារអំពើដ៏សាហាវ) គឺ លោកពោលសំដៅយកឈ្មោះថា «អង្គុលិមាល» នេះ។ ၃၅၁. ဟတ္ထီ အရညဟတ္ထီ ဟောန္တိ မနုဿာနံ တတ္ထ ဂန္တုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ, ဧဝံ အဿာပိ. ကူဋသဟဿာနံ ဘိဇ္ဇနကာရဏံ ဟောတိ ထေရဿ အာဂမနဘယေန ဃဋေ ဆဍ္ဍေတွာ ပလာယနေန. ဂဗ္ဘမူဠှာယာတိ ဗျာကုလဂဗ္ဘာယ. ပဗ္ဗဇ္ဇာဗလေနာတိ ဝုတ္တံ, သတ္ထု ဒေသနာနုဘာဝေနာတိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ. သော ဟိ တဿာပိ ကာရဏန္တိ. အရိယာ နာမ ဇာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အရိယဘာဝတ္ထာယ ဇာတီတိ ကတွာ. ៣៥១. ដំរីទាំងឡាយ ឈ្មោះថាដំរីព្រៃ ព្រោះតែមនុស្សមិនអាចទៅក្នុងទីនោះបាន, សូម្បីតែសេះ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ហេតុនៃការបែកធ្លាយនៃក្អមរាប់ពាន់ គឺដោយសារការបោះបង់ចោលក្អមហើយរត់គេចខ្លួន ព្រោះខ្លាចការមកដល់របស់ព្រះថេរៈ។ ពាក្យថា Gabbhamūḷhāya គឺ ស្ត្រីដែលមានគភ៌ច្របូកច្របល់ (ពិបាកសម្រាលកូន)។ ដែលពោលថា Pabbajjābalena (ដោយកម្លាំងនៃការបួស) នោះ ប៉ុន្តែគប្បីពោលថា «ដោយអានុភាពនៃការសម្តែងធម៌របស់ព្រះសាស្តា» វិញ។ ព្រោះថា ព្រះសាស្តានោះឯង ជាហេតុនៃសេចក្តីនោះដែរ។ ជាតិដែលឈ្មោះថា អរិយជាតិ គឺការបួស ព្រោះធ្វើឲ្យកើតឡើងដើម្បីភាពជាអរិយៈ។ မဟာပရိတ္တံ နာမေတန္တိ မဟာနုဘာဝံ ပရိတ္တံ နာမေတံ. တထာ ဟိ နံ ထေရော သဗ္ဗဘာဝေန အရိယာယ ဇာတော သစ္စာဓိဋ္ဌာနေန အကာသိ. တေနာဟ ‘‘သစ္စကိရိယကတဋ္ဌာနေ’’တိ. ဂဗ္ဘမူဠှန္တိ မူဠှဂဗ္ဘံ. ဂဗ္ဘော ဟိ ပရိပက္ကော သမ္ပဇ္ဇမာနော ဝိဇာယနကာလေ ကမ္မဇဝါတေဟိ သဉ္စာလေတွာ ပရိဝတ္တိတော ဥဒ္ဓံပါဒေါ အဓောသီသော ဟုတွာ ယောနိမုခါဘိမုခေါ ဟောတိ, ဧဝံ သော ကဿစိ အလဂ္ဂေါ သောတ္ထိနာ ဗဟိ နိက္ခမတိ, ဝိပဇ္ဇမာနော ပန ဝိပရိဝတ္တနဝသေန ယောနိမဂ္ဂံ ပိဒဟိတွာ တိရိယံ နိပဇ္ဇတိ, တထာ ယဿာ ယောနိမဂ္ဂေါ ပိဒဟတိ, သာ တတ္ထ ကမ္မဇဝါတေဟိ အပရာပရံ ပရိဝတ္တမာနာ ဗျာကုလာ မူဠှဂဗ္ဘာတိ ဝုစ္စတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဂဗ္ဘမူဠှ’’န္တိ. ពាក្យថា Mahāparittaṃ nāmetaṃ គឺ ព្រះបរិត្តនេះ ឈ្មោះថាមានអានុភាពធំធេង។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈបានធ្វើនូវព្រះបរិត្តនោះ ដោយការអធិដ្ឋានសច្ចៈ ក្នុងនាមជាអ្នកកើតហើយក្នុងអរិយជាតិដោយប្រការទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា saccakiriyakataṭṭhāne (ក្នុងកន្លែងដែលធ្វើសច្ចកិរិយា)។ ពាក្យថា Gabbhamūḷhaṃ គឺ គភ៌ដែលច្របូកច្របល់ (កូនទទឹងទិស)។ ពិតណាស់ គភ៌ដែលចាស់ទុំបរិបូណ៌ហើយ ក្នុងកាលដែលសម្រាល រមែងត្រូវខ្យល់កម្មជវាត (ខ្យល់កើតអំពីកម្ម) បក់បោកឲ្យកម្រើក ឲ្យត្រឡប់ខ្លួន មានជើងឡើងលើ មានក្បាលចុះក្រោម បែរមុខទៅរកទ្វារមាស យ៉ាងនេះ កូននោះក៏ចេញមកខាងក្រៅដោយសុវត្ថិភាព មិនទើសទាក់នឹងអ្នកណាម្នាក់ឡើយ។ ចំណែកឯគភ៌ដែលខូចខាត (មិនប្រក្រតី) ព្រោះតែការត្រឡប់ខ្លួនខុស រមែងបិទផ្លូវទ្វារមាស ហើយដេកទទឹង យ៉ាងនេះ ផ្លូវទ្វារមាសរបស់ស្ត្រីណាត្រូវបិទហើយ នាងរមែងវិលវល់ទៅមកក្នុងទីនោះ ដោយសារខ្យល់កម្មជវាតទាំងឡាយ ហៅថា ស្ត្រីមានគភ៌ច្របូកច្របល់ (មូឡ្ហគភ៌) លោកសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា gabbhamūḷhaṃ។ သစ္စကိရိယာ နာမ ဗုဒ္ဓါသယံ အတ္တနော သီလံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ကတာ, တသ္မာ သစ္စကိရိယာ ဝေဇ္ဇကမ္မံ န ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ထေရဿပိ စာတိအာဒိနာ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗကာရဏံ ဝဒတိ. ဣမေ ဒွေ ဟေတူ ပဋိစ္စ ဘဂဝါ ထေရံ သစ္စကိရိယံ ကာရေသိ. ဇာတိန္တိ မူလဇာတိံ. សច្ចកិរិយា ឈ្មោះថាជាការធ្វើឡើងដោយការពិចារណានូវសីលរបស់ខ្លួន តាមពុទ្ធអធ្យាស្រ័យ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សច្ចកិរិយា មិនមែនជាវេជ្ជកម្ម (ការព្យាបាលរោគ) ឡើយ។ លោកពោលហេតុដែលគប្បីចូលទៅជិត ដោយពាក្យថា Therassapi ca (សូម្បីរបស់ព្រះថេរៈផង) ជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់អាស្រ័យហេតុទាំងពីរប្រការនេះ ទើបញ៉ាំងព្រះថេរៈឲ្យធ្វើសច្ចកិរិយា។ ពាក្យថា Jātiṃ គឺ ជាតិដើម (មូលជាតិ)។ ၃၅၂. ပရိယာဒါယ အာဟစ္စ ဘိန္နေန သီသေန. သဘာဂဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကမ္မန္တိ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တနသကကမ္မသဘာဂဘူတံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကမ္မံ. သဘာဂတာ စ သမာနဝတ္ထုကတာ သမာနာရမ္မဏတာဧကဝီထိပရိယာပန္နတာဒိဝသေန သဗ္ဗထာ သရိက္ခတာ, သဒိသမ္ပိ စ နာမ တဒေဝါဟရီယတိ ယထာ ‘‘တဿေဝ ကမ္မဿ ဝိပါကော’’တိ စ ‘‘သာ ဧဝ တိတ္တိရီ တာနေဝ ဩသဓာနီ’’တိ စ. ဣဒါနိ တမေဝ သဘာဂတံ ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မံ ဟီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ကရိယမာနမေဝါတိ ပစ္စယသမဝါယေန ပဋိပါဋိယာ နိဗ္ဗတ္တိယမာနမေဝ. တယော ကောဋ္ဌာသေ ပူရေတိ, ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယအပရာပရိယာယဝေဒနီယဥပပဇ္ဇဝေဒနီယသင်္ခါတေ တယော ဘာဂေ ပူရေတိ, တေသံ တိဏ္ဏံ ဘာဂါနံ ဝသေန ပဝတ္တတိ. ៣៥២. ពាក្យថា Pariyādāya គឺ គ្របសង្កត់ហើយ (ឬកាត់ផ្តាច់ហើយ) ប៉ះទង្គិចហើយ ដោយក្បាលដែលបែកធ្លាយ។ ពាក្យថា Sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammaṃ គឺ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម (កម្មដែលឲ្យផលក្នុងជាតិបច្ចុប្បន្ន) ដែលជាសភាគ (មានចំណែកតួខ្លួនដូចគ្នា) នឹងកម្មរបស់ខ្លួនដែលជាហេតុឲ្យទៅកើតក្នុងនរក។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាសភាគ (សភាគតា) គឺ ភាពដូចគ្នាដោយប្រការទាំងពួង ដោយអំណាចនៃការមានវត្ថុស្មើគ្នា មានអារម្មណ៍ស្មើគ្នា និងការរាប់បញ្ចូលក្នុងវិថីតែមួយជាដើម, សូម្បីតែរបស់ដែលស្រដៀងគ្នា ក៏ហៅថាជារបស់នោះឯង ដូចជាពាក្យថា «នេះជាវិបាកនៃកម្មនោះឯង» និងពាក្យថា «សត្វទទានោះឯង ថ្នាំទាំងឡាយនោះឯង»។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាសភាគនោះឯង លោកទើបផ្តើមពាក្យថា kammaṃ hi (ព្រោះថាកម្ម) ជាដើម។ ពាក្យថា Kariyamānameva គឺ កាលដែលកំពុងកើតឡើងតាមលំដាប់ ដោយការប្រជុំនៃបច្ច័យទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា Tayo koṭṭhāse pūreti គឺ បំពេញនូវចំណែកទាំង ៣ ដែលរាប់ថាជា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម និងអបរាបរិយាយវេទនីយកម្ម, រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃចំណែកទាំង ៣ នោះ។ ဒိဋ္ဌဓမ္မော [Pg.157] ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခဘူတော ပစ္စုပ္ပန္နော အတ္တဘာဝေါ, တတ္ထ ဝေဒိတဗ္ဗဖလံ ကမ္မံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ. ပစ္စုပ္ပန္နဘဝတော အနန္တရံ ဝေဒိတဗ္ဗဖလံ ကမ္မံ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မာနန္တရဘဝတော အညသ္မိံ အတ္တဘာဝပရိယာယေ အတ္တဘာဝပရိဝတ္တေ ဝေဒိတဗ္ဗဖလံ ကမ္မံ အပရာပရိယာယဝေဒနီယံ. ပဋိပက္ခေဟိ အနဘိဘူတတာယ, ပစ္စယဝိသေသေန ပဋိလဒ္ဓဝိသေသတာယ စ ဗလဝဘာဝပ္ပတ္တာ တာဒိသဿ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဿ ဝသေန သာတိသယာ ဟုတွာ ပဝတ္တာ ပဌမဇဝနစေတနာ တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဖလဒါယိနီ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာ နာမ. သာ ဟိ ဝုတ္တာကာရေန ဗလဝတိ ဇဝနသန္တာနေ ဂုဏဝိသေသယုတ္တေသု ဥပကာရာနုပကာရဝသပ္ပဝတ္တိယာ အာသေဝနာလာဘေန အပ္ပဝိပါကတာယ စ ဣတရဒွယံ ဝိယ ပဝတ္တသန္တာနုပရမာပေက္ခံ ဩကာသလာဘာပေက္ခဉ္စ ကမ္မံ န ဟောတီတိ ဣဓေဝ ပုပ္ဖမတ္တံ ဝိယ ပဝတ္တိဝိပါကမတ္တံ ဖလံ ဒေတိ. អត្តភាពបច្ចុប្បន្នដែលប្រត្យក្ស (ចំពោះមុខ) ហៅថា ទិដ្ឋធម៌, កម្មដែលត្រូវទទួលផលក្នុងអត្តភាពនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។ កម្មដែលត្រូវទទួលផលក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់ពីភពបច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះថា ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម។ កម្មដែលត្រូវទទួលផលក្នុងអត្តភាពដទៃក្រៅពីភពបន្ទាប់ពីទិដ្ឋធម៌ ក្នុងវដ្តនៃអត្តភាពតទៅ ឈ្មោះថា អបរាបរិយាយវេទនីយកម្ម។ បឋមជវនចេតនា ដែលដល់នូវភាពមានកម្លាំង ព្រោះមិនត្រូវពួកបដិបក្ខគ្របសង្កត់ និងព្រោះបានសម្រេចនូវសេចក្តីវិសេសដោយបច្ច័យវិសេស ហើយប្រព្រឹត្តទៅដោយមានសេចក្តីវិសេសលើសលប់ ដោយអំណាចនៃបុព្វាភិសង្ខារបែបនោះ ឲ្យផលក្នុងអត្តភាពនោះឯង ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។ ពិតណាស់ បឋមជវនចេតនានោះ មានកម្លាំងក្នុងជវនសន្តានតាមអាការដែលពោលហើយ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅជាឧបការៈ ឬមិនជាឧបការៈចំពោះបុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណវិសេសទាំងឡាយ និងព្រោះមិនបានអាសេវនៈ (ការសេពដដែលៗ) ទើបមានវិបាកតិច មិនមែនជាកម្មដែលត្រូវរង់ចាំទីបំផុតនៃសន្តានដែលប្រព្រឹត្តទៅ ឬរង់ចាំការបានឱកាស ដូចជាកម្មពីរយ៉ាងក្រៅនោះឡើយ គឺរមែងឲ្យផលត្រឹមតែវិបាកដែលប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជាផ្កាឈើក្នុងលោកនេះឯង។ တထာ အသက္ကောန္တန္တိ ကမ္မဿ ဖလဒါနံ နာမ ဥပဓိပယောဂါဒိပစ္စယန္တရသမဝါယေနေဝ ဟောတီတိ တဒဘာဝတော တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒါတုံ အသက္ကောန္တံ. အဟောသိကမ္မန္တိ ကမ္မံယေဝ အဟောသိ, န တဿ ဝိပါကော အဟောသိ, အတ္ထိ ဘဝိဿတိ ဝါတိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ. အတ္ထသာဓိကာတိ ဒါနာဒိပါဏာတိပါတာဒိအတ္ထဿ နိပ္ဖာဒိကာ. ကာ ပန သာတိ အာဟ ‘‘သတ္တမဇဝနစေတနာ’’တိ. သာ ဟိ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ဝုတ္တနယေန ပဋိလဒ္ဓဝိသေသာ ပုရိမဇဝနစေတနာဟိ လဒ္ဓါသေဝနာ စ သမာနာ အနန္တရေ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကဒါယိနီ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကမ္မံ နာမ. တေနာဟ ‘‘အနန္တရေ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒေတီ’’တိ. သတိ သံသာရပ္ပဝတ္တိယာတိ ဣမိနာ အသတိ သံသာရပ္ပဝတ္တိယာ အဟောသိကမ္မပက္ခေ တိဋ္ဌတိ ဝိပစ္စနောကာသဿ အဘာဝတောတိ. ពាក្យថា Tathā asakkontaṃ (មិនអាចយ៉ាងនោះ) គឺ ការឲ្យផលរបស់កម្ម រមែងមានបានដោយការប្រជុំនៃបច្ច័យដទៃ មានឧបធិ និងបយោគៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ កាលបើមិនមានបច្ច័យទាំងនោះ ក៏មិនអាចឲ្យវិបាកក្នុងអត្តភាពនោះឯងបាន។ ពាក្យថា Ahosikamma (អហោសិកម្ម) គឺ កម្មដែលបានមានរួចហើយ ប៉ុន្តែវិបាករបស់កម្មនោះមិនបានមាន មិនមាន ឬនឹងមិនមាន នេះជាកម្មដែលគប្បីពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Atthasādhikā គឺ ជាអ្នកញ៉ាំងប្រយោជន៍ មានទានជាដើម ឬការសម្លាប់សត្វជាដើម ឲ្យសម្រេច។ សួរថា ចេតនានោះជាអ្វី? លោកឆ្លើយថា sattamajavanacetanā (សត្តមជវនចេតនា)។ ពិតណាស់ សត្តមជវនចេតនានោះ ជាសន្និដ្ឋានកចេតនា (ចេតនាសម្រេច) ដែលបានសម្រេចសេចក្តីវិសេសតាមវិធីដែលពោលហើយ និងជាចេតនាដែលបានអាសេវនៈអំពីបុព្វជវនចេតនាទាំងឡាយ ឲ្យផលក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់ ឈ្មោះថា ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ឲ្យវិបាកក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់»។ ពាក្យថា Sati saṃsārappavattiya (កាលបើការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្សារវដ្តមាននៅ) គឺ កាលបើការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្សារវដ្តមិនមានទេ កម្មនោះរមែងស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃអហោសិកម្ម ព្រោះមិនមានឱកាសនៃការឲ្យផល។ သမုဂ္ဃာဋိတာနိ ဝိပစ္စနောကာသဿ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန. ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ အတ္ထိ ဝိပါကာရဟာဘာဝဿ အနိဗ္ဗတ္တိတတ္တာ ဝိပစ္စနောကာသဿ အနုပစ္ဆိန္နတ္တာ. ကတူပစိတဉှိ ကမ္မံ သတိ ဝိပစ္စနောကာသေ ယာဝ န ဖလံ ဒေတိ, တာဝ အတ္ထေဝ နာမ ဝိပါကာရဟဘာဝတော. ‘‘ယဿ ခေါ’’တိ ဣဒံ အနိယမာကာရဝစနံ ဘဂဝတာ ကမ္မသရိက္ခတာဝသေန သာဓာရဏတော ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယာဒိသဿ ခေါ’’တိ. ពាក្យថា Samugghāṭitāni (ដកឡើងហើយ) គឺ ដោយការធ្វើឲ្យឱកាសនៃការឲ្យផលជាធម៌មិនកើតឡើងតទៅទៀត។ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម នៅតែមាននៅ ព្រោះភាពមិនគួរទទួលផលមិនទាន់កើតឡើង និងព្រោះឱកាសនៃការឲ្យផលមិនទាន់ដាច់សូន្យ។ ពិតណាស់ កម្មដែលបុគ្គលធ្វើ និងសន្សំទុកហើយ កាលបើមានឱកាសឲ្យផល ដរាបណាមិនទាន់ឲ្យផល ដរាបនោះក៏ឈ្មោះថានៅតែមាននៅឡើយ ព្រោះភាពជាកម្មគួរដល់ការឲ្យផល។ ពាក្យថា Yassa kho នេះ ជាពាក្យសម្តែងអាការមិនទៀងទាត់ ដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកជាទូទៅ ដោយអំណាចនៃភាពស្រដៀងគ្នានៃកម្ម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា yādisassa kho (របស់បុគ្គលបែបណា)។ ပမာဒကိလေသဝိမုတ္တောတိ ပမာဒဟေတုကေဟိ သဗ္ဗေဟိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော. ពាក្យថា Pamādakilesavimutto គឺ រួចផុតចាកកិលេសទាំងពួងដែលមានប្រមាទៈ (សេចក្តីប្រហែសធ្វេស) ជាហេតុ។ ပါပဿ [Pg.158] ပိဓာနံ နာမ အဝိပါကဓမ္မတာပါဒနန္တိ အာဟ ‘‘အပ္ပဋိသန္ဓိကံ ကရီယတီ’’တိ. ဗုဒ္ဓသာသနေတိ သိက္ခာတ္တယသင်္ဂဟေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သာသနေ. ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိဟရတီတိ အကတ္တဗ္ဗဿ အကရဏဝသေန, ကတ္တဗ္ဗဿ စ ပရိပူရဏဝသေန ပဝတ္တတိ. ការបិទបាំងនូវបាប គឺការធ្វើមិនឲ្យមានការឲ្យផល ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា appaṭisandhikaṃ karīyati (ធ្វើមិនឲ្យមានបដិសន្ធិតទៅទៀត)។ ពាក្យថា Buddhasāsane គឺ ក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ដ៏មានព្រះភាគ ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខាទាំង ៣។ ពាក្យថា Yuttappayutto viharati (ជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយប្រឹងប្រែងរស់នៅ) គឺ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមិនធ្វើនូវអំពើដែលមិនគប្បីធ្វើ និងការបំពេញនូវកិច្ចដែលគប្បីធ្វើឲ្យបរិបូណ៌។ ဒိဿန္တိ ကုဇ္ဈန္တီတိ ဒိသာ, ပဋိပက္ခာတိ အာဟ ‘‘သပတ္တာ’’တိ. တပ္ပသံသပကာရန္တိ မေတ္တာနိသံသကိတ္တနာကာရံ. ကာလေနာတိ အာမေဍိတလောပေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ခဏေ ခဏေ’’တိ. အနုကရောန္တူတိ ယေသံ ကလျာဏမိတ္တာနံ သန္တိကေ သုဏန္တိ, ယထာသုတံ ဓမ္မံ တေသံ အနုကရောန္တု ဒိဋ္ဌာနုဂတိကရဏံ အာပဇ္ဇန္တု, အတ္တနော ဝေရိပုဂ္ဂလာနမ္ပိ ဘဂဝတော သန္တိကေ ဓမ္မဿဝနံ သမ္မာပဋိပတ္တိဉ္စ ပစ္စာသီသတိ. ពួកជនដែលប្រទូស្ត ឈ្មោះថា ទិសា (ទិស ឬសត្រូវ) គឺ ពួកបដិបក្ខ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា sapattā (សត្រូវ)។ ពាក្យថា Tappasaṃsapakāraṃ គឺ អាការនៃការសរសើរនូវអានិសង្សនៃមេត្តា។ ពាក្យថា Kālena នេះ ជាការសម្តែងដោយលុបពាក្យដែលត្រួតគ្នា ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា khaṇe khaṇe (រាល់ៗខណៈ)។ ពាក្យថា Anukarontu គឺ ពួកជនស្តាប់ក្នុងសំណាក់នៃកល្យាណមិត្តទាំងឡាយណា គប្បីធ្វើតាមនូវធម៌តាមដែលបានស្តាប់មកពីកល្យាណមិត្តទាំងឡាយនោះ គឺគប្បីដល់នូវការធ្វើតាមគំរូដែលបានឃើញ, ព្រះថេរៈរមែងប្រាថ្នានូវការស្តាប់ធម៌ និងការប្រតិបត្តិត្រូវ ក្នុងសំណាក់នៃព្រះមានព្រះភាគ សូម្បីតែចំពោះពួកបុគ្គលជាសត្រូវរបស់ខ្លួន។ တသန္တိ ဂတိံ ပတ္ထယန္တီတိ တသာ ဘဝန္တရာဒီသု သံသရဏဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘တသာ ဝုစ္စန္တိ သတဏှာ’’တိ. ពួកសត្វដែលតក់ស្លុត ប្រាថ្នានូវគតិ ឈ្មោះថា តសៈ (សត្វមានតណ្ហា) ព្រោះតែភាពជាអ្នកអន្ទោលទៅក្នុងភពតូចភពធំជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ពួកសត្វដែលប្រកបដោយតណ្ហា ហៅថា តសៈ»។ နေတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ဥဒကံ နယန္တီတိ နေတ္တိကာ. ဗန္ဓိတွာတိ ဒဠှံ ဗန္ဓိတွာ. တေလကဉ္ဇိကေနာတိ တေလမိဿိတေန ကဉ္ဇိကေန. ពួកជនដែលនាំទឹកទៅកាន់កន្លែងដែលគប្បីនាំទៅ ឈ្មោះថា នេត្តិកា (អ្នកបង្ហូរទឹក)។ ពាក្យថា Bandhitvā គឺ ចងឲ្យមាំមួន។ ពាក្យថា Telakañjikena គឺ ដោយទឹកបាយជូរលាយដោយប្រេង។ ယာဒိသောဝ အနိဋ္ဌေ, တာဒိသောဝ ဣဋ္ဌေတိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေ နိဗ္ဗိကာရေန တာဒီ. ယေသံ ပန ကာမာမိသာဒီနံ ဝန္တတ္တာ ရာဂါဒီနံ စတ္တတ္တာ ကာမောဃာဒီနံ တိဏ္ဏတ္တာ တာဒိဘာဝေါ ဘဝေယျ, တေသံ ဘဂဝတာ သဗ္ဗသော ဝန္တာ စတ္တာ တိဏ္ဏာ, တသ္မာ ဘဂဝါ ဝန္တာဝီတိ တာဒီ, စတ္တာဝီတိ တာဒီ, တိဏ္ဏာဝီတိ တာဒီ, ယေဟိ အနညသာဓာရဏေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ဘဂဝါ တာဒိဘာဝေန ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တော တံနိဒ္ဒေသော, တေဟိ ဂုဏေဟိ ယာထာဝတော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတောပိ တာဒီ. ယထာ ယန္တရဇ္ဇုယာ ယန္တံ နီယတိ, ဧဝံ ယာယ တဏှာယ ဘဝေါ နီယတိ, သာ ‘‘ဘဝနေတ္တိ ဘဝရဇ္ဇူ’’တိ ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘တာယ ဟီ’’တိအာဒိ, ကမ္မာနိ ကုသလာဒီနိ ဝိပစ္စယန္တိ အပစ္စယန္တိ ဧတာယာတိ ကမ္မဝိပါကော. အပစ္စယဘာဝေါ နာမ အရိယမဂ္ဂစေတနာယာတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂစေတနာယာ’’တိ. ယာဝ န ကိလေသာ ပဟီယန္တိ, တာဝ ဣမေ သတ္တာ သဣဏာ ဧဝ အသေရိဝိဟာရဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘အဏဏော နိက္ကိလေသော ဇာတော’’တိ. ពាក្យថា តាទិ (អ្នកមានសភាពដូច្នោះ) គឺអ្នកមិនមានសេចក្តីប្រែប្រួលក្នុងអនិដ្ឋារម្មណ៍ និងឥដ្ឋារម្មណ៍ គឺក្នុងអនិដ្ឋារម្មណ៍យ៉ាងណា ក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាតាទិបុគ្គល តែងមានព្រោះការខ្ជាក់ចោលនូវកាមាមិសៈជាដើម ព្រោះការលះបង់ចោលនូវរាគៈជាដើម និងព្រោះការឆ្លងផុតនូវកាមោឃៈជាដើម ធម៌ទាំងឡាយនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ខ្ជាក់ចោល លះបង់ និងឆ្លងផុតបានដោយប្រការទាំងពួងហើយ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ឈ្មោះថា តាទិ ព្រោះទ្រង់ខ្ជាក់ចោលហើយ ឈ្មោះថា តាទិ ព្រោះទ្រង់លះបង់ហើយ ឈ្មោះថា តាទិ ព្រោះទ្រង់ឆ្លងផុតហើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ឈ្មោះថា តាទិ ព្រោះទ្រង់ជាបុគ្គលដែលគេត្រូវសម្តែងតាមពិត ដោយគុណទាំងឡាយមានសីលជាដើម ដែលជាគុណមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ដែលព្រះអង្គទ្រង់ប្រកបហើយ នាំឲ្យដល់នូវភាពជាតាទិបុគ្គលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ម៉ាស៊ីន (ឬយន្ត) គេតែងទាញទៅបានដោយខ្សែយន្តយ៉ាងណា ភពក៏ត្រូវបានទាញទៅដោយតណ្ហាណា យ៉ាងនោះដែរ តណ្ហានោះ លោកហៅថា «ភវនេត្តិ គឺខ្សែចងភព»។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «តាយ ហិ» ជាដើម។ កម្មទាំងឡាយមានកុសលជាដើម តែងឲ្យផល ឬមិនឲ្យផលដោយសារធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះទើបឈ្មោះថា កម្មវិបាក។ ភាពមិនឲ្យផល គឺសេចក្តីសម្រេចនៃអរិយមគ្គចេតនា ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មគ្គចេតនាយ»។ ដរាបណា កិលេសទាំងឡាយមិនទាន់ត្រូវបានលះបង់ទេ ដរាបនោះ សត្វទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា នៅមានបំណុលដដែល ព្រោះភាពជាអ្នកមិនមានសេរីភាពក្នុងការរស់នៅ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ជាអ្នកមិនមានបំណុល គឺមិនមានកិលេស»។ ထေယျပရိဘောဂေါ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၉၁) နာမ သာမိပရိဘောဂါဘာဝတော. ဘဂဝတာပိ ဟိ အတ္တနော သာသနေ သီလဝတော ပစ္စယာ အနုညာတာ, န ဒုဿီလဿ, ဒါယကာနံ [Pg.159] သီလဝတောယေဝ ပရိစ္စာဂေါ, န ဒုဿီလဿ အတ္တနော ကာရာနံ မဟပ္ဖလဘာဝဿ ပစ္စာသီသနတော. ဣတိ သတ္ထာရာ အနနုညာတတ္တာ ဒါယကေဟိ စ အပရိစ္စတ္တတ္တာ ‘‘ဒုဿီလဿ ပရိဘောဂေါ ထေယျပရိဘောဂေါ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဏဝသေန ပရိဘောဂေါ ဣဏပရိဘောဂေါ. ပဋိဂ္ဂါဟကတော ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိယာ အဘာဝတော ဣဏံ ဂဟေတွာ ပရိဘောဂေါ ဝိယာတိ အတ္ထော. ယသ္မာ သေက္ခာ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တာ, တသ္မာ တေ ပိတုသန္တကာနံ ပစ္စယာနံ ဒါယာဒါ ဟုတွာ တေ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တီတိ တေသံ ပရိဘောဂေါ ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂေါ နာမ. ကိံ ပန တေ ဘဂဝတော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ဥဒါဟု ဂိဟီဟိ ဒိန္နန္တိ? ဂိဟီဟိ ဒိန္နာပိ တေ ဘဂဝတာ အနုညာတတ္တာ ဘဂဝတော သန္တကာ ဟောန္တိ အနနုညာတေသု သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပရိဘောဂါဘာဝတော အနုညာတေသုယေဝ ပရိဘောဂသမ္ဘဝတော. ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တဉ္စေတ္ထ (မ. နိ. ၁.၂၉ အာဒယော) သာဓကံ. ដែលឈ្មោះថា ថេយ្យបរិភោគ (ការបរិភោគដោយការលួច) (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.៩១) ព្រោះមិនមានការបរិភោគក្នុងនាមជាម្ចាស់។ ព្រោះថា សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់អនុញ្ញាតបច្ច័យទាំងឡាយដល់ភិក្ខុអ្នកមានសីលក្នុងព្រះសាសនារបស់ព្រះអង្គ មិនមែនអនុញ្ញាតដល់ភិក្ខុទ្រុស្តសីលឡើយ ហើយការបរិច្ចាគរបស់ទាយកទាំងឡាយ ក៏ដើម្បីភិក្ខុអ្នកមានសីលប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដើម្បីភិក្ខុទ្រុស្តសីលឡើយ ព្រោះសង្ឃឹមផលដ៏ច្រើនចំពោះទក្ខិណាទានរបស់ខ្លួន។ យ៉ាងនេះ ការបរិភោគរបស់ភិក្ខុទ្រុស្តសីល ទើបលោកហៅថា «ថេយ្យបរិភោគ» ព្រោះព្រះសាស្តាមិនទ្រង់អនុញ្ញាត និងព្រោះទាយកទាំងឡាយមិនបានបរិច្ចាគចំពោះ (ភិក្ខុទ្រុស្តសីលនោះ)។ ការបរិភោគដោយភាពជាបំណុល ឈ្មោះថា ឥណបរិភោគ។ សេចក្តីថា ការបរិភោគបច្ច័យប្រៀបដូចជាការខ្ចីបំណុលមកបរិភោគ ព្រោះមិនមានសេចក្តីបរិសុទ្ធនៃទក្ខិណាទានពីសំណាក់អ្នកទទួល។ ព្រោះពួកសេក្ខបុគ្គល ជាឱរសបុត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហេតុនោះ ពួកលោកទើបជាទាយាទទទួលមរតកនូវបច្ច័យទាំងឡាយដែលជាទ្រព្យរបស់ព្រះវរបិតា ហើយបរិភោគបច្ច័យទាំងនោះ ការបរិភោគរបស់ពួកលោកនោះ ឈ្មោះថា ទាយជ្ជបរិភោគ (ការបរិភោគមរតក)។ ចុះពួកលោកបរិភោគបច្ច័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ឬមួយក៏បច្ច័យដែលគ្រហស្ថប្រគល់ឲ្យ? បច្ច័យទោះបីជាគ្រហស្ថប្រគល់ឲ្យក៏ដោយ ក៏រាប់ថាជាទ្រព្យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដែរ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតហើយ ព្រោះថា បច្ច័យដែលមិនទ្រង់អនុញ្ញាត គឺមិនអាចបរិភោគបានដោយប្រការទាំងពួងឡើយ លុះត្រាតែទ្រង់អនុញ្ញាតទើបអាចបរិភោគបាន។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មទាយាទសូត្រ (ម. និ. ១.២៩ ជាដើម) ក្នុងទីនេះ ជាគ្រឿងអាងសម្រេចសេចក្តីនេះ។ အဝီတရာဂါနံ တဏှာပရဝသတာယ ပစ္စယပရိဘောဂေ သာမိဘာဝေါ နတ္ထိ, တဒဘာဝေန ဝီတရာဂါနံ တတ္ထ သာမိဘာဝေါ ယထာရုစိ ပရိဘောဂသမ္ဘဝတော. တထာ ဟိ တေ ပဋိကူလမ္ပိ အပ္ပဋိကူလာကာရေန, အပ္ပဋိကူလမ္ပိ ပဋိကူလာကာရေန တဒုဘယံ ဝိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခာကာရေန စ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ဒါယကာနဉ္စ မနောရထံ ပရိပူရေန္တိ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ, တံသံဝဏ္ဏနာသု စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကိလေသဣဏာနံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘အဏဏော’’တိ ဝုတ္တံ, န ပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂမတ္တံ. တေနာဟ အာယသ္မာ စ ဗာကုလော – ‘‘သတ္တာဟမေဝ ခေါ အဟံ, အာဝုသော, သရဏော ရဋ္ဌပိဏ္ဍံ ဘုဉ္ဇိ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၂၁၁). ចំពោះពួកបុគ្គលដែលមិនទាន់ប្រាសចាករាគៈ មិនមានភាពជាម្ចាស់ក្នុងការបរិភោគបច្ច័យឡើយ ព្រោះភាពជាអ្នកលុះក្នុងអំណាចនៃតណ្ហា ចំណែកពួកលោកដែលប្រាសចាករាគៈ តែងមានភាពជាម្ចាស់ក្នុងបច្ច័យនោះ ព្រោះមិនមានតណ្ហានោះ និងព្រោះអាចបរិភោគបានតាមសេចក្តីប្រាថ្នា។ ព្រោះថា ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយនោះ តែងបរិភោគបច្ច័យ ទោះបីជាបច្ច័យគួរខ្ពើម ក៏បរិភោគដោយអាការមិនគួរខ្ពើម ទោះបីជាបច្ច័យមិនគួរខ្ពើម ក៏បរិភោគដោយអាការគួរខ្ពើម ឬក៏វៀរចោលទាំងពីរយ៉ាងនោះ ហើយបរិភោគដោយអាការកណ្តាល (ឧបេក្ខា) ម្យ៉ាងទៀត តែងញ៉ាំងបំណងប្រាថ្នារបស់ទាយកទាំងឡាយឲ្យពេញបរិបូណ៌។ សេចក្តីដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ ក្រៅពីនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ និងក្នុងអដ្ឋកថា ព្រមទាំងដីកានៃវិសុទ្ធិមគ្គនោះចុះ។ ពាក្យថា «មិនមានបំណុល» លោកពោលសំដៅដល់ការមិនមានបំណុលគឺកិលេស មិនមែនសំដៅត្រឹមតែការបរិភោគដោយការពិចារណាប៉ុណ្ណោះទេ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះពាកុលត្ថេរដ៏មានអាយុពោលថា «ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំបរិភោគដុំបាយរបស់រដ្ឋដោយនាមជាអ្នកមានបំណុល ត្រឹមតែប្រាំពីរថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ» (ម. និ. ៣.២១១)។ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေဟိ တဏှာယ ပဝတ္တိအာကာရံ ပဋိစ္စ အတ္ထိ ရမဏဝေါဟာရောတိ အာဟ – ‘‘ဒုဝိဓေသုပိ ကာမေသု တဏှာရတိသန္ထဝ’’န္တိ. မန္တိတန္တိ ကထိတံ. ဥပ္ပန္နေဟိ သတ္ထုပဋိညေဟိ. သံဝိဘတ္တာတိ ကုသလာဒိဝသေန ခန္ဓာဒီဟိ အာကာရေဟိ ဝိဘတ္တာ. သုန္ဒရံ အာဂမနန္တိ သွာဂတံ. တတော ဧဝ န ကုစ္ဆိတံ အာဂတံ. သောဠသဝိဓကိစ္စဿ ပရိယောသိတတ္တာ အာဟ ‘‘တံ သဗ္ဗံ မယာ ကတ’’န္တိ. မဂ္ဂပညာယမေဝ တတိယဝိဇ္ဇာသမညာတိ အာဟ – ‘‘တီဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ နဝဟိ စ လောကုတ္တရဓမ္မေဟီ’’တိ. ព្រោះអាស្រ័យអាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហា ដោយវត្ថុកាម និងកិលេសកាម ទើបមានវោហារថា ការត្រេកអរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សេចក្តីស្និទ្ធស្នាលគឺតណ្ហានិងការត្រេកអរក្នុងកាមទាំងពីរប្រការ»។ ពាក្យថា មន្តិតំ ប្រែថា ពោលហើយ។ ពាក្យថា ឧប្បន្នេហិ គឺដោយបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសាស្តាដែលកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា សំវិភត្តា គឺចែករំលែកហើយ ដោយអាការៈមានខន្ធជាដើម ដោយអំណាចនៃកុសលជាដើម។ ការមកដ៏ល្អ ឈ្មោះថា ស្វាគតំ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា មិនមែនមកដោយគួរខ្ពើមឡើយ។ ព្រោះកិច្ចទាំង ១៦ ប្រការ ត្រូវបានសម្រេចហើយ ទើបលោកពោលថា «កិច្ចទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានធ្វើរួចហើយ»។ ព្រោះឈ្មោះថា វិជ្ជាទីបី គឺសំដៅយកមគ្គបញ្ញានោះឯង ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយវិជ្ជា ៣ និងលោកុត្តរធម៌ ៩»។ အင်္ဂုလိမာလသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការបកស្រាយសេចក្តីកំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាអង្គុលិមាលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ၇. ပိယဇာတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៧. អដ្ឋកថាបិយជាតិកសូត្រ ၃၅၃. ပကတိနိယာမေနာတိ [Pg.160] ယထာ သောကုပ္ပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ ဣတိ ကတ္တဗ္ဗေသု အသမ္မောဟဝသေန စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ, တာနိ စဿ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, န ဧဝံ သောကဿ စိတ္တသင်္ကောစသဘာဝတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပကတိနိယာမေန ပန န ပဋိဘန္တီ’’တိ. ကေစိ ပန ‘‘သာမန္တာ ကတိပယေ န ကုဋုမ္ဗံ သန္ဓာရေတိ. တေနာဟ ‘န သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပဋိဘန္တီ’တိ’’ ဝဒန္တိ. ဧတ္ထာတိ ဒုတိယပဒေ. အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ ‘‘န ပဋိဘာတီ’’တိ ပဒဿ ‘‘န ရုစ္စတီ’’တိ အတ္ထမာဟ. န ပဋိဘာတီတိ ဝါ ဘုဉ္ဇိတုကာမတာစိတ္တံ န ဥပဋ္ဌိတန္တိ အတ္ထော. ပတိဋ္ဌိတောကာသန္တိ ဣန္ဒြိယာဝိဋ္ဌဋ္ဌာနံ ဝဒတိ. ပိယာယိတဗ္ဗတော ပိယော ဇာတိ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ ဧတေသန္တိ ပိယဇာတိကာ. ပိယော ပဘုတိ ဧတေသန္တိ ပိယပ္ပဘုတိကာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ, ဥ-ကာရဿ ဝ-ကာရံ, တ-ကာရဿ စ လောပံ ကတွာ ‘‘ပိယပ္ပဘာဝိကာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ပိယတော ပဘဝန္တီ’’တိ. ៣៥៣. ពាក្យថា បកតិនីយាមេន គឺចិត្តតែងស្ទុះទៅក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើទាំងឡាយ ដោយអំណាចមិនវង្វេង មុនពេលកើតសេចក្តីសោកយ៉ាងណា ហើយកិច្ចការទាំងនោះក៏ប្រាកដដល់បុគ្គលនោះ តែមិនមែនយ៉ាងនោះទេ ព្រោះសេចក្តីសោកមានសភាវៈធ្វើឲ្យចិត្តរួញរា។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ប៉ុន្តែ មិនប្រាកដតាមធម្មតានោះឡើយ»។ ប៉ុន្តែ គ្រូខ្លះពោលថា «ជននៅជិតខាងពីរបីនាក់ មិនអាចទ្រទ្រង់គ្រួសារបានឡើយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា មិនប្រាកដដោយប្រការទាំងពួងឡើយ»។ ពាក្យថា ឯត្ថ គឺក្នុងបទទីពីរ។ ព្រោះធាតុទាំងឡាយមានសេចក្តីច្រើន ហេតុនោះ លោកទើបពោលសេចក្តីនៃបទថា «ន បដិភាតិ» ថា «មិនគាប់ចិត្ត»។ ម៉្យាងទៀត បទថា ន បដិភាតិ មានសេចក្តីថា ចិត្តចង់បរិភោគមិនប្រាកដឡើង។ ពាក្យថា បតិដ្ឋិតោកាសំ គឺលោកសំដៅដល់ទីតាំងដែលឥន្ទ្រិយទាំងឡាយតម្កល់នៅ។ ធម៌ទាំងឡាយណា មានសេចក្តីស្រឡាញ់ជាទីកើត ព្រោះជាធម្មជាតិដែលគេគប្បីស្រឡាញ់ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បិយជាតិកៈ (មានសេចក្តីស្រឡាញ់ជាកំណើត)។ កាលដែលគួរពោលថា បិយប្បភុតិកា (មានសេចក្តីស្រឡាញ់ជាដើមចម) ព្រោះមានសេចក្តីស្រឡាញ់ជាដើមចមនៃធម៌ទាំងនោះ លោកក៏លុបស្រៈ ឧ ជំនួសដោយ វ ហើយលុប ត-អក្សរ ចេញ ទើបពោលថា «បិយប្បភាវិកា»។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កើតអំពីសេចក្តីស្រឡាញ់»។ ၃၅၅. ပရ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထံ အဇ္ဈတ္တိကဘာဝနိသေဓနတ္ထံ ‘‘ပိရေ’’တိ ပဒန္တိ အာဟ ‘‘အမှာကံ ပရေ’’တိ. ပိရေတိ ဝါ ‘‘ပရတော’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထံ နိပါတပဒန္တိ အာဟ ‘‘စရ ပိရေတိ ပရတော ဂစ္ဆာ’’တိ. ៣៥៥. លោកពោលថា «ជនដទៃរបស់ពួកយើង» ដើម្បីបង្ហាញថា បទថា «បិរេ» មានន័យស្មើនឹងសព្ទថា បរៈ (ដទៃ) ដើម្បីបដិសេធភាពជាខាងក្នុង។ ម៉្យាងទៀត បទថា បិរេ គឺជាកិរិយាវិសេសនៈ (និបាតបទ) មានន័យស្មើនឹងពាក្យថា «បរតោ» (ទៅខាងក្រៅ) ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ចរ បិរេ គឺចូរទៅខាងក្រៅ»។ ၃၅၆. ဒွိဓာ ဆေတွာတိ ဧတ္ထ ယဒိ ဣတ္ထီ တဿ ပုရိသဿ ပိယာ, ကထံ ဒွိဓာ ဆိန္ဒတီတိ အာဟ ‘‘ယဒိ ဟီ’’တိအာဒိ. ៣៥៦. ត្រង់ពាក្យថា ទ្វិធា ឆេត្វា នេះ បើសិនជាស្ត្រីនោះជាទីស្រឡាញ់របស់បុរសនោះ តើបុរសនោះកាត់ជាពីរភាគយ៉ាងដូចម្តេច? ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «យទិ ហិ» ជាដើម។ ၃၅၇. ကထံ ကထေယျန္တိ ယထာ ဘဂဝါ ဧတဿ ဗြာဟ္မဏဿ ကထေသိ, သော စ မေ ကထေသိ, တထာ စာဟံ ကထေယျံ. မရဏဝသေန ဝိပရိဏာမော အတ္တဘာဝဿ ပရိဝတ္တတ္တာ. ပလာယိတွာ ဂမနဝသေန အညထာဘာဝေါ မိတ္တသန္ထဝဿ သမာဂမဿ စ အညထာဘူတတ္တာ. ៣៥៧. ពាក្យថា កថំ កថេយ្យំ គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដល់ព្រាហ្មណ៍នេះយ៉ាងណា ហើយព្រាហ្មណ៍នោះបានប្រាប់ដល់ខ្ញុំយ៉ាងណា ខ្ញុំក៏គប្បីពោលយ៉ាងនោះដែរ។ ការប្រែប្រួលដោយអំណាចនៃសេចក្តីស្លាប់ ព្រោះការផ្លាស់ប្តូរនៃអត្តភាព។ ការប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃដោយអំណាចនៃការរត់គេចទៅ ព្រោះការប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃនៃសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាមិត្ត និងការជួបជុំគ្នា។ ဆဍ္ဍိတဘာဝေနာတိ ပရိဝတ္တိတဘာဝေန. ဟတ္ထဂမနဝသေန အညထာဘာဝေါ ပုဗ္ဗေ သဝသေ ဝတ္တိတာနံ ဣဒါနိ ဝသေ အဝတ္တနဘာဝေန. ពាក្យថា ឆឌ្ឌិតភាវេន គឺដោយភាពជាការត្រឡប់ត្រឡិន។ ការប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃដោយអំណាចនៃការធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្តាប់ដៃ (របស់អ្នកដទៃ) គឺព្រោះភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួនក្នុងពេលឥឡូវនេះ នៃវត្ថុទាំងឡាយដែលធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួនពីមុនមក។ အာစမေဟီတိ အာစမနံ မုခဝိက္ခာလနံ ကာရေဟိ. ယသ္မာ မုခံ ဝိက္ခာလေန္တာ ဟိ ဟတ္ထပါဒေ ဓောဝိတွာ ဝိက္ခာလေန္တိ, တသ္မာ ‘‘အာစမိတွာ’’တိ ဝတွာ ပစ္ဆာပိ တဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ’’တိ အာဟ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ពាក្យថា អាចមេហិ គឺចូរធ្វើការលុបលាងមុខមាត់។ ព្រោះថា កាលដែលមនុស្សទាំងឡាយលុបលាងមុខ តែងលាងដៃនិងជើងរួចហើយទើបលុបលាងមុខ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អាចមិត្វា» ហើយកាលបង្ហាញសេចក្តីនៃពាក្យនោះជាខាងក្រោយ ទើបពោលថា «លុបលាងមុខហើយ»។ សេចក្តីក្រៅពីនេះ ងាយយល់ណាស់។ ပိယဇာတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការបកស្រាយសេចក្តីកំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាបិយជាតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ၈. ဗာဟိတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៨. អដ្ឋកថាពាហិតិកសូត្រ ၃၅၉. သာဝဇ္ဇတာယ [Pg.161] ဥပါရမ္ဘံ အရဟတီတိ ဩပါရမ္ဘော. တေနာဟ ‘‘ဒေါသံ အာရောပနာရဟော’’တိ. ဗာလာ ဥပါရမ္ဘဝတ္ထုမညံ အမူလကမ္ပိ နံ အာရောပေန္တာ ဥဂ္ဃောသေန္တိ, တသ္မာ တေ အနာမသိတွာ ‘‘ဝိညူဟီ’’တိ ဣဒံ ပဒံ ဂဟေတွာ ပဉှေန ဉာတုံ ဣစ္ဆိတေန အတ္ထေန ဥပါရမ္ဘာဒီနံ ဥပရိ ဥတ္တရံ ပရိပူရေတုံ နာသက္ခိမှာ. တံ ကာရဏန္တိ တံ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ. ယဒိ ဟိ မယာ ‘‘ဝိညူဟီ’’တိ ပဒံ ပက္ခိပိတွာ ဝုတ္တံ ဘဝေယျ, ပဉှာ မေ ပရိပုဏ္ဏာ ဘဝေယျ, န ပန ဝုတ္တာ. ဣဒါနိ ပန တံ ကာရဏံ ဥတ္တရံ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ‘‘ဝိညူဟီ’’တိ ဧဝံ ဝဒန္တေန ပရိပူရိတံ. ៣៥៩. ធម៌ដែលគួរដល់ការតិះដៀល ព្រោះជាធម៌មានទោស ឈ្មោះថា ឱបារម្ភៈ។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «គួរដល់ការលើកទោស»។ ពួកជនពាល តែងលើកឡើងនូវហេតុនៃការតិះដៀលដទៃ សូម្បីតែមិនមានមូលដ្ឋាន ហើយស្រែកប្រកាស ហេតុនោះ ពួកយើងមិនបានប៉ះពាល់ដល់ពួកជនពាលនោះឡើយ ហើយកាន់យកបទនេះថា «វិញ្ញូហិ» (ដោយវិញ្ញូជនទាំងឡាយ) ហើយមិនអាចបំពេញសេចក្តីឆ្លើយតបខាងលើនៃការតិះដៀលជាដើម ដោយសេចក្តីដែលចង់ដឹងតាមរយៈសំណួរបានឡើយ។ ពាក្យថា តំ ការណំ គឺហេតុដែលនាំឲ្យកើតឡើងនោះ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើខ្ញុំបានពោលដោយបញ្ចូលបទថា «វិញ្ញូហិ» នេះ សំណួររបស់ខ្ញុំគប្បីពេញបរិបូណ៌ ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនបានពោលឡើយ។ តែឥឡូវនេះ ហេតុដែលជាចម្លើយនោះ ត្រូវបានព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុបំពេញឲ្យហើយ ដោយពោលយ៉ាងនេះថា «វិញ្ញូហិ»។ ၃၆၀. ကောသလ္လပဋိပက္ခတော အကောသလ္လံ ဝုစ္စတိ အဝိဇ္ဇာ, တံသမုဋ္ဌာနတော အကောသလ္လသမ္ဘူတော. အဝဇ္ဇံ ဝုစ္စတိ ဂရဟိတဗ္ဗံ, သဟ အဝဇ္ဇေဟီတိ သာဝဇ္ဇော, ဂါရယှော. ရာဂါဒိဒေါသေဟိ သဒေါသော. တေဟိ ဧဝ သဗျာဗဇ္ဈော, တတော ဧဝ သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ သဒုက္ခော. သဗျာဗဇ္ဈာဒိကော နိဿန္ဒဝိပါကော. ៣៦០. អវិជ្ជា លោកហៅថា អកុសលៈ ព្រោះជាបដិបក្ខនឹងកុសលៈ (ភាពឈ្លាសវៃ) ធម៌ដែលកើតឡើងអំពីអវិជ្ជានោះ ឈ្មោះថា កើតអំពីអកុសលៈ។ ធម៌ដែលគួរតិះដៀល លោកហៅថា អវជ្ជៈ ធម៌ដែលប្រកបដោយទោសគួរតិះដៀល ឈ្មោះថា សាវជ្ជៈ គឺគួរតិះដៀល។ ធម៌ដែលប្រកបដោយទោស ព្រោះទោសទាំងឡាយមានរាគៈជាដើម។ ធម៌ដែលប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ ក៏ព្រោះតែទោសទាំងឡាយនោះឯង ហេតុនោះ ទើបជាធម៌ប្រកបដោយទុក្ខ ទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងអនាគត។ ធម៌មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ជាដើម គឺជាផលហូរចេញ (និស្សន្ទវិបាក)។ တထာ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဝေယျာတိ ပုစ္ဆာသဘာဂေနပိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဝေယျ, ပုစ္ဆန္တဿ ပန န တာဝ စိတ္တာရာဓနံ. တေနာဟ – ‘‘ဧဝံ ဗျာကရဏံ ပန န ဘာရိယ’’န္တိ, ဂရုကရဏံ န ဟောတိ ဝိသာရဇ္ဇံ န သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ – ‘‘အပ္ပဟီနအကုသလောပိ ဟိ ပဟာနံ ဝဏ္ဏေယျာ’’တိ. ဧဝရူပေါ ပန ယထာကာရီ တထာဝါဒီ န ဟောတိ, န ဧဝံ ဘဂဝါတိ အာဟ ‘‘ဘဂဝါ’’တိအာဒိ. ဧဝံ ဗျာကာသီတိ ‘‘သဗ္ဗာကုသလဓမ္မပဟီနော ခေါ, မဟာရာဇ, တထာဂတော’’တိ ဧဝံ ဗျာကာသိ. သုက္ကပက္ခေပိ ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ‘‘သဗ္ဗေသံယေဝ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒံ ဝဏ္ဏေတီ’’တိ ဝုတ္တေ ယထာ ပုစ္ဆာ, တထာ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဝေယျ, ဧဝံ ဗျာကရဏံ ပန န ဘာရိယံ, အသမ္ပာဒိတကုသလဓမ္မောပိ ဥပသမ္ပဒံ ဝဏ္ဏေယျ. ဘဂဝါ ပန သမ္မဒေဝ သမ္ပာဒိတကုသလတ္တာ ယထာကာရီ တထာဝါဒီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ ဗျာကာသီ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ពាក្យថា តថា អត្ថោ វុត្តោ ភវេយ្យ គឺសេចក្តីគប្បីត្រូវបានពោល សូម្បីដោយចំណែកនៃសំណួរ ប៉ុន្តែមិនទាន់ជាទីពេញចិត្តរបស់អ្នកសួរឡើយ។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ប៉ុន្តែ ការដោះស្រាយយ៉ាងនេះ មិនធ្ងន់ធ្ងរឡើយ» សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនមែនជាការធ្វើឲ្យធ្ងន់ធ្ងរ មិនមែនជាការក្លាហានឡើយ។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះថា បុគ្គលដែលមិនទាន់លះបង់អកុសល ក៏គប្បីសរសើរការលះបង់បានដែរ»។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនមែនជាអ្នកធ្វើប្រាកដយ៉ាងណា ពោលយ៉ាងនោះឡើយ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនយ៉ាងនោះទេ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ភគវា» ជាដើម។ ពាក្យថា ឯវំ ព្យាកាសិ គឺទ្រង់ដោះស្រាយយ៉ាងនេះថា «ម្នាលមហារាជ ព្រះតថាគត ជាអ្នកលះបង់អកុសលធម៌ទាំងអស់ហើយ»។ សូម្បីក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា គឺកាលដែលពោលថា «ទ្រង់សរសើរការបរិបូណ៌នៃកុសលធម៌ទាំងឡាយទាំងពួង» សេចក្តីគប្បីត្រូវបានពោល ដូចជាសំណួរយ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែ ការដោះស្រាយយ៉ាងនេះ មិនធ្ងន់ធ្ងរឡើយ សូម្បីបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចកុសលធម៌ ក៏គប្បីសរសើរការបរិបូណ៌បានដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជាអ្នកធ្វើប្រាកដយ៉ាងណា ពោលយ៉ាងនោះ ព្រោះទ្រង់បានសម្រេចកុសលធម៌ដោយប្រពៃហើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបលោកបង្ហាញសេចក្តីថា «ឯវំ ព្យាកាសិ»។ សេចក្តីក្រៅពីនេះ ងាយយល់ណាស់។ ဗာဟိတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការបកស្រាយសេចក្តីកំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាពាហិតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ၉. ဓမ္မစေတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៩. អដ្ឋកថាធម្មចេតិយសូត្រ ၃၆၄. မေဒဝဏ္ဏာ [Pg.162] ဥဠုပဝဏ္ဏာ စ တတ္ထ တတ္ထ ပါသာဏာ ဥဿန္နာ အဟေသုန္တိ မေဒါဠုပန္တိ ဂါမဿ သမညာ ဇာတာ. ဥဠုပဝဏ္ဏာတိ စန္ဒသမာနဝဏ္ဏတာယ မေဒပါသာဏာ ဝုတ္တာတိ ကေစိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘မေဒဝဏ္ဏာ ပါသာဏာ ကိရေတ္ထ ဥဿန္နာ အဟေသု’’န္တိ ဣဒံ ဝုတ္တံ. အဿာတိ သေနာပတိဿ. ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထန္တိ မလ္လိကာယ သောကဝိနောဒနဓမ္မကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ. ៣៦៤. ថ្មទាំងឡាយមានពណ៌ដូចខ្លាញ់ខាប់ និងពណ៌ដូចស្មៅស្បូវ កើតមានច្រើនក្នុងទីនោះៗ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មេទាឡុបៈ ទើបកើតមានដល់ភូមិនោះ។ គ្រូខ្លះពោលថា ថ្មមានពណ៌ដូចខ្លាញ់ខាប់ លោកហៅថា ឧឡុបវណ្ណៈ ព្រោះមានពណ៌ស្មើនឹងព្រះចន្ទ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលយ៉ាងនេះថា «ឮថា ថ្មទាំងឡាយមានពណ៌ដូចខ្លាញ់ខាប់ កើតមានច្រើនក្នុងទីនេះ»។ បទថា អស្ស គឺរបស់សេនាបតី។ ពាក្យថា កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ គឺដើម្បីជាហេតុញ៉ាំងធម្មកថាជាគ្រឿងបន្ទោបង់សេចក្តីសោករបស់នាងមល្លិកាឲ្យកើតឡើង។ ရညာတိ ပသေနဒီကောသလရညာ. မဟစ္စာတိ မဟတိယာ. ပဒဝိပလ္လာသေန စေတံ ဝုတ္တံ. ပသာဒမရဟန္တီတိ ပါသာဒိကာနိ. တေနာဟ ‘‘သဟ ရဉ္ဇနကာနီ’’တိ. ယာနိ ပန ပါသာဒိကာနိ, တာနိ ပဿိတုံ ယုတ္တာနိ. ပါသာဒိကာနီတိ ဝါ သဒ္ဒဟနသဟိတာနိ. တေနာဟ ‘‘ပသာဒဇနကာနီ’’တိ. ‘‘အပ္ပာဗာဓ’’န္တိ အာဒီသု ဝိယ အပ္ပသဒ္ဒေါ အဘာဝတ္ထောတိ အာဟ ‘‘နိဿဒ္ဒါနီ’’တိ. အနိယမတ္ထဝါစီ ယ-သဒ္ဒေါ အနိယမာကာရဝါစကောပိ ဟောတီတိ ‘‘ယတ္ထာ’’တိ ပဒဿ ‘‘ယာဒိသေသူ’’တိအာဒိမာဟ. တထာ ဟိ အင်္ဂုလိမာလသုတ္တေ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၇ အာဒယော) ‘‘ယဿ ခေါ’’တိ ပဒဿ ‘‘ယာဒိသဿ ခေါ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ពាក្យថា រញ្ញា គឺដោយព្រះបាទបសេនទិកោសល។ ពាក្យថា មហច្ចា គឺដ៏ធំ។ ពាក្យនេះ លោកពោលដោយការច្រឡំលំដាប់បទ។ វត្ថុទាំងឡាយណា គួរដល់សេចក្តីជ្រះថ្លា វត្ថុទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បាសាទិកៈ។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ប្រកបដោយគ្រឿងញ៉ាំងចិត្តឲ្យត្រេកអរ»។ ម្យ៉ាងទៀត វត្ថុទាំងឡាយណាដែលគួរឲ្យជ្រះថ្លា វត្ថុទាំងឡាយនោះ គួរដើម្បីមើល។ ម៉្យាងទៀត បទថា បាសាទិកានិ គឺប្រកបដោយសេចក្តីជឿជាក់។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើត»។ សព្ទថា អប្ប មានន័យថា មិនមាន ដូចក្នុងពាក្យថា «អប្បាពាធំ» (មិនមានព្យាធិ) ជាដើម ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មិនមានសំឡេង»។ យ-សព្ទ ដែលសម្តែងសេចក្តីមិនកំណត់ តែងជាសព្ទសម្តែងអាការៈមិនកំណត់ផងដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលសេចក្តីនៃបទថា «យត្ថ» ថា «ក្នុងទីមានសភាពយ៉ាងណា» ជាដើម។ ព្រោះថា ក្នុងអង្គុលិមាលសូត្រ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៤៧ ជាដើម) សេចក្តីនៃបទថា «យស្ស ខោ» លោកពោលថា «របស់បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងណា»។ ၃၆၆. ပဋိစ္ဆဒန္တိ ပဋိစ္ဆာဒကံ. ရာဇကကုဓဘဏ္ဍာနီတိ ရာဇဘဏ္ဍဘူတာနိ. ရဟာယတီတိ ရဟော ကရောတိ, မံ အဇ္ဈေသတီတိ အတ္ထော. ៣៦៦. ពាក្យថា បដិច្ឆទំ គឺគ្រឿងបិទបាំង។ ពាក្យថា រាជកកុធភណ្ឌានិ គឺគ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំងឡាយ។ ពាក្យថា រហាយតិ គឺធ្វើទីស្ងាត់ សេចក្តីថា ញ៉ាំងខ្ញុំឲ្យអញ្ជើញ។ ၃၆၇. ယထာသဘာဝတော ဉေယျံ ဓာရေတိ အဝဓာရေတီတိ ဓမ္မော, ဉာဏန္တိ အာဟ ‘‘ပစ္စက္ခဉာဏသင်္ခါတဿ ဓမ္မဿာ’’တိ. အနုနယောတိ အနုဂစ္ဆနကော. ဒိဋ္ဌေန ဟိ အဒိဋ္ဌဿ အနုမာနံ. တေနာဟ ‘‘အနုမာနံ အနုဗုဒ္ဓီ’’တိ. အာပါဏကောဋိကန္တိ ယာဝ ပါဏကောဋိ, တာဝ ဇီဝိတပရိယောသာနံ. ဧတန္တိ ဓမ္မနွယသင်္ခါတံ အနုမာနံ. ဧဝန္တိ ‘‘ဣဓ ပနာဟ’’န္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. ៣៦៧. ធម្មជាតិដែលទ្រទ្រង់ ឬកំណត់ដឹងនូវញេយ្យធម៌តាមសភាវៈ ឈ្មោះថា ធម៌, លោកពោលសំដៅលើញាណ ក្នុងពាក្យថា «paccakkhañāṇasaṅkhātassa dhammassa» (នៃធម៌ពោលគឺបច្ចក្ខញាណ)។ ពាក្យថា Anunayo គឺការយល់ស្របតាម។ ព្រោះថា ការអនុមាននូវធម៌ដែលមិនទាន់ឃើញ តែងមានដោយធម៌ដែលឃើញហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «anumānaṃ anubuddhī» (ការដឹងតាម គឺការអនុមាន)។ ពាក្យថា Āpāṇakoṭikaṃ គឺដរាបដល់ទីបំផុតនៃប្រាណ ពោលគឺដរាបដល់ទីបំផុតនៃជីវិត។ ពាក្យថា Etaṃ គឺការអនុមានដែលរាប់ថាជាធម្មន្វ័យ។ ពាក្យថា Evaṃ គឺតាមប្រការដែលពោលហើយថា «idha panāha» (ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ លោកពោលថា)។ ၃၆၉. စက္ခုံ အဗန္ဓန္တေ ဝိယာတိ အပါသာဒိကတာယ ပဿန္တာနံ စက္ခုံ အတ္တနိ အဗန္ဓန္တေ ဝိယ. ကုလသန္တာနာနုဗန္ဓော ရောဂေါ ကုလရောဂေါ. ဥဠာရန္တိ သာနုဘာဝံ. ယော ဟိ အာနုဘာဝသမ္ပန္နော, တံ ‘‘မဟေသက္ခ’’န္တိ ဝဒန္တိ. အရဟတ္တံ ဂဏှန္တောတိ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသောယံ, ဟေဋ္ဌိမဖလာနိ ဂဏှန္တောပိ. ៣៦៩. ពាក្យថា Cakkhuṃ abandhante viya គឺដូចជាមិនចងភ្នែករបស់ពួកជនដែលមើលមក ដោយមិនគួរជាទីជ្រះថ្លា ទុកក្នុងខ្លួន។ រោគដែលជាប់តៗគ្នាក្នុងវង្សត្រកូល ឈ្មោះថា កុលរោគ (រោគប្រចាំត្រកូល)។ ពាក្យថា Uḷāraṃ គឺប្រកបដោយអានុភាព។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលបរិបូណ៌ដោយអានុភាព ពួកជនតែងហៅបុគ្គលនោះថា «មហេសក្ខៈ» (អ្នកមានសក្តិធំ)។ ពាក្យថា Arahattaṃ gaṇhanto (កាលកាន់យកនូវអរហត្តផល) នេះជាការសម្តែងយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ (ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេស) សូម្បីបុគ្គលដែលកាន់យកនូវផលថ្នាក់ទាប ក៏រាប់បញ្ចូលដែរ។ ၃၇၃. ဇီဝိကာ [Pg.163] ဇီဝိတဝုတ္တိ. ៣៧៣. ពាក្យថា Jīvikā គឺការចិញ្ចឹមជីវិត (ជីវិតវុត្តិ)។ ၃၇၄. ဓမ္မံ စေတေတိ သံဝေဒေတိ ဧတေဟီတိ ဓမ္မစေတိယာနိ, ဓမ္မဿ ပူဇာဝစနာနိ. နနု စေတာနိ ဗုဒ္ဓသံဃဂုဏဒီပနာနိပိ သန္တိ? ကထံ ‘‘ဓမ္မစေတိယာနီတိ ဓမ္မဿ စိတ္တီကာရဝစနာနီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘တီသု ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓရတနမူလကာနိ သေသရတနာနိ တဿ ဝသေန လဒ္ဓဗ္ဗတော. ကောသလရညာ စေတ္ထ ဗုဒ္ဓဂါရဝေန ဓမ္မသံဃဂါရဝံ ပဝေဒိတံ, တသ္မာ ‘‘ဘဂဝတိ စိတ္တီကာရေ ကတေ ဓမ္မောပိ ကတောဝ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ စ ရတနတ္တယပသာဒပုဗ္ဗိကာ သာသနေ သမ္မာပဋိပတ္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘အာဒိဗြဟ္မစရိယကာနီတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတာနီ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ៣៧៤. ពួកជនតែងគិត តែងដឹងច្បាស់នូវធម៌ ដោយពាក្យទាំងឡាយណា ហេតុនោះ ពាក្យទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ធម្មចេតិយៈ គឺពាក្យបូជាចំពោះធម៌。ចុះពាក្យទាំងនេះ មិនមែនជាគ្រឿងសម្តែងនូវព្រះពុទ្ធគុណ និងព្រះសង្ឃគុណទេឬ? ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ធម្មចេតិយៈ គឺពាក្យធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះធម៌»? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «tīsu hi» (ព្រោះថាក្នុងរតនៈទាំងបី) ជាដើម។ ក្នុងរតនៈទាំងបីនោះ ព្រោះថា រតនៈដែលនៅសល់ មានព្រះពុទ្ធរតនៈជាឫសគល់ ព្រោះត្រូវសម្រេចបានដោយអំណាចនៃព្រះពុទ្ធរតនៈនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះបាទកោសលទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ ដោយសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះពុទ្ធ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កាលបើការធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ត្រូវបានធ្វើហើយ សូម្បីចំពោះព្រះធម៌ ក៏ឈ្មោះថាធ្វើហើយដែរ»។ ព្រោះថា សេចក្តីប្រតិបត្តិត្រូវក្នុងសាសនា មានសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះរតនត្រ័យជាប្រធាន ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ādibrahmacariyakāni គឺធម៌ជាខាងដើមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ဓမ္မစေတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងនៃអដ្ឋកថាធម្មចេតិយសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၁၀. ကဏ္ဏကတ္ထလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ១០. អដ្ឋកថាកណ្ណកត្ថលសូត្រ ၃၇၅. အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တကရဏီယေနေဝါတိ ‘‘ပါသာဒေ ဝါ နာဋကေသု ဝါ စိတ္တဿာဒံ အလဘမာနော တတ္ထ တတ္ထ ဝိစရိတုံ အာရဒ္ဓေါ’’တိ ဝုတ္တကရဏီယေန. အပ္ပဒုဋ္ဌပဒေါသီနဉှိ ဧဝံ ဟောတီတိ. ៣៧៥. ពាក្យថា Anantarasutte vuttakaraṇīyeneva គឺដោយកិច្ចដែលពោលហើយក្នុងសូត្របន្ទាប់ថា «កាលមិនបាននូវសេចក្តីត្រេកអរនៃចិត្តក្នុងប្រាសាទ ឬក្នុងរបាំទាំងឡាយ ក៏ចាប់ផ្តើមដើរទៅក្នុងទីនោះៗ»។ ព្រោះថា ហេតុបែបនេះ តែងមានដល់ពួកជនដែលមានសេចក្តីប្រទូស្តបន្តិចបន្តួច។ ၃၇၆. ပုစ္ဆိတောတိ ‘‘အညံ ဒူတံ နာလတ္ထု’’န္တိ ပုစ္ဆိတော. သောတိ ရာဇာ. တာသံ ဝန္ဒနာ သစေ ဥတ္တရကာလံ, အတ္တနော အာဂမနကာရဏံ ကထေဿတိ. ៣៧៦. ពាក្យថា Pucchito គឺសួរថា «ទ្រង់មិនបានអ្នកនាំសារដទៃទេឬ?»។ ពាក្យថា So គឺព្រះរាជា។ ការថ្វាយបង្គំរបស់ស្ត្រីទាំងនោះ ប្រសិនបើមានក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ព្រះអង្គនឹងប្រាប់នូវហេតុនៃការយាងមករបស់ខ្លួន។ ၃၇၈. ဧကာဝဇ္ဇနေနာတိ ဧကဝီထိဇဝနေန. တေန ဧကစိတ္တံ တာဝ တိဋ္ဌတု, ဧကစိတ္တဝီထိယာပိ သဗ္ဗံ ဇာနိတုံ န သက္ကာတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဣဒံ နာမ အတီတံ ဇာနိဿာမီ’’တိ အနိယမေတွာ အာဝဇ္ဇတော ယံ ကိဉ္စိ အတီတံ ဇာနာတိ, နိယမိတေ ပန နိယမိတမေဝါတိ အာဟ – ‘‘ဧကေန ဟိ…ပေ… ဧကဒေသမေဝ ဇာနာတီ’’တိ. တေန စိတ္တေနာတိ ‘‘အတီတံ သဗ္ဗံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တစိတ္တေန. ဣတရေသူတိ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု. ကာရဏဇာတိကန္တိ ယုတ္တိသဘာဝံ, ယုတ္တိယာ ယုတ္တန္တိ အတ္ထော. သမ္ပရာယဂုဏန္တိ သမ္ပရာယေ ကတကမ္မဿ ဝိသေသံ. ៣៧៨. ពាក្យថា Ekāvajjanena គឺដោយការនឹកគិតតែមួយវីថិចិត្ត (ឯកវីថិជវនៈ)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា ទុកជាចិត្តតែមួយចុះ សូម្បីតែដោយវីថិចិត្តតែមួយ ក៏មិនអាចដឹងនូវសព្វគ្រប់បានឡើយ។ កាលបើមិនបានកំណត់ថា «អាត្មាអញនឹងដឹងនូវអតីតកាលឈ្មោះនេះ» ហើយនឹកគិតទៅ តែងដឹងនូវអតីតកាលណាមួយ ប៉ុន្តែបើបានកំណត់ តែងដឹងតែអ្វីដែលបានកំណត់នោះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ekena hi...pe... ekadesameva jānāti» (ព្រោះថា ដោយចិត្តតែមួយ... ដឹងតែចំណែកមួយប៉ុណ្ណោះ)។ ពាក្យថា Tena cittena គឺដោយចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញនឹងដឹងនូវអតីតកាលទាំងអស់»។ ពាក្យថា Itaresu គឺក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាអនាគត និងបច្ចុប្បន្ន។ ពាក្យថា Kāraṇajātikaṃ គឺសភាវៈដែលសមហេតុផល សេចក្តីថា ប្រកបដោយយុត្តិធម៌។ ពាក្យថា Samparāyaguṇaṃ គឺគុណវិសេសនៃកម្មដែលបានធ្វើហើយក្នុងបរលោក។ ၃၇၉. လောကုတ္တရမိဿကာနိ ကထိတာနိ ဗောဓိရာဇကုမာရသုတ္တေ ဝိယ လောကိယာ စေဝ လောကုတ္တရာ စ. ယထာလာဘဝသေန စေတ္ထ ပဓာနိယင်္ဂါနံ [Pg.164] လောကုတ္တရဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပစ္စေကံ ဧဝ နေသဉ္စ ပဓာနိယင်္ဂတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ ယထာ ‘‘အဋ္ဌဝိမောက္ခာ သန္ဒိဿန္တိ လောကုတ္တရမိဿကာ’’တိ. လောကုတ္တရာနေဝါတိ စေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ. ပဓာနနာနတ္တန္တိ ပဒဟနနာနတ္တံ, ဘာဝနာနုယောဂဝိသေသန္တိ အတ္ထော. သင်္ခါရေ ပရိမဒ္ဒိတွာ ပဋိပက္ခဓမ္မေ ဧကဒေသတော ပဇဟိတွာ ဌိတဿ ဘာဝနာနုယောဂေါ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အပရိမဒ္ဒိတသင်္ခါရဿ အပ္ပဟီနပဋိပက္ခဿ ဘာဝနာနုယောဂတော သုခုမော ဝိသဒေါဝ ဟောတိ, သစ္စာဘိသမယေန သန္တာနဿ အာဟိတဝိသေသတ္တာတိ အာဟ – ‘‘အညာဒိသမေဝ ဟိ ပုထုဇ္ဇနဿ ပဓာနံ, အညာဒိသံ သောတာပန္နဿာ’’တိအာဒိ. အယဉ္စ ဝိသေသော န ကေဝလံ အနရိယအရိယပုဂ္ဂလတော ဧဝ, အထ ခေါ အရိယေသုပိ သေက္ခာဒိဝိသေသတောပိ လဗ္ဘတိ အဘိသင်္ခါရဝိသေသတော အဘိနီဟာရတော စ ဣဇ္ဈနတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘အညာဒိသံ သကဒါဂါမိနော’’တိအာဒိမာဟ. န ပါပုဏာတီတိ ယသ္မာ ပုထုဇ္ဇနော သဗ္ဗထာဝ ပဓာနံ ပဒဟန္တော သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ အဓိဂစ္ဆတိ, သောတာပန္နော စ သကဒါဂါမိမဂ္ဂန္တိ ဟေဋ္ဌိမံ ဥပရိမတော ဩဠာရိကံ, ဥပရိမဉ္စ ဣတရတော သုခုမံ တေန ပဟာတုံ အသက္ကုဏေယျဿ ပဇဟနတော, ဣတိ အဓိဂန္တဗ္ဗဝိသေသေန စ အဓိဂမပဋိပဒါယ သဏှသုခုမတာ တိက္ခဝိသဒတာ စ ဝိညာယတီတိ အာဟ – ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿ ပဓာနံ သောတာပန္နဿ ပဓာနံ န ပါပုဏာတီ’’တိအာဒိ. ៣៧៩. ធម៌ទាំងឡាយដែលលាយឡំដោយលោកុត្តរៈ គឺលោកិយ និងលោកុត្តរៈ ត្រូវបានសម្តែងហើយ ដូចក្នុងពោធិរាជកុមារសូត្រដែរ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបការកាន់យកនូវលោកុត្តរធម៌នៃអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម (បធានិយង្គៈ) តាមដែលបានសម្រេច។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាមរបស់ធម៌ទាំងនោះ គប្បីឃើញដោយឡែកៗពីគ្នា ដូចជាពាក្យថា «វិមោក្ខ ៨ តែងប្រាកដលាយឡំដោយលោកុត្តរៈ»។ ពាក្យថា Lokuttarāneva ក្នុងទីនេះ សេចក្តីណាដែលគួរពោល សេចក្តីនោះនឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងខាងមុខ។ ពាក្យថា Padhānanānattaṃ គឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការតាំងសេចក្តីព្យាយាម សេចក្តីថា ភាពប្លែកគ្នានៃការប្រកបការចម្រើន (ភាវនានុយោគ)។ ការប្រកបការចម្រើនរបស់បុគ្គលដែលកំចាត់សង្ខារទាំងឡាយ ហើយលះបង់ធម៌ជាបដិបក្ខបានមួយចំណែកហើយ តែងមានសេចក្តីល្អិតល្អន់ និងច្បាស់លាស់ជាងការប្រកបការចម្រើនរបស់បុគ្គលដែលមិនទាន់បានកំចាត់សង្ខារទាំងពួង និងមិនទាន់លះបង់ធម៌ជាបដិបក្ខ ព្រោះសន្តានចិត្តមានសេចក្តីវិសេសដែលបានតម្កល់ទុកដោយការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «aññādisameva hi puthujjanassa padhānaṃ, aññādisaṃ sotāpannassa» (ព្រោះថា សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុថុជ្ជនផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសោតាបន្នផ្សេង) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីវិសេសនេះ មិនមែនមានត្រឹមតែរវាងអរិយបុគ្គល និងអនរិយបុគ្គលប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែសូម្បីក្នុងពួកព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ក៏រមែងបានដោយអំណាចនៃសេចក្តីវិសេសមានសេក្ខបុគ្គលជាដើម ព្រោះការសម្រេចបានដោយអំណាចនៃអភិសង្ខារវិសេស និងអភិនីហារ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលថា «aññādisaṃ sakadāgāmino» (សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសកទាគាមីផ្សេង) ជាដើម។ ពាក្យថា Na pāpuṇāti (មិនដល់) ព្រោះថា បុថុជ្ជនកាលតាំងសេចក្តីព្យាយាមដោយគ្រប់ប្រការ តែងសម្រេចបាននូវសោតាបត្តិមគ្គ ចំណែកព្រះសោតាបន្ន តែងសម្រេចបាននូវសកទាគាមិមគ្គ ព្រោះការលះបង់នូវធម៌ដែលថ្នាក់ទាប គ្រោតគ្រាតជាងថ្នាក់ខ្ពស់ និងការលះបង់នូវធម៌ដែលថ្នាក់ខ្ពស់ ល្អិតល្អន់ជាងថ្នាក់ទាប ដែលបុគ្គលដទៃមិនអាចលះបង់បាន យ៉ាងនេះ ភាពល្អិតល្អន់ និងភាពមុតស្រួចច្បាស់លាស់នៃបដិបទាគ្រឿងសម្រេច តែងដឹងបានដោយគុណវិសេសដែលគប្បីសម្រេច ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «puthujjanassa padhānaṃ sotāpannassa padhānaṃ na pāpuṇāti» (សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុថុជ្ជន មិនដល់នូវសេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសោតាបន្នឡើយ) ជាដើម។ အကူဋကရဏန္တိ အဝဉ္စနကိရိယံ. အနဝစ္ဆိန္ဒနန္တိ အတိယာနံ. အဝိဉ္ဆနံ န အာကဍ္ဎနံ, နိယုတ္တတံ ဝိနိဝေဌေတွာ သမန္တာ ဝိပရိဝတ္တိတွာ သမဓာရာယ ဆဍ္ဍနံ ဝါ. တဿ ကာရဏံ တံကာရဏံ, တံ ကာရဏန္တိ ဝါ တံ ကိရိယံ တံ အဓိကာရံ. ဒန္တေဟိ ဂန္တဗ္ဗဘူမိန္တိ ဒန္တေဟိ ပတ္တဗ္ဗဋ္ဌာနံ, ပတ္တဗ္ဗဝတ္ထုံ ဝါ. စတ္တာရောပိ အဿဒ္ဓါ နာမ ဥပရိမဥပရိမသဒ္ဓါယ အဘာဝတော. ယေန ဟိ ယံ အပ္ပတ္တံ, တဿ တံ နတ္ထိ. အရိယသာဝကဿ…ပေ… နတ္ထိ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ မာယာသာဌေယျာနံ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ. တေနေဝါတိ သမ္မဒေဝ ဝိရုဒ္ဓပက္ခာနံ သဒ္ဓါဒီနံ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ မိဿကကထာတိ အာဟ ‘‘အဿခဠုင်္ကသုတ္တန္တေ ပနာ’’တိအာဒိ. စတ္တာရောဝ ဟောန္တိ ပုထုဇ္ဇနာဒိဝသေန. ពាក្យថា Akūṭakaraṇaṃ គឺការមិនបញ្ឆោត (ការមិនកុហក)។ ពាក្យថា Anavacchindanaṃ គឺការមិនកាត់ផ្តាច់ (ការប្រព្រឹត្តទៅហួស)។ ពាក្យថា Aviñchanaṃ គឺការមិនទាញមក ឬការស្រាយចេញនូវសេចក្តីដែលប្រកបទុក ហើយបង្វិលទៅជុំវិញ រួចបោះចោលដោយស្មើគ្នា។ ហេតុនៃសេចក្តីនោះ ឈ្មោះថា តង្ការណៈ (ហេតុនោះ) ឬថា ហេតុនោះ គឺកិច្ចនោះ ការងារនោះ។ ពាក្យថា Dantehi gantabbabhūmiṃ គឺទីកន្លែងដែលសត្វដែលទូន្មានហើយគប្បីទៅដល់ ឬវត្ថុដែលគប្បីសម្រេចបានដោយសត្វដែលទូន្មានហើយ។ សូម្បីបុគ្គលទាំង ៤ ពួក ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនមានសទ្ធា ព្រោះមិនមានសទ្ធាក្នុងថ្នាក់ខ្ពស់ៗឡើងទៅ។ ព្រោះថា ធម៌ណាដែលបុគ្គលណាមិនទាន់បានសម្រេច ធម៌នោះរមែងមិនមានដល់បុគ្គលនោះឡើយ។ ចំពោះព្រះអរិយសាវ័ក... មិនមាន (មាយា និងសេដ្ឋី) ឡើយ ព្រោះមាយា និងសេដ្ឋី (សេចក្តីអួតអាង) ត្រូវបានលះបង់ដោយបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ) រួចហើយ។ ពាក្យថា Teneva គឺព្រោះសទ្ធាជាដើមដែលជាបដិបក្ខ ត្រូវបានប្រាថ្នាយ៉ាងត្រឹមត្រូវក្នុងទីនេះ。ប្រសិនបើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យលាយឡំគ្នា? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «assakhaḷuṅkasuttante pana» (ប៉ុន្តែក្នុងអស្សខឡុង្កសូត្រ) ជាដើម។ បុគ្គលទាំងឡាយមានត្រឹមតែ ៤ ពួកប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃបុថុជ្ជនជាដើម។ ဩပမ္မသံသန္ဒနေ အဒန္တဟတ္ထိအာဒယော ဝိယာတိအာဒိနာ ကဏှပက္ခေ, ယထာ ပန ဒန္တဟတ္ထိအာဒယောတိအာဒိနာ သုက္ကပက္ခေ စ သာဓာရဏတော ဧကဇ္ဈံ [Pg.165] ကတွာ ဝုတ္တံ, အသာဓာရဏတော ဘိန္ဒိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ក្នុងការប្រៀបធៀបឧបមា លោកពោលរួមគ្នាជាទូទៅ ដោយពាក្យជាដើមថា «ដូចជាដំរីដែលមិនទាន់ទូន្មានជាដើម» ក្នុងចំណែកខ្មៅ (អកុសលធម៌) និងដោយពាក្យជាដើមថា «ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាដំរីដែលទូន្មានហើយជាដើម» ក្នុងចំណែកស (កុសលធម៌) ដើម្បីបង្ហាញដោយឡែកពីគ្នា មិនទូទៅ លោកទើបពោលពាក្យថា «idaṃ vuttaṃ hoti» (សេចក្តីនេះ លោកពោលថា) ជាដើម។ ၃၈၀. သမ္မပ္ပဓာနာ နိဗ္ဗိသိဋ္ဌဝီရိယာ. တေနာဟ – ‘‘န ကိဉ္စိ နာနာကရဏံ ဝဒါမိ, ယဒိဒံ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တိ’’န္တိ. န ဟိ သုက္ခဝိပဿကတေဝိဇ္ဇဆဠဘိညာနံ ဝိမုတ္တိယာ နာနာကရဏံ အတ္ထိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယံ ဧကဿာ’’တိအာဒိ. ကိံ တွံ န ဇာနာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. အာဂစ္ဆန္တီတိ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန အာဂစ္ဆန္တိ. နာဂစ္ဆန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဣဒံ ပုစ္ဆန္တောတိ ဣဒံ ပုစ္ဆာမီတိ ဒဿေန္တော. အပ္ပဟီနစေတသိကဒုက္ခာ အနဓိဂတအနာဂါမိတာ. တေနာဟ ‘‘ဥပပတ္တိဝသေန အာဂန္တာရော’’တိ. သမုစ္ဆိန္နဒုက္ခာတိ သမုဂ္ဃာဋိတစေတသိကဒုက္ခာ. ៣៨០. ព្រះសម្មប្បធាន គឺអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមមិនប្លែកគ្នា (ស្មើគ្នា)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «តថាគតមិនពោលថាមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ ក្នុងវិមុត្តិ និងវិមុត្តិ»។ ព្រោះថា សេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិមុត្តិរបស់ព្រះសុខវិបស្សកៈ ព្រះតេវិជ្ជៈ (អ្នកបានវិជ្ជា ៣) និងព្រះឆឡភិញ្ញៈ (អ្នកបានអភិញ្ញា ៦) មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yaṃ ekassa» (របស់បុគ្គលម្នាក់ណា) ជាដើម។ ពាក្យថា Kiṃ tvaṃ na jānāsi (តើអ្នកមិនដឹងឬ?) នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ពាក្យថា Āgacchanti គឺរមែងមកដោយអំណាចនៃការកើតឡើង។ ពាក្យថា Nāgacchanti សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Idaṃ pucchanto គឺបង្ហាញថា «ខ្ញុំសួរនូវសេចក្តីនេះ»។ សេចក្តីទុក្ខក្នុងចិត្តដែលមិនទាន់លះបង់ គឺភាពជាព្រះអនាគាមីដែលមិនទាន់បានសម្រេច។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «upapattivasena āgantāro» (អ្នកដែលមកដោយអំណាចនៃការកើតឡើង)។ ពាក្យថា Samucchinnadukkhā គឺអ្នកមានសេចក្តីទុក្ខក្នុងចិត្តដែលបានកំចាត់បង់អស់ហើយ។ ၃၈၁. တမှာ ဌာနာတိ တတော ယထာဓိဂတဣဿရိယဋ္ဌာနတော. ပုန တမှာ ဌာနာတိ တတော ဒုဂ္ဂတာ. သမ္ပန္နကာမဂုဏန္တိ ဥဠာရကာမဂုဏသမန္နာဂတံ. ៣៨១. ពាក្យថា Tamhā ṭhānā គឺចាកទីតាំងនៃឥស្សរិយយសដែលបានសម្រេចហើយនោះ។ ពាក្យថា Tamhā ṭhānā មួយទៀត គឺចាកទីទុគ្គតិនោះ។ ពាក្យថា Sampannakāmaguṇaṃ គឺប្រកបដោយកាមគុណដ៏ថ្លៃថ្លា។ တတ္ထာတိ ကာမဒေဝလောကေ. ဌာနဘာဝတောတိ အရဟတ္တဉ္စေ အဓိဂတံ, တာဝဒေဝ ပရိနိဗ္ဗာနတော. ဥပရိဒေဝေ စာတိ ဥပရူပရိ ဘူမိဝါသေ ဒေဝေ စ, စက္ခုဝိညာဏဒဿနေနပိ ဒဿနာယ နပ္ပဟောန္တီတိ ယောဇနာ. ពាក្យថា Tattha គឺក្នុងកាមទេវលោក។ ពាក្យថា Ṭhānabhāvato គឺប្រសិនបើបានសម្រេចអរហត្តផលហើយ តែងបរិនិព្វានក្នុងខណៈនោះឯង។ ពាក្យថា Uparideve ca គឺសូម្បីទេវតាទាំងឡាយដែលនៅក្នុងភូមិថ្នាក់ខ្ពស់ៗឡើងទៅ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា សូម្បីការមើលឃើញដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ក៏មិនអាចមើលឃើញបានឡើយ។ ၃၈၂. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ဒေဝပုစ္ဆာယ ဝုတ္တေနေဝ နယေန. သာ ကိရ ကထာတိ ‘‘နတ္ထိ သော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ, ယော သကိဒေဝ သဗ္ဗံ နေယျ’’န္တိ ကထာ. တေတိ ဝိဋဋူဘသဉ္ဇယာ. ဣမသ္မိံယေဝ ဌာနေတိ ဣမသ္မိံ မိဂဒါယေယေဝ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ៣៨២. ពាក្យថា Vuttanayeneva គឺដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងការសួររបស់ទេវតានោះឯង។ ពាក្យថា Sā kira kathā គឺឮថា ពាក្យចចាមអារ៉ាមនោះគឺ «មិនមានសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ណា ដែលដឹងនូវញេយ្យធម៌ទាំងអស់ក្នុងពេលតែមួយឡើយ»។ ពាក្យថា Te គឺវិដូឌភៈ និងសញ្ជយៈ។ ពាក្យថា Imasmiṃyeva ṭhāne គឺក្នុងព្រៃមិគទាយវ័ននេះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ကဏ္ဏကတ္ထလသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងនៃអដ្ឋកថាកណ្ណកត្ថលសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ နိဋ္ဌိတာ စ ရာဇဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ. ការពន្យល់រាជវគ្គ ចប់ហើយ។ ၅. ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂေါ ៥. ព្រាហ្មណវគ្គ ၁. ဗြဟ္မာယုသုတ္တဝဏ္ဏနာ ១. ការពន្យល់ព្រហ្មាយុសូត្រ ၃၈၃. ‘‘မဟာသတ္တော [Pg.166] မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ’’တိအာဒီသု (မဟာဝ. ၃၈) ဥဠာရတာ ဝိသယော, ‘‘မဟာဇနကာယော သန္နိပတီ’’တိအာဒီသု သမ္ဗဟုလဘာဝဝိသယော, ဣဓ ပန တဒုဘယမ္ပိဿ အတ္ထောတိ ‘‘မဟတာတိ ဂုဏမဟတ္တေနပိ မဟတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပ္ပိစ္ဆတာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သန္တုဋ္ဌိသလ္လေခပဝိဝေကအသံသဂ္ဂဝီရိယာရမ္ဘာဒီနံ သင်္ဂဟော. ဒိဋ္ဌိသီလသာမညသံဃာတသင်္ခါတေနာတိ ဧတ္ထ ‘‘နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော’’ (သံ. နိ. ၂.၄၁; ၃.၉၉၈, ၁၀၀၄) – ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော သဉ္စိစ္စ ပါဏံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျာတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိဝစနတော ဒိဋ္ဌိသီလာနံ နိယတသဘာဝတ္တာ သောတာပန္နာပိ အညမညံ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတာ, ပဂေဝ သကဒါဂါမိအာဒယော. ‘‘တထာရူပါယ ဒိဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄, ၃၅၆; မ. နိ. ၁.၄၉၂; ၃.၅၄; အ. နိ. ၆.၁၁; ပရိ. ၂၇၄) တထာရူပေဟိ သီလေဟိ သီလသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄; မ. နိ. ၁.၄၉၂; ၃.၅၄; အ. နိ. ၆.၁၂; ပရိ. ၂၇၄) ဝစနတော ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတဘာဝေါ လဗ္ဘတိယေဝ. ៣៨៣. ក្នុងពាក្យជាដើមថា «Mahāsatto mahiddhiko mahānubhāvo» (សត្វធំ មានឫទ្ធិច្រើន មានអានុភាពច្រើន) គឺជាវិស័យនៃភាពថ្លៃថ្លា។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «mahājanakāyo sannipatī» (មហាជនកាយប្រជុំគ្នាហើយ) គឺជាវិស័យនៃភាពច្រើនកុះករ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សេចក្តីទាំងពីរនោះ ក៏មានដល់ព្រះសង្ឃនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «mahatā គឺធំដោយភាពជាធំនៃគុណផង» ជាដើម។ ពាក្យថា Appicchatādi ដោយសព្ទថា «អាទិ» (ជាដើម) នេះ រួមបញ្ចូលទាំងសេចក្តីសន្តោស សេចក្តីខាត់កិលេស សេចក្តីស្ងាត់ ការមិនច្រឡូកច្រឡំ និងការប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាមជាដើម។ ពាក្យថា Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena ក្នុងទីនេះ ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «ជាបុគ្គលទៀងទាត់ មានការត្រាស់ដឹងក្នុងខាងមុខ» និងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុនេះមិនមែនជាទីតាំង មិនមែនជាឱកាសឡើយ គឺការដែលបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ នឹងក្លែងសម្លាប់សត្វមានជីវិត ហេតុបែបនេះមិនដែលមានឡើយ» ព្រោះទិដ្ឋិ និងសីលមានសភាវៈទៀងទាត់ ព្រះសោតាបន្នទាំងឡាយ សូម្បីតែគ្នា និងគ្នាក៏រួមសាមគ្គីគ្នាដោយភាពស្មើគ្នានៃទិដ្ឋិ និងសីលទៅហើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់ព្រះសកទាគាមីជាដើម។ ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា «ជាអ្នកដល់នូវភាពស្មើគ្នានៃទិដ្ឋិ ដោយទិដ្ឋិមានសភាពដូច្នោះ រមែងនៅជាសុខ ជាអ្នកដល់នូវភាពស្មើគ្នានៃសីល ដោយសីលទាំងឡាយមានសភាពដូច្នោះ រមែងនៅជាសុខ» ភាពរួមសាមគ្គីគ្នាដោយភាពស្មើគ្នានៃទិដ្ឋិ និងសីល សូម្បីរបស់ពួកបុថុជ្ជន ក៏រមែងបានមកពិតប្រាកដ។ ဩဋ္ဌပဟတကရဏဝသေန အတ္ထဝိဘာဂဝသေန. သနိဃဏ္ဍုကေဋုဘာနန္တိ ဧတ္ထ နိဃဏ္ဍူတိ ဝစနီယဝါစကဘာဝေန အတ္ထံ သဒ္ဒဉ္စ ခဏ္ဍတိ ဝိဘဇ္ဇ ဒဿေတီတိ နိခဏ္ဍု. သော ဧဝ ဣဓ ခ-ကာရဿ ဃ-ကာရံ ကတွာ ‘‘နိဃဏ္ဍူ’’တိ ဝုတ္တော. ကိဋတိ ဂမေတိ ကိရိယာဒိဝိဘာဂံ, တံ ဝါ အနဝသေသပရိယာဒါနတော ဂမေန္တော ပူရေတီတိ ကေဋုဘံ. ဝေဝစနပ္ပကာသကန္တိ ပရိယာယသဒ္ဒဒီပကံ, ဧကေကဿ အတ္ထဿ အနေကပရိယာယဝစနဝိဘာဝကန္တိ အတ္ထော. နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ အနေကေသမ္ပိ အတ္ထာနံ ဧကသဒ္ဒဝစနီယတာဝိဘာဝနဝသေနပိ တဿ ဂန္ထဿ ပဝတ္တတ္တာ. ဝစီဘေဒါဒိလက္ခဏာ ကိရိယာ ကပ္ပီယတိ ဧတေနာတိ ကိရိယာကပ္ပော, သော ပန ဝဏ္ဏပဒသမ္ဗန္ဓပဒတ္ထဝိဘာဂတော ဗဟုဝိကပ္ပောတိ အာဟ ‘‘ကိရိယာကပ္ပဝိကပ္ပော’’တိ. ဣဒဉ္စ မူလကိရိယာကပ္ပဂန္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သော ဟိ သတသဟဿပရိမာဏော နလစရိယာဒိပကရဏံ. ဌာနကရဏာဒိဝိဘာဂတော [Pg.167] နိဗ္ဗစနဝိဘာဂတော စ အက္ခရာ ပဘေဒီယန္တိ ဧတေဟီတိ အက္ခရပ္ပဘေဒါ, သိက္ခာနိရုတ္တိယော. ဧတေသန္တိ ဝေဒါနံ. တေ ဧဝ ဝေဒေ ပဒသော ကာယတီတိ ပဒကော. တံ တံ သဒ္ဒံ တဒတ္ထဉ္စ ဗျာကရောတိ ဗျာစိက္ခတိ ဧတေနာတိ ဗျာကရဏံ, သဒ္ဒသတ္ထံ. အာယတိံ ဟိတံ တေန လောကော န ယတတိ န ဤဟတီတိ လောကာယတံ. တဉှိ ဂန္ထံ နိဿာယ သတ္တာ ပုညကိရိယာယ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပာဒေန္တိ. ဝယတီတိ ဝယော, န ဝယော အဝယော, န အဝယော အနဝယော, အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနေသု ကတ္ထစိ အပရိကိလန္တော အဝိတ္ထာယန္တော တေ ဂန္ထေ သန္ဓာရေတိ ပူရေတီတိ အတ္ထော. ဒွေ ပဋိသေဓာ ပကတိံ ဂမေန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အဝယော န ဟောတီ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ အဝယံ ဒဿေတုံ ‘‘အဝယော…ပေ… န သက္ကောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យបបូរមាត់ប៉ះគ្នា និងដោយអំណាចនៃការចែកសេចក្តី។ ក្នុងពាក្យថា "សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ" នោះ ពាក្យថា "និឃណ្ឌុ" គឺសេចក្តីដែលកាត់ (ពោលគឺ ចែកចេញបង្ហាញ) នូវសេចក្តី និងសព្ទ ដោយភាពជាភាសាដែលត្រូវពោល និងជាគ្រឿងពោល ឈ្មោះថា និខណ្ឌុ។ និខណ្ឌុនោះឯង ក្នុងទីនេះ លោកធ្វើអក្សរ ខ ឲ្យជា ឃ ទើបហៅថា "និឃណ្ឌុ"។ គម្ពីរណា ញ៉ាំងការបែងចែកកិរិយាជាដើមឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ឬញ៉ាំងការបែងចែកនោះឲ្យដល់នូវការអស់ទៅមិនមានសេសសល់ គឺបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ គម្ពីរនោះឈ្មោះថា កេដុភៈ។ ពាក្យថា "ជាគ្រឿងប្រកាសនូវវេវចនៈ" គឺ ជាគ្រឿងញ៉ាំងសព្ទជាវេវចនៈឲ្យភ្លឺច្បាស់ សេចក្តីថា ជាគ្រឿងញ៉ាំងពាក្យជាវេវចនៈច្រើនយ៉ាងនៃសេចក្តីនីមួយៗឲ្យប្រាកដច្បាស់។ ម៉្យាងទៀត នេះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថាគម្ពីរនោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងសេចក្តីជាច្រើនឲ្យប្រាកដច្បាស់ដោយពាក្យតែមួយម៉ាត់ផងដែរ។ កិរិយាមានលក្ខណៈជាការបំបែកវាចាជាដើម តែងត្រូវគេរៀបចំឡើងដោយគម្ពីរនេះ ហេតុនោះ គម្ពីរនោះឈ្មោះថា កិរិយាកប្បៈ (ក្បួនកិរិយា) តែគម្ពីរនោះមានការបែងចែកច្រើនយ៉ាង ដោយការបែងចែកវណ្ណៈ បទ សម្ព័ន្ធ និងសេចក្តីនៃបទ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "កិរិយាកប្បវិកប្បៈ"។ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកគម្ពីរមូលកិរិយាកប្បៈ។ ព្រោះថា គម្ពីរនោះមានប្រមាណមួយសែនគាថា ជាប្រកាសនៈមាននឡចរិយាជាដើម។ អក្សរទាំងឡាយ តែងត្រូវគេបែងចែកដោយអំណាចនៃការបែងចែកមានឋានៈ និងករណៈជាដើម និងដោយអំណាចនៃការបែងចែកនិរុត្តិ ដោយគម្ពីរទាំងឡាយណា ហេតុនោះ គម្ពីរទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អក្ខរប្បភេទៈ គឺ សិក្ខា និងនិរុត្តិ។ ពាក្យថា "នៃគម្ពីរទាំងឡាយនេះ" គឺ នៃគម្ពីរវេទទាំងឡាយ។ បុគ្គលណា តែងសូត្រនូវវេទទាំងឡាយនោះដោយបទ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បទកៈ។ គម្ពីរណា តែងពន្យល់ តែងប្រាប់ច្បាស់នូវសព្ទនោះៗ និងសេចក្តីនៃសព្ទនោះៗ ហេតុនោះ គម្ពីរនោះឈ្មោះថា វ្យាករណៈ គឺ គម្ពីរសទ្ទសាស្ត្រ។ សត្វលោកតែងមិនខ្វល់ខ្វាយ មិនប្រឹងប្រែងនូវប្រយោជន៍ក្នុងកាលខាងមុខដោយគម្ពីរនោះ ហេតុនោះ គម្ពីរនោះឈ្មោះថា លោកាយតៈ។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយអាស្រ័យគម្ពីរនោះហើយ សូម្បីតែចិត្តដើម្បីធ្វើបុណ្យ ក៏មិនឲ្យកើតឡើងឡើយ។ ពាក្យថា "វយោ" គឺ វិនាស, "អវយោ" គឺ មិនវិនាស, "អនវយោ" គឺ មិនមែនមិនវិនាស (គឺមិនវិនាសទាល់តែសោះ) សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនលំបាក មិនធុញទ្រាន់ក្នុងទីណាមួយ ទាំងក្នុងខាងដើម កណ្តាល និងទីបំផុត តែងទ្រទ្រង់ គឺបំពេញនូវគម្ពីរទាំងនោះឲ្យបរិបូណ៌។ លោកពោលថា "មិនមែនជាអ្នកមិនវិនាស" ដើម្បីបង្ហាញថា បដិសេធពីរដង តែងត្រឡប់ទៅរកសភាវៈដើមវិញ ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវពាក្យថា "អវយោ" ក្នុងទីនោះ ទើបពោលថា "អវយោ...ល... មិនអាច"។ ၃၈၄. ဂရူတိ ဘာရိယံ အတ္တာနံ တတော မောစေတွာ ဂမနံ ဒုက္ကရံ ဟောတိ. အနတ္ထောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နိန္ဒာဗျာရောသဥပါရမ္ဘာဒိ. အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ ဧတ္ထ အဘိသဒ္ဒယောဂေန ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ. ៣៨៤. ពាក្យថា "ធ្ងន់" គឺ ជាការលំបាកក្នុងការដោះខ្លួនចេញពីទីនោះហើយដើរចេញទៅ។ សូម្បីតែសេចក្តីមិនមានប្រយោជន៍ មានការនិន្ទា ការខឹងសម្បារ និងការតិះដៀលជាដើម ក៏រមែងកើតឡើង។ ពាក្យថា "អព្ភុគ្គតោ" ក្នុងទីនេះ ជាឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា "ឥត្ថម្ភូតាខ្យានៈ" ដោយការប្រកបជាមួយសព្ទថា "អភិ"។ လက္ခဏာနီတိ လက္ခဏဒီပနာနိ မန္တပဒါနိ. အန္တရဓာယန္တီတိ န ကေဝလံ လက္ခဏမန္တာနိယေဝ, အညာနိပိ ဗြာဟ္မဏာနံ ဉာဏဗလာဘာဝေန အနုက္ကမေန အန္တရဓာယန္တိ. တထာ ဟိ ဝဒန္တိ ‘‘ဧကသတံ အဒ္ဓရိယံ ဒိပညာသမတ္တတော သာမာ’’တိအာဒိ. ပဏိဓိမဟတော သမာဒါနမဟတောတိအာဒိနာ ပစ္စေကံ မဟ-သဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. ပဏိဓိမဟန္တတာဒိ စဿ ဗုဒ္ဓဝံသစရိယာပိဋကဝဏ္ဏနာဒိဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. နိဋ္ဌာတိ နိပ္ဖတ္တိယော. ဇာတိသာမညတောတိ လက္ခဏဇာတိယာ လက္ခဏဘာဝေန သမာနဘာဝတော. ယထာ ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ လက္ခဏာနိ သုဝိသုဒ္ဓါနိ သုပရိဗျတ္တာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ စ ဟောန္တိ, န ဧဝံ စက္ကဝတ္တီနံ. တေနာဟ ‘‘န တေဟေဝ ဗုဒ္ဓေါ ဟောတီ’’တိ. ពាក្យថា "លក្ខណៈទាំងឡាយ" គឺ បទមន្តទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវលក្ខណៈ។ ពាក្យថា "រមែងបាត់បង់ទៅ" សេចក្តីថា មិនមែនតែមន្តសម្តែងលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែមន្តដទៃទៀត ក៏រមែងបាត់បង់ទៅជាលំដាប់ ដោយការមិនមានកម្លាំងប្រាជ្ញារបស់ពួកព្រាហ្មណ៍។ ព្រោះថា ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយតែងពោលយ៉ាងនេះថា "គម្ពីរអទ្ធរិយៈមានមួយរយ គម្ពីរសាមៈមានប្រមាណហាសិប" ជាដើម។ សព្ទថា "មហៈ" គួរផ្សំជាមួយពាក្យនីមួយៗ ដូចជា "មានសេចក្តីប្រាថ្នាធំ" "មានការសមាទានធំ" ជាដើម។ ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាធំជាដើមរបស់ព្រះអង្គ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃការពណ៌នាក្នុងពុទ្ធវង្ស និងចរិយាបិដកជាដើម។ ពាក្យថា "ការសម្រេច" គឺ ការសម្រេចផល។ ពាក្យថា "ដោយភាពស្មើគ្នាដោយជាតិ" គឺ ដោយភាពស្មើគ្នាដោយភាពជាលក្ខណៈនៃជាតិលក្ខណៈ។ ព្រោះថា លក្ខណៈទាំងឡាយរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែង ប្រាកដច្បាស់ក្រៃលែង និងពេញបរិបូណ៌ មិនដូចជាលក្ខណៈរបស់ស្តេចចក្រពត្តិឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "បុគ្គលមិនមែនជាព្រះពុទ្ធដោយសារលក្ខណៈទាំងនោះឡើយ"។ အဘိရူပတာ ဒီဃာယုကတာ, အပ္ပာတင်္ကတာ ဗြာဟ္မဏာဒီနံ ပိယမနာပတာတိ စတူဟိ အစ္ဆရိယဓမ္မေဟိ. ဒါနံ ပိယဝစနံ အတ္ထစရိယာ သမာနတ္တတာတိ ဣမေဟိ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ. ရဉ္ဇနတောတိ ပီတိဇနနတော. စက္ကံ စက္ကရတနံ ဝတ္တေတိ ပဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ, သမ္ပတ္တိစက္ကေဟိ သယံ ဝတ္တေတိ, တေဟိ စ ပရံ သတ္တနိကာယံ ဝတ္တေတိ ပဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ, ပရဟိတာဝဟော ဣရိယာပထစက္ကာနံ ဝတ္တော ဝတ္တနံ ဧတဿ အတ္ထီတိ စက္ကဝတ္တီ, အပ္ပဋိဟတံ ဝါ [Pg.168] အာဏာသင်္ခါတံ စက္ကံ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတီ, အပ္ပဋိဟတံ ဝါ အာဏာသင်္ခါတံ စက္ကံ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ, ခတ္တိယမဏ္ဍလာဒိသညိတံ စက္ကံ သမူဟံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ. ဓမ္မံ စရတီတိ ဓမ္မိကော. ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မော ရဉ္ဇနတ္ထေန ရာဇာတိ ဓမ္မရာဇာ. ကောပါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကာမလောဘမာနမဒါဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. ဝိဇိတာဝီတိ ဝိဇိတဝါ. ကေနစိ အကမ္ပိယဋ္ဌေန ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော. ဒဠှဘတ္တိဘာဝတော ဝါ ဇနပဒေါ ထာဝရိယံ ပတ္တော ဧတ္ထာတိ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော. စိတ္တီကတဘာဝါဒိနာပိ (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၆.၃; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃; သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၅.၂၂၃; သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၂၆; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၅၀) စက္ကဿ ရတနဋ္ဌော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ရတိနိမိတ္တတာယ ဝါ စိတ္တီကတာဒိဘာဝဿ ရတိဇနနဋ္ဌေန ဧကသင်္ဂဟတာယ ဝိသုံ အဂ္ဂဟဏံ. សេចក្តីថា ដោយអច្ឆរិយធម៌ ៤ យ៉ាង គឺ ភាពជាអ្នកមានរូបល្អ ភាពជាអ្នកមានអាយុវែង ភាពជាអ្នកមានជម្ងឺតិច និងភាពជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ជាដើម។ ដោយសង្គហវត្ថុ ៤ យ៉ាងនេះ គឺ ទាន វាចាជាទីស្រឡាញ់ ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ និងភាពជាអ្នកមានខ្លួនស្មើគ្នា។ ពាក្យថា "ព្រោះការធ្វើឲ្យត្រេកអរ" គឺ ព្រោះការធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីរីករាយ។ ព្រះរាជាណា តែងញ៉ាំងចក្រ គឺចក្ករតនៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ព្រះរាជានោះ ឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះរាជាណា តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយខ្លួនឯងដោយសម្បត្តិភូតចក្រទាំងឡាយ និងញ៉ាំងសត្វលោកដទៃឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយសម្បត្តិភូតចក្រទាំងនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ។ ម៉្យាងទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅនៃឥរិយាបថចក្រទាំងឡាយដែលនាំមកនូវប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ មានដល់ព្រះរាជានេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះរាជាណា តែងញ៉ាំងចក្រដែលពោលគឺអាជ្ញាដែលមិនមានគ្រឿងទប់ទល់ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះរាជាណា តែងញ៉ាំងចក្រ គឺពួកក្រុមដែលគេស្គាល់ថាជាខត្តិយមណ្ឌលជាដើម ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ។ ព្រះរាជាណា តែងប្រព្រឹត្តធម៌ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធម្មិកៈ។ ព្រះរាជាណា ជាធម៌ព្រោះមិនប្រាសចាកធម៌ និងជាស្តេចព្រោះធ្វើឲ្យត្រេកអរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធម្មរាជា។ ក្នុងពាក្យថា "កោបាទិ" នោះ សព្ទថា "អាទិ" រួមបញ្ចូលទាំងកាម លោភៈ មានៈ និងមទៈ ជាដើម។ ពាក្យថា "វិជិតាវី" គឺ ជាអ្នកឈ្នះហើយ។ ព្រះរាជាដល់នូវភាពមាំមួននៃជនបទ ដោយអត្ថថាជាអ្នកមិនញាប់ញ័រដោយបុគ្គលណាមួយ។ ម៉្យាងទៀត ជនបទដល់នូវភាពមាំមួនក្នុងព្រះរាជានេះ ព្រោះភាពជាអ្នកមានភក្តីភាពយ៉ាងមាំមួន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តៈ។ សូម្បីតែដោយភាពជាវត្ថុដែលគេធ្វើសក្ការៈជាដើម សេចក្តីថាជាកែវនៃចក្រ ក៏គប្បីដឹងបានដែរ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងរតនៈដែលសេសសល់ទាំងឡាយដែរ។ ម៉្យាងទៀត ការមិនកាន់យកដោយឡែកពីគ្នា ព្រោះភាពជាហេតុនៃសេចក្តីត្រេកអរ ឬព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើងនៃសភាវៈមានការធ្វើសក្ការៈជាដើម ដោយការរួមបញ្ចូលគ្នាតែមួយ។ ဣမေဟိ ပန ရတနေဟိ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ ယံ ယမတ္ထံ ပစ္စနုဘောတိ, တံ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမေသု ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဇိတံ ဇိနာတိ မဟေသက္ခတာသံဝတ္တနိယကမ္မနိဿန္ဒဘာဝတော. ဝိဇိတေ ယထာသုခံ အနုဝိစရတိ ဟတ္ထိရတနံ အဿရတနဉ္စ အဘိရုဟိတွာ တေသံ အာနုဘာဝေန အန္တောပါတရာသေယေဝ သကလံ ပထဝိံ အနုသံယာယိတွာ ရာဇဓာနိယံ ပစ္စာဂမနတော. ပရိဏာယကရတနေန ဝိဇိတမနုရက္ခတိ တေန တတ္ထ တတ္ထ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဿ သံဝိဓာနတော. သေသေဟီတိ မဏိရတနဣတ္ထိရတနဂဟပတိရတနေဟိ. တတ္ထ မဏိရတနေန ယောဇနပ္ပမာဏေ ဒေသေ အန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ အာလောကဒဿနာဒိနာ သုခမနုဘဝတိ, ဣတ္ထိရတနေန အတိက္ကန္တမာနုသရူပသမ္ပတ္တိဒဿနာဒိဝသေန, ဂဟပတိရတနေန ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတမဏိကနကရဇတာဒိဓနပ္ပဋိလာဘဝသေန. ဥဿာဟသတ္တိယောဂေါ ယေန ကေနစိ အပ္ပဋိဟတာဏာစက္ကဘာဝသိဒ္ဓိတော. ဟတ္ထိအဿရတနာဒီနံ မဟာနုဘာဝတ္တာ ကောသသမ္ပတ္တိယာပိ ပဘာဝသမ္ပတ္တိသိဒ္ဓိတော ‘‘ဟတ္ထိ…ပေ… ယောဂေါ’’တိ ဝုတ္တံ. ကောသော ဟိ နာမ သတိ ဥဿာဟသမ္ပတ္တိယံ (ဥဂ္ဂတေဇဿ သုကုမာရပရက္ကမဿ ပသန္နမုခဿ သမ္မုခေ ပါပုဏာတိ). ပစ္ဆိမေနာတိ ပရိဏာယကရတနေန. တဉှိ သဗ္ဗရာဇကိစ္စေသု ကုသလံ အဝိရဇ္ဈနပယောဂံ. တေနာဟ ‘‘မန္တသတ္တိယောဂေါ’’တိ. တိဝိဓသတ္တိယောဂဖလံ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. သေသေဟီတိ သေသေဟိ ပဉ္စဟိ ရတနေဟိ. အဒေါသကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေနာတိ အဒေါသသင်္ခါတေန ကုသလမူလေန သဟဇာတာဒိပစ္စယဝသေန ဥပ္ပာဒိတကမ္မဿ [Pg.169] အာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ သောမ္မတရရတနဇာတိကတ္တာ. မဇ္ဈိမာနိ မဏိဣတ္ထိဂဟပတိရတနာနိ. အလောဘ…ပေ… ကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ ဥဠာရဓနဿ ဥဠာရဓနပဋိလာဘကာရဏဿ စ ပရိစ္စာဂသမ္ပဒါဟေတုကတ္တာ. ပစ္ဆိမန္တိ ပရိဏာယကရတနံ. တဉှိ အမောဟ…ပေ… ကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇတိ မဟာပညေနေဝ စက္ကဝတ္တိရာဇကိစ္စဿ ပရိဏေတဗ္ဗတ္တာ. ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះៗ ដែលស្តេចចក្រពត្តិរមែងសោយដោយរតនៈទាំងឡាយនេះ លោកទើបពោលពាក្យថា "ក្នុងរតនៈទាំងឡាយនេះ" ជាដើម។ ព្រះរាជាតែងឈ្នះដែនដីដែលមិនទាន់ឈ្នះ ព្រោះភាពជាផលហូរចេញនៃកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពជាអ្នកមានសក្តិធំ។ ព្រះរាជាតែងយាងទៅតាមសុខក្នុងដែនដីដែលឈ្នះហើយ ព្រោះការឡើងគង់លើហត្ថិរតនៈ និងអស្សរតនៈ ហើយយាងទៅកាន់ផែនដីទាំងមូល រួចត្រឡប់មកកាន់រាជធានីវិញក្នុងរវាងមុនពេលអាហារពេលព្រឹកប៉ុណ្ណោះ ដោយអានុភាពនៃរតនៈទាំងនោះ។ ព្រះរាជាតែងរក្សាដែនដីដែលឈ្នះហើយដោយបរិណាយករតនៈ ព្រោះការចាត់ចែងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើក្នុងទីនោះៗដោយបរិណាយករតនៈនោះ។ ពាក្យថា "ដោយរតនៈដែលសេសសល់" គឺ ដោយមណីរតនៈ ឥត្ថីរតនៈ និងគហបតីរតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងនោះ ព្រះរាជារមែងសោយសុខដោយការកំចាត់បង់ងងឹតក្នុងទីមានប្រមាណមួយយោជន៍ ហើយធ្វើឲ្យឃើញពន្លឺជាដើមដោយមណីរតនៈ, សោយសុខដោយការទតឃើញនូវរូបសម្បត្តិដែលកន្លងហួសរូបមនុស្សជាដើមដោយឥត្ថីរតនៈ, សោយសុខដោយការបាននូវទ្រព្យមានកែវមណី មាស និងប្រាក់ជាដើមតាមដែលប្រាថ្នាដោយគហបតីរតនៈ។ ការប្រកបដោយឧស្សាហសក្តិ ព្រោះការសម្រេចនូវភាពជាអាជ្ញាចក្រដែលមិនមានគ្រឿងទប់ទល់ដោយបុគ្គលណាមួយ។ ព្រោះភាពជាអ្នកមានអានុភាពធំនៃហត្ថិរតនៈ និងអស្សរតនៈជាដើម និងព្រោះការសម្រេចនូវប្រភារសម្បត្តិ សូម្បីតែក្នុងកោសសម្បត្តិ លោកទើបពោលថា "ការប្រកបដោយ...ល... ដំរី"។ ព្រោះថា ឃ្លាំងរមែងដល់នូវការសម្រេច កាលបើមានឧស្សាហសម្បត្តិ (ចំពោះមុខបុគ្គលដែលមានតេជះខ្ពង់ខ្ពស់ មានសេចក្តីព្យាយាមដ៏ទន់ភ្លន់ មានមុខស្រស់បស់)។ ពាក្យថា "ដោយរតនៈខាងចុង" គឺ ដោយបរិណាយករតនៈ។ ព្រោះថា បរិណាយករតនៈនោះ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងរាជកិច្ចទាំងពួង មានការប្រកបការងារមិនឲ្យខូចខាតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការប្រកបដោយមន្តសក្តិ"។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ផលនៃការប្រកបដោយសក្តិទាំងបីយ៉ាង រមែងពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា "ដោយរតនៈដែលសេសសល់" គឺ ដោយរតនៈប្រាំយ៉ាងដែលសេសសល់។ ពាក្យថា "ដោយអានុភាពនៃកម្មដែលកើតអំពីអទោសកុសលមូល" គឺ រតនៈទាំងឡាយដែលជាជាតិរតនៈដ៏ទន់ភ្លន់ រមែងសម្រេចដោយអានុភាពនៃកម្មដែលញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យជាដើម ជាមួយនឹងកុសលមូលដែលពោលគឺអទោសៈ។ រតនៈទាំងឡាយជាកណ្តាល គឺ មណីរតនៈ ឥត្ថីរតនៈ និងគហបតីរតនៈ។ រតនៈទាំងនោះ រមែងសម្រេចដោយអានុភាពនៃកម្ម...ល... អលោភៈ ព្រោះភាពជាហេតុនៃបរិច្ចាគសម្បទានៃទ្រព្យដ៏លើសលប់ និងជាហេតុនៃការបាននូវទ្រព្យដ៏លើសលប់។ រតនៈខាងចុង គឺ បរិណាយករតនៈ។ រតនៈនោះ រមែងសម្រេចដោយអានុភាពនៃកម្ម...ល... អមោហៈ ព្រោះរាជកិច្ចរបស់ស្តេចចក្រពត្តិ គប្បីដឹកនាំទៅបានដោយបុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាធំប៉ុណ្ណោះ។ သရဏတော ပဋိပက္ခဝိဓမနတော သူရာ. တေနာဟ ‘‘အဘီရုကဇာတိကာ’’တိ. အသုရေ ဝိဇိနိတွာ ဌိတတ္တာ ဝီရော, သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော, တဿ အင်္ဂံ ဒေဝပုတ္တော သေနင်္ဂဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝီရင်္ဂရူပါတိ ဒေဝပုတ္တသဒိသကာယာ’’တိ. သဘာဝေါတိ သဘာဝဘူတော အတ္ထော. ဝီရကာရဏန္တိ ဝီရဘာဝကာရဏံ. ဝီရိယမယသရီရာ ဝိယာတိ သဝိဂ္ဂဟဝီရိယသဒိသာ သဝိဂ္ဂဟဉ္စေ ဝီရိယံ သိယာ, တံသဒိသာတိ အတ္ထော. နနု ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ပဋိသေနာ နာမ နတ္ထိ, ယမဿ ပုတ္တာ ပမဒ္ဒေယျုံ, အထ ကသ္မာ ‘‘ပရသေနပမဒ္ဒနာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သစေ’’တိအာဒိ. တေန ပရသေနာ ဟောတု ဝါ မာ ဝါ, တေ ပန ဧဝံ မဟာနုဘာဝါတိ ဒဿေတိ. ဓမ္မေနာတိ ကတူပစိတေန အတ္တနော ပုညဓမ္မေန. တေန ဟိ သဉ္စောဒိတာ ပထဝိယံ သဗ္ဗရာဇာနော ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ‘‘သွာဂတံ တေ မဟာရာဇာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ အတ္တနော ရဇ္ဇံ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ နိယျာဒေန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သော ဣမံ…ပေ… အဇ္ဈာဝသတီ’’တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန တဿ ယထာဝုတ္တဓမ္မဿ စိရတရံ ဝိပစ္စိတုံ ပစ္စယဘူတံ စက္ကဝတ္တိဝတ္တသမုဒါဂတံ ပယောဂသမ္ပတ္တိသင်္ခါတံ ဓမ္မံ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗောတိအာဒိနာ ပဉ္စသီလဓမ္မေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ ‘‘အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေနာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ သုဋ္ဌုတရံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ, ယသ္မာ ရာဂါဒယော ပါပဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သတ္တသန္တာနံ ဆာဒေတွာ ပရိယောနန္ဓိတွာ တိဋ္ဌန္တိ, ကုသလပဝတ္တိံ နိဝါရေန္တိ, တသ္မာ တေ ‘‘ဆဒနာ, ဆဒါ’’တိ စ ဝုတ္တာ. ពួកជនដែលឈ្មោះថា ក្លាហាន ព្រោះការរត់ទៅ ព្រោះការកំចាត់បង់នូវបច្ចាមិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មានជាតិជាអ្នកមិនភ័យខ្លាច"។ ព្រះឥន្ទ្រជាអធិបតីនៃទេវតា ឈ្មោះថា វីរៈ ព្រោះទ្រង់ឈ្នះពួកអសូរហើយគង់នៅ, ទេវបុត្រដែលជាចំណែករបស់ព្រះឥន្ទ្រនោះ ព្រោះភាពជាចំណែកនៃសេនា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ពាក្យថា វីរង្គរូបា គឺ មានរាងកាយប្រហែលនឹងទេវបុត្រ"។ ពាក្យថា "សភាវៈ" គឺ សេចក្តីដែលជាសភាវៈពិត。 ពាក្យថា "ហេតុនៃភាពក្លាហាន" គឺ ហេតុនៃភាពជាអ្នកក្លាហាន។ ពាក្យថា "ហាក់ដូចជាមានរាងកាយសម្រេចដោយវីរិយៈ" គឺ ដូចជាវីរិយៈដែលមានរូបរាង សេចក្តីថា ប្រសិនបើវីរិយៈមានរូបរាងមែន ពួកជននោះក៏ប្រហែលនឹងវីរិយៈនោះដែរ។ ការតវ៉ាថា "ចុះសេនាប្រឆាំងរបស់ស្តេចចក្រពត្តិមិនមានឡើយ ដែលពួកបុត្ររបស់ស្តេចចក្រពត្តិនោះគប្បីកំចាត់បង់ ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ជាអ្នកកំចាត់បង់នូវសេនារបស់អ្នកដទៃ'?" លោកសង្ឃឹមការតវ៉ានោះហើយ ទើបពោលពាក្យថា "ប្រសិនបើ" ជាដើម។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា សេនារបស់អ្នកដទៃនឹងមានក្តី មិនមានក្តី តែពួកបុត្រទាំងនោះមានអានុភាពធំយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា "ដោយធម៌" គឺ ដោយបុណ្យធម៌របស់ខ្លួនដែលបានសន្សំទុកហើយ។ ព្រោះថា ស្តេចទាំងពួងលើផែនដីដែលធម៌នោះដាស់តឿនហើយ តែងទទួលស្វាគមន៍ហើយពោលថា "សូមព្រះអង្គយាងមកល្អហើយ មហារាជ" ជាដើម រួចហើយប្រគល់រាជ្យរបស់ខ្លួនថ្វាយស្តេចចក្រពត្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ស្តេចចក្រពត្តិនោះ តែងគ្រប់គ្រង...ល... ផែនដីនេះ"។ តែក្នុងអដ្ឋកថា ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌ដែលពោលគឺបយោគសម្បត្តិ ដែលកើតឡើងអំពីចក្រពត្តិវត្ត ដែលជាបច្ច័យឲ្យធម៌ដែលពោលហើយនោះឲ្យផលបានយូរអង្វែង លោកទើបពោលថា "ដោយបញ្ចសីលធម៌ មានការមិនសម្លាប់សត្វជាដើម"។ យ៉ាងនេះ ពាក្យថា "ដោយមិនបាច់ប្រើអាជ្ញា មិនបាច់ប្រើគ្រឿងសស្ត្រាវុធ" នេះ ឈ្មោះថាជាពាក្យដែលលោកសម្រេចបានយ៉ាងល្អក្រៃលែង ព្រោះថា បាបធម៌ទាំងឡាយមានរាគៈជាដើម កាលដែលកើតឡើង តែងបិទបាំង រុំព័ទ្ធសន្តានរបស់សត្វទាំងឡាយ ហើយរារាំងការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសល ហេតុនោះ បាបធម៌ទាំងនោះ លោកទើបហៅថា "ឆទនៈ" និង "ឆទៈ"។ ဝိဝဋ္ဋေတွာ ပရိဝတ္တေတွာ. ပူဇာရဟတာ ဝုတ္တာ ‘‘အရဟတီတိ အရဟ’’န္တိ. တဿာတိ ပူဇာရဟတာယ. ယသ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, တသ္မာ အရဟန္တိ. ဗုဒ္ဓတ္တဟေတုဘူတာ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒတာ ဝုတ္တာ သဝါသနသဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနပုဗ္ဗကတ္တာ ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိယာ. အရဟံ ဝဋ္ဋာဘာဝေနာတိ ဖလေန ဟေတုအနုမာနဒဿနံ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဆဒနာဘာဝေနာတိ ဟေတုနာ ဖလာနုမာနဒဿနံ. ဟေတုဒွယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဝဋ္ဋော ဝိစ္ဆဒေါ စာ’’တိ. ဒုတိယဝေသာရဇ္ဇေနာတိ ‘‘ခီဏာသဝဿ တေ ပဋိဇာနတော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၅၀) အာဂတေန ဝေသာရဇ္ဇေန. ပုရိမသိဒ္ဓီတိ [Pg.170] ပုရိမဿ ပဒဿ အတ္ထသိဒ္ဓိ. ပဌမေနာတိ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၅၀) အာဂတေန ဝေသာရဇ္ဇေန. ဒုတိယသိဒ္ဓီတိ ဗုဒ္ဓတ္တသိဒ္ဓိ. တတိယစတုတ္ထေဟီတိ ‘‘ယေ ခေါ ပန တေ အန္တရာယိကာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၅၀), ‘‘ယဿ ခေါ ပန တေ အတ္ထာယာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၅၀) စ အာဂတေဟိ တတိယစတုတ္ထေဟိ ဝေသာရဇ္ဇေဟိ. တတိယသိဒ္ဓီတိ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒနတာ သိဒ္ဓိ. ယာထာဝတော အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မာပဒေသေန ဟိ သတ္ထု ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒဘာဝေါ လောကေ ပါကဋော အဟောသိ. ပုရိမံ ဓမ္မစက္ခုန္တိ ပုရိမပဒံ ဘဂဝတော ဓမ္မစက္ခုံ သာဓေတိ ကိလေသာရီနံ သံသာရစက္ကဿ စ အရာနံ ဟတဘာဝဒီပနတော. ဒုတိယံ ပဒံ ဗုဒ္ဓစက္ခုံ သာဓေတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿေဝ တံ သမ္ဘဝတော. တတိယံ ပဒံ သမန္တစက္ခုံ သာဓေတိ သဝါသနသဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနဒီပနတော. ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဟိ ဝတွာ ‘‘ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒေါ’’တိ ဝစနံ ဗုဒ္ဓဘာဝါဝဟမေဝ သဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနံ ဝိဘာဝေတီတိ. သူရဘာဝန္တိ လက္ခဏဝိဘာဝနေန ဝိသဒဉာဏတံ. បទថា Vivaṭṭetvā parivattetvā បានដល់ ត្រឡប់ចុះត្រឡប់ឡើង (ឬ បង្វិលទៅបង្វិលមក)។ ភាពជាបុគ្គលគួរដល់ការបូជា លោកពោលទុកថា «ព្រះនាមថា អរហៈ ព្រោះព្រះអង្គគួរ (ដល់ការបូជា)»។ បទថា Tassā បានដល់ ព្រោះភាពជាបុគ្គលគួរដល់ការបូជា។ ព្រោះព្រះអង្គជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា អរហៈ។ ភាពជាព្រះអង្គមានដំបូលបើកហើយ (វិវដ្តច្ឆទៈ) ដែលជាហេតុនៃភាពជាព្រះពុទ្ធ លោកពោលថា ព្រោះមានការលះបង់កិលេសទាំងពួងព្រមទាំងវាសនាជាបុព្វភាគ ដើម្បីសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធ។ បទថា Arahaṃ (ព្រះអរហន្ត) ព្រោះមិនមានវដ្តៈ នេះជាការបង្ហាញការអនុមានរកហេតុដោយផល។ បទថា Sammāsambuddho (ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ) ព្រោះមិនមានគ្រឿងបិទបាំង នេះជាការបង្ហាញការអនុមានរកផលដោយហេតុ។ ហេតុទាំងពីរ លោកពោលទុកថា «វិវដ្តៈ (ការវិលត្រឡប់ចេញ) និងវិច្ឆទៈ (ការមិនមានគ្រឿងបិទបាំង)»។ បទថា Dutiyavesārajjena បានដល់ វេសារជ្ជញ្ញាណដែលមកហើយដោយព្រះសូត្រមានជាដើមថា «កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាព្រះខីណាស្រព» (ម. និ. ១.១៥០)។ បទថា Purimasiddhī បានដល់ ការសម្រេចសេចក្តីនៃបទមុន។ បទថា Paṭhamena បានដល់ វេសារជ្ជញ្ញាណដែលមកហើយដោយព្រះសូត្រមានជាដើមថា «កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ» (ម. និ. ១.១៥០)។ បទថា Dutiyasiddhī បានដល់ ការសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធ។ បទថា Tatiyacatutthehi បានដល់ វេសារជ្ជញ្ញាណទីបីនិងទីបួន ដែលមកហើយដោយព្រះសូត្រមានជាដើមថា «ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាធម៌ធ្វើអន្តរាយ» (ម. និ. ១.១៥០) និង «ប្រយោជន៍ណាដែលអ្នកប្រាថ្នា» (ម. និ. ១.១៥០)។ បទថា Tatiyasiddhī បានដល់ ការសម្រេចនូវភាពជាព្រះអង្គមានដំបូលបើកហើយ។ ព្រោះថា ភាពជាព្រះអង្គមានដំបូលបើកហើយរបស់ព្រះសាស្តា តែងប្រាកដក្នុងលោក ដោយការសំដែងនូវធម៌ធ្វើអន្តរាយ និងធម៌ជាគ្រឿងស្រោចស្រង់ (និយ្យានិកធម៌) ទៅតាមពិត។ បទថា Purimaṃ dhammacakkhuṃ បានដល់ បទមុនរមែងសម្រេចនូវធម្មចក្ខុរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះសម្តែងនូវភាពដែលសត្រូវគឺកិលេស និងកាំនៃសង្សារចក្រត្រូវបានកម្ចាត់បង់ហើយ។ បទទីពីរ រមែងសម្រេចនូវពុទ្ធចក្ខុ ព្រោះពុទ្ធចក្ខុនោះរមែងមានដល់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធតែប៉ុណ្ណោះ។ បទទីបី រមែងសម្រេចនូវសមន្តចក្ខុ ព្រោះសម្តែងនូវការលះបង់កិលេសទាំងពួងព្រមទាំងវាសនា។ ព្រោះថា កាលបើពោលថា «សម្មាសម្ពុទ្ធោ» ហើយ ពាក្យថា «វិវដ្តច្ឆទោ» នេះ រមែងញ៉ាំងការលះបង់កិលេសទាំងពួងដែលនាំមកនូវភាពជាព្រះពុទ្ធឱ្យច្បាស់លាស់។ បទថា Sūrabhāvaṃ បានដល់ ភាពមានប្រាជ្ញាដ៏ច្បាស់លាស់ដោយការសម្តែងនូវលក្ខណៈ។ ၃၈၅. ဂဝေသီတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၈၇) ဉာဏေန ပရိယေသနံ အကာသိ. သမာနယီတိ ဉာဏေန သင်္ကလေန္တော သမာနံ အာနယိ သမာဟရိ. န သက္ကောတိ သံကုစိတေ ဣရိယာပထေ ယေဘုယျေန တေသံ ဒုဗ္ဗိဘာဝနတော. ကင်္ခတီတိ ပဒဿ အာကင်္ခတီတိ အယမတ္ထောတိ အာဟ – ‘‘အဟော ဝတ ပဿေယျန္တိ ပတ္ထနံ ဥပ္ပာဒေတီ’’တိ. ကိစ္ဆတီတိ ကိလမတိ. ‘‘ကင်္ခတီ’’တိ ပဒဿ ပုဗ္ဗေ အာသီသနတ္ထတံ ဝတွာ ဣဒါနိ တဿ သံသယတ္ထတ္တမေဝ ဝိကပ္ပန္တရဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ကင်္ခါယ ဝါ ဒုဗ္ဗလာ ဝိမတိ ဝုတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တီဟိ ဓမ္မေဟိ တိပ္ပကာရေဟိ သံသယဓမ္မေဟိ. ကာလုဿိယဘာဝေါတိ အပ္ပသန္နတာယ ဟေတုဘူတော အာဝိလဘာဝေါ. ယသ္မာ ဘဂဝတော ကောသောဟိတံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါဝေဏိကံ ဝတ္ထဂုယှံ သုဝိသုဒ္ဓကဉ္စနမဏ္ဍလသန္နိကာသံ အတ္တနော သဏ္ဌာနသန္နိဝေသသုန္ဒရတာယ အာဇာနေယျဂန္ဓဟတ္ထိနော ဝရင်္ဂစာရုဘာဝံ ဝိကသမာနတပနိယာရဝိန္ဒသမုဇ္ဇလကေသရာဝတ္တဝိလာသံ သဉ္ဈာပဘာနုရဉ္ဇိတဇလဝနန္တရာဘိလက္ခိတ-သမ္ပုဏ္ဏစန္ဒမဏ္ဍလသောဘဉ္စ အတ္တနော သိရိယာ အဘိဘုယျ ဝိရာဇတိ, ယံ ဗာဟိရဗ္ဘန္တရမလေဟိ အနုပက္ကိလိဋ္ဌတာယ စိရကာလံ သုပရိစိတဗြဟ္မစရိယာဓိကာရတာယ သုသဏ္ဌိတသဏ္ဌာနသမ္ပတ္တိယာ စ ကောပီနမ္ပိ သန္တံ အကောပီနမေဝ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝတော ဟီ’’တိအာဒိ. ပဟူတဘာဝန္တိ [Pg.171] ပုထုလဘာဝံ. ဧတ္ထေဝ ဟိ တဿ သံသယော, တနုမုဒုသုကုမာရတာဒီသု ပနဿ ဂုဏေသု တဿ ဝိစာရဏာ ဧဝ နာဟောသိ. ៣៨៥. បទថា Gavesī (ស្វែងរក) បានដល់ ធ្វើការស្វែងរកដោយប្រាជ្ញា។ បទថា Samānayi (ប្រមូលមក) បានដល់ កាលគិតគូរដោយប្រាជ្ញា ក៏នាំមកនូវរបស់ដែលស្មើគ្នា គឺប្រមូលមកជាមួយគ្នា។ មិនអាច (កំណត់ដឹងបាន) ក្នុងឥរិយាបថដែលចង្អៀតណែនណាន់ត្បៀត ព្រោះជាទូទៅ ឥរិយាបថទាំងនោះពិបាកនឹងសម្ដែងឱ្យច្បាស់លាស់បាន។ លោកពោលថា សេចក្ដីនៃបទថា Kaṅkhati នេះ គឺ Ākaṅkhati (ប្រាថ្នា) ដូចពាក្យថា «បង្កើតនូវការប្រាថ្នាថា ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្នឹងបានឃើញ»។ បទថា Kicchati បានដល់ លំបាក (ឬនឿយហត់)។ កាលពីមុន លោកបានពោលនូវសេចក្តីប្រាថ្នានៃបទថា «Kaṅkhati» ហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីសង្ស័យនៃបទនោះឯង ដោយអំណាចនៃវិធីផ្សេងទៀត ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «ឬថា សេចក្តីសង្ស័យដ៏ទន់ខ្សោយ លោកហៅថា កង្ខា»។ បទថា Tīhi dhammehi បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងសង្ស័យមានប្រការ ៣ យ៉ាង។ បទថា Kālussiyabhāvo បានដល់ ភាពល្អក់កករដែលជាហេតុនៃភាពមិនជ្រះថ្លា។ ព្រោះហេតុតែ ព្រះអង្គវត្ថុដែលលាក់ក្នុងស្រោមរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលជាអសាធារណញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងពួង មានសណ្ឋានប្រហាក់ប្រហែលនឹងវង់មាសដ៏បរិសុទ្ធ តែងរុងរឿងគ្របដណ្ដប់ដោយសិរីរបស់ខ្លួន នូវភាពល្អនៃអវយវៈដ៏ប្រសើរនៃដំរីស្ដេចដ៏មានក្លិនក្រអូប នូវភាពរុងរឿងនៃកេសរផ្កាឈូកមាសដែលកំពុងរីកស្គុសស្គាយ និងសោភ័ណភាពនៃវង់ព្រះចន្ទពេញវង់ដែលប្រាកដឡើងក្នុងចន្លោះព្រៃទឹកដែលត្រូវលាបពណ៌ដោយពន្លឺព្រះអាទិត្យរៀបលិច ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គវត្ថុនោះ ទោះបីជាអវយវៈខ្មាស ក៏មិនមែនជាទីគួរខ្មាសឡើយ ព្រោះមិនសៅហ្មងដោយមន្ទិលខាងក្រៅនិងខាងក្នុង ព្រោះការសន្សំទុកនូវព្រហ្មចរិយធម៌អស់កាលជាយូរលង់ និងព្រោះការសម្រេចនូវទ្រង់ទ្រាយដ៏ល្អឥតខ្ចោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «bhagavato hi» (ព្រោះថា របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ)។ បទថា Pahūtabhāvaṃ បានដល់ ភាពធំទូលាយ។ ព្រោះថា សេចក្តីសង្ស័យរបស់គាត់មានតែក្នុងលក្ខណៈនេះប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯក្នុងគុណទាំងឡាយមានភាពស្តើង ទន់ និងលម្អិតជាដើមរបស់ព្រះអង្គ គាត់មិនមានការសង្ស័យទាល់តែសោះ។ ဟိရိကရဏောကာသန္တိ ဟိရိယိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ. ဆာယန္တိ ပဋိဗိမ္ဗံ. ကီဒိသန္တိ အာဟ ‘‘ဣဒ္ဓိယာ’’တိအာဒိ. ဆာယာရူပန္တိ ဘဂဝတော ပဋိဗိမ္ဗရူပံ. တဉ္စ ခေါ ဗုဒ္ဓသန္တာနတော ဝိနိမုတ္တံ ရူပကမတ္တံ ဘဂဝတော သရီရဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဝယဝံ ဣဒ္ဓိမယံ ဗိမ္ဗကမတ္တံ, တံ ပန ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ယထာ အတ္တနော ဗုဒ္ဓရူပံ န ဒိဿတိ, တထာ ကတွာ ဒဿေတိ. နီဟရိတွာတိ ဖရိတွာ. បទថា Hirikaraṇokāsaṃ បានដល់ ទីកន្លែងដែលគួរខ្មាស។ បទថា Chāyaṃ បានដល់ រូបឆ្លុះ (ឬរូបចម្លង)។ ដើម្បីបង្ហាញថា រូបនោះមានសណ្ឋានដូចម្តេច ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «iddhiyā» (ដោយឫទ្ធិ)។ បទថា Chāyārūpaṃ បានដល់ ព្រះរូបឆ្លុះរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះរូបឆ្លុះនោះ គ្រាន់តែជារូបកាយដែលប្រាសចាកពុទ្ធសន្តាន ជាត្រឹមតែរូបតំណាងដែលកើតអំពីឫទ្ធិ មានពណ៌ សណ្ឋាន និងអវយវៈដូចជាព្រះសរីរៈរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ប៉ុន្តែ កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវរូបនោះ ទ្រង់ធ្វើមិនឱ្យឃើញព្រះពុទ្ធរូបពិតរបស់ព្រះអង្គឡើយ រួចហើយទើបសម្តែង។ បទថា Nīharitvā បានដល់ ផ្សាយចេញទៅ។ ကဏ္ဏသောတာနံ ဥပစိတတနုတမ္ဗလောမတာယ ဓောတရဇတပနာဠိကာသဒိသတာ ဝုတ္တာ. မုခပရိယန္တေတိ ကေသန္တေ. ភាពដូចគ្នានៃរន្ធត្រចៀកទាំងឡាយ ទៅនឹងបំពង់ប្រាក់ដែលគេលាងស្អាតហើយ លោកពោលទុក ព្រោះមានរោមដ៏ស្តើងនិងមានពណ៌ក្រហមដុះដេរដាស។ បទថា Mukhapariyante បានដល់ ជើងសក់ (ឬជាយនៃព្រះភក្ត្រ)។ ကိရိယာကရဏန္တိ ကိရိယာယ ကာယိကဿ ဝါစသိကဿ ပဋိပတ္တိ. တတ္ထာတိ တေသု ကိစ္စေသု. ဓမ္မကထိကာနံ ဝတ္တံ ဒဿေတုံ ဗီဇနိဂ္ဂဟဏံ ကတံ. န ဟိ အညထာ သဗ္ဗဿပိ လောကဿ အလင်္ကာရဘူတံ ပရမုက္ကံသဂတံ သိက္ခာသံယမာနံ ဗုဒ္ဓါနံ မုခစန္ဒမဏ္ဍလံ ပဋိစ္ဆာဒေတဗ္ဗံ ဟောတိ. បទថា Kiriyākaraṇaṃ បានដល់ ការប្រតិបត្តិខាងកាយនិងវាចា។ បទថា Tattha បានដល់ ក្នុងកិច្ចទាំងឡាយនោះ។ ការកាន់ផ្លិត លោកធ្វើឡើងដើម្បីបង្ហាញនូវវត្ត (កិច្ចវត្ត) របស់ព្រះធម្មកថិកទាំងឡាយ។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ វង់ព្រះភក្ត្រដូចជាព្រះចន្ទរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលជាគ្រឿងអលង្ការនៃលោកទាំងពួង ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត និងប្រកបដោយការសង្រួមក្នុងសិក្ខា មិនគួរនឹងត្រូវបិទបាំងឡើយ។ ပတ္ထရိတဝိတာနဩလမ္ဗိတဂန္ဓဒါမကုသုမဒါမကေ ဂန္ဓမဏ္ဍလမာဠေ. ပုဗ္ဗဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ ‘‘ဧတ္တကံ ဝေလံ သမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တေန ပုဗ္ဗဘာဂေန ကာလံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. ပစ္စယဒါယကေသု အနုရောဓဝသေန ပရိသံ ဥဿာဒေန္တော ဝါ ပဂ္ဂဏှန္တော, အဒါယကေသု ဝိရောဓဝသေန ပရိသံ အပသာဒေန္တော ဝါ. ក្នុងរោងមានក្លិនក្រអូប ដែលមានពិតានលាតសន្ធឹង និងមានកម្រងផ្កាក្រអូបនិងកម្រងផ្កាព្យួរចុះមក។ បទថា Pubbabhāgena paricchinditvā បានដល់ កំណត់ពេលវេលាដោយការគិតទុកជាមុនយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងពេលវេលាប៉ុណ្ណេះឱ្យកន្លងទៅដោយសមាបត្តិ»។ ញ៉ាំងបរិស័ទឱ្យកើនឡើង ឬទំនុកបម្រុងដោយអំណាចនៃការយល់ស្របចំពោះទាយកអ្នកប្រគល់បច្ច័យ ឬក៏បង្អាប់បង្អោនបរិស័ទដោយអំណាចនៃការទាស់ទែងចំពោះជនដែលមិនមែនជាទាយក។ ယောဂက္ခေမံ အန္တရာယာဘာဝံ. သဘာဝဂုဏေနေဝါတိ ယထာဝုတ္တဂုဏေနေဝ. ဘောတော ဂေါတမဿ ဂုဏံ သဝိဂ္ဂဟံ စက္ကဝါဠံ အတိသမ္ဗာဓံ ဝိတ္ထာရေန သန္ဓာရေတုံ အပ္ပဟောန္တတော. ဘဝဂ္ဂံ အတိနီစံ ဥပရူပရိ သန္ဓာရေတုံ အပ္ပဟောန္တတော. បទថា Yogakkhemaṃ បានដល់ ភាពមិនមានអន្តរាយ។ បទថា Sabhāvaguṇeneva បានដល់ ដោយគុណជាតិជាប្រក្រតីដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ព្រោះចក្រវាឡដ៏ចង្អៀតបំផុត មិនអាចទ្រទ្រង់នូវគុណព្រមទាំងរូបកាយរបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើនដោយពិស្តារបាន។ ព្រោះភវគ្គព្រហ្មដ៏ទាបបំផុត មិនអាចទ្រទ្រង់ជាលំដាប់ថ្នាក់ខាងលើៗបាន។ ၃၈၆. ဌာနဂမနာဒီသု (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၅) ဘူမိယံ သုဋ္ဌု သမံပတိဋ္ဌိတာ ပါဒါ ဧတဿာတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ. တံ ပန ဘဂဝတော သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတံ ဗျတိရေကမုခေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဂ္ဂတလန္တိ အဂ္ဂပါဒတလံ. ပဏှီတိ ပဏှိတလံ. ပဿန္တိ ပါဒတလဿ ဒွီသု ပဿေသု ဧကေကံ, ဥဘယမေဝ ဝါ ပရိယန္တံ ပဿံ. သုဝဏ္ဏပါဒုကတလံ ဝိယ ဥဇုကံ နိက္ခိပိယမာနံ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝါတိ ဧကက္ခဏေယေဝ. သကလံ ပါဒတလံ ဘူမိံ ဖုသတိ နိက္ခိပနေ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သကလံ ပါဒတလံ ဘူမိတော ဥဋ္ဌဟတီတိ ယောဇနာ. ៣៨៦. ព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គនេះ តែងដំកល់នៅស្មើល្អលើផែនដី ក្នុងការឈរនិងការដើរជាដើម ហេតុនោះ ព្រះនាមថា Suppatiṭṭhitapādo (មានព្រះបាទដំកល់នៅល្អ)។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីសម្តែងនូវភាពជាព្រះបាទដំកល់នៅល្អរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ដោយវិធីបដិសេធ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «yathā hi» (ដូចជា)។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា Aggatalaṃ បានដល់ ចុងបាតជើង។ បទថា Paṇhi បានដល់ កែងជើង។ បទថា Passa បានដល់ ចំហៀងម្ខាងៗក្នុងចំហៀងទាំងពីរនៃបាតជើង ឬក៏ចំហៀងជាទីបំផុតទាំងពីរ។ កាលដែលដាក់ចុះ តែងត្រង់ស្មើ ដូចជាបាតស្បែកជើងមាស។ បទថា Ekappahāreneva បានដល់ ក្នុងខណៈតែមួយនោះឯង។ ក្នុងពេលដាក់ចុះ បាតជើងទាំងមូលរមែងពាល់ត្រូវផែនដី។ សេចក្តីសម្របសម្រួលពាក្យថា ក្នុងពេលលើកឡើង បាតជើងទាំងមូលរមែងងើបឡើងចាកផែនដីក្នុងខណៈតែមួយនោះឯង។ တတြာတိ [Pg.172] တာယ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာယ အနုပုဗ္ဗနိန္နာဝ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတံ ဣဒံ ဝုစ္စမာနံ နိဿန္ဒဖလံ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သတ္ထု တိဒိဝဂမနေန သုပါကဋံ ကာတုံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ တံ သမတ္ထေတိ. တေန ပဌမလက္ခဏတောပိ ဒုတိယလက္ခဏံ မဟာနုဘာဝန္တိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘အန္တမသော စက္ကဝတ္တိရညော ပရိသံ ဥပါဒါယ သဗ္ဗောပိ စက္ကလက္ခဏဿေဝ ပရိဝါရော’’တိ. ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတဿ တာဝတိံသဘဝနဿ စ ပကတိပဒနိက္ခေပဋ္ဌာနုပသင်္ကမနေ နေဝ ဗုဒ္ဓါနံ, န ဒေဝတာနံ အာနုဘာဝေါ, အထ ခေါ ဗုဒ္ဓါနံ လက္ခဏာနုဘာဝေါတိ ဣမမတ္ထံ နိဒဿိတံ. သီလတေဇေန…ပေ… ဒသန္နံ ပါရမီနံ အာနုဘာဝေနာတိ ဣဒမ္ပိ လက္ခဏနိဗ္ဗတ္တကမ္မဝိသေသကိတ္တနမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗာဝန္တေဟီတိ သဗ္ဗပဒေသဝန္တေဟိ. បទថា Tatra បានដល់ ក្នុងភាពជាព្រះបាទដំកល់នៅល្អនោះ សេចក្តីអស្ចារ្យចម្លែកដែលកំពុងពោលនេះ គឺការមានទីទាបទៅតាមលំដាប់ ជានិស្សន្ទផល (ផលហូរចេញ)។ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីដែលពោលហើយនោះឱ្យច្បាស់លាស់ ដោយការយាងទៅកាន់ឋានត្រៃត្រឹង្សរបស់ព្រះសាស្តា ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «tathā hi» (ព្រោះថា យ៉ាងនោះ) ហើយសម្រេចសេចក្តីនោះដោយពាក្យមានជាដើមថា «na hi» (មិនមែនដូច្នោះទេ)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា សូម្បីតែលក្ខណៈទីពីរក៏មានអានុភាពខ្លាំងក្លាជាងលក្ខណៈទីមួយដែរ។ ព្រោះថា លោកនឹងពោលថា «ដោយហោចទៅ សូម្បីតែបរិស័ទរបស់ស្តេចចក្រពត្តិទាំងមូល ក៏ជាបរិវារនៃចក្រលក្ខណៈនោះឯង»។ ក្នុងការយាងទៅកាន់ទីកន្លែងដែលត្រូវដាក់ព្រះបាទជាប្រក្រតី លើភ្នំយុគន្ធរ និងឋានត្រៃត្រឹង្ស មិនមែនជាអានុភាពរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឬរបស់ទេវតាទាំងឡាយឡើយ ប៉ុន្តែជាអានុភាពនៃលក្ខណៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ នេះជាសេចក្តីដែលលោកបង្ហាញទុក។ ពាក្យថា «ដោយតេជះនៃសីល...ល... ដោយអានុភាពនៃបារមីទាំង ១០» នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការសរសើរនូវកម្មដ៏វិសេសដែលបង្កើតនូវលក្ខណៈនោះឯង។ បទថា Sabbāvantehi បានដល់ ដែលមានចំណែកទាំងអស់។ နာဘိပရိစ္ဆိန္နာတိ နာဘိယံ ပရိစ္ဆိန္နာ ပရိစ္ဆေဒဝသေန ဌိတာ. နာဘိမုခပရိက္ခေပပဋ္ဋောတိ ပကတိစက္ကဿ အက္ခဗ္ဘာဟတပရိဟရဏတ္ထံ နာဘိမုခေ ဌပေတဗ္ဗပရိက္ခေပပဋ္ဋော. နေမိမဏိကာတိ နေမိယံ အာဝဠိဘာဝေန ဌိတမဏိကာလေခါ. បទថា Nābhiparicchinnā បានដល់ ដែលកំណត់ក្នុងកង់ (ដុំកង់) តាំងនៅដោយអំណាចនៃការកំណត់។ បទថា Nābhimukhaparikkhepapaṭṭo បានដល់ វង់ដែកដែលត្រូវដាក់នៅមុខដុំកង់ ដើម្បីការពារការប៉ះទង្គិចនៃភ្លៅកង់ធម្មតា។ បទថា Nemimaṇikā បានដល់ ខ្សែបន្ទាត់កែវមណីដែលតាំងនៅជាជួរក្នុងខ្នងកង់។ သမ္ဗဟုလဝါရောတိ ဗဟုဝိဓလေခင်္ဂဝိဘာဝနဝါရော. သတ္တီတိ အာဝုဓသတ္တိ. သိရိဝစ္ဆောတိ သိရိမုခံ. နန္ဒီတိ ဒက္ခိဏာဝဋ္ဋံ. သောဝတ္တိကောတိ သောဝတ္တိအင်္ကော. ဝဋံသကောတိ အာဝေဠံ. ဝဍ္ဎမာနကန္တိ ပုရိသဟာရိ ပုရိသင်္ဂံ. မောရဟတ္ထကောတိ မောရပိဉ္ဆကလာပေါ, မောရပိဉ္ဆ ပရိသိဗ္ဗိတော ဝါ ဗီဇနိဝိသေသော. ဝါလဗီဇနီတိ စာမရိဝါလံ. သိဒ္ဓတ္ထာဒိ ပုဏ္ဏဃဋပုဏ္ဏပါတိယော. ‘‘စက္ကဝါဠော’’တိ ဝတွာ တဿ ပဓာနာဝယဝေ ဒဿေတုံ ‘‘ဟိမဝါ သိနေရု…ပေ… သဟဿာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. បទថា Sambahulavāro បានដល់ វារៈដែលសម្តែងនូវចំណែកនៃខ្សែបន្ទាត់ជាច្រើនប្រការ។ បទថា Satti បានដល់ លំពែងដែលជាអាវុធ។ បទថា Sirivaccho បានដល់ មុខនៃសិរី (ឬរូបស្រីវ័ត្ស)។ បទថា Nandī បានដល់ រូបទក្សិណាវដ្ត (ការវិលទៅខាងស្តាំ)។ បទថា Sovattiko បានដល់ គ្រឿងសម្គាល់ស្វស្ដិកៈ។ បទថា Vaṭaṃsako បានដល់ កម្រងផ្កាពាក់លើក្បាល។ បទថា Vaḍḍhamānakaṃ បានដល់ គ្រឿងអលង្ការទ្រូងបុរស ឬអវយវៈរបស់បុរស។ បទថា Morahatthako បានដល់ កន្ទុយក្ងោក ឬផ្លិតពិសេសដែលដេរភ្ជាប់ដោយរោមសត្វក្ងោក។ បទថា Vālabījanī បានដល់ ផ្លិតវាលវីជនី (ផ្លិតធ្វើដោយរោមសត្វចាមរី)។ ពាក្យថា Siddhattha ជាដើម បានដល់ ផ្កាស្ពៃ ក្អមពេញដោយទឹក និងថាសពេញដោយទឹក។ កាលពោលថា «Cakkavāḷo» (ភ្នំចក្រវាឡ) ហើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវអវយវៈដ៏សំខាន់របស់ភ្នំនោះ ទើបពោលពាក្យថា «himavā sineru...pe... sahassāni» (ភ្នំហិមពាន្ត ភ្នំសិនេរុ...ល... មួយពាន់)។ အာယတပဏှီတိ ဣဒံ အညေသံ ပဏှိတော ဒီဃတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ပန အတိဒီဃတန္တိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏပဏှီ’’တိ. ယထာ ပန ပဏှိလက္ခဏံ ပရိပုဏ္ဏံ နာမ ဟောတိ, တံ ဗျတိရေကမုခေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာရဂ္ဂေနာတိ မဏ္ဍလာယ သိခါယ. ဝဋ္ဋေတွာတိ ယထာ သုဝဋ္ဋံ ဟောတိ, ဧဝံ ဝဋ္ဋေတွာ. ရတ္တကမ္ဗလဂေဏ္ဍုကသဒိသာတိ ရတ္တကမ္ဗလမယဂေဏ္ဍုကသဒိသာ. បទថា Āyatapaṇhi នេះ លោកពោលសំដៅទៅលើភាពវែងជាងកែងជើងរបស់ជនដទៃ មិនមែនវែងហួសប្រមាណឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «paripuṇṇapaṇhi» (កែងជើងពេញបរិបូណ៌)។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវលក្ខណៈនៃកែងជើងដែលហៅថា ពេញបរិបូណ៌នោះ ដោយវិធីបដិសេធ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «yathā hi» (ដូចជា)។ បទថា Āraggenā បានដល់ ដោយចុងដែកស្រួចមូល។ បទថា Vaṭṭetvā បានដល់ ធ្វើឱ្យមូលល្អយ៉ាងណា ក៏បង្វិលយ៉ាងនោះ។ បទថា Rattakambalageṇḍukasadisā បានដល់ ដូចជាដុំសរសៃអំបោះដែលធ្វើដោយសំពត់កម្ពលក្រហម។ မက္ကဋဿေဝါတိ ဝါနရဿ ဝိယ. ဒီဃဘာဝေန သမတံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. နိယျာသတေလေနာတိ ဆဒိကနိယျာသာဒိနိယျာသသမ္မိဿေန တေလေန. បទថា Makkaṭasseva បានដល់ ដូចជាសត្វស្វា។ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅលើភាពស្មើគ្នាដោយភាពវែង។ បទថា Niyyāsatelena បានដល់ ប្រេងដែលលាយដោយជ័រឈើមានជ័រឈើលាបដំបូលជាដើម។ တလုနာတိ [Pg.173] သုကုမာရာ. បទថា Talunā បានដល់ ទន់ល្មើយ (ឬខ្ចីញក់)។ စမ္မေနာတိ အင်္ဂုလန္တရဝေဌိတစမ္မေန. ပဋိဗဒ္ဓအင်္ဂုလန္တရောတိ ဧကတော သမ္ဗဒ္ဓအင်္ဂုလန္တရော. ဧကပ္ပမာဏာတိ ဒီဃတော သမာနပ္ပမာဏာ. ယဝလက္ခဏန္တိ အဗ္ဘန္တရတော အင်္ဂုလိပဗ္ဗေဌိတံ ယဝလက္ခဏံ. ပဋိဝိဇ္ဈိတွာတိ တံတံပဗ္ဗာနံ သမာနဒေသတာယ အင်္ဂုလီနံ ပသာရိတကာလေ အညမညံ ဝိဇ္ဈိတာနိ ဝိယ ဖုသိတွာ တိဋ္ဌန္တိ. បទថា Cammena បានដល់ ស្បែកដែលព័ទ្ធចន្លោះម្រាមជើង។ បទថា Paṭibaddhaaṅgulantaro បានដល់ ចន្លោះម្រាមជើងដែលជាប់គ្នាជាតែមួយ។ បទថា Ekappamāṇā បានដល់ មានប្រវែងស្មើគ្នា។ បទថា Yavalakkhaṇaṃ បានដល់ លក្ខណៈដូចគ្រាប់ស្រូវបាលីដែលព័ទ្ធជុំវិញសន្លាក់ម្រាមខាងក្នុង។ បទថា Paṭivijjhitvā បានដល់ ក្នុងពេលដែលលាតម្រាមជើងចេញ ព្រោះសន្លាក់នីមួយៗស្ថិតក្នុងទីស្មើគ្នា ម្រាមជើងទាំងឡាយរមែងពាល់ត្រូវគ្នា ហាក់ដូចជាចាក់ទម្លុះគ្នាទៅវិញទៅមក។ သင်္ခါ ဝုစ္စန္တိ ဂေါပ္ဖကာ, ဥဒ္ဓံ သင်္ခါ ဧတေသန္တိ ဥဿင်္ခါ, ပါဒါ. ပိဋ္ဌိပါဒေတိ ပိဋ္ဌိပါဒသမီပေ. သုခေန ပါဒါ ပရိဝတ္တန္တိ ပါဒနာမနာဒီသု, တေနေဝ ဂစ္ဆန္တာနံ တေသံ ဟေဋ္ဌာ ပါဒတလာနိ ဒိဿန္တိ. တေနာတိ ဂေါပ္ဖကာနံ ပိဋ္ဌိပါဒတော ဥဒ္ဓံ ပတိဋ္ဌိတတ္တာ. စတုရင်္ဂုလမတ္တဉှိ တာနိ ဥဒ္ဓံ အာရောဟိတွာ ပတိဋ္ဌဟန္တိ, နိဂုဠှာနိ စ ဟောန္တိ, န အညေသံ ဝိယ ပညာယမာနာနိ. သတိပိ ဒေသန္တရပ္ပဝတ္တိယံ နိစ္စလောတိ ဒဿနတ္ထံ နာဘိဂ္ဂဟဏံ. ឆ្អឹងភ្នែកគោ លោកហៅថា សង្ខៈ, ព្រះបាទទាំងឡាយណាមានឆ្អឹងភ្នែកគោឡើងទៅខាងលើ ព្រះបាទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ឧស្សង្ខៈ (មានភ្នែកគោខ្ពស់)។ បទថា Piṭṭhipāde បានដល់ នៅជិតខ្នងជើង។ ព្រះបាទទាំងឡាយរមែងបង្វិលបានដោយងាយ ក្នុងការបត់ជើងជាដើម ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលព្រះអង្គយាងទៅ បាតជើងខាងក្រោមរបស់ព្រះអង្គរមែងប្រាកដឱ្យឃើញ។ បទថា Tena បានដល់ ព្រោះភ្នែកគោទាំងឡាយតាំងនៅខាងលើខ្នងជើង។ ព្រោះថា ភ្នែកគោទាំងនោះឡើងទៅខាងលើប្រមាណ ៤ ធ្នាប់ ទើបតាំងនៅ ហើយលាក់កំបាំងជិតល្អ មិនប្រាកដច្បាស់ដូចជាជនដទៃឡើយ។ ការពោលដល់កង់ (ដុំកង់) គឺដើម្បីបង្ហាញថា ទោះបីជាមានការយាងទៅកាន់ប្រទេសដទៃ ក៏នៅតែមិនរំភើបញាប់ញ័រឡើយ។ ယသ္မာ ဧဏီမိဂဿ သမန္တတော ဧကသဒိသမံသာ အနုက္ကမေန ဥဒ္ဓံ ထူလာ ဇင်္ဃာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဏီမိဂသဒိသဇင်္ဃာ’’တိ. ပရိပုဏ္ဏဇင်္ဃောတိ သမန္တတော မံသူပစယေန ပရိပုဏ္ဏဇင်္ဃော. တေနာဟ ‘‘န ဧကတော’’တိအာဒိ. ព្រោះហេតុតែស្មងទាំងឡាយរបស់សត្វទ្រាយ មានសាច់ស្មើគ្នាដោយជុំវិញ រៀវឡើងទៅលើតាមលំដាប់ (ខាងក្រោមតូច ខាងលើធំ) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានស្មងដូចជាស្មងទ្រាយ»។ បទថា Paripuṇṇajaṅgho សេចក្តីថា មានស្មងពេញលេញព្រោះការកើនឡើងនៃសាច់ជុំវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «na ekato» (មិនមែនតែម្ខាង) ជាដើម។ ဧတေနာတိ ‘‘အနောနမန္တော’’တိအာဒိဝစနေန, ဇာဏုဖာသုဘာဝဒီပနေနာတိ အတ္ထော. အဝသေသဇနာတိ ဣမိနာ လက္ခဏေန ရဟိတာ ဇနာ. ခုဇ္ဇာ ဝါ ဟောန္တိ ဟေဋ္ဌိမကာယတော ဥပရိမကာယဿ ရဿတာယ. ဝါမနာ ဝါ ဥပရိမကာယတော ဟေဋ္ဌိမကာယဿ ရဿတာယ. ဧတေန ဌပေတွာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ စက္ကဝတ္တိနဉ္စ ဣတရေ သတ္တာ ခုဇ္ဇာ ဝါမနာ စာတိ ဒဿေတိ. បទថា Etenā សេចក្តីថា ដោយព្រះវាចាមានជាអាទិថា «anonamanto» (មិនបាច់ឱនចុះ) គឺការសម្តែងនូវភាពងាយស្រួលនៃជង្គង់។ បទថា Avasesajanā សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលប្រាសចាកលក្ខណៈនេះ។ ជនទាំងឡាយ តែងជាមនុស្សកោងខ្នង (khujja) ព្រោះកាយផ្នែកខាងលើខ្លីជាងកាយផ្នែកខាងក្រោម ឬជាមនុស្សតឿ (vāmana) ព្រោះកាយផ្នែកខាងក្រោមខ្លីជាងកាយផ្នែកខាងលើ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា លើកលែងតែព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងព្រះរាជាចក្រពត្តិចេញ សត្វដទៃក្រៅពីនេះ តែងជាមនុស្សកោងខ្នង និងជាមនុស្សតឿ។ ဩဟိတန္တိ သမောဟိတံ အန္တောဂဓံ. တထာဘူတံ ပန တံ တေန ဆန္နံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပဋိစ္ဆန္န’’န္တိ. បទថា Ohitaṃ សេចក្តីថា តម្កល់ទុកល្អហើយ ចូលទៅខាងក្នុងហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត អវយវៈនោះដែលមានសភាពបែបនោះ តែងត្រូវសាច់នោះបិទបាំង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «paṭicchannaṃ» (បិទបាំងហើយ)។ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောတိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏဝဏ္ဏောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ဇာတိဟိင်္ဂုလကေနာ’’တိအာဒိ. သွာယမတ္ထော အာဝုတ္တိဉာယေန စ ဝေဒိတဗ္ဗော. သရီရပရိယာယော ဣဓ ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါတိ အဓိပ္ပာယေန ပဌမဝိကပ္ပံ ဝတွာ တထာရူပါယ ပန ရုဠှိယာ အဘာဝံ မနသိ ကတွာ ဝဏ္ဏဓာတုပရိယာယမေဝ ဝဏ္ဏသဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဒုတိယဝိကပ္ပော ဝုတ္တော. បទថា Suvaṇṇavaṇṇo សេចក្តីថា មានពណ៌ដូចជាពណ៌នៃមាស នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «jātihiṅgulakena» (ដោយជាតិហិង្គុល) ជាដើម។ សេចក្តីនោះ គប្បីដឹងដោយន័យនៃការនិយាយដដែលៗ (អាវុត្តិណាយ)។ លោកពោលនូវវិកប្បៈទី ១ ដោយអធិប្បាយថា ពាក្យថា vaṇṇa (ពណ៌) ក្នុងទីនេះ ជាវេវចនៈនៃរាងកាយ (សរីរៈ) រួចហើយ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាពមិនមាននៃពាក្យរូឡ្ហី (ពាក្យពេញនិយម) បែបនោះ ទើបកាន់យកពាក្យថា vaṇṇa ជាវេវចនៈនៃពណ៌ធាតុ (វណ្ណធាតុ) តែម្យ៉ាង ហើយពោលនូវវិកប្បៈទី ២។ ရဇောတိ [Pg.174] သုခုမရဇော. ဇလ္လန္တိ မလီနဘာဝါဝဟော ရေဏုသဉ္စယော. တေနာဟ ‘‘မလံ ဝါ’’တိ. ယဒိ ဝိဝဋ္ဋတိ, ကထံ နှာနာဒီတိ အာဟ ‘‘ဟတ္ထဓောဝနာ’’တိအာဒိ. បទថា Rajo សេចក្តីថា ធូលីល្អិត។ បទថា Jallaṃ សេចក្តីថា ការសន្សំឡើងនៃធូលីដែលនាំមកនូវភាពសៅហ្មង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «malaṃ vā» (ឬថាក្អែល)។ ប្រសិនបើធូលីនិងក្អែលនោះរបូតចេញទៅ តើការស្រង់ទឹកជាដើមនឹងមានដូចម្តេច? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «hatthadhovana» (ការលាងដៃ) ជាដើម។ အာဝဋ္ဋပရိယောသာနေတိ ပဒက္ခိဏာဝဋ္ဋာယ အန္တေ. បទថា Āvaṭṭapariyosāne សេចក្តីថា ក្នុងទីបំផុតនៃរង្វង់ដែលវិលទៅខាងស្តាំ (ប្រទក្សិណ)។ ဗြဟ္မုနော သရီရံ ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ အနောနမိတွာ ဥဇုကမေဝ ဥဂ္ဂတန္တိ အာဟ ‘‘ဗြဟ္မာ ဝိယ ဥဇုဂတ္တော’’တိ. ပဿဝင်္ကာတိ ဒက္ခိဏပဿေန ဝါ ဝါမပဿေန ဝါ ဝင်္ကာ. ព្រះកាយរបស់ព្រះព្រហ្ម មិនឱនទៅខាងមុខ ឬខាងក្រោយឡើយ គឺត្រង់ឡើងទៅលើតែម្តង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «brahmā viya ujugatto» (មានព្រះកាយត្រង់ដូចជាព្រហ្ម)។ បទថា Passavaṅkā សេចក្តីថា វៀចទៅខាងស្តាំ ឬខាងឆ្វេង។ ဟတ္ထပိဋ္ဌိအာဒိဝသေန သတ္တ ဥဿဒါ ဧတဿာတိ သတ္တုဿဒေါ. ព្រះកាយដែលមានកន្លែងពេញប៉ោង ៧ កន្លែង ដោយអំណាចនៃខ្នងដៃជាដើម ឈ្មោះថា Sattussado (មានកន្លែងពេញប៉ោង ៧ កន្លែង)។ သီဟဿ ပုဗ္ဗဒ္ဓံ သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓံ, ပရိပုဏ္ဏာဝယဝတာယ သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓံ ဝိယ သကလော ကာယော အဿာတိ သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓကာယော. သီဟဿေဝါတိ သီဟဿ ဝိယ. သဏ္ဌန္တီတိ သဏ္ဌဟန္တိ. နာနာစိတ္တေနာတိ ဝိဝိဓစိတ္တေန. ပုညစိတ္တေနာတိ ပါရမိတာပုညစိတ္တရူပေန. စိတ္တိတောတိ သဉ္ဇာတစိတ္တဘာဝေါ. កាយពាក់កណ្តាលខាងមុខរបស់សត្វសីហៈ ឈ្មោះថា Sīhapubbaddhaṃ, ព្រះកាយទាំងមូលរបស់ព្រះអង្គ ដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខរបស់សត្វសីហៈ ព្រោះមានអវយវៈពេញបរិបូណ៌ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា Sīhapubbaddhakāyo (មានព្រះកាយដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសីហៈ)។ បទថា Sīhasseva សេចក្តីថា ដូចជាសត្វសីហៈ។ បទថា Saṇṭhanti សេចក្តីថា តម្កល់នៅ។ បទថា Nānācittena សេចក្តីថា ដោយចិត្តផ្សេងៗ។ បទថា Puññacittena សេចក្តីថា ដោយរូបនៃបុណ្យចិត្តគឺបារមី។ បទថា Cittito សេចក្តីថា ភាពនៃចិត្តដែលកើតឡើងហើយ។ ဒွိန္နံ ကောဋ္ဋာနမန္တရန္တိ ဒွိန္နံ ပိဋ္ဌိဗာဟာနံ ဝေမဇ္ဈံ, ပိဋ္ဌိမဇ္ဈဿ ဥပရိဘာဂေါ. စိတံ ပရိပုဏ္ဏန္တိ အနိန္နဘာဝေန စိတံ, ဒွီဟိ ကောဋ္ဋေဟိ သမတလတာယ ပရိပုဏ္ဏံ. ဥဂ္ဂမ္မာတိ ဥဂ္ဂန္တွာ. បទថា Dvinnaṃ koṭṭānamantaraṃ សេចក្តីថា ចន្លោះកណ្តាលនៃស្មាទាំងពីរ គឺផ្នែកខាងលើនៃកណ្តាលខ្នង។ បទថា Citaṃ paripuṇṇaṃ សេចក្តីថា ពេញកកកុញដោយភាពមិនខ្វតខ្វែត (មិនជ្រៅ) គឺពេញបរិបូណ៌ដោយភាពមានផ្ទៃស្មើគ្នាជាមួយនឹងចំណែកទាំងពីរ។ បទថា Uggamma សេចក្តីថា ផុសឡើងហើយ។ နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလော ဝိယ ပရိမဏ္ဍလော နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလော ဧကဿ ပရိမဏ္ဍလသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ. န ဟိ သဗ္ဗော နိဂြောဓော မဏ္ဍလော. တေနာဟ ‘‘သမက္ခန္ဓသာခေါ နိဂြောဓော’’တိ. ပရိမဏ္ဍလသဒ္ဒသန္နိဓာနေန ဝါ ပရိမဏ္ဍလောဝ နိဂြောဓော ဂယှတီတိ ပရိမဏ္ဍလသဒ္ဒဿ လောပေန ဝိနာပိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘နိဂြောဓော ဝိယ ပရိမဏ္ဍလော’’တိ. ယာဝတကွဿာတိ ဩ-ကာရဿ ဝ-ကာရာဒေသံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ពាក្យថា Nigrodhaparimaṇḍalo គឺមានរង្វង់មូលដូចជារង្វង់នៃដើមជ្រៃ ដោយលុបពាក្យថា parimaṇḍala មួយចេញ។ ព្រោះថា មិនមែនដើមជ្រៃទាំងអស់សុទ្ធតែមានរង្វង់មូលនោះទេ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «samakkhandhasākho nigrodho» (ដើមជ្រៃដែលមានដើមនិងមែកស្មើគ្នា)។ ឬមួយ ព្រោះការនៅជិតគ្នានៃពាក្យថា parimaṇḍala ដើមជ្រៃដែលមានរង្វង់មូលប៉ុណ្ណោះ ទើបត្រូវបានកាន់យក ដូច្នេះ ទោះបីជាគ្មានការលុបពាក្យថា parimaṇḍala ក៏ដោយ ក៏សេចក្តីនេះនៅតែបានសម្រេចដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «nigrodho viya parimaṇḍalo» (មានរង្វង់មូលដូចជាដើមជ្រៃ)។ បទថា Yāvatakvassa គឺលោកពោលដោយធ្វើ វ-ការៈ ជំនួស ឱ-ការៈ។ သမဝဋ္ဋိတက္ခန္ဓောတိ သမံ သုဝဋ္ဋိတက္ခန္ဓော. ကောဉ္စာ ဝိယ ဒီဃဂလာ, ဗကာ ဝိယ ဝင်္ကဂလာ, ဝရာဟာ ဝိယ ပုထုလဂလာတိ ယောဇနာ. သုဝဏ္ဏာလိင်္ဂသဒိသောတိ သုဝဏ္ဏမယခုဒ္ဒကမုဒိင်္ဂသဒိသော. បទថា Samavaṭṭitakkhandho សេចក្តីថា មានកមូលក្រឡង់ស្មើគ្នា។ ការប្រៀបធៀប (យោជនា) ថា ដូចជាសត្វក្រៀលមានកវែង ដូចជាសត្វកុកមានកវៀច ដូចជាសត្វជ្រូកព្រៃមានកក្រាស់។ បទថា Suvaṇṇāliṅgasadiso សេចក្តីថា ដូចជាស្គរតូចដែលធ្វើដោយមាស។ ရသဂ္ဂသဂ္ဂီတိ မဓုရာဒိဘေဒံ ရသံ ဂသန္တိ အန္တော ပဝေသန္တီတိ ရသဂ္ဂသာ, ရသဂ္ဂသာနံ အဂ္ဂါ ရသဂ္ဂသဂ္ဂါ, တာ ဧတဿ သန္တီတိ ရသဂ္ဂသဂ္ဂီ. တေနာတိ ဩဇာယ အဖရဏေန, ဟီနဓာတုကတ္တာ တေ ဗဟွာဗာဓာ ဟောန္တိ. បទថា Rasaggasaggī សេចក្តីថា សរសៃទាំងឡាយណាដែលលេបចូល គឺនាំចូលទៅខាងក្នុងនូវរសមានរសផ្អែមជាដើម ឈ្មោះថា Rasaggasā (សរសៃទទួលរស) សរសៃទទួលរសទាំងឡាយដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថា Rasaggasaggā សរសៃទទួលរសដ៏ប្រសើរទាំងឡាយនោះ មានដល់ព្រះអង្គ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា Rasaggasaggī។ បទថា Tena សេចក្តីថា ដោយការមិនផ្សាយទៅនៃឱជារស ពួកជនទាំងនោះ តែងមានជំងឺច្រើន ព្រោះមានធាតុខ្សោយ។ ‘‘ဟနူ’’တိ [Pg.175] သန္နိဿယဒန္တာဓာရဿ သမညာ, တံ ဘဂဝတော သီဟဟနုသဒိသံ, တသ္မာ ဘဂဝါ သီဟဟနု. တတ္ထ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါနံ ရူပကာယဿ ဓမ္မကာယဿ စ ဥပမာ နာမ နိဟီနုပမာဝ, နတ္ထိ သမာနုပမာ, ကုတော အဓိကူပမာ, တသ္မာ အယမ္ပိ နိဟီနုပမာတိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တိဘာဂဝသေန မဏ္ဍလတာယ ဒွါဒသိယံ ပက္ခဿ စန္ဒသဒိသာနိ. ពាក្យថា «Hanu» (ចង្កា) ជាឈ្មោះនៃកន្លែងអាស្រ័យទ្រទ្រង់ធ្មេញ ចង្កានោះរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដូចជាចង្កានៃសត្វសីហៈ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបឈ្មោះថា Sīhahanu (មានចង្កាដូចជាចង្កាសីហៈ)។ ក្នុងរឿងនោះ ព្រោះហេតុតែការប្រៀបធៀបនឹងរូបកាយ និងធម្មកាយរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងជាការប្រៀបធៀបដ៏ថោកទាបជាងតែម្យ៉ាង មិនមានការប្រៀបធៀបដែលស្មើគ្នាឡើយ នឹងមានការប្រៀបធៀបដែលក្រៃលែងជាងពីណាបាន ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែការប្រៀបធៀបនេះ ក៏ជាការប្រៀបធៀបដ៏ថោកទាបជាងដែរ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិថា «tattha» ជាដើម។ (ចង្កាទាំងនោះ) ដូចជាព្រះចន្ទក្នុងថ្ងៃ ១២ កើត ដោយភាពជាវង់មូលដោយចំណែក ៣។ ဒန္တာနံ ဥစ္စနီစတာ အဗ္ဘန္တရဗာဟိရပဿဝသေနပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န အဂ္ဂဝသေနေဝ. တေနာဟ ‘‘အယပဋ္ဋဆိန္နသင်္ခပဋလံ ဝိယာ’’တိ. အယပဋ္ဋန္တိ စ ကကစံ အဓိပ္ပေတံ. ဝိသမာတိ ဝိသမသဏ္ဌာနာ. ភាពខ្ពស់ទាបនៃធ្មេញទាំងឡាយ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃចំហៀងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅផង មិនមែនដោយអំណាចនៃចុងធ្មេញតែម្យ៉ាងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṃ viya» (ដូចជាបន្ទះសំបកខ្យងដែលកាត់ដោយបន្ទះដែក)។ ពាក្យថា Ayapaṭṭa សំដៅយក រណារ។ បទថា Visamā សេចក្តីថា មានសណ្ឋានមិនស្មើគ្នា។ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပဝတ္တသရတာယ ဆိန္နဿရာပိ. အနေကာကာရတာယ ဘိန္နဿရာပိ. ကာကဿ ဝိယ အမနုညသရတာယ ကာကဿရာပိ. အပလိဗုဒ္ဓတ္တာတိ အနုပဒ္ဒုတဝတ္ထုကတ္တာ. ဝတ္ထုန္တိ စ အက္ခရုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနမာဟ. အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတောတိ ဧတ္ထ အဋ္ဌင်္ဂါနိ ပရတော အာဂမိဿန္တိ. မဉ္ဇုဃောသောတိ မဓုရဿရော. សូម្បីតែសំឡេងដែលដាច់ៗ (chinnassara) ព្រោះជាសំឡេងដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការដាច់ៗ។ សូម្បីតែសំឡេងបែក (bhinnassara) ព្រោះមានអាការៈច្រើនយ៉ាង។ សូម្បីតែសំឡេងដូចក្អែក (kākassara) ព្រោះជាសំឡេងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ដូចជាសំឡេងក្អែក។ បទថា Apalibuddhattā សេចក្តីថា ព្រោះមានវត្ថុ (ទីតាំង) មិនត្រូវឧបទ្រពយាយី។ ពាក្យថា Vatthu លោកសំដៅយក ទីតាំងកើតឡើងនៃអក្សរ (ដ្ឋាន)។ បទថា Aṭṭhaṅgasamannāgato (ប្រកបដោយអង្គ ៨) ក្នុងបទនេះ អង្គ ៨ ទាំងឡាយ នឹងមានមកខាងមុខ។ បទថា Mañjughoso សេចក្តីថា មានសំឡេងពីរោះ។ ကရဝီကသဒ္ဒေါ ယေသံ သတ္တာနံ သောတပထံ ဥပဂစ္ဆတိ, တေ အတ္တနော သရသမ္ပတ္တိယာ ပကတိံ ဇဟာပေတွာ အဝသေ ကရောန္တော အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတိ, ဧဝံ မဓုရောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတြိဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. တံ ပီတိန္တိ တံ ဗုဒ္ဓဂတံ ပီတိံ. တေနေဝ နီဟာရေန ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တန္တံ အဝိဇဟိတွာ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသာ ထေရာနံ သန္တိကေ လဒ္ဓဓမ္မဿဝနသပ္ပာယာ ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိယာ ပရိပက္ကဉာဏတာယ ‘‘သတ္တဟိ…ပေ… ပတိဋ္ဌာသီ’’တိ. သတ္တသတမတ္တေန ဩရောဓဇနေန သဒ္ဓိံ ပဒသာဝ ထေရာနံ သန္တိကံ ဥပဂတတ္တာ ‘‘သတ္တဟိ ဇင်္ဃာသတေဟိ သဒ္ဓိ’’န္တိ ဝုတ္တံ. សំឡេងសត្វករវិក ចូលទៅកាន់ផ្លូវត្រចៀកនៃសត្វទាំងឡាយណា តែងធ្វើសត្វទាំងឡាយនោះឱ្យលះបង់នូវប្រក្រតីរបស់ខ្លួន ដោយការដល់ព្រមនៃសំឡេងរបស់ខ្លួន ធ្វើឱ្យអស់កម្លាំង ហើយឱ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន សំឡេងនោះផ្អែមល្ហែមយ៉ាងនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិថា «tatridaṃ» ជាដើម។ បទថា Taṃ pītiṃ សេចក្តីថា នូវសេចក្តីរីករាយដែលទៅកាន់ព្រះពុទ្ធនោះ។ ពួកជនដែលមានកិលេសសង្កត់សង្កិនទុកហើយ មិនលះបង់នូវសេចក្តីរីករាយដែលប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗដោយអាការៈនោះឯង បាននូវការស្តាប់ធម៌ជាទីសប្បាយក្នុងសំណាក់នៃព្រះថេរៈទាំងឡាយ ព្រោះមានប្រាជ្ញាទុំជោរដោយការដល់ព្រមនៃឧបនិស្ស័យ ទើបតម្កល់នៅ... «sattahi... pe... patiṭṭhāsi»។ ព្រោះការដើរដោយជើងផ្ទាល់ ទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះថេរៈទាំងឡាយ ជាមួយនិងពួកស្រីស្នំប្រមាណ ៧ រយនាក់ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sattahi jaṅghāsatehi saddhiṃ» (ជាមួយនិងស្មងប្រាំពីររយ)។ အဘိနီလနေတ္တောတိ အဓိကနီလနေတ္တော. အဓိကနီလတာ စ သာတိသယံ နီလဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, န နေတ္တေ နီလဝဏ္ဏဿေဝ အဓိကဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘န သကလနီလနေတ္တောဝါ’’တိအာဒိ. ပီတလောဟိတဝဏ္ဏာ သေတမဏ္ဍလဂတရာဇိဝသေန, နီလသေတကာဠဝဏ္ဏာ ပန တံတံမဏ္ဍလဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. បទថា Abhinīlanetto សេចក្តីថា មានព្រះនេត្រខៀវក្រៃលែង។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពខៀវក្រៃលែងនោះ គប្បីដឹងដោយភាពខៀវដ៏លើសលុប មិនមែនដោយភាពច្រើននៃពណ៌ខៀវក្នុងព្រះនេត្រតែម្យ៉ាងឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «na sakalanīlanettovā» (មិនមែនមានព្រះនេត្រខៀវទាំងអស់នោះទេ) ជាដើម។ ពណ៌លឿងនិងពណ៌ក្រហម គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃខ្សែឆ្នូតដែលនៅក្នុងមណ្ឌលពណ៌ស ចំណែកឯពណ៌ខៀវ ពណ៌ស និងពណ៌ខ្មៅ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃមណ្ឌលនោះៗ។ စက္ခုဘဏ္ဍန္တိ အက္ခိဒလန္တိ ကေစိ, အက္ခိဒလပတ္တန္တိ အညေ. အက္ခိဒလေဟိ ပန သဒ္ဓိံ အက္ခိဗိမ္ဗန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ ဝိနိဂ္ဂတဂမ္ဘီရဇောတနာပိ ယုတ္တာ ဟောတိ. បទថា Cakkhubhaṇḍaṃ អាចារ្យខ្លះថា គឺត្របកភ្នែក អាចារ្យដទៃទៀតថា គឺស្លឹកត្របកភ្នែក។ ប៉ុន្តែ គប្បីដឹងថា គឺរង្វង់ភ្នែកជាមួយនិងត្របកភ្នែកទាំងឡាយ។ ព្រោះថា កាលបើដឹងយ៉ាងនេះ ការរុងរឿងដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលបញ្ចេញមកក្រៅ ក៏សមគួរដែរ។ ဥဏ္ဏာသဒ္ဒေါ [Pg.176] လောကေ အဝိသေသတော လောမပရိယာယော, ဣဓ ပန လောမဝိသေသဝါစကောတိ အာဟ ‘‘ဥဏ္ဏလောမ’’န္တိ. နလာဋမဇ္ဈဇာတာတိ နလာဋမဇ္ဈဂတာ. ဩဒါတတာယ ဥပမာ, န မုဒုတာယ. ရဇတပုဗ္ဗုဠကာတိ ရဇတမယတာရကာ. ពាក្យថា Uṇṇā ក្នុងលោក ជាវេវចនៈនៃរោមដោយមិនចំពោះ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ជាពាក្យពោលចំពោះរោមវិសេស ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «uṇṇalomaṃ» (រោមឧណ្ណាលោម)។ បទថា Nalāṭamajjhajātā គឺស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះចិញ្ចើម (កណ្តាលថ្ងាស)។ ការប្រៀបធៀបដោយភាពសស្គុស មិនមែនដោយភាពទន់ឡើយ។ បទថា Rajatapubbuḷakā សេចក្តីថា ពពុះប្រាក់។ ဒွေ အတ္ထဝသေ ပဋိစ္စ ဝုတ္တန္တိ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါ စက္ကဝတ္တိနော စ ပရိပုဏ္ဏနလာဋတာယ ပရိပုဏ္ဏသီသဗိမ္ဗတာယ စ ‘‘ဥဏှီသသီသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တသ္မာ တေ ဒွေ အတ္ထဝသေ ပဋိစ္စ ‘‘ဥဏှီသသီသော’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ တံ အတ္ထဒွယံ ဘဂဝတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တထာဂတဿဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သဏှတမတာယ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏတာယ စ ရညော ဗဒ္ဓဥဏှီသပဋ္ဋော ဝိယ ဝိရောစတိ. ကပ္ပသီသာတိ ဒွိဓာဘူတသီသာ. ဖလသီသာတိ ဖလသဒိသသီသာ. အဋ္ဌိသီသာတိ မံသဿ အဘာဝတော တစောပရိယောနဒ္ဓအဋ္ဌိမတ္တသီသာ. တုမ္ဗသီသာတိ လာဗုသဒိသသီသာ. ပဗ္ဘာရသီသာတိ ပိဋ္ဌိဘာဂေန ဩလမ္ဗမာနသီသာ. ပုရိမနယေနာတိ ပရိပုဏ္ဏနလာဋတာပက္ခေန. ဥဏှီသဝေဌိတသီသော ဝိယာတိ ဥဏှီသပဋ္ဋေန ဝေဌိတသီသပဒေသော ဝိယ. ဥဏှီသံ ဝိယာတိ ဆေကေန သိပ္ပိနာ ဝိရစိတဥဏှီသမဏ္ဍလံ ဝိယ. បទថា Dve atthavase paṭicca vyaṃ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ និងព្រះរាជាចក្រពត្តិទាំងឡាយ លោកហៅថា «uṇhīsasīsā» (មានព្រះសិរសាប្រកបដោយអុណ្ហីសៈ) ព្រោះមានថ្ងាសពេញបរិបូណ៌ និងមានវង់ព្រះសិរសាពេញបរិបូណ៌ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យនេះថា «uṇhīsasīso» ព្រោះអាស្រ័យហេតុ ២ យ៉ាងនោះ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា ហេតុទាំង ២ យ៉ាងនោះ តម្កល់នៅល្អហើយក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិថា «tathāgatassa hi» ជាដើម។ ព្រះសិរសានោះ រុងរឿងដូចជាឈ្នួតព្រះសិរសាដែលព្រះរាជាទ្រង់ចងហើយ ព្រោះមានភាពម៉ដ្ឋខ្សៃ និងមានពណ៌ដូចជាមាស។ បទថា Kappasīsā គឺក្បាលដែលបែកជាពីរចំណែក។ បទថា Phalasīsā គឺក្បាលដូចជាផ្លែឈើ។ បទថា Aṭṭhisīsā គឺក្បាលដែលមានតែឆ្អឹងដណ្តប់ដោយស្បែកពីលើ ព្រោះមិនមានសាច់។ បទថា Tumbasīsā គឺក្បាលដូចជាផ្លែឃ្លោក។ បទថា Pabbhārasīsā គឺក្បាលដែលយារធ្លាក់ទៅខាងក្រោយ។ បទថា Purimanayena គឺដោយចំណែកនៃថ្ងាសពេញបរិបូណ៌។ បទថា Uṇhīsaveṭhitasīso viya គឺដូចជាតំបន់ព្រះសិរសាដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយឈ្នួតព្រះសិរសា។ បទថា Uṇhīsaṃ viya គឺដូចជាវង់ឈ្នួតដែលជាងដ៏ឈ្លាសវៃបានធ្វើហើយ។ ကမ္မန္တိ ယေန ယေန ကမ္မေန ယံ ယံ လက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တံ, တံ တံ ကမ္မံ. ကမ္မသရိက္ခကန္တိ တဿ တဿ လက္ခဏဿ တံကမ္မာနုရူပတာ. လက္ခဏန္တိ တဿ မဟာပုရိသလက္ခဏဿ အဝိပရီတသဘာဝေါ. လက္ခဏာနိသံသန္တိ တံ လက္ခဏပဋိလာဘေန လဒ္ဓဗ္ဗဂုဏော. ဣမာနိ ကမ္မာဒီနီတိ ဣမာနိ အနန္တရံ ဝုတ္တာနိ ကမ္မကမ္မသရိက္ခကာဒီနိ ဒဿေတွာ တံ သရူပတော ဝိဘာဝေတွာ ကထေတဗ္ဗာနိ သံဝဏ္ဏကေန. បទថា Kammaṃ សេចក្តីថា កម្មនោះៗ ដែលលក្ខណៈនោះៗ កើតឡើងហើយដោយកម្មណាៗ។ បទថា Kammasarikkhakaṃ សេចក្តីថា ភាពសមគួរតាមកម្មនោះ នៃលក្ខណៈនោះៗ។ បទថា Lakkhaṇaṃ សេចក្តីថា សភាវៈមិនប្រែប្រួលនៃមហាបុរិសលក្ខណៈនោះ។ បទថា Lakkhaṇānisaṃsaṃ សេចក្តីថា គុណដែលគប្បីបានដោយការបានចំពោះនូវលក្ខណៈនោះ។ បទថា Imāni kammādīni សេចក្តីថា អ្នកអត្ថាធិប្បាយ (សំវណ្ណកៈ) គប្បីបង្ហាញនូវកម្ម និងភាពស្រដៀងគ្នានៃកម្មជាដើម ដែលពោលហើយក្នុងលំដាប់នេះ រួចហើយចែករំលែកពោលតាមរូបរាងពិតប្រាកដ។ ရတနဝိစိတ္တသုဝဏ္ဏတောရဏံ တသ္မိံ ကာလေ မနုဿလောကေ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒေဝနဂရေ’’တိ. သဗ္ဗသော သုပုပ္ဖိတသာလရုက္ခော အသာဓာရဏသောဘော မနုဿူပစာရေ န လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘သေလန္တရမှီ’’တိ. ကိရိယာစာရန္တိ ကာယိကဝါစသိကကိရိယာပဝတ္တိံ. ខ្លោងទ្វារមាសដ៏វិចិត្រដោយរតនៈ មិនមានក្នុងមនុស្សលោកនាពេលនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «devanagare» (ក្នុងទេវនគរ)។ ដើមរាំងភ្នំ (សាលព្រឹក្ស) ដែលផ្ការីកស្គុះស្គាយគ្រប់បែបយ៉ាង មានសម្រស់ដ៏ប្លែកប្លែក មិនអាចរកបានក្នុងទីលំនៅរបស់មនុស្សឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «selantaramhi» (ក្នុងចន្លោះភ្នំ)។ បទថា Kiriyācāraṃ សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃកិរិយាខាងកាយនិងវាចា។ ၃၈၇. သတတပါဋိဟာရိယန္တိ သတတံ စရိမဘဝေ သဗ္ဗကာလံ လက္ခဏနိဗ္ဗတ္တကကမ္မာနုဘာဝဟေတုကံ ဗုဒ္ဓါဝေဏိကံ ပါဋိဟာရိယံ. ဗုဒ္ဓါနံ အတိဒူရေ ပါဒံ နိက္ခိပိတုကာမာနမ္ပိ နာတိဒူရေ ဧဝ နိက္ခိပနံ ဟောတီတိ ‘‘န အတိဒူရေ ဌပေဿာမီတိ [Pg.177] ဥဒ္ဓရတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပကတိသဉ္စရဏဝသေနေတံ ဝုတ္တံ, တာဒိသေန ပါဒေန အနေကယောဇနေ ဌပေဿာမီတိ ဥဒ္ဓရဏမ္ပိ ဟောတိယေဝ. အတိဒူရံ ဟီတိအာဒိ ပမာဏာတိက္ကမေ ဒေါသဒဿနံ. ဧဝံ သတီတိ ဧဝံ ဒက္ခိဏပါဒဝါမပါဒါနံ ယထာဓိပ္ပေတပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနေ သတိ. ပဒဝိစ္ဆေဒေါတိ ပဒဝါရဝိစ္ဆေဒေါ. ယာဒိသံ ပသာရေန္တော ဝါမပါဒဿ ဥဒ္ဓရဏံ ပတိဋ္ဌာနဉ္စ, ဒက္ခိဏပါဒဿ တာဒိသမေဝ, ဣတိ နေသံ ဥဒ္ဓရဏပတိဋ္ဌာနာနံ သမာနတော အညမညဘာဝေန အနူနာနဓိကတာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဒက္ခိဏပါဒကိစ္စံ ဝါမပါဒေန နိယမိတံ, ဝါမပါဒကိစ္စံ ဒက္ခိဏပါဒေန နိယမိတ’’န္တိ. ៣៨៧. បទថា Satatapāṭihāriyaṃ សេចក្តីថា បាដិហារិយ៍ជាអវេណិកៈរបស់ព្រះពុទ្ធ ដែលមានអានុភាពនៃកម្មបង្កើតលក្ខណៈជាហេតុ ក្នុងភពចុងក្រោយគ្រប់ពេលវេលាជានិច្ច។ សូម្បីតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យនឹងឈានព្រះបាទទៅឆ្ងាយពេក ក៏ការឈានទៅនោះមិនឆ្ងាយពេកឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «na atidūre ṭhapessāmīti uddharati» (ទ្រង់លើកឡើងដោយគិតថា អាត្មាអញនឹងមិនដាក់ក្នុងទីឆ្ងាយពេកឡើយ)។ ពាក្យនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការយាងទៅជាប្រក្រតី ប៉ុន្តែ ការលើកឡើងដោយគិតថា អាត្មាអញនឹងដាក់ក្នុងទីច្រើនយោជន៍ ដោយព្រះបាទបែបនោះ ក៏មានពិតមែន។ ពាក្យមានជាអាទិថា «atidūraṃ hi» (ព្រោះថា ឆ្ងាយពេក) ជាការបង្ហាញទោសក្នុងការហួសប្រមាណ។ បទថា Evaṃ sati សេចក្តីថា កាលបើកន្លែងតម្កល់ដែលត្រូវតាមបំណងនៃព្រះបាទស្តាំនិងព្រះបាទឆ្វេង មានយ៉ាងនេះ។ បទថា Padavicchedo គឺការដាច់នៃវារៈនៃជំហាន។ កាលដែលទ្រង់ឈានទៅ ការលើកឡើងនិងការដាក់ចុះនៃព្រះបាទឆ្វេងមានសភាពបែបណា នៃព្រះបាទស្តាំក៏មានសភាពបែបនោះដែរ ព្រោះហេតុតែការលើកឡើងនិងការដាក់ចុះរបស់ព្រះបាទទាំងនោះស្មើគ្នា ដោយភាពមិនខ្វះមិនលើសពីគ្នាទៅវិញទៅមក ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កិច្ចរបស់ព្រះបាទស្តាំ ត្រូវព្រះបាទឆ្វេងកំណត់ទុក កិច្ចរបស់ព្រះបាទឆ្វេង ត្រូវព្រះបាទស្តាំកំណត់ទុក»។ ဒိဝါတိ ဥပကဋ္ဌာယ ဝေလာယ. ဝိဟာရဘတ္တတ္ထာယာတိ ဝိဟာရေ ယထာဝုဒ္ဓံ ဂဟေတဗ္ဗဘတ္တတ္ထာယ. ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တောတိ ပကတိဂမနေန ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တော. ဩကာသံ န လဘတီတိ ပဒနိက္ခေပဋ္ဌာနံ န လဘတိ. ဦရုပရိယာယော ဣဓ သတ္ထိ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘န ဦရုံ ဥန္နာမေတီ’’တိ. ဒဏ္ဍင်္ကုသံ ဝုစ္စတိ ဒီဃဒဏ္ဍော အင်္ကုသော, တေန ရုက္ခသာခံ ဆိန္ဒတော ပုရိသဿ ယထာ ပစ္ဆာဘာဂေန ပါဒါနံ ဩသက္ကနံ ဟောတိ, ဧဝံ ဘဂဝတော ပါဒါ န ဩသက္ကန္တီတိ အာဟ ‘‘ရုက္ခသာခါဆေဒန…ပေ… ဩသက္ကာပေတီ’’တိ. ဩဗဒ္ဓါနာဗဒ္ဓဋ္ဌာနေဟိ ပါဒံ ကောဋ္ဋေန္တော ဝိယာတိ အာဗဒ္ဓဋ္ဌာနေန အနာဗဒ္ဓဋ္ဌာနေန စ ပါဒခဏ္ဍံ ကောဋ္ဋေတွာ ထဒ္ဓံ ကရောန္တော ဝိယ. န ဣတော စိတော စ စာလေတီတိ အပရာပရံ န စာလေတိ. ဥဿင်္ခပါဒတာယ သုခေနေဝ ပါဒါနံ ပရိဝတ္တနတော နာဘိတော ပဋ္ဌာယ ဥပရိမကာယော န ဣဉ္ဇတီတိ ဟေဋ္ဌိမကာယောဝ ဣဉ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘ဥပရိမ…ပေ… နိစ္စလော ဟောတီ’’တိ. န ဇာနာတိ အနိဉ္ဇနတော. ကာယဗလေနာတိ ဂမနပယောဂသင်္ခါတေန ကာယဂတေန ဝိသေသဗလေန. ဇဝဂမနဟေတုဘူတေန ဝါ ကာယဗလေန. တေနာဟ ‘‘ဗာဟာ ခိပန္တော’’တိအာဒိ. ဇဝေန ဂစ္ဆန္တော ဟိ ဗာဟာ ခိပတိ, သရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တိ. နာဂါပလောကိတဝသေနာတိ နာဂဿ အပလောကနမိဝ သကလကာယေနေဝ ပရိဝတ္တေတွာ အပလောကနဝသေန. ពាក្យថា ទិវា (ក្នុងវេលាថ្ងៃ) គឺក្នុងវេលាដ៏ជិត (ថ្ងៃត្រង់)។ ពាក្យថា វិហារភត្តត្ថាយ (ដើម្បីភត្តក្នុងវិហារ) គឺដើម្បីភត្តដែលត្រូវទទួលតាមលំដាប់វស្សាក្នុងវិហារ។ ពាក្យថា បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោ (ដើរមកពីខាងក្រោយ) គឺដើរមកពីខាងក្រោយដោយដំណើរធម្មតា។ ពាក្យថា ឱកាសំ ន លភតិ (មិនបានឱកាស) គឺមិនបានកន្លែងសម្រាប់ដាក់ជើងចុះ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា សត្ថិ (ភ្លៅ) ជាពាក្យជំនួសឲ្យពាក្យថា ឧរុ (ភ្លៅ) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មិនលើកភ្លៅឡើង"។ កែវចារឹកថា ទណ្ឌង្កុសៈ គឺខ្នារមានដងវែង កាលបុរសកាត់មែកឈើដោយខ្នារនោះ ការថយក្រោយនៃជើងទាំងឡាយរមែងមានដោយចំណែកខាងក្រោយយ៉ាងណា ព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏មិនថយក្រោយយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការកាត់មែកឈើ...បេ... ធ្វើឲ្យថយក្រោយ"។ ពាក្យថា ឱពទ្ធានាពទ្ធដ្ឋានេហិ បាទំ កោដ្ដេន្តោ វិយ (ដូចជាគោះជើងដោយកន្លែងដែលចង និងមិនបានចង) គឺដូចជាគោះកែងជើងដោយកន្លែងដែលចង និងកន្លែងដែលមិនបានចង ហើយធ្វើឲ្យរឹងត្អឹង។ ពាក្យថា ន ឥតោ ចិតោ ច ចាលេតិ (មិនញ៉ាំងជើងឲ្យរញ្ជួយទៅខាងនេះខាងនោះ) គឺមិនញ៉ាំងជើងឲ្យរញ្ជួយទៅខាងនេះខាងនោះឡើយ។ ព្រោះភាពជាអ្នកមានជើងមានភ្នែកគោខ្ពស់ ការបង្វិលជើងទាំងឡាយរមែងប្រព្រឹត្តទៅបានដោយងាយ ព្រោះហេតុនោះ កាយផ្នែកខាងលើចាប់តាំងពីផ្ចិតឡើងទៅ មិនរញ្ជួយឡើយ គឺរញ្ជួយតែរាងកាយផ្នែកខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "រាងកាយផ្នែកខាងលើ...បេ... ជាប្រក្រតីមិនរញ្ជួយឡើយ"។ មិនដឹងឡើយ ព្រោះមិនរញ្ជួយ។ ពាក្យថា កាយពលៈ (ដោយកម្លាំងកាយ) គឺដោយកម្លាំងពិសេសដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយ ដែលរាប់ថាជាការប្រឹងប្រែងក្នុងដំណើរ ឬដោយកម្លាំងកាយដែលជាហេតុនៃដំណើរលឿន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "គ្រវីដៃ" ជាដើម។ ព្រោះថា កាលដើរទៅដោយល្បឿនលឿន រមែងគ្រវីដៃ ញើសទាំងឡាយរមែងហូរចេញពីរាងកាយ។ ពាក្យថា នាគាបលោកិតវសេន (ដោយអំណាចនៃការក្រឡេកមើលយ៉ាងដំរី) គឺដោយអំណាចនៃការក្រឡេកមើល ដោយបង្វិលខ្លួនទាំងមូល ដូចជាការក្រឡេកមើលនៃដំរីស្ដេច។ အနာဝရဏဉာဏဿာတိ အနာဝရဏဉာဏဗလေန ဒဿနဿ. အနာဝရဏဝါရော ပန ကာယေ ပတိဋ္ဌိတရူပဒဿနမ္ပိ အနာဝရဏမေဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တော. ဣန္ဒခီလတော ပဋ္ဌာယာတိ နဂရဒွါရေ ဣန္ဒခီလတော ပဋ္ဌာယ. ပကတိဣရိယာပထေနေဝါတိ [Pg.178] ဩနမနာဒိံ အကတွာ ဥဇုကဂမနာဒိနာ ဧဝ. ယဒိ ဧဝံ ကောဋ္ဌကဒွါရဂေဟပ္ပဝေသေ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဒလိဒ္ဒမနုဿာန’’န္တိအာဒိ. ပရိဝတ္တေန္တေနာတိ နိပဇ္ဇနတ္ထံ ကာယံ ပရိဝတ္တေန္တေန. ពាក្យថា អនាវរណញាណស្ស (នៃអនាវរណញាណ) គឺការឃើញដោយកម្លាំងនៃអនាវរណញាណ។ ចំណែកឯអនាវរណវារៈ លោកពោលទុកដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីការឃើញរូបដែលស្ថិតនៅក្នុងកាយ ក៏ជាការមិនមានរារាំងដែរ។ ពាក្យថា ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ (ចាប់តាំងពីសសរឥន្ទខីលទៅ) គឺចាប់តាំងពីសសរឥន្ទខីលទ្វារនគរទៅ។ ពាក្យថា បកតិឥរិយាបថេនេវ (ដោយឥរិយាបថធម្មតានោះឯង) គឺដោយដំណើរត្រង់ជាដើម ដោយមិនធ្វើការឱនចុះជាដើមឡើយ។ បើដូច្នោះ ការចូលទៅកាន់ផ្ទះដែលមានទ្វារខ្លោងទ្វារតូច តើធ្វើដូចម្ដេច? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "របស់មនុស្សក្រីក្រទាំងឡាយ" ជាដើម។ ពាក្យថា បរិវត្តន្តេន (កាលបង្វិលខ្លួន) គឺកាលបង្វិលកាយដើម្បីសម្រាន្ត។ ဟတ္ထေဟိ ဂဟေတွာတိ ဥဘောဟိ ဟတ္ထေဟိ ဥဘောသု ကဋိပ္ပဒေသေသု ပရိဂ္ဂဟေတွာ. ပတတိ နိသီဒနဋ္ဌာနေ နိပဇ္ဇနဝသေန ပတတိ. ဩရိမံ အင်္ဂံ နိဿာယ နိသိန္နောတိ ပလ္လင်္ကမာဘုဇိတွာ ဥက္ကုဋိကနိသဇ္ဇာယ ဥပရိမကာယံ ဟေဋ္ဌိမကာယေ ပတိဋ္ဌပေန္တောယေဝ ဘာရီကရဏဝသေန ဩရိမင်္ဂံ နိဿာယ နိသိန္နော. ဃံသန္တောတိ အာနိသဒဒေသေန အာသနဋ္ဌာနံ ဃံသန္တော. ပါရိမင်္ဂန္တိ သတ္ထိဘာဂသမ္မဒ္ဒံ အာနိသဒပဒေသံ. တထေဝါတိ ဃံသန္တော ဧဝ. ဩလမ္ဗကံ ဓာရေန္တော ဝိယာတိ ဩလမ္ဗကသုတ္တံ ဩတာရေန္တော ဝိယ. တေန ဥဇုကမေဝ နိသီဒနမာဟ. သရီရဿ ဂရုကဘာဝဟေတူနံ ဒူရတော သမုပါယိတဘာဝေန သလ္လဟုကဘာဝတော တူလပိစုံ ဌပေန္တော ဝိယ. ពាក្យថា ហត្ថេហិ គហេត្វា (កាន់យកដោយដៃទាំងឡាយ) គឺការចាប់យកត្រង់ចង្កេះទាំងសងខាងដោយដៃទាំងពីរ។ ពាក្យថា បតតិ (ធ្លាក់ចុះ) គឺធ្លាក់ចុះដោយអំណាចនៃការដេកលើកន្លែងអង្គុយ។ ពាក្យថា ឱរិមំ អង្គំ និស្សាយ និសិន្នោ (អង្គុយអាស្រ័យនូវអវយវៈខាងក្រោម) គឺការអង្គុយពត់ភ្នែន ឬអង្គុយច្រហោង ដោយតម្កល់កាយផ្នែកខាងលើលើកាយផ្នែកខាងក្រោម ដោយធ្វើឲ្យធ្ងន់ ហើយអាស្រ័យនូវអវយវៈខាងក្រោមអង្គុយ។ ពាក្យថា ឃំសន្តោ (កាលប៉ះទង្គិច) គឺកាលប៉ះទង្គិចកន្លែងអង្គុយដោយភាគត្រគាក។ ពាក្យថា បារិមង្គំ (អវយវៈខាងលើ) គឺភាគត្រគាកដែលសង្កត់លើចំណែកភ្លៅ។ ពាក្យថា តថេវ (យ៉ាងនោះឯង) គឺកាលប៉ះទង្គិចយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា ឱលម្ពកំ ធារេន្តោ វិយ (ដូចជាទ្រទ្រង់នូវខ្សែបន្ទាត់តម្រង់) គឺដូចជាការទម្លាក់ខ្សែបន្ទាត់តម្រង់ចុះ។ ដោយពាក្យនោះ លោកពោលសំដៅដល់ការអង្គុយត្រង់ខ្លួននោះឯង។ ព្រោះភាពស្រាលនៃរាងកាយ ដោយការកម្ចាត់បង់នូវហេតុនៃភាពធ្ងន់នៃរាងកាយឲ្យឆ្ងាយ ដូចជាការដាក់ចុះនូវដុំសំឡីដូច្នោះ។ အပ္ပေသက္ခာနံ မဟာနုဘာဝဂေဟပ္ပဝေသေ သိယာ ဆမ္ဘိတတ္တံ, စိတ္တက္ခောဘော, ဒရထဝသေန နာနပ္ပကာရကပ္ပနံ, ဘယဝသေန တဏှာဝသေန ပရိတဿနံ, တံ သဗ္ဗံ ဘဂဝတော နတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘န ဆမ္ဘတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၃၈၇) ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘န ဆမ္ဘတီ’’တိအာဒိ. ចំពោះពួកជនដែលមានសក្តិតិច កាលចូលទៅកាន់ផ្ទះរបស់ជនដែលមានអានុភាពធំ គប្បីមានសេចក្ដីតក់ស្លុត សេចក្ដីកម្រើកចិត្ត ការត្រិះរិះផ្សេងៗដោយអំណាចនៃសេចក្ដីក្រវល់ក្រវាយ ការភ័យខ្លាចដោយអំណាចនៃតណ្ហា សេចក្ដីតក់ស្លុតទាំងអស់នោះ មិនមានដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនោះ ក្នុងព្រះបាលីទើបពោលថា "មិនតក់ស្លុតឡើយ" ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មិនតក់ស្លុតឡើយ" ជាដើម។ ဥဒကံ ဒီယတိ ဧတေနာတိ ဥဒကဒါနံ, ဘိင်္ကာရာဒိ ဥဒကဘာဇနံ. ဗဒ္ဓံ ကတွာတိ ဟတ္ထဂတမတ္တိကံ ဝိယ အတ္တနော ဝသေ အဝတ္တန္တံ ကတွာ. ပရိဝတ္တေတွာတိ ကုဇ္ဇိတွာ. ဝိဆဍ္ဍယမာနော ဥဒကဿ ဝိက္ခိပနဝသေန ဆဍ္ဍယမာနော. ទឹកដែលគេប្រគេនដោយភាជន៍នេះ ឈ្មោះថា ឧទកទានៈ គឺភាជន៍ទឹកមានក្អមទឹកជាដើម។ ពាក្យថា ពទ្ធំ កត្វា (ធ្វើឲ្យជាប់) គឺធ្វើមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួន ដូចជាដីឥដ្ឋដែលនៅក្នុងដៃ។ ពាក្យថា បរិវត្តេត្វា (ផ្កាប់ចុះ) គឺផ្កាប់ចុះ។ ពាក្យថា វិឆឌ្ឌយមានោ (កាលជះចោល) គឺកាលចាក់ចោលដោយអំណាចនៃការខ្ចាត់ខ្ចាយនៃទឹក។ တထာ န ဂဏှာတိ, ဗျဉ္ဇနမတ္တာယ ဧဝ ဂဏှန္တော. ဘတ္တံ ဝါ အမနာပန္တိ အာနေတွာ ယောဇနာ. ဗျဉ္ဇနေန အာလောပအတိနာမနံ, အာလောပေန ဗျဉ္ဇနအတိနာမနန္တိ ဣမေသု ပန ဒွီသု ပဌမမေဝ အသာရုပ္ပတာယ အနိဋ္ဌံ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗန္တိ ပါဠိယံ ပဋိက္ခိတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗတ္ထေဝါတိ သဗ္ဗသ္မိံ အာဟရိတဗ္ဗဝတ္ထုသ္မိံ သုပဏီတဘာဝေန ရသော ပါကဋော ဟောတိ ဉာဏေန ပရိညာတတ္တာ. ရသဂေဓော ပန နတ္ထိ သေတုဃာတတ္တာ. មិនកាន់យកយ៉ាងនោះឡើយ គឺកាន់យកត្រឹមតែសមល្មមនឹងម្ហូបប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីនាំពាក្យថា "ឬភត្តដែលមិនជាទីគាប់ចិត្ត" មកភ្ជាប់។ ក្នុងវិធីទាំងពីរគឺ ការញ៉ាំងពំនូតបាយឲ្យហួសប្រមាណដោយម្ហូប ១ ការញ៉ាំងម្ហូបឲ្យហួសប្រមាណដោយពំនូតបាយ ១ នេះ វិធីទីមួយនោះឯង មិនសមគួរឡើយ គប្បីវៀរចាកវិធីដែលមិនគួរប្រាថ្នានោះ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បដិសេធហើយក្នុងព្រះបាលី។ ពាក្យថា សព្វត្ថេវ (ក្នុងវត្ថុទាំងពួងនោះឯង) គឺរសរមែងប្រាកដដោយភាពជាវត្ថុដ៏សម្រិតសម្រាំងក្នុងវត្ថុដែលត្រូវនាំមកទាំងអស់ ព្រោះការកំណត់ដឹងដោយប្រាជ្ញា។ ចំណែកឯសេចក្ដីត្រេកត្រអាលក្នុងរស មិនមានឡើយ ព្រោះការកាត់ផ្ដាច់នូវស្ពាន (គឺតណ្ហា) ហើយ។ အဿာတိ ‘‘နေဝ ဒဝါယာ’’တိအာဒိပဒဿ. ဝုတ္တမေတန္တိ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိနိစ္ဆယော အာဂတော’’တိ သဗ္ဗာသဝသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၂၃) သံဝဏ္ဏယန္တေန ဝုတ္တမေတံ, တသ္မာ [Pg.179] န ဧတ္ထ တံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော, တသ္မာ ယော တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိနိစ္ဆယေ ဝိသေသဝါဒေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. သော ပရမတ္ထမဉ္ဇူသာယ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဝဏ္ဏနာယ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပတ္တဿ ဂဟဏဋ္ဌာနန္တိ ဟတ္ထေန ပတ္တဿ ဂဟဏပဒေသံ. ဝိနိဝတ္တိတွာတိ ပတ္တေ သဗ္ဗံ အာမိသဂတံ သဒ္ဓိံ ဘတ္တေန ဝိနိဝတ္တိတွာ ဂစ္ဆတိ. ပမာဏာတိက္ကန္တန္တိ ကေလာယနဝသေန အတိက္ကန္တပမာဏံ အာရက္ခံ ဌပေတိ. စီဝရဘောဂန္တရန္တိ စီဝရပဋလန္တရံ. ဥဒရေန အက္ကမိတွာတိ ဥဒရေနေဝ သန္နိရုမ္ဘိတွာ. ពាក្យថា អស្ស (របស់បទនោះ) គឺរបស់បទថា "មិនមែនដើម្បីលេង" ជាដើម។ ពាក្យថា វុត្តមេតំ (សេចក្ដីនេះ លោកពោលទុកហើយ) គឺសេចក្ដីនេះ លោកពោលទុកហើយ កាលពន្យល់ក្នុងសព្វាសវសូត្រថា "សេចក្ដីវិនិច្ឆ័យមកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ" ព្រោះហេតុនោះ សេចក្ដីអធិប្បាយថា មិនត្រូវពោលសេចក្ដីនោះក្នុងទីនេះឡើយ ហេតុនោះ សេចក្ដីពោលពិសេសណាដែលគួរប្រាថ្នាក្នុងសេចក្ដីវិនិច្ឆ័យនោះៗ សេចក្ដីពោលពិសេសនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយក្នុងបរមត្ថមញ្ជូសា ដែលជាអដ្ឋកថាពន្យល់វិសុទ្ធិមគ្គនោះឯង។ ពាក្យថា បត្តស្ស គហណដ្ឋានំ (កន្លែងកាន់យកនូវបាត្រ) គឺកន្លែងសម្រាប់កាន់យកបាត្រដោយដៃ។ ពាក្យថា វិនិវត្តិត្វា (កាលបង្វិលជុំវិញ) គឺកាលបង្វិលអាមិសៈទាំងអស់ជាមួយភត្តក្នុងបាត្រ ហើយដើរទៅ។ ពាក្យថា បមាណាតិក្កន្តំ (កន្លងហួសប្រមាណ) គឺតម្កល់ការរក្សាទុកហួសប្រមាណដោយអំណាចនៃការថែទាំ។ ពាក្យថា ចីវរភោគន្តរំ (ក្នុងចន្លោះផ្នត់ចីវរ) គឺក្នុងចន្លោះស្រទាប់ចីវរ។ ពាក្យថា ឧទរេន អក្កមិត្វា (សង្កត់ដោយពោះ) គឺការសង្កត់ណែនដោយពោះនោះឯង។ အပ္ပတ္တကာလံ အဘိမုခံ နာမေတိ ဥပနာမေတီတိ အတိနာမေတိ, ပတ္တကာလံ အတိက္ကာမေန္တော နာမေတိ အပနေတီတိ အတိနာမေတိ. ဥဘယမ္ပိ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ပါဠိယံ ‘‘န စ အနုမောဒနဿ ကာလမတိနာမေတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ការបង្អោនទៅខាងមុខក្នុងកាលដែលមិនទាន់ដល់ គឺការបង្អោនចូលទៅជិត ឈ្មោះថា អតិនាមេតិ (ញ៉ាំងកាលឲ្យកន្លងទៅ) ឬការបង្អោនទៅដោយញ៉ាំងកាលដែលដល់ហើយឲ្យកន្លងទៅ គឺការនាំចេញទៅ ឈ្មោះថា អតិនាមេតិ។ កាលបង្ហាញថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកសេចក្ដីទាំងពីរនោះរួមគ្នាតែមួយ ហើយត្រាស់ទុកក្នុងព្រះបាលីថា "មិនញ៉ាំងកាលនៃការអនុមោទនាឲ្យកន្លងទៅឡើយ" ទើបពោលពាក្យថា "យោ ហិ" (ព្រោះថា បុគ្គលណា) ជាដើម។ ဝေဂဂမနေန ပဋိသံမုဉ္စိတွာ ဓာဝိတွာ ဂစ္ဆတိ. အစ္စုက္ကဋ္ဌန္တိ အတိဝိယ ဥဒ္ဓံ ကတွာ ကဍ္ဎိတပါရုတံ. တေနာဟ ‘‘ယော ဟိ ယာဝ ဟနုကဋ္ဌိတော…ပေ… ဟောတီ’’တိ. အစ္စောက္ကဋ္ဌန္တိ အတိဝိယ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ ကဍ္ဎိတပါရုတံ. တေနာဟ ‘‘ယာဝ ဂေါပ္ဖကာ ဩတာရေတွာ’’တိ. ဥဘတော ဥက္ခိပိတွာတိ ဒက္ခိဏတော ဝါမတောတိ ဥဘောသု ပဿေသု ဥတ္တရာသင်္ဂံ ဥက္ခိပိတွာ. ထနန္တိ ဒက္ခိဏထနံ. កាលប្រមូល (ស្បង់ចីវរ) ចូលគ្នាដោយដំណើរលឿន ហើយរត់ទៅ។ ពាក្យថា អច្ចុក្កដ្ឋំ (ខ្ពស់ពេក) គឺការទាញដណ្ដប់ឡើងលើខ្ពស់ពេក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "បុគ្គលណា ទាញឡើងទៅដល់ឆ្អឹងចង្កា...បេ... ជាអ្នកមាន"។ ពាក្យថា អច្ចោក្កដ្ឋំ (ទាបពេក) គឺការទាញដណ្ដប់ចុះក្រោមទាបពេក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "សម្រក់ចុះទៅរហូតដល់ភ្នែកគោ"។ ពាក្យថា ឧភតោ ឧក្ខិបិត្វា (លើកឡើងទាំងសងខាង) គឺការលើកសង្ឃាដីឡើងទាំងសងខាង គឺទាំងខាងស្ដាំ និងខាងឆ្វេង។ ពាក្យថា ថនំ (ដោះ) គឺដោះខាងស្ដាំ។ ဝိဿဋ္ဌောတိ ဝိမုတ္တော. တေနာဟ ‘‘ဝိဿဋ္ဌတ္တာယေဝ စေသ ဝိညေယျော’’တိ. ယသ္မာ အမုတ္တဝါဒိနော ဝစနံ အဝိဿဋ္ဌတာယ န သိနိယှတိ, န ဧဝံ မုတ္တဝါဒိနောတိ အာဟ ‘‘သိနိဒ္ဓေါ’’တိ. ဝိညေယျောတိ သုပရိဗျတ္တတာယ အက္ခရတော စ ဗျဉ္ဇနတော စ ဝိညာတုံ သက္ကုဏေယျော. တေနာဟ ‘‘ပါကဋော’’တိ. ဝိညာပနိယောတိ ဝိဇာနိတဗ္ဗော. ဗျဉ္ဇနဝသေနေဝ စေတ္ထ ဝိညေယျတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ဃောသဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. မဓုရောတိ ပိယော ပေမနီယော အပလိဗုဒ္ဓေါ. သဝနမရဟတိ, သဝနဿ သောတဿ ဟိတောတိ ဝါ သဝနီယော. သမ္ပိဏ္ဍိတောတိ သဟိတော. ဘဂဝတော ဟိ သဒ္ဒေါ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနကတာသဉ္စိတတ္တာ သဟိတာကာရေနေဝ အာပါထမာဂစ္ဆတိ, န အယောသလာကာယ ပဟဋကံသထာလံ ဝိယ ဝိပ္ပကိဏ္ဏော. တေနာဟ ‘‘အဝိသာရီ’’တိ. ဂမ္ဘီရောတိ ယထာ ဂမ္ဘီရဝတ္ထုပရိစ္ဆိန္ဒနေန ဉာဏဿ ဂမ္ဘီရသမညာ, ဧဝံ ဂမ္ဘီရဋ္ဌာနသမ္ဘဝတော သဒ္ဒဿ ဂမ္ဘီရသမညာတိ အာဟ ‘‘ဂမ္ဘီရောတိ ဂမ္ဘီရသမုဋ္ဌိတော’’တိ[Pg.180]. နိန္နာဒဝါတိ သဝိသေသံ နိန္နာဒဝါ. သွာယံ ဝိသေသော ဂမ္ဘီရဘာဝသိဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘ဂမ္ဘီရတ္တာယေဝ စေသ နိန္နာဒီ’’တိ. ဧဝမေတ္ထ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ စတုရင်္ဂနိပ္ဖာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အကာရဏာ မာ နဿီတိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဝိယ သရဿ ပရိသပရိယန္တတာ ဝုတ္တာ, ဓမ္မတာဝသေနေဝ ပန သာ ဝေဒိတဗ္ဗာ တဿ မူလကာရဏဿ တထာ အဝဋ္ဌိတတ္တာ. ពាក្យថា វិស្សដ្ឋោ (លះបង់ហើយ/ច្បាស់លាស់) គឺរួចផុតស្រឡះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ព្រោះភាពជាសម្លេងច្បាស់លាស់នោះឯង សម្លេងនោះទើបគួរដឹង"។ ព្រោះថា សម្ដីរបស់បុគ្គលដែលមិននិយាយរួចមាត់ រមែងមិនរអិលស្រួល ព្រោះភាពមិនច្បាស់លាស់ ចំណែកឯសម្ដីរបស់បុគ្គលដែលនិយាយរួចមាត់ មិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "រអិលស្រួល/ពីរោះ"។ ពាក្យថា វិញ្ញេយ្យោ (គួរដឹងបាន) គឺអាចដឹងបានដោយអក្ខរៈ និងព្យញ្ជនៈ ព្រោះភាពច្បាស់លាស់ល្អ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ប្រាកដច្បាស់"។ ពាក្យថា វិញ្ញាបនីយោ គឺគួរឲ្យដឹងបាន។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាសម្លេងគួរដឹងបាន គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះសំដៅយកសម្លេងប្រកាស។ ពាក្យថា មធុរោ (ផ្អែមល្ហែម) គឺគួរជាទីស្រឡាញ់ គួរជាទីពេញចិត្ត មិនទាក់ទើរ។ សម្លេងណាគួរដល់ការស្ដាប់ ឬជាប្រយោជន៍ដល់ការស្ដាប់ គឺត្រចៀក សម្លេងនោះឈ្មោះថា សវនីយោ (គួរស្ដាប់)។ ពាក្យថា សម្បិណ្ឌិតោ គឺរួមចូលគ្នា។ ព្រោះថា ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ រមែងមកកាន់គន្លងត្រចៀកដោយអាការៈរួមចូលគ្នា ព្រោះការប្រមូលផ្ដុំគ្នានៃកន្លែងបង្កើតសម្លេង មិនមែនខ្ចាត់ខ្ចាយដូចជាថាសលង្ហិនដែលត្រូវវាយដោយដំបងដែកឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មិនខ្ចាត់ខ្ចាយ"។ ពាក្យថា គម្ភីរោ (ជ្រាលជ្រៅ) គឺការហៅថាប្រាជ្ញាជ្រាលជ្រៅ រមែងមានព្រោះការកំណត់វត្ថុដ៏ជ្រាលជ្រៅយ៉ាងណា ការហៅថាសម្លេងជ្រាលជ្រៅ ក៏រមែងមានព្រោះការកើតឡើងពីទីដ៏ជ្រាលជ្រៅយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ពាក្យថា គម្ភីរោ គឺកើតឡើងពីទីដ៏ជ្រាលជ្រៅ"។ ពាក្យថា និន្នាទវា (មានសម្លេងលាន់ឮ) គឺមានសម្លេងលាន់ឮជាពិសេស។ សេចក្ដីពិសេសនោះ សម្រេចបានដោយភាពជ្រាលជ្រៅ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ព្រោះភាពជ្រាលជ្រៅនោះឯង សម្លេងនោះទើបលាន់ឮ"។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា អង្គទាំង ៤ នេះ ជាគ្រឿងសម្រេចនូវអង្គ ៤ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "កុំវិនាសដោយមិនមានហេតុឡើយ" គឺលោកពោលដល់ការដែលសម្លេងឮទៅដល់ទីបំផុតនៃបរិស័ទ ដូចជាដោយពុទ្ធានុភាព ប៉ុន្តែការឮទៅដល់នោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃធម្មតាប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុដើមរបស់សម្លេងនោះ ស្ថិតនៅយ៉ាងនោះឯង។ ပစ္စောသက္ကိတွာတိ ပဋိနိဝတ္တိတွာ. သမုဿိတကဉ္စနပဗ္ဗတံ ဝိယ ဥပရိ ဣန္ဒနီလရတနဝိတတသိခံ ဝိဇ္ဇုလ္လတာဘူသိတံ. မဟာပထဝီအာဒယော သတ္ထုဂုဏပဋိဘာဂတာယ နိဒဿနံ, ကေဝလံ မဟန္တတာမတ္တံ ဥပါဒါယ နိဒဿိတာ. ពាក្យថា បច្ចោសក្កិត្វា (ថយក្រោយ) គឺត្រឡប់ថយក្រោយវិញ។ ដូចជាភ្នំមាសដ៏ខ្ពស់ត្រដែត ដែលមានកំពូលប្រដាប់ដោយកែវឥន្ទនីលលាតសន្ធឹងខាងលើ និងលម្អដោយខ្សែផ្លេកបន្ទោរ។ ផែនដីធំជាដើម ជាគ្រឿងប្រៀបធៀបនឹងព្រះគុណរបស់ព្រះសាស្តា លោកនាំមកបង្ហាញត្រឹមតែភាពធំធេងប៉ុណ្ណោះ។ ၃၉၀. အပ္ပဋိသံဝိဒိတောတိ အနာရောစိတော. အာဂမနဝသေန စေတ္ထ ပဋိသံဝေဒိတန္တိ အာဟ ‘‘အဝိညာတအာဂမနော’’တိ. ဥဂ္ဂတဘာဝန္တိ ကုလဘောဂဝိဇ္ဇာဒီဟိ ဥဠာရဘာဝံ. အနုဒ္ဒယသမ္ပန္နာတိ ကာရုဏိကာ. ៣៩០. ពាក្យថា អប្បដិសំវិទិតោ (មិនបានប្រាប់ឲ្យដឹងមុន) គឺមិនបានប្រាប់ឲ្យដឹង។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា បដិសំវិទិតៈ សំដៅដល់ការដឹងដោយអំណាចនៃការមកដល់ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មានការមកដល់ដែលគេមិនដឹង"។ ពាក្យថា ឧគ្គតភាវំ (ភាពខ្ពង់ខ្ពស់) គឺភាពខ្ពង់ខ្ពស់ដោយត្រកូល ភោគសម្បត្តិ និងវិជ្ជាជាដើម។ ពាក្យថា អនុទ្ទយសម្បន្នា (អ្នកប្រកបដោយសេចក្ដីអនុគ្រោះ) គឺអ្នកមានសេចក្ដីករុណា។ ၃၉၁. သဟသာဝ ဩကာသကရဏေန ဥစ္စကုလီနတာ ဒီပိတာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝေဂေန ဥဋ္ဌာယ ဒွိဓာ ဘိဇ္ဇိတွာ’’တိအာဒိ. ៣៩១. ភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពស់ រមែងប្រាកដច្បាស់ដោយការធ្វើឱកាសភ្លាមៗនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ក្រោកឡើងដោយលឿន ហើយញែកចេញជាពីរចំណែក" ជាដើម។ နာရိသမာနနာမန္တိ ဣတ္ထိအတ္ထဇောတကနာမံ. တေနာဟ ‘‘ဣတ္ထိလိင်္ဂ’’န္တိ. အဝှာတဗ္ဗာတိ ကထေတဗ္ဗာ. ពាក្យថា នារីសមាននាមំ (មានឈ្មោះស្មើដោយស្ត្រី) គឺឈ្មោះដែលញ៉ាំងសេចក្ដីជាស្ត្រីឲ្យភ្លឺច្បាស់។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ឥត្ថីលិង្គ" (ភេទស្រី)។ ពាក្យថា អវ្ហាតព្វា (គួរហៅ) គឺគួរនិយាយ ឬគួរហៅរក។ ၃၉၄. ဧကနီဟာရေနေဝ အဋ္ဌ ပဉှေ ဗျာကရောန္တော. ‘‘ပုဗ္ဗေနိဝါသံ…ပေ… ပဝုစ္စတီ’’တိ ဣမိနာ ပုဗ္ဗေနိဝါသဿ ဝိဒိတကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘တဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသော ပါကဋော’’တိ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ ကထိတံ တဿ ပရိဘဏ္ဍဉာဏဘာဝတော ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ. ‘‘ဇာတိက္ခယံ ပတ္တော, အဘိညာ ဝေါသိတော’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ မုနီတိ အသေက္ခမုနိ ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တဉာဏမောနေယျေန သမန္နာဂတော’’တိ. ៣៩៤. កាលដោះស្រាយបញ្ហាទាំង ៨ ដោយវិធីតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ដោយពាក្យថា "បុព្វេនិវាសំ...បេ... ហៅថា" នេះ ហេតុនៃការដឹងនូវបុព្វេនិវាសៈ លោកពោលទុកហើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "បុព្វេនិវាសៈរបស់លោកប្រាកដច្បាស់ហើយ"។ ទិព្វចក្ខុញាណ លោកពោលទុកហើយ ព្រោះភាពជាញាណបរិវារនៃយថាកម្មូបគញាណនោះ។ និងព្រោះពាក្យដែលពោលថា "ដល់នូវការអស់ទៅនៃជាតិ សម្រេចដោយអភិញ្ញា" ដូច្នេះ ពាក្យថា មុនី ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអសេក្ខមុនី ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ប្រកបដោយមោនេយ្យធម៌គឺអរហត្តញាណ"។ ကိလေသရာဂေဟိ ကိလေသဝိဝဏ္ဏတာဟိ. ဇာတိက္ခယပ္ပတ္တတ္တာ ‘‘အထော ဇာတိက္ခယံ ပတ္တော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. အဘိဇာနိတွာတိ အဘိဝိသိဋ္ဌတာယ အဂ္ဂမဂ္ဂပညာယ ဉတွာ. ဣဒါနိ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ အာဂတနယေန ပရိညာပဟာနဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယာသမာပတ္တီနံ ပါရဂမနေန ပါရဂူတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပါရဂူတိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဘိညေယျဓမ္မာနံ ဇာနနဝသေန အဘိညာပါရဂူ. တာဒိသောတိ ယာဒိသော ‘‘ပါရဂူ သဗ္ဗဓမ္မာန’’န္တိ ပဒဒွယေန [Pg.181] ဝုတ္တော, တာဒိသော. ဆဟိ အာကာရေဟီတိ ပဇာနနာဒီဟိ ယထာဝုတ္တေဟိ ဆဟိ အာကာရေဟိ. ដោយកិលេសរាគៈទាំងឡាយ គឺដោយភាពមិនស្អាតនៃកិលេសទាំងឡាយ។ ព្រោះភាពជាអ្នកដល់នូវការអស់ទៅនៃជាតិ ព្រោះពាក្យដែលពោលថា "មួយវិញទៀត ដល់នូវការអស់ទៅនៃជាតិ"។ ពាក្យថា អភិជានិត្វា (ដឹងច្បាស់ហើយ) គឺដឹងដោយបញ្ញានៃអគ្គមគ្គដ៏វិសេសវិសាល។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា សេចក្ដីថា ដល់ត្រើយ គឺការដល់ត្រើយនៃបរិញ្ញា បហានៈ ភាវនា សច្ឆិករិយៈ និងសមាបត្តិ តាមន័យដែលមកក្នុងបដិសម្ភិទា ជាអត្ថក្នុងទីនេះ ទើបពោលពាក្យថា "មួយវិញទៀត ពាក្យថា ដល់ត្រើយ" ជាដើម។ ជាអ្នកដល់ត្រើយនៃអភិញ្ញា ដោយអំណាចនៃការដឹងនូវធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់។ ពាក្យថា តាទិសោ (ប្រហែលនោះ) គឺបុគ្គលប្រហែលណាដែលលោកពោលទុកដោយបទទាំងពីរថា "អ្នកដល់ត្រើយនៃធម៌ទាំងពួង" បុគ្គលប្រហែលនោះឯង។ ពាក្យថា ដោយអាការៈទាំង ៦ គឺដោយអាការៈទាំង ៦ មានការដឹងច្បាស់ជាដើម តាមដែលពោលហើយ។ ကာမဉ္စေတ္ထ ဒွေ ဧဝ ပုစ္ဆာဂါထာ ဒွေ စ ဝိဿဇ္ဇနာဂါထာ, ပုစ္ဆာပဋိပါဋိယာ ပန အသင်္ကရတော စ ဝိဿဇ္ဇနံ ပဝတ္တတိ, တံ နိဒ္ဓါရေတုံ ကိံ ပနာတိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝေဒေဟိ ဂတတ္တာတိ ဝေဒေဟိ မဂ္ဂဉာဏေဟိ ပါရင်္ဂတတ္တာ. ပုဗ္ဗေနိဝါသန္တိအာဒီဟိ ဝိဇ္ဇာနံ အတ္ထိတာယ ဗောဓိတတ္တာ. ပါပဓမ္မာနန္တိ ဆတ္တိံသပါပဓမ္မာနံ သောတ္ထာနံ မဂ္ဂံ ပါပနေန နိဿေသတော သောဓိတတ္တာ. ក៏ក្នុងទីនេះ មានគាថាសួរតែ ២ ប៉ុណ្ណោះ និងគាថាឆ្លើយ ២ ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែការឆ្លើយរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនច្របូកច្របល់តាមលំដាប់នៃសំណួរ ដើម្បីកំណត់សេចក្ដីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា "ចុះអ្វីសោត" ជាដើម។ ពាក្យថា វេទេហិ គតត្តា (ព្រោះទៅដោយវេទទាំងឡាយ) គឺព្រោះការដល់ត្រើយដោយវេទទាំងឡាយ គឺមគ្គញាណ។ ព្រោះភាពជាអ្នកត្រាស់ដឹង ដោយការមានវិជ្ជាទាំងឡាយ មានបុព្វេនិវាសញ្ញាណជាដើម។ ពាក្យថា បាបធម្មានំ (នៃធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយ) គឺព្រោះការជម្រះធម៌ដ៏លាមក ៣៦ យ៉ាង មិនឲ្យមានសេសសល់ ដោយការញ៉ាំងសត្វឲ្យដល់នូវផ្លូវដ៏មានសួស្ដី។ ၃၉၅. ဓမ္မော နာမ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ကုသလဓမ္မေသု ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တိယာ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန. တဿ အနုရူပဓမ္မဘာဝတော အနုဓမ္မော နာမ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဖလဓမ္မာ. ယော သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ယထာနုသိဋ္ဌံ န ပဋိပဇ္ဇတိ, သော တထာဂတံ ဓမ္မာဓိကရဏံ ဝိဟေဌေတိ နာမ. ယော ပန ပဋိပဇ္ဇန္တော စ ဒန္ဓာဘိညတာယ ကမ္မဋ္ဌာနသောဓနတ္ထံ အန္တရန္တရာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ အနေကဝါရံ ကထာပေတိ, သော ဧတ္တာဝတာ ဓမ္မာဓိကရဏံ တထာဂတံ ဝိဟေဌေတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. န ဟိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာယ ပရိဿမော အတ္ထိ, အယဉ္စ အတ္ထော မဟာသုဒဿနသုတ္တာဒီဟိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၁ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော, တသ္မာ – ‘‘သစ္စဓမ္မဿ အနုဓမ္မ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝုတ္တမေဝ ဗျတိရေကမုခေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘န စ မံ ဓမ္မာဓိကရဏံ ဝိဟေသေသီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ ပရကာလေ စေတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာနမ္ပိ သင်္ဂယှတိ, တံ ပန ဣမသ္မိံ ဂဟိတမေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒေသနာယ အရဟတ္တေနေဝ ကူဋံ ဂဟိတ’’န္တိ. ៣៩៥. ឈ្មោះថា ធម៌ បានដល់ អរហត្តមគ្គ ដោយការសំដែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ ព្រោះដល់នូវបារមីដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ឈ្មោះថា អនុធម៌ (ធម៌សមគួរ) បានដល់ មគ្គ និងផលថ្នាក់ទាប ព្រោះជាធម៌សមគួរដល់អរហត្តមគ្គនោះ។ បុគ្គលណា ស្តាប់ធម៌ក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តាហើយ មិនប្រតិបត្តិស្របតាមការប្រដៅ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ញ៉ាំងព្រះតថាគតឲ្យលំបាកដោយសារធម៌។ ចំណែកបុគ្គលណា កាលប្រតិបត្តិ ព្រោះជាអ្នកដឹងយឺត (ទន្ធាភិញ្ញា) ដើម្បីជម្រះកម្មដ្ឋាន តែងចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគម្តងម្កាល ហើយទូលសួរឲ្យទ្រង់សំដែងជាច្រើនដង បុគ្គលនោះ មិនគួរពោលថា ញ៉ាំងព្រះតថាគតឲ្យលំបាកដោយសារធម៌ឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមានសេចក្តីនឿយហត់ក្នុងការសំដែងធម៌ឡើយ សេចក្តីនេះ គប្បីបំភ្លឺដោយមហាសុទស្សនសូត្រជាដើម (ទី. និ. ២.២៤១ ជាដើម) ហេតុនោះ កាលដែលគួរពោលថា "សច្ចធម៌ និងអនុធម៌" តែដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលហើយនោះ ដោយវិធីបដិសេធ (ព្យតិរេកមុខ) ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា "អ្នកមិនបានញ៉ាំងតថាគតឲ្យលំបាកដោយសារធម៌ឡើយ" ដូច្នេះ គប្បីជ្រាប។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា បរិនិព្វាយី គឺការបរិនិព្វានក្នុងកាលខាងក្រោយ ក៏ត្រូវសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះដែរ ប៉ុន្តែការបរិនិព្វាននោះ ត្រូវបានកាន់យកហើយក្នុងទីនេះឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយការសំដែងធម៌ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកកំពូលដោយអរហត្តផលតែម្តង"។ ဗြဟ္မာယုသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការបំភ្លឺសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថាព្រហ្មាយុសូត្រ ចប់ហើយ។ ၂. သေလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ២. សេលសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយសេលសូត្រ) ၃၉၆. ကေဏိယောတိ တဿ နာမံ, ပုဗ္ဗေ ကေဏိယာ ဇီဝိကာကပ္ပနတောတိ ဝဒန္တိ. ဇဋိလောတိ ဇဋာဓရော. ဗြာဟ္မဏဇာတိကတ္တာ ကောဋိသာရတာယ စ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလော. ပယောဇေတွာ နိဿယော ဟုတွာ ဝသတိ, ရတ္တိံ ကာမသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတီတိ ဝါ ယောဇနာ. သုသင်္ခတန္တိ သပ္ပိမဓုသက္ကရာဒီဟိ စေဝ မရိစသိင်္ဂီဝေရာဒီဟိ စ သုဋ္ဌု အဘိသင်္ခတံ. ៣៩៦. ពាក្យថា កេណិយោ គឺជាឈ្មោះរបស់គាត់ តែពួកអាចារ្យពោលថា ព្រោះគាត់ចិញ្ចឹមជីវិតដោយទូក (កេណិ) ក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា ជដិលោ គឺអ្នកទ្រទ្រង់ផ្នួងសក់。 ឈ្មោះថា ព្រាហ្មណមហាសាល ព្រោះជាជាតិព្រាហ្មណ៍ និងព្រោះមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភរាប់កោដិ។ ពាក្យថា បយោជេត្វា គឺចាត់ចែងហើយ អាស្រ័យនៅ ឬមានសេចក្តីអធិប្បាយថា ទទួលរងនូវកាមសម្បត្តិក្នុងពេលរាត្រី។ ពាក្យថា សុសង្ខតំ គឺដែលគេปรุงទុកយ៉ាងល្អ ដោយទឹកដោះថ្លា ទឹកឃ្មុំ ស្ករសជាដើមផង ដោយម្ទេស និងខ្ញីជាដើមផង។ ပဋိက္ခေပပသန္နတာယာတိ [Pg.182] အဟောဝတာယံ အပ္ပိစ္ဆော, ယော နိမန္တိယမာနောပိ န သာဒိယတီတိ ဥပနိမန္တိယမာနဿ ပဋိက္ခေပေ တိတ္ထိယာနံ ပသန္နဘာဝတောတိ. တံ ကထံ? ဝိရုဒ္ဓမေတန္တိ ‘‘အကာရဏမေတ’’န္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ពាក្យថា បដិក្ខេបបសន្នតាយ គឺដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាចំពោះការបដិសេធថា "ឱហ្ន៎! លោកនេះមានប្រាថ្នាតិចណាស់ សូម្បីគេនិមន្ត ក៏មិនត្រេកអរឡើយ" គឺដោយសេចក្តីជ្រះថ្លារបស់ពួកអយថ៌ (អន្យតិរ្ថិយ) ក្នុងការបដិសេធរបស់បុគ្គលដែលគេនិមន្ត។ សេចក្តីនោះ តើដូចម្តេច? គឺបដិសេធថា "ការនេះមិនសមគួរឡើយ" គឺ "ការនេះមិនមានហេតុផលឡើយ"។ ၃၉၈. ကပ္ပသဟဿေဟိပိ…ပေ… အဟောသီတိ ဣဒံ နာနုဿဝသိဒ္ဓံ အနုမာနဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယာဟ. ပဒေတိ ဥတ္တရပဒလောပေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ပဒပ္ပမာဏေ’’တိ. ပဇ္ဇတိ နိက္ခိပတိ ဧတ္ထာတိ ဝါ ပဒံ ပကတိယာ ပါဒနိက္ခိပဋ္ဌာနံ, တသ္မိံ ပဒေ. ကီဠာပသုတတာဒိနာ ပမာဒံ အာပဇ္ဇတိ. ဗောဓိသတ္တစာရိကန္တိ ဒုက္ကရစရိယံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ៣៩៨. ពាក្យថា កប្បសហស្សេហិបិ...បេ... អហោសិ នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកការកាន់យកដោយការអនុមាន ដែលមិនមែនសម្រេចដោយការឮតៗគ្នាមកឡើយ។ ពាក្យថា បទេ នេះ ជាការសំដែងដោយលុបបទខាងចុង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "បទប្បមាណេ" (ក្នុងប្រមាណនៃជំហាន)។ ម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយរមែងឈានទៅ គឺដាក់ចុះនូវជើងក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា បទៈ ដោយប្រក្រតី គឺកន្លែងដាក់ចុះនូវជើង ក្នុងបទនោះ។ រមែងដល់នូវសេចក្តីប្រមាទ ដោយការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការលេងជាដើម។ ពាក្យថា ពោធិសត្តចារិកំ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកទុក្ករកិរិយា។ ၃၉၉. ပရိပုဏ္ဏတာယာတိ အနူနတာယ. အဟီနင်္ဂတာယာတိ အဝေကလ္လဘာဝတော. ရောစတီတိ ရုစိ, ဒေဟပ္ပဘာ, သောဘဏာ ရုစိ ဧတဿာတိ သုရုစိ. အာရောဟသမ္ပတ္တိ ကာယဿ ပမာဏယုတ္တဥစ္စတာ. ပရိဏာဟသမ္ပတ္တိ ကိသထူလဘာဝဝဇ္ဇိတပရိဏာဟတာ. သဏ္ဌာနသမ္ပတ္တိ အဝယဝါနံ သုသဏ္ဌိတတာ. စာရုဒဿနောတိ ပိယဒဿနော တေနာဟ ‘‘သုစိရမ္ပီ’’တိအာဒိ. သုဝဏ္ဏသဒိသဝဏ္ဏောတိ ဇာတိဟိင်္ဂုလကေန မဒ္ဒိတွာ သိလာနိဃံသေနေဝ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဌပိတဃနသုဝဏ္ဏရူပဝဏ္ဏော. မဟာပုရိသဘာဝံ ဗျဉ္ဇေန္တိ ပကာသေန္တီတိ ဗျဉ္ဇနာနိ, မဟာပုရိသလက္ခဏာနီတိ အာဟ ‘‘ပဌမံ ဝုတ္တဗျဉ္ဇနာနေဝါ’’တိ. ៣៩៩. ពាក្យថា បរិបុណ្ណតាយ គឺដោយភាពមិនខ្វះខាត។ ពាក្យថា អហីនង្គតាយ គឺដោយភាពមិនមានអវយវៈពិការ។ ពាក្យថា រុចិ គឺពន្លឺនៃរាងកាយ រមែងរុងរឿង (រោចតិ) សេចក្តីរុងរឿងដ៏ល្អមានដល់ព្រះអង្គ ហេតុនោះ ព្រះអង្គឈ្មោះថា សុរុចិ (មានរស្មីល្អ)។ អាហោហសម្បត្តិ គឺកម្ពស់សមរម្យតាមប្រមាណនៃរាងកាយ។ បរិណាហសម្បត្តិ គឺទំហំរាងកាយដែលវៀរចាកភាពស្គមពេក ឬធាត់ពេក។ សណ្ឋានសម្បត្តិ គឺភាពមានអវយវៈតូចធំសណ្ឋានល្អ។ ពាក្យថា ចារុទស្សនោ គឺគួរជាទីពិតពិលរមិលមើល ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "សូម្បីជាយូរអង្វែង" ជាដើម។ ពាក្យថា សុវណ្ណសទិសវណ្ណោ គឺមានពណ៌សម្បុរដូចជាពណ៌នៃរូបមាសទឹកដប់ ដែលគេដុសខាត់ដោយថ្ម ហើយលាបដោយជាតិហិង្គុលក្រហមឆ្អៅ។ ពួកធម៌ដែលញ៉ាំងភាពជាមហាបុរសឲ្យប្រាកដ គឺឲ្យភ្លឺច្បាស់ ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ គឺមហាបុរិសលក្ខណៈទាំងឡាយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយដែលពោលហើយក្នុងខាងដើមនោះឯង"។ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တန္တိ ‘‘သုရုစီ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ, ‘‘အာဒိစ္စောဝ ဝိရောစသီ’’တိ ပုန ဝုတ္တံ. ‘‘စာရုဒဿနော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောသီ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ, ‘‘ကလျာဏဒဿနော ဘိက္ခု ကဉ္စနာဘတ္တစော’’တိ ပုန ဝုတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဥတ္တရဂါထာယပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. သာတိသယံ ဥတ္တမဝဏ္ဏေ ဝဏ္ဏေတွာ ဥတ္တမဝဏ္ဏိနောတိ ပဒေန သန္တံ ပကာသေတီတိ အာဟ ‘‘ဥတ္တမဝဏ္ဏသမ္ပန္နဿာ’’တိ. ဥတ္တမသာရထီတိ သေဋ္ဌပုရိသသာရထိ. တတ္ထ တတ္ထ ဇမ္ဗုဝနသဏ္ဍမဏ္ဍိတတာယ ဇမ္ဗုဒီပေါ ‘‘ဇမ္ဗုသဏ္ဍော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣဿရိယန္တိ စက္ကဝတ္တိဿရိယံ. ពាក្យថា ពោលហើយក្នុងខាងដើម គឺពាក្យថា "សុរុចិ" ពោលហើយក្នុងខាងដើម រួចពោលម្តងទៀតថា "អាទិច្ចោវ វិរោចសិ" (រុងរឿងដូចព្រះអាទិត្យ)។ ពាក្យថា "ចារុទស្សនោ សុវណ្ណវណ្ណោសិ" ពោលហើយក្នុងខាងដើម រួចពោលម្តងទៀតថា "កល្យាណទស្សនោ ភិក្ខុ កញ្ចនាភត្តចោ" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា "សូម្បីក្នុងគាថាខាងចុង ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា"។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ សំដែងពណ៌សម្បុរដ៏ឧត្តមដោយក្រៃលែង ហើយបង្ហាញនូវព្រះអង្គដែលមានពណ៌សម្បុរនោះ ដោយបទថា ឧត្តមវណ្ណិនោ ហេតុនោះ ទើបពោលថា "របស់ព្រះអង្គអ្នកបរិបូណ៌ដោយពណ៌សម្បុរដ៏ឧត្តម"។ ពាក្យថា ឧត្តមសារថី គឺសារថីនៃបុរសដ៏ប្រសើរ។ ជម្ពូទ្វីប ឈ្មោះថា "ជម្ពូសណ្ឌៈ" ព្រោះតាក់តែងដោយដងព្រៃព្រីងក្នុងទីនោះៗ។ ពាក្យថា ឥស្សរិយំ គឺឥស្សរិយយសរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ។ ဇာတိခတ္တိယာတိ ဇာတိမန္တော ခတ္တိယာ. ရာဇာဘိရာဇာတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ ပူဇတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ရာဇူနံ ပူဇနီယော’’တိ. ពាក្យថា ជាតិខត្តិយា គឺក្សត្រទាំងឡាយដែលមានជាតិដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ពាក្យថា រាជាភិរាជា ក្នុងពាក្យនោះ សព្ទថា អភិ មានអត្ថថា បូជា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ជាទីគោរពបូជានៃស្តេចទាំងឡាយ"។ အပ္ပမာဏာတိ အပရိမာဏာ လောကဓာတုယော. ‘‘ယာဝတာ ပန အာကင်္ခေယျာ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၁) ဟိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မရာဇာ အနုတ္တရောတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တအနုတ္တရဘာဝံ ‘‘ယာဝတာ [Pg.183] ဟီ’’တိအာဒိနာ ပါကဋတရံ ကတွာ ဓမ္မရာဇဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘သွာဟ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မေနာတိ ပဋိဝေဓဓမ္မေန. တေနာဟ ‘‘အနုတ္တရေနေဝါ’’တိ. အနုတ္တရေနာတိ ဝိသိဋ္ဌေန ဥတ္တမေန. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ဓမ္မေနာတိ ပဋိပတ္တိဓမ္မေနာတိပိ သင်္ဂယှတိ. ပရိယတ္တိဓမ္မေနာတိ ဒေသနာဓမ္မေန အာဏာစက္ကံ ပဝတ္တေမီတိ ယောဇနာ. ဒေသနာဉာဏပဋိဝေဓဉာဏဝိဘာဂံ ဓမ္မစက္ကမေဝ ဝါ. အပ္ပဋိဝတ္တိယန္တိ ပဋိဝတ္တိတုံ အသက္ကုဏေယျံ. ពាក្យថា អប្បមាណា គឺលោកធាតុទាំងឡាយដែលមិនអាចរាប់បាន។ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា "មួយសោត ព្រះអង្គប្រាថ្នាត្រឹមណា..." (អង្គ. និ. ៣.៨១)។ ពាក្យថា ធម្មរាជា អនុត្តរោ ក្នុងពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ធ្វើនូវភាពមិនមានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាងដែលពោលហើយនោះ ឲ្យច្បាស់លាស់ឡើង ដោយពាក្យជាដើមថា "យាវតា ហិ" ដើម្បីញ៉ាំងភាពជាធម្មរាជឲ្យភ្លឺច្បាស់ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "ស្វាហំ"។ ពាក្យថា ធម្មេន គឺដោយបដិវេធធម៌។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "អនុត្តរេនេវ" (ដោយធម៌ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់នោះឯង)។ ពាក្យថា អនុត្តរេន គឺដោយធម៌ដ៏វិសេស ដ៏ឧត្តម។ ក្នុងចំណែកនេះ ពាក្យថា ធម្មេន សូម្បីបដិបត្តិធម៌ ក៏ត្រូវសង្គ្រោះចូលដែរ។ មានការប្រកបសេចក្តីថា តថាគតរមែងញ៉ាំងអាណាចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយបរិយត្តិធម៌ គឺទេសនាធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត បានដល់ ធម្មចក្រដែលចែកចេញជាទេសនាញ្ញាណ និងបដិវេធញ្ញាណ។ ពាក្យថា អប្បដិវត្តិយំ គឺដែលបុគ្គលដទៃមិនអាចឲ្យប្រព្រឹត្តត្រឡប់វិញបាន។ တထာဂတေန ဇာတောတိ တထာဂတေန ဟေတုနာ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတော. ဟေတုအတ္ထေ ကရဏဝစနံ. အနုဇာတောတိ စ ဝုတ္တေ အနု-သဒ္ဒဿ ဝသေန တထာဂတန္တိ စ ဥပယောဂဝစနမေဝ ဟောတိ, သော စ အနု-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထဇောတကောတိ အာဟ ‘‘တထာဂတံ ဟေတုံ အနုဇာတော’’တိ. အဝညာတဗ္ဗဘာဝေန ဇာတောတိ အဝဇာတော ဒုပ္ပဋိပန္နတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဒုဿီလော’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ကောကာလိကံ အာရဗ္ဘ ‘‘ပုရိသန္တကလိ အဝဇာတော’’တိ. ပုတ္တော နာမ န ဟောတိ တဿ ဩဝါဒါနုသာသနိယံ အဋ္ဌိတတ္တာ. ဧဝမာဟာတိ ‘‘အနုဇာတော တထာဂတ’’န္တိ ဧဝမာဟ. ពាក្យថា តថាកតេន ជាតោ គឺកើតហើយក្នុងអរិយជាតិ ព្រោះមានព្រះតថាគតជាហេតុ។ ករណវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថថា ហេតុ។ កាលបើពោលថា អនុជាតោ ដូច្នេះ ដោយអំណាចនៃ អនុ-សព្ទ បទថា តថាកតំ ក៏ជាឧបយោគវិភត្តិដែរ ហើយ អនុ-សព្ទ នោះ ក៏ជាគ្រឿងញ៉ាំងអត្ថថា ហេតុ ឲ្យភ្លឺច្បាស់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "កើតតាមក្រោយ ព្រោះមានព្រះតថាគតជាហេតុ"។ បុគ្គលដែលកើតមកដោយសភាពគួរមើលងាយ ឈ្មោះថា អវជាត (កូនអប្បលក្ខណ៍) ព្រោះជាអ្នកប្រតិបត្តិខុស។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ជាអ្នកទ្រុស្តសីល"។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកព្រះកោកាលិកៈថា "ម្នាលបុរសកម្អែល ឯងជាអវជាតបុត្រ" ដូច្នេះ។ ឈ្មោះថា កូន មិនមានឡើយ ព្រោះមិនស្ថិតនៅក្នុងឱវាទ និងការប្រដៅរបស់ព្រះអង្គ។ ពាក្យថា ពោលយ៉ាងនេះ គឺពោលយ៉ាងនេះថា "កើតតាមក្រោយព្រះតថាគត"។ ဝိဇ္ဇာတိ မဂ္ဂဝိဇ္ဇာ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဝိမုတ္တီတိ ဖလဝိမုတ္တိ. နနု စ မဂ္ဂေါ ဘာဝေတဗ္ဗေန ဂဟိတောတိ? သစ္စံ ဂဟိတော, သဗ္ဗေ စ ပန သတ္တ ဓမ္မာ အဘိညေယျာတိ ဝိဇ္ဇာယ အဘိညေယျဘာဝေါ ဝုတ္တော. ဣမိနာ ဝါ နယေန သဗ္ဗေသမ္ပိ အဘိညေယျဘာဝေါ ဝုတ္တော ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဖလေန ဝိနာ ဟေတုဘာဝဿေဝ အဘာဝတော ဟေတုဝစနေန ဖလသိဒ္ဓိ, နိရောဓဿ စ သမ္ပာပနေန မဂ္ဂဿ ဟေတုဘာဝေါ. ဒုက္ခဿ နိဗ္ဗတ္တနေန တဏှာယ သမုဒယဘာဝေါတိ ဣမမတ္ထံ သင်္ဂဟိတမေဝ အတ္ထတော အာပန္နတ္တာ. ယုတ္တဟေတုနာတိ ယုတ္တိယုတ္တေန ဟေတုနာ ဗုဒ္ဓဘာဝံ သာဓေတိ သစ္စဝိနိမုတ္တဿ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗဿ အဘာဝတော သစ္စသမ္ဗောဓနေနေဝ စ တဿ အနဝသေသတော ဗုဒ္ဓတ္တာ. အတ္ထဝစနဉ္စေတံ, ပယောဂဝစနာနိ ပန – ဗြာဟ္မဏ, အဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သဗ္ဗထာ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ သဗ္ဗတ္ထ အဝိပရီတမာစိက္ခတိ ယထာဟံ သဗ္ဗမဂ္ဂဒေသကောတိ. ကိံ ပန ဘဂဝါ သယမေဝ အတ္တနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ အာရောစေတီတိ? မဟာကရုဏာယ အညေသံ မဟာဝိသယတော. တတ္ထ ‘‘ဧကောမှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, သဗ္ဗာဘိဘူ သဗ္ဗဝိဒူဟမသ္မီ’’တိအာဒီနိ (မဟာဝ. ၁၁; မ. နိ. ၁.၂၈၅; ၂.၃၄၁; ကထာ. ၄၀၅) သုတ္တပဒါနိ ဣဒမေဝ စ သုတ္တပဒံ ဧတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ. ពាក្យថា វិជ្ជា គឺមគ្គវិជ្ជា។ ពាក្យថា វិមុត្តិ ដោយការសំដែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ គឺផលវិមុត្តិ។ សួរថា ចុះមគ្គ ព្រះអង្គមិនបានកាន់យកដោយធម៌ដែលគួរចម្រើនទេឬ? ឆ្លើយថា ពិតណាស់ ទ្រង់កាន់យកហើយ ប៉ុន្តែធម៌ទាំងឡាយសូម្បីទាំងអស់ ក៏ជាធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលនូវភាពជាធម៌គួរដឹងច្បាស់ដោយវិជ្ជា។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ភាពជាធម៌គួរដឹងច្បាស់នៃធម៌ទាំងពួង លោកពោលហើយដោយន័យនេះឯង។ ព្រោះភាពជាហេតុ មិនមានឡើយបើវៀរចាកផល ការសម្រេចផល ទើបមានបានដោយការពោលអំពីហេតុ ហើយភាពជាហេតុនៃមគ្គ រមែងមានព្រោះការដល់នូវការរលត់ (និរោធ)។ ភាពជាសមុទ័យនៃតណ្ហា រមែងមានព្រោះការបង្កើតនូវទុក្ខ សេចក្តីនេះ ឈ្មោះថា ត្រូវសង្គ្រោះចូលហើយ ព្រោះសម្រេចដោយអត្ថ។ ព្រះអង្គរមែងសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធ ដោយហេតុដ៏សមគួរ ព្រោះធម៌ដែលគួរត្រាស់ដឹងក្រៅពីសច្ចៈ មិនមានឡើយ និងព្រោះព្រះអង្គជាព្រះពុទ្ធដោយការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈមិនមានសេសសល់។ នេះជាពាក្យពោលអត្ថ ចំណែកពាក្យប្រកប (បយោគវចនៈ) គឺ "ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតជាសម្មាសម្ពុទ្ធ មានការសំដែងធម៌មិនខុសឆ្គងដោយប្រការទាំងពួង ព្រោះភាពជាសម្មាសម្ពុទ្ធ ទើបប្រាប់នូវធម៌មិនខុសឆ្គងក្នុងធម៌ទាំងពួង ដូចជាតថាគតជាអ្នកសំដែងនូវមគ្គទាំងពួង" ដូច្នេះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រាប់នូវភាពជាសម្មាសម្ពុទ្ធរបស់ព្រះអង្គដោយខ្លួនឯង? ព្រោះមហាករុណា និងព្រោះភាពជាវិស័យដ៏ធំទូលាយរបស់សត្វដទៃ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ បទព្រះសូត្រទាំងឡាយជាដើមថា "តថាគតជាសម្មាសម្ពុទ្ធតែម្នាក់ឯង ជាអ្នកគ្របសង្កត់នូវធម៌ទាំងពួង ដឹងនូវធម៌ទាំងពួង" (មហាវ. ១១; ម. និ. ១.២៨៥; ២.៣៤១; កថា. ៤០៥) និងបទព្រះសូត្រនេះឯង ជាគ្រឿងសម្រេចនូវសេចក្តីនេះ។ သလ္လကန္တနောတိ [Pg.184] သလ္လာနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ. ရောဂဿာတိ ကိလေသရောဂဿ. တသ္မာတိ အပုနပဝတ္တိပါဒနေန တိကိစ္ဆနတော. ဗြဟ္မံ ဝါ သေဋ္ဌံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ပတ္တောတိ ဗြဟ္မဘူတော. ဧဝံ အာဂတာယာတိ ဣမိနာ – ពាក្យថា សល្លកន្តនោ គឺព្រោះកាត់ផ្តាច់នូវសរទាំងឡាយ។ ពាក្យថា រោគស្ស គឺរោគគឺកិលេស។ ពាក្យថា តស្មា គឺព្រោះការព្យាបាលដោយការធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងវិញទៀត។ ព្រះអង្គដល់នូវសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណដ៏ប្រសើរ ឬដ៏ឧត្តម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ព្រហ្មភូតោ (អ្នកត្រឡប់ជាព្រហ្ម)។ ពាក្យថា ឯវំ អាគតាយ គឺដោយគាថានេះថា— ‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ, ဒုတိယာ အရတိ ဝုစ္စတိ; တတိယာ ခုပ္ပိပါသာ တေ, စတုတ္ထီ တဏှာ ပဝုစ္စတိ. "កាមទាំងឡាយ ជាសេនាទី ១ របស់កិលេសមារ សេចក្តីមិនត្រេកអរ ហៅថា សេនាទី ២ សេចក្តីឃ្លាន និងស្រេក ជាសេនាទី ៣ របស់កិលេសមារ តណ្ហា ហៅថា សេនាទី ៤។ ထိနမိဒ္ဓံ တေပဉ္စမံ ထိနမိဒ္ဓံ တေ, ဆဋ္ဌာ ဘီရူ ပဝုစ္စတိ; သတ္တမီ ဝိစိကိစ္ဆာ တေ, မက္ခော ထမ္ဘော တေ အဋ္ဌမော. សេចក្តីរួញរានិងងងុយដេក ជាសេនាទី ៥ របស់កិលេសមារ សេចក្តីខ្លាច ហៅថា សេនាទី ៦ សេចក្តីសង្ស័យ ជាសេនាទី ៧ របស់កិលេសមារ ការលុបគុណគេ និងការរឹងត្អឹង ជាសេនាទី ៨ របស់កិលេសមារ។ လာဘော သိလောကော သက္ကာရော, မိစ္ဆာလဒ္ဓေါ စ ယော ယသော; ယော စတ္တာနံ သမုက္ကံသေ, ပရေ စ အဝဇာနတိ; ဧသာ နမုစိ တေ သေနာ, ကဏှဿာဘိပ္ပဟာရိနီ’’တိ. (သု. နိ. ၄၃၈-၄၄၁); លាភ សេចក្តីសរសើរ សក្ការៈ និងយសណាដែលបានមកដោយខុសធម៌ បុគ្គលណាលើកតម្កើងខ្លួនឯង និងមើលងាយអ្នកដទៃ ម្នាលមារមានចិត្តខ្មៅ នេះជាសេនារបស់អ្នក ជាសេនាសម្រាប់កម្ចាត់បង់" (សុ. និ. ៤៣៨-៤៤១)។ ဧဝံ ဝုတ္တံ နဝဝိဓံ သေနံ သင်္ဂယှတိ. ဝသေ ဝတ္တေတွာတိ သမုစ္ဆိန္ဒနေန အနုပ္ပာဒတာပါဒနေန ဝသေ ဝတ္တေတွာ. ကုတောစိ အဘယော နိဗ္ဘယော. សេនាមានប្រាំបួនប្រការដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ ត្រូវសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា វសេ វត្តេត្វា គឺធ្វើឲ្យស្ថិតនៅក្នុងអំណាច ដោយការកាត់ផ្តាច់ និងការធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងទៀត។ ពាក្យថា ភ័យអំពីទីណាមួយ គឺមិនមានភ័យឡើយ។ သယမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ယေန ယေန အဓိဂတော, တေန တေန ပရသဒ္ဓါယ ဂန္တဗ္ဗံ ဟိတွာ အသမ္မောဟတော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏေနေဝ သာမံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ပစ္စက္ခ’’န္တိ. ပသဋ္ဌာ ဒိဋ္ဌိ သန္ဒိဋ္ဌိ. ယထာ ရထေန ဇယတီတိ ရထိကော, ဧဝံ ဣဒံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ သန္ဒိဋ္ဌိယာ ဇယတီတိ သန္ဒိဋ္ဌိကံ. အထ ဝါ ဒိဋ္ဌန္တိ ဒဿနံ ဝုစ္စတိ, ဒိဋ္ဌမေဝ သန္ဒိဋ္ဌံ, သန္ဒဿနန္တိ အတ္ထော. သန္ဒိဋ္ဌံ အရဟတီတိ သန္ဒိဋ္ဌိကော ယထာ ဝတ္ထယုဂံ အရဟတီတိ ဝတ္ထယုဂိကော. သန္ဒိဋ္ဌိကံ ဖလဒါနံ သန္ဓာယ နာဿ ကာလောတိ အကာလံ, အကာလမေဝ အကာလိကံ, န ကာလန္တရံ ခေပေတွာ ဖလံ ဒေတိ, အတ္တနော ပန ပဝတ္တိသမနန္တရမေဝ ဖလံ ဒေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အတ္တနော ဖလပ္ပဒါနေ ပကဋ္ဌော ကာလော ပတ္တော အဿာတိ ကာလိကော, လောကိယော ကုသလဓမ္မော, ဣဒံ ပန သမနန္တရဖလတ္တာ န ကာလိကံ. ពាក្យថា សយមេវ ទដ្ឋព្វំ គឺធម៌ដែលបុគ្គលសម្រេចបានដោយមគ្គណាៗ គប្បីលះបង់ការជឿតាមអ្នកដទៃក្នុងមគ្គនោះៗ ហើយគប្បីឃើញដោយខ្លួនឯង ដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណដ៏មិនវង្វេងឡើយ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "បច្ចក្ខំ" (ចំពោះមុខ)។ ការឃើញដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថា សន្ទិដ្ឋិ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាជនដែលឈ្នះដោយរថ ឈ្មោះថា រថិកៈ យ៉ាងណាមិញ មគ្គព្រហ្មចរិយៈនេះ រមែងឈ្នះដោយសន្ទិដ្ឋិ (ការឃើញដោយខ្លួនឯង) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សន្ទិដ្ឋិកៈ យ៉ាងនោះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ការឃើញ លោកហៅថា ទិដ្ឋៈ, ទិដ្ឋៈ នោះឯង ឈ្មោះថា សន្ទិដ្ឋៈ មានន័យថា ការឃើញច្បាស់។ ធម៌ដែលគួរដល់ការឃើញច្បាស់ ឈ្មោះថា សន្ទិដ្ឋិកៈ ដូចជាវត្ថុដែលគួរដល់សំពត់មួយគូ ឈ្មោះថា វត្ថយុគិកៈ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ សំដៅយកការឲ្យផលជាសន្ទិដ្ឋិកៈ ទើបពោលថា កាលរបស់ធម៌នោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អកាលៈ, អកាលៈ នោះឯង ឈ្មោះថា អកាលិកៈ មានន័យថា មិនបង្អង់ពេលចាំឲ្យផលក្នុងកាលដទៃឡើយ គឺរមែងឲ្យផលក្នុងលំដាប់នៃការកើតឡើងរបស់ខ្លួនតែម្តង។ ម៉្យាងទៀត លោកិយកុសលធម៌ ឈ្មោះថា កាលិកៈ ព្រោះមានកាលដ៏សមគួរមកដល់ក្នុងការឲ្យផលរបស់ខ្លួន ចំណែកមគ្គធម៌នេះ មិនមែនជាកាលិកៈឡើយ ព្រោះមានផលក្នុងលំដាប់ភ្លាមៗ។ ၄၀၀. ‘‘မဟာယညံ ပဝတ္တယီ’’တိအာဒီသု ကေဝလံ ဒါနဓမ္မာဒီသု ယညပရိယာယသမ္ဘဝတော ‘‘ဗြာဟ္မဏာနံ ယညာဘာဝတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဗြာဟ္မဏာ ဟိ ‘‘အဂ္ဂိမုခါ ဒေဝါ’’တိ အဂ္ဂိဇုဟနပုဗ္ဗကံ ယညံ ဝိဒဟန္တိ. တေနာဟ ‘‘အဂ္ဂိဇုဟနပ္ပဓာနာတိ အတ္ထော’’တိ ‘‘ဘူရ္ဘုဝ? သွ?’’ ဣတိ သာဝိတ္တီ ပုဗ္ဗကတ္တာ မုခံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ[Pg.185]. ‘‘မုခမိဝ မုခ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ဣဓာပိ ပဓာနပရိယာယော မုခသဒ္ဒေါတိ ဒဿေန္တော ‘‘မနုဿာနံ သေဋ္ဌတော ရာဇာ ‘မုခ’န္တိ ဝုတ္တော’’တိ အာဟ. အာဓာရတောတိ ဩဂါဟန္တီနံ နဒီနံ အာဓာရဘာဝတော ပဋိသရဏတော ဂန္တဗ္ဗဋ္ဌာနဘာဝတော. သညာဏတောတိ စန္ဒယောဂဝသေန အဇ္ဇ အသုကနက္ခတ္တန္တိ ပညာယနတော. အာလောကကရဏတောတိ နက္ခတ္တာနိ အဘိဘဝိတွာ အာလောကကရဏတော. သောမ္မဘာဝတောတိ သီတဟိမဝါသီတဝါတူပက္ခရဘာဝတော. တပန္တာနန္တိ ဒီပသိခါ အဂ္ဂိဇာလာ အသနိဝိစက္ကန္တိ ဧဝမာဒီနံ ဝိဇ္ဇလန္တာနံ. အာယမုခံ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျဘာဝေန. ៤០០. ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «Mahāyaññaṃ pavattayī» (ទ្រង់ញ៉ាំងមហាយ័ញ្ញឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ) ព្រោះហេតុតែមានពាក្យថា យ័ញ្ញ ក្នុងទានធម៌ជាដើមប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «ព្រោះមិនមានយ័ញ្ញរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍»។ ព្រោះថា ពួកព្រាហ្មណ៍តែងចាត់ចែងយ័ញ្ញដែលមានការបូជាភ្លើងជាប្រធាន ដោយយល់ថា «ទេវតាទាំងឡាយមានភ្លើងជាប្រភព»។ ព្រោះហេតុនោះ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «សេចក្តីថា មានការបូជាភ្លើងជាប្រធាន»។ ព្រោះមានសាវិត្តិមន្តមានជាអាទិ៍ថា «ភូភុវស្វះ» ជាខាងដើម ទើបឈ្មោះថា មុខ គឺមានក្នុងខាងដើម។ ដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងទីនេះ សព្ទថា មុខ នេះ ក៏ជាវចនៈពោលគឺសេចក្តីសំខាន់ ដូចក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «មុខដូចជាមុខ» ដូច្នេះ ទើបពោលថា «ព្រះរាជា ព្រោះជាបុគ្គលប្រសើរជាងមនុស្សទាំងឡាយ ទើបហៅថា មុខ»។ ពាក្យថា ព្រោះជាទីអាស្រ័យ (អាធារតោ) គឺព្រោះជាទីអាស្រ័យ ជាទីពឹងពាក់ ជាទីទៅដល់នៃទន្លេទាំងឡាយដែលហូរចូលទៅ។ ពាក្យថា ព្រោះជាគ្រឿងសម្គាល់ (សញ្ញាណតោ) គឺព្រោះដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃការរួមផ្សំនៃព្រះចន្ទថា ថ្ងៃនេះជាខត្តឫក្សឈ្មោះនេះ។ ពាក្យថា ព្រោះការធ្វើពន្លឺ (អាលោកករណតោ) គឺព្រោះការគ្របសង្កត់លើផ្កាយទាំងឡាយហើយធ្វើពន្លឺ។ ពាក្យថា ព្រោះភាពត្រជាក់ស្រួល (សោមភាវតោ) គឺព្រោះភាពជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភដោយទឹកសន្សើមត្រជាក់ និងខ្យល់ត្រជាក់។ ពាក្យថា នៃវត្ថុទាំងឡាយដែលក្តៅក្រហាយ (តបន្តានំ) គឺនៃវត្ថុទាំងឡាយដែលភ្លឺស្វាង មានជាអាទិ៍គឺចុងអណ្តាតភ្លើងប្រទីប អណ្តាតភ្លើង និងរន្ទះបាញ់។ ពាក្យថា ផ្លូវនៃលាភ (អាយមុខំ) គឺដោយភាពជាបុគ្គលគួរទទួលទក្ខិណាទានដ៏ប្រសើរ។ ဒိဗ္ဗစက္ခု ဓမ္မစက္ခု ပညာစက္ခု ဗုဒ္ဓစက္ခု သမန္တစက္ခူတိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ. တေ သရဏဿာတိ တေ သရဏဿ စ, တေ သရဏဘာဝမူလကတ္တာ ဣတရဒွယဿ စ, ယထာဝုတ္တ တေ-ပဒေန ဝုတ္တတ္ထတော ပရဿ စာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘တေ တုယှံ, ဣတရဿ စ သရဏဿ အဟော အာနုဘာဝေါ’’တိ. အာဝုတ္တိဝသေန ဝါ တေ သရဏဿာတိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော – တုယှံ သရဏဘူတဿ စ ဣတရသရဏဿ စ အာနုဘာဝေါတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ដោយចក្ខុទាំង ៥ នេះ គឺ ទិព្វចក្ខុ ធម្មចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ពុទ្ធចក្ខុ និងសមន្តចក្ខុ។ ពាក្យថា Te saraṇassa សេចក្តីថា របស់ព្រះអង្គផង របស់សរណៈផង របស់ធម៌ពីរក្រៅពីនេះ ព្រោះមានភាពជាសរណៈរបស់ព្រះអង្គជាមូលដ្ឋានផង របស់បុគ្គលដទៃក្រៅពីសេចក្តីដែលពោលហើយដោយបទថា te តាមដែលពោលហើយនោះផង។ នេះជាពាក្យដែលពោលពន្យល់ថា «ឱ! អានុភាពរបស់ព្រះអង្គផង របស់សរណៈដទៃផង»។ ឬមួយ សេចក្តីក្នុងបទថា te saraṇassa នេះ គប្បីពន្យល់ដោយអំណាចនៃការវិលត្រឡប់មកវិញថា អានុភាពរបស់ព្រះអង្គដែលជាសរណៈផង របស់សរណៈដទៃផង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ သေလသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាសេលសូត្រ ចប់ហើយ។ ၃. အဿလာယနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៣. ការពន្យល់អដ្ឋកថាអស្សលាយនសូត្រ ၄၀၁. အညမညဝိသိဋ္ဌတ္တာ ဝိသဒိသံ ရဇ္ဇံ ဝိရဇ္ဇံ, ဝိရဇ္ဇတော အာဂတာ, တတ္ထ ဇာတာတိ ဝါ ဝေရဇ္ဇကာ, ဧဝံ ဇာတာ ခေါ ပန တေ, ယသ္မာ ဝတ္ထာဘရဏာဒိဝိဘာဂေန နာနပ္ပကာရာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘နာနာဝေရဇ္ဇကာန’’န္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝေရဇ္ဇဿေဝ ဝသေန နာနပ္ပကာရတာ ဝုတ္တာ. ယညုပါသနာဒိနာတိ ယညာနုဘဝနမန္တဇ္ဈေနဒက္ခိဏပရိယေသနာဒိနာ. စတုဝဏ္ဏသာဓာရဏန္တိ ခတ္တိယာဒီနံ စတုန္နံ ဝဏ္ဏာနံ သာဓာရဏံ သံသာရသုဒ္ဓိပါပတဿနံ. နှာနသုဒ္ဓိယာတိ တိတ္ထသမုဒ္ဒခါတေသု မန္တဇပ္ပနပုဗ္ဗကံ သာယံတတိယဥဒကောရောဟနာဒိနှာနသုဒ္ဓိယာ. ဘာဝနာသုဒ္ဓိယာတိ ပရမဇောတိဘူတာယ ပုရိသဘာဝနာသင်္ခါတာယ သုဒ္ဓိယာ. ဝါပိတသိရောတိ ဩရောပိတကေသော. တမေဝ ဟိ သိရော ဝါပိတန္တိ ဝုစ္စတိ. ៤០១. ដែនដីដែលប្លែកគ្នា មិនដូចគ្នា ព្រោះភាពវិសេសទៅវិញទៅមក ឈ្មោះថា វិរជ្ជៈ (ដែនដីផ្សេងៗ), ជនទាំងឡាយដែលមកពីដែនដីផ្សេងៗនោះ ឬកើតក្នុងដែនដីផ្សេងៗនោះ ឈ្មោះថា វេរជ្ជកៈ (អ្នកនៅក្នុងដែនដីផ្សេងៗ)។ ក៏ជនទាំងឡាយនោះដែលកើតយ៉ាងនេះ ព្រោះតែមានសភាពប្លែកៗគ្នាដោយការបែងចែកគ្រឿងស្លៀកពាក់ និងគ្រឿងអលង្ការជាដើម ហេតុនោះ ទើបពោលថា «nānāverajjakānaṃ» (នៃជនអ្នកនៅក្នុងដែនដីផ្សេងៗគ្នា)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលភាពផ្សេងៗគ្នាដោយអំណាចនៃដែនដីផ្សេងៗគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា ដោយការបូជាយ័ញ្ញជាដើម (យញ្ញុបាសនាទិនា) គឺដោយការសោយផលយ័ញ្ញ ការរៀនមន្ត និងការស្វែងរកទក្ខិណាទានជាដើម។ ពាក្យថា ទូទៅដល់វណ្ណៈទាំងបួន (ចតុវណ្ណសាធារណំ) គឺការយល់ឃើញនូវសេចក្តីបរិសុទ្ធក្នុងសង្សារវដ្ត និងបាប ដែលទូទៅដល់វណ្ណៈទាំងបួន មានក្សត្រជាដើម។ ពាក្យថា ដោយសេចក្តីបរិសុទ្ធព្រោះការងូតទឹក (ន្ហានសុទ្ធិយា) គឺដោយសេចក្តីបរិសុទ្ធព្រោះការចុះទៅក្នុងទឹកមានកំពង់ទឹក សមុទ្រ និងស្រះជីកជាដើម ក្នុងវេលាល្ងាចជាលើកទីបី ដោយការសូត្រមន្តជាមុន។ ពាក្យថា ដោយសេចក្តីបរិសុទ្ធព្រោះការចម្រើន (ភាវនាសុទ្ធិយា) គឺដោយសេចក្តីបរិសុទ្ធដែលពោលគឺការចម្រើនរបស់បុរស ដែលជាពន្លឺដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា កោរសក់ហើយ (វាបិតសិរោ) គឺសក់ដែលគេដាក់ចុះហើយ (កោរចេញហើយ)។ ព្រោះថាសក់នោះឯង គេហៅថា ក្បាលដែលគេកោរហើយ។ သဘာဝဝါဒီတိ [Pg.186] ယထာဘူတဝါဒီ. ပဗ္ဗဇန္တာတိ ဗြာဟ္မဏပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂစ္ဆန္တာ, တသ္မာ ဗြာဟ္မဏာနံ ပဗ္ဗဇ္ဇာဝိဓာနံ သိက္ခန္တေန ဘောတာ ‘‘ဗြာဟ္မဏာဝ သုဇ္ဈန္တိ, နော အဗြာဟ္မဏာ’’တိ အယံ ဝိဓိ သဟေတုကော သဥပါဒါနော သက္ကစ္စံ ဥဂ္ဂဟိတော, တသ္မာ တုယှံ ပရာဇယော နတ္ထိ…ပေ… ဧဝမာဟံသု. ពាក្យថា និយាយតាមសភាវៈ (សភាវវាទី) គឺនិយាយតាមពិត។ ពាក្យថា ចូលទៅសាងផ្នួស (បព្វជន្តា) គឺចូលទៅកាន់ការបួសជាព្រាហ្មណ៍។ ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលលោកដ៏ចម្រើនសិក្សានូវវិធីបួសរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ វិធីនេះថា «ពួកព្រាហ្មណ៍ទើបបរិសុទ្ធ ពួកមិនមែនព្រាហ្មណ៍មិនបរិសុទ្ធឡើយ» នេះ លោកបានរៀនយកដោយគោរព មានហេតុ មានគ្រឿងអាង ហេតុនោះ ការចាញ់របស់លោកមិនមានឡើយ...បេ... ពួកព្រាហ្មណ៍បាននិយាយយ៉ាងនេះ។ ၄၀၂. လဒ္ဓိဘိန္ဒနတ္ထန္တိ ‘‘ဗြာဟ္မဏာဝ ဗြဟ္မုနော ပုတ္တာ ဩရသာ မုခတော ဇာတာ ဗြဟ္မဇာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တလဒ္ဓိယာ ဝိနိဝေဌနတ္ထံ. ပုတ္တပဋိလာဘတ္ထာယာတိ ‘‘ဧဝံ မယံ ပေတ္တိကံ ဣဏဓာရံ သောဓေယျာမာ’’တိ လဒ္ဓိယံ ဌတွာ ပုတ္တပဋိလာဘတ္ထာယ. အယဉှေတ္ထ အဓမ္မိကာနံ ဗြာဟ္မဏာနံ အဇ္ဈာသယော. နေသန္တိ ဗြာဟ္မဏာနံ. သစ္စဝစနံ သိယာတိ ‘‘ဗြဟ္မုနော ပုတ္တာ’’တိအာဒိဝစနံ သစ္စံ ယဒိ သိယာ ဗြာဟ္မဏီနံ…ပေ… ဘဝေယျ, န စေတံ အတ္ထိ. မဟာဗြဟ္မုနော မုခတော ဇာတောတိ ဝါဒစ္ဆေဒကဝါဒေါ မုခတောဇာတစ္ဆေကဝါဒေါ. အဿလာယနောဝိညူ ဇာတိကော ‘‘နိရက္ခေပံ သမဏေန ဂေါတမေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဇာနန္တောပိ သဟဂတာနံ ဗြာဟ္မဏာနံ စိတ္တာနုရက္ခဏတ္ထံ ‘‘ကိဉ္စာပိ ဘဝံ ဂေါတမော’’တိအာဒိမာဟ. ៤០២. ពាក្យថា ដើម្បីបំផ្លាញលទ្ធិ (លទ្ធិភិន្ទនត្ថំ) គឺដើម្បីដោះស្រាយលទ្ធិដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «ពួកព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាបុត្ររបស់ព្រះព្រហ្ម កើតពីទ្រូង កើតពីព្រះឱស្ឋ កើតពីព្រះព្រហ្ម»។ ពាក្យថា ដើម្បីបានកូន (បុត្តបដិលាភត្ថាយ) គឺដើម្បីបានកូន ដោយតាំងនៅក្នុងលទ្ធិថា «យើងនឹងជម្រះបំណុលរបស់ឪពុកយ៉ាងនេះ»។ នេះជាអធ្យាស្រ័យរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍មិនមានធម៌ក្នុងរឿងនេះ។ ពាក្យថា របស់ជនទាំងឡាយនោះ (នេសំ) គឺរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍។ ពាក្យថា គប្បីជាពាក្យពិត (សច្ចវចនំ សិយា) សេចក្តីថា ប្រសិនបើពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ជាបុត្ររបស់ព្រះព្រហ្ម» ជាពាក្យពិត របស់ពួកនាងព្រាហ្មណី...បេ... គប្បីមាន ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា កើតអំពីព្រះឱស្ឋរបស់មហាព្រហ្ម គឺជាវាទៈដែលកាត់ផ្តាច់វាទៈដទៃ ហៅថា មុខតោជាតច្ឆេកវាទៈ។ អស្សលាយនៈជាអ្នកដឹងខុសត្រូវដោយកំណើត ទោះបីដឹងថា «ព្រះសមណគោតមទ្រង់ត្រាស់ពោលដោយមិនមានការច្រានចោលបាន» ក៏ដោយ ក៏ដើម្បីរក្សាចិត្តរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលមកជាមួយគ្នា ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ទោះបីព្រះគោតមដ៏ចម្រើន...» ដូច្នេះ។ ၄၀၃. ဣဒါနိ ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏောတိ ဝါဒံ ဘိန္ဒိတုံ ‘‘သုတံ တေ ယောနကကမ္ဗောဇေသူ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ယဒိ ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏော, သဗ္ဗတ္ထ ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဘဝေယျ, အထ ကသ္မာ ယောနကကမ္ဗောဇာဒိဇနပဒေသု ဗြာဟ္မဏာနံ သေဋ္ဌဘာဝေါ နတ္ထိ? ဧဝဉှိ တတ္ထ ဝဏ္ဏာ, တသ္မာ ‘‘ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော’’တိ လဒ္ဓိမတ္တမေတံ. တေသု ဟိ ဇနပဒေသု ဇနာ ဧကဇ္ဈံ သန္နိပတိတွာ သမ္မန္တယိတွာ ကတိကံ အကံသု, ဒါသံ သာမိကံ ကတွာ ဣတရေ သဗ္ဗေ တံ ပူဇေတွာ တဿ ဝသေ ဝတ္တန္တိ, ယော တေသံ အယျော ဟောတိ ဣတရေ သဗ္ဗေ တဿ ဒါသာ ဟောန္တိ, တေ ကတိပယသံဝစ္ဆရာတိက္ကမေန တဿ ကိဉ္စိ ဒေါသံ ဒိသွာ တံ တတော ဌာနတော အပနေတွာ အညံ ဌပေန္တိ, ဣတိ သော အယျော ဟုတွာ ဒါသော ဟောတိ, ဣတရော ဒါသော ဟုတွာ အယျော ဟောတိ, ဧဝံ တာဝ ကေစိ ‘‘အယျော ဟုတွာ ဒါသော ဟောတိ, ဒါသော ဟုတွာ အယျော ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ပုရိမဝသေနေဝ တမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဗြာဟ္မဏော သဘရိယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝယပ္ပတ္တေ ပုတ္တေ အသတီတိ ဣဒံ ဝက္ခမာနဿ ဒါရကဿ ဒါယဇ္ဇသာမိကဘာဝဿ တာဝ ဒဿနံ. မာတိတော သုဒ္ဓေါတိ ဧတ္ထ [Pg.187] ယော မာတိတော သုဒ္ဓတ္တာ အယျော, ပိတိတော အသုဒ္ဓတ္တာ ဒါသော ဟောတိ, သော ဧဝ ပိတိတော အသုဒ္ဓတ္တာ ဒါသော ဟုတွာ မာတိတော အယျော ဟောတီတိ ဇာတိံ သမ္ဘေဒေတိ. သောဝ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဟောတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အပရေ. ကော ထာမောတိ မဟန္တေ လောကသန္နိဝါသေ အနမတဂ္ဂေ အတီတေ ကာလေ ဣတ္ထီနံ ဝါ စိတ္တေ အနဝဋ္ဌိတေ ဒါသာ ဒါသာ ဧဝ ဟောန္တိ, အယျာ အယျာ ဧဝ ဟောန္တီတိ ဧတ္ထ ကော ဧကန္တိကော သဟေတုကော အဝဿယော, တဿ သာဓကော သိဒ္ဓန္တော, ကိံ နိဒဿနန္တိ အတ္ထော. ៤០៣. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបំផ្លាញវាទៈថា «ព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាវណ្ណៈដ៏ប្រសើរ» ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ផ្តើមពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «sutaṃ te yonakakambojesū» (អ្នកធ្លាប់ឮក្នុងដែនយោនកៈ និងកម្ពោជៈដែរឬទេ)។ ប្រសិនបើព្រាហ្មណ៍ជាវណ្ណៈដ៏ប្រសើរមែន ព្រាហ្មណ៍គប្បីជាអ្នកប្រសើរក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងជនបទទាំងឡាយមានយោនកៈ និងកម្ពោជៈជាដើម មិនមានភាពជាអ្នកប្រសើររបស់ពួកព្រាហ្មណ៍? ព្រោះថា វណ្ណៈទាំងឡាយក្នុងជនបទនោះមានយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ពាក្យថា «ព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះប្រសើរ» នេះ គ្រាន់តែជាលទ្ធិប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងជនបទទាំងឡាយនោះ ពួកជនប្រជុំគ្នាតែមួយកន្លែង ពិភាក្សាគ្នាហើយធ្វើកិច្ចសន្យាថា ធ្វើខ្ញុំបម្រើឲ្យទៅជាម្ចាស់ ហើយជនដទៃទាំងអស់គោរពម្ចាស់នោះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ម្ចាស់នោះ បុគ្គលណាជាម្ចាស់របស់ពួកគេ ជនដទៃទាំងអស់ជាខ្ញុំបម្រើរបស់ម្ចាស់នោះ ពួកជនទាំងនោះកាលកន្លងទៅប៉ុន្មានឆ្នាំ ឃើញទោសបន្តិចបន្តួចរបស់ម្ចាស់នោះ ក៏ដកម្ចាស់នោះចេញពីតំណែងនោះ ហើយតាំងបុគ្គលដទៃជំនួស យ៉ាងនេះ ម្ចាស់នោះក៏ត្រឡប់ជាខ្ញុំបម្រើវិញ ខ្ញុំបម្រើដទៃក៏ត្រឡប់ជាម្ចាស់វិញ ពួកជនខ្លះពោលសេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះមុនថា «ម្ចាស់ត្រឡប់ជាខ្ញុំបម្រើ ខ្ញុំបម្រើត្រឡប់ជាម្ចាស់»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះដោយអំណាចនៃពាក្យមុន ទើបពោលថា «brāhmaṇo sabhariyo» (ព្រាហ្មណ៍មានភរិយា) ជាដើម។ ពាក្យថា កាលបើកូនប្រុសមិនទាន់ដល់វ័យ (វយប្បត្តេ បុត្តេ អសតិ) នេះ ជាការបង្ហាញជាមុននូវភាពជាម្ចាស់នៃកេរមរតករបស់កុមារដែលនឹងពោលខាងមុខ។ ពាក្យថា បរិសុទ្ធខាងមាតា (មាតិតោ សុទ្ធោ) ក្នុងទីនេះ បុគ្គលណាជាម្ចាស់ព្រោះភាពបរិសុទ្ធខាងមាតា ជាខ្ញុំបម្រើព្រោះភាពមិនបរិសុទ្ធខាងបិតា បុគ្គលនោះឯងជាខ្ញុំបម្រើព្រោះភាពមិនបរិសុទ្ធខាងបិតា ហើយជាម្ចាស់ព្រោះភាពបរិសុទ្ធខាងមាតា ឈ្មោះថា ធ្វើឲ្យច្រឡំជាតិគ្នា។ ពួកអាចារ្យដទៃពោលថា មិនអាចពោលបានថា បុគ្គលនោះឯងជាអ្វីៗទាំងអស់ដោយប្រការទាំងពួងឡើយ។ ពាក្យថា តើមានកម្លាំងអ្វី (កោ ថាមោ) សេចក្តីថា ក្នុងលោកសន្និវាសដ៏ធំធេង ក្នុងអតីតកាលដែលរកទីបំផុតគ្មាន កាលបើចិត្តរបស់ស្ត្រីទាំងឡាយមិននឹងនរ តើមានទីពឹងពាក់ដែលមានហេតុពិតប្រាកដជាដាច់ខាតណាថា ខ្ញុំបម្រើត្រូវតែជាខ្ញុំបម្រើដដែល ម្ចាស់ត្រូវតែជាម្ចាស់ដដែល ក្នុងរឿងនេះ តើអ្វីជាសិទ្ធាន្ត (ទ្រឹស្តីសម្រេច) ជាគ្រឿងសម្រេច តើអ្វីជាឧទាហរណ៍? ၄၀၄. သုက္ကစ္ဆေဒကဝါဒေါ နာမာတိ ‘‘ဗြာဟ္မဏောဝ သုက္ကော ဝဏ္ဏော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော သုက္ကစ္ဆေဒကဝါရော နာမ. ៤០៤. ពាក្យថា សុក្កច្ឆេទកវាទៈ (វាទៈកាត់ផ្តាច់ពណ៌ស) គឺវារៈដែលកាត់ផ្តាច់ពណ៌ស ដែលពោលយ៉ាងនេះថា «ព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាវណ្ណៈស»។ ၄၀၈. သဗ္ဗသ္မိံ အဂ္ဂိကိစ္စံ ကရောန္တေတိ ဧတေန ယထာ ယတော ကုတောစိ နိဿယတော ဥပ္ပန္နော အဂ္ဂိဥပါဒါနသမ္ပန္နော အဂ္ဂိကိစ္စံ ကရောတိ, ဧဝံ ယသ္မိံ ကသ္မိဉ္စိ ဒါသကုလေ ဇာတော ဥပနိဿယသမ္ပန္နော သမ္မာပဋိပဇ္ဇမာနော သံသာရတော သုဇ္ဈတိ ဧဝါတိ ဒဿေတိ. ៤០៨. ពាក្យថា ធ្វើកិច្ចនៃភ្លើងក្នុងឈើទាំងអស់ (សព្វស្មឹ អគ្គិកិច្ចំ ករោន្តេ) ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គបង្ហាញថា ភ្លើងដែលកើតអំពីគ្រឿងអាស្រ័យណាមួយ កាលបើមានគ្រឿងបញ្ឆេះគ្រប់គ្រាន់ តែងធ្វើកិច្ចនៃភ្លើងបានយ៉ាងណា បុគ្គលដែលកើតក្នុងត្រកូលខ្ញុំបម្រើណាមួយ កាលបើមានឧបនិស្ស័យគ្រប់គ្រាន់ ប្រតិបត្តិត្រូវ តែងបរិសុទ្ធចាកសង្សារវដ្តបានយ៉ាងនោះឯង។ ၄၀၉. ပါဒသိကဝဏ္ဏောတိ အန္တရာဠဝဏ္ဏော. ဧတေသန္တိ ခတ္တိယကုမာရေန ဗြာဟ္မဏကညာယ ဥပ္ပန္နပုတ္တော, ဗြာဟ္မဏကုမာရေန ခတ္တိယကညာယ ဥပ္ပန္နပုတ္တောတိ ဧတေသံ ဒွိန္နံ မာဏဝကာနံ. မတကဘတ္တေတိ မတေ ဥဒ္ဒိဿ ကတဘတ္တေ. ထာလိပါကေတိ ကတမင်္ဂလဘတ္တေ. ៤០៩. ពាក្យថា បាទសិកវណ្ណៈ (បាទសិកវណ្ណោ) គឺវណ្ណៈកណ្តាល (វណ្ណៈចម្រុះ)។ ពាក្យថា នៃជនទាំងឡាយនេះ (ឯតេសំ) គឺនៃមាណពទាំងពីរនាក់នេះ គឺកូនប្រុសដែលកើតអំពីកុមារក្សត្រនិងនាងកញ្ញាព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ និងកូនប្រុសដែលកើតអំពីកុមារព្រាហ្មណ៍និងនាងកញ្ញាក្សត្រម្នាក់។ ពាក្យថា ក្នុងភត្តឧទ្ទិសដល់អ្នកស្លាប់ (មតកភត្តេ) គឺក្នុងភត្តដែលគេធ្វើឧទ្ទិសដល់អ្នកស្លាប់។ ពាក្យថា ក្នុងថាលីបាកភត្ត (ថាលីបាកេ) គឺក្នុងភត្តដែលគេធ្វើក្នុងមង្គលការ។ ၄၁၀. တုမှေတိ ဇာတိသာမညတော မာဏဝံ ဗြာဟ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကဇ္ဈံ သင်္ဂဏှန္တော အာဟ. ကော နု ခေါတိ အဝံသိရော ဣသိဝါဒေါ, တေသံ ဗြာဟ္မဏီသီနံ အသာမတ္ထိယဒဿနေန ဇာတိယာ အပ္ပမာဏတံ ဝိဘာဝေတုံ ဂါမဒါရကဝေသေန ဥပဂစ္ဆိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဂါမဏ္ဍလရူပေါ ဝိယာ’’တိ. ကောဏ္ဍဒမကောတိ အဒန္တဒမကော. ៤១០. ពាក្យថា អ្នកទាំងឡាយ (តុម្ហេ) ព្រះអង្គទ្រង់រាប់បញ្ចូលមាណពជាមួយពួកព្រាហ្មណ៍ជាក្រុមតែមួយ ដោយភាពទូទៅនៃជាតិ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា តើនរណាហ្ន៎ (កោ នុ ខោ) គឺវាទៈរបស់ឥសីក្បាលចុះក្រោម (អសិតទេវិលឥសី) ដើម្បីបង្ហាញភាពមិនមានប្រមាណនៃជាតិ ដោយការបង្ហាញភាពមិនសមត្ថភាពរបស់ពួកឥសីព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ទើបលោកចូលទៅដោយភេទជាក្មេងអ្នកស្រុក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដូចជាក្មេងអ្នកស្រុក» (គាមណ្ឌលរូបោ វិយ)។ ពាក្យថា កោណ្ឌទមកៈ (កោណ្ឌទមកោ) គឺអ្នកទូន្មានសត្វដែលមិនទាន់ទូន្មាន។ ၄၁၁. ဇနေတီတိ ဇနိကာ ဇနေတ္တိ. ဇနကော ပိတာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဂန္ဓဗ္ဗပဉှန္တိ ဂန္ဓဗ္ဗဿ မာတုကုစ္ဆိယံ ဥပ္ပဇ္ဇနကသတ္တဿ ခတ္တိယဘာဝါဒိပုစ္ဆံ. ဒဗ္ဗိဂဟဏသိပ္ပမ္ပိ ဧကာ ဝိဇ္ဇာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ကိရ ကုသလော ယံ ကိဉ္စိ အာဟာရူပဂပဏ္ဏပုပ္ဖဖလဗီဇံ အန္တမသော ဧလာလုကမ္ပိ ဂဟေတွာ ဘေသဇ္ဇေဟိ ယောဇေတွာ ပစန္တော သပ္ပိမဓုဖာဏိတေဟိ သမာနရသံ ကတွာ သမ္ပာဒေတုံ [Pg.188] သက္ကောတိ, ပုဏ္ဏောပိ တာဒိသော, တေန ဉာတံ တွံ ဒဗ္ဗိဂဟဏသိပ္ပမတ္တမ္ပိ န ဇာနာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. သဒ္ဓေါတိ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ သဒ္ဓေါ, ပေါထုဇ္ဇနိကေနေဝ ရတနတ္တယပသာဒေန ပသန္နော. တေနေဝါဟ – ‘‘ဥပါသကံ မံ ဘဝံ…ပေ… သရဏံ ဂတ’’န္တိ. ៤១១. ពាក្យថា ញ៉ាំងឲ្យកើត (ជនេតិ) គឺមាតាអ្នកបង្កើត។ ពាក្យថា ជនកៈ គឺបិតា (ជនកោ បិតា) ក្នុងទីនេះ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា សំណួរអំពីគន្ធព្វ (គន្ធព្វបញ្ហំ) គឺសំណួរអំពីភាពជាក្សត្រជាដើមនៃសត្វដែលកើតក្នុងផ្ទៃមាតា គឺគន្ធព្វ។ សូម្បីតែសិល្បៈនៃការកាន់វែក (ទព្វិគហណសិប្បំ) ក៏គប្បីដឹងថាជាវិជ្ជាម្យ៉ាងដែរ។ ឮថា ក្នុងវិជ្ជានោះ បុគ្គលណាជាអ្នកឈ្លាសវៃ តែងអាចកាន់យកស្លឹក ផ្កា ផ្លែ និងគ្រាប់ពូជណាមួយដែលជាគ្រឿងបរិភោគ សូម្បីតែផ្លែត្រសក់ស្រូវ រួចផ្សំជាមួយថ្នាំ ដណ្តាំឲ្យមានរសជាតិស្មើដោយទឹកដោះថ្លា ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅបាន ព្រះបុណ្ណៈក៏ជាអ្នកបែបនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា «សូម្បីតែសិល្បៈនៃការកាន់វែកប៉ុណ្ណោះ អ្នកក៏មិនដឹងដែរ»។ ពាក្យថា អ្នកមានជំនឿ (សទ្ធោ) គឺមានជំនឿលើកម្មនិងផលនៃកម្ម ជ្រះថ្លាដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះរតនត្រ័យតាមបែបបុថុជ្ជន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សូមលោកដ៏ចម្រើនចាំទុកនូវខ្ញុំព្រះករុណាថាជាឧបាសក... ដល់សរណៈ»។ အဿလာယနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាអស្សលាយនសូត្រ ចប់ហើយ។ ၄. ဃောဋမုခသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៤. ការពន្យល់អដ្ឋកថាឃោដមុខសូត្រ ၄၁၂. ခေမိယာ နာမ ရညော ဒေဝိယာ ရောပိတတ္တာ တံ အမ္ဗဝနံ ခေမိယမ္ဗဝနန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဝဒန္တိ. ဓမ္မိကောတိ ဓမ္မယုတ္တော သဗ္ဗသောဝ အဓမ္မံ ပဟာယ ဓမ္မေ ဌိတော. ပရိဗ္ဗဇတိ ပဗ္ဗဇတိ ဧတေနာတိ ပရိဗ္ဗဇော, ဃရာဝါသတော နိက္ခမနပုဗ္ဗကံ လိင်္ဂဂ္ဂဟဏဝသေန သီလသမာဒါနံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပရိဗ္ဗဇေ. သဘာဝေါတိ တံ ပရိဗ္ဗာဇနိယံ, တေဟိ တေဟိ ပရိဗ္ဗာဇကေဟိ အနုဋ္ဌာတဗ္ဗော ပဋိပတ္တိဓမ္မသင်္ခါတော သဘာဝေါ. ဓမ္မောဝ ပမာဏန္တိ ဧတေန မယံ အဟိရိမနာ စိတ္တဿ ယထာဥပဋ္ဌိတံ ကထေမ, တသ္မာ တံ အပ္ပမာဏံ, ယော ပနေတ္ထ အဝိတထော ဓမ္မော, တဒေဝ ပမာဏံ. အဓိဂတပဋိပတ္တိသင်္ခါတော သဘာဝေါ အတ္ထိ, တဿ တုမှေဟိ တုမှေဟိ ဗဟုနာ နာနာသန္ဒဿနာဒိ ကမ္မေန ဣဓ ဘဝိတဗ္ဗံ, ဗဟုဒေဝေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ៤១២. ពួកអាចារ្យពោលថា ព្រោះតែព្រះនាងខេមាជាទេវីរបស់ព្រះរាជាទ្រង់ដាំទុក ហេតុនោះ ព្រៃស្វាយនោះ ទើបហៅថា ព្រៃស្វាយខេមិយវ័ន (ខេមិយម្ពវ័ន)។ ពាក្យថា ប្រកបដោយធម៌ (ធម្មិកោ) គឺប្រកបដោយធម៌ លះបង់អធម៌ទាំងអស់ហើយតាំងនៅក្នុងធម៌។ បុគ្គលតែងចេញទៅបួស ឬបួសដោយការបួសនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បរិព្វាជៈ (ការបួសជាបរិព្វាជក) គឺការសមាទានសីលដោយអំណាចនៃការកាន់យកភេទ មានការចេញចាកផ្ទះជាខាងដើម។ ពាក្យថា ក្នុងធម៌នេះ (ឯត្ថ) គឺក្នុងបរិព្វាជៈនេះ។ ពាក្យថា សភាវៈ (សភាវោ) គឺសភាវៈដែលពោលគឺបដិបត្តិធម៌ដែលបរិព្វាជកទាំងឡាយនោះៗ គប្បីអនុវត្តតាម ដែលជាការគួរដល់ការបួសជាបរិព្វាជកនោះ។ ពាក្យថា ធម៌ប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ (ធម្មោវ បមាណំ) ដោយពាក្យនេះ បង្ហាញថា ពួកយើងជាអ្នកមិនមានសេចក្តីអៀនខ្មាស តែងនិយាយតាមដែលចិត្តនឹកឃើញ ហេតុនោះ ពាក្យនោះមិនមែនជាប្រមាណឡើយ ធម៌ណាដែលមិនខុសឆ្គងក្នុងរឿងនេះ ធម៌នោះឯងជាប្រមាណ។ មានសភាវៈដែលពោលគឺបដិបត្តិដែលបានសម្រេចហើយ សភាវៈនោះ លោកទាំងឡាយគប្បីធ្វើឲ្យមានក្នុងទីនេះ ដោយការបង្ហាញផ្សេងៗដ៏ច្រើនជាដើម គប្បីពោលឲ្យបានច្រើនក្នុងទីនេះ នេះជាអធិប្បាយ។ ၄၁၄. သာရတ္တရတ္တာတိ သာရဇ္ဇနဝသေန ရတ္တာ, ဗဟုလရာဂဝသေန အဘိရတ္တာတိ အတ္ထော. အတ္တနာ ဉာပေတဗ္ဗမတ္ထံ အနုဂ္ဂဟာပေတိ ဗောဓေတီတိ အနုဂ္ဂဟော, ဉာပိတကာရဏံ, သဟ အနုဂ္ဂဟေနာတိ သာနုဂ္ဂဟာ. တေနာဟ ‘‘သကာရဏာ’’တိ. ကိံ ပန တံ ကာရဏံ? ဣမဿာဓိပ္ပာယော ‘‘နတ္ထိ ဓမ္မိကော ပရိဗ္ဗဇော’’တိ မယာ ဝုတ္တော, အဒ္ဓါ ပနာယသ္မာ ဥဒေနော ယာထာဝတော ဓမ္မိကံ ပရိဗ္ဗဇံ မေ အာစိက္ခတီတိ. တေနာဟ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ. ៤១៤. ពាក្យថា ត្រេកអរខ្លាំង (សារត្តរត្តា) សេចក្តីថា ត្រេកអរដោយអំណាចនៃការជាប់ចិត្ត គឺត្រេកអរក្រៃលែងដោយអំណាចនៃរាគៈដ៏ច្រើន។ សេចក្តីអនុគ្រោះ (អនុគ្គហោ) គឺការញ៉ាំងសេចក្តីដែលខ្លួនគប្បីឲ្យដឹង ឲ្យយល់ច្បាស់ គឺហេតុដែលធ្វើឲ្យដឹង, ពាក្យថា ប្រកបដោយសេចក្តីអនុគ្រោះ (សានុគ្គហា) គឺប្រកបដោយសេចក្តីអនុគ្រោះ។ ព្រោះហេតុនោះ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «ប្រកបដោយហេតុ»។ ចុះហេតុនោះជាអ្វី? អធិប្បាយនៃរឿងនេះគឺ ពាក្យថា «ការបួសជាបរិព្វាជកប្រកបដោយធម៌មិនមានឡើយ» នេះ ខ្ញុំបាននិយាយហើយ ប៉ុន្តែព្រះឧទេនដ៏មានអាយុ ពិតជាបានប្រាប់ខ្ញុំនូវការបួសជាបរិព្វាជកប្រកបដោយធម៌តាមពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «vuttañhetaṃ» (ព្រោះពាក្យនោះ ខ្ញុំបានពោលហើយ) ដូច្នេះ។ ၄၂၁. သဗ္ဗမိဒံ ထာဝရဇင်္ဂမံ ပုရိသကတံ, တသ္မာ ယံ ကိဉ္စိ ကတွာ အတ္တာ ပေါသေတဗ္ဗော ရက္ခိတဗ္ဗောတိ လောကာယတနိဿိတော နီတိမဂ္ဂေါ ဃောဋမုခကန္တော, တသ္မာ အာဟ ‘‘ဧတဿ ကိရ ဇာနနသိပ္ပေ’’တိအာဒိ. သဂ္ဂေ [Pg.189] နိဗ္ဗတ္တော နာမ နတ္ထိ အကတ္တဗ္ဗမေဝ ကရဏတော. ဒေဝလောကပရိယာပန္နဓနံ မနုဿာနံ ဥပကပ္ပပုညာဘာဝတော ပုဗ္ဗေ အတ္တနာ နိဟိတဓနံ ‘‘အသုကေ စာ’’တိ အာစိက္ခိတွာ ဂတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ៤២១. វត្ថុទាំងអស់នេះ ទោះបីជាវត្ថុមិនមានវិញ្ញាណ ឬមានវិញ្ញាណក្តី សុទ្ធតែជាវត្ថុដែលបុរសធ្វើឡើង ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលគប្បីធ្វើការណាមួយដើម្បីចិញ្ចឹមខ្លួន និងរក្សាខ្លួន នេះជាគន្លងច្បាប់ដែលអាស្រ័យលោកាយតនៈ ដែលឃោដមុខៈពេញចិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ឮថា ក្នុងសិល្បៈនៃការដឹងរបស់បុគ្គលនោះ...»។ ឈ្មោះថា បុគ្គលដែលកើតក្នុងសួគ៌មិនមានឡើយ ព្រោះតែការធ្វើនូវអំពើដែលមិនគួរធ្វើប៉ុណ្ណោះ។ ទ្រព្យដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងទេវលោក ព្រោះមិនមានបុណ្យដែលសម្រេចដល់មនុស្សទាំងឡាយ ទើបគាត់ប្រាប់ទ្រព្យដែលខ្លួនកប់ទុកពីមុនថា «ក្នុងទីឯណោះ» រួចហើយក៏ទៅ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ဃောဋမုခသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. លីនត្ថប្បកាសនា (សេចក្តីពន្យល់ន័យលាក់កំបាំង) នៃអដ្ឋកថាឃោដមុខសូត្រ ចប់ហើយ។ ၅. စင်္ကီသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៥. អដ្ឋកថាចង្កីសូត្រ ၄၂၂. တသ္မိန္တိ သာလဝနေ. ဥတ္တရေန ဩပါသာဒန္တိ ဩပါသာဒဂါမဿ ဥတ္တရဒိသာယံ. ဥတ္တရေနာတိ ဧန-သဒ္ဒယောဂေန ဟိ ဩပါသာဒန္တိ ဥပယောဂဝစနံ. အဇ္ဈာဝသတီတိ ဧတ္ထ အဓိ-အာ-သဒ္ဒါနံ အနတ္ထန္တရတံ ဟဒယေ ကတွာ အာဟ ‘‘ဝသတီ’’တိ. ဣဒါနိ တေသံ အတ္ထဝိသေသဘာဝိတံ ဒဿေန္တော ‘‘အဘိဘဝိတွာ ဝါ အာဝသတီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထာတိ ဩပါသာဒပဒေ. သတ္တုဿဒန္တိအာဒီသု ပန ကထန္တိ အာဟ – ‘‘တဿ အနုပ္ပယောဂတ္တာဝ သေသပဒေသူ’’တိ. ဥပ-အနု-အဓိ-ဣတိ-ဧဝံ-ပုဗ္ဗကေ ဝသနကိရိယယာဋ္ဌာနေ ဥပယောဂဝစနမေဝ ပါပုဏာတီတိ သဒ္ဒဝိဒူ ဣစ္ဆန္တီတိ အာဟ ‘‘လက္ခဏံ သဒ္ဒသတ္ထတော ပရိယေသိတဗ္ဗ’’န္တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပသဂ္ဂဝသေန ပနေတ္ထ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဥဿဒတာ နာမေတ္ထ ဗဟုလတာတိ တံ ဗဟုလတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဗဟုဇန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာဝဇ္ဇိတွာတိ ပရိက္ခိပိတွာ. ៤២២. ពាក្យថា តស្មិន្តិ សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃសាលៈនោះ។ ពាក្យថា ឧត្តរេន ឱបាសាទំ សេចក្តីថា ក្នុងទិសខាងជើងនៃភូមិឱបាសាទៈ។ ពាក្យថា ឧត្តរេន គឺដោយសារការផ្សំជាមួយសព្ទដែលមានបច្ច័យ ឯន (ឧត្តរេន) នាំឲ្យពាក្យថា ឱបាសាទំ ជាឧបយោគវចនៈ។ ពាក្យថា អជ្ឈាវសតិ ក្នុងពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាពមិនខុសគ្នានៃអត្ថនៃសព្ទថា អធិ និង អា ទើបពោលថា វសតិ (រស់នៅ)។ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអត្ថរបស់សព្ទទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា អភិភវិត្វា វា អាវសតិ (ឬគ្របសង្កត់ហើយរស់នៅ)។ ពាក្យថា ឯត្ថ គឺក្នុងបទថា ឱបាសាទំ។ ចុះក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា សត្តុស្សទំ ជាដើម តើដូចម្តេច? ទើបពោលថា «ព្រោះមិនបានប្រើប្រាស់នូវវិភត្តិនោះ ក្នុងបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយ»។ ពួកអ្នកចេះដឹងភាសាបាលី (សទ្ទវិទូ) រមែងប្រាថ្នាថា ក្នុងទីកន្លែងនៃកិរិយាគឺការរស់នៅដែលមាន ឧប អនុ អធិ ជាដើមនៅខាងមុខ រមែងដល់នូវឧបយោគវចនៈតែម៉្យាង ទើបពោលថា «លក្ខណៈ គប្បីស្វែងរកពីក្បួនវេយ្យាករណ៍ (សទ្ទសាស្ត្រ)»។ ព្រោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកយ៉ាងនេះថា «ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ឧបយោគវចនៈ ប្រើក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ ដោយអំណាចនៃឧបសគ្គ»។ ពាក្យថា ឧស្សទតា ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ ភាពច្រើនកុះករ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពច្រើនកុះករនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា ពហុជនំ (ជនច្រើន)។ ពាក្យថា អាវជ្ជិត្វា សេចក្តីថា ព័ទ្ធជុំវិញហើយ។ ရညာ ဝိယ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဝါ ရာဇဘောဂ္ဂံ. ရညော ဒါယဘူတန္တိ ကုလပရမ္ပရာယ ဘောဂ္ဂဘာဝေန ရညာ လဒ္ဓဒါယဘူတံ. တေနာဟ ‘‘ဒါယဇ္ဇန္တိ အတ္ထော’’တိ. ရာဇနီဟာရေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဥဒ္ဓံ ပရိဘောဂလာဘဿ သေဋ္ဌဒေယျတာ နာမ နတ္ထီတိ အာဟ – ‘‘ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ ရာဇသင်္ခေပေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ. တိတ္ထပဗ္ဗတာဒီသူတိ နဒီတိတ္ထပဗ္ဗတပါဒဂါမဒွါရအဋဝီမုခါဒီသု. နိဿဋ္ဌပရိစ္စတ္တန္တိ မုတ္တစာဂဝသေန ပရိစ္စတ္တံ ကတွာ. ဧတေသံ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာနံ. ម្យ៉ាងទៀត របស់ដែលព្រះរាជាគប្បីសោយ (ប្រើប្រាស់) ដូចជាព្រះរាជា ឈ្មោះថា រាជភោគៈ (រាជភោគ្គំ)។ ពាក្យថា រញ្ញោ ទាយភូតំ សេចក្តីថា ជាមត៌កដែលព្រះរាជាទ្រង់បានទទួល ដោយភាពជាគ្រឿងប្រើប្រាស់តាមលំដាប់ត្រកូល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «មានអត្ថថា ទាយជ្ជៈ (មត៌ក)»។ ព្រោះគ្មានការប្រគល់ឲ្យដ៏ប្រសើរ (សេដ្ឋទេយ្យតា) នៃលាភគឺគ្រឿងប្រើប្រាស់ ក្រៅពីការប្រើប្រាស់ដោយរបៀបព្រះរាជា ទើបពោលថា «គប្បីប្រើប្រាស់ដោយសង្ខេបនៃព្រះរាជា ដោយការលើកឆត្រឡើង»។ ពាក្យថា ទិត្ថបព្វតាទីសុ សេចក្តីថា ក្នុងកំពង់ទឹក ទាបភ្នំ ទ្វារស្រុក ច្រកព្រៃ ជាដើម។ ពាក្យថា និស្សដ្ឋបរិច្ចត្តំ សេចក្តីថា បរិច្ចាគហើយ ដោយអំណាចនៃការលះបង់រួចស្រឡះ (មុត្តចាគៈ)។ នៃព្រាហ្មណ៍ និងគហបតីទាំងឡាយនោះ។ ၄၂၃. တိ သန္နိပတိတာ. ယော ကောစိ ဝိညူနံ ဣစ္ဆိတော ပဉှော, တဿ ပုစ္ဆိတဿ ယာထာဝတော ကထနသမတ္ထော ပုစ္ဆိတပဉှဗျာကရဏသမတ္ထော.ကုလာပဒေသာဒိနာ မဟတီ မတ္တာ ဧတဿာတိ မဟာမတ္တော. ៤២៣. ពាក្យថា ...តិ គឺ ជួបជុំគ្នាហើយ។ បញ្ហាណាមួយដែលវិញ្ញូជនប្រាថ្នាហើយ កាលបើបញ្ហានោះត្រូវបានសួរហើយ ក៏ជាអ្នកអាចដើម្បីពោលតាមពិត គឺអាចដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាដែលគេសួរហើយ។ បុគ្គលណាមានចំណែកដ៏ធំធេង ដោយការអាងត្រកូលជាដើម ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មហាមាត្យ (មហាមត្តោ)។ ၄၂၄. တေတိ [Pg.190] ‘‘နာနာဝေရဇ္ဇကာ’’တိ ဝုတ္တဗြာဟ္မဏာ. ‘‘ဥဘတော သုဇာတော’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၃၀၃; အ. နိ. ဋီ. ၃.၅.၁၃၄) ဧတ္တကေ ဝုတ္တေ ယေဟိ ကေဟိစိ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ သုဇာတတာ ဝိညာယေယျ, သုဇာတသဒ္ဒေါ စ ‘‘သုဇာတော စာရုဒဿနော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၃၉၉; သု. နိ. ၅၅၃; ထေရဂါ. ၈၁၈) အာရောဟပရိဏာဟသမ္ပတ္တိပရိယာယောတိ ဇာတိဝသေနေဝ သုဇာတတံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘မာတိတော စ ပိတိတော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. အနောရသပုတ္တဝသေနပိ လောကေ မာတုပိတုသမညာ ဒိဿတိ, ဣဓ ပနဿ ဩရသပုတ္တဝသေနေဝ ဣစ္ဆီယတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သံသုဒ္ဓဂဟဏီကော’’တိ ဝုတ္တံ. ပိတာ စ မာတာ စ ပိတရော, ပိတူနံ ပိတရော ပိတာမဟာ, တေသံ ယုဂေါ ပိတာမဟယုဂေါ, တသ္မာ ယာဝ သတ္တမာ ပိတာမဟယုဂါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယုဂသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဧကသေသနယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော ‘‘ယုဂေါ စ ယုဂေါ စ ယုဂါ’’တိ. ဧဝဉှိ တတ္ထ တတ္ထ ဒွိန္နံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘တတော ဥဒ္ဓံ သဗ္ဗေပိ ပုဗ္ဗပုရိသာ ပိတာမဟဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ’’တိ. ပုရိသဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝသေန ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ ‘‘မာတိတော’’တိ ပါဠိဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. အက္ခိတ္တောတိ အပ္ပတ္တခေပေါ. အနဝက္ခိတ္တောတိ သဒ္ဓထာလိပါကာဒီသု န အဝက္ခိတ္တော. ဇာတိဝါဒေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ကေန ကာရဏေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ဥဘတော…ပေ… ပိတာမဟယုဂါတိ ဧတေန ဗြာဟ္မဏဿ ယောနိဒေါသာဘာဝေါ ဒဿိတော သံသုဒ္ဓဂဟဏိကဘာဝကိတ္တနတော. အက္ခိတ္တောတိ ဣမိနာ ကိရိယာပရာဓာဘာဝေါ. ကိရိယာပရာဓေန ဟိ သတ္တာ ခေပံ ပါပုဏန္တိ. အနုပကုဋ္ဌောတိ ဣမိနာ အယုတ္တသံသဂ္ဂါဘာဝေါ. အယုတ္တသံသဂ္ဂမ္ပိ ဟိ ပဋိစ္စ သတ္တာ အက္ကောသံ လဘန္တိ. ៤២៤. ពាក្យថា តេ គឺពួកព្រាហ្មណ៍ដែលទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «នានាវេជ្ជកៈ» (អ្នកមកពីដែនផ្សេងៗ)។ កាលបើពោលត្រឹមតែពាក្យថា «ឧភតោ សុជាតោ» (កើតល្អហើយអំពីចំណែកទាំងពីរ) ភាពជាអ្នកកើតល្អគប្បីដឹងបានដោយចំណែកពីរណាមួយ ហើយម៉្យាងទៀត សព្ទថា សុជាតោ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «សុជាតោ ចារុទស្សនោ» (កើតល្អ មានរូបល្អគួរមើល) ជាឈ្មោះនៃភាពបរិបូណ៌ដោយកម្ពស់និងទំហំ ដើម្បីបង្ហាញច្បាស់នូវភាពជាអ្នកកើតល្អដោយអំណាចនៃជាតិ (កំណើត) តែម៉្យាង ទើបពោលថា «មាតិតោ ច បិតិតោ ចា» (អំពីចំណែកមាតាផង អំពីចំណែកបិតាផង)។ សូម្បីដោយអំណាចនៃកូនធម៌ (មិនមែនកូនបង្កើត) ក៏លោកតែងសន្មតហៅថាមាតាបិតាដែរ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រោះចង់បានដោយអំណាចនៃកូនបង្កើត (ឱរសបុត្រ) តែម៉្យាង ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «សំសុទ្ធគហណីកោ» (មានគភ៌ស្អាតល្អ)។ បិតានិងមាតា ឈ្មោះថា បិតរោ (មាតាបិតា), បិតារបស់មាតាបិតា ឈ្មោះថា បីតាមហា (ជីដូនជីតា), ជំនាន់របស់ជីដូនជីតាទាំងនោះ ឈ្មោះថា បីតាមហយុគៈ (ជំនាន់ជីដូនជីតា), ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «រហូតដល់ជំនាន់ជីដូនជីតាទី ៧» គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា យុគៈ ក្នុងទីនេះ គប្បីយល់ដោយវិធីឯកសេសៈថា «យុគៈផង យុគៈផង ឈ្មោះថា យុគៈទាំងឡាយ»។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើបែបនេះ ជំនាន់ទាំងពីរ (ខាងមាតានិងខាងបិតា) រមែងត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនោះៗជាប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ខាងលើអំពីនោះទៅ សូម្បីបុព្វបុរសទាំងអស់ ក៏ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា បីតាមហៈ (ជីដូនជីតា) នោះឯង»។ ហើយគប្បីជ្រាបថា ការកាន់យកនូវពាក្យថា បុរស (បុព្វបុរស) ក្នុងទីនេះ គឺធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃការសម្តែងយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើបែបនេះ ព្រះបាលីថា «មាតិតោ» (អំពីចំណែកមាតា) ទើបជាការសមហេតុផល។ ពាក្យថា អក្ខិត្តោ សេចក្តីថា មិនដល់នូវការតិះដៀល (ឬ មិនត្រូវបានគេបដិសេធ)។ ពាក្យថា អនវក្ខិត្តោ សេចក្តីថា មិនត្រូវបានគេបោះបង់ចោលក្នុងកិច្ចការមានការចម្អិនបាយដោយសទ្ធាជាដើម។ ពាក្យថា ជាតិវាទេន ដើម្បីបង្ហាញថា ករណវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថនៃហេតុ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ដោយហេតុដូចម្តេច»។ ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា ឧភតោ...បេ... បីតាមហយុគា នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការមិនមានទោសនៃកំណើតរបស់ព្រាហ្មណ៍ ដោយការសរសើរនូវភាពជាអ្នកមានគភ៌ស្អាតល្អ។ ពាក្យថា អក្ខិត្តោ នេះ បង្ហាញនូវការមិនមានកំហុសក្នុងកិរិយា (ការប្រព្រឹត្ត)។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ រមែងដល់នូវការតិះដៀល ដោយសារតែកំហុសក្នុងការប្រព្រឹត្ត។ ពាក្យថា អនុបកុដ្ឋោ នេះ បង្ហាញនូវការមិនមានការសេពគប់ដែលមិនសមគួរ។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ តែងរងនូវការជេរប្រមាថ ព្រោះអាស្រ័យការសេពគប់ដែលមិនសមគួរ។ ဣဿရောတိ အဓိပတေယျသံဝတ္တနိယကမ္မဖလေန ဤသနသီလော. သာ ပနဿ ဣဿရတာ ဝိဘဝသမ္ပတ္တိပစ္စယာ ပါကဋာ ဇာတာတိ အဍ္ဎတာပရိယာယဘာဝေန ဝဒန္တော ‘‘အဍ္ဎောတိ ဣဿရော’’တိ အာဟ. မဟန္တံ ဓနမဿ ဘူမိဂတဉ္စေဝ ဝေဟာသဋ္ဌဉ္စာတိ မဟဒ္ဓနော. တဿာတိ တဿ တဿ. ဝဒန္တိ ‘‘အနွယတော ဗျတိရေကတော စ အနုပသင်္ကမနကာရဏံ ကိတ္တေမာ’’တိ. ពាក្យថា ឥស្សរោ សេចក្តីថា មានសភាវៈជាធំ ដោយផលនៃកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពជាធំ (អធិបតេយ្យ)។ ក៏ភាពជាធំនោះរបស់គាត់ ប្រាកដឡើងព្រោះអាស្រ័យសម្បត្តិគឺភោគៈ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយវោហារជំនួសនៃភាពជាអ្នកមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភថា «អឌ្ឍោ គឺ ឥស្សរោ (អ្នកមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភ គឺ ជាធំ)»។ ទ្រព្យដ៏ច្រើន ទាំងដែលកប់ក្នុងដី ទាំងដែលស្ថិតនៅលើអាកាស មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មហទ្ធនៈ (មានទ្រព្យច្រើន)។ ពាក្យថា តស្ស សេចក្តីថា នៃបុគ្គលនោះៗ។ ពួកលោកពោលថា «យើងនឹងពោលសរសើរនូវហេតុនៃការមិនចូលទៅជិត ទាំងដោយអនុវយ (ការស្របគ្នា) ទាំងដោយវ្យតិរេក (ការផ្ទុយគ្នា)»។ အဓိကရူပေါတိ ဝိသိဋ္ဌရူပေါ ဥတ္တမသရီရော. ဒဿနံ အရဟတီတိ ဒဿနီယော. တေနာဟ ‘‘ဒဿနယောဂ္ဂေါ’’တိ. ပသာဒံ အာဝဟတီတိ ပါသာဒိကော. တေနာဟ ‘‘စိတ္တပသာဒဇနနတော’’တိ. ဝဏ္ဏဿာတိ ဝဏ္ဏဓာတုယာ[Pg.191]. သရီရန္တိ သန္နိဝေသဝိသိဋ္ဌော ကရစရဏဂီဝါသီသာဒိ အဝယဝသမုဒါယော, သော စ သဏ္ဌာနမုခေန ဂယှတီတိ ‘‘ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယာတိ ပရမာယ…ပေ… သမ္ပတ္တိယာ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗဝဏ္ဏေသု သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောဝ ဥတ္တမောတိ ဝုတ္တံ ‘‘သေဋ္ဌေန သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏေန သမန္နာဂတော’’တိ. တထာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ စက္ကဝတ္တိနော စ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာဝ ဟောန္တိ. ဗြဟ္မဝစ္ဆသီတိ ဥတ္တမသရီရာဘော သုဝဏ္ဏာဘောတိ အတ္ထော. ဣမမေဝ ဟိ အတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘မဟာဗြဟ္မုနော သရီရသဒိသေန သရီရေန သမန္နာဂတော’’တိ. န ဗြဟ္မုဇုဂတ္တတံ. အခုဒ္ဒါဝကာသော ဒဿနာယာတိ အာရောဟပရိဏာဟသမ္ပတ္တိယာ အဝယဝပါရိပူရိယာ စ ဒဿနာယ ဩကာသော န ခုဒ္ဒကော. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗာနေဝါ’’တိအာဒိ. ពាក្យថា អធិករូបោ សេចក្តីថា មានរូបវិសេស គឺមានសរីរៈដ៏ឧត្តម។ បុគ្គលណាគួរដល់ការមើល ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទស្សនីយៈ (គួរជាទីគយគន់)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «គួរដល់ការមើល»។ បុគ្គលណា នាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លា ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បាសាទិកៈ (គួរឲ្យជ្រះថ្លា)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ព្រោះធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងចិត្ត»។ ពាក្យថា វណ្ណស្ស សេចក្តីថា នៃពណ៌សម្បុរ (វណ្ណធាតុ)។ ពាក្យថា សរីរៈ គឺការប្រជុំនៃអវយវៈមានដៃ ជើង ក ក្បាល ជាដើម ដែលមានទ្រង់ទ្រាយដ៏វិសេស ហើយសរីរៈនោះ ត្រូវបានកាន់យកដោយអំណាចនៃសណ្ឋាន ទើបពោលថា «បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីបរិបូណ៌ដ៏ក្រៃលែង...បេ... ផង»។ ក្នុងបណ្តាពណ៌ទាំងអស់ ពណ៌ដូចជាមាស គឺជាពណ៌ដ៏ឧត្តមបំផុត ទើបពោលថា «ប្រកបដោយពណ៌សម្បុរដូចជាមាសដ៏ប្រសើរ»។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ និងព្រះស្តេចចក្រពត្តិទាំងឡាយ តែងមានពណ៌សម្បុរដូចជាមាស។ ពាក្យថា ព្រហ្មវច្ឆសី មានអត្ថថា មានរស្មីនៃសរីរៈដ៏ឧត្តម គឺមានរស្មីដូចជាមាស។ ព្រោះសំដៅយកអត្ថនេះឯង ទើបពោលថា «ប្រកបដោយសរីរៈស្មើដោយសរីរៈនៃមហាព្រហ្ម»។ មិនមែនសំដៅដល់ភាពមានខ្លួនត្រង់ដូចជាព្រហ្មឡើយ។ ពាក្យថា អខុទ្ទាវកាសោ ទស្សនាយ សេចក្តីថា ឱកាសដើម្បីមើល ដោយភាពបរិបូណ៌នៃកម្ពស់និងទំហំ និងដោយភាពពេញលេញនៃអវយវៈ មិនមែនតូចតាចឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា សព្វានេវ (ទាំងអស់នោះឯង)។ ယမနိယမလက္ခဏံ သီလမဿ အတ္ထီတိ သီလဝါ, တံ ပနဿ ရတ္တညုတာယ ဝုဒ္ဓံ ဝဍ္ဎိတံ သီလံ အဿ အတ္ထီတိ ဝုဒ္ဓသီလီ, တေန စ သဗ္ဗဒါ သမာယောဂတော ဝုဍ္ဎသီလေန သမန္နာဂတော. ပဉ္စသီလမတ္တမေဝ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ တတော ပရံ သီလဿ တတ္ထ အဘာဝတော တေသဉ္စ အဇာနနတော. សីលដែលមានលក្ខណៈជាការសង្កត់សង្កិននិងការទប់ទល់ មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សីលវា (អ្នកមានសីល)។ ម្យ៉ាងទៀត សីលនោះរបស់គាត់ ជាសីលដែលចម្រើនហើយ ចម្រើនឡើងហើយ ដោយភាពជាអ្នកដឹងរាត្រីយូរ (រត្តញ្ញូ) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា វុទ្ធសីលី (មានសីលដ៏ចម្រើន)។ និងជាអ្នកប្រកបដោយសីលដ៏ចម្រើននោះ ព្រោះការប្រកបជានិច្ចកាល។ ពួកលោកពោលសំដៅយកត្រឹមតែបញ្ចសីលប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថា សីលក្រៅពីនោះ មិនមានក្នុងទីនោះឡើយ ហើយពួកលោកក៏មិនដឹងនូវសីលនោះដែរ។ ဌာနကရဏသမ္ပတ္တိယာ သိက္ခာသမ္ပတ္တိယာ စ ကတ္ထစိပိ အနူနတာယ ပရိမဏ္ဍလပဒါနိ ဗျဉ္ဇနာနိ အက္ခရာနိ ဧတိဿာတိ ပရိမဏ္ဍလပဒဗျဉ္ဇနာ. အထ ဝါ ပဇ္ဇတိ အတ္ထော ဧတေနာတိ ပဒံ, နာမာဒိ, ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ ဗျဉ္ဇေတီတိ ဗျဉ္ဇနံ ဝါကျံ, တေသံ ပရိပုဏ္ဏတာယ ပရိမဏ္ဍလပဒဗျဉ္ဇနာ. အတ္ထဉာပနသာဓနတာယ ဝါစာဝ ကရဏန္တိ ဝါက္ကရဏံ, ဥဒါဟရဏဃောသော. ဂုဏပရိပုဏ္ဏဘာဝေန တဿ ဗြာဟ္မဏဿ, တေန ဝါ ဘာသိတဗ္ဗအတ္ထဿ. ပူရေ ပုဏ္ဏဘာဝေ. ပူရေတိ စ ပုရိမသ္မိံ အတ္ထေ အာဓာရေ ဘုမ္မံ, ဒုတိယသ္မိံ ဝိသယေ. သုခုမာလတ္တနေနာတိ ဣမိနာ တဿာ ဝါစာယ မုဒုသဏှဘာဝမာဟ. အပလိဗုဒ္ဓါယ ပိတ္တသေမှာဒီဟိ. သန္ဒိဋ္ဌံ သဗ္ဗံ ဒဿေတွာ ဝိယ ဧကဒေသကထနံ. ဝိလမ္ဗိတံ သဏိကံ စိရာယိတွာ ကထနံ. ‘‘သန္ဒိဒ္ဓဝိလမ္ဗိတာဒီ’’တိ ဝါ ပါဌော. တတ္ထ သန္ဒိဒ္ဓံ သန္ဒေဟဇနကံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ခလိတာနုကဍ္ဎိတာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ ပါကဋံ ကတွာတိ ဣမိနာ စဿ ဝါစာယ အတ္ထပါရိပူရိံ ဝဒန္တိ. បទ ព្យញ្ជនៈ និងអក្សរទាំងឡាយ នៃវាចានោះ មានសណ្ឋានមូលល្អ (បរិមណ្ឌល) ព្រោះមិនខ្វះខាតក្នុងទីណាមួយ ដោយសេចក្តីបរិបូណ៌នៃឋាននិងករណៈ និងដោយសេចក្តីបរិបូណ៌នៃការសិក្សា ហេតុនោះ វាចានោះ ឈ្មោះថា បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា (មានបទនិងព្យញ្ជនៈមូលល្អ)។ ម៉្យាងទៀត អត្ថរមែងសម្រេចដោយពាក្យនេះ ហេតុនោះ ពាក្យនោះ ឈ្មោះថា បទ មាននាមជាដើម, វាក្យៈណា តែងញ៉ាំងអត្ថដែលចង់បានឲ្យប្រាកដឡើង ហេតុនោះ វាក្យៈនោះ ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ, វាចានោះ ឈ្មោះថា បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា ព្រោះភាពបរិបូណ៌នៃបទនិងព្យញ្ជនៈទាំងឡាយនោះ។ វាចាដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងអត្ថឲ្យដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា វាក្ករណៈ (ការធ្វើវាចា) គឺសំឡេងដែលបន្លឺឡើង។ ដោយភាពបរិបូណ៌នៃគុណរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះ ឬនៃអត្ថដែលព្រាហ្មណ៍នោះគប្បីពោល។ ពាក្យថា បូរេ សេចក្តីថា ក្នុងភាពពេញលេញ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងអត្ថមុន ពាក្យថា បូរេ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថជាទីតាំង (អាធារៈ), ក្នុងអត្ថទីពីរ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថជាវិស័យ។ ពាក្យថា សុខុមាលត្តនេន នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ភាពទន់ភ្លន់និងម៉ដ្តរលីងនៃវាចានោះ។ ដោយវាចាដែលមិនរអាក់រអួលដោយសារប្រមាត់និងស្លេស្មជាដើម។ ការពោលត្រឹមតែចំណែកមួយ ហាក់ដូចជាបង្ហាញនូវអ្វីៗទាំងអស់ដែលបានឃើញហើយ។ ពាក្យថា វិលម្ពិតំ សេចក្តីថា ការពោលយឺតៗ បង្អង់យូរ។ ម្យ៉ាងទៀត មានបាឋៈថា «សន្ទិទ្ធវិលម្ពិតាទិ»។ ក្នុងបាឋៈនោះ ពាក្យថា សន្ទិទ្ធំ សេចក្តីថា នាំឲ្យកើតសេចក្តីសង្ស័យ។ ដោយសព្ទថា អាទិ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកការនិយាយទាក់ទើ និងការនិយាយអូសទាញជាដើម។ ពាក្យថា ធ្វើឲ្យប្រាកដនូវខាងដើម កណ្តាល និងខាងចុង នេះ ពួកលោកពោលសំដៅដល់ភាពបរិបូណ៌នៃអត្ថនៃវាចារបស់គាត់។ ၄၂၅. သဒိသာတိ ဧကဒေသေန သဒိသာ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ဂုဏေဟိ သဗ္ဗထာ သဒိသာ ကေစိပိ ဂုဏာ အညေသု လဗ္ဘန္တိ. ဣတရေတိ အတ္တနော ဂုဏေဟိ အသဒိသဂုဏေ. ဣဒန္တိ ဣဒံ အတ္ထဇာတံ. ဂေါပဒကန္တိ ဂါဝိယာ ပဒေ ဌိတဥဒကံ. ကုလပရိယာယေနာတိ ကုလာနုက္ကမေန. ៤២៥. ពាក្យថា សទិសា សេចក្តីថា ដូចគ្នាដោយចំណែកខ្លះ។ ព្រោះថា គុណទាំងឡាយណាមួយដែលដូចគ្នាដោយសព្វគ្រប់ជាមួយនឹងគុណទាំងឡាយរបស់ព្រះពុទ្ធ រមែងមិនមានក្នុងបុគ្គលដទៃឡើយ។ ពាក្យថា ឥតរេ សេចក្តីថា នូវបុគ្គលដទៃដែលមានគុណមិនដូចជាគុណរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ឥទំ សេចក្តីថា នូវសេចក្តីនេះ។ ពាក្យថា គោបទកំ សេចក្តីថា ទឹកដែលស្ថិតនៅក្នុងស្នាមជើងមេគោ។ ពាក្យថា កុលបរិយាយេន សេចក្តីថា តាមលំដាប់ត្រកូល។ တတ္ထာတိ [Pg.192] မဉ္စကေ. သီဟသေယျံ ကပ္ပေသီတိ ယထာ ရာဟု အသုရိန္ဒော အာယာမတော ဝိတ္ထာရတော ဥဗ္ဗေဓတော စ ဘဂဝတော ရူပကာယဿ ပရိစ္ဆေဒံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, တထာရူပံ ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောန္တော သီဟသေယျံ ကပ္ပေသိ. ពាក្យថា តត្ថ សេចក្តីថា លើគ្រែ។ ពាក្យថា សម្រេចសីហសេយ្យា សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តាក់តែងនូវឥទ្ធិអភិសង្ខារមានសភាពយ៉ាងនោះ ហើយទ្រង់សម្រេចសីហសេយ្យា ដោយប្រការដែលអសុរិន្ទរាហូ មិនអាចកំណត់ប្រវែង បណ្តោយ ទទឹង និងកម្ពស់នៃរូបកាយរបស់ព្រះមានព្រះភាគបានឡើយ។ ပရိသုဒ္ဓဋ္ဌေန အရိယန္တိ အာဟ ‘‘အရိယံ ဥတ္တမံ ပရိသုဒ္ဓ’’န္တိ. အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကုသလံ, န သုခဝိပါကဋ္ဌေန. ကတ္ထစိ စတုရာသီတိ ပါဏသဟဿာနိ ကတ္ထစိ အပရိမာဏာပိ ဒေဝမနုဿာ ယသ္မာ စတုဝီသတိယာ ဌာနေသု အသင်္ချေယျာ အပရိမေယျာ မဂ္ဂဖလာမတံ ပိဝန္တိ. ကောဋိသတသဟဿာဒိပရိမာဏေနပိ ဗဟူ ဧဝ. တသ္မာ အနုတ္တရာစာရသိက္ခာပနဝသေနေဝ ဘဂဝါ ဗဟူနံ အာစရိယော. တေတိ ကာမရာဂတော အညေ ဘဂဝတာ ပဟီနကိလေသေ. ព្រោះអត្ថថា បរិសុទ្ធ ឈ្មោះថា អរិយៈ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «អរិយៈ គឺ ឧត្តម បរិសុទ្ធ»។ ឈ្មោះថា កុសល ព្រោះអត្ថថាមិនមានទោស មិនមែនព្រោះអត្ថថាមានផលជាសុខឡើយ។ ព្រោះហេតុថា ក្នុងទីខ្លះ ពួកទេវតានិងមនុស្សប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់ ក្នុងទីខ្លះ ពួកទេវតានិងមនុស្សដែលមិនអាចរាប់បាន រមែងផឹកនូវទឹកអម្រឹតគឺមគ្គនិងផល ក្នុងទីទាំង ២៤ កន្លែង ដែលមិនអាចគណនាបាន មិនអាចវាស់វែងបាន។ សូម្បីដោយការរាប់ចំនួនសែនកោដិជាដើម ក៏នៅតែច្រើនដដែល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ជាអាចារ្យរបស់ជនច្រើន ដោយអំណាចនៃការបង្ហាត់បង្រៀននូវអាចារៈដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ពាក្យថា តេ សំដៅដល់កិលេសទាំងឡាយដទៃអំពីកាមរាគៈ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លះបង់ហើយ។ အပါပပုရေက္ခာရောတိ အပါပေဟိ ပုရက္ခရီယတိ, န ဝါ ပါပံ ပုရတော ကရောတီတိပိ အပါပပုရေက္ခာရောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အပါပေ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အပါပေတိ ပါပပပဋိပက္ခေ ပါပရဟိတေ စ. ဗြဟ္မနိ ဘဝါ, ဗြဟ္မုနော ဝါ ဟိတာ ဂရုကရဏာဒိနာ, ဗြဟ္မာနံ ဝါ မဂ္ဂံ ဇာနာတီတိ ဗြဟ္မညာ, တဿာ ဗြဟ္မညာယ ပဇာယ. ពាក្យថា អបាបបុរេក្ខារោ សេចក្តីថា ត្រូវបានគេធ្វើទុកខាងមុខដោយធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមែនជាបាប ឬម្យ៉ាងទៀត មិនធ្វើនូវបាបទុកខាងមុខ ឈ្មោះថា អបាបបុរេក្ខារោ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «អបាបេ គឺ នវលោកុត្តរធម្មេ» (ក្នុងធម៌មិនមែនបាប គឺ លោកុត្តរធម៌ទាំង ៩)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា អបាបេ សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ជាបដិបក្ខនឹងបាប និងធម៌ដែលប្រាសចាកបាប។ ធម៌ណា កើតក្នុងព្រហ្ម ឬជាប្រយោជន៍ដល់ព្រហ្ម ដោយការធ្វើសេចក្តីគោរពជាដើម ឬដឹងនូវផ្លូវរបស់ព្រហ្មទាំងឡាយ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា ព្រហ្មញ្ញា (ភាពជាព្រហ្ម), នៃប្រជាជនដែលប្រកបដោយព្រហ្មញ្ញធម៌នោះ។ တိရောရဋ္ဌာ တိရောဇနပဒါတိ ဧတ္ထ ရဇ္ဇံ ရဋ္ဌံ ရာဇန္တိ ရာဇာနော ဧတေနာတိ ကတွာ. တဒေကဒေသဘူတာ ပဒေသာ ပန ဇနပဒေါ ဇနာ ပဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ သုခဇီဝိကံ ပါပုဏန္တီတိ ကတွာ. ပုစ္ဆာယ ဒေါသံ သလ္လက္ခေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဘဂဝါ ဝိဿဇ္ဇေတိ တေသံ ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိံ စိန္တေတွာတိ အဓိပ္ပာယော. နဝကာတိ အာဂန္တုကဘာဝေန အမှာကံ အဘိနဝါ. ក្នុងពាក្យថា តិរោរដ្ឋា តិរោជនបទា នេះ ពាក្យថា រដ្ឋៈ គឺ រាជ្យ ព្រោះវិគ្រោះថា ព្រះរាជាទាំងឡាយ តែងរុងរឿងដោយដែនដីនេះ។ ចំណែកឯដែនដីដែលជាចំណែកមួយនៃរាជ្យនោះ ឈ្មោះថា ជនបទ ព្រោះវិគ្រោះថា ពួកជនតែងទៅដល់ គឺបានដល់នូវការរស់នៅជាសុខក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា កំណត់ដឹងនូវទោសនៃការសួរ នេះ ជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ដោះស្រាយ ព្រោះទ្រង់គិតគូរដល់សេចក្តីបរិបូណ៌នៃឧបនិស្ស័យរបស់ជនទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា នវកា សេចក្តីថា ជាអ្នកថ្មីសម្រាប់ពួកយើង ដោយភាពជាអ្នកមកថ្មី (អាគន្តុកៈ)។ ၄၂၆. ဩပါတေတိ နိပ္ပာတေတီတိ အတ္ထော. တထာဘူတော စ တတ္ထ ပေသိတာ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဝေသေတီ’’တိ. သံပုရက္ခရောန္တီတိ သက္ကစ္စံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကရောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ပုရတော ကတွာ ဝိစရန္တီ’’တိ. ៤២៦. ពាក្យថា ឱបាតេតិ មានអត្ថថា ញ៉ាំងឲ្យធ្លាក់ចុះ (ទម្លាក់ចុះ)។ និងបុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅក្នុងទីនោះ ទើបពោលថា «ញ៉ាំងឲ្យចូលទៅ» (បវេសេតិ)។ ពាក្យថា សំបុរក្ខរោន្តិ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាប្រធានដោយគោរព។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ធ្វើទុកខាងមុខហើយដើរទៅ»។ ၄၂၇. သုဒ္ဒေ ဗဟိ ကတွာ ရဟော သာသိတဗ္ဗဋ္ဌေန မန္တာ ဧဝ တံတံအတ္ထပဋိပတ္တိဟေတုတာယ ပဒန္တိ မန္တပဒံ ဝေဒံ. တေနာဟ ‘‘ဝေဒေါ’’တိ. ဧဝံ ကိရာတိ ပရမ္ပရဘာဝေန အာဘတန္တိ အာစရိယပရမ္ပရာယ အာဘတံ. ပါဝစနသင်္ခါတသမ္ပတ္တိယာတိ [Pg.193] ပမုခဝစနမှိ ဥဒတ္တာဒိသမ္ပတ္တိယာ. သာဝိတ္တိအာဒီဟိ ဆန္ဒဗန္ဓေဟိ ဝဂ္ဂဗန္ဓေဟိ စာတိ ဂါယတ္တီအာဒီဟိ အဇ္ဈာယာနုဝါကာဒီဟိ ဆန္ဒဗန္ဓေဟိ စ ဝဂ္ဂဗန္ဓေဟိ စ. သမ္ပာဒေတွာတိ ပဒသမ္ပတ္တိံ အဟာပေတွာ. ပဝတ္တာရောတိ ဝါ ပါဝစနဝသေန ဝတ္တာရော. သဇ္ဈာယိတန္တိ ဂါယနဝသေန သဇ္ဈာယိတံ, တံ ပန ပဒေနေဝ ဣစ္ဆိတန္တိ အာဟ ‘‘ပဒသမ္ပတ္တိဝသေနာ’’တိ. အညေသံ ဝုတ္တန္တိ ပါဝစနဝသေန အညေသံ ဝုတ္တံ. ရာသိကတန္တိ ဣရုဝေဒယဇုဝေဒသာမဝေဒါဒိဝသေန, တတ္ထာပိ ပစ္စေကံ မန္တဗြဟ္မာဒိဝသေန အဇ္ဈာယာနုဝါကာဒိဝသေန ရာသိကတံ. ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဩလောကေတွာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိဘဏ္ဍေန ယထာကမ္မူပဂဉာဏေန သတ္တာနံ ကမ္မဿကတံ, ပစ္စက္ခတော ဒဿနဋ္ဌေန ဒိဗ္ဗစက္ခုသဒိသေန ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေန အတီတကပ္ပေ ဗြာဟ္မဏာနံ မန္တဇ္ဈေနဝိဓိဉ္စ ဩလောကေတွာ. ပါဝစနေန သဟ သံသန္ဒေတွာတိ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ယံ ဝစနံ ဝဋ္ဋသန္နိဿိတံ, တေန သဟ အဝိရုဒ္ဓံ ကတွာ. န ဟိ တေသံ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿိတော အတ္ထော ပစ္စက္ခော ဟောတိ. အပရာပရေတိ အဋ္ဌကာဒီဟိ အပရာပရေ, ပစ္ဆိမာ ဩက္ကာကရာဇကာလာဒီသု ဥပ္ပန္နာ. ပက္ခိပိတွာတိ အဋ္ဌကာဒီဟိ ဂန္ထိတမန္တပဒေသု ကိလေသသန္နိဿိတပဒါနံ တတ္ထ တတ္ထ ပဒေ ပက္ခိပနံ ကတွာ. ဝိရုဒ္ဓေ အကံသူတိ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကသုတ္တာဒီသု (ခု. နိ. ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကသုတ္တံ) အာဂတနယေနေဝ သံကိလေသိကတ္ထဒီပနတော ပစ္စနီကဘူတေ အကံသု. ៤២៧. ពាក្យថា mantapadaṃ (បទមន្ត) បានដល់ វេទ ព្រោះជាបទគឺមន្តនោះឯង ដែលជាហេតុសម្រេចនូវការបដិបត្តិនូវអត្ថនោះៗ ដោយអត្ថថា គួរប្រៀនប្រដៅក្នុងទីសម្ងាត់ វៀរចាកជនសូទ្រៈខាងក្រៅ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “vedo” (វេទ)។ ពាក្យថា Evaṃ kira (ឮថា យ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា នាំមកដោយភាពជាលំដាប់តៗគ្នា គឺនាំមកដោយលំដាប់អាចារ្យ។ ពាក្យថា Pāvacanasaṅkhātasampattiyā (ដោយការដល់ព្រមដែលរាប់ថាជាពាក្យប្រធាន) សេចក្តីថា ដោយការដល់ព្រមមានឧទត្តសម្លេងខ្ពស់ជាដើម ក្នុងពាក្យជាប្រធាន។ ពាក្យថា Sāvittiādīhi chandabandhehi vaggabandhehi ca (ដោយឆន្ទពន្ធ និងវគ្គពន្ធ មានសាវិត្តិជាដើម) សេចក្តីថា ដោយឆន្ទពន្ធមានគាយត្រីជាដើម និងវគ្គពន្ធមានអជ្ឈាយៈ និងអនុវាកៈជាដើម។ ពាក្យថា Sampādetvā (ញ៉ាំង...ឲ្យសម្រេច) សេចក្តីថា មិនឲ្យសាបសូន្យនូវការដល់ព្រមនៃបទ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា Pavattāro (អ្នកប្រព្រឹត្តទៅ) សេចក្តីថា អ្នកពោលដោយអំណាចនៃពាក្យប្រធាន។ ពាក្យថា Sajjhāyitaṃ (ដែលសូត្រធម៌) សេចក្តីថា ដែលសូត្រដោយអំណាចនៃការច្រៀង ប៉ុន្តែការសូត្រនោះ លោកប្រាថ្នាដោយបទប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “padasampattivasena” (ដោយអំណាចនៃការដល់ព្រមនៃបទ)។ ពាក្យថា Aññesaṃ vuttaṃ (ដែលពោលដល់អ្នកដទៃ) សេចក្តីថា ដែលពោលដល់អ្នកដទៃដោយអំណាចនៃពាក្យប្រធាន។ ពាក្យថា Rāsikataṃ (ដែលធ្វើឲ្យជាគំនរ) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃឥរុវេទ យជុវេទ និងសាមវេទជាដើម ក្នុងវេទទាំងនោះ សូម្បីតែមួយៗ ក៏ធ្វើឲ្យជាគំនរដោយអំណាចនៃមន្ត និងព្រាហ្មណៈជាដើម ដោយអំណាចនៃអជ្ឈាយៈ និងអនុវាកៈជាដើម។ ពាក្យថា Dibbena cakkhunā oloketvā (ពិនិត្យមើលដោយទិព្វចក្ខុ) សេចក្តីថា ពិនិត្យមើលនូវភាពមានកម្មជាជារបស់ខ្លួននៃសត្វទាំងឡាយ ដោយយថាកម្មូបគញាណ ដែលជាបរិវារនៃទិព្វចក្ខុ និងពិនិត្យមើលនូវវិធីរៀនមន្តរបស់ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយក្នុងអតីតកប្ប ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ដែលប្រៀបដូចជាទិព្វចក្ខុ ព្រោះអត្ថថាឃើញច្បាស់នឹងភ្នែក។ ពាក្យថា Pāvacanena saha saṃsandetvā (ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយព្រះពុទ្ធវចនៈ) សេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យផ្ទុយគ្នាជាមួយព្រះវចនៈណាដែលទាក់ទងនឹងវដ្តៈ របស់ព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ព្រោះថា អត្ថដែលទាក់ទងនឹងវិវដ្តៈ មិនមែនជាទីប្រចក្សដល់ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះឡើយ។ ពាក្យថា Aparāpara (ព្រាហ្មណ៍ខាងក្រោយៗ) សេចក្តីថា ព្រាហ្មណ៍ដទៃទៀតក្រៅពីព្រះអដ្ឋកៈជាដើម ដែលកើតឡើងក្នុងកាលនៃព្រះបាទឱក្កាកៈជាដើម ក្នុងសម័យខាងក្រោយ។ ពាក្យថា Pakkhipitvā (ដាក់បញ្ចូល) សេចក្តីថា ធ្វើការដាក់បញ្ចូលនូវបទទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹងកិលេស ក្នុងបទមន្តទាំងឡាយដែលព្រះអដ្ឋកៈជាដើមបានចងក្រងទុក ក្នុងបទនោះៗ។ ពាក្យថា Viruddhe akaṃsu (ធ្វើឲ្យផ្ទុយគ្នា) សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យទៅជាសត្រូវ (ផ្ទុយគ្នា) ព្រោះសម្តែងនូវអត្ថដែលប្រកបដោយសេចក្តីសៅហ្មង ដោយន័យដែលមកហើយក្នុងព្រាហ្មណធម្មិកសូត្រជាដើម។ ၄၂၈. ပဋိပါဋိယာ ဃဋိတာတိ ပဋိပါဋိယာ သမ္ဗဒ္ဓါ. ပရမ္ပရသံသတ္တာတိ အာဒါနိယာယ ယဋ္ဌိယာ သံသတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ယဋ္ဌိဂ္ဂါဟကေန စက္ခုမတာ’’တိ. ပုရိမဿာတိ မဏ္ဍလာကာရေန ဌိတာယ အန္ဓဝေဏိယာ သဗ္ဗပုရိမဿ ဟတ္ထေန သဗ္ဗပစ္ဆိမဿ ကစ္ဆံ ဂဏှာပေတွာ. ဒိဝသမ္ပီတိ အနေကဒိဝသမ္ပိ. စက္ခုဿ အနာဂတဘဝံ ဉတွာ ယထာအက္ကန္တဋ္ဌာနေယေဝ အနုပတိတွာ အက္ကမနံဝ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘ကဟံ စက္ခုမာ ကဟံ မဂ္ဂေါ’’တိ ပရိဝေဒိတွာ. ៤២៨. ពាក្យថា Paṭipāṭiyā ghaṭitā (តៗគ្នាជាលំដាប់) សេចក្តីថា ភ្ជាប់គ្នាជាលំដាប់។ ពាក្យថា Paramparasaṃsattā (ជាប់ទាក់ទងគ្នាតៗគ្នា) សេចក្តីថា ជាប់ទាក់ទងគ្នាដោយឈើច្រត់ដែលត្រូវកាន់យក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “yaṭṭhiggāhakena cakkhumatā” (ដោយអ្នកមានភ្នែកដែលកាន់ឈើច្រត់)។ ពាក្យថា Purimassa (នៃអ្នកខាងមុខ) សេចក្តីថា ឲ្យអ្នកខាងក្រោយបង្អស់កាន់កៀនកោះ (ចង្កេះ) នៃអ្នកខាងមុខបង្អស់ដោយដៃ ក្នុងជួរមនុស្សខ្វាក់ដែលឈរជាវង់មូល។ ពាក្យថា Divasampi (សូម្បីតែថ្ងៃ) សេចក្តីថា សូម្បីតែច្រើនថ្ងៃ។ ដឹងនូវភាពមិនមកដល់នៃភ្នែក (គឺដឹងថាគ្មានអ្នកនាំផ្លូវ) ហើយដើរជាន់ដានដដែលៗ ក្នុងកន្លែងដែលធ្លាប់ជាន់ហើយ កំណត់សម្គាល់ការដើរទៅ ហើយខ្សឹកខ្សួលយំទួញថា “តើអ្នកមានភ្នែកនៅឯណា? ផ្លូវនៅឯណា?”។ ပါဠိအာဂတေသု ဒွီသူတိ သဒ္ဓါ အနုဿဝေါတိ ဣမေသု ဒွီသု. ဧဝရူပေတိ ယထာ သဒ္ဓါနုဿဝါ, ဧဝရူပေ ဧဝ ပစ္စက္ခဂါဟိနောတိ အတ္ထော. တယောတိ ရုစိအာကာရပရိဝိတက္ကဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယော. ဘူတဝိပါကာတိ ဘူတတ္ထနိဋ္ဌာယကာ အဓိပ္ပေတတ္ထသာဓကာ, ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အဘူတတ္ထဝိပါကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ[Pg.194]. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု သဒ္ဓါယိတာဒိဝတ္ထူသု. ဧကံသေနေဝ နိဋ္ဌံ ဂန္တုံ နာလံ အနေကန္တိကတ္တာ သဒ္ဓါဒိဂ္ဂါဟဿ. ဥပရိ ပုစ္ဆာယ မဂ္ဂံ ဝိဝရိတွာ ဌပေသိ သစ္စာနုရက္ခာယ ဉာတုကာမတာယ ဥပ္ပာဒိတတ္တာ. ပဿတိ ဟိ ဘဂဝါ – မယာ ‘‘သစ္စမနုရက္ခတာ…ပေ… နိဋ္ဌံ ဂန္တု’’န္တိ ဝုတ္တေ သစ္စာနုရက္ခဏံ ဉာတုကာမော မာဏဝေါ ‘‘ကိတ္တာဝတာ’’တိအာဒိနာ ပုစ္ဆိဿတိ, တဿ တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ သစ္စာနုဗောဓေ ပုစ္ဆာယ အဝသရံ ဒတွာ တဿ ဥပနိဿယေ ဥပကာရဓမ္မေ ကထေဿာမီတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဥပရိ ပုစ္ဆာယ မဂ္ဂံ ဝိဝရိတွာ ဌပေသီ’’တိ. ពាក្យថា Pāḷiāgatesu dvīsu (ក្នុងធម៌ទាំងពីរដែលមកក្នុងព្រះបាលី) សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងពីរនេះ គឺជំនឿ (សទ្ធា) និងការឮតៗគ្នា (អនុស្សវៈ)។ ពាក្យថា Evarūpe (ក្នុងធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា ក្នុងធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះឯង ដូចជាសទ្ធានិងអនុស្សវៈ ដែលជាធម៌កាន់យកដោយការដឹងច្បាស់ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Tayo (ធម៌ទាំងបី) បានដល់ រុចិ (ការពេញចិត្ត) អាការបរិវិតក្កៈ (ការត្រិះរិះតាមអាការៈ) និងទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ (ការស៊ប់ចិត្តនឹងការយល់ឃើញ)។ ពាក្យថា Bhūtavipākā (មានផលពិត) សេចក្តីថា សម្រេចនូវសេចក្តីពិត ញ៉ាំងអត្ថដែលប្រាថ្នាឲ្យសម្រេច ផ្ទុយពីដែលពោលមកនេះ គប្បីជ្រាបថា មានផលមិនពិត (abhūtatthavipākā)។ ពាក្យថា Ettha (ក្នុងធម៌នេះ) សេចក្តីថា ក្នុងវត្ថុមានការជឿជាដើមទាំងនេះ។ មិនគួរដល់ការសន្និដ្ឋានដោយចំណែកមួយឡើយ ព្រោះការកាន់យកដោយសទ្ធាជាដើម មិនមានសេចក្តីទៀងទាត់ឡើយ។ ព្រះអង្គទ្រង់បើកផ្លូវសម្រាប់សួរទៅខាងមុខទុក ព្រោះការចង់ដឹងនូវការរក្សាសច្ចៈត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញថា កាលបើអាត្មាអញពោលថា “បុគ្គលអ្នករក្សាសច្ចៈ...មិនគួរដល់ការសន្និដ្ឋានឡើយ” ដូច្នេះ មាណពដែលចង់ដឹងនូវការរក្សាសច្ចៈ នឹងសួរដោយពាក្យជាដើមថា “តើត្រឹមត្រូវកម្រិតណា?” អាត្មាអញនឹងដោះស្រាយបញ្ហានោះដល់គេ ហើយផ្តល់ឱកាសឲ្យសួរក្នុងសច្ចានុពោធ (ការត្រាស់ដឹងសច្ចៈ) រួចហើយនឹងសម្តែងធម៌ជាឧបការៈដល់ឧបនិស្ស័យរបស់គេ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesi” (ទ្រង់បើកផ្លូវសម្រាប់សួរទៅខាងមុខទុក)។ ၄၃၀. အတ္တာနညေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ, ယတော ဝုတ္တံ ပါဠိယံ – ‘‘ယံ ခေါ ပနာယမာယသ္မာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဂမ္ဘီရော သော ဓမ္မော ဒုဒ္ဒသော ဒုရနုဗောဓော’’တိအာဒိ. လုဗ္ဘန္တီတိ လောဘနီယာ ယထာ ‘‘အပါယဂမနီယာ’’တိ အာဟ ‘‘လောဘနီယေသု ဓမ္မေသူတိ လောဘဓမ္မေသူ’’တိ. ယထာ ဝါ ရူပါဒိဓမ္မာ လောဘနီယာ, ဧဝံ လောဘောတိ အာဟ ‘‘လောဘနီယေသု ဓမ္မေသူတိ လောဘဓမ္မေသူ’’တိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ယံ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပံ, ဧတ္ထေသာ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧတ္ထ နိဝိသမာနာ နိဝိသတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၀; မ. နိ. ၁.၁၃၃; ဝိဘ. ၂၀၃). ဧသေ နယော သေသပဒဒွယေပိ. ៤៣០. ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រះអង្គឯងទើបត្រាស់ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងព្រះបាលីទើបពោលថា “ធម៌ណាដែលលោកដ៏មានអាយុនេះសម្តែង ធម៌នោះជ្រាលជ្រៅ ឃើញបានដោយកម្រ ត្រាស់ដឹងបានដោយកម្រ” ជាដើម។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាទីគួរត្រេកអរ ឈ្មោះថា lobhanīyā (គួរត្រេកអរ) ដូចជាពាក្យថា “apāyagamanīyā” (ធម៌ជាហេតុទៅកាន់អបាយ) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesū” (ក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទីគួរត្រេកអរ គឺក្នុងលោភធម៌ទាំងឡាយ)។ មួយវិញទៀត ធម៌មានរូបជាដើម ជាទីគួរត្រេកអរយ៉ាងណា លោភៈក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesū” (ក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទីគួរត្រេកអរ គឺក្នុងលោភធម៌ទាំងឡាយ)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “ធម្មជាតិណាជាទីស្រឡាញ់ ជាទីត្រេកអរក្នុងលោក តណ្ហានេះកាលកើតឡើង តែងកើតឡើងក្នុងធម្មជាតិនេះ កាលផ្សាយទៅ តែងផ្សាយទៅក្នុងធម្មជាតិនេះ”។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ដែរ។ ၄၃၂. နိဝေသေတီတိ ဌပေတိ ပဋ္ဌပေတိ. ပယိရုပါသတီတိ ဥပဋ္ဌာနဝသေန ဥပဂန္တွာ နိသီဒတိ. သုယျတိ ဧတေနာတိ သောတန္တိ အာဟ ‘‘ပသာဒသောတ’’န္တိ. တဉှိ သဝနာယ ဩဒဟိတဗ္ဗန္တိ. ဓာရေတိ သန္ဓာရေတိ တတ္ထေဝ မနံ ဌပေတိ. အတ္ထတောတိ ယထာဝုတ္တဿ ဓမ္မဿ အတ္ထတော. ကာရဏတောတိ ယုတ္တိတော ဟေတုဒါဟရဏေဟိ ဥပပတ္တိတော. ဩလောကနန္တိ ဧဝမေတန္တိ ယထာသဘာဝတော ပညာစက္ခုနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗတံ ခမန္တိ, တဉ္စ မဟန္တဿ မဏိနော ပဇ္ဇလန္တဿ ဝိယ အာဝိကတွာ အတ္ထဿ စိတ္တေ ဥပဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘ဣဓာ’’တိအာဒိ. ကတ္တုကမျတာဆန္ဒောတိ ကတ္တုကာမတာသင်္ခါတော ကုသလစ္ဆန္ဒော. ဝါယမတီတိအာဒိတော စတုန္နမ္ပိ ဝီရိယာနံ ဝသေန ဝါယာမံ ပရက္ကမံ ကရောတိ. မဂ္ဂပဓာနံ ပဒဟတီတိ မဂ္ဂါဝဟံ မဂ္ဂပရိယာပန္နဉ္စ သမ္မပ္ပဓာနံ ပဒဟတိ, ပဒဟနဝသေန တံ ပရိပူရေတိ. ပရမသစ္စန္တိ အမောဃဓမ္မတ္တာ ပရမတ္ထသစ္စံ. သဟဇာတနာမကာယေနာတိ မဂ္ဂပညာသဟဇာတနာမကာယေန. တဒေဝါတိ တဒေဝ ပရမသစ္စံ နိဗ္ဗာနံ. တေနေဝါဟ – ‘‘သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယေန ဝိဘူတံ ပါကဋံ ကရောန္တော ပဿတီ’’တိ. ៤៣២. ពាក្យថា Niveseti (តម្កល់ទុក) សេចក្តីថា តម្កល់ទុក ផ្ដើមតម្កល់ទុក។ ពាក្យថា Payirupāsati (ចូលទៅជិតរក) សេចក្តីថា ចូលទៅជិតហើយអង្គុយជិត ដោយអំណាចនៃការបម្រើ។ ធម្មជាតិណាដែលជាហេតុឮ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា សោតៈ (ត្រចៀក) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “pasādasotaṃ” (សោតប្រាសាទ)។ ព្រោះថាសោតប្រាសាទនោះ គប្បីផ្ទៀងដើម្បីស្តាប់។ ពាក្យថា Dhāreti (ទ្រទ្រង់ទុក) សេចក្តីថា ផ្ចង់ទុក តម្កល់ចិត្តទុកក្នុងធម៌នោះឯង។ ពាក្យថា Atthato (ដោយអត្ថ) សេចក្តីថា ដោយអត្ថនៃធម៌ដែលពោលហើយយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Kāraṇato (ដោយហេតុ) សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីសមគួរ ដោយការលើកឡើងនូវហេតុ និងការសម្រេច។ ពាក្យថា Olokanaṃ (ការពិនិត្យមើល) សេចក្តីថា យល់ព្រមតាមដែលត្រូវមើលឃើញដោយបញ្ញាចក្ខុតាមសភាវៈពិតថា “រឿងនេះយ៉ាងនេះឯង” ហើយការធ្វើអត្ថនោះឲ្យប្រាកដក្នុងចិត្ត ដូចជាកែវមណីដ៏ធំដែលកំពុងភ្លឺរុងរឿង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា “idha” (ក្នុងលោកនេះ)។ ពាក្យថា Kattukamyatāchando (ឆន្ទៈគឺការចង់ធ្វើ) សេចក្តីថា កុសលច្ឆន្ទៈដែលរាប់ថាជាការចង់ធ្វើ។ ក្នុងពាក្យថា Vāyamati (ព្យាយាម) ជាដើម សេចក្តីថា ធ្វើសេចក្តីព្យាយាម គឺសេចក្តីប្រឹងប្រែង ដោយអំណាចនៃវីរិយៈទាំងបួន។ ពាក្យថា Maggapadhānaṃ padahati (តម្កល់ទុកនូវសេចក្តីព្យាយាមជាផ្លូវ) សេចក្តីថា តម្កល់ទុកនូវសម្មប្បធានដែលនាំមកនូវមគ្គ និងដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងមគ្គ ញ៉ាំងសម្មប្បធាននោះឲ្យពេញលេញដោយអំណាចនៃការតម្កល់ទុក។ ពាក្យថា Paramasaccaṃ (សច្ចៈដ៏ក្រៃលែង) សេចក្តីថា បរមត្ថសច្ចៈ ព្រោះជាធម៌មិនសូន្យទទេ (មិនឥតផល)។ ពាក្យថា Sahajātanāmakāyena (ដោយនាមកាយដែលកើតជាមួយគ្នា) សេចក្តីថា ដោយនាមកាយដែលកើតរួមជាមួយមគ្គបញ្ញា។ ពាក្យថា Tadeva (សច្ចៈនោះឯង) សេចក្តីថា ព្រះនិព្វានដែលជាបរមត្ថសច្ចៈនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sacchikiriyābhisamayena vibhūtaṃ pākaṭaṃ karonto passati” (ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ឲ្យប្រាកដ ដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ និងការត្រាស់ដឹង ហើយមើលឃើញ)។ ၄၃၃-၄. မဂ္ဂါနုဗောဓောတိ [Pg.195] မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ ဗောဓော ဗုဇ္ဈနံ, ယေသံ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္ဒနဝသေန မဂ္ဂပ္ပဋိဝေဓော, တေသံ ပဋိပဿမ္ဘနဝသေန ပဝတ္တမာနံ သာမညဖလံ, မဂ္ဂေန ပဋိဝိဒ္ဓါနိ သစ္စာနိ, ပရမတ္ထသစ္စမေဝ ဝါ အနုရူပဗုဇ္ဈနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သစ္စာနုပ္ပတ္တီတိ ဖလသစ္ဆိကိရိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ သတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ သဒ္ဓါပဋိလာဘာဒယော ဒွါဒသ ဓမ္မာ သစ္စာနုပ္ပတ္တိယာ ဥပကာရာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တေသံယေဝါတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာနံ ဒွါဒသန္န’’န္တိ. နာယံ ‘‘တေသံယေဝါ’’တိ ပဒဿ အတ္ထော. သတိပိ ကုသလဝိပါကာဒိဘာဝေန နာနတ္တေ ဝတ္ထာရမ္မဏဘူမိကိစ္စာဒိဝသေန ပန သဒိသာတိ ဥပါယတောဝ မဂ္ဂဓမ္မာ အာသေဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဖလဘူတာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ တံသဒိသေ တဗ္ဗောဟာရံ ကတွာ ‘‘တေသံ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တဓမ္မာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ အာသေဝနာဂဟဏံ သမတ္ထိတံ, န အညထာ. န ဟိ ဧကစိတ္တက္ခဏိကာနံ မဂ္ဂဓမ္မာနံ အာသေဝနာ, ဗဟုလီကမ္မံ ဝါ အတ္ထီတိ. တုလနာတိ ဝိပဿနာ. သာ ဟိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဘူတာ မဂ္ဂပ္ပဓာနဿ ဗဟုကာရာ တဿ အဘာဝေ မဂ္ဂပ္ပဓာနဿေဝ အဘာဝတော, ဧဝံ ဥဿာဟော တုလနာယ ဆန္ဒော ဥဿာဟဿ ဗဟုကာရောတိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌိမဿ ဥပရိမူပကာရတံ သုဝိညေယျမေဝါတိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ៤៣៣-៤. ពាក្យថា Maggānubodho (ការត្រាស់ដឹងតាមមគ្គ) សេចក្តីថា ការដឹង ការត្រាស់ដឹងតាមលំដាប់នៃមគ្គ សេចក្តីអធិប្បាយថា សាមញ្ញផលដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការរំងាប់នូវកិលេសទាំងឡាយណា ដែលការចាក់ធ្លុះមគ្គបានកាត់ផ្តាច់ហើយ ឬសច្ចៈទាំងឡាយដែលចាក់ធ្លុះហើយដោយមគ្គ ឬការត្រាស់ដឹងតាមសមគួរនូវបរមត្ថសច្ចៈនោះឯង។ លោកពោលថា “Saccānuppatti (ការដល់នូវសច្ចៈ) គឺការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវផល”។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ ធម៌ទាំង ១២ ប្រការ មានការបានចំពោះនូវសទ្ធាជាដើម ដែលពោលខាងលើ តែងជាឧបការៈដល់ការដល់នូវសច្ចៈ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “tesaṃyeva” (នៃធម៌ទាំងនោះឯង) គឺនៃធម៌ទាំង ១២ ដែលពោលខាងលើ។ នេះមិនមែនជាអត្ថនៃពាក្យថា “tesaṃyeva” ឡើយ។ សូម្បីតែមានភាពខុសគ្នាដោយភាពជាកុសល និងវិបាកជាដើមក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃវត្ថុ អារម្មណ៍ ភូមិ និងកិច្ចជាដើម គឺមានសភាពដូចគ្នា ធម៌ទាំងឡាយដែលជាមគ្គដែលបុគ្គលសេពគប់ ចម្រើនឲ្យច្រើនដោយឧបាយ ទើបគួរពោលថាជាផល ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបធ្វើនូវវោហារនោះក្នុងធម៌ដែលមានសភាពដូចគ្នានោះ ហើយពោលថា “tesaṃ maggasampayuttadhammānaṃ” (នៃធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គទាំងនោះ)។ យ៉ាងនេះ ការកាន់យកនូវអាសេវនៈ (ការសេពគប់) ទើបសម្រេចបាន មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ។ ព្រោះថា ការសេពគប់ ឬការធ្វើឲ្យច្រើន នៃមគ្គធម៌ទាំងឡាយដែលមានខណៈចិត្តតែមួយ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Tulanā (ការពិចារណា) បានដល់ វិបស្សនា។ ព្រោះថា វិបស្សនានោះ កាលជាវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា តែងមានឧបការៈច្រើនដល់សេចក្តីព្យាយាមជាមគ្គ កាលបើគ្មានវិបស្សនានោះ សេចក្តីព្យាយាមជាមគ្គក៏មិនមានដែរ យ៉ាងនេះ សេចក្តីឧស្សាហ៍មានឧបការៈច្រើនដល់ការពិចារណា ឆន្ទៈមានឧបការៈច្រើនដល់សេចក្តីឧស្សាហ៍ជាដើម ភាពជាឧបការៈនៃធម៌ខាងក្រោមដល់ធម៌ខាងលើ គឺងាយយល់បានដោយពិត ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo” (គប្បីជ្រាបអត្ថក្នុងបទទាំងពួងដោយន័យនេះ)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់បានពិតណាស់។ စင်္ကီသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាចង្កីសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၆. ဧသုကာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៦. ការពន្យល់អដ្ឋកថាឯសុការីសូត្រ ၄၃၇. ကောဋ္ဌာသန္တိ မံသဘာဂံ. လဂ္ဂါပေယျုန္တိ နှာရုနာ ဝါ ဝါကေန ဝါ ဗန္ဓိတွာ ပုရိသဿ ဟတ္ထေ ဝါ ဝသနဂေဟေ ဝါ ဩလမ္ဗနဝသေန ဗန္ဓေယျုံ. သတ္ထဓမ္မန္တိ သတ္ထိကေသု သတ္ထဝါဟေန ပဏေတဗ္ဗံ အာဏာဓမ္မံ. တဿ နိက္ခမနတ္ထန္တိ တံ မူလံ သတ္ထိကေဟိ နိတ္ထရဏတ္ထံ. ပါပံ အဿာတိ ပရိစရန္တဿ ပါရိစရိယာယ အဟိတံဝ အဿ. တေနာဟ ‘‘န သေယျော’’တိ. ဥစ္စကုလီနာဒယော ဒုတိယဝါရာဒီဟိ ဝုစ္စန္တိ, ဣဓ ဥပဓိဝိပတ္တိသမ္ပတ္တိယော ပါပိယာဒိပဒေဟိ ဝုတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ – ‘‘ပါပိယောတိ ပါပကော လာမကော အတ္တဘာဝေါ အဿာ’’တိ. သေယျံသောတိ ဟိတကောဋ္ဌာသော, ဟိတသဘာဝေါတိ အတ္ထော. ဥစ္စကုလီနတာတိ ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ဥစ္စာကုလီနတ္တေနာ’’တိ. ‘‘ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿာ’’တိအာဒီသု [Pg.196] (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀၅; ၃.၁၄၁; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄၂၅; ဥဒါ. ၅၃; အပ. အဋ္ဌ. ၂.၇.၂၀; ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၄.၄; စရိယာ. အဋ္ဌ. ၁.နိဒါနကထာ; ၂.ပကိဏ္ဏကကထာ; ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၂.၁; အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁; ဝဇိရ. ဋီ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; နေတ္တိ. ဋီ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; မ. နိ. ဋီ. ၁.၁) ဝိယ ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ဣဓ ပသံသာပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဝေဿောပိ ဟိ ဥဠာရဝဏ္ဏော ဟောတီ’’တိ. ៤៣៧. ពាក្យថា Koṭṭhāsaṃ (ចំណែក) បានដល់ ចំណែកសាច់។ ពាក្យថា Laggāpeyyuṃ (គប្បីឲ្យទាក់ទុក) សេចក្តីថា គប្បីចងដោយសរសៃ ឬដោយសំបកឈើ ហើយចងព្យួរទុកក្នុងដៃរបស់បុរស ឬក្នុងផ្ទះដែលរស់នៅ។ ពាក្យថា Satthadhammaṃ (ធម៌របស់ពួកឈ្មួញ) សេចក្តីថា ធម៌គឺអាជ្ញាដែលមេក្រុមឈ្មួញគប្បីណែនាំក្នុងពួកឈ្មួញ។ ពាក្យថា Tassa nikkhamanatthaṃ (ដើម្បីការចេញទៅនៃធម៌នោះ) សេចក្តីថា ដើម្បីឲ្យពួកឈ្មួញរួចផុតចាកដើមទុននោះ។ ពាក្យថា Pāpaṃ assa (គប្បីជាការអាក្រក់ដល់គេ) សេចក្តីថា គប្បីជាការមិនជាប្រយោជន៍ដល់ការបម្រើរបស់បុគ្គលអ្នកបម្រើ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na seyyo” (មិនប្រសើរឡើយ)។ ជនមានត្រកូលខ្ពស់ជាដើម លោកពោលដោយវារៈទីពីរជាដើម សេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងទីនេះ ឧបធិវិបត្តិ និងឧបធិសម្បត្តិ លោកពោលដោយបទមានពាក្យថា pāpiya (អាក្រក់ជាង) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “pāpiyo” គឺអត្តភាពរបស់គេជាអត្តភាពអាក្រក់ ថោកទាប។ ពាក្យថា Seyyaṃso (ចំណែកដ៏ប្រសើរ) សេចក្តីថា ចំណែកជាប្រយោជន៍ មានសភាវៈជាប្រយោជន៍ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Uccakulīnatā (ភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពស់) ជាបច្ចត្តវចនៈក្នុងអត្ថនៃករណវិភត្តិ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “uccākulīnattena” (ដោយភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពស់)។ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា “vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa” (ពណ៌សម្បុររបស់ព្រះតថាគតមិនសាបសូន្យឡើយ) ពាក្យថា vaṇṇa ក្នុងទីនេះ ជាវចនៈជំនួសឲ្យសេចក្តីសរសើរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “vessopi hi uḷāravaṇṇo hoti” (ព្រោះថាសូម្បីតែវេស្សៈ ក៏ជាអ្នកមានសេចក្តីសរសើរដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដែរ)។ ၄၄၀. ‘‘နိရဝေါ ပဒသဒ္ဒေါ သောဠာရဂေါတ္တဿ အကိဏ္ဏမတ္တိကာပတ္တော တိဋ္ဌေယျ အသင်္ဂစာရီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဘိက္ခာ စရိတဗ္ဗာဝ, အယံ တေသံ ကုလဓမ္မောတိ အဓိပ္ပာယော. ဟရိတွာတိ အပနေတွာ. သတ္တဇီဝေါ သတ္တဝါဏိဇကော. ဂေါပေတိ ရက္ခတီတိ ဂေါပေါ, အာရက္ခာဓိကာရေ နိယုတ္တော. အသန္တိ လူနန္တိ တေနာတိ အသိတံ, လဝိတ္တံ. ဝိဝိဓံ ဘာရံ အာဘဉ္ဇန္တိ ဩလမ္ဗန္တိ ဧတ္ထာတိ ဗျာဘင်္ဂီ, ကာဇံ. ៤៤០. ព្រោះមានពាក្យដែលពោលទុកថា “ស្នូរជើងស្ងាត់ច្រងំ របស់បុគ្គលមានគោត្រដ៏ប្រសើរ គួរឈរកាន់យកនូវបាត្រដីដែលមិនប្រឡាក់ ប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនជាប់ជំពាក់” ដូច្នេះ សេចក្តីអធិប្បាយថា ការដើរទៅដើម្បីភិក្ខាចារ គឺត្រូវតែប្រព្រឹត្តទៅ នេះជាកុលធម៌របស់ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ ពាក្យថា Haritvā (នាំទៅ) សេចក្តីថា នាំចេញទៅ។ ពាក្យថា Sattajīvo (អ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយសត្វ) បានដល់ អ្នកជួញដូរសត្វ។ ជនណាដែលថែរក្សា ការពារ ជននោះឈ្មោះថា gopa (អ្នករក្សាគោ) គឺអ្នកដែលតម្កល់ទុកក្នុងតួនាទីថែរក្សា។ ជនទាំងឡាយច្រូតកាត់ដោយឧបករណ៍ណា ឧបករណ៍នោះឈ្មោះថា asita (កណ្ដៀវ) គឺកណ្ដៀវច្រូតស្រូវ។ ជនទាំងឡាយព្យួរទុកនូវភារៈផ្សេងៗក្នុងឧបករណ៍ណា ឧបករណ៍នោះឈ្មោះថា byābhaṅgī (ឈើខ្នែក) គឺរែក (ឬដងរែក)។ ၄၄၁. အနုဿရတောတိ အနုဿရဏဟေတု ကုလဝံသာနုဿရဏက္ခဏေ ခတ္တိယောတိအာဒိနာ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘ပေါရာဏေ…ပေ… အနုဿရိယမာနေ’’တိ. ဥစ္စနီစတ္တဇာနနတ္ထဉ္စ ကုလဝဝတ္ထာနံ ကတံ ဟောတီတိ ခတ္တိယာဒိကုလကမ္မုနာ တေသံ စတုန္နံ ဝဏ္ဏာနံ သန္ဓနံ ဇီဝိကံ ပညပေန္တိ ဗြာဟ္မဏာ, တထာဂတော ပန လောကုတ္တရဓမ္မမေဝ ပုရိသဿ သန္ဓနံ ပညပေတိ တေန သတ္တဿ လောကဂ္ဂဘာဝသိဒ္ဓိတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ៤៤១. ពាក្យថា Anussarato (កាលរលឹកនឹកឃើញ) សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃការរលឹកនឹកឃើញ ក្នុងខណៈដែលរលឹកនឹកឃើញនូវវង្សត្រកូល តែងដល់នូវការរាប់ថាជាក្សត្រជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “porāṇe...pe... anussariyamāne” (កាលរលឹកនឹកឃើញនូវវង្សត្រកូលចាស់...)។ ម្យ៉ាងទៀត ការកំណត់ត្រកូល លោកធ្វើឡើងដើម្បីឲ្យដឹងនូវភាពខ្ពស់និងទាប ព្រោះហេតុនោះ ពួកព្រាហ្មណ៍តែងបញ្ញត្តនូវទ្រព្យសម្បត្តិ គឺការចិញ្ចឹមជីវិតនៃវណ្ណៈទាំងបួននោះ ដោយកម្មនៃត្រកូលមានក្សត្រជាដើម ចំណែកឯព្រះតថាគត ទ្រង់បញ្ញត្តនូវលោកុត្តរធម៌ប៉ុណ្ណោះថាជាទ្រព្យរបស់បុរស ព្រោះការសម្រេចនូវភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោករបស់សត្វ ដោយលោកុត្តរធម៌នោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់បានពិតណាស់។ ဧသုကာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាឯសុការីសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၇. ဓနဉ္ဇာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៧. ធនញ្ជានិសូត្រវណ្ណនា ၄၄၅. ရာဇဂဟံ ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတပဗ္ဗတဿာတိ ပဏ္ဍဝပဗ္ဗတံ သန္ဓာယာဟ. ရာဇဂဟနဂရဿ ဒက္ခိဏဒိသာဘာဂေ ပဗ္ဗတဿ သမီပေ ဌိတော ဇနပဒေါ ဒက္ခိဏာဂိရိ. တဏ္ဍုလပုဋကာနံ ပါလိ ဧတ္ထာတိ တဏ္ဍုလပါလိ. တဿ [Pg.197] ကိရ ဒွါရသမီပေ တဏ္ဍုလဝါဏိဇာ တဏ္ဍုလပသိဗ္ဗကေ ဝိဝရိတွာ ပဋိပါဋိယာ ဌပေတွာ နိသီဒန္တိ, တေနဿ ‘‘တဏ္ဍုလပါလိဒွါရ’’န္တိ သမညာ အဟောသိ. သဗ္ဗမေဝ သဿံ ဂဏှာတီတိ ဒလိဒ္ဒကဿကာနံ ဒိဝသပရိဗ္ဗယမတ္တမေဝ ဝိဿဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗမေဝ အာယတော နိပ္ဖန္နံ ဓညံ ဂဏှာတိ. မန္ဒသဿာနီတိ မန္ဒနိပ္ဖတ္တိကာနိ သဿာနိ. ៤៤៥. ពាក្យថា Rājagahaṃ parikkhipitvā ṭhitapabbatassa (នៃភ្នំដែលឋិតនៅព័ទ្ធជុំវិញក្រុងរាជគ្រឹះ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកភ្នំបណ្ឌវៈ។ ជនបទដែលឋិតនៅជិតភ្នំ ក្នុងទិសទក្សិណនៃក្រុងរាជគ្រឹះ ឈ្មោះថា ទក្ខិណគិរិ។ ជួរនៃបាវអង្ករទាំងឡាយមាននៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា តណ្ឌុលបាលិ (ជួរអង្ករ)។ ឮថា នៅជិតទ្វារនៃទីនោះ ពួកឈ្មួញអង្ករបើកបាវអង្ករដាក់តម្រៀបគ្នាជាជួរហើយអង្គុយលក់ ព្រោះហេតុនោះ ទ្វារនោះទើបមាននាមថា «តណ្ឌុលបាលិទ្វារ» (ទ្វារជួរអង្ករ)។ ពាក្យថា Sabbameva sassaṃ gaṇhāti (រឹបអូសយកភោគផលទាំងអស់) គឺវៀរលែងតែចំណាយប្រចាំថ្ងៃបន្តិចបន្តួចរបស់ពួកកសិករក្រីក្រចេញ ហើយរឹបអូសយកស្រូវសាលីដែលកើតឡើងពីផលចំណូលទាំងអស់តែម្តង។ ពាក្យថា Mandasassāni គឺភោគផលដែលហុចផលបានតិចតួច។ ၄၄၆. ဣမိနာ နယေနာတိ ဒါသကမ္မကရဿ နိဝါသနဘတ္တဝေတ္တနာနုပ္ပဒါနေန မင်္ဂလဒိဝသေသု ဓနဝတ္ထာလင်္ကာရာနုပ္ပဒါနာဒိနာ စ ပေါသေတဗ္ဗော. မိတ္တာမစ္စာနံ ပိယဝစနအတ္ထစရိယာသမာနတ္တတာဒိ မိတ္တာမစ္စကရဏီယံ ကတ္တဗ္ဗံ, တထာ ဉာတိသာလောဟိတာနံ. တတ္ထ အာဝါဟဝိဝါဟသမ္ဗဒ္ဓေန ‘‘အမှာကံ ဣမေ’’တိ ဉာယန္တီတိ ဉာတီ, မာတာပိတာဒိသမ္ဗဒ္ဓတာယ သမာနလောဟိတာတိ သာလောဟိတာ. သမ္မာ ဒဒန္တေသုပိ အသဇ္ဇနတော နတ္ထိ ဧတေသံ တိထီတိ အတိထိ, တေသံ အတ္တနာ သမာနပရိဘောဂဝသေန အတိထိကရဏီယံ ကာတဗ္ဗံ, အတိထိဗလီတိ အတ္ထော. ဉာတကဘူတပုဗ္ဗာ ပေတ္တိဝိသယံ ဥပဂတာ ပုဗ္ဗပေတာ, ဒက္ခိဏေယျေသု ကာလေန ကာလံ ဒါနံ ဒတွာ တေသံ ဥဒ္ဒိသနံ ပုဗ္ဗပေတကရဏီယံ, ပေတဗလီတိ အတ္ထော. ဂန္ဓပုပ္ဖဝိလေပနဇာလာဘတ္တေဟိ ကာလေန ကာလံ ဒေဝတာနံ ပူဇာ ဒေဝတာကရဏီယံ, ဒေဝတာဗလီတိ အတ္ထော, ရာဇကိစ္စကရဏံ ဥပဋ္ဌာနံ ရာဇကရဏီယံ. အယမ္ပိ ကာယောတိ အတ္တနော ကာယံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. ៤៤៦. ពាក្យថា Iminā nayena (ដោយឧបាយនេះ) គឺត្រូវចិញ្ចឹមទាសកម្មករដោយការផ្តល់សម្លៀកបំពាក់ អាហារ និងប្រាក់ឈ្នួល និងដោយការផ្តល់ទ្រព្យ វត្ថុ និងគ្រឿងអលង្ការជាដើម ក្នុងថ្ងៃមង្គលទាំងឡាយ។ ត្រូវធ្វើកិច្ចដែលគួរធ្វើចំពោះមិត្តនិងអាមាត្យ មានការនិយាយពាក្យពិរោះ ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ និងការមានខ្លួនស្មើជាដើម ព្រមទាំងចំពោះញាតិនិងសាលោហិត ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ជនដែលដឹងថា «អ្នកទាំងនេះជាពួកយើង» ព្រោះទាក់ទងដោយការអាវាហៈនិងវិវាហៈ ឈ្មោះថា ញាតិ, ជនដែលមានឈាមជ័រស្មើគ្នា ព្រោះទាក់ទងខាងមាតានិងបិតា ឈ្មោះថា សាលោហិត។ ជនទាំងឡាយដែលសូម្បីកាលបើគេឲ្យទានដោយត្រឹមត្រូវ ក៏មិនកំណត់ថ្ងៃ (មកដល់) ព្រោះមិនមែនជាមនុស្សស្និទ្ធស្នាល ឈ្មោះថា អតិថិ (ភ្ញៀវ), ត្រូវធ្វើកិច្ចដែលគួរធ្វើចំពោះភ្ញៀវទាំងនោះ ដោយការចែករំលែកគ្រឿងបរិភោគស្មើនឹងខ្លួន សេចក្តីពន្យល់ថា គឺអតិថិពលី។ ជនដែលធ្លាប់ជាញាតិពីមុន ហើយទៅកាន់បេតវិស័យ ឈ្មោះថា បុព្វបេត, ការថ្វាយទានចំពោះទក្ខិណេយ្យបុគ្គលតាមកាលវេលា ហើយឧទ្ទិសផលដល់ពួកបេតជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា បុព្វបេតករណីយ (កិច្ចដែលគួរធ្វើចំពោះបុព្វបេតជន) សេចក្តីពន្យល់ថា គឺបេតពលី។ ការបូជាចំពោះទេវតាទាំងឡាយតាមកាលវេលា ដោយគ្រឿងក្រអូប ផ្កា គ្រឿងលាប និងគ្រឿងសក្ការៈផ្សេងៗ ឈ្មោះថា ទេវតាករណីយ សេចក្តីពន្យល់ថា គឺទេវតាពលី, ការធ្វើរាជកិច្ច និងការបម្រើព្រះរាជា ឈ្មោះថា រាជករណីយ។ ពាក្យថា Ayampi kāyo (សូម្បីកាយនេះ) គឺទ្រង់មានព្រះបន្ទូលសំដៅយកកាយរបស់ខ្លួន។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា «iminā nayena attho veditabbo» (សេចក្តីគប្បីជ្រាបដោយឧបាយនេះ)។ ၄၄၇. ပဉ္စ ဒုဿီလျကမ္မာနီတိ နိစ္စသီလပဋိပက္ခဓမ္မာ. ဒသ အကုသလကမ္မပထဓမ္မာ ဒသ ဒုဿီလျကမ္မာနိ. အဓမ္မစာရီ ဧဝ ဝိသမစာရီ ကာယဝိသမာဒိစရဏတောတိ ဝိသမစာရီပဒဿ အတ္ထော ဝိသုံ န ဝုတ္တော. ៤៤៧. ពាក្យថា Pañca dussīlyakammāni (កម្មជាហេតុទ្រុស្តសីល ៥ យ៉ាង) គឺធម៌ជាបដិបក្ខនឹងនិច្ចសីល។ ធម៌គឺអកុសលកម្មបថ ១០ យ៉ាង ឈ្មោះថា កម្មជាហេតុទ្រុស្តសីល ១០ យ៉ាង។ បុគ្គលអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌មិនស្មើ (វិសមចារី) គឺបុគ្គលអ្នកប្រព្រឹត្តអធម៌ (អធម្មចារី) ហ្នឹងឯង ព្រោះការប្រព្រឹត្តមិនស្មើដោយកាយជាដើម ហេតុនោះ សេចក្តីនៃពាក្យថា visamacārī ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនបានពោលទុកដោយឡែកឡើយ។ ၄၄၈-၄၅၃. ဩသရန္တိ အပသက္ကန္တိ, ခီယန္တီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပရိဟာယန္တီ’’တိ. အဘိသရန္တီတိ အဘိဝဍ္ဎနဝသေန ပဝတ္တန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဝဍ္ဎန္တီ’’တိ. တတြာတိ ဗြဟ္မလောကေ. အဿာတိ ဗြဟ္မလောကေ ဥပ္ပန္နဿ ဓနဉ္ဇာနိဿ. တတော ပဋ္ဌာယာတိ ယဒါ ဘဂဝတာ ‘‘ဧသော, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တတော ပဋ္ဌာယ. စတုသစ္စဝိနိမုတ္တန္တိ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝိဘဇိတွာ ဝုစ္စမာနေဟိ သစ္စေဟိ ဝိမုတ္တံ. အတ္ထတော ပန တတော ပုဗ္ဗေပိ သစ္စဝိမုတ္တံ ကထံ န ကထေသိယေဝ သစ္စဝိမုတ္တဿ နိယျာနဿ အဘာဝတော. ៤៤៨-៤៥៣. ពាក្យថា Osaranti គឺថយចុះ វិនាសទៅ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «parihāyanti» (សាបសូន្យទៅ)។ ពាក្យថា Abhisaranti គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការចម្រើនឡើង。 ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «vaḍḍhanti» (ចម្រើនឡើង)។ ពាក្យថា Tatrā គឺក្នុងព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា Assa គឺរបស់ធនញ្ជានិដែលកើតក្នុងព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា Tato paṭṭhāya (តាំងពីពេលនោះមក) គឺតាំងពីពេលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «eso, bhikkhave, sāriputto» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នោះគឺសារីបុត្ត) ជាដើមមក។ ពាក្យថា Catusaccavinimuttaṃ (រួចផុតចាកសច្ចៈទាំង ៤) គឺរួចផុតចាកសច្ចៈទាំងឡាយដែលព្រះអង្គទ្រង់ញែកចេញមកសម្តែង។ តែដោយអត្ថ សូម្បីមុនពេលនោះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមិនសម្តែងធម៌ដែលរួចផុតចាកសច្ចៈ? ព្រោះធម៌ដែលរួចផុតចាកសច្ចៈ មិនមែនជាធម៌នាំសត្វចេញចាកទុក្ខឡើយ។ ဓနဉ္ဇာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការបង្ហាញអត្ថដ៏ជ្រាលជ្រៅនៃធនញ្ជានិសូត្រវណ្ណនា ចប់បរិបូណ៌។ ၈. ဝါသေဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៨. វាសេដ្ឋសូត្រវណ្ណនា ၄၅၄. ဇာတိံ [Pg.198] သောဓေတုကာမာ ဟောန္တီတိ သဟဝါသီနံ ဗြာဟ္မဏာနံ ကိရိယာ ပရာဓေန ဝါ အသာရုပ္ပတ္တေန ဝါ ဇာတိယာ ဥပက္ကိလေသံ အာသင်္ကာယ တံ သောဓေတုကာမာ ဟောန္တိ. မန္တေ သောဓေတုကာမာ ဟောန္တီတိ မန္တဝစနေ အာစရိယမတိစောဒနာယ အညေန ဝါကျေန ကေနစိ ကာရဏေန သံသယေ ဥပ္ပန္နေ တံ သောဓေတုကာမာ ဟောန္တိ. အန္တရာတိ ဝေမဇ္ဈေ, အညတ္ထေဝါ အန္တရာသဒ္ဒေါတိ တဿ အညာ ကထာတိ ဝစနံ အဝဂန္တဗ္ဗံ. ခန္တီမေတ္တာနုဒ္ဒယာဒိဂုဏသမ္ပန္နော ဧဝ ‘‘သီလဝါတိ ဂုဏဝါ’’တိအာဟ. တေဟိ သီလဿ ဝိဿဇ္ဇနကာလေပိ ‘‘သီလဝါ’’တိ ဝုစ္စတိ. သမ္ပန္နသီလတ္တာ ဝါ တေဟိ သမန္နာဂတော ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သီလဝါတိ ဂုဏဝါ’’တိ. အာစာရသမ္ပန္နောတိ သာဓု အာစာရဝတ္တော. ៤៥៤. ពាក្យថា Jātiṃ sodhetukāmā honti (ប្រាថ្នានឹងជម្រះជាតិ) គឺពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយប្រាថ្នានឹងជម្រះជាតិនោះ ព្រោះសង្ស័យនូវសេចក្តីសៅហ្មងនៃជាតិ ដោយសារកំហុសឆ្គង ឬដោយសារភាពមិនសមគួរនៃកិរិយារបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលរស់នៅជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា Mante sodhetukāmā honti (ប្រាថ្នានឹងជម្រះមន្ត) គឺប្រាថ្នានឹងជម្រះមន្តនោះ កាលបើមានសេចក្តីសង្ស័យកើតឡើងក្នុងពាក្យមន្ត ដោយសារការចោទប្រកាន់របស់អាចារ្យ ឬដោយសារហេតុណាមួយនៃពាក្យដទៃ។ ពាក្យថា Antarā គឺក្នុងចន្លោះកណ្តាល, មួយវិញទៀត ពាក្យថា antarā នេះ ប្រើក្នុងន័យដទៃ គប្បីជ្រាបថាជាពាក្យពោលអំពី «រឿងដទៃ»។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «sīlavā» (អ្នកមានសីល) គឺ «guṇavā» (អ្នកមានគុណ) សំដៅយកបុគ្គលដែលបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌មានខន្តី មេត្តា និងករុណាជាដើម។ សូម្បីក្នុងពេលដែលពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះលះបង់សីល ក៏នៅតែហៅថា «sīlavā» (អ្នកមានសីល) ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែជាអ្នកមានសីលបរិបូណ៌ ទើបជាអ្នកប្រកបដោយគុណធម៌ទាំងនោះពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sīlavāti guṇavā»។ ពាក្យថា Ācārasampanno គឺអ្នកមានអាចារៈដ៏ល្អ។ ၄၅၅. သိက္ခိတာတိ တေဝိဇ္ဇာနံ သိက္ခိတာ တုမှေ, န ဒါနိ တုမှေဟိ ကိဉ္စိ ကတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ပဋိညာတာတိ ပဋိဇာနိတွာ ဌိတာ. ៤៥៥. ពាក្យថា Sikkhitā (សិក្សាហើយ) សេចក្តីថា អ្នកទាំងឡាយជាអ្នកសិក្សាមន្តរបស់ពួកត្រៃវិជ្ជាហើយ ឥឡូវនេះ គ្មានកិច្ចអ្វីដែលអ្នកទាំងឡាយត្រូវធ្វើទៀតឡើយ។ ពាក្យថា Paṭiññātā គឺតាំងនៅដោយការប្តេញាខ្លួន។ ဝေဒတ္တယသင်္ခါတာ တိဿော ဝိဇ္ဇာ အဇ္ဈယန္တီတိ တေဝိဇ္ဇာ. တေနာဟ ‘‘တိဝေဒါန’’န္တိ. တယော ဝေဒေ အဏန္တိ အဇ္ဈယန္တီတိ ဗြာဟ္မဏာ, တေသံ. ယံ ဧကံ ပဒမ္ပိ အက္ခာတံ, တံ အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ ကေဝလိနော အဓိယိနော အပ္ပပယောဂေန. နိဋ္ဌာဂတမှာတိ နိပ္ဖတ္တိံ ဂတာ အမှာ တေဝိဇ္ဇာယ သကသမယဿ ကထနေ. ពួកជនដែលរៀនសូត្រវិជ្ជា ៣ ដែលរាប់ថាជាវេទទាំង ៣ ឈ្មោះថា តេវិជ្ជា (អ្នកមានវិជ្ជាបី)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «tivedānaṃ» (នៃវេទទាំងបី)។ ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលសូត្ររៀនវេទទាំង ៣ ឈ្មោះថា ព្រាហ្មណ៍, នៃពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ សូម្បីតែបទមួយណាដែលបានពោលទុក បទនោះក៏ជាបទដែលអ្នករៀនសូត្របានសិក្សាគ្រប់គ្រាន់ ទាំងដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ ដោយការខំប្រឹងប្រែងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Niṭṭhāgatamha (យើងដល់នូវការសម្រេចហើយ) សេចក្តីថា ពួកយើងដល់នូវការសម្រេចក្នុងការសម្តែងលទ្ធិរបស់ខ្លួនក្នុងត្រៃវិជ្ជា។ မနောကမ္မတော ဟိ ဝတ္တသမ္ပဒါတိကာရဏူပစာရေနာယမတ္ထော ဝုတ္တောတိ အာဟ – ‘‘တေန သမန္နာဂတော ဟိ အာစာရသမ္ပန္နော ဟောတီ’’တိ. ព្រោះថា អត្ថនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយឧបចារៈនៃហេតុដ៏លើសលុបគឺវត្តសម្បទាដែលកើតអំពីមនោកម្ម ហេតុនោះ ទើបពោលថា «tena samannāgato hi ācārasampanno hotī» (ព្រោះថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណធម៌នោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈ)។ ခယာတီတန္တိ ဝဍ္ဎိပက္ခေ ဌိတန္တိ အတ္ထော. သုက္ကပက္ခပါဋိပဒတော ပဋ္ဌာယ ဟိ စန္ဒော ဝဍ္ဎတီတိ ဝုစ္စတိ, န ခီယတီတိ. ဝန္ဒမာနာ ဇနာ နမက္ကာရံ ကရောန္တိ. ពាក្យថា Khayātīta (កន្លងផុតការសាបសូន្យ) សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងចំណែកខាងចម្រើនឡើង។ ព្រោះថា ចាប់តាំងពីថ្ងៃ ១ កើត ខាងខ្នើតទៅ ព្រះចន្ទតែងតែចម្រើនឡើង មិនមែនសាបសូន្យឡើយ។ ពួកជនកាលថ្វាយបង្គំ តែងធ្វើការគោរពកោតក្រែង។ အတ္ထဒဿနေနာတိ ဝိဝရဏေန ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေန လောကဿ စက္ခု ဟုတွာ သမုပ္ပန္နံ. ពាក្យថា Atthadassanena (ដោយការបង្ហាញអត្ថ) គឺដោយការបើកសម្តែង ព្រោះជាតួអង្គដឹកនាំក្នុងការយល់ឃើញ ដោយកើតឡើងជាចក្ខុរបស់សត្វលោក។ ၄၅၆. တိဋ္ဌတု တာဝ ဗြာဟ္မဏစိန္တာတိ – ‘‘ကိံ ဇာတိယာ ဗြာဟ္မဏော ဟောတိ ဥဒါဟု ဘဝတိ ကမ္မုနာ’’တိ အယံ ဗြာဟ္မဏဝိစာရော တာဝ တိဋ္ဌတု[Pg.199]. ဇာတိဒဿနတ္ထံ တိဏရုက္ခကီဋပဋင်္ဂတော ပဋ္ဌာယ လောကေ ဇာတိဝိဘင်္ဂံ ဝိတ္ထာရတော ကထေဿာမီတိ တေသံ စိတ္တသမ္ပဟံသနတ္ထံ ဒေသေတဗ္ဗမတ္ထံ ပဋိဇာနာတိ. တတ္ထ အညမညာ ဟိ ဇာတိယောတိ ဣဒံ ကာရဏဝစနံ, ယသ္မာ ဣမာ ဇာတိယော နာမ အညမညံ ဝိသိဋ္ဌာ, တသ္မာ ဇာတိဝိဘင်္ဂံ ဗျာကရိဿာမီတိ. ៤៥៦. ពាក្យថា Tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintā (ចូរលើកទុកការគិតអំពីព្រាហ្មណ៍សិនចុះ) សេចក្តីថា ការពិចារណាអំពីព្រាហ្មណ៍ថា «តើបុគ្គលជាព្រាហ្មណ៍ព្រោះជាតិ ឬជាព្រាហ្មណ៍ព្រោះកម្ម?» នេះ ចូរលើកទុកសិនចុះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្តេជ្ញានូវធម៌ដែលត្រូវសម្តែង ដើម្បីញ៉ាំងចិត្តរបស់ពួកគេឲ្យរីករាយថា «តថាគតនឹងសម្តែងនូវការបែងចែកជាតិក្នុងលោកដោយពិស្តារ ចាប់តាំងពីស្មៅ ដើមឈើ សត្វល្អិត និងសត្វល្អិតហើរបានជាដើម ដើម្បីបង្ហាញអំពីជាតិ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា aññamaññā hi jātiyo (ព្រោះថា ជាតិទាំងឡាយផ្សេងៗពីគ្នា) នេះជាពាក្យសម្តែងហេតុ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែជាតិទាំងឡាយនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាទៅវិញទៅមក ហេតុនោះ តថាគតនឹងដោះស្រាយនូវការបែងចែកជាតិ។ ယသ္မာ ဣဓ ဥပါဒိန္နကဇာတိ ဗျာကာတဗ္ဗဘာဝေန အာဂတာ, တဿာ ပန နိဒဿနဘာဝေန ဣတရာ, တသ္မာ ‘‘ဇာတိဝိဘင်္ဂံ ပါဏာန’’န္တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ. တေသံ တေသံ ပါဏာနံ ဇာတိယောတိ အတ္ထော. ဧဝန္တိ နိဒဿနံ ကထေတွာ နိဒဿိတဗ္ဗေ ကထိယမာနေ. တဿာတိ ဝါသေဋ္ဌဿ. ကာမံ ‘‘တေသံ ဝေါဟံ ဗျက္ခိဿ’’န္တိ ဥဘောပိ မာဏဝေ နိဿာယ ဒေသနာ အာဂတာ, တထာပိ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘ဧဝံ, ဝါသေဋ္ဌ, ဇာနာဟီ’’တိအာဒိနာ ဝါသေဋ္ဌမေဝ အာလပန္တော ဘဂဝါ တမေဝ ဣမိနာ နိယာမေန ပမုခံ အကာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တဿာတိ ဝါသေဋ္ဌဿာ’’တိ. ဇာတိဘေဒေါ ဇာတိဝိသေသော, ဇာတိယာ ဘေဒေါ ပါကဋော ဘဝိဿတိ နိဒဿနေန ဝိဘူတဘာဝံ အာပါဒိတေန ပဋိညာတဿ အတ္ထဿ ဝိဘူတဘာဝါပတ္တိတော. အာမ န ဝဋ္ဋတီတိ ကမ္မနာနတာယ ဧဝ ဥပါဒိန္နနာနတာယ ပဋိက္ခေပပဒမေတံ, န ဗီဇနာနတာယ အနုပါဒိန္နနာနတာယ ပဋိက္ခေပပဒန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿတ္ထော – တံတံယောနိခိပနမတ္တံ ကမ္မဿ သာမတ္ထိယံ, တံတံယောနိနိယတာ ပန ယေ ဝဏ္ဏဝိသေသာ, တေ တံတံယောနိသိဒ္ဓိယာဝ သိဒ္ဓါ ဟောန္တီတိ တံ ပန ယောနိခိပနကမ္မံ တံတံယောနိဝိသိဋ္ဌ-ဝိသေသာဘိဘူတာယ ပယောဂနိပ္ဖတ္တိယာ, အသံမုစ္ဆိတာယ ဧဝ ဝါ ပစ္စယဘူတာယ ဘဝပတ္ထနာယ အဘိသင်္ခတမေဝါတိ ဝိညာတဗ္ဗပစ္စယဝိသေသေန ဝိနာ ဖလဝိသေသာဘာဝတော ဧတံ သမီဟိတကမ္မံ ပတ္ထနာဒီဟိ စ ဘိန္နသတ္တိတံ ဝိသိဋ္ဌသာမတ္ထိယံ ဝါ အာပဇ္ဇိတွာ စက္ခုန္ဒြိယာဒိဝိသိဋ္ဌဖလနိဗ္ဗတ္တကံ ဇာယတိ, ဧဝံ ယောနိခိပနတံယောနိနိယတဝိသေသာဝဟတာ ဟောတီတိ. ထေရေန ဟိ ဗီဇနာနတာ ဝိယ ကမ္မနာနတာပိ ဥပါဒိန္နကနာနတာယ သိယာ နု ခေါ ပစ္စယောတိ စောဒနံ ပဋိက္ခိပိတွာ ပစ္စယဝိသေသဝိသိဋ္ဌာ ကမ္မနာနတာ ပန ပစ္စယောတိ နိစ္ဆိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ព្រោះហេតុតែក្នុងទីនេះ ជាតិដែលប្រកបដោយឧបាទិន្នកធម៌ (មានវិញ្ញាណ) មកដល់ដោយភាពជាធម៌ដែលត្រូវដោះស្រាយ ឯជាតិដទៃក្រៅពីនេះ មកដល់ដោយភាពជាគ្រឿងប្រៀបធៀបនៃជាតិនោះ ហេតុនោះ ក្នុងព្រះបាលីទើបពោលថា «jātivibhaṅgaṃ pāṇānaṃ» (ការបែងចែកជាតិរបស់សត្វទាំងឡាយ)។ សេចក្តីថា ជាតិរបស់សត្វនោះៗ។ ពាក្យថា Evaṃ គឺកាលបើទ្រង់សម្តែងគ្រឿងប្រៀបធៀបរួចហើយ ក៏សម្តែងនូវសេចក្តីដែលត្រូវប្រៀបធៀបបន្តទៅ។ ពាក្យថា Tassa គឺរបស់វាសេដ្ឋៈ។ ពិតណាស់ សូម្បីតែព្រះធម៌ទេសនានេះមកដល់ដោយអាស្រ័យមាណពទាំងពីរនាក់ ដូចពាក្យថា «tesaṃ vohaṃ byakkhissaṃ» (តថាគតនឹងដោះស្រាយដល់អ្នកទាំងឡាយនោះ) ក៏ដោយ តែព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅតែវាសេដ្ឋៈម្នាក់ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនោះៗ ដូចជាពាក្យថា «evaṃ, vāseṭṭha, jānāhi» (ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ចូរដឹងយ៉ាងនេះចុះ) ជាដើម ដោយហេតុនេះ ព្រះអង្គទើបធ្វើឲ្យវាសេដ្ឋៈនោះឯងជាប្រធាន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «tassāti vāseṭṭhassa»។ ពាក្យថា Jātibhedo គឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃជាតិ, សេចក្តីប្លែកគ្នានៃជាតិនឹងប្រាកដឡើង ដោយសារគ្រឿងប្រៀបធៀបដែលធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់ ព្រោះតែអត្ថដែលបានប្តេជ្ញាទុកនោះ ដល់នូវភាពច្បាស់លាស់។ ពាក្យថា «Āma na vaṭṭati» (អើ មិនគួរឡើយ) នេះ ជាពាក្យបដិសេធចំពោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឧបាទិន្នកធម៌ ព្រោះតែសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្មប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាពាក្យបដិសេធចំពោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអនុបាទិន្នកធម៌ ព្រោះតែសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពូជឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «kammaṃ hi» (ព្រោះថាកម្ម) ជាដើម។ សេចក្តីនៃពាក្យនោះថា សមត្ថភាពរបស់កម្ម គឺត្រឹមតែការបោះទៅក្នុងកំណើតនោះៗ ប៉ុណ្ណោះ ឯពណ៌សម្បុរដ៏ប្លែកដែលកំណត់ក្នុងកំណើតនោះៗ តែងសម្រេចបានដោយការសម្រេចនៃកំណើតនោះៗ ឯកម្មដែលបោះទៅក្នុងកំណើតនោះ គឺកម្មដែលតាក់តែងឡើងដោយការប្រាថ្នាភព ដែលជាបច្ច័យមិនច្របូកច្របល់ ឬដោយការសម្រេចនៃសេចក្តីព្យាយាមដែលគ្របសង្កត់ដោយសេចក្តីប្លែកដ៏វិសេសនៃកំណើតនោះៗ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះគ្មានផលដ៏វិសេសដោយវៀរចាកបច្ច័យដ៏វិសេសឡើយ កម្មដែលបុគ្គលប្រាថ្នានេះ កាលបើដល់នូវកម្លាំងផ្សេងៗ ឬសមត្ថភាពដ៏វិសេសដោយសារការប្រាថ្នាជាដើម តែងកើតឡើងជាគ្រឿងបង្កើតផលដ៏វិសេសមានចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម យ៉ាងនេះ កម្មនោះទើបជាគ្រឿងនាំមកនូវសេចក្តីប្លែកដែលកំណត់ក្នុងកំណើតនោះៗ និងការបោះទៅក្នុងកំណើតនោះ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈបដិសេធនូវការចោទសួរថា «តើសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្ម ដូចជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពូជ អាចជាបច្ច័យនៃសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឧបាទិន្នកធម៌ដែរឬទេ?» ហើយសម្រេចថា «សេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្មដែលប្លែកដោយបច្ច័យដ៏វិសេសប៉ុណ្ណោះ ទើបជាបច្ច័យ» គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។ နာနာဝဏ္ဏာတိ နာနပ္ပကာရဝဏ္ဏာ. တာလနာဠိကေရာဒီနံ လောကေ အဘိညာတတိဏဇာတိဘာဝတော ဝိသေသေန ဂယှတိ အဘိညာတသောတနယေန. ဇာတိယာ ဗြာဟ္မဏောဝါတိ အဋ္ဌာနပယုတ္တော ဧဝ-သဒ္ဒေါ, ဇာတိယာဝ [Pg.200] ဗြာဟ္မဏော ဘဝေယျာတိ ယောဇနာ. န စ ဂယှတီတိ တိဏရုက္ခာဒီသု ဝိယ ဗြာဟ္မဏေသု ဇာတိနိယတဿ လိင်္ဂဿ အနုပလဗ္ဘနတော, ပိဝနဘုဉ္ဇနကထနဟသနာဒိကိရိယာယ ဗြာဟ္မဏဘာဝေန ဧကန္တိကလိင်္ဂနိယတာယ မန္တဇ္ဈေနာဒိံ ဝိနာ အနုပလဗ္ဘနတော စ. ဝစီဘေဒေနေဝါတိ အာဟစ္စဝစနေနေဝ. ពាក្យថា Nānāvaṇṇā គឺមានពណ៌សម្បុរផ្សេងៗគ្នា។ ការកាន់យកដើមត្នោត និងដូងជាដើម ដោយឡែក ព្រោះតែជាជាតិស្មៅដែលគេស្គាល់ច្បាស់ក្នុងលោក តាមគន្លងដែលគេធ្លាប់ដឹងឮមក។ ពាក្យថា Jātiyā brāhmaṇovā គឺសព្ទថា eva ប្រើក្នុងទីមិនសមគួរ (គឺមិនត្រូវប្រើ) មានការប្រៀបធៀបថា «គប្បីជាព្រាហ្មណ៍ព្រោះតែជាតិប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា Na ca gayhati (ក៏រកមិនឃើញឡើយ) គឺព្រោះតែមិនបានឃើញនូវលក្ខណៈសម្គាល់ដែលកំណត់ដោយជាតិក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍ ដូចជាក្នុងស្មៅនិងដើមឈើទាំងឡាយឡើយ និងព្រោះតែមិនបានឃើញនូវកិរិយាមានការផឹក ការបរិភោគ ការនិយាយ និងការសើចជាដើម ដែលកំណត់ដោយលក្ខណៈសម្គាល់តែមួយគត់ដោយភាពជាព្រាហ្មណ៍ ដោយវៀរចាកការរៀនសូត្រមន្តជាដើម។ ពាក្យថា Vacībhedeneva គឺដោយសារតែពាក្យសម្តែងផ្ទាល់តែម្តង។ ကီဋေ ပဋင်္ဂေတိအာဒီသု ဇာတိနာနတာ လဗ္ဘတိ အညမညလိင်္ဂဝိသိဋ္ဌတာဒဿနာ. ကုန္ထာ ကီဋကာ, ခဇ္ဇခါဒကာ ကိပိလ္လိကာ. ဥပ္ပတိတွာတိ ဥဍ္ဍေတွာ ဥဍ္ဍေတွာ. ပဋဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝါ ပဋင်္ဂါ, န ခုဒ္ဒကပါဏကာ ကီဋာ နာမ. တေသမ္ပိ ကီဋကာနံ. ក្នុងពាក្យថា Kīṭe paṭaṅge (សត្វល្អិត និងសត្វល្អិតហើរបាន) ជាដើមនេះ សេចក្តីប្លែកគ្នានៃជាតិ តែងរកបាន ព្រោះឃើញនូវលក្ខណៈសម្គាល់ដ៏វិសេសប្លែកគ្នាទៅវិញទៅមក។ សត្វស្រមោចតូចៗ ឈ្មោះថា គីដកៈ (សត្វល្អិត), សត្វអំពិលអំពែក ឈ្មោះថា ខជ្ជខាទកៈ, សត្វស្រមោចក្រហម ឈ្មោះថា កិបិល្លិកៈ។ ពាក្យថា Uppatitvā គឺហើរឡើងៗ។ មួយវិញទៀត សត្វទាំងឡាយដែលដល់នូវភាពជាសត្វហើរបាន ឈ្មោះថា បដង្គៈ (សត្វល្អិតហើរបាន) មិនមែនជាសត្វល្អិតតូចៗឡើយ។ នៃសត្វល្អិតទាំងឡាយនោះដែរ។ ကာဠကာဒယောတိ ကလန္ဒကာဒယော. ពាក្យថា Kāḷakādayo គឺសត្វកំប្រុកជាដើម។ ဥဒရံယေဝ နေသံ ပါဒါ ဥဒရေနေဝ သမ္ပဇ္ဇနတော. ពោះរបស់សត្វទាំងនោះឯងជាជើង ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅដោយពោះ។ သညာပုဗ္ဗကော ဝိဓိ အနိစ္စောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဥဒကေ’’တိ အာဟ ယထာ ‘‘ဝီရဿ ဘာဝေါ ဝီရိယ’’န္တိ. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញថា វិធីដែលផ្តើមឡើងដោយសញ្ញា មិនទៀងឡើយ ទើបពោលថា «udake» (ក្នុងទឹក) ដូចជាពាក្យថា «vīrassa bhāvo vīriyaṃ» (សេចក្តីព្យាយាម គឺភាវៈរបស់បុគ្គលអ្នកក្លាហាន) ដូច្នោះដែរ។ ပတ္တသမုဒါယေ ပက္ခသဒ္ဒေါတိ ‘‘ပတ္တေဟိ ယန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ အဝယဝဗျတိရေကေန သမုဒါယော အတ္ထိ. សព្ទថា Pakkha (ស្លាប) ប្រើក្នុងន័យប្រជុំនៃស្លាបទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «pattehi yanti» (សត្វទាំងឡាយតែងទៅដោយស្លាប)។ ព្រោះថា ប្រជុំនៃស្លាប មិនមែនមានដោយវៀរចាកអវយវៈឡើយ។ သင်္ခေပေန ဝုတ္တော ‘‘ဇာတိဝသေန နာနာ’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထ ပဒတ္ထေ ဒုဗ္ဗိညေယျံ နတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓမတ္တံ ဒဿေတုံ ‘‘တတြာယံ ယောဇနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘န ဟိ ဗြာဟ္မဏာနံ ဧဒိသံ သီသံ ဟောတိ, ခတ္တိယာနံ ဧဒိသန္တိ နိယမော အတ္ထိ ယထာ ဟတ္ထိအဿမိဂါဒီန’’န္တိ ဣဒမေဝ ဝါကျံ သဗ္ဗတ္ထ နေတဗ္ဗံ. တံ သံင်္ခိပိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗံ ယောဇေတဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយសង្ខេប ដោយពាក្យថា «jātivasena nānā» (ប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃជាតិ) ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះគ្មានអត្ថនៃបទដែលយល់បានដោយកម្រ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យដើម្បីបង្ហាញត្រឹមតែការភ្ជាប់បទ ទើបពោលពាក្យថា «tatrāyaṃ yojanā» (ការភ្ជាប់បទក្នុងពាក្យនោះ ដូច្នេះ) ជាដើម។ គប្បីនាំយកតែសេចក្តីនេះទៅប្រើក្នុងគ្រប់ទីកន្លែងថា «ព្រោះថាមិនមានការកំណត់ថា ក្បាលរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍មានសណ្ឋានយ៉ាងនេះ ក្បាលរបស់ពួកក្សត្រមានសណ្ឋានយ៉ាងនេះ ដូចជាពួកដំរី សេះ និងម្រឹគជាដើមឡើយ»។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញសេចក្តីនោះដោយសង្ខេប ទើបពោលថា «iminā nayena sabbaṃ yojetabbaṃ» (គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីទាំងអស់ដោយឧបាយនេះ)។ တဿာတိ ယထာဝုတ္တနိဂမနဝစနဿ အယံ ယောဇနာ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ពាក្យថា Tassa គឺការភ្ជាប់បទនៃពាក្យសន្និដ្ឋានដែលបានពោលហើយយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបនូវការភ្ជាប់បទដែលកំពុងពោលឥឡូវនេះចុះ។ ၄၅၇. ဝေါကာရန္တိ ဝေါကရဏံ, ယေန ဝိသိဋ္ဌတာယ န ဝေါကရီယတိ ဇာတိဘေဒေါတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘နာနတ္တ’’န္တိ. ៤៥៧. ពាក្យថា Vokāra គឺការធ្វើឲ្យប្លែក សេចក្តីថា សេចក្តីប្លែកគ្នានៃជាតិ មិនត្រូវបានធ្វើឲ្យប្លែកដោយភាពវិសេសឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «nānattaṃ» (សេចក្តីប្លែកគ្នា)។ ဂေါရက္ခာဒိဥပဇီဝနေန အာဇီဝဝိပန္နော, ဟိံသာဒိနာ သီလဝိပန္နော, နိက္ခိတ္တဝတ္တတာဒိနာ အာစာရဝိပန္နောတိ. သာမညဇောတနာ ဝိသေသေ နိဝိဋ္ဌာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဂေါရက္ခန္တိ ခေတ္တရက္ခ’’န္တိ. ‘‘ဂေါတိ ဟိ ပထဝိယာ နာမ’’န္တိ. တေဟိ တေဟိ ဥပါယေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗဋ္ဌေန သိပ္ပံ, တတ္ထ ကောသလ္လံ. ပရေသံ [Pg.201] ဤသနဋ္ဌေန ဟိံသနဋ္ဌေန ဣဿော, သော အဿ အတ္ထီတိ ဣဿော ယောဓာဇီဝိကော, ဣဿဿ ကမ္မံ ပဟရဏံ, ဥသုံ သတ္တိဉ္စ နိဿာယ ပဝတ္တာ ဇီဝိကာ ဣဿတ္တံ. တေနာဟ ‘‘အာဝုဓဇီဝိက’’န္တိ. ယံ နိဿာယ အဿ ဇီဝိကာ, တဒေဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဥသုဉ္စ သတ္တိဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ឈ្មោះថា អាជីវវិបន្នៈ (អ្នកវិបត្តិចាកអាជីវៈ) ព្រោះការចិញ្ចឹមជីវិតដោយការរក្សាកោ (គោរក្ខៈ) ជាដើម, ឈ្មោះថា សីលវិបន្នៈ (អ្នកវិបត្តិចាកសីល) ព្រោះការបៀតបៀនជាដើម, ឈ្មោះថា អាចារវិបន្នៈ (អ្នកវិបត្តិចាកអាចារៈ) ព្រោះការលះបង់វត្តជាដើម។ ពាក្យថា «gorakkhanti khettarakkhaṃ» (ការរក្សាគោ គឺការរក្សាស្រែ) ព្រះអដ្ឋកថាពោលឡើង ដើម្បីបង្ហាញថា ការពោលជាទូទៅ គឺសំដៅយកសេចក្តីពិសេស។ ព្រោះថា ពាក្យថា «គោ» នេះ ជាឈ្មោះនៃផែនដី។ សិល្បៈ ឈ្មោះថា សិប្បៈ ព្រោះជាសភាវៈដែលត្រូវសិក្សាដោយឧបាយនោះៗ, ភាពឈ្លាសវៃក្នុងសិល្បៈនោះ ឈ្មោះថា កោសល្យ។ បុគ្គលឈ្មោះថា ឥស្សៈ ព្រោះអត្ថថា ជាអ្នកគ្រប់គ្រង ឬជាអ្នកបៀតបៀនអ្នកដទៃ, បុគ្គលណាមានសេចក្តីនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ឥស្សៈ គឺយោធាជីវី (អ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយការធ្វើសឹក)។ កិច្ចរបស់ឥស្សៈ គឺការវាយប្រហារ, ការចិញ្ចឹមជីវិតដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវព្រួញ និងលំពែង ឈ្មោះថា ឥស្សត្តៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា «āvudhajīvikaṃ» (អ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាវុធ)។ ដើម្បីបង្ហាញនូវគ្រឿងអាស្រ័យដែលការចិញ្ចឹមជីវិតរបស់គេប្រព្រឹត្តទៅ ទើបពោលថា «usuñca sattiñca» (ព្រួញ និងលំពែង)។ ဗြဟ္မံ ဝုစ္စတိ ဝေဒေါ, တံ အဏတိ ဇာနာတီတိ ဗြာဟ္မဏော, ဇာနနဉ္စ ပေါရာဏေဟိ ဗြာဟ္မဏေဟိ ဝိဟိတနိယာမေန ဗြာဟ္မဏေဟိ ကတောပသမေန အနုဋ္ဌာနတပေန ယထာ ‘‘အာဇီဝသီလာစာရဝိပန္နော နတ္ထီ’’တိ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကေဟိ လောကိယပဏ္ဍိတေဟိ စ သမ္ပဋိစ္ဆိတော, တထာ ပဋိပဇ္ဇနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ ဗြာဟ္မဏသမယေန…ပေ… သာဓေတွာ’’တိ. ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ အာဇီဝသီလာစာရဝိပန္နဿ အဗြာဟ္မဏဘာဝေ သတိ န ဇာတိယာ ဗြာဟ္မဏော ဟောတိ, ဂုဏေဟိ ပန အာဇီဝသီလာစာရသမ္ပတ္တိသင်္ခါတေဟိ ဗြာဟ္မဏော ဟောတိ, တသ္မာ ဂုဏာနံယေဝ ဗြာဟ္မဏဘာဝကရဏတော စတုဝဏ္ဏဝိဘာဂေ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ကုလေ ဇာတော ယော သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နတာယ ဂုဏဝါ, သော ဝုတ္တလက္ခဏေန နိပ္ပရိယာယတော ဗာဟိတပါပတာယ ဗြာဟ္မဏောတိ အယမေတ္ထ ဗြာဟ္မဏဘာဝေ ဉာယောတိ, ဧဝံ ဉာယံ အတ္ထတော အာပန္နံ ကတွာ. နန္တိ တမေဝ ယထာဝုတ္တံ ဉာယံ. ယော ဗြာဟ္မဏဿ သံဝဏ္ဏိတာယာတိ မာတုယာ ဥဘတောသုဇာတတာဒိကုလဝဏ္ဏေန သံဝဏ္ဏိတာယ ပသတ္ထာယ ယထာရူပါယ ဗြာဟ္မဏဿ မာတာ ဘဝိတုံ ယုတ္တာ, တထာရူပါယ မာတရိသမ္ဘူတော. ဧတေန စတုန္နံ ယောနီနံ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝိသေသနိဋ္ဌာ ကတာ. တေနာဟ ‘‘တတြာပိ ဝိသေသေနာ’’တိ. ဧဝံ သာမညတော ဝိသေသနိဋ္ဌာဝသေန ‘‘ယောနိဇံ မတ္တိသမ္ဘဝ’’န္တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ ဣဒါနိ သာမညဇောတနံ အနာဒိယိတွာ ဝိသေသဇောတနာဝသေနေဝ အတ္ထံ ဝတ္တုံ ‘‘ယာစာယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိသုဒ္ဓဥပ္ပတ္တိမဂ္ဂသင်္ခါတာ ယောနိ ဝုတ္တာတိ အနုပက္ကုဋ္ဌဘာဝေန ပရိသုဒ္ဓဥပ္ပတ္တိမဂ္ဂသင်္ခါတာ ယာ စာယံ ယောနိ ဝုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. တတောပိ ဇာတသမ္ဘူတတ္တာတိ တတော ယောနိတော ဇာတတ္တာ မာတာပေတ္တိသမ္ပတ္တိတော သမ္ဘူတတ္တာ. ព្រះវេទ ហៅថា ព្រហ្ម, បុគ្គលណាដឹងនូវព្រះវេទនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ព្រាហ្មណ៍។ ម្យ៉ាងទៀត ការដឹង និងការប្រតិបត្តិដែលពួកព្រាហ្មណ៍បុរាណបានកំណត់ទុក ដោយការស្ងប់រម្ងាប់ដែលពួកព្រាហ្មណ៍បានធ្វើ និងដោយតបៈគឺការមិនខ្ជិលច្រអូស ដូចដែលពួកអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌របស់ព្រាហ្មណ៍ និងពួកបណ្ឌិតក្នុងលោកទទួលស្គាល់ថា «បុគ្គលដែលវិបត្តិដោយអាជីវៈ សីល និងអាចារៈ មិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ឡើយ» យ៉ាងណាមិញ ទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា «evaṃ brāhmaṇasamayena…pe… sādhetvā» (សម្រេចដោយសម័យរបស់ព្រាហ្មណ៍យ៉ាងនេះ…ជាដើម)។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ គឺកាលបើបុគ្គលដែលវិបត្តិដោយអាជីវៈ សីល និងអាចារៈ មិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ទេ បុគ្គលក៏មិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ដោយជាតិឡើយ តែជាព្រាហ្មណ៍ដោយគុណទាំងឡាយ ពោលគឺសេចក្តីបរិបូណ៌ដោយអាជីវៈ សីល និងអាចារៈវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយហេតុតែគុណធម៌ប៉ុណ្ណោះដែលធ្វើឱ្យទៅជាព្រាហ្មណ៍ ក្នុងចំណោមវណ្ណៈទាំងបួន បុគ្គលណាដែលកើតក្នុងត្រកូលណាមួយក៏ដោយ បើជាអ្នកមានគុណធម៌ ព្រោះភាពបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាព្រាហ្មណ៍ដោយត្រង់ (ដោយវិន័យមិនវៀចវេរ) ព្រោះជាអ្នកមានបាបបានបន្សាត់ចេញហើយ តាមលក្ខណៈដែលបានពោលមក នេះជាសេចក្តីសមហេតុផល (ញាយធម៌) ក្នុងព្រាហ្មណភាពនេះ ព្រះអដ្ឋកថាធ្វើសេចក្តីសមហេតុផលនេះឱ្យសម្រេចដោយអត្ថ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «naṃ» គឺសំដៅយកសេចក្តីសមហេតុផលដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «yo brāhmaṇassa saṃvaṇṇitāya» គឺកើតអំពីមាតាដែលគេសរសើរហើយ គឺមាតាដែលជាស្ត្រីគួរជាមាតារបស់ព្រាហ្មណ៍ ដែលគេសរសើរដោយគុណមានការកើតល្អទាំងពីរខាង និងត្រកូលវណ្ណៈជាដើម។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាធ្វើការសន្និដ្ឋានជាពិសេសក្នុងកំណើតទាំងបួន ត្រង់កន្លែងណាមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «tatrāpi visesenā» (ក្នុងកំណើតនោះ សូម្បីជាពិសេស…)។ កាលដែលបានពោលសេចក្តីនៃបទថា «yonijaṃ mattisambhavaṃ» (អ្នកកើតអំពីកំណើត កើតអំពីមាតា) ដោយអំណាចនៃការសន្និដ្ឋានជាពិសេសពីសេចក្តីទូទៅយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីពោលសេចក្តីដោយអំណាចនៃការបង្ហាញសេចក្តីពិសេស ដោយមិនយកការបង្ហាញសេចក្តីទូទៅ ទើបពោលពាក្យថា «yācāyaṃ» ជាដើម។ ពាក្យថា «yoni vuttā» (កំណើតដែលពោលហើយ) គឺកំណើតដែលពោលថាជាផ្លូវនៃការកើតដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះមិនមានការតិះដៀល នេះជាការភ្ជាប់សេចក្តីថា «yā cāyaṃ yoni vuttā» (កំណើតណាដែលពោលហើយនេះ)។ ពាក្យថា «tatopi jātasambhūtattā» គឺព្រោះកើតអំពីកំណើតនោះ ព្រោះកើតឡើងដោយសេចក្តីបរិបូណ៌នៃមាតានិងបិតា។ ဝိသိဋ္ဌတ္တာတိ သမုဒါယဘူတာ မနုဿာ ရာဂါဒိနာ ဝိသိဋ္ဌတ္တာ. ရာဂါဒိနာ သဟ ကိဉ္စနေနာတိ သကိဉ္စနော. တထေဝ ရာဂါဒိသင်္ခါတေန ပလိဗောဓနဋ္ဌေန သဟ ပလိဗောဓေနာတိ သပလိဗောဓော. သဗ္ဗဂဟဏပဋိနိဿဂ္ဂေနာတိ ဥပါဒါနသင်္ခါတဿ သဗ္ဗဿ ဂဟဏဿ ပဋိနိဿဇ္ဇနေန. ယသ္မာ ဗာဟိတပါပေါ အတ္တနော သန္တာနတော ဗဟိကတပါပေါ, တသ္မာ တမဟံ ဗြူမိ ဗြာဟ္မဏန္တိ [Pg.202] အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ဧဝရူပေါ ဧတိဿာ ကထာယ ဥပဒေသော နာနပ္ပကာရတော ဝိဘတ္တော, တသ္မာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ពាក្យថា «visiṭṭhattā» (ព្រោះភាពប្លែកគ្នា) គឺពួកមនុស្សដែលជាប្រជុំជន មានភាពប្លែកគ្នាដោយរាគៈជាដើម។ បុគ្គលដែលនៅមានកង្វល់ (កិញ្ចនៈ) គឺរាគៈជាដើម ឈ្មោះថា សកិញ្ចនៈ (អ្នកមានកង្វល់)。 ដូចគ្នានោះដែរ បុគ្គលដែលនៅមានសេចក្តីកង្វល់ (បលិពោធ) ពោលគឺរាគៈជាដើម ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងរារាំង ឈ្មោះថា សបលិពោធ (អ្នកមានគ្រឿងរារាំង)។ ពាក្យថា «sabbagahaṇapaṭinissaggena» គឺដោយការលះបង់នូវការប្រកាន់ខ្ជាប់ទាំងអស់ ពោលគឺឧបាទាន។ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលនោះជាអ្នកមានបាបបានបន្សាត់ចេញហើយ គឺមានបាបបណ្តេញចេញពីសន្តានរបស់ខ្លួនហើយ ព្រោះហេតុនោះ តថាគតទើបហៅបុគ្គលនោះថាជាព្រាហ្មណ៍ នេះជាអត្ថដែលត្រូវពោល។ ឱវាទនៃពាក្យកថាបែបនេះ ត្រូវបានចែកចេញជាច្រើនប្រការ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងកន្លែងនោះៗ។ ၄၅၈. ဂဟိတဒဏ္ဍေသူတိ ပရေသံ ဒဏ္ဍေန ဝိဟေဌနံ အနိဓာယ အာဒိန္နဒဏ္ဍေသု. ៤៥៨. ពាក្យថា «gahitadaṇḍesu» (ក្នុងពួកជនដែលកាន់ដំបង) គឺក្នុងពួកជនដែលមិនដាក់ចុះនូវការបៀតបៀនអ្នកដទៃដោយដំបង គឺអ្នកដែលកាន់យកដំបងហើយ។ ၄၅၉. ကိဉ္စိ ဂဟဏန္တိ တဏှာဂါဟာဒီသု ကိဉ္စိ ဂါဟံ. ៤៥៩. ពាក្យថា «kiñci gahaṇaṃ» (ការប្រកាន់ខ្ជាប់ណាមួយ) គឺការប្រកាន់ខ្ជាប់ណាមួយ ក្នុងការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយតណ្ហាជាដើម។ ယေန ကာမဘဝေန မာနုသကေဟိ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ ယုဉ္ဇတိ, တံ မာနုသကံ ယောဂံ. ‘‘မာနုသကံ ယောဂ’’န္တိ ဧတ္ထ စ ဧကဒေသံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ, ဧသ နယော ‘‘ဒိဗ္ဗယောဂ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ. သဗ္ဗယောဂဝိသံယုတ္တန္တိ ပဒဒွယေန ဝုတ္တေဟိ သဗ္ဗကိလေသယောဂေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တံ. យោគៈណាដែលប្រកបសត្វទុកក្នុងកាមភព ដោយកាមគុណទាំងប្រាំជារបស់មនុស្ស យោគៈនោះឈ្មោះថា មានុសកយោគៈ (គ្រឿងប្រកបជារបស់មនុស្ស)។ ពាក្យថា «mānusakaṃ yogaṃ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាពោលដោយកាន់យកចំណែកមួយ, ន័យនេះ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «dibbayogaṃ» (គ្រឿងប្រកបជារបស់ទិព្វ) ក៏មានដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា «sabbayogavisaṃyuttaṃ» (អ្នកប្រាសចាកយោគៈទាំងពួង) គឺអ្នកប្រាសចាកគ្រឿងប្រកបគឺកិលេសទាំងពួង ដែលពោលហើយដោយបទទាំងពីរ។ ရတိန္တိ အဘိရတိံ အာသတ္တိံ. ကုသလဘာဝနာယာတိ ကာယဘာဝနာဒိ ကုသလဓမ္မဘာဝနာယ ဥက္ကဏ္ဌိတံ. ဝီရိယဝန္တန္တိ ဝီရိယသဗ္ဘာဝေန ဝီရံ နိဒ္ဒိသတိ, ဝီရဘာဝေါ ဟိ ဝီရိယန္တိ. ពាក្យថា «ratiṃ» (សេចក្តីត្រេកអរ) គឺសេចក្តីត្រេកអរខ្លាំង ឬសេចក្តីជាប់ជំពាក់។ ពាក្យថា «kusalabhāvanāya» (ក្នុងការចម្រើនកុសល) គឺការអផ្សុក (អរតិ) ក្នុងការចម្រើនកុសលធម៌ មានការចម្រើនកាយជាដើម។ ពាក្យថា «vīriyavantaṃ» (អ្នកមានព្យាយាម) គឺសំដៅយកបុគ្គលជាអ្នកក្លាហាន (វីរៈ) ព្រោះមានការប្រឹងប្រែង (វីរិយៈ) ព្រោះថា ភាពជាអ្នកក្លាហាន គឺសេចក្តីព្យាយាមនោះឯង។ သုန္ဒရံ ဌာနန္တိ နိဗ္ဗာနံ. သုန္ဒရာယ ပဋိပတ္တိယာ အရိယပဋိပတ္တိယာ. ពាក្យថា «sundaraṃ ṭhānaṃ» (ស្ថានដ៏ល្អ) គឺព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា «sundarāya paṭipattiyā» (ដោយការប្រតិបត្តិដ៏ល្អ) គឺដោយការប្រតិបត្តិដ៏ប្រសើរ (អរិយបដិបត្តិ)។ နိဗ္ဗတ္တိန္တိ ပရိယောသာနံ. အတီတေတိ အတီတကောဋ္ဌာသေ. ကိဉ္စနကာရကောတိ ပလိဗောဓဟေတုဘူတော. ពាក្យថា «nibbattin» (ការកើតឡើង) គឺទីបំផុត (បរិយោសាន)។ ពាក្យថា «atīte» (ក្នុងអតីត) គឺក្នុងចំណែកអតីត。 ពាក្យថា «kiñcanakārako» (អ្នកធ្វើនូវកង្វល់) គឺអ្នកដែលជាហេតុនៃគ្រឿងរារាំង (បលិពោធ)។ အသေက္ခေ သီလက္ခန္ဓာဒိကေ မဟန္တေ ဂုဏေ. ပဉ္စန္နံ မာရာနံ ဝိဇိတတ္တာ ဝိဇိတဝိဇယံ. ក្នុងគុណធម៌ដ៏ធំធេង មានសីលក្ខន្ធជាដើម ជារបស់ព្រះអសេក្ខៈ។ ឈ្មោះថា «vijitavijayaṃ» (អ្នកមានជ័យជម្នះដែលឈ្នះហើយ) ព្រោះជាអ្នកឈ្នះនូវមារទាំងប្រាំ។ ၄၆၀. ဣဒံ အဇာနန္တာတိ ‘‘ဇာတိယာ ဗြာဟ္မဏော’’တိ ဣဒံ လောကသမညာမတ္တန္တိ အဇာနန္တာ. ယေ ဗြာဟ္မဏေသု နာမဂေါတ္တံ နာမ တတိယံ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသံ ဇနေန္တိ, သာဝ နေသံ ဒိဋ္ဌိ. ကတံ အဘိသင်္ခတန္တိ ပရိကပ္ပနဝသေနေဝ ကတံ ဌပိတံ တဒုပစိတံ, န ဟေတုပစ္စယသမာယောဂေန. သမုစ္စာတိ သမ္မုတိယာ. ကာ ပန သာ သမ္မုတီတိ အာဟ ‘‘သမညာယာ’’တိ, လောကသမညာတေနာတိ အတ္ထော. သမ္မာ ပန ပရမတ္ထတော အဇာနန္တာနံ နာမဂေါတ္တံ ဧဝံ ကပ္ပေတီတိ အာဟ ‘‘နော စေ’’တိအာဒိ. တံ ပန အသန္တမ္ပိ ပရမတ္ထတော သန္တတာယေဝ အဘိနိဝိသန္တိ, တေသမယံ ဒေါသောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ ပကပ္ပိတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဇနပဒနိရုတ္တိံ နာဘိနိဝေသေယျာ’’တိ [Pg.203] (မ. နိ. ၃.၃၃၁). အဇာနန္တာ နောတိ ဧတ္ထ နော-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏတ္ထော – ‘‘န နော သမံ အတ္ထိ တထာဂတေနာ’’တိအာဒီသု (ခု. ပါ. ၆.၃) ဝိယာတိ အာဟ ‘‘အဇာနန္တာဝ ဧဝံ ဝဒန္တီ’’တိ. ៤៦០. ពាក្យថា «idaṃ ajānantā» (កាលមិនដឹងនូវសេចក្តីនេះ) គឺកាលមិនដឹងថា ពាក្យថា «ជាព្រាហ្មណ៍ដោយជាតិ» នេះ គ្រាន់តែជាឈ្មោះហៅទូទៅក្នុងលោកប៉ុណ្ណោះ។ ពួកជនណាបង្កើតការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយទិដ្ឋិទីបី គឺនាមនិងគោត្រក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍ ការប្រកាន់ខ្ជាប់នោះឯងជាទិដ្ឋិរបស់ពួកគេ។ ពាក្យថា «kataṃ abhisaṅkhataṃ» (ដែលធ្វើឡើង ដែលតាក់តែងឡើង) គឺដែលធ្វើឡើង ដែលតាំងទុក ដែលសន្សំទុកដោយអំណាចនៃការសន្មតប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយការផ្សំគ្នានៃហេតុនិងបច្ច័យឡើយ។ ពាក្យថា «samucca» គឺដោយការសន្មត (សម្មុតិ)។ ចុះការសន្មតនោះជាអ្វី? ទើបពោលថា «samaññāya» (ដោយឈ្មោះហៅ) សេចក្តីថា ដោយឈ្មោះដែលហៅទូទៅក្នុងលោក។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែមិនដឹងតាមពិតដោយបរមត្ថ ទើបកំណត់នាមនិងគោត្រយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «no ce» (ប្រសិនបើមិន…) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកជនតែងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវនាមនិងគោត្រនោះថាមានពិត ដោយបរមត្ថ ទាំងដែលវាមិនមានពិត ដើម្បីបង្ហាញនូវទោសរបស់ពួកគេ ទើបពោលថា «evaṃ pakappitaṃ» (ដែលកំណត់ទុកយ៉ាងនេះ) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya» (មិនគប្បីប្រកាន់ខ្ជាប់នូវភាសានិយាយរបស់អ្នកស្រុកឡើយ)។ ក្នុងពាក្យថា «ajānantā no» នេះ សព្ទថា «no» មានអត្ថជាការកំណត់ (អវធារណៈ) ដូចក្នុងពាក្យថា «na no samaṃ atthi tathāgatenā» (មិនមានបុគ្គលណាស្មើនឹងព្រះតថាគតឡើយ) ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ajānantāva evaṃ vadanti» (ពួកជនដែលមិនដឹងប៉ុណ្ណោះ តែងពោលយ៉ាងនេះ)។ နိပ္ပရိယာယန္တိ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော, နိပ္ပရိယာယေန ဥဇုကမေဝါတိ အတ္ထော, န ပုဗ္ဗေ ဝိယ ‘‘ယော ဟိ ကောစီ’’တိ ပရိယာယဝသေန. ‘‘န ဇစ္စာ’’တိ ဂါထာယ ပုဗ္ဗဒ္ဓေန ဇာတိဝါဒံ ပဋိက္ခိပန္တော ပစ္ဆိမဒ္ဓေန ကမ္မဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေန္တော. တတ္ထာတိ တိဿံ ဂါထာယံ. ဥပဍ္ဎဂါထာယ ဝိတ္ထာရဏတ္ထန္တိ ဥပဍ္ဎဂါထာယ အတ္ထံ ဝိတ္ထာရေတုံ ‘‘ကဿကော ကမ္မုနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပုရိမာယ စတူဟိ ပါဒေဟိ, ပစ္ဆိမေ ဒွီဟိ ဒွိန္နမ္ပိ သာဓာရဏတော အတ္ထော ဝိတ္ထာရိတော. တတ္ထ ကသိကမ္မာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သိပ္ပကမ္မဝါဏိဇာဒိ သင်္ဂဟော. ពាក្យថា «nippariyāyaṃ» នេះ ជាការសម្តែងជាភាវនបុំសកលិង្គ មានសេចក្តីថា ដោយត្រង់ (មិនវៀចវេរ) មិនមែនដោយអំណាចនៃបរិយាយ ដូចពាក្យមុនថា «yo hi kocī» (បុគ្គលណាមួយ) ឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលបដិសេធជាតិវាទ (លទ្ធិប្រកាន់ជាតិ) ដោយកន្លះគាថាដំបូង នៃគាថាថា «na jaccā» (មិនមែនដោយជាតិ…) ហើយតាំងទុកនូវកម្មវាទ (លទ្ធិប្រកាន់កម្ម) ដោយកន្លះគាថាចុង។ ពាក្យថា «tattha» (ក្នុងគាថានោះ) គឺក្នុងគាថានោះឯង។ ពាក្យថា «upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthaṃ» (ដើម្បីពង្រីកសេចក្តីនៃកន្លះគាថា) គឺដើម្បីពង្រីកសេចក្តីនៃកន្លះគាថា ទើបពោលថា «kassako kammunā» (ជាអ្នកស្រែព្រោះកម្ម)។ ក្នុងគាថានោះ សេចក្តីត្រូវបានពង្រីកដោយបាទទាំងបួននៃគាថាដំបូង និងដោយបាទទាំងពីរនៃគាថាចុង ជាទូទៅដល់គាថាទាំងពីរ។ ក្នុងពាក្យថា «kasikammādi» (ការធ្វើស្រែជាដើម) នោះ សព្ទថា «ādi» (ជាដើម) រួមបញ្ចូលទាំងសិល្បកម្ម និងពាណិជ្ជកម្មជាដើម។ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒပဓာနဝစနဝိညေယျော ပစ္စယော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသဒ္ဒဿ အတ္ထော ပစ္စယုပ္ပန္နာပေက္ခာယ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ ပစ္စယေန ဧတံ ဟောတီ’’တိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၇၀) တံသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၅၇၀) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမ္မာနာဝမာနာရဟကုလေတိ သမ္မာနာရဟေ ခတ္တိယာဒိကုလေ, အဝမာနာရဟေ စဏ္ဍာလာဒိကုလေ ကမ္မဝသေန ဥပပတ္တိ ဟောတိ ကမ္မဿ ဝိပစ္စမာနောကာသကရတာယ ဝိနာ တာဒိသာယ ဥစ္စနီစကုလနိဗ္ဗတ္တိယာ အဘာဝတော. အဍ္ဎဒလိဒ္ဒတာဒိ အညာပိ ဟီနပဏီတတာ. បច្ច័យដែលគប្បីដឹងដោយពាក្យសំខាន់ក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទ គឺជាអត្ថនៃសព្ទថា «បដិច្ចសមុប្បាទ» ដោយការរំពឹងដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «iminā paccayena etaṃ hoti» (ព្រោះបច្ច័យនេះ ធម៌នេះទើបកើតឡើង)។ សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ និងក្នុងដីកាវិសុទ្ធិមគ្គ (មហាកាយសំវណ្ណនា) នោះចុះ។ ពាក្យថា «sammānāvamānārahakule» (ក្នុងត្រកូលដែលគួរដល់ការគោរព និងការមើលងាយ) គឺការកើតឡើងក្នុងត្រកូលដែលគួរដល់ការគោរព មានត្រកូលក្សត្រជាដើម និងក្នុងត្រកូលដែលគួរដល់ការមើលងាយ មានត្រកូលចណ្ឌាលជាដើម តែងមានទៅបានដោយអំណាចនៃកម្ម ព្រោះបើគ្មានកម្មដែលធ្វើឱកាសឱ្យផលកំពុងទុំជឿមទេ ការកើតក្នុងត្រកូលខ្ពស់និងទាបបែបនោះ ក៏មិនអាចមានឡើយ។ ភាពជាអ្នកមាន និងអ្នកក្រជាដើម ក៏ជាភាពថោកទាប និងឧត្តុង្គឧត្តមដទៃទៀតដែរ។ ကမ္မုနာတိ စေတ္ထ ယထာ လောကပဇာသတ္တသဒ္ဒေဟိ ဧကော ဧဝတ္ထော ဝုတ္တော, ဧဝံ သေသသဒ္ဒေဟိပိ, အဓိပ္ပာယဝိသေသော ပန တတ္ထ အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပုရိမပဒေန စေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နာယံ လောကော ဗြဟ္မနိမ္မိတော ကမ္မေန ဥပ္ပဇ္ဇနတော. န ဟိ သန္နိဟိတကာရဏာနံ ဖလာနံ အညေန ဥပ္ပတ္တိဒိဋ္ဌိ ယုဇ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိယာ ပဋိသေဓော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာဒီသုဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ လောကဿ ပဌမုပ္ပတ္တိ န ဗြဟ္မုနာတိ ‘‘ကမ္မုနာ ဟိ တာသု တာသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတိယေန ‘‘အယံ လောကော အာဒိတော ပဘုတိ ပဘဝကမ္မုနာ ဝတ္တတီ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ နိဂမေတိ.ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ သူစနဉှိ နိဂမနံ. တံ ပန နိယမတ္ထံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကမ္မေနေဝ ဗဒ္ဓါ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ, န အညထာ’’တိ[Pg.204]. စတုတ္ထေန ပဒေန. ယာယတောတိ ဂစ္ဆတော. နိဗ္ဗတ္တတောတိ နိဗ္ဗတ္တန္တဿ. ပဝတ္တတောတိ ပဝတ္တန္တဿ. ក្នុងពាក្យថា «kammunā» (ដោយកម្ម) នេះ ដូចជាសព្ទថា លោក (loka) ប្រជា (pajā) និងសត្វ (satta) ត្រូវបានពោលក្នុងអត្ថតែមួយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីសព្ទដែលសេសសល់ ក៏ពោលក្នុងអត្ថតែមួយយ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងទីនោះមានសេចក្តីអធិប្បាយប្លែកគ្នា ទើបពោលថា «purimapadena cettha» (ក្នុងទីនេះ ដោយបទមុន…) ជាដើម។ លោកនេះ មិនមែនព្រះព្រហ្មបង្កើតឡើយ ព្រោះកើតឡើងដោយកម្ម。 ព្រោះថា ការយល់ឃើញថា ផលទាំងឡាយដែលមានហេតុជិតដិត បែរជាកើតឡើងដោយអ្នកដទៃវិញនោះ មិនសមហេតុផលឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «diṭṭhiyā paṭisedho veditabbo» (គប្បីជ្រាបថាជាការបដិសេធទិដ្ឋិ)។ សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងអដ្ឋកថាវិសុទ្ធិមគ្គជាដើមចុះ។ ដូចគ្នានោះដែរ ការកើតឡើងដំបូងនៃលោក មិនមែនដោយសារព្រះព្រហ្មឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «kammunā hi tāsu tāsu» (ព្រោះកម្មក្នុងភពនោះៗ…) ជាដើម។ ដោយបទទីបី ព្រះអដ្ឋកថាធ្វើការសន្និដ្ឋាន (និគមនៈ) នូវសេចក្តីដែលបានពោលថា «លោកនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយកម្មជាហេតុបង្កើត តាំងពីដើមមក»។ ព្រោះថា ការចង្អុលបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលបានពោលហើយ ឈ្មោះថា និគមនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត និគមនៈនោះ មានអត្ថជាការកំណត់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «kammeneva baddhā hutvā pavattanti, na aññathā» (សត្វទាំងឡាយ តែងជាប់ជំពាក់ដោយកម្មហើយប្រព្រឹត្តទៅ មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ)។ ដោយបទទីបួន។ ពាក្យថា «yāyato» គឺកាលទៅ។ ពាក្យថា «nibbattato» គឺកាលកើតឡើង។ ពាក្យថា «pavattato» គឺកាលប្រព្រឹត្តទៅ។ ဓုတဓမ္မာ ဝိသေသတော တဏှာယ သန္တတ္တဝသေန ဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘တပေနာတိ ဓုတင်္ဂတပေနာ’’တိ. မေထုနဝိရတိ ဝိသေသတော ဗြာဟ္မဏာနံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ သာ ဣဓ ဗြဟ္မစရိယေနာတိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဗြဟ္မစရိယေနာတိ မေထုနဝိရတိယာ’’တိ. ဧတေနာတိ ဣမိနာ ‘‘တပေနာ’’တိအာဒီဟိ စတူဟိ ပဒေဟိ ဝုတ္တေန. သေဋ္ဌေနာတိ ဥတ္တမေန. သံကိလေသဝိသုဒ္ဓိယာ ပရိသုဒ္ဓေန. ဗြဟ္မန္တိ ဗြဟ္မဘာဝံ သေဋ္ဌဘာဝံ. သော ပနေတ္ထ အတ္ထတော ဗြာဟ္မဏဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဗြာဟ္မဏဘာဝံ အာဝဟတီ’’တိ. ធុតធម៌ទាំងឡាយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការដុតកំដៅតណ្ហាជាពិសេស ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «tapena» (ដោយតបៈ) គឺដោយតបៈគឺធុតង្គ។ ការវៀរចាកមេថុនធម្ម គឺជាព្រហ្មចរិយៈរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ជាពិសេស ព្រហ្មចរិយៈនោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកដោយពាក្យថា «brahmacariyenā» ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «brahmacariyenā» គឺដោយការវៀរចាកមេថុនធម្ម។ ពាក្យថា «etena» (ដោយធម៌នេះ) គឺដោយធម៌ដែលពោលហើយដោយបទទាំងបួន មានពាក្យថា «tapena» ជាដើមនេះ។ ពាក្យថា «seṭṭhena» (ដោយធម៌ដ៏ប្រសើរ) គឺដោយធម៌ដ៏ឧត្តម។ គឺដោយធម៌ដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះស្អាតចាកសេចក្តីសៅហ្មង។ ពាក្យថា «brahmaṃ» គឺព្រហ្មភាព (ភាពជាព្រហ្ម) គឺភាពដ៏ប្រសើរ។ ព្រហ្មភាពនោះ ដោយអត្ថក្នុងទីនេះ គឺព្រាហ្មណភាព (ភាពជាព្រាហ្មណ៍) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «brāhmaṇabhāvaṃ āvahati» (នាំមកនូវភាពជាព្រាហ្មណ៍)។ ဗြဟ္မာ စ သက္ကော စာတိ သက္ကဂရုကာနံ သက္ကော သက္ကေနပိ ဂရုကာတဗ္ဗတော, ဗြဟ္မဂရုကာနံ ဗြဟ္မာ ဗြဟ္မုနာပိ ဂရုကာတဗ္ဗတော. ဝိဇာနတန္တိ ပရမတ္ထဗြာဟ္မဏဿ ဝိသေသံ ဇာနန္တာနံ ဝိညူနံ. အဝိညုနော ဟိ အပ္ပမာဏံ. တေနာဟ – ‘‘ပဏ္ဍိတာန’’န္တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ពាក្យថា «brahmā ca sakko ca» (ព្រះព្រហ្ម និងព្រះសក្កៈ) គឺសម្រាប់ពួកជនដែលគោរពព្រះសក្កៈ ព្រះសក្កៈក៏ត្រូវគោរព (នូវព្រះអរហន្តនោះ) សូម្បីព្រះសក្កៈខ្លួនឯងក៏ត្រូវគោរពដែរ, សម្រាប់ពួកជនដែលគោរពព្រះព្រហ្ម ព្រះព្រហ្មក៏ត្រូវគោរព (នូវព្រះអរហន្តនោះ) សូម្បីព្រះព្រហ្មខ្លួនឯងក៏ត្រូវគោរពដែរ។ ពាក្យថា «vijānataṃ» (នៃពួកជនអ្នកដឹងច្បាស់) គឺនៃពួកវិញ្ញូជនដែលដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃព្រះបរមត្ថព្រាហ្មណ៍។ ព្រោះថា ពួកជនដែលមិនដឹង មិនមែនជាប្រមាណឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «paṇḍitānaṃ» (នៃពួកបណ្ឌិត)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ណាស់។ ဝါသေဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការសម្តែងសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃអដ្ឋកថាវាសេដ្ឋសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၉. သုဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ ៩. ការពន្យល់សុភសូត្រ (សុភសូត្រវណ្ណនា) ၄၆၂. တုဒိသညာတော ဂါမော နိဂမော ဧတဿာတိ တောဒေယျော, တဿ အတ္တဇော တောဒေယျပုတ္တောတိ အာဟ ‘‘တုဒိဂါမာ’’တိအာဒိ. အာရာဓကောတိ သံရာဓကော. ဓမ္မနိသန္တိ ယသ္မာ သမ္ပာဒနေန ပရိပူရဏေန ဣစ္ဆိတာ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္ပာဒကော ပရိပူရကော’’တိ. ဉာယတိ နိစ္ဆယေန ဂမေတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ဝါ ဉာယတိ ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ ဧတေနာတိ ဉာယော, တတော ဧတဿ သမ္ပာဒကဟေတုဘာဝတော ဉာယော ဓမ္မော အရိယမဂ္ဂေါ တံ ဉာယံ ဓမ္မံ. တေနာဟ ‘‘ကာရဏဓမ္မ’’န္တိ. အနဝဇ္ဇန္တိ အဝဇ္ဇပဋိပက္ခံ. ៤៦២. ស្រុកឬនិគមដែលគេស្គាល់ថា តុទិ ជារបស់បុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា តុទេយ្យៈ, កូនបង្កើតរបស់តុទេយ្យៈនោះ ឈ្មោះថា តុទេយ្យបុត្ត ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «tudigāmā» (ចាកស្រុកតុទិ) ជាដើម។ ពាក្យថា «ārādhako» (អ្នកធ្វើឱ្យពេញចិត្ត) គឺអ្នកធ្វើឱ្យពេញចិត្តយ៉ាងក្រៃលែង (សំរាធកៈ)។ ពាក្យថា «dhammanisaṃ» ព្រោះតែជាធម៌ដែលគេប្រាថ្នាដោយការធ្វើឱ្យសម្រេច និងការធ្វើឱ្យបរិបូណ៌ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «sampādako paripūrako» (អ្នកធ្វើឱ្យសម្រេច អ្នកធ្វើឱ្យបរិបូណ៌)។ ធម៌ណាដែលគេដឹងច្បាស់ គឺនាំទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយពិតប្រាកដ ឬមួយក៏ ព្រះនិព្វាននោះ គេតែងដឹងច្បាស់ គឺចាក់ធ្លុះដោយធម៌នេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា ញាយៈ, ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះធម៌នោះជាហេតុធ្វើឱ្យសម្រេចនូវញាយៈនោះ ញាយធម៌ គឺអរិយមគ្គ ឈ្មោះថា ញាយធម៌។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «kāraṇadhammaṃ» (ធម៌ជាហេតុ)។ ពាក្យថា «anavajjaṃ» (ដែលមិនមានទោស) គឺធម៌ជាបដិបក្ខនឹងធម៌មានទោស。 ၄၆၃. ဝဋ္ဋစာရကတော နိယျာတီတိ နိယျာနိကံ ဤကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ စ က-ကာရံ ကတွာ. နိယျာနေ ဝါ နိယုတ္တံ, နိယျာနံ သီလန္တိ ဝါ နိယျာနိကံ, တပ္ပဋိပက္ခတော အနိယျာနိကံ. သာ ပန အတ္ထတော အကုသလကိရိယာတိ အာဟ ‘‘အကုသလပဋိပဒ’’န္တိ. ៤៦៣. ធម៌ណាដែលស្រោចស្រង់សត្វចេញពីគុកគឺវដ្តសង្សារ ធម៌នោះឈ្មោះថា និយ្យានិកៈ (ដែលស្រោចស្រង់ចេញ) ដោយធ្វើស្រៈ «អ៊ី» ឱ្យជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) និងធ្វើអក្សរ «យ» ឱ្យជាអក្សរ «ក»។ ឬមួយក៏ ធម៌ដែលប្រកបក្នុងសេចក្តីស្រោចស្រង់ចេញ ឬមានសីលគឺការស្រោចស្រង់ចេញ ឈ្មោះថា និយ្យានិកៈ, ធម៌ដែលជាបដិបក្ខនឹងធម៌នោះ ឈ្មោះថា អនិយ្យានិកៈ (ដែលមិនស្រោចស្រង់ចេញ)។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នោះ ដោយអត្ថ គឺអកុសលកិរិយា ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «akusalapaṭipadaṃ» (បដិបទាជាអកុសល)។ ဗဟုဘာဝဝါစကော [Pg.205] ဣဓ မဟာသဒ္ဒေါ ‘‘မဟာဇနော’’တိအာဒီသုဝိယာတိ အာဟ ‘‘မဟန္တေဟိ ဗဟူဟီ’’တိ. အတ္ထောတိ ပယောဇနံ. မဟန္တာနီတိ ဗဟုလာနိ. ကိစ္စာနီတိ ကာတဗ္ဗာနိ. အဓိကရဏာနီတိ အဓိကာရဇီဝိကာရူပါနိ. ဃရာဝါသကမ္မမေဝ ပဉ္စဗလိကရဏဒသအတ္ထဋ္ဌာနဘာဝတော လောကယာတြာယ စ သမ္ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော ဇီဝိတဝုတ္တိယာ ဝါ ဟေတုဘာဝတော ဃရာဝါသကမ္မဋ္ဌာနံ. ពាក្យថា មហា ក្នុងទីនេះ ជាពាក្យពោលដល់ភាវៈច្រើន ដូចជាក្នុងពាក្យថា «មហាជន» ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «ដោយការងារធំៗ ច្រើន»។ ពាក្យថា អត្ថោ បានដល់ ប្រយោជន៍។ ពាក្យថា មហន្តានិ បានដល់ ច្រើន។ ពាក្យថា កិច្ចានិ បានដល់ កិច្ចការដែលត្រូវធ្វើ។ ពាក្យថា អធិករណានិ បានដល់ រូបបែបនៃការចិញ្ចឹមជីវិតតាមមុខនាទី។ ការងារគ្រហស្ថនោះឯង ឈ្មោះថា ឃរាវាសកម្មដ្ឋាន ព្រោះជាសភាវៈនៃទីតាំងនៃប្រយោជន៍ ១០ យ៉ាង មានការធ្វើពលិការ ៥ ជាដើមផង ព្រោះជាសភាវៈនៃទីតាំងប្រព្រឹត្តទៅនៃលោកយាត្រាផង ឬព្រោះជាសភាវៈនៃហេតុនៃការចិញ្ចឹមជីវិតផង។ ‘‘အပ္ပကေနပိ မေဓာဝီ, ပါဘတေန ဝိစက္ခဏော; သမုဋ္ဌာပေတိ အတ္တာနံ, အဏုံ အဂ္ဂိံဝ သန္ဓမ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁.၄); «ជនមានប្រាជ្ញា ឈ្លាសវៃ រមែងតាំងខ្លួនបាន ដោយទ្រព្យជាដើមទុន សូម្បីបន្តិចបន្តួច ដូចជាបុគ្គលផ្លុំភ្លើងតូច ឲ្យរុងរឿងឡើង ដូច្នោះឯង។» ဂါထာယ ဝုတ္တနယေန စူဠန္တေဝါသိကဿ ဝိယ. ដូចជាចូឡន្តេវាសិក (សិស្សតូច) តាមន័យដែលពោលទុកក្នុងគាថា។ ၄၆၄. အယောနိသော ပဝတ္တိတံ ဝါဏိဇ္ဇကမ္မံ ဝိယ အပါယဘူတံ ကသိကမ္မံ နိဒဿနဘာဝေ ဌပေတွာ အယောနိသောမနသိကရဏဝသေန ပဝတ္တံ ဃရာဝါသကိစ္စံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ယထာ ကသိ…ပေ… ဧဝံ ဃရာဝါသကမ္မဋ္ဌာနမ္ပီ’’တိ. ဗြာဟ္မဏဘတ္တော အဟောသီတိ သော ကိရ ဗဟူ ဗြာဟ္မဏေ ဓနံ ဒတွာ ယညံ ကာရေသိ. ဥပရီတိ ‘‘ဥပရိ ဥပဋ္ဌာတီတိ ဝဒေဟီ’’တိ ဗြာဟ္မဏေဟိ အတ္တနော သမယေန အာစိက္ခာပိတောပိ ယထာ ဥပဋ္ဌိတမေဝ ကထေတွာ ကာလံ ကတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တော, အထ ဗြာဟ္မဏာ – ‘‘ဣမိနာ အမှာကံ ယညေ ဒေါသော ဒိန္နော’’တိ ကုဇ္ဈိတွာ တဿ ကဠေဝရံ သုသာနံ နေတုံ နာဒံသု. အထဿ ဉာတကေဟိ သဟဿေ ဒိန္နေ တံ သဟဿံ ဂဟေတွာ ဂေဟတော နီဟရိတုံ အဒံသု. ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ဆတ္တိံသ ဣတ္ထိယော ‘‘ဧကာ ဝတ္ထံ အဒါသိ, ဧကာ ဂန္ဓံ, ဧကာ သုမနမာလ’’န္တိအာဒိနာ တံ တံ ဒါနမယံ ပုညံ ကတွာ အာယုပရိယောသာနေ တာဝတိံသဘဝနေ သက္ကဿ ဒေဝရညော ပရိစာရိကာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိံသု သဟဿအစ္ဆရာပရိဝါရိကာ, သက္ကဿ ဒေဝရညော ဝေဇယန္တရထံ ပေသေတွာ ပက္ကောသာပိတေန ဂုတ္တိလာစရိယဘူတေန မဟာဗောဓိသတ္တေန ပုစ္ဆိတာ တံ တံ အတ္တနာ ကတံ ပုညံ ဗျာကရိံသု. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သကလာယ ဂုတ္တိလဝိမာနကထာယ ဒီပေတဗ္ဗ’’န္တိ. ဝဏိဇ္ဇကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိပဇ္ဇမာနန္တိ ဧတ္ထ တဿ ဝိပဇ္ဇမာနာကာရော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော. ဧဝံ ပဗ္ဗဇ္ဇကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိ ဝိပဇ္ဇမာနံ အပ္ပဖလံ ဟောတီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. သီလေသု အပရိပူရကာရိနောတိအာဒိ တဿ ဝိပဇ္ဇနာကာရဒဿနံ. ဈာနာဒိသုခန္တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဘိညာဝိပဿနာဒိသုခဿ ဝိယ သဗြဟ္မစာရီဟိ သဒ္ဓိံ သီလသမ္ပဒါဒိသုခဿ [Pg.206] သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အရဟတ္တမ္ပိ ပါပုဏာတိ ပဂေဝ သေက္ခပုထုဇ္ဇနသမ္ပတ္တိယောတိ အဓိပ္ပာယော. ៤៦៤. (ព្រះមានព្រះភាគ) ទ្រង់លើកយកការធ្វើស្រែចម្ការដែលជាហេតុនាំទៅកាន់អបាយភូមិ ដូចជាការជួញដូរដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនឧបាយដ៏ឧបាយ (អយោនិសោ) មកជាឧទាហរណ៍ ហើយទ្រង់សំដៅយកកិច្ចការគ្រហស្ថដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអយោនិសោមនសិការ ទើបត្រាស់ថា «ដូចជាការធ្វើស្រែ...ល... យ៉ាងណាមិញ ឃរាវាសកម្មដ្ឋាន ក៏យ៉ាងនោះដែរ»។ ពាក្យថា «ជាអ្នកមានភក្តីចំពោះព្រាហ្មណ៍» សេចក្តីថា ឮថា គាត់បានប្រគល់ទ្រព្យដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ជាច្រើន ហើយបានធ្វើការបូជាយញ្ញ។ ពាក្យថា «ខាងលើ» សេចក្តីថា ទោះបីពួកព្រាហ្មណ៍បានបង្រៀនតាមលទ្ធិរបស់ខ្លួនថា «ចូរនិយាយថា ឧបដ្ឋាកនៅខាងលើ» យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏គាត់និយាយតាមតែការដែលមកដល់ (តាមការពិត) ហើយធ្វើមរណកាលទៅ ក៏ទៅកើតក្នុងនរក។ គ្រានោះ ពួកព្រាហ្មណ៍ខឹងសម្បារថា «អ្នកនេះបានធ្វើឲ្យយញ្ញរបស់យើងសៅហ្មង» ទើបមិនព្រមនាំសាកសពរបស់គាត់ទៅកាន់ព្រៃខ្មោច។ លុះពួកញាតិរបស់គាត់បានប្រគល់ប្រាក់មួយពាន់ (កហាបណៈ) ឲ្យ ពួកព្រាហ្មណ៍ក៏ទទួលយកប្រាក់មួយពាន់នោះ ហើយទើបអនុញ្ញាតឲ្យនាំសាកសពចេញពីផ្ទះ។ ក្នុងសម័យព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ ស្រ្តី ៣៦ នាក់ បានធ្វើបុណ្យផ្សេងៗ មានទានមយបុណ្យជាដើម ដូចជា «ស្រ្តីម្នាក់បានថ្វាយសំពត់ ស្រ្តីម្នាក់បានថ្វាយគ្រឿងក្រអូប ស្រ្តីម្នាក់បានថ្វាយកម្រងផ្កាម្លិះ» លុះអស់អាយុកាល ក៏បានទៅកើតជាបរិវារិកា (ស្រីបម្រើ) របស់ព្រះឥន្ទ្រជាទេវរាជ ក្នុងឋានតាវត្តិង្ស មានស្រីអប្សរមួយពាន់ជាបរិវារ។ ស្រ្តីទាំងនោះ កាលដែលព្រះពោធិសត្វជាគ្រូឈ្មោះគុត្តីលៈ ដែលព្រះឥន្ទ្រជាទេវរាជបញ្ជូនរថវេជយន្តទៅទទួលមក សួរដេញដោល ក៏បានដោះស្រាយនូវបុណ្យដែលខ្លួនបានធ្វើហើយនោះៗ។ សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «គប្បីសម្តែងដោយគុត្តីលវិមានកថាទាំងស្រុង»។ ពាក្យថា «វណិជ្ជកម្មដ្ឋាន (កម្មដ្ឋានគឺការជួញដូរ) ដែលវិនាសទៅ» ក្នុងពាក្យនោះ អាការៈវិនាសនៃការជួញដូរនោះ ត្រូវបានពោលទុកខាងក្រោមហើយ។ គប្បីនាំមកភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា «សូម្បីបព្វជ្ជាកម្មដ្ឋាន (កម្មដ្ឋានគឺការបួស) ដែលវិនាសទៅ ក៏មានផលតិចដែរ»។ ពាក្យថា «ជាអ្នកមិនធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយ» ជាដើម គឺជាការបង្ហាញនូវអាការៈវិនាសនៃបព្វជ្ជាកម្មដ្ឋាននោះ។ ពាក្យថា «សុខមានឈានជាដើម» ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីជ្រាបថា ម៉្យាងទៀត ដោយសព្ទថា «ជាដើម» នេះ រមែងរួមបញ្ចូលនូវសុខមានអភិញ្ញា និងវិបស្សនាជាដើម ដូចជាសុខមានសីលសម្បទាជាដើម ជាមួយសព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា រមែងដល់នូវព្រះអរហត្តផលផង មិនបាច់និយាយទៅថ្វីដល់សម្បត្តិរបស់សេក្ខបុគ្គល និងបុថុជ្ជនឡើយ។ စာဂသီသေနာတိ ပဓာနဘူတေန စာဂေန ဒါနေန တံ အဝဿယံ ကတွာ. ဧတ္ထ တေ န ကောစိ အဖာသုကဘာဝေါတိ. ဥဇုကံ ကတွာ အဝိရုဒ္ဓံ ကတွာ, သမ္ပယောဇေတွာတိ အတ္ထော. တပစရိယန္တိ အဂ္ဂိပရိစရဏံ, တပစရိယဉ္စ ဗြဟ္မစရိယဂ္ဂဟဏာ ဒုဋ္ဌုလ္လဘာဝတော. ពាក្យថា «ដោយការលះបង់ជាប្រធាន» សេចក្តីថា ធ្វើការលះបង់នោះឲ្យជាទីពឹង ដោយការលះបង់គឺទានដ៏ជាប្រធាន។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ មិនមានសេចក្តីមិនសប្បាយណាមួយដល់អ្នកឡើយ»។ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យត្រង់ គឺធ្វើមិនឲ្យទាស់គ្នា គឺផ្សំផ្គុំគ្នា។ ពាក្យថា «តបចរិយា» បានដល់ ការបូជាភ្លើង។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា តបចរិយា ព្រោះការកាន់យកនូវព្រហ្មចរិយៈ ជៀសវាងចាកធម៌ដ៏លាមក (ទុដ្ឋុល្លភាព)។ ၄၆၆. အဇာနနဘာဝန္တိ အသဗ္ဗညုဘာဝံ. ဘဂဝတော ပန သဗ္ဗညုဘာဝေါ သဒေဝကေ လောကေ ဇလတလေ ပက္ခိတ္တတေလံ ဝိယ ပတ္ထရိတွာ ဌိတော, န မေ ဣဒံ ပတိရူပံ, တတော ပရိဝတ္တိဿာမီတိ ‘‘ဗြာဟ္မဏော, ဘော, ဂေါတမာ’’တိအာဒိမာဟ. ပစ္စာဟရိတုံ ပဋိပက္ခေန အပဟရိတုံ. သေတပေါက္ခရသဒိသောတိ ပုဏ္ဍရီကပတ္တသဒိသဝဏ္ဏော. သုဝဋ္ဋိတာတိ ဝဋ္ဋဘာဝယုတ္တဋ္ဌာနေ သုဝဋ္ဋာ. နာမကံယေဝါတိ နာမမတ္တမေဝ ဝစနမတ္တမေဝ. တထာဘူတာနံ ဘာဝဿပိ အဘာဝေန နိဟီနံ နာမ ဟောတိ, နာမ-သဒ္ဒေါ နိဟီနပရိယာယော. တေနာဟ – ‘‘လာမကံယေဝါ’’တိ. ៤៦៦. ពាក្យថា «ភាវៈមិនដឹង» បានដល់ ភាវៈមិនមែនជាព្រះសព្វញ្ញូ។ ចំណែកឯព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់ព្រះមានព្រះភាគ រមែងផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក ដូចជាប្រេងដែលគេចាក់ទៅលើផ្ទៃទឹក ព្រោះហេតុនោះ (ព្រាហ្មណ៍គិតថា) «ការណ៍នេះមិនសមគួរដល់យើងឡើយ យើងនឹងបែរត្រឡប់ពីពាក្យនោះវិញ» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ព្រាហ្មណ៍...»។ ពាក្យថា «ដើម្បីនាំត្រឡប់មកវិញ» សេចក្តីថា ដើម្បីដកថយដោយធម៌ជាបដិបក្ខ។ ពាក្យថា «ប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកស» បានដល់ មានពណ៌ដូចជាស្លឹកឈូកស (បុណ្ឌរិក)។ ពាក្យថា «មូលល្អ» បានដល់ មូលក្លំល្អក្នុងចំណែកដែលត្រូវមូល។ ពាក្យថា «ត្រឹមតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ» បានដល់ ត្រឹមតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ ត្រឹមតែពាក្យនិយាយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះគ្មានសភាវៈពិតប្រាកដដូច្នោះ ទើបឈ្មោះថា ថោកទាប។ សព្ទថា នាម ក្នុងទីនេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ថោកទាប។ ព្រោះហេតុនោះ ទើប (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ពោលថា «ថោកទាបពិតៗ»។ ၄၆၇. ကတမာ ဝါစာ တေသံ သေယျောတိ တေသံ စင်္ကိယာဒီနံ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလာနံ ဝုစ္စမာနဝိဘာဂါသု ဝါစာသု ကတမာ ဝါစာ သေယျောတိ. ‘‘သေယျာ’’တိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တံ. သမ္မုတိယာတိ အဝိလင်္ဃိတသာဓုမရိယာဒါယ လောကသမ္မုတိယာ. တေနာဟ ‘‘လောကဝေါဟာရေနာ’’တိ. မန္တာတိ မန္တာသင်္ခါတာယ ပညာယ မန္တေတွာ ဇာနိတွာ. တေနာဟ ‘‘တုလယိတွာ’’တိ. အတ္ထသံဟိတန္တိ ဟေတုသဉှိတံ. တံ ပန ဧကံသတော ယုတ္တိယုတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ကာရဏနိဿိတ’’န္တိ. အာဝုတောတိအာဒီသု အာဒိတော အဘိမုခံ ဉာဏဂတိယာ ဝိဗန္ဓနေန အာဝုတော, အာဝရိယေန ဝိသေသတော ဉာဏဂတိယာ နိဗန္ဓနေန နိဝုတော, ဧဝံ ဩဖုဋော ပလိဂုဏ္ဌိတော. ပရိယောနဒ္ဓေါတိ သမန္တတော ဩနဒ္ဓေါ ဆာဒိတော. တေနာဟ ‘‘ပလိဝေဌိတော’’တိ. ៤៦៧. ពាក្យថា «បណ្តាវាចាទាំងនោះ វាចារបស់អ្នកណាប្រសើរជាង» សេចក្តីថា បណ្តាវាចាដែលពោលចែកចេញទៅ របស់ពួកព្រាហ្មណ៍មហាសាល មានចង្កីព្រាហ្មណ៍ជាដើម វាចារបស់អ្នកណាប្រសើរជាង? ពាក្យថា «សេយ្យា» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ (លិង្គវិបល្លាស)។ ពាក្យថា «ដោយសម្មតិ» បានដល់ ដោយសម្មតិរបស់លោក ដែលមិនកន្លងនូវសីលធម៌ដ៏ល្អ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយវោហារលោក»។ ពាក្យថា «មន្តា» បានដល់ គិតពិចារណាដឹងដោយបញ្ញាដែលហៅថាមន្ត。 ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ថ្លឹងថ្លែងហើយ»។ ពាក្យថា «ប្រកបដោយប្រយោជន៍» បានដល់ ប្រកបដោយហេតុ។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីនោះរមែងសមហេតុផលដោយចំណែកមួយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អាស្រ័យហេតុផល»។ ក្នុងពាក្យថា «អាវុតោ» ជាដើម ពាក្យថា «អាវុតោ» គឺ រារាំងខាងមុខដោយការរារាំងផ្លូវនៃញាណ។ ពាក្យថា «និវុតោ» គឺ គ្របដណ្តប់ជាពិសេសដោយការចងផ្លូវនៃញាណ។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ផ្សព្វផ្សាយទៅ គឺរួបរឹតហើយ។ ពាក្យថា «បរិយោនទ្ធោ» បានដល់ រុំព័ទ្ធ គ្របដណ្តប់ជុំវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ព័ទ្ធជុំវិញ»។ ၄၆၈. သစေ ဧတံ ကာရဏမတ္ထီတိ ‘‘နိဿဋ္ဌတိဏကဋ္ဌုပါဒါနော အဂ္ဂိ ဇလတီ’’တိ ဧတံ ကာရဏံ သစေ အတ္ထိ ယဒိ သိယာ, သော အပရော တိဏကဋ္ဌုပါဒါနော အဂ္ဂိ ယဒိ ဘဝေယျ. သဒေါသော သာဒီနဝေါ သပရိက္ကိလေသော. ပရိသုဒ္ဓေါတိ ဥပက္ကိလေသာဘာဝေန သဗ္ဗသော သုဒ္ဓေါ. ဇာတိ အာဒီနံ အဘာဝေနာတိ ဇာတိပစ္စယာနံ ကမ္မကိလေသာနံ နိဂ္ဂမေန. ៤៦៨. ពាក្យថា «បើហេតុនោះមាន» សេចក្តីថា បើហេតុនេះគឺ «ភ្លើងដែលលះបង់ស្មៅនិងឧសជាគ្រឿងបង្កាត់ហើយ រមែងឆេះ» មានពិតមែន ភ្លើងមួយទៀតដែលអាស្រ័យស្មៅនិងឧសជាគ្រឿងបង្កាត់ ក៏គប្បីមានដែរ។ (ភ្លើងនោះ) ប្រកបដោយទោស ប្រកបដោយទោសទុរ្ភិក្ស (អាទីនវៈ) ប្រកបដោយសេចក្តីសៅហ្មង។ ពាក្យថា «បរិសុទ្ធ» បានដល់ ស្អាតស្អំដោយគ្រប់ប្រការ ព្រោះមិនមានឧបក្កិលេស។ ពាក្យថា «ព្រោះមិនមានជាតិជាដើម» បានដល់ ព្រោះការរលត់ទៅនៃកម្មនិងកិលេសដែលជាបច្ច័យនៃជាតិ។ ၄၆၉. န [Pg.207] နိစ္စလာ တိဋ္ဌန္တီတိ တတ္ထ ပက္ခိပိတဗ္ဗဿ လဗ္ဘမာနတ္တာ ယထာပညတ္တံ ဟုတွာ နိစ္စလာ အကမ္ပိယာ န တိဋ္ဌန္တိ. တံ ဒေါသံ တံ ဦနတာဒေါသံ. ៤៦៩. ពាក្យថា «មិនឋិតនៅនឹងថ្កល់» សេចក្តីថា ព្រោះតែវត្ថុដែលត្រូវដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងនោះនៅតែមាន វត្ថុទាំងនោះទើបមិនឋិតនៅនឹងថ្កល់ មិនរំភើប តាមដែលបានបញ្ញត្តិទុកឡើយ។ ពាក្យថា «ទោសនោះ» បានដល់ ទោសគឺសេចក្តីខ្វះខាតនោះ។ အညသ္မိံ အသတီတိ အတ္ထဘဉ္ဇကမုသာဝါဒေ အသတိ. သော ဟိ အတ္တနော သန္တကဿ အဒါတုကာမတာဒိဝသေန ပဝတ္တဿ အကမ္မပထပ္ပတ္တဿ မုသာဝါဒဘာဝဿ ဝိပရီတော အညော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. တထာ ဟိ ဣတရော ယေဘုယျေန ဝဠဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဝေါဟရိတဗ္ဗတော ဝဠဉ္ဇကမုသာဝါဒေါတိ အာဟ. န ကဒါစိ မုသာဝါဒီတိ ဒွေ ကထာ န ကထေန္တိ. ဗာဟိရကာနံ အနဝဇ္ဇတပသမ္မတာယပိ နိဿိတောတိ ဝတ္တုံ အာဟ ‘‘သီလဝါ တပနိဿိတကော ဟောတိ’’တိ. ဝိဝဋမုခါ မန္တဇ္ဈေနမဏ္ဍိတာ သဗ္ဗသော သဇ္ဈာယာ ဟောန္တိ, န ဣတရေတိ အာဟ ‘‘ပဗ္ဗဇိတာ နိစ္စံ သဇ္ဈာယန္တီ’’တိ. ពាក្យថា «កាលបើធម៌ដទៃមិនមាន» សេចក្តីថា កាលបើមុសាវាទដែលបំផ្លាញប្រយោជន៍មិនមាន។ ព្រោះថា មុសាវាទដទៃដែលផ្ទុយពីមុសាវាទដែលមិនដល់នូវកម្មបថ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមិនចង់ឲ្យរបស់ជារបស់ខ្លួនជាដើម គឺជាសេចក្តីដែលបំណងក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ មុសាវាទក្រៅពីនេះ ព្រោះតែជាសភាវៈដែលគេប្រើប្រាស់ ឬនិយាយជាភាគច្រើន ទើបហៅថា វឡញ្ជកមុសាវាទ (មុសាវាទដែលប្រើប្រាស់ទូទៅ)។ ពាក្យថា «មិនដែលនិយាយកុហកឡើយ» សេចក្តីថា មិននិយាយពាក្យពីរ (ពាក្យត្រឡប់ត្រឡិន)។ ដើម្បីពោលថា សូម្បីពួកពាហិរជនដែលសន្មតថាមានតបៈមិនមានទោស ក៏នៅតែអាស្រ័យ (តបៈនោះ) ទើបពោលថា «អ្នកមានសីល រមែងជាអ្នកអាស្រ័យតបៈ»។ ពួកជនដែលមានមុខបើកចំហ ស្ទាត់ជំនាញក្នុងការរៀនមន្ត រមែងស្វាធ្យាយដោយគ្រប់ប្រការ មិនមែនពួកជនដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ពួកបព្វជិតរមែងស្វាធ្យាយជានិច្ច»។ ၄၇၀. စိရံ နိက္ခန္တောတိ နိဂ္ဂတော ဟုတွာ စိရကာလေ. န သဗ္ဗသော ပစ္စက္ခာ ဟောန္တိ သတိသမ္မောဟတော မဂ္ဂါနဉ္စ အညထာ ကရဏတော. စိရာယိတတ္တန္တိ ‘‘အယံ မဂ္ဂေါ’’တိ ကထနဿ စိရာယနံ. ဝိတ္ထာယိတတ္တန္တိ အသပ္ပဋိဘာနံ. တံ ပန သဥပမာဟ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ៤៧០. ពាក្យថា «ចេញទៅយូរហើយ» បានដល់ ចេញទៅអស់កាលដ៏យូរ។ ផ្លូវទាំងឡាយមិនប្រាកដច្បាស់ដោយគ្រប់ប្រការឡើយ ព្រោះតែការភ្លេចស្មារតី និងព្រោះការធ្វើផ្លូវឲ្យប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃ។ ពាក្យថា «ការយឺតយ៉ាវ» បានដល់ ការយឺតយ៉ាវក្នុងការនិយាយថា «នេះជាផ្លូវ»។ ពាក្យថា «ការភាន់ច្រឡំ» បានដល់ ការមិនមានបដិភាណ (ការគិតមិនចេញ)។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះព្រមទាំងឧបមា ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ដូចជា»។ ဗလသမ္ပန္နောတိ ကာယဗလေန သမန္နာဂတော. ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ ပမာဏကရာနံ ရာဂါဒိကိလေသာနံ အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ‘‘ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ ကာမာဝစရ’’န္တိ အာဟ, တေသံ ပန ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ ရူပါရူပါဝစရ’’န္တိ. တတ္ထာပိ ဝိသေသတော အပ္ပမညာဘာဝနာ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘တေသုပီ’’တိအာဒိ. နိရီဟကတ္တာ ယထာ အပ္ပမာဏသမညာ လဗ္ဘတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပမာဏံ…ပေ… ဝုစ္စတီ’’တိ အာဟ. န ဩဟီယတိ န တိဋ္ဌတီတိ ကတူပစိတမ္ပိ ကာမာဝစရကမ္မံ ယထာဓိဂတေ မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနေ အပရိဟီနေ တံ အဘိဘဝိတွာ အာသီဒေတွာ ပဿေ ဩဟီယကံ ကတွာ ပဋိသန္ဓိံ ဒါတုံ သမတ္ထဘာဝေန န တိဋ္ဌတိ. လဂ္ဂိတုန္တိ အာဝရိတုံ. ဌာတုန္တိ ပတိဋ္ဌာတုံ. ဖရိတွာတိ ပဋိပ္ဖရိတွာ. ပရိယာဒိယိတွာတိ တဿ သာမတ္ထိယံ ခေပေတွာ. ကမ္မဿ ပရိယာဒိယနံ နာမ ဝိပါကုပ္ပာဒဗန္ဓနမေဝါတိ အာဟ – ‘‘တဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ពាក្យថា «អ្នកបរិបូណ៌ដោយកម្លាំង» បានដល់ អ្នកប្រកបដោយកម្លាំងកាយ។ កម្មដែលធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ឈ្មោះថា បមាណកតកម្ម ព្រោះមិនបានសង្កត់សង្កិននូវរាគាទិកិលេសដែលធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កម្មដែលធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ឈ្មោះថា កាមាវចរកម្ម»។ ចំណែកឯកម្មដែលមិនធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ព្រោះបានសង្កត់សង្កិនកិលេសទាំងនោះ ទើបពោលថា «កម្មដែលមិនធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ឈ្មោះថា រូបាវចរកម្ម និងអរូបាវចរកម្ម»។ ក្នុងកម្មទាំងនោះ សូម្បីការចម្រើនអប្បមញ្ញា ក៏រមែងមានជាពិសេសដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ក្នុងកម្មទាំងនោះសូម្បី...»។ ដើម្បីបង្ហាញថា ឈ្មោះថា អប្បមាណៈ រមែងបានមកដោយភាវៈមិនមានសេចក្តីប្រឹងប្រែងយ៉ាងណា ទើបពោលថា «ប្រមាណ...ល... ហៅថា»។ ពាក្យថា «មិនសេសសល់ មិនឋិតនៅ» សេចក្តីថា សូម្បីកាមាវចរកម្មដែលបុគ្គលបានធ្វើសន្សំទុកហើយ កាលបើមហគ្គតជ្ឈានដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយមិនសាបសូន្យ ក៏មិនអាចឋិតនៅដោយសមត្ថភាពដើម្បីឲ្យបដិសន្ធិ ដោយការគ្របដណ្តប់ ខ្ទប់ទុក ឬធ្វើឲ្យនៅសេសសល់ក្នុងចំណែកម្ខាងឡើយ។ ពាក្យថា «ដើម្បីទាក់ទាញ» បានដល់ ដើម្បីរារាំង។ ពាក្យថា «ដើម្បីឋិតនៅ» បានដល់ ដើម្បីតាំងនៅ។ ពាក្យថា «ផ្សាយទៅ» បានដល់ ផ្សាយត្រឡប់ទៅវិញ។ ពាក្យថា «គ្របសង្កត់» បានដល់ ធ្វើឲ្យអស់សមត្ថភាពរបស់កម្មនោះ។ ការគ្របសង្កត់នូវកម្ម ឈ្មោះថា ការរារាំងការកើតឡើងនៃវិបាកនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «រារាំងវិបាករបស់កម្មនោះ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ သုဘသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. ការសម្តែងសេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងអដ្ឋកថាសុភសូត្រ ចប់បរិបូណ៌។ ၁၀. သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ ១០. អដ្ឋកថាសង្គារវសូត្រ ၄၇၃. အဘိပ္ပသန္နာတိ [Pg.208] အဘိသမေစ္စ ပသန္နာ. တေနာဟ – ‘‘အဝေစ္စပ္ပသာဒဝသေန ပသန္နာ’’တိ. ဗြာဟ္မဏီ ဝိဂတမလမစ္ဆေရတာယ ‘‘တုယှံ ဒေယျဓမ္မံ ရုစ္စနကဋ္ဌာနေ ဒေဟီ’’တိ အာဟ. မဂ္ဂေနေဝ ဟိဿာ မစ္ဆရိယဿ ပဟီနတ္တာ ဗုဒ္ဓပက္ခဗြာဟ္မဏပက္ခဝသေန ဥဘတောပက္ခိကာ. ៤៧៣. ពាក្យថា «ជ្រះថ្លាក្រៃលែង» បានដល់ ជ្រះថ្លាដោយការត្រាស់ដឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ជ្រះថ្លាដោយអំណាចនៃអវេច្ចប្បសាទ»។ នាងព្រាហ្មណី ព្រោះមានមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់ប្រាសចេញទៅហើយ ទើបពោលថា «សូមលោកប្រគល់ទេយ្យធម៌របស់លោក ក្នុងទីកន្លែងដែលលោកពេញចិត្តចុះ»។ ព្រោះថាសេចក្តីកំណាញ់របស់នាង ត្រូវបានលះបង់ដោយមគ្គរួចហើយ នាងទើបជាអ្នកមានចំណែកទាំងពីរ គឺខាងចំណែកព្រះពុទ្ធផង ខាងចំណែកព្រាហ្មណ៍ផង។ ကိံသူတိ ကိန္တိ ပုစ္ဆာဝစနံ. ဆေတွာ အနာဒိယိတွာ ဝိနာသေတွာ. သုခံ သေတီတိ စိတ္တသန္တာပါဘာဝေန သုခေန သုပတိ. န သောစတီတိ တတော ဧဝ သောကံ နာမ ဝိနာသေတိ. ကောဓန္တိ ကုဇ္ဈနလက္ခဏံ ကောဓံ. ဆေတွာ သမုစ္ဆိန္ဒိတွာ. သုခံ သေတီတိ ကောဓပရိဠာဟေန အပရိဍယှမာနတ္တာ သုခံ သုပတိ. ကောဓဝိနာသေန ဝိနဋ္ဌဒေါမနဿတ္တာ န သောစတိ. ဝိသမူလဿာတိ ဒုက္ခဝိပါကဿ. မဓုရဂ္ဂဿာတိ အက္ကောသကဿ ပစ္စက္ကောသနေန, ပဟာရကဿ ပဋိပ္ပဟရဏေန ယံ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သန္ဓာယေဝ ‘‘မဓုရဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ဣမသ္မိဉှိ ဌာနေ ပရိယောသာနံ ‘‘အဂ္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အရိယာတိ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ. ពាក្យថា «កឹសុ» ជាពាក្យសួរថា «អ្វីហ្ន៎»។ ពាក្យថា «កាត់ផ្តាច់» គឺ មិនកាន់យក គឺបំផ្លាញចោល។ ពាក្យថា «រមែងដេកជាសុខ» សេចក្តីថា រមែងដេកលក់ជាសុខ ព្រោះមិនមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងចិត្ត។ ពាក្យថា «មិនសោកសៅឡើយ» សេចក្តីថា រមែងកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីសោកសៅ ព្រោះហេតុនោះឯង។ ពាក្យថា «ក្រោធ» បានដល់ សេចក្តីក្រោធដែលមានលក្ខណៈខឹងសម្បារ។ ពាក្យថា «កាត់ផ្តាច់» បានដល់ កាត់ផ្តាច់ដោយដាច់ស្រឡះ (សមុច្ឆេទ)។ ពាក្យថា «រមែងដេកជាសុខ» សេចក្តីថា រមែងដេកលក់ជាសុខ ព្រោះមិនត្រូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃសេចក្តីក្រោធដុតរំលាយ។ សេចក្តីថា មិនសោកសៅឡើយ ព្រោះមានទោមនស្សវិនាសទៅដោយការកម្ចាត់សេចក្តីក្រោធ។ ពាក្យថា «មានឫសជាពិស» បានដល់ មានវិបាកជាទុក្ខ។ ពាក្យថា «មានចុងដ៏ផ្អែមល្ហែម» សេចក្តីថា សំដៅយកសេចក្តីសុខដែលកើតឡើងដោយការជេរតបចំពោះបុគ្គលដែលជេរ ឬដោយការវាយតបចំពោះបុគ្គលដែលវាយ ទើបពោលថា «មានចុងដ៏ផ្អែមល្ហែម»។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «អគ្គ» ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកទីបំផុត (ចុងបំផុត)។ ពាក្យថា «ព្រះអរិយៈទាំងឡាយ» បានដល់ ព្រះអរិយបុគ្គលមានព្រះពុទ្ធជាដើម។ ပဉှံ ကထေသီတိ ဗြာဟ္မဏော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော လောကပူဇိတော, န သက္ကာ ယံ ဝါ တံ ဝါ ဝတွာ သန္တဇ္ဇေတုံ, ဧကံ သဏှပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ. သော ဧကံ ပုစ္ဆာဂါထံ အဘိသင်္ခရိတွာ ‘‘သစေ အသုကဿ နာမ ဝဓံ ရောစေမီတိ ဝက္ခတိ, ယေ တုယှံ န ရုစ္စန္တိ, တေ မာရေတုကာမောသိ, လောကဝဓာယ ဥပ္ပန္နော ကိံ တုယှံ သမဏဘာဝေနာတိ နိဂ္ဂဟေဿာမိ. သစေ န ကဿစိ ဝဓံ ရောစေမီတိ ဝက္ခတိ, အထ နံ တွံ ရာဂါဒီနမ္ပိ ဝဓံ န ဣစ္ဆသိ, တသ္မာ သမဏော ဟုတွာ အာဟိဏ္ဍသီတိ နိဂ္ဂဏှိဿာမီတိ ဣမံ ဥဘတောကောဋိကံ ပဉှံ ပုဋ္ဌော သမဏော ဂေါတမော နေဝ ဂိလိတုံ န ဥဂ္ဂိလိတုံ သက္ခိဿတီ’’တိ ဧဝံ စိန္တေတွာ ဣမံ ပယှံ ပုစ္ဆိ. တဿ ဘဂဝါ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ကထေသိ. သော ပဉှဗျာကရဏေန အာရာဓိတစိတ္တော ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိ. သတ္ထာ တံ ပဗ္ဗာဇေသိ, သော ပဗ္ဗဇ္ဇာကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပေသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော’’တိ. ពាក្យថា «បានដោះស្រាយបញ្ហា» សេចក្តីថា ឮថា ព្រាហ្មណ៍បានគិតយ៉ាងនេះថា «ព្រះសមណគោតម ជាបុគ្គលដែលលោកបូជា មិនអាចនឹងពោលពាក្យផ្តេសផ្តាសដើម្បីគំរាមកំហែងបានឡើយ យើងនឹងសួរនូវបញ្ហាដ៏ល្អិតល្អន់មួយ»។ គាត់ក៏បានតាក់តែងគាថាសួរមួយគាថា ដោយគិតថា «ប្រសិនបើព្រះសមណគោតមពោលថា តថាគតពេញចិត្តនឹងការសម្លាប់ជនឈ្មោះនេះ យើងនឹងសង្កត់សង្កិនថា លោកចង់សម្លាប់ពួកជនដែលលោកមិនពេញចិត្ត លោកកើតមកដើម្បីបំផ្លាញលោក តើលោកមានភាវៈជាសមណៈធ្វើអ្វី?»។ «ប្រសិនបើលោកពោលថា តថាគតមិនពេញចិត្តនឹងការសម្លាប់ជនណាម្នាក់ឡើយ យើងនឹងសង្កត់សង្កិនលោកថា បើដូច្នោះ លោកក៏មិនប្រាថ្នានូវការសម្លាប់រាគៈជាដើមដែរ ហេតុអ្វីបានជាលោកបួសជាសមណៈហើយដើរត្រេចចរទៅ? កាលបើត្រូវសួរនូវបញ្ហាមានចំណែកពីរយ៉ាងនេះ ព្រះសមណគោតមនឹងមិនអាចលេបចូល ឬខ្ជាក់ចេញបានឡើយ» គាត់គិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបសួរនូវបញ្ហានេះ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងធម៌ត្រូវតាមអធ្យាស្រ័យរបស់គាត់។ ព្រាហ្មណ៍នោះ មានចិត្តរីករាយដោយការដោះស្រាយបញ្ហានោះ ក៏បានទូលសូមការបួស។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ញ៉ាំងគាត់ឲ្យបួស គាត់ក៏បានធ្វើកិច្ចនៃការបួសឲ្យដល់នូវកំពូល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «បួសហើយ បានសម្រេចជាព្រះអរហន្ត»។ အဝဘူတာတိ အဓောဘူတာ. အဓောဘာဝေါ သတ္တာနံ အဝဍ္ဎိ အဝမင်္ဂလန္တိ အာဟ – ‘‘အဝဍ္ဎိဘူတာ အဝမင်္ဂလဘူတာယေဝါ’’တိ. ပရိဘူတာတိ ပရိဘဝပ္ပတ္တာ. ဝိဇ္ဇမာနာနန္တိ ပါဠိယံ အနာဒရေ သာမိဝစနန္တိ တဒတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိဇ္ဇမာနေသူ’’တိအာဟ. ပကဋ္ဌံ, ပဝဍ္ဎံ ဝါ ဉာဏန္တိ ပညာဏန္တိ ဘဂဝတော ဉာဏံ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. «Avabhūtā» បានដល់ អធោភូត (ធ្លាក់ចុះ, ទាបថោក)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «avaḍḍhibhūtā avamaṅgalabhūtāyevā» (ជាអ្នកមិនចម្រើន ជាអ្នកមិនមានមង្គលពិតៗ) ព្រោះភាពជាអធោភូតរបស់សត្វទាំងឡាយ គឺសេចក្តីមិនចម្រើន និងសេចក្តីមិនមានមង្គល។ «Paribhūtā» បានដល់ ដល់នូវការមើលងាយ។ ពាក្យថា «vijjamānānaṃ» ក្នុងព្រះបាលី ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអនារទរៈ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «vijjamānesu»។ ពាក្យថា «paññāṇaṃ» គឺញាណដ៏ប្រសើរ ឬញាណដ៏ចម្រើន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកញាណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយឡែក។ ၄၇၄. အဘိဇာနိတွာတိ [Pg.209] အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနိတွာ. ဝေါသိတဝေါသာနာတိ ကတကရဏီယတာယ သဗ္ဗသော ပရိသောသိတနိဋ္ဌာ. ပါရမိသင်္ခါတန္တိ ပရမုက္ကံသဘာဝတော ပါရမီတိ သင်္ခါတံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မာနံ ပါရဘူတ’’န္တိ. ဗြဟ္မစရိယဿာတိ သာသနဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတံ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပာဒကာ ဇနကာ’’တိ. ‘‘ဣဒမေဝံ ဘဝိဿတိ ဣဒမေဝ’’န္တိ တက္ကနံ တက္ကော, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ တက္ကီ. ယသ္မာ သော တံ တံ ဝတ္ထုံ တထာ တထာ တက္ကိတွာ ဂဏှတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တက္ကဂါဟီ’’တိ. ဝီမံသနသီလော ဝီမံသီ ပစ္စက္ခဘူတမတ္ထံ ဝီမံသနဘူတာယ ပညာယ ကေဝလံ ဝီမံသနတော. တေနာဟ ‘‘ပညာစာရံ စရာပေတွာ ဧဝံဝါဒီ’’တိ. ယထာဝုတ္တတက္ကီဝီမံသီဘာဝေန တက္ကပရိယာဟတံ ဝီမံသာနုစရိတံ သယံပဋိဘာနံ ဧဝမေတန္တိ ဝတွာ. ៤៧៤. «Abhijānitvā» បានដល់ ដឹងច្បាស់ដោយញាណដ៏វិសេសវិសាល។ «Vositavosānā» បានដល់ ការសម្រេចដែលរីងស្ងួតអស់ (នូវកិលេស) ដោយសព្វគ្រប់ ព្រោះការធ្វើកិច្ចដែលគួរធ្វើរួចហើយ។ «Pāramisaṅkhātaṃ» បានដល់ ដែលរាប់ថាជាបារមី ព្រោះមានសភាវៈដ៏ឧត្តមបំផុត។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sabbadhammānaṃ pārabhūtaṃ» (ដល់នូវត្រើយនៃធម៌ទាំងពួង)។ «Brahmacariyassa» បានដល់ ជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃសាសនព្រហ្មចរិយៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «uppādakā janakā» (អ្នកបង្កើត អ្នកបង្កើតឲ្យកើតឡើង)។ ការត្រិះរិះថា «រឿងនេះនឹងទៅជាយ៉ាងនេះ រឿងនេះនឹងទៅជាយ៉ាងនេះ» ឈ្មោះថា តក្កៈ (ការត្រិះរិះ), បុគ្គលណាមានតក្កៈនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា តក្កី (អ្នកត្រិះរិះ)។ ព្រោះបុគ្គលនោះត្រិះរិះហើយកាន់យកនូវវត្ថុនោះៗ យ៉ាងនោះៗ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «takkagāhī» (អ្នកកាន់យកដោយការត្រិះរិះ)។ បុគ្គលដែលមានសីលគឺការពិចារណា ឈ្មោះថា វីមំសី (អ្នកពិចារណា) ព្រោះការពិចារណាតែម្យ៉ាងនូវសេចក្តីដែលប្រាកដចំពោះមុខ ដោយបញ្ញាដែលជាគ្រឿងពិចារណា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «paññācāraṃ carāpetvā evaṃvādī» (អ្នកពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះញ៉ាំងបញ្ញាចារៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ)។ ដោយភាពជាអ្នកត្រិះរិះ និងជាអ្នកពិចារណា តាមដែលបានពោលមកហើយនោះ ទើបពោលថា «សេចក្តីនេះជាយ៉ាងនេះ» ដោយសេចក្តីបដិភាណផ្ទាល់ខ្លួន ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមការពិចារណា ដែលការត្រិះរិះនាំមកហើយ។ ၄၈၅. အဋ္ဌိတပဓာနဝတန္တိ အညတ္ထ ကိသ္မိဉ္စိ ပုဂ္ဂလေ အဋ္ဌိတပဓာနဝတံ အနညသာဓာရဏံ ဘောတော ဂေါတမဿ ပဓာနံ အဟောသိ. သပ္ပုရိသပဓာနဝတံ အဟောသိ သပ္ပုရိသပဓာနဝတာဓိဂတာနံ ဧတာဒိသာနံ အရဟတံ အစ္ဆရိယပုဂ္ဂလာနံယေဝ အာဝေဏိကပဓာနဝတံ အဟောသိ. အဇာနန္တောဝ ပကာသေတီတိ အယံ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ သယံ ပစ္စက္ခတော အဇာနန္တော ဧဝ ကေဝလံ သဒ္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာဝ ပကာသေသီတိ သညာယ အာဟ. အဇာနနဘာဝေ သန္တေတိ ဣမေ အဓိဒေဝါတိ ပစ္စက္ခတော ဇာနနေ အသတိ. ပဏ္ဍိတေန မနုဿေနာတိ လောကဝေါဟာရကုသလေန မနုဿေန, တွံ ပန လောကဝေါဟာရေပိ အကုသလော. ဝစနတ္ထဉှိ အဇာနန္တော ယံ ကိဉ္စိ ဝဒတိ. ဥစ္စေန သမ္မတန္တိ ဥစ္စံ သုပါကဋံ သဗ္ဗသော တရုဏဒါရကေဟိပိ သမ္မတံ. ဉာတမေတံ ယဒိဒံ အတ္ထိ ဒေဝါတိ. တေနာဟ ‘‘သုသုဒါရကာပီ’’တိအာဒိ. ဒေဝါတိ ဥပပတ္တိဒေဝါ. အဓိဒေဝါ နာမ သမ္မုတိဒေဝေဟိ အဓိကဒေဝါတိ ကတွာ, တဒညေ စ မနုဿေ အဓိကဘာဝေ ကိမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ៤៨៥. «Aṭṭhitapadhānavataṃ» បានដល់ សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ជាសេចក្តីព្យាយាមមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ គឺមិនតាំងនៅក្នុងបុគ្គលដទៃណាមួយឡើយ។ ជាសេចក្តីព្យាយាមរបស់សប្បុរស ជាសេចក្តីព្យាយាមដោយឡែក (អាវេណិកៈ) របស់ព្រះអរហន្តទាំងឡាយ ដែលជាអច្ឆរិយបុគ្គលមានសភាពបែបនេះ ដែលបានសម្រេចដោយសេចក្តីព្យាយាមរបស់សប្បុរស។ ពាក្យថា «ajānantova pakāseti» (មិនដឹងសោះ ក៏ប្រកាស) គឺព្រះសង្គារវព្រាហ្មណ៍ពោលដោយសេចក្តីសំគាល់ថា «ព្រះសមណគោតមនេះ កាលមិនដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីដែលសួរដោយខ្លួនឯងទេ គ្រាន់តែបន្លឺវាចាចេញមក ហើយប្រកាសតែម្តង»។ ពាក្យថា «ajānanabhāve sante» (កាលបើមិនដឹង) គឺកាលបើមិនដឹងច្បាស់ថា «ទេវតាទាំងឡាយនេះជាអធិទេវៈ»។ ពាក្យថា «paṇḍitena manussena» បានដល់ មនុស្សដែលឈ្លាសវៃក្នុងលោកវោហារ, ចំណែកអ្នកវិញ សូម្បីតែក្នុងលោកវោហារក៏មិនឈ្លាសវៃដែរ។ ព្រោះថាកាលមិនដឹងនូវអត្ថន័យនៃពាក្យ ក៏ពោលទៅតាមតែចិត្តចង់។ ពាក្យថា «uccena sammataṃ» បានដល់ ដែលដឹងច្បាស់យ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ គឺសូម្បីតែក្មេងតូចៗទាំងឡាយក៏យល់ព្រមដោយសព្វគ្រប់ដែរ។ សេចក្តីនេះដឹងច្បាស់ហើយ គឺថា «ទេវតាទាំងឡាយមានពិតប្រាកដ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «susudārakāpi» (សូម្បីតែក្មេងតូចៗ) ជាដើម។ ពាក្យថា «devā» បានដល់ ឧបបត្តិទេវតា។ ពាក្យថា «adhidevā» គឺព្រោះធ្វើឲ្យជាទេវតាដ៏ក្រៃលែងជាងសម្មតិទេវតាទាំងឡាយ, ចំណែកភាពជាអ្នកក្រៃលែងជាងមនុស្សដទៃទៀតនោះ តើមានអ្វីត្រូវនិយាយទៅទៀត។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. លីនត្ថប្បកាសនា នៃសង្គារវសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។ နိဋ္ဌိတာ စ ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ. និងការវណ្ណនាព្រាហ្មណវគ្គ ចប់ហើយ។ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသဋီကာ သမတ္တာ. ដីកាមជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។
한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ








मराठी








မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi