นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ຂອນອບນ້ອມແດ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ພະອົງນັ້ນ ຜູ້ໄກຈາກກິເລດ ຕັດສະຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພະອົງເອງ.

มชฺฌิมนิกาเย

ໃນມັດຊິມະນິກາຍ

อุปริปณฺณาส-อฏฺฐกถา

ອັດຖະກະຖາ ອຸປະຣິປັນນາດ

๑. เทวทหวคฺโค

໑. ເທວະທະຫະວັກ

๑. เทวทหสุตฺตวณฺณนา

໑. ອັດຖະກະຖາ ເທວະທະຫະສູດ

๑. เอวํ [Pg.1] เม สุตนฺติ เทวทหสุตฺตํ. ตตฺถ เทวทหํ นามาติ เทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน, ตตฺถ จ สกฺยราชูนํ มงฺคลโปกฺขรณี อโหสิ ปาสาทิกา อารกฺขสมฺปนฺนา, สา เทวานํ ทหตฺตา ‘‘เทวทห’’นฺติ ปญฺญายิตฺถ. ตทุปาทาย โสปิ นิคโม เทวทหนฺตฺเวว สงฺขํ คโต. ภควา ตํ นิคมํ นิสฺสาย ลุมฺพินิวเน วิหรติ. สพฺพํ ตํ ปุพฺเพกตเหตูติ ปุพฺเพ กตกมฺมปจฺจยา. อิมินา กมฺมเวทนญฺจ กิริยเวทนญฺจ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วิปากเวทนเมว สมฺปฏิจฺฉนฺตีติ ทสฺเสติ. เอวํ วาทิโน, ภิกฺขเว, นิคณฺฐาติ อิมินา ปุพฺเพ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ นิยเมตฺวา ทสฺเสติ.

໑. ບົດວ່າ Evaṃ me sutaṃ ນີ້ ຄື ເທວະທະຫະສູດ. ໃນເທວະທະຫະສູດນັ້ນ ບົດວ່າ devadahaṃ ຄວາມວ່າ ພະລາຊາທັງຫຼາຍ ເພິ່ນຮຽກວ່າ ເທວະ. ໃນນິຄົມຂອງເຈົ້າສາກະຍະທັງຫຼາຍນັ້ນ ມີສະມັງຄະລະໂບກຂະຣະນີ (ສະມຸງຄຸນ) ອັນເປັນທີ່ໜ້າເລື່ອມໃສ ແລະ ມີການຮັກສາປ້ອງກັນຢ່າງດີ. ສະໂບກຂະຣະນີນັ້ນ ເປັນສະ (ທະຫະ) ຂອງພະລາຊາທັງຫຼາຍ (ເທວະ) ຈຶ່ງປາກົດຊື່ວ່າ 'ເທວະທະຫະ'. ເພາະອາໄສສະນັ້ນ ນິຄົມນັ້ນຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ 'ເທວະທະຫະ' ເຊັ່ນດຽວກັນ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງອາໄສນິຄົມນັ້ນ ແລ້ວປະທັບຢູ່ ພາຍໃນປ່າລຸມພິນີວັນ. ບົດວ່າ Sabbaṃ taṃ pubbekatahetu ຄວາມວ່າ ເພາະມີກຳທີ່ເຮັດໄວ້ໃນປາງກ່ອນເປັນປັດໄຈ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ຊົງສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ພວກເຂົາປະຕິເສດກຳມະເວທະນາ ແລະ ກິຣິຍາເວທະນາ ແລ້ວຮັບຮອງເອົາແຕ່ ວິປາກະເວທະນາ ຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ Evaṃ vādino, bhikkhave, nigaṇṭhā ຄວາມວ່າ ດ້ວຍຄຳນີ້ ຊົງກຳນົດສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ຊົງກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ກຳນົດໃນຫົວຂໍ້ກ່ອນ ໃຫ້ຈະແຈ້ງຂຶ້ນ ໂດຍລະບຸຊື່ວ່າ ນິຄົນ.

อหุวมฺเหว มยนฺติ อิทํ ภควา เตสํ อชานนภาวํ ชานนฺโตว เกวลํ กลิสาสนํ อาโรเปตุกาโม ปุจฺฉติ. เย หิ ‘‘มยํ อหุวมฺหา’’ติปิ น ชานนฺติ, เต กถํ กมฺมสฺส กตภาวํ วา อกตภาวํ วา ชานิสฺสนฺติ. อุตฺตริปุจฺฉายปิ เอเสว นโย.

ບົດວ່າ Ahuvamheva mayaṃ ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງຊາບຢູ່ແລ້ວເຖິງຄວາມບໍ່ຮູ້ຂອງພວກນິຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ແຕ່ຊົງຖາມກໍເພື່ອຫວັງຈະຍົກໂທດ (ຄວາມປະລາໄຊ) ໃສ່ພວກເຂົາເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ພວກທີ່ບໍ່ຮູ້ແມ່ນແຕ່ຄວາມຈິງທີ່ວ່າ 'ພວກເຮົາໄດ້ເຄີຍມີມາແລ້ວໃນອະດີດ' ພວກເຂົາຈະຮູ້ໄດ້ແນວໃດວ່າ ກຳໃດທີ່ຕົນໄດ້ເຮັດໄວ້ ຫຼື ບໍ່ໄດ້ເຮັດໄວ້. ໃນຄຳຖາມຂໍ້ຕໍ່ໆ ໄປ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

๒. เอวํ สนฺเตติ จูฬทุกฺขกฺขนฺเธ (ม. นิ. ๑.๑๗๙-๑๘๐) มหานิคณฺฐสฺส วจเน สจฺเจ สนฺเตติ อตฺโถ, อิธ ปน เอตฺตกสฺส ฐานสฺส ตุมฺหากํ อชานนภาเว สนฺเตติ อตฺโถ. น กลฺลนฺติ น ยุตฺตํ.

໒. ບົດວ່າ Evaṃ sante ໃນຈູລະທຸກຂັກຂັນທະສູດ ມີອະທິບາຍວ່າ 'ເມື່ອຄຳເວົ້າຂອງມຫານิຄົນເປັນຈິງ', ແຕ່ໃນສູດນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ 'ເມື່ອພວກທ່ານບໍ່ຮູ້ໃນຖານະ (ຂໍ້ກຳນົດ) ຫຼາຍປານນີ້'. ບົດວ່າ Na kallaṃ ຄວາມວ່າ ບໍ່ສົມຄວນ.

๓. คาฬฺหูปเลปเนนาติ [Pg.2] พหลูปเลปเนน, ปุนปฺปุนํ วิสรญฺชิเตน, น ปน ขลิยา ลิตฺเตน วิย. เอสนิยาติ เอสนิสลากาย อนฺตมโส นนฺตกวฏฺฏิยาปิ. เอเสยฺยาติ คมฺภีรํ วา อุตฺตานํ วาติ วีมํเสยฺย. อคทงฺคารนฺติ ฌามหรีตกสฺส วา อามลกสฺส วา จุณฺณํ. โอทเหยฺยาติ ปกฺขิเปยฺย. อโรโคติอาทิ มาคณฺฑิยสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๒๑๓) วุตฺตเมว.

໓. ບົດວ່າ Gāḷhūpalepanena ຄວາມວ່າ ດ້ວຍລູກສອນທີ່ທາຢາພິດໄວ້ຢ່າງໜາແໜ້ນ ໂດຍການທາຢາພິດຊ້ຳແລ້ວຊ້ຳອີກ, ບໍ່ແມ່ນທາດ້ວຍນ້ຳເຂົ້າໜຽວ. ບົດວ່າ Esaniyā ຄວາມວ່າ ດ້ວຍຫຼັກຢັ່ງບາດແຜ (ປ່ຽງໄມ້ໄຜ່) ຫຼື ແມ່ນແຕ່ດ້ວຍເສັ້ນດ້າຍທີ່ຟັ້ນຈາກຜ້າຂາດ. ບົດວ່າ Eseyya ຄວາມວ່າ ເພື່ອຢັ່ງເບິ່ງວ່າ ບາດແຜນັ້ນເລິກ ຫຼື ຕື້ນ. ບົດວ່າ Agadaṅgāraṃ ຄວາມວ່າ ຜົງໝາກສະມໍ ຫຼື ໝາກຂາມປ້ອມທີ່ເຜົາໄຟແລ້ວ. ບົດວ່າ Odaheyya ຄວາມວ່າ ເອົາໃສ່ເຂົ້າໄປໃນປາກບາດ. ຄຳວ່າ Arogo ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ແລ້ວໃນມາຄັນທິຍະສູດ.

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ, สลฺเลน วิทฺธสฺส หิ วิทฺธกาเล เวทนาย ปากฏกาโล วิย อิเมสํ ‘‘มยํ ปุพฺเพ อหุวมฺหา วา โน วา, ปาปกมฺมํ อกรมฺหา วา โน วา, เอวรูปํ วา ปาปํ กรมฺหา’’ติ ชานนกาโล สิยา. วณมุขสฺส ปริกนฺตนาทีสุ จตูสุ กาเลสุ เวทนาย ปากฏกาโล วิย ‘‘เอตฺตกํ วา โน ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณํ, เอตฺตเก วา นิชฺชิณฺเณ สพฺพเมว ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณํ ภวิสฺสติ, สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐิตา นาม ภวิสฺสามา’’ติ ชานนกาโล สิยา. อปรภาเค ผาสุภาวชานนกาโล วิย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย ชานนกาโล สิยา. เอวเมตฺถ เอกาย อุปมาย ตโย อตฺถา, จตูหิ อุปมาหิ เอโก อตฺโถ ปริทีปิโต.

ໃນບົດວ່າ Evameva kho ນີ້ ມີການປຽບທຽບອຸປະມາກັບອຸປະໄມດັ່ງນີ້: ເວລາທີ່ຄວາມເຈັບປວດປາກົດແກ່ຜູ້ຖືກຍິງດ້ວຍລູກສອນ ໃນຂະນະທີ່ຖືກຍິງນັ້ນ ເປັນເຊັ່ນໃດ, ເວລາທີ່ພວກນິຄົນເຫຼົ່ານີ້ຈະຮູ້ວ່າ 'ພວກເຮົາໄດ້ເຄີຍມີມາໃນອະດີດ ຫຼື ບໍ່, ໄດ້ເຮັດບາບກຳໄວ້ ຫຼື ບໍ່, ໄດ້ເຮັດບາບກຳມີສະພາບຢ່າງນີ້ໄວ້' ກໍຄວນຈະມີເປັນເຊັ່ນນັ້ນ. ເວລາທີ່ຄວາມເຈັບປວດປາກົດໃນຂະນະທີ່ຜ່າຕັດປາກບາດເປັນຕົ້ນ ທັງ ໔ ຄັ້ງ ເປັນເຊັ່ນໃດ, ເວລາທີ່ຈະຮູ້ວ່າ 'ທຸກທໍລະມານເທົ່ານີ້ຂອງພວກເຮົາຖືກກຳຈັດແລ້ວ, ເມື່ອທຸກເທົ່ານີ້ຖືກກຳຈັດແລ້ວ ທຸກທັງປວງກໍຈັກຖືກກຳຈັດ, ພວກເຮົາຈັກເປັນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມບໍລິສຸດ' ກໍຄວນຈະມີເປັນເຊັ່ນນັ້ນ. ເວລາທີ່ຮູ້ເຖິງຄວາມສະບາຍດີ (ຫາຍດີ) ໃນພາຍຫຼັງ ເປັນເຊັ່ນໃດ, ເວﻼທີ່ຈະຮູ້ໃນປັດຈຸບັນຊາດນີ້ເອງ ເຖິງການລະອະກຸສົນທຳ ແລະ ການເຮັດກຸສົນທຳໃຫ້ເຖິງພ້ອມ ກໍຄວນຈະມີເປັນເຊັ່ນນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນອຸປະມານີ້ ເພິ່ນຈຶ່ງສະແດງເນື້ອຄວາມ ໓ ປະການ ດ້ວຍອຸປະມາຂໍ້ດຽວ, ແລະ ສະແດງເນື້ອຄວາມຂໍ້ດຽວ ດ້ວຍອຸປະມາ ໔ ປະການ.

๔. อิเม ปน ตโต เอกมฺปิ น ชานนฺติ, วิรชฺฌิตฺวา คเต สลฺเล อวิทฺโธว ‘‘วิทฺโธสิ มยา’’ติ ปจฺจตฺถิกสฺส วจนปฺปมาเณเนว ‘‘วิทฺโธสฺมี’’ติ สญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา ทุกฺขปฺปตฺตปุริโส วิย เกวลํ มหานิคณฺฐสฺส วจนปฺปมาเณน สพฺพเมตํ สทฺทหนฺตา เอวํ สลฺโลปมาย ภควตา นิคฺคหิตา ปจฺจาหริตุํ อสกฺโกนฺตา ยถา นาม ทุพฺพโล สุนโข มิคํ อุฏฺฐาเปตฺวา สามิกสฺส อภิมุขํ กริตฺวา อตฺตนา โอสกฺกติ, เอวํ มหานิคณฺฐสฺส มตฺถเก วาทํ ปกฺขิปนฺตา นิคณฺโฐ, อาวุโสติอาทีมาหํสุ.

໔. ແຕ່ພວກນິຄົນເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ຮູ້ແມ່ນແຕ່ຂໍ້ດຽວໃນບັນດາຂໍ້ເຫຼົ່ານັ້ນ. ປຽບເໝືອນຄົນທີ່ບໍ່ໄດ້ຖືກຍິງເລີຍ ເພາະລູກສອນພາດໄປ, ແຕ່ກັບເກີດຄວາມສຳຄັນຜິດວ່າ 'ເຮົາຖືກຍິງແລ້ວ' ພຽງເພາະເຊື່ອຄຳເວົ້າຂອງສັດຕູທີ່ເວົ້າວ່າ 'ເຈົ້າຖືກຂ້ອຍຍິງແລ້ວ' ແລ້ວໄດ້ຮັບຄວາມທຸກທໍລະມານ, ພວກນິຄົນເຫຼົ່ານີ້ກໍເຊັ່ນດຽວກັນ ເຊື່ອທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງພຽງເພາະຄຳເວົ້າຂອງມຫານິຄົນເທົ່ານັ້ນ. ເມື່ອພວກເຂົາຖືກພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງຂົ່ມດ້ວຍອຸປະມາເລື່ອງລູກສອນນີ້ ແລະ ບໍ່ສາມາດຈະໂຕ້ຕອບໄດ້, ປຽບເໝືອນໝາຈ່ອຍທີ່ໄລ່ເນື້ອໃຫ້ແລ່ນໄປຫາພານປ່າຜູ້ເປັນເຈົ້າຂອງ ແລ້ວຕົນເອງກໍຖອຍໜີໄປ, ພວກເຂົາກໍໂຍນວາທະ (ຄຳໂຕ້ຖຽງ) ໄປໃສ່ຫົວຂອງມຫານິຄົນ ໂດຍກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອາວຸໂສ ນิຄົນ...' ດັ່ງນີ້.

๕. อถ เน ภควา สาจริยเก นิคฺคณฺหนฺโต ปญฺจ โข อิเมติอาทิมาห. ตตฺรายสฺมนฺตานนฺติ เตสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ อายสฺมนฺตานํ. กา อตีตํเส สตฺถริ สทฺธาติ อตีตํสวาทิมฺหิ สตฺถริ กา สทฺธา. ยา อตีตวาทํ สทฺทหนฺตานํ ตุมฺหากํ มหานิคณฺฐสฺส สทฺธา, สา กตมา? กึ [Pg.3] ภูตตฺถา อภูตตฺถา, ภูตวิปากา อภูตวิปากาติ ปุจฺฉติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สหธมฺมิกนฺติ สเหตุกํ สการณํ. วาทปฏิหารนฺติ ปจฺจาคมนกวาทํ. เอตฺตาวตา เตสํ ‘‘อปเนถ สทฺธํ, สพฺพทุพฺพลา เอสา’’ติ สทฺธาเฉทกวาทํ นาม ทสฺเสติ.

໕. ລຳດັບນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງຂົ່ມພວກນິຄົນເຫຼົ່ານັ້ນພ້ອມທັງອາຈານຂອງພວກເຂົາ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ Pañca kho ime. ບົດວ່າ Tatrāyasmantānaṃ ຄວາມວ່າ ໃນທຳ ໕ ປະການນັ້ນ ຂອງທ່ານຜູ້ມີອາຍຸທັງຫຼາຍ. ບົດວ່າ Kā atītaṃse satthari saddhā ຄວາມວ່າ ຄວາມເຊື່ອໃນອາຈານຜູ້ກ່າວເຖິງອະດີດຊາດນັ້ນ ເປັນແນວໃດ. ພະອົງຊົງຖາມວ່າ 'ຄວາມເຊື່ອຂອງພວກທ່ານໃນມຫານິຄົນ ຜູ້ເຊື່ອວາທະກ່ຽວກັບອະດີດຊາດນັ້ນ ເປັນແນວໃດ? ເປັນຄວາມເຊື່ອທີ່ມີຈິງ ຫຼື ບໍ່ມີຈິງ, ມີຜົນຈິງ ຫຼື ບໍ່ມີຜົນຈິງ?'. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ບົດວ່າ Sahadhammikaṃ ຄວາມວ່າ ມີເຫດຜົນ, ມີຕົ້ນເຫດ. ບົດວ່າ Vādapaṭihāraṃ ຄວາມວ່າ ວາທະທີ່ສາມາດໂຕ້ຕອບກັບຄືນໄດ້. ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ ຊົງສະແດງວາທະທີ່ຕັດຄວາມເຊື່ອຂອງພວກເຂົາວ່າ 'ຈົ່ງລະຖິ້ມຄວາມເຊື່ອນັ້ນເສຍ ເພາະຄວາມເຊື່ອນັ້ນອ່ອນແອທີ່ສຸດ'.

๖. อวิชฺชา อญฺญาณาติ อวิชฺชาย อญฺญาเณน. สมฺโมหาติ สมฺโมเหน. วิปจฺเจถาติ วิปรีตโต สทฺทหถ, วิปลฺลาสคฺคาหํ วา คณฺหถาติ อตฺโถ.

໖. ບົດວ່າ Avijjā aññāṇā ຄວາມວ່າ ເພາະອະວິຊາ ເພາະຄວາມບໍ່ຮູ້. ບົດວ່າ Sammohā ຄວາມວ່າ ເພາະຄວາມຫຼົງງົມງວາຍ. ບົດວ່າ Vipaccetha ຄວາມວ່າ ພວກທ່ານເຊື່ອຢ່າງຜິດໆ ຫຼື ຍຶດຖືເອົາຄວາມເຫັນທີ່ຄາດເຄື່ອນ ດັ່ງນີ້.

๗. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียนฺติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากทายกํ. อุปกฺกเมนาติ ปโยเคน. ปธาเนนาติ วีริเยน. สมฺปรายเวทนียนฺติ ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว วิปากทายกํ. สุขเวทนียนฺติ อิฏฺฐารมฺมณวิปากทายกํ กุสลกมฺมํ. วิปรีตํ ทุกฺขเวทนียํ. ปริปกฺกเวทนียนฺติ ปริปกฺเก นิปฺผนฺเน อตฺตภาเว เวทนียํ, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺเสเวตํ อธิวจนํ. อปริปกฺกเวทนียนฺติ อปริปกฺเก อตฺตภาเว เวทนียํ, สมฺปรายเวทนียสฺเสเวตํ อธิวจนํ. เอวํ สนฺเตปิ อยเมตฺถ วิเสโส – ยํ ปฐมวเย กตํ ปฐมวเย วา มชฺฌิมวเย วา ปจฺฉิมวเย วา วิปากํ เทติ, มชฺฌิมวเย กตํ มชฺฌิมวเย วา ปจฺฉิมวเย วา วิปากํ เทติ, ปจฺฉิมวเย กตํ ตตฺเถว วิปากํ เทติ, ตํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ นาม. ยํ ปน สตฺตทิวสพฺภนฺตเร วิปากํ เทติ, ตํ ปริปกฺกเวทนียํ นาม. ตํ กุสลมฺปิ โหติ อกุสลมฺปิ.

໗. ບົດວ່າ Diṭṭhadhammavedanīya ຄວາມວ່າ ກຳທີ່ໃຫ້ຜົນໃນອັດຕະພາບ (ຊາດ) ນີ້ເອງ. ບົດວ່າ Upakkame ຄວາມວ່າ ດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມ (ທາງກາຍ ແລະ ວາຈາ). ບົດວ່າ Padhāna ຄວາມວ່າ ດ້ວຍຄວາມພຽນ (ທາງໃຈ). ບົດວ່າ Samparāyavedanīya ຄວາມວ່າ ກຳທີ່ໃຫ້ຜົນໃນອັດຕະພາບທີສອງ ຫຼື ທີສາມ. ບົດວ່າ Sukhavedanīya ຄວາມວ່າ ກຸສົນກຳທີ່ໃຫ້ຜົນເປັນອິດຖາຣົມ (ອາລົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ). ກຳທີ່ມີສະພາບກົງກັນຂ້າມ ເອີ້ນວ່າ ທຸກຂະເວທະນີຍະກຳ. ບົດວ່າ Paripakkavedanīya ຄວາມວ່າ ກຳທີ່ສະເຫວີຍຜົນໃນອັດຕະພາບທີ່ແກ່ກ້າ ແລະ ສຳເລັດແລ້ວ, ນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງ ທິດຖະທຳມະເວທະນີຍະກຳ ນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ Aparipakkavedanīya ຄວາມວ່າ ກຳທີ່ສະເຫວີຍຜົນໃນອັດຕະພາບທີ່ຍັງບໍ່ທັນແກ່ກ້າ (ໃນອະນາຄົດ), ນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງ ສັມປະຣາຍະເວທະນີຍະກຳ ນັ້ນເອງ. ເຖິງຈະເປັນຢ່າງນັ້ນ ກໍຍັງມີຂໍ້ແຕກຕ່າງກັນໃນເລື່ອງນີ້ຄື: ກຳໃດທີ່ເຮັດໃນໄວທຳອິດ ແລ້ວໃຫ້ຜົນໃນໄວທຳອິດ, ໄວທຳມະດา (ໄວປານກາງ) ຫຼື ໄວສຸດທ້າຍກໍດີ; ກຳໃດທີ່ເຮັດໃນໄວປານກາງ ແລ້ວໃຫ້ຜົນໃນໄວປານກາງ ຫຼື ໄວສຸດທ້າຍກໍດີ; ກຳໃດທີ່ເຮັດໃນໄວສຸດທ້າຍ ແລ້ວໃຫ້ຜົນໃນໄວສຸດທ້າຍນັ້ນເອງກໍດີ; ກຳນັ້ນຊື່ວ່າ ທິດຖະທຳມະເວທະນີຍະກຳ. ສ່ວນກຳໃດທີ່ໃຫ້ຜົນພາຍໃນ ໗ ວັນ ກຳນັ້ນຊື່ວ່າ ປະຣິປັກກະເວທະນີຍະກຳ. ກຳນັ້ນເປັນໄດ້ທັງກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ.

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – ปุณฺโณ นาม กิร ทุคฺคตมนุสฺโส ราชคเห สุมนเสฏฺฐึ นิสฺสาย วสติ. ตเมนํ เอกทิวสํ นครมฺหิ นกฺขตฺเต สงฺฆุฏฺเฐ เสฏฺฐิ อาห – ‘‘สเจ อชฺช กสิสฺสสิ, ทฺเว จ โคเณ นงฺคลญฺจ ลภิสฺสสิ. กึ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสสิ, กสิสฺสสี’’ติ. กึ เม นกฺขตฺเตน, กสิสฺสามีติ? เตน หิ เย โคเณ อิจฺฉสิ, เต คเหตฺวา กสาหีติ. โส กสิตุํ คโต. ตํ ทิวสํ สาริปุตฺตตฺเถโร นิโรธา วุฏฺฐาย ‘‘กสฺส สงฺคหํ กโรมี’’ติ? อาวชฺชนฺโต ปุณฺณํ ทิสฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺส กสนฏฺฐานํ คโต. ปุณฺโณ กสึ ฐเปตฺวา เถรสฺส ทนฺตกฏฺฐํ ทตฺวา มุโขทกํ อทาสิ. เถโร สรีรํ ปฏิชคฺคิตฺวา กมฺมนฺตสฺส อวิทูเร [Pg.4] นิสีทิ ภตฺตาภิหารํ โอโลเกนฺโต. อถสฺส ภริยํ ภตฺตํ อาหรนฺตึ ทิสฺวา อนฺตรามคฺเคเยว อตฺตานํ ทสฺเสสิ.

ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີເລື່ອງລາວດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ມີຊາຍທຸກຍາກຄົນໜຶ່ງຊື່ວ່າ ປຸນນະ ອາໄສຢູ່ນຳ ສຸມະນະເສດຖີ ໃນກຸງຣາຊະຄຶ. ມື້ໜຶ່ງ ເມື່ອມີການປະກາດງານເທດສະການສະຫຼອງນັກຂັດຕະເລີກໃນເມືອງ, ເສດຖີໄດ້ເວົ້າກັບລາວວ່າ 'ຖ້າເຈົ້າໄປໄຖນາໃນມື້ນີ້ ເຈົ້າຈະໄດ້ງົວສອງໂຕ ແລະ ຄັນໄຖ. ເຈົ້າຈະໄປຫຼິ້ນງານເທດສະການ ຫຼື ຈະໄປໄຖນາ?'. ປຸນນະຕອບວ່າ 'ງານເທດສະການຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງແກ່ຂ້ານ້ອຍ, ຂ້ານ້ອຍຈະໄປໄຖນາ'. ເສດຖີຈຶ່ງເວົ້າວ່າ 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ເຈົ້າຢາກໄດ້ງົວໂຕໃດ ກໍຈົ່ງເອົາໄປໄຖນາທອດ'. ລາວຈຶ່ງໄດ້ອອກໄປໄຖນາ. ໃນມື້ນັ້ນ ພະສາຣີບຸດເຖລະ ອອກຈາກນິໂຣດສະມາບັດ ແລ້ວພິຈາລະນາວ່າ 'ເຮົາຈະໄປໂຜດ (ສົງເຄາະ) ໃຜດີນໍ?'. ເມື່ອພິຈາລະນາຢູ່ ກໍໄດ້ເຫັນນາຍປຸນນະ ຈຶ່ງໄດ້ຖືບາດ ແລະ ຈີວອນ ເດີນທາງໄປຍັງບ່ອນໄຖນາຂອງລາວ. ນາຍປຸນນະໄດ້ຢຸດໄຖນາ ແລ້ວຖວາຍໄມ້ສີຟັນ ແລະ ນ້ຳລ້າງໜ້າແດ່ພະເຖລະ. ພະເຖລະໄດ້ຈັດແຈງຮ່າງກາຍ (ຊຳຮະລ້າງ) ແລ້ວ ກໍນັ່ງຢູ່ບໍ່ໄກຈາກບ່ອນເຮັດວຽກນັ້ນ ເພື່ອລໍຖ້າເບິ່ງການນຳສົ່ງອາຫານ. ຕໍ່ມາ ເມື່ອພະເຖລະເຫັນພັນລະຍາຂອງລາວກຳລັງຖືອາຫານມາ ກໍໄດ້ສະແດງຕົນໃຫ້ເຫັນຢູ່ລະຫວ່າງທາງນັ້ນເອງ.

สา สามิกสฺส อาหฏภตฺตํ เถรสฺส ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา ปุน คนฺตฺวา อญฺญํ ภตฺตํ สมฺปาเทตฺวา ทิวา อคมาสิ. ปุณฺโณ เอกวารํ กสิตฺวา นิสีทิ. สาปิ ภตฺตํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตี อาห – ‘‘สามิ ปาโตว เต ภตฺตํ อาหริยิตฺถ, อนฺตรามคฺเค ปน สาริปุตฺตตฺเถรํ ทิสฺวา ตํ ตสฺส ทตฺวา อญฺญํ ปจิตฺวา อาหรนฺติยา เม อุสฺสูโร ชาโต, มา กุชฺฌิ สามี’’ติ. ภทฺทกํ เต ภทฺเท กตํ, มยา เถรสฺส ปาโตว ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺนํ, อมฺหากํเยวาเนน ปิณฺฑปาโตปิ ปริภุตฺโต, อชฺช เถเรน กตสมณธมฺมสฺส มยํ ภาคิโน ชาตาติ จิตฺตํ ปสาเทสิ. เอกวารํ กสิตฏฺฐานํ สุวณฺณเมว อโหสิ. โส ภุญฺชิตฺวา กสิตฏฺฐานํ โอโลเกนฺโต วิชฺโชตมานํ ทิสฺวา อุฏฺฐาย ยฏฺฐิยา ปหริตฺวา รตฺตสุวณฺณภาวํ ชานิตฺวา ‘‘รญฺโญ อกเถตฺวา ปริภุญฺชิตุํ น สกฺกา’’ติ คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตํ สพฺพํ สกเฏหิ อาหราเปตฺวา ราชงฺคเณ ราสึ กาเรตฺวา ‘‘กสฺสิมสฺมึ นคเร เอตฺตกํ สุวณฺณํ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. กสฺสจิ นตฺถีติ จ วุตฺเต เสฏฺฐิฏฺฐานมสฺส อทาสิ. โส ปุณฺณเสฏฺฐิ นาม ชาโต.

ນາງໄດ້ຖວາຍອາຫານທີ່ກຽມມາໃຫ້ສາມີນັ້ນ ລົງໃນບາດຂອງພະເຖລະ ແລ້ວກໍກັບເມືອເຮືອນ ປຸງແຕ່ງອາຫານໃໝ່ ແລ້ວຈຶ່ງເດີນທາງມາໃນຍາມສາຍ. ນາຍປຸນນະໄຖນາໄດ້ຮອບໜຶ່ງແລ້ວກໍນັ່ງພັກຜ່ອນຢູ່. นາງຖືອາຫານມາຮອດແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ພີ່ເອີຍ! ນ້ອງໄດ້ກຽມອາຫານມາໃຫ້ພີ່ຕັ້ງແຕ່ເຊົ້າໆ ແລ້ວ, ແຕ່ລະຫວ່າງທາງໄດ້ພົບພະສາຣີບຸດເຖລະ ນ້ອງເລີຍຖວາຍອາຫານນັ້ນແດ່ທ່ານ. ນ້ອງຕ້ອງກັບໄປຫຸງຫາອາຫານໃໝ່ແລ້ວຈຶ່ງນຳມາໃຫ້ ເລີຍເຮັດໃຫ້ມາຊ້າ, ພີ່ຢ່າຟ້າວຮ້າຍນ້ອງເດີ້'. ນາຍປຸນນະຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ຈິດໃຈຜ່ອງໃສແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ນ້ອງຫຼ້າເອີຍ! ນ້ອງເຮັດດີແລ້ວ. ຕັ້ງແຕ່ເຊົ້າ ພີ່ກໍໄດ້ຖວາຍໄມ້ສີຟັນ ແລະ ນ້ຳລ້າງໜ້າແດ່ພະເຖລະຄືກັນ, ທ່ານໄດ້ສັນບິນທະບາດຂອງພວກເຮົາແລ້ວ. ມື້ນີ້ ພວກເຮົາໄດ້ມີສ່ວນຮ່ວມໃນສະມະນະທຳທີ່ພະເຖລະໄດ້ບຳເພັນແລ້ວ'. ທັນໃດນັ້ນ ດິນບ່ອນທີ່ລາວໄຖນາໄດ້ຮອບໜຶ່ງນັ້ນ ກໍກັບກາຍເປັນຄຳແທ້ທັງໝົດ. ເມື່ອລາວກິນເຂົ້າແລ້ວ ຫຼຽວເບິ່ງບ່ອນໄຖນາກໍເຫັນແສງເຫຼືອງເຫຼື້ອມຍິບຍັບ ຈຶ່ງລຸກຂຶ້ນເອົາໄມ້ແສ້ເຄາະເບິ່ງ ກໍຮູ້ວ່າເປັນຄຳແທ້ສີແດງສຸກ, ລາວຄິດວ່າ 'ພວກເຮົາບໍ່ຄວນຈະບໍລິໂພກຄຳນີ້ໂດຍບໍ່ໄດ້ກາບທູນພະລາຊາ' ຈຶ່ງໄດ້ເດີນທາງໄປກາບທູນໃຫ້ພະລາຊາຊົງຊາບ. ພະລາຊາຊົງໂປດໃຫ້ຂົນຄຳທັງໝົດນັ້ນດ້ວຍກອງກວຽນ ມາຮວມກັນໄວ້ທີ່ລານຫຼວງ ແລ້ວຊົງຕັດຖາມວ່າ 'ໃນເມືອງນີ້ ມີໃຜມີຄຳຫຼວງຫຼາຍປານນີ້ບໍ່?'. ເມື່ອອຳມາດກາບທູນວ່າ 'ບໍ່ມີໃຜມີເລີຍ', ພະລາຊາຈຶ່ງຊົງແຕ່ງຕັ້ງລາວໃຫ້ດຳລົງຕຳແໜ່ງເສດຖີ. ລາວຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ປຸນນະເສດຖີ.

อปรมฺปิ วตฺถุ – ตสฺมึเยว ราชคเห กาฬเวฬิโย นาม ทุคฺคโต อตฺถิ. ตสฺส ภริยา ปณฺณมฺพิลยาคุํ ปจิ. มหากสฺสปตฺเถโร นิโรธา วุฏฺฐาย ‘‘กสฺส สงฺคหํ กโรมี’’ติ อาวชฺชนฺโต ตํ ทิสฺวา คนฺตฺวา เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. สา ปตฺตํ คเหตฺวา สพฺพํ ตตฺถ ปกฺขิปิตฺวา เถรสฺส อทาสิ, เถโร วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ อุปนาเมสิ. สตฺถา อตฺตโน ยาปนมตฺตํ คณฺหิ, เสสํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ปโหสิ. กาฬวฬิโยปิ ตํ ฐานํ ปตฺโต จูฬกํ ลภิ. มหากสฺสโป สตฺถารํ กาฬวฬิยสฺส วิปากํ ปุจฺฉิ. สตฺถา ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส เสฏฺฐิจฺฉตฺตํ ลภิสฺสตี’’ติ อาห. กาฬวฬิโย ตํ กถํ สุตฺวา คนฺตฺวา ภริยาย อาโรเจสิ.

ອີກເລື່ອງໜຶ່ງ: ໃນກຸງຣາຊະຄຶນັ້ນເອງ ມີຊາຍທຸກຍາກຄົນໜຶ່ງຊື່ວ່າ ກາລະເວລິຍະ. ພັນລະຍາຂອງລາວໄດ້ຕົ້ມຢາຄູໃບໄມ້ສົ້ມ (ແກງສົ້ມຜັກ). ພະມະຫາກັດສະປະເຖລະ ອອກຈາກນິໂຣດສະມາບັດ ແລ້ວພິຈາລະນາວ່າ 'ເຮົາຈະສົງເຄາະໃຜດີນໍ?'. ເມື່ອເຫັນຊາຍຄົນນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ເດີນທາງໄປຢືນຢູ່ທີ່ປະຕູເຮືອນຂອງລາວ. ນາງໄດ້ຮັບບາດແລ້ວຖວາຍຢາຄູທັງໝົດນັ້ນລົງໃນບາດ ແລ້ວຖວາຍແດ່ພະເຖລະ. ພະເຖລະໄດ້ກັບໄປຍັງວິຫານ ແລ້ວນຳໄປນ້ອມຖວາຍແດ່ພະສາດສະດາ. ພະສາດສະດາຊົງຮັບເອົາພຽງແຕ່ສ່ວນທີ່ພໍຍັງຊີບໃຫ້ເປັນໄປເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນທີ່ເຫຼືອກໍພຽງພໍແກ່ພະພິກຂຸ ໕໐໐ ຮູບ. ນາຍກາລະເວລິຍະເອງກໍໄດ້ເດີນທາງມາຮອດບ່ອນນັ້ນ ແລະ ໄດ້ຮັບສ່ວນແບ່ງເລັກນ້ອຍ. ພະມະຫາກັດສະປະໄດ້ກາບທູນຖາມພະສາດສະດາເຖິງຜົນກຳຂອງນາຍກາລະເວລິຍະ. ພະສາດສະດາຊົງຕັດວ່າ 'ນັບແຕ່ມື້ນີ້ໄປໃນມື້ທີ ໗ ລາວຈັກໄດ້ຮັບສັດກັ້ນຂອງເສດຖີ'. ນາຍກາລະເວລິຍະໄດ້ຍິນຄຳນັ້ນແລ້ວ ກໍຟ້າວກັບໄປບອກແກ່ພັນລະຍາຂອງຕົນ.

ตทา จ ราชา นครํ อนุสญฺจรนฺโต พหินคเร ชีวสูเล นิสินฺนํ ปุริสํ อทฺทส. ปุริโส ราชานํ ทิสฺวา อุจฺจาสทฺทํ อกาสิ ‘‘ตุมฺหากํ เม [Pg.5] ภุญฺชนภตฺตํ ปหิณถ เทวา’’ติ. ราชา ‘‘เปเสสฺสามี’’ติ วตฺวา สายมาสภตฺเต อุปนีเต สริตฺวา ‘‘อิมํ หริตุํ สมตฺถํ ชานาถา’’ติ อาห, นคเร สหสฺสภณฺฑิกํ จาเรสุํ. ตติยวาเร กาฬวฬิยสฺส ภริยา อคฺคเหสิ. อถ นํ รญฺโญ ทสฺเสสุํ, สา ปุริสเวสํ คเหตฺวา ปญฺจาวุธสนฺนทฺธา ภตฺตปาตึ คเหตฺวา นครา นิกฺขมิ. พหินคเร ตาเล อธิวตฺโถ ทีฆตาโล นาม ยกฺโข ตํ รุกฺขมูเลน คจฺฉนฺตึ ทิสฺวา ‘‘ติฏฺฐ ติฏฺฐ ภกฺโขสิ เม’’ติ อาห. นาหํ ตว ภกฺโข, ราชทูโต อหนฺติ. กตฺถ คจฺฉสีติ. ชีวสูเล นิสินฺนสฺส ปุริสสฺส สนฺติกนฺติ. มมปิ เอกํ สาสนํ หริตุํ สกฺขิสฺสสีติ. อาม สกฺขิสฺสามีติ. ‘‘ทีฆตาลสฺส ภริยา สุมนเทวราชธีตา กาฬี ปุตฺตํ วิชาตา’’ติ อาโรเจยฺยาสิ. อิมสฺมึ ตาลมูเล สตฺต นิธิกุมฺภิโย อตฺถิ, ตา ตฺวํ คณฺเหยฺยาสีติ. สา ‘‘ทีฆตาลสฺส ภริยา สุมนเทวราชธีตา กาฬี ปุตฺตํ วิชาตา’’ติ อุคฺโฆเสนฺตี อคมาสิ.

ໃນການນັ້ນ ພຣະຣາຊາຜູ້ສະເດັດລຽບພຣະນະຄອນ ໄດ້ທອດພຣະເນດເຫັນບຸຣຸດຜູ້ຖືກສຽບຫຼາວທັງເປັນຢູ່ພາຍນອກພຣະນະຄອນ. ບຸຣຸດນັ້ນເຫັນພຣະຣາຊາແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ຮ້ອງຂຶ້ນດ້ວຍສຽງອັນດັງວ່າ 'ຂ້າແດ່ມະຫາຣາຊເຈົ້າ ຂໍພຣະອົງຈົ່ງໂປດພຣະຣາຊທານພັດຕາຫານທີ່ພຣະອົງສະເຫວີຍແລ້ວແກ່ຂ້າພະອົງດ້ວຍເຖີດ'. ພຣະຣາຊາຕຣັດວ່າ 'ເຮົາຈັກສົ່ງໄປໃຫ້' ແລ້ວ ເມື່ອພັດຕາຫານໃນເວລາແລງຖືກນ້ອມເຂົ້າໄປຖວາຍ ຊົງຣະນຶກໄດ້ ຈຶ່ງຕຣັດຖາມວ່າ 'ພວກທ່ານຮູ້ຈັກຜູ້ທີ່ສາມາດນຳພັດຕາຫານນີ້ໄປສົ່ງໄດ້ຫຼືບໍ່?' ແລ້ວໃຫ້ພວກອຳມາດທ່ຽວຕີຄ້ອງຮ້ອງປ່າວປະກາດຫໍ່ຊັບພັນກະລາບໄປທົ່ວພຣະນະຄອນ. ໃນວາຣະທີສາມ ນາງພັນລະຍາຂອງນາຍກາລະວະລິຍະໄດ້ຮັບເອົາຫໍ່ຊັບນັ້ນ. ລຳດັບນັ້ນ ພວກອຳມາດຈຶ່ງນຳນາງເຂົ້າເຝົ້າພຣະຣາຊາ ນາງປອມຕົວເປັນຊາຍ ປະກອບດ້ວຍອາວຸດ 5 ປະການ ຖືເອົາຖາດພັດຕາຫານແລ້ວອອກໄປຈາກພຣະນະຄອນ. ຍັກຊື່ວ່າທີຄະຕາລະ ຜູ້ສິງສະຖິດຢູ່ທີ່ຕົ້ນຕານພາຍນອກພຣະນະຄອນ ເຫັນນາງກຳລັງເດີນຜ່ານໂຄນຕົ້ນໄມ້ນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຢຸດກ່ອນ! ຢຸດກ່ອນ! ເຈົ້າເປັນອາຫານຂອງຂ້ອຍແລ້ວ'. ນາງກ່າວວ່າ 'ຂ້ອຍບໍ່ແມ່ນອາຫານຂອງເຈົ້າ ຂ້ອຍເປັນຣາຊທູດ'. ຍັກຖາມວ່າ 'ເຈົ້າຈະໄປໃສ?'. ນາງຕອບວ່າ 'ໄປຫາບຸຣຸດຜູ້ຖືກສຽບຫຼາວທັງເປັນ'. ຍັກຖາມວ່າ 'ເຈົ້າຈະສາມາດນຳຂ່າວສານຂອງຂ້ອຍໄປສົ່ງໄດ້ຫຼືບໍ່?'. ນາງຕອບວ່າ 'ຈ້າ, ຂ້ອຍສາມາດນຳໄປໄດ້'. ຍັກກ່າວວ່າ 'ເຈົ້າຈົ່ງໄປບອກວ່າ "ນາງກາລີ ພັນລະຍາຂອງທີຄະຕາລະ ຜູ້ເປັນທິດາຂອງທ້າວສຸມະນະເທວະຣາດ ໄດ້ຄອດລູກຊາຍແລ້ວ". ຢູ່ທີ່ໂຄນຕົ້ນຕານນີ້ ມີໝໍ້ຂຸມຊັບຢູ່ 7 ໝໍ້ ເຈົ້າຈົ່ງຂຸດເອົາໝໍ້ຂຸມຊັບເຫຼົ່ານັ້ນເຖີດ'. ນາງຈຶ່ງເດີນທາງໄປ ພ້ອມທັງປ່າວປະກາດວ່າ 'ນາງກາລີ ພັນລະຍາຂອງທີຄະຕາລະ ຜູ້ເປັນທິດາຂອງທ້າວສຸມະນະເທວະຣາດ ໄດ້ຄອດລູກຊາຍແລ້ວ'.

สุมนเทโว ยกฺขสมาคเม นิสินฺโน สุตฺวา ‘‘เอโก มนุสฺโส อมฺหากํ ปิยปวตฺตึ อาหรติ, ปกฺโกสถ น’’นฺติ สาสนํ สุตฺวา ปสนฺโน ‘‘อิมสฺส รุกฺขสฺส ปริมณฺฑลจฺฉายาย ผรณฏฺฐาเน นิธิกุมฺภิโย ตุยฺหํ ทมฺมี’’ติ อาห. ชีวสูเล นิสินฺนปุริโส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา มุขปุญฺฉนกาเล อิตฺถิผสฺโสติ ญตฺวา จูฬาย ฑํสิ, สา อสินา อตฺตโน จูฬํ ฉินฺทิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํเยว คตา. ราชา ภตฺตโภชิตภาโว กถํ ชานิตพฺโพติ? จูฬสญฺญายาติ วตฺวา รญฺโญ อาจิกฺขิตฺวา ตํ ธนํ อาหราเปสิ. ราชา อญฺญสฺส เอตฺตกํ ธนํ นาม อตฺถีติ. นตฺถิ เทวาติ. ราชา ตสฺสา ปตึ ตสฺมึ นคเร ธนเสฏฺฐึ อกาสิ. มลฺลิกายปิ เทวิยา วตฺถุ กเถตพฺพํ. อิมานิ ตาว กุสลกมฺเม วตฺถูนิ.

ທ້າວສຸມະນະເທວະຣາດ ຜູ້ຮ່ວມປະຊຸມຢູ່ໃນສະມາຄົມຂອງຍັກ ໄດ້ຍິນແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ມະນຸດຜູ້ໜຶ່ງໄດ້ນຳຂ່າວອັນເປັນທີ່ຮັກມາໃຫ້ພວກເຮົາ ພວກເຈົ້າຈົ່ງໄປຮ້ອງລາວມາເຖີດ' ເມື່ອໄດ້ຍິນຂ່າວສານນັ້ນແລ້ວ ກໍມີຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຮົາຈະມອບໝໍ້ຂຸມຊັບທີ່ຢູ່ພາຍໃຕ້ຮົ່ມເງົາອັນແຜ່ໄປຂອງຕົ້ນໄມ້ນີ້ໃຫ້ແກ່ເຈົ້າ'. ບຸຣຸດຜູ້ຖືກສຽບຫຼາວທັງເປັນນັ້ນ ບໍລິໂພກພັດຕາຫານແລ້ວ ໃນເວລາເຊັດປາກ ຮູ້ສຶກວ່າເປັນການສຳຜັດຂອງສະຕຣີ ຈຶ່ງໄດ້ກັດມວຍຜົມຂອງນາງໄວ້ ນາງຈຶ່ງໃຊ້ດາບຕັດມວຍຜົມຂອງຕົນເອງ ແລ້ວກໍກັບໄປສູ່ສຳນັກຂອງພຣະຣາຊາ. ພຣະຣາຊາຕຣັດຖາມວ່າ 'ຈະຮູ້ໄດ້ແນວໃດວ່າບຸຣຸດນັ້ນໄດ້ບໍລິໂພກອາຫານແລ້ວ?' ນາງກາບທູນວ່າ 'ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍເຄື່ອງໝາຍຄືມວຍຜົມນີ້' ແລ້ວກາບທູນເນື້ອຄວາມນັ້ນແກ່ພຣະຣາຊາ ຈຶ່ງໄດ້ໃຫ້ນຳເອົາຊັບເຫຼົ່ານັ້ນມາ. ພຣະຣາຊາຕຣັດຖາມວ່າ 'ຊັບມີປະມານເທົ່ານີ້ຂອງຄົນອື່ນມີຢູ່ຫຼືບໍ່?' ພວກອຳມາດກາບທູນວ່າ 'ບໍ່ມີ ມະຫາຣາຊເຈົ້າ'. ພຣະຣາຊາຈຶ່ງຊົງແຕ່ງຕັ້ງສາມີຂອງນາງໃຫ້ເປັນມະຫາເສດຖີໃນພຣະນະຄອນນັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າເຣື່ອງຂອງພຣະນາງມັລລິກາເທວີ ກໍຄວນກ່າວເຖິງເຊັ່ນກັນ. ເຫຼົ່ານີ້ຄືເຣື່ອງລາວອັນເປັນຜົນແຫ່ງກຸສົນກັມກ່ອນ.

นนฺทมาณวโก ปน อุปฺปลวณฺณาย เถริยา วิปฺปฏิปชฺชิ, ตสฺส มญฺจโต อุฏฺฐาย นิกฺขมิตฺวา คจฺฉนฺตสฺส มหาปถวี ภิชฺชิตฺวา โอกาสมทาสิ, ตตฺเถว มหานรกํ ปวิฏฺโฐ. นนฺโทปิ โคฆาตโก ปณฺณาส วสฺสานิ โคฆาตกกมฺมํ กตฺวา เอกทิวสํ โภชนกาเล มํสํ อลภนฺโต เอกสฺส ชีวมานกโคณสฺส ชิวฺหํ ฉินฺทิตฺวา องฺคาเรสุ ปจาเปตฺวา ขาทิตุํ อารทฺโธ. อถสฺส ชิวฺหา มูเล ฉิชฺชิตฺวา ภตฺตปาติยํเยว ปติตา, โส วิรวนฺโต กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติ. นนฺโทปิ ยกฺโข อญฺเญน ยกฺเขน [Pg.6] สทฺธึ อากาเสน คจฺฉนฺโต สาริปุตฺตตฺเถรํ นโวโรปิเตหิ เกเสหิ รตฺติภาเค อพฺโภกาเส นิสินฺนํ ทิสฺวา สีเส ปหริตุกาโม อิตรสฺส ยกฺขสฺส อาโรเจตฺวา เตน วาริยมาโนปิ ปหารํ ทตฺวา ฑยฺหามิ ฑยฺหามีติ วิรวนฺโต ตสฺมึเยว ฐาเน ภูมึ ปวิสิตฺวา มหานิรเย นิพฺพตฺโตติ อิมานิ อกุสลกมฺเม วตฺถูนิ.

ສ່ວນນັນທະມານົບ ໄດ້ປະພຶດຜິດໃນພຣະອຸບົນວັນນາເຖຣີ ເມື່ອລາວລຸກຂຶ້ນຈາກຕຽງແລ້ວຫຼີກອອກໄປ ແຜ່ນດິນໃຫຍ່ໄດ້ແຍກອອກໃຫ້ຊ່ອງ ລາວໄດ້ຕົກລົງສູ່ມະຫານະລົກໃນທີ່ນັ້ນເອງ. ສ່ວນນາຍນັນທະຜູ້ຂ້າງົວ ໄດ້ເຮັດກັມຄືການຂ້າງົວມາຕະຫຼອດ 50 ປີ ມື້ໜຶ່ງໃນເວລາບໍລິໂພກອາຫານ ລາວບໍ່ໄດ້ຊີ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດລິ້ນຂອງງົວທີ່ຍັງມີຊີວິດຢູ່ຕົວໜຶ່ງ ແລ້ວນຳໄປປິ້ງໃສ່ຖ່ານໄຟເພື່ອຈະກິນ. ໃນທັນໃດນັ້ນ ລິ້ນຂອງລາວກໍຂາດແຕ່ໂຄນຕົກລົງສູ່ຖາດເຂົ້າຂອງລາວນັ້ນເອງ ລາວຮ້ອງຄວນຄາງແລ້ວສິ້ນຊີວິດ ໄປບັງເກີດໃນນະລົກ. ສ່ວນນັນທະຍັກ ເດີນທາງໄປໃນອາກາດຮ່ວມກັບຍັກຕົນອື່ນ ເຫັນພຣະສາຣີບຸດເຖຣະຜູ້ຫາກໍປົງຜົມໃໝ່ໆ ນັ່ງຢູ່ກາງແຈ້ງໃນເວລາກາງຄືນ ຢາກຈະຕີທີ່ສີສະຂອງພຣະເຖຣະ ຈຶ່ງບອກແກ່ຍັກອີກຕົນໜຶ່ງ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຖືກຍັກຕົນນັ້ນຫ້າມໄວ້ ກໍຍັງຕີລົງໄປ ແລ້ວຮ້ອງຄວນຄາງວ່າ 'ຂ້ອຍຮ້ອນຫຼາຍ! ຂ້ອຍຮ້ອນຫຼາຍ!' ຈຶ່ງຈົມລົງສູ່ແຜ່ນດິນໃນທີ່ນັ້ນເອງ ແລ້ວໄປບັງເກີດໃນມະຫານະລົກ. ເຫຼົ່ານີ້ຄືເຣື່ອງລາວອັນເປັນຜົນແຫ່ງອະກຸສົນກັມ.

ยํ ปน อนฺตมโส มรณสนฺติเกปิ กตํ กมฺมํ ภวนฺตเร วิปากํ เทติ, ตํ สพฺพํ สมฺปรายเวทนียํ นาม. ตตฺถ โย อปริหีนสฺส ฌานสฺส วิปาโก นิพฺพตฺติสฺสติ, โส อิธ นิพฺพตฺติตวิปาโกติ วุตฺโต. ตสฺส มูลภูตํ กมฺมํ เนว ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ น สมฺปรายเวทนียนฺติ, น วิจาริตํ, กิญฺจาปิ น วิจาริตํ, สมฺปรายเวทนียเมว ปเนตนฺติ เวทิตพฺพํ. โย ปฐมมคฺคาทีนํ ภวนฺตเร ผลสมาปตฺติวิปาโก, โส อิธ นิพฺพตฺติตคุโณตฺเวว วุตฺโต. กิญฺจาปิ เอวํ วุตฺโต, มคฺคกมฺมํ ปน ปริปกฺกเวทนียนฺติ เวทิตพฺพํ. มคฺคเจตนาเยว หิ สพฺพลหุํ ผลทายิกา อนนฺตรผลตฺตาติ.

ສ່ວນກັມໃດ ທີ່ບຸກຄົນເຮັດແລ້ວ ເຖິງແມ່ນໃນເວລາໃກ້ຕາຍ ຍ່ອມໃຫ້ຜົນໃນພົບພູມອື່ນ ກັມທັງໝົດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສັມປະຣາຍະເວທະນີຍະກັມ. ໃນສັມປະຣາຍະເວທະນີຍະກັມນັ້ນ ວິບາກໃດຂອງຊານອັນບໍ່ເສື່ອມຖອຍຈັກບັງເກີດ ວິບາກນັ້ນ ທ່ານກ່າວວ່າ 'ເປັນວິບາກທີ່ບັງເກີດຂຶ້ນໃນອັດຕະພາບນີ້'. ກັມອັນເປັນມູນເຫດຂອງວິບາກນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ຖືກຈຳແນກວ່າເປັນທิຕຖະທັມມະເວທະນີຍະກັມ ຫຼືສັມປະຣາຍະເວທະນີຍະກັມ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໄດ້ຖືກຈຳແນກໄວ້ ກໍພຶງຊາບວ່າ ກັມນັ້ນເປັນສັມປະຣາຍະເວທະນີຍະກັມນັ້ນເອງ. ຜົນສະມາບັດວິບາກໃດ ຂອງພຣະປະຖົມມັກເປັນຕົ້ນ ໃນພົບພູມອື່ນ ວິບາກນັ້ນ ທ່ານກ່າວວ່າ 'ເປັນຄຸນວິເສດທີ່ບັງເກີດຂຶ້ນໃນອັດຕະພາບນີ້' ເທົ່ານັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ກໍພຶງຊາບວ່າ ມັກຄະກັມນັ້ນ ເປັນປະຣິປັກກະເວທະນີຍະກັມ. ເພາະວ່າ ມັກຄະເຈດຕະນານັ້ນເອງ ຍ່ອມໃຫ້ຜົນໄດ້ໄວທີ່ສຸດ ເພາະມີຜົນໃນລຳດັບຖັດໄປໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນ.

๘. พหุเวทนียนฺติ สญฺญาภวูปคํ. อปฺปเวทนียนฺติ อสญฺญาภวูปคํ. สเวทนียนฺติ สวิปากํ กมฺมํ. อเวทนียนฺติ อวิปากํ กมฺมํ. เอวํ สนฺเตติ อิเมสํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนํ กมฺมานํ อุปกฺกเมน สมฺปรายเวทนียาทิ ภาวการณสฺส อลาเภ สติ. อผโลติ นิปฺผโล นิรตฺถโกติ. เอตฺตาวตา อนิยฺยานิกสาสเน ปโยคสฺส อผลตํ ทสฺเสตฺวา ปธานจฺเฉทกวาโท นาม ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ. สหธมฺมิกา วาทานุวาทาติ ปเรหิ วุตฺตการเณน สการณา หุตฺวา นิคณฺฐานํ วาทา จ อนุวาทา จ. คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉนฺตีติ วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ การณํ อาคจฺฉนฺติ. ‘‘วาทานุปฺปตฺตา คารยฺหฏฺฐานา’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – ปเรหิ วุตฺเตน การเณน สการณา นิคณฺฐานํ วาทํ อนุปฺปตฺตา ตํ วาทํ โสเสนฺตา มิลาเปนฺตา ทุกฺกฏกมฺมการิโนติอาทโย ทส คารยฺหฏฺฐานา อาคจฺฉนฺติ.

໘. ຄຳວ່າ 'ພະຫຸເວທະນີຍະ' ໝາຍເຖິງ ກັມທີ່ນຳໄປສູ່ສັນຍາພົບ. ຄຳວ່າ 'ອັບປະເວທະນີຍະ' ໝາຍເຖິງ ກັມທີ່ນຳໄປສູ່ອະສັນຍາພົບ. ຄຳວ່າ 'ສະເວທະນີຍະ' ໝາຍເຖິງ ກັມທີ່ມີວິບາກ. ຄຳວ່າ 'ອະເວທະນີຍະ' ໝາຍເຖິງ ກັມທີ່ບໍ່ມີວິບາກ. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ' ໝາຍເຖິງ ເມື່ອບໍ່ໄດ້ເຫດແຫ່ງຄວາມເປັນສັມປະຣາຍະເວທະນີຍະກັມເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມໃນກັມທັງຫຼາຍ ມີທິຕຖະທັມມະເວທະນີຍະກັມເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ 'ອະຜົນ' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ມີຜົນ ບໍ່ມີປະໂຫຍດ. ດ້ວຍຄຳມີປະມານເທົ່ານີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ມີຜົນແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມໃນສາສະໜາອັນບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກ ແລ້ວພຶງຊາບວ່າ ຊົງສະແດງວາດະທີ່ຊື່ວ່າ 'ປະທານັດເຊທະກະvາດະ' ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ສະຫະທັມມິກະ ວາດານຸວາດະ' ໝາຍເຖິງ ວາດະ (ຄຳກ່າວອ້າງ) ແລະອະນຸວາດະ (ຄຳກ່າວຕາມ) ຂອງພວກນิຄັນຖະ ທີ່ມີເຫດຜົນອັນສົມຄວນ ດ້ວຍເຫດຜົນທີ່ຄົນອື່ນກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເຖິງຖານະອັນຄວນຕິຕຽນ' ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມເຖິງເຫດອັນວິນຍູຊົນພຶງຕິຕຽນ. ມີບົດບາລີອີກຢ່າງໜຶ່ງວ່າ 'ວາດານຸບປັດຕາ ຄາຣັຍຫັດຖານາ'. ອັດຖະແຫ່ງບົດນັ້ນຄື – ພວກນິຄັນຖະຜູ້ເຂົ້າເຖິງວາດະນັ້ນ ທີ່ມີເຫດຜົນອັນສົມຄວນ ດ້ວຍເຫດຜົນທີ່ຄົນອື່ນກ່າວແລ້ວ ເມື່ອເຮັດໃຫ້ວາດະນັ້ນເຫືອດແຫ້ງ ຫ່ຽວແຫ້ງໄປ ຍ່ອມເຖິງຖານະອັນຄວນຕິຕຽນ 10 ປະການ ມີຄວາມເປັນຜູ້ກະທຳກັມອັນເຮັດໄດ້ຍາກເປັນຕົ້ນ.

๙. สงฺคติภาวเหตูติ นิยติภาวการณา. ปาปสงฺคติกาติ ปาปนิยติโน. อภิชาติเหตูติ ฉฬภิชาติเหตุ.

໙. ຄຳວ່າ 'ສັງຄະຕິພາວະເຫຕຸ' ໝາຍເຖິງ ເພາະເຫດແຫ່ງຄວາມແນ່ນອນ. ຄຳວ່າ 'ປາປະສັງຄະຕິກະ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຄວາມແນ່ນອນໃນທາງຊົ່ວ. ຄຳວ່າ 'ອະພິຊາຕິເຫຕຸ' ໝາຍເຖິງ ເພາະເຫດແຫ່ງອະພິຊາດ 6 ປະການ.

๑๐. เอวํ [Pg.7] นิคณฺฐานํ อุปกฺกมสฺส อผลตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิยฺยานิกสาสเน อุปกฺกมสฺส วีริยสฺส จ สผลตํ ทสฺเสตุํ กถญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อนทฺธภูตนฺติ อนธิภูตํ. ทุกฺเขน อนธิภูโต นาม มนุสฺสตฺตภาโว วุจฺจติ, น ตํ อทฺธภาเวติ นาภิภวตีติ อตฺโถ. ตมฺปิ นานปฺปการาย ทุกฺกรการิกาย ปโยเชนฺโต ทุกฺเขน อทฺธภาเวติ นาม. เย ปน สาสเน ปพฺพชิตฺวา อารญฺญกา วา โหนฺติ รุกฺขมูลิกาทโย วา, เต ทุกฺเขน น อทฺธภาเวนฺติ นาม. นิยฺยานิกสาสนสฺมิญฺหิ วีริยํ สมฺมาวายาโม นาม โหติ.

໑໐. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ມີຜົນແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມຂອງພວກນິຄັນຖະຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມມີຜົນແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມ ແລະຄວາມພຽນໃນພຣະສາສະໜາອັນນຳອອກຈາກທຸກ ຈຶ່ງຕຣັດພຣະດຳຣັດມີຄຳວ່າ 'ກຖນຈ ພິກຂເວ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນພຣະດຳຣັດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ອະນັດທະພູຕະ' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຖືກຄອບງຳ. ອັດຕະພາບຂອງມະນຸດ ທ່ານກ່າວວ່າ ເປັນອັດຕະພາບອັນຄວາມທຸກບໍ່ຄອບງຳ ອັດຖະວ່າ ຄວາມທຸກນັ້ນຍ່ອມບໍ່ຄອບງຳອັດຕະພາບນັ້ນ. ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບອັດຕະພາບນັ້ນ ດ້ວຍການບຳເພັນຕະບະອັນເຮັດໄດ້ຍາກມີປະການຕ່າງໆ ຊື່ວ່າ ເຮັດໃຫ້ຄວາມທຸກຄອບງຳອັດຕະພາບນັ້ນ. ສ່ວນຊົນທັງຫຼາຍ ເຫຼົ່າໃດ ບວດແລ້ວໃນພຣະສາສະໜານີ້ ເປັນຜູ້ຢູ່ປ່າ ຫຼືຢູ່ໂຄນຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນ ຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ຄວາມທຸກຄອບງຳອັດຕະພາບ. ເພາະວ່າ ຄວາມພຽນໃນພຣະສາສະໜາອັນນຳອອກຈາກທຸກນີ້ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ສັມມາວາຍາມະ.

เถโร ปนาห – โย อิสฺสรกุเล นิพฺพตฺโต สตฺตวสฺสิโก หุตฺวา อลงฺกตปฺปฏิยตฺโต ปิตุองฺเก นิสินฺโน ฆเร ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา นิสินฺเนน ภิกฺขุสงฺเฆน อนุโมทนาย กริยมานาย ติสฺโส สมฺปตฺติโย ทสฺเสตฺวา สจฺเจสุ ปกาสิเตสุ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, มาตาปิตูหิ วา ‘‘ปพฺพชิสฺสสิ ตาตา’’ติ วุตฺโต ‘‘อาม ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วตฺวา นฺหาเปตฺวา อลงฺกริตฺวา วิหารํ นีโต ตจปญฺจกํ อุคฺคณฺหิตฺวา นิสินฺโน เกเสสุ โอหาริยมาเนสุ ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ ปาปุณาติ, นวปพฺพชิโต วา ปน มโนสิลาเตลมกฺขิเตน สีเสน ปุนทิวเส มาตาปิตูหิ เปสิตํ กาชภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา วิหาเร นิสินฺโนว อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ น ทุกฺเขน อตฺตานํ อทฺธภาเวติ นาม. อยํ ปน อุกฺกฏฺฐสกฺกาโร. โย ทาสิกุจฺฉิยํ นิพฺพตฺโต อนฺตมโส รชตมุทฺทิกมฺปิ ปิฬนฺธิตฺวา โครกปิยงฺคุมตฺเตนาปิ สรีรํ วิลิมฺเปตฺวา ‘‘ปพฺพาเชถ น’’นฺติ นีโต ขุรคฺเค วา ปุนทิวเส วา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยมฺปิ น อนทฺธภูตํ อตฺตานํ ทุกฺเขน อทฺธภาเวติ นาม.

ສ່ວນພຣະເຖຣະກ່າວວ່າ – ບຸກຄົນໃດ ບັງເກີດໃນຕະກູນອັນມີອຳນາດຮັ່ງມີ ມີອາຍຸໄດ້ 7 ປີ ຕົບແຕ່ງຮ່າງກາຍແລ້ວ ນັ່ງຢູ່ເທິງຕັກຂອງບິດາ ເມື່ອພຣະພິກຂຸສົງຜູ້ສັນພັດຕາຫານໃນເຮືອນແລ້ວນັ່ງຢູ່ ກະທຳການອະນຸໂມທະນາ ສະແດງສົມບັດ 3 ປະການ ແລະປະກາດສັດຈະທັມ 4 ປະການ ຍ່ອມບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ; ຫຼືເມື່ອມານດาບິດາກ່າວວ່າ 'ລູກເອີຍ ເຈົ້າຈັກບວດຫຼືບໍ່?' ກ່າວວ່າ 'ຈ້າ, ຂ້າພະອົງຈັກບວດ' ແລ້ວອາບນ້ຳ ຕົບແຕ່ງຮ່າງກາຍແລ້ວ ຖືກນຳໄປສູ່ວັດ ຮຽນເອົາຕະຈະປັນຈະກະກັມມະຖານແລ້ວນັ່ງຢູ່ ໃນເວລາທີ່ຜົມກຳລັງຖືກປົງ ຍ່ອມບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນໃນທີ່ສຸດແຫ່ງຄົມມີດແຖນັ້ນເອງ; ຫຼືວ່າ ພຣະຜູ້ບວດໃໝ່ ມີສີສະອັນທາດ້ວຍນ້ຳມັນມະໂນສິລາ ໃນວັນຖັດມາ ບໍລິໂພກພັດຕາຫານທີ່ໃສ່ຄານຫາບເຊິ່ງມານດາບິດາສົ່ງໄປໃຫ້ ນັ່ງຢູ່ໃນວັດນັ້ນເອງ ກໍບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ ບຸກຄົນນີ້ ຊື່ວ່າ ບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ຄວາມທຸກຄອບງຳຕົນເອງ. ແຕ່ບຸກຄົນນີ້ ເປັນຜູ້ມີສັກກາລະອັນເລີດເລີງ. ສ່ວນບຸກຄົນໃດ ບັງເກີດໃນທ້ອງຂອງນາງທາດີ ຢ່າງຕ່ຳທີ່ສຸດ ໄດ້ສວມໃສ່ແຫວນເງິນ ທາຮ່າງກາຍດ້ວຍເຄື່ອງຫອມພຽງເລັກນ້ອຍ ຖືກນຳໄປສູ່ວັດດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຈົ່ງບວດໃຫ້ລາວເຖີດ' ຍ່ອມບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນໃນທີ່ສຸດແຫ່ງຄົມມີດແຖ ຫຼືໃນວັນຖັດມາ ເຖິງແມ່ນບຸກຄົນນີ້ ກໍຊື່ວ່າ ບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ອັດຕະພາບອັນບໍ່ຖືກຄອບງຳນັ້ນ ຕ້ອງຖືກຄອບງຳດ້ວຍຄວາມທຸກ.

ธมฺมิกํ สุขํ นาม สงฺฆโต วา คณโต วา อุปฺปนฺนํ จตุปจฺจยสุขํ. อนธิมุจฺฉิโตติ ตณฺหามุจฺฉนาย อมุจฺฉิโต. ธมฺมิกญฺหิ สุขํ น ปริจฺจชามีติ น ตตฺถ เคโธ กาตพฺโพ. สงฺฆโต หิ อุปฺปนฺนํ สลากภตฺตํ วา วสฺสาวาสิกํ วา ‘‘อิทมตฺถํ เอต’’นฺติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา สงฺฆมชฺเฌ ภิกฺขูนํ อนฺตเร ปริภุญฺชนฺโต ปตฺตนฺตเร ปทุมํ วิย สีลสมาธิวิปสฺสนามคฺคผเลหิ วฑฺฒติ. อิมสฺสาติ ปจฺจุปฺปนฺนานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ มูลภูตสฺส. ทุกฺขนิทานสฺสาติ ตณฺหาย. สา หิ ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขสฺส นิทานํ. สงฺขารํ ปทหโตติ สมฺปโยควีริยํ [Pg.8] กโรนฺตสฺส. วิราโค โหตีติ มคฺเคน วิราโค โหติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘สงฺขารปธาเนน เม อิมสฺส ทุกฺขนิทานสฺส วิราโค โหตี’’ติ เอวํ ปชานาตีติ อิมินา สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา กถิตา. ทุติยวาเรน ตสฺส สมฺปโยควีริยสฺส มชฺฌตฺตตากาโร กถิโต. โส ยสฺส หิ ขฺวาสฺสาติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – โส ปุคฺคโล ยสฺส ทุกฺขนิทานสฺส สงฺขารปธาเนน วิราโค โหติ, สงฺขารํ ตตฺถ ปทหติ, มคฺคปธาเนน ปทหติ. ยสฺส ปน ทุกฺขนิทานสฺส อชฺฌุเปกฺขโต อุเปกฺขํ ภาเวนฺตสฺส วิราโค โหติ, อุเปกฺขํ ตตฺถ ภาเวติ, มคฺคภาวนาย ภาเวติ. ตสฺสาติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส.

ຄວາມສຸກອັນຊອບທັມ ຊື່ວ່າ ຄວາມສຸກໃນປັດໄຈ 4 ອັນເກີດຂຶ້ນຈາກສົງ ຫຼືຈາກຄະນະ. ຄຳວ່າ 'ອະນທິມຸດສິຕະ' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຫຼົງມົວເມົາດ້ວຍຄວາມມົວເມົາໃນຕັນຫາ. ບຸກຄົນບໍ່ພຶງເຮັດຄວາມກຳໜັດຍິນດີໃນຄວາມສຸກນັ້ນ ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະບໍ່ສະຫຼະຄວາມສຸກອັນຊອບທັມ'. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນກຳນົດຮູ້ສະຫຼາກະພັດ ຫຼືຜ້າວັດສາວາສິກະອັນເກີດຂຶ້ນຈາກສົງວ່າ 'ສິ່ງນີ້ມີປະໂຫຍດຢ່າງນີ້' ແລ້ວບໍລິໂພກໃນທ່າມກາງສົງ ໃນລະຫວ່າງພວກພຣະພິກຂຸ ຍ່ອມຈະເລີນດ້ວຍສີລ ສະມາທິ ວິປັດສະນາ ມັກ ແລະຜົນ ເໝືອນດັ່ງດອກບົວທີ່ຈະເລີນຂຶ້ນໃນລະຫວ່າງໃບ. ຄຳວ່າ 'ອິມັດສະ' ໝາຍເຖິງ ຂອງອັດຕະພາບອັນເປັນມູນເຫດແຫ່ງອຸປະບັດຕິຂັນ 5 ໃນປັດຈຸບັນ. ຄຳວ່າ 'ທຸກຂະນິທານັດສະ' ໝາຍເຖິງ ຂອງຕັນຫາ ເພາະວ່າ ຕັນຫານັ້ນ ເປັນມູນເຫດແຫ່ງທຸກໃນຂັນ 5. ຄຳວ່າ 'ສັງຂາຣັງ ປະທະຫະໂຕ' ໝາຍເຖິງ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ກະທຳຄວາມພຽນອັນປະກອບພ້ອມ. ຄຳວ່າ 'ວິຣາໂຄ ໂຫຕິ' ໝາຍເຖິງ ຄວາມປາສະຈາກຣາຄະຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍມັກ. ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມຮູ້ຊັດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຄວາມປາສະຈາກຣາຄະໃນຕັນຫາອັນເປັນມູນເຫດແຫ່ງທຸກນີ້ ຍ່ອມມີແກ່ເຮົາ ເພາະການຕັ້ງຄວາມພຽນ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງ ສຸຂາປະຕິປະທາ ຂິບປາພິນຍາ. ດ້ວຍວາຣະທີສອງ ຊົງສະແດງຄວາມເປັນກາງແຫ່ງຄວາມພຽນອັນປະກອບພ້ອມນັ້ນ. ໃນບົດວ່າ 'ໂສ ຍັດສະ ຫິ ຂວັດສະ' ນີ້ ມີອັດຖະໂດຍຫຍໍ້ດັ່ງນີ້ – ບຸກຄົນນັ້ນ ຄວາມປາສະຈາກຣາຄະໃນຕັນຫາອັນເປັນມູນເຫດແຫ່ງທຸກໃດ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະການຕັ້ງຄວາມພຽນ ຍ່ອມຕັ້ງຄວາມພຽນໃນຕັນຫາອັນເປັນມູນເຫດແຫ່ງທຸກນັ້ນ ຍ່ອມຕັ້ງຄວາມພຽນດ້ວຍການຈະເລີນມັກ. ສ່ວນຄວາມປາສະຈາກຣາຄະໃນຕັນຫາອັນເປັນມູນເຫດແຫ່ງທຸກໃດ ຍ່ອມມີໄດ້ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ເພັ່ງເສີຍ ຜູ້ຈະເລີນອຸເປກຂາ ຍ່ອມຈະເລີນອຸເປກຂາໃນຕັນຫາອັນເປັນມູນເຫດແຫ່ງທຸກນັ້ນ ຍ່ອມຈະເລີນດ້ວຍການຈະເລີນມັກ. ຄຳວ່າ 'ຕັດສະ' ໝາຍເຖິງ ຂອງບຸກຄົນນັ້ນ.

๑๑. ปฏิพทฺธจิตฺโตติ ฉนฺทราเคน พทฺธจิตฺโต. ติพฺพจฺฉนฺโทติ พหลจฺฉนฺโท. ติพฺพาเปกฺโขติ พหลปตฺถโน. สนฺติฏฺฐนฺตินฺติ เอกโต ติฏฺฐนฺตึ. สญฺชคฺฆนฺตินฺติ มหาหสิตํ หสมานํ. สํหสนฺตินฺติ สิตํ กุรุมานํ.

໑໑. ຄຳວ່າ 'ປະຕິພັດທະຈິດຕະ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຈິດຜູກພັນດ້ວຍສັນທະຣາຄະ. ຄຳວ່າ 'ຕິບພະສັນທະ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຄວາມພໍໃຈອັນແຮງກ້າ. ຄຳວ່າ 'ຕິບພາເπεກຂະ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຄວາມຫວັງອັນແຮງກ້າ. ຄຳວ່າ 'ສັນຕິດຖັນຕິ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຢືນຢູ່ຮ່ວມກັນ. ຄຳວ່າ 'ສັນຈັດຄັນຕິ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຫົວຂວັນສຽງດັງ. ຄຳວ່າ 'ສັງຫະສັນຕິ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຍິ້ມແຍ້ມ.

เอวเมว โข, ภิกฺขเวติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมวิภาวนํ – เอโก หิ ปุริโส เอกิสฺสา อิตฺถิยา สารตฺโต ฆาสจฺฉาทนมาลาลงฺการาทีนิ ทตฺวา ฆเร วาเสติ. สา ตํ อติจริตฺวา อญฺญํ เสวติ. โส ‘‘นูน อหํ อสฺสา อนุรูปํ สกฺการํ น กโรมี’’ติ สกฺการํ วฑฺเฒสิ. สา ภิยฺโยโสมตฺตาย อติจรติเยว. โส – ‘‘อยํ สกฺกริยมานาปิ อติจรเตว, ฆเร เม วสมานา อนตฺถมฺปิ กเรยฺย, นีหรามิ น’’นฺติ ปริสมชฺเฌ อลํวจนียํ กตฺวา ‘‘มา ปุน เคหํ ปาวิสี’’ติ วิสฺสชฺเชสิ. สา เกนจิ อุปาเยน เตน สทฺธึ สนฺถวํ กาตุํ อสกฺโกนฺตี นฏนจฺจกาทีหิ สทฺธึ วิจรติ. ตสฺส ปุริสสฺส ตํ ทิสฺวา เนว อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสํ, โสมนสฺสํ ปน อุปฺปชฺชติ.

ໃນຄຳວ່າ “Evameva kho, bhikkhave” ນີ້ ມີການອະທິບາຍອຸປະມາດັ່ງນີ້: ມີຊາຍຄົນໜຶ່ງ ມີຄວາມກຳໜັດຍິນດີຢ່າງແຮງກ້າໃນຍິງຄົນໜຶ່ງ ຈຶ່ງໄດ້ມອບອາຫານ, ເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມ, ດອກໄມ້ ແລະເຄື່ອງປະດັບຕ່າງໆ ເປັນຕົ້ນໃຫ້ ແລ້ວໃຫ້ນາງອາໄສຢູ່ໃນເຮືອນ. ນາງນັ້ນໄດ້ປະພຶດນອກໃຈຊາຍນັ້ນ ແລ້ວໄປຄົບຫາຊາຍອື່ນ. ຊາຍນັ້ນຄິດວ່າ “ຄົງເປັນເພາະເຮົາບໍ່ໄດ້ເຮັດການບຳລຸງບຳເລີທີ່ຄູ່ຄວນແກ່ນາງ” ຈຶ່ງໄດ້ເພີ່ມການບຳລຸງບຳເລີໃຫ້ຫຼາຍຂຶ້ນ. ແຕ່ນາງນັ້ນກໍຍິ່ງປະພຶດນອກໃຈຫຼາຍຂຶ້ນໄປອີກ. ຊາຍນັ້ນຈຶ່ງຄິດວ່າ “ຍິງນີ້ ເຖິງແມ່ນຈະໄດ້ຮັບການບຳລຸງບຳເລີ ກໍຍັງປະພຶດນອກໃຈຢູ່ເລື້ອຍໆ, ເມື່ອອາໄສຢູ່ໃນເຮືອນຂອງເຮົາ ກໍຮັງແຕ່ຈະສ້າງຄວາມຈິບຫາຍໃຫ້, ເຮົາຄວນခັບໄລ່ນາງອອກໄປ” ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ປະກາດທ່າມກາງປະຊຸມຊົນໃຫ້ເປັນທີ່ຮັບຮູ້ວ່າໄດ້ຢ່າຮ້າງກັນແລ້ວ ແລະຂັບໄລ່ໄປด้วยຄຳວ່າ “ຢ່າໄດ້ກັບເຂົ້າມາໃນເຮືອນນີ້ອີກເລີຍ”. ນາງນັ້ນບໍ່ສາມາດຈະຜູກໄມຕີກັບຊາຍນັ້ນດ້ວຍອຸບາຍໃດໆ ໄດ້ອີກ ຈຶ່ງໄດ້ທ່ຽວໄປກັບພວກນັກສະແດງ ແລະນັກຟ້ອນເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອຊາຍນັ້ນເຫັນນາງນັ້ນ ກໍບໍ່ມີຄວາມໂທມະນັດເກີດຂຶ້ນເລີຍ ມີແຕ່ຄວາມໂສມະນັດເກີດຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ။

ตตฺถ ปุริสสฺส อิตฺถิยา สารตฺตกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน อตฺตภาเว อาลโย. ฆาสจฺฉาทนาทีนิ ทตฺวา ฆเร วสาปนกาโล วิย อตฺตภาวสฺส ปฏิชคฺคนกาโล. ตสฺสา อติจรณกาโล วิย ชคฺคิยมานสฺเสว อตฺตภาวสฺส ปิตฺตปโกปาทีนํ วเสน สาพาธตา. ‘‘อตฺตโน อนุรูปํ สกฺการํ อลภนฺตี อติจรตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา สกฺการวฑฺฒนํ วิย ‘‘เภสชฺชํ อลภนฺโต เอวํ โหตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา [Pg.9] เภสชฺชกรณกาโล. สกฺกาเร วฑฺฒิเตปิ ปุน อติจรณํ วิย ปิตฺตาทีสุ เอกสฺส เภสชฺเช กริยมาเน เสสานํ ปโกปวเสน ปุน สาพาธตา. ปริสมชฺเฌ อลํวจนียํ กตฺวา เคหา นิกฺกฑฺฒนํ วิย ‘‘อิทานิ เต นาหํ ทาโส น กมฺมกโร, อนมตคฺเค สํสาเร ตํเยว อุปฏฺฐหนฺโต วิจรึ, โก เม ตยา อตฺโถ, ฉิชฺช วา ภิชฺช วา’’ติ ตสฺมึ อนเปกฺขตํ อาปชฺชิตฺวา วีริยํ ถิรํ กตฺวา มคฺเคน กิเลสสมุคฺฆาตนํ. นฏนจฺจกาทีหิ นจฺจมานํ วิจรนฺตึ ทิสฺวา ยถา ตสฺส ปุริสสฺส โทมนสฺสํ น อุปฺปชฺชติ, โสมนสฺสเมว อุปฺปชฺชติ, เอวเมว อิมสฺส ภิกฺขุโน อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ปิตฺตปโกปาทีนํ วเสน อาพาธิกํ อตฺตภาวํ ทิสฺวา โทมนสฺสํ น อุปฺปชฺชติ, ‘‘มุจฺจิสฺสามิ วต ขนฺธปริหารทุกฺขโต’’ติ โสมนสฺสเมว อุปฺปชฺชตีติ. อยํ ปน อุปมา ‘‘ปฏิพทฺธจิตฺตสฺส โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, อปฺปฏิพทฺธจิตฺตสฺส นตฺเถตนฺติ ญตฺวา อิตฺถิยา ฉนฺทราคํ ปชหติ, เอวมยํ ภิกฺขุ สงฺขารํ วา ปทหนฺตสฺส อุเปกฺขํ วา ภาเวนฺตสฺส ทุกฺขนิทานํ ปหียติ, โน อญฺญถาติ ญตฺวา ตทุภยํ สมฺปาเทนฺโต ทุกฺขนิทานํ ปชหตี’’ติ เอตมตฺถํ วิภาเวตุํ อาคตาติ เวทิตพฺพา.

ໃນອຸປະມານັ້ນ ປຽບເໝືອນເວລາທີ່ຊາຍມີຄວາມກຳໜັດຍິນດີຢ່າງແຮງກ້າໃນຍິງ ກໍຄືຄວາມອາໄລໃນອັດຕະພາບຂອງພິກຂຸນີ້. ປຽບເໝືອນເວລາທີ່ໃຫ້ອາຫານແລະເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມເປັນຕົ້ນ ແລ້ວໃຫ້ອາໄສຢູ່ໃນເຮືອນ ກໍຄືເວລາທີ່ບຳລຸງຮັກສາອັດຕະພາບ. ປຽບເໝືອນເວລາທີ່ນາງນັ້ນປະພຶດນອກໃຈ ກໍຄືຄວາມເປັນໄຂ້ເຈັບຂອງອັດຕະພາບທີ່ໄດ້ຮັບການບຳລຸງຮັກສາຢູ່ ເພາະຄວາມກຳເລີບແຫ່ງດີ (ນ້ຳບີ) ເປັນຕົ້ນ. ປຽບເໝືອນການເພີ່ມການບຳລຸງບຳເລີ ເພາະກຳນົດວ່າ ‘ນາງປະພຶດນອກໃຈເພາະບໍ່ໄດ້ຮັບການບຳລຸງບຳເລີທີ່ຄູ່ຄວນແກ່ຕົນ’ ກໍຄືເວລາທີ່ທຳການປິ່ນປົວດ້ວຍຢາ ເພາະກຳນົດວ່າ ‘ເມື່ອບໍ່ໄດ້ຮັບຢາ ອັດຕະພາບກໍເປັນຢ່າງນີ້’. ປຽບເໝືອນການປະພຶດນອກໃຈອີກ ເຖິງແມ່ນຈະເພີ່ມການບຳລຸງບຳເລີໃຫ້ແລ້ວ ກໍຄືຄວາມເປັນໄຂ້ເຈັບອີກ ເພາະຄວາມກຳເລີບແຫ່ງສ່ວນທີ່ເຫຼືອ (ເຊັ່ນ ສະເລດ, ລົມ, ເລືອດ) ໃນເມື່ອທຳການປິ່ນປົວພະຍາດຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ມີດີເປັນຕົ້ນ. ປຽບເໝືອນການຂັບໄລ່ເມຍອອກຈາກເຮືອນ ໂດຍການປະກາດທ່າມກາງປະຊຸມຊົນວ່າໄດ້ຢ່າຮ້າງກັນແລ້ວ ກໍຄືການທີ່ພິກຂຸນີ້ເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມອາໄລໃຍດີໃນອັດຕະພາບນັ້ນ ແລ້ວຕັ້ງຄວາມພຽນໃຫ້ໝັ້ນຄົງ ແລ້ວຖອນກິເລດດ້ວຍອະລິຍະມັກ ໂດຍຄິດວ່າ ‘ບັດນີ້ ເຮົາບໍ່ແມ່ນທາດ ແລະບໍ່ແມ່ນຄົນງານຂອງເຈົ້າອີກຕໍ່ໄປ, ເຮົາໄດ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນສັງສານວັດທີ່ກຳນົດເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍບໍ່ໄດ້ ໂດຍຄອຍບຳລຸງບຳເລີແຕ່ເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ, ເຮົາຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍເຈົ້າ, ເຈົ້າຈະແຕກທຳລາຍ ຫຼືດັບສູນໄປກໍຕາມເຖີດ’. ປຽບເໝືອນເມື່ອເຫັນນາງນັ້ນທ່ຽວຟ້ອນລຳໄປກັບພວກນັກສະແດງເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຄວາມໂທມະນັດບໍ່ເກີດມີແກ່ຊາຍນັ້ນ ມີແຕ່ຄວາມໂສມະນັດເກີດຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ ຢ່າງໃດ; ຢ່າງນັ້ນນັ້ນແລ ເມື່ອພິກຂຸນີ້ບັນລຸພະອໍຣະຫັນແລ້ວ ເຫັນອັດຕະພາບທີ່ຖືກບີບຄັ້ນດ້ວຍພະຍາດ ເພາະຄວາມກຳເລີບແຫ່ງດີເປັນຕົ້ນ ກໍບໍ່ເກີດຄວາມໂທມະນັດ ມີແຕ່ຄວາມໂສມະນັດເກີດຂຶ້ນແທນວ່າ ‘ເຮົາຈະພົ້ນຈາກທຸກໃນການບໍລິຫານຂັນຫ້າຢ່າງແນ່ນອນ’. ກໍອຸປະມານີ້ ພຶງຊາບວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງສະແດງໄວ້ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມນີ້ຈະແຈ້ງວ່າ ‘ຄວາມໂທມະນັດຍ່ອມເກີດມີແກ່ຜູ້ທີ່ມີຈິດຜູກພັນ, ເມື່ອຮູ້ວ່າຄວາມໂທມະນັດນັ້ນບໍ່ມີແກ່ຜູ້ທີ່ມີຈິດບໍ່ຜູກພັນ ຈຶ່ງລະຄວາມກຳໜັດດ້ວຍອຳນາດຄວາມພໍໃຈໃນຍິງນັ້ນເສຍ; ໃນທຳນອງດຽວກັນ ພິກຂຸນີ້ເມື່ອຮູ້ວ່າ ຕັນຫາອັນເປັນເຫດແຫ່ງທຸກ ຍ່ອມລະເສຍໄດ້ແກ່ຜູ້ທີ່ພະຍາຍາມກຳນົດສັງຂານ ຫຼືຈະເລີນສັງຂາຣຸເປກຂາຢານ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍປະການອື່ນ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນທັງສອງປະການນັ້ນ ແລ້ວລະຕັນຫາອັນເປັນເຫດແຫ່ງທຸກໄດ້’.

๑๒. ยถา สุขํ โข เม วิหรโตติ เยน สุเขน วิหริตุํ อิจฺฉามิ เตน, เม วิหรโต. ปทหโตติ เปเสนฺตสฺส. เอตฺถ จ ยสฺส สุขา ปฏิปทา อสปฺปายา, สุขุมจีวรานิ ธาเรนฺตสฺส ปาสาทิเก เสนาสเน วสนฺตสฺส จิตฺตํ วิกฺขิปติ, ทุกฺขา ปฏิปทา สปฺปายา, ฉินฺนภินฺนานิ ถูลจีวรานิ ธาเรนฺตสฺส สุสานรุกฺขมูลาทีสุ วสนฺตสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

໑໒. ຄຳວ່າ “Yathā sukhaṃ kho me viharato” ໄດ້ແກ່ ເມື່ອເຮົາຢູ່ດ້ວຍຄວາມສຸກໃດ ທີ່ເຮົາປາດຖະໜາຈະຢູ່ ດ້ວຍຄວາມສຸກນັ້ນ. ຄຳວ່າ “Padahato” ໄດ້ແກ່ ແກ່ຜູ້ສົ່ງຈິດໄປ (ສູ່ພະນິພານ). ແລະໃນຄຳນີ້ ບຸກຄົນໃດ ມີສຸຂາປະຕິປະທາ (ການປະຕິບັດສະດວກ) ບໍ່ເປັນທີ່ສະບາຍ ຄືເມື່ອຊົງຈີວອນອັນລະອຽດ ແລະອາໄສຢູ່ໃນເສນາສະນະອັນໜ້າເລື່ອມໃສ ຈິດຍ່ອມຟຸ້ງຊ່ານ, ແຕ່ມີທຸກຂາປະຕິປະທາ (ການປະຕິບັດລຳບາກ) ເປັນທີ່ສະບາຍ ຄືເມື່ອຊົງຈີວອນອັນໜາທີ່ຂາດແລະຊຳລຸດ ແລະອາໄສຢູ່ໃນປ່າຊ້າ ຫຼືໂຄນໄມ້ເປັນຕົ້ນ ຈິດຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນເປັນໜຶ່ງ, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງບຸກຄົນນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳນີ້ໄວ້.

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ, อุสุกาโร วิย หิ ชาติชรามรณภีโต โยคี ทฏฺฐพฺโพ, วงฺกกุฏิลชิมฺหเตชนํ วิย วงฺกกุฏิลชิมฺหจิตฺตํ, ทฺเว อลาตา วิย กายิกเจตสิกวีริยํ, เตชนํ อุชุํ กโรนฺตสฺส กญฺชิกเตลํ วิย สทฺธา, นมนทณฺฑโก วิย โลกุตฺตรมคฺโค, อุสฺสุการสฺส วงฺกกุฏิลชิมฺหเตชนํ กญฺชิกเตเลน สิเนเหตฺวา อลาเตสุ ตาเปตฺวา นมนทณฺฑเกน อุชุกรณํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน วงฺกกุฏิลชิมฺหจิตฺตํ สทฺธาย สิเนเหตฺวา กายิกเจตสิกวีริเยน ตาเปตฺวา [Pg.10] โลกุตฺตรมคฺเคน อุชุกรณํ, อุสุการสฺเสว เอวํ อุชุกเตน เตชเนน สปตฺตํ วิชฺฌิตฺวา สมฺปตฺติอนุภวนํ วิย อิมสฺส โยคิโน ตถา อุชุกเตน จิตฺเตน กิเลสคณํ วิชฺฌิตฺวา ปาสาทิเก เสนาสเน นิโรธวรตลคตสฺส ผลสมาปตฺติสุขานุภวนํ ทฏฺฐพฺพํ. อิธ ตถาคโต สุขาปฏิปทาขิปฺปาภิญฺญภิกฺขุโน, ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญภิกฺขุโน จ ปฏิปตฺติโย กถิตา, อิตเรสํ ทฺวินฺนํ น กถิตา, ตา กเถตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. อิมาสุ วา ทฺวีสุ กถิตาสุ อิตราปิ กถิตาว โหนฺติ, อาคมนียปฏิปทา ปน น กถิตา, ตํ กเถตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. สหาคมนียาปิ วา ปฏิปทา กถิตาว, อทสฺสิตํ ปน เอกํ พุทฺธุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวา เอกสฺส กุลปุตฺตสฺส นิกฺขมนเทสนํ อรหตฺเตน วินิวฏฺเฏสฺสามีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ໃນຄຳວ່າ “Evameva kho” ນີ້ ມີການປຽບທຽບອຸປະມາກັບອຸປະໄມດັ່ງນີ້: ພຶງເຫັນພະໂຍຄີຜູ້ຢ້ານກົວຕໍ່ຊາດ, ຊະລາ ແລະມໍລະນະ ປຽບເໝືອນຊ່າງເຮັດລູກສອນ. ພຶງເຫັນຈິດທີ່ຄົດ, ງໍ ແລະບິດບ້ຽວ ປຽບເໝືອນລູກສອນທີ່ຄົດ, ງໍ ແລະບິດບ້ຽວ. ພຶງເຫັນຄວາມພຽນທາງກາຍແລະທາງຈິດ ປຽບເໝືອນດຸ້ນຟືນມີໄຟຕິດທັງສອງສົ້ນ. ພຶງເຫັນສັດທາ ປຽບເໝືອນນ້ຳສົ້ມພ້ອມດ້ວຍນ້ຳມັນ. ພຶງເຫັນໂລກຸດຕະຣະມັກ ປຽບເໝືອນໄມ້ດັດລູກສອນ. ປຽບເໝືອນການທີ່ຊ່າງເຮັດລູກສອນທານ້ຳມັນແລະນ້ຳສົ້ມໃສ່ລູກສອນທີ່ຄົດ, ງໍ ແລະບິດບ້ຽວ ແລ້ວລົນໄຟທີ່ດຸ້ນຟືນທັງສອງສົ້ນ ແລ້ວດັດໃຫ້ຊື່ດ້ວຍເຄື່ອງມືດັດລູກສອນ ຢ່າງໃດ; ການທີ່ພິກຂຸນີ້ຊໂລມຈິດທີ່ຄົດ, ງໍ ແລະບິດບ້ຽວ ດ້ວຍສັດທາ ແລ້ວລົນດ້ວຍຄວາມພຽນທາງກາຍແລະທາງຈິດ ແລ້ວດັດໃຫ້ຊື່ດ້ວຍໂລກຸດຕະຣະມັກ ກໍຢ່າງນັ້ນ. ປຽບເໝືອນການທີ່ຊ່າງເຮັດລູກສອນໃຊ້ລູກສອນທີ່ດັດຊື່ດີແລ້ວນັ້ນ ຍິງສັດຕູ ແລ້ວສະեຫວີຍສົມບັດ ຢ່າງໃດ; ພຶງເຫັນການທີ່ພະໂຍຄີນີ້ໃຊ້ຈິດທີ່ດັດຊື່ດີແລ້ວນັ້ນ ແທງທະລຸກອງກິເລດ ແລ້ວສະເຫວີຍສຸກໃນຜົນສະມາບັດ ຢູ່ເທິງພື້ນແຫ່ງພະນິພານອັນປະເສີດ ໃນເສນາສະນະອັນໜ້າເລື່ອມໃສ ກໍຢ່າງນັ້ນ. ໃນພະສູດນີ້ ພະຕາຖາຄົດໄດ້ຊົງສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດຂອງພິກຂຸຜູ້ມີສຸຂາປະຕິປະທາຂິບປາພິນຍາ ແລະພິກຂຸຜູ້ມີທຸກຂາປະຕິປະທາທັນທາພິນຍາໄວ້ແລ້ວ, ແຕ່ສ່ວນອີກສອງປະເພດທີ່ເຫຼືອຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຊົງສະແດງໄວ້, ຈຶ່ງຊົງປາລົບພະເທດສະນານີ້ ເພື່ອສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດເຫຼົ່ານັ້ນ. ຫຼືອີກປະການໜຶ່ງ ເມື່ອຊົງສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດສອງປະການນີ້ແລ້ວ ຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ເຫຼືອກໍຊື່ວ່າຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວຄືກັນ, ແຕ່ຂໍ້ປະຕິບັດອັນເປັນທາງບັນລຸຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຊົງສະແດງໄວ້, ຈຶ່ງຊົງປາລົບພະເທດສະນານີ້ ເພື່ອສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນ. ຫຼືອີກປະການໜຶ່ງ ຂໍ້ປະຕິບັດພ້ອມທັງທາງບັນລຸກໍຊື່ວ່າຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວຄືກັນ, ແຕ່ເພື່ອສະແດງຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງພະພຸດທະເຈົ້າອັນຫາໄດ້ຍາກ ທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ສະແດງໄວ້ ແລະເພື່ອສະແດງວ່າ 'ເຮົາຈະນຳເທດສະນາເລື່ອງການອອກບວດຂອງກຸນລະບຸດຄົນໜຶ່ງ ໃຫ້ຈົບລົງດ້ວຍພະອໍຣະຫັດ' ຈຶ່ງຊົງປາລົບພະເທດສະນານີ້. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕ່າງກໍຈະແຈ້ງດີຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ ຊື່ ປປັນຈະສູທະນີ

เทวทหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເທວະທະຫະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. ปญฺจตฺตยสุตฺตวณฺณนา

໒. การອະທິບາຍປັນຈັດຕະຍະສູດ

๒๑. เอวํ เม สุตนฺติ ปญฺจตฺตยสุตฺตํ. ตตฺถ เอเกติ เอกจฺเจ. สมณพฺราหฺมณาติ ปริพฺพชุปคตภาเวน สมณา ชาติยา พฺราหฺมณา, โลเกน วา สมณาติ จ พฺราหฺมณาติ จ เอวํ สมฺมตา. อปรนฺตํ กปฺเปตฺวา วิกปฺเปตฺวา คณฺหนฺตีติ อปรนฺตกปฺปิกา. อปรนฺตกปฺโป วา เอเตสํ อตฺถีติปิ อปรนฺตกปฺปิกา. เอตฺถ จ อนฺโตติ ‘‘สกฺกาโย โข, อาวุโส, เอโก อนฺโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๖.๖๑) วิย อิธ โกฏฺฐาโส อธิปฺเปโต. กปฺโปติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘กปฺโปติ อุทฺทานโต ทฺเว กปฺปา ตณฺหากปฺโป จ ทิฏฺฐิกปฺโป จา’’ติ. ตสฺมา ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อนาคตํ ขนฺธโกฏฺฐาสํ กปฺเปตฺวา ฐิตาติ อปรนฺตกปฺปิกาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตสํ เอวํ อปรนฺตํ กปฺเปตฺวา ฐิตานํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนวเสน อปรนฺตเมว อนุคตา ทิฏฺฐีติ อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน. เต เอวํทิฏฺฐิโน ตํ อปรนฺตํ อารพฺภ อาคมฺม ปฏิจฺจ อญฺญมฺปิ ชนํ ทิฏฺฐิคติกํ กโรนฺตา [Pg.11] อเนกวิหิตานิ อธิวุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ. อเนกวิหิตานีติ อเนกวิธานิ. อธิวุตฺติปทานีติ อธิวจนปทานิ. อถ วา ภูตมตฺถํ อธิภวิตฺวา ยถาสภาวโต อคฺคเหตฺวา วตฺตนโต อธิวุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ, อธิวุตฺตีนํ ปทานิ อธิวุตฺติปทานิ, ทิฏฺฐิทีปกานิ วจนานีติ อตฺโถ.

໒໑. ພະສູດທີ່ເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ “Evaṃ me sutaṃ” ນີ້ ຄື ປັນຈັດຕະຍະສູດ. ໃນປັນຈັດຕະຍະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ “eke” ໄດ້ແກ່ ບາງພວກ (ສະມະນະພຣາມບາງພວກ). ຄຳວ່າ “samaṇabrāhmaṇā” ໄດ້ແກ່ ເປັນສະມະນະ ເພາະເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນບັນພະຊິດ, ເປັນພຣາມໂດຍກຳເນີດ, ຫຼືອີກປະການໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ທີ່ຊາວໂລກສົມມຸດຮຽກກັນວ່າ ເປັນສະມະນະແດ່ ເປັນພຣາມແດ່ ຢ່າງນີ້. ພວກທີ່ກຳນົດແລະກຳນົດໂດຍພິເສດເຖິງອະນາຄົດແລ້ວຖືເອົາ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ອະປະຣັນຕະກັບປິກະ. ຫຼືອີກປະການໜຶ່ງ ພວກທີ່ມີຄວາມກຳນົດເຖິງອະນາຄົດ ກໍຊື່ວ່າ ອະປະຣັນຕະກັບປິກະ. ແລະໃນຄຳວ່າ “anta” ນີ້ ປຽບເໝືອນໃນພະບາລີເປັນຕົ້ນວ່າ “ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ສັກກາຍະ ຄືສ່ວນໜຶ່ງແລ” ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ສ່ວນ (ໂກດຖາສະ). ຄຳວ່າ “kappa” ໄດ້ແກ່ ຕັນຫາແລະທິດຖິ. ສົມຈິງດັ່ງຄຳທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ “ຄຳວ່າ ກັບປະ ໂດຍຫົວຂໍ້ມີສອງຢ່າງ ຄື ຕັນຫາກັບປະ ແລະທິດຖິກັບປະ”. ເພາະສະນັ້ນ ພວກທີ່ກຳນົດສ່ວນແຫ່ງຂັນໃນອະນາຄົດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ ແລ້ວຕັ້ງຢູ່ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະປະຣັນຕະກັບປິກະ ພຶງເຫັນເນື້ອຄວາມໃນຄຳນີ້ຢ່າງນີ້. ທິດຖິທີ່ຄ້ອຍຕາມອະນາຄົດເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດການເກີດຂຶ້ນເນືອງໆ ແກ່ພວກທີ່ກຳນົດອະນາຄົດແລ້ວຕັ້ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະປະຣັນຕານຸທິດຖິ. ພວກທີ່ມີທິດຖິຢ່າງນັ້ນ ປາລົບ, ອາໄສ ແລະເພາະອາໄສອະນາຄົດນັ້ນ ເຮັດໃຫ້ຊົນອື່ນເປັນຜູ້ຕົກຢູ່ໃນທິດຖິນຳ ຍ່ອມກ່າວຄຳສະແດງຄວາມເຊື່ອຖືຕ່າງໆ ເປັນອະເນກ. ຄຳວ່າ “anekavihitāni” ໄດ້ແກ່ ຫຼາຍປະການ. ຄຳວ່າ “adhivuttipadāni” ໄດ້ແກ່ ຄຳກ່າວອ້າງ. ຫຼືອີກປະການໜຶ່ງ ທິດຖິທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ອະທິວຸດຕິ ເພາະຄອບງຳເນື້ອຄວາມທີ່ແທ້ຈິງ ແລ້ວເປັນໄປໂດຍບໍ່ຖືເອົາຕາມຄວາມເປັນຈິງ, ຄຳວ່າ ອະທິວຸດຕິປະທະ ໄດ້ແກ່ ບົດແຫ່ງອະທິວຸດຕິ ຄື ຄຳເວົ້າທີ່ສະແດງທິດຖິ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ.

สญฺญีติ สญฺญาสมงฺคี. อโรโคติ นิจฺโจ. อิตฺเถเกติ อิตฺถํ เอเก, เอวเมเกติ อตฺโถ. อิมินา โสฬส สญฺญีวาทา กถิตา, อสญฺญีติ อิมินา อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, เนวสญฺญีนาสญฺญีติ อิมินา อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สโต วา ปน สตฺตสฺสาติ อิมินา สตฺต อุจฺเฉทวาทา. ตตฺถ สโตติ วิชฺชมานสฺส. อุจฺเฉทนฺติ อุปจฺเฉทํ. วินาสนฺติ อทสฺสนํ. วิภวนฺติ ภววิคมํ. สพฺพาเนตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ วาติ อิมินา ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา กถิตา. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺขธมฺโม วุจฺจติ, ตตฺถ ตตฺถ ปฏิลทฺธอตฺตภาวสฺเสตํ อธิวจนํ. ทิฏฺฐธมฺเม นิพฺพานํ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ, อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ทุกฺขวูปสมนฺติ อตฺโถ. สนฺตํ วาติ สญฺญีติอาทิวเสน ตีหากาเรหิ สนฺตํ. ตีณิ โหนฺตีติ สญฺญี อตฺตาติอาทีนิ สนฺตอตฺตวเสน เอกํ, อิตรานิ ทฺเวติ เอวํ ตีณิ.

ຄຳວ່າ “saññī” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີສັນຍາ. ຄຳວ່າ “arogo” ໄດ້ແກ່ ທ່ຽງແທ້. ຄຳວ່າ “ittheke” ໄດ້ແກ່ ບາງພວກໃນໂລກນີ້ ຢ່າງນີ້ ຄືເນື້ອຄວາມ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງສັນຍີວາດ 16 ປະການ, ດ້ວຍຄຳວ່າ “asaññī” ຊົງສະແດງອະສັນຍີວາດ 8 ປະການ, ດ້ວຍຄຳວ່າ “nevasaññīnāsaññī” ຊົງສະແດງເນວະສັນຍີນາສັນຍີວາດ 8 ປະການ, ດ້ວຍຄຳວ່າ “sato vā pana sattassa” ຊົງສະແດງອຸດເສທະວາດ 7 ປະການ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ “sato” ໄດ້ແກ່ ຂອງສັດທີ່ມີຢູ່. ຄຳວ່າ “uccheda” ໄດ້ແກ່ ການຕັດຂາດ. ຄຳວ່າ “vināsa” ໄດ້ແກ່ ຄວາມພິນາດ. ຄຳວ່າ “vibhava” ໄດ້ແກ່ ຄວາມປາສະຈາກພົບ. ຄຳທັງໝົດເຫຼົ່ານີ້ ລ້ວນແຕ່ເປັນໄວພົດຂອງກັນແລະກັນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “diṭṭhadhammanibbānaṃ vā” ຊົງສະແດງທິດຖະທຳມະນິພານວາດ 5 ປະການ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ “diṭṭhadhamma” ໝາຍເຖິງ ທຳທີ່ປະກົດແກ່ຕາ, ນີ້ເປັນຊື່ຮຽກຂອງອັດຕະພາບທີ່ໄດ້ຮັບໃນພົບນັ້ນໆ. ຄວາມດັບທຸກໃນປັດຈຸບັນ ຊື່ວ່າ ທິດຖະທຳມະນິພານ ໄດ້ແກ່ ຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງທຸກໃນອັດຕະພາບນີ້ເອງ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ “santaṃ vā” ໄດ້ແກ່ ອັດຕະພາບທີ່ມີຢູ່ໂດຍອາການ 3 ປະການ ມີສັນຍີເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “tīṇi honti” ໄດ້ແກ່ ວາດທັງຫຼາຍມີ “ອັດຕະມີສັນຍາ” ເປັນຕົ້ນ ເປັນສັດສະຕະວາດ 1 ປະການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັດຕະພາບທີ່ມີຢູ່, ແລະວາດທີ່ເຫຼືອອີກ 2 ປະການ ລວມເປັນ 3 ປະການຢ່າງນີ້.

๒๒. รูปึ วาติ กรชรูเปน วา กสิณรูเปน วา รูปึ. ตตฺถ ลาภี กสิณรูปํ อตฺตาติ คณฺหาติ, ตกฺกี อุโภปิ รูปานิ คณฺหาติเยว. อรูปินฺติ อรูปสมาปตฺตินิมิตฺตํ วา, ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ เสสอรูปธมฺเม วา อตฺตาติ ปญฺญเปนฺตา ลาภิโนปิ ตกฺกิกาปิ เอวํ ปญฺญเปนฺติ. ตติยทิฏฺฐิ ปน มิสฺสกคาหวเสน ปวตฺตา, จตุตฺถา ตกฺกคาเหเนว. ทุติยจตุกฺเก ปฐมทิฏฺฐิ สมาปนฺนกวาเรน กถิตา, ทุติยทิฏฺฐิ อสมาปนฺนกวาเรน, ตติยทิฏฺฐิ สุปฺปมตฺเตน วา สราวมตฺเตน วา กสิณปริกมฺมวเสน, จตุตฺถทิฏฺฐิ วิปุลกสิณวเสน กถิตาติ เวทิตพฺพา.

໒໒. ຄຳວ່າ “rūpiṃ vā” ໄດ້ແກ່ ມີຮູບ ດ້ວຍກະລັດຊະຮູບ ຫຼືດ້ວຍກະສິນຮູບ. ໃນສອງພວກນັ້ນ ຜູ້ໄດ້ສະມາບັດຍ່ອມຖືເອົາກະສິນຮູບວ່າ ເປັນອັດຕະ, ສ່ວນຜູ້ຄິດຄາດຄະເນຍ່ອມຖືເອົາຮູບທັງສອງວ່າ ເປັນອັດຕະຄືກັນ. ຄຳວ່າ “arūpiṃ” ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີຮູບ ຄືຖືເອົາອະຣູປະສະມາບັດນິມິດ ຫຼືເວັ້ນສັນຍາຂັນເສຍ ແລ້ວບັນຍັດນາມທຳທີ່ເຫຼືອວ່າ ເປັນອັດຕະ, ທັງຜູ້ໄດ້ສະມາບັດແລະຜູ້ຄິດຄາດຄະເນ ຕ່າງກໍບັນຍັດຢ່າງນີ້. ສ່ວນທິດຖິທີສາມ ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາແບບປະສົມກັນ, ທິດຖິທີສີ່ ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາດ້ວຍການຄິດຄາດຄະເນເທົ່ານັ້ນ. ໃນຈະຕຸກກະທີສອງ ພຶງຊາບວ່າ ທິດຖິທີໜຶ່ງ ຊົງສະແດງໂດຍວາລະຂອງຜູ້ເຂົ້າສະມາບັດ, ທິດຖິທີສອງ ຊົງສະແດງໂດຍວາລະຂອງຜູ້ບໍ່ໄດ້ເຂົ້າສະມາບັດ, ທິດຖິທີສາມ ຊົງສະແດງໂດຍອຳນາດແຫ່ງການບໍລິກຳກະສິນ ມີປະມານເທົ່າກະບຸງ ຫຼືເທົ່າຖາດ, ທິດຖິທີສີ່ ຊົງສະແດງໂດຍອຳນາດແຫ່ງກະສິນອັນກວ້າງຂວາງ.

เอตํ วา ปเนเกสํ อุปาติวตฺตตนฺติ สญฺญีติปเทน สงฺเขปโต วุตฺตํ สญฺญาสตฺตกํ อติกฺกนฺตานนฺติ อตฺโถ. อปเร อฏฺฐกนฺติ วทนฺติ. ตทุภยํ ปรโต อาวิภวิสฺสติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เกจิ หิ เอตา สตฺต [Pg.12] วา อฏฺฐ วา สญฺญา สมติกฺกมิตุํ สกฺโกนฺติ, เกจิ ปน น สกฺโกนฺติ. ตตฺถ เย สกฺโกนฺติ, เตว คหิตา. เตสํ ปน เอเกสํ อุปาติวตฺตตํ อติกฺกมิตุํ สกฺโกนฺตานํ ยถาปิ นาม คงฺคํ อุตฺติณฺเณสุ มนุสฺเสสุ เอโก ทีฆวาปึ คนฺตฺวา ติฏฺเฐยฺย, เอโก ตโต ปรํ มหาคามํ; เอวเมว เอเก วิญฺญาณญฺจายตนํ อปฺปมาณํ อาเนญฺชนฺติ วตฺวา ติฏฺฐนฺติ, เอเก อากิญฺจญฺญายตนํ. ตตฺถ วิญฺญาณญฺจายตนํ ตาว ทสฺเสตุํ วิญฺญาณกสิณเมเกติ วุตฺตํ. ปรโต ‘‘อากิญฺจญฺญายตนเมเก’’ติ วกฺขติ. ตยิทนฺติ ตํ อิทํ ทิฏฺฐิคตญฺจ ทิฏฺฐิปจฺจยญฺจ ทิฏฺฐารมฺมณญฺจ. ตถาคโต อภิชานาตีติ. อิมินา ปจฺจเยน อิทํ นาม ทสฺสนํ คหิตนฺติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานาติ.

ຄຳວ່າ “Etaṃ vā panekesaṃ upātivattataṃ” ໄດ້ແກ່ ພວກທີ່ກ້າວລ່ວງໝວດສັນຍາ 7 ປະການ ທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ດ້ວຍບົດວ່າ “saññī” ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ອາຈານພວກອື່ນກ່າວວ່າ ໝວດສັນຍາ 8 ປະການ. ຄຳທັງສອງນັ້ນ ຈະປະກົດຈະແຈ້ງໃນພາຍຫຼັງ. ກໍເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນຄຳນີ້ ມີດັ່ງນີ້: ເພາະວ່າ ບາງພວກສາມາດກ້າວລ່ວງສັນຍາ 7 ຫຼື 8 ປະການເຫຼົ່ານີ້ໄດ້, ແຕ່ບາງພວກບໍ່ສາມາດກ້າວລ່ວງໄດ້. ໃນສອງພວກນັ້ນ ຊົງຖືເອົາສະເພาະພວກທີ່ສາມາດກ້າວລ່ວງໄດ້ເທົ່ານັ້ນ. ແກ່ພວກທີ່ສາມາດກ້າວລ່ວງສັນຍາບາງຢ່າງເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ ປຽບເໝືອນໃນບັນດາຄົນທີ່ຂ້າມແມ່ນ້ຳຄົງຄາແລ້ວ ຄົນໜຶ່ງໄປຢູ່ນະຄອນທີຄະວາປີ, ຄົນໜຶ່ງໄປຢູ່ບ້ານໃຫຍ່ຖັດຈາກນັ້ນ ຢ່າງໃດ; ຢ່າງນັ້ນນັ້ນແລ ບາງພວກກ່າວວ່າ ວິນຍານັນຈາຍະຕະນະ ຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ເປັນອະເນນຊາ ແລ້ວຕັ້ງຢູ່, ບາງພວກກ່າວເຖິງ ອາຈິນຈັນຍາຍະຕະນະ. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງວິນຍານັນຈາຍະຕະນະກ່ອນ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ “viññāṇakasiṇameke”, ໃນພາຍຫຼັງ ຈະຕັດຄຳວ່າ “ākiñcaññāyatanameke”. ຄຳວ່າ “tayidaṃ” ໄດ້ແກ່ ທິດຖິ (ຄວາມເຫັນຜິດ) ນັ້ນ, ເຫດແຫ່ງທິດຖິນັ້ນ ແລະອາລົມແຫ່ງທິດຖິນັ້ນ. ຄຳວ່າ “Tathāgato abhijānāti” ໄດ້ແກ່ ພະຕາຖາຄົດຊົງຮູ້ດ້ວຍພະຍານອັນປະເສີດວ່າ “ເພາະເຫດນີ້ ຄວາມເຫັນຊື່ນີ້ ຈຶ່ງຖືກຖືເອົາ”.

อิทานิ ตเทว วิตฺถาเรนฺโต เย โข เต โภนฺโตติอาทิมาห. ยา วา ปน เอตาสํ สญฺญานนฺติ ยา วา ปน เอตาสํ ‘‘ยทิ รูปสญฺญาน’’นฺติ เอวํ วุตฺตสญฺญานํ. ปริสุทฺธาติ นิรุปกฺกิเลสา. ปรมาติ อุตฺตมา. อคฺคาติ เสฏฺฐา. อนุตฺตริยา อกฺขายตีติ อสทิสา กถียติ. ยทิ รูปสญฺญานนฺติ อิมินา จตสฺโส รูปาวจรสญฺญา กถิตา. ยทิ อรูปสญฺญานนฺติ อิมินา อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา. อิตเรหิ ปน ทฺวีหิ ปเทหิ สมาปนฺนกวาโร จ อสมาปนฺนกวาโร จ กถิโตติ เอวเมตา โกฏฺฐาสโต อฏฺฐ, อตฺถโต ปน สตฺต สญฺญา โหนฺติ. สมาปนฺนกวาโร หิ ปุริมาหิ ฉหิสงฺคหิโตเยว. ตยิทํ สงฺขตนฺติ ตํ อิทํ สพฺพมฺปิ สญฺญาคตํ สทฺธึ ทิฏฺฐิคเตน สงฺขตํ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตํ. โอฬาริกนฺติ สงฺขตตฺตาว โอฬาริกํ. อตฺถิ โข ปน สงฺขารานํ นิโรโธติ เอเตสํ ปน สงฺขตนฺติ วุตฺตานํ สงฺขารานํ นิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ นาม อตฺถิ. อตฺเถตนฺติ อิติ วิทิตฺวาติ ตํ โข ปน นิพฺพานํ ‘‘อตฺถิ เอต’’นฺติ เอวํ ชานิตฺวา. ตสฺส นิสฺสรณทสฺสาวีติ ตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณทสฺสี นิพฺพานทสฺสี. ตถาคโต ตทุปาติวตฺโตติ ตํ สงฺขตํ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโตติ อตฺโถ.

ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໃຫ້ພິສະດານ ຈຶ່ງໄດ້ຕຣັດຄຳມີອາທິວ່າ 'ye kho te bhonto' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Yā vā pana etāsaṃ saññānaṃ' ໄດ້ແກ່ ບັນດາສັນຍາທີ່ຕຣັດໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'yadi rūpasaññānaṃ' (ບໍ່ວ່າຈະເປັນຮູບສັນຍາໃດໆ). ຄຳວ່າ 'Parisuddhā' ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍລິສຸດ ປາສະຈາກອຸປະກິເລດ. ຄຳວ່າ 'Paramā' ໄດ້ແກ່ ຢ່າງຍິ່ງ ຫຼື ຍອດຢ້ຽມ. ຄຳວ່າ 'Aggā' ໄດ້ແກ່ ປະເສີດສຸດ. ຄຳວ່າ 'Anuttariyā akkhāyati' ໝາຍເຖິງ ຖືກກ່າວວ່າ ບໍ່ມີສິ່ງອື່ນຍິ່ງໄປກວ່າ ຫຼື ຫາສິ່ງປຽບທຽບບໍ່ໄດ້. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Yadi rūpasaññānaṃ' ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງເຖິງ ຮູບາວະຈະຣະສັນຍາ ໔ ປະການ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Yadi arūpasaññānaṃ' ນີ້ ຊົງສະແດງເຖິງ ອາກາສານັນຈາຍະຕະນະສັນຍາ ແລະ ວິນຍານັນຈາຍະຕະນະສັນຍາ. ສ່ວນດ້ວຍສອງບົດທີ່ເຫຼືອ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງເຖິງ ສະມາປັນນະກະລາວາທະ (ວາທະຂອງຜູ້ເຂົ້າສະມາບັດ) ແລະ ອະສະມາປັນນະກະລາວາທະ (ວາທະຂອງຜູ້ບໍ່ເຂົ້າສະມາບັດ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ສັນຍາເຫຼົ່ານີ້ ໂດຍສ່ວນແບ່ງຈຶ່ງມີ ໘ ປະການ ແຕ່ໂດຍສະພາວະທັມ (ອັດຖະ) ມີ ໗ ປະການ. ເພາະວ່າ ສະມາປັນນະກະລາວາຣະ ນັ້ນ ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນ ໖ ວາຣະທຳອິດແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'Tayidaṃ saṅkhataṃ' ໝາຍເຖິງ ກຸ່ມສັນຍາທັງໝົດນັ້ນ ພ້ອມທັງທິດຖິຄະຕະ ເປັນສິ່ງທີ່ປັດໄຈທັງຫຼາຍປະຊຸມກັນປຸງແຕ່ງຂຶ້ນ (ສັງຂະຕະ). ຄຳວ່າ 'Oḷārikaṃ' ໝາຍເຖິງ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຖືກປຸງແຕ່ງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຫຍາບ. ຄຳວ່າ 'Atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho' ໝາຍເຖິງ ຄວາມດັບແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍ ທີ່ຖືກກ່າວວ່າເປັນສັງຂະຕະເຫຼົ່ານັ້ນ ຄື ພຣະນิບພານ ມີຢູ່ແທ້. ຄຳວ່າ 'Atthetanti iti viditvā' ໝາຍເຖິງ ຮູ້ແຈ້ງຢ່າງນີ້ວ່າ ພຣະນິບພານນັ້ນ 'ມີຢູ່ແທ້'. ຄຳວ່າ 'Tassa nissaraṇadassāvī' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຫັນທັມເປັນເຄື່ອງສະຫຼັດອອກແຫ່ງສັງຂະຕະທັມນັ້ນ ຄື ຜູ້ເຫັນພຣະນິບພານ. ຄຳວ່າ 'Tathāgato tadupātivatto' ມີອັດຖະວ່າ ພຣະຕຖາຄົດ ກ້າວລ່ວງ ຄື ກ້າວພົ້ນສັງຂະຕະທັມນັ້ນແລ້ວ.

๒๓. ตตฺราติ เตสุ อฏฺฐสุ อสญฺญีวาเทสุ. รูปึ วาติอาทีนิ สญฺญีวาเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. อยญฺจ ยสฺมา อสญฺญีวาโท, ตสฺมา อิธ ทุติยจตุกฺกํ น วุตฺตํ. ปฏิกฺโกสนฺตีติ ปฏิพาหนฺติ ปฏิเสเธนฺติ. สญฺญา [Pg.13] โรโคติอาทีสุ อาพาธฏฺเฐน โรโค, สโทสฏฺเฐน คณฺโฑ, อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน สลฺลํ. อาคตึ วา คตึ วาติอาทีสุ ปฏิสนฺธิวเสน อาคตึ, จุติวเสน คตึ, จวนวเสน จุตึ, อุปปชฺชนวเสน อุปปตฺตึ, ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชิตฺวา อปราปรํ วฑฺฒนวเสน วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ. กามญฺจ จตุโวการภเว รูปํ วินาปิ วิญฺญาณสฺส ปวตฺติ อตฺถิ, เสเส ปน ตโย ขนฺเธ วินา นตฺถิ. อยํ ปน ปญฺโห ปญฺจโวการภววเสน กถิโต. ปญฺจโวกาเร หิ เอตฺตเก ขนฺเธ วินา วิญฺญาณสฺส ปวตฺติ นาม นตฺถิ. วิตณฺฑวาที ปเนตฺถ ‘‘อญฺญตฺร รูปาติอาทิวจนโต อรูปภเวปิ รูปํ, อสญฺญาภเว จ วิญฺญาณํ อตฺถิ, ตถา นิโรธสมาปนฺนสฺสา’’ติ วทติ. โส วตฺตพฺโพ – พฺยญฺชนจฺฉายาย เจ อตฺถํ ปฏิพาหสิ, อาคตึ วาติอาทิวจนโต ตํ วิญฺญาณํ ปกฺขิทฺวิปทจตุปฺปทา วิย อุปฺปติตฺวาปิ คจฺฉติ, ปทสาปิ คจฺฉติ, โควิสาณวลฺลิอาทีนิ วิย จ วฑฺฒตีติ อาปชฺชติ. เย จ ภควตา อเนกสเตสุ สุตฺเตสุ ตโย ภวา วุตฺตา, เต อรูปภวสฺส อภาวา ทฺเวว อาปชฺชนฺติ. ตสฺมา มา เอวํ อวจ, ยถา วุตฺตมตฺถํ ธาเรหีติ.

໒໓. ຄຳວ່າ 'Tatra' ໝາຍເຖິງ ໃນອະສັນຍີວາທະ ໘ ປະການນັ້ນ. ຄຳມີອາທິວ່າ 'Rūpī vā' ເປັນຕົ້ນ ເພິ່ງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນສັນຍີວາທະ. ແລະເພາະວ່າ ວາທະນີ້ເປັນອະສັນຍີວາທະ ດັ່ງນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຕຣັດເຖິງຈະຕຸກກະ (ໝວດ ໔) ທີສອງ. ຄຳວ່າ 'Paṭikkosanti' ໝາຍເຖິງ ຄັດຄ້ານ ຫຼື ປະຕິເສດ. ໃນຄຳວ່າ 'Saññā rogo' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ໂຣກ' ເພາະບີບຄັ້ນ, ຊື່ວ່າ 'ຝີ' ເພາະມີໂທດ, ຊື່ວ່າ 'ລູກສອນ' ເພາະສຽບແທງເຂົ້າໄປພາຍໃນ. ໃນຄຳວ່າ 'Āgatiṃ vā gatiṃ vā' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອາຄະຕິ' (ການມາ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະຕິສົນທິ, ຊື່ວ່າ 'ຄະຕິ' (ການໄປ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈຸຕິ, ຊື່ວ່າ 'ຈຸຕິ' ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຄື່ອນ, ຊື່ວ່າ 'ອຸປະປັດຕິ' ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຂົ້າເຖິງ, ຊື່ວ່າ 'ຄວາມຈະເຣີນ ຄວາມງອກງາມ ຄວາມໄພບູນ' ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນຊ້ຳໆ ແລ້ວຈະເຣີນເຕີບໂຕຂຶ້ນເລື້ອຍໆ. ຄວາມຈິງແລ້ວ ໃນຈະຕຸໂວກາຣະພົບ ເຖິງວ່າຈະບໍ່ມີຮູບ ແຕ່ການເປັນໄປແຫ່ງວິນຍານກໍມີຢູ່, ແຕ່ຫາກປາສະຈາກຂັນທະ ໓ ທີ່ເຫຼືອ ແມ່ນບໍ່ມີເລີຍ. ແຕ່ບັນຫານີ້ ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປັນຈະໂວກາຣະພົບ. ເພາະວ່າ ໃນປັນຈະໂວກາຣະພົບ ຫາກປາສະຈາກຂັນທະເຫຼົ່ານີ້ ການເປັນໄປແຫ່ງວິນຍານຍ່ອມບໍ່ມີ. ສ່ວນພວກວິຕັນທະວາທີ ໃນອະທິບາຍນີ້ ກ່າວວ່າ 'ເພາະມີພຣະດຳຣັດວ່າ aññatra rūpā ເປັນຕົ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນໃນອະຣູປະພົບກໍມີຮູບ, ໃນອະສັນຍີພົບກໍມີວິນຍານ, ແລະໃນຜູ້ເຂົ້າສັນຍາເວທະຍິຕະນິໂຣດສະມາບັດກໍມີວິນຍານຄືກັນ'. ພວກວິຕັນທະວາທີນັ້ນ ຄວນຖືກໂຕ້ຕອບວ່າ 'ຖ້າທ່ານປະຕິເສດອັດຖະໂດຍຖືເອົາພຽງແຕ່ເງົາແຫ່ງພະຍັນຊະນະ, ຈາກພຣະດຳຣັດວ່າ āgatiṃ vā ເປັນຕົ້ນ ວິນຍານນັ້ນກໍຄົງຈະບິນໄປໄດ້ເໝືອນນົກ ສັດສອງຕີນ ແລະສັດສີ່ຕີນ, ຫຼື ເດີນໄປດ້ວຍຕີນໄດ້, ແລະຈະເຣີນເຕີບໂຕໄດ້ເໝືອນເຂົາງົວ ຫຼື ເຄືອໄມ້ ເປັນແນວນັ້ນໄປ'. ແລະພົບ ໓ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ໃນພຣະສູດຫຼາຍຮ້ອຍສູດນັ້ນ ກໍຈະເຫຼືອພຽງແຕ່ ໖ ພົບ ເພາະບໍ່ມີອະຣູປະພົບ. ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຢ່າໄດ້ກ່າວຢ່າງນັ້ນເລີຍ ຈົ່ງຊົງຈຳເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວເຖີດ.

๒๔. ตตฺราติ อฏฺฐสุ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาเทสุ ภุมฺมํ. อิธาปิ รูปึ วาติอาทีนิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. อสญฺญา สมฺโมโหติ นิสฺสญฺญภาโว นาเมส สมฺโมหฏฺฐานํ. โย หิ กิญฺจิ น ชานาติ, ตํ อสญฺญี เอโสติ วทนฺติ. ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺพสงฺขารมตฺเตนาติ ทิฏฺฐวิญฺญาตพฺพมตฺเตน สุตวิญฺญาตพฺพมตฺเตน มุตวิญฺญาตพฺพมตฺเตน. เอตฺถ จ วิชานาตีติ วิญฺญาตพฺพํ, ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺพมตฺเตน ปญฺจทฺวาริกสญฺญาปวตฺติมตฺเตนาติ อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ. สงฺขารมตฺเตนาติ โอฬาริกสงฺขารปวตฺติมตฺเตนาติ อตฺโถ. เอตสฺส อายตนสฺสาติ เอตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส. อุปสมฺปทนฺติ ปฏิลาภํ. พฺยสนํ เหตนฺติ วินาโส เหส, วุฏฺฐานํ เหตนฺติ อตฺโถ. ปญฺจทฺวาริกสญฺญาปวตฺตญฺหิ โอฬาริกสงฺขารปวตฺตํ วา อปฺปวตฺตํ กตฺวา ตํ สมาปชฺชิตพฺพํ. ตสฺส ปน ปวตฺเตน ตโต วุฏฺฐานํ โหตีติ ทสฺเสติ. สงฺขารสมาปตฺติปตฺตพฺพมกฺขายตีติ โอฬาริกสงฺขารปวตฺติยา ปตฺตพฺพนฺติ น อกฺขายติ. สงฺขาราวเสสสมาปตฺติปตฺตพฺพนฺติ สงฺขารานํเยว อวเสสา ภาวนาวเสน สพฺพสุขุมภาวํ ปตฺตา สงฺขารา, เตสํ ปวตฺติยา เอตํ ปตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอวรูเปสุ หิ สงฺขาเรสุ ปวตฺเตสุ เอตํ [Pg.14] ปตฺตพฺพํ นาม โหติ. ตยิทนฺติ ตํ อิทํ เอตํ สุขุมมฺปิ สมานํ สงฺขตํ สงฺขตตฺตา จ โอฬาริกํ.

໒໔. ຄຳວ່າ 'Tatra' ເປັນພູມມະວິພັດ ໃນເນວະສັນຍີນາສັນຍີວາທະ ໘ ປະການ. ເຖິງແມ່ນໃນທີ່ນີ້ ຄຳມີອາທິວ່າ 'Rūpī vā' ເປັນຕົ້ນ ກໍເພິ່ງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'Asaññā sammoho' ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີສັນຍານີ້ ເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຫຼົງໄຫຼຢ່າງຍິ່ງ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນໃດບໍ່ຮູ້ອັນໃດເລີຍ ຜູ້ຄົນໃນໂລກຍ່ອມກ່າວເຖິງບຸກຄົນນັ້ນວ່າ 'ຜູ້ນີ້ເປັນຄົນບໍ່ມີສັນຍາ'. ຄຳວ່າ 'Diṭṭhasutamutaviññātabbasaṅkhāramattena' ໝາຍເຖິງ ພຽງແຕ່ສິ່ງທີ່ເຫັນແລະເພິ່ງຮູ້, ພຽງແຕ່ສິ່ງທີ່ໄດ້ຍິນແລະເພິ່ງຮູ້, ພຽງແຕ່ສິ່ງທີ່ໄດ້ດົມ-ໄດ້ລິ້ມ-ໄດ້ສຳຜັດແລະເພິ່ງຮູ້. ໃນທີ່ນີ້ ສິ່ງໃດທີ່ຮູ້ແຈ້ງ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ 'ວິຍາຕັບພະ'. ອັດຖະໃນບົດນີ້ມີວ່າ 'ພຽງແຕ່ການເປັນໄປແຫ່ງສັນຍາໃນທະວານທັງ ໕ ທີ່ຮູ້ແຈ້ງຜ່ານການເຫັນ, ການໄດ້ຍິນ, ການດົມ-ການລິ້ມ-ການສຳຜັດ'. ຄຳວ່າ 'Saṅkhāramattena' ມີອັດຖະວ່າ ພຽງແຕ່ການເປັນໄປແຫ່ງສັງຂານອັນຫຍາບ. ຄຳວ່າ 'Etassa āyatanassa' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະຊານນີ້. ຄຳວ່າ 'Upasampadaṃ' ໄດ້ແກ່ ການໄດ້ສະເພາະ (ການບັນລຸ). ຄຳວ່າ 'Byasanaṃ hetaṃ' ມີອັດຖະວ່າ ນັ້ນເປັນຄວາມເສື່ອມ ແລະເປັນເຫດແຫ່ງການອອກ (ຈາກຊານ). ເພາະວ່າ ບຸກຄົນເຮັດການເປັນໄປແຫ່ງສັນຍາທາງປັນຈະທະວານ ຫຼື ການເປັນໄປແຫ່ງສັງຂານອັນຫຍາບ ບໍ່ໃຫ້ເປັນໄປແລ້ວ ຈຶ່ງເຂົ້າສະມາບັດນັ້ນ. ແຕ່ຊົງສະແດງວ່າ ເພາະການເປັນໄປແຫ່ງສັນຍາແລະສັງຂານນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນການອອກຈາກສະມາບັດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Saṅkhārasamāpattipattabbamakkhāyati' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ ບັນລຸໄດ້ດ້ວຍການເປັນໄປແຫ່ງສັງຂານອັນຫຍາບ. ຄຳວ່າ 'Saṅkhārāvasesasamāpattipattabbaṃ' ມີອັດຖະວ່າ ສັງຂານທັງຫຼາຍທີ່ເຫຼືອຈາກສັງຂານ ເຊິ່ງເຖິງຄວາມລະອຽດຢ່າງຍິ່ງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພາວະນາ, ການບັນລຸສະມາບັດນີ້ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການເປັນໄປແຫ່ງສັງຂານທີ່ເຫຼືອເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອສັງຂານມີສະພາບຢ່າງນີ້ເປັນໄປຢູ່ ການບັນລຸສະມາບັດນີ້ຍ່ອມມີ. ຄຳວ່າ 'Tayidaṃ' ແຍກບົດເປັນ 'Taṃ idaṃ'. ສະມາບັດນີ້ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະລະອຽດ ແຕ່ກໍຍັງເປັນສັງຂະຕະ ແລະເພາະເປັນສັງຂະຕະນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຫຍາບ.

๒๕. ตตฺราติ สตฺตสุ อุจฺเฉทวาเทสุ ภุมฺมํ. อุทฺธํ สรนฺติ อุทฺธํ วุจฺจติ อนาคตสํสารวาโท, อนาคตํ สํสารวาทํ สรนฺตีติ อตฺโถ. อาสตฺตึเยว อภิวทนฺติ ลคฺคนกํเยว วทนฺติ. ‘‘อาสตฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, ตณฺหํเยว วทนฺตีติ อตฺโถ. อิติ เปจฺจ ภวิสฺสามาติ เอวํ เปจฺจ ภวิสฺสาม. ขตฺติยา ภวิสฺสาม, พฺราหฺมณา ภวิสฺสามาติ เอวเมตฺถ นโย เนตพฺโพ. วาณิชูปมา มญฺเญติ วาณิชูปมา วิย วาณิชปฏิภาคา วาณิชสทิสา มยฺหํ อุปฏฺฐหนฺติ. สกฺกายภยาติ สกฺกายสฺส ภยา. เต หิ ยเถว ‘‘จตฺตาโร โข, มหาราช, อภยสฺส ภายนฺติ. กตเม จตฺตาโร? คณฺฑุปฺปาโท โข, มหาราช, ภยา ปถวึ น ขาทติ ‘มา ปถวี ขิยี’ติ, โกนฺโต โข, มหาราช, เอกปาเทน ติฏฺฐติ ‘มา ปถวี โอสีที’ติ, กิกี โข, มหาราช, อุตฺตานา เสติ ‘มา อมฺภา อุนฺทฺริยี’ติ, พฺราหฺมณธมฺมิโก โข, มหาราช, พฺรหฺมจริยํ น จรติ ‘มา โลโก อุจฺฉิชฺชี’ติ อิเม จตฺตาโร อภยสฺส ภายนฺติ, เอวํ สกฺกายสฺส ภายนฺติ’’. สกฺกายปริเชคุจฺฉาติ ตเมว เตภูมกสงฺขาตํ สกฺกายํ ปริชิคุจฺฉมานา. สา คทฺทุลพทฺโธติ ทณฺฑเก รชฺชุํ ปเวเสตฺวา พทฺธสุนโข. เอวเมวิเมติ เอตฺถ ทฬฺหตฺถมฺโภ วิย ขีโล วิย จ เตภูมกธมฺมสงฺขาโต สกฺกาโย ทฏฺฐพฺโพ, สา วิย ทิฏฺฐิคติโก, ทณฺฑโก วิย ทิฏฺฐิ, รชฺชุ วิย ตณฺหา, คทฺทุเลน พนฺธิตฺวา ถมฺเภ วา ขีเล วา อุปนิพทฺธสุนขสฺส อตฺตโน ธมฺมตาย ฉินฺทิตฺวา คนฺตุํ อสมตฺถสฺส อนุปริธาวนํ วิย ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิทณฺฑเก ปเวสิตาย ตณฺหารชฺชุยา พนฺธิตฺวา สกฺกาเย อุปนิพทฺธสฺส อนุปริธาวนํ เวทิตพฺพํ.

໒໕. ຄຳວ່າ 'Tatra' ເປັນພູມມະວິພັດ ໃນອຸຈເຊທະວາທະ ໗ ປະການ. ຄຳວ່າ 'Uddhaṃ saraṃ' ມີອັດຖະວ່າ ຄຳວ່າ 'Uddhaṃ' ໄດ້ແກ່ ວາທະວ່າດ້ວຍສັງສາຣະວັດໃນອະນາຄົດ, ພວກເຂົາລະນຶກເຖິງສັງສາຣະວັດໃນອະນາຄົດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Āsattiṃyeva abhivadanti' ໝາຍເຖິງ ກ່າວເຖິງຄວາມຂ້ອງຢູ່ເທົ່ານັ້ນ. ມີບົດທາງປາຖະອີກຢ່າງໜຶ່ງວ່າ 'Āsattaṃ' ເຊິ່ງມີອັດຖະວ່າ ກ່າວເຖິງຕັນຫາເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Iti pecca bhavissāma' ໝາຍເຖິງ ພວກເຂົາຄິດວ່າ 'ພວກເຮົາລະໂລກນີ້ໄປແລ້ວ ຈະເປັນຢ່າງນີ້ ຄື ຈະເປັນກະສັດ ຈະເປັນພຣາມ' ເພິ່ງນຳນັຍນີ້ໄປອະທິບາຍໃນບົດອື່ນໆ ດ້ວຍ. ຄຳວ່າ 'Vāṇijūpamā maññe' ໝາຍເຖິງ ພວກສະມະນະພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນ ປາກົດແກ່ຍານຂອງຕະຖາຄົດ ປານປະໜຶ່ງພໍ່ຄ້າ ຫຼື ຄ້າຍຄືກັບພໍ່ຄ້າ. ຄຳວ່າ 'Sakkāyabhayā' ໝາຍເຖິງ ເພາະຄວາມຢ້ານກົວຕໍ່ສັກກາຍະ (ຂັນ ໕). ເພາະວ່າ ພວກສະມະນະພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນ ຢ້ານກົວຕໍ່ສັກກາຍະ ເໝືອນດັ່ງຄຳທີ່ຕຣັດໄວ້ວ່າ 'ມະຫາຣາດ, ສັດ ໔ ຈຳພວກນີ້ ຍ່ອມຢ້ານກົວຕໍ່ສິ່ງທີ່ບໍ່ໜ້າຢ້ານກົວ. ໔ ຈຳພວກໃດແດ່? ຄື: ມະຫາຣາດ, ຂີ້ກະເດືອນ ຢ້ານກົວຈຶ່ງບໍ່ກິນດິນ ເພາະຄິດວ່າ "ຂໍດິນຢ່າຟ້າວໝົດເລີຍ"; ມະຫາຣາດ, ນົກກະຈິບ ຢືນດ້ວຍຂາດຽວ ເພາະຄິດວ່າ "ຂໍແຜ່ນດິນຢ່າຟ້າວຊຸດໂຊມເລີຍ"; ມະຫາຣາດ, ນົກຕີຕວດ ນອນຫງາຍ ເພາະຄິດວ່າ "ຂໍທ້ອງຟ້າຢ່າຟ້າວຖົ່ມລົງມາເລີຍ"; ມະຫາຣາດ, ພຣາມຜູ້ປະພຶດທັມ ບໍ່ຍອມປະພຶດພຣົມມະຈັນ ເພາະຄິດວ່າ "ຂໍມະນຸດໂລກຢ່າຟ້າວຂາດສູນເລີຍ". ມະຫາຣາດ, ສັດ ໔ ຈຳພວກນີ້ ຢ້ານກົວຕໍ່ສິ່ງທີ່ບໍ່ໜ້າຢ້ານກົວຢ່າງໃດ, ພວກສະມະນະພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຢ້ານກົວຕໍ່ສັກກາຍະຢ່າງນັ້ນ'. ຄຳວ່າ 'Sakkāyaparijegucchā' ໝາຍເຖິງ ພວກເຂົາກຽດຊັງຕໍ່ສັກກາຍະອັນນັບເນື່ອງໃນພູມ ໓ ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'Sā gaddulabaddho' ໝາຍເຖິງ ໝາທີ່ຖືກຜູກໄວ້ດ້ວຍເຊືອກທີ່ສອດເຂົ້າໄປໃນຮູໄມ້ຄ້ອນ. ໃນອຸປະມານີ້ ເພິ່ງເຫັນວ່າ ສັກກາຍະອັນນັບເນື່ອງໃນພູມ ໓ ເໝືອນດັ່ງເສົາທີ່ຝັງໄວ້ແໜ້ນ ຫຼື ເໝືອນດັ່ງຫຼັກ, ມິດສາທິດຖິບຸກຄົນ ເໝືອນດັ່ງໝາ, ທິດຖິ ເໝືອນດັ່ງໄມ້ຄ້ອນ, ຕັນຫາ ເໝືອນດັ່ງເຊືອກ. ເພິ່ງຊາບວ່າ ການແລ່ນວົນວຽນໄປມາຂອງມິດສາທິດຖິບຸກຄົນ ຜູ້ຖືກຜູກໄວ້ໃນສັກກາຍະ ດ້ວຍເຊືອກຄືຕັນຫາ ທີ່ສອດເຂົ້າໄປໃນໄມ້ຄ້ອນຄືທິດຖິ ນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງການແລ່ນວົນວຽນໄປມາຂອງໝາ ທີ່ຖືກຜູກໄວ້ກັບເສົາ ຫຼື ຫຼັກ ດ້ວຍເຊືອກຜູກຄໍ ບໍ່ສາມາດຕັດເຊືອກໜີໄປໄດ້ດ້ວຍກຳລັງຂອງຕົນເອງ.

๒๖. อิมาเนว ปญฺจายตนานีติ อิมาเนว ปญฺจ การณานิ. อิติ มาติกํ ฐเปนฺเตนปิ ปญฺเจว ฐปิตานิ, นิคเมนฺเตนปิ ปญฺเจว นิคมิตานิ, ภาเชนฺเตน ปน จตฺตาริ ภาชิตานิ. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ กุหึ ปวิฏฺฐนฺติ. เอกตฺตนานตฺตวเสน ทฺวีสุ ปเทสุ ปวิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ.

໒໖. ຄຳວ່າ 'Imāneva pañcāyatanāni' ໝາຍເຖິງ ເຫດ ໕ ປະການເຫຼົ່ານີ້ເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຕັ້ງມາຕິກາໄວ້ ກໍຊົງຕັ້ງໄວ້ພຽງ ໕ ປະການ, ເມື່ອຊົງສະຫຼຸບ ກໍຊົງສະຫຼຸບໄວ້ພຽງ ໕ ປະການ, ແຕ່ເມື່ອຊົງຈຳແນກ ຊົງຈຳແນກໄວ້ພຽງ ໔ ປະການ. ຖ້າຖາມວ່າ 'ທິດຖະທັມມະນิບພານວາທະ ເຂົ້າໄປຢູ່ໃນຂໍ້ໃດ?'. ເພິ່ງຊາບວ່າ ເຂົ້າໄປຢູ່ໃນ ໖ ບົດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ ແລະ ຄວາມຕ່າງກັນ.

๒๗. เอวญฺจ จตุจตฺตาลีส อปรนฺตกปฺปิเก ทสฺเสตฺวา อิทานิ อฏฺฐารส ปุพฺพนฺตกปฺปิเก ทสฺเสตุํ สนฺติ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อตีตโกฏฺฐาสสงฺขาตํ ปุพฺพนฺตํ กปฺเปตฺวา วิกปฺเปตฺวา คณฺหนฺตีติ ปุพฺพนฺตกปฺปิกา. ปุพฺพนฺตกปฺโป [Pg.15] วา เอเตสํ อตฺถีติ ปุพฺพนฺตกปฺปิกา. เอวํ เสสมฺปิ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติ รูปาทีสุ อญฺญตรํ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คเหตฺวา สสฺสโต อมโร นิจฺโจ ธุโวติ อภิวทนฺติ. ยถาห ‘‘รูปํ อตฺตา เจว โลโก จ สสฺสโต จาติ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺตี’’ติ วิตฺถาโร. อสสฺสตาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ ปฐมวาเทน จตฺตาโร สสฺสตวาทา วุตฺตา, ทุติยวาเทน สตฺต อุจฺเฉทวาทา.

໒໗. ເມື່ອຊົງສະແດງອະປະຣັນຕະກັບປິກະທິດຖິ ໔໔ ປະການຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເພື່ອຈະຊົງສະແດງປຸບພັນຕະກັບປິກະທິດຖິ ໑໘ ປະການ ຈຶ່ງໄດ້ຕຣັດຄຳມີອາທິວ່າ 'Santi, bhikkhave' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ພວກທີ່ກຳນົດ ຄື ປຸງແຕ່ງຢ່າງຕ່າງໆ ແລ້ວຢຶດຖືເອົາສ່ວນອະດີດອັນນັບເນື່ອງໃນສ່ວນທີ່ລ່ວງມາແລ້ວ ຊື່ວ່າ 'ປຸບພັນຕະກັບປິກະ'. ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພວກທີ່ມີຄວາມກຳນົດສ່ວນອະດີດ ຊື່ວ່າ 'ປຸບພັນຕະກັບປິກະ'. ບົດທີ່ເຫຼືອກໍເພິ່ງຊາບໂດຍນັຍ ແລະ ໂດຍປະການທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຫົວຂໍ້ກ່ອນໆ ຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'Sassato attā ca loko ca' ໝາຍເຖິງ ພວກເຂົາຢຶດຖືເອົາຂັນໃດຂັນໜຶ່ງໃນຮູບເປັນຕົ້ນ ວ່າເປັນອັດຕະ ແລະ ເປັນໂລກ ແລ້ວກ່າວຢືນຢັນວ່າ 'ທ່ຽງແທ້, ບໍ່ຕາຍ, ຍັ່ງຍືນ, ໝັ້ນຄົງ'. ດັ່ງທີ່ຕຣັດໄວ້ໂດຍພິສະດານວ່າ 'ພວກເຂົາບັນຍັດອັດຕະ ແລະ ໂລກ ວ່າ "ຮູບເປັນອັດຕະ ແລະ ເປັນໂລກ ແລະ ເປັນສິ່ງທ່ຽງແທ້"'. ເຖິງແມ່ນໃນບົດວ່າ 'Asassata' ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍວາທະທຳອິດ ຊົງສະແດງເຖິງ ສັສສະຕະວາທະ ໔ ປະການ, ດ້ວຍວາທະທີສອງ ຊົງສະແດງເຖິງ ອຸຈເຊທະວາທະ ໗ ປະການ.

นนุ เจเต เหฏฺฐา อาคตา, อิธ กสฺมา ปุน คหิตาติ. เหฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ มโต ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชตีติ ทสฺสนตฺถํ อาคตา. อิธ ปน ปุพฺเพนิวาสลาภี ทิฏฺฐิคติโก อตีตํ ปสฺสติ, น อนาคตํ, ตสฺส เอวํ โหติ ‘‘ปุพฺพนฺตโต อาคโต อตฺตา อิเธว อุจฺฉิชฺชติ, อิโต ปรํ น คจฺฉตี’’ติ อิมสฺสตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ คหิตา. ตติยวาเทน จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสตวาทา วุตฺตา, จตุตฺถวาเทน จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา วุตฺตา. อนฺตวาติ สปริยนฺโต ปริจฺฉินฺโน ปริวฏุโม. อวฑฺฒิตกสิณสฺส ตํ กสิณํ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คเหตฺวา เอวํ โหติ. ทุติยวาโท วฑฺฒิตกสิณสฺส วเสน วุตฺโต, ตติยวาโท ติริยํ วฑฺเฒตฺวา อุทฺธมโธ อวฑฺฒิตกสิณสฺส, จตุตฺถวาโท ตกฺกิวเสน วุตฺโต. อนนฺตรจตุกฺกํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

ຖ້າຖາມວ່າ 'ທິດຖິເຫຼົ່ານີ້ ກໍມາແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນບໍ່ແມ່ນບໍ? ເປັນຫຍັງໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງນຳມາສະແດງອີກ?'. ຕອບວ່າ: ໃນເບື້ອງຕົ້ນນັ້ນ ນຳມາສະແດງເພື່ອຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ 'ຕາຍໃນພົບໃດໆ ກໍຂາດສູນໃນພົບນັ້ນໆ'. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ນຳມາສະແດງເພື່ອຊີ້ໃຫ້ເຫັນເນື້ອຄວາມວ່າ 'ມິດສາທິດຖິບຸກຄົນຜູ້ໄດ້ປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານ ຍ່ອມເຫັນແຕ່ອະດີດ ແຕ່ບໍ່ເຫັນອະນາຄົດ, ເຂົາຈຶ່ງມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ "ອັດຕະທີ່ມາຈາກອະດີດ ຍ່ອມຂາດສູນໃນປັດຈຸບັນນີ້ເອງ ຈະບໍ່ໄປສູ່ພົບເບື້ອງໜ້າອີກ"'. ດ້ວຍວາທະທີສາມ ຊົງສະແດງເຖິງ ເອກັດຈະສັສສະຕະວາທະ ໔ ປະປະການ, ດ້ວຍວາທະທີສີ່ ຊົງສະແດງເຖິງ ອະມະຣາວິກເຂປິກະວາທະ ໔ ປະການ. ຄຳວ່າ 'Antavā' ໝາຍເຖິງ ມີຂອບເຂດ, ຖືກກຳນົດ, ມີປາຣິມົນທົນ. ຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ບໍ່ໄດ້ແຜ່ກະສິນ ໂດຍຢຶດຖືເອົາກະສິນນັ້ນວ່າເປັນອັດຕະ ແລະ ເປັນໂລກ. ວາທະທີສອງ ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜູ້ແຜ່ກະສິນ. ວາທະທີສາມ ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜູ້ແຜ່ກະສິນໄປທາງຂວາງ ແຕ່ບໍ່ໄດ້ແຜ່ໄປທາງເບື້ອງບົນແລະເບື້ອງລຸ່ມ. ວາທະທີສີ່ ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຄິດຄາດຄະເນ. ຈະຕຸກກະຖັດໄປ ກໍມີນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນຄືກັນ.

เอกนฺตสุขีติ นิรนฺตรสุขี. อยํ ทิฏฺฐิ ลาภีชาติสฺสรตกฺกีนํ วเสน อุปฺปชฺชติ. ลาภิโน หิ ปุพฺเพนิวาสญาเณน ขตฺติยาทิกุเล เอกนฺตสุขเมว อตฺตโน ชาตึ อนุสฺสรนฺตสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. ตถา ชาติสฺสรสฺส ปจฺจุปฺปนฺนํ สุขมนุภวโต อตีตาสุ สตฺตสุ ชาตีสุ ตาทิสเมว อตฺตภาวํ อนุสฺสรนฺตสฺส. ตกฺกิสฺส ปน อิธ สุขสมงฺคิโน ‘‘อตีเตปาหํ เอวเมว อโหสิ’’นฺติ ตกฺเกเนว อุปฺปชฺชติ.

ຄຳວ່າ 'Ekantasukhī' ໝາຍເຖິງ ມີຄວາມສຸກຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ. ທິດຖິນີ້ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜູ້ໄດ້ບັນລຸ, ຜູ້ລະນຶກຊາດໄດ້, ແລະ ຜູ້ຄິດຄາດຄະເນ. ເພາະວ່າ ທິດຖິຢ່າງນີ້ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ໄດ້ບັນລຸ ຜູ້ລະນຶກເຖິງຊາດຂອງຕົນໃນຕະກູນກະສັດເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີແຕ່ຄວາມສຸກສ່ວນດຽວ ດ້ວຍປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານ. ເຊັ່ນດຽວກັນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ລະນຶກຊາດໄດ້ ຜູ້ກຳລັງສະເຫວີຍຄວາມສຸກໃນປັດຈຸບັນ ແລະ ລະນຶກເຖິງອັດຕະພາບທີ່ມີສະພາບຢ່າງນັ້ນຄືກັນ ໃນຊາດທີ່ລ່ວງມາແລ້ວ ໗ ຊາດ. ສ່ວນແກ່ຜູ້ຄິດຄາດຄະເນ ຜູ້ພ້ອມພູນດ້ວຍຄວາມສຸກໃນປັດຈຸບັນນີ້ ທິດຖິຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍການຄິດຄາດຄະເນເທົ່ານັ້ນວ່າ 'ໃນອະດີດ ພວກເຮົາກໍໄດ້ເປັນຢ່າງນີ້ຄືກັນ'.

เอกนฺตทุกฺขีติ อยํ ทิฏฺฐิ ลาภิโน นุปฺปชฺชติ. โส หิ เอกนฺเตเนว อิธ ฌานสุเขน สุขี โหติ. อิธ ทุกฺเขน ผุฏฺฐสฺส ปน ชาติสฺสรสฺส ตกฺกิสฺเสว จ สา อุปฺปชฺชติ. ตติยา อิธ โวกิณฺณสุขทุกฺขานํ สพฺเพสมฺปิ เตสํ อุปฺปชฺชติ, ตถา จตุตฺถา ทิฏฺฐิ. ลาภิโน หิ อิทานิ จตุตฺถชฺฌานวเสน อทุกฺขมสุขสฺส, ปุพฺเพ จตุตฺถชฺฌานิกเมว พฺรหฺมโลกํ อนุสฺสรนฺตสฺส[Pg.16]. ชาติสฺสรสฺสาปิ ปจฺจุปฺปนฺเน มชฺฌตฺตสฺส, อนุสฺสรนฺตสฺสาปิ มชฺฌตฺตภูตฏฺฐานเมว อนุสฺสรนฺตสฺส, ตกฺกิโนปิ ปจฺจุปฺปนฺเน มชฺฌตฺตสฺส, อตีเตปิ เอวํ ภวิสฺสตีติ ตกฺเกเนว คณฺหนฺตสฺส เอสา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. เอตฺตาวตา จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสติกา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, ทฺเว อธิจฺจ-สมุปฺปนฺนิกาติ อฏฺฐารสปิ ปุพฺพนฺตกปฺปิกา กถิตา โหนฺติ.

ຄຳວ່າ 'Ekantadukkhī' ນັ້ນ ທິດຖິນີ້ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ໄດ້ບັນລຸ. ເພາະວ່າ ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມມີຄວາມສຸກດ້ວຍຊານະສຸກໃນປັດຈຸບັນນີ້ຢ່າງແນ່ນອນ. ແຕ່ທິດຖິນັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ລະນຶກຊາດໄດ້ ຜູ້ຖືກຄວາມທຸກບີບຄັ້ນໃນປັດຈຸບັນນີ້ ແລະ ແກ່ຜູ້ຄິດຄາດຄະເນເທົ່ານັ້ນ. ທິດຖິທີສາມ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ມີທັງສຸກແລະທຸກປົນເປກັນໃນປັດຈຸບັນນີ້, ທິດຖິທີສີ່ ກໍເກີດຂຶ້ນຢ່າງນັ້ນຄືກັນ. ເພາະວ່າ ແກ່ຜູ້ໄດ້ບັນລຸ ຜູ້ມີຄວາມຮູ້ສຶກບໍ່ທຸກບໍ່ສຸກດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈະຕຸຕະຊານໃນປັດຈຸບັນ ແລະ ລະນຶກເຖິງພຣົມມະໂລກອັນມີຈະຕຸຕະຊານໃນອະດີດ. ເຖິງແມ່ນແກ່ຜູ້ລະນຶກຊາດໄດ້ ຜູ້ມີຄວາມວາງເສີຍໃນປັດຈຸບັນ ແລະ ເມື່ອລະນຶກ ກໍລະນຶກເຖິງແຕ່ສະຖານທີ່ອັນເປັນກາງໆ ເທົ່ານັ້ນ. ເຖິງແມ່ນແກ່ຜູ້ຄິດຄາດຄະເນ ຜູ້ມີຄວາມວາງເສີຍໃນປັດຈຸບັນ ແລະ ຢຶດຖືເອົາດ້ວຍການຄິດຄາດຄະເນເທົ່ານັ້ນວ່າ 'ໃນອະດີດ ກໍຄົງຈະເປັນຢ່າງນີ້ຄືກັນ', ທິດຖິນີ້ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ປຸບພັນຕະກັບປິກະທິດຖິ ໑໘ ປະການ ຄື: ສັສສະຕະວາທະ ໔, ເອກັດຈະສັສສະຕະວາທະ ໔, ອັນຕານันຕິກະວາທະ ໔, ອະມະຣາວິກເຂປິກະວາທະ ໔, ແລະ ອະທິດຈະສະມຸບປັນນິກະວາທະ ໖ ຈຶ່ງເປັນອັນຖືກກ່າວໄວ້ແລ້ວທັງໝົດ.

๒๘. อิทานิ ทิฏฺฐุทฺธารํ อุทฺธรนฺโต ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ปจฺจตฺตํเยว ญาณนฺติ ปจฺจกฺขญาณํ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. ปริโยทาตนฺติ ปภสฺสรํ. สพฺพปเทหิ วิปสฺสนาญาณํเยว กถิตํ. สทฺธาทโย หิ ปญฺจ ธมฺมา พาหิรสมยสฺมิมฺปิ โหนฺติ, วิปสฺสนาญาณํ สาสนสฺมึเยว. ตตฺถ ญาณภาคมตฺตเมว ปริโยทเปนฺตีติ มยมิทํ ชานามาติ เอวํ ตตฺถ ญาณโกฏฺฐาสํ โอตาเรนฺติเยว. อุปาทานมกฺขายตีติ น ตํ ญาณํ, มิจฺฉาทสฺสนํ นาเมตํ, ตสฺมา ตทปิ เตสํ ภวนฺตานํ ทิฏฺฐุปาทานํ อกฺขายตีติ อตฺโถ. อถาปิ ตํ ชานนมตฺตลกฺขณตฺตา ญาณภาคมตฺตเมว, ตถาปิ ตสฺส ทสฺสนสฺส อนุปาติวตฺตนโต อุปาทานปจฺจยโต จ อุปาทานเมว. ตทุปาติวตฺโตติ ตํ ทิฏฺฐึ อติกฺกนฺโต. เอตฺตาวตา จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสติกา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา, โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ พฺรหฺมชาเล อาคตา ทฺวาสฏฺฐิปิ ทิฏฺฐิโย กถิตา โหนฺติ. พฺรหฺมชาเล ปน กถิเต อิทํ สุตฺตํ อกถิตเมว โหติ. กสฺมา? อิธ ตโต อติเรกาย สกฺกายทิฏฺฐิยา อาคตตฺตา. อิมสฺมึ ปน กถิเต พฺรหฺมชาลํ กถิตเมว โหติ.

໒໘. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະຖອນມິດສາທິຖີອັນເປັນປະການຕ່າງໆ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ຕັຕຣະ ພິກຂະເວ" (tatra bhikkhave) ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດນັ້ນ, ຄຳວ່າ "ປັດຈັດຕັງເຍວະ ຍານັງ" (paccattaṃyeva ñāṇaṃ) ໄດ້ແກ່ ປັດຈັດຂະຍານ (ປັນຍາຮູ້ສະເພາະໜ້າ). ຄຳວ່າ "ປະຣິສຸດທັງ" (parisuddhhaṃ) ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກອຸປະກິເລດ. ຄຳວ່າ "ປະຣິໂຍທາຕັງ" (pariyodātaṃ) ໄດ້ແກ່ ຜຸດຜ່ອງ (ຮຸ່ງເຮືອງ). ດ້ວຍບົດທັງປວງເຫຼົ່ານີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງເຖິງວິປັດສະນາຍານເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ທຳ ໕ ປະການ ມີສັດທາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີແມ່ນແຕ່ໃນລັດທິພາຍນອກ (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບັນລຸຊານ), ແຕ່ສ່ວນວິປັດສະນາຍານ ຍ່ອມມີສະເພາະໃນພະສາສະໜານີ້ເທົ່ານັ້ນ. ໃນບົດນັ້ນ, ຄຳວ່າ "ຍານະພາຄະມັດຕະເມວະ ປະຣິໂຍທະເປນຕິ" (ñāṇabhāgamattameva pariyodapenti) ຄວາມວ່າ "ພວກເຮົາຮູ້ສິ່ງນີ້" ດັ່ງນີ້ ພວກເຂົາຈຶ່ງຢັ່ງລົງສູ່ສ່ວນແຫ່ງຍານ (ຄືທິຖູປາດານອັນມີສ່ວນຄ້າຍຄືຍານ) ໃນທິຖີນັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ອຸປາດານະມັກຂາຍະຕິ" (upādānamakkhāyati) ຄວາມວ່າ ສິ່ງນັ້ນບໍ່ແມ່ນຍານ, ແຕ່ຊື່ວ່າ ມິດສາທິຖີ (ຄວາມເຫັນຜິດ), ເພາະສະນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸປາດານໃນທິຖີ (ທິຖູປາດານ) ຂອງສະມະນະພາມຜູ້ຈະເລີນເຫຼົ່ານັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ສິ່ງນັ້ນຈະເປັນພຽງສ່ວນແຫ່ງຍານ ເພາະມີລັກສະນະພຽງແຕ່ການຮູ້, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ກ້າວລ່ວງຄວາມເຫັນນັ້ນ ແລະ ເພາະເປັນປັດໄຈແກ່ອຸປາດານ ມັນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸປາດານນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ຕະທຸປາຕິວັດໂຕ" (tadupātivatto) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ກ້າວລ່ວງທິຖີນັ້ນ. ດ້ວຍຄຳມີປະມານເທົ່ານີ້ ທິຖີ 62 ປະການ ທີ່ມາໃນພົມມະຊາລສູດ ຄື: ສັດສະຕະວາດ 4, ເອກັດຈະສັດສະຕິກະ 4, ອັນຕານັນຕິກະ 4, ອະມະລາວິກເຂປິກະ 4, ອະທິດຈະສະມຸບປັນນິກະ 2, ສັນຍີວາດ 16, ອະສັນຍີວາດ 8, ເນວະສັນຍີນາສັນຍີວາດ 8, ອຸດເສທະວາດ 7, ທິດຖະທັມມະນิບພານະວາດ 5 ຈຶ່ງເປັນອັນພະອົງຊົງສະແດງແລ້ວ. ແຕ່ເມື່ອຊົງສະແດງພົມມະຊາລສູດແລ້ວ ພະສູດນີ້ (ປັນຈັດຕະຍະສູດ) ກໍຍັງບໍ່ຊື່ວ່າຊົງສະແດງ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະໃນພະສູດນີ້ ມີສັກກາຍະທິຖີອັນຍິ່ງກວ່າພົມມະຊາລສູດນັ້ນມາແລ້ວ. ແຕ່ເມື່ອຊົງສະແດງພະສູດນີ້ແລ້ວ ພົມມະຊາລສູດກໍຊື່ວ່າຊົງສະແດງແລ້ວຄືກັນ.

๓๐. อิทานิ อิมา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย อุปฺปชฺชมานา สกฺกายทิฏฺฐิปมุเขเนว อุปฺปชฺชนฺตีติ ทสฺเสตุํ อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจติอาทิมาห. ตตฺถ ปฏินิสฺสคฺคาติ ปริจฺจาเคน. กามสํโยชนานํ อนธิฏฺฐานาติ ปญฺจกามคุณตณฺหานํ นิสฺสฏฺฐตฺตา. ปวิเวกํ ปีตินฺติ สปฺปีติกชฺฌานทฺวยปีตึ. นิรุชฺฌตีติ ฌานนิโรเธน นิรุชฺฌติ. สมาปตฺติโต ปน วุฏฺฐิตสฺส นิรุทฺธา นาม โหติ. ยเถว [Pg.17] หิ ‘‘อทุกฺขมสุขาย เวทนาย นิโรธา อุปฺปชฺชติ นิรามิสํ สุขํ, นิรามิสสุขสฺส นิโรธา อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา’’ติ เอตฺถ น อยมตฺโถ โหติ – จตุตฺถชฺฌานนิโรธา ตติยชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – จตุตฺถชฺฌานา วุฏฺฐาย ตติยํ ฌานํ สมาปชฺชติ, ตติยชฺฌานา วุฏฺฐาย จตุตฺถํ ฌานํ สมาปชฺชตีติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสนฺติ หีนชฺฌานปริยาทานกโทมนสฺสํ. สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตจิตฺตสฺส ปน กมฺมนียภาโว กถิโต.

໓໐. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງວ່າ ທິຖີ 62 ເຫຼົ່ານີ້ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍມີສັກກາຍະທິຖີເປັນປະທານເທົ່ານັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "ອິທະ ພິກຂະເວ ເອກັດໂຈ" (idha, bhikkhave, ekacco) ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດນັ້ນ, ຄຳວ່າ "ປະຕິນິດສັກຄາ" (paṭinissaggā) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການສະຫຼະ. ຄຳວ່າ "ກາມະສັງໂຍຊະນານັງ ອະນະທິດຖານາ" (kāmasaṃyojanānaṃ anadhiṭṭhānā) ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມສະຫຼະຕັນຫາໃນກາມະຄຸນ ໕. ຄຳວ່າ "ປະວິເວກັງ ປີຕິງ" (pavivekaṃ pītiṃ) ໄດ້ແກ່ ປີຕິໃນຊານທັງສອງ (ປະຖົມມະຊານ ແລະ ທຸຕິຍະຊານ) ອັນປະກອບດ້ວຍປີຕິ. ຄຳວ່າ "ນິຣຸດຊະຕິ" (nirujjhati) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມດັບໄປດ້ວຍການດັບແຫ່ງຊານ. ແຕ່ສ່ວນຜູ້ອອກຈາກສະມາບັດແລ້ວ ຍ່ອມຊື່ວ່າດັບໄປແລ້ວ. ເພາະວ່າ ໃນຄຳວ່າ "ເພາະຄວາມດັບແຫ່ງອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ ຍ່ອມເກີດນິຣາມິສສຸກ, ເພາະຄວາມດັບແຫ່ງນິຣາມິສສຸກ ຍ່ອມເກີດອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ" ນີ້ ບໍ່ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ເພາະຄວາມດັບແຫ່ງຈະຕຸດຖะຊານ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຕະຕິຍະຊານຢູ່ ດັ່ງນີ້. ແຕ່ເນື້ອຄວາມໃນບົດນີ້ມີວ່າ: ອອກຈາກຈະຕຸດຖະຊານແລ້ວ ເຂົ້າຕະຕິຍະຊານ, ອອກຈາກຕະຕິຍະຊານແລ້ວ ເຂົ້າຈະຕຸດຖະຊານ ດັ່ງນີ້, ພຶງຊາບຄວາມສົມບູນແຫ່ງອຸປະມານີ້ໂດຍທຳນອງນີ້. ຄຳວ່າ "ອຸບປັນຈະຕິ ໂທມະນັດສັງ" (uppajjati domanassaṃ) ໄດ້ແກ່ ໂທມະນັດອັນຄອບງຳຊານອັນຊົ່ວ (ຫຼື ເຮັດໃຫ້ຊານເສື່ອມ). ສ່ວນຄຳວ່າ "ຄວາມຄວນແກ່ການງານແຫ່ງຈິດຂອງຜູ້ອອກຈາກສະມາບັດ" ພະອົງຊົງຕັດໄວ້ແລ້ວ.

ปวิเวกา ปีตีติ สา เอว ฌานทฺวยปีติ. ยํ ฉายา ชหตีติ ยํ ฐานํ ฉายา ชหติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมึ ฐาเน ฉายา อตฺถิ, ตสฺมึ อาตโป นตฺถิ. ยสฺมึ อาตโป อตฺถิ, ตสฺมึ ฉายา นตฺถีติ.

ຄຳວ່າ "ປະວິເວກາ ປີຕິ" (pavivekā pītī) ໄດ້ແກ່ ປີຕິໃນຊານທັງສອງນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ຍັງ ສາຍາ ຊະຫະຕິ" (yaṃ chāyā jahati) ໄດ້ແກ່ ເງົາຍ່ອມລະເສຍເຊິ່ງສະຖານທີ່ໃດ. ອະທິບາຍວ່າ: ໃນສະຖານທີ່ໃດມີເງົາ, ໃນສະຖານທີ່ນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີແດດ. ໃນສະຖານທີ່ໃດມີແດດ, ໃນສະຖານທີ່ນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີເງົາ ດັ່ງນີ້.

๓๑. นิรามิสํ สุขนฺติ ตติยชฺฌานสุขํ.

໓໑. ຄຳວ່າ "ນິຣາມິສັງ ສຸຂັງ" (nirāmisaṃ sukhaṃ) ໄດ້ແກ່ ສຸກໃນຕະຕິຍະຊານ.

๓๒. อทุกฺขมสุขนฺติ จตุตฺถชฺฌานเวทนํ.

໓໒. ຄຳວ່າ "ອະທຸກຂະມະສຸຂັງ" (adukkhamasukhaṃ) ໄດ້ແກ່ ເວດະນາໃນຈະຕຸດຖະຊານ.

๓๓. อนุปาทาโนหมสฺมีติ นิคฺคหโณ อหมสฺมิ. นิพฺพานสปฺปายนฺติ นิพฺพานสฺส สปฺปายํ อุปการภูตํ. นนุ จ มคฺคทสฺสนํ นาม สพฺพตฺถ นิกนฺติยา สุกฺขาปิตาย อุปฺปชฺชติ, กถเมตํ นิพฺพานสฺส อุปการปฏิปทา นาม ชาตนฺติ, สพฺพตฺถ อนุปาทิยนวเสน อคฺคณฺหนวเสน อุปการปฏิปทา นาม ชาตํ. อภิวทตีติ อภิมาเนน อุปวทติ. ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐินฺติ อฏฺฐารสวิธมฺปิ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐึ. อปรนฺตานุทิฏฺฐินฺติ จตุจตฺตารีสวิธมฺปิ อปรนฺตานุทิฏฺฐึ. อุปาทานมกฺขายตีติ อหมสฺมีติ คหณสฺส สกฺกายทิฏฺฐิปริยาปนฺนตฺตา ทิฏฺฐุปาทานํ อกฺขายติ.

໓໓. ຄຳວ່າ "ອະນຸປາດາໂນຫະမັດສະມິ" (anupādānohamasmi) ຄວາມວ່າ ຂ້າພະເຈົ້າເປັນຜູ້ຂົ່ມໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ນิບພານະສັບປາຍັງ" (nibbānasappāyaṃ) ໄດ້ແກ່ ສິ່ງອັນເປັນທີ່ສະບາຍ (ເກື້ອກູນ) ແກ່ພະນິບພານ. ຖາມວ່າ: ກໍການເຫັນມັກ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເມື່ອຄວາມຍິນດີໃນທຳທັງປວງແຫ້ງເຫືອດໄປແລ້ວບໍ່ແມ່ນຫຼື, ເຫດໃດການປະຕິບັດສະມະຖະນີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນຂໍ້ປະຕິບັດເກື້ອກູນແກ່ພະນິບພານເລົ່າ? ຕອບວ່າ: ເພາະຄວາມບໍ່ຖືໝັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ຍຶດຖືໃນທຳທັງປວງ (ມີປຸບພັນຕານຸທิຖີເປັນຕົ້ນ), ມັນຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນຂໍ້ປະຕິບັດເກື້ອກູນແກ່ພະນິບພານ. ຄຳວ່າ "ອະພິວະທະຕິ" (abhivadati) ໄດ້ແກ່ ກ່າວດ້ວຍຄວາມຖືຕົວ (ອະພິມານ). ຄຳວ່າ "ປຸບພັນຕານຸທິຖິງ" (pubbantānudiṭṭhiṃ) ໄດ້ແກ່ ປຸບພັນຕານຸທິຖີ ໑໘ ປະການ. ຄຳວ່າ "ອະປະຣັນຕານຸທິຖິງ" (aparantānudiṭṭhiṃ) ໄດ້ແກ່ ອະປະຣັນຕານຸທິຖີ ໔໔ ປະການ. ຄຳວ່າ "ອຸປາດານະມັກຂາຍະຕິ" (upādānamakkhāyati) ຄວາມວ່າ ເພາະການຍຶດຖືວ່າ "ເຮົາເປັນ" ນັ້ນ ນັບເນື່ອງໃນສັກກາຍະທິຖີ, ມັນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ທິດຖູປາດານ (ຄວາມຍຶດຖືໃນທິຖີ).

สนฺติวรปทนฺติ วูปสนฺตกิเลสตฺตา สนฺตํ อุตฺตมปทํ. ฉนฺนํ ผสฺสายตนานนฺติ ภควตา ‘‘ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ โส อายตโน เวทิตพฺโพ’’ติ เอตฺถ ทฺวินฺนํ อายตนานํ ปฏิกฺเขเปน นิพฺพานํ ทสฺสิตํ.

ຄຳວ່າ "ສັນຕິວະຣະປະທັງ" (santivarapadaṃ) ໄດ້ແກ່ ບົດອັນສະຫງົບ ແລະ ປະເສີດ ເພາະເປັນທີ່ສະຫງົບກິເລດທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "ສັນນັງ ຜັດສາຍະຕະນານັງ" (channaṃ phassāyatanānaṃ) ຄວາມວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງພະນິບພານ ດ້ວຍການປະຕິເສດອາຍະຕະນະທັງສອງ ໃນພະບານຄຳວ່າ "ຈັກຂຸຍ່ອມດັບໃນທີ່ໃດ ແລະ ຮູບສັນຍາຍ່ອມດັບໃນທີ່ໃດ, ພຶງຊາບອາຍະຕະນວນັ້ນ".

‘‘ยตฺถ อาโป จ ปถวี, เตโช วาโย น คาธติ;

อโต สรา นิวตฺตนฺติ, เอตฺถ วฏฺฏํ น วตฺตติ;

เอตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๗) –

"ໃນທີ່ໃດ ນ້ຳ ດິນ ໄຟ ແລະ ລົມ ຍ່ອມຢັ່ງບໍ່ເຖິງ, ຈາກທີ່ນັ້ນ ກະແສຕັນຫາຍ່ອມຫວນກັບ, ໃນທີ່ນັ້ນ ວັດຕະຍ່ອມບໍ່ໝູນໄປ, ໃນທີ່ນັ້ນ ນາມແລະຮູບຍ່ອມດັບບໍ່ມີເຫຼືອ" ດັ່ງນີ້.

เอตฺถ ปน สงฺขารปฏิกฺเขเปน นิพฺพานํ ทสฺสิตํ.

ໃນຄາຖາຮູບແບບນີ້ ພະອົງຊົງສະແດງພະນິບພານ ດ້ວຍການປະຕິເສດສັງຂານ (ຄືມະຫາພູດຮູບ ໔ ອັນເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງສັງຂານ).

‘‘กตฺถ [Pg.18] อาโป จ ปถวี, เตโช วาโย น คาธติ;

กตฺถ ทีฆญฺจ รสฺสญฺจ, อณุํ ถูลํ สุภาสุภํ;

กตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌตี’’ติ. (ที. นิ. ๑.๔๙๘);

"ໃນທີ່ໃດ ນ້ຳ ດິນ ໄຟ ແລະ ລົມ ຍ່ອມຢັ່ງບໍ່ເຖິງ? ໃນທີ່ໃດ ຄວາມຍາວ ຄວາມສັ້ນ ຄວາມນ້ອຍ ຄວາມໃຫຍ່ ຄວາມງາມ ແລະ ຄວາມບໍ່ງາມ ຍ່ອມດັບໄປ? ໃນທີ່ໃດ ນາມແລະຮູບຍ່ອມດັບບໍ່ມີເຫຼືອ?" ດັ່ງນີ້.

ตตฺร เวยฺยากรณํ ภวติ –

ໃນບັນຫານັ້ນ ມີຄຳພະຍາກອນ (ຄຳຕອບ) ດັ່ງນີ້:

‘‘วิญฺญาณํ อนิทสฺสนํ, อนนฺตํ สพฺพโต ปภ’’นฺติ –

"ວິຍານ (ຄືພະນິບພານອັນຮູ້ໄດ້ດ້ວຍມັກຄະຍານແລະຜົນລະຍານ) ອັນບໍ່ມີເຄື່ອງຊີ້ບອກ, ບໍ່ມີທີ່ສຸດ, ມີລັດສະໝີຜຸດຜ່ອງໂດຍປະການທັງປວງ" ດັ່ງນີ້.

เอตฺถ สงฺขารปฏิกฺเขเปน นิพฺพานํ ทสฺสิตํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ฉอายตนปฏิกฺเขเปน ทสฺสิตํ. อญฺญตฺถ จ อนุปาทาวิโมกฺโขติ นิพฺพานเมว ทสฺสิตํ, อิธ ปน อรหตฺตผลสมาปตฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ໃນພະບານນີ້ ພະອົງຊົງສະແດງພະນິບພານ ດ້ວຍການປະຕິເສດສັງຂານ. ແຕ່ໃນພະສູດນີ້ ພະອົງຊົງສະແດງດ້ວຍການປະຕິເສດອາຍະຕະນະ ໖. ແລະໃນພະສູດອື່ນ ພະອົງຊົງສະແດງພະນິບພານນັ້ນເອງ ດ້ວຍບົດວ່າ "ອະນຸປາດາວິໂມກໂຂ" (anupādāvimokkho), ແຕ່ໃນພະສູດນີ້ ພະອົງຊົງສະແດງເຖິງອະຣະຫັດຕະຜົນລະສະມາບັດ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຍ່ອມມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປັບປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ

ปญฺจตฺตยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາ ປັນຈັດຕະຍະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. กินฺติสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາ ກິນຕິສູດ

๓๔. เอวํ เม สุตนฺติ กินฺติสุตฺตํ. ตตฺถ ปิสินารายนฺติ เอวํนามเก มณฺฑลปเทเส. พลิหรเณติ ตสฺมึ วนสณฺเฑ ภูตานํ พลึ อาหรนฺติ, ตสฺมา โส พลิหรณนฺติ วุตฺโต. จีวรเหตูติ จีวรการณา, จีวรํ ปจฺจาสีสมาโนติ อตฺโถ. อิติภวาภวเหตูติ เอวํ อิมํ เทสนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุํ นิสฺสาย ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว สุขํ เวทิสฺสามีติ ธมฺมํ เทเสตีติ กึ ตุมฺหากํ เอวํ โหตีติ อตฺโถ.

໓໔. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ" (evaṃ me sutaṃ) ຊື່ວ່າ ກິນຕິສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ, ຄຳວ່າ "ປິສິນາຣາຍັງ" (pisinārāyaṃ) ໄດ້ແກ່ ໃນມົນທົນພາກສ່ວນທີ່ມີຊື່ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ "ພະລິຫະຣະເນ" (baliharaṇe) ຄວາມວ່າ ພວກມະນຸດຍ່ອມນຳເຄື່ອງບູຊາ (ພະລີ) ໄປໃຫ້ແກ່ພວກພູດໃນປ່າຊັດນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ປ່າຊັດນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພະລິຫະຣະນະ. ຄຳວ່າ "ຈີວະຣະເຫຕຸ" (cīvarahetu) ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດແຫ່ງຈີວອນ, ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ຫວັງສະເພາະເຊິ່ງຈີວອນ. ຄຳວ່າ "ອິຕິພະວາພະວະເຫຕຸ" (itibhavābhavahetu) ຄວາມວ່າ "ພວກເຮົາອາໄສບຸນກິຣິຍາອັນສຳເລັດດ້ວຍເທດສະໜານີ້ແລ້ວ ຈະສະເຫວີຍສຸກໃນພົບນັ້ນໆ" ດັ່ງນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງທຳດ້ວຍຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ຫຼື? ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມໃນບົດນັ້ນ.

๓๕. จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติอาทโย สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา โลกิยโลกุตฺตราว กถิตา. ตตฺถาติ เตสุ สตฺตตึสาย ธมฺเมสุ. สิยํสูติ ภเวยฺยุํ. อภิธมฺเมติ วิสิฏฺเฐ ธมฺเม, อิเมสุ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺเมสูติ อตฺโถ. ตตฺร เจติ อิทมฺปิ โพธิปกฺขิยธมฺเมสฺเวว ภุมฺมํ. อตฺถโต เจว นานํ พฺยญฺชนโต จาติ เอตฺถ ‘‘กาโยว สติปฏฺฐานํ เวทนาว สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺเต อตฺถโต นานํ โหติ[Pg.19], ‘‘สติปฏฺฐานา’’ติ วุตฺเต ปน พฺยญฺชนโต นานํ นาม โหติ. ตทมินาปีติ ตํ ตุมฺเห อิมินาปิ การเณน ชานาถาติ อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจ สมาเนตฺวา อถสฺส จ อญฺญถา คหิตภาโว พฺยญฺชนสฺส จ มิจฺฉา โรปิตภาโว ทสฺเสตพฺโพ. โย ธมฺโม โย วินโยติ เอตฺถ อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจ วิญฺญาปนการณเมว ธมฺโม จ วินโย จ.

໓໕. ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງໂພທິປັກຂິຍະທຳ ໓໗ ປະການ ມີສະຕິປັດຖານ ໔ ເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນໂລກີຍະແລະໂລກຸດຕະຣະເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຕັດຖະ" (tattha) ໄດ້ແກ່ ໃນໂພທິປັກຂິຍະທຳ ໓໗ ປະການເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ສິຍັງສຸ" (siyaṃsu) ໄດ້ແກ່ ພຶງມີ. ຄຳວ່າ "ອະພิທັມເມ" (abhidhamme) ໄດ້ແກ່ ໃນທຳອັນວິເສດ, ອະທິບາຍວ່າ ໃນໂພທິປັກkhິຍະທຳ ໓໗ ປະການເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ "ຕັຕຣະ ຈະ" (tatra ca) ນີ້ ກໍເປັນພູມມະວິພັດໃນໂພທິປັກຂິຍະທຳເຫຼົ່ານັ້ນເອງ. ໃນຄຳວ່າ "ອັດຖະໂຕ ເຈວະ ນານັງ ພະຍັນຊະນະໂຕ ຈະ" (atthato ceva nānaṃ byañjanato ca) ນີ້, ເມື່ອກ່າວວ່າ "ກາຍນັ້ນເອງເປັນສະຕິປັດຖານ, ເວດະນານັ້ນເອງເປັນສະຕິປັດຖານ" ຍ່ອມມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍອັດ (ເນື້ອຄວາມ), ແຕ່ເມື່ອກ່າວວ່າ "ສະຕິປັດຖານາ" (satipaṭṭhānā) ຍ່ອມມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍພະຍັນຊະນະ (ຕົວອັກສອນ). ຄຳວ່າ "ຕະທະມິນາປິ" (tadamināpi) ຄວາມວ່າ ພວກທ່ານຈົ່ງຮູ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນດ້ວຍເຫດນີ້ແດ່ ດັ່ງນີ້, ພິກຂຸທັງຫຼາຍພຶງປຽບທຽບທັງອັດແລະພະຍັນຊະນະ ແລ້ວສະແດງຄວາມເຫັນອັນຖືເອົາໂດຍຜິດພາດແຫ່ງອັດ ແລະ ຄວາມເຫັນອັນຍົກຂຶ້ນໂດຍຜິດພາດແຫ່ງພະຍັນຊະນະ. ໃນຄຳວ່າ "ໂຍ ທັມໂມ ໂຍ ວິນະໂຍ" (yo dhammo yo vinayo) ນີ້, ເຫດເປັນເຄື່ອງໃຫ້ຮູ້ທັງອັດແລະພະຍັນຊະນະນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ທຳ ແລະ ວິນັຍ.

๓๗. อตฺถโต หิ โข สเมตีติ สติเยว สติปฏฺฐานนฺติ คหิตา. พฺยญฺชนโต นานนฺติ เกวลํ พฺยญฺชนเมว สติปฏฺฐาโนติ วา สติปฏฺฐานาติ วา มิจฺฉา โรเปถ. อปฺปมตฺตกํ โขติ สุตฺตนฺตํ ปตฺวา พฺยญฺชนํ อปฺปมตฺตกํ นาม โหติ. ปริตฺตมตฺตํ ธนิตํ กตฺวา โรปิเตปิ หิ นิพฺพุตึ ปตฺตุํ สกฺกา โหติ.

໓໗. ຄຳວ່າ "ອັດຖະໂຕ ຫິ ໂຂ ສະເມຕິ" (atthato hi kho sameti) ຄວາມວ່າ ພວກພິກຂຸຝ່າຍໜຶ່ງຖືເອົາວ່າ "ສະຕິເທົ່ານັ້ນຊື່ວ່າສະຕິປັດຖານ". ຄຳວ່າ "ພະຍັນຊະນະໂຕ ນານັງ" (byañjanato nānaṃ) ຄວາມວ່າ ພວກພິກຂຸຍ່ອມຍົກຂຶ້ນໂດຍຜິດພາດເຊິ່ງພະຍັນຊະນະເທົ່ານັ້ນວ່າ "ສະຕິປັດຖາໂນ" (satipaṭṭhāno) ບ້າງ, "ສະຕິປັດຖານັງ" (satipaṭṭhānaṃ) ບ້າງ. ຄຳວ່າ "ອັບປະມັດຕະກັງ ໂຂ" (appamattakaṃ kho) ຄວາມວ່າ ເມື່ອເຖິງພະສູດ (ສຸຕຕັນຕະ) ພະຍັນຊະນະຍ່ອມຊື່ວ່າເປັນສິ່ງເລັກນ້ອຍ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນຈະຍົກຂຶ້ນໂດຍເຮັດສຽງທະນິດຕະ (ສຽງໜັກ) ພຽງເລັກນ້ອຍ ກໍຍັງສາມາດບັນລຸຄວາມດັບທຸກ (ນິບພານ) ໄດ້.

ตตฺริทํ วตฺถุ – วิชยารามวิหารวาสี กิเรโก ขีณาสวตฺเถโร ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ สุตฺตํ อาหริตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต – ‘‘สมุทฺโธ สมุทฺโธติ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ภาสตี’’ติ ธนิตํ กตฺวา อาห. เอโก ภิกฺขุ ‘‘สมุทฺโธ นาม, ภนฺเต’’ติ อาห. อาวุโส, สมุทฺโธติ วุตฺเตปิ สมุทฺโทติ วุตฺเตปิ มยํ โลณสาครเมว ชานาม, ตุมฺเห ปน โน อตฺถคเวสกา, พฺยญฺชนคเวสกา, คจฺฉถ มหาวิหาเร ปคุณพฺยญฺชนานํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก พฺยญฺชนํ โสธาเปถาติ กมฺมฏฺฐานํ อกเถตฺวาว อุฏฺฐาเปสิ. โส อปรภาเค มหาวิหาเร เภรึ ปหราเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จตูสุ มคฺเคสุ ปญฺหํ กเถตฺวาว ปรินิพฺพุโต. เอวํ สุตฺตนฺตํ ปตฺวา พฺยญฺชนํ อปฺปมตฺตกํ นาม โหติ.

ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີເລື່ອງເລົ່າມາດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ພະຂີນາສົບມະຫາເຖລະຮູບໜຶ່ງ ຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນວິຫານວິຊະຍາຣາມ ເມື່ອນຳພະສູດມາສະແດງກຳມະຖານແກ່ພິກຂຸ ໒ ຮູບ ໄດ້ກ່າວອອກສຽງທະນິດຕະ (ສຽງໜັກ) ວ່າ "ສະມຸດໂທ ສະມຸດໂທຕິ (samuddho samuddhoti), ພິກຂະເວ, ອັດສຸຕະວາ ປຸທຸດຊະໂນ ພາສະຕິ". ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຂ້ານ້ອຍ ທ່ານອາຈານ, ຕ້ອງອອກສຽງວ່າ ສະມຸດໂທ (samuddo - ສຽງເບົາ) ບໍ່ແມ່ນຫຼື". ພະເຖລະກ່າວວ່າ "ອາວຸໂສ, ເຖິງຈະກ່າວວ່າ ສະມຸດໂທ (samuddho) ຫຼື ສະມຸດໂທ (samuddo) ພວກເຮົານີ້ກໍຍ່ອມຮູ້ເຖິງມະຫາສະໝຸດນ້ຳເຄັມນັ້ນເອງ, ແຕ່ພວກທ່ານບໍ່ແມ່ນຜູ້ສະແຫວງຫາອັດ (ເນື້ອຄວາມ), ແຕ່ເປັນຜູ້ສະແຫວງຫາພະຍັນຊະນະ (ຕົວອັກສອນ), ຈົ່ງໄປສຳລະພະຍັນຊະນະໃນສຳນັກຂອງພິກຂຸຜູ້ຊ່ຽວຊານພະຍັນຊະນະໃນມະຫາວິຫານເຖີດ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວບໍ່ກ່າວກຳມະຖານຕໍ່ ແລະ ໃຫ້ພິກຂຸທັງສອງລຸກໄປ. ໃນການຕໍ່ມາ ພະເຖລະຮູບນັ້ນໄດ້ໃຫ້ຕີກອງໃນມະຫາວິຫານ ແລ້ວສະແດງປັນຫາໃນມັກທັງ ໔ ແກ່ພິກຂຸສົງ ແລ້ວຈຶ່ງປະຣິນິບພານ. ເມື່ອເຖິງພະສູດ ພະຍັນຊະນະຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນສິ່ງເລັກນ້ອຍຢ່າງນີ້.

วินยํ ปน ปตฺวา โน อปฺปมตฺตกํ. สามเณรปพฺพชฺชาปิ หิ อุภโตสุทฺธิโต วฏฺฏติ, อุปสมฺปทาทิกมฺมานิปิ สิถิลาทีนํ ธนิตาทิกรณมตฺเตเนว กุปฺปนฺติ. อิธ ปน สุตฺตนฺตพฺยญฺชนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ແຕ່ເມື່ອເຖິງພະວິນັຍ ພະຍັນຊະນະຈະບໍ່ຊື່ວ່າເປັນສິ່ງເລັກນ້ອຍເລີຍ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ການບັນພະຊາເປັນສາມະເນນ ກໍຍ່ອມຄວນດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດທັງສອງຝ່າຍ, ແລະ ສັງຄະກຳມີອຸປະສົມບົດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມກຳເລີບ (ເສຍຫາຍ) ໄດ້ ພຽງແຕ່ການອອກສຽງສິຖິລະ (ສຽງເບົາ) ໃຫ້ເປັນສຽງທະນິດຕະ (ສຽງໜັກ) ເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ໃນພະສູດນີ້ ພະອົງຊົງໝາຍເຖິງພະຍັນຊະນະໃນພະສູດ ຈຶ່ງຕັດຄຳນີ້ໄວ້.

๓๘. อถ จตุตฺถวาเร วิวาโท กสฺมา? สญฺญาย วิวาโท. ‘‘อหํ สติเมว สติปฏฺฐานํ วทามิ, อยํ ‘กาโย สติปฏฺฐาน’นฺติ วทตี’’ติ หิ เนสํ สญฺญา โหติ. พฺยญฺชเนปิ เอเสว นโย.

໓໘. ກໍໃນວາລະທີ ໔ ເຫດໃດຈຶ່ງເກີດການໂຕ້ຖຽງກັນ? ເພາະເກີດການໂຕ້ຖຽງກັນດ້ວຍສັນຍາ (ຄວາມຈຳໝາຍ). ເພາະພວກເຂົາມີຄວາມຈຳໝາຍວ່າ "ຂ້ອຍກ່າວວ່າສະຕິເທົ່ານັ້ນເປັນສະຕິປັດຖານ, ແຕ່ຜູ້ນີ້ກ່າວວ່າ ກາຍເປັນສະຕິປັດຖານ" ດັ່ງນີ້. ແມ່ນໃນພະຍັນຊະນະ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ.

๓๙. น [Pg.20] โจทนาย ตริตพฺพนฺติ น โจทนตฺถาย เวคายิตพฺพํ. เอกจฺโจ หิ ปุคฺคโล ‘‘นลาเฏ เต สาสปมตฺตา ปิฬกา’’ติ วุตฺโต ‘‘มยฺหํ นลาเฏ สาสปมตฺตํ ปิฬกํ ปสฺสสิ, อตฺตโน นลาเฏ ตาลปกฺกมตฺตํ มหาคณฺฑํ น ปสฺสสี’’ติ วทติ. ตสฺมา ปุคฺคโล อุปปริกฺขิตพฺโพ. อทฬฺหทิฏฺฐีติ อนาทานทิฏฺฐี สุํสุมารํ หทเย ปกฺขิปนฺโต วิย ทฬฺหํ น คณฺหาติ.

໓໙. ຄຳວ່າ "ນະ ໂຈທະນາຍະ ຕະຣິຕັບພັງ" (na codanāya taritabbaṃ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ພຶງຮີບຮ້ອນເພື່ອຈະໂຈດ (ກ່າວຫາ). ເພາະວ່າ ບຸກຄົນບາງຄົນ ເມື່ອຖືກກ່າວວ່າ "ມີຕຸ່ມເທົ່າເມັດຜັກກາດຢູ່ໜ້າຜາກຂອງເຈົ້າ" ຍ່ອມກ່າວຕອບວ່າ "ເຈົ້າເຫັນຕຸ່ມເທົ່າເມັດຜັກກາດຢູ່ໜ້າຜາກຂອງຂ້ອຍ, ແຕ່ບໍ່ເຫັນຝີໜອງໃຫຍ່ເທົ່າໜ່ວຍຕານສຸກຢູ່ໜ້າຜາກຂອງເຈົ້າເອງ" ດັ່ງນີ້. ເພາະສະນັ້ນ ພຶງພິຈາລະນາເບິ່ງບຸກຄົນກ່ອນ. ຄຳວ່າ "ອະທັນຫະທິຖິ" (adaḷhadiṭṭhi) ໄດ້ແກ່ ທິຖີອັນບໍ່ຍຶດໝັ້ນ ຄືບໍ່ຖືເອົາຢ່າງໝັ້ນຄົງ ປານປະໜຶ່ງຈະໃສ່ແຂ້ໄວ້ໃນຫົວໃຈ.

อุปฆาโตติ จณฺฑภาเวน วณฆฏฺฏิตสฺส วิย ทุกฺขุปฺปตฺติ. สุปฺปฏินิสฺสคฺคีติ ‘‘กึ นาม อหํ อาปนฺโน, กทา อาปนฺโน’’ติ วา ‘‘ตฺวํ อาปนฺโน, ตว อุปชฺฌาโย อาปนฺโน’’ติ วา เอกํ ทฺเว วาเร วตฺวาปิ ‘‘อสุกํ นาม อสุกทิวเส นาม, ภนฺเต, อาปนฺนตฺถ, สณิกํ อนุสฺสรถา’’ติ สริตฺวา ตาวเทว วิสฺสชฺเชติ. วิเหสาติ พหุํ อตฺถญฺจ การณญฺจ อาหรนฺตสฺส กายจิตฺตกิลมโถ. สกฺโกมีติ เอวรูโป หิ ปุคฺคโล โอกาสํ กาเรตฺวา ‘‘อาปตฺตึ อาปนฺนตฺถ, ภนฺเต’’ติ วุตฺโต ‘‘กทา กิสฺมึ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ วตฺวา ‘‘อสุกทิวเส อสุกสฺมึ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘น สรามิ, อาวุโส’’ติ วทติ, ตโต ‘‘สณิกํ, ภนฺเต, สรถา’’ติ พหุํ วตฺวา สาริโต สริตฺวา วิสฺสชฺเชติ. เตนาห ‘‘สกฺโกมี’’ติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ "ອຸປະຄາໂຕ" (upaghāto) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທຸກ (ความບໍ່ສະບາຍໃຈ) ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຮ້າຍກາດ ປຽບເໝືອນຄົນທີ່ຖືກກະທົບຖືກບາດແຜ. ຄຳວ່າ "ສຸບປະຕິນິດສັກຄີ" (suppaṭinissaggī) ຄວາມວ່າ ເຖິງແມ່ນຈະຖືກກ່າວວ່າ "ຂ້ອຍຕ້ອງອາບັດຊື່ຫຍັງ, ຕ້ອງເມື່ອໃດ" ດັ່ງນີ້ ຫຼື "ເຈົ້າຕ້ອງອາບັດ, ອຸປັດຊາຂອງເຈົ້າຕ້ອງອາບັດ" ດັ່ງນີ້ ສັກເທື່ອໜຶ່ງຫຼືສອງເທື່ອ, ແຕ່ເມື່ອຖືກເຕືອນວ່າ "ຂ້ານ້ອຍ ທ່ານອາຈານ, ທ່ານຕ້ອງອາບັດຊື່ນີ້ ໃນມື້ນັ້ນ, ຂໍຈົ່ງຄ່ອຍໆລະນຶກເບິ່ງເຖີດ" ດັ່ງນີ້, ເມື່ອລະນຶກໄດ້ແລ້ວ ກໍຍ່ອມສະຫຼະ (ສະແດງອາບັດ) ໃນຂະນະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ວິເຫສາ" (vihesā) ໄດ້ແກ່ ຄວາມໜື່ອຍລ້າແຫ່ງກາຍແລະຈິດ ຂອງຜູ້ທີ່ຕ້ອງນຳເນື້ອຄວາມແລະເຫດຜົນມາສະແດງຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "ສັກໂກມິ" (sakkomi) ຄວາມວ່າ ເພາະບຸກຄົນເຫັນປານນີ້ ເມື່ອໃຫ້ໂອກາດແລ້ວ ຖືກກ່າວວ່າ "ຂ້ານ້ອຍ ທ່ານອາຈານ, ທ່ານຕ້ອງອາບັດແລ້ວ" ດັ່ງນີ້ ຍ່ອມຖາມວ່າ "ຕ້ອງເມື່ອໃດ, ເພາະເລື່ອງຫຍັງ", ເມື່ອຖືກຕອບວ່າ "ຕ້ອງໃນມື້ນັ້ນ ເພາະເລື່ອງນັ້ນ" ຍ່ອມກ່າວວ່າ "ອາວຸໂສ, ຂ້ອຍລະນຶກບໍ່ໄດ້", ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຖືກເຕືອນຫຼາຍເທື່ອວ່າ "ຂ້ານ້ອຍ ທ່ານອາຈານ, ຂໍຈົ່ງຄ່ອຍໆລະນຶກເບິ່ງເຖີດ" ກໍຍ່ອມລະນຶກໄດ້ແລ້ວສະຫຼະເສຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "ສັກໂກມິ" (ຂ້ອຍສາມາດ). ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນທຸກບ່ອນໂດຍນັຍນີ້.

อุเปกฺขา นาติมญฺญิตพฺพาติ อุเปกฺขา น อติกฺกมิตพฺพา, กตฺตพฺพา ชเนตพฺพาติ อตฺโถ. โย หิ เอวรูปํ ปุคฺคลํ ฐิตกํเยว ปสฺสาวํ กโรนฺตํ ทิสฺวาปิ ‘‘นนุ, อาวุโส, นิสีทิตพฺพ’’นฺติ วทติ, โส อุเปกฺขํ อติมญฺญติ นาม.

ຄຳວ່າ "ອຸເປກຂາ ນາຕິມັນຍິຕັບພາ" (upekkhā nātimaññitabbā) ຄວາມວ່າ ບໍ່ພຶງກ້າວລ່ວງຄວາມວາງເສີຍ (ອຸເປກຂາ), ອະທິບາຍວ່າ ພຶງເຮັດ ພຶງໃຫ້ເກີດຄວາມວາງເສີຍ ດັ່ງນີ້. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນໃດ ເຫັນບຸກຄົນເຫັນປານນີ້ຢືນຖ່າຍເບົາຢູ່ ແລ້ວຍັງກ່າວວ່າ "ອາວຸໂສ, ຄວນນັ່ງຖ່າຍບໍ່ແມ່ນຫຼື" ດັ່ງນີ້, ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ກ້າວລ່ວງຄວາມວາງເສີຍ.

๔๐. วจีสํหาโรติ วจนสญฺจาโร. อิเมหิ กถิตํ อมูสํ อนฺตรํ ปเวเสยฺย, ตุมฺเห อิเมหิ อิทญฺจิทญฺจ วุตฺตาติ อมูหิ กถิตํ อิเมสํ อนฺตรํ ปเวเสยฺยาติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิปฬาโสติอาทีหิ จิตฺตสฺส อนาราธนิยภาโว กถิโต. ตํ ชานมาโน สมาโน ครเหยฺยาติ ตํ สตฺถา ชานมาโน สมาโน นินฺเทยฺย อมฺเหติ. เอตํ ปนาวุโส, ธมฺมนฺติ เอตํ กลหภณฺฑนธมฺมํ.

໔໐. ຄຳວ່າ "ວະຈີສັງຫາໂຣ" (vacīsaṃhāro) ໄດ້ແກ່ ການນຳຄຳເວົ້າໄປມາ. ອະທິບາຍວ່າ ນຳຄຳເວົ້າທີ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ກ່າວ ໄປບອກແກ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນວ່າ "ພວກທ່ານຖືກພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ເວົ້າແນວນັ້ນແນວນີ້ໃສ່" ດັ່ງນີ້, ຫຼື ນຳຄຳເວົ້າທີ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນກ່າວ ມາບອກແກ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ ດັ່ງນີ້. ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ໜ້າຊົມຊື່ນຍິນດີແຫ່ງຈິດ ດ້ວຍບົດມີ "ທິດຖິປະລາໂສ" (diṭṭhipaḷāso) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ຕັງ ຊານະມາໂນ ສະມາໂນ ຄະຣະເຫຍຍະ" (taṃ jānamāno samāno garaheyya) ຄວາມວ່າ ພະສາດສະດາເມື່ອຊົງຊາບເລື່ອງນັ້ນ ຍ່ອມຕິຕຽນພວກເຮົາ. ຄຳວ່າ "ເອຕັງ ປະນາວຸໂສ, ທັມມັງ" (etaṃ panāvuso, dhammaṃ) ໄດ້ແກ່ ທຳອັນເປັນເຫດແຫ່ງການທະເລາະວິວາດກັນນີ້.

ตญฺเจติ [Pg.21] ตํ สญฺญตฺติการกํ ภิกฺขุํ. เอวํ พฺยากเรยฺยาติ มยา เอเต สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐาปิตาติ อวตฺวา เยน การเณน สญฺญตฺติ กตา, ตเทว ทสฺเสนฺโต เอวํ พฺยากเรยฺย. ตาหํ ธมฺมํ สุตฺวาติ เอตฺถ ธมฺโมติ สารณียธมฺโม อธิปฺเปโต. น เจว อตฺตานนฺติอาทีสุ ‘‘พฺรหฺมโลกปฺปมาโณ เหส อคฺคิ อุฏฺฐาสิ, โก เอตมญฺญตฺร มยา นิพฺพาเปตุํ สมตฺโถ’’ติ หิ วทนฺโต อตฺตานํ อุกฺกํเสติ นาม. ‘‘เอตฺตกา ชนา วิจรนฺติ, โอกาโส ลทฺธุํ น สกฺกา, เอโกปิ เอตฺตกมตฺตํ นิพฺพาเปตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถี’’ติ วทมาโน ปรํ วมฺเภติ นาม. ตทุภยมฺเปส น กโรติ. ธมฺโม ปเนตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส พฺยากรณํ, เตสํ ภิกฺขูนํ สญฺญตฺติกรณํ อนุธมฺโม, ตเทว พฺยากโรติ นาม. น จ โกจิ สหธมฺมิโกติ อญฺโญ จสฺส โกจิ สเหตุโก ปเรหิ วุตฺโต วาโท วา อนุวาโท วา ครหิตพฺพภาวํ อาคจฺฉนฺโต นาม นตฺถิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ຄຳວ່າ "Tañceti" ໄດ້ແກ່ ພິກຂຸຜູ້ເຮັດຄວາມເຂົ້າໃຈກັນນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Evaṃ byākareyyā" ມີອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ "ເຮົາໄດ້ສະຖາປະນາພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ໄວ້ໃນຄວາມບໍລິສຸດແລ້ວ" ແຕ່ຄວນສະແດງເຫດຜົນທີ່ໄດ້ຊົງບັນຍັດໄວ້ນັ້ນ ແລ້ວຕອບຢ່າງນີ້. ໃນຄຳວ່າ "Tāhaṃ dhammaṃ sutvā" ນີ້ ຄຳວ່າ "dhamma" ໝາຍເຖິງ ສາຣານີຍະທຳ (ທຳເປັນເຄື່ອງລະນຶກເຖິງກັນ). ໃນຄຳວ່າ "Na ceva attānaṃ" ເປັນຕົ້ນ ຜູ້ທີ່ກ່າວວ່າ "ໄຟ (ຄືອະທິករណ៍) ນີ້ລຸກຂຶ້ນສູງສະເໝີພົມມະໂລກ ໃຜເລົ່າຈະສາມາດດັບມັນໄດ້ນອກຈາກເຮົາ" ຊື່ວ່າ ຍົກຍ້ອງຕົນເອງ. ສ່ວນຜູ້ທີ່ກ່າວວ່າ "ຄົນມີຫຼາຍປານນີ້ທ່ຽວໄປຢູ່ ແຕ່ບໍ່ມີໂອກາດຈະດັບໄດ້ ເຖິງຄົນດຽວທີ່ຈະສາມາດດັບໄຟມີປະມານເທົ່ານີ້ກໍບໍ່ມີ" ຊື່ວ່າ ຂົ່ມຂູ່ຄົນອື່ນ. ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມບໍ່ເຮັດທັງສອງຢ່າງນັ້ນ. ສ່ວນ "ທຳ" ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ຄຳວິສັດຊະນາຂອງພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ, "ອນຸທຳ" ໝາຍເຖິງ ການເຮັດຄວາມເຂົ້າໃຈກັນຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ, ພິກຂຸນັ້ນຊື່ວ່າ ກ່າວຕາມທຳແລະອນຸທຳນັ້ນແທ້. ຄຳວ່າ "Na ca koci sahadhammiko" ມີອະທິບາຍວ່າ ວາທະ ຫຼືອນຸວາທະ ທີ່ມີເຫດຜົນ ທີ່ຄົນອື່ນກ່າວແລ້ວ ທີ່ຈະເຖິງຖານະຄວນຕິຕຽນ ແກ່ພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດຢ່າງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕື້ນງ່າຍທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ

กินฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍກິນຕິສູດ ຈົບແລ້ວ.

๔. สามคามสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍສາມະຄາມະສູດ

๔๑. เอวํ เม สุตนฺติ สามคามสุตฺตํ. ตตฺถ สามคาเมติ สามากานํ อุสฺสนฺนตฺตา เอวํลทฺธนาเม คาเม. อธุนา กาลงฺกโตติ สมฺปติ กาลํ กโต. ทฺเวธิกชาตาติ ทฺเวชฺฌชาตา ทฺเวภาคชาตา. ภณฺฑนาทีสุ ภณฺฑนํ ปุพฺพภาคกลโห, ตํ ทณฺฑาทานาทิวเสน ปณฺณตฺติวีติกฺกมวเสน จ วทฺธิตํ กลโห, ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสี’’ติอาทิกํ วิรุทฺธวจนํ วิวาโท. วิตุทนฺตาติ วิตุชฺชนฺตา. สหิตํ เมติ มม วจนํ อตฺถสํหิตํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตว อธิจิณฺณํ จิรกาลเสวนวเสน ปคุณํ, ตํ มม วาทํ อาคมฺม นิวตฺตํ. อาโรปิโต เต วาโทติ ตุยฺหํ อุปริ มยา โทโส อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ ภตฺตปุฏํ อาทาย ตํ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา วาทปฺปโมกฺขตฺถาย อุตฺตริ [Pg.22] ปริเยสมาโน จร. นิพฺเพเฐหิ วาติ อถ มยา อาโรปิตวาทโต อตฺตานํ โมเจหิ. สเจ ปโหสีติ สเจ สกฺโกสิ. วโธเยวาติ มรณเมว.

໔໑. ພຣະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "Evaṃ me sutaṃ" ຄື ສາມະຄາມະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ "sāmagāme" ໝາຍເຖິງ ໃນໝູ່ບ້ານທີ່ໄດ້ຊື່ຢ່າງນັ້ນ ເພາະມີຫຍ້າສະມາກະ (ຫຍ້າກັບແກ້) ຢູ່ຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "adhunā kālaṅkato" ໝາຍເຖິງ ຫາກໍເສຍຊີວິດໃນເວລານີ້. ຄຳວ່າ "dvedhikajātā" ໝາຍເຖິງ ແຕກແຍກເປັນສອງຝ່າຍ, ແບ່ງເປັນສອງສ່ວນ. ໃນບັນດາຄຳວ່າ "bhaṇḍana" (ການທະເລາະ) ເປັນຕົ້ນ ຄຳວ່າ "bhaṇḍana" ຄື ການຜິດຖຽງກັນໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ການຜິດຖຽງກັນນັ້ນທີ່ຮຸນແຮງຂຶ້ນດ້ວຍການຖືໄມ້ຄ້ອນເປັນຕົ້ນ ແລະດ້ວຍການລ່ວງລະເມີດພຣະບັນຍັດ ຊື່ວ່າ "kalaho" (ການວິວາດ), ສ່ວນຄຳເວົ້າຂັດແຍ້ງກັນ ເປັນຕົ້ນວ່າ "ທ່ານບໍ່ຮູ້ທຳວິໄນນີ້" ຊື່ວ່າ "vivādo" (ການໂຕ້ຖຽງ). ຄຳວ່າ "vitudantā" ໝາຍເຖິງ ທິ່ມແທງກັນ (ດ້ວຍຫອກຄືປາກ). ຄຳວ່າ "sahitaṃ me" ໝາຍເຖິງ ຄຳເວົ້າຂອງເຮົາປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດ. ຄຳວ່າ "adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ" ໝາຍເຖິງ ສິ່ງໃດທີ່ທ່ານເຄີຍປະພຶດປະຕິບັດມາເປັນເວລາດົນນານຈົນຊຳນານ ສິ່ງນັ້ນໄດ້ຖືກລົບລ້າງໄປເພາະອາໄສວາທະຂອງເຮົາ. ຄຳວ່າ "āropito te vādo" ໝາຍເຖິງ ເຮົາໄດ້ຍົກໂທດ (ຂໍ້ຜິດພາດ) ໃສ່ຕົວທ່ານແລ້ວ. ຄຳວ່າ "cara vādappamokkhāya" ໝາຍເຖິງ ຈົ່ງຖືເອົາຫໍ່ເຂົ້າ ແລ້ວເຂົ້າໄປຫາສຳນັກນັ້ນໆ ທ່ຽວສະແຫວງຫາຄູອາຈານເພື່ອປົດປ່ອຍຕົນໃຫ້ພົ້ນຈາກວາທະຂອງເຮົາເຖີດ. ຄຳວ່າ "nibbeṭhehi vā" ໝາຍເຖິງ ຫຼືບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ກໍຈົ່ງແກ້ຕົວໃຫ້ພົ້ນຈາກໂທດທີ່ເຮົາໄດ້ຍົກຂຶ້ນນັ້ນເຖີດ. ຄຳວ່າ "sace pahosī" ໝາຍເຖິງ ຖ້າທ່ານສາມາດ. ຄຳວ່າ "vadhoyevā" ໝາຍເຖິງ ຄວາມຕາຍ (ການຂ້າກັນ) ເທົ່ານັ້ນ.

นาฏปุตฺติเยสูติ นาฏปุตฺตสฺส อนฺเตวาสิเกสุ. นิพฺพินฺนรูปาติ อุกฺกณฺฐิตสภาวา, อภิวาทนาทีนิ น กโรนฺติ. วิรตฺตรูปาติ วิคตเปมา. ปฏิวานรูปาติ เตสํ นิปจฺจกิริยโต นิวตฺตสภาวา. ยถา ตนฺติ ยถา จ ทุรกฺขาตาทิสภาเว ธมฺมวินเย นิพฺพินฺนวิรตฺตปฏิวานรูเปหิ ภวิตพฺพํ, ตเถว ชาตาติ อตฺโถ. ทุรกฺขาเตติ ทุกฺกถิเต. ทุปฺปเวทิเตติ ทุวิญฺญาปิเต. อนุปสมสํวตฺตนิเกติ ราคาทีนํ อุปสมํ กาตุํ อสมตฺโถ. ภินฺนถูเปติ ภินฺนปติฏฺเฐ. เอตฺถ หิ นาฏปุตฺโตว เนสํ ปติฏฺเฐน ถูโป, โส ปน ภินฺโน มโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ภินฺนถูเป’’ติ. อปฺปฏิสรเณติ ตสฺเสว อภาเวน ปฏิสรณวิรหิเต.

ຄຳວ່າ "Nāṭaputtiyesu" ໝາຍເຖິງ ໃນບັນດາສິດຂອງນິຄັນຖະນາຖະບຸດ. ຄຳວ່າ "nibbinnarūpā" ໝາຍເຖິງ ມີສະພາວະເບື່ອໜ່າຍ, ບໍ່ເຮັດການກາບໄຫວ້ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "virattarūpā" ໝາຍເຖິງ ປາສະຈາກຄວາມຮັກ. ຄຳວ່າ "paṭivānarūpā" ໝາຍເຖິງ ມີສະພາວະຖອຍຫຼັງຈາກການສະແດງຄວາມເຄົາລົບຕໍ່ພວກເຂົາ. ຄຳວ່າ "yathā taṃ" ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນທຳວິໄນທີ່ມີສະພາວະກ່າວໄວ້ບໍ່ດີເປັນຕົ້ນ ຄວນຈະເປັນຜູ້ເບື່ອໜ່າຍ, ປາສະຈາກຄວາມຮັກ ແລະຖອຍຫຼັງຢ່າງໃດ, ພວກເຂົາກໍໄດ້ເປັນຢ່າງນັ້ນແທ້. ຄຳວ່າ "durakkhāte" ໝາຍເຖິງ ກ່າວໄວ້ບໍ່ດີ. ຄຳວ່າ "duppavedite" ໝາຍເຖິງ ສະແດງໄວ້ບໍ່ດີ. ຄຳວ່າ "anupasamasaṃvattanikete" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ສາມາດເຮັດຄວາມສະຫງົບແຫ່ງລາຄະເປັນຕົ້ນໄດ້. ຄຳວ່າ "bhinnathūpe" ໝາຍເຖິງ ມີທີ່ເພິ່ງອັນທຳລາຍແລ້ວ. ເພາະໃນທີ່ນີ້ ນິຄັນຖະນາຖະບຸດນັ້ນເອງເປັນເໝືອນສະຖູບ (ເສົາຫຼັກ) ໂດຍເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງພວກເຂົາ, ແຕ່ສະຖູບນັ້ນໄດ້ແຕກທຳລາຍແລ້ວ ຄືຕາຍແລ້ວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ "bhinnathūpe". ຄຳວ່າ "appaṭisaraṇe" ໝາຍເຖິງ ປາສະຈາກທີ່ເພິ່ງ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງນິຄັນຖະນາຖະບຸດນັ້ນເອງ.

นนุ จายํ นาฏปุตฺโต นาฬนฺทวาสิโก, โส กสฺมา ปาวายํ กาลํกโตติ. โส กิร อุปาลินา คหปตินา ปฏิวิทฺธสจฺเจน ทสหิ คาถาหิ ภาสิเต พุทฺธคุเณ สุตฺวา อุณฺหํ โลหิตํ ฉฑฺเฑสิ. อถ นํ อผาสุกํ คเหตฺวา ปาวํ อคมํสุ, โส ตตฺถ กาลมกาสิ. กาลํ กุรุมาโน จ ‘‘มม ลทฺธิ อนิยฺยานิกา สารรหิตา, มยํ ตาว นฏฺฐา, อวเสสชโน มา อปายปูรโก อโหสิ. สเจ ปนาหํ ‘มม สาสนํ อนิยฺยานิก’นฺติ วกฺขามิ, น สทฺทหิสฺสนฺติ. ยํนูนาหํ ทฺเวปิ ชเน น เอกนีหาเรน อุคฺคณฺหาเปยฺยํ, เต มมจฺจเยน อญฺญมญฺญํ วิวทิสฺสนฺติ. สตฺถา ตํ วิวาทํ ปฏิจฺจ เอกํ ธมฺมกถํ กเถสฺสติ, ตโต เต สาสนสฺส มหนฺตภาวํ ชาติสฺสนฺตี’’ติ.

ມີຄຳຖາມວ່າ "ກໍນິຄັນຖະນາຖະບຸດນີ້ ເປັນຊາວເມືອງນາລັນທາ ບໍ່ແມ່ນບໍ? ເປັນຫຍັງລາວຈຶ່ງໄປເສຍຊີວິດຢູ່ເມືອງປາວາ?" ໄດ້ຍິນວ່າ ນิຄັນຖະນາຖະບຸດນັ້ນ ໄດ້ຟັງພຣະພຸດທະຄຸນທີ່ອຸບາລີຄະຫະບໍດີ ຜູ້ແທງຕະຫຼອດສັດຈະທຳແລ້ວ ກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄາຖາ ໑໐ ບົດ ກໍເກີດຮາກເປັນເລືອດອຸ່ນໆ ອອກມາ. ຈາກນັ້ນ ພວກສິດໄດ້ພາລາວຜູ້ປ່ວຍໄຂ້ໄປຍັງເມືອງປາວາ, ລາວໄດ້ເສຍຊີວິດຢູ່ທີ່ນັ້ນ. ເມື່ອຈະເສຍຊີວິດ ລາວໄດ້ຄິດວ່າ "ລັດທິຂອງເຮົາບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກ, ປາສະຈາກແກ່ນສານ, ພວກ ເຮົາກໍຈິບຫາຍແລ້ວ, ຂໍຄົນທີ່ເຫຼືອຢ່າໄດ້ເປັນຜູ້ໄປເຕັມອະບາຍເລີຍ. ແຕ່ຖ້າເຮົາຈະກ່າວວ່າ 'ຄຳສອນຂອງເຮົາບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກ' ພວກເຂົາກໍຈະບໍ່ເຊື່ອ. ທາງທີ່ດີ ເຮົາຄວນສອນສິດສອງຄົນບໍ່ໃຫ້ມີແນວທາງດຽວກັນ, ພວກເຂົາຈະໄດ້ຜິດຖຽງກັນຫຼັງຈາກເຮົາຕາຍໄປ. ພຣະສາສະດາ (ພຣະພຸດທະເຈົ້າ) ຈະຊົງອາໄສການວິວາດນັ້ນ ແລ້ວສະແດງທຳມະເທດສະໜາບົດໜຶ່ງ, ເມື່ອນັ້ນ ພວກເຂົາກໍຈະໄດ້ຮູ້ເຖິງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງພຣະສາສະໜາ".

อถ นํ เอโก อนฺเตวาสิโก อุปสงฺกมิตฺวา อาห ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห ทุพฺพลา, มยฺหํ อิมสฺมึ ธมฺเม สารํ อาจิกฺขถ อาจริยปฺปมาณ’’นฺติ. อาวุโส, ตฺวํ มมจฺจเยน สสฺสตนฺติ คณฺเหยฺยาสีติ. อปโรปิ ตํ อุปสงฺกมิ, ตํ อุจฺเฉทํ คณฺหาเปสิ. เอวํ ทฺเวปิ ชเน เอกลทฺธิเก อกตฺวา พหู นานานีหาเรน อุคฺคณฺหาเปตฺวา กาลมกาสิ. เต ตสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา สนฺนิปติตฺวา อญฺญมญฺญํ ปุจฺฉึสุ ‘‘กสฺสาวุโส, อาจริโย สารมาจิกฺขี’’ติ? เอโก อุฏฺฐหิตฺวา มยฺหนฺติ อาห. กึ อาจิกฺขีติ? สสฺสตนฺติ. อปโร ตํ ปฏิพาหิตฺวา มยฺหํ สารํ อาจิกฺขีติ อาห. เอวํ สพฺเพ ‘‘มยฺหํ สารํ อาจิกฺขิ, อหํ เชฏฺฐโก’’ติ อญฺญมญฺญํ วิวาทํ วฑฺเฒตฺวา อกฺโกเส [Pg.23] เจว ปริภาเส จ หตฺถปาทปหาราทีนิ จ ปวตฺเตตฺวา เอกมคฺเคน ทฺเว อคจฺฉนฺตา นานาทิสาสุ ปกฺกมึสุ, เอกจฺเจ คิหี อเหสุํ.

ຄັ້ງນັ້ນ ມີສິດຄົນໜຶ່ງເຂົ້າໄປຫາລາວແລ້ວກ່າວວ່າ "ຂ້ານ້ອຍ, ທ່ານອ່ອນເພຍຫຼາຍແລ້ວ, ຂໍຈົ່ງບອກແກ່ນສານໃນທຳນີ້ ອັນເປັນປະມານຂອງຄູແກ່ຂ້ານ້ອຍເຖີດ". ລາວກ່າວວ່າ "ອາວຸໂສ, ຫຼັງຈາກເຮົາລ່ວງລັບໄປ ທ່ານຈົ່ງຖືເອົາວ່າ 'ສັດຈະທຳເປັນສິ່ງທ່ຽງແທ້ (ສັດສະຕະ)'". ສິດອີກຄົນໜຶ່ງກໍເຂົ້າໄປຫາລາວ, ລາວກໍໃຫ້ຄົນນັ້ນຖືເອົາວ່າ "ຂາດສູນ (ອຸດເຊທະ)". ລາວບໍ່ເຮັດໃຫ້ສິດທັງສອງຄົນມີລັດທິດຽວກັນຢ່າງນີ້ ແຕ່ໄດ້ສອນຄົນເປັນຈຳນວນຫຼາຍດ້ວຍແນວທາງທີ່ຕ່າງກັນ ແລ້ວກໍເສຍຊີວິດໄປ. ພວກສິດເຫຼົ່ານັ້ນເຮັດຊາປະນະກິດສົບຂອງລາວແລ້ວ ກໍມາປະຊຸມກັນ ແລະຖາມກັນແລະກັນວ່າ "ອາວຸໂສ, ອາຈານໄດ້ບອກແກ່ນສານແກ່ໃຜ?". ສິດຄົນໜຶ່ງລຸກຂຶ້ນແລ້ວກ່າວວ່າ "ບອກແກ່ເຮົາ". ຄົນອື່ນຖາມວ່າ "ບອກວ່າແນວໃດ?". ຕອບວ່າ "ບອກວ່າທ່ຽງແທ້". ສິດອີກຄົນໜຶ່ງຄັດຄ້ານຄຳເວົ້ານັ້ນແລ້ວກ່າວວ່າ "ອາຈານບອກແກ່ນສານແກ່ເຮົາຕ່າງຫາກ". ພວກເຂົາທັງໝົດຕ່າງກ່າວວ່າ "ອາຈານບອກແກ່ນສານແກ່ເຮົາ, ເຮົາເປັນຜູ້ໃຫຍ່" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວເຮັດການວິວາດໃຫ້ຈະເລີນຂຶ້ນ ຕ່າງດ່າທໍ, ສຽດສີ ແລະທຳຮ້າຍກັນດ້ວຍມືແລະຕີນເປັນຕົ້ນ, ສອງຄົນຈະເດີນທາງຮ່ວມກັນໃນເສັ້ນທາງດຽວກັນກໍບໍ່ມີ, ຕ່າງແຍກຍ້າຍໄປສູ່ທິດທາງຕ່າງໆ, ບາງພວກກໍສຶກອອກໄປເປັນຄະລຶຫັດ.

ภควโต ปน ธรมานกาเลปิ ภิกฺขุสงฺเฆ วิวาโท น อุปฺปชฺชิ. สตฺถา หิ เตสํ วิวาทการเณ อุปฺปนฺนมตฺเตเยว สยํ วา คนฺตฺวา เต วา ภิกฺขู ปกฺโกสาเปตฺวา ขนฺติ เมตฺตา ปฏิสงฺขา อวิหึสา สารณียธมฺเมสุ เอกํ การณํ กเถตฺวา วิวาทํ วูปสเมติ. เอวํ ธรมาโนปิ สงฺฆสฺส ปติฏฺฐาว อโหสิ. ปรินิพฺพายมาโนปิ อวิวาทการณํ กตฺวาว ปรินิพฺพายิ. ภควตา หิ สุตฺเต เทสิตา จตฺตาโร มหาปเทสา (อ. นิ. ๔.๑๘๐; ที. นิ. ๒.๑๘๗) ยาวชฺชทิวสา ภิกฺขูนํ ปติฏฺฐา จ อวสฺสโย จ. ตถา ขนฺธเก เทสิตา จตฺตาโร มหาปเทสา (มหาว. ๓๐๕) สุตฺเต วุตฺตานิ จตฺตาริ ปญฺหพฺยากรณานิ (อ. นิ. ๔.๔๒) จ. เตเนวาห – ‘‘โย โว มยา, อานนฺท, ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๖).

ສ່ວນໃນເວລາທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຍັງຊົງພຣະຊົນຢູ່ ການວິວາດໃນໝູ່ພິກຂຸສົງຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນເລີຍ. ເພາະວ່າ ເມື່ອເຫດແຫ່ງການວິວາດເກີດຂຶ້ນພຽງເລັກນ້ອຍ ພຣະສາສະດາກໍຈະຊົງສະເດັດໄປເອງ ຫຼືຮັບສັ່ງໃຫ້ຮ້ອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນມາ ເຂົ້າເຝົ້າ ແລ້ວຊົງສະແດງເຫດຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ໃນບັນດາທຳມີ ຄວາມອົດທົນ (ຂັນຕິ), ເມດຕາ, ການພິຈາລະນາ (ປະຕິສັງຂາ), ຄວາມບໍ່ບຽດບຽນ (ອະວິຫິງສາ) ແລະສາຣານີຍະທຳ ແລ້ວຊົງລະງັບການວິວາດນັ້ນເສຍ. ຢ່າງນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຖິງແມ່ນຍັງຊົງພຣະຊົນຢູ່ ກໍຊົງເປັນທີ່ເພິ່ງແກ່ສົງແທ້ໆ. ເຖິງແມ່ນເມື່ອຈະສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານ ກໍຊົງເຮັດເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ວິວາດກັນໄວ້ແລ້ວ ຈຶ່ງສະເດັດປະຣິນິບພານ. ເພາະວ່າ ມະຫາປະເທດ ໔ ປະການ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງໄວ້ໃນພຣະສູດ ຍັງເປັນທີ່ເພິ່ງແລະທີ່ອາໄສຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍຈົນເຖິງທຸກມື້ນີ້. ເຊັ່ນດຽວກັນກັບ ມະຫາປະເທດ ໔ ປະການ ທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ໃນຂັນທົກ ແລະການພະຍາກອນບັນຫາ ໔ ປະການ ທີ່ຊົງກ່າວໄວ້ໃນພຣະສູດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ "ອານົນ, ທຳແລະວິໄນໃດທີ່ເຮົາສະແດງແລ້ວ ບັນຍັດແລ້ວແກ່ພວກເທີ, ທຳແລະວິໄນນັ້ນຈັກເປັນພຣະສາສະດາຂອງພວກເທີ ໃນເມື່ອເຮົາລ່ວງລັບໄປ".

๔๒. อถ โข จุนฺโท สมณุทฺเทโสติ อยํ เถโร ธมฺมเสนาปติสฺส กนิฏฺฐภาติโก. ตํ ภิกฺขู อนุปสมฺปนฺนกาเล จุนฺโท สมณุทฺเทโสติ สมุทาจริตฺวา เถรกาเลปิ ตเถว สมุทาจรึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘จุนฺโท สมณุทฺเทโส’’ติ. อุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? นาฏปุตฺเต กิร กาลํกเต ชมฺพุทีเป มนุสฺสา ตตฺถ ตตฺถ กถํ ปวตฺตยึสุ – ‘‘นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เอโก สตฺถาติ ปญฺญายิตฺถ, ตสฺส กาลกิริยาย สาวกานํ เอวรูโป วิวาโท ชาโต, สมโณ ปน โคตโม ชมฺพุทีเป จนฺโท วิย สูริโย วิย จ ปากโฏเยว, กีทิโส นุ โข สมเณ โคตเม ปรินิพฺพุเต สาวกานํ วิวาโท ภวิสฺสตี’’ติ. เถโร ตํ กถํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อิมํ กถํ คเหตฺวา ทสพลสฺส อาโรเจสฺสามิ, สตฺถา จ เอตํ อตฺถุปฺปตฺตึ กตฺวา เอกํ เทสนํ กเถสฺสตี’’ติ. โส นิกฺขมิตฺวา เยน สามคาโม, เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ. อุชุเมว ภควโต สนฺติกํ อคนฺตฺวา เยนสฺส อุปชฺฌาโย อายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมีติ อตฺโถ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อุปชฺฌาโย เม มหาปญฺโญ, โส อิมํ สาสนํ [Pg.24] สตฺถุ อาโรเจสฺสติ, อถ สตฺถา ตทนุรูปํ ธมฺมํ เทเสสฺสตี’’ติ. กถาปาภตนฺติ กถามูลํ, มูลญฺหิ ปาภตนฺติ วุจฺจติ. ยถาห –

໔໒. ຄຳວ່າ "Atha kho cundo samaṇuddeso" ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະເຖລະນີ້ເປັນນ້ອງຊາຍຫຼ້າຂອງພຣະທຳມະເສນາບໍດີ (ພຣະສາຣີບຸດ). ພວກພິກຂຸເຄີຍຮ້ອງເພິ່ນໃນເວລາທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ອຸປະສົມບົດວ່າ "ຈຸນທະສາມະເນນ" ແລະເຖິງແມ່ນໃນເວລາເປັນພຣະເຖລະແລ້ວ ກໍຍັງຮ້ອງຢ່າງນັ້ນຄືກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ "Cundo samaṇuddeso". ຄຳວ່າ "upasaṅkami" ມີຄຳຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງເພິ່ນຈຶ່ງເຂົ້າໄປຫາ? ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອນິຄັນຖະນາຖະບຸດເສຍຊີວິດແລ້ວ ມະນຸດທັງຫຼາຍໃນຊົມພູທະວີບຕ່າງກໍເວົ້າກັນໃນທີ່ນັ້ນໆ ວ່າ "ນິຄັນຖະນາຖະບຸດ ເປັນຄູຄົນໜຶ່ງທີ່ປາກົດແລ້ວ, ເມື່ອລາວເສຍຊີວິດໄປ ການວິວາດມີສະພາບປານນີ້ກໍເກີດຂຶ້ນແກ່ພວກສິດ, ສ່ວນພຣະສະມະນະໂຄດົມ ປາກົດຊັດເຈນໃນຊົມພູທະວີບ ເໝືອນດັ່ງພຣະຈັນແລະພຣະອາທິດ, ເມື່ອພຣະສະມະນະໂຄດົມປະຣິນິບພານແລ້ວ ການວິວາດຂອງພວກສິດຈະເປັນແນວໃດນໍ?". ພຣະເຖລະໄດ້ຟັງຄຳເວົ້ານັ້ນແລ້ວຄິດວ່າ "ເຮົາຈະນຳເລື່ອງນີ້ໄປກາບທູນແກ່ພຣະທົດສະພົນ, ພຣະສາສະດາຈະຊົງອາໄສເຫດການນີ້ ແລ້ວສະແດງທຳມະເທດສະໜາບົດໜຶ່ງ". ເພິ່ນຈຶ່ງອອກເດີນທາງໄປຍັງບ່ອນທີ່ໝູ່ບ້ານສາມະຄາມຕັ້ງຢູ່ ແລະໄປຫາບ່ອນທີ່ພຣະອານົນຜູ້ມີອາຍຸຢູ່. ຄຳວ່າ "ເຂົ້າໄປຫາ" ມີອະທິບາຍວ່າ ເພິ່ນບໍ່ໄດ້ໄປສູ່ສຳນັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກໂດຍກົງ ແຕ່ໄດ້ເຂົ້າໄປຫາບ່ອນທີ່ພຣະອານົນຜູ້ມີອາຍຸ ອັນເປັນພຣະອຸປັດຊາຂອງເພິ່ນຢູ່ນັ້ນເອງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເພິ່ນມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ "ພຣະອຸປັດຊາຂອງເຮົາມີປັນຍາຫຼາຍ, ເພິ່ນຈັກນຳເລື່ອງນີ້ໄປກາບທູນແກ່ພຣະສາສະດາ, ຈາກນັ້ນ ພຣະສາສະດາຈັກຊົງສະແດງທຳອັນສົມຄວນແກ່ເລື່ອງນັ້ນ". ຄຳວ່າ "kathāpābhataṃ" ໝາຍເຖິງ ຕົ້ນເຫດແຫ່ງຄຳເວົ້າ, ເພາະວ່າ ຕົ້ນເຫດ ເພິ່ນຮ້ອງວ່າ "pābhata". ດັ່ງທີ່ຊົງກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๒.๑.๔);

"ຄົນມີປັນຍາ ຜູ້ສະຫຼາດສະຫຼຽວ ຍ່ອມຕັ້ງຕົວໄດ້ ເຖິງແມ່ນດ້ວຍທຶນຮອນ (pābhata) ພຽງເລັກນ້ອຍ, ເໝືອນດັ່ງຄົນເປົ່າໄຟກອງນ້ອຍໃຫ້ລຸກເປັນໄຟກອງໃຫຍ່ໄດ້ ດັ່ງນີ້."

ทสฺสนายาติ ทสฺสนตฺถาย. กึ ปนิมินา ภควา น ทิฏฺฐปุพฺโพติ? โน น ทิฏฺฐปุพฺโพ, อยญฺหิ อายสฺมา ทิวา นว วาเร รตฺตึ นว วาเรติ เอกาหํ อฏฺฐารส วาเร อุปฏฺฐานเมว คจฺฉติ. ทิวสสฺส ปน สตกฺขตฺตุํ วา สหสฺสกฺขตฺตุํ วา คนฺตุกาโม สมาโนปิ น อการณา คจฺฉติ, เอกํ ปญฺหุทฺธารํ คเหตฺวาว คจฺฉติ. โส ตํทิวสํ เตน คนฺตุกาโม เอวมาห.

ຄຳວ່າ "Dassanāya" ໝາຍເຖິງ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການເຂົ້າເຝົ້າ. ມີຄຳຖາມວ່າ "ກໍພຣະເຖລະນີ້ ບໍ່ເຄີຍເຫັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກມາກ່ອນບໍ?". ຕອບວ່າ "ບໍ່ແມ່ນບໍ່ເຄີຍເຫັນ, ເພາະວ່າພຣະເຖລະຜູ້ມີອາຍຸນີ້ ຍ່ອມເຂົ້າໄປບຳລຸງພຣະອົງ ກາງເວັນ ໙ ເທື່ອ ກາງຄືນ ໙ ເທື່ອ ຄືມື້ໜຶ່ງ ໑໘ ເທື່ອ". ແຕ່ເຖິງແມ່ນເພິ່ນຈະປາດຖະໜາເຂົ້າໄປມື້ລະຮ້ອຍເທື່ອ ຫຼືພັນເທື່ອ ກໍຍ່ອມບໍ່ໄປໂດຍບໍ່ມີເຫດຜົນ, ເພິ່ນຈະຖືເອົາຫົວຂໍ້ຄຳຖາມຂໍ້ໜຶ່ງໄປນຳສະເໝີຈຶ່ງຈະໄປ. ໃນມື້ນັ້ນ ເພິ່ນປາດຖະໜາຈະໄປຮ່ວມກັບພຣະອານົນນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນີ້.

อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานนฺติ เอกสฺมึ วิหาเร สงฺฆมชฺเฌ อุปฺปนฺโน วิวาโท กถํ เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตติ? โกสมฺพกกฺขนฺธเก (มหาว. ๔๕๑) วิย หิ ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ วิวาทํ อาปนฺเนสุ ตสฺมึ วิหาเร เตสํ อนฺเตวาสิกา วิวทนฺติ, เตสํ โอวาทํ คณฺหนฺโต ภิกฺขุนิสงฺโฆ วิวทติ, ตโต เตสํ อุปฏฺฐากา วิวทนฺติ, อถ มนุสฺสานํ อารกฺขเทวตา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ตตฺถ ธมฺมวาทีนํ อารกฺขเทวตา ธมฺมวาทินิโย โหนฺติ, อธมฺมวาทีนํ อธมฺมวาทินิโย โหนฺติ. ตโต ตาสํ อารกฺขเทวตานํ มิตฺตา ภุมฺมเทวตา ภิชฺชนฺติ. เอวํ ปรมฺปราย ยาว พฺรหฺมโลกา ฐเปตฺวา อริยสาวเก สพฺเพ เทวมนุสฺสา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ธมฺมวาทีหิ ปน อธมฺมวาทิโนว พหุตรา โหนฺติ, ตโต ยํ พหูหิ คหิตํ, ตํ คณฺหนฺติ. ธมฺมํ วิสฺสชฺเชตฺวา พหุตราว อธมฺมํ คณฺหนฺติ. เต อธมฺมํ ปูเรตฺวา วิหรนฺตา อปาเย นิพฺพตฺตนฺติ. เอวํ เอกสฺมึ วิหาเร สงฺฆมชฺเฌ อุปฺปนฺโน วิวาโท พหูนํ อหิตาย ทุกฺขาย โหติ.

ຄຳວ່າ "Ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ" ມີອະທິບາຍວ່າ ການວິວາດທີ່ເກີດຂຶ້ນທ່າມກາງສົງໃນອາວາດແຫ່ງໜຶ່ງ ຈະເປັນໄປເພື່ອບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ແລະເພື່ອຄວາມທຸກແກ່ເທວະດາແລະມະນຸດທັງຫຼາຍໄດ້ແນວໃດ? ເພາະວ່າ ເໝືອນດັ່ງໃນໂກສັມພົກຂັນທົກ ເມື່ອພິກຂຸ ໖ ຮູບເກີດການວິວາດກັນ ພວກສິດໃນອາວາດນັ້ນກໍວິວາດກັນ, ພິກຂຸນີສົງຜູ້ຮັບໂອວາດຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນກໍວິວາດກັນ, ຈາກນັ້ນ ພວກອຸປັດຖາກຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນກໍວິວາດກັນ, ຕໍ່ມາ ເທວະດາຜູ້ຮັກສາມະນຸດເຫຼົ່ານັ້ນກໍແບ່ງເປັນສອງຝ່າຍ. ໃນສອງຝ່າຍນັ້ນ ເທວະດາຜູ້ຮັກສາພວກທຳມະວາທີ ກໍເປັນທຳມະວາທີ, ເທວະດາຜູ້ຮັກສາພວກອະທຳມະວາທີ ກໍເປັນອະທຳມະວາທີ. ຈາກນັ້ນ ພູມມະເທວະດາຜູ້ເປັນມິດຂອງເທວະດາຜູ້ຮັກສາເຫຼົ່ານັ້ນກໍແຕກແຍກກັນ. ໂດຍທຳນອງນີ້ ເທວະດາແລະມະນຸດທັງໝົດ ຍົກເວັ້ນພຣະອະລິຍະສາວົກ ຕ່າງກໍແບ່ງເປັນສອງຝ່າຍ ຈົນເຖິງພົມມະໂລກ. ແຕ່ພວກອະທຳມະວາທີມີຈຳນວນຫຼາຍກວ່າພວກທຳມະວາທີ, ດັ່ງນັ້ນ ຄົນທັງຫຼາຍຈຶ່ງຖືເອົາສິ່ງທີ່ຄົນສ່ວນຫຼາຍຖືເອົາ. ພວກເຂົາລະຖິ້ມທຳ ແລ້ວຖືເອົາອະທຳເປັນສ່ວນຫຼາຍ. ພວກເຂົາປະພຶດຕົນໃຫ້ເຕັມໄປດ້ວຍອະທຳແລ້ວ ຍ່ອມໄປເກີດໃນອະບາຍ. ຢ່າງນີ້ ການວິວາດທີ່ເກີດຂຶ້ນທ່າມກາງສົງໃນອາວາດແຫ່ງໜຶ່ງ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ແລະເພື່ອຄວາມທຸກແກ່ຄົນເປັນຈຳນວນຫຼາຍ.

๔๓. อภิญฺญา เทสิตาติ มหาโพธิมูเล นิสินฺเนน ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปเวทิตา. ปติสฺสยมานรูปา วิหรนฺตีติ อุปนิสฺสาย วิหรนฺติ. ภควโต อจฺจเยนาติ เอตรหิ ภควนฺตํ เชฏฺฐกํ กตฺวา สคารวา วิหรนฺติ, ตุมฺหากํ, ภนฺเต, อุคฺคเตชตาย ทุราสทตาย วิวาทํ ชเนตุํ น [Pg.25] สกฺโกนฺติ, ภควโต ปน อจฺจเยน วิวาทํ ชเนยฺยุนฺติ วทติ. ยตฺถ ปน ตํ วิวาทํ ชเนยฺยุํ, ตํ ทสฺเสนฺโต อชฺฌาชีเว วา อธิปาติโมกฺเข วาติ อาห. ตตฺถ อชฺฌาชีเวติ อาชีวเหตุ อาชีวการณา – ‘‘ภิกฺขุ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปติ อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติอาทินา (ปริ. ๒๘๗) นเยน ปริวาเร ปญฺญตฺตานิ ฉ สิกฺขาปทานิ, ตานิ ฐเปตฺวา เสสานิ สพฺพสิกฺขาปทานิ อธิปาติโมกฺขํ นาม. อปฺปมตฺตโก โส อานนฺทาติ อชฺฌาชีวํ อธิปาติโมกฺขญฺจ อารพฺภ อุปฺปนฺนวิวาโท นาม ยสฺมา ปรสฺส กถายปิ อตฺตโน ธมฺมตายปิ สลฺลกฺเขตฺวา สุปฺปชโห โหติ, ตสฺมา ‘‘อปฺปมตฺตโก’’ติ วุตฺโต.

໔໓. ຄຳວ່າ "Abhiññā desitā" ໝາຍເຖິງ ທຳທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງໄວ້ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ປະຈັກແຈ້ງດ້ວຍພຣະອົງເອງ ໃນຂະນະທີ່ປະທັບນັ່ງຢູ່ທີ່ໂຄນຕົ້ນມະຫາໂພທິ. ຄຳວ່າ "patissayamānarūpā viharanti" ໝາຍເຖິງ ອາໄສ (ທຳນັ້ນ) ຢູ່. ຄຳວ່າ "bhagavato accayena" ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນເວລານີ້ ພວກພິກຂຸຕ່າງເຮັດພຣະຜູ້ມີພຣະພາກໃຫ້ເປັນໃຫຍ່ ແລ້ວມີຄວາມເຄົາລົບຢູ່. ພຣະເຖລະກ່າວວ່າ "ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ເພາະພຣະອົງຊົງມີເດດອັນແຮງກ້າ ແລະເພາະພຣະອົງເປັນຜູ້ທີ່ເຂົ້າຫາໄດ້ຍາກ ພວກພິກຂຸຈຶ່ງບໍ່ສາມາດເຮັດການວິວາດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້, ແຕ່ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກລ່ວງລັບໄປແລ້ວ ພວກເຂົາກໍອາດຈະເຮັດການວິວາດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້". ເມື່ອຈະສະແດງເຖິງສິ່ງທີ່ພວກເຂົາອາດຈະເຮັດການວິວາດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ "ajjhājīve vā adhipātimokkhe vā" (ໃນອັດຊາຊີບ ຫຼືໃນອະທິປາຕິໂມກ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ "ajjhājīva" ໝາຍເຖິງ ສິກkhາບົດ ໖ ປະການ ທີ່ຊົງບັນຍັດໄວ້ໃນຄຳພີປະຣິວານ ໂດຍມີເຫດແຫ່ງອາຊີບ ເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸອວດອຸດຕະຣິມະນຸດສະທຳ ເພາະເຫດແຫ່ງອາຊີບ ຕ້ອງອາບັດປາຣາຊິກ". ສ່ວນສິກຂາບົດທີ່ເຫຼືອທັງໝົດ ຍົກເວັ້ນສິກຂາບົດ ໖ ປະການນັ້ນ ຊື່ວ່າ "adhipātimokkha". ຄຳວ່າ "appamattako so ānanda" ມີອະທິບາຍວ່າ ການວິວາດທີ່ເກີດຂຶ້ນປາຣົບອັດຊາຊີບແລະອະທິປາຕິໂມກນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ລະຖິ້ມໄດ້ງ່າຍ ເພາະໄດ້ພິຈາລະນາເຫັນດ້ວຍຄຳເວົ້າຂອງຄົນອື່ນກໍດີ ດ້ວຍສະພາວະຂອງຕົນເອງກໍດີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ "ເປັນເລື່ອງເລັກນ້ອຍ" (appamattako).

ตตฺรายํ นโย – อิเธกจฺโจ ‘‘น สกฺกา อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อนุลฺลปนฺเตน กิญฺจิ ลทฺธุ’’นฺติอาทีนิ จินฺเตตฺวา อาชีวเหตุ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ วา อุลฺลปติ สญฺจริตฺตํ วา อาปชฺชติ, โย เต วิหาเร วสติ, โส ภิกฺขุ อรหาติอาทินา นเยน สามนฺตชปฺปนํ วา กโรติ, อคิลาโน วา อตฺตโน อตฺถาย ปณีตโภชนานิ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, ภิกฺขุนี วา ปน ตานิ วิญฺญาเปตฺวา ปาฏิเทสนียํ อาปชฺชติ, โย โกจิ ทุกฺกฏวตฺถุกํ ยํกิญฺจิ สูโปทนวิญฺญตฺติเมว วา กโรติ, อญฺญตรํ วา ปน ปณฺณตฺติวีติกฺกมํ กโรนฺโต วิหรติ, ตเมนํ สพฺรหฺมจารี เอวํ สญฺชานนฺติ – ‘‘กึ อิมสฺส อิมินา ลาเภน ลทฺเธน, โย สาสเน ปพฺพชิตฺวา มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปติ, ปณฺณตฺติวีติกฺกมํ กโรตี’’ติ. อตฺตโน ธมฺมตายปิสฺส เอวํ โหติ – ‘‘กิสฺส มยฺหํ อิมินา ลาเภน, ยฺวาหํ เอวํ สฺวากฺขาเต ธมฺมวินเย ปพฺพชิตฺวา มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปมิ, ปณฺณตฺติวีติกฺกมํ กโรมี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ตโต โอรมติ. เอวํ ปรสฺส กถายปิ อตฺตโน ธมฺมตายปิ สลฺลกฺเขตฺวา สุปฺปชโห โหติ. เตน ภควา ‘‘อปฺปมตฺตโก’’ติ อาห.

ໃນຄຳນັ້ນ ມີນັຍດັ່ງນີ້: ໃນພຣະສາສນານີ້ ພິກຂຸບາງຮູບຄິດວ່າ "ເມື່ອບໍ່ເວົ້າອວດອຸດຕະລິມະນຸດສະທັມ ກໍບໍ່ອາດຈະໄດ້ລາບສັກກາລະອັນໃດເລີຍ" ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຈຶ່ງເວົ້າອວດອຸດຕະລິມະນຸດສະທັມ ຫຼືເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ຊັກສື່ ເພາະເຫດແຫ່ງການລ້ຽງຊີບ, ຫຼືເຮັດການເວົ້າລຽບຄຽງດ້ວຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸຮູບໃດທີ່ອາໄສຢູ່ໃນວິຫານຂອງທ່ານ ພິກຂຸຮູບນັ້ນເປັນພຣະອໍຣະຫັນ", ຫຼືເມື່ອບໍ່ເຈັບໄຂ້ ກໍຂໍໂພຊະນະອັນປານີດມາເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຕົນແລ້ວສັນ, ຫຼືສ່ວນພິກຂຸນີ ຂໍໂພຊະນະເຫຼົ່ານັ້ນມາສັນ ຍ່ອມຕ້ອງອາບັດປາຕິເທສະນີຍະ, ຫຼືພິກຂຸບາງຮູບ ຍ່ອມເຮັດການຂໍແກງແລະເຂົ້າສຸກ ອັນເປັນວັດຖຸແຫ່ງອາບັດທຸກກົດ, ຫຼືປະພຶດລ່ວງລະເມີດພຣະບັນຍັດຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງຢູ່, ເພື່ອນສະພຣົມມະຈາຣີທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຮູ້ຈັກພິກຂຸຮູບນັ້ນຢ່າງນີ້ວ່າ "ລາບທີ່ພິກຂຸຮູບນີ້ໄດ້ມາ ຈະມີປະໂຫຍດອັນໃດ ແກ່ຜູ້ທີ່ບວດໃນພຣະສາສນາແລ້ວ ລ້ຽງຊີບດ້ວຍມິດສາຊີວະ ປະພຶດລ່ວງລະເມີດພຣະບັນຍັດຢູ່" ດັ່ງນີ້. ເຖິງແມ່ນໂດຍທັມມະດາຂອງຕົນເອງ ກໍຍ່ອມມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ພິກຂຸຮູບນັ້ນວ່າ "ລາບນີ້ຈະມີປະໂຫຍດອັນໃດແກ່ເຮົາ ຜູ້ທີ່ບວດໃນພຣະທັມມະວິນັຍທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດໄວ້ດີແລ້ວຢ່າງນີ້ ແລ້ວລ້ຽງຊີບດ້ວຍມິດສາຊີວະ ປະພຶດລ່ວງລະເມີດພຣະບັນຍັດຢູ່" ເມື່ອພິຈາລະນາເຫັນຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມງົດເວັ້ນຈາກມິດສາຊີວະນັ້ນ. ພິກຂຸຮູບນັ້ນ ເມື່ອພິຈາລະນາເຫັນທັງດ້ວຍຖ້ອຍຄຳຂອງຄົນອື່ນ ແລະດ້ວຍທັມມະດາຂອງຕົນເອງຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມເປັນຜູ້ລະໄດ້ງ່າຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "ເປັນຂອງເລັກນ້ອຍ" ດັ່ງນີ້.

มคฺเค วา หิ, อานนฺท, ปฏิปทาย วาติ โลกุตฺตรมคฺคํ ปตฺวา วิวาโท นาม สพฺพโส วูปสมฺมติ, นตฺถิ อธิคตมคฺคานํ วิวาโท. ปุพฺพภาคมคฺคํ ปน ปุพฺพภาคปฏิปทญฺจ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ "Magge vā hi, ānanda, paṭipadāya vā" (ດູກ່ອນອານົນ ເພາະວ່າ ເມື່ອປະຕິບັດໃນມັກ ຫຼືໃນປະຕິປະທາ) ນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອບັນລຸໂລກຸດຕະຣະມັກແລ້ວ ຄວາມວິວາດຍ່ອມສະຫງົບລະງັບໄປໂດຍປະການທັງປວງ, ຄວາມວິວາດຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ທ່ານຜູ້ບັນລຸມັກແລ້ວ. ແຕ່ຄຳນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດໝາຍເຖິງ ບຸບພະພາຄະມັກ (ມັກໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ) ແລະ ບຸບພະພາຄະປະຕິປະທາ (ຂໍ້ປະຕິບັດໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ).

ตตฺรายํ นโย – เอวํ ภิกฺขุํ มนุสฺสา โลกุตฺตรธมฺเม สมฺภาเวนฺติ. โส สทฺธิวิหาริกาทโย อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิเต ปุจฺฉติ ‘‘กึ อาคตตฺถา’’ติ. มนสิกาตพฺพกมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉิตุํ, ภนฺเตติ. นิสีทถ, ขเณเนว [Pg.26] อรหตฺตํ ปาเปตุํ สมตฺถกมฺมฏฺฐานกถํ อาจิกฺขิสฺสามีติ วตฺวา วทติ – ‘‘อิธ ภิกฺขุ อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา นิสินฺโน มูลกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, ตสฺส ตํ มนสิกโรโต โอภาโส อุปฺปชฺชติ. อยํ ปฐมมคฺโค นาม. โส ทุติยํ โอภาสญาณํ นิพฺพตฺเตติ, ทุติยมคฺโค อธิคโต โหติ, เอวํ ตติยญฺจ จตุตฺถญฺจ. เอตฺตาวตา มคฺคปฺปตฺโต เจว ผลปฺปตฺโต จ โหตี’’ติ. อถ เต ภิกฺขู ‘‘อขีณาสโว นาม เอวํ กมฺมฏฺฐานํ กเถตุํ น สกฺโกติ, อทฺธายํ ขีณาสโว’’ติ นิฏฺฐํ คจฺฉนฺติ.

ໃນຄຳນັ້ນ ມີນັຍດັ່ງນີ້: ພວກມະນຸດຍ່ອມສັນເສີນພິກຂຸຮູບນັ້ນໃນໂລກຸດຕະຣະທັມຢ່າງນີ້. ພິກຂຸຮູບນັ້ນ ເມື່ອເຫັນພວກສັດທິວິຫາຣິກເປັນຕົ້ນ ເຂົ້າມາກາບໄຫວ້ແລ້ວຢືນຢູ່ ຈຶ່ງຖາມວ່າ "ພວກທ່ານມາດ້ວຍເຫດໃດ?" ພວກສັດທິວິຫາຣິກຕອບວ່າ "ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພວກຂ້ານ້ອຍມາເພື່ອຈະຖາມກັມມັດຖານທີ່ຄວນມົນສິການ." ພິກຂຸຮູບນັ້ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພວກທ່ານຈົ່ງນັ່ງລົງເຖີ້ນ ເຮົາຈະບອກກັມມັດຖານກຖາທີ່ສາມາດໃຫ້ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດໄດ້ໃນຊົ່ວຄູ່ດຽວ" ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນພຣະສາສນານີ້ ພິກຂຸເຂົ້າໄປສູ່ທີ່ຢູ່ຂອງຕົນແລ້ວນັ່ງລົງ ມົນສິການມູນກັມມັດຖານຢູ່, ເມື່ອພິກຂຸນັ້ນມົນສິການມູນກັມມັດຖານນັ້ນຢູ່ ແສງສະຫວ່າງ (ໂໂພາສ) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ນີ້ຊື່ວ່າ ປະຖົມມັກ. ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມຍັງໂໂພາສຍານທີສອງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ຊື່ວ່າໄດ້ບັນລຸທຸຕິຍະມັກ, ຍ່ອມຍັງໂໂພາສຍານທີສາມແລະທີສີ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນກໍມີນັຍຢ່າງນີ້. ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ພິກຂຸນັ້ນກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ບັນລຸມັກແລະບັນລຸຜົນແລ້ວ." ລຳດັບນັ້ນ ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຕົກລົງໃຈວ່າ "ຜູ້ທີ່ບໍ່ແມ່ນພຣະຂີນາສົບ ຍ່ອມບໍ່ອາດຈະສະແດງກັມມັດຖານຢ່າງນີ້ໄດ້, ພຣະເຖຣະຮູບນີ້ເປັນພຣະຂີນາສົບຢ່າງແນ່ນອນ."

โส อปเรน สมเยน กาลํ กโรติ. สมนฺตา ภิกฺขาจารคาเมหิ มนุสฺสา อาคนฺตฺวา ปุจฺฉนฺติ ‘‘เกนจิ, ภนฺเต, เถโร ปญฺหํ ปุจฺฉิโต’’ติ. อุปาสกา ปุพฺเพว เถเรน ปญฺโห กถิโต อมฺหากนฺติ. เต ปุปฺผมณฺฑปํ ปุปฺผกูฏาคารํ สชฺเชตฺวา สุวณฺเณน อกฺขิปิธานมุขปิธานาทึ กริตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา สตฺตาหํ สาธุกีฬิกํ กีเฬตฺวา ฌาเปตฺวา อฏฺฐีนิ อาทาย เจติยํ กโรนฺติ. อญฺเญ อาคนฺตุกา วิหารํ อาคนฺตฺวา ปาเท โธวิตฺวา ‘‘มหาเถรํ ปสฺสิสฺสาม, กหํ, อาวุโส, มหาเถโร’’ติ ปุจฺฉนฺติ. ปรินิพฺพุโต, ภนฺเตติ. ทุกฺกรํ, อาวุโส, เถเรน กตํ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตนฺเตน, ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺถ, อาวุโสติ. ภิกฺขูนํ กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต อิมินา นิยาเมน กเถสิ, ภนฺเตติ. น เอโส, อาวุโส, มคฺโค, วิปสฺสนุปกฺกิเลโส นาเมส, น ตุมฺเห ชานิตฺถ, ปุถุชฺชโน, อาวุโส, เถโรติ. เต กลหํ กโรนฺตา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘สกลวิหาเร ภิกฺขู จ ภิกฺขาจารคาเมสุ มนุสฺสา จ น ชานนฺติ, ตุมฺเหเยว ชานาถ. กตรมคฺเคน ตุมฺเห อาคตา, กึ โว วิหารทฺวาเร เจติยํ น ทิฏฺฐ’’นฺติ. เอวํวาทีนํ ปน ภิกฺขูนํ สตํ วา, โหตุ สหสฺสํ วา, ยาว ตํ ลทฺธึ นปฺปชหนฺติ, สคฺโคปิ มคฺโคปิ วาริโตเยว.

ໃນເວລາຕໍ່ມາ ພິກຂຸຮູບນັ້ນໄດ້ມໍຣະນະພາບລົງ. ພວກມະນຸດຈາກໝູ່ບ້ານທີ່ທ່ຽວບິນທະບາດໂດຍຮອບ ພາກັນມາແລ້ວຖາມວ່າ "ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ມີໃຜໄດ້ຖາມບັນຫາກັບພຣະເຖຣະແດ່ບໍ່?" ພວກສິດທິວິຫາຣິກຕອບວ່າ "ດູກ່ອນອຸປາສົກທັງຫຼາຍ ພຣະເຖຣະໄດ້ແກ້ບັນຫາແກ່ພວກອາຕະມາໄວ້ກ່ອນແລ້ວ." ພວກມະນຸດເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງພາກັນຈັດແຈງມົນທົບດອກໄມ້ ແລະກູດາຄານດອກໄມ້ (ເຮືອນຍອດດອກໄມ້) ເຮັດເຄື່ອງປິດຕາແລະເຄື່ອງປິດໜ້າເປັນຕົ້ນດ້ວຍຄຳ ບູຊາດ້ວຍຂອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ ຈັດງານສະຫຼອງຕະຫຼອດເຈັດວັນ ແລ້ວທຳການຊາປະນະກິດ ສັງເວຍກະດູກ (ອັດຖິ) ໄປສ້າງເປັນເຈດີໄວ້. ສ່ວນພິກຂຸອາຄັນຕຸກະລູກອື່ນໆ ເຂົ້າມາສູ່ວິຫານ ລ້າງຕີນແລ້ວຖາມວ່າ "ພວກອາຕະມາຈະຂໍເຂົ້າພົບພຣະມະຫາເຖຣະ, ດູກ່ອນອາວຸໂສ ພຣະມະຫາເຖຣະຢູ່ໃສ?" ພວກສິດທິວິຫາຣິກຕອບວ່າ "ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພຣະເຖຣະປຣິນິບພານແລ້ວ." ອາຄັນຕຸກະລູກກ່າວວ່າ "ດູກ່ອນອາວຸໂສ ພຣະເຖຣະໄດ້ທຳສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ ຍັງມັກແລະຜົນໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ, ດູກ່ອນອາວຸໂສ ພວກທ່ານໄດ້ຖາມບັນຫາແດ່ບໍ່?" ພວກສິດທິວິຫາຣິກຕອບວ່າ "ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພຣະເຖຣະເມື່ອຈະສະແດງກັມມັດຖານແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ໄດ້ສະແດງດ້ວຍນັຍດັ່ງນີ້." ອາຄັນຕຸກະລູກກ່າວວ່າ "ດູກ່ອນອາວຸໂສ ນັ້ນບໍ່ແມ່ນມັກ, ນັ້ນຊື່ວ່າ ວິປັດສະນູປະກິເລດ, ພວກທ່ານບໍ່ຮູ້ດອກ, ດູກ່ອນອາວຸໂສ ພຣະເຖຣະຍັງເປັນປຸຖຸຊົນຢູ່." ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ (ພວກສິດ) ພາກັນລຸກຂຶ້ນທຳການທະເລາະວິວາດວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍໃນທົ່ວວິຫານ ແລະພວກມະນຸດໃນໝູ່ບ້ານບິນທະບາດທັງຫຼາຍ ຕ່າງກໍບໍ່ຮູ້, ມີແຕ່ພວກທ່ານເທົ່ານັ້ນທີ່ຮູ້! ພວກທ່ານເດີນທາງມາດ້ວຍທາງໃດ? ພວກທ່ານບໍ່ເຫັນເຈດີຢູ່ທີ່ປະຕູວິຫານບໍ?" ກໍແຕ່ວ່າ ສຳລັບພິກຂຸທັງຫຼາຍທີ່ມີວາທະຢ່າງນີ້ ຈະມີຮ້ອຍຮູບ ຫຼືພັນຮູບກໍຕາມ, ຕາບໃດທີ່ຍັງບໍ່ລະທິຖິ (ຄວາມເຫັນ) ນັ້ນ, ຕາບນັ້ນ ທັງສະຫວັນແລະມັກ ຍ່ອມຖືກຫ້າມໄວ້ຢ່າງແນ່ນອນ.

อปโรปิ ตาทิโสว กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต เอวํ กเถติ – จิตฺเตเนว ตีสุ อุทฺธเนสุ ตีณิ กปลฺลานิ อาโรเปตฺวา เหฏฺฐา อคฺคึ กตฺวา จิตฺเตเนว อตฺตโน ทฺวตฺตึสาการํ อุปฺปาเฏตฺวา กปลฺเลสุ ปกฺขิปิตฺวา จิตฺเตเนว ทณฺฑเกน ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ภชฺชิตพฺพํ, ยา ฌายมาเน ฉาริกา โหติ, สา มุขวาเตน ปลาเสตพฺพา. เอตฺตเกน ธูตปาโป นาเมส สมโณ โหติ. เสสํ ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ.

ພິກຂຸອີກຮູບໜຶ່ງທີ່ມີລັກສະນະຢ່າງນັ້ນ ເມື່ອສະແດງກັມມັດຖານ ຍ່ອມສະແດງຢ່າງນີ້ວ່າ: "ໃຫ້ຕັ້ງໝໍ້ດິນສາມໜ່ວຍໄວ້ເທິງເຕົາໄຟສາມເຕົາດ້ວຍຈິດເທົ່ານັ້ນ, ໃສ່ໄຟໄວ້ທາງກ້ອງ, ແລ້ວຖອນເອົາອາການ 32 ຂອງຕົນອອກມາດ້ວຍຈິດເທົ່ານັ້ນ ໃສ່ລົງໃນໝໍ້ດິນ, ແລ້ວໃຊ້ໄມ້ພາຍຄົນກັບໄປກັບມາເພື່ອຂົ້ວດ້ວຍຈິດເທົ່ານັ້ນ, ເມື່ອໄໝ້ຈົນກາຍເປັນຂີ້ເຖົ່າແລ້ວ ໃຫ້ໃຊ້ລົມປາກເປົ່າຂີ້ເຖົ່ານັ້ນໃຫ້ປິວໄປ. ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ສະມະນະຮູບນີ້ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ມີບາບອັນລ້າງເສຍແລ້ວ." ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ພຶງຂະຫຍາຍຄວາມໂດຍນັຍກ່ອນນັ້ນແລ້ວ.

อปโร [Pg.27] เอวํ กเถติ – จิตฺเตเนว มหาจาฏึ ฐเปตฺวา มตฺถุํ โยเชตฺวา จิตฺเตเนว อตฺตโน ทฺวตฺตึสาการํ อุปฺปาเฏตฺวา ตตฺถ ปกฺขิปิตฺวา มตฺถุํ โอตาเรตฺวา มนฺถิตพฺพํ. มถิยมานํ วิลียติ, วิลีเน อุปริ เผโณ อุคฺคจฺฉติ. โส เผโณ ปริภุญฺชิตพฺโพ. เอตฺตาวตา โว อมตํ ปริภุตฺตํ นาม ภวิสฺสติ. อิโต ปรํ ‘‘อถ เต ภิกฺขู’’ติอาทิ สพฺพํ ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ.

ພິກຂຸອີກຮູບໜຶ່ງສະແດງຢ່າງນີ້ວ່າ: "ໃຫ້ຕັ້ງຕຸ່ມນ້ຳໃຫຍ່ໄວ້ດ້ວຍຈິດເທົ່ານັ້ນ, ໃສ່ນ້ຳສົ້ມຂຸ້ນ (ມັດຖຸ) ລົງໄປ, ແລ້ວຖອນເອົາອາການ 32 ຂອງຕົນອອກມາດ້ວຍຈິດເທົ່ານັ້ນ ໃສ່ລົງໃນຕຸ່ມນັ້ນ, ແລ້ວເອົານ້ຳສົ້ມຂຸ້ນລົງໄປຄົນ (ກວນ). ເມື່ອຄົນຢູ່ ອາການ 32 ນັ້ນຍ່ອມລະລາຍ, ເມື່ອລະລາຍແລ້ວ ຟອງຍ່ອມຟູຂຶ້ນມາທາງເທິງ. ພຶງດື່ມກິນຟອງນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ພວກທ່ານກໍຊື່ວ່າໄດ້ດື່ມກິນອະມະຕະທັມແລ້ວ." ຕັ້ງແຕ່ຄຳນີ້ໄປ ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "Atha te bhikkhū" (ລຳດັບນັ້ນ ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ) ທັງໝົດ ພຶງຂະຫຍາຍຄວາມໂດຍນັຍກ່ອນນັ້ນແລ້ວ.

๔๔. อิทานิ โย เอวํ วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย, ตสฺส มูลํ ทสฺเสนฺโต ฉยิมานีติอาทิมาห. ตตฺถ อคารโวติ คารววิรหิโต. อปฺปติสฺโสติ อปฺปติสฺสโย อนีจวุตฺติ. เอตฺถ ปน โย ภิกฺขุ สตฺถริ ธรมาเน ตีสุ กาเลสุ อุปฏฺฐานํ น ยาติ, สตฺถริ อนุปาหเน จงฺกมนฺเต สอุปาหโน จงฺกมติ, นีเจ จงฺกเม จงฺกมนฺเต อุจฺเจ จงฺกเม จงฺกมติ, เหฏฺฐา วสนฺเต อุปริ วสติ, สตฺถุ ทสฺสนฏฺฐาเน อุโภ อํเส ปารุปติ, ฉตฺตํ ธาเรติ, อุปาหนํ ธาเรติ, นฺหานติตฺเถ อุจฺจารํ วา ปสฺสาวํ วา กโรติ, ปรินิพฺพุเต วา ปน เจติยํ วนฺทิตุํ น คจฺฉติ, เจติยสฺส ปญฺญายนฏฺฐาเน สตฺถุทสฺสนฏฺฐาเน วุตฺตํ สพฺพํ กโรติ, อญฺเญหิ จ ภิกฺขูหิ ‘‘กสฺมา เอวํ กโรสิ, น อิทํ วฏฺฏติ, สมฺมาสพุทฺธสฺส นาม ลชฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺเต ‘‘ตูณฺหี โหติ, กึ พุทฺโธ พุทฺโธติ วทสี’’ติ ภณติ, อยํ สตฺถริ อคารโว นาม.

໔໔. ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ເມື່ອຈະສະແດງມູນເຫດແຫ່ງຄວາມວິວາດທີ່ອາດຈະເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "Chayimāni" (ມູນເຫດແຫ່ງການວິວາດ 6 ປະການນີ້). ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ "Agāravoti" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ປາສະຈາກຄວາມເຄົາລົບ. ຄຳວ່າ "Appatissoti" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບໍ່ມີຄວາມຢຳເກງ ຄືບໍ່ມີຄວາມປະພຶດອ່ອນນ້ອມຖ່ອມຕົນ. ກໍໃນຄຳນີ້ ພິກຂຸໃດ ເມື່ອພຣະສາສະດາຍັງຊົງພຣະຊົນຢູ່ ບໍ່ເຂົ້າໄປບຳລຸງພຣະອົງໃນການທັງສາມ, ເມື່ອພຣະສາສະດາບໍ່ຊົງສະຫຼອງພຣະບາດສະເດັດຈົງກົມຢູ່ ຕົນເອງກັບສະຫຼອງຕີນເດີນຈົງກົມ, ເມື່ອພຣະສາສະດາສະເດັດຈົງກົມໃນທີ່ຈົງກົມຕ່ຳ ຕົນເອງກັບເດີນຈົງກົມໃນທີ່ຈົງກົມສູງ, ເມື່ອພຣະສາສະດາປະທັບຢູ່ທາງກ້ອງ ຕົນເອງກັບຢູ່ທາງເທິງ, ໃນທີ່ທີ່ພຣະສາສະດາຊົງແນມເຫັນໄດ້ ກັບຫົ່ມຜ້າຄຸມບ່າທັງສອງ, ກັ້ນຮົ່ມ, ສວມເກີບ, ຖ່າຍອຸຈະຣະ ຫຼືປັດສະວະໃນທ່າອາບນ້ຳ, ຫຼືເມື່ອພຣະສາສະດາປຣິນິບພານແລ້ວ ກໍບໍ່ໄປໄຫວ້ເຈດີ, ທຳການບໍ່ເຄົາລົບທຸກປະການດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ໃນທີ່ທີ່ແນມເຫັນເຈດີ ແລະໃນທີ່ທີ່ແນມເຫັນພຣະສາສະດາ, ແລະເມື່ອພິກຂຸອື່ນໆ ກ່າວຕັກເຕືອນວ່າ "ເປັນຫຍັງທ່ານຈຶ່ງເຮັດແນວນີ້, ການເຮັດແນວນີ້ບໍ່ສົມຄວນ, ຂຶ້ນຊື່ວ່າພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ທ່ານຄວນຈະມີຄວາມລະອາຍຢຳເກງ" ກໍນັ່ງເສີຍຢູ່ ຫຼືກັບເວົ້າວ່າ "ທ່ານຈະມາເວົ້າວ່າ ພຣະພຸດ ພຣະພຸດ ເຮັດຫຍັງ?" ພິກຂຸນີ້ຊື່ວ່າ ຜູ້ບໍ່ມີຄວາມເຄົາລົບໃນພຣະສາສະດາ.

โย ปน ธมฺมสฺสวเน สงฺฆุฏฺเฐ สกฺกจฺจํ น คจฺฉติ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ น สุณาติ, นิทฺทายติ วา สลฺลเปนฺโต วา นิสีทติ, สกฺกจฺจํ น คณฺหาติ น ธาเรติ, ‘‘กึ ธมฺเม อคารวํ กโรสี’’ติ วุตฺเต ‘‘ตุณฺหี โหติ, ธมฺโม ธมฺโมติ วทสิ, กึ ธมฺโม นามา’’ติ วทติ, อยํ ธมฺเม อคารโว นาม.

ສ່ວນພິກຂຸໃດ ເມື່ອເພິ່ນຕີກອງປ່າວປະກາດຟັງທັມ ກໍບໍ່ໄປໂດຍເຄົາລົບ, ບໍ່ຟັງທັມໂດຍເຄົາລົບ, ນອນຫຼັບເສີຍ ຫຼືນັ່ງເວົ້າລົມກັນຢູ່, ບໍ່ຮຽນເອົາໂດຍເຄົາລົບ ບໍ່ຊົງຈຳໄວ້ໂດຍເຄົາລົບ, ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ "ເປັນຫຍັງທ່ານຈຶ່ງທຳຄວາມບໍ່ເຄົາລົບໃນພຣະທັມ?" ກໍນັ່ງເສີຍຢູ່ ຫຼືກັບເວົ້າວ່າ "ທ່ານເວົ້າວ່າ ພຣະທັມ ພຣະທັມ, ພຣະທັມນັ້ນແມ່ນຫຍັງ?" ພິກຂຸນີ້ຊື່ວ່າ ຜູ້ບໍ່ມີຄວາມເຄົາລົບໃນພຣະທັມ.

โย ปน เถเรน ภิกฺขุนา อนชฺฌิฏฺโฐ ธมฺมํ เทเสติ, นิสีทติ ปญฺหํ กเถติ, วุฑฺเฒ ภิกฺขู ฆฏฺเฏนฺโต คจฺฉติ, ติฏฺฐติ นิสีทติ, ทุสฺสปลฺลตฺถิกํ วา หตฺถปลฺลตฺถิกํ วา กโรติ, สงฺฆมชฺเฌ อุโภ อํเส ปารุปติ, ฉตฺตุปาหนํ ธาเรติ, ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส ลชฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺเตปิ ‘‘ตุณฺหี โหติ, สงฺโฆ สงฺโฆติ วทสิ, กึ สงฺโฆ, มิคสงฺโฆ อชสงฺโฆ’’ติอาทีนิ วทติ, อยํ สงฺเฆ อคารโว นาม. เอกภิกฺขุสฺมิมฺปิ หิ อคารเว กเต สงฺเฆ [Pg.28] กโตเยว โหติ. ติสฺโส สิกฺขา ปน อปริปูรยมาโนว สิกฺขาย น ปริปูรการี นาม.

ສ່ວນພິກຂຸໃດ ທີ່ພຣະເຖຣະບໍ່ໄດ້ນິມົນ (ເຊື້ອເຊີນ) ກໍສະແດງທັມ, ນັ່ງສະແດງທັມ, ແກ້ບັນຫາໂດຍທີ່ເພິ່ນບໍ່ໄດ້ນິມົນ, ຍ່າງບຽດ, ຢືນບຽດ ຫຼືນັ່ງບຽດພິກຂຸຜູ້ມີພັນສາແກ່ກວ່າ, ນັ່ງຮັດເຂົ່າດ້ວຍຜ້າ (ທຸສສະປັດລັດຖິກະ) ຫຼືນັ່ງຮັດເຂົ່າດ້ວຍມື (ຫັດຖະປັດລັດຖິກະ), ຫົ່ມຜ້າຄຸມບ່າທັງສອງໃນທ່າມກາງສົງ, ກັ້ນຮົ່ມແລະສວມເກີບ, ເຖິງແມ່ນເມື່ອຖືກຕັກເຕືອນວ່າ "ທ່ານຄວນຈະມີຄວາມລະອາຍຢຳເກງຕໍ່ພຣະພິກຂຸສົງ" ກໍນັ່ງເສີຍຢູ່ ຫຼືກັບເວົ້າວ່າ "ທ່ານເວົ້າວ່າ ພຣະສົງ ພຣະສົງ, ພຣະສົງແມ່ນຫຍັງ? ແມ່ນຝູງເນື້ອ (ຝູງກວາງ) ຫຼືຝູງແບ້ບໍ?" ເປັນຕົ້ນ, ພິກຂຸນີ້ຊື່ວ່າ ຜູ້ບໍ່ມີຄວາມເຄົາລົບໃນພຣະສົງ. ເພາະວ່າ ເມື່ອທຳຄວາມບໍ່ເຄົາລົບແມ່ນແຕ່ໃນພິກຂຸຮູບດຽວ ກໍຊື່ວ່າໄດ້ທຳຄວາມບໍ່ເຄົາລົບໃນພຣະສົງແລ້ວ. ສ່ວນພິກຂຸຜູ້ບໍ່ທຳໄຕສິກຂາໃຫ້ບໍລິບູນ ຍ່ອມຊື່ວ່າເປັນຜູ້ບໍ່ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໃນສິກຂາ.

อชฺฌตฺตํ วาติ อตฺตนิ วา อตฺตโน ปริสาย วา. พาหิทฺธาติ ปรสฺมึ วา ปรสฺส ปริสาย วา.

ຄຳວ່າ "Ajjhattaṃ vā" (ພາຍໃນ) ໝາຍເຖິງ ໃນຕົນເອງ ຫຼືໃນບໍລິສັດຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ "Bāhiddhā" (ພາຍນອກ) ໝາຍເຖິງ ໃນບຸກຄົນອື່ນ ຫຼືໃນບໍລິສັດຂອງບຸກຄົນອື່ນ.

๔๖. อิทานิ อยํ ฉ ฐานานิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนวิวาโท วฑฺฒนฺโต ยานิ อธิกรณานิ ปาปุณาติ, ตานิ ทสฺเสตุํ จตฺตาริมานีติอาทิมาห. ตตฺถ วูปสมนตฺถาย ปวตฺตมาเนหิ สมเถหิ อธิกาตพฺพานีติ อธิกรณานิ. วิวาโทว อธิกรณํ วิวาทาธิกรณํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย.

໔໖. ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ເມື່ອຈະສະແດງອະທິກອນທັງຫຼາຍ ທີ່ຄວາມວິວາດອັນເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສມູນເຫດ 6 ປະການນີ້ ເມື່ອຈະເລີນຂຶ້ນແລ້ວ ຍ່ອມເຖິງອະທິກອນເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "Cattārimāni" (ອະທິກອນ 4 ປະການນີ້). ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ "Adhikaraṇāni" (ອະທິກອນ) ມີວິເຄາະວ່າ ເປັນສິ່ງທີ່ພຶງຈັດການດ້ວຍສະມະຖະທັງຫຼາຍ ທີ່ດຳເນີນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການສະຫງົບລະງັບ. ຄວາມວິວາດນັ້ນເອງເປັນອະທິກອນ ຊື່ວ່າ ວິວາດາທິກອນ. ໃນອະທິກອນທີ່ເຫຼືອ ກໍມີນັຍຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ.

อิทานิ อิมานิปิ จตฺตาริ อธิกรณานิ ปตฺวา อุปริ วฑฺเฒนฺโต โส วิวาโท เยหิ สมเถหิ วูปสมฺมติ, เตสํ ทสฺสนตฺถํ สตฺต โข ปนิเมติอาทิมาห. ตตฺถ อธิกรณานิ สเมนฺติ วูปสเมนฺตีติ อธิกรณสมถา. อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานนฺติ อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนฺนานํ. อธิกรณานนฺติ เอเตสํ วิวาทาธิกรณาทีนํ จตุนฺนํ. สมถาย วูปสมายาติ สมนตฺถญฺเจว วูปสมนตฺถญฺจ. สมฺมุขาวินโย ทาตพฺโพ…เป… ติณวตฺถารโกติ อิเม สตฺต สมถา ทาตพฺพา.

ບັດນີ້ ເມື່ອຄວາມວິວາດນັ້ນເຖິງອະທິກອນ 4 ປະການເຫຼົ່ານີ້ແລ້ວ ຈະເລີນຂຶ້ນໄປທາງເທິງ ຍ່ອມສະຫງົບລະງັບດ້ວຍສະມະຖະເຫຼົ່າໃດ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ເມື່ອຈະສະແດງສະມະຖະເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "Satta kho panime" (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກໍອະທິການສະມະຖະ 7 ປະການນີ້). ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ "Adhikaraṇasamathā" (ອະທິການສະມະຖະ) ມີວິເຄາະວ່າ ທັມທີ່ຍັງອະທິກອນທັງຫຼາຍໃຫ້ສະຫງົບ ຄືໃຫ້ລະງັບໄປ. ຄຳວ່າ "Uppannuppannānaṃ" ໝາຍເຖິງ ທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວໆ. ຄຳວ່າ "Adhikaraṇānaṃ" ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງອະທິກອນ 4 ປະການ ມີວິວາດາທິກອນເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ "Samathāya vūpasamāya" ໝາຍເຖິງ ເພື່ອຄວາມສະຫງົບຮຽບຮ້ອຍ ແລະເພື່ອຄວາມລະງັບໄປ. ສະມະຖະ 7 ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຄື ສັມມຸຂາວິນັຍ ພຶງໃຫ້... ລະ... ຕິມະວັດຖາຣະກະ (ການປະນີປະນອມດັ່ງການເອົາຫຍ້າປົກໄວ້) ພຶງໃຫ້.

ตตฺรายํ วินิจฺฉยกถา – อธิกรเณสุ ตาว ธมฺโมติ วา อธมฺโมติ วาติ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ วิวทนฺตานํ ภิกฺขูนํ โย วิวาโท, อิทํ วิวาทาธิกรณํ นาม. สีลวิปตฺติยา วา อาจารทิฏฺฐิอาชีววิปตฺติยา วา อนุวทนฺตานํ โย อนุวาโท อุปวทนา เจว โจทนา จ, อิทํ อนุวาทาธิกรณํ นาม. มาติกายํ อาคตา ปญฺจ วิภงฺเค ทฺเวติ สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธา อาปตฺตาธิกรณํ นาม. ยํ สงฺฆสฺส อปโลกนาทีนํ จตุนฺนํ กมฺมานํ กรณํ, อิทํ กิจฺจาธิกรณํ นาม.

ໃນຄຳນັ້ນ ມີວິນິດໄສກຖາດັ່ງນີ້: ໃນບັນດາອະທິກອນທັງຫຼາຍນັ້ນ ກ່ອນອື່ນ ຄວາມວິວາດຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຜູ້ວິວາດກັນດ້ວຍວັດຖຸ 18 ປະການ ວ່າ "ນີ້ເປັນທັມ ນີ້ບໍ່ແມ່ນທັມ" ເປັນຕົ້ນ, ນີ້ຊື່ວ່າ ວິວາດາທິກອນ. ການໂຈດ (ການກ່າວຫາ) ການຕິຕຽນ ແລະການຟ້ອງຮ້ອງ ຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຜູ້ໂຈດກັນດ້ວຍສີລະວິບັດ ຫຼືດ້ວຍອາຈາຣະວິບັດ ທິຖິວິບັດ ແລະອາຊີວະວິບັດ, ນີ້ຊື່ວ່າ ອະນຸວາດາທິກອນ. ກອງອາບັດ 7 ກອງ ຄື ທີ່ມາໃນມາຕິກາ (ພິກຂຸປາຕິໂມກ) 5 ກອງ ແລະທີ່ມາໃນວິພັງ 2 ກອງ, ນີ້ຊື່ວ່າ ອາປັດຕາທິກອນ. ການທຳກິດຈະກັມ 4 ປະການ ມີອະປະໂລກະນະກັມເປັນຕົ້ນ ຂອງພຣະສົງ, ນີ້ຊື່ວ່າ ກິດຈາທິກອນ.

ตตฺถ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ ยสฺมึ วิหาเร อุปฺปนฺนํ, ตสฺมึเยว วา, อญฺญตฺถ วูปสเมตุํ คจฺฉนฺตานํ อนฺตรามคฺเค วา, ยตฺถ คนฺตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาติตํ, ตตฺถ สงฺเฆน วา คเณน วา วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺเต ตตฺเถว อุพฺพาหิกาย สมฺมตปุคฺคเลหิ วา วินิจฺฉิตํ สมฺมติ. เอวํ สมฺมมาเน ปน [Pg.29] ตสฺมึ ยา สงฺฆสมฺมุขตา ธมฺมสมฺมุขตา, วินยสมฺมุขตา, ปุคฺคลสมฺมุขตา, อยํ สมฺมุขาวินโย นาม.

ໃນບັນດາອະທິກອນເຫຼົ່ານັ້ນ ວິວາດາທິກອນ ຍ່ອມສະຫງົບລະງັບດ້ວຍສະມະຖະ 2 ປະການ ຄື ສັມມຸຂາວິນັຍ ແລະ ເຢພຸຍຍະສິກາ. ກໍວິວາດາທິກອນນັ້ນ ເມື່ອສະຫງົບລະງັບດ້ວຍສັມມຸຂາວິນັຍເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມສະຫງົບລະງັບໃນວິຫານທີ່ເກີດຂຶ້ນນັ້ນເອງ ຫຼືໃນລະຫວ່າງທາງຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຜູ້ເດີນທາງໄປເພື່ອສະຫງົບລະງັບໃນວິຫານອື່ນ, ຫຼືເມື່ອໄປເຖິງວິຫານໃດແລ້ວ ມອບໃຫ້ແກ່ພຣະສົງແລ້ວ, ໃນວິຫານນັ້ນ ເມື່ອພຣະສົງ ຫຼືຄະນະ ບໍ່ອາດຈະສະຫງົບລະງັບໄດ້, ຍ່ອມສະຫງົບລະງັບດ້ວຍການຕັດສິນຂອງບຸກຄົນທັງຫຼາຍ ທີ່ໄດ້ຮັບສົມມຸດດ້ວຍອຸບພາຫິກາກັມມະວາຈາໃນວິຫານນັ້ນເອງ. ກໍເມື່ອວິວາດາທິກອນນັ້ນ ສະຫງົບລະງັບຢ່າງນີ້ ຄວາມເປັນຕໍ່ໜ້າສົງ (ສັງຄະສັມມຸຂະຕາ), ຄວາມເປັນຕໍ່ໜ້າທັມ (ທັມມະສັມມຸຂະຕາ), ຄວາມເປັນຕໍ່ໜ້າວິນັຍ (ວິນະຍະສັມມຸຂະຕາ), ຄວາມເປັນຕໍ່ໜ້າບຸກຄົນ (ປຸກຄະລະສັມມຸຂະຕາ) ໃດມີຢູ່, ນີ້ຊື່ວ່າ ສັມມຸຂາວິນັຍ.

ตตฺถ จ การกสงฺฆสฺส สามคฺคิวเสน สมฺมุขีภาโว สงฺฆสมฺมุขตา. สเมตพฺพสฺส วตฺถุโน ภูตตา ธมฺมสมฺมุขตา. ยถา ตํ สเมตพฺพํ, ตเถว สมนํ วินยสมฺมุขตา. โย จ วิวทติ, เยน จ วิวทติ, เตสํ อุภินฺนํ อตฺตปจฺจตฺถิกานํ สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขตา. อุพฺพาหิกาย วูปสเม ปเนตฺถ สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ. เอวํ ตาว สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมติ.

ໃນສັມມຸຂະຕາເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວາມພ້ອມພຽງກັນ (ຄວາມພ້ອມໜ້າກັນ) ໂດຍຄວາມສາມັກຄີຂອງກາຣະກະສົງ (ສົງຜູ້ທຳກິດ) ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນຕໍ່ໜ້າສົງ. ຄວາມປາກົດຊັດເຈນແຫ່ງວັດຖຸອັນພຶງສະຫງົບລະງັບ ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນຕໍ່ໜ້າທັມ. ການສະຫງົບລະງັບໂດຍປະການໃດ ທີ່ພຶງສະຫງົບລະງັບວັດຖຸນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນຕໍ່ໜ້າວິນັຍ. ຄວາມພ້ອມໜ້າກັນຂອງບຸກຄົນທັງສອງ ຜູ້ເປັນໂຈດແລະຈຳເລີຍ ຄື ຜູ້ວິວາດ ແລະ ຜູ້ທີ່ຖືກວິວາດນຳ ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນຕໍ່ໜ້າບຸກຄົນ. ແຕ່ໃນການສະຫງົບລະງັບດ້ວຍອຸບພາຫິກາ (ການແຕ່ງຕັ້ງຄະນະກັມມະການ) ນັ້ນ ຄວາມເປັນຕໍ່ໜ້າສົງຍ່ອມເສື່ອມໄປ (ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນໄປ). ວິວາດາທິກອນ ຍ່ອມສະຫງົບລະງັບດ້ວຍສັມມຸຂາວິນັຍເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ແລ.

สเจ ปเนวมฺปิ น สมฺมติ, อถ นํ อุพฺพาหิกาย สมฺมตา ภิกฺขู ‘‘น มยํ สกฺโกม วูปสเมตุ’’นฺติ สงฺฆสฺเสว นิยฺยาเตนฺติ. ตโต สงฺโฆ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ สลากคฺคาหกํ สมฺมนฺนิตฺวา เตน คุฬฺหกวิวฏกสกณฺณชปฺปเกสุ ตีสุ สลากคฺคาเหสุ อญฺญตรวเสน สลากํ คาเหตฺวา สนฺนิปติตปริสาย ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตาย ยถา เต ธมฺมวาทิโน วทนฺติ, เอวํ วูปสนฺตํ อธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินโย วุตฺตนโย เอว. ยํ ปน เยภุยฺยสิกาย กมฺมสฺส กรณํ, อยํ เยภุยฺยสิกา นาม. เอวํ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ.

ແຕ່ຖ້າຫາກວ່າ ເຖິງແມ່ນເຮັດຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ອະທິກອນນັ້ນກໍຍັງບໍ່ລະງັບ, ລຳດັບນັ້ນ ພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ໄດ້ຮັບສົມມຸດໃຫ້ເປັນຄະນະອຸບພາຫິກາ ຈຶ່ງມອບອະທິກອນນັ້ນໃຫ້ແກ່ສົງຄ໌ດ້ວຍຄຳວ່າ “ພວກຂ້ານ້ອຍບໍ່ສາມາດຈະລະງັບໄດ້”. ຈາກນັ້ນ ສົງຄ໌ຈຶ່ງສົມມຸດພິກຂຸຜູ້ປະກອບດ້ວຍອົງ ໕ ໃຫ້ເປັນຜູ້ແຈກສະຫຼາກ, ແລ້ວໃຫ້ພິກຂຸຮູບນັ້ນໃຫ້ຈັບສະຫຼາກ ດ້ວຍວິທີການຈັບສະຫຼາກ ໓ ຢ່າງ ຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ຄື: ວິທີປິດບັງ, ວິທີເປີດເຜີຍ ຫຼື ວິທີກະຊິບຂ້າງຫູ. ເມື່ອປະຊຸມສົງຄ໌ແລ້ວ ໂດຍອາໄສຄວາມເປັນສຽງສ່ວນຫຼາຍຂອງຝ່າຍທຳມະວາທີ, ພວກພິກຂຸຝ່າຍທຳມະວາທີນັ້ນກ່າວຢ່າງໃດ, ອະທິກອນທີ່ລະງັບແລ້ວຢ່າງນັ້ນ ຊື່ວ່າລະງັບແລ້ວດ້ວຍສັມມຸຂາວິນັຍ ແລະ ເຍພຸຍຍະສິກາ. ໃນສະມະຖະທັງສອງນັ້ນ, ສັມມຸຂາວິນັຍມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ສ່ວນການເຮັດກັມດ້ວຍເຍພຸຍຍະສິກາໃດ, ນີ້ຊື່ວ່າ ເຍພຸຍຍະສິກາ. ວິວາດາທິກອນຍ່ອມລະງັບດ້ວຍສະມະຖະ ໒ ຢ່າງນີ້.

อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ ตสฺสปาปิยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ โย จ อนุวทติ, ยญฺจ อนุวทติ, เตสํ วจนํ สุตฺวา, สเจ กาจิ อาปตฺติ นตฺถิ, อุโภ ขมาเปตฺวา, สเจ อตฺถิ, อยํ นาเมตฺถ อาปตฺตีติ เอวํ วินิจฺฉิตํ วูปสมฺมติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินยลกฺขณํ วุตฺตนยเมว.

ອະນຸວາດາທິກອນຍ່ອມລະງັບດ້ວຍສະມະຖະ ໔ ຢ່າງ ຄື: ສັມມຸຂາວິນັຍ, ສະຕິວິນັຍ, ອະມູລະຫາວິນັຍ ແລະ ຕັສສະປາປິຍັສສິກາ. ອະທິກອນທີ່ລະງັບດ້ວຍສັມມຸຂາວິນັຍນັ້ນ ຄື ເມື່ອໄດ້ຟັງຄຳເວົ້າຂອງພິກຂຸຜູ້ໂຈດ ແລະ ພິກຂຸຜູ້ຖືກໂຈດແລ້ວ, ຖ້າບໍ່ມີອາບັດແຕ່ຢ່າງໃດ, ກໍໃຫ້ທັງສອງຝ່າຍຂໍຂະມາເຊິ່ງກັນແລະກັນແລ້ວລະງັບໄປ. ຖ້າມີອາບັດ, ກໍຕັດສິນວ່າ “ນີ້ເປັນອາບັດຊື່ນີ້ໃນເລື່ອງນີ້” ແລ້ວລະງັບໄປ. ໃນສະມະຖະເຫຼົ່ານັ້ນ, ລັກສະນະຂອງສັມມຸຂາວິນັຍມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ.

ยทา ปน ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน อมูลิกาย สีลวิปตฺติยา อนุทฺธํสิตสฺส สติวินยํ ยาจมานสฺส สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน สติวินยํ เทติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน สติวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ อนุวาโท น รุหติ.

ແຕ່ໃນກາລະໃດ ພິກຂຸຜູ້ເປັນພຣະຂີນາສົບ ຖືກໂຈດດ້ວຍສີລະວິບັດທີ່ບໍ່ມີມູນ, ເມື່ອທ່ານຮ້ອງຂໍສະຕິວິນັຍ, ສົງຄ໌ຈຶ່ງໃຫ້ສະຕິວິນັຍແກ່ທ່ານດ້ວຍຍັດຕິຈະຕຸດຖະກັມມະວາຈາ, ໃນກາລະນັ້ນ ອະທິກອນນັ້ນຊື່ວ່າລະງັບແລ້ວດ້ວຍສັມມຸຂາວິນັຍ ແລະ ສະຕິວິນັຍ. ເມື່ອສົງຄ໌ໃຫ້ສະຕິວິນັຍແລ້ວ, ການໂຈດຟ້ອງຂອງໃຜໆ ຍ່ອມບໍ່ມີຜົນຕໍ່ພິກຂຸຮູບນັ້ນອີກ.

ยทา อุมฺมตฺตโก ภิกฺขุ อุมฺมาทวเสน กเต อสฺสามณเก อชฺฌาจาเร ‘‘สรตายสฺมา เอวรูปึ อาปตฺติ’’นฺติ ภิกฺขูหิ วุจฺจมาโน – ‘‘อุมฺมตฺตเกน เม, อาวุโส, เอตํ กตํ, นาหํ ตํ สรามี’’ติ ภณนฺโตปิ ภิกฺขูหิ [Pg.30] โจทิยมาโนว ปุน อโจทนตฺถาย อมูฬฺหวินยํ ยาจติ, สงฺโฆ จสฺส ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน อมูฬฺหวินยํ เทติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน อมูฬฺหวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ ตปฺปจฺจยา อนุวาโท น รุหติ.

ໃນກາລະໃດ ພິກຂຸຜູ້ວິບັດຈະຣິດ ໄດ້ປະພຶດອະນາຈານທີ່ບໍ່ສົມຄວນແກ່ສະມະນະເພາະຄວາມເປັນບ້າ, ເມື່ອຖືກພິກຂຸທັງຫຼາຍຕັກເຕືອນວ່າ “ຂໍທ່ານຈົ່ງລະນຶກເຖິງອາບັດເຊັ່ນນີ້”, ເຖິງແມ່ນທ່ານຈະກ່າວວ່າ “ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ, ເລື່ອງນັ້ນຂ້ອຍເຮັດໄປໃນເວລາເປັນບ້າ, ຂ້ອຍລະນຶກບໍ່ໄດ້ເລີຍ”, ແຕ່ກໍຍັງຖືກພິກຂຸທັງຫຼາຍໂຈດຟ້ອງຢູ່ເລື້ອຍໆ, ທ່ານຈຶ່ງຮ້ອງຂໍອະມູລະຫາວິນັຍເພື່ອບໍ່ໃຫ້ຖືກໂຈດຟ້ອງອີກ, ແລະ ສົງຄ໌ກໍໃຫ້ອະມູລະຫາວິນັຍແກ່ທ່ານດ້ວຍຍັດຕິຈະຕຸດຖະກັມມະວາຈາ, ໃນກາລະນັ້ນ ອະທິກອນນັ້ນຊື່ວ່າລະງັບແລ້ວດ້ວຍສັມມຸຂາວິນັຍ และ ອະມູລະຫາວິນັຍ. ເມື່ອສົງຄ໌ໃຫ້ອະມູລະຫາວິນັຍແລ້ວ, ການໂຈດຟ້ອງຂອງໃຜໆ ຍ້ອນເຫດນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີຜົນຕໍ່ພິກຂຸຮູບນັ້ນອີກ.

ยทา ปน ปาราชิเกน วา ปาราชิกสามนฺเตน วา โจทิยมานสฺส อญฺเญนาญฺญํ ปฏิจรโต ปาปุสฺสนฺนตาย ปาปิยสฺส ปุคฺคลสฺส – ‘‘สจายํ อจฺฉินฺนมูโล ภวิสฺสติ, สมฺมา วตฺติตฺวา โอสารณํ ลภิสฺสติ, สเจ ฉินฺนมูโล, อยเมวสฺส นาสนา ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน ตสฺสปาปิยสิกํ กโรติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ ตสฺส ปาปิยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหติ. เอวํ อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ.

ແຕ່ໃນກາລະໃດ ພິກຂຸຜູ້ຖືກໂຈດດ້ວຍອາບັດປາຣາຊິກ ຫຼື ອາບັດທີ່ໃກ້ຄຽງກັບປາຣາຊິກ ແລ້ວເວົ້າກົບເກື່ອນເລື່ອງອື່ນ, ສົງຄ໌ເຫັນວ່າພິກຂຸນີ້ເປັນຄົນຊົ່ວຊ້າ ມີບาບໜາ, ຈຶ່ງຄິດວ່າ “ຖ້າພິກຂຸຮູບນີ້ຍັງມີມູນຄືສັດທາທີ່ຍັງບໍ່ຂາດ, ເມື່ອປະພຶດຕົນໂດຍຊອບແລ້ວ ກໍຈະໄດ້ຮັບການຮັບເຂົ້າໝູ່, ແຕ່ຖ້າຫາກມີມູນຂາດແລ້ວ, ກັມນີ້ກໍຈະເປັນໄປເພື່ອຄວາມຈິບຫາຍແກ່ລາວເອງ”, ສົງຄ໌ຈຶ່ງເຮັດຕັສສະປາປິຍັສສິກາກັມແກ່ລາວດ້ວຍຍັດຕິຈະຕຸດຖະກັມມະວາຈາ, ໃນກາລະນັ້ນ ອະທິກອນນັ້ນຊື່ວ່າລະງັບແລ້ວດ້ວຍສັມມຸຂາວິນັຍ ແລະ ຕັສສະປາປິຍັສສິກາ. ອະນຸວາດາທິກອນຍ່ອມລະງັບດ້ວຍສະມະຖະ ໔ ຢ່າງນີ້.

อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ ติณวตฺถารเกน จ. ตสฺส สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม นตฺถิ. ยทา ปน เอกสฺส วา ภิกฺขุโน สนฺติเก สงฺฆคณมชฺเฌสุ วา ภิกฺขุ ลหุกํ อาปตฺตึ เทเสติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ วูปสมฺมติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินโย ตาว โย จ เทเสติ, ยสฺส จ เทเสติ, เตสํ สมฺมุขตา. เสสํ วุตฺตนยเมว. ปุคฺคลสฺส จ คณสฺส จ เทสนากาเล สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ. ยํ ปเนตฺถ ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อปนฺโน’’ติ จ, อาม ‘‘ปสฺสามี’’ติ จ ปฏิญฺญาตาย ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาสี’’ติ กรณํ, ตํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม. สงฺฆาทิเสเส ปริวาสาทิยาจนา ปฏิญฺญา, ปริวาสาทีนํ ทานํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม.

ອາປັດຕາທິກອນຍ່ອມລະງັບດ້ວຍສະມະຖະ ໓ ຢ່າງ ຄື: ສັມມຸຂາວິນັຍ, ປະຕິນຍາຕະກະຣະນະ ແລະ ຕິນະວັດຖາຣະກະ. ການລະງັບອາປັດຕາທິກອນນັ້ນດ້ວຍສັມມຸຂາວິນັຍພຽງຢ່າງດຽວແມ່ນບໍ່ມີ. ແຕ່ໃນກາລະໃດ ພິກຂຸສະແດງອາບັດເບົາໃນສຳນັກຂອງພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ຫຼື ໃນທ່າມກາງສົງຄ໌ ຫຼື ຄະນະ, ໃນກາລະນັ້ນ ອາປັດຕາທິກອນຍ່ອມລະງັບດ້ວຍສັມມຸຂາວິນັຍ ແລະ ປະຕິນຍາຕະກະຣະນະ. ໃນສະມະຖະເຫຼົ່ານັ້ນ, ສັມມຸຂາວິນັຍກ່ອນ ຄື ຄວາມເປັນຕໍ່ໜ້າກັນລະຫວ່າງພິກຂຸຜູ້ສະແດງ ແລະ ພິກຂຸຜູ້ຮັບສະແດງ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ໃນເວລາສະແດງອາບັດຕໍ່ບຸກຄົນ ຫຼື ຕໍ່ຄະນະ, ຄວາມເປັນຕໍ່ໜ້າສົງຄ໌ຍ່ອມເສຍໄປ. ສ່ວນການເຮັດໃນເລື່ອງນີ້ວ່າ “ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ຂ້ານ້ອຍຕ້ອງອາບັດມີຊື່ຢ່າງນີ້” ແລະ ຮັບວ່າ “ໂດຍ, ຂ້ານ້ອຍເຫັນຢູ່” ແລ້ວໃຫ້ຄຳໝັ້ນສັນຍາວ່າ “ທ່ານຈົ່ງສຳລວມລະວັງຕໍ່ໄປ”, ນີ້ຊື່ວ່າ ປະຕິນຍາຕະກະຣະນະ. ໃນອາບັດສັງຄາທິເສດ, ການຂໍປະຣິວາດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ປະຕິນຍາ, ການໃຫ້ປະຣິວາດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ປະຕິນຍາຕະກະຣະນະ.

ทฺเวปกฺขชาตา ปน ภณฺฑนการกา ภิกฺขู พหุํ อสฺสามณกํ อชฺฌาจารํ จริตฺวา ปุน ลชฺชิธมฺเม อุปฺปนฺเน ‘‘สเจ มยํ อิมาหิ อาปตฺตีหิ อญฺญมญฺญํ กาเรสฺสาม, สิยาปิ ตํ อธิกรณํ กกฺขฬตฺตาย สํวตฺเตยฺยา’’ติ อญฺญมญฺญํ อาปตฺติยา การาปเน โทสํ ทิสฺวา ยทา ติณวตฺถารกกมฺมํ กโรนฺติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ติณวตฺถารเกน จ สมฺมติ. ตตฺร หิ ยตฺตกา หตฺถปาสุปคตา ‘‘น เม ตํ ขมตี’’ติ เอวํ ทิฏฺฐาวิกมฺมํ อกตฺวา ‘‘ทุกฺกฏํ กมฺมํ ปุน กาตพฺพํ กมฺม’’นฺติ น อุกฺโกเฏนฺติ, นิทฺทมฺปิ [Pg.31] โอกฺกนฺตา โหนฺติ, สพฺเพสมฺปิ ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชญฺจ คิหิปฏิสํยุตฺตญฺจ สพฺพาปตฺติโย วุฏฺฐหนฺติ. เอวํ อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ. กิจฺจาธิกรณํ เอเกน สมเถน สมฺมติ สมฺมุขาวินเยเนว.

ແຕ່ເມື່ອພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ກໍ່ການທະເລາະວິວາດກັນທັງສອງຝ່າຍ ໄດ້ປະພຶດອະນາຈານທີ່ບໍ່ສົມຄວນແກ່ສະມະນະເປັນອັນຫຼາຍ, ພາຍຫຼັງເກີດຄວາມລະອາຍໃຈຂຶ້ນມາ ຈຶ່ງຄິດວ່າ “ຖ້າພວກເຮົາຈະປັບອາບັດເຫຼົ່ານີ້ແກ່ກັນແລະກັນ, ອະທິກອນນັ້ນກໍອາດຈະເປັນໄປເພື່ອຄວາມຮຸນແຮງ”, ເມື່ອເຫັນໂທດໃນການປັບອາບັດແກ່ກັນແລະກັນຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງເຮັດຕິນະວັດຖາຣະກະກັມ, ໃນກາລະນັ້ນ ອາປັດຕາທິກອນຍ່ອມລະງັບດ້ວຍສັມມຸຂາວິນັຍ ແລະ ຕິນະວັດຖາຣະກະ. ເພາະວ່າໃນກັມນັ້ນ, ພິກຂຸທັງຫຼາຍເທົ່າທີ່ມີຢູ່ໃນຫັດຖະບາດ ບໍ່ໄດ້ຄັດຄ້ານວ່າ “ຂ້ອຍບໍ່ຍິນດີໃນກັມນັ້ນ” ແລະ ບໍ່ໄດ້ຮື້ຟື້ນຂຶ້ນມາວ່າ “ກັມນີ້ເຮັດບໍ່ດີ ຕ້ອງເຮັດໃໝ່”, ເຖິງແມ່ນຈະນອນຫຼັບຢູ່ກໍຕາມ, ອາບັດທັງໝົດຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນໄປ ເວັ້ນແຕ່ອາບັດທີ່ມີໂທດໜາ ແລະ ອາບັດທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຄະລຶຫັດ. ອາປັດຕາທິກອນຍ່ອມລະງັບດ້ວຍສະມະຖະ ໓ ຢ່າງນີ້ດ້ວຍປະການຊະນີ. ສ່ວນກິດຈາທິກອນຍ່ອມລະງັບດ້ວຍສະມະຖະພຽງຢ່າງດຽວ ຄື ສັມມຸຂາວິນັຍ.

อิมานิ จตฺตาริ อธิกรณานิ ยถานุรูปํ อิเมหิ สตฺตหิ สมเถหิ สมฺมนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ อธิกรณานํ สมถาย วูปสมาย สมฺมุขาวินโย ทาตพฺโพ…เป… ติณวตฺถารโก’’ติ. อยเมตฺถ วินิจฺฉยนโย, วิตฺถาโร ปน สมถกฺขนฺธเก (จูฬว. ๑๘๕) อาคโตเยว. วินิจฺฉโยปิสฺส สมนฺตปาสาทิกาย วุตฺโต.

ອະທິກອນທັງ ໔ ປະການນີ້ ຍ່ອມລະງັບດ້ວຍສະມະຖະ ໗ ປະການນີ້ຕາມສົມຄວນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ “ເພື່ອຄວາມລະງັບ ແລະ ດັບໄປແຫ່ງອະທິກອນທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວໆ, ພຶງໃຫ້ສັມມຸຂາວິນັຍ... ລະ... ຕິນະວັດຖາຣະກະ”. ນີ້ຄືແນວທາງການຕັດສິນໃນເລື່ອງນີ້, ສ່ວນເນື້ອຫາໂດຍລະອຽດມີມາແລ້ວໃນສະມະຖະຂັນທະກະ. ແລະ ການຕັດສິນໃນເລື່ອງນີ້ກໍມີກ່າວໄວ້ໃນຄຳພີສະມັນຕະປາສາດິກາແລ້ວ.

๔๗. โย ปนายํ อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘อิธานนฺท, ภิกฺขู วิวทนฺตี’’ติอาทิโก วิตฺถาโร วุตฺโต, โส เอเตน นเยน สงฺเขปโตว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ธมฺโมติอาทีสุ สุตฺตนฺตปริยาเยน ตาว ทส กุสลกมฺมปถา ธมฺโม, อกุสลกมฺมปถา อธมฺโม. ตถา ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ เหฏฺฐา อาคตา สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา, ตโย สติปฏฺฐานา ตโย สมฺมปฺปธานา ตโย อิทฺธิปาทา ฉ อินฺทฺริยานิ ฉ พลานิ อฏฺฐ โพชฺฌงฺคา นวงฺคิโก มคฺโค จาติ, จตฺตาโร อุปาทานา ปญฺจ นีวรณานีติอาทโย สงฺกลิฏฺฐธมฺมา จาติ อยํ อธมฺโม.

໔໗. ສ່ວນເນື້ອຫາໂດຍລະອຽດທີ່ມີມາໃນສູດນີ້ ເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ອານົນ, ພິກຂຸທັງຫຼາຍໃນທັມມະວິນັຍນີ້ຍ່ອມວິວາດກັນ...” ພຶງຊາບວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ດ້ວຍນັຍນີ້. ໃນຄຳວ່າ ທັມມະ ເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ໂດຍສູດຕັນຕະປະຣິຍາຍກ່ອນ, ກຸສົນກັມມະບົດ ໑໐ ເປັນທັມ, ອະກຸສົນກັມມະບົດ ໑໐ ເປັນອະທັມ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ໂພທິປັກຂິຍະທັມ ໓໗ ປະການ ທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງ ຄື: ສະຕິປະຖານ ໓, ສັມມັບປະທານ ໓, ອິດທິບາດ ໓, ອິນຊີ ໖, ພະລະ ໖, ໂພຊຊົງ ໘ ແລະ ມັກມີອົງ ໙ ເປັນທັມ; ສ່ວນອຸປາດານ ໔, นີວອນ ໕ ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນສັງກິເລສະທັມເຫຼົ່ານີ້ ເປັນອະທັມ.

ตตฺถ ยํกิญฺจิ เอกํ อธมฺมโกฏฺฐาสํ คเหตฺวา ‘‘อิมํ อธมฺมํ ธมฺโมติ กริสฺสาม, เอวํ อมฺหากํ อาจริยกุลํ นิยฺยานิกํ ภวิสฺสติ, มยญฺจ โลเก ปากฏา ภวิสฺสามา’’ติ ตํ อธมฺมํ ‘‘ธมฺโม อย’’นฺติ กเถนฺตา ธมฺโมติ วิวทนฺติ. ตตฺเถว ธมฺมโกฏฺฐาเสสุ เอกํ คเหตฺวา ‘‘อธมฺโม อย’’นฺติ กเถนฺตา อธมฺโมติ วิวทนฺติ.

ໃນບັນດາທັມເຫຼົ່ານັ້ນ, ພວກພິກຂຸຖືເອົາສ່ວນແຫ່ງອະທັມຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງແລ້ວຄິດວ່າ “ພວກເຮົາຈະເຮັດອະທັມນີ້ໃຫ້ເປັນທັມ, ດ້ວຍວິທີນີ້ ສຳນັກອາຈານຂອງພວກເຮົາກໍຈະເປັນທາງນຳອອກຈາກທຸກ, ແລະ ພວກເຮົາກໍຈະມີຊື່ສຽງໂດ່ງດັງໃນໂລກ”, ພວກເຂົາຈຶ່ງກ່າວເຖິງອະທັມນັ້ນວ່າ “ນີ້ເປັນທັມ” ແລ້ວວິວາດກັນວ່າເປັນທັມ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ພວກເຂົາຖືເອົາສ່ວນແຫ່ງທັມຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງແລ້ວກ່າວວ່າ “ນີ້ເປັນອະທັມ” ແລ້ວວິວາດກັນວ່າເປັນອະທັມ.

วินยปริยาเยน ปน ภูเตน วตฺถุนา โจเทตฺวา สาเรตฺวา ยถาปฏิญฺญาย กาตพฺพกมฺมํ ธมฺโม นาม, อภูเตน ปน วตฺถุนา อโจเทตฺวา อสาเรตฺวา อปฏิญฺญาย กตพฺพกมฺมํ อธมฺโม นาม. เตสุปิ อธมฺมํ ‘‘ธมฺโม อย’’นฺติ กเถนฺตา ธมฺโมติ วิวทนฺติ, ‘‘อธมฺโม อย’’นฺติ กเถนฺตา อธมฺโมติ วิวทนฺติ.

ແຕ່ໂດຍວິນັຍປະຣິຍາຍ, ການໂຈດຟ້ອງດ້ວຍເລື່ອງຈິງ, ການໃຫ້ລະນຶກ ແລະ ການເຮັດກັມຕາມທີ່ຮັບປະຕິນຍາ ຊື່ວ່າ ທັມ. ສ່ວນການໂຈດຟ້ອງດ້ວຍເລື່ອງບໍ່ຈິງ, ການບໍ່ໃຫ້ລະນຶກ ແລະ ການເຮັດກັມໂດຍບໍ່ໄດ້ຮັບປະຕິນຍາ ຊື່ວ່າ ອະທັມ. ໃນເລື່ອງເຫຼົ່ານັ້ນ, ພວກພິກຂຸກ່າວເຖິງອະທັມວ່າ “ນີ້ເປັນທັມ” ແລ້ວວິວາດກັນວ່າເປັນທັມ, ຫຼື ກ່າວເຖິງທັມວ່າ “ນີ້ເປັນອະທັມ” ແລ້ວວິວາດກັນວ່າເປັນອະທັມ.

สุตฺตนฺตปริยาเยน ปน ราควินโย โทสวินโย โมหวินโย สํวโร ปหานํ ปฏิสงฺขาติ อยํ วินโย นาม, ราคาทีนํ อวินโย อสํวโร [Pg.32] อปฺปหานํ อปฺปฏิสงฺขาติ อยํ อวินโย นาม. วินยปริยาเยน วตฺถุสมฺปตฺติ ญตฺติสมฺปตฺติ อนุสาวนสมฺปตฺติ สีมสมฺปติ ปริสสมฺปตฺตีติ อยํ วินโย นาม, วตฺถุวิปตฺติ…เป… ปริสวิปตฺตีติ อยํ อวินโย นาม. เตสุปิ ยํกิญฺจิ อวินยํ ‘‘วินโย อย’’นฺติ กเถนฺตา วินโยติ วิวทนฺติ, วินยํ อวินโยติ กเถนฺตา อวินโยติ วิวทนฺติ.

ແຕ່ໂດຍສູດຕັນຕະປະຣິຍາຍ, ການກຳຈັດຣາຄະ, ການກຳຈັດໂທສະ, ການກຳຈັດໂມຫະ, ຄວາມສຳລວມ, ການລະ ແລະ ການພิຈາລະນາ ນີ້ຊື່ວ່າ ວິນັຍ. ສ່ວນການບໍ່ກຳຈັດຣາຄະເປັນຕົ້ນ, ຄວາມບໍ່ສຳລວມ, ການບໍ່ລະ ແລະ ການບໍ່ພິຈາລະນາ ນີ້ຊື່ວ່າ ອະວິນັຍ. ໂດຍວິນັຍປະຣິຍາຍ, ຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງວັດຖຸ, ຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຍັດຕິ, ຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງອະນຸສາວະນາ, ຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງສີມາ ແລະ ຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງບໍລິສັດ ນີ້ຊື່ວ່າ ວິນັຍ. ສ່ວນຄວາມວິບັດແຫ່ງວັດຖຸ... ລະ... ຄວາມວິບັດແຫ່ງບໍລິສັດ ນີ້ຊື່ວ່າ ອະວິນັຍ. ໃນເລື່ອງເຫຼົ່ານັ້ນ, ພວກພິກຂຸກ່າວເຖິງອະວິນັຍຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງວ່າ “ນີ້ເປັນວິນັຍ” ແລ້ວວິວາດກັນວ່າເປັນວິນັຍ, ຫຼື ກ່າວເຖິງວິນັຍວ່າ “Sub-vinaya” ນີ້ເປັນອະວິນັຍ ແລ້ວວິວາດກັນວ່າເປັນອະວິນັຍ.

ธมฺมเนตฺติ สมนุมชฺชิตพฺพาติ ธมฺมรชฺชุ อนุมชฺชิตพฺพา ญาเณน ฆํสิตพฺพา อุปปริกฺขิตพฺพา. สา ปเนสา ธมฺมเนตฺติ ‘‘อิติ โข วจฺฉ อิเม ทส ธมฺมา อกุสลา ทส ธมฺมา กุสลา’’ติ เอวํ มหาวจฺฉโคตฺตสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๙๔) อาคตาติ วุตฺตา. สา เอว วา โหตุ, โย วา อิธ ธมฺโมติ จ วินโย จ วุตฺโต. ยถา ตตฺถ สเมตีติ ยถา ตาย ธมฺมเนตฺติยา สเมติ, ‘‘ธมฺโม ธมฺโมว โหติ, อธมฺโม อธมฺโมว, วินโย วินโยว โหติ, อวินโย อวินโยว’’. ตถา ตนฺติ เอวํ ตํ อธิกรณํ วูปสเมตพฺพํ. เอกจฺจานํ อธิกรณานนฺติ อิธ วิวาทาธิกรณเมว ทสฺสิตํ, สมฺมุขาวินโย ปน น กิสฺมิญฺจิ อธิกรเณ น ลพฺภติ.

ຄຳວ່າ ພຶງໄຕ່ຕອງຕາມແນວທາງແຫ່ງທັມ ຄື ພຶງໄຕ່ຕອງຕາມເຊືອກຄືທັມ, ພຶງຂັດເກົາດ້ວຍຍານ ແລະ ພຶງພິຈາລະນາໃຄ່ຄວນ. ແນວທາງແຫ່ງທັມນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ໃນມະຫາວັດສະໂຄດຕະສູດວ່າ “ວັດສະ, ທັມ ໑໐ ປະການນີ້ເປັນອະກຸສົນ, ທັມ ໑໐ ປະການນີ້ເປັນກຸສົນ”. ຈະເປັນແນວທາງແຫ່ງທັມນັ້ນກໍຕາມ, ຫຼື ຈະເປັນທັມແລະວິນັຍທີ່ຕັດໄວ້ໃນສູດນີ້ກໍຕາມ. ຄຳວ່າ ໂດຍປະການທີ່ເຂົ້າກັນໄດ້ໃນເລື່ອງນັ້ນ ຄື ໂດຍປະການທີ່ເຂົ້າກັນໄດ້ກັບແນວທາງແຫ່ງທັມນັ້ນ ຄື “ທັມກໍເປັນທັມແທ້, ອະທັມກໍເປັນອະທັມແທ້, ວິນັຍກໍເປັນວິນັຍແທ້, ອະວິນັຍກໍເປັນອະວິນັຍແທ້”. ຄຳວ່າ ໂດຍປະການນັ້ນ ຄື ພຶງລະງັບອະທິກອນນັ້ນຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ ແຫ່ງອະທິກອນບາງຢ່າງ ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງວິວາດາທິກອນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ສ່ວນສັມມຸຂາວິນັຍນັ້ນ ຍ່ອມໄດ້ຮັບໃນອະທິກອນທຸກຢ່າງ ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໄດ້ຮັບໃນອະທິກອນໃດເລີຍ.

๔๘. ตํ ปเนตํ ยสฺมา ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ, ตสฺมา เหฏฺฐา มาติกาย ฐปิตานุกฺกเมน อิทานิ สติวินยสฺส วาเร ปตฺเตปิ ตํ อวตฺวา วิวาทาธิกรณเยว ตาว ทุติยสมถํ ทสฺเสนฺโต กถญฺจานนฺท, เยภุยฺยสิกาติอาทิมาห. ตตฺถ พหุตราติ อนฺตมโส ทฺวีหิ ตีหิปิ อติเรกตรา. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

໔໘. ກໍເພາະວ່າ ວິວາດາທິກອນນັ້ນຍ່ອມລະງັບດ້ວຍສະມະຖະ ໒ ຢ່າງ ຄື ສັມມຸຂາວິນັຍ ແລະ ເຍພຸຍຍະສິກາ, ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເຖິງວາລະຂອງສະຕິວິນັຍຕາມລຳດັບທີ່ຕັ້ງໄວ້ໃນມາຕິກາຂ້າງເທິງແລ້ວກໍຕາມ, ແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍບໍ່ໄດ້ຕັດເຖິງສະຕິວິນັຍນັ້ນ, ແຕ່ເມື່ອຈະສະແດງສະມະຖະຢ່າງທີສອງໃນວິວາດາທິກອນນັ້ນກ່ອນ ຈຶ່ງຕັດຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ອານົນ, ກໍເຍພຸຍຍະສິກາເປັນແນວໃດ” ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ ຫຼາຍກວ່າ ຄື ຢ່າງໜ້ອຍມີຈຳນວນຫຼາຍກວ່າ ໒ ຫຼື ໓ ຮູບ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນເລື່ອງນີ້ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວຂ້າງເທິງ.

๔๙. อิทานิ เหฏฺฐา อวิตฺถาริตํ สติวินยํ อาทึ กตฺวา วิตฺถาริตาวเสสสมเถ ปฏิปาฏิยา วิตฺถาเรตุํ กถญฺจานนฺท, สติวินโยติอาทิมาห. ตตฺถ ปาราชิกสามนฺเตน วาติ ทฺเว สามนฺตานิ ขนฺธสามนฺตญฺจ อาปตฺติสามนฺตญฺจ. ตตฺถ ปาราชิกาปตฺติกฺขนฺโธ สงฺฆาทิเสสาปตฺติกฺขนฺโธ ถุลฺลจฺจย-ปาจิตฺติย-ปาฏิเทสนีย-ทุกฺกฏ-ทุพฺภาสิตาปตฺติกฺขนฺโธติ เอวํ ปุริมสฺส ปจฺฉิมขนฺธํ ขนฺธสามนฺตํ นาม โหติ. ปฐมปาราชิกสฺส ปน ปุพฺพภาเค ทุกฺกฏํ, เสสานํ ถุลฺลจฺจยนฺติ อิทํ อาปตฺติสามนฺตํ นาม. ตตฺถ [Pg.33] ขนฺธสามนฺเต ปาราชิกสามนฺตํ ครุกาปตฺติ นาม โหติ. สรตายสฺมาติ สรตุ อายสฺมา. เอกจฺจานํ อธิกรณานนฺติ อิธ อนุวาทาธิกรณเมว ทสฺสิตํ.

໔໙. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະອະທິບາຍສະມະຖະທີ່ເຫຼືອເຊິ່ງຍັງບໍ່ໄດ້ອະທິບາຍໂດຍລະອຽດຂ້າງເທິງ ໂດຍເລີ່ມຕົ້ນຈາກສະຕິວິນັຍຕາມລຳດັບ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ອານົນ, ກໍສະຕິວິນັຍເປັນແນວໃດ” ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ ຫຼື ດ້ວຍອາບັດໃກ້ຄຽງປາຣາຊິກ ຄື ຄວາມໃກ້ຄຽງມີ ໒ ຢ່າງ ຄື ຄວາມໃກ້ຄຽງແຫ່ງກອງອາບັດ ແລະ ຄວາມໃກ້ຄຽງແຫ່ງອາບັດ. ໃນຄວາມໃກ້ຄຽງ ໒ ຢ່າງນັ້ນ, ກອງອາບັດປາຣາຊິກ, ກອງອາບັດສັງຄາທິເສດ, ກອງອາບັດຖຸລລັດໃຈ, ປາຈິດຕີ, ປະຕິເທສະນີຍະ, ທຸກກົດ ແລະ ທຸບພາສິດ, ກອງອາບັດຫຼັງຂອງກອງອາບັດກ່ອນຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ ຂັນທະສາມັນຕະ. ສ່ວນອາບັດທຸກກົດໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງປາຣາຊິກຂໍ້ທີ ໑, ແລະ ອາບັດຖຸລລັດໃຈໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງປາຣາຊິກຂໍ້ທີ່ເຫຼືອ, ນີ້ຊື່ວ່າ ອາປັດຕິສາມັນຕະ. ໃນຂັນທະສາມັນຕະນັ້ນ, ອາບັດໃກ້ຄຽງປາຣາຊິກ ຊື່ວ່າ ຄະລຸກາບັດ. ຄຳວ່າ ສະຣະຕາຍັສມາ ພຶງຕັດບົດເປັນ ສະຣະຕຸ ອາຍັສມາ. ຄຳວ່າ ແຫ່ງອະທິກອນບາງຢ່າງ ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງອະນຸວາດາທິກອນເທົ່ານັ້ນ.

๕๐. ภาสิตปริกฺกนฺตนฺติ วาจาย ภาสิตํ กาเยน จ ปริกฺกนฺตํ, ปรกฺกมิตฺวา กตนฺติ อตฺโถ. เอกจฺจานนฺติ อิธาปิ อนุวาทาธิกรณเมว อธิปฺเปตํ. ปฏิญฺญาตกรเณ ‘‘เอกจฺจาน’’นฺติ อาปตฺตาธิกรณํ ทสฺสิตํ.

໕໐. ຄຳວ່າ ພາສິຕະປະຣິກກັນຕັງ ຄື ຄຳເວົ້າທີ່ກ່າວດ້ວຍວາຈາ ແລະ ຄວາມພະຍາຍາມທີ່ເຮັດດ້ວຍກາຍ, ມີອະທິບາຍວ່າ ເຮັດດ້ວຍຄວາມພາກພຽນ. ຄຳວ່າ ແຫ່ງອະທິກອນບາງຢ່າງ ໃນທີ່ນີ້ກໍໝາຍເຖິງອະນຸວາດາທິກອນເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນຄຳວ່າ ແຫ່ງອະທິກອນບາງຢ່າງ ໃນປະຕິນຍາຕະກະຣະນະນັ້ນ ໝາຍເຖິງອາປັດຕາທິກອນ.

๕๒. ทวาติ สหสา. รวาติ อญฺญํ ภณิตุกาเมน อญฺญํ วุตฺตํ. เอวํ โข, อานนฺท, ตสฺสปาปิยสิกา โหตีติ ตสฺสปุคฺคลสฺส ปาปุสฺสนฺนตา ปาปิยสิกา โหติ. อิมินา กมฺมสฺส วตฺถุ ทสฺสิตํ. เอวรูปสฺส หิ ปุคฺคลสฺส กมฺมํ กาตฺตพฺพํ. กมฺเมน หิ อธิกรณสฺส วูปสโม โหติ, น ปุคฺคลสฺส ปาปุสฺสนฺนตาย. อิธาปิ จ อนุวาทาธิกรณเมว อธิกรณนฺติ เวทิตพฺพํ.

໕໒. ຄຳວ່າ ທະວາ ຄື ໂດຍຜຸນຜັນ. ຄຳວ່າ ຣະວາ ຄື ຢາກເວົ້າເລື່ອງໜຶ່ງແຕ່ກັບເວົ້າອີກເລື່ອງໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ ອານົນ, ຢ່າງນີ້ແລ ຕັສສະປາປິຍັສສິກາ ຍ່ອມມີແກ່ພິກຂຸຮູບນັ້ນ ຄື ຄວາມເປັນຜູ້ມີບາບໜາຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ເປັນເຫດແຫ່ງຕັສສະປາປິຍັສສິກາກັມ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງວັດຖຸແຫ່ງກັມ. ເພາະວ່າກັມນັ້ນ ສົງຄ໌ພຶງເຮັດແກ່ບຸກຄົນຜູ້ມີສະພາບເຊັ່ນນັ້ນ. ຄວາມລະງັບແຫ່ງອະທິກອນຍ່ອມມີໄດ້ເພາະກັມ, ບໍ່ແມ່ນມີໄດ້ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີບາບໜາຂອງບຸກຄົນ. ແລະ ພຶງຊາບວ່າ ຄຳວ່າ ອະທິກອນ ໃນທີ່ນີ້ກໍໝາຍເຖິງອະນຸວາດາທິກອນເທົ່ານັ້ນ.

๕๓. กถญฺจานนฺท, ติณวตฺถารโกติ เอตฺถ อิทํ กมฺมํ ติณวตฺถารกสทิสตฺตา ติณวตฺถารโกติ วุตฺตํ. ยถา หิ คูถํ วา มุตฺตํ วา ฆฏฺฏิยมานํ ทุคฺคนฺธตาย พาธติ, ติเณหิ อวตฺถริตฺวา สุปฺปฏิจฺฉาทิตสฺส ปนสฺส โส คนฺโธ น พาธติ, เอวเมว ยํ อธิกรณํ มูลานุมูลํ คนฺตฺวา วูปสมิยมานํ กกฺขฬตฺตาย วาฬตฺตาย เภทาย สํวตฺตติ, ตํ อิมินา กมฺเมน วูปสนฺตํ คูถํ วิย ติณวตฺถารเกน ปฏิจฺฉนฺนํ วูปสนฺตํ โหตีติ อิทํ กมฺมํ ติณวตฺถารกสทิสตฺตา ติณวตฺถารโกติ วุตฺตํ. ตสฺส อิธานนฺท, ภิกฺขูนํ ภณฺฑนชาตานนฺติอาทิวจเนน อาการมตฺตเมว ทสฺสิตํ, ขนฺธเก อาคตาเยว ปเนตฺถ กมฺมวาจา ปมาณํ. ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชํ ฐเปตฺวา คิหิปฏิสํยุตฺตนฺติ. เอตฺถ ปน ถุลฺลวชฺชนฺติ ถูลฺลวชฺชํ ปาราชิกญฺเจว สงฺฆาทิเสสญฺจ. คิหิปฏิสํยุตฺตนฺติ คิหีนํ หีเนน ขุํสนวมฺภนธมฺมิกปฏิสฺสเวสุ อาปนฺนา อาปตฺติ. อธิกรณานนฺติ อิธ อาปตฺตาธิกรณเมว เวทิตพฺพํ. กิจฺจาธิกรณสฺส ปน วเสน อิธ น กิญฺจิ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ น วุตฺตํ, สมฺมุขาวินเยเนว ปนสฺส วูปสโม โหตีติ เวทิตพฺโพ.

໕໓. ໃນຄຳວ່າ 'ກຖຎ຺ຈານນ຺ທ, ຕิຓວຕ຺ຖາຣໂກ' (ດູກ່ອນອານົນ, ວິທີການດັ່ງການປູລາດດ້ວຍຫຍ້າ ເປັນແນວໃດ) ນີ້, ກັມມະວິທີນີ້ ຊົງຮຽກວ່າ 'ຕິຓວຕ຺ຖາຣກະ' (ການປູລາດດ້ວຍຫຍ້າ) ເພາະມີຄວາມຄ້າຍຄືກັບການປູລາດດ້ວຍຫຍ້າ. ດ້ວຍວ່າ ປັດສະວະ ຫຼື ອຸຈະຣະ ທີ່ຖືກກວນ ຍ່ອມສົ່ງກິ່ນເໝັນລົບກວນ, ແຕ່ເມື່ອປົກຄຸມດ້ວຍຫຍ້າ ແລະ ປິດບັງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ກິ່ນເໝັນນັ້ນຍ່ອມບໍ່ລົບກວນ, ສັນໃດ; ອະທິກອນໃດ ທີ່ເມື່ອສືບສາວໄປເຖິງຕົ້ນຕໍແລ້ວ ພະຍາຍາມລະງັບຢູ່ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມຮຸນແຮງ, ຄວາມຫຍາບຊ້າ ແລະ ຄວາມແຕກແຍກ, ອະທິກອນນັ້ນ ຍ່ອມລະງັບລົງໄດ້ດ້ວຍກັມມະວິທີນີ້ ເໝືອນດັ່ງອຸຈະຣະທີ່ຖືກປົກຄຸມດ້ວຍຫຍ້າແລ້ວລະງັບກິ່ນເໝັນລົງໄດ້, ສັນນັ້ນ; ເພາະເຫດນັ້ນ ກັມມະວິທີນີ້ ຊົງຮຽກວ່າ 'ຕິຓວຕ຺ຖາຣກະ' ເພາະມີຄວາມຄ້າຍຄືກັບການປູລາດດ້ວຍຫຍ້າ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງພຽງແຕ່ອາການ (ວິທີການ) ເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ອິທານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂູນໍ ຠຓ຺ຎ຺ຊນຊາຕານໍ' (ດູກ່ອນອານົນ, ໃນພຣະສູດນີ້ ເມື່ອພວກພິກຂຸເກີດການທະເລາະວິວາດກັນ) ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ໃນອະທິກອນນີ້ ກັມມະວາຈາ ທີ່ມາໃນຂັນທົກ ເທົ່ານັ້ນ ເປັນປະມານ (ຫຼັກເກນ). ຄຳວ່າ 'ຐເປຕ຺ວາ ຖຸລ຺ລວຊ຺ຊໍ ຐເປຕ຺ວາ ຄິຫິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ' (ເວັ້ນໂທດຫຍາບຊ້າ, ເවັ້ນເລື່ອງທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຄະລຶຫັດ). ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ຖຸລ຺ລວຊ຺ຊໍ' ໄດ້ແກ່ ໂທດທີ່ຫຍາບຊ້າ ຄື ອາບັດປາຣາຊິກ ແລະ ອາບັດສັງຄາທິເສດ. ຄຳວ່າ 'ຄິຫິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ' ໄດ້ແກ່ ອາບັດທີ່ຕ້ອງແລ້ວ ເພາະການດ່າ, การດູໝິ່ນ ແລະ ການຮັບປາກທີ່ບໍ່ເປັນທັມ ຕໍ່ຄະລຶຫັດທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ອຘິກຣຓານໍ' ໃນບົດນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ໄດ້ແກ່ ອາປັດຕາທິກອນ (ອະທິກອນຄືອາບັດ) ເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນ ກິດຈາທິກອນ ນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ບໍ່ໄດ້ຊົງກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ເລີຍ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໄດ້ຊົງກ່າວໄວ້, ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ການລະງັບກິດຈາທິກອນນັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍ ສັມມຸຂາວິໄນ ເທົ່ານັ້ນ.

๕๔. ฉยิเม[Pg.34], อานนฺท, ธมฺมา สารณียาติ เหฏฺฐา กลหวเสน สุตฺตํ อารทฺธํ, อุปริ สารณียธมฺมา อาคตา. อิติ ยถานุสนฺธินาว เทสนา คตา โหติ. เหฏฺฐา โกสมฺพิยสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๙๘-๕๐๐) ปน โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ กถิตา, อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปตฺติผลสมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อณุนฺติ อปฺปสาวชฺชํ. ถูลนฺติ มหาสาวชฺชํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໕໔. ຄຳວ່າ 'ຉຍິເມ, ອານນ຺ທ, ຘມ຺ມາ ສາຣຓີຍາ' (ດູກ່ອນອານົນ, ສາຣານີຍະທັມ ໖ ປະການເຫຼົ່ານີ້) ມີອະທິບາຍວ່າ: ໃນຕອນຕົ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງປາຣົບພຣະສູດນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການທະເລາະວິວາດ, ໃນຕອນທ້າຍ ສາຣານີຍະທັມທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງມາເຖິງ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ພຣະທັມມະເທດສະໜາ ຈຶ່ງດຳເນີນໄປຕາມລຳດັບແຫ່ງອະນຸສົນທິ. ອະນຶ່ງ, ໃນໂກສັມພິຍະສູດ ຕອນຕົ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງ ໂសຕາປັດຕິມັກຄະສັມມາທິຖິ, ແຕ່ໃນພຣະສູດນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ຊົງສະແດງ ໂសຕາປັດຕິຜะລະສັມມາທິຖິ. ຄຳວ່າ 'ອຓຸໍ' ໄດ້ແກ່ ຄຳເວົ້າທີ່ມີໂທດນ້ອຍ. ຄຳວ່າ 'ຖູລໍ' ໄດ້ແກ່ ຄຳເວົ້າທີ່ມີໂທດຫຼາຍ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນພຣະສູດນີ້ ງ່າຍທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ ຊື່ ປປັນຈະສູທະນີ

สามคามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍ ສາມະຄາມະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕. สุนกฺขตฺตสุตฺตวณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍ ສຸນັກຂັດຕະສູດ

๕๕. เอวํ เม สุตนฺติ สุนกฺขตฺตสุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญาติ อรหตฺตํ. พฺยากตาติ ขีณา ชาตีติอาทีหิ จตูหิ ปเทหิ กถิตา. อธิมาเนนาติ อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญิโน, อนธิคเต อธิคตสญฺญิโน หุตฺวา อธิคตํ อมฺเหหีติ มาเนน พฺยากรึสุ.

໕໕. ພຣະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ' ນີ້ ຊື່ວ່າ ສຸນັກຂັດຕະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ອຎ຺ຎາ' ໄດ້ແກ່ ອະຣະຫັດຕະຜົນ. ຄຳວ່າ 'ວ຺ຍາກຕາ' (ພະຍາກອນແລ້ວ) ຄື ຊົງສະແດງດ້ວຍບົດທັງ ໔ ມີຄຳວ່າ 'ຂີຓາ ຊາຕິ' (ຊາດສິ້ນແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອຘິມາເນນາ' (ດ້ວຍຄວາມສຳຄັນຕົນຜິດ) ໄດ້ແກ່ ພວກພິກຂຸຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນວ່າໄດ້ບັນລຸ ໃນທັມທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ບັນລຸ, ມີຄວາມສຳຄັນວ່າໄດ້ເຖິງແລ້ວ ໃນທັມທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ເຖິງ, ແລ້ວພະຍາກອນ (ປະກາດ) ດ້ວຍຄວາມຖືຕົວວ່າ 'ພວກຂ້ານ້ອຍໄດ້ບັນລຸແລ້ວ'.

๕๖. เอวญฺเจตฺถ สุนกฺขตฺต ตถาคตสฺส โหตีติ สุนกฺขตฺต เอตฺถ เอเตสํ ภิกฺขูนํ ปญฺหพฺยากรเณ – ‘‘อิทํ ฐานํ เอเตสํ อวิภูตํ อนฺธการํ, เตนิเม อนธิคเต อธิคตสญฺญิโน, หนฺท เนสํ วิโสเธตฺวา ปากฏํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสมี’’ติ, เอวญฺจ ตถาคตสฺส โหติ. อถ จ ปนิเธกจฺเจ…เป… ตสฺสปิ โหติ อญฺญถตฺตนฺติ ภควา ปฏิปนฺนกานํ ธมฺมํ เทเสติ. ยตฺถ ปน อิจฺฉาจาเร ฐิตา เอกจฺเจ โมฆปุริสา โหนฺติ, ตตฺร ภควา ปสฺสติ – ‘‘อิเม อิมํ ปญฺหํ อุคฺคเหตฺวา อชานิตฺวาว ชานนฺตา วิย อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญิโน หุตฺวา คามนิคมาทีสุ วิเสวมานา วิจริสฺสนฺติ, ตํ เนสํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขายา’’ติ เอวมสฺสายํ อิจฺฉาจาเร ฐิตานํ การณา ปฏิปนฺนกานมฺปิ อตฺถาย ‘‘ธมฺมํ เทสิสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตสฺส อญฺญถาภาโว โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

໕໖. ຄຳວ່າ 'ເອວຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕ ຕຖາຄຕສ຺ສ ໂຫຕີຕິ' ມີອະທິບາຍວ່າ: ດູກ່ອນສຸນັກຂັດຕະ, ໃນການຕອບບັນຫານີ້ ຄວາມຄິດຂອງຕຖາຄົດ ຍ່ອມມີຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຖານະນີ້ ຍັງບໍ່ປະກົດແກ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ ຍັງມືດມົນຢູ່, ເພາະເຫດນັ້ນ ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ຈຶ່ງມີຄວາມສຳຄັນວ່າໄດ້ບັນລຸ ໃນທັມທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ບັນລຸ, ເອົາເຖີ້ນ, ເຮົາຈະສະແດງທັມເຮັດໃຫ້ແຈ່ມແຈ້ງ ແລະ ເຮັດໃຫ້ປະກົດແກ່ພວກເຂົາ'. ຄວາມຄິດຂອງຕຖາຄົດ ຍ່ອມມີຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ອຖ ຈ ປນິເຘກຈ຺ເຈ...ເປ... ຕສ຺ສປິ ໂຫຕີ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ' ມີອະທິບາຍວ່າ: ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງທັມແກ່ພວກກຸນລະບຸດຜູ້ປະຕິບັດດີ. ແຕ່ໃນທີ່ໃດ ທີ່ມີໂມຄະບຸຣຸດບາງພວກ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມປາດຖະໜาອັນຊົ່ວຊ້າ, ໃນທີ່ນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງເລັງເຫັນວ່າ 'ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ ຮຽນເອົາບັນຫານີ້ແລ້ວ ບໍ່ຮູ້ເນື້ອຄວາມ ແຕ່ເຮັດຄືກັບວ່າຮູ້, ມີຄວາມສຳຄັນວ່າໄດ້ບັນລຸ ໃນທັມທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ບັນລຸ, ແລ້ວທ່ຽວໄປເວົ້າອວດຄຸນວິເສດໃນບ້ານ ແລະ ນິຄົມເປັນຕົ້ນ, ການທ່ຽວໄປຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປเพื่อຄວາມບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ແລະ ຄວາມທຸກແກ່ພວກເຂົາຕະຫຼອດກາລານານ'. ດ້ວຍເຫດນີ້ ຄວາມຄິດຂອງພຣະອົງ ທີ່ເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ເຮົາຈະສະແດງທັມເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພວກຜູ້ປະຕິບັດດີ' ຈຶ່ງກັບກາຍເປັນຢ່າງອື່ນ ເພາະເຫດແຫ່ງພວກໂມຄະບຸຣຸດ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມປາດຖະໜາອັນຊົ່ວຊ້າເຫຼົ່ານັ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳນັ້ນໄວ້.

๕๘. โลกามิสาธิมุตฺโตติ วฏฺฏามิส-กามามิส-โลกามิสภูเตสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ อธิมุตฺโต ตนฺนินฺโน ตคฺครุโก ตปฺปพฺภาโร. ตปฺปติรูปีติ [Pg.35] กามคุณสภาคา. อาเนญฺชปฏิสํยุตฺตายาติ อาเนญฺชสมาปตฺติปฏิสํยุตฺตาย. สํเสยฺยาติ กเถยฺย. อาเนญฺชสํโยชเนน หิ โข วิสํยุตฺโตติ อาเนญฺชสมาปตฺติสํโยชเนน วิสํสฏฺโฐ. โลกามิสาธิมุตฺโตติ เอวรูโป หิ ลูขจีวรธโร มตฺติกาปตฺตํ อาทาย อตฺตโน สทิเสหิ กติปเยหิ สทฺธึ ปจฺจนฺตชนปทํ คจฺฉติ, คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐกาเล มนุสฺสา ทิสฺวา ‘‘มหาปํสุกุลิกา อาคตา’’ติ ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทตฺวา สกฺกจฺจํ ทานํ เทนฺติ, ภตฺตกิจฺเจ นิฏฺฐิเต อนุโมทนํ สุตฺวา – ‘‘สฺเวปิ, ภนฺเต, อิเธว ปิณฺฑาย ปวิสถา’’ติ วทนฺติ. อลํ อุปาสกา, อชฺชาปิ โว พหูนํ ทินฺนนฺติ. เตน หิ, ภนฺเต, อนฺโตวสฺสํ อิธ วเสยฺยาถาติ อธิวาเสตฺวา วิหารมคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา วิหารํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ เสนาสนํ คเหตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมนฺติ. สายํ เอโก อาวาสิโก เต ภิกฺขู ปุจฺฉติ ‘‘กตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺถา’’ติ? อสุกคาเมติ. ภิกฺขาสมฺปนฺนาติ? อาม เอวรูปา นาม มนุสฺสานํ สทฺธา โหติ. ‘‘อชฺเชว นุ โข เอเต เอทิสา, นิจฺจมฺปิ เอทิสา’’ติ? สทฺธา เต มนุสฺสา นิจฺจมฺปิ เอทิสา, เต นิสฺสาเยว อยํ วิหาโร วฑฺฒตีติ. ตโต เต ปํสุกุลิกา ปุนปฺปุนํ เตสํ วณฺณํ กเถนฺติ, ทิวสาวเสสํ กเถตฺวา รตฺติมฺปิ กเถนฺติ. เอตฺตาวตา อิจฺฉาจาเร ฐิตสฺส สีสํ นิกฺขนฺตํ โหติ อุทรํ ผาลิตํ. เอวํ โลกามิสาธิมุตฺโต เวทิตพฺโพ.

໕໘. ຄຳວ່າ 'ໂລກາມິສາຘິມຸຕ຺ໂຕ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຝັກໃຝ່, ນ້ອມໄປ, ໜັກໃນ, ໂນ້ມໄປໃນກາມະຄຸນ ໕ ປະການ ອັນເປັນວັດຕາມິດ, ກາມາມິດ ແລະ ໂລກາມິດ. ຄຳວ່າ 'ຕປ຺ປຕិຣູປີ' ໄດ້ແກ່ ຄຳເວົ້າທີ່ເປັນສ່ວນແຫ່ງກາມະຄຸນ. ຄຳວ່າ 'ອາເນຎ຺ຊsubຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຍ' ໄດ້ແກ່ ຄຳເວົ້າທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບອາເນນຊາສະມາບັດ. ຄຳວ່າ 'ສໍເສຍ຺ຍ' ໄດ້ແກ່ ພຶງກ່າວ. ຄຳວ່າ 'ອາເນຎ຺ຊສໍໂຍຊເນນ ຫิ ໂຂ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ປົນເປດ້ວຍສັງໂຍດຄືອາເນນຊາສະມາບັດ. ໃນຄຳວ່າ 'ໂລກາມິສາຘິມຸຕ຺ໂຕ' ນີ້ ມີອະທິບາຍຂະຫຍາຍຄວາມວ່າ: ພິກຂຸຜູ້ຝັກໃຝ່ໃນໂລກາມິດເຫັນປານນີ້ ຫົ່ມຈີວອນເສົ້າໝອງ ຖືບາດດິນເຜົາ ເດີນທາງໄປສູ່ປັດຈັນຕະຊົນນະບົດ ພ້ອມກັບເພື່ອນພິກຂຸຜູ້ເຊັ່ນດຽວກັນ ໒-໓ ຮູບ, ໃນເວລາເຂົ້າໄປບິນທະບາດໃນໝູ່ບ້ານ ພວກມະນຸດເຫັນແລ້ວ ກ່າວວ່າ 'ພຣະມະຫາເຖຣະຜູ້ຊົງພັງສະກຸນຈີວອນມາແລ້ວ' ຈຶ່ງຈັດແຈງເຂົ້າຢາຄູ ແລະ ພັດຕາຫານເປັນຕົ້ນ ຖວາຍທານໂດຍເຄົາລົບ, ເມື່ອພັດຕະກິດສຳເລັດແລ້ວ ໄດ້ຟັງອະນຸໂມທະນາແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຂ້ານ້ອຍ ທ່ານເຈົ້າ, ມື້ອື່ນກໍຂໍເຊີນເຂົ້າໄປບິນທະບາດໃນທີ່ນີ້ອີກເດີ'. ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນກ່າວວ່າ 'ພໍແລ້ວ ອຸປາສົກ, ມື້ນີ້ພວກທ່ານກໍໄດ້ຖວາຍແກ່ພວກອາຕະມາເປັນຈຳນວນຫຼາຍແລ້ວ'. ພວກອຸປາສົກກ່າວວ່າ 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຂ້ານ້ອຍ ທ່ານເຈົ້າ, ຂໍຈົ່ງຢູ່ຈຳພັນສາໃນທີ່ນີ້ເຖີ້ນ' ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນຮັບນິມົນແລ້ວ ຖາມທາງໄປວິຫານ ແລ້ວໄປສູ່ວິຫານ. ໃນວິຫານນັ້ນ ພວກເຂົາຖືເອົາເສນາສະນະ ແລ້ວເກັບມ້ຽນບາດ ແລະ ຈີວອນ. ໃນເວລາແລງ ພິກຂຸເຈົ້າຖິ່ນຮູບໜຶ່ງ ຖາມພິກຂຸອາຄັນຕຸກະເຫຼົ່ານັ້ນວ່າ 'ພວກທ່ານໄປບິນທະບາດໃນທີ່ໃດມາ?' ຕອບວ່າ 'ໃນບ້ານຊື່ໂນ້ນ'. ຖາມວ່າ 'ອາຫານບິນທະບາດສົມບູນດີຢູ່ບໍ?' ຕອບວ່າ 'ໂດຍ, ຄວາມເຫຼື້ອມໃສຂອງພວກມະນຸດເຫັນປານນີ້ມີຢູ່'. ຖາມວ່າ 'ພວກເຂົາເປັນເຊັ່ນນີ້ສະເພາະມື້ນີ້ ຫຼື ວ່າເປັນເຊັ່ນນີ້ເປັນນິດ?' ຕອບວ່າ 'ພວກມະນຸດເຫຼົ່ານັ້ນມີສັດທາ ເປັນເຊັ່ນນີ້ເປັນນິດ, ວິຫານນີ້ຈະຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງກໍເພາະອາໄສພວກເຂົານັ້ນແລ້ວ'. ຈາກນັ້ນ ພິກຂຸຜູ້ຊົງພັງສະກຸນເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງພວກມະນຸດເຫຼົ່ານັ້ນເລື້ອຍໆ, ກ່າວຕະຫຼອດເວລາທີ່ເຫຼືອໃນຕອນເວັນ ແລະ ກ່າວແມ່ນແຕ່ໃນຕອນກາງຄືນ. ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ຫົວຂອງພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມປາດຖະໜາອັນຊົ່ວຊ້າ ຍ່ອມໂຜ່ອອກມາ (ເພື່ອສະແຫວງຫາລາບສັກກາລະ) ແລະ ທ້ອງກໍແຕກອອກ. ພຶງຊາບ ພິກຂຸຜູ້ຝັກໃຝ່ໃນໂລກາມິດ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

๕๙. อิทานิ อาเนญฺชสมาปตฺติลาภึ อธิมานิกํ ทสฺเสนฺโต ฐานํ โข ปเนตนฺติอาทิมาห. อาเนญฺชาธิมุตฺตสฺสาติ กิเลสสิญฺจนวิรหิตาสุ เหฏฺฐิมาสุ ฉสุ สมาปตฺตีสุ อธิมุตฺตสฺส ตนฺนินฺนสฺส ตคฺครุโน ตปฺปพฺภารสฺส. เส ปวุตฺเตติ ตํ ปวุตฺตํ. ฉ สมาปตฺติลาภิโน หิ อธิมานิกสฺส ปญฺจกามคุณามิสพนฺธนา ปติตปณฺฑุปลาโส วิย อุปฏฺฐาติ. เตเนตํ วุตฺตํ.

໕໙. ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງ ພິກຂຸຜູ້ໄດ້ອາເນນຊາສະມາບັດ ຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນຕົນຜິດ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ຐານໍ ໂຂ ປເນຕໍ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອາເນຎ຺ຊາຘິມຸຕ຺ຕສ຺ສ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຝັກໃຝ່, ນ້ອມໄປ, ໜັກໃນ, ໂນ້ມໄປໃນສະມາບັດເບື້ອງຕ່ຳ ໖ ປະການ ອັນປາສະຈາກການຫົດສົງດ້ວຍກິເລດ. ຄຳວ່າ 'ເສ ປවຸຕ຺ເຕ' ໄດ້ແກ່ ຄຳເວົ້າທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບສະມາບັດນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ສຳລັບພິກຂຸຜູ້ໄດ້ສະມາບັດ ໖ ປະການ ຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນຕົນຜິດ, ເຄື່ອງຜູກພັນຄືອາມິດໃນກາມະຄຸນ ໕ ຍ່ອມປະກົດເໝືອນດັ່ງໃບໄມ້ແຫ້ງທີ່ຫຼົ່ນຫຼົ່ນແລ້ວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳນັ້ນໄວ້.

๖๐. อิทานิ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ ลาภิโน อธิมานิกสฺส นิฆํสํ ทสฺเสตุํ ฐานํ โข ปนาติอาทิมาห. ตตฺถ ทฺเวธา ภินฺนาติ มชฺเฌ ภินฺนา. อปฺปฏิสนฺธิกาติ ขุทฺทกา มุฏฺฐิปาสาณมตฺตา ชตุนา วา สิเลเสน วา อลฺลียาเปตฺวา ปฏิสนฺธาตุํ สกฺกา. มหนฺตํ ปน กุฏาคารปฺปมาณํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เส ภินฺเนติ ตํ ภินฺนํ. อุปริ [Pg.36] สมาปตฺติลาภิโน หิ เหฏฺฐาสมาปตฺติ ทฺเวธาภินฺนา เสลา วิย โหติ, ตํ สมาปชฺชิสฺสามีติ จิตฺตํ น อุปฺปชฺชติ. เตเนตํ วุตฺตํ.

໖໐. ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຂໍ້ກຳນົດ (ຂອບເຂດ) ຂອງພິກຂຸຜູ້ໄດ້ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະສະມາບັດ ຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນຕົນຜິດ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ຐານໍ ໂຂ ປນາ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ທ຺ເວຘາ ຠິນ຺ນາ' ໄດ້ແກ່ ແຕກອອກເປັນສອງສ່ຽງໃນທ່າມກາງ. ຄຳວ່າ 'ອປ຺ປຏิສນ຺ຘິກາ' ມີອະທິບາຍວ່າ: ກ້ອນຫີນນ້ອຍຂະໜາດເທົ່າກຳມື ຍັງອາດຈະເຊື່ອມຕໍ່ກັນໄດ້ອີກ ດ້ວຍການທາດ້ວຍຄັ່ງ ຫຼື ຢາງໄມ້, ແຕ່ຄຳນີ້ ພຣະອົງຊົງg່າວໝາຍເຖິງ ແຜ່ນຫີນໃຫຍ່ຂະໜາດເທົ່າກັບຍອດປາສາດ. ຄຳວ່າ 'ເສ ຠິນ຺ເນ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບສະມາບັດເບື້ອງຕ່ຳນັ້ນແຕກທຳລາຍແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ສຳລັບພິກຂຸຜູ້ໄດ້ສະມາບັດເບື້ອງເທິງ, ສະມາບັດເບື້ອງຕ່ຳ ຍ່ອມເປັນເໝືອນດັ່ງແຜ່ນຫີນໃຫຍ່ທີ່ແຕກອອກເປັນສອງສ່ຽງ, ຈິດຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ເຮົາຈະເຂົ້າສະມາບັດນັ້ນອີກ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳນັ້ນໄວ້.

๖๑. อิทานิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนลาภิโน อธิมานิกสฺส จ นิฆํสํ ทสฺเสนฺโต ฐานํ โข ปนาติอาทิมาห. ตตฺถ เส วนฺเตติ ตํ วนฺตํ. อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน หิ เหฏฺฐาสมาปตฺติโย วนฺตสทิสา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ, ปุน สมาปชฺชิสฺสามีติ จิตฺตํ น อุปฺปชฺชติ. เตเนตํ วุตฺตํ.

໖໑. ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຂໍ້ກຳນົດ ຂອງພິກຂຸຜູ້ໄດ້ເນວະສັນຍານาສັນຍາຍະຕະນະສະມາບັດ ຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນຕົນຜິດ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ຐານໍ ໂຂ ປນາ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ເສ ວນ຺ເຕ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບສະມາບັດເບື້ອງຕ່ຳນັ້ນ ຖືກຮາກອອກແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ສຳລັບພິກຂຸຜູ້ໄດ້ສະມາບັດທັງ ໘, ສະມາບັດເບື້ອງຕ່ຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມປະກົດເໝືອນດັ່ງສິ່ງທີ່ຖືກຮາກອອກແລ້ວ, ຈິດຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ເຮົາຈະເຂົ້າສະມາບັດນັ້ນອີກ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳນັ້ນໄວ້.

๖๒. อิทานิ ขีณาสวสฺส นิฆํสํ ทสฺเสนฺโต ฐานํ โข ปนาติอาทิมาห. ตตฺถ เส อุจฺฉินฺนมูเลติ โส อุจฺฉินฺนมูโล. อุปริ สมาปตฺติลาภิโน หิ เหฏฺฐาสมาปตฺติ มูลจฺฉินฺนตาโล วิย อุปฏฺฐาติ, ตํ สมาปชฺชิสฺสามีติ จิตฺตํ น อุปฺปชฺชติ. เตเนตํ วุตฺตํ.

໖໒. ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຂໍ້ກຳນົດ ຂອງພຣະຂີນາສົບ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ຐານໍ ໂຂ ປນາ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ເສ ອຸຈ຺ສິນ຺ນມູເລ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບສະມາບັດນັ້ນ ມີຮາກອັນຂາດແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ສຳລັບພຣະຂີນາສົບ ຜູ້ໄດ້ສະມາບັດເບື້ອງເທິງ (ອະຣະຫັດຕະຜົນສະມາບັດ), ສະມາບັດເບື້ອງຕ່ຳ ຍ່ອມປະກົດເໝືອນດັ່ງຕົ້ນຕານທີ່ມີຮາກຂາດແລ້ວ, ຈິດຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ເຮົາຈະເຂົ້າສະມາບັດນັ້ນອີກ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳນັ້ນໄວ້.

๖๓. ฐานํ โข ปนาติ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. เหฏฺฐา หิ สมาปตฺติลาภิโน อธิมานิกสฺสปิ ขีณาสวสฺสปิ นิฆํโส กถิโต, สุกฺขวิปสฺสกสฺส ปน อธิมานิกสฺสปิ ขีณาสวสฺสปิ น กถิโต. เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ นิฆํสํ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตํ ปน ปฏิกฺขิตฺตํ. สมาปตฺติลาภิโน หิ อธิมานิกสฺส นิฆํเส กถิเต สุกฺขวิปสฺสกสฺสปิ อธิมานิกสฺส กถิโตว โหติ, สมาปตฺติลาภิโน จ ขีณาสวสฺส กถิเต สุกฺขวิปสฺสกขีณาสวสฺส กถิโตว โหติ. เอเตสํ ปน ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ สปฺปายาสปฺปายํ กเถตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

໖໓. ຄຳວ່າ 'ຐານໍ ໂຂ ປນາ' ນີ້ ເປັນອະນຸສົນທິຕ່າງຫາກ. ດ້ວຍວ່າ ໃນຕອນຕົ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງຂໍ້ກຳນົດ ຂອງພິກຂຸຜູ້ໄດ້ສະມາບັດ ທັງຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນຕົນຜິດ ແລະ ພຣະຂີນາສົບ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຊົງສະແດງຂໍ້ກຳນົດ ຂອງພິກຂຸຜູ້ເປັນສຸກຂະວິປັດສະກະ ທັງຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນຕົນຜິດ ແລະ ພຣະຂີນາສົບ. ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງປາຣົບພຣະທັມມະເທດສະໜານີ້ ເພື່ອສະແດງຂໍ້ກຳນົດ ຂອງພິກຂຸທັງສອງພວກນັ້ນ. ແຕ່ຂໍ້ນັ້ນ ຖືກປະຕິເສດແລ້ວ (ໃນມະຫາອັດຖະກະຖາ). ເພາະວ່າ ເມື່ອຊົງສະແດງຂໍ້ກຳນົດ ຂອງພິກຂຸຜູ້ໄດ້ສະມາບັດ ຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນຕົນຜິດແລ້ວ ກໍຊື່ວ່າຊົງສະແດງຂໍ້ກຳນົດ ຂອງພິກຂຸຜູ້ເປັນສຸກຂະວິປັດສະກະ ຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນຕົນຜິດນັ້ນດ້ວຍ, ແລະ ເມື່ອຊົງສະແດງຂໍ້ກຳນົດ ຂອງພຣະຂີນາສົບຜູ້ໄດ້ສະມາບັດແລ້ວ ກໍຊື່ວ່າຊົງສະແດງຂໍ້ກຳນົດ ຂອງພຣະຂີນາສົບຜູ້ເປັນສຸກຂະວິປັດສະກະນັ້ນດ້ວຍ. ແຕ່ພຣະອົງຊົງປາຣົບພຣະທັມມະເທດສະໜານີ້ ເພື່ອສະແດງສິ່ງທີ່ເປັນສັບປາຍະ ແລະ ອະສັບປາຍະ ແກ່ພິກຂຸທັງສອງພວກນັ້ນ.

ตตฺถ สิยา – ปุถุชฺชนสฺส ตาว อารมฺมณํ อสปฺปายํ โหตุ, ขีณาสวสฺส กถํ อสปฺปายนฺติ. ยทคฺเคน ปุถุชฺชนสฺส อสปฺปายํ, ตทคฺเคน ขีณาสวสฺสาปิ อสปฺปายเมว. วิสํ นาม ชานิตฺวา ขาทิตมฺปิ อชานิตฺวา ขาทิตมฺปิ วิสเมว. น หิ ขีณาสเวนปิ ‘‘อหํ ขีณาสโว’’ติ อสํวุเตน ภวิตพฺพํ. ขีณาสเวนปิ ยุตฺตปยุตฺเตเนว ภวิตุํ วฏฺฏติ.

ໃນຂໍ້ນັ້ນ ພຶງມີຄຳຖາມວ່າ: 'ອາຣົມທີ່ບໍ່ເປັນສັບປາຍະ ຈົ່ງມີແກ່ປຸຖຸຊົນກ່ອນເຖີ້ນ, ແຕ່ຈະບໍ່ເປັນສັບປາຍະແກ່ພຣະຂີນາສົບ ໄດ້ແນວໃດ?' ຕອບວ່າ: ອາຣົມທີ່ບໍ່ເປັນສັບປາຍະແກ່ປຸຖຸຊົນໂດຍສ່ວນໃດ, ກໍຍ່ອມບໍ່ເປັນສັບປາຍະແກ່ພຣະຂີນາສົບ ໂດຍສ່ວນນັ້ນຄືກັນ. ຂຶ້ນຊື່ວ່າຢາພິດ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຮູ້ແລ້ວກິນ ຫຼື ບໍ່ຮູ້ແລ້ວກິນ ກໍເປັນຢາພິດຢູ່ດີ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຂີນາສົບ ກໍບໍ່ພຶງເປັນຜູ້ບໍ່ສຳລວມ ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ເຮົາເປັນພຣະຂີນາສົບ'. ແມ່ນແຕ່ພຣະຂີນາສົບ ກໍພຶງເປັນຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມ (ສຳລວມລະວັງ) ຢູ່ສະເໝີ.

๖๔. ตตฺถ สมเณนาติ พุทฺธสมเณน. ฉนฺทราคพฺยาปาเทนาติ โส อวิชฺชาสงฺขาโต วิสโทโส ฉนฺทราเคน จ พฺยาปาเทน จ รุปฺปติ กุปฺปติ. อสปฺปายานีติ อวฑฺฒิกรานิ อารมฺมณานิ. อนุทฺธํเสยฺยาติ โสเสยฺย [Pg.37] มิลาเปยฺย. สอุปาทิเสสนฺติ สคหณเสสํ, อุปาทิตพฺพํ คณฺหิตพฺพํ อิธ อุปาทีติ วุตฺตํ. อนลญฺจ เต อนฺตรายายาติ ชีวิตนฺตรายํ เต กาตุํ อสมตฺถํ. รโชสูกนฺติ รโช จ วีหิสุกาทิ จ สูกํ. อสุ จ วิสโทโสติ โส จ วิสโทโส. ตทุภเยนาติ ยา สา อสปฺปายกิริยา จ โย วิสโทโส จ, เตน อุภเยน. ปุถุตฺตนฺติ มหนฺตภาวํ.

໖໔. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ສມຓເນ' ໄດ້ແກ່ ພຣະພຸດທະສະມະນະ (ພຣະພຸດທະເຈົ້າຜູ້ເປັນສະມະນະ). ຄຳວ່າ 'ສນ຺ທຣາຄພ຺ຍາປາເທນ' ມີອະທິບາຍວ່າ: ໂທດຄືຢາພິດ ທີ່ກ່າວຄືອະວິຊານັ້ນ ຍ່ອມກຳເລີບ ແລະ ປັ່ນປ່ວນ ເພາະສັນທະຣາຄະ ແລະ ພະຍາບາດ. ຄຳວ່າ 'ອສປ຺ປາຍານิ' ໄດ້ແກ່ ອາຣົມທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເກື້ອກູນແກ່ຄວາມຈະເລີນ. ຄຳວ່າ 'ອນຸທ຺ຘໍເສຍ຺ຍ' ໄດ້ແກ່ ພຶງເຮັດໃຫ້ເຫືອດແຫ້ງ ຫຼື ພຶງເຮັດໃຫ້ຫ່ຽວແຫ້ງ. ຄຳວ່າ 'ສອຸປາທິເສສໍ' ໄດ້ແກ່ ຍັງມີສ່ວນເຫຼືອແຫ່ງຢາພິດທີ່ຍຶດຖືໄວ້, ສິ່ງທີ່ພຶງຍຶດຖື ຫຼື ພຶງຖືເອົາ ໃນທີ່ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງຮຽກວ່າ 'ອຸປາທິ'. ຄຳວ່າ 'ອນລຎ຺ຈ ເຕ ອນ຺ຕຣາຍາຍ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ສາມາດທີ່ຈະເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ຊີວິດຂອງເຈົ້າໄດ້. ຄຳວ່າ 'ຣໂຊສູກໍ' ໄດ້ແກ່ ລະອອງ ແລະ ໜາມ ມີໜາມເຂົ້າເປືອກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອສຸ ຈ ວິສໂທໂສ' ໄດ້ແກ່ ໂທດຄືຢາພິດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຕທຸຠເຍນ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເຫດທັງສອງປະການ ຄື ການກະທຳທີ່ບໍ່ເປັນສັບປາຍະ ແລະ ໂທດຄືຢາພິດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ປຸຖຸຕ຺ຕໍ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຂອງໃຫຍ່ (ຄວາມແຜ່ຂะຫຍາຍກວ້າງຂວາງ).

เอวเมว โขติ เอตฺถ สอุปาทานสลฺลุทฺธาโร วิย อปฺปหีโน อวิชฺชาวิสโทโส ทฏฺฐพฺโพ, อสปฺปายกิริยาย ฐิตภาโว วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อสํวุตกาโล, ตทุภเยน วเณ ปุถุตฺตํ คเต มรณํ วิย สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตนํ, มรณมตฺตํ ทุกฺขํ วิย อญฺญตราย ครุกาย สํกิลิฏฺฐาย อาปตฺติยา อาปชฺชนํ ทฏฺฐพฺพํ. สุกฺกปกฺเขปิ อิมินาว นเยน โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ.

ຄຳວ່າ 'ເອວເມວ ໂຂ' ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ: ພຶງເຫັນ ໂທດຄືຢາພິດຄືອະວິຊາ ທີ່ຍັງລະບໍ່ໄດ້ ເໝືອນດັ່ງການຖອນລູກສອນທີ່ຍັງມີສ່ວນເຫຼືອຢູ່, ພຶງເຫັນ ເວລາທີ່ບໍ່ສຳລວມໃນທະວານທັງ ໖ ເໝືອນດັ່ງການຕັ້ງຢູ່ໃນການກະທຳທີ່ບໍ່ເປັນສັບປາຍະ, ພຶງເຫັນ ການບອກຄືນສິກຂາແລ້ວວຽນມາເພື່ອຄວາມເປັນຄົນຕ່ຳຊ້າ (ສຶກອອກເປັນຄະລຶຫັດ) ເໝືອນດັ່ງຄວາມຕາຍ ໃນເມື່ອບາດແຜຂะຫຍາຍກວ້າງຂວາງອອກ ເພາະເຫດທັງສອງປະການນັ້ນ, ພຶງເຫັນ ການຕ້ອງອາບັດທີ່ເສົ້າໝອງ ແລະ ໜັກໜາຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ເໝືອນດັ່ງຄວາມທຸກປານຕາຍ. ແມ່ນແຕ່ໃນຝ່າຍຂາວ (ສຸກກະປັກ) ກໍພຶງຊາບການປຽບທຽບອຸປະມາອຸປະໄມ ໂດຍທຳນອງນີ້ຄືກັນ.

๖๕. สติยาเยตํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ สติ ปญฺญาคติกา. โลกิกาย ปญฺญาย โลกิกา โหติ, โลกุตฺตราย โลกุตฺตรา. อริยาเยตํ ปญฺญายาติ ปริสุทฺธาย วิปสฺสนาปญฺญาย.

໖໕. ຄຳວ່າ 'ສຕິຍາເຍຕໍ ອຘิວຈນໍ' ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ: ສະຕິໃນທີ່ນີ້ ມີປັນຍາເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າ. ສະຕິທີ່ເກີດຮ່ວມກັບໂລກິຍະປັນຍາ ຍ່ອມເປັນໂລກິຍະສະຕິ, ສະຕິທີ່ເກີດຮ່ວມກັບໂລກຸດຕະຣະປັນຍາ ຍ່ອມເປັນໂລກຸດຕະຣະສະຕິ. ຄຳວ່າ 'ອຣิຍາເຍຕໍ ປຎ຺ຎາຍ' ໄດ້ແກ່ ວິປັດສະນາປັນຍາອັນບໍລິສຸດ.

อิทานิ ขีณาสวสฺส พลํ ทสฺเสนฺโต โส วตาติอาทิมาห. ตตฺถ สํวุตการีติ ปิหิตการี. อิติ วิทิตฺวา นิรุปธีติ เอวํ ชานิตฺวา กิเลสุปธิปหานา นิรุปธิ โหติ, นิรุปาทาโนติ อตฺโถ. อุปธิสงฺขเย วิมุตฺโตติ อุปธีนํ สงฺขยภูเต นิพฺพาเน อารมฺมณโต วิมุตฺโต. อุปธิสฺมินฺติ กามุปธิสฺมึ. กายํ อุปสํหริสฺสตีติ กายํ อลฺลียาเปสฺสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ตณฺหกฺขเย นิพฺพาเน อารมฺมณโต วิมุตฺโต ขีณาสโว ปญฺจ กามคุเณ เสวิตุํ, กายํ วา อุปสํหริสฺสติ จิตฺตํ วา อุปฺปาเทสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງກຳລັງຂອງພຣະຂີນາສົບ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ໂສ ວຕ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ສໍວຸຕກາຣີ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປິດກັ້ນ (ສຳລວມລະວັງ). ຄຳວ່າ 'ອິຕິ ວິທິຕ຺ວາ ນิຣຸປຘີ' ມີອະທິບາຍວ່າ: ຮູ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມເປັນຜູ້ປາສະຈາກອຸປະທິ ເພາະການລະກິເລສຸປະທິ, ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ບໍ່ມີອຸປະທິ. ຄຳວ່າ 'ອຸປຘິສງ຺ຂເຍ ວິມຸຕ຺ໂຕ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ ເພາະມີພຣະນິພານອັນເປັນທີ່ສິ້ນໄປແຫ່ງອຸປະທິທັງຫຼາຍ ເປັນອາຣົມ. ຄຳວ່າ 'ອຸປຘິສ຺ມິໍ' ໄດ້ແກ່ ໃນກາມຸປະທິ (ກາມະຄຸນ ໕). ຄຳວ່າ 'ກາຍໍ ອຸປສໍຫຣິສ຺ສຕີ' ໄດ້ແກ່ ຈະນ້ອມກາຍເຂົ້າໄປພົວພັນ. ມີຄຳອະທິບາຍດັ່ງນີ້ວ່າ: ພຣະຂີນາສົບຜູ້ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ ເພາະມີພຣະນິພານອັນເປັນທີ່ສິ້ນໄປແຫ່ງຕັນຫາ ເປັນອາຣົມ ຈະນ້ອມກາຍເຂົ້າໄປ ຫຼື ຈະຍັງຈິດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ເພື່ອເສບກາມະຄຸນ ໕ ນັ້ນ, ຖານະເຊັ່ນນີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ງ່າຍທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ ຊື່ ປປັນຈະສູທະນີ

สุนกฺขตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍ ສຸນັກຂັດຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๖. อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍ ອາເນນຊາສັບປາຍະສູດ

๖๖. เอวํ [Pg.38] เม สุตนฺติ อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตํ. ตตฺถ อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา. กามาติ วตฺถุกามาปิ กิเลสกามาปิ. ตุจฺฉาติ นิจฺจสารธุวสารอตฺตสารวิรหิตตฺตา ริตฺตา, น ปน นตฺถีติ คเหตพฺพา. น หิ ตุจฺฉมุฏฺฐีติ วุตฺเต มุฏฺฐิ นาม นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺส ปน อพฺภนฺตเร กิญฺจิ นตฺถิ, โส วุจฺจติ ตุจฺโฉ. มุสาติ นาสนกา. โมสธมฺมาติ นสฺสนสภาวา, เขตฺตํ วิย วตฺถุ วิย หิรญฺญสุวณฺณํ วิย จ น ปญฺญายิตฺถ, กติปาเหเนว สุปินเก ทิฏฺฐา วิย นสฺสนฺติ น ปญฺญายนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘โมสธมฺมา’’ติ, มายากตเมตนฺติ ยถา มายาย อุทกํ มณีติ กตฺวา ทสฺสิตํ, พทริปณฺณํ กหาปโณติ กตฺวา ทสฺสิตํ, อญฺญํ วา ปน เอวรูปํ ทสฺสนูปจาเร ฐิตสฺเสว ตถา ปญฺญายติ, อุปจาราติกฺกมโต ปฏฺฐาย ปากติกเมว ปญฺญายติ. เอวํ กามาปิ อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานฏฺเฐน ‘‘มายากต’’นฺติ วุตฺตา. ยถา จ มายากาโร อุทกาทีนิ มณิอาทีนํ วเสน ทสฺเสนฺโต วญฺเจติ, เอวํ กามาปิ อนิจฺจาทีนิ นิจฺจาทิสภาวํ ทสฺเสนฺตา วญฺเจนฺตีติ วญฺจนกฏฺเฐนปิ ‘‘มายากต’’นฺติ วุตฺตา. พาลลาปนนฺติ มยฺหํ ปุตฺโต, มยฺหํ ธีตา, มยฺหํ หิรญฺญํ มยฺหํ สุวณฺณนฺติ เอวํ พาลานํ ลาปนโต พาลลาปนํ. ทิฏฺฐธมฺมิกา กามาติ มานุสกา ปญฺจ กามคุณา. สมฺปรายิกาติ เต ฐเปตฺวา อวเสสา. ทิฏฺฐธมฺมิกา. กามสญฺญาติ มานุสเก กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญา. อุภยเมตํ มารเธยฺยนฺติ เอเต กามา จ กามสญฺญา จ อุภยมฺปิ มารเธยฺยํ. เยหิ อุภยเมตํ คหิตํ, เตสญฺหิ อุปริ มาโร วสํ วตฺเตติ. ตํ สนฺธาย ‘‘อุภยเมตํ มารเธยฺย’’นฺติ วุตฺตํ.

໖໖. ຄຳວ່າ "Evaṃ me sutaṃ" ນີ້ ໝາຍເຖິງ ອະເນນຊາສັບປາຍະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ, ຄຳວ່າ "aniccā" ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ກໍດັບໄປ ໂດຍຄວາມໝາຍວ່າບໍ່ມີຢູ່ຢ່າງຖາວອນ. ຄຳວ່າ "kāmā" ໄດ້ແກ່ ວັດຖຸກາມ ແລະ ກິເລດກາມ. ຄຳວ່າ "tucchā" ໄດ້ແກ່ ຄວາມວ່າງເປົ່າ ເພາະປາສະຈາກແກ່ນສານທີ່ໝັ້ນຄົງ, ແກ່ນສານທີ່ຍືນຍົງ ແລະ ແກ່ນສານແຫ່ງຕົວຕົນ, ແຕ່ບໍ່ຄວນຖືວ່າ "ບໍ່ມີຢູ່ເລີຍ". ເພາະເມື່ອເວົ້າວ່າ "ກຳມືທີ່ວ່າງເປົ່າ" ກໍບໍ່ໄດ້ໝາຍຄວາມວ່າ "ບໍ່ມີກຳມືເລີຍ", ແຕ່ໝາຍເຖິງກຳມືທີ່ບໍ່ມີສິ່ງໃດຢູ່ຂ້າງໃນ, ສິ່ງນັ້ນຈຶ່ງຮຽກວ່າ ວ່າງເປົ່າ. ຄຳວ່າ "musā" ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ທຳລາຍ. ຄຳວ່າ "mosadhammā" ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ມີສະພາວະເສື່ອມສະຫຼາຍໄປ, ບໍ່ປາກົດຢູ່ຄືກັບໄຮ່ນາ, ທີ່ດິນ, ເງິນ ແລະ ຄຳ, ພາຍໃນບໍ່ກີ່ວັນກໍເສື່ອມສະຫຼາຍໄປ ບໍ່ປາກົດໃຫ້ເຫັນ ເໝືອນດັ່ງສິ່ງທີ່ເຫັນໃນຄວາມຝັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ "mosadhammā". ຄຳວ່າ "māyākatametaṃ" ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ເໝືອນດັ່ງມາຍາກົນ ທີ່ເຮັດໃຫ້ນ້ຳປາກົດເປັນແກ້ວມະນີ, ເຮັດໃຫ້ໃບພຸດຊາປາກົດເປັນເງິນກະຫາປະນະ, ຫຼືສິ່ງອື່ນໆ ທີ່ມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ ເຊິ່ງປາກົດແກ່ຜູ້ທີ່ຢືນຢູ່ໃນໄລຍະແຫ່ງການຫຼອກລວງເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເມື່ອພົ້ນຈາກໄລຍະນັ້ນໄປແລ້ວ ກໍຈະປາກົດເປັນນ້ຳ ຫຼື ໃບໄມ້ຕາມປົກກະຕິ. ເຊັ່ນດຽວກັນ, ກາມທັງຫຼາຍກໍຊື່ວ່າ "māyākata" ເພາະປາກົດຂຶ້ນພຽງຊົ່ວຄາວ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ເໝືອນດັ່ງນັກມາຍາກົນສະແດງນ້ຳເປັນຕົ້ນໃຫ້ປາກົດເປັນແກ້ວມະນີເປັນຕົ້ນ ເພື່ອຫຼອກລວງຄົນ, ກາມທັງຫຼາຍກໍຫຼອກລວງຄົນ ໂດຍສະແດງສິ່ງທີ່ບໍ່ທ່ຽງໃຫ້ປາກົດເປັນຂອງທ່ຽງເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ກາມທັງຫຼາຍຈຶ່ງຊື່ວ່າ "māyākata" ໂດຍຄວາມໝາຍວ່າເປັນສິ່ງຫຼອກລວງ. ຄຳວ່າ "bālalāpanaṃ" ໄດ້ແກ່ ຄຳເພີ້ຝັນຂອງຄົນເຂົາ ເຊັ່ນເວົ້າວ່າ "ລູກຂອງຂ້ອຍ, ລູກສາວຂອງຂ້ອຍ, ເງິນຂອງຂ້ອຍ, ຄຳຂອງຂ້ອຍ" ດັ່ງນີ້ ເພາະເປັນຄຳເວົ້າຂອງຄົນເຂົາ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ບາລະລາປະນະ. ຄຳວ່າ "diṭṭhadhammikā kāmā" ໄດ້ແກ່ ກາມມະຄຸນ ໕ ຂອງມະນຸດ. ຄຳວ່າ "samparāyikā" ໄດ້ແກ່ ກາມທີ່ເຫຼືອຈາກນັ້ນ. ຄຳວ່າ "diṭṭhadhammikā kāmasaññā" ໄດ້ແກ່ ສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍປາຣົບກາມໃນໂລກມະນຸດ. ຄຳວ່າ "ubhayametaṃ māradheyyanti" ໄດ້ແກ່ ກາມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ແລະ ກາມະສັນຍາ ທັງສອງຢ່າງນີ້ ລ້ວນແຕ່ເປັນຂອງມານ. ເພາະວ່າ ມານຍ່ອມແຜ່ອຳນາດຄອບງຳເໜືອບຸກຄົນຜູ້ຍຶດຖືເອົາທັງສອງຢ່າງນີ້. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ubhayametaṃ māradheyyanti".

มารสฺเสส วิสโยติอาทีสุปิ ยถา โจฬสฺส วิสโย โจฬวิสโย, ปณฺฑสฺส วิสโย ปณฺฑวิสโย, สํวรานํ วิสโย สํวรวิสโยติ ปวตฺตนฏฺฐานํ วิสโยติ วุจฺจติ, เอวํ เยหิ เอเต กามา คหิตา, เตสํ อุปริ มาโร วสํ วตฺเตติ. ตํ สนฺธาย มารสฺเสส วิสโยติ วุตฺตํ. ปญฺจ ปน กามคุเณ นิวาปพีชํ วิย วิปฺปกิรนฺโต มาโร คจฺฉติ. เยหิ ปน เต คหิตา, เตสํ อุปริ มาโร วสํ วตฺเตติ. ตํ สนฺธาย มารสฺเสส นิวาโปติ วุตฺตํ. ยถา จ ยตฺถ หตฺถิอาทโย วสํ วตฺเตนฺติ, โส หตฺถิโคจโร อสฺสโคจโร อชโคจโรติ วุจฺจติ, เอวํ [Pg.39] เยหิ เอเต กามา คหิตา, เตสุ มาโร วสํ วตฺเตติ. ตํ สนฺธาย มารสฺเสส โคจโรติ วุตฺตํ.

ໃນຄຳວ່າ "Mārassesa visayo" ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ: ເໝືອນດັ່ງດິນແດນຂອງພະຍາໂຈລະ ຮຽກວ່າ ໂຈລະວິໄສ, ດິນແດນຂອງພະຍາປັນດະ ຮຽກວ່າ ປັນດະວິໄສ, ດິນແດນຂອງພະຍາສັງວະຣະ ຮຽກວ່າ ສັງວະຣະວິໄສ, ເຊິ່ງສະຖານທີ່ດຳເນີນໄປ ຮຽກວ່າ ວິໄສ. ເຊັ່ນດຽວກັນ, ມານຍ່ອມແຜ່ອຳນາດຄອບງຳເໜືອບຸກຄົນຜູ້ຍຶດຖືເອົາກາມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "mārassesa visayo". ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ມານຍ່ອມທ່ຽວໄປຫວ່ານກາມະຄຸນ ໕ ໄວ້ ເໝືອນດັ່ງຫວ່ານພືດພັນ. ມານຍ່ອມແຜ່ອຳນາດຄອບງຳເໜືອບຸກຄົນຜູ້ຍຶດຖືເອົາກາມະຄຸນເຫຼົ່ານັ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "mārassesa nivāpo". ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ເໝືອນດັ່ງສະຖານທີ່ທີ່ຊ້າງ, ມ້າ ຫຼື ແບ້ ທ່ຽວຫາກິນ ແລະ ຕົກຢູ່ໃນອຳນາດ ຮຽກວ່າ ບ່ອນຫາກິນຂອງຊ້າງ, ບ່ອນຫາກິນຂອງມ້າ, ບ່ອນຫາກິນຂອງແບ້. ເຊັ່ນດຽວກັນ, ມານຍ່ອມແຜ່ອຳນາດຄອບງຳໃນບຸກຄົນຜູ້ຍຶດຖືເອົາກາມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "mārassesa gocaro".

เอตฺถาติ เอเตสุ กาเมสุ. มานสาติ จิตฺตสมฺภูตา. ตตฺถ สิยา – ทุวิเธ ตาว กาเม อารพฺภ อภิชฺฌานลกฺขณา อภิชฺฌา, กรณุตฺตริยลกฺขโณ สารมฺโภ จ อุปฺปชฺชตุ, พฺยาปาโท กถํ อุปฺปชฺชตีติ? มมายิเต วตฺถุสฺมึ อจฺฉินฺเนปิ โสจนฺติ, อจฺฉิชฺชนฺเตปิ โสจนฺติ, อจฺฉินฺนสงฺกิโนปิ โสจนฺติ, โย เอวรูโป จิตฺตสฺส อาฆาโตติ เอวํ อุปฺปชฺชติ. เตว อริยสาวกสฺสาติ เต อริยสาวกสฺส. วกาโร อาคมสนฺธิมตฺตํ โหติ. อิธ มนุสิกฺขโตติ อิมสฺมึ สาสเน สิกฺขนฺตสฺส เต ตโยปิ กิเลสา อนฺตรายกรา โหนฺติ. อภิภุยฺย โลกนฺติ กามโลกํ อภิภวิตฺวา. อธิฏฺฐาย มนสาติ ฌานารมฺมณจิตฺเตน อธิฏฺฐหิตฺวา. อปริตฺตนฺติ กามาวจรจิตฺตํ ปริตฺตํ นาม, ตสฺส ปฏิกฺเขเปน มหคฺคตํ อปริตฺตํ นาม. ปมาณนฺติปิ กามาวจรเมว, รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อปฺปมาณํ. สุภาวิตนฺติ ปน เอตํ กามาวจราทีนํ นามํ น โหติ, โลกุตฺตรสฺเสเวตํ นามํ. ตสฺมา เอตสฺส วเสน อปริตฺตํ อปฺปมาณํ สุภาวิตนฺติ สพฺพํ โลกุตฺตรเมว วฏฺฏติ.

ຄຳວ່າ "Ettha" ໄດ້ແກ່ ໃນກາມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ "Mānasā" ໄດ້ແກ່ ກິເລດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຈິດ. ໃນຄຳນັ້ນ ອາດມີຄຳຖາມຂຶ້ນມາວ່າ: "ອະພິຊຊາ ເຊິ່ງມີລັກສະນະເພ່ງເລັງຢາກໄດ້ ແລະ ສາຣັມພະ ເຊິ່ງມີລັກສະນະແຂ່ງດີ ປາຣົບກາມທັງສອງປະການນັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໄດ້, ແຕ່ພະຍາບາດຈະເກີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ?" ແກ້ວ່າ: "ເມື່ອວັດຖຸອັນເປັນທີ່ຮັກຖືກຄົນອື່ນຍື້ແຍ່ງເອົາໄປ ເຂົາກໍໂສກເສົ້າ, ເມື່ອວັດຖຸນັ້ນເສື່ອມສະຫຼາຍໄປເອງ ເຂົາກໍໂສກເສົ້າ, ຫຼື ເມື່ອລະແວງສົງໄສວ່າຈະຖືກຍື້ແຍ່ງເອົາໄປ ເຂົາກໍໂສກເສົ້າ. ຄວາມຂັດເຄືອງແຫ່ງຈິດທີ່ມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ ມີຢູ່, ພະຍາບາດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍເຫດຢ່າງນີ້". ຄຳວ່າ "Teva ariyasāvakassa" ໄດ້ແກ່ ກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນຂອງພຣະອະລິຍະສາວົກ. ຕົວອັກສອນ "ວ" ເປັນພຽງອັກສອນທີ່ເຊື່ອມຕໍ່ຕາມຫຼັກສົນທິເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "Idha anusikkhato" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ກຳລັງສຶກສາຢູ່ໃນພຣະສາສະໜານີ້, ກິເລດທັງ ໓ ປະການນັ້ນ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທຳລາຍ. ຄຳວ່າ "Abhibhuyya lokaṃ" ໄດ້ແກ່ ການຄອບງຳກາມະໂລກ. ຄຳວ່າ "Adhiṭṭhāya manasā" ໄດ້ແກ່ ການຕັ້ງຈິດໄວ້ດ້ວຍຈິດທີ່ມີອາລົມແຫ່ງຊານ. ຄຳວ່າ "Aparittaṃ" ໄດ້ແກ່ จິດທີ່ເປັນກາມາວະຈອນ ຮຽກວ່າ "ປະຣິດຕະ", ສ່ວນຈິດທີ່ເປັນມະຫັກຄະຕະ ເຊິ່ງກົງກັນຂ້າມກັບກາມາວະຈອນນັ້ນ ຮຽກວ່າ "ອະປະຣິດຕະ". ຄຳວ່າ "Pamāṇa" ກໍໄດ້ແກ່ ກາມາວະຈອນເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນຣູປາວະຈອນ ແລະ ອະຣູປາວະຈອນ ຮຽກວ່າ "ອັບປະມານ". ຄຳວ່າ "Subhāvitaṃ" ນີ້ ບໍ່ແມ່ນຊື່ຂອງກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເປັນຊື່ຂອງໂລກຸດຕະຣະເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຳນີ້ ຄຳວ່າ ອະປະຣິດຕະ, ອັບປະມານ ແລະ ສຸພາວີຕະ ທັງໝົດນີ້ ຈຶ່ງຄວນໝາຍເຖິງ ໂລກຸດຕະຣະ ເທົ່ານັ້ນ.

ตพฺพหุลวิหาริโนติ กามปฏิพาหเนน ตเมว ปฏิปทํ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อายตเน จิตฺตํ ปสีทตีติ การเณ จิตฺตํ ปสีทติ. กึ ปเนตฺถ การณํ? อรหตฺตํ วา, อรหตฺตสฺส วิปสฺสนํ วา, จตุตฺถชฺฌานํ วา, จตุตฺถชฺฌานสฺส อุปจารํ วา. สมฺปสาเท สตีติ เอตฺถ ทุวิโธ สมฺปสาโท อธิโมกฺขสมฺปสาโท จ ปฏิลาภสมฺปสาโท จ. อรหตฺตสฺส หิ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา วิหรโต มหาภูตาทีสุ อุปฏฺฐหนฺเตสุ เยนิเม นีหาเรน มหาภูตา อุปฏฺฐหนฺติ, อุปาทารูปา อุปฏฺฐหนฺติ นามรูปา อุปฏฺฐหนฺติ, ปจฺจยา สพฺพถา อุปฏฺฐหนฺติ, ลกฺขณารมฺมณา วิปสฺสนา อุปฏฺฐหติ, อชฺเชว อรหตฺตํ คณฺหิสฺสามีติ อปฺปฏิลทฺเธเยว อาสา สนฺติฏฺฐติ, อธิโมกฺขํ ปฏิลภติ. ตติยชฺฌานํ วา ปาทกํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานตฺถาย กสิณปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส นีวรณวิกฺขมฺภนาทีนิ สมนุปสฺสโต เยนิเม นีหาเรน นีวรณา วิกฺขมฺภนฺติ, กิเลสา สนฺนิสีทนฺติ, สติ สนฺติฏฺฐติ, สงฺขารคตํ วา วิภูตํ ปากฏํ หุตฺวา ทิพฺพจกฺขุกสฺส ปรโลโก วิย อุปฏฺฐาติ[Pg.40], จิตฺตุปฺปาโท เลปปิณฺเฑ ลคฺคมาโน วิย อุปจาเรน สมาธิยติ, อชฺเชว จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสฺสามีติ อปฏิลทฺเธเยว อาสา สนฺติฏฺฐติ, อธิโมกฺขํ ปฏิลภติ. อยํ อธิโมกฺขสมฺปสาโท นาม. ตสฺมึ สมฺปสาเท สติ. โย ปน อรหตฺตํ วา ปฏิลภติ จตุตฺถชฺฌานํ วา, ตสฺส จิตฺตํ วิปฺปสนฺนํ โหติเยว. อิธ ปน ‘‘อายตเน จิตฺตํ ปสีทตี’’ติ วจนโต อรหตฺตวิปสฺสนาย เจว จตุตฺถชฺฌานูปจารสฺส จ ปฏิลาโภ ปฏิลาภสมฺปสาโทติ เวทิตพฺโพ. วิปสฺสนา หิ ปญฺญาย อธิมุจฺจนสฺส การณํ, อุปจารํ อาเนญฺชสมาปตฺติยา.

ຄຳວ່າ "Tabbahulavihārino" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ປະພຶດປະຕິບັດຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນໃຫ້ຫຼາຍ ໂດຍການຂັດຂວາງກາມທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "Āyatane cittaṃ pasīdati" ໄດ້ແກ່ ຈິດຍ່ອມຜ່ອງໃສໃນເຫດ. ເຫດໃນທີ່ນີ້ແມ່ນຫຍັງ? ໄດ້ແກ່ ພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ, ຫຼື ວິປັດສະນາແຫ່ງພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ, ຫຼື ຈະຕຸດຖະຊານ, ຫຼື ອຸປະຈາຣะແຫ່ງຈະຕຸດຖະຊານ. ໃນຄຳວ່າ "Sampasāde satī" ນີ້ ຄວາມຜ່ອງໃສມີ ໒ ປະການ ຄື: ອະທິໂມກຂະສັມປະສາດ ແລະ ປະຕິລາພະສັມປະສາດ. ອະທິບາຍວ່າ: ສຳລັບຜູ້ທີ່ຈະເລີນວິປັດສະນາເພື່ອພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນຢູ່, ເມື່ອມະຫາພູດຕະຮູບເປັນຕົ້ນປາກົດຂຶ້ນ ໂດຍອາການທີ່ມະຫາພູດຕະຮູບປາກົດ, ອຸປາດາຍະຮູບປາກົດ, ນາມຮູບປາກົດ, ປັດໄຈທັງຫຼາຍປາກົດໂດຍປະການທັງປວງ, ແລະ ວິປັດສະນາທີ່ມີໄຕລັກເປັນອາລົມປາກົດຂຶ້ນ, ຄວາມຫວັງວ່າ "ໃນມື້ນີ້ແຫຼະ ເຮົາຈະບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ" ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ ທັງໆ ທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ບັນລຸ, ເຂົາຍ່ອມໄດ້ຮັບຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ສຳລັບຜູ້ທີ່ເຮັດຊານທີ ໓ ໃຫ້ເປັນບາດຖານ ແລ້ວທຳກະສິນປະຣິກຳເພື່ອຈະຕຸດຖະຊານ, ເມື່ອພິຈາລະນາເຫັນການຂົ່ມນີວອນເປັນຕົ້ນ ໂດຍອາການທີ່ນີວອນທັງຫຼາຍຖືກຂົ່ມໄວ້, ກິເລດທັງຫຼາຍສະຫງົບລົງ, ສະຕິຕັ້ງໝັ້ນ, ຫຼື ສັງຂານທັງຫຼາຍປາກົດແຈ່ມແຈ້ງ ເໝືອນດັ່ງໂລກໜ້າປາກົດແກ່ຜູ້ມີທິບພະຍະຈັກຂຸ, ແລະ ຈິດເກີດຄວາມຕັ້ງໝັ້ນດ້ວຍອຸປະຈາຣະສະມາທິ ເໝືອນດັ່ງຕິດແໜ້ນຢູ່ໃນກ້ອນຢາງໜຽວ, ຄວາມຫວັງວ່າ "ໃນມື້ນີ້ແຫຼະ ເຮົາຈະເຮັດຈະຕຸດຖະຊານໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ" ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ ທັງໆ ທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ບັນລຸ, ເຂົາຍ່ອມໄດ້ຮັບຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອ. ນີ້ຮຽກວ່າ ອະທິໂມກຂະສັມປະສາດ. ເມື່ອຄວາມຜ່ອງໃສນັ້ນມີຢູ່, ສ່ວນບຸກຄົນໃດບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ ຫຼື ຈະຕຸດຖະຊານແລ້ວ, ຈິດຂອງບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມຜ່ອງໃສຢ່າງແທ້ຈິງ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເພາະມີພຣະດຳຣັດວ່າ "āyatane cittaṃ pasīdati", ການບັນລຸອໍຣະຫັດຕະວິປັດສະນາ ແລະ ອຸປະຈາຣະແຫ່ງຈະຕຸດຖະຊານ ຈຶ່ງຄວນຊາບວ່າເປັນ ປະຕິລາພະສັມປະສາດ. ເພາະວ່າ ວິປັດສະນາຍ່ອມເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອດ້ວຍປັນຍາ, ສ່ວນອຸປະຈາຣະຍ່ອມເປັນເຫດແຫ່ງອະເນນຊາສະມາບັດ.

เอตรหิ วา อาเนญฺชํ สมาปชฺชติ. ปญฺญาย วา อธิมุจฺจตีติ เอตฺถ เอตรหิ วา ปญฺญาย อธิมุจฺจติ, อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชตีติ เอวํ ปทปริวตฺตนํ กตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – ตสฺมึ สมฺปสาเท สติ เอตรหิ วา ปญฺญาย อธิมุจฺจติ, อรหตฺตํ สจฺฉิกโรตีติ อตฺโถ. ตํ อนภิสมฺภุณนฺโต อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชติ, อถ วา ปญฺญาย วา อธิมุจฺจตีติ อรหตฺตมคฺคํ ภาเวติ, ตํ อนภิสมฺภุณนฺโต อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชติ. อรหตฺตมคฺคํ ภาเวตุํ อสกฺโกนฺโต เอตรหิ จตุสจฺจํ วา สจฺฉิกโรติ. ตํ อนภิสมฺภุณนฺโต อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชตีติ.

ໃນຄຳວ່າ "Etarahi vā āneñjaṃ samāpajjati. Paññāya vā adhimuccatī" ນີ້ ຄວນຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍການສະຫຼັບບົດບາດວ່າ: "ໃນການບັດນີ້ ເຂົາຍ່ອມນ້ອມໃຈເຊື່ອດ້ວຍປັນຍາ ຫຼື ເຂົ້າເຖິງອະເນນຊາສະມາບັດ". ອະທິບາຍວ່າ: ເມື່ອຄວາມຜ່ອງໃສນັ້ນມີຢູ່, ໃນການບັດນີ້ ເຂົາຍ່ອມນ້ອມใจເຊື່ອດ້ວຍປັນຍາ ຄື ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ. ຫາກເຂົາບໍ່ສາມາດບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນນັ້ນໄດ້, ເຂົາຍ່ອມເຂົ້າເຖິງອະເນນຊາສະມາບັດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄຳວ່າ "ນ້ອມໃຈເຊື່ອດ້ວຍປັນຍາ" ໝາຍເຖິງ ການຈະເລີນອໍຣະຫັດຕະມັກ, ຫາກເຂົາບໍ່ສາມາດບັນລຸອໍຣະຫັດຕະມັກນັ້ນໄດ້, ເຂົາຍ່ອມເຂົ້າເຖິງອະເນນຊາສະມາບັດ. ຫາກເຂົາບໍ່ສາມາດຈະເລີນອໍຣະຫັດຕະມັກໄດ້, ໃນການບັດນີ້ ເຂົາຍ່ອມເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງອະລິຍະສັດ ໔ ດ້ວຍມັກເບື້ອງຕ່ຳ, ຫາກເຂົາບໍ່ສາມາດບັນລຸມັກເບື້ອງຕ່ຳເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້, ເຂົາຍ່ອມເຂົ້າເຖິງອະເນນຊາສະມາບັດ.

ตตฺรายํ นโย – อิธ ภิกฺขุ ตติยชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานสฺส กสิณปริกมฺมํ กโรติ. ตสฺส นีวรณา วิกฺขมฺภนฺติ, สติ สนฺติฏฺฐติ, อุปจาเรน จิตฺตํ สมาธิยติ. โส รูปารูปํ ปริคณฺหาติ, ปจฺจยํ ปริคฺคณฺหาติ, ลกฺขณารมฺมณิกํ วิปสฺสนํ ววตฺถเปติ, ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อุปจาเรน เม ฌานํ วิเสสภาคิยํ ภเวยฺย, ติฏฺฐตุ วิเสสภาคิยตา, นิพฺเพธภาคิยํ นํ กริสฺสามี’’ติ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ สจฺฉิกโรติ. เอตฺตเกนสฺส กิจฺจํ กตํ นาม โหติ. อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ อสกฺโกนฺโต ปน ตโต โอสกฺกิตมานโส อนฺตรา น ติฏฺฐติ, จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชติเยว. ยถา กึ? ยถา ปุริโส ‘‘วนมหึสํ ฆาเตสฺสามี’’ติ สตฺตึ คเหตฺวา อนุพนฺธนฺโต สเจ ตํ ฆาเตติ, สกลคามวาสิโน โตเสสฺสติ, อสกฺโกนฺโต ปน อนฺตรามคฺเค สสโคธาทโย ขุทฺทกมิเค ฆาเตตฺวา กาชํ ปูเรตฺวา เอติเยว.

ໃນຂໍ້ນັ້ນ ມີແນວທາງການອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ພຣະພິກຂຸໃນພຣະສາສະໜານີ້ ເຮັດຊານທີ ໓ ໃຫ້ເປັນບາດຖານ ແລ້ວທຳກະສິນປະຣິກຳເພື່ອຈະຕຸດຖະຊານ. ນີວອນທັງຫຼາຍຂອງເພິ່ນຍ່ອມຖືກຂົ່ມໄວ້, ສະຕິຕັ້ງໝັ້ນ, ຈິດຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນດ້ວຍອຸປະຈາຣະສະມາທິ. ເພິ່ນຍ່ອມກຳນົດຮູ້ຮູບແລະອະຮູບ, ກຳນົດຮູ້ປັດໄຈ, ແລະກຳນົດວິປັດສະນາທີ່ມີໄຕລັກເປັນອາລົມ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເພິ່ນຍ່ອມມີຄວາມຄິດວ່າ: "ດ້ວຍອຸປະຈາຣະສະມາທິນີ້ ຊານຂອງເຮົາຄວນເປັນວິເສດພากີ, ແຕ່ຂໍຍົກວິເສດພາກີໄວ້ກ່ອນ ເຮົາຈະເຮັດຊານນີ້ໃຫ້ເປັນນິບເພທະພາກີ" ດັ່ງນີ້, ເພິ່ນຈຶ່ງຈະເລີນວິປັດສະນາໃຫ້ຍິ່ງຂຶ້ນ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງພຣະອໍຣະຫັດ. ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ກິດຂອງເພິ່ນກໍຊື່ວ່າສຳເລັດແລ້ວ. ແຕ່ຫາກເພິ່ນບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງພຣະອໍຣະຫັດໄດ້, ເພິ່ນມີຈິດຖອຍກັບຈາກພຣະອໍຣະຫັດນັ້ນ ແຕ່ກໍບໍ່ໄດ້ຢຸດຢູ່ເຄິ່ງທາງ, ເພິ່ນຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຈະຕຸດຖະຊານຢ່າງແທ້ຈິງ. ປຽບເໝືອນຫຍັງ? ປຽບເໝືອນບຸລຸດຄົນໜຶ່ງຄິດວ່າ "ເຮົາຈະຂ້າຄວາຍປ່າ" ຈຶ່ງຖືຫອກໄລ່ຕິດຕາມໄປ, ຫາກເຂົາຂ້າຄວາຍປ່ານັ້ນໄດ້ ກໍຈະເຮັດໃຫ້ຊາວບ້ານທັງປວງຍິນດີ, ແຕ່ຫາກບໍ່ສາມາດຂ້າໄດ້ ເຂົາກໍຂ້າສັດນ້ອຍໆ ເຊັ່ນ ກະຕ່າຍ ແລະ ແລນ ເປັນຕົ້ນ ໃນລະຫວ່າງທາງ ເອົາໃສ່ຄານຫາບໃຫ້ເຕັມແລ້ວກໍກັບມາ.

ตตฺถ [Pg.41] ปุริสสฺส สตฺตึ คเหตฺวา วนมหึสานุพนฺธนํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน ตติยชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานสฺส ปริกมฺมกรณํ, วนมหึสฆาตนํ วิย – ‘‘นีวรณวิกฺขมฺภนาทีนิ สมนุปสฺสโต วิเสสภาคิยํ ภเวยฺย, ติฏฺฐตุ วิเสสภาคิยตา, นิพฺเพธภาคิยํ นํ กริสฺสามี’’ติ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตสฺส สจฺฉิกรณํ, มหึสํ ฆาเตตุํ อสกฺโกนฺตสฺส อนฺตรามคฺเค สสโคธาทโย ขุทฺทกมิเค ฆาเตตฺวา กาชํ ปูเรตฺวา คมนํ วิย อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ อสกฺโกนฺตสฺส, ตโต โอสกฺกิตฺวา จตุตฺถชฺฌานสมาปชฺชนํ เวทิตพฺพํ. มคฺคภาวนา จตุสจฺจสจฺฉิกิริยาโยชนาสุปิ เอเสว นโย.

In ອຸປະມານັ້ນ ຄວນຊາບການປຽບທຽບດັ່ງນີ້: ການທີ່ບຸລຸດຖືຫອກໄລ່ຕິດຕາມຄວາຍປ່າ ປຽບເໝືອນການທີ່ພຣະພິກຂຸຮູບນີ້ເຮັດຊານທີ ໓ ໃຫ້ເປັນບາດຖານ ແລ້ວທຳປະຣິກຳเพื่อຈະຕຸດຖະຊານ. ການຂ້າຄວາຍປ່າໄດ້ ປຽບເໝືອນການທີ່ພຣະພິກຂຸຈະເລີນວິປັດສະນາໃຫ້ຍິ່ງຂຶ້ນ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງພຣະອໍຣະຫັດ ໂດຍຄິດວ່າ "ເມື່ອພິຈາລະນາເຫັນການຂົ່ມນີວອນເປັນຕົ້ນ ຊານຂອງເຮົາຄວນເປັນວິເສດພາກີ, ແຕ່ຂໍຍົກວິເສດພາກີໄວ້ກ່ອນ ເຮົາຈະເຮັດຊານນີ້ໃຫ້ເປັນນິບເພທະພາກີ". ການທີ່ບຸລຸດຜູ້ບໍ່ສາມາດຂ້າຄວາຍປ່າໄດ້ ແລ້ວຂ້າສັດນ້ອຍໆ ເຊັ່ນ ກະຕ່າຍ ແລະ ແລນ ເປັນຕົ້ນ ໃນລະຫວ່າງທາງ ເອົາໃສ່ຄານຫາບໃຫ້ເຕັມແລ້ວກັບໄປ ປຽບເໝືອນການທີ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງພຣະອໍຣະຫັດໄດ້ ແລ້ວຖອຍກັບມາເຂົ້າເຖິງຈະຕຸດຖະຊານ. ແມ່ນແຕ່ໃນການຈະເລີນມັກ ແລະ ການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງອະລິຍະສັດ ໔ ກໍມີນັຍການອະທິບາຍຢ່າງດຽວກັນນີ້.

อิทานิ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ อสกฺโกนฺตสฺส นิพฺพตฺตฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต กายสฺส เภทาติอาทิมาห. ตตฺถ ยนฺติ เยน การเณน ตํ สํวตฺตนิกํ วิญฺญาณํ อสฺส อาเนญฺชูปคํ, ตํ การณํ วิชฺชตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ตํสํวตฺตนิกนฺติ ตสฺส ภิกฺขุโน สํวตฺตนิกํ. เยน วิปากวิญฺญาเณน โส ภิกฺขุ สํวตฺตติ นิพฺพตฺตติ, ตํ วิญฺญาณํ. อาเนญฺชูปคนฺติ กุสลาเนญฺชสภาวูปคตํ อสฺส, ตาทิสเมว ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เกจิ กุสลวิญฺญาณํ วทนฺติ. ยํ ตสฺส ภิกฺขุโน สํวตฺตนิกํ อุปปตฺติเหตุภูตํ กุสลวิญฺญาณํ อาเนญฺชูปคตํ อสฺส, วิปากกาเลปิ ตนฺนามกเมว อสฺสาติ อตฺโถ. โส ปนายมตฺโถ – ‘‘ปุญฺญํ เจ สงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณํ. อปุญฺญํ เจ สงฺขารํ อภิสงฺขาโรติ, อปุญฺญุปคํ โหติ วิญฺญาณํ. อาเนญฺชํ เจ สงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, อาเนญฺชูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๕๑) อิมินา นเยน เวทิตพฺโพ. อาเนญฺชสปฺปายาติ อาเนญฺชสฺส จตุตฺถชฺฌานสฺส สปฺปายา. น เกวลญฺจ สา อาเนญฺชสฺเสว, อุปริ อรหตฺตสฺสาปิ สปฺปายาว อุปการภูตาเยวาติ เวทิตพฺพา. อิติ อิมสฺมึ ปฐมกอาเนญฺเช สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตา.

ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງສະຖານທີ່ເກີດຂອງພຣະພິກຂຸຜູ້ບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງພຣະອໍຣະຫັດໄດ້ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "kāyassa bhedā" ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ "yaṃ" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍເຫດໃດ. ຄຳວ່າ "taṃ saṃvattanikaṃ viññāṇaṃ assa āneñjūpagaṃ" ໝາຍຄວາມວ່າ ເຫດທີ່ເຮັດໃຫ້ວິຍານອັນນຳໄປສູ່ພົບໃໝ່ ເຊິ່ງເຂົ້າເຖິງອະເນນຊາພົບຈະມີແກ່ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ຍ່ອມມີຢູ່. ແລະໃນຄຳວ່າ "taṃsaṃvattanikaṃ" ນີ້ ໝາຍເຖິງ ວິຍານອັນນຳໄປສູ່ພົບໃໝ່ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ, ຄື ວິບາກວິຍານອັນເປັນເຫດໃຫ້ພຣະພິກຂຸນັ້ນເກີດໃໝ່. ຄຳວ່າ "āneñjūpagaṃ" ໝາຍຄວາມວ່າ ເຂົ້າເຖິງສະພາວະແຫ່ງອະເນນຊາກຸສົນ, ຄື ຄວນເປັນວິຍານທີ່ມີສະພາວະຢ່າງດຽວກັນນັ້ນ. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ ໝາຍເຖິງ ກຸສົນວິຍານ. ເນື້ອຄວາມໃນທັດສະນະນັ້ນຄື: ກຸສົນວິຍານອັນເຂົ້າເຖິງອະເນນຊາສະພາວະ ເຊິ່ງເປັນເຫດແຫ່ງການເກີດໃໝ່ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ, ແມ່ນໃນເວລາໃຫ້ຜົນກໍຍ່ອມມີຊື່ຢ່າງດຽວກັນນັ້ນ. ເນື້ອຄວາມນີ້ ຄວນຊາບຕາມນັຍທີ່ມາໃນພຣະສູດວ່າ: "ຫາກປຸງແຕ່ງສັງຂານອັນເປັນບຸນ, ວິຍານກໍເຂົ້າເຖິງບຸນ. ຫາກປຸງແຕ່ງສັງຂານອັນບໍ່ເປັນບຸນ, ວິຍານກໍເຂົ້າເຖິງອະບຸນ. ຫາກປຸງແຕ່ງສັງຂານອັນເປັນອະເນນຊາ, ວິຍານກໍເຂົ້າເຖິງອະເນນຊາ". ຄຳວ່າ "āneñjasappāyā" ໄດ້ແກ່ ຂໍ້ປະຕິບັດອັນເໝາະສົມແກ່ອະເນນຊາຈະຕຸດຖະຊານ. ແລະຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນເໝາະສົມແກ່ອະເນນຊາຈະຕຸດຖະຊານເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງເປັນຂໍ້ປະຕິບັດອັນເໝາະສົມ ແລະ ເປັນອຸປະການະແກ່ພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນໃນເບື້ອງເໜືອຂຶ້ນໄປອີກດ້ວຍ. ດ້ວຍເຫດນີ້, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງການຖອຍກັບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາທິ ໃນອະເນນຊາສະມາບັດທຳອິດນີ້.

๖๗. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ จตุตฺถชฺฌานํ ปตฺวา เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยญฺหิ ภิกฺขุ เหฏฺฐิเมน ภิกฺขุนา ปญฺญวนฺตตโร ตสฺส จ ภิกฺขุโน อตฺตโน จาติ ทฺวินฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. ตพฺพหุลวิหาริโนติ รูปปฏิพาหเนน ตเมว ปฏิปทํ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อาเนญฺชํ สมาปชฺชตีติ [Pg.42] อากาสานญฺจายตานาเนญฺชํ สมาปชฺชติ. เสสํ ปุริมสทิสเมว. ยถา จ อิธ, เอวํ สพฺพตฺถ วิเสสมตฺตเมว ปน วกฺขาม. อิติ อิมสฺมึ ทุติยอาเนญฺเช วิปสฺสนาวเสน โอสกฺกนา กถิตา, ‘‘ยํกิญฺจิ รูป’’นฺติ เอวํ วิปสฺสนามคฺคํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาติ อตฺโถ.

໖໗. ຄຳວ່າ Iti paṭisañcikkhati ຄວາມວ່າ ເມື່ອບັນລຸຈະຕຸດຖະຊານແລ້ວ ຍ່ອມພິຈາລະນາໂດຍທຳນອງນີ້. ເພາະວ່າ ພິກຂຸນີ້ເປັນຜູ້ມີປັນຍາຫຼາຍກວ່າພິກຂຸຮູບກ່ອນໜ້ານັ້ນ ຍ່ອມຮວບຮວມກຳມະຖານຂອງພິກຂຸຮູບນັ້ນແລະຂອງຕົນເອງ ທັງສອງຮູບເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວພິຈາລະນາ. ຄຳວ່າ Tabbahulavihārino ຄວາມວ່າ ແກ່ຜູ້ຢູ່ປະພຶດປະຕິບັດເຮັດໃຫ້ຫຼາຍ ເຊິ່ງຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນ ດ້ວຍການລະເສຍເຊິ່ງຮູບ. ຄຳວ່າ Āneñjaṃ samāpajjati ຄວາມວ່າ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງອາເນຊະສະມາບັດ ຄື ອາກາສານັນຈາຍະຕະນະ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ກໍເໝືອນກັບວາລະກ່ອນນັ້ນແລ້ວ. ແລະໃນວາລະນີ້ເໝືອນກັນໃດ ໃນບ່ອນທັງປວງກໍເໝືອນກັນນັ້ນ, ແຕ່ພວກເຮົາຈະກ່າວສະເພາະຂໍ້ທີ່ແຕກຕ່າງກັນເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນອາເນຊະສະມາບັດທີສອງນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງໄດ້ຕັດສະແດງການຖອຍຫຼັງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ, ຄວາມວ່າ ພຣະອົງຕັດສະແງໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ “yaṃkiñci rūpaṃ” (ຮູບໃດໜຶ່ງ) ເພື່ອສະແດງຫົນທາງແຫ່ງວິປັດສະນາ ດັ່ງນີ້.

อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อากาสานญฺจายตนํ ปตฺวา เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยญฺหิ เหฏฺฐา ทฺวีหิ ภิกฺขูหิ ปญฺญวนฺตตโร เตสญฺจ ภิกฺขูนํ อตฺตโน จาติ ติณฺณมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. อุภยเมตํ อนิจฺจนฺติ เอตฺถ อฏฺฐ เอเกกโกฏฺฐาสา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกวเสน ปน สงฺขิปิตฺวา อุภยนฺติ วุตฺตํ. นาลํ อภินนฺทิตุนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทิตุํ น ยุตฺตํ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตพฺพหุลวิหาริโนติ กามปฏิพาหเนน จ รูปปฏิพาหเนน จ ตเมว ปฏิปทํ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อาเนญฺชํ สมาปชฺชตีติ วิญฺญาณญฺจายตนาเนญฺชํ สมาปชฺชติ. อิมสฺมึ ตติยอาเนญฺเช วิปสฺสนาวเสน โอสกฺกนา กถิตา.

ຄຳວ່າ Iti paṭisañcikkhati 2 ຄວາມວ່າ ເມື່ອບັນລຸອາກາສານັນຈາຍະຕະນະຊານແລ້ວ ຍ່ອມພິຈາລະນາໂດຍທຳນອງນີ້. ເພາະວ່າ ພິກຂຸນີ້ເປັນຜູ້ມີປັນຍາຫຼາຍກວ່າພິກຂຸສອງຮູບກ່ອນໜ້ານັ້ນ ຍ່ອມຮວບຮວມກຳມະຖານຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນແລະຂອງຕົນເອງ ທັງສາມຮູບເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວພິຈາລະນາ. ໃນຄຳວ່າ Ubhayametaṃ aniccaṃ ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດຄຳວ່າ Ubhaya (ທັງສອງ) ໂດຍຫຍໍ້ສ່ວນທັງແປດແຕ່ລະສ່ວນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຳມະໃນປັດຈຸບັນແລະໃນພາຍໜ້າ. ຄຳວ່າ Nālaṃ abhinandituṃ ຄວາມວ່າ ບໍ່ຄວນເພີດເພີນຍິນດີດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ. ໃນສອງບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍດຽວກັນນີ້. ຄຳວ່າ Tabbahulavihārino ຄວາມວ່າ ແກ່ຜູ້ຢູ່ປະພຶດປະຕິບັດເຮັດໃຫ້ຫຼາຍ ເຊິ່ງຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນ ດ້ວຍການຂັດຂວາງກາມະສັນຍາແລະຂັດຂວາງຮູບະສັນຍາ. ຄຳວ່າ Āneñjaṃ samāpajjati ຄວາມວ່າ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງອາເນຊະສະມາບັດ ຄື ວິນຍານັນຈາຍະຕະນະ. ໃນອາເນຊະສະມາບັດທີສາມນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດສະແດງການຖອຍຫຼັງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ.

๖๘. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ วิญฺญาณญฺจายตนํ ปตฺวา เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยญฺหิ เหฏฺฐา ตีหิ ภิกฺขูหิ ปญฺญวนฺตตโร เตสญฺจ ภิกฺขูนํ อตฺตโน จาติ จตุนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. ยตฺเถตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ ยํ อากิญฺจญฺญายตนํ ปตฺวา เอตา เหฏฺฐา วุตฺตา สพฺพสญฺญา นิรุชฺฌนฺติ. เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตนฺติ เอตํ องฺคสนฺตตาย อารมฺมณสนฺตตาย จ สนฺตํ, อตปฺปกฏฺเฐน ปณีตํ. ตพฺพหุลวิหาริโนติ ตาสํ สญฺญานํ ปฏิพาหเนน ตเมว ปฏิปทํ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อิมสฺมึ ปฐมากิญฺจญฺญายตเน สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตา.

໖໘. ຄຳວ່າ Iti paṭisañcikkhati ຄວາມວ່າ ເມື່ອບັນລຸວິນຍານັນຈາຍະຕະນະຊານແລ້ວ ຍ່ອມພິຈາລະນາໂດຍທຳນອງນີ້. ເພາະວ່າ ພິກຂຸນີ້ເປັນຜູ້ມີປັນຍາຫຼາຍກວ່າພິກຂຸສາມຮູບກ່ອນໜ້ານັ້ນ ຍ່ອມຮວບຮວມກຳມະຖານຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນແລະຂອງຕົນເອງ ທັງສີ່ຮູບເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວພິຈາລະນາ. ຄຳວ່າ Yatthetā aparisesā nirujjhanti ຄວາມວ່າ ເມື່ອບັນລຸອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະຊານໃດແລ້ວ ສັນຍາທັງຫຼາຍທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງນັ້ນ ຍ່ອມດັບໄປບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ຄຳວ່າ Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ ຄວາມວ່າ ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະຊານນີ້ ເປັນທຳສະຫງົບ ເພາະຄວາມສະຫງົບແຫ່ງອົງຊານແລະຄວາມສະຫງົບແຫ່ງອາຣົມ, ເປັນທຳປະນີດ ເພາະຄວາມເປັນສະພາບທີ່ບໍ່ເຮັດໃຫ້ອີ່ມ. ຄຳວ່າ Tabbahulavihārino ความວ່າ ແກ່ຜູ້ຢູ່ປະພຶດປະຕິບັດເຮັດໃຫ້ຫຼາຍ ເຊິ່ງຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນ ດ້ວຍການຂັດຂວາງສັນຍາເຫຼົ່ານັ້ນ. ໃນອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະວາລະທຳອິດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດສະແດງການຖອຍຫຼັງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາທິ.

อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ วิญฺญาณญฺจายตนเมว ปตฺวา เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยญฺหิ เหฏฺฐา จตูหิ ภิกฺขูหิ ปญฺญวนฺตตโร เตสญฺจ ภิกฺขูนํ อตฺตโน จาติ ปญฺจนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วาติ อหํ มมาติ คเหตพฺเพน สุญฺญํ ตุจฺฉํ ริตฺตํ. เอวเมตฺถ ทฺวิโกฏิกา สุญฺญตา ทสฺสิตา. ตพฺพหุลวิหาริโนติ เหฏฺฐา วุตฺตปฏิปทญฺจ อิมญฺจ สุญฺญตปฏิปทํ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อิมสฺมึ ทุติยากิญฺจญฺญายตเน วิปสฺสนาวเสน โอสกฺกนา กถิตา.

ຄຳວ່າ Iti paṭisañcikkhati ຄວາມວ່າ ເມື່ອບັນລຸວິນຍານັນຈາຍະຕະນະຊານນັ້ນເອງແລ້ວ ຍ່ອມພິຈາລະນາໂດຍທຳນອງນີ້. ເພາະວ່າ ພິກຂຸນີ້ເປັນຜູ້ມີປັນຍາຫຼາຍກວ່າພິກຂຸສີ່ຮູບກ່ອນໜ້ານັ້ນ ຍ່ອມຮວບຮວມກຳມະຖານຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນແລະຂອງຕົນເອງ ທັງຫ້າຮູບເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວພິຈາລະນາ. ຄຳວ່າ Attena vā attaniyena vā ຄວາມວ່າ ວ່າງເປົ່າ, ວ່າງ, ແຫ້ງແລ້ງ ຈາກສິ່ງທີ່ຈະຖືເອົາວ່າເປັນຕົວຕົນ ຫຼືເປັນຂອງຕົນ. ໃນວາລະນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດສະແດງສຸຍຍະຕາ [ຄວາມວ່າງ] ມີສ່ວນສຸດສອງດ້ານ. ຄຳວ່າ Tabbahulavihārino ຄວາມວ່າ ແກ່ຜູ້ຢູ່ປະພຶດປະຕິບັດເຮັດໃຫ້ຫຼາຍ ເຊິ່ງຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງ ແລະຂໍ້ປະຕິບັດເລື່ອງຄວາມວ່າງນີ້. ໃນອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະວາລະທີສອງນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດສະແດງການຖອຍຫຼັງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ.

๗๐. อิติ [Pg.43] ปฏิสญฺจิกฺขตีติ วิญฺญาณญฺจายตนเมว ปตฺวา เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยญฺหิ เหฏฺฐา ปญฺจหิ ภิกฺขูหิ ปญฺญวนฺตตโร เตสญฺจ ภิกฺขูนํ อตฺตโน จาติ ฉนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. นาหํ กฺวจนิ กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ, น จ มม กฺวจนิ กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนํ นตฺถีติ เอตฺถ ปน จตุโกฏิกา สุญฺญตา กถิตา. กถํ? อยญฺหิ นาหํ กฺวจนีติ กฺวจิ อตฺตานํ น ปสฺสติ, กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ อตฺตโน อตฺตานํ กสฺสจิ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ น ปสฺสติ, อตฺตโน ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ สหายฏฺฐาเน สหายํ ปริกฺขารฏฺฐาเน วา ปริกฺขารํ มญฺญิตฺวา อุปคนฺตฺวา อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มม – สทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา น จ กฺวจนิ ปรสฺส จ อตฺตานํ กฺวจิ น ปสฺสตีติ อยมตฺโถ. อิทานิ มม – สทฺทํ อาหริตฺวา มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนํ นตฺถีติ โส ปรสฺส อตฺตา มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนภาเว อตฺถีติ น ปสฺสติ. อตฺตโน ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ สหายฏฺฐาเน สหายํ ปริกฺขารฏฺฐาเน วา ปริกฺขารนฺติ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน ปรสฺส อตฺตานํ อิมินา กิญฺจนภาเวน อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. เอวมยํ ยสฺมา เนว กตฺถจิ อตฺตานํ ปสฺสติ, น ตํ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ อตฺตโน กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสติ, ตสฺมา อยํ สุญฺญตา จตุโกฏิกาติ เวทิตพฺพา. ตพฺพหุลวิหาริโนติ เหฏฺฐา วุตฺตปฺปฏิปทํ อิมํ จตุโกฏิสุญฺญตญฺจ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อิมสฺมึ ตติยากิญฺจญฺญายตเนปิ วิปสฺสนาวเสเนว โอสกฺกนา กถิตา.

໗໐. ຄຳວ່າ Iti paṭisañcikkhati ຄວາມວ່າ ເມື່ອບັນລຸວິນຍານັນຈາຍະຕະນະຊານນັ້ນເອງແລ້ວ ຍ່ອມພິຈາລະນາໂດຍທຳນອງນີ້. ເພາະວ່າ ພິກຂຸນີ້ເປັນຜູ້ມີປັນຍາຫຼາຍກວ່າພິກຂຸຫ້າຮູບກ່ອນໜ້ານັ້ນ ຍ່ອມຮວບຮວມກຳມະຖານຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນແລະຂອງຕົນເອງ ທັງຫົກຮູບເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວພິຈາລະນາ. ໃນບົດວ່າ Nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmiṃ, na ca mama kvacani kismiñci kiñcanaṃ natthi ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດສະແດງສຸຍຍະຕາ [ຄວາມວ່າງ] ມີສ່ວນສຸດສີ່ດ້ານ. ຖ້າຖາມວ່າ ຕັດສະແດງແນວໃດ? ຄື ພິກຂຸນີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ Nāhaṃ kvacani ຍ່ອມບໍ່ເຫັນອັດຕະ [ຕົວຕົນ] ໃນບ່ອນໃດໆ, ດ້ວຍຄຳວ່າ kassaci kiñcanatasmiṃ ຍ່ອມບໍ່ເຫັນອັດຕະຂອງຕົນເອງ ວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຄວນນຳເຂົ້າໄປໃນຄວາມກ່ຽວຂ້ອງຂອງຄົນອື່ນໃດໆ, ຄວາມວ່າ ຍ່ອມບໍ່ເຫັນວ່າ ຄວນເຂົ້າໄປຫາແລ້ວນຳມາເຊິ່ງພີ່ນ້ອງໃນຖານະພີ່ນ້ອງ, ເພື່ອນໃນຖານະເພື່ອນ, ຫຼືບໍລິວານໃນຖານະບໍລິວານຂອງຕົນ. ໃນຄຳວ່າ Na ca mama kvacani ນີ້ ໂດຍເວັ້ນຄຳວ່າ mama ໄວ້ກ່ອນ, ຍ່ອມມີຄວາມວ່າ ຍ່ອມບໍ່ເຫັນອັດຕະຂອງຄົນອື່ນໃນບ່ອນໃດໆ ເລີຍ. ບັດນີ້ ເມື່ອນຳຄຳວ່າ mama ມາເຊື່ອມກັບຄຳວ່າ mama kismiñci kiñcanaṃ natthi, ຍ່ອມມີຄວາມວ່າ ພິກຂຸຮູບນັ້ນຍ່ອມບໍ່ເຫັນວ່າ ອັດຕະຂອງຄົນອື່ນມີຢູ່ໃນຄວາມກ່ຽວຂ້ອງຂອງຕົນໃນບ່ອນໃດໆ, ຄວາມວ່າ ຍ່ອມບໍ່ເຫັນວ່າ ອັດຕະຂອງຄົນອື່ນໃນບ່ອນໃດໆ ເຊັ່ນ ພີ່ນ້ອງໃນຖານະພີ່ນ້ອງ, ເພື່ອນໃນຖານະເພື່ອນ, ຫຼືບໍລິວານໃນຖານະບໍລິວານຂອງຕົນ ວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຄວນນຳມາດ້ວຍຄວາມກ່ຽວຂ້ອງຂອງຕົນນີ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເພາະພິກຂຸນີ້ ບໍ່ເຫັນອັດຕະຂອງຕົນໃນບ່ອນໃດໆ, ບໍ່ເຫັນອັດຕະນັ້ນວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຄວນນຳເຂົ້າໄປໃນຄວາມກ່ຽວຂ້ອງຂອງຄົນອື່ນ, ບໍ່ເຫັນອັດຕະຂອງຄົນອື່ນ, ແລະບໍ່ເຫັນອັດຕະຂອງຄົນອື່ນວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຄວນນຳເຂົ້າໄປໃນຄວາມກ່ຽວຂ້ອງຂອງຕົນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມວ່າງນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຈະຕຸໂກຕິກะສຸຍຍະຕາ [ຄວາມວ່າງມີສ່ວນສຸດສີ່ດ້ານ]. ຄຳວ່າ Tabbahulavihārino ຄວາມວ່າ ແກ່ຜູ້ຢູ່ປະພຶດປະຕິບັດເຮັດໃຫ້ຫຼາຍ ເຊິ່ງຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ກ່າວໄວ້ຂ้างເທິງ ແລະຂໍ້ປະຕິບັດເລື່ອງຄວາມວ່າງມີສ່ວນສຸດສີ່ດ້ານນີ້. ໃນອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະວາລະທີສາມນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດສະແດງການຖອຍຫຼັງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ.

อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อากิญฺจญฺญายตนํ ปตฺวา เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยญฺหิ เหฏฺฐา ฉหิ ภิกฺขูหิ ปญฺญวนฺตตโร เตสญฺจ ภิกฺขูนํ อตฺตโน จาติ สตฺตนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. ยตฺเถตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ ยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปตฺวา เอตฺถ เอตา เหฏฺฐา วุตฺตา สพฺพสญฺญา นิรุชฺฌนฺติ. ตพฺพหุลวิหาริโนติ ตาสํ สญฺญานํ ปฏิพาหเนน ตเมว ปฏิปทํ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อิมสฺมึ เนวสญฺญานาสญฺญายตเน สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตา.

ຄຳວ່າ Iti paṭisañcikkhati ຄວາມວ່າ ເມື່ອບັນລຸອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະຊານແລ້ວ ຍ່ອມພິຈາລະນາໂດຍທຳນອງນີ້. ເພາະວ່າ ພິກຂຸນີ້ເປັນຜູ້ມີປັນຍາຫຼາຍກວ່າພິກຂຸຫົກຮູບກ່ອນໜ້ານັ້ນ ຍ່ອມຮວບຮວມກຳມະຖານຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນແລະຂອງຕົນເອງ ທັງເຈັດຮູບເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວພິຈາລະນາ. ຄຳວ່າ Yatthetā aparisesā nirujjhanti ຄວາມວ່າ ເມື່ອບັນລຸເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະຊານໃດແລ້ວ ສັນຍາທັງປວງທີ່ກ່າວໄວ້ຂ้างເທິງນັ້ນ ຍ່ອມດັບໄປບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອໃນຊານນີ້. ຄຳວ່າ Tabbahulavihārino ຄວາມວ່າ ແກ່ຜູ້ຢູ່ປະພຶດປະຕິບັດເຮັດໃຫ້ຫຼາຍ ເຊິ່ງຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນ ດ້ວຍການຂັດຂວາງສັນຍາເຫຼົ່ານັ້ນ. ໃນເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະວາລະນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດສະແງການຖອຍຫຼັງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາທິ.

๗๑. โน จสฺส โน จ เม สิยาติ สเจ มยฺหํ ปุพฺเพ ปญฺจวิธํ กมฺมวฏฺฏํ น อายูหิตํ อสฺส, ยํ เม อิทํ เอตรหิ เอวํ ปญฺจวิธํ วิปากวฏฺฏํ เอตํ เม น [Pg.44] สิยา นปฺปวตฺเตยฺยาติ อตฺโถ. น ภวิสฺสตีติ สเจ เอตรหิ ปญฺจวิธํ กมฺมวฏฺฏํ อายูหิตํ น ภวิสฺสติ. น เม ภวิสฺสตีติ ตสฺมึ อสติ อนาคเต เม ปญฺจวิธํ วิปากวฏฺฏํ น ภวิสฺสติ. ยทตฺถิ ยํ ภูตํ ตํ ปชหามีติ ยํ อตฺถิ ยํ ภูตํ เอตรหิ ขนฺธปญฺจกํ, ตํ ปชหามิ. เอวํ อุเปกฺขํ ปฏิลภตีติ โส ภิกฺขุ เอวํ วิปสฺสนุเปกฺขํ ลภตีติ อตฺโถ.

໗໑. ຄຳວ່າ No cassa no ca me siyā ຄວາມວ່າ ຖ້າຫາກວ່າໃນກ່ອນກີ້ ກັມມະວັດອันມີປະເພດ ໕ ປະການ ບໍ່ໄດ້ຖືກເຮົາສັ່ງສົມໄວ້ແລ້ວ, ວິປາກະວັດອັນມີປະເພດ ໕ ປະການນີ້ ທີ່ກຳລັງເປັນໄປແກ່ເຮົາໃນບັດນີ້ ກໍຄົງຈະບໍ່ມີແກ່ເຮົາ ຄົງຈະບໍ່ເປັນໄປແກ່ເຮົາ. ຄຳວ່າ Na bhavissati ຄວາມວ່າ ຖ້າຫາກວ່າໃນບັດນີ້ ກັມມະວັດອັນມີປະເພດ ໕ ປະການ ຈະບໍ່ຖືກສັ່ງສົມໄວ້. ຄຳວ່າ Na me bhavissati ຄວາມວ່າ ເມື່ອກັມມະວັດນັ້ນບໍ່ມີ ໃນອະນາຄົດ ວິປາກະວັດອັນມີປະເພດ ໕ ປະການ ກໍຈະບໍ່ມີແກ່ເຮົາ. ຄຳວ່າ Yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahāmi ຄວາມວ່າ ເບນຈະຂັນ [ຂັນ ໕] ໃດທີ່ມີຢູ່ ທີ່ປາກົດຊັດເຈນຢູ່ໃນບັດນີ້, ເຮົາຍ່ອມລະເສຍເຊິ່ງເບນຈະຂັນນັ້ນ. ຄຳວ່າ Evaṃ upekkhaṃ paṭilabhati ຄວາມວ່າ ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມໄດ້ຮັບວິປັດສະນູເປກຂາໂດຍທຳນອງນີ້.

ปรินิพฺพาเยยฺย นุ โข โส, ภนฺเต, ภิกฺขุ น วา ปรินิพฺพาเยยฺยาติ กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ, ตติยชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส อรหตฺตมฺปิ โอสกฺกนาปิ ปฏิปทาปิ ปฏิสนฺธิปิ กถิตา, ตถา จตุตฺถชฺฌานาทีนิ ปาทกานิ กตฺวา ฐิตานํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส น กิญฺจิ กถิตํ, ตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. อเปตฺถาติ อปิ เอตฺถ. โส ตํ อุเปกฺขํ อภินนฺทตีติ โส ตํ วิปสฺสนุเปกฺขํ ตณฺหาทิฏฺฐิอภินนฺทนาหิ อภินนฺทติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตนฺนิสฺสิตํ โหติ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณํ วิปสฺสนานิสฺสิตํ โหติ. ตทุปาทานนฺติ ยํ นิกนฺติวิญฺญาณํ, ตํ ตสฺส อุปาทานํ นาม คหณํ นาม โหติ. สอุปาทาโนติ สคหโณ. น ปรินิพฺพายตีติ วิปสฺสนาย สาลโย ภิกฺขุ มม สาสเน น ปรินิพฺพายติ. โย ปน วิหารปริเวณอุปฏฺฐากาทีสุ สาลโย, ตสฺมึ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. กหํ ปนาติ? กตฺถ ปน? อุปาทิยมาโน อุปาทิยตีติ ปฏิสนฺธึ คณฺหมาโน คณฺหาติ. อุปาทานเสฏฺฐํ กิร โส, ภนฺเตติ, ภนฺเต, โส กิร ภิกฺขุ คเหตพฺพฏฺฐานํ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ ภวํ อุปาทิยติ, เสฏฺฐภเว ปฏิสนฺธึ คณฺหาตีติ อตฺโถ. อิมินา ตสฺส ภิกฺขุโน ปฏิสนฺธิ กถิตา. อิทานิสฺส อรหตฺตํ กเถตุํ อิธานนฺทาติอาทิมาห.

ຄຳວ່າ Parinibbāyeyya nu kho so, bhante, bhikkhu na vā parinibbāyeyya ຄວາມວ່າ ພຣະອານົນທູນຖາມວ່າ “ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ພິກຂຸນັ້ນຈະປໍຣິນິບພານ ຫຼືວ່າບໍ່ປໍຣິນິບພານ?”. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດສະແດງທັງອະຣະຫັດຕະຜົນ, ການຖອຍຫຼັງ, ຂໍ້ປະຕິບັດ ແລະປະຕິສົນທິ ແກ່ພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍເຮັດຕະຕິຍະຊານໃຫ້ເປັນບາດ, ແລະແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍເຮັດຈະຕຸດຖະຊານເປັນຕົ້ນໃຫ້ເປັນບາດ ກໍເໝືອນກັນ. ແຕ່ແກ່ພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍເຮັດເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະຊານໃຫ້ເປັນບາດນັ້ນ ພຣະອົງບໍ່ໄດ້ຕັດສິ່ງໃດໄວ້ເລີຍ, ພຣະອານົນຈຶ່ງທູນຖາມເຖິງພິກຂຸຮູບນັ້ນ. ບົດວ່າ Apettha ຕັດບົດເປັນ api ettha. ຄຳວ່າ So taṃ upekkhaṃ abhinandati ຄວາມວ່າ ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມເພີດເພີນຍິນດີ ເຊິ່ງວິປັດສະນູເປກຂານັ້ນ ດ້ວຍຄວາມເພີດເພີນແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ. ໃນສອງບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍດຽວກັນນີ້. ຄຳວ່າ Tannissitaṃ hoti viññāṇaṃ ຄວາມວ່າ ວິນຍານຍ່ອມເປັນທຳອາໄສວິປັດສະນານັ້ນ. ຄຳວ່າ Tadupādānaṃ ຄວາມວ່າ ວິນຍານທີ່ປະກອບດ້ວຍຄວາມໃຄ່ໃດມີຢູ່, ວິນຍານນັ້ນຊື່ວ່າເປັນອຸປາດານ ຄື ຄວາມຍຶດໝັ້ນຂອງພິກຂຸນັ້ນ. ຄຳວ່າ Saupādāno ຄວາມວ່າ ຜູ້ມີຄວາມຍຶດໝັ້ນ. ຄຳວ່າ Na parinibbāyati ຄວາມວ່າ ພິກຂຸຜູ້ມີຄວາມອາໄລໃນວິປັດສະນາ ຍ່ອມບໍ່ປໍຣິນິບພານໃນສາສະໜາຂອງເຮົາ. ສ່ວນພິກຂຸໃດທີ່ມີຄວາມອາໄລໃນວິຫານ, ບໍລິເວນວັດ, ຫຼືອຸປະຖາກເປັນຕົ້ນ, ພຣະອົງສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງກ່າວເຖິງພິກຂຸຮູບນັ້ນເລີຍ. ຄຳວ່າ Kahaṃ pana ຄວາມວ່າ ໃນພົບພູມໃດ? ຄຳວ່າ Upādiyamāno upādiyati ຄວາມວ່າ ເມື່ອຍຶດໝັ້ນຢູ່ ຍ່ອມຖືເອົາປະຕິສົນທິ. ຄຳວ່າ Upādānaseṭṭhaṃ kira so, bhante ຄວາມວ່າ “ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ໄດ້ຍິນວ່າ ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມຍຶດໝັ້ນໃນພົບອັນປະເສີດສຸດ [ຄື ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະພູມ] ອັນເປັນສະຖານທີ່ທີ່ຄວນຖືເອົາ”, ຄື ຍ່ອມຖືເອົາປະຕິສົນທິໃນພົບອັນປະເສີດນັ້ນ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງໄດ້ຕັດສະແດງປະຕິສົນທິຂອງພິກຂຸນັ້ນ. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະຕັດສະແດງອະຣະຫັດຕະຜົນຂອງພິກຂຸນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ Idhānanda ເປັນຕົ້ນ.

๗๓. นิสฺสาย นิสฺสายาติ ตํ ตํ สมาปตฺตึ นิสฺสาย. โอฆสฺส นิตฺถรณา อกฺขาตาติ โอฆตรณํ กถิตํ, ตติยชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตภิกฺขุโน โอฆนิตฺถรณา กถิตา…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตภิกฺขุโน โอฆนิตฺถรณา กถิตาติ วทติ.

໗໓. ຄຳວ່າ Nissāya nissāya ຄວາມວ່າ ອາໄສສະມາບັດນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ Oghassa nittharaṇā akkhātā ຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດສະແດງການຂ້າມພົ້ນໂອຄະ, ພຣະອານົນເຖຣະກ່າວວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດສະແດງການຂ້າມພົ້ນໂອຄະຂອງພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍເຮັດຕະຕິຍະຊານໃຫ້ເປັນບາດ... ລະ... ຕັດສະແດງການຂ້າມພົ້ນໂອຄະຂອງພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍເຮັດເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະຊານໃຫ້ເປັນບາດ.

กตโม ปน, ภนฺเต, อริโย วิโมกฺโขติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? สมาปตฺตึ ตาว ปทฏฺฐานํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหนฺโต ภิกฺขุ นาวํ วา อุฬุมฺปาทีนิ วา นิสฺสาย มโหฆํ ตริตฺวา ปารํ คจฺฉนฺโต วิย [Pg.45] น กิลมติ. สุกฺขวิปสฺสโก ปน ปกิณฺณกสงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ คณฺหนฺโต พาหุพเลน โสตํ ฉินฺทิตฺวา ปารํ คจฺฉนฺโต วิย กิลมติ. อิติ อิมสฺส สุกฺขวิปสฺสกสฺส อรหตฺตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. อริยสาวโกติ สุกฺขวิปสฺสโก อริยสาวโก. อยญฺหิ เหฏฺฐา อฏฺฐหิ ภิกฺขูหิ ปญฺญวนฺตตโร เตสญฺจ ภิกฺขูนํ อตฺตโน จาติ นวนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. เอส สกฺกาโย ยาวตา สกฺกาโยติ ยตฺตโก เตภูมกวฏฺฏสงฺขาโต สกฺกาโย นาม อตฺถิ, สพฺโพปิ โส เอส สกฺกาโย, น อิโต ปรํ สกฺกาโย อตฺถีติ ปฏิสญฺจิกฺขติ.

ໃນຄຳວ່າ Katamo pana, bhante, ariyo vimokkho ນີ້ ພຣະອານົນທູນຖາມເຖິງຫຍັງ? ພິກຂຸຜູ້ເຮັດສະມາບັດໃຫ້ເປັນບາດຖານແລ້ວຈະເລີນວິປັດສະນາ ບັນລຸອະຣະຫັດຕະຜົນ ຍ່ອມບໍ່ລຳບາກ ເໝືອນດັ່ງຄົນທີ່ອາໄສເຮືອ ຫຼືແພເປັນຕົ້ນ ຂ້າມຫ້ວຍນ້ຳໃຫຍ່ໄປເຖິງຝັ່ງອິກຂ້າງໜຶ່ງ. ສ່ວນພິກຂຸຜູ້ເປັນສຸກຂະວິປັດສະກະ ພິຈາລະນາສັງຂານທັງຫຼາຍອັນຄະລະກົນ ແລ້ວບັນລຸອະຣະຫັດຕະຜົນ ຍ່ອມລຳບາກ ເໝືອນດັ່ງຄົນທີ່ລອຍຕັດກະແສນ້ຳດ້ວຍກຳລັງແຂນຂອງຕົນເພື່ອຂ້າມໄປເຖິງຝັ່ງ. ພຣະອານົນທູນຖາມວ່າ “ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຂ້າພະອົງຈຶ່ງທູນຖາມເຖິງອະຣະຫັດຕະຜົນຂອງພິກຂຸຜູ້ເປັນສຸກຂະວິປັດສະກະນີ້”. ຄຳວ່າ Ariyasāvako ຄວາມວ່າ ພຣະອະລິຍະສາວົກຜູ້ເປັນສຸກຂະວິປັດສະກະ. ເພາະວ່າ ພິກຂຸນີ້ເປັນຜູ້ມີປັນຍາຫຼາຍກວ່າພິກຂຸແປດຮູບກ່ອນໜ້ານັ້ນ ຍ່ອມຮວບຮວມກຳມະຖານຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນແລະຂອງຕົນເອງ ທັງເກົ້າຮູບເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວພິຈາລະນາ. ຄຳວ່າ Esa sakkāyo yāvatā sakkāyo ຄວາມວ່າ ສັກກາຍະອັນໄດ້ແກ່ວັດຕະພູມສາມມີປະມານເທົ່າໃດ, ສັກກາຍະທັງໝົດນັ້ນກໍຄືສັກກາຍະນີ້, ຍ່ອມພິຈາລະນາວ່າ ສັກກາຍະອື່ນນອກຈາກນີ້ບໍ່ມີ.

เอตํ อมตํ ยทิทํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ โย ปเนส จิตฺตสฺส อนุปาทาวิโมกฺโข นาม, เอตํ อมตํ เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตนฺติ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อญฺญตฺถ จ ‘‘อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข’’ติ นิพฺพานํ วุจฺจติ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สุกฺขวิปสฺสกสฺส อรหตฺตํ กถิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

ຄຳວ່າ Etaṃ amataṃ yadidaṃ anupādā cittassa vimokkho ຄວາມວ່າ ຄວາມຫຼຸດພົ້ນແຫ່ງຈິດເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນໃດມີຢູ່, ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມພິຈາລະນາວ່າ ນີ້ຄືອະມະຕະທຳ ນີ້ຄືທຳອັນສະຫງົບ ນີ້ຄືທຳອັນປະນີດ. ແລະໃນພຣະສູດອື່ນ ຄຳວ່າ “anupādā cittassa vimokkho” (ຄວາມຫຼຸດພົ້ນແຫ່ງຈິດເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນ) ໝາຍເຖິງພຣະນິບພານ. ແຕ່ໃນພຣະສູດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດສະແດງອະຣະຫັດຕະຜົນຂອງພິກຂຸຜູ້ເປັນສຸກຂະວິປັດສະກະ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນບ່ອນທັງປວງ ກໍຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

เกวลํ ปน อิมสฺมึ สุตฺเต สตฺตสุ ฐาเนสุ โอสกฺกนา กถิตา, อฏฺฐสุ ฐาเนสุ ปฏิสนฺธิ, นวสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. กถํ? ตติยํ ฌานํ ตาว ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส ภิกฺขุโน โอสกฺกนา กถิตา, ปฏิสนฺธิ กถิตา, อรหตฺตํ กถิตํ, ตถา จตุตฺถชฺฌานํ, ตถา อากาสานญฺจายตนํ. วิญฺญาณญฺจายตนํ ปน ปทฏฺฐานํ กตฺวา ฐิตานํ ติณฺณํ ภิกฺขูนํ โอสกฺกนา กถิตา, ปฏิสนฺธิ กถิตา, อรหตฺตํ กถิตํ. ตถา อากิญฺจญฺญายตนํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส ภิกฺขุโน. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส ปน โอสกฺกนา นตฺถิ, ปฏิสนฺธิ ปน อรหตฺตญฺจ กถิตํ. สุกฺขวิปสฺสกสฺส อรหตฺตเมว กถิตนฺติ. เอวํ สตฺตสุ ฐาเนสุ โอสกฺกนา กถิตา, อฏฺฐสุ ฐาเนสุ ปฏิสนฺธิ, นวสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิมญฺจ ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ โอสกฺกนํ อฏฺฐสุ ปฏิสนฺธึ นวสุ อรหตฺตํ สโมธาเนตฺวา กเถนฺเตน อิมํ อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตํ สุกถิตํ นาม โหตีติ.

ແຕ່ໂດຍພິເສດ ໃນສູດນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງການເສື່ອມຖອຍໃນຖານະ 7 ປະການ, ຊົງສະແດງປະຕິສົນທິໃນຖານະ 8 ປະການ, ແລະ ຊົງສະແດງອະຣະຫັດຕະຜົນໃນຖານະ 9 ປະການ. ຢ່າງໃດ? ຄື: ເບື້ອງຕົ້ນ ສໍາລັບພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍເຮັດຕະຕິຍະຊານໃຫ້ເປັນບາດ ຊົງສະແດງການເສື່ອມຖອຍ, ຊົງສະແດງປະຕິສົນທິ, ແລະ ຊົງສະແດງອະຣະຫັດຕະຜົນ; ເຊັ່ນດຽວກັນກັບຈະຕຸດຖະຊານ, ເຊັ່ນດຽວກັນກັບອາກາສານັນຈາຍະຕະນະ. ສ່ວນພິກຂຸ 3 ຮູບ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍເຮັດວິນຍານັນຈາຍະຕະນະໃຫ້ເປັນບາດ, ຊົງສະແດງການເສື່ອມຖອຍ, ຊົງສະແດງປະຕິສົນທິ, ແລະ ຊົງສະແດງອະຣະຫັດຕະຜົນ. ເຊັ່ນດຽວກັນກັບພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍເຮັດອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະໃຫ້ເປັນບາດ. ແຕ່ສໍາລັບພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍເຮັດເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະໃຫ້ເປັນບາດ, ການເສື່ອມຖອຍຍ່ອມບໍ່ມີ, ແຕ່ຊົງສະແດງປະຕິສົນທິ ແລະ ອະຣະຫັດຕະຜົນ. ສໍາລັບພິກຂຸຜູ້ສຸກຂະວິປັດສະກະ ຊົງສະແດງແຕ່ອະຣະຫັດຕະຜົນເທົ່ານັ້ນ. ພຶງຊາບວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງການເສື່ອມຖອຍໃນຖານະ 7 ປະການ, ປະຕິສົນທິໃນຖານະ 8 ປະການ, ແລະ ອະຣະຫັດຕະຜົນໃນຖານະ 9 ປະການ ດ້ວຍປະການສະນີ. ແລະ ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໂດຍປະມວນການເສື່ອມຖອຍໃນຖານະ 7 ປະການນີ້, ປະຕິສົນທິໃນຖານະ 8 ປະການ, ແລະ ອະຣະຫັດຕະຜົນໃນຖານະ 9 ປະການນີ້ເຂົ້າກັນ, ອານັນຊະສັບປາຍະສູດນີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນສູດທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ດີແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การພັນລະນາອານັນຊະສັບປາຍະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๗. คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

໗. ການພັນລະນາຄະນະກະໂມກຄັນລານະສູດ

๗๔. เอวํ [Pg.46] เม สุตนฺติ คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตํ. ตตฺถ ยาว ปจฺฉิมโสปานกเฬวราติ ยาว ปฐมโสปานผลกา เอกทิวเสเนว สตฺตภูมิโก ปาสาโท น สกฺกา กาตุํ, วตฺถุํ โสเธตฺวา ถมฺภุสฺสาปนโต ปฏฺฐาย ปน ยาว จิตฺตกมฺมกรณา อนุปุพฺพกิริยา เจตฺถ ปญฺญายตีติ ทสฺเสติ. ยทิทํ อชฺเฌเนติ ตโยปิ เวทา น สกฺกา เอกทิวเสเนว อธียิตุํ, เอเตสํ อชฺเฌเนปิ ปน อนุปุพฺพกิริยาว ปญฺญายตีติ ทสฺเสติ. อิสฺสตฺเถติ อาวุธวิชฺชายปิ เอกทิวเสเนว วาลเวธิ นาม น สกฺกา กาตุํ, ฐานสมฺปาทนมุฏฺฐิกรณาทีหิ ปน เอตฺถาปิ อนุปุพฺพกิริยา ปญฺญายตีติ ทสฺเสติ. สงฺขาเนติ คณนาย. ตตฺถ อนุปุพฺพกิริยํ อตฺตนาว ทสฺเสนฺโต เอวํ คณาเปมาติอาทิมาห.

໗໔. ບົດວ່າ 'Evaṃ me sutaṃ' ນີ້ ເປັນຄະນະກະໂມກຄັນລານະສູດ. ໃນສູດນັ້ນ, ບົດວ່າ 'yāva pacchimasopānakaḷevarā' ໄດ້ແກ່ ຈົນເຖິງແຜ່ນກະດານຂັ້ນໄດຂັ້ນທໍາອິດ, ປຣາສາດ 7 ຊັ້ນ ບໍ່ອາດຈະສ້າງໃຫ້ສໍາເລັດໄດ້ພາຍໃນມື້ດຽວ, ແຕ່ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ໃນການສ້າງປຣາສາດນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດການເຮັດຕາມລໍາດັບ ຕັ້ງແຕ່ການແຜ້ວຖາງພື້ນທີ່, ການຕັ້ງເສົາ ເປັນຕົ້ນໄປ ຈົນເຖິງການຂຽນພາບຈິດຈະກໍາ. ບົດວ່າ 'Yadidaṃ ajjhene' ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ແມ່ນແຕ່ພຣະເວດທັງ 3 ກໍບໍ່ອາດຈະຮຽນໃຫ້ສໍາເລັດໄດ້ພາຍໃນມື້ດຽວ, ແຕ່ໃນການຮຽນພຣະເວດເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຍ່ອມປາກົດການເຮັດຕາມລໍາດັບເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ 'Issatthe' ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນວິຊາອາວຸດ (ການຍິງທະນູ) ວິຊາທີ່ຊື່ວ່າ ວາລະເວທີ (ການຍິງປາຍຂົນສັດ) ກໍບໍ່ອາດຈະເຮັດໃຫ້ສໍາເລັດໄດ້ພາຍໃນມື້ດຽວ, ແຕ່ໃນວິຊານີ້ ກໍຍ່ອມປາກົດການເຮັດຕາມລໍາດັບ ດ້ວຍການຝຶກຢືນໃຫ້ຖືກທ່າ, ການກໍາກໍາປັ້ນ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'Saṅkhāne' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການຄໍານວນ (ການນັບ). ໃນວິຊານັ້ນ ເມື່ອພຣາມຈະສະແດງການເຮັດຕາມລໍາດັບດ້ວຍຕົນເອງ ຈຶ່ງກ່າວຄໍາເປັນຕົ້ນວ່າ 'evaṃ gaṇāpema' (ພວກຂ້າພະເຈົ້າຍ່ອມໃຫ້ນັບຢ່າງນີ້).

๗๕. เสยฺยถาปิ พฺราหฺมณาติ อิธ ภควา ยสฺมา พาหิรสมเย ยถา ยถา สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ, ตถา ตถา เกราฏิกา โหนฺติ, ตสฺมา อตฺตโน สาสนํ พาหิรสมเยน อนุปเมตฺวา ภทฺรอสฺสาชานีเยน อุปเมนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ภทฺโร หิ อสฺสาชานีโย ยสฺมึ การเณ ทมิโต โหติ, ตํ ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมติ. เอวเมว สาสเน สมฺมาปฏิปนฺโน กุลปุตฺโต สีลเวลํ นาติกฺกมติ. มุขาธาเนติ มุขฏฺฐปเน.

໗໕. ໃນບົດວ່າ 'Seyyathāpi brāhmaṇa' ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພາະເຫດທີ່ວ່າ ໃນລັດທິພາຍນອກ ບຸກຄົນຮຽນສິລະປະວິຊາໂດຍປະການໃດໆ ກໍຍ່ອມເປັນຄົນມີມາຍາຫຼອກລວງໂດຍປະການນັ້ນໆ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງບໍ່ຊົງປຽບທຽບພຣະສາສະໜາຂອງພຣະອົງກັບລັດທິພາຍນອກ, ແຕ່ຊົງປຽບທຽບກັບມ້າອາຊານໄນທີ່ດີ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງອຸປະມາ ຈຶ່ງກ່າວຄໍາເປັນຕົ້ນວ່າ 'seyyathāpi'. ດ້ວຍວ່າ ມ້າອາຊານໄນທີ່ດີ ຖືກຝຶກຝົນໃນການງານໃດ ຍ່ອມບໍ່ລະເມີດການງານນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ເພາະເຫດແຫ່ງຊີວິດ. ເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນແລ້ວ ກຸນລະບຸດຜູ້ປະຕິບັດຊອບໃນພຣະສາສະໜາ ຍ່ອມບໍ່ລະເມີດຂອບເຂດແຫ່ງสີລ. ບົດວ່າ 'Mukhādhāne' ໄດ້ແກ່ ໃນການໃສ່ບັງຫຽນໃນປາກ.

๗๖. สติสมฺปชญฺญาย จาติ สติสมฺปชญฺญาหิ สมงฺคิภาวตฺถาย. ทฺเว หิ ขีณาสวา สตตวิหารี จ โนสตตวิหารี จ. ตตฺถ สตตวิหารี ยํกิญฺจิ กมฺมํ กตฺวาปิ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ, โน สตตวิหารี ปน อปฺปมตฺตเกปิ กิจฺเจ กิจฺจปฺปสุโต หุตฺวา ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตุํ น สกฺโกติ.

໗໖. ບົດວ່າ 'Satisampajaññāya ca' ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຄວາມເປັນຜູ້ພ້ອມພູນດ້ວຍສະຕິ ແລະ ສັມປະຊັນຍະ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຂີນາສົບມີ 2 ປະເພດ ຄື: ຜູ້ມີວິຫານທໍາເປັນເຄື່ອງຢູ່ເປັນນິດ (ສະຕະຕະວິຫາຣີ) ແລະ ຜູ້ບໍ່ມີວິຫານທໍາເປັນເຄື່ອງຢູ່ເປັນນິດ (ໂນສະຕະຕະວິຫາຣີ). ໃນພຣະຂີນາສົບ 2 ປະເພດນັ້ນ, ພຣະຂີນາສົບຜູ້ມີວິຫານທໍາເປັນເຄື່ອງຢູ່ເປັນນິດ ແມ່ນຈະເຮັດການງານໃດໆ ກໍຍັງສາມາດເຂົ້າຜະລະສະມາບັດໄດ້. ສ່ວນພຣະຂີນາສົບຜູ້ບໍ່ມີວິຫານທໍາເປັນເຄື່ອງຢູ່ເປັນນິດ ເມື່ອຂะມັກເຂມັ້ນໃນກິດຈະການງານ ແມ່ນແຕ່ພຽງເລັກນ້ອຍ ກໍບໍ່ສາມາດເຂົ້າຜະລະສະມາບັດໄດ້.

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ขีณาสวตฺเถโร ขีณาสวสามเณรํ คเหตฺวา อรญฺญวาสํ คโต, ตตฺถ มหาเถรสฺส เสนาสนํ ปตฺตํ, สามเณรสฺส น ปาปุณาติ, ตํ วิตกฺเกนฺโต เถโร เอกทิวสมฺปิ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตุํ นาสกฺขิ. สามเณโร ปน เตมาสํ ผลสมาปตฺติรติยา วีตินาเมตฺวา ‘‘สปฺปาโย, ภนฺเต, อรญฺญวาโส ชาโต’’ติ [Pg.47] เถรํ ปุจฺฉิ. เถโร ‘‘น ชาโต, อาวุโส’’ติ อาห. อิติ โย เอวรูโป ขีณาสโว, โส อิเม ธมฺเม อาทิโต ปฏฺฐาย อาวชฺชิตฺวาว สมาปชฺชิตุํ สกฺขิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สติสมฺปชญฺญาย จา’’ติ อาห.

ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີເລື່ອງດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຂີນາສົບມະຫາເຖຣະຮູບໜຶ່ງ ພາສາມະເນນຜູ້ເປັນພຣະຂີນາສົບ ໄປຢູ່ປ່າ. ໃນປ່ານັ້ນ ພຣະມະຫາເຖຣະໄດ້ເສນາສະນະ ແຕ່ສາມະເນນບໍ່ໄດ້. ພຣະເຖຣະເມື່ອຄິດກັງວົນເຖິງເລື່ອງນັ້ນ ຕະຫຼອດມື້ໜຶ່ງກໍບໍ່ສາມາດເຂົ້າຜະລະສະມາບັດໄດ້. ສ່ວນສາມະເນນ ໃຊ້ເວລາຕະຫຼອດ 3 ເດືອນ ດ້ວຍຄວາມຍິນດີໃນຜະລະສະມາບັດ ແລ້ວຈຶ່ງຖາມພຣະເຖຣະວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ການຢູ່ປ່າເປັນທີ່ສະບາຍ (ສັບປາຍະ) ແກ່ທ່ານບໍ່?'. ພຣະເຖຣະຕອບວ່າ 'ອາວຸໂສ, ບໍ່ສະບາຍເລີຍ'. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງວ່າ ພຣະຂີນາສົບທີ່ມີສະພາບຢ່າງນີ້ ຈະສາມາດເຂົ້າຜະລະສະມາບັດໄດ້ ກໍຕໍ່ເມື່ອໄດ້ພິຈາລະນາທໍາເຫຼົ່ານີ້ ຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນເປັນຕົ້ນໄປ ຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'satisampajaññāya ca'.

๗๘. เยเม, โภ โคตมาติ ตถาคเต กิร กถยนฺเตว พฺราหฺมณสฺส ‘‘อิเม ปุคฺคลา น อาราเธนฺติ, อิเม อาราเธนฺตี’’ติ นโย อุทปาทิ, ตํ ทสฺเสนฺโต เอวํ วตฺตุมารทฺโธ.

໗໘. ບົດວ່າ 'Yeme, bho gotama' ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອພຣະຕຖາຄົດຊົງສະແດງຢູ່, ແນວທາງທີ່ວ່າ 'ບຸກຄົນເຫຼົ່ານີ້ຍ່ອມບໍ່ບັນລຸ, ບຸກຄົນເຫຼົ່ານີ້ຍ່ອມບັນລຸ' ໄດ້ປາກົດຂຶ້ນແກ່ພຣາມ. ເມື່ອພຣາມຈະສະແດງແນວທາງນັ້ນ ຈຶ່ງເລີ່ມກ່າວຄໍາຢ່າງນີ້.

ปรมชฺชธมฺเมสูติ อชฺชธมฺมา นาม ฉสตฺถารธมฺมา, เตสุ โคตมวาโทว, ปรโม อุตฺตโมติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ບົດວ່າ 'Paramajjadhammesu' ທີ່ຊື່ວ່າ ອັດຊະທໍາ ໄດ້ແກ່ ຄໍາສອນຂອງຄູທັງ 6. ໃນຄໍາສອນເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄໍາສອນຂອງພຣະໂຄດົມເທົ່ານັ້ນ ເປັນເລີດ ເປັນຍອດຢ້ຽມ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ສ່ວນຄໍາທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຍ່ອມມີເນື້ອຄວາມຕື້ນທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາຄະນະກະໂມກຄັນລານະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๘. โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

໘. ການພັນລະນາໂຄປະກະໂມກຄັນລານະສູດ

๗๙. เอวํ เม สุตนฺติ โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตํ. ตตฺถ อจิรปรินิพฺพุเต ภควตีติ ภควติ อจิรปรินิพฺพุเต, ธาตุภาชนียํ กตฺวา ธมฺมสงฺคีตึ กาตุํ ราชคหํ อาคตกาเล. รญฺโญ ปชฺโชตสฺส อาสงฺกมาโนติ จณฺฑปชฺโชโต นาเมส ราชา พิมฺพิสารมหาราชสฺส สหาโย อโหสิ, ชีวกํ เปเสตฺวา เภสชฺชการิตกาลโต ปฏฺฐาย ปน ทฬฺหมิตฺโตว ชาโต, โส ‘‘อชาตสตฺตุนา เทวทตฺตสฺส วจนํ คเหตฺวา ปิตา ฆาติโต’’ติ สุตฺวา ‘‘มม ปิยมิตฺตํ ฆาเตตฺวา เอส รชฺชํ กริสฺสามีติ มญฺญติ, มยฺหํ สหายสฺส สหายานํ อตฺถิกภาวํ ชานาเปสฺสามี’’ติ ปริสติ วาจํ อภาสิ. ตํ สุตฺวา ตสฺส อาสงฺกา อุปฺปนฺนา. เตน วุตฺตํ ‘‘รญฺโญ ปชฺโชตสฺส อาสงฺกมาโน’’ติ. กมฺมนฺโตติ พหินคเร นครปฏิสงฺขาราปนตฺถาย กมฺมนฺตฏฺฐานํ.

໗໙. ບົດວ່າ 'Evaṃ me sutaṃ' ນີ້ ເປັນໂຄປະກະໂມກຄັນລານະສູດ. ໃນສູດນັ້ນ, ບົດວ່າ 'aciraparinibbute bhagavati' ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດດັບခັນທະປໍຣິນິບພານໄດ້ບໍ່ດົນ, ເມື່ອພຣະສົງໄດ້ທໍາການແບ່ງພຣະບໍຣົມມະສາຣີຣິກະທາດແລ້ວ ເດີນທາງມາສູ່ກຸງຣາຊະຄຶເພື່ອທໍາການສັງຄາຍະນາພຣະທັມມະວິນັຍ. ບົດວ່າ 'Rañño pajjotassa āsaṅkamāno' ມີຄວາມວ່າ ພຣະຣາຊາພຣະອົງນີ້ ຊົງພຣະນາມວ່າ ຈັນທະປັດໂຊດ ຊົງເປັນພຣະສະຫາຍຂອງພຣະເຈົ້າພິມພິສານມະຫາຣາດ. ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ພຣະເຈົ້າພິມພິສານຊົງສົ່ງໝໍຊີວົກໄປປິ່ນປົວພະຍາດ, ທັງສອງພຣອົງກໍຊົງເປັນພຣະສະຫາຍທີ່ແໜ້ນແຟ້ນຕໍ່ກັນ. ພຣະເຈົ້າຈັນທະປັດໂຊດນັ້ນ ເມື່ອຊົງໄດ້ຍິນວ່າ 'ພຣະເຈົ້າອະຊາດສັດຕູ ຊົງເຊື່ອຄໍາຂອງພຣະເທວະທັດ ແລ້ວປົງພຣະຊົນພຣະຣາຊະບິດາ' ຈຶ່ງຊົງດໍາຣິວ່າ 'ພຣະເຈົ້າອະຊາດສັດຕູນີ້ ຄິດວ່າຈະຂ້າພຣະສະຫາຍຮັກຂອງເຮົາ ແລ້ວຄອງຣາດ, ເຮົາຈະເຮັດໃຫ້ເຂົາຮູ້ວ່າ ພຣະສະຫາຍຂອງເຮົາຍັງມີມິດສະຫາຍຢູ່' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຊົງກ່າວວາຈານັ້ນທ່າມກາງບໍລິສັດ. ພຣະເຈົ້າອະຊາດສັດຕູ ເມື່ອຊົງໄດ້ຍິນຄໍານັ້ນ ກໍເກີດຄວາມລະແວງສົງໄສ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'rañño pajjotassa āsaṅkamāno'. ບົດວ່າ 'Kammanto' ໄດ້ແກ່ ສະຖານທີ່ເຮັດວຽກງານນອກເມືອງ ເພື່ອບູຣະນະປະຕິສັງຂອນເມືອງ.

อุปสงฺกมีติ มยํ ธมฺมวินยสงฺคีตึ กาเรสฺสามาติ วิจราม, อยญฺจ มเหสกฺโข ราชวลฺลโภ สงฺคเห กเต เวฬุวนสฺส อารกฺขํ กเรยฺยาติ มญฺญมาโน อุปสงฺกมิ. เตหิ ธมฺเมหีติ เตหิ สพฺพญฺญุตญฺญาณธมฺเมหิ. สพฺเพน สพฺพนฺติ สพฺพากาเรน สพฺพํ. สพฺพถา สพฺพนฺติ สพฺพโกฏฺฐาเสหิ [Pg.48] สพฺพํ. กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? ฉ หิ สตฺถาโร ปฐมตรํ อปฺปญฺญาตกุเลหิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตา, เต ตถาคเต ธรมาเนเยว กาลํกตา, สาวกาปิ เนสํ อปฺปญฺญาตกุเลเหว ปพฺพชิตา. เต เตสํ อจฺจเยน มหาวิวาทํ อกํสุ. สมโณ ปน โคตโม มหากุลา ปพฺพชิโต, ตสฺส อจฺจเยน สาวกานํ มหาวิวาโท ภวิสฺสตีติ อยํ กถา สกลชมฺพุทีปํ ปตฺถรมานา อุทปาทิ. สมฺมาสมฺพุทฺเธ จ ธรนฺเต ภิกฺขูนํ วิวาโท นาโหสิ. โยปิ อโหสิ, โสปิ ตตฺเถว วูปสมิโต. ปรินิพฺพุตกาเล ปนสฺส – ‘‘อฏฺฐสฏฺฐิโยชนสตสหสฺสุพฺเพธํ สิเนรุํ อปวาหิตุํ สมตฺถสฺส วาตสฺส ปุรโต ปุราณปณฺณํ กึ ฐสฺสติ, ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺตสฺส สตฺถุ อลชฺชมาโน มจฺจุราชา กสฺส ลชฺชิสฺสตี’’ติ มหาสํเวคํ ชเนตฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย ภิกฺขู สมคฺคา ชาตา อติวิย อุปสนฺตุปสนฺตา, กึ นุ โข เอตนฺติ อิทํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. อนุสญฺญายมาโนติ อนุสญฺชายมาโน, กตากตํ ชนนฺโตติ อตฺโถ. อนุวิจรมาโน วา.

ບົດວ່າ 'Upasaṅkami' ມີຄວາມວ່າ ພຣະອານົນເຖຣະດໍາຣິວ່າ 'ພວກອາຕະມາພາບທ່ຽວໄປດ້ວຍຕັ້ງໃຈວ່າ ຈະທໍາການສັງຄາຍະນາພຣະທັມມະວິນັຍ, ສ່ວນໂຄປະກະໂມກຄັນລານະພຣາມນີ້ ເປັນຜູ້ມີສັກໃຫຍ່ ເປັນທີ່ໂປດປານຂອງພຣະຣາຊາ, ເມື່ອພວກອາຕະມາພາບທໍາການສົງເຄາະແລ້ວ ເຂົາກໍຈະຊ່ວຍປົກປັກຮັກສາພຣະວິຫານເວລຸວັນ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງເຂົ້າໄປຫາ. ບົດວ່າ 'Tehi dhammehi' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄຸນທໍາຄືພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'Sabbena sabbaṃ' ໄດ້ແກ່ ທັງປວງໂດຍປະການທັງປວງ. ບົດວ່າ 'Sabbathā sabbaṃ' ໄດ້ແກ່ ທັງປວງໂດຍສ່ວນທັງປວງ. ຖາມວ່າ 'ອາຕະມາພາບຈະຖາມຫຍັງ?' ດ້ວຍວ່າ ຄູທັງ 6 ໃນເບື້ອງຕົ້ນ ອອກບວດຈາກຕະກູນທີ່ບໍ່ມີຊື່ສຽງ, ຄູເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ເສຍຊີວິດໄປໃນເວລາທີ່ພຣະຕຖາຄົດຍັງຊົງພຣະຊົນຢູ່, ແມ່ນແຕ່ສາວົກຂອງພວກເຂົາກໍບວດຈາກຕະກູນທີ່ບໍ່ມີຊື່ສຽງເຊັ່ນກັນ. ເມື່ອຄູເຫຼົ່ານັ້ນລ່ວງລັບໄປແລ້ວ ສາວົກທັງຫຼາຍກໍໄດ້ທໍາການວິວາດກັນຢ່າງໃຫຍ່ຫຼවງ. ແຕ່ພຣະສະມະນະໂຄດົມ ຊົງອອກບວດຈາກຕະກູນໃຫຍ່, ເມື່ອພຣະອົງລ່ວງລັບໄປແລ້ວ ຈະເກີດການວິວາດກັນຢ່າງໃຫຍ່ຫຼවງໃນໝູ່ສາວົກບໍ່? ຄໍາເລົ່ານີ້ໄດ້ແຜ່ຂະຫຍາຍໄປທົ່ວຊົມພູທະວີບ. ແລະ ໃນເວລາທີ່ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າຍັງຊົງພຣະຊົນຢູ່ ການວິວາດຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍກໍບໍ່ມີ. ແມ່ນແຕ່ການວິວາດໃດທີ່ເຄີຍມີ ການວິວາດນັ້ນກໍສະຫງົບລົງໃນບ່ອນນັ້ນເອງ. ແຕ່ໃນເວລາທີ່ພຣະອົງສະເດັດດັບခັນທະປໍຣິນິບພານແລ້ວ—'ໃບໄມ້ແຫ້ງຈະຕັ້ງຢູ່ຕໍ່ໜ້າລົມພາຍຸທີ່ສາມາດພັດພູເຂົາສິເນຣຸສູງ 168,000 ໂຍດໃຫ້ປິວໄປໄດ້ຢ່າງໃດ? ພະຍາມັດຈຸຣາດຜູ້ບໍ່ມີຄວາມລະອາຍ ແມ່ນແຕ່ຕໍ່ພຣະສາສະດาຜູ້ຊົງບໍາເພັນບາຣະມີ 10 ປະການຈົນບັນລຸພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານ ແລ້ວພະຍາມັດຈຸຣາດນັ້ນຈະລະອາຍຕໍ່ໃຜ?' ດັ່ງນີ້ ເມື່ອເກີດຄວາມສັງເວດຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ ພິກຂຸທັງຫຼາຍຈຶ່ງມີຄວາມສາມັກຄີກັນຢ່າງຍິ່ງ ແລະ ສະຫງົບຣາບຄາບຢ່າງຍິ່ງ, ເຫດການນີ້ເປັນເພາະຫຍັງ? ພຣາມຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ອາຕະມາພາບຖາມເຖິງເຫດການນີ້'. ບົດວ່າ 'Anusaññāyamāno' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນືອງໆ, ມີອັດຖະວ່າ ຜູ້ຮູ້ສິ່ງທີ່ເຮັດແລ້ວ ແລະ ຍັງບໍ່ໄດ້ເຮັດ. ຫຼືວ່າ ຜູ້ພິຈາລະນາເນືອງໆ.

๘๐. อตฺถิ นุ โขติ อยมฺปิ เหฏฺฐิมปุจฺฉเมว ปุจฺฉติ. อปฺปฏิสรเณติ อปฺปฏิสรเณ ธมฺมวินเย. โก เหตุ สามคฺคิยาติ ตุมฺหากํ สมคฺคภาวสฺส โก เหตุ โก ปจฺจโย. ธมฺมปฺปฏิสรณาติ ธมฺโม อมฺหากํ ปฏิสรณํ, ธมฺโม อวสฺสโยติ ทีเปติ.

໘໐. ບົດວ່າ 'Atthi nu kho' ມີຄວາມວ່າ ແມ່ນແຕ່ວັດສະກາຣະພຣາມຜູ້ນີ້ ກໍຖາມຄໍາຖາມດຽວກັນກັບທີ່ໂຄປະກະໂມກຄັນລານະພຣາມຖາມໄວ້ຂ້າງຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'Appaṭisaraṇe' ໄດ້ແກ່ ໃນພຣະທັມມະວິນັຍທີ່ບໍ່ມີທີ່ເພິ່ງອາໄສ. ບົດວ່າ 'Ko hetu sāmaggiyā' ມີຄວາມວ່າ ອັນໃດເປັນ电 ອັນໃດເປັນປັດໄຈແຫ່ງຄວາມສາມັກຄີຂອງພວກທ່ານ. ບົດວ່າ 'Dhammappaṭisaraṇā' ສະແດງວ່າ ພຣະທັມເປັນທີ່ເພິ່ງອາໄສຂອງພວກອາຕະມາພາບ, ພຣະທັມເປັນທີ່ຢຶດໜ່ຽວ.

๘๑. ปวตฺตตีติ ปคุณํ หุตฺวา อาคจฺฉติ. อาปตฺติ โหติ วีติกฺกโมติ อุภยเมตํ พุทฺธสฺส อาณาติกฺกมนเมว. ยถาธมฺมํ ยถานุสิฏฺฐํ กาเรมาติ ยถา ธมฺโม จ อนุสิฏฺฐิ จ ฐิตา, เอวํ กาเรมาติ อตฺโถ.

໘໑. ບົດວ່າ 'Pavattati' ມີຄວາມວ່າ ຄ່ອງແຄ້ວແລ້ວຍ່ອມມາ (ຄື ສາມາດທ່ອງຈໍາໄດ້ຂຶ້ນໃຈ). ບົດວ່າ 'Āpatti hoti vītikkamo' ມີຄວາມວ່າ ທັງສອງປະການນີ້ (ການຕ້ອງອາບັດ ແລະ ການລ່ວງລະເມີດ) ລ້ວນແຕ່ເປັນການລ່ວງລະເມີດພຣະພຸດທະບັນຍັດຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງນັ້ນ. ບົດວ່າ 'Yathādhammaṃ yathānusiṭṭhaṃ kārema' ມີອັດຖະວ່າ ພຣະທັມ ແລະ ພຣະໂອວາດຕັ້ງຢູ່ໂດຍປະການໃດ ພວກອາຕະມາພາບກໍຍ່ອມປະຕິບັດໂດຍປະການນັ້ນ.

น กิร โน ภวนฺโต กาเรนฺติ ธมฺโม โน กาเรตีติ ปททฺวเยปิ โน กาโร นิปาตมตฺตํ. เอวํ สนฺเต น กิร ภวนฺโต กาเรนฺติ, ธมฺโมว กาเรตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

ໃນບົດທັງສອງວ່າ 'Na kira no bhavanto kārenti' ແລະ 'dhammo no kāreti' ນີ້, ອັກສອນ 'no' ເປັນພຽງນิບາດເທົ່ານັ້ນ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ເນື້ອຄວາມໃນບົດນີ້ຈຶ່ງມີວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກທ່ານບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ເປັນໄປ, ແຕ່ພຣະທັມນັ້ນເອງເຮັດໃຫ້ເປັນໄປ'.

๘๓. ตคฺฆาติ เอกํเส นิปาโต. กหํ ปน ภวํ อานนฺโทติ กึ เถรสฺส เวฬุวเน วสนภาวํ น ชานาตีติ? ชานาติ. เวฬุวนสฺส ปน [Pg.49] อเนน อารกฺขา ทินฺนา, ตสฺมา อตฺตานํ อุกฺกํสาเปตุกาโม ปุจฺฉติ. กสฺมา ปน เตน ตตฺถ อารกฺขา ทินฺนา? โส กิร เอกทิวสํ มหากจฺจายนตฺเถรํ คิชฺฌกูฏา โอตรนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘มกฺกโฏ วิย เอโส’’ติ อาห. ภควา ตํ กถํ สุตฺวา – ‘‘สเจ ขมาเปติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ ขมาเปติ, อิมสฺมึ เวฬุวเน โคนงฺคลมกฺกโฏ ภวิสฺสตี’’ติ อาห. โส ตํ กถํ สุตฺวา – ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส กถาย ทฺเวธาภาโว นาม นตฺถิ, ปจฺฉา เม มกฺกฏภูตกาเล โคจรฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ เวฬุวเน นานาวิเธ รุกฺเข โรเปตฺวา อารกฺขํ อทาสิ. อปรภาเค กาลํ กตฺวา มกฺกโฏ หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ‘‘วสฺสการา’’ติ วุตฺเต อาคนฺตฺวา สมีเป อฏฺฐาสิ. ตคฺฆาติ สพฺพวาเรสุ เอกํสวจเนเยว นิปาโต. ตคฺฆ, โภ อานนฺทาติ เอวํ เถเรน ปริสมชฺเฌ อตฺตโน อุกฺกํสิตภาวํ ญตฺวา อหมฺปิ เถรํ อุกฺกํสิสฺสามีติ เอวมาห.

໘໓. ບົດວ່າ 'Taggha' ເປັນນິບາດໃນອັດຖະວ່າ ໂດຍສ່ວນດຽວ (ແນ່ນອນ). ບົດວ່າ 'Kahaṃ pana bhavaṃ ānando' ຖາມວ່າ ວັດສະກາຣະພຣາມບໍ່ຮູ້ວ່າພຣະເຖຣະອາໄສຢູ່ໃນເວລຸວັນບໍ? ຮູ້ຢູ່. ແຕ່ເພາະວັດສະກາຣະພຣາມຜູ້ນີ້ ໄດ້ຈັດການປົກປັກຮັກສາປ່າເວລຸວັນໄວ້, ເພາະສະນັ້ນ ເຂົາຈຶ່ງຖາມເພາະຢາກຍົກຍ້ອງຕົນເອງ. ຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງເຂົາຈຶ່ງຈັດການປົກປັກຮັກສາໄວ້ໃນປ່ານັ້ນ? ໄດ້ຍິນວ່າ ມື້ໜຶ່ງ ວັດສະກາຣະພຣາມເຫັນພຣະມະຫາກັດຈາຍະນະເຖຣະກໍາລັງລົງມາຈາກພູເຂົາຄິດຊະກູດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພຣະຮູບນີ້ຄືກັນກັບລີງແທ້ໆ'. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໄດ້ຍິນຄໍານັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຖ້າເຂົາຂໍຂະມາໂທດ ກໍເປັນການດີ. ຖ້າບໍ່ຂໍຂະມາໂທດ ເຂົາຈະເກີດເປັນລີງຫາງວົວໃນປ່າເວລຸວັນນີ້'. ວັດສະກາຣະພຣາມໄດ້ຍິນຄໍານັ້ນແລ້ວ ຄິດວ່າ 'ຄໍາເວົ້າຂອງພຣະສະມະນະໂຄດົມ ຍ່ອມບໍ່ເປັນສອງ, ໃນອະນາຄົດ ເມື່ອເຮົາເກີດເປັນລີງ ປ່ານີ້ຈະເປັນທີ່ຫາກິນຂອງເຮົາ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງໃຫ້ປູກຕົ້ນໄມ້ຊະນິດຕ່າງໆ ໃນປ່າເວລຸວັນ ແລະ ຈັດການປົກປັກຮັກສາໄວ້. ໃນການຕໍ່ມາ ເຂົາໄດ້ເສຍຊີວິດແລ້ວໄປເກີດເປັນລີງໃນປ່ານັ້ນ. ເມື່ອມີຄົນເອີ້ນວ່າ 'ວັດສະກາຣະ' ລີງນັ້ນກໍຈະມາຢືນຢູ່ໃກ້ໆ. ບົດວ່າ 'Taggha' ໃນທຸກໆບ່ອນ ເປັນນິບາດໃນອັດຖະວ່າ ແນ່ນອນ. ບົດວ່າ 'Taggha, bho ānanda' ມີຄວາມວ່າ ເມື່ອວັດສະກາຣະພຣາມຮູ້ວ່າ ພຣະເຖຣະໄດ້ຍົກຍ້ອງຕົນເອງທ່າມກາງບໍລິສັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ເຮົາກໍຈະຍົກຍ້ອງພຣະເຖຣະຄືກັນ' ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້.

๘๔. น จ โข, พฺราหฺมณาติ เถโร กิร จินฺเตสิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน วณฺณิตชฺฌานมฺปิ อตฺถิ, อวณฺณิตชฺฌานมฺปิ อตฺถิ, อยํ ปน พฺราหฺมโณ สพฺพเมว วณฺเณตีติ ปญฺหํ วิสํวาเทติ, น โข ปน สกฺกา อิมสฺส มุขํ อุลฺโลเกตุํ น ปิณฺฑปาตํ รกฺขิตุํ, ปญฺหํ อุชุํ กตฺวา กเถสฺสามี’’ติ อิทํ วตฺตุํ อารทฺธํ. อนฺตรํ กริตฺวาติ อพฺภนฺตรํ กริตฺวา. เอวรูปํ โข, พฺราหฺมณ, โส ภควา ฌานํ วณฺเณสีติ อิธ สพฺพสงฺคาหกชฺฌานํ นาม กถิตํ.

໘໔. ບົດວ່າ 'Na ca kho, brāhmaṇa' ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະເຖຣະດໍາຣິວ່າ 'ຊານທີ່ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າຊົງສັນເສີນກໍມີ, ທີ່ບໍ່ຊົງສັນເສີນກໍມີ, ແຕ່ພຣາມຜູ້ນີ້ກ່າວຕູ່ຄໍາຖາມວ່າ ພຣະອົງຊົງສັນເສີນຊານທັງປວງ. ແຕ່ເຮົາບໍ່ອາດຈະຄອຍເບິ່ງໜ້າຂອງເຂົາ ຫຼື ປົກປ້ອງບິນທະບາດຂອງເຂົາໄດ້, ເຮົາຈະຕອບຄໍາຖາມໃຫ້ກົງໄປກົງມາ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງເລີ່ມກ່າວຄໍານີ້. ບົດວ່າ 'Antaraṃ karitvā' ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເປັນພາຍໃນ. ບົດວ່າ 'Evarūpaṃ kho, brāhmaṇa, so bhagavā jhānaṃ vaṇṇesi' ນີ້ ໝາຍເຖິງ ຊານທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍລວມເອົາຊານທັງປວງ (ສັບພະສັງຄາຫະກະຊານ).

ยํ โน มยนฺติ อยํ กิร พฺราหฺมโณ วสฺสการพฺราหฺมณํ อุสูยติ, เตน ปุจฺฉิตปญฺหสฺส อกถนํ ปจฺจาสีสมาโน กถิตภาวํ ญตฺวา ‘‘วสฺสกาเรน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ ปุนปฺปุนํ ตสฺส นามํ คณฺหนฺโต วิตฺถาเรตฺวา กเถสิ, มยา ปุจฺฉิตปญฺหํ ปน ยฏฺฐิโกฏิยา อุปฺปีเฬนฺโต วิย เอกเทสเมว กเถสี’’ติ อนตฺตมโน อโหสิ, ตสฺมา เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ບົດວ່າ 'Yaṃ no mayaṃ' ໄດ້ຍິນວ່າ ໂຄປະກະໂມກຄັນລານະພຣາມຜູ້ນີ້ ອິດສາວັດສະກາຣະພຣາມ. ເຂົາຫວັງວ່າ ພຣະເຖຣະຈະບໍ່ຕອບຄໍາຖາມທີ່ວັດສະກາຣະພຣາມຖາມ. ແຕ່ເມື່ອຮູ້ວ່າພຣະເຖຣະໄດ້ຕອບແລ້ວ ກໍເກີດຄວາມບໍ່ພໍໃຈວ່າ 'ພຣະເຖຣະເອີ່ຍຊື່ຂອງວັດສະກາຣະພຣາມຊໍ້າແລ້ວຊໍ້າເລົ່າ ແລ້ວຕອບຄໍາຖາມທີ່ເຂົາຖາມຢ່າງລະອຽດພิສະດານ, ແຕ່ສ່ວນຄໍາຖາມທີ່ເຮົາຖາມ ພຣະເຖຣະກັບຕອບພຽງບາງສ່ວນ ເໝືອນດັ່ງໃຊ້ປາຍໄມ້ຄ້ອນກົດໄວ້' ເພາະສະນັ້ນ ເຂົາຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້. ສ່ວນຄໍາທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຍ່ອມມີເນື້ອຄວາມຕື້ນທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາໂຄປະກະໂມກຄັນລານະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๙. มหาปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา

໙. ການພັນລະນາມะຫາປຸນນະມະສູດ

๘๕. เอวํ [Pg.50] เม สุตนฺติ มหาปุณฺณมสุตฺตํ. ตตฺถ ตทหูติ ตสฺมึ อหุ, ตสฺมึ ทิวเสติ อตฺโถ. อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ. อุปวสนฺตีติ สีเลน วา อนสเนน วา อุเปตา หุตฺวา วสนฺตีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ อตฺถุทฺธาโร – ‘‘อายาม, อาวุโส, กปฺปิน, อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ หิ ปาติโมกฺขุทฺเทโส อุโปสโถ. ‘‘อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๕๓) สีลํ. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๗๙) อุปวาโส. ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๔๖) ปญฺญตฺติ. ‘‘น, ภิกฺขเว, ตทหุโปสเถ สภิกฺขุกา อาวาสา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๘๑) อุปวสิตพฺพทิวโส. อิธาปิ โสเยว อธิปฺเปโต. โส ปเนส อฏฺฐมีจาตุทฺทสีปนฺนรสีเภเทน ติวิโธ. ตสฺมา เสสทฺวยนิวารณตฺถํ ปนฺนรเสติ วุตฺตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ’’ติ. มาสปุณฺณตาย ปุณฺณา สํปุณฺณาติ ปุณฺณา. มา-อิติ จนฺโท วุจฺจติ, โส เอตฺถ ปุณฺโณติ ปุณฺณมา. เอวํ ปุณฺณาย ปุณฺณมายาติ อิมสฺมึ ปททฺวเย อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

໘໕. ຄຳວ່າ 'Evaṃ me sutaṃ' (ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ) ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງມະຫາປຸນນະມະສູດ. ໃນມະຫາປຸນນະມະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'tadahū' (ຕະທະຫູ) ມີອະທິບາຍວ່າ 'tasmiṃ ahu' (ຕັສມິງ ອະຫຸ) ຄື 'ໃນວັນນັ້ນ' (tasmiṃ divase). ຄຳວ່າ 'uposatho' (ອຸໂປສະໂຖ) ໄດ້ແກ່ ວັນເປັນທີ່ເຂົ້າຈຳສິນ (upavasanti) ໃນວັນນີ້. ຄຳວ່າ 'upavasanti' (ອຸປະວະສັນຕິ) ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ເຂົ້າເຖິງແລ້ວດ້ວຍສິນ ຫຼື ດ້ວຍການອົດອາຫານ ແລ້ວຢູ່ (ຮັກສາ). ນີ້ຄືການສະແດງເນື້ອຄວາມ (ອັດຖຸດທາລະ) ໃນຄຳນີ້: ໃນຄຳວ່າ 'āyāma, āvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā' (ອາຢາມະ, ອາວຸໂສ, ກັບປິນະ, ອຸໂປສະຖັງ ຄະມິສສາມະ) ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ 'uposatho' ໝາຍເຖິງ ການສະແດງພຣະປາຕິໂມກ (pātimokkhuddeso). ໃນຄຳວ່າ 'Aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho' (ອັຕຖັງຄະສະມັນນາກະໂຕ ໂຂ ວິສາເຂ ອຸໂປສະໂຖ ອຸປະວຸຕໂຖ) ເປັນຕົ້ນ, ໝາຍເຖິງ ສິນ (sīlaṃ). ໃນຄຳວ່າ 'Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā' (ສຸທທັສສະ ເວ ສະທາ ຜັກຄຸ, ສຸທທັສສຸໂປສະໂຖ ສະທາ) ເປັນຕົ້ນ, ໝາຍເຖິງ ການເຂົ້າຈຳສິນ (upavāso). ໃນຄຳວ່າ 'Uposatho nāma nāgarājā' (ອຸໂປສະໂຖ ນາມະ ນາຄະຣາຊາ) ເປັນຕົ້ນ, ໝາຍເຖິງ ບັນຍັດຊື່ (paññatti). ໃນຄຳວ່າ 'Na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā' (ນະ, ພິກຂະເວ, ຕະທະຫຸໂປສະເຖ ສະພິກຂຸກາ ອາວາສາ) ເປັນຕົ້ນ, ໝາຍເຖິງ ວັນທີ່ຄວນເຂົ້າຈຳສິນ (upavasitabbadivaso). ໃນພຣະສູດນີ້ກໍໝາຍເອົາວັນນັ້ນຄືກັນ. ກໍວັນອຸໂປສົດນັ້ນມີ 3 ຢ່າງ ຄື ວັນ 8 ຄ່ຳ, ວັນ 14 ຄ່ຳ ແລະ ວັນ 15 ຄ່ຳ. ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອຫ້າມວັນ 2 ຢ່າງທີ່ເຫຼືອ (8 ຄ່ຳ ແລະ 14 ຄ່ຳ) ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'pannarase' (ປັນນະຣະເສ - ໃນວັນ 15 ຄ່ຳ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'upavasanti etthāti uposatho' (ພວກເຂົາຮັກສາສິນໃນວັນນີ້ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸໂປສົດ). ຄຳວ່າ 'puṇṇā' (ປຸນນາ) ໝາຍເຖິງ ເຕັມບໍລິບູນ ເພາະຄວາມເຕັມແຫ່ງເດືອນ. ຄຳວ່າ 'Mā' (ມາ) ໝາຍເຖິງ ພຣະຈັນ, ພຣະຈັນນັ້ນເຕັມດວງໃນຄືນນີ້ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'puṇṇamā' (ປຸນນະມາ - ວັນເພັງ). ເນື້ອຄວາມໃນສອງຄຳວ່າ 'puṇṇāya puṇṇamāyā' (ປຸນນາຍະ ປຸນນະມາຍະ) ພຶງຊາບດ້ວຍປະການສະນີ.

เทสนฺติ การณํ. เตน หิ ตฺวํ ภิกฺขุ สเก อาสเน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉาติ กสฺมา ภควา ฐิตสฺส อกเถตฺวา นิสีทาเปสีติ. อยํ กิร ภิกฺขุ สฏฺฐิมตฺตานํ ปธานิยภิกฺขูนํ สงฺฆตฺเถโร สฏฺฐิ ภิกฺขู คเหตฺวา อรญฺเญ วสติ, เต ตสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ฆเฏนฺติ วายมนฺติ. มหาภูตานิ ปริคฺคณฺหนฺติ อุปาทารูปานิ, นามรูปปจฺจยลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนํ ปริคฺคณฺหนฺติ. อถ เน อาจริยุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสินฺเน เถโร มหาภูตปริคฺคหาทีนิ ปุจฺฉติ. เต สพฺพํ กเถนฺติ, มคฺคผลปญฺหํ ปุจฺฉิตา ปน กเถตุํ น สกฺโกนฺติ. อถ เถโร จินฺเตสิ – ‘‘มม สนฺติเก เอเตสํ โอวาทสฺส ปริหานิ นตฺถิ, อิเม จ อารทฺธวีริยา วิหรนฺติ. กุกฺกุฏสฺส ปานียปิวนกาลมตฺตมฺปิ เนสํ ปมาทกิริยา นตฺถิ. เอวํ สนฺเตปิ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกนฺติ. อหํ อิเมสํ อชฺฌาสยํ น ชานามิ, พุทฺธเวเนยฺยา เอเต ภวิสฺสนฺติ, คเหตฺวา เน สตฺถุ สนฺติกํ คจฺฉามิ, อถ เนสํ สตฺถา จริยวเสน ธมฺมํ เทเสสฺสตี’’ติ, เต ภิกฺขู คเหตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อาคโต.

ຄຳວ່າ 'desaṃ' (ເທສັງ) ໝາຍເຖິງ ເຫດຜົນ (kāraṇaṃ). ຄຳວ່າ 'Tena hi tvaṃ bhikkhu sake āsane nisīditvā pucchā' (ເຕນະ ຫິ ຕວັງ ພິກຂຸ ສະເກ ອາສະເນ ນິສີທິຕວາ ປຸດສາ) ມີຄຳຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ຕັດສະແດງແກ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ຢືນຢູ່ ແຕ່ຊົງໃຫ້ຄຸນເຈົ້ານັ່ງລົງແລ້ວຈຶ່ງຖາມ? ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະພິກຂຸຮູບນີ້ ເປັນພຣະສັງຄະເຖຣະຂອງພຣະພິກຂຸຜູ້ບຳເພັນສະມະນະທຳປະມານ 60 ຮູບ. ທ່ານພາພຣະພິກຂຸ 60 ຮູບນັ້ນໄປອາໄສຢູ່ໃນປ່າ. ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນຮຽນກຳມະຖານໃນສຳນັກຂອງພຣະເຖຣະແລ້ວ ກໍພາກເພຍນພະຍາຍາມຢູ່. ພວກເພິ່ນກຳນົດຮູ້ມະຫາພູດຕະຮູບ, ອຸປາດາຍະຮູບ ແລະ ວິປັດສະນາທີ່ມີລັກສະນະ ແລະ ປັດໄຈແຫ່ງນາມຮູບເປັນອາລົມ. ຕໍ່ມາ ເມື່ອພວກເພິ່ນມາບຳລຸງພຣະອາຈານ ໄຫວ້ແລ້ວນັ່ງຢູ່, ພຣະເຖຣະຈຶ່ງຖາມເຖິງການກຳນົດຮູ້ມະຫາພູດຕະຮູບເປັນຕົ້ນ. ພວກເພິ່ນກໍຕອບໄດ້ທັງໝົດ, ແຕ່ເມື່ອຖືກຖາມບັນຫາເລື່ອງມັກແລະຜົນ ກໍບໍ່ສາມາດຕອບໄດ້. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະເຖຣະຈຶ່ງຄິດວ່າ: 'ໃນສຳນັກຂອງເຮົາ ການໂອວາດຕັກເຕືອນພວກເພິ່ນກໍບໍ່ໄດ້ບົກພ່ອງ, ແລະພວກເພິ່ນກໍເປັນຜູ້ປາຣົບຄວາມເພຍນຢູ່. ຄວາມປະມາດຂອງພວກເພິ່ນ ແມ້ແຕ່ຊົ່ວໄລຍະເວລາໄກ່ກິນນ້ຳກໍບໍ່ມີເລີຍ. ເຖິງປານນັ້ນ ກໍຍັງບໍ່ສາມາດບັນລຸມັກແລະຜົນໄດ້. ເຮົາບໍ່ຮູ້ອັດທະຍາໄສຂອງພວກເພິ່ນ, ພວກເພິ່ນຄົງຈະເປັນພຸດທະເວໄນຍະ (ຜູ້ທີ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າຊົງໂປດໄດ້), ເຮົາຈະພາພວກເພິ່ນໄປເຝົ້າພຣະສາດສະດາ, ແລ້ວພຣະສາດສະດາຈະຊົງສະແດງທຳແກ່ພວກເພິ່ນຕາມຈະຣິດ.' ທ່ານຈຶ່ງພາພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນໄປເຝົ້າພຣະສາດສະດາ.

สตฺถาปิ [Pg.51] สายนฺหสมเย อานนฺทตฺเถเรน อุปนีตํ อุทกํ อาทาย สรีรํ อุตุํ คณฺหาเปตฺวา มิคารมาตุปาสาทปริเวเณ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ, ภิกฺขุสงฺโฆปิ นํ ปริวาเรตฺวา นิสีทิ.

ແມ້ແຕ່ພຣະສາດສະດາ ໃນເວລາແລງ ກໍຊົງຮັບນ້ຳທີ່ພຣະອານົນທະເຖຣະນຳມາຖວາຍ ຊົງສະໜານພຣະວໍຣະກາຍໃຫ້ສະບາຍ (ປັບທາດ) ແລ້ວປະທັບນັ່ງເໜືອພຸດທະອາສະນະອັນປະເສີດທີ່ຈັດໄວ້ ທີ່ບໍລິເວນປຣາສາດຂອງມิຄາຣະມາດາ (ນາງວິສາຂາ), ຝ່າຍພຣະພິກຂຸສົງກໍນັ່ງແວດລ້ອມພຣະອົງຢູ່.

ตสฺมึ สมเย สูริโย อตฺถงฺคเมติ, จนฺโท อุคฺคจฺฉติ, มชฺฌฏฺฐาเน จ ภควา นิสินฺโน. จนฺทสฺส ปภา นตฺถิ, สูริยสฺส ปภา นตฺถิ, จนฺทิมสูริยานํ ปภํ มกฺเขตฺวา ฉพฺพณฺณา ยมกพุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา ปุญฺชา ปุญฺชา หุตฺวา ทิสาวิทิสาสุ ธาวนฺตีติ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน วิตฺถาเรตพฺพํ. วณฺณภูมิ นาเมสา, ธมฺมกถิกสฺเสเวตฺถ ถาโม ปมาณํ, ยตฺตกํ สกฺโกติ, ตตฺตกํ กเถตพฺพํ. ทุกฺกถิตนฺติ น วตฺตพฺพํ. เอวํ สนฺนิสินฺนาย ปริสาย เถโร อุฏฺฐหิตฺวา สตฺถารํ ปญฺหสฺส โอกาสํ กาเรสิ. ตโต ภควา – ‘‘สเจ อิมสฺมึ ฐิตเก ปุจฺฉนฺเต ‘อาจริโย โน อุฏฺฐิโต’ติ เสสภิกฺขู อุฏฺฐหิสฺสนฺติ, เอวํ ตถาคเต อคารโว กโต ภวิสฺสติ. อถ นิสินฺนาว ปุจฺฉิสฺสนฺติ, อาจริเย อคารโว กโต ภวิสฺสติ, เอกคฺคา หุตฺวา ธมฺมเทสนํ ปฏิจฺฉิตุํ น สกฺกุณิสฺสนฺติ. อาจริเย ปน นิสินฺเน เตปิ นิสีทิสฺสนฺติ. ตโต เอกคฺคา ธมฺมเทสนํ ปฏิจฺฉิตุํ สกฺกุณิสฺสนฺตี’’ติ อิมินา การเณน ภควา ฐิตสฺส อกเถตฺวา นิสีทาเปตีติ.

ໃນສະໄໝນັ້ນ ພຣະອາທິດກຳລັງຕົກດິນ, ພຣະຈັນກຳລັງຂຶ້ນ, ແລະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າປະທັບນັ່ງຢູ່ທ່າມກາງ. ແແສງສະຫວ່າງແຫ່ງພຣະຈັນກໍບໍ່ມີ, ແສງສະຫວ່າງແຫ່ງພຣະອາທິດກໍບໍ່ມີ, ພຣະສັດສະໝີ 6 ປະການ (ສັບພັນນະຣັງສີ) ຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທີ່ຊົງສະແດງເປັນຄູ່ໆ ໄດ້ແຜ່ປົກຄຸມແສງແຫ່ງພຣະຈັນແລະພຣະອາທິດ ສະຫວ່າງສະໄຫວ ເປັນກຸ່ມໆ ແຜ່ກະຈາຍໄປທົ່ວທິດນ້ອຍທິດໃຫຍ່. ຂໍ້ຄວາມທັງໝົດນີ້ ພຶງຂະຫຍາຍຄວາມຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຫົນຫຼັງ (ໃນເສຂະສູດ). ນີ້ຊື່ວ່າ ວັນນະພູມິ (ບົດພັນລະນາຄຸນ), ໃນບົດນີ້ ຄວາມສາມາດຂອງພຣະທຳມະກະຖຶກເທົ່ານັ້ນເປັນປະມານ, ສາມາດສະແດງໄດ້ເທົ່າໃດ ກໍຄວນສະແດງເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ກ່າວໄວ້ບໍ່ດີ. ເມື່ອບໍລິສັດນັ່ງພ້ອມພຽງກັນຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ພຣະເຖຣະໄດ້ລຸກຂຶ້ນຢືນ ແລ້ວກາບທູນຂໍໂອກາດຖາມບັນຫາກັບພຣະສາດສະດາ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິວ່າ: 'ຫາກພຣະເຖຣະຮູບນີ້ຢືນຖາມຢູ່, ພຣະພິກຂຸທີ່ເຫຼືອຄິດວ່າ "ພຣະອາຈານຂອງພວກເຮົາລຸກຂຶ້ນຢືນແລ້ວ" ກໍຈະລຸກຂຶ້ນຢືນນຳ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຈະເປັນການສະແດງຄວາມບໍ່ເຄົາຣົບໃນພຣະຕະຖາຄົດ. ຫຼືຫາກພວກເພິ່ນນັ່ງຖາມ ແຕ່ພຣະອາຈານຢືນຢູ່, ກໍຈະເປັນການສະແດງຄວາມບໍ່ເຄົາຣົບໃນພຣະອາຈານ, ພວກເພິ່ນກໍຈະບໍ່ສາມາດມີຈິດເປັນໜຶ່ງດຽວເພື່ອຮັບຟັງພຣະທຳມະເທດສະໜາໄດ້. ແຕ່ຖ້າພຣະອາຈານນັ່ງລົງ, ພວກເພິ່ນກໍຈະນັ່ງລົງຄືກັນ. ຈາກນັ້ນ ພວກເພິ່ນກໍຈະມີຈິດເປັນໜຶ່ງດຽວ ແລະສາມາດຮັບຟັງພຣະທຳມະເທດສະໜາໄດ້.' ດ້ວຍເຫດຜົນນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ຕັດສະແດງແກ່ພຣະເຖຣະຜູ້ຢືນຢູ່ ແຕ່ຊົງໃຫ້ທ່ານນັ່ງລົງກ່ອນ.

อิเม นุ โข, ภนฺเตติ วิมติปุจฺฉา วิย กถิตา. เถโร ปน ปญฺจกฺขนฺธานํ อุทยพฺพยํ ปริคฺคณฺหิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต มหาขีณาสโว, นตฺถิ เอตสฺส วิมติ. ชานนฺเตนปิ ปน อชานนฺเตน วิย หุตฺวา ปุจฺฉิตุํ วฏฺฏติ. สเจ หิ ชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ, ‘‘ชานาติ อย’’นฺติ ตสฺส ตสฺส วิสฺสชฺเชนฺโต เอกเทสเมว กเถติ. อชานนฺเตน วิย ปุจฺฉิเต ปน กเถนฺโต อิโต จ เอตฺโต จ การณํ อาหริตฺวา ปากฏํ กตฺวา กเถติ. โกจิ ปน อชานนฺโตปิ ชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ. เถโร เอวรูปํ วจนํ กึ กริสฺสติ, ชานนฺโตเยว ปน อชานนฺโต วิย ปุจฺฉตีติ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'Ime nu kho, bhante' (ອິເມ ນຸ ໂຂ, ພັນເຕ) ນີ້ ເປັນຄຳກ່າວທີ່ຄ້າຍຄືກັບຄຳຖາມດ້ວຍຄວາມສົງໄສ (vimatipucchā). ແຕ່ພຣະເຖຣະນັ້ນ ເປັນພຣະມະຫາຂີນາສົບ ຜູ້ກຳນົດຮູ້ຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບແຫ່ງປັນຈະຂັນແລ້ວ ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ, ຄວາມສົງໄສຂອງພຣະເຖຣະນັ້ນບໍ່ມີເລີຍ. ເຖິງປານນັ້ນ ແມ້ຈະຮູ້ຢູ່ ກໍຄວນຖາມເໝືອນດັ່ງຜູ້ບໍ່ຮູ້. ເພາະວ່າ ຫາກຖາມເໝືອນດັ່ງຜູ້ຮູ້, ຜູ້ຕອບກໍຈະຄິດວ່າ 'ຜู້ນີ້ຮູ້ຢູ່ແລ້ວ' ແລ້ວຕອບພຽງບາງສ່ວນເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ເມື່ອຖາມເໝືອນດັ່ງຜູ້ບໍ່ຮູ້, ຜູ້ຕອບກໍຈະນຳເອົາເຫດຜົນຈາກທີ່ນັ້ນທີ່ນີ້ມາສະແດງໃຫ້ຈະແຈ້ງແລ້ວຈຶ່ງຕອບ. ສ່ວນບາງຄົນ ແມ້ຈະບໍ່ຮູ້ ກໍຖາມເໝືອນດັ່ງຜູ້ຮູ້. ພຣະເຖຣະຈະກ່າວຄຳເຊັ່ນນັ້ນໄປເພື່ອຫຍັງ? ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານຮູ້ຢູ່ແລ້ວ ແຕ່ຖາມເໝືອນດັ່ງຜູ້ບໍ່ຮູ້.

ฉนฺทมูลกาติ ตณฺหามูลกา. เอวํรูโป สิยนฺติ สเจ โอทาโต โหตุกาโม, หริตาลวณฺโณ วา มโนสิลาวณฺโณ วา สิยนฺติ ปตฺเถติ[Pg.52]. สเจ กาโฬ โหตุกาโม, นีลุปฺปลวณฺโณ วา อญฺชนวณฺโณ วา อตสีปุปฺผวณฺโณ วา สิยนฺติ ปตฺเถติ. เอวํเวทโนติ กุสลเวทโน วา สุขเวทโน วา สิยนฺติ ปตฺเถติ. สญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย. ยสฺมา ปน อตีเต ปตฺถนา นาม นตฺถิ, ปตฺเถนฺเตนาปิ จ น สกฺกา ตํ ลทฺธุํ, ปจฺจุปฺปนฺเนปิ น โหติ, น หิ โอทาโต กาฬภาวํ ปตฺเถตฺวา ปจฺจุปฺปนฺเน กาโฬ โหติ, น กาโฬ วา โอทาโต, ทีโฆ วา รสฺโส, รสฺโส วา ทีโฆ, ทานํ ปน ทตฺวา สีลํ วา สมาทิยิตฺวา ‘‘อนาคเต ขตฺติโย วา โหมิ พฺราหฺมโณ วา’’ติ ปตฺเถนฺตสฺส ปตฺถนา สมิชฺฌติ. ตสฺมา อนาคตเมว คหิตํ.

ຄຳວ່າ 'chandamūlakā' (ຊັນທະມູລະກາ) ໝາຍເຖິງ ມີຕັນຫາເປັນມູນເຫດ (taṇhāmūlakā). ຄຳວ່າ 'Evaṃrūpo siyaṃ' (ເອວັງຣູໂປ ສິຍັງ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຫາກປາດຖະໜາຈະເປັນຜູ້ມີຜິວພັນຂາວ, ກໍຈະປາດຖະໜາວ່າ 'ຂໍໃຫ້ເຮົາມີຜິວພັນເໝືອນດັ່ງສີຫຣະດານ (haritāla) ຫຼື ສີມະໂນສิລາ (manosilā) ເຖີ້ນ'. ຫາກປາດຖະໜາຈະເປັນຜູ້ມີຜິວພັນດຳ, ກໍຈະປາດຖະໜາວ່າ 'ຂໍໃຫ້ເຮົາມີຜິວພັນເໝືອນດັ່ງສີດອກບົວຂຽວ (nīluppala) ຫຼື ສີຢາຢອດຕາ (añjana) ຫຼື ສີດອກສະແບງ (atasī) ເຖີ້ນ'. ຄຳວ່າ 'Evaṃvedano' (ເອວັງເວທະໂນ) ໝາຍເຖິງ ປາດຖະໜາວ່າ 'ຂໍໃຫ້ເຮົາມີກຸສົນເວທະນາ ຫຼື ສຸຂະເວທະນາ ເຖີ້ນ'. ໃນຂັນທີ່ເຫຼືອມີສັນຍາເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ເພາະວ່າ ໃນອະດີດ ຄວາມປາດຖະໜາບໍ່ມີເລີຍ, ແລະເຖິງແມ່ນຈະປາດຖະໜາ ກໍບໍ່ສາມາດຈະໄດ້ສິ່ງນັ້ນມາ, ແມ້ໃນປັດຈຸບັນກໍບໍ່ມີ (ບໍ່ສຳເລັດ), ເພາະຄົນຜິວຂາວຈະປາດຖະໜາຄວາມເປັນຄົນຜິວດຳ ແລ້ວກາຍເປັນຄົນຜິວດຳໃນປັດຈຸບັນກໍບໍ່ໄດ້, ຄົນຜິວດຳຈະກາຍເປັນຄົນຜິວຂາວກໍບໍ່ໄດ້, ຄົນສູງຈະກາຍເປັນຄົນຕ່ຳ ຫຼື ຄົນຕ່ຳຈະກາຍເປັນຄົນສູງກໍບໍ່ໄດ້. ແຕ່ເມື່ອໃຫ້ທານ ຫຼື ສະມາທານສິນແລ້ວ ປາດຖະໜາວ່າ 'ໃນອະນາຄົດ ຂໍໃຫ້ເຮົາໄດ້ເປັນກະສັດ ຫຼື ເປັນພຣາມ ເຖີ້ນ' ຄວາມປາດຖະໜາຂອງຜູ້ນັ້ນຍ່ອມສຳເລັດ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງຖືເອົາແຕ່ອະນາຄົດເທົ່ານັ້ນ.

ขนฺธาธิวจนนฺติ ขนฺธานํ ขนฺธปณฺณตฺติ กิตฺตเกน โหตีติ ปุจฺฉติ.

ຄຳວ່າ 'khandhādhivacanaṃ' (ຂັນທາທິວະຈະນັງ) ໝາຍເຖິງ ທ່ານຖາມວ່າ ບັນຍັດວ່າຂັນ (khandhapaṇṇatti) ແຫ່ງຂັນທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີດ້ວຍກຳນົດເທົ່າໃດ?

มหาภูตา เหตูติ ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๔๔๑) หิ เหตุเหตุ วุตฺโต. อวิชฺชา ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ สาธารณตฺตา สาธารณเหตุ. กุสลากุสลํ อตฺตโน อตฺตโน วิปากทาเน อุตฺตมเหตุ. อิธ ปจฺจยเหตุ อธิปฺเปโต. ตตฺถ ปถวีธาตุ มหาภูตํ อิตเรสํ ติณฺณํ ภูตานํ อุปาทารูปสฺส จ ปญฺญาปนาย ทสฺสนตฺถาย เหตุ เจว ปจฺจโย จ. เอวํ เสเสสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา.

ຄຳວ່າ 'Mahābhūtā hetu' (ມະຫາພູຕາ ເຫຕຸ) ມີອະທິບາຍວ່າ: ໃນຄຳວ່າ 'tayo kusalahetū' (ຕະໂຍ ກຸສະລະເຫຕູ) ເປັນຕົ້ນ, ຊົງກ່າວເຖິງ ເຫດຄືເຫດ (hetuhetu). ອະວິຊາ ເປັນສາທາຣະນະເຫດ (sādhāraṇahetu) ເພາະທົ່ວໄປແກ່ປຸນຍາພິສັງຂານເປັນຕົ້ນ. ກຸສົນແລະອະກຸສົນ ເປັນອຸດຕະມະເຫດ (uttamahetu) ໃນການໃຫ້ວິບາກຂອງຕົນໆ. ໃນທີ່ນີ້ ຊົງປະສົງເອົາ ປັດໄຈເຫດ (paccayahetu). ໃນບັນດາມະຫາພູດຕະຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ, ປະຖະວີທາດ ເປັນທັງເຫດແລະປັດໄຈ ເພື່ອການບັນຍັດ ແລະເພື່ອການສະແດງ (ດ້ວຍປັນຍາ) ເຊິ່ງທາດ 3 ທີ່ເຫຼືອ ແລະອຸປາດາຍະຮູບ. ພຶງຊາບການປະກອບຄວາມໃນຄຳທີ່ເຫຼືອ ດ້ວຍປະການສະນີ.

ผสฺโสติ ‘‘ผุฏฺโฐ, ภิกฺขเว, เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) วจนโต ผสฺโส ติณฺณํ ขนฺธานํ ปญฺญาปนาย เหตุ เจว ปจฺจโย จ. วิญฺญาณกฺขนฺธสฺสาติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน ตาว สทฺธึ คพฺภเสยฺยกานํ อุปริมปริจฺเฉเทน สมตึส รูปานิ สมฺปยุตฺตา จ ตโย ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ นามรูปํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปญฺญาปนาย เหตุ เจว ปจฺจโย จ. จกฺขุทฺวาเร จกฺขุปสาโท เจว รูปารมฺมณญฺจ รูปํ, สมฺปยุตฺตา ตโย ขนฺธา นามํ. ตํ นามรูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปญฺญาปนาย เหตุ เจว ปจฺจโย จ. เอเสว นโย เสสวิญฺญาเณสุ.

ຄຳວ່າ 'phasso' (ຜັສໂສ) ມີອະທິບາຍວ່າ: ເພາະມີພຣະດຳຣັດວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ບຸກຄົນຖືກຜັດສະກະທົບແລ້ວ ຍ່ອມສະເຫວີຍເວທະນາ, ຖືກຜັດສະກະທົບແລ້ວ ຍ່ອມຈຳໝາຍໝັ້ນ, ຖືກຜັດສະກະທົບແລ້ວ ຍ່ອມຈົງໃຈ', ຜັດສະຈຶ່ງເປັນທັງເຫດແລະປັດໄຈ ເພື່ອການບັນຍັດຂັນ 3 (ເວທະນາ, ສັນຍາ, ສັງຂານ). ໃນຄຳວ່າ 'viññāṇakkhandhassa' (ວິນຍານັກຂັນທັສສະ) ນີ້, ກ່ອນອື່ນໝົດ, ຮ່ວມກັບປະຕິສົນທິວິນຍານ, ຮູບ 30 ຮູບ (ໂດຍກຳນົດຂັ້ນສູງ) ແລະຂັນ 3 ທີ່ປະກອບຮ່ວມກັນ ຍ່ອມເກີດແກ່ສັດຜູ້ເກີດໃນຄັນ (gabbhaseyyakānaṃ), ນາມຮູບນັ້ນ ເປັນທັງເຫດແລະປັດໄຈ ເພື່ອການບັນຍັດປະຕິສົນທິວິນຍານ. ໃນຈັກຂຸທະວານ, ຈັກຂຸປະສາດແລະຮູບາຣົມ ເປັນ 'ຮູບ', ຂັນ 3 ທີ່ປະກອບຮ່ວມກັນ ເປັນ 'ນາມ'. ນາມຮູບນັ້ນ ເປັນທັງເຫດແລະປັດໄຈ ເພື່ອການບັນຍັດຈັກຂຸວິນຍານ. ໃນວິນຍານທີ່ເຫຼືອ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ.

๘๗. กถํ ปน, ภนฺเตติ อิทํ กิตฺตเกน นุ โขติ วฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. สกฺกายทิฏฺฐิ น โหตีติ อิทํ วิวฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห.

໘໗. ຄຳວ່າ 'Kathaṃ pana, bhante' (ກະຖັງ ປະນະ, ພັນເຕ) ນີ້ ທ່ານຖາມເຖິງວັດຕະສົງສານ (vaṭṭaṃ) ວ່າ 'ຍ່ອມມີດ້ວຍກຳນົດເທົ່າໃດໜໍ?' ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'Sakkāyadiṭṭhi na hoti' (ສັກກາຍະທິຕຖິ ນະ ໂຫຕິ) ນີ້ ທ່ານຖາມເຖິງວິວັດຕະສົງສານ (vivaṭṭaṃ) ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້.

๘๘. อยํ [Pg.53] รูเป อสฺสาโทติ อิมินา ปริญฺญาปฏิเวโธ เจว ทุกฺขสจฺจญฺจ กถิตํ. อยํ รูเป อาทีนโวติ อิมินา ปหานปฏิเวโธ เจว สมุทยสจฺจญฺจ. อิทํ รูเป นิสฺสรณนฺติ อิมินา สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธ เจว นิโรธสจฺจญฺจ. เย อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ธมฺมา, อยํ ภาวนาปฏิเวโธ มคฺคสจฺจํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

໘໘. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Ayaṃ rūpe assādo' (ອະຍັງ ຮູເປ ອັສສາໂທ) ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງ ປະຣິນຍາປະຕິເວດ (ການແທງຕະຫຼອດດ້ວຍການກຳນົດຮູ້) ແລະ ທຸກຂະສັດຈະ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Ayaṃ rūpe ādīnavo' (ອະຍັງ ຮູເປ ອາທີນະໂວ) ນີ້ ຊົງສະແດງ ປະຫານະປະຕິເວດ (ການແທງຕະຫຼອດດ້ວຍການລະ) ແລະ ສະມຸທະຍະສັດຈະ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Idaṃ rūpe nissaraṇaṃ' (ອິທັງ ຮູເປ ນิສສະຣະນັງ) ນີ້ ຊົງສະແດງ ສັດສິກິຣິຍາປະຕິເວດ (ການແທງຕະຫຼອດດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ) ແລະ ນິໂຣທະສັດຈະ. ທຳທັງຫຼາຍມີສຳມາທິຕຖິເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີຢູ່ໃນຖານະ 3 ປະການນີ້ ຊື່ວ່າ ພາວະນາປະຕິເວດ (ການແທງຕະຫຼອດດ້ວຍການຈະເລີນ) ຄື ມັກຄະສັດຈະ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ.

๘๙. พหิทฺธาติ ปรสฺส สวิญฺญาณเก กาเย. สพฺพนิมิตฺเตสูติ อิมินา ปน อนินฺทฺริยพทฺธมฺปิ สงฺคณฺหาติ. ‘‘สวิญฺญาณเก กาเย’’ติ วจเนน วา อตฺตโน จ ปรสฺส จ กาโย คหิโตว, พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺตคฺคหเณน อนินฺทฺริยพทฺธํ คณฺหาติ.

໘໙. ຄຳວ່າ 'bahiddhā' (ພະຫິດທາ) ໝາຍເຖິງ ໃນກາຍທີ່ມີວິນຍານຂອງຄົນອື່ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'sabbanimittesu' (ສັບພະນິມິດເຕສຸ) ນີ້ ຊົງສົງເຄາະເອົາຮູບທີ່ບໍ່ມີອິນຊີຄອງ (anindriyabaddha) ນຳ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'saviññāṇake kāye' (ສະວິນຍານະເກ ກາເຢ) ຊົງຖືເອົາທັງກາຍຂອງຕົນແລະກາຍຂອງຄົນອື່ນ, ແລະດ້ວຍການຖືເອົາຄຳວ່າ 'bahiddhā' (ພາຍນອກ) ແລະ 'sabbanimitta' (ນິມິດທັງປວງ) ຈຶ່ງຊົງຖືເອົາຮູບທີ່ບໍ່ມີອິນຊີຄອງ.

๙๐. อนตฺตกตานีติ อนตฺตนิ ฐตฺวา กตานิ. กมตฺตานํ ผุสิสฺสนฺตีติ กตรสฺมึ อตฺตนิ ฐตฺวา วิปากํ ทสฺเสนฺตีติ สสฺสตทสฺสนํ โอกฺกมนฺโต เอวมาห. ตณฺหาธิปเตยฺเยนาติ ตณฺหาเชฏฺฐเกน. ตตฺร ตตฺราติ เตสุ เตสุ ธมฺเมสุ. สฏฺฐิมตฺตานนฺติ อิเม ภิกฺขู ปกติกมฺมฏฺฐานํ ชหิตฺวา อญฺญํ นวกมฺมฏฺฐานํ สมฺมสนฺตา ปลฺลงฺกํ อภินฺทิตฺวา ตสฺมึเยว อาสเน อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໙໐. ຄຳວ່າ 'anattakatāni' (ອະນັດຕະກະຕານິ) ໝາຍເຖິງ ການກະທຳທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນອະນັດຕາ (ບໍ່ແມ່ນຕົວຕົນ) ແລ້ວເຮັດ. ຄຳວ່າ 'kamattānaṃ phusレッsanti' (ກະມັດຕານັງ ຜຸສິສສັນຕິ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຈະຕັ້ງຢູ່ໃນອັດຕາ (ຕົວຕົນ) ໃດ ແລ້ວໃຫ້ວິບາກ? ຜູ້ທີ່ຕົກໄປໃນສັດສະຕະທິຕຖິ (ຄວາມເຫັນວ່າທ່ຽງ) ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'taṇhādhipateyyena' (ຕັນຫາທິປະເຕຍເຢນະ) ໝາຍເຖິງ ມີຕັນຫາເປັນໃຫຍ່ (ມີຕັນຫາເປັນຫົວໜ້າ). ຄຳວ່າ 'tatra tatra' (ຕັຕຣະ ຕັຕຣະ) ໝາຍເຖິງ ໃນທຳນັ້ນໆ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'saṭṭhimattānaṃ' (ສັດຖິມັດຕານັງ) ໝາຍເຖິງ ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ ລະກຳມະຖານເດີມແລ້ວ ພິຈາຣະນາກຳມະຖານໃໝ່ ໂດຍບໍ່ທຳລາຍທ່າຂັດສະໝາດ ກໍໄດ້ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນເໜືອອາສະນະນັ້ນເອງ. ຂໍ້ຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບົດ ຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

มหาปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາມະຫາປຸນນະມະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

๑๐. จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา

໑໐. GRANພັນລະນາຈູລະປຸນນະມະສູດ

๙๑. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬปุณฺณมสุตฺตํ. ตตฺถ ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยํ ยํ ทิสํ อนุวิโลเกติ, ตตฺถ ตตฺถ ตุณฺหีภูตเมว. อนุวิโลเกตฺวาติ ปญฺจปสาทปฏิมณฺฑิตานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ตโต ตโต วิโลเกตฺวา อนฺตมโส หตฺถกุกฺกุจฺจปาทกุกฺกุจฺจานมฺปิ อภาวํ ทิสฺวา. อสปฺปุริโสติ ปาปปุริโส. โน เหตํ, ภนฺเตติ ยสฺมา อนฺโธ อนฺธํ วิย โส ตํ ชานิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา เอวมาหํสุ. เอเตเนว นเยน อิโต ปเรสุปิ วาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสฺสทฺธสมนฺนาคโตติ ปาปธมฺมสมนฺนาคโต. อสปฺปุริสภตฺตีติ อสปฺปุริสเสวโน. อสปฺปุริสจินฺตีติ [Pg.54] อสปฺปุริสจินฺตาย จินฺตโก. อสปฺปุริสมนฺตีติ อสปฺปุริสมนฺตนํ มนฺเตตา. อสปฺปุริสวาโจติ อสปฺปุริสวาจํ ภาสิตา. อสปฺปุริสกมฺมนฺโตติ อสปฺปุริสกมฺมานํ กตฺตา. อสปฺปุริสทิฏฺฐีติ อสปฺปุริสทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. อสปฺปุริสทานนฺติ อสปฺปุริเสหิ ทาตพฺพํ ทานํ. ตฺยาสฺส มิตฺตาติ เต อสฺส มิตฺตา. อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตตีติ ปาณํ หนิสฺสามิ, อทินฺนํ อาทิยิสฺสามิ, มิจฺฉา จริสฺสามิ, ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทาย วตฺติสฺสามีติ เอวํ อตฺตโน ทุกฺขตฺถาย จินฺเตติ. ปรพฺยาพาธายาติ ยถา อสุโก อสุกํ ปาณํ หนฺติ, อสุกสฺส สนฺตกํ อทินฺนํ อาทิยติ, ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทาย วตฺตติ, เอวํ นํ อาณาเปสฺสามีติ เอวํ ปรสฺส ทุกฺขตฺถาย จินฺเตติ. อุภยพฺยาพาธายาติ อหํ อสุกญฺจ อสุกญฺจ คเหตฺวา ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทาย วตฺติสฺสามีติ เอวํ อุภยทุกฺขตฺถาย จินฺเตตีติ.

໙໑. ບົດວ່າ Evaṃ me sutaṃ ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງ ຈູລະປຸນນະມະສູດ. ໃນສູດນັ້ນ ບົດວ່າ tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງແລເບິ່ງໄປຍັງທິດໃດໆ ໃນທິດນັ້ນໆ ກໍມີແຕ່ຄວາມງຽບສະຫງົບເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ Anuviloketvā ໄດ້ແກ່ ການຊົງມຶນພຣະເນດອັນປະດັບດ້ວຍປະສາດທັງຫ້າ ແລ້ວຊົງແລເບິ່ງໄປທົ່ວໆ ຊົງເຫັນຄວາມບໍ່ມີຢູ່ ແມ່ນແຕ່ການເໜັງຕີງມື ແລະ ຕີນ ຂອງພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ. ບົດວ່າ Asappuriso ໄດ້ແກ່ ຄົນຊົ່ວຊ້າ. ບົດວ່າ No hetaṃ, bhante ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄົນຕາບອດຍ່ອມບໍ່ອາດຮູ້ຈັກຄົນຕາບອດອີກຄົນໜຶ່ງໄດ້ສັນໃດ, ຄົນຊົ່ວຊ້ານັ້ນກໍບໍ່ອາດຮູ້ຈັກຄົນຊົ່ວຊ້າອີກຄົນໜຶ່ງໄດ້ສັນນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຈຶ່ງຂາບທູນຢ່າງນີ້. ໂດຍທຳນອງນີ້ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນວາລະຕໍ່ໆ ໄປຈາກນີ້. ບົດວ່າ Assaddhasamannāgato ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍທຳອັນຊົ່ວຊ້າ. ບົດວ່າ Asappurisabhattī ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຄົບຫາຄົນຊົ່ວ. ບົດວ່າ Asappurisacintī ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຄິດຢ່າງຄົນຊົ່ວ. ບົດວ່າ Asappurisamantī ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປຶກສາຫາລືຢ່າງຄົນຊົ່ວ. ບົດວ່າ Asappurisavāco ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວົ້າຈາຢ່າງຄົນຊົ່ວ. ບົດວ່າ Asappurisakammanto ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດການງານຢ່າງຄົນຊົ່ວ. ບົດວ່າ Asappurisadiṭṭhī ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມເຫັນຂອງຄົນຊົ່ວ. ບົດວ່າ Asappurisadānanti ໄດ້ແກ່ ທານທີ່ຄົນຊົ່ວເພິ່ງໃຫ້ (ໃຫ້ໂດຍບໍ່ເຄົາລົບ). ບົດວ່າ Tyāssa mittā ຕັດບົດເປັນ te assa mittā (ຊົນເຫຼົ່ານັ້ນເປັນມິດຂອງຜู້ນັ້ນ). ບົດວ່າ Attabyābādhāyapi ceteti ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມຄິດເພື່ອຄວາມທຸກຂອງຕົນເອງວ່າ 'ເຮົາຈັກຂ້າສັດ, ຈັກຖືເອົາສິ່ງຂອງທີ່ເຈົ້າຂອງບໍ່ໄດ້ໃຫ້, ຈັກປະພຶດຜິດໃນກາມ, ຈັກສະມາທານປະພຶດອະກຸສົນກຳມະບົດ ໑໐ ປະການ'. ບົດວ່າ Parabyābādhāya ມີອະທິບາຍວ່າ ຜู້ນັ້ນຍ່ອມຄິດເພື່ອຄວາມທຸກຂອງຜູ້ນື່ອື່ນວ່າ 'ຄົນຊື່ນີ້ຈັກຂ້າສັດຊື່ນີ້, ຈັກຖືເອົາສິ່ງຂອງທີ່ເຈົ້າຂອງບໍ່ໄດ້ໃຫ້ຂອງຄົນຊື່ນີ້, ຈັກສະມາທານປະພຶດອະກຸສົນກຳມະບົດ ໑໐ ປະການ, ເຮົາຈັກສັ່ງຜູ້ນັ້ນຢ່າງນີ້'. ບົດວ່າ Ubhayabyābādhāya ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມຄິດเพื่อຄວາມທຸກຂອງທັງສອງຝ່າຍວ່າ 'ເຮົາແລະຄົນຊື່ນີ້ຈັກຮ່ວມກັນສະມາທານປະພຶດອະກຸສົນກຳມະບົດ ໑໐ ປະການ'.

อตฺตพฺยาพาธายปิ มนฺเตตีติอาทีสุ อหํ ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทาย วตฺติสฺสามีติ มนฺเตนฺโต อตฺตพฺยาพาธาย มนฺเตติ นาม. อสุกํ ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทเปสฺสามีติ มนฺเตนฺโต ปรพฺยาพาธาย มนฺเตติ นาม. อญฺเญน สทฺธึ – ‘‘มยํ อุโภปิ เอกโต หุตฺวา ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทาย วตฺติสฺสามา’’ติ มนฺเตนฺโต อุภยพฺยาพาธาย มนฺเตติ นาม.

ໃນບົດວ່າ Attabyābādhāyapi manteti ເປັນຕົ້ນ ຜູ້ທີ່ປຶກສາຫາລືວ່າ 'ເຮົາຈັກສະມາທານປະພຶດອະກຸສົນກຳມະບົດ ໑໐ ປະການ' ຊື່ວ່າ ປຶກສາຫາລືເພື່ອບຽດບຽນຕົນເອງ. ຜູ້ທີ່ປຶກສາຫາລືວ່າ 'ເຮົາຈັກໃຫ້ຄົນຊື່ນີ້ສະມາທານອະກຸສົນກຳມະບົດ ໑໐ ປະການ' ຊື່ວ່າ ປຶກສາຫາລືເພື່ອບຽດບຽນຜູ້ນື່ອື່ນ. ຜູ້ທີ່ປຶກສາຫາລືຮ່ວມກັບຜູ້ນື່ອື່ນວ່າ 'ພວກເຮົາທັງສອງຈັກຮ່ວມກັນສະມາທານປະພຶດອະກຸສົນກຳມະບົດ ໑໐ ປະການ' ຊື່ວ່າ ປຶກສາຫາລືເພື່ອບຽດບຽນທັງສອງຝ່າຍ.

อสกฺกจฺจํ ทานํ เทตีติ เทยฺยธมฺมมฺปิ ปุคฺคลมฺปิ น สกฺกโรติ. เทยฺยธมฺมํ น สกฺกโรติ นาม อุตฺตณฺฑุลาทิโทสสมนฺนาคตํ อาหารํ เทติ, น ปสนฺนํ กโรติ. ปุคฺคลํ น สกฺกโรติ นาม นิสีทนฏฺฐานํ อสมฺมชฺชิตฺวา ยตฺถ วา ตตฺถ วา นิสีทาเปตฺวา ยํ วา ตํ วา อาธารกํ ฐเปตฺวา ทานํ เทติ. อสหตฺถาติ อตฺตโน หตฺเถน, น เทติ, ทาสกมฺมการาทีหิ ทาเปติ. อจิตฺติกตฺวาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทยฺยธมฺเมปิ ปุคฺคเลปิ น จิตฺตีการํ กตฺวา เทติ. อปวิทฺธนฺติ ฉฑฺเฑตุกาโม หุตฺวา วมฺมิเก อุรคํ ปกฺขิปนฺโต วิย เทติ. อนาคมนทิฏฺฐิโกติ โน ผลปาฏิกงฺขี หุตฺวา เทติ.

ບົດວ່າ Asakkaccaṃ dānaṃ deti ມີອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ເຮັດຄວາມເຄົາລົບທັງໃນໄທຍະທຳ (ຂອງທີ່ຈະຖວາຍ) ແລະ ໃນບຸກຄົນ (ຜູ້ຮັບທານ). ທີ່ຊື່ວ່າ ບໍ່ເຄົາລົບໃນໄທຍະທຳ ຄື ໃຫ້ອາຫານທີ່ມີຕຳໜິ ເຊັ່ນ ເຂົ້າສຸກໆ ດິບໆ ເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ເຮັດໃຫ້ປານີດ. ທີ່ຊື່ວ່າ ບໍ່ເຄົາລົບໃນບຸກຄົນ ຄື ບໍ່ປັດກວາດບ່ອນນັ່ງ ໃຫ້ຜູ້ນັ້ນນັ່ງໃນບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງ ຫຼື ວາງເຄື່ອງຮອງບາດ (ຫຼື ເຄື່ອງຮອງນັ່ງ) ໄວ້ແນວໃດແນວໜຶ່ງ ແລ້ວຈຶ່ງໃຫ້ທານ. ບົດວ່າ Asahatthā ໄດ້ແກ່ ບໍ່ໃຫ້ດ້ວຍມືຂອງຕົນເອງ ແຕ່ໃຊ້ໃຫ້ພວກຂ້າຄົນ ແລະ ຄົນງານເປັນຕົ້ນໃຫ້ແທນ. ບົດວ່າ Acittikatvā ໄດ້ແກ່ ບໍ່ເຮັດຄວາມເຄົາລົບທັງໃນໄທຍະທຳ ແລະ ໃນບຸກຄົນ ໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງ ແລ້ວຈຶ່ງໃຫ້. ບົດວ່າ Apaviddhaṃ ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ໃຜ່ຈັກຖິ້ມ ແລ້ວໃຫ້ທານ ເໝືອນດັ່ງການໂຍນງູເຂົ້າໄປໃນຈອມປວກ. ບົດວ່າ Anāgamanadiṭṭhiko ໄດ້ແກ່ ໃຫ້ທານໂດຍບໍ່ຫວັງຜົນທີ່ຈະມາເຖິງໃນອະນາຄົດ.

ตตฺถ [Pg.55] อุปปชฺชตีติ น ทานํ ทตฺวา นิรเย อุปปชฺชติ. ยํ ปน เตน ปาปลทฺธิกาย มิจฺฉาทสฺสนํ คหิตํ, ตาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา นิรเย อุปปชฺชติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺโพ. เทวมหตฺตตาติ ฉกามาวจรเทวา. มนุสฺสมหตฺตตาติ ติณฺณํ กุลานํ สมฺปตฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อิทํ ปน สุตฺตํ สุทฺธวฏฺฏวเสเนว กถิตนฺติ.

ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ upapajjati ມີອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ແມ່ນວ່າໃຫ້ທານແລ້ວຈະໄປເກີດໃນນະຣົກ. ແຕ່ເປັນເພາະມິດສາທິຖິ (ຄວາມເຫັນຜິດ) ທີ່ຜູ້ນັ້ນຖືເອົາໄວ້ດ້ວຍຄວາມເຫັນອັນຊົ່ວຊ້າ, ຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງໄປເກີດໃນນະຣົກດ້ວຍມິດສາທິຖິນັ້ນ. ສ່ວນຝ່າຍຂາວ (ສຸກກະປັກ) ພຶງຊາບໂດຍທຳນອງກົງກັນຂ້າມກັບທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ບົດວ່າ Devamahattatā ໄດ້ແກ່ ເທවະດາໃນກາມາພະຈອນ ໖ ຊັ້ນ. ບົດວ່າ Manussamahattatā ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຖິງພ້ອມ (ສົມບັດ) ແຫ່ງຕະກູນທັງສາມ (ກະລັດຕິຍະມະຫາສານ, ພຣາມມະນະມະຫາສານ, ຄະຫະປະຕິມະຫາສານ). ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນແມ່ນຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ. ສ່ວນພຣະສູດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໂດຍອຳນາດແຫ່ງວັດຕະສົງສານລ້ວນໆ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນຄຳອະທິບາຍ (ອັດຖະກະຖາ) ມັດຊິມະ馚າຍ ຊື່ ປປັນຈະສູທະນີ

จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາ ຈູລະປຸນນະມະສູດ ຈົບແລ້ວ.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การພັນລະນາ ວັກທຳອິດ ຈົບແລ້ວ.

๒. อนุปทวคฺโค

໒. ອະນຸປະທະວັກ

๑. อนุปทสุตฺตวณฺณนา

໑. ການພັນລະນາ ອະນຸປະທະສູດ

๙๓. เอวํ [Pg.56] เม สุตนฺติ อนุปทสุตฺตํ. ตตฺถ เอตทโวจาติ เอตํ (ปฏิ. ม. ๓.๔) ‘‘ปณฺฑิโต’’ติอาทินา นเยน ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสฺส คุณกถํ อโวจ. กสฺมา? อวเสสตฺเถเรสุ หิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส อิทฺธิมาติ คุโณ ปากโฏ, มหากสฺสปสฺส ธุตวาโทติ, อนุรุทฺธตฺเถรสฺส ทิพฺพจกฺขุโกติ, อุปาลิตฺเถรสฺส วินยธโรติ, เรวตตฺเถรสฺส ฌายี ฌานาภิรโตติ, อานนฺทตฺเถรสฺส พหุสฺสุโตติ. เอวํ เตสํ เตสํ เถรานํ เต เต คุณา ปากฏา, สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปน อปากฏา. กสฺมา? ปญฺญวโต หิ คุณา น สกฺกา อกถิตา ชานิตุํ. อิติ ภควา ‘‘สาริปุตฺตสฺส คุเณ กเถสฺสามี’’ติ สภาคปริสาย สนฺนิปาตํ อาคเมสิ. วิสภาคปุคฺคลานญฺหิ สนฺติเก วณฺณํ กเถตุํ น วฏฺฏติ, เต วณฺเณ กถิยมาเน อวณฺณเมว กเถนฺติ. อิมสฺมึ ปน ทิวเส เถรสฺส สภาคปริสา สนฺนิปติ, ตสฺสา สนฺนิปติตภาวํ ทิสฺวา สตฺถา วณฺณํ กเถนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ.

໙໓. ບົດວ່າ Evaṃ me sutaṃ ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງ ອະນຸປະທະສູດ. ໃນສູດນັ້ນ ບົດວ່າ etadavoca ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງກ່າວຄຳສັນເສີນຄຸນຂອງພຣະສາຣີບຸດເຖຣະ ຜູ້ເປັນທຳມະເສນາບໍດີ ໂດຍທຳນອງມີຄຳວ່າ 'paṇḍito' (ເປັນບັນດິດ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ໃນບັນດາພຣະເຖຣະທີ່ເຫຼືອ ຄຸນວິເສດຂອງພຣະມະຫາໂມກຄັລລານະເຖຣະ ປາກົດວ່າ 'ເປັນຜູ້ມີລິດຫຼາຍ', ຂອງພຣະມະຫາກັດສະປະ ປາກົດວ່າ 'ເປັນຜູ້ກ່າວທຸດົງ', ຂອງພຣະອະນຸຣຸດທະເຖຣະ ປາກົດວ່າ 'ເປັນຜູ້ມີທິບພະຍະຈັກຂຸ', ຂອງພຣະອຸບາລີເຖຣະ ປາກົດວ່າ 'ເປັນຜູ້ຊົງພຣະວິນັຍ', ຂອງພຣະເຣວະຕະເຖຣະ ປາກົດວ່າ 'ເປັນຜູ້ເພັ່ງຊານ ຍິນດີໃນຊານ', ຂອງພຣະອານົນທະເຖຣະ ປາກົດວ່າ 'ເປັນພະຫູສູດ'. ຄຸນວິເສດຂອງພຣະເຖຣະເຫຼົ່ານັ້ນໆ ປາກົດຢ່າງນີ້, ແຕ່ຄຸນວິເສດຂອງພຣະສາຣີບຸດເຖຣະ ບໍ່ປາກົດ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ຄຸນວິເສດຂອງຜູ້ມີປັນຍາ ຫາກບໍ່ກ່າວເຖິງ ກໍບໍ່ອາດຮູ້ໄດ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາຈັກກ່າວຄຸນຂອງພຣະສາຣີບຸດ' ຈຶ່ງຊົງລໍຖ້າການປະຊຸມຂອງບໍລິສັດທີ່ມີອັດທະຍາໄສກົງກັນ. ເພາະວ່າ ການກ່າວຄຸນຄວາມດີຂອງບຸກຄົນໃດໜຶ່ງ ໃນສຳນັກຂອງບຸກຄົນທີ່ມີອັດທະຍາໄສຕ່າງກັນນັ້ນ ບໍ່ສົມຄວນ, ເມື່ອມີການກ່າວຄຸນຄວາມດີ ພວກເຂົາກໍກັບກ່າວໂທດແທນ. ແຕ່ໃນວັນນີ້ ບໍລິສັດທີ່ມີອັດທະຍາໄສກົງກັນກັບພຣະເຖຣະໄດ້ມາປະຊຸມກັນແລ້ວ, ພຣະສາດສະດາຊົງເຫັນຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງການປະຊຸມຂອງບໍລິສັດນັ້ນ ແລະມີພຣະປະສົງຈັກກ່າວຄຸນຄວາມດີ ຈຶ່ງຊົງປາຣົບພຣະທຳມະເທດສະໜານີ້.

ตตฺถ ปณฺฑิโตติ ธาตุกุสลตา อายตนกุสลตา ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตา ฐานาฏฺฐานกุสลตาติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ ปณฺฑิโต. มหาปญฺโญติอาทีสุ มหาปญฺญาทีหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ.

ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ paṇḍito ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເປັນບັນດິດ ເພາະເຫດ ໔ ປະການນີ້ ຄື: ຄວາມສະຫຼາດໃນທາດ, ຄວາມສະຫຼາດໃນອາຍະຕະນະ, ຄວາມສະຫຼາດໃນປະຕິດຈະສະມຸບບາດ, ແລະ ຄວາມສະຫຼາດໃນຖານະແລະອະຖານະ. ໃນບົດວ່າ Mahāpañño ເປັນຕົ້ນ ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍປັນຍາອັນຍິ່ງໃຫຍ່ (ມະຫາປັນຍາ) ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺริทํ มหาปญฺญาทีนํ นานตฺตํ – ตตฺถ กตมา มหาปญฺญา? มหนฺเต สีลกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา, มหนฺเต สมาธิกฺขนฺเธ, ปญฺญากฺขนฺเธ, วิมุตฺติกฺขนฺเธ, วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา, มหนฺตานิ ฐานาฏฺฐานานิ, มหนฺตา วิหารสมาปตฺติโย, มหนฺตานิ อริยสจฺจานิ, มหนฺเต สติปฏฺฐาเน, สมฺมปฺปธาเน, อิทฺธิปาเท, มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ, พลานิ, โพชฺฌงฺคานิ, มหนฺเต อริยมคฺเค, มหนฺตานิ สามญฺญผลานิ, มหนฺตา อภิญฺญาโย, มหนฺตํ ปรมตฺถํ นิพฺพานํ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ນີ້ຄືຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງມະຫາປັນຍາເປັນຕົ້ນ — ໃນປັນຍາເຫຼົ່ານັ້ນ ມະຫາປັນຍາ ເປັນແນວໃດ? ປັນຍາທີ່ກຳນົດຮູ້ສີລະຂັນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ຊື່ວ່າ ມະຫາປັນຍາ; ປັນຍາທີ່ກຳນົດຮູ້ສະມາທິຂັນ, ປັນຍາຂັນ, ວິມຸດຕິຂັນ, ວິມຸດຕິຍານະທັດສະນະຂັນ ອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ຊື່ວ່າ ມະຫາປັນຍາ; ປັນຍາທີ່ກຳນົດຮູ້ຖານະແລະອະຖານະອັນຍິ່ງໃຫຍ່, ວິຫານະສະມາບັດອັນຍິ່ງໃຫຍ່, ອະລિຍະສັດອັນຍິ່ງໃຫຍ່, ສະຕິປັດຖານ, ສັມມັບປະທານ, ອິດທິບາດ ອັນຍິ່ງໃຫຍ່, ອິນຊີ, ພະລະ, ໂພດຊົງ ອັນຍິ່ງໃຫຍ່, ອະລિຍະມັກອັນຍິ່ງໃຫຍ່, ສາມັນຍະຜົນອັນຍິ່ງໃຫຍ່, ອະພິນຍາອັນຍິ່ງໃຫຍ່, ແລະ ພຣະນິພານອັນເປັນປະຣະມັດຖະອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ຊື່ວ່າ ມະຫາປັນຍາ.

กตมา [Pg.57] ปุถุปญฺญา, ปุถุ นานาขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ ปุถุปญฺญา. ปุถุ นานาธาตูสุ, ปุถุ นานาอายตเนสุ, ปุถุ นานาอตฺเถสุ, ปุถุ นานาปฏิจฺจสมุปฺปาเทสุ, ปุถุ นานาสุญฺญตมนุปลพฺเภสุ, ปุถุ นานาอตฺเถสุ, ธมฺเมสุ, นิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเนสุ, ปุถุ นานาสีลกฺขนฺเธสุ, ปุถุ นานาสมาธิ-ปญฺญา-วิมุตฺติ-วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธสุ, ปุถุ นานาฐานาฏฺฐาเนสุ, ปุถุ นานาวิหารสมาปตฺตีสุ, ปุถุ นานาอริยสจฺเจสุ, ปุถุ นานาสติปฏฺฐาเนสุ, สมฺมปฺปธาเนสุ, อิทฺธิปาเทสุ, อินฺทฺริเยสุ, พเลสุ, โพชฺฌงฺเคสุ, ปุถุ นานาอริยมคฺเคสุ, สามญฺญผเลสุ, อภิญฺญาสุ, ปุถุ นานาชนสาธารเณ ธมฺเม สมติกฺกมฺม ปรมตฺเถ นิพฺพาเน ญาณํ ปวตฺตตีติ ปุถุปญฺญา.

ປຸທຸປັນຍາ (ປັນຍາກວ້າງຂວາງ) ເປັນແນວໃດ? ຍານທີ່ເປັນໄປໃນຂັນຕ່າງໆ ອັນຫຼາກຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ປຸທຸປັນຍາ. ຍານທີ່ເປັນໄປໃນທາດຕ່າງໆ ອັນຫຼາກຫຼາຍ, ໃນອາຍະຕະນະຕ່າງໆ ອັນຫຼາກຫຼາຍ, ໃນອັດຖະຕ່າງໆ ອັນຫຼາກຫຼາຍ, ໃນປະຕິດຈະສະມຸບບາດຕ່າງໆ ອັນຫຼາກຫຼາຍ, ໃນສຸຍຍະຕະອັນຫຼາກຫຼາຍທີ່ຫາບໍ່ໄດ້ (ໂດຍຄວາມເປັນສັດບຸກຄົນ), ໃນອັດຖະ, ທຳ, ນິຣຸດຕິ, ປະຕິພານ ອັນຫຼາກຫຼາຍ, ໃນສີລະຂັນຕ່າງໆ ອັນຫຼາກຫຼາຍ, ໃນສະມາທິຂັນ ປັນຍາຂັນ ວິມຸດຕິຂັນ ວິມຸດຕິຍານະທັດສະນະຂັນ ອັນຫຼາກຫຼາຍ, ໃນຖານະແລະອະຖານະຕ່າງໆ ອັນຫຼາກຫຼາຍ, ໃນວິຫານະສະມາບັດຕ່າງໆ ອັນຫຼາກຫຼາຍ, ໃນອະລિຍະສັດຕ່າງໆ ອັນຫຼາກຫຼາຍ, ໃນສະຕິປັດຖານ, ສັມມັບປະທານ, ອິດທິບາດ, ອິນຊີ, ພະລະ, ໂພດຊົງ ອັນຫຼາກຫຼາຍ, ໃນອະລિຍະມັກຕ່າງໆ ອັນຫຼາກຫຼາຍ, ໃນສາມັນຍະຜົນ, ໃນອະພິນຍາ, ແລະ ຍານທີ່ກ້າວລ່ວງທຳອັນທົ່ວໄປແກ່ຊົນຕ່າງໆ ອັນຫຼາກຫຼາຍ ແລ້ວເປັນໄປໃນພຣະນິພານອັນເປັນປະຣະມັດຖະ ຊື່ວ່າ ປຸທຸປັນຍາ.

กตมา หาสปญฺญา, อิเธกจฺโจ หาสพหุโล เวทพหุโล ตุฏฺฐิพหุโล ปาโมชฺชพหุโล สีลํ ปริปูเรติ, อินฺทฺริยสํวรํ ปริปูเรติ, โภชเน มตฺตญฺญุตํ, ชาคริยานุโยคํ, สีลกฺขนฺธํ, สมาธิกฺขนฺธํ, ปญฺญากฺขนฺธํ, วิมุตฺติกฺขนฺธํ, วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ ปริปูเรตีติ หาสปญฺญา. หาสพหุโล ปาโมชฺชพหุโล ฐานาฏฺฐานํ ปฏิวิชฺฌติ, หาสพหุโล วิหารสมาปตฺติโย ปริปูเรตีติ หาสปญฺญา, หาสพหุโล อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ. สติปฏฺฐาเน, สมฺมปฺปธาเน, อิทฺธิปาเท, อินฺทฺริยานิ, พลานิ, โพชฺฌงฺคานิ, อริยมคฺคํ ภาเวตีติ หาสปญฺญา, หาสพหุโล สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรติ, อภิญฺญาโย ปฏิวิชฺฌตีติ หาสปญฺญา, หาสพหุโล เวทตุฏฺฐิปาโมชฺชพหุโล ปรมตฺถํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตีติ หาสปญฺญา.

ຫາສະປັນຍາ (ປັນຍາແຈ່ມໃສ) ເປັນແນວໃດ? ບຸກຄົນບາງຄົນໃນພຣະສາດສະໜານີ້ ເປັນຜູ້ມີຄວາມຮ່າເຣີງຫຼາຍ, ມີຄວາມປິຕິຫຼາຍ, ມີຄວາມຍິນດີຫຼາຍ, ມີຄວາມປາໂມດຫຼາຍ ແລ້ວບຳເພັນສີລໃຫ້ບໍລິບູນ, ບຳເພັນອິນຊີສັງວອນໃຫ້ບໍລິບູນ, ບຳເພັນຄວາມຮູ້ປະມານໃນການບໍລິໂພກອາຫານ, ຄວາມໝັ່ນປະກອບຄວາມພຽນເຄື່ອງຕື່ນ, ບຳເພັນສີລະຂັນ, ສະມາທິຂັນ, ປັນຍາຂັນ, ວິມຸດຕິຂັນ, ວິມຸດຕິຍານະທັດສະນະຂັນໃຫ້ບໍລິບູນ ຊື່ວ່າ ຫາສະປັນຍາ. ຜູ້ມີຄວາມຮ່າເຣີງຫຼາຍ ມີຄວາມປາໂມດຫຼາຍ ແລ້ວແທງຕະຫຼອດຖານະແລະອະຖານະ, ຜູ້ມີຄວາມຮ່າເຣີງຫຼາຍ ແລ້ວບຳເພັນວິຫານະສະມາບັດໃຫ້ບໍລິບູນ ຊື່ວ່າ ຫາສະປັນຍາ. ຜູ້ມີຄວາມຮ່າເຣີງຫຼາຍ ແລ້ວແທງຕະຫຼອດອະລિຍະສັດ, ຈະເລີນສະຕິປັດຖານ, ສັມມັບປະທານ, ອິດທິບາດ, ອິນຊີ, ພະລະ, ໂພດຊົງ, ອະລિຍະມັກ ຊື່ວ່າ ຫາສະປັນຍາ. ຜູ້ມີຄວາມຮ່າເຣີງຫຼາຍ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ແຈ້ງສາມັນຍະຜົນ, ແທງຕະຫຼອດອະພິນຍາ ຊື່ວ່າ ຫາສະປັນຍາ. ຜູ້ມີຄວາມຮ່າເຣີງຫຼາຍ ມີຄວາມປິຕິ ຍິນດີ ແລະ ປາໂມດຫຼາຍ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ແຈ້ງພຣະນິພານອັນເປັນປະຣະມັດຖະ ຊື່ວ່າ ຫາສະປັນຍາ.

กตมา ชวนปญฺญา, ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ รูปํ อนิจฺจโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. ทุกฺขโต ขิปฺปํ… อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. ยา กาจิ เวทนา…เป… ยํกิญฺจิ วิญฺญาณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… สพฺพํ วิญฺญาณํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน, ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน, อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา รูปนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ[Pg.58], จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน…เป… วิภูตํ กตฺวา ชรามรณนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… วิญฺญาณํ. จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา ชรามรณนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา.

ຊະວະນະປັນຍາ (ປັນຍາໄວ) ເປັນແນວໃດ? ຮູບຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ທັງທີ່ເປັນອະດີດ ອະນາຄົດ ແລະ ປັດຈຸບັນ...ລະ... ທັງທີ່ຢູ່ໄກ ຫຼື ຢູ່ໃກ້, ປັນຍາທີ່ແລ່ນໄປ (ແທງຕະຫຼອດ) ຢ່າງຮວດໄວໃນຮູບທັງປວງນັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງ ຊື່ວ່າ ຊະວະນະປັນຍາ. ປັນຍາທີ່ແລ່ນໄປຢ່າງຮວດໄວ ໂດຍຄວາມເປັນທຸກ... ໂດຍຄວາມເປັນອະນັດຕາ ຊື່ວ່າ ຊະວະນະປັນຍາ. ເວດທະນາຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ...ລະ... ວິນຍານຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ທັງທີ່ເປັນອະດີດ ອະນາຄົດ ແລະ ປັດຈຸບັນ...ລະ... ປັນຍາທີ່ແລ່ນໄປຢ່າງຮວດໄວໃນວິນຍານທັງປວງນັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງ ເປັນທຸກ ເປັນອະນັດຕາ ຊື່ວ່າ ຊະວະນະປັນຍາ. ຈັກຂຸ...ລະ... ຊະລາມໍຣະນະ ທັງທີ່ເປັນອະດີດ ອະນາຄົດ ແລະ ປັດຈຸບັນ, ປັນຍາທີ່ແລ່ນໄປຢ່າງຮວດໄວ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງ ເປັນທຸກ ເປັນອະນັດຕາ ຊື່ວ່າ ຊະວະນະປັນຍາ. ປັນຍາທີ່ພິຈາລະນາ ຕັດສິນ ເຮັດໃຫ້ແຈ່ມແຈ້ງ ແລະ ເຮັດໃຫ້ປາກົດວ່າ 'ຮູບທັງທີ່ເປັນອະດີດ ອະນາຄົດ ແລະ ປັດຈຸບັນ ເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງ ເພາະມີສະພາວະສິ້ນໄປ, ເປັນທຸກ ເພາະມີສະພາວະໜ້າຢ້ານກົວ, ເປັນອະນັດຕາ ເພາະມີສະພາວະຫາແກ່ນສານບໍ່ໄດ້' ແລ້ວແລ່ນໄປຢ່າງຮວດໄວໃນພຣະນິພານອັນເປັນທີ່ດັບແຫ່ງຮູບ ຊື່ວ່າ ຊະວະນະປັນຍາ. ເວດທະນາ, ສັນຍາ, ສັງຂານ, ວິນຍານ, ຈັກຂຸ...ລະ... ຊະລາມໍຣະນະ ທັງທີ່ເປັນອະດີດ ອະນາຄົດ ແລະ ປັດຈຸບັນ ເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງ ເພາະມີສະພາວະສິ້ນໄປ...ລະ... ເຮັດໃຫ້ປາກົດແລ້ວ ແລ່ນໄປຢ່າງຮວດໄວໃນພຣະນິພານອັນເປັນທີ່ດັບແຫ່ງຊະລາມໍຣະນະ ຊື່ວ່າ ຊະວະນະປັນຍາ. ຮູບທັງທີ່ເປັນອະດີດ ອະນາຄົດ ແລະ ປັດຈຸບັນ...ລະ... ວິນຍານ, ຈັກຂຸ...ລະ... ຊະລາມໍຣະນະ ທັງທີ່ເປັນອະດີດ ອະນາຄົດ ແລະ ປັດຈຸບັນ, ປັນຍາທີ່ພິຈາລະນາ ຕັດສິນ ເຮັດໃຫ້ແຈ່ມແຈ້ງ ແລະ ເຮັດໃຫ້ປາກົດວ່າ 'ເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງ, ເປັນຂອງປຸງແຕ່ງ, ເປັນຂອງອາໄສກັນເກີດຂຶ້ນ, ມີຄວາມສິ້ນໄປເປັນທຳມະດา, ມີຄວາມເສື່ອມໄປເປັນທຳມະດา, ມີຄວາມຄາຍກຳໜັດເປັນທຳມະດา, ມີຄວາມດັບໄປເປັນທຳມະດา' ແລ້ວແລ່ນໄປຢ່າງຮວດໄວໃນພຣະນິພານອັນເປັນທີ່ດັບແຫ່ງຊະລາມໍຣະນະ ຊື່ວ່າ ຊະວະນະປັນຍາ.

กตมา ติกฺขปญฺญา, ขิปฺปํ กิเลเส ฉินฺทตีติ ติกฺขปญฺญา. อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ, อุปฺปนฺนํ พฺยาปาทวิตกฺกํ, อุปฺปนฺนํ วิหึสาวิตกฺกํ, อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม, อุปฺปนฺนํ ราคํ, โทสํ, โมหํ, โกธํ, อุปนาหํ, มกฺขํ, ปฬาสํ, อิสฺสํ, มจฺฉริยํ, มายํ, สาเฐยฺยํ, ถมฺภํ, สารมฺภํ, มานํ, อติมานํ, มทํ, ปมาทํ, สพฺเพ กิเลเส, สพฺเพ ทุจฺจริเต, สพฺเพ อภิสงฺขาเร, สพฺเพ ภวคามิกมฺเม นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมตีติ ติกฺขปญฺญา. เอกสฺมึ อาสเน จตฺตาโร อริยมคฺคา, จตฺตาริ สามญฺญผลานิ, จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาโย, ฉ จ อภิญฺญาโย อธิคตา โหนฺติ สจฺฉิกตา ปสฺสิตา ปญฺญายาติ ติกฺขปญฺญา.

ຕິກຂະປັນຍາ (ປັນຍາແຫຼມຄົມ) ເປັນແນວໃດ? ປັນຍາທີ່ຕັດກິເລດໄດ້ຢ່າງຮວດໄວ ຊື່ວ່າ ຕິກຂະປັນຍາ. ປັນຍາທີ່ບໍ່ຍອມຮັບກາມະວິດຕົກທີ່ເກີດຂຶ້ນ, ບໍ່ຍອມຮັບພະຍາບາດທະວິດຕົກທີ່ເກີດຂຶ້ນ, ບໍ່ຍອມຮັບວິຫິງສາວິດຕົກທີ່ເກີດຂຶ້ນ, ບໍ່ຍອມຮັບອະກຸສົນທຳອັນຊົ່ວຊ້າທີ່ເກີດຂຶ້ນເລື້ອຍໆ, ບໍ່ຍອມຮັບລາຄະ, ໂທສະ, ໂມຫະ, ໂກທະ (ຄວາມຄຽດ), ອຸປະນາຫະ (ຄວາມຜູກໂກດ), ມັກຂະ (ຄວາມລຶບລ້າງຄຸນຄົນອື່ນ), ປະລາສະ (ຄວາມຕີສະເໝີ), ອິດສາ (ຄວາມຮິດສະຢາ), ມັດຊະຣິຍະ (ຄວາມຕະໜີ່), ມາຍາ (ຄວາມມາຍາ), ສາໄຖຍະ (ຄວາມໂອ້ອວດ), ຖຳພະ (ຄວາມຫົວແຂງ), ສາຣຳພະ (ຄວາມແຂ່ງດີ), ມານະ (ຄວາມຖືຕົວ), ອະຕິມານະ (ຄວາມດູຖູກທ່ານ), ມະທະ (ຄວາມມົວເມົາ), ປະມາດະ (ຄວາມປະມາດ) ທີ່ເກີດຂຶ້ນ, ບໍ່ຍອມຮັບກິເລດທັງປວງ, ທຸຈະຣິດທັງປວງ, ອະພິສັງຂານທັງປວງ, ກຳອັນນຳໄປສູ່ພົບທັງປວງ, ແຕ່ຍ່ອມລະ, ບັນເທົາ, ເຮັດໃຫ້ໝົດສິ້ນໄປ, ເຮັດໃຫ້ບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກຕໍ່ໄປ ຊື່ວ່າ ຕິກຂະປັນຍາ. ປັນຍາທີ່ເຮັດໃຫ້ບຸກຄົນໄດ້ບັນລຸອະລິຍະມັກ ໔, ສາມັນຍະຜົນ ໔, ປະຕິສຳພິທາ ໔, ແລະ ອະພິນຍາ ໖ ໃນອາສະນະດຽວ (ການນັ່ງຄັ້ງດຽວ), ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ ແລະ ເຫັນໄດ້ດ້ວຍປັນຍາ ຊື່ວ່າ ຕິກຂະປັນຍາ.

กตมา นิพฺเพธิกปญฺญา, อิเธกจฺโจ สพฺพสงฺขาเรสุ อุพฺเพคพหุโล โหติ อุตฺตาสพหุโล อุกฺกณฺฐนพหุโล อรติพหุโล อนภิรติพหุโล พหิมุโข น รมติ สพฺพสงฺขาเรสุ, อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปฺปทาลิตปุพฺพํ โลภกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกปญฺญา. อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปฺปทาลิตปุพฺพํ โทสกฺขนฺธํ, โมหกฺขนฺธํ, โกธํ, อุปนาหํ…เป… สพฺเพ ภวคามิกมฺเม นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกปญฺญา.

ປັນຍາເຄື່ອງເຈາະແທງ (ນິບເພທິກະປັນຍາ) ເປັນແນວໃດ? ໃນໂລກນີ້ ບຸກຄົນບາງຄົນເປັນຜູ້ມີຄວາມຢ້ານກົວຫຼາຍ, ມີຄວາມສະດຸ້ງຕົກໃຈຫຼາຍ, ມີຄວາມອິດໜາລະອາກາຍຫຼາຍ, ມີຄວາມບໍ່ຍິນດີຫຼາຍ, ມີຄວາມບໍ່ເພີດເພີນຢ່າງຍິ່ງຫຼາຍໃນສັງຂານທັງປວງ, ມີໜ້າໄປໃນພາຍນອກ ບໍ່ຍິນດີໃນສັງຂານທັງປວງ; ຍ່ອມເຈາະແທງ ຍ່ອມທຳລາຍກອງໂລພະ ທີ່ບໍ່ເຄີຍເຈາະແທງ ບໍ່ເຄີຍທຳລາຍມາກ່ອນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ນິບເພທິກະປັນຍາ'. ຍ່ອມເຈາະແທງ ຍ່ອມທຳລາຍກອງໂທສະ, ກອງໂມຫະ, ຄວາມໂກດ, ຄວາມຜູກໂກດ... ຯລຯ... ກຳທັງປວງທີ່ນຳໄປສູ່ພົບ ທີ່ບໍ່ເຄີຍເຈາະແທງ ບໍ່ເຄີຍທຳລາຍມາກ່ອນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ນິບເພທິກະປັນຍາ'.

อนุปทธมฺมวิปสฺสนนฺติ สมาปตฺติวเสน วา ฌานงฺควเสน วา อนุปฏิปาฏิยา ธมฺมวิปสฺสนํ วิปสฺสติ, เอวํ วิปสฺสนฺโต อทฺธมาเสน อรหตฺตํ ปตฺโต. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปน สตฺตหิ ทิวเสหิ. เอวํ สนฺเตปิ สาริปุตฺตตฺเถโร มหาปญฺญวนฺตตโร. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร หิ สาวกานํ สมฺมสนจารํ ยฏฺฐิโกฏิยา อุปฺปีเฬนฺโต วิย เอกเทสเมว สมฺมสนฺโต สตฺต ทิวเส วายมิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. สาริปุตฺตตฺเถโร ฐเปตฺวา พุทฺธานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ สมฺมสนจารํ สาวกานํ สมฺมสนจารํ นิปฺปเทสํ สมฺมสิ. เอวํ สมฺมสนฺโต อทฺธมาสํ วายมิ. อรหตฺตญฺจ กิร ปตฺวา อญฺญาสิ – ‘‘ฐเปตฺวา พุทฺเธ จ ปจฺเจกพุทฺเธ จ อญฺโญ สาวโก นาม ปญฺญาย [Pg.59] มยา ปตฺตพฺพํ ปตฺตุํ สมตฺโถ นาม น ภวิสฺสตี’’ติ. ยถา หิ ปุริโส เวฬุยฏฺฐึ คณฺหิสฺสามีติ มหาชฏํ เวฬุํ ทิสฺวา ชฏํ ฉินฺทนฺตสฺส ปปญฺโจ ภวิสฺสตีติ อนฺตเรน หตฺถํ ปเวเสตฺวา สมฺปตฺตเมว ยฏฺฐึ มูเล จ อคฺเค จ ฉินฺทิตฺวา อาทาย ปกฺกเมยฺย, โส กิญฺจาปิ ปฐมตรํ คจฺฉติ, ยฏฺฐึ ปน สารํ วา อุชุํ วา น ลภติ. อปโร จ ตถารูปเมว เวณุํ ทิสฺวา ‘‘สเจ สมฺปตฺตํ ยฏฺฐึ คณฺหิสฺสามิ, สารํ วา อุชุํ วา น ลภิสฺสามี’’ติ กจฺฉํ พนฺธิตฺวา มหนฺเตน สตฺเถน เวณุชฏํ ฉินฺทิตฺวา สารา เจว อุชู จ ยฏฺฐิโย อุจฺจินิตฺวา อาทาย ปกฺกเมยฺย. อยํ กิญฺจาปิ ปจฺฉา คจฺฉติ, ยฏฺฐิโย ปน สารา เจว อุชู จ ลภติ. เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ อิเมสํ ทฺวินฺนํ เถรานํ ปธานํ.

ຄຳວ່າ 'ອະນຸປະທະທັມມະວິປັດສະນາ' (ການຈະເລີນວິປັດສະນາໃນທຳແຕ່ລະຢ່າງຕາມລຳດັບ) ຄື ຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນແຈ້ງເຊິ່ງທຳດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາບັດ ຫຼືດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອົງຊານ ໂດຍລຳດັບ. ພະສາຣີບຸດເຖຣະ ເມື່ອຈະເລີນວິປັດສະນາຢູ່ຢ່າງນີ້ ໄດ້ບັນລຸພະອໍຣະຫັນພາຍໃນເຄິ່ງເດືອນ (໑໕ ວັນ). ສ່ວນພະມະຫາມົກຄັលລານະເຖຣະ ບັນລຸພາຍໃນ ໗ ວັນ. ເຖິງແມ່ນຈະເປັນຢ່າງນັ້ນ ພະສາຣີບຸດເຖຣະກໍຍັງເປັນຜູ້ມີປັນຍາຫຼາຍກວ່າ. ດ້ວຍວ່າ ພະມະຫາມົກຄັលລານະເຖຣະ ເມື່ອພິຈາລະນາທຳອັນເປັນໂຄຈອນແຫ່ງການພິຈາລະນາຂອງພະສາວົກທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນການກົດດ້ວຍປາຍໄມ້ເທົ້າ ຄືພິຈາລະນາພຽງບາງສ່ວນເທົ່ານັ້ນ ພະຍາຍາມຢູ່ ໗ ວັນ ກໍໄດ້ບັນລຸພະອໍຣະຫັນ. ສ່ວນພະສາຣີບຸດเຖຣະ ຍົກເວັ້ນພະພຸດທະເຈົ້າ ແລະພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍເສຍ ໄດ້ພິຈາລະນາທຳອັນເປັນໂຄຈອນແຫ່ງການພິຈາລະນາຂອງພະສາວົກທັງຫຼາຍ ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ເມື່ອພິຈາລະນາຢູ່ຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ພະຍາຍາມຢູ່ເຄິ່ງເດືອນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອບັນລຸພະອໍຣະຫັນແລ້ວ ທ່ານໄດ້ຮູ້ວ່າ: 'ຍົກເວັ້ນພະພຸດທະເຈົ້າ ແລະພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍເສຍ ສາວົກຄົນອື່ນໃດ ທີ່ຈະສາມາດບັນລຸປັນຍາທີ່ເຮົາບັນລຸແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ມີ'. ປຽບເໝືອນບຸລຸດຄົນໜຶ່ງ ຄິດວ່າ 'ເຮົາຈັກເອົາໄມ້ເທົ້າໄຜ່' ເມື່ອເຫັນກໍໄຜ່ທີ່ຮົກເຮື້ອຫຼາຍ ຄິດວ່າ 'ເມື່ອເຮົາຕັດກໍໄຜ່ທີ່ຮົກເຮື້ອນີ້ ຄວາມຊັກຊ້າຈັກມີ' ຈຶ່ງໄດ້ສອດມືເຂົ້າໄປໃນລະຫວ່າງ ແລ້ວຕັດເອົາໄມ້ເທົ້າທີ່ພໍຈະເອົາໄດ້ ທັງທີ່ໂຄນແລະປາຍ ແລ້ວຖືເອົາຫຼີກໄປ, ບຸລຸດນັ້ນເຖິງແມ່ນຈະໄປໄດ້ກ່ອນກໍຈິງ ແຕ່ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ໄມ້ເທົ້າທີ່ມີແກ່ນ ຫຼືທີ່ຊື່ດີ. ສ່ວນບຸລຸດອີກຄົນໜຶ່ງ ເຫັນກໍໄຜ່ທີ່ມີລັກສະນະຢ່າງນັ້ນຄືກັນ ຄິດວ່າ 'ຖ້າເຮົາຈັກເອົາໄມ້ເທົ້າທີ່ພໍຈະເອົາໄດ້ເທົ່ານັ້ນ ເຮົາກໍຈັກບໍ່ໄດ້ໄມ້ເທົ້າທີ່ມີແກ່ນ ຫຼືທີ່ຊື່ດີ' ຈຶ່ງໄດ້ຮັດກາຍ (ນຸ່ງຜ້າຢິບຢັບ) ແລ້ວໃຊ້ມີດເຫຼັ້ມໃຫຍ່ຕັດກໍໄຜ່ທີ່ຮົກເຮື້ອນັ້ນ ເລືອກເອົາແຕ່ໄມ້ເທົ້າທີ່ມີແກ່ນແລະຊື່ດີ ຖືເອົາຫຼີກໄປ, ບຸລຸດນີ້ເຖິງແມ່ນຈະໄປພາຍຫຼັງກໍຈິງ ແຕ່ຍ່ອມໄດ້ໄມ້ເທົ້າທີ່ມີແກ່ນແລະຊື່ດີ. ຂໍ້ຄວາມອຸປະມານີ້ ພຶງຊາບວ່າເປັນເຄື່ອງປຽບທຽບຄວາມພະຍາຍາມຂອງພະເຖຣະທັງສອງຮູບນີ້.

เอวํ ปน อทฺธมาสํ วายมิตฺวา ธมฺมเสนาปติ สาริปุตฺตตฺเถโร สูกรขตเลณทฺวาเร ภาคิเนยฺยสฺส ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนาปริคฺคหสุตฺตนฺเต เทสิยมาเน ทสพลํ พีชยมาโน ฐิโต เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา ปพฺพชิตทิวสโต ปนฺนรสเม ทิวเส สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกํ ปตฺวา สตฺตสฏฺฐิ ญาณานิ ปฏิวิชฺฌิตฺวา โสฬสวิธํ ปญฺญํ อนุปฺปตฺโต.

ເມື່ອພະຍາຍາມຢູ່ເຄິ່ງເດືອນຢ່າງນີ້ ພະສາຣີບຸດເຖຣະ ຜູ້ເປັນທຳມະເສນາບໍດີ ຢືນວີພັດໃຫ້ພະທົດສະພົນຢູ່ ທີ່ປະຕູຖ້ຳສູກະຣะຂາຕາ ໃນຂະນະທີ່ພະອົງຊົງສະແດງເວທະນາປະຣິກຄະຫະສູດ ແກ່ທີຄະນະຂะປະຣິພາຊົກ ຜູ້ເປັນຫຼານຊາຍ, ທ່ານໄດ້ສົ່ງຍານໄປຕາມກະແສແຫ່ງພະທຳມະເທດສະໜາ ໃນວັນທີ ໑໕ ນັບແຕ່ວັນບວດ ໄດ້ບັນລຸເຖິງຍອດແຫ່ງສາວົກປາຣະມີຍານ ເຈາະແທງຍານ ໖໗ ປະການ ແລ້ວບັນລຸເຖິງປັນຍາ ໑໖ ປະການ.

ตตฺริทํ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตสฺส อนุปทธมฺมวิปสฺสนายาติ ยา อนุปทธมฺมวิปสฺสนํ วิปสฺสตีติ อนุปทธมฺมวิปสฺสนา วุตฺตา, ตตฺร อนุปทธมฺมวิปสฺสนาย สาริปุตฺตสฺส อิทํ โหติ. อิทานิ วตฺตพฺพํ ตํ ตํ วิปสฺสนาโกฏฺฐาสํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ບົດວ່າ 'tatridaṃ, bhikkhave, sāriputtassa anupadadhammavipassanāya' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ໃນເລື່ອງນັ້ນ ນີ້ຄືການຈະເລີນວິປັດສະນາໃນທຳແຕ່ລະຢ່າງຕາມລຳດັບຂອງສາຣີບຸດ) ອະທິບາຍວ່າ ອະນຸປະທະທັມມະວິປັດສະນາໃດ ທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ 'ຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນແຈ້ງເຊິ່ງທຳແຕ່ລະຢ່າງຕາມລຳດັບ', ໃນອະນຸປະທະທັມມະວິປັດສະນານັ້ນ ຄວາມພິຈາລະນາຕາມລຳດັບນີ້ ຍ່ອມມີແກ່ພະສາຣີບຸດ. ຄຳນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວໝາຍeຖິງໝວດວິປັດສະນານັ້ນໆ ທີ່ຄວນກ່າວເຖິງໃນບັດນີ້.

๙๔. ปฐเม ฌาเนติ เย ปฐเม ฌาเน อนฺโตสมาปตฺติยํ ธมฺมา. ตฺยาสฺสาติ เต อสฺส. อนุปทววตฺถิตา โหนฺตีติ อนุปฏิปาฏิยา ววตฺถิตา ปริจฺฉินฺนา ญาตา วิทิตา โหนฺติ. กถํ? เถโร หิ เต ธมฺเม โอโลเกนฺโต อภินิโรปนลกฺขโณ วิตกฺโก วตฺตตีติ ชานาติ. ตถา อนุมชฺชนลกฺขโณ วิจาโร, ผรณลกฺขณา ปีติ, สาตลกฺขณํ สุขํ, อวิกฺเขปลกฺขณา จิตฺเตกคฺคตา, ผุสนลกฺขโณ ผสฺโส เวทยิตลกฺขณา เวทนา, สญฺชานนลกฺขณา สญฺญา, เจตยิตลกฺขณา เจตนา, วิชานนลกฺขณํ วิญฺญาณํ, กตฺตุกมฺยตาลกฺขโณ ฉนฺโท, อธิโมกฺขลกฺขโณ อธิโมกฺโข, ปคฺคาหลกฺขณํ วีริยํ [Pg.60] อุปฏฺฐานลกฺขณา สติ, มชฺฌตฺตลกฺขณา อุเปกฺขา, อนุนยมนสิการลกฺขโณ มนสิกาโร วตฺตตีติ ชานาติ. เอวํ ชานํ อภินิโรปนฏฺเฐน วิตกฺกํ สภาวโต ววตฺถเปติ…เป… อนุนยมนสิการณฏฺเฐน มนสิการํ สภาวภาวโต ววตฺถเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตฺยาสฺส ธมฺมา อนุปทววตฺถิตา โหนฺตี’’ติ.

໙໔. ບົດວ່າ 'paṭhame jhāne' (ໃນປະຖົມມະຊານ) ຄື ທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີຢູ່ໃນປະຖົມມະຊານ ໃນລະຫວ່າງແຫ່ງສະມາບັດ. ບົດວ່າ 'tyāssa' ຕັດບົດເປັນ 'te assa' (ທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ແກ່ທ່ານ). ບົດວ່າ 'anupadavavatthitā hontī' ຄື ຖືກກຳນົດ, ຖືກແບ່ງແຍກ, ຖືກຮູ້, ຖືກປາກົດແຈ້ງ ໂດຍລຳດັບ. ປາກົດແຈ້ງແນວໃດ? ຄື ພະເຖຣະເມື່ອພິຈາລະນາເບິ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຮູ້ວ່າ 'ວິຕົກ ທີ່ມີລັກສະນະຍົກຈິດຂຶ້ນສູ່ອາລົມ ຍ່ອມເປັນໄປຢູ່'. ຍ່ອມຮູ້ວ່າ 'ວິຈານ ທີ່ມີລັກສະນະປະຄອງຈິດໄວ້ໃນອາລົມ, ປີຕິ ທີ່ມີລັກສະນະແຜ່ຊ່ານ, ສຸຂະ ທີ່ມີລັກສະນະສະບາຍ, ຈິດຕະເອກັກຄະຕາ ທີ່ມີລັກສະນະບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ, ຜັດສະ ທີ່ມີລັກສະນະຖືກຕ້ອງ, ເວທະນາ ທີ່ມີລັກສະນະສະေຫວີຍອາລົມ, ສັນຍາ ທີ່ມີລັກສະນະຈົດຈຳ, ເຈດຕະນາ ທີ່ມີລັກສະນະຈົງໃຈ, ວິນຍານ ທີ່ມີລັກສະນະຮັບຮູ້, ສັນທະ ທີ່ມີລັກສະນະໃຄ່ຈະເຮັດ, ອະທິໂມກ ທີ່ມີລັກສະນະຕັດສິນ, ວິຣິຍະ ທີ່ມີລັກສະນະປະຄອງໄວ້, ສະຕິ ທີ່ມີລັກສະນະຕັ້ງໝັ້ນ, ອຸເປກຂາ ທີ່ມີລັກສະນະວາງເສີຍ, ມະນະສິການ ທີ່ມີລັກສະນະນ້ອມນຶກ ຍ່ອມເປັນໄປຢູ່'. ເມື່ອຮູ້ຢູ່ຢ່າງນີ້ ທ່ານຍ່ອມກຳນົດວິຕົກ ທີ່ເປັນໄປໂດຍສະພາວະ ດ້ວຍອັດຖະຄືການຍົກຈິດຂຶ້ນສູ່ອາລົມ... ຯລຯ... ກຳນົດມະນະສິການ ໂດຍສະພາວະ ດ້ວຍອັດຖະຄືການນ້ອມນຶກ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'tyāssa dhammā anupadavavatthitā hontī' (ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຂອງພະສາຣີບຸດນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດແຈ້ງຕາມລຳດັບ).

วิทิตา อุปฺปชฺชนฺตีติ อุปฺปชฺชมานา วิทิตา ปากฏาว หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ. วิทิตา อุปฏฺฐหนฺตีติ ติฏฺฐมานาปิ วิทิตา ปากฏาว หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตีติ นิรุชฺฌมานาปิ วิทิตา ปากฏาว หุตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. เอตฺถ ปน ตํญาณตา เจว ญาณพหุตา จ โมเจตพฺพา. ยถา หิ เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ น สกฺกา ผุสิตุํ, เอวเมว เตเนว จิตฺเตน ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาโท วา ฐิติ วา ภงฺโค วา น สกฺกา ชานิตุนฺติ. เอวํ ตาว ตํญาณตา โมเจตพฺพา. ยทิ ปน ทฺเว จิตฺตานิ เอกโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เอเกน จิตฺเตน เอกสฺส อุปฺปาโท วา ฐิติ วา ภงฺโค วา สกฺกา ภเวยฺย ชานิตุํ. ทฺเว ปน ผสฺสา วา เวทนา วา สญฺญา วา เจตนา วา จิตฺตานิ วา เอกโต อุปฺปชฺชนกานิ นาม นตฺถิ, เอเกกเมว อุปฺปชฺชติ. เอวํ ญาณพหุตา โมเจตพฺพา. เอวํ สนฺเต กถํ? มหาเถรสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ โสฬส ธมฺมา วิทิตา ปากฏา โหนฺตีติ. วตฺถารมฺมณานํ ปริคฺคหิตตาย. เถเรน หิ วตฺถุ เจว อารมฺมณญฺจ ปริคฺคหิตํ, เตนสฺส เตสํ ธมฺมานํ อุปฺปาทํ อาวชฺชนฺตสฺส อุปฺปาโท ปากโฏ โหติ, ฐานํ อาวชฺชนฺตสฺส ฐานํ ปากฏํ โหติ, เภทํ อาวชฺชนฺตสฺส เภโท ปากโฏ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ วิทิตา อุปฏฺฐหนฺติ วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตี’’ติ. อหุตฺวา สมฺโภนฺตีติ อิมินา อุทยํ ปสฺสติ. หุตฺวา ปฏิเวนฺตีติ อิมินา วยํ ปสฺสติ.

ບົດວ່າ 'viditā uppajjanti' (ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຢ່າງປາກົດແຈ້ງ) ຄື ເມື່ອເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຢ່າງປາກົດແຈ້ງແລະຈະແຈ້ງເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'viditā upaṭṭhahanti' (ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ຢ່າງປາກົດແຈ້ງ) ຄື ເຖິງແມ່ນກຳລັງຕັ້ງຢູ່ ກໍຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ຢ່າງປາກົດແຈ້ງແລະຈະແຈ້ງເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'viditā abbhatthaṃ gacchantī' (ຍ່ອມດັບໄປຢ່າງປາກົດແຈ້ງ) ຄື ເຖິງແມ່ນກຳລັງດັບໄປ ກໍຍ່ອມດັບໄປຢ່າງປາກົດແຈ້ງແລະຈະແຈ້ງເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ໃນຂໍ້ຄວາມນີ້ ພຶງເວັ້ນຄວາມເປັນຍານນັ້ນເອງ (taṃñāṇatā) ແລະຄວາມມີຍານຫຼາຍໃນຈິດດຽວ (ñāṇabahutā). ປຽບເໝືອນປາຍນິ້ວມືນັ້ນເອງ ບໍ່ສາມາດຈະຖືກຕ້ອງປາຍນິ້ວມືນັ້ນເອງໄດ້ ສັນໃດ, ດ້ວຍຈິດນັ້ນເອງ ກໍບໍ່ສາມາດຈະຮູ້ຄວາມເກີດ, ຄວາມຕັ້ງຢູ່ ຫຼືຄວາມດັບແຫ່ງຈິດນັ້ນເອງໄດ້ ສັນນັ້ນ. ພຶງເວັ້ນຄວາມເປັນຍານນັ້ນເອງດ້ວຍປະການສະນີກ່ອນ. ຖ້າວ່າ ຈິດສອງດວງເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັນ, ຄວາມເກີດ, ຄວາມຕັ້ງຢູ່ ຫຼືຄວາມດັບແຫ່ງຈິດດວງໜຶ່ງ ກໍພຶງສາມາດຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈິດອີກດວງໜຶ່ງ. ແຕ່ຂຶ້ນຊື່ວ່າ ຜັດສະສອງຢ່າງ, ເວທະນາສອງຢ່າງ, ສັນຍາສອງຢ່າງ, ເຈດຕະນາສອງຢ່າງ ຫຼືຈິດສອງດວງ ທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເທື່ອລະຢ່າງເທົ່ານັ້ນ. ພຶງເວັ້ນຄວາມມີຍານຫຼາຍໃນຈິດດຽວດ້ວຍປະການສະນີ. ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ທຳ ໑໖ ປະການໃນລະຫວ່າງແຫ່ງສະມາບັດ ຈະປາກົດແຈ້ງແກ່ພະມະຫາເຖຣະໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ເພາະຄວາມທີ່ວັດຖຸແລະອາລົມຖືກກຳນົດໄວ້ແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ພະເຖຣະໄດ້ກຳນົດວັດຖຸແລະອາລົມໄວ້ແລ້ວ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເມື່ອທ່ານພິຈາລະນາເຖິງຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວາມເກີດຂຶ້ນຍ່ອມປາກົດແຈ້ງ, ເມື່ອພິຈາລະນາເຖິງຄວາມຕັ້ງຢູ່ ຄວາມຕັ້ງຢູ່ຍ່ອມປາກົດແຈ້ງ, ເມື່ອພິຈາລະນາເຖິງຄວາມດັບ ຄວາມດັບຍ່ອມປາກົດແຈ້ງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'viditā uppajjanti viditā upaṭṭhahanti viditā abbhatthaṃ gacchantī'. ດ້ວຍບົດວ່າ 'ahutvā sambhonti' (ບໍ່ເຄີຍມີກໍມີຂຶ້ນ) ທ່ານຍ່ອມເຫັນຄວາມເກີດ (ອຸທະຍະ). ດ້ວຍບົດວ່າ 'hutvā paṭiventi' (ມີແລ້ວກໍເສື່ອມສິ້ນໄປ) ທ່ານຍ່ອມເຫັນຄວາມດັບ (ວະຍະ).

อนุปาโยติ ราควเสน อนุปคมโน หุตฺวา. อนปาโยติ ปฏิฆวเสน อนปคโต. อนิสฺสิโตติ ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสเยหิ อนิสฺสิโต. อปฺปฏิพทฺโธติ ฉนฺทราเคน อพทฺโธ. วิปฺปมุตฺโตติ กามราคโต วิปฺปมุตฺโต. วิสํยุตฺโตติ จตูหิ โยเคหิ สพฺพกิเลเสหิ วา วิสํยุตฺโต. วิมริยาทีกเตนาติ นิมฺมริยาทีกเตน. เจตสาติ เอวํวิเธน จิตฺเตน วิหรติ.

ບົດວ່າ 'anupāyo' ຄື ເປັນຜູ້ບໍ່ເຂົ້າໄປຫາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຣາຄະ. ບົດວ່າ 'anapāyo' ຄື ເປັນຜູ້ບໍ່ຫຼີກໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະຕິຄະ. ບົດວ່າ 'anissito' ຄື ເປັນຜູ້ບໍ່ອາໄສດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິ. ບົດວ່າ 'appaṭibaddho' ຄື ເປັນຜູ້ບໍ່ຜູກພັນດ້ວຍສັນທະຣາຄະ. ບົດວ່າ 'vippamutto' ຄື ເປັນຜູ້ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກກາມະຣາຄະ. ບົດວ່າ 'visaṃyutto' ຄື ເປັນຜູ້ປາສະຈາກເຄື່ອງປະກອບ (ໂຍຄະ) ໔ ປະການ ຫຼືປາສະຈາກກິເລດທັງປວງ. ບົດວ່າ 'vimariyādīkatena' ຄື ດ້ວຍຈິດທີ່ບໍ່ມີຂອບເຂດ (ບໍ່ມີກິເລດເປັນເຄື່ອງກັ້ນ). ບົດວ່າ 'cetasā' ຄື ຍ່ອມຢູ່ດ້ວຍຈິດມີລັກສະນະຢ່າງນີ້.

ตตฺถ [Pg.61] ทฺเว มริยาทา กิเลสมริยาทา จ อารมฺมณมริยาทา จ. สเจ หิสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺเต โสฬส ธมฺเม อารพฺภ ราคาทโย อุปฺปชฺเชยฺยุํ, กิเลสมริยาทา เตน กตา ภเวยฺย, เตสุ ปนสฺส เอโกปิ น อุปฺปนฺโนติ กิเลสมริยาทา นตฺถิ. สเจ ปนสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺเต โสฬส ธมฺเม อาวชฺชนฺตสฺส เอกจฺเจ อาปาถํ นาคจฺเฉยฺยุํ. เอวมสฺส อารมฺมณมริยาทา ภเวยฺยุํ. เต ปนสฺส โสฬส ธมฺเม อาวชฺชนฺตสฺส อาปาถํ อนาคตธมฺโม นาม นตฺถีติ อารมฺมณมริยาทาปิ นตฺถิ.

ໃນຄຳນັ້ນ ຂອບເຂດ (ມະຣິຍາດາ) ມີ ໖ ປະການ ຄື ຂອບເຂດແຫ່ງກິເລດ ແລະຂອບເຂດແຫ່ງອາລົມ. ດ້ວຍວ່າ ຖ້າຣາຄະເປັນຕົ້ນພຶງເກີດຂຶ້ນປາຣົບທຳ ໑໖ ປະການ ທີ່ເປັນໄປໃນລະຫວ່າງແຫ່ງສະມາບັດຂອງພະເຖຣະນັ້ນ, ຂອບເຂດແຫ່ງກິເລດກໍພຶງເປັນສິ່ງທີ່ທ່ານເຮັດຂຶ້ນດ້ວຍຣາຄະເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ແຕ່ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ກິເລດແມ່ນແຕ່ຢ່າງດຽວກໍບໍ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ທ່ານ ເພາະເຫດນັ້ນ ຂອບເຂດແຫ່ງກິເລດຈຶ່ງບໍ່ມີ. ແຕ່ຖ້າວ່າ ເມື່ອທ່ານພິຈາລະນາທຳ ໑໖ ປະການ ທີ່ເປັນໄປໃນລະຫວ່າງແຫ່ງສະມາບັດ, ທຳບາງຢ່າງບໍ່ພຶງມາສູ່ຄອງ (ບໍ່ປາກົດ), ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ຂອບເຂດແຫ່ງອາລົມກໍພຶງມີແກ່ທ່ານ. ແຕ່ເມື່ອທ່ານພິຈາລະນາທຳ ໑໖ ປະການເຫຼົ່ານັ້ນ, ທຳທີ່ບໍ່ມາສູ່ຄອງຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະເຫດນັ້ນ ຂອບເຂດແຫ່ງອາລົມກໍບໍ່ມີ.

อปราปิ ทฺเว มริยาทา วิกฺขมฺภนมริยาทา จ สมุจฺเฉทมริยาทา จ. ตาสุ สมุจฺเฉทมริยาทา อุปริ อาคมิสฺสติ, อิมสฺมึ ปน ฐาเน วิกฺขมฺภนมริยาทา อธิปฺเปตา. ตสฺส วิกฺขมฺภิตปจฺจนีกตฺตา นตฺถีติ วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรติ.

ຂອບເຂດອີກ ໖ ປະການ ຄື ຂອບເຂດແຫ່ງການຂົ່ມໄວ້ (ວິກຂັມພະນະ) ແລະຂອບເຂດແຫ່ງການຕັດຂາດ (ສະມຸດເຊທະ). ໃນຂອບເຂດທັງສອງນັ້ນ ຂອບເຂດແຫ່ງການຕັດຂາດຈັກມີມາໃນພາຍຫຼັງ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງຂອບເຂດແຫ່ງການຂົ່ມໄວ້. ເພາະຄວາມທີ່ທຳອັນເປັນປະຕິປັກຖືກທ່ານຂົ່ມໄວ້ແລ້ວ ຈຶ່ງບໍ່ມີ (ຂອບເຂດ), ທ່ານຈຶ່ງຢູ່ດ້ວຍຈິດທີ່ບໍ່ມີຂອບເຂດ.

อุตฺตริ นิสฺสรณนฺติ อิโต อุตฺตริ นิสฺสรณํ. อญฺเญสุ จ สุตฺเตสุ ‘‘อุตฺตริ นิสฺสรณ’’นฺติ นิพฺพานํ วุตฺตํ, อิธ ปน อนนฺตโร วิเสโส อธิปฺเปโตติ เวทิตพฺโพ. ตพฺพหุลีการาติ ตสฺส ปชานนสฺส พหุลีกรเณน. อตฺถิตฺเววสฺส โหตีติ ตสฺส เถรสฺส อตฺถีติเยว ทฬฺหตรํ โหติ. อิมินา นเยน เสสวาเรสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ບົດວ່າ 'uttari nissaraṇaṃ' ຄື ການສະຫຼັດອອກທີ່ຍິ່ງໄປກວ່າປະຖົມມະຊານນີ້. ໃນສູດອື່ນໆ ບົດວ່າ 'uttari nissaraṇaṃ' ໝາຍເຖິງພະນິພານ, ແຕ່ໃນສູດນີ້ ພຶງຊາບວ່າໝາຍເຖິງຄຸນວິເສດທີ່ຢູ່ຖັດໄປ. ບົດວ່າ 'tabbahulīkārā' ຄື ເພາະການເຮັດໃຫ້ຫຼາຍເຊິ່ງຄວາມຮູ້ນັ້ນ. ບົດວ່າ 'atthitvevassa hoti' ຄື ຄວາມຮູ້ຢ່າງໝັ້ນຄົງວ່າ 'ຍັງມີຢູ່ແທ້ໆ' ຍ່ອມມີແກ່ພະເຖຣະນັ້ນ. ໂດຍທຳນອງນີ້ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນວານທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍຄືກັນ.

ทุติยวาเร ปน สมฺปสาทนฏฺเฐน สมฺปสาโท. สภาวโต ววตฺถเปติ.

ສ່ວນໃນວານທີສອງ ບົດວ່າ 'sampasādo' (ຄວາມຜ່ອງໃສ) ເພາະອັດຖະຄືເຮັດໃຫ້ຜ່ອງໃສ. ທ່ານຍ່ອມກຳນົດໂດຍສະພາວະ.

จตุตฺถวาเร อุเปกฺขาติ สุขฏฺฐาเน เวทนุเปกฺขาว. ปสฺสทฺธตฺตา เจตโส อนาโภโคติ โย โส ‘‘ยเทว ตตฺถ สุข’’นฺติ เจตโส อาโภโค, เอเตเนตํ โอฬาริกมกฺขายตีติ เอวํ ปสฺสทฺธตฺตา เจตโส อนาโภโค วุตฺโต, ตสฺส อภาวาติ อตฺโถ. สติปาริสุทฺธีติ ปริสุทฺธาสติเยว. อุเปกฺขาปิ ปาริสุทฺธิอุเปกฺขา.

ໃນວານທີສີ່ ບົດວ່າ 'upekkhā' ຄື ເວທະນາອຸເປກຂາໃນຖານະແຫ່ງສຸຂະນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ 'passaddhattā cetaso anābhogo' ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມໃສ່ໃຈແຫ່ງຈິດໃດທີ່ມີຢູ່ວ່າ 'ຄວາມສຸກໃດທີ່ມີຢູ່ໃນຊານນັ້ນ', ດ້ວຍຄວາມໃສ່ໃຈນີ້ ຊານນັ້ນຈຶ່ງຖືກກ່າວວ່າເປັນຂອງຫຍາບ, ເພາະຄວາມສະຫງົບລະງັບແລ້ວຢ່າງນີ້ ຄວາມບໍ່ໃສ່ໃຈແຫ່ງຈິດຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້, ເນື້ອຄວາມຄື ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄວາມໃສ່ໃຈນັ້ນ. ບົດວ່າ 'satipārisuddhī' ຄື ສະຕິທີ່ບໍລິສຸດນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ 'upekkhā' ກໍຄື ອຸເປກຂາທີ່ບໍລິສຸດ.

๙๕. สโต วุฏฺฐหตีติ สติยา สมนฺนาคโต ญาเณน สมฺปชาโน หุตฺวา วุฏฺฐาติ. เต ธมฺเม สมนุปสฺสตีติ ยสฺมา เนวสญฺญานาสญฺญายตเน พุทฺธานํเยว อนุปทธมฺมวิปสฺสนา โหติ, น สาวกานํ, ตสฺมา เอตฺถ กลาปวิปสฺสนํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห.

໙໕. ບົດວ່າ 'sato vuṭṭhahati' ຄື ເປັນຜູ້ປະກອບດ້ວຍສະຕິ ມີປັນຍາຮູ້ສຶກຕົວທົ່ວພ້ອມດ້ວຍຍານ ແລ້ວອອກ (ຈາກສະມາບັດ). ບົດວ່າ 'te dhamme samanupassati' ອະທિບາຍວ່າ ເພາະເຫດທີ່ໃນເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະຊານ ວິປັດສະນາໃນທຳແຕ່ລະຢ່າງຕາມລຳດັບ ຍ່ອມມີແກ່ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີແກ່ພະສາວົກທັງຫຼາຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າເມື່ອຊົງສະແດງກະລາປະວິປັດສະນາ (ການພิຈາລະນາໂດຍລວມ) ໃນຊານນີ້ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຢ່າງນີ້.

ปญฺญาย [Pg.62] จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ มคฺคปญฺญาย จตฺตาริ สจฺจานิ ทิสฺวา จตฺตาโร อาสวา ขีณา โหนฺติ. สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ อาหริตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตวาโรปิ อตฺถิ, นิโรธสมาปตฺติสมาปนฺนวาโรปิ. อรหตฺตํ ปตฺตวาโร อิธ คหิโต, นิโรธํ ปน จิณฺณวสิตาย อปราปรํ สมาปชฺชิสฺสตีติ วทนฺติ.

ບົດວ່າ 'paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti' ຄື ເມື່ອເຫັນອະລິຍະສັດ ໔ ດ້ວຍມັກຄະປັນຍาແລ້ວ ອາສະວະ ໔ ຍ່ອມສິ້ນໄປ. ວານທີ່ພະສາຣີບຸດເຖຣະຄູ່ກັນ (ຍຸກັນທະ) ເອົາສະມະຖະແລະວິປັດສະນາເຂົ້າມາ ແລ້ວບັນລຸພະອໍຣະຫັນກໍມີຢູ່, ວານທີ່ທ່ານເຂົ້າສູ່ສັນຍາເວທະຢິຕະນິໂຣດສະມາບັດກໍມີຢູ່. ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງວານທີ່ບັນລຸພະອໍຣะຫັນ, ສ່ວນນິໂຣດສະມາບັດນັ້ນ ທ່ານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ ທ່ານຈັກເຂົ້າສູ່ສະມາບັດນັ້ນເລື້ອຍໆ ເພາະຄວາມທີ່ເປັນຜູ້ຊຳນານ (ມີວະສີ).

ตตฺถสฺส ยสฺมึ กาเล นิโรธสมาปตฺติ สีสํ โหติ, นิโรธสฺส วาโร อาคจฺฉติ, ผลสมาปตฺติ คูฬฺหา โหติ. ยสฺมึ กาเล ผลสมาปตฺติ สีสํ โหติ, ผลสมาปตฺติยา วาโร อาคจฺฉติ, นิโรธสมาปตฺติ คูฬฺหา โหติ. ชมฺพุทีปวาสิโน เถรา ปน วทนฺติ ‘‘สาริปุตฺตตฺเถโร สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ อาหริตฺวา อนาคามิผลํ สจฺฉิกตฺวา นิโรธํ สมาปชฺชิ, นิโรธา วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ. เต ธมฺเมติ อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺเต ติสมุฏฺฐานิกรูปธมฺเม, เหฏฺฐา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยํ ปวตฺตธมฺเม วา. เตปิ หิ อิมสฺมึ วาเร วิปสฺสิตพฺพธมฺมาว, ตสฺมา เต วา วิปสฺสตีติ ทสฺเสตุํ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ໃນສະໄໝໃດ ນິໂຣດສະມາບັດເປັນຍອດ ວາຣະແຫ່ງນິໂຣດຍ່ອມມາເຖິງ ຜະລະສະມາບັດຍ່ອມຖືກປິດບັງໄວ້. ໃນສະໄໝໃດ ຜະລະສະມາບັດເປັນຍອດ ວາຣະແຫ່ງຜະລະສະມາບັດຍ່ອມມາເຖິງ ນິໂຣດສະມາບັດຍ່ອມຖືກປິດບັງໄວ້. ສ່ວນພະເຖຣະທັງຫຼາຍ ຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນຊົມພູທະວີບ ກ່າວວ່າ 'ພະສາຣີບຸດເຖຣะຄູ່ກັນເອົາສະມະຖະແລະວິປັດສະນາເຂົ້າມາ ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງອະນາຄາມິຜົນແລ້ວ ເຂົ້າສູ່ນິໂຣດສະມາບັດ, ອອກຈາກນິໂຣດສະມາບັດແລ້ວ ຈຶ່ງບັນລຸພະອໍຣະຫັນ'. ບົດວ່າ 'te dhamme' ຄື ຮູບທຳທີ່ມີສະມຸດຖານ ໓ ທີ່ເປັນໄປໃນລະຫວ່າງແຫ່ງສະມາບັດ ຫຼືທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໃນເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະສະມາບັດໃນພາຍໃຕ້. ດ້ວຍວ່າ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍເປັນທຳທີ່ຄວນພິຈາລະນາເຫັນແຈ້ງໃນວາຣະນີ້ຄືກັນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ຄຳນີ້ຊົງກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງວ່າ ທ່ານຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນແຈ້ງເຊິ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ.

๙๗. วสิปฺปโตติ จิณฺณวสิตํ ปตฺโต. ปารมิปฺปตฺโตติ นิปฺผตฺตึ ปตฺโต. โอรโสติอาทีสุ เถโร ภควโต อุเร นิพฺพตฺตสทฺทํ สุตฺวา ชาโตติ โอรโส, มุเขน ปภาวิตํ สทฺทํ สุตฺวา ชาโตติ มุขโต ชาโต, ธมฺเมน ปน ชาตตฺตา นิมฺมิตตฺตา ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต, ธมฺมทายสฺส อาทิยนโต ธมฺมทายาโท, อามิสทายสฺส อนาทิยนโต โน อามิสทายาโทติ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໙໗. ຄຳວ່າ Vasippato (ຜູ້ບັນລຸຄວາມຊຳນານ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບັນລຸຄວາມຊຳນານທີ່ໄດ້ຝຶກຝົນມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ Pāramippatto (ຜູ້ບັນລຸບາລະມີ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບັນລຸຄວາມສຳເລັດ. ໃນຄຳວ່າ Oraso (ບຸດເກີດຈາກອົກ) ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ: ພະເຖລະ (ພະສາລີບຸດ) ຊື່ວ່າ Oraso ເພາະເກີດມາຈາກການໄດ້ຟັງພະສຸລະສຽງ (ພະທຳມະເທດສະໜາ) ທີ່ເກີດຈາກພະອຸລະ (ເອິກ) ຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ; ຊື່ວ່າ Mukhato jāto (ຜູ້ເກີດຈາກພະໂອດ) ເພາະເກີດມາຈາກການໄດ້ຟັງພະທຳມະເທດສະໜາທີ່ເປັ່ງອອກມາຈາກພະໂອດ; ອີກປະການໜຶ່ງ ຊື່ວ່າ Dhammajo (ຜູ້ເກີດໂດຍທຳ) ແລະ Dhammanimmito (ຜູ້ທີ່ທຳເນລະມິດ) ເພາະເກີດແລະຖືກເນລະມິດຂຶ້ນດ້ວຍໂລກຸດຕະຣະທຳ; ຊື່ວ່າ Dhammadāyādo (ທຳມະທາຍາດ) ເພາະເປັນຜູ້ຮັບເອົາທຳມະມໍລະດົກ; ຊື່ວ່າ No āmisadāyādo (ບໍ່ແມ່ນອາມิສະທາຍາດ) ເພາະບໍ່ຮັບເອົາອາມິສະມໍລະດົກ, ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນແມ່ນຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນຄຳອະທິບາຍ (ອັດຖະກະຖາ) ປປັນຈະສູທະນີ ແຫ່ງມັດຊິມະນິກາຍ

อนุปทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອະນຸປະທະສູດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

๒. ฉพฺพิโสธนสุตฺตวณฺณนา

໒. ການພັນລະນາສັບພິໂສທະນະສູດ

๙๘. เอวํ เม สุตนฺติ ฉพฺพิโสธนสุตฺตํ. ตตฺถ ขีณา ชาตีติอาทีสุ เอเกนาปิ ปเทน อญฺญา พฺยากตาว โหติ, ทฺวีหิปิ. อิธ ปน จตูหิ ปเทหิ อญฺญพฺยากรณํ อาคตํ. ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตาติอาทีสุ ยาย [Pg.63] เจตนาย ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐํ เมติ วทติ, สา ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตา นาม. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อยมนุธมฺโมติ อยํ สภาโว. อภินนฺทิตพฺพนฺติ น เกวลํ อภินนฺทิตพฺพํ, ปรินิพฺพุตสฺส ปนสฺส สพฺโพปิ ขีณาสวสฺส สกฺกาโร กาตพฺโพ. อุตฺตรึ ปญฺโหติ สเจ ปนสฺส เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺฐา โหถ, อุตฺตริมฺปิ อยํ ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพติ ทสฺเสติ. อิโต ปเรสุปิ ตีสุ วาเรสุ อยเมว นโย.

໙໘. ພະສູດທີ່ຂຶ້ນຕົ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ 'Evaṃ me sutaṃ' (ເອກັງ ສະມະຍັງ...) ນີ້ ຄື ສັບພິໂສທະນະສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ, ບົດວ່າ 'khīṇā jāti' (ຊາດສິ້ນແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ, ພຽງແຕ່ບົດດຽວ ກໍເປັນອັນພະຍາກອນອໍຣະຫັດຕະຜົນແລ້ວ, ຫຼື ແມ່ນແຕ່ສອງບົດ ກໍເປັນອັນພະຍາກອນແລ້ວ. ແຕ່ໃນພະສູດນີ້, ການພະຍາກອນອໍຣະຫັດຕະຜົນມາດ້ວຍສີ່ບົດ. ໃນບົດວ່າ 'diṭṭhe diṭṭhavāditā' (ການເວົ້າຕາມທີ່ເຫັນໃນສິ່ງທີ່ເຫັນ) ເປັນຕົ້ນ, ເຈດຕະນາໃດທີ່ເວົ້າໃນສິ່ງທີ່ເຫັນວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າເຫັນແລ້ວ', ເຈດຕະນານັ້ນ ຊື່ວ່າ 'diṭṭhe diṭṭhavāditā'. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ 'ayamanudhammo' ໄດ້ແກ່ ສະພາວະນີ້. ບົດວ່າ 'abhinanditabbaṃ' (ພຶງເພີດເພີນ) ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ພຶງເພີດເພີນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຄວນເຮັດສັກກາລະບູຊາທຸກປະການແກ່ພະຂີນາສົບຜູ້ປໍຣິນິບພານແລ້ວນັ້ນດ້ວຍ. ບົດວ່າ 'uttariṃ pañho' (ປັນຫາທີ່ຍິ່ງຂຶ້ນໄປ) ສະແດງວ່າ ຖ້າພວກທ່ານຍັງບໍ່ພໍໃຈກັບການຕອບປັນຫານັ້ນ, ກໍຄວນຖາມປັນຫາທີ່ຍິ່ງຂຶ້ນໄປກວ່ານັ້ນອີກ. ໃນວາລະທີ່ເຫຼືອອີກສາມວາລະ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

๙๙. อพลนฺติ ทุพฺพลํ. วิราคุนนฺติ วิคจฺฉนสภาวํ. อนสฺสาสิกนฺติ อสฺสาสวิรหิตํ. อุปายูปาทานาติ ตณฺหาทิฏฺฐีนเมตํ อธิวจนํ. ตณฺหาทิฏฺฐิโย หิ เตภูมกธมฺเม อุเปนฺตีติ อุปายา, อุปาทิยนฺตีติ อุปาทานา. เจตโส อทิฏฺฐานาภินิเวสานุสยาติปิ ตาสํเยว นามํ. จิตฺตญฺหิ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ สกฺกายธมฺเมสุ ติฏฺฐติ อธิติฏฺฐตีติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย เจตโส อธิฏฺฐานา, ตาหิ ตํ อภินิวิสตีติ อภินิเวสา, ตาหิเยว ตํ อนุเสตีติ อนุสยาติ วุจฺจนฺติ. ขยา วิราคาติอาทีสุ ขเยน วิราเคนาติ อตฺโถ. สพฺพานิ เจตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว.

໙໙. ບົດວ່າ 'abalaṃ' ໄດ້ແກ່ ອ່ອນແອ (ບໍ່ມີກຳລັງ). ບົດວ່າ 'virāgunaṃ' ໄດ້ແກ່ ມີສະພາວະປາສະຈາກໄປ. ບົດວ່າ 'anassāsikaṃ' ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກຄວາມເບົາໃຈ (ບໍ່ມີຄວາມສະບາຍ). ບົດວ່າ 'upāyūpādānā' ນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງຕັນຫາແລະທິດຖິ. ເພາະວ່າຕັນຫາແລະທິດຖິຍ່ອມເຂົ້າເຖິງທຳໃນພູມສາມ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'upāyā' (ເຄື່ອງເຂົ້າເຖິງ), ແລະຍ່ອມຍຶດໝັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'upādānā' (ຄວາມຍຶດໝັ້ນ). ແມ່ນແຕ່ຄຳວ່າ 'cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā' (ທີ່ຕັ້ງ ຄວາມຝັງຕົວ ແລະກິເລດສະສົມແຫ່ງຈິດ) ກໍເປັນຊື່ຂອງຕັນຫາແລະທິດຖິເຫຼົ່ານັ້ນເອງ. ເພາະວ່າຈິດຍ່ອມຕັ້ງຢູ່, ຕັ້ງຢູ່ສະເພາະໃນສັກກາຍະທຳດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິ, ເພາະສະນັ້ນ ຕັນຫາແລະທິດຖິຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'cetaso adhiṭṭhānā' (ທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຈິດ), ຈິດຍ່ອມຝັງຕົວເຂົ້າໄປໃນສັກກາຍະທຳນັ້ນດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິເຫຼົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'abhinivesā' (ความຝັງຕົວ), ຈິດຍ່ອມນອນເນື່ອງ (ສະສົມ) ຢູ່ດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິເຫຼົ່ານັ້ນເອງ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'anusayā' (ກິເລດສະສົມ). ໃນບົດວ່າ 'khayā virāgā' ເປັນຕົ້ນ, ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມສິ້ນໄປ ເພາະຄວາມປາສະຈາກກຳໜັດ. ບົດທັງໝົດເຫຼົ່ານີ້ລ້ວນແຕ່ເປັນໄວພົດ (ຄຳແທນ) ຂອງກັນແລະກັນ.

๑๐๐. ปถวีธาตูติ ปติฏฺฐานธาตุ. อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุ. เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุ. วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุ. อากาสธาตูติ อสมฺผุฏฺฐธาตุ. วิญฺญาณธาตูติ วิชานนธาตุ. น อนตฺตโต อุปคจฺฉินฺติ อหํ อตฺตาติ อตฺตโกฏฺฐาเสน น อุปคมึ. น จ ปถวีธาตุนิสฺสิตนฺติ ปถวีธาตุนิสฺสิตา เสสธาตุโย จ อุปาทารูปญฺจ อรูปกฺขนฺธา จ. เตปิ หิ นิสฺสิตวตฺถุรูปานํ ปถวีธาตุนิสฺสิตตฺตา เอเกน ปริยาเยน ปถวีธาตุนิสฺสิตาว. ตสฺมา ‘‘น จ ปถวีธาตุนิสฺสิต’’นฺติ วทนฺโต เสสรูปารูปธมฺเมปิ อตฺตโต น อุปคจฺฉินฺติ วทติ. อากาสธาตุนิสฺสิตปเท ปน อวินิพฺโภควเสน สพฺพมฺปิ ภูตุปาทารูปํ อากาสธาตุนิสฺสิตํ นาม, ตถา ตํนิสฺสิตรูปวตฺถุกา อรูปกฺขนฺธา. เอวํ อิธาปิ รูปารูปํ คหิตเมว โหติ. วิญฺญาณธาตุนิสฺสิตปเท ปน สหชาตา ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปญฺจ วิญฺญาณธาตุนิสฺสิตนฺติ รูปารูปํ คหิตเมว โหติ.

໑໐໐. ບົດວ່າ 'pathavīdhātu' (ປະຖະວີທາດ) ໄດ້ແກ່ ທາດທີ່ເປັນທີ່ຕັ້ງ. ບົດວ່າ 'āpodhātu' (ອາໂປທາດ) ໄດ້ແກ່ ທາດທີ່ເກາະກຸມ. ບົດວ່າ 'tejodhātu' (ເຕໂຊທາດ) ໄດ້ແກ່ ທາດທີ່ເຮັດໃຫ້ຮ້ອນ (ຍ່ອຍ). ບົດວ່າ 'vāyodhātu' (ວາໂຍທາດ) ໄດ້ແກ່ ທາດທີ່ຄຳ້ຈຸນ (ເຄັ່ງຕຶງ). ບົດວ່າ 'ākāsadhātu' (ອາກາສະທາດ) ໄດ້ແກ່ ທາດທີ່ບໍ່ຖືກຕ້ອງ (ຊ່ອງຫວ່າງ). ບົດວ່າ 'viññāṇadhātu' (ວິນຍານະທາດ) ໄດ້ແກ່ ທາດທີ່ຮູ້ແຈ້ງ. ບົດວ່າ 'na anattato upagacchinti' (ບໍ່ເຂົ້າເຖິງໂດຍຄວາມເປັນອັດຕາ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ເຂົ້າເຖິງໂດຍຄວາມເປັນສ່ວນແຫ່ງອັດຕາວ່າ 'ນີ້ແມ່ນອັດຕາຂອງເຮົາ'. ບົດວ່າ 'na ca pathavīdhātunissitaṃ' (ແລະບໍ່ອາໄສປະຖະວີທາດ) ມີອະທິບາຍວ່າ ທາດທີ່ເຫຼືອ, ອຸປາດາຍະຮູບ ແລະອະຣູບະຂັນ (ນາມຂັນ) ທັງຫຼາຍ ຍ່ອມອາໄສປະຖະວີທາດ. ເພາະວ່າທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍອາໄສປະຖະວີທາດໂດຍປະຣິຍາຍໜຶ່ງ ເພາະຮູບທີ່ເປັນທີ່ອາໄສນັ້ນອາໄສປະຖະວີທາດ. ເພາະສະນັ້ນ ພະອໍຣະຫັນເມື່ອເວົ້າວ່າ 'ແລະບໍ່ອາໄສປະຖະວີທາດ' ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ບໍ່ເຂົ້າເຖິງຮູບແລະອະຣູບະທຳທີ່ເຫຼືອໂດຍຄວາມເປັນອັດຕາເຊັ່ນກັນ. ສ່ວນໃນບົດທີ່ກ່ຽວກັບອາກາສະທາດນັ້ນ, ໂດຍຄວາມບໍ່ແຍກຈາກກັນ, ມະຫາພູຕະຮູບແລະອຸປາດາຍະຮູບທັງໝົດ ຊື່ວ່າອາໄສອາກາສະທາດ, ແລະອະຣູບະຂັນທັງຫຼາຍທີ່ມີຮູບອັນອາໄສອາກາສະທາດນັ້ນເປັນທີ່ຕັ້ງ ກໍຊື່ວ່າອາໄສອາກາສະທາດເຊັ່ນກັນ. ຢ່າງນີ້ ແມ່ນແຕ່ໃນບົດນີ້ ຮູບແລະອະຣູບະທຳກໍເປັນອັນຖືເອົາແລ້ວທັງໝົດ. ສ່ວນໃນບົດທີ່ກ່ຽວກັບວິນຍານະທາດນັ້ນ, ນາມຂັນສາມທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ ແລະຈິດຕະສະມຸດຖານະຮູບ ຊື່ວ່າອາໄສວິນຍານະທາດ, ດັ່ງນັ້ນ ຮູບແລະອະຣູບະທຳກໍເປັນອັນຖືເອົາແລ້ວທັງໝົດເຊັ່ນກັນ.

๑๐๑. รูเป จกฺขุวิญฺญาเณ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสูติ เอตฺถ ยํ อตีเต จกฺขุทฺวารสฺส อาปาถํ อาคนฺตฺวา นิรุทฺธํ, ยญฺจ อนาคเต อาปาถํ [Pg.64] อาคนฺตฺวา นิรุชฺฌิสฺสติ, ยมฺปิ เอตรหิ อาคนฺตฺวา นิรุทฺธํ, ตํ สพฺพํ รูปํ นาม. ยํ ปน อตีเตปิ อาปาถํ อนาคนฺตฺวา นิรุทฺธํ, อนาคเตปิ อนาคนฺตฺวา นิรุชฺฌิสฺสติ, เอตรหิปิ อนาคนฺตฺวา นิรุทฺธํ, ตํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพธมฺเมสุ สงฺคหิตนฺติ วุตฺเต ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร อาห – ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน ทฺวิธา กโรถ, อุปริ ฉนฺโทวาเร กินฺติ กริสฺสถ, นยิทํ ลพฺภตี’’ติ. ตสฺมา ตีสุ กาเลสุ อาปาถํ อาคตํ วา อนาคตํ วา สพฺพมฺปิ ตํ รูปเมว, จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา ปน ตโย ขนฺธา จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพธมฺมาติ เวทิตพฺพา. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ ‘‘จกฺขุวิญฺญาเณน สทฺธึ วิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสู’’ติ. ฉนฺโทติ ตณฺหาฉนฺโท. ราโคติ สฺเวว รชฺชนวเสน ราโค. นนฺทีติ สฺเวว อภินนฺทนวเสน นนฺที. ตณฺหาติ สฺเวว ตณฺหายนวเสน ตณฺหา. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย.

໑໐໑. ໃນບົດວ່າ 'rūpe cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesu' (ໃນຮູບ, ໃນຈັກຂຸວິນຍານ, ແລະໃນທຳທີ່ພຶງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ) ນີ້, ຮູບໃດທີ່ມາສູ່ຄອງແຫ່ງຈັກຂຸທະວານໃນອະດີດແລ້ວດັບໄປ, ຮູບໃດທີ່ຈະມາສູ່ຄອງແລ້ວດັບໄປໃນອະນາຄົດ, ແລະຮູບໃດທີ່ມາສູ່ຄອງແລ້ວດັບໄປໃນປັດຈຸບັນນີ້, ຮູບທັງໝົດນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'rūpa' (ຮູບ). ສ່ວນຮູບໃດທີ່ແມ່ນແຕ່ໃນອະດີດກໍບໍ່ໄດ້ມາສູ່ຄອງແລ້ວດັບໄປ, ໃນອະນາຄົດກໍຈະບໍ່ມາສູ່ຄອງແລ້ວດັບໄປ, ແລະໃນປັດຈຸບັນນີ້ກໍບໍ່ໄດ້ມາສູ່ຄອງແລ້ວດັບໄປ, ຮູບທັງໝົດນັ້ນ ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນ 'cakkhuviññāṇaviññātabbadhammā' (ທຳທີ່ພຶງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ). ເມື່ອມີຄຳອະທິບາຍຢ່າງນີ້, ພະຕິປິຕະກະຈູລະອະໄພເຖລະ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ: 'ໃນບ່ອນນີ້ ພວກທ່ານຈົ່ງແບ່ງອອກເປັນສອງສ່ວນ, ແລ້ວໃນຊັນໂທວາລະ (ວາລະແຫ່ງຄວາມພໍໃຈ) ທີ່ຢູ່ຂ້າງເທິງນັ້ນ ພວກທ່ານຈະເຮັດແນວໃດ, ເພາະອັດຖະນີ້ຍ່ອມບໍ່ໄດ້'. ເພາະສະນັ້ນ, ຮູບທັງໝົດທີ່ມາສູ່ຄອງ ຫຼື ບໍ່ມາສູ່ຄອງໃນການທັງສາມ ກໍຄືຮູບນັ້ນເອງ, ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ຂັນສາມທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ ຄື 'cakkhuviññāṇaviññātabbadhammā'. ເພາະວ່າອັດຖະໃນບົດນີ້ ຄື 'ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ພຶງຮູ້ແຈ້ງຮ່ວມກັບຈັກຂຸວິນຍານ'. ບົດວ່າ 'chando' ໄດ້ແກ່ ຕັນຫາສັນທະ. ບົດວ່າ 'rāgo' ໄດ້ແກ່ ຕັນຫາສັນທະນັ້ນເອງ ທີ່ຊື່ວ່າຣາຄະ ເພາະຄວາມກຳໜັດຍຶດໝັ້ນ. ບົດວ່າ 'nandī' ໄດ້ແກ່ ຕັນຫາສັນທະນັ້ນເອງ ທີ່ຊື່ວ່ານັນທິ ເພາະຄວາມເພີດເພີນ. ບົດວ່າ 'taṇhā' ໄດ້ແກ່ ຕັນຫາສັນທະນັ້ນເອງ ທີ່ຊື່ວ່າຕັນຫາ ເພາະຄວາມທະຍານຢາກ. ໃນທະວານທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

๑๐๒. อหงฺการมมงฺการมานานุสยาติ เอตฺถ อหงฺกาโร มาโน, มมงฺกาโร ตณฺหา, สฺเวว มานานุสโย. อาสวานํ ขยญาณายาติ อิทํ ปุพฺเพนิวาสํ ทิพฺพจกฺขุญฺจ อวตฺวา กสฺมา วุตฺตํ? ภิกฺขู โลกิยธมฺมํ น ปุจฺฉนฺติ, โลกุตฺตรเมว ปุจฺฉนฺติ, ตสฺมา ปุจฺฉิตปญฺหํเยว กเถนฺโต เอวมาห. เอกวิสฺสชฺชิตสุตฺตํ นาเมตํ, ฉพฺพิโสธนนฺติปิสฺส นามํ. เอตฺถ หิ จตฺตาโร โวหารา ปญฺจ ขนฺธา ฉ ธาตุโย ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ อตฺตโน สวิญฺญาณกกาโย ปเรสํ สวิญฺญาณกกาโยติ อิเม ฉ โกฏฺฐาสา วิสุทฺธา, ตสฺมา ‘‘ฉพฺพิโสธนิย’’นฺติ วุตฺตํ. ปรสมุทฺทวาสิตฺเถรา ปน อตฺตโน จ ปรสฺส จ วิญฺญาณกกายํ เอกเมว กตฺวา จตูหิ อาหาเรหิ สทฺธินฺติ ฉ โกฏฺฐาเส วทนฺติ.

໑໐໒. In ບົດວ່າ 'ahaṅkāramamaṅkāramānānusaya' (ອະຫັງການ ມະມັງການ ແລະມານານຸໄສ) ນີ້, ອະຫັງການ ຄື ມານະ, ມະມັງການ ຄື ຕັນຫາ, ແລະມານະນັ້ນເອງ ຄື ມານານຸໄສ. ຄຳວ່າ 'āsavānaṃ khayañāṇāya' (ເພື່ອຍານເປັນເຄື່ອງສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະ) ນີ້, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ກ່າວເຖິງປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານແລະທິບພະຈັກຂຸຍານ? ເພາະວ່າ ພິກຂຸທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ຖາມເຖິງໂລກິຍະທຳ, ແຕ່ຍ່ອມຖາມເຖິງໂລກຸດຕະຣະທຳເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າເມື່ອຈະວິສັດສະນາປັນຫາທີ່ຖາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້. ພະສູດນີ້ຊື່ວ່າ ເອກະວິສັດຊິຕະສູດ, ແລະມີຊື່ອີກຢ່າງໜຶ່ງວ່າ ສັບພິໂສທະນະສູດ. ເພາະວ່າໃນພະສູດນີ້, ສ່ວນທັງຫົກເຫຼົ່ານີ້ ຄື ໂວຫານສີ່, ຂັນຫ້າ, ທາດຫົກ, ອາຍະຕະນະພາຍໃນແລະພາຍນອກຫົກ, ກາຍທີ່ມີວິນຍານຂອງຕົນ, ແລະກາຍທີ່ມີວິນຍານຂອງຜູ້ນອກ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍລິສຸດແລ້ວ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສັບພິໂສທະນະສູດ' (ພະສູດວ່າດ້ວຍການຊຳລະຫົກປະການ). ສ່ວນພະເຖລະຜູ້ຢູ່ໃນເກາະອື່ນ (ລັງກາທະວີບ) ກ່າວວ່າ ສ່ວນທັງຫົກນັ້ນ ຄື ການລວມກາຍທີ່ມີວິນຍານຂອງຕົນແລະຂອງຜູ້ອື່ນເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວນັບຮ່ວມກັບອາຫານສີ່.

อิเม ปน ฉ โกฏฺฐาสา ‘‘กึ เต อธิคตํ, กินฺติ เต อธิคตํ, กทา เต อธิคตํ, กตฺถ เต อธิคตํ, กตเม เต กิเลสา ปหีนา, กตเมสํ ตฺวํ ธมฺมานํ ลาภี’’ติ (ปารา. ๑๙๘) เอวํ วินยนิทฺเทสปริยาเยน โสเธตพฺพา.

ສ່ວນວ່າ ສ່ວນທັງຫົກເຫຼົ່ານີ້ ພຶງຊຳລະດ້ວຍວິທີການສະແດງໃນພະວິນັຍຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ທ່ານບັນລຸຫຍັງແລ້ວ?, ທ່ານບັນລຸແນວໃດ?, ທ່ານບັນລຸເມື່ອໃດ?, ທ່ານບັນລຸຢູ່ໃສ?, ກິເລດໃດຂອງທ່ານລະໄດ້ແລ້ວ?, ແລະທ່ານເປັນຜູ້ໄດ້ຮັບທຳໃດ?'.

เอตฺถ หิ กึ เต อธิคตนฺติ อธิคมปุจฺฉา, ฌานวิโมกฺขาทีสุ โสตาปตฺติมคฺคาทีสุ วา กึ ตยา อธิคตํ. กินฺติ เต อธิคตนฺติ อุปายปุจฺฉา. อยญฺหิ เอตฺถาธิปฺปาโย – กึ ตยา อนิจฺจลกฺขณํ ธุรํ กตฺวา อธิคตํ, ทุกฺขานตฺตลกฺขเณสุ อญฺญตรํ วา, กึ วา สมาธิวเสน อภินิวิสิตฺวา[Pg.65], อุทาหุ วิปสฺสนาวเสน, ตถา กึ รูเป อภินิวิสิตฺวา, อุทาหุ อรูเป, กึ วา อชฺฌตฺตํ อภินิวิสิตฺวา, อุทาหุ พหิทฺธาติ. กทา เต อธิคตนฺติ กาลปุจฺฉา, ปุพฺพณฺหมชฺฌนฺหิกาทีสุ กตรสฺมึ กาเลติ วุตฺตํ โหติ.

ໃນຄຳຖາມເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'kiṃ te adhigataṃ' (ທ່ານບັນລຸຫຍັງແລ້ວ) ຄື ຄຳຖາມຖາມເຖິງການບັນລຸ, ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນບັນດາຊານ, ວິໂມກ ເປັນຕົ້ນ ຫຼື ໃນບັນດາໂສດາປັດຕິມັກ ເປັນຕົ້ນ ທ່ານບັນລຸທຳໃດແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'kinti te adhigataṃ' (ທ່ານບັນລຸແນວໃດ) ຄື ຄຳຖາມຖາມເຖິງວິທີການ. ອະທິບາຍໃນບົດນີ້ມີວ່າ: ທ່ານບັນລຸໂດຍເຮັດອະນິດຈະລັກສະນະໃຫ້ເປັນປະທານ (ຫົວໜ້າ) ບໍ່, ຫຼື ເຮັດລັກສະນະໃດໜຶ່ງໃນທຸກຂະລັກສະນະແລະອະນັດຕະລັກສະນະໃຫ້ເປັນປະທານ, ຫຼື ວ່າເຂົ້າໄປຕັ້ງໝັ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາທິ, ຫຼື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ, ແລະເຂົ້າໄປຕັ້ງໝັ້ນໃນຮູບ ບໍ່, ຫຼື ໃນອະຣູບ, ຫຼື ເຂົ້າໄປຕັ້ງໝັ້ນໃນພາຍໃນ ບໍ່, ຫຼື ໃນພາຍນອກ. ຄຳວ່າ 'kadā te adhigataṃ' (ທ່ານບັນລຸເມື່ອໃດ) ຄື ຄຳຖາມຖາມເຖິງເວລາ, ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນເວລາເຊົ້າ, ເວລາທ່ຽງ ເປັນຕົ້ນ ທ່ານບັນລຸໃນເວລາໃດ.

กตฺถ เต อธิคตนฺติ โอกาสปุจฺฉา, กิสฺมึ โอกาเส, กึ รตฺติฏฺฐาเน ทิวาฏฺฐาเน รุกฺขมูเล มณฺฑเป กตรสฺมึ วา วิหาเรติ วุตฺตํ โหติ. กตเม เต กิเลสา ปหีนาติ ปหีนกิเลเส ปุจฺฉติ, กตรมคฺควชฺฌา ตว กิเลสา ปหีนาติ วุตฺตํ โหติ.

ຄຳວ່າ 'kattha te adhigataṃ' (ທ່ານບັນລຸຢູ່ໃສ) ຄື ຄຳຖາມຖາມເຖິງສະຖານທີ່, ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນສະຖານທີ່ໃດ, ໃນທີ່ພັກກາງຄືນ, ທີ່ພັກກາງເວັນ, ກົກໄມ້, ມົນທົບ ຫຼື ໃນວິຫານໃດ. ຄຳວ່າ 'katame te kilesā pahīnā' (ກິເລດໃດຂອງທ່ານລະໄດ້ແລ້ວ) ຄື ຄຳຖາມຖາມເຖິງກິເລດທີ່ລະໄດ້ແລ້ວ, ໝາຍຄວາມວ່າ ກິເລດທີ່ພຶງລະດ້ວຍມັກໃດຂອງທ່ານລະໄດ້ແລ້ວ.

กตเมสํ ตฺวํ ธมฺมานํ ลาภีติ ปฏิลทฺธธมฺมปุจฺฉา, ปฐมมคฺคาทีสุ กตเมสํ ตฺวํ ธมฺมานํ ลาภีติ วุตฺตํ โหติ.

ຄຳວ່າ 'katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī' (ທ່ານເປັນຜູ້ໄດ້ຮັບທຳໃດ) ຄື ຄຳຖາມຖາມເຖິງທຳທີ່ໄດ້ຮັບ, ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນບັນດາປະຖົມມັກ (ໂສດາປັດຕິມັກ) ເປັນຕົ້ນ ທ່ານເປັນຜູ້ໄດ້ຮັບທຳໃດ.

ตสฺมา อิทานิ เจปิ โกจิ ภิกฺขุ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาธิคมํ พฺยากเรยฺย, น โส เอตฺตาวตาว สกฺกาตพฺโพ. อิเมสุ ปน ฉสุ ฐาเนสุ โสธนตฺถํ วตฺตพฺโพ ‘‘กึ เต อธิคตํ, กึ ฌานํ อุทาหุ วิโมกฺขาทีสุ อญฺญตร’’นฺติ? โย หิ เยน อธิคโต ธมฺโม, โส ตสฺส ปากโฏ โหติ. สเจ ‘‘อิทํ นาม เม อธิคต’’นฺติ วทติ, ตโต ‘‘กินฺติ เต อธิคต’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺโพ. อนิจฺจลกฺขณาทีสุ กึ ธุรํ กตฺวา, อฏฺฐตึสาย วา อารมฺมเณสุ รูปารูปอชฺฌตฺตพหิทฺธาทิเภเทสุ วา ธมฺเมสุ เกน มุเขน อภินิวิสิตฺวาติ? โย หิ ยสฺสาภินิเวโส, โส ตสฺส ปากโฏ โหติ.

ເພາະສະນັ້ນ ໃນປັດຈຸບັນນີ້ ຫາກມີພິກຂຸຮູບໃດຮູບໜຶ່ງພະຍາກອນການບັນລຸອຸດຕະຣິມະນຸດສະທຳ, ກໍບໍ່ພຶງເຮັດສັກກາລະບູຊາແກ່ພິກຂຸຮູບນັ້ນພຽງແຕ່ການກ່າວເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ຄວນຖາມເພື່ອຊຳລະໃນຖານະທັງຫົກເຫຼົ່ານີ້ວ່າ: 'ທ່ານບັນລຸຫຍັງແລ້ວ, ທ່ານບັນລຸຊານ ຫຼື ບັນລຸທຳໃດໜຶ່ງໃນບັນດາວิໂມກ ເປັນຕົ້ນ?'. ເພາະວ່າ ທຳໃດທີ່ບຸກຄົນບັນລຸແລ້ວດ້ວຍທຳໃດ, ທຳນັ້ນຍ່ອມປາກົດແຈ້ງແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ. ຫາກພິກຂຸນັ້ນຕອບວ່າ 'ข້າພະເຈົ້າບັນລຸທຳຊື່ນີ້ແລ້ວ', ຈາກນັ້ນກໍຄວນຖາມວ່າ 'ທ່ານບັນລຸແນວໃດ?'. ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນບັນດາອະນິດຈະລັກສະນະ ເປັນຕົ້ນ ທ່ານເຮັດລັກສະນະໃດໃຫ້ເປັນປະທານ, ຫຼື ໃນອາລົມສາມສິບແປດປະການ, ຫຼື ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີການແບ່ງເປັນຮູບ, ອະຣູບ, ພາຍໃນ ແລະພາຍນອກ ເປັນຕົ້ນ ທ່ານເຂົ້າໄປຕັ້ງໝັ້ນໂດຍປະຕູ (ວິທີ) ໃດ?. ເພາະວ່າ ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນຂອງບຸກຄົນໃດມີໃນທຳໃດ, ທຳນັ້ນຍ່ອມປາກົດແຈ້ງແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ.

สเจ ปน ‘‘อยํ นาม เม อภินิเวโส, เอวํ มยา อธิคต’’นฺติ วทติ, ตโต ‘‘กทา เต อธิคต’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺโพ, ‘‘กึ ปุพฺพณฺเห, อุทาหุ มชฺฌนฺหิกาทีสุ อญฺญตรสฺมึ กาเล’’ติ? สพฺเพสญฺหิ อตฺตนา อธิคตกาโล ปากโฏ โหติ. สเจ ‘‘อมุกสฺมึ นาม เม กาเล อธิคต’’นฺติ วทติ, ตโต ‘‘กตฺถ เต อธิคต’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺโพ, ‘‘กึ ทิวาฏฺฐาเน, อุทาหุ รตฺติฏฺฐานาทีสุ อญฺญตรสฺมึ โอกาเส’’ติ? สพฺเพสญฺหิ อตฺตนา อธิคโตกาโส ปากโฏ โหติ. สเจ ‘‘อมุกสฺมึ นาม เม โอกาเส อธิคต’’นฺติ วทติ, ตโต ‘‘กตเม เต กิเลสา ปหีนา’’ติ ปุจฺฉิตพฺโพ, ‘‘กึ ปฐมมคฺควชฺฌา, อุทาหุ ทุติยาทิมคฺควชฺฌา’’ติ? สพฺเพสญฺหิ อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ปหีนกิเลสา ปากฏา โหนฺติ.

ແຕ່ຖ້າພິກຂຸນັ້ນຕອບວ່າ 'ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນຂອງຂ້າພະເຈົ້າແມ່ນຊື່ນີ້, ຂ້າພະເຈົ້າບັນລຸແລ້ວຢ່າງນີ້', ຈາກນັ້ນກໍຄວນຖາມວ່າ 'ທ່ານບັນລຸເມື່ອໃດ?, ບັນລຸໃນເວລາເຊົ້າ ຫຼື ໃນເວລາໃດໜຶ່ງມີເວລາທ່ຽງ ເປັນຕົ້ນ?'. ເພາະວ່າ ເວລາທີ່ຕົນບັນລຸຍ່ອມປາກົດແຈ້ງແກ່ທຸກຄົນ. ຫາກພິກຂຸນັ້ນຕອບວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າບັນລຸໃນເວລາຊື່ນີ້', ຈາກນັ້ນກໍຄວນຖາມວ່າ 'ທ່ານບັນລຸຢູ່ໃສ?, ບັນລຸໃນທີ່ພັກກາງເວັນ ຫຼື ໃນສະຖານທີ່ໃດໜຶ່ງມີທີ່ພັກກາງຄືນ ເປັນຕົ້ນ?'. ເພາະວ່າ ສະຖານທີ່ທີ່ຕົນບັນລຸຍ່ອມປາກົດແຈ້ງແກ່ທຸກຄົນ. ຫາກພິກຂຸນັ້ນຕອບວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າບັນລຸໃນສະຖານທີ່ຊື່ນີ້', ຈາກນັ້ນກໍຄວນຖາມວ່າ 'ກິເລດໃດຂອງທ່ານລະໄດ້ແລ້ວ?, ກິເລດທີ່ພຶງລະດ້ວຍປະຖົມມັກ (ໂສດາປັດຕິມັກ) ຫຼື ກິເລດທີ່ພຶງລະດ້ວຍມັກທີສອງ (ສະກະທາຄາມີມັກ) ເປັນຕົ້ນ?'. ເພາະວ່າ ກິເລດທີ່ລະໄດ້ດ້ວຍມັກທີ່ຕົນບັນລຸແລ້ວ ຍ່ອມປາກົດແຈ້ງແກ່ທຸກຄົນ.

สเจ [Pg.66] ‘‘อิเม นาม เม กิเลสา ปหีนา’’ติ วทติ, ตโต ‘‘กตเมสํ ตฺวํ ธมฺมานํ ลาภี’’ติ ปุจฺฉิตพฺโพ, ‘‘กึ โสตาปตฺติมคฺคสฺส, อุทาหุ สกทาคามิมคฺคาทีสุ อญฺญตรสฺสา’’ติ? สพฺเพสญฺหิ อตฺตนา อธิคตธมฺโม ปากโฏ โหติ. สเจ ‘‘อิเมสํ นามาหํ ธมฺมานํ ลาภี’’ติ วทติ, เอตฺตาวตาปิสฺส วจนํ น สทฺธาตพฺพํ. พหุสฺสุตา หิ อุคฺคหปริปุจฺฉากุสลา ภิกฺขู อิมานิ ฉ ฐานานิ โสเธตุํ สกฺโกนฺติ. อิมสฺส ภิกฺขุโน อาคมนปฏิปทา โสเธตพฺพา, ยทิ อาคมนปฏิปทา น สุชฺฌติ, ‘‘อิมาย ปฏิปทาย โลกุตฺตรธมฺมา นาม น ลพฺภนฺตี’’ติ อปเนตพฺโพ.

ຫາກພິກຂຸນັ້ນຕອບວ່າ 'ກິເລດຊື່ເຫຼົ່ານີ້ຂອງຂ້າພະເຈົ້າລະໄດ້ແລ້ວ', ຈາກນັ້ນກໍຄວນຖາມວ່າ 'ທ່ານເປັນຜູ້ໄດ້ຮັບທຳໃດ?, ໄດ້ຮັບໂສດາປັດຕິມັກ ຫຼື ມັກໃດໜຶ່ງໃນບັນດາສະກະທາຄາມີມັກ ເປັນຕົ້ນ?'. ເພາະວ່າ ທຳທີ່ຕົນບັນລຸແລ້ວ ຍ່ອມປາກົດແຈ້ງແກ່ທຸກຄົນ. ຫາກພິກຂຸນັ້ນຕອບວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າເປັນຜູ້ໄດ້ຮັບທຳຊື່ເຫຼົ່ານີ້', ພຽງແຕ່ການກ່າວເທົ່ານີ້ ກໍຍັງບໍ່ພຶງເຊື່ອຖືຄຳເວົ້າຂອງພິກຂຸນັ້ນ. ເພາະວ່າ ພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ເປັນພະຫູສູດ ຜູ້ສະຫຼາດໃນການຮຽນແລະການສອບຖາມ ຍ່ອມສາມາດຊຳລະຖານະທັງຫົກເຫຼົ່ານີ້ໄດ້. ຄວນຊຳລະປະຕິປະທາເຄື່ອງບັນລຸ (ທາງດຳເນີນ) ຂອງພິກຂຸຮູບນີ້, ຖ້າປະຕິປະທາເຄື່ອງບັນລຸບໍ່ບໍລິສຸດ, ກໍພຶງຂັບໄລ່ອອກໄປດ້ວຍຄຳວ່າ 'ດ້ວຍປະຕິປະທານີ້ ຍ່ອມບໍ່ອາດບັນລຸໂລກຸດຕະຣະທຳໄດ້'.

ยทิ ปนสฺส อาคมนปฏิปทา สุชฺฌติ, ‘‘ทีฆรตฺตํ ตีสุ สิกฺขาสุ อปฺปมตฺโต ชาคริยมนุยุตฺโต จตูสุ ปจฺจเยสุ อลคฺโค อากาเส ปาณิสเมน เจตสา วิหรตี’’ติ ปญฺญายติ, ตสฺส ภิกฺขุโน พฺยากรณํ ปฏิปทาย สทฺธึ สํสนฺทติ สเมติ. ‘‘เสยฺยถาปิ นาม คงฺโคทกํ ยมุโนทเกน สทฺธึ สํสนฺทติ สเมติ, เอวเมว สุปญฺญตฺตา เตน ภควตา สาวกานํ นิพฺพานคามินี ปฏิปทา สํสนฺทติ สเมติ นิพฺพานญฺจ ปฏิปทา จา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๙๖) วุตฺตสทิสํ โหติ.

ແຕ່ຖ້າປະຕິປະທາເຄື່ອງບັນລຸຂອງພິກຂຸນັ້ນບໍລິສຸດ, ແລະປາກົດວ່າ 'ເປັນຜູ້ບໍ່ປະມາດໃນສິກຂາສາມຕະຫຼອດການລະນານ, ປະກອບຄວາມພຽນເປັນເຄື່ອງຕື່ນຢູ່ສະເໝີ, ບໍ່ຕິດຂ້ອງໃນປັດໄຈສີ່, ມີໃຈສະເໝີດ້ວຍຝາມືທີ່ໂບກໄປໃນອາກາດຢູ່', ການພະຍາກອນຂອງພິກຂຸຮູບນັ້ນຍ່ອມເຂົ້າກັນໄດ້ ແລະສົມທົບກັນໄດ້ກັບປະຕິປະທາ. ຍ່ອມເປັນເໝືອນຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ: 'ປຽບເໝືອນນຳ້ໃນແມ່ນຳ້ຄົງຄາ ຍ່ອມເຂົ້າກັນໄດ້ ສົມທົບກັນໄດ້ກັບນຳ້ໃນແມ່ນຳ້ຍະມຸນາ, ສັນໃດ; ປະຕິປະທາເຄື່ອງດຳເນີນໄປສູ່ພະນิບພານ ທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າພະອົງນັ້ນຊົງບັນຍັດໄວ້ດີແລ້ວແກ່ສາວົກທັງຫຼາຍ ກໍຍ່ອມເຂົ້າກັນໄດ້ ສົມທົບກັນໄດ້ກັບພະນິບພານ ແລະປະຕິປະທາກໍຍ່ອມເຂົ້າກັນໄດ້, ສັນນັ້ນ'.

อปิจ โข เอตฺตเกนาปิ สกฺกาโร น กาตพฺโพ. กสฺมา? เอกจฺจสฺส หิ ปุถุชฺชนสฺสาปิ สโต ขีณาสวปฏิปตฺติสทิสา ปฏิปทา โหติ. ตสฺมา โส ภิกฺขุ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ อุตฺตาเสตพฺโพ. ขีณาสวสฺส นาม อสนิยาปิ มตฺถเก ปตมานาย ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส วา น โหติ, ปุถุชฺชนสฺส อปฺปมตฺตเกนาปิ โหติ.

ເຖິງຢ່າງໃດກໍຕາມ, ພຽງແຕ່ການເຂົ້າກັນໄດ້ເທົ່ານີ້ ກໍຍັງບໍ່ພຶງເຮັດສັກກາລະບູຊາ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ປະຕິປະທາທີ່ຄ້າຍຄືກັບການປະຕິບັດຂອງພະຂີນາສົບ ຍ່ອມມີໄດ້ແມ່ນແຕ່ແກ່ປຸຖຸຊົນບາງຄົນທີ່ມີສະຕິຢູ່. ເພາະສະນັ້ນ ພຶງເຮັດໃຫ້ພິກຂຸຮູບນັ້ນສະດຸ້ງຢ້ານດ້ວຍອຸບາຍນັ້ນໆ. ເພາະວ່າ ຂຶ້ນຊື່ວ່າພະຂີນາສົບແລ້ວ ແມ່ນແຕ່ຟ້າຜ່າຕົກລົງໃສ່ຫົວ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມຢ້ານ, ບໍ່ມີຄວາມສະດຸ້ງ ຫຼື ບໍ່ມີຄວາມຂົນພອງສະຢອງເກົ້າ, ແຕ່ປຸຖຸຊົນຍ່ອມມີຄວາມຢ້ານເປັນຕົ້ນນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ເພາະເຫດພຽງເລັກນ້ອຍ.

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – ทีฆภาณกอภยตฺเถโร กิร เอกํ ปิณฺฑปาติกํ ปริคฺคเหตุํ อสกฺโกนฺโต ทหรสฺส สญฺญํ อทาสิ. โส ตํ นฺหายมานํ กลฺยาณีนทีมุขทฺวาเร นิมุชฺชิตฺวา ปาเท อคฺคเหสิ. ปิณฺฑปาติโก กุมฺภีโลติ สญฺญาย มหาสทฺทมกาสิ, ตทา นํ ปุถุชฺชโนติ สญฺชานึสุ. จนฺทมุขติสฺสราชกาเล ปน มหาวิหาเร สงฺฆตฺเถโร ขีณาสโว ทุพฺพลจกฺขุโก วิหาเรเยว อจฺฉิ. ราชา เถรํ ปริคฺคณฺหิสฺสามีติ ภิกฺขูสุ ภิกฺขาจารํ คเตสุ อปฺปสทฺโท อุปสงฺกมิตฺวา สปฺโป วิย ปาเท อคฺคเหสิ. เถโร สิลาถมฺโภ วิย นิจฺจโล หุตฺวา โก เอตฺถาติ อาห[Pg.67]? อหํ, ภนฺเต, ติสฺโสติ. สุคนฺธํ วายสิ โน ติสฺสาติ? เอวํ ขีณาสวสฺส ภยํ นาม นตฺถีติ.

ໃນເລື່ອງຄວາມສະດຸ້ງຢ້ານແລະຂົນພອງສະຢອງເກົ້ານັ້ນ ມີເລື່ອງລາວດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະທີຄະພາທົກອະພະຍະເຖຣະ ບໍ່ສາມາດຈະຢັ່ງຮູ້ (ຄຸນທຳ) ຂອງພຣະປິນທະປາຕິກະເຖຣະອົງໜຶ່ງໄດ້ ຈຶ່ງໄດ້ໃຫ້ສັນຍານແກ່ພຣະพິກຂຸໜຸ່ມອົງໜຶ່ງ. ພຣະພິກຂຸໜຸ່ມອົງນັ້ນ ໄດ້ດຳນ້ຳລົງໄປຈັບຕີນທັງສອງຂອງພຣະປິນທະປາຕິກະເຖຣະອົງນັ້ນ ຜູ້ກຳລັງອາບນ້ຳຢູ່ທີ່ປາກແມ່ນ້ຳກັນລະຍານີ. ພຣະປິນທະປາຕິກະເຖຣະ ດ້ວຍຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າ 'ແມ່ນແຂ້' ຈຶ່ງໄດ້ຮ້ອງສຽງດັງສະໜັ່ນ, ໃນຄາວນັ້ນ ມະຫາຊົນທັງຫຼາຍຈຶ່ງຮູ້ວ່າພຣະເຖຣະອົງນັ້ນ 'ເປັນພຸທຸຊົນ'. ສ່ວນໃນລັດຊະການຂອງພຣະເຈົ້າຈັນທະມຸຂະຕິສສະ, ພຣະສັງຄະເຖຣະຜູ້ເປັນພຣະຂີນາສົບ ມີຈັກຂຸອ່ອນແອ ໄດ້ອາໄສຢູ່ແຕ່ໃນມະຫາວິຫານເທົ່ານັ້ນ. ພຣະຣາຊາຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາຈັກທົດສອບພຣະເຖຣະ' ເມື່ອພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍອອກໄປບິນທະບາດແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງສະເດັດເຂົ້າໄປຫາຢ່າງງຽບໆ ແລ້ວຊົງຈັບຕີນທັງສອງຂອງພຣະເຖຣະຄືດັ່ງງູ. ພຣະເຖຣະເປັນຜູ້ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວຄືດັ່ງເສົາຫີນ ແລ້ວຖາມວ່າ 'ໃຜຢູ່ທີ່ນີ້?'. ພຣະຣາຊາກາບທູນວ່າ 'ຂ້ານ້ອຍ ມະຫາບໍພິດ ຕິສສະ ຂ້ານ້ອຍ'. ພຣະເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມະຫາບໍພິດ ຕິສສະ ກິ່ນຫອມ (ແຫ່ງສີລ) ຍັງຟຸ້ງຢູ່ຫຼືບໍ່?'. ດ້ວຍເຫດນີ້ ຄວາມຢ້ານຊື່ວ່າ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະຂີນາສົບ.

เอกจฺโจ ปน ปุถุชฺชโนปิ อติสูโร โหติ นิพฺภโย. โส รญฺชนีเยน อารมฺมเณน ปริคฺคณฺหิตพฺโพ. วสภราชาปิ หิ เอกํ เถรํ ปริคฺคณฺหมาโน ฆเร นิสีทาเปตฺวา ตสฺส สนฺติเก พทรสาฬวํ มทฺทมาโน นิสีทิ. มหาเถรสฺส เขโฬ จลิ, ตโต เถรสฺส ปุถุชฺชนภาโว อาวิภูโต. ขีณาสวสฺส หิ รสตณฺหา นาม สุปฺปหีนา, ทิพฺเพสุปิ รเสสุ นิกนฺติ นาม น โหติ. ตสฺมา อิเมหิ อุปาเยหิ ปริคฺคเหตฺวา สจสฺส ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส วา รสตณฺหา วา อุปฺปชฺชติ, น ตฺวํ อรหาติ อปเนตพฺโพ. สเจ ปน อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี หุตฺวา สีโห วิย นิสีทติ, ทิพฺพารมฺมเณปิ นิกนฺตึ น ชเนติ. อยํ ภิกฺขุ สมฺปนฺนเวยฺยากรโณ สมนฺตา ราชราชมหามตฺตาทีหิ เปสิตํ สกฺการํ อรหตีติ.

ແຕ່ບາງຄົນ ເຖິງວ່າເປັນພຸທຸຊົນ ກໍເປັນຜູ້ແກ້ວຫານຢ່າງຍິ່ງ ບໍ່ມີຄວາມຢ້ານ. ບຸກຄົນນັ້ນ ຄວນທົດສອບດ້ວຍອາຣົມອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມກຳໜັດຍິນດີ. ເປັນຄວາມຈິງ ເຖິງແມ່ນພຣະເຈົ້າວະສະພະ ເມື່ອຊົງທົດສອບພຣະເຖຣະອົງໜຶ່ງ ໄດ້ນิມົນໃຫ້ຮັ່ງສະຖິດຢູ່ໃນພຣະຣາຊະວັງ ແລ້ວຊົງຄັ້ນນ້ຳໝາກພຸດທາຢອດໃກ້ໆພຣະເຖຣະອົງນັ້ນ. ນ້ຳລາຍຂອງພຣະມະຫາເຖຣະໄດ້ໄຫຼອອກມາ, ພາຍຫຼັງຈາກນັ້ນ ຄວາມເປັນພຸທຸຊົນຂອງພຣະເຖຣະກໍປາກົດຈະແຈ້ງ. ເພາະວ່າ ແກ່ພຣະຂີນາສົບ ຣົດສະຕັນຫາຊື່ວ່າ ລະໄດ້ເດັດຂາດແລ້ວ, ເຖິງແມ່ນໃນຣົດອັນເປັນທິບ ຄວາມກຳໜັດຍິນດີຊື່ວ່າ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອທົດສອບດ້ວຍອຸບາຍເຫຼົ່ານີ້ແລ້ວ ຫາກວ່າ ຄວາມຢ້ານກໍດີ ຄວາມສະດຸ້ງກໍດີ ຄວາມຂົນພອງສະຢອງເກົ້າກໍດີ ຣົດສະຕັນຫາກໍດີ ບັງເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະพິກຂຸອົງນັ້ນ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວນກ່າວວ່າ 'ທ່ານບໍ່ແມ່ນພຣະອໍຣະຫັນ' ແລ້ວໃຫ້ຫຼີກໜີໄປ. ແຕ່ຫາກວ່າ ເປັນຜູ້ບໍ່ຢ້ານ ບໍ່ສະດຸ້ງ ບໍ່ຫວາດຫວັ່ນ ນັ່ງຢູ່ຄືດັ່ງພະຍາຣາຊະສີ, ຫາກບໍ່ຍັງຄວາມກຳໜັດຍິນດີໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ເຖິງແມ່ນໃນອາຣົມອັນເປັນທິບ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ພຣະພິກຂຸອົງນີ້ ເປັນຜູ້ມີຄຳພະຍາກອນອັນສົມບູນ ຍ່ອມຄວນຄູ່ແກ່ສັກກາຣະບູຊາທີ່ພຣະຣາຊາ ແລະມະຫາອຳມາດເປັນຕົ້ນ ສົ່ງມາຈາກທຸກທິດ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາມັດຊິມະనికາຍ ປັປປັນຈະສູທະນີ

ฉพฺพิโสธนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສັບພິໂສທະນະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. สปฺปุริสธมฺมสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາສັບປຸຣິສະທັມມະສູດ

๑๐๕. เอวํ เม สุตนฺติ สปฺปุริสธมฺมสุตฺตํ. ตตฺถ สปฺปุริสธมฺมนฺติ สปฺปุริสานํ ธมฺมํ. อสปฺปุริสธมฺมนฺติ ปาปปุริสานํ ธมฺมํ. เอวํ มาติกํ ฐเปตฺวาปิ ปุน ยถา นาม มคฺคกุสโล ปุริโส วามํ มุญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ คณฺหาติ. ปฐมํ มุญฺจิตพฺพํ กเถติ, เอวํ ปหาตพฺพํ ธมฺมํ ปฐมํ เทเสนฺโต กตโม จ, ภิกฺขเว, อสปฺปุริสธมฺโมติอาทิมาห. ตตฺถ อุจฺจากุลาติ ขตฺติยกุลา วา พฺราหฺมณกุลา วา. เอตเทว หิ กุลทฺวยํ ‘‘อุจฺจากุล’’นฺติ วุจฺจติ. โส ตตฺถ ปุชฺโชติ โส ภิกฺขุ เตสุ ภิกฺขูสุ ปูชารโห. อนฺตรํ กริตฺวาติ อพฺภนฺตรํ กตฺวา.

໑໐໕. ພຣະສູດທີ່ຂຶ້ນຕົ້ນດ້ວຍ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ນີ້ ຄື ສັບປຸຣິສະທັມມະສູດ. ໃນສັບປຸຣິສະທັມມະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ສັບປຸຣິສະທັມມັງ' ໄດ້ແກ່ ທັມຂອງສັດຕະບຸຣຸດທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ອະສັບປຸຣິສະທັມມັງ' ໄດ້ແກ່ ທັມຂອງອະສັດຕະບຸຣຸດ (ຄົນຊົ່ວ) ທັງຫຼາຍ. ອີກປະການໜຶ່ງ ເຖິງແມ່ນຊົງຕັ້ງມາຕິກາໄວ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ປຽບເໝືອນບຸຣຸດຜູ້ສະຫຼາດໃນຫົນທາງ ກ່າວວ່າ 'ຈົ່ງລະທາງຊ້າຍແລ້ວຖືເອົາທາງຂວາ' ຍ່ອມບອກທາງທີ່ຄວນລະກ່ອນສັນໃດ, ສັນນັ້ນຄືກັນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງປະສົງຈະສະແດງທັມທີ່ຄວນລະກ່ອນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດພຣະດຳຣັດມີອາທິວ່າ 'ກະຕະໂມ ຈະ ພິກຂະເວ ອະສັບປຸຣິສະທັມໂມ' (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກໍອະສັບປຸຣິສະທັມແມ່ນຫຍັງ?). ໃນພຣະດຳຣັດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ອຸດຈາທຸລາ' (ຕະກູນສູງ) ໄດ້ແກ່ ຕະກູນກະສັດ ຫຼື ຕະກູນພຣາມ. ເປັນຄວາມຈິງ ຕະກູນທັງສອງນີ້ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ເອີ້ນວ່າ 'ຕະກູນສູງ'. ຄຳວ່າ 'ໂສ ຕັດຖະ ປູໂຊ' ໄດ້ແກ່ ພຣະພິກຂຸອົງນັ້ນ ເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການບູຊາໃນໝູ່ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ອັນຕະຣັງ ກະຣິຕວາ' ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ຢູ່ພາຍໃນ.

มหากุลาติ ขตฺติยกุลา วา พฺราหฺมณกุลา วา เวสฺสกุลา วา. อิทเมว หิ กุลตฺตยํ ‘‘มหากุล’’นฺติ วุจฺจติ. มหาโภคกุลาติ มหนฺเตหิ [Pg.68] โภเคหิ สมนฺนาคตา กุลา. อุฬารโภคกุลาติ อุฬาเรหิ ปณีเตหิ โภเคหิ สมฺปนฺนกุลา. อิมสฺมึ ปททฺวเย จตฺตาริปิ กุลานิ ลพฺภนฺติ. ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ชาโต หิ ปุญฺญพเลหิ มหาโภโคปิ อุฬารโภโคปิ โหติเยว.

ຄຳວ່າ 'ມະຫາກຸລາ' (ຕະກູນໃຫຍ່) ໄດ້ແກ່ ຕະກູນກະສັດ ຫຼື ຕະກູນພຣາມ ຫຼື ຕະກູນແພດ. ເປັນຄວາມຈິງ ຕະກູນທັງສາມນີ້ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ເອີ້ນວ່າ 'ມະຫາກຸລາ' (ຕະກູນໃຫຍ່). ຄຳວ່າ 'ມະຫາໂພຄະກຸລາ' ໄດ້ແກ່ ຕະກູນທີ່ປະກອບດ້ວຍໂພຄະຊັບອັນມາກ. ຄຳວ່າ 'ອຸລາຣະໂພຄະກຸລາ' ໄດ້ແກ່ ຕະກູນທີ່ສົມບູນດ້ວຍໂພຄະຊັບອັນປະນີດແລະກວ້າງຂວາງ. ໃນບົດທັງສອງນີ້ ຍ່ອມໄດ້ຕະກູນທັງສີ່ (ຄື ກະສັດ, ພຣາມ, ແພດ, ສູດ). ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ເກີດໃນຕະກູນໃດຕະກູນໜຶ່ງ ກໍຍ່ອມເປັນຜູ້ມີໂພຄະຊັບມາກ ແລະມີໂພຄະຊັບອັນປະນີດໄດ້ແທ້ໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸນ.

๑๐๖. ยสสฺสีติ ปริวารสมฺปนฺโน. อปฺปญฺญาตาติ รตฺตึ ขิตฺตสรา วิย สงฺฆมชฺฌาทีสุ น ปญฺญายนฺติ. อปฺเปสกฺขาติ อปฺปปริวารา.

໑໐໖. ຄຳວ່າ 'ຍະສັສສີ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍບໍລິວານ. ຄຳວ່າ 'ອັບປັນຍາຕາ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ປາກົດໃນທ່າມກາງສົງເປັນຕົ້ນ ປຽບເໝືອນລູກສອນທີ່ຍິງໄປໃນເວລາກາງຄືນ. ຄຳວ່າ 'ອັບເປສັກຂາ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີບໍລິວານນ້ອຍ.

๑๐๗. อารญฺญิโกติ สมาทินฺนอารญฺญิกธุตงฺโค. เสสธุตงฺเคสุปิ เอเสว นโย. อิมสฺมิญฺจ สุตฺเต ปาฬิยํ นเวว ธุตงฺคานิ อาคตานิ, วิตฺถาเรน ปเนตานิ เตรส โหนฺติ. เตสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค ธุตงฺคนิทฺเทเส วุตฺตเมว.

໑໐໗. ຄຳວ່າ 'ອາຣັນຍິໂກ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສະມາທານອາຣັນຍິກະທຸດົງ (ທຸດົງຂໍ້ຢູ່ປ່າ). ເຖິງແມ່ນໃນທຸດົງທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍ ກໍພຶງຊາບນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ອີກປະການໜຶ່ງ ໃນພຣະບາລີແຫ່ງສູດນີ້ ມີທຸດົງປາກົດຢູ່ພຽງ 9 ຂໍ້ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໂດຍພິສະດານແລ້ວ ທຸດົງເຫຼົ່ານັ້ນມີ 13 ຂໍ້. ໃນທຸດົງ 13 ຂໍ້ນັ້ນ ຄຳອະທິບາຍໃດໆ ທີ່ຄວນg່າວມີຢູ່, ຄຳອະທິບາຍທັງໝົດນັ້ນ ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍປະການທັງປວງແລ້ວ ໃນທຸດົງຄະນິດເທດ ແຫ່ງຄຳພີວິສຸດທິມັກ.

๑๐๘. อตมฺมยตาติ ตมฺมยตา วุจฺจติ ตณฺหา, นิตฺตณฺหาติ อตฺโถ. อตมฺมยตญฺเญว อนฺตรํ กริตฺวาติ นิตฺตณฺหตํเยว การณํ กตฺวา อพฺภนฺตรํ วา กตฺวา, จิตฺเต อุปฺปาเทตฺวาติ อตฺโถ.

໑໐໘. ໃນບົດວ່າ 'ອະຕັມມະຍະຕາ' ນີ້, ດ້ວຍບົດວ່າ 'ຕັມມະຍະຕາ' ຍ່ອມໝາຍເຖິງ ຕັນຫາ, ດັ່ງນັ້ນ 'ອະຕັມມະຍະຕາ' ຈຶ່ງມີເນື້ອຄວາມວ່າ ຄວາມບໍ່ມີຕັນຫາ. ຄຳວ່າ 'ອະຕັມມະຍະຕັງ ເຢວະ ອັນຕະຣັງ ກະຣິຕວາ' ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ເຮັດຄວາມບໍ່ມີຕັນຫານັ້ນໃຫ້ເປັນເຫດ ຫຼືວ່າ ເຮັດໃຫ້ຢູ່ພາຍໃນ ຄື ຍັງຄວາມບໍ່ມີຕັນຫາໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໃນຈິດ.

นิโรธวาเร ยสฺมา อนาคามิขีณาสวาว ตํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺติ, ปุถุชฺชนสฺส สา นตฺถิ, ตสฺมา อสปฺปุริสวาโร ปริหีโน. น กญฺจิ มญฺญตีติ กญฺจิ ปุคฺคลํ ตีหิ มญฺญนาหิ น มญฺญติ. น กุหิญฺจิ มญฺญตีติ กิสฺมิญฺจิ โอกาเส น มญฺญติ. น เกนจิ มญฺญตีติ เกนจิ วตฺถุนาปิ ตํ ปุคฺคลํ น มญฺญติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ໃນນິໂຣທະວານ ເພາະເຫດວ່າ ພຣະອະນາຄາມີ ແລະພຣະຂີນາສົບເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເຂົ້າສູ່ນິໂຣທະສະມາບັດນັ້ນໄດ້, ນິໂຣທະສະມາບັດນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ປຸຖຸຊົນ, ເພາະສະນັ້ນ ວາຣະຂອງອະສັດຕະບຸຣຸດຈຶ່ງຕົກໄປ (ບໍ່ມີໃນທີ່ນີ້). ຄຳວ່າ 'ນະ ກິນຈິ ມັນຍະຕິ' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມບໍ່ສຳຄັນໝາຍເຊິ່ງບຸກຄົນໃດໜຶ່ງ ດ້ວຍຄວາມສຳຄັນໝາຍ 3 ປະການ (ຄື ຕັນຫາ, ທິຖິ, ມານະ). ຄຳວ່າ 'ນະ ກຸຫິນຈິ ມັນຍະຕິ' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມບໍ່ສຳຄັນໝາຍໃນສະຖານທີ່ໃດໜຶ່ງ ດ້ວຍຄວາມສຳຄັນໝາຍ 3 ປະການ. ຄຳວ່າ 'ນະ ເກນະຈິ ມັນຍະຕິ' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມບໍ່ສຳຄັນໝາຍເຊິ່ງບຸກຄົນນັ້ນ ດ້ວຍຄວາມສຳຄັນໝາຍ 3 ປະການ ເຖິງແມ່ນດ້ວຍວັດຖຸໃດໜຶ່ງ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຍ່ອມຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາມັດຊິມະనికາຍ ປັປປັນຈະສູທະນີ

สปฺปุริสธมฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Consistently translated as: ການພັນລະນາສັບປຸຣິສະທັມມະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๔. เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา

໔. ການພັນລະນາເສວິຕັບພາເສວິຕັບພະສູດ

๑๐๙. เอวํ เม สุตนฺติ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตํ. ตตฺถ ตญฺจ อญฺญมญฺญํ กายสมาจารนฺติ อญฺญํ เสวิตพฺพํ กายสมาจารํ, อญฺญํ อเสวิตพฺพํ วทามิ, เสวิตพฺพเมว เกนจิ ปริยาเยน อเสวิตพฺพนฺติ, อเสวิตพฺพํ วา เสวิตพฺพนฺติ จ น วทามีติ อตฺโถ. วจีสมาจาราทีสุ เอเสว นโย. อิติ [Pg.69] ภควา สตฺตหิ ปเทหิ มาติกํ ฐเปตฺวา วิตฺถารโต อวิภชิตฺวาว เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. กสฺมา? สาริปุตฺตตฺเถรสฺส โอกาสกรณตฺถํ.

໑໐໙. ພຣະສູດທີ່ຂຶ້ນຕົ້ນດ້ວຍ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ນີ້ ຄື ເສວິຕັບພາເສວິຕັບພະສູດ. ໃນເສວິຕັບພາເສວິຕັບພະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ຕັນຈະ ອັນຍະມັນຍັງ ກາຍະສະມາຈາຣັງ' ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ເຮົາກ່າວກາຍະສະມາຈານ (ຄວາມປະພຶດທາງກາຍ) ທີ່ຄວນເສບຢ່າງໜຶ່ງ ກ່າວກາຍະສະມາຈານທີ່ບໍ່ຄວນເສບຢ່າງໜຶ່ງ, ເຮົາບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ ກາຍະສະມາຈານທີ່ຄວນເສບນັ້ນ ໂດຍປະການບາງຢ່າງ ຈະເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນເສບ ຫຼືກ່າວວ່າ ກາຍະສະມາຈານທີ່ບໍ່ຄວນເສບນັ້ນ ໂດຍປະການບາງຢ່າງ ຈະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນເສບ. ໃນວະຈີສະມາຈານ (ຄວາມປະພຶດທາງວາຈາ) ເປັນຕົ້ນ ກໍພຶງຊາບນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງຕັ້ງມາຕິກາໄວ້ດ້ວຍບົດທັງ 7 ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຊົງຍັງພຣະທັມມະເທດສະໜาໃຫ້ຈົບລົງ ໂດຍບໍ່ຊົງຈຳແນກໂດຍພິສະດານ. ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງຊົງເຮັດເຊັ່ນນັ້ນ? ເພາະເພື່ອຊົງເປີດໂອກາດແກ່ພຣະສາຣີບຸດເຖຣະ.

๑๑๓. มโนสมาจาเร มิจฺฉาทิฏฺฐิสมฺมาทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐิปฏิลาภวเสน วิสุํ องฺคํ หุตฺวา ฐิตาติ น คหิตา.

໑໑໓. ໃນມະໂນສະມາຈານ (ຄວາມປະພຶດທາງໃຈ) ມິດສາທິຖິແລະສັມມາທິຖິທັງຫຼາຍ ຕັ້ງຢູ່ເປັນອົງຄະຕ່າງຫາກ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການໄດ້ສະເພາະເຊິ່ງທິຖິ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຊົງຖືເອົາ (ໃນທີ່ນີ້).

๑๑๔. จิตฺตุปฺปาเท อกมฺมปถปฺปตฺตา อภิชฺฌาทโย เวทิตพฺพา.

໑໑໔. ໃນຈິດຕຸບປາດ (ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດ) ພຶງຊາບວ່າ ມີອະພິຊຊາ (ຄວາມເພ່ງເລັງຢາກໄດ້) ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຍັງບໍ່ເຖິງຂັ້ນກັມມະບົດ.

๑๑๕. สญฺญาปฏิลาภวาเร อภิชฺฌาสหคตาย สญฺญายาติอาทีนิ กามสญฺญาทีนํ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ.

໑໑໕. ໃນສັນຍາປະຕິລາພະວາຣະ (ວາຣະວ່າດ້ວຍການໄດ້ສັນຍາ) ບົດທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ 'ອະພິຊຊາສະຫະຄະຕາຍະ ສັນຍາຍະ' (ສັນຍາທີ່ປະກອບດ້ວຍອະພິຊຊາ) ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວໄວ້ ເພື່ອສະແດງກາມະສັນຍາເປັນຕົ້ນ.

๑๑๗. สพฺยาพชฺฌนฺติ สทุกฺขํ. อปรินิฏฺฐิตภาวายาติ ภวานํ อปรินิฏฺฐิตภาวาย. เอตฺถ จ สพฺยาพชฺฌตฺตภาวา นาม จตฺตาโร โหนฺติ. ปุถุชฺชโนปิ หิ โย เตนตฺตภาเวน ภวํ ปรินิฏฺฐาเปตุํ น สกฺโกติ, ตสฺส ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย อกุสลา ธมฺมา วฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา จ ปริหายนฺติ, สทุกฺขเมว อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ นาม. ตถา โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน. ปุถุชฺชนาทโย ตาว โหนฺตุ, อนาคามี กถํ สพฺยาพชฺฌํ อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ, กถญฺจสฺส อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตีติ. อนาคามีปิ หิ สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺโต อุยฺยานวิมานกปฺปรุกฺเข โอโลเกตฺวา ‘‘อโห สุขํ อโห สุข’’นฺติ อุทานํ อุทาเนติ, อนาคามิโน ภวโลโภ ภวตณฺหา อปฺปหีนาว โหนฺติ, ตสฺส อปฺปหีนตณฺหตาย อกุสลา วฑฺฒนฺติ นาม, กุสลา ปริหายนฺติ นาม, สทุกฺขเมว อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ, อปรินิฏฺฐิตภโวเยว โหตีติ เวทิตพฺโพ.

໑໑໗. ຄຳວ່າ 'ສະພະຍາປັດຊັງ' ໄດ້ແກ່ ເປັນໄປກັບດ້ວຍຄວາມທຸກ. ຄຳວ່າ 'ອະປະຣິນິດຖິຕະພາວາຍະ' ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຄວາມເປັນຜູ້ມີພົບອັນຍັງບໍ່ຈົບສິ້ນ. ແລະໃນບົດນີ້ ອັດຕະພາບອັນເປັນໄປກັບດ້ວຍຄວາມທຸກ ຍ່ອມມີ 4 ປະການ (ຄື ຂອງປຸຖຸຊົນ, ພຣະໂສດາບັນ, ພຣະສະກະທາຄາມີ, ພຣະອະນາຄາມີ). ເພາະວ່າ ປຸຖຸຊົນໃດໜຶ່ງ ບໍ່ສາມາດຈະຍັງພົບໃຫ້ຈົບສິ້ນໄດ້ດ້ວຍອັດຕະພາບນັ້ນ, ນັບແຕ່ປະຕິສົນທິເປັນຕົ້ນໄປ ອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍຂອງປຸຖຸຊົນນັ້ນຍ່ອມຈະເລີນຂຶ້ນ ແລະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍຍ່ອມເສື່ອມຖອຍໄປ, ຊື່ວ່າ ຍ່ອມຍັງອັດຕະພາບອັນເປັນໄປກັບດ້ວຍຄວາມທຸກໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແທ້ໆ. ພຣະໂສດາບັນ ພຣະສະກະທາຄາມີ ແລະພຣະອະນາຄາມີ ກໍເຊັ່ນກັນ. ຍົກເວັ້ນປຸຖຸຊົນເປັນຕົ້ນໄວ້ກ່ອນ, ມີຄຳຖາມວ່າ: ພຣະອະນາຄາມີ ຈະຍັງອັດຕະພາບອັນເປັນໄປກັບດ້ວຍຄວາມທຸກໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ? ແລະອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍຍ່ອມຈະເລີນຂຶ້ນ ກຸສົນທັມທັງຫຼາຍຍ່ອມເສື່ອມຖອຍໄປແກ່ພຣະອະນາຄາມີນັ້ນໄດ້ແນວໃດ? ແກ້ວ່າ: ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນພຣະອະນາຄາມີ ເມື່ອບັງເກີດໃນຊັ້ນສຸດທາວາດແລ້ວ ຫຼຽວເບິ່ງອຸທິຍານ ວິມານ ແລະຕົ້ນກັລປະພຶກ ຍ່ອມເປັ່ງອຸທານວ່າ 'ໂອ້ ສຸກແທ້ໆ ໂອ້ ສຸກແທ້ໆ', ພະວະໂລພະ ຫຼື ພະວະຕັນຫາ ຂອງພຣະອະນາຄາມີຍັງລະບໍ່ໄດ້ເດັດຂາດ, ເພາະຄວາມທີ່ຕັນຫາຍັງລະບໍ່ໄດ້ນັ້ນ ອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍຊື່ວ່າ ຍ່ອມຈະເລີນຂຶ້ນ ກຸສົນທັມທັງຫຼາຍຊື່ວ່າ ຍ່ອມເສື່ອມຖອຍໄປ, ຍ່ອມຍັງອັດຕະພາບອັນເປັນໄປກັບດ້ວຍຄວາມທຸກໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ພຶງຊາບວ່າ ເປັນຜູ້ມີພົບອັນຍັງບໍ່ຈົບສິ້ນເທົ່ານັ້ນ.

อพฺยาพชฺฌนฺติ อทุกฺขํ. อยมฺปิ จตุนฺนํ ชนานํ วเสน เวทิตพฺโพ. โย หิ ปุถุชฺชโนปิ เตนตฺตภาเวน ภวํ ปรินิฏฺฐาเปตุํ สกฺโกติ, ปุน ปฏิสนฺธึ น คณฺหาติ, ตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย อกุสลา ปริหายนฺติ, กุสลาเยว วฑฺฒนฺติ, อทุกฺขเมว อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตติ, ปรินิฏฺฐิตภโวเยว นาม โหติ. ตถา โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน. โสตาปนฺนาทโย ตาว โหนฺตุ, ปุถุชฺชโน กถํ อพฺยาพชฺฌอตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตติ, กถญฺจสฺส อกุสลปริหานิอาทีนิ โหนฺตีติ. ปุถุชฺชโนปิ ปจฺฉิมภวิโก เตนตฺตภาเวน ภวํ ปรินิฏฺฐาเปตุํ สมตฺโถ โหติ. ตสฺส [Pg.70] องฺคุลิมาลสฺส วิย เอเกนูนปาณสหสฺสํ ฆาเตนฺตสฺสาปิ อตฺตภาโว อพฺยาพชฺโฌเยว นาม, ภวํ ปรินิฏฺฐาเปติเยว นาม. อกุสลเมว หายติ, วิปสฺสนเมว คพฺภํ คณฺหาเปติ นาม.

ຄຳວ່າ 'ອະພະຍາປັດຊັງ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີຄວາມທຸກ. ວາຣະນີ້ ກໍພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນ 4 ປະການ (ຄື ປຸຖຸຊົນ, ພຣະໂສດາບັນ, ພຣະສະກະທາຄາມີ, ພຣະອະນາຄາມີ ຜູ້ຈະບັນລຸໃນພົບນີ້). ເພາະວ່າ ປຸຖຸຊົນໃດໜຶ່ງ ສາມາດຈະຍັງພົບໃຫ້ຈົບສິ້ນໄດ້ດ້ວຍອັດຕະພາບນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ຖືເອົາປະຕິສົນທິອີກ, ນັບແຕ່ການບໍ່ຖືເອົາປະຕິສົນທິເປັນຕົ້ນໄປ ອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍຂອງປຸຖຸຊົນນັ້ນຍ່ອມເສື່ອມຖອຍໄປ ແລະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນຍ່ອມຈະເລີນຂຶ້ນ, ຍ່ອມຍັງອັດຕະພາບອັນບໍ່ມີຄວາມທຸກໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ມີພົບອັນຈົບສິ້ນແລ້ວແທ້ໆ. ພຣະໂສດາບັນ ພຣະສະກະທາຄາມີ ແລະພຣະອະນາຄາມີ ກໍເຊັ່ນກັນ. ຍົກເວັ້ນພຣະໂສດາບັນເປັນຕົ້ນໄວ້ກ່ອນ, ມີຄຳຖາມວ່າ: ປຸຖຸຊົນ ຈະຍັງອັດຕະພາບອັນບໍ່ມີຄວາມທຸກໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ? ແລະການເສື່ອມຖອຍແຫ່ງອະກຸສົນທັມເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ປຸຖຸຊົນນັ້ນໄດ້ແນວໃດ? ແກ້ວ່າ: ເຖິງແມ່ນປຸຖຸຊົນ ຜູ້ມີອັດຕະພາບໃນພົບສຸດທ້າຍ ກໍຍ່ອມເປັນຜູ້ສາມາດຈະຍັງພົບໃຫ້ຈົບສິ້ນໄດ້ດ້ວຍອັດຕະພາບນັ້ນ. ປຽບເໝືອນພຣະອັງຄຸລິມານ ເຖິງແມ່ນໄດ້ຂ້າຄົນພັນຄົນຢ່ອນໜຶ່ງ ອັດຕະພາບກໍຊື່ວ່າ ບໍ່ມີຄວາມທຸກແທ້ໆ ແລະຍ່ອມຍັງພົບໃຫ້ຈົບສິ້ນໄດ້ສັນໃດ, ອັດຕະພາບຂອງປຸຖຸຊົນນັ້ນ ກໍຊື່ວ່າ ບໍ່ມີຄວາມທຸກແທ້ໆ ແລະຍ່ອມຍັງພົບໃຫ້ຈົບສິ້ນໄດ້ແທ້ໆສັນນັ້ນ. ອະກຸສົນທັມເທົ່ານັ້ນຍ່ອມເສື່ອມຖອຍໄປ, ວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຕັ້ງຄັນ (ຄື ຕັ້ງໝັ້ນໃນມັກຜົນ).

๑๑๙. จกฺขุวิญฺเญยฺยนฺติอาทีสุ ยสฺมา เอกจฺจสฺส ตสฺมึเยว รูเป ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, อภินนฺทติ อสฺสาเทติ, อภินนฺทนฺโต อสฺสาเทนฺโต อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ, เอกจฺจสฺส นุปฺปชฺชนฺติ, นิพฺพินฺทติ วิรชฺชติ, นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต นิพฺพุตึ ปาปุณาติ, ตสฺมา ‘‘ตญฺจ อญฺญมญฺญ’’นฺติ น วุตฺตํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

໑໑໙. ໃນບົດທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ 'ຈັກຂຸວິນເຍຍຍັງ' (ຮູບທີ່ພຶງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍຈັກຂຸ) ເພາະເຫດວ່າ ແກ່ບຸກຄົນບາງຄົນ ຣາຄະເປັນຕົ້ນຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນຮູບນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເພີດເພີນ ຍ່ອມສະໜຸກສະໜານ, ບຸກຄົນຜູ້ເພີດເພີນ ຜູ້ສະໜຸກສະໜານນັ້ນ ຍ່ອມເຖິງຄວາມພິນາດອັນບໍ່ມີປະໂຫຍດ; ແຕ່ແກ່ບຸກຄົນບາງຄົນ ຣາຄະເປັນຕົ້ນຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນໃນຮູບນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເບື່ອໜ່າຍ ຍ່ອມຄາຍຄວາມກຳໜັດ, ບຸກຄົນຜູ້ເບື່ອໜ່າຍ ຜູ້ຄາຍຄວາມກຳໜັດນັ້ນ ຍ່ອມເຖິງພຣະນິພານອັນເປັນທີ່ດັບກິເລດ; ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຕັດວ່າ 'ຕັນຈະ ອັນຍະມັນຍັງ' (ແລະກາຍະສະມາຈານນັ້ນຕ່າງກັນ). ພຶງຊາບນັຍນີ້ໃນທຸກບົດ (ມີໂສຕະວິນເຍຍຍັງເປັນຕົ້ນ).

เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชาเนยฺยุนฺติ เอตฺถ เก ภควโต อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺถํ อาชานนฺติ, เก น อาชานนฺตีติ? เย ตาว อิมสฺส สุตฺตสฺส ปาฬิญฺจ อฏฺฐกถญฺจ อุคฺคณฺหิตฺวา ตกฺกรา น โหนฺติ, ยถาวุตฺตํ อนุโลมปฏิปทํ น ปฏิปชฺชนฺติ, เต น อาชานนฺติ นาม. เย ปน ตกฺกรา โหนฺติ, ยถาวุตฺตํ อนุโลมปฏิปทํ ปฏิปชฺชนฺติ, เต อาชานนฺติ นาม. เอวํ สนฺเตปิ สปฏิสนฺธิกานํ ตาว ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหตุ, อปฺปฏิสนฺธิกานํ กถํ โหตีติ. อปฺปฏิสนฺธิกา อนุปาทานา วิย ชาตเวทา ปรินิพฺพายนฺติ, กปฺปสตสหสฺสานมฺปิ อจฺจเยน เตสํ ปุน ทุกฺขํ นาม นตฺถิ. อิติ เอกํเสน เตสํเยว ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ໃນບົດວ່າ 'ເອວັງ ວິດຖາເຣນະ ອັດຖັງ ອາຊາເນຍຍຸງ' (ເພື່ອໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມໂດຍພິສະດານຢ່າງນີ້) ນີ້ ມີຄຳຖາມວ່າ: ບຸກຄົນພວກໃດ ຍ່ອມຮູ້ເນື້ອຄວາມແຫ່ງພຣະພາສິດນີ້ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ? ບຸກຄົນພວກໃດ ຍ່ອມບໍ່ຮູ້? ແກ້ວ່າ: ກ່ອນອື່ນ ບຸກຄົນທັງຫຼາຍພວກໃດ ເຖິງແມ່ນຮຽນເອົາພຣະບາລີແລະອັດຖະກະຖາແຫ່ງພຣະສູດນີ້ແລ້ວ ກໍບໍ່ເປັນຜູ້ເຮັດຕາມພຣະສູດນັ້ນ ບໍ່ປະຕິບັດອະນຸໂລມປະຕິປະທາ (ຂໍ້ປະຕິບັດອັນສົມຄວນ) ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້, ບຸກຄົນທັງຫຼາຍພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຍ່ອມບໍ່ຮູ້. ສ່ວນບຸກຄົນທັງຫຼາຍພວກໃດ ຮຽນເອົາພຣະບາລີແລະອັດຖະກະຖາແຫ່ງພຣະສູດນີ້ແລ້ວ ເປັນຜູ້ເຮັດຕາມພຣະສູດນັ້ນ ປະຕິບັດອະນຸໂລມປະຕິປະທາຕາມທີ່ກ່າວໄວ້, ບຸກຄົນທັງຫຼາຍພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຍ່ອມຮູ້. ເຖິງແມ່ນເປັນຢ່າງນັ້ນກໍຕາມ, ການປະຕິບັດນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແລະຄວາມສຸກຕະຫຼອດກາລນານ ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຍັງມີປະຕິສົນທິ (ຄື ປຸຖຸຊົນ, ພຣະໂສດາບັນ, ພຣະສະກະທາຄາມີ, ພຣະອະນາຄາມີ) ກ່ອນ, ແລ້ວແກ່ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ມີປະຕິສົນທິ (ຄື ພຣະອໍຣະຫັນ) ຈະເປັນແນວໃດ? ແກ້ວ່າ: ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ມີປະຕິສົນທິທັງຫຼາຍ ຍ່ອມດັບສະໜິດ (ປໍຣິນິພານ) ປຽບເໝືອນໄຟທີ່ບໍ່ມີເຊື້ອ, ພາຍຫຼັງລ່ວງໄປແສນກັລກໍຕາມ ທຸກຊື່ວ່າ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນອີກ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ໂດຍສ່ວນດຽວ ການປະຕິບັດນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແລະຄວາມສຸກຕະຫຼອດກາລນານ ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ມີປະຕິສົນທິທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຍ່ອມຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາມັດຊິມະనికາຍ ປັປປັນຈະສູທະນີ

เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາເສວິຕັບພາເສວິຕັບພະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕. พหุธาตุกสุตฺตวณฺณนา

໕. ການພັນລະນາພະຫຸທາຕຸກະສູດ

๑๒๔. เอวํ เม สุตนฺติ พหุธาตุกสุตฺตํ. ตตฺถ ภยานีติอาทีสุ ภยนฺติ จิตฺตุตฺราโส. อุปทฺทโวติ อเนกคฺคตากาโร. อุปสคฺโคติ อุปสฏฺฐากาโร ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนากาโร. เตสํ เอวํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ – ปพฺพตาทิวิสมนิสฺสิตา โจรา ชนปทวาสีนํ เปเสนฺติ ‘‘มยํ อสุกทิวเส นาม ตุมฺหากํ คามํ ปหริสฺสามา’’ติ. ตํ ปวตฺตึ สุตกาลโต [Pg.71] ปฏฺฐาย ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺติ. อยํ จิตฺตุตฺราโส นาม. ‘‘อิธ โน โจรา กุปิตา อนตฺถมฺปิ อาวเหยฺยุ’’นฺติ หตฺถสารํ คเหตฺวา ทฺวิปทจตุปฺปเทหิ สทฺธึ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ภูมิยํ นิปชฺชนฺติ, ฑํสมกสาทีหิ ขชฺชมานา คุมฺพนฺตรานิ ปวิสนฺติ, ขาณุกณฺฏเก มทฺทนฺติ. เตสํ เอวํ วิจรนฺตานํ วิกฺขิตฺตภาโว อเนกคฺคตากาโร นาม. ตโต โจเรสุ ยถาวุตฺเต ทิวเส อนาคจฺฉนฺเตสุ ‘‘ตุจฺฉกสาสนํ ตํ ภวิสฺสติ, คามํ ปวิสิสฺสามา’’ติ สปริกฺขารา คามํ ปวิสนฺติ, อถ เตสํ ปวิฏฺฐภาวํ ญตฺวา คามํ ปริวาเรตฺวา ทฺวาเร อคฺคึ ทตฺวา มนุสฺเส ฆาเตตฺวา โจรา สพฺพํ วิภวํ วิลุมฺเปตฺวา คจฺฉนฺติ. เตสุ ฆาติตาวเสสา อคฺคึ นิพฺพาเปตฺวา โกฏฺฐจฺฉายภิตฺติจฺฉายาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคิตฺวา นิสีทนฺติ นฏฺฐํ อนุโสจมานา. อยํ อุปสฏฺฐากาโร ลคฺคนากาโร นาม.

໑໒໔. ພຣະສູດທີ່ຂຶ້ນຕົ້ນດ້ວຍ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ນີ້ ຄື ພະຫຸທາຕຸກະສູດ. ໃນພະຫຸທາຕຸກະສູດນັ້ນ ໃນບົດທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ 'ພະຍານິ' ຄຳວ່າ 'ພະຍັງ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມສະດຸ້ງຢ້ານແຫ່ງຈິດ. ຄຳວ່າ 'ອຸປັດທະໂວ' ໄດ້ແກ່ ອາການທີ່ຈິດບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນ (ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ). ຄຳວ່າ 'ອຸປະສັກໂຄ' ໄດ້ແກ່ ອາການທີ່ຖືກບີບຄັ້ນ ຄື ອາການທີ່ຂ້ອງຢູ່ (ຕິດຢູ່) ໃນວັດຖຸສິ່ງຂອງທີ່ເສຍຫາຍນັ້ນໆ. ພຶງຊາບຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງພະຍະ ອຸປັດທະວະ ແລະອຸປະສັກຄະ ເຫຼົ່ານັ້ນດັ່ງນີ້: ພວກໂຈນຜູ້ອາໄສສະຖານທີ່ອັນບໍ່ສະເໝີມີພູເຂົາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສົ່ງຂ່າວໄປເຖິງຊາວບ້ານໃນຊົນນະບົດວ່າ 'ພວກຂ້ອຍຈັກເຂົ້າປຸ້ນສະດົມໝູ່ບ້ານຂອງພວກເຈົ້າໃນມື້ນັ້ນມື້ນີ້'. ນັບແຕ່ເວລາທີ່ໄດ້ຍິນຂ່າວນັ້ນເປັນຕົ້ນໄປ ຊາວບ້ານທັງຫຼາຍຍ່ອມເຖິງຄວາມຢ້ານແລະຄວາມສະດຸ້ງ, ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສະດຸ້ງຢ້ານແຫ່ງຈິດ. ຊາວບ້ານທັງຫຼາຍຄິດວ່າ 'ໃນບ່ອນນີ້ ພວກໂຈນຜູ້ໂກດແຄ້ນ ຈະຍັງຄວາມພິນາດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ພວກຂ້ອຍ' ຈຶ່ງພາເອົາຊັບສິນທີ່ພໍຖືເອົາໄປໄດ້ ພ້ອມທັງສັດສອງຕີນແລະສັດສີ່ຕີນ ເຂົ້າໄປສູ່ປ່າຮ່ວມກັນ ແລ້ວມັກນອນຢູ່ຕາມພື້ນດິນໃນປ່ານັ້ນໆ, ຖືກພວກເຫຼືອກ ຍຸງ ແລະສັດອື່ນໆກັດກິນ ຍ່ອມເຂົ້າໄປຫຼົບຊ່ອນຢູ່ຕາມລະຫວ່າງພຸ່ມໄມ້ ຢຽບຖືກຕໍໄມ້ແລະໜາມ, ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງຈິດຂອງຊາວບ້ານທັງຫຼາຍ ຜູ້ທ່ຽວໄປຢູ່ຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ ອາການທີ່ຈິດບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນ. ພາຍຫຼັງຈາກນັ້ນ ເມື່ອພວກໂຈນບໍ່ມາໃນມື້ທີ່ກຳນົດໄວ້ນັ້ນ ຊາວບ້ານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ 'ຂ່າວນັ້ນຄົງຈະເປັນຂ່າວຕົວະ ພວກຂ້ອຍຈົ່ງກັບເຂົ້າບ້ານກັນເຖີດ' ແລ້ວພາເອົາເຄື່ອງບໍລິຂານທັງຫຼາຍກັບເຂົ້າບ້ານ. ຄາວນັ້ນ ເມື່ອພວກໂຈນຮູ້ວ່າຊາວບ້ານກັບເຂົ້າບ້ານແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ອ້ອມໝູ່ບ້ານໄວ້ ແລ້ວຈຸດໄຟເຜົາທີ່ປະຕູ ຂ້າພວກມະນຸດທັງຫຼາຍ ພວກໂຈນຍ່ອມປຸ້ນເອົາຊັບສົມບັດທັງໝົດແລ້ວໜີໄປ. ໃນຊາວບ້ານທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ທີ່ເຫຼືອຈາກການຖືກຂ້າ ໄດ້ມອດໄຟແລ້ວ ໄປນັ່ງຢູ່ຕາມຮົ່ມສາງເຂົ້າ ແລະຮົ່ມຝາເຮືອນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມນັ່ງໂສກເສົ້າເສຍໃຈເຖິງຊັບສົມບັດທີ່ເສຍຫາຍໄປນັ້ນໆ, ນີ້ຊື່ວ່າ ອາການທີ່ຖືກບີບຄັ້ນ ຫຼື ອາການທີ່ຂ້ອງຢູ່.

นฬาคาราติ นเฬหิ ปริจฺฉนฺนา อคารา, เสสสมฺภารา ปเนตฺถ รุกฺขมยา โหนฺติ. ติณาคาเรปิ เอเสว นโย. พาลโต อุปฺปชฺชนฺตีติ พาลเมว นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺติ. พาโล หิ อปณฺฑิตปุริโส รชฺชํ วา อุปรชฺชํ วา อญฺญํ วา ปน มหนฺตํ ฐานํ ปตฺเถนฺโต กติปเย อตฺตนา สทิเส วิธวาปุตฺเต มหาธุตฺเต คเหตฺวา ‘‘เอถ อหํ ตุมฺเห อิสฺสเร กริสฺสามี’’ติ ปพฺพตคหนาทีนิ นิสฺสาย อนฺตนฺเต คาเม ปหรนฺโต ทามริกภาวํ ชานาเปตฺวา อนุปุพฺเพน นิคเมปิ ชนปเทปิ ปหรติ, มนุสฺสา เคหานิ ฉฑฺเฑตฺวา เขมนฺตฏฺฐานํ ปตฺถยมานา ปกฺกมนฺติ, เต นิสฺสาย วสนฺตา ภิกฺขูปิ ภิกฺขุนิโยปิ อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานานิ ปหาย ปกฺกมนฺติ. คตคตฏฺฐาเน ภิกฺขาปิ เสนาสนมฺปิ ทุลฺลภํ โหติ. เอวํ จตุนฺนํ ปริสานํ ภยํ อาคตเมว โหติ. ปพฺพชิเตสุปิ ทฺเว พาลา ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ วิวาทํ ปฏฺฐเปตฺวา โจทนํ อารภนฺติ. อิติ โกสมฺพิวาสิกานํ วิย มหากลโห อุปฺปชฺชติ, จตุนฺนํ ปริสานํ ภยํ อาคตเมว โหตีติ เอวํ ยานิ กานิจิ ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺพานิ ตานิ พาลโต อุปฺปชฺชนฺตีติ เวทิตพฺพานิ.

ຄຳວ່າ Naḷāgārā (ເຮືອນໄມ້ອໍ້) ໄດ້ແກ່ ເຮືອນທີ່ມຸງບັງດ້ວຍໄມ້ອໍ້, ສ່ວນໂຄງສ້າງທີ່ເຫຼືອໃນເຮືອນນັ້ນ ເປັນໄມ້. ໃນເຮືອນຫຍ້າ (Tiṇāgāra) ກໍມີນັຍດຽວກັນນີ້. ຄຳວ່າ Bālato uppajjanti (ເກີດຈາກຄົນພານ) ຄື ອາໄສຄົນພານນັ້ນເອງຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ຄົນພານ ຄືຄົນບໍ່ມີປັນຍາ ເມື່ອປາດຖະໜາຄວາມເປັນພຣະຣາຊາ ຫຼືຄວາມເປັນອຸປະຣາຊາ ຫຼືຕຳແໜ່ງໃຫຍ່ໂຕຢ່າງອື່ນ ຈຶ່ງພາເອົາລູກແມ່ໝ້າຍ ແລະພວກນັກເລງໃຫຍ່ທີ່ມີສະພາບຄືກັນກັບຕົນ ສອງສາມຄົນ ແລ້ວກ່າວວ່າ “ມາເຖີດ ເຮົາຈະເຮັດໃຫ້ພວກເຈົ້າເປັນໃຫຍ່” ແລ້ວອາໄສປ່າເຂົາລຳເນົາໄພ ເຂົ້າປຸ້ນສະດົມບ້ານຕາມຊາຍແດນ ສະແດງຕົນເປັນໂຈນ ປຸ້ນສະດົມນິຄົມແລະຊົນນະບົດຕາມລຳດັບ. ພວກມະນຸດກໍພາກັນຖິ້ມເຮືອນຊານ ປາດຖະໜາຫາບ່ອນທີ່ປອດໄພແລ້ວໜີໄປ. ພຣະພິກຂຸແລະພິກຂຸນີທັງຫຼາຍທີ່ອາໄສພວກເຂົາຢູ່ ກໍພາກັນລະຖິ້ມທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງຕົນໆ ແລ້ວໜີໄປ. ໃນສະຖານທີ່ທີ່ໄປແລ້ວໆ ນັ້ນ ບິນທະບາດແລະເສນາສະນະກໍຫາໄດ້ຍາກ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ໄພຈຶ່ງມາເຖິງບໍລິສັດທັງສີ່ຢ່າງແທ້ຈິງ. ເຖິງແມ່ນໃນໝູ່ບັນພະຊິດ ພິກຂຸພານສອງຮູບກໍກໍ່ການວິວາດກັນ ເລີ່ມຕົ້ນການໂຈດຟ້ອງກັນ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ຄວາມທະເລາະວິວາດໃຫຍ່ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ ປານປະໜຶ່ງພວກພິກຂຸຊາວເມືອງໂກສັມພີ ໄພກໍມາເຖິງບໍລິສັດທັງສີ່ຢ່າງແທ້ຈິງ. ໄພໃດໆ ທີ່ເກີດຂຶ້ນທັງໝົດນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າເກີດຈາກຄົນພານທັງນັ້ນ.

เอตทโวจาติ ภควตา ธมฺมเทสนา มตฺถกํ อปาเปตฺวาว นิฏฺฐาปิตา. ยํนูนาหํ ทสพลํ ปุจฺฉิตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาเณเนวสฺส เทสนาย ปาริปูรึ กเรยฺยนฺติ [Pg.72] จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

ຄຳວ່າ Etadavoca (ໄດ້ກ່າວຄຳນີ້ແລ້ວ) ຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງພຣະທັມມະເທດສະນາຈົບລົງ ໂດຍບໍ່ທັນໃຫ້ເຖິງຍອດສຸດ. ພຣະອານົນເຖຣະຄິດວ່າ 'ຖ້າຢ່າງໃດ ເຮົາຄວນທູນຖາມພຣະທົດສະພົນ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ເທດສະນານີ້ບໍລິບູນດ້ວຍພຣະສັບພັນຍຸຕະຍານຂອງພຣະອົງເອງ ເຖີດ' ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳນີ້ວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ພຽງໃດໜໍ...' ເປັນຕົ້ນ.

๑๒๕. อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ อฑฺเฒกาทสธาตุโย รูปปริคฺคโห, อฑฺฒฏฺฐมกธาตุโย อรูปปริคฺคโหติ รูปารูปปริคฺคโหว กถิโต. สพฺพาปิ ขนฺธวเสน ปญฺจกฺขนฺธา โหนฺติ. ปญฺจปิ ขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ, เตสํ สมุฏฺฐาปิกา ตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปชานนา ปฏิปทา มคฺคสจฺจํ. อิติ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตา ธาตุโย วิสุทฺธิมคฺเค กถิตาว. ชานาติ ปสฺสตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺโค วุตฺโต.

໑໒໕. ໃນທາດ 18 ນັ້ນ, ທາດ 11 ກັບເຄິ່ງໜຶ່ງ (ທາດ 11 ແລະສ່ວນໜຶ່ງຂອງທັມມະທາດ ຄືສຸຂຸມຮູບ) ເປັນການກຳນົດຮູບ, ທາດ 7 ກັບເຄິ່ງໜຶ່ງ (ທາດ 7 ແລະສ່ວນໜຶ່ງຂອງທັມມະທາດ ຄືເຈຕະສິກ) ເປັນການກຳນົດອະຮູບ, ພຣະອົງຊົງສະແດງພຽງແຕ່ການກຳນົດຮູບແລະອະຮູບເທົ່ານັ້ນ. ທາດທັງໝົດນັ້ນ ເມື່ອຈັດໂດຍປະເພດແຫ່ງຂັນ ກໍເປັນຂັນ 5. ຂັນ 5 ເປັນທຸກຂະສັດ, ຕັນຫາທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ຂັນ 5 ເຫຼົ່ານັ້ນເກີດຂຶ້ນ ເປັນສະມຸທະຍະສັດ, ຄວາມບໍ່ເປັນໄປ (ຄວາມດັບ) ແຫ່ງສັດທັງສອງ ເປັນນิໂຣທະສັດ, ທາງປະຕິບັດທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງນິໂຣທະສັດ ເປັນມັກຄະສັດ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງອະລິຍະສັດ 4 ອັນເປັນກັມມະຖານ ໃຫ້ເຖິງຍອດສຸດແລະຈົບລົງແກ່ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ. ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນອັດຖະກະຖານີ້, ສ່ວນໂດຍລະອຽດ ທາດເຫຼົ່ານີ້ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະແດງໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ. ຄຳວ່າ Jānāti passati (ຮູ້ຢູ່ ເຫັນຢູ່) ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງອະລິຍະມັກພ້ອມທັງວິປັດສະນາ.

ปถวีธาตุอาทโย สวิญฺญาณกกายํ สุญฺญโต นิสฺสตฺตโต ทสฺเสตุํ วุตฺตา. ตาปิ ปุริมาหิ อฏฺฐารสหิ ธาตูหิ ปูเรตพฺพา. ปูเรนฺเตน วิญฺญาณธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา. วิญฺญาณธาตุ เหสา จกฺขุวิญฺญาณาทิวเสน ฉพฺพิธา โหติ. ตตฺถ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ปริคฺคหิตาย ตสฺสา วตฺถุ จกฺขุธาตุ, อารมฺมณํ รูปธาตูติ ทฺเว ธาตุโย ปริคฺคหิตาว โหนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. มโนวิญฺญาณธาตุยา ปน ปริคฺคหิตาย ตสฺสา ปุริมปจฺฉิมวเสน มโนธาตุ, อารมฺมณวเสน ธมฺมธาตูติ ทฺเว ธาตุโย ปริคฺคหิตาว โหนฺติ. อิติ อิมาสุ อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ อฑฺเฒกาทสธาตุโย รูปปริคฺคโหติ ปุริมนเยเนว อิทมฺปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງກາຍທີ່ມີວິນຍານນີ້ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງວ່າງເປົ່າ (ສູນຍະຕະ) ແລະໂດຍຄວາມບໍ່ແມ່ນສັດ (ນິດສັດຕະ). ທາດ 6 ເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍພຶງເຮັດໃຫ້ເຕັມດ້ວຍທາດ 18 ທີ່ກ່າວມາແລ້ວຂ້າງຕົ້ນ. ຜູ້ເຮັດໃຫ້ເຕັມ (ໂຍຄີຜູ້ຈະເລີນວິປັດສະນາ) ພຶງແຍກອອກຈາກວິນຍານທາດແລ້ວເຮັດໃຫ້ເຕັມ. ດ້ວຍວ່າ ວິນຍານທາດນີ້ ມີ 6 ຢ່າງ ໂດຍປະເພດມີຈັກຂຸວິນຍານທາດເປັນຕົ້ນ. ໃນວິນຍານທາດ 6 ນັ້ນ ເມື່ອກຳນົດຈັກຂຸວິນຍານທາດແລ້ວ, ທີ່ຕັ້ງ (ວັດຖຸ) ຂອງຈັກຂຸວິນຍານທາດນັ້ນ ຄືຈັກຂຸທາດ, ອາຣົມຂອງມັນ ຄືຮູບທາດ, ຊື່ວ່າເປັນອັນກຳນົດທາດທັງສອງນີ້ແລ້ວ. ນັຍນີ້ມີໃນທຸກໆ ທາດ. ສ່ວນເມື່ອກຳນົດມະໂນວິນຍານທາດແລ້ວ, ມະໂນທາດ (ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຈິດກ່ອນແລະຫຼັງ) ແລະທັມມະທາດ (ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມ) ຊື່ວ່າເປັນອັນກຳນົດທາດທັງສອງນີ້ແລ້ວ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນທາດ 18 ເຫຼົ່ານີ້, ທາດ 11 ກັບເຄິ່ງໜຶ່ງ ເປັນການກຳນົດຮູບ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວຂ້າງຕົ້ນ, ພຣະອົງຊົງສະແດງທາດ 6 ນີ້ ໃຫ້ເຖິງຍອດສຸດແລະຈົບລົງແກ່ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ເຊັ່ນດຽວກັນ.

สุขธาตูติอาทีสุ สุขญฺจ ตํ นิสฺสตฺตสุญฺญตฏฺเฐน ธาตุ จาติ สุขธาตุ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอตฺถ จ ปุริมา จตสฺโส ธาตุโย สปฺปฏิปกฺขวเสน คหิตา, ปจฺฉิมา ทฺเว สริกฺขกวเสน. อวิภูตภาเวน หิ อุเปกฺขาธาตุ อวิชฺชาธาตุยา สริกฺขา. เอตฺถ จ สุขทุกฺขธาตูสุ ปริคฺคหิตาสุ กายวิญฺญาณธาตุ ปริคฺคหิตาว โหติ, เสสาสุ ปริคฺคหิตาสุ มโนวิญฺญาณธาตุ ปริคฺคหิตาว โหติ. อิมาปิ ฉ ธาตุโย เหฏฺฐา อฏฺฐารสหิเยว ปูเรตพฺพา. ปูเรนฺเตน อุเปกฺขาธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา. อิติ อิมาสุ อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ อฑฺเฒกาทสธาตุโย รูปปริคฺคโหติ [Pg.73] ปุริมนเยเนว อิทมฺปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ.

ໃນຄຳວ່າ Sukhadhātu (ສຸຂະທາດ) ເປັນຕົ້ນ, ມີວິເຄາະວ່າ: ທັມມະຊາດໃດເປັນສຸກ ແລະເປັນທາດ ເພາະອັດຖະວ່າບໍ່ແມ່ນສັດແລະວ່າງເປົ່າ, ເຫດນັ້ນ ທັມມະຊາດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສຸຂະທາດ. ນັຍນີ້ມີໃນທຸກໆ ບົດ. ໃນທາດເຫຼົ່ານີ້, ທາດ 4 ຢ່າງທຳອິດ ຊົງຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນຄູ່ປັກປັກ (ກົງກັນຂ້າມກັນ), ສ່ວນທາດ 2 ຢ່າງຫຼັງ ຊົງຖືເອົາໂດຍຄວາມຄ້າຍຄືກັນ. ດ້ວຍວ່າ ອຸເປກຂາທາດ ຄ້າຍຄືກັນກັບອະວິຊຊາທາດ ເພາະຄວາມເປັນສະພາບທີ່ບໍ່ປາກົດຈະແຈ້ງ. ໃນທາດເຫຼົ່ານີ້, ເມື່ອກຳນົດສຸຂະທາດແລະທຸກຂະທາດແລ້ວ, ກໍຊື່ວ່າກຳນົດກາຍະວິນຍານທາດແລ້ວ; ເມື່ອກຳນົດທາດທີ່ເຫຼືອແລ້ວ, ກໍຊື່ວ່າກຳນົດມະໂນວິນຍານທາດແລ້ວ. ທາດ 6 ເຫຼົ່ານີ້ ກໍພຶງເຮັດໃຫ້ເຕັມດ້ວຍທາດ 18 ທີ່ກ່າວມາແລ້ວຂ้างຕົ້ນ. ຜູ້ເຮັດໃຫ້ເຕັມ ພຶງແຍກອອກຈາກອຸເປກຂາທາດແລ້ວເຮັດໃຫ້ເຕັມ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນທາດ 18 ເຫຼົ່ານີ້, ທາດ 11 ກັບເຄິ່ງໜຶ່ງ ເປັນການກຳນົດຮູບ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວຂ้างຕົ້ນ, ພຣະອົງຊົງສະແດງທາດ 6 ນີ້ ໃຫ້ເຖິງຍອດສຸດແລະຈົບລົງແກ່ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ເຊັ່ນດຽວກັນ.

กามธาตุอาทีนํ ทฺเวธาวิตกฺเก (ม. นิ. ๑.๒๐๖) กามวิตกฺกาทีสุ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อภิธมฺเมปิ ‘‘ตตฺถ กตมา กามธาตุ, กามปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก’’ติอาทินา (วิภ. ๑๘๒) นเยเนว เอตาสํ วิตฺถาโร อาคโตเยว. อิมาปิ ฉ ธาตุโย เหฏฺฐา อฏฺฐารสหิเยว ปูเรตพฺพา. ปูเรนฺเตน กามธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา. อิติ อิมาสุ อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ อฑฺเฒกาทสธาตุโย รูปปริคฺคโหติ ปุริมนเยเนว อิทมฺปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ.

ເນື້ອຄວາມແຫ່ງກາມະທາດເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນກາມະວິຕົກເປັນຕົ້ນ ໃນເທວທາວິຕົກສູດ. ເຖິງແມ່ນໃນພຣະອະພິທັມ ກໍມີເນື້ອຄວາມພິສະດານແຫ່ງທາດເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ “ໃນທາດເຫຼົ່ານັ້ນ ກາມະທາດ ເປັນໄກ? ຄື ຄວາມຕຶກ ຄວາມດຳຣິ ທີ່ປະກອບດ້ວຍກາມ”. ທາດ 6 ເຫຼົ່ານີ້ ກໍພຶງເຮັດໃຫ້ເຕັມດ້ວຍທາດ 18 ທີ່ກ່າວມາແລ້ວຂ้างຕົ້ນ. ຜູ້ເຮັດໃຫ້ເຕັມ ພຶງແຍກອອກຈາກກາມະທາດແລ້ວເຮັດໃຫ້ເຕັມ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນທາດ 18 ເຫຼົ່ານີ້, ທາດ 11 ກັບເຄິ່ງໜຶ່ງ ເປັນການກຳນົດຮູບ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວຂ้างຕົ້ນ, ພຣະອົງຊົງສະແດງທາດ 6 ນີ້ ໃຫ້ເຖິງຍອດສຸດແລະຈົບລົງແກ່ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ເຊັ່ນດຽວກັນ.

กามธาตุอาทีสุ ปญฺจ กามาวจรกฺขนฺธา กามธาตุ นาม, ปญฺจ รูปาวจรกฺขนฺธา รูปธาตุ นาม, จตฺตาโร อรูปาวจรกฺขนฺธา อรูปธาตุ นาม. อภิธมฺเม ปน ‘‘ตตฺถ กตมา กามธาตุ, เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา’’ติอาทินา (วิภ. ๑๘๒) นเยน เอตาสํ วิตฺถาโร อาคโตเยว. อิมาปิ ติสฺโส ธาตุโย เหฏฺฐา อฏฺฐารสหิเยว ปูเรตพฺพา. ปูเรนฺเตน กามธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา. อิติ อิมาสุ อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ อฑฺเฒกาทสธาตุโย รูปปริคฺคโหติ ปุริมนเยเนว อิทมฺปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ.

ໃນກາມະທາດເປັນຕົ້ນ, ຂັນ 5 ທີ່ເປັນກາມາວະຈອນ ຊື່ວ່າ ກາມະທາດ, ຂັນ 5 ທີ່ເປັນຮູປາວະຈອນ ຊື່ວ່າ ຮູບທາດ, ຂັນ 4 ທີ່ເປັນອະຮູປາວະຈອນ ຊື່ວ່າ ອະຮູບທາດ. ສ່ວນໃນພຣະອະພິທັມ ກໍມີເນື້ອຄວາມພິສະດານແຫ່ງທາດເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ “ໃນທາດເຫຼົ່ານັ້ນ ກາມະທາດ ເປັນໄກ? ຄື ກຳນົດເອົາແຕ່ອະເວຈີມະຫານະລົກຂຶ້ນມາເປັນທີ່ສຸດ”. ທາດ 3 ເຫຼົ່ານີ້ ກໍພຶງເຮັດໃຫ້ເຕັມດ້ວຍທາດ 18 ທີ່ກ່າວມາແລ້ວຂ้างຕົ້ນ. ຜູ້ເຮັດໃຫ້ເຕັມ ພຶງແຍກອອກຈາກກາມະທາດແລ້ວເຮັດໃຫ້ເຕັມ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນທາດ 18 ເຫຼົ່ານີ້, ທາດ 11 ກັບເຄິ່ງໜຶ່ງ ເປັນການກຳນົດຮູບ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວຂ้างຕົ້ນ, ພຣະອົງຊົງສະແດງທາດ 3 ນີ້ ໃຫ້ເຖິງຍອດສຸດແລະຈົບລົງແກ່ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ເຊັ່ນດຽວກັນ.

สงฺขตาติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตา, ปญฺจนฺนํ ขนฺธานเมตํ อธิวจนํ. น สงฺขตา อสงฺขตา. นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ. อิมาปิ ทฺเว ธาตุโย เหฏฺฐา อฏฺฐารสหิเยว ปูเรตพฺพา. ปูเรนฺเตน สงฺขตธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา. อิติ อิมาสุ อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ อฑฺเฒกาทสธาตุโย รูปปริคฺคโหติ ปุริมนเยเนว อิทมฺปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ.

ຄຳວ່າ Saṅkhatā (ສັງຂະຕະ) ຄື ສິ່ງທີ່ປັດໄຈທັງຫຼາຍປະຊຸມກັນປຸງແຕ່ງຂຶ້ນ, ນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນແຫ່ງຂັນ 5. ສິ່ງທີ່ປັດໄຈທັງຫຼາຍບໍ່ໄດ້ປະຊຸມກັນປຸງແຕ່ງຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ ອະສັງຂະຕະ (Asaṅkhatā). ນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນແຫ່ງພຣະນິພານ. ທາດ 2 ເຫຼົ່ານີ້ ກໍພຶງເຮັດໃຫ້ເຕັມດ້ວຍທາດ 18 ທີ່ກ່າວມາແລ້ວຂ้างຕົ້ນ. ຜູ້ເຮັດໃຫ້ເຕັມ ພຶງແຍກອອກຈາກສັງຂະຕະທາດແລ້ວເຮັດໃຫ້ເຕັມ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນທາດ 18 ເຫຼົ່ານີ້, ທາດ 11 ກັບເຄິ່ງໜຶ່ງ ເປັນການກຳນົດຮູບ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວຂ้างຕົ້ນ, ພຣະອົງຊົງສະແດງທາດ 2 ນີ້ ໃຫ້ເຖິງຍອດສຸດແລະຈົບລົງແກ່ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ເຊັ່ນດຽວກັນ.

๑๒๖. อชฺฌตฺติกพาหิรานีติ อชฺฌตฺติกานิ จ พาหิรานิ จ. เอตฺถ หิ จกฺขุอาทีนิ อชฺฌตฺติกานิ ฉ, รูปาทีนิ พาหิรานิ ฉ. อิธาปิ ชานาติ ปสฺสตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺโค กถิโต.

໑໒໖. ຄຳວ່າ Ajjhattikabāhirāni (ອາຍະຕະນະພາຍໃນແລະພາຍນອກ) ຄື ອາຍະຕະນະພາຍໃນທັງຫຼາຍແລະອາຍະຕະນະພາຍນອກທັງຫຼາຍ. ໃນອາຍະຕະນະເຫຼົ່ານັ້ນ, ອາຍະຕະນະມີຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ 6 ຢ່າງ ເປັນອາຍະຕະນະພາຍໃນ, ອາຍະຕະນະມີຮູບເປັນຕົ້ນ 6 ຢ່າງ ເປັນອາຍະຕະນະພາຍນອກ. ໃນອາຍະຕະນະວາຣະນີ້ກໍຄືກັນ, ຄຳວ່າ Jānāti passati (ຮູ້ຢູ່ ເຫັນຢູ່) ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງອະລິຍະມັກພ້ອມທັງວິປັດສະນາ.

อิมสฺมึ สติ อิทนฺติอาทิ มหาตณฺหาสงฺขเย วิตฺถาริตเมว.

ພຣະບາລີມີຄຳວ່າ “ເມື່ອສິ່ງນີ້ມີ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງມີ” ເປັນຕົ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະແດງໄວ້ໂດຍລະອຽດແລ້ວໃນມະຫາຕັນຫາສັງຂະຍະສູດ.

๑๒๗. อฏฺฐานนฺติ [Pg.74] เหตุปฏิกฺเขโป. อนวกาโสติ ปจฺจยปฏิกฺเขโป. อุภเยนาปิ การณเมว ปฏิกฺขิปติ. การณญฺหิ ตทายตฺตวุตฺติตาย อตฺตโน ผลสฺส ฐานนฺติ จ อวกาโสติ จ วุจฺจติ. ยนฺติ เยน การเณน. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโนติ มคฺคทิฏฺฐิยา สมฺปนฺโน โสตาปนฺโน อริยสาวโก. กญฺจิ สงฺขารนฺติ จตุภูมเกสุ สงฺขตสงฺขาเรสุ กญฺจิ เอกสงฺขารมฺปิ. นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺยาติ นิจฺโจติ คณฺเหยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ เอตํ การณํ นตฺถิ น อุปลพฺภติ. ยํ ปุถุชฺชโนติ เยน การเณน ปุถุชฺชโน. ฐานเมตํ วิชฺชตีติ เอตํ การณํ อตฺถิ. สสฺสตทิฏฺฐิยา หิ โส เตภูมเกสุ สงฺขตสงฺขาเรสุ กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต คณฺเหยฺยาติ อตฺโถ. จตุตฺถภูมกสงฺขารา ปน เตชุสฺสทตฺตา ทิวสํ สนฺตตฺโต อโยคุโฬ วิย มกฺขิกานํ ทิฏฺฐิยา วา อญฺเญสํ วา อกุสลานํ อารมฺมณํ น โหนฺติ. อิมินา นเยน กญฺจิ สงฺขารํ สุขโตติอาทีสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

໑໒໗. ຄຳວ່າ Aṭṭhāna (ບໍ່ແມ່ນຖານະ) ເປັນການປະຕິເສດເຫດ. ຄຳວ່າ Anavakāsa (ບໍ່ແມ່ນໂອກາດ) ເປັນການປະຕິເສດປັດໄຈ. ດ້ວຍຄຳທັງສອງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປະຕິເສດເຫດນັ້ນເອງ. ດ້ວຍວ່າ ເຫດນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນໄປເນື່ອງດ້ວຍຜົນນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ ເປັນທີ່ຕັ້ງ (ຖານະ) ແລະເປັນໂອກາດແຫ່ງຜົນຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ yaṃ ຄື ດ້ວຍເຫດໃດ. ຄຳວ່າ Diṭṭhisampanno (ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍທິຖິ) ຄື ພຣະໂສດາບັນອະລິຍະສາວົກ ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍມັກຄະປັນຍາ. ຄຳວ່າ kañci saṅkhāraṃ (ສັງຂານໃດໆ) ຄື ແມ່ນແຕ່ສັງຂານດຽວ ໃນບັນດາສັງຂານທີ່ປຸງແຕ່ງແລ້ວໃນພູມ 4. ຄຳວ່າ niccato upagaccheyya (ພຶງເຂົ້າເຖິງໂດຍຄວາມເປັນຂອງທ່ຽງ) ຄື ພຶງຍຶດຖືວ່າທ່ຽງ. ຄຳວ່າ netaṃ ṭhānaṃ vijjati (ຖານະນັ້ນບໍ່ມີ) ຄື ເຫດນັ້ນບໍ່ມີ ບໍ່ປາກົດ. ຄຳວ່າ yaṃ puthujjano ຄື ດ້ວຍເຫດໃດ ປຸຖຸຊົນ. ຄຳວ່າ ṭhānametaṃ vijjati (ຖານະນັ້ນມີຢູ່) ຄື ເຫດນັ້ນມີຢູ່. ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍວ່າ ປຸຖຸຊົນນັ້ນ ດ້ວຍສັດສະຕະທິຖິ ພຶງຍຶດຖືສັງຂານໃດໜຶ່ງ ໃນບັນດາສັງຂານທີ່ປຸງແຕ່ງແລ້ວໃນພູມ 3 ໂດຍຄວາມເປັນຂອງທ່ຽງ. ສ່ວນສັງຂານໃນພູມທີ 4 (ໂລກຸດຕະຣະພູມ) ເພາະຄວາມເປັນສະພາບທີ່ມີອານຸພາບແຮງກ້າ ປານປະໜຶ່ງກ້ອນເຫຼັກທີ່ຮ້ອນຕະຫຼອດວັນ ຍ່ອມບໍ່ເປັນອາຣົມແຫ່ງທິຖິ ຫຼືອະກຸສົນອື່ນໆ ເໝືອນກ້ອນເຫຼັກຮ້ອນທີ່ບໍ່ເປັນບ່ອນຈັບແຫ່ງແມງວັນ. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນບົດວ່າ “ສັງຂານໃດໆ ໂດຍຄວາມເປັນສຸກ” ເປັນຕົ້ນ ໂດຍນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

สุขโต อุปคจฺเฉยฺยาติ ‘‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๑, ๒๒) เอวํ อตฺตทิฏฺฐิวเสน สุขโต คาหํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน ปน อริยสาวโก ปริฬาหาภิภูโต ปริฬาหวูปสมตฺถํ มตฺตหตฺถึ ปริตฺตาสิโต วิย, โจกฺขพฺราหฺมโณ วิย จ คูถํ กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต อุปคจฺฉติ. อตฺตวาเร กสิณาทิปณฺณตฺติสงฺคหตฺถํ สงฺขารนฺติ อวตฺวา กญฺจิ ธมฺมนฺติ วุตฺตํ. อิธาปิ อริยสาวกสฺส จตุภูมกวเสน เวทิตพฺโพ, ปุถุชฺชนสฺส เตภูมกวเสน. สพฺพวาเรสุ อริยสาวกสฺสาปิ เตภูมกวเสเนว ปริจฺเฉโท วฏฺฏติ. ยํ ยญฺหิ ปุถุชฺชโน คณฺหาติ, ตโต ตโต อริยสาวโก คาหํ วินิเวเฐติ. ปุถุชฺชโน หิ ยํ ยํ นิจฺจํ สุขํ อตฺตาติ คณฺหาติ, ตํ ตํ อริยสาวโก อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ คณฺหนฺโต ตํ คาหํ วินิเวเฐติ.

ຄຳວ່າ sukhato upagaccheyya (ພຶງເຂົ້າເຖິງໂດຍຄວາມເປັນສຸກ) ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວໝາຍເຖິງການຍຶດຖືໂດຍຄວາມເປັນສຸກ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດຕະທິຖິ ຢ່າງນີ້ວ່າ “ອັດຕາເປັນສຸກໂດຍສ່ວນດຽວ ບໍ່ມີໂຣກ ພາຍຫຼັງແຕ່ຕາຍໄປ”. ສ່ວນອະລິຍະສາວົກ ຜູ້ຖືກຄວາມຮ້ອນຮົນ (ແຫ່ງກิເລດ) ຄອບງຳ ເພື່ອລະງັບຄວາມຮ້ອນຮົນນັ້ນ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງສັງຂານໃດໜຶ່ງໂດຍຄວາມເປັນສຸກ ດ້ວຍຈິດທີ່ບໍ່ປະກອບດ້ວຍທິຖິ ປານປະໜຶ່ງບຸກຄົນຜູ້ສະດຸ້ງກົວເຂົ້າຫາຊ້າງຕົກມັນ ຫຼືປານປະໜຶ່ງພຣາມຜູ້ຮັກຄວາມສະອາດເຂົ້າຫາຄູດ. ໃນອັດຕະວາຣະ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ຊົງກ່າວວ່າ “ສັງຂານໃດໆ” ແຕ່ຊົງກ່າວວ່າ “ທັມໃດໆ” (kañci dhammaṃ) ເພື່ອສົງເຄາະເອົາບັນຍັດມີກະສິນເປັນຕົ້ນ. ໃນອັດຕະວາຣະນີ້ກໍຄືກັນ, ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງພູມ 4 ແກ່ອະລິຍະສາວົກ, ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງພູມ 3 ແກ່ປຸຖຸຊົນ. ໃນວາຣະທັງປວງ, ການກຳນົດແມ່ນແກ່ອະລິຍະສາວົກ ກໍເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງພູມ 3 ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ປຸຖຸຊົນຍຶດຖືສັງຂານໃນພູມ 3 ໃດໆ, ອະລິຍະສາວົກຍ່ອມຖອນຄວາມຍຶດຖືຈາກສັງຂານນັ້ນໆ. ດ້ວຍວ່າ ປຸຖຸຊົນຍຶດຖືສັງຂານໃດໆ ວ່າທ່ຽງ ເປັນສຸກ ເປັນອັດຕາ, ອະລິຍະສາວົກເມື່ອຍຶດຖືສັງຂານນັ້ນໆ ວ່າບໍ່ທ່ຽງ ເປັນທຸກ ເປັນອະນັດຕາ ຍ່ອມຖອນຄວາມຍຶດຖືນັ້ນເສຍ.

๑๒๘. มาตรนฺติอาทีสุ ชนิกาว มาตา, ชนโก ปิตา, มนุสฺสภูโตว ขีณาสโว อรหาติ อธิปฺเปโต. กึ ปน อริยสาวโก อญฺญํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ? เอตมฺปิ อฏฺฐานํ. สเจปิ หิ ภวนฺตรคตํ อริยสาวกํ [Pg.75] อตฺตโน อริยภาวํ อชานนฺตมฺปิ โกจิ เอวํ วเทยฺย ‘‘อิมํ กุนฺถกิปิลฺลิกํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา สกลจกฺกวาฬคพฺเภ จกฺกวตฺติรชฺชํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ, เนว โส ตํ ชีวิตา โวโรเปยฺย. อถาปิ นํ เอวํ วเทยฺย ‘‘สเจ อิมํ น ฆาเตสฺสสิ, สีสํ เต ฉินฺทิสฺสามา’’ติ. สีสเมวสฺส ฉินฺเทยฺย, น จ โส ตํ ฆาเตยฺย. ปุถุชฺชนภาวสฺส ปน มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ อริยสาวกสฺส จ พลทีปนตฺถเมตํ วุตฺตํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – สาวชฺโช ปุถุชฺชนภาโว, ยตฺร หิ นาม ปุถุชฺชโน มาตุฆาตาทีนิปิ อานนฺตริยานิ กริสฺสติ. มหาพโล จ อริยสาวโก, โย เอตานิ กมฺมานิ น กโรตีติ.

໑໒໘. ໃນຄຳວ່າ Mātaraṃ (ມານດາ) ເປັນຕົ້ນ, ມານດາ ຄື ຜູ້ໃຫ້ກຳເນີດແທ້ໆ, ບິດາ ຄື ຜູ້ໃຫ້ກຳເນີດແທ້ໆ, ພຣະອໍຣະຫັນ ຄື ພຣະຂີນາສົບຜູ້ເປັນມະນຸດ, ນີ້ເປັນອະທິບາຍ. ຖາມວ່າ: ກໍອະລິຍະສາວົກ ຈະພຶງປົງຊີວິດສັດອື່ນໄດ້ຫຼືບໍ່? ຕອບວ່າ: ຖານະນັ້ນກໍບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີໃຜກ່າວກັບອະລິຍະສາວົກ ຜູ້ເຂົ້າເຖິງພົບໃໝ່ ໂດຍທີ່ຕົນເອງກໍບໍ່ຮູ້ຄວາມເປັນອະລິຍະຂອງຕົນ ຢ່າງນີ້ວ່າ “ຈົ່ງປົງຊີວິດມົດດຳມົດແດງນີ້ເສຍ ແລ້ວຄອບຄອງຄວາມເປັນພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດໃນທົ່ວຈັກກະວານທັງໝົດເຖີດ”, ອະລິຍະສາວົກນັ້ນກໍຈະບໍ່ປົງຊີວິດມັນຢ່າງເດັດຂາດ. ຫຼືເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີໃຜກ່າວກັບເພິ່ນຢ່າງນີ້ວ່າ “ຖ້າເຈົ້າບໍ່ຂ້າສັດນີ້ ເຮົາຈະຕັດຫົວເຈົ້າ”. ເພິ່ນກໍຍອມໃຫ້ຕັດຫົວຂອງເພິ່ນເອງ ແຕ່ຈະບໍ່ຂ້າສັດນັ້ນຢ່າງເດັດຂາດ. ແຕ່ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວຄຳນີ້ໄວ້ ກໍເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນສະພາບທີ່ມີໂທດຫຼາຍແຫ່ງຄວາມເປັນປຸຖຸຊົນ ແລະເພື່ອສະແດງກຳລັງຂອງອະລິຍະສາວົກ. ນີ້ເປັນອະທິບາຍໃນຂໍ້ນີ້ ຄື: ຄວາມເປັນປຸຖຸຊົນມີໂທດຫຼາຍ ເພາະວ່າປຸຖຸຊົນຍ່ອມເຮັດອານັນຕະຣິຍະກັມມີມາຕຸຄາດເປັນຕົ້ນໄດ້, ສ່ວນອະລິຍະສາວົກມີກຳລັງຫຼາຍ ເພາະເພິ່ນຈະບໍ່ເຮັດກັມເຫຼົ່ານີ້ຢ່າງເດັດຂາດ.

ทุฏฺฐจิตฺโตติ วธกจิตฺเตน ปทุฏฺฐจิตฺโต. โลหิตํ อุปฺปาเทยฺยาติ ชีวมานกสรีเร ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย. สงฺฆํ ภินฺเทยฺยาติ สมานสํวาสกํ สมานสีมาย ฐิตํ ปญฺจหิ การเณหิ สงฺฆํ ภินฺเทยฺย. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ปญฺจหุปาลิ อากาเรหิ สงฺโฆ ภิชฺชติ. กมฺเมน อุทฺเทเสน โวหรนฺโต อนุสฺสาวเนน สลากคฺคาเหนา’’ติ (ปริ. ๔๕๘).

ຄຳວ່າ Duṭṭhacitto (ມີຈິດປະທຸສະຮ້າຍ) ຄື ມີຈິດຄິດຈະຂ້າ. ຄຳວ່າ lohitaṃ uppādeyya (ເຮັດໃຫ້ພຣະໂລຫິດຕົກ) ຄື ເຮັດໃຫ້ພຣະໂລຫິດອອກມາ ແມ່ນແຕ່ພຽງປະລິມານທີ່ແມງວັນນ້ອຍດູດກິນໄດ້ ໃນພຣະວໍຣະກາຍທີ່ຍັງມີພຣະຊົນຢູ່. ຄຳວ່າ saṅghaṃ bhindeyya (ທຳລາຍສົງ) ຄື ເຮັດໃຫ້ສົງຜູ້ມີສັງວາສດຽວກັນ ຜູ້ຢູ່ໃນສີມາດຽວກັນ ແຕກແຍກກັນ ດ້ວຍເຫດ 5 ປະການ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວໄວ້ແລ້ວວ່າ “ອຸບາລີ ສົງຍ່ອມແຕກກັນດ້ວຍອາການ 5 ຢ່າງ ຄື ດ້ວຍກັມ, ດ້ວຍອຸເທດ, ກ່າວສະແດງ, ດ້ວຍອະນຸສາວະນາ, ດ້ວຍການຈັບສະຫຼາກ”.

ตตฺถ กมฺเมนาติ อปโลกนาทีสุ จตูสุ กมฺเมสุ อญฺญตเรน กมฺเมน. อุทฺเทเสนาติ ปญฺจสุ ปาติโมกฺขุทฺเทเสสุ อญฺญตเรน อุทฺเทเสน. โวหรนฺโตติ กถยนฺโต, ตาหิ ตาหิ อุปฺปตฺตีหิ อธมฺมํ ธมฺโมติอาทีนิ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ ทีเปนฺโต. อนุสฺสาวเนนาติ นนุ ตุมฺเห ชานาถ มยฺหํ อุจฺจากุลา ปพฺพชิตภาวํ พหุสฺสุตภาวญฺจ, มาทิโส นาม อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุสาสนํ คาเหยฺยาติ จิตฺตมฺปิ อุปฺปาเทตุํ ตุมฺหากํ ยุตฺตํ, กึ มยฺหํ อวีจิ นีลุปฺปลวนํ วิย สีตโล, กึ อหํ อปายโต น ภายามีติอาทินา นเยน กณฺณมูเล วจีเภทํ กตฺวา อนุสฺสาวเนน. สลากคฺคาเหนาติ เอวํ อนุสฺสาเวตฺวา เตสํ จิตฺตํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อนิวตฺติธมฺเม กตฺวา ‘‘คณฺหถ อิมํ สลาก’’นฺติ สลากคฺคาเหน.

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍກຳ' (kammena) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກຳໃດກຳໜຶ່ງ ໃນບັນດາກຳທັງ 4 ມີອະປະໂລກະນະກຳ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຸດເທດ' (uddesena) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຸດເທດໃດອຸດເທດໜຶ່ງ ໃນບັນດາປາຕິໂມກຂຸດເທດທັງ 5. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ກ່າວຢູ່' (voharantoti) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວົ້າຢູ່, ສະແດງອອກເຊິ່ງວັດຖຸແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ສົງແຕກແຍກ 18 ປະການ ມີ 'ອະທຳເປັນທຳ' ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍເຫດຜົນນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍການປະກາດ' (anussāvanena) ໄດ້ແກ່ ການປະກາດ (ກະຊິບຂ້າງຫູ) ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ 'ພວກທ່ານບໍ່ຮູ້ບໍວ່າ ເຮົາບວດຈາກຕະກູນສູງ ແລະເປັນພະຫູສູດ, ຄົນເຊັ່ນເຮົາຈະນຳພາໄປສູ່ສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນທຳ ບໍ່ແມ່ນວິນັຍ ບໍ່ແມ່ນຄຳສອນຂອງພຣະສາສະດາໄດ້ແນວໃດ, ພວກທ່ານຄວນຈະເຮັດໃຫ້ຈິດໃຈເກີດຄວາມຄິດເຊັ່ນນີ້, ນະລົກອະວີຈιຈະເຢັນສະບາຍຄືກັບປ່າດອກບົວຂຽວສຳລັບເຮົາບໍ, ເປັນຫຍັງເຮົາຈຶ່ງຈະບໍ່ຢ້ານກົວຕໍ່ອະບາຍພູມ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວທຳການເປັ່ງວາຈາຂ້າງຫູ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍການໃຫ້ຮັບສະຫຼາກ' (salākaggāhena) ໄດ້ແກ່ ການປະກາດຢ່າງນີ້ ແລ້ວສະໜັບສະໜູນຈິດໃຈຂອງພຣະເຫຼົ່ານັ້ນ ເຮັດໃຫ້ມີຄວາມເຫັນບໍ່ທໍ້ຖອຍ ແລ້ວບອກວ່າ 'ພວກທ່ານຈົ່ງຮັບສະຫຼາກນີ້ໄປ' ດັ່ງນີ້ ດ້ວຍການໃຫ້ຮັບສະຫຼາກ.

เอตฺถ จ กมฺมเมว อุทฺเทโส วา ปมาณํ, โวหารานุสฺสาวนสลากคฺคาหา ปน ปุพฺพภาคา. อฏฺฐารสวตฺถุทีปนวเสน หิ โวหรนฺเตน ตตฺถ รุจิชนนตฺถํ อนุสฺสาเวตฺวา สลากาย คาหิตายปิ อภินฺโนว โหติ สงฺโฆ. ยทา ปน เอวํ จตฺตาโร วา อติเรกา วา สลากํ คาเหตฺวา อาเวณิกํ [Pg.76] กมฺมํ วา อุทฺเทสํ วา กโรนฺติ, ตทา สงฺโฆ ภินฺโน นาม โหติ. เอวํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สงฺฆํ ภินฺเทยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. เอตฺตาวตา มาตุฆาตาทีนิ ปญฺจ อานนฺตริยกมฺมานิ ทสฺสิตานิ โหนฺติ, ยานิ ปุถุชฺชโน กโรติ, น อริยสาวโก, เตสํ อาวิภาวตฺถํ –

ແລະໃນບັນດາເຫດ 5 ປະການນີ້, ກຳນັ້ນເອງ ຫຼືອຸດເທດນັ້ນເອງ ເປັນປະມານ (ເປັນເກນຕັດສິນ), ສ່ວນໂວຫານ, ການປະກາດ ແລະການໃຫ້ຮັບສະຫຼາກ ເປັນພຽງສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອເວົ້າສະແດງວັດຖຸ 18 ປະການ ເພື່ອໃຫ້ເກີດຄວາມຍິນດີໃນວັດຖຸນັ້ນ ຈຶ່ງປະກາດແລ້ວໃຫ້ຮັບສະຫຼາກ ເຖິງແມ່ນຈະຮັບສະຫຼາກແລ້ວ ສົງກໍຍັງບໍ່ທັນແຕກແຍກກັນ. ແຕ່ເມື່ອໃດ ພຣະ 4 ຮູບ ຫຼືຫຼາຍກວ່ານັ້ນ ຮັບສະຫຼາກແລ້ວ ທຳກຳ ຫຼືອຸດເທດຕ່າງຫາກ, ເມື່ອນັ້ນ ສົງຈຶ່ງຊື່ວ່າແຕກແຍກກັນແລ້ວ. ຂໍ້ທີ່ວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍທິດຖິ (ພຣະອະລິຍະບຸກຄົນ) ຈະທຳສົງໃຫ້ແຕກແຍກກັນນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຖານະທີ່ຈະມີໄດ້. ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງໄດ້ສະແດງອະນັນຕະຣິຍະກຳ 5 ປະການ ມີມາຕຸຄາດ ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງປຸຖຸຊົນຍ່ອມກະທຳ ແຕ່ພຣະອະລິຍະສາວົກຍ່ອມບໍ່ກະທຳ, ເພື່ອສະແດງກຳເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ຈະແຈ້ງ—

กมฺมโต ทฺวารโต เจว, กปฺปฏฺฐิติยโต ตถา;

ปากสาธารณาทีหิ, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ວິນິດໄສ (ການຕັດສິນອະນັນຕະຣິຍະກຳ) ຄວນຊາບໂດຍກຳ, ໂດຍທະວານ, ໂດຍການຕັ້ງຢູ່ຕະຫຼອດກັປ, ແລະໂດຍການໃຫ້ຜົນ ແລະຄວາມທົ່ວໄປ ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ กมฺมโต ตาว – เอตฺถ หิ มนุสฺสภูตสฺเสว มนุสฺสภูตํ มาตรํ วา ปิตรํ วา อปิ ปริวตฺตลิงฺคํ ชีวิตา โวโรเปนฺตสฺส กมฺมํ อานนฺตริยํ โหติ, ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิสฺสามีติ สกลจกฺกวาฬํ มหาเจติยปฺปมาเณหิ กญฺจนถูเปหิ ปูเรตฺวาปิ สกลจกฺกวาฬํ ปูเรตฺวา นิสินฺนภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวาปิ พุทฺธสฺส ภควโต สงฺฆาฏิกณฺณํ อมุญฺจนฺโต วิจริตฺวาปิ กายสฺส เภทา นิรยเมว อุปปชฺชติ. โย ปน สยํ มนุสฺสภูโต ติรจฺฉานภูตํ มาตรํ วา ปิตรํ วา, สยํ วา ติรจฺฉานภูโต มนุสฺสภูตํ, ติรจฺฉาโนเยว วา ติรจฺฉานภูตํ ชีวิตา โวโรเปติ, ตสฺส กมฺมํ อานนฺตริยํ น โหติ, ภาริยํ ปน โหติ, อานนฺตริยํ อาหจฺเจว ติฏฺฐติ. มนุสฺสชาติกานํ ปน วเสน อยํ ปญฺโห กถิโต.

ໃນບັນດາວິນິດໄສເຫຼົ່ານັ້ນ, ວ່າດ້ວຍ 'ໂດຍກຳ' ກ່ອນ—ດ້ວຍວ່າ ໃນເລື່ອງນີ້ ບຸກຄົນຜູ້ເປັນມະນຸດເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຂ້າມານດາ ຫຼືບິດາຜູ້ເປັນມະນຸດ (ເຖິງແມ່ນຈະປ່ຽນເພດແລ້ວ) ໃຫ້ຕົກໄປຈາກຊີວິດ, ກຳນັ້ນຍ່ອມເປັນອະນັນຕະຣິຍະກຳ. ບຸກຄົນນັ້ນ ເຖິງແມ່ນຈະຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະປ້ອງກັນຜົນຂອງກຳນັ້ນ' ແລ້ວສ້າງພຣະເຈດີຄຳຂະໜາດເທົ່າມະຫາເຈດີໃຫ້ເຕັມທົ່ວທັງຈັກກະວານກໍດີ, ຖວາຍມະຫາທານແກ່ພຣະພິກຂຸສົງຜູ້ນັ່ງເຕັມທົ່ວທັງຈັກກະວານກໍດີ, ຫຼືທ່ຽວຕິດຕາມໄປໂດຍບໍ່ປ່ອຍຊາຍຈີວອນ (ຊາຍສັງຄາຕິ) ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກພຸດທະເຈົ້າກໍດີ, ເມື່ອກາຍແຕກທຳລາຍໄປ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງນະລົກຢ່າງແນ່ນອນ. ສ່ວນບຸກຄົນໃດ ຕົນເອງເປັນມະນຸດ ແຕ່ຂ້າມານດາ ຫຼືບິດາຜູ້ເປັນສັດເດຍລະສານ, ຫຼືຕົນເອງເປັນສັດເດຍລະສານ ແຕ່ຂ້າມານດາ ຫຼືບິດາຜູ້ເປັນມະນຸດ, ຫຼືຕົນເອງເປັນສັດເດຍລະສານ ຂ້າມານດາ ຫຼືບິດາຜູ້ເປັນສັດເດຍລະສານ ໃຫ້ຕົກໄປຈາກຊີວິດ, ກຳຂອງຜູ້ນັ້ນ ບໍ່ເປັນອະນັນຕະຣິຍະກຳ, ແຕ່ເປັນກຳໜັກ ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃກ້ຄຽງກັບອະນັນຕະຣິຍະກຳ. ແຕ່ບັນຫານີ້ ກ່າວໄວ້ໂດຍກຳນົດເອົາຜູ້ມີກຳເນີດເປັນມະນຸດ.

ตตฺถ เอฬกจตุกฺกํ สงฺคามจตุกฺกํ โจรจตุกฺกญฺจ กเถตพฺพํ. เอฬกํ มาเรมีติ อภิสนฺธินาปิ หิ เอฬกฏฺฐาเน ฐิตํ มนุสฺโส มนุสฺสภูตํ มาตรํ วา ปิตรํ วา มาเรนฺโต อานนฺตริยํ ผุสติ. เอฬกาภิสนฺธินา ปน มาตาปิตาอภิสนฺธินา วา เอฬกํ มาเรนฺโต อานนฺตริยํ น ผุสติ. มาตาปิตาอภิสนฺธินา มาตาปิตโร มาเรนฺโต ผุสเตว. เอเสว นโย อิตรสฺมิมฺปิ จตุกฺกทฺวเย. ยถา จ มาตาปิตูสุ, เอวํ อรหนฺเตปิ เอตานิ จตุกฺกานิ เวทิตพฺพานิ.

ໃນເລື່ອງນັ້ນ, ຄວນກ່າວເຖິງໝວດສີ່ແຫ່ງແກະ, ໝວດສີ່ແຫ່ງສົງຄາມ ແລະໝວດສີ່ແຫ່ງໂຈນ. ດ້ວຍວ່າ ເຖິງແມ່ນຈະມີຄວາມຕັ້ງໃຈວ່າ 'ເຮົາຈະຂ້າແກະ' ແຕ່ເມື່ອຂ້າຄົນຜູ້ເປັນມານດາ ຫຼືບິດາຜູ້ເປັນມະນຸດ ເຊິ່ງຢືນຢູ່ໃນບ່ອນຂອງແກະ, ຍ່ອມຕ້ອງອະນັນຕະຣິຍະກຳ. ສ່ວນຜູ້ມີຄວາມຕັ້ງໃຈຈະຂ້າແກະ ຫຼືມີຄວາມຕັ້ງໃຈຈະຂ້າມານດາບິດາ ແຕ່ໄປຂ້າແກະ, ຍ່ອມບໍ່ຕ້ອງອະນັນຕະຣິຍະກຳ. ສ່ວນຜູ້ມີຄວາມຕັ້ງໃຈຈະຂ້າມານດາບິດາ ແລ້ວຂ້າມານດາບິດາ, ຍ່ອມຕ້ອງອະນັນຕະຣິຍະກຳຢ່າງແນ່ນອນ. ນັຍນີ້ ຄວນຊາບໃນໝວດສີ່ອີກສອງໝວດທີ່ເຫຼືອ (ສົງຄາມ ແລະ ໂຈນ) ເຊັ່ນກັນ. ແລະໝວດສີ່ເຫຼົ່ານີ້ ຄວນຊາບໃນກໍລະນີຂອງພຣະອໍຣະຫັນ ເຊັ່ນດຽວກັບໃນກໍລະນີຂອງມານດາແລະບິດາ.

มนุสฺสอรหนฺตเมว มาเรตฺวา อานนฺตริยํ ผุสติ, น ยกฺขภูตํ. กมฺมํ ปน ภาริยํ, อานนฺตริยสทิสเมว. มนุสฺสอรหนฺตสฺส จ ปุถุชฺชนกาเลเยว สตฺถปฺปหาเร วา วิเส วา ทินฺเนปิ ยทิ โส อรหตฺตํ ปตฺวา เตเนว มรติ, อรหนฺตฆาโต โหติเยว. ยํ ปน ปุถุชฺชนกาเล ทินฺนํ ทานํ อรหตฺตํ ปตฺวา ปริภุญฺชติ, ปุถุชฺชนสฺเสว ทินฺนํ โหติ. เสสอริยปุคฺคเล [Pg.77] มาเรนฺตสฺส อานนฺตริยํ นตฺถิ. กมฺมํ ปน ภาริยํ, อานนฺตริยสทิสเมว.

ບຸກຄົນຂ້າພຣະອໍຣະຫັນຜູ້ເປັນມະນຸດເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຕ້ອງອະນັນຕະຣິຍະກຳ, ບໍ່ແມ່ນຂ້າພຣະອໍຣະຫັນຜູ້ເປັນຍັກ. ແຕ່ກຳນັ້ນເປັນກຳໜັກ ຄ້າຍຄືກັບອະນັນຕະຣິຍະກຳ. ແລະເມື່ອທຳຮ້າຍດ້ວຍສັດຕຣາ ຫຼືໃຫ້ຢາພິດແກ່ພຣະອໍຣະຫັນຜູ້ເປັນມະນຸດ ຕັ້ງແຕ່ຕອນທີ່ເພິ່ນຍັງເປັນປຸຖຸຊົນ, ຫາກເພິ່ນບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດແລ້ວ ມໍຣະນະພາບດ້ວຍພິດ ຫຼືບາດແຜນັ້ນ, ຍ່ອມເປັນອໍຣະຫັນຕະຄາດຢ່າງແນ່ນອນ. ສ່ວນທານໃດ ທີ່ຖວາຍໃນເວລາທີ່ເພິ່ນຍັງເປັນປຸຖຸຊົນ ແລ້ວເພິ່ນມາບໍລິໂພກຫຼັງຈາກບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດແລ້ວ, ทານນັ້ນຊື່ວ່າ ຖວາຍແກ່ປຸຖຸຊົນເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນການຂ້າພຣະອະລິຍະບຸກຄົນທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມບໍ່ມີອະນັນຕະຣິຍະກຳ, ແຕ່ກຳນັ້ນເປັນກຳໜັກ ຄ້າຍຄືກັບອະນັນຕະຣິຍະກຳ.

โลหิตุปฺปาเท ตถาคตสฺส อเภชฺชกายตาย ปรูปกฺกเมน จมฺมจฺเฉทํ กตฺวา โลหิตปคฺฆรณํ นาม นตฺถิ. สรีรสฺส ปน อนฺโตเยว เอกสฺมึเยว ฐาเน โลหิตํ สโมสรติ. เทวทตฺเตน ปวิทฺธสิลโต ภิชฺชิตฺวา คตา สกลิกาปิ ตถาคตสฺส ปาทนฺตํ ปหริ, ผรสุนา ปหโฏ วิย ปาโท อนฺโตโลหิโตเยว อโหสิ. ตถา กโรนฺตสฺส อานนฺตริยํ โหติ. ชีวโก ปน ตถาคตสฺส รุจิยา สตฺถเกน จมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ตมฺหา ฐานา ทุฏฺฐโลหิตํ นีหริตฺวา ผาสุมกาสิ, ตถา กโรนฺตสฺส ปุญฺญกมฺมเมว โหติ.

ໃນເລື່ອງໂລຫິຕຸບປາດ, ເພາະພຣະກາຍຂອງພຣະຕຖາຄົດ ບໍ່ມີໃຜທຳລາຍໄດ້, ການທີ່ຄົນອື່ນຈະພະຍາຍາມຕັດຜິວໜັງ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ພຣະໂລຫິດໄຫຼອອກມານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ແຕ່ພຣະໂລຫິດຍ່ອມຮວມກັນຢູ່ພາຍໃນພຣະກາຍ ໃນບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງເທົ່ານັ້ນ. ເຖິງແມ່ນສະເກັດຫີນ ທີ່ແຕກອອກຈາກກ້ອນຫີນໃຫຍ່ ທີ່ພຣະເທວະທັດກິ້ງລົງມາ ຈະມາກະທົບຖືກຫຼັງພຣະບາດຂອງພຣະຕຖາຄົດ, ພຣະບາດກໍມີພຣະໂລຫິດຮວມກັນຢູ່ພາຍໃນ ຄືກັບຖືກຟັນດ້ວຍຂວານ. ການກະທຳຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມເປັນອະນັນຕະຣິຍະກຳ ແກ່ຜູ້ກະທຳ. ສ່ວນໝໍຊີວົກ ໄດ້ຜ່າຕັດຜິວໜັງດ້ວຍມີດນ້ອຍ ຕາມພຣະປະສົງຂອງພຣະຕຖາຄົດ ເພື່ອນຳເອົາພຣະໂລຫິດທີ່ເສຍອອກຈາກບ່ອນນັ້ນ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ຊົງສຳລານ, ການກະທຳຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມເປັນບຸນຍະກຳຢ່າງດຽວ ແກ່ຜູ້ກະທຳ.

อถ เย จ ปรินิพฺพุเต ตถาคเต เจติยํ ภินฺทนฺติ, โพธึ ฉินฺทนฺติ ธาตุมฺหิ อุปกฺกมนฺติ, เตสํ กึ โหตีติ? ภาริยํ กมฺมํ โหติ อานนฺตริยสทิสํ. สธาตุกํ ปน ถูปํ วา ปฏิมํ วา พาธมานํ โพธิสาขํ ฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ. สเจปิ ตตฺถ นิลีนา สกุณา เจติเย วจฺจํ ปาเตนฺติ, ฉินฺทิตุํ วฏฺฏติเยว. ปริโภคเจติยโต หิ สรีรเจติยํ มหนฺตตรํ. เจติยวตฺถุํ ภินฺทิตฺวา คจฺฉนฺตํ โพธิมูลมฺปิ ฉินฺทิตฺวา หริตุํ วฏฺฏติ. ยา ปน โพธิสาขา โพธิฆรํ พาธติ, ตํ เคหรกฺขณตฺถํ ฉินฺทิตุํ น ลภติ, โพธิอตฺถญฺหิ เคหํ, น เคหตฺถาย โพธิ. อาสนฆเรปิ เอเสว นโย. ยสฺมึ ปน อาสนฆเร ธาตุ นิหิตา โหติ, ตสฺส รกฺขณตฺถาย โพธิสาขํ ฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ. โพธิชคฺคนตฺถํ โอโชหรณสาขํ วา ปูติฏฺฐานํ วา ฉินฺทิตุํ วฏฺฏติเยว, ภควโต สรีรปฏิชคฺคเน วิย ปุญฺญมฺปิ โหติ.

ຖ້າຖາມວ່າ 'ສ່ວນຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ທຳລາຍພຣະເຈດີ, ຕັດຕົ້ນໂພ ຫຼືພະຍາຍາມທຳຮ້າຍພຣະບໍຣົມມະສາຣີຣິກະທາດ ໃນເມື່ອພຣະຕຖາຄົດສະເດັດດັບခັນທະປໍຣິນິບພານແລ້ວ, ຈະມີຜົນແນວໃດ?' ຕອບວ່າ: ເປັນກຳໜັກ ຄ້າຍຄືກັບອະນັນຕະຣິຍະກຳ. ແຕ່ການຕັດກິ່ງໂພ ທີ່ບຽດບຽນພຣະສະຖູບ ຫຼືພຣະພຸດທະຮູບ ທີ່ມີພຣະບໍຣົມມະສາຣີຣິກະທາດຢູ່ນັ້ນ ຍ່ອມຄວນທຳ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ພວກນົກທີ່ອາໄສຢູ່ກິ່ງໂພນັ້ນ ຈະຖ່າຍອຸດຈາຣະໃສ່ພຣະເຈດີ, ການຕັດກິ່ງໂພນັ້ນ ກໍຄວນທຳຢ່າງແນ່ນອນ. ເພາະວ່າ ພຣະສາຣີຣິກະເຈດີ ຍ່ອມຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າ ພຣະປະຣິໂພຄະເຈດີ. ເຖິງແມ່ນຮາກໂພ ທີ່ຊອນໄຊທຳລາຍຖານພຣະເຈດີ, ການຕັດຮາກໂພນັ້ນອອກ ກໍຄວນທຳ. ສ່ວນກິ່ງໂພໃດ ທີ່ບຽດບຽນເຮືອນໂພ, ຈະຕັດກິ່ງໂພນັ້ນ ເພື່ອຮັກສາເຮືອນໂພ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້, ເພາະວ່າ ເຮືອນນັ້ນ ສ້າງຂຶ້ນເພື່ອຕົ້ນໂພ, ຕົ້ນໂພບໍ່ໄດ້ເກີດຂຶ້ນເພື່ອເຮືອນ. ນັຍນີ້ ຄວນຊາບໃນເຮືອນນັ່ງ ເຊັ່ນກັນ. ແຕ່ໃນເຮືອນນັ່ງໃດ ທີ່ມີພຣະບໍຣົມມະສາຣີຣິກະທາດປະດິດສະຖານຢູ່, ການຕັດກິ່ງໂພ ເພື່ອຮັກສາເຮືອນນັ່ງນັ້ນ ຍ່ອມຄວນທຳ. ການຕັດກິ່ງໂພທີ່ໝົດໂອຊາ ຫຼືສ່ວນທີ່ເນົ່າເປື່ອຍ ເພື່ອບຳລຸງຮັກສາຕົ້ນໂພ ຍ່ອມຄວນທຳຢ່າງແນ່ນອນ, ແລະຍ່ອມເປັນບຸນ ເໝືອນດັ່ງການບຳລຸງຮັກສາພຣະວໍຣະກາຍຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ.

สงฺฆเภเท สีมฏฺฐกสงฺเฆ อสนฺนิปติเต วิสุํ ปริสํ คเหตฺวา กตโวหารานุสฺสาวน-สลากคฺคาหสฺส กมฺมํ วา กโรนฺตสฺส, อุทฺเทสํ วา อุทฺทิสนฺตสฺส เภโท จ โหติ อานนฺตริยกมฺมญฺจ. สมคฺคสญฺญาย ปน วฏฺฏตีติ กมฺมํ กโรนฺตสฺส เภโทว โหติ, น อานนฺตริยกมฺมํ, ตถา นวโต อูนปริสายํ. สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน นวนฺนํ ชนานํ โย สงฺฆํ ภินฺทติ[Pg.78], ตสฺส อานนฺตริยกมฺมํ โหติ. อนุวตฺตกานํ อธมฺมวาทีนํ มหาสาวชฺชกมฺมํ. ธมฺมวาทิโน ปน อนวชฺชา.

ໃນເລື່ອງສັງຄະເພດ, ເມື່ອສົງຜູ້ຢູ່ໃນສີມາ ຍັງບໍ່ທັນປະຊຸມກັນ, ພາເອົາບໍລິສັດແຍກອອກໄປຕ່າງຫາກ ແລ້ວທຳການເວົ້າ, ປະກາດ ແລະໃຫ້ຮັບສະຫຼາກ, ຫຼືທຳກຳຕ່າງຫາກ, ຫຼືສະແດງອຸດເທດຕ່າງຫາກ, ຍ່ອມມີທັງການແຕກແຍກ ແລະເປັນອະນັນຕະຣິຍະກຳ. ສ່ວນຜູ້ທຳກຳ ດ້ວຍຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າ 'ສົງພ້ອມພຽງກັນ, ຄວນທຳໄດ້', ຍ່ອມມີແຕ່ການແຕກແຍກເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ບໍ່ເປັນອະນັນຕະຣິຍະກຳ, ເຊັ່ນດຽວກັນ ໃນບໍລິສັດທີ່ມີຈຳນວນຫຼຸດລົງກວ່າ 9 ຮູບ. ໂດຍກຳນົດຈຳນວນຢ່າງໜ້ອຍທີ່ສຸດ ຄື 9 ຮູບ, ພຣະຮູບໃດ ທຳສົງໃຫ້ແຕກແຍກກັນ, ພຣະຮູບນັ້ນ ຍ່ອມຕ້ອງອະນັນຕະຣິຍະກຳ. ສ່ວນພວກພຣະອະທຳມະວາທີ ຜູ້ປະພຶດຄ້ອຍຕາມ ຍ່ອມມີກຳທີ່ມີໂທດຫຼາຍ. ສ່ວນພວກພຣະທຳມະວາທີ ຍ່ອມບໍ່ມີໂທດ.

ตตฺถ นวนฺนเมว สงฺฆเภเท อิทํ สุตฺตํ – ‘‘เอกโต อุปาลิ จตฺตาโร โหนฺติ, เอกโต จตฺตาโร, นวโม อนุสฺสาเวติ, สลากํ คาเหติ ‘อยํ ธมฺโม อยํ วินโย อิทํ สตฺถุสาสนํ, อิทํ คณฺหถ, อิมํ โรเจถา’ติ, เอวํ โข, อุปาลิ, สงฺฆราชิ เจว โหติ สงฺฆเภโท จ. นวนฺนํ วา, อุปาลิ, อติเรกนวนฺนํ วา สงฺฆราชิ เจว โหติ สงฺฆเภโท จา’’ติ (จูฬว. ๓๕๑). เอเตสุ ปน ปญฺจสุ สงฺฆเภโท วจีกมฺมํ, เสสานิ กายกมฺมานีติ. เอวํ กมฺมโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ໃນເລື່ອງສັງຄະເພດທີ່ມີພຣະ 9 ຮູບນັ້ນ ມີພຣະສູດນີ້ວ່າ: 'ດູກ່ອນອຸປາລິ ຝ່າຍໜຶ່ງມີ 4 ຮູບ, ອີກຝ່າຍໜຶ່ງມີ 4 ຮູບ, ຮູບທີ 9 ທຳການປະກາດ ແລະໃຫ້ຮັບສະຫຼາກວ່າ: "ນີ້ແມ່ນທຳ ນີ້ແມ່ນວິນັຍ ນີ້ແມ່ນຄຳສອນຂອງພຣະສາສະດາ, ພວກທ່ານຈົ່ງຮັບເອົາສິ່ງນີ້ ຈົ່ງຍິນດີສິ່ງນີ້", ດູກ່ອນອຸປາລິ ຢ່າງນີ້ແລ ຍ່ອມມີທັງຄວາມຮ້າວສານຂອງສົງ (ສັງຄະຣາຊິ) ແລະການແຕກແຍກຂອງສົງ (ສັງຄະເພດ). ດູກ່ອນອຸປາລິ ຄວາມຮ້າວສານຂອງສົງ ແລະການແຕກແຍກຂອງສົງ ຍ່ອມມີແກ່ພຣະ 9 ຮູບ ຫຼືຫຼາຍກວ່າ 9 ຮູບ ຂຶ້ນໄປ ດັ່ງນີ້'. ແລະໃນບັນດາອະນັນຕະຣິຍະກຳທັງ 5 ນີ້, ສັງຄະເພດ ເປັນວະຈີກຳ, ສ່ວນກຳທີ່ເຫຼືອເປັນກາຍະກຳ. ວິນິດໄສ ໂດຍກຳ ຄວນຊາບດ້ວຍປະການສະນີ.

ทฺวารโตติ สพฺพาเนว เจตานิ กายทฺวารโตปิ วจีทฺวารโตปิ สมุฏฺฐหนฺติ. ปุริมานิ ปเนตฺถ จตฺตาริ อาณตฺติกวิชฺชามยปโยควเสน วจีทฺวารโต สมุฏฺฐหิตฺวาปิ กายทฺวารเมว ปูเรนฺติ, สงฺฆเภโท หตฺถมุทฺทาย เภทํ กโรนฺตสฺส กายทฺวารโต สมุฏฺฐหิตฺวาปิ วจีทฺวารเมว ปูเรตีติ. เอวเมตฺถ ทฺวารโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ວ່າດ້ວຍ 'ໂດຍທະວານ'—ອະນັນຕະຣິຍະກຳທັງໝົດເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໄດ້ທັງທາງກາຍະທະວານ ແລະວະຈີທະວານ. ແຕ່ໃນບັນດາອະນັນຕະຣິຍະກຳເຫຼົ່ານັ້ນ, 4 ປະການທຳອິດ ເຖິງແມ່ນຈະເກີດຂຶ້ນທາງວະຈີທະວານ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສັ່ງ ຫຼືດ້ວຍວິຊາ ກໍຍ່ອມເຮັດໃຫ້ກາຍະທະວານບໍລິບູນ. ສ່ວນສັງຄະເພດ ຂອງຜູ້ທຳສົງໃຫ້ແຕກແຍກດ້ວຍການສະແດງທ່າທາງດ້ວຍມື, ເຖິງແມ່ນຈະເກີດຂຶ້ນທາງກາຍະທະວານ ກໍຍ່ອມເຮັດໃຫ້ວະຈີທະວານບໍລິບູນ. ວິນິດໄສ ໂດຍທະວານໃນອະນັນຕະຣິຍະກຳນີ້ ຄວນຊາບດ້ວຍປະການສະນີ.

กปฺปฏฺฐิติยโตติ สงฺฆเภโทเยว เจตฺถ กปฺปฏฺฐิติโย. สณฺฐหนฺเต หิ กปฺเป กปฺปเวมชฺเฌ วา สงฺฆเภทํ กตฺวา กปฺปวินาเสเยว มุจฺจติ. สเจปิ หิ สฺเวว กปฺโป วินสฺสิสฺสตีติ อชฺช สงฺฆเภทํ กโรติ, สฺเวว มุจฺจติ, เอกทิวสเมว นิรเย ปจฺจติ. เอวํ กรณํ ปน นตฺถิ. เสสานิ จตฺตาริ กมฺมานิ อานนฺตริยาเนว โหนฺติ, น กปฺปฏฺฐิติยานีติ เอวเมตฺถ กปฺปฏฺฐิติยโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ວ່າດ້ວຍ 'ໂດຍການຕັ້ງຢູ່ຕະຫຼອດກັປ'—ໃນບັນດາອະນັນຕະຣິຍະກຳທັງ 5 ນີ້, ສັງຄະເພດເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຕັ້ງຢູ່ຕະຫຼອດກັປ. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນທຳສັງຄະເພດ ໃນເວລາທີ່ກັປກຳລັງຕັ້ງຢູ່ ຫຼືໃນທ່າມກາງກັປ ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນຈາກນະລົກໃນເວລາທີ່ກັປພິນາດເທົ່ານັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ບຸກຄົນທຳສັງຄະເພດໃນມື້ນີ້ ໂດຍຮູ້ວ່າ 'ໃນມື້ອື່ນ ກັປຈະພິນາດ', ຜູ້ນັ້ນກໍຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນໃນມື້ອື່ນນັ້ນເອງ, ຍ່ອມໄໝ້ຢູ່ໃນນະລົກພຽງມື້ດຽວເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ການກະທຳຢ່າງນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີ. ສ່ວນກຳທີ່ເຫຼືອ 4 ປະການ ຍ່ອມໃຫ້ຜົນໃນລຳດັບແຫ່ງຈຸຕິເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຕັ້ງຢູ່ຕະຫຼອດກັປ. ວິນິດໄສ ໂດຍການຕັ້ງຢູ່ຕະຫຼອດກັປໃນອະນັນຕະຣິຍະກຳນີ້ ຄວນຊາບດ້ວຍປະການສະນີ.

ปากโตติ เยน จ ปญฺจเป’ตานิ กมฺมานิ กตานิ โหนฺติ, ตสฺส สงฺฆเภโทเยว ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจติ, เสสานิ ‘‘อโหสิกมฺมํ, นาโหสิ กมฺมวิปาโก’’ติ เอวมาทีสุ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ. สงฺฆสฺส เภทาภาเว โลหิตุปฺปาโท, ตทภาเว อรหนฺตฆาโต, ตทภาเว จ สเจ ปิตา สีลวา โหติ, มาตา ทุสฺสีลา, โน วา ตถา สีลวตี, ปิตุฆาโต ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจติ. สเจ มาตาปิตุฆาโต, ทฺวีสุปิ สีเลน วา ทุสฺสีเลน วา สมาเนสุ มาตุฆาโตว ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจติ[Pg.79]. มาตา หิ ทุกฺกรการินี พหูปการา จ ปุตฺตานนฺติ เอวเมตฺถ ปากโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ວ່າດ້ວຍ 'ໂດຍການໃຫ້ຜົນ'—ບຸກຄົນໃດ ໄດ້ກະທຳອະນັນຕະຣິຍະກຳທັງ 5 ນີ້, ສັງຄະເພດເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຈະໃຫ້ຜົນໂດຍຄວາມເປັນປະຕິສົນທິ (ນຳເກີດໃນນະລົກ) ແກ່ຜູ້ນັ້ນ, ສ່ວນກຳທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມເຖິງການນັບວ່າເປັນອະໂຫສິກຳ ດັ່ງພຣະດຳຣັດມີອາທິວ່າ 'ກຳໄດ້ມີແລ້ວ ແຕ່ຜົນຂອງກຳບໍ່ໄດ້ມີແລ້ວ'. ເມື່ອບໍ່ມີສັງຄະເພດ, ໂລຫິຕຸບປາດ ຍ່ອມໃຫ້ຜົນໂດຍຄວາມເປັນປະຕິສົນທິ, ເມື່ອບໍ່ມີໂລຫິຕຸບປາດນັ້ນ, ອໍຣະຫັນຕະຄາດ ຍ່ອມໃຫ້ຜົນໂດຍຄວາມເປັນປະຕິສົນທິ, ເມື່ອບໍ່ມີອໍຣະຫັນຕະຄາດນັ້ນ, ຫາກບິດາເປັນຜູ້ມີສີລ ແຕ່ມານດາເປັນຜູ້ທຸສີລ ຫຼືບໍ່ມີສີລສະເໝີກັນ, ປິຕຸຄາດ ຍ່ອມໃຫ້ຜົນໂດຍຄວາມເປັນປະຕິສົນທິ. ຫາກຂ້າທັງມານດາແລະບິດາ, ເມື່ອທັງສອງທ່ານມີສີລ ຫຼືທຸສີລສະເໝີກັນ, ມາຕຸຄາດ ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຈະໃຫ້ຜົນໂດຍຄວາມເປັນປະຕິສົນທິ. ເພາະວ່າ ມານດາເປັນຜູ້ເຮັດສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ ແລະມີອຸປະການະຄຸນຫຼາຍແກ່ບຸດທັງຫຼາຍ. ວິນິດໄສ ໂດຍການໃຫ້ຜົນໃນອະນັນຕະຣິຍະກຳນີ້ ຄວນຊາບດ້ວຍປະການສະນີ.

สาธารณาทีหีติ ปุริมานิ จตฺตาริ สพฺเพสมฺปิ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารณานิ. สงฺฆเภโท ปน ‘‘น โข, อุปาลิ ภิกฺขุนี, สงฺฆํ ภินฺทติ, น สิกฺขมานา, น สามเณโร, น สามเณรี, น อุปาสโก, น อุปาสิกา สงฺฆํ ภินฺทติ, ภิกฺขุ โข, อุปาลิ, ปกตตฺโต สมานสํวาสโก สมานสีมายํ ฐิโต สงฺฆํ ภินฺทตี’’ติ (จูฬว. ๓๕๑) วจนโต วุตฺตปฺปการสฺส ภิกฺขุโนว โหติ, น อญฺญสฺส, ตสฺมา อสาธารโณ. อาทิสทฺเทน สพฺเพปิ เต ทุกฺขเวทนาสหคตา โทสโมหสมฺปยุตฺตา จาติ เอวเมตฺถ สาธารณาทีหิปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ວ່າດ້ວຍ 'ໂດຍຄວາມທົ່ວໄປ ເປັນຕົ້ນ'—ອະນັນຕະຣິຍະກຳ 4 ປະການທຳອິດ ຍ່ອມທົ່ວໄປແກ່ຄະລຶຫັດແລະບັນພະຊິດທັງໝົດ. ສ່ວນສັງຄະເພດນັ້ນ ເພາະມີພຣະດຳຣັດວ່າ 'ດູກ່ອນອຸປາລິ ພິກຂຸນີ ຍ່ອມບໍ່ທຳສົງໃຫ້ແຕກແຍກ, ສິກຂະມານາ ຍ່ອມບໍ່ທຳສົງໃຫ້ແຕກແຍກ, ສາມະເນນ ຍ່ອມບໍ່ທຳສົງໃຫ້ແຕກແຍກ, ສາມະເນຣີ ຍ່ອມບໍ່ທຳສົງໃຫ້ແຕກແຍກ, ອຸປາສົກ ຍ່ອມບໍ່ທຳສົງໃຫ້ແຕກແຍກ, ອຸປາສິກາ ຍ່ອມບໍ່ທຳສົງໃຫ້ແຕກແຍກ, ດູກ່ອນອຸປາລິ ພິກຂຸຜູ້ເປັນປົກກະຕັດຕະ ມີສັງວາສສະເໝີກັນ ຢênຢູ່ໃນສີມາສະເໝີກັນເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມທຳສົງໃຫ້ແຕກແຍກ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງມີແກ່ພິກຂຸຜູ້ມີປະການດັ່ງກ່າວແລ້ວເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີແກ່ຄົນອື່ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ທົ່ວໄປ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມຮວມເອົາຂໍ້ທີ່ວ່າ ອະນັນຕະຣິຍະກຳທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເກີດຮ່ວມກັບທຸກຂະເວທະນາ ແລະປະກອບດ້ວຍໂທສະແລະໂມຫະ. ວິນິດໄສ ໂດຍຄວາມທົ່ວໄປເປັນຕົ້ນໃນອະນັນຕະຣິຍະກຳນີ້ ຄວນຊາບດ້ວຍປະການສະນີ.

อญฺญํ สตฺถารนฺติ ‘‘อยํ เม สตฺถา สตฺถุกิจฺจํ กาตุํ อสมตฺโถ’’ติ ภวนฺตเรปิ อญฺญํ ติตฺถกรํ ‘‘อยํ เม สตฺถา’’ติ เอวํ คณฺเหยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'ພຣະສາສະດາອື່ນ' (aññaṃ satthāraṃ) ມີອັດຖະອະທિບາຍວ່າ: ການທີ່ພຣະອະລິຍະບຸກຄົນ ເຖິງແມ່ນໃນພົບອື່ນ ຈະຍຶດຖືເຈົ້າລັດທິອື່ນວ່າ 'ຜູ້ນີ້ເປັນພຣະສາສະດາຂອງເຮົາ' ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າຮູບນີ້ ເປັນພຣະສາສະດາຂອງເຮົາ ແຕ່ບໍ່ສາມາດທຳກິດຂອງພຣະສາສະດາໄດ້' ດັ່ງນີ້, ຂໍ້ນັ້ນບໍ່ແມ່ນຖານະທີ່ຈະມີໄດ້.

๑๒๙. เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยา. ตีณิ หิ เขตฺตานิ ชาติเขตฺตํ อาณาเขตฺตํ วิสยเขตฺตํ. ตตฺถ ชาติเขตฺตํ นาม ทสสหสฺสี โลกธาตุ. สา หิ ตถาคตสฺส มาตุกุจฺฉิโอกฺกมนกาเล นิกฺขมนกาเล สมฺโพธิกาเล ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน อายุสงฺขาโรสฺสชฺชเน ปรินิพฺพาเน จ กมฺปติ. โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬํ ปน อาณาเขตฺตํ นาม. อาฏานาฏิยโมรปริตฺตธชคฺคปริตฺตรตนปริตฺตาทีนญฺหิ เอตฺถ อาณา วตฺตติ. วิสยเขตฺตสฺส ปน ปริมาณํ นตฺถิ. พุทฺธานญฺหิ ‘‘ยาวตกํ ญาณํ ตาวตกํ เนยฺยํ, ยาวตกํ เนยฺยํ ตาวตกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เนยฺยํ เนยฺยปริยนฺติกํ ญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๓.๕) วจนโต อวิสโย นาม นตฺถิ.

໑໒໙. ຄຳວ່າ 'ໃນໂລກະທາດດຽວ' (Ekissā lokadhātuyā) ໝາຍເຖິງ ໃນໝື່ນໂລກະທາດ. ເພາະວ່າ ເຂດ (ພຸດທະເຂດ) ມີ 3 ປະການ ຄື: ຊາດເຂດ, ອານาເຂດ ແລະ ວິໄສເຂດ. ໃນເຂດທັງ 3 ນັ້ນ, ທີ່ຊື່ວ່າ 'ຊາດເຂດ' ຄື ໝື່ນໂລກະທາດນີ້. ເພາະວ່າ ໝື່ນໂລກະທາດນັ້ນ ຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວ ໃນເວລາທີ່ພະຕາຖາຄົດ ສະເດັດລົງສູ່ພະຄັນຂອງພະມານດາ, ໃນເວລາປະສູດ, ໃນເວລາຕັດສະຮູ້, ໃນເວລາສະແດງທຳມະຈັກກະປະວັດຕະນະສູດ, ໃນເວລາປົງອາຍຸສັງຂານ ແລະ ໃນເວລາສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານ. ສ່ວນແສນໂກດຈັກກະວານ ຊື່ວ່າ 'ອານາເຂດ'. ເພາະວ່າ ອານຸພາບ (ອານາ) ແຫ່ງພະປະຣິດ ທັງຫຼາຍ ມີ ອາຕານາຕິຍະປະຣິດ, ໂມຣະປະຣິດ, ທະຊັກຄະປະຣິດ ແລະ ຣະຕະນະປະຣິດ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໃນແສນໂກດຈັກກະວານນີ້. ສ່ວນ 'ວິໄສເຂດ' ນັ້ນ ບໍ່ມີກຳນົດປະມານ. ເພາະວ່າ ສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນວິໄສ (ອະວິໄສ) ຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ດັ່ງພະບາລີວ່າ: 'ພະຍານ (ຄວາມຮູ້) ມີປະມານເທົ່າໃດ, ເຍຍຍະທຳ (ສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້) ກໍມີປະມານເທົ່ານັ້ນ; ເຍຍຍະທຳມີປະມານເທົ່າໃດ, ພະຍານກໍມີປະມານເທົ່ານັ້ນ; ເຍຍຍະທຳມີພະຍານເປັນທີ່ສຸດ, ພະຍານມີເຍຍຍະທຳເປັນທີ່ສຸດ' ດັ່ງນີ້.

อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสุ ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ, น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ. ตีณิ ปิฏกานิ วินยปิฏกํ สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกํ, ติสฺโส สงฺคีติโย มหากสฺสปตฺเถรสฺส สงฺคีติ, ยสตฺเถรสฺส สงฺคีติ, โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สงฺคีตีติ. อิมา ติสฺโส สงฺคีติโย อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน อิมํ [Pg.80] จกฺกวาฬํ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ, น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ.

ແຕ່ໃນເຂດທັງ 3 ນັ້ນ, ຍົກເວັ້ນຈັກກະວານນີ້ເສຍ, ພະສູດ (ຫຼືພະບາລີ) ທີ່ກ່າວວ່າ 'ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມອຸບັດຂຶ້ນໃນຈັກກະວານອື່ນ' ນັ້ນ ບໍ່ມີ, ແຕ່ພະສູດທີ່ກ່າວວ່າ 'ບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນ' ນັ້ນ ມີຢູ່. ພະໄຕປິດົກມີ 3 ຄື: ພະວິນັຍປິດົກ, ພະສຸດຕັນຕະປິດົກ ແລະ ພະອະພິທຳມະປິດົກ. ການສັງຄາຍະນາມີ 3 ຄັ້ງ ຄື: ການສັງຄາຍະນາຂອງພະມະຫາກັດສະປະເຖລະ, ການສັງຄາຍະນາຂອງພະຍະສະເຖລະ ແລະ ການສັງຄາຍະນາຂອງພະມົກຄະລີບຸດຕິສສະເຖລະ. ໃນພະພຸດທະພົດຄືພະໄຕປິດົກ ທີ່ຂຶ້ນສູ່ການສັງຄາຍະນາທັງ 3 ຄັ້ງນີ້, ພະສູດທີ່ກ່າວວ່າ 'ຍົກເວັ້ນຈັກກະວານນີ້ເສຍ ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມອຸບັດຂຶ້ນໃນທີ່ອື່ນ' ນັ້ນ ບໍ່ມີ, ແຕ່ພະສູດທີ່ກ່າວວ່າ 'ບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນ' ນັ້ນ ມີຢູ່.

อปุพฺพํ อจริมนฺติ อปุเร อปจฺฉา. เอกโต น อุปฺปชฺชนฺติ, ปุเร วา ปจฺฉา วา อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ หิ โพธิปลฺลงฺเก โพธึ อปฺปตฺวา น อุฏฺฐหิสฺสามีติ นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐาย ยาว มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ, ตาว ปุพฺเพติ น เวทิตพฺพํ. โพธิสตฺตสฺส หิ ปฏิสนฺธิคฺคหเณน ทสสหสฺสจกฺกวาฬกมฺปเนเนว เขตฺตปริคฺคโห กโต, อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ นิวาริตาว โหติ. ปรินิพฺพานกาลโต ปฏฺฐาย ยาว สาสปมตฺตา ธาตุ ติฏฺฐติ, ตาว ปจฺฉาติ น เวทิตพฺพํ. ธาตูสุ หิ ฐิตาสุ พุทฺธา ฐิตาว โหนฺติ. ตสฺมา เอตฺถนฺตเร อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ นิวาริตาว โหติ. ธาตุปรินิพฺพาเน ปน ชาเต อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ น นิวาริตา.

ຄຳວ່າ 'ອະປຸບພັງ ອະຈະຣິມັງ' (Apubbaṃ acarimaṃ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ກ່ອນ ບໍ່ຫຼັງ. ອະທິບາຍວ່າ ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນພ້ອມກັນ (ໃນຄາວດຽວກັນ), ແຕ່ຍ່ອມອຸບັດຂຶ້ນກ່ອນ ຫຼື ຫຼັງກັນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ນັບຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ພະໂພທິສັດປະທັບນັ່ງ ເທິງໂພທິບັນລັງ ດ້ວຍຕັ້ງພະໄທວ່າ 'ຖ້າບໍ່ບັນລຸພະສັບພັນຍຸຕະຍານ ກໍຈະບໍ່ລຸກຂຶ້ນ' ເປັນຕົ້ນໄປ ຈົນເຖິງເວລາທີ່ພະໂພທິສັດອົງອື່ນ ຖືປະຕິສົນທິໃນພະຄັນຂອງພະມານດາ, ຊ່ວງເວລານັ້ນ ບໍ່ຄວນຊາບວ່າ 'ກ່ອນ'. ເພາະວ່າ ດ້ວຍການຖືປະຕິສົນທິຂອງພະໂພທິສັດ, ການກຳນົດເຂດ ຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍການຫວັ່ນໄຫວຂອງໝື່ນຈັກກະວານເທົ່ານັ້ນ, ການອຸບັດຂຶ້ນຂອງພະພຸດທະເຈົ້າອົງອື່ນ ຍ່ອມຖືກຫ້າມໄວ້ແລ້ວ. ແລະ ນັບຕັ້ງແຕ່ເວລາສະເດັດດັບຂันທະປະຣິນιບພານ ເປັນຕົ້ນໄປ ຈົນເຖິງເວລາທີ່ພະບໍຣົມມະສາຣີຣິກະທາດ ແມ່ນແຕ່ຂະໜາດເທົ່າເມັດຜັກກາດ ຍັງຄົງດຳຣົງຢູ່, ຊ່ວງເວລານັ້ນ ບໍ່ຄວນຊາບວ່າ 'ຫຼັງ'. ເພາະວ່າ ເມື່ອພະສາຣີຣິກະທາດທັງຫຼາຍ ຍັງດຳຣົງຢູ່, ກໍຊື່ວ່າ ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍັງດຳຣົງຢູ່ເຊັ່ນກັນ. ເພາະສະນັ້ນ ໃນລະຫວ່າງການນີ້, การອຸບັດຂຶ້ນຂອງພະພຸດທະເຈົ້າອົງອື່ນ ຍ່ອມຖືກຫ້າມໄວ້ແລ້ວ. ແຕ່ເມື່ອເກີດ 'ທາດປະຣິນιບພານ' (ການດັບຂັນແຫ່ງພະທາດ) ແລ້ວ, ການອຸບັດຂຶ້ນຂອງພະພຸດທະເຈົ້າອົງອື່ນ ຍ່ອມບໍ່ຖືກຫ້າມ.

ตีณิ หิ อนฺตรธานานิ นาม ปริยตฺติอนฺตรธานํ, ปฏิเวธอนฺตรธานํ, ปฏิปตฺติอนฺตรธานนฺติ. ตตฺถ ปริยตฺตีติ ตีณิ ปิฏกานิ. ปฏิเวโธติ สจฺจปฏิเวโธ. ปฏิปตฺตีติ ปฏิปทา. ตตฺถ ปฏิเวโธ จ ปฏิปตฺติ จ โหติปิ น โหติปิ. เอกสฺมิญฺหิ กาเล ปฏิเวธธรา ภิกฺขู พหู โหนฺติ, เอโส ภิกฺขุ ปุถุชฺชโนติ องฺคุลึ ปสาเรตฺวา ทสฺเสตพฺโพ โหติ. อิมสฺมึเยว ทีเป เอกวาเร ปุถุชฺชนภิกฺขุ นาม นาโหสิ. ปฏิปตฺติปูริกาปิ กทาจิ พหู โหนฺติ กทาจิ อปฺปา. อิติ ปฏิเวโธ จ ปฏิปตฺติ จ โหติปิ น โหติปิ, สาสนฏฺฐิติยา ปน ปริยตฺติ ปมาณํ.

ຄວາມເສື່ອມສູນ (ອັນຕະຣະທານ) ມີ 3 ປະການ ຄື: ປະຣິຍັດຕິອັນຕະຣະທານ (ຄວາມເສື່ອມສູນແຫ່ງພະປະຣິຍັດ), ປະຕິເວທະອັນຕະຣະທານ (ຄວາມເສື່ອມສູນແຫ່ງການບັນລຸ) ແລະ ປະຕິປັດຕິອັນຕະຣະທານ (ຄວາມເສື່ອມສູນແຫ່ງການປະຕິບັດ). ໃນ 3 ປະການນັ້ນ, ທີ່ຊື່ວ່າ 'ປະຣິຍັດ' ຄື ພະໄຕປິດົກ 3. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ປະຕິເວດ' ຄື ການແທງຕະຫຼອດສັດຈະທຳ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ປະຕິບັດ' ຄື ຂໍ້ປະຕິບັດ (ປະຕິປະທา). ໃນ 3 ປະການນັ້ນ, ປະຕິເວດ ແລະ ປະຕິບັດ ຍ່ອມມີບາງຄາວ ແລະ ບໍ່ມີບາງຄາວ. ເພາະວ່າ ໃນສະໄໝໜຶ່ງ ພິກຂຸຜູ້ຊົງປະຕິເວດ (ບັນລຸທຳ) ມີເປັນຈຳນວນຫຼາຍ, ຈົນເຖິງກັບຕ້ອງຢຽດນິ້ວມືຊີ້ບອກວ່າ 'ພິກຂຸອົງນີ້ເປັນປຸຖຸຊົນ'. ໃນເກາະ (ລັງກາ) ນີ້ເອງ ມີຢູ່ສະໄໝໜຶ່ງ ທີ່ບໍ່ມີພິກຂຸຜູ້ເປັນປຸຖຸຊົນເລີຍ. ແມ່ນແຕ່ພິກຂຸຜູ້ບຳເພັນຂໍ້ປະຕິບັດໃຫ້ບໍລິບູນ ກໍມີຫຼາຍໃນບາງຄາວ ມີໜ້ອຍໃນບາງຄາວ. ດ້ວຍເຫດນີ້, ປະຕິເວດ ແລະ ປະຕິບັດ ຍ່ອມມີບາງຄາວ ແລະ ບໍ່ມີບາງຄາວ, ແຕ່ພະປະຣິຍັດເທົ່ານັ້ນ ເປັນເກນກຳນົດ (ປະມານ) ແຫ່ງການດຳຣົງຢູ່ຂອງພະສາສະໜາ.

ปณฺฑิโต หิ เตปิฏกํ สุตฺวา ทฺเวปิ ปูเรติ. ยถา อมฺหากํ โพธิสตฺโต อาฬารสฺส สนฺติเก ปญฺจาภิญฺญา สตฺต จ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา ปริกมฺมํ ปุจฺฉิ, โส น ชานามีติ อาห. ตโต อุทกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อธิคตํ วิเสสํ สํสนฺเทตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส ปริกมฺมํ ปุจฺฉิ, โส อาจิกฺขิ, ตสฺส วจนสมนนฺตรเมว มหาสตฺโต ตํ สมฺปาเทสิ, เอวเมว ปญฺญวา ภิกฺขุ ปริยตฺตึ สุตฺวา ทฺเวปิ ปูเรติ. ตสฺมา ปริยตฺติยา ฐิตาย สาสนํ ฐิตํ โหติ.

ເພາະວ່າ ບັນດິດເມື່ອໄດ້ຟັງພະໄຕປິດົກແລ້ວ ຍ່ອມບຳເພັນສາສະໜາທັງສອງ (ຄື ປະຕິບັດ ແລະ ປະຕິເວດ) ໃຫ້ບໍລິບູນໄດ້. ປຽບເໝືອນພະໂພທິສັດຂອງພວກເຮົາ ໄດ້ບັງເກີດອະພິນຍາ 5 ແລະ ສະມາບັດ 7 ໃນສຳນັກຂອງອາຣາດະດາບົດ ແລ້ວຖາມເຖິງບໍລິກຳແຫ່ງເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະສະມາບັດ, ແຕ່ອາຣາດະດາບົດນັ້ນກ່າວວ່າ 'ເຮົາບໍ່ຮູ້'. ຈາກນັ້ນ ພະໂພທິສັດຈຶ່ງສະເດັດໄປສູ່ສຳນັກຂອງອຸທົກກະດາບົດ ສອບຖາມຄຸນວິເສດທີ່ໄດ້ບັນລຸແລ້ວ ແລະ ຖາມເຖິງບໍລິກຳແຫ່ງເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະສະມາບັດ, ອຸທົກກະດາບົດນັ້ນກໍໄດ້ບອກໃຫ້, ພໍສິ້ນສຸດຄຳເວົ້າຂອງອຸທົກກະດາບົດນັ້ນ ພະມະຫາສັດກໍໄດ້ບັນລຸສະມາບັດນັ້ນທັນທີ; ສັນໃດກໍດີ, ພິກຂຸຜູ້ມີປັນຍາ ເມື່ອໄດ້ສະດັບພະປະຣິຍັດແລ້ວ ກໍຍ່ອມບຳເພັນສາສະໜາທັງສອງ (ປະຕິບັດ ແລະ ປະຕິເວດ) ໃຫ້ບໍລິບູນໄດ້ ສັນນັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອພະປະຣິຍັດຍັງດຳຣົງຢູ່, ພະສາສະໜາກໍຊື່ວ່າ ຍັງດຳຣົງຢູ່.

ยทา [Pg.81] ปน สา อนฺตรธายติ, ตทา ปฐมํ อภิธมฺมปิฏกํ นสฺสติ. ตตฺถ ปฏฺฐานํ สพฺพปฐมํ อนฺตรธายติ, อนุกฺกเมน ปจฺฉา ธมฺมสงฺคโห, ตสฺมึ อนฺตรหิเต อิตเรสุ ทฺวีสุ ปิฏเกสุ ฐิเตสุ สาสนํ ฐิตเมว โหติ. ตตฺถ สุตฺตนฺตปิฏเก อนฺตรธายมาเน ปฐมํ องฺคุตฺตรนิกาโย เอกาทสกโต ปฏฺฐาย ยาว เอกกา อนฺตรธายติ, ตทนนฺตรํ สํยุตฺตนิกาโย จกฺกเปยฺยาลโต ปฏฺฐาย ยาว โอฆตรณา อนฺตรธายติ, ตทนนฺตรํ มชฺฌิมนิกาโย อินฺทฺริยภาวนโต ปฏฺฐาย ยาว มูลปริยายา อนฺตรธายติ, ตทนนฺตรํ ทีฆนิกาโย ทสุตฺตรโต ปฏฺฐาย ยาว พฺรหฺมชาลา อนฺตรธายติ. เอกิสฺสาปิ ทฺวินฺนมฺปิ คาถานํ ปุจฺฉา อทฺธานํ คจฺฉติ, สาสนํ ธาเรตุํ น สกฺโกติ สภิยปุจฺฉา (สุ. นิ. สภิยสุตฺตํ) วิย อาฬวกปุจฺฉา (สุ. นิ. อาฬวกสุตฺตํ; สํ. นิ. ๑.๒๔๖) วิย จ. เอตา กิร กสฺสปพุทฺธกาลิกา อนฺตรา สาสนํ ธาเรตุํ นาสกฺขึสุ.

ແຕ່ເມື່ອພະປະຣິຍັດນັ້ນເສື່ອມສູນໄປ, ໃນເບື້ອງຕົ້ນ ພະອະພິທຳມະປິດົກ ຍ່ອມອັນຕະຣະທານ (ຫາຍໄປ) ກ່ອນ. ໃນພະອະພິທຳມະປິດົກນັ້ນ, ຄຳພີປະຖານ ຍ່ອມອັນຕະຣະທານໄປກ່ອນໝົດ, ຕໍ່ມາຈຶ່ງເສື່ອມສູນໄປຕາມລຳດັບ ຈົນເຖິງຄຳພີທຳມະສັງຄະນີເປັນຄຳພີສຸດທ້າຍ. ເມື່ອພະອະພິທຳມະປິດົກນັ້ນອັນຕະຣະທານໄປແລ້ວ, ເມື່ອປິດົກທີ່ເຫຼືອອີກ 2 ຍັງດຳຣົງຢູ່, ພະສາສະໜາກໍຍັງຊື່ວ່າ ດຳຣົງຢູ່. ໃນປິດົກທັງສອງນັ້ນ, ເມື່ອພະສຸດຕັນຕະປິດົກກຳລັງອັນຕະຣະທານ, ໃນເບື້ອງຕົ້ນ ອັງຄຸດຕະຣະນິກາຍ ຍ່ອມອັນຕະຣະທານໄປ ນັບຕັ້ງແຕ່ເອກາດະສະກະນิບາດ ຈົນເຖິງເອກະກະນິບາດ. ຖັດຈາກນັ້ນ ສັງຍຸດຕະນິກາຍ ຍ່ອມອັນຕະຣະທານໄປ ນັບຕັ້ງແຕ່ຈັກກະເປຍຍານ ຈົນເຖິງໂອຄະຕະຣະນະສູດ. ຖັດຈາກນັ້ນ ມັດຊິມະນິກາຍ ຍ່ອມອັນຕະຣະທານໄປ ນັບຕັ້ງແຕ່ອິນທຣິຍະພາວະນາສູດ ຈົນເຖິງມູລະປະຣິຍາຍະສູດ. ຖັດຈາກນັ້ນ ທີຄະນິກາຍ ຍ່ອມອັນຕະຣະທານໄປ ນັບຕັ້ງແຕ່ທະສຸຕຕະຣະສູດ ຈົນເຖິງພຣົມມະຊາລະສູດ. ແມ່ນແຕ່ຄຳຖາມພຽງຄາຖາໜຶ່ງ ຫຼື ສອງຄາຖາ ກໍຍ່ອມຄົງຢູ່ໄດ້ຍາວນານ, ແຕ່ບໍ່ສາມາດຊົງພະສາສະໜາໄວ້ໄດ້ ປຽບເໝືອນສະພິຍະປັນຫາ ແລະ ອາຣະວະກະປັນຫາ. ໄດ້ຍິນວ່າ ປັນຫາເຫຼົ່ານີ້ ເປັນຂອງທີ່ມີມາຕັ້ງແຕ່ສະໄໝພະພຸດທະເຈົ້າກັດສະປະ, ໃນລະຫວ່າງນັ້ນ ກໍບໍ່ສາມາດຊົງພະສາສະໜາໄວ້ໄດ້.

ทฺวีสุ ปน ปิฏเกสุ อนฺตรหิเตสุปิ วินยปิฏเก ฐิเต สาสนํ ติฏฺฐติ, ปริวารขนฺธเกสุ อนฺตรหิเตสุ อุภโตวิภงฺเค ฐิเต ฐิตเมว โหติ. อุภโตวิภงฺเค อนฺตรหิเต มาติกาย ฐิตายปิ ฐิตเมว โหติ. มาติกาย อนฺตรหิตาย ปาติโมกฺขปพฺพชฺชอุปสมฺปทาสุ ฐิตาสุ สาสนํ ติฏฺฐติ. ลิงฺคมทฺธานํ คจฺฉติ, เสตวตฺถสมณวํโส ปน กสฺสปพุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย สาสนํ ธาเรตุํ นาสกฺขิ. ปจฺฉิมกสฺส ปน สจฺจปฏิเวธโต ปจฺฉิมกสฺส สีลเภทโต จ ปฏฺฐาย สาสนํ โอสกฺกิตํ นาม โหติ. ตโต ปฏฺฐาย อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ น วาริตาติ.

ເຖິງແມ່ນວ່າ ປິດົກທັງສອງ (ອະພິທຳ ແລະ ສຸດຕັນຕະ) ຈະອັນຕະຣະທານໄປແລ້ວ, ແຕ່ເມື່ອພະວິນັຍປິດົກຍັງດຳຣົງຢູ່, ພະສາສະໜາກໍຍັງຄົງດຳຣົງຢູ່. ເມື່ອຄຳພີປະຣິວານ ແລະ ຂັນທະກະ ອັນຕະຣະທານໄປແລ້ວ, ເມື່ອອຸພະໂຕວິພັງຍັງດຳຣົງຢູ່, ພະສາສະໜາກໍຍັງຊື່ວ່າ ດຳຣົງຢູ່. ເມື່ອອຸພະໂຕວິພັງອັນຕະຣະທານໄປແລ້ວ, ເຖິງແມ່ນວ່າພະມາຕິກາ (ປາຕິໂມກ) ຍັງດຳຣົງຢູ່, ພະສາສະໜາກໍຍັງຊື່ວ່າ ດຳຣົງຢູ່. ເມື່ອພະມາຕິກາອັນຕະຣະທານໄປແລ້ວ, ເມື່ອປາຕິໂມກ, ການບັນພະຊາ ແລະ ການອຸປະສົມບົດ ຍັງດຳຣົງຢູ່, ພະສາສະໜາກໍຍັງຄົງດຳຣົງຢູ່. ເພດ (ເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງພິກຂຸ) ຍ່ອມດຳເນີນໄປໄດ້ຍາວນານ, ແຕ່ວົງສະມະນະຜູ້ນຸ່ງຫົ່ມຜ້າຂາວ ນັບຕັ້ງແຕ່ສະໄໝພະພຸດທະເຈົ້າກັດສະປະເປັນຕົ້ນມາ ກໍບໍ່ສາມາດຊົງພະສາສະໜາໄວ້ໄດ້. ແຕ່ນັບຕັ້ງແຕ່ການແທງຕະຫຼອດສັດຈະທຳຂອງພິກຂຸອົງສຸດທ້າຍ ແລະ ນັບຕັ້ງແຕ່ການທຳລາຍສີລຂອງພິກຂຸອົງສຸດທ້າຍເປັນຕົ້ນໄປ, ພະສາສະໜາຊື່ວ່າ ເສື່ອມຖອຍ (ຊຸດໂຊມ) ລົງແລ້ວ. ນັບຕັ້ງແຕ່ເວລານັ້ນເປັນຕົ້ນໄປ, ການອຸບັດຂຶ້ນຂອງພະພຸດທະເຈົ້າອົງອື່ນ ຍ່ອມບໍ່ຖືກຫ້າມ.

ตีณิ ปรินิพฺพานานิ นาม กิเลสปรินิพฺพานํ ขนฺธปรินิพฺพานํ ธาตุปรินิพฺพานนฺติ. ตตฺถ กิเลสปรินิพฺพานํ โพธิปลฺลงฺเก อโหสิ, ขนฺธปรินิพฺพานํ กุสินารายํ, ธาตุปรินิพฺพานํ อนาคเต ภวิสฺสติ. สาสนสฺส กิร โอสกฺกนกาเล อิมสฺมึ ตมฺพปณฺณิทีเป ธาตุโย สนฺนิปติตฺวา มหาเจติยํ คมิสฺสนฺติ, มหาเจติยโต นาคทีเป ราชายตนเจติยํ, ตโต มหาโพธิปลฺลงฺกํ คมิสฺสนฺติ, นาคภวนโตปิ เทวโลกโตปิ พฺรหฺมโลกโตปิ ธาตุโย มหาโพธิปลฺลงฺกเมว คมิสฺสนฺติ. สาสปมตฺตาปิ ธาตุ อนฺตรา น นสฺสิสฺสติ. สพฺพา ธาตุโย มหาโพธิปลฺลงฺเก ราสิภูตา สุวณฺณกฺขนฺโธ วิย เอกคฺฆนา หุตฺวา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย วิสฺสชฺเชสฺสนฺติ, ตา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริสฺสนฺติ.

ການປະຣິນິບພານ ມີ 3 ປະການ ຄື: ກິເລສະປະຣິນິບພານ, ຂັນທະປະຣິນິບພານ ແລະ ທາດປະຣິນິບພານ. ໃນ 3 ປະການນັ້ນ, ກິເລສະປະຣິນິບພານ ໄດ້ມີແລ້ວ ທີ່ໂພທິບັນລັງ; ຂັນທະປະຣິນິບພານ ໄດ້ມີແລ້ວ ທີ່ເມືອງກຸສິນາຣາ; ສ່ວນທາດປະຣິນິບພານ ຈະມີໃນອະນາຄົດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສະໄໝທີ່ພະສາສະໜາເສື່ອມຖອຍ, ພະບໍຣົມມະສາຣີຣິກະທາດທັງຫຼາຍ ໃນເກາະຕຳພະປັນນິນີ້ ຈະມາປະຊຸມກັນ ແລ້ວສະເດັດໄປສູ່ມະຫາເຈດີ, ຈາກມະຫາເຈດີ ຈະສະເດັດໄປສູ່ຣາຊາຍະຕະນະເຈດີ ໃນນາກະທະວີບ, ຈາກນັ້ນ ຈະສະເດັດໄປສູ່ມະຫາໂພທິບັນລັງ. ແມ່ນແຕ່ພະສາຣີຣິກະທາດ ຈາກນາກພິພົບ, ຈາກເທວະໂລກ ແລະ ຈາກພຣົມມະໂລກ ກໍຈະສະເດັດໄປສູ່ມະຫາໂພທິບັນລັງເຊັ່ນກັນ. ພະສາຣີຣິກະທາດ ແມ່ນແຕ່ຂະໜາດເທົ່າເມັດຜັກກາດ ກໍຈະບໍ່ສູນຫາຍໄປໃນລະຫວ່າງນັ້ນເລີຍ. ພະສາຣີຣິກະທາດທັງໝົດ ຈະມາລວມກັນເປັນກອງ ເທິງມະຫາໂພທິບັນລັງ, ເປັນກ້ອນດຽວກັນ ປຽບເໝືອນແທ່ງຄຳ, ແລ້ວເປັ່ງພະສັດພັນນະຣັງສີ (ລັງສີ 6 ປະການ) ອອກໄປ, ຣັງສີເຫຼົ່ານັ້ນ ຈະແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວໝື່ນໂລກະທາດ.

ตโต [Pg.82] ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวตา โย สนฺนิปติตฺวา ‘‘อชฺช สตฺถา ปรินิพฺพายติ, อชฺช สาสนํ โอสกฺกติ, ปจฺฉิมทสฺสนํ ทานิ อิทํ อมฺหาก’’นฺติ ทสพลสฺส ปรินิพฺพุตทิวสโต มหนฺตตรํ การุญฺญํ กริสฺสนฺติ. ฐเปตฺวา อนาคามิขีณาสเว อวเสสา สกภาเวน สณฺฐาตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. ธาตูสุ เตโชธาตุ อุฏฺฐหิตฺวา ยาว พฺรหฺมโลกา อุคฺคจฺฉิสฺสติ, สาสปมตฺตายปิ ธาตุยา สติ เอกชาลาว ภวิสฺสติ, ธาตูสุ ปริยาทานํ คตาสุ ปจฺฉิชฺชิสฺสติ. เอวํ มหนฺตํ อานุภาวํ ทสฺเสตฺวา ธาตูสุ อนฺตรหิตาสุ สาสนํ อนฺตรหิตํ นาม โหติ. ยาว เอวํ น อนนฺตรธายติ, ตาว อจริมํ นาม โหติ. เอวํ อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

ຈາກນັ້ນ, ເຫຼົ່າເທວະດາໃນໝື່ນຈັກກະວານ ຈະມາປະຊຸມກັນ ແລ້ວສະແດງຄວາມໂສກເສົ້າຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ ຍິ່ງກວ່າວັນສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານຂອງພະທົດສະພົນ ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ໃນວັນນີ້ ພະສາສະດາ ຍ່ອມປະຣິນິບພານ, ໃນວັນນີ້ ພະສາສະໜາ ຍ່ອມເສື່ອມຖອຍ, ການເຫັນຄັ້ງນີ້ ເປັນການເຫັນຄັ້ງສຸດທ້າຍ ຂອງພວກເຮົາທັງຫຼາຍ'. ຍົກເວັ້ນພະອະນາຄາມີ ແລະ ພະขີນາສົບ ເສຍ, ເທວະດາທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍ ຈະບໍ່ສາມາດດຳຣົງສະຕິຢູ່ຕາມປົກກະຕິໄດ້. ເຕໂຊທາດ ຈະຕັ້ງຂຶ້ນໃນພະສາຣີຣິກະທາດທັງຫຼາຍ ແລ້ວພຸ່ງຂຶ້ນໄປຈົນເຖິງພຣົມມະໂລກ. ເມື່ອພະສາຣີຣິກະທາດ ແມ່ນແຕ່ຂະໜາດເທົ່າເມັດຜັກກາດ ຍັງມີຢູ່, ກໍຈະເກີດມີແປວໄຟເປັນອັນດຽວກັນ, ເມື່ອພະສາຣີຣິກະທາດທັງຫຼາຍ ດັບມອດ (ໝົດສິ້ນ) ໄປແລ້ວ, ແປວໄຟນັ້ນກໍຈະດັບລົງ. ເມື່ອພະສາຣີຣິກະທາດທັງຫຼາຍ ສະແດງອານຸພາບອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຢ່າງນີ້ ແລ້ວອັນຕະຣະທານໄປ, ພະສາສະໜາຊື່ວ່າ ອັນຕະຣະທານໄປແລ້ວ. ຕາບໃດທີ່ຍັງບໍ່ອັນຕະຣະທານໄປຢ່າງນີ້, ຕາບນັ້ນ ກໍຍັງຊື່ວ່າ 'ບໍ່ຫຼັງ' (ອະຈະຣິມັງ). ດ້ວຍເຫດນີ້, ຂໍ້ທີ່ວ່າ 'ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຈະອຸບັດຂຶ້ນ ບໍ່ກ່ອນບໍ່ຫຼັງກັນ (ພ້ອມກັນ)' ນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ໄດ້.

กสฺมา ปน อปุพฺพํ อจริมํ น อุปฺปชฺชนฺตีติ. อนจฺฉริยตฺตา. พุทฺธา หิ อจฺฉริยมนุสฺสา. ยถาห – ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส, กตโม เอกปุคฺคโล, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๗๑-๑๗๔).

ເພາະເຫດໃດ ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນ ບໍ່ກ່ອນບໍ່ຫຼັງກັນ (ພ້ອມກັນ)? ເພາະຈະເຮັດໃຫ້ບໍ່ເປັນໜ້າອັດສະຈັນ. ເພາະວ່າ ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ເປັນມະນຸດຜູ້ອັດສະຈັນ. ດັ່ງທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ: 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ບຸກຄົນຜູ້ດຽວ ເມື່ອອຸບັດຂຶ້ນໃນໂລກ ຍ່ອມອຸບັດຂຶ້ນເປັນມະນຸດຜູ້ອັດສະຈັນ. ບຸກຄົນຜູ້ດຽວນັ້ນ ຄືໃຜ? ຄື ພະຕາຖາຄົດ ຜູ້ເປັນພະອໍຣະຫັນ ຕັດສະຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພະອົງເອງ' ດັ່ງນີ້.

ยทิ จ ทฺเว วา จตฺตาโร วา อฏฺฐ วา โสฬส วา เอกโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ, น อจฺฉริยา ภเวยฺยุํ. เอกสฺมิญฺหิ วิหาเร ทฺวินฺนํ เจติยานมฺปิ ลาภสกฺกาโร อุฬาโร น โหติ ภิกฺขูปิ พหุตาย น อจฺฉริยา ชาตา, เอวํ พุทฺธาปิ ภเวยฺยุํ. ตสฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ.

ຫາກວ່າ ພະພຸດທະເຈົ້າ 2 ອົງ, 4 ອົງ, 8 ອົງ ຫຼື 16 ອົງ ອຸບັດຂຶ້ນພ້ອມກັນ, ກໍຈະບໍ່ເປັນໜ້າອັດສະຈັນ. ປຽບເໝືອນໃນວັດດຽວກັນ ເມື່ອມີເຈດີ 2 ອົງ, ລາບສັກກາຣະອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ເຈດີທັງສອງນັ້ນ, ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍມີຈຳນວນຫຼາຍ, ພິກຂຸທັງຫຼາຍກໍຍ່ອມບໍ່ເປັນໜ້າອັດສະຈັນ; ສັນໃດກໍດີ, ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍຈະເປັນສັນນັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນພ້ອມກັນ.

เทสนาย จ วิเสสาภาวโต. ยญฺหิ สติปฏฺฐานาทิเภทํ ธมฺมํ เอโก เทเสติ, อญฺเญน อุปฺปชฺชิตฺวาปิ โสว เทเสตพฺโพ สิยา. ตโต น อจฺฉริโย สิยา, เอกสฺมึ ปน ธมฺมํ เทเสนฺเต เทสนาปิ อจฺฉริยา โหติ.

ອີກປະການໜຶ່ງ ເພາະພະທຳມະເທດສະໜາ ບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນ. ເພາະວ່າ ພະທຳມີປະເພດສະຕິປັດຖານເປັນຕົ້ນ ທີ່ພະພຸດທະເຈົ້າອົງໜຶ່ງສະແດງແລ້ວ, ເຖິງແມ່ນວ່າ ພະພຸດທະເຈົ້າອົງອື່ນຈະອຸບັດຂຶ້ນມາ ກໍຕ້ອງສະແດງທຳນັ້ນເຊັ່ນກັນ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຈະບໍ່ເປັນໜ້າອັດສະຈັນ, ແຕ່ເມື່ອພະພຸດທະເຈົ້າອົງດຽວ ສະແດງທຳຢູ່, ພະທຳມະເທດສະໜານັ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນໜ້າອັດສະຈັນ.

วิวาทาภาวโต จ. พหูสุ จ พุทฺเธสุ อุปฺปชฺชนฺเตสุ พหูนํ อาจริยานํ อนฺเตวาสิกา วิย ‘‘อมฺหากํ พุทฺโธ ปาสาทิโก, อมฺหากํ พุทฺโธ มธุรสฺสโร ลาภี ปุญฺญวา’’ติ วิวเทยฺยุํ, ตสฺมาปิ เอวํ น อุปฺปชฺชนฺติ. อปิเจตํ การณํ มิลินฺทรญฺญา ปุฏฺเฐน นาคเสนตฺเถเรน วิตฺถาริตเมว. วุตฺตญฺหิ (มิ. ป. ๕.๑.๑) –

ອີກປະການໜຶ່ງ ເພາະຈະບໍ່ມີການວິວາດ (ຖຽງກັນ). ເພາະວ່າ ເມື່ອພະພຸດທະເຈົ້າຫຼາຍອົງອຸບັດຂຶ້ນ, ເຫຼົ່າສິດຂອງອາຈານທັງຫຼາຍ ກໍອາດຈະວິວາດກັນ ປຽບເໝືອນສິດຂອງອາຈານຕ່າງໆ ວ່າ 'ພະພຸດທະເຈົ້າຂອງພວກເຮົາ ເປັນໜ້າເຫຼື້ອມໃສ, ພະພຸດທະເຈົ້າຂອງພວກເຮົາ ມີພະສຸຣະສຽງອັນມ່ວນອອນຊອນ, ມີລາບຫຼາຍ, ມີບຸນຫຼາຍ' ດັ່ງນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນເຊັ່ນກັນ ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນພ້ອມກັນຢ່າງນີ້. ອີກປະການໜຶ່ງ ເຫດຜົນຂໍ້ນີ້ ພະນາຄະເສນະເຖລະ ໄດ້ສະແດງໄວ້ຢ່າງລະອຽດແລ້ວ ຕາມທີ່ພະຍາມິລິນທະຊົງຖາມ. ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘ตตฺถ, ภนฺเต นาคเสน, ภาสิตมฺเปตํ ภควตา ‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา [Pg.83] อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’ติ. เทเสนฺตา จ, ภนฺเต นาคเสน, สพฺเพปิ ตถาคตา สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺเม เทเสนฺติ, กถยมานา จ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ กเถนฺติ, สิกฺขาเปนฺตา จ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขาเปนฺติ, อนุสาสมานา จ อปฺปมาทปฏิปตฺติยํ อนุสาสนฺติ. ยทิ, ภนฺเต นาคเสน, สพฺเพสมฺปิ ตถาคตานํ เอกา เทสนา เอกา กถา เอกา สิกฺขา เอกา อนุสิฏฺฐิ, เกน การเณน ทฺเว ตถาคตา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ? เอเกนปิ ตาว พุทฺธุปฺปาเทน อยํ โลโก โอภาสชาโต. ยทิ ทุติโย พุทฺโธ ภเวยฺย, ทฺวินฺนํ ปภาย อยํ โลโก ภิยฺโยโสมตฺตาย โอภาสชาโต ภเวยฺย. โอวทมานา จ ทฺเว ตถาคตา สุขํ โอวเทยฺยุํ, อนุสาสมานา จ สุขํ อนุสาเสยฺยุํ, ตตฺถ เม การณํ พฺรูหิ, ยถาหํ นิสฺสํสโย ภเวยฺยนฺติ.

'ໃນເລື່ອງນັ້ນ, ຂ້າແດ່ພະນາຄະເສນະຜູ້ຈະເລີນ, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດຄຳນີ້ໄວ້ວ່າ: ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຂໍ້ນີ້ບໍ່ແມ່ນຖານະ ບໍ່ແມ່ນໂອກາດ ທີ່ພະອໍຣະຫັນສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ 2 ອົງ ຈະອຸບັດຂຶ້ນພ້ອມກັນ ບໍ່ກ່ອນບໍ່ຫຼັງກັນ ໃນໂລກະທາດດຽວກັນ, ຖານະເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ ດັ່ງນີ້. ຂ້າແດ່ພະນາຄະເສນະຜູ້ຈະເລີນ, ເມື່ອພະຕາຖາຄົດທັງຫຼາຍ ແມ່ນທັງໝົດ ສະແດງທຳ ກໍຍ່ອມສະແດງໂພທິປັກຂິຍະທຳ 37 ປະການ, ເມື່ອຕັດ ກໍຍ່ອມຕັດອະລິຍະສັດ 4, ເມື່ອໃຫ້ສຶກສາ ກໍຍ່ອມໃຫ້ສຶກສາໃນໄຕສິກຂາ 3, ເມື່ອພ່ຳສອນ ກໍຍ່ອມພ່ຳສອນໃນຂໍ້ປະຕິບັດອັນບໍ່ປະໝາດ. ຂ້າແດ່ພະນາຄະເສນະຜູ້ຈະເລີນ, ຫາກວ່າ ພະທຳມະເທດສະໜາກໍດີ, ພະດຳຣັດກໍດີ, ພະສິກຂາກໍດີ, ພະໂອວາດກໍດີ ຂອງພະຕາຖາຄົດທັງປວງ ຍ່ອມເປັນຢ່າງດຽວກັນ, ດ້ວຍເຫດໃດ ພະຕາຖາຄົດ 2 ອົງ ຈຶ່ງບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນໃນຂະນະດຽວກັນ? ແມ່ນແຕ່ການອຸບັດຂຶ້ນຂອງພະພຸດທະເຈົ້າອົງດຽວ, ໂລກນີ້ກໍສະຫວ່າງສະໄຫວແລ້ວ. ຫາກມີພະພຸດທະເຈົ້າອົງທີສອງ, ໂລກນີ້ກໍຄົງຈະສະຫວ່າງສະໄຫວຫຼາຍຍິ່ງໆຂຶ້ນ ດ້ວຍລັງສີຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງສອງອົງ. ແລະ ພະຕາຖາຄົດທັງສອງອົງ ເມື່ອຊົງສັ່ງສອນ ກໍຄົງຈະສັ່ງສອນໄດ້ໂດຍງ່າຍ, ເມື່ອຊົງພ່ຳສອນ ກໍຄົງຈະພ່ຳສອນໄດ້ໂດຍງ່າຍ. ຂໍທ່ານຈົ່ງບອກເຫດຜົນໃນເລື່ອງນັ້ນແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ, ເພື່ອໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າໝົດຄວາມສົງໄສເຖີດ'.

อยํ มหาราช ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกพุทฺธธารณี, เอกสฺเสว ตถาคตสฺส คุณํ ธาเรติ, ยทิ ทุติโย พุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย, นายํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ ธาเรยฺย, จเลยฺย กมฺเปยฺย นเมยฺย โอนเมยฺย วินเมยฺย วิกิเรยฺย วิธเมยฺย วิทฺธํเสยฺย, น ฐานมุปคจฺเฉยฺย.

'ມະຫາບໍພິດ, ໝື່ນໂລກະທາດນີ້ ສາມາດຮອງຮັບພະພຸດທະເຈົ້າໄດ້ພຽງອົງດຽວ, ສາມາດຊົງຄຸນຂອງພະຕາຖາຄົດໄດ້ພຽງອົງດຽວເທົ່ານັ້ນ. ຫາກພະພຸດທະເຈົ້າອົງທີສອງ ອຸບັດຂຶ້ນມາ, ໝື່ນໂລກະທາດນີ້ ກໍຈະບໍ່ສາມາດຮອງຮັບໄດ້, ຍ່ອມຈະຫວັ່ນໄຫວ, ສັ່ນສະទេືອນ, ຄ້ອມລົງ, ຍວບລົງ, ບິດບ້ຽວ, ແຕກກະຈັດກະຈາຍ, ເປ່ເພ, ທຳລາຍໄປ, ບໍ່ສາມາດຕັ້ງຢູ່ໄດ້'.

ยถา, มหาราช, นาวา เอกปุริสสนฺธารณี ภเวยฺย. เอกสฺมึ ปุริเส อภิรูฬฺเห สา นาวา สมุปาทิกา ภเวยฺย. อถ ทุติโย ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ตาทิโส อายุนา วณฺเณน วเยน ปมาเณน กิสถูเลน สพฺพงฺคปจฺจงฺเคน, โส ตํ นาวํ อภิรูเหยฺย. อปินุ สา มหาราช, นาวา ทฺวินฺนมฺปิ ธาเรยฺยาติ? น หิ, ภนฺเต, จเลยฺย กมฺเปยฺย นเมยฺย โอนเมยฺย วินเมยฺย วิกิเรยฺย วิธเมยฺย วิทฺธํเสยฺย, น ฐานมุปคจฺเฉยฺย, โอสีเทยฺย อุทเกติ. เอวเมว โข, มหาราช, อยํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกพุทฺธธารณี, เอกสฺเสว ตถาคตสฺส คุณํ ธาเรติ, ยทิ ทุติโย พุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย, นายํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ ธาเรยฺย, จเลยฺย…เป… น ฐานมุปคจฺเฉยฺย.

ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ປຽບເໝືອນເຮືອທີ່ຮັບນ້ຳໜັກໄດ້ພຽງຄົນດຽວ ເມື່ອມີຄົນຜູ້ໜຶ່ງຂຶ້ນຂີ່ ເຮືອນັ້ນກໍຍັງລອຍຢູ່ໄດ້ສະເໝີກັນ. ຕໍ່ມາ ມີຊາຍຄົນທີສອງ ຜູ້ມີອາຍຸ ວັນນະ ໄວ ຂະໜາດ ຄວາມຈ່ອຍຄວາມພີ ແລະອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່ທຸກສ່ວນສະເໝີກັນກັບຊາຍຄົນທຳອິດນັ້ນ ເຂົ້າມາຂຶ້ນຂີ່ເຮືອນັ້ນອີກ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ເຮືອນັ້ນຈະສາມາດຮັບນ້ຳໜັກຄົນທັງສອງຄົນໄດ້ຫຼືບໍ່? ບໍ່ໄດ້ເລີຍ ພຣະຄຸນເຈົ້າ ເຮືອນັ້ນຈະຕ້ອງໂຄງເຄງ, ສັ່ນສະເທືອນ, ອຽງ, ຈົມລົງ, ບິດບ້ຽວ, ແຕກຫັກ, ສະຫຼາຍໄປ, ບໍ່ສາມາດຊົງຕົວຢູ່ໄດ້ ແລະຈະຕ້ອງຈົມລົງໃນນ້ຳ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ອຸປະມານັ້ນສັນໃດ ອຸປະໄມກໍສັນນັ້ນ ໝື່ນໂລກທາດນີ້ ສາມາດຮອງຮັບພຣະພຸດທະເຈົ້າໄດ້ພຽງພຣະອົງດຽວເທົ່ານັ້ນ, ຍ່ອມຮອງຮັບພຣະຄຸນຂອງພຣະຕຖາຄົດເຈົ້າໄດ້ພຽງພຣະອົງດຽວ. ຫາກມີພຣະພຸດທະເຈົ້າອົງທີສອງອຸບັດຂຶ້ນມາ, ໝື່ນໂລກທາດນີ້ກໍບໍ່ສາມາດຮອງຮັບໄດ້, ຈະຕ້ອງຫວັ່ນໄຫວ... ໄປຈົນເຖິງ ບໍ່ສາມາດຕັ້ງຢູ່ໄດ້.

ยถา วา ปน มหาราช ปุริโส ยาวทตฺถํ โภชนํ ภุญฺเชยฺย ฉาเทนฺตํ ยาวกณฺฐมภิปูรยิตฺวา, โส ธาโต ปีณิโต ปริปุณฺโณ นิรนฺตโร ตนฺทิกโต อโนนมิตทณฺฑชาโต ปุนเทว ตตฺตกํ โภชนํ [Pg.84] ภุญฺเชยฺย, อปินุ โข, มหาราช, ปุริโส สุขิโต ภเวยฺยาติ? น หิ, ภนฺเต, สกึ ภุตฺโตว มเรยฺยาติ. เอวเมว โข, มหาราช, อยํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกพุทฺธธารณี …เป… น ฐานมุปคจฺเฉยฺยาติ.

ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ຫຼືອີກປະການໜຶ່ງ ປຽບເໝືອນບຸລຸດຜູ້ໜຶ່ງກິນອາຫານທີ່ຕົນພໍໃຈຈົນອີ່ມແປ້ ເຕັມຂຶ້ນມາຮອດຄໍຫອຍ, ເຂົາອີ່ມໜຳສຳລານ, ເຕັມປ່ຽມ, ບໍ່ມີຊ່ອງຫວ່າງ, ຕົວແຂງທື່ຄືດັ່ງທ່ອນໄມ້ ບໍ່ສາມາດກົ້ມຫຼືເງີຍໄດ້, ແລ້ວເຂົາກໍຍັງກິນອາຫານໃນປະລິມານເທົ່ານັ້ນເຂົ້າໄປອີກ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ບຸລຸດນັ້ນຈະມີຄວາມສຸກຫຼືບໍ່? ບໍ່ເລີຍ ພຣະຄຸນເຈົ້າ ເຂົາກິນເຂົ້າໄປອີກຄັ້ງດຽວກໍອາດຈະເຖິງແກ່ຄວາມຕາຍ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ອຸປະມານັ້ນສັນໃດ ອຸປະໄມກໍສັນນັ້ນ ໝື່ນໂລກທາດນີ້ ສາມາດຮອງຮັບພຣະພຸດທະເຈົ້າໄດ້ພຽງພຣະອົງດຽວ... ບໍ່ສາມາດຕັ້ງຢູ່ໄດ້.

กึ นุ โข, ภนฺเต นาคเสน, อติธมฺมภาเรน ปถวี จลตีติ? อิธ, มหาราช, ทฺเว สกฏา รตนปริปูริตา ภเวยฺยุํ ยาว มุขสมา. เอกสฺมา สกฏโต รตนํ คเหตฺวา เอกสฺมึ สกเฏ อากิเรยฺยุํ, อปินุ โข ตํ, มหาราช, สกฏํ ทฺวินฺนมฺปิ สกฏานํ รตนํ ธาเรยฺยาติ? น หิ, ภนฺเต, นาภิปิ ตสฺส ผเลยฺย, อราปิ ตสฺส ภิชฺเชยฺยุํ, เนมิปิ ตสฺส โอปเตยฺย, อกฺโขปิ ตสฺส ภิชฺเชยฺยาติ. กึ นุ โข, มหาราช, อติรตนภาเรน สกฏํ ภิชฺชตีติ? อาม, ภนฺเตติ. เอวเมว โข, มหาราช, อติธมฺมภาเรน ปถวี จลตีติ.

ຂ້າແຕ່ພຣະນາກະເສນ ແຜ່ນດິນຫວັ່ນໄຫວເພาະນ້ຳໜັກແຫ່ງພຣະອະພິທຳອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຫຼື? ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ໃນໂລກນີ້ ຫາກມີກວຽນສອງເລັ່ມທີ່ບັນທຸກແກ້ວແຫວນເງິນຄຳເຕັມສະເໝີຂອບປາກ. ຖ້າຫາກຂົນເອົາແກ້ວແຫວນເງິນຄຳຈາກກວຽນເລັ່ມໜຶ່ງ ໄປເທໃສ່ໃນກວຽນອີກເລັ່ມໜຶ່ງ, ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ກວຽນເລັ່ມນັ້ນຈະສາມາດຮອງຮັບແກ້ວແຫວນເງິນຄຳຂອງກວຽນທັງສອງເລັ່ມໄດ້ຫຼືບໍ່? ບໍ່ໄດ້ເລີຍ ພຣະຄຸນເຈົ້າ ແມ່ນແຕ່ດຸມກວຽນກໍຈະແຕກ, ກຳກວຽນກໍຈະຫັກ, ກົງກວຽນກໍຈະຫຼຸດ, ເພົາກວຽນກໍຈະຫັກ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ກວຽນນັ້ນຫັກເພາະນ້ຳໜັກແຫ່ງລັດຕະນະອັນຍິ່ງໃຫຍ່ແມ່ນຫຼືບໍ່? ແມ່ນແລ້ວ ພຣະຄຸນເຈົ້າ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ອຸປະມານັ້ນສັນໃດ ອຸປະໄມກໍສັນນັ້ນ ແຜ່ນດິນຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວເພາະນ້ຳໜັກແຫ່ງພຣະອະພິທຳອັນຍິ່ງໃຫຍ່.

อปิจ มหาราช อิมํ การณํ พุทฺธพลปริทีปนาย โอสาริตํ, อญฺญมฺปิ ตตฺถ อภิรูปํ การณํ สุโณหิ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ. ยทิ, มหาราช, ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสํ ปริสาย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย – ‘‘ตุมฺหากํ พุทฺโธ อมฺหากํ พุทฺโธ’’ติ อุภโตปกฺขชาตา ภเวยฺยุํ. ยถา, มหาราช, ทฺวินฺนํ พลวามจฺจานํ ปริสาย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย ‘ตุมฺหากํ อมจฺโจ อมฺหากํ อมจฺโจ’ติ อุภโตปกฺขชาตา โหนฺติ, เอวเมว โข, มหาราช, ยทิ, ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสํ ปริสาย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย ‘ตุมฺหากํ พุทฺโธ อมฺหากํ พุทฺโธ’ติ อุภโตปกฺขชาตา ภเวยฺยุํ. อิทํ ตาว, มหาราช, เอกํ การณํ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ.

ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ອີກປະການໜຶ່ງ ເຫດຜົນນີ້ຍົກຂຶ້ນມາສະແດງເພື່ອສະແດງເຖິງພະລັງອານຸພາບຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ. ຂໍມະຫາລາດຈົ່ງຟັງເຫດຜົນອັນສົມຄວນອີກປະການໜຶ່ງ ທີ່ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າທັງສອງພຣະອົງບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນພ້ອມກັນໃນຂະນະດຽວກັນ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ຫາກພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າທັງສອງພຣະອົງອຸບັດຂຶ້ນພ້ອມກັນໃນຂະນະດຽວກັນ, ກໍຈະເກີດການໂຕ້ຖຽງກັນໃນໝູ່ບໍລິສັດຂອງພຣະອົງວ່າ 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າຂອງພວກທ່ານ, ພຣະພຸດທະເຈົ້າຂອງພວກຂ້າພະເຈົ້າ' ແລ້ວກໍຈະແຕກແຍກອອກເປັນສອງຝ່າຍ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ປຽບເໝືອນບໍລິສັດຂອງອຳມາດຜູ້ມີອຳນາດສອງຄົນ ເກີດການໂຕ້ຖຽງກັນວ່າ 'ອຳມາດຂອງພວກທ່ານ, อຳມາດຂອງພວກຂ້າພະເຈົ້າ' ແລ້ວແຕກແຍກອອກເປັນສອງຝ່າຍສັນໃດ; ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ຫາກພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າທັງສອງພຣະອົງອຸບັດຂຶ້ນພ້ອມກັນໃນຂະນະດຽວກັນ, ກໍຈະເກີດການໂຕ້ຖຽງກັນໃນໝູ່ບໍລິສັດຂອງພຣະອົງວ່າ 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າຂອງພວກທ່ານ, ພຣະພຸດທະເຈົ້າຂອງພວກຂ້າພະເຈົ້າ' ແລ້ວແຕກແຍກອອກເປັນສອງຝ່າຍສັນນັ້ນ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ນີ້ເປັນເຫດຜົນປະການທຳອິດ ທີ່ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າທັງສອງພຣະອົງບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນພ້ອມກັນໃນຂະນະດຽວກັນ.

อปรมฺปิ, มหาราช, อุตฺตรึ การณํ สุโณหิ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ. ยทิ, มหาราช, ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, อคฺโค พุทฺโธติ ยํ วจนํ, ตํ มิจฺฉา ภเวยฺย. เชฏฺโฐ พุทฺโธติ ยํ วจนํ, ตํ มิจฺฉา ภเวยฺย. เสฏฺโฐ พุทฺโธติ, วิสิฏฺโฐ พุทฺโธติ, อุตฺตโม พุทฺโธติ, ปวโร พุทฺโธติ, อสโม พุทฺโธติ, อสมสโม พุทฺโธติ, อปฺปฏิสโม พุทฺโธติ, อปฺปฏิภาโค พุทฺโธติ, อปฺปฏิปุคฺคโล พุทฺโธติ ยํ วจนํ, ตํ มิจฺฉา ภเวยฺย. อิทมฺปิ โข ตฺวํ, มหาราช[Pg.85], การณํ อตฺถโต สมฺปฏิจฺฉ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ.

ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ຂໍຈົ່ງຟັງເຫດຜົນອັນຍິ່ງຂຶ້ນໄປອີກປະການໜຶ່ງ ທີ່ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າທັງສອງພຣະອົງບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນພ້ອມກັນໃນຂະນະດຽວກັນ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ຫາກພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າທັງສອງພຣະອົງອຸບັດຂຶ້ນພ້ອມກັນໃນຂະນະດຽວກັນ, ຄຳກ່າວທີ່ວ່າ 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຜູ້ເລີດທີ່ສຸດ (ອັກຄະ)' ກໍຈະບໍ່ເປັນຄວາມຈິງ. ຄຳກ່າວທີ່ວ່າ 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຜູ້ຈະເລີນທີ່ສຸດ (ເຊດຖະ)' ກໍຈະບໍ່ເປັນຄວາມຈິງ. ຄຳກ່າວທີ່ວ່າ 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຜູ້ປະເສີດທີ່ສຸດ (ເສດຖະ)', 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຜູ້ວິເສດທີ່ສຸດ (ວິເສດ)', 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຜູ້ສູງສົ່ງທີ່ສຸດ (ອຸດຕະມະ)', 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຜູ້ປະເສີດເລີດລ້ຳ (ປະວະຣະ)', 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຜູ້ຫາສິ່ງປຽບບໍ່ໄດ້ (ອະສະມະ)', 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຜູ້ສະເໝີດ້ວຍພຣະພຸດທະເຈົ້າອົງກ່ອນໆ ຜູ້ຫາສິ່ງປຽບບໍ່ໄດ້ (ອະສະມະສະມະ)', 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຜູ້ບໍ່ມີໃຜທຽບເທົ່າ (ອັບປະຕิສະມະ)', 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຜູ້ບໍ່ມີສ່ວນປຽບ (ອັບປະຕິພາຄະ)', 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ມີໃຜທຽບໄດ້ (ອັບປະຕິບຸກຄະລະ)' ກໍຈະບໍ່ເປັນຄວາມຈິງທັງໝົດ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ຂໍພຣະອົງຈົ່ງຍອມຮັບເຫດຜົນນີ້ໂດຍເນື້ອແທ້ເຖີດ ວ່າເປັນເຫດຜົນທີ່ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າທັງສອງພຣະອົງບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນພ້ອມກັນໃນຂະນະດຽວກັນ.

อปิจ โข มหาราช พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สภาวปกติ เอสา, ยํ เอโกเยว พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชติ. กสฺมา การณา? มหนฺตตาย สพฺพญฺญุพุทฺธคุณานํ. อญฺญมฺปิ มหาราช ยํ โลเก มหนฺตํ, ตํ เอกํเยว โหติ. ปถวี, มหาราช, มหนฺตี, สา เอกาเยว. สาคโร มหนฺโต, โส เอโกเยว. สิเนรุ คิริราชา มหนฺโต, โส เอโกเยว. อากาโส มหนฺโต, โส เอโกเยว. สกฺโก มหนฺโต, โส เอโกเยว. มาโร มหนฺโต, โส เอโกเยว. พฺรหฺมา มหนฺโต, โส เอโกเยว. ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ มหนฺโต, โส เอโกเยว โลกสฺมึ. ยตฺถ เต อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ อญฺญสฺส โอกาโส น โหติ. ตสฺมา, มหาราช, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอโกเยว โลกสฺมึ อุปฺปชฺชตีติ. สุกถิโต, ภนฺเต นาคเสน, ปญฺโห โอปมฺเมหิ การเณหี’’ติ.

ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ອີກປະການໜຶ່ງ ການທີ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າອຸບັດຂຶ້ນພຽງພຣະອົງດຽວໃນໂລກນີ້ ເປັນທຳມະດາສະເພາະຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າທັງຫຼາຍ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງພຣະຄຸນຂອງພຣະສັບພັນຍູພຸດທະເຈົ້າ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ສິ່ງໃດກໍຕາມໃນໂລກນີ້ທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ ສິ່ງນັ້ນຍ່ອມມີພຽງໜຶ່ງດຽວເທົ່ານັ້ນ. ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ແຜ່ນດິນໃຫຍ່ ກໍມີພຽງໜຶ່ງດຽວ. ມະຫາສະໝຸດໃຫຍ່ ກໍມີພຽງໜຶ່ງດຽວ. ຂຸນເຂົາສิເນຣຸຜູ້ເປັນລາຊາແຫ່ງພູເຂົາໃຫຍ່ ກໍມີພຽງໜຶ່ງດຽວ. ອາກາດກວ້າງໃຫຍ່ ກໍມີພຽງໜຶ່ງດຽວ. ທ້າວສັກກະ (ພຣະອິນ) ຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ ກໍມີພຽງອົງດຽວ. ພະຍາມານຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ ກໍມີພຽງຕົນດຽວ. ທ້າວມະຫາພຣົມຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ ກໍມີພຽງອົງດຽວ. ພຣະຕຖາຄົດອໍຣະຫັນສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ ກໍມີພຽງພຣະອົງດຽວເທົ່ານັ້ນໃນໂລກ. ໃນບ່ອນທີ່ພຣະອົງອຸບັດຂຶ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີໂອກາດໃຫ້ແກ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າອົງອື່ນ. ເພາະສະນັ້ນ ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ພຣະຕຖາຄົດອໍຣະຫັນສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ຈຶ່ງອຸບັດຂຶ້ນພຽງພຣະອົງດຽວເທົ່ານັ້ນໃນໂລກ. ຂ້າແຕ່ພຣະນາກະເສນ ປັນຫານີ້ທ່ານໄດ້ແກ້ໄຂຢ່າງດີແລ້ວ ດ້ວຍອຸປະມາແລະເຫດຜົນທັງຫຼາຍ.

เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ เอกสฺมึ จกฺกวาเฬ. เหฏฺฐา อิมินาว ปเทน ทสจกฺกวาฬสหสฺสานิ คหิตานิ ตานิปิ, เอกจกฺกวาเฬเนว ปริจฺฉินฺทิตุํ วฏฺฏนฺติ. พุทฺธา หิ อุปฺปชฺชมานา อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน ปน วาริเต อิโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ นุปฺปชฺชนฺตีติ วาริตเมว โหติ.

ຄຳວ່າ 'Ekissā lokadhātuyā' (ໃນໂລກທາດດຽວ) ໝາຍເຖິງ ໃນຈັກກະວານດຽວ. ໃນຂໍ້ຄວາມຂ້າງລຸ່ມ ດ້ວຍບົດນີ້ ໝາຍເອົາໝື່ນຈັກກະວານ ເຊິ່ງໝື່ນຈັກກະວານເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຄວນກຳນົດດ້ວຍຈັກກະວານດຽວນີ້ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ເມື່ອອຸບັດຂຶ້ນ ຍ່ອມອຸບັດຂຶ້ນໃນຈັກກະວານນີ້ເທົ່ານັ້ນ. ເມື່ອສະຖານທີ່ອຸບັດຖືກຫ້າມໄວ້ແລ້ວ, ການທີ່ພຣະອົງຈະບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນໃນຈັກກະວານອື່ນນອກຈາກຈັກກະວານນີ້ ກໍຖືວ່າເປັນອັນຫ້າມໄວ້ແລ້ວເຊັ່ນກັນ.

อปุพฺพํ อจริมนฺติ เอตฺถ จกฺกรตนปาตุภาวโต ปุพฺเพ ปุพฺพํ, ตสฺเสว อนฺตรธานโต ปจฺฉา จริมํ. ตตฺถ ทฺวิธา จกฺกรตนสฺส อนฺตรธานํ โหติ, จกฺกวตฺติโน กาลํกิริยโต วา ปพฺพชฺชาย วา. อนฺตรธายมานญฺจ ปน ตํ กาลํกิริยโต วา ปพฺพชฺชโต วา สตฺตเม ทิวเส อนฺตรธายติ, ตโต ปรํ จกฺกวตฺติโน ปาตุภาโว อวาริโต.

ຄຳວ່າ 'Apubbaṃ acarimaṃ' (ບໍ່ກ່ອນ ບໍ່ຫຼັງ) ໃນບົດນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ: ຄຳວ່າ 'ກ່ອນ' (pubbaṃ) ຄື ກ່ອນການປາກົດຂຶ້ນແຫ່ງຈັກກະຣັດຕະນະ (ແກ້ວຈັກ), ຄຳວ່າ 'ຫຼັງ' (carimaṃ) ຄື ພາຍຫຼັງການອັນຕະຣະທານ (ຫາຍໄປ) ແຫ່ງຈັກກະຣັດຕະນະນັ້ນເອງ. ໃນການອັນຕະຣະທານນັ້ນ ການຫາຍໄປແຫ່ງຈັກກະຣັດຕະນະມີ ໒ ປະການ ຄື: ເພາະການສະຫວັນຄົດ (ຕາຍ) ຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ຫຼືເພາະການສະເດັດອອກບວດ. ແລະເມື່ອຈັກກະຣັດຕະນະນັ້ນຈະຫາຍໄປ ບໍ່ວ່າຈະເພາະການສະຫວັນຄົດ ຫຼືເພາະການອອກບວດກོຕາມ ຍ່ອມຫາຍໄປໃນວັນທີ ໗. ຫຼັງຈາກນັ້ນ ການປາກົດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດອົງອື່ນ ກໍບໍ່ໄດ້ຖືກຫ້າມໄວ້.

กสฺมา ปน เอกจกฺกวาเฬ ทฺเว จกฺกวตฺติโน นุปฺปชฺชนฺตีติ. วิวาทุปจฺเฉทโต อจฺฉริยภาวโต จกฺกรตนสฺส มหานุภาวโต จ. ทฺวีสุ หิ อุปฺปชฺชนฺเตสุ ‘‘อมฺหากํ ราชา มหนฺโต อมฺหากํ ราชา มหนฺโต’’ติ วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย. เอกสฺมึ ทีเป จกฺกวตฺตีติ จ เอกสฺมึ ทีเป จกฺกวตฺตีติ จ อนจฺฉริยา ภเวยฺยุํ[Pg.86]. โย จายํ จกฺกรตนสฺส ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเรสุ จตูสุ มหาทีเปสุ อิสฺสริยานุปฺปทานสมตฺโถ มหานุภาโว, โส ปริหาเยถ. อิติ วิวาทุปจฺเฉทโต อจฺฉริยภาวโต จกฺกรตนสฺส มหานุภาวโต จ น เอกจกฺกวาเฬ ทฺเว อุปฺปชฺชนฺติ.

ຖ້າຖາມວ່າ: ເພາະເຫດໃດ ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດສອງພຣະອົງຈຶ່ງບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນໃນຈັກກະວານດຽວກັນ? ຕອບວ່າ: ເພາະເພື່ອຕັດການໂຕ້ຖຽງກັນ, ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງອັດສະຈັນ, ແລະເພາະອານຸພາບອັນຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງຈັກກະຣັດຕະນະ. ເພາະວ່າ ຫາກອຸບັດຂຶ້ນສອງພຣະອົງ ກໍຈະເກີດການໂຕ້ຖຽງກັນວ່າ 'ພຣະຣາຊາຂອງພວກຂ້າພະເຈົ້າຍິ່ງໃຫຍ່, ພຣະຣາຊາຂອງພວກຂ້າພະເຈົ້າຍິ່ງໃຫຍ່'. ອີກປະການໜຶ່ງ ຫາກມີພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດອົງໜຶ່ງໃນທະວີບໜຶ່ງ ແລະມີອີກອົງໜຶ່ງໃນທະວີບອື່ນ ກໍຈະບໍ່ເປັນໜ້າອັດສະຈັນ. ແລະອານຸພາບອັນຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງຈັກກະຣັດຕະນະ ເຊິ່ງສາມາດບັນດານຄວາມເປັນໃຫຍ່ໃນມະຫາທະວີບທັງ ໔ ພ້ອມດ້ວຍທະວີບບໍລິວານ ໒,໐໐໐ ນັ້ນ ກໍຈະເສື່ອມຖອຍໄປ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເພາະເພື່ອຕັດການໂຕ້ຖຽງກັນ, ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງອັດສະຈັນ, ແລະເພາະອານຸພາບອັນຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງຈັກກະຣັດຕະນະ ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດສອງພຣະອົງຈຶ່ງບໍ່ອຸບັດຂຶ້ນໃນຈັກກະວານດຽວກັນ.

๑๓๐. ยํ อิตฺถี อสฺส อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ เอตฺถ ติฏฺฐตุ ตาว สพฺพญฺญุคุเณ นิพฺพตฺเตตฺวา โลกุตฺตารณสมตฺโถ พุทฺธภาโว, ปณิธานมตฺตมฺปิ อิตฺถิยา น สมฺปชฺชติ.

໑໓໐. ໃນບົດວ່າ 'Yaṃ itthī assa arahaṃ sammāsambuddho' (ການທີ່ສະຕີຈະເປັນພຣະອໍຣະຫັນສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ) ນີ້: ຍົກເວັ້ນແຕ່ຄວາມເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ ເຊິ່ງສາມາດນຳພາສັດທັງຫຼາຍຂ້າມພົ້ນໂລກດ້ວຍການຍັງພຣະຄຸນທັງປວງໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນ; ແມ່ນແຕ່ພຽງການຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາກໍຍັງບໍ່ສຳເລັດແກ່ສະຕີເລີຍ.

มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตีติ. (พุ. วํ. ๒.๕๙) –

“ຄວາມເປັນມະນຸດ, ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍເພດ (ເປັນຊາຍ), ເຫດ (ມີອຸປະນິໄສແຫ່ງພຣະອໍຣະຫັນ), ການໄດ້ພົບພຣະສາດສະດา, ການບວດ, ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຄຸນ (ໄດ້ຊານອະພິນຍາ), ການອຸທິດຕົນຢ່າງຍິ່ງໃຫຍ່, ແລະຄວາມມີສັນທະ (ຄວາມປາດຖະໜາຢ່າງແຮງກ້າ); ເພາະຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງທຳ ໘ ປະການນີ້ ຄວາມປາດຖະໜາຈຶ່ງຈະສຳເລັດ.”

อิมานิ หิ ปณิธานสมฺปตฺติการณานิ. อิติ ปณิธานมฺปิ สมฺปาเทตุํ อสมตฺถาย อิตฺถิยา กุโต พุทฺธภาโวติ ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ อิตฺถี อสฺส อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ วุตฺตํ. สพฺพาการปริปูโร จ ปุญฺญุสฺสโย สพฺพาการปริปูรเมว อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุริโสว อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ.

ເພາະວ່າ ທຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມສຳເລັດໃນການຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາ. ເມື່ອສະຕີບໍ່ສາມາດເຮັດແມ່ນແຕ່ການຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາໃຫ້ສຳເລັດໄດ້ແລ້ວ, ຄວາມເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າຈະມີມາແຕ່ໃស? ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດໄວ້ວ່າ: 'ຂໍ້ນີ້ບໍ່ແມ່ນຖານະ ບໍ່ແມ່ນໂອກາດ ທີ່ສະຕີຈະເປັນພຣະອໍຣະຫັນສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ'. ອີກປະການໜຶ່ງ ກອງບຸນອັນບໍລິບູນໃນທຸກດ້ານ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເກີດອັດຕະພາບອັນບໍລິບູນໃນທຸກດ້ານເຊັ່ນກັນ; ເພາະສະນັ້ນ ບຸລຸດເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງເປັນພຣະອໍຣະຫັນສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າໄດ້.

ยํ อิตฺถี ราชา อสฺส จกฺกวตฺตีติอาทีสุปิ ยสฺมา อิตฺถิยา โกโสหิตวตฺถคุยฺหตาทีนํ อภาเวน ลกฺขณานิ น ปริปูเรนฺติ, อิตฺถิรตนาภาเวน สตฺตรตนสมงฺคิตา น สมฺปชฺชติ, สพฺพมนุสฺเสหิ จ อธิโก อตฺตภาโว น โหติ, ตสฺมา ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ อิตฺถี ราชา อสฺส จกฺกวตฺตี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา จ สกฺกตฺตาทีนิ ตีณิ ฐานานิ อุตฺตมานิ, อิตฺถิลิงฺคญฺจ หีนํ, ตสฺมา ตสฺสา สกฺกตฺตาทีนิปิ ปฏิสิทฺธานิ.

ແມ່ນແຕ່ໃນບົດວ່າ 'Yaṃ itthī rājā assa cakkavattī' (ການທີ່ສະຕີຈະເປັນພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ) ເປັນຕົ້ນ ກໍເພາະວ່າ ສະຕີບໍ່ມີອະໄວຍະວະທີ່ຊ່ອນຢູ່ໃນຝັກເປັນຕົ້ນ ມະຫາປຸຣິສະລັກສະນະຈຶ່ງບໍ່ບໍລິບູນ. ເພາະຄວາມບໍ່ມີອິດຖີຣັດຕະນະ (ນາງແກ້ວ) ຄວາມພ້ອມພຽງດ້ວຍແກ້ວ ໗ ປະການຈຶ່ງບໍ່ສຳເລັດ. ແລະອັດຕະພາບທີ່ປະເສີດກວ່າສະມະນະຊີພຣາມແລະມະນຸດທັງປວງກໍບໍ່ມີ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດໄວ້ວ່າ: 'ຂໍ້ນີ້ບໍ່ແມ່ນຖານະ ບໍ່ແມ່ນໂອກາດ ທີ່ສະຕີຈະເປັນພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ'. ແລະເພາະເຫດທີ່ຖານະທັງ ໓ ປະການ (ຄວາມເປັນພຣະອິນ, ພະຍາມານ, ພຣົມ) ເປັນຖານະອັນສູງສົ່ງ, ແຕ່ເພດຍິງເປັນເພດທີ່ຕ່ຳກວ່າ, ເພາະສະນັ້ນ ຖານະມີຄວາມເປັນພຣະອິນເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຖືກຫ້າມແກ່ສະຕີນັ້ນເຊັ່ນກັນ.

นนุ จ ยถา อิตฺถิลิงฺคํ, เอวํ ปุริสลิงฺคมฺปิ พฺรหฺมโลเก นตฺถิ? ตสฺมา ‘‘ยํ ปุริโส พฺรหฺมตฺตํ กเรยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติปิ น วตฺตพฺพํ สิยาติ. โน น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อิธ ปุริสสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตนโต. พฺรหฺมตฺตนฺติ หิ มหาพฺรหฺมตฺตํ อธิปฺเปตํ. อิตฺถี จ อิธ ฌานํ ภาเวตฺวา กาลํ กตฺวา พฺรหฺมปาริสชฺชานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ, น มหาพฺรหฺมานํ, ปุริโส ปน ตตฺถ น อุปฺปชฺชตีติ น วตฺตพฺโพ. สมาเนปิ เจตฺถ อุภยลิงฺคาภาเว ปุริสสณฺฐานาว พฺรหฺมาโน, น อิตฺถิสณฺฐานา, ตสฺมา สุวุตฺตเมเวตํ.

ຫາກມີຄຳຖ້ວງວ່າ: 'ບໍ່ແມ່ນວ່າ ເພດຍິງບໍ່ມີໃນພຣົມມະໂລກສັນໃດ ເພດຊາຍກໍບໍ່ມີໃນພຣົມມະໂລກສັນນັ້ນບໍ? ເພາະສະນັ້ນ ຄຳກ່າວທີ່ວ່າ 'ການທີ່ບຸລຸດຈະເປັນທ້າວມະຫາພຣົມ ຂໍ້ນີ້ເປັນຖານະທີ່ມີໄດ້' ກໍບໍ່ຄວນກ່າວຄືກັນແມ່ນບໍ?' ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນບໍ່ຄວນກ່າວ, ແຕ່ຄວນກ່າວແທ້. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ບຸລຸດໃນໂລກນີ້ຍ່ອມໄປບັງເກີດໃນພຣົມມະໂລກນັ້ນ. ຄວາມຈິງແລ້ວ ຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນພຣົມ' (brahmattaṃ) ໃນບົດນີ້ ໝາຍເອົາຄວາມເປັນທ້າວມະຫາພຣົມ. ສ່ວນສະຕີໃນໂລກນີ້ ເມື່ອຈະເລີນຊານແລ້ວ ທຳກາລະ (ຕາຍ) ຍ່ອມໄປບັງເກີດໃນໝູ່ພຣົມບໍລິວານ, ບໍ່ໄດ້ໄປບັງເກີດເປັນທ້າວມະຫາພຣົມ; ແຕ່ຈະກ່າວວ່າ ບຸລຸດບໍ່ໄປບັງເກີດເປັນທ້າວມະຫາພຣົມໃນພຣົມມະໂລກນັ້ນແມ່ນບໍ່ໄດ້. ອີກປະການໜຶ່ງ ເຖິງແມ່ນວ່າໃນພຣົມມະໂລກນັ້ນຈະບໍ່ມີເພດທັງສອງກໍຕາມ, ແຕ່ພວກພຣົມທັງຫຼາຍຍ່ອມມີສັນຖານຄືບຸລຸດ, ບໍ່ມີສັນຖານຄືສະຕີ; ເພາະສະນັ້ນ ຄຳກ່າວນັ້ນຈຶ່ງເປັນຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ດີແລ້ວ.

๑๓๑. กายทุจฺจริตสฺสาติอาทีสุ [Pg.87] ยถา นิมฺพพีชโกสาตกีพีชาทีนิ มธุรผลํ น นิพฺพตฺเตนฺติ, อสาตํ อมธุรเมว นิพฺพตฺเตนฺติ, เอวํ กายทุจฺจริตาทีนิ มธุรวิปากํ น นิพฺพตฺเตนฺติ, อมธุรเมว วิปากํ นิพฺพตฺเตนฺติ. ยถา จ อุจฺฉุพีชสาลิพีชาทีนิ มธุรํ สาทุรสเมว ผลํ นิพฺพตฺเตนฺติ, น อสาตํ กฏุกํ, เอวํ กายสุจริตาทีนิ มธุรเมว วิปากํ นิพฺพตฺเตนฺติ, น อมธุรํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

໑໓໑. ໃນບົດວ່າ 'Kāyaduccaritassa' (ແຫ່ງກາຍທຸຈະລິດ) ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ: ປຽບເໝືອນເມັດສະເດົາ ແລະເມັດບວບຂົມເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ໃຫ້ຜົນອັນຫວານຊື່ນ, ຍ່ອມໃຫ້ແຕ່ຜົນອັນບໍ່ເພິ່ງປາດຖະໜາແລະບໍ່ຫວານຊື່ນເທົ່ານັ້ນສັນໃດ; ກາຍທຸຈະລິດເປັນຕົ້ນກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ໃຫ້ວິບາກ (ຜົນ) ອັນຫວານຊື່ນ, ຍ່ອມໃຫ້ແຕ່ວິບາກອັນບໍ່ຫວານຊື່ນເທົ່ານັ້ນ. ແລະປຽບເໝືອນພັນອ້ອຍ ແລະເມັດເຂົ້າສາລີເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມໃຫ້ຜົນອັນຫວານແລະມີລົດຊາດດີ, ບໍ່ໃຫ້ຜົນອັນບໍ່ເພິ່ງປາດຖະໜາແລະຂົມເຜັດສັນໃດ; ກາຍສຸຈະລິດເປັນຕົ້ນກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມໃຫ້ແຕ່ວິບາກອັນຫວານຊື່ນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ໃຫ້ວິບາກອັນບໍ່ຫວານຊື່ນສັນນັ້ນ. ສົມດັ່ງຄຳທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ:

‘‘ยาทิสํ วปเต พีชํ, ตาทิสํ หรเต ผลํ;

กลฺยาณการี กลฺยาณํ, ปาปการี จ ปาปก’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๕๖);

“ບຸກຄົນຫວ່ານພືດເຊັ່ນໃດ ຍ່ອມໄດ້ຮັບຜົນເຊັ່ນນັ້ນ; ຜູ້ເຮັດກຳດີ ຍ່ອມໄດ້ຮັບຜົນດີ, ຜູ້ເຮັດກຳຊົ່ວ ຍ່ອມໄດ້ຮັບຜົນຊົ່ວ.”

ตสฺมา ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ กายทุจฺจริตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດໄວ້ວ່າ: 'ຂໍ້ນີ້ບໍ່ແມ່ນຖານະ ບໍ່ແມ່ນໂອກາດ ທີ່ກາຍທຸຈະລິດ...' ເປັນຕົ້ນ.

กายทุจฺจริตสมงฺคีติอาทีสุ สมงฺคีติ ปญฺจวิธา สมงฺคิตา อายูหนสมงฺคิตา เจตนาสมงฺคิตา กมฺมสมงฺคิตา วิปากสมงฺคิตา, อุปฏฺฐานสมงฺคิตาติ. ตตฺถ กุสลากุสลกมฺมายูหนกฺขเณ อายูหนสมงฺคิตาติ วุจฺจติ. ตถา เจตนาสมงฺคิตา. ยาว ปน อรหตฺตํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สพฺเพปิ สตฺตา ปุพฺเพ อุปจิตํ วิปาการหํ กมฺมํ สนฺธาย ‘‘กมฺมสมงฺคิโน’’ติ วุจฺจนฺติ, เอสา กมฺมสมงฺคิตา. วิปากสมงฺคิตา วิปากกฺขเณเยว เวทิตพฺพา. ยาว ปน สตฺตา อรหตฺตํ น ปาปุณนฺติ, ตาว เนสํ ตโต ตโต จวิตฺวา นิรเย ตาว อุปฺปชฺชมานานํ อคฺคิชาลโลหกุมฺภิอาทีหิ อุปฏฺฐานากาเรหิ นิรโย, คพฺภเสยฺยกตฺตํ อาปชฺชมานานํ มาตุกุจฺฉิ, เทเวสุ อุปฺปชฺชมานานํ กปฺปรุกฺขวิมานาทีหิ อุปฏฺฐานากาเรหิ เทวโลโกติ เอวํ อุปฺปตฺตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาติ, อิติ เนสํ อิมินา อุปฺปตฺตินิมิตฺตอุปฏฺฐาเนน อปริมุตฺตตา อุปฏฺฐานสมงฺคิตา นาม. สา จลติ เสสา นิจฺจลา. นิรเย หิ อุปฏฺฐิเตปิ เทวโลโก อุปฏฺฐาติ, เทวโลเก อุปฏฺฐิเตปิ นิรโย อุปฏฺฐาติ, มนุสฺสโลเก อุปฏฺฐิเตปิ ติรจฺฉานโยนิ อุปฏฺฐาติ, ติรจฺฉานโยนิยา จ อุปฏฺฐิตายปิ มนุสฺสโลโก อุปฏฺฐาติเยว.

ໃນພະບາລີມີອາທິວ່າ ກາຍະທຸຈະຣິຕະສະມັງຄີ (ຜູ້ພ້ອມພຽງດ້ວຍກາຍທຸຈະລິດ) ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ ສະມັງຄີ (ຄວາມພ້ອມພຽງ) ນັ້ນ ມີ ໕ ປະການ ຄື: ອາຍູຫະນະສະມັງຄີຕາ (ຄວາມພ້ອມພຽງດ້ວຍການຂົນຂວາຍກຳ), ເຈຕະນາສະມັງຄີຕາ (ຄວາມພ້ອມພຽງດ້ວຍເຈດຕະນາ), ກຳມະສະມັງຄີຕາ (ຄວາມພ້ອມພຽງດ້ວຍກຳ), ວິປາກະສະມັງຄີຕາ (ຄວາມພ້ອມພຽງດ້ວຍວິບາກ) ແລະ ອຸປັດຖານະສະມັງຄີຕາ (ຄວາມພ້ອມພຽງດ້ວຍການປາກົດແຫ່ງອາລົມ). ໃນ ໕ ປະການນັ້ນ, ໃນຂະນະທີ່ຂົນຂວາຍກຸສົນກຳ ແລະ ອະກຸສົນກຳ ເອີ້ນວ່າ ອາຍູຫະນະສະມັງຄີຕາ. ເຈຕະນາສະມັງຄີຕາ ກໍເໝືອນກັນ. ສ່ວນວ່າ ຕາບໃດທີ່ສັດທັງຫຼາຍຍັງບໍ່ທັນບັນລຸພະອໍຣະຫັດ, ຕາບນັ້ນ ສັດທັງປວງ ເມື່ອໝາຍເຖິງກຳທີ່ໄດ້ສັ່ງສົມໄວ້ໃນປາງກ່ອນ ອັນຄວນແກ່ການໃຫ້ຜົນ, ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ກຳມະສະມັງຄີ' (ຜູ້ພ້ອມພຽງດ້ວຍກຳ), ນີ້ຄື ກຳມະສະມັງຄີຕາ. ວິປາກະສະມັງຄີຕາ ພຶງຊາບໃນຂະນະທີ່ວິບາກໃຫ້ຜົນເທົ່ານັ້ນ. ກໍຕາບໃດທີ່ສັດທັງຫຼາຍຍັງບໍ່ທັນບັນລຸພະອໍຣະຫັດ, ຕາບນັ້ນ ເມື່ອພວກເຂົາຈຸຕິຈາກພົບນັ້ນໆ ແລ້ວໄປເກີດໃນນະລົກ, ນະລົກຍ່ອມປາກົດດ້ວຍອາການຕ່າງໆ ມີແປວໄຟ ແລະ ໝໍ້​ເຫຼັກແດງເປັນຕົ້ນ; ເມື່ອເກີດໃນຄັນຊ່ອງ (ທ້ອງມານດາ) ທ້ອງມານດາກໍປາກົດ; ເມື່ອເກີດໃນໝູ່ເທວະດາ ເທວະໂລກກໍປາກົດດ້ວຍອາການຕ່າງໆ ມີຕົ້ນກັນລະປະພຶກ ແລະ ວິມານເປັນຕົ້ນ. ປະຕິສົນທິນິມິດຍ່ອມປາກົດຢ່າງນີ້. ຄວາມບໍ່ຫຼຸດພົ້ນຈາກການປາກົດແຫ່ງປະຕິສົນທິນιມິດນີ້ ຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ເອີ້ນວ່າ ອຸປັດຖານະສະມັງຄີຕາ. ອຸປັດຖານະສະມັງຄີຕານັ້ນ ຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວ (ປ່ຽນແປງໄດ້), ສ່ວນສະມັງຄີຕາທີ່ເຫຼືອນອກນັ້ນ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ. ເພາະວ່າ ເມື່ອນະລົກປາກົດແລ້ວ ເທວະໂລກກໍປາກົດຂຶ້ນແທນໄດ້, ເມື່ອເທວະໂລກປາກົດແລ້ວ ນະລົກກໍປາກົດຂຶ້ນແທນໄດ້, ເມື່ອມະນຸດສະໂລກປາກົດແລ້ວ ກຳເນີດເດຍລະສານກໍປາກົດຂຶ້ນແທນໄດ້, ແລະ ເມື່ອກຳເນີດເດຍລະສານປາກົດແລ້ວ ມະນຸດສະໂລກກໍປາກົດຂຶ້ນແທນໄດ້ເຊັ່ນກັນ.

ตตฺริทํ วตฺถุ – โสณคิริปาเท กิร อเจลวิหาเร โสณตฺเถโร นาม เอโก ธมฺมกถิโก, ตสฺส ปิตา สุนขชีวิโก อโหสิ. เถโร ตํ ปฏิพาหนฺโตปิ สํวเร ฐเปตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘มา นสฺสิ ชรโก’’ติ [Pg.88] มหลฺลกกาเล อกามกํ ปพฺพาเชสิ. ตสฺส คิลานเสยฺยาย นิปนฺนสฺส นิรโย อุปฏฺฐาติ, โสณคิริปาทโต มหนฺตา มหนฺตา สุนขา อาคนฺตฺวา ขาทิตุกามา วิย สมฺปริวาเรสุํ. โส มหาภยภีโต – ‘‘วาเรหิ, ตาต โสณ, วาเรหิ, ตาต โสณา’’ติ อาห. กึ มหาเถราติ. น ปสฺสสิ ตาตาติ ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. โสณตฺเถโร – ‘‘กถญฺหิ นาม มาทิสสฺส ปิตา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, ปติฏฺฐา’สฺส ภวิสฺสามี’’ติ สามเณเรหิ นานาปุปฺผานิ อาหราเปตฺวา เจติยงฺคณโพธิยงฺคเณสุ ตลสนฺถรณปูชํ อาสนปูชญฺจ กาเรตฺวา ปิตรํ มญฺเจน เจติยงฺคณํ อาหริตฺวา มญฺเจ นิสีทาเปตฺวา – ‘‘อยํ มหาเถร-ปูชา ตุมฺหากํ อตฺถาย กตา ‘อยํ เม ภควา ทุคฺคตปณฺณากาโร’ติ วตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา จิตฺตํ ปสาเทหี’’ติ อาห. โส มหาเถโร ปูชํ ทิสฺวา ตถา กโรนฺโต จิตฺตํ ปสาเทสิ, ตาวเทวสฺส เทวโลโก อุปฏฺฐาสิ, นนฺทนวน-จิตฺตลตาวน-มิสฺสกวน-ผารุสกวนวิมานานิ เจว นาฏกานิ จ ปริวาเรตฺวา ฐิตานิ วิย อเหสุํ. โส ‘‘อเปถ อเปถ โสณา’’ติ อาห. กิมิทํ เถราติ? เอตา เต, ตาต, มาตโร อาคจฺฉนฺตีติ. เถโร ‘‘สคฺโค อุปฏฺฐิโต มหาเถรสฺสา’’ติ จินฺเตสิ. เอวํ อุปฏฺฐานสมงฺคิตา จลตีติ เวทิตพฺพา. เอตาสุ สมงฺคิตาสุ อิธ อายูหนเจตนากมฺมสมงฺคิตาวเสน กายทุจฺจริตสมงฺคีติอาทิ วุตฺตํ.

ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີເລື່ອງເລົ່າດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ທີ່ອະເຈລະວິຫານ ໃກ້ເຊີງເຂົາໂສນະຄີຣີ ມີພະເຖລະອົງໜຶ່ງຊື່ວ່າ ໂສນະເຖລະ ເປັນພະທຳມະກະຖຶກ, ບິດາຂອງເພິ່ນມີອາຊີບລ້ຽງຊີບດ້ວຍໝາ (ນາຍພານໝາ). ພະເຖລະແມ່ນວ່າຈະຫ້າມປາມບິດານັ້ນ ແຕ່ກໍບໍ່ສາມາດໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມສຳລວມໄດ້, ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ຢ່າໃຫ້ຊາຍແກ່ຄົນນີ້ຈິບຫາຍເລີຍ' ຈຶ່ງໄດ້ໃຫ້ບວດໃນເວລາແກ່ຊະລາ ທັງໆ ທີ່ບິດາບໍ່ຢາກບວດ. ເມື່ອບິດານັ້ນນອນປ່ວຍຢູ່ເທິງຕຽງ ນະລົກກໍປາກົດຂຶ້ນ, ມີໝາໂຕໃຫຍ່ໆ ຫຼາຍໂຕ ແລ່ນມາຈາກເຊີງເຂົາໂສນະຄີຣີ ເຮັດຄືກັບວ່າຢາກຈະກັດກິນ ຫຸ້ມລ້ອມບິດານັ້ນໄວ້. ບິດານັ້ນຢ້ານກົວຕໍ່ໄພອັນໃຫຍ່ຫຼວງ ຈຶ່ງຮ້ອງວ່າ 'ລູກໂສນະ ເອີຍ ຊ່ວຍໄລ່ແດ່, ລູກໂສນະ ເອີຍ ຊ່ວຍໄລ່ແດ່'. ພະເຖລະຖາມວ່າ 'ໄລ່ຫຍັງ ເກາະ ພໍ່ໃຫຍ່?'. ບິດາຕອບວ່າ 'ລູກບໍ່ເຫັນບໍ?' ແລ້ວກໍບອກເລື່ອງລາວນັ້ນໃຫ້ຟັງ. ພະໂສນະເຖລະຄິດວ່າ 'ບິດາຂອງຜູ້ເຊັ່ນເຮົາ ຈະໄປເກີດໃນນະລົກໄດ້ແນວໃດ, ເຮົາຈັກຕ້ອງເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງເພິ່ນໃຫ້ໄດ້' ຈຶ່ງໃຫ້ພວກສາມະເນນໄປຫານຳເອົາດອກໄມ້ຕ່າງໆ ມາ, ແລ້ວຈັດການບູຊາລາດດອກໄມ້ເທິງລານພະເຈດີ ແລະ ລານຕົ້ນໂພທິ ແລະ ຈັດການບູຊາອາສະນະ, ແລ້ວໃຫ້ຫາມບິດาດ້ວຍຕຽງໄປຍັງລານພະເຈດີ ໃຫ້ບິດານັ່ງເທິງຕຽງ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ພໍ່ໃຫຍ່ ເອີຍ ການບູຊານີ້ ເຮັດຂຶ້ນເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພໍ່, ຂໍພໍ່ຈົ່ງກ່າວວ່າ "ຂ້າແດ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ນີ້ຄືເຄື່ອງບັນນາການຂອງຄົນຍາກຈົນຂອງຂ້າພະອົງ" ແລ້ວໄຫວ້ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເຮັດຈິດໃຈໃຫ້ເ​ຫຼື້ອມໃສເຖີດ'. ພະມະຫາເຖລະ (ບິດາບວດແກ່) ເຫັນເຄື່ອງບູຊານັ້ນ ແລ້ວເຮັດຕາມນັ້ນ ກໍມີຈິດໃຈເຫຼື້ອມໃສ, ໃນທັນໃດນັ້ນເອງ ເທວະໂລກກໍປາກົດແກ່ເພິ່ນ, ມີທັງສວນນັນທະວັນ ສວນຈິດດະລັດດາວັນ ສວນມິດສະກະວັນ ສວນຜາຣຸສະກະວັນ ແລະ ວິມານ ທັງນາງຟ້ານັກຟ້ອນທັງຫຼາຍ ປາກົດຄືກັບວ່າຢືນຫຸ້ມລ້ອມຢູ່. ບິດານັ້ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຫຼີກໄປ ຫຼີກໄປ ໂສນະ'. ພະເຖລະຖາມວ່າ 'ນີ້ແມ່ນຫຍັງ ພໍ່ໃຫຍ່?'. ບິດາຕອບວ່າ 'ລູກເອີຍ ມານດາທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ຂອງລູກກຳລັງມາ'. ພະເຖລະຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ສະຫວັນປາກົດແກ່ພໍ່ໃຫຍ່ແລ້ວ'. ພຶງຊາບວ່າ ອຸປັດຖານະສະມັງຄີຕາ ຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວ (ປ່ຽນແປງໄດ້) ຢ່າງນີ້. ໃນບັນດາສະມັງຄີຕາເຫຼົ່ານັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດຄຳວ່າ "ກາຍະທຸຈະຣິຕະສະມັງຄີ" ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາຍູຫະນະສະມັງຄີຕາ, ເຈຕະນາສະມັງຄີຕາ ແລະ ກຳມະສະມັງຄີຕາ.

๑๓๒. เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโทติ ‘‘เอวํ ภควตา อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺเต เถโร อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพสุตฺตํ สมนฺนาหริตฺวา เอวํ สสฺสิริกํ กตฺวา เทสิตสุตฺตสฺส นาม ภควตา นามํ น คหิตํ. หนฺทสฺส นามํ คณฺหาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ.

໑໓໒. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພະອານົນ...' ມີອະທິບາຍວ່າ: ເມື່ອພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດພະສູດນີ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພະເຖລະ (ພະອານົນ) ໄດ້ມານຶກທົບທວນເຖິງພະສູດທັງໝົດຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນ, ແລ້ວຄິດວ່າ 'ພະສູດທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະແດງຢ່າງງົດງາມມີສະຫງ່າປານນີ້ ແຕ່ພະອົງຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຕັ້ງຊື່ພະສູດເລີຍ, ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະທູນໃຫ້ພະອົງຕັ້ງຊື່ພະສູດນີ້' ຈຶ່ງໄດ້ກາບທູນຄຳນີ້ແກ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ.

ตสฺมา ติห ตฺวนฺติอาทีสุ อยํ อตฺถโยชนา –

ໃນຄຳວ່າ 'ຕັສມາ ຕິຫະ ຕວັງ' (ເພາະເຫດນັ້ນແລ ທ່ານ...) ເປັນຕົ້ນ ມີການເຊື່ອມໂຍງເນື້ອຄວາມດັ່ງນີ້:

อานนฺท, ยสฺมา อิมสฺมึ ธมฺมปริยาเย ‘‘อฏฺฐารส โข อิมา, อานนฺท, ธาตุโย, ฉ อิมา, อานนฺท, ธาตุโย’’ติ เอวํ พหุธาตุโย วิภตฺตา, ตสฺมา ติห ตฺวํ อิมํ ธมฺมปริยายํ พหุธาตุโกติปิ นํ ธาเรหิ. ยสฺมา ปเนตฺถ ธาตุอายตนปฏิจฺจสมุปฺปาทฏฺฐานาฏฺฐานวเสน จตฺตาโร ปริวฏฺฏา กถิตา[Pg.89], ตสฺมา จตุปริวฏฺโฏติปิ นํ ธาเรหิ. ยสฺมา จ อาทาสํ โอโลเกนฺตสฺส มุขนิมิตฺตํ วิย อิมํ ธมฺมปริยายํ โอโลเกนฺตสฺส เอเต ธาตุอาทโย อตฺถา ปากฏา โหนฺติ, ตสฺมา ธมฺมาทาโสติปิ นํ ธาเรหิ. ยสฺมา จ ยถา นาม ปรเสนมทฺทนา โยธา สงฺคามตูริยํ ปคฺคเหตฺวา ปรเสนํ ปวิสิตฺวา สปตฺเต มทฺทิตฺวา อตฺตโน ชยํ คณฺหนฺติ, เอวเมว กิเลสเสนมทฺทนา โยคิโน อิธ วุตฺตวเสน วิปสฺสนํ ปคฺคเหตฺวา กิเลเส มทฺทิตฺวา อตฺตโน อรหตฺตชยํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา อมตทุนฺทุภีติปิ นํ ธาเรหิ. ยสฺมา จ ยถา สงฺคามโยธา ปญฺจาวุธํ คเหตฺวา ปรเสนํ วิทฺธํเสตฺวา ชยํ คณฺหนฺติ, เอวํ โยคิโนปิ อิธ วุตฺตํ วิปสฺสนาวุธํ คเหตฺวา กิเลสเสนํ วิทฺธํเสตฺวา อรหตฺตชยํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา อนุตฺตโร สงฺคามวิชโยติปิ นํ ธาเรหีติ.

ດູກ່ອນອານົນ, ເພາະເຫດທີ່ໃນທຳມະປະຣິຍາຍນີ້ ໄດ້ຈຳແນກທາດໄວ້ເປັນອັນຫຼາຍ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ດູກ່ອນອານົນ ທາດເຫຼົ່ານີ້ມີ ໑໘ ປະການ, ດູກ່ອນອານົນ ທາດເຫຼົ່ານີ້ມີ ໖ ປະການ' ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈົ່ງຈຳທຳມະປະຣິຍາຍນີ້ໄວ້ວ່າ 'ພະຫຸທາຕຸກສູດ' (ສູດວ່າດ້ວຍທາດເປັນອັນຫຼາຍ) ເຖີດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພາະໃນພະສູດນີ້ ໄດ້ສະແດງຮອບ (ປະຣິວັດ) ໄວ້ ໔ ຮອບ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທາດ, ອາຍະຕະນະ, ປະຕິດຈະສະມຸບບາດ ແລະ ຖານະອະຖານະ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈົ່ງຈຳພະສູດນີ້ໄວ້ວ່າ 'ຈະຕຸປະຣິວັດ' (ມີຮອບສີ່) ເຖີດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພາະເມື່ອບຸກຄົນພິຈາລະນາທຳມະປະຣິຍາຍນີ້ ເນື້ອຄວາມມີທາດເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມປາກົດແຈ້ງ ເໝືອນດັ່ງເງົາໜ້າປາກົດແກ່ຜູ້ແຍງແວ່ນ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈົ່ງຈຳພະສູດນີ້ໄວ້ວ່າ 'ທຳມາດາດ' (ແວ່ນສ່ອງທຳ) ເຖີດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເໝືອນດັ່ງພວກທະຫານຜູ້ຢຽບຢ່ຳກອງທັບຂ້າສຶກ ຖືເອົາກອງຮົບແລ້ວເຂົ້າສູ່ກອງທັບຂ້າສຶກ ຢຽບຢ່ຳສັດຕູແລ້ວຖືເອົາໄຊຊະນະຂອງຕົນ, ສັນໃດ; ພວກໂຍຄີຜູ້ຢຽບຢ່ຳກອງທັບກິເລດ ກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມຍົກຍ້ອງວິປັດສະນາຕາມນິຍາຍທີ່ຕັດໄວ້ໃນພະສູດນີ້ ແລ້ວຢຽບຢ່ຳກິເລດ ຖືເອົາໄຊຊະນະຄືພະອໍຣະຫັດຂອງຕົນ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈົ່ງຈຳພະສູດນີ້ໄວ້ວ່າ 'ອະມະຕະທຸນທຸພິ' (ກອງອະມະຕະ) ເຖີດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເໝືອນດັ່ງທະຫານໃນສະໜາມຮົບ ຖືເອົາອາວຸດ ໕ ປະການ ແລ້ວທຳລາຍກອງທັບຂ້າສຶກ ຖືເອົາໄຊຊະນະ, ສັນໃດ; ພວກໂຍຄີກໍສັນນັ້ນ ຖືເອົາອາວຸດຄືວິປັດສະນາທີ່ຕັດໄວ້ໃນພະສູດນີ້ ແລ້ວທຳລາຍກອງທັບກິເລດ ຖືເອົາໄຊຊະນະຄືພະອໍຣະຫັດ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈົ່ງຈຳພະສູດນີ້ໄວ້ວ່າ 'ອະນຸດຕະຣະສັງຄາມະວິໄຊ' (ໄຊຊະນະໃນສົງຄາມອັນຍອດຢ້ຽມ) ເຖີດ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ ຊື່ ປາປັນຈະສູທະນີ

พหุธาตุกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍ ພະຫຸທາຕຸກສູດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

๖. อิสิคิลิสุตฺตวณฺณนา

໖. ...ການອະທິບາຍ ອິສິກິລິສູດ

๑๓๓. เอวํ เม สุตนฺติ อิสิคิลิสุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญาว สมญฺญา อโหสีติ อิสิคิลิสฺส อิสิคิลีติ สมญฺญาย อุปฺปนฺนกาเล เวภาโร น เวภาโรติ ปญฺญายิตฺถ, อญฺญาเยวสฺส สมญฺญา อโหสิ. อญฺญา ปญฺญตฺตีติ อิทํ ปุริมปทสฺเสว เววจนํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

໑໓໓. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ນັ້ນ ຄື ອິສິກິລິສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ອັນຍາວະ ສະມັນຍາ ອະໂຫສິ' (ໄດ້ມີຊື່ເອີ້ນເປັນຢ່າງອື່ນ) ມີອະທິບາຍວ່າ: ໃນເວລາທີ່ຊື່ວ່າ 'ອິສິກິລິ' ປາກົດຂຶ້ນແກ່ພູເຂົາອິສິກິລິນັ້ນ, ພູເຂົາເວພະຣະ ກໍຍັງບໍ່ທັນປາກົດຊື່ວ່າ ເວພະຣະ ເທື່ອ, ແຕ່ໄດ້ມີຊື່ເອີ້ນເປັນຢ່າງອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ອັນຍາ ປັນຍັດຕິ' (ບັນຍັດເປັນຢ່າງອື່ນ) ນີ້ ເປັນຄຳໄວພົດ (ຄຳແທນ) ຂອງຄຳກ່ອນນັ້ນເອງ. ແມ່ນແຕ່ໃນພູເຂົາທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍດຽວກັນນີ້.

ตทา กิร ภควา สายนฺหสมเย สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ยสฺมึ ฐาเน นิสินฺนานํ ปญฺจ ปพฺพตา ปญฺญายนฺติ, ตตฺถ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต นิสีทิตฺวา อิเม ปญฺจ ปพฺพเต ปฏิปาฏิยา อาจิกฺขิ. ตตฺถ น ภควโต ปพฺพเตหิ อตฺโถ อตฺถิ, อิติ อิเมสุ ปน ปพฺพเตสุ ปฏิปาฏิยา กถิยมาเนสุ อิสิคิลิสฺส อิสิคิลิภาโว กเถตพฺโพ โหติ. ตสฺมึ กถิยมาเน ปทุมวติยา ปุตฺตานํ ปญฺจสตานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ นามานิ เจว ปทุมวติยา จ ปตฺถนา กเถตพฺพา ภวิสฺสตีติ ภควา อิมํ ปญฺจ ปพฺพตปฏิปาฏึ อาจิกฺขิ.

ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະເດັດອອກຈາກຜົນສະມາບັດໃນເວລາແລງ ສະເດັດອອກຈາກພະຄັນທະກຸຕິ ແລ້ວປະທັບນັ່ງໃນບ່ອນທີ່ແນມເຫັນພູເຂົາທັງ ໕ ໜ່ວຍ ໂດຍມີພະພິກຂຸສົງແວດລ້ອມ, ແລ້ວຊົງສະແດງພູເຂົາທັງ ໕ ໜ່ວຍນີ້ຕາມລຳດັບ. ໃນການສະແດງນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າບໍ່ໄດ້ມີປະໂຫຍດອັນໃດດ້ວຍພູເຂົາເຫຼົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເມື່ອຊົງສະແດງພູເຂົາເຫຼົ່ານີ້ຕາມລຳດັບ ຄວາມເປັນພູເຂົາອິສິກິລິຂອງພູເຂົາອິສິກິລິ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ຕ້ອງສະແດງ. ເມື່ອຊົງສະແດງເລື່ອງພູເຂົານັ້ນ, ພະນາມຂອງພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ໕໘໐ ອົງ ຜູ້ເປັນບຸດຂອງນາງປະທຸມະວະດີ ແລະ ຄຳປາດຖະໜາຂອງນາງປະທຸມະວະດີ ກໍຈະໄດ້ຮັບການສະແດງນຳ, ເພາະສະນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງລຳດັບພູເຂົາທັງ ໕ ນີ້.

ปวิสนฺตา [Pg.90] ทิสฺสนฺติ ปวิฏฺฐา น ทิสฺสนฺตีติ ยถาผาสุกฏฺฐาเน ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺจา อาคนฺตฺวา เจติยคพฺเภ ยมกมหาทฺวารํ วิวรนฺตา วิย ตํ ปพฺพตํ ทฺเวธา กตฺวา อนฺโต ปวิสิตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ มาเปตฺวา ตตฺถ วสึสุ, ตสฺมา เอวมาห. อิเม อิสีติ อิเม ปจฺเจกพุทฺธอิสี.

ຄຳວ່າ 'ເມື່ອເຂົ້າໄປຍັງປາກົດຢູ່ ເມື່ອເຂົ້າໄປແລ້ວບໍ່ປາກົດ' ມີອະທິບາຍວ່າ: ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ທ່ຽວບິນທະບາດໃນສະຖານທີ່ອັນສະດວກສະບາຍ ແລ້ວເຮັດພັດຕະກິດ (ສັນເຂົ້າ) ແລ້ວກັບມາ, ເຮັດພູເຂົານັ້ນໃຫ້ແຍກອອກເປັນສອງສ່ວນ ເໝືອນດັ່ງເປີດປະຕູຄູ່ບານໃຫຍ່ໃນຫ້ອງພະເຈດີ ແລ້ວເຂົ້າໄປທາງໃນ, ນິຣະມິດບ່ອນພັກກາງຄືນແລະບ່ອນພັກກາງເວັນ ແລ້ວອາໄສຢູ່ທີ່ນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ອິເມ ອิສີ' (ພະຣືສີເຫຼົ່ານີ້) ໝາຍເຖິງ ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າຜູ້ເປັນພະຣືສີເຫຼົ່ານີ້.

กทา ปน เต ตตฺถ วสึสุ? อตีเต กิร อนุปฺปนฺเน ตถาคเต พาราณสึ อุปนิสฺสาย เอกสฺมึ คามเก เอกา กุลธีตา เขตฺตํ รกฺขมานา เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปญฺจหิ ลาชาสเตหิ สทฺธึ เอกํ ปทุมปุปฺผํ ทตฺวา ปญฺจ ปุตฺตสตานิ ปตฺเถสิ. ตสฺมึเยว จ ขเณ ปญฺจสตา มิคลุทฺทกา มธุรมํสํ ทตฺวา ‘‘เอติสฺสา ปุตฺตา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺถยึสุ. สา ยาวตายุกํ ฐตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตา, ตโต จุตา ชาตสฺสเร ปทุมคพฺเภ นิพฺพตฺติ. ตเมโก ตาปโส ทิสฺวา ปฏิชคฺคิ, ตสฺสา วิจรนฺติยาว ปาทุทฺธาเร ปาทุทฺธาเร ภูมิโต ปทุมานิ อุฏฺฐหนฺติ. เอโก วนจรโก ทิสฺวา พาราณสิรญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา นํ อาหราเปตฺวา อคฺคมเหสึ อกาสิ, ตสฺสา คพฺโภ สณฺฐาสิ. มหาปทุมกุมาโร มาตุกุจฺฉิยํ วสิ, เสสา คพฺภมลํ นิสฺสา นิพฺพตฺตา. วยปฺปตฺตา อุยฺยาเน ปทุมสฺสเร กีฬนฺตา เอเกกสฺมึ ปทุเม นิสีทิตฺวา ขยวยํ ปฏฺฐเปตฺวา ปจฺเจกโพธิญาณํ นิพฺพตฺตยึสุ. อยํ เตสํ พฺยากรณคาถา อโหสิ –

ກໍພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່ານັ້ນ ອາໄສຢູ່ທີ່ນັ້ນໃນເວລາໃດ? ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນອະດີດຕະການ ເມື່ອພະຕຖາຄົດເຈົ້າຍັງບໍ່ທັນບັງເກີດຂຶ້ນ, ມີກຸນລະທິດາຄົນໜຶ່ງໃນໝູ່ບ້ານແຫ່ງໜຶ່ງ ອາໄສກຸງພາຣານະສີ ເຝົ້າໄຮ່ນາຢູ່, ໄດ້ຖວາຍດອກບົວໜຶ່ງດອກ ພ້ອມດ້ວຍເຂົ້າຕອກ ໕ ຮ້ອຍ ໃຫ້ແກ່ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າອົງໜຶ່ງ ແລ້ວຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາຂໍໃຫ້ມີບຸດ ໕ ຮ້ອຍຄົນ. ໃນຂະນະນັ້ນເອງ ນາຍພານເນື້ອ ໕ ຮ້ອຍຄົນ ໄດ້ຖວາຍເນື້ອອັນມີລົດຫວານ ແລ້ວຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາວ່າ 'ຂໍໃຫ້ພວກຂ້າພະອົງໄດ້ເປັນບຸດຂອງນາງຜູ້ນີ້ເຖີດ'. ນາງນັ້ນດຳລົງຊີບຢູ່ຕາບເທົ່າອາຍຸຂັຍ ແລ້ວໄປເກີດໃນເທວະໂລກ, ຈຸຕິຈາກເທວະໂລກນັ້ນແລ້ວ ມາເກີດໃນຝັກບົວໃນສະໂບກຂະຣະນີທີ່ເກີດຂຶ້ນເອງ. ດາບົດອົງໜຶ່ງເຫັນນາງແລ້ວຈຶ່ງລ້ຽງເບິ່ງໄວ້, ເມື່ອນາງຍ່າງໄປມາ ທຸກໆ ຍ່າງກ້າວ ດອກບົວຍ່ອມຜຸດຂຶ້ນມາຈາກແຜ່ນດິນ. ນາຍພານປ່າຄົນໜຶ່ງເຫັນແລ້ວ ຈຶ່ງໄປກາບທູນແກ່ພະຣາຊາແຫ່ງພາຣານະສີ. ພະຣາຊາໃຫ້ຜູ້ນຳນາງມາ ແລ້ວສະຖາປະນາໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງອັກຄະມະເຫສີ, ນາງໄດ້ຕັ້ງຄັນ. ມະຫາປະທຸມະກຸມານ ອາໄສຢູ່ໃນທ້ອງມານດາ, ສ່ວນບຸດທີ່ເຫຼືອເກີດດ້ວຍວິທີສັງເສທະຊະ ໂດຍອາໄສມົນທິນແຫ່ງຄັນ. ເມື່ອຈະເລີນໄວໃຫຍ່ຂຶ້ນ ພວກມັກຫຼິ້ນສະໜຸກໃນສະໂບກຂະຣະນີໃນສວນອຸທິຍານ ຕ່າງກໍນັ່ງເທິງດອກບົວແຕ່ລະດອກ ຈະເລີນອະນິດຈະສັນຍາ (ຄວາມສິ້ນໄປເສື່ອມໄປ) ແລ້ວເຮັດໃຫ້ພະປັດເຈກະໂພທິຍານບັງເກີດຂຶ້ນ. ນີ້ຄືຄຳພະຍາກອນ (ຄຳກ່າວ) ຂອງພວກເພິ່ນ:

‘‘สโรรุหํ ปทุมปลาสปตฺตชํ, สุปุปฺผิตํ ภมรคณานุจิณฺณํ;

อนิจฺจตายุปคตํ วิทิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"ບຸກຄົນຮູ້ແຈ້ງດອກບົວອັນເກີດໃນນ້ຳ ມີກີບແລະໃບອັນງາມ ບານສະພັ່ງ ມີໝູ່ເຜິ້ງບິນວົນວຽນ ວ່າເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງແລ້ວ ພຶງທ່ຽວໄປຜູ້ດຽວ ເໝືອນນໍແຮດເຖີດ."

ตสฺมึ กาเล เต ตตฺถ วสึสุ, ตทา จสฺส ปพฺพตสฺส อิสิคิลีติ สมญฺญา อุทปาทิ.

ໃນສະໄໝນັ້ນ ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່ານັ້ນ ອາໄສຢູ່ທີ່ນັ້ນ, ແລະ ໃນເວລານັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ 'ອິສິກິລິ' ກໍປາກົດຂຶ້ນແກ່ພູເຂົານັ້ນ.

๑๓๕. เย สตฺตสาราติ อริฏฺโฐ อุปริฏฺโฐ ตครสิขี ยสสฺสี สุทสฺสโน ปิยทสฺสี คนฺธาโร ปิณฺโฑโล อุปาสโภ นีโต ตโถ สุตวา ภาวิตตฺโตติ เตรสนฺนํ ปจฺเจกพุทฺธานํ นามานิ วตฺวา อิทานิ เตสญฺจ อญฺเญสญฺจ คาถาพนฺเธน นามานิ อาจิกฺขนฺโต เย สตฺตสาราติอาทิมาห[Pg.91]. ตตฺถ สตฺตสาราติ สตฺตานํ สารภูตา. อนีฆาติ นิทฺทุกฺขา. นิราสาติ นิตฺตณฺหา.

໑໓໕. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງອອກພະນາມພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ໑໓ ອົງ ຄື: ອະຣິດຖະ, ອຸປະຣິດຖະ, ຕະຄະຣະສິຂີ, ຍະສັດສີ, ສຸທັດສະນະ, ປິຍະທັດສີ, ຄັນທາຣະ, ປິນໂດລະ, ອຸປາສະພະ, นີຕະ, ຕະຖະ, ສຸຕະວາ ແລະ ພາວິຕັດຕະ ແລ້ວ ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງພະນາມຂອງພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະ ອົງອື່ນໆ ດ້ວຍການຜູກເປັນຄາຖາ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ເຍ ສັດຕະສາຣາ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'sattasārā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເປັນແກ່ນສານຂອງສັດທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'anīghā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບໍ່ມີທຸກ. ຄຳວ່າ 'nirāsā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບໍ່ມີຕັນຫາ.

ทฺเว ชาลิโนติ จูฬชาลิ มหาชาลีติ ทฺเว ชาลินามกา. สนฺตจิตฺโตติ อิทมฺปิ เอกสฺส นามเมว. ปสฺสิ ชหิ อุปธิทุกฺขมูลนฺติ เอตฺถ ปสฺสิ นาม โส ปจฺเจกพุทฺโธ, ทุกฺขสฺส ปน มูลํ อุปธึ ชหีติ อยมสฺส ถุติ. อปราชิโตติปิ เอกสฺส นามเมว.

ຄຳວ່າ 'ທະເວ ຊາລິໂນ' (ຊາລີສອງອົງ) ໝາຍເຖິງ ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າຜູ້ມີຊື່ວ່າ ຊາລີ ສອງອົງ ຄື ຈູລະຊາລີ ແລະ ມະຫາຊາລີ. ຄຳວ່າ 'ສັນຕະຈິດຕະ' ນີ້ ກໍເປັນຊື່ຂອງພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າອົງໜຶ່ງຄືກັນ. ໃນຄຳວ່າ 'ປັດສີ ຊະຫິ ອຸປະທິທຸກຂະມູລັງ' ນັ້ນ ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າອົງນັ້ນມີຊື່ວ່າ ປັດສີ, ສ່ວນຄຳວ່າ 'ລະເສຍເຊິ່ງອຸປະທິອັນເປັນມູນເຫດແຫ່ງທຸກ' ນີ້ ເປັນຄຳສັນເສີນພະອົງ. ຄຳວ່າ 'ອະປະຣາຊິຕະ' ກໍເປັນຊື່ຂອງພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າອົງໜຶ່ງຄືກັນ.

สตฺถา ปวตฺตา สรภงฺโค โลมหํโส อุจฺจงฺคมาโยติ อิเม ปญฺจ ชนา. อสิโต อนาสโว มโนมโยติ อิเมปิ ตโย ชนา. มานจฺฉิโท จ พนฺธุมาติ พนฺธุมา นาม เอโก, มานสฺส ปน ฉินฺนตฺตา มานจฺฉิโทติ วุตฺโต. ตทาธิมุตฺโตติปิ นามเมว.

ຄຳວ່າ 'ສັດຖາ, ປະວັດຕາ, ສະຣະພັງຄະ, ໂລມະຫັງສະ, ອຸດຈັງຄະມາຍະ' ເຫຼົ່ານີ້ ຄື ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ໕ ອົງ. ຄຳວ່າ 'ອະສິຕະ, ອະນາສະວະ, ມະໂນມະຍະ' ເຫຼົ່ານີ້ ກໍຄື ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ໓ ອົງ. ໃນຄຳວ່າ 'ມານັດສິດາ ແລະ ພັນທຸມາ' ນັ້ນ ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າອົງໜຶ່ງມີຊື່ວ່າ ພັນທຸມາ, ແຕ່ເພາະພະອົງຕັດມານະໄດ້ແລ້ວ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ມານັດສິດາ' (ຜູ້ຕັດມານະ). ຄຳວ່າ 'ຕະທາທິມຸດຕະ' ກໍເປັນຊື່ຄືກັນ.

เกตุมฺภราโค จ มาตงฺโค อริโยติ อิเม ตโย ชนา. อถจฺจุโตติ อถ อจฺจุโต. อจฺจุตคามพฺยามงฺโกติ อิเม ทฺเว ชนา. เขมาภิรโต จ โสรโตติ อิเม ทฺเวเยว.

ຄຳວ່າ 'ເກຕຸມພະຣາຄະ, ມາດັງຄະ, ອະຣິຍະ' ເຫຼົ່ານີ້ ຄື ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ໓ ອົງ. ຄຳວ່າ 'ອະຖັດຈຸຕະ' ໝາຍເຖິງ ພະອັດຈຸຕະ. ຄຳວ່າ 'ອັດຈຸຕະຄາມະວະຢາມັງຄະ' ເຫຼົ່ານີ້ ຄື ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ໒ ອົງ. ຄຳວ່າ 'ເຂມາພิຣະຕະ ແລະ ໂສຣະຕະ' ເຫຼົ່ານີ້ ມີ ໒ ອົງເທົ່ານັ້ນ.

สยฺโห อโนมนิกฺกโมติ สยฺโห นาม โส พุทฺโธ, อโนมวีริยตฺตา ปน อโนมนิกฺกโมติ วุตฺโต. อานนฺโท นนฺโท อุปนนฺโท ทฺวาทสาติ จตฺตาโร อานนฺทา, จตฺตาโร นนฺทา จตฺตาโร อุปนนฺทาติ เอวํ ทฺวาทส. ภารทฺวาโช อนฺติมเทหธารีติ ภารทฺวาโช นาม โส พุทฺโธ. อนฺติมเทหธารีติ ถุติ.

ຄຳວ່າ 'ໄສຫະ ອະໂນມະນິກກະມະ' ນັ້ນ ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າອົງນັ້ນມີຊື່ວ່າ ໄສຫະ, ແຕ່ເພາະພະອົງມີຄວາມພຽນອັນບໍ່ຍໍ້ທໍ້ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ອະໂນມະນິກກະມະ' (ຜູ້ມີຄວາມພຽນອັນບໍ່ຍໍ້ທໍ້). ຄຳວ່າ 'ອານົນ, ນົນ, ອຸປະນົນ ມີ ໑໒ ອົງ' ໝາຍເຖິງ ພະອານົນ ໔ ອົງ, ພະນົນ ໔ ອົງ, ພະອຸປະນົນ ໔ ອົງ ລວມເປັນ ໑໒ ອົງ ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ພາຣະທວາຊະ ຜູ້ຊົງໄວ້ຊຶ່ງຮ່າງກາຍສຸດທ້າຍ' ນັ້ນ ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າອົງນັ້ນມີຊື່ວ່າ ພາຣະທວາຊະ, ສ່ວນຄຳວ່າ 'ຜູ້ຊົງໄວ້ຊຶ່ງຮ່າງກາຍສຸດທ້າຍ' ເປັນຄຳສັນເສີນ.

ตณฺหจฺฉิโทติ สิขริสฺสายํ ถุติ. วีตราโคติ มงฺคลสฺส ถุติ. อุสภจฺฉิทา ชาลินึ ทุกฺขมูลนฺติ อุสโภ นาม โส พุทฺโธ ทุกฺขมูลภูตํ ชาลินึ อจฺฉิทาติ อตฺโถ. สนฺตํ ปทํ อชฺฌคโมปนีโตติ อุปนีโต นาม โส พุทฺโธ สนฺตํ ปทํ อชฺฌคมา. วีตราโคติปิ เอกสฺส นามเมว. สุวิมุตฺตจิตฺโตติ อยํ กณฺหสฺส ถุติ.

ຄຳວ່າ 'ຕັນຫັດສິດາ' (ຜູ້ຕັດຕັນຫາ) ນີ້ ເປັນຄຳສັນເສີນພະສິຂະຣີ. ຄຳວ່າ 'ວີຕະຣາຄະ' (ຜູ້ປາສະຈາກຣາຄະ) ເປັນຄຳສັນເສີນພະມັງຄະລະ. ໃນຄຳວ່າ 'ອຸສະພັດສິດາ ຊາລინິງ ທຸກຂະມູລັງ' ນັ້ນ ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າອົງນັ້ນມີຊື່ວ່າ ອຸສະພະ, ມີອະທິບາຍວ່າ ພະອົງຕັດຕັນຫາອັນເປັນຂ່າຍເຊິ່ງເປັນມູນເຫດແຫ່ງທຸກແລ້ວ. ໃນຄຳວ່າ 'ສັນຕັງ ປະທັງ ອັດຊະຄະໂມປະນີຕະ' ນັ້ນ ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າອົງນັ້ນມີຊື່ວ່າ ອຸປະນີຕະ, ໄດ້ບັນລຸເຖິງບົດອັນສະຫງົບ (ພະນິພານ) ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ວີຕະຣາຄະ' ກໍເປັນຊື່ຂອງພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າອົງໜຶ່ງຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'ສຸວິມຸດຕະຈິດຕະ' (ຜູ້ມີຈິດຫຼຸດພົ້ນດີແລ້ວ) ນີ້ ເປັນຄຳສັນເສີນພະກັນຫະ.

เอเต จ อญฺเญ จาติ เอเต ปาฬิยํ อาคตา จ ปาฬิยํ อนาคตา อญฺเญ จ เอเตสํ เอกนามกาเยว. อิเมสุ หิ ปญฺจสุ ปจฺเจกพุทฺธสเตสุ ทฺเวปิ ตโยปิ ทสปิ ทฺวาทสปิ อานนฺทาทโย วิย เอกนามกา อเหสุํ. อิติ ปาฬิยํ อาคตนาเมเหว สพฺเพสํ นามานิ วุตฺตานิ [Pg.92] โหนฺตีติ อิโต ปรํ วิสุํ วิสุํ อวตฺวา ‘‘เอเต จ อญฺเญ จา’’ติ อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ຄຳວ່າ "ete ca aññe ca" (ພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່ານີ້ ແລະ ພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່າອື່ນ) ຄວາມວ່າ ພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ມາໃນພຣະບາລີ ແລະ ພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່າອື່ນ ທີ່ບໍ່ໄດ້ມາໃນພຣະບາລີ ຕ່າງກໍມີຊື່ຄືກັນເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ໃນບັນດາພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າ ໕ ລ້ອຍພຣະອົງເຫຼົ່ານີ້ ແມ້ແຕ່ ໒ ພຣະອົງ ໓ ພຣະອົງ ໑໐ ພຣະອົງ ຫຼື ໑໒ ພຣະອົງ ກໍມີຊື່ຄືກັນ ເຊັ່ນດຽວກັບພຣະອານົນເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງສະແດງຊື່ຂອງພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າທັງໝົດ ດ້ວຍຊື່ທີ່ມາໃນພຣະບາລີເທົ່ານັ້ນ, ຕໍ່ຈາກນີ້ໄປ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຊົງສະແດງໄວ້ຕ່າງຫາກ ແຕ່ໄດ້ຕັດວ່າ "ete ca aññe ca" (ພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າeຫຼົ່ານີ້ ແລະ ພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າeຫຼົ່າອື່ນ). ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ກໍຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

อิสิคิลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອະທິບາຍອິສິກιລິສູດ ຈົບແລ້ວ.

๗. มหาจตฺตารีสกสุตฺตวณฺณนา

໗. ການພັນລະນາມະຫາຈັດຕາຣີສະກະສູດ

๑๓๖. เอวํ เม สุตนฺติ มหาจตฺตารีสกสุตฺตํ. ตตฺถ อริยนฺติ นิทฺโทสํ โลกุตฺตรํ, นิทฺโทสญฺหิ ‘‘อริย’’นฺติ วุจฺจติ. สมฺมาสมาธินฺติ มคฺคสมาธึ. สอุปนิสนฺติ สปจฺจยํ. สปริกฺขารนฺติ สปริวารํ.

໑໓໖. ພຣະສູດທີ່ຂຶ້ນຕົ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ "Evaṃ me sutaṃ" ນີ້ ຊື່ວ່າ ມະຫາຈັດຕາຣີສະກະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ "ariya" (ອະລິຍະ) ໄດ້ແກ່ ໂລກຸດຕະຣະທັມອັນບໍ່ມີໂທດ, ເພາະວ່າ ໂລກຸດຕະຣະທັມອັນບໍ່ມີໂທດນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ "ອະລິຍະ". ຄຳວ່າ "sammāsamādhi" (ສັມມາສະມາທິ) ໄດ້ແກ່ ມັກຄະສະມາທິ (ສະມາທິໃນມັກ). ຄຳວ່າ "saupanisa" (ມີອຸປະນິໄສ) ໄດ້ແກ່ ມີປັດໄຈຮ່ວມ. ຄຳວ່າ "saparikkhāra" (ມີບໍລິຂານ) ໄດ້ແກ່ ມີບໍລິວານຮ່ວມ.

ปริกฺขตาติ ปริวาริตา. สมฺมาทิฏฺฐิ ปุพฺพงฺคมา โหตีติ ทฺวิธา สมฺมาทิฏฺฐิ ปุพฺพงฺคมา โหติ ปุเรจาริกา วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ จ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ จ. วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ เตภูมกสงฺขาเร อนิจฺจาทิวเสน ปริวีมํสติ; มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ ปน ปริวีมํสนปริโยสาเน ภูมิลทฺธํ วฏฺฏํ สมุคฺฆาฏยมานา วูปสมยมานา สีตุทกฆฏสหสฺสํ มตฺถเก อาสิญฺจมานา วิย อุปฺปชฺชติ. ยถา หิ เขตฺตํ กุรุมาโน กสฺสโก ปฐมํ อรญฺเญ รุกฺเข ฉินฺทติ, ปจฺฉา อคฺคึ เทติ, โส อคฺคิ ปฐมํ ฉินฺเน รุกฺเข อนวเสเส ฌาเปติ, เอวเมว วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ ปฐมํ อนิจฺจาทิวเสน สงฺขาเร วีมํสติ, มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ ตาย วีมํสนตฺถํ สงฺขาเร ปุน อปฺปวตฺติวเสน สมุคฺฆาฏยมานา อุปฺปชฺชติ, สา ทุวิธาปิ อิธ อธิปฺเปตา.

ຄຳວ່າ "parikkhata" (ອັນແວດລ້ອມແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຖືກແວດລ້ອມແລ້ວ. ຄຳວ່າ "sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti" (ມີສັມມາທິຖິເປັນຫົວໜ້າ) ຄວາມວ່າ ສັມມາທິຖິ ໒ ປະການ ຄື ວິປັດສະນາສັມມາທິຖິ ແລະ ມັກຄະສັມມາທິຖິ ຍ່ອມເປັນຫົວໜ້າ ເປັນຕົວນຳໜ້າ. ວິປັດສະນາສັມມາທິຖິ ຍ່ອມພิຈາລະນາໄຕ່ຕອງສັງຂານທັງຫຼາຍໃນພູມ ໓ ໂດຍຄວາມເປັນອະນິດຈະເປັນຕົ້ນ; ສ່ວນມັກຄະສັມມາທິຖິ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ສຸດແຫ່ງການພິຈາລະນາໄຕ່ຕອງນັ້ນ ໂດຍການຖອນຂຶ້ນ ແລະ ລະງັບວັດຕະອັນໄດ້ທີ່ຕັ້ງແລ້ວ ປຽບເໝືອນການຫົດນ້ຳເຢັນພັນໝໍ້ລົງເທິງຫົວ. ປຽບເໝືອນຊາວນາຜູ້ເຮັດນາ ໃນເບື້ອງຕົ້ນຍ່ອມຖາກຖາງຕົ້ນໄມ້ໃນປ່າ ຕໍ່ມາຈຶ່ງຈຸດໄຟ ໄຟນັ້ນຍ່ອມເຜົາໄໝ້ຕົ້ນໄມ້ທີ່ຖືກຕັດໄວ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນນັ້ນຈົນໝົດສິ້ນ ບໍ່ມີເຫຼືອ, ສັນໃດ; ວິປັດສະນາສັມມາທິຖິ ກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມພິຈາລະນາສັງຂານທັງຫຼາຍໂດຍຄວາມເປັນອະນິດຈະເປັນຕົ້ນໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ສ່ວນມັກຄະສັມມາທິຖິ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍການຖອນສັງຂານທັງຫຼາຍຂຶ້ນ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນອີກ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາຂອງວິປັດສະນານັ້ນ, ສັມມາທິຖິທັງ ໒ ປະການນັ້ນ ຍ່ອມເປັນທີ່ປະສົງໃນບ່ອນນີ້.

มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ปชานาตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐึ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ลกฺขณปฏิเวเธน อารมฺมณโต ปชานาติ, สมฺมาทิฏฺฐึ กิจฺจโต อสมฺโมหโต ปชานาติ. สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐีติ สา เอวํ ปชานนา อสฺส สมฺมาทิฏฺฐิ นาม โหติ.

ຄຳວ່າ "micchādiṭṭhīti pajānāti" (ຍ່ອມຮູ້ຊັດວ່າ ນີ້ເປັນມິດສາທິຖິ) ຄວາມວ່າ ຍ່ອມຮູ້ຊັດມິດສາທິຖິໂດຍການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະ ໂດຍຄວາມເປັນອະນິດຈະ ທຸກຂະ ອະນັດຕາ ໂດຍຄວາມເປັນອາລົມ, ແລະ ຍ່ອມຮູ້ຊັດສັມມາທິຖິ ໂດຍໜ້າທີ່ (ກິດ) ແລະ ໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼ. ຄຳວ່າ "sāssa hoti sammādiṭṭhi" (ນັ້ນເປັນສັມມາທິຖິຂອງຜູ້ນັ້ນ) ຄວາມວ່າ ການຮູ້ຊັດຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມເປັນສັມມາທິຖິຂອງຜູ້ນັ້ນ.

ทฺวายํ วทามีติ ทฺวยํ วทามิ, ทุวิธโกฏฺฐาสํ วทามีติ อตฺโถ. ปุญฺญภาคิยาติ ปุญฺญโกฏฺฐาสภูตา. อุปธิเวปกฺกาติ อุปธิสงฺขาตสฺส วิปากสฺส ทายิกา.

ຄຳວ່າ "dvāyaṃ vadāmi" (ເຮົາກ່າວເຖິງທັງສອງປະການ) ຄວາມວ່າ ເຮົາກ່າວເຖິງທັງສອງສ່ວນ, ຄືກ່າວເຖິງສ່ວນທັງສອງປະການ ນີ້ເປັນອັດຖະ. ຄຳວ່າ "puññabhāgiyā" (ມີສ່ວນແຫ່ງບຸນ) ໄດ້ແກ່ ເປັນສ່ວນແຫ່ງບຸນ. ຄຳວ່າ "upadhivepakkā" (ມີອຸປະທິເປັນວິບາກ) ໄດ້ແກ່ ໃຫ້ຜົນແກ່ວິບາກທີ່ເອີ້ນວ່າອຸປະທິ (ຂັນທະສັນດານ).

ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยนฺติอาทีสุ วิภชิตฺวา วิภชิตฺวา อมตทฺวารํ ปญฺญเปติ ทสฺเสตีติ ปญฺญา. ตสฺมึ อตฺเถ อินฺทตฺตํ กโรตีติ ปญฺญินฺทฺริยํ. อวิชฺชาย น [Pg.93] กมฺปตีติ ปญฺญาพลํ. โพชฺฌงฺคปฺปตฺตา หุตฺวา จตุสจฺจธมฺเม วิจินาตีติ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค. มคฺคสมฺปตฺติยา ปสฏฺฐา โสภนา ทิฏฺฐีติ สมฺมาทิฏฺฐิ. อริยมคฺคสฺส องฺคนฺติ มคฺคงฺคํ. โสติ โส ภิกฺขุ. ปหานายาติ ปชหนตฺถาย. อุปสมฺปทายาติ ปฏิลาภตฺถาย. สมฺมาวายาโมติ นิยฺยานิโก กุสลวายาโม. สโตติ สติยา สมนฺนาคโต หุตฺวา. อนุปริธาวนฺติ อนุปริวตฺตนฺตีติ สหชาตา จ ปุเรชาตา จ หุตฺวา ปริวาเรนฺติ. เอตฺถ หิ สมฺมาวายาโม จ สมฺมาสติ จ โลกุตฺตรสมฺมาทิฏฺฐึ สหชาตา ปริวาเรนฺติ ราชานํ วิย เอกรเถ ฐิตา อสิคฺคาหฉตฺตคฺคาหา. วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ ปน ปุเรชาตา หุตฺวา ปริวาเรติ รถสฺส ปุรโต ปตฺติกาทโย วิย. ทุติยปพฺพโต ปฏฺฐาย ปน สมฺมาสงฺกปฺปาทีนํ ตโยปิ สหชาตปริวาราว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

ໃນຄຳວ່າ "paññā paññindriyaṃ" ເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ທັມທີ່ຈຳແນກແຈກແຈງແລ້ວສະແດງໃຫ້ເຫັນປະຕູສູ່ພຣະນິພານ (ອະມະຕະ) ຊື່ວ່າ "paññā" (ປັນຍາ). ທັມທີ່ເຮັດຄວາມເປັນໃຫຍ່ໃນອັດຖະນັ້ນ ຊື່ວ່າ "paññindriya" (ປັນຍິນຊີ). ທັມທີ່ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວເພາະອະວິຊາ ຊື່ວ່າ "paññābala" (ປັນຍາພະລະ). ທັມທີ່ເຖິງຄວາມເປັນອົງແຫ່ງການຕັດສະຮູ້ ແລ້ວເລືອກເຟັ້ນທັມໃນອະລິຍະສັດ ໔ ຊື່ວ່າ "dhammavicayasambojjhaṅgo" (ທັມມະວິຈະຍະສັມໂພດຊົງ). ຄວາມເຫັນອັນງົດງາມທີ່ໄດ້ຮັບການສັນເສີນໂດຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງມັກ ຊື່ວ່າ "sammādiṭṭhi" (ສັມມາທິຖິ). ອົງປະກອບແຫ່ງອະລິຍະມັກ ຊື່ວ່າ "maggaṅga" (ມັກຄັງຄະ). ຄຳວ່າ "so" ໄດ້ແກ່ ພິກຂຸຜູ້ນັ້ນ. ຄຳວ່າ "pahānāya" ໄດ້ແກ່ ເພື່ອການລະເສຍ. ຄຳວ່າ "upasampadāya" ໄດ້ແກ່ ເພື່ອການໄດ້ມາ. ຄຳວ່າ "sammāvāyāmo" ໄດ້ແກ່ ຄວາມພະຍາຍາມອັນເປັນກຸສົນທີ່ນຳອອກຈາກທຸກ. ຄຳວ່າ "sato" ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ປະກອບດ້ວຍສະຕິ. ຄຳວ່າ "anuparidhāvanti anuparivattanti" (ຍ່ອມແລ່ນໄປຕາມ ຍ່ອມໝູນໄປຕາມ) ຄວາມວ່າ ຍ່ອມແວດລ້ອມໂດຍຄວາມເປັນສະຫະຊາດ (ເກີດຮ່ວມກັນ) ແລະ ປຸເຣຊາດ (ເກີດກ່ອນ). ດ້ວຍວ່າ ໃນບ່ອນນີ້ ສັມມາວາຍາມະ ແລະ ສັມມາສະຕິ ຍ່ອມແວດລ້ອມໂລກຸດຕະຣະສັມມາທິຖິ ໂດຍຄວາມເປັນສະຫະຊາດ ປຽບເໝືອນຄົນຖືດາບແລະຄົນຖືສະຕັດ (ຄົນກັ້ນຮົ່ມ) ຜູ້ຢືນຢູ່ເທິງລົດມ້າຄັນດຽວກັນແວດລ້ອມພຣະຣາຊາ. ສ່ວນວິປັດສະນາສັມມາທິຖິ ຍ່ອມແວດລ້ອມໂດຍຄວາມເປັນປຸເຣຊາດ ປຽບເໝືອນທະຫານຮາບເປັນຕົ້ນ ທີ່ຢູ່ທາງໜ້າລົດມ້າ. ແຕ່ຕັ້ງແຕ່ບົດທີສອງເປັນຕົ້ນໄປ ແມ້ແຕ່ທັມ ໓ ປະການ ມີສັມມາສັງກັປະເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນສະຫະຊາດບໍລິວານຄືກັນ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້.

๑๓๗. มิจฺฉาสงฺกปฺโปติ ปชานาตีติ มิจฺฉาสงฺกปฺปํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ลกฺขณปฏิเวเธน อารมฺมณโต ปชานาติ สมฺมาสงฺกปฺปํ กิจฺจโต อสมฺโมหโต ปชานาติ. อิโต อปเรสุ สมฺมาวาจาทีสุปิ เอวเมว โยชนา เวทิตพฺพา. กามสงฺกปฺปาทโย ทฺเวธาวิตกฺกสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๒๐๖) วุตฺตาเยว.

໑໓໗. ຄຳວ່າ "micchāsaṅkappoti pajānāti" (ຍ່ອມຮູ້ຊັດວ່າ ນີ້ເປັນມິດສາສັງກັປະ) ຄວາມວ່າ ຍ່ອມຮູ້ຊັດມິດສາສັງກັປະໂດຍການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະ ໂດຍຄວາມເປັນອະນິດຈະ ທຸກຂະ ອະນັດຕາ ໂດຍຄວາມເປັນອາລົມ, ແລະ ຍ່ອມຮູ້ຊັດສັມມາສັງກັປະ ໂດຍໜ້າທີ່ ແລະ ໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼ. ພຶງຊາບການປະກອບຄວາມຢ່າງນີ້ ໃນທັມທັງຫຼາຍມີສັມມາວາຈາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຫຼືອຈາກນີ້. ສ່ວນກາມະສັງກັປະເປັນຕົ້ນ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນທະເວທາວิຕັກກະສູດ.

ตกฺโกติอาทีสุ ตกฺกนวเสน ตกฺโก. สฺเวว จ อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺเฒตฺวา วิตกฺโกติ วุตฺโต, สฺเวว สงฺกปฺปนวเสน สงฺกปฺโป. เอกคฺโค หุตฺวา อารมฺมเณ อปฺเปตีติ อปฺปนา. อุปสคฺเคน ปน ปทํ วฑฺเฒตฺวา พฺยปฺปนาติ วุตฺตํ. เจตโส อภินิโรปนาติ จิตฺตสฺส อภินิโรปนา. วิตกฺกสฺมิญฺหิ สติ วิตกฺโก อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรเปติ วิตกฺเก ปน อสติ อตฺตโนเยว ธมฺมตาย จิตฺตํ อารมฺมณํ อภิรุหติ ชาติสมฺปนฺโน อภิญฺญาตปุริโส วิย ราชเคหํ. อนภิญฺญาตสฺส หิ ปฏิหาเรน วา โทวาริเกน วา อตฺโถ โหติ, อภิญฺญาตํ ชาติสมฺปนฺนํ สพฺเพ ราชราชมหามตฺตา ชานนฺตีติ อตฺตโนว ธมฺมตาย นิกฺขมติ เจว ปวิสติ จ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. วาจํ สงฺขโรตีติ วจีสงฺขาโร. เอตฺถ จ โลกิยวิตกฺโก วาจํ สงฺขโรติ, น โลกุตฺตโร. กิญฺจาปิ น สงฺขโรติ, วจีสงฺขาโรตฺเวว จ ปนสฺส นามํ โหติ. สมฺมาสงฺกปฺปํ อนุปริธาวนฺตีติ โลกุตฺตรสมฺมาสงฺกปฺปํ ปริวาเรนฺติ. เอตฺถ จ ตโยปิ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโย [Pg.94] ปุพฺพภาเค นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺติ, มคฺคกฺขเณ ปน ติณฺณมฺปิ กามสงฺกปฺปาทีนญฺจ ปทจฺเฉทํ สมุคฺฆาตํ กโรนฺโต มคฺคงฺคํ ปูรยมาโน เอโกว สมฺมาสงฺกปฺโป อุปฺปชฺชิตฺวา เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทิวเสน ตีณิ นามานิ ลภติ. ปรโต สมฺมาวาจาทีสุปิ เอเสว นโย.

ໃນຄຳວ່າ "takka" ເປັນຕົ້ນ, ທັມທີ່ຊື່ວ່າ "takka" (ຕັກກະ) ເພາະອັດຖະວ່າການຕຶກຕອງ. ບົດນັ້ນເອງ ເມື່ອເພີ່ມອຸປະສັກ (vi) ເຂົ້າໄປ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "vitakka" (ວິຕັກກະ), ບົດນັ້ນເອງ ເພາະອັດຖະວ່າການດຳຣິ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "saṅkappa" (ສັງກັປະ). ທັມທີ່ແນບແໜ້ນໃນອາລົມໂດຍຄວາມເປັນທັມມີອາລົມດຽວ ຊື່ວ່າ "appanā" (ອັບປະນາ). ແຕ່ເມື່ອເພີ່ມອຸປະສັກ (by) ເຂົ້າໄປ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "byappanā" (ພະຍັບປະນາ). ຄຳວ່າ "cetaso abhiniropanā" ໄດ້ແກ່ ການຍົກຈິດຂຶ້ນສູ່ອາລົມ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອມີວິຕັກຢູ່ ວິຕັກຍ່ອມຍົກຈິດຂຶ້ນສູ່ອາລົມ, ແຕ່ເມື່ອບໍ່ມີວິຕັກ ຈິດຍ່ອມຂຶ້ນສູ່ອາລົມໄດ້ເອງຕາມສະພາວະທັມ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ມີຊາດຕະກູນດີ ແລະ ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກກັນດີ ຍ່ອມເຂົ້າສູ່ພຣະຣາຊະວັງໄດ້ເອງ. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກ ຍ່ອມຕ້ອງອາໄສນາຍປະຕູ ຫຼື ຄົນເຝົ້າປະຕູ, ສ່ວນບຸກຄົນຜູ້ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກ ແລະ ມີຊາດຕະກູນດີ ພຣະຣາຊາ ແລະ ມະຫາອຳມາດທັງຫຼາຍຍ່ອມຮູ້ຈັກ ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມເຂົ້າແລະອອກໄດ້ເອງຕາມສະພາວະ, ພຶງຊາບຂໍ້ອຸປະມານີ້ໃຫ້ສົມບູນຢ່າງນີ້. ທັມທີ່ປຸງແຕ່ງວາຈາ ຊື່ວ່າ "vacīsaṅkhāra" (ວະຈີສັງຂານ). ໃນບ່ອນນີ້ ໂລກິຍະວິຕັກ ຍ່ອມປຸງແຕ່ງວາຈາ, ບໍ່ແມ່ນໂລກຸດຕະຣະວິຕັກ. ແມ້ວ່າໂລກຸດຕະຣະວິຕັກຈະບໍ່ປຸງແຕ່ງວາຈາ ກໍຕາມ ແຕ່ກໍຍັງໄດ້ຊື່ວ່າ "ວະຈີສັງຂານ" ຢູ່ດີ. ຄຳວ່າ "sammāsaṅkappaṃ anuparidhāvanti" ຄວາມວ່າ ຍ່ອມແວດລ້ອມໂລກຸດຕະຣະສັມມາສັງກັປະ. ແລະໃນບ່ອນນີ້ ສັງກັປະ ໓ ປະການ ມີເນກຂັມມະສັງກັປະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມໄດ້ໃນຈິດຕ່າງໆ ກັນໃນປຸບພະພາກ (ເບື້ອງຕົ້ນ), ແຕ່ໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ພຣະສັມມາສັງກັປະພຽງໜຶ່ງດຽວ ເມື່ອເຮັດການຕັດຂາດ ແລະ ຖອນຮາກກາມະສັງກັປະທັງ ໓ ປະການ ເປັນຜູ້ເຮັດມັກຄັງຄະໃຫ້ບໍລິບູນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ແລະ ໄດ້ຊື່ ໓ ຊື່ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງເນກຂັມມະສັງກັປະເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອມີສັມມາວາຈາເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

๑๓๘. มุสาวาทา เวรมณีติอาทีสุ วิรติปิ เจตนาปิ วฏฺฏติ. อารตีติอาทีสุ วจีทุจฺจริเตหิ อารกา รมตีติ อารติ. วินา เตหิ รมตีติ วิรติ. ตโต ตโต ปฏินิวตฺตาว หุตฺวา เตหิ วินา รมตีติ ปฏิวิรติ. อุปสคฺควเสน วา ปทํ วฑฺฒิตํ, สพฺพมิทํ โอรมนภาวสฺเสว อธิวจนํ. เวรํ มณติ วินาเสตีติ เวรมณิ. อิทมฺปิ โอรมนสฺเสว เววจนํ.

໑໓໘. ໃນຄຳວ່າ "musāvādā veramaṇī" ເປັນຕົ້ນ, ແມ້ແຕ່ ວິຣະຕິ ກໍດີ ເຈດຕະນາ ກໍດີ ຍ່ອມຄວນທັງນັ້ນ. ໃນຄຳວ່າ "ārati" ເປັນຕົ້ນ, ທັມທີ່ງົດເວັ້ນຫ່າງໄກຈາກວະຈີທຸຈະຣິດ ຊື່ວ່າ "ārati" (ອາຣະຕິ). ທັມທີ່ງົດເວັ້ນໂດຍບໍ່ມີວະຈີທຸຈະຣິດເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ "virati" (ວິຣະຕິ). ທັມທີ່ຖອຍກັບຈາກວະຈີທຸຈະຣິດນັ້ນໆ ແລ້ວງົດເວັ້ນໂດຍບໍ່ມີວະຈີທຸຈະຣິດເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ "paṭivirati" (ປະຕິວິຣະຕິ). ຫຼືວ່າ ເປັນການເພີ່ມບົດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະສັກ, ຄຳທັງໝົດນີ້ເປັນຊື່ຂອງຄວາມງົດເວັ້ນ ນັ້ນເອງ. ທັມທີ່ທຳລາຍເວນ ຊື່ວ່າ "veramaṇī" (ເວຣະມະນີ). ແມ້ແຕ່ຄຳນີ້ ກໍເປັນໄວພົດຂອງຄວາມງົດເວັ້ນນັ້ນເອງ.

๑๓๙. ปาณาติปาตา เวรมณีติอาทีสุปิ เจตนา วิรตีติ อุภยมฺปิ วฏฺฏติเยว.

໑໓໙. ແມ້ໃນຄຳວ່າ "pāṇātipātā veramaṇī" ເປັນຕົ້ນ, ແມ້ທັງສອງປະການ ຄື ເຈດຕະນາ ແລະ ວິຣະຕິ ກໍຍ່ອມຄວນທັງນັ້ນ.

๑๔๐. กุหนาติอาทีสุ ติวิเธน กุหนวตฺถุนา โลกํ เอตาย กุหยนฺติ วิมฺหาปยนฺตีติ กุหนา. ลาภสกฺการตฺถิกา หุตฺวา เอตาย ลปนฺตีติ ลปนา. นิมิตฺตํ สีลเมเตสนฺติ เนมิตฺติกา, เตสํ ภาโว เนมิตฺติกตา. นิปฺเปโส สีลเมเตสนฺติ นิปฺเปสิกา, เตสํ ภาโว นิปฺเปสิกตา. ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนฺติ มคฺคนฺติ ปริเยสนฺตีติ ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนา, เตสํ ภาโว ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปเนตา กุหนาทิกา วิสุทฺธิมคฺเค สีลนิทฺเทเสเยว ปาฬิญฺจ อฏฺฐกถญฺจ อาหริตฺวา ปกาสิตา. มิจฺฉาอาชีวสฺส ปหานายาติ เอตฺถ น เกวลํ ปาฬิยํ อาคโตว มิจฺฉาอาชีโว, อาชีวเหตุ ปน ปวตฺติตา ปาณาติปาตาทโย สตฺตกมฺมปถเจตนาปิ มิจฺฉาอาชีโวว. ตาสํเยว สตฺตนฺนํ เจตนานํ ปทปจฺเฉทํ สมุคฺฆาตํ กุรุมานํ มคฺคงฺคํ ปูรยมานา อุปฺปนฺนา วิรติ สมฺมาอาชีโว นาม.

໑໔໐. ໃນຄຳວ່າ "kuhanā" ເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຫຼອກລວງທີ່ເຮັດໃຫ້ຄົນທັງຫຼາຍພິດສະວົງດ້ວຍວັດຖຸແຫ່ງການຫຼອກລວງ ໓ ປະການ ຊື່ວ່າ "kuhanā" (ກຸຫະນາ). ການເວົ້າພ່າມເພາະຢາກໄດ້ລາບສັກກາລະ ຊື່ວ່າ "lapanā" (ລະປະນາ). ພິກຂຸທັງຫຼາຍທີ່ມີການເຮັດນິມິດເປັນປົກກະຕິ ຊື່ວ່າ "nemittikā" (ເນມິດຕິກະ), ຄວາມເປັນແຫ່ງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ "nemittikatā" (ເນມິດຕິກະຕາ). ພິກຂຸທັງຫຼາຍທີ່ມີການບີບບັງຄັບ (ຮີດໄຖ) ເປັນປົກກະຕິ ຊື່ວ່າ "nippesikā" (ນิບເປສິກະ), ຄວາມເປັນແຫ່ງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ "nippesikatā" (ນິບເປສິກະຕາ). ການສະແຫວງຫາລາບດ້ວຍລາບ ຊື່ວ່າ "lābhena lābhaṃ nijigīsanā" (ລາເພນະ ລາພັງ ນິຈິກີສະນາ), ຄວາມເປັນແຫ່ງການສະແຫວງຫາລາບດ້ວຍລາບນັ້ນ ຊື່ວ່າ "lābhena lābhaṃ nijigīsanatā" (ລາເພນະ ລາພັງ ນິຈິກີສະນາຕາ). ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນບ່ອນນີ້, ສ່ວນໂດຍລະອຽດນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າ (ພຣະພຸດທະໂຄສະຈານ) ໄດ້ສະແດງກຸຫະນາຕາເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ ໃນສີລະນິດເທດ ໂດຍນຳເອົາທັງພຣະບາລີ ແລະ ອັດຖະກະຖາມາສະແດງໄວ້. ໃນຄຳວ່າ "micchāājīvassa pahānāya" (ເພື່ອລະມິດສາອາຊີວະ) ນີ້ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ມິດສາອາຊີວະທີ່ມາໃນພຣະບາລີເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ແມ້ແຕ່ເຈດຕະນາໃນກຳມະບົດ ໗ ປະການ ມີປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປເພາະເຫດແຫ່ງການລ້ຽງຊີບ ກໍຈັດເປັນມິດສາອາຊີວະຄືກັນ. ວິຣະຕິທີ່ເກີດຂຶ້ນເພື່ອເຮັດການຕັດຂາດ ແລະ ຖອນຮາກເຈດຕະນາທັງ ໗ ປະການນັ້ນ ເປັນຜູ້ເຮັດມັກຄັງຄະໃຫ້ບໍລິບູນ ຊື່ວ່າ "sammāājīva" (ສັມມາອາຊີວະ).

๑๔๑. สมฺมาทิฏฺฐิสฺสาติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยํ ฐิตสฺส ปุคฺคลสฺส. สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตีติ มคฺคสมฺมาสงฺกปฺโป ปโหติ, ผลสมฺมาทิฏฺฐิสฺสปิ ผลสมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตีติ เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมฺมาญาณสฺส [Pg.95] สมฺมาวิมุตฺตีติ เอตฺถ ปน มคฺคสมฺมาสมาธิมฺหิ ฐิตสฺส มคฺคปจฺจเวกฺขณํ สมฺมาญาณํ ปโหติ, ผลสมฺมาสมาธิมฺหิ ฐิตสฺส ผลปจฺจเวกฺขณํ สมฺมาญาณํ ปโหติ. มคฺคปจฺจเวกฺขณสมฺมาญาเณ จ ฐิตสฺส มคฺคสมฺมาวิมุตฺติ ปโหติ, ผลปจฺจเวกฺขณสมฺมาญาเณ ฐิตสฺส ผลสมฺมาวิมุตฺติ ปโหตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา อฏฺฐ ผลงฺคานิ สมฺมาญาณํ ปจฺจเวกฺขณํ กตฺวา สมฺมาวิมุตฺตึ ผลํ กาตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ.

໑໔໑. ຄຳວ່າ "sammādiṭṭhissā" (ແກ່ຜູ້ມີສັມມາທິຖິ) ໄດ້ແກ່ ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນມັກຄະສັມມາທິຖິ. ຄຳວ່າ "sammāsaṅkappo pahoti" (ສັມມາສັງກັປະຍ່ອມພຽງພໍ) ຄວາມວ່າ ມັກຄະສັມມາສັງກັປະຍ່ອມພຽງພໍ, ແມ້ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຜະລະສັມມາທິຖິ ຜະລະສັມມາສັງກັປະ ກໍຍ່ອມພຽງພໍ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນບົດທັງປວງຢ່າງນີ້. ສ່ວນໃນຄຳວ່າ "sammāñāṇassa sammāvimutti" (ສັມມາວິມຸດຕິ ຍ່ອມພຽງພໍ ແກ່ຜູ້ມີສັມມາຢານ) ນີ້ ຄວາມວ່າ ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນມັກຄະສັມມາສະມາທິ ມັກຄະປັດຈະເວກຂະນະສັມມາຢານ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຜະລະສັມມາສະມາທິ ຜະລະປັດຈະເວກຂະນະສັມມາຢານ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ແລະແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນມັກຄະປັດຈະເວກຂະນະສັມມາຢານ ມັກຄະສັມມາວິມຸດຕິ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຜະລະປັດຈະເວກຂະນະສັມມາຢານ ຜະລະສັມມາວິມຸດຕິ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ນີ້ເປັນອັດຖະ. ແລະໃນບ່ອນນີ້ ທ່ານກ່າວວ່າ ຍົກເວັ້ນອົງແຫ່ງຜົນ ໘ ປະການ ແລ້ວເຮັດປັດຈະເвокຂະນະໃຫ້ເປັນສັມມາຢານ ແລະ ເຮັດຜົນໃຫ້ເປັນສັມມາວິມຸດຕິ ຍ່ອມຄວນ.

๑๔๒. สมฺมาทิฏฺฐิสฺส, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตีติอาทีสุ อวเสสนิกายภาณกา ผลํ กถิตนฺติ วทนฺติ, มชฺฌิมภาณกา ปน ทสนฺนํ นิชฺชรวตฺถูนํ อาคตฏฺฐาเน มคฺโค กถิโตติ วทนฺติ. ตตฺถ ทสฺสนฏฺเฐน สมฺมาทิฏฺฐิ เวทิตพฺพา, วิทิตกรณฏฺเฐน สมฺมาญาณํ, ตทธิมุตฺตฏฺเฐน สมฺมาวิมุตฺติ.

໑໔໒. ໃນຄຳວ່າ "sammādiṭṭhissa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hoti" (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ມິດສາທິຖິຂອງຜູ້ມີສັມມາທິຖິ ຍ່ອມເປັນທັມທີ່ເສື່ອມສິ້ນໄປ) ເປັນຕົ້ນ, ພຣະເຖຣະຜູ້ກ່າວຄຳພີນິກາຍທີ່ເຫຼືອ (ອະວະເສສະນິກາຍະພາທົກ) ກ່າວວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງຜົນ (ສາມັນຍະຜົນ), ສ່ວນພຣະເຖຣະຜູ້ກ່າວມັດຊິມະນິກາຍ (ມັດຊິມະພາທົກ) ກ່າວວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງມັກ ໃນບ່ອນທີ່ມາແຫ່ງນິດຊະຣະວັດຖຸ (ທັມເປັນເຄື່ອງເສື່ອມສິ້ນ) ໑໐ ປະການ. ໃນບ່ອນນັ້ນ ພຶງຊາບສັມມາທິຖິ ໂດຍອັດຖະວ່າການເຫັນ (ການເຫັນອະລິຍະສັດ ໔ ຢ່າງປະຈັກຕາ), ພຶງຊາບສັມມາຢານ ໂດຍອັດຖະວ່າການເຮັດໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງ, ພຶງຊາບສັມມາວິມຸດຕິ ໂດຍອັດຖະວ່າການນ້ອມໃຈໄປໃນທັມນັ້ນ.

วีสติ กุสลปกฺขาติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ทส, ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตา ทสาติ เอวํ วีสติ กุสลปกฺขา โหนฺติ. วีสติ อกุสลปกฺขาติ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตา มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย ทส, ‘‘เย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อเนเก ปาปกา’’ติอาทินา วุตฺตา ทส จาติ เอวํ วีสติ อกุสลปกฺขา เวทิตพฺพา. มหาจตฺตารีสโกติ มหาวิปากทาเนน มหนฺตานํ กุสลปกฺขิกานญฺเจว อกุสลปกฺขิกานญฺจ จตฺตารีสาย ธมฺมานํ ปกาสิตตฺตา มหาจตฺตารีสโกติ.

ຄຳວ່າ "vīsati kusalapakkhā" (ຝ່າຍກຸສົນ ໒໐ ປະການ) ໄດ້ແກ່ ທັມ ໑໐ ປະການ ມີສັມມາທິຖິເປັນຕົ້ນ ແລະ ທັມ ໑໐ ປະການ ທີ່ຕັດໄວ້ໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ "sammādiṭṭhipaccayā ca aneke kusalā dhammā" (ແລະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍອັນມີປະມານບໍ່ໄດ້ ທີ່ມີສັມມາທິຖິເປັນປັດໄຈ) ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນຝ່າຍກຸສົນ ໒໐ ປະການ ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ "vīsati akusalapakkhā" (ຝ່າຍອະກຸສົນ ໒໐ ປະການ) ພຶງຊາບວ່າ ໄດ້ແກ່ ທັມ ໑໐ ປະການ ມີມິດສາທິຖິເປັນຕົ້ນ ທີ່ຕັດໄວ້ໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ "micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hoti" ເປັນຕົ້ນ ແລະ ທັມ ໑໐ ປະການ ທີ່ຕັດໄວ້ໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ "ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā" (ແລະອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍອັນມີປະມານບໍ່ໄດ້ ທີ່ມີມິດສາທິຖິເປັນປັດໄຈ) ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນຝ່າຍອະກຸສົນ ໒໐ ປະການ ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ "mahācattārīsako" (ມະຫາຈັດຕາຣີສະກະ) ໄດ້ແກ່ ພຣະທັມມະເທດສະໜານີ້ ຊື່ວ່າ ມະຫາຈັດຕາຣີສະກະ ເພາະຊົງສະແດງທັມ ໔໐ ປະການ ອັນເປັນຝ່າຍກຸສົນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະ ຝ່າຍອະກຸສົນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ໂດຍການໃຫ້ຜົນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ (ມະຫາວິບາກ).

อิมสฺมิญฺจ ปน สุตฺเต ปญฺจ สมฺมาทิฏฺฐิโย กถิตา วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ กมฺมสฺสกตาสมฺมาทิฏฺฐิ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ ผลสมฺมาทิฏฺฐิ ปจฺจเวกฺขณาสมฺมาทิฏฺฐีติ. ตตฺถ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐึ มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ปชานาตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตา วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ นาม. ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตา กมฺมสฺสกตาสมฺมาทิฏฺฐิ นาม. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส, ภิกฺขเว, สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติ เอตฺถ ปน มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ ผลสมฺมาทิฏฺฐีติ ทฺเวปิ กถิตา. ‘‘สมฺมาญาณํ ปโหตี’’ติ. เอตฺถ ปน ปจฺจเวกฺขณาสมฺมาทิฏฺฐิ กถิตาติ เวทิตพฺพา.

ແລະໃນພຣະສູດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງສັມມາທິຖິ ໕ ປະການ ຄື ວິປັດສະນາສັມມາທິຖິ, ກຳມັດສະກະຕາສັມມາທິຖິ, ມັກຄະສັມມາທິຖິ, ຜະລະສັມມາທິຖິ ແລະ ປັດຈະເວກຂະນະສັມມາທິຖິ. ໃນສັມມາທິຖິ ໕ ປະການນັ້ນ ສັມມາທິຖິທີ່ຕັດໄວ້ໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ "micchādiṭṭhiṃ micchādiṭṭhīti pajānāti" (ຍ່ອມຮູ້ຊັດມິດສາທິຖິວ່າ ເປັນມິດສາທິຖິ) ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ວິປັດສະນາສັມມາທິຖິ. ສັມມາທິຖິທີ່ຕັດໄວ້ໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ "atthi dinnaṃ" (ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວມີຜົນ) ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ກຳມັດສະກະຕາສັມມາທິຖິ. ສ່ວນໃນບົດວ່າ "sammādiṭṭhissa, bhikkhave, sammāsaṅkappo pahoti" ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງສັມມາທິຖິທັງ ໒ ປະການ ຄື ມັກຄະສັມມາທິຖິ ແລະ ຜະລະສັມມາທິຖິ. ແລະໃນບົດວ່າ "sammāñāṇaṃ pahoti" ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງປັດຈະເວກຂະນະສັມມາທິຖິໄວ້.

๑๔๓. สมฺมาทิฏฺฐึ [Pg.96] เจ ภวํ ครหตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ นามายํ โสภนาติ วทนฺโตปิ สมฺมาทิฏฺฐิ นามายํ น โสภนาติ วทนฺโตปิ สมฺมาทิฏฺฐึ ครหติ นาม. โอกฺกลาติ โอกฺกลชนปทวาสิโน. วสฺสภญฺญาติ วสฺโส จ ภญฺโญ จาติ ทฺเว ชนา. อเหตุวาทาติ นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ วิสุทฺธิยาติ เอวมาทิวาทิโน. อกิริยวาทาติ กโรโต น กรียติ ปาปนฺติ เอวํ กิริยปฏิกฺเขปวาทิโน. นตฺถิกวาทาติ นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิวาทิโน. เต อิเมสุ ตีสุปิ ทสฺสเนสุ โอกฺกนฺตนิยามา อเหสุํ. กถํ ปเนเตสุ นิยาโม โหตีติ. โย หิ เอวรูปํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเน นิสินฺโน สชฺฌายติ วีมํสติ, ตสฺส ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย กโรโต น กรียติ ปาปํ, นตฺถิ ทินฺนํ, กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชตี’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน สเตกิจฺโฉ โหติ, ตถา ทุติยาทีสุ. สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺโฉ อนิวตฺตี อริฏฺฐกณฺฑกสทิโส โหติ.

໑໔໓. ຄຳວ່າ Sammādiṭṭhiṃ ce bhavaṃ garahatī (ຖ້າຕຳໜິຄວາມເປັນສຳມາທິຖິ) ຄວາມວ່າ ແມ່ນແຕ່ຜູ້ທີ່ກ່າວວ່າ 'ມິດສາທິຖິນີ້ດີ' ກໍດີ, ແມ່ນແຕ່ຜູ້ທີ່ກ່າວວ່າ 'ສຳມາທິຖິນີ້ບໍ່ດີ' ກໍດີ, ຊື່ວ່າຕຳໜິສຳມາທິຖິ. ຄຳວ່າ Okkalā ໄດ້ແກ່ ຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນອຸກກະລາຊົນນະບົດ. ຄຳວ່າ Vassabhaññā ໄດ້ແກ່ ຊົນສອງຄົນຄື ວັດສະ ແລະ ພັນຍະ. ຄຳວ່າ Ahetuvādā (ອະເຫຕຸວາດ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີວາດະຢ່າງນີ້ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ບໍ່ມີເຫດ ບໍ່ມີປັດໄຈ ເພື່ອຄວາມບໍລິສຸດຂອງສັດທັງຫຼາຍ'. ຄຳວ່າ Akiriyavādā (ອກິຣιຍະວາດ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີວາດະປະຕິເສດການກະທຳຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເມື່ອບຸກຄົນເຮັດຢູ່ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າເຮັດບາບ'. ຄຳວ່າ Natthikavādā (ນັດຖິກະວາດ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີວາດະຢ່າງນີ້ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ ບໍ່ມີຜົນ'. ຊົນທັງສອງນັ້ນ ເປັນຜູ້ຢັ່ງລົງສູ່ຄວາມແນ່ນອນ (ມິດສັດຕະນιຍາມ) ໃນທິດສະດີທັງສາມນີ້. ຖາມວ່າ: ກໍຄວາມແນ່ນອນໃນທິດສະດີເຫຼົ່ານັ້ນ ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ແກ້ວ່າ: ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນໃດສະມາທານທິດສະດີມີສະພາບຢ່າງນີ້ແລ້ວ ນັ່ງຢູ່ໃນທີ່ພັກກາງຄືນ ຫຼື ທີ່ພັກກາງເວັນ ແລ້ວສາທະຍາຍ ພິຈາລະນາຢູ່, ເມື່ອບຸກຄົນນັ້ນມົນສິການວ່າ 'ບໍ່ມີເຫດ ບໍ່ມີປັດໄຈ, ເມື່ອເຮັດຢູ່ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າເຮັດບາບ, ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວບໍ່ມີຜົນ, ເພາະຮ່າງກາຍແຕກທຳລາຍ ຍ່ອມຂາດສູນ' ດັ່ງນີ້, ມິດສາສະຕິຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນໃນອາລົມນັ້ນ, ຈິດຍ່ອມມີອາລົມເປັນໜຶ່ງ, ຊວນຈິດທັງຫຼາຍຍ່ອມແລ່ນໄປ. ໃນຊວນຈິດທີໜຶ່ງ ຍັງພໍແກ້ໄຂໄດ້, ໃນຊວນຈິດທີສອງເປັນຕົ້ນ ກໍຍັງພໍແກ້ໄຂໄດ້ຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ໃນຊວນຈິດທີເຈັດ ແມ່ນແຕ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ສາມາດແກ້ໄຂໄດ້, ບໍ່ກັບຄືນ, ເປັນເໝືອນກັບພຣະອະລິດຖະພິກຂຸ ແລະ ກັນດະກະສາມະເນນ.

ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปิ, นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ, ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ. อภพฺโพ ตสฺส อตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ, วฏฺฏขาณุ นาเมส สตฺโต ปถวีโคปโก, เยภุยฺเยน เอวรูปสฺส ภวโต วุฏฺฐานํ นตฺถิ. วสฺสภญฺญาปิ เอทิสา อเหสุํ. นินฺทาพฺยาโรสอุปารมฺภภยาติ อตฺตโน นินฺทาภเยน ฆฏฺฏนภเยน อุปวาทภเยน จาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ໃນທິດສະດີເຫຼົ່ານັ້ນ ບາງຄົນຍ່ອມຢັ່ງລົງສູ່ທິດສະດີໜຶ່ງ, ບາງຄົນສອງ, ບາງຄົນທັງສາມ, ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີນິຍະຕະມິດສາທິຖິໂດຍແທ້, ຊື່ວ່າເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ປິດກັ້ນທາງສະຫວັນ ແລະ ປິດກັ້ນທາງມັກຜົນນິບພານ. ໃນລຳດັບແຫ່ງອັດຕະພາບນັ້ນ ເປັນຜູ້ບໍ່ຄວນເພື່ອຈະໄປສູ່ສະຫວັນ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງມັກຜົນນິບພານ, ສັດນີ້ຊື່ວ່າເປັນຕໍແຫ່ງວັດຕະສົງສານ, ເປັນຜູ້ເຝົ້າແຜ່ນດິນ, ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ຄວາມອອກໄປຈາກພົບ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ບຸກຄົນຜູ້ມີສະພາບຢ່າງນີ້. ແມ່ນແຕ່ວັດສະ ແລະ ພັນຍະ ກໍໄດ້ເປັນຜູ້ມີສະພາບຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Nindābyārosaupārambhabhayā ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຢ້ານການຕຳໜິ, ເພາະຢ້ານການກະທົບກະທັ່ງ ແລະ ເພາະຢ້ານການກ່າວຮ້າຍແກ່ຕົນ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຍ່ອມຕື້ນຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

มหาจตฺตารีสกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍມະຫາຈັດຕາຣີສະກະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๘. อานาปานสฺสติสุตฺตวณฺณนา

໘. Laos: ການອະທິບາຍອານາປານະສະຕິສູດ

๑๔๔. เอวํ เม สุตนฺติ อานาปานสฺสติสุตฺตํ. ตตฺถ อญฺเญหิ จาติ ฐเปตฺวา ปาฬิยํ อาคเต ทส เถเร อญฺเญหิปิ อภิญฺญาเตหิ พหูหิ [Pg.97] สาวเกหิ สทฺธึ. ตทา กิร มหา ภิกฺขุสงฺโฆ อโหสิ อปริจฺฉินฺนคณโน.

໑໔໔. ຄຳວ່າ Evaṃ me sutaṃ ເປັນຕົ້ນ ຄື ອານາປານະສະຕິສູດ. ໃນອານາປານະສະຕິສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ aññehi ca (ແລະ ພຣະເຖລະອື່ນໆ) ຄວາມວ່າ ຍົກເວັ້ນພຣະເຖລະ ໑໐ ຮູບ ທີ່ມາໃນພຣະບາລີ, ຮ່ວມກັບພຣະສາວົກຜູ້ມີຊື່ສຽງອື່ນໆອີກເປັນຈຳນວນຫຼາຍ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສະໄໝນັ້ນ ພຣະພິກຂຸສົງມີຈຳນວນຫຼາຍ ຈົນບໍ່ສາມາດກຳນົດນັບໄດ້.

โอวทนฺติ อนุสาสนฺตีติ อามิสสงฺคเหน ธมฺมสงฺคเหน จาติ ทฺวีหิ สงฺคเหหิ สงฺคณฺหิตฺวา กมฺมฏฺฐาโนวาทานุสาสนีหิ โอวทนฺติ จ อนุสาสนฺติ จ. เต จาติ จกาโร อาคมสนฺธิมตฺตํ. อุฬารํ ปุพฺเพนาปรํ วิเสสํ ชานนฺตีติ สีลปริปูรณาทิโต ปุพฺพวิเสสโต อุฬารตรํ อปรํ กสิณปริกมฺมาทิวิเสสํ ชานนฺตีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ Ovadanti anusāsanti (ຍ່ອມໂອວາດ ຍ່ອມສັ່ງສອນ) ຄວາມວ່າ ສົງເຄາະດ້ວຍການສົງເຄາະສອງຢ່າງ ຄື ອາມິດສະສົງເຄາະ ແລະ ທຳມະສົງເຄາະ ແລ້ວ ຍ່ອມໂອວາດ ແລະ ສັ່ງສອນ ດ້ວຍການໃຫ້ໂອວາດ ແລະ ຄຳສັ່ງສອນໃນກຳມະຖານ. ຄຳວ່າ Te ca ນັ້ນ ອັກສອນ ca ເປັນພຽງອາຄົມສົນທິ. ຄຳວ່າ Uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ jānanti (ຍ່ອມຮູ້ຄຸນວິເສດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ທັງເບື້ອງຕົ້ນ ແລະ ເບື້ອງປາຍ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມຮູ້ຄຸນວິເສດອື່ນ ຄື ກະສິນປະຣິກຳເປັນຕົ້ນ ອັນປະເສີດຍິ່ງກວ່າຄຸນວິເສດໃນເບື້ອງຕົ້ນ ມີການບຳເພັນສິນໃຫ້ບໍລິບູນເປັນຕົ້ນ.

๑๔๕. อารทฺโธติ ตุฏฺโฐ. อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยาติ อปฺปตฺตสฺส อรหตฺตสฺส ปาปุณนตฺถํ. เสสปททฺวเยปิ อยเมว อตฺโถ. โกมุทึ จาตุมาสินินฺติ ปจฺฉิมกตฺติกจาตุมาสปุณฺณมํ. สา หิ กุมุทานํ อตฺถิตาย โกมุที, จตุนฺนํ วสฺสิกานํ มาสานํ ปริโยสานตฺตา จาตุมาสินีติ วุจฺจติ. อาคเมสฺสามีติ อุทิกฺขิสฺสามิ, อชฺช อปวาเรตฺวา ยาว สา อาคจฺฉติ, ตาว กตฺถจิ อคนฺตฺวา อิเธว วสิสฺสามีติ อตฺโถ. อิติ ภิกฺขูนํ ปวารณสงฺคหํ อนุชานนฺโต เอวมาห.

໑໔໕. ຄຳວ່າ Āraddho ໄດ້ແກ່ ຍິນດີແລ້ວ. ຄຳວ່າ Appattassa pattiyā ຄວາມວ່າ ເພື່ອບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນທີ່ຍັງບໍ່ທັນບັນລຸ. ແມ່ນແຕ່ໃນສອງບົດທີ່ເຫຼືອ ກໍມີເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ Komudiṃ cātumāsini ໄດ້ແກ່ ວັນເພັງເດືອນສິບສອງ (ກັດຕິກະ) ອັນເປັນເດືອນສຸດທ້າຍແຫ່ງລະດູຝົນ ໔ ເດືອນ. ດ້ວຍວ່າ ວັນເພັງນັ້ນ ຊື່ວ່າ ໂກມຸທີ ເພາະມີດອກບົວຂາວ (ກຸມຸດ) ບານ, ແລະ ຊື່ວ່າ ຈາຕຸມາສິນີ ເພາະເປັນວັນສຸດທ້າຍແຫ່ງ ໔ ເດືອນໃນລະດູຝົນ. ຄຳວ່າ Āgamessāmi ຄວາມວ່າ ເຮົາຈັກລໍຖ້າ, ໃນວັນນີ້ ເຮົາປະວໍຣະນາແລ້ວ ຈັກບໍ່ໄປໃນທີ່ໃດໆ ຈັກຢູ່ທີ່ນີ້ເທົ່ານັ້ນ ຈົນກວ່າວັນເພັງເດືອນສິບສອງນັ້ນຈະມາເຖິງ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງອະນຸຍາດການສົງເຄາະດ້ວຍການປະວໍຣະນາແກ່ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຢ່າງນີ້.

ปวารณสงฺคโห นาม ญตฺติทุติเยน กมฺเมน ทิยฺยติ กสฺส ปเนส ทิยฺยติ, กสฺส น ทิยฺยตีติ. อการกสฺส ตาว พาลปุถุชฺชนสฺส น ทิยฺยติ, ตถา อารทฺธวิปสฺสกสฺส เจว อริยสาวกสฺส จ. ยสฺส ปน สมโถ วา ตรุโณ โหติ วิปสฺสนา วา, ตสฺส ทิยฺยติ. ภควาปิ ตทา ภิกฺขูนํ จิตฺตาจารํ ปริวีมํสนฺโต สมถวิปสฺสนานํ ตรุณภาวํ ญตฺวา – ‘‘มยิ อชฺช ปวาเรนฺเต ทิสาสุ วสฺสํวุฏฺฐา ภิกฺขู อิธ โอสริสฺสนฺติ. ตโต อิเม ภิกฺขู วุฑฺฒตเรหิ ภิกฺขูหิ เสนาสเน คหิเต วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. สเจปิ จาริกํ ปกฺกมิสฺสามิ, อิเมสํ วสนฏฺฐานํ ทุลฺลภเมว ภวิสฺสติ. มยิ ปน อปวาเรนฺเต ภิกฺขูปิ อิมํ สาวตฺถึ น โอสริสฺสนฺติ, อหมฺปิ จาริกํ น ปกฺกมิสฺสามิ, เอวํ อิเมสํ ภิกฺขูนํ วสนฏฺฐานํ อปลิพุทฺธํ ภวิสฺสติ. เต อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐาเน ผาสุ วิหรนฺตา สมถวิปสฺสนา ถามชาตา กตฺวา วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ โส ตํทิวสํ อปวาเรตฺวา กตฺติกปุณฺณมายํ ปวาเรสฺสามีติ ภิกฺขูนํ ปวารณสงฺคหํ [Pg.98] อนุชานิ. ปวารณสงฺคหสฺมิญฺหิ ลทฺเธ ยสฺส นิสฺสยปฏิปนฺนสฺส อาจริยุปชฺฌายา ปกฺกมนฺติ, โสปิ ‘‘สเจ ปติรูโป นิสฺสยทายโก อาคมิสฺสติ, ตสฺส สนฺติเก นิสฺสยํ คณฺหิสฺสามี’’ติ ยาว คิมฺหานํ ปจฺฉิมมาสา วสิตุํ ลภติ. สเจปิ สฏฺฐิวสฺสา ภิกฺขู อาคจฺฉนฺติ, ตสฺส เสนาสนํ คเหตุํ น ลภนฺติ. อยญฺจ ปน ปวารณสงฺคโห เอกสฺส ทินฺโนปิ สพฺเพสํ ทินฺโนเยว โหติ.

ການສົງເຄາະດ້ວຍການປະວໍຣະນານັ້ນ ຍ່ອມໃຫ້ດ້ວຍຍັດຕິທຸຕິຍະກຳ. ຖາມວ່າ: ກໍການສົງເຄາະດ້ວຍການປະວໍຣະນານັ້ນ ຍ່ອມໃຫ້ແກ່ໃຜ ແລະ ບໍ່ໃຫ້ແກ່ໃຜ? ແກ້ວ່າ: ກ່ອນອື່ນ ຍ່ອມບໍ່ໃຫ້ແກ່ປຸຖຸຊົນຄົນພານ ຜູ້ບໍ່ໄດ້ບຳເພັນສະມະຖະວິປັດສະນາ, ແລະ ບໍ່ໃຫ້ແກ່ຜູ້ເລີ່ມບຳເພັນວິປັດສະນາ ແລະ ພຣະອະລິຍະສາວົກ. ແຕ່ຍ່ອມໃຫ້ແກ່ພິກຂຸຜູ້ມີສະມະຖະ ຫຼື ວິປັດສະນາຍັງອ່ອນຢູ່. ແມ່ນແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໃນສະໄໝນັ້ນ ເມື່ອຊົງພິຈາລະນາເບິ່ງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຈິດຂອງພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຊົງຊາບຄວາມທີ່ສະມະຖະ ແລະ ວິປັດສະນາຍັງອ່ອນຢູ່ ຈຶ່ງຊົງດຳຣິວ່າ 'ຖ້າເຮົາປະວໍຣະນາໃນວັນນີ້ ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ຢູ່ຈຳພັນສາໃນທິດທັງຫຼາຍ ຈັກຫຼັ່ງໄຫຼກັນມາທີ່ນີ້. ຈາກນັ້ນ ເມື່ອພຣະພິກຂຸຜູ້ມີພັນສາຫຼາຍກວ່າ ຍຶດຄອງເສນາສະນະແລ້ວ ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ ກໍຈັກບໍ່ສາມາດເຮັດຄຸນວິເສດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້. ຫາກເຮົາຈັກຫຼີກໄປສູ່ຈາຣິກ ທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ ກໍຈັກຫາໄດ້ຍາກແທ້. ແຕ່ເມື່ອເຮົາບໍ່ປະວໍຣະນາ ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍກໍຈັກບໍ່ຫຼັ່ງໄຫຼມາສູ່ເມືອງສາວັດຖີນີ, ແມ່ນແຕ່ເຮົາກໍຈັກບໍ່ຫຼີກໄປສູ່ຈາຣິກ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ ກໍຈັກບໍ່ມີຄວາມກັງວົນ. ພວກເຂົາຢູ່ອາໄສໃນທີ່ຢູ່ຂອງຕົນໆ ຢ່າງຜາສຸກ ເຮັດສະມະຖະ ແລະ ວິປັດສະນາໃຫ້ມີກຳລັງແລ້ວ ຈັກສາມາດເຮັດຄຸນວິເສດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້' ດັ່ງນີ້, ພຣະອົງຈຶ່ງບໍ່ຊົງປະວໍຣະນາໃນວັນນັ້ນ ແລ້ວຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາຈັກປະວໍຣະນາໃນວັນເພັງເດືອນສິບສອງ' ຈຶ່ງຊົງອະນຸຍາດການສົງເຄາະດ້ວຍການປະວໍຣະນາແກ່ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ເມື່ອໄດ້ຮັບການສົງເຄາະດ້ວຍການປະວໍຣະນາແກ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ຖຶກນิສັຍ ຫາກພຣະອາຈານ ແລະ ອຸປັດຊາຫຼີກໄປ, ພຣະພິກຂຸຮູບນັ້ນກໍຍັງຄິດວ່າ 'ຫາກພຣະອາຈານຜູ້ໃຫ້ນິສັຍອັນສົມຄວນຈັກມາ ເຮົາຈັກຖຶກນິສັຍໃນສຳນັກຂອງເພິ່ນ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວ ຍ່ອມໄດ້ໂອກາດຢູ່ອາໄສຈົນເຖິງເດືອນສຸດທ້າຍແຫ່ງລະດູຮ້ອນ. ແມ່ນແຕ່ຫາກພຣະພິກຂຸຜູ້ມີພັນສາ ໖໐ ມາເຖິງ ກໍບໍ່ມີສິດຍຶດຄອງເສນາສະນະຂອງພຣະພິກຂຸຮູບນັ້ນ. ກໍການສົງເຄາະດ້ວຍການປະວໍຣະນານີ້ ແມ່ນແຕ່ໃຫ້ແກ່ພິກຂຸຮູບດຽວ ກໍຊື່ວ່າໃຫ້ແກ່ພຣະພິກຂຸທັງໝົດຄືກັນ.

สาวตฺถึ โอสรนฺตีติ ภควตา ปวารณสงฺคโห ทินฺโนติ สุตสุตฏฺฐาเนเยว ยถาสภาเวน เอกํ มาสํ วสิตฺวา กตฺติกปุณฺณมาย อุโปสถํ กตฺวา โอสรนฺเต สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ. ปุพฺเพนาปรนฺติ อิธ ตรุณสมถวิปสฺสนาสุ กมฺมํ กตฺวา สมถวิปสฺสนา ถามชาตา อกํสุ, อยํ ปุพฺเพ วิเสโส นาม. ตโต สมาหิเตน จิตฺเตน สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา เกจิ โสตาปตฺติผลํ…เป… เกจิ อรหตฺตํ สจฺฉิกรึสุ. อยํ อปโร อุฬาโร วิเสโส นาม.

ຄຳວ່າ Sāvatthiṃ osaranti (ຫຼັ່ງໄຫຼມາສູ່ເມືອງສາວັດຖີ) ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໝາຍເຖິງ ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ໄດ້ຍິນໃນທີ່ນັ້ນໆວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໃຫ້ການສົງເຄາະດ້ວຍການປະວໍຣະນາແລ້ວ' ຈຶ່ງຢູ່ອາໄສຕາມສະບາຍຕະຫຼອດໜຶ່ງເດືອນ ແລ້ວເຮັດອຸໂປສົດໃນວັນເພັງເດືອນສິບສອງ ແລ້ວຫຼັ່ງໄຫຼກັນມາ. ຄຳວ່າ Pubbenāparaṃ ໃນທີ່ນີ້ ຄວາມວ່າ ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍເຮັດກຳໃນສະມະຖະ ແລະ ວິປັດສະນາອັນຍັງອ່ອນຢູ່ ແລ້ວເຮັດສະມະຖະ ແລະ ວິປັດສະນາໃຫ້ມີກຳລັງ, ນີ້ຊື່ວ່າ ຄຸນວິເສດໃນເບື້ອງຕົ້ນ. ຈາກນັ້ນ ພິຈາລະນາສັງຂານທັງຫຼາຍດ້ວຍຈິດທີ່ຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວ ບາງພວກກໍເຮັດໂສດາປັດຕິຜົນ...ລະ... ບາງພວກກໍເຮັດພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນໃຫ້ແຈ້ງ, ນີ້ຊື່ວ່າ ຄຸນວິເສດອັນປະເສີດໃນເບື້ອງປາຍ.

๑๔๖. อลนฺติ ยุตฺตํ. โยชนคณนานีติ เอกํ โยชนํ โยชนเมว, ทสปิ โยชนานิ โยชนาเนว, ตโต อุทฺธํ โยชนคณนานีติ วุจฺจนฺติ. อิธ ปน โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ อธิปฺเปตํ. ปุโฏเสนาปีติ ปุโฏสํ วุจฺจติ ปาเถยฺยํ. ตํ ปาเถยฺยํ คเหตฺวาปิ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตเมวาติ อตฺโถ. ‘‘ปุฏํเสนา’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ – ปุโฏ อํเส อสฺสาติ ปุฏํโส, เตน ปุฏํเสน, อํเส ปาเถยฺยปุฏํ วหนฺเตนาปีติ วุตฺตํ โหติ.

໑໔໖. ຄຳວ່າ Alaṃ ຄວາມວ່າ ສົມຄວນ. ຄຳວ່າ Yojanagaṇanāni ຄວາມວ່າ ໑ ໂຍດ ກໍຄືໂຍດນັ້ນເອງ, ໑໐ ໂຍດ ກໍຄືໂຍດນັ້ນເອງ, ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ ການນັບໂຍດ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ໑໐໐ ໂຍດ ກໍມີ ໑,໐໐໐ ໂຍດ ກໍມີ. ຄຳວ່າ Puṭosenāpi ຄວາມວ່າ ຫໍ່ສະບຽງ ເອີ້ນວ່າ ປຸໂທສະ, ມີອະທິບາຍວ່າ ແມ່ນແຕ່ຖືເອົາຫໍ່ສະບຽງນັ້ນແລ້ວ ເຂົ້າໄປເຝົ້າ ກໍສົມຄວນແທ້. ມີບົດບາລີວ່າ Puṭaṃsenā ກໍມີ, ເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດນັ້ນວ່າ ຫໍ່ສະບຽງຢູ່ທີ່ບ່າຂອງຜູ້ນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ ປຸຕັງສະ, ດ້ວຍປຸຕັງສະນັ້ນ, ຄຳວ່າ ແມ້ແຕ່ແບກຫໍ່ສະບຽງໄວ້ເທິງບ່າ ກໍມີອະທິບາຍຢ່າງນີ້.

๑๔๗. อิทานิ เอวรูเปหิ จรเณหิ สมนฺนาคตา เอตฺถ ภิกฺขู อตฺถีติ ทสฺเสตุํ สนฺติ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานนฺติอาทีนิ เตสํ ภิกฺขูนํ อภินิวิฏฺฐกมฺมฏฺฐานทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ. ตตฺถ สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา โลกิยโลกุตฺตรา กถิตา. ตตฺร หิ เย ภิกฺขู ตสฺมึ ขเณ มคฺคํ ภาเวนฺติ, เตสํ โลกุตฺตรา โหนฺติ. อารทฺธวิปสฺสกานํ โลกิยา. อนิจฺจสญฺญาภาวนานุโยคนฺติ เอตฺถ สญฺญาสีเสน วิปสฺสนา กถิตา. ยสฺมา ปเนตฺถ อานาปานกมฺมฏฺฐานวเสน อภินิวิฏฺฐาว [Pg.99] พหู ภิกฺขู, ตสฺมา เสสกมฺมฏฺฐานานิ สงฺเขเปน กเถตฺวา อานาปานกมฺมฏฺฐานํ วิตฺถาเรน กเถนฺโต อานาปานสฺสติ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. อิทํ ปน อานาปานกมฺมฏฺฐานํ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนวสฺส ปาฬิตฺโถ จ ภาวนานโย จ เวทิตพฺโพ.

໑໔໗. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງວ່າ 'ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ປະກອບດ້ວຍຈະຣະນະມີສະພາບຢ່າງນີ້ ມີຢູ່ໃນພຣະສາສະໜານີ້' ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ santi, bhikkhave ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ ເປັນຕົ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ ເພື່ອສະແດງກຳມະຖານທີ່ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນສະມາທານແລ້ວ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ໂພທິປັກຂິຍະທຳ ໓໗ ປະການ ທັງທີ່ເປັນໂລກີຍະ ແລະ ໂລກຸດຕະຣະ ພຣະອົງຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ໃນບັນດາພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍໃດ ຈະເລີນມັກໃນຂະນະນັ້ນ ໂພທິປັກຂິຍະທຳຂອງພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອomເປັນໂລກຸດຕະຣະ. ສ່ວນຂອງພຣະພິກຂຸຜູ້ເລີ່ມບຳເພັນວິປັດສະນາ ຍ່ອມເປັນໂລກີຍະ. ໃນຄຳວ່າ Aniccasaññābhāvanānuyogaṃ ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງວິປັດສະນາ ໂດຍມີສັນຍາເປັນປະທານ. ກໍເພາະວ່າ ໃນບັນດາພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ສະມາທານດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອານາປານະສະຕິກຳມະຖານ ມີຈຳນວນຫຼາຍ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງສະແດງກຳມະຖານທີ່ເຫຼືອໂດຍຫຍໍ້ແລ້ວ ປາຖະໜາຈະສະແດງອານາປານະສະຕິກຳມະຖານໂດຍພິດສະດານ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ ānāpānassati, bhikkhave ເປັນຕົ້ນ. ກໍອານາປານະສະຕິກຳມະຖານນີ້ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ໂດຍລະອຽດໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກແລ້ວ, ເພາະສະນັ້ນ ເນື້ອຄວາມແຫ່ງພຣະບາລີ ແລະ ແນວທາງການຈະເລີນພາວະນາແຫ່ງອານາປານະສະຕິກຳມະຖານນັ້ນ ພຶງຊາບຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກນັ້ນເອງ.

๑๔๙. กายญฺญตรนฺติ ปถวีกายาทีสุ จตูสุ กาเยสุ อญฺญตรํ วทามิ, วาโย กายํ วทามีติ อตฺโถ. อถ วา รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโรติ ปญฺจวีสติ รูปโกฏฺฐาสา รูปกาโย นาม. เตสุ อานาปานํ โผฏฺฐพฺพายตเน สงฺคหิตตฺตา กายญฺญตรํ โหติ, ตสฺมาปิ เอวมาห. ตสฺมาติหาติ ยสฺมา จตูสุ กาเยสุ อญฺญตรํ วาโยกายํ, ปญฺจวีสติรูปโกฏฺฐาเส วา รูปกาเย อญฺญตรํ อานาปานํ อนุปสฺสติ, ตสฺมา กาเย กายานุปสฺสีติ อตฺโถ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เวทนาญฺญตรนฺติ ตีสุ เวทนาสุ อญฺญตรํ, สุขเวทนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. สาธุกํ มนสิการนฺติ ปีติปฏิสํเวทิตาทิวเสน อุปฺปนฺนํ สุนฺทรมนสิการํ. กึ ปน มนสิกาโร สุขเวทนา โหตีติ. น โหติ, เทสนาสีสํ ปเนตํ. ยเถว หิ ‘‘อนิจฺจสญฺญาภาวนานุโยคมนุยุตฺตา’’ติ เอตฺถ สญฺญานาเมน ปญฺญา วุตฺตา, เอวมิธาปิ มนสิการนาเมน เวทนา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. เอตสฺมึ จตุกฺเก ปฐมปเท ปีติสีเสน เวทนา วุตฺตา, ทุติยปเท สุขนฺติ สรูเปเนว วุตฺตา. จิตฺตสงฺขารปททฺวเย ‘‘สญฺญา จ เวทนา จ เจตสิกา, เอเต ธมฺมา จิตฺตปฏิพทฺธา จิตฺตสงฺขารา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๔) วจนโต ‘‘วิตกฺกวิจาเร ฐเปตฺวา สพฺเพปิ จิตฺตสมฺปยุตฺตกา ธมฺมา จิตฺตสงฺขาเร สงฺคหิตา’’ติ วจนโต จิตฺตสงฺขารนาเมน เวทนา วุตฺตา. ตํ สพฺพํ มนสิการนาเมน สงฺคเหตฺวา อิธ ‘‘สาธุกํ มนสิการ’’นฺติ อาห.

໑໔໙. ຄຳວ່າ Kāyaññataraṃ ຄວາມວ່າ ເຮົາກ່າວເຖິງກາຍໃດກາຍໜຶ່ງ ໃນບັນດາກາຍທັງສີ່ ມີປະຖະວີກາຍເປັນຕົ້ນ, ຄືກ່າວເຖິງວາໂຍກາຍ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຮູບາຍະຕະນະ...ລະ... ກະວະລີກາຣາຫານ ຄື ຮູບກອງ ໒໕ ຊື່ວ່າ ຮູບກາຍ. ໃນຮູບກອງ ໒໕ ນັ້ນ ລົມຫາຍໃຈເຂົ້າອອກ ເພາະສົງເຄາະເຂົ້າໃນໂຜດຖັບພາຍະຕະນະ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ກາຍໃດກາຍໜຶ່ງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Tasmātiha ຄວາມວ່າ ເພາະເຫດໃດ ພຣະພິກຂຸຈຶ່ງພິຈາລະນາເຫັນວາໂຍກາຍໃດກາຍໜຶ່ງ ໃນບັນດາກາຍທັງສີ່ ຫຼື ພິຈາລະນາເຫັນລົມຫາຍໃຈເຂົ້າອອກໃດໜຶ່ງ ໃນຮູບກາຍຄືຮູບກອງ ໒໕, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະພິກຂຸຮູບນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຜູ້ພິຈາລະນາເຫັນກາຍໃນກາຍ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ໃນທຸກບ່ອນ. ຄຳວ່າ Vedanāññataraṃ ໄດ້ແກ່ ເວທະນາໃດເວທະນາໜຶ່ງ ໃນບັນດາເວທະນາທັງສາມ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໝາຍເຖິງສຸຂະເວທະນາ. ຄຳວ່າ Sādhukaṃ manasikāraṃ ໄດ້ແກ່ ມົນສິການອັນດີ ທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ຮູ້ແຈ້ງເຊິ່ງປີຕິເປັນຕົ້ນ. ຖາມວ່າ: ກໍມົນສິການເປັນສຸຂະເວທະນາບໍ? ແກ້ວ່າ: ບໍ່ເປັນ, ແຕ່ຄຳນີ້ເປັນຫົວຂໍ້ແຫ່ງເທດສະໜາ. ດ້ວຍວ່າ ໃນຄຳວ່າ Aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຕັດປັນຍา ໂດຍຊື່ວ່າສັນຍາຢ່າງໃດ, ແມ່ນແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຕັດເວທະນາ ໂດຍຊື່ວ່າມົນສິການຢ່າງນັ້ນຄືກັນ. ໃນຈະຕຸກກະນີ້ ໃນບົດທຳອິດ ພຣະອົງຊົງຕັດເວທະນາ ໂດຍມີປີຕິເປັນປະທານ, ໃນບົດທີສອງ ພຣະອົງຊົງຕັດເວທະນາໂດຍສະພາວະຂອງມັນເອງວ່າ Sukhaṃ. ໃນສອງບົດແຫ່ງຈິດຕະສັງຂານ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຕັດເວທະນາເຈຕະສິກ ໂດຍຊື່ວ່າຈິດຕະສັງຂານ ເພາະມີພຣະດຳຣັດວ່າ 'ສັນຍາ ເວທະນາ ແລະ ເຈຕະສິກເຫຼົ່ານີ້ ເປັນທຳທີ່ເນື່ອງດ້ວຍຈິດ ຊື່ວ່າ ຈິດຕະສັງຂານ' ແລະ ເພາະມີພຣະດຳຣັດວ່າ 'ຍົກເວັ້ນວິຕົກແລະວິຈານ ເຈຕະສິກທັງໝົດທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຈິດ ຍ່ອມສົງເຄາະເຂົ້າໃນຈິດຕະສັງຂານ'. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສົງເຄາະເວທະນາທັງໝົດນັ້ນ ໂດຍຊື່ວ່າມົນສິການ ແລ້ວຈຶ່ງຕັດໃນທີ່ນີ້ວ່າ Sādhukaṃ manasikāraṃ.

เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา เอสา เวทนา อารมฺมณํ น โหติ, ตสฺมา เวทนานุปสฺสนา น ยุชฺชตีติ. โน น ยุชฺชติ, สติปฏฺฐานวณฺณนายมฺปิ หิ ‘‘ตํตํสุขาทีนํ วตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนาว เวทยติ, ตํ ปน เวทนาปวตฺตึ อุปาทาย ‘อหํ เวทยามี’ติ โวหารมตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ[Pg.100]. อปิจ ปีติปฏิสํเวทีติอาทีนํ อตฺถวณฺณนายเมตสฺส ปริหาโร วุตฺโตเยว. วุตฺตญฺเหตํ วิสุทฺธิมคฺเค –

ຖາມວ່າ: ເຖິງຈະເປັນຢ່າງນັ້ນ ເພາະເວທະນານີ້ ບໍ່ແມ່ນອາລົມ ເພາະສະນັ້ນ ເວທະນານຸປັດສະນາ ຈຶ່ງບໍ່ສົມຄວນບໍ? ແກ້ວ່າ: ບໍ່ແມ່ນບໍ່ສົມຄວນ, ຍ່ອມສົມຄວນແທ້, ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນການອະທິບາຍສະຕິປັດຖານ ກໍກ່າວໄວ້ວ່າ 'ເວທະນານັ້ນເອງ ຍ່ອມສະເຫວີຍໂດຍເຮັດວັດຖຸມີສຸຂະເປັນຕົ້ນນັ້ນໆ ໃຫ້ເປັນອາລົມ, ແຕ່ເພາະອາໄສຄວາມເປັນໄປແຫ່ງເວທະນານັ້ນ ຈຶ່ງມີພຽງແຕ່ໂວຫານວ່າ ເຮົາສະເຫວີຍ ດັ່ງນີ້'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳຕອບແກ່ບັນຫານີ້ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ໃນການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດມີ pītipaṭisaṃvedī ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກວ່າ:

‘‘ทฺวีหากาเรหิ ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณโต จ อสมฺโมหโต จ. กถํ อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชติ, ตสฺส สมาปตฺติกฺขเณ ฌานปฏิลาเภน อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. กถํ อสมฺโมหโต (ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ)? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ ขยโต วยโต สมฺมสติ, ตสฺส วิปสฺสนากฺขเณ ลกฺขณปฏิเวธา อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘ทีฆํ อสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหติ, ตาย สติยา, เตน ญาเณน สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตี’ติ. เอเตเนว นเยน อวเสสปทานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานี’’ติ.

‘ປີຕິ ຍ່ອມເປັນທຳທີ່ຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍອາກາດສອງຢ່າງ ຄື ໂດຍອາລົມ ແລະ ໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼ. ຖາມວ່າ: ປີຕິ ຍ່ອມເປັນທຳທີ່ຮູ້ແຈ້ງໂດຍອາລົມແນວໃດ? ແກ້ວ່າ: ພຣະພິກຂຸຍ່ອມເຂົ້າຊານສອງອັນມີປີຕິຮ່ວມດ້ວຍ, ໃນຂະນະແຫ່ງສະມາບັດຂອງພຣະພິກຂຸຮູບນັ້ນ ປີຕິຍ່ອມເປັນທຳທີ່ຮູ້ແຈ້ງໂດຍອາລົມ ເພາະການໄດ້ຊານ ໂດຍຄວາມທີ່ອາລົມເປັນທຳທີ່ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ. ຖາມວ່າ: ປີຕິ ຍ່ອມເປັນທຳທີ່ຮູ້ແຈ້ງໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼແນວໃດ? ແກ້ວ່າ: ພຣະພິກຂຸເຂົ້າຊານສອງອັນມີປີຕິຮ່ວມດ້ວຍແລ້ວ ອອກມາແລ້ວ ຍ່ອມພິຈາລະນາປີຕິທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຊານ ໂດຍຄວາມສິ້ນໄປ ແລະ ຄວາມເສື່ອມໄປ, ໃນຂະນະແຫ່ງວິປັດສະນາຂອງພຣະພິກຂຸຮູບນັ້ນ ປີຕິຍ່ອມເປັນທຳທີ່ຮູ້ແຈ້ງໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼ ເພາະການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະ. ແມ່ນແຕ່ຄຳນີ້ ກໍກ່າວໄວ້ໃນຄຳພີປະຕິສຳພິທາມັກວ່າ: ເມື່ອພຣະພິກຂຸຮູ້ແຈ້ງຄວາມທີ່ຈິດມີອາລົມເປັນໜຶ່ງ ບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລົມຫາຍໃຈເຂົ້າອອກຍາວ ສະຕິຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນ, ປີຕິນັ້ນ ຍ່ອມເປັນທຳທີ່ຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍສະຕິນັ້ນ ດ້ວຍຍານນັ້ນ ດັ່ງນີ້. ພຶງຊາບບົດທີ່ເຫຼືອໂດຍເນື້ອຄວາມ ຕາມແນວທາງນີ້ຄືກັນ’.

อิติ ยเถว ฌานปฏิลาเภน อารมฺมณโต ปีติสุขจิตฺตสงฺขารา ปฏิสํวิทิตา โหนฺติ, เอวํ อิมินาปิ ฌานสมฺปยุตฺเตน เวทนาสงฺขาตมนสิการปฏิลาเภน อารมฺมณโต เวทนา ปฏิสํวิทิตา โหติ. ตสฺมา สุวุตฺตเมตํ โหติ ‘‘เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี ตสฺมึ สมเย ภิกฺขุ วิหรตี’’ติ.

ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ປິຕິ, ສຸຂະ ແລະ ຈິດຕະສັງຂານ ຍ່ອມເປັນທຳທີ່ພິກຂຸຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ໂດຍການໄດ້ບັນລຸຊານ ໂດຍຄວາມເປັນອາລົມ ສັນໃດ; ແມ່ນແຕ່ພິກຂຸນີ້ ກໍຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງເວທະນາ ໂດຍຄວາມເປັນອາລົມ ດ້ວຍການໄດ້ມະນະສິການອັນກ່າວຄືເວທະນາ ທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຊານ ສັນນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ, ຄຳນີ້ວ່າ 'ໃນສະໄໝນັ້ນ ພິກຂຸຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນເວທະນາໃນເວທະນາທັງຫຼາຍຢູ່' ຈຶ່ງເປັນຄຳທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດໄວ້ດີແລ້ວແທ້ໆ.

นาหํ, ภิกฺขเว, มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺสาติ เอตฺถ อยมธิปฺปาโย – ยสฺมา จิตฺตปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามีติอาทินา นเยน ปวตฺโต ภิกฺขุ กิญฺจาปิ อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตํ อารมฺมณํ กโรติ, ตสฺส ปน จิตฺตสฺส อารมฺมเณ สติญฺจ สมฺปชญฺญญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวา ปวตฺตนโต จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสีเยว นาเมส โหติ. น หิ มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส อานาปานสฺสติภาวนา อตฺถิ. ตสฺมา อารมฺมณโต จิตฺตปฏิสํวิทิตาทิวเสน จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี ตสฺมึ สมเย ภิกฺขุ วิหรตีติ. โส ยํ ตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ ปหานํ, ตํ ปญฺญาย ทิสฺวา สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขิตา โหตีติ เอตฺถ อภิชฺฌาย กามจฺฉนฺทนีวรณํ, โทมนสฺสวเสน พฺยาปาทนีวรณํ [Pg.101] ทสฺสิตํ. อิทญฺหิ จตุกฺกํ วิปสฺสนาวเสเนว วุตฺตํ, ธมฺมานุปสฺสนา จ นีวรณปพฺพาทิวเสน ฉพฺพิธา โหติ, ตสฺสา นีวรณปพฺพํ อาทิ, ตสฺสปิ อิทํ นีวรณทฺวยํ อาทิ, อิติ ธมฺมานุปสฺสนาย อาทึ ทสฺเสตุํ ‘‘อภิชฺฌาโทมนสฺสาน’’นฺติ อาห. ปหานนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญํ ปชหตีติ เอวํ ปหานกรญาณํ อธิปฺเปตํ. ตํ ปญฺญาย ทิสฺวาติ ตํ อนิจฺจวิราคนิโรธปฏินิสฺสคฺคาญาณสงฺขาตํ ปหานญาณํ อปราย วิปสฺสนาปญฺญาย, ตมฺปิ อปรายาติ เอวํ วิปสฺสนาปรมฺปรํ ทสฺเสติ. อชฺฌุเปกฺขิตา โหตีติ ยญฺจ สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ, ยญฺจ เอกโต อุปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขตีติ ทฺวิธา อชฺฌุเปกฺขติ นาม. ตตฺถ สหชาตานมฺปิ อชฺฌุเปกฺขนา โหติ อารมฺมณสฺสปิ อชฺฌุเปกฺขนา, อิธ อารมฺมณอชฺฌุเปกฺขนา อธิปฺเปตา. ตสฺมาติห, ภิกฺขเวติ ยสฺมา อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามีติอาทินา นเยน ปวตฺโต น เกวลํ นีวรณาทิธมฺเม, อภิชฺฌาโทมนสฺสสีเสน ปน วุตฺตานํ ธมฺมานํ ปหานญาณมฺปิ ปญฺญาย ทิสฺวา อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ, ตสฺมา ‘‘ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี ตสฺมึ สมเย ภิกฺขุ วิหรตี’’ติ เวทิตพฺโพ.

ໃນຄຳວ່າ 'ນາຫໍ, ພິກຂະເວ, ມຸດຖັດສະຕິສສະ ອະສັມປະຊານັດສະ' (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາບໍ່ກ່າວວ່າ ອານາປານະສະຕິ ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ມີສະຕິຫຼົງລືມ ບໍ່ມີສຳປະຊັນຍະ) ນີ້ ມີອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ເພາະວ່າ ພິກຂຸຜູ້ດຳເນີນໄປດ້ວຍວິທີມີອາທິວ່າ 'ຈິດຕະປະຕິສັງເວທີ ອັດສະສິສសາມι' (ຈັກເປັນຜູ້ຮູ້ແຈ້ງຈິດ ຫາຍໃຈເຂົ້າ) ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເຮັດນິມິດແຫ່ງລົມຫາຍໃຈເຂົ້າແລະລົມຫາຍໃຈອອກໃຫ້ເປັນອາລົມ, ແຕ່ເພາະການຕັ້ງສະຕິແລະສຳປະຊັນຍະໄວ້ໃນອາລົມແຫ່ງຈິດນັ້ນແລ້ວດຳເນີນໄປ, ພິກຂຸນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນຜູ້ພິຈາລະນາເຫັນຈິດໃນຈິດຢູ່ແທ້ໆ. ເພາະວ່າ ອານາປານະສະຕິພາວະນາ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ຜູ້ມີສະຕິຫຼົງລືມ ບໍ່ມີສຳປະຊັນຍະ. ເພາະເຫດນັ້ນ, ໂດຍການເຮັດຈິດໃຫ້ປາກົດເປັນອາລົມເປັນຕົ້ນ, ໃນສະໄໝນັ້ນ ພິກຂຸຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນຈິດໃນຈິດຢູ່. ສ່ວນໃນຄຳວ່າ 'ການລະອະພິຊຊາແລະໂທມະນັດນັ້ນໃດ, ພິກຂຸເຫັນການລະນັ້ນດ້ວຍປັນຍາແລ້ວ ຍ່ອມເປັນຜູ້ວາງເສີຍເປັນຢ່າງດີ' ນີ້, ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງກາມະສັນທະນີວໍຣະນະດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອະພິຊຊາ', ຊົງສະແດງພະຍາປາດະນີvໍຣະນະດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໂທມະນັດ'. ເພາະວ່າ ໝວດສີ່ (ຈະຕຸກກະ) ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ, ແລະທັມມານຸປັດສະນານັ້ນ ຍ່ອມມີ 6 ປະການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງນີວໍຣະນະບັນພະເປັນຕົ້ນ, ໃນທັມມານຸປັດສະນານັ້ນ ນີວໍຣະນະບັນພະເປັນເບື້ອງຕົ້ນ, ແລະໃນນີວໍຣະນະບັນພະນັ້ນ ນີວໍຣະນະທັງສອງນີ້ກໍເປັນເບື້ອງຕົ້ນ, ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ອะພິຊຊາໂດມະນັດສານັງ' ເພື່ອສະແດງເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງທັມມານຸປັດສະນາ. ຄຳວ່າ 'ປະຫານັງ' (ການລະ) ໝາຍເຖິງ ວິປັດສະນາປັນຍາອັນເປັນເຫດລະນິດຈະສັນຍາ ດ້ວຍອະນິດຈານຸປັດສະນາ. ຄຳວ່າ 'ຕັງ ປັນຍາຍະ ທິສວາ' (ເຫັນການລະນັ້ນດ້ວຍປັນຍາ) ໝາຍເຖິງ ການເຫັນຍານອັນລະນັ້ນ ເຊິ່ງກ່າວຄື ອະນິດຈະ, ວິຣາຄະ, ນິໂຣທະ ແລະ ປະຕິນິດສັກຄະຍານ ດ້ວຍວິປັດສະນາປັນຍາອັນຍິ່ງຂຶ້ນໄປ, ແລະເຫັນປັນຍານັ້ນດ້ວຍປັນຍາອື່ນອີກ ໂດຍສະແດງເຖິງລຳດັບແຫ່ງວິປັດສະນາຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ອັດຊຸເປກຂິຕາ ໂຫຕິ' (ຍ່ອມເປັນຜູ້ວາງເສີຍ) ຄື ຍ່ອມວາງເສີຍໃນຈິດທີ່ດຳເນີນໄປດ້ວຍສະມະຖະຢ່າງໜຶ່ງ, ຍ່ອມວາງເສີຍໃນຈິດທີ່ປາກົດໂດຍຄວາມເປັນທຳປາສະຈາກນີວໍຣະນະຢ່າງໜຶ່ງ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າວາງເສີຍໂດຍ 2 ປະການ. ໃນການວາງເສີຍນັ້ນ, ການວາງເສີຍໃນທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ (ສະຫະຊາດະທຳ) ກໍມີ, ການວາງເສີຍໃນອາລົມກໍມີ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເອົາການວາງເສີຍໃນອາລົມ. ເພາະເຫດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ຕັສມາຕິຫະ, ພິກຂະເວ' (ເພາະເຫດນັ້ນແລ້ວ, ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ) ນີ້, ເພາະວ່າ ພິກຂຸຜູ້ດຳເນີນໄປດ້ວຍວິທີມີອາທິວ່າ 'ອະນິດຈານຸປັດສີ ອັດສະສິສសາມι' ບໍ່ພຽງແຕ່ເຫັນນີວໍຣະນະທຳເປັນຕົ້ນດ້ວຍປັນຍາເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງເຫັນຍານອັນລະທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີອະພິຊຊາແລະໂທມະນັດເປັນປະທານ ດ້ວຍປັນຍາແລ້ວ ຍ່ອມເປັນຜູ້ວາງເສີຍໃນຍານນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນຊາບວ່າ 'ໃນສະໄໝນັ້ນ ພິກຂຸຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນທຳໃນທຳທັງຫຼາຍຢູ່'.

๑๕๐. ปวิจินตีติ อนิจฺจาทิวเสน ปวิจินติ. อิตรํ ปททฺวยํ เอตสฺเสว เววจนํ. นิรามิสาติ นิกฺกิเลสา. ปสฺสมฺภตีติ กายิกเจตสิกทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยา กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ปสฺสมฺภติ. สมาธิยตีติ สมฺมา ฐปิยติ, อปฺปนาปตฺตํ วิย โหติ. อชฺฌุเปกฺขิตา โหตีติ สหชาตอชฺฌุเปกฺขนาย อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ.

໑໕໐. ຄຳວ່າ 'ປະວິຈິນະຕິ' (ຍ່ອມເລືອກເຟັ້ນ) ຄື ຍ່ອມເລືອກເຟັ້ນໂດຍຄວາມເປັນອະນິດຈະເປັນຕົ້ນ. ອີກສອງບົດທີ່ເຫຼືອ (ປະວິຈະຍະຕິ, ປະຣິວີມັງສັງ ອາປັດຊະຕິ) ເປັນຄຳໄວພົດຂອງບົດ 'ປະວິຈິນະຕິ' ນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ 'ນິຣາມิສາ' ຄື ປາສະຈາກກິເລດ. ຄຳວ່າ 'ປັດສັມພະຕິ' (ຍ່ອມສະຫງົບລະງັບ) ຄື ທັງກາຍແລະຈິດຍ່ອມສະຫງົບລະງັບ ເພາະຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງຄວາມກະວົນກະວາຍທາງກາຍແລະທາງຈິດ. ຄຳວ່າ 'ສະມາທິຍະຕິ' (ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນ) ຄື ຍ່ອມຕັ້ງໄວ້ເປັນຢ່າງດີໃນອາລົມ, ປະດຸດຈະວ່າມີຈິດເຖິງອັບປະນາ. ຄຳວ່າ 'ອັດຊຸເປກຂິຕາ ໂຫຕິ' (ຍ່ອມເປັນຜູ້ວາງເສີຍ) ຄື ຍ່ອມເປັນຜູ້ວາງເສີຍດ້ວຍການວາງເສີຍໃນທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ (ສະຫະຊາດະອຸເບກຂາ).

เอวํ จุทฺทสวิเธน กายปริคฺคาหกสฺส ภิกฺขุโน ตสฺมึ กาเย สติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค, สติยา สมฺปยุตฺตํ ญาณํ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค, ตํสมฺปยุตฺตเมว กายิกเจตสิกวีริยํ วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค, ปีติ, ปสฺสทฺธิ, จิตฺเตกคฺคตา สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค, อิเมสํ ฉนฺนํ สมฺโพชฺฌงฺคานํ อโนสกฺกนอนติวตฺตนสงฺขาโต มชฺฌตฺตากาโร อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค. ยเถว หิ สมปฺปวตฺเตสุ อสฺเสสุ สารถิโน ‘‘อยํ โอลียตี’’ติ ตุทนํ วา, ‘‘อยํ อติธาวตี’’ติ อากฑฺฒนํ วา นตฺถิ, เกวลํ เอวํ ปสฺสมานสฺส ฐิตากาโรว โหติ, เอวเมว อิเมสํ ฉนฺนํ สมฺโพชฺฌงฺคานํ อโนสกฺกนอนติวตฺตนสงฺขาโต มชฺฌตฺตากาโร อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค นาม โหติ. เอตฺตาวตา กึ กถิตํ? เอกจิตฺตกฺขณิกา นานารสลกฺขณา วิปสฺสนาสมฺโพชฺฌงฺคา นาม กถิตา.

ດ້ວຍເຫດນີ້, ສະຕິທີ່ຕັ້ງໝັ້ນໃນກາຍນັ້ນ ຂອງພິກຂຸຜູ້ກຳນົດກາຍໂດຍວິທີ 14 ປະການ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສະຕິສັມໂພດຊົງ', ປັນຍາທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍສະຕິນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ທັມມະວິຈະຍະສັມໂພດຊົງ', ຄວາມພຽນທາງກາຍແລະທາງຈິດທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍສະຕິນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ວິຣິຍະສັມໂພດຊົງ', ປິຕິ [ຊື່ວ່າ ປິຕິສັມໂພດຊົງ], ປັດສັດທິ [ຊື່ວ່າ ປັດສັດທິສັມໂພດຊົງ], ຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວ ຊື່ວ່າ 'ສະມາທິສັມໂພດຊົງ', ຄວາມເປັນກາງອັນກ່າວຄືຄວາມບໍ່ຍໍ້ທໍ້ແລະຄວາມບໍ່ແລ່ນເລີຍໄປແຫ່ງໂພດຊົງທັງ 6 ເຫຼົ່ານີ້ ຊື່ວ່າ 'ອຸເບກຂາສັມໂພດຊົງ'. ປຽບເໝືອນເມື່ອມ້າທັງຫຼາຍແລ່ນໄປສະເໝີກັນ, ນາຍສະຣະຖີຍ່ອມບໍ່ມີການປະຕັກແທງວ່າ 'ມ້ານີ້ຫຼ້າຫຼັງ' ຫຼື ບໍ່ມີການດຶງບັງຫຽນວ່າ 'ມ້ານີ້ແລ່ນເລີຍໄປ', ມີແຕ່ຄວາມເປັນກາງເພັ່ງເບິ່ງຢູ່ເທົ່ານັ້ນ ສັນໃດ; ສັນນັ້ນຄືກັນ, ຄວາມເປັນກາງອັນກ່າວຄືความບໍ່ຍໍ້ທໍ້ແລະຄວາມບໍ່ແລ່ນເລີຍໄປແຫ່ງໂພດຊົງທັງ 6 ເຫຼົ່ານີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອຸເບກຂາສັມໂພດຊົງ'. ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງຫຍັງໄວ້? ຊົງສະແດງວິປັດສະນາໂພດຊົງທີ່ມີໃນຂະນະຈິດດຽວ ແຕ່ມີລັກສະນະແລະກິດຈະກຳຕ່າງກັນ.

๑๕๒. วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีนิ [Pg.102] วุตฺตตฺถาเนว. เอตฺถ ปน อานาปานปริคฺคาหิกา สติ โลกิยา โหติ, โลกิยา อานาปานา โลกิยสติปฏฺฐานํ ปริปูเรนฺติ, โลกิยา สติปฏฺฐานา โลกุตฺตรโพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺติ, โลกุตฺตรา โพชฺฌงฺคา วิชฺชาวิมุตฺติผลนิพฺพานํ ปริปูเรนฺติ. อิติ โลกิยสฺส อาคตฏฺฐาเน โลกิยํ กถิตํ, โลกุตฺตรสฺส อาคตฏฺฐาเน โลกุตฺตรํ กถิตนฺติ. เถโร ปนาห ‘‘อญฺญตฺถ เอวํ โหติ, อิมสฺมึ ปน สุตฺเต โลกุตฺตรํ อุปริ อาคตํ, โลกิยา อานาปานา โลกิยสติปฏฺฐาเน ปริปูเรนฺติ, โลกิยา สติปฏฺฐานา โลกิเย โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺติ, โลกิยา โพชฺฌงฺคา โลกุตฺตรํ วิชฺชาวิมุตฺติผลนิพฺพานํ ปริปูเรนฺติ, วิชฺชาวิมุตฺติปเทน หิ อิธ วิชฺชาวิมุตฺติผลนิพฺพานํ อธิปฺเปต’’นฺติ.

໑໕໒. ບົດມີອາທິວ່າ 'ວິເວກະນິດສິຕັງ' (ອາໄສວິເວກ) ມີອັດຖະອັນກ່າວໄວ້ແລ້ວທັງນັ້ນ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້, ສະຕິທີ່ກຳນົດລົມຫາຍໃຈເຂົ້າອອກເປັນໂລກີ, ລົມຫາຍໃຈເຂົ້າອອກອັນເປັນໂລກີ ຍ່ອມເຮັດໂລກີສະຕິປະຖານໃຫ້ບໍລິບູນ, ໂລກີສະຕິປະຖານ ຍ່ອມເຮັດໂລກຸດຕະຣະໂພດຊົງໃຫ້ບໍລິບູນ, ໂລກຸດຕະຣະໂພດຊົງ ຍ່ອມເຮັດວິຊຊາວິມຸດຕິຜົນນιບພານໃຫ້ບໍລິບູນ. ດ້ວຍເຫດນີ້, ໃນບ່ອນທີ່ໂລກີທຳມາເຖິງ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດໂລກີທຳໄວ້, ໃນບ່ອນທີ່ໂລກຸດຕະຣະທຳມາເຖິງ ກໍຕັດໂລກຸດຕະຣະທຳໄວ້. ສ່ວນພະເຖຣະ (ມະຫາທັມມະຣັກຂິຕະ) ກ່າວວ່າ 'ໃນສູດອື່ນຍ່ອມເປັນຢ່າງນັ້ນ, ແຕ່ໃນສູດນີ້ ໂລກຸດຕະຣະທຳມາເຖິງໃນພາຍຫຼັງ, ຄື ລົມຫາຍໃຈເຂົ້າອອກອັນເປັນໂລກີ ຍ່ອມເຮັດໂລກີສະຕິປະຖານໃຫ້ບໍລິບູນ, ໂລກີສະຕິປະຖານ ຍ່ອມເຮັດໂລກີໂພດຊົງໃຫ້ບໍລິບູນ, ໂລກີໂພດຊົງ ຍ່ອມເຮັດໂລກຸດຕະຣະວິຊຊາວິມຸດຕິຜົນນິບພານໃຫ້ບໍລິບູນ, ເພາະວ່າໃນສູດນີ້ ຊົງໝາຍເອົາວິຊຊາວິມຸດຕິຜົນນິບພານດ້ວຍບົດວ່າ ວິຊຊາວິມຸດຕິ'.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປັບປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

อานาปานสฺสติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອານາປານະສະຕິສູດ ຈົບແລ້ວ.

๙. กายคตาสติสุตฺตวณฺณนา

໙. ການພັນລະນາກາຍະຄະຕາສະຕິສູດ

๑๕๓-๔. เอวํ เม สุตนฺติ กายคตาสติสุตฺตํ. ตตฺถ เคหสิตาติ ปญฺจกามคุณนิสฺสิตา. สรสงฺกปฺปาติ ธาวนสงฺกปฺปา. สรนฺตีติ หิ สรา, ธาวนฺตีติ อตฺโถ. อชฺฌตฺตเมวาติ โคจรชฺฌตฺตสฺมึเยว. กายคตาสตินฺติ กายปริคฺคาหิกมฺปิ กายารมฺมณมฺปิ สตึ. กายปริคฺคาหิกนฺติ วุตฺเต สมโถ กถิโต โหติ, กายารมฺมณนฺติ วุตฺเต วิปสฺสนา. อุภเยน สมถวิปสฺสนา กถิตา โหนฺติ.

໑໕໓-໔. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ຄື ກາຍະຄະຕາສະຕິສູດ. ໃນກາຍະຄະຕາສະຕິສູດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ເຄຫະສິຕາ' (ອາໄສເຮືອນ) ຄື ອາໄສກາມະຄຸນ 5. ຄຳວ່າ 'ສະຣະສັງກັປປາ' ຄື ຄວາມດຳຣິທີ່ແລ່ນໄປ (ໃນອາລົມຕ່າງໆ), ເພາະວ່າ ຄວາມດຳຣິທີ່ແລ່ນໄປ ຊື່ວ່າ 'ສະຣະ', ມີອັດຖະວ່າ ແລ່ນໄປ. ຄຳວ່າ 'ອັດຊັດຕະເມວະ' ຄື ໃນໂຄຈະຣັດຊັດຕະ (ອາລົມພາຍໃນ ເຊັ່ນ ປະຖະວີກະສິນ ເປັນຕົ້ນ) ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ກາຍະຄະຕາສະຕິ' ຄື ສະຕິທີ່ກຳນົດກາຍ ແລະ ສະຕິທີ່ມີກາຍເປັນອາລົມ. ເມື່ອຕັດວ່າ 'ກາຍະປະຣິກຄາຫິກະ' (ກຳນົດກາຍ) ຍ່ອມຊື່ວ່າຕັດສະມະຖະ, ເມື່ອຕັດວ່າ 'ກາຍາຣັມມະນະ' (ມີກາຍເປັນອາລົມ) ຍ່ອມຊື່ວ່າຕັດວິປັດສະນາ. ດ້ວຍຄຳທັງສອງນີ້ ຍ່ອມຊື່ວ່າຕັດທັງສະມະຖະແລະວິປັດສະນາ.

ปุน จปรํ…เป… เอวมฺปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กายคตาสตึ ภาเวตีติ สติปฏฺฐาเน จุทฺทสวิเธน กายานุปสฺสนา กถิตา.

ຄຳວ່າ 'ປຸນະ ຈະປະຣັງ... ເປ... ເອວັມປິ, ພິກຂະເວ, ພິກຂຸ ກາຍະຄະຕາສະຕິງ ພາເວຕິ' ນີ້, ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງກາຍານຸປັດສະນາ ໂດຍວິທີ 14 ປະການ ໃນມະຫາສະຕິປະຖານສູດ.

๑๕๖. อนฺโตคธาวาสฺสาติ ตสฺส ภิกฺขุโน ภาวนาย อพฺภนฺตรคตาว โหนฺติ. วิชฺชาภาคิยาติ เอตฺถ สมฺปโยควเสน วิชฺชํ ภชนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา. วิชฺชาภาเค วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺตีติปิ วิชฺชาภาคิยา. ตตฺถ [Pg.103] วิปสฺสนาญาณํ, มโนมยิทฺธิ, ฉ อภิญฺญาติ อฏฺฐ วิชฺชา. ปุริเมน อตฺเถน ตาหิ สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ วิชฺชาภาคิยา. ปจฺฉิเมน อตฺเถน ตาสุ ยา กาจิ เอกา วิชฺชา วิชฺชา, เสสา วิชฺชาภาคิยาติ เอวํ วิชฺชาปิ วิชฺชาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมาปิ วิชฺชาภาคิยาเตว เวทิตพฺพา. เจตสา ผุโฏติ เอตฺถ ทุวิธํ ผรณํ อาโปผรณญฺจ, ทิพฺพจกฺขุผรณญฺจ, ตตฺถ อาโปกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา อาเปน ผรณํ อาโปผรณํ นาม. เอวํ ผุเฏปิ มหาสมุทฺเท สพฺพา สมุทฺทงฺคมา กุนฺนทิโย อนฺโตคธาว โหนฺติ, อาโลกํ ปน วฑฺเฒตฺวา ทิพฺพจกฺขุนา สกลสมุทฺทสฺส ทสฺสนํ ทิพฺพจกฺขุผรณํ นาม. เอวํ ผรเณปิ มหาสมุทฺเท สพฺพา สมุทฺทงฺคมา กุนฺนทิโย อนฺโตคธาว โหนฺติ.

໑໕໖. ຄຳວ່າ 'ອັນໂຕຄະທາ ວັດສະ' ຄື ທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມເປັນທຳທີ່ຢູ່ວົງໃນແຫ່ງພາວະນາ ຂອງພິກຂຸນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ວິຊຊາພາກິຍາ' ໃນທີ່ນີ້ ໂດຍວິເຄາະວ່າ ທຳທີ່ເຂົ້າເຖິງວິຊຊາ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສຳປະຍຸດ ຊື່ວ່າ 'ວິຊຊາພາກິຍາ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ທຳທີ່ເປັນໄປໃນສ່ວນແຫ່ງວິຊຊາ (ວິຊຊາໂກດຖາສະ) ກໍຊື່ວ່າ 'ວິຊຊາພາກິຍາ'. ໃນວິຊຊາພາກິຍານັ້ນ, ວິຊຊາ 8 ປະການ ຄື ວິປັດສະນາຍານ, ມະໂນມະຍິດທິ ແລະ ອະພິນຍາ 6. ໂດຍອັດຖະທຳອິດ, ທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍວິຊຊາ 8 ນັ້ນ ກໍຊື່ວ່າ 'ວິຊຊາພາກິຍາ'. ໂດຍອັດຖະຫຼັງ, ໃນວິຊຊາ 8 ນັ້ນ ວິຊຊາໃດໜຶ່ງຊື່ວ່າ 'ວິຊຊາ', ວິຊຊາທີ່ເຫຼືອຊື່ວ່າ 'ວິຊຊາພາກິຍາ', ຄວນຊາບວ່າ ທັງວິຊຊາແລະທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍວິຊຊາ ຍ່ອມຊື່ວ່າ 'ວິຊຊາພາກິຍາ' ເຊັ່ນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ 'ເຈຕະສາ ຜຸໂຕ' (ແຜ່ໄປດ້ວຍໃຈ) ນີ້, ການແຜ່ໄປມີ 2 ປະການ ຄື ການແຜ່ໄປດ້ວຍອາໂປກະສິນ ແລະ ການແຜ່ໄປດ້ວຍທິບພະຈັກຂຸ. ໃນ 2 ປະການນັ້ນ, ການເຂົ້າສະມາບັດອາໂປກະສິນແລ້ວແຜ່ໄປດ້ວຍອາໂປກະສິນ ຊື່ວ່າ 'ອາໂປຜະຣະນະ'. ເມື່ອແຜ່ໄປຢ່າງນີ້, ແມ່ນແຕ່ແມ່ນ້ຳນ້ອຍທັງຫຼາຍທີ່ໄຫຼລົງສູ່ມະຫາສະໝຸດ ກໍຍ່ອມລວມຢູ່ພາຍໃນມະຫາສະໝຸດນັ້ນເອງ. ສ່ວນການຈະເລີນອາໂລກະກະສິນແລ້ວເຫັນມະຫາສະໝຸດທັງໝົດດ້ວຍທິບພະຈັກຂຸ ຊື່ວ່າ 'ທິບພະຈັກຂຸຜະຣະນະ'. ເຖິງແມ່ນແຜ່ໄປຢ່າງນີ້, ແມ່ນ້ຳນ້ອຍທັງຫຼາຍທີ່ໄຫຼລົງສູ່ມະຫາສະໝຸດ ກໍຍ່ອມລວມຢູ່ພາຍໃນມະຫາສະໝຸດນັ້ນເອງ.

โอตารนฺติ วิวรํ ฉิทฺทํ. อารมฺมณนฺติ กิเลสุปฺปตฺติปจฺจยํ. ลเภถ โอตารนฺติ ลเภยฺย ปเวสนํ, วินิวิชฺฌิตฺวา ยาว ปริโยสานา คจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ. นิกฺเขปนนฺติ นิกฺขิปนฏฺฐานํ.

ຄຳວ່າ 'ໂອຕາຣັງ' ຄື ຊ່ອງຫວ່າງ ຫຼື ຊ່ອງທາງ (ແຫ່ງການເກີດກິເລດ). ຄຳວ່າ 'ອາຣັມມະນັງ' ຄື ປັດໄຈແຫ່ງການເກີດກິເລດ. ຄຳວ່າ 'ລະເພຖະ ໂອຕາຣັງ' ຄື ຈະໄດ້ຊ່ອງທາງເຂົ້າໄປ, ມີອັດຖະວ່າ ຈະທະລຸທະລວງໄປຈົນເຖິງທີ່ສຸດ (ແຫ່ງດິນໜຽວ) ໄດ້ຫຼືບໍ່. ຄຳວ່າ 'ນິກເຂປະນັງ' ຄື ບ່ອນວາງ (ບ່ອນເທນ້ຳ).

๑๕๗. เอวํ อภาวิตกายคตาสตึ ปุคฺคลํ อลฺลมตฺติกปุญฺชาทีหิ อุปเมตฺวา อิทานิ ภาวิตกายคตาสตึ สารผลกาทีหิ อุปเมตุํ เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ อคฺคฬผลกนฺติ กวาฏํ.

໑໕໗. ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງປຽບທຽບຜູ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ຈະເລີນກາຍະຄະຕາສະຕິ ດ້ວຍກອງດິນໜຽວປຽກເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເພື່ອຈະປຽບທຽບຜູ້ທີ່ໄດ້ຈະເລີນກາຍະຄະຕາສະຕິແລ້ວ ດ້ວຍແຜ່ນໄມ້ແກ່ນເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳມີອາທິວ່າ 'ເສຍຍະຖາປິ'. ໃນຄຳນັ້ນ, ບົດວ່າ 'ອັກຄະລະຜະລັກກັງ' ຄື ບານປະຕູ.

๑๕๘. กากเปยฺโยติ มุขวฏฺฏิยํ นิสีทิตฺวา กาเกน คีวํ อนาเมตฺวาว ปาตพฺโพ. อภิญฺญาสจฺฉิกรณียสฺสาติ อภิญฺญาย สจฺฉิกาตพฺพสฺส. สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาตีติ ปจฺจกฺขภาวํ ปาปุณาติ. สติ สติ อายตเนติ สติสติ การเณ. กึ ปเนตฺถ การณนฺติ? อภิญฺญาว การณํ. อาฬิพนฺธาติ มริยาทพทฺธา.

໑໕໘. ຄຳວ່າ 'ກາກະເປຍໂຍ' (ອັນກາພໍດື່ມໄດ້) ຄື ນ້ຳທີ່ເຕັມສະເໝີຂອບປາກອ່າງ ເຊິ່ງກາສາມາດຈັບທີ່ຂອບປາກອ່າງແລ້ວດື່ມໄດ້ໂດຍບໍ່ຕ້ອງກົ້ມຄໍລົງໄປ. ຄຳວ່າ 'ອະພິນຍາສັດສິກະຣະນີຍັດສະ' ຄື ແຫ່ງທຳທີ່ຄວນເຮັດໃຫ້ແຈ້ງດ້ວຍອະພິນຍາ. ຄຳວ່າ 'ສັກຂິພັບພະຕັງ ປາປຸຣາຕິ' ຄື ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນຂອງປາກົດແກ່ຕາ (ປະຈັກຕາ). ຄຳວ່າ 'ສະຕິ ສະຕິ ອາຍະຕະເນ' ຄື ເມື່ອມີເຫດ. ຖ້າຖາມວ່າ 'ເຫດໃນທີ່ນີ້ແມ່ນຫຍັງ?', ຕອບວ່າ 'ອະພິນຍານັ້ນເອງເປັນເຫດ'. ຄຳວ່າ 'ອາລິພັນທາ' ຄື ຄັນແທ (ຄັນຄູ) ທີ່ກັ້ນນ້ຳໄວ້.

ยานีกตายาติ ยุตฺตยานํ วิย กตาย. วตฺถุกตายาติ ปติฏฺฐากตาย. อนุฏฺฐิตายาติ อนุปฺปวตฺติตาย. ปริจิตายาติ ปริจยกตาย. สุสมารทฺธายาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธาย สุสมฺปคฺคหิตาย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ຄຳວ່າ 'ຍານີກະຕາຍະ' ຄື ເຮັດໃຫ້ຄ່ອງແຄ່ວປຽບເໝືອນຍານພາຫະນະທີ່ທຽມໄວ້ດີແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ວັດຖຸກະຕາຍະ' ຄື ເຮັດໃຫ້ເປັນທີ່ຕັ້ງ. ຄຳວ່າ 'ອະນຸດຖິຕາຍະ' ຄື ເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນເນືອງໆ. ຄຳວ່າ 'ປະຣິຈິຕາຍະ' ຄື ເຮັດໃຫ້ຄຸ້ນເຄີຍ (ຝຶກຝົນດີແລ້ວ). ຄຳວ່າ 'ສຸສະມາຣັດທາຍະ' ຄື ປາຣົບດີແລ້ວຢ່າງຍິ່ງ ແລະ ປະຄອງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ. ຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ມີອັດຖະຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປັບປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

กายคตาสติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາກາຍະຄະຕາສະຕິສູດ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. สงฺขารุปปตฺติสุตฺตวณฺณนา

໑໐. การພັນລະນາສັງຂາຣຸປັບປັດຕິສູດ

๑๖๐. เอวํ [Pg.104] เม สุตนฺติ สงฺขารุปปตฺติสุตฺตํ. ตตฺถ สงฺขารุปปตฺตินฺติ สงฺขารานํเยว อุปปตฺตึ, น สตฺตสฺส, น โปสสฺส, ปุญฺญาภิสงฺขาเรน วา ภวูปคกฺขนฺธานํ อุปปตฺตึ.

໑໖໐. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ຄື ສັງຂາຣຸປັບປັດຕິສູດ. ໃນສູດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ສັງຂາຣຸປັບປັດຕິງ' ຄື ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສັດ, ບໍ່ແມ່ນຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງບຸກຄົນ, ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄື ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອຸປາດານັກຂັນທີ່ເຂົ້າເຖິງພົບ (ສຸຄະຕິພົບ) ດ້ວຍປຸນຍາພິສັງຂານ.

๑๖๑. สทฺธาย สมนฺนาคโตติ สทฺธาทโย ปญฺจ ธมฺมา โลกิกา วฏฺฏนฺติ. ทหตีติ ฐเปติ. อธิฏฺฐาตีติ ปติฏฺฐาเปติ. สงฺขารา จ วิหารา จาติ สห ปตฺถนาย สทฺธาทโยว ปญฺจ ธมฺมา. ตตฺรุปปตฺติยาติ ตสฺมึ ฐาเน นิพฺพตฺตนตฺถาย. อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทาติ สห ปตฺถนาย ปญฺจ ธมฺมาว. ยสฺส หิ ปญฺจ ธมฺมา อตฺถิ, น ปตฺถนา, ตสฺส คติ อนิพทฺธา. ยสฺส ปตฺถนา อตฺถิ, น ปญฺจ ธมฺมา, ตสฺสปิ อนิพทฺธา. เยสํ อุภยํ อตฺถิ, เตสํ คติ นิพทฺธา. ยถา หิ อากาเส ขิตฺตทณฺโฑ อคฺเคน วา มชฺเฌน วา มูเลน วา นิปติสฺสตีติ นิยโม นตฺถิ, เอวํ สตฺตานํ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ อนิยตํ. ตสฺมา กุสลํ กมฺมํ กตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน ปตฺถนํ กาตุํ วฏฺฏติ.

໑໖໑. ຄຳວ່າ 'ສັດທາຍະ ສະມັນນາກະໂຕ' (ປະກອບດ້ວຍສັດທາ) ຄື ທຳ 5 ປະການ ມີສັດທາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນໂລກີເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ທະຫະຕິ' ຄື ຍ່ອມຕັ້ງໄວ້ (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາ). ຄຳວ່າ 'ອະທິຕຖາຕິ' ຄື ຍ່ອມໃຫ້ຕັ້ງໝັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສັງຂາຣາ ຈະ ວິຫາຣາ ຈະ' ຄື ທຳ 5 ປະການມີສັດທາເປັນຕົ້ນ ພ້ອມກັບຄວາມປາດຖະໜາ. ຄຳວ່າ 'ຕະຕຣຸປັບປັດຕິຍາ' ຄື ເພື່ອຄວາມເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ນັ້ນ (ເຊັ່ນ ຄວາມເປັນຂັດຕິຍະມະຫາສານ ເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ 'ອະຍັງ ມັກໂກ ອະຍັງ ປະຕິປະທາ' ຄື ທຳ 5 ປະການນັ້ນເອງ ພ້ອມກັບຄວາມປາດຖະໜາ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນໃດມີທຳ 5 ປະການ ແຕ່ບໍ່ມີຄວາມປາດຖະໜາ, ຄະຕິ (ທີ່ໄປ) ຂອງບຸກຄົນນັ້ນກໍບໍ່ແນ່ນອນ. ບຸກຄົນໃດມີຄວາມປາດຖະໜາ ແຕ່ບໍ່ມີທຳ 5 ປະການ, ຄະຕິຂອງບຸກຄົນນັ້ນກໍບໍ່ແນ່ນອນເຊັ່ນກັນ. ສ່ວນບຸກຄົນທັງຫຼາຍໃດມີທັງສອງປະການ, ຄະຕິຂອງບຸກຄົນທັງຫຼາຍນັ້ນຍ່ອມແນ່ນອນ. ປຽບເໝືອນທົບໄມ້ທີ່ຂວ້າງຂຶ້ນໄປໃນອາກາດ ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມແນ່ນອນວ່າຈະຕົກເອົາປາຍລົງ ຫຼື ເອົາທາງກາງລົງ ຫຼື ເອົາໂຄນລົງ ສັນໃດ; ສັນນັ້ນຄືກັນ, การຖືປະຕິສົນທິຂອງສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ແນ່ນອນ. ເພາະເຫດນັ້ນ, ເມື່ອເຮັດກຸສົນກຳແລ້ວ ຈຶ່ງຄວນຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາໄວ້ໃນທີ່ແຫ່ງດຽວ.

๑๖๕. อามณฺฑนฺติ อามลกํ. ยถา ตํ ปริสุทฺธจกฺขุสฺส ปุริสสฺส สพฺพโสว ปากฏํ โหติ, เอวํ ตสฺส พฺรหฺมุโน สทฺธึ ตตฺถ นิพฺพตฺตสตฺเตหิ สหสฺสี โลกธาตุ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

໑໖໕. ຄຳວ່າ 'ອາມັນທັງ' ຄື ໝາກຂາມປ້ອມ. ປຽບເໝືອນໝາກຂາມປ້ອມນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດແຈ້ງໂດຍປະການທັງປວງ ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ມີຈັກຂຸອັນບໍລິສຸດ ສັນໃດ; ສັນນັ້ນຄືກັນ, ໂລກທາດຂະໜາດພັນ (ສະຫັດສີໂລກະທາດ) ພ້ອມກັບສັດທັງຫຼາຍທີ່ເກີດໃນທີ່ນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດແຈ້ງແກ່ທ້າວມະຫາພົມນັ້ນ. ວິທີນີ້ຄວນຊາບໃນທຸກບົດ.

๑๖๗. สุโภติ สุนฺทโร. ชาติมาติ อากรสมฺปนฺโน. สุปริกมฺมกโตติ โธวนาทีหิ สุฏฺฐุกตปริกมฺโม. ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺโตติ รตฺตกมฺพเล ฐปิโต.

໑໖໗. ຄຳວ່າ 'ສຸໂພ' ຄື ງົດງາມ. ຄຳວ່າ 'ຊາຕิມາ' ຄື ມີລັກສະນະອັນດີ (ສົມບູນດ້ວຍຮູບຊົງ). ຄຳວ່າ 'ສຸປະຣິກັມມະກະໂຕ' ຄື ໄດ້ຮັບການຂັດສີເປັນຢ່າງດີ ດ້ວຍການລ້າງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ປັນທຸກຳພະເລ ນິກຂິຕໂຕ' ຄື ວາງໄວ້ເທິງຜ້າກຳພົນສີແດງ.

๑๖๘. สตสหสฺโสติ โลกธาตุสตสหสฺสมฺหิ อาโลกผรณพฺรหฺมา. นิกฺขนฺติ นิกฺเขน กตํ ปิฬนฺธนํ, นิกฺขํ นาม ปญฺจสุวณฺณํ, อูนกนิกฺเขน กตํ ปสาธนญฺหิ ฆฏฺฏนมชฺชนกฺขมํ น โหติ, อติเรเกน กตํ ฆฏฺฏนมชฺชนํ ขมติ, วณฺณวนฺตํ ปน น โหติ, ผรุสธาตุกํ ขายติ. นิกฺเขน กตํ ฆฏฺฏนมชฺชนญฺเจว ขมติ, วณฺณวนฺตญฺจ โหติ. ชมฺโพนทนฺติ ชมฺพุนทิยํ นิพฺพตฺตํ. มหาชมฺพุรุกฺขสฺส หิ เอเกกา สาขา ปณฺณาส ปณฺณาส โยชนานิ วฑฺฒิตา, ตาสุ มหนฺตา นทิโย สนฺทนฺติ, ตาสํ นทีนํ อุภยตีเรสุ ชมฺพุปกฺกานํ ปติตฏฺฐาเน สุวณฺณงฺกุรา อุฏฺฐหนฺติ, เต นทีชเลน วุยฺหมานา [Pg.105] อนุปุพฺเพน มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. ตํ สนฺธาย ชมฺโพนทนฺติ วุตฺตํ. ทกฺขกมฺมารปุตฺตอุกฺกามุขสุกุสลสมฺปหฏฺฐนฺติ ทกฺเขน สุกุสเลน กมฺมารปุตฺเตน อุกฺกามุเข ปจิตฺวา สมฺปหฏฺฐํ. อุกฺกามุเขติ อุทฺธเน. สมฺปหฏฺฐนฺติ โธตฆฏฺฏิตมชฺชิตํ. วตฺโถปเม (ม. นิ. ๑.๗๕-๗๖) จ ธาตุวิภงฺเค (ม. นิ. ๓.๓๕๗-๓๖๐) จ ปิณฺฑโสธนํ วุตฺตํ. อิมสฺมึ สุตฺเต กตภณฺฑโสธนํ วุตฺตํ.

໑໖໘. ຄຳວ່າ 'ສຕສຫສ຺ໂສ' (ແສນ) ໄດ້ແກ່ ພຣົມຜູ້ແຜ່ລັດສະໝີໄປໃນແສນໂລກທາດ. ຄຳວ່າ 'ນິກ຺ຂໍ' ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງປະດັບທີ່ເຮັດດ້ວຍຄຳນິກຂະໜຶ່ງ, ຄຳນິກຂະໜຶ່ງນັ້ນມີປະມານ ໕ ສຸວັນ, ເພາະວ່າ ເຄື່ອງປະດັບທີ່ເຮັດດ້ວຍຄຳທີ່ມີປະມານຢ່ອນກວ່ານິກຂະໜຶ່ງ ຍ່ອມບໍ່ທົນທານຕໍ່ການຂັດສີ, ທີ່ເຮັດດ້ວຍຄຳເກີນກວ່ານັ້ນ ຍ່ອມທົນທານຕໍ່ການຂັດສີ ແຕ່ບໍ່ມີວັນນະ (ສີສັນ) ງົດງາມ, ຍ່ອມປາກົດເປັນຂອງຫຍາບ. ສ່ວນເຄື່ອງປະດັບທີ່ເຮັດດ້ວຍຄຳມີປະມານໜຶ່ງນິກຂະພໍດີ ຍ່ອມທົນທານຕໍ່ການຂັດສີ ແລະ ມີວັນນະງົດງາມດ້ວຍ. ຄຳວ່າ 'ชມ຺ໂພນທໍ' ໄດ້ແກ່ ຄຳທີ່ເກີດໃນແມ່ນ້ຳຊັມພູ. ດ້ວຍວ່າ ກິ່ງແຕ່ລະກິ່ງຂອງຕົ້ນໄມ້ຊົມພູໃຫຍ່ ຍ່ອມຈະເລີນແຜ່ອອກໄປ ໕0 ໂຍດ ໕0 ໂຍດ, ໃນກິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ມີແມ່ນ້ຳສາຍໃຫຍ່ໄຫຼຜ່ານ, ທີ່ຝັ່ງທັງສອງຂອງແມ່ນ້ຳເຫຼົ່ານັ້ນ ໃນບ່ອນທີ່ໝາກຊົມພູສຸກຫຼົ່ນລົງ ຍ່ອມມີໜໍ່ຄຳເກີດຂຶ້ນ, ໜໍ່ຄຳເຫຼົ່ານັ້ນຖືກກະແສນ້ຳພັດພາໄປ ຍ່ອມໄຫຼເຂົ້າສູ່ມະຫາສະໝຸດຕາມລຳດັບ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງຄຳນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຊມ຺ໂພນທໍ'. ຄຳວ່າ 'ທກ຺ຂກມ຺ມາຣປຸຕ຺ຕອຸກ຺ກາມຸຂສຸກຸສລສມ຺ປຫຏ຺ຐໍ' ໄດ້ແກ່ ຄຳທີ່ບຸດຂອງນາຍຊ່າງຄຳຜູ້ສະຫຼາດສ່ຽວຊານ ເຜົາດີແລ້ວໃນເຕົ້າເບົ້າ ໃຫ້ມີສີສັນຜຸດຜ່ອງ. ຄຳວ່າ 'ອຸກ຺ກາມຸເຂ' ໄດ້ແກ່ ໃນເຕົາໄຟ. ຄຳວ່າ 'ສມ຺ປຫຏ຺ຐໍ' ໄດ້ແກ່ ທີ່ລ້າງ, ຂັດ ແລະ ສີດີແລ້ວ. ໃນວັດໂຖປະມະສູດ ແລະ ທາຕຸວິພັງຄະສູດ ຊົງສະແດງການຊຳຮະແທ່ງຄຳ. ແຕ່ໃນສູດນີ້ ຊົງສະແດງການຊຳຮະເຄື່ອງປະດັບທີ່ເຮັດສຳເລັດແລ້ວ.

ยํ ปน สพฺพวาเรสุ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวาติ วุตฺตํ, ตตฺถ ปญฺจวิธํ ผรณํ เจโตผรณํ กสิณผรณํ ทิพฺพจกฺขุผรณํ อาโลกผรณํ สรีรผรณนฺติ. ตตฺถ เจโตผรณํ นาม โลกธาตุสหสฺเส สตฺตานํ จิตฺตชานนํ. กสิณผรณํ นาม โลกธาตุสหสฺเส กสิณปตฺถรณํ. ทิพฺพจกฺขุผรณํ นาม อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺเพน จกฺขุนา สหสฺสโลกธาตุทสฺสนํ. อาโลกผรณมฺปิ เอตเทว. สรีรผรณํ นาม โลกธาตุสหสฺเส สรีรปภาย ปตฺถรณํ. สพฺพตฺถ อิมานิ ปญฺจ ผรณานิ อวินาเสนฺเตน กเถตพฺพนฺติ.

ສ່ວນຄຳໃດທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ໃນວາລະທັງປວງວ່າ 'ແຜ່ໄປແລ້ວ ນ້ອມໃຈເຊື່ອແລ້ວ', ໃນຄຳນັ້ນ ການແຜ່ໄປມີ ໕ ປະການ ຄື: ການແຜ່ໄປດ້ວຍໃຈ, ການແຜ່ໄປດ້ວຍກະສິນ, ການແຜ່ໄປດ້ວຍທิບພະຍະຈັກຂຸ, ການແຜ່ໄປດ້ວຍແສງສະຫວ່າງ, ແລະ ການແຜ່ໄປດ້ວຍຮ່າງກາຍ. ໃນ ໕ ປະການນັ້ນ ການແຜ່ໄປດ້ວຍໃຈ ຄື ການຮູ້ຈິດຂອງສັດທັງຫຼາຍໃນພັນໂລກທາດ. ການແຜ່ໄປດ້ວຍກະສິນ ຄື ການແຜ່ກະສິນໄປໃນພັນໂລກທາດ. ການແຜ່ໄປດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸ ຄື ການຈະເລີນແສງສະຫວ່າງແລ້ວເບິ່ງເຫັນພັນໂລກທາດດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸ. ການແຜ່ໄປດ້ວຍແສງສະຫວ່າງ ກໍຄືການແຜ່ແສງສະຫວ່າງນັ້ນເອງ. ການແຜ່ໄປດ້ວຍຮ່າງກາຍ ຄື ການແຜ່ລັດສະໝີແຫ່ງຮ່າງກາຍໄປໃນພັນໂລກທາດ. ໃນທຸກໆບ່ອນ ຜູ້ອະທິບາຍບໍ່ຄວນເຮັດໃຫ້ການແຜ່ໄປທັງ ໕ ປະການນີ້ເສຍໄປ ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວອະທິບາຍ.

ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร ปนาห – ‘‘มณิโอปมฺเม กสิณผรณํ วิย นิกฺโขปมฺเม สรีรผรณํ วิย ทิสฺสตี’’ติ. ตสฺส วาทํ วิย อฏฺฐกถา นาม นตฺถีติ ปฏิกฺขิตฺวา สรีรผรณํ น สพฺพกาลิกํ, จตฺตาริมานิ ผรณานิ อวินาเสตฺวาว กเถตพฺพนฺติ วุตฺตํ. อธิมุจฺจตีติ ปทํ ผรณปทสฺเสว เววจนํ, อถ วา ผรตีติ ปตฺถรติ. อธิมุจฺจตีติ ชานาติ.

ສ່ວນພຣະຕິປິຕະກະຈູລາພະຍະເຖຣະກ່າວວ່າ 'ໃນມະນີອຸປະມາ ປາກົດເໝືອນການແຜ່ໄປດ້ວຍກະສິນ, ໃນນິກຂະອຸປະມາ ປາກົດເໝືອນການແຜ່ໄປດ້ວຍຮ່າງກາຍ.' ພຣະອັດຖະກະຖາຈານປະຕິເສດວາທະຂອງພຣະເຖຣະນັ້ນວ່າ 'ອັດຖະກະຖາທີ່ເປັນຄືກັບວາທະຂອງພຣະເຖຣະນັ້ນບໍ່ມີ', ແລ້ວກ່າວວ່າ 'การແຜ່ໄປດ້ວຍຮ່າງກາຍບໍ່ມີໃນທຸກເວລາ, ຜູ້ອະທິບາຍຄວນກ່າວໂດຍບໍ່ໃຫ້ການແຜ່ໄປ ໔ ປະການເຫຼົ່ານີ້ເສຍໄປ'. ຄຳວ່າ 'ອຘິມຸຈ຺ຈຕິ' ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ 'ຜຣຕິ' ນັ້ນເອງ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'ຜຣຕິ' ໝາຍເຖິງ ແຜ່ໄປ, ຄຳວ່າ 'ອຘິມຸຈ຺ຈຕິ' ໝາຍເຖິງ ຮູ້ແຈ້ງ.

๑๖๙. อาภาติอาทีสุ อาภาทโย นาม ปาฏิเยกฺกา เทวา นตฺถิ, ตโย ปริตฺตาภาทโย เทวา อาภา นาม, ปริตฺตาสุภาทโย จ. สุภกิณฺหาทโย จ สุภา นาม. เวหปฺผลาทิวารา ปากฏาเยว.

໑໖໙. ໃນຄຳວ່າ 'ອາຠາ' ເປັນຕົ້ນ ເທວະດາ (ພຣົມ) ທີ່ຊື່ວ່າ 'ອາພາ' ເປັນພິເສດຕ່າງຫາກນັ້ນບໍ່ມີ, ພຣົມ ໓ ຈຳພວກ ມີປະຣິດຕາພາພຣົມເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອາພາ', ສ່ວນພຣົມມີປະຣິດຕາສຸພາພຣົມເປັນຕົ້ນ ແລະ ສຸພະກິຣຫາພຣົມເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ສຸພາ'. ສ່ວນວາລະຂອງເວຫັບຜະລະພຣົມເປັນຕົ້ນ ປາກົດຊັດເຈນຢູ່ແລ້ວ.

อิเม ตาว ปญฺจ ธมฺเม ภาเวตฺวา กามาวจเรสุ นิพฺพตฺตตุ. พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตํ ปน อาสวกฺขยญฺจ กถํ ปาปุณาตีติ? อิเม ปญฺจ ธมฺมา สีลํ, โส อิมสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ตา ตา สมาปตฺติโย ภาเวตฺวา รูปีพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ, อรูปชฺฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา [Pg.106] อรูปีพฺรหฺมโลเก, สมาปตฺติปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อนาคามิผลํ สจฺฉิกตฺวา ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺตติ. อุปริมคฺคํ ภาเวตฺวา อาสวกฺขยํ ปาปุณาตีติ.

ບຸກຄົນຈະເລີນທຳ ໕ ປະການນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມບັງເກີດໃນກາມາວະຈອນພູມທັງຫຼາຍກ່ອນ. ແຕ່ບຸກຄົນຈະເຖິງຄວາມບັງເກີດໃນພຣົມມະໂລກ ແລະ ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະໄດ້ແນວໃດ? ທຳ ໕ ປະການນີ້ຄືສີລ, ພິກຂຸນັ້ນຕັ້ງຢູ່ໃນສີລນີ້ແລ້ວ ເຮັດກະສິນປະຣິກຳ ຈະເລີນສະມາບັດນັ້ນໆ ແລ້ວບັງເກີດໃນຮູບພຣົມມະໂລກ, ເຮັດອະຣູປະຊານໃຫ້ບັງເກີດແລ້ວ ບັງເກີດໃນອະຣູບພຣົມມະໂລກ, ຈະເລີນວິປັດສະນາທີ່ມີສະມາບັດເປັນປະທັດຖານ ເຮັດອະນາຄາມິຜົນໃຫ້ແຈ້ງແລ້ວ ບັງເກີດໃນສຸທທາວາດ ໕ ຊັ້ນ, ຈະເລີນມັກເບື້ອງເທິງແລ້ວ ຍ່ອມເຖິງຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

สงฺขารุปปตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສັງຂາຣຸປັປປັຕຕິສູດ ຈົບແລ້ວ.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍວັກທີສອງ ຈົບແລ້ວ.

๓. สุญฺญตวคฺโค

໓. ສຸຍຍະຕະວັກ

๑. จูฬสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍຈູລະສຸຍຍະຕະສູດ

๑๗๖. เอวํ [Pg.107] เม สุตนฺติ จูฬสุญฺญตสุตฺตํ. ตตฺถ เอกมิทนฺติ เถโร กิร ภควโต วตฺตํ กตฺวา อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ คนฺตฺวา กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา นิพฺพานารมฺมณํ สุญฺญตาผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺโน ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาสิ. อถสฺส สงฺขารา สุญฺญโต อุปฏฺฐหึสุ. โส สุญฺญตากถํ โสตุกาโม ชาโต. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘น โข ปน สกฺกา ธุเรน ธุรํ ปหรนฺเตน วิย คนฺตฺวา ‘สุญฺญตากถํ เม, ภนฺเต, กเถถา’ติ ภควนฺตํ วตฺตุํ, หนฺทาหํ ยํ เม ภควา นครกํ อุปนิสฺสาย วิหรนฺโต เอกํ กถํ กเถสิ, ตํ สาเรมิ, เอวํ เม ภควา สุญฺญตากถํ กเถสฺสตี’’ติ ทสพลํ สาเรนฺโต เอกมิทนฺติอาทิมาห.

໑໗໖. ບົດວ່າ 'ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ' ເປັນຕົ້ນ ຄື ຈູລະສຸຍຍະຕະສູດ. ໃນສູດນັ້ນ ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະອານົນທະເຖຣະເຮັດວັດປະຕິບັດແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວ ໄປສູ່ທີ່ພັກກາງເວັນຂອງຕົນ ກຳນົດເວລາແລ້ວ ເຂົ້າສຸຍຍະຕະຜົນສະມາບັດທີ່ມີພຣະນິພານເປັນອາຣົມ ນັ່ງຢູ່ແລ້ວ ອອກຕາມເວລາທີ່ກຳນົດໄວ້. ລຳດັບນັ້ນ ສັງຂານທັງຫຼາຍໄດ້ປາກົດແກ່ພຣະເຖຣະນັ້ນໂດຍຄວາມເປັນຂອງວ່າງເປົ່າ. ພຣະເຖຣະນັ້ນມີຄວາມປາດຖະໜາຈະຟັງທັມມະເທດສະໜາທີ່ປະຕิສັງຍຸດດ້ວຍສຸຍຍະຕະ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະເຖຣະນັ້ນມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ການທີ່ຈະເຂົ້າໄປທູນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໂດຍກົງເໝືອນເອົາແອກກະທົບແອກວ່າ "ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂໍພຣະອົງຈົ່ງສະແດງສຸຍຍະຕະກະຖາແກ່ຂ້າພະອົງທ້ອນ" ນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດໄດ້. ທາງທີ່ດີ ເຮົາຄວນກາບທູນເຕືອນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເຖິງພຣະດຳຣັດເລື່ອງໜຶ່ງ ທີ່ພຣະອົງເຄີຍຕັດແກ່ເຮົາ ເມື່ອຄັ້ງປະທັບອາໄສເມືອງນະຄະຣະກະ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຈະສະແດງສຸຍຍະຕະກະຖາແກ່ເຮົາ.' ພຣະເຖຣະເມື່ອຈະໃຫ້ພຣະທົດສະພົນຊົງລະນຶກເຖິງ ຈຶ່ງກາບທູນຄຳມີຄຳວ່າ 'ເອກມິທໍ' ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตเมว. กจฺจิเมตํ, ภนฺเตติ เถโร เอกปเท ฐตฺวา สฏฺฐิปทสหสฺสานิ อุคฺคเหตฺวา ธาเรตุํ สมตฺโถ, กึ โส ‘‘สุญฺญตาวิหาเรนา’’ติ เอกํ ปทํ ธาเรตุํ น สกฺขิสฺสติ, โสตุกาเมน ปน ชานนฺเตน วิย ปุจฺฉิตุํ น วฏฺฏติ, ปากฏํ กตฺวา วิตฺถาริยมานํ สุญฺญตากถํ โสตุกาโม อชานนฺโต วิย เอวมาห. เอโก อชานนฺโตปิ ชานนฺโต วิย โหติ, เถโร เอวรูปํ โกหญฺญํ กึ กริสฺสติ, อตฺตโน ชานนฏฺฐาเนปิ ภควโต อปจิตึ ทสฺเสตฺวา ‘‘กจฺจิเมต’’นฺติอาทิมาห.

ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ 'ອິທໍ' ເປັນພຽງນິບາດເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'ກຈ຺ຈິເມຕໍ, ຠນ຺ເຕ' ພຣະເຖຣະຕັ້ງຢູ່ໃນບົດດຽວ ສາມາດຮຽນແລະຊົງຈຳພຣະທັມໄດ້ເຖິງ ໖0,000 ບົດ, ເປັນຫຍັງພຣະເຖຣະນັ້ນຈະບໍ່ສາມາດຊົງຈຳບົດດຽວວ່າ 'ດ້ວຍສຸຍຍະຕະວິຫານ' ໄດ້? ແຕ່ຜູ້ທີ່ປາດຖະໜາຈະຟັງ ບໍ່ຄວນຖາມເໝືອນດັ່ງຜູ້ຮູ້ຢູ່ແລ້ວ, ພຣະອານົນທະເຖຣະຜູ້ປາດຖະໜາຈະຟັງສຸຍຍະຕະກະຖາທີ່ພຣະອົງຊົງສະແດງໃຫ້ແຈ່ມແຈ້ງແລະພິສະດານ ຈຶ່ງເຮັດເໝືອນດັ່ງຜູ້ບໍ່ຮູ້ ແລ້ວກາບທູນຢ່າງນີ້. ບາງຄົນເຖິງແມ່ນບໍ່ຮູ້ ກໍເຮັດເໝືອນດັ່ງຜູ້ຮູ້, ພຣະເຖຣະຈະເຮັດຄວາມມານຍາເຊັ່ນນັ້ນໄປເພື່ອຫຍັງ? ພຣະເຖຣະເຖິງແມ່ນຈະຮູ້ໃນບ່ອນນັ້ນ ແຕ່ເພື່ອສະແດງຄວາມເຄົາລົບຢຳເກງແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງກາບທູນຄຳມີຄຳວ່າ 'ກຈ຺ຈິເມຕໍ' ເປັນຕົ້ນ.

ปุพฺเพปีติ ปฐมโพธิยํ นครกํ อุปนิสฺสาย วิหรณกาเลปิ. เอตรหิปีติ อิทานิปิ. เอวํ ปน วตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อานนฺโท สุญฺญตากถํ โสตุกาโม, เอโก ปน โสตุํ สกฺโกติ, น อุคฺคเหตุํ, เอโก โสตุมฺปิ อุคฺคเหตุมฺปิ สกฺโกติ, น กเถตุํ, อานนฺโท ปน โสตุมฺปิ สกฺโกติ อุคฺคเหตุมฺปิ กเถตุมฺปิ, (กเถมิสฺส) สุญฺญตากถ’’นฺติ. อิติ ตํ กเถนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ สุญฺโญ หตฺถิควาสฺสวฬเวนาติ ตตฺถ กฏฺฐรูปโปตฺถกรูปจิตฺตรูปวเสน กตา หตฺถิอาทโย อตฺถิ, เวสฺสวณมนฺธาตาทีนํ ฐิตฏฺฐาเน จิตฺตกมฺมวเสน กตมฺปิ, รตนปริกฺขตานํ วาตปานทฺวารพนฺธมญฺจปีฐาทีนํ วเสน สณฺฐิตมฺปิ, ชิณฺณปฏิสงฺขรณตฺถํ [Pg.108] ฐปิตมฺปิ ชาตรูปรชตํ อตฺถิ, กฏฺฐรูปาทิวเสน กตา ธมฺมสวนปญฺหปุจฺฉนาทิวเสน อาคจฺฉนฺตา จ อิตฺถิปุริสาปิ อตฺถิ, ตสฺมา น โส เตหิ สุญฺโญ. อินฺทฺริยพทฺธานํ สวิญฺญาณกานํ หตฺถิอาทีนํ, อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ปริภุญฺชิตพฺพสฺส ชาตรูปรชตสฺส, นิพทฺธวาสํ วสนฺตานํ อิตฺถิปุริสานญฺจ อภาวํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ 'ປຸບ຺ເພປິ' ໝາຍເຖິງ ເຖິງແມ່ນໃນສະໄໝປະຖົມໂພທິການ ທີ່ປະທັບອາໄສເມືອງນະຄະຣະກະ. ຄຳວ່າ 'ເອຕຣຫิປິ' ໝາຍເຖິງ ເຖິງແມ່ນໃນການບັດນີ້. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຊົງດຳຣິວ່າ 'ອານົນປາດຖະໜາຈະຟັງສຸຍຍະຕະກະຖາ, ບາງຄົນສາມາດຟັງໄດ້ ແຕ່ບໍ່ສາມາດຮຽນເອົາໄດ້, ບາງຄົນສາມາດຟັງແລະຮຽນເອົາໄດ້ ແຕ່ບໍ່ສາມາດສະແດງໄດ້, ສ່ວນອານົນສາມາດທັງຟັງ ທັງຮຽນເອົາ ແລະ ທັງສະແດງສຸຍຍະຕະກະຖາໄດ້'. ພຣະອົງເມື່ອຈະສະແດງສຸຍຍະຕະກະຖາ ຈຶ່ງຕັດຄຳມີຄຳວ່າ 'ເສຍ຺ຍຖາປິ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ 'ສຸຎ຺ໂຎ ຫຕ຺ຖິຄວາສ຺ສວຬເວນ' ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນປຣາສາດຂອງນາງວິသာຂານັ້ນ ມີຮູບຊ້າງເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຮັດດ້ວຍໄມ້, ດິນໜຽວ ແລະ ພາບຂຽນ, ມີພາບຂຽນໃນບ່ອນປະດິດສະຖານຮູບທ້າວເວດສຸວັນ ແລະ ພຣະເຈົ້າມັນທາຕຸເປັນຕົ້ນ, ມີເງິນແລະຄຳທີ່ປະດັບດ້ວຍແກ້ວຕ່າງໆ ທີ່ຕິດຢູ່ກັບປ່ອງຢ້ຽມ, ປະຕູ, ຕຽງ, ຕັ່ງ ເປັນຕົ້ນ, ແລະ ມີເງິນແລະຄຳທີ່ເກັບໄວ້ເພື່ອບູຣະນະປະຕິສັງຂອນສິ່ງທີ່ຊຸດໂຊມ, ມີຮູບຍິງຊາຍທີ່ເຮັດດ້ວຍໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ແລະ ມີຍິງຊາຍທັງຫຼາຍທີ່ມາເພື່ອຟັງທັມແລະຖາມບັນຫາເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ປຣາສາດນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ວ່າງເປົ່າຈາກສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຊ້າງເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີອິນຊີແລະມີວິນຍານ, ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງເງິນແລະຄຳທີ່ຈະເພິ່ງໃຊ້ສອຍໄດ້ຕາມຄວາມປາດຖະໜາໃນທຸກໆຂະນະ, ແລະ ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຍິງຊາຍຜູ້ອາໄສຢູ່ເປັນປະຈຳ ຈຶ່ງຕັດຄຳນັ້ນ.

ภิกฺขุสงฺฆํ ปฏิจฺจาติ ภิกฺขูสุ หิ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐสุปิ วิหารภตฺตํ สาทิยนฺเตหิ ภิกฺขูหิ เจว คิลานคิลานุปฏฺฐากอุทฺเทสจีวรกมฺมปสุตาทีหิ จ ภิกฺขูหิ โส อสุญฺโญว โหติ, อิติ นิจฺจมฺปิ ภิกฺขูนํ อตฺถิตาย เอวมาห. เอกตฺตนฺติ เอกภาวํ, เอกํ อสุญฺญตํ อตฺถีติ อตฺโถ. เอโก อสุญฺญภาโว อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อมนสิกริตฺวาติ จิตฺเต อกตฺวา อนาวชฺชิตฺวา อปจฺจเวกฺขิตฺวา. คามสญฺญนฺติ คาโมติ ปวตฺตวเสน วา กิเลสวเสน วา อุปฺปนฺนํ คามสญฺญํ. มนุสฺสสญฺญายปิ เอเสว นโย. อรญฺญสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิ กโรติ เอกตฺตนฺติ อิทํ อรญฺญํ, อยํ รุกฺโข, อยํ ปพฺพโต, อยํ นีโลภาโส วนสณฺโฑติ เอวํ เอกํ อรญฺญํเยว ปฏิจฺจ อรญฺญสญฺญํ มนสิ กโรติ. ปกฺขนฺทตีติ โอตรติ. อธิมุจฺจตีติ เอวนฺติ อธิมุจฺจติ. เย อสฺสุ ทรถาติ เย จ ปวตฺตทรถา วา กิเลสทรถา วา คามสญฺญํ ปฏิจฺจ ภเวยฺยุํ, เต อิธ อรญฺญสญฺญาย น สนฺติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อตฺถิ เจวายนฺติ อยํ ปน เอกํ อรญฺญสญฺญํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานา ปวตฺตทรถมตฺตา อตฺถิ.

ບົດວ່າ 'ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປຏິຈ຺ຈ' ໝາຍຄວາມວ່າ ເຖິງແມ່ນເມື່ອພິກຂຸທັງຫຼາຍເຂົ້າໄປບິນທະບາດ, ປຣາສາດນັ້ນກໍບໍ່ວ່າງເປົ່າເລີຍ ດ້ວຍພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ຍິນດີໃນພັດຂອງວິຫານ, ພິກຂຸຜູ້ປ່ວຍໄຂ້, ພິກຂຸຜູ້ພະຍາບານພິກຂຸໄຂ້, ພິກຂຸຜູ້ຮຽນບາລີ, ແລະ ພິກຂຸຜູ້ຂະມັກເຂມັ້ນໃນການເຮັດຈີວອນເປັນຕົ້ນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດຢ່າງນີ້ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງພິກຂຸທັງຫຼາຍເປັນນິດ. ບົດວ່າ 'ເອກຕ຺ຕໍ' ຄື ຄວາມເປັນອັນດຽວ, ອະທິບາຍວ່າ ມີຄວາມວ່າງເປົ່າຢ່າງໜຶ່ງຢູ່, ຄຳວ່າ ມີຄວາມບໍ່ວ່າງເປົ່າຢ່າງໜຶ່ງຢູ່ ກໍຄືກັນ. ບົດວ່າ 'ອມນສິກຣິຕ຺ວາ' ຄື ບໍ່ເຮັດໄວ້ໃນໃຈ, ບໍ່ຄຳນຶງເຖິງ, ບໍ່ພິຈາລະນາ. ບົດວ່າ 'ຄາມສຎ຺ຎໍ' ຄື ສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນໄປວ່າ 'ບ້ານ' ຫຼື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດ. ໃນບົດວ່າ 'ມນຸສ຺ສສຎ຺ຎາຍ' ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ 'ອຣຎ຺ຎສຎ຺ຎໍ ປຏິຈ຺ຈ ມນສິ ກໂຣຕິ ເອກຕ຺ຕໍ' ໝາຍຄວາມວ່າ ມົນສິການອະຣັນຍະສັນຍາ ອາໄສປ່າພຽງຢ່າງດຽວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ນີ້ຄືປ່າ, ນີ້ຄືຕົ້ນໄມ້, ນີ້ຄືພູເຂົາ, ນີ້ຄືແນວປ່າອັນຂຽວສະອຸ່ມ'. ບົດວ່າ 'ປກ຺ຂນ຺ທຕິ' ຄື ຢັ່ງລົງ. ບົດວ່າ 'ອຘິມຸຈ຺ຈຕິ' ຄື ນ້ອມໃຈເຊື່ອຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ 'ເຍ ອສ຺ສຸ ທຣຖາ' ໝາຍຄວາມວ່າ ຄວາມກະວົນກະວາຍໃນສັງຂານ ຫຼື ຄວາມກະວົນກະວາຍໃນກິເລດໃດໆ ທີ່ເພິ່ງເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສຄາມະສັນຍາ, ຄວາມກະວົນກະວາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີໃນອະຣັນຍະສັນຍານີ້. ໃນບົດທີສອງ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ 'ອດ຺ຖິ ເຈວາຍໍ' ໝາຍຄວາມວ່າ ຍັງມີຢູ່ແຕ່ພຽງຄວາມກະວົນກະວາຍໃນສັງຂານ ທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສອະຣັນຍະສັນຍາພຽງຢ່າງດຽວນີ້.

ยญฺหิ โข ตตฺถ น โหตีติ ยํ มิคารมาตุปาสาเท หตฺถิอาทโย วิย อิมิสฺสา อรญฺญสญฺญาย คามสญฺญามนุสฺสสญฺญาวเสน อุปฺปชฺชมานํ ปวตฺตทรถกิเลสทรถชาตํ, ตํ น โหติ. ยํ ปน ตตฺถ อวสิฏฺฐนฺติ ยํ มิคารมาตุปาสาเท ภิกฺขุสงฺโฆ วิย ตตฺถ อรญฺญสญฺญาย ปวตฺตทรถมตฺตํ อวสิฏฺฐํ โหติ. ตํ สนฺตมิทํ อตฺถีติ ปชานาตีติ ตํ วิชฺชมานเมว ‘‘อตฺถิ อิท’’นฺติ ปชานาติ, สุญฺญตาวกฺกนฺตีติ สุญฺญตานิพฺพตฺติ.

ບົດວ່າ 'ຍຎ຺ຫິ ໂຂ ຕຕ຺ຖ ນ ໂຫຕິ' ໝາຍຄວາມວ່າ ຄວາມກະວົນກະວາຍໃນສັງຂານແລະຄວາມກະວົນກະວາຍໃນກິເລດທັງຫຼາຍ ທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄາມະສັນຍາແລະມະນຸດສະສັນຍາ ໃນອະຣັນຍະສັນຍານີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເໝືອນດັ່ງຊ້າງເປັນຕົ້ນບໍ່ມີຢູ່ໃນປຣາສາດຂອງມິຄາຣะມາດາ. ບົດວ່າ 'ຍໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ອວສິຏ຺ຐໍ' ໝາຍຄວາມວ່າ ພຽງແຕ່ຄວາມກະວົນກະວາຍໃນສັງຂານ ທີ່ເຫຼືອຢູ່ໃນອະຣັນຍະສັນຍານັ້ນ ເໝືອນດັ່ງພິກຂຸສົງເຫຼືອຢູ່ໃນປຣາສາດຂອງມິຄາຣະມາດາ. ບົດວ່າ 'ຕໍ ສນ຺ຕມິທໍ ອຕ຺ຖີຕິ ປຊານາຕິ' ໝາຍຄວາມວ່າ ຍ່ອມຮູ້ຊັດສິ່ງທີ່ມີຢູ່ແທ້ໆ ນັ້ນວ່າ 'ສິ່ງນີ້ມີຢູ່'. ຄຳວ່າ 'ສຸຎ຺ຎຕາວກ຺ກນ຺ຕິ' ຄື ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສຸຍຍະຕາ.

๑๗๗. อมนสิกริตฺวา มนุสฺสสญฺญนฺติ อิธ คามสญฺญํ น คณฺหาติ. กสฺมา? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘มนุสฺสสญฺญาย คามสญฺญํ นิวตฺเตตฺวา, อรญฺญสญฺญาย มนุสฺสสญฺญํ, ปถวีสญฺญาย อรญฺญสญฺญํ, อากาสานญฺจายตนสญฺญาย ปถวีสญฺญํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาย อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ[Pg.109], วิปสฺสนาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญํ, มคฺเคน วิปสฺสนํ นิวตฺเตตฺวา อนุปุพฺเพน อจฺจนฺตสุญฺญตํ นาม ทสฺเสสฺสามี’’ติ. ตสฺมา เอวํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ ปถวีสญฺญนฺติ กสฺมา อรญฺญสญฺญํ ปหาย ปถวีสญฺญํ มนสิ กโรติ? อรญฺญสญฺญาย วิเสสานธิคมนโต. ยถา หิ ปุริสสฺส รมณียํ เขตฺตฏฺฐานํ ทิสฺวา – ‘‘อิธ วุตฺตา สาลิอาทโย สุฏฺฐุ สมฺปชฺชิสฺสนฺติ, มหาลาภํ ลภิสฺสามี’’ติ สตฺตกฺขตฺตุมฺปิ เขตฺตฏฺฐานํ โอโลเกนฺตสฺส สาลิอาทโย น สมฺปชฺชนฺเตว, สเจ ปน ตํ ฐานํ วิหตขาณุกกณฺฏกํ กตฺวา กสิตฺวา วปติ, เอวํ สนฺเต สมฺปชฺชนฺติ, เอวเมว – ‘‘อิทํ อรญฺญํ, อยํ รุกฺโข, อยํ ปพฺพโต, อยํ นีโลภาโส วนสณฺโฑ’’ติ สเจปิ สตฺตกฺขตฺตุํ อรญฺญสญฺญํ มนสิ กโรติ, เนวูปจารํ น สมาธึ ปาปุณาติ, ปถวีสญฺญาย ปนสฺส ธุวเสวนํ กมฺมฏฺฐานํ ปถวีกสิณํ ปริกมฺมํ กตฺวา ฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานมฺปิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สกฺกา อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ. ตสฺมา อรญฺญสญฺญํ ปหาย ปถวีสญฺญํ มนสิ กโรติ. ปฏิจฺจาติ ปฏิจฺจ สมฺภูตํ.

໑໗໗. ບົດວ່າ 'ອມນສິກຣິຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສສຎ຺ຎໍ' ໃນວາລະນີ້ ພຣະອົງບໍ່ຊົງຖືເອົາຄາມະສັນຍາ. ເພາະເຫດໃດ? ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າມີພຣະດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາຈະລະຄາມະສັນຍາດ້ວຍມະນຸດສະສັນຍາ, ລະມະນຸດສະສັນຍາດ້ວຍອະຣັນຍະສັນຍາ, ລະອະຣັນຍະສັນຍາດ້ວຍປະຖະວີສັນຍາ, ລະປະຖະວີສັນຍາດ້ວຍອາກາສານັນຈາຍະຕະນະສັນຍາ... ລະອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະສັນຍາດ້ວຍເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະສັນຍາ, ລະເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະສັນຍາດ້ວຍວິປັດສະນາ, ລະວິປັດສະນາດ້ວຍມັກ ແລ້ວສະແດງທັມອັນເປັນອັດຈັນຕະສຸຍຍະຕະໂດຍລຳດັບ'. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງປາຣົບພຣະທັມມະເທດສະໜານີ້. ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ 'ປຖວີສຎ຺ຎໍ' ຖາມວ່າ ເພາະເຫດໃດພິກຂຸຈຶ່ງລະອະຣັນຍະສັນຍາ ແລ້ວມົນສິການປະຖະວີສັນຍາ? ຕອບວ່າ ເພາະບໍ່ບັນລຸຄຸນວິເສດດ້ວຍອະຣັນຍະສັນຍາ. ປຽບເໝືອນ ບຸຣຸດເຫັນພື້ນທີ່ນາອັນໜ້າຍິນດີແລ້ວ ຄິດວ່າ 'ເຂົ້າສາລີເປັນຕົ້ນທີ່ຫວ່ານໃນນານີ້ ຍ່ອມຈະເລີນງອກງາມດີ, ເຮົາຈັກໄດ້ລາບໃຫຍ່', ເຖິງແມ່ນລາວຈະເບິ່ງພື້ນທີ່ນານັ້ນເຖິງ ໗ ເທື່ອ ເຂົ້າສາລີເປັນຕົ້ນກໍບໍ່ມີວັນຈະເລີນງອກງາມຂຶ້ນມາໄດ້ເລີຍ, ແຕ່ຖ້າລາວຖາກຖາງຕໍແລະໜາມໃນພື້ນທີ່ນານັ້ນແລ້ວ ໄຖແລະຫວ່ານພືດ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ພືດຜົນຈຶ່ງຈະເລີນງອກງາມໄດ້, ເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນແລ້ວ ເຖິງແມ່ນພິກຂຸຈະມົນສິການອະຣັນຍະສັນຍາເຖິງ ໗ ເທື່ອຢ່າງນີ້ວ່າ 'ນີ້ຄືປ່າ, ນີ້ຄືຕົ້ນໄມ້, ນີ້ຄືພູເຂົາ, ນີ້ຄືແນວປ່າອັນຂຽວສະອຸ່ມ', ກໍບໍ່ອາດບັນລຸອຸປະຈາຣະສະມາທິ ຫຼື ອັບປະນາສະມາທິໄດ້ເລີຍ. ແຕ່ເມື່ອພິກຂຸນັ້ນເຮັດປະຖະວີກະສິນປະຣິກຳ ອັນເປັນກັມມັດຖານທີ່ຕ້ອງເສບເນືອງໆ ດ້ວຍປະຖະວີສັນຍາ ເຮັດຊານທັງຫຼາຍໃຫ້ບັງເກີດແລ້ວ ຈະເລີນວິປັດສະນາທີ່ມີຊານເປັນປະທັດຖານ ກໍສາມາດບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນໄດ້. ເພາະສະນັ້ນ ພິກຂຸຈຶ່ງລະອະຣັນຍະສັນຍາ ແລ້ວມົນສິການປະຖະວີສັນຍາ. ບົດວ່າ 'ປຏິຈ຺ຈ' ຄື ອາໄສກັນເກີດຂຶ້ນ.

อิทานิ ยสฺมึ ปถวีกสิเณ โส ปถวีสญฺญี โหติ, ตสฺส โอปมฺมทสฺสนตฺถํ เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ อุสภสฺส เอตนฺติ อาสภํ. อญฺเญสํ ปน คุนฺนํ คณฺฑาปิ โหนฺติ ปหาราปิ. เตสญฺหิ จมฺมํ ปสาริยมานํ นิพฺพลิกํ น โหติ, อุสภสฺส ลกฺขณสมฺปนฺนตาย เต โทสา นตฺถิ. ตสฺมา ตสฺส จมฺมํ คหิตํ. สงฺกุสเตนาติ ขิลสเตน. สุวิหตนฺติ ปสาเรตฺวา สุฏฺฐุ วิหตํ. อูนกสตสงฺกุวิหตญฺหิ นิพฺพลิกํ น โหติ, สงฺกุสเตน วิหตํ เภริตลํ วิย นิพฺพลิกํ โหติ. ตสฺมา เอวมาห. อุกฺกูลวิกฺกูลนฺติ อุจฺจนีจํ ถลฏฺฐานํ นินฺนฏฺฐานํ. นทีวิทุคฺคนฺติ นทิโย เจว ทุคฺคมฏฺฐานญฺจ. ปถวีสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิ กโรติ เอกตฺตนฺติ กสิณปถวิยํเยว ปฏิจฺจ สมฺภูตํ เอกํ สญฺญํ มนสิ กโรติ. ทรถมตฺตาติ อิโต ปฏฺฐาย สพฺพวาเรสุ ปวตฺตทรถวเสน ทรถมตฺตา เวทิตพฺพา.

ບັດນີ້ ໃນປະຖະວີກະສິນໃດ ພິກຂຸນັ້ນເປັນຜູ້ມີສັນຍາໃນປະຖະວີ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕຣັດຄຳວ່າ 'ເສຍຍະຖາປິ' ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງອຸປະມາໃນປະຖະວີກະສິນນັ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ອາສະພັງ' (āsabhaṃ) ໄດ້ແກ່ ໜັງຂອງໂຄອຸສະພະ. ສ່ວນໂຄເຫຼົ່າອື່ນ ຍ່ອມມີທັງປຸ່ມປູດ ແລະຮອຍຖືກຕີ. ເພາະວ່າ ໜັງຂອງໂຄເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອຖືກຂຶງ ຍ່ອມບໍ່ປາສະຈາກຮອຍຫ່ຽວຢົ້ນ, ແຕ່ເພາະຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍລັກສະນະຂອງໂຄອຸສະພະ ໂທດເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງບໍ່ມີ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງຖືເອົາໜັງຂອງໂຄອຸສະພະນັ້ນມາເປັນອຸປະມາ. ຄຳວ່າ 'ສັງກຸສະເຕນະ' (saṅkusatena) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຫຼັກຮ້ອຍຫຼັກ. ຄຳວ່າ 'ສຸວິຫະຕັງ' (suvihatanti) ໄດ້ແກ່ ຂຶງແຜ່ອອກແລ້ວຕອກຫຼັກໄວ້ເປັນຢ່າງດີ. ເພາະວ່າ ໜັງທີ່ຂຶງດ້ວຍຫຼັກບໍ່ເຖິງຮ້ອຍ ຍ່ອມບໍ່ປາສະຈາກຮອຍຫ່ຽວຢົ້ນ, ສ່ວນໜັງທີ່ຂຶງດ້ວຍຫຼັກຮ້ອຍຫຼັກ ຍ່ອມປາສະຈາກຮອຍຫ່ຽວຢົ້ນ ເໝືອນໜ້າກອງ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດໄວ້ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ອຸກກູລະວິກກູລັງ' (ukkūlavikkūlaṃ) ໄດ້ແກ່ ທີ່ສູງໆ ຕ່ຳໆ ຄື ບ່ອນດອນ ແລະບ່ອນລຸ່ມ. ຄຳວ່າ 'ນະທີວິທຸກຄັງ' (nadīviduggaṃ) ໄດ້ແກ່ ແມ່ນ້ຳ ແລະບ່ອນທີ່ໄປໄດ້ຍາກ. ຄຳວ່າ 'ປະຖະວີສັນຍັງ ປະຕິດຈະ ມະນະສິ ກະໂຣຕິ ເອກັດຕັງ' (pathavīsaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattaṃ) ໄດ້ແກ່ ມົນສິການຄວາມເປັນໜຶ່ງ (ເອກະພາບ) ອັນເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສປະຖະວີກະສິນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ທະຣະຖະມັດຕາ' (darathamattā) ໄດ້ແກ່ ຄວາມກະວົນກະວາຍພຽງເລັກນ້ອຍ ອັນເກີດຂຶ້ນໃນວາລະທັງປວງ ຕັ້ງແຕ່ບົດນີ້ເປັນຕົ້ນໄປ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກະວົນກະວາຍທີ່ເປັນໄປ.

๑๘๒. อนิมิตฺตํ เจโตสมาธินฺติ วิปสฺสนาจิตฺตสมาธึ. โส หิ นิจฺจนิมิตฺตาทิวิรหิโต อนิมิตฺโตติ วุจฺจติ. อิมเมว กายนฺติ วิปสฺสนาย วตฺถุํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อิมเมวาติ อิมํ เอว จตุมหาภูติกํ. สฬายตนิกนฺติ [Pg.110] สฬายตนปฏิสํยุตฺตํ. ชีวิตปจฺจยาติ ยาว ชีวิตินฺทฺริยานํ ปวตฺติ, ตาว ชีวิตปจฺจยา ปวตฺตทรถมตฺตา อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ.

໑໘໒. ຄຳວ່າ 'ອະນິມິດຕັງ ເຈໂຕສະມາທິງ' (animittaṃ cetosamādhiṃ) ໄດ້ແກ່ ສະມາທິໃນວິປັດສະນາຈິດ. ເພາະວ່າ ສະມາທິນັ້ນ ປາສະຈາກນິມິດວ່າມີຄວາມທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊົງຮຽກວ່າ 'ອະນິມິດຕະ' (ບໍ່ມີນິມິດ). ຄຳວ່າ 'ອິມັງ ເອວະ ກາຍັງ' (imameva kāyaṃ) ຊົງສະແດງເຖິງວັດຖຸ (ອາຣົມ) ແຫ່ງວິປັດສະນາ. ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ 'ອິມັງ ເອວະ' (imameva) ໄດ້ແກ່ ກາຍອັນປະກອບດ້ວຍມະຫາພູດຮູບ 4 ນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ 'ສະລາຍະຕະນິກັງ' (saḷāyatanikaṃ) ໄດ້ແກ່ ກາຍອັນເນື່ອງດ້ວຍອາຍະຕະນະ 6. ຄຳວ່າ 'ຊີວິຕະປັດຈະຍາ' (jīvitapaccayā) ມີອະທິບາຍວ່າ ຕາບໃດທີ່ຊີວິຕິນຊີຍັງເປັນໄປຢູ່ ຕາບນັ້ນ ຄວາມກະວົນກະວາຍພຽງເລັກນ້ອຍອັນເປັນໄປເພາະປັດໄຈຄືຊີວິດ ກໍຍັງມີຢູ່.

๑๘๓. ปุน อนิมิตฺตนฺติ วิปสฺสนาย ปฏิวิปสฺสนํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. กามาสวํ ปฏิจฺจาติ กามาสวํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนปวตฺตทรถา อิธ น สนฺติ, อริยมคฺเค เจว อริยผเล จ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อิมเมว กายนฺติ อิมํ อุปาทิเสสทรถทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อิติ มนุสฺสสญฺญาย คามสญฺญํ นิวตฺเตตฺวา…เป… มคฺเคน วิปสฺสนํ นิวตฺเตตฺวา อนุปุพฺเพน อจฺจนฺตสุญฺญตา นาม ทสฺสิตา โหติ.

໑໘໓. ຄຳວ່າ 'ອະນິມິດຕັງ' (animittaṃ) ທີ່ຕຣັດອີກເທື່ອໜຶ່ງນັ້ນ ຕຣັດໄວ້ເພື່ອສະແດງວິປັດສະນາຊ້ອນວິປັດສະນາ (ປະຕິວິປັດສະນາ). ຄຳວ່າ 'ກາມາສະວັງ ປະຕິດຈະ' (kāmāsavaṃ paṭicca) ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມກະວົນກະວາຍທີ່ເປັນໄປເຊິ່ງຈະເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສກາມາສະວະ ຍ່ອມບໍ່ມີໃນທີ່ນີ້ ຄື ບໍ່ມີທັງໃນອະລິຍະມັກ ແລະອະລິຍະຜົນ. ຄຳວ່າ 'ອິມັງ ເອວະ ກາຍັງ' (imameva kāyaṃ) ນີ້ ຕຣັດໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມກະວົນກະວາຍທີ່ຍັງເຫຼືອຢູ່ (ອຸປາທິເສສະ). ດ້ວຍເຫດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງທັມມະທີ່ຊື່ວ່າ ສຸຍຍະຕາອັນຍອດຢ້ຽມ (ອັດຈັນຕະສຸຍຍະຕາ) ໂດຍລຳດັບ ດ້ວຍການລະຄາມະສັນຍາດ້ວຍມະນຸດສະສັນຍາ... ລະວິປັດສະນາດ້ວຍມັກ.

๑๘๔. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. อนุตฺตรนฺติ อุตฺตรวิรหิตํ สพฺพเสฏฺฐํ. สุญฺญตนฺติ สุญฺญตผลสมาปตฺตึ. ตสฺมาติ ยสฺมา อตีเตปิ, พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกสงฺขาตา สมณพฺราหฺมณา. อนาคเตปิ, เอตรหิปิ พุทฺธพุทฺธสาวกสงฺขาตา สมณพฺราหฺมณา อิมํเยว ปริสุทฺธํ ปรมํ อนุตฺตรํ สุญฺญตํ อุปสมฺปชฺช วิหรึสุ วิหริสฺสนฺติ วิหรนฺติ จ, ตสฺมา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໑໘໔. ຄຳວ່າ 'ປະຣິສຸດທັງ' (parisuddhaṃ) ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງ. ຄຳວ່າ 'ອະນຸດຕະຣັງ' (anuttaraṃ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີທັມອື່ນຍິ່ງກວ່າ ຄື ປະເສີດທີ່ສຸດໃນທັມທັງປວງ. ຄຳວ່າ 'ສຸຍຍະຕັງ' (suññataṃ) ໄດ້ແກ່ ສຸຍຍະຕະຜົນສະມາບັດ. ຄຳວ່າ 'ຕັສມາ' (tasmā) ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຫດທີ່ເຖິງແມ່ນໃນອະດີດ ພວກສະມະນະພຣາມຜູ້ໄດ້ແກ່ ພຣະພຸດທະເຈົ້າ ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ແລະພຣະສາວົກ. ເຖິງແມ່ນໃນອະນາຄົດ ແລະໃນປັດຈຸບັນນີ້ ພວກສະມະນະພຣາມຜູ້ໄດ້ແກ່ ພຣະພຸດທະເຈົ້າ ແລະພຣະສາວົກຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ກໍໄດ້ເຂົ້າເຖິງແລ້ວຢູ່ ຈະເຂົ້າເຖິງແລ້ວຢູ່ ແລະກຳລັງເຂົ້າເຖິງແລ້ວຢູ່ ເຊິ່ງສຸຍຍະຕາອັນບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ ບໍ່ມີທັມອື່ນຍິ່ງກວ່ານີ້ເອງ, ເພາະສະນັ້ນ (ຈຶ່ງຕຣັດຄຳນັ້ນ). ຄຳທີ່ເຫຼືອໃນບົດທັງປວງ ຍ່ອມມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປັບປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ

จูฬสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາຈູລະສຸຍຍະຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. มหาสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา

໒. ການພັນລະນາມะຫາສຸຍຍະຕະສູດ

๑๘๕. เอวํ เม สุตนฺติ มหาสุญฺญตสุตฺตํ. ตตฺถ กาฬเขมกสฺสาติ ฉวิวณฺเณน โส กาโฬ, เขมโกติ ปนสฺส นามํ. วิหาโรติ ตสฺมึเยว นิคฺโรธาราเม เอกสฺมึ ปเทเส ปากาเรน ปริกฺขิปิตฺวา ทฺวารโกฏฺฐกํ มาเปตฺวา หํสวฏฺฏกาทิเสนาสนานิ เจว มณฺฑลมาฬโภชนสาลาทีนิ จ ปติฏฺฐเปตฺวา กโต วิหาโร. สมฺพหุลานิ เสนาสนานีติ มญฺโจ ปีฐํ ภิสิพิมฺโพหนํ ตฏฺฏิกา จมฺมขณฺโฑ ติณสนฺถาโร ปณฺณสนฺถาโร ปลาลสนฺถาโรติอาทีนิ ปญฺญตฺตานิ โหนฺติ, มญฺเจน มญฺจํ…เป… ปลาลสนฺถาเรเนว ปลาลสนฺถารํ อาหจฺจ ฐปิตานิ, คณภิกฺขูนํ วสนฏฺฐานสทิสํ อโหสิ.

໑໘໕. ພຣະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' (evaṃ me sutaṃ) ນີ້ ຄື ມະຫາສຸຍຍະຕະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ກາລະເຂມະກັດສະ' (kāḷakhemakassa) ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະສາກະຍະນັ້ນມີຜິວກາຍດຳ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ກາລະ, ສ່ວນຄຳວ່າ ເຂມະກະ ເປັນຊື່ເດີມຂອງເພິ່ນ. ຄຳວ່າ 'ວິຫາໂຣ' (vihāro) ໄດ້ແກ່ ວິຫານທີ່ສ້າງຂຶ້ນໃນສ່ວນໜຶ່ງຂອງນິໂຄຣທາຣາມນັ້ນເອງ ໂດຍການອ້ອມກຳແພງ ສ້າງຊຸ້ມປະຕູ ແລະຈັດຕັ້ງເສນາສະນະມີຫຼັງຄາຊົງຫົງເປັນຕົ້ນ ຕະຫຼອດຮອດໂຮງກົມ (ມົນທົບ) ແລະໂຮງສັນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສຳພະຫຸລານິ ເສນາສະນານິ' (sambahulāni senāsanāni) ໄດ້ແກ່ ເສນາສະນະມີຕຽງ, ຕັ່ງ, ຟູກ, ໝອນ, ສາດ, ແຜ່ນໜັງ, ເຄື່ອງປູລາດດ້ວຍຫຍ້າ, ເຄື່ອງປູລາດດ້ວຍໃບໄມ້ ແລະເຄື່ອງປູລາດດ້ວຍເຟືອງເປັນຕົ້ນ ທີ່ໄດ້ຈັດຕັ້ງໄວ້, ໂດຍວາງຕຽງຊິດກັນ... ວາງເຄື່ອງປູລາດດ້ວຍເຟືອງຊິດກັນ ເຊິ່ງມີລັກສະນະຄືກັບທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພິກຂຸຜູ້ຢູ່ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະ.

สมฺพหุลา [Pg.111] นุ โขติ ภควโต โพธิปลฺลงฺเกเยว สพฺพกิเลสานํ สมุคฺฆาฏิตตฺตา สํสโย นาม นตฺถิ, วิตกฺกปุพฺพภาคา ปุจฺฉา, วิตกฺกปุพฺพภาเค จายํ นุกาโร นิปาตมตฺโต. ปาฏิมตฺถกํ คจฺฉนฺเต อวินิจฺฉิโต นาม น โหติ. อิโต กิร ปุพฺเพ ภควตา ทส ทฺวาทส ภิกฺขู เอกฏฺฐาเน วสนฺตา น ทิฏฺฐปุพฺพา.

ຄຳວ່າ 'ສຳພະຫຸລາ ນຸ ໂຂ' (sambahulā nu kho) ນີ້ ຄວາມສົງໄສຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ ເພາະຊົງຖອນກິເລດທັງປວງໄດ້ແລ້ວ ຕັ້ງແຕ່ປະທັບຢູ່ທີ່ໂພທິບັນລັງ, ແຕ່ເປັນຄຳຖາມທີ່ມີຄວາມຕຣຶກເປັນເບື້ອງຕົ້ນ, ແລະອັກສອນ 'ນຸ' ໃນຄຳຖາມທີ່ມີຄວາມຕຣຶກເປັນເບື້ອງຕົ້ນນີ້ ເປັນພຽງນິບາດເທົ່ານັ້ນ. ເມື່ອພຣະອົງຊົງສະແດງທັມມະເທດສະໜາໄປເຖິງຍອດ ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມບໍ່ຕົກລົງ (ບໍ່ແນ່ໃຈ) ເລີຍ. ໄດ້ຍິນວ່າ ກ່ອນໜ້ານີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ເຄີຍເຫັນພິກຂຸ 10 ຫຼື 12 ຮູບ ຢູ່ຮ່ວມກັນໃນບ່ອນດຽວກັນມາກ່ອນ.

อถสฺส เอตทโหสิ – คณวาโส นามายํ วฏฺเฏ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ นทีโอติณฺณอุทกสทิโส, นิรยติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยาสุรกาเยสุปิ, มนุสฺสโลก-เทวโลกพฺรหฺมโลเกสุปิ คณวาโสว อาจิณฺโณ. ทสโยชนสหสฺโส หิ นิรโย ติปุจุณฺณภริตา นาฬิ วิย สตฺเตหิ นิรนฺตโร, ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณกรณฏฺฐาเน สตฺตานํ ปมาณํ วา ปริจฺเฉโท วา นตฺถิ, ตถา วาสีหิ ตจฺฉนาทิฐาเนสุ, อิติ คณภูตาว ปจฺจนฺติ. ติรจฺฉานโยนิยํ เอกสฺมึ วมฺมิเก อุปสิกานํ ปมาณํ วา ปริจฺเฉโท วา นตฺถิ, ตถา เอเกกพิลาทีสุปิ กิปิลฺลิกาทีนํ. ติรจฺฉานโยนิยมฺปิ คณวาโสว. เปตนครานิ จ คาวุติกานิ อฑฺฒโยชนิกานิปิ เปตภริตานิ โหนฺติ. เอวํ เปตฺติวิสเยปิ คณวาโสว. อสุรภวนํ ทสโยชนสหสฺสํ กณฺเณ ปกฺขิตฺตสูจิยา กณฺณพิลํ วิย โหติ. อิติ อสุรกาเยปิ คณวาโสว. มนุสฺสโลเก สาวตฺถิยํ สตฺตปณฺณาส กุลสตสหสฺสานิ, ราชคเห อนฺโต จ พหิ จ อฏฺฐารส มนุสฺสโกฏิโย วสึสุ. เอวํ อญฺเญสุปิ ฐาเนสูติ มนุสฺสโลเกปิ คณวาโสว. ภุมฺมเทวตา อาทึ กตฺวา เทวโลกพฺรหฺมโลเกสุปิ คณวาโสว. เอเกกสฺส หิ เทวปุตฺตสฺส อฑฺฒติยา นาฏกโกฏิโย โหนฺติ, นวปิ โกฏิโย โหนฺติ, เอกฏฺฐาเน ทสสหสฺสาปิ พฺรหฺมาโน วสนฺติ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ມີພຣະດຳຣິວ່າ 'ການຢູ່ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະນີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ສັດທັງຫຼາຍເຄີຍປະພຶດປະຕິບັດກັນມາຕະຫຼອດໃນສັງສາຣະວັດ ເໝືອນດັ່ງນ້ຳທີ່ໄຫຼລົງສູ່ແມ່ນ້ຳ, ເຖິງແມ່ນໃນນະຣົກ, ກຳເນີດເດຍຣັດສານ, ເປດວິໄສ, ອະສຸຣະກາຍ, ຕະຫຼອດຮອດມະນຸດສະໂລກ, ເທວະໂລກ ແລະພຣົມມະໂລກ ການຢູ່ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະກໍເປັນສິ່ງທີ່ປະພຶດກັນມາແລ້ວ'. ດ້ວຍວ່າ ມະຫານະຣົກກວ້າງ 10,000 ໂຍດ ຍ່ອມແໜ້ນໜາໄປດ້ວຍສັດທັງຫຼາຍ ເໝືອນດັ່ງບອກໄມ້ໄຜ່ທີ່ເຕັມໄປດ້ວຍຜົງກົ່ວ, ໃນສະຖານທີ່ລົງທັນດ້ວຍເຄື່ອງພັນທະນາການ 5 ປະການ ປະມານ ຫຼືຂອບເຂດຂອງສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ມີ, ແລະໃນສະຖານທີ່ຖາກດ້ວຍພ້າເປັນຕົ້ນກໍເໝືອນກັນ, ພວກສັດຍ່ອມຖືກເຜົາໄໝ້ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະຢ່າງນີ້. ໃນກຳເນີດເດຍຣັດສານ ປະມານ ຫຼືຂອບເຂດຂອງປວກໃນຈອມປວກໜຶ່ງໆ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ແລະປະມານຂອງມົດດຳມົດແດງໃນຮູໜຶ່ງໆ ກໍບໍ່ມີເໝືອນກັນ. ໃນກຳເນີດເດຍຣັດສານກໍມີການຢູ່ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນເມືອງເປດທີ່ມີຂະໜາດ 1 ຄາວຸດ ຫຼືເຄິ່ງໂຍດ ກໍເຕັມໄປດ້ວຍເປດທັງຫຼາຍ. ໃນເປດວິໄສກໍມີການຢູ່ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະຢ່າງນີ້. ອະສຸຣະພົບກວ້າງ 10,000 ໂຍດ ຍ່ອມແໜ້ນໜາເໝືອນດັ່ງຮູຫູທີ່ຖືກແຍ່ດ້ວຍເຂັມ. ໃນອະສຸຣະກາຍກໍມີການຢູ່ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະຢ່າງນີ້. ໃນມະນຸດສະໂລກ ໃນເມືອງສາວັດຖີ ມີຕະກູນຢູ່ອາໄສ 5,700,000 ຕະກູນ, ໃນເມືອງຣາຊະຄຶ ມີມະນຸດອາໄສຢູ່ທັງພາຍໃນແລະພາຍນອກເມືອງ 18 ໂກດ. ໃນສະຖານທີ່ອື່ນໆ ກໍມີລັກສະນະຢ່າງນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນໃນມະນຸດສະໂລກ ກໍມີການຢູ່ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະເທົ່ານັ້ນ. ເລີ່ມຕັ້ງແຕ່ພູມມະເທວະດາເປັນຕົ້ນໄປ ເຖິງແມ່ນໃນເທວະໂລກແລະພຣົມມະໂລກ ກໍມີການຢູ່ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ເທວະບຸດແຕ່ລະອົງ ຍ່ອມມີນາງຟ້ານັກຟ້ອນ 2 ໂກດເຄິ່ງ ບາງອົງກໍມີເຖິງ 9 ໂກດ, ແລະໃນສະຖານທີ່ດຽວກັນ ພຣົມທັງຫຼາຍເຖິງ 10,000 ອົງ ກໍຢູ່ຮ່ວມກັນ.

ตโต จินฺเตสิ – ‘‘มยา สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ คณวาสวิทฺธํสนตฺถํ ทส ปารมิโย ปูริตา, อิเม จ ภิกฺขู อิโต ปฏฺฐาเยว คณํ พนฺธิตฺวา คณาภิรตา ชาตา อนนุจฺฉวิกํ กโรนฺตี’’ติ. โส ธมฺมสํเวคํ อุปฺปาเทตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘สเจ ‘เอกฏฺฐาเน ทฺวีหิ ภิกฺขูหิ น วสิตพฺพ’นฺติ สกฺกา ภเวยฺย สิกฺขาปทํ ปญฺญเปตุํ, สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปยฺยํ, น โข ปเนตํ สกฺกา. หนฺทาหํ มหาสุญฺญตาปฏิปตฺตึ นาม สุตฺตนฺตํ [Pg.112] เทเสมิ, ยํ สิกฺขากามานํ กุลปุตฺตานํ สิกฺขาปทปญฺญตฺติ วิย นครทฺวาเร นิกฺขิตฺตสพฺพกายิกอาทาโส วิย จ ภวิสฺสติ. ตโต ยถา นาเมกสฺมึ อาทาเส ขตฺติยาทโย อตฺตโน วชฺชํ ทิสฺวา ตํ ปหาย อนวชฺชา โหนฺติ, เอวเมวํ มยิ ปรินิพฺพุเตปิ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ อิมํ สุตฺตํ อาวชฺชิตฺวา คณํ วิโนเทตฺวา เอกีภาวาภิรตา กุลปุตฺตา วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ. ภควโต จ มโนรถํ ปูเรนฺตา วิย อิมํ สุตฺตํ อาวชฺชิตฺวา คณํ วิโนเทตฺวา วฏฺฏทุกฺขํ เขเปตฺวา ปรินิพฺพุตา กุลปุตฺตา คณนปถํ วีติวตฺตา. วาลิกปิฏฺฐิวิหาเรปิ หิ อาภิธมฺมิกอภยตฺเถโร นาม วสฺสูปนายิกสมเย สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อิมํ สุตฺตํ สญฺฌายิตฺวา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอวํ กาเรติ, มยํ กึ กโรมา’’ติ อาห. เต สพฺเพปิ อนฺโตวสฺเส คณํ วิโนเทตฺวา เอกีภาวาภิรตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. คณเภทนํ นาม อิทํ สุตฺตนฺติ.

ລຳດັບນັ້ນ ພຣະອົງຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາໄດ້ບຳເພັນບາຣະມີ 10 ປະການ ຕະຫຼອດ 4 ອະສົງໄຂແສນກັປ ເພື່ອທຳລາຍການຢູ່ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະ, ແຕ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ ຕັ້ງແຕ່ເວລານີ້ເປັນຕົ້ນໄປ ກໍກັບມາຮວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະ ຍິນດີໃນໝູ່ຄະນະ ເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ເໝາະສົມ'. ພຣະອົງຊົງເກີດທັມມະສັງເວດແລ້ວ ຊົງດຳຣິອີກວ່າ 'ຫາກວ່າເຮົາສາມາດບັນຍັດສິກຂາບົດວ່າ 'ພິກຂຸ 2 ຮູບ ບໍ່ພຶງຢູ່ຮ່ວມກັນໃນບ່ອນດຽວກັນ' ໄດ້, ເຮົາກໍຈະບັນຍັດສິກຂາບົດນັ້ນ, ແຕ່ການບັນຍັດນັ້ນບໍ່ອາດເຮັດໄດ້. ເອົາເຖີດ, ເຮົາຈະສະແດງພຣະສູດຊື່ວ່າ ມະຫາສຸຍຍະຕາປະຕິບັດ ເຊິ່ງຈະເປັນເໝືອນການບັນຍັດສິກຂາບົດແກ່ກຸນລະບຸດຜູ້ໃຄ່ໃນການສຶກສາ ແລະເປັນເໝືອນແວ່ນແຍງເງົາໝົດທັງຕົວ ທີ່ຕັ້ງໄວ້ທີ່ປະຕູເມືອງ. ຈາກນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງພວກກະສັດເປັນຕົ້ນ ເມື່ອແນມເບິ່ງແວ່ນແຍງແລ້ວ ເຫັນໂທດ (ຮອຍເປື້ອນ) ຂອງຕົນ ກໍລະໂທດນັ້ນເສຍ ແລ້ວກາຍເປັນຜູ້ບໍ່ມີໂທດ, ໃນທຳນອງດຽວກັນ ເຖິງແມ່ນເມື່ອເຮົາປໍຣິນິບພານໄປແລ້ວ ຕະຫຼອດ 5,000 ປີ ກຸນລະບຸດທັງຫຼາຍເມື່ອພິຈາຣະນາພຣະສູດນີ້ແລ້ວ ລະການຢູ່ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະ ຍິນດີໃນຄວາມເປັນຜູ້ດຽວ ກໍຈະເຮັດໃຫ້ເຖິງທີ່ສຸດແຫ່ງທຸກໃນວັດຕະສົງສານໄດ້'. ແລະກຸນລະບຸດທັງຫຼາຍ ເໝືອນດັ່ງຈະເຮັດໃຫ້ພຣະມະໂນຣົດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເຕັມບໍລິບູນ ເມື່ອພິຈາຣະນາພຣະສູດນີ້ແລ້ວ ລະການຢູ່ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະ ເຮັດໃຫ້ທຸກໃນວັດຕະສົງສານສິ້ນໄປ ແລ້ວປໍຣິນິບພານ ລ່ວງພົ້ນທາງແຫ່ງການນັບ (ນັບບໍ່ຖ້ວນ) ໄປແລ້ວ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນໃນວາລິກະປິດຖິວິຫານ ພຣະອະພິທັມມິກະອະພະຍະເຖຣະ ໃນສະໄໝເຂົ້າພັນສາ ໄດ້ສາທະຍາຍພຣະສູດນີ້ຮ່ວມກັບພິກຂຸຫຼາຍຮູບ ແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າຊົງໃຫ້ເຮັດຢ່າງນີ້, ພວກ ເຮົາຈະມົວເຮັດຫຍັງກັນຢູ່'. ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນທັງໝົດ ລະການຢູ່ຮ່ວມກັນເປັນໝູ່ຄະນະໃນລະຫວ່າງພັນສາ ຍິນດີໃນຄວາມເປັນຜູ້ດຽວ ກໍໄດ້ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ. ພຶງຊາບວ່າ ພຣະສູດນີ້ຊື່ວ່າ ພຣະສູດທຳລາຍຄວາມຍິນດີໃນໝູ່ຄະນະ (ຄະນະສັງຄະນິກາ).

๑๘๖. ฆฏายาติ เอวํนามกสฺส สกฺกสฺส. วิหาเรติ อยมฺปิ วิหาโร นิคฺโรธารามสฺเสว เอกเทเส กาฬเขมกสฺส วิหาโร วิย กโตติ เวทิตพฺโพ. จีวรกมฺมนฺติ ชิณฺณมลินานํ อคฺคฬฏฺฐานุปฺปาทนโธวนาทีหิ กตปริภณฺฑมฺปิ, จีวรตฺถาย อุปฺปนฺนวตฺถานํ วิจารณสิพฺพนาทีหิ อกตํ สํวิธานมฺปิ วฏฺฏติ, อิธ ปน อกตํ สํวิธานํ อธิปฺเปตํ. มนุสฺสา หิ อานนฺทตฺเถรสฺส จีวรสาฏเก อทํสุ. ตสฺมา เถโร สมฺพหุเล ภิกฺขู คเหตฺวา ตตฺถ จีวรกมฺมํ อกาสิ. เตปิ ภิกฺขู ปาโตว สูจิปาสกสฺส ปญฺญายนกาลโต ปฏฺฐาย นิสินฺนา อปญฺญายนกาเล อุฏฺฐหนฺติ. สูจิกมฺเม นิฏฺฐิเตเยว เสนาสนานิ สํวิทหิสฺสามาติ น สํวิทหึสุ. จีวรการสมโย โนติ เถโร กิร จินฺเตสิ – ‘‘อทฺธา เอเตหิ ภิกฺขูหิ น ปฏิสามิตานิ เสนาสนานิ, ภควตา จ ทิฏฺฐานิ ภวิสฺสนฺติ. อิติ อนตฺตมโน สตฺถา สุฏฺฐุ นิคฺคเหตุกาโม, อิเมสํ ภิกฺขูนํ อุปตฺถมฺโภ ภวิสฺสามี’’ติ; ตสฺมา เอวมาห. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ‘‘น, ภนฺเต, อิเม ภิกฺขู กมฺมารามา เอว, จีวรกิจฺจวเสน ปน เอวํ วสนฺตี’’ติ.

໑໘໖. ຄຳວ່າ 'ຄະຕາຍະ' (ghaṭāya) ໄດ້ແກ່ ຂອງພຣະສາກະຍະຜູ້ມີຊື່ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ວິຫາເຣ' (vihāre) ພຶງຊາບວ່າ ວິຫານນີ້ກໍສ້າງຂຶ້ນໃນສ່ວນໜຶ່ງຂອງນິໂຄຣທາຣາມນັ້ນເອງ ເໝືອນວິຫານຂອງກາລະເຂມະກະສາກະຍະ. ຄຳວ່າ 'ຈີວະຣະກຳມັງ' (cīvarakammaṃ) ໄດ້ແກ່ ການເຮັດບໍລິພັນມີການຊຸນບ່ອນຂາດ ແລະການຊັກຈີວອນທີ່ເກົ່າແລະເປື້ອນເປັນຕົ້ນກໍຄວນ, ການຈັດແຈງຈີວອນທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ເຮັດ ມີການຕັດແລະການຫຍິບຜ້າທີ່ເກີດຂຶ້ນເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຈີວອນເປັນຕົ້ນກໍຄວນ, ແຕ່ໃນພຣະສູດນີ້ ໝາຍເຖິງການຈັດແຈງຈີວອນທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ເຮັດ. ເພາະວ່າ ພວກມະນຸດໄດ້ຖວາຍຜ້າສະບົງຈີວອນແກ່ພຣະອານົນທະເຖຣະ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະເຖຣະຈຶ່ງພາພິກຂຸຫຼາຍຮູບໄປເຮັດຈີວອນໃນວິຫານຂອງກາລະເຂມະກະສາກະຍະນັ້ນ. ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນນັ່ງເຮັດຕັ້ງແຕ່ເຊົ້າຕຣູ່ ເວລາທີ່ແນມເຫັນຮູເຂັມ ເປັນຕົ້ນໄປ ແລ້ວລຸກໄປໃນເວລາທີ່ແນມບໍ່ເຫັນຮູເຂັມ. ພວກເພິ່ນຄິດວ່າ 'ເມື່ອວຽກຫຍິບຈີວອນແລ້ວໆ ຈຶ່ງຈະຈັດແຈງເສນາສະນະ' ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຈັດແຈງເສນາສະນະເລີຍ. ຄຳວ່າ 'ຈີວະຣະກາຣະສະມະໂຍ ໂນ' (cīvarakārasamayo no) ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະເຖຣະດຳຣິວ່າ 'ແນ່ນອນ ເສນາສະນະທັງຫຼາຍ ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ໄດ້ເກັບມ້ຽນໃຫ້ຮຽບຮ້ອຍ, ແລະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຄົງຈະຊົງເຫັນແລ້ວ. ພຣະສາດສະດາຄົງຈະບໍ່ຊົງພໍພຣະໄທ ແລະຊົງປາຖະໜາຈະຂົ່ມພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ຢ່າງຍິ່ງ, ເຮົາຄວນເປັນທີ່ເພິ່ງ (ເປັນຜູ້ຊ່ວຍເຫຼືອ) ຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້', ເພາະສະນັ້ນ ພຣະເຖຣະຈຶ່ງໄດ້ກາບທູນຢ່າງນີ້. ອະທິບາຍໃນຄຳນີ້ມີວ່າ 'ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ແມ່ນຜູ້ຍິນດີໃນການງານເລີຍ, ແຕ່ເພາະອາໄສກິດຈະກຳໃນການເຮັດຈີວອນ ຈຶ່ງຢູ່ຮ່ວມກັນຢ່າງນີ້'.

น โข, อานนฺทาติ, อานนฺท, กมฺมสมโย วา โหตุ อกมฺมสมโย วา, จีวรการสมโย วา โหตุ อจีวรการสมโย วา, อถ โข สงฺคณิการาโม ภิกฺขุ น โสภติเยว. มา ตฺวํ อนุปตฺถมฺภฏฺฐาเน อุปตฺถมฺโภ อโหสีติ. ตตฺถ สงฺคณิกาติ สกปริสสโมธานํ. คโณติ นานาชนสโมธานํ. อิติ สงฺคณิการาโม วา โหตุ คณาราโม [Pg.113] วา, สพฺพถาปิ คณพาหุลฺลาภิรโต คณพนฺธนพทฺโธ ภิกฺขุ น โสภติ. ปจฺฉาภตฺเต ปน ทิวาฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา สุโธตหตฺถปาโท มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา เอการามตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ พุทฺธสาสเน โสภติ. เนกฺขมฺมสุขนฺติ กามโต นิกฺขนฺตสฺส สุขํ. ปวิเวกสุขมฺปิ กามปวิเวกสุขเมว. ราคาทีนํ ปน วูปสมตฺถาย สํวตฺตตีติ อุปสมสุขํ. มคฺคสมฺโพธตฺถาย สํวตฺตตีติ สมฺโพธิสุขํ. นิกามลาภีติ กามลาภี อิจฺฉิตลาภี. อกิจฺฉลาภีติ อทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี.

"ນະໂຂ ອານັນທະ" ຄວາມວ່າ: "ດູກ່ອນອານົນ ບໍ່ວ່າຈະເປັນເວລາເຮັດວຽກງານກໍຕາມ ຫຼື ບໍ່ແມ່ນເວລາເຮັດວຽກງານກໍຕາມ, ບໍ່ວ່າຈະເປັນເວລາເຮັດຈີວອນກໍຕາມ ຫຼື ບໍ່ແມ່ນເວລາເຮັດຈີວອນກໍຕາມ, ແຕ່ໂດຍແທ້ຈິງແລ້ວ ພິກຂຸຜູ້ຍິນດີໃນການຄຸກຄີດ້ວຍໝູ່ຄະນະ ຍ່ອມບໍ່ສະຫງ່າງາມເລີຍ. ທ່ານຢ່າໄດ້ເປັນຜູ້ສະໜັບສະໜູນໃນຖານະທີ່ບໍ່ຄວນສະໜັບສະໜູນເລີຍ." ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "ສັງຄະນິກາ" ໄດ້ແກ່ ການຢູ່ຮ່ວມກັນກັບບໍລິວານຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ "ຄະນະ" ໄດ້ແກ່ ການຢູ່ຮ່ວມກັນກັບຊົນຕ່າງໆ. ເພາະສະນັ້ນ, ບໍ່ວ່າຈະເປັນຜູ້ຍິນດີໃນບໍລິວານຂອງຕົນກໍຕາມ ຫຼື ຍິນດີໃນໝູ່ຄະນະຕ່າງໆກໍຕາມ, ໂດຍປະການທັງປວງ ພິກຂຸຜູ້ຍິນດີໃນຄວາມເປັນຜູ້ມີໝູ່ຫຼາຍ ຜູ້ຖືກຜູກມັດໄວ້ດ້ວຍເຄື່ອງຜູກຄືໝູ່ຄະນະ ຍ່ອມບໍ່ສະຫງ່າງາມເລີຍ. ສ່ວນພິກຂຸຜູ້ປັດກວາດທີ່ພັກກາງເວັນໃນເວລາຫຼັງອາຫານ, ມີມືແລະຕີນລ້າງສະອາດດີແລ້ວ, ຖືເອົາມູນກຳມະຖານ, ປະກອບເນືອງໆໃນຄວາມເປັນຜູ້ຍິນດີໃນການຢູ່ຜູ້ດຽວ ຍ່ອມສະຫງ່າງາມໃນພຣະພຸດທະສາສະໜາ. ຄຳວ່າ "ເນກຂັມມະສຸກ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມສຸກຂອງຜູ້ອອກໄປຈາກກາມ. ຄຳວ່າ "ປະວິເວກະສຸກ" ກໍຄືຄວາມສຸກທີ່ເກີດຈາກຄວາມສະຫງັດຈາກກາມນັ້ນເອງ. ຄວາມສຸກໃດ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມເຂົ້າໄປສະຫງົບແຫ່ງລາຄະເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມສຸກນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອຸປະສະມະສຸກ". ຄວາມສຸກໃດ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມຕັດສະຮູ້ແຫ່ງມັກ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມສຸກນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ສັມໂພທິສຸກ". ຄຳວ່າ "ນິກາມະລາພີ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໄດ້ຕາມຄວາມປາຖະໜາ, ຜູ້ໄດ້ຕາມທີ່ຕ້ອງການ. ຄຳວ່າ "ອະກິດສະລາພີ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໄດ້ໂດຍບໍ່ລຳບາກ. ຄຳວ່າ "ອະກະສິຣະລາພີ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໄດ້ຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ.

สามายิกนฺติ อปฺปิตปฺปิตสมเย กิเลเสหิ วิมุตฺตํ. กนฺตนฺติ มนาปํ. เจโตวิมุตฺตินฺติ รูปารูปาวจรจิตฺตวิมุตฺตึ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘จตฺตาริ จ ฌานานิ จตสฺโส จ อรูปสมาปตฺติโย, อยํ สามายิโก วิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๓). อสามายิกนฺติ น สมยวเสน กิเลเสหิ วิมุตฺตํ, อถ โข อจฺจนฺตวิมุตฺตํ โลกุตฺตรํ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘จตฺตาโร จ อริยมคฺคา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, อยํ อสามายิโก วิโมกฺโข’’ติ. อกุปฺปนฺติ กิเลเสหิ อโกเปตพฺพํ.

ຄຳວ່າ 'ສາໝາຍິກັງ' (sāmāyikaṃ) ໄດ້ແກ່ ຫຼຸດພົ້ນຈາກກິເລດໃນສະໄໝທີ່ເຂົ້າສະມາບັດນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'ກັນຕັງ' (kantaṃ) ໄດ້ແກ່ ເປັນທີ່ພໍໃຈ. ຄຳວ່າ 'ເຈໂຕວິມຸດຕິງ' (cetovimuttiṃ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຫຼຸດພົ້ນແຫ່ງຈິດທີ່ເປັນຮູປາວະຈະຣະແລະອະຣູປາວະຈະຣະ. ສົມຈິງດັ່ງຄຳທີ່ຕຣັດໄວ້ວ່າ 'ຊານ 4 ແລະອະຣູປະສະມາບັດ 4 ນີ້ ຄື ສາໝາຍິກະວິໂມກ' (ຫຼຸດພົ້ນຊົ່ວຄາວ). ຄຳວ່າ 'ອະສາໝາຍິກັງ' (asāmāyikaṃ) ບໍ່ແມ່ນຫຼຸດພົ້ນຈາກກິເລດໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະໄໝ (ຊົ່ວຄາວ), ແຕ່ຕຣັດເຖິງໂລກຸດຕະຣະທັມອັນຫຼຸດພົ້ນຢ່າງເດັດຂາດ. ສົມຈິງດັ່ງຄຳທີ່ຕຣັດໄວ້ວ່າ 'ອະລິຍະມັກ 4 ແລະສາມັນຍະຜົນ 4 ນີ້ ຄື ອະສາໝາຍິກະວິໂມກ' (ຫຼຸດພົ້ນບໍ່ຈຳກັດກາລ). ຄຳວ່າ 'ອະກຸບປັງ' (akuppaṃ) ໄດ້ແກ່ ອັນກິເລດທັງຫຼາຍບໍ່ອາດກຳເລີບ (ທຳລາຍ) ໄດ້.

เอตฺตาวตา กึ กถิตํ โหติ? สงฺคณิการาโม ภิกฺขุ คณพนฺธนพทฺโธ เนว โลกิยคุณํ, น จ โลกุตฺตรคุณํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกติ, คณํ วิโนเทตฺวา ปน เอกาภิรโต สกฺโกติ. ตถา หิ วิปสฺสี โพธิสตฺโต จตุราสีติยา ปพฺพชิตสหสฺเสหิ ปริวุโต สตฺต วสฺสานิ วิจรนฺโต สพฺพญฺญุคุณํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ, คณํ วิโนเทตฺวา สตฺตทิวเส เอกีภาวาภิรโต โพธิมณฺฑํ อารุยฺห สพฺพญฺญุคุณํ นิพฺพตฺเตสิ. อมฺหากํ โพธิสตฺโต ปญฺจวคฺคิเยหิ สทฺธึ ฉพฺพสฺสานิ วิจรนฺโต สพฺพญฺญุคุณํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ, เตสุ ปกฺกนฺเตสุ เอกีภาวาภิรโต โพธิมณฺฑํ อารุยฺห สพฺพญฺญุคุณํ นิพฺพตฺเตสิ.

ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງເຖິງເນື້ອຄວາມອັນໃດ? ຄື ພິກຂຸຜູ້ຍິນດີໃນການຄລຸກຄລີດ້ວຍໝູ່ຄະນະ ຜູ້ຜູກພັນດ້ວຍການຜູກພັນໃນໝູ່ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດຍັງໂລກິຍະຄຸນ ຫຼື ໂລກຸດຕະຣະຄຸນໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນໄດ້, ແຕ່ເມື່ອບັນເທົາໝູ່ຄະນະອອກໄປແລ້ວ ຍິນດີໃນການຢູ່ຜູ້ດຽວ ຍ່ອມສາມາດເຮັດໄດ້. ຄວາມຈິງເປັນຢ່າງນັ້ນ ພຣະວິປັດສີໂພທິສັດ ແວດລ້ອມດ້ວຍບັນພະຊິດແປດໝື່ນສີ່ພັນຮູບ ທ່ຽວຈາຣິກໄປຕະຫຼອດເຈັດປີ ກໍບໍ່ສາມາດຍັງສັບພັນຍຸຕາຄຸນໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນໄດ້, ແຕ່ເມື່ອຊົງບັນເທົາໝູ່ຄະນະອອກໄປແລ້ວ ໃນວັນທີເຈັດ ຊົງຍິນດີໃນຄວາມເປັນຜູ້ດຽວ ສະເດັດຂຶ້ນສູ່ໂພທິມົນທົນ ຈຶ່ງຊົງຍັງສັບພັນຍຸຕາຄຸນໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນໄດ້. ພຣະໂພທິສັດຂອງພວກເຮົາ ທ່ຽວຈາຣິກໄປຮ່ວມກັບພຣະປັນຈະວັກຄີຕະຫຼອດຫົກປີ ກໍບໍ່ສາມາດຍັງສັບພັນຍຸຕາຄຸນໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນໄດ້, ແຕ່ເມື່ອພຣະປັນຈະວັກຄີເຫຼົ່ານັ້ນຫຼີກໄປແລ້ວ ຊົງຍິນດີໃນຄວາມເປັນຜູ້ດຽວ ສະdepັດຂຶ້ນສູ່ໂພທິມົນທົນ ຈຶ່ງຊົງຍັງສັບພັນຍຸຕາຄຸນໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນໄດ້.

เอวํ สงฺคณิการามสฺส คุณาธิคมาภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โทสุปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต นาหํ อานนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ รูปนฺติ สรีรํ. ยตฺถ รตฺตสฺสาติ ยสฺมึ รูเป ราควเสน รตฺตสฺส. น อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ ยสฺมึ รูเป รตฺตสฺส น อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตํ รูปํ น สมนุปสฺสามิ, อถ โข สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานานํ ทสพลสาวกตฺตุปคมนสงฺขาเตน อญฺญถาภาเวน สญฺจยสฺส [Pg.114] วิย, อุปาลิคหปติโน อญฺญถาภาเวน นาฏปุตฺตสฺส วิย, ปิยชาติกสุตฺเต เสฏฺฐิอาทีนํ วิย จ อุปฺปชฺชนฺติเยว.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງການບັນລຸຄຸນວິເສດ ຂອງຜູ້ຍິນດີໃນການຄລຸກຄລີດ້ວຍໝູ່ຄະນະຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມບັງເກີດຂຶ້ນແຫ່ງໂທດ ຈຶ່ງຕັດພຣະດຳຣັດມີອາທິວ່າ "ນະຫັງ ອານັນທະ" ດັ່ງນີ້. ໃນພຣະດຳຣັດນັ້ນ ຄຳວ່າ "ຮູບ" ໄດ້ແກ່ ຮ່າງກາຍ. ຄຳວ່າ "ໃນຮູບໃດ ຂອງຜູ້ກຳໜັດແລ້ວ" ໄດ້ແກ່ ໃນຮູບໃດ ຂອງຜູ້ກຳໜັດແລ້ວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຣາຄະ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ພຶງບັງເກີດຂຶ້ນ" ໄດ້ແກ່ ເຮົາບໍ່ເລັງເຫັນຮູບນັ້ນ ທີ່ເມື່ອຜູ້ກຳໜັດແລ້ວໃນຮູບໃດ ຄວາມໂສກເປັນຕົ້ນຈະບໍ່ພຶງບັງເກີດຂຶ້ນ, ແຕ່ຄວາມຈິງແລ້ວ ຄວາມໂສກເປັນຕົ້ນຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນຢ່າງແທ້ຈິງ ເໝືອນດັ່ງຄວາມໂສກບັງເກີດຂຶ້ນແກ່ສັນໄຊປະຣິພາຊົກ ເພາະຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ ຄືການເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນສາວົກຂອງພຣະທົດສະພົນ ແຫ່ງພຣະສາຣີບຸດ ແລະ ພຣະມະຫາໂມຄຄັលລານະ, ຫຼື ເໝືອນດັ່ງຄວາມໂສກບັງເກີດຂຶ້ນແກ່ນາຖະບຸດ ເພາະຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນຂອງອຸປາລີຄະຫະບໍດີ, ແລະ ເໝືອນດັ່ງຄວາມໂສກບັງເກີດຂຶ້ນແກ່ເສດຖີເປັນຕົ້ນ ໃນປິຍຊາຕິກະສູດ.

๑๘๗. อยํ โข ปนานนฺทาติ โก อนุสนฺธิ? สเจ หิ โกจิ ทุพฺพุทฺธี นวปพฺพชิโต วเทยฺย – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ เขตฺตํ ปวิฏฺฐา คาวิโย วิย อมฺเหเยว คณโต นีหรติ, เอกีภาเว นิโยเชติ, สยํ ปน ราชราชมหามตฺตาทีหิ ปริวุโต วิหรตี’’ติ, ตสฺส วจโนกาสุปจฺเฉทนตฺถํ – ‘‘จกฺกวาฬปริยนฺตาย ปริสาย มชฺเฌ นิสินฺโนปิ ตถาคโต เอกโกวา’’ติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ สพฺพนิมิตฺตานนฺติ รูปาทีนํ สงฺขนิมิตฺตานํ. อชฺฌตฺตนฺติ วิสยชฺฌตฺตํ. สุญฺญตนฺติ สุญฺญตผลสมาปตฺตึ. ตตฺร เจติ อุปโยคตฺเถ ภุมฺมํ, ตํ เจติ วุตฺตํ โหติ. ปุน ตตฺราติ ตสฺมึ ปริสมชฺเฌ ฐิโต. วิเวกนินฺเนนาติ นิพฺพานนินฺเนน. พฺยนฺตีภูเตนาติ อาสวฏฺฐานียธมฺเมหิ วิคตนฺเตน นิสฺสเฏน วิสํยุตฺเตน. อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺตนฺติ คจฺฉถ ตุมฺเหติ เอวํ อุยฺโยชนิเกน วจเนน ปฏิสํยุตฺตํ.

໑໘໗. ພຣະດຳຣັດວ່າ "ອະຍັງ ໂຂ ປະນານันທະ" ນີ້ ມີອະນຸສົນທິຢ່າງໃດ? ຄວາມຈິງ ຫາກມີພິກຂຸບວດໃໝ່ຜູ້ມີປັນຍາເຂົາ ພຶງກ່າວວ່າ "ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າຊົງຂັບໄລ່ພວກເຮົາອອກຈາກໝູ່ຄະນະ ເໝືອນດັ່ງໄລ່ຝູງງົວແມ່ທີ່ເຂົ້າໄປໃນນາ, ຊົງແນະນຳໃຫ້ຢູ່ຜູ້ດຽວ, ແຕ່ພຣະອົງເອງຊົງແວດລ້ອມດ້ວຍພຣະຣາຊາ, ມະຫາອຳມາດຂອງພຣະຣາຊາເປັນຕົ້ນ ແລ້ວປະທັບຢູ່" ດັ່ງນີ້, ເພື່ອຈະຕັດໂອກາດແຫ່ງຄຳກ່າວຂອງພິກຂຸນັ້ນ ແລະ ເພື່ອຈະສະແດງວ່າ "ພຣະຕຖາຄົດ ເຖິງແມ່ນຈະປະທັບນັ່ງທ່າມກາງບໍລິສັດອັນມີຂອບເຂດຈັກກະວານ ກໍຄືວ່າຢູ່ຜູ້ດຽວເທົ່ານັ້ນ" ຈຶ່ງຊົງປາຣົບພຣະທັມມະເທດສະໜານີ້. ໃນພຣະເທດສະໜານັ້ນ ຄຳວ່າ "ນິມິດທັງປວງ" ໄດ້ແກ່ ສັງຂະຕະນິມິດມີຮູບເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ພາຍໃນ" ໄດ້ແກ່ ພາຍໃນແຫ່ງອາຣົມ. ຄຳວ່າ "ສຸຍຍະຕາ" ໄດ້ແກ່ ສຸຍຍະຕະຜົນສະມາບັດ. ຄຳວ່າ "ຕັຕຣະ ເຈະ" ເປັນສັດຕະມີວິພັດໃນອັດທຸຕິຍາວິພັດ, ມີອະທິບາຍວ່າ "ແລະ ເຂົ້າເຖິງຜົນສະມາບັດນັ້ນ". ຄຳວ່າ "ໃນທີ່ນັ້ນອີກ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະທັບຢືນຢູ່ທ່າມກາງບໍລິສັດນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ນ້ອມໄປໃນວິເວກ" ໄດ້ແກ່ ນ້ອມໄປສູ່ພຣະນິພານ. ຄຳວ່າ "ປາສະຈາກອຸປະທິ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຈິດປາສະຈາກ, ສະຫຼັດອອກ ແລະ ບໍ່ປະກອບດ້ວຍທັມອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງອາສະວະ. ຄຳວ່າ "ປະກອບດ້ວຍຄຳສົ່ງໄປ" ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍວາຈາອັນເປັນການສົ່ງໄປຢ່າງນີ້ວ່າ "ພວກທ່ານຈົ່ງໄປເຖີດ".

กาย ปน เวลาย ภควา เอวํ กเถติ? ปจฺฉาภตฺตกิจฺจเวลาย, วา ปุริมยามกิจฺจเวลาย วา. ภควา หิ ปจฺฉาภตฺเต คนฺธกุฏิยํ สีหเสยฺยํ กปฺเปตฺวา วุฏฺฐาย ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทติ. ตสฺมึ สมเย ธมฺมสฺสวนตฺถาย ปริสา สนฺนิปตนฺติ. อถ ภควา กาลํ วิทิตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา พุทฺธาสนวรคโต ธมฺมํ เทเสตฺวา เภสชฺชเตลปากํ คณฺหนฺโต วิย กาลํ อนติกฺกมิตฺวา วิเวกนินฺเนน จิตฺเตน ปริสํ อุยฺโยเชติ. ปุริมยาเมปิ ‘‘อภิกฺกนฺตา โข วาเสฏฺฐา รตฺติ, ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญถา’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๙๙) เอวํ อุยฺโยเชติ. พุทฺธานญฺหิ โพธิปตฺติโต ปฏฺฐาย ทฺเว ปญฺจวิญฺญาณานิปิ นิพฺพานนินฺนาเนว. ตสฺมาติหานนฺทาติ ยสฺมา สุญฺญตาวิหาโร สนฺโต ปณีโต, ตสฺมา.

ກໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດວາຈາສົ່ງໄປຢ່າງນີ້ໃນເວລາໃດ? ໃນເວລາແຫ່ງພັດຕະກິດພາຍຫຼັງພັດ ຫຼື ໃນເວລາແຫ່ງກິດຈະວັດໃນປຸຣິມະຍາມ. ຄວາມຈິງ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພາຍຫຼັງພັດ ຊົງສີຫະໄսຍາໃນພຣະຄັນທະກຸຕີແລ້ວ ຊົງຕື່ນບັນທົມ ເຂົ້າຜົນສະມາບັດແລ້ວປະທັບນັ່ງ. ໃນສະໄໝນັ້ນ ບໍລິສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມປະຊຸມກັນເພື່ອຟັງທັມ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຊາບເວລາແລ້ວ ສະເດັດອອກຈາກພຣະຄັນທະກຸຕີ ປະທັບນັ່ງເໜືອພຸດທະອາສະໜาອັນປະເສີດ ຊົງສະແດງທັມແລ້ວ ບໍ່ໃຫ້ລ່ວງເລີຍເວລາ ເໝືອນດັ່ງບຸກຄົນຜູ້ຮັບນ້ຳມັນຢາທີ່ຫຸງແລ້ວ ຊົງສົ່ງບໍລິສັດໄປດ້ວຍພຣະຫະລຶໄທອັນນ້ອມໄປໃນວິເວກ. ເຖິງແມ່ນໃນປຸຣິມະຍາມ ກໍຊົງສົ່ງໄປຢ່າງນີ້ວ່າ "ດູກ່ອນວາເສດຖະທັງຫຼາຍ ລາຕີຜ່ານໄປແລ້ວ ພວກທ່ານຈົ່ງກຳນົດເວລາອັນສົມຄວນໃນບັດນີ້ເຖີດ". ຄວາມຈິງ ນັບແຕ່ການບັນລຸພຣະໂພທິຍານຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ແມ່ນແຕ່ທະວິປັນຈະວິນຍານສิບ ກໍນ້ອມໄປສູ່ພຣະນິພານທັງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຕັສມາຕິຫານັນທະ" ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດທີ່ສຸຍຍະຕາວิຫານເປັນທັມສະຫງົບ ແລະ ປະນີດ, ເພາະສະນັ້ນ.

๑๘๘. อชฺฌตฺตเมวาติ โคจรชฺฌตฺตเมว. อชฺฌตฺตํ สุญฺญตนฺติ อิธ นิยกชฺฌตฺตํ, อตฺตโน ปญฺจสุ ขนฺเธสุ นิสฺสิตนฺติ อตฺโถ. สมฺปชาโน โหตีติ กมฺมฏฺฐานสฺส อสมฺปชฺชนภาวชานเนน สมฺปชาโน. พหิทฺธาติ ปรสฺส ปญฺจสุ ขนฺเธสุ. อชฺฌตฺตพหิทฺธาติ กาเลน อชฺฌตฺตํ กาเลน พหิทฺธา[Pg.115]. อาเนญฺชนฺติ อุภโตภาควิมุตฺโต ภวิสฺสามาติ อาเนญฺชํ อรูปสมาปตฺตึ มนสิ กโรติ.

໑໘໘. ຄຳວ່າ "ພາຍໃນນັ້ນເທົ່ານັ້ນ" ໄດ້ແກ່ ພາຍໃນແຫ່ງໂຄຈອນເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ສຸຍຍະຕາພາຍໃນ" ໃນທີ່ນີ້ ໄດ້ແກ່ ສຸຍຍະຕາພາຍໃນຕົນ ເຊິ່ງອາໄສໃນຂັນຫ້າຂອງຕົນ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ "ເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະ" ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ມີປັນຍາຮູ້ດ້ວຍການຮູ້ຄວາມບໍ່ສຳເລັດແຫ່ງກັມມະຖານ. ຄຳວ່າ "ພາຍນອກ" ໄດ້ແກ່ ໃນຂັນຫ້າຂອງຜູ້ນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ພາຍໃນແລະພາຍນອກ" ໄດ້ແກ່ ບາງຄັ້ງພາຍໃນ ບາງຄັ້ງພາຍນອກ. ຄຳວ່າ "ອະເນນຊາ" ໄດ້ແກ່ ມົນສິການອະເນນຊາອະຣູປະສະມາບັດ ດ້ວຍມົນສິການວ່າ "ເຮົາຈັກເປັນຜູ້ຫຼຸດພົ້ນທັງສອງສ່ວນ".

ตสฺมึเยว ปุริมสฺมินฺติ ปาทกชฺฌานํ สนฺธาย วุตฺตํ. อปคุณปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐิตสฺส หิ อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิกโรโต ตตฺถ จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ. ตโต ‘‘ปรสฺส สนฺตาเน นุ โข กถ’’นฺติ พหิทฺธา มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ตโต – ‘‘กาเลน อตฺตโน สนฺตาเน, กาเลน ปรสฺส สนฺตาเน นุ โข กถ’’นฺติ อชฺฌตฺตพหิทฺธา มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ตโต อุภโตภาควิมุตฺโต โหตุกาโม ‘‘อรูปสมาปตฺติยํ นุ โข กถ’’นฺติ อาเนญฺชํ มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. อิทานิ – ‘‘น เม จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ วิสฺสฏฺฐวีริเยน อุปฏฺฐากาทีนํ ปจฺฉโต น จริตพฺพํ, ปาทกชฺฌานเมว ปน สาธุกํ ปุนปฺปุนํ มนสิกาตพฺพํ. เอวมสฺส รุกฺเข ฉินฺทโต ผรสุมฺหิ อวหนฺเต ปุน นิสิตํ กาเรตฺวา ฉินฺทนฺตสฺส ฉิชฺเชสุ ผรสุ วิย กมฺมฏฺฐาเน มนสิกาโร วหตี’’ติ ทสฺเสตุํ ตสฺมึเยวาติอาทิมาห. อิทานิสฺส เอวํ ปฏิปนฺนสฺส ยํ ยํ มนสิ กโรติ, ตตฺถ ตตฺถ มนสิกาโร สมฺปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ปกฺขนฺทตีติ อาห.

ຄຳວ່າ "ໃນສະມາທິນິມິດອັນທຳອິດນັ້ນແລ" ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໝາຍເຖິງປາດະກະຊານ. ຄວາມຈິງ ເມື່ອພິກຂຸອອກຈາກປາດະກະຊານອັນບໍ່ຄ່ອງແຄ້ວແລ້ວ ມົນສິການສຸຍຍະຕາພາຍໃນ ຈິດຍ່ອມບໍ່ແລ່ນໄປໃນສຸຍຍະຕານັ້ນ. ຈາກນັ້ນ ຈຶ່ງມົນສິການພາຍນອກວ່າ "ໃນສັນດານຂອງຜູ້ນັ້ນເປັນຢ່າງໃດໜໍ", ເຖິງໃນພາຍນອກນັ້ນ ຈິດກໍບໍ່ແລ່ນໄປ. ຈາກນັ້ນ ຈຶ່ງມົນສິການພາຍໃນແລະພາຍນອກວ່າ "ບາງຄັ້ງໃນສັນດານຂອງຕົນ ບາງຄັ້ງໃນສັນດານຂອງຜູ້ນັ້ນເປັນຢ່າງໃດໜໍ", ເຖິງໃນພາຍໃນແລະພາຍນອກນັ້ນ ຈິດກໍບໍ່ແລ່ນໄປ. ຈາກນັ້ນ ຜູ້ປາດຖະໜາຈະເປັນອຸພະໂຕພາກະວິມຸດ ຈຶ່ງມົນສິການອະເນນຊາວ່າ "ໃນອະຣູປະສະມາບັດເປັນຢ່າງໃດໜໍ", ເຖິງໃນອະຣູປະສະມາບັດນັ້ນ ຈິດກໍບໍ່ແລ່ນໄປ. ບັດນີ້ ພິກຂຸນັ້ນບໍ່ພຶງປ່ອຍຄວາມພຽນແລ້ວທ່ຽວໄປຕາມຫຼັງອຸປັດຖາກເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄິດວ່າ "ຈິດຂອງເຮົາບໍ່ແລ່ນໄປ", ແຕ່ພຶງມົນສິການປາດະກະຊານນັ້ນແຫຼະໃຫ້ດີ ເນືອງໆ. ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ "ເມື່ອພິກຂຸນັ້ນມົນສິການເນືອງໆ ຢ່າງນີ້ ມົນສິການໃນກັມມະຖານຍ່ອມນຳໄປສູ່ມັກແລະຜົນ ເໝືອນດັ່ງຂວານຂອງບຸກຄົນຜູ້ຕັດຕົ້ນໄມ້ ເມື່ອຕັດບໍ່ເຂົ້າ ກໍນຳໄປຝົນໃຫ້ຄົມຄືນໃໝ່ ແລ້ວຕັດ ຍ່ອມຕັດຕົ້ນໄມ້ໃຫ້ຂາດໄດ້" ຈຶ່ງຕັດພຣະດຳຣັດມີອາທິວ່າ "ຕັສມິງເຍວະ" ດັ່ງນີ້. ບັດນີ້ ເມື່ອຈະชົງສະແດງວ່າ ພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດຢ່າງນີ້ ມົນສິການເຖິງທັມໃດໆ ມົນສິການໃນທັມນັ້ນໆ ຍ່ອມສຳເລັດ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "ພັກຂันທະຕິ".

๑๘๙. อิมินา วิหาเรนาติ อิมินา สมถวิปสฺสนาวิหาเรน. อิติห ตตฺถ สมฺปชาโนติ อิติ จงฺกมนฺโตปิ ตสฺมึ กมฺมฏฺฐาเน สมฺปชฺชมาเน ‘‘สมฺปชฺชติ เม กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ ชานเนน สมฺปชาโน โหติ. สยตีติ นิปชฺชติ. เอตฺถ กญฺจิ กาลํ จงฺกมิตฺวา – ‘‘อิทานิ เอตฺตกํ กาลํ จงฺกมิตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ ญตฺวา อิริยาปถํ อหาเปตฺวา ฐาตพฺพํ. เอส นโย สพฺพวาเรสุ. น กเถสฺสามีติ, อิติห ตตฺถาติ เอวํ น กเถสฺสามีติ ชานเนน ตตฺถ สมฺปชานการี โหติ.

໑໘໙. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍວິຫານທັມນີ້" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສະມະຖະວິປັດສະນາວິຫານນີ້. ຄຳວ່າ "ເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະໃນວິຫານທັມນັ້ນ" ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນກຳລັງເດີນຈົງກົມຢູ່ ເມື່ອກັມມະຖານນັ້ນສຳເລັດ ກໍເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະດ້ວຍການຮູ້ວ່າ "ກັມມະຖານຂອງເຮົາສຳເລັດຢູ່". ຄຳວ່າ "ນອນ" ໄດ້ແກ່ ສຳເລັດການນອນ. ໃນວາຣະນີ້ ເມື່ອເດີນຈົງກົມໄປຊົ່ວໄລຍະໜຶ່ງແລ້ວ ຮູ້ວ່າ "ບັດນີ້ ເຮົາບໍ່ສາມາດຈະເດີນຈົງກົມຕະຫຼອດເວລາພຽງເທົ່ານີ້ໄດ້" ກໍບໍ່ພຶງໃຫ້ເສຍອິຣິຍາບົດ ແລ້ວພຶງຢືນຢູ່. ວິທີການນີ້ ພຶງຊາບໃນວາຣະທັງປວງ. ຄຳວ່າ "ເຮົາຈັກບໍ່ກ່າວ" ແລະ "ເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະໃນທີ່ນັ້ນ" ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະໃນການກ່າວນັ້ນ ດ້ວຍການຮູ້ຢ່າງນີ້ວ່າ "ເຮົາຈັກບໍ່ກ່າວຕິຣັດສານະກະຖາ".

ปุน ทุติยวาเร เอวรูปึ กถํ กเถสฺสามีติ ชานเนน สมฺปชานการี โหติ, อิมสฺส ภิกฺขุโน สมถวิปสฺสนา ตรุณาว, ตาสํ อนุรกฺขณตฺถํ –

ໃນວາຣະທີສອງອີກ ເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະໃນການກ່າວ ດ້ວຍການຮູ້ວ່າ "ເຮົາຈັກກ່າວຖ້ອຍຄຳເຫັນປານນີ້", ສະມະຖະແລະວິປັດສະນາຂອງພິກຂຸນັ້ນຍັງອ່ອນຢູ່ ເພື່ອຈະຕາມຮັກສາສະມະຖະແລະວິປັດສະນາອັນອ່ອນເຫຼົ່ານັ້ນ —

‘‘อาวาโส โคจโร ภสฺสํ, ปุคฺคโล อถ โภชนํ;

อุตุ อิริยาปโถ เจว, สปฺปาโย เสวิตพฺพโก’’ติ.

"ເສນາສະນະ, ໂຄຈອນ, ການສົນທະນາ, ບຸກຄົນ, ໂພຊະນະ, ອຸຕຸ ແລະ ອิຣິຍາບົດ ອັນເປັນທີ່ສະບາຍ ພຶງເສບ".

สตฺต สปฺปายานิ อิจฺฉิตพฺพานิ. เตสํ ทสฺสนตฺถมิทํ วุตฺตํ. วิตกฺกวาเรสุ อวิตกฺกนสฺส จ วิตกฺกนสฺส จ ชานเนน สมฺปชานตา เวทิตพฺพา.

ສັບປາຍະເຈັດປະການນີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ພຶງປາດຖະໜາ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພากເຈົ້າຕັດຄຳນີ້ໄວ້ ເພື່ອສະແດງສັບປາຍະເຫຼົ່ານັ້ນ. ໃນວິຕົກກະວາຣະທັງຫຼາຍ ພຶງຊາບຄວາມເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະ ດ້ວຍການຮູ້ທັງຄວາມບໍ່ຕຶກ ແລະ ຄວາມຕຶກ.

๑๙๐. อิติ [Pg.116] วิตกฺกปหาเนน ทฺเว มคฺเค กเถตฺวา อิทานิ ตติยมคฺคสฺส วิปสฺสนํ อาจิกฺขนฺโต ปญฺจ โข อิเม, อานนฺท, กามคุณาติอาทิมาห. อายตเนติ เตสุเยว กามคุเณสุ กิสฺมิญฺจิเทว กิเลสุปฺปตฺติการเณ. สมุทาจาโรติ สมุทาจรณโต อปฺปหีนกิเลโส. เอวํ สนฺตนฺติ เอวํ วิชฺชมานเมว. สมฺปชาโนติ กมฺมฏฺฐานสฺส อสมฺปตฺติชานเนน สมฺปชาโน. ทุติยวาเร เอวํ สนฺตเมตนฺติ เอวํ สนฺเต เอตํ. สมฺปชาโนติ กมฺมฏฺฐานสมฺปตฺติชานเนน สมฺปชาโน. อยญฺหิ ‘‘ปหีโน นุ โข เม ปญฺจสุ กามคุเณสุ ฉนฺทราโค โน’’ติ ปจฺจเวกฺขมาโน อปหีนภาวํ ญตฺวา วีริยํ ปคฺคเหตฺวา ตํ อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาเฏติ, ตโต มคฺคานนฺตรํ ผลํ, ผลโต วุฏฺฐาย ปจฺจเวกฺขมาโน ปหีนภาวํ ชานาติ, ตสฺส ชานเนน ‘‘สมฺปชาโน โหตี’’ติ วุตฺตํ.

໑໙໐. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງມັກສອງ ດ້ວຍການລະວິຕົກຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງບອກວິປັດສະນາແຫ່ງມັກທີສາມ ຈຶ່ງຕັດພຣະດຳຣັດມີອາທິວ່າ "ປັນຈະ ໂຂ ອິເມ ອານັນທະ ກາມະຄຸນາ" ດັ່ງນີ້. ຄຳວ່າ "ໃນອາຍະຕະນະ" ໄດ້ແກ່ ໃນກາມະຄຸນຫ້າເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນແຫຼະ ອັນເປັນເຫດບັງເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກິເລດຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ "ຄວາມປະພຶດສະເໝີ" ໄດ້ແກ່ ກิເລດອັນຍັງລະບໍ່ໄດ້ ຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນເພາະການປະພຶດສະເໝີ. ຄຳວ່າ "ມີຢູ່ຢ່າງນີ້" ໄດ້ແກ່ ກິເລດອັນປາກົດມີຢູ່ຢ່າງນີ້ແຫຼະ. ຄຳວ່າ "ເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະ" ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະດ້ວຍການຮູ້ຄວາມບໍ່ສຳເລັດແຫ່ງກັມມະຖານ. ໃນວາຣະທີສອງ ຄຳວ່າ "ເມື່ອສິ່ງນີ້ມີຢູ່ຢ່າງນີ້" ໄດ້ແກ່ ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ການລະກາມະຄຸນຫ້ານີ້. ຄຳວ່າ "ເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະ" ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະດ້ວຍການຮູ້ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງກັມມະຖານ. ຄວາມຈິງ ພິກຂຸນັ້ນເມື່ອພິຈາລະນາວ່າ "ກາມະສັນທະໃນກາມະຄຸນຫ້າຂອງເຮົາລະໄດ້ແລ້ວຫຼືຍັງໜໍ" ຮູ້ຄວາມທີ່ຍັງລະບໍ່ໄດ້ແລ້ວ ຍ່ອມປະຄອງຄວາມພຽນ ຂຸດຮາກຖອນໂຄນກາມະສັນທະນັ້ນດ້ວຍອະນາຄາມີມັກ, ຈາກນັ້ນ ໃນລຳດັບແຫ່ງມັກ ຜົນຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນ, ເມື່ອອອກຈາກຜົນແລ້ວ ພິຈາລະນາເບິ່ງ ຍ່ອມຮູ້ຄວາມທີ່ກາມະສັນທະນັ້ນລະໄດ້ແລ້ວ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດວ່າ "ເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະ" ເພາະການຮູ້ຄວາມທີ່ກາມະສັນທະນັ້ນລະໄດ້ແລ້ວ.

๑๙๑. อิทานิ อรหตฺตมคฺคสฺส วิปสฺสนํ อาจิกฺขนฺโต ปญฺจ โข อิเม, อานนฺท, อุปาทานกฺขนฺธาติอาทิมาห. ตตฺถ โส ปหียตีติ รูเป อสฺมีติ มาโน อสฺมีติ ฉนฺโท อสฺมีติ อนุสโย ปหียติ. ตถา เวทนาทีสุ สมฺปชานตา วุตฺตนาเยเนว เวทิตพฺพา.

໑໙໑. ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງບອກວິປັດສະນາແຫ່ງອະຣະຫັດຕະມັກ ຈຶ່ງຕັດພຣະດຳຣັດມີອາທິວ່າ "ປັນຈະ ໂຂ ອິເມ ອານັນທະ ອຸປາດານັກຂັນທາ" ດັ່ງນີ້. ໃນພຣະດຳຣັດນັ້ນ ຄຳວ່າ "ມານະນັ້ນຍ່ອມລະໄດ້" ໄດ້ແກ່ ມານະວ່າ "ເຮົາມີຢູ່", ຄວາມພໍໃຈວ່າ "ເຮົາມີຢູ່", ອະນຸໄສວ່າ "ເຮົາມີຢູ່" ໃນຮູບ ຍ່ອມລະໄດ້ດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກ. ຄວາມເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະໃນເວທະນາເປັນຕົ້ນ ກໍພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນແຫຼະ.

อิเม โข เต, อานนฺท, ธมฺมาติ เหฏฺฐา กถิเต สมถวิปสฺสนามคฺคผลธมฺเม สนฺธายาห. กุสลายติกาติ กุสลโต อาคตา. กุสลา หิ กุสลาปิ โหนฺติ กุสลายติกาปิ, เสยฺยถิทํ, ปฐมชฺฌานํ กุสลํ, ทุติยชฺฌานํ กุสลญฺเจว กุสลายติกญฺจ…เป… อากิญฺจญฺญายตนํ กุสลํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ กุสลญฺเจว กุสลายติกญฺจ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ กุสลํ, โสตาปตฺติมคฺโค กุสโล เจว กุสลายติโก จ…เป… อนาคามิมคฺโค กุสโล, อรหตฺตมคฺโค กุสโล เจว กุสลายติโก จ. ตถา ปฐมชฺฌานํ กุสลํ, ตํสมฺปยุตฺตกา ธมฺมา กุสลา เจว กุสลายติกา จ…เป… อรหตฺตมคฺโค กุสโล, ตํสมฺปยุตฺตกา ธมฺมา กุสลา เจว กุสลายติกา จ.

ຄຳວ່າ "ທັມເຫຼົ່ານີ້ແລ ອານົນ" ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໝາຍເຖິງສະມະຖະວິປັດສະນາມັກແລະຜົນທັມ ທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງ. ຄຳວ່າ "ຝ່າຍກຸສົນ" ໄດ້ແກ່ ທັມອັນມາຈາກກຸສົນ. ຈະຂະຫຍາຍຄວາມວ່າ ກຸສົນທັມທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນກຸສົນລ້ວນໆກໍມີ ເປັນຝ່າຍກຸສົນກໍມີ, ດັ່ງນີ້ ຄື ປະຖົມມະຊານ ເປັນກຸສົນ, ທຸຕິຍະຊານ ເປັນທັງກຸສົນແລະເປັນຝ່າຍກຸສົນ... ລະ... ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະຊານ ເປັນກຸສົນ, ເນວະສັນຍານาສັນຍາຍະຕະນະຊານ ເປັນທັງກຸສົນແລະເປັນຝ່າຍກຸສົນ, ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະຊານ ເປັນກຸສົນ, ໂສຕາປັດຕິມັກ ເປັນທັງກຸສົນແລະເປັນຝ່າຍກຸສົນ... ລະ... ອະນາຄາມີມັກ ເປັນກຸສົນ, ອະຣະຫັດຕະມັກ ເປັນທັງກຸສົນແລະເປັນຝ່າຍກຸສົນ. ເຊັ່ນດຽວກັນ ປະຖົມມະຊານ ເປັນກຸສົນ, ທັມອັນປະກອບຮ່ວມກັບປະຖົມມະຊານນັ້ນ ເປັນທັງກຸສົນແລະເປັນຝ່າຍກຸສົນ... ລະ... ອະຣະຫັດຕະມັກ ເປັນກຸສົນ, ທັມອັນປະກອບຮ່ວມກັບອະຣະຫັດຕະມັກນັ້ນ ເປັນທັງກຸສົນແລະເປັນຝ່າຍກຸສົນ.

อริยาติ นิกฺกิเลสา วิสุทฺธา. โลกุตฺตราติ โลเก อุตฺตรา วิสิฏฺฐา. อนวกฺกนฺตา ปาปิมตาติ ปาปิมนฺเตน มาเรน อโนกฺกนฺตา. วิปสฺสนาปาทกา [Pg.117] อฏฺฐ สมาปตฺติโย อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส หิ ภิกฺขุโน จิตฺตํ มาโร น ปสฺสติ, ‘‘อิทํ นาม อารมฺมณํ นิสฺสาย สํวตฺตตี’’ติ ชาติตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา ‘‘อนวกฺกนฺตา’’ติ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ "ເປັນອະຣິຍະ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີກິເລດ ສົດໃສສະອາດບໍລິສຸດ. ຄຳວ່າ "ເປັນໂລກຸດຕະຣະ" ໄດ້ແກ່ ວິເສດຍິ່ງກວ່າໂລກ. ຄຳວ່າ "ມານຜູ້ມີບາບຢຽບຢ່ຳບໍ່ໄດ້" ໄດ້ແກ່ ມານຜູ້ມີບາບບໍ່ສາມາດຢຽບຢ່ຳໄດ້. ຄວາມຈິງ ຈິດຂອງພິກຂຸຜູ້ເຂົ້າສະມາບັດແປດອັນເປັນບາດຖານແຫ່ງວິປັດສະນາແລ້ວນັ່ງຢູ່ ມານຍ່ອມບໍ່ເຫັນ, ບໍ່ສາມາດຈະຮູ້ໄດ້ວ່າ "ຈິດນີ້ອາໄສອາຣົມຊື່ນີ້ເປັນໄປຢູ່". ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ມານຜູ້ມີບາບຢຽບຢ່ຳບໍ່ໄດ້".

ตํ กึ มญฺญสีติ อิทํ กสฺมา อาห? คเณปิ เอโก อานิสํโส อตฺถิ, ตํ ทสฺเสตุํ อิทมาห. อนุพนฺธิตุนฺติ อนุคจฺฉิตุํ ปริจริตุํ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດພຣະດຳຣັດວ່າ "ຕັງ ກິງ ມັນຍະສິ" ນີ້ ເພາະເຫດໃດ? ເພາະໃນໝູ່ຄະນະກໍມີອານິສົງຢູ່ປະການໜຶ່ງ, ເພື່ອຈະສະແດງອານິສົງນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳນີ້. ຄຳວ່າ "ເພື່ອຕິດຕາມ" ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຕິດຕາມໄປຮັບໃຊ້.

น โข, อานนฺทาติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ภควตา – ‘‘สุตาวุโธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวติ, สาวชฺชํ ปชหติ, อนวชฺชํ ภาเวติ, สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗) พหุสฺสุโต ปญฺจาวุธสมฺปนฺโน โยโธ วิย กโต. ยสฺมา ปน โส สุตปริยตฺตึ อุคฺคเหตฺวาปิ ตทนุจฺฉวิกํ อนุโลมปฏิปทํ น ปฏิปชฺชติ, น ตสฺส ตํ อาวุธํ โหติ. โย ปฏิปชฺชติ, ตสฺเสว โหติ. ตสฺมา เอตทตฺถํ อนุพนฺธิตุํ นารหตีติ ทสฺเสนฺโต น โข, อานนฺทาติ อาห.

ໃນພຣະດຳຣັດວ່າ "ນະ ໂຂ ອານันທະ" ນີ້ ເຖິງແມ່ນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈະຊົງສະແດງວ່າ "ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ອະຣິຍະສາວົກຜູ້ມີອາວຸດຄືສຸຕະ ຍ່ອມລະອະກຸສົນ ຈະເລີນກຸສົນ, ລະທັມທີ່ມີໂທດ ຈະເລີນທັມທີ່ບໍ່ມີໂທດ, ບໍລິຫານຕົນໃຫ້ບໍລິສຸດ" ດັ່ງນີ້ ຊົງປຽບທຽບພິກຂຸຜູ້ເປັນພະຫູສູດ ເໝືອນດັ່ງນັກຮົບຜູ້ສົມບູນດ້ວຍອາວຸດຫ້າປະການກໍຕາມ. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ພິກຂຸນັ້ນ ເຖິງແມ່ນຈະຮຽນສຸຕະປະຣິຍັດແລ້ວ ກໍບໍ່ປະຕິບັດອະນຸໂລມປະຕິປະທາອັນສົມຄວນແກ່ສຸຕະປະຣິຍັດນັ້ນ, ສຸຕະປະຣິຍັດນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ເປັນອາວຸດຂອງພິກຂຸນັ້ນ. ສ່ວນພິກຂຸໃດປະຕິບັດ, ສຸຕະປະຣິຍັດນັ້ນຍ່ອມເປັນອາວຸດຂອງພິກຂຸນັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອຈະສະແດງວ່າ ພິກຂຸບໍ່ຄວນຕິດຕາມພຣະອົງເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສຸຕະປະຣິຍັດນີ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ນະ ໂຂ ອານันທະ".

อิทานิ ยทตฺถํ อนุพนฺธิตพฺโพ, ตํ ทสฺเสตุํ ยา จ โขติอาทิมาห. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตีสุ ฐาเนสุ ทส กถาวตฺถูนิ อาคตานิ. ‘‘อิติ เอวรูปํ กถํ กเถสฺสามี’’ติ สปฺปายาสปฺปายวเสน อาคตานิ, ‘‘ยทิทํ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติ เอตฺถ สุตปริยตฺติวเสน อาคตานิ, อิมสฺมึ ฐาเน ปริปูรณวเสน อาคตานิ. ตสฺมา อิมสฺมึ สุตฺเต ทส กถาวตฺถูนิ กเถนฺเตน อิมสฺมึ ฐาเน ฐตฺวา กเถตพฺพานิ.

ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງປະໂຫຍດອັນເປັນເຫດໃຫ້ຄວນຕິດຕາມ ຈຶ່ງຕັດພຣະດຳຣັດມີອາທິວ່າ "ຢາ ຈະ ໂຂ" ດັ່ງນີ້. ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນພຣະສູດນີ້ ທັມມະກະຖາສິບປະການຈຶ່ງມາເຖິງໃນສາມສະຖານທີ່ ຄື: ມາເຖິງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັບປາຍະແລະອະສັບປາຍະ ວ່າ "ເຮົາຈັກກ່າວຖ້ອຍຄຳເຫັນປານນີ້", ມາເຖິງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສຸຕະປະຣິຍັດ ໃນຄຳວ່າ "ພຣະສູດແລະຄີຍະນີ້", ແລະ ມາເຖິງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍລິບູນໃນສະຖານທີ່ນີ້. ເພາະສະນັ້ນ ພິກຂຸເມື່ອກ່າວທັມມະກະຖາສິບປະການໃນພຣະສູດນີ້ ພຶງຕັ້ງຢູ່ໃນສະຖານທີ່ນີ້ແລ້ວກ່າວ.

อิทานิ ยสฺมา เอกจฺจสฺส เอกกสฺส วิหรโตปิ อตฺโถ น สมฺปชฺชติ, ตสฺมา ตํ สนฺธาย เอกีภาเว อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต เอวํ สนฺเต โข, อานนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ สนฺเตติ เอวํ เอกีภาเว สนฺเต.

ບັດນີ້ ເພາະເຫດທີ່ປະໂຫຍດຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດແກ່ພິກຂຸບາງຮູບ ເຖິງແມ່ນຈະຢູ່ຜູ້ດຽວກໍຕາມ, ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອຈະຊົງໝາຍເຖິງພິກຂຸນັ້ນ ແລ້ວສະແດງໂທດໃນຄວາມເປັນຜູ້ດຽວ ຈຶ່ງຕັດພຣະດຳຣັດມີອາທິວ່າ "ເອວັງ ສັນເຕ ໂຂ ອານันທະ" ດັ່ງນີ້. ໃນພຣະດຳຣັດນັ້ນ ຄຳວ່າ "ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້" ໄດ້ແກ່ ເມື່ອຄວາມເປັນຜູ້ດຽວມີຢູ່ຢ່າງນີ້.

๑๙๓. สตฺถาติ พาหิรโก ติตฺถกรสตฺถา. อนฺวาวตฺตนฺตีติ อนุอาวตฺตนฺติ อุปสงฺกมนฺติ. มุจฺฉํ กามยตีติ มุจฺฉนตณฺหํ ปตฺเถติ, ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. อาจริยูปทฺทเวนาติ อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺเนน กิเลสูปทฺทเวน อาจริยสฺสุปทฺทโว. เสสุปทฺทเวสุปิ เอเสว นโย. อวธึสุ นนฺติ มารยึสุ นํ. เอเตน หิ คุณมรณํ กถิตํ.

໑໙໓. ຄຳວ່າ 'ສັດຖາ' (ສາດສະດາ) ໄດ້ແກ່ ສາດສະດາພາຍນອກຜູ້ເປັນເຈົ້າລັດທິ. ຄຳວ່າ 'ອັນວາວັດຕັນຕີ' ໄດ້ແກ່ ໝູນວຽນຕາມ ຄື ເຂົ້າໄປຫາເນືອງໆ. ຄຳວ່າ 'ມຸດຊັງ ກາມະຍະຕິ' ມີອັດຖະວ່າ ປາຖະໜາ ຫຼືຍັງຕັນຫາອັນເຮັດໃຫ້ມົວເມົາ (ໃນປັດໄຈສີ່) ໃຫ້ເປັນໄປ. ຄຳວ່າ 'ອາຈະຣິຍູປັດທະເວນະ' ໄດ້ແກ່ ອຸປັດທະວະຂອງອາຈານ ດ້ວຍອຸປັດທະວະຄືກິເລດອັນເກີດຂຶ້ນພາຍໃນຕົນເອງ. ແມ່ນແຕ່ໃນອຸປັດທະວະທີ່ເຫຼືອ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ 'ອະວະທິງສຸ ນັງ' ໄດ້ແກ່ ຂ້າເຂົາແລ້ວ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດงເຖິງຄວາມຕາຍແຫ່ງຄຸນນະທັມ.

วินิปาตายาติ [Pg.118] สุฏฺฐุ นิปตนาย. กสฺมา ปน พฺรหฺมจารุปทฺทโวว – ‘‘ทุกฺขวิปากตโร จ กฏุกวิปากตโร จ วินิปาตาย จ สํวตฺตตี’’ติ วุตฺโตติ. พาหิรปพฺพชฺชา หิ อปฺปลาภา, ตตฺถ มหนฺโต นิพฺพตฺเตตพฺพคุโณ นตฺถิ, อฏฺฐสมาปตฺติปญฺจาภิญฺญามตฺตกเมว โหติ. อิติ ยถา คทฺรภปิฏฺฐิโต ปติตสฺส มหนฺตํ ทุกฺขํ น โหติ, สรีรสฺส ปํสุมกฺขนมตฺตเมว โหติ, เอวํ พาหิรสมเย โลกิยคุณมตฺตโตว ปริหายติ, เตน ปุริมํ อุปทฺทวทฺวยํ น เอวํ วุตฺตํ. สาสเน ปน ปพฺพชฺชา มหาลาภา, ตตฺถ จตฺตาโร มคฺคา จตฺตาริ ผลานิ นิพฺพานนฺติ มหนฺตา อธิคนฺตพฺพคุณา. อิติ ยถา อุภโต สุชาโต ขตฺติยกุมาโร หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นครํ อนุสญฺจรนฺโต หตฺถิกฺขนฺธโต ปติโต มหาทุกฺขํ นิคจฺฉติ, เอวํ สาสนโต ปริหายมาโน นวหิ โลกุตฺตรคุเณหิ ปริหายติ. เตนายํ พฺรหฺมจารุปทฺทโว เอวํ วุตฺโต.

ຄຳວ່າ 'ວິນິປาຕາຍະ' ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຄວາມຕົກລົງໄປຢ່າງຍິ່ງ (ສູ່ອະບາຍ). ກໍເພາະເຫດໃດ ອຸປັດທະວະແຫ່ງພຣົຫມະຈັນຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອວິບາກອັນເປັນທຸກຍິ່ງກວ່າ ແລະເພື່ອວິບາກອันເຜັດຮ້ອນຍິ່ງກວ່າ ແລະເພື່ອຄວາມຕົກຕ່ຳ'? ເພາະວ່າການບວດພາຍນອກພຣะສາດສະນາມີຜົນໜ້ອຍ, ໃນການບວດພາຍນອກນັ້ນ ບໍ່ມີຄຸນວິເສດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ພຶງໃຫ້ບັງເກີດ, ມີພຽງສະມາບັດ 8 ແລະອະພິນຍາ 5 ເທົ່ານັ້ນ. ປຽບເໝືອນຄົນທີ່ຕົກຈາກຫຼັງລາ ຍ່ອມບໍ່ມີທຸກຫຼາຍ ມີພຽງຝຸ່ນລະອອງເປິເປື້ອນຮ່າງກາຍເທົ່ານັ້ນສັນໃດ, ໃນລັດທິພາຍນອກກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມເສື່ອມພຽງແຕ່ຄຸນລະດັບໂລກີເທົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ອຸປັດທະວະສອງຢ່າງທຳອິດ (ອຸປັດທະວະຂອງອາຈານແລະອັນເຕວາສິກ) ພຣະອົງຈຶ່ງມິໄດ້ຕຣັດໄວ້ເຊັ່ນນີ້. ສ່ວນການບວດໃນພຣະສາດສະນານີ້ ມີຜົນລະນິສົງຫຼາຍ, ໃນພຣະສາດສະນານັ້ນ ມີຄຸນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ພຶງບັນລຸ ຄື ມັກ 4 ຜົນ 4 ແລະນິພພານ. ປຽບເໝືອນພຣະຣາຊะກຸມານຜູ້ມີກຳເນີດດີທັງສອງຝ່າຍ ປະທັບເທິງຄໍຊ້າງຕົວປະເສີດ ເສດັດລຽບພຣະນະຄອນ ເມື່ອຕົກຈາກຄໍຊ້າງ ຍ່ອມປະສົບຄວາມທຸກອັນໃຫຍ່ຫຼວງສັນໃດ, ຜູ້ເສື່ອມຈາກພຣະສາດສະນາກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມເສື່ອມຈາກໂລກຸດຕະຣະທັມ 9 ປະການ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ອຸປັດທະວະແຫ່ງພຣົຫມະຈັນນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດໄວ້ເຊັ່ນນີ້.

๑๙๖. ตสฺมาติ ยสฺมา เสสุปทฺทเวหิ พฺรหฺมจารุปทฺทโว ทุกฺขวิปากตโร, ยสฺมา วา สปตฺตปฏิปตฺตึ วีติกฺกมนฺโต ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตติ, มิตฺตปฏิปตฺติ หิตาย, ตสฺมา. เอวํ อุปริเมนปิ เหฏฺฐิเมนปิ อตฺเถน โยเชตพฺพํ. มิตฺตวตายาติ มิตฺตปฏิปตฺติยา. สปตฺตวตายาติ เวรปฏิปตฺติยา.

໑໙໖. ຄຳວ່າ 'ຕັສມາ' (ເພາະເຫດນັ້ນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະອຸປັດທະວະແຫ່ງພຣົຫມะຈັນມີວິບາກເປັນທຸກຍິ່ງກວ່າອຸປັດທະວະທີ່ເຫຼືອ, ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ເພາະຜູ້ລ່ວງລະເມີດການປະຕິບັດຢ່າງເປັນມິດ (ຄືປະພຶດຕົນເປັນສັດຕູ) ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫยດແລະເພື່ອຄວາມທຸກຕະຫຼອດການລະນານ, ສ່ວນການປະຕິບັດຢ່າງເປັນມິດ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອປະໂຫยດແລະຄວາມສຸກ, ເພາະເຫດນັ້ນ (ພວກເຈົ້າຈົ່ງປະພຶດປະຕິບັດຢ່າງເປັນມິດເຖີດ). ພຶງປະກອບເນື້ອຄວາມນີ້ເຂົ້າກັບເນື້ອຄວາມເບື້ອງເທິງແລະເບື້ອງລຸ່ມຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ມິດຕະວະຕາຍະ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການປະຕິບັດຢ່າງເປັນມິດ. ຄຳວ່າ 'ສະປັດຕະວະຕາຍະ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການປະຕິບັດຢ່າງເປັນສັດຕູ.

โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนาติ ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมตฺตมฺปิ หิ สญฺจิจฺจ วีติกฺกมนฺโต โวกฺกมฺม วตฺตติ นาม. ตเทว อวีติกฺกมนฺโต น โวกฺกมฺม วตฺตติ นาม.

ຄຳວ່າ 'ໂວັກກັມມະ ຈະ ສັດຖຸສາສະນາ' (ກ້າວລ່ວງພຣະສາດສະນາຂອງພຣະສາດສະດา) ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະວ່າຜູ້ທີ່ແກ້ງລ່ວງລະເມີດແມ່ນພຽງອາບັດທຸກກົດและທຸບພາສິດ ຊື່ວ່າປະພຶດກ້າວລ່ວງ (ພຣະສາດສະນາ). ສ່ວນຜູ້ທີ່ບໍ່ລ່ວງລະເມີດອາບັດເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນແລ ຊື່ວ່າບໍ່ປະພຶດກ້າວລ່ວງ.

น โว อหํ, อานนฺท, ตถา ปรกฺกมิสฺสามีติ อหํ ตุมฺเหสุ ตถา น ปฏิปชฺชิสฺสามิ. อามเกติ อปกฺเก. อามกมตฺเตติ อามเก นาติสุกฺเข ภาชเน. กุมฺภกาโร หิ อามกํ นาติสุกฺขํ อปกฺกํ อุโภหิ หตฺเถหิ สณฺหิกํ คณฺหาติ ‘‘มา ภิชฺชตู’’ติ. อิติ ยถา กุมฺภกาโร ตตฺถ ปฏิปชฺชติ, นาหํ ตุมฺเหสุ ตถา ปฏิปชฺชิสฺสามิ. นิคฺคยฺห นิคฺคยฺหาติ สกึ โอวทิตฺวา ตุณฺหี น ภวิสฺสามิ, นิคฺคณฺหิตฺวา นิคฺคณฺหิตฺวา ปุนปฺปุนํ โอวทิสฺสามิ อนุสาสิสฺสามิ. ปวยฺห ปวยฺหาติ โทเส ปวาเหตฺวา ปวาเหตฺวา. ยถา ปกฺกภาชเนสุ กุมฺภกาโร ภินฺนฉินฺนชชฺชรานิ ปวาเหตฺวา [Pg.119] เอกโต กตฺวา สุปกฺกาเนว อาโกเฏตฺวา อาโกเฏตฺวา คณฺหาติ, เอวเมว อหมฺปิ ปวาเหตฺวา ปวาเหตฺวา ปุนปฺปุนํ โอวทิสฺสามิ อนุสาสิสฺสามิ. โย สาโร โส ฐสฺสตีติ เอวํ โว มยา โอวทิยมานานํ โย มคฺคผลสาโร, โส ฐสฺสติ. อปิจ โลกิยคุณาปิ อิธ สาโรตฺเวว อธิปฺเปตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ຄຳວ່າ 'ນະ ໂວ ອະຫັງ, ອານັນທະ, ຕະຖາ ປະຣັກກະມິສສາມິ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຕຖາຄົດຈັກບໍ່ປະຕິບັດແກ່ພວກເຈົ້າຢ່າງນັ້ນ (ເໝືອນຊ່າງໝໍ້ປະຄອງໝໍ້ດິນດິບ). ຄຳວ່າ 'ອາມະເກ' ໄດ້ແກ່ ໃນພາຊະນະດິນດິບທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ເຜົາ. ຄຳວ່າ 'ອາມະກະມັດເຕ' ໄດ້ແກ່ ໃນພາຊະນະດິນດິບທີ່ຍັງບໍ່ແຫ້ງສະໜິດ. ດ້ວຍວ່າ ຊ່າງໝໍ້ຍ່ອມປະຄອງພາຊະນະດິນດິບທີ່ຍັງບໍ່ແຫ້ງສະໜິດ ຍັງບໍ່ໄດ້ເຜົາ ດ້ວຍມືທັງສອງຢ່າງເບົามື ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ຢ່າແຕກເລີຍ'. ຊ່າງໝໍ້ປະຕິບັດໃນພາຊະນະດິນດິບເຫຼົ່ານັ້ນສັນໃດ, ຕຖາຄົດຈັກບໍ່ປະຕິບັດແກ່ພວກເຈົ້າສັນນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ນິກຄັຍຫະ ນິກຄັຍຫະ' (ຂົ່ມແລ້ວຂົ່ມອີກ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຕຖາຄົດຈັກບໍ່ຕັກເຕືອນພຽງຄັ້ງດຽວແລ້ວນິ້ງເສຍ, ແຕ່ຈັກຂົ່ມແລ້ວຂົ່ມອີກ ຕັກເຕືອນສັ່ງສອນຊ້ຳແລ້ວຊ້ຳເລົ່າ. ຄຳວ່າ 'ປະວັຍຫະ ປະວັຍຫະ' ໄດ້ແກ່ ລອຍໂທດ (ຂຈັດຂໍ້ບົກພ່ອງ) ອອກໄປເລື້ອຍໆ. ປຽບເໝືອນໃນບັນດາພາຊະນະທີ່ເຜົາແລ້ວ ຊ່າງໝໍ້ຍ່ອມຄັດພາຊະນະທີ່ແຕກ ຊຳລຸດ ຫຼືຮ້າວອອກໄປ ແລ້ວຮວບຮວມເອົາສະເພາะພາຊະນະທີ່ເຜົາສຸກດີແລ້ວ ເຄາະແລ້ວເຄາະອີກຈຶ່ງຮັບໄວ້ສັນໃດ, ຕຖາຄົດກໍສັນນັ້ນເໝືອນກັນ ຈັກຄັດກອງ (ລອຍໂທດອອກໄປ) ແລ້ວຕັກເຕືອນສັ່ງສອນພວກເຈົ້າຊ້ຳແລ້ວຊ້ຳເລົ່າ. ຄຳວ່າ 'ໂຍ ສາໂຣ ໂສ ຖັດສະຕິ' (ສິ່ງໃດເປັນແກ່ນສານ ສິ່ງນັ້ນຈັກດຳຣົງຢູ່) ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອພວກເຈົ້າອັນຕຖາຄົດຕັກເຕືອນຢູ່ຢ່າງນີ້ ແກ່ນສານຄືມັກແລະຜົນໃດມີຢູ່, ແກ່ນສານນັ້ນຈັກດຳຣົງຢູ່. ອະນຶ່ງ ແມ່ນແຕ່ໂລກີຍະຄຸນ ໃນທີ່ນີ້ກໍປະສົງເອົາວ່າເປັນແກ່ນສານດ້ວຍເຊັ່ນກັນ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທຸກແຫ່ງມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ທັງສິ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

มหาสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາຄວາມແຫ່ງມະຫາສຸຍຍະຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. อจฺฉริยอพฺภุตสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາຄວາມແຫ່ງອັດຈະຣິຍະອັບພູຕະສູດ

๑๙๗. เอวํ เม สุตนฺติ อจฺฉริยอพฺภุตสุตฺตํ. ตตฺถ ยตฺร หิ นามาติ อจฺฉริยตฺเถ นิปาโต. โย นาม ตถาคโตติ อตฺโถ. ฉินฺนปปญฺเจติ เอตฺถ ปปญฺจา นาม ตณฺหา มาโน ทิฏฺฐีติ อิเม ตโย กิเลสา. ฉินฺนวฏุเมติ เอตฺถ วฏุมนฺติ กุสลากุสลกมฺมวฏฺฏํ วุจฺจติ. ปริยาทินฺนวฏฺเฏติ ตสฺเสว เววจนํ. สพฺพทุกฺขวีติวตฺเตติ สพฺพํ วิปากวฏฺฏสงฺขาตํ ทุกฺขํ วีติวตฺเต. อนุสฺสริสฺสตีติ อิทํ ยตฺราติ นิปาตวเสน อนาคตวจนํ, อตฺโถ ปเนตฺถ อตีตวเสน เวทิตพฺโพ. ภควา หิ เต พุทฺเธ อนุสฺสริ, น อิทานิ อนุสฺสริสฺสติ. เอวํชจฺจาติ วิปสฺสีอาทโย ขตฺติยชจฺจา, กกุสนฺธาทโย พฺราหฺมณชจฺจาติ. เอวํโคตฺตาติ วิปสฺสีอาทโย โกณฺฑญฺญโคตฺตา, กกุสนฺธาทโย กสฺสปโคตฺตาติ. เอวํสีลาติ โลกิยโลกุตฺตรสีเลน เอวํสีลา. เอวํธมฺมาติ เอตฺถ สมาธิปกฺขา ธมฺมา อธิปฺเปตา. โลกิยโลกุตฺตเรน สมาธินา เอวํสมาธิโนติ อตฺโถ. เอวํปญฺญาติ โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาย เอวํปญฺญา. เอวํวิหารีติ เอตฺถ ปน เหฏฺฐา สมาธิปกฺขานํ ธมฺมานํ คหิตตฺตา วิหาโร คหิโตว, ปุน กสฺมา คหิตเมว คณฺหาตีติ เจ, น อิทํ คหิตเมว. อิทญฺหิ นิโรธสมาปตฺติทีปนตฺถํ, ตสฺมา เอวํนิโรธสมาปตฺติวิหารีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

໑໙໗. ພຣະສູດເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ຄື ອັດຈະຣິຍະອັບພູຕະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ຍັດຕະຣະ ຫິ ນາມະ' ເປັນນິບາດລົງໃນອັດຖະວ່ານ່າອັດສະຈັນ. ມີອັດຖะວ່າ 'ພຣะຕຖาຄົດພຣະອົງໃດ'. ໃນຄຳວ່າ 'ສິນນະປະປັນເຈ' ນີ້ ທັມທີ່ຊື່ວ່າປະປັນຈະ ໄດ້ແກ່ ກິເລສ 3 ປະການ ຄື ຕັນຫາ ມานะ ທິຖິ. ໃນຄຳວ່າ 'ສິນນະວະຕຸເມ' ນີ້ ຄຳວ່າ 'ວະຕຸມັງ' ໄດ້ແກ່ ກຸສົນກັມມະວັດແລະອະກຸສົນກັມມะວັດ. ຄຳວ່າ 'ປະຣິຍາທິນນະວັດເຕ' ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ 'ສິນນະວະຕຸເມ' ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ສັບພະທຸກຂະວີຕิວັດເຕ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ກ້າວລ່ວงທຸກທັງປວງອันນັບເນື່ອງໃນວິປາກະວັດ. ຄຳວ່າ 'ອະນຸດສະຣິສສະຕິ' ນີ້ ເປັນອະນາຄົດຕະການດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງນິບາດຄື 'ຍັດຕະຣະ', ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍເປັນອະດີດຕະການ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຣະນຶກເຖິງພຣະພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ ມິແມ່ນເພິ່ງຈະມາຣະນຶກເຖິງໃນບັດນີ້. ຄຳວ່າ 'ເອວັງຊັດຈາ' ໄດ້ແກ່ ພຣະວິປັດສີພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ມີກສັດຕິຍະຊາດ, ພຣະກັກກຸສັນທະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ມີພຣາມມະນະຊາດ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ເອວັງໂຄດຕາ' ໄດ້ແກ່ ພຣະວິປັດສີພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ມີໂກນທັນຍະໂຄດ, ພຣະກັກກຸສັນທະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ມີກັສສະປະໂຄດ. ຄຳວ່າ 'ເອວັງສີລາ' ໄດ້ແກ່ ມີສີລຢ່າງນີ້ ດ້ວຍສີລທີ່ເປັນໂລກີແລະໂລກຸດຕະຣະ. ໃນຄຳວ່າ 'ເອວັງທັມມາ' ນີ້ ປະສົງເອົາທັມອັນເປັນຝັກຝ່າຍແຫ່ງສະມາທິ. ມີອັດຖะວ່າ ມີສະມາທິຢ່າງນີ້ ດ້ວຍສະມາທິທີ່ເປັນໂລກີແລະໂລກຸດຕະຣະ. ຄຳວ່າ 'ເອວັງປັນຍา' ໄດ້ແກ່ ມີປັນຍາຢ່າງນີ້ ດ້ວຍປັນຍາທີ່ເປັນໂລກີແລະໂລກຸດຕະຣະ. ສ່ວນໃນຄຳວ່າ 'ເອວັງວິຫາຣີ' ນີ້ ເພາະທັມອັນເປັນຝັກຝ່າຍແຫ່ງສະມາທິຖືກຖືເອົາແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນ ວິຫານທັມຈຶ່ງຖືກຖືເອົາແລ້ວນັ້ນເອງ, ຫາກຖາມວ່າ ເຫດໃດຈຶ່ງຖືເອົາສິ່ງທີ່ຖືເອົາແລ້ວຊ້ຳອີກ? ຕອບວ່າ ມິແມ່ນເປັນການຖືເອົາຊ້ຳ. ເພາະຄຳນີ້ມີຂຶ້ນເພື່ອສະແດງເຖິງນິໂຣທະສະມາບັດ, ເພາະສະນັ້ນ ໃນຄຳນີ້ຈຶ່ງມີອັດຖະວ່າ ມີການຢູ່ດ້ວຍນິໂຣທะສະມາບັດຢ່າງນີ້.

เอวํวิมุตฺตาติ [Pg.120] เอตฺถ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติ ตทงฺควิมุตฺติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติ นิสฺสรณวิมุตฺตีติ ปญฺจวิธา วิมุตฺติโย. ตตฺถ อฏฺฐ สมาปตฺติโย สยํ วิกฺขมฺภิเตหิ นีวรณาทีหิ วิมุตฺตตฺตา วิกฺขมฺภนวิมุตฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ. อนิจฺจานุปสฺสนาทิกา สตฺต อนุปสฺสนา สยํ ตสฺส ตสฺส ปจฺจนีกงฺควเสน ปริจตฺตาหิ นิจฺจสญฺญาทีหิ วิมุตฺตตฺตา ตทงฺควิมุตฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ. จตฺตาโร อริยมคฺคา สยํ สมุจฺฉินฺเนหิ กิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา สมุจฺเฉทวิมุตฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ. จตฺตาริ สามญฺญผลานิ มคฺคานุภาเวน กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ. นิพฺพานํ สพฺพกิเลเสหิ นิสฺสฏตฺตา อปคตตฺตา ทูเร ฐิตตฺตา นิสฺสรณวิมุตฺตีติ สงฺขํ คตํ. อิติ อิมาสํ ปญฺจนฺนํ วิมุตฺตีนํ วเสน เอวํวิมุตฺตาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ໃນຄຳວ່າ 'ເອວັງວິມຸດຕາ' (ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຢ່າງນີ້) ນີ້ ວິມຸດຕິມີ 5 ປະການ ຄື ວິກຂັມພະນະວິມຸດຕິ, ຕທັງຄະວິມຸດຕິ, ສະມຸດເສທะວິມຸດຕິ, ປະຕິປັດສັດທິວິມຸດຕິ ແລະນິສສະຣະນະວິມຸດຕິ. ໃນວິມຸດຕິ 5 ປະການນັ້ນ ສະມາບັດ 8 ຊື່ວ່າ ວິກຂັມພະນະວິມຸດຕິ ເພາະຫຼຸດພົ້ນຈາກນິວອນເປັນຕົ້ນທີ່ຖືກຂົ່ມໄວ້ດ້ວຍຕົນເອງ. ອະນຸປັດສະນາ 7 ມີອະນິດຈານຸປັດສະນາເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ຕທັງຄະວິມຸດຕິ ເພາະຫຼຸດພົ້ນຈາກນິດຈະສັນຍາເປັນຕົ້ນ ທີ່ຖືກລະຖິ້ມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອົງທັມທີ່ເປັນປະຕິປັກນັ້ນໆ. ອະຣິຍະມັກ 4 ຊື່ວ່າ ສະມຸດເສທະວິມຸດຕິ ເພາະຫຼຸດພົ້ນຈາກກິເລສທີ່ຖືກຕັດຂາດຢ່າງສิ້ນເຊີງດ້ວຍຕົນເອງ. ສາມັນຍະຜົນ 4 ຊື່ວ່າ ປະຕິປັດສັດທິວິມຸດຕິ ເພາະເກີດຂຶ້ນໃນອະວະສານແຫ່ງຄວາມສະຫງົບຣະງັບກິເລສດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງມັກ. ພຣະນິພພານ ຊື່ວ່າ ນิສສະຣະນະວິມຸດຕິ ເພາະເປັນທຳມະຊາດສະຫຼັດອອກ ປາສະຈາກ ແລະຢູ່ຫ່າງໄກຈາກກິເລສທັງປວງ. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນຄຳວ່າ 'ເອວັງວິມຸດຕາ' ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິມຸດຕິ 5 ປະการນີ້ຢ່າງນີ້.

๑๙๙. ตสฺมาติหาติ ยสฺมา ตฺวํ ‘‘ตถาคตา อจฺฉริยา’’ติ วทสิ, ตสฺมา ตํ ภิยฺโยโส มตฺตาย ปฏิภนฺตุ ตถาคตสฺส อจฺฉริยา อพฺภุตธมฺมาติ. สโต สมฺปชาโนติ เอตฺถ ทฺเวสมฺปชญฺญานิ มนุสฺสโลเก เทวโลเก จ. ตตฺถ เวสฺสนฺตรชาตเก พฺราหฺมณสฺส ทฺเว ปุตฺเต ทตฺวา ปุนทิวเส สกฺกสฺส เทวึ ทตฺวา สกฺเกน ปสีทิตฺวา ทินฺเน อฏฺฐ วเร คณฺหนฺโต –

໑໙໙. ຄຳວ່າ 'ຕັສມາຕິຫະ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຈົ້າ (ອານັນທະ) ກ່າວວ່າ 'ພຣະຕຖາຄົດທັງຫຼາຍນ່າອັດສະຈັນ', ເພາະສະນັ້ນ ຂໍອັດສະຈັນແລະອັບພູຕະທັມຂອງພຣະຕຖາຄົດຈົງປາກົດແກ່ເຈົ້າໃຫ້ຍິ່ງໆ ຂຶ້ນໄປເຖີດ. ໃນຄຳວ່າ 'ສະໂຕ ສັມປະຊາໂນ' ນີ້ ສັມປະຊັນຍະມີ 2 ປະການ ຄື ສັມປະຊັນຍະໃນມະນຸດສະໂລກ ແລະສັມປະຊັນຍະໃນເທວະໂລກ. ໃນສັມປະຊັນຍະ 2 ປະການນັ້ນ ໃນເວສສັນຕະຣະຊາດົກ ພຣະເວສສັນດອນຊົງບໍລິຈາກພຣະໂອຣົດແລະພຣະທິດາທັງສອງແກ່ພຣາມແລ້ວ ໃນວັນຮຸ່ງຂຶ້ນຊົງບໍລິຈາກພຣະເທວີແກ່ທ້າວສັກກະ ເມື່ອທ້າວສັກກະຊົງເລື່ອມໃສແລ້ວປະສາດພອນ 8 ປະການ ຊົງຮັບພອນເຫຼົ່ານັ້ນ...

‘‘อิโต วิมุจฺจมานาหํ, สคฺคคามี วิเสสคู;

อนิวตฺตี ตโต อสฺสํ, อฏฺฐเมตํ วรํ วเร’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๓๐๐) –

“ເມື່ອອາຕະມາພາບພົ້ນຈາກອັດຕະພາບນີ້ແລ້ວ ພຶງເປັນຜູ້ໄປສູ່ສະຫວັນ ມີຄຸນວິເສດຍິ່ງຂຶ້ນ ແລະບໍ່ພຶງວຽນກັບຈາກສະຫວັນນັ້ນ ອາຕະມາພາບຂໍເລືອກເອົາພອນຂໍ້ທີແປດນີ້”.

เอวํ ตุสิตภวเน เม ปฏิสนฺธิ โหตูติ วรํ อคฺคเหสิ, ตโต ปฏฺฐาย ตุสิตภวเน อุปฺปชฺชิสฺสามีติ ชานาติ, อิทํ มนุสฺสโลเก สมฺปชญฺญํ. เวสฺสนฺตรตฺตภาวโต ปน จุโต ปุน ตุสิตภวเน นิพฺพตฺติตฺวา นิพฺพตฺโตสฺมีติ อญฺญาสิ, อิทํ เทวโลเก สมฺปชญฺญํ.

ຊົງຮັບພອນວ່າ 'ຂໍປະຕິສົນທິຂອງອາຕະມາພາບຈົງມີໃນດຸສິດພົບຢ່າງນີ້ເຖີດ', ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາກໍຊົງຊາບວ່າ 'ເຮົາຈັກບັງເກີດໃນດຸສິດພົບ', ນີ້ຊື່ວ່າ ສັມປະຊັນຍະໃນມະນຸດສະໂລກ. ສ່ວນເມື່ອຈຸຕິຈາກອັດຕະພາບຂອງພຣະເວສສັນດອນແລ້ວ ບັງເກີດໃນດຸສິດພົບອີກ ກໍຊົງຊາບວ່າ 'ເຮົາບັງເກີດແລ້ວ', ນີ້ຊື່ວ່າ ສັມປະຊັນຍະໃນເທວະໂລກ.

กึ ปน เสสเทวตา น ชานนฺตีติ? โน น ชานนฺติ. ตา ปน อุยฺยานวิมานกปฺปรุกฺเข โอโลเกตฺวา เทวนาฏเกหิ ตูริยสทฺเทน ปโพธิตา ‘‘มาริส อยํ เทวโลโก ตุมฺเห อิธ นิพฺพตฺตา’’ติ สาริตา ชานนฺติ. โพธิสตฺโต ปฐมชวนวาเร น ชานาติ, ทุติยชวนโต ปฏฺฐาย ชานาติ. อิจฺจสฺส อญฺเญหิ อสาธารณชานนํ โหติ.

ກໍເທວະດາທີ່ເຫຼືອບໍ່ຮູ້ຫຼື? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນບໍ່ຮູ້. ແຕ່ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນເມື່ອມອງເບິ່ງສວນ ວິມານ ແລະກັລປະພຶກ ຫຼືຖືກເຫຼົ່ານາງຟ້ານັກຟ້ອນປຸກດ້ວຍສຽງດົນຕີ ເຕືອນວ່າ 'ທ່ານຜູ້ນິຣະທຸກ ນີ້ຄືເທວະໂລກ ທ່ານທັງຫຼາຍບັງເກີດໃນທີ່ນີ້ແລ້ວ' ຈຶ່ງຮູ້. ສ່ວນພຣະໂພທິສັດໃນຂະນະຊະວະນະຈິດດວງທຳອິດແລ່ນໄປຍ່ອມຍັງບໍ່ຮູ້, ແຕ່ຕັ້ງແຕ່ຊະວະນະຈິດດວງທີສອງເປັນຕົ້ນໄປຍ່ອມຮູ້. ດ້ວຍເຫດນີ້ ພຣະໂພທິສັດຈຶ່ງມີຄວາມຮູ້ທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ເທວະດາເຫຼົ່າອື່ນ.

อฏฺฐาสีติ [Pg.121] เอตฺถ กิญฺจาปิ อญฺเญปิ เทวา ตตฺถ ฐิตา ฐิตมฺหาติ ชานนฺติ, เต ปน ฉสุ ทฺวาเรสุ พลวตา อิฏฺฐารมฺมเณน อภิภุยฺยมานา สตึ วิสฺสชฺเชตฺวา อตฺตโน ภุตฺตปีตภาวมฺปิ อชานนฺตา อาหารูปจฺเฉเทน กาลํ กโรนฺติ. โพธิสตฺตสฺส กึ ตถารูปํ อารมฺมณํ นตฺถีติ? โน นตฺถิ. โส หิ เสสเทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคฺคณฺหาติ, อารมฺมเณน ปน อตฺตานํ มทฺทิตุํ น เทติ, ตํ อารมฺมณํ อภิภวิตฺวา ติฏฺฐติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สโต สมฺปชาโน, อานนฺท, โพธิสตฺโต ตุสิเต กาเย อฏฺฐาสี’’ติ.

ໃນຄຳວ່າ 'ອັດຖາສິ' (ດຳຣົງຢູ່ແລ້ວ) ນີ້ ແມ່ນເທວະດາເຫຼົ່າອື່ນຈະຮູ້ວ່າຕົນດຳຣົງຢູ່ໃນເທວະໂລກນັ້ນກໍຕາມ, ແຕ່ເທວະດาເຫຼົ່ານັ້ນຖືກອິດຖາຣົມອັນແຮງກ້າຄອບງຳໃນທະວານທັງຫົກ ຍ່ອມປ່ອຍສະຕິເສຍ ແມ່ນແຕ່ການກິນການດື່ມຂອງຕົນກໍບໍ່ຮູ້ ຈົນກະທັ້ງສິ້ນຊີວິດເພາະຂາດອາຫານ. ກໍອາຣົມເຊັ່ນນັ້ນບໍ່ມີແກ່ພຣະໂພທິສັດຫຼື? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນບໍ່ມີ. ເພາະພຣະໂພທິສັດນັ້ນຍ່ອມຄອບງຳເທວະດາທີ່ເຫຼືອດ້ວຍຖານະ 10 ປະການ, ແຕ່ບໍ່ຍອມໃຫ້ອາຣົມນັ້ນມາຂົ່ມຕົນເອງໄດ້, ຍ່ອມຄອບງຳອາຣົມນັ້ນແລ້ວດຳຣົງຢູ່. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ດູກ່ອນອານັນທະ ພຣະໂພທິສັດມີສະຕິສັມປະຊັນຍະ ດຳຣົງຢູ່ໃນໝູ່ເທບຊັ້ນດຸສິດ'.

๒๐๐. ยาวตายุกนฺติ เสสตฺตภาเวสุ กึ ยาวตายุกํ น ติฏฺฐตฺตีติ? อาม น ติฏฺฐติ. อญฺญทา หิ ทีฆายุกเทวโลเก นิพฺพตฺโต ตตฺถ ปารมิโย น สกฺกา ปูเรตุนฺติ อกฺขีนิ นิมีเลตฺวา อธิมุตฺติกาลํกิริยํ นาม กตฺวา มนุสฺสโลเก นิพฺพตฺตติ. อยํ กาลงฺกิริยา อญฺเญสํ น โหติ. ตทา ปน อทินฺนทานํ นาม นตฺถิ, อรกฺขิตสีลํ นาม นตฺถิ, สพฺพปารมีนํ ปูริตตฺตา ยาวตายุกํ อฏฺฐาสิ.

໒໐໐. ຄຳວ່າ 'ยาวະຕາຍຸກັງ' (ຕະຫຼອດອາຍຸໄຂ) ມີຄຳຖາມວ່າ ໃນອັດຕະພາບທີ່ເຫຼືອ ພຣະໂພທິສັດບໍ່ດຳຣົງຢູ່ຕະຫຼອດອາຍຸໄຂຫຼື? ຕອບວ່າ ແມ່ນແລ້ວ ບໍ່ດຳຣົງຢູ່ຕະຫຼອດອາຍຸໄຂ. ເພາະໃນການອື່ນ ເມື່ອບັງເກີດໃນເທວະໂລກທີ່ມີອາຍຸຍືນຍາວ ຊົງເຫັນວ່າບໍ່ສາມາດບຳເພັນບາຣະມີໃນທີ່ນັ້ນໄດ້ ຈຶ່ງຫຼັບຕາເຮັດ 'ອະທິມຸດຕິກາລະກິຣິຍາ' (ການອະທິສຖານລະອັດຕະພາບเพื่อຈຸຕິ) ແລ້ວມາບັງເກີດໃນມະນຸດສະໂລກ. การເຮັດກາລະກິຣິຍາເຊັ່ນນີ້ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ເທວະດາເຫຼົ່າອື່ນ. ແຕ່ໃນການນັ້ນ (ໃນດຸສິດພົບ) ທານທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ໃຫ້ບໍ່ມີ, ສີລທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ຮັກສາບໍ່ມີ, ເພາະບາຣະມີທັງປວງເຕັມປ່ຽມແລ້ວ ພຣະໂພທິສັດຈຶ່ງດຳຣົງຢູ່ຈົນຕະຫຼອດອາຍຸໄຂ.

สโต สมฺปชาโน ตุสิตา กายา จวิตฺวา มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมตีติ เอวํ ตาว สพฺพปารมิโย ปูเรตฺวา ตทา โพธิสตฺโต ยาวตายุกํ อฏฺฐาสิ. เทวตานํ ปน – ‘‘มนุสฺสคณนาวเสน อิทานิ สตฺตหิ ทิวเสหิ จุติ ภวิสฺสตี’’ติ ปญฺจ ปุพฺพนิมิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ – มาลา มิลายนฺติ, วตฺถานิ กิลิสฺสนฺติ, กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจนฺติ, กาเย ทุพฺพณฺณิยํ โอกฺกมติ, เทโว เทวาสเน น สณฺฐาติ.

ຄຳວ່າ 'ສະໂຕ ສັມປະຊາໂນ ຕຸສິຕາ ກາຍາ ຈະວິດຕະວາ ມາກຕຸກຸດສິງ ໂອກກະມະຕິ' (ພຣະໂພທິສັດມີສະຕິສັມປະຊັນຍະ ຈຸຕິຈາກຊັ້ນດຸສິດແລ້ວກ້າວລົງສູ່ຄັນມານດາ) ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະໂພທິສັດບຳເພັນບາຣະມີທັງປວງເຕັມປ່ຽມແລ້ວ ດຳຣົງຢູ່ຕະຫຼອດອາຍຸໄຂໃນດຸສິດພົບນັ້ນດ້ວຍປະການສະນີ້. ກໍເມື່ອເທວະດາທັງຫຼາຍຈະຈຸຕິ ໂດຍການນັບເວລາຂອງມະນຸດ ອີກ 7 ວັນຈະຈຸຕິ ບຸພພະນິມິດ 5 ປະການຍ່ອມປາກົດ ຄື ດອກໄມ້ຫ່ຽວແຫ້ງ, ເສື້ອຜ້າເສົ້າໝອງ, ເຫື່ອໄຫຼອອກຈາກຂີ້ແຮ້, ຜິວພັນໝົ່ນໝອງປາກົດທີ່ກາຍ, ເທວະດາບໍ່ຍິນດີໃນທິບພະຍາສາດຂອງຕົນ.

ตตฺถ มาลาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณทิวเส ปิฬนฺธนมาลา. ตา กิร สฏฺฐิสตสหสฺสาธิกา สตฺตปณฺณาส-วสฺสโกฏิโย อมิลายิตฺวา ตทา มิลายนฺติ. วตฺเถสุปิ เอเสว นโย. เอตฺตกํ ปน กาลํ เทวานํ เนว สีตํ น อุณฺหํ โหติ, ตสฺมึ กาเล สรีรโต พินฺทุพินฺทุวเสน เสทา มุจฺจนฺติ. เอตฺตกญฺจ กาลํ เตสํ สรีเร ขณฺฑิจฺจปาลิจฺจาทิวเสน วิวณฺณตา น ปญฺญายติ, เทวธีตา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา วิย, เทวปุตฺตา วีสติวสฺสุทฺเทสิกา วิย ขายนฺติ. มรณกาเล ปน เนสํ กิลนฺตรูโป อตฺตภาโว โหติ. เอตฺตกญฺจ เนสํ กาลํ เทวโลเก อุกฺกณฺฐิตา [Pg.122] นาม นตฺถิ, มรณกาเล ปน นิสฺสสนฺติ วิชมฺภนฺติ, สเก อาสเน นาภิรมนฺติ.

ໃນບຸພພະນິມິດເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ດອກໄມ້' ໄດ້ແກ່ ດອກໄມ້ທີ່ປະດັບໃນວັນຖືປະຕິສົນທິ. ດອກໄມ້ເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ຫ່ຽวແຫ້ງຕະຫຼອດເວລາ 57 ໂກຕິປີ ກັບອີກ 6 ລ້ານປີ, ແຕ່ໃນການນັ້ນຍ່ອມຫ່ຽວແຫ້ງ. ແມ່ນໃນເລື່ອງເສື້ອຜ້າກໍນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຕະຫຼອດຣະຍະເວລາພຽງນັ້ນ ຄວາມໜາວຫຼືຄວາມຮ້ອນຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ເທວະດາທັງຫຼາຍເລີຍ, ແຕ່ໃນການນັ້ນ ເຫື່ອຍ່ອມໄຫຼອອກຈາກຮ່າງກາຍເປັນຢົດໆ. ແລະຕະຫຼອດຣະຍະເວລາພຽງນັ້ນ ຄວາມແປປວນຂອງຮ່າງກາຍ ເຊັ່ນ ແຂ້ວຫັກ ຜົມຫงອກ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ປາກົດແກ່ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ, ເທບທິດາຍ່ອມປາກົດເໝືອນນາງສາວລຸ້ນອາຍຸ 16 ປີ, ເທບພະບຸດຍ່ອມປາກົດເໝືອນຊາຍໜຸ່ມອາຍຸ 20 ປີ. ແຕ່ໃນເວລາຈະຕາຍ ອັດຕະພາບຂອງເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມປາກົດອາການເໜັດເໜື່ອຍ. ແລະຕະຫຼອດຣະຍະເວລາພຽງນັ້ນ ຄວາມກະສັບກະສ່າຍ (ຄວາມບໍ່ຍິນດີ) ໃນເທວະໂລກຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນເລີຍ, ແຕ່ໃນເວລາຈະຕາຍ ຍ່ອມຖອນຫາຍໃຈ ບິດຂີ້ກຽດ ແລະບໍ່ຍິນດີໃນອາສະນະຂອງຕົນ.

อิมานิ ปน ปุพฺพนิมิตฺตานิ, ยถา โลเก มหาปุญฺญานํ ราชราชมหามตฺตาทีนํเยว อุกฺกาปาตภูมิจาลจนฺทคฺคาหาทีนิ นิมิตฺตานิ ปญฺญายนฺติ, น สพฺเพสํ, เอวเมว มเหสกฺขานํ เทวตานํเยว ปญฺญายนฺติ, น สพฺเพสํ. ยถา จ มนุสฺเสสุ ปุพฺพนิมิตฺตานิ นกฺขตฺตปาฐกาทโยว ชานนฺติ, น สพฺเพ, เอวเมว ตานิปิ สพฺเพ เทวา น ชานนฺติ, ปณฺฑิตา เอว ปน ชานนฺติ. ตตฺถ เย จ มนฺเทน กุสลกมฺเมน นิพฺพตฺตา เทวปุตฺตา, เต เตสุ อุปฺปนฺเนสุ – ‘‘อิทานิ โก ชานาติ, กุหึ นิพฺพตฺติสฺสามา’’ติ ภายนฺติ. เย มหาปุญฺญา, เต – ‘‘อมฺเหหิ ทินฺนํ ทานํ รกฺขิตํ สีลํ ภาวิตํ ภาวนํ อาคมฺม อุปริเทวโลเกสุ สมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามา’’ติ น ภายนฺติ. โพธิสตฺโตปิ ตานิ ปุพฺพนิมิตฺตานิ ทิสฺวา ‘‘อิทานิ อนนฺตเร อตฺตภาเว พุทฺโธ ภวิสฺสามี’’ติ น ภายิ. อถสฺส เตสุ นิมิตฺเตสุ ปาตุภูเตสุ ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา สนฺนิปติตฺวา – ‘‘มาริส ตุมฺเหหิ ทส ปารมิโย ปูเรนฺเตหิ น สกฺกสมฺปตฺตึ น มารพฺรหฺมจกฺกวตฺติสมฺปตฺตึ ปตฺเถนฺเตหิ ปูริตา, โลกนิตฺถรณตฺถาย ปน พุทฺธตฺตํ ปตฺถยมาเนหิ ปูริตา. โส โว อิทานิ กาโล มาริส พุทฺธตฺตาย, สมโย มาริส พุทฺธตฺตายา’’ติ ยาจนฺติ.

ກໍບຸບພະນິມິດເຫຼົ່ານີ້ ປຽບເໝືອນໃນໂລກມະນຸດ ນິມິດທັງຫຼາຍມີດາວຕົກ ແຜ່ນດິນໄຫວ ແລະຈັນທະຄາດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປະກົດແກ່ພະລາຊາ ແລະມະຫາອຳມາດຜູ້ມີບຸນໜັກສັກໃຫຍ່ເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ປະກົດແກ່ຄົນທັງປວງ ສັນນັ້ນຄືກັນ ບຸບພະນິມິດເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມປະກົດແກ່ເທວະດາທັງຫຼາຍຜູ້ມີສັກໃຫຍ່ເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ປະກົດແກ່ເທວະດາທັງປວງ. ແລະປຽບເໝືອນໃນໝູ່ມະນຸດ ພວກໂຫຣາຈານຜູ້ຮູ້ຈັກຕຳລາພະຍາກອນດາວເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຮູ້ຈັກບຸບພະນິມິດທັງຫຼາຍ ບໍ່ແມ່ນທຸກຄົນຈະຮູ້ ສັນນັ້ນຄືກັນ ເທວະດາທັງປວງກໍບໍ່ໄດ້ຮູ້ຈັກບຸບພະນິມິດເຫຼົ່ານັ້ນ ມີແຕ່ເທວະດາຜູ້ເປັນບັນດິດເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງຮູ້. ໃນບັນດາເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ເທວະບຸດທັງຫຼາຍເຫຼົ່າໃດທີ່ບັງເກີດດ້ວຍກຸສົນກຳອັນເບົາບາງ ເມື່ອບຸບພະນິມິດເຫຼົ່ານັ້ນປະກົດຂຶ້ນ ຍ່ອມເກີດຄວາມຢ້ານກົວວ່າ 'ບັດນີ້ ໃຜຈະຮູ້ໄດ້ວ່າ ພວກເຮົາຈະໄປບັງເກີດໃນທີ່ໃດ'. ສ່ວນເທວະບຸດທັງຫຼາຍຜູ້ມີບຸນຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ຢ້ານກົວ ໂດຍດຳຣິວ່າ 'ພວກເຮົາອາໄສທານທີ່ໄດ້ຖວາຍແລ້ວ ສິນທີ່ໄດ້ຮັກສາແລ້ວ ແລະພາວະນາທີ່ໄດ້ຈະເລີນແລ້ວ ຈະໄດ້ສະເຫວີຍສົມບັດໃນເທວະໂລກຊັ້ນສູງໆ ຂຶ້ນໄປ'. ແມ່ນແຕ່ພະໂພທິສັດ ເມື່ອໄດ້ທອດພະເນດບຸບພະນິມິດເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ ກໍບໍ່ໄດ້ຊົງສະດຸ້ງຢ້ານກົວ ໂດຍຊົງດຳຣິວ່າ 'ໃນອັດຕະພາບຖັດຈາກນີ້ ບັດນີ້ ເຮົາຈັກໄດ້ເປັນພະພຸດທະເຈົ້າ'. ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອນິມິດເຫຼົ່ານັ້ນປະກົດຂຶ້ນ ເທວະດາໃນໝື່ນໂລກທາດໄດ້ມາປະຊຸມກັນແລ້ວ ກາບທູນວິງວອນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ບາລະມີ ໑໐ ປະການ ທີ່ທ່ານໄດ້ບຳເພັນມານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນເພື່ອປาดຖະໜາສັກກະສົມບັດ ບໍ່ແມ່ນเพื่อປາດຖະໜາມານສົມບັດ ພົມສົມບັດ ຫຼືຈັກກະພັດສົມບັດ ແຕ່ທ່ານບຳເພັນມາເພື່ອປາດຖະໜາຄວາມເປັນພະພຸດທະເຈົ້າ ເພື່ອຮື້ຂົນສັດໂລກໃຫ້ຂ້າມພົ້ນຈາກສັງສາລະວັດ. ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ບັດນີ້ ເຖິງເວລາແລ້ວທີ່ທ່ານຈະໄດ້ເປັນພະພຸດທະເຈົ້າ ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ເຖິງສະໄໝແລ້ວທີ່ທ່ານຈະໄດ້ເປັນພະພຸດທະເຈົ້າ'.

อถ มหาสตฺโต เทวตานํ ปฏิญฺญํ อทตฺวาว กาลทีปเทสกุลชเนตฺติอายุปริจฺเฉทวเสน ปญฺจมหาวิโลกนํ นาม วิโลเกสิ. ตตฺถ ‘‘กาโล นุ โข, น กาโล’’ติ ปฐมํ กาลํ วิโลเกสิ. ตตฺถ วสฺสสตสหสฺสโต อุทฺธํ วฑฺฒิตอายุกาโล กาโล นาม น โหติ. กสฺมา? ตทา หิ สตฺตานํ ชาติชรามรณานิ น ปญฺญายนฺติ, พุทฺธานญฺจ ธมฺมเทสนา นาม ติลกฺขณมุตฺตา นตฺถิ, เตสํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ กเถนฺตานํ ‘‘กึ นาเมตํ กเถนฺตี’’ติ เนว โสตุํ น สทฺธาตุํ มญฺญนฺติ, ตโต อภิสมโย น โหติ, ตสฺมึ อสติ อนิยฺยานิกํ สาสนํ โหติ. ตสฺมา โส อกาโล. วสฺสสตโต อูนอายุกาโลปิ กาโล นาม น โหติ. กสฺมา? ตทา หิ สตฺตา อุสฺสนฺนกิเลสา โหนฺติ, อุสฺสนฺนกิเลสานญฺจ ทินฺโนวาโท โอวาทฏฺฐาเน น ติฏฺฐติ. อุทเก ทณฺฑราชิ วิย ขิปฺปํ วิคจฺฉติ. ตสฺมา โสปิ อกาโล. สตสหสฺสโต [Pg.123] ปน ปฏฺฐาย เหฏฺฐา วสฺสสตโต ปฏฺฐาย อุทฺธํ อายุกาโล กาโล นาม. ตทา จ วสฺสสตกาโล โหติ. อถ มหาสตฺโต ‘‘นิพฺพตฺติตพฺพกาโล’’ติ กาลํ ปสฺสิ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພະມະຫາສັດຍັງບໍ່ທັນໄດ້ປະຕິຍານແກ່ເທວະດາທັງຫຼາຍ ໄດ້ຊົງພິຈາຣະນາເບິ່ງ 'ມະຫາວິໂລກະນະ ໕ ປະການ' ຄື: ກາລະ, ທະວີບ, ປະເທດ, ຕະກູນ, ແລະອາຍຸຂັຍຂອງພະມານດາ. ໃນມະຫາວິໂລກະນະນັ້ນ ພະອົງຊົງພິຈາຣະນາກາລະກ່ອນວ່າ 'ເປັນເວລາອັນຄວນ ຫຼື ບໍ່ຄວນ?'. ໃນການພິຈາຣະນານັ້ນ ເວລາທີ່ມະນຸດມີອາຍຸຂັຍເກີນກວ່າໜຶ່ງແສນປີຂຶ້ນໄປ ບໍ່ຊື່ວ່າເປັນກາລະອັນຄວນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າໃນເວລານັ້ນ ຄວາມເກີດ ຄວາມແກ່ ແລະຄວາມຕາຍ ຍ່ອມບໍ່ປະກົດແກ່ສັດທັງຫຼາຍ, ແລະພະທັມມະເທດສະໜາຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ພົ້ນໄປຈາກໄຕລັກ. ເມື່ອພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍຊົງສະແດງທັມວ່າ 'ບໍ່ທ່ຽງ, ເປັນທຸກ, ເປັນອະນັດຕາ' ສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມບໍ່ຄິດທີ່ຈະຟັງ ຫຼື ເຊື່ອຖື ໂດຍກ່າວວ່າ 'ພວກເພິ່ນເວົ້າເລື່ອງຫຍັງກັນ?'. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ການບັນລຸມັກຜົນກໍຍ່ອມບໍ່ມີ, ເມື່ອບໍ່ມີການບັນລຸມັກຜົນ ພະສາສະໜາກໍບໍ່ເປັນນິຍານິກະທັມ. ເພາະສະນັ້ນ ເວລານັ້ນຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນກາລະອັນຄວນ. ແມ່ນແຕ່ເວລາທີ່ມະນຸດມີອາຍຸຂັຍຕ່ຳກວ່າໜຶ່ງຮ້ອຍປີ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າເປັນກາລະອັນຄວນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າໃນເວລານັ້ນ ສັດທັງຫຼາຍມີກິເລດໜາແໜ້ນ, ແລະໂອວາດທີ່ປະທານແກ່ສັດຜູ້ມີກິເລດໜາແໜ້ນ ຍ່ອມບໍ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະແຫ່ງໂອວາດ ປຽບເໝືອນຮອຍຂີດໃນນ້ຳ ຍ່ອມຫາຍໄປຢ່າງຮວດໄວ. ເພາະສະນັ້ນ ເວລານັ້ນກໍບໍ່ແມ່ນກາລະອັນຄວນຄືກັນ. ສ່ວນເວລາຕັ້ງແຕ່ໜຶ່ງແສນປີລົງມາ ແລະຕັ້ງແຕ່ໜຶ່ງຮ້ອຍປີຂຶ້ນໄປ ຊື່ວ່າເປັນກາລະອັນຄວນ. ໃນເວລານັ້ນ ອາຍຸຂັຍຂອງມະນຸດແມ່ນໜຶ່ງຮ້ອຍປີ. ຄັ້ງນັ້ນ ພະມະຫາສັດຈຶ່ງຊົງເຫັນວ່າ 'ເປັນກາລະອັນຄວນທີ່ຈະບັງເກີດ'.

ตโต ทีปํ วิโลเกนฺโต สปริวาเร จตฺตาโร ทีเป โอโลเกตฺวา – ‘‘ตีสุ ทีเปสุ พุทฺธา น นิพฺพตฺตนฺติ, ชมฺพุทีเปเยว นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ ทีปํ ปสฺสิ.

ຈາກນັ້ນ ເມື່ອ... ຊົງພິຈາຣະນາເບິ່ງທະວີບ ໄດ້ທອດພະເນດເບິ່ງທະວີບທັງ ໔ ພ້ອມທັງທະວີບບໍລິວານ ແລ້ວຊົງເຫັນທະວີບວ່າ 'ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ບັງເກີດໃນທະວີບທັງ ໓ ແຕ່ຍ່ອມບັງເກີດໃນຊົມພູທະວີບເທົ່ານັ້ນ'.

ตโต – ‘‘ชมฺพุทีโป นาม มหา, ทสโยชนสหสฺสปริมาโณ, กตรสฺมึ นุ โข ปเทเส พุทฺธา นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ เทสํ วิโลเกนฺโต มชฺฌิมเทสํ ปสฺสิ. มชฺฌิมเทโส นาม ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสาย คชงฺคลํ นาม นิคโม’’ติอาทินา นเยน วินเย (มหาว. ๒๕๙) วุตฺโตว. โส ปน อายามโต ตีณิ โยชนสตานิ. วิตฺถารโต อฑฺฒติยานิ, ปริกฺเขปโต นวโยชนสตานีติ. เอตสฺมิญฺหิ ปเทเส จตฺตาริ อฏฺฐ โสฬส วา อสงฺขฺเยยฺยานิ, กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ. ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ, กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺเจกพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ, กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาสาวกา อุปฺปชฺชนฺติ, จตุนฺนํ มหาทีปานํ ทฺวิสหสฺสานํ ปริตฺตทีปานญฺจ อิสฺสริยาธิปจฺจการกจกฺกวตฺติราชาโน อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺเญ จ มเหสกฺขา ขตฺติยพฺราหฺมณคหปติมหาสาลา อุปฺปชฺชนฺติ. อิทญฺเจตฺถ กปิลวตฺถุ นาม นครํ, ตตฺถ มยา นิพฺพตฺติตพฺพนฺติ นิฏฺฐมคมาสิ.

ຈາກນັ້ນ ຊົງດຳຣິວ່າ 'ຊົມພູທະວີບນີ້ກວ້າງໃຫຍ່ ມີປະມານໜຶ່ງໝື່ນໂຍດ ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຈະບັງເກີດໃນປະເທດໃດໜໍ?' ເມື່ອຊົງພິຈາຣະນາເບິ່ງທ້ອງຖິ່ນ ກໍຊົງເຫັນມັດຊິມະປະເທດ. ມັດຊິມະປະເທດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງກຳນົດໄວ້ແລ້ວໃນພະວິນັຍ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໃນທິດບູຣະພາ ມີນิຄົມຊື່ວ່າ ຄະຊັງຄະລະ'. ມັດຊິມະປະເທດນັ້ນ ໂດຍສ່ວນຍາວມີປະມານ ໓໐໐ ໂຍດ, ໂດຍສ່ວນກວ້າງມີປະມານ ໒໕໐ ໂຍດ, ໂດຍສ່ວນຮອບມີປະມານ ໖໐໐ ໂຍດ. ເພາະວ່າໃນທ້ອງຖິ່ນນີ້ ພະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຜູ້ໄດ້ບຳເພັນບາລະມີມາຕະຫຼອດ ໔ ອະສົງໄຂ, ໘ ອະສົງໄຂ ຫຼື ໑໖ ອະສົງໄຂ ກັບແສນມະຫາກັບ ຍ່ອມສະເດັດອຸບັດຂຶ້ນ. ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຜູ້ໄດ້ບຳເພັນບາລະມີມາຕະຫຼອດ ໒ ອະສົງໄຂ ກັບແສນມະຫາກັບ ຍ່ອມອຸບັດຂຶ້ນ. ພະມະຫາສາວົກທັງຫຼາຍ ມີພະສາຣີບຸດ ແລະພະໂມກຄັລລານະ ເປັນຕົ້ນ ຜູ້ໄດ້ບຳເພັນບາລະມີມາຕະຫຼອດ ໑ ອະສົງໄຂ ກັບແສນມະຫາກັບ ຍ່ອມອຸບັດຂຶ້ນ. ພະເຈົ້າມະຫາຈັກກະພັດຜູ້ສະເຫວີຍຣາດຊະສົມບັດ ເປັນໃຫຍ່ໃນທະວີບໃຫຍ່ທັງ ໔ ແລະທະວີບບໍລິວານ ໒,໐໐໐ ຍ່ອມອຸບັດຂຶ້ນ. ແລະຄົນຜູ້ມີສັກໃຫຍ່ອື່ນໆ ຄື ກະສັດມະຫາສານ, ພາມມະຫາສານ, ຄະຫະບໍດີມະຫາສານ ກໍຍ່ອມອຸບັດຂຶ້ນໃນທີ່ນີ້. ແລະໃນມັດຊິມະປະເທດນີ້ ກໍມີພະນະຄອນຊື່ວ່າ ກະບິນລະພັດ, ພະອົງຊົງຕົກລົງພະໄທວ່າ 'ເຮົາຄວນຈະໄປບັງເກີດໃນພະນະຄອນນັ້ນ'.

ตโต กุลํ วิโลเกนฺโต – ‘‘พุทฺธา นาม โลกสมฺมเต กุเล นิพฺพตฺตนฺติ, อิทานิ จ ขตฺติยกุลํ โลกสมฺมตํ, ตตฺถ นิพฺพตฺติสฺสามิ, สุทฺโธทโน นาม ราชา เม ปิตา ภวิสฺสตี’’ติ กุลํ ปสฺสิ.

ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຊົງພິຈາຣະນາເບິ່ງຕະກູນ ກໍຊົງເຫັນຕະກູນວ່າ 'ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບັງເກີດໃນຕະກູນທີ່ໂລກສົມມຸດວ່າປະເສີດ, ແລະໃນບັດນີ້ ຕະກູນກະສັດ ເປັນຕະກູນທີ່ໂລກສົມມຸດວ່າປະເສີດ, ເຮົາຈັກບັງເກີດໃນຕະກູນກະສັດນັ້ນ, ພະຣາຊาພະນາມວ່າ ສຸດໂທທະນະ ຈັກເປັນພະຊະນົກຂອງເຮົາ'.

ตโต มาตรํ วิโลเกนฺโต – ‘‘พุทฺธมาตา นาม โลลา สุราธุตฺตา น โหติ, กปฺปสตสหสฺสํ ปูริตปารมี ชาติโต ปฏฺฐาย อขณฺฑปญฺจสีลา โหติ, อยญฺจ มหามายา นาม เทวี เอทิสา. อยํ เม มาตา ภวิสฺสติ. กิตฺตกํ ปนสฺสา อายู’’ติ อาวชฺชนฺโต – ‘‘ทสนฺนํ มาสานํ อุปริ สตฺต ทิวสานี’’ติ ปสฺสิ.

ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຊົງພິຈາຣະນາເບິ່ງພະມານດາ ກໍຊົງເຫັນວ່າ 'ສະຕີຜູ້ເປັນພະພຸດທະມານດາ ຍ່ອມບໍ່ເປັນຄົນໂລເລ ບໍ່ເປັນຄົນນັກເລງສຸຣາ, ເປັນຜູ້ໄດ້ບຳເພັນບາລະມີມາຕະຫຼອດແສນມະຫາກັບ ແລະຮັກສາສີລ ໕ ບໍ່ໃຫ້ຂາດຕັ້ງແຕ່ເກີດມາ, ແລະພະນາງມະຫາມາຍາເທວີນີ້ ກໍມີລັກສະນະເຊັ່ນນັ້ນ. ພະນາງຈັກເປັນພະມານດາຂອງເຮົາ. ກໍອາຍຸຂັຍຂອງພະນາງຈະມີປະມານເທົ່າໃດໜໍ?' ເມື່ອຊົງພິຈາຣະນາເບິ່ງ ກໍຊົງເຫັນວ່າ 'ມີອາຍຸຂັຍໄດ້ອີກ ໗ ວັນ ຫຼັງຈາກຖ້ວນ ໑໐ ເດືອນ'.

อิติ [Pg.124] อิมํ ปญฺจมหาวิโลกนํ วิโลเกตฺวา – ‘‘กาโล เม มาริสา พุทฺธภาวายา’’ติ เทวตานํ สงฺคหํ กโรนฺโต ปฏิญฺญํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉถ ตุมฺเห’’ติ ตา เทวตา อุยฺโยเชตฺวา ตุสิตเทวตาหิ ปริวุโต ตุสิตปุเร นนฺทนวนํ ปาวิสิ. สพฺพเทวโลเกสุ หิ นนฺทนวนํ อตฺถิเยว. ตตฺถ นํ เทวตา – ‘‘อิโต จุโต สุคตึ คจฺฉ, อิโต จุโต สุคตึ คจฺฉา’’ติ ปุพฺเพกตกุสลกมฺโมกาสํ สารยมานา วิจรนฺติ. โส เอวํ เทวตาหิ กุสลํ สารยมานาหิ ปริวุโต ตตฺถ วิจรนฺโตว จวิ.

ເມື່ອຊົງພິຈາຣະນາມະຫາວິໂລກະນະ ໕ ປະການນີ້ແລ້ວ ພະໂພທິສັດຊົງທຳການສົງເຄາະແກ່ເທວະດາທັງຫຼາຍ ໂດຍປະທານຄຳປະຕິຍານວ່າ 'ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ເຖິງເວລາແລ້ວທີ່ເຮົາຈະໄດ້ເປັນພະພຸດທະເຈົ້າ' ແລ້ວຊົງສົ່ງເທວະດາທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນກັບຄືນ ໂດຍກ່າວວ່າ 'ພວກທ່ານຈົ່ງກັບໄປເຖີດ' ແລ້ວພະອົງອັນໝູ່ເທວະດາຊັ້ນດຸສິດແວດລ້ອມແລ້ວ ໄດ້ສະເດັດເຂົ້າສູ່ສວນນັນທະວັນ ໃນດຸສິດເທວະໂລກ. ເພາະວ່າໃນເທວະໂລກທຸກຊັ້ນ ຍ່ອມມີສວນນັນທະວັນຢູ່ສະເໝີ. ໃນສວນນັນທະວັນນັ້ນ ເທວະດາທັງຫຼາຍຍ່ອມພາກັນທ່ຽວໄປກັບພະອົງ ພ້ອມທັງເຕືອນໃຫ້ລະນຶກເຖິງໂອກາດແຫ່ງກຸສົນກຳທີ່ໄດ້ເຮັດໄວ້ໃນປາງກ່ອນວ່າ 'ຂໍທ່ານຈົ່ງຈຸຕິຈາກເທວະໂລກນີ້ແລ້ວ ໄປສູ່ສຸຄະຕິເຖີດ ຂໍທ່ານຈົ່ງຈຸຕິຈາກເທວະໂລກນີ້ແລ້ວ ໄປສູ່ສຸຄະຕິເຖີດ'. ພະໂພທິສັດນັ້ນ ອັນໝູ່ເທວະດາຜູ້ເຕືອນໃຫ້ລະນຶກເຖິງກຸສົນກຳແວດລ້ອມແລ້ວ ໄດ້ຈຸຕິໃນຂະນະທີ່ກຳລັງທ່ຽວຊົມຢູ່ໃນສວນນັ້ນເອງ.

เอวํ จุโต จวามีติ ปชานาติ, จุติจิตฺตํ น ชานาติ. ปฏิสนฺธึ คเหตฺวาปิ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ น ชานาติ, อิมสฺมึ เม ฐาเน ปฏิสนฺธิ คหิตาติ เอวํ ปน ชานาติ. เกจิ ปน เถรา ‘‘อาวชฺชนปริยาโย นาม ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ทุติยตติยจิตฺตวาเรเยว ชานิสฺสตี’’ติ วทนฺติ. ติปิฏกมหาสีวตฺเถโร ปนาห – ‘‘มหาสตฺตานํ ปฏิสนฺธิ น อญฺเญสํ ปฏิสนฺธิสทิสา, โกฏิปฺปตฺตํ เตสํ สติสมฺปชญฺญํ. ยสฺมา ปน เตเนว จิตฺเตน ตํ จิตฺตํ ญาตุํ น สกฺกา, ตสฺมา จุติจิตฺตํ น ชานาติ. จุติกฺขเณปิ จวามีติ ปชานาติ, ปฏิสนฺธึ คเหตฺวาปิ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ น ชานาติ, อสุกสฺมึ ฐาเน ปฏิสนฺธิ คหิตาติ ปชานาติ, ตสฺมึ กาเล ทสสหสฺสี กมฺปตี’’ติ. เอวํ สโต สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนฺโต ปน เอกูนวีสติยา ปฏิสนฺธิจิตฺเตสุ เมตฺตาปุพฺพภาคสฺส โสมนสฺส-สหคต-ญาณสมฺปยุตฺต-อสงฺขาริก-กุสลจิตฺตสฺส สทิสมหาวิปากจิตฺเตน ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. มหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘อุเปกฺขาสหคเตนา’’ติ อาห.

ເມື່ອຈຸຕິຢ່າງນີ້ ພະອົງຍ່ອມຊົງຮູ້ວ່າ 'ເຮົາກຳລັງຈຸຕິ' ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຮູ້ຈັກຈຸຕິຈິດ. ແມ່ນແຕ່ເມື່ອຖືປະຕິສົນທິແລ້ວ ກໍບໍ່ໄດ້ຮູ້ຈັກປະຕິສົນທິຈິດ ແຕ່ຊົງຮູ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາຖືປະຕິສົນທິໃນທີ່ນີ້ແລ້ວ'. ແຕ່ພະເຖຣະບາງຮູບກ່າວວ່າ 'ຄວນຈະໄດ້ໂອກາດແຫ່ງອາວັດຊະນະ ພະອົງຈັກຊົງຮູ້ໄດ້ໃນວາລະແຫ່ງຈິດທີສອງ ຫຼື ທີສາມເທົ່ານັ້ນ'. ສ່ວນພະຕິປິຕະກະມະຫາສີວະເຖຣະກ່າວວ່າ 'ປະຕິສົນທິຂອງພະມະຫາສັດທັງຫຼາຍ ບໍ່ຄືກັນກັບປະຕິສົນທິຂອງຄົນອື່ນໆ, ສະຕິສຳປະຊັນຍະຂອງພະອົງເຫຼົ່ານັ້ນເຖິງຂີດສຸດ. ແຕ່ເພາະເຫດວ່າ ບໍ່ສາມາດຈະຮູ້ຈິດນັ້ນດ້ວຍຈິດນັ້ນເອງໄດ້ ເພາະສະນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງບໍ່ຮູ້ຈັກຈຸຕິຈິດ. ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ໃນຂະນະຈຸຕິ ກໍຊົງຮູ້ວ່າ 'ເຮົາກຳລັງຈຸຕິ', ແມ່ນແຕ່ເມື່ອຖືປະຕິສົນທິແລ້ວ ກໍບໍ່ໄດ້ຮູ້ຈັກປະຕິສົນທິຈິດ ແຕ່ຊົງຮູ້ວ່າ 'ເຮົາຖືປະຕິສົນທິໃນສະຖານທີ່ຊື່ນີ້', ໃນເວລານັ້ນ ໝື່ນໂລກທາດຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວ'. ກໍພະໂພທິສັດຜູ້ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະຢ່າງນີ້ ເມື່ອສະເດັດລົງສູ່ພະຄັນຂອງພະມານດາ ໄດ້ຊົງຖືປະຕິສົນທິດ້ວຍມະຫາວິບາກຈິດ ອັນສະເໝີດ້ວຍກຸສົນຈິດ ທີ່ເປັນໂສມະນັດສະສະຫະຄົດ ຍານະສຳປະຍຸດ ອະສັງຂາຣິກະ ທີ່ມີເມດຕາເປັນເບື້ອງຕົ້ນ ໃນບັນດາປະຕິສົນທິຈິດ ໑໙ ປະການ. ສ່ວນພະມະຫາສີວະເຖຣະກ່າວວ່າ 'ຊົງຖືປະຕິສົນທິດ້ວຍຈິດອັນສະຫະຄົດດ້ວຍອຸເປກຂາ'.

ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺโต ปน อาสาฬฺหีปุณฺณมายํ อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน อคฺคเหสิ. ตทา กิร มหามายา ปุเร ปุณฺณมาย สตฺตมทิวสโต ปฏฺฐาย วิคตสุราปานํ มาลาคนฺธวิภูสนสมฺปนฺนํ นกฺขตฺตกีฬํ อนุภวมานา สตฺตเม ทิวเส ปาโต วุฏฺฐาย คนฺโธทเกน นฺหายิตฺวา สพฺพาลงฺการวิภูสิตา วรโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย สิรีคพฺภํ ปวิสิตฺวา สิรีสยเน นิปนฺนา นิทฺทํ โอกฺกมมานา อิทํ สุปินํ อทฺทส – ‘‘จตฺตาโร กิร นํ มหาราชาโน สยเนเนว สทฺธึ อุกฺขิปิตฺวา อโนตตฺตทหํ เนตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. อถ เนสํ เทวิโย อาคนฺตฺวา มนุสฺสมลหรณตฺถํ นฺหาเปตฺวา ทิพฺพวตฺถํ นิวาเสตฺวา คนฺเธหิ วิลิมฺเปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ ปิฬนฺธิตฺวา ตโต อวิทูเร รชตปพฺพโต, ตสฺส อนฺโต กนกวิมานํ อตฺถิ, ตสฺมึ ปาจีนโต [Pg.125] สีสํ กตฺวา นิปชฺชาเปสุํ. อถ โพธิสตฺโต เสตวรวารโณ หุตฺวา ตโต อวิทูเร เอโก สุวณฺณปพฺพโต, ตตฺถ จริตฺวา ตโต โอรุยฺห รชตปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา อุตฺตรทิสโต อาคมฺม กนกวิมานํ ปวิสิตฺวา มาตรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทกฺขิณปสฺสํ ผาเลตฺวา กุจฺฉึ ปวิฏฺฐสทิโส อโหสิ.

ກໍເມື່ອພະໂພທິສັດຊົງຖືປະຕິສົນທິນັ້ນ ໄດ້ຊົງຖືປະຕິສົນທິໃນວັນເພັງເດືອນ ໘ ດ້ວຍອຸດຕະຣາສາລະຫະນັກຂັດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ພະນາງມະຫາມາຍາເທວີ ຊົງງົດເວັ້ນຈາກການດື່ມສຸຣາ ແລະຊົງສະໜຸກສະໜານກັບການຫຼິ້ນນັກຂັດຕະກີລາ ອັນເພີບເພີນໄປດ້ວຍດອກໄມ້ ແລະຂອງຫອມ ຕັ້ງແຕ່ວັນທີ ໗ ກ່ອນວັນເພັງ. ໃນວັນທີ ໗ ພະນາງຊົງຕື່ນແຕ່ເຊົ້າ ບັດສະຣົງດ້ວຍນ້ຳຫອມ, ຊົງປະດັບກາຍດ້ວຍເຄື່ອງອະລັງການທັງປວງ, ຊົງສະເຫວີຍພັດຕາຫານອັນປະເສີດ, ຊົງສະມາທານອຸໂປສົດສີລ ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າສູ່ສິຣິຫ້ອງບັນທົມ, ຊົງບັນທົມເໜືອສິຣິແທ່ນບັນທົມ ເມື່ອຊົງຫຼັບໄປ ໄດ້ຊົງສຸບິນນິມິດຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ໄດ້ຍິນວ່າ ທ້າວມະຫາຣາດທັງ ໔ ໄດ້ຍົກພະນາງຂຶ້ນພ້ອມທັງແທ່ນບັນທົມ ນຳໄປສູ່ສະອະໂນດາດ ແລ້ວວາງໄວ້ ນະ ທີ່ຄວນສ່ວນຂ້າງໜຶ່ງ. ຄັ້ງນັ້ນ ພວກເທວີຂອງທ້າວມະຫາຣາດເຫຼົ່ານັ້ນ ໄດ້ມາອາບນ້ຳໃຫ້ພະນາງເພື່ອຊຳຣະລ້າງມົນທິນຂອງມະນຸດ, ຊົງໃຫ້ຄອງສະໄບທิບ, ຊົງໄລ້ທາດ້ວຍຂອງຫອມທິບ, ຊົງປະດັບດ້ວຍດອກໄມ້ທິບ, ຈາກນັ້ນ ໃນທີ່ບໍ່ໄກມີພູເງິນຢູ່, ພາຍໃນພູເງິນນັ້ນມີວິມານຄຳຢູ່, ພວກເທວີໄດ້ເຊີນພະນາງໃຫ້ບັນທົມໃນວິມານຄຳນັ້ນ ໂດຍຫັນພະສຽນໄປທາງທິດຕາເວັນອອກ. ຄັ້ງນັ້ນ ພະໂພທິສັດໄດ້ເປັນພະຍາຊ້າງເຜືອກຜູ້ປະເສີດ ທ່ຽວໄປໃນພູຄຳ ເຊິ່ງຢູ່ບໍ່ໄກຈາກທີ່ນັ້ນ ແລ້ວສະເດັດລົງຈາກພູຄຳນັ້ນ ຂຶ້ນສູ່ພູເງິນ ສະເດັດມາຈາກທິດເໜືອ ເຂົ້າສູ່ວິມານຄຳ ຊົງເຮັດປະທັກສິນພະມານດາ ໓ ຮອບ ແລ້ວປາກົດປຽບເໝືອນແຫວກພະປັດສະຂ້າງຂວາ ເຂົ້າສູ່ພະຄັນຂອງພະມານດາ'.

อถ ปพุทฺธา เทวี ตํ สุปินํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ปภาตาย รตฺติยา จตุสฏฺฐิมตฺเต พฺราหฺมณปาโมกฺเข ปกฺโกสาเปตฺวา หริตูปลิตฺตาย ลาชาทีหิ กตมงฺคลสกฺการาย ภูมิยา มหารหานิ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ นิสินฺนานํ พฺราหฺมณานํ สปฺปิมธุสกฺกราภิสงฺขารสฺส วรปายาสสฺส สุวณฺณรชตปาติโย ปูเรตฺวา สุวณฺณรชตปาตีติเหว ปฏิกุชฺชิตฺวา อทาสิ, อญฺเญหิ จ อหตวตฺถกปิลคาวีทานาทีหิ เต สนฺตปฺเปสิ. อถ เนสํ สพฺพกามสนฺตปฺปิตานํ สุปินํ อาโรจาเปตฺวา – ‘‘กึ ภวิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉิ. พฺราหฺมณา อาหํสุ – ‘‘มา จินฺตยิ มหาราช, เทวิยา เต กุจฺฉิมฺหิ คพฺโภ ปติฏฺฐิโต, โส จ โข ปุริสคพฺโภ, น อิตฺถิคพฺโภ, ปุตฺโต เต ภวิสฺสติ. โส สเจ อคารํ อชฺฌาวสิสฺสติ, ราชา ภวิสฺสติ จกฺกวตฺตี. สเจ อคารา นิกฺขมฺม ปพฺพชิสฺสติ, พุทฺโธ ภวิสฺสติ โลเก วิวฏฺฏจฺฉโท’’ติ. เอวํ สโต สมฺปชาโน โพธิสตฺโต ตุสิตกายา จวิตฺวา มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ.

ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອພະນາງຕື່ນບັນທົມແລ້ວ ໄດ້ກາບທູນສຸບິນນິມິດນັ້ນແກ່ພະຣາຊາ. ເມື່ອຣາຕີຮຸ່ງສະຫວ່າງແລ້ວ ພະຣາຊາຊົງໂປດໃຫ້ເຊີນພາມຜູ້ເປັນຫົວໜ້າປະມານ ໖໔ ທ່ານມາ, ຊົງໃຫ້ປູລາດອາສະນະອັນຄວນແກ່ຄ່າຫຼາຍ ເໜືອພື້ນດິນທີ່ທາດ້ວຍມູນງົວສົດ ແລະຕົກແຕ່ງດ້ວຍເຄື່ອງສັກກາຣະມຸງຄຸນມີເຂົ້າຕອກເປັນຕົ້ນ, ແລ້ວຊົງຖວາຍເຂົ້າປາຍາດອັນປະເສີດ ທີ່ປຸງດ້ວຍເນີຍໃສ ນ້ຳເຜິ້ງ ແລະນ້ຳຕານ ຈົນເຕັມຖາດຄຳແລະຖາດເງິນ ແລ້ວຊົງປິດດ້ວຍຖາດຄຳແລະຖາດເງິນນັ້ນ ຖວາຍແກ່ພາມທັງຫຼາຍທີ່ນັ່ງຢູ່ເທິງອາສະນະເຫຼົ່ານັ້ນ, ແລະຊົງເຮັດໃຫ້ພາມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນອີ່ມໜຳສຳຣານດ້ວຍການຖວາຍຜ້າໃໝ່ ແລະແມ່ງົວສີແດງເປັນຕົ້ນ. ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອພາມເຫຼົ່ານັ້ນອີ່ມໜຳສຳຣານດ້ວຍສິ່ງທີ່ປາດຖະໜາທຸກປະການແລ້ວ ພະຣາຊາຈຶ່ງຊົງເລົ່າສຸບິນນິມິດໃຫ້ຟັງ ແລ້ວຊົງຖາມວ່າ 'ຈະມີຫຍັງເກີດຂຶ້ນ?'. ພວກພາມກາບທູນວ່າ 'ມະຫາຣາດ ຂໍພະອົງຢ່າຊົງກັງວົນເລີຍ, ພະຄັນໄດ້ຕັ້ງຂຶ້ນໃນພະຄັນຂອງພະເທວີແລ້ວ, ແລະພະຄັນນັ້ນເປັນພະໂອຣົດ ບໍ່ແມ່ນພະທິດາ, ພະອົງຈັກມີພະໂອຣົດ. ພະໂອຣົດນັ້ນ ຫາກຄອງເຮືອນ ຈັກໄດ້ເປັນພະເຈົ້າຈັກກະພັດ, ແຕ່ຫາກສະເດັດອອກບວດ ຈັກໄດ້ເປັນພະພຸດທະເຈົ້າ ຜູ້ເປີດໂລກ (ຜູ້ຮື້ຖອນກິເລດ)'. ພະໂພທິສັດຜູ້ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະຢ່າງນີ້ ໄດ້ຈຸຕິຈາກໝູ່ເທວະດາຊັ້ນດຸສິດ ແລ້ວສະເດັດລົງສູ່ພະຄັນຂອງພະມານດາ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

ตตฺถ สโต สมฺปชาโนติ อิมินา จตุตฺถาย คพฺภาวกฺกนฺติยา โอกฺกมตีติ ทสฺเสติ. จตสฺโส หิ คพฺภาวกฺกนฺติโย.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ' ນີ້ ຊົງສະແດງວ່າ ພະອົງສະເດັດລົງສູ່ພະຄັນ ດ້ວຍການກ້າວລົງສູ່ພະຄັນປະການທີ ໔. ເພາະວ່າ ການກ້າວລົງສູ່ພະຄັນມີ ໔ ປະການ.

‘‘จตสฺโส อิมา, ภนฺเต, คพฺภาวกฺกนฺติโย. อิธ, ภนฺเต, เอกจฺโจ อสมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ, อสมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิสฺมึ ฐาติ, อสมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิมฺหา นิกฺขมติ, อยํ ปฐมา คพฺภาวกฺกนฺติ.

'ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ການກ້າວລົງສູ່ພະຄັນ ໔ ປະການເຫຼົ່ານີ້ມີຢູ່. ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ໃນໂລກນີ້ ບຸກຄົນບາງຄົນ ບໍ່ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ເມື່ອກ້າວລົງສູ່ພະຄັນຂອງມານດາ, ບໍ່ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ເມື່ອຢູ່ໃນພະຄັນຂອງມານດາ, ບໍ່ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ເມື່ອຄອດຈາກພະຄັນຂອງມານດາ, ນີ້ແມ່ນການກ້າວລົງສູ່ພະຄັນປະການທີ ໑.

ปุน จปรํ, ภนฺเต, อิเธกจฺโจ สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ, อสมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิสฺมึ ฐาติ, อสมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิมฺหา นิกฺขมติ, อยํ ทุติยา คพฺภาวกฺกนฺติ.

ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ອີກປະການໜຶ່ງ ໃນໂລກນີ້ ບຸກຄົນບາງຄົນ ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ເມື່ອກ້າວລົງສູ່ພະຄັນຂອງມານດา, ແຕ່ບໍ່ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ເມື່ອຢູ່ໃນພະຄັນຂອງມານດາ, ບໍ່ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ເມື່ອຄອດຈາກພະຄັນຂອງມານດາ, ນີ້ແມ່ນການກ້າວລົງສູ່ພະຄັນປະການທີ ໒.

ปุน จปรํ, ภนฺเต, อิเธกจฺโจ สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ, สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิสฺมึ ฐาติ, อสมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิมฺหา นิกฺขมติ, อยํ ตติยา คพฺภาวกฺกนฺติ.

ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ອີກປະການໜຶ່ງ ໃນໂລກນີ້ ບຸກຄົນບາງຄົນ ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ເມື່อก້າວລົງສູ່ພະຄັນຂອງມານດາ, ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ເມື່ອຢູ່ໃນພະຄັນຂອງມານດາ, ແຕ່ບໍ່ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ເມື່ອຄອດຈາກພະຄັນຂອງມານດາ, ນີ້ແມ່ນການກ້າວລົງສູ່ພະຄັນປະການທີ ໓.

ปุน [Pg.126] จปรํ, ภนฺเต, อิเธกจฺโจ สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ, สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิสฺมึ ฐาติ, สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิมฺหา นิกฺขมติ, อยํ จตุตฺถา คพฺภาวกฺกนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๔๗).

ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ອີກປະการໜຶ່ງ ໃນໂລກນີ້ ບຸກຄົນບາງຄົນ ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ເມື່ອກ້າວລົງສູ່ພະຄັນຂອງມານດາ, ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ເມື່ອຢູ່ໃນພະຄັນຂອງມານດາ, ແລະມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ເມື່ອຄອດຈາກພະຄັນຂອງມານດາ, ນີ້ແມ່ນການກ້າວລົງສູ່ພະຄັນປະການທີ ໔'.

เอตาสุ ปฐมา โลกิยมนุสฺสานํ โหติ, ทุติยา อสีติมหาสาวกานํ, ตติยา ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ปจฺเจกโพธิสตฺตานญฺจ. เต กิร กมฺมชวาเตหิ อุทฺธํปาทา อโธสิรา อเนกสตโปริเส ปปาเต วิย โยนิมุเข ตาฬจฺฉิคฺคเลน หตฺถี วิย อติวิย สมฺพาเธน โยนิมุเขน นิกฺขมมานา อนนฺตํ ทุกฺขํ ปาปุณนฺติ. เตน เนสํ ‘‘มยํ นิกฺขมามา’’ติ สมฺปชานตา น โหติ. จตุตฺถา สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ. เต หิ มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺตาปิ ชานนฺติ, ตตฺถ วสนฺตาปิ ชานนฺติ. นิกฺขมนกาเลปิ เนสํ กมฺมชวาตา อุทฺธํปาเท อโธสิเร กตฺวา ขิปิตุํ น สกฺโกนฺติ, ทฺเว หตฺเถ ปสาเรตฺวา อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ฐิตกาว นิกฺขมนฺติ.

ໃນບັນດາປະຕິສົນທິເຫຼົ່ານັ້ນ ປະຕິສົນທິທີໜຶ່ງ ຍ່ອມມີແກ່ມະນຸດຜູ້ເປັນໂລກີຍະ, ປະຕິສົນທິທີສອງ ຍ່ອມມີແກ່ພະມະຫາສາວົກແປດສິບອົງ, ປະຕິສົນທິທີສາມ ຍ່ອມມີແກ່ພະອັກຄະສາວົກທັງສອງ ແລະພະປັດເຈກໂພທິສັດທັງຫຼາຍ. ໄດ້ຍິນວ່າ ທ່ານເຫຼົ່ານັ້ນ ຖືກລົມກຳມະຊາດພັດປິ່ນເອົາຕີນຂຶ້ນເບື້ອງເທິງ ເອົາຫົວລົງເບື້ອງລຸ່ມ ຄືກັນກັບຕົກລົງໄປໃນເຫວເລິກgວ່າຮ້ອຍຊົ່ວຄົນ ຜ່ານຊ່ອງຄອດທີ່ຄັບແຄບຢ່າງຍິ່ງ ຄືກັນກັບຊ້າງທີ່ອອກທາງຮູກຸນແຈ ຍ່ອມໄດ້ຮັບທຸກເວທະນາຢ່າງຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມຮູ້ສຶກຕົວວ່າ 'ພວກເຮົາກຳລັງຄອດອອກມາ' ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ທ່ານເຫຼົ່ານັ້ນ. ສ່ວນປະຕິສົນທິທີສີ່ ຍ່ອມມີແກ່ພະສັບພັນຍູໂພທິສັດທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍວ່າ ພະໂພທິສັດເຫຼົ່ານັ້ນ ແມ່ນແຕ່ເມື່ອຖືປະຕິສົນທິໃນທ້ອງຂອງມານດາກໍຍ່ອມຮູ້, ແມ່ນແຕ່ເມື່ອອາໄສຢູ່ໃນທ້ອງນັ້ນກໍຍ່ອມຮູ້. ແມ່ນແຕ່ໃນເວລາຄອດ ລົມກຳມະຊາດກໍບໍ່ສາມາດປິ່ນເອົາຕີນຂຶ້ນເບື້ອງເທິງ ເອົາຫົວລົງເບື້ອງລຸ່ມແລ້ວຊັດອອກມາໄດ້, ແຕ່ທ່ານຍ່ອມຢຽດມືທັງສອງອອກ ມຶນຕາທັງສອງຂຶ້ນ ແລ້ວຢືນຄອດອອກມາເລີຍ.

๒๐๑. มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมตีติ เอตฺถ มาตุกุจฺฉึ โอกฺกนฺโต โหตีติ อตฺโถ. โอกฺกนฺเต หิ ตสฺมึ เอวํ โหติ, น โอกฺกมมาเน. อปฺปมาโณติ พุทฺธปฺปมาโณ, วิปุโลติ อตฺโถ. อุฬาโรติ ตสฺเสว เววจนํ. เทวานุภาวนฺติ เอตฺถ เทวานํ อยมานุภาโว – นิวตฺถวตฺถสฺส ปภา ทฺวาทส โยชนานิ ผรติ, ตถา สรีรสฺส, ตถา อลงฺการสฺส, ตถา วิมานสฺส, ตํ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ.

໒໐໑. ໃນບົດວ່າ 'Mātukucchiṃ okkamati' ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ກ້າວລົງສູ່ທ້ອງຂອງມານດາ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອພະໂພທິສັດນັ້ນກ້າວລົງສູ່ທ້ອງແລ້ວ ຍ່ອມມີຄວາມຮູ້ສຶກຕົວຢ່າງນີ້, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນໃນຂະນະທີ່gຳລັງກ້າວລົງຢູ່. ບົດວ່າ 'Appamāṇo' ໄດ້ແກ່ ມີປະມານອັນພະພຸດທະເຈົ້າຊົງສັນເສີນ, ມີອະທິບາຍວ່າ ກວ້າງຂວາງໄພສານ. ບົດວ່າ 'Uḷāro' ເປັນຄຳໄວພົດຂອງບົດ 'Appamāṇo' ນັ້ນເອງ. ໃນບົດວ່າ 'Devānubhāvaṃ' ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ນີ້ຄືອານຸພາບຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍ ຄື: ແສງສະຫວ່າງແຫ່ງຜ້າທີ່ນຸ່ງຫົ່ມຍ່ອມແຜ່ໄປຕະຫຼອດສິບສອງໂຍດ, ແສງສະຫວ່າງແຫ່ງສະລີລະກໍເໝືອນກັນ, ແສງສະຫວ່າງແຫ່ງເຄື່ອງປະດັບກໍເໝືອນກັນ, ແສງສະຫວ່າງແຫ່ງວິມານກໍເໝືອນກັນ, ຄຳວ່າ ລ່ວງພົ້ນອານຸພາບນັ້ນໄປ ຈຶ່ງມີອະທິບາຍດ້ວຍປະການສະນີ.

โลกนฺตริกาติ ติณฺณํ ติณฺณํ จกฺกวาฬานํ อนฺตรา เอเกโก โลกนฺตริกา โหติ, ติณฺณํ สกฏจกฺกานํ ปตฺตานํ วา อญฺญมญฺญํ อาหจฺจ ฐปิตานํ มชฺเฌ โอกาโส วิย. โส ปน โลกนฺตริกนิรโย ปริมาณโต อฏฺฐโยชนสหสฺโส โหติ. อฆาติ นิจฺจวิวฏา. อสํวุตาติ เหฏฺฐาปิ อปฺปติฏฺฐา. อนฺธการาติ ตมภูตา. อนฺธการติมิสาติ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารณโต อนฺธภาวกรณติมิเสน สมนฺนาคตา. ตตฺถ กิร จกฺขุวิญฺญาณํ น ชายติ. เอวํมหิทฺธิกาติ จนฺทิมสูริยา กิร เอกปฺปหาเรเนว ตีสุ ทีเปสุ ปญฺญายนฺติ, เอวํมหิทฺธิกา. เอเกกาย ทิสาย นวนวโยชนสตสหสฺสานิ อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกํ ทสฺเสนฺติ, เอวํ มหานุภาวา. อาภาย นานุโภนฺตีติ อตฺตโน [Pg.127] ปภาย นปฺปโหนฺติ. เต กิร จกฺกวาฬปพฺพตสฺส เวมชฺเฌน จรนฺติ, จกฺกวาฬปพฺพตญฺจ อติกฺกมฺม โลกนฺตริกนิรโย, ตสฺมา เต ตตฺถ อาภาย นปฺปโหนฺติ.

ບົດວ່າ 'Lokantarikā' ໄດ້ແກ່ ໃນລະຫວ່າງກາງແຫ່ງຈັກກະວານສາມຈັກກະວານ ຍ່ອມມີໂລກັນຕະຣິກະນະຣົກແຫ່ງໜຶ່ງ, ເໝືອນດັ່ງຊ່ອງຫວ່າງໃນທ່າມກາງແຫ່ງກົງລໍ້ກວຽນສາມກົງ ຫຼືບາດສາມໜ່ວຍ ທີ່ຕັ້ງໄວ້ໃຫ້ຕິດກັນ. ກໍໂລກັນຕະຣິກະນະຣົກນັ້ນ ໂດຍgຳນົດປະມານມີຂະໜາດແປດພັນໂຍດ. ບົດວ່າ 'Aghā' ໄດ້ແກ່ ເປີດໂລ່ງຢູ່ສະເໝີ. ບົດວ່າ 'Asaṃvutā' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີທີ່ຮອງຮັບແມ່ນແຕ່ທາງເບື້ອງລຸ່ມ. ບົດວ່າ 'Andhakārā' ໄດ້ແກ່ ເປັນຄວາມມືດມົນອົນທະການ. ບົດວ່າ 'Andhakāratimisā' ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍຄວາມມືດອັນເຮັດໃຫ້ຕາບອດ ເພາະປິດກັ້ນການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈັກຂຸວິນຍານ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນໂລກັນຕະຣິກະນະຣົກນັ້ນ ຈັກຂຸວິນຍານຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນເລີຍ. ບົດວ່າ 'Evaṃmahiddhikā' ໄດ້ແກ່ ໄດ້ຍິນວ່າ ພະຈັນແລະພະອາທິດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມປາກົດແg່ທະວີບທັງສາມພ້ອມກັນໃນຄັ້ງດຽວ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີລິດຫຼາຍຢ່າງນີ້. ຍ່ອມກຳຈັດຄວາມມືດແລ້ວສະແດງແສງສະຫວ່າງໄປໃນແຕ່ລະທິດ ຕະຫຼອດເກົ້າແສນໂຍດ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີອານຸພາບຫຼາຍຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ 'Ābhāya nānubhonti' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ສາມາດສ່ອງແແສງສະຫວ່າງດ້ວຍລັດສະໝີຂອງຕົນເອງໄດ້. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະຈັນແລະພະອາທິດເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມໂຄຈອນໄປໃນທ່າມກາງແຫ່ງພູເຂົາຈັກກະວານ, ແຕ່ໂລກັນຕະຣິກະນະຣົກນັ້ນ ຕັ້ງຢູ່ພົ້ນພູເຂົາຈັກກະວານອອກໄປ, ເພາະສະນັ້ນ ພະຈັນແລະພະອາທິດເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດສ່ອງແສງສະຫວ່າງໄປເຖິງໃນນະຣົກນັ້ນໄດ້.

เยปิ ตตฺถ สตฺตาติ เยปิ ตสฺมึ โลกนฺตรมหานิรเย สตฺตา อุปปนฺนา. กึ ปน กมฺมํ กตฺวา เต ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺตีติ? ภาริยํ ทารุณํ มาตาปิตูนํ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณานญฺจ อุปริ อปราธํ อญฺญญฺจ ทิวเส ทิวเส ปาณวธาทิสาหสิกกมฺมํ กตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ตมฺพปณฺณิทีเป อภยโจรนาคโจราทโย วิย. เตสํ อตฺตภาโว ติคาวุติโก โหติ, วคฺคุลีนํ วิย ทีฆนขา โหนฺติ. เต รุกฺเข วคฺคุลิโย วิย นเขหิ จกฺกวาฬปาเท ลคฺคนฺติ. ยทา ปน สํสปฺปนฺตา อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาสํ คตา โหนฺติ, อถ ‘‘ภกฺโข โน ลทฺโธ’’ติ มญฺญมานา ตตฺถ วาวฏา วิปริวตฺติตฺวา โลกสนฺธารกอุทเก ปตนฺติ. วาเต ปหรนฺเต มธุกผลานิ วิย ฉิชฺชิตฺวา อุทเก ปตนฺติ. ปติตมตฺตา จ อจฺจนฺตขาเร อุทเก ปิฏฺฐปิณฺฑิ วิย วิลียนฺติ.

ບົດວ່າ 'Yepi tattha sattā' ໄດ້ແg່ ສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນໃດ ທີ່ເກີດແລ້ວໃນໂລກັນຕະຣິກະມະຫານະຣົກນັ້ນ. ຖ້າຖາມວ່າ ກໍສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ກະທຳກຳຫຍັງໄວ້ ຈຶ່ງເກີດໃນນະຣົກນັ້ນ? ຕອບວ່າ ເພາະໄດ້ກະທຳກຳອັນໜັກໜ່ວງແລະຮ້າຍແຮງ ຕໍ່ມານດາບິດາ ແລະຕໍ່ສະມະນະພາມຜູ້ມີທຳ, ແລະໄດ້ກະທຳgຳອັນໂຫດຮ້າຍມີການຂ້າສັດເປັນຕົ້ນໃນແຕ່ລະວັນ, ຈຶ່ງເກີດໃນນະຣົກນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງໂຈນອະພະຍະ ແລະໂຈນນາຄະເປັນຕົ້ນ ໃນເກາະສີລັງກາ. ອັດຕະພາບຂອງສັດນະຣົກເຫຼົ່ານັ້ນ ມີຂະໜາດສາມຄາວຸດ, ມີເລັບຍາວເໝືອນດັ່ງເລັບຂອງເຈຍ. ສັດນະຣົກເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມໃຊ້ເລັບເກາະຫ້ອຍຢູ່ທີ່ເຊີງເຂົາຈັກກະວານ ເໝືອນດັ່ງເຈຍເກາະຫ້ອຍຢູ່ທີ່ຕົ້ນໄມ້. ກໍເມື່ອໃດ ພວກມັນໄຕ່ໄປມາແລ້ວເຂົ້າໄປໃກ້ກັນໃນໄລຍະເອື້ອມມືເຖິງ, ເມື່ອນັ້ນ ພວກມັນຍ່ອມສຳຄັນວ່າ 'ພວກເຮົາໄດ້ອາຫານແລ້ວ' ຈຶ່ງຍາດແຍ່ງກັນຈັບກຸມກັນ ແລ້ວຫຼຸດມືປິ່ນປ່ຽນຕົກລົງໄປໃນນ້ຳຮອງຮັບໂລກ. ເມື່ອຖືກລົມພັດແຮງ ພວກມັນຍ່ອມຫຼຸດຂາດຕົກລົງໄປໃນນ້ຳ ເໝືອນດັ່ງໝາກມະຊາງທີ່ຫຼົ່ນລົງມາ. ແລະພໍແຕ່ຕົກລົງໄປເທົ່ານັ້ນ ພວກມັນຍ່ອມລະລາຍໄປໃນນ້ຳອັນເຢັນຈັດ ເໝືອນດັ່ງກ້ອນແປ້ງທີ່ລະລາຍໃນນ້ຳ.

อญฺเญปิ กิร โภ สนฺติ สตฺตาติ – ‘‘ยถา มยํ มหาทุกฺขํ อนุภวาม, เอวํ อญฺเญปิ กิร สตฺตา อิทํ ทุกฺขํ อนุภวนฺตา อิธูปปนฺนา’’ติ ตํ ทิวสํ ปสฺสนฺติ. อยํ ปน โอภาโส เอกยาคุปานมตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ, ยาวตา นิทฺทายิตฺวา ปพุทฺโธ อารมฺมณํ วิภาเวติ, ตตฺตกํ กาลํ โหติ. ทีฆภาณกา ปน ‘‘อจฺฉราสงฺฆาฏมตฺตเมว วิชฺชุภาโส วิย นิจฺฉริตฺวา กึ อิทนฺติ ภณนฺตานํเยว อนฺตรธายตี’’ติ วทนฺติ. สงฺกมฺปตีติ สมนฺตโต กมฺปติ. อิตรทฺวยํ ปุริมปสฺเสว เววจนํ. ปุน อปฺปมาโณ จาติอาทิ นิคมนตฺถํ วุตฺตํ.

ບົດວ່າ 'Aññepi kira bho santi sattā' ໄດ້ແກ່ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມເຫັນກັນແລະກັນໃນວັນນັ້ນແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ໂອ້! ຍັງມີສັດອື່ນໆ ທີ່ສະເວີຍທຸກເວທະນາຢ່າງແສນສາຫັດເໝືອນດັ່ງພວກເຮົາ ແລ້ວມາເກີດໃນທີ່ນີ້ອີກຢູ່ຕີ້'. ກໍແສງສະຫວ່າງນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ຄົງຢູ່ດົນນານແມ່ນແຕ່ຊົ່ວເວລາການດື່ມເຂົ້າຕົ້ມໜຶ່ງຖ້ວຍ, ແຕ່ຍ່ອມຄົງຢູ່ຊົ່ວໄລຍະເວລາທີ່ຄົນນອນຫຼັບແລ້ວຕື່ນຂຶ້ນມາກຳນົດອາລົມໄດ້ເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນພະທີຄະພາທົກທັງຫຼາຍ ກ່າວວ່າ 'ແສງສະຫວ່າງນັ້ນ ປາກົດຂຶ້ນພຽງຊົ່ວໄລຍະເວລາດີດນິ້ວມືດຽວ ເໝືອນດັ່ງແສງຟ້າແມບ ແລ້ວອັນຕະຣະທານຫາຍໄປໃນຂະນະທີ່ພວກເຂົາgຳລັງເວົ້າວ່າ ນີ້ແມ່ນແສງຫຍັງກັນນໍ້ ນັ້ນເອງ'. ບົດວ່າ 'Saṅkampati' ໄດ້ແກ່ ຫວັ່ນໄຫວໄປໂດຍຮອບ. ບົດທັງສອງທີ່ເຫຼືອ ເປັນຄຳໄວພົດຂອງບົດທຳອິດນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'Appamāṇo ca' ເປັນຕົ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວໄວ້ອີກ ເພື່ອເປັນການສະຫຼຸບຄວາມ.

๒๐๒. จตฺตาโร เทวปุตฺตา จตุทฺทิสํ อารกฺขาย อุปคจฺฉนฺตีติ เอตฺถ จตฺตาโรติ จตุนฺนํ มหาราชูนํ วเสน วุตฺตํ, ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ ปน จตฺตาโร จตฺตาโร กตฺวา จตฺตาลีสทสสหสฺสา โหนฺติ. ตตฺถ อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ มหาราชาโน ขคฺคหตฺถา อาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส อารกฺขณตฺถาย อุปคนฺตฺวา สิรีคพฺภํ ปวิฏฺฐา, อิตเร คพฺภทฺวารโต ปฏฺฐาย อวรุทฺธปํสุปิสาจกาทิยกฺขคเณ [Pg.128] ปฏิกฺกมาเปตฺวา ยาว จกฺกวาฬา อารกฺขํ คณฺหึสุ.

໒໐໒. ໃນບົດວ່າ 'Cattāro devaputtā catuddisaṃ ārakkhāya upagacchantī' ນີ້ ຄຳວ່າ 'Cattāro' ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວໂດຍໝາຍເອົາທ້າວມະຫາຣາດທັງສີ່. ແຕ່ໃນໝື່ນໂລກທາດ ຍ່ອມມີທ້າວມະຫາຣາດໂລກທາດລະສີ່ອົງ ລວມເປັນສີ່ໝື່ນອົງ. ໃນບັນດາທ້າວມະຫາຣາດເຫຼົ່ານັ້ນ ທ້າວມະຫາຣາດທັງຫຼາຍໃນຈັກກະວານນີ້ ຖືດາບໃນມື ເຂົ້າມາເພື່ອປົກປັກຮັກສາພະໂພທິສັດ ແລ້ວເຂົ້າໄປສະຖິດຢູ່ໃນຫ້ອງບັນທົມ. ສ່ວນທ້າວມະຫາຣາດທີ່ເຫຼືອ ຕັ້ງແຕ່ປະຕູຫ້ອງບັນທົມເປັນຕົ້ນໄປ ໄດ້ຂັບໄລ່ພວກຍັກ ພວກປີສາດດິນ ແລະພວກອະມະນຸດທີ່ບໍ່ໜ້າຮັກໃຫ້ຖອຍອອກໄປໄກໆ ແລ້ວຈັດຕັ້ງເວນຍາມຮັກສາຄວາມປອດໄພໄປຕະຫຼອດຮອດຂອບເຂດຈັກກະວານ.

กิมตฺถํ ปนายํ รกฺขา อาคตา? นนุ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กลลกาลโต ปฏฺฐาย สเจปิ โกฏิสตสหสฺสา มารา โกฏิสตสหสฺสํ สิเนรุํ อุกฺขิปิตฺวา โพธิสตฺตสฺส วา โพธิสตฺตมาตุยา วา อนฺตรายกรณตฺถํ อาคจฺเฉยฺยุํ, สพฺเพ อนฺตราว อนฺตรธาเยยฺยุํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา รุหิรุปฺปาทวตฺถุสฺมึ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ปรูปกฺกเมน ตถาคตํ ชีวิตา โวโรเปยฺย. อนุปกฺกเมน, ภิกฺขเว, ตถาคตา ปรินิพฺพายนฺติ. คจฺฉถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ยถาวิหารํ, อรกฺขิยา, ภิกฺขเว, ตถาคตา’’ติ (จูฬว. ๓๔๑). เอวเมตํ, น ปรูปกฺกเมน เตสํ ชีวิตนฺตราโย อตฺถิ. สนฺติ โข ปน อมนุสฺสา วิรูปา ทุทฺทสิกา, เภรวรุปา ปกฺขิโน, เยสํ รูปํ ทิสฺวา สทฺทํ วา สุตฺวา โพธิสตฺตมาตุ ภยํ วา สนฺตาโส วา อุปฺปชฺเชยฺย, เตสํ นิวารณตฺถาย รกฺขํ อคฺคเหสุํ. อปิจ โข โพธิสตฺตสฺส ปุญฺญเตเชน สญฺชาตคารวา อตฺตโน คารวโจทิตาปิ เต เอวมกํสุ.

ກໍການຮັກສາປ້ອງກັນນີ້ມີຂຶ້ນເພື່ອປະໂຫຍດຫຍັງ? ບໍ່ແມ່ນບໍວ່າ ນັບຕັ້ງແຕ່ຂະນະປະຕິສົນທິ ຄືຕັ້ງແຕ່ເວລາເປັນນ້ຳໃສເປັນຕົ້ນໄປ ແມ້ແຕ່ພວກມານແສນໂກດ ຈະຍົກພູເຂົາສິເນຣຸແສນໂກດໜ່ວຍ ເຂົ້າມາເພື່ອເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ພະໂພທິສັດ ຫຼືແກ່ມານດາຂອງພະໂພທິສັດ, ອັນຕະລາຍທັງໝົດກໍຍ່ອມອັນຕະຣະທານຫາຍໄປໃນລະຫວ່າງນັ້ນເອງ. ແມ່ນແຕ່ຂໍ້ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍໄດ້ຊົງກ່າວໄວ້ໃນເລື່ອງການເຮັດໃຫ້ພະໂລຫິດຫໍ້ວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຂໍ້ນີ້ບໍ່ແມ່ນຖານະ ບໍ່ແມ່ນໂອກາດ ທີ່ຈະມີໃຜໆ ປອງຮ້າຍແລ້ວປົງພະຊົນພະຕັດຖາຄົດໄດ້. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພະຕັດຖາຄົດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມປະຣິນິບພານໂດຍບໍ່ມີໃຜປອງຮ້າຍ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພວກເທີທັງຫຼາຍຈົ່ງກັບໄປສູ່ວິຫານຂອງຕົນເຖີດ, ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພະຕັດຖາຄົດທັງຫຼາຍ ບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງມີໃຜປົກປັກຮັກສາ'. ຂໍ້ນີ້ເປັນຢ່າງນັ້ນແທ້, ອັນຕະລາຍແກ່ຊີວິດຂອງພະໂພທິສັດແລະມານດາ ຍ່ອມບໍ່ມີດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມຂອງຄົນອື່ນ. ແຕ່ທວ່າ ຍັງມີພວກອະມະນຸດທີ່ມີຮູບຮ່າງອັບປະລັກ ໜ້າກຽດຊັງ ແລະພວກນົກທີ່ມີຮູບຮ່າງໜ້າຢ້ານກົວ, ເຊິ່ງເມື່ອມານດາຂອງພະໂພທິສັດເຫັນຮູບ ຫຼືໄດ້ຍິນສຽງຂອງພວກມັນແລ້ວ ອາດຈະເກີດຄວາມຢ້ານກົວ ຫຼືສະດຸ້ງຕົກໃຈໄດ້, ເພື່ອປ້ອງກັນສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ທ້າວມະຫາຣາດທັງຫຼາຍຈຶ່ງໄດ້ຈັດການອະພິບານຮັກສາໄວ້. ອີກປະການໜຶ່ງ ເພາະຄວາມເຄົາລົບອັນເກີດຂຶ້ນດ້ວຍເດດແຫ່ງບຸນຂອງພະໂພທິສັດ ແລະເພາະຖືກຄວາມເຄົາລົບຂອງຕົນຕັກເຕືອນ ທ້າວມະຫາຣາດເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງໄດ້ກະທຳຢ່າງນັ້ນ.

กึ ปน เต อนฺโตคพฺภํ ปวิสิตฺวา ฐิตา จตฺตาโร มหาราชาโน โพธิสตฺตมาตุยา อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ น ทสฺเสนฺตีติ? นหานมณฺฑนโภชนาทิสรีรกิจฺจกาเล น ทสฺเสนฺติ, สิรีคพฺภํ ปวิสิตฺวา วรสยเน นิปนฺนกาเล ปน ทสฺเสนฺติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อมนุสฺสทสฺสนํ นาม มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ โหติ, โพธิสตฺตมาตา ปน อตฺตโน เจว ปุตฺตสฺส จ ปุญฺญานุภาเวน เต ทิสฺวา น ภายติ, ปกติอนฺเตปุรปาลเกสุ วิย อสฺสา เตสุ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ.

ກໍທ້າວມະຫາຣາດທັງສີ່ອົງ ຜູ້ເຂົ້າໄປສະຖິດຢູ່ໃນຫ້ອງບັນທົມນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງຕົນແg່ມານດາຂອງພະໂພທິສັດ ຫຼືບໍ່ສະແດງ? ຕອບວ່າ ໃນເວລາປະຕິບັດກິດສ່ວນຕົວມີການອາບນ້ຳ, ການແຕ່ງກາຍ ແລະການບໍລິໂພກອາຫານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສະແດງຕົນ, ແຕ່ໃນເວລາທີ່ພະນາງເຂົ້າສູ່ຫ້ອງບັນທົມແລ້ວເອນກາຍລົງເທິງແທ່ນບັນທົມອັນປະເສີດ ຍ່ອມສະແດງຕົນໃຫ້ເຫັນ. ໃນຂໍ້ນັ້ນ ແມ້ວ່າການເຫັນອະມະນຸດ ໂດຍປົກກະຕິແລ້ວຍ່ອມເປັນໜ້າຢ້ານກົວແກ່ມະນຸດທັງຫຼາຍ, ແຕ່ມານດາຂອງພະໂພທິສັດ ດ້ວຍອານυພາບແຫ່ງບຸນຂອງຕົນເອງແລະຂອງພະໂອຣົດ ເມື່ອເຫັນທ້າວມະຫາຣາດເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ຢ້ານກົວເລີຍ, ພະນາງຍ່ອມມີຈິດຄິດເຫັນຕໍ່ທ້າວມະຫາຣາດເຫຼົ່ານັ້ນ ເໝືອນດັ່ງລາຊະອົງຄະລັກຜູ້ປົກປັກຮັກສາພະລາຊະວັງຕາມປົກກະຕິ.

๒๐๓. ปกติยา สีลวตีติ สภาเวเนว สีลสมฺปนฺนา. อนุปฺปนฺเน กิร พุทฺเธ มนุสฺสา ตาปสปริพฺพาชกานํ สนฺติเก วนฺทิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา สีลํ คณฺหนฺติ, โพธิสตฺตมาตาปิ กาลเทวิลสฺส อิสิโน สนฺติเก คณฺหาติ. โพธิสตฺเต ปน กุจฺฉิคเต อญฺญสฺส ปาทมูเล นิสีทิตุํ นาม น สกฺกา, สมาสเน นิสีทิตฺวา คหิตสีลมฺปิ อวญฺญา การณมตฺตํ โหติ. ตสฺมา สยเมว สีลํ อคฺคเหสีติ วุตฺตํ โหติ.

໒໐໓. ບົດວ່າ 'Pakatiyā sīlavatī' ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍສີລໂດຍປົກກະຕິ ນັ້ນເອງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອພະພຸດທະເຈົ້າຍັງບໍ່ທັນອຸບັດຂຶ້ນໃນໂລກ ມະນຸດທັງຫຼາຍຍ່ອມເຂົ້າໄປຫາພວກດາບົດແລະປະຣິພາຊົກ ໄຫວ້ແລ້ວນັ່ງຢ່ອງຢໍ້ສະມາທານສີລ, ແມ້ແຕ່ມານດາຂອງພະໂພທິສັດ ກໍຍ່ອມສະມາທານສີລໃນສຳນັກຂອງກາລະເທວິນດາບົດ. ແຕ່ເມື່ອພະໂພທິສັດສະຖິດຢູ່ໃນທ້ອງແລ້ວ ພະນາງບໍ່ສາມາດຈະໄປນັ່ງແທບຕີນຂອງຜູ້ໜຶ່ງຜູ້ໃດໄດ້, ແມ້ແຕ່ການນັ່ງເທິງອາສະນະທີ່ສະເໝີກັນແລ້ວສະມາທານສີລ ກໍຍັງເປັນເຫດໃຫ້ເກີດຄວາມດູໝິ່ນໄດ້. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງມີຄຳອະທິບາຍວ່າ ພະນາງຍ່ອມສະມາທານສີລດ້ວຍຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ.

ปุริเสสูติ [Pg.129] โพธิสตฺตสฺส ปิตรํ อาทึ กตฺวา เกสุจิ มนุสฺเสสุ ปุริสาธิปฺปายจิตฺตํ นุปฺปชฺชติ. ตญฺจ โข โพธิสตฺเต คารเวน, น ปหีนกิเลสตาย. โพธิสตฺตมาตุ รูปํ ปน สุกุสลาปิ สิปฺปิกา โปตฺถกมฺมาทีสุปิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ, ตํ ทิสฺวา ปุริสสฺส ราโค นุปฺปชฺชตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. สเจ ปน ตํ รตฺตจิตฺโต อุปสงฺกมิตุกาโม โหติ, ปาทา น วหนฺติ, ทิพฺพสงฺขลิกา วิย พชฺฌนฺติ. ตสฺมา ‘‘อนติกฺกมนียา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ບົດວ່າ 'Purisesu' ໄດ້ແກ່ ຄວາມກຳໜັດຍິນດີໃນບຸລຸດ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ພະນາງໃນບຸລຸດຄົນໃດເລີຍ ໂດຍເລີ່ມຕັ້ງແຕ່ພະລາຊະບິດາຂອງພະໂພທິສັດເປັນຕົ້ນໄປ. ແລະການທີ່ຄວາມກຳໜັດນັ້ນບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ກໍເພາະຄວາມເຄົາລົບໃນພະໂພທິສັດ, ບໍ່ແມ່ນເພາະພະນາງລະກິເລດໄດ້ແລ້ວ. ກໍຮູບໂສມຂອງມານດາພະໂພທິສັດນັ້ນ ແມ້ແຕ່ຊ່າງຜູ້ສະຫຼາດຢ່າງຍິ່ງ ກໍບໍ່ສາມາດຈະປັ້ນແຕ່ງ ຫຼືວາດແຕ້ມໃຫ້ຄືໄດ້ເລີຍ, ແລະຈະເວົ້າວ່າ ເມື່ອບຸລຸດເຫັນພະນາງແລ້ວ ຄວາມgຳໜັດຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ກໍເວົ້າບໍ່ໄດ້. ແຕ່ທວ່າ ຖ້າບຸລຸດຜູ້ມີຈິດກຳໜັດ ປາດຖະໜາຈະເຂົ້າໄປຫາພະນາງ, ຕີນທັງສອງຂອງເຂົາກໍບໍ່ສາມາດຈະກ້າວເດີນໄປໄດ້, ຍ່ອມຖືກຜູກມັດໄວ້ ເໝືອນດັ່ງຖືກໂສ້ທິບຜູກມັດໄວ້. ເພາະສະນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳວ່າ 'Anatikkamanīyā' ເປັນຕົ້ນ.

ปญฺจนฺนํ กามคุณานนฺติ ปุพฺเพ ‘‘กามคุณูปสํหิต’’นฺติ ปุริสาธิปฺปายวเสน วตฺถุปฏิกฺเขโป กถิโต, อิธ อารมฺมณปฺปฏิลาโภ ทสฺสิโต. ตทา กิร ‘‘เทวิยา เอวรูโป ปุตฺโต กุจฺฉิสฺมึ อุปฺปนฺโน’’ติ, สุตฺวา สมนฺตโต ราชาโน มหคฺฆอาภรณตูริยาทิวเสน ปญฺจทฺวารารมฺมณวตฺถุภูตํ ปณฺณาการํ เปเสนฺติ, โพธิสตฺตสฺส จ โพธิสตฺตมาตุยา จ กตกมฺมสฺส อุสฺสนฺนตฺตา ลาภสกฺการสฺส ปมาณปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ.

ບົດວ່າ 'Pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ' ນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນບົດກ່ອນ ຄຳວ່າ 'Kāmaguṇūpasaṃhitaṃ' ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວເຖິງການປະຕິເສດວັດຖຸແຫ່ງອະພຣົມມະຈະລິຍະ ໂດຍມຸ່ງໝາຍເອົາຄວາມຍິນດີໃນບຸລຸດ, ແຕ່ໃນບົດນີ້ ຊົງສະແດງເຖິງການໄດ້ຮັບອາລົມຄືກາມະຄຸນຫ້າ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ພະລາຊາທັງຫຼາຍໂດຍຮອບ ເມື່ອໄດ້ຍິນວ່າ 'ພະໂອຣົດຜູ້ມີລັກສະນະເຫັນປານນີ້ ບັງເກີດໃນທ້ອງຂອງພະເທວີແລ້ວ' ຈຶ່ງໄດ້ສົ່ງເຄື່ອງບັນນາການອັນເປັນວັດຖຸແຫ່ງອາລົມທາງທະວານທັງຫ້າ ມີເຄື່ອງປະດັບແລະເຄື່ອງດົນຕີອັນມີຄ່າຫຼາຍເປັນຕົ້ນມາຖວາຍ. ແລະເພາະຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງກຸສົນກຳທີ່ພະໂພທິສັດແລະມານດາຂອງພະໂພທິສັດໄດ້ກະທຳໄວ້, ການກຳນົດຂອບເຂດແຫ່ງລາບສັກກາລະ ຈຶ່ງບໍ່ມີເລີຍ.

๒๐๔. อกิลนฺตกายาติ ยถา อญฺญา อิตฺถิโย คพฺภภาเรน กิลมนฺติ, หตฺถปาทา อุทฺธุมาตกาทีนิ ปาปุณนฺติ, น เอวํ ตสฺสา โกจิ กิลมโถ อโหสิ. ติโรกุจฺฉิคตนฺติ อนฺโตกุจฺฉิคตํ. กลลาทิกาลํ อติกฺกมิตฺวา สญฺชาตองฺคปจฺจงฺคํ อหีนินฺทฺริยภาวํ อุปคตํเยว ปสฺสติ. กิมตฺถํ ปสฺสติ? สุขวาสตฺถํ. ยเถว หิ มาตา ปุตฺเตน สทฺธึ นิสินฺนา วา นิปนฺนา วา ‘‘หตฺถํ วา ปาทํ วา โอลมฺพนฺตํ อุกฺขิปิตฺวา สณฺฐเปสฺสามี’’ติ สุขวาสตฺถํ ปุตฺตํ โอโลเกติ, เอวํ โพธิสตฺตมาตาปิ ยํ ตํ มาตุ อุฏฺฐานคมนปริวตฺตนนิสชฺชาทีสุ อุณฺหสีตโลณิกติตฺตกกฏุกาหารอชฺโฌหรณกาเลสุ จ คพฺภสฺส ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, อตฺถิ นุ โข เม ตํ ปุตฺตสฺสาติ สุขวาสตฺถํ โพธิสตฺตํ โอโลกยมานา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺนํ โพธิสตฺตํ ปสฺสติ. ยถา หิ อญฺเญ อนฺโตกุจฺฉิคตา ปกฺกาสยํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อามาสยํ อุกฺขิปิตฺวา อุทรปฏลํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ปิฏฺฐิกณฺฏกํ นิสฺสาย อุกฺกุฏิกา ทฺวีสุ มุฏฺฐีสุ หนุกํ ฐเปตฺวา เทเว วสฺสนฺเต รุกฺขสุสิเร มกฺกฏา วิย นิสีทนฺติ, น เอวํ โพธิสตฺโต. โพธิสตฺโต ปน ปิฏฺฐิกณฺฏกํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ธมฺมาสเน ธมฺมกถิโก วิย ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทติ. ปุพฺเพ กตกมฺมํ ปนสฺสา วตฺถุํ โสเธติ, สุทฺเธ วตฺถุมฺหิ สุขุมจฺฉวิลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ[Pg.130]. อถ นํ กุจฺฉิคตํ ตโจ ปฏิจฺฉาเทตุํ น สกฺโกติ, โอโลเกนฺติยา พหิ ฐิโต วิย ปญฺญายติ. ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. โพธิสตฺโต ปน อนฺโตกุจฺฉิคโต มาตรํ น ปสฺสติ. น หิ อนฺโตกุจฺฉิยํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ.

໒໐໔. ບົດວ່າ 'Akilantakāyā' ໄດ້ແກ່ ຍິງອື່ນໆ ທັງຫຼາຍ ຍ່ອມລຳບາກເພາະການອຸ້ມທ້ອງ ຄືມີມືແລະຕີນບວມເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ຄວາມລຳບາກກາຍເຫັນປານນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ມານດາຂອງພະໂພທິສັດເລີຍ. ບົດວ່າ 'Tirokucchigataṃ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນທ້ອງ. ພະນາງຍ່ອມເຫັນພະໂອຣົດຜູ້ລ່ວງພົ້ນໄລຍະເວລາເປັນນ້ຳໃສເປັນຕົ້ນໄປ ມີອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່ຄົບຖ້ວນ ແລະມີອິນຊີບໍລິບູນແລ້ວເທົ່ານັ້ນ. ເຫັນເພື່ອປະໂຫຍດຫຍັງ? ເພື່ອຄວາມຢູ່ເປັນສຸກ. ດ້ວຍວ່າ ມານດາໃນໂລກ ເມື່ອນັ່ງຫຼືນອນຢູ່ກັບລູກນ້ອຍ ຍ່ອມເບິ່ງແຍງລູກນ້ອຍເພື່ອຄວາມຢູ່ເປັນສຸກ ໂດຍຄິດວ່າ 'ມືຫຼືຕີນຂອງລູກຫ້ອຍຍ້ອຍລົງມາ ຈະຍົກຂຶ້ນຈັດວາງໃຫ້ດີ' ຢ່າງໃດ, ແມ້ແຕ່ມານດາຂອງພະໂພທິສັດ ກໍເໝືອນກັນຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມເບິ່ງແຍງພະໂພທິສັດເພື່ອຄວາມຢູ່ເປັນສຸກ ໂດຍຄິດວ່າ 'ຄວາມທຸກຂອງທາຣົກໃນທ້ອງ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນເວລາທີ່ມານດາລຸກ, ຍ່າງ, ພິກຕົວ ແລະນັ່ງເປັນຕົ້ນ ແລະໃນເວລາກືນກິນອາຫານທີ່ຮ້ອນ, ເຢັນ, ເຄັມ, ຂົມ ແລະເຜັດຮ້ອນ ຈະມີແກ່ລູກຂອງພວກເຮົາຫຼືບໍ່ນໍ້' ແລ້ວພົບເຫັນພະໂພທິສັດນັ່ງຂັດສະໝາດຢູ່. ດ້ວຍວ່າ ທາຣົກອື່ນໆ ຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນທ້ອງ ຍ່ອມນັ່ງທັບລຳໄສ້ແກ່ ແລ້ວແບກລຳໄສ້ອ່ອນໄວ້ ໂດຍຫັນຫຼັງໃຫ້ແກ່ແຜ່ນທ້ອງຂອງມານດາ ແລະອີງຫຼັງໃສ່ກະດູກສັນຫຼັງຂອງມານດາ ນັ່ງຢ່ອງຢໍ້ ເອົາຄາງເກີຍໄວ້ເທິງກຳມືທັງສອງ ເໝືອນດັ່ງລີງທີ່ນັ່ງຢູ່ໃນໂກນໄມ້ໃນເວລາຝົນຕົກ, ແຕ່ພະໂພທິສັດບໍ່ໄດ້ນັ່ງຢ່າງນັ້ນ. ສ່ວນພະໂພທິສັດ ຍ່ອມຫັນຫຼັງໃສ່ກະດູກສັນຫຼັງຂອງມານດາ ແລ້ວນັ່ງຂັດສະໝາດປິ່ນໜ້າໄປທາງເບື້ອງໜ້າຂອງມານດາ ເໝືອນດັ່ງພະທຳມະກະຖຶກນັ່ງເທິງທຳມາດ. ກໍກຸສົນgຳທີ່ພະນາງໄດ້ກະທຳໄວ້ໃນປາງກ່ອນ ຍ່ອມຊຳລະທ້ອງໃຫ້ສະອາດ, ເມື່ອທ້ອງສະອາດແລ້ວ ຜິວພັນອັນລະອຽດອ່ອນຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນ. ເມື່ອນັ້ນ ຜິວໜັງໜ້າທ້ອງຂອງມານດາ ກໍບໍ່ສາມາດຈະປິດບັງພະໂອຣົດຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນທ້ອງນັ້ນໄດ້, ແກ່ມານດາຜູ້ເບິ່ງຢູ່ ກໍຍ່ອມປາກົດເຫັນຈະແຈ້ງ ເໝືອນດັ່ງສະຖິດຢູ່ພາຍນອກ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໃຫ້ຈະແຈ້ງດ້ວຍອຸປະມາ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳວ່າ 'Seyyathāpi' ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ພະໂພທິສັດຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນທ້ອງ ຍ່ອມບໍ່ເຫັນມານດາ. ດ້ວຍວ່າ ຈັກຂຸວິນຍານຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນແg່ຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນທ້ອງເລີຍ.

๒๐๕. กาลํ กโรตีติ น วิชาตภาวปจฺจยา, อายุปริกฺขเยเนว. โพธิสตฺเตน วสิตฏฺฐานญฺหิ เจติยกุฏิสทิสํ โหติ อญฺเญสํ อปริโภคํ, น จ สกฺกา โพธิสตฺตมาตรํ อปเนตฺวา อญฺญํ อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปตุนฺติ ตตฺตกํเยว โพธิสตฺตมาตุ อายุปฺปมาณํ โหติ, ตสฺมา ตทา กาลํ กโรติ. กตรสฺมึ ปน วเย กาลํ กโรตีติ? มชฺฌิมวเย. ปฐมวยสฺมิญฺหิ สตฺตานํ อตฺตภาเว ฉนฺทราโค พลวา โหติ, เตน ตทา สญฺชาตคพฺภา อิตฺถี ตํ คพฺภํ อนุรกฺขิตุํ น สกฺโกนฺติ, คพฺโภ พหฺวาพาโธ โหติ. มชฺฌิมวยสฺส ปน ทฺเว โกฏฺฐาเส อติกฺกมฺม ตติยโกฏฺฐาเส วตฺถุํ วิสทํ โหติ, วิสเท วตฺถุมฺหิ นิพฺพตฺตา ทารกา อโรคา โหนฺติ. ตสฺมา โพธิสตฺตมาตาปิ ปฐมวเย สมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา มชฺฌิมวยสฺส ตติยโกฏฺฐาเส วิชายิตฺวา กาลํ กโรติ.

໒໐໕. ຄຳວ່າ 'ກາລັງ ກະໂຣຕິ' (ສະຫວັນຄົດ) ນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຍ້ອນເຫດແຫ່ງການປະສູດພຣະໂພທິສັດ ແຕ່ແມ່ນຍ້ອນຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາຍຸສັງຂານເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ສະຖານທີ່ທີ່ພຣະໂພທິສັດເຄີຍປະທັບຢູ່ ຍ່ອມເປັນເໝືອນດັ່ງພຣະເຈດີວິຫານ ບໍ່ຄວນທີ່ຄົນອື່ນຈະມາໃຊ້ສອຍ, ແລະບໍ່ອາດຈະປົດພຣະມານດາຂອງພຣະໂພທິສັດແລ້ວຕັ້ງສະຕີອື່ນໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງພຣະອັກຄະມະເຫສີໄດ້, ອາຍຸຂອງພຣະມານດາພຣະໂພທິສັດຈຶ່ງມີພຽງເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະນາງຈຶ່ງສະຫວັນຄົດໃນເວລານັ້ນ. ຖ້າຖາມວ່າ ພຣະນາງສະຫວັນຄົດໃນໄວໃດ? ຕອບວ່າ ໃນມັດຊິມະໄວ (ໄວປານກາງ). ດ້ວຍວ່າ ໃນປະຖົມມະໄວ (ໄວທຳອິດ) ຄວາມກຳໜັດຍິນດີໃນອັດຕະພາບຂອງສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມມີກຳລັງແຮງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ສະຕີຜູ້ມີຄັນໃນໄວນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ອາດຮັກສາຄັນນັ້ນໄວ້ໄດ້ດີ, ທາລົກໃນຄັນຍ່ອມມີໂລກໄພໄຂ້ເຈັບຫຼາຍ. ແຕ່ເມື່ອລ່ວງພົ້ນສອງສ່ວນແຫ່ງມັດຊິມະໄວໄປແລ້ວ ໃນສ່ວນທີສາມ ມົດລູກ (ທ້ອງ) ຍ່ອມສະອາດບໍລິສຸດ, ເມື່ອມົດລູກສະອາດບໍລິສຸດແລ້ວ ທາລົກຜູ້ເກີດໃນນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີໂລກໄພໄຂ້ເຈັບ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະມານດາຂອງພຣະໂພທິສັດ ຈຶ່ງໄດ້ສະເຫວີຍສົມບັດໃນປະຖົມມະໄວ ແລ້ວປະສູດພຣະໂພທິສັດໃນສ່ວນທີສາມແຫ່ງມັດຊິມະໄວ ແລ້ວຈຶ່ງສະຫວັນຄົດ.

นว วา ทส วาติ เอตฺถ วา-สทฺเทน วิกปฺปนวเสน สตฺต วา อฏฺฐ วา เอกาทส วา ทฺวาทส วาติ เอวมาทีนมฺปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สตฺตมาสชาโต ชีวติ, สีตุณฺหกฺขโม ปน น โหติ. อฏฺฐมาสชาโต น ชีวติ, เสสา ชีวนฺติ.

ໃນຄຳວ່າ 'ນະວະ ວາ ທະສະ ວາ' (ເກົ້າເດືອນ ຫຼື ສິບເດືອນ) ນີ້ ດ້ວຍ 'ວາ' ສັບ ຍ່ອມສົງເຄາະ (ນັບເອົາ) ເຖິງເຈັດເດືອນ, ແປດເດືອນ, ສິບເອັດເດືອນ ຫຼື ສິບສອງເດືອນ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດທາງເລືອກ. ໃນບັນດາເດືອນເຫຼົ່ານັ້ນ, ທາລົກຜູ້ເກີດໃນເດືອນທີເຈັດຍ່ອມມີຊີວິດຢູ່ໄດ້ ແຕ່ບໍ່ອາດທົນຕໍ່ຄວາມໜາວແລະຄວາມຮ້ອນໄດ້. ທາລົກຜູ້ເກີດໃນເດືອນທີແປດຍ່ອມບໍ່ມີຊີວິດຢູ່ (ບໍ່ລອດ), ສ່ວນທາລົກທີ່ເຫຼືອ (ເກີດໃນເດືອນອື່ນໆ) ຍ່ອມມີຊີວິດຢູ່ໄດ້.

ฐิตาวาติ ฐิตาว หุตฺวา. มหามายาปิ เทวี อุปวิชญฺญา ญาติกุลฆรํ คมิสฺสามีติ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา กปิลวตฺถุโต เทวทหนครคามิมคฺคํ อลงฺการาเปตฺวา เทวึ สุวณฺณสิวิกาย นิสีทาเปสิ. สกลนครวาสิโน สกฺยา ปริวาเรตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชยมานา เทวึ คเหตฺวา ปายึสุ. สา เทวทหนครสฺส อวิทูเร ลุมฺพินิสาลวนุยฺยานํ ทิสฺวา อุยฺยานวิจรณตฺถาย จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา รญฺโญ สญฺญํ อทาสิ. ราชา อุยฺยานํ ปฏิชคฺคาเปตฺวา อารกฺขํ สํวิทหาเปสิ. เทวิยา อุยฺยานํ ปวิฏฺฐมตฺตาย กายทุพฺพลฺยํ อโหสิ, อถสฺสา มงฺคลสาลมูเล สิรีสยนํ ปญฺญาเปตฺวา สาณิยา ปริกฺขิปึสุ. สา [Pg.131] อนฺโตสาณึ ปวิสิตฺวา สาลสาขํ หตฺเถน คเหตฺวา อฏฺฐาสิ. อถสฺสา ตาวเทว คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ.

ຄຳວ່າ 'ຖິຕາວາ' ຄື ຢືນຢູ່ເທົ່ານັ້ນ. ພຣະນາງມະຫາໝາຍາເທວີ ເມື່ອໃກ້ຈະປະສູດ ໄດ້ກາບບັງຄົມທູນພຣະຣາຊາວ່າ 'ໝ່ອມສັນຈະຂໍໄປຍັງເຮືອນແຫ່ງຕະກູນຍາດ'. ພຣະຣາຊາຈຶ່ງໂປດໃຫ້ຕົບແຕ່ງຫົນທາງແຕ່ກຸງກະບິນລະພັດ ໄປຈົນເຖິງກຸງເທວະທະຫະ ແລ້ວໃຫ້ພຣະນາງປະທັບເທິງວໍຄຳ (ສຸວັນນະສິວິກາ) ພວກເຈົ້າສາກະຍະຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນພະນຄອນທັງປວງ ຕ່າງແວດລ້ອມບູຊາດ້ວຍຂອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວນຳສະເດັດພຣະນາງໄປ. ພຣະນາງທອດພຣະເນດເຫັນສວນປ່າໄມ້ຮັງ (ລຸມພິນີສາລະວັນ) ໃນທີ່ບໍ່ໄກຈາກກຸງເທວະທະຫະ ຈຶ່ງມີພຣະຣາຊະປະສົງຈະສະເດັດປະພາດສວນປ່າ ແລ້ວຊົງສົ່ງສັນຍານແກ່ພຣະຣາຊາ. ພຣະຣາຊາໂປດໃຫ້ແຜ້ວຖາງຕົບແຕ່ງສວນປ່າ ແລະຈັດເວນຍາມຮັກສາຄວາມປອດໄພຢ່າງດີ. ພໍແຕ່ພຣະນາງສະເດັດເຂົ້າສູ່ສວນປ່າ ກໍຊົງຮູ້ສຶກເມື່ອຍລ້າ (ກາຍະທຸບພະລະ), ໃນເວລານັ້ນ ພວກມະຫາອຳມາດຈຶ່ງໄດ້ຈັດຕັ້ງທີ່ບັນທົມອັນເປັນມຸງຄຸນ (ສິຣິສະຍະນະ) ທີ່ໂຄນຕົ້ນຮັງມຸງຄຸນ ແລ້ວຂຶງຜ້າມ່ານແວດລ້ອມໄວ້. ພຣະນາງສະເດັດເຂົ້າໄປພາຍໃນຜ້າມ່ານ ແລ້ວຊົງຈັບກິ່ງໄມ້ຮັງດ້ວຍພຣະຫັດ ຢືນຢູ່. ໃນທັນໃດນັ້ນເອງ ການປະສູດຈາກພຣະຄັນກໍໄດ້ມີຂຶ້ນແກ່ພຣະນາງ.

เทวา นํ ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ ขีณาสวา สุทฺธาวาสพฺรหฺมาโน ปฏิคฺคณฺหนฺติ. กถํ? สูติเวสํ คณฺหิตฺวาติ เอเก. ตํ ปน ปฏิกฺขิปิตฺวา อิทํ วุตฺตํ – ตทา โพธิสตฺตมาตา สุวณฺณขจิตํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา มจฺฉกฺขิสทิสํ ทุกูลปฏํ ยาว ปาทนฺตาว ปารุปิตฺวา อฏฺฐาสิ. อถสฺสา สลฺลหุกํ คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ ธมฺมกรณโต อุทกนิกฺขมนสทิสํ. อถ เต ปกติพฺรหฺมเวเสเนว อุปสงฺกมิตฺวา ปฐมํ สุวณฺณชาเลน ปฏิคฺคเหสุํ. เตสํ หตฺถโต มนุสฺสา ทุกูลจุมฺพฏเกน ปฏิคฺคเหสุํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เทวา นํ ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ ปจฺฉา มนุสฺสา’’ติ.

ຄຳວ່າ 'ເທວາ ນັງ ປະຖະມັງ ປະຕິກຄັນຫັນຕິ' (ເທວະດາທັງຫຼາຍຍ່ອມຮັບພຣະອົງກ່ອນ) ຄື ພຣະພົມຊັ້ນສຸທທາວາດ ຜູ້ເປັນພຣະຂີນາສົບ ຍ່ອມຮັບເອົາກ່ອນ. ຮັບແນວໃດ? ບາງພວກກ່າວວ່າ ຊົງແປງເພດເປັນດັ່ງແມ່ຮັກ (ນາງພະຍາບານ) ແລ້ວຮັບເອົາ. ແຕ່ພຣະອາຈານທັງຫຼາຍໄດ້ປະຕິເສດຄຳນັ້ນ ແລ້ວກ່າວຄຳນີ້ວ່າ—ໃນເວລານັ້ນ ພຣະມານດາຂອງພຣະໂພທິສັດ ຊົງນຸ່ງຜ້າປັກດິ້ນຄຳ ຊົງຫົ່ມຜ້າທຸກູລະ (ຜ້າເນື້ອລະອຽດ) ອັນມີສີເໝືອນຕາປາ ຍາວຈົນຮອດຫຼັງພຣະບາດ ແລ້ວຢືນຢູ່. ລຳດັບນັ້ນ ການປະສູດຈາກພຣະຄັນອັນສະດວກສະບາຍ (ເບົາກາຍ) ໄດ້ມີຂຶ້ນແກ່ພຣະນາງ ເໝືອນດັ່ງນ້ຳທີ່ໄຫຼອອກຈາກກະບອກກອງນ້ຳ (ທຳມະກະຣົກ). ຈາກນັ້ນ ພຣະພົມເຫຼົ່ານັ້ນກໍເຂົ້າໄປຫາດ້ວຍຮູບກາຍແຫ່ງພົມຕາມປົກກະຕິ ແລ້ວຮັບເອົາພຣະໂພທິສັດດ້ວຍຕາໜ່າງຄຳກ່ອນ. ມະນຸດທັງຫຼາຍຈຶ່ງຮັບເອົາຈາກພຣະຫັດຂອງພຣະພົມເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຜ້າຮອງທຸກູລະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເທວະດາທັງຫຼາຍຍ່ອມຮັບພຣະອົງກ່ອນ ພາຍຫຼັງຈຶ່ງແມ່ນມະນຸດ' ດັ່ງນີ້. ນີ້ຄືຄຳທີ່ພຣະອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວໄວ້.

๒๐๖. จตฺตาโร นํ เทวปุตฺตาติ จตฺตาโร มหาราชาโน. ปฏิคฺคเหตฺวาติ อชินปฺปเวณิยา ปฏิคฺคเหตฺวา. มเหสกฺโขติ มหาเตโช มหายโส ลกฺขณสมฺปนฺโนติ อตฺโถ.

໒໐໖. ຄຳວ່າ 'ຈັດຕາໂຣ ນັງ ເທວະປຸດຕາ' ຄື ທ້າວມະຫາຣາດທັງສີ່. ຄຳວ່າ 'ປະຕິກຄະເຫດວา' ຄື ຮັບເອົາດ້ວຍຜ້າລາດໜັງເສືອ (ອະຊິນັບປະເວນີ). ຄຳວ່າ 'ມະເຫສັກໂຂ' ມີອັດຖະອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ມີເດຊານုພາບຫຼາຍ ມີຍົດບໍລິວານຫຼາຍ ແລະສົມບູນດ້ວຍລັກສະນະ.

วิสโทว นิกฺขมตีติ ยถา อญฺเญ สตฺตา โยนิมคฺเค ลคฺคนฺตา ภคฺควิภคฺคา นิกฺขมนฺติ, น เอวํ นิกฺขมติ, อลคฺโค หุตฺวา นิกฺขมตีติ อตฺโถ. อุเทนาติ อุทเกน. เกนจิ อสุจินาติ ยถา อญฺเญ สตฺตา กมฺมชวาเตหิ อุทฺธํปาทา อโธสิรา โยนิมคฺเค ปกฺขิตฺตา สตโปริสนรกปปาตํ ปตนฺตา วิย ตาฬจฺฉิทฺเทน นิกฺกฑฺฒิยมานา หตฺถี วิย มหาทุกฺขํ อนุภวนฺตา นานาอสุจิมกฺขิตาว นิกฺขมนฺติ, น เอวํ โพธิสตฺโต. โพธิสตฺตญฺหิ กมฺมชวาตา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. โส ธมฺมาสนโต โอตรนฺโต ธมฺมกถิโก วิย นิสฺเสณิโต โอตรนฺโต ปุริโส วิย จ ทฺเว หตฺเถ จ ปาเท จ ปสาเรตฺวา ฐิตโกว มาตุกุจฺฉิสมฺภเวน เกนจิ อสุจินา อมกฺขิโตว นิกฺขมติ.

ຄຳວ່າ 'ວິສະໂທວະ ນິກຂະມະຕິ' ມີອັດຖະອະທິບາຍວ່າ ສັດອື່ນໆ ເມື່ອເກີດ ຍ່ອມຕິດຂັດຢູ່ໃນຊ່ອງຄອດ ໄດ້ຮັບຄວາມເຈັບປວດບອບຊ້ຳແລ້ວຈຶ່ງເກີດມາ, ແຕ່ພຣະໂພທິສັດບໍ່ໄດ້ປະສູດຢ່າງນັ້ນ, ພຣະອົງປະສູດໂດຍບໍ່ຕິດຂັດເລີຍ. ຄຳວ່າ 'ອຸເທນາ' ຄື ດ້ວຍນ້ຳ (ນ້ຳຄ່ຳ). ຄຳວ່າ 'ເຄນະຈิ ອະສຸຈິນາ' (ດ້ວຍສິ່ງບໍ່ສະອາດໃດໆ) ມີອະທິບາຍວ່າ ສັດອື່ນໆ ຍ່ອມຖືກລົມກຳມະຊາດພັດໃຫ້ເອົາຕີນຂຶ້ນເທິງ ເອົາຫົວລົງລຸ່ມ ແລ້ວຕົກລົງສູ່ຊ່ອງຄອດ ເໝືອນດັ່ງຕົກລົງສູ່ເຫວຮົກເລິກຮ້ອຍຊົ່ວຄົນ ຫຼື ເໝືອນດັ່ງຊ້າງທີ່ຖືກສັກດ້ວຍຂໍເຫຼັກດຶງອອກມາ ໄດ້ຮັບທຸກເວທະນາຢ່າງແສນສາຫັດ ແລະເກີດມາໂດຍມີສິ່ງບໍ່ສະອາດຕ່າງໆ ເປິະເປື້ອນຮ່າງກາຍ, ແຕ່ພຣະໂພທິສັດບໍ່ໄດ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ລົມກຳມະຊາດທັງຫຼາຍ ບໍ່ອາດເຮັດໃຫ້ພຣະໂພທິສັດເອົາຕີນຂຶ້ນເທິງ ເອົາຫົວລົງລຸ່ມໄດ້ເລີຍ. ພຣະອົງຊົງຢຽດພຣະຫັດທັງສອງແລະພຣະບາດທັງສອງ ຢືນປະສູດ ເໝືອນດັ່ງພຣະທຳມະກະຖຶກສະເດັດລົງຈາກທຳມາດ ຫຼື ເໝືອນດັ່ງບຸລຸດກ້າວລົງຈາກຂັ້ນໄດ, ໂດຍບໍ່ມີສິ່ງບໍ່ສະອາດໃດໆ ໃນທ້ອງຂອງພຣະມານດາມາເປິະເປື້ອນພຣະວໍຣະກາຍເລີຍ.

อุทกสฺส ธาราติ อุทกวฏฺฏิโย. ตาสุ สีตา สุวณฺณกฏาเห ปตติ, อุณฺหา รชตกฏาเห. อิทญฺจ ปถวีตเล เกนจิ อสุจินา อสมฺมิสฺสํ เตสํ ปานียปริโภชนียอุทกญฺเจว อญฺเญหิ อสาธารณํ กีฬนอุทกญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. อญฺญสฺส ปน สุวณฺณรชตฆเฏหิ อาหริยมานอุทกสฺส เจว หํสวฏฺฏกาทิโปกฺขรณิคตสฺส จ อุทกสฺส ปริจฺเฉโท นตฺถิ.

ຄຳວ່າ 'ອຸທະກັດສະ ທາຣາ' ຄື ສາຍນ້ຳ. ໃນສາຍນ້ຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ສາຍນ້ຳເຢັນຕົກລົງສູ່ອ່າງຄຳ, ສາຍນ້ຳອຸ່ນຕົກລົງສູ່ອ່າງເງິນ. ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງເຖິງນ້ຳດື່ມນ້ຳໃຊ້ ແລະນ້ຳສົງສະໜານ (ຫຼິ້ນນ້ຳ) ອັນບໍ່ປົນເປື້ອນດ້ວຍສິ່ງບໍ່ສະອາດໃດໆ ເທິງພື້ນແຜ່ນດິນ ເຊິ່ງເປັນຂອງສະເພາະພຣະອົງ ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ຄົນອື່ນ. ສ່ວນນ້ຳອື່ນໆ ທີ່ຕັກມາດ້ວຍໝໍ້ຄຳແລະໝໍ້ເງິນ ແລະນ້ຳໃນສະໂບກຂະຣະນີທີ່ມີຝູງຫົງແລະນົກໄສ້ເປັນຕົ້ນນັ້ນ ບໍ່ມີກຳນົດຂອບເຂດ.

๒๐๗. สมฺปติชาโตติ [Pg.132] มุหุตฺตชาโต. ปาฬิยํ ปน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตมตฺโต วิย ทสฺสิโต, น ปน เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. นิกฺขนฺตมตฺตญฺหิ ตํ ปฐมํ พฺรหฺมาโน สุวณฺณชาเลน ปฏิคฺคณฺหึสุ, เตสํ หตฺถโต จตฺตาโร มหาราชาโน มงฺคลสมฺมตาย สุขสมฺผสฺสาย อชินปฺปเวณิยา, เตสํ หตฺถโต มนุสฺสา ทุกูลจุมฺพฏเกน, มนุสฺสานํ หตฺถโต มุจฺจิตฺวา ปถวิยํ ปติฏฺฐิโต.

໒໐໗. ຄຳວ່າ 'ສັມປະຕິຊາໂຕ' ຄື ຜູ້ເກີດໄດ້ໃນທັນໃດ (ເກີດໄດ້ຄູ່ໜຶ່ງ). ແຕ່ໃນພຣະບາລີສະແດງໄວ້ເໝືອນດັ່ງວ່າ ພໍແຕ່ອອກຈາກພຣະຄັນຂອງພຣະມານດາກໍຢືນຢຽບແຜ່ນດິນທັນທີ, ແຕ່ບໍ່ຄວນເຫັນຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ພໍແຕ່ປະສູດອອກມາ ພຣະພົມທັງຫຼາຍໄດ້ຮັບເອົາດ້ວຍຕາໜ່າງຄຳກ່ອນ, ຈາກພຣະຫັດຂອງພຣະພົມເຫຼົ່ານັ້ນ ທ້າວມະຫາຣາດທັງສີ່ໄດ້ຮັບເອົາດ້ວຍຜ້າລາດໜັງເສືອອັນເປັນມຸງຄຸນແລະມີສຳຜັດອັນສະບາຍ, ຈາກພຣະຫັດຂອງທ້າວມະຫາຣາດເຫຼົ່ານັ້ນ ມະນຸດທັງຫຼາຍໄດ້ຮັບເອົາດ້ວຍຜ້າຮອງທຸກູລະ, ເມື່ອພົ້ນຈາກມືຂອງມະນຸດແລ້ວ ພຣະອົງຈຶ່ງໄດ້ປະດິດສະຖານ (ຢືນ) ເທິງແຜ່ນດິນ.

เสตมฺหิ ฉตฺเต อนุธาริยมาเนติ ทิพฺพเสตจฺฉตฺเต อนุธาริยมาเน. เอตฺถ จ ฉตฺตสฺส ปริวารานิ ขคฺคาทีนิ ปญฺจ ราชกกุธภณฺฑานิปิ อาคตาเนว. ปาฬิยํ ปน ราชคมเน ราชา วิย ฉตฺตเมว วุตฺตํ. เตสุ ฉตฺตเมว ปญฺญายติ, น ฉตฺตคฺคาหกา. ตถา ขคฺค-ตาลวณฺฏ-โมรหตฺถก-วาฬพีชนิ-อุณฺหีสมตฺตาเยว ปญฺญายนฺติ, น เตสํ คาหกา. สพฺพานิ กิร ตานิ อทิสฺสมานรูปา เทวตา คณฺหึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ຄຳວ່າ 'ເສຕັມຫິ ຊັດເຕ ອະນຸທາຣິຍະມາເນ' ຄື ເມື່ອພຣະກົດ (ເສດຕະສັດ) ອັນເປັນທິບກາງກັ້ນຢູ່. ແລະໃນທີ່ນີ້ ເຄື່ອງຣາຊະກຸກຸດທະພັນທັງຫ້າ ມີພຣະແສງຂັນເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນບໍລິວານແຫ່ງພຣະກົດ ກໍປາກົດຂຶ້ນທັງໝົດ. ແຕ່ໃນພຣະບາລີ ຕັດເຖິງແຕ່ພຣະກົດເທົ່ານັ້ນ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ 'ພຣະຣາຊາສະເດັດມາ' ໃນເວລາທີ່ພຣະຣາຊາສະເດັດພ້ອມດ້ວຍບໍລິວານ. ໃນເຄື່ອງຣາຊະກຸກຸດທະພັນເຫຼົ່ານັ້ນ ປາກົດແຕ່ພຣະກົດເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ບໍ່ປາກົດຄົນຖືພຣະກົດ. ເຊັ່ນດຽວກັນ ປາກົດແຕ່ພຣະແສງຂັນ, ພັດໃບຕານ, ພັດຫາງນົກຍູງ, ສະແຫວ້ຈາມະລີ ແລະພຣະອຸນຫິດ (ມົງກຸດ) ເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ບໍ່ປາກົດຄົນຖືເຄື່ອງເຫຼົ່ານັ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເທວະດາຜູ້ບໍ່ປາກົດຮ່າງກາຍເປັນຜູ້ຖືເຄື່ອງທັງໝົດນັ້ນໄວ້. ດັ່ງທີ່ມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘อเนกสาขญฺจ สหสฺสมณฺฑลํ,ฉตฺตํ มรู ธารยุมนฺตลิกฺเข;

สุวณฺณทณฺฑา วิปตนฺติ จามรา,น ทิสฺสเร จามรฉตฺตคาหกา’’ติ. (สุ. นิ. ๖๙๓);

"ເທວະດາທັງຫຼາຍກາງກັ້ນພຣະກົດອັນມີກິ່ງກ້ານຫຼາຍ ມີມົນທົນຕັ້ງພັນໄວ້ໃນອາກາດ; ສະແຫວ້ຈາມະລີດອກຄຳຍ່ອມໂບກພັດໄປມາ, ແຕ່ບໍ່ປາກົດຕົວຜູ້ຖືສະແຫວ້ແລະພຣະກົດເລີຍ" ດັ່ງນີ້.

สพฺพา จ ทิสาติ อิทํ สตฺตปทวีติหารูปริ ฐิตสฺส วิย สพฺพทิสานุวิโลกนํ วุตฺตํ, น โข ปเนวํ ทฏฺฐพฺพํ. มหาสตฺโต หิ มนุสฺสานํ หตฺถโต มุจฺจิตฺวา ปุรตฺถิมทิสํ โอโลเกสิ, อเนกจกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ อเหสุํ. ตตฺถ เทวมนุสฺสา คนฺธมาลาทีหิ ปูชยมานา – ‘‘มหาปุริส อิธ ตุมฺเหหิ สทิโสปิ นตฺถิ, กุโต อุตฺตริตโร’’ติ อาหํสุ. เอวํ จตสฺโส ทิสา, จตสฺโส อนุทิสา, เหฏฺฐา, อุปรีติ ทสปิ ทิสา อนุวิโลเกตฺวา อตฺตนา สทิสํ อทิสฺวา อยํ อุตฺตรา ทิสาติ สตฺตปทวีติหาเรน อคมาสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อาสภินฺติ อุตฺตมํ. อคฺโคติ คุเณหิ สพฺพปฐโม. อิตรานิ ทฺเว ปทานิ เอตสฺเสว เววจนานิ. อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ ปททฺวเยน อิมสฺมึ อตฺตภาเว ปตฺตพฺพํ อรหตฺตํ พฺยากาสิ.

ຄຳວ່າ 'ສັບພາ ຈະ ທິສາ' (ແລະທິດທັງປວງ) ນີ້ ຕັດໄວ້ເໝືອນດັ່ງວ່າ ພຣະອົງຊົງແລເບິ່ງທິດທັງປວງໃນຂະນະທີ່ຢືນຢູ່ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ບໍ່ຄວນເຫັນຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະມະຫາສັດເມື່ອພົ້ນຈາກມືຂອງມະນຸດແລ້ວ ໄດ້ຊົງແລເບິ່ງທິດຕາເວັນອອກ, ໝື່ນໂລກທາດທັງຫຼາຍໄດ້ກາຍເປັນເນື້ອດຽວກັນ (ເປັນລານດຽວກັນ). ໃນທີ່ນັ້ນ ເທວະດາແລະມະນຸດທັງຫຼາຍຕ່າງບູຊາດ້ວຍຂອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາບຸລຸດ ໃນໂລກນີ້ ຜູ້ທີ່ສະເໝີເໝືອນພຣະອົງກໍບໍ່ມີ, ແລ້ວຜູ້ທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າພຣະອົງຈະມີມາແຕ່ໃສ'. ພຣະອົງຊົງແລເບິ່ງທິດທັງສິບ ຄື ທິດໃຫຍ່ສີ່, ທິດນ້ອຍສີ່, ທິດເບື້ອງລຸ່ມ ແລະທິດເບື້ອງເທິງ ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ເມື່ອບໍ່ຊົງເຫັນຜູ້ໃດສະເໝີເໝືອນພຣະອົງ ຈຶ່ງຊົງດຳຣິວ່າ 'ນີ້ຄືທິດອຸດອນ (ທິດເໜືອ)' ແລ້ວສະເດັດໄປດ້ວຍການຍ່າງເຈັດກ້າວ, ຄວນເຫັນເນື້ອຄວາມໃນທີ່ນີ້ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້. ຄຳວ່າ 'ອາສະພິງ' ຄື ອັນປະເສີດສຸດ. ຄຳວ່າ 'ອັກໂຄ' ຄື ເປັນເລີດ (ເປັນຜູ້ທຳອິດ) ດ້ວຍຄຸນທັງຫຼາຍ. ສ່ວນອີກສອງຄຳທີ່ເຫຼືອ (ເຊດໂຖ, ເສດໂຖ) ກໍເປັນໄວພົດ (ຄຳແທນ) ຂອງຄຳວ່າ ອັກໂຄ ນັ້ນເອງ. ດ້ວຍບົດທັງສອງວ່າ 'ອະຍະມັນຕິມາ ຊາຕິ, ນັດຖິ ທານິ ປຸນັບພະໂວ' (ຊາດນີ້ເປັນຊາດສຸດທ້າຍ, ບັດນີ້ການເກີດໃໝ່ບໍ່ມີອີກ) ພຣະອົງຊົງພະຍາກອນເຖິງພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນອັນຈະພຶງບັນລຸໃນອັດຕະພາບນີ້.

เอตฺถ [Pg.133] จ สเมหิ ปาเทหิ ปถวิยํ ปติฏฺฐานํ จตุอิทฺธิปาทปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, อุตฺตราภิมุขภาโว มหาชนํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อภิภวิตฺวา คมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, สตฺตปทคมนํ สตฺตโพชฺฌงฺครตนปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ทิพฺพเสตจฺฉตฺตธารณํ วิมุตฺติจฺฉตฺตปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปญฺจราชกกุธภณฺฑานิ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ วิมุจฺจนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ทิสานุวิโลกนํ อนาวรณญาณปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, อาสภีวาจาภาสนํ อปฺปฏิวตฺติยธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ‘‘อยมนฺติมา ชาตี’’ติ สีหนาโท อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานสฺส ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิเม วารา ปาฬิยํ อาคตา, สมฺพหุลวาโร ปน อาคโต, อาหริตฺวา ทีเปตพฺโพ.

ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ: ການທີ່ພຣະບາດທັງສອງຢຽບຢືນເທິງແຜ່ນດິນຢ່າງສະեໝີກັນ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການໄດ້ຮັບອິດທິບາດສີ່; ການຜັນພຣະພັກໄປທາງທິດເໜືອ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການສະເດັດໄປຂົ່ມແລະຄອບງຳມະຫາຊົນທັງຫຼາຍ; ການສະເດັດໄປເຈັດກ້າວ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການໄດ້ຮັບໂພດຊົງເຈັດປະການອັນເປັນລັດຕະນະ; ການກາງກັ້ນພຣະກົດອັນເປັນທິບ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການໄດ້ຮັບພຣະກົດຄືວິມຸດຕິ; ເຄື່ອງຣາຊະກຸກຸດທະພັນທັງຫ້າ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການຫຼຸດພົ້ນດ້ວຍວິມຸດຕິຫ້າປະການ; ການແລເບິ່ງທິດທັງປວງ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການໄດ້ຮັບອະນາວະຣະນະຍານ (ຍານອັນບໍ່ມີສິ່ງກີດກັ້ນ); ການກ່າວອາສະພິວາຈາ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການຍັງພຣະທຳມະຈັກອັນໃຜໆ ບໍ່ອາດໝູນກັບໄດ້ໃຫ້ເປັນໄປ; ແລະການບັນລືສີຫະນາດວ່າ 'ອະຍະມັນຕິມາ ຊາຕິ' ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານດ້ວຍອະນຸປາທິເສສະນິບພານທາດ. ວາຣະເຫຼົ່ານີ້ປາກົດຢູ່ໃນພຣະບາລີ, ສ່ວນສັມພະຫຸລະວາຣະ (ວາຣະອັນຫຼາກຫຼາຍ) ບໍ່ໄດ້ປາກົດໃນທີ່ນີ້, ແຕ່ພຶງນຳມາສະແດງໃຫ້ເຫັນແຈ້ງ.

มหาปุริสสฺส หิ ชาตทิวเส ทสสหสฺสิโลกธาตุ กมฺปิ. ทสสหสฺสิโลกธาตุมฺหิ เทวตา เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปตึสุ. ปฐมํ เทวา ปฏิคฺคหึสุ, ปจฺฉา มนุสฺสา. ตนฺติพทฺธา วีณา จมฺมพทฺธา เภริโย จ เกนจิ อวาทิตา สยเมว วชฺชึสุ, มนุสฺสานํ อนฺทุพนฺธนาทีนิ ขณฺฑาขณฺฑํ ภิชฺชึสุ. สพฺพโรคา อมฺพิเลน โธตตมฺพมลํ วิย วิคจฺฉึสุ, ชจฺจนฺธา รูปานิ ปสฺสึสุ. ชจฺจพธิรา สทฺทํ สุณึสุ, ปีฐสปฺปี ชวนสมฺปนฺนา อเหสุํ, ชาติชฬานมฺปิ เอฬมูคานํ สติ ปติฏฺฐาสิ, วิเทเส ปกฺขนฺทนาวา สุปฏฺฏนํ ปาปุณึสุ, อากาสฏฺฐกภูมฏฺฐกรตนานิ สกเตโชภาสิตานิ อเหสุํ, เวริโน เมตฺตจิตฺตํ ปฏิลภึสุ, อวีจิมฺหิ อคฺคิ นิพฺพายิ. โลกนฺตเร อาโลโก อุทปาทิ, นทีสุ ชลํ น ปวตฺติ, มหาสมุทฺเทสุ มธุรสทิสํ อุทกํ อโหสิ, วาโต น วายิ, อากาสปพฺพตรุกฺขคตา สกุณา ภสฺสิตฺวา ปถวีคตา อเหสุํ, จนฺโท อติโรจิ, สูริโย น อุณฺโห น สีตโล นิมฺมโล อุตุสมฺปนฺโน อโหสิ, เทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานทฺวาเร ฐตฺวา อปฺโผฏนเสฬนเจลุกฺเขปาทีหิ มหากีฬํ กีฬึสุ, จาตุทฺทีปิกมหาเมโฆ วสฺสิ, มหาชนํ เนว ขุทา น ปิปาสา ปีเฬสิ, ทฺวารกวาฏานิ สยเมว วิวรึสุ, ปุปฺผูปคผลูปคา รุกฺขา ปุปฺผผลานิ คณฺหึสุ, ทสสหสฺสิโลกธาตุ เอกทฺธชมาลา อโหสีติ.

ດ້ວຍວ່າ ໃນວັນປະສູດຂອງພຣະມະຫາສັດ ໝື່ນໂລກທາດໄດ້ຫວັ່ນໄຫວສັ່ນສະເທືອນ. ເທວະດາທັງຫຼາຍໃນໝື່ນໂລກທາດໄດ້ມາປະຊຸມກັນໃນຈັກກະວານດຽວກັນ. ເທວະດາທັງຫຼາຍຮັບເອົາກ່ອນ ພາຍຫຼັງຈຶ່ງແມ່ນມະນຸດ. ພິນທີ່ຂຶ້ນສາຍແລະກອງທີ່ຂຶ້ນໜັງທັງຫຼາຍ ຕ່າງກໍດັງຂຶ້ນເອງໂດຍບໍ່ມີໃຜເຄາະຕີ, ເຄື່ອງພັນທະນາການມີໂສ້ຕຣວນເປັນຕົ້ນຂອງມະນຸດທັງຫຼາຍ ຕ່າງກໍຫຼຸດຂາດອອກເປັນຊິ້ນໆ. ໂລກໄພໄຂ້ເຈັບທັງປວງໄດ້ຫາຍດີ ເໝືອນດັ່ງສະໜິມທອງແດງທີ່ຖືກລ້າງອອກດ້ວຍນ້ຳສົ້ມ, ຄົນຕາບອດແຕ່ກຳເນີດກໍກັບແນມເຫັນຮູບໄດ້. ຄົນຫູໜວກແຕ່ກຳເນີດກໍໄດ້ຍິນສຽງ, ຄົນຂາພິການກໍກັບມີກຳລັງແລ່ນໄວໄດ້, ຄົນປັນຍາອ່ອນແລະຄົນໃບ້ແຕ່ກຳເນີດກໍກັບມີສະຕິຕັ້ງໝັ້ນ, ເຮືອທີ່ແລ່ນໄປໃນຕ່າງແດນກໍເຖິງທ່າເຮືອຢ່າງປອດໄພ, ແກ້ວມະນີທັງຫຼາຍທີ່ຢູ່ໃນອາກາດແລະເທິງແຜ່ນດິນຕ່າງກໍເປັ່ງລັດສະໝີດ້ວຍເດດຂອງຕົນ, ຄົນທີ່ເປັນສັດຕູກັນກໍກັບມີເມດຕາຈິດພັນລະນາຕໍ່ກັນ, ໄຟໃນອະເວຈີມະຫານະລົກກໍດັບມອດລົງ. ແສງສະຫວ່າງໄດ້ປາກົດຂຶ້ນໃນໂລກັນຕະຣະນະລົກ, ນ້ຳໃນແມ່ນ້ຳທັງຫຼາຍບໍ່ໄຫຼ, ນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດກັບມີລົດຊາດຫວານປານນ້ຳເຜິ້ງ, ລົມພາຍຸບໍ່ພັດແຮງ, ຝູງນົກທີ່ບິນໃນອາກາດ ທີ່ຢູ່ເທິງພູເຂົາແລະຕົ້ນໄມ້ ຕ່າງກໍບິນລົງມາຈັບເທິງພື້ນດິນ, ພຣະຈັນເປັ່ງລັດສະໝີຮຸ່ງເຮືອງຍິ່ງຂຶ້ນ, ພຣະອາທິດບໍ່ຮ້ອນເກີນໄປແລະບໍ່ເຢັນເກີນໄປ ມີອາກາດປອດໂປ່ງສົມບູນດ້ວຍລະດູ, ເທວະດາທັງຫຼາຍຕ່າງຢືນຢູ່ທີ່ປະຕູວິມານຂອງຕົນ ແລ້ວສະແດງຄວາມຍິນດີດ້ວຍການຕົບມື, ໂຫ່ຮ້ອງ ແລະໂຍນຜ້າຂຶ້ນເທິງອາກາດ ຫຼິ້ນມ່ວນຊື່ນກັນຢ່າງຍິ່ງໃຫຍ່, ຝົນແສນຫ່າໄດ້ຕົກລົງທົ່ວທະວີບທັງສີ່, ມະຫາຊົນບໍ່ຖືກຄວາມຫິວໂຫຍແລະຄວາມກະຫາຍນ້ຳບີບຄັ້ນເລີຍ, ບານປະຕູທັງຫຼາຍຕ່າງກໍເປີດອອກເອງ, ຕົ້ນໄມ້ທີ່ອອກດອກແລະອອກໝາກຕ່າງກໍເບັ່ງບານອອກດອກອອກໝາກເຕັມຕົ້ນ, ໝື່ນໂລກທາດໄດ້ກາຍເປັນສະຖານທີ່ທີ່ປະດັບປະດາດ້ວຍທຸງແລະດອກໄມ້ເປັນອັນດຽວກັນ ດັ່ງນີ້ແລ.

ตตฺราปิสฺส ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺโป สพฺพญฺญุตญาณปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, เทวตานํ เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปาโต ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนกาเล เอกปฺปหาเรน สนฺนิปติตฺวา ธมฺมปฏิคฺคณฺหนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปฐมํ เทวตานํ [Pg.134] ปฏิคฺคหณํ จตุนฺนํ รูปาวจรชฺฌานานํ ปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ปจฺฉา มนุสฺสานํ ปฏิคฺคหณํ จตุนฺนํ อรูปชฺฌานานํ ปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ตนฺติพทฺธวีณานํ สยํ วชฺชนํ อนุปุพฺพวิหารปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, จมฺมพทฺธเภรีนํ วชฺชนํ มหติยา ธมฺมเภริยา อนุสฺสาวนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, อนฺทุพนฺธนาทีนํ เฉโท อสฺมิมานสมุจฺเฉทสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, สพฺพโรควิคโม สพฺพกิเลสวิคมสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ชจฺจนฺธานํ รูปทสฺสนํ ทิพฺพจกฺขุปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ชจฺจพธิรานํ สทฺทสฺสวนํ ทิพฺพโสตธาตุปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปีฐสปฺปีนํ ชวนสมฺปทา จตุอิทฺธิปาทาธิคมสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ชฬานํ สติปติฏฺฐานํ จตุสติปฏฺฐานปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, วิเทสปกฺขนฺทนาวานํ สุปฏฺฏนสมฺปาปุณนํ จตุปฏิสมฺภิทาธิคมสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, รตนานํ สกเตโชภาสิตตฺตํ ยํ โลกสฺส ธมฺโมภาสํ ทสฺเสสฺสติ ตสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ.

ໃນບັນດາວາລະທັງຫຼາຍມີແຜ່ນດິນໄຫວເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ການຫວັ່ນໄຫວຂອງໝື່ນໂລກທາດ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງການບັນລຸພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານ, ການປະຊຸມກັນຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍໃນຈັກກະວານດຽວ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງ...

เวรีนํ เมตฺตจิตฺตปฏิลาโภ จตุพฺรหฺมวิหารปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, อวีจิมฺหิ อคฺคินิพฺพานํ เอกาทสอคฺคินิพฺพานสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, โลกนฺตราโลโก อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวา ญาณาโลกทสฺสนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, มหาสมุทฺทสฺส มธุรตา นิพฺพานรเสน เอกรสภาวสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, วาตสฺส อวายนํ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตภินฺทนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, สกุณานํ ปถวีคมนํ มหาชนสฺส โอวาทํ สุตฺวา ปาเณหิ สรณคมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, จนฺทสฺส อติวิโรจนํ พหุชนกนฺตตาย ปุพฺพนิมิตฺตํ, สูริยสฺส อุณฺหสีตวิวชฺชนอุตุสุขตา กายิกเจตสิกสุขุปฺปตฺติยา ปุพฺพนิมิตฺตํ, เทวตานํ วิมานทฺวาเรสุ อปฺโผฏนาทีหิ กีฬนํ พุทฺธภาวํ ปตฺวา อุทานํ อุทานสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, จาตุทฺทีปิกมหาเมฆวสฺสนํ มหโต ธมฺมเมฆวสฺสนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ขุทาปีฬนสฺส อภาโว กายคตาสติอมตปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปิปาสาปีฬนสฺส อภาโว วิมุตฺติสุเขน สุขิตภาวสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ทฺวารกวาฏานํ สยเมว วิวรณํ อฏฺฐงฺคิกมคฺคทฺวารวิวรณสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, รุกฺขานํ ปุปฺผผลคหณํ วิมุตฺติปุปฺเผหิ ปุปฺผิตสฺส จ สามญฺญผลภารภริตภาวสฺส จ ปุพฺพนิมิตฺตํ, ทสสหสฺสิโลกธาตุยา เอกทฺธชมาลตา อริยทฺธชมาลามาลิตาย ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยํ สมฺพหุลวาโร นาม.

ການໄດ້ຈິດເມດຕາຂອງພວກຄົນເວຣີ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງການໄດ້ພຣົມມະວິຫານ 4, ການດັບແຫ່ງໄຟໃນອະເວຈີມະຫານະລົກ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງການດັບໄຟ 11 ກອງ, ການມີແສງສະຫວ່າງໃນໂລກັນຕະຣະນະຣົກ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງການກຳຈັດຄວາມມືດຄືອະວິຊາແລ້ວສະແດງແສງສະຫວ່າງຄືຍານ, ຄວາມມີລົດຫວານຂອງມະຫາສະໝຸດ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງຄວາມມີລົດດຽວດ້ວຍລົດແຫ່ງພຣະນິພພານ, ການບໍ່ພັດມາແຫ່ງລົມຮ້າຍ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງການທຳລາຍທິດຖິ 62 ປະການ, ການລົງມາສູ່ແຜ່ນດິນຂອງຝູງນົກທັງຫຼາຍ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງການເຖິງສະຣະນະຄົມດ້ວຍຊີວິດຂອງມະຫາຊົນເພາະໄດ້ຟັງພຣະໂອວາດ, ການສະຫວ່າງສະໄຫວຢ່າງຍິ່ງຂອງພຣະຈັນ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງຄວາມເປັນທີ່ຮັກຂອງມະຫາຊົນ, ການທີ່ພຣະອາທິດປາສະຈາກຄວາມຮ້ອນແລະຄວາມໜາວຈົນມີອາກາດສະບາຍ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງgາຍິກະສຸກແລະເຈຕະສິກະສຸກ, ການຫຼິ້ນສະໜຸກສະໜານມີການຕົບມືເປັນຕົ້ນຢູ່ທີ່ປະຕູວິມານຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງການເປັ່ງອຸທານເມື່ອໄດ້ບັນລຸຄວາມເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ການຕົກລົງມາແຫ່ງມະຫາເມກໃນທະວີບທັງ 4 ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງການຕົກລົງມາແຫ່ງຝົນຄືພຣະທັມອັນຍິ່ງໃຫຍ່, ຄວາມບໍ່ມີການບີບຄັ້ນດ້ວຍຄວາມຫິວ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງການໄດ້ອະມະຕະທັມຄືgາຍະຄະຕາສະຕິ, ຄວາມບໍ່ມີການບີບຄັ້ນດ້ວຍຄວາມກະຫາຍ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງຄວາມມີຄວາມສຸກດ້ວຍວິມຸດຕິສຸກ, ການເປີດອອກເອງແຫ່ງບານປະຕູທັງຫຼາຍ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງການເປີດປະຕູຄືອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັກ, ການອອກດອກອອກຜົນແຫ່ງຕົ້ນໄມ້ທັງຫຼາຍ ເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງຄວາມເບັ່ງບານດ້ວຍດອກໄມ້ຄືວິມຸດຕິ ແລະຄວາມເຕັມໄປດ້ວຍຜົນຄືສາມັນຍະຜົນ, ການທີ່ໝື່ນໂລກທາດມີທຸງແລະພວງມາໄລເປັນອັນດຽວກັນ ພຶງຊາບວ່າເປັນບຸພພະນິມິດແຫ່ງການປະດັບປະດາດ້ວຍພວງມາໄລຄືທຸງແຫ່ງພຣະອະລິຍະເຈົ້າ. ນີ້ຊື່ວ່າ ສັມພະຫຸລະວາລະ.

เอตฺถ ปญฺเห ปุจฺฉนฺติ – ‘‘ยทา มหาปุริโส ปถวิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา อุตฺตราภิมุโข คนฺตฺวา อาสภึ วาจํ ภาสติ, ตทา กึ ปถวิยา คโต[Pg.135], อุทาหุ อากาเสน? ทิสฺสมาโน คโต, อุทาหุ อทิสฺสมาโน? อเจลโก คโต, อุทาหุ อลงฺกตปฺปฏิยตฺโต? ทหโร หุตฺวา คโต, อุทาหุ มหลฺลโก? ปจฺฉาปิ กึ ตาทิโสว อโหสิ, อุทาหุ ปุน พาลทารโก’’ติ? อยํ ปน ปญฺโห เหฏฺฐา โลหปาสาเท สงฺฆสนฺนิปาเต ติปิฏกจูฬาภยตฺเถเรน วิสฺสชฺชิโตว. เถโร กิเรตฺถ นิยติ ปุพฺเพกตกมฺม-อิสฺสรนิมฺมานวาทวเสน ตํ ตํ พหุํ วตฺวา อวสาเน เอวํ พฺยากาสิ – ‘‘มหาปุริโส ปถวิยํ คโต, มหาชนสฺส ปน อากาเส คจฺฉนฺโต วิย อโหสิ. ทิสฺสมาโน คโต, มหาชนสฺส ปน อทิสฺสมาโน วิย อโหสิ. อเจลโก คโต, มหาชนสฺส ปน อลงฺกตปฺปฏิยตฺโตว อุปฏฺฐาสิ. ทหโรว คโต, มหาชนสฺส ปน โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วิย อโหสิ. ปจฺฉา ปน พาลทารโกว อโหสิ, น ตาทิโส’’ติ. เอวํ วุตฺเต ปริสา จสฺส ‘‘พุทฺเธน วิย หุตฺวา โภ เถเรน ปญฺโห กถิโต’’ติ อตฺตมนา อโหสิ. โลกนฺตริกวาโร วุตฺตนโย เอว.

ໃນບັນຫາເຫຼົ່ານີ້ ມີຄຳຖາມວ່າ 'ເມື່ອພຣະມະຫາບຸຣຸດປະທັບຢືນເທິງແຜ່ນດິນແລ້ວສະເດັດໄປທາງທິດເໜືອ ເປັ່ງອາສພິວາຈາ ໃນຄາວນັ້ນ ພຣະອົງສະເດັດໄປທາງແຜ່ນດິນ ຫຼືສະເດັດໄປທາງອາກາດ? ສະເດັດໄປແບບປາກົດພຣະອົງ ຫຼືແບບບໍ່ປາກົດພຣະອົງ? ສະເດັດໄປແບບບໍ່ຊົງສະຫຼອງພຣະອົງ ຫຼືຊົງເຄື່ອງປະດັບປະດາຢ່າງງົດງາມ? ສະເດັດໄປແບບຍັງເປັນເດັກນ້ອຍ ຫຼືເປັນຜູ້ໃຫຍ່? ແລະໃນພາຍຫຼັງ ພຣະອົງຍັງຊົງເປັນເຊັ່ນນັ້ນຢູ່ ຫຼືກັບມາເປັນກຸມານນ້ອຍອີກ?' ກໍບັນຫານີ້ ພຣະຕິປິຕະກະຈູລະອະໄພເຖຣະໄດ້ແກ້ແລ້ວໃນທີ່ປະຊຸມສົງ ພາຍໃຕ້ໂລຫະປະສາດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະເຖຣະໄດ້ກ່າວເຖິງລັດທິຕ່າງໆ ມີນິຍະຕິວາດ, ປຸບເພກະຕະກຳມະວາດ, ແລະອິດສະຣະນິມມານະວາດ ຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ ແລ້ວໃນທີ່ສຸດໄດ້ວິສັດຊະນາດັ່ງນີ້ວ່າ 'ພຣະມະຫາບຸຣຸດສະເດັດໄປທາງແຜ່ນດິນ ແຕ່ແກ່ມະຫາຊົນປາກົດເໝືອນສະເດັດໄປທາງອາກາດ. ສະເດັດໄປແບບປາກົດພຣະອົງ ແຕ່ແກ່ມະຫາຊົນປາກົດເໝືອນບໍ່ເຫັນພຣະອົງ. ສະເດັດໄປແບບບໍ່ຊົງສະຫຼອງພຣະອົງ ແຕ່ແກ່ມະຫາຊົນປາກົດເໝືອນຊົງເຄື່ອງປະດັບປະດາຢ່າງງົດງາມ. ສະເດັດໄປແບບຍັງເປັນເດັກນ້ອຍ ແຕ່ແກ່ມະຫາຊົນປາກົດເໝືອນມີພຣະຊົນມາຍຸໄດ້ 16 ປີ. ແຕ່ໃນພາຍຫຼັງ ພຣະອົງກໍຊົງເປັນກຸມານນ້ອຍຕາມເດີມ ບໍ່ໄດ້ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ.' ເມື່ອພຣະເຖຣະg່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບໍລິສັດທັງຫຼາຍກໍມີຄວາມຍິນດີວ່າ 'ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພຣະເຖຣະແກ້ບັນຫາເໝືອນດັ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າຊົງແກ້ເອງ.' ສ່ວນໂລກັນຕະຣິກະວາລະ ກໍມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວເຊັ່ນກັນ.

วิทิตาติ ปากฏา หุตฺวา. ยถา หิ สาวกา นหานมุขโธวนขาทนปิวนาทิกาเล อโนกาสคเต อตีตสงฺขาเร นิปฺปเทเส สมฺมสิตุํ น สกฺโกนฺติ, โอกาสปตฺตเยว สมฺมสนฺติ, น เอวํ พุทฺธา. พุทฺธา หิ สตฺตทิวสพฺภนฺตเร ววตฺถิตสงฺขาเร อาทิโต ปฏฺฐาย สมฺมสิตฺวา ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวาว วิสฺสชฺเชนฺติ, เตสํ อวิปสฺสิตธมฺโม นาม นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘วิทิตา’’ติ อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ຄຳວ່າ 'ວິທິຕາ' ຄວາມວ່າ ປາກົດຈະແຈ້ງແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ພວກພຣະສາວົກທັງຫຼາຍ ໃນເວລາອາບນ້ຳ, ລ້າງໜ້າ, ຂົບສັນ, ແລະດື່ມເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນເວລາທີ່ບໍ່ມີໂອກາດ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດກຳນົດພິຈາລະນາສັງຂານທັງຫຼາຍໃນອະດີດໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອໄດ້, ຍ່ອມກຳນົດພິຈາລະນາໄດ້ສະເພາະໃນເວລາທີ່ມີໂອກາດເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ. ເພາະວ່າ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມກຳນົດພິຈາລະນາສັງຂານທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໃນລະຫວ່າງ 7 ວັນ ຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນ ແລ້ວຍົກຂຶ້ນສູ່ໄຕລັກສະນະ ແລ້ວຈຶ່ງວິສັດຊະນາ, ທັມມະທີ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍບໍ່ໄດ້ພິຈາລະນາ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ວິທິຕາ'. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນບ່ອນທັງປວງ ກໍປາກົດຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

อจฺฉริยอพฺภุตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອັດຈະຣິຍະອັບພູຕະສູດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

๔. พากุลสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍພາກຸລະສູດ

๒๐๙. เอวํ เม สุตนฺติ พากุลสุตฺตํ. ตตฺถ พากุโลติ ยถา ทฺวาวีสติ ทฺวตฺตึสาติอาทิมฺหิ วตฺตพฺเพ พาวีสติ พาตฺตึสาติอาทีนิ วุจฺจนฺติ, เอวเมว ทฺวิกุโลติ วตฺตพฺเพ พากุโลติ วุตฺตํ. ตสฺส หิ เถรสฺส ทฺเว กุลานิ อเหสุํ. โส กิร เทวโลโก จวิตฺวา โกสมฺพินคเร นาม [Pg.136] มหาเสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺโต, ตเมนํ ปญฺจเม ทิวเส สีสํ นฺหาเปตฺวา คงฺคากีฬํ อกํสุ. ธาติยา ทารกํ อุทเก นิมุชฺชนุมฺมุชฺชนวเสน กีฬาเปนฺติยา เอโก มจฺโฉ ทารกํ ทิสฺวา ‘‘ภกฺโข เม อย’’นฺติ มญฺญมาโน มุขํ วิวริตฺวา อุปคโต. ธาตี ทารกํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลาตา. มจฺโฉ ตํ คิลิ. ปุญฺญวา สตฺโต ทุกฺขํ น ปาปุณิ, สยนคพฺภํ ปวิสิตฺวา นิปนฺโน วิย อโหสิ. มจฺโฉ ทารกสฺส เตเชน ตตฺตกปลฺลํ คิลิตฺวา ทยฺหมาโน วิย เวเคน ตึสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา พาราณสินครวาสิโน มจฺฉพนฺธสฺส ชาลํ ปาวิสิ, มหามจฺฉา นาม ชาลพทฺธา ปหริยมานา มรนฺติ. อยํ ปน ทารกสฺส เตเชน ชาลโต นีหฏมตฺโตว มโต. มจฺฉพนฺธา จ มหนฺตํ มจฺฉํ ลภิตฺวา ผาเลตฺวา วิกฺกิณนฺติ. ตํ ปน ทารกสฺส อานุภาเวน อผาเลตฺวา สกลเมว กาเชน หริตฺวา สหสฺเสน เทมาติ วทนฺตา นคเร วิจรึสุ. โกจิ น คณฺหาติ.

໒໐໙. ບົດວ່າ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ເປັນຕົ້ນ ຄື ພາກຸລະສູດ. ໃນພາກຸລະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ພາກຸລະ' ປຽບເໝືອນໃນຄຳທີ່ຄວນຈະກ່າວວ່າ 'ທະວາວີສະຕິ' ຫຼື 'ທະວັດຕິງສະ' ເປັນຕົ້ນ ແຕ່ຊາວໂລກກ່າວວ່າ 'ພາວີສະຕິ' ຫຼື 'ພາຕຕິງສະ' ເປັນຕົ້ນ, ສັນໃດ, ໃນຄຳທີ່ຄວນຈະກ່າວວ່າ 'ທະວິກຸລະ' ແຕ່ເພິ່ນກ່າວວ່າ 'ພາກຸລະ' ກໍສັນນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະເຖຣະອົງນັ້ນມີຕະກູນສອງຕະກູນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະເຖຣະອົງນັ້ນຈຸຕິຈາກເທວະໂລກແລ້ວ ມາເກີດໃນຕະກູນມະຫາເສດຖີ ໃນເມືອງໂກສັມພີ, ໃນວັນທີ 5 ພວກຍາດໄດ້ອາບນ້ຳສະຫົວໃຫ້ກຸມານນັ້ນ ແລ້ວພາໄປຫຼິ້ນນ້ຳໃນແມ່ນ້ຳຄົງຄາ. ເມື່ອແມ່ສົມພາກຸມານຫຼິ້ນນ້ຳ ໂດຍການດຳຜຸດດຳໂຜ່ ມີປາໃຫຍ່ໂຕໜຶ່ງເຫັນກຸມານນັ້ນ ຄິດວ່າ 'ນີ້ເປັນອາຫານຂອງເຮົາ' ຈຶ່ງອ້າປາກແລ້ວເຂົ້າໄປໃກ້. ແມ່ສົມໄດ້ຖິ້ມກຸມານນັ້ນແລ້ວແລ່ນໜີໄປ. ປາໄດ້ກືນກຸມານນັ້ນເຂົ້າໄປ. ແຕ່ກຸມານຜູ້ມີບຸນຍາທິການ ບໍ່ໄດ້ຮັບຄວາມທຸກທໍລະມານເລີຍ ເປັນເໝືອນດັ່ງເຂົ້າໄປນອນຢູ່ໃນຫ້ອງນອນ. ປາໂຕນັ້ນຮ້ອນຮົນເໝືອນgືນກະທະເຫຼັກທີ່ຮ້ອນແດງ ດ້ວຍເດດແຫ່ງບຸນຂອງກຸມານ ຈຶ່ງລອຍໄປຢ່າງໄວສິ້ນໄລຍະທາງ 30 ໂຍດ ແລ້ວເຂົ້າໄປຕິດດາງຂອງນາຍພານປາ ຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນເມືອງພາຣານະສີ, ທຳມະດາປາໃຫຍ່ທັງຫຼາຍ ເມື່ອຕິດດາງແລ້ວ ຖືກຕີຍ່ອມຕາຍ. ແຕ່ປາໂຕນີ້ ດ້ວຍເດດແຫ່ງບຸນຂອງກຸມານ ພໍແຕ່ຍົກຂຶ້ນຈາກດາງກໍຕາຍທັນທີ. ຝ່າຍພວກນາຍພານປາ ໄດ້ປາໂຕໃຫຍ່ມາແລ້ວ ຍ່ອມຜ່າແລ້ວຂາຍ. ແຕ່ປາໂຕນີ້ ດ້ວຍອານຸພາບຂອງgຸມານ ພວກເຂົາບໍ່ໄດ້ຜ່າເລີຍ ໄດ້ຫາບປາທັງໂຕນັ້ນໄປທົ່ວເມືອງ ແລ້ວຮ້ອງປະກາດວ່າ 'ພວກເຮົາຈະຂາຍປາໂຕນີ້ໃນລາຄາໜຶ່ງພັນກະສາບ.' ບໍ່ມີໃຜຊື້ເລີຍ.

ตสฺมึ ปน นคเร อปุตฺตกํ อสีติโกฏิวิภวํ เสฏฺฐิกุลํ อตฺถิ, ตสฺส ทฺวารมูลํ ปตฺวา ‘‘กึ คเหตฺวา เทถา’’ติ วุตฺตา กหาปณนฺติ อาหํสุ. เตหิ กหาปณํ ทตฺวา คหิโต. เสฏฺฐิภริยาปิ อญฺเญสุ ทิวเสสุ มจฺเฉ น เกลายติ, ตํ ทิวสํ ปน มจฺฉํ ผลเก ฐเปตฺวา สยเมว ผาเลสิ. มจฺฉญฺจ นาม กุจฺฉิโต ผาเลนฺติ, สา ปน ปิฏฺฐิโต ผาเลนฺตี มจฺฉกุจฺฉิยํ สุวณฺณวณฺณํ ทารกํ ทิสฺวา – ‘‘มจฺฉกุจฺฉิยํ เม ปุตฺโต ลทฺโธ’’ติ นาทํ นทิตฺวา ทารกํ อาทาย สามิกสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. เสฏฺฐิ ตาวเทว เภรึ จราเปตฺวา ทารกํ อาทาย รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา – ‘‘มจฺฉกุจฺฉิยํ เม เทว ทารโก ลทฺโธ, กึ กโรมี’’ติ อาห. ปุญฺญวา เอส, โย มจฺฉกุจฺฉิยํ อโรโค วสิ, โปเสหิ นนฺติ.

ກໍໃນເມືອງນັ້ນ ມີຕະກູນເສດຖີຕະກູນໜຶ່ງ ບໍ່ມີບຸດ ມີຊັບສົມບັດ 80 ໂກດ, ພວກນາຍພານປາໄປຮອດປະຕູເຮືອນຂອງເສດຖີນັ້ນ ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ 'ພວກເຈົ້າຈະຂາຍໃນລາຄາເທົ່າໃດ?' ຈຶ່ງຕອບວ່າ 'ໜຶ່ງກະສາບ.' ພວກເສດຖີຈຶ່ງໃຫ້ເງິນໜຶ່ງກະສາບແລ້ວຊື້ເອົາປານັ້ນໄວ້. ຝ່າຍພັນລະຍາຂອງເສດຖີ ກໍບໍ່ເຄີຍສົນໃຈປາເລີຍໃນວັນອື່ນໆ ແຕ່ໃນວັນນັ້ນ ນາງໄດ້ວາງປາໄວ້ເທິງແແປ້ນກະດານ ແລ້ວຜ່າດ້ວຍຕົນເອງ. ຕາມທຳມະດາ ປານັ້ນເຂົາຍ່ອມຜ່າທາງທ້ອງ ແຕ່ນາງກັບຜ່າທາງຫຼັງ ແລ້ວໄດ້ເຫັນກຸມານມີຜິວພັນດັ່ງທອງຄຳ ຢູ່ໃນທ້ອງປາ ນາງຈຶ່ງຮ້ອງຂຶ້ນດ້ວຍຄວາມດີໃຈວ່າ 'ຂ້ອຍໄດ້ລູກຊາຍໃນທ້ອງປາແລ້ວ!' ແລ້ວອຸ້ມgຸມານນັ້ນໄປຫາສາມີ. ເສດຖີຈຶ່ງໃຫ້ຕີກອງປ່າວປະກາດໃນທັນທີ ແລ້ວພາພາກຸມານນັ້ນໄປເຂົ້າເຝົ້າພຣະຣາຊາ ແລ້ວກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ ຂ້າພະອົງໄດ້ກຸມານໃນທ້ອງປາ ຂ້າພະອົງຄວນຈະເຮັດແນວໃດ?' ພຣະຣາຊາຕຣັດວ່າ 'ກຸມານນີ້ເປັນຜູ້ມີບຸນ ຜູ້ສາມາດຢູ່ໃນທ້ອງປາໄດ້ໂດຍບໍ່ມີໂຣກໄພ ທ່ານຈົ່ງລ້ຽງກຸມານນັ້ນໄວ້ເຖີດ.'

อสฺโสสิ โข อิตรํ กุลํ – ‘‘พาราณสิยํ กิร เอกํ เสฏฺฐิกุลํ มจฺฉกุจฺฉิยํ ทารกํ ลภตี’’ติ, เต ตตฺถ อคมํสุ. อถสฺส มาตา ทารกํ อลงฺกริตฺวา กีฬาปิยมานํ ทิสฺวาว ‘‘มนาโป วตายํ ทารโก’’ติ คนฺตฺวา ปวตึ อาจิกฺขิ. อิตรา มยฺหํ ปุตฺโตติอาทิมาห. กหํ เต ลทฺโธติ? มจฺฉกุจฺฉิยนฺติ. โน ตุยฺหํ ปุตฺโต, มยฺหํ ปุตฺโตติ. กหํ เต ลทฺโธติ? มยา ทสมาเส กุจฺฉิยา ธาริโต, อถ นํ นทิยา กีฬาปิยมานํ [Pg.137] มจฺโฉ คิลีติ. ตุยฺหํ ปุตฺโต อญฺเญน มจฺเฉน คิลิโต ภวิสฺสติ, อยํ ปน มยา มจฺฉกุจฺฉิยํ ลทฺโธติ, อุโภปิ ราชกุลํ อคมํสุ. ราชา อาห – ‘‘อยํ ทส มาเส กุจฺฉิยา ธาริตตฺตา อมาตา กาตุํ น สกฺกา, มจฺฉํ คณฺหนฺตาปิ วกฺกยกนาทีนิ พหิ กตฺวา คณฺหนฺตา นาม นตฺถีติ มจฺฉกุจฺฉิยํ ลทฺธตฺตา อยมฺปิ อมาตา กาตุํ น สกฺกา, ทารโก อุภินฺนมฺปิ กุลานํ ทายาโท โหตุ, อุโภปิ นํ ชคฺคถา’’ติ อุโภปิ ชคฺคึสุ.

ຝ່າຍຕະກູນເດີມໄດ້ຍິນຂ່າວວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ຕະກູນເສດຖີຕະກູນໜຶ່ງໃນເມືອງພາຣານະສີ ໄດ້ກຸມານໃນທ້ອງປາ' ພວກເຂົາຈຶ່ງໄດ້ພາກັນໄປທີ່ນັ້ນ. ຄັ້ງນັ້ນ ມານດາຂອງກຸມານນັ້ນ ເຫັນgຸມານທີ່ຖືກແຕ່ງgາຍຢ່າງງົດງາມກຳລັງຫຼິ້ນຢູ່ ກໍເກີດຄວາມຮັກວ່າ 'ກຸມານນີ້ເປັນໜ້າຮັກແທ້ໆ' ຈຶ່ງເຂົ້າໄປຖາມເລື່ອງລາວ. ຝ່າຍມານດາອີກຄົນໜຶ່ງgໍg່າວວ່າ 'ນີ້ເປັນລູກຂອງຂ້ອຍ' ເປັນຕົ້ນ. ມານດາເດີມຖາມວ່າ 'ເຈົ້າໄດ້ມາແຕ່ໃສ?' ມານດາໃໝ່ຕອບວ່າ 'ໄດ້ມາຈາກທ້ອງປາ.' ມານດາເດີມg່າວວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນລູກຂອງເຈົ້າດອກ ເປັນລູກຂອງຂ້ອຍຕ່າງຫາກ.' ມານດາໃໝ່ຖາມວ່າ 'ແລ້ວເຈົ້າໄດ້ມາແຕ່ໃສ?' ມານດາເດີມຕອບວ່າ 'ຂ້ອຍອຸ້ມທ້ອງມາໄດ້ 10 ເດືອນ ແລ້ວໃນຂະນະທີ່ໃຫ້ຫຼິ້ນນ້ຳໃນແມ່ນ້ຳ ປາໄດ້gືນລາວໄປ.' ມານດາໃໝ່g່າວວ່າ 'ລູກຂອງເຈົ້າຄົງຈະຖືກປາໂຕອື່ນgືນໄປແລ້ວ ແຕ່gຸມານນີ້ຂ້ອຍໄດ້ມາຈາກທ້ອງປາໂຕນີ້' ທັງສອງຝ່າຍຈຶ່ງໄດ້ພາກັນໄປສູ່ຣາຊະສຳນັກ. ພຣະຣາຊາຊົງຕັດສິນວ່າ 'ມານດາຄົນນີ້ ເພາະອຸ້ມທ້ອງມາໄດ້ 10 ເດືອນ ຈະບໍ່ໃຫ້ເປັນມານດາບໍ່ໄດ້, ແລະມານດາຄົນນີ້ ເພາະຊື້ປາມາແລ້ວໄດ້ກຸມານໃນທ້ອງປາ ຈະບໍ່ໃຫ້ເປັນມານດາ ກໍບໍ່ໄດ້ເຊັ່ນກັນ, ຂໍໃຫ້gຸມານນີ້ເປັນທາຍາດຂອງທັງສອງຕະກູນ ແລະໃຫ້ທັງສອງຝ່າຍຊ່ວຍກັນລ້ຽງດູgຸມານນີ້ເຖີດ' ທັງສອງຕະກູນຈຶ່ງໄດ້ຊ່ວຍກັນລ້ຽງດູgຸມານນັ້ນ.

วิญฺญุตํ ปตฺตสฺส ทฺวีสุปิ นคเรสุ ปาสาทํ กาเรตฺวา นาฏกานิ ปจฺจุปฏฺฐาเปสุํ. เอเกกสฺมึ นคเร จตฺตาโร จตฺตาโร มาเส วสติ, เอกสฺมึ นคเร จตฺตาโร มาเส วุฏฺฐสฺส สงฺฆาฏนาวาย มณฺฑปํ กาเรตฺวา ตตฺถ นํ สทฺธึ นาฏกาหิ อาโรเปนฺติ. โส สมฺปตฺตึ อนุภวมาโน อิตรํ นครํ คจฺฉติ. ตํนครวาสิโน นาฏกานิ อุปฑฺฒมคฺคํ อคมํสุ. เต ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ตํ ปริวาเรตฺวา อตฺตโน ปาสาทํ นยนฺติ. อิตรานิ นาฏกานิ นิวตฺติตฺวา อตฺตโน นครเมว คจฺฉนฺติ. ตตฺถ จตฺตาโร มาเส วสิตฺวา เตเนว นิยาเมน ปุน อิตรํ นครํ คจฺฉติ. เอวมสฺส สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตสฺส อสีติ วสฺสานิ ปริปุณฺณานิ.

ເມື່ອກຸມານນັ້ນຈະເລີນໄວຮູ້ດຽງສາແລ້ວ ພວກຍາດໄດ້ສ້າງຜາສາດໄວ້ໃນເມືອງທັງສອງ ແລະໄດ້ຈັດຫານາງຟ້ອນທັງຫຼາຍໄວ້ບຳເຣີ. ກຸມານນັ້ນອາໄສຢູ່ໃນເມືອງແຕ່ລະແຫ່ງ ເປັນເວລາ 4 ເດືອນ, ເມື່ອຢູ່ຄົບ 4 ເດືອນໃນເມືອງໜຶ່ງແລ້ວ ພວກຍາດໄດ້ສ້າງມົນດົບເທິງເຮືອຂະໜານ ແລ້ວໃຫ້ກຸມານນັ້ນຂຶ້ນໄປເທິງມົນດົບນັ້ນ ພ້ອມກັບພວກນາງຟ້ອນ. ກຸມານນັ້ນສະເຫວີຍສົມບັດແລ້ວເດີນທາງໄປສູ່ເມືອງອີກແຫ່ງໜຶ່ງ. ຝ່າຍພວກນາງຟ້ອນຂອງເມືອງທີ່ຈະໄປນັ້ນ ໄດ້ມາຕ້ອນຮັບເຄິ່ງທາງ, ພວກເຂົາພາກັນມາຕ້ອນຮັບ ແລ້ວແວດລ້ອມກຸມານນັ້ນນຳໄປສູ່ຜາສາດຂອງຕົນ. ສ່ວນພວກນາງຟ້ອນຂອງເມືອງເດີມ ກໍພາກັນກັບຄືນສູ່ເມືອງຂອງຕົນ. ກຸມານນັ້ນຢູ່ໃນເມືອງນັ້ນຄົບ 4 ເດືອນແລ້ວ ກໍເດີນທາງກັບຄືນສູ່ເມືອງອີກແຫ່ງໜຶ່ງ ໂດຍທຳນອງດຽວກັນນັ້ນ. ເມື່ອກຸມານນັ້ນສະເຫວີຍສົມບັດຢູ່ຢ່າງນີ້ ຈົນມີອາຍຸຄົບ 80 ປີ.

อถ ภควา จาริกํ จรมาโน พาราณสึ ปตฺโต. โส ภควโต สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิโต. ปพฺพชิตฺวา สตฺตาหเมว ปุถุชฺชโน อโหสิ, อฏฺฐเม ปน โส สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณีติ เอวมสฺส ทฺเว กุลานิ อเหสุํ. ตสฺมา พากุโลติ สงฺขํ อคมาสีติ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອສະເດັດຈາຣິກໄປ ໄດ້ບັນລຸເຖິງເມືອງພາຣານະສີ. ທ່ານໄດ້ຟັງທັມມະໃນສຳນັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເກີດສັດທາແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ບວດ. ບວດແລ້ວ ໄດ້ເປັນປຸຖຸຊົນຢູ່ພຽງ 7 ວັນເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ໃນວັນທີ 8 ທ່ານໄດ້ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ ພ້ອມດ້ວຍປະຕິສັມພິທາທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ທ່ານຈຶ່ງມີຕະກູນສອງຕະກູນ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງໄດ້ຮັບນາມວ່າ 'ພາກຸລະ' ດັ່ງນີ້.

ปุราณคิหิสหาโยติ ปุพฺเพ คิหิกาเล สหาโย. อยมฺปิ ทีฆายุโกว เถรํ ปพฺพชิตํ ปสฺสิตุํ คจฺฉนฺโต อสีติเม วสฺเส คโต. เมถุโน ธมฺโมติ พาโล นคฺคสมณโก พาลปุจฺฉํ ปุจฺฉติ, น สาสนวจนํ, อิทานิ เถเรน ทินฺนนเย ฐิโต อิเมหิ ปน เตติ ปุจฺฉิ.

ຄຳວ່າ 'ປຸຣານະຄິຫິສະຫາຍ' ຄວາມວ່າ ເປັນສະຫາຍກັນໃນຄາວເປັນຄະລຶຫັດໃນເມື່ອກ່ອນ. ແມ້ອະເຈລະກະກັດສະປະອົງນີ້ ກໍເປັນຜູ້ມີອາຍຸຍືນ ເມື່ອຈະໄປຢ້ຽມຢາມພຣະເຖຣະຜູ້ບວດແລ້ວ ກໍໄດ້ໄປໃນພັນສາທີ 80. ຄຳວ່າ 'ເມຖຸໂນ ທັມໂມ' ຄວາມວ່າ ອະເຈລະກະຜູ້ໂງ່ຈ້າ ໄດ້ຖາມບັນຫາຂອງຄົນໂງ່ ບໍ່ໄດ້ຖາມຄຳສອນໃນພຣະສາສະໜາ, ບັດນີ້ ອະເຈລະກະນັ້ນ ຕັ້ງຢູ່ໃນນັຍທີ່ພຣະເຖຣະໃຫ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ອິເມຫິ ປະນະ ເຕ'.

๒๑๐. ยํปายสฺมาติอาทีนิ ปทานิ สพฺพวาเรสุ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ นิยเมตฺวา ฐปิตานิ. ตตฺถ สญฺญา อุปฺปนฺนมตฺตาว, วิตกฺโก กมฺมปถเภทโกติ[Pg.138]. เถโร ปนาห – ‘‘กสฺมา วิสุํ กโรถ, อุภยมฺเปตํ กมฺมปถเภทกเมวา’’ติ.

໒໑໐. ບົດທັງຫຼາຍມີ 'ຍັງປາຍັສມາ' ເປັນຕົ້ນ ພຣະເຖຣະຜູ້ທຳສັງຄາຍະນາທັງຫຼາຍ ໄດ້ກຳນົດຕັ້ງໄວ້ໃນວາລະທັງປວງ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ສັນຍາ ເປັນພຽງແຕ່ສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນວິຕົກ ເປັນຕົວຈຳແນກກຳມະບົດ. ແຕ່ພຣະເຖຣະກ່າວວ່າ 'ເປັນຫຍັງພວກທ່ານຈຶ່ງແຍກກັນ? ທັງສອງຢ່າງນີ້ ກໍເປັນຕົວຈຳແນກgຳມະບົດຄືກັນນັ້ນແລ້ວ'.

๒๑๑. คหปติจีวรนฺติ วสฺสาวาสิกํ จีวรํ. สตฺเถนาติ ปิปฺผลเกน. สูจิยาติ สูจึ คเหตฺวา สิพฺพิตภาวํ น สรามีติ อตฺโถ. กถิเน จีวรนฺติ กถินจีวรํ, กถินจีวรมฺปิ หิ วสฺสาวาสิกคติกเมว. ตสฺมา ตตฺถ ‘‘สิพฺพิตา นาภิชานามี’’ติ อาห.

໒໑໑. ຄຳວ່າ Gahapaticīvaraṃ (ຈີວອນຂອງຄະຫະບໍດີ) ໄດ້ແກ່ ຈີວອນທີ່ຖວາຍແກ່ພິກຂຸຜູ້ຢູ່ຈຳພັນສາ. ຄຳວ່າ Satthena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍມີດແຖ. ຄຳວ່າ Sūciyā ມີອະທິບາຍວ່າ ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ລະນຶກໄດ້ເລີຍວ່າ ໄດ້ຈັບເຂັມແລ້ວຫຍິບ (ຈີວອນ). ຄຳວ່າ Kathine cīvaraṃ ໄດ້ແກ່ ກະຖິນະຈີວອນ (ຈີວອນກະຖິນ), ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນກະຖິນະຈີວອນ ກໍຈັດເຂົ້າໃນປະເພດຈີວອນທີ່ຖວາຍແກ່ພິກຂຸຜູ້ຢູ່ຈຳພັນສາເຊັ່ນດຽວກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນກະຖິນະວາລະນັ້ນ ພະເຖລະຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ລະນຶກໄດ້ວ່າ ໄດ້ຫຍິບ'.

เอตฺตกํ ปนสฺส กาลํ คหปติจีวรํ อสาทิยนฺตสฺส ฉินฺทนสิพฺพนาทีนิ อกโรนฺตสฺส กุโต จีวรํ อุปฺปชฺชตีติ. ทฺวีหิ นคเรหิ. เถโร หิ มหายสสฺสี, ตสฺส ปุตฺตธีตโร นตฺตปนตฺตกา สุขุมสาฏเกหิ จีวรานิ กาเรตฺวา รชาเปตฺวา สมุคฺเค ปกฺขิปิตฺวา ปหิณนฺติ. เถรสฺส นฺหานกาเล นฺหานโกฏฺฐเก ฐเปนฺติ. เถโร ตานิ นิวาเสติ เจว ปารุปติ จ, ปุราณจีวรานิ สมฺปตฺตปพฺพชิตานํ เทติ. เถโร ตานิ นิวาเสตฺวา จ ปารุปิตฺวา จ นวกมฺมํ น กโรติ, กิญฺจิ อายูหนกมฺมํ นตฺถิ. ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา อปฺเปตฺวา นิสีทติ. จตูสุ มาเสสุ ปตฺเตสุ โลมกิลิฏฺฐานิ โหนฺติ, อถสฺส ปุน เตเนว นิยาเมน ปหิณิตฺวา เทนฺติ. อฑฺฒมาเส อฑฺฒมาเส ปริวตฺตตีติปิ วทนฺติเยว.

ມີຄຳຖາມວ່າ: 'ເມື່ອພະເຖລະບໍ່ຍິນດີໃນຄະຫະບໍດີຈີວອນ ບໍ່ເຮັດການຕັດການຫຍິບເປັນຕົ້ນ ຕະຫຼອດການພຽງນີ້, ຈີວອນຈະເກີດມີແກ່ທ່ານມາແຕ່ໃສ?' ແກ້ວ່າ: ມາຈາກສອງເມືອງ (ຄື ເມືອງໂກສຳພີ ແລະ ເມືອງພາລານະສີ). ດ້ວຍວ່າ ພະເຖລະເປັນຜູ້ມີຍົດໃຫຍ່, ພວກບຸດທິດາ ແລະ ຫຼານເຫຼນຂອງພະເຖລະນັ້ນ ໄດ້ໃຫ້ຊ່າງເຮັດຈີວອນດ້ວຍຜ້າສາສະດົກອັນລະອຽດອ່ອນ ໃຫ້ຍ້ອມແລ້ວ ໃສ່ໄວ້ໃນຫີບ ແລ້ວສົ່ງໄປຖວາຍ. ໃນເວລາທີ່ພະເຖລະອາບນ້ຳ ກໍນຳໄປວາງໄວ້ໃນຫ້ອງອາບນ້ຳ. ພະເຖລະນຸ່ງແລະຫົ່ມຈີວອນເຫຼົ່ານັ້ນ, ສ່ວນຈີວອນເກົ່າກໍມອບໃຫ້ແກ່ເພື່ອນບັນພະຊິດທີ່ມາເຖິງ. ພະເຖລະນຸ່ງແລະຫົ່ມຈີວອນເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ ກໍບໍ່ໄດ້ເຮັດນະວະກຳ (ການກໍ່ສ້າງໃໝ່) ໃດໆ, ການຂົນຂວາຍຂະຫຍັກຂະຫຍໍ້ໃດໆ ກໍບໍ່ມີ. ທ່ານນັ່ງເຂົ້າຜະລະສະມາບັດຢູ່ສະເໝີ. ເມື່ອລ່ວງເຂົ້າສີ່ເດືອນ ຈີວອນເຫຼົ່ານັ້ນກໍມີຂົນຫຼຸດລຸ່ຍແລະເສົ້າໝອງ, ຄັ້ງນັ້ນ ພວກເຂົາກໍສົ່ງຈີວອນມາຖວາຍອີກໂດຍທຳນອງນັ້ນແລ້ວ. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ ທ່ານຜັດປ່ຽນຈີວອນທຸກໆເຄິ່ງເດືອນກໍມີ.

อนจฺฉริยญฺเจตํ เถรสฺส มหาปุญฺญสฺส มหาภิญฺญสฺส สตสหสฺสกปฺเป ปูริตปารมิสฺส, อโสกธมฺมรญฺโญ กุลูปโก นิคฺโรธตฺเถโร ทิวสสฺส นิกฺขตฺตุํ จีวรํ ปริวตฺเตสิ. ตสฺส หิ ติจีวรํ หตฺถิกฺขนฺเธ ฐเปตฺวา ปญฺจหิ จ คนฺธสมุคฺคสเตหิ ปญฺจหิ จ มาลาสมุคฺคสเตหิ สทฺธึ ปาโตว อาหริยิตฺถ, ตถา ทิวา เจว สายญฺจ. ราชา กิร ทิวสสฺส นิกฺขตฺตุํ สาฏเก ปริวตฺเตนฺโต ‘‘เถรสฺส จีวรํ นีต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม นีต’’นฺติ สุตฺวาว ปริวตฺเตสิ. เถโรปิ น ภณฺฑิกํ พนฺธิตฺวา ฐเปสิ, สมฺปตฺตสพฺรหฺมจารีนํ อทาสิ. ตทา กิร ชมฺพุทีเป ภิกฺขุสงฺฆสฺส เยภุยฺเยน นิคฺโรธสฺเสว สนฺตกํ จีวรํ อโหสิ.

ເລື່ອງນີ້ບໍ່ເປັນໜ້າອັດສະຈັນເລີຍ ສຳລັບພະເຖລະຜູ້ມີບຸນໃຫຍ່ ມີຄວາມພຽນໃຫຍ່ (ຫຼືມີອະພິນຍາໃຫຍ່) ຜູ້ບຳເພັນບາລະມີມາຕະຫຼອດແສນກັປ, ເພາະວ່າ ພະນິໂຄຼດເຖລະ ຜູ້ເປັນກຸລູປະການ (ພະປະຈຳລາຊະຕະກູນ) ຂອງພະເຈົ້າອະໂສກມະຫາລາດ ຍັງຜັດປ່ຽນຈີວອນມື້ລະສາມເທື່ອ. ດ້ວຍວ່າ ພວກເຂົາໄດ້ນຳໄຕຈີວອນວາງໄວးເທິງຫຼັງຊ້າງ ພ້ອມດ້ວຍຫີບນ້ຳຫອມຫ້າຮ້ອຍຫີບ ແລະຫີບດອກໄມ້ຫ້າຮ້ອຍຫີບ ມາຖວາຍແກ່ພະນິໂຄຼດເຖລະນັ້ນໃນເວລາເຊົ້າ, ແລະໃນເວລາວັນກັບເວລາແລງກໍເຊັ່ນດຽວກັນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະເຈົ້າມະຫາລາດເມື່ອຈະຜັດປ່ຽນສະບົງຊົງມື້ລະສາມເທື່ອ ກໍຈະຊົງຖາມວ່າ 'ໄດ້ນຳຈີວອນໄປຖວາຍພະເຖລະແລ້ວຫຼືບໍ່?' ເມື່ອຊົງສະດັບວ່າ 'ຖວາຍແລ້ວ' ຈຶ່ງຊົງຜັດປ່ຽນ. ຝ່າຍພະເຖລະກໍບໍ່ໄດ້ຫໍ່ຈີວອນເກັບໄວ້, ແຕ່ໄດ້ມອບໃຫ້ແກ່ເພື່ອນສະພົມມະຈາລີທີ່ມາເຖິງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ຈີວອນຂອງພິກຂຸສົງໃນຊົມພູທະວີບ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍແມ່ນເປັນຂອງທີ່ໄດ້ມາຈາກພະນິໂຄຼດເຖລະນັ້ນເອງ.

อโห วต มํ โกจิ นิมนฺเตยฺยาติ กึ ปน จิตฺตสฺส อนุปฺปาทนํ ภาริยํ, อุปฺปนฺนสฺส ปหานนฺติ. จิตฺตํ นาม ลหุกปริวตฺตํ, ตสฺมา อนุปฺปาทนํ ภาริยํ[Pg.139], อุปฺปนฺนสฺส ปหานมฺปิ ภาริยเมว. อนฺตรฆเรติ มหาสกุลุทายิสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๒๓๗) อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย อนฺตรฆรํ นาม อิธ นิมฺโพทกปตนฏฺฐานํ อธิปฺเปตํ. กุโต ปนสฺส ภิกฺขา อุปฺปชฺชิตฺถาติ. เถโร ทฺวีสุ นคเรสุ อภิญฺญาโต, เคหทฺวารํ อาคตสฺเสวสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา นานารสโภชนสฺส ปูเรตฺวา เทนฺติ. โส ลทฺธฏฺฐานโต นิวตฺตติ, ภตฺตกิจฺจกรณฏฺฐานํ ปนสฺส นิพทฺธเมว อโหสิ. อนุพฺยญฺชนโสติ เถเรน กิร รูเป นิมิตฺตํ คเหตฺวา มาตุคาโม น โอโลกิตปุพฺโพ. มาตุคามสฺส ธมฺมนฺติ มาตุคามสฺส ฉปฺปญฺจวาจาหิ ธมฺมํ เทเสตุํ วฏฺฏติ, ปญฺหํ ปุฏฺเฐน คาถาสหสฺสมฺปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. เถโร ปน กปฺปิยเมว น อกาสิ. เยภุยฺเยน หิ กุลูปกเถรานเมตํ กมฺมํ โหติ. ภิกฺขุนุปสฺสยนฺติ ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ. ตํ ปน คิลานปุจฺฉเกน คนฺตุํ วฏฺฏติ, เถโร ปน กปฺปิยเมว น อกาสิ. เอส นโย สพฺพตฺถ. จุณฺเณนาติ โกสมฺพจุณฺณาทินา. คตฺตปริกมฺเมติ สรีรสมฺพาหนกมฺเม. วิจาริตาติ ปโยชยิตา. คทฺทูหนมตฺตนฺติ คาวึ ถเน คเหตฺวา เอกํ ขีรพินฺทุํ ทูหนกาลมตฺตมฺปิ.

ຄຳວ່າ Aho vata maṃ koci nimanteyya (ໂອ້ໜໍ, ເຮັດແນວໃດຈຶ່ງຈະມີໃຜມານິມົນເຮົາ) ມີຄຳຖາມວ່າ: 'ການບໍ່ໃຫ້ຈິດ (ທີ່ຢາກໃຫ້ເຂົານິມົນ) ເກີດຂຶ້ນນັ້ນຍາກ ຫຼືວ່າການລະຈິດທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວນັ້ນຍາກ?' ແກ້ວ່າ: ຈິດຊື່ວ່າເປັນທຳມະຊາດທີ່ປ່ຽນແປງໄດ້ໄວ, ເພາະສະນັ້ນ ການບໍ່ໃຫ້ຈິດເກີດຂຶ້ນກໍຍາກ, ເຖິງການລະຈິດທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວກໍຍາກເຊັ່ນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ Antaraghare (ໃນບ້ານ) ໃນມະຫາສະກຸລຸດາຍິສູດ ໝາຍເຖິງ ຕັ້ງແຕ່ທໍລະນີປະຕູ (ອິນທະຂີລ) ເຂົ້າໄປ ເອີ້ນວ່າໃນບ້ານ, ແຕ່ໃນສູດນີ້ (ພາກຸລະສູດ) ໝາຍເອົາ ບ່ອນທີ່ນ້ຳຊາຍຄາຕົກ. ມີຄຳຖາມວ່າ: 'ກໍບິນທະບາດເກີດມີແກ່ທ່ານມາແຕ່ໃສ?' ແກ້ວ່າ: ພະເຖລະເປັນຜູ້ປາກົດຊື່ສຽງໂດ່ງດັງໃນສອງເມືອງ, ເມື່ອທ່ານມາຮອດປະຕູເຮືອນ ພວກເຂົາກໍຮັບບາດຂອງທ່ານແລ້ວໃສ່ອາຫານມີລົດຊາດຕ່າງໆໃຫ້ເຕັມແລ້ວຖວາຍ. ທ່ານໄດ້ຮັບຈາກບ່ອນໃດກໍກັບຈາກບ່ອນນັ້ນ, ສ່ວນສະຖານທີ່ສັນພັດຕາກິດຂອງທ່ານນັ້ນແມ່ນແນ່ນອນສະເໝີ. ຄຳວ່າ Anubyañjanaso ມີອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ຍິນວ່າ ພະເຖລະບໍ່ເຄີຍກຳນົດໝາຍໃນຮູບຮ່າງແລ້ວແນມເບິ່ງມາຕຸຄາມ (ແມ່ຍິງ) ເລີຍ. ຄຳວ່າ Mātugāmassa dhammaṃ (ສະແດງທຳແກ່ແມ່ຍິງ) ມີອະທິບາຍວ່າ ການສະແດງທຳແກ່ແມ່ຍິງດ້ວຍວາຈາຫ້າຫຼືຫົກຄຳນັ້ນຄວນຢູ່, ແລະເມື່ອຖືກຖາມບັນຫາ ຈະກ່າວຄຳເປັນພັນຄຳກໍຄວນຢູ່. ແຕ່ພະເຖລະເຖິງແມ່ນວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຄວນ ກໍບໍ່ໄດ້ເຮັດເລີຍ. ເພາະວ່າ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ການສະແດງທຳນັ້ນເປັນກິດຂອງພະເຖລະຜູ້ປະຈຳຕະກູນ. ຄຳວ່າ Bhikkhunupassayaṃ ໄດ້ແກ່ ທີ່ຢູ່ຂອງພິກຂຸນີ. ການໄປສູ່ທີ່ຢູ່ນັ້ນເພື່ອຢ້ຽມຢາມໄຂ້ແມ່ນຄວນຢູ່, ແຕ່ພະເຖລະເຖິງແມ່ນວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຄວນ ກໍບໍ່ໄດ້ເຮັດເລີຍ. ວິທີນີ້ມີໃນທຸກບ່ອນ. ຄຳວ່າ Cuṇṇenāti ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຝຸ່ນແປ້ງໝາກກອກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Gattaparikamme ໄດ້ແກ່ ໃນການນວດຟັ້ນຮ່າງກາຍ. ຄຳວ່າ Vicāritā ໄດ້ແກ່ ໃຫ້ທາຫຼືໃຫ້ໄລ້ໂລມ. ຄຳວ່າ Gaddūhanamattaṃ ໄດ້ແກ່ ພຽງເວລາທີ່ຈັບຫົວນົມງົວແມ່ແລ້ວຮີດນ້ຳນົມອອກມາຢົດໜຶ່ງ.

เกน ปน การเณน เถโร นิราพาโธ อโหสิ. ปทุมุตฺตเร กิร ภควติ สตสหสฺสภิกฺขุปริวาเร จาริกํ จรมาเน หิมวติ วิสรุกฺขา ปุปฺผึสุ. ภิกฺขุสตสหสฺสานมฺปิ ติณปุปฺผกโรโค อุปฺปชฺชติ. เถโร ตสฺมึ สมเย อิทฺธิมา ตาปโส โหติ, โส อากาเสน คจฺฉนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ ทิสฺวา โอตริตฺวา โรคํ ปุจฺฉิตฺวา หิมวนฺตโต โอสธํ อาหริตฺวา อทาสิ. อุปสิงฺฆนมตฺเตเนว โรโค วูปสมิ. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเลปิ ปฐมวปฺปทิวเส วปฺปํ ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปริโภคํ อคฺคิสาลญฺเจว วจฺจกุฏิญฺจ กาเรตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส เภสชฺชวตฺตํ นิพนฺธิ, อิมินา กมฺเมน นิราพาโธ อโหสิ. อุกฺกฏฺฐเนสชฺชิโก ปเนส อุกฺกฏฺฐารญฺญโก จ ตสฺมา ‘‘นาภิชานามิ อปสฺเสนกํ อปสฺสยิตา’’ติอาทิมาห.

ກໍເພາະເຫດໃດ ພະເຖລະຈຶ່ງເປັນຜູ້ບໍ່ມີໂລກໄພໄຂ້ເຈັບ? ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສະໄໝຂອງພະປະທຸມຸດຕະຣະພຸດທະເຈົ້າ ເມື່ອພະອົງຊົງສະເດັດຈາລິກໄປພ້ອມດ້ວຍພິກຂຸສົງແສນຮູບເປັນບໍລິວານ, ຕົ້ນໄມ້ມີພິດໃນປ່າຫິມະພານໄດ້ອອກດອກ. ໂລກໄພໄຂ້ເຈັບຊື່ວ່າ ຕິນະປຸບຜະກະ (ໂລກໄຂ້ລະອອງດອກຫຍ້າ) ໄດ້ເກີດມີແກ່ພິກຂຸສົງແສນຮູບນັ້ນ. ໃນສະໄໝນັ້ນ ພະເຖລະເປັນດາບົດຜູ້ມີລິດ, ເມື່ອເດີນທາງໄປທາງອາກາດ ໄດ້ເຫັນພິກຂຸສົງ ຈຶ່ງລົງມາຖາມເຖິງໂລກໄພໄຂ້ເຈັບ ແລ້ວນຳເອົາຢາສະໝຸນໄພມາແຕ່ປ່າຫິມະພານຖວາຍ. ພຽງແຕ່ໄດ້ດົມກິ່ນຢານັ້ນ ໂລກໄພໄຂ້ເຈັບກໍສະຫງົບລະງັບໄປ. ເຖິງແມ່ນໃນສະໄໝຂອງພະກັດສະປະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ໃນວັນທຳການຫວ່ານໄຖຄັ້ງທຳອິດ ທ່ານໄດ້ງົດການຫວ່ານໄຖໄວ້ ແລ້ວໃຫ້ສ້າງໂຮງໄຟ (ຫ້ອງອົບສະໝຸນໄພ) ແລະວັດຈະກຸຕິ (ຫ້ອງນ້ຳ) ເພື່ອເປັນທີ່ໃຊ້ສອຍຂອງພິກຂຸສົງ ແລະໄດ້ຖວາຍການບຳລຸງດ້ວຍຢາຮັກສາໂລກເປັນປະຈຳແກ່ພິກຂຸສົງ, ດ້ວຍກຳນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງເປັນຜູ້ບໍ່ມີໂລກໄພໄຂ້ເຈັບ. ອີກປະການໜຶ່ງ ພະເຖລະນີ້ເປັນຜູ້ສະມາດານເນສັດຊິກະທຸດົງຢ່າງຍິ່ງຍວດ ແລະເປັນຜູ້ສະມາດານອາຣັນຍິກະທຸດົງຢ່າງຍິ່ງຍວດ, ເພາະສະນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຮົາບໍ່ຮູ້ສຶກວ່າເຄີຍພິງພະນັກ'.

สรโณติ สกิเลโส. อญฺญา อุทปาทีติ อนุปสมฺปนฺนสฺส อญฺญํ พฺยากาตุํ น วฏฺฏติ. เถโร กสฺมา พฺยากาสิ? น เถโร อหํ อรหาติ อาห, อญฺญา อุทปาทีติ ปนาห. อปิจ เถโร อรหาติ ปากโฏ, ตสฺมา เอวมาห.

ຄຳວ່າ Saraṇo ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຍັງມີກິເລດ. ຄຳວ່າ Aññā udapādī (ອັນຍາເກີດຂຶ້ນແລ້ວ) ມີອະທິບາຍວ່າ ການພະຍາກອນອັນຍາ (ພະຍາກອນຄວາມເປັນພະອໍຣະຫັນ) ແກ່ອະນຸປະສຳບັນ (ຜູ້ບໍ່ແມ່ນພິກຂຸ) ນັ້ນບໍ່ຄວນ. ກໍເພາະເຫດໃດ ພະເຖລະຈຶ່ງພະຍາກອນ? ພະເຖລະບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ 'ເຮົາເປັນພະອໍຣະຫັນ', ແຕ່ກ່າວວ່າ 'ອັນຍາເກີດຂຶ້ນແລ້ວ'. ອີກປະການໜຶ່ງ ພະເຖລະເປັນຜູ້ປາກົດຊັດເຈນວ່າເປັນພະອໍຣະຫັນ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້.

๒๑๒. ปพฺพชฺชนฺติ [Pg.140] เถโร สยํ เนว ปพฺพาเชสิ, น อุปสมฺปาเทสิ อญฺเญหิ ปน ภิกฺขูหิ เอวํ การาเปสิ. อวาปุรณํ อาทายาติ กุญฺจิกํ คเหตฺวา.

໒໑໒. ຄຳວ່າ Pabbajjaṃ (ການບັນພະຊາ) ມີອະທິບາຍວ່າ ພະເຖລະບໍ່ໄດ້ໃຫ້ບັນພະຊາ ຫຼືໃຫ້ອຸປະສົມບົດດ້ວຍຕົນເອງເລີຍ, ແຕ່ໄດ້ໃຫ້ພິກຂຸອື່ນໆ ເຮັດການບັນພະຊາແລະອຸປະສົມບົດນັ້ນໃຫ້. ຄຳວ່າ Avāpuraṇaṃ ādāya ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາລູກກະແຈ.

นิสินฺนโกว ปรินิพฺพายีติ อหํ ธรมาโนปิ น อญฺญสฺส ภิกฺขุสฺส ภาโร อโหสึ, ปรินิพฺพุตสฺสาปิ เม สรีรํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปลิโพโธ มา อโหสีติ เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิ. สรีรโต ชาลา อุฏฺฐหิ, ฉวิมํสโลหิตํ สปฺปิ วิย ฌายมานํ ปริกฺขยํ คตํ, สุมนมกุลสทิสา ธาตุโยว อวเสสึสุ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. อิทํ ปน สุตฺตํ ทุติยสงฺคเห สงฺคีตนฺติ.

ຄຳວ່າ Nisinnakova parinibbāyi (ປະລິນິບພານທັງໆທີ່ນັ່ງຢູ່) ມີອະທິບາຍວ່າ ພະເຖລະດຳລິດວ່າ 'ເມື່ອເຮົາຍັງມີຊີວິດຢູ່ ກໍບໍ່ໄດ້ເປັນພາລະແກ່ພິກຂຸອື່ນ, ເຖິງເມື່ອເຮົາປະລິນິບພານແລ້ວ ຮ່າງກາຍຂອງເຮົາກໍຢ່າໄດ້ເປັນເຄື່ອງກັງວົນແກ່ພິກຂຸສົງເລີຍ' ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງເຂົ້າເຕໂຊທາດສະມາບັດແລ້ວປະລິນິບພານ. ແປວໄຟໄດ້ລຸກຂຶ້ນຈາກຮ່າງກາຍ, ໜັງ ເນື້ອ ແລະເລືອດ ໄດ້ຖືກໄໝ້ໝົດສິ້ນໄປຄືກັບເນີຍໃສ, ເຫຼືອໄວ້ແຕ່ພະບໍຣົມມະສາລີລິກະທາດທີ່ມີສັນຖານຄືກັບດອກມະລິຕູມເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນແມ່ນຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ. ກໍສູດນີ້ ໄດ້ຮັບການສັງຄາຍະນາໄວ້ໃນການສັງຄາຍະນາຄັ້ງທີສອງ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ ຊື່ ປປັນຈະສູທະນີ

พากุลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍພາກຸລະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕. ทนฺตภูมิสุตฺตวณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍທັນຕະພູມິສູດ

๒๑๓. เอวํ เม สุตนฺติ ทนฺตภูมิสุตฺตํ. ตตฺถ อรญฺญกุฏิกายนฺติ ตสฺเสว เวฬุวนสฺส เอกสฺมึ วิวิตฺตฏฺฐาเน ปธานกมฺมิกานํ ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตเสนาสเน. ราชกุมาโรติ พิมฺพิสารสฺส ปุตฺโต โอรสโก.

໒໑໓. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ Evaṃ me sutaṃ ນັ້ນ ຄື ທັນຕະພູມິສູດ. ໃນທັນຕະພູມິສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ Araññakuṭikāyaṃ ໄດ້ແກ່ ໃນເສນາສະນະທີ່ສ້າງຂຶ້ນເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພິກຂຸຜູ້ປະກອບຄວາມພຽນ ໃນສະຖານທີ່ສະຫງົບສະຫງັດແຫ່ງໜຶ່ງຂອງປ່າໄຜ່ (ເວລຸວັນ) ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Rājakumāro ໄດ້ແກ່ ພະລາຊະໂອລົດທີ່ເກີດຈາກພະອົກຂອງພະເຈົ້າພິມພິສານ.

ผุเสยฺยาติ ลเภยฺย. เอกคฺคตนฺติ เอวํ ปฏิปนฺโน สมาปตฺตึ นาม ลภติ, ฌานํ นาม ลภตีติ อิทํ มยา สุตนฺติ วทติ. กิลมโถติ กายกิลมโถ. วิเหสาติ สฺเวว กิลมโถ วุตฺโต. ยถาสเก ติฏฺเฐยฺยาสีติ อตฺตโน อชานนโกฏฺฐาเสเยว ติฏฺเฐยฺยาสีติ.

ຄຳວ່າ Phuseyya ໄດ້ແກ່ ພຶງໄດ້. ຄຳວ່າ Ekaggataṃ ມີອະທິບາຍວ່າ ພະລາຊะກຸມານກ່າວວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຍິນມາວ່າ ຜູ້ປະຕິບັດຢ່າງນີ້ ຍ່ອມໄດ້ຮັບສະມາບັດ ຍ່ອມໄດ້ຮັບຊານ'. ຄຳວ່າ Kilamatho ໄດ້ແກ່ ຄວາມໜື່ອຍລ້າທາງກາຍ. ຄຳວ່າ Vihesā ກໍໄດ້ແກ່ ຄວາມໜື່ອຍລ້າທາງກາຍນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Yathāsake tiṭṭheyyāsi ໄດ້ແກ່ ພຶງຕັ້ງຢູ່ໃນສ່ວນແຫ່ງຄວາມບໍ່ຮູ້ຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ.

๒๑๔. เทเสสีติ จิตฺเตกคฺคตํ นาม เอวํ ลภติ, สมาปตฺตึ เอวํ นิพฺพตฺเตตีติ อปฺปนาอุปจารํ ปาเปตฺวา เอกกสิณปริกมฺมํ กเถสิ. ปเวเทตฺวาติ ปกาเสตฺวา.

໒໑໔. ຄຳວ່າ Desesi (ສະແດງແລ້ວ) ມີອະທິບາຍວ່າ ສາມະເນນໄດ້ສະແດງການບໍລິກຳກະສິນຢ່າງໜຶ່ງ ໂດຍໃຫ້ບັນລຸເຖິງອຸປະຈາຣະແລະອັບປະນາ ໂດຍກ່າວວ່າ 'ບຸກຄົນຍ່ອມໄດ້ຮັບຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວຢ່າງນີ້ ຍ່ອມຍັງສະມາບັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້'. ຄຳວ່າ Pavedetvā ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ປາກົດ.

เนกฺขมฺเมน ญาตพฺพนฺติ กามโต นิสฺสฏคุเณน ญาตพฺพํ. กามโต นิสฺสฏคุเณ ฐิเตน ปุคฺคเลน เอกคฺคํ นาม ชานิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยเนตํ วุตฺตํ[Pg.141]. เสสานิ ตสฺเสว เววจนานิ. กาเม ปริภุญฺชนฺโตติ ทุวิเธปิ กาเม ภุญฺชมาโน.

ຄຳວ່າ Nekkhammena ñātabbaṃ ໄດ້ແກ່ ພຶງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຄຸນຄືການສະຫຼັດອອກຈາກກາມ. ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງກ່າວຄຳນີ້ໂດຍມີອະທິບາຍວ່າ 'ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຄຸນຄືການສະຫຼັດອອກຈາກກາມ ພຶງຮູ້ຈັກຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວ'. ຄຳທີ່ເຫຼືອ (ຄື Nekkhammena daṭṭhabbaṃ ເປັນຕົ້ນ) ກໍເປັນພຽງຄຳໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Kāme paribhuñjanto ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍລິໂພກກາມທັງສອງປະເພດ (ຄື ວັດຖຸກາມ ແລະ ກິເລດກາມ).

๒๑๕. หตฺถิทมฺมา วา อสฺสทมฺมา วา โคทมฺมา วาติ เอตฺถ อทนฺตหตฺถิทมฺมาทโย วิย จิตฺเตกคฺครหิตา ปุคฺคลา ทฏฺฐพฺพา. ทนฺตหตฺถิอาทโย วิย จิตฺเตกคฺคสมฺปนฺนา. ยถา อทนฺตหตฺถิทมฺมาทโย กูฏาการํ อกตฺวา ธุรํ อฉฑฺเฑตฺวา ทนฺตคมนํ วา คนฺตุํ, ทนฺเตหิ วา ปตฺตพฺพํ ภูมึ ปาปุณิตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวเมว จิตฺเตกคฺครหิตา สมฺปนฺนจิตฺเตกคฺเคหิ นิพฺพตฺติตคุณํ วา นิพฺพตฺเตตุํ ปตฺตภูมึ วา ปาปุณิตุํ น สกฺโกนฺติ.

໒໑໕. ໃນຄຳວ່າ Hatthidammā vā assadammā vā godammā vā ນີ້ ບຸກຄົນຜູ້ປາສະຈາກຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວ ພຶງເຫັນວ່າເປັນເໝືອນຊ້າງທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຝຶກເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນບຸກຄົນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວ ພຶງເຫັນວ່າເປັນເໝືອນຊ້າງທີ່ຝຶກດີແລ້ວເປັນຕົ້ນ. ຊ້າງທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຝຶກເປັນຕົ້ນ ບໍ່ເຮັດຕາມອາກາດອັນຄົດໂກ້ງ ບໍ່ລະຖິ້ມແອກ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດຈະເດີນທາງທີ່ຊ້າງຝຶກແລ້ວເດີນ ຫຼືບໍ່ສາມາດຈະໄປເຖິງພູມิ (ສະຖານທີ່) ທີ່ຊ້າງຝຶກແລ້ວໄປເຖິງໄດ້ຢ່າງໃດ, ບຸກຄົນຜູ້ປາສະຈາກຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວ ກໍບໍ່ສາມາດຈະຍັງຄຸນວິເສດທີ່ບຸກຄົນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ຫຼືບໍ່ສາມາດຈະບັນລຸເຖິງພູມິທີ່ຄວນບັນລຸໄດ້ຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ.

๒๑๖. หตฺถวิลงฺฆเกนาติ หตฺเถน หตฺถํ คเหตฺวา.

໒໑໖. ຄຳວ່າ Hatthavilaṅghakena ໄດ້ແກ່ ການຈັບມືດ້ວຍມື.

ทฏฺเฐยฺยนฺติ ปสฺสิตพฺพยุตฺตกํ. อาวุโตติ อาวริโต. นิวุโตติ นิวาริโต. โอผุโฏติ โอนทฺโธ.

ຄຳວ່າ Daṭṭheyya ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ຄວນເບິ່ງເຫັນ. ຄຳວ່າ Āvuṭo ໄດ້ແກ່ ຖືກປິດກັ້ນ. ຄຳວ່າ Nivuṭo ໄດ້ແກ່ ຖືກຂັດຂວາງ. ຄຳວ່າ Ophuṭo ໄດ້ແກ່ ຖືກຄຸມໂປງ (ຫຼືຖືກຫຸ້ມຫໍ່).

๒๑๗. นาควนิกนฺติ หตฺถิปโทปเม (ม. นิ. ๑.๒๘๘ อาทโย) นาควนจรโก ปุริโส ‘‘นาควนิโก’’ติ วุตฺโต, อิธ หตฺถิสิกฺขาย กุสโล หตฺถึ คเหตุํ สมตฺโถ. อติปสฺสิตฺวาติ ทิสฺวา. เอตฺถเคธาติ เอตสฺมึ ปวตฺตเคธา. สรสงฺกปฺปานนฺติ ธาวนสงฺกปฺปานํ. มนุสฺสกนฺเตสุ สีเลสุ สมาทปนายาติ เอตฺถ ยทา นาโค อิตฺถิปุริเสหิ กุมารกุมาริกาหิ โสณฺฑาทีสุ คเหตฺวา อุปเกฬยมาโน วิการํ น กโรติ สุขายติ, ตทาเนน มนุสฺสกนฺตานิ สีลานิ สมาทินฺนานิ นาม โหนฺติ.

໒໑໗. ຄຳວ່າ Nāgavanika ໃນຫັດຖິປະໂທປະມະສູດ ໝາຍເຖິງ ຄົນທ່ຽວປ່າຊ້າງ, ແຕ່ໃນສູດນີ້ (ທັນຕະພູມິສູດ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ສະຫຼາດໃນວິຊາຄົດຊະສາດ ຜູ້ສາມາດຈັບຊ້າງໄດ້. ຄຳວ່າ Atipassitvā ໄດ້ແກ່ ເຫັນແລ້ວ. ຄຳວ່າ Etthagedhā ໄດ້ແກ່ ຄວາມກຳໜັດຍິນດີທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຊ້າງເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Sarasaṅkappānaṃ ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຄວາມດຳລິໃນການແລ່ນໄປ (ຫຼືຄວາມດຳລິອັນປ່ຽນແປງ). ໃນຄຳວ່າ Manussakantesu sīlesu samādapanāya ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນເວລາໃດທີ່ຊ້າງຖືກພວກຜູ້ຍິງຜູ້ຊາຍ ຫຼືເດັກຊາຍເດັກຍິງ ຈັບທີ່ງວງເປັນຕົ້ນແລ້ວຫຼິ້ນຢູ່ນັ້ນ ມັນບໍ່ສະແດງຄວາມຜິດປົກກະຕິ (ບໍ່ຮ້າຍ) ແຕ່ກັບມີຄວາມສຸກ, ໃນເວລານັ້ນ ຊື່ວ່າຊ້າງນັ້ນໄດ້ສະມາດານສິນອັນເປັນທີ່ຮັກຂອງມະນຸດແລ້ວ.

เปมนียาติ ตาต ราชา เต ปสนฺโน มงฺคลหตฺถิฏฺฐาเนว ฐเปสฺสติ, ราชารหานิ โภชนาทีนิ ลภิสฺสสีติ เอวรูปี นาเคหิ ปิยาปิตพฺพา กถา. สุสฺสูสตีติ ตํ เปมนียกถํ โสตุกาโม โหติ. ติณฆาโสทกนฺติ ติณฆาสญฺเจว อุทกญฺจ, ติณฆาสนฺติ ฆาสิตพฺพํ ติณํ, ขาทิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ Pemanīyā ໄດ້ແກ່ ວາຈາອັນເປັນທີ່ຮັກທີ່ຊ້າງພຶງພໍໃຈ ເຊັ່ນວ່າ 'ແນ່ພໍ່ຊ້າງ ພະລາຊາຊົງໂປດປານເຈົ້າແລ້ວ ຈະຊົງແຕ່ງຕັ້ງເຈົ້າໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງມົງຄົນຫັດຖີ (ຊ້າງມົງຄົນ), ເຈົ້າຈະໄດ້ຮັບອາຫານອັນຄວນແກ່ພະລາຊາ'. ຄຳວ່າ Sussūsati ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ໃຄ່ຈະຟັງຖ້ອຍຄຳອັນເປັນທີ່ຮັກນັ້ນ. ຄຳວ່າ Tiṇaghāsodakaṃ ໄດ້ແກ່ ຫຍ້າອັນເປັນອາຫານແລະນ້ຳ, ຄຳວ່າ Tiṇaghāsa ໝາຍເຖິງ ຫຍ້າທີ່ຄວນກິນ (ຫຼືຄວນຄ້ຽວ).

ปณโวติ ฑิณฺฑิโม. สพฺพวงฺกโทสนิหิตนินฺนีตกสาโวติ นิหิตสพฺพวงฺกโทโส เจว อปนีตกสาโว จ. องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉตีติ องฺคสโม โหติ.

ຄຳວ່າ Paṇavoti ໄດ້ແກ່ ກອງຕະໂພນ (ຫຼືກອງນ້ອຍ). ຄຳວ່າ Sabbavaṅkadosanihitaninnītakasāvo ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີໂທດຄືຄວາມຄົດທັງປວງອັນລະໄດ້ແລ້ວ ແລະມີນ້ຳຝາດ (ກິເລດ) ອັນກຳຈັດໄດ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ Aṅganteva saṅkhaṃ gacchati ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ສະເໝີດ້ວຍອະໄວຍະວະ (ຂອງພະລາຊາ).

๒๑๙. เคหสิตสีลานนฺติ [Pg.142] ปญฺจกามคุณนิสฺสิตสีลานํ. ญายสฺสาติ อฏฺฐงฺคิกมคฺคสฺส.

໒໑໙. ຄຳວ່າ Gehasitasīlānaṃ ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງສິນທີ່ອາໄສກາມະຄຸນຫ້າ. ຄຳວ່າ Ñāyassa ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັກ.

๒๒๒. อทนฺตมรณํ มหลฺลโก รญฺโญ นาโค กาลงฺกโตติ รญฺโญ มหลฺลโก นาโค อทนฺตมรณํ มโต กาลํ กโต โหติ, อทนฺตมรณํ กาลํกิริยํ นาม กริยตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

໒໒໒. ຄຳວ່າ Adantamaraṇaṃ mahallako rañño nāgo kālaṅkato ມີອະທິບາຍວ່າ ພະຍາຊ້າງຕົວໃຫຍ່ຂອງພະລາຊາ ຕາຍໂດຍທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຝຶກ, ຄຳວ່າ Adantamaraṇaṃ ໝາຍເຖິງ ການເຮັດກາລະກິລິຍา (ຕາຍ) ໂດຍທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຝຶກ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມໃນຄຳນີ້. ວິທີນີ້ມີໃນທຸກບ່ອນ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອແມ່ນຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ ຊື່ ປປັນຈະສູທະນີ

ทนฺตภูมิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍທັນຕະພູມິສູດ ຈົບແລ້ວ.

๖. ภูมิชสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍພູມິຊະສູດ

๒๒๓. เอวํ เม สุตนฺติ ภูมิชสุตฺตํ. ตตฺถ ภูมิโชติ อยํ เถโร ชยเสนราชกุมารสฺส มาตุโล. อาสญฺจ อนาสญฺจาติ กาเลน อาสํ กาเลน อนาสํ. สเกน ถาลิปาเกนาติ ปกติปวตฺตาย ภิกฺขาย อตฺตโน นิฏฺฐิตภตฺตโตปิ ภตฺเตน ปริวิสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໒໒໓. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ Evaṃ me sutaṃ ນັ້ນ ຄື ພູມິຊະສູດ. ໃນພູມິຊະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ Bhūmijo ໄດ້ແກ່ ພະເຖລະຮູບນີ້ ເປັນລຸງ (ຝ່າຍແມ່) ຂອງເຈົ້າຊາຍຊະຍະເສນ. ຄຳວ່າ Āsañca anāsañca ໄດ້ແກ່ ບາງຄັ້ງກໍມີຄວາມຫວັງ ບາງຄັ້ງກໍບໍ່ມີຄວາມຫວັງ. ຄຳວ່າ Sakena thālipākena ມີອະທິບາຍວ່າ ທ່ານໄດ້ບຳລຸງດ້ວຍພັດ (ອາຫານ) ຈາກສ່ວນບິນທະບາດທີ່ໄດ້ມາຕາມປົກກະຕິ ແລະຈາກສ່ວນອາຫານທີ່ຈັດຕຽມໄວ້ສະເພາະຂອງຕົນເອງ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນແມ່ນຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ ຊື່ ປປັນຈະສູທະນີ

ภูมิชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍພູມິຊະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๗. อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍອະນຸຣຸດທະສູດ

๒๓๐. เอวํ เม สุตนฺติ อนุรุทฺธสุตฺตํ. ตตฺถ เอวมาหํสูติ ตสฺส อุปาสกสฺส อผาสุกกาโล อโหสิ, ตทา อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหํสุ. อปณฺณกนฺติ อวิราธิตํ. เอกตฺถาติ อปฺปมาณาติ วา มหคฺคตาติ วา ฌานเมว จิตฺเตกคฺคตาเยว เอวํ วุจฺจตีติ อิมํ สนฺธาย เอวมาห.

໒໓໐. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ Evaṃ me sutaṃ ນັ້ນ ຄື ອະນຸຣຸດທະສູດ. ໃນອະນຸຣຸດທະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ Evamāhaṃsu ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາທີ່ອຸປາສົກຊື່ປັນຈະກັງຄະນັ້ນບໍ່ສະບາຍ ພວກພິກຂຸໄດ້ເຂົ້າໄປຫາແລ້ວກ່າວຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Apaṇṇakaṃ ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຜິດພາດ (ຫຼືບໍ່ຄັດຄ້ານ). ຄຳວ່າ Ekatthā ມີອະທິບາຍວ່າ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄຳວ່າ ອັບປະມານະ ຫຼື ມະຫັກຄະຕະ ເຊິ່ງໝາຍເອົາຊານ ຫຼືຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວນັ້ນເອງ ທີ່ເອີ້ນຢ່າງນີ້, ທ່ານຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນີ້.

๒๓๑. ยาวตา [Pg.143] เอกํ รุกฺขมูลํ มหคฺคตนฺติ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา วิหรตีติ เอกรุกฺขมูลปมาณฏฺฐานํ กสิณนิมิตฺเตน โอตฺถริตฺวา ตสฺมึ กสิณนิมิตฺเต มหคฺคตชฺฌานํ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา วิหรติ. มหคฺคตนฺติ ปนสฺส อาโภโค นตฺถิ, เกวลํ มหคฺคตชฺฌานปวตฺติวเสน ปเนตํ วุตฺตํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิมินา โข เอตํ คหปติ ปริยาเยนาติ อิมินา การเณน. เอตฺถ หิ อปฺปมาณาติ วุตฺตานํ พฺรหฺมวิหารานํ นิมิตฺตํ น วฑฺฒติ, อุคฺฆาฏนํ น ชายติ, ตานิ ฌานานิ อภิญฺญานํ วา นิโรธสฺส วา ปาทกานิ น โหนฺติ, วิปสฺสนาปาทกานิ ปน วฏฺฏปาทกานิ ภโวกฺกมนานิ จ โหนฺติ. ‘‘มหคฺคตา’’ติ วุตฺตานํ ปน กสิณชฺฌานานํ นิมิตฺตํ วฑฺฒติ, อุคฺฆาฏนํ ชายติ, สมติกฺกมา โหนฺติ, อภิญฺญาปาทกานิ นิโรธปาทกานิ วฏฺฏปาทกานิ ภโวกฺกมนานิ จ โหนฺติ. เอวมิเม ธมฺมา นานตฺถา, อปฺปมาณา มหคฺคตาติ เอวํ นานาพฺยญฺชนา จ.

໒໓໑. ຄຳວ່າ 'Yāvatā ekaṃ rukkhamūlaṃ mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharati' (ແຜ່ໄປສູ່ໂຄນໄມ້ຕົ້ນໜຶ່ງ ແລ້ວນ້ອມໃຈເຊື່ອວ່າ ເປັນມະຫັກຄະຕະ ແລ້ວຢູ່) ຄື ຄອບງຳສະຖານທີ່ອັນມີປະມານເທົ່າກັບໂຄນໄມ້ຕົ້ນໜຶ່ງ ດ້ວຍກະສິນນິມິດ ແລ້ວແຜ່ມະຫັກຄະຕະຊານໄປໃນກະສິນນິມິດນັ້ນ ນ້ອມໃຈເຊື່ອແລ້ວຢູ່. ແຕ່ຄວາມໃສ່ໃຈ (ອາໂພຄະ) ວ່າ 'ເປັນມະຫັກຄະຕະ' ຂອງຜູ້ນັ້ນບໍ່ມີ, ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ພຽງແຕ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເປັນໄປຂອງມະຫັກຄະຕະຊານເທົ່ານັ້ນ. ວິທີນີ້ ເປັນເໝືອນກັນໃນທຸກບ່ອນ. ຄຳວ່າ 'Iminā kho etaṃ gahapati pariyāyenā' ຄື ດ້ວຍເຫດຜົນນີ້. ເພາະວ່າ ໃນບັນດາທຳເຫຼົ່ານີ້ ນິມິດຂອງພົມມະວິຫານທັງຫຼາຍ ທີ່ກ່າວວ່າ 'ອັບປະມານ' ຍ່ອມບໍ່ຈະເລີນ (ບໍ່ຂະຫຍາຍອອກ), ການເພີກນິມິດຍ່ອມບໍ່ມີ, ຊານເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ເປັນບາດຖານ (ປາດະກະ) ແຫ່ງອະພິນຍา ຫຼືນິໂຣດສະມາບັດ, ແຕ່ເປັນບາດຖານແຫ່ງວິປັດສະນາ, ເປັນບາດຖານແຫ່ງວັດຕະ ແລະເປັນທາງເຂົ້າເຖິງພົບ (ພະວົກກະມະນະ). ສ່ວນນິມິດຂອງກະສິນຊານທັງຫຼາຍ ທີ່ກ່າວວ່າ 'ມະຫັກຄະຕະ' ຍ່ອມຈະເລີນ (ຂະຫຍາຍອອກ), ການເພີກນິມິດຍ່ອມມີ, ການກ້າວລ່ວງ (ສະມະຕິກກະມະ) ຍ່ອມມີ, ແລະເປັນບາດຖານແຫ່ງອະພິນຍา, ເປັນບາດຖານແຫ່ງນິໂຣດ, ເປັນບາດຖານແຫ່ງວັດຕະ ແລະເປັນທາງເຂົ້າເຖິງພົບ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ທຳເຫຼົ່ານີ້ຈຶ່ງມີເນື້ອຄວາມຕ່າງກັນ ແລະມີພະຍັນຊະນະຕ່າງກັນ ໂດຍຊື່ວ່າ 'ອັບປະມານ' ແລະ 'ມະຫັກຄະຕະ' ດັ່ງນີ້.

๒๓๒. อิทานิ มหคฺคตสมาปตฺติโต นีหริตฺวา ภวูปปตฺติการณํ ทสฺเสนฺโต จตสฺโส โข อิมาติอาทิมาห. ปริตฺตาภาติ ผริตฺวา ชานนฺตสฺส อยมาโภโค อตฺถิ, ปริตฺตาเภสุ ปน เทเวสุ นิพฺพตฺติการณํ ฌานํ ภาเวนฺโต เอวํ วุตฺโต. เอส นโย สพฺพตฺถ. ปริตฺตาภา สิยา สํกิลิฏฺฐาภา โหนฺติ สิยา ปริสุทฺธาภา, อปฺปมาณาภา สิยา สํกิลิฏฺฐาภา โหนฺติ สิยา ปริสุทฺธาภา. กถํ? สุปฺปมตฺเต วา สราวมตฺเต วา กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา ปญฺจหากาเรหิ อาจิณฺณวสิภาโว ปจฺจนีกธมฺมานํ สุฏฺฐุ อปริโสธิตตฺตา ทุพฺพลเมว สมาปตฺตึ วฬญฺชิตฺวา อปฺปคุณชฺฌาเน ฐิโต กาลํ กตฺวา ปริตฺตาเภสุ นิพฺพตฺตติ, วณฺโณ ปนสฺส ปริตฺโต เจว โหติ สํกิลิฏฺโฐ จ. ปญฺจหิ ปนากาเรหิ อาจิณฺณวสิภาโว ปจฺจนีกธมฺมานํ สุฏฺฐุ ปริโสธิตตฺตา สุวิสุทฺธํ สมาปตฺตึ วฬญฺชิตฺวา ปคุณชฺฌาเน ฐิโต กาลํ กตฺวา ปริตฺตาเภสุ นิพฺพตฺตติ, วณฺโณ ปนสฺส ปริตฺโต เจว โหติ ปริสุทฺโธ จ. เอวํ ปริตฺตาภา สิยา สํกิลิฏฺฐาภา โหนฺติ สิยา ปริสุทฺธาภา. กสิเณ ปน วิปุลปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา ปญฺจหากาเรหิ อาจิณฺณวสิภาโวติ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว เวทิตพฺพํ. เอวํ อปฺปมาณาภา สิยา สํกิลิฏฺฐาภา โหนฺติ สิยา ปริสุทฺธาภาติ.

໒໓໒. ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງເຫດແຫ່ງການເຂົ້າເຖິງພົບ ໂດຍນຳອອກຈາກມະຫັກຄະຕະສະມາບັດ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'catasso kho imā' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'parittābhā' (ມີລັດສະໝີໜ້ອຍ) ຄື ຄວາມໃສ່ໃຈນີ້ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ທີ່ແຜ່ໄປແລ້ວຮູ້ຢູ່, ແຕ່ຄຳນີ້ກ່າວໝາຍເຖິງ ຜູ້ຈະເລີນຊານອັນເປັນເຫດໃຫ້ບັງເກີດໃນໝູ່ເທວະດາຊັ້ນປະຣິດຕາພາ. ວິທີນີ້ ເປັນເໝືອນກັນໃນທຸກບ່ອນ. ພວກເທວະດາຊັ້ນປະຣິດຕາພາ ບາງພວກມີລັດສະໝີເສົ້າໝອງ, ບາງພວກມີລັດສະໝີຜ່ອງໃສ; ພວກເທວະດາຊັ້ນອັບປະມານາພາ ບາງພວກມີລັດສະໝີເສົ້າໝອງ, ບາງພວກມີລັດສະໝີຜ່ອງໃສ. ເປັນແນວໃດ? ບຸກຄົນບາງຄົນໃນໂລກນີ້ ເຮັດກະສິນບໍລິກຳໃນທີ່ອັນມີປະມານເທົ່າກະດົງ ຫຼືເທົ່າຖາດ ແລ້ວເຮັດສະມາບັດໃຫ້ບັງເກີດ, ເປັນຜູ້ມີຄວາມຊຳນານ (ວະສີບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ) ດ້ວຍອາການ ໕ ຢ່າງ, ແຕ່ເພາະບໍ່ໄດ້ຊຳຮະລ້າງທຳອັນເປັນປະຕິປັກ (ນີວອນ) ໃຫ້ດີ, ຈຶ່ງເສບສະມາບັດອັນອ່ອນແອ, ຕັ້ງຢູ່ໃນຊານອັນບໍ່ຄ່ອງແຄ້ວ ເຮັດກາລະ (ຕາຍ) ແລ້ວ ຍ່ອມບັງເກີດໃນໝູ່ເທວະດາຊັ້ນປະຣິດຕາພາ, ຜິວພັນຂອງເທວະດານັ້ນ ຍ່ອມມີປະມານໜ້ອຍ ແລະເສົ້າໝອງ. ສ່ວນບຸກຄົນອີກຄົນໜຶ່ງ ມີຄວາມຊຳນານດ້ວຍອາການ ໕ ຢ່າງ, ເພາະຊຳຮະລ້າງທຳອັນເປັນປະຕິປັກໃຫ້ດີແລ້ວ, ຈຶ່ງເສບສະມາບັດອັນບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ, ຕັ້ງຢູ່ໃນຊານອັນຄ່ອງແຄ້ວ ເຮັດກາລະແລ້ວ ຍ່ອມບັງເກີດໃນໝູ່ເທວະດາຊັ້ນປະຣິດຕາພາ, ແຕ່ຜິວພັນຂອງເທວະດານັ້ນ ຍ່ອມມີປະມານໜ້ອຍ ແລະຜ່ອງໃສ. ຢ່າງນີ້ ພວກເທວະດາຊັ້ນປະຣິດຕາພາ ບາງພວກຈຶ່ງມີລັດສະໝີເສົ້າໝອງ, ບາງພວກມີລັດສະໝີຜ່ອງໃສ. ສ່ວນໃນກະສິນ ບຸກຄົນເຮັດບໍລິກຳອັນກວ້າງຂວາງ ແລ້ວເຮັດສະມາບັດໃຫ້ບັງເກີດ ມີຄວາມຊຳນານດ້ວຍອາການ ໕ ຢ່າງ... ຂໍ້ຄວາມທັງໝົດເພິ່ງຊາບໂດຍທຳນອງດຽວກັບທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ້ວ. ຢ່າງນີ້ ພວກເທວະດາຊັ້ນອັບປະມານາພາ ບາງພວກຈຶ່ງມີລັດສະໝີເສົ້າໝອງ, ບາງພວກມີລັດສະໝີຜ່ອງໃສ ດັ່ງນີ້.

วณฺณนานตฺตนฺติ [Pg.144] สรีรวณฺณสฺส นานตฺตํ. โน จ อาภานานตฺตนฺติ อาโลเก นานตฺตํ น ปญฺญายติ. อจฺจินานตฺตนฺติ ทีฆรสฺสอณุถูลวเสน อจฺจิยา นานตฺตํ.

ຄຳວ່າ 'vaṇṇanānattaṃ' (ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຜິວພັນ) ຄື ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຜິວພັນຂອງຮ່າງກາຍ. ຄຳວ່າ 'no ca ābhānānattaṃ' (ແຕ່ບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງລັດສະໝີ) ຄື ຄວາມຕ່າງກັນໃນແສງສະຫວ່າງ ຍ່ອມບໍ່ປາກົດ. ຄຳວ່າ 'accinānattaṃ' (ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງແປວໄຟ) ຄື ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງແປວໄຟ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍາວ ຄວາມສັ້ນ ຄວາມນ້ອຍ ແລະຄວາມໃຫຍ່.

ยตฺถ ยตฺถาติ อุยฺยานวิมานกปฺปรุกฺขนทีตีรโปกฺขรณีตีเรสุ ยตฺถ ยตฺถ. อภินิวิสนฺตีติ วสนฺติ. อภิรมนฺตีติ รมนฺติ น อุกฺกณฺฐนฺติ. กาเชนาติ ยาคุภตฺตเตลผาณิตมจฺฉมํสกาเชสุ เยน เกนจิ กาเชน. ‘‘กาเจนาติ’’ปิ ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ. ปิฏเกนาติ ปจฺฉิยา. ตตฺถ ตตฺเถวาติ สปฺปิมธุผาณิตาทีนํ สุลภฏฺฐานโต โลณปูติมจฺฉาทีนํ อุสฺสนฺนฏฺฐานํ นีตา ‘‘ปุพฺเพ อมฺหากํ วสนฏฺฐานํ ผาสุกํ, ตตฺถ สุขํ วสิมฺหา, อิธ โลณํ วา โน พาธติ ปูติมจฺฉคนฺโธ วา สีสโรคํ อุปฺปาเทตี’’ติ เอวํ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา ตตฺถ ตตฺเถว รมนฺติ.

ຄຳວ່າ 'yattha yattha' (ໃນບ່ອນໃດໆ) ຄື ໃນບ່ອນໃດໆ ເຊັ່ນ: ໃນສວນ, ວິມານ, ຕົ້ນກັລປະພຶກ, ຝັ່ງແມ່ນ້ຳ ແລະຝັ່ງສະໂບກຂະຣະນີ. ຄຳວ່າ 'abhinivisanti' (ເຂົ້າໄປອາໄສຢູ່) ຄື ຢູ່ອາໄສ. ຄຳວ່າ 'abhiramanti' (ຍິນດີຍິ່ງ) ຄື ຍິນດີ ບໍ່ເບື່ອໜ່າຍ. ຄຳວ່າ 'kājenāti' (ດ້ວຍຄານຫາບ) ຄື ດ້ວຍຄານຫາບໃດໜຶ່ງ ໃນບັນດາຄານຫາບຢາຄູ, ເຂົ້າ, ນ້ຳມັນ, ນ້ຳອ້ອຍ, ປາ ແລະຊີ້ນ. ມີບົດຮຽນວ່າ 'kācenā' ກໍມີ, ເນື້ອຄວາມກໍຄືກັນນີ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'piṭakena' (ດ້ວຍກະຕ່າ) ຄື ດ້ວຍຕະກ້າ. ຄຳວ່າ 'tattha tattheva' (ໃນບ່ອນນັ້ນໆ ເອງ) ຄື ພວກແມງວັນທີ່ຖືກນຳໄປຈາກບ່ອນທີ່ມີເນີຍໃສ, น້ຳເຜິ້ງ ແລະນ້ຳອ້ອຍ ເປັນຕົ້ນ ອັນຫາໄດ້ງ່າຍ ໄປສູ່ບ່ອນທີ່ມີປາເຄັມ ແລະປາເນົ່າ ເປັນຕົ້ນ ອັນມີຢູ່ຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ໃນກ່ອນ ທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພວກເຮົາສະບາຍດີ, ພວກເຮົາໄດ້ຢູ່ຢ່າງມີຄວາມສຸກໃນບ່ອນນັ້ນ, ແຕ່ໃນບ່ອນນີ້ ເກືອກໍດີ ບຽດບຽນພວກເຮົາ, ກິ່ນປາເນົ່າກໍດີ ບຽດບຽນພວກເຮົາ ເຮັດໃຫ້ເກີດໂລກເຈັບຫົວ', ແລ້ວຍ່ອມຍິນດີໃນບ່ອນນັ້ນໆ ເອງ.

๒๓๔. อาภาติ อาภาสมฺปนฺนา. ตทงฺเคนาติ ตสฺสา ภวูปปตฺติยา องฺเคน, ภวูปปตฺติการเณนาติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ การณํ ปุจฺฉนฺโต โก นุ โข, ภนฺเตติอาทิมาห.

໒໓໔. ຄຳວ່າ 'ābhā' (ມີລັດສະໝີ) ຄື ເປັນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍລັດສະໝີ. ຄຳວ່າ 'tadaṅgena' (ດ້ວຍອົງຄະນັ້ນ) ຄື ດ້ວຍອົງຄະແຫ່ງການເຂົ້າເຖິງພົບນັ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍເຫດແຫ່ງການເຂົ້າເຖິງພົບ. ບັດນີ້ ພຣະສະພິຍະເຖຣະ ເມື່ອຈະຖາມເຖິງເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ko nu kho, bhante' ເປັນຕົ້ນ.

กายทุฏฺฐุลฺลนฺติ กายาลสิยภาโว. ฌายโตติ ชลโต.

ຄຳວ່າ 'kāyaduṭṭhullaṃ' (ຄວາມຊົ່ວຫຍາບແຫ່ງກາຍ) ຄື ຄວາມກຽດຄ້ານແຫ່ງກາຍ. ຄຳວ່າ 'jhāyato' (ເມື່ອເພັ່ງຢູ່) ຄື ເມື່ອຮຸ່ງເຮືອງຢູ່ (ຂອງຕະກຽງ).

๒๓๕. ทีฆรตฺตํ โข เมติ เถโร กิร ปารมิโย ปูเรนฺโต อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา นิรนฺตรํ ตีณิ อตฺตภาวสตานิ พฺรหฺมโลเก ปฏิลภิ, ตํ สนฺธาเยตํ อาห. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

໒໓໕. ຄຳວ່າ 'dīgharattaṃ kho me' (ຂ້າພະເຈົ້າ... ຕະຫຼອດການລະນານ) ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະເຖຣະ ເມື່ອບຳເພັນບາຣະມີທັງຫຼາຍ ໄດ້ບວດເປັນຣືສີ ແລ້ວເຮັດສະມາບັດໃຫ້ບັງເກີດ ໄດ້ສະເຫວີຍກຳເນີດໃນພົມມະໂລກ ຕິດຕໍ່ກັນຕະຫຼອດ ໓໐໐ ອັດຕະພາບ, ພຣະເຖຣະກ່າວຄຳນີ້ ໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ. ສົມຈິງດັ່ງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘อโวกิณฺณํ ตีณิ สตํ, ยํ ปพฺพชึ อิสิปพฺพชฺชํ;

อสงฺขตํ คเวสนฺโต, ปุพฺเพ สญฺจริตํ มม’’นฺติ.

'ຂ້າພະເຈົ້າແສຫວງຫາພຣະນິພານ (ອະສັງຂະຕະ) ໄດ້ບວດເປັນຣືສີ ບໍ່ປົນເປ (ດ້ວຍຄວາມເປັນຄະລຶຫັດ) ຕະຫຼອດ ໓໐໐ ຊາດ, ນັ້ນເປັນຄວາມປະພຶດໃນກ່ອນຂອງຂ້າພະເຈົ້າ' ດັ່ງນີ້.

เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາມັດຊິມະనికາຍ ຊື່ປປັນຈະສູທະນີ

อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອະນຸຣຸດທະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๘. อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา

໘. การອະທິບາຍອຸປັກກິເລສະສູດ

๒๓๖. เอวํ เม สุตนฺติ อุปกฺกิเลสสุตฺตํ. ตตฺถ เอตทโวจาติ เนว เภทาธิปฺปาเยน น ปิยกมฺยตาย, อถ ขฺวาสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิเม ภิกฺขู [Pg.145] มม วจนํ คเหตฺวา น โอรมิสฺสนฺติ, พุทฺธา จ นาม หิตานุกมฺปกา, อทฺธา เนสํ ภควา เอกํ การณํ กเถสฺสติ, ตํ สุตฺวา เอเต โอรมิสฺสนฺติ, ตโต เตสํ ผาสุวิหาโร ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา เอตํ ‘‘อิธ, ภนฺเต’’ติอาทิวจนมโวจ. มา ภณฺฑนนฺติอาทีสุ ‘‘อกตฺถา’’ติ ปาฐเสสํ คเหตฺวา ‘‘มา ภณฺฑนํ อกตฺถา’’ติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญตโรติ โส กิร ภิกฺขุ ภควโต อตฺถกาโม, อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย – ‘‘อิเม ภิกฺขู โกธาภิภูตา สตฺถุ วจนํ น คณฺหนฺติ, มา ภควา เอเต โอวทนฺโต กิลมี’’ติ, ตสฺมา เอวมาห.

໒໓໖. ພຣະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'evaṃ me sutaṃ' ນີ້ ຊື່ອຸປັກກິເລສະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'etadavoca' (ໄດ້ກ່າວຄຳນີ້) ຄື ພຣະພິກຂຸ (ຜູ້ບໍ່ປາກົດຊື່) ນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ກ່າວດ້ວຍຄວາມປະສົງຈະໃຫ້ແຕກແຍກກັນ ແລະບໍ່ໄດ້ກ່າວດ້ວຍຄວາມຮັກໃຄ່, ແຕ່ເພາະພິກຂຸນັ້ນມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ ຮັບເອົາຄຳເວົ້າຂອງເຮົາແລ້ວ ຍັງບໍ່ຍອມຢຸດເຊົາ, ແຕ່ຂຶ້ນຊື່ວ່າ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຊົງມີຄວາມອະນຸເຄາະເກື້ອກູນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈັກຊົງສະແດງເຫດຜົນຢ່າງໜຶ່ງແກ່ພວກເຂົາຢ່າງແນ່ນອນ, ພວກເຂົາໄດ້ຟັງເຫດຜົນນັ້ນແລ້ວ ຈັກຍອມຢຸດເຊົາ, ຈາກນັ້ນ ຄວາມຢູ່ເປັນສຸກຈັກມີແກ່ພວກເຂົາ', ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳວ່າ 'idha, bhante' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳວ່າ 'mā bhaṇḍanaṃ' ເປັນຕົ້ນ ເພິ່ງຊາບບົດທີ່ເຫຼືອວ່າ 'akatthā' (ຢ່າໄດ້ເຮັດແລ້ວ) ແລ້ວεຫັນເນື້ອຄວາມວ່າ 'mā bhaṇḍanaṃ akatthā' (ພວກທ່ານຢ່າໄດ້ທຳການທະເລາະວິວາດກັນເລີຍ). ຄຳວ່າ 'aññataro' (ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ) ໄດ້ຍິນວ່າ ພິກຂຸຮູບນັ້ນ ເປັນຜູ້ຫວັງປະໂຫຍດແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ຄວາມປະສົງຂອງພິກຂຸນັ້ນມີດັ່ງນີ້ວ່າ 'ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ ຖືກຄວາມໂກດຄອບງຳແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ຮັບເອົາພຣະດຳຣັດຂອງພຣະສາດສະດາ, ຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຢ່າໄດ້ຊົງລຳບາກໃນການສັ່ງສອນພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ເລີຍ', ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນັ້ນ.

ปิณฺฑาย ปาวิสีติ น เกวลํ ปาวิสิ, เยนปิ ชเนน น ทิฏฺโฐ, โส มํ ปสฺสตูติปิ อธิฏฺฐาสิ. กิมตฺถํ อธิฏฺฐาสีติ? เตสํ ภิกฺขูนํ ทมนตฺถํ. ภควา หิ ตทา ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต ‘‘ปุถุสทฺโท สมชโน’’ติอาทิคาถา ภาสิตฺวา โกสมฺพิโต พาลกโลณการคามํ คโต. ตโต ปาจีนวํสทายํ, ตโต ปาลิเลยฺยกวนสณฺฑํ คนฺตฺวา ปาลิเลยฺยหตฺถินาเคน อุปฏฺฐหิยมาโน เตมาสํ วสิ. นครวาสิโนปิ – ‘‘สตฺถา วิหารํ คโต, คจฺฉาม ธมฺมสฺสวนายา’’ติ คนฺธปุปฺผหตฺถา วิหารํ คนฺตฺวา ‘‘กหํ, ภนฺเต, สตฺถา’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘กหํ ตุมฺเห สตฺถารํ ทกฺขถ, สตฺถา ‘อิเม ภิกฺขู สมคฺเค กริสฺสามี’ติ อาคโต, สมคฺเค กาตุํ อสกฺโกนฺโต นิกฺขมิตฺวา คโต’’ติ. ‘‘มยํ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ ทตฺวา สตฺถารํ อาเนตุํ น สกฺโกม, โส โน อยาจิโต สยเมว อาคโต, มยํ อิเม ภิกฺขู นิสฺสาย สตฺถุ สมฺมุขา ธมฺมกถํ โสตุํ น ลภิมฺหา. อิเม สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตา, ตสฺมิมฺปิ สามคฺคึ กโรนฺเต สมคฺคา น ชาตา, กสฺสาญฺญสฺส วจนํ กริสฺสนฺติ. อลํ น อิเมสํ ภิกฺขา ทาตพฺพา’’ติ สกลนคเร ทณฺฑํ ฐปยึสุ. เต ปุนทิวเส สกลนครํ ปิณฺฑาย จริตฺวา กฏจฺฉุมตฺตมฺปิ ภิกฺขํ อลภิตฺวา วิหารํ อาคมํสุ. อุปาสกาปิ เต ปุน อาหํสุ – ‘‘ยาว สตฺถารํ น ขมาเปถ, ตาว โว ตเมว ทณฺฑกมฺม’’นฺติ. เต ‘‘สตฺถารํ ขมาเปสฺสามา’’ติ ภควติ สาวตฺถิยํ อนุปฺปตฺเต ตตฺถ อคมํสุ. สตฺถา เตสํ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ เทเสสีติ อยเมตฺถ ปาฬิมุตฺตกกถา.

ຄຳວ່າ 'piṇḍāya pāvisi' (ສະເດັດເຂົ້າໄປບິນທະບາດ) ຄື ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ສະເດັດເຂົ້າໄປເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຊົງອະທິຖານວ່າ 'ຄົນໃດທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ເຫັນເຮົາ, ຂໍໃຫ້ຄົນນັ້ນຈົ່ງໄດ້ເຫັນເຮົາ'. ຊົງອະທິຖານເພື່ອປະໂຫຍດຫຍັງ? ເພື່ອຊົງທໍຣະມານ (ສັ່ງສອນ) ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ສະເດັດກັບຈາກບິນທະບາດແລ້ວ ຊົງສະແດງຄາຖາທີ່ມີຄຳວ່າ 'puthusaddo samajano' ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວສະເດັດຈາກກຸງໂກສັມພີ ໄປສູ່ບ້ານພານັກໂລນກາຣະ. ຈາກນັ້ນ ສະເດັດໄປສູ່ປ່າປາຈີນວັນສະມິຄະທາຍະ, ຈາກນັ້ນ ສະເດັດໄປສູ່ປ່າຮົກຊັ່ງປາລິເລຍຍະກະ ແລ້ວຊົງໄດ້ຮັບການບຳຣຸງອຸປະຖາກຈາກຊ້າງປາລິເລຍຍະກະ ຕະຫຼອດໄຕມາດ (໓ ເດືອນ). ຝ່າຍຊາວເມືອງທັງຫຼາຍຄິດວ່າ 'ພຣະສາດສະດາສະເດັດໄປຈາກວິຫານແລ້ວ, ພວກ ເຮົາຈົ່ງໄປຟັງທຳກັນເຖີດ' ຈຶ່ງຖືດອກໄມ້ ແລະຂອງຫອມໄປສູ່ວິຫານ ແລ້ວຖາມວ່າ 'ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພຣະສາດສະດາປະທັບຢູ່ໃສ?'. ພິກຂຸທັງຫຼາຍຕອບວ່າ 'ພວກທ່ານຈັກເຫັນພຣະສາດສະດາໄດ້ແນວໃດ, ພຣະສາດສະດາສະເດັດມາດ້ວຍຊົງດຳຣິວ່າ "ເຮົາຈັກເຮັດໃຫ້ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ສາມັກຄີກັນ", ແຕ່ເມື່ອບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ສາມັກຄີກັນໄດ້ ຈຶ່ງສະເດັດຫຼີກໄປແລ້ວ'. ຊາວເມືອງທັງຫຼາຍຈຶ່ງປຶກສາກັນວ່າ 'ພວກ ເຮົາເຖິງຈະສະຫຼະຊັບເປັນຮ້ອຍເປັນພັນ ກໍບໍ່ສາມາດນິມົນພຣະສາດສະດາມาໄດ້, ແຕ່ພຣະອົງສະເດັດມາເອງໂດຍທີ່ພວກເຮົາບໍ່ໄດ້ນິມົນ, ພວກ ເຮົາອາໄສພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຟັງທຳມະກະຖາໃນສຳນັກຂອງພຣະສາດສະດາ. ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ບວດອຸທິດຕໍ່ພຣະສາດສະດາ, ແຕ່ເມື່ອພຣະອົງຊົງເຮັດຄວາມສາມັກຄີໃຫ້ ກໍຍັງບໍ່ສາມັກຄີກັນ, ແລ້ວພວກເຂົາຈັກເຊື່ອຟັງຄຳເວົ້າຂອງໃຜອື່ນອີກ. ພໍກັນທີ ພວກ ເຮົາບໍ່ຄວນຖວາຍບິນທະບາດແກ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້' ແລ້ວໄດ້ກຳນົດໂທດປັບໃໝ (ທັນດະກຳ) ໄວ້ທົ່ວທັງເມືອງ. ໃນວັນຕໍ່ມາ ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນເຂົ້າໄປບິນທະບາດທົ່ວທັງເມືອງ ແຕ່ບໍ່ໄດ້ອາຫານແມ່ນແຕ່ບ່ວງດຽວ ຈຶ່ງກັບຄືນສູ່ວິຫານ. ພວກອຸປາສົກທັງຫຼາຍກໍກ່າວແກ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນອີກວ່າ 'yāva satthāraṃ na khamāpetha, tāva vo tameva daṇḍakamma' (ຕາບໃດທີ່ພວກທ່ານຍັງບໍ່ທັນຂໍຂະມາພຣະສາດສະດາ, ຕາບນັ້ນ ທັນດະກຳນັ້ນກໍຈັກມີແກ່ພວກທ່ານຢູ່ຄືເກົ່າ). ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນຄິດວ່າ 'ພວກເຮົາຈັກຂໍຂະມາພຣະສາດສະດາ' ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດເຖິງກຸງສາວັດຖີໂດຍລຳດັບ ຈຶ່ງໄດ້ໄປທີ່ນັ້ນ. ພຣະສາດສະດາໄດ້ຊົງສະແດງອະທິປະເຕຍຍະວັດຖຸ (ເຫດແຫ່ງການແຕກແຍກ) ໑໘ ປະການ ແກ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ. ນີ້ເປັນເລື່ອງນອກພຣະບາລີ (ປາລິມຸດຕະກະກະຖາ) ໃນເລື່ອງນີ້.

๒๓๗. อิทานิ ปุถุสทฺโทติอาทิคาถาสุ ปุถุ มหาสทฺโท อสฺสาติ ปุถุสทฺโท. สมชโนติ สมาโน เอกสทิโส ชโน, สพฺโพวายํ ภณฺฑนการกชโน [Pg.146] สมนฺตโต สทฺทนิจฺฉรเณน ปุถุสทฺโท เจว สทิโส จาติ วุตฺตํ โหติ. น พาโล โกจิ มญฺญถาติ ตตฺร โกจิ เอโกปิ อหํ พาโลติ น มญฺญติ, สพฺเพปิ ปณฺฑิตมานิโนเยว. นาญฺญํ ภิยฺโย อมญฺญรุนฺติ โกจิ เอโกปิ อหํ พาโลติ น จ มญฺญิ, ภิยฺโย จ สงฺฆสฺมึ ภิชฺชมาเน อญฺญมฺปิ เอกํ ‘‘มยฺหํ การณา สงฺโฆ ภิชฺชตี’’ติ อิทํ การณํ น มญฺญีติ อตฺโถ.

໒໓໗. ບັດນີ້ ໃນຄາຖາທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ 'puthusaddo' ເປັນຕົ້ນ, ບຸກຄົນໃດມີສຽງດັງກ້ອງໃຫຍ່ໂຕ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'puthusaddo' (ມີສຽງດັງກ້ອງ). ຄຳວ່າ 'samajano' (ຄົນສະເໝີກັນ) ຄື ຄົນຜູ້ສະເໝີກັນ ເປັນແບບດຽວກັນ, ອະທິບາຍວ່າ ພວກຄົນຜູ້ກໍ່ການທະເລາະວິວາດກັນທັງໝົດນີ້ ເພາະເປັ່ງສຽງອອກມາໂດຍຮອບ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີສຽງດັງກ້ອງ ແລະມີຄວາມສະເໝີກັນ (ໃນການທະເລາະ). ຄຳວ່າ 'na bālo koci maññatha' (ບໍ່ມີໃຜເລີຍທີ່ຄິດວ່າຕົນເປັນຄົນພານ) ຄື ໃນໝູ່ຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີໃຜແມ່ນແຕ່ຄົນດຽວທີ່ຄິດວ່າ 'ເຮົາເປັນຄົນພານ', ທຸກຄົນລ້ວນແຕ່ສຳຄັນຕົນວ່າເປັນບັນດິດທັງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'nāññaṃ bhiyyo amaññaruṃ' (ແລະບໍ່ໄດ້ຄິດເຖິງເຫດຜົນອື່ນໃຫ້ຍິ່ງໄປກວ່ານີ້) ຄື ບໍ່ມີໃຜແມ່ນແຕ່ຄົນດຽວທີ່ຄິດວ່າ 'ເຮົາເປັນຄົນພານ' ແລະຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ ເມື່ອສົງແຕກແຍກກັນ ກໍບໍ່ໄດ້ຄິດເຖິງເຫດຜົນອື່ນອີກຢ່າງໜຶ່ງວ່າ 'ເພາະເຫດແຫ່ງເຮົາ ສົງຈຶ່ງແຕກແຍກກັນ' ດັ່ງນີ້.

ปริมุฏฺฐาติ มุฏฺฐสฺสติโน. วาจาโคจรภาณิโนติ ราการสฺส รสฺสาเทโส กโต; วาจาโคจราว, น สติปฏฺฐานโคจรา, ภาณิโน จ, กถํ ภาณิโน? ยาวิจฺฉนฺติ มุขายามํ, ยาว มุขํ ปสาเรตุํ อิจฺฉนฺติ, ตาว ปสาเรตฺวา ภาณิโน, เอโกปิ สงฺฆคารเวน มุขสงฺโกจนํ น กโรตีติ อตฺโถ. เยน นีตาติ เยน กลเหน อิมํ นิลฺลชฺชภาวํ นีตา. น ตํ วิทู น ตํ ชานนฺติ ‘‘เอวํ สาทีนโว อย’’นฺติ.

ຄຳວ່າ 'parimuṭṭhā' (ຜູ້ມີສະຕິຫຼົງລືມ) ຄື ຜູ້ມີສະຕິປ່ອຍປະລະເລີຍ. ຄຳວ່າ 'vācāgocarabhāṇino' (ຜູ້ມີວາຈາເປັນໂຄຈອນ ມັກເວົ້າ) ມີການເຮັດຣະອັກສອນໃຫ້ເປັນຣັດສະ (ສຽງສັ້ນ); ຄື ມີວາຈາເປັນໂຄຈອນເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີສະຕິປັດຖານເປັນໂຄຈອນ, ແລະເປັນຜູ້ມັກເວົ້າ, ມັກເວົ້າແນວໃດ? ຄື 'yāvicchanti mukhāyāmaṃ' ພວກເຂົາປາດຖະໜາຈະອ້າປາກກວ້າງເທົ່າໃດ ກໍອ້າປາກເວົ້າເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີໃຜແມ່ນແຕ່ຄົນດຽວທີ່ເຮັດການສະຫງວນປາກ (ຫຸບປາກ) ດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບໃນສົງເລີຍ. ຄຳວ່າ 'yena nītā' (ຖືກນຳໄປດ້ວຍເຫດໃດ) ຄື ຖືກນຳໄປສູ່ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມລະອາຍນີ້ ດ້ວຍການທະເລາະວິວາດໃດ. ຄຳວ່າ 'na taṃ vidū' (ພວກເຂົາບໍ່ຮູ້ເຫດນັ້ນ) ຄື ພວກເຂົາບໍ່ຮູ້ວ່າ 'ການທະເລາະວິວາດນີ້ ມີໂທດຢ່າງນີ້'.

เย จ ตํ อุปนยฺหนฺตีติ ตํ อกฺโกจฺฉิ มนฺติอาทิกํ อาการํ เย อุปนยฺหนฺติ. สนนฺตโนติ โปราโณ.

ຄຳວ່າ 'ye ca taṃ upanayhanti' (ສ່ວນຊົນເຫຼົ່າໃດ ຜູກເວນນັ້ນໄວ້) ຄື ຊົນເຫຼົ່າໃດຜູກເວນດ້ວຍອາການມີຄຳວ່າ 'ມັນໄດ້ດ່າເຮົາ' ເປັນຕົ້ນ ໄວ້ຢ່າງສະໝ່ຳສະເໝີ. ຄຳວ່າ 'sanantano' (ເປັນຂອງເກົ່າ) ຄື ເປັນຂອງບູຮານ.

ปเรติ ปณฺฑิเต ฐเปตฺวา ตโต อญฺเญ ภณฺฑนการกา ปเร นาม. เต เอตฺถ สงฺฆมชฺเฌ กลหํ กโรนฺตา ‘‘มยํ ยมามเส อุปยมาม นสฺสาม สตตํ สมิตํ มจฺจุสนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ น ชานนฺติ. เย จ ตตฺถ วิชานนฺตีติ เย จ ตตฺถ ปณฺฑิตา ‘‘มยํ มจฺจุโน สมีปํ คจฺฉามา’’ติ วิชานนฺติ. ตโต สมฺมนฺติ เมธคาติ เอวญฺหิ เต ชานนฺตา โยนิโสมนสิการํ อุปฺปาเทตฺวา เมธคานํ กลหานํ วูปสมาย ปฏิปชฺชนฺติ.

ຄຳວ່າ 'pare' (ຄົນອື່ນ) ຄື ຍົກເວັ້ນບັນດິດທັງຫຼາຍເສຍ ຄົນອື່ນໆ ທີ່ກໍ່ການທະເລາະວິວາດກັນ ຊື່ວ່າ 'ຄົນອື່ນ'. ຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອທຳການທະເລາະວິວາດກັນໃນທ່າມກາງສົງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ຮູ້ວ່າ 'ພວກເຮົາກຳລັງຈະຕາຍ (ຍະມາມະ) ຄື ກຳລັງເຂົ້າເຖິງພິນາດ ແລະກຳລັງເດີນທາງໄປສູ່ສຳນັກຂອງມັດຈຸຣາດ ຢູ່ຕະຫຼອດເວລາ'. ຄຳວ່າ 'ye ca tattha vijānanti' (ສ່ວນຊົນເຫຼົ່າໃດໃນໝູ່ນັ້ນ ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງ) ຄື ບັນດິດທັງຫຼາຍເຫຼົ່າໃດໃນໝູ່ຄົນນັ້ນ ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງວ່າ 'ພວກເຮົາກຳລັງເດີນທາງໄປສູ່ສຳນັກຂອງມັດຈຸຣາດ'. ຄຳວ່າ 'tato sammanti medhagā' (ເພາະເຫດນັ້ນ ການທະເລາະວິວາດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມສະຫງົບລົງ) ຄື ເພາະວ່າ ເມື່ອບັນດິດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນຮູ້ຢູ່ຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງເຮັດໂຍນິໂສມະນະສິການໃຫ້ບັງເກີດ ແລ້ວປະຕິບັດເພື່ອຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງການທະເລາະວິວາດທັງຫຼາຍ.

อฏฺฐิจฺฉินฺนาติ อยํ คาถา ชาตเก (ชา. ๑.๙.๑๖) อาคตา, พฺรหฺมทตฺตญฺจ ทีฆาวุกุมารญฺจ สนฺธาย วุตฺตา. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เตสมฺปิ ตถา ปวตฺตเวรานํ โหติ สงฺคติ, กสฺมา ตุมฺหากํ น โหติ, เยสํ โว เนว มาตาปิตูนํ อฏฺฐีนิ ฉินฺนานิ, น ปาณา หฏา น ควาสฺสธนานิ หฏานีติ.

ຄາຖາທີ່ມີຄຳວ່າ 'aṭṭhicchinnā' (ຜູ້ຖືກຕັດກະດູກ) ນີ້ ມາໃນຊາດົກ (ຂຸ.ຊາ. ໑/໙/໑໖) ຊົງg່າວໝາຍເຖິງ ພຣະເຈົ້າພຣົມມະທັດ ແລະທີຄາວຸກຸມານ. ເນື້ອຄວາມໃນຄາຖາຮູ້ນີ້ມີດັ່ງນີ້: 'ຄວາມພ້ອມພຽງ (ຄວາມສະໝານໄມຕີ) ຍັງມີໄດ້ແມ່ນແຕ່ແກ່ຊົນεຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ມີເວນຕໍ່ກັນຢ່າງນັ້ນ, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງບໍ່ມີແກ່ພວກທ່ານ ເພາະກະດູກແຫ່ງມານດາບິດາຂອງພວກທ່ານ ກໍບໍ່ໄດ້ຖືກຕັດ, ຊີວິດກໍບໍ່ໄດ້ຖືກຊ່ວງຊິງ, ທັງຝູງງົວ ມ້າ ແລະຊັບສົມບັດ ກໍບໍ່ໄດ້ຖືກປຸ້ນຊິງໄປເລີຍ'.

สเจ [Pg.147] ลเภถาติอาทิคาถา ปณฺฑิตสหายสฺส จ พาลสหายสฺส จ วณฺณาวณฺณทีปนตฺถํ วุตฺตา. อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานีติ ปากฏปริสฺสเย จ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสเย จ อภิภวิตฺวา เตน สทฺธึ อตฺตมโน สติมา จเรยฺยาติ.

ຄາຖາທີ່ມີຄຳວ່າ 'sace labhetha' (ຖ້າຫາກໄດ້...) ເປັນຕົ້ນ ຊົງກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງຄຸນ ແລະໂທດແຫ່ງມິດຜູ້ເປັນບັນດິດ ແລະມິດຜູ້ເປັນຄົນພານ. ຄຳວ່າ 'abhibhuyya sabbāni parissayāni' (ຄອບງຳໄພອັນຕະລາຍທັງປວງ) ຄື ຄອບງຳໄພອັນຕະລາຍອັນປາກົດຈະແຈ້ງ (ເຊັ່ນ: ສິງ, ເສືອ) ແລະໄພອັນຕະລາຍອັນປິດບັງ (ເຊັ່ນ: ຣາຄະ, ໂທສະ) ແລ້ວເປັນຜູ້ມີໃຈຍິນດີ ມີສະຕິ ທ່ຽວໄປຮ່ວມກັບມິດນັ້ນ ດັ່ງນີ້.

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตนฺติ ยถา อตฺตโน วิชิตรฏฺฐํ มหาชนกราชา จ อรินฺทมมหาราชา จ ปหาย เอกกา วิจรึสุ, เอวํ วิจเรยฺยาติ อตฺโถ. มาตงฺครญฺเญว นาโคติ มาตงฺโค อรญฺเญ นาโคว. มาตงฺโคติ หตฺถิ วุจฺจติ. นาโคติ มหนฺตาธิวจนเมตํ. ยถา หิ มาตุโปสโก มาตงฺคนาโค อรญฺเญ เอโก จริ, น จ ปาปานิ อกาสิ, ยถา จ ปาลิเลยฺยโก, เอวํ เอโก จเร, น จ ปาปานิ กยิราติ วุตฺตํ โหติ.

ຄຳວ່າ 'rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ' (ເໝືອນພຣະຣາຊາຊົງລະຖິ້ມແວ່ນແຄວ້ນທີ່ຊະນະແລ້ວ) ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ພຣະຣາຊາຜູ້ຊົງຊະນະແວ່ນແຄວ້ນຂອງພຣະອົງ ເຊັ່ນ: ພຣະເຈົ້າມະຫາຊະນົກ ແລະພຣະເຈົ້າອະຣິນທະມະ ຊົງລະຖິ້ມແລ້ວ ສະເດັດທ່ຽວໄປແຕ່ພຣະອົງດຽວຢ່າງໃດ, ກໍເພິ່ງທ່ຽວໄປຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'mātaṅgaraññeva nāgo' (ເໝືອນຊ້າງມາຕັງຄະໃນປ່າ) ຄື ເໝືອນຊ້າງມາຕັງຄະໃນປ່າ. ຄຳວ່າ 'mātaṅgo' ໝາຍເຖິງ ຊ້າງ. ຄຳວ່າ 'nāgo' ນີ້ ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງສິ່ງທີ່ໃຫຍ່ໂຕ. ອະທິບາຍວ່າ ຊ້າງມາຕັງຄະຜູ້ລ້ຽງມານດາ ທ່ຽວໄປໃນປ່າແຕ່ໂຕດຽວຢ່າງໃດ ແລະບໍ່ໄດ້ເຮັດບາບທັງຫຼາຍຢ່າງໃດ, ແລະເໝືອນຊ້າງປາລິເລຍຍະກະຢ່າງໃດ, ກໍເພິ່ງທ່ຽວໄປແຕ່ຜູ້ດຽວຢ່າງນັ້ນ ແລະບໍ່ເພິ່ງເຮັດບາບທັງຫຼາຍ ດັ່ງນີ້.

๒๓๘. พาลกโลณการคาโมติ อุปาลิคหปติสฺส โภคคาโม. เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? คเณ กิรสฺส อาทีนวํ ทิสฺวา เอกวิหารึ ภิกฺขุํ ปสฺสิตุกามตา อุทปาทิ, ตสฺมา สีตาทีหิ ปีฬิโต อุณฺหาทีนิ ปตฺถยมาโน วิย อุปสงฺกมิ. ธมฺมิยา กถายาติ เอกีภาเว อานิสํสปฺปฏิสํยุตฺตาย. เยน ปาจีนวํสทาโย, ตตฺถ กสฺมา อุปสงฺกมิ? กลหการเก กิรสฺส ทิฏฺฐาทีนวตฺตา สมคฺควาสิโน ภิกฺขู ปสฺสิตุกามตา อุทปาทิ, ตสฺมา สีตาทีหิ ปีฬิโต อุณฺหาทีนิ ปตฺถยมาโน วิย ตตฺถ อุปสงฺกมิ. อายสฺมา จ อนุรุทฺโธติอาทิ วุตฺตนยเมว.

໒໓໘. ຄຳວ່າ Bālakaloṇakāragāmoti ໄດ້ແກ່ ໝູ່ບ້ານສ່ວຍຂອງອຸປາລິຄະຫະບໍດີ. ຄຳວ່າ Tenupasaṅkamīti ມີຄຳຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງສະເດັດເຂົ້າໄປຫາ? ໄດ້ຍິນວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງເຫັນໂທດໃນໝູ່ຄະນະ ແລ້ວເກີດຄວາມປະສົງຈະພົບພິກຂຸຜູ້ຢູ່ຜູ້ດຽວ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງສະເດັດເຂົ້າໄປຫາ ປຽບເໝືອນຜູ້ຖືກຄວາມໜາວເປັນຕົ້ນບີບຄັ້ນ ແລ້ວປາດຖະໜາຄວາມອົບອຸ່ນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Dhammiyā kathāyāti ຄື ດ້ວຍວາຈາທີ່ປະກອບດ້ວຍອານິສົງໃນຄວາມເປັນຜູ້ດຽວ. ບ່ອນທີ່ປ່າໄຜ່ຕາເວັນອອກ (Pācīnavaṃsadāyo) ຕັ້ງຢູ່, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງສະເດັດເຂົ້າໄປຫາທີ່ນັ້ນ? ໄດ້ຍິນວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງເຫັນໂທດໃນພວກພິກຂຸຜູ້ມັກວິວາດກັນ ແລ້ວເກີດຄວາມປະສົງຈະພົບພວກພິກຂຸຜູ້ຢູ່ຮ່ວມກັນດ້ວຍຄວາມສາມັກຄີ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງສະເດັດເຂົ້າໄປຫາທີ່ນັ້ນ ປຽບເໝືອນຜູ້ຖືກຄວາມໜາວເປັນຕົ້ນບີບຄັ້ນ ແລ້ວປາດຖະໜາຄວາມອົບອຸ່ນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Āyasmā ca anuruddhoti ເປັນຕົ້ນ ມີນິໄສຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ.

๒๔๑. อตฺถิ ปน โวติ ปจฺฉิมปุจฺฉาย โลกุตฺตรธมฺมํ ปุจฺเฉยฺย. โส ปน เถรานํ นตฺถิ, ตสฺมา ตํ ปุจฺฉิตุํ น ยุตฺตนฺติ ปริกมฺโมภาสํ ปุจฺฉติ. โอภาสญฺเจว สญฺชานามาติ ปริกมฺโมภาสํ สญฺชานาม. ทสฺสนญฺจ รูปานนฺติ ทิพฺพจกฺขุนา รูปทสฺสนญฺจ สญฺชานาม. ตญฺจ นิมิตฺตํ นปฺปฏิวิชฺฌามาติ ตญฺจ การณํ น ชานาม, เยน โน โอภาโส จ รูปทสฺสนญฺจ อนฺตรธายติ.

໒໔໑. ຄຳວ່າ Atthi pana vo ດ້ວຍຄຳຖາມສຸດທ້າຍນີ້ ພະອົງຄວນຈະຖາມເຖິງໂລກຸດຕະຣະທຳ. ແຕ່ໂລກຸດຕະຣະທຳນັ້ນຍັງບໍ່ມີແກ່ພະເຖລະທັງຫຼາຍ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຖາມເຖິງໂລກຸດຕະຣະທຳນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຊົງຖາມເຖິງແສງສະຫວ່າງໃນບໍລິກຳ. ຄຳວ່າ Obhāsañceva sañjānāmā ຄື ພວກຂ້ານ້ອຍຍ່ອມຮູ້ຈັກແສງສະຫວ່າງໃນບໍລິກຳ. ຄຳວ່າ Dassanañca rūpānaṃ ຄື ພວກຂ້ານ້ອຍຍ່ອມຮູ້ຈັກການເຫັນຮູບດ້ວຍທິ比ະຍະຈັກຂຸ. ຄຳວ່າ Tañca nimittaṃ nappaṭivijjhāmā ຄື ພວກຂ້ານ້ອຍຍັງບໍ່ຮູ້ເຫດນັ້ນ ທີ່ເຮັດໃຫ້ແສງສະຫວ່າງ ແລະການເຫັນຮູບຂອງພວກຂ້ານ້ອຍຫາຍໄປ.

ตํ โข ปน โว อนุรุทฺธา นิมิตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพนฺติ ตํ โว การณํ ชานิตพฺพํ. อหมฺปิ สุทนฺติ อนุรุทฺธา ตุมฺเห กึ น อาฬุเลสฺสนฺติ, อหมฺปิ อิเมหิ เอกาทสหิ อุปกฺกิเลเสหิ อาฬุลิตปุพฺโพติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ [Pg.148] อารภิ. วิจิกิจฺฉา โข เมติอาทีสุ มหาสตฺตสฺส อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺพจกฺขุนา นานาวิธานิ รูปานิ ทิสฺวา ‘‘อิทํ โข กิ’’นฺติ วิจิกิจฺฉา อุทปาทิ. สมาธิ จวีติ ปริกมฺมสมาธิ จวิ. โอภาโสติ ปริกมฺโมภาโสปิ อนฺตรธายิ, ทิพฺพจกฺขุนาปิ รูปํ น ปสฺสิ. อมนสิกาโรติ รูปานิ ปสฺสโต วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, อิทานิ กิญฺจิ น มนสิกริสฺสามีติ อมนสิกาโร อุทปาทิ.

ຄຳວ່າ Taṃ kho pana vo anuruddhā nimittaṃ paṭivijjhitabbaṃ ຄື ພວກທ່ານຄວນຮູ້ເຫດນັ້ນ. ຄຳວ່າ Ahampi sudaṃ ພະອົງຊົງປາຣົບພະທຳມະເທດສະໜານີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ 'ດູກ່ອນອານຸຣຸດທະທັງຫຼາຍ ພວກທ່ານຈະບໍ່ຖືກລົບກວນໄດ້ແນວໃດ, ແມ່ນແຕ່ຕະຖາຄົດເອງກໍເຄີຍຖືກອຸປະກິເລດ ໑໑ ປະການເຫຼົ່ານີ້ລົບກວນມາແລ້ວ'. ໃນຄຳວ່າ Vicikicchā kho me ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອພະມະຫາສັດຊົງຈະເລີນແສງສະຫວ່າງແລ້ວ ເຫັນຮູບຕ່າງໆ ດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸ ກໍເກີດຄວາມສົງໄສຂຶ້ນວ່າ 'ນີ້ແມ່ນຮູບຫຍັງນໍ?'. ຄຳວ່າ Samādhi cavi ຄື ບໍລິກຳສະມາທິເຄື່ອນໄປ. ຄຳວ່າ Obhāso ຄື ແສງສະຫວ່າງໃນບໍລິກຳກໍຫາຍໄປ, ແລະບໍ່ເຫັນຮູບດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸອີກ. ຄຳວ່າ Amanasikāro ຄື ເມື່ອຊົງເບິ່ງຮູບທັງຫຼາຍແລ້ວເກີດຄວາມສົງໄສ ຈຶ່ງຊົງດຳຣິວ່າ 'ບັດນີ້ ເຮົາຈະບໍ່ມົນສິການສິ່ງໃດເລີຍ' ດັ່ງນີ້ ການບໍ່ມົນສິການຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ.

ถินมิทฺธนฺติ กิญฺจิ อมนสิกโรนฺตสฺส ถินมิทฺธํ อุทปาทิ.

ຄຳວ່າ Thinamiddhaṃ ຄື ເມື່ອບໍ່ຊົງມົນສິການສິ່ງໃດເລີຍ ຖີນາມິດທະກໍເກີດຂຶ້ນ.

ฉมฺภิตตฺตนฺติ หิมวนฺตาภิมุขํ อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทานวรกฺขสอชคราทโย อทฺทส, อถสฺส ฉมฺภิตตฺตํ อุทปาทิ.

ຄຳວ່າ Chambhitattaṃ ຄື ເມື່ອຊົງຈະເລີນແສງສະຫວ່າງໄປທາງທິດປ່າຫິມະພານ ແລ້ວຊົງເຫັນພວກອະສູນ, ຍັກ ແລະງູເຫຼືອມເປັນຕົ້ນ ຄວາມສະດຸ້ງຢ້ານຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນແກ່ພະອົງ.

อุปฺปิลนฺติ ‘‘มยา ทิฏฺฐภยํ ปกติยา โอโลกิยมานํ นตฺถิ. อทิฏฺเฐ กึ นาม ภย’’นฺติ จินฺตยโต อุปฺปิลาวิตตฺตํ อุทปาทิ. สกิเทวาติ เอกปโยเคเนว ปญฺจ นิธิกุมฺภิโยปิ ปสฺเสยฺย.

ຄຳວ່າ Uppilaṃ ຄື ເມື່ອຊົງດຳຣິວ່າ 'ໄພທີ່ເຮົາເຫັນແລ້ວ ໂດຍປົກກະຕິເມື່ອເບິ່ງຢູ່ກໍບໍ່ມີ. ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ເຄີຍເຫັນ ຈະມີໄພຫຍັງນໍ?' ຄວາມຟູໃຈຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Sakideva ຄື ດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມພຽງຄັ້ງດຽວ ກໍອາດຈະເຫັນໝໍ້ຂຸມຊັບເຖິງ ໕ ໝໍ້ໄດ້.

ทุฏฺฐุลฺลนฺติ มยา วีริยํ คาฬฺหํ ปคฺคหิตํ, เตน เม อุปฺปิลํ อุปฺปนฺนนฺติ วีริยํ สิถิลมกาสิ, ตโต กายทรโถ กายทุฏฺฐุลฺลํ กายาลสิยํ อุทปาทิ.

ຄຳວ່າ Duṭṭhullaṃ ຄື ເມື່ອຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາປະຄອງຄວາມພຽນຢ່າງແຮງກ້າເກີນໄປ ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຟູໃຈຂຶ້ນ' ຈຶ່ງຊົງຜ່ອນຄວາມພຽນລົງ, ຈາກນັ້ນ ຄວາມກະວົນກະວາຍທາງກາຍ ຄວາມອຶດອັດທາງກາຍ ແລະຄວາມກຽດຄ້ານທາງກາຍຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ.

อจฺจารทฺธวีริยนฺติ มม วีริยํ สิถิลํ กโรโต ทุฏฺฐุลฺลํ อุปฺปนฺนนฺติ ปุน วีริยํ ปคฺคณฺหโต อจฺจารทฺธวีริยํ อุทปาทิ. ปตเมยฺยาติ มเรยฺย.

ຄຳວ່າ Accāraddhavīriyaṃ ຄື ເມື່ອຊົງດຳຣິວ່າ 'ເມື່ອເຮົາຜ່ອນຄວາມພຽນລົງ ຄວາມອຶດອັດທາງກາຍກໍເກີດຂຶ້ນ' ຈຶ່ງຊົງປະຄອງຄວາມພຽນຂຶ້ນອີກ ຄວາມພຽນທີ່ປາຣົບແຮງເກີນໄປຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Patameyya ຄື ພຶງຕາຍ.

อติลีนวีริยนฺติ มม วีริยํ ปคฺคณฺหโต เอวํ ชาตนฺติ ปุน วีริยํ สิถิลํ กโรโต อติลีนวีริยํ อุทปาทิ.

ຄຳວ່າ Atilīnavīriyaṃ ຄື ເມື່ອຊົງດຳຣິວ່າ 'ເມື່ອເຮົາປະຄອງຄວາມພຽນ ຄວາມພຽນທີ່ແຮງເກີນໄປກໍເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້' ຈຶ່ງຊົງຜ່ອນຄວາມພຽນລົງອີກ ຄວາມພຽນທີ່ຫຍໍ້ຫຍ້ອນເກີນໄປຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ.

อภิชปฺปาติ เทวโลกาภิมุขํ อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา เทวสงฺฆํ ปสฺสโต ตณฺหา อุทปาทิ.

ຄຳວ່າ Abhijappā ຄື ເມື່ອຊົງຈະເລີນແສງສະຫວ່າງໄປທາງເທວະໂລກ ແລ້ວຊົງເບິ່ງໝູ່ເທວະດາ ຕັນຫາກໍເກີດຂຶ້ນ.

นานตฺตสญฺญาติ มยฺหํ เอกชาติกํ รูปํ มนสิกโรนฺตสฺส อภิชปฺปา อุปฺปนฺนา, นานาวิธรูปํ มนสิ กริสฺสามีติ กาเลน เทวโลกาภิมุขํ กาเลน มนุสฺสโลกาภิมุขํ วฑฺเฒตฺวา นานาวิธานิ รูปานิ มนสิกโรโต นานตฺตสญฺญา อุทปาทิ.

ຄຳວ່າ Nānattasaññā ຄື ເມື່ອຊົງດຳຣິວ່າ 'ເມື່ອເຮົາມົນສິການຮູບທີ່ມີສະພາບດຽວ ຕັນຫາກໍເກີດຂຶ້ນ, ເຮົາຈະມົນສິການຮູບຕ່າງໆ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຊົງຈະເລີນແສງສະຫວ່າງໄປທາງເທວະໂລກໃນບາງຄັ້ງ ໄປທາງມະນຸດສະໂລກໃນບາງຄັ້ງ ເມື່ອຊົງມົນສິການຮູບຕ່າງໆ ຄວາມໝາຍຮູ້ໃນສະພາບຕ່າງໆ ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ.

อตินิชฺฌายิตตฺตนฺติ มยฺหํ นานาวิธานิ รูปานิ มนสิกโรนฺตสฺส นานตฺตสญฺญา อุทปาทิ, อิฏฺฐํ วา อนิฏฺฐํ วา เอกชาติกเมว มนสิ กริสฺสามีติ ตถา มนสิกโรโต อตินิชฺฌายิตตฺตํ รูปานํ อุทปาทิ.

ຄຳວ່າ Atinijjhāyitattaṃ ຄື ເມື່ອຊົງດຳຣິວ່າ 'ເມື່ອເຮົາມົນສິການຮູບຕ່າງໆ ຄວາມໝາຍຮູ້ໃນສະພາບຕ່າງໆ ກໍເກີດຂຶ້ນ, ເຮົາຈະມົນສິການຮູບທີ່ມີສະພາບດຽວເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ວ່າຈະເປັນຮູບທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ຫຼື ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາກໍຕາມ' ດັ່ງນີ້ ເມື່ອຊົງມົນສິການຢ່າງນັ້ນ ຄວາມເພ່ງເລັງຮູບທັງຫຼາຍເກີນໄປຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ.

๒๔๓. โอภาสนิมิตฺตํ [Pg.149] มนสิ กโรมีติ ปริกมฺโมภาสเมว มนสิ กโรมิ. น จ รูปานิ ปสฺสามีติ ทิพฺพจกฺขุนา รูปานิ น ปสฺสามิ. รูปนิมิตฺตํ มนสิ กโรมีติ ทิพฺพจกฺขุนา วิสยรูปเมว มนสิ กโรมิ.

໒໔໓. ຄຳວ່າ Obhāsanimittaṃ manasi karomi ຄື ເຮົາມົນສິການແຕ່ແສງສະຫວ່າງໃນບໍລິກຳເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Na ca rūpāni passāmi ຄື ເຮົາບໍ່ເຫັນຮູບທັງຫຼາຍດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸ. ຄຳວ່າ Rūpanimittaṃ manasi karomi ຄື ເຮົາມົນສິການແຕ່ຮູບທີ່ເປັນອາລົມດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸ.

ปริตฺตญฺเจว โอภาสนฺติ ปริตฺตกฏฺฐาเน โอภาสํ. ปริตฺตานิ จ รูปานีติ ปริตฺตกฏฺฐาเน รูปานิ. วิปริยาเยน ทุติยวาโร เวทิตพฺโพ. ปริตฺโต สมาธีติ ปริตฺตโก ปริกมฺโมภาโส, โอภาสปริตฺตตญฺหิ สนฺธาย อิธ ปริกมฺมสมาธิ ‘‘ปริตฺโต’’ติ วุตฺโต. ปริตฺตํ เม ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ สมเย ทิพฺพจกฺขุปิ ปริตฺตกํ โหติ. อปฺปมาณวาเรปิ เอเสว นโย.

ຄຳວ່າ Parittañceva obhāsaṃ ຄື ແສງສະຫວ່າງໃນສະຖານທີ່ແຄບ. ຄຳວ່າ Parittāni ca rūpāni ຄື ຮູບທັງຫຼາຍໃນສະຖານທີ່ແຄບ. ວາລະທີສອງພຶງຊາບໂດຍນິໄສທີ່ປີ້ນກັນ. ຄຳວ່າ Paritto samādhi ຄື ແສງສະຫວ່າງໃນບໍລິກຳມີປະມານນ້ອຍ, ເພາະໝາຍເຖິງຄວາມມີປະມານນ້ອຍຂອງແສງສະຫວ່າງ ໃນທີ່ນີ້ບໍລິກຳສະມາທິຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ມີປະມານນ້ອຍ'. ຄຳວ່າ Parittaṃ me tasmiṃ samaye ຄື ໃນສະໄໝນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ທິບພະຍະຈັກຂຸກໍມີປະມານນ້ອຍຄືກັນ. ໃນອັບປະມານະວາລະກໍມີນິໄສຢ່າງນີ້ຄືກັນ.

๒๔๕. อวิตกฺกมฺปิ วิจารมตฺตนฺติ ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานสมาธึ. อวิตกฺกมฺปิ อวิจารนฺติ จตุกฺกนเยปิ ปญฺจกนเยปิ ฌานตฺตยสมาธึ. สปฺปีติกนฺติ ทุกติกชฺฌานสมาธึ. นิปฺปีติกนฺติ ทุกชฺฌานสมาธึ. สาตสหคตนฺติ ติกจตุกฺกชฺฌานสมาธึ. อุเปกฺขาสหคตนฺติ จตุกฺกนเย จตุตฺถชฺฌานสมาธึ ปญฺจกนเย ปญฺจมชฺฌานสมาธึ.

໒໔໕. ຄຳວ່າ Avitakkampi vicāramattaṃ ຄື ທຸຕິຍະຊານສະມາທິໃນປັນຈະກະໄນ. ຄຳວ່າ Avitakkampi avicāraṃ ຄື ຊານສະມາທິ ໓ ທັງໃນຈະຕຸກກະໄນ ແລະປັນຈະກະໄນ. ຄຳວ່າ Sappītikaṃ ຄື ທຸກະຊານສະມາທິ ແລະຕິກະຊານສະມາທິ. ຄຳວ່າ Nippītikaṃ ຄື ຊານສະມາທິຄູ່. ຄຳວ່າ Sātasahagataṃ ຄື ຕິກະຊານສະມາທິ ແລະຈະຕຸກກະຊານສະມາທິ. ຄຳວ່າ Upekkhāsahagataṃ ຄື ຈະຕຸດຖະຊານສະມາທິໃນຈະຕຸກກະໄນ ແລະປັນຈະມະຊານສະມາທິໃນປັນຈະກະໄນ.

กทา ปน ภควา อิมํ ติวิธํ สมาธึ ภาเวติ? มหาโพธิมูเล นิสินฺโน ปจฺฉิมยาเม. ภควโต หิ ปฐมมคฺโค ปฐมชฺฌานิโก อโหสิ, ทุติยาทโย ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานิกา. ปญฺจกนเย ปญฺจมชฺฌานสฺส มคฺโค นตฺถีติ โส โลกิโย อโหสีติ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ມີຄຳຖາມວ່າ ກໍພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງຈະເລີນສະມາທິ ໓ ປະການນີ້ໃນເວລາໃດ? ຕອບວ່າ ຊົງຈະເລີນໃນປັດສິມະຍາມ ເມື່ອປະທັບນັ່ງຢູ່ທີ່ໂຄນຕົ້ນມະຫາໂພທິ. ເພາະວ່າ ປະຖົມມັກຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າເປັນປະຖົມມະຊານ, ມັກທີ່ເຫຼືອມີທຸຕິຍະຊານ, ຕະຕິຍະຊານ ແລະຈະຕຸດຖະຊານເປັນຕົ້ນ. ໃນປັນຈະກະໄນ ມັກຂອງປັນຈະມະຊານບໍ່ມີ, ປັນຈະມະຊານນັ້ນຈຶ່ງເປັນໂລກີຍະ, ພະອົງຊົງໝາຍເຖິງມັກທີ່ປົນກັນທັງໂລກີຍະ ແລະໂລກຸດຕະຣະ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳນີ້ໄວ້. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນແມ່ນຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາມັດຊິມະ馚າຍ ຊື່ ປປັນຈະສູທະນີ

อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອຸປະກິເລດສູດ ຈົບແລ້ວ.

๙. พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍພານບັນດິດສູດ

๒๔๖. เอวํ เม สุตนฺติ พาลปณฺฑิตสุตฺตํ. ตตฺถ พาลลกฺขณานีติ พาโล อยนฺติ เอเตหิ ลกฺขิยติ ญายตีติ พาลลกฺขณานิ. ตาเนว ตสฺส สญฺชานนการณานีติ พาลนิมิตฺตานิ. พาลสฺส อปทานานีติ พาลาปทานานิ[Pg.150]. ทุจฺจินฺติตจินฺตีติ จินฺตยนฺโต อภิชฺฌาพฺยาปาทมิจฺฉาทสฺสนวเสน ทุจฺจินฺติตเมว จินฺเตติ. ทุพฺภาสิตภาสีติ ภาสมาโนปิ มุสาวาทาทิเภทํ ทุพฺภาสิตเมว ภาสติ. ทุกฺกฏกมฺมการีติ กโรนฺโตปิ ปาณาติปาตาทิวเสน ทุกฺกฏกมฺมเมว กโรติ. ตตฺร เจติ ยตฺถ นิสินฺโน, ตสฺสํ ปริสติ. ตชฺชํ ตสฺสารุปฺปนฺติ ตชฺชาติกํ ตทนุจฺฉวิกํ, ปญฺจนฺนํ เวรานํ ทิฏฺฐธมฺมกสมฺปรายิกอาทีนวปฺปฏิสํยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตตฺราติ ตาย กถาย กจฺฉมานาย. พาลนฺติอาทีนิ สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ.

໒໔໖. ພະສູດທີ່ເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ Evaṃ me sutaṃ ຄື ພານບັນດິດສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ bālalakkhaṇānī ຄື ບຸກຄົນຍ່ອມໝາຍຮູ້ ຫຼື ຮູ້ຈັກວ່າ 'ຜູ້ນີ້ເປັນຄົນພານ' ດ້ວຍລັກສະນະເຫຼົ່ານີ້ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ລັກສະນະຂອງຄົນພານ. ລັກສະນະເຫຼົ່ານັ້ນເອງເປັນເຫດໃຫ້ຮູ້ຈັກຄົນພານນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ bālanimittāni. ຄວາມປະພຶດຂອງຄົນພານ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ bālāpadānāni. ຄຳວ່າ Duccintitacintī ຄື ເມື່ອຄິດ ກໍຄິດແຕ່ເລື່ອງທີ່ຄິດບໍ່ດີ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະພິຊຊາ, ພະຍາບາດ ແລະມິດສາທິດຖິ. ຄຳວ່າ Dubbhāsitabhāsī ຄື ເຖິງແມ່ນຈະເວົ້າ ກໍເວົ້າແຕ່ຄຳທີ່ເວົ້າບໍ່ດີ ເຊັ່ນ ມຸສາວາດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Dukkaṭakammakārī ຄື ເຖິງແມ່ນຈະເຮັດ ກໍເຮັດແຕ່ກຳທີ່ເຮັດບໍ່ດີ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Tatra ca ຄື ໃນບໍລິສັດທີ່ຕົນນັ່ງຢູ່. ຄຳວ່າ Tajjaṃ tassāruppaṃ ຄື ມີສະພາບຢ່າງນັ້ນ ອັນເໝາະສົມແກ່ຄົນພານນັ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ປະກອບດ້ວຍໂທດໃນປັດຈຸບັນ ແລະພົບໜ້າຂອງເວນ ໕ ປະການ. ຄຳວ່າ Tatrā ຄື ເມື່ອເວົ້າເຖິງຖ້ອຍຄຳນັ້ນ. ຄຳວ່າ Bālaṃ ເປັນຕົ້ນ ເປັນອຸປະໂຍຄະວະຈະນະໃນຄວາມໝາຍຂອງສາມີອັດ.

๒๔๘. โอลมฺพนฺตีติ อุปฏฺฐหนฺติ. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ, โอลมฺพนาทิอากาเรน หิ ตานิ อุปฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. ปถวิยา โอลมฺพนฺตีติ ปถวิตเล ปตฺถรนฺติ. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. ปตฺถรณากาโรเยว เหส. ตตฺร, ภิกฺขเว, พาลสฺสาติ ตสฺมึ อุปฏฺฐานากาเร อาปาถคเต พาลสฺส เอวํ โหติ.

໒໔໘. ຄຳວ່າ Olambanti ຄື ປາກົດຂຶ້ນ. ສອງຄຳທີ່ເຫຼືອເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ, ເພາະວ່າອາລົມເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນໂດຍອາການຫ້ອຍຢູ່ເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Pathaviyā olambanti ຄື ແຜ່ໄປເທິງໜ້າແຜ່ນດິນ. ສອງຄຳທີ່ເຫຼືອເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ. ນີ້ເປັນພຽງອາການແຜ່ໄປເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Tatra, bhikkhave, bālassa ຄື ເມື່ອອາການທີ່ປາກົດນັ້ນມາສູ່ຄອງຈັກຂຸ ຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ຄົນພານ.

๒๔๙. เอตทโวจาติ อนุสนฺธิกุสโล ภิกฺขุ ‘‘นิรยสฺส อุปมา กาตุํ น สกฺกา’’ติ น ภควา วทติ, ‘‘น สุกรา’’ติ ปน วทติ, น สุกรํ ปน สกฺกา โหติ กาตุํ, หนฺทาหํ ทสพลํ อุปมํ การาเปมีติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘สกฺกา, ภนฺเต’’ติ วจนํ อโวจ. หเนยฺยุนฺติ วินิวิชฺฌิตฺวา คมนวเสน ยถา เอกสฺมึ ฐาเน ทฺเว ปหารา นิปตนฺติ, เอวํ หเนยฺยุํ. เตนสฺส ทฺเว วณมุขสตานิ โหนฺติ. อิโต อุตฺตริปิ เอเสว นโย.

໒໔໙. ຄຳວ່າ Etadavoca ຄື ພິກຂຸຜູ້ສະຫຼາດໃນການເຊື່ອມໂຍງອະນຸສົນທິ ດຳຣິວ່າ 'ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າບໍ່ໄດ້ຊົງກ່າວວ່າ ບໍ່ອາດຈະປຽບທຽບນະລົກໄດ້, ແຕ່ຊົງກ່າວວ່າ ບໍ່ແມ່ນເລື່ອງງ່າຍ, ແຕ່ສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນເລື່ອງງ່າຍນັ້ນ ກໍອາດຈະປຽບທຽບໄດ້, ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະທູນໃຫ້ພະທົດສະພົນຊົງປຽບທຽບໃຫ້ເບິ່ງ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳນີ້ວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ອາດຈະປຽບທຽບໄດ້'. ຄຳວ່າ Haneyyuṃ ຄື ພຶງແທງດ້ວຍການແທງທະລຸໄປ ໂດຍອາການທີ່ຫອກສອງຫຼົ່ມຕົກລົງໃນບ່ອນດຽວກັນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ບາດແຜຂອງຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງມີເຖິງສອງຮ້ອຍແຜ. ຕັ້ງແຕ່ນີ້ເປັນຕົ້ນໄປ ກໍມີນິໄສຢ່າງນີ້ຄືກັນ.

๒๕๐. ปาณิมตฺตนฺติ อนฺโตมุฏฺฐิยํ ฐปนมตฺตํ. สงฺขมฺปิ น อุเปตีติ คณนมตฺตมฺปิ น คจฺฉติ. กลภาคมฺปีติ สติมํ กลํ สหสฺสิมํ กลํ สตสหสฺสิมํ วา กลํ อุปคจฺฉตีติปิ วตฺตพฺพตํ น อุเปติ. อุปนิธมฺปีติ อุปนิกฺเขปนมตฺตมฺปิ น อุเปติ, โอโลเกนฺตสฺส โอโลกิตมตฺตมฺปิ นตฺถิ. ตตฺตํ อโยขิลนฺติ ติคาวุตํ อตฺตภาวํ สมฺปชฺชลิตาย โลหปถวิยา อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา ตสฺส ทกฺขิณหตฺเถ ตาลปฺปมาณํ อยสูลํ ปเวเสนฺติ, ตถา วามหตฺถาทีสุ. ยถา จ อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา, เอวํ อุเรนปิ ทกฺขิณปสฺเสนปิ วามปสฺเสนปิ นิปชฺชาเปตฺวา ตํ กมฺมการณํ กโรนฺติเยว. สํเวเสตฺวาติ สมฺปชฺชลิตาย โลหปถวิยา ติคาวุตํ อตฺตภาวํ นิปชฺชาเปตฺวา. กุฐารีหีติ มหตีหิ เคหสฺส เอกปกฺขฉทนมตฺตาหิ กุฐารีหิ ตจฺฉนฺติ. โลหิตํ นที หุตฺวา สนฺทติ, โลหปถวิโต ชาลา อุฏฺฐหิตฺวา ตจฺฉิตฏฺฐานํ คณฺหนฺติ. มหาทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตจฺฉนฺตา [Pg.151] ปน สุตฺตาหตํ กริตฺวา ทารู วิย อฏฺฐํสมฺปิ ฉฬํสมฺปิ กโรนฺติ. วาสีหีติ มหาสุปฺปปมาณาหิ วาสีหิ. ตาหิ ตจฺฉนฺตา ตจโต ยาว อฏฺฐีนิ สณิกํ ตจฺฉนฺติ, ตจฺฉิตํ ตจฺฉิตํ ปฏิปากติกํ โหติ. รเถ โยเชตฺวาติ สทฺธึ ยุคโยตฺตปญฺจรจกฺกกุพฺพรปาจเนหิ สพฺพโต สมฺปชฺชลิเต รเถ โยเชตฺวา. มหนฺตนฺติ มหากูฏาคารปฺปมาณํ. อาโรเปนฺตีติ สมฺปชฺชลิเตหิ อยมุคฺคเรหิ โปเถนฺตา อาโรเปนฺติ. สกิมฺปิ อุทฺธนฺติ สุปกฺกุถิตาย อุกฺขลิยา ปกฺขิตฺตตณฺฑุลา วิย อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจ คจฺฉติ.

໒໕໐. ຄຳວ່າ Pāṇimattaṃ ຄື ມີຂະໜາດພໍດີທີ່ຈະໃສ່ໄວ້ໃນກຳມືໄດ້. ຄຳວ່າ Saṅkhampi na upeti ຄື ບໍ່ເຖິງແມ່ນການນັບຈຳນວນເລີຍ. ຄຳວ່າ Kalabhāgampi ຄື ບໍ່ເຖິງຂັ້ນທີ່ຈະກ່າວໄດ້ວ່າ ເຂົ້າເຖິງສ່ວນໜຶ່ງໃນຮ້ອຍ, ສ່ວນໜຶ່ງໃນພັນ ຫຼື ສ່ວນໜຶ່ງໃນແສນເລີຍ. ຄຳວ່າ Upanidhampi ຄື ບໍ່ເຖິງແມ່ນການປຽບທຽບກັນເລີຍ, ແມ່ນແຕ່ການເບິ່ງຂອງຜູ້ເບິ່ງກໍບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ Tattaṃ ayokhilaṃ ຄື ພວກນາຍຍົມມະບານໃຫ້ສັດນະລົກທີ່ມີຮ່າງກາຍສູງ ໓ ຄາວຸດ ນອນຫງາຍເທິງແຜ່ນດິນເຫຼັກທີ່ຮ້ອນແດງ ແລ້ວຕອກຫຼັກເຫຼັກຂະໜາດເທົ່າຕົ້ນຕານໃສ່ມືຂວາ, ແລະໃສ່ມືຊ້າຍເປັນຕົ້ນ. ແລະບໍ່ພຽງແຕ່ໃຫ້ນອນຫງາຍເທົ່ານັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ໃຫ້ນອນຂວ້ຳ, ນອນຕະແຄງຂວາ, ນອນຕະແຄງຊ້າຍ ແລ້ວເຮັດການທໍລະມານນັ້ນຄືກັນ. ຄຳວ່າ Saṃvesetvā ຄື ໃຫ້ນອນລົງເທິງແຜ່ນດິນເຫຼັກທີ່ຮ້ອນແດງ ດ້ວຍຮ່າງກາຍສູງ ໓ ຄາວຸດ. ຄຳວ່າ Kuṭhārīhi ຄື ພວກນາຍຍົມມະບານຖາກດ້ວຍຂວານໃຫຍ່ທີ່ມີခະໜາດເທົ່າກັບຫຼັງຄາເຮືອນຂ້າງໜຶ່ງ. ເລືອດຍ່ອມໄຫຼອອກມາເປັນແມ່ນ້ຳ, ແປວໄຟພຸ່ງຂຶ້ນຈາກແຜ່ນດິນເຫຼັກແລ້ວໄໝ້ບ່ອນທີ່ຖືກຖາກນັ້ນ. ຄວາມທຸກທໍລະມານຢ່າງແສນສາຫັດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ເມື່ອພວກນາຍຍົມມະບານຖາກ ກໍຖາກໃຫ້ເປັນ ໘ ຫຼ່ຽມ ຫຼື ໑໖ ຫຼ່ຽມ ເໝືອນນາຍຊ່າງຖາກໄມ້ທີ່ຂີດເສັ້ນໄວ້. ຄຳວ່າ Vāsīhi ຄື ດ້ວຍມີດຖາກທີ່ມີຂະໜາດເທົ່າກັບກະດົງໃຫຍ່. ເມື່ອພວກນາຍຍົມມະບານຖາກດ້ວຍມີດຖາກເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຖາກຕັ້ງແຕ່ໜັງຈົນຮອດກະດູກຢ່າງຊ້າໆ, ບ່ອນທີ່ຖືກຖາກແລ້ວກໍກັບຄືນເປັນປົກກະຕິຄືເກົ່າ. ຄຳວ່າ Rathe jodetvā ຄື ທຽມໃສ່ລົດທີ່ຮ້ອນແດງທຸກດ້ານ ພ້ອມດ້ວຍແອກ, ເຊືອກມັດແອກ, ລົດ, ລໍ້, ເພົາ ແລະປະຕັກ. ຄຳວ່າ Mahantaṃ ຄື ມີຂະໜາດເທົ່າກັບປາສາດຍອດໃຫຍ່. ຄຳວ່າ Āropenti ຄື ພວກນາຍຍົມມະບານຕີດ້ວຍຄ້ອນເຫຼັກທີ່ຮ້ອນແດງແລ້ວໃຫ້ຂຶ້ນໄປ. ຄຳວ່າ Sakimpi uddhaṃ ຄື ຍ່ອມພຸ່ງຂຶ້ນຂ້າງເທິງ, ລົງခ້າງລຸ່ມ ແລະໄປທາງຂວາງ ປຽບເໝືອນເມັດເຂົ້າສານທີ່ໃສ່ລົງໃນໝໍ້ທີ່ຟົດເດືອດເຕັມທີ່.

ภาคโส มิโตติ ภาเค ฐเปตฺวา ฐเปตฺวา วิภตฺโต. ปริยนฺโตติ ปริกฺขิตฺโต. อยสาติ อุปริ อยปฏฺเฏน ฉาทิโต.

ຄຳວ່າ Bhāgaso mito ຄື ແບ່ງປັນໂດຍກຳນົດໄວ້ເປັນສ່ວນໆ. ຄຳວ່າ Pariyanto ຄື ຖືກອ້ອມຮອບໄວ້. ຄຳວ່າ Ayasā ຄື ດ້ານເທິງມຸງດ້ວຍແຜ່ນເຫຼັກ.

สมนฺตา โยชนสตํ ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ เอวํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ, ยถา สมนฺตา โยชนสเต ฐาเน ฐตฺวา โอโลเกนฺตสฺส อกฺขีนิ ยมกโคฬกา วิย นิกฺขมนฺติ.

ຄຳວ່າ Samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhati ຄື ແຜ່ໄປຕັ້ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນ, ຈົນເຮັດໃຫ້ຕາຂອງຜູ້ຢືນເບິ່ງຢູ່ໃນສະຖານທີ່ຫ່າງອອກໄປຮ້ອຍໂຍດໂດຍຮອບ ຫຼຸດອອກມາເໝືອນໜ່ວຍຈັກກະລົດ.

น สุกรา อกฺขาเนน ปาปุณิตุนฺติ นิรโย นาม เอวมฺปิ ทุกฺโข เอวมฺปิ ทุกฺโขติ วสฺสสตํ วสฺสสหสฺสํ กเถนฺเตนาปิ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กเถตุํ น สุกราติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ Na sukarā akkhānena pāpuṇituṃ ອະທິບາຍວ່າ ນະລົກນັ້ນມີຄວາມທຸກຢ່າງນີ້ໆ, ເຖິງແມ່ນຈະກ່າວຕະຫຼອດຮ້ອຍປີພັນປີ ກໍບໍ່ແມ່ນເລື່ອງງ່າຍທີ່ຈະກ່າວໃຫ້ເຖິງທີ່ສຸດໄດ້.

๒๕๑. ทนฺตุลฺเลหกนฺติ ทนฺเตหิ อุลฺเลหิตฺวา, ลุญฺจิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. รสาโทติ รสเคเธน ปริภุตฺตรโส.

໒໕໑. ຄຳວ່າ Dantullehakaṃ ຄື ການຂູດ ຫຼື ຖອນດ້ວຍແຂ້ວ. ຄຳວ່າ Rasādo ຄື ຜູ້ບໍລິໂພກລົດຊາດດ້ວຍຄວາມກຳໜັດໃນລົດຊາດ.

๒๕๒. อญฺญมญฺญขาทิกาติ อญฺญมญฺญขาทนํ.

໒໕໒. ຄຳວ່າ Aññamaññakhādikā ຄື ການກິນກັນແລະກັນ.

ทุพฺพณฺโณติ ทุรูโป. ทุทฺทสิโกติ ทารกานํ ภยาปนตฺถํ กตยกฺโข วิย ทุทฺทโส. โอโกฏิมโกติ ลกุณฺฑโก ปวิฏฺฐคีโว มโหทโร. กาโณติ เอกกฺขิกาโณ วา อุภยกฺขิกาโณ วา. กุณีติ เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา. ปกฺขหโตติ ปีฐสปฺปี. โส กาเยนาติ อิทมสฺส ทุกฺขานุปพนฺธทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ.

ຄຳວ່າ Dubbaṇṇo ຄື ມີຮູບຮ່າງບໍ່ຈົບງາມ. ຄຳວ່າ Duddasiko ຄື ເບິ່ງໄດ້ຍາກ ປຽບເໝືອນຍັກທີ່ເຮັດຂຶ້ນເພື່ອໃຫ້ເດັກນ້ອຍຢ້ານ. ຄຳວ່າ Okoṭimako ຄື ເປັນຄົນເຕ້ຍ, ຄໍສັ້ນ ແລະມີທ້ອງໃຫຍ່. ຄຳວ່າ Kāṇo ຄື ຕາບອດຂ້າງດຽວ ຫຼື ຕາບອດທັງສອງຂ້າງ. ຄຳວ່າ Kuṇī ຄື ມືງໍຂ້າງດຽວ ຫຼື ມືງໍທັງສອງຂ້າງ. ຄຳວ່າ Pakkhahato ຄື ຄົນພິການຂາ. ຄຳວ່າ So kāyena ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງປາຣົບຄຳນີ້ ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມທຸກທີ່ຕິດຕາມມາຢ່າງບໍ່ຂາດສາຍຂອງຄົນພານນັ້ນ.

กลิคฺคเหนาติ ปราชเยน. อธิพนฺธํ นิคจฺเฉยฺยาติ ยสฺมา พหุํ ชิโต สพฺพสาปเตยฺยมฺปิสฺส นปฺปโหติ, ตสฺมา อตฺตนาปิ พนฺธํ นิคจฺเฉยฺย. เกวลา ปริปูรา พาลภูมีติ พาโล ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา [Pg.152] นิรเย นิพฺพตฺตติ, ตตฺถ ปกฺกาวเสเสน มนุสฺสตฺตํ อาคโต ปญฺจสุ นีจกุเลสุ นิพฺพตฺติตฺวา ปุน ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตตีติ อยํ สกลา ปริปุณฺณา พาลภูมิ.

ຄຳວ່າ Kaliggahena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມປະລາໄຊ (ການເສຍພະນັນ). ຄຳວ່າ Adhibandhaṃ nigaccheyya ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຫດທີ່ບຸກຄົນຜູ້ເສຍພະນັນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ ເຖິງວ່າຈະເສຍຊັບສົມບັດທັງໝົດໄປແລ້ວກໍຍັງບໍ່ພໍ (ຊົດໃຊ້ໜີ້), ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນຕົນເອງກໍຕ້ອງເຂົ້າເຖິງການຖືກຈອງຈຳ (ເປັນທາດ). ຄຳວ່າ Kevalā paripūrā bālabhūmi ມີອະທິບາຍວ່າ ຄົນພານເຮັດທຸຈະລິດ 3 ປະການໃຫ້ບໍລິບູນແລ້ວ ຍ່ອມໄປເກີດໃນນະຮົກ, ໃນນະຮົກນັ້ນ ເມື່ອເສີຍກຳທີ່ເຫຼືອຈາກການສະեຫວີຍຜົນແລ້ວ ກັບມາສູ່ຄວາມເປັນມະນຸດ ຍ່ອມໄປເກີດໃນຕະກູນຕ່ຳ 5 ຕະກູນ, ແລ້ວກໍເຮັດທຸຈະລິດ 3 ປະການໃຫ້ບໍລິບູນອີກ ແລ້ວກໍກັບໄປເກີດໃນນະຮົກອີກ, ນີ້ຄື ພູມຂອງຄົນພານທີ່ເຕັມປ່ຽມທັງໝົດ.

๒๕๓. ปณฺฑิตลกฺขณานีติอาทิ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. สุจินฺติตจินฺตีติอาทีนิ เจตฺถ มโนสุจริตาทีนํ วเสน โยเชตพฺพานิ.

໒໕໓. ຄຳວ່າ Paṇḍitalakkhaṇāni ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນແລ. ແລະໃນ (ສຸກກະປັກຂະວານ) ນີ້, ຄຳວ່າ Sucintitacintī ເປັນຕົ້ນ ພຶງປະກອບເຂົ້າໂດຍອຳນາດແຫ່ງມະໂນສຸຈະລິດເປັນຕົ້ນ.

จกฺกรตนวณฺณนา

ການພັນລະນາເລື່ອງຈັກກະແກ້ວ (ຈັກກະຣັດຕະນະວັນນະນາ)

๒๕๖. สีสํ นฺหาตสฺสาติ สีเสน สทฺธึ คนฺโธทเกน นฺหาตสฺส. อุโปสถิกสฺสาติ สมาทินฺนอุโปสถงฺคสฺส. อุปริปาสาทวรคตสฺสาติ ปาสาทวรสฺส อุปริ คตสฺส สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา ปาสาทวรสฺส อุปริ มหาตเล สิรีคพฺภํ ปวิสิตฺวา สีลานิ อาวชฺชนฺตสฺส. ตทา กิร ราชา ปาโตว สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา มหาทานํ ทตฺวา ปุนปิ โสฬสหิ คนฺโธทกฆเฏหิ สีสํ นฺหายิตฺวา กตปาตราโส สุทฺธํ อุตฺตราสงฺคํ เอกํสํ กตฺวา อุปริปาสาทสฺส สิรีสยเน ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺโน อตฺตโน ทานมยปุญฺญสมุทยํ อาวชฺเชตฺวา นิสีทติ, อยํ สพฺพจกฺกวตฺตีนํ ธมฺมตา.

໒໕໖. ຄຳວ່າ Sīsaṃ nhātassa ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ສະນານ (ອາບນ້ຳ) ຕະຫຼອດເຖິງພະສຽນ (ຫົວ) ດ້ວຍນ້ຳຫອມ. ຄຳວ່າ Uposathikassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສະມາທານອຸໂປສົດສິນແລ້ວ. ຄຳວ່າ Uparipāsādavaragatassa ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ສະເດັດຂຶ້ນສູ່ຜາສາດອັນປະເສີດ ຄື ເມື່ອສະເຫວີຍພັດຕາຫານອັນປະນີດແລ້ວ ສະເດັດຂຶ້ນສູ່ຊັ້ນເທິງແຫ່ງຜາສາດອັນປະເສີດ ເຂົ້າສູ່ພະສິຣິຄັນທະກຸຕິ (ຫ້ອງບັນທົມອັນມີສິຣິ) ແລ້ວຊົງມົນສິການ (ພิຈາລະນາ) ເຖິງສິນທັງຫຼາຍ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນການນັ້ນ ພະຣາຊາ (ພະເຈົ້າຈັກກະພັດ) ຊົງບໍລິຈາກຊັບແແສນໜຶ່ງແຕ່ເຊົ້າຕຣູ່ ເພື່ອຖວາຍມະຫາທານ ແລ້ວຊົງສະນານພະສຽນດ້ວຍໝໍ້ນ້ຳຫອມ 16 ໝໍ້ອີກ, ເມື່ອສະເຫວີຍພັດຕາຫານເຊົ້າແລ້ວ ຊົງຫົ່ມຜ້າອຸຕະລາສົງ (ຜ້າສະໄບ) ອັນບໍລິສຸດສະຫຼຽງບ່າ, ສະເດັດຂຶ້ນສູ່ຊັ້ນເທິງແຫ່ງຜາສາດ ປະທັບນັ່ງຂັດສະໝາດເທິງພະແທ່ນບັນທົມອັນມີສິຣິ ຊົງພິຈາລະນາເຖິງກອງບຸນອັນເປັນທານະໄມຂອງພະອົງ, ນີ້ເປັນທຳມະດາຂອງພະເຈົ້າຈັກກະພັດທັງຫຼາຍ.

เตสํ ตํ อาวชฺชนฺตานํเยว วุตฺตปฺปการปุญฺญกมฺมปจฺจยํ อุตุสมุฏฺฐานํ นีลมณิสงฺฆาฏสทิสํ ปาจีนสมุทฺทชลตลํ ฉินฺทมานํ วิย อากาสํ อลงฺกุรุมานํ วิย ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุภวติ. ตยิทํ ทิพฺพานุภาวยุตฺตตฺตา ทิพฺพนฺติ วุตฺตํ. สหสฺสํ อสฺส อรานนฺติ สหสฺสารํ. สห เนมิยา สห นาภิยา จาติ สเนมิกํ สนาภิกํ. สพฺเพหิ อากาเรหิ ปริปูรนฺติ สพฺพาการปริปูรํ.

ເມື່ອພະເຈົ້າຈັກກະພັດທັງຫຼາຍຊົງພິຈາລະນາເຖິງກອງບຸນນັ້ນຢູ່ແລ, ຈັກກະແກ້ວອັນເປັນທິb ທີ່ມີກຳມະປັດໄຈຄືບຸນກຳຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວເປັນສະມຸດຖານ ແລະມີອຸຕຸເປັນສະມຸດຖານ, ມີສີຄືກັນກັບກຸ່ມແກ້ວອິນທະນິນ, ປາກົດຂຶ້ນ ປະດຸດດັ່ງແຫວກພື້ນນ້ຳແຫ່ງມະຫາສະໝຸດດ້ານທິດຕາເວັນອອກ ແລະປະດຸດດັ່ງປະດັບປະດາທ້ອງຟ້າ. ຈັກກະແກ້ວນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເປັນທິບ (Dibba) ເພາະປະກອບດ້ວຍອານຸພາບອັນເປັນທິບ. ຊື່ວ່າ Sahassāra ເພາະມີກຳພັນຊີ່ (Sahassaṃ assa arānaṃ). ຊື່ວ່າ Sanemika ແລະ Sanābhika ເພາະປະກອບດ້ວຍກົງ (Nemi) ແລະດຸມ (Nābhi). ຊື່ວ່າ Sabbākāraparipūra ເພາະບໍລິບູນດ້ວຍລັກສະນະທຸກປະການ.

ตตฺถ จกฺกญฺจ ตํ รติชนนฏฺเฐน รตนญฺจาติ จกฺกรตนํ. ยาย ปน ตํ นาภิยา ‘‘สนาภิก’’นฺติ วุตฺตํ, สา อินฺทนีลมณิมยา โหติ. มชฺเฌ ปนสฺสา รชตมยา ปนาฬิ, ยาย สุทฺธสินิทฺธทนฺตปนฺติยา หสมานํ วิย วิโรจติ. มชฺเฌ ฉิทฺเทน วิย จนฺทมณฺฑเลน อุโภสุปิ พาหิรนฺเตสุ รชตปฏฺเฏน กตปริกฺเขโป โหติ. เตสุ ปนสฺสา นาภิปนาฬิ ปริกฺเขปปฏฺเฏสุ ยุตฺตฏฺฐาเน ปริจฺเฉทเลขา สุวิภตฺตาว หุตฺวา ปญฺญายนฺติ. อยํ ตาวสฺส นาภิยา สพฺพาการปริปูรตา.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ທີ່ຊື່ວ່າ Cakkaratana ເພາະເປັນທັງລໍ້ (ຈັກກະ) ແລະເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຍິນດີ (ຣັດຕະນະ). ສ່ວນດຸມ (Nābhi) ທີ່ເຮັດໃຫ້ຈັກກະແກ້ວນັ້ນໄດ້ຊື່ວ່າ Sanābhika ນັ້ນ ເຮັດດ້ວຍແກ້ວອິນທະນິນ. ໃນທ່າມກາງດຸມນັ້ນ ມີຮູຫຼອດທີ່ເຮັດດ້ວຍເງິນ, ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ດຸມນັ້ນເbິ່ງງົດງາມປະດຸດດັ່ງກຳລັງຍິ້ມແຍ້ມດ້ວຍແຖວແຂ້ວອັນຂາວສະອາດແລະລຽບນຽນ. ຢູ່ທີ່ຂອບນອກທັງສອງດ້ານ ມີແຜ່ນເງິນຮັດໄວ້ໂດຍຮອບ ປະດຸດດັ່ງດວງຈັນທີ່ມີຮູຢູ່ເຄິ່ງກາງ. ຢູ່ເທິງແຜ່ນເງິນທີ່ຮັດຫຼອດດຸມນັ້ນ, ໃນຕຳແໜ່ງອັນເໝາະສົມ ມີລວດລາຍເສັ້ນແບ່ງອັນວິຈິດປາກົດໃຫ້ເຫັນຢ່າງຈະແຈ້ງ ບໍ່ປົນເປກັນ. ນີ້ຄືຄວາມບໍລິບູນດ້ວຍລັກສະນະທຸກປະການແຫ່ງດຸມຂອງຈັກກະແກ້ວນັ້ນ.

เยหิ [Pg.153] ปน ตํ อเรหิ ‘‘สหสฺสาร’’นฺติ วุตฺตํ, เต สตฺตรตนมยา สูริยรสฺมิโย วิย ปภาสมฺปนฺนา โหนฺติ. เตสมฺปิ ฆฏมณิกปริจฺเฉทเลขาทีนิ สุวิภตฺตาเนว ปญฺญายนฺติ. อยมสฺส อรานํ สพฺพาการปริปูรตา.

ສ່ວນກຳ (Ara) ທັງຫຼາຍ ທີ່ເຮັດໃຫ້ຈັກກະແກ້ວນັ້ນໄດ້ຊື່ວ່າ Sahassāra ນັ້ນ ເຮັດດ້ວຍລັດຕະນະ 7 ປະການ, ມີແສງສະຫວ່າງຮຸ່ງເຮືອງປະດຸດດັ່ງລັງສີຂອງດວງອາທິດ. ເຖິງແມ່ນຢູ່ເທິງກຳເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍມີລວດລາຍເສັ້ນແບ່ງ ແລະຮູບຊົງຄ້າຍດອກບົວຈູມຫຼືລູກແກ້ວເປັນຕົ້ນ ປາກົດໃຫ້ເຫັນຢ່າງຈະແຈ້ງແລະງົດງາມ. ນີ້ຄືຄວາມບໍລິບູນດ້ວຍລັກສະນະທຸກປະການແຫ່ງກຳຂອງຈັກກະແກ້ວນັ້ນ.

ยาย ปน ตํ เนมิยา สห ‘‘สเนมิก’’นฺติ วุตฺตํ, สา พาลสูริยรสฺมิกลาปสิรึ อวหสมานา วิย สุรตฺตสุทฺธสินิทฺธปวาฬมยา โหติ. สนฺธีสุ ปนสฺสา สญฺฌาราคสสฺสิริกรตฺตชมฺโพนทปฏฺฏา วฏฺฏปริจฺเฉทเลขา จ สุวิภตฺตา ปญฺญายนฺติ. อยมสฺส เนมิยา สพฺพาการปริปูรตา.

ສ່ວນກົງ (Nemi) ທີ່ເຮັດໃຫ້ຈັກກະແກ້ວນັ້ນໄດ້ຊື່ວ່າ Sanemika ນັ້ນ ເຮັດດ້ວຍກະລັງກາ (ຫີນປະກາລັງ) ອັນມີສີແດງສົດ, ບໍລິສຸດ ແລະລຽບນຽນ, ງົດງາມປະດຸດດັ່ງຈະເຍາະເຍີ້ຍຄວາມງາມແຫ່ງລັງສີຂອງດວງອາທິດອຸໄທ (ແສງຕາເວັນຂຶ້ນໃໝ່). ຢູ່ທີ່ຮອຍຕໍ່ທັງຫຼາຍແຫ່ງກົງນັ້ນ ມີແຜ່ນຄຳຊົມພູນຸດອັນມີສີແດງຮຸ່ງເຮືອງປະດຸດດັ່ງແສງສົນທະຍາ (ແສງແດດຍາມແລງ) ແລະມີເສັ້ນແບ່ງເປັນວົງກົມປາກົດໃຫ້ເຫັນຢ່າງຈະແຈ້ງ. ນີ້ຄືຄວາມບໍລິບູນດ້ວຍລັກສະນະທຸກປະການແຫ່ງກົງຂອງຈັກກະແກ້ວນັ້ນ.

เนมิมณฺฑลปิฏฺฐิยํ ปนสฺส ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานมนฺตเร ธมนวํโส วิย อนฺโตสุสิโร ฉิทฺทมณฺฑลจิตฺโต วาตคาหี ปวาฬทณฺโฑ โหติ, ยสฺส วาเตน ปหริตสฺส สุกุสลสมนฺนาหตสฺส ปญฺจงฺคิกตูริยสฺส วิย สทฺโท วคฺคุ จ รชนีโย จ กมนีโย จ โหติ. ตสฺส โข ปน ปวาฬทณฺฑสฺส อุปริ เสตจฺฉตฺตํ, อุโภสุ ปสฺเสสุ สโมสริตกุสุมทามปนฺติโยติ เอวํ สโมสริตกุสุมทามปนฺติสตทฺวยปริวาเรน เสตจฺฉตฺตสตธารินา ปวาฬทณฺฑสเตน สมุปโสภิตเนมิปริกฺเขปสฺส ทฺวินฺนมฺปิ นาภิปนาฬีนํ อนฺโต ทฺเว สีหมุขานิ โหนฺติ, เยหิ ตาลกฺขนฺธปฺปมาณา ปุณฺณจนฺทกิรณกลาปสสฺสิริกา ตรุณรวิสมานรตฺตกมฺพลเคณฺฑุกปริยนฺตา อากาสคงฺคาคติโสภํ อภิภวมานา วิย ทฺเว มุตฺตกลาปา โอลมฺพนฺติ, เยหิ จกฺกรตเนน สทฺธึ อากาเส สมฺปริวตฺตมาเนหิ ตีณิ จกฺกานิ เอกโต ปริวตฺตนฺตานิ วิย ขายนฺติ. อยมสฺส สพฺพโส สพฺพาการปริปูรตา.

ຢູ່ດ້ານຫຼັງແຫ່ງວົງກົງຂອງຈັກກະແກ້ວນັ້ນ, ໃນລະຫວ່າງກຳທຸກໆ 10 ຊີ່ ມີຫຼອດກະລັງກາອັນເປັນຮູທາງໃນຄ້າຍຄືກັບຂຸ່ຍ, ມີຮູກົມອັນວິຈິດ ແລະເປັນທາງຜ່ານຂອງລົມ, ເຊິ່ງເມື່ອຖືກລົມພັດຜ່ານແລ້ວ ຍ່ອມມີສຽງດັງກັງວານ, ມ່ວນຊື່ນ, ເປັນທີ່ຕິດໃຈ ແລະໜ້າຮັກໃຄ່ ປະດຸດດັ່ງສຽງດົນຕີມີອົງ 5 ທີ່ບັນເລງໂດຍນັກດົນຕີຜູ້ຊ່ຽວຊານ. ຢູ່ເທິງຫຼອດກະລັງການັ້ນ ມີເສດຕະສັດ (ສັດຂາວ), ຢູ່ດ້ານຂ້າງທັງສອງມີພວງດອກໄມ້ຫ້ອຍຍ້ອຍລົງມາ, ໂດຍມີເສດຕະສັດ 100 ຄັນ, ມີຫຼອດກະລັງກາ 100 ຫຼອດ, ເຊິ່ງປະດັບປະດາອ້ອມຮອບວົງກົງໃຫ້ງົດງາມ ດ້ວຍການແວດລ້ອມແຫ່ງພວງດອກໄມ້ທີ່ຫ້ອຍຍ້ອຍລົງມາ 200 ພວງ. ທາງໃນແຫ່ງຫຼອດດຸມທັງສອງດ້ານ ມີປາກສິງ 2 ປາກ, ເຊິ່ງມີພວງໄຂ່ມຸກຂະໜາດໃຫຍ່ເທົ່າກັບລຳຕານ 2 ພວງ ຫ້ອຍຍ້ອຍລົງມາ, ພວງໄຂ່ມຸກນັ້ນມີສີສັນຮຸ່ງເຮືອງປະດຸດດັ່ງລັງສີຂອງດວງຈັນເພັງ ແລະມີຂອບອ້ອມຮອບດ້ວຍລູກກົມຜ້າກຳມະຫຍີ່ສີແດງສົດປະດຸດດັ່ງດວງອາທິດອຸໄທ, ງົດງາມເກີນກວ່າຄວາມງາມແຫ່ງກະແສນ້ຳຂອງແມ່ນ້ຳຄົງຄາສະຫວັນ (ທາງຊ້າງເຜືອກ). ເມື່ອພວງໄຂ່ມຸກເຫຼົ່ານັ້ນໝູນວຽນໄປໃນທ້ອງຟ້າພ້ອມກັບຈັກກະແກ້ວ, ຍ່ອມປາກົດປະດຸດດັ່ງມີກົງລໍ້ 3 ກົງໝູນວຽນໄປພ້ອມໆ ກັນ. ນີ້ຄືຄວາມບໍລິບູນດ້ວຍລັກສະນະທຸກປະການໂດຍປະການທັງປວງແຫ່ງຈັກກະແກ້ວນັ້ນ.

ตํ ปเนตํ เอวํ สพฺพาการปริปูรํ ปกติยา สายมาสภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ฆรทฺวาเร ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสีทิตฺวา ปวตฺตกถาสลฺลาเปสุ มนุสฺเสสุ วีถิจตุกฺกาทีสุ กีฬมาเน ทารกชเน นาติอุจฺเจน นาตินีเจน วนสณฺฑมตฺถกาสนฺเนน อากาสปฺปเทเสน อุปโสภยมานํ วิย รุกฺขสาขคฺคานิ, ทฺวาทสโยชนโต ปฏฺฐาย สุยฺยมาเนน มธุรสฺสเรน สตฺตานํ โสตานิ โอธาปยมานํ โยชนโต ปฏฺฐาย นานปฺปภาสมุทยสมุชฺชเลน วณฺเณน นยนานิ สมากฑฺฒนฺตํ [Pg.154] รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส ปุญฺญานุภาวํ อุคฺโฆสยนฺตํ วิย ราชธานิอภิมุขํ อาคจฺฉติ.

ຈັກກະແກ້ວນັ້ນ ເຊິ່ງບໍລິບູນດ້ວຍລັກສະນະທຸກປະການຢ່າງນີ້, ໄດ້ມຸ່ງໜ້າສະເດັດມາສູ່ຣາຊະທານີ ປະດຸດດັ່ງປະກາດອານຸພາບແຫ່ງບຸນຂອງພະເຈົ້າຈັກກະພັດ, ໃນຂະນະທີ່ພວກມະນຸດກິນອາຫານແລງຕາມປົກກະຕິແລ້ວ ພາກັນນັ່ງລົມກັນຢູ່ເທິງຕັ່ງທີ່ປູໄວ້ໃກ້ປະຕູເຮືອນຂອງຕົນ ແລະພວກເດັກນ້ອຍກຳລັງຫຼິ້ນກັນຢູ່ຕາມທາງສາມແຍກສີ່ແຍກເປັນຕົ້ນ, ໂດຍລອຍໄປໃນອາກາດໃນລະດັບທີ່ບໍ່ສູງເກີນໄປແລະບໍ່ຕ່ຳເກີນໄປ ໃກ້ກັບຍອດໄມ້ແຫ່ງປ່າຊັດ, ເຮັດໃຫ້ຍອດກິ່ງໄມ້ທັງຫຼາຍເບິ່ງງົດງາມ, ເຮັດໃຫ້ຫູຂອງສັດທັງຫຼາຍຕັ້ງໃຈຟັງດ້ວຍສຽງອັນມ່ວນອອນຊອນ ເຊິ່ງໄດ້ຍິນຕັ້ງແຕ່ໄລຍະທາງ 12 ໂຍດ, ແລະດຶງດູດສາຍຕາofSecondsສັດທັງຫຼາຍດ້ວຍສີສັນອັນຮຸ່ງເຮືອງສະຫວ່າງສະໄຫວດ້ວຍກຸ່ມລັງສີຕ່າງໆ ຕັ້ງແຕ່ໄລຍະທາງ 1 ໂຍດ.

อถ ตสฺส จกฺกรตนสฺส สทฺทสฺสวเนเนว ‘‘กุโต นุ โข, กสฺส นุ โข อยํ สทฺโท’’ติ อาวชฺชิตหทยานํ ปุรตฺถิมทิสํ โอโลกยมานานํ เตสํ มนุสฺสานํ อญฺญตโร อญฺญตรํ เอวมาห – ‘‘ปสฺส โภ อจฺฉริยํ, อยํ ปุณฺณจนฺโท ปุพฺเพ เอโก อุคฺคจฺฉติ, อชฺช ปน อตฺตทุติโย อุคฺคโต, เอตญฺหิ ราชหํสมิถุนํ วิย ปุณฺณจนฺทมิถุนํ ปุพฺพาปริเยน คคนตลํ อภิลงฺฆตี’’ติ. ตมญฺโญ อาห – ‘‘กึ กเถสิ สมฺม กหํ นาม ตยา ทฺเว ปุณฺณจนฺทา เอกโต อุคฺคจฺฉนฺตา ทิฏฺฐปุพฺพา, นนุ เอส ตปนียรํสิธาโร ปิญฺฉรกิรโณ ทิวากโร อุคฺคโต’’ติ. ตมญฺโญ สิตํ กตฺวา เอวมาห – ‘‘กึ อุมฺมตฺโตสิ, นนุ โข อิทานิเมว ทิวากโร อตฺถงฺคโต, โส กถํ อิมํ ปุณฺณจนฺทํ อนุพนฺธมาโน อุคฺคจฺฉิสฺสติ, อทฺธา ปเนตํ อเนกรตนปฺปภาสมุชฺชลํ เอกสฺส ปุญฺญวโต วิมานํ ภวิสฺสตี’’ติ. เต สพฺเพปิ อปสาทยนฺตา อญฺเญ เอวมาหํสุ – ‘‘กึ พหุํ วิปฺปลปถ, เนเวส ปุณฺณจนฺโท, น สูริโย น เทววิมานํ. น เหเตสํ เอวรูปา สิริสมฺปตฺติ อตฺถิ, จกฺกรตเนน ปเนเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ.

ຄັ້ງນັ້ນ, ພຽງແຕ່ໄດ້ຍິນສຽງແຫ່ງຈັກກະແກ້ວນັ້ນ, ພວກມະນຸດທີ່ມີໃຈໃຜ່ຄິດວ່າ 'ສຽງນີ້ດັງມາແຕ່ໃສໜໍ, ເປັນສຽງຂອງສິ່ງໃດໜໍ' ແລ້ວພາກັນຫຼຽວເບິ່ງໄປທາງທິດຕາເວັນອອກ. ໃນບັນດາມະນຸດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຊາຍຄົນໜຶ່ງໄດ້ກ່າວກັບຊາຍອີກຄົນໜຶ່ງວ່າ 'ເບິ່ງດູທ່ານ, ໜ້າອັດສະຈັນແທ້ໆ! ປົກກະຕິແລ້ວດວງຈັນເພັງນີ້ຍ່ອມຂຶ້ນມາພຽງດວງດຽວ, ແຕ່ມື້ນີ້ກັບຂຶ້ນມາເຖິງສອງດວງ, ດວງຈັນເພັງຄູ່ນີ້ກຳລັງລອຍຂຶ້ນສູ່ທ້ອງຟ້າຕາມກັນ ປະດຸດດັ່ງຄູ່ພະຍາຫົງບິນຂຶ້ນໄປ.' ຊາຍອີກຄົນໜຶ່ງຈຶ່ງຄ້ານວ່າ 'ເຈົ້າເວົ້າຫຍັງນັ້ນສະຫາຍ! ເຈົ້າເຄີຍເຫັນດວງຈັນເພັງສອງດວງຂຶ້ນມາພ້ອມກັນແຕ່ປາງໃດ? ນັ້ນບໍ່ແມ່ນດວງຕາເວັນທີ່ກຳລັງຂຶ້ນມາ ທີ່ມີລັງສີອັນຮ້ອນແຮງແລະມີແສງເຫຼື້ອມຍິbຍັບຄືແພນຫາງນົກຍູງບໍ?' ຊາຍອີກຄົນໜຶ່ງຍິ້ມແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ເຈົ້າເປັນບ້າບໍ? ດວງຕາເວັນຫາກໍຕົກດິນໄປຫວ່າງກີ້ນີ້ເອງ, ມັນຈະຂຶ້ນມາໄລ່ຕາມດວງຈັນເພັງນີ້ໄດ້ແນວໃດ? ສິ່ງນີ້ຕ້ອງແມ່ນວິມານຂອງເທວະດາຜູ້ມີບຸນຄົນໃດຄົນໜຶ່ງຢ່າງແນ່ນອນ ເພາະມັນຮຸ່ງເຮືອງສະຫວ່າງສະໄຫວດ້ວຍແສງແກ້ວຫຼາກຫຼາຍປະການ.' ພວກຄົນອື່ນໆ ພາກັນຫົວຂວັນແລະຄັດຄ້ານຄົນທັງໝົດນັ້ນ ແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ພວກເຈົ້າຈະເວົ້າເພີ້ເຈີ້ໄປຫຼາຍເຮັດຫຍັງ? ສິ່ງນີ້ບໍ່ແມ່ນດວງຈັນເພັງ, ບໍ່ແມ່ນດວງຕາເວັນ, ແລະບໍ່ແມ່ນວິມານເທວະດາ. ເພາະສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ໄດ້ມີຄວາມງົດງາມອັນຮຸ່ງເຮືອງເຖິງປານນີ້, ສິ່ງນີ້ຕ້ອງແມ່ນຈັກກະແກ້ວຢ່າງແນ່ນອນ.'

เอวํ ปวตฺตสลฺลาปสฺเสว ตสฺส ชนสฺส จนฺทมณฺฑลํ โอหาย ตํ จกฺกรตนํ อภิมุขํ โหติ. ตโต เตหิ ‘‘กสฺส นุ โข อิทํ นิพฺพตฺต’’นฺติ วุตฺเต ภวนฺติ วตฺตาโร – ‘‘น กสฺสจิ อญฺญสฺส, นนุ อมฺหากํ ราชา ปูริตจกฺกวตฺติวตฺโต, ตสฺเสตํ นิพฺพตฺต’’นฺติ. อถ โส จ มหาชโน, โย จ อญฺโญ ปสฺสติ, สพฺโพ จกฺกรตนเมว อนุคจฺฉติ. ตมฺปิ จกฺกรตนํ รญฺโญเยว อตฺถาย อตฺตโน อาคตภาวํ ญาเปตุกามํ วิย สตฺตกฺขตฺตุํ ปาการมตฺถเกเนว นครํ อนุสํยายิตฺวา รญฺโญ อนฺเตปุรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อนฺเตปุรสฺส อุตฺตรสีหปญฺชรอาสนฺเน ฐาเน ยถา คนฺธปุปฺผาทีหิ สุเขน สกฺกา โหติ ปูเชตุํ, เอวํ อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ.

ໃນຂະນະທີ່ພວກມະນຸດກຳລັງສົນທະນາກັນຢູ່ຢ່າງນີ້, จັກກະແກ້ວນັ້ນກໍລອຍກາຍດວງຈັນເພັງ ມຸ່ງໜ້າໄປສູ່ພະລາຊະວັງ. ຈາກນັ້ນ ເມື່ອມີຄົນຖາມວ່າ 'ຈັກກະແກ້ວນີ້ປາກົດຂຶ້ນເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ໃຜໜໍ?' ກໍມີຄົນຕອບວ່າ 'ຈະມີໃຜອື່ນອີກເລົ່າ, ພະຣາຊາຂອງພວກເຮົາຊົງບຳເພັນຈັກກະວັດຕິວັດ (ວັດແຫ່ງພະເຈົ້າຈັກກະພັດ) ບໍລິbູນແລ້ວບໍ່ແມ່ນບໍ, ຈັກກະແກ້ວນີ້ປາກົດຂຶ້ນເພື່ອພະອົງນັ້ນແລ.' ຄັ້ງນັ້ນ, ມະຫາຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະຄົນອື່ນໆ ທີ່ໄດ້ເຫັນ ຕ່າງກໍພາກັນເດີນຕາມຈັກກະແກ້ວໄປ. ຈັກກະແກ້ວນັ້ນ ປະດຸດດັ່ງມີຄວາມປະສົງຈະປະກາດໃຫ້ຮູ້ວ່າຕົນເອງມາເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພະຣາຊາເທົ່ານັ້ນ, ຈຶ່ງໄດ້ລອຍວຽນຮອບພະນະຄອນໄປຕາມແນວເທິງກຳແພງເມືອງເຖິງ 7 ຮອບ, ແລ້ວເຮັດປະທັກສິນ (ວຽນຂວາ) ພະລາຊະວັງ, ແລ້ວໄປສະຖິດຢູ່ໃກ້ກັບສີຫະບັນຊອນ (ປ່ອງຢ້ຽມສິງ) ດ້ານທິດເໜືອແຫ່ງພະລາຊະວັງ, ໃນລັກສະນະທີ່ຄົນທັງຫຼາຍສາມາດບູຊາດ້ວຍຂອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນໄດ້ຢ່າງສະດວກ, ໂດຍສະຖິດຢູ່ນິ້ງປະດຸດດັ່ງສຽbໄວ້ກັບເພົາ.

เอวํ ฐิตสฺส ปนสฺส วาตปานจฺฉิทฺทาทีหิ ปวิสิตฺวา นานาวิราครตนปฺปภาสมุชฺชลํ อนฺโต ปาสาทํ อลงฺกุรุมานํ ปภาสมูหํ ทิสฺวา ทสฺสนตฺถาย สญฺชาตาภิลาโส ราชา โหติ. ปริชโนปิสฺส ปิยวจนปาภเตน อาคนฺตฺวา ตมตฺถํ นิเวเทติ. อถ ราชา พลวปีติปาโมชฺชผุฏสรีโร ปลฺลงฺกํ [Pg.155] โมเจตฺวา อุฏฺฐายาสนา สีหปญฺชรสมีปํ คนฺตฺวา ตํ จกฺกรตนํ ทิสฺวา ‘‘สุตํ โข ปน เมต’’นฺติอาทิกํ จินฺตนํ จินฺเตสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทิสฺวาน รญฺโญ ขตฺติยสฺส…เป… อสฺสํ นุ โข อหํ ราชา จกฺกวตฺตี’’ติ. ตตฺถ โส โหติ ราชา จกฺกวตฺตีติ กิตฺตาวตา จกฺกวตฺตี โหติ? เอกงฺคุลทฺวงฺคุลมตฺตมฺปิ จกฺกรตเน อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปวตฺเต.

ເມື່ອຈັກກະແກ້ວນັ້ນສະຖິດຢູ່ຢ່າງນີ້, ແສງສະຫວ່າງອັນຮຸ່ງເຮືອງສະຫວ່າງສະໄຫວດ້ວຍແສງແກ້ວຫຼາກຫຼາຍສີສັນໄດ້ສ່ອງຜ່ານຊ່ອງປ່ອງຢ້ຽມເປັນຕົ້ນ ເຂົ້າໄປປະດັບປະດາພາຍໃນຜາສາດ. ພະຣາຊາຊົງທອດພະເນດເຫັນກຸ່ມແສງນັ້ນແລ້ວ ກໍຊົງມີພະຣາຊະປະສົງຈະທອດພະເນດ (ຈັກກະແກ້ວ). ຝ່າຍພວກຂ້າຣາຊະບໍລິວານກໍພາກັນເຂົ້າມາຂາbທູນເລື່ອງນັ້ນດ້ວຍຖ້ອຍຄຳອັນເປັນທີ່ຮັກ. ຄັ້ງນັ້ນ, ພະຣາຊາຊົງມີພະວໍລະກາຍອັນປິຕິແລະປາໂມດຢ່າງແຮງກ້າແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວ, ຊົງຄາຍພະແທ່ນບັນທົມ (ຊົງຄາຍທ່າຂັດສະໝາດ), ສະເດັດລຸກຈາກພະທີນັ່ງ ໄປສູ່ສີຫະບັນຊອນ, ເມື່ອທອດພະເນດເຫັນຈັກກະແກ້ວນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາເຄີຍໄດ້ຍິນມາວ່າ...' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ເມື່ອພະຣາຊາຜູ້ເປັນກະສັດ...ເປ... ທອດພະເນດເຫັນແລ້ວ... ເຮົາເປັນພະເຈົ້າຈັກກະພັດຫຼືໜໍ?' ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'So hoti rājā cakkavattī' ມີຄຳຖາມວ່າ ພຽງໃດຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນພະເຈົ້າຈັກກະພັດ? ຕອບວ່າ ພຽງແຕ່ຈັກກະແກ້ວລອຍຂຶ້ນສູ່ອາກາດແລ້ວໝູນວຽນໄປ ເຖິງແມ່ນພຽງແຕ່ 1 ອົງຄຸລີ (ນິ້ວມື) ຫຼື 2 ອົງຄຸລີ ກໍຊື່ວ່າເປັນພະເຈົ້າຈັກກະພັດແລ້ວ.

อิทานิ ตสฺส ปวตฺตาปนตฺถํ ยํ กาตพฺพํ ตํ ทสฺเสนฺโต อถ โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อุฏฺฐายาสนาติ นิสินฺนาสนโต อุฏฺฐหิตฺวา จกฺกรตนสมีปํ อาคนฺตฺวา. ภิงฺการํ คเหตฺวาติ หตฺถิโสณฺฑสทิสปนาฬึ สุวณฺณภิงฺการํ อุกฺขิปิตฺวา วามหตฺเถน อุทกํ คเหตฺวา. ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตนํ, อภิวิชินาตุ ภวํ จกฺกรตนนฺติ. อนฺวเทว ราชา จกฺกวตฺตี สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนายาติ สพฺพจกฺกวตฺตีนญฺหิ อุทเกน อภิสิญฺจิตฺวา ‘‘อภิวิชานาตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติ วจนสมนนฺตรเมว เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา จกฺกรตนํ ปวตฺตติ, ยสฺส ปวตฺติสมกาลเมว โส ราชา จกฺกวตฺตี นาม โหติ.

ບັດນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງສະແດງສິ່ງທີ່ພຶງເຮັດເພື່ອໃຫ້ຈັກກະແກ້ວນັ້ນໝູນວຽນໄປ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'Atha kho, bhikkhave' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'Uṭṭhāyāsanā' ມີອະທິbາຍວ່າ ລຸກຈາກອາສະນະທີ່ປະທັບນັ່ງ ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າໄປໃກ້ຈັກກະແກ້ວ. ຄຳວ່າ 'Bhiṅkāraṃ gahetvā' ມີອະທິbາຍວ່າ ຊົງຍົກພະເຕົ້າຄຳ (ພະນ້ຳເຕົ້າຄຳ) ອັນມີພວຍຄ້າຍຄືກັບງວງຊ້າງດ້ວຍພະຫັດຊ້າຍ ແລ້ວຊົງຫຼັ່ງນ້ຳດ້ວຍພະຫັດຂວາ. ຄຳວ່າ 'Pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratanaṃ' (ຂໍຈັກກະແກ້ວຜູ້ຈະເລີນຈົ່ງໝູນວຽນໄປ, ຂໍຈັກກະແກ້ວຜູ້ຈະເລີນຈົ່ງຊະນະຢ່າງຍິ່ງ). ໃນຄຳວ່າ 'Anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāya' ນີ້, ຂ້າພະເຈົ້າ (ພະອັດຖະກະຖາຈານ) ຈະກ່າວເນື້ອຄວາມໂດຍລະອຽດ: ເພາະວ່າ ສຳລັບພະເຈົ້າຈັກກະພັດທັງຫຼາຍທຸກພະອົງ, ພຽງແຕ່ຊົງຫຼັ່ງນ້ຳອະພິເສກແລ້ວຕຣັດວ່າ 'ຂໍຈັກກະແກ້ວຜູ້ຈະເລີນຈົ່ງຊະນະຢ່າງຍິ່ງ' ເທົ່ານັ້ນ, ຈັກກະແກ້ວກໍຈະລອຍຂຶ້ນສູ່ອາກາດແລ້ວໝູນວຽນໄປທັນທີ, ແລະໃນຂະນະດຽວກັນກັບທີ່ຈັກກະແກ້ວໝູນວຽນໄປນັ້ນ ພະຣາຊາພະອົງນັ້ນກໍໄດ້ຊື່ວ່າເປັນພະເຈົ້າຈັກກະພັດ.

ปวตฺเต ปน จกฺกรตเน ตํ อนุพนฺธมาโนว ราชา จกฺกวตฺตี ยานวรํ อารุยฺห เวหาสํ อพฺภุคฺคจฺฉติ, อถสฺส ฉตฺตจามราทิหตฺโถ ปริชโน เจว อนฺเตปุรชโน จ. ตโต นานปฺปการกญฺจุกกวจาทิสนฺนาหวิภูสิเตน วิวิธาหรณปฺปภาสมุชฺชลิเตน สมุสฺสิตทฺธชปฏากปฏิมณฺฑิเตน อตฺตโน อตฺตโน พลกาเยน สทฺธึ อุปราชเสนาปติ ปภูตโยปิ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ราชานเมว ปริวาเรนฺติ. ราชยุตฺตา ปน ชนสงฺคหตฺถํ นครวีถีสุ เภริโย จราเปนฺติ ‘‘ตาตา อมฺหากํ รญฺโญ จกฺกรตนํ นิพฺพตฺตํ, อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน มณฺฑิตปฺปสาธิตา สนฺนิปตถา’’ติ. มหาชโน ปน ปกติยา จกฺกรตนสทฺเทเนว สพฺพกิจฺจานิ ปหาย คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย สนฺนิปติโตว, โสปิ สพฺโพ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ราชานเมว ปริวาเรติ. ยสฺส ยสฺส หิ รญฺญา สทฺธึ คนฺตุกามตา อุปฺปชฺชติ, โส โส อากาสคโตว โหติ. เอวํ ทฺวาทสโยชนายามวิตฺถารา ปริสา โหติ. ตตฺถ เอกปุริโสปิ ฉินฺนภินฺนสรีโร วา กิลิฏฺฐวตฺโถ วา นตฺถิ. สุจิปริวาโร หิ ราชา จกฺกวตฺตี. จกฺกวตฺติปริสา นาม วิชฺชาธรปริสา วิย อากาเส คจฺฉมานา อินฺทนีลมณิตเล [Pg.156] วิปฺปกิณฺณรตนสทิสา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนฺวเทว ราชา จกฺกวตฺตี สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนายา’’ติ.

ເມື່ອພຣະຈັກແກ້ວ (ຈັກກະຣັດຕະນະ) ໝູນໄປແລ້ວ, ພຣະຣາຊາຜູ້ເປັນພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ຜູ້ສະເດັດຕິດຕາມພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ສະເດັດຂຶ້ນສູ່ຍານອັນປະເສີດ ແລ້ວເຫາະຂຶ້ນສູ່ເວຫາ (ທ້ອງຟ້າ), ໃນຂະນະນັ້ນ ເຫຼົ່າບໍລິວານຜູ້ຖືສະເຫວດຕະສັດ (ຮົ່ມ) ແລະພັດຈາມອນ ແລະເຫຼົ່າສະໜົມນາງໃນຂອງພຣະອົງ ກໍເຫາະຂຶ້ນຕາມ. ຈາກນັ້ນ, ເຫຼົ່າອຸປະຣາດ, ເສນາບໍດີ ແລະຂ້າຣາຊະການຜູ້ໃຫຍ່ເປັນຕົ້ນ ພ້ອມດ້ວຍກອງກຳລັງພົນຂອງຕົນໆ ທີ່ປະດັບປະດາດ້ວຍເຄື່ອງຊຸດເກາະຕ່າງໆ ທີ່ຮຸ່ງເຮືອງສະຫວ່າງສະໄຫວດ້ວຍແສງແຫ່ງອາວຸດຕ່າງໆ ທີ່ປະດັບດ້ວຍທຸງທິວທີ່ຍົກຂຶ້ນສູງ ກໍເຫາະຂຶ້ນສູ່ເວຫາ ແລ້ວແວດລ້ອມພຣະຣາຊາເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນພວກຂ້າຣາຊະການ ເພື່ອສົງເຄາະປະຊາຊົນ ຈຶ່ງໃຫ້ຕີກອງປ່າວຮ້ອງໄປຕາມຖະໜົນໃນເມືອງວ່າ: "ແນ່ທ່ານທັງຫຼາຍ! ບັດນີ້ ພຣະຈັກແກ້ວໄດ້ບັງເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະຣາຊາຂອງພວກເຮົາແລ້ວ, ຂໍທ່ານທັງຫຼາຍຈົ່ງຕົບແຕ່ງຮ່າງກາຍຕາມສົມຄວນແກ່ຖານະຂອງຕົນໆ ແລ້ວມາປະຊຸມກັນເຖີ້ນ". ສ່ວນມະຫາຊົນ ໂດຍປົກກະຕິ ພຽງແຕ່ໄດ້ຍິນສຽງພຣະຈັກແກ້ວເທົ່ານັ້ນ ກໍລະຖິ້ມການງານທັງປວງ ຖືເອົາເຄື່ອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວມາປະຊຸມກັນ, ມະຫາຊົນທັງໝົດນັ້ນກໍເຫາະຂຶ້ນສູ່ເວຫາ ແວດລ້ອມພຣະຣາຊາເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມປາດຖະໜາທີ່ຈະສະເດັດໄປຮ່ວມກັບພຣະຣາຊາ ເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນໃດໆ, ບຸກຄົນນັ້ນໆ ກໍຈະສະຖິດຢູ່ເທິງອາກາດທັນທີ. ບໍລິວານທັງຫຼາຍຈຶ່ງມີຄວາມຍາວແລະຄວາມກວ້າງ ໑໒ ໂຍດ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ. ໃນບໍລິວານນັ້ນ ແມ້ແຕ່ບຸກຄົນດຽວ ທີ່ມີຮ່າງກາຍພິການ ຫຼືນຸ່ງຫົ່ມຜ້າເປິເປື້ອນ ກໍບໍ່ມີເລີຍ. ເພາະວ່າ ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດເປັນຜູ້ມີບໍລິວານອັນສະອາດບໍລິສຸດ. ບໍລິວານຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດນັ້ນ ເມື່ອເດີນທາງໄປໃນອາກາດ ປຽບເໝືອນບໍລິວານຂອງພວກວິຊາທອນ (ນັກສິດ) ທີ່ເດີນທາງໄປໃນອາກາດ ແລະປຽບເໝືອນແກ້ວມະນີຕ່າງໆ ທີ່ຫວ່ານລົງເທິງແຜ່ນຫີນສີຂຽວ (ອິນທະນິນ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ: "ພຣະຣາຊາຜູ້ເປັນພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ສະເດັດໄປຕາມ ພ້ອມດ້ວຍກອງທັບມີອົງ ໔ (ຈະຕຸຣົງຄະເສນາ)" ດັ່ງນີ້.

ตมฺปิ จกฺกรตนํ รุกฺขคฺคานํ อุปรูปริ นาติอุจฺเจน คคนปเทเสน ปวตฺตติ, ยถา รุกฺขานํ ปุปฺผผลปลฺลเวหิ อตฺถิกา ตานิ สุเขน คเหตุํ สกฺโกนฺติ, ภูมิยํ ฐิตา ‘‘เอส ราชา, เอส อุปราชา, เอส เสนาปตี’’ติ สลฺลกฺเขตุํ สกฺโกนฺติ. ฐานาทีสุปิ อิริยาปเถสุ โย เยน อิจฺฉติ, โส เตเนว คจฺฉติ. จิตฺตกมฺมาทิสิปฺปปสุตา เจตฺถ อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจํ กโรนฺตาเยว คจฺฉนฺติ. ยเถว หิ ภูมิยํ, ตถา เนสํ สพฺพกิจฺจานิ อากาเส อิชฺฌนฺติ. เอวํ จกฺกวตฺติปริสํ คเหตฺวา ตํ จกฺกรตนํ วามปสฺเสน สิเนรุํ ปหาย สมุทฺทสฺส อุปริภาเคน อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาณํ ปุพฺพวิเทหํ คจฺฉติ.

ແມ້ແຕ່ພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນ ກໍໝູນໄປໃນເວຫາ ບໍ່ສູງເກີນໄປກວ່າເທິງຍອດໄມ້ທັງຫຼາຍ, ໂດຍປະການທີ່ພວກຜູ້ຕ້ອງການດອກໄມ້, ໝາກໄມ້ ແລະຍອດອ່ອນຂອງຕົ້ນໄມ້ ສາມາດເກັບເອົາສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ໂດຍງ່າຍ, ແລະພວກຜູ້ຢືນຢູ່ເທິງແຜ່ນດິນ ກໍສາມາດສັງເກດໄດ້ວ່າ: "ນີ້ຄືພຣະຣາຊາ, ນີ້ຄືອຸປະຣາດ, ນີ້ຄືເສນາບໍດີ" ດັ່ງນີ້. ແມ້ໃນອິຣິຍາບົດທັງຫຼາຍ ມີການຢືນເປັນຕົ້ນ ບຸກຄົນໃດປາດຖະໜາຈະໄປດ້ວຍອິຣິຍາບົດໃດ, ກໍຍ່ອມໄປດ້ວຍອິຣິຍາບົດນັ້ນແລ້ວ. ແລະໃນບໍລິວານນີ້ ພວກຜູ້ຂະຫຍັນໃນສິລະປະກຳ ມີການຂຽນພາບເປັນຕົ້ນ ກໍເຮັດວຽກງານຂອງຕົນໆ ໄປພ້ອມໃນຂະນະທີ່ເດີນທາງໄປ. ດ້ວຍວ່າ ວຽກງານທັງປວງຂອງພວກເຂົາ ຍ່ອມສຳເລັດໃນອາກາດ ປຽບເໝືອນສຳເລັດຢູ່ເທິງແຜ່ນດິນ ສະນັ້ນ. ພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນ ພາເອົາບໍລິວານຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດໄປ ໂດຍລະພູເຂົາສິເນຣຸໄວ້ທາງເບື້ອງຊ້າຍ ແລ້ວເດີນທາງໄປສູ່ທະວີບບຸບພະວິເທຫະ (ທະວີບຕາເວັນອອກ) ອັນມີປະມານ ໘,໐໐໐ ໂຍດ ໂດຍທາງເບື້ອງເທິງແຫ່ງມະຫາສະໝຸດ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

ตตฺถ โย วินิพฺเพเธน ทฺวาทสโยชนาย ปริกฺเขปโต ฉตฺตึสโยชนปริสาย สนฺนิเวสกฺขโม สุลภาหารูปกรโณ ฉายูทกสมฺปนฺโน สุจิสมตโล รมณีโย ภูมิภาโค, ตสฺส อุปริภาเค ตํ จกฺกรตนํ อากาเส อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. อถ เตน สญฺญาเณน โส มหาชโน โอตริตฺวา ยถารุจิ นฺหานโภชนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กโรนฺโต วาสํ กปฺเปติ, เตน วุตฺตํ ‘‘ยสฺมึ โข ปน, ภิกฺขเว, ปเทเส ตํ จกฺกรตนํ ปติฏฺฐาติ, ตตฺถ ราชา จกฺกวตฺตี วาสํ อุเปติ สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนายา’’ติ.

ໃນທະວີບບຸບພະວິເທຫະນັ້ນ ມີຜືນແຜ່ນດິນອັນໜ້າລື່ນລົມ, ມີພື້ນສະເໝີກັນດີແລະສະອາດ, ເຕັມໄປດ້ວຍຮົ່ມໄມ້ແລະນ້ຳ, ມີເຄື່ອງອຸປະໂພກບໍລິໂພກອັນຫາໄດ້ງ່າຍ, ເໝາະສົມແກ່ການຕັ້ງຄ້າຍພັກແຮມຂອງບໍລິວານ ອັນມີສ່ວນກວ້າງ ໑໒ ໂຍດ ແລະມີປ້າຍອ້ອມຮອບ ໓໖ ໂຍດ. ພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນ ຍ່ອມຢຸດສະຖິດຢູ່ເທິງອາກາດ ເໜືອຜືນແຜ່ນດິນນັ້ນ ປຽບເໝືອນດັ່ງສຸບຢູ່ກັບເພົາລົດ ສະນັ້ນ. ລຳດັບນັ້ນ ມະຫາຊົນນັ້ນ ອາໄສສັນຍານ (ການຢຸດຢູ່) ນັ້ນ ຈຶ່ງລົງສູ່ແຜ່ນດິນ ແລ້ວເຮັດກິດທັງປວງ ມີການອາບນ້ຳແລະບໍລິໂພກອາຫານເປັນຕົ້ນ ຕາມຄວາມພໍໃຈ ແລ້ວພັກແຮມຢູ່. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ: "ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນ ປະດິດສະຖານຢູ່ ໃນປະເທດໃດ, ພຣະຣາຊາຜູ້ເປັນພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ຍ່ອມສະເດັດເຂົ້າພັກແຮມ ໃນປະເທດນັ້ນ ພ້ອມດ້ວຍກອງທັບມີອົງ ໔" ດັ່ງນີ້.

เอวํ วาสํ อุปคเต จกฺกวตฺติมฺหิ เย ตตฺถ ราชาโน, เต ‘‘ปรจกฺกํ อาคต’’นฺติ สุตฺวาปิ น พลกายํ สนฺนิปาเตตฺวา ยุทฺธสชฺชา โหนฺติ. จกฺกรตนสฺส อุปฺปตฺติสมนนฺตรเมว นตฺถิ โส สตฺโต นาม, โย ปจฺจตฺถิกสญฺญาย ราชานํ อารพฺภ อาวุธํ อุกฺขิปิตุํ วิสเหยฺย. อยมนุภาโว จกฺกรตนสฺส.

ເມື່ອພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ສະເດັດເຂົ້າພັກແຮມຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ພຣະຣາຊາທັງຫຼາຍ ຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນປະເທດນັ້ນ ແມ້ໄດ້ຍິນວ່າ: "ກອງທັບຂອງພຣະຣາຊາອື່ນ ຍົກມາແລ້ວ" ດັ່ງນີ້ ກໍບໍ່ໄດ້ຮວບຮວມກອງກຳລັງພົນ ເພື່ອຕຽມເຮັດສົງຄາມເລີຍ. ໃນລຳດັບແຫ່ງການບັງເກີດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນເອງ ບໍ່ມີສັດ (ມະນຸດ) ໃດໆ ເລີຍ ທີ່ຈະກ້າຫານຍົກອາວຸດຂຶ້ນ ເພື່ອຕໍ່ສູ້ກັບພຣະຣາຊາ ດ້ວຍຄວາມຄິດວ່າເປັນສັດຕູ. ນີ້ຄືອານຸພາບຂອງພຣະຈັກແກ້ວ.

จกฺกานุภาเวน หิ ตสฺส รญฺโญ,อรี อเสสา ทมถํ อุเปนฺติ;

อรินฺทมํ นาม นราธิปสฺส,เตเนว ตํ วุจฺจติ ตสฺส จกฺกํ.

ດ້ວຍວ່າ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງພຣະຈັກແກ້ວ, ເຫຼົ່າສັດຕູທັງປວງ ຂອງພຣະຣາຊານັ້ນ ຍ່ອມເຖິງຄວາມສະຫງົບຮາບຄາບ; ພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນ ຂອງພຣະຣາຊາ ຜູ້ປາບປາມສັດຕູ ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ "ຈັກກະ" (ພຣະຈັກແກ້ວ) ຂອງພຣະອົງ ດ້ວຍເຫດນັ້ນແລ້ວ.

ตสฺมา [Pg.157] สพฺเพปิ เต ราชาโน อตฺตโน อตฺตโน รชฺชสิริวิภวานุรูปํ ปาภตํ คเหตฺวา ตํ ราชานํ อุปคมฺม โอนตสิรา อตฺตโน โมฬิยมณิปฺปภาภิเสเกนสฺส ปาทปูชํ กโรนฺโต ‘‘เอหิ โข มหาราชา’’ติอาทีหิ วจเนหิ ตสฺส กิงฺการปฺปฏิสฺสาวิตํ อาปชฺชนฺติ. เตน วุตฺตํ เย โข ปน, ภิกฺขเว, ปุรตฺถิมาย…เป… อนุสาส มหาราชาติ.

ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຣາຊາທັງປວງເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຖືເອົາເຄື່ອງບັນນາການ ຕາມສົມຄວນແກ່ຣาຊະສົມບັດແລະຖານະຂອງຕົນໆ ແລ້ວເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະຣາຊານັ້ນ, ນ້ອມສີສະລົງ ກະທຳການບູຊາພຣະບາດຂອງພຣະອົງ ດ້ວຍແສງແຫ່ງແກ້ວມະນີທີ່ປະດັບຢູ່ເທິງມົງກຸດຂອງຕົນ, ແລ້ວຂາບທູນດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ: "ຂໍສະເດັດມາເຖີ້ນ ມະຫາຣາຊາເຈົ້າ!" ແລະຍອມຮັບເອົາພຣະບັນຊາວ່າ ຈະໃຫ້ຂ້າພະອົງເຮັດສິ່ງໃດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ: "ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ພຣະຣາຊາທັງຫຼາຍໃດ ທີ່ຢູ່ໃນທິດບູຣະພາ (ທິດຕາເວັນອອກ)... ລະ... ຂາບທູນວ່າ: ຂໍພຣະມະຫາຣາຊາ ຈົ່ງຊົງສັ່ງສອນເຖີ້ນ" ດັ່ງນີ້.

ตตฺถ สฺวาคตนฺติ สุอาคมนํ. เอกสฺมิญฺหิ อาคเต โสจนฺติ, คเต นนฺทนฺติ. เอกสฺมึ อาคเต นนฺทนฺติ, คเต โสจนฺติ. ตาทิโส ตฺวํ อาคตนนฺทโน คมนโสจโน, ตสฺมา ตว อาคมนํ สุอาคมนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ วุตฺเต ปน จกฺกวตฺตี นาปิ ‘‘เอตฺตกํ นาม เม อนุวสฺสํ พลึ อุปกปฺเปถา’’ติ วทติ, นาปิ อญฺญสฺส โภคํ อจฺฉินฺทิตฺวา อญฺญสฺส เทติ. อตฺตโน ปน ธมฺมราชภาวสฺส อนุรูปาย ปญฺญาย ปาณาติปาตาทีนิ อุปปริกฺขิตฺวา เปมนีเยน มญฺชุนา สเรน ‘‘ปสฺสถ ตาตา, ปาณาติปาโต นาเมส อาเสวิโต ภาวิโต พหุลีกโต นิรยสํวตฺตนิโก โหตี’’ติอาทินา นเยน ธมฺมํ เทเสตฺวา ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทิกํ โอวาทํ เทติ. เตน วุตฺตํ ราชา จกฺกวตฺตี เอวมาห ปาโณ น หนฺตพฺโพ…เป… ยถาภุตฺตญฺจ ภุญฺชถาติ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ "ສວາກະຕັງ" (svāgataṃ) ໝາຍເຖິງ ການມາອັນດີ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອບາງຄົນມາເຖິງ ຜູ້ຄົນຍ່ອມເສົ້າໂສກ, ເມື່ອເຂົາຈາກໄປ ຜູ້ຄົນຍ່ອມຍິນດີ. ແຕ່ເມື່ອບາງຄົນມາເຖິງ ຜູ້ຄົນຍ່ອມຍິນດີ, ເມື່ອເຂົາຈາກໄປ ຜູ້ຄົນຍ່ອມເສົ້າໂສກ. ພຣະອົງຊົງເປັນຜູ້ເຊັ່ນນັ້ນ ຄື ເມື່ອສະເດັດມາ ກໍຊົງເຮັດໃຫ້ຍິນດີ, ເມື່ອສະdepດັດຈາກໄປ ກໍຊົງເຮັດໃຫ້ເສົ້າໂສກ, ເພາະສະນັ້ນ ການສະເດັດມາຂອງພຣະອົງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ການມາອັນດີ" ດັ່ງນີ້. ເມື່ອພວກພຣະຣາຊາຂາບທູນຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ກໍບໍ່ໄດ້ຕັດວ່າ: "ຂໍທ່ານທັງຫຼາຍຈົ່ງຖວາຍສ່ວຍ (ພາສີ) ປະມານເທົ່ານີ້ໆ ແກ່ເຮົາທຸກໆ ປີ", ທັງບໍ່ໄດ້ຍຶດເອົາຊັບສົມບັດຂອງພຣະຣາຊາອົງອື່ນ ໄປພຣະຣາຊະທານໃຫ້ແກ່ພຣະຣາຊາອົງອື່ນ. ແຕ່ຊົງພິຈາລະນາເຫັນໂທດແຫ່ງການຂ້າສັດເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍພຣະປັນຍາອັນສົມຄວນແກ່ຄວາມເປັນພຣະທຳມະຣາຊາຂອງພຣະອົງ ແລ້ວຊົງສະແດງທຳ ດ້ວຍພຣະສຸຣະສຽງອັນອ່ອນໂຍນແລະໄພເລາະ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ: "ດູກ່ອນທ່ານທັງຫຼາຍ! ຂໍຈົ່ງເບິ່ງເຖີ້ນ, ການຂ້າສັດນີ້ ຫາກບຸກຄົນເສບແລ້ວ, ຈະເລີນແລ້ວ, ເຮັດໃຫ້ຫຼາຍແລ້ວ, ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອເກີດໃນນະຣົກ" ດັ່ງນີ້, ແລ້ວຊົງປະທານໂອວາດເປັນຕົ້ນວ່າ: "ບໍ່ຄວນຂ້າສັດ" ດັ່ງນີ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ: "ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ຍ່ອມຕັດຢ່າງນີ້ວ່າ: ບໍ່ຄວນຂ້າສັດ... ລະ... ແລະຈົ່ງບໍລິໂພກຕາມທີ່ເຄີຍບໍລິໂພກເຖີ້ນ" ດັ່ງນີ້.

กึ ปน สพฺเพปิ รญฺโญ อิมํ โอวาทํ คณฺหนฺตีติ. พุทฺธสฺสปิ ตาว สพฺเพ น คณฺหนฺติ, รญฺโญ กึ คณฺหิสฺสนฺติ. ตสฺมา เย ปณฺฑิตา วิภาวิโน, เต คณฺหนฺติ. สพฺเพ ปน อนุยนฺตา ภวนฺติ. ตสฺมา ‘‘เย โข ปน, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห.

ຖາມວ່າ: "ກໍພຣະຣາຊາທັງປວງ ຍອມຮັບເອົາໂອວາດນີ້ ຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ຫຼືບໍ່?". ແກ້ວ່າ: "ແມ້ແຕ່ໂອວາດຂອງພຣးພຸດທະເຈົ້າ ສັດທັງຫຼາຍທັງປວງ ກໍຍັງບໍ່ຍອມຮັບເອົາທັງໝົດ, ແລ້ວຈະເວົ້າໄປໃຍເຖິງໂອວາດຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ. ເພາະສະນັ້ນ ຜູ້ໃດເປັນບັນດິດ ມີປັນຍາສະຫຼາດ, ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມຮັບເອົາ. ແຕ່ພຣະຣາຊາທັງປວງ ກໍຍ່ອມປະພຶດຄ້ອຍຕາມ (ເປັນບໍລິວານ). ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ: "ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ພຣະຣາຊາທັງຫຼາຍໃດ..." ດັ່ງນີ້.

อถ ตํ จกฺกรตนํ เอวํ ปุพฺพวิเทหวาสีนํ โอวาเท ทินฺเน กตปาตราเส จกฺกวตฺตีพเลน เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปุรตฺถิมํ สมุทฺทํ อชฺโฌคาหติ. ยถา ยถา จ ตํ อชฺโฌคาหติ, ตถา ตถา อคทคนฺธํ ฆายิตฺวา สํขิตฺตผโณ นาคราชา วิย สํขิตฺตอูมิวิปฺผารํ หุตฺวา โอคจฺฉมานํ มหาสมุทฺทสลิลํ โยชนมตฺตํ โอคนฺตฺวา อนฺโตสมุทฺเท เวฬุริยภิตฺติ วิย ติฏฺฐติ. ตงฺขณญฺเญว จ ตสฺส รญฺโญ ปุญฺญสิรึ ทฏฺฐุกามานิ วิย มหาสมุทฺทตเล วิปฺปกิณฺณานิ นานารตนานิ ตโต ตโต อาคนฺตฺวา ตํ ปเทสํ ปูรยนฺติ. อถ สา ราชปริสา ตํ นานารตนปริปูรํ มหาสมุทฺทตลํ ทิสฺวา ยถารุจิ อุจฺฉงฺคาทีหิ อาทิยติ, ยถารุจิ อาทินฺนรตนาย [Pg.158] ปน ปริสาย ตํ จกฺกรตนํ ปฏินิวตฺตติ. ปฏินิวตฺตมาเน จ ตสฺมึ ปริสา อคฺคโต โหติ, มชฺเฌ ราชา, อนฺเต จกฺกรตนํ. ตมฺปิ ชลนิธิชลํ ปโลภิยมานมิว จกฺกรตนสิริยา, อสหมานมิว จ เตน วิโยคํ, เนมิมณฺฑลปริยนฺตํ อภิหนนฺตํ นิรนฺตรเมว อุปคจฺฉติ.

ລຳດັບນັ້ນ ເມື່ອພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ປະທານໂອວາດແກ່ຊາວທະວີບບຸບພະວິເທຫະ ຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ໃນເວລາສຳເລັດອາຫານເຊົ້າ, ພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນ ກໍເຫາະຂຶ້ນສູ່ເວຫາ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ແລ້ວສະເດັດລົງສູ່ມະຫາສະໝຸດເບື້ອງຕາເວັນອອກ. ພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນ ສະເດັດລົງໄປໂດຍປະການໃດໆ, ນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດອັນໄຫຼລົງໄປ ກໍຫຼຸດຄື້ນລົງ ປຽບເໝືອນພະຍານາກ ທີ່ໄດ້ກິ່ນໂອສົດແລ້ວຫົດພັງພານລົງ ສະນັ້ນ, ແລ້ວແຍກອອກເປັນຊ່ອງກວ້າງປະມານ ໑ ໂຍດ ຕັ້ງຢູ່ຄືກຳແພງແກ້ວໄພທູນ ໃນທ່າມກາງມະຫາສະໝຸດ. ໃນຂະນະນັ້ນເອງ ເຫຼົ່າຣັດຕະນະຕ່າງໆ ທີ່ກະຈັດກະຈາຍຢູ່ເທິງພື້ນມະຫາສະໝຸດ ປຽບເໝືອນປາດຖະໜາຈະຊົມພຣະບາຣະມີແຫ່ງບຸນຂອງພຣະຣາຊານັ້ນ ກໍຫຼັ່ງໄຫຼມາຈາກທິດທາງຕ່າງໆ ແລ້ວເຕັມໄປທົ່ວບໍລິເວນນັ້ນ. ລຳດັບນັ້ນ ບໍລິວານຂອງພຣະຣາຊານັ້ນ ເຫັນພື້ນມະຫາສະໝຸດອັນເຕັມໄປດ້ວຍຣັດຕະນະຕ່າງໆ ແລ້ວ ກໍເກັບເອົາໃສ່ໃນພົກຜ້າເປັນຕົ້ນ ຕາມຄວາມພໍໃຈ, ເມື່ອບໍລິວານເກັບເອົາຣັດຕະນະຕາມຄວາມພໍໃຈແລ້ວ, ພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນ ກໍສະເດັດກັບຄືນ. ເມື່ອພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນ ສະເດັດກັບຄືນ, ບໍລິວານຈະຢູ່ທາງໜ້າ, ພຣະຣາຊາຢູ່ທ່າມກາງ, ແລະພຣະຈັກແກ້ວຢູ່ທາງຫຼັງສຸດ. ແມ້ນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດນັ້ນ ກໍຕິດຕາມໄປຢ່າງບໍ່ຂາດສາຍ ປຽບເໝືອນຖືກຊັກນຳດ້ວຍຄວາມງົດງາມແຫ່ງພຣະຈັກແກ້ວ ແລະປຽບເໝືອນບໍ່ອາດທົນຕໍ່ການພັດພາກຈາກພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນໄດ້, ໂດຍຊັດຟອງຂຶ້ນກະທົບເຖິງຂອບວົງແຫ່ງພຣະຈັກແກ້ວ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

๒๕๗. เอวํ ราชา จกฺกวตฺตี ปุรตฺถิมสมุทฺทปริยนฺตํ ปุพฺพวิเทหํ อภิวิชินิตฺวา ทกฺขิณสมุทฺทปริยนฺตํ ชมฺพุทีปํ วิเชตุกาโม จกฺกรตนเทสิเตน มคฺเคน ทกฺขิณสมุทฺทาภิมุโข คจฺฉติ. เตน วุตฺตํ อถ โข ตํ, ภิกฺขเว, จกฺกรตนํ ปุรตฺถิมสมุทฺทํ อชฺโฌคาเหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา ทกฺขิณํ ทิสํ ปวตฺตตีติ. เอวํ ปวตฺตมานสฺส ปน ตสฺส ปวตฺตนวิธานํ เสนาสนฺนิเวโส ปฏิราชคมนํ เตสํ อนุสาสนิปฺปทานํ ทกฺขิณสมุทฺทํ อชฺโฌคาหนํ สมุทฺทสลิลสฺส โอคจฺฉนํ รตนาทานนฺติ สพฺพํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

໒໕໗. ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ຊົງປາບປາມທະວີບບຸບພະວິເທຫະ ອັນມີມະຫາສະໝຸດຕາເວັນອອກເປັນຂອບເຂດ ໄດ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ຊົງປາດຖະໜາຈະປາບປາມທະວີບຊົມພູ (ຊັມພູທີປະ) ອັນມີມະຫາສະໝຸດທາງໃຕ້ເປັນຂອບເຂດ ຈຶ່ງສະເດັດມຸ່ງໜ້າສູ່ມະຫາສະໝຸດທາງໃຕ້ ໂດຍເສັ້ນທາງທີ່ພຣະຈັກແກ້ວຊົງນຳທາງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ: "ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນ ສະເດັດລົງສູ່ມະຫາສະໝຸດຕາເວັນອອກແລ້ວ ຂຶ້ນມາ ແລ້ວໝູນໄປສູ່ທິດໃຕ້" ດັ່ງນີ້. ສ່ວນວິທີການດຳເນີນໄປ, ການຕັ້ງຄ້າຍພັກແຮມຂອງກອງທັບ, การເຂົ້າເຝົ້າຂອງພຣະຣາຊາທັງຫຼາຍ, ການປະທານໂອວາດແກ່ພວກເຂົາ, ການສະເດັດລົງສູ່ມະຫາສະໝຸດທາງໃຕ້, ການຫຼຸດລົງແຫ່ງນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດ ແລະການເກັບເອົາຣັດຕະນະ ຂອງພຣະຈັກແກ້ວອັນໝູນໄປຢ່າງນີ້, ທັງໝົດພຶງຊາບໂດຍນັຍກ່ອນນັ້ນແລ້ວ.

วิชินิตฺวา ปน ตํ ทสสหสฺสโยชนปฺปมาณํ ชมฺพุทีปํ ทกฺขิณสมุทฺทโตปิ ปจฺจุตฺตริตฺวา สตฺตโยชนสหสฺสปฺปมาณํ อปรโคยานํ วิเชตุํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา ตมฺปิ สมุทฺทปริยนฺตํ ตเถว อภิวิชินิตฺวา ปจฺฉิมสมุทฺทโตปิ ปจฺจุตฺตริตฺวา อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาณํ อุตฺตรกุรุํ วิเชตุํ ตเถว คนฺตฺวา ตมฺปิ สมุทฺทปริยนฺตํ ตเถว อภิวิชิย อุตฺตรสมุทฺทโตปิ ปจฺจุตฺตรติ.

ກໍເມື່ອຊົງປາບປາມທະວີບຊົມພູ ອັນມີປະມານ ໑໑,໐໐໐ ໂຍດນັ້ນແລ້ວ, ກໍສະເດັດຂຶ້ນຈາກມະຫາສະໝຸດທາງໃຕ້, ເພື່ອຈະປາບປາມທະວີບອະປະຣະໂຄຍານ (ທະວີບຕາເວັນຕົກ) ອັນມີປະມານ ໗,໐໐໐ ໂຍດ, ຈຶ່ງສະເດັດໄປໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນກ່ອນນັ້ນເອງ, ຊົງປາບປາມທະວີບນັ້ນ ອັນມີມະຫາສະໝຸດເປັນຂອບເຂດ ໂດຍປະການນັ້ນແລ້ວ, ກໍສະເດັດຂຶ້ນຈາກມະຫາສະໝຸດທາງຕາເວັນຕົກ, ເພື່ອຈະປາບປາມທະວີບອຸດຕະຣະກຸຣຸ (ທະວີບເໜືອ) ອັນມີປະມານ ໘,໐໐໐ ໂຍດ, ຈຶ່ງສະເດັດໄປໂດຍປະການນັ້ນເອງ, ຊົງປາບປາມທະວີບນັ້ນ ອັນມີມະຫາສະໝຸດເປັນຂອບເຂດ ໂດຍປະການນັ້ນແລ້ວ, ກໍສະເດັດຂຶ້ນຈາກມະຫາສະໝຸດທາງເໜືອ.

เอตฺตาวตา รญฺญา จกฺกวตฺตินา จาตุรนฺตาย ปถวิยา อาธิปจฺจํ อธิคตํ โหติ. โส เอวํ วิชิตวิชโย อตฺตโน รชฺชสิริสมฺปตฺติทสฺสนตฺถํ สปริโส อุทฺธํ คคนตลํ อภิลงฺฆิตฺวา สุวิกสิตปทุมุปฺปลปุณฺฑรีกวนวิจิตฺเต จตฺตาโร ชาตสฺสเร วิย ปญฺจสตปญฺจสตปริตฺตทีปปริวาเร จตฺตาโร มหาทีเป โอโลเกตฺวา จกฺกรตนเทสิเตเนว มคฺเคน ยถานุกฺกมํ อตฺตโน ราชธานิเมว ปจฺจาคจฺฉติ. อถ ตํ จกฺกรตนํ อนฺเตปุรทฺวารํ โสภยมานํ วิย หุตฺวา ติฏฺฐติ.

ພຽງເທົ່ານີ້ ຄວາມເປັນໃຫຍ່ເໜືອແຜ່ນດິນອັນມີມະຫາສະໝຸດທັງ ໔ ເປັນຂອບເຂດ ກໍເປັນອັນພຣະຣາຊາຜູ້ເປັນພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ຊົງໄດ້ຮັບແລ້ວ. ພຣະອົງຜູ້ຊົງມີໄຊຊະນະອັນຊົງຊະນະແລ້ວຢ່າງນີ້ ເພື່ອຈະຊົມຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຣາຊະສົມບັດຂອງພຣະອົງ ຈຶ່ງເຫາະຂຶ້ນສູ່ເວຫາພ້ອມດ້ວຍບໍລິວານ, ຊົງຫຼຽວເບິ່ງທະວີບໃຫຍ່ທັງ ໔ ອັນມີທະວີບນ້ອຍ ໕໐໐ ເປັນບໍລິວານຂອງແຕ່ລະທະວີບ ປຽບເໝືອນສະໂບກຂະຣະນີທຳມະຊາດທັງ ໔ ອັນງົດງາມດ້ວຍປ່າດອກບົວຫຼວງ, ດອກບົວຂຽວ ແລະດອກບົວຂາວ ທີ່ເບັ່ງບານເຕັມທີ່ ສະນັ້ນ, ແລ້ວສະເດັດກັບຄືນສູ່ຣາຊະທານີຂອງພຣະອົງເອງ ຕາມລຳດັບ ໂດຍເສັ້ນທາງທີ່ພຣະຈັກແກ້ວຊົງນຳທາງ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນ ກໍຢຸດສະຖິດຢູ່ ປຽບເໝືອນເຮັດໃຫ້ປະຕູພຣະຣາຊະວັງງົດງາມ ສະນັ້ນ.

เอวํ ปติฏฺฐิเต ปน ตสฺมึ จกฺกรตเน ราชนฺเตปุเร อุกฺกาหิ วา ทีปิกาหิ วา กิญฺจิ กรณียํ น โหติ, จกฺกรตโนภาโสเยว รตฺตึ อนฺธการํ วิธมติ. เย จ ปน รตฺตึ อนฺธการตฺถิกา โหนฺติ, เตสํ อนฺธการเมว โหติ. เตน วุตฺตํ ทกฺขิณสมุทฺทํ อชฺโฌคาเหตฺวา…เป… เอวรูปํ จกฺกรตนํ ปาตุภวตีติ.

ກໍເມື່ອພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນ ປະດິດສະຖານຢູ່ຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ໃນພຣະຣາຊະວັງ ກໍບໍ່ມີກິດທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດດ້ວຍໄຕ້ ຫຼືຕະກຽງເລີຍ, ເພາະແສງສະຫວ່າງແຫ່ງພຣະຈັກແກ້ວນັ້ນເອງ ຍ່ອມກຳຈັດຄວາມມືດໃນເວລາກາງຄືນໄດ້. ແຕ່ສ່ວນຊົນທັງຫຼາຍໃດ ທີ່ຕ້ອງການຄວາມມືດໃນເວລາກາງຄືນ, ຄວາມມືດກໍຍ່ອມມີແກ່ຊົນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ: "ສະເດັດລົງສູ່ມະຫາສະໝຸດທາງໃຕ້... ລະ... ພຣະຈັກແກ້ວມີຮູບຢ່າງນີ້ ຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນ" ດັ່ງນີ້.

หตฺถิรตนวณฺณนา

ການພັນລະນາເລື່ອງຊ້າງແກ້ວ (ຫັດຖິຣັດຕະນະວັນນະນາ)

๒๕๘. เอวํ [Pg.159] ปาตุภูตจกฺกรตนสฺส ปนสฺส จกฺกวตฺติโน อมจฺจา ปกติมงฺคลหตฺถิฏฺฐานํ สุจิภูมิภาคํ กาเรตฺวา หริจนฺทนาทีหิ สุรภิคนฺเธหิ อุปลิมฺปาเปตฺวา เหฏฺฐา วิจิตฺตวณฺณสุรภิกุสุมสมากิณฺณํ อุปริ สุวณฺณตารกานํ อนฺตรนฺตรา สโมสริตมนุญฺญ-กุสุมทามปฺปฏิมณฺฑิตวิตานํ เทววิมานํ วิย อภิสงฺขริตฺวา ‘‘เอวรูปสฺส นาม เทว หตฺถิรตนสฺส อาคมนํ จินฺเตถา’’ติ วทนฺติ. โส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว มหาทานํ ทตฺวา สีลานิ สมาทาย ตํ ปุญฺญสมฺปตฺตึ อาวชฺชนฺโต นิสีทติ, อถสฺส ปุญฺญานุภาวโจทิโต ฉทฺทนฺตกุลา วา อุโปสถกุลา วา ตํ สกฺการวิเสสํ อนุภวิตุกาโม ตรุณรวิมณฺฑลาภิรตฺตจรณ-คีวมุขปฺปฏิมณฺฑิตวิสุทฺธเสตสรีโร สตฺตปฺปติฏฺโฐ สุสณฺฐิตงฺคปจฺจงฺคสนฺนิเวโส วิกสิตรตฺต-ปทุมจารุโปกฺขโร อิทฺธิมา โยคี วิย เวหาสํ คมนสมตฺโถ มโนสิลาจุณฺณรญฺชิตปริยนฺโต วิย รชตปพฺพโต หตฺถิเสฏฺโฐ ตสฺมึ ปเทเส ปติฏฺฐาติ. โส ฉทฺทนฺตกุลา อาคจฺฉนฺโต สพฺพกนิฏฺโฐ อาคจฺฉติ, อุโปสถกุลา สพฺพเชฏฺโฐ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อุโปสโถ นาคราชา’’ อิจฺเจว อาคจฺฉติ. สฺวายํ ปูริตจกฺกวตฺติวตฺตานํ จกฺกวตฺตีนํ สุตฺเต วุตฺตนเยเนว จินฺตยนฺตานํ อาคจฺฉติ, น อิตเรสํ. สยเมว ปกติมงฺคลหตฺถิฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มงฺคลหตฺถึ อปเนตฺวา ตตฺถ ติฏฺฐติ. เตน วุตฺตํ ปุน จปรํ, ภิกฺขเว…เป… นาคราชาติ.

໒໕໘. ກໍແລ້ວ, ເມື່ອຈັກກະແກ້ວປາກົດຂຶ້ນແລ້ວ, ພວກອາມາດຂອງພະເຈົ້າຈັກກະພັດນັ້ນ ໄດ້ຈັດແຈງສະຖານທີ່ຢູ່ຂອງຊ້າງມຸງຄຸນຕາມປົກກະຕິ ໃຫ້ເປັນພື້ນທີ່ອັນສະອາດສະອ້ານ, ໃຫ້ທາດ້ວຍຂອງຫອມມີແກ່ນຈັນເຫຼືອງເປັນຕົ້ນ, ພື້ນເບື້ອງລຸ່ມລາດດ້ວຍດອກໄມ້ຫຼາກຫຼາຍສີສັນອັນມີກິ່ນຫອມ, ເບື້ອງເທິງດາດດ້ວຍເພດານອັນປະດັບປະດາດ້ວຍພວງດອກໄມ້ອັນໜ້າພໍໃຈ ຫ້ອຍສະຫຼັບກັບດາວຄຳ, ຕົກແຕ່ງໃຫ້ງົດງາມປະດັບປະດາຄືກັບວິມານເທວະດາ, ແລ້ວກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພະອົງ, ຂໍພະອົງຈົ່ງຊົງນຶກເຖິງການສະເດັດມາແຫ່ງຊ້າງແກ້ວອັນເປັນທິບທີ່ມີລັກສະນະປານນີ້ເຖີດ'. ພະເຈົ້າຈັກກະພັດນັ້ນ ຊົງບຳເພັນມະຫາທານ ສະມາທານສິນ ຕາມວິທີທີ່ກ່າວມາແລ້ວໃນຫົນຫຼັງ, ຊົງນັ່ງພິຈາລະນາເຖິງບຸນສົມບັດນັ້ນຢູ່. ໃນຂະນະນັ້ນ, ພະຍາຊ້າງຜູ້ປະເສີດ ທີ່ຖືກກະຕຸ້ນດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງບຸນຂອງພະອົງ, ບໍ່ວ່າຈະມາຈາກຕະກູນຊ້າງສັດທັນ ຫຼືຕະກູນຊ້າງອຸໂປສົດ, ປາຖະໜາຈະສະεຫວີຍເຄື່ອງສັກກາລະບູຊາອັນວິເສດນັ້ນ, ມີກາຍຂາວບໍລິສຸດ ປະດັບປະດາດ້ວຍຕີນ, ຄໍ ແລະປາກ ອັນແດງງາມຄືກັບດວງອາທິດທີ່ຫາກໍຂຶ້ນໃໝ່, ຕັ້ງຢູ່ສະຖິດດີໃນຖານະທັງເຈັດ, ມີສ່ວນປະກອບແຫ່ງອະໄວຍະວະໃຫຍ່ນ້ອຍຕັ້ງຢູ່ເປັນລະບຽບຮຽບຮ້ອຍດີ, ມີງວງອັນງົດງາມຄືກັບດອກບົວແດງທີ່ເບັ່ງບານ, ມີລິດເດດ ສາມາດເດີນທາງໄປໃນອາກາດໄດ້ຄືກັບຜູ້ມີໂຍຄະ, ມີຮ່າງກາຍປຽບເໝືອນພູເຂົາເງິນ ທີ່ຖືກແຕ້ມແຕ່ງຂອບດ້ວຍຜົງມະໂနສິລາ, ກໍມາສະຖິດຢູ່ ນະ ສະຖານທີ່ແຫ່ງນັ້ນ. ຊ້າງແກ້ວນັ້ນ ຫາກມາຈາກຕະກູນຊ້າງສັດທັນ ຈະເປັນຊ້າງຕົວທີ່ໜຸ່ມນ້ອຍທີ່ສຸດໃນຕະກູນ; ຫາກມາຈາກຕະກູນຊ້າງອຸໂປສົດ ຈະເປັນຊ້າງຕົວທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນຕະກູນ. ແຕ່ເຖິງຢ່າງໃດກໍດີ, ໃນພະບາລີກ່າວໄວ້ພຽງແຕ່ວ່າ 'ພະຍາຊ້າງອຸໂປສົດ' ເທົ່ານັ້ນ. ພະຍາຊ້າງນັ້ນ ຍ່ອມມາສູ່ພະເຈົ້າຈັກກະພັດຜູ້ຊົງບຳເພັນຈັກກະວັດຕິວັດບໍລິບູນແລ້ວ ຜູ້ຊົງນຶກເຖິງ ຕາມນິຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນສູດ, ຍ່ອມມາສູ່ພະເຈົ້າຈັກກະພັດເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມາສູ່ຄົນອື່ນໆ. ມັນຈະມາຍັງສະຖານທີ່ຢູ່ຂອງຊ້າງມຸງຄຸນດ້ວຍຕົນເອງ, ຂັບໄລ່ຊ້າງມຸງຄຸນຕົວເດີມອອກໄປ ແລ້ວຢືນຢູ່ ນະ ທີ່ນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ... ພະຍາຊ້າງ...' ເປັນຕົ້ນ.

เอวํ ปาตุภูตํ ปน ตํ หตฺถิรตนํ ทิสฺวา หตฺถิโคปกาทโย หฏฺฐตุฏฺฐา เวเคน คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจนฺติ. ราชา ตุริตตุริตํ อาคนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต ‘‘ภทฺทกํ วต โภ หตฺถิยานํ, สเจ ทมถํ อุเปยฺยา’’ติ จินฺตยนฺโต หตฺถํ ปสาเรติ. อถ โส ฆรเธนุวจฺฉโก วิย กณฺเณ โอลมฺเพตฺวา สูรตภาวํ ทสฺเสนฺโต ราชานํ อุปสงฺกมติ, ราชา ตํ อภิรุหิตุกาโม โหติ. อถสฺส ปริชนา อธิปฺปายํ ญตฺวา ตํ หตฺถิรตนํ โสวณฺณทฺธชํ โสวณฺณาลงฺการํ เหมชาลปฏิจฺฉนฺนํ กตฺวา อุปเนนฺติ. ราชา ตํ อนิสีทาเปตฺวาว สตฺตรตนมยาย นิสฺเสณิยา อภิรุยฺห อากาสํ คมนนินฺนจิตฺโต โหติ. ตสฺส สห จิตฺตุปฺปาเทเนว โส หตฺถิราชา ราชหํโส วิย อินฺทนีลมณิปฺปภาชาลนีลคคนตลํ อภิลงฺฆติ, ตโต จกฺกจาริกาย วุตฺตนเยเนว [Pg.160] สกลราชปริสา. อิติ สปริโส ราชา อนฺโตปาตราเสเยว สกลปถวึ อนุสํยายิตฺวา ราชธานึ ปจฺจาคจฺฉติ, เอวํ มหิทฺธิกํ จกฺกวตฺติโน หตฺถิรตนํ โหติ. เตน วุตฺตํ ทิสฺวาน รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส…เป… เอวรูปํ หตฺถิรตนํ ปาตุภวตีติ.

ກໍແລ້ວ, ເມື່ອເຫັນຊ້າງແກ້ວປາກົດຂຶ້ນຢ່າງນັ້ນ, ພວກຄົນລ້ຽງຊ້າງເປັນຕົ້ນ ຕ່າງກໍມີຄວາມຍິນດີເບີກບານໃຈ ຟ້າວໄປກາບທູນແດ່ພະເຈົ້າຈັກກະພັດໂດຍໄວ. ພະເຈົ້າຈັກກະພັດສະເດັດມາໂດຍດ່ວນ, ເມື່ອໄດ້ທອດພະເນດເຫັນຊ້າງແກ້ວນັ້ນແລ້ວ ກໍມີພະໄທເຫຼື້ອມໃສ ຊົງດຳລິວ່າ 'ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ຍານຄືຊ້າງນີ້ດີແທ້ໜໍ, ຫາກໄດ້ຮັບການຝຶກຝົນແລ້ວ ກໍຈະດີຫຼາຍ' ແລ້ວຊົງຢຽດພະຫັດອອກ. ໃນຂະນະນັ້ນ, ພະຍາຊ້າງນັ້ນກໍຫຼຸບຫູລົງ ສະແດງຄວາມອ່ອນນ້ອມ ຄືກັບລູກງົວທີ່ເກີດຈາກແມ່ງົວໃນເຮືອນ, ແລ້ວເຂົ້າໄປໃກ້ພະເຈົ້າຈັກກະພັດ. ພະເຈົ້າຈັກກະພັດຊົງມີພະປະສົງຈະສະເດັດຂຶ້ນຊົງຊ້າງນັ້ນ. ລຳດັບນັ້ນ, ພວກຂ້າລາຊະບໍລິພານຮູ້ພະຣາຊະປະສົງແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ປະດັບປະດາຊ້າງແກ້ວນັ້ນດ້ວຍທຸງຄຳ, ເຄື່ອງປະດັບຄຳ ແລະຄຸມດ້ວຍຂ່າຍຄຳ ແລ້ວນຳເຂົ້າມາຖວາຍ. ພະເຈົ້າຈັກກະພັດຊົງໃຫ້ຊ້າງນັ້ນໝອບລົງ, ສະເດັດຂຶ້ນດ້ວຍຂັ້ນໄດອັນເຮັດດ້ວຍລັດຕະນະ 7 ປະການ, ແລ້ວຊົງມີພະໄທນ້ອມໄປເພື່ອຈະສະເດັດໄປໃນອາກາດ. ພ້ອມກັບຄວາມນຶກຄິດຂອງພະອົງນັ້ນເອງ, ພະຍາຊ້າງນັ້ນກໍເຜີຍບິນຂຶ້ນສູ່ທ້ອງຟ້າອັນມີສີຄາມ ເຊິ່ງຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍລັງສີແຫ່ງແກ້ວອິນທະນິນ ປຽບເໝືອນພະຍາຫົງບິນຂຶ້ນສູ່ເວຫາ. ຈາກນັ້ນ, ບໍລິວານທັງໝົດກໍເດີນທາງຕາມໄປ ໂດຍທຳນອງດຽວກັນກັບການສະເດັດໄປແຫ່ງຈັກກະແກ້ວ. ພະເຈົ້າຈັກກະພັດພ້ອມດ້ວຍບໍລິວານ ຊົງສະເດັດລຽບໄປທົ່ວແຜ່ນດິນທັງໝົດ ແລ້ວສະເດັດກັບຄືນສູ່ພະລາຊະທານີ ກ່ອນເວລາສະເຫວີຍພັດຕາຫານເຊົ້າ. ຊ້າງແກ້ວຂອງພະເຈົ້າຈັກກະພັດມີອິດທິລິດຫຼາຍຢ່າງນີ້ແລ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເມື່ອພະເຈົ້າຈັກກະພັດທອດພະເນດເຫັນ... ຊ້າງແກ້ວມີລັກສະນະປານນີ້ຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນ' ດັ່ງນີ້.

อสฺสรตนวณฺณนา

ພັນລະນາເລື່ອງມ້າແກ້ວ

เอวํ ปาตุภูตหตฺถิรตนสฺส ปน จกฺกวตฺติโน ปริสา ปกติมงฺคลอสฺสฏฺฐานํ สุจิสมตลํ กาเรตฺวา อลงฺกริตฺวา จ ปุริมนเยเนว รญฺโญ ตสฺส อาคมนจินฺตนตฺถํ อุสฺสาหํ ชเนนฺติ. โส ปุริมนเยเนว กตทานสกฺกาโร สมาทินฺนสีโลว ปาสาทตเล นิสินฺโน ปุญฺญสมฺปตฺตึ สมนุสฺสรติ, อถสฺส ปุญฺญานุภาวโจทิโต สินฺธวกุลโต วิชฺชุลฺลตาวินทฺธสรทกาลเสตวลาหกราสิสสฺสิริโก รตฺตปาโท รตฺตตุณฺโฑ จนฺทปฺปภาปุญฺชสทิสสุทฺธสินิทฺธฆนสงฺฆาตสรีโร กากคีวา วิย อินฺทนีลมณิ วิย จ กาฬวณฺเณน สีเสน สมนฺนาคตตฺตา กาฬสีโส สุฏฺฐุ กปฺเปตฺวา ฐปิเตหิ วิย มุญฺชสทิเสหิ สณฺหวฏฺฏอุชุคติคเตหิ เกเสหิ สมนฺนาคตตฺตา มุญฺชเกโส เวหาสงฺคโม วลาหโก นาม อสฺสราชา อาคนฺตฺวา ตสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาติ. เสสํ สพฺพํ หตฺถิรตเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เอวรูปํ อสฺสรตนํ สนฺธาย ภควา ปุน จปรนฺติอาทิมาห.

ກໍແລ້ວ, ເມື່ອຊ້າງແກ້ວປາກົດຂຶ້ນແລ້ວ, ບໍລິວານຂອງພະເຈົ້າຈັກກະພັດ ໄດ້ຈັດແຈງສະຖານທີ່ຢູ່ຂອງມ້າມຸງຄຸນຕາມປົກກະຕິ ໃຫ້ສະອາດ ແລະມີພື້ນທີ່ສະເໝີກັນ ພ້ອມທັງປະດັບປະດາໄວ້, ແລະໄດ້ກະຕຸ້ນພະໄທຂອງພະເຈົ້າຈັກກະພັດໃຫ້ຊົງນຶກເຖิงການສະເດັດມາແຫ່ງມ້າແກ້ວນັ້ນ ໂດຍທຳນອງດຽວກັນກັບຫົນຫຼັງ. ພະເຈົ້າຈັກກະພັດນັ້ນ ຊົງບຳເພັນທານແລະສັກກາລະບູຊາແລ້ວ, ຊົງສະມາທານສິນ, ຊົງນັ່ງຢູ່ເທິງຜາສາດ ພິຈາລະນາເຖິງບຸນສົມບັດຂອງພະອົງ. ລຳດັບນັ້ນ, ພະຍາມ້າທີ່ຖືກກະຕຸ້ນດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງບຸນຂອງພະອົງ, ຈາກຕະກູນມ້າສິນທົບອາຊານໄນ, ມີສະຫງ່າລາສີຄືກັບກຸ່ມເມກຂາວໃນລະດູໃບໄມ້ຫຼົ່ນ ທີ່ຖືກພັນອ້ອມດ້ວຍສາຍຟ້າແລບ, ມີຕີນແດງ, ມີປາກແດງ, ມີຮ່າງກາຍຂາວບໍລິສຸດ, ລະອຽດອ່ອນ ແລະແໜ້ນໜາ ປຽບເໝືອນກອງແສງຈັນ, ມີຫົວສີດຳຄືກັບຄໍກາ ຫຼືຄືກັບແກ້ວອິນທະນິນ ເພາະປະກອບດ້ວຍຫົວສີດຳ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ກາລະສີສະ' (ຫົວດຳ), ມີຂົນແຜງຄໍອັນລະອຽດ, ກົມ, ຊື່ ແລະສະອາດ ປຽບເໝືອນຫຍ້າປ້ອງ ທີ່ຖືກຕົກແຕ່ງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ມຸນຊະເກສະ' (ມີຜົມຄືຫຍ້າປ້ອງ), ສາມາດເດີນທາງໄປໃນອາກາດໄດ້, ເປັນພະຍາມ້າຊື່ວ່າ 'ວະລາຫະກະ' ໄດ້ສະເດັດມາສະຖິດຢູ່ ນະ ສະຖານທີ່ແຫ່ງນັ້ນ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອທັງໝົດ ກໍມີນັຍຄືກັນກັບທີ່ก່າວໄວ້ໃນເລື່ອງຊ້າງແກ້ວນັ້ນແລ. ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງໝາຍເຖິງມ້າແກ້ວທີ່ມີລັກສະນະປານນີ້ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ... ມ້າແກ້ວ...' ເປັນຕົ້ນ.

มณิรตนวณฺณนา

ພັນລະນາເລື່ອງແກ້ວມະນີ

เอวํ ปาตุภูตอสฺสรตนสฺส ปน รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จตุหตฺถายามํ สกฏนาภิสมปฺปมาณํ อุโภสุ อนฺเตสุ กณฺณิกปริยนฺตโต วินิคฺคตสุปริสุทฺธมุตฺตากลาเปหิ ทฺวีหิ กญฺจนปทุเมหิ อลงฺกตํ จตุราสีติมณิสหสฺสปริวารํ ตาราคณปริวุตสฺส ปุณฺณจนฺทสฺส สิรึ ปฏิปฺผรมานํ วิย เวปุลฺลปพฺพตโต มณิรตนํ อาคจฺฉติ. ตสฺเสวํ อาคตสฺส มุตฺตาชาลเก ฐเปตฺวา เวฬุปรมฺปราย สฏฺฐิหตฺถปฺปมาณํ อากาสํ อาโรปิตสฺส รตฺติภาเค สมนฺตา โยชนปฺปมาณํ โอกาสํ อาภา ผรติ, ยาย สพฺโพ โส โอกาโส อรุณุคฺคมนเวลา วิย สญฺชาตาโลโก โหติ. ตโต กสฺสกา กสิกมฺมํ, วาณิชา อาปณุคฺฆาฏนํ[Pg.161], เต เต จ สิปฺปิโน ตํ ตํ กมฺมนฺตํ ปโยเชนฺติ ทิวาติ มญฺญมานา. เตน วุตฺตํ ปุน จปรํ, ภิกฺขเว…เป… มณิรตนํ ปาตุภวตีติ.

ກໍແລ້ວ, ເມື່ອມ້າແກ້ວປາກົດຂຶ້ນແລ້ວ, ແກ້ວມະນີກໍສະເດັດມາສູ່ພະເຈົ້າຈັກກະພັດ ຈາກພູເຂົາເວປຸລະ. ແກ້ວມະນີນັ້ນມີຄວາມຍາວ 4 ສອກ, ມີຂະໜາດເທົ່າກັບດຸມກວຽນໃຫຍ່, ປະດັບປະດາດ້ວຍດອກບົວຄຳສອງດອກ ທີ່ປາຍທັງສອງດ້ານ ເຊິ່ງມີພວງໄຂ່ມຸກອັນບໍລິສຸດຫ້ອຍຍ້ອຍລົງມາຈາກຂອບດອກບົວ, ມີແກ້ວມະນີບໍລິວານ 84,000 ດວງ, ມີລັດສະໝີແຜ່ຊ່ານໄປ ປຽບເໝືອນຄວາມງົດງາມແຫ່ງດວງຈັນວັນເພັງທີ່ແວດລ້ອມດ້ວຍໝູ່ດາວ. ເມື່ອແກ້ວມະນີນັ້ນສະເດັດມາແລ້ວ, ເຂົາກໍວາງໄວ້ໃນຕາໜ່າງໄຂ່ມຸກ ແລ້ວຍົກຂຶ້ນສູ່ອາກາດສູງ 60 ສອກ ດ້ວຍລຳໄຜ່ຕໍ່ກັນ; ໃນເວລາກາງຄືນ, ແສງສະຫວ່າງແຫ່ງແກ້ວມະນີນັ້ນຍ່ອມແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວບໍລິເວນ 1 ໂຍດໂດຍຮອບ, ດ້ວຍແສງສະຫວ່າງນັ້ນ, ບໍລິເວນທັງໝົດນັ້ນກໍສະຫວ່າງສະໄຫວຄືກັບເວລາອາລຸນຂຶ້ນ. ຈາກນັ້ນ, ຄົນທັງຫຼາຍມີຊາວນາເປັນຕົ້ນ ກໍພາກັນເຮັດວຽກໄຖນາ, ພວກພໍ່ຄ້າກໍເປີດຮ້ານຂາຍເຄື່ອງ, ແລະຊ່າງສิລະປະຕ່າງໆ ກໍພາກັນເຮັດວຽກງານຂອງຕົນໆ ເພາະສຳຄັນວ່າເປັນເວລາກາງເວັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ... ແກ້ວມະນີຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນ...' ເປັນຕົ້ນ.

อิตฺถิรตนวณฺณนา

ພັນລະນາເລື່ອງນາງແກ້ວ

เอวํ ปาตุภูตมณิรตนสฺส ปน จกฺกวตฺติสฺส วิสยสุขวิเสสการณํ อิตฺถิรตนํ ปาตุภวติ. มทฺทราชกุลโต วา หิสฺส อคฺคมเหสึ อาเนนฺติ, อุตฺตรกุรุโต วา ปุญฺญานุภาเวน สยํ อาคจฺฉติ. อวเสสา ปนสฺสา สมฺปตฺติ ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส อิตฺถิรตนํ ปาตุภวติ อภิรูปา ทสฺสนียา’’ติอาทินา นเยน ปาฬิยํเยว อาคตา.

ກໍແລ້ວ, ເມື່ອແກ້ວມະນີປາກົດຂຶ້ນແລ້ວ, นາງແກ້ວອັນເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມສຸກທາງໂລກີອັນວິເສດ ກໍປາກົດຂຶ້ນແກ່ພະເຈົ້າຈັກກະພັດ. ຄວາມຈິງ, ເຂົາຍ່ອມນຳພະລາຊະທິດາຈາກລາຊະຕະກູນມັດທະລາດ ມາສະຖາປະນາເປັນພະອັກຄະມະເຫສີເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພະອົງ, ຫຼືນາງແກ້ວນັ້ນຍ່ອມສະເດັດມາເອງຈາກອຸດຕະຣະກຸຣຸທະວີບ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງບຸນຂອງພະອົງ. ສ່ວນຄຸນສົມບັດອັນເຫຼືອຂອງນາງແກ້ວນັ້ນ ມີປາກົດຢູ່ໃນພະບາລີໂດຍພິສະດານັ້ນເອງ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ນາງແກ້ວຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນແກ່ພະເຈົ້າຈັກກະພັດ ເປັນຜູ້ມີຮູບງາມ ໜ້າຊົມ...' ດັ່ງນີ້.

ตตฺถ สณฺฐานปาริปูริยา อธิกํ รูปํ อสฺสาติ อภิรูปา. ทิสฺสมานา จ จกฺขูนิ ปีณยติ, ตสฺมา อญฺญํ กิจฺจวิกฺเขปํ หิตฺวาปิ ทฏฺฐพฺพาติ ทสฺสนียา. ทิสฺสมานา จ โสมนสฺสวเสน จิตฺตํ ปสาเทตีติ ปาสาทิกา. ปรมายาติ เอวํ ปสาทาวหตฺตา อุตฺตมาย. วณฺณโปกฺขรตายาติ วณฺณสุนฺทรตาย. สมนฺนาคตาติ อุเปตา. อภิรูปา วา ยสฺมา นาติทีฆา นาติรสฺสา ทสฺสนียา ยสฺมา นาติกิสา นาติถูลา, ปาสาทิกา ยสฺมา นาติกาฬิกา นจฺโจทาตา. ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา ยสฺมา อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณํ. มนุสฺสานญฺหิ วณฺณาภา พหิ น นิจฺฉรติ, เทวานํ อติทูรํ นิจฺฉรติ, ตสฺสา ปน ทฺวาทสหตฺถปฺปมาณํ ปเทสํ สรีราภา โอภาเสติ.

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ 'abhirūpā' (ມີຮູບງາມ) ຄື ມີຮູບຮ່າງອັນເລີດເລີດ້ວຍຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງຊວດຊົງ. ບົດວ່າ 'dassanīyā' (ໜ້າຊົມ) ຄື ເມື່ອຄົນທັງຫຼາຍເບິ່ງຢູ່ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ດວງຕາອີ່ມເອີບ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເຖິງແມ່ນຈະລະຖິ້ມວຽກງານອື່ນກໍຄວນເບິ່ງ. ບົດວ່າ 'pāsādikā' (ໜ້າເຫຼື້ອມໃສ) ຄື ເມື່ອປາກົດແກ່ສາຍຕາ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຈິດໃຈຂອງຜູ້ນັ້ນຜ່ອງໃສດ້ວຍຄວາມໂສມະນັດ. ບົດວ່າ 'paramāya' (ຢ່າງຍິ່ງ) ຄື ເປັນຜູ້ເລີດເລີ ເພາະນຳມາຊຶ່ງຄວາມເຫຼື້ອມໃສຢ່າງນັ້ນ. ບົດວ່າ 'vaṇṇapokkharatāya' (ມີຜິວພັນງາມດັ່ງດອກບົວ) ຄື ມີຜິວພັນອັນງົດງາມ. ບົດວ່າ 'samannāgatā' (ປະກອບດ້ວຍ) ຄື ເຖິງພ້ອມແລ້ວ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ທີ່ຊື່ວ່າ 'abhirūpā' ເພາະບໍ່ສູງເກີນໄປ ບໍ່ຕ່ຳເກີນໄປ; ທີ່ຊື່ວ່າ 'dassanīyā' ເພາະບໍ່ຈ່ອຍເກີນໄປ ບໍ່ຕຸ້ຍເກີນໄປ; ທີ່ຊື່ວ່າ 'pāsādikā' ເພາະບໍ່ດຳເກີນໄປ ບໍ່ຂາວເກີນໄປ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ປະກອບດ້ວຍຜິວພັນອັນເລີດເລີ' ເພາະກ້າວລ່ວງຜິວພັນຂອງມະນຸດທຳມະດາ ແຕ່ຍັງບໍ່ເຖິງຜິວພັນອັນເປັນທິບ. ຄວາມຈິງ, ລັດສະໝີແຫ່ງຜິວພັນຂອງມະນຸດທຳມະດາ ຍ່ອມບໍ່ແຜ່ຊ່ານອອກໄປພາຍນອກ, ສ່ວນລັດສະໝີແຫ່ງຜິວພັນຂອງເທວະດາ ຍ່ອມແຜ່ຊ່ານໄປໄກຫຼາຍ; ແຕ່ສ່ວນນາງແກ້ວນັ້ນ, ລັດສະໝີແຫ່ງຮ່າງກາຍຍ່ອມສ່ອງສະຫວ່າງໄປທົ່ວບໍລິເວນ 12 ສອກໂດຍຮອບ.

นาติทีฆาทีสุ จสฺสา ปฐมยุคเฬน อาโรหสมฺปตฺติ, ทุติยยุคเฬน ปริณาหสมฺปตฺติ, ตติยยุคเฬน วณฺณสมฺปตฺติ วุตฺตา. ฉหิ วาปิ เอเตหิ กายวิปตฺติยา อภาโว, อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณนฺติ อิมินา กายสมฺปตฺติ วุตฺตา.

ໃນຄຳວ່າ 'ບໍ່ສູງເກີນໄປ' ເປັນຕົ້ນ, ຄູ່ທຳອິດ (ບໍ່ສູງເກີນໄປ ບໍ່ຕ່ຳເກີນໄປ) ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງສ່ວນສູງ (ອາໂຣຫະສົມບັດ) ຂອງນາງ; ຄູ່ທີສອງ (ບໍ່ຈ່ອຍເກີນໄປ ບໍ່ຕຸ້ຍເກີນໄປ) ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງສ່ວນກວ້າງ (ປະຣິຫນາຫະສົມບັດ); ຄູ່ທີສາມ (ບໍ່ດຳເກີນໄປ ບໍ່ຂາວເກີນໄປ) ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງຜິວພັນ (ວັນນະສົມບັດ). ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ດ້ວຍຄຳທັງ 6 ປະການນີ້ ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີຄວາມວິບັດແຫ່ງຮ່າງກາຍ (ກາຍະວິບັດ); ແລະດ້ວຍຄຳວ່າ 'ກ້າວລ່ວງຜິວພັນຂອງມະນຸດ' ນີ້ ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງຮ່າງກາຍ (ກາຍະສົມບັດ) ຂອງນາງ.

ตูลปิจุโน วา กปฺปาสปิจุโน วาติ สปฺปิมณฺเฑ ปกฺขิปิตฺวา ฐปิตสฺส สตวิหตสฺส ตูลปิจุโน วา สตวิหตสฺส กปฺปาสปิจุโน วา กายสมฺผสฺโส โหติ. สีเตติ รญฺโญ สีตกาเล. อุณฺเหติ รญฺโญ อุณฺหกาเล. จนฺทนคนฺโธติ นิจฺจกาลเมว สุปิสิตสฺส อภินวสฺส จตุชฺชาติสมาโยชิตสฺส หริจนฺทนสฺส คนฺโธ กายโต วายติ. อุปฺปลคนฺโธติ หสิตกถิตกาเลสุ มุขโต นิกฺขนฺโต ตงฺขณํ วิกสิตสฺเสว นีลุปฺปลสฺส อติสุรภิคนฺโธ วายติ.

ບົດວ່າ 'tūlapicuno vā kappāsapicuno vā' (ປຽບເໝືອນປຸຍນຸ່ນ ຫຼືປຸຍຝ້າຍ) ຄື ສຳຜັດທາງກາຍຂອງນາງແກ້ວນັ້ນ ປຽບເໝືອນປຸຍນຸ່ນ ຫຼືປຸຍຝ້າຍ ທີ່ຖືກດີດແລ້ວຮ້ອຍເທື່ອ ເຊິ່ງແຊ່ໄວ້ໃນນ້ຳມັນເນີຍໃສ. ບົດວ່າ 'sīte' (ໃນເວລາໜາວ) ຄື ໃນເວລາໜາວຂອງພະເຈົ້າຈັກກະພັດ (ຮ່າງກາຍຂອງນາງຈະອົບອຸ່ນ); ບົດວ່າ 'uṇhe' (ໃນເວລາຮ້ອນ) ຄື ໃນເວລາຮ້ອນຂອງພະເຈົ້າຈັກກະພັດ (ຮ່າງກາຍຂອງນາງຈະເຢັນ). ບົດວ່າ 'candanagandho' (ມີກິ່ນຈັນ) ຄື ກິ່ນແກ່ນຈັນເຫຼືອງອັນໃໝ່ ທີ່ຖືກບົດຢ່າງລະອຽດ ປະສົມດ້ວຍເຄື່ອງຫອມ 4 ປະການ ຍ່ອມຟຸ້ງອອກຈາກກາຍຂອງນາງຕະຫຼອດເວລາ. ບົດວ່າ 'uppalagandho' (ມີກິ່ນດອກບົວ) ຄື ໃນເວລາທີ່ນາງຫົວ ຫຼືເວົ້າຈາ, ກິ່ນອັນຫອມຫວນຢ່າງຍິ່ງ ປຽບເໝືອນກິ່ນດອກບົວຂຽວ ທີ່ຫາກໍເບັ່ງບານໃໝ່ໆ ຍ່ອມຟຸ້ງອອກຈາກປາກຂອງນາງ.

เอวํ [Pg.162] รูปสมฺผสฺสคนฺธสมฺปตฺติยุตฺตาย ปนสฺสา สรีรสมฺปตฺติยา อนุรูปํ อาจารํ ทสฺเสตุํ ตํ โข ปนาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ราชานํ ทิสฺวา นิสินฺนาสนโต อคฺคิทฑฺฒา วิย ปฐมเมว อุฏฺฐาตีติ ปุพฺพุฏฺฐายินี. ตสฺมึ นิสินฺเน ตสฺส รญฺโญ ตาลวณฺเฏน พีชนาทิกิจฺจํ กตฺวา ปจฺฉา นิปตติ นิสีทตีติ ปจฺฉานิปาตินี. กึ กโรมิ เทวาติ ตสฺส กึการํ ปฏิสฺสาเวตีติ กึการปฏิสฺสาวินี. รญฺโญ มนาปเมว จรติ กโรตีติ มนาปจารินี. ยํ รญฺโญ ปิยํ, ตเทว วทตีติ ปิยวาทินี.

ກໍແລ້ວ, ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມປະພຶດອັນເໝາະສົມກັບຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງຮ່າງກາຍ ຂອງນາງຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງຮູບ, ສຳຜັດ ແລະກິ່ນຢ່າງນັ້ນ, ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'taṃ kho pana' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ 'pubbuṭṭhāyinī' (ລຸກຂຶ້ນກ່ອນ) ຄື ເມື່ອເຫັນພະເຈົ້າຈັກກະພັດແລ້ວ ຍ່ອມລຸກຂຶ້ນຈາກບ່ອນນັ່ງກ່ອນທັນທີ ປຽບເໝືອນຖືກໄຟໄໝ້. ບົດວ່າ 'pacchānipātinī' (ນອນພາຍຫຼັງ) ຄື ເມື່ອພະເຈົ້າຈັກກະພັດນັ່ງແລ້ວ, ນາງຈຶ່ງເຮັດກິດຈະກຳຕ່າງໆ ມີການວີພັດເປັນຕົ້ນໃຫ້ແກ່ພະອົງ ແລ້ວຈຶ່ງນັ່ງ ຫຼືນອນພາຍຫຼັງ. ບົດວ່າ 'kiṃkārapaṭissāvinī' (ຄອຍຟັງຄຳສັ່ງວ່າຈະໃຫ້ເຮັດຫຍັງ) ຄື ກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພະອົງ, ຂ້າພະອົງຈະຕ້ອງເຮັດຫຍັງແດ່' ແລ້ວຄອຍຮັບເອົາພະລາຊະບັນຊາ. ບົດວ່າ 'manāpacārinī' (ປະພຶດສິ່ງທີ່ພໍພະໄທ) ຄື ຍ່ອມປະພຶດ ແລະເຮັດແຕ່ສິ່ງທີ່ພະເຈົ້າຈັກກະພັດຊົງພໍພະໄທເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'piyavādinī' (ເວົ້າຄຳເປັນທີ່ຮັກ) ຄື ຍ່ອມກ່າວແຕ່ຄຳເວົ້າທີ່ພະເຈົ້າຈັກກະພັດຊົງໂປດປານເທົ່ານັ້ນ.

อิทานิ สฺวาสฺสา อาจาโร ภาวสุทฺธิยา เอว, น สาเฐยฺเยนาติ ทสฺเสตุํ ตํ โข ปนาติอาทิมาห. ตตฺถ โน อติจรตีติ น อติกฺกมิตฺวา จรติ, อญฺญํ ปุริสํ จิตฺเตนปิ น ปตฺเถตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ เย ตสฺสา อาทิมฺหิ ‘‘อภิรูปา’’ติอาทโย อนฺเต ‘‘ปุพฺพุฏฺฐายินี’’ติอาทโย คุณา วุตฺตา, เต ปกติคุณา เอว ‘‘อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณ’’นฺติอาทโย ปน จกฺกวตฺติโน ปุญฺญํ อุปนิสฺสาย จกฺกรตนปาตุภาวโต ปฏฺฐาย ปุริมกมฺมานุภาเวน นิพฺพตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพา. อภิรูปตาทิกาปิ วา จกฺกรตนปาตุภาวโต ปฏฺฐาย สพฺพาการปาริปูรา ชาตา. เตนาห เอวรูปํ อิตฺถิรตนํ ปาตุภวตีติ.

ບັດນີ້, ເພື່ອສະແດງວ່າຄວາມປະພຶດຂອງນາງນັ້ນ ເປັນໄປດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດໃຈແທ້ໆ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍຄວາມມານຍາສາໄຖ, ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'taṃ kho pana' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ 'no aticarati' (ບໍ່ປະພຶດນອກໃຈ) ຄື ບໍ່ປະພຶດລ່ວງເກີນ, ແມ່ນແຕ່ໃນໃຈກໍບໍ່ປາຖະໜາຊາຍອື່ນ, ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ. ໃນບັນດາຄຸນສົມບັດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຸນສົມບັດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຕອນຕົ້ນ ມີ 'abhirūpā' ເປັນຕົ້ນ ແລະໃນຕອນທ້າຍ ມີ 'pubbuṭṭhāyinī' ເປັນຕົ້ນ ນັ້ນ ເປັນພຽງຄຸນສົມບັດຕາມປົກກະຕິ; ສ່ວນຄຸນສົມບັດມີ 'ກ້າວລ່ວງຜິວພັນຂອງມະນຸດ' ເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຍ່ອມເກີðຂຶ້ນດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງກຳໃນຫົນຫຼັງ ໂດຍອາໄສບຸນຂອງພະເຈົ້າຈັກກະພັດ ນັບຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ຈັກກະແກ້ວປາກົດຂຶ້ນ, ຄວນຊາບຢ່າງນີ້. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ແມ່ນແຕ່ຄຸນສົມບັດມີຄວາມງາມເປັນຕົ້ນ ກໍເຖິງພ້ອມດ້ວຍປະການທັງປວງ ນັບຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ຈັກກະແກ້ວປາກົດຂຶ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ນາງແກ້ວມີລັກສະນະປານນີ້ຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນ' ດັ່ງນີ້.

คหปติรตนวณฺณนา

ພັນລະນາເລື່ອງຄະຫະບໍດີແກ້ວ

เอวํ ปาตุภูตอิตฺถิรตนสฺส ปน รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส ธนกรณียานํ กิจฺจานํ ยถาสุขปฺปวตฺตนตฺถํ คหปติรตนํ ปาตุภวติ. โส ปกติยาว มหาโภโค มหาโภคกุเล ชาโต รญฺโญ ธนราสิวฑฺฒโก เสฏฺฐิ คหปติ โหติ, จกฺกรตนานุภาวสหิตํ ปนสฺส กมฺมวิปากชํ ทิพฺพจกฺขุ ปาตุภวติ, เยน อนฺโตปถวิยํ โยชนพฺภนฺตเร นิธึ ปสฺสติ. โส ตํ สมฺปตฺตึ ทิสฺวา ตุฏฺฐหทโย คนฺตฺวา ราชานํ ธเนน ปวาเรตฺวา สพฺพานิ ธนกรณียานิ สมฺปาเทติ. เตน วุตฺตํ ปุน จปรํ, ภิกฺขเว…เป… เอวรูปํ คหปติรตนํ ปาตุภวตีติ.

ກໍແລ້ວ, ເມື່ອນາງແກ້ວປາກົດຂຶ້ນແລ້ວ, ຄະຫະບໍດີແກ້ວກໍປາກົດຂຶ້ນແກ່ພະເຈົ້າຈັກກະພັດ ເພື່ອໃຫ້ກິດຈະການຕ່າງໆ ທີ່ຕ້ອງເຮັດດ້ວຍຊັບດຳເນີນໄປໄດ້ຕາມຄວາມປາຖະໜາ. ຄະຫະບໍດີແກ້ວນັ້ນ ໂດຍປົກກະຕິເປັນຜູ້ມີໂພຄະຊັບຫຼາຍ, ເກີດໃນຕະກູນທີ່ມີໂພຄະຊັບຫຼາຍ, ເປັນຄະຫະບໍດີເສດຖີຜູ້ເພີ່ມພູນກອງຊັບເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພະເຈົ້າຈັກກະພັດ. ແລະດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງຈັກກະແກ້ວ, ທິບພະຍະຈັກຂຸອັນເກີດຈາກຜົນກຳຂອງລາວກໍປາກົດຂຶ້ນ, ເເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ລາວສາມາດເຫັນຂຸມຊັບທີ່ຝັງຢູ່ໃນແຜ່ນດິນ ໃນບໍລິເວນ 1 ໂຍດໂດຍຮອບ. ຄະຫະບໍດີນັ້ນ ເຫັນສົມບັດນັ້ນແລ້ວ ກໍມີໃຈຍິນດີ ເຂົ້າໄປເຝົ້າພະເຈົ້າຈັກກະພັດ ແລ້ວປໍວໍລະນາພະອົງດ້ວຍຊັບ, ຈັດແຈງກິດຈະການທັງປວງທີ່ຕ້ອງເຮັດດ້ວຍຊັບໃຫ້ສຳເລັດລຸລ່ວງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ... ຄະຫະບໍດີແກ້ວມີລັກສະນະປານນີ້ຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນ...' ເປັນຕົ້ນ.

ปริณายกรตนวณฺณนา

ພັນລະນາເລື່ອງປະຣິນາຍົກແກ້ວ

เอวํ ปาตุภูตคหปติรตนสฺส ปน รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส สพฺพกิจฺจสํวิธานสมตฺถํ ปริณายกรตนํ ปาตุภวติ. โส รญฺโญ เชฏฺฐปุตฺโตว โหติ[Pg.163]. ปกติยา เอว ปณฺฑิโต พฺยตฺโต เมธาวี, รญฺโญ ปุญฺญานุภาวํ นิสฺสาย ปนสฺส อตฺตโน กมฺมานุภาเวน ปรจิตฺตญาณํ อุปฺปชฺชติ. เยน ทฺวาทสโยชนาย ราชปริสาย จิตฺตาจารํ ญตฺวา รญฺโญ อหิเต หิเต จ ววตฺถเปตุํ สมตฺโถ โหติ. โสปิ ตํ อตฺตโน อานุภาวํ ทิสฺวา ตุฏฺฐหทโย ราชานํ สพฺพกิจฺจานุสาสเนน ปวาเรติ. เตน วุตฺตํ ปุน จปรํ…เป… ปริณายกรตนํ ปาตุภวตีติ. ตตฺถ ฐเปตพฺพํ ฐเปตุนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐานนฺตเร ฐเปตพฺพํ ฐเปตุํ.

ເມື່ອຄະຫະບໍດີລັດຕະນະປາກົດຂຶ້ນແລ້ວຢ່າງນີ້, ປະຣິນາຍົກລັດຕະນະ ຜູ້ສາມາດຈັດແຈງກິດຈະການທັງປວງ ກໍປາກົດຂຶ້ນແກ່ພະຍາຈັກກະພັດ. ປະຣິນາຍົກລັດຕະນະນັ້ນ ເປັນໂອຣົດອົງກົກຂອງພະຍາຈັກກະພັດນັ້ນເອງ. ໂດຍປົກກະຕິແລ້ວ ພະອົງເປັນຜູ້ສະຫຼາດ ສະຫຼຽວ ມີປັນຍາ, ແຕ່ອາໄສບຸນຍານຸພາບຂອງພະຍາຈັກກະພັດ ແລະດ້ວຍກຳມານຸພາບຂອງຕົນເອງ ຍານຢັ່ງຮູ້ຈິດໃຈຂອງຜູ້ອື່ນ (ປະຣະຈິດຕະຍານ) ກໍເກີດຂຶ້ນແກ່ພະອົງ. ດ້ວຍຍານນັ້ນ ພະອົງຍ່ອມສາມາດຮູ້ຄວາມປະພຶດແຫ່ງຈິດຂອງຣາຊະບໍລິພານ ຜູ້ຢູ່ໃນຂອບເຂດ ໑໒ ໂຍດ ແລ້ວທູນກຳນົດສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ແລະເປັນປະໂຫຍດແກ່ພະຍາຈັກກະພັດໄດ້. ປະຣິນາຍົກລັດຕະນະນັ້ນ ເຫັນອານຸພາບຂອງຕົນນັ້ນແລ້ວ ມີໃຈຍິນດີ ປວໍຣະນາຕົນຕໍ່ພະຍາຈັກກະພັດ ເພື່ອຈັດແຈງກິດຈະການທັງປວງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'puna caparaṃ...pe... pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati' (ອີກປະການໜຶ່ງ... ປະຣິນາຍົກລັດຕະນະກໍປາກົດຂຶ້ນ). ໃນບົດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ' ໄດ້ແກ່ ການແຕ່ງຕັ້ງບຸກຄົນທີ່ຄວນແຕ່ງຕັ້ງໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງນັ້ນໆ.

๒๕๙. สมเวปากินิยาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

໒໕໙. ຄຳວ່າ 'Samavepākiniyā' ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ອະທિບາຍໄວ້ຂ້າງເທິງນັ້ນແລ້ວ.

๒๖๐. กฏคฺคเหนาติ ชยคฺคาเหน. มหนฺตํ โภคกฺขนฺธนฺติ เอกปฺปหาเรเนว ทฺเว วา ตีณิ วา สตสหสฺสานิ. เกวลา ปริปูรา ปณฺฑิตภูมีติ ปณฺฑิโต ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ, ตโต มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉนฺโต กุลรูปโภคสมฺปตฺติยํ นิพฺพตฺตติ, ตตฺถ ฐิโต ตีณิ จ สุจริตานิ ปูเรตฺวา ปุน สคฺเค นิพฺพตฺตตีติ อยํ สกลา ปริปุณฺณา ปณฺฑิตภูมิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໒໖໐. ຄຳວ່າ 'Kaṭaggahena' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການຊະນະ. ຄຳວ່າ 'mahantaṃ bhogakkhandhaṃ' ໄດ້ແກ່ ກອງໂພຄະອັນໃຫຍ່ ຄືຊັບສອງແສນ ຫຼືສາມແສນ ທີ່ໄດ້ມາໃນຄັ້ງດຽວ. ຄຳວ່າ 'kevalā paripūrā paṇḍitabhūmi' ໄດ້ແກ່ ບັນດິດບຳເພັນສຸຈະຣິດ ໓ ປະການແລ້ວ ໄປເກີດໃນສະຫວັນ, ເມື່ອຈຸຕິຈາກສະຫວັນນັ້ນມາສູ່ມະນຸດສະໂລກ ກໍເກີດໃນຕະກູນ ຣູບ ແລະໂພຄະສົມບັດອັນສົມບູນ, ຕັ້ງຢູ່ໃນມະນຸດສະໂລກນັ້ນແລ້ວ ບຳເພັນສຸຈະຣິດ ໓ ປະການອີກ ແລ້ວກໍໄປເກີດໃນສະຫວັນອີກ, ນີ້ຄືພູມຂອງບັນດິດອັນບໍລິບູນທັງສິ້ນ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອທັງປວງ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ ຊື່ປັບປັນຈະສູທະນີ

พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍພາລະບັນດິດຕະສູດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

๑๐. เทวทูตสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍເທວະທູຕະສູດ

๒๖๑. เอวํ เม สุตนฺติ เทวทูตสุตฺตํ. ตตฺถ ทฺเว อคาราติอาทิ อสฺสปุรสุตฺเต วิตฺถาริตเมว.

໒໖໑. ພະສູດທີ່ເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ 'Evaṃ me sutaṃ' ນີ້ ຊື່ວ່າ ເທວະທູຕະສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'dve agārā' ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ອະທິບາຍຢ່າງລະອຽດໄວ້ແລ້ວໃນອັດສະປຸຣະສູດ.

๒๖๒. นิรยํ อุปปนฺนาติ ภควา กตฺถจิ นิรยโต ปฏฺฐาย เทสนํ เทวโลเกน โอสาเปติ, กตฺถจิ เทวโลกโต ปฏฺฐาย นิรเยน โอสาเปติ. สเจ สคฺคสมฺปตฺตึ วิตฺถาเรตฺวา กเถตุกาโม โหติ, นิรยทุกฺขํ เอกเทสโต กเถติ, ติรจฺฉานโยนิทุกฺขํ เปตฺติวิสยทุกฺขํ มนุสฺสโลกสมฺปตฺตึ เอกเทสโต กเถติ, สคฺคสมฺปตฺติเมว วิตฺถาเรติ. สเจ นิรยทุกฺขํ วิตฺถาเรตฺวา กเถตุกาโม โหติ, เทวโลกมนุสฺสโลเกสุ [Pg.164] สมฺปตฺตึ ติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสเยสุ จ ทุกฺขํ เอกเทสโต กเถติ, นิรยทุกฺขเมว วิตฺถาเรติ. โส อิมสฺมึ สุตฺเต นิรยทุกฺขํ วิตฺถาเรตุกาโม, ตสฺมา เทวโลกโต ปฏฺฐาย เทสนํ นิรเยน โอสาเปติ. เทวโลกมนุสฺสโลกสมฺปตฺติโย ติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยทุกฺขานิ จ เอกเทสโต กเถตฺวา นิรยทุกฺขเมว วิตฺถาเรน กเถตุํ ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลาติอาทิมาห.

໒໖໒. ຄຳວ່າ 'Nirayaṃ upapannā' (ຜູ້ເຂົ້າເຖິງນະຣົກ). ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ໃນບາງແຫ່ງ ຊົງສະແດງພະທຳມະເທດສະໜາຕັ້ງແຕ່ນະຣົກ ແລ້ວໃຫ້ຈົບລົງດ້ວຍເທວະໂລກ, ໃນບາງແຫ່ງ ຊົງຕັ້ງຕົ້ນແຕ່ເທວະໂລກ ແລ້ວໃຫ້ຈົບລົງດ້ວຍນະຣົກ. ຫາກຊົງປະສົງຈະສະແດງສະຫວັນສົມບັດໂດຍລະອຽດ, ກໍຈະຊົງສະແດງທຸກໃນນະຣົກພຽງບາງສ່ວນ, ຊົງສະແດງທຸກໃນກຳເນີດເດຍຣັດສານ ທຸກໃນເเปດວິໄສ ແລະສົມບັດໃນມະນຸດສະໂລກພຽງບາງສ່ວນ, ແລ້ວຊົງສະແດງສະຫວັນສົມບັດໂດຍລະອຽດ. ຫາກຊົງປະສົງຈະສະແດງທຸກໃນນະຣົກໂດຍລະອຽດ, ກໍຈະຊົງສະແດງສົມບັດໃນເທວະໂລກແລະມະນຸດສະໂລກ ແລະທຸກໃນກຳເນີດເດຍຣັດສານແລະເປດວິໄສພຽງບາງສ່ວນ, ແລ້ວຊົງສະແດງທຸກໃນນະຣົກໂດຍລະອຽດ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້ານັ້ນ ໃນພະສູດນີ້ ຊົງປະສົງຈະສະແດງທຸກໃນນະຣົກໂດຍລະອຽດ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງຕັ້ງຕົ້ນເທດສະໜາແຕ່ເທວະໂລກ ແລ້ວໃຫ້ຈົບລົງດ້ວຍນະຣົກ. ຊົງສະແດງສົມບັດໃນເທວະໂລກແລະມະນຸດສະໂລກ ແລະທຸກໃນກຳເນີດເດຍຣັດສານແລະເປດວິໄສພຽງບາງສ່ວນໄວ້ກ່ອນ ແລ້ວຊົງສະແດງທຸກໃນນະຣົກໂດຍລະອຽດ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā' ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ เอกจฺเจ เถรา ‘‘นิรยปาลา นาม นตฺถิ, ยนฺตรูปํ วิย กมฺมเมว การณํ กาเรตี’’ติ วทนฺติ. เตสํ ตํ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลาติ, อามนฺตา, อตฺถิ จ การณิกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม (กถา. ๘๖๖) ปฏิเสธิตเมว. ยถา หิ มนุสฺสโลเก กมฺมการณการกา อตฺถิ, เอวเมว นิรเย นิรยปาลา อตฺถีติ. ยมสฺส รญฺโญติ ยมราชา นาม เวมานิกเปตราชา, เอกสฺมึ กาเล ทิพฺพวิมาเน ทิพฺพกปฺปรุกฺขทิพฺพอุยฺยานทิพฺพนาฏกาทิสมฺปตฺตึ อนุภวติ, เอกสฺมึ กาเล กมฺมวิปากํ, ธมฺมิโก ราชา. น เจส เอโกว โหติ, จตูสุ ปน ทฺวาเรสุ จตฺตาโร ชนา โหนฺติ. นาทฺทสนฺติ อตฺตโน สนฺติเก เปสิตสฺส กสฺสจิ เทวทูตสฺส อภาวํ สนฺธาย เอวํ วทติ. อถ นํ ยโม ‘‘นายํ ภาสิตสฺส อตฺถํ สลฺลกฺเขตี’’ติ ญตฺวา สลฺลกฺขาเปตุกาโม อมฺโภติอาทิมาห.

ໃນພະສູດນັ້ນ ພະເຖຣະບາງພວກກ່າວວ່າ 'ນາຍຍົມມະບານບໍ່ມີຢູ່ຈິງ, ກຳນັ້ນເອງເຮັດໜ້າທີ່ລົງທັນ ເໝືອນດັ່ງຫຸ່ນຍົນ'. ຄຳກ່າວຂອງພະເຖຣະເຫຼົ່ານັ້ນ ຖືກຄັດຄ້ານໄວ້ແລ້ວໃນພະອະພິທຳ (ຄຳພີກະຖາວັດຖຸ) ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ມີນາຍຍົມມະບານໃນນະຣົກຫຼືບໍ່? ຕອບວ່າ: ມີ, ແລະຜູ້ລົງທັນກໍມີຢູ່'. ດ້ວຍວ່າ ໃນມະນຸດສະໂລກ ມີເພັດຊະຄາດຜູ້ລົງທັນສັນໃດ, ໃນນະຣົກ ກໍມີນາຍຍົມມະບານສັນນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'yamassa rañño' ໄດ້ແກ່ ພະຍາຍົມ ຜູ້ເປັນເວມານິກະເປດ. ໃນບາງເວລາ ພະອົງຍ່ອມສະເຫວີຍສົມບັດອັນເປັນທິບ ມີວິມານທິບ ຕົ້ນກັលປະພຶກທິບ ສວນທິບ ແລະການຟ້ອນລຳທິບ ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ໃນບາງເວລາ ກໍສະເຫວີຍກຳມະວິບາກ, ພະອົງເປັນພະຍາຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນທຳ. ແລະພະຍາຍົມນີ້ ບໍ່ໄດ້ມີພຽງອົງດຽວ, ແຕ່ຢູ່ທີ່ປະຕູທັງ ໔ ທິດ ມີພະຍາຍົມຢູ່ ໔ ອົງ. ຄຳວ່າ 'nāddasaṃ' (ຂ້າພະອົງບໍ່ເຫັນ) ນັ້ນ ສັດນະຣົກgກ່າວຢ່າງນີ້ ໂດຍໝາຍເຖິງການບໍ່ມີເທວະທູດໃດໆ ທີ່ຖືກສົ່ງມາຫາຕົນໂດຍສະເພາະ. ລຳດັບນັ້ນ ພະຍາຍົມຮູ້ວ່າ 'ສັດຜູ້ນີ້ ບໍ່ເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳທີ່ກ່າວ' ເມື່ອປະສົງຈະໃຫ້ສັດນັ້ນເຂົ້າໃຈ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ambho' ເປັນຕົ້ນ.

ชาติธมฺโมติ ชาติสภาโว, อปริมุตฺโต ชาติยา, ชาติ นาม มยฺหํ อพฺภนฺตเรเยว อตฺถีติ. ปรโต ชราธมฺโมติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

ຄຳວ່າ 'jātidhammo' ໄດ້ແກ່ ມີການເກີດເປັນສະພາວະ, ບໍ່ພົ້ນໄປຈາກການເກີດ, ການເກີດນັ້ນ ມີຢູ່ພາຍໃນຕົວຂອງຂ້າພະເຈົ້ານີ້ເອງ. ໃນບົດຕໍ່ໆໄປ ມີ 'jarādhamma' ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

๒๖๓. ปฐมํ เทวทูตํ สมนุยุญฺชิตฺวาติ เอตฺถ ทหรกุมาโร อตฺถโต เอวํ วทติ นาม ‘‘ปสฺสถ, โภ, มยฺหมฺปิ ตุมฺหากํ วิย หตฺถปาทา อตฺถิ, สเก ปนมฺหิ มุตฺตกรีเส ปลิปนฺโน, อตฺตโน ธมฺมตาย อุฏฺฐหิตฺวา นฺหายิตุํ น สกฺโกมิ, อหํ กิลิฏฺฐคตฺโตมฺหิ, นฺหาเปถ มนฺติ วตฺตุมฺปิ น สกฺโกมิ, ชาติโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ ชาติโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชาติ อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺสา ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต, วจนตฺโถ ปน มฆเทวสุตฺเต วุตฺโตว.

໒໖໓. ໃນບົດວ່າ 'paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā' ນັ້ນ, ເດັກອ່ອນ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ຍ່ອມກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ທ່ານທັງຫຼາຍ ຈົ່ງເບິ່ງເຖີດ, ຂ້າພະເຈົ້າກໍມີມືແລະຕີນ ເໝືອນດັ່ງພວກທ່ານ, ແຕ່ຂ້າພະເຈົ້ານອນຈົມຢູ່ໃນມູດແລະຄູດຂອງຕົນເອງ, ບໍ່ສາມາດລຸກຂຶ້ນອາບນ້ຳໄດ້ດ້ວຍກຳລັງຂອງຕົນເອງ, ຂ້າພະເຈົ້າມີກາຍເປິເປື້ອນ, ແມ່ນແຕ່ຈະເວົ້າວ່າ ຈົ່ງອາບນ້ຳໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າແດ່ ກໍຍັງເວົ້າບໍ່ໄດ້, ເພາະຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ພົ້ນຈາກການເກີດ ຈຶ່ງຕ້ອງເປັນຢ່າງນີ້. ບໍ່ແມ່ນແຕ່ຂ້າພະເຈົ້າຜູ້ດຽວເທົ່ານັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ພວກທ່ານກໍຍັງບໍ່ພົ້ນຈາກການເກີດເຊັ່ນກັນ. ການເກີດມາເຖິງຂ້າພະເຈົ້າສັນໃດ, ການເກີດກໍຈະມາເຖິງພວກທ່ານສັນນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ກ່ອນທີ່ການເກີດນັ້ນຈະມາເຖິງ ຈົ່ງຮີບເຮັດຄວາມດີເຖີດ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ເດັກອ່ອນນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເທວະທູດ. ສ່ວນຄວາມໝາຍຂອງຄຳວ່າ ເທວະທູດ ໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ແລ້ວໃນມະຄາເທວະສູດ.

ทุติยํ [Pg.165] เทวทูตนฺติ เอตฺถาปิ ชราชิณฺณสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อหมฺปิ ตุมฺเห วิย ตรุโณ อโหสึ อูรุพลพาหุพลชวนสมฺปนฺโน, ตสฺส เม ตา พลชวนสมฺปตฺติโย อนฺตรหิตา, วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, ชรายมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ ชราย อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชรา อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺสา ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต.

ໃນບົດວ່າ 'dutiyaṃ devadūtaṃ' ນັ້ນ, ຄົນແກ່ຊະລາ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ຍ່ອມກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ທ່ານທັງຫຼາຍ ຈົ່ງເບິ່ງເຖີດ, ຂ້າພະເຈົ້າກໍເຄີຍເປັນໜຸ່ມແໜ້ນ ມີກຳລັງຂາ ກຳລັງແຂນ ແລະມີຄວາມວ່ອງໄວ ເໝືອນດັ່ງພວກທ່ານ, ແຕ່ບັດນີ້ ກຳລັງແລະຄວາມວ່ອງໄວເຫຼົ່ານັ້ນຂອງຂ້າພະເຈົ້າ ໄດ້ອັນຕະຣະທານຫາຍໄປແລ້ວ, ມືແລະຕີນຂອງຂ້າພະເຈົ້າເຖິງຈະມີຢູ່ ກໍບໍ່ສາມາດເຮັດວຽກຕາມໜ້າທີ່ໄດ້, ເພາະຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ພົ້ນຈາກຄວາມແກ່ ຈຶ່ງຕ້ອງເປັນຢ່າງນີ້. ບໍ່ແມ່ນແຕ່ຂ້າພະເຈົ້າຜູ້ດຽວເທົ່ານັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ພວກທ່ານກໍຍັງບໍ່ພົ້ນຈາກຄວາມແກ່ເຊັ່ນກັນ. ຄວາມແກ່ມາເຖິງຂ້າພະເຈົ້າສັນໃດ, ຄວາມແກ່ກໍຈະມາເຖິງພວກທ່ານສັນນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ກ່ອນທີ່ຄວາມແກ່ນັ້ນຈະມາເຖິງ ຈົ່ງຮີບເຮັດความດີເຖີດ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ຄົນແກ່ນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເທວະທູດ.

ตติยํ เทวทูตนฺติ เอตฺถาปิ คิลานสตฺโต อตฺถโต เอว วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อหมฺปิ ตุมฺเห วิย นิโรโค อโหสึ, โสมฺหิ เอตรหิ พฺยาธินา อภิหโต สเก มุตฺตกรีเส ปลิปนฺโน, อุฏฺฐาตุมฺปิ น สกฺโกมิ, วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, พฺยาธิโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ พฺยาธิโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากํ พฺยาธิ อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต.

ໃນບົດວ່າ 'tatiyaṃ devadūtaṃ' ນັ້ນ, ຄົນເຈັບປ່ວຍ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ຍ່ອມກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ທ່ານທັງຫຼາຍ ຈົ່ງເບິ່ງເຖີດ, ຂ້າພະເຈົ້າກໍເຄີຍເປັນຜູ້ບໍ່ມີໂລກໄພ ເໝືອນດັ່ງພວກທ່ານ, ແຕ່ບັດນີ້ ຂ້າພະເຈົ້າຖືກພະຍາດບຽດບຽນ ນອນຈົມຢູ່ໃນມູດແລະຄູດຂອງຕົນເອງ, ແມ່ນແຕ່ຈະລຸກຂຶ້ນກໍຍັງບໍ່ສາມາດ, ມືແລະຕີນຂອງຂ້າພະເຈົ້າເຖິງຈະມີຢູ່ ກໍບໍ່ສາມາດເຮັດວຽກຕາມໜ້າທີ່ໄດ້, ເພາະຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ພົ້ນຈາກພະຍາດ ຈຶ່ງຕ້ອງເປັນຢ່າງນີ້. ບໍ່ແມ່ນແຕ່ຂ້າພະເຈົ້າຜູ້ດຽວເທົ່ານັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ພວກທ່ານກໍຍັງບໍ່ພົ້ນຈາກພະຍາດເຊັ່ນກັນ. ພະຍາດມາເຖິງຂ້າພະເຈົ້າສັນໃດ, ພະຍາດກໍຈະມາເຖິງພວກທ່ານສັນນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ກ່ອນທີ່ພະຍາດນັ້ນຈະມາເຖິງ ຈົ່ງຮີບເຮັດຄວາມດີເຖີດ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ຄົນເຈັບປ່ວຍນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເທວະທູດ.

๒๖๕. จตุตฺถํ เทวทูตนฺติ เอตฺถ ปน กมฺมการณา วา เทวทูตาติ กาตพฺพา กมฺมการณิกา วา. ตตฺถ ปน กมฺมการณปกฺเข พาตฺตึส ตาว กมฺมการณา อตฺถโต เอวํ วทนฺติ นาม – ‘‘มยํ นิพฺพตฺตมานา น รุกฺเข วา ปาสาเณ วา นิพฺพตฺตาม, ตุมฺหาทิสานํ สรีเร นิพฺพตฺตาม, อิติ อมฺหากํ ปุเร นิพฺพตฺติโตว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเต เทวทูตา นาม ชาตา. กมฺมการณิกาปิ อตฺถโต เอวํ วทนฺติ นาม – ‘‘มยํ ทฺวตฺตึส กมฺมการณา กโรนฺตา น รุกฺขาทีสุ กโรม, ตุมฺหาทิเสสุ สตฺเตสุเยว กโรม, อิติ อมฺหากํ ตุมฺเหสุ ปุเร กมฺมการณากรณโตว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเตปิ เทวทูตา นาม ชาตา.

໒໖໕. ໃນບົດວ່າ 'catutthaṃ devadūtaṃ' ນັ້ນ, ຄວນກຳນົດເອົາການລົງທັນ ໓໒ ປະການ ຫຼືຜູ້ລົງທັນ ວ່າເປັນເທວະທູດ. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ໃນຝ່າຍການລົງທັນ, ການລົງທັນ ໓໒ ປະການ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ຍ່ອມກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພວກຂ້າພະເຈົ້າ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນ ບໍ່ໄດ້ເກີດຂຶ້ນທີ່ຕົ້ນໄມ້ ຫຼືແຜ່ນຫີນ, ແຕ່ເກີດຂຶ້ນທີ່ຮ່າງກາຍຂອງຄົນທັງຫຼາຍ ເຊັ່ນພວກທ່ານ, ເພາະສະນັ້ນ ກ່ອນທີ່ພວກຂ້າພະເຈົ້າຈະເກີດຂຶ້ນ ຈົ່ງຮີບເຮັດຄວາມດີເຖີດ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ການລົງທັນເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເທວະທູດ. ແມ່ນແຕ່ຜູ້ລົງທັນ ກໍຍ່ອມກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພວກຂ້າພະເຈົ້າ ເມື່ອລົງທັນ ໓໒ ປະການ ບໍ່ໄດ້ເຮັດກັບຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເຮັດກັບສັດທັງຫຼາຍ ເຊັ່ນພວກທ່ານ, ເພາະສະນັ້ນ ກ່ອນທີ່ພວກຂ້າພະເຈົ້າຈະລົງທັນແກ່ພວກທ່ານ ຈົ່ງຮີບເຮັດຄວາມດີເຖີດ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ຜູ້ລົງທັນເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເທວະທູດ.

๒๖๖. ปญฺจมํ เทวทูตนฺติ เอตฺถ มตกสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ โภ มํ อามกสุสาเน ฉฑฺฑิตํ อุทฺธุมาตกาทิภาวํ ปตฺตํ, มรณโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ [Pg.166] มรณโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ มรณํ อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต.

໒໖໖. ໃນບົດວ່າ 'pañcamaṃ devadūtaṃ' ນັ້ນ, ຊາກສົບ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ຍ່ອມກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ທ່ານທັງຫຼາຍ ຈົ່ງເບິ່ງເຖີດ, ຂ້າພະເຈົ້າຖືກຖິ້ມໄວ້ໃນປ່າຊ້າດິບ ເຖິງສະພາວະຂຶ້ນອືດເປັນຕົ້ນ, ເພາະຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ພົ້ນຈາກຄວາມຕາຍ ຈຶ່ງຕ້ອງເປັນຢ່າງນີ້. ບໍ່ແມ່ນແຕ່ຂ້າພະເຈົ້າຜູ້ດຽວເທົ່ານັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ພວກທ່ານກໍຍັງບໍ່ພົ້ນຈາກຄວາມຕາຍເຊັ່ນກັນ. ຄວາມຕາຍມາເຖິງຂ້າພະເຈົ້າສັນໃດ, ຄວາມຕາຍກໍຈະມາເຖິງພວກທ່ານສັນນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ກ່ອນທີ່ຄວາມຕາຍນັ້ນຈະມາເຖິງ ຈົ່ງຮີບເຮັດຄວາມດີເຖີດ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ຊາກສົບນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເທວະທູດ.

อิมํ ปน เทวทูตานุโยคํ โก ลภติ, โก น ลภตีติ? เยน ตาว พหุํ ปาปํ กตํ, โส คนฺตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติเยว. เยน ปน ปริตฺตํ ปาปกมฺมํ กตํ, โส ลภติ. ยถา หิ สภณฺฑํ โจรํ คเหตฺวา กตฺตพฺพเมว กโรนฺติ, น วินิจฺฉินนฺติ. อนุวิชฺชิตฺวา คหิตํ ปน วินิจฺฉยฏฺฐานํ นยนฺติ, โส วินิจฺฉยํ ลภติ. เอวํสมฺปทเมตํ. ปริตฺตปาปกมฺมา หิ อตฺตโน ธมฺมตายปิ สรนฺติ, สาริยมานาปิ สรนฺติ.

ກໍການຊັກໄຊ້ໄລ່ລຽງດ້ວຍເທວະທູດນີ້ ໃຜຍ່ອມໄດ້ຮັບ ໃຜຍ່ອມບໍ່ໄດ້ຮັບ? ຜູ້ໃດເຮັດບາບໄວ້ຫຼາຍ, ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມໄປເກີດໃນນະຣົກທັນທີ. ສ່ວນຜູ້ໃດເຮັດບາບໄວ້ໜ້ອຍ, ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມໄດ້ຮັບການຊັກໄຊ້. ປຽບເໝືອນ ເມື່ອຈັບໂຈນພ້ອມດ້ວຍຂອງກາງໄດ້ແລ້ວ ເຂົ້າຍ່ອມລົງໂທດຕາມທີ່ຄວນລົງໂທດທັນທີ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງໄຕ່ສວນ, ແຕ່ເມື່ອຈັບຜູ້ຕ້ອງສົງໄສໄດ້ຫຼັງຈາກການສືບສວນ ເຂົ້າຍ່ອມນຳໄປສູ່ສານຕັດສິນ ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມໄດ້ຮັບການໄຕ່ສວນ, ຂໍ້ອຸປະມານີ້ກໍມີອຸປະໄມສັນນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ຜູ້ມີບາບໜ້ອຍ ຍ່ອມລະນຶກເຖິງກຸສົນກຳຂອງຕົນໄດ້ເອງກໍມີ, ຫຼືເມື່ອຖືກເຕືອນໃຫ້ລະນຶກ ກໍລະນຶກໄດ້ກໍມີ.

ตตฺถ ทีฆชยนฺตทมิโฬ นาม อตฺตโน ธมฺมตาย สริ. โส กิร ทมิโฬ สุมนคิริวิหาเร อากาสเจติยํ รตฺตปเฏน ปูเชสิ. อถ นิรเย อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺโต อคฺคิชาลสทฺทํ สุตฺวาว อตฺตโน ปูชิตปฏํ อนุสฺสริ, โส คนฺตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. อปโรปิ ปุตฺตสฺส ทหรภิกฺขุโน ขลิสาฏกํ เทนฺโต ปาทมูเล ฐเปสิ, มรณกาลมฺหิ ปฏปฏาติ สทฺเท นิมิตฺตํ คณฺหิ, โสปิ อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺโต ชาลสทฺเทน ตํ สาฏกํ อนุสฺสริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. เอวํ ตาว อตฺตโน ธมฺมตาย กุสลํ กมฺมํ สริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตตีติ.

ໃນສອງພວກນັ້ນ ຊາຍຊາວທະມິນ ຊື່ວ່າ ທີຄະຊະຍັນຕະ ລະນຶກໄດ້ດ້ວຍຕົນເອງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຊາຍຊາວທະມິນນັ້ນ ໄດ້ບູຊາອາກາສະເຈດີ ດ້ວຍຜ້າສີແດງ ທີ່ສຸມະນະຄີຣີວິຫານ. ຕໍ່ມາ ເມື່ອໄປເກີດໃນບໍລິເວນอຸສສະທະນະຣົກ ໄດ້ຍິນສຽງແປວໄຟ ກໍລະນຶກເຖິງຜ້າແດງທີ່ຕົນເຄີຍບູຊາໄດ້, ເຂົາຈຶ່ງໄດ້ໄປເກີດໃນສະຫວັນ. ອີກຄົນໜຶ່ງ ເມື່ອຈະຖວາຍຜ້າກະລີແກ່ລູກຊາຍຜູ້ເປັນພິກຂຸໜຸ່ມ ໄດ້ວາງໄວ້ທີ່ໃກ້ຕີນ, ໃນເວລາໃກ້ຕາຍ ໄດ້ຖືເອົານິມິດໃນສຽງດັງຟັດໆ, ເຂົາກໍໄປເກີດໃນບໍລິເວນອຸສສະທະນະຣົກ ເມື່ອໄດ້ຍິນສຽງແປວໄຟ ກໍລະນຶກເຖິງຜ້ານັ້ນໄດ້ ແລ້ວໄປເກີດໃນສະຫວັນ. ນີ້ຄືການລະນຶກເຖິງກຸສົນກຳໄດ້ດ້ວຍຕົນເອງ ແລ້ວໄປເກີດໃນສະຫວັນ.

อตฺตโน ธมฺมตาย อสรนฺเต ปน ปญฺจ เทวทูเต ปุจฺฉติ. ตตฺถ โกจิ ปฐเมน เทวทูเตน สรติ, โกจิ ทุติยาทีหิ. โย ปน ปญฺจหิปิ น สรติ, ตํ ยโม ราชา สยํ สาเรติ. เอโก กิร อมจฺโจ สุมนปุปฺผกุมฺเภน มหาเจติยํ ปูเชตฺวา ยมสฺส ปตฺตึ อทาสิ, ตํ อกุสลกมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตํ ยมสฺส สนฺติกํ นยึสุ. ตสฺมึ ปญฺจหิปิ เทวทูเตหิ กุสเล อสรนฺเต ยโม สยํ โอโลเกนฺโต ทิสฺวา – ‘‘นนุ ตฺวํ มหาเจติยํ สุมนปุปฺผกุมฺเภน ปูเชตฺวา มยฺหํ ปตฺตึ อทาสี’’ติ สาเรสิ, โส ตสฺมึ กาเล สริตฺวา เทวโลกํ คโต. ยโม ปน สยํ โอโลเกตฺวาปิ อปสฺสนฺโต – ‘‘มหาทุกฺขํ นาม อนุภวิสฺสติ อยํ สตฺโต’’ติ ตุณฺหี โหติ.

ສ່ວນຜູ້ທີ່ລະນຶກບໍ່ໄດ້ດ້ວຍຕົນເອງ, ພະຍາຍົມຍ່ອມຖາມເຖິງເທວະທູດທັງ ໕. ໃນການຖາມນັ້ນ ບາງຄົນລະນຶກໄດ້ດ້ວຍເທວະທູດທີ ໑, ບາງຄົນລະນຶກໄດ້ດ້ວຍເທວະທູດທີ ໒ ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນຜູ້ໃດລະນຶກບໍ່ໄດ້ແມ່ນແຕ່ດ້ວຍເທວະທູດທັງ ໕, ພະຍາຍົມຍ່ອມເຕືອນໃຫ້ລະນຶກດ້ວຍຕົນເອງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ອຳມາດຄົນໜຶ່ງ ໄດ້ບູຊາມະຫາເຈດີ ດ້ວຍໝໍ້ດອກມະລິ ແລ້ວອຸທິດສ່ວນບຸນໃຫ້ແກ່ພະຍາຍົມ, ເມື່ອອຳມາດນັ້ນໄປເກີດໃນນະຣົກດ້ວຍອະກຸສົນກຳ ເຂົາຈຶ່ງນຳຕົວໄປຫາພະຍາຍົມ. ເມື່ອອຳມາດນັ້ນລະນຶກເຖິງກຸສົນບໍ່ໄດ້ ແມ່ນແຕ່ດ້ວຍເທວະທູດທັງ ໕, ພະຍາຍົມຈຶ່ງກວດເບິ່ງເອງ ເມື່ອເຫັນແລ້ວ ຈຶ່ງເຕືອນວ່າ 'ທ່ານເຄີຍບູຊາມະຫາເຈດີ ດ້ວຍໝໍ້ດອກມະລິ ແລ້ວອຸທິດສ່ວນບຸນໃຫ້ແກ່ເຮົາ ບໍ່ແມ່ນບໍ?'. ໃນເວລານັ້ນ ອຳມາດນັ້ນລະນຶກໄດ້ ຈຶ່ງໄດ້ໄປເກີດໃນເທວະໂລກ. ສ່ວນພະຍາຍົມ ເມື່ອກວດເບິ່ງເອງແລ້ວບໍ່ເຫັນ ກໍຄິດວ່າ 'ສັດຜູ້ນີ້ ຄົງຈະຕ້ອງສະເຫວີຍທຸກອັນໃຫຍ່ຫຼວງເປັນແນ່' ແລ້ວກໍນິ້ງເສີຍຢູ່.

๒๖๗. มหานิรเยติ อวีจิมหานิรยมฺหิ. กึ ปนสฺส ปมาณํ? อพฺภนฺตรํ อายาเมน จ วิตฺถาเรน จ โยชนสตํ โหติ. โลหปถวี โลหฉทนํ เอเกกา จ ภิตฺติ นวนวโยชนิกา โหติ. ปุรตฺถิมาย ภิตฺติยา [Pg.167] อจฺจิ อุฏฺฐิตา ปจฺฉิมํ ภิตฺตึ คเหตฺวา ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ปรโต โยชนสตํ คจฺฉติ. เสสทิสาสุปิ เอเสว นโย. อิติ ชาลปริยนฺตวเสน อายามวิตฺถารโต อฏฺฐารสโยชนาธิกานิ ตีณิ โยชนสตานิ, ปริกฺเขปโต ปน นวโยชนสตานิ จตุปณฺณาสโยชนานิ, สมนฺตา ปน อุสฺสเทหิ สทฺธึ ทสโยชนสหสฺสํ โหติ.

໒໖໗. ຄຳວ່າ 'Mahāniraye' ໄດ້ແກ່ ໃນອະເວຈີມະຫານະຣົກ. ກໍຂະໜາດຂອງອະເວຈີມະຫານະຣົກນັ້ນ ມີເທົ່າໃດ? ພາຍໃນ ມີຄວາມຍາວແລະຄວາມກວ້າງ ໑໐໐ ໂຍດ. ມີແຜ່ນດິນເຫຼັກ ມີຫຼັງຄາເຫຼັກ ແລະຝາແຕ່ລະດ້ານໜາ ໙ ໂຍດ. ແປວໄຟຕັ້ງຂຶ້ນຈາກຝາດ້ານທິດກຳເວັນອອກ ແລ້ວໄປຈັບຝາດ້ານທິດກຳເວັນຕົກ ທະລຸຝານັ້ນອອກໄປຂ້າງນອກ ໑໐໐ ໂຍດ. ໃນທິດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໂດຍກຳນົດແຫ່ງແປວໄຟ ຄວາມຍາວແລະຄວາມກວ້າງ ຈຶ່ງມີ ໓໑໘ ໂຍດ, ສ່ວນໂດຍຮອບ ມີ ໙໕໔ ໂຍດ, ສ່ວນໂດຍຮອບທັງໝົດ ລວມທັງອຸສສະທະນະຣົກ ມີ ໑໐,໐໐໐ ໂຍດ.

๒๖๘. อุพฺภตํ ตาทิสเมว โหตีติ เอตฺถ อกฺกนฺตปทํ ยาว อฏฺฐิโต ทฬฺหํ อุทฺธริตุเมว น สกฺกา. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – เหฏฺฐโต ปฏฺฐาย ฑยฺหติ, อุปริโต ปฏฺฐาย ฌายติ, อิติ อกฺกมนกาเล ฑยฺหมานํ ปญฺญายติ, อุทฺธรณกาเล ตาทิสเมว, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. พหุสมฺปตฺโตติ พหูนิ วสฺสสตวสฺสสหสฺสานิ สมฺปตฺโต.

໒໖໘. ໃນບົດວ່າ 'ubbhaṭaṃ tādisameva hoti' ນັ້ນ, ຕີນທີ່ຢຽບລົງໄປ ຍ່ອມຖືກໄຟໄໝ້ຢ່າງແຮງຈົນເຖິງກະດູກ ຈົນບໍ່ສາມາດຍົກຂຶ້ນໄດ້. ເນື້ອຄວາມໃນບົດນີ້ ມີດັ່ງນີ້: ໄຟຍ່ອມໄໝ້ຕັ້ງແຕ່ສ່ວນລຸ່ມຂຶ້ນໄປ ແລະຮຸ່ງເຮືອງຕັ້ງແຕ່ສ່ວນເທິງລົງມາ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນເວລາຢຽບລົງ ຍ່ອມປາກົດວ່າຖືກໄຟໄໝ້, ໃນເວລາຍົກຂຶ້ນ ກໍເປັນເໝືອນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'bahusampatto' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຂົ້າເຖິງຫຼາຍຮ້ອຍຫຼາຍພັນປີ.

กสฺมา ปเนส นรโก อวีจีติ สงฺขํ คโตติ. วีจิ นาม อนฺตรํ วุจฺจติ, ตตฺถ จ อคฺคิชาลานํ วา สตฺตานํ วา ทุกฺขสฺส วา อนฺตรํ นตฺถิ. ตสฺมา โส อวีจีติ สงฺขํ คโตติ. ตสฺส หิ ปุรตฺถิมภิตฺติโต ชาลา อุฏฺฐิตา สํสิพฺพมานา โยชนสตํ คนฺตฺวา ปจฺฉิมภิตฺตึ วินิวิชฺฌิตฺวา ปรโต โยชนสตํ คจฺฉติ. เสสทิสาสุปิ เอเสว นโย.

ກໍແລ້ວ, ມີຄຳຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງນະຣົກນີ້ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ 'ອະວີຈິ'? ຄຳວ່າ 'ວີຈິ' ແປວ່າ ລະຫວ່າງ ຫຼືຊ່ອງວ່າງ; ແລະໃນນະຣົກນັ້ນ ບໍ່ມີຊ່ອງວ່າງແຫ່ງແປວໄຟ, ແຫ່ງສັດນະຣົກ ຫຼືແຫ່ງຄວາມທຸກທໍລະມານເລີຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ນະຣົກນັ້ນຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ 'ອະວີຈິ', ນີ້ຄືຄຳຕອບ. ຄວາມຈິງ, ແປວໄຟທີ່ພຸ່ງຂຶ້ນຈາກຝາເບື້ອງຕາເວັນອອກແຫ່ງນະຣົກນັ້ນ ຍ່ອມແຜ່ຊ່ານໄປຕະຫຼອດ 100 ໂຍດ, ທະລຸຝາເບື້ອງຕາເວັນຕົກ ແລ້ວພຸ່ງອອກໄປພາຍນອກອີກ 100 ໂຍດ. ໃນທິດອື່ນໆ ທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍດຽວກັນນີ້ແລ.

อิเมสํ ฉนฺนํ ชาลานํ มชฺเฌ นิพฺพตฺโต เทวทตฺโต, ตสฺส โยชนสตปฺปมาโณ อตฺตภาโว, ทฺเว ปาทา ยาว โคปฺผกา โลหปถวึ ปวิฏฺฐา, ทฺเว หตฺถา ยาว มณิพนฺธา โลหภิตฺติโย ปวิฏฺฐา, สีสํ ยาว ภมุกฏฺฐิโต โลหฉทเน ปวิฏฺฐํ, อโธภาเคน เอกํ โลหสูลํ ปวิสิตฺวา กายํ วินิวิชฺฌนฺตํ ฉทเน ปวิฏฺฐํ, ปาจีนภิตฺติโต นิกฺขนฺตสูลํ หทยํ วินิวิชฺฌิตฺวา ปจฺฉิมภิตฺตึ ปวิฏฺฐํ, อุตฺตรภิตฺติโต นิกฺขนฺตสูลํ ผาสุกา วินิวิชฺฌิตฺวา ทกฺขิณภิตฺตึ ปวิฏฺฐํ. นิจฺจเล ตถาคตมฺหิ อปรทฺธตฺตา นิจฺจโลว หุตฺวา ปจฺจตีติ กมฺมสริกฺขตาย เอทิโส ชาโต. เอวํ ชาลานํ นิรนฺตรตาย อวีจิ นาม.

ພະເທວະທັດ ໄດ້ໄປບັງເກີດໃນທ່າມກາງແປວໄຟທັງ 6 ທິດເຫຼົ່ານີ້, ອັດຕະພາບ (ຮ່າງກາຍ) ຂອງພະເທວະທັດນັ້ນ ມີປະມານ 100 ໂຍດ, ຕີນທັງສອງເບື້ອງຈົມລົງໄປໃນແຜ່ນດິນເຫຼັກຈົນຮອດຂໍ້ຕີນ, ມືທັງສອງເບື້ອງຈົມເຂົ້າໄປໃນຝາເຫຼັກຈົນຮອດຂໍ້ມື, ຫົວເຂົ້າໄປໃນເພດານເຫຼັກຈົນຮອດລະດັບຄິ້ວ, ມີຫລາວເຫຼັກຫຼັກໜຶ່ງແທງຂຶ້ນມາແຕ່ທາງລຸ່ມ ທະລຸຜ່ານຮ່າງກາຍແລ້ວໄປສຽບຕິດຢູ່ກັບເພດານເຫຼັກ, ຫລາວເຫຼັກທີ່ອອກມາຈາກຝາເບື້ອງຕາເວັນອອກ ແທງທະລຸຫົວໃຈແລ້ວໄປສຽບຕິດຢູ່ກັບຝາເບື້ອງຕາເວັນຕົກ, ຫລາວເຫຼັກທີ່ອອກມາຈາກຝາເບື້ອງເໜືອ ແທງທະລຸຊີໂຄງແລ້ວໄປສຽບຕິດຢູ່ກັບຝາເບື້ອງໃຕ້. ເພາະຄວາມທີ່ພະເທວະທັດໄດ້ປະທຸສະຮ້າຍຕໍ່ພະຕຖາຄົດເຈົ້າຜູ້ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ, ຈຶ່ງຕ້ອງຖືກເຜົາໄໝ້ຢູ່ຢ່າງບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ (ບໍ່ສາມາດເໜັງຕີງໄດ້ເລີຍ), ການທີ່ຕ້ອງສະເຫວີຍທຸກຂະເວທະນາຢ່າງບໍ່ຫວັ່ນໄຫວເຊັ່ນນີ້ ເກີດຂຶ້ນເພາະຄວາມສົມຄວນແກ່ກຳທີ່ຕົນໄດ້ເຮັດໄວ້. ດ້ວຍເຫດທີ່ບໍ່ມີລະຫວ່າງຫວ່າງເວັ້ນແຫ່ງແປວໄຟທັງຫຼາຍເຊັ່ນນີ້ ນະລົກນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະວີຈິ.

อพฺภนฺตเร ปนสฺส โยชนสติเก ฐาเน นาฬิยํ โกฏฺเฏตฺวา ปูริตปิฏฺฐํ วิย สตฺตา นิรนฺตรา, ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน สตฺโต อตฺถิ, อิมสฺมึ นตฺถี’’ติ น วตฺตพฺพํ, คจฺฉนฺตานํ ฐิตานํ นิสินฺนานํ นิปนฺนานํ อนฺโต นตฺถิ, คจฺฉนฺเต วา ฐิเต วา นิสินฺเน วา นิปนฺเน วา อญฺญมญฺญํ น พาธนฺติ. เอวํ สตฺตานํ นิรนฺตรตาย อวีจิ.

ກໍແຕ່ໃນພາຍໃນອະວີຈິນະລົກນັ້ນ, ໃນຂອບເຂດ 100 ໂຍດ, ສັດທັງຫຼາຍແອອັດກັນຢູ່ໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງຫວ່າງເວັ້ນ ປຽບເໝືອນແແປ້ງທີ່ຖືກຍັດຈົນເຕັມບອກໄມ້ໄຜ່, ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ 'ໃນບ່ອນນີ້ມີສັດຢູ່, ໃນບ່ອນນີ້ບໍ່ມີສັດຢູ່', ບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດແຫ່ງສັດທັງຫຼາຍທີ່ກຳລັງຍ່າງ, ກຳລັງຢືນ, ກຳລັງນັ່ງ ຫຼືກຳລັງນອນ, ແລະເຖິງວ່າພວກເຂົາຈະຍ່າງ, ຢືນ, ນັ່ງ ຫຼືນອນຢູ່ກໍຕາມ ກໍບໍ່ໄດ້ບຽດບຽນ (ຫຼືກີດຂວາງ) ເຊິ່ງກັນແລະກັນ. ດ້ວຍເຫດທີ່ບໍ່ມີລະຫວ່າງຫວ່າງເວັ້ນແຫ່ງສັດທັງຫຼາຍເຊັ່ນນີ້ ນະລົກນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະວີຈິ.

กายทฺวาเร [Pg.168] ปน ฉ อุเปกฺขาสหคตานิ จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ, เอกํ ทุกฺขสหคตํ. เอวํ สนฺเตปิ ยถา ชิวฺหคฺเค ฉ มธุพินฺทูนิ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ ตมฺพโลหพินฺทุมฺหิ ฐปิเต อนุทหนพลวตาย ตเทว ปญฺญายติ, อิตรานิ อพฺโพหาริกานิ โหนฺติ, เอวํ อนุทหนพลวตาย ทุกฺขเมเวตฺถ นิรนฺตรํ, อิตรานิ อพฺโพหาริกานีติ. เอวํ ทุกฺขสฺส นิรนฺตรตาย อวีจิ.

ກໍແຕ່ທາງກາຍທະວານ, ຈິດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸເປກຂາ 6 ດວງຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ແລະຈິດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບທຸກຂະ (ທຸກຂະສະຫะຄົດກາຍະວິນຍານ) 1 ດວງຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ປຽບເໝືອນການຢອດຢາດນ້ຳເຜິ້ງ 6 ຢາດໄວ້ທີ່ປາຍລີ້ນ ແລ້ວຢອດຢາດນ້ຳທອງແດງຮ້ອນຫຼອມລະລາຍລົງໄປຢາດໜຶ່ງ, ເພາະຄວາມຮ້ອນແຮງແຫ່ງການເຜົາໄໝ້ ຢາດນ້ຳທອງແດງຮ້ອນນັ້ນເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງປາກົດເດັ່ນຊັດ, ສ່ວນຢາດນ້ຳເຜິ້ງອື່ນໆ ກໍກາຍເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ປາກົດ (ບໍ່ອາດນັບໄດ້), ເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນ, ເພາະຄວາມຮ້ອນແຮງແຫ່ງການເຜົາໄໝ້ໃນອະວີຈິນະລົກນີ້ ທຸກຂະເວທະນາເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງປາກົດຢູ່ຕະຫຼອດໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງຫວ່າງເວັ້ນ, ສ່ວນຈິດອື່ນໆ (ທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸເປກຂາ) ກໍກາຍເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ປາກົດ. ດ້ວຍເຫດທີ່ບໍ່ມີລະຫວ່າງຫວ່າງເວັ້ນແຫ່ງຄວາມທຸກເຊັ່ນນີ້ ນະລົກນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະວີຈິ.

๒๖๙. มหนฺโตติ โยชนสติโก. โส ตตฺถ ปตตีติ เอโก ปาโท มหานิรเย โหติ, เอโก คูถนิรเย นิปตติ. สูจิมุขาติ สูจิสทิสมุขา, เต หตฺถิคีวปฺปมาณา เอกโทณิกนาวาปฺปมาณา วา โหนฺติ.

໒໖໙. ຄຳວ່າ 'ມະຫັນໂຕ' (ໃຫຍ່ໂຕ) ໝາຍເຖິງ ມີຂະໜາດ 100 ໂຍດ. ຄຳວ່າ 'ໂສ ຕັດຖະ ປະຕະຕິ' (ສັດນັ້ນຕົກລົງໄປໃນທີ່ນັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ຕີນເບື້ອງໜຶ່ງຢູ່ໃນມຫານະລົກ, ອີກເບື້ອງໜຶ່ງຕົກລົງໄປໃນຄູຖະນະລົກ (ນະລົກຫຼຸມອາຈົມ). ຄຳວ່າ 'ສູຈິມຸຂາ' ໝາຍເຖິງ ສັດທີ່ມີປາກແຫຼມຄືເຂັມ, ສັດເຫຼົ່ານັ້ນມີຂະໜາດໃຫຍ່ເທົ່າກັບຄໍຊ້າງ ຫຼືມີຂະໜາດເທົ່າກັບເຮືອຂຸດລຳໜຶ່ງ.

กุกฺกุลนิรโยติ โยชนสตปฺปมาโณว อนฺโต กูฏาคารมตฺตวิตจฺจิตองฺคารปุณฺโณ อาทิตฺตฉาริกนิรโย, ยตฺถ ปติตปติตา กุทฺรูสกราสิมฺหิ ขิตฺตผาลวาสิสิลาทีนิ วิย เหฏฺฐิมตลเมว คณฺหนฺติ.

ຄຳວ່າ 'ກຸກກຸລະນະລົກ' ໝາຍເຖິງ ນະລົກຂີ້ເຖົ່າຮ້ອນທີ່ມີຂະໜາດ 100 ໂຍດ ເຕັມໄປດ້ວຍຖ່ານໄຟແດງທີ່ປາສະຈາກແປວໄຟຂະໜາດເທົ່າກັບຍອດຜາສາດ, ເຊິ່ງສັດທັງຫຼາຍທີ່ຕົກລົງໄປໃນນະລົກນັ້ນ ຍ່ອມຈົມລົງໄປຮອດພື້ນລຸ່ມສຸດທັນທີ ປຽບເໝືອນຜານໄຖ, ຂວານ ຫຼືກ້ອນຫີນ ທີ່ຖືກຖິ້ມລົງໄປໃນກອງແກບ.

อาโรเปนฺตีติ อยทณฺเฑหิ โปเถนฺตา อาโรเปนฺติ. เตสํ อาโรหนกาเล เต กณฺฏกา อโธมุขา โหนฺติ, โอโรหนกาเล อุทฺธํมุขา.

ຄຳວ່າ 'ອາໂຣເປນຕິ' (ພວກເຂົາໃຫ້ຂຶ້ນໄປ) ໝາຍເຖິງ ພວກນາຍຍົມມະບານຕີດ້ວຍຄ້ອນເຫຼັກແລ້ວບັງຄັບໃຫ້ຂຶ້ນໄປ. ໃນເວລາທີ່ສັດນະລົກເຫຼົ່ານັ້ນຂຶ້ນໄປ ໜາມທັງຫຼາຍຈະປິ່ນປາຍລົງທາງລຸ່ມ, ແຕ່ໃນເວລາທີ່ລົງມາ ໜາມທັງຫຼາຍຈະປິ່ນປາຍຂຶ້ນທາງເທິງ.

วาเตริตานีติ กมฺมมเยน วาเตน จลิตานิ. หตฺถมฺปิ ฉินฺทนฺตีติ ผลเก มํสํ วิย โกฏฺฏยมานานิ ฉินฺทนฺติ. สเจ อุฏฺฐาย ปลายติ, อโยปากาโร สมุฏฺฐหิตฺวา ปริกฺขิปติ, เหฏฺฐา ขุรธารา สมุฏฺฐาติ.

ຄຳວ່າ 'ວາເຕຣิຕານິ' (ຖືກລົມພັດ) ໝາຍເຖິງ ຖືກພັດໃຫ້ຫວັ່ນໄຫວດ້ວຍລົມທີ່ເກີດຈາກກຳ. ຄຳວ່າ 'ຫັດຖັມປິ ສິນທັນຕິ' (ແມ່ນແຕ່ມືກໍຕັດ) ໝាយເຖິງ ພວກເຂົາຟັກສັດນະລົກເຫຼົ່ານັ້ນຄືກັບຟັກຊີ້ນເທິງຂຽງແລ້ວຕັດອອກ. ຫາກສັດນະລົກລຸກຂຶ້ນແລ່ນໜີ, ກຳແພງເຫຼັກກໍຈະຕັ້ງຂຶ້ນມາອ້ອມຮອບໄວ້, ແລະທາງລຸ່ມກໍຈະມີຄົມມີດແຖຂຶ້ນມາ.

ขาโรทกา นทีติ เวตรณี นาม ตมฺพโลหนที. ตตฺถ อโยมยานิ ขรวาลิก-โปกฺขรปตฺตานิ, เหฏฺฐา ขุรธารา อุโภสุ ตีเรสุ เวตฺตลตา จ กุสติณานิ จ. โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา ขราติ โส ตตฺถ อุทฺธญฺจ อโธ จ วุยฺหมาโน โปกฺขรปตฺเตสุ ฉิชฺชติ. สิงฺฆาฏกสณฺฐานาย ขรวาลิกาย กณฺฏเกหิ วิชฺฌิยติ, ขุรธาราหิ ผาลิยติ, อุโภสุ ตีเรสุ กุสติเณหิ วิเลขติ, เวตฺตลตาหิ อากฑฺฒิยติ, ติกฺขสตฺตีหิ ผาลิยติ.

ຄຳວ່າ 'ຂາໂຣທະກາ ນະທີ' (ແມ່ນ້ຳທີ່ມີນ້ຳເຄັມ) ໝາຍເຖິງ ແມ່ນ້ຳທອງແດງຫຼອມລະລາຍຊື່ວ່າ ເວຕະຣະນີ. ໃນແມ່ນ້ຳນັ້ນ ມີຊາຍເຫຼັກອັນຄົມກ້າ ແລະມີໃບບົວເຫຼັກ, ທາງລຸ່ມມີຄົມມີດແຖ, ຢູ່ເທິງຝັ່ງທັງສອງເບື້ອງມີເຄືອຫວາຍ ແລະຫຍ້າຄາເຫຼັກ. ຄຳວ່າ 'ໂສ ຕັດຖະ ທຸກຂາ ຕິບພາ ຂະຣາ' (ສັດນັ້ນສະເຫວີຍທຸກຂະເວທະນາອັນແຮງກ້າແລະເຜັດຮ້ອນໃນແມ່ນ້ຳນັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ສັດນະລົກນັ້ນເມື່ອຟູຂຶ້ນແລະຈົມລົງໃນແມ່ນ້ຳນັ້ນ ຍ່ອມຖືກໃບບົວເຫຼັກບາດ, ຖືກໜາມແທງເທິງຫາດຊາຍອັນຄົມກ້າທີ່ມີສັນຖານຄືທາງສາມແພ່ງ, ຖືກຄົມມີດແຖຜ່າຮ່າງກາຍ, ຖືກຫຍ້າຄາຂູດຮີດຢູ່ເທິງຝັ່ງທັງສອງເບື້ອງ, ຖືກເຄືອຫວາຍກ່ຽວລາກໄປ, ແລະຖືກຫອກອັນຄົມກ້າແທງທະລຸ.

๒๗๐. ตตฺเตน [Pg.169] อโยสงฺกุนาติ เตน ชิคจฺฉิโตมฺหีติ วุตฺเต มหนฺตํ โลหปจฺฉึ โลหคุฬานํ ปูเรตฺวา ตํ อุปคจฺฉนฺติ, โส โลหคุฬภาวํ ญตฺวา ทนฺเต สมฺผุเสติ, อถสฺส เต ตตฺเตน อโยสงฺกุนา มุขํ วิวรนฺติ, ตมฺพโลหธาเรหิ มหนฺเตน โลหกฏาเหน ตมฺพโลหํ อุปเนตฺวา เอวเมวํ กโรนฺติ. ปุน มหานิรเยติ เอวํ ปญฺจวิธพนฺธนโต ปฏฺฐาย ยาว ตมฺพโลหปานา ตมฺพโลหปานโต ปฏฺฐาย ปุน ปญฺจวิธพนฺธนาทีนิ กาเรตฺวา มหานิรเย ปกฺขิปนฺติ. ตตฺถ โกจิ ปญฺจวิธพนฺธเนเนว มุจฺจติ, โกจิ ทุติเยน, โกจิ ตติเยน, โกจิ ตมฺพโลหปาเนน มุจฺจติ, กมฺเม ปน อปริกฺขีเณ ปุน มหานิรเย ปกฺขิปนฺติ.

໒໗໐. ຄຳວ່າ 'ຕັດເຕນະ ອະໂຍສັງກຸນາ' (ດ້ວຍຫຼັກເຫຼັກອັນຮ້ອນແດງ) ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອສັດນະລົກນັ້ນກ່າວວ່າ 'ຂ້ານ້ອຍຫິວເຂົ້າ', ພວກນາຍຍົມມະບານກໍຈະຖືເອົາກະບຸງເຫຼັກໃຫຍ່ທີ່ເຕັມໄປດ້ວຍໜ່ວຍເຫຼັກຮ້ອນແດງເຂົ້າໄປຫາ, ສັດນະລົກນັ້ນຮູ້ວ່າເປັນໜ່ວຍເຫຼັກຮ້ອນແດງ ກໍຈະຂົບແຂ້ວແໜ້ນ, ລຳດັບນັ້ນ ພວກນາຍຍົມມະບານກໍຈະໃຊ້ຫຼັກເຫຼັກຮ້ອນແດງງ້າງປາກຂອງມັນອອກ, ແລ້ວເອົານ້ຳທອງແດງຫຼອມລະລາຍໃສ່ໃນໝໍ້ເຫຼັກໃຫຍ່ມາຖອກໃສ່ປາກຂອງມັນ, ພວກເຂົາເຮັດເຊັ່ນນີ້ແລ້ວໆເລົ່າໆ. ຄຳວ່າ 'ປຸນະ ມະຫານิຣະເຍ' (ໃນມຫານະລົກອີກ) ໝາຍເຖິງ ພວກນາຍຍົມມະບານທຳການທໍລະມານຕັ້ງແຕ່ການຈອງຈຳ 5 ປະການ ໄປຈົນຮອດການໃຫ້ດື່ມນ້ຳທອງແດງຫຼອມລະລາຍ, ແລະຕັ້ງແຕ່ການໃຫ້ດື່ມນ້ຳທອງແດງຫຼອມລະລາຍແລ້ວ ກໍຈະໃຫ້ຮັບການທໍລະມານດ້ວຍການຈອງຈຳ 5 ປະການອີກ ແລ້ວໂຍນກັບເຂົ້າໄປໃນມຫານະລົກ. ໃນບັນດາສັດນະລົກເຫຼົ່ານັ້ນ, ບາງຕົນກໍພົ້ນ (ຕາຍ) ໄປດ້ວຍການຈອງຈຳ 5 ປະການນັ້ນເອງ, ບາງຕົນກໍພົ້ນໄປໃນການທໍລະມານຄັ້ງທີສອງ, ບາງຕົນກໍພົ້ນໄປໃນການທໍລະມານຄັ້ງທີສາມ, ບາງຕົນກໍພົ້ນໄປໃນເວລາທີ່ດື່ມນ້ຳທອງແດງຫຼອມລະລາຍ, ແຕ່ເມື່ອອະກຸສົນກຳຍັງບໍ່ສິ້ນສຸດ ພວກເຂົາກໍຈະໂຍນກັບເຂົ້າໄປໃນມຫານະລົກອີກ.

อิทํ ปน สุตฺตํ คณฺหนฺโต เอโก ทหรภิกฺขุ, – ‘‘ภนฺเต, เอตฺตกํ ทุกฺขมนุภวิตสตฺตํ ปุนปิ มหานิรเย ปกฺขิปนฺตี’’ติ อาห. อาม, อาวุโส, กมฺเม อปริกฺขีเณ ปุนปฺปุนํ เอวํ กโรนฺตีติ. ติฏฺฐตุ, ภนฺเต, อุทฺเทโส, กมฺมฏฺฐานเมว กเถถาติ กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา โสตาปนฺโน หุตฺวา อาคมฺม อุทฺเทสํ อคฺคเหสิ. อญฺเญสมฺปิ อิมสฺมึ ปเทเส อุทฺเทสํ ฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตานํ คณนา นตฺถิ. สพฺพพุทฺธานญฺเจตํ สุตฺตํ อวิชหิตเมว โหติ.

ກໍແຕ່ເມື່ອພະພິກຂຸໜຸ່ມຮູບໜຶ່ງກຳລັງຮຽນສູດນີ້ຢູ່ ໄດ້ກ່າວວ່າ: 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ສັດທີ່ສະເຫວີຍທຸກຂະເວທະນາປານນີ້ແລ້ວ ພວກເຂົາຍັງໂຍນກັບເຂົ້າໄປໃນມຫານະລົກອີກຢູ່ບໍ?'. ພະເຖລະຕອບວ່າ: 'ແມ່ນແລ້ວ ອາວຸໂສ, ເມື່ອກຳຍັງບໍ່ສິ້ນສຸດ ພວກເຂົາຍ່ອມເຮັດເຊັ່ນນີ້ຊ້ຳແລ້ວຊ້ຳເລົ່າ'. ພະພິກຂຸໜຸ່ມຈຶ່ງກ່າວວ່າ: 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ຂໍພັກການຮຽນບົດທ່ອງຈຳໄວ້ກ່ອນເຖີ້ນ, ຂໍທ່ານຈົ່ງສະແດງກຳມະຖານແກ່ຂ້ານ້ອຍເທົ່ານັ້ນ', ເມື່ອໄດ້ຮຽນກຳມະຖານແລ້ວ ກໍໄດ້ບັນລຸເປັນພະໂສດາບັນ, ແລ້ວຈຶ່ງກັບມາຮຽນບົດທ່ອງຈຳຕໍ່. ແມ່ນແຕ່ພະພິກຂຸຮູບອື່ນໆ ທີ່ພັກການຮຽນໄວ້ໃນບ່ອນນີ້ແລ້ວໄດ້ບັນລຸເປັນພະອໍຣະຫັນ ກໍມີຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍຈົນນັບບໍ່ຖ້ວນ. ແລະພະສູດນີ້ (ເທວະທູຕະສູດ) ເປັນສູດທີ່ພະພຸດທະເຈົ້າທຸກໆ ພະອົງບໍ່ເຄີຍລະຖິ້ມເລີຍ.

๒๗๑. หีนกายูปคาติ หีนกายํ อุปคตา หุตฺวา. อุปาทาเนติ ตณฺหาทิฏฺฐิคหเณ. ชาติมรณสมฺภเวติ ชาติยา จ มรณสฺส จ การณภูเต. อนุปาทาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อนุปาทิยิตฺวา. ชาติมรณสงฺขเยติ ชาติมรณสงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน วิมุจฺจนฺติ.

໒໗໑. ຄຳວ່າ 'ຮີນາກາຍູປະຄາ' ໝາຍເຖິງ ເຂົ້າເຖິງກຸ່ມຄົນທີ່ຊົ່ວຊ້າ (ຫຼືຕ່ຳຊາມ). ຄຳວ່າ 'ອຸປາດາເນ' ໝາຍເຖິງ ໃນການຍຶດໝັ້ນດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິ. ຄຳວ່າ 'ຊາຕິມະຣະນະສັມພະເວ' ໝາຍເຖິງ ໃນອຸປາດານ 4 ປະການ ອັນເປັນເຫດໃຫ້ເກີດຊາດ (ການເກີດ) ແລະມໍລະນະ (ການຕາຍ). ຄຳວ່າ 'ອະນຸປາດາ' ໝາຍເຖິງ ໂດຍບໍ່ຍຶດໝັ້ນດ້ວຍອຸປາດານ 4 ປະການ. ຄຳວ່າ 'ຊາຕິມະຣະນະສັງຂະເຍ' ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນໃນພະນິພານ ອັນໄດ້ຊື່ວ່າເປັນທີ່ສິ້ນສຸດແຫ່ງຊາດແລະມໍລະນະ.

ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สพฺพกิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุตา. สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สพฺพทุกฺขาติกฺกนฺตา นาม โหนฺติ.

ຄຳວ່າ 'ທິດຖະທັມມາພິນິບພຸຕາ' ໝາຍເຖິງ ເປັນຜູ້ດັບສະໜິດແລ້ວດ້ວຍການດັບກິເລດທັງປວງໃນອັດຕະພາບນີ້ (ໃນປັດຈຸບັນ) ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສັບພະທຸກຂັງ ອຸປັດຈະຄຸງ' ໝາຍເຖິງ ໄດ້ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ກ້າວລ່ວງພົ້ນຈາກທຸກທັງປວງ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ ຊື່ວ່າ ປາປັນຈະສູທະນີ

เทวทูตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍ ເທວະທູຕະສູດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบาย วักทีสาม จบเพียงเท่านี้.

๔. วิภงฺควคฺโค

໔. ວິພັງຄະວັກ

๑. ภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍ ພັດເທກະຣັດຕະສູດ

๒๗๒. เอวํ [Pg.170] เม สุตนฺติ ภทฺเทกรตฺตสุตฺตํ. ตตฺถ ภทฺเทกรตฺตสฺสาติ วิปสฺสนานุโยคสมนฺนาคตตฺตา ภทฺทกสฺส เอกรตฺตสฺส. อุทฺเทสนฺติ มาติกํ. วิภงฺคนฺติ วิตฺถารภาชนียํ.

໒໗໒. ພະສູດທີ່ຂຶ້ນຕົ້ນດ້ວຍ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ນີ້ ຄື ພັດເທກະຣັດຕະສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ພັດເທກະຣັດຕັດສະ' ໝາຍເຖິງ ຂອງຜູ້ມີລາຕີດຽວອັນຈະເລີນ ເພາະປະກອບດ້ວຍຄວາມພຽນໃນວິປັດສະນາ. ຄຳວ່າ 'ອຸດເທສັງ' ໝາຍເຖິງ ຫົວຂໍ້ (ມາຕິກາ). ຄຳວ່າ 'ວິພັງຄັງ' ໝາຍເຖິງ ການຈຳແນກໂດຍລະອຽດ.

อตีตนฺติ อตีเต ปญฺจกฺขนฺเธ. นานฺวาคเมยฺยาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นานุคจฺเฉยฺย. นปฺปฏิกงฺเขติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ น ปตฺเถยฺย. ยทตีตนฺติ อิทเมตฺถ การณวจนํ. ยสฺมา ยํ อตีตํ, ตํ ปหีนํ นิรุทฺธํ อตฺถงฺคตํ, ตสฺมา ตํ ปุน นานุคจฺเฉยฺย. ยสฺมา จ ยํ อนาคตํ, ตํ อปฺปตฺตํ อชาตํ อนิพฺพตฺตํ, ตสฺมา ตมฺปิ น ปตฺเถยฺย.

ຄຳວ່າ 'ອະຕີຕັງ' ໝາຍເຖິງ ຂັນ 5 ທີ່ເປັນອະດີດ. ຄຳວ່າ 'ນານວາຄະເມຍຍະ' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຄວນຕາມຄິດເຖິງດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິ. ຄຳວ່າ 'ນັບປະຕິກັງເຂ' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຄວນມຸ່ງຫວັງດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິ. ຄຳວ່າ 'ຍະທະຕີຕັງ' ນີ້ ເປັນຄຳສະແດງເຫດຜົນໃນທີ່ນີ້. ເພາະວ່າສິ່ງໃດທີ່ເປັນອະດີດ ສິ່ງນັ້ນກໍລະໄປແລ້ວ, ດັບໄປແລ້ວ, ຫາຍໄປແລ້ວ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຕາມຄິດເຖິງສິ່ງນັ້ນອີກດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິ. ແລະເພາະວ່າສິ່ງໃດທີ່ເປັນອນາຄົດ ສິ່ງນັ້ນກໍຍັງບໍ່ທັນມາຮອດ, ຍັງບໍ່ທັນເກີດ, ຍັງບໍ່ທັນປາກົດ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນມຸ່ງຫວັງສິ່ງນັ້ນເຊັ່ນກັນ.

ตตฺถ ตตฺถาติ ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ ธมฺมํ ยตฺถ ยตฺเถว อุปฺปนฺโน, ตตฺถ ตตฺเถว จ นํ อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ สตฺตหิ อนุปสฺสนาหิ โย วิปสฺสติ อรญฺญาทีสุ วา ตตฺถ ตตฺเถว วิปสฺสติ. อสํหีรํ อสํกุปฺปนฺติ อิทํ วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนาทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. วิปสฺสนา หิ ราคาทีหิ น สํหีรติ น สํกุปฺปตีติ อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ตํ อนุพฺรูหเย วฑฺเฒยฺย, ปฏิวิปสฺเสยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา นิพฺพานํ ราคาทีหิ น สํหีรติ น สํกุปฺปตีติ อสํหีรํ อสํกุปฺปํ. ตํ วิทฺวา ปณฺฑิโต ภิกฺขุ อนุพฺรูหเย, ปุนปฺปุนํ ตทารมฺมณํ ตํ ตํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปนฺโต วฑฺเฒยฺยาติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'ຕັດຖະ ຕັດຖະ' (ໃນທຳນັ້ນໆ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ໃດວິປັດສະນາເຫັນແຈ້ງເຊິ່ງທຳ (ຂັນ 5) ທີ່ເປັນປັດຈຸບັນ ໃນຂະນະນັ້ນໆ ທີ່ມັນເກີດຂຶ້ນ ດ້ວຍອະນຸປັດສະນາ 7 ປະການ ມີອະນິດຈານຸປັດສະນາເປັນຕົ້ນ, ຫຼືວິປັດສະນາເຫັນແຈ້ງໃນສະຖານທີ່ນັ້ນໆ ມີປ່າເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອະສັງຫີຣັງ ອະສັງກຸບປັງ' (ອັນໃຜໆ ໃຫ້ຫວັ່ນໄຫວບໍ່ໄດ້, ອັນໃຜໆ ໃຫ້ກຳເລີບບໍ່ໄດ້) ນີ້ ຕັດໄວ້ເພື່ອສະແດງການເຫັນແຈ້ງວິປັດສະນາດ້ວຍວິປັດສະນາ (ການກຳນົດຮູ້ວິປັດສະນາຈິດກ່ອນໆ ດ້ວຍວິປັດສະນາຍານຫຼັງໆ). ດ້ວຍວ່າ ວິປັດສະນາຍານຍ່ອມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ບໍ່ກຳເລີບເພາະຣາຄະເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະສັງຫີຣະ ແລະອະສັງກຸບປະ, ຄຳນັ້ນມີອະທິບາຍວ່າ ຄວນຈະເລີນ ຄວນເຮັດໃຫ້ເພີ່ມພູນ ແລະຄວນກຳນົດຮູ້ວິປັດສະນັ້ນຊ້ຳອີກ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ພະນິພານຍ່ອມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ບໍ່ກຳເລີບເພາະຣາຄະເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະສັງຫີຣະ ແລະອະສັງກຸບປະ. ພິກຂຸຜູ້ເປັນບັນດິດຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ຄວນຈະເລີນພະນິພານນັ້ນ, ຄືຄວນເຮັດໃຫ້ເພີ່ມພູນດ້ວຍການເຂົ້າຜະລະສະມາບັດນັ້ນໆ ທີ່ມີພະນິພານນັ້ນເປັນອາລົມຊ້ຳແລ້ວຊ້ຳເລົ່າ.

ตสฺส ปน อนุพฺรูหนฺตสฺส อตฺถาย – อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปนฺติ กิเลสานํ อาตาปนปริตาปเนน อาตปฺปนฺติ ลทฺธนามํ วีริยํ อชฺเชว กาตพฺพํ. โก ชญฺญา มรณํ สุเวติ สฺเว ชีวิตํ วา มรณํ วา โก ชานาติ. อชฺเชว ทานํ วา ทสฺสามิ, สีลํ วา รกฺขิสฺสามิ, อญฺญตรํ วา ปน กุสลํ กริสฺสามีติ หิ ‘‘อชฺช ตาว ปปญฺโจ อตฺถิ, สฺเว วา ปุนทิวเส วา กริสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา อชฺเชว กริสฺสามีติ เอวํ วีริยํ กาตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. มหาเสเนนาติ อคฺคิวิสสตฺถาทีนิ อเนกานิ มรณการณานิ ตสฺส เสนา, ตาย มหติยา เสนาย วเสน มหาเสเนน เอวรูเปน มจฺจุนา สทฺธึ ‘‘กติปาหํ ตาว อาคเมหิ ยาวาหํ พุทฺธปูชาทึ อตฺตโน อวสฺสยกมฺมํ กโรมี’’ติ[Pg.171]. เอวํ มิตฺตสนฺถวาการสงฺขาโต วา, ‘‘อิทํ สตํ วา สหสฺสํ วา คเหตฺวา กติปาหํ อาคเมหี’’ติ เอวํ ลญฺชานุปฺปทานสงฺขาโต วา, ‘‘อิมินาหํ พลราสินา ปฏิพาหิสฺสามี’’ติ เอวํ พลราสิสงฺขาโต วา สงฺคโร นตฺถิ. สงฺคโรติ หิ มิตฺตสนฺถวาการลญฺชานุปฺปทานพลราสีนํ นามํ, ตสฺมา อยมตฺโถ วุตฺโต.

ແລະເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຜູ້ຈະເລີນວິປັດສະນານັ້ນ — ຄຳວ່າ 'ອັດເຊວະ ກິດຈະມາຕັບປັງ' (ຄວາມພຽນເປັນກິດທີ່ຕ້ອງເຮັດໃນມື້ນີ້ແທ້ໆ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມພຽນອັນໄດ້ຊື່ວ່າ 'ອາຕັບປະ' ເພາະເຜົາຜານກິເລດໃຫ້ຮ້ອນຮົນນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ຕ້ອງເຮັດໃນມື້ນີ້ແທ້ໆ. ຄຳວ່າ 'ໂກ ຊັນຍາ ມະຣະນັງ ສຸເວ' (ໃຜເລີຍຈະຮູ້ວ່າຄວາມຕາຍຈະມີໃນມື້ອື່ນ) ໝາຍເຖິງ ໃຜຈະຮູ້ໄດ້ວ່າຊີວິດຫຼືຄວາມຕາຍຈະມີໃນມື້ອື່ນ. ພະອົງຊົງສະແດງວ່າ ບໍ່ຄວນໃຫ້ເກີດຄວາມຄິດວ່າ 'ມື້ນີ້ຍັງມີຄວາມເນີ່ນຊ້າຢູ່, ມື້ອື່ນຫຼືມື້ຕໍ່ໄປຈຶ່ງຄ່ອຍເຮັດທານ, ຮັກສາສິນ ຫຼືເຮັດກຸສົນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ', ແຕ່ຄວນຕັ້ງໃຈວ່າ 'ເຮົາຈະເຮັດກຸສົນໃນມື້ນີ້ແທ້ໆ' ແລ້ວເຮັດຄວາມພຽນທັນທີ. ຄຳວ່າ 'ມະຫາເສເນນາ' (ດ້ວຍມັດຈຸຣາດຜູ້ມີເສນາໃຫຍ່) ໝາຍເຖິງ ເຫດແຫ່ງຄວາມຕາຍຫຼາຍປະການ ມີໄຟ, ຢາພິດ ແລະສັດຕຣາເປັນຕົ້ນ ຄືກອງທັບຂອງມັດຈຸຣາດນັ້ນ, ບໍ່ມີການເຈລະຈາ (ສັງຄະຣະ) ກັບມັດຈຸຣາດຜູ້ມີກອງທັບໃຫຍ່ປານນັ້ນວ່າ 'ຂໍທ່ານຈົ່ງລໍຖ້າສອງສາມມື້ກ່ອນ ເພື່ອໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ບູຊາພະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນກິດທີ່ເພິ່ງຂອງຕົນ', ບໍ່ມີການເຈລະຈາດ້ວຍການຜູກມິດໄມຕີ, ບໍ່ມີການເຈລະຈາດ້ວຍການໃຫ້ສິນບົນວ່າ 'ຂໍຈົ່ງຮັບເອົາເງິນຮ້ອຍເງິນພັນນີ້ແລ້ວລໍຖ້າສອງສາມມື້ກ່ອນ', ແລະບໍ່ມີການເຈລະຈາດ້ວຍການຕໍ່ສູ້ວ່າ 'ເຮົາຈະຂັດຂວາງທ່ານດ້ວຍກອງກຳລັງພົນນີ້'. ເພາະຄຳວ່າ 'ສັງຄະຣະ' ເປັນຊື່ຂອງການຜູກມິດ, ການໃຫ້ສິນບົນ ແລະການໃຊ້ກອງກຳລັງພົນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດອະທິບາຍນີ້ໄວ້.

อตนฺทิตนฺติ อนลสํ อุฏฺฐาหกํ. เอวํ ปฏิปนฺนตฺตา ภทฺโท เอกรตฺโต อสฺสาติ ภทฺเทกรตฺโต. อิติ ตํ เอวํ ปฏิปนฺนปุคฺคลํ ‘‘ภทฺเทกรตฺโต อย’’นฺติ. ราคาทีนํ สนฺตตาย สนฺโต พุทฺธมุนิ อาจิกฺขติ.

ຄຳວ່າ 'ອະຕັນທິຕັງ' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ກຽດຄ້ານ, ມີຄວາມຂະຫຍັນໝັ່ນພຽນ. ເພາະປະຕິບັດເຊັ່ນນີ້ ຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງມີລາຕີດຽວອັນຈະເລີນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ພັດເທກະຣັດຕະ'. ພະພຸດທະມຸນີຜູ້ສະຫງົບລະງັບ ເພາະຄວາມດັບໄປແຫ່ງຣາຄະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊົງສະແດງເຖິງບຸກຄົນຜູ້ປະຕິບັດເຊັ່ນນັ້ນວ່າ 'ຜູ້ນີ້ມີລາຕີດຽວອັນຈະເລີນ'.

๒๗๓. เอวํรูโปติอาทีสุ กาโฬปิ สมาโน อินฺทนีลมณิวณฺโณ อโหสินฺติ เอวํ มนุญฺญรูปวเสเนว เอวํรูโป อโหสึ. กุสลสุขโสมนสฺสเวทนาวเสเนว เอวํเวทโน. ตํสมฺปยุตฺตานํเยว สญฺญาทีนํ วเสน เอวํสญฺโญ เอวํสงฺขาโร เอวํวิญฺญาโณ อโหสึ อตีตมทฺธานนฺติ.

໒໗໓. ໃນບົດວ່າ 'ເອວັງຣູໂປ' ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ເຖິງວ່າຈະມີຜິວດຳ ແຕ່ກໍມີຜິວພັນເປັ່ງປັ່ງຄືກັບແກ້ວນິນ, ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຮູບອັນເປັນທີ່ເພິ່ງພໍໃຈເຊັ່ນນີ້ ເຮົາຈຶ່ງໄດ້ມີຮູບເຊັ່ນນັ້ນ. ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຸສົນເວທະນາ, ສຸຂະເວທະນາ ແລະໂສມະນັດສະເວທະນາ ເຮົາຈຶ່ງໄດ້ມີເວທະນາເຊັ່ນນັ້ນ. ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັນຍາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຮ່ວມກັບເວທະນານັ້ນ ເຮົາຈຶ່ງໄດ້ມີສັນຍາເຊັ່ນນັ້ນ, ມີສັງຂານເຊັ່ນນັ້ນ, ມີວິນຍານເຊັ່ນນັ້ນ ໃນອະດີດຕະການ.

ตตฺถ นนฺทึ สมนฺวาเนตีติ เตสุ รูปาทีสุ ตณฺหํ สมนฺวาเนติ อนุปวตฺเตติ. หีนรูปาทิวเสน ปน เอวํรูโป อโหสึ…เป… เอวํวิญฺญาโณ อโหสินฺติ น มญฺญติ.

ໃນບົດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ນັນທິງ ສະມັນວາເນຕິ' (ຕາມເພີດເພີນ) ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມໃຫ້ຕັນຫາເກີດຂຶ້ນຄ້ອຍຕາມໃນຮູບເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ. ແຕ່ຍ່ອມບໍ່ຄິດຄຳນຶງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຮູບອັນຕ່ຳຊາມເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຮົາໄດ້ມີຮູບເຊັ່ນນັ້ນ... ລະ... ໄດ້ມີວິນຍານເຊັ່ນນັ້ນ'.

นนฺทึ น สมนฺวาเนตีติ ตณฺหํ วา ตณฺหาสมฺปยุตฺตทิฏฺฐึ วา นานุปวตฺตยติ.

ຄຳວ່າ 'ນັນທິງ ນະ ສະມັນວາເນຕິ' (ບໍ່ຕາມເພີດເພີນ) ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມບໍ່ໃຫ້ຕັນຫາ ຫຼືທິດຖິທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຕັນຫາເກີດຂຶ້ນ.

๒๗๔. เอวํรูโป สิยนฺติอาทีสุปิ ตํมนุญฺญรูปาทิวเสเนว ตณฺหาทิฏฺฐิปวตฺตสงฺขาตา นนฺทิสมนฺวานยนาว เวทิตพฺพา.

໒໗໔. ແມ່ນແຕ່ໃນບົດວ່າ 'ເອວັງຣູໂປ ສິຍັງ' (ເຮົາພຶງມີຮູບເຊັ່ນນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ ກໍພຶງຊາບວ່າ ເປັນການຕາມເພີດເພີນອັນໄດ້ແກ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຮູບອັນເປັນທີ່ເພິ່ງພໍໃຈນັ້ນໆ ເທົ່ານັ້ນ.

๒๗๕. กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ สํหีรตีติ อิทํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺมํ, ตตฺถ ตตฺถ วิปสฺสติ. อสํหีรํ อสํกุปฺป’’นฺติ อุทฺเทสสฺส นิทฺเทสตฺถํ วุตฺตํ. กามญฺเจตฺถ ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺนํ ธมฺมํ น วิปสฺสตี’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, ยสฺมา ปน อสํหีราติ จ อสํกุปฺปาติ จ วิปสฺสนา วุตฺตา, ตสฺมา ตสฺสา เอว อภาวญฺจ ภาวญฺจ ทสฺเสตุํ สํหีรตีติ มาติกํ อุทฺธริตฺวา วิตฺถาโร วุตฺโต. ตตฺถ สํหีรตีติ วิปสฺสนาย อภาวโต ตณฺหาทิฏฺฐีหิ [Pg.172] อากฑฺฒิยติ. น สํหีรตีติ วิปสฺสนาย ภาเวน ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นากฑฺฒิยติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໒໗໕. ຄຳວ່າ 'ຄະຖັນຈະ ພິກຂະເວ ປັດຈຸບປັນເນສຸ ທັມເມສຸ ສັງຫີຣະຕິ' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ບຸກຄົນຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວໃນທຳທີ່ເປັນປັດຈຸບັນແນວໃດ) ນີ້ ຕັດໄວ້ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດສະຫຼຸບ (ອຸດເທດ) ວ່າ 'ປັດຈຸບປັນນັນຈະ ໂຍ ທັມມັງ ຕັດຖະ ຕັດຖະ ວິປັດສະຕິ ອະສັງຫີຣັງ ອະສັງກຸບປັງ' (ແລະຜູ້ໃດວິປັດສະນາເຫັນແຈ້ງທຳທີ່ເປັນປັດຈຸບັນໃນທີ່ນັ້ນໆ ຢ່າງບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ບໍ່ກຳເລີບ). ໃນບົດນີ້, ຄວາມຈິງແລ້ວ ຄວນຈະກ່າວວ່າ 'ຄະຖັນຈະ ພິກຂະເວ ປັດຈຸບປັນນັງ ທັມມັງ ນະ ວິປັດສະຕິ' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ບຸກຄົນຍ່ອມບໍ່ວິປັດສະນາເຫັນແຈ້ງທຳທີ່ເປັນປັດຈຸບັນແນວໃດ) ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເພາະວິປັດສະນາຖືກຕັດວ່າເປັນທຳທີ່ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ (ອະສັງຫີຣະ) ແລະບໍ່ກຳເລີບ (ອະສັງກຸບປະ), ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມມີຢູ່ແລະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງວິປັດສະນານັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຊົງຍົກຫົວຂໍ້ວ່າ 'ສັງຫີຣະຕິ' (ຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວ) ຂຶ້ນມາສະແດງໂດຍລະອຽດ. ໃນບົດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ສັງຫີຣະຕິ' ໝາຍເຖິງ ເພາະບໍ່ມີວິປັດສະນາ ຈຶ່ງຖືກຕັນຫາແລະທິດຖິລາກດຶງໄປ (ສູ່ອະບາຍແລະສັງສາລະວັດ). ຄຳວ່າ 'ນະ ສັງຫີຣະຕິ' ໝາຍເຖິງ ເພາະມີວິປັດສະນາ ຈຶ່ງບໍ່ຖືກຕັນຫາແລະທິດຖິລາກດຶງໄປ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອທັງປວງມີເນື້ອຄວາມຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະникомາຍ

ภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍພັດເທກະຣັດຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. อานนฺทภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา

໒. GRANອະທິບາຍອານັນທະພັດເທກະຣັດຕະສູດ

๒๗๖. เอวํ เม สุตนฺติ อานนฺทภทฺเทกรตฺตสุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต. โก นุ โข, ภิกฺขเวติ ชานนฺโตว กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉิ.

໒໗໖. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ" ນັ້ນ ຄື ອານັນທະພັດເທກະຣັດຕະສູດ. ໃນອານັນທະພັດເທກະຣັດຕະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ "ປະຕິສັນລານາ ວຸດຖິໂຕ" ໄດ້ແກ່ ການອອກຈາກຜົນສະມາບັດ. ຄຳວ່າ "ໂກ ນຸ ໂຂ, ພິກຂะເວ" ນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເຖິງວ່າຈະຊົງຊາບຢູ່ແລ້ວ ກໍຍັງຊົງຖາມ ເພື່ອເປັນເຫດໃຫ້ເກີດການສົນທະນາ.

๒๗๘. สาธุ สาธูติ เถรสฺส สาธุการมทาสิ. สาธุ โข ตฺวนฺติ ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ ปริสุทฺเธหิ กถิตตฺตา เทสนํ ปสํสนฺโต อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໒໗໘. ຄຳວ່າ "ສາທຸ ສາທຸ" ນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງປະທານສາທຸການແກ່ພະເຖລະ. ຄຳວ່າ "ສາທຸ ໂຂ ຕວັງ" ນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສັນເສີນພະທຳມະເທດສະໜາ ເພາະຄວາມທີ່ພະເຖລະສະແດງແລ້ວ ດ້ວຍບົດແລະພະຍັນຊະນະອັນບໍລິບູນແລະບໍລິສຸດ ຈຶ່ງຊົງມີພະດຳລັດຢ່າງນັ້ນ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອທັງປວງ ມີເນື້ອຄວາມຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ

อานนฺทภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອານັນທະພັດເທກະຣັດຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. มหากจฺจานภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍມະຫາກັດຈານະພັດເທກະຣັດຕະສູດ

๒๗๙. เอวํ เม สุตนฺติ มหากจฺจานภทฺเทกรตฺตสุตฺตํ. ตตฺถ ตโปทาราเมติ ตตฺโตทกสฺส รหทสฺส วเสน เอวํลทฺธนาเม อาราเม. เวภารปพฺพตสฺส กิร เหฏฺฐา ภูมฏฺฐกนาคานํ ปญฺจโยชนสติกํ นาคภวนํ เทวโลกสทิสํ มณิมเยน ตเลน อารามอุยฺยาเนหิ จ สมนฺนาคตํ, ตตฺถ นาคานํ กีฬนฏฺฐาเน มหาอุทกรหโท, ตโต ตโปทา นาม นที สนฺทติ กุถิตา อุณฺโหทกา. กสฺมา ปเนสา เอทิสา ชาตา? ราชคหํ กิร ปริวาเรตฺวา มหา เปตโลโก, ตตฺถ ทฺวินฺนํ มหาโลหกุมฺภินิรยานํ อนฺตเรน อยํ ตโปทา อาคจฺฉติ, ตสฺมา สา กุถิตา สนฺทติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ยตายํ, ภิกฺขเว, ตโปทา สนฺทติ, โส ทโห อจฺโฉทโก สีโตทโก สาโตทโก เสโตทโก สุปฺปติตฺโถ รมณีโย ปหูตมจฺฉกจฺฉโป, จกฺกมตฺตานิ จ ปทุมานิ ปุปฺผนฺติ[Pg.173]. อปิจายํ, ภิกฺขเว, ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉติ, เตนายํ ตโปทา กุถิตา สนฺทตี’’ติ (ปารา. ๒๓๑). อิมสฺส ปน อารามสฺส อภิสมฺมุขฏฺฐาเน ตโต มหาอุทกรหโท ชาโต, ตสฺส นามวเสนายํ วิหาโร ตโปทาราโมติ วุจฺจติ.

໒໗໙. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ" ນັ້ນ ຄື ມະຫາກັດຈານະພັດເທກະຣັດຕະສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ "ຕະໂປທາຣາເມ" ໄດ້ແກ່ ໃນອາຣາມທີ່ໄດ້ຊື່ຢ່າງນັ້ນ ເພາະອາໄສສະນ້ຳຮ້ອນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພາຍໃຕ້ພູເຂົາເວພະຣະ ມີພິພົບນາກຂອງພວກນາກຜູ້ສະຖິດຢູ່ເທິງແຜ່ນດິນ ກວ້າງ ໕00 ໂຍດ ອັນຄ້າຍຄືກັບເທວະໂລກ ປະກອບດ້ວຍພື້ນທີ່ອັນເຮັດດ້ວຍມະນີ ແລະມີສວນອຸທິຍານໃນອາຣາມ. ໃນພິພົບນາກນັ້ນ ທີ່ບ່ອນຫຼິ້ນຂອງພວກນາກ ມີສະນ້ຳໃຫຍ່ຢູ່, ແມ່ຮ່ອງນ້ຳຊື່ວ່າ ຕະໂປທາ ໄຫຼອອກຈາກສະນ້ຳນັ້ນ ເປັນນ້ຳທີ່ເດືອດແລະຮ້ອນ. ກໍເພາະເຫດໃດ ແມ່ຮ່ອງນ້ຳນີ້ຈຶ່ງເປັນເຊັ່ນນັ້ນ? ໄດ້ຍິນວ່າ ມີເປດໂລກခະໜາດໃຫຍ່ອ້ອມຮອບເມືອງຣາຊະຄຶ, ໃນເປດໂລກນັ້ນ ແມ່ຮ່ອງນ້ຳຕະໂປທານີ້ ໄຫຼຜ່ານລະຫວ່າງມະຫາໂລຫະກຸມພີນະລົກທັງສອງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ແມ່ຮ່ອງນ້ຳນັ້ນຈຶ່ງໄຫຼເດືອດພ່ານ. ແມ້ພະດຳລັດນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ສະນ້ຳທີ່ແມ່ຮ່ອງນ້ຳຕະໂປທານີ້ໄຫຼອອກມາ ມີນ້ຳໃສ, ມີນ້ຳເຢັນ, ມີນ້ຳຫວານ, ມີນ້ຳຂາວ, ມີທ່າຮາບຮຽບດີ, ເປັນທີ່ໜ້າຮື່ນຮົມ, ມີປາແລະເຕົ່າເປັນຈຳນວນຫຼາຍ, ແລະມີດອກບົວຂະໜາດເທົ່າລໍ້ກວຽນເບັ່ງບານຢູ່. ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ, ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ແມ່ຮ່ອງນ້ຳຕະໂປທານີ້ ໄຫຼຜ່ານລະຫວ່າງມະຫານະລົກທັງສອງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ແມ່ຮ່ອງນ້ຳຕະໂປທານີ້ຈຶ່ງໄຫຼເດືອດພ່ານ." ກໍຢູ່ທີ່ບ່ອນກົງກັນຂ້າມກັບອາຣາມນີ້ ມີສະນ້ຳໃຫຍ່ທີ່ເກີດຈາກແມ່ຮ່ອງນ້ຳນັ້ນ, ວິຫານນີ້ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ "ຕະໂປທາຣາມ" ຕາມຊື່ຂອງສະນ້ຳນັ້ນ.

๒๘๐. สมิทฺธีติ ตสฺส กิร เถรสฺส อตฺตภาโว สมิทฺโธ อภิรูโป ปาสาทิโก, ตสฺมา สมิทฺธิตฺเวว สงฺขํ คโต. อาทิพฺรหฺมจริยโกติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิ ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติภูโต. อิทํ วตฺวาน สุคโต อุฏฺฐายาสนาติ มธุปิณฺฑิกสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๑๙๙ อาทโย) วุตฺตนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ.

໒໘໐. ຄຳວ່າ "ສະມິດທິ" ນັ້ນ ໄດ້ຍິນວ່າ ອັດຕະພາບຂອງພະເຖລະນັ້ນ ສົມບູນ, ງົດງາມ, ໜ້າເຫຼື້ອມໃສ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງໄດ້ຮັບນາມວ່າ "ສະມິດທິ". ຄຳວ່າ "ອາທິພຣົມມະຈະຣິຍະໂກ" ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ປະຕິບັດທຳໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ອັນເປັນຈຸດເລີ່ມຕົ້ນຂອງມັກຄະພຣົມມະຈັນ. ຄຳວ່າ "ອິທັງ ວັດວາ ສຸຄະໂຕ ອຸດຖາຍາສະນາ" ເປັນຕົ້ນ ຄວນອະທິບາຍໃຫ້ພິສະດານ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນມະທຸປິທິກະສູດ.

๒๘๒. อิติ เม จกฺขุนฺติ อิมสฺมึ กิร สุตฺเต ภควา ทฺวาทสายตนวเสเนว มาติกํ ฐเปสิ. เถโรปิ ‘‘ภควตา เหฏฺฐา ทฺวีสุ, อุปริ จตุตฺเถ จาติ อิเมสุ ตีสุ สุตฺเตสุ ปญฺจกฺขนฺธวเสน มาติกา จ วิภงฺโค จ กโต, อิธ ปน ทฺวาทสายตนวเสเนว วิภชนตฺถํ มาติกา ฐปิตา’’ติ นยํ ปฏิลภิตฺวา เอวมาห. อิมํ ปน นยํ ลภนฺเตน เถเรน ภาริยํ กตํ, อปเท ปทํ ทสฺสิตํ, อากาเส ปทํ กตํ, เตน นํ ภควา อิมเมว สุตฺตํ สนฺธาย – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชนฺตานํ ยทิทํ มหากจฺจาโน’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๗) เอตทคฺเค ฐเปสิ. เอตฺถ ปน จกฺขูติ จกฺขุปสาโท. รูปาติ จตุสมุฏฺฐานิกรูปา. อิมินา นเยน เสสายตนานิปิ เวทิตพฺพานิ. วิญฺญาณนฺติ นิกนฺติวิญฺญาณํ. ตทภินนฺทตีติ ตํ จกฺขุญฺเจว รูปญฺจ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทติ. อนฺวาคเมตีติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อนุคจฺฉติ.

໒໘໒. ຄຳວ່າ "ອິຕິ ເມ ຈັກຂຸ" ນັ້ນ ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນພະສູດນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງຕັ້ງມາຕິກາໄວ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາຍະຕະນະ ໑໒ ເທົ່ານັ້ນ. ພະເຖລະກໍໄດ້ແນວທາງວ່າ "ພະຜູ້ມີພະພាកເຈົ້າຊົງສະແດງມາຕິກາແລະວິພັງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຂັນ ໕ ໃນພະສູດ ໓ ສູດ ຄື ໃນສອງສູດເບື້ອງຕົ້ນ ແລະໃນສູດທີສີ່ເບື້ອງປາຍ, ແຕ່ໃນພະສູດນີ້ ຊົງຕັ້ງມາຕິກາໄວ້ ເພື່ອຈຳແນກດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາຍະຕະນະ ໑໒ ເທົ່ານັ້ນ" ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນີ້. ກໍພະເຖລະເມື່ອໄດ້ແນວທາງນີ້ແລ້ວ ໄດ້ເຮັດສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກຍິ່ງ, ຄືສະແດງຮອຍຕີນໃນບ່ອນທີ່ບໍ່ມີຮອຍຕີນ, ເຮັດຮອຍຕີນໄວ້ໃນອາກາດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງໝາຍເອົາພະສູດນີ້ ຈຶ່ງຊົງສະຖາປະນາພະເຖລະໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງເອຕະທັກຄະວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ມະຫາກັດຈານະນີ້ ເປັນຍອດຂອງພວກພິກຂຸສາວົກຂອງເຮົາ ຜູ້ຈຳແນກເນື້ອຄວາມແຫ່ງພາສິດທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ ໃຫ້ພິສະດານ". ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ "ຈັກຂຸ" ໄດ້ແກ່ ຈັກຂຸປະສາດ. ຄຳວ່າ "ຣູປາ" ໄດ້ແກ່ ຮູບທີ່ມີສະມຸດຖານ ໔. ໂດຍນັຍນີ້ ພຶງຊາບອາຍະຕະນະທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍຄືກັນ. ຄຳວ່າ "ວິນຍານັງ" ໄດ້ແກ່ ວິນຍານທີ່ປະກອບດ້ວຍຄວາມກຳໜັດ (ນິກັນຕິວິນຍານ). ຄຳວ່າ "ຕະທະພິນັນທະຕິ" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເພີດເພີນຍິນດີຍິ່ງ ເຊິ່ງຈັກຂຸແລະຮູບນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ. ຄຳວ່າ "ອັນວາຄະເມຕິ" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຕິດຕາມໄປດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິ.

อิติ เม มโน อโหสิ อตีตมทฺธานํ อิติ ธมฺมาติ เอตฺถ ปน มโนติ ภวงฺคจิตฺตํ. ธมฺมาติ เตภูมกธมฺมารมฺมณํ.

ໃນຄຳວ່າ "ອິຕິ ເມ ມະໂນ ອະໂຫສິ ອະຕີຕະມັດທານັງ ອິຕິ ທັມມາ" ນັ້ນ ຄຳວ່າ "ມະໂນ" ໄດ້ແກ່ ພະວັງຄະຈິດ. ຄຳວ່າ "ທັມມາ" ໄດ້ແກ່ ທຳມາຣົມອັນເປັນໄປໃນພູມສາມ (ເຕພູມະກະທຳມາຣົມ).

๒๘๓. ปณิทหตีติ ปตฺถนาวเสน ฐเปสิ. ปณิธานปจฺจยาติ ปตฺถนาฏฺฐปนการณา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໒໘໓. ຄຳວ່າ "ປະນິທະຫະຕິ" ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຈິດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາ. ຄຳວ່າ "ປະນິທານະປັດຈະຍາ" ໄດ້ແກ່ ເພາະປັດໄຈຄືການຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາໄວ້. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອທັງປວງ ມີເນື້ອຄວາມຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ

มหากจฺจานภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍມະຫາກັດຈານະພັດເທກະຣັດຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๔. โลมสกงฺคิยภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍໂລມະສະກັງຄິຍະພັດເທກະຣັດຕະສູດ

๒๘๖. เอวํ [Pg.174] เม สุตนฺติ โลมสกงฺคิยภทฺเทกรตฺตสุตฺตํ. ตตฺถ โลมสกงฺคิโยติ องฺคเถโร กิร นาเมส, กายสฺส ปน อีสกโลมสาการตาย โลมสกงฺคิโยติ ปากโฏ ชาโต. จนฺทโน เทวปุตฺโตติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล กิเรส จนฺทโน นาม อุปาสโก อฑฺโฒ มหทฺธโน ตีณิ รตนานิ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปูเชตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺโต, ปุริมนาเมน จนฺทโน เทวปุตฺโตตฺเวว สงฺขํ คโต. ปณฺฑุกมฺพลสิลายนฺติ รตฺตกมฺพลสิลายํ. ตสฺสา กิร รตฺตกมฺพลสฺเสว ชยสุมนปุปฺผราสิ วิย วณฺโณ, ตสฺมา ‘‘ปณฺฑุกมฺพลสิลา’’ติ วุจฺจติ.

໒໘໖. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ" ນັ້ນ ຄື ໂລມະສະກັງຄິຍະພັດເທກະຣັດຕະສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ "ໂລມະສະກັງຄິໂຍ" ໄດ້ຍິນວ່າ ພະເຖລະອົງນີ້ມີຊື່ວ່າ ອັງຄະເຖລະ, ແຕ່ເພາະຄວາມທີ່ຮ່າງກາຍຂອງເພິ່ນມີຂົນຂຶ້ນດົກໜາພໍສົມຄວນ ຈຶ່ງປາກົດຊື່ວ່າ "ໂລມະສະກັງຄິຍະ". ຄຳວ່າ "ຈັນທະໂນ ເທວະປຸດໂຕ" ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສະໄໝຂອງພະກັດສະປະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ອຸປາສົກຜູ້ນີ້ມີຊື່ວ່າ ຈັນທະນະ ເປັນຜູ້ຮັ່ງມີ ມີຊັບຫຼາຍ ໄດ້ບູຊາພະລັດຕະນະໄຕດ້ວຍປັດໄຈ ໔ ແລ້ວໄປບັງເກີດໃນເທວະໂລກ, ຈຶ່ງໄດ້ຮັບນາມຕາມຊື່ເດີມວ່າ "ຈັນທະນະເທວະບຸດ". ຄຳວ່າ "ປັນທຸກຳພົນສິລາຍັງ" ໄດ້ແກ່ ເທິງແຜ່ນຫີນກຳພົນແດງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ແຜ່ນຫີນນັ້ນມີສີແດງຄືກັບກອງດອກຊະບາ (ດອກໄຊຍະສຸມະນະ) ເຊັ່ນດຽວກັບຜ້າກຳພົນແດງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ "ປັນທຸກຳພົນສິລາ".

กทา ปน ตตฺถ ภควา วิหาสีติ? โพธิปตฺติโต สตฺตเม สํวจฺฉเร สาวตฺถิยํ อาสาฬฺหีมาสปุณฺณมาย ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย มชฺเฌ ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา โอรุยฺห กณฺฑมฺพมูเล ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ธมฺมเทสนาย มหาชนํ มหาวิทุคฺคโต อุทฺธริตฺวา พุทฺธา นาม ยสฺมา ปาฏิหาริยํ กตฺวา มนุสฺสปเถ น วสนฺติ, ตสฺมา ปสฺสมานสฺเสว ตสฺส ชนสฺส ปทวีกฺกมํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ วสฺสํ อุปคโต, ตสฺมึ สมเย วิหาสิ.

ກໍເມື່ອໃດ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງປະທັບຢູ່ທີ່ແຜ່ນຫີນນັ້ນ? ໃນປີທີ ໗ ນັບແຕ່ການບັນລຸພະສັມໂພທິຍານ, ທີ່ເມືອງສາວັດຖີ ໃນວັນເພັງເດືອນ ໘ (ອາສາລະຫະ), ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງຍະມົກກະປະຕິຫານ ທ່າມກາງບໍລິສັດກວ້າງ ໑໒ ໂຍດ ແລ້ວຊົງສະເດັດລົງມາປະທັບນັ່ງເທິງພະພຸດທະອາສະໜາອັນປະເສີດທີ່ຈັດຕັ້ງໄວ້ ໃກ້ຄົ້ນຕົ້ນມ່ວງຄັນທາມພະ (ກັນທັມພະ), ຊົງສະແດງທຳມະເທດສະໜາໂປດມະຫາຊົນໃຫ້ພົ້ນຈາກສັງສາຣະວັດອັນເປັນຕາຢ້ານ, ແລະເພາະພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ເມື່ອຊົງສະແດງປະຕິຫານແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ປະທັບຢູ່ໃນທາງມະນຸດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນຂະນະທີ່ມະຫາຊົນກຳລັງເບິ່ງຢູ່ນັ້ນເອງ ພະອົງຈຶ່ງຊົງກ້າວພະບາດສະເດັດຂຶ້ນໄປຈຳພັນສາ ເທິງແຜ່ນຫີນປັນທຸກຳພົນ ໃກ້ຄົ້ນຕົ້ນທອງຫຼາງ (ປາຣິສັດຕະກະ) ໃນພິພົບດາວະດຶງ, ໃນສະໄໝນັ້ນ ພະອົງຊົງປະທັບຢູ່ທີ່ນັ້ນ.

ตตฺร ภควาติ ตตฺร วิหรนฺโต ภควา เยภุยฺเยน ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติตาหิ เทวตาหิ ปริวุโต มาตรํ กายสกฺขึ กตฺวา อภิธมฺมปิฏกํ กเถนฺโต คมฺภีรํ นิปุณํ ติลกฺขณาหตํ รูปารูปปริจฺเฉทกถํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺตานํ เทวานํ สํเวคชนนตฺถํ อนฺตรนฺตรา ภทฺเทกรตฺตสฺส อุทฺเทสญฺจ วิภงฺคญฺจ อภาสิ. ตตฺรายํ เทวปุตฺโต อุคฺคณฺหนฺโต อิมา คาถา สทฺธึ วิภงฺเคน อุคฺคณฺหิ, เทวตฺตสฺส ปน ปมาทาธิฏฺฐานตฺตา ทิพฺเพหิ อารมฺมเณหิ นิปฺปีฬิยมาโน อนุปุพฺเพน สุตฺตํ สมฺมุฏฺโฐ คาถามตฺตเมว ธาเรสิ. เตนาห ‘‘เอวํ โข อหํ ภิกฺขุ ธาเรมิ ภทฺเทกรตฺติโย คาถา’’ติ.

ຄຳວ່າ "ຕັດຕະຣະ ພະຄະວາ" ໄດ້ແກ່ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງປະທັບຢູ່ທີ່ນັ້ນ ຊົງມີເທວະດາທີ່ມາປະຊຸມກັນຈາກໝື່ນຈັກກະວານແວດລ້ອມເປັນສ່ວນຫຼາຍ, ຊົງເຮັດພະມານດາໃຫ້ເປັນພະຍານສ່ວນພະອົງ (ກາຍະສັກຂີ) ແລ້ວຊົງສະແດງພະອະພິທຳມະປິົກ, ເພື່ອຈະຊົງຍັງຄວາມສັງເວດໃຫ້ເກີດແກ່ເທວະດາທັງຫຼາຍ ຜູ້ບໍ່ສາມາດແທງຕະຫຼອດເທດສະໜາອັນເລິກເຊິ່ງແລະລະອຽດອ່ອນ ວ່າດ້ວຍການກຳນົດຮູບແລະນາມ ອັນພິຈາລະນາໂດຍໄຕລັກ, ຈຶ່ງຊົງສະແດງອຸດເທດແລະວິພັງແຫ່ງພັດເທກະຣັດຕະສູດເປັນໄລຍະໆ. ໃນເທວະສະມາຄົມນັ້ນ ເທວະບຸດນີ້ເມື່ອຮຽນຢູ່ ກໍໄດ້ຮຽນເອົາຄາຖາເຫຼົ່ານີ້ພ້ອມທັງວິພັງ, ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນເທວະດາເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມປະໝາດ ຖືກອາຣົມອັນເປັນທິບບີບຄັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຫຼົງລືມພະສູດໄປຕາມລຳດັບ ເຫຼືອພຽງແຕ່ຄາຖາເທົັ້ນທີ່ຊົງຈຳໄວ້ໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພິກຂຸ, ເຮົາຊົງຈຳຄາຖาທັງຫຼາຍແຫ່ງພັດເທກະຣັດຕະສູດໄດ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ".

อุคฺคณฺหาหิ [Pg.175] ตฺวนฺติอาทีสุ ตุณฺหีภูโต นิสีทิตฺวา สุณนฺโต อุคฺคณฺหาติ นาม, วาจาย สชฺฌายํ กโรนฺโต ปริยาปุณาติ นาม, อญฺเญสํ วาเจนฺโต ธาเรติ นาม. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ໃນຄຳວ່າ "ອຸກຄັນຫາຫິ ຕວັງ" ເປັນຕົ້ນ ຜູ້ທີ່ນັ່ງມິດງຽບແລະຟັງຢູ່ ຊື່ວ່າ "ຮຽນເອົາ" (ອຸກຄັນຫາຕິ). ຜູ້ທີ່ທຳການສາທະຍາຍດ້ວຍວາຈา ຊື່ວ່າ "ເລົ່າຮຽນ" (ປະຣິຍາປຸນາຕິ). ຜູ້ທີ່ບອກສອນຄົນອື່ນ ຊື່ວ່າ "ຊົງຈຳໄວ້" (ທາເຣຕິ). ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນພະສູດນີ້ ມີເນື້ອຄວາມຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ

โลมสกงฺคิยภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍໂລມະສະກັງຄິຍະພັດເທກະຣັດຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕. จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍຈູລະກຳມະວິພັງຄະສູດ

๒๘๙. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ สุโภติ โส กิร ทสฺสนีโย อโหสิ ปาสาทิโก, เตนสฺส องฺคสุภตาย สุโภตฺเวว นามํ อกํสุ. มาณโวติ ปน ตํ ตรุณกาเล โวหรึสุ, โส มหลฺลกกาเลปิ เตเนว โวหาเรน โวหริยติ. โตเทยฺยปุตฺโตติ โตเทยฺยสฺส นาม ปเสนทิรญฺโญ ปุโรหิตพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต. โส กิร สาวตฺถิยา อวิทูเร ตุทิคาโม นาม อตฺถิ, ตสฺส อธิปติตฺตา โตเทยฺโยติ สงฺขํ คโต. มหาธโน ปน โหติ สตฺตาสีติโกฏิวิภโว ปรมมจฺฉรี, ‘‘ททโต โภคานํ อปริกฺขโย นาม นตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา กสฺสจิ กิญฺจิ น เทติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

໒໘໙. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ" ນັ້ນ ຄື ຈູລະກຳມະວິພັງຄະສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ "ສຸໂພ" ໄດ້ຍິນວ່າ ຊາຍໜຸ່ມຜູ້ນັ້ນເປັນຄົນໜ້າຕາດີ ໜ້າເຫຼື້ອມໃສ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ອະໄວຍະວະຂອງລາວງົດງາມ ເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງຕັ້ງຊື່ໃຫ້ວ່າ "ສຸພະ". ຄຳວ່າ "ມານະໂວ" ນັ້ນ ເປັນຄຳທີ່ເຂົາເຈົ້າເອີ້ນລາວໃນໄວໜຸ່ມ, ແລະເຖິງແມ່ນໃນໄວແກ່ຊະລາ ລາວກໍຍັງຖືກເອີ້ນດ້ວຍຊື່ນັ້ນຢູ່. ຄຳວ່າ "ໂຕເທຍຍະປຸດໂຕ" ໄດ້ແກ່ ເປັນບຸດຂອງພຣາມປຸໂຣຫິດຂອງພະເຈົ້າປະສານທິໂກສົນ ຜູ້ມີຊື່ວ່າ ໂຕເທຍຍະ. ໄດ້ຍິນວ່າ ມີບ້ານຊື່ວ່າ ຕຸທິຄາມ ຢູ່ບໍ່ໄກຈາກເມືອງສາວັດຖີ, ເພາະຄວາມທີ່ລາວເປັນເຈົ້າຂອງບ້ານຕຸທິຄາມນັ້ນ ລາວຈຶ່ງໄດ້ຮັບນາມວ່າ "ໂຕເທຍຍະ". ລາວເປັນຄົນມີຊັບຫຼາຍ ມີສົມບັດເຖິງ ໘໗ ໂກດ ແຕ່ເປັນຄົນຕະໜີ່ຢ່າງຍິ່ງ, ລາວຄິດວ່າ "ເມື່ອໃຫ້ທານຢູ່ ຄວາມບໍ່ໝົດໄປແຫ່ງໂພຄະຊັບ ຍ່ອມບໍ່ມີ" ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ຍອມໃຫ້ສິ່ງໃດໆ ແກ່ໃຜເລີຍ. ແມ້ຄຳນີ້ກໍມີກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘อญฺชนานํ ขยํ ทิสฺวา, วมฺมิกานญฺจ สญฺจยํ;

มธูนญฺจ สมาหารํ, ปณฺฑิโต ฆรมาวเส’’ติ.

"ເມື່ອເຫັນຄວາມໝົດໄປແຫ່ງຢາຢອດຕາ, ການສະສົມຂຶ້ນແຫ່ງຈອມປວກ, ແລະການຮວບຮວມນ້ຳເຜິ້ງຂອງຝູງເຜິ້ງ, ບັນດິດພຶງຄອງເຮືອນ."

เอวํ อทานเมว สิกฺขาเปสิ. ธุรวิหาเร วสโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ยาคุอุฬุงฺคมตฺตํ วา ภตฺตกฏจฺฉุมตฺตํ วา อทตฺวา ธนโลเภน กาลํ กตฺวา ตสฺมึเยว ฆเร สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺโต. สุโภ ตํ สุนขํ อติวิย ปิยายติ, อตฺตโน ภุญฺชนกภตฺตํเยว โภเชติ, อุกฺขิปิตฺวา วรสยเน สยาเปติ. อถ ภควา เอกทิวสํ ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺโต ตํ สุนขํ ทิสฺวา – ‘‘โตเทยฺยพฺราหฺมโณ ธนโลเภน อตฺตโนว ฆเร สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺโต, อชฺช มยิ สุภสฺส ฆรํ คเต มํ ทิสฺวา สุนโข ภุกฺการํ กริสฺสติ, อถสฺสาหํ เอกํ วจนํ วกฺขามิ, โส ‘ชานาติ มํ สมโณ โคตโม’ติ คนฺตฺวา อุทฺธนฏฺฐาเน [Pg.176] นิปชฺชิสฺสติ. ตโตนิทานํ สุภสฺส มยา สทฺธึ เอโก กถาสลฺลาโป ภวิสฺสติ, โส ธมฺมํ สุตฺวา สรเณสุ ปติฏฺฐหิสฺสติ, สุนโข ปน กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ อิมํ มาณวสฺส สรเณสุ ปติฏฺฐานภาวํ ญตฺวา ภควา ตํ ทิวสํ สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา เอกโกว คามํ ปวิสิตฺวา นิกฺขนฺเต มาณเว ตํ ฆรํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ.

ລາວໄດ້ສັ່ງສອນແຕ່ຄວາມບໍ່ໃຫ້ທານຢ່າງນີ້. ລາວບໍ່ເຄີຍຖວາຍແມ້ແຕ່ຢາຄູພຽງກະບວຍດຽວ ຫຼືເຂົ້າສຸກພຽງທັບພີດຽວ ແກ່ພະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ຜູ້ປະທັບຢູ່ໃນວິຫານໃຫຍ່, ເພາະຄວາມໂລບໃນຊັບ ລາວຈຶ່ງໄດ້ຕາຍໄປແລ້ວບັງເກີດເປັນໝາໃນເຮືອນຫຼັງນັ້ນເອງ. ສຸພະຮັກໝາໂຕນັ້ນຫຼາຍຍິ່ງນັກ, ໃຫ້ມັນກິນແຕ່ອາຫານທີ່ຕົນເອງກິນ, ແລະອຸ້ມມັນຂຶ້ນໄປໃຫ້ນອນເທິງທີ່ນອນອັນປະເສີດ. ຕໍ່ມາ ວັນໜຶ່ງໃນເວລາໃກ້ຮຸ່ງ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າເມື່ອຊົງກວດເບິ່ງໂລກ ໄດ້ຊົງເຫັນໝາໂຕນັ້ນແລ້ວ ຊົງດຳລິວ່າ "ໂຕເທຍຍະພຣາມ ເພາະຄວາມໂລບໃນຊັບ ຈຶ່ງໄດ້ມາບັງເກີດເປັນໝາໃນເຮືອນຂອງຕົນເອງ. ໃນວັນນີ້ ເມື່ອເຮົາໄປທີ່ເຮືອນຂອງສຸພະ, ໝາໂຕນັ້ນເຫັນເຮົາແລ້ວຈະເຫົ່າ, ເຮົາຈະກ່າວຄຳໜຶ່ງກັບມັນ, ມັນຈະຄິດວ່າ 'ພະສະມະນະໂຄດົມຊົງຮູ້ຈັກເຮົາ' ແລ້ວຈະໄປນອນຢູ່ທີ່ເຕົາໄຟ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເຮົາແລະສຸພະຈະໄດ້ສົນທະນາກັນ, ລາວໄດ້ຟັງທຳແລ້ວຈະຕັ້ງຢູ່ໃນສະຣະນະຄົມ, ສ່ວນໝານັ້ນ ເມື່ອຕາຍໄປແລ້ວຈະໄປບັງເກີດໃນນະລົກ." ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງຊາບຄວາມທີ່ມານົບນັ້ນຈະຕັ້ງຢູ່ໃນສະຣະນະຄົມຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ໃນວັນນັ້ນ ຫຼັງຈາກຊົງປະຕິບັດພະສະຣີລະກິດແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງສະເດັດເຂົ້າໄປບິນທະບາດໃນບ້ານພຽງພະອົງດຽວ, ເມື່ອມານົບອອກໄປແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງສະເດັດເຂົ້າໄປໃນເຮືອນຫຼັງນັ້ນ.

สุนโข ภควนฺตํ ทิสฺวา ภุกฺการํ กโรนฺโต ภควโต สมีปํ คโต. ตโต นํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘โตเทยฺย ตฺวํ ปุพฺเพปิ มํ โภ โภติ ปริภวิตฺวา สุนโข ชาโต, อิทานิปิ ภุกฺการํ กตฺวา อวีจึ คมิสฺสสี’’ติ. สุนโข ตํ สุตฺวา – ‘‘ชานาติ มํ สมโณ โคตโม’’ติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา คีวํ โอนาเมตฺวา อุทฺธนนฺตเร ฉาริกายํ นิปนฺโน. มนุสฺสา อุกฺขิปิตฺวา สยเน สยาเปตุํ นาสกฺขึสุ. สุโภ อาคนฺตฺวา – ‘‘เกนายํ สุนโข สยนา โอโรปิโต’’ติ อาห. มนุสฺสา น เกนจีติ วตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. มาณโว สุตฺวา – ‘‘มม ปิตา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต, โตเทยฺโย นาม สุนโข นตฺถิ. สมโณ ปน โคตโม ปิตรํ สุนขํ กโรติ, ยํกิญฺจิ เอส มุขารุฬฺหํ ภาสตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา ภควนฺตํ มุสาวาเทน นิคฺคเหตุกาโม วิหารํ คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ.

ໝາໂຕນັ້ນເຫັນພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າແລ້ວ ກໍເຫົ່າແລ້ວເຂົ້າໄປໃກ້ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ. ລຳດັບນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດກັບມັນວ່າ "ໂຕເທຍຍະ, ໃນຊາດກ່ອນ ເຈົ້າດູໝິ່ນເຮົາດ້ວຍການຮ້ອງວ່າ 'ໂພ, ໂພ' ຈຶ່ງໄດ້ມາເກີດເປັນໝາ, ແມ້ໃນຕອນນີ້ ເຈົ້າຍັງມາເຫົ່າໃສ່ເຮົາອີກ ຈະຕ້ອງໄປເກີດໃນອະເວຈີນະລົກ." ໝາໄດ້ຟັງດັ່ງນັ້ນ ກໍຄິດວ່າ "ພະສະມະນະໂຄດົມຊົງຮູ້ຈັກເຮົາ" ຈຶ່ງເກີດຄວາມຮ້ອນໃຈ, ກົ້ມຫົວລົງແລ້ວເຂົ້າໄປນອນຢູ່ໃນກອງຂີ້ເຖົ່າລະຫວ່າງເຕົາໄຟ. ພວກຄົນໃຊ້ບໍ່ສາມາດອຸ້ມມັນຂຶ້ນໄປນອນເທິງທີ່ນອນໄດ້. ສຸພະກັບມາແລ້ວຈຶ່ງຖາມວ່າ "ໃຜເອົາໝາໂຕນີ້ລົງມາຈາກທີ່ນອນ?" ພວກຄົນໃຊ້ຕອບວ່າ "ບໍ່ມີໃຜເອົາລົງດອກ" ແລ້ວໄດ້ເລົ່າເລື່ອງລາວນັ້ນໃຫ້ຟັງ. ມານົບໄດ້ຟັງແລ້ວ ກໍຄິດວ່າ "ພໍ່ຂອງເຮົາໄປເກີດໃນພົມມະໂລກ, ໝາທີ່ຊື່ວ່າ ໂຕເທຍຍະ ບໍ່ມີດອກ. ແຕ່ພະສະມະນະໂຄດົມກ່າວຫາວ່າພໍ່ຂອງເຮົາເປັນໝາ, ພະອົງຢາກເວົ້າຫຍັງຕາມໃຈປາກກໍເວົ້າ" ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງເກີດຄວາມໂກດຮ້າຍ, ປາດຖະໜາຈະຂົ່ມຂູ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າດ້ວຍຂໍ້ຫາກ່າວຕົວະ ຈຶ່ງໄດ້ເດີນທາງໄປທີ່ວິຫານ ແລ້ວທູນຖາມເຖິງເລື່ອງລາວນັ້ນ.

ภควาปิ ตสฺส ตเถว วตฺวา อวิสํวาทนตฺถํ อาห – ‘‘อตฺถิ ปน เต มาณว ปิตรา อนกฺขาตํ ธน’’นฺติ. อตฺถิ, โภ โคตม, สตสหสฺสคฺฆนิกา สุวณฺณมาลา สตสหสฺสคฺฆนิกา สุวณฺณปาทุกา สตสหสฺสคฺฆนิกา สุวณฺณปาติ สตสหสฺสญฺจ กหาปณนฺติ. คจฺฉ ตํ สุนขํ อปฺโปทกปายาสํ โภชาเปตฺวา สยเน อาโรเปตฺวา อีสกํ นิทฺทํ โอกฺกนฺตกาเล ปุจฺฉ, สพฺพํ เต อาจิกฺขิสฺสติ. อถ นํ ชาเนยฺยาสิ ‘‘ปิตา เม เอโส’’ติ. มาณโว – ‘‘สเจ สจฺจํ ภวิสฺสติ, ธนํ ลจฺฉามิ, โน เจ, สมณํ โคตมํ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ ทฺวีหิปิ การเณหิ ตุฏฺโฐ คนฺตฺวา ตถา อกาสิ. สุนโข – ‘‘ญาโตมฺหิ อิมินา’’ติ โรทิตฺวา หุํ หุนฺติ กโรนฺโต ธนนิธานฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปาเทน ปถวึ ขณิตฺวา สญฺญํ อทาสิ, มาณโว ธนํ คเหตฺวา – ‘‘ภวปฏิจฺฉนฺนํ นาม เอวํ สุขุมํ ปฏิสนฺธิอนฺตรํ ปากฏํ สมณสฺส โคตมสฺส, อทฺธา เอส สพฺพญฺญู’’ติ ภควติ ปสนฺนจิตฺโต จุทฺทส ปญฺเห อภิสงฺขริ. องฺควิชฺชาปาฐโก กิเรส, เตนสฺส [Pg.177] เอตทโหสิ – ‘‘อิทํ ธมฺมปณฺณาการํ คเหตฺวา สมณํ โคตมํ ปญฺเห ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ ทุติยคมเนน เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, เตน ปุฏฺฐปญฺเห ปน ภควา เอกปฺปหาเรเนว วิสฺสชฺเชนฺโต กมฺมสฺสกาติอาทิมาห.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຕັດກັບສຸພະມານົບນັ້ນ ໂດຍທຳນອງດຽວກັນກັບທີ່ຕັດກັບໝານັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດເພື່ອບໍ່ໃຫ້ຄຳຕັດນັ້ນຄາດເຄື່ອນວ່າ: "ດູກ່ອນມານົບ, ຊັບສົມບັດທີ່ບິດາຂອງເຈົ້າບໍ່ໄດ້ບອກໄວ້ແກ່ເຈົ້າຍັງມີຢູ່ຫຼືບໍ່?" ສຸພະມານົບກາບທູນວ່າ: "ຂ้าແຕ່ພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ, ຍັງມີຢູ່ ຄື: ພວງມະໄລຄຳມີຄ່າໜຶ່ງແສນ, ເກີບຄຳມີຄ່າໜຶ່ງແສນ, ຖາດຄຳມີຄ່າໜຶ່ງແສນ ແລະເງິນກະຫາປະນະອີກໜຶ່ງແສນ." ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ: "ເຈົ້າຈົ່ງໄປ ເອົາເຂົ້າປາຍາດມີນ້ຳນ້ອຍ (ເຂົ້າປາຍາດຂຸ້ນໆ) ໃຫ້ໝານັ້ນກິນ ແລ້ວໃຫ້ມັນຂຶ້ນໄປນອນເທິງບ່ອນນອນ ເມື່ອມັນຫຼັບສະໜິດໜ້ອຍໜຶ່ງແລ້ວ ຈົ່ງຖາມມັນ ມັນຈະບອກຊັບທັງໝົດແກ່ເຈົ້າ. ເມື່ອນັ້ນ ເຈົ້າກໍຈະຮູ້ວ່າ 'ນີ້ຄືບິດາຂອງເຮົາ'." ມານົບຄິດວ່າ: "ຖ້າຫາກເປັນຈິງ ເຮົາກໍຈະໄດ້ຊັບ, ຖ້າບໍ່ເປັນຈິງ ເຮົາກໍຈະຂົ່ມຂູ່ພຣະສະມະນະໂຄດົມດ້ວຍຂໍ້ຫາກ່າວມຸສາວາດ" ເມື່ອຍິນດີດ້ວຍເຫດຜົນທັງສອງປະການນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກັບໄປບ້ານ ແລ້ວໄດ້ເຮັດຕາມນັ້ນ. ໝານັ້ນຄິດວ່າ: "ບັດນີ້ ລູກຊາຍຂອງເຮົາຮູ້ຈັກເຮົາແລ້ວ" ຈຶ່ງຮ້ອງໄຫ້ ແລະເຫົ່າ "ຮົ່ງໆ" ແລ້ວເດີນໄປຍັງບ່ອນຝັງຊັບ ເອົາຕີນກຸຍດິນເພື່ອໃຫ້ເປັນເຄື່ອງໝາຍ. ມານົບຈຶ່ງໄດ້ຂຸດເອົາຊັບນັ້ນ ແລ້ວຄິດວ່າ: "ການປິດບັງດ້ວຍພົບຊາດ ແລະການຕໍ່ປະຕິສົນທິທີ່ລະອຽດອ່ອນປານນີ້ ຍັງປາກົດແຈ້ງແກ່ພຣະສະມະນະໂຄດົມ ພຣະອົງເປັນພຣະສັບພັນຍູຢ່າງແທ້ຈິງ" ຈຶ່ງມີຈິດເຫຼື້ອມໃສໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລ້ວໄດ້ແຕ່ງປັນຫາສິບສີ່ຂໍ້. ໄດ້ຍິນວ່າ ມານົບນັ້ນເປັນຜູ້ຮຽນຈົບຄຳພີອັງຄະວິຊຊາ ເພາະເຫດນັ້ນ ລາວຈຶ່ງຄິດວ່າ: "ເຮົາຈະຖືເອົາປັນຫານີ້ເປັນເຄື່ອງບັນນາການທາງທຳ ແລ້ວໄປທູນຖາມພຣະສະມະນະໂຄດົມ" ໃນການໄປຄັ້ງທີສອງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າປະທັບຢູ່ບ່ອນໃດ ກໍໄດ້ເຂົ້າໄປເຝົ້າທີ່ນັ້ນ. ເມື່ອມານົບທູນຖາມປັນຫາແລ້ວ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະວິສັດຊະນາປັນຫາເຫຼົ່ານັ້ນທັງໝົດໃນຄັ້ງດຽວ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດພຣະດຳລັດມີຄຳວ່າ 'ກັມມັສສະກາ' ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ กมฺมํ เอเตสํ สกํ อตฺตโน ภณฺฑกนฺติ กมฺมสฺสกา. กมฺมสฺส ทายาทาติ กมฺมทายาทา, กมฺมํ เอเตสํ ทายชฺชํ ภณฺฑกนฺติ อตฺโถ. กมฺมํ เอเตสํ โยนิ การณนฺติ กมฺมโยนี. กมฺมํ เอเตสํ พนฺธูติ กมฺมพนฺธู, กมฺมญาตกาติ อตฺโถ. กมฺมํ เอเตสํ ปฏิสรณํ ปติฏฺฐาติ กมฺมปฏิสรณา. ยทิทํ หีนปฺปณีตตายาติ ยํ อิทํ ‘‘ตฺวํ หีโน ภว, ตฺวํ ปณีโต, ตฺวํ อปฺปายุโก, ตฺวํ ทีฆายุโก…เป… ตฺวํ ทุปฺปญฺโญ ภว, ตฺวํ ปญฺญวา’’ติ เอวํ หีนปฺปณีตตาย วิภชนํ, ตํ น อญฺโญ โกจิ กโรติ, กมฺมเมว เอวํ สตฺเต วิภชตีติ อตฺโถ. น มาณโว กถิตสฺส อตฺถํ สญฺชานาสิ, ฆนทุสฺสปฏฺเฏนสฺส มุขํ พนฺธิตฺวา มธุรํ ปุรโต ฐปิตํ วิย อโหสิ. มานนิสฺสิโต กิเรส ปณฺฑิตมานี, อตฺตนา สมํ น ปสฺสติ. อถสฺส ‘‘กึ สมโณ โคตโม กเถติ, ยมหํ ชานามิ, ตเทว กเถตีติ อยํ มาโน มา อโหสี’’ติ มานภญฺชนตฺถํ ภควา ‘‘อาทิโตว ทุปฺปฏิวิชฺฌํ กตฺวา กเถสฺสามิ, ตโต ‘นาหํ โภ โคตม ชานามิ, วิตฺถาเรน เม ปากฏํ กตฺวา กเถถา’ติ มํ ยาจิสฺสติ, อถสฺสาหํ ยาจิตกาเล กเถสฺสามิ, เอวญฺจสฺส สาตฺถกํ ภวิสฺสตี’’ติ ทุปฺปฏิวิชฺฌํ กตฺวา กเถสิ.

ໃນພຣະດຳລັດນັ້ນ ຄຳວ່າ "ກັມມັສສະກາ" (ມີກຳເປັນຂອງຕົນ) ວິເຄາະວ່າ ກຳເປັນຊັບສົມບັດສ່ວນຕົວຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ສັດທັງຫຼາຍຈຶ່ງຊື່ວ່າ ກັມມັສສະກາ. ຄຳວ່າ "ກັມມະທາຍາດາ" (ເປັນທາຍາດແຫ່ງກຳ) ວິເຄາະວ່າ ເປັນຜູ້ຮັບມໍລະດົກແຫ່ງກຳ ອະທິບາຍວ່າ ກຳເປັນມໍລະດົກຕົກທອດຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ກັມມະໂຍນິ" (ມີກຳເປັນກຳເນີດ) ວິເຄາະວ່າ ກຳເປັນແຫຼ່ງກຳເນີດຫຼືເປັນເຫດຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ກັມມະບັນທຸ" (ມີກຳເປັນເຜົ່າພັນ) ວິເຄາະວ່າ ກຳເປັນຍາດຕິພີ່ນ້ອງຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ອະທິບາຍວ່າ ມີກຳເປັນຍາດ. ຄຳວ່າ "ກັມມະປະຕິສະຣະນາ" (ມີກຳເປັນທີ່ພຶ່ງອາໄສ) ວິເຄາະວ່າ ກຳເປັນທີ່ພຶ່ງ ທີ່ຍຶດໜ່ຽວຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຍະທິທັງ ຫີນັບປະນີຕະຕາຍະ" (ຄວາມຊົ່ວແລະຄວາມປະນີດນີ້ໃດ) ອະທິບາຍວ່າ ການຈຳແນກຄວາມຊົ່ວແລະຄວາມປະນີດນີ້ວ່າ 'ເຈົ້າຈົ່ງເປັນຄົນຊົ່ວ, ເຈົ້າຈົ່ງເປັນຄົນປະນີດ, ເຈົ້າຈົ່ງເປັນຄົນມີອາຍຸສັ້ນ, ເຈົ້າຈົ່ງເປັນຄົນມີອາຍຸຍືນ... ລະ... ເຈົ້າຈົ່ງເປັນຄົນມີປັນຍານ້ອຍ, ເຈົ້າຈົ່ງເປັນຄົນມີປັນຍາຫຼາຍ' ດັ່ງນີ້ ການຈຳແນກນີ້ ບໍ່ແມ່ນຜູ້ອື່ນໃດເປັນຜູ້ເຮັດ ແຕ່ແມ່ນກຳນັ້ນເອງທີ່ຈຳແນກສັດທັງຫຼາຍໃຫ້ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ. ມານົບນັ້ນບໍ່ເຂົ້າໃຈຄວາມໝາຍຂອງພຣະດຳລັດທີ່ຕັດແລ້ວ ເປັນເໝືອນດັ່ງຄົນທີ່ຖືກຜ້າເນື້ອໜາຜູກຕາໄວ້ ແລ້ວມີຂອງຫວານອັນມີລົດຊາດດີມາຕັ້ງໄວ້ທາງໜ້າ. ໄດ້ຍິນວ່າ ມານົບນັ້ນເປັນຜູ້ຖືຕົວ ຫຼົງຄິດວ່າຕົນເອງເປັນປາດ ບໍ່ເຫັນໃຜສະເໝີດ້ວຍຕົນ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິວ່າ: 'ຢ່າໃຫ້ມານົບນີ້ເກີດຄວາມມານະຖືຕົວວ່າ "ພຣະສະມະນະໂຄດົມຕັດຫຍັງ ເຮົາກໍຮູ້ຢູ່ແລ້ວ ພຣະອົງກໍຕັດແຕ່ສິ່ງທີ່ເຮົາຮູ້ນັ້ນເອງ"' ເພື່ອຈະທຳລາຍມານະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງດຳຣິວ່າ: 'ເຮົາຈະສະແດງທຳໃຫ້ເຂົ້າໃຈໄດ້ຍາກຕັ້ງແຕ່ເລີ່ມຕົ້ນ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ມານົບກໍຈະອ້ອນວອນເຮົາວ່າ "ຂ້າແຕ່ພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ເຂົ້າໃຈ ຂໍພຣະອົງຈົ່ງສະແດງໃຫ້ແຈ່ມແຈ້ງໂດຍລະອຽດແກ່ຂ້າພະເຈົ້າທ້ອນ" ແລ້ວເຮົາຈຶ່ງຈະສະແດງໃນເວລາທີ່ລາວອ້ອນວອນ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ການສະແດງທຳນັ້ນກໍຈະມີປະໂຫຍດແກ່ລາວ' ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດທຳອັນເຂົ້າໃຈໄດ້ຍາກນັ້ນ.

อิทานิ โส อตฺตโน อปฺปฏิวิทฺธภาวํ ปกาเสนฺโต น โข อหนฺติอาทิมาห.

ບັດນີ້ ສຸພະມານົບນັ້ນ ເມື່ອຈະປະກາດຄວາມບໍ່ເຂົ້າໃຈຢ່າງທະລຸປຸໂປ່ງຂອງຕົນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ "ນະ ໂຂ ອະຫັງ" (ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ຮູ້ທົ່ວເຖິງເລີຍ) ເປັນຕົ້ນ.

๒๙๐. สมตฺเตนาติ ปริปุณฺเณน. สมาทินฺเนนาติ คหิเตน ปรามฏฺเฐน. อปฺปายุกสํวตฺตนิกา เอสา, มาณว, ปฏิปทา ยทิทํ ปาณาติปาตีติ ยํ อิทํ ปาณาติปาตกมฺมํ, เอสา อปฺปายุกสํวตฺตนิกา ปฏิปทาติ.

໒໙໐. ຄຳວ່າ "ສະມັດເຕນະ" ແປວ່າ ໂດຍບໍລິບູນ. ຄຳວ່າ "ສະມາດິນເນນະ" ແປວ່າ ທີ່ຍຶດຖືໄວ້ ທີ່ລູບຄຳ (ດ້ວຍຄວາມເຫັນຜິດ). ຄຳວ່າ "ອັບປາຍຸກາສັງວັດຕະນິກາ ເອສາ ມານະວະ ປະຕິປະທາ ຍະທິທັງ ປານາຕິປາຕີ" (ດູກ່ອນມານົບ ປະຕິປະທາທີ່ເປັນໄປເພື່ອມີອາຍຸສັ້ນນີ້ໃດ ຄືການຂ້າສັດ) ອະທິບາຍວ່າ ກຳຄືການຂ້າສັດນີ້ໃດ ນີ້ຄືປະຕິປະທາທີ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມມີອາຍຸສັ້ນ.

กถํ ปเนสา อปฺปายุกตํ กโรติ? จตฺตาริ หิ กมฺมานิ อุปปีฬกํ อุปจฺเฉทกํ ชนกํ อุปตฺถมฺภกนฺติ. พลวกมฺเมน หิ นิพฺพตฺตํ ปวตฺเต อุปปีฬกํ อาคนฺตฺวา [Pg.178] อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘สจาหํ ปฐมตรํ ชาเนยฺยํ, น เต อิธ นิพฺพตฺติตุํ ทเทยฺยํ, จตูสุเยว ตํ อปาเยสุ นิพฺพตฺตาเปยฺยํ. โหตุ, ตฺวํ ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺต, อหํ อุปปีฬกกมฺมํ นาม ตํ ปีเฬตฺวา นิโรชํ นิยูสํ กสฏํ กริสฺสามี’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย ตํ ตาทิสํ กโรติ. กึ กโรติ? ปริสฺสยํ อุปเนติ, โภเค วินาเสติ.

ກໍກຳ (ການຂ້າສັດ) ນີ້ ເຮັດໃຫ້ມີອາຍຸສັ້ນໄດ້ແນວໃດ? ດ້ວຍວ່າ ກຳມີສີ່ປະການ ຄື: ອຸປະປີລະກະກຳ (ກຳບີບຄັ້ນ), ອຸປັດເຊທະກະກຳ (ກຳຕັດຮອນ), ຊະນະກະກຳ (ກຳນຳເກີດ) ແລະອຸປັດຖັມພະກະກຳ (ກຳອຸດໜູນ). ຈິງຢູ່, ເມື່ອສັດເກີດດ້ວຍກຸສົນກຳອັນມີກຳລັງແລ້ວ ໃນກາລະຕໍ່ມາ (ປະວັດຕິກາລ) ອຸປະປີລະກະກຳ (ຝ່າຍອະກຸສົນ) ມາເຖິງແລ້ວ ໂດຍເນື້ອຄວາມກໍεເໝືອນກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ຖ້າເຮົາຮູ້ກ່ອນໜ້ານີ້ ເຮົາຈະບໍ່ຍອມໃຫ້ເຈົ້າມາເກີດໃນທີ່ນີ້ເລີຍ ເຮົາຈະໃຫ້ເຈົ້າໄປເກີດໃນອະບາຍຍະພູມທັງສີ່ເທົ່ານັ້ນ. ເອົາເຖີະ, ເຈົ້າຈະເກີດໃນທີ່ໃດກໍຕາມ ເຮົາຊື່ອຸປະປີລະກະກຳ ຈະບີບຄັ້ນເຈົ້າ ເຮັດໃຫ້ເຈົ້າໝົດສະຫງ່າລາສີ ໝົດນ້ຳມີນວນ ແລະໄຮ້ຄຸນຄ່າ.' ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ມັນກໍເຮັດໃຫ້ສັດນັ້ນເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ. ມັນເຮັດແນວໃດ? ມັນນຳຄວາມເດືອດຮ້ອນມາໃຫ້ ແລະທຳລາຍໂພຄະຊັບທັງຫຼາຍ.

ตตฺถ ทารกสฺส มาตุกุจฺฉิยํ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย มาตุ อสฺสาโท วา สุขํ วา น โหติ, มาตาปิตูนํ ปีฬาว อุปฺปชฺชติ. เอวํ ปริสฺสยํ อุปเนติ. ทารกสฺส ปน มาตุกุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เคเห โภคา อุทกํ ปตฺวา โลณํ วิย ราชาทีนํ วเสน นสฺสนฺติ, กุมฺภโทหนเธนุโย ขีรํ น เทนฺติ, สูรตา โคณา จณฺฑา โหนฺติ, กาณา โหนฺติ, ขุชฺชา โหนฺติ, โคมณฺฑเล โรโค ปตติ, ทาสาทโย วจนํ น กโรนฺติ, วาปิตํ สสฺสํ น ชายติ, เคหคตํ เคเห, อรญฺญคตํ อรญฺเญ นสฺสติ, อนุปุพฺเพน ฆาสจฺฉาทนมตฺตํ ทุลฺลภํ โหติ, คพฺภปริหาโร น โหติ, วิชาตกาเล มาตุถญฺญํ ฉิชฺชติ, ทารโก ปริหารํ อลภนฺโต ปีฬิโต นิโรโช นิยูโส กสโฏ โหติ, อิทํ อุปปีฬกกมฺมํ นาม.

ໃນປະວັດຕິກາລນັ້ນ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ເດັກນ້ອຍເກີດໃນທ້ອງຂອງມານດາ ມານດາກໍບໍ່ມີຄວາມຍິນດີຫຼືຄວາມສຸກເລີຍ ມີແຕ່ຄວາມທຸກຍາກລຳບາກເກີດແກ່ບິດາມານດາເທົ່ານັ້ນ. ມັນນຳຄວາມເດືອດຮ້ອນມາໃຫ້ຢ່າງນີ້. ອີກປະການໜຶ່ງ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ເດັກນ້ອຍເກີດໃນທ້ອງຂອງມານດາ ໂພຄະຊັບທັງຫຼາຍໃນເຮືອນກໍຈິບຫາຍໄປດ້ວຍອຳນາດຂອງພະຍາເປັນຕົ້ນ ເໝືອນດັ່ງເກືອທີ່ຖືກນ້ຳ, ແມ່ພັນງົວທີ່ເຄີຍຮີດນ້ຳນົມໄດ້ເຕັມໝໍ້ກໍບໍ່ໃຫ້ນ້ຳນົມ, ງົວຜູ້ທີ່ເຄີຍເຊື່ອງຊຶມກໍກັບເປັນງົວຮ້າຍ, ບາງໂຕກໍຕາບອດ, ບາງໂຕກໍຫຼັງກົ່ງ, ເກີດໂລກລະບາດໃນຝູງງົວ, ພວກຄົນຮັບໃຊ້ເປັນຕົ້ນກໍບໍ່ເຊື່ອຟັງຄຳສັ່ງ, ເຂົ້າກ້າທີ່ຫວ່ານໄວ້ກໍບໍ່ຈະເລີນງອກງາມ, ຊັບທີ່ຢູ່ໃນເຮືອນກໍຈິບຫາຍໃນເຮືອນ ຊັບທີ່ຢູ່ໃນປ່າກໍຈິບຫາຍໃນປ່າ, ໂດຍລຳດັບ ເຖິງແຕ່ອາຫານແລະເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມກໍຍັງຫາໄດ້ຍາກ, ການບໍລິຫານຄັນກໍບໍ່ມີ, ໃນເວລາເກີດ ນ້ຳນົມຂອງມານດາກໍຂາດໄປ, ເດັກນ້ອຍບໍ່ໄດ້ຮັບການເບິ່ງແຍງຮັກສາ ຈຶ່ງຖືກບີບຄັ້ນ ໝົດສະຫງ່າລາສີ ໝົດນ້ຳມີນວນ ແລະໄຮ້ຄຸນຄ່າ, ນີ້ຊື່ອຸປະປີລະກະກຳ.

ทีฆายุกกมฺเมน ปน นิพฺพตฺตสฺส อุปจฺเฉทกกมฺมํ อาคนฺตฺวา อายุํ ฉินฺทติ. ยถา หิ ปุริโส อฏฺฐุสภคมนํ กตฺวา สรํ ขิเปยฺย ตมญฺโญ ธนุโต วิมุตฺตมตฺตํ มุคฺคเรน ปหริตฺวา ตตฺเถว ปาเตยฺย, เอวํ ทีฆายุกกมฺเมน นิพฺพตฺตสฺส อุปจฺเฉทกกมฺมํ อายุํ ฉินฺทติ. กึ กโรติ? โจรานํ อฏวึ ปเวเสติ, วาฬมจฺโฉทกํ โอตาเรติ, อญฺญตรํ วา ปน สปริสฺสยฏฺฐานํ อุปเนติ, อิทํ อุปจฺเฉทกกมฺมํ นาม, ‘‘อุปฆาตก’’นฺติปิ เอตสฺเสว นามํ.

ສ່ວນສັດທີ່ເກີດດ້ວຍກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ມີອາຍຸຍືນ ແຕ່ເມື່ອອຸປັດເຊທະກະກຳ (ກຳຕັດຮອນ) ມາເຖິງແລ້ວ ຍ່ອມຕັດຮອນອາຍຸຂອງສັດນັ້ນ. ປຽບເໝືອນບຸລຸດຄົນໜຶ່ງຍິງລູກສອນໄປໄດ້ໄກແປດອຸສຸພະ ແຕ່ມີບຸລຸດອີກຄົນໜຶ່ງເອົາຄ້ອນຕີລູກສອນທີ່ຫາກໍຫຼຸດອອກຈາກແລ່ງນັ້ນ ໃຫ້ຕົກລົງໃນທີ່ນັ້ນເອງ, ສັນໃດກໍດີ ອຸປັດເຊທະກະກຳກໍຍ່ອມຕັດຮອນອາຍຸຂອງສັດທີ່ເກີດດ້ວຍກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ມີອາຍຸຍືນ ສັນນັ້ນ. ມັນເຮັດແນວໃດ? ມັນນຳສັດນັ້ນໃຫ້ເຂົ້າໄປໃນປ່າຂອງພວກໂຈນ, ໃຫ້ຕົກລົງໄປໃນນ້ຳທີ່ມີປາຮ້າຍ ຫຼືນຳໄປສູ່ສະຖານທີ່ອັນມີໄພອັນຕະລາຍອື່ນໆ, ນີ້ຊື່ອຸປັດເຊທະກະກຳ ແລະຄຳວ່າ "ອຸປະຄາຕະກະກຳ" ກໍເປັນຊື່ຂອງກຳນີ້ເຊັ່ນກັນ.

ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกํ ปน กมฺมํ ชนกกมฺมํ นาม. อปฺปโภคกุลาทีสุ นิพฺพตฺตสฺส โภคสมฺปทาทิกรเณน อุปตฺถมฺภกกมฺมํ อุปตฺถมฺภกกมฺมํ นาม.

ສ່ວນກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ປະຕິສົນທິເກີດຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ ຊະນະກະກຳ. ກຳທີ່ຊ່ວຍສະໜັບສະໜູນສັດທີ່ເກີດໃນຕະກູນທີ່ມີໂພຄະຊັບນ້ອຍເປັນຕົ້ນ ໃຫ້ມີຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍໂພຄະຊັບ ຊື່ວ່າ ອຸປັດຖັມພະກະກຳ.

อิเมสุ จตูสุ ปุริมานิ ทฺเว อกุสลาเนว, ชนกํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ, อุปตฺถมฺภกํ กุสลเมว. ตตฺถ ปาณาติปาตกมฺมํ อุปจฺเฉทกกมฺเมน อปฺปายุกสํวตฺตนิกํ โหติ. ปาณาติปาตินา วา กตํ กุสลกมฺมํ [Pg.179] อุฬารํ น โหติ, ทีฆายุกปฏิสนฺธึ ชเนตุํ น สกฺโกติ. เอวํ ปาณาติปาโต อปฺปายุกสํวตฺตนิโก โหติ. ปฏิสนฺธิเมว วา นิยาเมตฺวา อปฺปายุกํ กโรติ, สนฺนิฏฺฐานเจตนาย วา นิรเย นิพฺพตฺตติ, ปุพฺพาปรเจตนาหิ วุตฺตนเยน อปฺปายุโก โหติ.

ໃນກຳທັງສີ່ປະການນີ້ ສອງປະການທຳອິດ (ອຸປະປີລະກະກຳ ແລະອຸປັດເຊທະກະກຳ) ເປັນອະກຸສົນຢ່າງດຽວ, ຊະນະກະກຳ ເປັນໄດ້ທັງກຸສົນແລະອະກຸສົນ, ອຸປັດຖັມພະກະກຳ ເປັນກຸສົນຢ່າງດຽວ. ໃນກຳເຫຼົ່ານັ້ນ ປານາຕິບາດກຳ (ກຳການຂ້າສັດ) ຍ່ອມເປັນໄປเพื่อຄວາມມີອາຍຸສັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປັດເຊທະກະກຳ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ກຸສົນກຳທີ່ຄົນມັກຂ້າສັດເຮັດໄວ້ ຍ່ອມບໍ່ມີກຳລັງແຮງ ບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ເກີດປະຕິສົນທິທີ່ມີອາຍຸຍືນໄດ້ ປານາຕິບາດຈຶ່ງເປັນໄປເພື່ອຄວາມມີອາຍຸສັ້ນຢ່າງນີ້. ຫຼືມັນກຳນົດປະຕິສົນທິໃຫ້ມີອາຍຸສັ້ນໂດຍກົງ, ຫຼືດ້ວຍສັນນິດຖານະເຈດຕະນາ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ໄປເກີດໃນນະຣົກ, ແລະດ້ວຍປຸບພະເຈດຕະນາແລະອະປະຣະເຈດຕະນາ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເປັນຄົນມີອາຍຸສັ້ນ ໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ.

ทีฆายุกสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทาติ เอตฺถ ปริตฺตกมฺเมนปิ นิพฺพตฺตํ ปวตฺเต เอตํ ปาณาติปาตา วิรติกมฺมํ อาคนฺตฺวา อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘สจาหํ ปฐมตรํ ชาเนยฺยํ, น เต อิธ นิพฺพตฺติตุํ ทเทยฺยํ, เทวโลเกเยว ตํ นิพฺพตฺตาเปยฺยํ. โหตุ, ตฺวํ ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺติ, อหํ อุปตฺถมฺภกกมฺมํ นาม ถมฺภํ เต กริสฺสามี’’ติ อุปตฺถมฺภํ กโรติ. กึ กโรติ? ปริสฺสยํ นาเสติ, โภเค อุปฺปาเทติ.

ໃນພຣະດຳລັດວ່າ "ດີຄາຍຸກາສັງວັດຕະນິກາ ເອສາ ມານະວະ ປະຕິປະທາ" (ດູກ່ອນມານົບ ປະຕິປະທານີ້ເປັນໄປເພື່ອມີອາຍຸຍືນ) ນີ້ ເຖິງແມ່ນວ່າສັດຈະເກີດດ້ວຍກຳອັນເລັກນ້ອຍ ແຕ່ໃນກາລະຕໍ່ມາ (ປະວັດຕິກາລ) ກຳຄືການງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດນີ້ ມາເຖິງແລ້ວ ໂດຍເນື້ອຄວາມກໍເໝືອນກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ຖ້າເຮົາຮູ້gກ່ອນໜ້ານີ້ ເຮົາຈະບໍ່ຍອມໃຫ້ເຈົ້າມາເກີດໃນທີ່ນີ້ເລີຍ ເຮົາຈະໃຫ້ເຈົ້າໄປເກີດໃນເທວະໂລກເທົ່ານັ້ນ. ເອົາເຖີະ, ເຈົ້າຈະເກີດໃນທີ່ໃດກໍຕາມ ເຮົາຊື່ອຸປັດຖັມພະກະກຳ ຈະຊ່ວຍຄ້ຳຊູເຈົ້າ' ແລ້ວເຮັດການອຸດໜູນ. ມັນເຮັດແນວໃດ? ມັນກຳຈັດຄວາມເດືອດຮ້ອນ ແລະເຮັດໃຫ້ໂພຄະຊັບເກີດຂຶ້ນ.

ตตฺถ ทารกสฺส มาตุกุจฺฉิยํ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย มาตาปิตูนํ สุขเมว สาตเมว โหติ. เยปิ ปกติยา มนุสฺสามนุสฺสปริสฺสยา โหนฺติ, เต สพฺเพ อปคจฺฉนฺติ. เอวํ ปริสฺสยํ นาเสติ. ทารกสฺส ปน มาตุกุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เคเห โภคานํ ปมาณํ น โหติ, นิธิกุมฺภิโย ปุรโตปิ ปจฺฉโตปิ เคหํ ปวฏฺฏมานา ปวิสนฺติ. มาตาปิตโร ปเรหิ ฐปิตธนสฺสาปิ สมฺมุขีภาวํ คจฺฉนฺติ. เธนุโย พหุขีรา โหนฺติ, โคณา สุขสีลา โหนฺติ, วปฺปฏฺฐาเน สสฺสานิ สมฺปชฺชนฺติ. วฑฺฒิยา วา สมฺปยุตฺตํ, ตาวกาลิกํ วา ทินฺนํ ธนํ อโจทิตา สยเมว อาหริตฺวา เทนฺติ, ทาสาทโย สุวจา โหนฺติ, กมฺมนฺตา น ปริหายนฺติ. ทารโก คพฺภโต ปฏฺฐาย ปริหารํ ลภติ, โกมาริกเวชฺชา สนฺนิหิตาว โหนฺติ. คหปติกุเล ชาโต เสฏฺฐิฏฺฐานํ, อมจฺจกุลาทีสุ ชาโต เสนาปติฏฺฐานาทีนิ ลภติ. เอวํ โภเค อุปฺปาเทติ. โส อปริสฺสโย สโภโค จิรํ ชีวตีติ. เอวํ อปาณาติปาตกมฺมํ ทีฆายุกสํวตฺตนิกํ โหติ.

ໃນປະວັດຕິກາລນັ້ນ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ເດັກນ້ອຍເກີດໃນທ້ອງຂອງມານດາ ບິດາມານດາກໍມີແຕ່ຄວາມສຸກແລະຄວາມຍິນດີເທົ່ານັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີໄພອັນຕະລາຍທີ່ເກີດຈາກມະນຸດຫຼືອະມະນຸດໂດຍປົກກະຕິ ໄພອັນຕະລາຍທັງໝົດນັ້ນກໍຫາຍໄປ. ມັນກຳຈັດຄວາມເດືອດຮ້ອນຢ່າງນີ້. ອີກປະການໜຶ່ງ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ເດັກນ້ອຍເກີດໃນທ້ອງຂອງມານດາ ໂພຄະຊັບທັງຫຼາຍໃນເຮືອນກໍມີຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍຈົນນັບບໍ່ຖ້ວນ, ໝໍ້ຂຸມຊັບທັງຫຼາຍກິ້ງເຂົ້າມາໃນເຮືອນທັງທາງໜ້າແລະທາງຫຼັງ. ບິດາມານດາກໍໄດ້ພົບພໍ້ກັບຊັບສົມບັດທີ່ຄົນອື່ນຝັງໄວ້ (ໂດຍບັງເອີນ). ແມ່ພັນງົວກໍມີນ້ຳນົມຫຼາຍ, ພວກງົວກໍມີນິໄສເຊື່ອງຊຶມດີ, ເຂົ້າກ້າໃນນາທັງຫຼາຍກໍຈະເລີນງອກງາມດີ. ເງິນທີ່ກູ້ຢືມໄປເພື່ອຫວັງດອກເບ້ຍຫຼືເງິນທີ່ໃຫ້ຢືມຊົ່ວຄາວ ພວກລູກໜີ້ກໍນຳມາຄືນໃຫ້ເອງໂດຍບໍ່ຕ້ອງທວງຖາມ, ພວກຄົນຮັບໃຊ້ເປັນຕົ້ນກໍເປັນຜູ້ເວ່າງ່າຍສອນງ່າຍ, ການງານທັງຫຼາຍກໍບໍ່ເສື່ອມເສຍ. ເດັກນ້ອຍໄດ້ຮັບການເບິ່ງແຍງຮັກສາຕັ້ງແຕ່ຢູ່ໃນທ້ອງ, ມີແພດເດັກຄອຍເຝົ້າເບິ່ງແຍງຢູ່ສະເໝີ. ຖ້າເກີດໃນຕະກູນຄະຫະບໍດີ ກໍຈະໄດ້ຕຳແໜ່ງເສດຖີ, ຖ້າເກີດໃນຕະກູນອຳມາດເປັນຕົ້ນ ກໍຈະໄດ້ຕຳແໜ່ງເສນາບໍດີເປັນຕົ້ນ. ມັນເຮັດໃຫ້ໂພຄະຊັບເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້. ເດັກນັ້ນກໍຈະເປັນຜູ້ບໍ່ມີໄພອັນຕະລາຍ ມີໂພຄະຊັບ ແລະມີອາຍຸຍືນຍາວ. ກຳຄືການງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມມີອາຍຸຍືນຢ່າງນີ້.

อปาณาติปาตินา วา กตํ อญฺญมฺปิ กุสลํ อุฬารํ โหติ, ทีฆายุกปฏิสนฺธึ ชเนตุํ สกฺโกติ, เอวมฺปิ ทีฆายุกสํวตฺตนิกํ โหติ. ปฏิสนฺธิเมว วา นิยาเมตฺวา ทีฆายุกํ กโรติ. สนฺนิฏฺฐานเจตนาย วา เทวโลเก นิพฺพตฺตติ, ปุพฺพาปรเจตนาหิ วุตฺตนเยน ทีฆายุโก โหติ. อิมินา นเยน สพฺพปญฺหวิสฺสชฺชเนสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ກຸສົນກຳຢ່າງອື່ນທີ່ຜູ້ງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດເຮັດໄວ້ ຍ່ອມມີກຳລັງແຮງ ສາມາດເຮັດໃຫ້ເກີດປະຕິສົນທິທີ່ມີອາຍຸຍືນໄດ້ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມມີອາຍຸຍືນຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຫຼືມັນກຳນົດປະຕິສົນທິໃຫ້ມີອາຍຸຍືນໂດຍກົງ. ຫຼືດ້ວຍສັນນິດຖານະເຈດຕະນາ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ໄປເກີດໃນເທວະໂລກ, ແລະດ້ວຍປຸບພະເຈດຕະນາແລະອະປະຣະເຈດຕະນາ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເປັນຄົນມີອາຍຸຍືນ ໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ດ້ວຍວິທີນີ້ ພຶງເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມໃນການວິສັດຊະນາປັນຫາທັງປວງ.

วิเหฐนกมฺมาทีนิปิ [Pg.180] หิ ปวตฺเต อาคนฺตฺวา อตฺถโต ตเถว วทมานานิ วิย อุปปีฬเนน นิพฺโภคตํ อาปาเทตฺวา ปฏิชคฺคนํ อลภนฺตสฺส โรคุปฺปาทนาทีหิ วา, วิเหฐกาทีหิ กตสฺส กุสลสฺส อนุฬารตาย วา, อาทิโตว ปฏิสนฺธินิยามเนน วา, วุตฺตนเยเนว ปุพฺพาปรเจตนาวเสน วา พหฺวาพาธตาทีนิ กโรนฺติ, อปาณาติปาโต วิย จ อวิเหฐนาทีนิปิ อปฺปาพาธตาทีนีติ.

ຈິງຢູ່, ເຖິງແມ່ນກຳມີການບຽດບຽນເປັນຕົ້ນ ໃນປະວັດຕິກາລກໍມາເຖິງແລ້ວ ໂດຍເນື້ອຄວາມກໍເໝືອນກ່າວຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເປັນຜູ້ບໍ່ມີໂພຄະຊັບດ້ວຍອຸປະປີລະກະກຳ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ເປັນຜູ້ມີໂລກຫຼາຍເປັນຕົ້ນ ເພາະບໍ່ໄດ້ຮັບການເບິ່ງແຍງຮັກສາ, ຫຼືເພາະກຸສົນກຳທີ່ເຮັດໄວ້ບໍ່ມີກຳລັງແຮງ ເພາະຖືກພວກຄົນບຽດບຽນບີບຄັ້ນ, ຫຼືເພາະການກຳນົດປະຕິສົນທິໃຫ້ມີໂລກຫຼາຍຕັ້ງແຕ່ເລີ່ມຕົ້ນ, ຫຼືດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປຸບພະເຈດຕະນາແລະອະປະຣະເຈດຕະນາ ໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເປັນຜູ້ມີໂລກຫຼາຍເປັນຕົ້ນ, ແລະໃນທາງກົງກັນຂ້າມ ກຳມີການບໍ່ບຽດບຽນເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເປັນຜູ້ມີໂລກນ້ອຍເປັນຕົ້ນ ເໝືອນດັ່ງການງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດນັ້ນເອງ.

๒๙๓. เอตฺถ ปน อิสฺสามนโกติ อิสฺสาสมฺปยุตฺตจิตฺโต. อุปทุสฺสตีติ อิสฺสาวเสเนว อุปกฺโกสนฺโต ทุสฺสติ. อิสฺสํ พนฺธตีติ ยวกลาปํ พนฺธนฺโต วิย ยถา น นสฺสติ เอวํ พนฺธิตฺวา วิย ฐเปติ. อปฺเปสกฺโขติ อปฺปปริวาโร, รตฺตึ ขิตฺโต วิย สโร น ปญฺญายติ, อุจฺฉิฏฺฐหตฺโถ นิสีทิตฺวา อุทกทายกมฺปิ น ลภติ.

໒໙໓. ໃນພຣະບາລີນັ້ນ ຄຳວ່າ "ອິດສາມະນະໂກ" ແປວ່າ ມີຈິດປະກອບດ້ວຍຄວາມອິດສາ. ຄຳວ່າ "ອຸປະທຸດສະຕິ" ແປວ່າ ປະທຸດຮ້າຍ ຄືດ່າວ່າດ້ວຍອັກໂກສະວັດຖຸສິບປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມອິດສານັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ອິດສັງ ພັນທະຕິ" (ຜູກຄວາມອິດສາໄວ້) ແປວ່າ ຜູກໄວ້ເໝືອນດັ່ງຄົນຜູກມັດຟ່ອນເຂົ້າກ້າ ບໍ່ໃຫ້ມັນກະຈັດກະຈາຍໄປ ສັນໃດ ກໍຜູກຄວາມອິດສານັ້ນໄວ້ ສັນນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ອັບເປສັກໂຂ" (ມີສັກນ້ອຍ) ແປວ່າ ມີບໍລິວານນ້ອຍ ບໍ່ປາກົດຕົວ ເໝືອນດັ່ງລູກສອນທີ່ຍິງໄປໃນເວລາກາງຄືນ, ເປັນຜູ້ມີມືເປື້ອນດ້ວຍເສດອາຫານ ເຖິງແມ່ນຈະນັ່ງຢູ່ ກໍບໍ່ໄດ້ແມ່ນແຕ່ຄົນທີ່ຈະມາຍື່ນນ້ຳໃຫ້ດື່ມ.

๒๙๔. น ทาตา โหตีติ มจฺฉริยวเสน น ทาตา โหติ. เตน กมฺเมนาติ เตน มจฺฉริยกมฺเมน.

໒໙໔. ຄຳວ່າ "ນະ ທາຕາ ໂຫຕິ" ແປວ່າ ເປັນຜູ້ບໍ່ມັກໃຫ້ທານ ເພາະຄວາມຕະໜີ່. ຄຳວ່າ "ເຕນະ ກັມເມນະ" ແປວ່າ ເພາະອະກຸສົນກຳຄືຄວາມຕະໜີ່ນັ້ນ.

๒๙๕. อภิวาเทตพฺพนฺติ อภิวาทนารหํ พุทฺธํ วา ปจฺเจกพุทฺธํ วา อริยสาวกํ วา. ปจฺจุฏฺฐาตพฺพาทีสุปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ ปน ปญฺหวิสฺสชฺชเน อุปปีฬกอุปตฺถมฺภกกมฺมานิ น คเหตพฺพานิ. น หิ ปวตฺเต นีจกุลินํ วา อุจฺจากุลินํ วา สกฺกา กาตุํ, ปฏิสนฺธิเมว ปน นิยาเมตฺวา นีจกุลิยํ กมฺมํ นีจกุเล นิพฺพตฺเตติ, อุจฺจากุลิยํ กมฺมํ อุจฺจากุเล.

໒໙໕. ຄຳວ່າ "ອະພິວາເທຕັບພັງ" ແປວ່າ ພຶງອະພິວາດ (ກາບໄຫວ້) ບຸກຄົນຜູ້ຄວນແກ່ການກາບໄຫວ້ ມີພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ຫຼືພຣະອະລິຍະສາວົກເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳວ່າ "ປັດຈຸດຖາຕັບພັງ" (ພຶງລຸກຮັບ) ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ແຕ່ໃນການວິສັດຊະນາປັນຫານີ້ ບໍ່ພຶງຖືເອົາອຸປະປີລະກະກຳແລະອຸປັດຖັມພະກະກຳ. ຈິງຢູ່, ໃນປະວັດຕິກາລ ບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ຄົນເກີດໃນຕະກູນຕ່ຳຫຼືຕະກູນສູງໄດ້, ແຕ່ກຳນັ້ນກຳນົດປະຕິສົນທິໂດຍກົງ ຄືກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດໃນຕະກູນຕ່ຳ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເກີດໃນຕະກູນຕ່ຳ, ກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດໃນຕະກູນສູງ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເກີດໃນຕະກູນສູງ.

๒๙๖. น ปริปุจฺฉิตา โหตีติ เอตฺถ ปน อปริปุจฺฉเนน นิรเย น นิพฺพตฺตติ. อปริปุจฺฉโก ปน ‘‘อิทํ กาตพฺพํ, อิทํ น กาตพฺพ’’นฺติ น ชานาติ, อชานนฺโต กาตพฺพํ น กโรติ, อกาตพฺพํ กโรติ. เตน นิรเย นิพฺพตฺตติ, อิตโร สคฺเค. อิติ โข, มาณว…เป… ยทิทํ หีนปฺปณีตตายาติ สตฺถา เทสนํ ยถานุสนฺธึ ปาเปสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໒໙໖. ໃນບົດວ່າ "Na paripucchitā hotī" ນີ້, ພຽງແຕ່ການບໍ່ສອບຖາມ ຍັງບໍ່ເປັນເຫດໃຫ້ໄປເກີດໃນນະຣົກ. ແຕ່ຜູ້ທີ່ບໍ່ສອບຖາມນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ຮູ້ວ່າ "ສິ່ງນີ້ຄວນເຮັດ, ສິ່ງນີ້ບໍ່ຄວນເຮັດ", ເມື່ອບໍ່ຮູ້ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດ ແລະເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນເຮັດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເຂົາຈຶ່ງໄປເກີດໃນນະຣົກ, ສ່ວນອີກຝ່າຍໜຶ່ງ (ຜູ້ສອບຖາມ) ຍ່ອມໄປເກີດໃນສະຫວັນ. ພຣະສາດສະດາຊົງນຳພຣະເທສະໜາໃຫ້ເຖິງທີ່ສຸດຕາມລຳດັບແຫ່ງອະນຸສົນທິ ດ້ວຍຄຳວ່າ "Iti kho, māṇava...pe... yadidaṃ hīnappaṇītatāya". ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອທັງປວງມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາຈູລະກຳມະວິພັງຄະສູດ ຈົບແລ້ວ.

สุภสุตฺตนฺติปิ วุจฺจติ.

ເອີ້ນວ່າ ສຸພະສູດ ກໍໄດ້.

๖. มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

໖. ການພັນລະນາມະຫາກຳມະວິພັງຄະສູດ

๒๙๘. เอวํ [Pg.181] เม สุตนฺติ มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ โมฆนฺติ ตุจฺฉํ อผลํ. สจฺจนฺติ ตถํ ภูตํ. อิทญฺจ เอเตน น สมฺมุขา สุตํ, อุปาลิสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๕๖) ปน – ‘‘มโนกมฺมํ มหาสาวชฺชตรํ ปญฺญเปมิ ปาปสฺส กมฺมสฺส กิริยาย ปาปสฺส กมฺมสฺส ปวตฺติยา, โน ตถา กายกมฺมํ โน ตถา วจีกมฺม’’นฺติ ภควตา วุตฺตํ อตฺถิ, สา กถา ติตฺถิยานํ อนฺตเร ปากฏา ชาตา, ตํ คเหตฺวา เอส วทติ. อตฺถิ จ สา สมาปตฺตีติ อิทํ – ‘‘กถํ นุ โข, โภ, อภิสญฺญานิโรโธ โหตี’’ติ โปฏฺฐปาทสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๔๐๖ อาทโย) อุปฺปนฺนํ อภิสญฺญานิโรธกถํ สนฺธาย วทติ. น กิญฺจิ เวทิยตีติ เอกเวทนมฺปิ น เวทิยติ. อตฺถิ จ โขติ เถโร นิโรธสมาปตฺตึ สนฺธาย อนุชานาติ. ปริรกฺขิตพฺพนฺติ ครหโต โมจเนน รกฺขิตพฺพํ. สญฺเจตนา อสฺส อตฺถีติ สญฺเจตนิกํ, สาภิสนฺธิกํ สญฺเจตนิกกมฺมํ กตฺวาติ อตฺโถ. ทุกฺขํ โสติ เถโร ‘‘อกุสลเมว สนฺธาย ปริพฺพาชโก ปุจฺฉตี’’ติ สญฺญาย เอวํ วทติ.

໒໙໘. ພຣະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "Evaṃ me sutaṃ" ນີ້ ຊື່ວ່າ ມະຫາກຳມະວິພັງຄະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ, ບົດວ່າ "moghaṃ" ໄດ້ແກ່ ວ່າງເປົ່າ, ບໍ່ມີຜົນ. ບົດວ່າ "saccaṃ" ໄດ້ແກ່ ແທ້ຈິງ, ມີຢູ່ຈິງ. ແລະຄຳນີ້ ພຣະອານົນບໍ່ໄດ້ຍິນມາຕໍ່ໜ້າພຣະພັກ (ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ) ໂດຍກົງ, ແຕ່ໃນອຸປາລິສູດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ "ເຮົາບັນຍັດມະໂນກຳວ່າ ມີໂທດຫຼາຍກວ່າ ໃນການເຮັດບາບກຳ ໃນການເປັນໄປແຫ່ງບາບກຳ, ບໍ່ບັນຍັດກາຍະກຳ ແລະວະຈີກຳຢ່າງນັ້ນ", ຄຳນັ້ນໄດ້ປະກົດຂຶ້ນໃນລະຫວ່າງພວກອັນຍະເດຍຣะຖີ, ພຣະໂປຕະລິປຸດຕະປະຣິພາຊົກນີ້ຖືເອົາຄຳນັ້ນແລ້ວຈຶ່ງກ່າວ. ບົດວ່າ "Atthi ca sā samāpatti" ນີ້ ພຣະໂປຕະລິປຸດຕະປະຣິພາຊົກກ່າວໝາຍເຖິງ ອະພິສັນຍານິໂຣດກະຖາ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນໂປດຖະປາທະສູດ ວ່າ "ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ອະພິສັນຍານິໂຣດ ຍ່ອມມີໄດ້ແນວໃດ?". ບົດວ່າ "Na kiñci vediyati" ຄວາມວ່າ ບໍ່ໄດ້ສະເຫວີຍເວທະນາແມ່ນແຕ່ຢ່າງດຽວ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "Atthi ca kho" ພຣະເຖຣะ (ສະມິດທິ) ກ່າວຮັບຮອງ ໂດຍໝາຍເຖິງ ນິໂຣທະສະມາບັດ. ບົດວ່າ "Parirakkhitabbaṃ" ຄວາມວ່າ ຄວນຮັກສາໄວ້ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ພົ້ນຈາກການຕິຕຽນ. ບົດວ່າ "Sañcetanikaṃ" ຄວາມວ່າ ກຳທີ່ມີຄວາມຈົງໃຈ, ຄືການເຮັດກຳທີ່ມີເຈດຕະນາ ປະກອບດ້ວຍຄວາມຈົງໃຈ. ບົດວ່າ "Dukkhaṃ so" ຄວາມວ່າ ພຣະເຖຣະກ່າວຢ່າງນັ້ນ ດ້ວຍຄວາມເຂົ້າໃຈວ່າ "ປະຣິພາຊົກຖາມໂດຍໝາຍເຖິງອະກຸສົນເທົ່ານັ້ນ".

ทสฺสนมฺปิ โข อหนฺติ ภควา จตุรงฺเคปิ อนฺธกาเร สมนฺตา โยชนฏฺฐาเน ติลมตฺตมฺปิ สงฺขารํ มํสจกฺขุนาว ปสฺสติ, อยญฺจ ปริพฺพาชโก น ทูเร คาวุตมตฺตพฺภนฺตเร วสติ, กสฺมา ภควา เอวมาหาติ? สมาคมทสฺสนํ สนฺธาเยวมาห.

ບົດວ່າ "Dassanampi kho ahaṃ" ມີຄຳຖາມວ່າ: ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງເຫັນສັງຂານແມ່ນແຕ່ຂະໜາດເທົ່າເມັດງາ ໃນບ່ອນທີ່ມີຄວາມມືດມິດມີອົງ 4 ໃນໄລຍະທາງ 1 ໂຍດໂດຍຮອບ ດ້ວຍພຣະມັງສະຈັກຂຸເທົ່ານັ້ນ, ແລະປະຣິພາຊົກນີ້ກໍອາໄສຢູ່ໃນບ່ອນທີ່ບໍ່ໄກ ພາຍໃນໄລຍະທາງປະມານ 1 ຄາວຸດ, ເປັນຫຍັງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງກ່າວຢ່າງນີ້? ແກ້ວ່າ: ພຣະອົງຊົງກ່າວຢ່າງນັ້ນ ໂດຍໝາຍເຖິງການພົບເຫັນກັນໃນທີ່ປະຊຸມ.

๒๙๙. อุทายีติ ลาลุทายี. ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ สพฺพํ ตํ ทุกฺขเมว. อิติ อิมํ วฏฺฏทุกฺขํ กิเลสทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขํ สนฺธาย ‘‘สเจ ภาสิตํ ภเวยฺย ภควา’’ติ ปุจฺฉติ.

໒໙໙. ບົດວ່າ "Udāyī" ໄດ້ແກ່ ພຣະຣາລຸດາຍີ. ບົດວ່າ "Taṃ dukkhasmiṃ" ຄວາມວ່າ ສິ່ງທັງປວງນັ້ນເປັນທຸກແທ້ໆ. ພຣະຣາລຸດາຍີກ່າວຖາມວ່າ "ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ມີພຣະພາກ, ຖ້າຫາກວ່າ (ພຣະສະມິດທິເຖຣະ) ກ່າວໝາຍເຖິງ ວັດຕະທຸກ ກິເລສະທຸກ ແລະສັງຂາຣະທຸກນີ້..."

๓๐๐. อุมฺมงฺคนฺติ ปญฺหาอุมฺมงฺคํ. อุมฺมุชฺชมาโนติ สีสํ นีหรมาโน. อโยนิโส อุมฺมุชฺชิสฺสตีติ อนุปาเยน สีสํ นีหริสฺสติ. อิทญฺจ ปน ภควา ชานนฺโต เนว ทิพฺพจกฺขุนา น เจโตปริยญาเณน น สพฺพญฺญุตญาเณน ชานิ, อธิปฺปาเยเนว ปน อญฺญาสิ. กเถนฺตสฺส หิ อธิปฺปาโย นาม สุวิชาโน โหติ, กเถตุกาโม คีวํ ปคฺคณฺหาติ, หนุกํ จาเลติ, มุขมสฺส ผนฺทติ, สนฺนิสีทิตุํ น สกฺโกติ. ภควา ตสฺส ตํ อาการํ [Pg.182] ทิสฺวา ‘‘อยํ อุทายี สนฺนิสีทิตุํ น สกฺโกติ, ยํ อภูตํ, ตเทว กเถสฺสตี’’ติ โอโลเกตฺวาว อญฺญาสิ. อาทึ เยวาติอาทิมฺหิเยว. ติสฺโส เวทนาติ ‘‘กึ โส เวทิยตี’’ติ? ปุจฺฉนฺเตน ‘‘ติสฺโส เวทนา ปุจฺฉามี’’ติ เอวํ ววตฺถเปตฺวาว ติสฺโส เวทนา ปุจฺฉิตา. สุขเวทนิยนฺติ สุขเวทนาย ปจฺจยภูตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

໓໐໐. ບົດວ່າ "Ummaṅgaṃ" ໄດ້ແກ່ ທາງຫຼີກແຫ່ງປັນຍາ. ບົດວ່າ "Ummujjamāno" ຄວາມວ່າ ໂຜ່ຫົວຂຶ້ນມາ. ບົດວ່າ "Ayoniso ummujjissati" ຄວາມວ່າ ຈະໂຜ່ຫົວຂຶ້ນມາໂດຍບໍ່ຖືກວິທີ. ກໍແລ້ວ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງຮູ້ເຫດການນີ້ ບໍ່ແມ່ນຊົງຮູ້ດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍເຈໂຕປະຣິຍະຍານ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍສັບພັນຍຸຕາຍານ, ແຕ່ຊົງຮູ້ດ້ວຍພຣະອັດທະຍາໄສ (ຂອງພຣະອຸດາຍີ) ນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ອັດທະຍາໄສຂອງຜູ້ທີ່ຢາກຈະເວົ້າ ຍ່ອມຮູ້ໄດ້ງ່າຍ, ຜູ້ທີ່ຢາກຈະເວົ້າ ຍ່ອມຍົກຄໍຂຶ້ນ, ເໜັງຄາງ, ຮີມສົບສັ່ນ, ບໍ່ສາມາດນັ່ງຢູ່ເສີຍໆ ໄດ້. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງເຫັນອາການນັ້ນຂອງເພິ່ນແລ້ວ ຊົງແນມເບິ່ງກໍຊົງຮູ້ວ່າ "ອຸດາຍີນີ້ບໍ່ສາມາດນັ່ງຢູ່ເສີຍໆ ໄດ້, ລາວຈະຕ້ອງເວົ້າສິ່ງທີ່ບໍ່ຈິງແນ່ນອນ". ບົດວ່າ "Ādiṃ yeva" ຄວາມວ່າ ໃນເບື້ອງຕົ້ນນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ "Tisso vedanā" ຄວາມວ່າ ພຣະໂປຕະລິປຸດຕະປະຣິພາຊົກ ເມື່ອຈະຖາມວ່າ "ລາວສະເຫວີຍເວທະນາຫຍັງ?" ກໍຄືກຳນົດຖາມວ່າ "ເຮົາຖາມເຖິງເວທະນາ 3 ຢ່າງ" ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຖາມເຖິງເວທະນາ 3 ຢ່າງ. ບົດວ່າ "Sukhavedaniyaṃ" ຄວາມວ່າ ກັມທີ່ເປັນປັດໄຈແຫ່ງສຸຂະເວທະນາ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ.

เอตฺถ จ กามาวจรกุสลโต โสมนสฺสสหคตจิตฺตสมฺปยุตฺตา จตสฺโส เจตนา, เหฏฺฐา ติกชฺฌานเจตนาติ เอวํ ปฏิสนฺธิปวตฺเตสุ สุขเวทนาย ชนนโต สุขเวทนิยํ กมฺมํ นาม. กามาวจรญฺเจตฺถ ปฏิสนฺธิยํเยว เอกนฺเตน สุขํ ชเนติ, ปวตฺเต อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมเณ อทุกฺขมสุขมฺปิ.

ໃນກຳ 3 ຢ່າງນັ້ນ, ເຈດຕະນາ 4 ປະການ ທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍໂສມະນັດສະສະຫະຄົດຕະຈິດ ຈາກກາມາວະຈະຣະກຸສົນ, ແລະເຈດຕະນາໃນຊານ 3 ເບື້ອງຕ່ຳ ຈາກຣູປາວະຈະຣະກຸສົນ, ຊື່ວ່າ "ສຸຂະເວທະນີຍະກຳ" ເພາະໃຫ້ເກີດສຸຂະເວທະນາ ທັງໃນປະຕິສົນທິແລະປະວັດຕິກາລ. ແລະໃນກຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ກາມາວະຈະຣະກຸສົນເຈດຕະນາ ຍ່ອມໃຫ້ເກີດສຸຂະເວທະນາໂດຍສ່ວນດຽວໃນປະຕິສົນທິກາລ, ແຕ່ໃນປະວັດຕິກາລ ຍ່ອມໃຫ້ເກີດອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ (ອຸເປກຂາ) ໃນອະຣົມທີ່ເປັນອິດຖະມັດຊັດຕະ ໄດ້ນຳ.

อกุสลเจตนา ปฏิสนฺธิปวตฺเตสุ ทุกฺขสฺเสว ชนนโต ทุกฺขเวทนิยํ กมฺมํ นาม. กายทฺวาเร ปวตฺเตเยว เจตํ เอกนฺเตน ทุกฺขํ ชเนติ, อญฺญตฺถ อทุกฺขมสุขมฺปิ, สา ปน เวทนา อนิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุเยว อารมฺมเณสุ อุปฺปชฺชนโต ทุกฺขาตฺเวว สงฺขํ คตา.

ອະກຸສົນເຈດຕະນາ ຊື່ວ່າ "ທຸກຂະເວທະນີຍະກຳ" ເພາະໃຫ້ເກີດແຕ່ທຸກຂະເວທະນາເທົ່ານັ້ນ ທັງໃນປະຕິສົນທິແລະປະວັດຕິກາລ. ແລະກຳນັ້ນ ຍ່ອມໃຫ້ເກີດທຸກຂະເວທະນາໂດຍສ່ວນດຽວ ເມື່ອເປັນໄປໃນກາຍະທະວານເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໃນທະວານອື່ນ ຍ່ອມໃຫ້ເກີດອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ ໄດ້ນຳ, ແຕ່ເວທະນານັ້ນ ໄດ້ຊື່ວ່າ "ທຸກ" ເພາະເກີດຂຶ້ນໃນອະຣົມທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ ແລະອະຣົມທີ່ປານກາງ ເທົ່ານັ້ນ.

กามาวจรกุสลโต ปน อุเปกฺขาสหคตจิตฺตสมฺปยุตฺตา จตสฺโส เจตนา, รูปาวจรกุสลโต จตุตฺถชฺฌานเจตนาติ เอวํ ปฏิสนฺธิปวตฺเตสุ ตติยเวทนาย ชนนโต อทุกฺขมสุขเวทนิยํ กมฺมํ นาม. เอตฺถ จ กามาวจรํ ปฏิสนฺธิยํเยว เอกนฺเตน อทุกฺขมสุขํ ชเนติ, ปวตฺเต อิฏฺฐารมฺมเณ สุขมฺปิ. อปิจ สุขเวทนิยกมฺมํ ปฏิสนฺธิปวตฺติวเสน วฏฺฏติ, ตถา อทุกฺขมสุขเวทนิยํ, ทุกฺขเวทนิยํ ปวตฺติวเสเนว วฏฺฏติ. เอตสฺส ปน วเสน สพฺพํ ปวตฺติวเสเนว วฏฺฏติ.

ສ່ວນເຈດຕະນາ 4 ປະການ ທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍອຸເປກຂາສະຫະຄົດຕະຈິດ ຈາກກາມາວະຈະຣະກຸສົນ, ແລະເຈດຕະນາໃນຈະຕຸດຖະຊານ ຈາກຣູປາວະຈະຣະກຸສົນ, ຊື່ວ່າ "ອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນີຍະກຳ" ເພາະໃຫ້ເກີດເວທະນາທີ 3 ທັງໃນປະຕິສົນທິແລະປະວັດຕິກາລ. ແລະໃນກຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ກາມາວະຈະຣະກຸສົນເຈດຕະນາ ຍ່ອມໃຫ້ເກີດອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາໂດຍສ່ວນດຽວໃນປະຕິສົນທິກາລ, ແຕ່ໃນປະວັດຕິກາລ ຍ່ອມໃຫ້ເກີດສຸຂະເວທະນາໃນອິດຖາຣົມ ໄດ້ນຳ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ສຸຂະເວທະນີຍະກຳ ຍ່ອມເປັນໄປໄດ້ທັງໂດຍອຳນາດແຫ່ງປະຕິສົນທິແລະປະວັດຕິ, ອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນີຍະກຳກໍເປັນຢ່າງນັ້ນ, ສ່ວນທຸກຂະເວທະນີຍະກຳ ຍ່ອມເປັນໄປໄດ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປະວັດຕິເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ໂດຍອຳນາດແຫ່ງທຸກຂະເວທະນີຍະກຳນີ້, ກຳທັງໝົດ ກໍຍ່ອມເປັນໄປໄດ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປະວັດຕິເທົ່ານັ້ນ.

เอตสฺส ภควาติ เถโร ตถาคเตน มหากมฺมวิภงฺคกถนตฺถํ อาลโย ทสฺสิโต, ตถาคตํ ยาจิตฺวา มหากมฺมวิภงฺคญาณํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปากฏํ กริสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อนุสนฺธิกุสลตาย เอวมาห. ตตฺถ มหากมฺมวิภงฺคนฺติ มหากมฺมวิภชนํ. กตเม จตฺตาโร…เป… อิธานนฺท, เอกจฺโจ ปุคฺคโล…เป… นิรยํ อุปปชฺชตีติ อิทํ น มหากมฺมวิภงฺคญาณภาชนํ, มหากมฺมวิภงฺคญาณภาชนตฺถาย ปน มาติกาฏฺฐปนํ.

ບົດວ່າ "Etassa bhagavā" ຄວາມວ່າ ພຣະເຖຣະ (ອານົນ) ເຫັນວ່າ ພຣະຕະຖາຄົດຊົງສະແດງຄວາມພໍພຣະໄທ ເພື່ອຈະຊົງສະແດງມະຫາກຳມະວິພັງຄະສູດ, ຈຶ່ງຄິດວ່າ "ເຮົາຈະທູນຂໍພຣະຕະຖາຄົດ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ມະຫາກຳມະວິພັງຄະຍານ ປະກົດແກ່ພຣະພິກຂຸສົງ" ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້ ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນອະນຸສົນທິ. ໃນບົດນັ້ນ, ຄຳວ່າ "mahākammavibhaṅgaṃ" ໄດ້ແກ່ ການຈຳແນກກຳໃຫຍ່. ຄຳວ່າ "Katame cattāro...pe... idhānanda, ekacco puggalo...pe... nirayaṃ upapajjati" ນີ້ ບໍ່ແມ່ນການຈຳແນກມະຫາກຳມະວິພັງຄະຍານໂດຍກົງ, ແຕ່ເປັນການຕັ້ງມາຕິກາໄວ້ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຈຳແນກມະຫາກຳມະວິພັງຄະຍານ.

๓๐๑. อิธานนฺท[Pg.183], เอกจฺโจ สมโณ วาติ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. อิทญฺหิ ภควา – ‘‘ทิพฺพจกฺขุกา สมณพฺราหฺมณา อิทํ อารมฺมณํ กตฺวา อิมํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา อิทํ ทสฺสนํ คณฺหนฺตี’’ติ ปกาสนตฺถํ อารภิ. ตตฺถ อาตปฺปนฺติอาทีนิ ปญฺจปิ วีริยสฺเสว นามานิ. เจโตสมาธินฺติ ทิพฺพจกฺขุสมาธึ. ปสฺสตีติ ‘‘โส สตฺโต กุหึ นิพฺพตฺโต’’ติ โอโลเกนฺโต ปสฺสติ. เย อญฺญถาติ เย ‘‘ทสนฺนํ กุสลานํ กมฺมปถานํ ปูริตตฺตา นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ ชานนฺติ, มิจฺฉา เตสํ ญาณนฺติ วทติ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วิทิตนฺติ ปากฏํ. ถามสาติ ทิฏฺฐิถาเมน. ปรามาสาติ ทิฏฺฐิปรามาเสน. อภินิวิสฺส โวหรตีติ อธิฏฺฐหิตฺวา อาทิยิตฺวา โวหรติ.

໓໐໑. ບົດວ່າ "Idhānanda, ekacco samaṇo vā" ນີ້ ເປັນອະນຸສົນທິຕ່າງຫາກ. ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງເລີ່ມຕົ້ນຄຳນີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ "ສະມະນະພຣາມ ຜູ້ມີທິບພະຍະຈັກຂຸ ອາໄສອາຣົມນີ້ ໄດ້ປັດໄຈນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຖືເອົາທິດຖິນີ້". ໃນບົດນັ້ນ, ບົດທັງ 5 ມີບົດວ່າ "ātappa" ເປັນຕົ້ນ ລ້ວນແຕ່ເປັນຊື່ຂອງວິຣິຍະທັງນັ້ນ. ບົດວ່າ "Cetosamādhiṃ" ໄດ້ແກ່ ສະමාທິທີ່ເກີດຮ່ວມກັບທິບພະຍະຈັກຂຸ. ບົດວ່າ "Passati" ຄວາມວ່າ ເມື່ອແນມເບິ່ງວ່າ "ສັດນັ້ນໄປເກີດຢູ່ໃສ?" ກໍຍ່ອມເຫັນ. ບົດວ່າ "Ye aññathā" ຄວາມວ່າ ພວກສະມະນະພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເຂົ້າໃຈຜິດວ່າ "ເພາະຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງກຸສົນກຳມະບົດ 10 ປະການ ສັດຈຶ່ງໄປເກີດໃນນະຣົກ", ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ ຍານຂອງພວກເຂົາເປັນມິດສາ. ໂດຍນັຍນີ້ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນວາຣະທັງປວງ. ບົດວ່າ "Viditaṃ" ຄວາມວ່າ ປະກົດແຈ້ງ. ບົດວ່າ "Thāmasā" ຄວາມວ່າ ດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງທິດຖິ. ບົດວ່າ "Parāmāsā" ຄວາມວ່າ ດ້ວຍການລູບຄຳດ້ວຍທິດຖິ. ບົດວ່າ "Abhinivissa voharati" ຄວາມວ່າ ຕັ້ງໝັ້ນ ຍຶດຖືຢ່າງໜັກແໜ້ນ ແລ້ວກ່າວ.

๓๐๒. ตตฺรานนฺทาติ อิทมฺปิ น มหากมฺมวิภงฺคญาณสฺส ภาชนํ, อถ ขฺวาสฺส มาติกาฏฺฐปนเมว. เอตฺถ ปน เอเตสํ ทิพฺพจกฺขุกานํ วจเน เอตฺตกา อนุญฺญาตา, เอตฺตกา อนนุญฺญาตาติ อิทํ ทสฺสิตํ. ตตฺถ ตตฺราติ เตสุ จตูสุ สมณพฺราหฺมเณสุ. อิทมสฺสาติ อิทํ วจนํ อสฺส. อญฺญถาติ อญฺเญนากาเรน. อิติ อิเมสํ สมณพฺราหฺมณานํ วาเท ทฺวีสุ ฐาเนสุ อนุญฺญาตา, ตีสุ อนนุญฺญาตาติ เอวํ สพฺพตฺถ อนุญฺญา นานุญฺญา เวทิตพฺพา.

໓໐໒. ບົດວ່າ "Tatrānanda" ນີ້ ກໍບໍ່ແມ່ນການຈຳແນກມະຫາກຳມະວິພັງຄະຍານ, ແຕ່ເປັນພຽງການຕັ້ງມາຕິກາໄວ້ເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ໃນບົດນີ້ ຊົງສະແດງວ່າ ໃນຄຳເວົ້າຂອງພວກສະມະນະພຣາມຜູ້ມີທິບພະຍະຈັກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳເວົ້າເທົ່ານີ້ຊົງອະນຸຍາດ, ຄຳເວົ້າເທົ່ານີ້ບໍ່ຊົງອະນຸຍາດ. ໃນບົດນັ້ນ, ບົດວ່າ "Tatra" ໄດ້ແກ່ ໃນສະມະນະພຣາມທັງ 4 ພວກນັ້ນ. ບົດວ່າ "Idamassa" ຄວາມວ່າ ຄຳເວົ້ານີ້ຂອງສະມະນະພຣາມນັ້ນ. ບົດວ່າ "Aññathā" ຄວາມວ່າ ໂດຍອາການອື່ນ. ດັ່ງນັ້ນ, ໃນລັດທິຂອງສະມະນະພຣາມເຫຼົ່ານີ້ ພຣະອົງຊົງອະນຸຍາດໃນ 2 ສະຖານ, ບໍ່ຊົງອະນຸຍາດໃນ 3 ສະຖານ, ພຶງຊາບການອະນຸຍາດແລະການບໍ່ອະນຸຍາດໃນວາຣະທັງປວງ ຢ່າງນີ້.

๓๐๓. เอวํ ทิพฺพจกฺขุกานํ วจเน อนุญฺญา จ อนนุญฺญา จ ทสฺเสตฺวา อิทานิ มหากมฺมวิภงฺคญาณํ วิภชนฺโต ตตฺรานนฺท, ยฺวายํ ปุคฺคโลติอาทิมาห.

໓໐໓. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງການອະນຸຍາດແລະການບໍ່ອະນຸຍາດໃນຄຳເວົ້າຂອງພວກຜູ້ມີທິບພະຍະຈັກຂຸຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງຈຳແນກມະຫາກຳມະວິພັງຄະຍານ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳມີບົດວ່າ "Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo" ເປັນຕົ້ນ.

ปุพฺเพ วาสฺส ตํ กตํ โหตีติ ยํ อิมินา ทิพฺพจกฺขุเกน กมฺมํ กโรนฺโต ทิฏฺโฐ, ตโต ปุพฺเพ กตํ. ปุพฺเพ กเตนปิ หิ นิรเย นิพฺพตฺตติ, ปจฺฉา กเตนปิ นิพฺพตฺตติ, มรณกาเล วา ปน – ‘‘ขนฺโท เสฏฺโฐ สิโว เสฏฺโฐ, ปิตามโห เสฏฺโฐ, อิสฺสราทีหิ วา โลโก วิสฏฺโฐ’’ติอาทินา มิจฺฉาทสฺสเนนปิ นิพฺพตฺตเตว. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ยํ ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ, ตสฺส ทิฏฺเฐว ธมฺเม, ยํ อุปปชฺชเวทนียํ, ตสฺส อุปปชฺชิตฺวา, ยํ อปราปริยเวทนียํ, ตสฺส อปรสฺมึ ปริยาเย วิปากํ ปฏิสํเวเทติ.

ບົດວ່າ "Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti" ຄວາມວ່າ ກຳທີ່ເຮັດໄວ້ກ່ອນກຳທີ່ຜູ້ມີທິບພະຍະຈັກຂຸນີ້ເຫັນວ່າເຂົາກຳລັງເຮັດຢູ່. ເພາະວ່າ ສັດຍ່ອມໄປເກີດໃນນະຣົກ ດ້ວຍກຳທີ່ເຮັດໄວ້ກ່ອນກໍມີ, ດ້ວຍກຳທີ່ເຮັດໄວ້ພາຍຫຼັງກໍມີ, ຫຼືວ່າ ໃນເວລາໃກ້ຕາຍ ຍ່ອມໄປເກີດໃນນະຣົກດ້ວຍມິດສາທິດຖິ ມີຄຳວ່າ "ພຣະຂັນທະປະເສີດສຸດ, ພຣະສิວະປະເສີດສຸດ, ພຣະປະຊາບໍດີປະເສີດສຸດ, ຫຼືວ່າ ໂລກຖືກສ້າງຂຶ້ນໂດຍພຣະອິດສວນເປັນຕົ້ນ" ດັ່ງນີ້ກໍມີ. ບົດວ່າ "Diṭṭheva dhamme" ຄວາມວ່າ ໃນບັນດາກຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ກຳໃດເປັນທິດຖະທັມມະເວທະນີຍະກຳ ຍ່ອມສະເຫວີຍຜົນໃນຊາດປັດຈຸບັນນີ້ເອງ, ກຳໃດເປັນອຸປະປັດຊະເວທະນີຍະກຳ ຍ່ອມສະເຫວີຍຜົນໃນຊາດຖັດໄປ, ກຳໃດເປັນອะປະຣາປະຣິຍະເວທະນີຍະກຳ ຍ່ອມສະເຫວີຍຜົນໃນຊາດຕໍ່ໆ ໄປ.

อิติ [Pg.184] อยํ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เอกํ กมฺมราสึ เอกญฺจ วิปากราสึ อทฺทส, สมฺมาสมฺพุทฺโธ อิมินา อทิฏฺเฐ ตโย กมฺมราสี, ทฺเว จ วิปากราสี อทฺทส. อิมินา ปน ทิฏฺเฐ อทิฏฺเฐ จ จตฺตาโร กมฺมราสี ตโย จ วิปากราสี อทฺทส. อิมานิ สตฺต ฐานานิ ชานนญาณํ ตถาคตสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณํ นาม. ทุติยวาเร ทิพฺพจกฺขุเกน กิญฺจิ น ทิฏฺฐํ, ตถาคเตน ปน ตโย กมฺมราสี, ทฺเว จ วิปากราสี ทิฏฺฐาติ. อิมานิปิ ปญฺจ ปจฺจตฺตฏฺฐานานิ ชานนญาณํ ตถาคตสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณํ นาม. เสสวารทฺวเยปิ เอเสว นโย.

ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ສະມະນະຫຼືພຣາມນີ້ ຈຶ່ງເຫັນກອງກຳພຽງກອງດຽວ ແລະກອງວິບາກພຽງກອງດຽວ, ສ່ວນພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ຊົງເຫັນກອງກຳ 3 ກອງ ແລະກອງວິບາກ 2 ກອງ ທີ່ສະມະນະຫຼືພຣາມນີ້ບໍ່ເຫັນ. ແຕ່ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ຊົງເຫັນກອງກຳ 4 ກອງ ແລະກອງວິບາກ 3 ກອງ ທັງທີ່ສະມະນະຫຼືພຣາມນີ້ເຫັນແລະບໍ່ເຫັນ. ຍານທີ່ຮູ້ຖານະທັງ 7 ປະການນີ້ ຊື່ວ່າ ມະຫາກຳມະວິພັງຄະຍານ ຂອງພຣະຕະຖາຄົດ. ໃນວາຣະທີສອງ, ຜູ້ມີທິບພະຍະຈັກຂຸບໍ່ເຫັນຫຍັງເລີຍ, ແຕ່ພຣະຕະຖາຄົດຊົງເຫັນກອງກຳ 3 ກອງ ແລະກອງວິບາກ 2 ກອງ. ຍານທີ່ຮູ້ຖານະສະເພາະພຣະອົງ 5 ປະການນີ້ ກໍຊື່ວ່າ ມະຫາກຳມະວິພັງຄະຍານ ຂອງພຣະຕະຖາຄົດ. ໃນວາຣะທີ່ເຫຼືອທັງສອງ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ.

อภพฺพนฺติ ภูตวิรหิตํ อกุสลํ. อภพฺพาภาสนฺติ อภพฺพํ อาภาสติ อภิภวติ ปฏิพาหตีติ อตฺโถ. พหุกสฺมิญฺหิ อกุสลกมฺเม อายูหิเต พลวกมฺมํ ทุพฺพลกมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ อิทํ อภพฺพญฺเจว อภพฺพาภาสญฺจ. กุสลํ ปน อายูหิตฺวา อาสนฺเน อกุสลํ กตํ โหติ, ตํ กุสลสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ, อิทํ อภพฺพํ ภพฺพาภาสํ. พหุมฺหิ กุสเล อายูหิเตปิ พลวกมฺมํ ทุพฺพลกมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ, อิทํ ภพฺพญฺเจว ภพฺพาภาสญฺจ. อกุสลํ ปน อายูหิตฺวา อาสนฺเน กุสลํ กตํ โหติ, ตํ อกุสลสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ, อิทํ ภพฺพํ อภพฺพาภาสํ.

ບົດວ່າ "Abhabbaṃ" ໄດ້ແກ່ ອະກຸສົນກຳ ທີ່ປາສະຈາກຄວາມຈິງ. ບົດວ່າ "Abhabbābhāsaṃ" ຄວາມວ່າ ຂົ່ມຂີ່ ຫຼືຂັດຂວາງກຳທີ່ບໍ່ມີກຳລັງ. ອະທິບາຍວ່າ: ເມື່ອສ້າງອະກຸສົນກຳໄວ້ຫຼາຍ, ອະກຸສົນກຳທີ່ມີກຳລັງແຮງ ຍ່ອມຂັດຂວາງວິບາກແຫ່ງອະກຸສົນກຳທີ່ມີກຳລັງອ່ອນ ແລ້ວເປີດໂອກາດໃຫ້ວິບາກຂອງຕົນເອງ, ກຳນີ້ຊື່ວ່າ "ອະພັບພະ ແລະອະພັບພາພາສ". ສ່ວນຜູ້ທີ່ສ້າງກຸສົນກຳໄວ້ ແລ້ວເຮັດອະກຸສົນກຳໃນເວລາໃກ້ຕາຍ, ອະກຸສົນກຳນັ້ນ ຍ່ອມຂັດຂວາງວິບາກແຫ່ງກຸສົນກຳ ແລ້ວເປີດໂອກາດໃຫ້ວິບາກຂອງຕົນເອງ, ກຳນີ້ຊື່ວ່າ "ອະພັບພະ ແລະພັບພາພາສ". ເຖິງແມ່ນວ່າຈະສ້າງກຸສົນກຳໄວ້ຫຼາຍ, ກຸສົນກຳທີ່ມີກຳລັງແຮງ ຍ່ອມຂັດຂວາງວິບາກແຫ່ງກຸສົນກຳທີ່ມີກຳລັງອ່ອນ ແລ້ວເປີດໂອກາດໃຫ້ວິບາກຂອງຕົນເອງ, ກຳນີ້ຊື່ວ່າ "ພັບພະ ແລະພັບພາພາສ". ສ່ວນຜູ້ທີ່ສ້າງອະກຸສົນກຳໄວ້ ແລ້ວເຮັດກຸສົນກຳໃນເວລາໃກ້ຕາຍ, ກຸສົນກຳນັ້ນ ຍ່ອມຂັດຂວາງວິບາກແຫ່ງອະກຸສົນກຳ ແລ້ວເປີດໂອກາດໃຫ້ວິບາກຂອງຕົນເອງ, ກຳນີ້ຊື່ວ່າ "ພັບພະ ແລະອະພັບພາພາສ".

อปิจ อุปฏฺฐานากาเรนเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ, อภพฺพโต อาภาสติ อุปฏฺฐาตีติ อภพฺพาภาสํ. ตตฺถ ‘‘ยฺวายํ ปุคฺคโล อิธ ปาณาติปาตี’’ติอาทินา นเยน จตฺตาโร ปุคฺคลา วุตฺตา, เตสุ ปฐมสฺส กมฺมํ อภพฺพํ อภพฺพาภาสํ, ตญฺหิ อกุสลตฺตา อภพฺพํ, ตสฺส จ นิรเย นิพฺพตฺตตฺตา ตตฺถ นิพฺพตฺติการณภูตํ อกุสลํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ทุติยสฺส กมฺมํ อภพฺพํ ภพฺพาภาสํ, ตญฺหิ อกุสลตฺตา อภพฺพํ. ตสฺส ปน สคฺเค นิพฺพตฺตตฺตา อญฺญติตฺถิยานํ สคฺเค นิพฺพตฺติการณภูตํ [Pg.185] กุสลํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. อิตรสฺมิมฺปิ กมฺมทฺวเย เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ໃນບົດເຫຼົ່ານີ້ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍອາການແຫ່ງການປະກົດ. ຄືມີຄຳອະທິບາຍວ່າ: ປະກົດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນອະພັບພະກຳ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະພັບພາພາສ". ໃນບົດນັ້ນ, ບຸກຄົນ 4 ປະເພດ ຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ "Yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī" ເປັນຕົ້ນ, ໃນບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ, ກຳຂອງບຸກຄົນທີ 1 ຊື່ວ່າ "ອະພັບພະ ແລະອະພັບພາພາສ", ເພາະວ່າກຳນັ້ນເປັນອະກຸສົນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະພັບພະ", ແລະເພາະເຂົາໄປເກີດໃນນະຣົກ ກຳອະກຸສົນທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ໄປເກີດໃນນະຣົກນັ້ນ ຈຶ່ງປະກົດຂຶ້ນ. ກຳຂອງບຸກຄົນທີ 2 ຊື່ວ່າ "ອະພັບພະ ແລະພັບພາພາສ", ເພາະວ່າກຳນັ້ນເປັນອະກຸສົນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະພັບພະ", ແຕ່ເພາະເຂົາໄປເກີດໃນສະຫວັນ ກຸສົນກຳທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ໄປເກີດໃນສະຫວັນຂອງພວກອັນຍະເດຍຣະຖີ ຈຶ່ງປະກົດຂຶ້ນ. ໃນຄູ່ແຫ່ງກຳທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອທັງປວງມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ ທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາມະຫາກຳມະວິພັງຄະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๗. สฬายตนวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

໗. ການພັນລະນາສະລາຍະຕະນະວິພັງຄະສູດ

๓๐๔. เอวํ เม สุตนฺติ สฬายตนวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ เวทิตพฺพานีติ สหวิปสฺสเนน มคฺเคน ชานิตพฺพานิ. มโนปวิจาราติ วิตกฺกวิจารา. วิตกฺกุปฺปาทกญฺหิ มโน อิธ มโนติ อธิปฺเปตํ, มนสฺส อุปวิจาราติ มโนปวิจารา. สตฺตปทาติ วฏฺฏวิวฏฺฏนิสฺสิตานํ สตฺตานํ ปทา. เอตฺถ หิ อฏฺฐารส วฏฺฏปทา นาม, อฏฺฐารส วิวฏฺฏปทา นาม, เตปิ สหวิปสฺสเนน มคฺเคเนว เวทิตพฺพา. โยคฺคาจริยานนฺติ หตฺถิโยคฺคาทิอาจารสิกฺขาปกานํ, ทเมตพฺพทมกานนฺติ อตฺโถ. เสสํ วิภงฺเคเยว อาวิภวิสฺสติ. อยมุทฺเทโสติ อิทํ มาติกาฏฺฐปนํ.

໓໐໔. ຄຳວ່າ "ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ" (ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບມາແລ້ວຢ່າງນີ້) ນີ້ຄື ສဠາຍະຕະນະວິພັງຄະສູດ. ໃນສູດນັ້ນ, ຄຳວ່າ "ເວທິຕັບພານິ" (ພຶງຊາບ) ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ພຶງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍມັກຄະປັນຍາພ້ອມທັງວິປັດສະນາ. ຄຳວ່າ "ມະໂນປະວິຈາຣາ" (ມະໂນປະວິຈານ) ໝາຍເຖິງ ວິຕົກ ແລະ ວິຈານ. ດ້ວຍວ່າ ໃນບົດນີ້ ໃຈ (ມະໂນ) ທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດວິຕົກ ເພິ່ນປະສົງເອົາວ່າ "ມະໂນ", ວິຕົກ ແລະ ວິຈານ ທີ່ເປັນເຄື່ອງທ່ຽວໄປຂອງໃຈນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ມະໂນປະວິຈານ". ຄຳວ່າ "ສັດຕະປະທາ" (ບົດແຫ່ງສັດ) ໝາຍເຖິງ ທາງດຳເນີນຂອງສັດທັງຫຼາຍ ຜູ້ອາໄສວັດຕະ ແລະ ວິວັດຕະ. ດ້ວຍວ່າ ໃນບົດນີ້, ທຳທີ່ເປັນຝ່າຍວັດຕະ (ວັດຕະປະທະ) ມີ ໑໘ ປະການ, ທຳທີ່ເປັນຝ່າຍວິວັດຕະ (ວິວັດຕະປະທະ) ມີ ໑໘ ປະການ, ແມ່ນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍພຶງຊາບດ້ວຍມັກຄະປັນຍາພ້ອມທັງວິປັດສະນາຄືກັນ. ຄຳວ່າ "ໂຍຄາຈະຣິຍານໍ" ໝາຍເຖິງ ຄູຝຶກສອນສັດທີ່ຄວນຝຶກ (ເຊັ່ນ ນາຍຄວານຊ້າງ ຜູ້ຝຶກຊ້າງ ເປັນຕົ້ນ). ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອ ຈະປາກົດແຈ້ງໃນວິພັງຄະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ອະຍະມຸດເທໂສ" ນີ້ຄື ການຕັ້ງມາຕິກາ (ຫົວຂໍ້).

๓๐๕. จกฺขายตนาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตานิ. จกฺขุวิญฺญาณนฺติ กุสลากุสลวิปากโต ทฺเว จกฺขุวิญฺญาณานิ. เสสปสาทวิญฺญาเณสุปิ เอเสว นโย. อิมานิ ปน ทส ฐเปตฺวา เสสํ อิธ มโนวิญฺญาณํ นาม.

໓໐໕. ອາຍະຕະນະມີຈັກຂາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ເພິ່ນໄດ້ອະທິບາຍຢ່າງລະອຽດໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ. ຄຳວ່າ "ຈັກຂຸວິນຍານ" ໝາຍເຖິງ ຈັກຂຸວິນຍານ ໒ ດວງ ຄື ຝ່າຍກຸສົນວິບາກ ແລະ ອະກຸສົນວິບາກ. ໃນວິນຍານທີ່ອາໄສປະສາດຮູບທີ່ເຫຼືອ (ມີໂສຕະປະສາດ ເປັນຕົ້ນ) ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ສ່ວນວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ເວັ້ນວິນຍານ ໑໐ ດວງ (ທະວິປັນຈະວິນຍານ ໑໐) ເຫຼົ່ານີ້ແລ້ວ, ຈິດທີ່ເຫຼືອທັງໝົດ (ພ້ອມທັງມະໂນທາດ) ຊື່ວ່າ "ມະໂນວິນຍານ".

จกฺขุสมฺผสฺโสติ จกฺขุมฺหิ สมฺผสฺโส. จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตสมฺผสฺสสฺเสตํ อธิวจนํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

ຄຳວ່າ "ຈັກຂຸສຳຜັດ" ໝາຍເຖິງ ຜັດສະທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍອາໄສຈັກຂຸປະສາດ. ຄຳນີ້ເປັນຊື່ຮ້ອງຂອງຜັດສະທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ. ໃນຜັດສະທີ່ເຫຼືອ (ມີໂສຕະສຳຜັດ ເປັນຕົ້ນ) ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ.

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวา. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. โสมนสฺสฏฺฐานิยนฺติ โสมนสฺสสฺส อารมฺมณวเสน การณภูตํ. อุปวิจรตีติ ตตฺถ วิจารปวตฺตเนน อุปวิจรติ, วิตกฺโก ตํสมฺปยุตฺโต จาติ อิมินา นเยน อฏฺฐารส วิตกฺกวิจารสงฺขาตา มโนปวิจารา เวทิตพฺพา. ฉ โสมนสฺสูปวิจาราติ เอตฺถ ปน โสมนสฺเสน สทฺธึ อุปวิจรนฺตีติ โสมนสฺสูปวิจารา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

ຄຳວ່າ "ເຫັນຮູບດ້ວຍຕາ" ໝາຍເຖິງ ເຫັນຮູບາຣົມດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ. ນັຍນີ້ຄືກັນໃນບົດທັງປວງ (ມີການຟັງສຽງດ້ວຍຫູ ເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ "ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງໂສມະນັດ" ໝາຍເຖິງ ຮູບາຣົມທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ເກີດໂສມະນັດຕະເວທະນາ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມມະນະປັດໄຈ. ຄຳວ່າ "ຍ່ອມທ່ຽວໄປ" ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມທ່ຽວໄປໃນຮູບາຣົມນັ້ນ ດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງວິຈານ, ພຶງຊາບວ່າ ວິຕົກ ແລະ ທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍວິຕົກວິຈານນັ້ນ ກໍເກີດຂຶ້ນຄືກັນ; ໂດຍນັຍນີ້ ພຶງຊາບມະໂນປະວິຈານ ໑໘ ປະການ ທີ່ກ່າວຄື ວິຕົກ ແລະ ວິຈານ. ສ່ວນໃນບົດວ່າ "ໂສມະນັດສູປະວິຈານ ໖" ນັ້ນ, ວິຕົກວິຈານເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມທ່ຽວໄປຮ່ວມກັບໂສມະນັດຕະເວທະນາ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ໂສມະນັດສູປະວິຈານ". ໃນບົດທີ່ເຫຼືອທັງສອງ (ຄື ໂທມະນັດສູປະວິຈານ ໖ ແລະ ອຸເປກຂູປະວິຈານ ໖) ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ.

๓๐๖. เคหสิตานีติ [Pg.186] กามคุณนิสฺสิตานิ. เนกฺขมฺมสิตานีติ วิปสฺสนานิสฺสิตานิ. อิฏฺฐานนฺติ ปริเยสิตานํ. กนฺตานนฺติ กามิตานํ. มโนรมานนฺติ มโน เอเตสุ รมตีติ มโนรมานิ, เตสํ มโนรมานํ. โลกามิสปฏิสํยุตฺตานนฺติ ตณฺหาปฏิสํยุตฺตานํ. อตีตนฺติ ปฏิลทฺธํ. ปจฺจุปฺปนฺนํ ตาว อารพฺภ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชตุ, อตีเต กถํ อุปฺปชฺชตีติ. อตีเตปิ – ‘‘ยถาหํ เอตรหิ อิฏฺฐารมฺมณํ อนุภวามิ, เอวํ ปุพฺเพปิ อนุภวิ’’นฺติ อนุสฺสรนฺตสฺส พลวโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ.

໓໐໖. ຄຳວ່າ "ເກີຮາສິຕະ" (ອາໄສເຮືອນ) ໝາຍເຖິງ ອາໄສກາມະຄຸນ. ຄຳວ່າ "ເນກຂັມມະສິຕະ" (ອາໄສເນກຂັມມະ) ໝາຍເຖິງ ອາໄສວິປັດສະນາ. ຄຳວ່າ "ອິດຖະ" (ໜ້າປາດຖະໜາ) ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ສະແຫວງຫາໄດ້ມາ (ເຊັ່ນ ດ້ວຍການເຮັດໄຮ່ໄຖນາ ແລະ ຄ້າຂາຍ ເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ "ກັນຕະ" (ໜ້າຮັກ) ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ເພິ່ງປາດຖະໜາ. ຄຳວ່າ "ມະໂນຣົມ" (ເປັນທີ່ຍິນດີແຫ່ງໃຈ) ໝາຍເຖິງ ໃຈຍ່ອມຍິນດີໃນອາຣົມເຫຼົ່ານີ້ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ມະໂນຣົມ", ໝາຍເຖິງ ອາຣົມທີ່ເປັນທີ່ຍິນດີແຫ່ງໃຈເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ໂລກາມິສະປະຕິສັງຍຸດ" ໝາຍເຖິງ ປະກອບດ້ວຍຕັນຫາ. ຄຳວ່າ "ອະດີດ" ໝາຍເຖິງ ອາຣົມທີ່ເຄີຍໄດ້ຮັບມາແລ້ວ. ມີຄຳຖາມວ່າ: "ໂສມະນັດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພາະປາຣົບອາຣົມທີ່ເປັນປັດຈຸບັນກ່ອນ, ແຕ່ໃນອາຣົມທີ່ເປັນອະດີດ ໂສມະນັດຈະເກີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ?" ຕອບວ່າ: ແມ່ນແຕ່ໃນອາຣົມທີ່ເປັນອະດີດ, ເມື່ອບຸກຄົນລະນຶກເຖິງວ່າ "ໃນການກ່ອນ ເຮົາກໍເຄີຍໄດ້ສະເຫວີຍອິດຖາຣົມ ເໝືອນດັ່ງທີ່ເຮົາໄດ້ສະեຫວີຍອິດຖາຣົມໃນບັດນີ້", ໂສມະນັດອັນແຮງກ້າກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ.

อนิจฺจตนฺติ อนิจฺจาการํ. วิปริณามวิราคนิโรธนฺติ ปกติวิชหเนน วิปริณามํ, วิคจฺฉเนน วิราคํ, นิรุชฺฌเนน นิโรธํ. สมฺมปญฺญายาติ วิปสฺสนาปญฺญาย. อิทํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมสิตํ โสมนสฺสนฺติ อิทํ รญฺโญ วิย อตฺตโน สิริสมฺปตฺตึ โอโลเกนฺตสฺส วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา นิสินฺนสฺส สงฺขารานํ เภทํ ปสฺสโต สงฺขารคตมฺหิ ติกฺเข สูเร วิปสฺสนาญาเณ วหนฺเต อุปฺปนฺนโสมนสฺสํ ‘‘เนกฺขมฺมสิตํ โสมนสฺส’’นฺติ วุจฺจติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ຄຳວ່າ "ອະນິດຈະຕັງ" (ຄວາມບໍ່ທ່ຽງ) ໝາຍເຖິງ ອາການທີ່ບໍ່ທ່ຽງ. ຄຳວ່າ "ວິປະຣິມານະ ວິຣາຄະ ນິໂຣທະ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມແປປວນ (ວິປະຣິມານະ) ໂດຍການສະລະສະພາວະເດີມ (ຄື ເຂົ້າເຖິງຊະລາ ແລະ ມໍລະນະ), ຄວາມຄາຍກຳໜັດ (ວິຣາຄະ) ໂດຍການປາສະຈາກໄປ, ຄວາມດັບ (ນິໂຣທະ) ໂດຍການດັບໄປ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍປັນຍາອັນຊອບ" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍວິປັດສະນາປັນຍາ. ຄຳວ່າ "ນີ້ເພິ່ນກ່າວວ່າ ໂສມະນັດອັນອາໄສເນກຂັມມະ" ໝາຍເຖິງ ປຽບເໝືອນພຣະຣາຊາຜູ້ຊົງຫຼຽວເບິ່ງສິຣິສົມບັດຂອງພຣະອົງ ແລ້ວເກີດຄວາມໂສມະນັດ, ເມື່ອໂຍຄີບຸກຄົນນັ່ງຈະເລີນວິປັດສະນາ ຫຼຽວເບິ່ງຄວາມແຕກສະຫຼາຍຂອງສັງຂານທັງຫຼາຍ, ເມື່ອວິປັດສະນາຢານໃນສັງຂານທັງຫຼາຍ (ສັງຂາຣະຄະຕະ) ມີຄວາມກ້າຫານ, ແຫຼມຄົມ ແລະ ນຳໄປສູ່ຄຸນວິເສດ, ໂສມະນັດທີ່ເກີດຂຶ້ນນີ້ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໂສມະນັດອັນອາໄສເນກຂັມມະ". ສົມຈິງດັ່ງຄຳທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ:

‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสี รตี โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต.

"ຄວາມຍິນດີອັນບໍ່ແມ່ນຂອງມະນຸດ (ອະມານຸສີ ຣະຕີ) ຍ່ອມມີແກ່ພິກຂຸຜູ້ເຂົ້າໄປສູ່ເຮືອນວ່າງ, ມີຈິດສະຫງົບ, ຜູ້ເຫັນແຈ້ງທຳໂດຍຊອບ."

ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตนฺตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๓-๓๗๔);

"ໃນການໃດໆ ທີ່ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມພິຈາລະນາຄວາມເກີດຂຶ້ນ ແລະ ຄວາມເສື່ອມໄປແຫ່ງຂັນທັງຫຼາຍ, ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມໄດ້ຮັບປີຕິ ແລະ ປາໂມດ, ປີຕິແລະປາໂມດນັ້ນເປັນອະມະຕະທຳ (ທາງແຫ່ງພຣະນິພານ) ຂອງຜູ້ຮູ້ແຈ້ງທັງຫຼາຍ."

อิมานีติ อิมานิ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา นิสินฺนสฺส อุปฺปนฺนานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ.

ຄຳວ່າ "ອິມານິ" (ເຫຼົ່ານີ້) ໝາຍເຖິງ ໂສມະນັດອັນອາໄສເນກຂັມມະ ໖ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ໂຍຄີບຸກຄົນຜູ້ນັ່ງຈະເລີນວິປັດສະນາ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ໃນເມື່ອອິດຖາຣົມປາກົດທາງທະວານທັງ ໖.

๓๐๗. อตีตนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนํ ตาว ปตฺเถตฺวา อลภนฺตสฺส โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตุ, อตีเต กถํ อุปฺปชฺชตีติ. อตีเตปิ ‘‘ยถาหํ เอตรหิ อิฏฺฐารมฺมณํ ปตฺเถตฺวา น ลภามิ, เอวํ ปุพฺเพปิ ปตฺเถตฺวา น ลภิ’’นฺติ อนุสฺสรนฺตสฺส พลวโทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ.

໓໐໗. ຄຳວ່າ "ອະດີດ" ມີຄຳຖາມວ່າ: "ໂທມະນັດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນຜູ້ປາດຖະໜາອາຣົມ ໖ ທີ່ເປັນປັດຈຸບັນແລ້ວບໍ່ໄດ້ຮັບກ່ອນ, ແຕ່ໃນອາຣົມ ໖ ທີ່ເປັນອະດີດ ໂທມະນັດຈະເກີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ?" ຕອບວ່າ: ແມ່ນແຕ່ໃນອາຣົມທີ່ເປັນອະດີດ, ເມື່ອບຸກຄົນລະນຶກເຖິງວ່າ "ໃນການກ່ອນ ເຮົາປາດຖະໜາແລ້ວກໍບໍ່ໄດ້ຮັບ ເໝືອນດັ່ງທີ່ເຮົາປາດຖະໜາອິດຖາຣົມໃນບັດນີ້ແລ້ວບໍ່ໄດ້ຮັບ", ໂທມະນັດອັນແຮງກ້າ (ຄວາມບໍ່ສະບາຍໃຈຢ່າງຍິ່ງ) ກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ.

อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสูติ อนุตฺตรวิโมกฺโข นาม อรหตฺตํ, อรหตฺเต ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺตสฺสาติ อตฺโถ. อายตนนฺติ อรหตฺตายตนํ. ปิหํ อุปฏฺฐาปยโตติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺตสฺส. ตํ ปเนตํ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺตสฺส [Pg.187] อุปฺปชฺชติ, อิติ ปตฺถนามูลกตฺตา ‘‘ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต’’ติ วุตฺตํ. อิมานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โทมนสฺสานีติ อิมานิ เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อรหตฺเต ปิหํ ปฏฺฐเปตฺวา ตทธิคมาย อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสนํ อุปฏฺฐเปตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตุํ อสกฺโกนฺตสฺส – ‘‘อิมมฺปิ ปกฺขํ อิมมฺปิ มาสํ อิมมฺปิ สํวจฺฉรํ อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ อนุโสจโต คามนฺตปพฺภารวาสิมหาสีวตฺเถรสฺส วิย อสฺสุธาราปวตฺตนวเสน อุปฺปนฺนโทมนสฺสานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตโทมนสฺสานีติ เวทิตพฺพานิ. วตฺถุ ปน สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย สกฺกปญฺหวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๖๑) วิตฺถาริตํ, อิจฺฉนฺเตน ตโต คเหตพฺพํ.

ຄຳວ່າ "ໃນວິມຸດອັນຍອດຢ້ຽມ" ໝາຍເຖິງ ພຣະອໍຣະຫັດ, ເນື້ອຄວາມຄື ຜູ້ຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາໃນພຣະອໍຣະຫັດ. ຄຳວ່າ "ອາຍະຕະນະ" ໝາຍເຖິງ ພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນອາຍະຕະນະ. ຄຳວ່າ "ຜູ້ຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາ (ປິຫັງ ອຸປັດຖາປະຍະໂຕ)" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຮັດຄວາມປາດຖະໜາໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ຄວາມປາດຖະໜານັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາ, ເພາະສະນັ້ນ ເພາະມີຄວາມປາດຖະໜາເປັນມູນເຫດ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປິຫັງ ອຸປັດຖາປະຍະໂຕ" (ຜູ້ຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາ). ຄຳວ່າ "ໂທມະນັດອັນອາໄສເນກຂັມມະ ໖ ປະການເຫຼົ່ານີ້" ໝາຍເຖິງ ໂທມະນັດທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ທີ່ເມື່ອອິດຖາຣົມປາກົດທາງທະວານທັງ ໖ ແລ້ວ ຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາໃນພຣະອໍຣະຫັດ ແລ້ວຈະເລີນວິປັດສະນາໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ເພື່ອບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດນັ້ນ ແຕ່ບໍ່ສາມາດເຮັດຄວາມພຽນໃຫ້ສຳເລັດໄດ້ ຈຶ່ງໂສກເສົ້າເສຍໃຈວ່າ "ແມ່ນແຕ່ປັກນີ້, ແມ່ນແຕ່ເດືອນນີ້, ແມ່ນແຕ່ປີນີ້ ເຮົາກໍຍັງບໍ່ສາມາດບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດໄດ້", ປຽບເໝືອນພຣະມະຫາສີວະເຖຣະ ຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນຖ້ຳໃກ້ບ້ານ ທີ່ມີນ້ຳຕາໄຫຼອາບແກ້ມ, ພຶງຊາບວ່າ ໂທມະນັດທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍມີນ້ຳຕາໄຫຼອາບແກ້ມຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ "ໂທມະນັດອັນອາໄສເນກຂັມມະ ໖ ປະປະການ". ສ່ວນເລື່ອງລາວຂອງພຣະມະຫາສີວະເຖຣະນັ້ນ ໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ຢ່າງລະອຽດແລ້ວໃນຄຳພີສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ ອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ ໃນການອະທິບາຍສັກກະປັນຫະສູດ, ຜູ້ປາດຖະໜາພຶງຖືເອົາຈາກຄຳພີນັ້ນ.

๓๐๘. อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขาติ เอตฺถ อุเปกฺขา นาม อญฺญาณุเปขา. อโนธิชินสฺสาติ กิเลโสธึ ชินิตฺวา ฐิตตฺตา ขีณาสโว โอธิชิโน นาม, ตสฺมา อขีณาสวสฺสาติ อตฺโถ. อวิปากชินสฺสาติ เอตฺถปิ อายตึ วิปากํ ชินิตฺวา ฐิตตฺตา ขีณาสโวว วิปากชิโน นาม, ตสฺมา อขีณาสวสฺเสวาติ อตฺโถ. อนาทีนวทสฺสาวิโนติอาทีนวโต อุปทฺทวโต อปสฺสนฺตสฺส. อิมา ฉ เคหสิตา อุเปกฺขาติ อิมา เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต คุฬปิณฺฑเก นิลีนมกฺขิกา วิย รูปาทีนิ อนติวตฺตมานา ตตฺถ ลคฺคา ลคฺคิตา หุตฺวา อุปฺปนฺนา อุเปกฺขา ฉ เคหสิตา อุเปกฺขาติ เวทิตพฺพา.

໓໐໘. ໃນບົດວ່າ "ອຸເປກຂາຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ" ນີ້, ຄຳວ່າ "ອຸເປກຂາ" ໝາຍເຖິງ ອັນຍານຸເປກຂາ (ອຸເປກຂາທີ່ເກີດຮ່ວມກັບໂມຫະ). ຄຳວ່າ "ອະໂນທິຊິນະ" ໝາຍເຖິງ ພຣະຂີນາສົບ ຊື່ວ່າ "ໂອທິຊິນະ" ເພາະຊະນະກິເລດອັນເປັນຂອບເຂດແລ້ວຕັ້ງຢູ່, ເພາະສະນັ້ນ ຄຳນີ້ຈຶ່ງໝາຍເຖິງ ຜູ້ທີ່ບໍ່ແມ່ນພຣະຂີນາສົບ (ຄື ພຸຖຸຊົນ ແລະ ເສກຂະບຸກຄົນ). ໃນບົດວ່າ "ອະວິປາກະຊິນະ" ກໍຄືກັນ, ພຣະຂີນາສົບເທົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ "ວິປາກະຊິນະ" ເພາະຊະນະວິບາກທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນໃນພົບຕໍ່ໄປແລ້ວຕັ້ງຢູ່, ເພາະສະນັ້ນ ຄຳນີ້ຈຶ່ງໝາຍເຖິງ ຜູ້ທີ່ບໍ່ແມ່ນພຣະຂີນາສົບເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ອະນາທີນະວະທັດສາວີ" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບໍ່ເຫັນໂດຍຄວາມເປັນໂທດ ຫຼື ຄວາມເດືອດຮ້ອນ. ຄຳວ່າ "ອຸເປກຂາອັນອາໄສເຮືອນ ໖ ປະການເຫຼົ່ານີ້" ໝາຍເຖິງ ອຸເປກຂາທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນຜູ້ທີ່ເມື່ອອິດຖາຣົມປາກົດທາງທະວານທັງ ໖ ແລ້ວ ບໍ່ສາມາດກ້າວລ່ວງຮູບເປັນຕົ້ນໄປໄດ້, ປຽບເໝືອນແມງວັນທີ່ຕິດຢູ່ໃນກ້ອນນ້ຳຕານອ້ອຍ, ຍ່ອມຕິດພັນ ແລະ ຂ້ອງຄາຢູ່ໃນຮູບເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ພຶງຊາບວ່າ ອຸເປກຂາທີ່ເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ "ອຸເປກຂາອັນອາໄສເຮືອນ ໖ ປະການ".

รูปํ สา อติวตฺตตีติ รูปํ สา อนติกฺกมติ, ตตฺถ นิกนฺติวเสน น ติฏฺฐติ. อิมา ฉ เนกฺขมฺมสิตา อุเปกฺขาติ อิมา เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐาทิอารมฺมเณ อาปาถคเต อิฏฺเฐ อรชฺชนฺตสฺส, อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺตสฺส, อสมเปกฺขเน อสมฺมุยฺหนฺตสฺส, อุปฺปนฺนวิปสฺสนา-ญาณสมฺปยุตฺตา ฉ เนกฺขมฺมสิตา อุเปกฺขาติ เวทิตพฺพา.

ຄຳວ່າ "ອຸເປກຂານັ້ນຍ່ອມກ້າວລ່ວງຮູບ" ໝາຍເຖິງ ອຸເປກຂານັ້ນຍ່ອມກ້າວລ່ວງຮູບໂດຍການຈະເລີນວິປັດສະນາ, ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກຳໜັດຍິນດີໃນຮູບນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ອຸເປກຂາອັນອາໄສເນກຂັມມະ ໖ ປະການເຫຼົ່ານີ້" ໝາຍເຖິງ ອຸເປກຂາທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນຜູ້ທີ່ເມື່ອອິດຖາຣົມເປັນຕົ້ນປາກົດທາງທະວານທັງ ໖ ແລ້ວ ບໍ່ກຳໜັດຍິນດີໃນອິດຖາຣົມ, ບໍ່ຂັດເຄືອງໃນອະນິດຖາຣົມ, ບໍ່ຫຼົງງົມງວາຍໃນການເພັ່ງພິຈາລະນາອັນບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ, ພຶງຊາບວ່າ ອຸເປກຂາທີ່ເກີດຂຶ້ນປະກອບດ້ວຍວິປັດສະນາຢານຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ "ອຸເປກຂາອັນອາໄສເນກຂັມມະ ໖ ປະການ".

๓๐๙. ตตฺร อิทํ นิสฺสาย อิทํ ปชหถาติ เตสุ ฉตฺตึสสตฺตปเทสุ อฏฺฐารส นิสฺสาย อฏฺฐารส ปชหถาติ อตฺโถ. เตเนว – ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานี’’ติอาทิมาห. นิสฺสาย อาคมฺมาติ ปวตฺตนวเสน นิสฺสาย เจว อาคมฺม จ. เอวเมเตสํ สมติกฺกโม [Pg.188] โหตีติ เอวํ เนกฺขมฺมสิตานํ ปวตฺตเนน เคหสิตานิ อติกฺกนฺตานิ นาม โหนฺติ.

໓໐໙. ໃນບົດວ່າ "ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ພວກເທີທັງຫຼາຍຈົ່ງອາໄສທຳນີ້ແລ້ວລະທຳນີ້" ໝາຍເຖິງ ໃນສັດຕະປະທະ ໓໖ ປະການນັ້ນ, ຈົ່ງອາໄສທຳ ໑໘ ປະການ ແລ້ວລະທຳ ໑໘ ປະການ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ໂສມະນັດອັນອາໄສເນກຂັມມະ ໖ ປະການເຫຼົ່ານີ້". ຄຳວ່າ "ອາໄສ (ນິດສາຍະ ອາຄັມມະ)" ໝາຍເຖິງ ທັງອາໄສໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນ ແລະ ທັງອາໄສໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ. ຄຳວ່າ "ການກ້າວລ່ວງທຳເຫຼົ່ານີ້ຍ່ອມມີໄດ້ຢ່າງນີ້" ໝາຍເຖິງ ເມື່ອໂສມະນັດອັນອາໄສເນກຂັມມະເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້, ໂສມະນັດອັນອາໄສເຮືອນກໍຊື່ວ່າຖືກກ້າວລ່ວງໄດ້ແລ້ວ.

เอวํ สริกฺขเกเนว สริกฺขกํ ชหาเปตฺวา อิทานิ พลวตา ทุพฺพลํ ชหาเปนฺโต – ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานี’’ติอาทิมาห. เอวํ เนกฺขมฺมสิตโสมนสฺเสหิ เนกฺขมฺมสิตโทมนสฺสานิ, เนกฺขมฺมสิตอุเปกฺขาหิ จ เนกฺขมฺมสิตโสมนสฺสานิ ชหาเปนฺเตน พลวตา ทุพฺพลปฺปหานํ กถิตํ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໃຫ້ລະທຳທີ່ຄ້າຍຄືກັນດ້ວຍທຳທີ່ຄ້າຍຄືກັນ (ຄື ລະເກຫະສິຕະໂສມະນັດ ດ້ວຍເນກຂັມມະສິຕະໂສມະນັດ) ຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເມື່ອຊົງປະສົງຈະໃຫ້ລະທຳທີ່ອ່ອນແອກວ່າດ້ວຍທຳທີ່ມີກຳລັງຫຼາຍກວ່າ, ຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ໂສມະນັດອັນອາໄສເນກຂັມມະ ໖ ປະການເຫຼົ່ານີ້". ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໃຫ້ລະເນກຂັມມະສິຕະໂທມະນັດ ດ້ວຍເນກຂັມມະສິຕະໂສມະນັດ, ແລະ ລະເນກຂັມມະສິຕະໂສມະນັດ ດ້ວຍເນກຂັມມະສິຕະອຸເປກຂາ ຢ່າງນີ້, ຊື່ວ່າຊົງສະແດງການລະທຳທີ່ອ່ອນແອກວ່າ ດ້ວຍທຳທີ່ມີກຳລັງຫຼາຍກວ່າ (ຄື ດ້ວຍໂສມະນັດ ແລະ ອຸເປກຂາອັນມີກຳລັງຫຼາຍ).

เอตฺถ ปน ฐตฺวา อุเปกฺขากถา เวทิตพฺพา – อฏฺฐสุ หิ สมาปตฺตีสุ ปฐมาทีนิ จ ตีณิ ฌานานิ, สุทฺธสงฺขาเร จ ปาทเก กตฺวา วิปสฺสนํ อารทฺธานํ จตุนฺนํ ภิกฺขูนํ ปุพฺพภาควิปสฺสนา โสมนสฺสสหคตา วา โหติ อุเปกฺขาสหคตา วา, วุฏฺฐานคามินี ปน โสมนสฺสสหคตาว. จตุตฺถชฺฌานาทีนิ ปาทกานิ กตฺวา วิปสฺสนํ อารทฺธานํ ปญฺจนฺนํ ปุพฺพภาควิปสฺสนา ปุริมสทิสาว. วุฏฺฐานคามินี ปน อุเปกฺขาสหคตา โหติ. อิทํ สนฺธาย – ‘‘ยา ฉ เนกฺขมฺมสิตา อุเปกฺขา, ตา นิสฺสาย ตา อาคมฺม, ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ, ตานิ ปชหถา’’ติ วุตฺตํ. น เกวลญฺจ เอวํปฏิปนฺนสฺส ภิกฺขุโน อยํ วิปสฺสนาย เวทนาวิเสโสว โหติ, อริยมคฺเคปิ ปน ฌานงฺคโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคานมฺปิ วิเสโส โหติ.

ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຢຸດອະທິບາຍຕາມລຳດັບພຣະບາລີໄວ້ກ່ອນ ແລ້ວຊາບອຸເປກຂາກະຖາ (ຄຳອະທິບາຍເລື່ອງອຸເປກຂາ) ດັ່ງນີ້: ໃນສະມາບັດ ໘ ນັ້ນ, ພິກຂຸ ໔ ຈຳພວກ ຜູ້ເລີ່ມຕັ້ງວິປັດສະນາ ໂດຍເຮັດຊານ ໓ ມີປະຖົມມະຊານ ເປັນຕົ້ນ ແລະ ສຸດທະສັງຂານ (ສັງຂານລ້ວນໆ ທີ່ບໍ່ປົນດ້ວຍຊານ) ໃຫ້ເປັນບາດຖານ, ວິປັດສະນາໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ (ບຸບພະພາກວິປັດສະນາ) ຍ່ອມເກີດຮ່ວມກັບໂສມະນັດກໍມີ ເເກີດຮ່ວມກັບອຸເປກຂາກໍມີ, ແຕ່ສ່ວນວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາ ຍ່ອມເກີດຮ່ວມກັບໂສມະນັດເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນພິກຂຸ ໕ ຈຳພວກ ຜູ້ເລີ່ມຕັ້ງວິປັດສະນາ ໂດຍເຮັດຈະຕຸດຖະຊານ ເປັນຕົ້ນໃຫ້ເປັນບາດຖານ, ວິປັດສະນາໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ກໍເໝືອນກັບຈຳພວກກ່ອນ, ແຕ່ສ່ວນວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາ ຍ່ອມເກີດຮ່ວມກັບອຸເປກຂາ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເອົາເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ພວກເທີທັງຫຼາຍຈົ່ງອາໄສອຸເປກຂາອັນອາໄສເນກຂັມມະ ໖ ປະການນັ້ນ ແລ້ວລະໂສມະນັດອັນອາໄສເນກຂັມມະ ໖ ປະການເຫຼົ່ານັ້ນ". ແລະ ບໍ່ແມ່ນແຕ່ພຽງຄວາມວິເສດແຫ່ງເວທະນາໃນວິປັດສະນາຂອງພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດຢ່າງນີ້ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໃນອະລິຍະມັກ ກໍຍັງມີຄວາມວິເສດແຫ່ງຊານັງຄະ, ໂພດຊັງຄະ ແລະ ມັກຄັງຄະ ອີກດ້ວຍ.

โก ปเนตํ วิเสสํ นิยเมติ? เกจิ ตาว เถรา วิปสฺสนาปาทกชฺฌานํ นิยเมตีติ วทนฺติ, เกจิ วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธา นิยเมนฺตีติ วทนฺติ, เกจิ ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมตีติ วทนฺติ. เตสมฺปิ วาเท อยเมว ปุพฺพภาเค วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนา นิยเมตีติ เวทิตพฺพา. วินิจฺฉยกถา ปเนตฺถ วิสุทฺธิมคฺเค สงฺขารุเปกฺขานิทฺเทเส วุตฺตาว.

ກໍແລ້ວ ສິ່ງໃດເປັນຕົວກຳນົດຄວາມວິເສດນັ້ນ? ພຣະເຖຣະບາງພວກກ່າວວ່າ "ຊານອັນເປັນບາດຖານແຫ່ງວິປັດສະນາ ເປັນຕົວກຳນົດ", ບາງພວກກ່າວວ່າ "ຂັນທັງຫຼາຍອັນເປັນອາຣົມແຫ່ງວິປັດສະນາ ເປັນຕົວກຳນົດ", ບາງພວກກ່າວວ່າ "ອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນ ເປັນຕົວກຳນົດ". ແມ່ນແຕ່ໃນວາດະ (ຄຳສອນ) ຂອງພຣະເຖຣະທັງ ໓ ພວກນັ້ນ, ພຶງຊາບວ່າ ວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນນີ້ເອງ ເປັນຕົວກຳນົດ. ສ່ວນຄຳວິນິດໄສໃນເລື່ອງນີ້ ເພິ່ນໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ ໃນສ່ວນສັງຂາຣຸເປກຂານິເທດ.

๓๑๐. นานตฺตาติ นานา พหู อเนกปฺปการา. นานตฺตสิตาติ นานารมฺมณนิสฺสิตา. เอกตฺตาติ เอกา. เอกตฺตสิตาติ เอการมฺมณนิสฺสิตา. กตมา ปนายํ อุเปกฺขาติ? เหฏฺฐา ตาว อญฺญาณุเปกฺขา วุตฺตา, อุปริ ฉฬงฺคุเปกฺขา วกฺขติ, อิธ สมถอุเปกฺขา, วิปสฺสนุเปกฺขาติ ทฺเว อุเปกฺขา คหิตา.

໓໑໐. ຄຳວ່າ "ນານັດຕະ" (ຄວາມຕ່າງກັນ) ໝາຍເຖິງ ຕ່າງໆ, ຫຼາຍຢ່າງ, ມີປະການຕ່າງໆ. ຄຳວ່າ "ນານັດຕະສิຕະ" (ອາໄສຄວາມຕ່າງກັນ) ໝາຍເຖິງ ອາໄສອາຣົມຕ່າງໆ (ມີຮູບາຣົມ ເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ "ເອກັດຕະ" (ຄວາມເປັນໜຶ່ງ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນໜຶ່ງດຽວ. ຄຳວ່າ "ເອກັດຕະສິຕະ" (ອາໄສຄວາມເປັນໜຶ່ງ) ໝາຍເຖິງ ອາໄສອາຣົມດຽວ. ມີຄຳຖາມວ່າ: "ກໍອຸເປກຂານີ້ ຄືອຸເປກຂາຫຍັງ?" ຕອບວ່າ: ໃນເບື້ອງຕົ້ນ ເພິ່ນໄດ້ກ່າວເຖິງອັນຍານຸເປກຂາໄວ້ແລ້ວ, ແລະ ໃນເບື້ອງປາຍ ຈະກ່າວເຖິງຊະລະຄຸເປກຂາ (ອຸເປກຂາປະກອບດ້ວຍອົງ ໖), ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ (ໃນວາຣະວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ອຸເປກຂາອັນມີສະພາວະຕ່າງກັນມີຢູ່" ເປັນຕົ້ນ) ຊົງຖືເອົາອຸເປກຂາ ໒ ປະການ ຄື ສະມະຖະອຸເປກຂາ ແລະ ວິປັດສະນູເປກຂາ.

ตตฺถ ยสฺมา อญฺญาว รูเปสุ อุเปกฺขา, อญฺญาว สทฺทาทีสุ, น หิ ยา รูเป อุเปกฺขา, สา สทฺทาทีสุ โหติ. รูเป อุเปกฺขา จ รูปเมว อารมฺมณํ กโรติ[Pg.189], น สทฺทาทโย. รูเป อุเปกฺขาภาวญฺจ อญฺญา สมถอุเปกฺขา ปถวีกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ, อญฺญา อาโปกสิณาทีนิ. ตสฺมา นานตฺตํ นานตฺตสิตํ วิภชนฺโต อตฺถิ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขา รูเปสูติอาทิมาห. ยสฺมา ปน ทฺเว วา ตีณิ วา อากาสานญฺจายตนานิ วา วิญฺญาณญฺจายตนาทีนิ วา นตฺถิ, ตสฺมา เอกตฺตํ เอกตฺตสิตํ วิภชนฺโต อตฺถิ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขา อากาสานญฺจายตนนิสฺสิตาติอาทิมาห.

ໃນອຸເປກຂາເຫຼົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດໃດ ອຸເປກຂາໃນຮູບຈຶ່ງເປັນຢ່າງໜຶ່ງ, ອຸເປກຂາໃນສຽງເປັນຕົ້ນຈຶ່ງເປັນອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ດ້ວຍວ່າ ອຸເປກຂາໃດທີ່ມີໃນຮູບ ອຸເປກຂານັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີໃນສຽງເປັນຕົ້ນ. ແລະ ອຸເປກຂາໃນຮູບ ຍ່ອມເຮັດຮູບນັ້ນເອງໃຫ້ເປັນອາຣົມ, ບໍ່ເຮັດສຽງເປັນຕົ້ນໃຫ້ເປັນອາຣົມ. ແລະ ຄວາມເປັນອຸເປກຂາໃນຮູບນັ້ນ ພຶງຊາບດັ່ງນີ້: ສະມະຖະອຸເປກຂາຢ່າງໜຶ່ງ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍເຮັດປະຖະວີກະສິນໃຫ້ເປັນອາຣົມ, ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍເຮັດອາໂປກະສິນເປັນຕົ້ນໃຫ້ເປັນອາຣົມ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງຈຳແນກອຸເປກຂາອັນມີສະພາວະຕ່າງກັນ ແລະ ອາໄສຄວາມຕ່າງກັນ ຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ອຸເປກຂາໃນຮູບທັງຫຼາຍມີຢູ່". ແຕ່ເພາະເຫດໃດ ອາກາສານັນຈາຍະຕະນະ ຫຼື ວິນຍານັນຈາຍະຕະນະ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນ ໒ ຫຼື ໓ ຢ່າງນັ້ນ ບໍ່ມີຢູ່, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງຈຳແນກອຸເປກຂາອັນມີສະພາວະເປັນໜຶ່ງ ແລະ ອາໄສຄວາມເປັນໜຶ່ງ ຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ອຸເປກຂາອັນອາໄສອາກາສານັນຈາຍະຕະນະມີຢູ່".

ตตฺถ อากาสานญฺจายตนอุเปกฺขา สมฺปยุตฺตวเสน อากาสานญฺจายตนนิสฺสิตา, อากาสานญฺจายตนขนฺเธ วิปสฺสนฺตสฺส วิปสฺสนุเปกฺขา อารมฺมณวเสน อากาสานญฺจายตนนิสฺสิตา. เสสาสุปิ เอเสว นโย.

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ອາກາສານັນຈາຍະຕະນູເປກຂາ ຊື່ວ່າອາໄສອາກາສານັນຈາຍະຕະນະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສຳປະຍຸດ, ສ່ວນວິປັດສະນູເປກຂາຂອງບຸກຄົນຜູ້ຈະເລີນວິປັດສະນາໃນອາກາສານັນຈາຍະຕະນະຂັນ ຊື່ວ່າອາໄສອາກາສານັນຈາຍະຕະນະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ.

ตํ ปชหถาติ เอตฺถ อรูปาวจรสมาปตฺติอุเปกฺขาย รูปาวจรสมาปตฺติอุเปกฺขํ ปชหาเปติ, อรูปาวจรวิปสฺสนุเปกฺขาย รูปาวจรวิปสฺสนุเปกฺขํ.

ໃນບົດວ່າ "ພວກເທີທັງຫຼາຍຈົ່ງລະອຸເປກຂານັ້ນ" ນີ້, ຊົງໃຫ້ລະອຸເປກຂາທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຣູປາວະຈະຣະສະມາບັດ ດ້ວຍອຸເປກຂາທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍອະຣູປາວະຈະຣະສະມາບັດ, ແລະ ຊົງໃຫ້ລະວິປັດສະນູເປກຂາທີ່ມີຣູປາວະຈະຣະທຳເປັນອາຣົມ ດ້ວຍວິປັດສະນູເປກຂາທີ່ມີອະຣູປາວະຈະຣະທຳເປັນອາຣົມ.

อตมฺมยตนฺติ เอตฺถ ตมฺมยตา นาม ตณฺหา, ตสฺสา ปริยาทานโต วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนา อตมฺมยตาติ วุจฺจติ. ตํ ปชหถาติ อิธ วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนาย อรูปาวจรสมาปตฺติอุเปกฺขญฺจ วิปสฺสนุเปกฺขญฺจ ปชหาเปติ.

ໃນບົດວ່າ "ອະຕັມມະຍະຕາ" ນີ້, ຄຳວ່າ "ຕັມມະຍະຕາ" ໝາຍເຖິງ ຕັນຫາ, ເພາະເປັນທຳທີ່ເຮັດໃຫ້ຕັນຫານັ້ນສິ້ນໄປ ວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະຕັມມະຍະຕາ". ຄຳວ່າ "ພວກເທີທັງຫຼາຍຈົ່ງລະອຸເປກຂານັ້ນ" ໝາຍເຖິງ ໃນທີ່ນີ້ ຊົງໃຫ້ລະທັງອຸເປກຂາທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍອະຣູປາວະຈະຣະສະມາບັດ ແລະ ວິປັດສະນູເປກຂາ ດ້ວຍວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາ.

๓๑๑. ยทริโยติ เย สติปฏฺฐาเน อริโย สมฺมาสมฺพุทฺโธ เสวติ. ตตฺถ ตีสุ ฐาเนสุ สตึ ปฏฺฐเปนฺโต สติปฏฺฐาเน เสวตีติ เวทิตพฺโพ. น สุสฺสูสนฺตีติ สทฺทหิตฺวา โสตุํ น อิจฺฉนฺติ. น อญฺญาติ ชานนตฺถาย จิตฺตํ น อุปฏฺฐเปนฺติ. โวกฺกมฺมาติ อติกฺกมิตฺวา. สตฺถุ สาสนาติ สตฺถุ โอวาทํ คเหตพฺพํ ปูเรตพฺพํ น มญฺญนฺตีติ อตฺโถ. น จ อตฺตมโนติ น สกมโน. เอตฺถ จ เคหสิตโทมนสฺสวเสน อปฺปตีโต โหตีติ น เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, อปฺปฏิปนฺนเกสุ ปน อตฺตมนตาการณสฺส อภาเวเนตํ วุตฺตํ. อนวสฺสุโตติ ปฏิฆอวสฺสเวน อนวสฺสุโต. สโต สมฺปชาโนติ สติยา จ ญาเณน จ สมนฺนาคโต[Pg.190]. อุเปกฺขโกติ ฉฬงฺคุเปกฺขาย อุเปกฺขโก. อตฺตมโนติ อิธาปิ เคหสิตโสมนสฺสวเสน อุปฺปิลาวิโตติ น เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ปฏิปนฺนเกสุ ปน อนตฺตมนตาการณสฺส อภาเวเนตํ วุตฺตํ. อนวสฺสุโตติ ราคาวสฺสเวน อนวสฺสุโต.

໓໑໑. ບົດວ່າ Yadariyo ຄວາມວ່າ ພຣະອະລિຍະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າຊົງຊ່ອງເສບສະຕິປັດຖານເຫຼົ່າໃດ. ໃນສະຕິປັດຖານເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ພຣະອົງຊົງຕັ້ງສະຕິໄວ້ໃນຖານະ 3 ປະການ ແລ້ວຊົງຊ່ອງເສບສະຕິປັດຖານ. ບົດວ່າ Na sussūsanti ຄວາມວ່າ ບໍ່ເຊື່ອຖື ຈຶ່ງບໍ່ປາຖະໜາຈະຟັງ. ບົດວ່າ Na aññā ຄວາມວ່າ ບໍ່ຕັ້ງຈິດໄວ້ເພື່ອຮູ້ແຈ້ງ. ບົດວ່າ Vokkamma ຄວາມວ່າ ກ້າວລ່ວງແລ້ວ. ບົດວ່າ Satthu sāsanā ຄວາມວ່າ ບໍ່ຄິດວ່າຄວນຮັບເອົາ ຄວນເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນເຊິ່ງໂອວາດຂອງພຣະສາດສະດາ ນີ້ຄືອະທિບາຍ. ບົດວ່າ Na ca attamano ຄວາມວ່າ ບໍ່ແມ່ນມີໃຈບໍ່ຍິນດີ. ໃນບົດນີ້ ບໍ່ພຶງເຫັນເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເປັນຜູ້ບໍ່ຍິນດີດ້ວຍອຳນາດໂທມະນັດອັນອາໄສເຮືອນ', ແຕ່ທີ່ຕັດຢ່າງນີ້ ເພາະບໍ່ມີເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ຍິນດີໃນພວກສິດຜູ້ປະຕິບັດຜິດ. ບົດວ່າ Anavassuto ຄວາມວ່າ ບໍ່ຮົ່ວໄຫຼດ້ວຍການຮົ່ວໄຫຼຄືປະຕິຄะ. ບົດວ່າ Sato sampajāno ຄວາມວ່າ ປະກອບດ້ວຍສະຕິແລະຍານ. ບົດວ່າ Upekkhako ຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ເພ່ງເສີຍດ້ວຍສະລັງຄຸເປກຂາແລ້ວຢູ່. ບົດວ່າ Attamano ຄວາມວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນວາລະນີ້ ກໍບໍ່ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຟູຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດໂສມະນັດອັນອາໄສເຮືອນ', ແຕ່ທີ່ຕັດຢ່າງນີ້ ເພາະບໍ່ມີເຫດແຫ່ງຄວາມຍິນດີໃນພວກສິດຜູ້ປະຕິບັດຊອບ. ບົດວ່າ Anavassuto ຄວາມວ່າ ບໍ່ຮົ່ວໄຫຼດ້ວຍການຮົ່ວໄຫຼຄືລາຄະ.

๓๑๒. สาริโตติ ทมิโต. เอกเมว ทิสํ ธาวตีติ อนิวตฺติตฺวา ธาวนฺโต เอกํเยว ทิสํ ธาวติ, นิวตฺติตฺวา ปน อปรํ ธาวิตุํ สกฺโกติ. อฏฺฐ ทิสา วิธาวตีติ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺโน กาเยน อนิวตฺติตฺวาว วิโมกฺขวเสน เอกปฺปหาเรเนว อฏฺฐ ทิสา วิธาวติ, ปุรตฺถาภิมุโข วา ทกฺขิณาทีสุ อญฺญตรทิสาภิมุโข วา นิสีทิตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย สมาปชฺชติเยวาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໓໑໒. ບົດວ່າ Sāritoti ຄວາມວ່າ ຝຶກແລ້ວ. ບົດວ່າ Ekameva disaṃ dhāvati ຄວາມວ່າ ຊ້າງທີ່ແລ່ນໄປໂດຍບໍ່ກັບຫຼັງ ຍ່ອມແລ່ນໄປສູ່ທິດດຽວເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເມື່ອກັບຫຼັງແລ້ວ ຍ່ອມສາມາດແລ່ນໄປສູ່ທິດອື່ນໄດ້. ບົດວ່າ Aṭṭha disā vidhāvati ຄວາມວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ພ້ອມດ້ວຍສະມາບັດ 8 ນັ່ງຂັດສະໝາດດຽວ ໂດຍບໍ່ກັບກາຍ ຍ່ອມແລ່ນໄປສູ່ທິດທັງ 8 ພ້ອມກັນເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິໂມກ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຈະນັ່ງຜິນໜ້າໄປທາງທິດຕາເວັນອອກ ຫຼື ຜິນໜ້າໄປທາງທິດໃດທິດໜຶ່ງມີທິດໃຕ້ເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມເຂົ້າເຖິງສະມາບັດທັງ 8 ໄດ້ແທ້ໆ. ບົດທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕື້ນງ່າຍທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

สฬายตนวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาสูตรสฬายตนวิภังค์ จบแล้ว.

๘. อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

໘. ການພັນລະນາສູດອຸດເທສະວິພັງ

๓๑๓. เอวํ เม สุตนฺติ อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ อุทฺเทสวิภงฺคนฺติ อุทฺเทสญฺจ วิภงฺคญฺจ, มาติกญฺจ วิภชนญฺจาติ อตฺโถ. อุปปริกฺเขยฺยาติ ตุเลยฺย ตีเรยฺย ปริคฺคณฺเหยฺย ปริจฺฉินฺเทยฺย. พหิทฺธาติ พหิทฺธาอารมฺมเณสุ. อวิกฺขิตฺตํ อวิสฏนฺติ นิกนฺติวเสน อารมฺมเณ ติฏฺฐมานํ วิกฺขิตฺตํ วิสฏํ นาม โหติ, ตํ ปฏิเสเธนฺโต เอวมาห. อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตนฺติ โคจรชฺฌตฺเต นิกนฺติวเสน อสณฺฐิตํ. อนุปาทาย น ปริตสฺเสยฺยาติ อนุปาทิยิตฺวา อคฺคเหตฺวา ตํ วิญฺญาณํ น ปริตสฺเสยฺย. ยถา วิญฺญาณํ พหิทฺธา อวิกฺขิตฺตํ อวิสฏํ, อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ อนุปาทาย น ปริตสฺเสยฺย, เอวํ ภิกฺขุ อุปปริกฺเขยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ชาติชรามรณทุกฺขสมุทยสมฺภโวติ ชาติชรามรณสฺส เจว อวเสสสฺส จ ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติ น โหตีติ อตฺโถ.

໓໑໓. ພຣະສູດທີ່ຂຶ້ນຕົ້ນດ້ວຍ Evaṃ me sutaṃ ຊື່ວ່າ ອຸດເທສະວິພັງຄະສູດ. ໃນອຸດເທສະວິພັງຄະສູດນັ້ນ ບົດວ່າ uddesavibhaṅgaṃ ຄວາມວ່າ ທັງອຸດເທດແລະວິພັງ, ທັງມາຕິກາແລະການຈຳແນກເນື້ອຄວາມ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ບົດວ່າ Upaparikkheyya ຄວາມວ່າ ຄວນໃຄ່ຄວน, ຄວນຕັດສິນ, ຄວນກຳນົດພິຈາລະນາ, ຄວນກຳນົດຂອບເຂດ. ບົດວ່າ Bahiddhā ຄວາມວ່າ ໃນອາລົມພາຍນອກທັງຫຼາຍ. ບົດວ່າ Avikkhittaṃ avisaṭaṃ ຄວາມວ່າ ການຕັ້ງຢູ່ໃນອາລົມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິນດີ ຊື່ວ່າຟຸ້ງຊ່ານແລະແຜ່ໄປ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຫ້າມຄວາມຟຸ້ງຊ່ານນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ Ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ ความว่า บ่ตั้งอยู่ด้วยอำนาจแห่งความยินดีในโคจรภายใน (มีปถวีกสิณเป็นต้น). ບົດວ່າ Anupādāya na paritasseyya ຄວາມວ່າ ບໍ່ຖືໝັ້ນ ບໍ່ຍຶດໝັ້ນແລ້ວ ວິນຍານນັ້ນບໍ່ພຶງສະດຸ້ງ. ຄຳວ່າ ພິກຂຸຄວນໃຄ່ຄວນ ໂດຍປະການທີ່ວິນຍານຈະບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ ບໍ່ແຜ່ໄປໃນພາຍນອກ, ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ພາຍໃນ, ບໍ່ຖືໝັ້ນແລ້ວບໍ່ສະດຸ້ງ ດັ່ງນີ້ ເປັນອັນຕັດໄວ້ແລ້ວ. ບົດວ່າ Jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo ຄວາມວ່າ ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຊາດ, ຊະລາ, ມໍລະນະ ແລະທຸກທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມບໍ່ມີ ນີ້ຄືອະທິບາຍ.

๓๑๖. รูปนิมิตฺตานุสารีติ [Pg.191] รูปนิมิตฺตํ อนุสฺสรติ อนุธาวตีติ รูปนิมิตฺตานุสารี.

໓໑໖. ບົດວ່າ Rūpanimittānusārī ຄວາມວ່າ ຍ່ອມລະນຶກເຖິງ ຍ່ອມແລ່ນໄປຕາມຮູບນິມິດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາເປັນຕົ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຜູ້ແລ່ນໄປຕາມຮູບນิມິດ.

๓๑๘. เอวํ โข, อาวุโส, อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตนฺติ นิกนฺติวเสน อสณฺฐิตํ. นิกนฺติวเสน หิ อติฏฺฐมานํ หานภาคิยํ น โหติ, วิเสสภาคิยเมว โหติ.

໓໑໘. ບົດວ່າ Evaṃ kho, āvuso, ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ ຄວາມວ່າ ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິນດີ. ເພາະວ່າ ຈິດທີ່ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິນດີ ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປໃນສ່ວນແຫ່ງຄວາມເສື່ອມ, ແຕ່ຍ່ອມເປັນໄປໃນສ່ວນແຫ່ງຄຸນວິເສດແທ້ໆ.

๓๒๐. อนุปาทา ปริตสฺสนาติ สตฺถารา ขนฺธิยวคฺเค ‘‘อุปาทาปริตสฺสนญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อนุปาทาอปริตสฺสนญฺจา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗) เอวํ คเหตฺวา ปริตสฺสนา, อคฺคเหตฺวาว อปริตสฺสนา จ กถิตา, ตํ มหาเถโร อุปาทาปริตสฺสนเมว อนุปาทาปริตสฺสนนฺติ กตฺวา ทสฺเสนฺโต เอวมาห. กถํ ปเนสา อนุปาทาปริตสฺสนา โหตีติ. อุปาทาตพฺพสฺส อภาวโต. ยทิ หิ โกจิ สงฺขาโร นิจฺโจ วา ธุโว วา อตฺตา วา อตฺตนิโย วาติ คเหตพฺพยุตฺตโก อภวิสฺส, อยํ ปริตสฺสนา อุปาทาปริตสฺสนาว อสฺส. ยสฺมา ปน เอวํ อุปาทาตพฺโพ สงฺขาโร นาม นตฺถิ, ตสฺมา รูปํ อตฺตาติอาทินา นเยน รูปาทโย อุปาทินฺนาปิ อนุปาทินฺนาว โหนฺติ. เอวเมสา ทิฏฺฐิวเสน อุปาทาปริตสฺสนาปิ สมานา อตฺถโต อนุปาทาปริตสฺสนาเยว นาม โหตีติ เวทิตพฺพา.

໓໒໐. ບົດວ່າ Anupādā paritassanā ຄວາມວ່າ ພຣະສາດສະດາຊົງຖືເອົາຢ່າງນີ້ໃນຂັນທະວາລະສັງຍຸດວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາຈັກສະແດງຄວາມສະດຸ້ງເພາະຖືໝັ້ນ ແລະຄວາມບໍ່ສະດຸ້ງເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນແກ່ພວກເທີ', ແລ້ວຊົງສະແດງຄວາມສະດຸ້ງແລະຄວາມບໍ່ສະດຸ້ງ. ພຣະມະຫາເຖຣະເມື່ອຈະສະແດງຄວາມສະດຸ້ງເພາະຖືໝັ້ນນັ້ນເອງ ໃຫ້ເປັນຄວາມສະດຸ້ງເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ກໍຄວາມສະດຸ້ງເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນ ຍ່ອມມີຢ່າງໃດ'. ຖ້າຖາມວ່າ ກໍຄວາມສະດຸ້ງເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນນັ້ນ ຈະມີໄດ້ຢ່າງໃດ? ຕອບວ່າ ເພາະບໍ່ມີສະພາວະທີ່ຄວນຍຶດໝັ້ນ. ຈິງຢູ່ ຫາກສັງຂານບາງຢ່າງ ເປັນຂອງທ່ຽງ, ຍັ່ງຍືນ, ເປັນຕົວຕົນ ຫຼືເປັນຂອງຂອງຕົວຕົນ ທີ່ຄວນຍຶດໝັ້ນມີຢູ່, ຄວາມສະດຸ້ງນີ້ກໍພຶງເປັນຄວາມສະດຸ້ງເພາະຖືໝັ້ນແທ້ໆ. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ສັງຂານທີ່ຄວນຍຶດໝັ້ນຢ່າງນັ້ນບໍ່ມີ, ເພາະສະນັ້ນ ຮູບເປັນຕົ້ນ ເຖິງວ່າຈະຖືກຍຶດໝັ້ນດ້ວຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຮູບເປັນຕົວຕົນ' ກໍຕາມ ກໍຊື່ວ່າບໍ່ໄດ້ຍຶດໝັ້ນນັ້ນເອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມສະດຸ້ງນີ້ ເຖິງວ່າຈະເປັນຄວາມສະດຸ້ງເພາະຖືໝັ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທິດຖິ ກໍຕາມ ແຕ່ໂດຍອັດຖະ ພຶງຊາບວ່າ ຊື່ວ່າເປັນຄວາມສະດຸ້ງເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນນັ້ນເອງ.

อญฺญถา โหตีติ ปริวตฺตติ ปกติชหเนน นสฺสติ, รูปวิปริณามานุปริวตฺตีติ ‘‘มม รูปํ วิปริณต’’นฺติ วา, ‘‘ยํ อหุ, ตํ วต เม นตฺถี’’ติ วา อาทินา (ม. นิ. ๑.๒๔๒) นเยน กมฺมวิญฺญาณํ รูปสฺส เภทานุปริวตฺติ โหติ. วิปริณามานุปริวตฺตชาติ วิปริณามสฺส อนุปริวตฺตนโต วิปริณามารมฺมณจิตฺตโต ชาตา. ปริตสฺสนา ธมฺมสมุปฺปาทาติ ตณฺหาปริตสฺสนา จ อกุสลธมฺมสมุปฺปาทา จ. จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตีติ กุสลจิตฺตํ ปริยาทิยิตฺวา คเหตฺวา เขเปตฺวา ติฏฺฐนฺติ. อุตฺตาสวาติ ภยตาเสนปิ สอุตฺตาโส ตณฺหาตาเสนปิ สอุตฺตาโส. วิฆาตวาติ สวิฆาโต สทุกฺโข. อเปกฺขวาติ สาลโย สสิเนโห. เอวํ โข, อาวุโส, อนุปาทา ปริตสฺสนา โหตีติ เอวํ มณิกรณฺฑกสญฺญาย ตุจฺฉกรณฺฑกํ คเหตฺวา ตสฺมึ นฏฺเฐ ปจฺฉา วิฆาตํ อาปชฺชนฺตสฺส วิย ปจฺฉา อคฺคเหตฺวา ปริตสฺสนา โหติ.

ບົດວ່າ Aññathā hoti ຄວາມວ່າ ຍ່ອມຜັນແປໄປ ຄືເສື່ອມສະຫຼາຍໄປດ້ວຍການລະເສຍເຊິ່ງສະພາວະເດີມ. ບົດວ່າ rūpavipariṇāmānuparivattī ຄວາມວ່າ ກຳມະວິນຍານຍ່ອມໝູນວຽນໄປຕາມຄວາມແຕກສະຫຼາຍແຫ່ງຮູບ ດ້ວຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຮູບຂອງເຮົາຜັນແປໄປແລ້ວ' ຫຼືວ່າ 'ຮູບໃດໄດ້ມີແລ້ວ ຮູບນັ້ນບໍ່ມີແກ່ເຮົາໜໍ'. ບົດວ່າ Vipariṇāmānuparivattajā ຄວາມວ່າ ເກີດຈາກຈິດທີ່ມີຄວາມຜັນແປເປັນອາລົມ ເພາະໝູນວຽນໄປຕາມຄວາມຜັນແປ. ບົດວ່າ Paritassanā dhammasamuppādā ຄວາມວ່າ ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຄວາມສະດຸ້ງຄືຕັນຫາ ແລະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ. ບົດວ່າ Cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti ຄວາມວ່າ ຍ່ອມຄອບງຳເຊິ່ງກຸສົນຈິດແລ້ວຕັ້ງຢູ່. ບົດວ່າ Uttāsavā ຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ສະດຸ້ງ ທັງດ້ວຍຄວາມສະດຸ້ງເພາະໄພ ທັງດ້ວຍຄວາມສະດຸ້ງເພາະຕັນຫາ. ບົດວ່າ Vighātavā ຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ມີຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈ ຄືມີຄວາມທຸກ. ບົດວ່າ Apekkhavā ຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ມີຄວາມອາໄລ ຄືມີຄວາມຮັກໃຄ່. ບົດວ່າ Evaṃ kho, āvuso, anupādā paritassanā hoti ຄວາມວ່າ ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ຄວາມສະດຸ້ງເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນຍ່ອມມີຢ່າງນີ້ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຖືເອົາຜອບເປົ່າດ້ວຍຄວາມສຳຄັນວ່າເປັນຜອບມີແກ້ວມະນີ ເມື່ອຜອບເປົ່ານັ້ນເສຍໄປ ພາຍຫຼັງຍ່ອມເຖິງຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈ ຄວາມສະດຸ້ງເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນໃນພາຍຫຼັງກໍມີອຸປະມານັ້ນ.

๓๒๑. น [Pg.192] จ รูปวิปริณามานุปริวตฺตีติ ขีณาสวสฺส กมฺมวิญฺญาณเมว นตฺถิ, ตสฺมา รูปเภทานุปริวตฺติ น โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໓໒໑. ບົດວ່າ Na ca rūpavipariṇāmānuparivattī ຄວາມວ່າ ກຳມະວິນຍານຂອງພຣະຂີນາສົບຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ, ເພາະສະນັ້ນ ການໝູນວຽນໄປຕາມຄວາມແຕກສະຫຼາຍແຫ່ງຮູບຈຶ່ງບໍ່ມີ. ບົດທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕື້ນງ່າຍທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖะກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດອຸດເທສະວິພັງ ຈົບແລ້ວ.

๙. อรณวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

໙. ການພັນລະນາສູດອະຣະນະວິພັງ

๓๒๓. เอวํ เม สุตนฺติ อรณวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ เนวุสฺสาเทยฺย น อปสาเทยฺยาติ เคหสิตวเสน กญฺจิ ปุคฺคลํ เนว อุกฺขิเปยฺย น อวกฺขิเปยฺย. ธมฺมเมว เทเสยฺยาติ สภาวเมว กเถยฺย. สุขวินิจฺฉยนฺติ วินิจฺฉิตสุขํ. รโห วาทนฺติ ปรมฺมุขา อวณฺณํ, ปิสุณวาจนฺติ อตฺโถ. สมฺมุขา น ขีณนฺติ สมฺมุขาปิ ขีณํ อากิณฺณํ สํกิลิฏฺฐํ วาจํ น ภเณยฺย. นาภินิเวเสยฺยาติ น อธิฏฺฐหิตฺวา อาทาย โวหเรยฺย. สมญฺญนฺติ โลกสมญฺญํ โลกปณฺณตฺตึ. นาติธาเวยฺยาติ นาติกฺกเมยฺย.

໓໒໓. ພຣະສູດທີ່ຂຶ້ນຕົ້ນດ້ວຍ Evaṃ me sutaṃ ຊື່ວ່າ ອະຣະນະວິພັງຄະສູດ. ໃນອະຣະນະວິພັງຄະສູດນັ້ນ ບົດວ່າ nevussādeyya na apasādeyya ຄວາມວ່າ ບໍ່ພຶງຍົກຍ້ອງ ບໍ່ພຶງຂົ່ມຂູ່ບຸກຄົນໃດໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດອັນອາໄສເຮືອນ. ບົດວ່າ Dhammameva deseyya ຄວາມວ່າ ພຶງສະແດງແຕ່ສະພາວະທຳຕາມຄວາມເປັນຈິງເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ Sukhavinicchaya ຄວາມວ່າ ຄວາມສຸກໃນການຕັດສິນ. ບົດວ່າ Raho vāda ຄວາມວ່າ ຄຳເວົ້າລັບຫຼັງ ຄືຄຳເວົ້າຕิຕຽນ ຫຼືຄຳສໍ້ສຽດ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ບົດວ່າ Sammukhā na khīṇa ຄວາມວ່າ ເຖິງແມ່ນຕໍ່ໜ້າ ກໍບໍ່ພຶງກ່າວຄຳເວົ້າທີ່ຮຸນແຮງ, ປົນເປ ຫຼືເສົ້າໝອງ. ບົດວ່າ Nābhiniveseyya ຄວາມວ່າ ບໍ່ພຶງຍຶດໝັ້ນຖືໝັ້ນແລ້ວເວົ້າ. ບົດວ່າ Samañña ຄວາມວ່າ ຊື່ເອີ້ນຂອງໂລກ ຄືບັນຍັດຂອງໂລກ. ບົດວ່າ Nātidhāveyya ຄວາມວ່າ ບໍ່ພຶງກ້າວລ່ວງ.

๓๒๔. กามปฏิสนฺธิสุขิโนติ กามปฏิสนฺธินา กามูปสํหิเตน สุเขน สุขิตสฺส. สทุกฺโขติ วิปากทุกฺเขน สํกิเลสทุกฺเขนปิ สทุกฺโข. สอุปฆาโตติ วิปากูปฆาตกิเลสูปฆาเตเหว สอุปฆาโต. ตถา สปริฬาโห. มิจฺฉาปฏิปทาติ อยาถาวปฏิปทา อกุสลปฏิปทา.

໓໒໔. ບົດວ່າ Kāmapaṭisandhisukhino ຄວາມວ່າ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຄວາມສຸກດ້ວຍຄວາມສຸກອັນເກີດຈາກກາມອັນປະກອບດ້ວຍກາມ. ບົດວ່າ Sadukkho ຄວາມວ່າ ເປັນໄປກັບດ້ວຍຄວາມທຸກ ທັງດ້ວຍວິບາກທຸກ ທັງດ້ວຍສັງກິເລດທຸກ. ບົດວ່າ Saupaghāto ຄວາມວ່າ ເປັນໄປກັບດ້ວຍຄວາມບຽດບຽນ ທັງດ້ວຍວິບາກອຸປະຄາດ ທັງດ້ວຍກິເລດອຸປະຄາດນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ Sapariḷāho ກໍມີນັຍເໝືອນກັນ. ບົດວ່າ Micchāpaṭipadā ຄວາມວ່າ ຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ບໍ່ຖືກຕ້ອງ ຄືຂໍ້ປະຕິບັດອັນເປັນອະກຸສົນ.

๓๒๖. อิตฺเถเก อปสาเทตีติ เอวํ เคหสิตวเสน เอกจฺเจ ปุคฺคเล อปสาเทติ. อุสฺสาทเนปิ เอเสว นโย. ภวสํโยชนนฺติ ภวพนฺธนํ, ตณฺหาเยตํ นามํ.

໓໒໖. ບົດວ່າ Ittheke apasādeti ຄວາມວ່າ ຊົງຕິຕຽນບຸກຄົນບາງພວກ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດອັນອາໄສເຮືອນຢ່າງນີ້. ແມ່ນແຕ່ໃນການຍົກຍ້ອງ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ Bhavasaṃyojana ຄວາມວ່າ ເຄື່ອງຜູກມັດໃນພົບ ນີ້ເປັນຊື່ຂອງຕັນຫາ.

สุภูติตฺเถโร กิร อิมํ จตุกฺกํ นิสฺสาย เอตทคฺเค ฐปิโต. ภควโต หิ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ปุคฺคลานํ อุสฺสาทนาอปสาทนา ปญฺญายนฺติ, ตถา สาริปุตฺตตฺเถราทีนํ. สุภูติตฺเถรสฺส ปน ธมฺมเทสนาย ‘‘อยํ ปุคฺคโล อปฺปฏิปนฺนโก อนาราธโก’’ติ วา, ‘‘อยํ สีลวา คุณวา ลชฺชิเปสโล อาจารสมฺปนฺโน’’ติ วา นตฺถิ, ธมฺมเทสนาย ปนสฺส ‘‘อยํ มิจฺฉาปฏิปทา, อยํ [Pg.193] สมฺมาปฏิปทา’’ตฺเวว ปญฺญายติ. ตสฺมา ภควา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อรณวิหารีนํ ยทิทํ สุภูตี’’ติ อาห.

ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະສຸພູຕິເຖຣະ ອາໄສທຳມະຈະຕຸກກະນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ຮັບການສະຖາປະນາໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງເອຕະທັກຄະ. ຈິງຢູ່ ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງທຳຢູ່ ຍ່ອມປາກົດການຍົກຍ້ອງແລະການຕິຕຽນບຸກຄົນທັງຫຼາຍ, ແມ່ນແຕ່ພຣະສາຣີບຸດເຖຣະເປັນຕົ້ນກໍປາກົດຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ໃນການສະແດງທຳຂອງພຣະສຸພູຕິເຖຣະ ຍ່ອມບໍ່ມີວ່າ 'ບຸກຄົນນີ້ບໍ່ປະຕິບັດ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ຍິນດີ' ຫຼືວ່າ 'ບຸກຄົນນີ້ມີສິນ ມີຄຸນງາມຄວາມດີ ມີຄວາມລະອາຍ ຮັກສິນ ມີອາດຈະຣະສົມບູນ' ດັ່ງນີ້ເລີຍ, ແຕ່ໃນການສະແດງທຳຂອງພຣະອົງ ຍ່ອມປາກົດແຕ່ພຽງວ່າ 'ນີ້ຄືມິດສາປະຕິປະທາ, ນີ້ຄືສັມມາປະຕິປະທາ' ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພากເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເອຕະທັກຄະແຫ່ງພິກຂຸສາວົກຂອງເຮົາ ຜູ້ມີປົກກະຕິຢູ່ດ້ວຍຄວາມບໍ່ມີກິເລດ ຄື ພຣະສຸພູຕິ ນີ້ແລ'.

๓๒๙. กาลญฺญู อสฺสาติ อสมฺปตฺเต จ อติกฺกนฺเต จ กาเล อกเถตฺวา ‘‘อิทานิ วุจฺจมานํ มหาชโน คณฺหิสฺสตี’’ติ ยุตฺตปตฺตกาลํ ญตฺวาว ปรมฺมุขา อวณฺณํ ภาเสยฺย. ขีณวาเทปิ เอเสว นโย.

໓໒໙. ບົດວ່າ Kālaññū assa ຄວາມວ່າ ບໍ່ກ່າວໃນການທີ່ຍັງມາບໍ່ເຖິງແລະໃນການທີ່ລ່ວງໄປແລ້ວ ແຕ່ຮູ້ຈັກການທີ່ຄວນແລະເໝາະສົມວ່າ 'ໃນການບັດນີ້ ເມື່ອກ່າວຢູ່ ມະຫາຊົນຈັກຮັບເອົາ' ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວຕິຕຽນລັບຫຼັງ. ແມ່ນແຕ່ໃນຄຳເວົ້າທີ່ຮຸນແຮງ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

๓๓๐. อุปหญฺญตีติ ฆาติยติ. สโรปิ อุปหญฺญตีติ สทฺโทปิ ภิชฺชติ. อาตุรียตีติ อาตุโร โหติ เคลญฺญปฺปตฺโต สาพาโธ. อวิสฺสฏฺฐนฺติ วิสฺสฏฺฐํ อปลิพุทฺธํ น โหติ.

໓໓໐. ບົດວ່າ Upahaññati ຄວາມວ່າ ຍ່ອມຖືກທຳລາຍ. ບົດວ່າ Saropi upahaññati ຄວາມວ່າ ແມ່ນແຕ່ສຽງກໍແຕກ. ບົດວ່າ Āturīyati ຄວາມວ່າ ເປັນໄຂ້ ຄືເຖິງຄວາມເຈັບປ່ວຍ ມີໂລກພະຍາດ. ບົດວ່າ Avissaṭṭha ຄວາມວ່າ ບໍ່ແມ່ນປ່ອຍໄປໂດຍສະດວກ ຄືບໍ່ແມ່ນບໍ່ຖືກບີບຄັ້ນ.

๓๓๑. ตเทวาติ ตํเยว ภาชนํ. อภินิวิสฺส โวหรตีติ ปตฺตนฺติ สญฺชานนชนปทํ คนฺตฺวา ‘‘ปตฺตํ อาหรถ โธวถา’’ติ สุตฺวา ‘‘อนฺธพาลปุถุชฺชโน, นยิทํ ปตฺตํ, ปาติ นเมสา, เอวํ วทาหี’’ติ อภินิวิสฺส โวหรติ. เอวํ สพฺพปเทหิ โยเชตพฺพํ. อติสาโรติ อติธาวนํ.

໓໓໑. ບົດວ່າ Tadeva ຄວາມວ່າ ພາຊະນະນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ Abhinivissa voharati ຄວາມວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ໄປສູ່ຊົນນະບົດທີ່ຮູ້ຈັກພາຊະນະນັ້ນວ່າ 'ບາດ' ໄດ້ຍິນວ່າ 'ຈົ່ງນຳບາດມາ ຈົ່ງລ້າງບາດ' ແລ້ວ ປຸຖຸຊົນຄົນພານຜູ້ຂຶ້ນຊື່ວ່າບອດ ຍ່ອມຍຶດໝັ້ນເວົ້າວ່າ 'ນີ້ບໍ່ແມ່ນບາດ ນີ້ຊື່ວ່າຖາດ ຈົ່ງເວົ້າຢ່າງນີ້' ດັ່ງນີ້. ພຶງປະກອບຢ່າງນີ້ໃນບົດທັງປວງ. ບົດວ່າ Atisāro ຄວາມວ່າ ການແລ່ນກ້າວລ່ວງໄປ.

๓๓๒. ตถา ตถา โวหรติ อปรามสนฺติ อมฺหากํ ชนปเท ภาชนํ ปาตีติ วุจฺจติ, อิเม ปน นํ ปตฺตนฺติ วทนฺตีติ ตโต ปฏฺฐาย ชนปทโวหารํ มุญฺจิตฺวา ปตฺตํ ปตฺตนฺเตว อปรามสนฺโต โวหรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

໓໓໒. ບົດວ່າ Tathā tathā voharati aparāmasanti ຄວາມວ່າ 'ໃນຊົນນະບົດຂອງພວກເຮົາ ຍ່ອມຮຽກພາຊະນະນີ້ວ່າ ຖາດ, ແຕ່ຄົນພວກນີ້ຮຽກພາຊະນະນີ້ວ່າ ບາດ' ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ເຂົາກໍລະເສຍໂວຫານຂອງຊົນນະບົດຕົນ ແລ້ວຮຽກບາດວ່າ 'ບາດ' ນັ້ນເອງ ໂດຍບໍ່ຍຶດໝັ້ນຖືໝັ້ນຜິດໆ. ແມ່ນແຕ່ໃນບົດທີ່ເຫຼືອ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

๓๓๓. อิทานิ มริยาทภาชนียํ กโรนฺโต ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สรโณติ สรโช สกิเลโส. อรโณติ อรโช นิกฺกิเลโส. สุภูติ จ ปน, ภิกฺขเวติ อยํ เถโร ทฺวีสุ ฐาเนสุ เอตทคฺคํ อารุฬฺโห ‘‘อรณวิหารีนํ ยทิทํ สุภูติ, ทกฺขิเณยฺยานํ ยทิทํ สุภูตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๐๒).

໓໓໓. ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງເຮັດການຈຳແนກຂອບເຂດ ຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ tatra, bhikkhave. ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ saraṇo ຄວາມວ່າ ມີທຸລີ ຄືມີກິເລດ. ບົດວ່າ araṇo ຄວາມວ່າ ບໍ່ມີທຸລີ ຄືບໍ່ມີກິເລດ. ບົດວ່າ Subhūti ca pana, bhikkhave ຄວາມວ່າ ພຣະເຖຣະຮູບນີ້ ໄດ້ຮັບການສະຖາປະນາໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງເອຕະທັກຄະໃນ 2 ຖານະ ຄື 'ພຣະສຸພູຕິເປັນເລີດກວ່າພວກພິກຂຸຜູ້ມີປົກກະຕິຢູ່ດ້ວຍຄວາມບໍ່ມີກິເລດ, ພຣະສຸພູຕິເປັນເລີດກວ່າພວກພິກຂຸຜູ້ເປັນທັກຂິເນຍຍະບຸກຄົນ'.

ธมฺมเสนาปติ กิร วตฺถุํ โสเธติ, สุภูติตฺเถโร ทกฺขิณํ โสเธติ. ตถา หิ ธมฺมเสนาปติ ปิณฺฑาย จรนฺโต เคหทฺวาเร ฐิโต ยาว ภิกฺขํ อาหรนฺติ, ตาว ปุพฺพภาเค ปริจฺฉินฺทิตฺวา นิโรธํ สมาปชฺชติ, นิโรธา วุฏฺฐาย เทยฺยธมฺมํ ปฏิคฺคณฺหาติ. สุภูติตฺเถโร จ ตเถว เมตฺตาฌานํ สมาปชฺชติ, เมตฺตาฌานา วุฏฺฐาย เทยฺยธมฺมํ ปฏิคฺคณฺหาติ. เอวํ ปน กาตุํ สกฺกาติ. อาม สกฺกา, เนว อจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ [Pg.194] มหาภิญฺญปฺปตฺตา สาวกา เอวํ กเรยฺยุํ. อิมสฺมิมฺปิ หิ ตมฺพปณฺณิทีเป โปราณกราชกาเล ปิงฺคลพุทฺธรกฺขิตตฺเถโร นาม อุตฺตรคามํ นิสฺสาย วิหาสิ. ตตฺถ สตฺต กุลสตานิ โหนฺติ, เอกมฺปิ ตํ กุลทฺวารํ นตฺถิ, ยตฺถ เถโร สมาปตฺตึ น สมาปชฺชิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະທຳມະເສນາບໍດີ ຍ່ອມຊຳຮะວັດຖຸໃຫ້ບໍລິສຸດ, ສ່ວນພຣະສຸພູຕິເຖຣະ ຍ່ອມຊຳຮະທັກຂິນາໃຫ້ບໍລິສຸດ. ຈິງຢູ່ ພຣະທຳມະເສນາບໍດີ ເມື່ອທ່ຽວບິນທະບາດ ຢືນຢູ່ທີ່ປະຕູເຮືອນ ຕະຫຼອດເວລາທີ່ເຂົານຳບິນທະບາດມາຖວາຍ ຍ່ອມກຳນົດເວລາໃນເບື້ອງຕົ້ນແລ້ວເຂົານິໂຣດສະມາບັດ, ເມື່ອອອກຈາກນິໂຣດສະມາບັດແລ້ວ ຈຶ່ງຮັບໄທຍະທຳ. ສ່ວນພຣະສຸພູຕິເຖຣະ ກໍຍ່ອມເຂົ້າເມດຕາຊານຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ, ເມື່ອອອກຈາກເມດຕາຊານແລ້ວ ຈຶ່ງຮັບໄທຍະທຳ. ຖ້າຖາມວ່າ ກໍການເຮັດຢ່າງນີ້ ສາມາດເຮັດໄດ້ຫຼື? ຕອບວ່າ ເອີ ສາມາດເຮັດໄດ້, ແລະການທີ່ພຣະສາວົກຜູ້ບັນລຸມະຫາອະພິນຍາຈະເຮັດຢ່າງນີ້ ກໍບໍ່ແມ່ນເລື່ອງໜ້າອັດສະຈັນເລີຍ. ຈິງຢູ່ ແມ່ນແຕ່ໃນເກາະຕັມພະປັນນິ ນີ້ ໃນລັດຊະການຂອງມະຫາຣາດສະໄໝກ່ອນ ກໍມີພຣະເຖຣະຮູບໜຶ່ງຊື່ວ່າ ປິງຄະລະພຸດທະຮັກຂິຕະ ອາໄສຢູ່ທີ່ອຸດຕະຣະຄາມ. ໃນບ້ານນັ້ນ ມີຕະກູນຢູ່ 700 ຫຼັງຄາເຮືອນ, ປະຕູເຮືອນຂອງຕະກູນແມ້ແຕ່ຫຼັງດຽວ ທີ່ພຣະເຖຣະບໍ່ໄດ້ເຂົ້າສະມາບັດກ່ອນຮັບບິນທະບາດ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ. ບົດທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕື້ນງ່າຍທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

อรณวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດອະຣະນະວິພັງ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. ธาตุวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການພັນລະນາສູດທາຕຸວິພັງ

๓๔๒. เอวํ เม สุตนฺติ ธาตุวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ จาริกนฺติ ตุริตคมนจาริกํ. สเจ เต ภคฺคว อครูติ สเจ ตุยฺหํ ภาริยํ อผาสุกํ กิญฺจิ นตฺถิ. สเจ โส อนุชานาตีติ ภคฺควสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘ปพฺพชิตา นาม นานาอชฺฌาสยา, เอโก คณาภิรโต โหติ, เอโก เอกาภิรโต. สเจ โส เอกาภิรโต ภวิสฺสติ, ‘อาวุโส, มา ปาวิสิ, มยา สาลา ลทฺธา’ติ วกฺขติ. สเจ อยํ เอกาภิรโต ภวิสฺสติ, ‘อาวุโส, นิกฺขม, มยา สาลา ลทฺธา’ติ วกฺขติ. เอวํ สนฺเต อหํ อุภินฺนํ วิวาทกาเรตา นาม ภวิสฺสามิ, ทินฺนํ นาม ทินฺนเมว วฏฺฏติ, กตํ กตเมวา’’ติ. ตสฺมา เอวมาห.

໓໔໒. ຄຳວ່າ 'Evaṃ me sutaṃ' (ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ) ເປັນຕົ້ນ ຄື ທາຕຸວິພັງຄະສູດ. ໃນທາຕຸວິພັງຄະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'cārikaṃ' (ຈາຣິກັງ) ໝາຍເຖິງ ການຈາຣິກໄປດ້ວຍຄວາມຮີບດ່ວນ. ຄຳວ່າ 'Sace te bhaggava agarū' (ສະເຈ ເຕ ພັກຄະວະ ອະຄະຣູ) ໝາຍເຖິງ ຫາກບໍ່ມີຄວາມໜັກໃຈ ຫຼື ຄວາມບໍ່ສະດວກສະບາຍໃດໆ ແກ່ທ່ານ ພັກຄະວະ. ຄຳວ່າ 'Sace so anujānāti' (ສະເຈ ໂສ ອะນຸຊານາຕິ) ມີຄວາມວ່າ ໄດ້ຍິນວ່າ ຊ່າງປັ້ນໝໍ້ຊື່ພັກຄະວະມີຄວາມດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຂຶ້ນຊື່ວ່າບັນພະຊິດທັງຫຼາຍຍ່ອມມີອັດທະຍາໄສຕ່າງໆ ກັນ, ບາງຮູບຍິນດີໃນໝູ່ຄະນະ, ບາງຮູບຍິນດີໃນຄວາມສະຫງັດຜູ້ດຽວ. ຫາກພຣະເຖຣະຮູບທຳອິດນັ້ນເປັນຜູ້ຍິນດີໃນຄວາມສະຫງັດຜູ້ດຽວ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ທ່ານກໍຈັກກ່າວວ່າ "ອາວຸໂສ ທ່ານຢ່າເຂົ້າມາເລີຍ ເຮົາໄດ້ໂຮງຊ່າງໝໍ້ນີ້ກ່ອນແລ້ວ". ຫາກພຣະເຖຣະຮູບຫຼັງນີ້ເປັນຜູ້ຍິນດີໃນຄວາມສະຫງັດຜູ້ດຽວ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ທ່ານກໍຈັກກ່າວວ່າ "ອາວຸໂສ ທ່ານຈົ່ງອອກໄປເຖີດ ເຮົາໄດ້ໂຮງຊ່າງໝໍ້ນີ້ກ່ອນແລ້ວ". ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ເຮົາຜູ້ມີຊື່ວ່າພັກຄະວະກໍຈັກກາຍເປັນຜູ້ກໍ່ການທະເລາະວິວາດແກ່ພຣະເຖຣະທັງສອງຮູບ, ສິ່ງທີ່ໃຫ້ແລ້ວກໍຄວນເປັນອັນໃຫ້ແລ້ວເທົ່ານັ້ນ, ສິ່ງທີ່ເຮັດແລ້ວກໍຄວນເປັນອັນເຮັດແລ້ວເທົ່ານັ້ນ" ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຊ່າງປັ້ນໝໍ້ພັກຄะວະຈຶ່ງໄດ້ກາບທູນຢ່າງນີ້.

กุลปุตฺโตติ ชาติกุลปุตฺโตปิ อาจารกุลปุตฺโตปิ. วาสูปคโตติ วาสํ อุปคโต. กุโต อาคนฺตฺวาติ? ตกฺกสีลนครโต.

ຄຳວ່າ 'Kulaputtoti' (ກຸລະປຸດໂຕຕິ) ໝາຍເຖິງ ກຸລີບຸດໂດຍຕະກູນກຳເນີດກໍດີ ກຸລີບຸດໂດຍຄວາມປະພຶດກໍດີ. ຄຳວ່າ 'Vāsūpagato' (ວາສູປະຄະໂຕ) ໝາຍເຖິງ ເຂົ້າເຖິງການຢູ່ອາໄສ. ຖາມວ່າ 'ມາຈາກໃສແລ້ວຈຶ່ງເຂົ້າເຖິງການຢູ່ອາໄສ?' ຕອບວ່າ 'ມາຈາກເມືອງຕັກກະສິລາ'.

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – มชฺฌิมปฺปเทเส กิร ราชคหนคเร พิมฺพิสาเร รชฺชํ กาเรนฺเต ปจฺจนฺเต ตกฺกสีลนคเร ปุกฺกุสาติ ราชา รชฺชํ กาเรสิ. อถ ตกฺกสีลโต ภณฺฑํ คเหตฺวา วาณิชา ราชคหํ อาคตา ปณฺณาการํ คเหตฺวา ราชานํ อทฺทสํสุ. ราชา เต วนฺทิตฺวา ฐิเต ‘‘กตฺถวาสิโน ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. ตกฺกสีลวาสิโน เทวาติ. อถ เน ราชา ชนปทสฺส เขมสุภิกฺขตาทีนิ นครสฺส จ ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โก นาม ตุมฺหากํ ราชา’’ติ ปุจฺฉิ. ปุกฺกุสาติ นาม เทวาติ. ธมฺมิโกติ? อาม เทว ธมฺมิโก. จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ชนํ สงฺคณฺหาติ, โลกสฺส มาตาปิติฏฺฐาเน [Pg.195] ฐิโต, องฺเค นิปนฺนทารกํ วิย ชนํ โตเสตีติ. กตรสฺมึ วเย วตฺตตีติ? อถสฺส วยํ อาจิกฺขึสุ. วเยสุปิ พิมฺพิสาเรน สมวโย ชาโต. อถ เต ราชา อาห – ‘‘ตาตา ตุมฺหากํ ราชา ธมฺมิโก, วเยน จ เม สมาโน, สกฺกุเณยฺยาถ ตุมฺหากํ ราชานํ มม มิตฺตํ กาตุ’’นฺติ. สกฺโกม เทวาติ. ราชา เตสํ สุงฺกํ วิสฺสชฺเชตฺวา เคหญฺจ ทาเปตฺวา – ‘‘คจฺฉถ ภณฺฑํ วิกฺกิณิตฺวา คมนกาเล มํ ทิสฺวา คจฺเฉยฺยาถา’’ติ อาห. เต ตถา กตฺวา คมนกาเล ราชานํ อทฺทสํสุ. ‘‘คจฺฉถ ตุมฺหากํ ราชานํ มม วจเนน ปุนปฺปุนํ อาโรคฺยํ ปุจฺฉิตฺวา ‘ราชา ตุมฺเหหิ สทฺธึ มิตฺตภาวํ อิจฺฉตี’ติ วทถา’’ติ อาห.

ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີອະນຸປຸບພີກະຖາ (ເລື່ອງລາວຕາມລຳດັບ) ດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອພຣະເຈົ້າພິມພິສານຊົງຄອງຣາຊະສົມບັດໃນພຣະນະຄອນຣາຊະຄຶ ແຄວ້ນມັດຊິມະປະເທດ, ໃນປັດຈັນຕະຊົນນະບົດ ມີພຣະຣາຊາພຣะນາມວ່າ ປຸກກຸສາຕິ ຄອງຣາຊະສົມບັດໃນເມືອງຕັກກະສິລາ. ຄັ້ງນັ້ນ ພວກພໍ່ຄ້າຖືເອົາສິນຄ້າຈາກເມືອງຕັກກະສິລາເດີນທາງມາຍັງກຸງຣາຊະຄຶ ນຳເຄື່ອງບັນນາການເຂົ້າເຝົ້າພຣะຣາຊາ (ພຣະເຈົ້າພິມພິສານ). ພຣະຣາຊาຕຣັດຖາມພວກພໍ່ຄ້າທີ່ຢືນຖວາຍບັງຄົມຢູ່ວ່າ 'ພວກທ່ານເປັນຊາວເມືອງໃດ?' ພວກພໍ່ຄ້າກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ ພວກຂ້າພຣະອົງເປັນຊາວເມືອງຕັກກະສິລາ'. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຣາຊາຊົງຖາມເຖິງຄວາມຮົ່ມເຢັນເປັນສຸກ ແລະຄວາມອຸດົມສົມບູນເປັນຕົ້ນຂອງຊົນນະບົດ ແລະຄວາມເປັນໄປຂອງເມືອງນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຕຣັດຖາມວ່າ 'ພຣະຣາຊາຂອງພວກທ່ານຊົງພຣະນາມວ່າແນວໃດ?' ພວກພໍ່ຄ້າກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ ຊົງພຣະນາມວ່າ ປຸກກຸສາຕິ'. ພຣະຣາຊາຕຣັດຖາມວ່າ 'ຊົງຕັ້ງຢູ່ໃນທັມຫຼືບໍ່?' ພວກພໍ່ຄ້າກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ ພຣະອົງຊົງຕັ້ງຢູ່ໃນທັມຢ່າງຍິ່ງ ຊົງສົງເຄາະປະຊາຊົນດ້ວຍສັງຄະຫະວັດຖຸ 4 ປະການ ຊົງດຳຣົງຢູ່ໃນຖານະເປັນມານດาແລະບິດาຂອງຊາວໂລກ ຊົງເຮັດປະຊາຊົນໃຫ້ຍິນດີປຽບເໝືອນເຮັດເດັກນ້ອຍທີ່ນອນເທິງຕັກໃຫ້ເພີດເພີນ'. ພຣະຣາຊາຕຣັດຖາມວ່າ 'ຊົງຢູ່ໃນໄວເທົ່າໃດ?' ລຳດັບນັ້ນ ພວກພໍ່ຄ້າຈຶ່ງກາບທູນໄວຂອງພຣະຣາຊາປຸກກຸສາຕິນັ້ນ. ປາກົດວ່າພຣະອົງມີພຣະຊົນມາຍຸລຸ້ນລາວຄາວດຽວກັນກັບພຣະເຈົ້າພິມພິສານ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຣາຊາຈຶ່ງຕຣັດກັບພວກພໍ່ຄ້າວ່າ 'ພໍ່ທັງຫຼາຍ ພຣະຣາຊາຂອງພວກທ່ານຊົງຕັ້ງຢູ່ໃນທັມ ແລະມີພຣະຊົນມາຍຸສະເໝີກັບເຮົາ ພວກທ່ານຈະສາມາດເຮັດພຣະຣາຊາຂອງພວກທ່ານໃຫ້ເປັນສະຫາຍຂອງເຮົາໄດ້ຫຼືບໍ່?'. ພວກພໍ່ຄ້າກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ ພວກຂ້າພຣະອົງສາມາດເຮັດໄດ້'. ພຣະຣາຊາຊົງຍົກເວັ້ນພາສີແກ່ພວກພໍ່ຄ້າເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະໂປດໃຫ້ຈັດທີ່ພັກອາໄສໃຫ້ ແລ້ວຕຣັດວ່າ 'ພວກທ່ານຈົ່ງໄປຂາຍສິນຄ້າເຖີດ ໃນເວລາຈະກັບ ຈົ່ງມາພົບເຮົາກ່ອນແລ້ວຄ່ອຍໄປ'. ພວກພໍ່ຄ້າໄດ້ເຮັດຕາມນັ້ນ ແລະໃນເວລາຈະກັບກໍໄດ້ເຂົ້າເຝົ້າພຣະຣາຊາ. ພຣະຣາຊາຕຣັດວ່າ 'ພວກທ່ານຈົ່ງໄປເຖີດ ຈົ່ງຖາມເຖິງຄວາມບໍ່ມີໂຣກของພຣະຣາຊາຂອງພວກທ່ານຕາມຄຳຂອງເຮົາເລື້ອຍໆ ແລ້ວຈົ່ງກາບທູນວ່າ "ພຣະຣາຊາຊົງປາຖະໜາຄວາມເປັນມິດກັບພຣະອົງ"'.

เต สาธูติ ปฏิสฺสุณิตฺวา คนฺตฺวา ภณฺฑํ ปฏิสาเมตฺวา ภุตฺตปาตราสา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทึสุ. ราชา ‘‘กหํ ภเณ ตุมฺเห เอตฺตเก อิเม ทิวเส น ทิสฺสถา’’ติ ปุจฺฉิ. เต สพฺพํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. ราชา – ‘‘สาธุ, ตาตา, ตุมฺเห นิสฺสาย มยา มชฺฌิมปฺปเทเส ราชา มิตฺโต ลทฺโธ’’ติ อตฺตมโน อโหสิ. อปรภาเค ราชคหวาสิโนปิ วาณิชา ตกฺกสีลํ อคมํสุ. เต ปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคเต ปุกฺกุสาติ ราชา ‘‘กุโต อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ราชคหโต’’ติ สุตฺวา ‘‘มยฺหํ สหายสฺส นครโต อาคตา ตุมฺเห’’ติ. อาม เทวาติ. อาโรคฺยํ เม สหายสฺสาติ อาโรคฺยํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อชฺช ปฏฺฐาย เย มยฺหํ สหายสฺส นครโต ชงฺฆสตฺเถน วา สกฏสตฺเถน วา วาณิชา อาคจฺฉนฺติ, สพฺเพสํ มม วิสยํ ปวิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย วสนเคหานิ, ราชโกฏฺฐาคารโต นิวาปญฺจ เทนฺตุ, สุงฺกํ วิสฺสชฺเชนฺตุ, กิญฺจิ อุปทฺทวํ มา กโรนฺตู’’ติ เภรึ จราเปสิ. พิมฺพิสาโรปิ อตฺตโน นคเร ตเถว เภรึ จราเปสิ.

ພວກພໍ່ຄ້າຮັບຄຳວ່າ 'ດີລະ' ແລ້ວເດີນທາງກັບໄປ ຈັດເກັບສິນຄ້າຮຽບຮ້ອຍແລ້ວ ເມື່ອບໍລິໂພກອາຫານເຊົ້າແລ້ວ ຈຶ່ງເຂົ້າເຝົ້າພຣະຣາຊາປຸກກຸສາຕິແລ້ວຖວາຍບັງຄົມ. ພຣະຣາຊາຕຣັດຖາມວ່າ 'ພວກສະຫາຍທັງຫຼາຍ ພວກທ່ານຫາຍໄປໃສມາຕະຫຼອດວັນຫຼາຍວັນປານນີ້ ເຮົາຈຶ່ງບໍ່ເຫັນພວກທ່ານເລີຍ?'. ພວກພໍ່ຄ້າຈຶ່ງກາບທູນເລື່ອງລາວທັງໝົດໃຫ້ຊົງຊາບ. ພຣະຣາຊາຊົງຍິນດີປີດາຕຣັດວ່າ 'ດີລະ ພໍ່ທັງຫຼາຍ ເພາະອາໄສພວກທ່ານ ເຮົາຈຶ່ງໄດ້ພຣະຣາຊາໃນມັດຊິມະປະເທດເປັນມິດ'. ໃນການຕໍ່ມາ ພວກພໍ່ຄ້າຊາວພຣະນະຄອນຣາຊะຄຶກໍໄດ້ເດີນທາງໄປຍັງເມືອງຕັກກະສິລາເຊັ່ນກັນ. ເມື່ອພວກພໍ່ຄ້ານຳເຄື່ອງບັນນາການເຂົ້າເຝົ້າ ພຣະຣາຊາປຸກກຸສາຕິຕຣັດຖາມວ່າ 'ພວກທ່ານມາຈາກໃສ?' ເມື່ອຊົງສະດັບວ່າ 'ມາຈາກກຸງຣາຊະຄຶ' ຈຶ່ງຕຣັດຖາມວ່າ 'ພວກທ່ານມາຈາກເມືອງຂອງສະຫາຍຂອງເຮົາຫຼື?' ພວກພໍ່ຄ້າກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ ແມ່ນແລ້ວ'. ພຣະຣາຊາຊົງຖາມເຖິງຄວາມບໍ່ມີໂຣກຂອງພຣະສະຫາຍແລ້ວ ຊົງໂປດໃຫ້ຕີກອງຮ້ອງປະກາດວ່າ 'ຕັ້ງແຕ່ວັນນີ້ເປັນຕົ້ນໄປ ພວກພໍ່ຄ້າຄົນໃດທີ່ມາຈາກເມືອງຂອງສະຫາຍຂອງເຮົາ ບໍ່ວ່າຈະມາດ້ວຍກອງຄາຣາວານເດີນທ້າວ ຫຼືກອງຄາຣາວານກວຽນກໍຕາມ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ພວກເຂົາເຂົ້າມາສູ່ແວ່ນແຄວ້ນຂອງເຮົາ ຂໍຈງຈັດທີ່ພັກອາໄສໃຫ້ແກ່ພວກເຂົາທັງໝົດ ຈົ່ງມອບສະບຽງອາຫານຈາກຄັງຫຼວງໃຫ້ ແລະຈົ່ງຍົກເວັ້ນພາສີ ຢ່າໃຫ້ໃຜສ້າງຄວາມເດືອດຮ້ອນແກ່ພວກເຂົາເລີຍ'. ຝ່າຍພຣະເຈົ້າພິມພິສານກໍຊົງໂປດໃຫ້ຕີກອງຮ້ອງປະກາດໃນພຣະນະຄອນຂອງພຣະອົງເຊັ່ນດຽວກັນ.

อถ พิมฺพิสาโร ปุกฺกุสาติสฺส ปณฺณํ ปหิณิ – ‘‘ปจฺจนฺตเทเส นาม มณิมุตฺตาทีนิ รตนานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ยํ มยฺหํ สหายสฺส รชฺเช ทสฺสนียํ วา สวนียํ วา รตนํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ เม มา มจฺฉรายตู’’ติ. ปุกฺกุสาติปิ – ‘‘มชฺฌิมเทโส นาม มหาชนปโท, ยํ ตตฺถ เอวรูปํ รตนํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ เม สหาโย มา มจฺฉรายตู’’ติ ปฏิปณฺณํ ปหิณิ. เอวํ เต คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล อญฺญมญฺญํ อทิสฺวาปิ ทฬฺหมิตฺตา อเหสุํ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະເຈົ້າພິມພິສານຊົງສົ່ງພຣະຣາຊະສານໄປຍັງພຣະເຈົ້າປຸກກຸສາຕິວ່າ 'ຂຶ້ນຊື່ວ່າປັດຈັນຕະຊົນນະບົດ ຍ່ອມມີຣັດຕະນະຊາດມີແກ້ວມະນີແລະໄຂ່ມຸກເປັນຕົ້ນເກີດຂຶ້ນ, ຣັດຕະນະຊາດໃດອັນຄວນຊົມຫຼືຄວນຟັງເກີດຂຶ້ນໃນແວ່ນແຄວ້ນຂອງສະຫາຍຂອງເຮົາ ຂໍສະຫາຍຢ່າໄດ້ຕະໜີ່ຣັດຕະນະຊາດນັ້ນແກ່ເຮົາເລີຍ'. ຝ່າຍພຣະເຈົ້າປຸກກຸສາຕິກໍຊົງສົ່ງພຣະຣາຊະສານຕອບກັບໄປວ່າ 'ຂຶ້ນຊື່ວ່າມັດຊິມະປະເທດເປັນຊົນນະບົດໃຫຍ່, ຣັດຕະນະຊາດເຫັນປານນີ້ໃດເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ນັ້ນ ຂໍພຣະສະຫາຍຢ່າໄດ້ຕະໜີ່ຣັດຕະນະຊາດນັ້ນແກ່ເຮົາເລີຍ'. ເມື່ອກາລເວລາລ່ວງເລີຍໄປຢ່າງນີ້ ພຣະຣາຊາທັງສອງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເຄີຍເຫັນກັນເລີຍ ກໍໄດ້ກາຍເປັນພຣະສະຫາຍທີ່ແໜ້ນແຟ້ນຕໍ່ກັນ.

เอวํ [Pg.196] เตสํ กติกํ กตฺวา วสนฺตานํ ปฐมตรํ ปุกฺกุสาติสฺส ปณฺณากาโร อุปฺปชฺชิ. ราชา กิร อฏฺฐ ปญฺจวณฺเณ อนคฺฆกมฺพเล ลภิ. โส – ‘‘อติสุนฺทรา อิเม กมฺพลา, อหํ สหายสฺส เปสิสฺสามี’’ติ ลาขาคุฬมตฺเต อฏฺฐ สารกรณฺฑเก ลิขาเปตฺวา เตสุ เต กมฺพเล ปกฺขิปิตฺวา ลาขาย วฏฺฏาเปตฺวา เสตวตฺเถน เวเฐตฺวา สมุคฺเค ปกฺขิปิตฺวา วตฺเถน เวเฐตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺเฉตฺวา ‘‘มยฺหํ สหายสฺส เทถา’’ติ อมจฺเจ เปเสสิ. สาสนญฺจ อทาสิ – ‘‘อยํ ปณฺณากาโร นครมชฺเฌ อมจฺจาทิปริวุเตน ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. เต คนฺตฺวา พิมฺพิสารสฺส อทํสุ.

ເມື່ອພຣະຣາຊາທັງສອງຊົງກະທຳກຕິກาສັນຍາແລະຢູ່ອາໄສຢ່າງນີ້ ເຄື່ອງບັນນາການໄດ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະເຈົ້າປຸກກຸສາຕິກ່ອນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຣາຊາຊົງໄດ້ຜ້າກຳພົນມີຄ່າຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້ ມີສີ 5 ປະການ ຈຳນວນ 8 ຜືນ. ພຣະອົງຊົງດຳຣິວ່າ 'ຜ້າກຳພົນເຫຼົ່ານີ້ງົດງາມຍິ່ງນັກ ເຮົາຈັກສົ່ງໄປໃຫ້ພຣະສະຫາຍของເຮົາ' ຈຶ່ງໂປດໃຫ້ช່າງກຶງຜອບໄມ້ແກ່ນ 8 ໃບ ຂະໜາດເທົ່າລູກຄັ່ງ ແລ້ວຊົງບັນຈຸຜ້າກຳພົນເຫຼົ່ານັ້ນລົງໃນຜອບເຫຼົ່ານັ້ນ ຊົງປິດດ້ວຍຄັ່ງໃຫ້ກົມ ຫຸ້ມດ້ວຍຜ້າຂາວ ແລ້ວບັນຈຸລົງໃນຫີບ ຫໍ່ດ້ວຍຜ້າອີກຊັ້ນໜຶ່ງ ແລ້ວປະທັບຕາພຣະຣາຊະລັນຈະກອນ ຕຣັດສັ່ງພວກອຳມາດວ່າ 'ຈົ່ງນຳໄປຖວາຍແກ່ພຣະສະຫາຍຂອງເຮົາ' ແລ້ວຊົງສົ່ງອຳມາດໄປ. ແລະຊົງມອບພຣະຣາຊະສານໄປນຳວ່າ 'ເຄື່ອງບັນນາການນີ້ ພຣະຣາຊາແວດລ້ອມດ້ວຍໝູ່ອຳມາດເປັນຕົ້ນພຶງເປີດເບິ່ງທ່າມກາງພຣະນະຄອນ'. ອຳມາດເຫຼົ່ານັ້ນເດີນທາງໄປແລ້ວໄດ້ນ້ອມຖວາຍແກ່ພຣະເຈົ້າພิມພິສານ.

โส สาสนํ สุตฺวา อมจฺจาทโย สนฺนิปตนฺตูติ เภรึ จราเปตฺวา นครมชฺเฌ อมจฺจาทิปริวุโต เสตจฺฉตฺเตน ธาริยมาเนน ปลฺลงฺกวเร นิสินฺโน ลญฺฉนํ ภินฺทิตฺวา วตฺถํ อปเนตฺวา สมุคฺคํ วิวริตฺวา อนฺโต ภณฺฑิกํ มุญฺจิตฺวา ลาขาคุเฬ ทิสฺวา ‘‘มยฺหํ สหาโย ปุกฺกุสาติ ‘ชุตวิตฺตโก เม สหาโย’ติ มญฺญมาโน มญฺเญ อิมํ ปณฺณาการํ ปหิณี’’ติ เอกํ คุฬํ คเหตฺวา หตฺเถน วฏฺเฏตฺวา ตุลยนฺโตว อนฺโต ทุสฺสภณฺฑิกํ อตฺถีติ อญฺญาสิ. อถ นํ ปลฺลงฺกปาเท ปหริตฺวา ตาวเทว ลาขา ปริปติ, โส นเขน กรณฺฑกํ วิวริตฺวา อนฺโต กมฺพลรตนํ ทิสฺวา อิตเรปิ วิวราเปสิ, สพฺเพปิ กมฺพลา อเหสุํ. อถ เน ปตฺถราเปสิ, เต วณฺณสมฺปนฺนา ผสฺสสมฺปนฺนา ทีฆโต โสฬสหตฺถา ติริยํ อฏฺฐหตฺถา อเหสุํ. มหาชโน ทิสฺวา องฺคุลิโย โปเฐสิ, เจลุกฺเขปํ อกาสิ, – ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ อทิฏฺฐสหาโย ปุกฺกุสาติ อทิสฺวาว เอวรูปํ ปณฺณาการํ เปเสสิ, ยุตฺตํ เอวรูปํ มิตฺตํ กาตุ’’นฺติ อตฺตมโน อโหสิ. ราชา เอกเมกํ กมฺพลํ อคฺฆาเปสิ, สพฺเพ อนคฺฆา อเหสุํ. เตสุ จตฺตาโร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เปเสสิ, จตฺตาโร อตฺตโน ฆเร อกาสิ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘ปจฺฉา เปเสนฺเตน ปฐมํ เปสิตปณฺณาการโต อติเรกํ เปเสตุํ วฏฺฏติ, สหาเยน จ เม อนคฺโฆ ปณฺณากาโร เปสิโต, กึ นุ โข เปเสมี’’ติ?

ພຣະເຈົ້າພິມພິສານຊົງສະດັບພຣະຣາຊະສານນັ້ນແລ້ວ ຊົງໂປດໃຫ້ຕີກອງຮ້ອງປະກາດວ່າ 'ຂໍພວກອຳມາດເປັນຕົ້ນຈົ່ງປະຊຸມກັນ' ແລ້ວແວດລ້ອມດ້ວຍໝູ່ອຳມາດເປັນຕົ້ນຢູ່ທ່າມກາງພຣະນະຄອນ ຊົງປະທັບນັ່ງເທິງພຣະແທ່ນອັນປະເສີດອັນກັ້ນດ້ວຍເສດຕະສັດ ຊົງທຳລາຍຕາປະທັບ ແກະຫໍ່ຜ້າອອກ ເປີດຫີບ ແກ້ຫໍ່ຂອງຂ້າງໃນ ຊົງເຫັນລູກຄັ່ງເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ ຊົງດຳຣິວ່າ 'ພຣະສະຫາຍປຸກກຸສາຕິຂອງເຮົາ ຄົງຈັກຄິດວ່າ "ພຣະສະຫາຍຂອງເຮົາເປັນຜູ້ຍິນດີໃນການຫຼິ້ນສະກາ" ຈຶ່ງໄດ້ສົ່ງເຄື່ອງບັນນາການນີ້ມາເປັນແທ້' ຊົງຢິບລູກຄັ່ງລູກໜຶ່ງຂຶ້ນມາ ຊົງຄຶງດ້ວຍພຣະຫັດ ຊົງຊັ່ງນ້ຳໜັກເບິ່ງ ກໍຊົງຊາບວ່າຂ້າງໃນມີຫໍ່ຜ້າຢູ່ ເພາະນ້ຳໜັກບໍ່ໜັກເກີນໄປ. ລຳດັບນັ້ນ ຊົງເຄາະລູກຄັ່ງນັ້ນທີ່ຂາພຣະແທ່ນ ໃນຂະນະນັ້ນເອງ ຄັ່ງທີ່ພອກໄວ້ກໍຫຼຸດຮ່ວງອອກ ພຣະອົງຊົງໃຊ້ພຣະນະຂາ (ເລັບ) ເປີດຜອບອອກ ຊົງເຫັນຜ້າກຳພົນອັນເປັນຣັດຕະນະຂ້າງໃນ ຈຶ່ງໂປດໃຫ້ເປີດຜອບທີ່ເຫຼືອທັງໝົດ ປາກົດວ່າເປັນຜ້າກຳພົນທັງໝົດ. ລຳດັບນັ້ນ ຊົງໂປດໃຫ້ຄີ່ຜ້າກຳພົນເຫຼົ່ານັ້ນອອກ ຜ້າກຳພົນເຫຼົ່ານັ້ນສົມບູນດ້ວຍສີ ສົມບູນດ້ວຍສຳຜັດ ມີຄວາມຍາວ 16 ສອກ ມີຄວາມກວ້າງ 8 ສອກ. ມະຫາຊົນເຫັນແລ້ວຕ່າງພາກັນດີດນິ້ວມື ໂບກສະບັດຜ້າໂພກສີສະ ມີຄວາມຍິນດີປີດາວ່າ 'ພຣະເຈົ້າປຸກກຸສາຕິຜູ້ເປັນພຣະສະຫາຍທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍເຫັນກັນຂອງພຣະຣາຊາຂອງເຮົາ ຊົງສົ່ງເຄື່ອງບັນນາການເຫັນປານນີ້ມາໃຫ້ທັງທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍເຫັນກັນ ສົມຄວນແທ້ທີ່ຈະກະທຳມິດທະພາບກັບພຣະຣາຊາເຫັນປານນີ້'. ພຣະຣາຊາຊົງໂປດໃຫ້ຕີລາຄາຜ້າກຳພົນແຕ່ລະຜືນ ປາກົດວ່າທຸກຜືນມີຄ່າຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້. ໃນຜ້າກຳພົນເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອົງຊົງສົ່ງໄປຖວາຍແດ່ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ 4 ຜືນ ຊົງເກັບໄວ້ໃຊ້ໃນພຣະຣາຊະວັງຂອງພຣະອົງ 4 ຜືນ. ຈາກນັ້ນ ຊົງດຳຣິວ່າ 'ຜູ້ທີ່ຈະສົ່ງເຄື່ອງບັນນາການໄປໃນພາຍຫຼັງ ຄວນສົ່ງສິ່ງທີ່ມີຄ່າຫຼາຍກວ່າເຄື່ອງບັນນາການທີ່ສົ່ງມາຄັ້ງທຳອິດ, ພຣະສະຫາຍຂອງເຮົາສົ່ງເຄື່ອງບັນນາການອันມີຄ່າຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້ມາໃຫ້ ເຮົາຈັກສົ່ງຫຍັງໄປດີໜໍ?'.

กึ ปน ราชคเห ตโต อธิกํ รตนํ นตฺถีติ? โน นตฺถิ, มหาปุญฺโญ ราชา, อปิจ โข ปนสฺส โสตาปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย ฐเปตฺวา ตีณิ รตนานิ อญฺญํ รตนํ โสมนสฺสํ ชเนตุํ สมตฺถํ นาม นตฺถิ[Pg.197]. โส รตนํ วิจินิตุํ อารทฺโธ – รตนํ นาม สวิญฺญาณกํ อวิญฺญาณกนฺติ ทุวิธํ. ตตฺถ อวิญฺญาณกํ สุวณฺณรชตาทิ, สวิญฺญาณกํ อินฺทฺริยพทฺธํ. อวิญฺญาณกํ สวิญฺญาณกสฺเสว อลงฺการาทิวเสน ปริโภคํ โหติ, อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ รตเนสุ สวิญฺญาณกํ เสฏฺฐํ. สวิญฺญาณกมฺปิ ทุวิธํ ติรจฺฉานรตนํ มนุสฺสรตนนฺติ. ตตฺถ ติรจฺฉานรตนํ หตฺถิอสฺสรตนํ, ตมฺปิ มนุสฺสานํ อุปโภคตฺถเมว นิพฺพตฺตติ, อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสุ มนุสฺสรตนํ เสฏฺฐํ. มนุสฺสรตนมฺปิ ทุวิธํ อิตฺถิรตนํ ปุริสรตนนฺติ. ตตฺถ จกฺกวตฺติโน รญฺโญ อุปฺปนฺนํ อิตฺถิรตนมฺปิ ปุริสสฺเสว อุปโภคํ. อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสุ ปุริสรตนเมว เสฏฺฐํ.

ຖາມວ່າ 'ກໍໃນກຸງຣາຊະຄຶບໍ່ມີຣັດຕະນະທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ໄປກວ່າຜ້າກຳພົນນັ້ນຫຼື?' ຕອບວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນບໍ່ມີ ເພາะພຣะຣາຊາເປັນຜູ້ມີບຸນຫຼາຍ, ແຕ່ທວ່າ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ພຣະອົງຊົງບັນລຸເປັນພຣະໂສດາບັນເປັນຕົ້ນມາ ເວັ້ນພຣະລັດຕະນະໄຕ 3 ປະການເສຍແລ້ວ ຣັດຕະນະອື່ນທີ່ສາມາດຈະຍັງຄວາມໂສມະນັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣะອົງຍ່ອມບໍ່ມີ'. ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງເລີ່ມເລືອກສັນຣັດຕະນະ. ຂຶ້ນຊື່ວ່າຣັດຕະນະມີ 2 ປະການ ຄື ຣັດຕະນະມີວິນຍານ (ສະວິນຍານະກະ) ແລະຣັດຕະນະບໍ່ມີວິນຍານ (ອະວິນຍານະກະ). ໃນຣັດຕະນະສອງຢ່າງນັ້ນ ຣັດຕະນະບໍ່ມີວິນຍານ ໄດ້ແກ່ ທອງ ເງິນ ເປັນຕົ້ນ. ຣັດຕະນະມີວິນຍານ ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ມີອິນຊີເນື່ອງດ້ວຍກາຍ. ຣັດຕະນະບໍ່ມີວິນຍານຍ່ອມເປັນເຄື່ອງອຸປະໂພກບໍລິໂພກໂດຍເປັນເຄື່ອງປະດັບເປັນຕົ້ນຂອງຣັດຕະນະມີວິນຍານເທົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນຣັດຕະນະທັງສອງປະການນີ້ ຣັດຕະນະມີວິນຍານຈຶ່ງປະເສີດກວ່າ. ຣັດຕະນະມີວິນຍານກໍມີ 2 ປະການ ຄື ຣັດຕະນະທີ່ເປັນສັດເດຍລະສານ (ຕິຣັດສານะຣັດຕະນະ) ແລະຣັດຕະນະທີ່ເປັນມະນຸດ (ມະນຸດສະຣັດຕະນະ). ໃນຣັດຕະນະສອງຢ່າງນັ້ນ ຣັດຕະນະທີ່ເປັນສັດເດຍລະສານ ໄດ້ແກ່ ຊ້າງແກ້ວ ມ້າແກ้ວ ເປັນຕົ້ນ, ແມ່ນຣັດຕະນະທີ່ເປັນສັດເດຍລະສານນັ້ນກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການອຸປະໂພກບໍລິໂພກຂອງມະນຸດເທົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນຣັດຕະນະທັງສອງປະການນີ້ ຣັດຕະນະທີ່ເປັນມະນຸດຈຶ່ງປະເສີດກວ່າ. ຣັດຕະນະທີ່ເປັນມະນຸດກໍມີ 2 ປະການ ຄື ສະຕີຣັດຕະນະ (ນາງແກ້ວ) ແລະປຸຣິສະຣັດຕະນະ (ບຸລຸດແກ້ວ). ໃນຣັດຕະນະສອງຢ່າງນັ້ນ ແມ່ນສະຕີຣັດຕະນະທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ກໍຍ່ອມເປັນເຄື່ອງອຸປະໂພກບໍລິໂພກຂອງບຸລຸດເທົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນຣັດຕະນະທັງສອງປະການນີ້ ປຸຣິສະຣັດຕະນະເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງປະເສີດກວ່າ.

ปุริสรตนมฺปิ ทุวิธํ อคาริยรตนํ อนคาริยรตนญฺจ. ตตฺถ อคาริยรตเนสุปิ จกฺกวตฺติราชา อชฺช ปพฺพชิตสามเณรํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทติ, อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสุ อนคาริยรตนเมว เสฏฺฐํ. อนคาริยรตนมฺปิ ทุวิธํ เสกฺขรตนญฺจ อเสกฺขรตนญฺจ. ตตฺถ สตสหสฺสมฺปิ เสกฺขานํ อเสกฺขสฺส ปเทสํ น ปาปุณาติ, อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสุ อเสกฺขรตนเมว เสฏฺฐํ. ตมฺปิ ทุวิธํ พุทฺธรตนํ สาวกรตนนฺติ. ตตฺถ สตสหสฺสมฺปิ สาวกรตนานํ พุทฺธรตนสฺส ปเทสํ น ปาปุณาติ, อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสู พุทฺธรตนเมว เสฏฺฐํ.

ແມ່ນປຸຣິສະຣັດຕະນະກໍມີ 2 ປະການ ຄື ອະຄາຣິຍะຣັດຕະນະ (ຣັດຕະນະທີ່ເປັນຄຣຶຫັດ) ແລະອະນາຄາຣິຍะຣັດຕະນະ (ຣັດຕະນະທີ່ເປັນບັນພະຊິດ). ໃນຣັດຕະນະສອງຢ່າງນັ້ນ ແມ່ນໃນບັນດາອະຄາຣິຍะຣັດຕະນະທັງຫຼາຍ ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດກໍຍັງຕ້ອງຊົງກາບໄຫວ້ສາມະເນນຜູ້ບວດໃນວັນນີ້ດ້ວຍເບນຈາງຄะປະດິດ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນຣັດຕະນະທັງສອງປະການນີ້ ອະນາຄາຣິຍะຣັດຕະນະເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງປະເສີດກວ່າ. ແມ່ນອະນາຄາຣິຍะຣັດຕະນະກໍມີ 2 ປະການ ຄື ເສກຂะຣັດຕະນະ (ຣັດຕະນະທີ່ເປັນພຣະເສກຂະ) ແລະອະເສກຂະຣັດຕະນະ (ຣັດຕະນະທີ່ເປັນພຣະອະເສກຂະ). ໃນຣັດຕະນະສອງຢ່າງນັ້ນ ແມ່ນພຣະເສກຂະຕັ້ງແສນຮູບກໍບໍ່ເຖິງສ່ວນສ້ຽວແຫ່ງຄຸນຂອງພຣະອະເສກຂະຮູບດຽວ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນຣັດຕະນະທັງສອງປະການນີ້ อະເສກຂະຣັດຕະນະເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງປະເສີດກວ່າ. ແມ່ນອະເສກຂະຣັດຕະນະນັ້ນກໍມີ 2 ປະການ ຄື ພຸດທະຣັດຕະນະ ແລະສາວະກະຣັດຕະນະ. ໃນຣັດຕະນະສອງຢ່າງນັ້ນ ແມ່ນສາວະກະຣັດຕະນະຕັ້ງແສນກໍບໍ່ເຖິງສ່ວນສ້ຽວແຫ່ງຄຸນຂອງພຸດທະຣັດຕະນະ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນຣັດຕະນະທັງສອງປະການນີ້ ພຸດທະຣັດຕະນະເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງປະເສີດກວ່າ.

พุทฺธรตนมฺปิ ทุวิธํ ปจฺเจกพุทฺธรตนํ สพฺพญฺญุพุทฺธรตนนฺติ. ตตฺถ สตสหสฺสมฺปิ ปจฺเจกพุทฺธานํ สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส ปเทสํ น ปาปุณาติ, อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสุ สพฺพญฺญุพุทฺธรตนํเยว เสฏฺฐํ. สเทวกสฺมิญฺหิ โลเก พุทฺธรตนสมํ รตนํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา อสทิสเมว รตนํ มยฺหํ สหายสฺส เปเสสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตกฺกสีลวาสิโน ปุจฺฉิ – ‘‘ตาตา ตุมฺหากํ ชนปเท พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ อิมานิ ตีณิ รตนานิ ทิสฺสนฺตี’’ติ. โฆโสปิ โส มหาราช ตาว ตตฺถ นตฺถิ, ทสฺสนํ ปน กุโตติ.

ແມ່ນພຸດທະຣັດຕະນະກໍມີ 2 ປະການ ຄື ປັດເຈກະພຸດທະຣັດຕະນະ ແລະສັບພັນຍູພຸດທະຣັດຕະນະ. ໃນຣັດຕະນະສອງຢ່າງນັ້ນ ແມ່ນພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າຕັ້ງແສນພຣະອົງກໍບໍ່ເຖິງສ່ວນສ້ຽວແຫ່ງຄຸນຂອງພຣະສັບພັນຍູພຸດທະເຈົ້າ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນຣັດຕະນະທັງສອງປະການນີ້ ສັບພັນຍູພຸດທະຣັດຕະນະເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງປະເສີດກວ່າ. ຈິງຢູ່ ໃນໂລກພ້ອມທັງເທວະໂລກ ບໍ່ມີຣັດຕະນະໃດສະເໝີດ້ວຍພຸດທະຣັດຕະນະເລີຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຣາຊາຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາຈັກສົ່ງຣັດຕະນະອັນຫາທີ່ປຽບບໍ່ໄດ້ນີ້ໄປໃຫ້ແກ່ພຣະສະຫາຍຂອງເຮົາ' ຈຶ່ງຕຣັດຖາມພວກຊາວເມືອງຕັກກະສິລາວ່າ 'ພໍ່ທັງຫຼາຍ ໃນຊົນນະບົດຂອງພວກທ່ານ ຣັດຕະນະ 3 ປະການນີ້ ຄື ພຣະພຸດ ພຣະທັມ ພຣະສົງ ປາກົດຢູ່ບ້າງຫຼືບໍ່?'. ພວກຊາວເມືອງກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ ແມ່ນແຕ່ສຽງເລົ່າລືວ່າພຣະພຸດ ພຣະທັມ ພຣະສົງ ກໍຍັງບໍ່ມີໃນເມືອງຂອງຂ້າພຣະອົງເລີຍ, ແລ້ວການຈະໄດ້ເຫັນຈັກມີມາແຕ່ໃສເລົ່າ'.

‘‘สุนฺทรํ ตาตา’’ติ ราชา ตุฏฺโฐ จินฺเตสิ – ‘‘สกฺกา ภเวยฺย ชนสงฺคหตฺถาย มยฺหํ สหายสฺส วสนฏฺฐานํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ เปเสตุํ, พุทฺธา ปน ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ น อรุณํ อุฏฺฐเปนฺติ. ตสฺมา สตฺถารา คนฺตุํ น สกฺกา. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาสาวเก เปเสตุํ สกฺกา ภเวยฺย. มยา [Pg.198] ปน ‘เถรา ปจฺจนฺเต วสนฺตี’ติ สุตฺวาปิ มนุสฺเส เปเสตฺวา เต อตฺตโน สมีปํ อาณาเปตฺวา อุปฏฺฐาตุเมว ยุตฺตํ. ตสฺมา น เถเรหิปิ สกฺกา คนฺตุํ. เยน ปนากาเรน สาสเน เปสิเต สตฺถา จ มหาสาวกา จ คตา วิย โหนฺติ, เตนากาเรน สาสนํ ปหิณิสฺสามี’’ติ. จินฺเตตฺวา จตุรตนายามํ วิทตฺถิมตฺตปุถุลํ นาติตนุํ นาติพหลํ สุวณฺณปฏฺฏํ การาเปตฺวา ‘‘ตตฺถ อชฺช อกฺขรานิ ลิขิสฺสามี’’ติ. ปาโตว สีสํ นฺหายิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย ภุตฺตปาตราโส อปนีตคนฺธมาลาภรโณ สุวณฺณสรเกน ชาติหิงฺคุลิกํ อาทาย เหฏฺฐโต ปฏฺฐาย ทฺวารานิ ปิทหนฺโต ปาสาทมารุยฺห ปุพฺพทิสามุขํ สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา อากาสตเล นิสีทิตฺวา สุวณฺณปฏฺเฏ อกฺขรานิ ลิขนฺโต – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปนฺโน อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’’ติ. พุทฺธคุเณ ตาว เอกเทเสน ลิขิ.

“ດີແທ້ ພວກພ້ອງທັງຫຼາຍ” ພຣະຣາຊາຊົງຍິນດີແລ້ວ ດຳຣິວ່າ “ເພື່ອສົງເຄາະແກ່ມະນຸດທັງຫຼາຍ, ຄວນຈະສາມາດອັງເຊີນພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ໄປຍັງເມືອງຕັກກະສິລາ ອັນເປັນທີ່ຢູ່ຂອງພຣະສະຫາຍຂອງເຮົາໄດ້ຫຼືບໍ່? ແຕ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ຊົງໃຫ້ອະລຸນຂຶ້ນໃນປັດຈັນຕະຊົນນະບົດ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະສາດສະດາຈຶ່ງບໍ່ສາມາດສະເດັດໄປໄດ້. ຄວນຈະສາມາດສົ່ງພຣະມະຫາສາວົກ ມີພຣະສາຣີບຸດ ແລະພຣະໂມຄຄັລລານະ ເປັນຕົ້ນ ໄປໄດ້ຫຼືບໍ່? ແຕ່ເຖິງແມ່ນວ່າເຮົາຈະໄດ້ຍິນວ່າ ‘ພຣະເຖຣະທັງຫຼາຍອາໄສຢູ່ໃນປັດຈັນຕະຊົນນະບົດ’, ການທີ່ເຮົາສົ່ງຄົນໄປອັງເຊີນພຣະເຖຣະທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນມາສູ່ສຳນັກຂອງຕົນ ແລ້ວບຳລຸງບຳເຣີນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນການສົມຄວນ. ເພາະສະນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ພຣະເຖຣະທັງຫຼາຍກໍບໍ່ສາມາດຈະໄປໄດ້. ແຕ່ໂດຍວິທີການໃດ ທີ່ເມື່ອສົ່ງຂ່າວສານໄປແລ້ວ ຈະປຽບເໝືອນພຣະສາດສະດາ ແລະພຣະມະຫາສາວົກທັງຫຼາຍໄດ້ສະເດັດໄປເອງ, ເຮົາຈະສົ່ງຂ່າວສານໄປດ້ວຍວິທີການນັ້ນ.” ຊົງດຳຣິດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງໂປດໃຫ້ເຮັດແຜ່ນຄຳຍາວ 4 ສອກ ກວ້າງ 1 ຄືບ ບໍ່ບາງເກີນໄປ ບໍ່ໜາເກີນໄປ ແລ້ວດຳຣິວ່າ “ເຮົາຈະຂຽນອັກສອນລົງໃນແຜ່ນຄຳນີ້ໃນວັນນີ້”. ຕັ້ງແຕ່ເຊົ້າຕຣູ່ ພຣະອົງຊົງສະຫົວ ສະມາດານອົງອຸໂປສົດ ສະເຫວີຍພັດເຊົ້າແລ້ວ ຊົງປົດເຄື່ອງຫອມ, ດອກໄມ້ ແລະເຄື່ອງປະດັບອອກ, ຊົງຖືເອົາຊາດຫຣະຄຸນແທ້ດ້ວຍຈອກຄຳ, ຊົງປິດປະຕູທັງຫຼາຍຕັ້ງແຕ່ຊັ້ນລຸ່ມຂຶ້ນໄປ, ສະເດັດຂຶ້ນສູ່ຜາສາດ, ຊົງເປີດສີຫະບັນຊອນທີ່ປິ່ນໜ້າໄປທາງທິດຕາເວັນອອກ, ປະທັບນັ່ງຢູ່ທີ່ເດີ່ນກາງແຈ້ງເທິງຜາສາດ, ຊົງຂຽນອັກສອນລົງໃນແຜ່ນຄຳວ່າ: “ພຣະຕຖาຄົດເຈົ້າ ຜູ້ເປັນພຣະອໍຣະຫັນ ຕຣັສຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພຣະອົງເອງ ເຖິງພ້ອມດ້ວຍວິຊຊາແລະຈະຣະນະ ສະເດັດໄປດີແລ້ວ ເປັນຜູ້ຮູ້ແຈ້ງໂລກ ເປັນສານະຖີຝຶກບຸຣຸດທີ່ຄວນຝຶກໄດ້ຢ່າງບໍ່ມີໃຜຍິ່ງກວ່າ ເປັນສາດສະດາຂອງເທວະດາແລະມະນຸດທັງຫຼາຍ ເປັນຜູ້ຕື່ນແລ້ວ ເປັນຜູ້ມີໂຊກ ໄດ້ບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວໃນໂລກນີ້.” ຊົງຂຽນພຣະພຸດທະຄຸນໂດຍສັງເຂບກ່ອນ.

ตโต ‘‘เอวํ ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวนโต จวิตฺวา มาตุกุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, เอวํ โลกวิวรณํ อโหสิ, มาตุกุจฺฉิยํ วสมาเน อิทํ นาม อโหสิ, อคารมชฺเฌ วสมาเน อิทํ นาม อโหสิ, เอวํ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺโต เอวํ มหาปธานํ ปทหิ. เอวํ ทุกฺกรการิกํ กตฺวา มหาโพธิมณฺฑํ อารุยฺห อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺโน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌนฺตสฺส เอวํ โลกวิวรณํ อโหสิ. สเทวเก โลเก อญฺญํ เอวรูปํ รตนํ นาม นตฺถีติ.

ຈາກນັ້ນ (ຊົງຂຽນວ່າ) “ພຣະອົງຊົງບຳເພັນບາຣະມີ 10 ປະການຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຸຕິຈາກດຸສິດເທວະໂລກ ຖືປະຕິສົນທິໃນພຣະຄັນຂອງພຣະມານດາ, ການເປີດໂລກໄດ້ມີຂຶ້ນຢ່າງນີ້, ເມື່ອປະທັບຢູ່ໃນພຣະຄັນຂອງພຣະມານດາ ໄດ້ມີປາຕິຫານຊື່ນີ້ເກີດຂຶ້ນ, ເມື່ອຄອງເຮືອນຢູ່ ໄດ້ມີສົມບັດຊື່ນີ້, ຊົງສະເດັດອອກມະຫາພິເນດສະກົມຢ່າງນີ້, ຊົງບຳເພັນມະຫາປະທານຢ່າງນີ້. ຊົງກະທຳທຸກກໍຣະກິຣິຍາຢ່າງນີ້ແລ້ວ ສະເດັດຂຶ້ນສູ່ມະຫາໂພທິມົນທົນ ປະທັບນັ່ງເທິງອະປະຣາຊິຕະບັນລັງ ຊົງຕຣັສຮູ້ສັບພັນຍຸຕັນຍານ, ເມື່ອຊົງຕຣັສຮູ້ສັບພັນຍຸຕັນຍານ ການເປີດໂລກທັງສາມກໍໄດ້ມີຂຶ້ນຢ່າງນີ້. ໃນໂລກພ້ອມທັງເທວະໂລກ ບໍ່ມີຣັດຕະນະອື່ນໃດທີ່ມີສະພາບເຊັ່ນນີ້ເລີຍ”.

ยํกิญฺจิ วิตฺตํ อิธ วา หุรํ วา,สคฺเคสุ วา ยํ รตนํ ปณีตํ;

น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตน,อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ;

เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. (ขุ. ปา. ๖.๓;

สุ. นิ. ๒๒๖) –

“ຊັບເຄື່ອງປື້ມໃຈຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນໂລກນີ້ ຫຼືໃນໂລກອື່ນ, ຫຼືຣັດຕະນະອັນປະນີດໃດໆ ໃນສະຫວັນທັງຫຼາຍ; ຣັດຕະນະນັ້ນ ທີ່ຈະສະεໝີດ້ວຍພຣະຕຖาຄົດເຈົ້າ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ, ແມ້ນຂໍ້ນີ້ກໍເປັນຣັດຕະນະອັນປະນີດໃນພຣະພຸດທະເຈົ້າ; ດ້ວຍສັດຈະວາຈານີ້ ຂໍຄວາມສະຫວັດດີຈົ່ງມີເຖີດ.”

เอวํ เอกเทเสน พุทฺธคุเณปิ ลิขิตฺวา ทุติยํ ธมฺมรตนํ โถเมนฺโต – ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ. ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ. ‘‘สตฺถารา เทสิตธมฺโม นาม เอวรูโป จ เอวรูโป จา’’ติ สตฺตตึส โพธิปกฺขิเย เอกเทเสน ลิขิตฺวา –

ເມື່ອຊົງຂຽນພຣະພຸດທະຄຸນໂດຍສັງເຂບຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ເມື່ອຈະຊົງສັນເສີນພຣະທັມມະຣັດຕະນະເປັນອັນດັບທີສອງ ຈຶ່ງຊົງຂຽນວ່າ “ພຣະທັມອັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສດີແລ້ວ... ລະ... ອັນວິນຍູຊົນທັງຫຼາຍພຶງຮູ້ໄດ້ສະເພาະຕົນ”. ຊົງຂຽນວ່າ “ສະຕິປັດຖານ 4... ລະ... ອະຣິຍະອັດຖັງຄິກະມັກ”. ຊົງຂຽນໂພທິປັກຂິຍະທັມ 37 ປະການໂດຍສັງເຂບວ່າ “ພຣະທັມອັນພຣະສາດສະດາຊົງສະແດງແລ້ວ ມີສະພາບເປັນຢ່າງນີ້ ແລະຢ່າງນີ້” ແລ້ວ (ຊົງຂຽນວ່າ) -

‘‘ยํ [Pg.199] พุทฺธเสฏฺโฐ ปริวณฺณยี สุจึ,สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหุ;

สมาธินา เตน สโม น วิชฺชติ,อิทมฺปิ ธมฺเม รตนํ ปณีตํ;

เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. (ขุ. ปา. ๖.๕;

สุ. นิ. ๒๒๘) –

“ພຣະພຸດທະເຈົ້າຜູ້ປະເສີດສຸດ ຊົງສັນເສີນສະມາທິໃດວ່າເປັນທັມອັນສະອາດ, ພຣະອະລິຍະທັງຫຼາຍກ່າວເຖິງສະມາທິໃດວ່າໃຫ້ຜົນໃນລຳດັບ; ສະມາທິອື່ນທີ່ສະເໝີດ້ວຍສະມາທິນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ແມ້ນຂໍ້ນີ້ກໍເປັນຣັດຕະນະອັນປະນີດໃນພຣະທັມ; ດ້ວຍສັດຈະວາຈານີ້ ຂໍຄວາມສະຫວັດດີຈົ່ງມີເຖີດ.”

เอวํ เอกเทเสน ธมฺมคุเณ ลิขิตฺวา ตติยํ สงฺฆรตนํ โถเมนฺโต – ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ. ‘‘กุลปุตฺตา นาม สตฺถุ ธมฺมกถํ สุตฺวา เอวํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชนฺติ, เกจิ เสตจฺฉตฺตํ ปหาย ปพฺพชนฺติ, เกจิ อุปรชฺชํ, เกจิ เสนาปติฏฺฐานาทีนิ ปหาย ปพฺพชนฺติ. ปพฺพชิตฺวา จ ปน อิมญฺจ ปฏิปตฺตึ ปูเรนฺตี’’ติ จูฬสีลมชฺฌิมสีลมหาสีลาทีนิ เอกเทเสน ลิขิตฺวา ฉทฺวารสํวรํ สติสมฺปชญฺญํ จตุปจฺจยสนฺโตสํ นววิธํ เสนาสนํ, นีวรณปฺปหานํ ปริกมฺมํ ฌานาภิญฺญา อฏฺฐตึส กมฺมฏฺฐานานิ ยาว อาสวกฺขยา เอกเทเสน ลิขิ, โสฬสวิธํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ วิตฺถาเรเนว ลิขิตฺวา ‘‘สตฺถุ สาวกสงฺโฆ นาม เอวรูเปหิ จ คุเณหิ สมนฺนาคโต.

ເມື່ອຊົງຂຽນພຣະທັມມະຄຸນໂດຍສັງເຂບຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ເມື່ອຈະຊົງສັນເສີນພຣະສັງຄະຣັດຕະນະເປັນອັນດັບທີສາມ ຈຶ່ງຊົງຂຽນວ່າ “ພຣະສົງສາວົກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເປັນຜູ້ປະຕິບັດດີແລ້ວ... ລະ... ເປັນເນື້ອນາບຸນຂອງໂລກ”. ຊົງຂຽນວ່າ “ກຸນລະບຸດທັງຫຼາຍ ໄດ້ຟັງພຣະທັມມະເທດສະນາຂອງພຣະສາດສະດາແລ້ວ ຈຶ່ງອອກບວດຢ່າງນີ້, ບາງພວກສະລະສະເຫວດຕະສັດແລ້ວອອກບວດ, ບາງພວກສະລະຕຳແໜ່ງອຸປະຣາດ, ບາງພວກສະລະຕຳແໜ່ງເສນາບໍດີເປັນຕົ້ນ ແລ້ວອອກບວດ. ເມື່ອບວດແລ້ວ ກໍຍ່ອມບຳເພັນຂໍ້ປະຕິບັດນີ້ໃຫ້ບໍລິບູນ” ດັ່ງນີ້, ຊົງຂຽນຈຸລະສີນ, ມັດຊິມະສີນ ແລະມະຫາສີນເປັນຕົ້ນໂດຍສັງເຂບ, ຊົງຂຽນການສຳລວມທະວານທັງ 6, ສະຕິສຳປະຊັນຍະ, ຄວາມສັນໂດດໃນປັດໄຈ 4, ເສນາສະນະ 9 ປະການ, ການລະນີວອນ, ບໍລິກຳ, ຊານ, ອະພິນຍາ, ກັມມັດຖານ 38 ປະການ ຈົນເຖິງຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະໂດຍສັງເຂບ, ຊົງຂຽນອານາປານະສະຕິກັມມັດຖານ 16 ປະການໂດຍລະອຽດ ແລ້ວ (ຊົງຂຽນວ່າ) “ພຣະສົງສາວົກຂອງພຣະສາດສະດາ ຍ່ອມເປັນຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍຄຸນນະທັມທັງຫຼາຍມີສະພາບປານນີ້”.

เย ปุคฺคลา อฏฺฐสตํ ปสฏฺฐา,จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ;

เต ทกฺขิเณยฺยา สุคตสฺส สาวกา,เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ;

อิทมฺปิ สงฺเฆ รตนํ ปณีตํ,เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. (ขุ. ปา. ๖.๖;

สุ. นิ. ๒๒๙) –

“ບຸກຄົນ 8 ຈຳພວກ ທີ່ສັດຕະບຸຣຸດທັງຫຼາຍສັນເສີນແລ້ວ, ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນນັບເປັນຄູ່ໄດ້ 4 ຄູ່; ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນເປັນສາວົກຂອງພຣະສຸຄົດ ຜູ້ຄວນແກ່ທັກຂິຍາທານ, ທານທີ່ຖວາຍໃນສາວົກເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີຜົນຫຼາຍ; ແມ້ນຂໍ້ນີ້ກໍເປັນຣັດຕະນະອັນປະນີດໃນພຣະສົງ; ດ້ວຍສັດຈະວາຈານີ້ ຂໍຄວາມສະຫວັດດີຈົ່ງມີເຖີດ.”

เอวํ เอกเทเสน สงฺฆคุเณ ลิขิตฺวา – ‘‘ภควโต สาสนํ สฺวากฺขาตํ นิยฺยานิกํ, สเจ มยฺหํ สหาโย สกฺโกติ, นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชตู’’ติ ลิขิตฺวา สุวณฺณปฏฺฏํ สํหริตฺวา สุขุมกมฺพเลน เวเฐตฺวา สารสมุคฺเค ปกฺขิปิตฺวา ตํ สมุคฺคํ สุวณฺณมเย, สุวณฺณมยํ, รชตมเย รชตมยํ มณิมเย, มณิมยํ ปวาฬมเย, ปวาฬมยํ โลหิตงฺกมเย, โลหิตงฺกมยํ มสารคลฺลมเย, มสารคลฺลมยํ ผลิกมเย, ผลิกมยํ ทนฺตมเย, ทนฺตมยํ สพฺพรตนมเย, สพฺพรตนมยํ กิลญฺชมเย, กิลญฺชมยํ สมุคฺคํ สารกรณฺฑเก ฐเปสิ.

ເມື່ອຊົງຂຽນພຣະສັງຄະຄຸນໂດຍສັງເຂບຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງຂຽນວ່າ “ພຣະສາດສະໜາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ອັນພຣະອົງຕຣັສດີແລ້ວ ເປັນເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກ, ຫາກພຣະສະຫາຍຂອງເຮົາສາມາດ ກໍຈົ່ງອອກບວດເຖີດ” ດັ່ງນີ້, ຊົງມ້ວນແຜ່ນຄຳນັ້ນແລ້ວ ພັນດ້ວຍຜ້າກຳພົນອັນລະອຽດ, ໃສ່ລົງໃນຜອບໄມ້ແກ່ນຈັນ, ແລ້ວໃສ່ຜອບນັ້ນລົງໃນຜອບຄຳ, ໃສ່ຜອບຄຳລົງໃນຜອບເງິນ, ໃສ່ຜອບເງິນລົງໃນຜອບແກ້ວມະນີ, ໃສ່ຜອບແກ້ວມະນີລົງໃນຜອບແກ້ວປະການັງ, ໃສ່ຜອບແກ້ວປະການັງລົງໃນຜອບແກ້ວທັບທິມ, ໃສ່ຜອບແກ້ວທັບທິມລົງໃນຜອບແກ້ວລາຍ, ໃສ່ຜອບແກ້ວລາຍລົງໃນຜອບແກ້ວຜຶກ, ໃສ່ຜອບແກ້ວຜຶກລົງໃນຜອບງາຊ້າງ, ໃສ່ຜອບງາຊ້າງລົງໃນຜອບຣັດຕະນະທຸກປະການ, ໃສ່ຜອບຣັດຕະນະທຸກປະການລົງໃນຜອບທີ່ເຮັດດ້ວຍຕອກໄມ້ໄຜ່ອັນວິຈິດ, ແລ້ວຊົງວາງຜອບຕອກນັ້ນໄວ້ໃນຫີບໄມ້ແກ່ນຈັນ.

ปุน [Pg.200] สารกรณฺฑกํ สุวณฺณกรณฺฑเกติ ปุริมนเยเนว หริตฺวา สพฺพรตนมยํ กรณฺฑกํ กิลญฺชมเย กรณฺฑเก ฐเปสิ. ตโต กิลญฺชมยํ กรณฺฑกํ สารมยเปฬายาติ ปุน วุตฺตนเยเนว หริตฺวา สพฺพรตนมยํ เปฬํ กิลญฺชมยเปฬาย ฐเปตฺวา พหิ วตฺเถน เวเฐตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺเฉตฺวา อมจฺเจ อาณาเปสิ – ‘‘มม อาณาปวตฺติฏฺฐาเน มคฺคํ อลงฺการาเปถ มคฺโค อฏฺฐุสภวิตฺถโต โหตุ, จตุอุสภฏฺฐานํ โสธิตมตฺตกเมว โหตุ, มชฺเฌ จตุอุสภํ ราชานุภาเวน ปฏิยาเทถา’’ติ. ตโต มงฺคลหตฺถึ อลงฺการาเปตฺวา ตสฺส อุปริ ปลฺลงฺกํ ปญฺญเปตฺวา เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา นครวีถิโย สิตฺตสมฺมฏฺฐา สมุสฺสิตทฺธชปฏากา กทลิปุณฺณฆฏคนฺธธูมปุปฺผาทีหิ สุปฺปฏิมณฺฑิตา กาเรตฺวา ‘‘อตฺตโน อตฺตโน วิสยปฺปเทเส เอวรูปํ ปูชํ กาเรนฺตู’’ติ อนฺตรโภคิกานํ ชวนทูเต เปเสตฺวา สยํ สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺกริตฺวา – ‘‘สพฺพตาฬาวจรสมฺมิสฺสพลกายปริวุโต ปณฺณาการํ เปเสมี’’ติ อตฺตโน วิสยปริยนฺตํ คนฺตฺวา อมจฺจสฺส มุขสาสนํ อทาสิ – ‘‘ตาต มยฺหํ สหาโย ปุกฺกุสาติ อิมํ ปณฺณาการํ ปฏิจฺฉนฺโต โอโรธมชฺเฌ อปฏิจฺฉิตฺวา ปาสาทํ อารุยฺห ปฏิจฺฉตู’’ติ. เอวํ สาสนํ ทตฺวา ปจฺจนฺตเทสํ สตฺถา คจฺฉตีติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา นิวตฺติ. อนฺตรโภคิกา เตเนว นิยาเมน มคฺคํ ปฏิยาเทตฺวา ปณฺณาการํ นยึสุ.

ແລ້ວຊົງນຳຫີບໄມ້ແກ່ນຈັນນັ້ນ ໄປໃສ່ໃນຫີບຄຳ ຕາມວິທີການກ່ອນໜ້ានັ້ນອີກ, ແລ້ວຊົງວາງຫີບຣັດຕະນະທຸກປະການໄວ້ໃນຫີບຕອກ. ຈາກນັ້ນ ຊົງນຳຫີບຕອກນັ້ນ ໄປໃສ່ໃນກ່ອງໄມ້ແກ່ນຈັນ ຕາມວິທີການທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນອີກ, ແລ້ວຊົງວາງກ່ອງຣັດຕະນະທຸກປະການໄວ້ໃນກ່ອງຕອກ, ຊົງພັນພາຍນອກດ້ວຍຜ້າ, ປະທັບກາຣາຊະລັນຈະກອນ ແລ້ວມີພຣະຣາຊະບັນຊາແກ່ພວກອາມາດວ່າ “ຈົ່ງຕົບແຕ່ງຫົນທາງໃນເຂດອຳນາດປົກຄອງຂອງເຮົາ ໃຫ້ທາງນັ້ນກວ້າງ 8 ອຸສົບ, ໃຫ້ຖາກຖາງຫຍ້າແລະປັດກວາດທາງກວ້າງ 4 ອຸສົບ, ສ່ວນທາງກາງກວ້າງ 4 ອຸສົບ ຈົ່ງຈັດແຕ່ງດ້ວຍຣາຊານຸພາບ”. ຈາກນັ້ນ ຊົງໂປດໃຫ້ຕົບແຕ່ງຊ້າງມຸງຄຸນ, ຕັ້ງບັນລັງໄວ້ເທິງຫຼັງຊ້າງນັ້ນ, ກັ້ນສະເຫວດຕະສັດ, ໂປດໃຫ້ຫົດນ້ຳແລະປັດກວາດຖະໜົນຫົນທາງໃນເມືອງ, ຍົກທຸງທິວ, ຕົບແຕ່ງຢ່າງຈົບງາມດ້ວຍຕົ້ນກ້ວຍ, ໝໍ້ນ້ຳມີນ້ຳເຕັມ, ເຄື່ອງຫອມ, ທູບ ແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ແລ້ວຊົງສົ່ງທູດຜູ້ວ່ອງໄວໄປຫາພວກເຈົ້າເມືອງທັງຫຼາຍ ໂດຍສັ່ງວ່າ “ຈົ່ງຈັດການບູຊາເຊັ່ນນີ້ໃນເຂດແດນຂອງຕົນໆ”. ພຣະອົງເອງຊົງປະດັບດ້ວຍເຄື່ອງອະລັງການທຸກປະການ, ແວດລ້ອມດ້ວຍກອງທະຫານແລະນັກດົນຕີທຸກປະການ, ສະເດັດໄປເຖິງຊາຍແດນຂອງພຣະອົງ ດ້ວຍດຳຣິວ່າ “ເຮົາຈະສົ່ງເຄື່ອງບັນນາການໄປ”, ແລ້ວຊົງມອບພຣະຣາຊະສານທາງວາຈາແກ່ອາມາດວ່າ “ພວກພ້ອງເອີຍ, ເມື່ອພຣະສະຫາຍປຸກກຸສາຕິຂອງເຮົາ ຈະຮັບເຄື່ອງບັນນາການນີ້, ຂໍຢ່າໄດ້ຮັບທ່າມກາງໝູ່ນາງສະໜົມ, ແຕ່ຈົ່ງສະເດັດຂຶ້ນສູ່ຜາສາດແລ້ວຈຶ່ງຮັບເຖີດ”. ເມື່ອຊົງມອບຂ່າວສານຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ຊົງນຶກເຖິງວ່າ ‘ພຣະສາດສະດາສະເດັດໄປສູ່ປັດຈັນຕະຊົນນະບົດ’ ຈຶ່ງຊົງກາບໄຫວ້ດ້ວຍເບນຈະຄະປະດິດ ແລ້ວສະເດັດກັບ. ພວກເຈົ້າເມືອງທັງຫຼາຍກໍໄດ້ຈັດແຕ່ງຫົນທາງ ແລະນຳສົ່ງເຄື່ອງບັນນາການໄປຕາມວິທີການນັ້ນແລ້ວ.

ปุกฺกุสาติปิ อตฺตโน รชฺชสีมโต ปฏฺฐาย เตเนว นิยาเมน มคฺคํ ปฏิยาเทตฺวา นครํ อลงฺการาเปตฺวา ปณฺณาการสฺส ปจฺจุคฺคมนํ อกาสิ. ปณฺณากาโร ตกฺกสีลํ ปาปุณนฺโต อุโปสถทิวเส ปาปุณิ, ปณฺณาการํ คเหตฺวา คตอมจฺโจปิ รญฺโญ วุตฺตสาสนํ อาโรเจสิ. ราชา ตํ สุตฺวา ปณฺณากาเรน สทฺธึ อาคตานํ กตฺตพฺพกิจฺจํ วิจาเรตฺวา ปณฺณาการํ อาทาย ปาสาทํ อารุยฺห ‘‘มา อิธ โกจิ ปวิสตู’’ติ ทฺวาเร อารกฺขํ กาเรตฺวา สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา ปณฺณาการํ อุจฺจาสเน ฐเปตฺวา สยํ นีจาสเน นิสินฺโน ลญฺฉนํ ภินฺทิตฺวา นิวาสนํ อปเนตฺวา กิลญฺชเปฬโต ปฏฺฐาย อนุปุพฺเพน วิวรนฺโต สารมยํ สมุคฺคํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มหาปริหาโร นายํ อญฺญสฺส รตนสฺส ภวิสฺสติ, อทฺธา มชฺฌิมเทเส โสตพฺพยุตฺตกํ รตนํ อุปฺปนฺน’’นฺติ. อถ ตํ สมุคฺคํ วิวริตฺวา ราชลญฺฉนํ ภินฺทิตฺวา สุขุมกมฺพลํ อุภโต วิยูหิตฺวา สุวณฺณปฏฺฏํ อทฺทส.

ພຣະເຈົ້າປຸກກຸສາຕິ ກໍຊົງໂປດໃຫ້ຈັດແຕ່ງຫົນທາງຕັ້ງແຕ່ຊາຍແດນຂອງພຣະອົງ ຕາມວິທີການນັ້ນ, ໂປດໃຫ້ຕົບແຕ່ງພຣະນະຄອນ ແລ້ວຊົງເຮັດການຕ້ອນຮັບເຄື່ອງບັນນາການ. ເຄື່ອງບັນນາການນັ້ນໄປເຖິງເມືອງຕັກກະສິລາໃນວັນອຸໂປສົດ. ຝ່າຍອາມາດຜູ້ຖືເຄື່ອງບັນນາການໄປ ກໍໄດ້ກາບທູນຂ່າວສານຕາມທີ່ພຣະຣາຊາຊົງສັ່ງໄວ້. ພຣະຣາຊາຊົງສະດັບຂ່າວສານນັ້ນແລ້ວ ຊົງຈັດແຈງກິດຈະການທີ່ຄວນເຮັດແກ່ພວກອາມາດທີ່ມາພ້ອມກັບເຄື່ອງບັນນາການ, ຊົງຖືເອົາເຄື່ອງບັນນາການສະເດັດຂຶ້ນສູ່ຜາສາດ, ຊົງສັ່ງໃຫ້ຍາມເຝົ້າປະຕູໄວ້ວ່າ “ຢ່າໃຫ້ໃຜເຂົ້າມᱟໃນທີ່ນີ້”, ຊົງເປີດສີຫະບັນຊອນ, ວາງເຄື່ອງບັນນາການໄວ້ເທິງອາສະນະອັນສູງ, ສ່ວນພຣະອົງເອງປະທັບນັ່ງເທິງອາສະນະອັນຕ່ຳ, ຊົງທຳລາຍກາປະທັບ, ປົດເຄື່ອງພັນອອກ, ຊົງເປີດອອກຕາມລຳດັບຕັ້ງແຕ່ກ່ອງຕອກ, ເມື່ອຊົງເຫັນຜອບໄມ້ແກ່ນຈັນ ຈຶ່ງຊົງດຳຣິວ່າ “ການແວດລ້ອມອັນຍິ່ງໃຫຍ່ນີ້ ຈະບໍ່ແມ່ນເພື່ອຣັດຕະນະອື່ນ, ແນ່ນອນວ່າ ຣັດຕະນະອັນຄວນແກ່ການຟັງ ໄດ້ບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວໃນມັດຊິມະເທດ”. ຈາກນັ້ນ ຊົງເປີດຜອບນັ້ນ, ທຳລາຍກາປະທັບຂອງພຣະຣາຊາ, ຊົງປົດຜ້າກຳພົນອັນລະອຽດອອກທັງສອງດ້ານ ແລ້ວໄດ້ທອດພຣະເນດເຫັນແຜ່ນຄຳ.

โส [Pg.201] ตํ ปสาเรตฺวา – ‘‘มนาปานิ วต อกฺขรานิ สมสีสานิ สมปนฺตีนิ จตุรสฺสานี’’ติอาทิโต ปฏฺฐาย วาเจตุํ อารภิ. ตสฺส – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ พุทฺธคุเณ วาเจนฺตสฺส พลวโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ, นวนวุติโลมกูปสหสฺสานิ อุทฺธคฺคโลมานิ อเหสุํ. อตฺตโน ฐิตภาวํ วา นิสินฺนภาวํ วา น ชานาติ. อถสฺส – ‘‘กปฺปโกฏิสตสหสฺเสหิปิ เอตํ ทุลฺลภสาสนํ สหายํ นิสฺสาย โสตุํ ลภามี’’ติ ภิยฺโย พลวปีติ อุทปาทิ. โส หิ อุปริ วาเจตุํ อสกฺโกนฺโต ยาว ปีติเวคปสฺสทฺธิยา นิสีทิตฺวา ปรโต – ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม’’ติ ธมฺมคุเณ อารภิ. ตตฺราปิสฺส ตเถว อโหสิ. โส ปุน ยาว ปีติเวคปสฺสทฺธิยา นิสีทิตฺวา ปรโต ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน’’ติ สงฺฆคุเณ อารภิ. ตตฺราปิสฺส ตเถว อโหสิ. อถ สพฺพปริยนฺเต อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ วาเจตฺวา จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺเตสิ, โส ฌานสุเขเนว วีตินาเมสิ. อญฺโญ โกจิ ทฏฺฐุํ น ลภติ, เอโกว จูฬุปฏฺฐาโก ปวิสติ. เอวํ อทฺธมาสมตฺตํ วีตินาเมสิ.

ພຣະອົງຊົງຄີ່ແຜ່ນຄຳນັ້ນອອກ ແລ້ວຊົງເລີ່ມອ່ານຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນວ່າ “ອັກສອນເຫຼົ່ານີ້ໜ້າເພິ່ງພໍໃຈແທ້ໆ ມີຫົວສະເໝີກັນ ມີແຖວສະເໝີກັນ ແລະເປັນສີ່ຫຼ່ຽມ”. ເມື່ອພຣະອົງຊົງອ່ານພຣະພຸດທະຄຸນວ່າ “ພຣະຕຖາຄົດເຈົ້າບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວໃນໂລກນີ້”, ຄວາມໂສມະນັດອັນແຮງກ້າກໍບັງເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະອົງ, ຂົນໃນຮູຂຸມຂົນເກົ້າໝື່ນເສັ້ນໄດ້ຕັ້ງຊັນຂຶ້ນ. ພຣະອົງບໍ່ຊົງຮູ້ສຶກຕົວເລີຍວ່າກຳລັງຢືນຢູ່ຫຼືນັ່ງຢູ່. ຈາກນັ້ນ ຄວາມປີຕິອັນແຮງກ້າຍິ່ງຂຶ້ນກໍບັງເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະອົງ ດ້ວຍຊົງດຳຣິວ່າ “ເຮົາໄດ້ຟັງຄຳສັ່ງສອນອັນຫາໄດ້ຍາກຍິ່ງນີ້ ແມ່ນແຕ່ໃນແsnໂກດກັປ ເພາະອາໄສພຣະສະຫາຍ”. ພຣະອົງບໍ່ສາມາດຈະອ່ານຕໍ່ໄປໄດ້ ຈຶ່ງປະທັບນັ່ງຢູ່ຈົນກວ່າຄວາມປີຕິອັນແຮງກ້າຈະສະຫງົບລົງ, ແລ້ວຊົງເລີ່ມອ່ານພຣະທັມມະຄຸນຕໍ່ໄປວ່າ “ພຣະທັມອັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສດີແລ້ວ”. ໃນພຣະທັມມະຄຸນນັ້ນ ຄວາມປີຕິຂອງພຣະອົງກໍເກີດຂຶ້ນເຊັ່ນດຽວກັນ. ພຣະອົງປະທັບນັ່ງຢູ່ຈົນກວ່າຄວາມປີຕິອັນແຮງກ້າຈະສະຫງົບລົງອີກ, ແລ້ວຊົງເລີ່ມອ່ານພຣະສັງຄະຄຸນຕໍ່ໄປວ່າ “ເປັນຜູ້ປະຕິບັດດີແລ້ວ”. ໃນພຣະສັງຄະຄຸນນັ້ນ ຄວາມປີຕິຂອງພຣະອົງກໍເກີດຂຶ້ນເຊັ່ນດຽວກັນ. ຫຼັງຈາກນັ້ນ ໃນຕອນທ້າຍສຸດ ຊົງອ່ານອານາປານະສະຕິກັມມັດຖານ ແລ້ວຊົງຍັງຈະຕຸດຖະຊານແລະປັນຈະມະຊານໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນ, ພຣະອົງຊົງໃຊ້ເວລາໃຫ້ລ່ວງໄປດ້ວຍຊານະສຸກນັ້ນເອງ. ບໍ່ມີໃຜອື່ນສາມາດເຂົ້າເຝົ້າໄດ້ເລີຍ, ມີພຽງແຕ່ອຸປະຖາກຄົນສະໜິດຄົນດຽວເທົ່ານັ້ນທີ່ເຂົ້າໄປໄດ້. ພຣະອົງຊົງໃຊ້ເວລາໃຫ້ລ່ວງໄປດ້ວຍວິທີນີ້ປະມານເຄິ່ງເດືອນ.

นาครา ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา อุกฺกุฏฺฐึ อกํสุ ‘‘ปณฺณาการํ ปฏิจฺฉิตทิวสโต ปฏฺฐาย พลทสฺสนํ วา นาฏกทสฺสนํ วา นตฺถิ, วินิจฺฉยทานํ นตฺถิ, ราชา สหาเยน ปหิตํ ปณฺณาการํ ยสฺสิจฺฉติ ตสฺส ทสฺเสตุ, ราชาโน นาม เอกจฺจสฺส ปณฺณาการวเสนปิ วญฺเจตฺวา รชฺชํ อตฺตโน กาตุํ วายมนฺติ. กึ นาม อมฺหากํ ราชา กโรตี’’ติ? ราชา อุกฺกุฏฺฐิสทฺทํ สุตฺวา – ‘‘รชฺชํ นุ โข ธาเรมิ, อุทาหุ สตฺถาร’’นฺติ จินฺเตสิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘รชฺชการิตอตฺตภาโว นาม เนว คณเกน, น คณกมหามตฺเตน คเณตุํ สกฺโก. สตฺถุสาสนํ ธาเรสฺสามี’’ติ สยเน ฐปิตํ อสึ คเหตฺวา เกเส ฉินฺทิตฺวา สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา – ‘‘เอตํ คเหตฺวา รชฺชํ กาเรถา’’ติ สทฺธึ จูฬามณินา เกสกลาปํ ปริสมชฺเฌ ปาเตสิ, มหาชโน ตํ อุกฺขิปิตฺวา – ‘‘สหายกสนฺติกา ลทฺธปณฺณาการา นาม ราชาโน ตุมฺหาทิสา โหนฺติ เทวา’’ติ เอกปฺปหาเรเนว วิรวิ. รญฺโญปิ ทฺวงฺคุลมตฺตํ เกสมสฺสุ อโหสิ. โพธิสตฺตสฺส ปพฺพชฺชาสทิสเมว กิร ชาตํ.

ພວກຊາວເມືອງພາກັນມາປະຊຸມກັນຢູ່ທີ່ລານຫຼວງ ແລ້ວຮ້ອງໂວຍວາຍຂຶ້ນວ່າ “ຕັ້ງແຕ່ວັນທີ່ຊົງຮັບເຄື່ອງບັນນາການມາ ບໍ່ມີການກວດພົນທະຫານ ຫຼືການເບິ່ງລະຄອນຟ້ອນລຳເລີຍ, ບໍ່ມີການຕັດສິນຄະດີຄວາມເລີຍ, ພຣະຣາຊາຊົງປາດຖະໜາເຄື່ອງບັນນາການທີ່ພຣະສະຫາຍສົ່ງມາໃຫ້ແກ່ຜູ້ໃດ ກໍຈົ່ງສະແດງແກ່ຜູ້ນັ້ນເຖີດ, ທຳມະດາພຣະຣາຊາທັງຫຼາຍ ຍ່ອມພະຍາຍາມຫຼອກລວງແມ່ນແຕ່ດ້ວຍເຄື່ອງບັນນາການ ເພື່ອຢຶດເອົາບ້ານເມືອງມາເປັນຂອງຕົນ. ພຣະຣາຊາຂອງພວກເຮົາກຳລັງຊົງເຮັດຫຍັງຢູ່ກັນແທ້?”. ພຣະຣາຊາຊົງສະດັບສຽງຮ້ອງໂວຍວາຍນັ້ນແລ້ວ ຊົງດຳຣິວ່າ “ເຮົາຄວນຈະຄອງຣາຊະສົມບັດຕໍ່ໄປ ຫຼືຄວນຈະຍຶດໝັ້ນໃນພຣະສາດສະດາ?”. ຈາກນັ້ນ ພຣະອົງຊົງດຳຣິດັ່ງນີ້ວ່າ “ອັດຕະພາບທີ່ຄອງຣາຊະສົມບັດນີ້ ແມ່ນແຕ່ສະໝຽນ ຫຼືມະຫາອາມາດຜູ້ກວດກາບັນຊີ ກໍບໍ່ສາມາດຈະນັບຄຳນວນໄດ້. ເຮົາຈະຍຶດໝັ້ນໃນພຣະສາດສະໜາຂອງພຣະສາດສະດາ”. ຊົງດຳຣິດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຊົງຈັບເອົາພຣະຂັນທີ່ວາງໄວ້ເທິງແທ່ນບັນທົມ ຕັດພຣະເກສາຂອງພຣະອົງ, ຊົງເປີດສີຫະບັນຊອນ ແລ້ວຊົງໂຍນມວຍພຣະເກສາພ້ອມກັບຈຸລາມະນີລົງໄປທ່າມກາງຝູງຊົນ ໂດຍມີພຣະຣາຊະດຳຣັດວ່າ “ພວກທ່ານຈົ່ງຮັບເອົາສິ່ງນີ້ໄປ ແລ້ວຄອງຣາຊະສົມບັດເຖີດ”. ມະຫາຊົນໄດ້ປະຄອງອັງເຊີນມວຍພຣະເກສານັ້ນຂຶ້ນ ແລ້ວພາກັນຮ້ອງໄຫ້ຮຳໄຮຂຶ້ນພ້ອມກັນໃນທັນທີວ່າ “ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ເປັນສົມມຸດຕິເທບ, ພຣະຣາຊາທັງຫຼາຍທີ່ໄດ້ຮັບເຄື່ອງບັນນາການຈາກພຣະສະຫາຍ ຈະເປັນເໝືອນດັ່ງພຣະອົງຫຼືບໍ່?”. ພຣະເກສາແລະພຣະມັດສຸຂອງພຣະຣາຊາກໍຍາວປະມານ 2 ອົງຄຸលີ. ໄດ້ຍິນວ່າ ການບວດຂອງພຣະອົງນັ້ນ ເປັນເໝືອນດັ່ງການບວດຂອງພຣະໂພທິສັດແທ້ໆ.

ตโต [Pg.202] จูฬุปฏฺฐากํ เปเสตฺวา อนฺตราปณา ทฺเว กาสายวตฺถานิ มตฺติกาปตฺตญฺจ อาหราเปตฺวา – ‘‘เย โลเก อรหนฺโต, เต อุทฺทิสฺส มยฺหํ ปพฺพชฺชา’’ติ สตฺถารํ อุทฺทิสฺส เอกํ กาสาวํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ วามอํสกูเฏ กตฺวา กตฺตรทณฺฑํ คเหตฺวา – ‘‘โสภติ นุ โข เม ปพฺพชฺชา โน วา’’ติ มหาตเล กติปยวาเร อปราปรํ จงฺกมิตฺวา – ‘‘โสภติ เม ปพฺพชฺชา’’ติ ทฺวารํ วิวริตฺวา ปาสาทา โอตริ. โอตรนฺตํ ปน นํ ตีสุ ทฺวาเรสุ ฐิตนาฏกาทีนิ ทิสฺวาปิ น สญฺชานึสุ. ‘‘เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ อมฺหากํ รญฺโญ ธมฺมกถํ กเถตุํ อาคโต’’ติ กิร จินฺตยึสุ. อุปริปาสาทํ ปน อารุยฺห รญฺโญ ฐิตนิสินฺนฏฺฐานานิ ทิสฺวา ราชา คโตติ ญตฺวา สมุทฺทมชฺเฌ โอสีทมานาย นาวาย ชโน วิย เอกปฺปหาเรเนว วิรวึสุ. กุลปุตฺตํ ภูมิตลํ โอติณฺณมตฺตํ อฏฺฐารสเสนิโย สพฺเพ นาครา พลกายา จ ปริวาเรตฺวา มหาวิรวํ วิรวึสุ. อมจฺจาปิ ตํ เอตทโวจุํ – ‘‘เทว มชฺฌิมเทสราชาโน นาม พหุมายา, สาสนํ เปเสตฺวา พุทฺธรตนํ นาม โลเก อุปฺปนฺนํ วา โน วาติ ญตฺวา คมิสฺสถ, นิวตฺตถ เทวา’’ติ. สทฺทหามหํ มยฺหํ สหายกสฺส, ตสฺส มยา สทฺธึ ทฺเวชฺฌวจนํ นาม นตฺถิ, ติฏฺฐถ ตุมฺเหติ. เต อนุคจฺฉนฺติเยว.

ໃນລຳດັບນັ້ນ (ພະເຈົ້າປຸກກຸສາຕິ) ຊົງສົ່ງຄົນຮັບໃຊ້ຄົນສະໜິດໄປ ໃຫ້ນຳຜ້າກາສາວະພັດສອງຜືນ ແລະບາດດິນເຜົາມາຈາກຮ້ານຄ້າໃນຕະຫຼາດ ແລ້ວຊົງຕັ້ງພະໄທອຸທິດຕໍ່ພະອໍລະຫັນທັງຫຼາຍໃນໂລກວ່າ 'ການບວດຂອງຂ້າພະເຈົ້ານີ້ ຈົ່ງເປັນການອຸທິດຕໍ່ພະອໍລະຫັນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ' ແລ້ວຊົງອຸທິດຕໍ່ພະສາດສະດາ ຊົງນຸ່ງຜ້າກາສາວະພັດຜືນໜຶ່ງ ຊົງຫົ່ມຜືນໜຶ່ງ ຊົງສະພາຍບາດໄວ້ທີ່ບ່າເບື້ອງຊ້າຍ ຊົງຖືໄມ້ເທົ້າ ແລ້ວຊົງດຳລິວ່າ 'ການບວດຂອງເຮົາງົດງາມຫຼືບໍ່ໜໍ' ຊົງສະເດັດຈົງກົມໄປມາສອງສາມຮອບເທິງຜາສາດຊັ້ນເທິງ ແລ້ວຊົງດຳລິວ່າ 'ການບວດຂອງເຮົາງົດງາມດີແລ້ວ' ຈຶ່ງຊົງເປີດປະຕູສະເດັດລົງຈາກຜາສາດ. ແຕ່ເມື່ອພະອົງສະເດັດລົງມາ ພວກນາງສະໜົມນັກຟ້ອນທີ່ຢືນຢູ່ປະຕູທັງສາມຊັ້ນ ເຖິງຈະເຫັນກໍຈຳບໍ່ໄດ້, ພວກນາງຄິດກັນວ່າ 'ພະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າອົງໜຶ່ງສະເດັດມາເພື່ອສະແດງທຳແກ່ພະລາຊາຂອງພວກເຮົາ'. ແຕ່ເມື່ອພວກນາງຂຶ້ນໄປເທິງຜາສາດ ເຫັນບ່ອນຢືນແລະບ່ອນນັ່ງຂອງພະລາຊາຫວ່າງເປົ່າ ກໍຮູ້ວ່າພະລາຊາສະເດັດໜີໄປແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ຮ້ອງໄຫ້ຂຶ້ນພ້ອມກັນ ຄືກັບຜູ້ຄົນໃນເຮືອທີ່ພວມຈົມລົງໃນທ່າມກາງມະຫາສະໝຸດ. ພໍພະລາຊາຜູ້ເປັນກຸລະບຸດສະເດັດລົງເຖິງພື້ນດິນ ກອງທັບທັງສິບແປດສັກເສນາ ພ້ອມດ້ວຍຊາວເມືອງ ແລະກຳລັງພົນທັງປວງ ກໍໄດ້ພາກັນຫຸ້ມລ້ອມແລ້ວຮ້ອງໄຫ້ຢ່າງສະອຶກສະອື້ນ. ຝ່າຍພວກອຳມາດກໍໄດ້ກາບທູນພະອົງວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາລາດ ພະລາຊາທັງຫຼາຍໃນມັດຊິມະເທດມັກມີມາຍາຫຼາຍ, ຂໍພະອົງຈົ່ງສົ່ງສານໄປສືບເບິ່ງກ່ອນວ່າ ພະພຸດທະຮັດຕະນະເກີດຂຶ້ນໃນໂລກແລ້ວຫຼືຍັງ ເມື່ອຊົງຊາບແລ້ວຈຶ່ງຄ່ອຍສະເດັດໄປ, ຂໍພະອົງຈົ່ງສະເດັດກັບຄືນເຖີ້ນ ມະຫາລາດ'. ພະລາຊາຕອບວ່າ 'ເຮົາເຊື່ອຖືຖ້ອຍຄຳຂອງພະສະຫາຍຂອງເຮົາ, ຖ້ອຍຄຳທີ່ເປັນສອງ (ຄຳຕົວະ) ລະຫວ່າງເຮົາກັບພະສະຫາຍນັ້ນບໍ່ມີ, ພວກທ່ານຈົ່ງຢຸດຢູ່ທີ່ນີ້ເຖີ້ນ'. ແຕ່ພວກອຳມາດເຫຼົ່ານັ້ນກໍຍັງຄົງຕິດຕາມພະອົງໄປເລື້ອຍໆ.

กุลปุตฺโต กตฺตรทณฺเฑน เลขํ กตฺวา – ‘‘อิทํ รชฺชํ กสฺสา’’ติ อาห? ตุมฺหากํ เทวาติ. โย อิมํ เลขํ อนฺตรํ กโรติ, ราชาณาย กาเรตพฺโพติ. มหาชนกชาตเก โพธิสตฺเตน กตเลขํ สีวลิเทวี อนฺตรํ กาตุํ อวิสหนฺตี วิวตฺตมานา อคมาสิ. ตสฺสา คตมคฺเคน มหาชโน อคมาสิ. ตํ ปน เลขํ มหาชโน อนฺตรํ กาตุํ น วิสหิ, เลขํ อุสฺสีสกํ กตฺวา วิวตฺตมานา วิรวึสุ. กุลปุตฺโต ‘‘อยํ เม คตฏฺฐาเน ทนฺตกฏฺฐํ วา มุโขทกํ วา ทสฺสตี’’ติ อนฺตมโส เอกเจฏกมฺปิ อคฺคเหตฺวา ปกฺกามิ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘มม สตฺถา จ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา เอกโกว ปพฺพชิโต’’ติ เอกโกว อคมาสิ. ‘‘สตฺถุ ลชฺชามี’’ติ จ – ‘‘สตฺถา กิร เม ปพฺพชิตฺวา ยานํ นารุฬฺโห’’ติ จ อนฺตมโส เอกปฏลิกมฺปิ อุปาหนํ นารุหิ, ปณฺณจฺฉตฺตกมฺปิ น ธาเรสิ. มหาชโน รุกฺขปาการฏฺฏาลกาทีนิ อารุยฺห เอส อมฺหากํ ราชา คจฺฉตีติ โอโลเกสิ. กุลปุตฺโต – ‘‘ทูรํ คนฺตพฺพํ, น สกฺกา เอเกน มคฺโค นิตฺถริตุ’’นฺติ เอกํ สตฺถวาหํ อนุพนฺธิ. สุขุมาลสฺส กุลปุตฺตสฺส กฐินตตฺตาย [Pg.203] ปถวิยา คฉนฺตสฺส ปาทตเลสุ โผฏา อุฏฺฐหิตฺวา ภิชฺชนฺติ, ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ. สตฺถวาเห ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา นิสินฺเน กุลปุตฺโต มคฺคา โอกฺกมฺม เอกสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทติ. นิสินฺนฏฺฐาเน ปาทปริกมฺมํ วา ปิฏฺฐิปริกมฺมํ วา กตฺตา นาม นตฺถิ, กุลปุตฺโต อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา มคฺคทรถกิลมถปริฬาหํ วิกฺขมฺเภตฺวา ฌานรติยา วีตินาเมติ.

ພະລາຊາຜູ້ເປັນກຸລະບຸດຊົງໃຊ້ໄມ້ເທົ້າຂີດເສັ້ນລົງເທິງພື້ນດິນ ແລ້ວຕັດຖາມວ່າ 'ລາຊະອານາຈັກນີ້ເປັນຂອງໃຜ?' ພວກອຳມາດກາບທູນວ່າ 'ເປັນຂອງພະອົງ ມະຫາລາດ'. ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຜູ້ໃດກ້າວຂ້າມເສັ້ນນີ້ ຜູ້ນັ້ນຈະຕ້ອງຖືກລົງໂທດຕາມພະລາຊາອາຍາ'. (ເໝືອນດັ່ງໃນມະຫາຊະນົກຊາດົກ ພະນາງສີວະລີເທວີບໍ່ກ້າກ້າວຂ້າມເສັ້ນທີ່ພະໂພທິສັດຂີດໄວ້ ຈຶ່ງໄດ້ແຕ່ກິ້ງເກືອກຮ້ອງໄຫ້ຕິດຕາມໄປ. ມະຫາຊົນກໍໄດ້ຕິດຕາມໄປຕາມເສັ້ນທາງທີ່ພະນາງສະເດັດໄປນັ້ນ). ແຕ່ຝ່າຍມະຫາຊົນເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ກ້າກ້າວຂ້າມເສັ້ນນັ້ນເລີຍ ພວກເຂົາພາກັນກົ້ມຫົວລົງຮາບກັບເສັ້ນນັ້ນ ແລ້ວກິ້ງເກືອກຮ້ອງໄຫ້ຢ່າງຄວນຄາງ. ພະລາຊາຜູ້ເປັນກຸລະບຸດຊົງດຳລິວ່າ 'ຄົນຜູ້ນີ້ (ຖ້າເອົາໄປນຳ) ຈະຄອຍຖວາຍໄມ້ສີຟັນ ຫຼືນ້ຳລ້າງໜ້າແກ່ເຮົາໃນສະຖານທີ່ທີ່ເຮົາໄປ' ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ພະອົງກໍບໍ່ຊົງພາຄົນຮັບໃຊ້ແມ່ນແຕ່ຄົນດຽວໄປນຳເລີຍ ແລ້ວສະເດັດຫຼີກໄປ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະອົງຊົງມີພະດຳລິຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພະສາດສະດາຂອງເຮົາ ຊົງສະເດັດອອກມະຫາພິເນດສະກົມ ແລ້ວຊົງຜະໜວດພຽງພະອົງດຽວເທົ່ານັ້ນ' ພະອົງຈຶ່ງສະເດັດໄປພຽງພະອົງດຽວ. ອີກປະການໜຶ່ງ ຊົງດຳລິວ່າ 'ເຮົາລະອາຍຕໍ່ພະສາດສະດາ' ແລະ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ພະສາດສະດາຂອງເຮົາເມື່ອຊົງຜະໜວດແລ້ວ ບໍ່ຊົງຂີ່ຍານພາຫະນະໃດໆເລີຍ' ພະອົງຈຶ່ງບໍ່ຊົງສະຫຼອງພະບາດແມ່ນແຕ່ຊັ້ນດຽວ ແລະບໍ່ຊົງກັ້ນຮົ່ມໃບຕານເລີຍ. ມະຫາຊົນພາກັນປີນຂຶ້ນເທິງຕົ້ນໄມ້, ກຳແພງເມືອງ ແລະຫໍຮົບ ເພື່ອເບິ່ງພະລາຊາຂອງພວກເຂົາສະເດັດໄປ. ພະລາຊາຜູ້ເປັນກຸລະບຸດຊົງດຳລິວ່າ 'ທາງທີ່ຕ້ອງໄປນັ້ນໄກແສນໄກ, ບໍ່ອາດຈະເດີນທາງໄປຕາມລຳພັງໄດ້ຕະຫຼອດ' ຈຶ່ງຊົງεດີນທາງຮ່ວມໄປກັບກອງກວຽນພໍ່ຄ້າກອງໜຶ່ງ. ເມື່ອພະລາຊາຜູ້ເປັນກຸລະບຸດຜູ້ມີພະວໍລະກາຍອັນລະອຽດອ່ອນ ສະເດັດໄປເທິງພື້ນດິນອັນແຂງແລະຮ້ອນ ຕຸ່ມໂພງກໍເກີດຂຶ້ນທີ່ຝາພະບາດແລ້ວແຕກອອກ ເຮັດໃຫ້ເກີດທຸກຂະເວທະນາຢ່າງແຮງກ້າ. ເມື່ອນາຍກອງກວຽນຕັ້ງຄ້າຍພັກແລ້ວນັ່ງຢູ່ ພະລາຊາຜູ້ເປັນກຸລະບຸດກໍສະເດັດຫຼີກອອກຈາກທາງ ໄປປະທັບນັ່ງຢູ່ທີ່ໂຄນຕົ້ນໄມ້ແຫ່ງໜຶ່ງ. ໃນບ່ອນທີ່ປະທັບນັ່ງນັ້ນ ບໍ່ມີໃຜເລີຍທີ່ຈະຄອຍບີບນວດພະບາດ ຫຼືບີບນວດພະຂະໜອງໃຫ້, ພະລາຊາຜູ້ເປັນກຸລະບຸດຈຶ່ງຊົງເຂົ້າອານາປານະຈະຕຸດຖະຊານ ເພື່ອລະງັບຄວາມກະວົນກະວາຍ ຄວາມອິດເມື່ອຍ ແລະຄວາມຮ້ອນຮົນໃນການເດີນທາງ ແລ້ວຊົງຍັບຢັ້ງຢູ່ດ້ວຍຄວາມຍິນດີໃນຊານ.

ปุนทิวเส อุฏฺฐิเต อรุเณ สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ปุน สตฺถวาหํ อนุพนฺธติ. ปาตราสกาเล กุลปุตฺตสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา ขาทนียํ โภชนียํ ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา เทนฺติ. ตํ อุตฺตณฺฑุลมฺปิ โหติ กิลินฺนมฺปิ สมสกฺขรมฺปิ อโลณาติโลณมฺปิ, กุลปุตฺโต ปวิสนฏฺฐานํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อมตํ วิย ปริภุญฺชิตฺวา เอเตน นิยาเมน อฏฺฐหิ อูนกานิ ทฺเว โยชนสตานิ คโต. เชตวนทฺวารโกฏฺฐกสฺส ปน สมีเปน คจฺฉนฺโตปิ – ‘‘กหํ สตฺถา วสตี’’ติ นาปุจฺฉิ. กสฺมา? สตฺถุคารเวน เจว รญฺโญ เปสิตสาสนวเสน จ. รญฺโญ หิ – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตี’’ติ สตฺถารํ ราชคเห อุปฺปนฺนํ วิย กตฺวา สาสนํ เปสิตํ, ตสฺมา นํ อปุจฺฉิตฺวาว ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺตํ มคฺคํ อติกฺกนฺโต. โส สูริยตฺถงฺคมนเวลาย ราชคหํ ปตฺวา สตฺถา กหํ วสตีติ ปุจฺฉิ. กุโต นุ, ภนฺเต, อาคโตติ? อิโต อุตฺตรโตติ. สตฺถา ตุยฺหํ อาคตมคฺเค อิโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺเต สาวตฺถิ นาม อตฺถิ, ตตฺถ วสตีติ. กุลปุตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อิทานิ อกาโล น สกฺกา คนฺตุํ, อชฺช อิเธว วสิตฺวา สฺเว สตฺถุ สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ. ตโต – ‘‘วิกาเล สมฺปตฺตปพฺพชิตา กหํ วสนฺตี’’ติ ปุจฺฉิ. อิมาย กุมฺภการสาลาย, ภนฺเตติ. อถ โส ตํ กุมฺภการํ ยาจิตฺวา ตตฺถ วาสตฺถาย ปวิสิตฺวา นิสีทิ.

ໃນວັນຕໍ່ມາ ເມື່ອຮຸ່ງອະລຸນຂຶ້ນແລ້ວ ຊົງເຮັດກິດຈະວັດສ່ວນພະອົງ ແລ້ວສະເດັດຕິດຕາມກອງກວຽນພໍ່ຄ້າໄປອີກ. ໃນເວລາອາຫານເຊົ້າ ພວກພໍ່ຄ້າໄດ້ຮັບບາດຂອງພະລາຊາຜູ້ເປັນກຸລະບຸດ ແລ້ວໃສ່ຂອງຂົບຄ້ຽວແລະຂອງບໍລິໂພກລົງໃນບາດຖວາຍ. ອາຫານນັ້ນບາງເທື່ອກໍດິບ ບາງເທື່ອກໍແສບ ບາງເທື່ອກໍປົນໄປດ້ວຍເມັດຊາຍ ບາງເທື່ອກໍຈືດຫຼືເຄັມເກີນໄປ, ແຕ່ພະລາຊາຜູ້ເປັນກຸລະບຸດຊົງພິຈາລະນາອາຫານນັ້ນກ່ອນຈະກືນລົງຄໍ ແລ້ວຊົງສະεຫວີຍອາຫານນັ້ນປະດຸດດັ່ງນ້ຳອຳມະລິດ, ພະອົງສະເດັດໄປດ້ວຍທຳນອງນີ້ເປັນໄລຍະທາງສອງຮ້ອຍໂຍດຂາດໄປແປດໂຍດ. ເຖິງແມ່ນວ່າພະອົງຈະສະເດັດຜ່ານໃກ້ຊຸ້ມປະຕູວັດເຊຕະວັນ ກໍບໍ່ໄດ້ຊົງຖາມວ່າ 'ພະສາດສະດາປະທັບຢູ່ໃສ?'. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມເຄົາລົບໃນພະສາດສະດາ ແລະເພາະອຳນາດແຫ່ງສານທີ່ພະລາຊາສົ່ງໄປ. ດ້ວຍວ່າ ພະລາຊາຊົງສົ່ງສານໄປໂດຍເຮັດໃຫ້ເຂົ້າໃຈວ່າ ພະສາດສະດາອຸບັດຂຶ້ນໃນເມືອງລາຊະຄຶວ່າ 'ພະຕາຖາຄົດອຸບັດຂຶ້ນໃນໂລກ ທີ່ເມືອງລາຊະຄຶນີ້', ເພາະສະນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງບໍ່ຊົງຖາມ ແລ້ວສະເດັດຜ່ານຫົນທາງປະມານສີ່ສິບຫ້າໂຍດໄປ. ພະອົງສະເດັດເຖິງເມືອງລາຊະຄຶໃນເວລາຕາເວັນຕົກດິນ ແລ້ວຊົງຖາມວ່າ 'ພະສາດສະດາປະທັບຢູ່ໃສ?'. ພວກຊາວເມືອງຖາມວ່າ 'ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ທ່ານສະເດັດມາຈາກໃສ?'. ພະອົງຕອບວ່າ 'ມາຈາກທິດເໜືອຂອງເມືອງນີ້'. ພວກຊາວເມືອງກ່າວວ່າ 'ໃນເສັ້ນທາງທີ່ທ່ານສະເດັດມາ ຫ່າງຈາກເມືອງນີ້ໄປປະມານສີ່ສິບຫ້າໂຍດ ມີເມືອງໜຶ່ງຊື່ວ່າ ສາຫວດຖີ, ພະສາດສະດາປະທັບຢູ່ທີ່ນັ້ນ'. ພະລາຊາຜູ້ເປັນກຸລະບຸດຊົງດຳລິວ່າ 'ເວລານີ້ຄ່ຳມືດແລ້ວ ບໍ່ອາດຈະເດີນທາງໄປໄດ້, ມື້ນີ້ເຮົາຈະພັກຢູ່ທີ່ນີ້ກ່ອນ ມື້ອື່ນຈຶ່ງຈະໄປເຝົ້າພະສາດສະດາ'. ຈາກນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ພວກບັນພະຊິດທີ່ມາຮອດໃນເວລາຄ່ຳມືດ ມັກພັກຢູ່ບ່ອນໃດ?'. ພວກຊາວເມືອງຕອບວ່າ 'ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພວກເພິ່ນມັກພັກຢູ່ທີ່ໂຮງປັ້ນໝໍ້ດິນແຫ່ງນີ້'. ລຳດັບນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຂໍອະນຸຍາດນຳນາຍຊ່າງປັ້ນໝໍ້ ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າໄປປະທັບນັ່ງຢູ່ທີ່ນັ້ນເພື່ອພັກແຮມ.

ภควาปิ ตํทิวสํ ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกนฺโต ปุกฺกุสาตึ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ กุลปุตฺโต สหาเยน เปสิตํ สาสนมตฺตกํ วาเจตฺวา อติเรกติโยชนสติกํ มหารชฺชํ ปหาย มํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตฺวา อฏฺฐหิ อูนกานิ ทฺเว โยชนสตานิ อติกฺกมฺม ราชคหํ ปาปุณิสฺสติ, มยิ อคจฺฉนฺเต ปน ตีณิ สามญฺญผลานิ อปฺปฏิวิชฺฌิตฺวา เอกรตฺติวาเสน อนาถกาลกิริยํ กริสฺสติ, มยิ ปน คเต [Pg.204] ตีณิ สามญฺญผลานิ ปฏิวิชฺฌิสฺสติ. ชนสงฺคหตฺถาเยว ปน มยา สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูริตา, กริสฺสามิ ตสฺส สงฺคห’’นฺติ ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา มุหุตฺตํ อตฺตทรถกิลมถํ ปฏิปสฺสมฺเภตฺวา – ‘‘กุลปุตฺโต มยิ คารเวน ทุกฺกรํ อกาสิ, อติเรกโยชนสตํ รชฺชํ ปหาย อนฺตมโส มุขโธวนทายกมฺปิ เจฏกํ อคฺคเหตฺวา เอกโกว นิกฺขนฺโต’’ติ สาริปุตฺตมหาโมคฺคลฺลานาทีสุ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา สยเมว อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา เอกโกว นิกฺขนฺโต. คจฺฉนฺโต จ เนว อากาเส อุปฺปติ, น ปถวึ สํขิปิ, – ‘‘กุลปุตฺโต มม ลชฺชมาโน หตฺถิอสฺสรถสุวณฺณสิวิกาทีสุ เอกยาเนปิ อนิสีทิตฺวา อนฺตมโส เอกปฏลิกํ อุปาหนมฺปิ อนารุยฺห ปณฺณจฺฉตฺตกมฺปิ อคฺคเหตฺวา นิกฺขนฺโต, มยาปิ ปทสาว คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ ปน จินฺเตตฺวา ปทสาว อคมาสิ.

ຝ່າຍພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ໃນວັນນັ້ນ ເມື່ອຊົງກວດເບິ່ງສັດໂລກໃນເວລາໃກ້ຮຸ່ງ ຊົງເຫັນພະເຈົ້າປຸກກຸສາຕິແລ້ວ ຊົງດຳລິວ່າ 'ກຸລະບຸດຜູ້ນີ້ ອ່ານພຽງສານທີ່ພະສະຫາຍສົ່ງໄປ ກໍຍອມສະຫຼະມະຫາລາຊະອານາຈັກອັນກວ້າງໃຫຍ່ກວ່າສາມຮ້ອຍໂຍດ ແລ້ວບວດອຸທິດຕໍ່ເຮົາ ເດີນທາງຜ່ານໄລຍະທາງສອງຮ້ອຍໂຍດຂາດໄປແປດໂຍດ ຈົນຮອດເມືອງລາຊະຄຶ, ຫາກເຮົາບໍ່ໄປ ພະອົງກໍຈະບໍ່ໄດ້ບັນລຸສາມັນຍະຜົນເບື້ອງຕ່ຳສາມປະການ ແລ້ວຈະຕ້ອງເຖິງແກ່ມໍລະນະກຳຢ່າງອະນາຖາພາຍໃນຄືນດຽວນີ້, ແຕ່ຫາກເຮົາໄປ ພະອົງກໍຈະໄດ້ບັນລຸສາມັນຍະຜົນທັງສາມປະການນັ້ນ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ເຮົາບຳເພັນບາລະມີທັງຫຼາຍຕະຫຼອດສີ່ອະສົງໄຂແສນມະຫາກັບ ກໍເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການສົງເຄາະມະຫາຊົນນີ້ເອງ, ເຮົາຈະໄປສົງເຄາະກຸລະບຸດນັ້ນ'. ຊົງດຳລິຢ່າງນີ້ແລ້ວ ໃນຕອນເຊົ້າ ຊົງເຮັດກິດຈະວັດສ່ວນພະອົງ ແລ້ວມີພະພິກຂຸສົງແວດລ້ອມ ສະເດັດເຂົ້າໄປບິນທະບາດໃນເມືອງສາຫວດຖີ, ເມື່ອສະເດັດກັບຈາກບິນທະບາດໃນເວລາຫຼັງອາຫານ ຊົງສະເດັດເຂົ້າສູ່ພະຄັນທະກຸຕິ ຊົງລະງັບຄວາມອິດເມື່ອຍທາງພະວໍລະກາຍຄູ່ໜຶ່ງ ແລ້ວຊົງດຳລິວ່າ 'ກຸລະບຸດນັ້ນເຮັດສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ ເພາະຄວາມເຄົາລົບໃນເຮົາ, ພະອົງສະຫຼະລາຊະອານາຈັກກວ້າງໃຫຍ່ກວ່າສາມຮ້ອຍໂຍດ ໂດຍບໍ່ພາຄົນຮັບໃຊ້ແມ່ນແຕ່ຄົນຄອຍຖວາຍນ້ຳລ້າງໜ້າມານຳເລີຍ ແລ້ວສະເດັດອອກເດີນທາງພຽງພະອົງດຽວ'. ຊົງດຳລິຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງບໍ່ຊົງບອກພະພິກຂຸອົງໃດເລີຍ ມີພະສາລີບຸດ ແລະພະມະຫາໂມກຄັນລານະ ເປັນຕົ້ນ, ຊົງຖືບາດແລະຈີວອນດ້ວຍພະອົງເອງ ແລ້ວສະເດັດອອກເດີນທາງພຽງພະອົງດຽວ. ເມື່ອສະເດັດໄປ ກໍບໍ່ໄດ້ຊົງເຫາະໄປໃນອາກາດ ແລະບໍ່ໄດ້ຊົງຫຍໍ້ແຜ່ນດິນ, ແຕ່ຊົງດຳລິວ່າ 'ກຸລະບຸດນັ້ນລະອາຍຕໍ່ເຮົາ ບໍ່ຍອມປະທັບນັ່ງເທິງຍານພາຫະນະໃດໆ ມີຊ້າງ, ມ້າ, ລົດ ແລະວໍຄຳ ເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ຊົງສະຫຼອງພະບາດແມ່ນແຕ່ຊັ້ນດຽວ ແລະບໍ່ຊົງຖືຮົ່ມໃບຕານເລີຍ, ຝ່າຍເຮົາກໍຄວນຈະເດີນທາງໄປດ້ວຍຕີນເປົ່າເຊັ່ນກັນ' ຊົງດຳລິຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງສະເດັດໄປດ້ວຍຕີນເປົ່າ.

โส อสีติ อนุพฺยญฺชนานิ พฺยามปฺปภา พาตฺตึส มหาปุริสลกฺขณานีติ อิมํ พุทฺธสิรึ ปฏิจฺฉาเทตฺวา วลาหกปฏิจฺฉนฺโน ปุณฺณจนฺโท วิย อญฺญตรภิกฺขุเวเสน คจฺฉนฺโต เอกปจฺฉาภตฺเตเนว ปญฺจจตฺตาลีส โยชนานิ อติกฺกมฺม สูริยตฺถงฺคมลีเวลาย กุลปุตฺเต ปวิฏฺฐมตฺเตเยว ตํ กุมฺภการสาลํ ปาปุณิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘เตน โข ปน สมเยน, ปุกฺกุสาติ, นาม กุลปุตฺโต ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส สทฺธาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต, โส ตสฺมึ กุมฺภการาเวสเน ปฐมํ วาสูปคโต โหตี’’ติ.

ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງປົກປິດພະພຸດທະສິລິອັນມີພະອະນຸພະຍັນຊະນະແປດສິບ ພະຮັດສະໝີວາໜຶ່ງ ແລະມະຫາປຸລິສະລັກສະນະສາມສິບສອງປະການນີ້ໄວ້ ຊົງສະເດັດໄປໃນຮູບລັກສະນະຂອງພະພິກຂຸທຳມະດາອົງໜຶ່ງ ປະດຸດດັ່ງພະຈັນເຕັມດວງທີ່ຖືກບົດບັງດ້ວຍກີບເມກ, ຊົງເດີນທາງຜ່ານໄລຍະທາງສີ່ສິບຫ້າໂຍດດ້ວຍການສະເຫວີຍພັດພຽງຄັ້ງດຽວ ແລ້ວສະເດັດເຖິງໂຮງປັ້ນໝໍ້ດິນນັ້ນໃນເວລາຕາເວັນຕົກດິນ ເຊິ່ງເປັນເວລາທີ່ກຸລະບຸດນັ້ນຫາກໍເຂົ້າໄປພັກຢູ່ພໍດີ. ໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມທີ່ພະອົງຕັດໄວ້ວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ສະໄໝນັ້ນ ກຸລະບຸດຊື່ວ່າ ປຸກກຸສາຕິ ມີຈິດສັດທາອຸທິດຕໍ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ອອກບວດຈາກເຮືອນເປັນບັນພະຊິດ ບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງດ້ວຍເຮືອນ, ພະອົງໄດ້ເຂົ້າໄປພັກອາໄສຢູ່ໃນໂຮງປັ້ນໝໍ້ດິນນັ້ນກ່ອນແລ້ວ'.

เอวํ คนฺตฺวาปิ ปน ภควา – ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ ปสยฺห กุมฺภการสาลํ อปวิสิตฺวา ทฺวาเร ฐิโตว กุลปุตฺตํ โอกาสํ กาเรนฺโต สเจ เต ภิกฺขูติอาทิมาห. อุรุนฺทนฺติ วิวิตฺตํ อสมฺพาธํ. วิหรตายสฺมา ยถาสุขนฺติ เยน เยน อิริยาปเถน ผาสุ โหติ, เตน เตน ยถาสุขํ อายสฺมา วิหรตูติ โอกาสํ อกาสิ. อติเรกติโยชนสตญฺหิ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต กุลปุตฺโต ปรสฺส ฉฑฺฑิตปติตํ [Pg.205] กุมฺภการสาลํ กึ อญฺญสฺส สพฺรหฺมจาริโน มจฺฉรายิสฺสติ. เอกจฺเจ ปน โมฆปุริสา สาสเน ปพฺพชิตฺวา อาวาสมจฺฉริยาทีหิ อภิภูตา อตฺตโน วสนฏฺฐาเน มยฺหํ กุฏิ มยฺหํ ปริเวณนฺติ อญฺเญสํ อวาสาย ปรกฺกมนฺติ. นิสีทีติ อจฺจนฺตสุขุมาโล โลกนาโถ เทววิมานสทิสํ คนฺธกุฏึ ปหาย ตตฺถ ตตฺถ วิปฺปกิณฺณฉาริกาย ภินฺนภาชนติณปลาสกุกฺกุฏสูกรวจฺจาทิสํกิลิฏฺฐาย สงฺการฏฺฐานสทิสาย กุมฺภการสาลาย ติณสนฺถารํ สนฺถริตฺวา ปํสุกูลจีวรํ ปญฺญเปตฺวา เทววิมานสทิสํ ทิพฺพคนฺธสุคนฺธํ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา นิสีทนฺโต วิย นิสีทิ.

ເຖິງແມ່ນວ່າຈະສະເດັດໄປຢ່າງນັ້ນ ແຕ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍບໍ່ໄດ້ຊົງສະແດງພະອົງວ່າ 'ເຮົາຄືພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ' ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າໄປໃນໂຮງປັ້ນໝໍ້ດິນໂດຍພະລະການ, ແຕ່ຊົງປະທັບຢືນຢູ່ທີ່ປະຕູ ເພື່ອຂໍອະນຸຍາດນຳກຸລະບຸດນັ້ນ ໂດຍຕັດຄຳວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸ ຫາກທ່ານບໍ່ຂັດຂ້ອງ...' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອຸຣຸນທັງ' ໝາຍເຖິງ ທີ່ສະຫງົບສະຫງັດ ບໍ່ຄັບແຄບ. ຄຳວ່າ 'ວິຫະຣະຕາຍັສມາ ຍະຖາສຸຂັງ' ໝາຍເຖິງ ຂໍທ່ານຜູ້ມີອາຍຸຈົ່ງຢູ່ຕາມສະບາຍ ດ້ວຍອິຣິຍາບົດໃດໆທີ່ສະດວກສະບາຍເຖີ້ນ, ກຸລະບຸດນັ້ນໄດ້ອະນຸຍາດຢ່າງນີ້. ດ້ວຍວ່າ ກຸລະບຸດຜູ້ສະຫຼະລາຊະອານາຈັກກວ້າງໃຫຍ່ກວ່າສາມຮ້ອຍໂຍດແລ້ວອອກບວດ ຈະມີຄວາມຕະໜີ່ໃນໂຮງປັ້ນໝໍ້ດິນທີ່ເຂົາຖິ້ມແລ້ວນີ້ ແກ່ເພື່ອນສະພົມມະຈາລີອົງອື່ນໄດ້ແນວໃດ. ແຕ່ຝ່າຍພວກໂມຄະບຸກຄົນບາງພວກໃນພະສາດສະດານີ້ ເມື່ອບວດແລ້ວ ຖືກຄວາມຕະໜີ່ໃນອາວາດເປັນຕົ້ນຄອບງຳ ຍ່ອມຍຶດຖືໃນສະຖານທີ່ພັກຂອງຕົນວ່າ 'ກຸຕິຂອງເຮົາ, ບໍລິເວນຂອງເຮົາ' ແລ້ວພະຍາຍາມບໍ່ໃຫ້ຜູ້ນື່ອື່ນເຂົ້າມາພັກອາໄສ. ຄຳວ່າ 'ນິສີທິ' ໝາຍເຖິງ ພະໂລກະນາດຜູ້ມີພະວໍລະກາຍອັນລະອຽດອ່ອນຢ່າງຍິ່ງ ຊົງສະຫຼະພະຄັນທະກຸຕິອັນປຽບປະດຸດວິມານສະຫວັນ ແລ້ວຊົງລາດປູຫຍ້າ ລາດປູຜ້າປັ່ງສະກູຈີວອນ ເທິງພື້ນໂຮງປັ້ນໝໍ້ດິນທີ່ເຕັມໄປດ້ວຍຂີ້ເຖົ່າ, ເສດຖ້ວຍແຕກ, ຫຍ້າ, ໃບໄມ້, ຂີ້ໄກ່ ແລະຂີ້ໝູ ເຊິ່ງເປິເປື້ອນຄືກັບກອງຂີ້ເຫຍື້ອ, ແລ້ວຊົງປະທັບນັ່ງຢູ່ທີ່ນັ້ນ ປະດຸດດັ່ງສະເດັດເຂົ້າໄປປະທັບນັ່ງໃນພະຄັນທະກຸຕິອັນມີກິ່ນຫອມທິບ ປຽບປະດຸດວິມານສະຫວັນ.

อิติ ภควาปิ อสมฺภินฺนมหาสมฺมตวํเส อุปฺปนฺโน, กุลปุตฺโตปิ ขตฺติยคพฺเภ วฑฺฒิโต. ภควาปิ อภินีหารสมฺปนฺโน, กุลปุตฺโตปิ อภินีหารสมฺปนฺโน. ภควาปิ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต, กุลปุตฺโตปิ. ภควาปิ สุวณฺณวณฺโณ, กุลปุตฺโตปิ. ภควาปิ สมาปตฺติลาภี, กุลปุตฺโตปิ. อิติ ทฺเวปิ ขตฺติยา ทฺเวปิ อภินีหารสมฺปนฺนา ทฺเวปิ ราชปพฺพชิตา ทฺเวปิ สุวณฺณวณฺณา ทฺเวปิ สมาปตฺติลาภิโน กุมฺภการสาลํ ปวิสิตฺวา นิสินฺนาติ เตหิ กุมฺภการสาลา อติวิย โสภติ, ทฺวีหิ สีหาทีหิ ปวิฏฺฐคุหาทีหิ อาหริตฺวา ทีเปตพฺพํ. เตสุ ปน ทฺวีสุ ภควา – ‘‘สุขุมาโล อหํ ปรมสุขุมาโล เอกปจฺฉาภตฺเตน ปญฺจจตฺตาลีส โยชนานิ อาคโต, มุหุตฺตํ ตาว สีหเสยฺยํ กปฺเปตฺวา มคฺคทรถํ ปฏิปสฺสมฺเภมี’’ติ จิตฺตมฺปิ อนุปฺปาเทตฺวา นิสีทนฺโตว ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. กุลปุตฺโตปิ – ‘‘ทฺวานวุติโยชนสตํ อาคโตมฺหิ, มุหุตฺตํ ตาว นิปชฺชิตฺวา มคฺคทรถํ วิโนเทมี’’ติ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา นิสีทมาโนว อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิ. อิทํ สนฺธาย อถ โข ภควา พหุเทว รตฺตินฺติอาทิ วุตฺตํ.

ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍຊົງອຸບັດໃນມະຫາສຳມະຕະລາຊະວົງອັນບໍລິສຸດ, ຝ່າຍກຸລະບຸດກໍຊົງຈະເລີນເຕີບໂຕໃນຕະກູນກະສັດ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍຊົງສົມບູນດ້ວຍພະອະພິນິຫານ, ຝ່າຍກຸລະບຸດກໍຊົງສົມບູນດ້ວຍອະພິນິຫານເຊັ່ນກັນ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍຊົງສະຫຼະລາຊະສົມບັດອອກບວດ, ຝ່າຍກຸລະບຸດກໍເຊັ່ນກັນ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍຊົງມີພະວໍລະກາຍດັ່ງສີທອງ, ຝ່າຍກຸລະບຸດກໍເຊັ່ນກັນ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍຊົງເປັນຜູ້ໄດ້ສະມາບັດ, ຝ່າຍກຸລະບຸດກໍເຊັ່ນກັນ. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ທັງສອງພະອົງຕ່າງກໍເປັນກະສັດ, ຕ່າງກໍສົມບູນດ້ວຍອະພິນິຫານ, ຕ່າງກໍເປັນກະສັດອອກບວດ, ຕ່າງກໍມີພະວໍລະກາຍດັ່ງສີທອງ, ຕ່າງກໍເປັນຜູ້ໄດ້ສະມາບັດ, ເມື່ອທັງສອງພະອົງສະເດັດເຂົ້າໄປປະທັບນັ່ງຢູ່ໃນໂຮງປັ້ນໝໍ້ດິນ ໂຮງປັ້ນໝໍ້ດິນນັ້ນຈຶ່ງງົດງາມຢ່າງຍິ່ງ, ປຽບປະດຸດດັ່ງຖ້ຳລັດຕະນະທີ່ມີລາຊະສີສອງໂຕເຂົ້າໄປອາໄສຢູ່. ໃນສອງພະອົງນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງດຳລິວ່າ 'ເຮົາເປັນຜູ້ລະອຽດອ່ອນຢ່າງຍິ່ງ ເດີນທາງມາເຖິງສີ່ສິບຫ້າໂຍດດ້ວຍການສະເຫວີຍພັດພຽງຄັ້ງດຽວ, ເຮົາຈະນອນແບບສີຫະໄສຍາດຄູ່ໜຶ່ງເພື່ອລະງັບຄວາມອິດເມື່ອຍໃນການເດີນທາງ' ພະອົງບໍ່ຊົງມີພະດຳລິຢ່າງນີ້ເລີຍ ແຕ່ຊົງປະທັບນັ່ງເຂົ້າຜະລະສະມາບັດທັນທີ. ຝ່າຍກຸລະບຸດກໍບໍ່ໄດ້ມີຄວາມຄິດວ່າ 'ເຮົາເດີນທາງມາເຖິງຮ້ອຍເກົ້າສິບສອງໂຍດ, ເຮົາຈະນອນພັກຜ່ອນຄູ່ໜຶ່ງເພື່ອບັນເທົາຄວາມອິດເມື່ອຍໃນການເດີນທາງ' ພະອົງບໍ່ມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ເລີຍ ແຕ່ຊົງປະທັບນັ່ງເຂົ້າອານາປານະຈະຕຸດຖະຊານທັນທີ. ໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມທີ່ພະອົງຕັດໄວ້ວ່າ 'ລຳດັບນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງປະທັບນັ່ງຕະຫຼອດຄືນເປັນສ່ວນຫຼາຍ...' ເປັນຕົ້ນ.

นนุ จ ภควา กุลปุตฺตสฺส ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ อาคโต, กสฺมา น เทเสสีติ? กุลปุตฺตสฺส มคฺคทรโถ อปฺปฏิปสฺสทฺโธ, น สกฺขิสฺสติ ธมฺมเทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ, โส ตาวสฺส ปฏิปสฺสมฺภตูติ น เทเสสิ. อปเร – ‘‘ราชคหํ นาม อากิณฺณมนุสฺสํ อวิวิตฺตํ ทสหิ สทฺเทหิ, โส สทฺโท ทิยฑฺฒยามมตฺเตน สนฺนิสีทติ, ตํ อาคเมนฺโต น เทเสสี’’ติ วทนฺติ. ตํ อการณํ, พฺรหฺมโลกปฺปมาณมฺปิ หิ สทฺทํ ภควา อตฺตโน อานุภาเวน [Pg.206] วูปสเมตุํ สกฺโกติ, มคฺคทรถวูปสมํ อาคเมนฺโตเยว ปน น เทเสสิ.

ກໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດມາດ້ວຍພຣະທຳໃນພຣະໄທວ່າ 'ເຮົາຈັກສະແດງທັມແກ່ກຸນລະບຸດ' ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ເຫດໃດພຣະອົງຈຶ່ງບໍ່ສະແດງທັມ? ເພາະຄວາມອິດເມື່ອຍໃນການເດີນທາງຂອງກຸນລະບຸດຍັງບໍ່ທັນສະຫງົບລົງ, ລາວຈັກບໍ່ສາມາດຮັບເອົາພຣະທັມມະເທດສະໜາໄດ້. ພຣະອົງຊົງດຳຣິວ່າ 'ໃຫ້ຄວາມອິດເມື່ອຍໃນການເດີນທາງຂອງລາວສະຫງົບລົງກ່ອນເຖີດ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ທັນສະແດງທັມ. ສ່ວນອາຈານພວກອື່ນກ່າວວ່າ 'ຊື່ວ່າເມືອງຣາຊະຄຶ ເປັນເມືອງທີ່ຄັບແຄບດ້ວຍຜູ້ຄົນ ບໍ່ສະຫງົບງຽບ ເຕັມໄປດ້ວຍສຽງ ໑໐ ປະການ, ສຽງນັ້ນຍ່ອມສະຫງົບລົງໃນເວລາປະມານຍາມເຄິ່ງ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງລໍຖ້າຄວາມສະຫງົບແຫ່ງສຽງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ສະແດງທັມ'. ຄຳກ່າວນັ້ນບໍ່ມີເຫດຜົນ, ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສາມາດເຮັດໃຫ້ສຽງ ແມ່ນແຕ່ດັງໄປເຖິງພຣົມມະໂລກ ໃຫ້ສະຫງົບລົງໄດ້ດ້ວຍພຣະອານຸພາບຂອງພຣະອົງ, ແຕ່ທີ່ພຣະອົງບໍ່ສະແດງທັມນັ້ນ ກໍເພາະຊົງລໍຖ້າໃຫ້ຄວາມອິດເມື່ອຍໃນການເດີນທາງສະຫງົບລົງເທົ່ານັ້ນ.

ตตฺถ พหุเทว รตฺตินฺติ ทิยฑฺฒยามมตฺตํ. เอตทโหสีติ ภควา ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สุวณฺณวิมาเน มณิสีหปญฺชรํ วิวรนฺโต วิย ปญฺจปสาทปฺปฏิมณฺฑิตานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกสิ, อถสฺส หตฺถกุกฺกุจฺจปาทกุกฺกุจฺจสีสกมฺปนวิรหิตํ สุนิขาตอินฺทขีลํ วิย นิจฺจลํ อวิพฺภนฺตํ สุวณฺณปฏิมํ วิย นิสินฺนํ กุลปุตฺตํ ทิสฺวา เอตํ – ‘‘ปาสาทิกํ โข’’ติอาทิ อโหสิ. ตตฺถ ปาสาทิกนฺติ ปสาทาวหํ. ภาวนปุํสกํ ปเนตํ, ปาสาทิเกน อิริยาปเถน อิริยติ. ยถา อิริยโต อิริยาปโถ ปาสาทิโก โหติ, เอวํ อิริยตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. จตูสุ หิ อิริยาปเถสุ ตโย อิริยาปถา น โสภนฺติ. คจฺฉนฺตสฺส หิ ภิกฺขุโน หตฺถา จลนฺติ, ปาทา จลนฺติ, สีสํ จลติ, ฐิตสฺส กาโย ถทฺโธ โหติ, นิปนฺนสฺสาปิ อิริยาปโถ อมนาโป โหติ, ปจฺฉาภตฺเต ปน ทิวาฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา จมฺมขณฺฑํ ปญฺญเปตฺวา สุโธตหตฺถปาทสฺส จตุสนฺธิกปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิปนฺนสฺเสว อิริยาปโถ โสภติ. อยญฺจ กุลปุตฺโต ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ อปฺเปตฺวา นิสีทิ. อิติสฺส อิริยาปเถเนว ปสนฺโน ภควา – ‘‘ปาสาทิกํ โข’’ติ ปริวิตกฺเกสิ.

ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ 'bahudeva rattiṃ' ໄດ້ແກ່ ເວລາປະມານຍາມເຄິ່ງ. ບົດວ່າ 'etadahosī' ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງອອກຈາກຜະລະສະມາບັດແລ້ວ ຊົງມືນพຣະເນດທັງສອງທີ່ປະດັບດ້ວຍປະສາດຮູບ ໕ ປະການ ເໝືອນດັ່ງຊົງເປີດສີຫະບັນຊອນແກ້ວມະນີໃນວິມານຄຳ ແລ້ວຊົງແລເບິ່ງ, ໄດ້ຊົງເຫັນກຸນລະບຸດນັ້ນຜູ້ນັ່ງຢູ່ ປາສະຈາກຄວາມກະວົນກະວາຍແຫ່ງມື, ຄວາມກະວົນກະວາຍແຫ່ງຕີນ ແລະການສັ່ນສະເທືອນແຫ່ງຫົວ, ເປັນຜູ້ສະຫງົບນິ້ງ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ເໝືອນດັ່ງເສົາອິນທະຂີນທີ່ຝັງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ, ເໝືອນດັ່ງພຣະພຸດທະຮູບຄຳ, ຈຶ່ງຊົງດຳຣິວ່າ 'pāsādikaṃ kho' (ເປັນຕາໜ້າເຫຼື້ອມໃສແທ້ໆ) ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ 'pāsādikaṃ' ໄດ້ແກ່ ນຳມາຊຶ່ງຄວາມເຫຼື້ອມໃສ. ຄຳວ່ານີ້ເປັນພາວະນະປຸງສະກະລິງ, ຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍອิຣິຍາບົດທີ່ໜ້າເຫຼື້ອມໃສ. ອະທິບາຍວ່າ ອິຣິຍາບົດຂອງຜູ້ເປັນໄປຢູ່ ທີ່ໜ້າເຫຼື້ອມໃສມີຢູ່ດ້ວຍປະການໃດ, ຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍປະການນັ້ນ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມໃນບົດນີ້. ຈິງຢູ່, ໃນອິຣິຍາບົດທັງ ໔ ນັ້ນ ອິຣິຍາບົດ ໓ ປະການ ຍ່ອມບໍ່ຈົບງາມ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອພິກຂຸເດີນໄປ ມືທັງສອງຍ່ອມເໜັງຕີງ, ຕີນທັງສອງຍ່ອມເໜັງຕີງ, ຫົວຍ່ອມເໜັງຕີງ; ເມື່ອພິກຂຸຢືນຢູ່ ກາຍຍ່ອມແຂງທື່; ແມ່ນແຕ່ເມື່ອນອນ ອິຣິຍາບົດກໍບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈຂອງຜູ້ພົບເຫັນ; ແຕ່ໃນເວລາຫຼັງອາຫານ ຫຼັງຈາກປັດກວາດສະຖານທີ່ພັກກາງເວັນແລ້ວ, ປູລາດແຜ່ນໜັງ, ລ້າງມືແລະຕີນສະອາດດີແລ້ວ, ນັ່ງຂັດສະໝາດ ອິຣິຍາບົດຂອງຜູ້ນັ່ງນັ້ນແລ້ວຍ່ອມຈົບງາມ. ສ່ວນກຸນລະບຸດນີ້ ນັ່ງຂັດສະໝາດ ເຂົ້າອານາປານະຈະຕຸດຖະຊານແລ້ວນັ່ງຢູ່. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງເຫຼື້ອມໃສດ້ວຍອິຣິຍາບົດຂອງລາວນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງດຳຣິວ່າ 'pāsādikaṃ kho' (ເປັນຕາໜ້າເຫຼື້ອມໃສແທ້ໆ).

ยํนูนาหํ ปุจฺเฉยฺยนฺติ กสฺมา ปุจฺฉติ? กึ ภควา อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตภาวํ น ชานาตีติ? โน น ชานาติ, อปุจฺฉิเต ปน กถา น ปติฏฺฐาติ, อปติฏฺฐิตาย กถาย กถา น สญฺชายตีติ กถาปติฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉิ.

ບົດວ່າ 'yaṃnūnāhaṃ puccheyyanti' (ຖ້າກະນັ້ນ ເຮົາຄວນຖາມລາວເບິ່ງ) ຖາມວ່າ ເຫດໃດພຣະອົງຈຶ່ງຊົງຖາມ? ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ຊົງຊາບຫຼືວ່າ ລາວບວດອຸທິດຕໍ່ພຣະອົງ? ແກ້ວ່າ ບໍ່ແມ່ນບໍ່ຊົງຊາບ, ພຣະອົງຊົງຊາບດີຢູ່ແລ້ວ. ແຕ່ເມື່ອບໍ່ຖາມກ່ອນ, ການສົນທະນາຍ່ອມບໍ່ຕັ້ງຂຶ້ນ, ເມື່ອการສົນທະນາບໍ່ຕັ້ງຂຶ້ນ, ຖ້ອຍຄຳກໍຍ່ອມບໍ່ປາກົດ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງຖາມເພື່ອໃຫ້ການສົນທະນາຕັ້ງຂຶ້ນ.

ทิสฺวา จ ปน ชาเนยฺยาสีติ ตถาคตํ พุทฺธสิริยา วิโรจนฺตํ อยํ พุทฺโธติ สพฺเพ ชานนฺติ. อนจฺฉริยเมตํ ชานนํ, พุทฺธสิรึ ปน ปฏิจฺฉาเทตฺวา อญฺญตรปิณฺฑปาติกเวเสน จรนฺโต ทุชฺชาโน โหติ. อิจฺจายสฺมา, ปุกฺกุสาติ, ‘‘น ชาเนยฺย’’นฺติ สภาวเมว กเถติ. ตถา หิ นํ เอกกุมฺภการสาลาย นิสินฺนมฺปิ น ชานาติ.

ບົດວ່າ 'disvā ca pana jāneyyāsī' (ກໍຖ້າທ່ານເຫັນ ທ່ານຈັກຮູ້ບໍ່?) ມີອະທິບາຍວ່າ ຄົນທັງຫຼາຍທັງປວງຍ່ອມຮູ້ຈັກພຣະຕະຖາຄົດເຈົ້າ ຜູ້ຊົງຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍພຣະພຸດທະສິຣິວ່າ 'ນີ້ຄືພຣະພຸດທະເຈົ້າ'. ການຮູ້ຈັກແບບນັ້ນບໍ່ເປັນໜ້າອັດສະຈັນ, ແຕ່ເມື່ອພຣະອົງຊົງປິດບັງພຣະພຸດທະສິຣິໄວ້ ແລ້ວສະເດັດໄປດ້ວຍເພດແຫ່ງພິກຂຸບິນທະບາດທຳມະດາຮູບໜຶ່ງ, ຍ່ອມເປັນການຍາກທີ່ຈະຮູ້ໄດ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານພຣະປຸກກຸສາຕິ ຈຶ່ງກ່າວຕາມຄວາມເປັນຈິງວ່າ 'ຂ້ານ້ອຍຄົງບໍ່ຮູ້'. ເພາະເຫດນັ້ນແລ້ວ, ແມ່ນແຕ່ເມື່ອພຣະອົງປະທັບນັ່ງຢູ່ໃນໂຮງປັ້ນໝໍ້ດຽວກັນ, ລາວກໍຍັງບໍ່ຮູ້ຈັກພຣະອົງ.

เอตทโหสีติ มคฺคทรถสฺส วูปสมภาวํ ญตฺวา อโหสิ. เอวมาวุโสติ กุลปุตฺโต สหาเยน เปสิตํ สาสนมตฺตํ วาเจตฺวา รชฺชํ [Pg.207] ปหาย ปพฺพชมาโน – ‘‘ทสพลสฺส มธุรธมฺมเทสนํ โสตุํ ลภิสฺสามี’’ติ. ปพฺพชิโต, ปพฺพชิตฺวา เอตฺตกํ อทฺธานํ อาคจฺฉนฺโต – ‘‘ธมฺมํ เต ภิกฺขุ เทเสสฺสามี’’ติ ปทมตฺตสฺส วตฺตารํ นาลตฺถ, โส ‘‘ธมฺมํ เต ภิกฺขุ เทเสสฺสามี’’ติ วุตฺตํ กึ สกฺกจฺจํ น สุณิสฺสติ. ปิปาสิตโสณฺโฑ วิย หิ ปิปาสิตหตฺถี วิย จายํ, ตสฺมา สกฺกจฺจํ สวนํ ปฏิชานนฺโต ‘‘เอวมาวุโส’’ติ อาห.

ບົດວ່າ 'etadahosī' ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມດຳຣິນີ້ເກີດຂຶ້ນຫຼັງຈາກຊົງຊາບວ່າ ຄວາມອິດເມື່ອຍໃນການເດີນທາງຂອງລາວສະຫງົບລົງແລ້ວ. ບົດວ່າ 'evamāvuso' (ຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ທ່ານຜູ້ມີອາຍຸ) ມີອະທິບາຍວ່າ ກຸນລະບຸດນັ້ນໄດ້ອ່ານພຽງແຕ່ຂ່າວສານທີ່ສະຫາຍສົ່ງໄປໃຫ້ ກໍສະຫຼະຣາຊະສົມບັດແລ້ວອອກບວດ ດ້ວຍຕັ້ງໃຈວ່າ 'ເຮົາຈັກໄດ້ຟັງພຣະທັມມະເທດສະໜາອັນໄພເລາະຂອງພຣະທົດສະພົນ'. ເມື່ອບວດແລ້ວ ເດີນທາງມາຕະຫຼອດຫົນທາງໄກເຖິງພຽງນີ້ ກໍຍັງບໍ່ທັນໄດ້ພົບຜູ້ທີ່ຈະກ່າວພຽງແຕ່ຄຳວ່າ 'ເຮົາຈັກສະແດງທັມແກ່ທ່ານ, ພິກຂຸ' ເລີຍ. ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດວ່າ 'ເຮົາຈັກສະແດງທັມແກ່ທ່ານ, ພິກຂຸ' ດັ່ງນີ້, ເປັນຫຍັງລາວຈັກບໍ່ຟັງດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ? ເພາະລາວເປັນເໝືອນດັ່ງຄົນຂີ້ເຫຼົ້າທີ່ຫິວນ້ຳ ຫຼືເໝືອນດັ່ງຊ້າງທີ່ຫິວນ້ຳ, ດັ່ງນັ້ນ ລາວຈຶ່ງຮັບຄຳວ່າຈັກຟັງດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'evamāvuso' ດັ່ງນີ້.

๓๔๓. ฉธาตุโร อยนฺติ ภควา กุลปุตฺตสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทํ อกเถตฺวา อาทิโตว อรหตฺตสฺส ปทฏฺฐานภูตํ อจฺจนฺตสุญฺญตํ วิปสฺสนาลกฺขณเมว อาจิกฺขิตุํ อารทฺโธ. ยสฺส หิ ปุพฺพภาคปฏิปทา อปริสุทฺธา โหติ, ตสฺส ปฐมเมว สีลสํวรํ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตํ โภชเน มตฺตญฺญุตํ ชาคริยานุโยคํ สตฺต สทฺธมฺเม จตฺตาริ ฌานานีติ อิมํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ อาจิกฺขติ. ยสฺส ปเนสา ปริสุทฺธา, ตสฺส ตํ อกเถตฺวา อรหตฺตสฺส ปทฏฺฐานภูตํ วิปสฺสนเมว อาจิกฺขติ. กุลปุตฺตสฺส จ ปุพฺพภาคปฏิปทา ปริสุทฺธา. ตถา หิ อเนน สาสนํ วาเจตฺวา ปาสาทวรคเตเนว อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺติตํ, ยทสฺส ทฺวานวุติโยชนสภํ อาคจฺฉนฺตสฺส ยานกิจฺจํ สาเธสิ, สามเณรสีลมฺปิสฺส ปริปุณฺณํ. ตสฺมา ปุพฺพภาคปฏิปทํ อกเถตฺวา อรหตฺตสฺส ปทฏฺฐานภูตํ อจฺจนฺตสุญฺญตํ วิปสฺสนาลกฺขณเมวสฺส อาจิกฺขิตุํ อารทฺโธ.

໓໔໓. ບົດວ່າ 'chadhāturo ayaṃ' (ບຸກຄົນນີ້ມີທາດ ໖ ປະການ) ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ຊົງສະແດງປຸບພະພາກປະຕິບັດ (ຂໍ້ປະຕິບັດເບື້ອງຕົ້ນ) ແກ່ກຸນລະບຸດ, ແຕ່ຊົງປາຣົບເພື່ອຈະສະແດງລັກສະນະແຫ່ງວິປັດສະນາອັນເປັນສູນຍະຕາຢ່າງຍິ່ງ ເຊິ່ງເປັນເຫດໃກ້ໃຫ້ເກີດພຣະອະຣະຫັດ ຕັ້ງແຕ່ເບື້ອງຕົ້ນທີດຽວ. ຈິງຢູ່, ຂໍ້ປະຕິບັດເບື້ອງຕົ້ນຂອງບຸກຄົນໃດຍັງບໍ່ບໍລິສຸດ, ພຣະອົງຍ່ອມຊົງສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດເບື້ອງຕົ້ນນີ້ແກ່ບຸກຄົນນັ້ນກ່ອນ ຄື: ສີລະສັງວອນ, ຄວາມເປັນຜູ້ຄຸ້ມຄອງທະວານໃນອິນຊີທັງຫຼາຍ, ຄວາມເປັນຜູ້ຮູ້ປະມານໃນການບໍລິໂພກອາຫານ, ການປະກອບຄວາມເພຽນເປັນເຄື່ອງຕື່ນ, ສັດທັມ ໗ ປະການ ແລະຊານ ໔. ແຕ່ຂໍ້ປະຕິບັດເບື້ອງຕົ້ນຂອງບຸກຄົນໃດບໍລິສຸດແລ້ວ, ພຣະອົງບໍ່ຊົງສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດເບື້ອງຕົ້ນນັ້ນ ແຕ່ຊົງສະແດງວິປັດສະນາອັນເປັນເຫດໃກ້ໃຫ້ເກີດພຣະອະຣະຫັດເທົ່ານັ້ນ. ກໍຂໍ້ປະຕິບັດເບື້ອງຕົ້ນຂອງກຸນລະບຸດນີ້ບໍລິສຸດແລ້ວ. ເພາະວ່າ ກຸນລະບຸດນີ້ໄດ້ອ່ານຂ່າວສານແລ້ວ ກໍສາມາດຍັງອານາປານະຈະຕຸດຖະຊານໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້ ຕັ້ງແຕ່ຕອນທີ່ຢູ່ເທິງຜາສາດອັນປະເສີດ, ຊານນັ້ນໄດ້ເຮັດໜ້າທີ່ເໝືອນຍານພາຫະນະໃຫ້ແກ່ລາວ ຜູ້ເດີນທາງມາຕະຫຼອດຫົນທາງ ໑໙໒ ໂຍດ, ແລະສາມະເນຣະສີລຂອງລາວກໍບໍລິບູນແລ້ວ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງບໍ່ຊົງສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດເບື້ອງຕົ້ນ ແຕ່ຊົງປາຣົບເພື່ອຈະສະແດງລັກສະນະແຫ່ງວິປັດສະນາອັນເປັນສູນຍະຕາຢ່າງຍິ່ງ ເຊິ່ງເປັນເຫດໃກ້ໃຫ້ເກີດພຣະອະຣະຫັດແກ່ລາວ ຕັ້ງແຕ່ເບື້ອງຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ.

ตตฺถ ฉธาตุโรติ ธาตุโย วิชฺชมานา, ปุริโส อวิชฺชมาโน. ภควา หิ กตฺถจิ วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสติ, กตฺถจิ อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานํ, กตฺถจิ วิชฺชมาเนน วิชฺชมานํ, กตฺถจิ อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานนฺติ สพฺพาสเว วุตฺตนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ. อิธ ปน วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. สเจ หิ ภควา ปุริโสติ ปณฺณตฺตึ วิสฺสชฺเชตฺวา ธาตุโย อิจฺเจว วตฺวา จิตฺตํ อุปฏฺฐาเปยฺย, กุลปุตฺโต สนฺเทหํ กเรยฺย, สมฺโมหํ อาปชฺเชยฺย, เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ น สกฺกุเณยฺย. ตสฺมา ตถาคโต อนุปุพฺเพน ปุริโสติ ปณฺณตฺตึ ปหาย ‘‘สตฺโตติ วา ปุริโสติ วา ปุคฺคโลติ วา ปณฺณตฺติมตฺตเมว, ปรมตฺถโต สตฺโต นาม นตฺถิ, ธาตุมตฺเตเยว จิตฺตํ ฐปาเปตฺวา ตีณิ ผลานิ ปฏิวิชฺฌาเปสฺสามี’’ติ [Pg.208] อนงฺคณสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๕๗ อาทโย) วุตฺตภาสนฺตรกุสโล ตาย ตาย ภาสาย สิปฺปํ อุคฺคณฺหาเปนฺโต อาจริโย วิย เอวมาห.

ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ 'chadhāturo' ມີອະທິບາຍວ່າ ທາດທັງຫຼາຍມີຢູ່ຈິງ (ໂດຍປໍຣະມັດ), ແຕ່ບຸກຄົນບໍ່ມີຢູ່ຈິງ (ໂດຍປໍຣະມັດ). ຈິງຢູ່, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໃນບາງແຫ່ງ ຊົງສະແດງສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ຈິງດ້ວຍສິ່ງທີ່ມີຢູ່ຈິງ, ໃນບາງແຫ່ງ ຊົງສະແດງສິ່ງທີ່ມີຢູ່ຈິງດ້ວຍສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ຈິງ, 在ບາງແຫ່ງ ຊົງສະແດງສິ່ງທີ່ມີຢູ່ຈິງດ້ວຍສິ່ງທີ່ມີຢູ່ຈິງ, ໃນບາງແຫ່ງ ຊົງສະແດງສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ຈິງດ້ວຍສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ຈິງ, ເຊິ່ງຄວນອະທິບາຍໃຫ້ພິສະດານຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນສັບພາສະວະສູດ. ແຕ່ໃນສູດນີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ຈິງ (ບຸກຄົນ) ດ້ວຍສິ່ງທີ່ມີຢູ່ຈິງ (ທາດ ໖) ຈຶ່ງຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້. ເພາະວ່າ ຫາກພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງລະບັນຍັດວ່າ 'ບຸກຄົນ' ເສຍ ແລ້ວຕັດສະເພາະແຕ່ 'ທາດທັງຫຼາຍ' ເທົ່ານັ້ນ ແລະໃຫ້ຕັ້ງຈິດໄວ້ຢ່າງນັ້ນ, ກຸນລະບຸດກໍຈັກເກີດຄວາມສົງໄສ, ຈັກເຖິງຄວາມຫຼົງງົມງວາຍ ແລະບໍ່ສາມາດຮັບເອົາພຣະທັມມະເທດສະໜາໄດ້. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຕຖາຄົດເຈົ້າຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາຈັກລະບັນຍັດວ່າ ບຸກຄົນ ໂດຍລຳດັບ ແລ້ວສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ຄຳວ່າ ສັດ ກໍດີ ບຸກຄົນ ກໍດີ ຕົວຕົນ ກໍດີ ເປັນພຽງບັນຍັດເທົ່ານັ້ນ, ໂດຍປໍຣະມັດແລ້ວ ສັດບໍ່ມີຢູ່ຈິງ, ເຮົາຈັກໃຫ້ລາວຕັ້ງຈິດໄວ້ໃນສັກແຕ່ວ່າທາດເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວຈັກໃຫ້ບັນລຸມັກຄະຜົນເບື້ອງຕ່ຳ ໓' ດັ່ງນີ້, ພຣະອົງຜູ້ຊົງສະຫຼາດໃນພາສາຕ່າງໆ ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອະນັງຄະນະສູດ ເໝືອນດັ່ງອາຈານຜູ້ສອນສິລະປະສາດດ້ວຍພາສານັ້ນໆ ຈຶ່ງຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້.

ตตฺถ ฉ ธาตุโย อสฺสาติ ฉธาตุโร. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ ตฺวํ ปุริโสติ สญฺชานาสิ, โส ฉธาตุโก, น เจตฺถ ปรมตฺถโต ปุริโส อตฺถิ, ปุริโสติ ปน ปณฺณตฺติมตฺตเมวาติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. จตุราธิฏฺฐาโนติ เอตฺถ อธิฏฺฐานํ วุจฺจติ ปติฏฺฐา, จตุปติฏฺฐาโนติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สฺวายํ ภิกฺขุ ปุริโส ฉธาตุโร ฉผสฺสายตโน อฏฺฐารสมโนปวิจาโร, โส เอตฺโตว วิวฏฺฏิตฺวา อุตฺตมสิทฺธิภูตํ อรหตฺตํ คณฺหมาโน อิเมสุ จตูสุ ฐาเนสุ ปติฏฺฐาย คณฺหาตีติ จตุราธิฏฺฐาโนติ. ยตฺถ ฐิตนฺติ เยสุ อธิฏฺฐาเนสุ ปติฏฺฐิตํ. มญฺญสฺส วา นปฺปวตฺตนฺตีติ มญฺญสฺส วา มานสฺส วา นปฺปวตฺตนฺติ. มุนิ สนฺโตติ วุจฺจตีติ ขีณาสวมุนิ อุปสนฺโต นิพฺพุโตติ วุจฺจติ. ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺยาติ อรหตฺตผลปญฺญาย ปฏิวิชฺฌนตฺถํ อาทิโตว สมาธิวิปสฺสนาปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย. สจฺจมนุรกฺเขยฺยาติ ปรมตฺถสจฺจสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยตฺถํ อาทิโตว วจีสจฺจํ รกฺเขยฺย. จาคมนุพฺรูเหยฺยาติ อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลสปริจฺจาคกรณตฺถํ อาทิโตว กิเลสปริจฺจาคํ พฺรูเหยฺย. สนฺติเมว โส สิกฺเขยฺยาติ อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลสวูปสมนตฺถํ อาทิโตว กิเลสวูปสมนํ สิกฺเขยฺย. อิติ ปญฺญาธิฏฺฐานาทีนํ อธิคมตฺถาย อิมานิ สมถวิปสฺสนาปญฺญาทีนิ ปุพฺพภาคาธิฏฺฐานานิ วุตฺตานิ.

ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ 'chadhāturo' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີທາດ ໖ ປະການ. ຄຳນີ້ມີອະທິບາຍວ່າ ສິ່ງໃດທີ່ທ່ານສຳຄັນໝາຍວ່າເປັນບຸກຄົນ, ສິ່ງນັ້ນກໍເປັນພຽງທາດ ໖ ເທົ່ານັ້ນ, ໃນສິ່ງນີ້ໂດຍປໍຣະມັດແລ້ວບໍ່ມີບຸກຄົນຢູ່ເລີຍ, ແຕ່ຄຳວ່າ 'ບຸກຄົນ' ນັ້ນເປັນພຽງບັນຍັດເທົ່ານັ້ນ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ບົດວ່າ 'caturādhiṭṭhāno' ໃນບົດນີ້ ຄຳວ່າ 'adhiṭṭhāna' ໄດ້ແກ່ ທີ່ຕັ້ງ (ປະຕິດຖາ), ມີຄວາມໝາຍວ່າ ມີທີ່ຕັ້ງ ໔ ປະການ. ຄຳນີ້ມີອະທິບາຍວ່າ ພິກຂຸເອີຍ, ບຸກຄົນນີ້ມີທາດ ໖ ມີຜັດສາຍະຕະນະ ໖ ມີມະໂນປະວິຈານ ໑໘, ລາວຫຼີກອອກຈາກວັດຕະທັມນີ້ແລ້ວ ເມື່ອຈະຖືເອົາພຣະອະຣະຫັດອັນເປັນຄວາມສຳເລັດຢ່າງຍິ່ງ ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະ ໔ ປະການນີ້ແລ້ວຖືເອົາ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'caturādhiṭṭhāno'. ບົດວ່າ 'yattha ṭhitaṃ' ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຢູ່ໃນທີ່ຕັ້ງເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'maññassa vā nappavattanti' ໄດ້ແກ່ ກະແສແຫ່ງຄວາມສຳຄັນໝາຍ ຫຼືກະແສແຫ່ງມານະ ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປແກ່ລາວ. ບົດວ່າ 'muni santoti vuccati' ໄດ້ແກ່ ພຣະມຸນີຜູ້ຂີນາສົບ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ສະຫງົບແລ້ວ ດັບແລ້ວ. ບົດວ່າ 'paññaṃ nappamajjeyya' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອແທງຕະຫຼອດພຣະອະຣະຫັດຕະຜົນປັນຍາ ບໍ່ຄວນປະໝາດປັນຍາໃນສະມາທິແລະວິປັດສະນາ ຕັ້ງແຕ່ເບື້ອງຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'saccamanurakkheyya' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງປໍຣະມັດຖະສັດຈະຄືພຣະນິພານ ຄວນຮັກສາວະຈີສັດຈະ ຕັ້ງແຕ່ເບື້ອງຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'cāgamanubrūheyya' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອລະກິເລດທັງປວງດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກ ຄວນຈະເລີນການສະຫຼະກິເລດ ຕັ້ງແຕ່ເບື້ອງຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'santimeva so sikkheyya' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອຄວາມສະຫງົບລະງັບກິເລດທັງປວງດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກ ຄວນສຶກສາຄວາມສະຫງົບລະງັບກິເລດ ຕັ້ງແຕ່ເບື້ອງຕົ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດເບື້ອງຕົ້ນມີສະມະຖະແລະວິປັດສະນາປັນຍາເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການບັນລຸປັນຍາທິຖານເປັນຕົ້ນ.

๓๔๕. ผสฺสายตนนฺติ ผสฺสสฺส อายตนํ, อากโรติ อตฺโถ. ปญฺญาธิฏฺฐานนฺติอาทีนิ ปุพฺเพ วุตฺตานํ อรหตฺตผลปญฺญาทีนํ วเสน เวทิตพฺพานิ.

໓໔໕. ບົດວ່າ 'phassāyatanaṃ' ໄດ້ແກ່ ທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຜັດສະ, ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນບໍ່ເກີດ (ອາກະຣະ). ບົດວ່າ 'paññādhiṭṭhānaṃ' ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະຣະຫັດຕະຜົນປັນຍາເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ກ່ອນແລ້ວ.

๓๔๘. อิทานิ นิกฺขิตฺตมาติกาวเสน ‘‘ยตฺถ ฐิตํ มญฺญสฺส วา นปฺปวตฺตนฺตี’’ติ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย, อรหตฺเต ปน ปตฺเต ปุน ‘‘ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺยา’’ติอาทีหิ กิจฺจํ นตฺถิ. อิติ ภควา มาติกํ อุปฺปฏิปาฏิธาตุกํ ฐเปตฺวาปิ ยถาธมฺมวเสเนว วิภงฺคํ วิภชนฺโต ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺยาติอาทิมาห. ตตฺถ โก ปญฺญํ ปมชฺชติ, โก นปฺปมชฺชติ? โย ตาว อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา เวชฺชกมฺมาทิวเสน เอกวีสติวิธาย อเนสนาย [Pg.209] ชีวิกํ กปฺเปนฺโต ปพฺพชฺชานุรูเปน จิตฺตุปฺปาทํ ฐเปตุํ น สกฺโกติ, อยํ ปญฺญํ ปมชฺชติ นาม. โย ปน สาสเน ปพฺพชิตฺวา สีเล ปติฏฺฐาย พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา สปฺปายํ ธุตงฺคํ สมาทาย จิตฺตรุจิตํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิวิตฺตํ เสนาสนํ นิสฺสาย กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺตึ ปตฺวา อชฺเชว อรหตฺตนฺติ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา วิจรติ, อยํ ปญฺญํ นปฺปมชฺชติ นาม. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ธาตุกมฺมฏฺฐานวเสน เอส ปญฺญาย อปฺปมาโท วุตฺโต. ธาตุกมฺมฏฺฐาเน ปเนตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา หตฺถิปโทปมสุตฺตาทีสุ วุตฺตเมว.

໓໔໘. ບັດນີ້, ຕາມວາຣະແຫ່ງມາຕິກາທີ່ຕັ້ງໄວ້ ຄວນຈະກ່າວວ່າ 'yattha ṭhitaṃ maññassa vā nappavattanti' (ຕັ້ງຢູ່ໃນທີ່ຕັ້ງນັ້ນແລ້ວ ກະແສແຫ່ງຄວາມສຳຄັນໝາຍຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປ), ແຕ່ເມື່ອບັນລຸພຣະອະຣະຫັດແລ້ວ ກໍບໍ່ມີກິດທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດດ້ວຍຄຳວ່າ 'paññaṃ nappamajjeyya' (ບໍ່ຄວນປະໝາດປັນຍາ) ເປັນຕົ້ນອີກ. ດັ່ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແມ່ນວ່າຈະຊົງວາງມາຕິກາສະຫຼັບລຳດັບກັນ ແຕ່ເມື່ອຊົງຈຳແນກວິພັງ ກໍຊົງຈຳແນກໄປຕາມສະພາວະທັມເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'paññaṃ nappamajjeyya' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດນັ້ນ ຖາມວ່າ ໃຜຊື່ວ່າປະໝາດປັນຍາ, ໃຜຊື່ວ່າບໍ່ປະໝາດປັນຍາ? ແກ້ວ່າ ບຸກຄົນໃດບວດໃນພຣະສາດສະໜານີ້ແລ້ວ ລ້ຽງຊີວິດດ້ວຍອະເນສະນາ (ການສະແຫວງຫາທີ່ບໍ່ສົມຄວນ) ໒໑ ປະການ ມີການຮັກສາພະຍາດເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ສາມາດຕັ້ງຈິດໃຫ້ສົມຄວນແກ່ເພດບັນພະຊິດໄດ້, ບຸກຄົນນີ້ຊື່ວ່າ ປະໝາດປັນຍາ. ສ່ວນບຸກຄົນໃດບວດໃນພຣະສາດສະໜານີ້ແລ້ວ ຕັ້ງຢູ່ໃນສີລ, ຮຽນພຣະພຸດທະພົດ, ສະມາດານທຸດົງອັນເປັນທີ່ສະບາຍ, ຖືເອົາກັມມັດຖານທີ່ພໍໃຈແກ່ຈິດ, ອາໄສເສນາສະນະອັນສະຫງົບ, ທຳກະສິນປະຣິກຳ, ບັນລຸສະມາບັດ ແລ້ວຈະເລີນວິປັດສະນາທ່ຽວໄປ ດ້ວຍຕັ້ງໃຈວ່າ 'ເຮົາຈັກຖືເອົາພຣະອະຣະຫັດໃນມື້ນີ້ແຫຼະ', ບຸກຄົນນີ້ຊື່ວ່າ ບໍ່ປະໝາດປັນຍາ. ແຕ່ໃນສູດນີ້ ຄວາມບໍ່ປະໝາດປັນຍານີ້ ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທາຕຸກັມມັດຖານ. ກໍຄຳໃດທີ່ຄວນກ່າວໃນທາຕຸກັມມັດຖານນີ້, ຄຳນັ້ນໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຫັດຖິປະໂທປະມະສູດເປັນຕົ້ນໃນເບື້ອງຕ່ຳ.

๓๕๔. อถาปรํ วิญฺญาณํเยว อวสิสฺสตีติ อยมฺเปตฺถ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. เหฏฺฐโต หิ รูปกมฺมฏฺฐานํ กถิตํ, อิทานิ อรูปกมฺมฏฺฐานํ เวทนาวเสน นิพฺพตฺเตตฺวา ทสฺเสตุํ อยํ เทสนา อารทฺธา. ยํ วา ปเนตํ อิมสฺส ภิกฺขุโน ปถวีธาตุอาทีสุ อาคมนิยวิปสฺสนาวเสน กมฺมการกวิญฺญาณํ, ตํ วิญฺญาณธาตุวเสน ภาเชตฺวา ทสฺเสนฺโตปิ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อวสิสฺสตีติ กิมตฺถาย อวสิสฺสติ? สตฺถุ กถนตฺถาย กุลปุตฺตสฺส จ ปฏิวิชฺฌนตฺถาย อวสิสฺสติ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. ปริโยทาตนฺติ ปภสฺสรํ. สุขนฺติปิ วิชานาตีติ สุขเวทนํ เวทยมาโน สุขเวทนํ เวทยามีติ ปชานาติ. เสสปททฺวเยสุปิ เอเสว นโย. สเจ ปนายํ เวทนากถา เหฏฺฐา น กถิตา ภเวยฺย, อิธ ฐตฺวา กเถตุํ วฏฺเฏยฺย. สติปฏฺฐาเน ปเนสา กถิตาวาติ ตตฺถ กถิตนเยเนว เวทิตพฺพา. สุขเวทนิยนฺติ เอวมาทิ ปจฺจยวเสน อุทยตฺถงฺคมนทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ สุขเวทนิยนฺติ สุขเวทนาย ปจฺจยภูตํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

໓໕໔. ບົດວ່າ 'athāparaṃ viññāṇaṃyeva avasissati' (ຫຼັງຈາກນັ້ນ ວິນຍານເທົ່ານັ້ນຍ່ອມເຫຼືອຢູ່) ນີ້ເປັນການເຊື່ອມຄວາມ (ອະນຸສົນທິ) ຕ່າງຫາກໃນບົດນີ້. ເພາະວ່າ ໃນເບື້ອງຕ່ຳໄດ້ກ່າວເຖິງຮູບກັມມັດຖານແລ້ວ, ບັດນີ້ ພຣະອົງຊົງປາຣົບພຣະທັມມະເທດສະໜານີ້ ເພື່ອຈະສະແດງອະຣູບກັມມັດຖານ ໂດຍຍັງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເວທະນາ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ວິນຍານທີ່ທຳໜ້າທີ່ວິປັດສະນາ (ກັມມະກາຣະກະວິນຍານ) ຂອງພິກຂຸນີ້ນັ້ນ ເຊິ່ງເປັນທາງມາແຫ່ງວິປັດສະນາໃນປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນມີຢູ່, ພຣະອົງຊົງປາຣົບພຣະທັມມະເທດສະໜານີ້ ເພື່ອຈະຈຳແນກສະແດງວິນຍານນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິນຍານະທາດ. ໃນບົດນັ້ນ ຖາມວ່າ ບົດວ່າ 'avasissati' (ເຫຼືອຢູ່) ເຫຼືອຢູ່ເພື່ອປະໂຫຍດຫຍັງ? ແກ້ວ່າ ເຫຼືອຢູ່ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການສະແດງຂອງພຣະສາດສະດา ແລະເພື່ອການແທງຕະຫຼອດຂອງກຸນລະບຸດ. ບົດວ່າ 'parisuddhaṃ' ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງ. ບົດວ່າ 'pariyodātaṃ' ໄດ້ແກ່ ຜຸດຜ່ອງ (ປະພັດສອນ). ບົດວ່າ 'sukhantipi vijānāti' มีອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອສະເຫວີຍສຸຂະເວທະນາ ກໍຮູ້ຊັດວ່າ ເຮົາສະເຫວີຍສຸຂະເວທະນາ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ກໍຫາກວ່າ ເວທະນາກະຖາ ນີ້ ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນເບື້ອງຕ່ຳ, ກໍຄວນຈະກ່າວໄວ້ໃນບົດນີ້. ແຕ່ເວທະນາກະຖານີ້ ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນສະຕິປັດຖານສູດ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນສະຕິປັດຖານສູດນັ້ນເຖີດ. ບົດວ່າ 'sukhavedanīyaṃ' ເປັນຕົ້ນ ຕັດໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປັດໄຈ. ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ 'sukhavedanīyaṃ' ໄດ້ແກ່ ເປັນປັດໄຈແຫ່ງສຸຂະເວທະນາ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ.

๓๖๐. อุเปกฺขาเยว อวสิสฺสตีติ เอตฺตาวตา หิ ยถา นาม เฉเกน มณิการาจริเยน วชิรสูจิยา วิชฺฌิตฺวา จมฺมขณฺเฑ ปาเตตฺวา ปาเตตฺวา ทินฺนมุตฺตํ อนฺเตวาสิโก คเหตฺวา คเหตฺวา สุตฺตคตํ กโรนฺโต มุตฺโตลมฺพกมุตฺตชาลาทีนิ กโรติ, เอวเมว ภควตา กเถตฺวา กเถตฺวา ทินฺนํ กมฺมฏฺฐานํ อยํ กุลปุตฺโต มนสิกโรนฺโต มนสิกโรนฺโต ปคุณํ อกาสีติ รูปกมฺมฏฺฐานมฺปิสฺส อรูปกมฺมฏฺฐานมฺปิ ปคุณํ [Pg.210] ชาตํ, อถ ภควา ‘‘อถาปรํ อุเปกฺขาเยว อวสิสฺสตี’’ติ อาห.

໓໖໐. ໃນບົດວ່າ "upekkhāyeva avasissatī" (ຍັງເຫຼືອແຕ່ອຸເບກຂາເທົ່ານັ້ນ) ນີ້, ຂ້າພະເຈົ້າ (ພຣະອັດຖະກະຖาຈານ) ຈະກ່າວອະທິບາຍໂດຍລະອຽດ. ປຽບເໝືອນນາຍຊ່າງເຈຍລະໄນແກ້ວມະນີຜູ້ສະຫຼາດ ເອົາເຂັມເພັດເຈາະແກ້ວມະນີ ແລ້ວວາງລົງເທິງແຜ່ນໜັງເທື່ອລະເມັດໆ, ສ່ວນສິດກໍຢິບເອົາແກ້ວມະນີທີ່ນາຍຊ່າງມອບໃຫ້ມາຮ້ອຍເຂົ້າໃນເສັ້ນດ້າຍ ເຮັດເປັນສາຍຄໍໄຂ່ມຸກ ຫຼື ຕາໜ່າງໄຂ່ມຸກເປັນຕົ້ນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນແລ້ວ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງແລ້ວສະແດງອີກ ເຊິ່ງກຳມະຖານທີ່ຊົງປະທານໃຫ້, ກຸນລະບຸດນີ້ (ພຣະປຸກກຸສາຕິ) ເມື່ອມົນສິການແລ້ວມົນສິການອີກ ກໍໄດ້ເຮັດໃຫ້ມີຄວາມຊຳນານ. ຄວາມຊຳນານໃນຮູບກຳມະຖານ ແລະ ອະຮູບກຳມະຖານ ກໍໄດ້ເກີດມີແກ່ກຸນລະບຸດນັ້ນແລ້ວ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງອີກວ່າ "athāparaṃ upekkhāyeva avasissatī" (ແຕ່ຍັງເຫຼືອພຽງແຕ່ອຸເບກຂາເທົ່ານັ້ນ).

กิมตฺถํ ปน อวสิสฺสตีติ? สตฺถุ กถนตฺถํ. กุลปุตฺตสฺส ปฏิวิชฺฌนตฺถนฺติปิ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. กุลปุตฺเตน หิ สหายสฺส สาสนํ วาเจตฺวา ปาสาทตเล ฐิเตเนว อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺติตํ, ยทสฺส เอตฺตกํ มคฺคํ อาคจฺฉนฺตสฺส ยานกิจฺจํ สาเธติ. สตฺถุ กถนตฺถํเยว อวสิสฺสติ. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน สตฺถา กุลปุตฺตสฺส รูปาวจรชฺฌาเน วณฺณํ กเถสิ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ ‘‘ภิกฺขุ ปคุณํ ตว อิทํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาน’’นฺติ. ปริสุทฺธาติอาทิ ตสฺสาเยว อุเปกฺขาย วณฺณภณนํ. อุกฺกํ พนฺเธยฺยาติ องฺคารกปลฺลํ สชฺเชยฺย. อาลิมฺเปยฺยาติ ตตฺถ องฺคาเร ปกฺขิปิตฺวา อคฺคึ ทตฺวา นาฬิกาย ธเมนฺโต อคฺคึ ชาเลยฺย. อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺยาติ องฺคาเร วิยูหิตฺวา องฺคารมตฺถเก วา ฐเปยฺย, ตตฺตเก วา ปกฺขิเปยฺย. นีหฏนฺติ นีหฏโทสํ. นินฺนีตกสาวนฺติ อปนีตกสาวํ. เอวเมว โขติ ยถา ตํ สุวณฺณํ อิจฺฉิติจฺฉิตาย ปิฬนฺธนวิกติยา สํวตฺตติ, เอวเมว อยํ ตาว จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขา วิปสฺสนา อภิญฺญา นิโรโธ ภโวกฺกนฺตีติ อิเมสุ ยํ อิจฺฉติ, ตสฺสตฺถาย โหตีติ วณฺณํ กเถสิ.

ຖາມວ່າ: ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງເຫຼືອອຸເບກຂາໄວ້ເພື່ອປະໂຫຍດອັນໃດ? ຕອບວ່າ: ເພື່ອຊົງສະແດງຕາມລຳດັບແຫ່ງເທດສະໜາຂອງພຣະສາດສະດາ. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ ເພື່ອໃຫ້ກຸນລະບຸດແທງຕະຫຼອດ (ບັນລຸທຳ), ແຕ່ຄຳນັ້ນບໍ່ຄວນຖືເອົາ. ເພາະວ່າກຸນລະບຸດນັ້ນ ໄດ້ອ່ານສານຂອງພຣະເຈົ້າພິມພິສານຜູ້ເປັນສະຫາຍ ແລ້ວຢືນຢູ່ເທິງຊັ້ນປຣາສາດນັ້ນເອງ ກໍໄດ້ຍັງອານາປານະຈະຕຸດຖະຊານໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ເພາະສະນັ້ນ ຄຳນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຄວນຖືເອົາ. ແຕ່ຈະກ່າວຄຳຕັດສິນທີ່ຄວນຖືເອົາ: ຈະຕຸດຖະຊານນັ້ນ ຍ່ອມເຮັດກິດຄືຍານພາຫະນະໃຫ້ສຳເລັດ ແກ່ກຸນລະບຸດນັ້ນ ຜູ້ເດີນທາງມາຕະຫຼອດຫົນທາງມີປະມານເທົ່ານີ້ (໑໙໒ ໂຍດ). ດັ່ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງeຫຼືອອຸເບກຂາໄວ້ ເພື່ອຊົງສະແດງຕາມລຳດັບແຫ່ງເທດສະໜາຂອງພຣະສາດສະດາເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າໃນທີ່ນີ້ ພຣະສາດສະດາຊົງສັນເສີນຄຸນແຫ່ງຮູປາວະຈະຣະຈະຕຸດຖະຊານ ແກ່ກຸນລະບຸດນັ້ນ. ມີອະທິບາຍວ່າ: 'ພິກຂຸ! ຮູປາວະຈະຣະຈະຕຸດຖະຊານນີ້ ເປັນທຳທີ່ເຈົ້າຊຳນານແລ້ວ, ບໍລິສຸດແລ້ວ... ຜຸດຜ່ອງແລ້ວ'. ຄຳວ່າມີ 'parisuddhā' (ບໍລິສຸດ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສັນເສີນຄຸນຂອງອຸເບກຂາໃນຈະຕຸດຖະຊານນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ 'ukkaṃ bandheyya' ໄດ້ແກ່ ຄວນຈັດແຈງເບົ້າຫຼອມຫຼໍ່. ບົດວ່າ 'ālimpeyya' ໄດ້ແກ່ ໃສ່ຖ່ານໄຟລົງໃນເບົ້ານັ້ນ ແລ້ວຈຸດໄຟ ເອົາກ້ອງເเปົ່າໄຟເປົ່າໃຫ້ໄຟລຸກຂຶ້ນ. ບົດວ່າ 'ukkāmukhe pakkhipeyya' ໄດ້ແກ່ ເຂ່ຍຖ່ານໄຟອອກ ແລ້ວວາງໄວ້ເທິງປາກເບົ້າ ຫຼື ໃສ່ລົງໃນເບົ້າຫຼອມຫຼໍ່ນັ້ນ. ບົດວ່າ 'nīhaṭa' ໄດ້ແກ່ ມີໂທດອັນກຳຈັດອອກແລ້ວ. ບົດວ່າ 'ninnītakasāva' ໄດ້ແກ່ ມີນ້ຳຝາດ (ມົນທິນ) ອັນນຳອອກແລ້ວ. ບົດວ່າ 'evameva kho' ມີອະທິບາຍວ່າ: ປຽບເໝືອນຄຳທີ່ປາສະຈາກມົນທິນນັ້ນ ຍ່ອມຄວນແກ່ການເຮັດເຄື່ອງປະດັບຕ່າງໆ ຕາມທີ່ຕ້ອງການໄດ້ສັນໃດ, ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນແລ້ວ, ວິປັດສະນາທີ່ມີອຸເບກຂາໃນຈະຕຸດຖະຊານເປັນປະທານນີ້ກໍດີ, ອະພິນຍາກໍດີ, ນิໂຣດກໍດີ, ການຢັ່ງລົງສູ່ສຸຄະຕິພົບກໍດີ, ໃນບັນດາຄຸນວິເສດເຫຼົ່ານີ້ ກຸນລະບຸດປາຖະໜາຄຸນວິເສດໃດ ກໍຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຄຸນວິເສດນັ້ນ, ພຣະອົງຊົງສັນເສີນຄຸນແຫ່ງຈະຕຸດຖະຊານດ້ວຍປະການສະນີ.

กสฺมา ปน ภควา อิมสฺมึ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาเน นิกนฺติปริยาทานตฺถํ อวณฺณํ อกเถตฺวา วณฺณํ กเถสีติ. กุลปุตฺตสฺส หิ จตุตฺถชฺฌาเน นิกนฺติปริยุฏฺฐานํ พลวํ. สเจ อวณฺณํ กเถยฺย, – ‘‘มยฺหํ ปพฺพชิตฺวา ทฺวานวุติโยชนสตํ อาคจฺฉนฺตสฺส อิมํ จตุตฺถชฺฌานํ ยานกิจฺจํ สาเธสิ, อหํ เอตฺตกํ มคฺคํ อาคจฺฉนฺโต ฌานสุเขน ฌานรติยา อาคโต, เอวรูปสฺส นาม ปณีตธมฺมสฺส อวณฺณํ กเถติ, ชานํ นุ โข กเถติ อชาน’’นฺติ กุลปุตฺโต สํสยํ สมฺโมหํ อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา ภควา วณฺณํ กเถสิ.

ຖາມວ່າ: ເພາະເຫດໃດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ຊົງສະແດງໂທດ ເພື່ອໃຫ້ຄວາມຍິນດີໃນຮູປາວະຈະຣະຈະຕຸດຖະຊານນີ້ໝົດໄປ, ແຕ່ກັບຊົງສັນເສີນຄຸນຂອງຈະຕຸດຖະຊານນັ້ນ? ຕອບວ່າ: ເພາະວ່າຄວາມຍິນດີກຸ້ມລຸມໃນຈະຕຸດຖະຊານຂອງກຸນລະບຸດນັ້ນມີກຳລັງຫຼາຍ. ຫາກພຣະອົງຊົງສະແດງໂທດ (ຂອງຈະຕຸດຖະຊານ), ກຸນລະບຸດນັ້ນກໍຈະເກີດຄວາມສົງໄສ ແລະ ຄວາມຫຼົງງົມງວາຍວ່າ: 'ຈະຕຸດຖະຊານນີ້ ໄດ້ເຮັດກິດຄືຍານພາຫະນະໃຫ້ສຳເລັດແກ່ເຮົາ ຜູ້ບວດແລ້ວເດີນທາງມາຕະຫຼອດຫົນທາງ ໑໙໒ ໂຍດ, ເຮົາເດີນທາງມາຕະຫຼອດຫົນທາງມີປະມານເທົ່ານີ້ ກໍດ້ວຍຄວາມສຸກໃນຊານ ດ້ວຍຄວາມຍິນດີໃນຊານ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກັບຊົງສະແດງໂທດຂອງທຳອັນປະນີດເຖິງປານນີ້, ພຣະອົງຊົງຮູ້ແລ້ວກ່າວ ຫຼື ບໍ່ຮູ້ແລ້ວກ່າວໜໍ?'. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສັນເສີນຄຸນ.

๓๖๑. ตทนุธมฺมนฺติ เอตฺถ อรูปาวจรชฺฌานํ ธมฺโม นาม, ตํ อนุคตตฺตา รูปาวจรชฺฌานํ อนุธมฺโมติ วุตฺตํ. วิปากชฺฌานํ วา ธมฺโม, กุสลชฺฌานํ อนุธมฺโม. ตทุปาทานาติ ตคฺคหณา. จิรํ ทีฆมทฺธานนฺติ วีสติกปฺปสหสฺสานิ. วิปากวเสน เหตํ วุตฺตํ. อิโต อุตฺตริมฺปิ เอเสว นโย.

໓໖໑. ໃນບົດວ່າ 'tadanudhammaṃ' ນີ້, ອະຮູປາວະຈະຣະຊານ ຊື່ວ່າ 'ທຳ' (dhammo), ສ່ວນຮູປາວະຈະຣະຊານ ຊື່ວ່າ 'ອະນຸທຳ' (anudhammo) ເພາະຄ້ອຍຕາມອະຮູປາວະຈະຣະຊານນັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ວິປາກະຊານ ຊື່ວ່າ 'ທຳ', ກຸສະລະຊານ ຊື່ວ່າ 'ອະນຸທຳ'. ບົດວ່າ 'tadupādānā' ໄດ້ແກ່ ເພາະການຍຶດຖື (ອາກາສານັນຈາຍະຕະນະຊານ) ນັ້ນ. ບົດວ່າ 'ciraṃ dīghamaddhānaṃ' ໄດ້ແກ່ ຕະຫຼອດສອງໝື່ນມະຫາກັບ. ຄຳນີ້ ພຣະອົງຊົງກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປາກະຊານ. ໃນວາລະທີ່ເຫຼືອຖັດຈາກນີ້ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

๓๖๒. เอวํ [Pg.211] จตูหิ วาเรหิ อรูปาวจรชฺฌานสฺส วณฺณํ กเถตฺวา อิทานิ ตสฺเสว อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต โส เอวํ ปชานาตีติอาทิมาห. ตตฺถ สงฺขตเมตนฺติ กิญฺจาปิ เอตฺถ วีสติกปฺปสหสฺสานิ อายุ อตฺถิ, เอตํ ปน สงฺขตํ ปกปฺปิตํ อายูหิตํ, กโรนฺเตน กรียติ, อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ ตาวกาลิกํ, จวนปริเภทนวิทฺธํสนธมฺมํ, ชาติยา อนุคตํ, ชราย อนุสฏํ, มรเณน อพฺภาหตํ, ทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ, อตาณํ อเลณํ อสรณํ อสรณีภูตนฺติ. วิญฺญาณญฺจายตนาทีสุปิ เอเสว นโย.

໓໖໒. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສັນເສີນຄຸນແຫ່ງອະຮູປາວະຈະຣະຊານ ດ້ວຍວາລະທັງສີ່ດ້ວຍປະການສະນີແລ້ວ, ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງໂທດຂອງອະຮູປາວະຈະຣະຊານນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳມີ 'so evaṃ pajānāti' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ 'saṅkhatametaṃ' ມີອະທິບາຍວ່າ: ເຖິງແມ່ນວ່າໃນອາກາສານັນຈາຍະຕະນະພູມນີ້ ຈະມີອາຍຸຕະຫຼອດສອງໝື່ນມະຫາກັບກໍຕາມ, ແຕ່ອະຮູປາວະຈະຣະຊານທີ່ເປັນໄປກັບດ້ວຍວິບາກນີ້ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ປັດໄຈປຸງແຕ່ງ, ດຳຣິຂຶ້ນ, ຂະຫຍາຍອອກ, ອັນບຸກຄົນຜູ້ເຮັດຢູ່ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ບໍ່ທ່ຽງ, ບໍ່ຢັ້ງຢືນ, ບໍ່ຍືນຍົງ, ມີຢູ່ຊົ່ວຄາວ, ມີຄວາມເຄື່ອນ ຄວາມສະຫຼາຍ ແລະ ຄວາມພິນາດເປັນທຳມະດາ, ອັນຊາດຕິດຕາມ, ອັນຊະລາຄອບງຳ, ອັນມໍຣະນະບີບຄັ້ນ, ຕັ້ງຢູ່ໃນທຸກ, ປﺎສະຈາກທີ່ຕ້ານທານ, ປﺎສະຈາກທີ່ຫຼົບໄພ, ປﺎສະຈາກທີ່ພຶ່ງ, ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີທີ່ພຶ່ງຕະຫຼອດການ. ໃນວິນຍານັນຈາຍະຕະນະຊານເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

อิทานิ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ คณฺหนฺโต โส เนว ตํ อภิสงฺขโรตีติอาทิมาห. ยถา หิ เฉโก ภิสกฺโก วิสวิการํ ทิสฺวา วมนํ กาเรตฺวา วิสํ ฐานโต จาเวตฺวา อุปริ อาโรเปตฺวา ขนฺธํ วา สีสํ วา คเหตุํ อทตฺวา วิสํ โอตาเรตฺวา ปถวิยํ ปาเตยฺย, เอวเมว ภควา กุลปุตฺตสฺส อรูปาวจรชฺฌาเน วณฺณํ กเถสิ. ตํ สุตฺวา กุลปุตฺโต รูปาวจรชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทาย อรูปาวจรชฺฌาเน ปตฺถนํ ฐเปสิ.

ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງຍົກຍອດເທດສະໜາດ້ວຍພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳມີ 'so neva taṃ abhisaṅkharoti' ເປັນຕົ້ນ. ປຽບເໝືອນແພດຜູ້ສະຫຼາດ ເຫັນອາການກຳເລີບຂອງພິດແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ຮາກອອກ ເພື່ອໃຫ້ພິດເຄື່ອນຍ້າຍຈາກທີ່ຕັ້ງ ແລ້ວນຳພິດຂຶ້ນສູ່ເບື້ອງເທິງ ແຕ່ບໍ່ຍອມໃຫ້ຈັບບ່າ ຫຼື ຫົວຂອງຊາຍຜູ້ຖືກພິດນັ້ນ, ແລ້ວຈຶ່ງນຳພິດລົງມາໃຫ້ຕົກລົງສູ່ແຜ່ນດິນສັນໃດ, ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນແລ້ວ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຊົງສັນເສີນຄຸນແຫ່ງອະຮູປາວະຈະຣະຊານແກ່ກຸນລະບຸດ. ກຸນລະບຸດນັ້ນໄດ້ຟັງແລ້ວ ກໍເຮັດໃຫ້ຄວາມຍິນດີໃນຮູປາວະຈະຣະຊານໝົດໄປ ແລ້ວຕັ້ງຄວາມປາຖະໜາໄວ້ໃນອະຮູປາວະຈະຣະຊານ.

ภควา ตํ ญตฺวา ตํ อสมฺปตฺตสฺส อปฺปฏิลทฺธสฺเสว ภิกฺขุโน ‘‘อตฺเถสา อากาสานญฺจายตนาทีสุ สมฺปตฺติ นาม. เตสญฺหิ ปฐมพฺรหฺมโลเก วีสติกปฺปสหสฺสานิ อายุ, ทุติเย จตฺตาลีสํ, ตติเย สฏฺฐิ, จตุตฺเถ จตุราสีติ กปฺปสหสฺสานิ อายุ. ตํ ปน อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ ตาวกาลิกํ, จวนปริเภทนวิทฺธํสนธมฺมํ, ชาติยา อนุคตํ, ชราย อนุสฏํ, มรเณน อพฺภาหตํ, ทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ, อตาณํ อเลณํ อสรณํ อสรณีภูตํ, เอตฺตกํ กาลํ ตตฺถ สมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวาปิ ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กตฺวา ปุน จตูสุ อปาเยสุ ปติตพฺพ’’นฺติ สพฺพเมตํ อาทีนวํ เอกปเทเนว ‘‘สงฺขตเมต’’นฺติ กเถสิ. กุลปุตฺโต ตํ สุตฺวา อรูปาวจรชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทิยิ, ภควา ตสฺส รูปาวจรารูปาวจเรสุ นิกนฺติยา ปริยาทินฺนภาวํ ญตฺวา อรหตฺตนิกูฏํ คณฺหนฺโต ‘‘โส เนว ตํ อภิสงฺขโรตี’’ติอาทิมาห.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຊາບຄວາມປາຖະໜາໃນອະຮູປາວະຈະຣະຊານນັ້ນແລ້ວ, ຈຶ່ງຊົງສະແດງແກ່ພິກຂຸປຸກກຸສາຕິ ຜູ້ຍັງບໍ່ທັນບັນລຸ ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ອະຮູປາວະຈະຣະຊານນັ້ນວ່າ: 'ສົມບັດໃນອາກາສານັນຈາຍະຕະນະພູມເປັນຕົ້ນນີ້ມີຢູ່. ດ້ວຍວ່າ ພວກພຣົມໃນອາກາສານັນຈາຍະຕະນະພູມທຳອິດ ມີອາຍຸຕະຫຼອດສອງໝື່ນມະຫາກັບ, ໃນພູມທີສອງ ມີອາຍຸສີ່ໝື່ນມະຫາກັບ, ໃນພູມທີສາມ ມີອາຍຸຫົກໝື່ນມະຫາກັບ, ໃນພູມທີສີ່ ມີອາຍຸແປດໝື່ນສີ່ພັນມະຫາກັບ. ແຕ່ສົມບັດນັ້ນ ກໍບໍ່ທ່ຽງ, ບໍ່ຢັ້ງຢືນ, ບໍ່ຍືນຍົງ, ມີຢູ່ຊົ່ວຄາວ, ມີຄວາມເຄື່ອນ ຄວາມສະຫຼາຍ ແລະ ຄວາມພິນາດເປັນທຳມະດາ, ອັນຊາດຕິດຕາມ, ອັນຊະລາຄອບງຳ, ອັນມໍຣະນະບີບຄັ້ນ, ຕັ້ງຢູ່ໃນທຸກ, ປﺎສະຈາກທີ່ຕ້ານທານ, ປﺎສະຈາກທີ່ຫຼົບໄພ, ປﺎສະຈາກທີ່ພຶ່ງ, ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີທີ່ພຶ່ງຕະຫຼອດການ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະໄດ້ສະເຫວີຍສົມບັດໃນອະຮູປາວະຈະຣະພູມນັ້ນຕະຫຼອດການມີປະມານເທົ່ານີ້ກໍຕາມ, ແຕ່ເມື່ອຕາຍໄປໃນຖານະປຸຖຸຊົນແລ້ວ ກໍຍັງຕ້ອງຕົກໄປໃນອະບາຍທັງສີ່ອີກ'. ພຣະອົງຊົງສະແດງໂທດທັງໝົດນີ້ ດ້ວຍຄຳພຽງບົດດຽວວ່າ 'saṅkhatametaṃ' (ສິ່ງນີ້ເປັນສິ່ງທີ່ປັດໄຈປຸງແຕ່ງແລ້ວ). ກຸນລະບຸດນັ້ນໄດ້ຟັງແລ້ວ ກໍເຮັດໃຫ້ຄວາມຍິນດີໃນອະຮູປາວະຈະຣະຊານໝົດໄປ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຊາບວ່າ ຄວາມຍິນດີໃນຮູປາວະຈະຣະຊານ ແລະ ອະຮູປາວະຈະຣະຊານຂອງກຸນລະບຸດນັ້ນໝົດໄປແລ້ວ, ເມື່ອຈະຊົງຍົກຍອດເທດສະໜາດ້ວຍພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳມີ 'so neva taṃ abhisaṅkharoti' ເປັນຕົ້ນ.

ยถา วา ปเนโก มหาโยโธ เอกํ ราชานํ อาราเธตฺวา สตสหสฺสุฏฺฐานกํ คามวรํ ลเภยฺย, ปุน ราชา ตสฺสานุภาวํ สริตฺวา – ‘‘มหานุภาโว โยโธ, อปฺปกํ เตน ลทฺธ’’นฺติ – ‘‘นายํ ตาต คาโม [Pg.212] ตุยฺหํ อนุจฺฉวิโก, อญฺญํ จตุสตสหสฺสุฏฺฐานกํ คณฺหาหี’’ติ ทเทยฺย โส สาธุ เทวาติ ตํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิตรํ คามํ คณฺเหยฺย. ราชา อสมฺปตฺตเมว จ นํ ปกฺโกสาเปตฺวา – ‘‘กึ เต เตน, อหิวาตโรโค เอตฺถ อุปฺปชฺชติ? อสุกสฺมึ ปน ฐาเน มหนฺตํ นครํ อตฺถิ, ตตฺถ ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา รชฺชํ กาเรหี’’ติ ปหิเณยฺย, โส ตถา กเรยฺย.

ອີກປະການໜຶ່ງ ປຽບເໝືອນທະຫານເອກຜູ້ໜຶ່ງ ເຮັດໃຫ້ພຣະຣາຊາໂປດປານແລ້ວ ໄດ້ຮັບພຣະຣາຊາທານບ້ານສ່ວຍອັນປະເສີດ ທີ່ມີລາຍໄດ້ໜຶ່ງແສນ. ຕໍ່ມາ ພຣະຣາຊາຊົງລະນຶກເຖິງອານຸພາບຂອງທະຫານເອກນັ້ນວ່າ: 'ທະຫານເອກນີ້ມີອານຸພາບຫຼາຍ, ແຕ່ໄດ້ຮັບພຣະຣາຊາທານໜ້ອຍໂພດ', ຈຶ່ງຕັດວ່າ: 'ແນ່ພໍ່! ບ້ານນີ້ບໍ່ເໝາະສົມແກ່ເຈົ້າດອກ, ຈົ່ງຮັບເອົາບ້ານອື່ນທີ່ມີລາຍໄດ້ສີ່ແສນນີ້ທ້ອນ' ແລ້ວຊົງມອບໃຫ້. ທະຫານເອກນັ້ນກາບບັງຄົມທູນວ່າ: 'ດີແລ້ວ ມະຫາຣາດ' ແລ້ວສະຫຼະບ້ານນັ້ນເສຍ ແລ້ວຮັບເອົາບ້ານອື່ນ. ໃນຂະນະທີ່ທະຫານເອກນັ້ນຍັງບໍ່ທັນໄປຮອດບ້ານນັ້ນເອງ, ພຣະຣາຊາກໍຊົງຮັບສັ່ງໃຫ້ເອີ້ນລາວມາ ແລ້ວຕັດວ່າ: 'ເຈົ້າຈະຕ້ອງການບ້ານນັ້ນໄປເຮັດຫຍັງ? ໄຂ້ຫ່າຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນບ້ານນັ້ນ, ແຕ່ໃນທີ່ຊື່ໂນ້ນ ມີເມືອງໃຫຍ່ຢູ່, ເຈົ້າຈົ່ງໄປຍົກສະເຫວດຕະສັດ ສະເຫວີຍຣາດສົມບັດໃນເມືອງນັ້ນທ້ອນ' ແລ້ວຊົງສົ່ງຕົວໄປ. ທະຫານເອກນັ້ນກໍຈະເພິ່ງເຮັດຕາມພຣະຣາຊາດຳຣັດນັ້ນສັນໃດ.

ตตฺถ ราชา วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ ทฏฺฐพฺโพ, มหาโยโธ วิย ปุกฺกุสาติ กุลปุตฺโต, ปฐมลทฺธคาโม วิย อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ, ตํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิตรํ คามํ คณฺหาหีติ วุตฺตกาโล วิย อานาปานจตุตฺถชฺฌาเน นิกนฺติปริยาทานํ กตฺวา อารุปฺปกถนํ, ตํ คามํ อสมฺปตฺตเมว ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘กึ เต เตน, อหิวาตโรโค เอตฺถ อุปฺปชฺชติ? อสุกสฺมึ ฐาเน นครํ อตฺถิ, ตตฺถ ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา รชฺชํ กาเรหี’’ติ วุตฺตกาโล วิย อรูเป สงฺขตเมตนฺติ อาทีนวกถเนน อปฺปตฺตาสุเยว ตาสุ สมาปตฺตีสุ ปตฺถนํ นิวตฺถาเปตฺวา อุปริ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนาคหณํ.

ໃນອຸປະມານັ້ນ, ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ພຶງເຫັນປຽບເໝືອນພຣະຣາຊາ. ກຸນລະບຸດປຸກກຸສາຕິ ພຶງເຫັນປຽບເໝືອນທະຫານເອກ. ອານາປານະຈະຕຸດຖະຊານ ພຶງເຫັນປຽບເໝືອນບ້ານທຳອິດທີ່ໄດ້ຮັບ. ການສະແດງອະຮູປາວະຈະຣະຊານ ຫຼັງຈາກທີ່ເຮັດໃຫ້ຄວາມຍິນດີໃນອານາປານະຈະຕຸດຖະຊານໝົດໄປແລ້ວ ພຶງເຫັນປຽບເໝືອນເວລາທີ່ຕັດວ່າ: 'ຈົ່ງສະຫຼະບ້ານນັ້ນເສຍ ແລ້ວຮັບເອົາບ້ານອື່ນທ້ອນ'. ການທີ່ຊົງສະແດງໂທດໃນອະຮູປາວະຈະຣະຊານວ່າ 'saṅkhatametaṃ' ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອໃຫ້ລາເຊົາຄວາມປາຖະໜາໃນອະຮູບສະມາບັດເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ຍັງບໍ່ທັນບັນຸ ແລ້ວຊົງຍົກຍອດເທດສະໜາດ້ວຍພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນໃນເບື້ອງເທິງ ພຶງເຫັນປຽບເໝືອນເວລາທີ່ຊົງຮັບສັ່ງໃຫ້ເອີ້ນລາວມາໃນຂະນະທີ່ຍັງບໍ່ທັນຮອດບ້ານນັ້ນ ແລ້ວຕັດວ່າ: 'ເຈົ້າຈະຕ້ອງການບ້ານນັ້ນໄປເຮັດຫຍັງ? ໄຂ້ຫ່າຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນບ້ານນັ້ນ, ແຕ່ໃນທີ່ຊື່ໂນ້ນ ມີເມືອງໃຫຍ່ຢູ່, ເຈົ້າຈົ່ງໄປຍົກສະεວດຕະສັດ ສະເຫວີຍຣາດສົມບັດໃນເມືອງນັ້ນທ້ອນ'.

ตตฺถ เนว อภิสงฺขโรตีติ นายูหติ น ราสึ กโรติ. น อภิสญฺเจตยตีติ น กปฺเปติ. ภวาย วา วิภวาย วาติ วุทฺธิยา วา ปริหานิยา วา, สสฺสตุจฺเฉทวเสนปิ โยเชตพฺพํ. น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตีติ โลเก รูปาทีสุ กิญฺจิ เอกธมฺมมฺปิ ตณฺหาย น คณฺหาติ, น ปรามสติ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตีติ ภควา อตฺตโน พุทฺธวิสเย ฐตฺวา เทสนาย อรหตฺตนิกูฏํ คณฺหิ. กุลปุตฺโต ปน อตฺตโน ยโถปนิสฺสเยน ตีณิ สามญฺญผลานิ ปฏิวิชฺฌิ. ยถา นาม ราชา สุวณฺณภาชเนน นานารสโภชนํ ภุญฺชนฺโต อตฺตโน ปมาเณน ปิณฺฑํ วฏฺเฏตฺวา องฺเก นิสินฺเนน ราชกุมาเรน ปิณฺฑมฺหิ อาลเย ทสฺสิเต ตํ ปิณฺฑํ อุปนาเมยฺย, กุมาโร อตฺตโน มุขปฺปมาเณเนว กพฬํ กเรยฺย, เสสํ ราชา สยํ วา ภุญฺเชยฺย, ปาติยํ วา ปกฺขิเปยฺย, เอวํ ธมฺมราชา ตถาคโต อตฺตโน ปมาเณน อรหตฺตนิกูฏํ คณฺหนฺโต เทสนํ เทเสสิ, กุลปุตฺโต อตฺตโน ยโถปนิสฺสเยน ตีณิ สามญฺญผลานิ ปฏิวิชฺฌิ.

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ 'neva abhisaṅkharoti' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຂະຫຍາຍອອກ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ເປັນກອງ. ບົດວ່າ 'na abhisañcetayati' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ປຸງແຕ່ງ. ບົດວ່າ 'bhavāya vā vibhavāya vā' ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຄວາມຈະເລີນ ຫຼື ເພື່ອຄວາມເສື່ອມ, ຫຼື ພຶງປະກອບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດສະຕະທິຖິ ແລະ ອຸຈເສທະທິຖິ. ບົດວ່າ 'na kiñci loke upādiyati' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຍຶດໝັ້ນທຳແມ່ນແຕ່ຢ່າງດຽວໃນໂລກ ມີຮູບເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຕັນຫາ, ບໍ່ລູບຄຳ. ບົດວ່າ 'nāparaṃ itthattāya' ໄດ້ແກ່ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະຖິດຢູ່ໃນພຸດທະວິໄສຂອງພຣະອົງ ແລ້ວຊົງຍົກຍອດເທດສະໜາດ້ວຍພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ. ສ່ວນກຸນລະບຸດນັ້ນ ໄດ້ແທງຕະຫຼອດສາມັນຍະຜົນເບື້ອງຕ່ຳສາມປະການ ຕາມອຸປະນິໄສຂອງຕົນ. ປຽບເໝືອນພຣະຣາຊາ ເມື່ອສະεຫວີຍພັດມີຣົດຊາດຕ່າງໆ ດ້ວຍຖາດຄຳ, ຊົງປັ້ນເຂົ້າພັດໃຫ້ມີຂະໜາດພໍດີກັບພຣະໂອດຂອງພຣະອົງ, ເມື່ອພຣະຣາຊະກຸມານຜູ້ປະທັບນັ່ງຢູ່ເທິງຕັກ ສະແດງຄວາມປາຖະໜາໃນເຂົ້າປັ້ນນັ້ນ, ກໍຊົງຍື່ນເຂົ້າປັ້ນນັ້ນໃຫ້, ພຣະຣາຊະກຸມານກໍຈະເພິ່ງເຮັດຄຳເຂົ້າໃຫ້ມີຂະໜາດພໍດີກັບປາກຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນເຂົ້າປັ້ນທີ່ເຫຼືອ ພຣະຣາຊາກໍຈະເພິ່ງສະεຫວີຍເອງ ຫຼື ໃສ່ລົງໃນຖາດສັນໃດ, ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນແລ້ວ, ພຣະທຳມະຣາຊາຕະຖາຄົດເຈົ້າ ເມື່ອຊົງຍົກຍອດເທດສະໜາດ້ວຍພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນອันເປັນປະມານຂອງພຣະອົງ ກໍຊົງສະແດງທຳ, ສ່ວນກຸນລະບຸດນັ້ນ ໄດ້ແທງຕະຫຼອດສາມັນຍະຜົນເບື້ອງຕ່ຳສາມປະການ ຕາມອຸປະນິໄສຂອງຕົນ.

อิโต ปุพฺเพ ปนสฺส ขนฺธา ธาตุโย อายตนานีติ เอวรูปํ อจฺจนฺตสุญฺญตํ ติลกฺขณาหตํ กถํ กเถนฺตสฺส เนว กงฺขา, น วิมติ, นาปิ – ‘‘เอวํ กิร ตํ, เอวํ เม อาจริเยน วุตฺต’’นฺติ อิติ กิร น ทนฺธายิตตฺตํ น วิตฺถายิตตฺตํ อตฺถิ[Pg.213]. เอกจฺเจสุ จ กิร ฐาเนสุ พุทฺธา อญฺญาตกเวเสน วิจรนฺติ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ นุ โข เอโสติ อหุเทว สํสโย, อหุ วิมติ. ยโต อเนน อนาคามิผลํ ปฏิวิทฺธํ, อถ อยํ เม สตฺถาติ นิฏฺฐํ คโต. ยทิ เอวํ กสฺมา อจฺจยํ น เทเสสีติ. โอกาสาภาวโต. ภควา หิ ยถานิกฺขิตฺตาย มาติกาย อจฺฉินฺนธารํ กตฺวา อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย เทสนํ เทเสสิเยว.

ແຕ່ກ່ອນໜ້ານີ້ (ກ່ອນບັນລຸອະນາຄາມิຜົນ), ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງຖ້ອຍຄຳອັນມີສະພາບວ່າງເປົ່າຢ່າງຍິ່ງ ອັນຖືກພຣະໄຕລັກປະທັບຕາໄວ້ວ່າ: 'ຂັນ ທາດ ອາຍະຕະນະ ທັງຫຼາຍມີຢູ່ແກ່ກຸນລະບຸດນັ້ນ', ກຸນລະບຸດນັ້ນກໍບໍ່ມີຄວາມສົງໄສ ບໍ່ມີຄວາມລັງເລໃຈເລີຍ, ແລະ ບໍ່ມີຄວາມຄິດວ່າ: 'ໄດ້ຍິນວ່າ ເປັນຢ່າງນັ້ນແທ້, ອາຈານຂອງເຮົາກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້' ດັ່ງນີ້, ຄວາມເນີນຊ້າ ຫຼື ຄວາມລັງເລ ກໍບໍ່ໄດ້ມີເລີຍ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນບາງສະຖານທີ່ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍຍ່ອມສະເດັດຈາຣິກໄປດ້ວຍຮູບລັກສະນະທີ່ບໍ່ມີໃຜຮູ້ຈັກ, ຄວາມສົງໄສ ແລະ ຄວາມລັງເລໃຈວ່າ: 'ທ່ານຜู້ນີ້ ເປັນພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າແທ້ຫຼືບໍ່ໜໍ?' ກໍໄດ້ມີແລ້ວແທ້ໆ. ແຕ່ເມື່ອກຸນລະບຸດນັ້ນໄດ້ແທງຕະຫຼອດອະນາຄາມິຜົນແລ້ວ, ໃນຂະນະນັ້ນ ລາວກໍໄດ້ເຖິງຄວາມຕົກລົງໃຈວ່າ: 'ພຣະອົງນີ້ຄືພຣະສາດສະດາຂອງເຮົາ'. ຖາມວ່າ: ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເພາະເຫດໃດລາວຈຶ່ງບໍ່ສະແດງໂທດ (ຂໍຂະມາໂທດ)? ຕອບວ່າ: ເພາະບໍ່ມີໂອກາດ. ເພາະວ່າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງທຳຢ່າງດຽວ ໂດຍຊົງເຮັດໃຫ້ກະແສທຳໄຫຼໄປບໍ່ຂາດສາຍ ປຽບເໝືອນການຫຼັ່ງລົງແຫ່ງແມ່ນ້ຳຄົງຄາເທິງສະຫວັນ ຕາມຫົວຂໍ້ທີ່ຊົງຕັ້ງໄວ້.

๓๖๓. โสติ อรหา. อนชฺโฌสิตาติ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา คเหตุํ น ยุตฺถาติ ปชานาติ. อนภินนฺทิตาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทิตุํ น ยุตฺตาติ ปชานาติ.

໓໖໓. ບົດວ່າ 'so' ໄດ້ແກ່ ພຣະອໍຣะຫັນ. ບົດວ່າ 'anajjhositā' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຮູ້ຊັດວ່າ ບໍ່ຄວນກືນກິນ ບໍ່ຄວນຍຶດຖືເອົາໄວ້ໃຫ້ສຳເລັດ. ບົດວ່າ 'anabhinanditā' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຮູ້ຊັດວ່າ ບໍ່ຄວນເພີດເພີນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ ແລະ ທິຖິ.

๓๖๔. วิสํยุตฺโต นํ เวเทตีติ สเจ หิสฺส สุขเวทนํ อารพฺภ ราคานุสโย, ทุกฺขเวทนํ อารพฺภ ปฏิฆานุสโย, อิตรํ อารพฺภ อวิชฺชานุสโย อุปฺปชฺเชยฺย, สํยุตฺโต เวทิเยยฺย นาม. อนุปฺปชฺชนโต ปน วิสํยุตฺโต นํ เวเทติ นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต. กายปริยนฺติกนฺติ กายโกฏิกํ. ยาว กายปวตฺตา อุปฺปชฺชิตฺวา ตโต ปรํ อนุปฺปชฺชนเวทนนฺติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อนภินนฺทิตานิ สีตีภวิสฺสนฺตีติ ทฺวาทสสุ อายตเนสุ กิเลสานํ วิเสวนสฺส นตฺถิตาย อนภินนฺทิตานิ หุตฺวา อิธ ทฺวาทสสุเยว อายตเนสุ นิรุชฺฌิสฺสนฺติ. กิเลสา หิ นิพฺพานํ อาคมฺม นิรุทฺธาปิ ยตฺถ นตฺถิ, ตตฺถ นิรุทฺธาติ วุจฺจนฺติ. สฺวายมตฺโถ – ‘‘เอตฺเถสา ตณฺหา นิรุชฺฌมานา นิรุชฺฌตี’’ติ สมุทยปญฺเหน ทีเปตพฺโพ. ตสฺมา ภควา นิพฺพานํ อาคมฺม สีติภูตานิปิ อิเธว สีตีภวิสฺสนฺตีติ อาห. นนุ จ อิธ เวทยิตานิ วุตฺตานิ, น กิเลสาติ. เวทยิตานิปิ กิเลสาภาเวเนว สีตีภวนฺติ. อิตรถา เนสํ สีติภาโว นาม นตฺถีติ สุวุตฺตเมตํ.

໓໖໔. ບົດວ່າ 'visaṃyutto naṃ vedeti' ມີອະທິບາຍວ່າ: ຫາກວ່າຣາຄານຸໄສອາໄສສຸຂະເວທະນາແລ້ວເກີດຂຶ້ນ, ປະຕິຄານຸໄສອາໄສທຸກຂະເວທະນາແລ້ວເກີດຂຶ້ນ, ອະວິຊຊານຸໄສອາໄສເວທະນາອື່ນ (ອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ) ແລ້ວເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະອໍຣະຫັນນັ້ນ, ພຣະອໍຣະຫັນນັ້ນກໍຊື່ວ່າ ສະເຫວີຍເວທະນາດ້ວຍຄວາມປະກອບ. ແຕ່ເພາະອնຸໄສທັງຫຼາຍບໍ່ເກີດຂຶ້ນ, ພຣະອໍຣະຫັນນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ປາສະຈາກຄວາມປະກອບສະເຫວີຍເວທະນານັ້ນ, ຄືເປັນຜູ້ສະຫຼັດອອກແລ້ວ ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ. ບົດວ່າ 'kāyapariyantikaṃ' ໄດ້ແກ່ ມີກາຍເປັນທີ່ສຸດ, ມີອັດຖະອະທິບາຍວ່າ: ເວທະນາທີ່ເກີດຂຶ້ນຕະຫຼອດເວລາທີ່ກາຍຍັງເປັນໄປຢູ່, ຖັດຈາກນັ້ນໄປ ເວທະນາກໍບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ. ໃນບົດທີສອງ (jīvitapariyantikaṃ) ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ບົດວ່າ 'anabhinanditāni sītībhavissantī' ມີອະທິບາຍວ່າ: ເພາະບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງກິເລດທັງຫຼາຍໃນອາຍະຕະນະທັງສິບສອງ, ອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ຕັນຫາ ແລະ ທິຖິບໍ່ເພີດເພີນແລ້ວ, ຈະດັບໄປໃນອາຍະຕະນະທັງສิບສອງນັ້ນເອງໃນໂລກນີ້. ເພາະວ່າກິເລດທັງຫຼາຍ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະດັບໄປເພາະອາໄສພຣະນິພານກໍຕາມ, ແຕ່ໃນອາຍະຕະນະທັງສິບສອງໃດທີ່ບໍ່ມີກິເລດ, ກໍກ່າວວ່າດັບໄປໃນອາຍະຕະນະທັງສິບສອງນັ້ນ. ເນື້ອຄວາມນີ້ ພຶງສະແດງດ້ວຍບັນຫາເລື່ອງສະມຸໄທໃນມະຫາສະຕິປັດຖານະສູດວ່າ: 'etthesā taṇhā nirujjhamānā nirujjhati' (ຕັນຫານີ້ ເມື່ອຈະດັບ ຍ່ອມດັບໃນທີ່ນີ້). ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງເຖິງກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ດັບສະໜິດເພາະອາໄສພຣະນິພານວ່າ 'idheva sītībhavissanti' (ຈະເຢັນລົງໃນທີ່ນີ້ເອງ). ຖາມວ່າ: ໃນທີ່ນີ້ ຊົງກ່າວເຖິງເວທະນາທັງຫຼາຍ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ບໍ່ໄດ້ຊົງກ່າວເຖິງກິເລດທັງຫຼາຍ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ເຖິງແມ່ນເວທະນາທັງຫຼາຍ ກໍຍ່ອມເຢັນລົງເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງກິເລດນັ້ນເອງ. ຫາກຖືເອົາເນື້ອຄວາມໂດຍປະການອື່ນຈາກທີ່ກ່າວມາແລ້ວນີ້, ຄວາມເຢັນລົງຂອງເວທະນາທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະສະນັ້ນ ຄຳນີ້ຈຶ່ງເປັນຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ດີແລ້ວ.

๓๖๕. เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ยถา หิ เอโก ปุริโส เตลปทีปสฺส ฌายโต เตเล ขีเณ เตลํ อาสิญฺจติ, วฏฺฏิยา ขีณาย วฏฺฏึ ปกฺขิปติ, เอวํ ทีปสิขาย อนุปจฺเฉโทว โหติ, เอวเมว ปุถุชฺชโน เอกสฺมึ ภเว ฐิโต กุสลากุสลํ กโรติ, โส เตน สุคติยญฺจ อปาเยสุ จ นิพฺพตฺตติเยว, เอวํ เวทนานํ อนุปจฺเฉโทว [Pg.214] โหติ. ยถา ปเนโก ทีปสิขาย อุกฺกณฺฐิโต – ‘‘อิมํ ปุริสํ อาคมฺม ทีปสิขา น อุปจฺฉิชฺชตี’’ติ นิลีโน ตสฺส ปุริสสฺส สีสํ ฉินฺเทยฺย, เอวํ วฏฺฏิยา จ เตลสฺส จ อนุปหารา ทีปสิขา อนาหารา นิพฺพายติ, เอวเมว วฏฺเฏ อุกฺกณฺฐิโต โยคาวจโร อรหตฺตมคฺเคน กุสลากุสลํ สมุจฺฉินฺทติ, ตสฺส สมุจฺฉินฺนตฺตา ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน กายสฺส เภทา ปุน เวทยิตานิ น อุปฺปชฺชนฺตีติ.

໓໖໕. ໃນຄຳອຸປະມານີ້ ມີການປຽບທຽບອຸປະມາກັບອຸປະໄມດັ່ງນີ້: ຄືວ່າ ເມື່ອຕະກຽງນ້ຳມັນກຳລັງຮຸ່ງຢູ່ ບຸລຸດຄົນໜຶ່ງ ເມື່ອນ້ຳມັນໝົດ ກໍເຕີມນ້ຳມັນ, ເມື່ອໄສ້ຕະກຽງໝົດ ກໍໃສ່ໄສ້ຕະກຽງ, ເມື່ອເຮັດແນວນັ້ນ ຄວາມບໍ່ຂາດສາຍແຫ່ງແປວໄຟຕະກຽງຍ່ອມມີຢູ່ ຢ່າງໃດ; ເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນແລ້ວ ປຸຖຸຊົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນພົບໜຶ່ງ ຍ່ອມເຮັດກຸສົນແລະອະກຸສົນ, ເຂົາຍ່ອມບັງເກີດໃນສຸຄະຕິແລະໃນອະບາຍທັງຫຼາຍ ເພາະການເຮັດກຸສົນແລະອະກຸສົນນັ້ນ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ຄວາມບໍ່ຂາດສາຍແຫ່ງເວທະນາທັງຫຼາຍຍ່ອມມີຢູ່. ແຕ່ຖ້າບຸລຸດຄົນໜຶ່ງ ເບື່ອໜ່າຍຕໍ່ແປວໄຟຕະກຽງ ຄິດວ່າ 'ເພາະອາໄສບຸລຸດຄົນນີ້ ແປວໄຟຕະກຽງຈຶ່ງບໍ່ດັບ' ແລ້ວແອບຊ່ອນຢູ່ ຕັດຫົວຂອງບຸລຸດຄົນນັ້ນເສຍ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ເພາະບໍ່ມີການເກື້ອກູນແຫ່ງໄສ້ແລະນ້ຳມັນ ແປວໄຟຕະກຽງທີ່ບໍ່ມີອາຫານຍ່ອມດັບໄປ ຢ່າງໃດ; ເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນແລ້ວ ພະໂຍຄາວະຈອນຜູ້ເບື່ອໜ່າຍໃນວັດຕະສົງສານ ຍ່ອມຕັດກຸສົນແລະອະກຸສົນຢ່າງເດັດຂາດດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກ, ເພາະກຳນັ້ນຖືກຕັດຂາດແລ້ວ ພາຍຫຼັງແຕ່ການແຕກກາຍທຳລາຍຂັນຂອງພະຂີນາສົບພິກຂຸ ເວທະນາທັງຫຼາຍທີ່ເຄີຍສະເຫວີຍຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ ຢ່າງນັ້ນ ດັ່ງນີ້ ຄວນຊາບ.

ตสฺมาติ ยสฺมา อาทิมฺหิ สมาธิวิปสฺสนาปญฺญาหิ อรหตฺตผลปญฺญา อุตฺตริตรา, ตสฺมา. เอวํ สมนฺนาคโตติ อิมินา อุตฺตเมน อรหตฺตผลปญฺญาธิฏฺฐาเนน สมนฺนาคโต. สพฺพทุกฺขกฺขเย ญาณํ นาม อรหตฺตมคฺเค ญาณํ, อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อรหตฺตผเล ญาณํ อธิปฺเปตํ. เตเนวาห ตสฺส สา วิมุตฺติ สจฺเจ ฐิตา อกุปฺปา โหตีติ.

ບົດວ່າ Tasmā ຄວາມວ່າ ເພາະວ່າໃນເບື້ອງຕົ້ນ ພະຍາໃນອະຣະຫັດຕະຜົນ ຍ່ອມປະເສີດກວ່າສະມາທິປັນຍາແລະວິປັດສະນາປັນຍາ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ບົດວ່າ Evaṃ samannāgato ຄວາມວ່າ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍອະຣະຫັດຕະຜົນປັນຍາອັນເປັນທີ່ຕັ້ງອັນປະເສີດສຸດນີ້. ທີ່ຊື່ວ່າ ປັນຍາໃນຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງທຸກທັງປວງ ຄື ອະຣະຫັດຕະມັກຄະຊານ, ແຕ່ໃນສູດນີ້ ໝາຍເອົາອະຣະຫັດຕະຜົນລະຊານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'tassa sā vimutti sacce ṭhitā akuppā hotīti' (ວິມຸດຕິຂອງຜູ້ນັ້ນ ຕັ້ງຢູ່ໃນສັດຈະ ຍ່ອມເປັນທຳມະຊາດບໍ່ກຳເລີບ).

๓๖๖. เอตฺถ หิ วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ, สจฺจนฺติ ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ. อิติ อกุปฺปารมฺมณกรเณน อกุปฺปาติ วุตฺตา. มุสาติ วิตถํ. โมสธมฺมนฺติ นสฺสนสภาวํ. ตํ สจฺจนฺติ ตํ อวิตถํ สภาโว. อโมสธมฺมนฺติ อนสฺสนสภาวํ.

໓໖໖. ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ vimutti ຄື ອະຣະຫັດຕະຜົນລະວິມຸດຕິ, ບົດວ່າ saccaṃ ຄື ພະນιບພານອັນເປັນປະຣະມັດຖະສັດຈະ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'akuppā' (ບໍ່ກຳເລີບ) ເພາະເຮັດພະນιບພານອັນບໍ່ກຳເລີບໃຫ້ເປັນອາລົມ. ບົດວ່າ musā ຄື ສິ່ງທີ່ຄາດເຄື່ອນ. ບົດວ່າ mosadhammaṃ ຄື ມີສະພາວະເສື່ອມສະຫຼາຍ. ບົດວ່າ taṃ saccaṃ ຄື ມີສະພາວະບໍ່ຄາດເຄື່ອນ. ບົດວ່າ amosadhammaṃ ຄື ມີສະພາວະບໍ່ເສື່ອມສະຫຼາຍ.

ตสฺมาติ ยสฺมา อาทิโต สมถวิปสฺสนาวเสน วจีสจฺจโต ทุกฺขสจฺจสมุทยสจฺเจหิ จ ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานเมว อุตฺตริตรํ, ตสฺมา. เอวํ สมนฺนาคโตติ อิมินา อุตฺตเมน ปรมตฺถสจฺจาธิฏฺฐาเนน สมนฺนาคโต.

ບົດວ່າ Tasmā ຄວາມວ່າ ເພາະວ່າ ພະນິບພານອັນເປັນປະຣະມັດຖະສັດຈະ ຍ່ອມປະເສີດກວ່າວະຈີສັດຈະທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມະຖະແລະວິປັດສະນາໃນເບື້ອງຕົ້ນ ແລະປະເສີດກວ່າທຸກຂະສັດຈະແລະສະມຸທະຍະສັດຈະ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ບົດວ່າ Evaṃ samannāgato ຄວາມວ່າ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍພະນິບພານອັນເປັນປະຣະມັດຖະສັດຈະອັນເປັນທີ່ຕັ້ງອັນປະເສີດສຸດນີ້.

๓๖๗. ปุพฺเพติ ปุถุชฺชนกาเล. อุปธี โหนฺตีติ ขนฺธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสงฺขารูปธิ ปญฺจกามคุณูปธีติ อิเม อุปธโย โหนฺติ. สมตฺตา สมาทินฺนาติ ปริปูรา คหิตา ปรมฏฺฐา. ตสฺมาติ ยสฺมา อาทิโต สมถวิปสฺสนาวเสน กิเลสปริจฺจาคโต, โสตาปตฺติมคฺคาทีหิ จ กิเลสปริจฺจาคโต อรหตฺตมคฺเคเนว กิเลสปริจฺจาโค อุตฺตริตโร, ตสฺมา. เอวํ สมนฺนาคโตติ อิมินา อุตฺตเมน จาคาธิฏฺฐาเนน สมนฺนาคโต.

໓໖໗. ບົດວ່າ Pubbe ຄື ໃນສະໄໝເປັນປຸຖຸຊົນ. ບົດວ່າ upadhī honti ຄວາມວ່າ ອຸປະທິທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ຄື ຂັນທູປະທິ, ກິເລສູປະທິ, ອະພິສັງຂາຣູປະທິ, ປັນຈະກາມະຄຸນູປະທິ ຍ່ອມມີຢູ່. ບົດວ່າ samattā samādinnā ຄື ອັນບໍລິບູນ, ອັນຖືເອົາແລ້ວ, ອັນຍຶດໝັ້ນແລ້ວ. ບົດວ່າ Tasmā ຄວາມວ່າ ເພາະວ່າ ການສະລະກິເລດດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມປະເສີດກວ່າການສະລະກິເລດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມະຖະແລະວິປັດສະນາໃນເບື້ອງຕົ້ນ ແລະການສະລະກິເລດດ້ວຍໂສດາປັດຕິມັກເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ບົດວ່າ Evaṃ samannāgato ຄວາມວ່າ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍການສະລະກິເລດອັນເປັນທີ່ຕັ້ງອັນປະເສີດສຸດນີ້.

๓๖๘. อาฆาโตติอาทีสุ อาฆาตกรณวเสน อาฆาโต, พฺยาปชฺชนวเสน พฺยาปาโท, สมฺปทุสฺสนวเสน สมฺปโทโสติ ตีหิ ปเทหิ โทสากุสลมูลเมว วุตฺตํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อาทิโต สมถวิปสฺสนาวเสน [Pg.215] กิเลสวูปสมโต, โสตาปตฺติมคฺคาทีหิ กิเลสวูปสมโต จ อรหตฺตมคฺเคเนว กิเลสวูปสโม อุตฺตริตโร, ตสฺมา. เอวํ สมนฺนาคโตติ อิมินา อุตฺตเมน อุปสมาธิฏฺฐาเนน สมนฺนาคโต.

໓໖໘. ໃນບົດທັງຫຼາຍມີບົດວ່າ āghāto ເປັນຕົ້ນ, ທີ່ຊື່ວ່າ ອາຄາດ ເພາະເຮັດຄວາມຜູກໂກດ, ທີ່ຊື່ວ່າ ພະຍາບາດ ເພາະຄວາມຄິດປອງຮ້າຍ, ທີ່ຊື່ວ່າ ສຳປະໂດສະ ເພາະຄວາມປະທຸສະຮ້າຍໂດຍປະການທັງປວງ, ດ້ວຍບົດທັງສາມນີ້ ໝາຍເຖິງໂທສະອະກຸສົນມູນເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ Tasmā ຄວາມວ່າ ເພາະວ່າ ຄວາມສະຫງົບລະງັບກິເລດດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມປະເສີດກວ່າຄວາມສະຫງົບລະງັບກิເລດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມະຖະແລະວິປັດສະນາໃນເບື້ອງຕົ້ນ ແລະຄວາມສະຫງົບລະງັບກິເລດດ້ວຍໂສດາປັດຕິມັກເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ບົດວ່າ Evaṃ samannāgato ຄວາມວ່າ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມສະຫງົບລະງັບກິເລດອັນເປັນທີ່ຕັ້ງອັນປະເສີດສຸດນີ້.

๓๖๙. มญฺญิตเมตนฺติ ตณฺหามญฺญิตํ มานมญฺญิตํ ทิฏฺฐิมญฺญิตนฺติ ติวิธมฺปิ วฏฺฏติ. อยมหมสฺมีติ เอตฺถ ปน อยมหนฺติ เอกํ ตณฺหามญฺญิตเมว วฏฺฏติ. โรโคติอาทีสุ อาพาธฏฺเฐน โรโค, อนฺโตโทสฏฺเฐน คณฺโฑ, อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน สลฺลํ. มุนิ สนฺโตติ วุจฺจตีติ ขีณาสวมุนิ สนฺโต นิพฺพุโตติ วุจฺจติ. ยตฺถ ฐิตนฺติ ยสฺมึ ฐาเน ฐิตํ. สํขิตฺเตนาติ พุทฺธานํ กิร สพฺพาปิ ธมฺมเทสนา สํขิตฺตาว, วิตฺถารเทสนา นาม นตฺถิ, สมนฺตปฏฺฐานกถาปิ สํขิตฺตาเยว. อิติ ภควา เทสนํ ยถานุสนฺธึ ปาเปสิ. อุคฺฆาฏิตญฺญูติอาทีสุ ปน จตูสุ ปุคฺคเลสุ ปุกฺกุสาติ กุลปุตฺโต วิปญฺจิตญฺญู, อิติ วิปญฺจิตญฺญุวเสน ภควา อิมํ ธาตุวิภงฺคสุตฺตํ กเถสิ.

໓໖໙. ບົດວ່າ maññitametaṃ ຄວາມວ່າ ຄວາມສຳຄັນໝາຍ ໓ ປະການ ຄື ຕັນຫາສຳຄັນໝາຍ, ມານະສຳຄັນໝາຍ, ທິດຖິສຳຄັນໝາຍ ຍ່ອມຄວນທັງນັ້ນ. ແຕ່ໃນບົດວ່າ ayamahamasmi ນີ້ ບົດວ່າ ayamahaṃ ຍ່ອມຄວນແກ່ຕັນຫາສຳຄັນໝາຍຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ. ໃນບົດທັງຫຼາຍມີບົດວ່າ rogo ເປັນຕົ້ນ, ທີ່ຊື່ວ່າ ໂລກ ເພາະບີບຄັ້ນ, ທີ່ຊື່ວ່າ ຝີ ເພາະປະທຸສະຮ້າຍຢູ່ພາຍໃນ, ທີ່ຊື່ວ່າ ລູກສອນ ເພາະສຽບແທງເຂົ້າໄປ. ບົດວ່າ muni santoti vuccatīti ຄວາມວ່າ ພະມຸນີຜູ້ເປັນພະຂີນາສົບ ຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າ ຜູ້ສະຫງົບ ຜູ້ດັບແລ້ວ. ບົດວ່າ yattha ṭhitaṃ ຄື ຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະໃດ. ບົດວ່າ saṃkhittena ຄວາມວ່າ ໄດ້ຍິນວ່າ ພະທຳມະເທດສະໜາທັງປວງຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນເທດສະໜາໂດຍຫຍໍ້ເທົ່ານັ້ນ, ທີ່ຊື່ວ່າ ເທດສະໜາໂດຍພິສະດານັ້ນບໍ່ມີ, ແມ່ນແຕ່ພະອະພິທຳມະປິຕົກ (ສະມັນຕະປັດຖານະກະຖາ) ກໍເປັນພຽງເທດສະໜາໂດຍຫຍໍ້ເທົ່ານັ້ນ. ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງນຳເທດສະໜາໃຫ້ເຖິງທີ່ສຸດຕາມອະນຸສົນທິ ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້. ແຕ່ໃນບັນດາບຸກຄົນ ໔ ປະເພດ ມີອຸກຄະຕິຕັນຍູເປັນຕົ້ນ ກຸລະບຸດຊື່ວ່າ ປຸກກຸສາຕິ ເປັນວິປັນຈິຕັນຍູ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຊົງສະແດງທາຕຸວິພັງຄະສູດນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ເປັນວິປັນຈິຕັນຍູ.

๓๗๐. น โข เม, ภนฺเต, ปริปุณฺณํ ปตฺตจีวรนฺติ กสฺมา กุลปุตฺตสฺส อิทฺธิมยปตฺตจีวรํ น นิพฺพตฺตนฺติ. ปุพฺเพ อฏฺฐนฺนํ ปริกฺขารานํ อทินฺนตฺตา. กุลปุตฺโต หิ ทินฺนทาโน กตาภินีหาโร, น ทินฺนตฺตาติ น วตฺตพฺพํ. อิทฺธิมยปตฺตจีวรํ ปน ปจฺฉิมภวิกานํเยว นิพฺพตฺตติ, อยญฺจ ปุนปฏิสนฺธิโก, ตสฺมา น นิพฺพตฺตนฺติ. อถ ภควา สยํ ปริเยสิตฺวา กสฺมา น อุปสมฺปาเทสีติ. โอกาสาภาวโต. กุลปุตฺตสฺส อายุ ปริกฺขีณํ, สุทฺธาวาสิโก อนาคามี มหาพฺรหฺมา กุมฺภการสาลํ อาคนฺตฺวา นิสินฺโน วิย อโหสิ. ตสฺมา สยํ น ปริเยสิ.

໓໗໐. ບົດວ່າ Na kho me, bhante, paripuṇṇaṃ pattacīvaraṃ. ມີຄຳຖາມວ່າ ເພາະເຫດໃດ ບາດແລະຈີວອນອັນສຳເລັດດ້ວຍລິດ ຈຶ່ງບໍ່ບັງເກີດແກ່ກຸລະບຸດ? ແກ້ວ່າ ເພາະໃນຊາດກ່ອນ ບໍ່ເຄີຍຖວາຍບໍລິຂານ ໘ ຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ. ຄວາມຈິງ ກຸລະບຸດນີ້ເປັນຜູ້ເຄີຍຖວາຍທານ ເຄີຍຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາໄວ້ແລ້ວ, ຈະກ່າວວ່າບໍ່ເຄີຍຖວາຍທານເລີຍນັ້ນບໍ່ໄດ້. ແຕ່ບາດແລະຈີວອນອັນສຳເລັດດ້ວຍລິດ ຍ່ອມບັງເກີດແກ່ບຸກຄົນຜູ້ມີພົບໃນຮ່າງສຸດທ້າຍເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນກຸລະບຸດນີ້ ຍັງຕ້ອງມີປະຕິສົນທິອີກ, ເພາະເຫດນັ້ນ ບາດແລະຈີວອນອັນສຳເລັດດ້ວຍລິດຈຶ່ງບໍ່ບັງເກີດ. ມີຄຳຖາມວ່າ ຖ້າແນວນັ້ນ ເພາະເຫດໃດ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງບໍ່ຊົງສະແຫວງຫາດ້ວຍພະອົງເອງ ແລ້ວໃຫ້ອຸປະສົມບົດ? ແກ້ວ່າ ເພາະບໍ່ມີໂອກາດ. ອາຍຸຂອງກຸລະບຸດສິ້ນແລ້ວ, ເຂົາໄດ້ບັງເກີດເປັນມະຫາພົມຜູ້ເປັນພະອະນາຄາມີໃນຊັ້ນສຸທທາວາດ ຄືກັບວ່າໄປນັ່ງຢູ່ໃນໂຮງຊ່າງໝໍ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງບໍ່ຊົງສະແຫວງຫາດ້ວຍພະອົງເອງ.

ปตฺตจีวรปริเยสนํ ปกฺกามีติ กาย เวลาย ปกฺกามิ? อุฏฺฐิเต อรุเณ. ภควโต กิร ธมฺมเทสนาปรินิฏฺฐานญฺจ อรุณุฏฺฐานญฺจ รสฺมิวิสฺสชฺชนญฺจ เอกกฺขเณ อโหสิ. ภควา กิร เทสนํ นิฏฺฐเปตฺวาว ฉพฺพณฺณรสฺมิโย วิสฺสชฺชิ, สกลกุมฺภการนิเวสนํ เอกปชฺโชตํ อโหสิ, ฉพฺพณฺณรสฺมิโย ชาลชาลา ปุญฺชปุญฺชา หุตฺวา วิธาวนฺติโย สพฺพทิสาภาเค สุวณฺณปฏปริโยนทฺเธ วิย จ นานาวณฺณกุสุมรตนวิสรสมุชฺชเล วิย จ อกํสุ. ภควา ‘‘นครวาสิโน มํ ปสฺสนฺตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. นครวาสิโน ภควนฺตํ ทิสฺวาว ‘‘สตฺถา กิร อาคโต, กุมฺภการสาลาย กิร นิสินฺโน’’ติ อญฺญมญฺญสฺส อาโรเจตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ.

ບົດວ່າ Pattacīvarapariyesanaṃ pakkāmi. ມີຄຳຖາມວ່າ ກຸລະບຸດຫຼີກໄປໃນເວລາໃດ? ແກ້ວ່າ ເມື່ອອະລຸນຂຶ້ນແລ້ວ. ໄດ້ຍິນວ່າ ການຈົບພະທຳມະເທດສະໜາຂອງພະຜູ້ມີພະພາກ, ການຂຶ້ນແຫ່ງອະລຸນ ແລະການເປັ່ງພະສັດສະໝີ ໄດ້ມີຂຶ້ນໃນຂະນະດຽວກັນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງທຳຈົບແລ້ວ ກໍຊົງເປັ່ງພະສັດສະໝີມີສີ ໖ ປະການ, ບໍລິເວນໂຮງຊ່າງໝໍ້ທັງໝົດກໍສະຫວ່າງສະໄຫວເປັນອັນດຽວກັນ, ພະສັດສະໝີມີສີ ໖ ປະການ ເປັນແປວໄຟ ເປັນກຸ່ມກ້ອນ ແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວທຸກທິດ ເຮັດໃຫ້ບໍລິເວນນັ້ນຄືກັບຖືກຫຸ້ມດ້ວຍແຜ່ນຄຳ ແລະຄືກັບຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍດອກໄມ້ແລະລັດຕະນະຫຼາກຫຼາຍສີ. ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງອະທິຖານວ່າ 'ຂໍໃຫ້ຊາວເມືອງທັງຫຼາຍເຫັນເຮົາ'. ຊາວເມືອງທັງຫຼາຍພໍໄດ້ເຫັນພະຜູ້ມີພະພາກແລ້ວ ກໍບອກກັນວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ພະສາດສະດາສະເດັດມາແລ້ວ, ປະທັບນັ່ງຢູ່ໃນໂຮງຊ່າງໝໍ້' ແລ້ວບອກແກ່ກັນແລະກັນ ແລ້ວກາບທູນແດ່ພະຣາຊາ.

ราชา [Pg.216] อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, กาย เวลาย อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. หิยฺโย สูริยตฺถงฺคมนเวลาย มหาราชาติ. เกน กมฺเมน ภควาติ? ตุมฺหากํ สหาโย ปุกฺกุสาติ ราชา ตุมฺเหหิ ปหิตํ สาสนํ สุตฺวา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตฺวา มํ อุทฺทิสฺส อาคจฺฉนฺโต สาวตฺถึ อติกฺกมฺม ปญฺจจตฺตาลีส โยชนานิ อาคนฺตฺวา อิมํ กุมฺภการสาลํ ปวิสิตฺวา นิสีทิ, อหํ ตสฺส สงฺคหตฺถํ อาคนฺตฺวา ธมฺมกถํ กเถสึ, กุลปุตฺโต ตีณิ ผลานิ ปฏิวิชฺฌิ มหาราชาติ. อิทานิ กหํ, ภนฺเตติ? อุปสมฺปทํ ยาจิตฺวา อปริปุณฺณปตฺตจีวรตาย ปตฺตจีวรปริเยสนตฺถํ คโต มหาราชาติ. ราชา กุลปุตฺตสฺส คตทิสาภาเคน อคมาสิ. ภควาปิ อากาเสนาคนฺตฺวา เชตวนคนฺธกุฏิมฺหิเยว ปาตุรโหสิ.

ພະຣາຊາສະເດັດມາແລ້ວ ຖວາຍອະພິວາດພະສາດສະດາ ແລ້ວທູນຖາມວ່າ 'ข້າແດ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ພະອົງສະເດັດມາໃນເວລາໃດ?'. ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດວ່າ 'ມະຫາຣາດ ເຮົາສະເດັດມາແຕ່ມື້ວານນີ້ ໃນເວລາຕາເວັນຕົກດິນ'. ພະຣາຊາທູນຖາມວ່າ 'ຂ້າແດ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ສະເດັດມາດ້ວຍກິດຈະການໃດ?'. ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດວ່າ 'ມະຫາຣາດ ພະຣາຊາຊື່ວ່າ ປຸກກຸສາຕິ ຜູ້ເປັນສະຫາຍຂອງມະຫາຣາດ ໄດ້ຟັງຂ່າວສານທີ່ມະຫາຣາດສົ່ງໄປແລ້ວ ກໍສະເດັດອອກບວດ ມຸ່ງໜ້າມາຫາເຮົາ ສະເດັດຜ່ານເມືອງສາວັດຖີ ມາເປັນໄລຍະທາງ ໔໕ ໂຍດ ແລ້ວເຂົ້າມານັ່ງຢູ່ໃນໂຮງຊ່າງໝໍ້ນີ້, ເຮົາມາທີ່ນີ້ເພື່ອສົງເຄາະເຂົາ ໄດ້ສະແດງທຳມະກະຖາແລ້ວ, ມະຫາຣາດ ກຸລະບຸດນັ້ນໄດ້ບັນລຸຜົນ ໓ ແລ້ວ'. ພະຣາຊາທູນຖາມວ່າ 'ຂ້າແດ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ບັດນີ້ ເຂົາໄປໃສແລ້ວ?'. ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດວ່າ 'ມະຫາຣາດ ເຂົາຂໍອຸປະສົມບົດ ແຕ່ເພາະມີບາດແລະຈີວອນບໍ່ບໍລິບູນ ຈຶ່ງຫຼີກໄປເພື່ອສະແຫວງຫາບາດແລະຈີວອນ'. ພະຣາຊາສະເດັດໄປທາງທິດທີ່ກຸລະບຸດຫຼີກໄປນັ້ນ. ສ່ວນພະຜູ້ມີພະພາກ ກໍສະເດັດໄປທາງອາກາດ ແລ້ວໄປປາກົດພະອົງຢູ່ທີ່ພະຄັນທະກຸຕິໃນພະເຊຕະວັນວິຫານ.

กุลปุตฺโตปิ ปตฺตจีวรํ ปริเยสมาโน เนว พิมฺพิสารรญฺโญ น ตกฺกสีลกานํ ชงฺฆวาณิชานํ สนฺติกํ อคมาสิ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘น โข เม กุกฺกุฏสฺส วิย ตตฺถ ตตฺถ มนาปามนาปเมว วิจินิตฺวา ปตฺตจีวรํ ปริเยสิตุํ ยุตฺตํ, มหนฺตํ นครํ วชฺชิตฺวา อุทกติตฺถสุสานสงฺการฏฺฐานอนฺตรวีถีสุ ปริเยสิสฺสามี’’ติ อนฺตรวีถิยํ สงฺการกูเฏสุ ตาว ปิโลติกํ ปริเยสิตุํ อารทฺโธ.

ຝ່າຍກຸລະບຸດ ເມື່ອສະແຫວງຫາບາດແລະຈີວອນ ກໍບໍ່ໄດ້ໄປສຳນັກຂອງພະເຈົ້າພິມພິສານ ແລະບໍ່ໄດ້ໄປສຳນັກຂອງພວກພໍ່ຄ້າເດີນເທົ້າທີ່ມາຈາກເມືອງຕັກກະສິລາ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເຂົາມີຄວາມຄິດດັ່ງນີ້ວ່າ: 'ການທີ່ເຮົາຈະທ່ຽວເລືອກຫາບາດແລະຈີວອນທີ່ພໍໃຈແລະບໍ່ພໍໃຈໃນທີ່ນັ້ນໆ ຄືກັບໄກ່ຫາອາຫານນັ້ນ ບໍ່ຄວນເລີຍ, ເຮົາຄວນເວັ້ນເມືອງໃຫຍ່ນີ້ເສຍ ແລ້ວສະແຫວງຫາຕາມທ່າຮອດນ້ຳ, ປ່າຊ້າ, ກອງຂີ້ເຫຍື້ອ ແລະຕາມລະຫວ່າງຖະໜົນ'. ເຂົາຈຶ່ງເລີ່ມສະແຫວງຫາຜ້າເກົ່າຂາດຕາມກອງຂີ້ເຫຍື້ອໃນລະຫວ່າງຖະໜົນກ່ອນ.

ชีวิตา โวโรเปสีติ เอตสฺมึ สงฺการกูเฏ ปิโลติกํ โอโลเกนฺตํ วิพฺภนฺตา ตรุณวจฺฉา คาวี อุปธาวิตฺวา สิงฺเคน วิชฺฌิตฺวา ฆาเตสิ. ฉาตกชฺฌตฺโต กุลปุตฺโต อากาเสเยว อายุกฺขยํ ปตฺวา ปติโต. สงฺการฏฺฐาเน อโธมุขฏฺฐปิตา สุวณฺณปฏิมา วิย อโหสิ, กาลงฺกโต จ ปน อวิหาพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ, นิพฺพตฺตมตฺโตว อรหตฺตํ ปาปุณิ. อวิหาพฺรหฺมโลเก กิร นิพฺพตฺตมตฺตาว สตฺต ชนา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. วุตฺตญฺเหตํ –

ບົດວ່າ Jīvitā voropesi ຄວາມວ່າ ໃນຂະນະທີ່ກຸລະບຸດກຳລັງຊອກຫາຜ້າເກົ່າຂາດຢູ່ທີ່ກອງຂີ້ເຫຍື້ອນັ້ນ ແມ່ງົວທີ່ມີລູກອ່ອນຕົວໜຶ່ງ ຕື່ນຕົກໃຈ ແລ່ນເຂົ້າມາຂວິດດ້ວຍເຂົາຈົນຕາຍ. ກຸລະບຸດຜູ້ມີຮ່າງກາຍອິດເມື່ອຍເພາະຄວາມຫິວ ໄດ້ເຖິງແກ່ຄວາມສິ້ນອາຍຸໃນອາກາດນັ້ນເອງ ແລ້ວກໍລົ້ມລົງ, ເຂົານອນຂວ້ຳໜ້າຢູ່ທີ່ກອງຂີ້ເຫຍື້ອນັ້ນ ຄືກັບຮູບຫຼໍ່ຄຳທີ່ຖືກວາງຂວ້ຳໄວ້. ເມື່ອຕາຍແລ້ວ ກໍໄດ້ໄປບັງເກີດໃນອະວິຫາພົມມະໂລກ, ພໍບັງເກີດແລ້ວ ກໍໄດ້ບັນລຸພະອະຣະຫັດທັນທີ. ໄດ້ຍິນວ່າ ມີບຸກຄົນ ໗ ຄົນ ທີ່ພໍບັງເກີດໃນອະວິຫາພົມມະໂລກແລ້ວ ກໍໄດ້ບັນລຸພະອະຣະຫັດທັນທີ. ຄຳນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງກ່າວໄວ້ດັ່ງນີ້:

‘‘อวิหํ อุปปนฺนาเส, วิมุตฺตา สตฺต ภิกฺขโว;

ราคโทสปริกฺขีณา, ติณฺณา โลเก วิสตฺติกํ.

"ພິກຂຸ ໗ ຮູບ ຜູ້ບັງເກີດໃນຊັ້ນອະວິຫາ ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ, ມີຣາຄະແລະໂທສະສິ້ນແລ້ວ, ຂ້າມພົ້ນຕັນຫາອັນຊ່ານໄປໃນໂລກແລ້ວ."

เก จ เต อตรุํ ปงฺกํ, มจฺจุเธยฺยํ สุทุตฺตรํ;

เก หิตฺวา มานุสํ เทหํ, ทิพฺพโยคํ อุปจฺจคุํ.

"ພວກເຂົາຂ້າມພົ້ນເປືອກຕົມ ແລະແດນແຫ່ງມັດຈຸຣາດອັນຂ້າມໄດ້ຍາກຍິ່ງແລ້ວ, ພວກເຂົາລະຮ່າງກາຍຂອງມະນຸດແລ້ວ ໄດ້ກ້າວລ່ວງໄປສູ່ທິບພະຍະໂຍຄະແລ້ວ."

อุปโก [Pg.217] ปลคณฺโฑ จ, ปุกฺกุสาติ จ เต ตโย;

ภทฺทิโย ขณฺฑเทโว จ, พาหุรคฺคิ จ สิงฺคิโย;

เต หิตฺวา มานุสํ เทหํ, ทิพฺพโยคํ อุปจฺจคุ’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๕๐, ๑๐๕);

"ພິກຂຸ ໓ ຮູບ ຄື ອຸປະກະ, ປະລະຄັນທະ ແລະ ປຸກກຸສາຕິ, ແລະ ພິກຂຸ ໔ ຮູບ ຄື ພັດທິຍະ, ຂັນທະເທວະ, ພາຫຸຣັກຄິ ແລະ ສິງຄິຍະ, ພວກເຂົາລະຮ່າງກາຍຂອງມະນຸດແລ້ວ ໄດ້ກ້າວລ່ວງໄປສູ່ທິບພະຍະໂຍຄະແລ້ວ" ດັ່ງນີ້.

พิมฺพิสาโรปิ ‘‘มยฺหํ สหาโย มยา เปสิตสาสนมตฺตํ วาเจตฺวา หตฺถคตํ รชฺชํ ปหาย เอตฺตกํ อทฺธานํ อาคโต, ทุกฺกรํ กตํ กุลปุตฺเตน, ปพฺพชิตสกฺกาเรน ตํ สกฺกริสฺสามี’’ติ ‘‘ปริเยสถ เม สหายก’’นฺติ ตตฺถ ตตฺถ เปเสสิ. เปสิตา ตํ อทฺทสํสุ สงฺการฏฺฐาเน ปติตํ, ทิสฺวา อาคมฺม รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา คนฺตฺวา กุลปุตฺตํ ทิสฺวา – ‘‘น วต, โภ, ลภิมฺหา สหายกสฺส สกฺการํ กาตุํ, อนาโถ เม ชาโต สหายโก’’ติ. ปริเทวิตฺวา กุลปุตฺตํ มญฺจเกน คณฺหาเปตฺวา ยุตฺโตกาเส ฐเปตฺวา อนุปสมฺปนฺนสฺส สกฺการํ กาตุํ ชานนาภาเวน นฺหาปกกปฺปกาทโย ปกฺโกสาเปตฺวา กุลปุตฺตํ สีสํ นฺหาเปตฺวา สุทฺธวตฺถานิ นิวาสาเปตฺวา ราชเวเสน อลงฺการาเปตฺวา โสวณฺณสิวิกํ อาโรเปตฺวา สพฺพตาฬาวจรคนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต นครา นีหริตฺวา พหูหิ คนฺธกฏฺเฐหิ มหาจิตกํ กาเรตฺวา กุลปุตฺตสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา ธาตุโย อาทาย เจติยํ ปติฏฺฐเปสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ຝ່າຍພະເຈົ້າພິມພິສານຊົງດຳຣິວ່າ 'ສະຫາຍຂອງເຮົາ ພໍໄດ້ອ່ານຂ່າວສານທີ່ເຮົາສົ່ງໄປ ກໍລະຖິ້ມຣາຊະສົມບັດທີ່ຢູ່ໃນມື ແລ້ວເດີນທາງມາໄກເຖິງພຽງນີ້, ກຸລະບຸດນີ້ເຮັດສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກຍິ່ງ, ເຮົາຈະທຳສັກກາລະບູຊາເຂົາດ້ວຍສັກກາລະອັນຄວນແກ່ບັນພະຊິດ' ຈຶ່ງຊົງສັ່ງວ່າ 'ພວກເຈົ້າຈົ່ງຊອກຫາສະຫາຍຂອງເຮົາ' ແລ້ວສົ່ງຄົນໄປໃນທີ່ນັ້ນໆ. ພວກຄົນທີ່ຖືກສົ່ງໄປ ໄດ້εຫັນກຸລະບຸດນອນຕາຍຢູ່ທີ່ກອງຂີ້ເຫຍື້ອ ກໍກັບມາກາບທູນແດ່ພະຣາຊา. ພະຣາຊາສະເດັດໄປ ເຫັນກຸລະບຸດແລ້ວ ກໍຊົງກັນແສງວ່າ 'ໂອ້ ສະຫາຍຂອງເຮົາ ເຮົາບໍ່ມີໂອກາດໄດ້ທຳສັກກາລະບູຊາສະຫາຍເລີຍ, ສະຫາຍຂອງເຮົາຕ້ອງມາຕາຍຢ່າງອະນາຖາເສຍແລ້ວ'. ຊົງກັນແສງແລ້ວ ກໍໂປດໃຫ້ຫາມຮ່າງກຸລະບຸດດ້ວຍຕຽງນອນ ໄປວາງໄວ້ໃນສະຖານທີ່ອັນສົມຄວນ. ເພາະບໍ່ມີໃຜຮູ້ວິທີທຳສັກກາລະແກ່ຜູ້ທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ອຸປະສົມບົດ ຈຶ່ງໂປດໃຫ້ເອີ້ນພວກຊ່າງສະຜົມແລະຊ່າງແຕ່ງຜົມເປັນຕົ້ນມາ, ໃຫ້ສະຜົມຂອງກຸລະບຸດ, ໃຫ້ນຸ່ງຫົ່ມຜ້າອັນສະອາດ, ໃຫ້ແຕ່ງກາຍດ້ວຍເຄື່ອງຊົງຂອງພະຣາຊາ, ແລ້ວອັນເຊີນຂຶ້ນສູ່ສ່ຽງຄຳ, ຊົງທຳການບູຊາດ້ວຍດົນຕີ, ຂອງຫອມ ແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວນຳອອກໄປນອກເມືອງ, ໂປດໃຫ້ເຮັດເຊີງຕະກອນຂະໜາດໃຫຍ່ດ້ວຍໄມ້ຈັນຫອມຫຼາກຫຼາຍ ແລ້ວທຳຊາປະນະກິດສົບຂອງກຸລະບຸດ, ຈາກນັ້ນກໍເກັບພະທາດມາສ້າງພະເຈດີບັນຈຸໄວ້. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອທັງປວງ ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ ດັ່ງນີ້ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

ธาตุวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍທາຕຸວິພັງຄະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๑๑. สจฺจวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

໑໑. La ການອະທິບາຍສັດຈະວິພັງຄະສູດ

๓๗๑. เอวํ เม สุตนฺติ สจฺจวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ อาจิกฺขนาติ อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ นาม…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ นามาติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อปิเจตฺถ ปญฺญาปนา นาม ทุกฺขสจฺจาทีนํ ฐปนา. อาสนํ ฐเปนฺโต หิ อาสนํ ปญฺญเปตีติ วุจฺจติ. ปฏฺฐปนาติ ปญฺญาปนา. วิวรณาติ วิวฏกรณา. วิภชนาติ วิภาคกิริยา. อุตฺตานีกมฺมนฺติ ปากฏภาวกรณํ.

໓໗໑. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ Evaṃ me sutaṃ ຄື ສັດຈະວິພັງຄະສູດ. ໃນສັດຈະວິພັງຄະສູດນັ້ນ ບົດວ່າ ācikkhanā ຄື ການບອກວ່າ 'ນີ້ຄືທຸກຂະອະລິຍະສັດຈະ... ລະ... ນີ້ຄືທຸກຂະນິໂຣທະຄາມິນີປະຕິປະທາອະລິຍະສັດຈະ' ເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ paññāpanā ຄື ການຕັ້ງໄວ້ແຫ່ງທຸກຂະສັດຈະເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຈິງ ບຸກຄົນເມື່ອປູລາດອາສະນະ ຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າ ບັນຍັດອາສະນະ ໃນທາງໂລກ. ບົດວ່າ paṭṭhapanā ຄື ການຕັ້ງໄວ້. ບົດວ່າ vivaraṇā ຄື ການເປີດເຜີຍ. ບົດວ່າ vibhajanā ຄື ການຈຳແນກ. ບົດວ່າ uttānīkammaṃ ຄື ການເຮັດໃຫ້ປາກົດແຈ້ງ.

อนุคฺคาหกาติ [Pg.218] อามิสสงฺคเหน ธมฺมสงฺคเหนาติ ทฺวีหิปิ สงฺคเหหิ อนุคฺคาหกา. ชเนตาติ ชนิกา มาตา. อาปาเทตาติ โปเสตา. โปสิกมาตา วิย โมคฺคลฺลาโนติ ทีเปติ. ชนิกมาตา หิ นว วา ทส วา มาเส โลณมฺพิลาทีนิ ปริหรมานา กุจฺฉิยา ทารกํ ธาเรตฺวา กุจฺฉิโต นิกฺขนฺตํ โปสิกมาตรํ ธาตึ ปฏิจฺฉาเปติ. สา ขีรนวนีตาทีหิ ทารกํ โปเสตฺวา วฑฺเฒติ, โส วุทฺธิมาคมฺม ยถาสุขํ วิจรติ. เอวเมว สาริปุตฺโต อตฺตโน วา ปเรสํ วา สนฺติเก ปพฺพชิเต ทฺวีหิ สงฺคเหหิ สงฺคณฺหนฺโต คิลาเน ปฏิชคฺคนฺโต กมฺมฏฺฐาเน โยเชตฺวา โสตาปนฺนภาวํ ญตฺวา อปายภเยหิ วุฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย – ‘‘อิทานิ ปจฺจตฺตปุริสกาเรน อุปริมคฺเค นิพฺพตฺเตสฺสนฺตี’’ติ เตสุ อนเปกฺโข หุตฺวา อญฺเญ นเว นเว โอวทติ. มหาโมคฺคลฺลาโนปิ อตฺตโน วา ปเรสํ วา สนฺติเก ปพฺพชิเต ตเถว สงฺคณฺหิตฺวา กมฺมฏฺฐาเน โยเชตฺวา เหฏฺฐา ตีณิ ผลานิ ปตฺเตสุปิ อนเปกฺขตํ น อาปชฺชติ. กสฺมา? เอวํ กิรสฺส โหติ – วุตฺตํ ภควตา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตโกปิ คูโถ ทุคฺคนฺโธ โหติ…เป… อปฺปมตฺตกมฺปิ มุตฺตํ… เขโฬ… ปุพฺโพ… โลหิตํ ทุคฺคนฺธํ โหติ, เอวเมว โข อหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ ภวํ น วณฺเณมิ อนฺตมโส อจฺฉราสงฺฆตมตฺตมฺปี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๒๐-๓๒๑). ตสฺมา ยาว อรหตฺตํ น ปาปุณนฺติ, ตาว เตสุ อนเปกฺขตํ อนาปชฺชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺเตสุเยว อาปชฺชตีติ. เตนาห ภควา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ชเนตา เอวํ สาริปุตฺโต. เสยฺยถาปิ ชาตสฺส อาปาเทตา, เอวํ โมคฺคลฺลาโน. สาริปุตฺโต, ภิกฺขเว, โสตาปตฺติผเล วิเนติ, โมคฺคลฺลาโน อุตฺตมตฺเถ’’ติ. ปโหตีติ สกฺโกติ.

ຄຳວ່າ 'ອນຸກຄາຫກາ' (ຜູ້ອຸປະຖຳ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ອຸປະຖຳຄຳຊູດ້ວຍການສົງເຄາະສອງປະການ ຄື ອາມິສສົງເຄາະ ແລະ ທັມມສົງເຄາະ. ຄຳວ່າ 'ຊເນຕາ' (ຜູ້ໃຫ້ກຳເນີດ) ໄດ້ແກ່ ມານດาຜູ້ໃຫ້ກຳເນີດ. ຄຳວ່າ 'ອາປາເທຕາ' (ຜູ້ລ້ຽງເບິ່ງ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບຳລຸງລ້ຽງ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ພຣະໂມຄຄັລລານະ ປຽບເໝືອນມານດາຜູ້ລ້ຽງເບິ່ງ. ດ້ວຍວ່າ ມານດາຜູ້ໃຫ້ກຳເນີດ ຍ່ອມງົດເວັ້ນອາຫານທີ່ມີລົດເຄັມ ແລະ ລົດສົ້ມ ເປັນຕົ້ນ ຕະຫຼອດເວລາ 9 ເດືອນ ຫຼື 10 ເດືອນ, ອຸ້ມທ້ອງຮັກສາທາຣົກໄວ້ໃນຄັນ, ເມື່ອທາຣົກຄອດອອກມາຈາກຄັນແລ້ວ ກໍມອບໃຫ້ແກ່ມານດາລ້ຽງ ຫຼື ແມ່ຈ້າງ. ແມ່ຈ້າງນັ້ນຍ່ອມບຳລຸງລ້ຽງທາຣົກນັ້ນດ້ວຍນ້ຳນົມ ແລະ ເນີຍໃສ ເປັນຕົ້ນ ໃຫ້ຈະເລີນເຕີບໂຕ, ເມື່ອທາຣົກນັ້ນຈະເລີນເຕີບໂຕຂຶ້ນແລ້ວ ກໍທ່ຽວໄປໄດ້ຕາມຄວາມສະບາຍ. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນ, ພຣະສາຣີບຸດ ເມື່ອສົງເຄາະຜູ້ບວດໃນສຳນັກຂອງຕົນ ຫຼື ໃນສຳນັກຂອງຜູ້ອື່ນ ດ້ວຍການສົງເຄາະສອງປະການ, ຄອຍເບິ່ງແຍງພະຍາບານພິກຂຸໄຂ້, ແນະນຳໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນກັມມັດຖານ, ເມື່ອຮູ້ວ່າເຂົາເຈົ້າບັນລຸໂສດາປັດຕິຜົນ ພົ້ນຈາກໄພໃນອະບາຍແລ້ວ ຕັ້ງແຕ່ເວລານັ້ນເປັນຕົ້ນໄປ ກໍຄິດວ່າ 'ບັດນີ້ ເຂົາເຈົ້າຈັກບັນລຸມັກຂັ້ນສູງຂຶ້ນໄປດ້ວຍຄວາມພຽນຂອງຕົນເອງ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງບໍ່ມີຄວາມຫ່ວງໃຍໃນພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ແລ້ວໄປສັ່ງສອນພິກຂຸໃໝ່ໆ ຕໍ່ໄປ. ສ່ວນພຣະມະຫາໂມຄຄັລລານະ ເມື່ອສົງເຄາະຜູ້ບວດໃນສຳນັກຂອງຕົນ ຫຼື ໃນສຳນັກຂອງຜູ້ອື່ນ ກໍແນະນຳໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນກັມມັດຖານໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນ, ເຖິງແມ່ນວ່າພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນຈະບັນລຸຜົນສາມຂັ້ນເບື້ອງຕ່ຳແລ້ວ ກໍຍັງບໍ່ລະຖິ້ມຄວາມເອົາໃຈໃສ່. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະທ່ານມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ—ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕຣັດໄວ້ວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຄູຖ (ອຸດຈາຣະ) ແມ່ນມີປະມານນ້ອຍ ກໍຍັງມີກິ່ນເໝັນ... ເຖິງແມ່ນມູດ (ປັດສາວະ)... ນ້ຳລາຍ... ນ້ຳໜອງ... ເລືອດ ແມ່ນມີປະມານນ້ອຍ ກໍຍັງມີກິ່ນເໝັນ, ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນ, ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ເຮົາບໍ່ສັນເສີນພົບ ແມ່ນມີປະມານນ້ອຍ ໂດຍທີ່ສຸດແມ່ນພຽງແຕ່ລັດນິ້ວມືດຽວ'. ເພາະເຫດນັ້ນ, ຕາບໃດທີ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນຍັງບໍ່ທັນບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ, ທ່ານກໍຍັງບໍ່ລະຖິ້ມຄວາມເອົາໃຈໃສ່ໃນພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ, ຈະລະຖິ້ມຄວາມເອົາໃຈໃສ່ກໍຕໍ່ເມື່ອພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນແລ້ວເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ພຣະສາຣີບຸດ ປຽບເໝືອນມານດາຜູ້ໃຫ້ກຳເນີດ. ພຣະໂມຄຄັລລານະ ປຽບເໝືອນມານດາຜູ້ລ້ຽງເບິ່ງທາຣົກທີ່ເກີດແລ້ວ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ພຣະສາຣີບຸດ ຍ່ອມແນະນຳໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນໂສດາປັດຕິຜົນ, ພຣະໂມຄຄັລລານະ ຍ່ອມແນະນຳໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນປະໂຫຍດອັນສູງສຸດ (ຄືພຣະອໍຣະຫັດ)'. ຄຳວ່າ 'ປໂຫຕι' ໄດ້ແກ່ ສາມາດ.

ทุกฺเข ญาณนฺติ สวนสมฺมสนปฏิเวธญาณํ, ตถา ทุกฺขสมุทเย. ทุกฺขนิโรเธ สวนปฏิเวธญาณนฺติ วฏฺฏติ, ตถา ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย. เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทีสุ กามปจฺจนีกฏฺเฐน, กามโต นิสฺสฏภาเวน วา, กามํ สมฺมสนฺตสฺส อุปฺปนฺโนติ วา, กามปทฆาตํ กามวูปสมํ กโรนฺโต อุปฺปนฺโนติ วา, กามวิวิตฺตนฺเต อุปฺปนฺโนติ วา เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. สพฺเพปิ เจเต ปุพฺพภาเค นานาจิตฺเตสุ, มคฺคกฺขเณ เอกจิตฺเต ลพฺภนฺติ. ตตฺร หิ มิจฺฉาสงฺกปฺปเจตนาย สมุคฺฆาตโก เอโกว สงฺกปฺโป ลพฺภติ, น นานา ลพฺภติ[Pg.219]. สมฺมาวาจาทโยปิ ปุพฺพภาเค นานาจิตฺเตสุ, วุตฺตนเยเนว มคฺคกฺขเณ เอกจิตฺเต ลพฺภนฺติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปน สจฺจกถา วิสุทฺธิมคฺเค จ สมฺมาทิฏฺฐิสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๘๙ อาทโย) จ วุตฺตาเยวาติ.

ຄຳວ່າ 'ທຸກເຂ ຍານັງ' (ຄວາມຮູ້ໃນທຸກ) ໄດ້ແກ່ ສຸຕາມະຍະປັນຍາ (ຍານຈາກການຟັງ), ສັມມະສະນະຍານ (ຍານໃນການພິຈາລະນາ) ແລະ ປະຕິເວທະຍານ (ຍານໃນການແທງຕະຫຼອດ), ໃນທຸກຂະສະມຸໄທ ກໍເຊັ່ນດຽວກັນ. ສ່ວນໃນທຸກຂະນິໂຣດ ຄວນກ່າວວ່າ ໄດ້ແກ່ ສຸຕາມະຍະຍານ ແລະ ປະຕິເວທະຍານ, ໃນທຸກຂະນິໂຣທະຄາມິນີປະຕິປະທາ (ມັກຄະສັດ) ກໍເຊັ່ນດຽວກັນ. ໃນເນກຂັມມະສັງກັບ (ຄວາມດຳຣິໃນການອອກຈາກກາມ) ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ ເນກຂັມມະສັງກັບ ເພາະມີສະພາວະເປັນປະຕິປັກຕໍ່ກາມ, ຫຼື ເພາະເປັນສະພາວະຫຼຸດພົ້ນອອກຈາກກາມ, ຫຼື ເພາະເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ພິຈາລະນາກາມ, ຫຼື ເພາະເກີດຂຶ້ນໂດຍເຮັດການກຳຈັດກາມ ແລະ ເຮັດໃຫ້ກາມສະຫງົບລະງັບ, ຫຼື ເພາະເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ສຸດແຫ່ງມັກອັນສະຫງັດຈາກກາມ. ໃນສອງບົດທີ່ເຫຼືອ (ຄື ອະພະຍາປາທະສັງກັບ ແລະ ອະວິຫິງສາສັງກັບ) ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ທັງໝົດນີ້ ຍ່ອມໄດ້ຮັບໃນຈິດທີ່ຕ່າງກັນໃນປຸບພະພາກ (ສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງວິປັດສະນາ), ແຕ່ໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ຍ່ອມໄດ້ຮັບໃນຈິດດວງດຽວ. ດ້ວຍວ່າ ໃນຂະນະແຫ່ງມັກນັ້ນ ເພາະການຖອນຖິ້ມເຊິ່ງເຈດຕະນາທີ່ເປັນມິດສາສັງກັບ ຈຶ່ງໄດ້ຮັບສັງກັບດຽວເທົ່ານັ້ນ (ຄື ສັມມາສັງກັບ), ບໍ່ໄດ້ຮັບສັງກັບທີ່ຫຼາກຫຼາຍ. ແມ່ນແຕ່ສັມມາວາຈາ ເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມໄດ້ຮັບໃນຈິດທີ່ຕ່າງກັນໃນປຸບພະພາກ, ແຕ່ໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ຍ່ອມໄດ້ຮັບໃນຈິດດວງດຽວ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນອັດຖະກະຖາ (ປປັນຈະສູທະນີ) ນີ້, ສ່ວນເນື້ອຄວາມໂດຍລະອຽດ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນສັດຈະກະຖາ ໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ ແລະ ໃນສັມມາທິຕຖິສູດ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນຄຳພີ ປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ

สจฺจวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍ ສັດຈະວິພັງຄະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๑๒. ทกฺขิณาวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

໑໒. ການອະທິບາຍ ທັກຂິណາວิພັງຄະສູດ

๓๗๖. เอวํ เม สุตนฺติ ทกฺขิณาวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ มหาปชาปติ โคตมีติ โคตมีติ โคตฺตํ. นามกรณทิวเส ปนสฺสา ลทฺธสกฺการา พฺราหฺมณา ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา – ‘‘สเจ อยํ ธีตรํ ลภิสฺสติ, จกฺกวตฺติรญฺโญ อคฺคมเหสี ภวิสฺสติ. สเจ ปุตฺตํ ลภิสฺสติ, จกฺกวตฺติราชา ภวิสฺสตีติ อุภยถาปิ มหตีเยวสฺสา ปชา ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากรึสุ. อถสฺสา มหาปชาปตีติ นามํ อกํสุ. อิธ ปน โคตฺเตน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา มหาปชาปติโคตมีติ วุตฺตํ. นวนฺติ อหตํ. สามํ วายิตนฺติ น สหตฺเถเนว วายิตํ, เอกทิวสํ ปน ธาติคณปริวุตา สิปฺปิกานํ วายนฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา เวมโกฏึ คเหตฺวา วายนาการํ อกาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

໓໗໖. ພຣະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ນີ້ ຄື ທັກຂິណາວິພັງຄະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ, ບົດວ່າ 'ມຫາປຊาປຕิ ໂຄຕມີ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຄຳວ່າ 'ໂຄຕະມີ' ເປັນຊື່ຕາມໂຄດ (ຕະກູນ). ສ່ວນໃນວັນຕັ້ງຊື່ຂອງພຣະນາງ, ພວກພຣາມຜູ້ໄດ້ຮັບສັກກາລະ ເມື່ອໄດ້ເຫັນລັກສະນະອັນສົມບູນ ຈຶ່ງທຳນາຍວ່າ 'ຖ້າພຣະນາງໄດ້ພຣະທິດາ, ພຣະທິດານັ້ນຈັກໄດ້ເປັນພຣະມະເຫສີຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ. ຖ້າພຣະນາງໄດ້ພຣະບຸດ, ພຣະບຸດນັ້ນຈັກໄດ້ເປັນພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ, ບໍ່ວ່າຈະເປັນທາງໃດ ພຣະນາງກໍຈັກມີບໍລິວານ (ຫຼື ຜູ້ຢູ່ໃຕ້ປົກຄອງ) ທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່'. ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ຈຶ່ງໄດ້ຕັ້ງພຣະນາມຂອງພຣະນາງວ່າ 'ມະຫາປະຊາບໍດີ'. ແຕ່ໃນພຣະສູດນີ້ ຕຣັດຮ່ວມກັບຊື່ໂຄດວ່າ 'ມະຫາປະຊາບໍດີໂຄຕະມີ'. ຄຳວ່າ 'ນວັງ' (ຜ້າໃໝ່) ໄດ້ແກ່ ຜ້າທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຊັກ (ຜ້າໃໝ່ອ່ຽມ). ຄຳວ່າ 'ສາມັງ ວາຍິຕັງ' (ຕ່ຳເອງ) ບໍ່ແມ່ນວ່າພຣະນາງຕ່ຳດ້ວຍມືຂອງຕົນເອງທັງໝົດ, ແຕ່ໃນວັນໜຶ່ງ ພຣະນາງມີໝູ່ແມ່ລ້ຽງແວດລ້ອມ ໄດ້ສະເດັດໄປຍັງໂຮງຕ່ຳແຜ່ນຂອງຊ່າງຫູກ ແລ້ວຈັບຟືມ (ໄມ້ກຳຫູກ) ເຮັດທ່າທາງຕ່ຳແຜ່ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໝາຍເຖິງເຫດການນັ້ນ.

กทา ปน โคตมิยา ภควโต ทุสฺสยุคํ ทาตุํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนนฺติ. อภิสมฺโพธึ ปตฺวา ปฐมคมเนน กปิลปุรํ อาคตกาเล. ตทา หิ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ สตฺถารํ คเหตฺวา สุทฺโธทนมหาราชา สกํ นิเวสนํ ปเวเสสิ, อถ ภควโต รูปโสภคฺคํ ทิสฺวา มหาปชาปติโคตมี จินฺเตสิ – ‘‘โสภติ วต เม ปุตฺตสฺส อตฺตภาโว’’ติ. อถสฺสา พลวโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘มม ปุตฺตสฺส เอกูนตึส วสฺสานิ อคารมชฺเฌ วสนฺตสฺส อนฺตมโส โมจผลมตฺตมฺปิ มยา ทินฺนกเมว อโหสิ, อิทานิปิสฺส จีวรสาฏกํ ทสฺสามี’’ติ. ‘‘อิมสฺมึ โข ปน ราชเคเห พหูนิ มหคฺฆานิ วตฺถานิ อตฺถิ, ตานิ มํ น โตเสนฺติ, สหตฺถา กตเมว มํ โตเสติ, สหตฺถา กตฺวา ทสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ.

ຖາມວ່າ: ກໍເມື່ອໃດ ຈິດທີ່ຢາກຖວາຍຜ້າຄູ່ແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະນາງໂຄຕະມີ? ຕອບວ່າ: ໃນເວລາທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດຮູ້ແລ້ວ ສະເດັດໄປຍັງກຸງກະບິນລະພັດເປັນເທື່ອທຳອິດ. ດ້ວຍວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ພຣະເຈົ້າສຸດໂທທະນະມະຫາຣາດ ໄດ້ນິມົນພຣະສາດສະດາຜູ້ສະເດັດເຂົ້າໄປບິນທະບາດ ໃຫ້ສະເດັດເຂົ້າໄປສູ່ພຣະຣາຊະວັງຂອງພຣະອົງ, ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະນາງມະຫາປະຊາບໍດີໂຄຕະມີ ເຫັນຄວາມງົດງາມແຫ່ງພຣະວໍຣະກາຍຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລ້ວຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ພຣະວໍຣະກາຍຂອງລູກເຮົາ ງົດງາມແທ້ໆ ນໍ'. ຄັ້ງນັ້ນ ຄວາມໂສມະນັດຢ່າງແຮງກ້າໄດ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະນາງ. ຈາກນັ້ນ ພຣະນາງຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ເມື່ອລູກຂອງເຮົາອາໄສຢູ່ໃນເຮືອນຕະຫຼອດ 29 ປີ ແມ່ນແຕ່ໝາກກ້ວຍພຽງໜ່ວຍດຽວ ເຮົາກໍຍັງບໍ່ເຄີຍໄດ້ຖວາຍເລີຍ, ບັດນີ້ ເຮົາຈັກຖວາຍຜ້າສະບົງຈີວອນແກ່ລູກ'. ພຣະນາງໄດ້ເກີດຄວາມຄິດຂຶ້ນວ່າ 'In ພຣະຣາຊະວັງນີ້ ມີຜ້າທີ່ມີລາຄາແພງຢູ່ເປັນຈຳນວນຫຼາຍ, ແຕ່ຜ້າເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ເຮັດໃຫ້ເຮົາພໍໃຈ, ຜ້າທີ່ເຮົາເຮັດດ້ວຍມືຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງຈັກເຮັດໃຫ້ເຮົາພໍໃຈ, ເຮົາຈັກເຮັດດ້ວຍມືຂອງຕົນເອງແລ້ວຖວາຍ'.

อถนฺตราปณา [Pg.220] กปฺปาสํ อาหราเปตฺวา สหตฺเถเนว ปิสิตฺวา โปเถตฺวา สุขุมสุตฺตํ กนฺติตฺวา อนฺโตวตฺถุสฺมึเยว สาลํ การาเปตฺวา สิปฺปิเก ปกฺโกสาเปตฺวา สิปฺปิกานํ อตฺตโน ปริโภคขาทนียโภชนียเมว ทตฺวา วายาเปสิ, กาลานุกาลญฺจ ธาติคณปริวุตา คนฺตฺวา เวมโกฏึ อคฺคเหสิ. นิฏฺฐิตกาเล สิปฺปิกานํ มหาสกฺการํ กตฺวา ทุสฺสยุคํ คนฺธสมุคฺเค ปกฺขิปิตฺวา วาสํ คาหาเปตฺวา – ‘‘มยฺหํ ปุตฺตสฺส จีวรสาฏกํ คเหตฺวา คมิสฺสามี’’ติ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา มคฺคํ ปฏิยาทาเปสิ, วีถิโย สมฺมชฺชิตฺวา ปุณฺณฆเฏ ฐเปตฺวา ธชปฏากา อุสฺสาเปตฺวา ราชฆรทฺวารโต ปฏฺฐาย ยาว นิคฺโรธารามา มคฺคํ ปฏิยาทาเปตฺวา ปุปฺผาภิกิณฺณํ อกํสุ. มหาปชาปติปิ สพฺพาลงฺการํ อลงฺกริตฺวา ธาติคณปริวุตา สมุคฺคํ สีเส ฐเปตฺวา ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา อิทํ เม, ภนฺเต, นวํ ทุสฺสยุคนฺติอาทิมาห.

ລຳດັບນັ້ນ ພຣະນາງໃຫ້ເອົາຝ້າຍມາຈາກຕະຫຼາດ ແລ້ວບົດ, ຕີ ແລະ ປັ່ນເປັນເສັ້ນດ້າຍອັນລະອຽດດ້ວຍມືຂອງຕົນເອງ, ໃຫ້ປຸກໂຮງຕ່ຳແຜ່ນຂຶ້ນໃນບໍລິເວນພຣະຣາຊະວັງ, ໃຫ້ເອີ້ນຊ່າງຫູກມາ ແລ້ວໃຫ້ຕ່ຳແຜ່ນໂດຍພຣະນາງປະທານອາຫານຄາວຫວານອັນເປັນຂອງບໍລິໂພກສ່ວນພຣະອົງເອງແກ່ຊ່າງຫູກເຫຼົ່ານັ້ນ, ແລະ ພຣະນາງມີໝູ່ແມ່ລ້ຽງແວດລ້ອມ ໄດ້ສະເດັດໄປຈັບຟືມຕ່ຳແຜ່ນເປັນໄລຍະໆ. ເມື່ອຕ່ຳແຜ່ນສຳເລັດແລ້ວ ພຣະນາງໄດ້ທຳສັກກາລະຢ່າງໃຫຍ່ແກ່ພວກຊ່າງຫູກ, ນຳຜ້າຄູ່ນັ້ນໃສ່ໃນຫີບອົບນ້ຳຫອມ ແລ້ວໃຫ້ຄົນຖືໄປຍັງທີ່ປະທັບ, ພຣະນາງຄິດວ່າ 'ເຮົາຈັກຖືເອົາຜ້າສະບົງຈີວອນນີ້ໄປຖວາຍແກ່ລູກຂອງເຮົາ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງກາບທູນແກ່ພຣະຣາຊາ. ພຣະຣາຊາໄດ້ໂປດໃຫ້ຈັດຕຽມຫົນທາງ, ໃຫ້ປັດກວາດຖະໜົນຫົນທາງ, ຕັ້ງໝໍ້ນ້ຳທີ່ເຕັມ, ຍົກທຸງທິວຂຶ້ນ ຕັ້ງແຕ່ປະຕູພຣະຣາຊະວັງໄປຈົນຮອດວັດນິໂຄຣທາຣາມ, ໂປດໃຫ້ຈັດຕຽມຫົນທາງ ແລະ ໂປຍດອກໄມ້ຕະຫຼອດທາງ. ແມ່ນແຕ່ພຣະນາງມະຫາປະຊາບໍດີ ກໍຊົງເຄື່ອງປະດັບທຸກຢ່າງ, ມີໝູ່ແມ່ລ້ຽງແວດລ້ອມ, ທູນຫີບໃສ່ຜ້າໄວ້ເທິງຫົວ ສະເດັດໄປຍັງສຳນັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລ້ວໄດ້ກາບທູນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ຜ້າໃໝ່ຄູ່ນີ້ຂອງຂ້ານ້ອຍ...'.

ทุติยมฺปิ โขติ ‘‘สงฺเฆ โคตมิ เทหี’’ติ วุตฺเต – ‘‘ปโหมหํ, ภนฺเต, ทุสฺสโกฏฺฐาคารโต ภิกฺขุสตสฺสาปิ ภิกฺขุสหสฺสสฺสาปิ ภิกฺขุสตสหสฺสสฺสาปิ จีวรทุสฺสานิ ทาตุํ, อิทํ ปน เม ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส สามํ กนฺตํ สามํ วายิตํ, ตํ เม, ภนฺเต, ภควา ปฏิคฺคณฺหาตู’’ติ นิมนฺตยมานา อาห. เอวํ ยาวตติยํ ยาจิ, ภควาปิ ปฏิกฺขิปิเยว.

ບົດວ່າ 'ທຸຕິຍັມປິ ໂຂ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດວ່າ 'ດູກ່ອນໂຄຕະມີ, ຈົ່ງຖວາຍແກ່ສົງເຖີດ', ພຣະນາງຈຶ່ງກາບທູນວິງວອນເປັນເທື່ອທີສອງວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ຂ້ານ້ອຍສາມາດຖວາຍຜ້າຈີວອນຈາກຄັງເກັບຜ້າ ແກ່ພິກຂຸຮ້ອຍຮູບກۆໄດ້, ພັນຮູບກໍໄດ້, ແສນຮູບກໍໄດ້, ແຕ່ຜ້ານີ້ ຂ້ານ້ອຍປັ່ນເອງ ຕ່ຳເອງ ໂດຍເຈາະຈົງສະເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໂປດຮັບຜ້ານັ້ນຂອງຂ້ານ້ອຍເຖີດ'. ພຣະນາງໄດ້ກາບທູນວິງວອນຢ່າງນີ້ຈົນຄົບສາມເທື່ອ, ແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຊົງປະຕິເສດທັງສາມເທື່ອ.

กสฺมา ปน ภควา อตฺตโน ทิยฺยมานํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทาเปตีติ? มาตริ อนุกมฺปาย. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อิมิสฺสา มํ อารพฺภ ปุพฺพเจตนา มุญฺจเจตนา ปรเจตนาติ ติสฺโส เจตนา อุปฺปนฺนา, ภิกฺขุสงฺฆมฺปิสฺสา อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺตุ, เอวมสฺสา ฉ เจตนา เอกโต หุตฺวา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ปวตฺติสฺสนฺตี’’ติ. วิตณฺฑวาที ปนาห – ‘‘สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ ตสฺมา เอวํ วุตฺต’’นฺติ. โส วตฺตพฺโพ – ‘‘กึ ตฺวํ สตฺถุ ทินฺนโต สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลตรํ วทสี’’ติ อาม วทามีติ. สุตฺตํ อาหราติ. สงฺเฆ โคตมิ เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ สงฺโฆ จาติ. กึ ปนสฺส สุตฺตสฺส อยเมว อตฺโถติ? อาม อยเมวาติ. ยทิ เอวํ ‘‘เตน หานนฺท, วิฆาสาทานํ ปูวํ เทหี’’ติ จ (ปาจิ. ๒๖๙) ‘‘เตน หิ ตฺว, กจฺจาน, วิฆาสาทานํ คุฬํ เทหี’’ติ (มหาว. ๒๘๔) จ วจนโต วิฆาสาทานํ ทินฺนํ มหปฺผลตรญฺจ ภเวยฺย. เอวมฺปิ หิ ‘‘สตฺถา อตฺตโน ทิยฺยมานํ [Pg.221] ทาเปตี’’ติ. ราชราชมหามตฺตาทโยปิ อตฺตโน อาคตํ ปณฺณาการํ หตฺถิโคปกาทีนํ ทาเปนฺติ, เต ราชาทีหิ มหนฺตตรา ภเวยฺยุํ. ตสฺมา มา เอวํ คณฺห –

ຖາມວ່າ: ເພາະເຫດໃດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງໂປດໃຫ້ຖວາຍຜ້າທີ່ເຂົາເຈົ້າຈະຖວາຍແກ່ພຣະອົງນັ້ນ ແກ່ພຣະພິກຂຸສົງ? ຕອບວ່າ: ເພາະຊົງອະນຸເຄາະແກ່ພຣະມານດາລ້ຽງ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະອົງມີພຣະດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຈດຕະນາສາມປະການ ຄື ປຸບພະເຈດຕະນາ (ກ່ອນຖວາຍ), ມຸນຈະເຈດຕະນາ (ຂະນະຖວາຍ) ແລະ ອະປະຣະເຈດຕະນາ (ຫຼັງຖວາຍ) ຂອງພຣະນາງ ໄດ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະນາງໂດຍປາຣົບເຮົາ, ຂໍເຈດຕະນາສາມປະການຂອງພຣະນາງ ຈົ່ງເກີດຂຶ້ນໂດຍປາຣົບພຣະພິກຂຸສົງນຳເຖີດ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ເຈດຕະນາທັງ 6 ປະການຂອງພຣະນາງ ຈະຮວມເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວຈັກເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດ ແລະ ຄວາມສຸກແກ່ພຣະນາງຕະຫຼອດກາລານານ'. ສ່ວນພວກວິຕັນທະວາທີ (ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງ) ກ່າວວ່າ 'ທີ່ຕຣັດຢ່າງນັ້ນ ເພາະທານທີ່ຖວາຍແກ່ສົງມີຜົນຫຼາຍ'. ພວກວິຕັນທະວາທີນັ້ນ ຄວນຖືກຖາມວ່າ 'ທ່ານກ່າວວ່າ ທານທີ່ຖວາຍແກ່ສົງ ມີຜົນຫຼາຍກວ່າທານທີ່ຖວາຍແກ່ພຣະສາດສະດາຫຼື?' ເຂົາຕອບວ່າ 'ແມ່ນແລ້ວ, ຂ້ອຍກ່າວຢ່າງນັ້ນ'. ຈົ່ງນຳພຣະສູດມາອ້າງອີງເບິ່ງ. ເຂົາກໍນຳພຣະສູດມາອ້າງວ່າ 'ດູກ່ອນໂຄຕະມີ, ຈົ່ງຖວາຍແກ່ສົງເຖີດ, ເມື່ອຖວາຍແກ່ສົງແລ້ວ ກໍເທົ່າກັບໄດ້ບູຊາເຮົາ ແລະ ສົງນຳ'. ຖາມວ່າ: ກໍເນື້ອຄວາມແຫ່ງພຣະສູດນັ້ນ ມີພຽງເທົ່ານີ້ຫຼື? ເຂົາຕອບວ່າ: ແມ່ນແລ້ວ, ມີພຽງເທົ່ານີ້. ຖ້າເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເພາະພຣະດຳຣັດວ່າ 'ອານົນ, ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຈົ່ງໃຫ້ເຂົ້າໜົມແກ່ພວກກິນເດນເຖີດ' ແລະ 'ກັດຈາຍະນະ, ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຈົ່ງໃຫ້ນ້ຳອ້ອຍແກ່ພວກກິນເດນເຖີດ', ທານທີ່ໃຫ້ແກ່ພວກກິນເດນ ກໍຄົງຈະມີຜົນຫຼາຍກວ່າທານທີ່ຖວາຍແກ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າ ແລະ ພຣະສາວົກ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ພຣະສາດສະດາກໍຍັງໂປດໃຫ້ຖວາຍສິ່ງຂອງທີ່ເຂົາເຈົ້າຈະຖວາຍແກ່ພຣະອົງນັ້ນ ແກ່ຜູ້ອື່ນ. ແມ່ນແຕ່ພຣະຣາຊາ ແລະ ມະຫາອຳມາດ ເປັນຕົ້ນ ກໍຍັງໂປດໃຫ້ພຣະຣາຊະທານເຄື່ອງບັນນາການທີ່ສົ່ງມາຖວາຍແກ່ພຣະອົງ ແກ່ຄົນລ້ຽງຊ້າງ ເປັນຕົ້ນ, ຄົນລ້ຽງຊ້າງເຫຼົ່ານັ້ນ ຈະເປັນຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າພຣະຣາຊາ ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ຫຼື? ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຢ່າໄດ້ເຂົ້າໃຈຢ່າງນັ້ນເລີຍ—

‘‘นยิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน,พุทฺเธน เสฏฺโฐ สทิโส วา วิชฺชติ;

ยมาหุเนยฺยานมคฺคตํ คโต,ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลผเลสิน’’นฺติ. –

“ໃນໂລກນີ້ ຫຼື ໃນໂລກອື່ນ, ຜູ້ທີ່ປະເສີດກວ່າ ຫຼື ສະເໝີດ້ວຍພຣະພຸດທະເຈົ້າ ຍ່ອມບໍ່ມີ; ພຣະອົງຜູ້ເຖິງຄວາມເປັນຍອດແຫ່ງທັກຂິເນີຍະບຸກຄົນ, ຂອງຜູ້ຕ້ອງການບຸນ ຜູ້ສະແຫວງຫາຜົນອັນໄພບູນ”.

วจนโต หิ สตฺถารา อุตฺตริตโร ทกฺขิเณยฺโย นาม นตฺถิ. เอวมสฺสา ฉ เจตนา เอกโต หุตฺวา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺตีติ สนฺธาย ยาวตติยํ ปฏิพาหิตฺวา สงฺฆสฺส ทาเปสิ.

ເພາະຕາມພຣະດຳຣັດນີ້ ທັກຂິເນີຍະບຸກຄົນຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າພຣະສາດສະດາ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງວ່າ ເຈດຕະນາທັງ 6 ປະການຂອງພຣະນາງ ຈະຮວມເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວຈັກເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດ ແລະ ຄວາມສຸກແກ່ພຣະນາງຕະຫຼອດກາລານານ ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງຊົງປະຕິເສດເຖິງສາມເທື່ອ ແລ້ວໂປດໃຫ້ຖວາຍແກ່ສົງ.

ปจฺฉิมาย ชนตาย สงฺเฆ จิตฺตีการชนนตฺถํ จาปิ เอวมาห. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อหํ น จิรฏฺฐิติโก, มยฺหํ ปน สาสนํ ภิกฺขุสงฺเฆ ปติฏฺฐหิสฺสติ, ปจฺฉิมา ชนตา สงฺเฆ จิตฺตีการํ ชเนตู’’ติ ยาวตติยํ ปฏิพาหิตฺวา สงฺฆสฺส ทาเปสิ. เอวญฺหิ สติ – ‘‘สตฺถา อตฺตโน ทิยฺยมานมฺปิ สงฺฆสฺส ทาเปสิ, สงฺโฆ นาม ทกฺขิเณยฺโย’’ติ ปจฺฉิมา ชนตา สงฺเฆ จิตฺตีการํ อุปฺปาเทตฺวา จตฺตาโร ปจฺจเย ทาตพฺเพ มญฺญิสฺสติ, สงฺโฆ จตูหิ ปจฺจเยหิ อกิลมนฺโต พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา สมณธมฺมํ กริสฺสติ. เอวํ มม สาสนํ ปญฺจ วสฺสสหสฺสานิ ฐสฺสตีติ. ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต, ภควา’’ติ วจนโตปิ เจตํ เวทิตพฺพํ ‘‘สตฺถารา อุตฺตริตโร ทกฺขิเณยฺโย นาม นตฺถี’’ติ. น หิ อานนฺทตฺเถรสฺส มหาปชาปติยา อาฆาโต วา เวรํ วา อตฺถิ. น เถโร – ‘‘ตสฺสา ทกฺขิณา มา มหปฺผลา อโหสี’’ติ อิจฺฉติ. ปณฺฑิโต หิ เถโร พหุสฺสุโต เสกฺขปฏิสมฺภิทาปตฺโต, โส สตฺถุ ทินฺนสฺส มหปฺผลภาเว สมฺปสฺสมาโนว ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต, ภควาติ คหณตฺถํ ยาจิ.

ອີກປະການໜຶ່ງ ພຣະອົງຕຣັດຢ່າງນັ້ນ ກໍເພື່ອໃຫ້ປະຊາຊົນຄົນຮຸ່ນຫຼັງເກີດຄວາມເຄົາຣົບຢຳເກງໃນພຣະສົງ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະອົງມີພຣະດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາຄົງຈະຢູ່ບໍ່ດົນ, ແຕ່ພຣະສາດສະໜາຂອງເຮົາຈັກຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນພຣະພິກຂຸສົງ, ຂໍປະຊາຊົນຄົນຮຸ່ນຫຼັງຈົ່ງເກີດຄວາມເຄົາຣົບຢຳເກງໃນພຣະສົງເຖີດ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງຊົງປະຕິເສດເຖິງສາມເທື່ອ ແລ້ວໂປດໃຫ້ຖວາຍແກ່ສົງ. ເພາະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ປະຊາຊົນຄົນຮຸ່ນຫຼັງຈັກເກີດຄວາມເຄົາຣົບຢຳເກງໃນພຣະສົງວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ຜ້າທີ່ເຂົາເຈົ້າຈະຖວາຍແກ່ພຣະອົງເອງ ພຣະສາດສະດາກໍຍັງໂປດໃຫ້ຖວາຍແກ່ສົງ, ພຣະສົງເປັນທັກຂິເນີຍະບຸກຄົນແທ້ໆ' ແລ້ວຈັກສຳຄັນວ່າຄວນຖວາຍປັດໄຈສີ່, ພຣະສົງເມື່ອບໍ່ລຳບາກດ້ວຍປັດໄຈສີ່ ກໍຈັກສຶກສາຮຽນຮູ້ພຣະພຸດທະພົດ ແລ້ວບຳເພັນສະມະນະທັມ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ພຣະສາດສະໜາຂອງເຮົາຈັກຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໄດ້ຕະຫຼອດ 5,000 ປີ. ແມ່ນແຕ່ຄຳກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໂປດຮັບເຖີດ' ກໍສະແດງໃຫ້ຮູ້ວ່າ 'ທັກຂິເນີຍະບຸກຄົນຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າພຣະສາດສະດາ ຍ່ອມບໍ່ມີ'. ດ້ວຍວ່າ ພຣະອານົນເຖຣະ ບໍ່ໄດ້ມີຄວາມໂກດແຄ້ນ ຫຼື ມີເວນກັບພຣະນາງມະຫາປະຊາບໍດີເລີຍ. ພຣະເຖຣະກໍບໍ່ໄດ້ປາດຖະໜາວ່າ 'ຂໍທານຂອງພຣະນາງຢ່າໄດ້ມີຜົນຫຼາຍເລີຍ'. ແຕ່ເພາະພຣະເຖຣະເປັນບັນດິດ, ເປັນພະຫູສູດ, ບັນລຸປະຕິສັມພິທາຂອງພຣະເສຂະບຸກຄົນ, ທ່ານເມື່ອເລັງເຫັນວ່າທານທີ່ຖວາຍແກ່ພຣະສາດສະດາມີຜົນຫຼາຍ ຈຶ່ງໄດ້ກາບທູນວິງວອນເພື່ອໃຫ້ພຣະອົງຊົງຮັບວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໂປດຮັບເຖີດ'.

ปุน วิตณฺฑวาที อาห – ‘‘สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ สงฺโฆ จา’’ติ วจนโต สตฺถา สงฺฆปริยาปนฺโน วาติ. โส วตฺตพฺโพ – ‘‘ชานาสิ ปน ตฺวํ กติ สรณานิ, กติ อเวจฺจปฺปสาทา’’ติ ชานนฺโต ตีณีติ วกฺขติ, ตโต วตฺตพฺโพ – ตว ลทฺธิยา สตฺถุ สงฺฆปริยาปนฺนตฺตา ทฺเวเยว โหนฺติ. เอวํ สนฺเต จ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อิเมหิ [Pg.222] ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปท’’นฺติ (มหาว. ๓๔) เอวํ อนุญฺญาตา ปพฺพชฺชาปิ อุปสมฺปทาปิ น รุหติ. ตโต ตฺวํ เนว ปพฺพชิโต อสิ, น คิหิ. สมฺมาสมฺพุทฺเธ จ คนฺธกุฏิยํ นิสินฺเน ภิกฺขู อุโปสถมฺปิ ปวารณมฺปิ สงฺฆกมฺมานิปิ กโรนฺติ, ตานิ สตฺถุ สงฺฆปริยาปนฺนตฺตา กุปฺปานิ ภเวยฺยุํ, น จ โหนฺติ. ตสฺมา น วตฺตพฺพเมตํ ‘‘สตฺถา สงฺฆปริยาปนฺโน’’ติ.

ອີກປະການໜຶ່ງ ພວກວິດຕັນທະວາທີ (ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງ) ກ່າວວ່າ: ເພາະມີພຣະດຳຣັດວ່າ 'ເມື່ອມອບຖວາຍແກ່ສົງ, ຕຖາຄົດກໍເປັນອັນໄດ້ຮັບການບູຊາ ແລະ ສົງກໍເປັນອັນໄດ້ຮັບການບູຊາດ້ວຍ' ພຣະศาสດາຈຶ່ງຈັດເຂົ້າໃນໝູ່ສົງ. ຄວນກ່າວກັບພວກວິດຕັນທະວາທີນັ້ນວ່າ: 'ທ່ານຮູ້ຫຼືບໍ່ວ່າ ສໍຣະນະມີເທົ່າໃດ? ແລະ ຄວາມເຫຼື້ອມໃສອັນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ (ອະເວຈຈະປະສາດ) ມີເທົ່າໃດ?' ເມື່ອເຂົາຮູ້ ຍ່ອມຈະຕອບວ່າ 'ມີ ໓ ປະການ'. ລຳດັບນັ້ນ ຄວນກ່າວກັບເຂົາວ່າ: 'ຕາມລັດທິ (ຄວາມເຫັນ) ຂອງທ່ານ ເພາະພຣະศาสດາຈັດເຂົ້າໃນໝູ່ສົງ, ສໍຣະນະຈຶ່ງມີພຽງ ໒ ປະການເທົ່ານັ້ນ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ການບັນພະຊາ ແລະ ອຸປະສົມບົດທີ່ຊົງອະນຸຍາດໄວ້ວ່າ: "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາອະນຸຍາດການບັນພະຊາ ແລະ ອຸປະສົມບົດດ້ວຍໄຕຣສໍຣະນະຄົມ ໓ ປະການນີ້" ກໍຍ່ອມບໍ່ສຳເຣັດຜົນ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ທ່ານເອງກໍບໍ່ແມ່ນບັນພະຊິດ ແລະ ກໍບໍ່ແມ່ນຄະລຶຫັດ. ອີກປະການໜຶ່ງ ເມື່ອພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າປະທັບຢູ່ໃນພຣະຄັນທະກຸຕີ, ພວກພິກຂຸຍ່ອມເຮັດອຸໂປສົດ, ປະວາຣະນາ ແລະ ສັງຄະກັມທັງຫຼາຍ; ກັມເຫຼົ່ານັ້ນ ຫາກພຣະศาสດາຈັດເຂົ້າໃນໝູ່ສົງ ກໍຍ່ອມຈະກາຍເປັນໂມຄະ (ກຳຊຳຣຸດ), ແຕ່ຄວາມຈິງຫາໄດ້ເປັນເຊັ່ນນັ້ນບໍ່. ເພາະສະນັ້ນ ຄຳທີ່ວ່າ "ພຣະศาสດາຈັດເຂົ້າໃນໝູ່ສົງ" ນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນgກ່າວເລີຍ'.

๓๗๗. อาปาทิกาติ สํวฑฺฒิกา, ตุมฺหากํ หตฺถปาเทสุ หตฺถปาทกิจฺจํ อสาเธนฺเตสุ หตฺเถ จ ปาเท จ วฑฺเฒตฺวา ปฏิชคฺคิกาติ อตฺโถ. โปสิกาติ ทิวสสฺส ทฺเว ตโย วาเร นฺหาเปตฺวา โภเชตฺวา ปาเยตฺวา ตุมฺเห โปเสสิ. ถญฺญํ ปาเยสีติ นนฺทกุมาโร กิร โพธิสตฺตโต กติปาเหเนว ทหโร, ตสฺมึ ชาเต มหาปชาปติ อตฺตโน ปุตฺตํ ธาตีนํ ทตฺวา สยํ โพธิสตฺตสฺส ธาติกิจฺจํ สาธยมานา อตฺตโน ถญฺญํ ปาเยสิ. ตํ สนฺธาย เถโร เอวมาห. อิติ มหาปชาปติยา พหูปการตํ กเถตฺวา อิทานิ ตถาคตสฺส พหูปการตํ ทสฺเสนฺโต ภควาปิ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ภควนฺตํ, ภนฺเต, อาคมฺมาติ ภควนฺตํ ปฏิจฺจ นิสฺสาย สนฺธาย.

໓໗໗. ຄຳວ່າ 'ອາປາທິກາ' (ຜູ້ອຸປະຖຳບຳຣຸງ) ໄດ້ແກ່ 'ສັງວັດທິກາ' (ຜູ້ລ້ຽງດູໃຫ້ຈະເຣີນເຕີບໂຕ) ອະທິບາຍວ່າ ໃນເວລາທີ່ມື ແລະ ຕີນຂອງພວກທ່ານຍັງບໍ່ສາມາດເຮັດກິດຂອງມື ແລະ ຕີນໄດ້, ພຣະນາງກໍໄດ້ບຳຣຸງຮັກສາໃຫ້ຈະເຣີນເຕີບໂຕຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໂປສິກາ' (ຜູ້ລ້ຽງດູ) ໄດ້ແກ່ ພຣະນາງໄດ້ລ້ຽງດູພວກທ່ານ ໂດຍການໃຫ້ອາບນ້ຳ, ໃຫ້ສະເວີຍພັດ ແລະ ໃຫ້ນົມ ວັນລະ ໒-໓ ເທື່ອ. ຄຳວ່າ 'ໃຫ້ນົມດື່ມ' (ຖັນຍັງ ປາເຍສິ) ໄດ້ແກ່ ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະນັນທະກຸມານມີພຣະຊົນມາຍຸອ່ອນກວ່າພຣະໂພທິສັດພຽງບໍ່ເທົ່າໃດວັນ, ເມື່ອພຣະນັນທະກຸມານປະສູດແລ້ວ ພຣະນາງມະຫາປະຊາບໍດີໂຄຕະມີ ໄດ້ມອບພຣະໂອຣົດຂອງຕົນໃຫ້ແກ່ແມ່ລ້ຽງທັງຫຼາຍ, ສ່ວນພຣະນາງເອງໄດ້ເຮັດໜ້າທີ່ເປັນແມ່ລ້ຽງຂອງພຣະໂພທິສັດ ແລະ ໄດ້ໃຫ້ນົມຂອງຕົນແກ່ພຣະໂພທິສັດ. ພຣະເຖຣະກ່າວຄຳນີ້ ໂດຍໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ. ພຣະເຖຣະກ່າວເຖິງຄວາມມີອຸປະການະຄຸນຫຼາຍຂອງພຣະນາງມະຫາປະຊາບໍດີຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມມີອຸປະການະຄຸນຫຼາຍຂອງພຣະຕຖາຄົດ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍເຊັ່ນກັນ, ຂ້ານ້ອຍ'. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ອາສັຍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ຂ້ານ້ອຍ' (ພະຄະວັນຕັງ ພັນເຕ ອາຄັມມະ) ໝາຍເຖິງ ເພາະອາສັຍ, ເພາະເພິ່ງພິງ, ໂດຍໝາຍເຖິງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ.

๓๗๘. อถ ภควา ทฺวีสุ อุปกาเรสุ อติเรกตรํ อนุโมทนฺโต เอวเมตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยํ หานนฺท, ปุคฺคโล ปุคฺคลํ อาคมฺมาติ ยํ อาจริยปุคฺคลํ อนฺเตวาสิกปุคฺคโล อาคมฺม. อิมสฺสานนฺท, ปุคฺคลสฺส อิมินา ปุคฺคเลนาติ อิมสฺส อาจริยปุคฺคลสฺส อิมินา อนฺเตวาสิกปุคฺคเลน. น สุปฺปฏิการํ วทามีติ ปจฺจูปการํ น สุกรํ วทามิ, อภิวาทนาทีสุ อาจริยํ ทิสฺวา อภิวาทนกรณํ อภิวาทนํ นาม. ยสฺมึ วา ทิสาภาเค อาจริโย วสติ, อิริยาปเถ วา กปฺเปนฺโต ตทภิมุโข วนฺทิตฺวา คจฺฉติ, วนฺทิตฺวา นิสีทติ, วนฺทิตฺวา นิปชฺชติ, อาจริยํ ปน ทูรโตว ทิสฺวา ปจฺจุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนกรณํ ปจฺจุฏฺฐานํ นาม. อาจริยํ ปน ทิสฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห สีเส ฐเปตฺวา อาจริยํ นมสฺสติ, ยสฺมึ วา ทิสาภาเค โส วสติ, ตทภิมุโขปิ ตเถว นมสฺสติ, คจฺฉนฺโตปิ ฐิโตปิ นิสินฺโนปิ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสติเยวาติ อิทํ อญฺชลิกมฺมํ นาม. อนุจฺฉวิกกมฺมสฺส ปน กรณํ สามีจิกมฺมํ นาม. จีวราทีสุ จีวรํ เทนฺโต น ยํ วา ตํ วา เทติ, มหคฺฆํ สตมูลิกมฺปิ ปญฺจสตมูลิกมฺปิ สหสฺสมูลิกมฺปิ เทติเยว[Pg.223]. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย. กึ พหุนา, จตูหิ ปณีตปจฺจเยหิ จกฺกวาฬนฺตรํ ปูเรตฺวา สิเนรุปพฺพเตน กูฏํ คเหตฺวา เทนฺโตปิ อาจริยสฺส อนุจฺฉวิกํ กิริยํ กาตุํ น สกฺโกติเยว.

໓໗໘. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງອະນຸໂມທະນາຢ່າງຍິ່ງຍວດໃນບຸກຄົນຜູ້ມີອຸປະການະຄຸນທັງສອງ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນແຫຼະ ອານົນ'. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ອານົນ, ບຸກຄົນອາສັຍບຸກຄົນໃດ' ໝາຍເຖິງ ສິດ (ອັນເຕວາສິກ) ອາສັຍອາຈານຜູ້ເປັນບຸກຄົນໃດ. ຄຳວ່າ 'ອານົນ, ແກ່ບຸກຄົນນີ້ ໂດຍບຸກຄົນນີ້' ໝາຍເຖິງ ແກ່ອາຈານຜູ້ເປັນບຸກຄົນນີ້ ໂດຍສິດຜູ້ເປັນບຸກຄົນນີ້. ຄຳວ່າ 'ເຮົາບໍ່ກ່າວວ່າເປັນການຕອບແທນໄດ້ງ່າຍ' ໝາຍເຖິງ ເຮົາບໍ່ gກ່າວວ່າການເຮັດອຸປະການະຄຸນຕອບແທນນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ງ່າຍ. ໃນບັນດາການກາບໄຫວ້ເປັນຕົ້ນ, ການທີ່ເຫັນອາຈານແລ້ວກາບໄຫວ້ ຊື່ວ່າ 'ອະພິວາດ'. ຫຼືວ່າ ອາຈານຢູ່ໃນທິດໃດ, ເມື່ອຈະປ່ຽນອິຣິຍາບົດ ກໍຫັນໜ້າໄປທາງທິດນັ້ນ ກາບໄຫວ້ແລ້ວຈຶ່ງໄປ, ກາບໄຫວ້ແລ້ວຈຶ່ງນັ່ງ, ກາບໄຫວ້ແລ້ວຈຶ່ງນອນ. ສ່ວນການທີ່ເຫັນອາຈານແຕ່ໄກ ແລ້ວລຸກຂຶ້ນຕ້ອນຮັບ ຊື່ວ່າ 'ປັດຈຸດຖານະ'. ສ່ວນການທີ່ເຫັນອາຈານແລ້ວ ປະນົມມືຂຶ້ນໄວ້ເທິງຫົວ ນ້ອມໄຫວ້ອາຈານ, ຫຼືວ່າ ອາຈານຢູ່ໃນທິດໃດ ກໍຫັນໜ້າໄປທາງທິດນັ້ນແລ້ວນ້ອມໄຫວ້ເຊັ່ນດຽວກັນ, ບໍ່ວ່າຈະຍ່າງຢູ່, ຢືນຢູ່ ຫຼື ນັ່ງຢູ່ ກໍປະນົມມືນ້ອມໄຫວ້ຢູ່ສະເໝີ, ນີ້ຊື່ວ່າ 'ອັນຊະລີກັມ'. ສ່ວນການເຮັດກິດອັນສົມຄວນ ຊື່ວ່າ 'ສາມີຈິກັມ'. ໃນບັນດາປັດໄຈມີຈີວອນເປັນຕົ້ນ, ເມື່ອຈະຖວາຍຈີວອນ ຍ່ອມບໍ່ຖວາຍຈີວອນແບບໃດກໍໄດ້, ແຕ່ຍ່ອມຖວາຍຈີວອນທີ່ມີລາຄາແພງ ມີຄ່າເປັນຮ້ອຍ, ເປັນຫ້າຮ້ອຍ ຫຼື ເປັນພັນ. ເຖິງແມ່ນໃນບິນທະບາດເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຈະກ່າວໄປຫຼາຍເຮັດຫຍັງ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເອົາປັດໄຈ ໔ ອັນປະນີດ ມາຖວາຍໃຫ້ເຕັມທົ່ວທັງຈັກກະວານ ໂດຍເຮັດໃຫ້ສູງສະເໝີຍອດເຂົາພຣະສຸເມນ, ກໍຍັງບໍ່ສາມາດເຮັດການຕອບແທນອັນສົມຄວນແກ່ອາຈານໄດ້ເລີຍ.

๓๗๙. จุทฺทส โข ปนิมาติ กสฺมา อารภิ? อิทํ สุตฺตํ ปาฏิปุคฺคลิกํ ทกฺขิณํ อารพฺภ สมุฏฺฐิตํ. อานนฺทตฺเถโรปิ ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต, ภควา’’ติ ปาฏิปุคฺคลิกทกฺขิณํเยว สมาทเปติ, จุทฺทสสุ จ ฐาเนสุ ทินฺนทานํ ปาฏิปุคฺคลิกํ นาม โหตีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. อยํ ปฐมาติ อยํ ทกฺขิณา คุณวเสนปิ ปฐมา เชฏฺฐกวเสนปิ. อยญฺหิ ปฐมา อคฺคา เชฏฺฐิกา, อิมิสฺสา ทกฺขิณาย ปมาณํ นาม นตฺถิ. ทุติยตติยาปิ ปรมทกฺขิณาเยว, เสสา ปรมทกฺขิณภาวํ น ปาปุณนฺติ. พาหิรเก กาเมสุ วีตราเคติ กมฺมวาทิกิริยวาทิมฺหิ โลกิยปญฺจาภิญฺเญ. ปุถุชฺชนสีลวนฺเตติ ปุถุชฺชนสีลวา นาม โคสีลธาตุโก โหติ, อสโฐ อมายาวี ปรํ อปีเฬตฺวา ธมฺเมน สเมน กสิยา วา วณิชฺชาย วา ชีวิกํ กปฺเปตา. ปุถุชฺชนทุสฺสีเลติ ปุถุชฺชนทุสฺสีลา นาม เกวฏฺฏมจฺฉพนฺธาทโย ปรํ ปีฬาย ชีวิกํ กปฺเปตา.

໓໗໙. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປາຣົບພຣະທັມມະເທດສະນາວ່າ 'ອານົນ, ກໍທັກkhິເນຍຍະບຸກຄົນ ໑໔ ປະການນີ້' ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ພຣະສູດນີ້ (ທັກຂິណາວິພັງຄະສູດ) ເກີດຂຶ້ນໂດຍປາຣົບທັກຂິໜາທີ່ຖວາຍສະເພາະບຸກຄົນ. ເຖິງແມ່ນພຣະອານົນທະເຖຣະ ກໍໄດ້ຊັກຊວນໃຫ້ຖວາຍທັກkhິໜາສະເພາະບຸກຄົນນັ້ນແຫຼະ ໂດຍກ່າວວ່າ 'ຂ້າແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຮັບເຖີດ'. ແລະ ເພື່ອຈະສະແດງວ່າ ທານທີ່ຖວາຍໃນຖານະ ໑໔ ປະການ ຊື່ວ່າ 'ປາຕິປຸກຄະລິກະທານ' (ທານສະເພາະບຸກຄົນ) ຈຶ່ງຊົງປາຣົບພຣະເທດສະນານີ້. ຄຳວ່າ 'ນີ້ເປັນປະການທີ ໑' ໝາຍເຖິງ ທັກຂິໜາທີ່ຖວາຍແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານີ້ ຊື່ວ່າເປັນທີ ໑ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຸນ ແລະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່. ເພາະວ່າ ທັກຂິໜາທີ ໑ ນີ້ ເປັນສິ່ງປະເສີດສຸດ ແລະ ຍິ່ງໃຫຍ່ສຸດ, ປະມານແຫ່ງທັກຂິໜານີ້ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເຖິງແມ່ນທັກຂິໜາທີ ໒ ແລະ ທີ ໓ (ທີ່ຖວາຍແກ່ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ) ກໍເປັນທັກkhິໜາອັນປະເສີດສຸດເຊັ່ນກັນ, ສ່ວນທັກຂິໜາທີ່ເຫຼືອ (໑໑ ປະການ) ຍ່ອມບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນທັກຂິໜາອັນປະເສີດສຸດ. ຄຳວ່າ 'ໃນບຸກຄົນພາຍນອກຜູ້ປາສະຈາກຄວາມກຳໜັດໃນກາມ' ໝາຍເຖິງ ໃນບຸກຄົນຜູ້ເປັນກັມມະວາທີ ແລະ ກິຣິຍະວາທີ ຜູ້ໄດ້ອະພິນຍາ ໕ ຝ່າຍໂລກີ. ຄຳວ່າ 'ໃນປຸຖຸຊົນຜູ້ມີສີລ' ໝາຍເຖິງ ປຸຖຸຊົນຜູ້ມີສີລນັ້ນ ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີປົກກະຕິປະພຶດດີງາມ (ດັ່ງແມ່ໂຄ), ເປັນຜູ້ບໍ່ໂອ້ອວດ, ບໍ່ມີມາຍາ, ບໍ່ບຽດບຽນຜູ້ນຶ່ນ, ລ້ຽງຊີວິດໂດຍທັມ ໂດຍຄວາມສະເໝີພາບ ດ້ວຍການເຮັດໄຮ່ໄຖນາ ຫຼື ການຄ້າຂາຍ. ຄຳວ່າ 'ໃນປຸຖຸຊົນຜູ້ທຸສີລ' ໝາຍເຖິງ ປຸຖຸຊົນຜູ້ທຸສີລນັ້ນ ໄດ້ແກ່ ພວກຊາວປະມົງ ຜູ້ຫາປາເປັນຕົ້ນ ຜູ້ລ້ຽງຊີວິດດ້ວຍການບຽດບຽນຜູ້ນຶ່ນ.

อิทานิ ปาฏิปุคฺคลิกทกฺขิณาย วิปากํ ปริจฺฉินฺทนฺโต ตตฺรานนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ ติรจฺฉานคเตติ ยํ คุณวเสน อุปการวเสน โปสนตฺถํ ทินฺนํ, อิทํ น คหิตํ. ยมฺปิ อาโลปอฑฺฒอาโลปมตฺตํ ทินฺนํ, ตมฺปิ น คหิตํ. ยํ ปน สุนขสูกรกุกฺกุฏกากาทีสุ ยสฺส กสฺสจิ สมฺปตฺตสฺส ผลํ ปฏิกงฺขิตฺวา ยาวทตฺถํ ทินฺนํ, อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ติรจฺฉานคเต ทานํ ทตฺวา’’ติ. สตคุณาติ สตานิสํสา. ปาฏิกงฺขิตพฺพาติ อิจฺฉิตพฺพา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อยํ ทกฺขิณา อายุสตํ วณฺณสตํ สุขสตํ พลสตํ ปฏิภานสตนฺติ ปญฺจ อานิสํสสตานิ เทติ, อตฺตภาวสเต อายุํ เทติ, วณฺณํ, สุขํ, พลํ, ปฏิภานํ เทติ, นิปฺปริตสํ กโรติ. ภวสเตปิ วุตฺเต อยเมว อตฺโถ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ นโย เนตพฺโพ.

ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງກຳນົດຜົນແຫ່ງປາຕິປຸກຄະລິກະທານ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ອານົນ, ໃນຖານະນັ້ນ'. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ໃນສັດເດຍຣັດສານ' ໝາຍເຖິງ ທານໃດທີ່ໃຫ້ເພື່ອລ້ຽງດູ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຸນ ຫຼື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະການະຄຸນ, ທານນີ້ບໍ່ໄດ້ໝາຍເອົາໃນທີ່ນີ້. ເຖິງແມ່ນທານໃດທີ່ມີປະມານພຽງແຕ່ເຄິ່ງຄຳເຂົ້າ ຫຼື ຄຳເຂົ້າໜຶ່ງຄຳ ທີ່ໃຫ້ໄປ, ທານນັ້ນກໍບໍ່ໄດ້ໝາຍເອົາໃນທີ່ນີ້. ແຕ່ສ່ວນວ່າ ທານໃດທີ່ໃຫ້ແກ່ສັດໃດໆ ມີໝາ, ໝູ, ໄກ່, ກາ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ມາຮອດແລ້ວ ໂດຍຫວັງຜົນ (ອານິສົງ) ແລະ ໃຫ້ຕາມຄວາມຕ້ອງການ, ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງທານນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃຫ້ທານໃນສັດເດຍຣັດສານ'. ຄຳວ່າ 'ມີຜົນຮ້ອຍເທົ່າ' (ສະຕະຄຸນາ) ໝາຍເຖິງ ມີອານິສົງຮ້ອຍປະການ. ຄຳວ່າ 'ພຶງຫວັງໄດ້' (ປາຕິກັງຂິຕັບພາ) ໝາຍເຖິງ ພຶງປາຖະໜາໄດ້. ອະທິບາຍວ່າ ທັກຂິໜານີ້ຍ່ອມໃຫ້ອານິສົງ ໕ ປະການ ຢ່າງລະຮ້ອຍ ຄື: ອາຍຸຮ້ອຍຊາດ, ວັນນະຮ້ອຍຊາດ, ສຸຂະຮ້ອຍຊາດ, ພະລະຮ້ອຍຊາດ, ປະຕິພານຮ້ອຍຊາດ, ຄື ຍ່ອມໃຫ້ອາຍຸ, ວັນນະ, ສຸຂະ, ພະລະ, ປະຕິພານ ໃນຮ້ອຍອັດຕະພາບ (ຮ້ອຍຊາດ) ແລະ ເຮັດໃຫ້ມີຜົນອັນບໍ່ມີຂອບເຂດ. ເຖິງແມ່ນຈະກ່າວວ່າ 'ໃນຮ້ອຍພົບ' (ພະວະສະເຕ) ກໍມີເນື້ອຄວາມນີ້ເຊັ່ນກັນ. ໂດຍວິທີນີ້ ພຶງຊາບນັຍໃນຖານະທັງປວງ.

โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนติ เอตฺถ เหฏฺฐิมโกฏิยา ติสรณํ คโต อุปาสโกปิ โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน นาม, ตสฺมึ ทินฺนทานมฺปิ อสงฺขฺเยยฺยํ อปฺปเมยฺยํ. ปญฺจสีเล ปติฏฺฐิตสฺส ตโต อุตฺตริ มหปฺผลํ, ทสสีเล ปติฏฺฐิตสฺส ตโต [Pg.224] อุตฺตริ, ตทหุปพฺพชิตสฺส สามเณรสฺส ตโต อุตฺตริ, อุปสมฺปนฺนภิกฺขุโน ตโต อุตฺตริ, อุปสมฺปนฺนสฺเสว วตฺตสมฺปนฺนสฺส ตโต อุตฺตริ, วิปสฺสกสฺส ตโต อุตฺตริ, อารทฺธวิปสฺสกสฺส ตโต อุตฺตริ, อุตฺตมโกฏิยา ปน มคฺคสมงฺคี โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน นาม. เอตสฺส ทินฺนทานํ ตโต อุตฺตริ มหปฺผลเมว.

ໃນຄຳວ່າ 'ຜູ້ປະຕິບັດເພື່ອເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງໂສດາປັດຕິຜົນ' ນີ້, ໂດຍກຳນົດຂັ້ນຕ່ຳສຸດ ເຖິງແມ່ນອຸປາສົກຜູ້ເຖິງໄຕຣສໍຣະນະຄົມ ກໍຊື່ວ່າ 'ຜູ້ປະຕິບັດເພື່ອເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງໂສດາປັດຕິຜົນ', ທານທີ່ຖວາຍໃນອຸປາສົກນັ້ນ ກໍມີຜົນອັນບໍ່ສາມາດນັບໄດ້ ບໍ່ສາມາດປະມານໄດ້. ທານທີ່ຖວາຍແກ່ຜູ້ຕັ້ງໝັ້ນໃນສີລ ໕ ຍ່ອມມີຜົນຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າທານທີ່ຖວາຍແກ່ອຸປາສົກນັ້ນ, ທານທີ່ຖວາຍແກ່ຜູ້ຕັ້ງໝັ້ນໃນສີລ ໑໐ ຍ່ອມມີຜົນຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າທານທີ່ຖວາຍແກ່ຜູ້ຕັ້ງໝັ້ນໃນສີລ ໕ ນັ້ນ, ທານທີ່ຖວາຍແກ່ສາມະເນນຜູ້ບັນພະຊາໃນວັນນັ້ນ ຍ່ອມມີຜົນຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າທານທີ່ຖວາຍແກ່ຜູ້ຕັ້ງໝັ້ນໃນສີລ ໑໐ ນັ້ນ, ທານທີ່ຖວາຍແກ່ພິກຂຸຜູ້ອຸປະສົມບົດແລ້ວ ຍ່ອມມີຜົນຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າທານທີ່ຖວາຍແກ່ສາມະເນນນັ້ນ, ທານທີ່ຖວາຍແກ່ພິກຂຸຜູ້ອຸປະສົມບົດແລ້ວຜູ້ສົມບູນດ້ວຍວັດ ຍ່ອມມີຜົນຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າທານທີ່ຖວາຍແກ່ພິກຂຸຜູ້ອຸປະສົມບົດໃໝ່ນັ້ນ, ທານທີ່ຖວາຍແກ່ພິກຂຸຜູ້ຈະເຣີນວິປັດສະນາ ຍ່ອມມີຜົນຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າທານທີ່ຖວາຍແກ່ພິກຂຸຜູ້ສົມບູນດ້ວຍວັດນັ້ນ, ທານທີ່ຖວາຍແກ່ພິກຂຸຜູ້ປາຣົບວິປັດສະນາ ຍ່ອມມີຜົນຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າທານທີ່ຖວາຍແກ່ພິກຂຸຜູ້ຈະເຣີນວິປັດສະນານັ້ນ. ສ່ວນໂດຍກຳນົດຂັ້ນສູງສຸດ ບຸກຄົນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍມັກ (ມັກຄະສະມັງຄີ) ຊື່ວ່າ 'ຜູ້ປະຕິບັດເພື່ອເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງໂສດາປັດຕິຜົນ', ທານທີ່ຖວາຍແກ່ມັກຄະສະມັງຄີບຸກຄົນນັ້ນ ຍ່ອມມີຜົນຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າທານທີ່ຖວາຍແກ່ພິກຂຸຜູ້ປາຣົບວິປັດສະນານັ້ນ ແລະ ມີຜົນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ແທ້ໆ.

กึ ปน มคฺคสมงฺคิสฺส สกฺกา ทานํ ทาตุนฺติ? อาม สกฺกา. อารทฺธวิปสฺสโก หิ ปตฺตจีวรมาทาย คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, ตสฺส เคหทฺวาเร ฐิตสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา ขาทนียโภชนียํ ปกฺขิปนฺติ. ตสฺมึ ขเณ ภิกฺขุโน มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, อิทํ ทานํ มคฺคสมงฺคิโน ทินฺนํ นาม โหติ. อถ วา ปเนส อาสนสาลาย นิสินฺโน โหติ, มนุสฺสา คนฺตฺวา ปตฺเต ขาทนียโภชนียํ ฐเปนฺติ, ตสฺมึ ขเณ ตสฺส มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, อิทมฺปิ ทานํ มคฺคสมงฺคิโน ทินฺนํ นาม. อถ วา ปนสฺส วิหาเร วา อาสนสาลาย วา นิสินฺนสฺส อุปาสกา ปตฺตํ อาทาย อตฺตโน ฆรํ คนฺตฺวา ขาทนียโภชนียํ ปกฺขิปนฺติ, ตสฺมึ ขเณ ตสฺส มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, อิทมฺปิ ทานํ มคฺคสมงฺคิโน ทินฺนํ นาม. ตตฺถ โสณฺฑิยํ อุทกสฺส วิย โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเน ทินฺนทานสฺส อสงฺขฺเยยฺยตา เวทิตพฺพา. ตาสุ ตาสุ มหานทีสุ มหาสมุทฺเท จ อุทกสฺส วิย โสตาปนฺนาทีสุ ทินฺนทานสฺส อุตฺตริตรวเสน อสงฺขฺเยยฺยตา เวทิตพฺพา. ปถวิยา ขยมณฺฑลมตฺเต ปเทเส ปํสุํ อาทึ กตฺวา ยาว มหาปถวิยา ปํสุโน อปฺปเมยฺยตายปิ อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ.

ຖາມວ່າ: 'ກໍການຖວາຍທານແກ່ມັກຄະສະມັງຄີບຸກຄົນນັ້ນ ສາມາດເຮັດໄດ້ຫຼືບໍ່?' ຕອບວ່າ: 'ສາມາດເຮັດໄດ້'. ເພາະວ່າ ພິກຂຸຜູ້ປາຣົບວິປັດສະນາ ຖືບາດແລະຈີວອນ ເຂົ້າໄປສູ່ບ້ານເພື່ອບິນທະບາດ, ເມື່ອທ່ານຢືນຢູ່ທີ່ປະຕູເຮືອນ, ພວກມະນຸດຮັບບາດຈາກມືຂອງທ່ານແລ້ວ ໃສ່ຂອງຂົບຄ້ຽວແລະຂອງບໍລິໂພກລົງໄປ, ໃນຂະນະທີ່ໃສ່ບາດນັ້ນ ມັກຄະວິຖີ (ການບັນລຸມັກ) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ພິກຂຸນັ້ນ, ທານນີ້ ຊື່ວ່າເປັນທານທີ່ຖວາຍແກ່ມັກຄະສະມັງຄີບຸກຄົນ. ຫຼືອີກປະການໜຶ່ງ ພິກຂຸນັ້ນນັ່ງຢູ່ໃນໂຮງສັນ, ພວກມະນຸດໄປແລ້ວ ໃສ່ຂອງຂົບຄ້ຽວແລະຂອງບໍລິໂພກລົງໃນບາດ, ໃນຂະນະນັ້ນ ມັກຄະວິຖີຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ທ່ານ, ເຖິງແມ່ນທານນີ້ ກໍຊື່ວ່າເປັນທານທີ່ຖວາຍແກ່ມັກຄະສະມັງຄີບຸກຄົນ. ຫຼືອີກປະການໜຶ່ງ ເມື່ອທ່ານນັ່ງຢູ່ໃນວິຫານ ຫຼື ໃນໂຮງສັນ, ພວກອຸປາສົກຮັບບາດແລ້ວ ໄປສູ່ເຮືອນຂອງຕົນ ໃສ່ຂອງຂົບຄ້ຽວແລະຂອງບໍລິໂພກລົງໄປ, ໃນຂະນະນັ້ນ ມັກຄະວິຖີຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ທ່ານ, ເຖິງແມ່ນທານນີ້ ກໍຊື່ວ່າເປັນທານທີ່ຖວາຍແກ່ມັກຄະສະມັງຄີບຸກຄົນ. ໃນເລື່ອງນັ້ນ, ພຶງຊາບຄວາມບໍ່ສາມາດນັບໄດ້ແຫ່ງທານທີ່ຖວາຍໃນບຸກຄົນຜູ້ປະຕິບັດເພື່ອເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງໂສດາປັດຕິຜົນ ເໝືອນດັ່ງຄວາມບໍ່ສາມາດນັບໄດ້ແຫ່ງນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດ. ແລະ ພຶງຊາບຄວາມບໍ່ສາມາດນັບໄດ້ແຫ່ງທານທີ່ຖວາຍໃນພຣະໂສດາບັນເປັນຕົ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິ່ງໆຂຶ້ນໄປ ເໝືອນດັ່ງຄວາມບໍ່ສາມາດນັບໄດ້ແຫ່ງນ້ຳໃນແມ່ນ້ຳໃຫຍ່ທັງຫຼາຍ ແລະ ໃນມະຫາສະໝຸດ. ພຶງສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ໂດຍປຽບທຽບກັບຄວາມບໍ່ສາມາດປະມານໄດ້ແຫ່ງຝຸ່ນດິນ ໂດຍເລີ່ມຕັ້ງແຕ່ຝຸ່ນດິນໃນບໍລິເວນລານນວດເຂົ້າ ຈົນຮອດຝຸ່ນດິນໃນມະຫາປະຖະພີທັງໝົດ.

๓๘๐. สตฺต โข ปนิมาติ กสฺมา อารภิ? ‘‘สงฺเฆ โคตมิ เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ สงฺโฆ จา’’ติ หิ วุตฺตํ, ตตฺถ สตฺตสุ ฐาเนสุ ทินฺนทานํ สงฺเฆ ทินฺนํ นาม โหตีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ พุทฺธปฺปมุเข อุภโตสงฺเฆติ เอกโต ภิกฺขุสงฺโฆ, เอกโต ภิกฺขุนิสงฺโฆ, สตฺถา มชฺเฌ นิสินฺโน โหตีติ อยํ พุทฺธปฺปมุโข อุภโตสงฺโฆ นาม. อยํ ปฐมาติ อิมาย ทกฺขิณาย สมปฺปมาณา ทกฺขิณา นาม นตฺถิ. ทุติยทกฺขิณาทโย ปน เอตํ ปรมทกฺขิณํ น ปาปุณนฺติ.

໓໘໐. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປາຣົບພຣະທັມມະເທດສະນາວ່າ 'ອານົນ, ກໍສັງຄະທານ ໗ ປະການນີ້' ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ມີພຣະດຳຣັດໄວ້ວ່າ 'ໂຄຕະມີ, ທ່ານຈົ່ງຖວາຍແກ່ສົງເຖີດ, ເມື່ອຖວາຍແກ່ສົງແລ້ວ ຕຖາຄົດກໍເປັນອັນໄດ້ຮັບການບູຊາ ແລະ ສົງກໍເປັນອັນໄດ້ຮັບການບູຊາດ້ວຍ'. ເພື່ອຈະສະແດງວ່າ ທານທີ່ຖວາຍໃນຖານະ ໗ ປະການນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ສັງຄະທານ' (ທານທີ່ຖວາຍແກ່ສົງ) ຈຶ່ງຊົງປາຣົບພຣະເທດສະນານີ້. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ໃນອຸພະໂຕສົງ (ສົງທັງສອງຝ່າຍ) ມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນປະທານ' ໝាយເຖິງ ຝ່າຍໜຶ່ງແມ່ນພິກຂຸສົງນັ່ງຢູ່, ຝ່າຍໜຶ່ງແມ່ນພິກຂຸນີສົງນັ່ງຢູ່, ແລະ ພຣະศาสດາປະທັບນັ່ງຢູ່ທ່າມກາງ, ນີ້ຊື່ວ່າ 'ອຸພະໂຕສົງມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນປະທານ'. ຄຳວ່າ 'ນີ້ເປັນປະການທີ ໑' ໝាយເຖິງ ທັກຂິໜາອື່ນທີ່ມີປະມານສະεໝີດ້ວຍທັກຂິໜານີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ສ່ວນທັກຂິໜາທີ ໒ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເຖິງທັກຂິໜາອັນປະເສີດສຸດນີ້.

กึ [Pg.225] ปน ตถาคเต ปรินิพฺพุเต พุทฺธปฺปมุขสฺส อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ ทาตุํ สกฺกาติ? สกฺกา. กถํ? อุภโตสงฺฆสฺส หิ ปมุเข สธาตุกํ ปฏิมํ อาสเน ฐเปตฺวา อาธารกํ ฐเปตฺวา ทกฺขิโณทกํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ สตฺถุ ปฐมํ ทตฺวา อุภโตสงฺฆสฺส ทาตพฺพํ, เอวํ พุทฺธปฺปมุขสฺส อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ ทินฺนํ นาม โหติ. ตตฺถ ยํ สตฺถุ ทินฺนํ, ตํ กึ กาตพฺพนฺติ? โย สตฺถารํ ปฏิชคฺคติ วตฺตสมฺปนฺโน ภิกฺขุ, ตสฺส ทาตพฺพํ. ปิตุสนฺตกญฺหิ ปุตฺตสฺส ปาปุณาติ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทาตุมฺปิ วฏฺฏติ, สปฺปิเตลานิ ปน คเหตฺวา ทีปา ชลิตพฺพา, สาฏกํ คเหตฺวา ปฏากา อาโรเปตพฺพาติ. ภิกฺขุสงฺเฆติ อปริจฺฉินฺนกมหาภิกฺขุสงฺเฆ. ภิกฺขุนิสงฺเฆปิ เอเสว นโย.

ຖາມວ່າ: 'ກໍເມື່ອພຣະຕຖາຄົດສະເດັດດັບຂັນທະປໍຣິນິບພານແລ້ວ, ຈະສາມາດຖວາຍທານແກ່ອຸພະໂຕສົງມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນປະທານໄດ້ຫຼືບໍ່?' ຕອບວ່າ: 'ສາມາດເຮັດໄດ້'. ຖາມວ່າ: 'ເຮັດໄດ້ແນວໃດ?' ຕອບວ່າ: 'ຄື ຄວນປະດິດສະຖານພຣະພຸດທະຮູບທີ່ມີພຣະບໍຣົມມະສາຣີຣິກະທາດ ໄວ້ທາງໜ້າຂອງອຸພະໂຕສົງ ເທິງພຣະແທ່ນ (ອາສະນະ), ຕັ້ງບາດ (ມີຂາຮອງບາດ) ໄວ້, ເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍການຢາດນ້ຳທັກຂິໂນທົກ, ຖວາຍໄທຍະທານທັງປວງແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກ່ອນ, ແລ້ວຈຶ່ງຖວາຍແກ່ອຸພະໂຕສົງ, ເມື່ອເຮັດເຊັ່ນນີ້ ຊື່ວ່າເປັນທານທີ່ຖວາຍແກ່ອຸພະໂຕສົງມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນປະທານ. ຖາມວ່າ: ໃນການຖວາຍນັ້ນ, ໄທຍະທານໃດທີ່ຖວາຍແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວ, ຄວນເຮັດແນວໃດກັບໄທຍະທານນັ້ນ? ຕອບວ່າ: ຄວນມອບໃຫ້ແກ່ພິກຂຸຜູ້ສົມບູນດ້ວຍວັດ ຜູ້ເຮັດໜ້າທີ່ອຸປະຖຳບຳຣຸງພຣະศาสດา (ເຊັ່ນ ປັດກວາດລານພຣະເຈດີ), ເພາະວ່າ ຊັບສົມບັດຂອງບິດາ ຍ່ອມຕົກທອດແກ່ບຸດ; ຫຼືຈະຖວາຍແກ່ພິກຂຸສົງກໍຄວນ; ຫຼືວ່າ ຄວນຮັບເອົາເນີຍໃສແລະນ້ຳມັນໄປຈຸດປະທີບ, ຮັບເອົາຜ້າໄປເຮັດເປັນທຸງທິວປະດັບບູຊາ. ຄຳວ່າ "ໃນພິກຂຸສົງ" ໝາຍເຖິງ ໃນມະຫາພິກຂຸສົງຜູ້ບໍ່ມີກຳນົດຂອບເຂດ. ເຖິງແມ່ນໃນພິກຂຸນີສົງ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ'.

โคตฺรภุโนติ โคตฺตมตฺตกเมว อนุภวมานา, นามมตฺตสมณาติ อตฺโถ. กาสาวกณฺฐาติ กาสาวกณฺฐนามกา. เต กิร เอกํ กาสาวขณฺฑํ หตฺเถ วา คีวาย วา พนฺธิตฺวา วิจริสฺสนฺติ. ฆรทฺวารํ ปน เตสํ ปุตฺตภริยา กสิวณิชฺชาทิกมฺมานิ จ ปากติกาเนว ภวิสฺสนฺติ. เตสุ ทุสฺสีเลสุ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทานํ ทสฺสนฺตีติ เอตฺถ ทุสฺสีลสงฺฆนฺติ น วุตฺตํ. สงฺโฆ หิ ทุสฺสีโล นาม นตฺถิ. ทุสฺสีลา ปน อุปาสกา เตสุ ทุสฺสีเลสุ ภิกฺขุสงฺฆํ อุทฺทิสฺส สงฺฆสฺส เทมาติ ทานํ ทสฺสนฺติ. อิติ ภควตา พุทฺธปฺปมุเข สงฺเฆ ทินฺนทกฺขิณาปิ คุณสงฺขาย อสงฺขฺเยยฺยาติ วุตฺตํ. กาสาวกณฺฐสงฺเฆ ทินฺนทกฺขิณาปิ คุณสงฺขาเยว อสงฺขฺเยยฺยาติ วุตฺตา. สงฺฆคตา ทกฺขิณา หิ สงฺเฆ จิตฺตีการํ กาตุํ สกฺโกนฺตสฺส โหติ, สงฺเฆ ปน จิตฺตีกาโร ทุกฺกโร โหติ.

ຄຳວ່າ 'ໂຄຕຣະພູ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເປັນພຽງແຕ່ເຊື້ອສາຍ (ໂຄດ) ແຫ່ງພຣະສົງເທົ່ານັ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ເປັນພຣະສົງພຽງແຕ່ຊື່. ຄຳວ່າ 'ມີຜ້າກາສາວະຜູກຄໍ' (ກາສາວະກັນຖະ) ໄດ້ແກ່ ພວກທຸສີລທີ່ມີຊື່ວ່າ ກາສາວະກັນຖະ, ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເຂົາຈະຜູກເສດຜ້າກາສາວະ (ຜ້າເຫຼືອງ) ຜືນໜຶ່ງ ໄວ້ທີ່ມື ຫຼື ທີ່ຄໍ ແລ້ວທ່ຽວໄປ. ສ່ວນວ່າ ປະຕູເຮືອນ, ລູກເມຍ ແລະ ການງານມີການເຮັດໄຮ່ໄຖນາແລະການຄ້າຂາຍເປັນຕົ້ນ ຂອງພວກເຂົາ ກໍຍັງຄົງເປັນໄປຕາມປົກກະຕິຂອງຄະລຶຫັດ. ໃນຄຳວ່າ 'ພວກເຂົາຈະຖວາຍທານໂດຍເຈາະຈົງເຖິງສົງ ໃນພວກຄົນທຸສີລເຫຼົ່ານັ້ນ' ນີ້, ພຣະອົງບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ 'ສົງຜູ້ທຸສີລ', ເພາະວ່າ ສົງທີ່ຊື່ວ່າ 'ທຸສີລ' ນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ແຕ່ສ່ວນວ່າ ພວກອຸປາສົກຜູ້ທຸສີລເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອຈະຖວາຍທານໃນພວກຄົນທຸສີລເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມກ່າວເຈາະຈົງເຖິງພິກຂຸສົງວ່າ 'ພວກຂ້າພະເຈົ້າຂໍຖວາຍແກ່ສົງ' ແລ້ວຈຶ່ງຖວາຍທານ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ ເຖິງແມ່ນທັກຂິໜາທີ່ຖວາຍໃນສົງມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນປະທານ ກໍມີຜົນອັນບໍ່ສາມາດນັບໄດ້ ໂດຍການນັບຄຸນ, ແລະ ເຖິງແມ່ນທັກຂິໜາທີ່ຖວາຍໃນກາສາວະກັນຖະສົງ (ສົງຜູ້ມີຜ້າເຫຼືອງຜູກຄໍ) ກໍມີຜົນອັນບໍ່ສາມາດນັບໄດ້ ໂດຍການນັບຄຸນເຊັ່ນກັນ. ເພາະວ່າ ทັກຂິໜາທີ່ເຖິງສົງ (ສັງຄະທານ) ຍ່ອມມີແກ່ບຸກຄົນຜູ້ສາມາດເຮັດຄວາມເຄົາຣົບຢຳເກງໃນສົງໄດ້, ແຕ່ການເຮັດຄວາມເຄົາຣົບຢຳເກງໃນສົງ (ໂດຍບໍ່ເພ່ງເລັງບຸກຄົນ) ນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ.

โย หิ สงฺฆคตํ ทกฺขิณํ ทสฺสามีติ เทยฺยธมฺมํ ปฏิยาเทตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา, – ‘‘ภนฺเต, สงฺฆํ อุทฺทิสฺส เอกํ เถรํ เทถา’’ติ วทติ, อถ สงฺฆโต สามเณรํ ลภิตฺวา ‘‘สามเณโร เม ลทฺโธ’’ติ อญฺญถตฺตํ อาปชฺชติ, ตสฺส ทกฺขิณา สงฺฆคตา น โหติ. มหาเถรํ ลภิตฺวาปิ ‘‘มหาเถโร เม ลทฺโธ’’ติ โสมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺตสฺสาปิ น โหติเยว. โย ปน สามเณรํ วา อุปสมฺปนฺนํ วา ทหรํ วา เถรํ วา พาลํ วา ปณฺฑิตํ วา ยํกิญฺจิ สงฺฆโต ลภิตฺวา นิพฺเพมติโก หุตฺวา สงฺฆสฺส เทมีติ สงฺเฆ จิตฺตีการํ กาตุํ สกฺโกติ, ตสฺส ทกฺขิณา สงฺฆคตา นาม โหติ. ปรสมุทฺทวาสิโน กิร เอวํ กโรนฺติ.

ດ້ວຍວ່າ ທາຍົກໃດ ຕັ້ງໃຈວ່າ 'ເຮົາຈັກຖວາຍທານທີ່ເຖິງແກ່ສົງ' ແລ້ວຈັດແຈງໄທຍະທຳ ໄປສູ່ວิຫານ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂໍພຣະສົງຈົ່ງອຸທິດພຣະເຖຣະຮູບໜຶ່ງໃຫ້ແກ່ຂ້າພະເຈົ້າທັງຫຼາຍ' ຄັນເມື່ອໄດ້ຮັບສາມະເນນຮູບໜຶ່ງຈາກສົງແລ້ວ ກໍເກີດຄວາມປ່ຽນແປງເປັນຢ່າງອື່ນ (ມີຈິດຂຸ່ນມົວ) ວ່າ 'ເຮົາໄດ້ຮັບພຽງສາມະເນນເທົ່ານັ້ນ' ທານຂອງທາຍົກນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເປັນສັງຄິກະທານ. ເຖິງແມ່ນວ່າໄດ້ຮັບພຣະມະຫາເຖຣະ ແລ້ວເກີດຄວາມໂສມະນັດຍິນດີວ່າ 'ເຮົາໄດ້ຮັບພຣະມະຫາເຖຣະແລ້ວ' ທານຂອງທາຍົກນັ້ນກໍບໍ່ເປັນສັງຄິກະທານຄືກັນ. ສ່ວນທາຍົກໃດ ໄດ້ຮັບພຣະພິກຂຸ ຫຼືສາມະເນນ ບໍ່ວ່າຈະເປັນສາມະເນນ, ພຣະອຸປະສົມບົດ, ພຣະໜຸ່ມ, ພຣະເຖຣະ, ພຣະຜູ້ເຂົາ ຫຼືພຣະຜູ້ເປັນບັນດິດກໍຕາມ ຜູ້ໃດຜູ້ໜຶ່ງຈາກສົງ ແລ້ວບໍ່ມີຄວາມສົງໄສ ຕັ້ງຈິດນ້ອມຖວາຍແກ່ສົງວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າຂໍຖວາຍແກ່ພຣະສົງ' ສາມາດເຮັດຄວາມເຄົາລົບຢຳເກງໃນພຣະສົງໄດ້, ທານຂອງທາຍົກນັ້ນ ຊື່ວ່າເປັນສັງຄິກະທານ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຜູ້ອາໄສຢູ່ຟາກທະເລອື່ນ (ຊາວເກາະສິງຫົນ) ຍ່ອມກະທຳຢ່າງນີ້.

ตตฺถ [Pg.226] หิ เอโก วิหารสามิ กุฏุมฺพิโก ‘‘สงฺฆคตํ ทกฺขิณํ ทสฺสามี’’ติ สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา เอกํ ภิกฺขุํ เทถาติ ยาจิ. โส เอกํ ทุสฺสีลภิกฺขุํ ลภิตฺวา นิสินฺนฏฺฐานํ โอปุญฺชาเปตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธธูมปุปฺเผหิ ปูเชตฺวา ปาเท โธวิตฺวา เตเลน มกฺเขตฺวา พุทฺธสฺส นิปจฺจการํ กโรนฺโต วิย สงฺเฆ จิตฺตีกาเรน เทยฺยธมฺมํ อทาสิ. โส ภิกฺขุ ปจฺฉาภตฺตํ วิหารชคฺคนตฺถาย กุทาลกํ เทถาติ ฆรทฺวารํ อาคโต, อุปาสโก นิสินฺโนว กุทาลํ ปาเทน ขิปิตฺวา ‘‘คณฺหา’’ติ อทาสิ. ตเมนํ มนุสฺสา อาหํสุ – ‘‘ตุมฺเหหิ ปาโตว เอตสฺส กตสกฺกาโร วตฺตุํ น สกฺกา, อิทานิ อุปจารมตฺตกมฺปิ นตฺถิ, กึ นาเมต’’นฺติ. อุปาสโก – ‘‘สงฺฆสฺส โส อยฺยา จิตฺตีกาโร, น เอตสฺสา’’ติ อาห. กาสาวกณฺฐสงฺฆสฺส ทินฺนทกฺขิณํ ปน โก โสเธตีติ? สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย อสีติ มหาเถรา โสเธนฺตีติ. อปิจ เถรา จิรปรินิพฺพุตา, เถเร อาทึ กตฺวา ยาวชฺช ธรมานา ขีณาสวา โสเธนฺติเยว.

ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີກະດຸມພີຜູ້ເປັນເຈົ້າຂອງວິຫານຄົນໜຶ່ງ ຕັ້ງໃຈວ່າ 'ເຮົາຈັກຖວາຍທານທີ່ເຖິງແກ່ສົງ' ແລ້ວຂໍຮ້ອງວ່າ 'ຂໍພຣະສົງຈົ່ງອຸທິດພຣະພິກຂຸຮູບໜຶ່ງໃຫ້ແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ' ກະດຸມພີນັ້ນ ໄດ້ຮັບພຣະພິກຂຸຜູ້ທຸສີນຮູບໜຶ່ງ ແລ້ວໃຫ້ທາສະຖານທີ່ນັ່ງດ້ວຍໂຄໄມ (ຂີ້ງົວສົດ) ປູລາດອາສະນະ ຜູກເພດານໄວ້ເບື້ອງເທິງ ບູຊາດ້ວຍຂອງຫອມ, ທູບ ແລະດອກໄມ້ ລ້າງຕີນ ທານ້ຳມັນ ປະຕິບັດຄືກັນກັບການເຮັດອັນຈະລີຕໍ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າ ໄດ້ຖວາຍໄທຍະທຳດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບຢຳເກງໃນພຣະສົງ. ພາຍຫຼັງສັນເຂົ້າແລ້ວ ພຣະພິກຂຸຮູບນັ້ນໄດ້ມາທີ່ປະຕູເຮືອນ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຈົ່ງໃຫ້ຈົກແກ່ອາຕະມາ ເພື່ອຖາກຖາງວິຫານ' ອຸປາສົກນັ່ງຢູ່ຄືເກົ່າ ແລ້ວໃຊ້ຕີນຍູ້ຈົກໄປໃຫ້ ພ້ອມທັງກ່າວວ່າ 'ຈົ່ງເອົາໄປທ້ອນ'. ພວກມະນຸດທັງຫຼາຍຈຶ່ງຖາມອຸປາສົກນັ້ນວ່າ 'ໃນຕອນເຊົ້າ ພວກທ່ານໄດ້ເຮັດສັກກາລະຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງແກ່ພຣະພິກຂຸຮູບນີ້ ຈົນພວກຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ສາມາດຈະພັນລະນາໄດ້ ແຕ່ບັດນີ້ ແມ່ນແຕ່ຄວາມເຄົາລົບພຽງເລັກນ້ອຍກໍບໍ່ມີ ນີ້ມັນແມ່ນຫຍັງກັນ?'. ອຸປາສົກກ່າວວ່າ 'ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຄວາມເຄົາລົບນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າເຮັດແກ່ພຣະສົງ ບໍ່ແມ່ນເຮັດແກ່ພຣະພິກຂຸຮູບນີ້'. ຖາມວ່າ: ກໍທານທີ່ຖວາຍແກ່ໂຄຕຣະພູສົງ (ພຣະສົງຜູ້ມີຜ້າກາສາວະພັນຄໍ) ນັ້ນ ໃຜເປັນຜູ້ຊຳລະໃຫ້ບໍລິສຸດ? ຕອບວ່າ: ພຣະອະສີຕິມະຫາເຖຣະ ມີພຣະສາຣີບຸດ ແລະພຣະໂມຄຄັលລານະ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຊຳລະໃຫ້ບໍລິສຸດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພຣະເຖຣະທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ໄດ້ດັບခັນທະປະຣິນິບພານໄປດົນແລ້ວ ແຕ່ພຣະຂີນາສົບທັງຫຼາຍ ຜູ້ຍັງດຳລົງຊີວິດຢູ່ຕັ້ງແຕ່ອະດີດຈົນເຖິງທຸກມື້ນີ້ ໂດຍມີພຣະສາຣີບຸດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຊຳລະທານນັ້ນໃຫ້ບໍລິສຸດຢູ່ສະເໝີ.

น ตฺเววาหํ, อานนฺท, เกนจิ ปริยาเยน สงฺฆคตาย ทกฺขิณายาติ เอตฺถ อตฺถิ พุทฺธปฺปมุโข สงฺโฆ, อตฺถิ เอตรหิ สงฺโฆ, อตฺถิ อนาคเต กาสาวกณฺฐสงฺโฆ. พุทฺธปฺปมุโข สงฺโฆ เอตรหิ สงฺเฆน น อุปเนตพฺโพ, เอตรหิ สงฺโฆ อนาคเต กาสาวกณฺฐสงฺเฆน สทฺธึ น อุปเนตพฺโพ. เตน เตเนว สมเยน กเถตพฺพํ. สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา คหิตสมณปุถุชฺชโน หิ ปาฏิปุคฺคลิโก โสตาปนฺโน, สงฺเฆ จิตฺตีการํ กาตุํ สกฺโกนฺตสฺส ปุถุชฺชนสมเณ ทินฺนํ มหปฺผลตรํ. อุทฺทิสิตฺวา คหิโต โสตาปนฺโน ปาฏิปุคฺคลิโก สกทาคามีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. สงฺเฆ จิตฺตีการํ กาตุํ สกฺโกนฺตสฺส หิ ขีณาสเว ทินฺนทานโต อุทฺทิสิตฺวา คหิเต ทุสฺสีเลปิ ทินฺนํ มหปฺผลตรเมว. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สีลวโต โข, มหาราช, ทินฺนํ มหปฺผลํ, โน ตถา ทุสฺสีเล’’ติ, ตํ อิมํ นยํ ปหาย ‘‘จตสฺโส โข อิมานนฺท, ทกฺขิณา วิสุทฺธิโย’’ติ อิมสฺมึ จตุกฺเก ทฏฺฐพฺพํ.

ໃນພຣະບາລີວ່າ 'ນາຕເວວາຫັງ ອານັນທະ ເກນະຈິ ປະຣິຍາເຍນະ ສັງຄະຄະຕາຍະ ທັກຂິໂນ' ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ: ພຣະສົງມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນປະທານກໍມີຢູ່, ພຣະສົງໃນປັດຈຸບັນກໍມີຢູ່, ໂຄຕຣະພູສົງ (ພຣະສົງຜູ້ມີຜ້າກາສາວະພັນຄໍ) ໃນອະນາຄົດກໍມີຢູ່. ບໍ່ຄວນນຳພຣະສົງມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນປະທານ ໄປປຽບທຽບກັບພຣະສົງໃນປັດຈຸບັນ, ແລະບໍ່ຄວນນຳພຣະສົງໃນປັດຈຸບັນ ໄປປຽບທຽບກັບໂຄຕຣະພູສົງໃນອະນາຄົດ. ຄວນກ່າວເຖິງຕາມແຕ່ລະສະໄໝນັ້ນໆ ເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະປຸຖຸຊົນທີ່ໄດ້ຮັບອຸທິດຈາກສົງ ກັບພຣະໂສດາບັນສ່ວນບຸກຄົນ (ປາຕิບຸກຄະລິກະ) ມີຢູ່, ສໍາລັບອຸປາສົກຜູ້ສາມາດເຮັດຄວາມເຄົາລົບຢຳເກງໃນພຣະສົງໄດ້ ທານທີ່ຖວາຍແກ່ພຣະປຸຖຸຊົນ (ທີ່ໄດ້ຮັບອຸທິດຈາກສົງ) ຍ່ອມມີຜົນຫຼາຍກວ່າ (ທານທີ່ຖວາຍແກ່ພຣະໂສດາບັນສ່ວນບຸກຄົນ). ເຖິງແມ່ນໃນພຣະໂສດາບັນທີ່ໄດ້ຮັບອຸທິດຈາກສົງ ກັບພຣະສະກິທາຄາມີສ່ວນບຸກຄົນ ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍຢ່າງດຽວກັນນີ້. ເພາະວ່າ ສໍາລັບອຸປາສົກຜູ້ສາມາດເຮັດຄວາມເຄົາລົບຢຳເກງໃນພຣະສົງໄດ້ ທານທີ່ຖວາຍແກ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ທຸສີນທີ່ໄດ້ຮັບອຸທິດຈາກສົງ ຍັງມີຜົນຫຼາຍກວ່າທານທີ່ຖວາຍແກ່ພຣະອໍຣະຫັນສ່ວນບຸກຄົນເສຍອີກ. ສ່ວນພຣະດຳຣັດທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ 'ມະຫາຣາດ ທານທີ່ຖວາຍແກ່ທ່ານຜູ້ມີສີລ ຍ່ອມມີຜົນຫຼາຍ ບໍ່ມີຜົນຫຼາຍຢ່າງນັ້ນໃນບຸກຄົນຜູ້ທຸສີນ' ນັ້ນ ຂໍໃຫ້ລະເວັ້ນນັຍນີ້ເສຍ ແລ້ວເພິ່ງເຫັນໃນໝວດ 4 ແຫ່ງທັກຂິໂນທິວິສຸດທິ ວ່າ 'ອານົນ ທັກຂິໂນທິວິສຸດທິ 4 ປະການນີ້'.

๓๘๑. ทายกโต วิสุชฺฌตีติ มหปฺผลภาเวน วิสุชฺฌติ, มหปฺผลา โหตีติ อตฺโถ. กลฺยาณธมฺโมติ สุจิธมฺโม, น ปาปธมฺโม. ทายกโต วิสุชฺฌตีติ เจตฺถ เวสฺสนฺตรมหาราชา กเถตพฺโพ. โส หิ ชูชกพฺราหฺมณสฺส ทารเก ทตฺวา ปถวึ กมฺเปสิ.

໓໘໑. ຄຳວ່າ 'ທັກຂິໂນ ບໍລິສຸດຝ່າຍທາຍົກ' ມີອະທິບາຍວ່າ ບໍລິສຸດເພາະຄວາມເປັນທານມີຜົນຫຼາຍ ຄືມີຜົນຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ມີທັມມະອັນງາມ' ຄື ມີທັມມະອັນສະອາດ (ບໍລິສຸດ) ບໍ່ແມ່ນມີທັມມະອັນຊົ່ວຊ້າ. ໃນຄຳວ່າ 'ບໍລິສຸດຝ່າຍທາຍົກ' ນີ້ ຄວວງກ່າວເຖິງພຣະເວດສັນດອນມະຫາຣາດ. ເພາະວ່າ ພຣະອົງໄດ້ພຣະຣາຊະທານພຣະກຸມມານທັງສອງແກ່ຊູຊົກພຣາມ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ແຜ່ນດິນຫວັ່ນໄຫວ.

ปฏิคฺคาหกโต [Pg.227] วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ กลฺยาณีนทีมุขทฺวารวาสิเกวฏฺโฏ กเถตพฺโพ. โส กิร ทีฆโสมตฺเถรสฺส ติกฺขตฺตุมฺปิ ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา มรณมญฺเจ นิปนฺโน ‘‘อยฺยสฺส มํ ทีฆโสมตฺเถรสฺส ทินฺนปิณฺฑปาโต อุทฺธรตี’’ติ อาห.

ໃນຄຳວ່າ 'ບໍລິສຸດຝ່າຍປະຕິຄາຫົກ' ນີ້ ຄວນກ່າວເຖິງຊາວປະມົງຜູ້ອາໄສຢູ່ປາກແມ່ນ້ຳກັນລະຍານີ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຊາວປະມົງນັ້ນ ໄດ້ຖວາຍບິນທະບາດແກ່ພຣະທີຄະໂສມະເຖຣະ 3 ເທື່ອ ເມື່ອນອນຢູ່ເທິງຕຽງຄົນໄຂ້ໃນເວລາໃກ້ຕາຍ ໄດ້ກ່າວວ່າ 'ບິນທະບາດທີ່ຂ້າພະເຈົ້າຖວາຍແກ່ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າທີຄະໂສມະເຖຣະ ຍ່ອມຊ່ວຍຍົກຂ້າພະເຈົ້າຂຶ້ນ (ຈາກອະບາຍ)'.

เนว ทายกโตติ เอตฺถ วฑฺฒมานวาสิลุทฺทโก กเถตพฺโพ. โส กิร เปตทกฺขิณํ เทนฺโต เอกสฺส ทุสฺสีลสฺเสว ตโย วาเร อทาสิ, ตติยวาเร ‘‘อมนุสฺโส ทุสฺสีโล มํ วิลุมฺปตี’’ติ วิรวิ, เอกสฺส สีลวนฺตภิกฺขุโน ทตฺวา ปาปิตกาเลเยวสฺส ปาปุณิ.

ໃນຄຳວ່າ 'ບໍ່ບໍລິສຸດທັງຝ່າຍທາຍົກ (ແລະຝ່າຍປະຕິຄາຫົກ)' ນີ້ ຄວນກ່າວເຖິງນາຍພານຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນວັດທະມານະຄາມ. ໄດ້ຍິນວ່າ นາຍພານນັ້ນ ເມື່ອຈະອຸທິດສ່ວນບຸນແກ່ເຜດ (ຍາດຜູ້ລ່ວງລັບ) ໄດ້ຖວາຍທານແກ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ທຸສີນຮູບໜຶ່ງເຖິງ 3 ເທື່ອ, ໃນເທື່ອທີສາມ ເຜດໄດ້ຮ້ອງຄວນຄາງວ່າ 'ພຣະຜູ້ທຸສີນຍາດແຍ່ງເອົາສ່ວນບຸນຂອງຂ້າພະເຈົ້າໄປ', ແຕ່ເມື່ອນາຍພານນັ້ນໄດ້ຖວາຍແກ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ມີສີລຮູບໜຶ່ງ ໃນເວລາທີ່ອຸທິດສ່ວນບຸນນັ້ນເອງ ສ່ວນບຸນກໍໄດ້ເຖິງແກ່ເຜດນັ້ນທັນທີ.

ทายกโต เจว วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ อสทิสทานํ กเถตพฺพํ.

ໃນຄຳວ່າ 'ບໍລິສຸດທັງຝ່າຍທາຍົກ ແລະຝ່າຍປະຕິຄາຫົກ' ນີ້ ຄວນກ່າວເຖິງອະສະທິສະທານ (ຂອງພຣະເຈົ້າປະເສນທິໂກສົນ).

สา ทกฺขิณา ทายกโต วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ ยถา นาม เฉโก กสฺสโก อสารมฺปิ เขตฺตํ ลภิตฺวา สมเย กสิตฺวา ปํสุํ อปเนตฺวา สารพีชานิ ปติฏฺฐเปตฺวา รตฺตินฺทิวํ อารกฺเข ปมาทํ อนาปชฺชนฺโต อญฺญสฺส สารเขตฺตโต อธิกตรํ ธญฺญํ ลภติ, เอวํ สีลวา ทุสฺสีลสฺส ทตฺวาปิ ผลํ มหนฺตํ อธิคจฺฉตีติ. อิมินา อุปาเยน สพฺพปเทสุ วิสุชฺฌนํ เวทิตพฺพํ.

ໃນຄຳວ່າ 'ທັກຂິໂນນັ້ນ ບໍລິສຸດຝ່າຍທາຍົກ' ນີ້ ມີອຸປະມາວ່າ: ປຽບເໝືອນຊາວນາຜູ້ສະຫຼາດ ໄດ້ນາທີ່ບໍ່ດີ (ບໍ່ມີປຸ໋ຍ) ແລ້ວໄຖຫວ່ານໃນເວລາທີ່ຄວນ ຖາກຖາງຫຍ້າອອກ ປູກຝັງເມັດພັນທີ່ດີ ເຝົ້າລະວັງຮັກສາທັງກາງເວັນແລະກາງຄືນ ໂດຍບໍ່ປະມາດ ຍ່ອມໄດ້ຮັບຜົນເຂົ້າຫຼາຍກວ່ານາທີ່ດີຂອງຄົນອື່ນ, ສັນໃດກໍດີ ທາຍົກຜູ້ມີສີລ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຖວາຍແກ່ຜູ້ທຸສີນ ກໍຍ່ອມໄດ້ຮັບຜົນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ສັນນັ້ນ. ດ້ວຍວິທີນີ້ ເພິ່ງຊາບຄວາມບໍລິສຸດໃນບົດທັງປວງ.

วีตราโค วีตราเคสูติ เอตฺถ วีตราโค นาม อนาคามี, อรหา ปน เอกนฺตวีตราโคว, ตสฺมา อรหตา อรหโต ทินฺนทานเมว อคฺคํ. กสฺมา? ภวาลยสฺส ภวปตฺถนาย อภาวโต. นนุ ขีณาสโว ทานผลํ น สทฺทหตีติ? ทานผลํ สทฺทหนฺตา ขีณาสวสทิสา น โหนฺติ. ขีณาสเวน กตกมฺมํ ปน นิจฺฉนฺทราคตฺตา กุสลํ วา อกุสลํ วา น โหติ, กิริยฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, เตเนวสฺส ทานํ อคฺคํ โหตีติ วทนฺติ.

ໃນຄຳວ່າ 'ຜູ້ປາສະຈາກລາຄະ ຖວາຍແກ່ຜູ້ປາສະຈາກລາຄະ' ນີ້ ຜູ້ປາສະຈາກລາຄະ ໂດຍທົ່ວໄປໄດ້ແກ່ພຣະອະນາຄາມີ, ສ່ວນພຣະອໍຣະຫັນນັ້ນ ເປັນຜູ້ປາສະຈາກລາຄະໂດຍສ່ວນດຽວແທ້ໆ, ເພາະສະນັ້ນ ທານທີ່ພຣະອໍຣະຫັນຖວາຍແກ່ພຣະອໍຣະຫັນ ຈຶ່ງເປັນເລີດທີ່ສຸດ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະບໍ່ມີຄວາມອາໄລໃນພົບ ແລະບໍ່ມີຄວາມປາດຖະໜາໃນພົບ. ຖາມວ່າ: ພຣະຂີນາສົບບໍ່ເຊື່ອຜົນຂອງທານບໍ? ຕອບວ່າ: ບຸກຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ເຊື່ອຜົນຂອງທານ ຍ່ອມບໍ່ສະເໝີດ້ວຍພຣະຂີນາສົບ. ແຕ່ກຳທີ່ພຣະຂີນາສົບກະທຳແລ້ວ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ປາສະຈາກຄວາມກຳໜັດຍິນດີ ຍ່ອມບໍ່ເປັນກຸສົນ ຫຼືອະກຸສົນ, ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະເປັນກິຣິຍາຈິດເທົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານທັງຫຼາຍຈຶ່ງກ່າວວ່າ ທານຂອງພຣະຂີນາສົບນັ້ນເປັນເລີດທີ່ສຸດ.

กึ ปน สมฺมาสมฺพุทฺเธน สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ, อุทาหุ สาริปุตฺตตฺเถเรน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทินฺนนฺติ. สมฺมาสมฺพุทฺเธน สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ วทนฺติ. สมฺมาสมฺพุทฺธญฺหิ ฐเปตฺวา อญฺโญ ทานสฺส วิปากํ ชานิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ทานญฺหิ จตูหิ สมฺปทาหิ ทาตุํ สกฺโกนฺตสฺส ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตตฺริมา สมฺปทา – เทยฺยธมฺมสฺส ธมฺเมน [Pg.228] สเมน ปรํ อปีเฬตฺวา อุปฺปนฺนตา, ปุพฺพเจตนาทิวเสน เจตนาย มหตฺตตา, ขีณาสวภาเวน คุณาติเรกตา, ตํทิวสํ นิโรธโต วุฏฺฐิตภาเวน วตฺถุสมฺปนฺนตาติ.

ຖາມວ່າ: ກໍທານທີ່ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າຖວາຍແກ່ພຣະສາຣີບຸດເຖຣະ ມີຜົນຫຼາຍກວ່າ ຫຼືວ່າທານທີ່ພຣະສາຣີບຸດເຖຣະຖວາຍແກ່ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ມີຜົນຫຼາຍກວ່າ? ຕອບວ່າ: ທ່ານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ ທານທີ່ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າຖວາຍແກ່ພຣະສາຣີບຸດເຖຣະ ມີຜົນຫຼາຍກວ່າ. ເພາະວ່າ ຍົກເວັ້ນພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າເສຍ ບຸກຄົນອື່ນຜູ້ສາມາດຮູ້ວິບາກແຫ່ງທານ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ທານທີ່ບຸກຄົນສາມາດຖວາຍດ້ວຍສົມບັດ (ຄວາມເຖິງພ້ອມ) 4 ປະການ ຍ່ອມໃຫ້ວິບາກໃນອັດຕະພາບນັ້ນເອງ. ສົມບັດ 4 ປະການໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີດັ່ງນີ້: 1. ໄທຍະທຳໄດ້ມາໂດຍທຳ ໂດຍຄວາມສະເໝີພາບ ບໍ່ໄດ້ບີດບຽນຜູ້ນື່ນ, 2. ຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງເຈດຕະນາ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປຸບພະເຈດຕະນາເປັນຕົ້ນ, 3. ຄວາມຍິ່ງດ້ວຍຄຸນ ເພາະຄວາມເປັນພຣະຂີນາສົບ, 4. ຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງວັດຖຸ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ອອກຈາກນິໂຣດສະມາບັດໃນວັນນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ

ทกฺขิณาวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາທັກຂິໂນວິພັງຄະສູດ ຈົບແລ້ວ.

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາວັກທີສີ່ ຈົບແລ້ວ.

๕. สฬายตนวคฺโค

໕. ສະລາຍະຕະນະວັກ

๑. อนาถปิณฺฑิโกวาทสุตฺตวณฺณนา

໑. ການພັນລະນາອະນາຖະບິນທິໂກວາທະສູດ

๓๘๓. เอวํ [Pg.229] เม สุตนฺติ อนาถปิณฺฑิโกวาทสุตฺตํ. ตตฺถ พาฬฺหคิลาโนติ อธิมตฺตคิลาโน มรณเสยฺยํ อุปคโต. อามนฺเตสีติ คหปติสฺส กิร ยาว ปาทา วหึสุ, ตาว ทิวเส สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตฺตุํ วา พุทฺธุปฏฺฐานํ อขณฺฑํ อกาสิ. ยตฺตกญฺจสฺส สตฺถุ อุปฏฺฐานํ อโหสิ, ตตฺตกํเยว มหาเถรานํ. โส อชฺช คมนปาทสฺส ปจฺฉินฺนตฺตา อนุฏฺฐานเสยฺยํ อุปคโต สาสนํ เปเสตุกาโม อญฺญตรํ ปุริสํ อามนฺเตสิ. เตนุปสงฺกมีติ ภควนฺตํ อาปุจฺฉิตฺวา สูริยตฺถงฺคมนเวลาย อุปสงฺกมิ.

໓໘໓. ພຣະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ນັ້ນ ຄື ອະນາຖະບິນທິໂກວາທະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ປ່ວຍໜັກ' ຄື ເປັນໄຂ້ຢ່າງແຮງ ຈົນເຖິງຂັ້ນນອນຢູ່ເທິງຕຽງຄົນໄຂ້ໃນເວລາໃກ້ຕາຍ. ຄຳວ່າ 'ຮຽກມາແລ້ວ' ມີອະທິບາຍວ່າ: ໄດ້ຍິນວ່າ ຕາບໃດທີ່ຕີນທັງສອງຍັງສາມາດພາໄປໄດ້ ກະດຸມພີຍ່ອມໄປບຳລຸງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ວັນລະ 1 ເທື່ອ, 2 ເທື່ອ ຫຼື 3 ເທື່ອ ໂດຍບໍ່ຂາດສາຍ. ແລະການບຳລຸງພຣະສາສະດາຂອງເພິ່ນມີພຽງໃດ ການບຳລຸງພຣະມະຫາເຖຣະທັງຫຼາຍກໍມີພຽງນັ້ນ. ແຕ່ໃນວັນນີ້ ເພາະຕີນທັງສອງບໍ່ສາມາດພາໄປໄດ້ແລ້ວ ເພິ່ນຈຶ່ງນອນຢູ່ເທິງຕຽງຄົນໄຂ້ທີ່ບໍ່ສາມາດລຸກຂຶ້ນໄດ້ ເມື່ອປາດຖະໜາຈະສົ່ງຂ່າວສານ ຈຶ່ງໄດ້ຮຽກບຸຣຸດຄົນໜຶ່ງມາ. ຄຳວ່າ 'ເຂົ້າໄປຫາໂດຍທາງນັ້ນ' ຄື ພຣະສາຣີບຸດເຖຣະ ທູນລາພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວ ເຂົ້າໄປຫາໃນເວລາຕາເວັນໃກ້ຕົກດິນ.

๓๘๔. ปฏิกฺกมนฺตีติ โอสกฺกนฺติ, ตนุกา ภวนฺติ. อภิกฺกมนฺตีติ อภิวฑฺฒนฺติ โอตฺถรนฺติ, พลวติโย โหนฺติ.

໓໘໔. ຄຳວ່າ 'ຫຼຸດລົງ' ຄື ຖອຍກັບ, ເບົາບາງລົງ. ຄຳວ່າ 'ກຳເລີບ' ຄື ຈະເລີນຂຶ້ນ, ຄອບງຳ, ມີກຳລັງຫຼາຍຂຶ້ນ.

อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโมติ ยสฺมิญฺหิ สมเย มารณนฺติกา เวทนา อุปฺปชฺชติ, อุปริวาเต ชลิตคฺคิ วิย โหติ, ยาว อุสฺมา น ปริยาทิยติ, ตาว มหตาปิ อุปกฺกเมน น สกฺกา วูปสเมตุํ, อุสฺมาย ปน ปริยาทินฺนาย วูปสมฺมติ.

ຄຳວ່າ 'ອາການກຳເລີບປາກົດ ບໍ່ແມ່ນຫຼຸດລົງ' ມີອະທິບາຍວ່າ: ເພາະວ່າໃນເວລາທີ່ມໍຣະນັນຕິກະເວທະນາເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເປັນເໝືອນດັ່ງໄຟທີ່ລຸກໄໝ້ຢູ່ເໜືອລົມ, ຕາບໃດທີ່ໄອອຸ່ນ (ກັມມະຊະເຕໂຊທາດ) ຍັງບໍ່ສิ້ນໄປ ຕາບນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະພະຍາຍາມຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງກໍບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ເວທະນານັ້ນສະຫງົບລົງໄດ້, ແຕ່ເມື່ອໄອອຸ່ນສິ້ນໄປແລ້ວ ເວທະນານັ້ນຈຶ່ງສະຫງົບລົງ.

๓๘๕. อถายสฺมา สาริปุตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ มหาเสฏฺฐิสฺส เวทนา มารณนฺติกา, น สกฺกา ปฏิพาหิตุํ, อวเสสา กถา นิรตฺถกา, ธมฺมกถมสฺส กเถสฺสามี’’ติ. อถ นํ ตํ กเถนฺโต ตสฺมาติหาติอาทิมาห. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา จกฺขุํ ตีหิ คาเหหิ คณฺหนฺโต อุปฺปนฺนํ มารณนฺติกํ เวทนํ ปฏิพาหิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, ตสฺมา. น จกฺขุํ อุปาทิยิสฺสามีติ จกฺขุํ ตีหิ คาเหหิ น คณฺหิสฺสามิ. น จ เม จกฺขุนิสฺสิตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจาปิ เม จกฺขุนิสฺสิตํ น ภวิสฺสติ. น รูปนฺติ เหฏฺฐา อายตนรูปํ กถิตํ, อิมสฺมึ ฐาเน สพฺพมฺปิ กามภวรูปํ กเถนฺโต เอวมาห.

໓໘໕. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະສາຣີບຸດເຖຣະດຳຣິວ່າ 'ເວທະນາຂອງມະຫາເສດຖີນີ້ ເປັນມໍຣະນັນຕິກະເວທະນາ ບໍ່ສາມາດຈະຫ້າມໄດ້, ການສົນທະນາເລື່ອງອື່ນໆ ຍ່ອມບໍ່ມີປະໂຫຍດ ເຮົາຈັກສະແດງທັມມະກະຖາແກ່ເພິ່ນ'. ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຈະສະແດງທັມມະກະຖາແກ່ເພິ່ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຕົ້ນວ່າ 'ຕັສມາຕິຫະ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ຕັສມາ' ມີອະທິບາຍວ່າ: ເພາະເຫດທີ່ບຸກຄົນຜູ້ຍຶດໝັ້ນຈັກຂຸດ້ວຍການຍຶດໝັ້ນ 3 ປະການ (ຕັນຫາ, ມານະ, ທິຕຖິ) ຍ່ອມບໍ່ສາມາດຈະຫ້າມມໍຣະນັນຕິກະເວທະນາທີ່ເກີດຂຶ້ນໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເຮົາຈັກບໍ່ຍຶດໝັ້ນຈັກຂຸ' ຄື ເຮົາຈັກບໍ່ຍຶດໝັ້ນຈັກຂຸດ້ວຍການຍຶດໝັ້ນ 3 ປະການ. ຄຳວ່າ 'ແລະຈັກຂຸວິນຍານຂອງເຮົາ ຈັກບໍ່ອາໄສຈັກຂຸ' ຄື ແມ່ນແຕ່ຈັກຂຸວິນຍານຂອງເຮົາ ກໍຈັກບໍ່ອາໄສຈັກຂຸປະສາດ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ຍຶດໝັ້ນຮູບ' ນັ້ນ ເບື້ອງຕົ້ນໄດ້ກ່າວເຖິງຣູປາຍະຕະນະ, ແຕ່ໃນສະຖານທີ່ນີ້ ພຣະເຖຣະເມື່ອຈະກ່າວເຖິງຣູປະກັນທັງໝົດໃນກາມະພົບ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນີ້.

๓๘๖. น อิธโลกนฺติ วสนฏฺฐานํ วา ฆาสจฺฉาทนํ วา น อุปาทิยิสฺสามีติ อตฺโถ. อิทญฺหิ ปจฺจเยสุ อปริตสฺสนตฺถํ กถิตํ. น ปรโลกนฺติ [Pg.230] เอตฺถ ปน มนุสฺสโลกํ ฐเปตฺวา เสสา ปรโลกา นาม. อิทํ – ‘‘อสุกเทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา อสุกฏฺฐาเน ภวิสฺสามิ, อิทํ นาม ขาทิสฺสามิ ภุญฺชิสฺสามิ นิวาเสสฺสามิ ปารุปิสฺสามี’’ติ เอวรูปาย ปริตสฺสนาย ปหานตฺถํ วุตฺตํ. ตมฺปิ น อุปาทิยิสฺสามิ, น จ เม ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ ภวิสฺสตีติ เอวํ ตีหิ คาเหหิ ปริโมเจตฺวา เถโร เทสนํ อรหตฺตนิกูเฏน นิฏฺฐเปสิ.

໓໘໖. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ຍຶດໝັ້ນໂລກນີ້' ມີອະທິບາຍວ່າ ເຮົາຈັກບໍ່ຍຶດໝັ້ນທີ່ຢູ່ອາໄສ ຫຼືອາຫານແລະເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມ. ເພາະວ່າ ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ເພື່ອຄວາມບໍ່ຕິດໃຈໃນປັດໄຈທັງຫຼາຍ. ໃນຄຳວ່າ 'ບໍ່ຍຶດໝັ້ນໂລກໜ້າ' ນີ້ ຍົກເວັ້ນມະນຸດສະໂລກເສຍ ໂລກທີ່ເຫຼືອທັງໝົດຊື່ວ່າໂລກໜ້າ. ຄຳນີ້ຕັດໄວ້ເພື່ອລະຄວາມຕິດໃຈຢາກໄດ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາຈັກບັງເກີດໃນເທວະໂລກຊື່ພຸ້ນ ຈັກຢູ່ໃນສະຖານທີ່ຊື່ພຸ້ນ ຈັກກິນຂອງເຄ້ຽວຊື່ນີ້ ຈັກບໍລິໂພກອາຫານຊື່ນີ້ ຈັກນຸ່ງຫົ່ມຜ້າຊື່ນີ້'. ພຣະເຖຣະເຮັດໃຫ້ອຸປາສົກຫຼຸດພົ້ນຈາກການຍຶດໝັ້ນ 3 ປະການ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາຈັກບໍ່ຍຶດໝັ້ນແມ່ນແຕ່ໂລກໜ້ານັ້ນ ແລະວິນຍານຂອງເຮົາກໍຈັກບໍ່ອາໄສໂລກໜ້ານັ້ນ' ແລ້ວສະແດງພຣະທຳເທດສະໜາໂດຍມີພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນເປັນຍອດ ຈົບລົງ.

๓๘๗. โอลียสีติ อตฺตโน สมฺปตฺตึ ทิสฺวา อารมฺมเณสุ พชฺฌสิ อลฺลียสีติ. อิติ อายสฺมา อานนฺโท – ‘‘อยมฺปิ นาม คหปติ เอวํ สทฺโธ ปสนฺโน มรณภยสฺส ภายติ, อญฺโญ โก น ภายิสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน ตสฺส คาฬฺหํ กตฺวา โอวาทํ เทนฺโต เอวมาห. น จ เม เอวรูปี ธมฺมีกถา สุตปุพฺพาติ อยํ อุปาสโก – ‘‘สตฺถุ สนฺติกาปิ เม เอวรูปี ธมฺมกถา น สุตปุพฺพา’’ติ วทติ, กึ สตฺถา เอวรูปิ สุขุมํ คมฺภีรกถํ น กเถตีติ? โน น กเถติ. เอวํ ปน ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ ฉ พาหิรานิ ฉ วิญฺญาณกาเย ฉ ผสฺสกาเย ฉ เวทนากาเย ฉ ธาตุโย ปญฺจกฺขนฺเธ จตฺตาโร อรูเป อิธโลกญฺจ ปรโลกญฺจ ทสฺเสตฺวา ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตวเสน อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา กถิตกถา เอเตน น สุตปุพฺพา, ตสฺมา เอวํ วทติ.

໓໘໗. ຄຳວ່າ 'ຫົດຫູ່' ຄື ເມື່ອເຫັນສົມບັດຂອງຕົນແລ້ວ ກໍຕິດຂ້ອງ ພົວພັນຢູ່ໃນອາຣົມທັງຫຼາຍ. ພຣະອານົນເຖຣະຄິດວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ຄະຫະບໍດີຜູ້ມີສັດທາ ເລື່ອມໃສເຖິງພຽງນີ້ ກໍຍັງຢ້ານກົວຕໍ່ຄວາມຕາຍ, ແລ້ວຄົນອື່ນໃຜເລົ່າຈັກບໍ່ຢ້ານ' ເມື່ອປາດຖະໜາຈະໃຫ້ໂອວາດຢ່າງໜັກແໜ້ນແກ່ເພິ່ນ ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ແລະທັມມະກະຖາເຫັນປານນີ້ ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ເຄີຍໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງມາກ່ອນເລີຍ' ຄື ອຸປາສົກນີ້ກ່າວວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ໃນສຳນັກຂອງພຣະສາສະດາ ຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ເຄີຍໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງທັມມະກະຖາເຫັນປານນີ້ມາກ່ອນເລີຍ'. ຖາມວ່າ: ພຣະສາສະດາບໍ່ເຄີຍສະແດງທັມມະກະຖາອັນລະອຽດອ່ອນ ເລິກເຊິ່ງເຫັນປານນີ້ບໍ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນບໍ່ສະແດງ. ແຕ່ທັມມະກະຖາທີ່ສະແດງອາຍະຕະນະພາຍໃນ 6, ອາຍະຕະນະພາຍນອກ 6, ວິນຍານກາຍ 6, ຜັດສະກາຍ 6, ເວທະນາກາຍ 6, ທາດ 6, ຂັນ 5, ອະຣູປະທັມ 4, ໂລກນີ້ ແລະໂລກໜ້າ ໂດຍນ້ອມເຂົ້າສູ່ພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສິ່ງທີ່ເຫັນ, ໄດ້ຍິນ, ຮູ້ສຶກ ແລະຮັບຮູ້ນັ້ນ ອຸປາສົກນີ້ບໍ່ເຄີຍໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງມາກ່ອນເລີຍ, ເພາະສະນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້.

อปิจายํ อุปาสโก ทานาธิมุตฺโต ทานาภิรโต พุทฺธานํ สนฺติกํ คจฺฉนฺโต ตุจฺฉหตฺโถ น คตปุพฺโพ. ปุเรภตฺตํ คจฺฉนฺโต ยาคุขชฺชกาทีนิ คาหาเปตฺวา คจฺฉติ, ปจฺฉาภตฺตํ สปฺปิมธุผาณิตาทีนิ. ตสฺมึ อสติ วาลิกํ คาหาเปตฺวา คนฺธกุฏิปริเวเณ โอกิราเปติ, ทานํ ทตฺวา สีลํ รกฺขิตฺวา เคหํ คโต. โพธิสตฺตคติโก กิเรส อุปาสโก, ตสฺมา ภควา จตุวีสติ สํวจฺฉรานิ อุปาสกสฺส เยภุยฺเยน ทานกถเมว กเถสิ – ‘‘อุปาสก, อิทํ ทานํ นาม โพธิสตฺตานํ คตมคฺโค, มยฺหมฺปิ คตมคฺโค, มยา สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทานํ ทินฺนํ, ตฺวํ มยา คตมคฺคเมว อนุคจฺฉสี’’ติ. ธมฺมเสนาปติอาทโย มหาสาวกาปิ อตฺตโน อตฺตโน สนฺติกํ อาคตกาเล ทานกถเมวสฺส กเถนฺติ. เตเนวาห น โข คหปติ คิหีนํ โอทาตวสนานํ เอวรูปี ธมฺมีกถา ปฏิภาตีติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – คหปติ คิหีนํ นาม เขตฺตวตฺถุหิรญฺญสุวณฺณทาสีทาสปุตฺตภริยาทีสุ ติพฺโพ อาลโย ติพฺพํ นิกนฺติปริยุฏฺฐานํ[Pg.231], เตสํ – ‘‘เอตฺถ อาลโย น กาตพฺโพ, นิกนฺติ น กาตพฺพา’’ติ กถา น ปฏิภาติ น รุจฺจตีติ.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ອຸປາສົກນີ້ (ອະນາຖະບິທິກະ) ເປັນຜູ້ຍິນດີໃນທານ ເມື່ອໄປສູ່ສຳນັກຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ບໍ່ເຄີຍໄປມືເປົ່າເລີຍ. ເມື່ອໄປໃນເວລາເຊົ້າ (ກ່ອນສັນຈັງຫັນ) ກໍໃຫ້ຄົນຖືເອົາຂ້າວຍາຄູ ແລະ ຂອງຂົບຄ້ຽວເປັນຕົ້ນໄປ, ເມື່ອໄປໃນເວລາບ່າຍ (ຫຼັງສັນຈັງຫັນ) ກໍໃຫ້ຖືເອົາເນີຍໃສ, ນ້ຳເຜິ້ງ, ນ້ຳອ້ອຍເປັນຕົ້ນໄປ. ເມື່ອສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ມີ ກໍໃຫ້ຖືເອົາຊາຍໄປໂຮຍໄວ້ໃນບໍລິເວນພຣະຄັນທະກຸຕິ, ຄັນໃຫ້ທານແລ້ວ, ຮັກສາສິນແລ້ວ ຈຶ່ງກັບເມືອເຮືອນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ອຸປາສົກນີ້ມີຄະຕິເໝືອນພຣະໂພທິສັດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງໄດ້ຊົງສະແດງທານະກະຖາແກ່ອຸປາສົກນັ້ນ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍຕະຫຼອດຊາວສີ່ພັນສາວ່າ: 'ດູກ່ອນອຸປາສົກ, ຂຶ້ນຊື່ວ່າທານນີ້ ເປັນທາງໄປຂອງພຣະໂພທິສັດທັງຫຼາຍ, ເປັນທາງໄປຂອງຕະຖາຄົດຄືກັນ. ຕະຖາຄົດໄດ້ໃຫ້ທານຕະຫຼອດສີ່ອະສົງໄຂຍແສນມະຫາກັບ, ທ່ານຈົ່ງເດີນຕາມທາງທີ່ຕະຖາຄົດໄປແລ້ວນັ້ນເຖີດ.' ແມ່ນແຕ່ພຣະມະຫາສາວົກທັງຫຼາຍ ມີພຣະທຳມະເສນາບໍດີ (ພຣະສາຣີບຸດ) ເປັນຕົ້ນ ເມື່ອອຸປາສົກນັ້ນມາສູ່ສຳນັກຂອງຕົນໆ ກໍຍ່ອມສະແດງທານະກະຖາເທົ່ານັ້ນແກ່ລາວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອານົນເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ: 'ດູກ່ອນຄະຫະບໍດີ, ພຣະທຳມະເທດນາເຫັນປານນີ້ ຍ່ອມບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງແກ່ຄະລຶຫັດຜູ້ຄອງເຮືອນ ຜູ້ຄຸມຜ້າຂາວເລີຍ.' ຄຳນັ້ນມີອະທິບາຍວ່າ: ດູກ່ອນຄະຫະບໍດີ, ຂຶ້ນຊື່ວ່າຄະລຶຫັດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີຄວາມອາໄລຢ່າງແຮງກ້າ, ມີຄວາມກຳໜັດຍິນດີຢ່າງແຮງກ້າ ໃນໄຮ່ນາ, ທີ່ດິນ, ເງິນ, ຄຳ, ຂ້າທາດຍິງຊາຍ, ບຸດ ແລະ ພັນລະຍາເປັນຕົ້ນ. ພຣະທຳມະເທດນາທີ່ກ່າວວ່າ 'ບໍ່ຄວນເຮັດຄວາມອາໄລ, ບໍ່ຄວນເຮັດຄວາມຍິນດີໃນສິ່ງເຫຼົ່ານີ້' ຍ່ອມບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງ ແລະ ບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈຂອງພວກເຂົາ.

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? ตุสิตภวเน กิรสฺส นิพฺพตฺตมตฺตสฺเสว ติคาวุตปฺปมาณํ สุวณฺณกฺขนฺธํ วิย วิชฺโชตมานํ อตฺตภาวํ อุยฺยานวิมานาทิสมฺปตฺติญฺจ ทิสฺวา – ‘‘มหตี อยํ มยฺหํ สมฺปตฺติ, กึ นุ โข เม มนุสฺสปเถ กมฺมํ กต’’นฺติ โอโลเกนฺโต ตีสุ รตเนสุ อธิการํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘ปมาทฏฺฐานมิทํ เทวตฺตํ นาม, อิมาย หิ เม สมฺปตฺติยา โมทมานสฺส สติสมฺโมโสปิ สิยา, หนฺทาหํ คนฺตฺวา มม เชตวนสฺส เจว ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ตถาคตสฺส จ อริยมคฺคสฺส จ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ วณฺณํ กเถตฺวา ตโต อาคนฺตฺวา สมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข อนาถปิณฺฑิโกติอาทิ วุตฺตํ.

ບົດວ່າ 'Yena bhagavā tenupasaṅkami' ມີຄຳຖາມວ່າ ເພາະເຫດໃດລາວຈຶ່ງເຂົ້າໄປເຝົ້າ? ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອອຸປາສົກນັ້ນບັງເກີດໃນສະຫວັນຊັ້ນດຸສິດທັນທີ ໄດ້ເຫັນອັດຕະພາບຂອງຕົນທີ່ຮຸ່ງເຮືອງເຫຼືອງເຫຼື້ອມເໝືອນດັ່ງແທ່ງຄຳ ມີປະມານສາມຄາວຸດ ແລະ ໄດ້ເຫັນສົມບັດມີອຸທິຍານ ແລະ ວິມານເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຄິດວ່າ: 'ສົມບັດນີ້ຂອງເຮົາໃຫຍ່ຫຼວງແທ້, ເຮົາໄດ້ເຮັດກຳໃດໄວ້ໃນມະນຸດສະໂລກນໍ?' ເມື່ອພິຈາລະນາເບິ່ງ ກໍເຫັນການບຳເພັນກຸສົນໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕ ຈຶ່ງຄິດວ່າ: 'ຂຶ້ນຊື່ວ່າຄວາມເປັນເທວະດານີ້ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມປະໝາດ, ເມື່ອເຮົາມົວເພີດເພີນກັບສົມບັດນີ້ ຄວາມຫຼົງລືມສະຕິກໍຈະມີໄດ້. ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ເຮົາຄວນໄປສູ່ມະນຸດສະໂລກ ເພື່ອກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງພຣະເຊຕະວັນ, ພຣະພິກຂຸສົງ, ພຣະຕະຖາຄົດ, ອະລິຍະມັກ ແລະ ພຣະສາຣີບຸດເຖຣະ ແລ້ວຈຶ່ງກັບມາສະເຫວີຍສົມບັດນີ້.' ເທວະບຸດນັ້ນໄດ້ເຮັດຢ່າງນັ້ນແລ້ວ. ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'atha kho anāthapiṇḍiko' ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ อิสิสงฺฆนิเสวิตนฺติ ภิกฺขุสงฺฆนิเสวิตํ. เอวํ ปฐมคาถาย เชตวนสฺส วณฺณํ กเถตฺวา อิทานิ อริยมคฺคสฺส วณฺณํ กเถนฺโต กมฺมํ วิชฺชา จาติอาทิมาห. ตตฺถ กมฺมนฺติ มคฺคเจตนา. วิชฺชาติ มคฺคปญฺญา. ธมฺโมติ สมาธิปกฺขิโก ธมฺโม. สีลํ ชีวิตมุตฺตมนฺติ สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ชีวิตํ อุตฺตมนฺติ ทสฺเสติ. อถ วา วิชฺชาติ ทิฏฺฐิสงฺกปฺโป. ธมฺโมติ วายามสติสมาธโย. สีลนฺติ วาจากมฺมนฺตาชีวา. ชีวิตมุตฺตมนฺติ เอตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ชีวิตํ นาม อุตฺตมํ. เอเตน มจฺจา สุชฺฌนฺตีติ เอเตน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'isisaṅghanisevitaṃ' ຄື ພຣະພິກຂຸສົງຊົງອາໄສຢູ່ແລ້ວ. ເມື່ອກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງພຣະເຊຕະວັນດ້ວຍຄາຖາທຳອິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເທວະບຸດເມື່ອກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງອະລິຍະມັກ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'kammaṃ vijjā ca' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ 'kammaṃ' ຄື ມັກຄະເຈດຕະນາ. ບົດວ່າ 'vijjā' ຄື ມັກຄະປັນຍາ. ບົດວ່າ 'dhammo' ຄື ທຳອັນເປັນຝັກຝ່າຍແຫ່ງສະມາທິ. ບົດວ່າ 'sīlaṃ jīvitamuttamaṃ' ຊົງສະແດງວ່າ ຊີວິດຂອງຜູ້ຕັ້ງໝັ້ນໃນສິນ ເປັນຊີວິດອັນປະເສີດສຸດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບົດວ່າ 'vijjā' ຄື ສັມມາທິຕຖິ ແລະ ສັມມາສັງກັບປະ. ບົດວ່າ 'dhammo' ຄື ສັມມາວາຍາມະ, ສັມມາສະຕິ ແລະ ສັມມາສະມາທິ. ບົດວ່າ 'sīlaṃ' ຄື ສັມມາວາຈາ, ສັມມາກຳມັນຕະ ແລະ ສັມມາອາຊີວະ. ບົດວ່າ 'jīvitamuttamanti' ຄື ຊີວິດຂອງຜູ້ຕັ້ງໝັ້ນໃນມັກຄະສິນນັ້ນ ຊື່ວ່າປະເສີດສຸດ. ບົດວ່າ 'etena maccā sujjhanti' ຄື ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍລິສຸດໄດ້ດ້ວຍອະລິຍະມັກມີອົງແປດນີ້.

ตสฺมาติ ยสฺมา มคฺเคน สุชฺฌนฺติ, น โคตฺตธเนหิ, ตสฺมา. โยนิโส วิจิเน ธมฺมนฺติ อุปาเยน สมาธิปกฺขิยํ ธมฺมํ วิจิเนยฺย. เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌตีติ เอวํ ตสฺมึ อริยมคฺเค วิสุชฺฌติ. อถ วา โยนิโส วิจิเน ธมฺมนฺติ อุปาเยน ปญฺจกฺขนฺธธมฺมํ วิจิเนยฺย. เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌตีติ เอวํ เตสุ จตูสุ สจฺเจสุ วิสุชฺฌติ.

ບົດວ່າ 'tasmā' ຄື ເພາະເຫດວ່າສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍລິສຸດໄດ້ດ້ວຍມັກເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນບໍລິສຸດດ້ວຍໂຄດ ຫຼື ຊັບ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ບົດວ່າ 'yoniso vicine dhammaṃ' ຄື ຄວນພິຈາລະນາຄົ້ນຄວ້າທຳອັນເປັນຝັກຝ່າຍແຫ່ງສະມາທິໂດຍອຸບາຍອັນແຍບຄາຍ. ບົດວ່າ 'evaṃ tattha visujjhati' ຄື ຍ່ອມບໍລິສຸດໃນອະລິຍະມັກນັ້ນດ້ວຍປະການຢ່າງນີ້. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບົດວ່າ 'yoniso vicine dhammaṃ' ຄື ຄວນພິຈາລະນາຄົ້ນຄວ້າທຳຄືປັນຈະຂັນໂດຍອຸບາຍອັນແຍບຄາຍ. ບົດວ່າ 'evaṃ tattha visujjhati' ຄື ຍ່ອມບໍລິສຸດໃນອະລິຍະສັດທັງສີ່ນັ້ນດ້ວຍປະການຢ່າງນີ້.

อิทานิ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส วณฺณํ กเถนฺโต สาริปุตฺโต วาติอาทิมาห. ตตฺถ สาริปุตฺโต วาติ อวธารณวจนํ. เอเตหิ ปญฺญาทีหิ สาริปุตฺโตว เสยฺโยติ วทติ. อุปสเมนาติ กิเลสอุปสเมน. ปารงฺคโตติ [Pg.232] นิพฺพานํ คโต. โย โกจิ นิพฺพานํ ปตฺโต ภิกฺขุ, โส เอตาวปรโม สิยา, น เถเรน อุตฺตริตโร นาม อตฺถีติ วทติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ບັດນີ້ ເທວະບຸດເມື່ອກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງພຣະສາຣີບຸດເຖຣະ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'sāriputto va' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ 'sāriputto va' ເປັນຄຳກຳນົດແນ່ນອນ (ອະວະທາຣະນະ). ເທວະບຸດກ່າວວ່າ ພຣະສາຣີບຸດເທົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດດ້ວຍປັນຍາເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້. ບົດວ່າ 'upasamena' ຄື ດ້ວຍຄວາມສະຫງົບກิເລດ. ບົດວ່າ 'pāraṅgato' ຄື ຜູ້ເຖິງຝັ່ງຄືພຣະນິພານ. ພຣະພິກຂຸອົງໃດອົງໜຶ່ງທີ່ບັນລຸພຣະນິພານແລ້ວ ພຣະພິກຂຸອົງນັ້ນກໍມີພຣະນິພານນັ້ນເປັນຢ່າງຍິ່ງເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ທີ່ຈະປະເສີດຍິ່ງໄປກວ່າພຣະເຖຣະ (ພຣະສາຣີບຸດ) ນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ, ນີ້ຄືຄຳທີ່ເທວະບຸດກ່າວ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕື້ນທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

อนาถปิณฺฑิโกวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອະນາຖະບິທິໂກວາທະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. ฉนฺโนวาทสุตฺตวณฺณนา

໒. ການພັນລະນາສັນໂນວາທະສູດ

๓๘๙. เอวํ เม สุตนฺติ ฉนฺโนวาทสุตฺตํ. ตตฺถ ฉนฺโนติ เอวํนามโก เถโร, น อภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺตตฺเถโร. ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต. คิลานปุจฺฉกาติ คิลานุปฏฺฐานํ นาม พุทฺธวณฺณิตํ, ตสฺมา เอวมาห. สตฺถนฺติ ชีวิตหารกสตฺถํ. นาวกงฺขามีติ อิจฺฉามิ.

໓໘໙. ພຣະສູດມີອາທິວ່າ 'Evaṃ me sutaṃ' ຄື ສັນໂນວາທະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ບົດວ່າ 'channo' ຄື ພຣະເຖຣະຜູ້ມີຊື່ຢ່າງນີ້, ບໍ່ແມ່ນພຣະເຖຣະ (ສັນນະອຳມາດ) ຜູ້ອອກບວດຮ່ວມໃນຄາວສະເດັດອອກມະຫາພິເນດສະກົມ. ບົດວ່າ 'paṭisallānā' ຄື ຈາກການອອກຈາກຜະລະສະມາບັດ. ບົດວ່າ 'gilānapucchakā' ຄື ຂຶ້ນຊື່ວ່າການພະຍາບານໄຂ້ ພຣະพຸດທະເຈົ້າຊົງສັນເສີນແລ້ວ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະເຖຣະ (ພຣະສາຣີບຸດ) ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ 'satthaṃ' ຄື ສາດສະຕຣາ (ອາວຸດ) ທີ່ປິດຊີວິດ. ບົດວ່າ 'nāvakaṅkhāmi' ຄື ບໍ່ປາດຖະໜາ.

๓๙๐. อนุปวชฺชนฺติ อนุปฺปตฺติกํ อปฺปฏิสนฺธิกํ.

໓໙໐. ບົດວ່າ 'anupavajjaṃ' ຄື ບໍ່ມີການເກີດຂຶ້ນອີກ, ບໍ່ມີການປະຕິສົນທິອີກ.

๓๙๑. เอตํ มมาติอาทีนิ ตณฺหามานทิฏฺฐิคาหวเสน วุตฺตานิ. นิโรธํ ทิสฺวาติ ขยวยํ ญตฺวา. เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตาติ สมนุปสฺสามีติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ สมนุปสฺสามิ.

໓໙໑. ຄຳມີອາທິວ່າ 'etaṃ mama' ເປັນຕົ້ນ ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍຶດໝັ້ນດ້ວຍຕັນຫາ, ມານະ ແລະ ທິຕຖິ. ບົດວ່າ 'nirodhaṃ disvā' ຄື ຮູ້ຄວາມສິ້ນໄປ ແລະ ຄວາມເສື່ອມໄປ. ບົດວ່າ 'netaṃ mama nesohamasmi na meso attāti samanupassāmi' ຄື ຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນວ່າ ບໍ່ທ່ຽງ, ເປັນທຸກ, ເປັນອະນັດຕາ.

๓๙๓. ตสฺมาติ ยสฺมา มารณนฺติกเวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต สตฺถํ อาหรามีติ วทติ, ตสฺมา. ปุถุชฺชโน อายสฺมา, เตน อิทมฺปิ มนสิ กโรหีติ ทีเปติ. นิจฺจกปฺปนฺติ นิจฺจกาลํ. นิสฺสิตสฺสาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นิสฺสิตสฺส. จลิตนฺติ วิปฺผนฺทิตํ โหติ. ปสฺสทฺธีติ กายจิตฺตปสฺสทฺธิ, กิเลสปสฺสทฺธิ นาม โหตีติ อตฺโถ. นตีติ ตณฺหานติ. นติยา อสตีติ ภวตฺถาย อาลยนิกนฺติปริยุฏฺฐาเนสุ อสติ. อาคติคติ น โหตีติ ปฏิสนฺธิวเสน อาคติ นาม น โหติ, จุติวเสน คมนํ นาม น โหติ. จุตูปปาโตติ จวนวเสน จุติ, อุปปชฺชนวเสน อุปปาโต. เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรนาติ นยิธ โลเก, น ปรโลเก, น อุภยตฺถ โหติ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขกิเลสทุกฺขสฺส อยเมว อนฺโต อยํ ปริจฺเฉโท [Pg.233] ปริวฏุมภาโว โหติ. อยเมว หิ เอตฺถ อตฺโถ. เย ปน ‘‘น อุภยมนฺตเรนา’’ติ วจนํ คเหตฺวา อนฺตราภวํ อิจฺฉนฺติ, เตสํ อุตฺตรํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

໓໙໓. ບົດວ່າ 'tasmā' ຄື ເພາະເຫດໃດ? ເພາະເຫດວ່າພຣະເຖຣະກ່າວວ່າ 'ເຮົາບໍ່ສາມາດອົດກັ້ນມາຣະນັນຕິກະເວທະນາໄດ້ ຈຶ່ງຈະນຳສາດສະຕຣາມາປິດຊີບ', ເພາະເຫດນັ້ນ. ພຣະເຖຣະຜູ້ມີອາຍຸຍັງເປັນປຸຖຸຊົນຢູ່, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈົ່ງມະນະສິການເຖິງທຳຂໍ້ນີ້ຄືກັນ'. ບົດວ່າ 'niccakappaṃ' ຄື ຕະຫຼອດການທຸກເມື່ອ. ບົດວ່າ 'nissitassa' ຄື ຂອງຜູ້ທີ່ຕັນຫາ ແລະ ທິຕຖິເຂົ້າອາໄສແລ້ວ. ບົດວ່າ 'calitaṃ' ຄື ຍ່ອມມີຄວາມຫວັ່ນໄຫວ. ບົດວ່າ 'passaddhi' ຄື ຄວາມສະຫງົບກາຍ ແລະ ໃຈ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຊື່ວ່າຄວາມສະຫງົບກິເລດຍ່ອມມີ. ບົດວ່າ 'nati' ຄື ຄວາມນ້ອມໄປດ້ວຍຕັນຫາ. ບົດວ່າ 'natiyā asati' ຄື ເມື່ອຄວາມອາໄລ, ຄວາມຍິນດີ ແລະ ຄວາມກຸ້ມລຸມ ເພື່ອພົບໃໝ່ບໍ່ມີ. ບົດວ່າ 'āgatigati na hoti' ຄື ຊື່ວ່າການມາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປະຕິສົນທິຍ່ອມບໍ່ມີ, ຊື່ວ່າການໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈຸຕິຍ່ອມບໍ່ມີ. ບົດວ່າ 'cutūpapāto' ຄື ຈຸຕິດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຄື່ອນ, ອຸປະປາດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເກີດໃໝ່ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ບົດວ່າ 'nevidha na huraṃ na ubhayamantarena' ຄື ບໍ່ມີໃນໂລກນີ້, ບໍ່ມີໃນໂລກໜ້າ, ບໍ່ມີໃນລະຫວ່າງໂລກທັງສອງ. ບົດວ່າ 'esevanto dukkhassa' ຄື ຄວາມບໍ່ມີໃນໂລກນີ້ ແລະ ໂລກໜ້ານີ້ແຫຼະ ເປັນທີ່ສຸດ, ເປັນການກຳນົດ, ເປັນຄວາມຂາດສູນແຫ່ງວັດຕະທຸກ ແລະ ກິເລສະທຸກ. ເພາະວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ເທົ່ານັ້ນ ເປັນອັດຖະໃນບົດນີ້. ສ່ວນອາຈານພວກໃດຖືເອົາຄຳວ່າ 'na ubhayamantarena' ແລ້ວປາດຖະໜາອັນຕະຣາພົບ, ຄຳຕອບແກ່ອາຈານພວກນັ້ນ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຫົວຂໍ້ຂ້າງເທິງ.

๓๙๔. สตฺถํ อาหเรสีติ ชีวิตหารกํ สตฺถํ อาหริ, กณฺฐนาฬึ ฉินฺทิ. อถสฺส ตสฺมึ ขเณ มรณภยํ โอกฺกมิ, คตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาสิ. โส อตฺตโน ปุถุชฺชนภาวํ ญตฺวา สํวิคฺโค วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา สงฺขาเร ปริคฺคณฺหนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา สมสีสี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ. สมฺมุขาเยว อนุปวชฺชตา พฺยากตาติ กิญฺจาปิ อิทํ เถรสฺส ปุถุชฺชนกาเล พฺยากรณํ โหติ, เอเตน ปน พฺยากรเณน อนนฺตรายมสฺส ปรินิพฺพานํ อโหสิ. ตสฺมา ภควา ตเมว พฺยากรณํ คเหตฺวา กเถสิ. อุปวชฺชกุลานีติ อุปสงฺกมิตพฺพกุลานิ. อิมินา เถโร, – ‘‘ภนฺเต, เอวํ อุปฏฺฐาเกสุ จ อุปฏฺฐายิกาสุ จ วิชฺชมานาสุ โส ภิกฺขุ ตุมฺหากํ สาสเน ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉติ. อถสฺส ภควา กุเลสุ สํสคฺคาภาวํ ทีเปนฺโต โหนฺติ เหเต สาริปุตฺตาติอาทิมาห. อิมสฺมึ กิร ฐาเน เถรสฺส กุเลสุ อสํสฏฺฐภาโว ปากโฏ อโหสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໓໙໔. ບົດວ່າ 'satthaṃ āheresi' ຄື ໄດ້ນຳສາດສະຕຣາອັນປິດຊີວິດມາແລ້ວ, ໄດ້ປາດຫຼອດຄໍ. ລຳດັບນັ້ນ ໃນຂະນະນັ້ນ ຄວາມກົວຕາຍໄດ້ເຂົ້າຄອບງຳພຣະເຖຣະນັ້ນ, ຄະຕິນິມິດໄດ້ປະກົດຂຶ້ນ. ພຣະເຖຣະນັ້ນຮູ້ວ່າຕົນຍັງເປັນປຸຖຸຊົນຢູ່ ກໍເກີດຄວາມສັງເວດ ຈຶ່ງຕັ້ງວິປັດສະນາ ກຳນົດຮູ້ສັງຂານທັງຫຼາຍ ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ ເປັນສະມະສີສີ ແລ້ວປໍຣິນິບພານ. ບົດວ່າ 'sammukhāyeva anupavajjatā byākatā' ຄື ເຖິງແມ່ນວ່າການພະຍາກອນນີ້ ຈະມີໃນເວລາທີ່ພຣະເຖຣະຍັງເປັນປຸຖຸຊົນກོຕາມ, ແຕ່ດ້ວຍການພະຍາກອນນີ້ ການປໍຣິນິບພານຂອງພຣະເຖຣະນັ້ນກໍບໍ່ມີອັນຕະລາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງຖືເອົາການພະຍາກອນນັ້ນແຫຼະມາຕັດ. ບົດວ່າ 'upavajjakulāni' ຄື ຕະກູນທີ່ຄວນເຂົ້າໄປຫາ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະເຖຣະ (ພຣະສາຣີບຸດ) ທູນຖາມວ່າ: 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ເມື່ອຕະກູນອຸປະຖາກທັງຍິງແລະຊາຍມີຢູ່ຢ່າງນີ້ ພິກຂຸອົງນັ້ນຈະປໍຣິນິບພານໃນພຣະສາສະໜາຂອງພຣະອົງໄດ້ແນວໃດ?' ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງໃນຕະກູນທັງຫຼາຍຂອງພຣະເຖຣະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳມີອາທິວ່າ 'honti hete sāriputta' ເປັນຕົ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເລື່ອງນີ້ ຄວາມທີ່ພຣະເຖຣະບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງໃນຕະກູນທັງຫຼາຍ ໄດ້ປະກົດຈະແຈ້ງແລ້ວ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕື້ນທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

ฉนฺโนวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การພັນລະນາສັນໂນວາທະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. ปุณฺโณวาทสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາປຸນໂນວາທະສູດ

๓๙๕. เอวํ เม สุตนฺติ ปุณฺโณวาทสุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิสลฺลานาติ เอกีภาวา. ตํ เจติ ตํ จกฺขุญฺเจว รูปญฺจ. นนฺทีสมุทยา ทุกฺขสมุทโยติ นนฺทิยา ตณฺหาย สโมธาเนน ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขสฺส สโมธานํ โหติ. อิติ ฉสุ ทฺวาเรสุ ทุกฺขํ สมุทโยติ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. ทุติยนเย นิโรโธ มคฺโคติ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วิวฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. อิมินา จ ตฺวํ ปุณฺณาติ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. เอวํ ตาว วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน เทสนํ อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา อิทานิ ปุณฺณตฺเถรํ สตฺตสุ ฐาเนสุ สีหนาทํ นทาเปตุํ อิมินา จ ตฺวนฺติอาทิมาห.

໓໙໕. ພຣະສູດມີອາທິວ່າ 'Evaṃ me sutaṃ' ຄື ປຸນໂນວາທະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ບົດວ່າ 'paṭisallānā' ຄື ຈາກການຢູ່ຜູ້ດຽວ. ບົດວ່າ 'taṃ ca' ຄື ຈັກຂຸນັ້ນ ແລະ ຮູບນັ້ນ. ບົດວ່າ 'nandīsamudayā dukkhasamudayo' ຄື ເພາະຄວາມປະຊຸມກັນແຫ່ງນັນທິຄືຕັນຫາ ຄວາມປະຊຸມກັນແຫ່ງປັນຈະຂັນທະທຸກຍ່ອມມີ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງວັດຕະໃຫ້ເຖິງຍອດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດຈະທັງສອງ ຄື ທຸກ ແລະ ສະມຸໄທ ໃນທະວານທັງຫົກ ດ້ວຍປະການຢ່າງນີ້. ໃນນັຍທີສອງ ບົດວ່າ 'nirodho maggo' ຊົງສະແດງວິວັດຕະໃຫ້ເຖິງຍອດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດຈະທັງສອງ. ບົດວ່າ 'iminā ca tvaṃ puṇṇa' ເປັນການເຊື່ອມຄວາມຕ່າງຫາກ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງນ້ອມພຣະທຳມະເທດນາເຂົ້າສູ່ພຣະອໍຣະຫັດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວັດຕະ ແລະ ວິວັດຕະກ່ອນຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເມື່ອຈະໃຫ້ພຣະປຸນນະເຖຣະບັນລືສີຫະນາດໃນສະຖານທີ່ທັງເຈັດ ຈຶ່ງຕັດຄຳມີອາທິວ່າ 'iminā ca tvaṃ' ເປັນຕົ້ນ.

๓๙๖. จณฺฑาติ [Pg.234] ทุฏฺฐา กิพฺพิสา. ผรุสาติ กกฺขฬา. อกฺโกสิสฺสนฺตีติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสิสฺสนฺติ. ปริภาสิสฺสนฺตีติ กึ สมโณ นาม ตฺวํ, อิทญฺจ อิทญฺจ เต กริสฺสามาติ ตชฺเชสฺสนฺติ. เอวเมตฺถาติ เอวํ มยฺหํ เอตฺถ ภวิสฺสติ.

໓໙໖. ບົດວ່າ 'caṇḍā' ຄື ຮ້າຍກາດ, ຫຍາບຊ້າ. ບົດວ່າ 'pharusā' ຄື ຫຍາບຄາຍ. ບົດວ່າ 'akkosissanti' ຄື ຈະດ່າດ້ວຍອັກໂກສະວັດຖຸສິບປະການ. ບົດວ່າ 'paribhāsissanti' ຄື ຈະຂົ່ມຂູ່ວ່າ 'ໂຕເປັນສະມະນະແນວໃດ, ພວກກູຈະເຮັດແນວນັ້ນແນວນີ້ກັບໂຕ'. ບົດວ່າ 'evamettha' ຄື ຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ຈະມີແກ່ເຮົາໃນເລື່ອງນີ້.

ทณฺเฑนาติ จตุหตฺเถน ทณฺเฑน วา ฆฏิกมุคฺคเรน วา. สตฺเถนาติ เอกโตธาราทินา. สตฺถหารกํ ปริเยสนฺตีติ ชีวิตหารกํ สตฺถํ ปริเยสนฺติ. อิทํ เถโร ตติยปาราชิกวตฺถุสฺมึ อสุภกถํ สุตฺวา อตฺตภาเวน ชิคุจฺฉนฺตานํ ภิกฺขูนํ สตฺถหารกปริเยสนํ สนฺธายาห. ทมูปสเมนาติ เอตฺถ ทโมติ อินฺทฺริยสํวราทีนํ เอตํ นามํ. ‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต, เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๙๕; สุ. นิ. ๔๖๗) เอตฺถ หิ อินฺทฺริยสํวโร ทโมติ วุตฺโต. ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๙๑) เอตฺถ ปญฺญา ทโมติ วุตฺโต. ‘‘ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชนา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๖; ม. นิ. ๒.๒๒๖) เอตฺถ อุโปสถกมฺมํ ทโมติ วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ขนฺติ ทโมติ เวทิตพฺพา. อุปสโมติ ตสฺเสว เววจนํ.

ບົດວ່າ 'daṇḍena' ຄື ດ້ວຍໄມ້ຄ້ອນຍາວສີ່ສອກ ຫຼື ດ້ວຍຕະບອງ. ບົດວ່າ 'satthena' ຄື ດ້ວຍສາດສະຕຣາມີຄົມຂ້າງດຽວເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'satthahārakaṃ pariyesanti' ຄື ສະແຫວງຫາສາດສະຕຣາອັນປິດຊີວິດ. ພຣະເຖຣະກ່າວຄຳນີ້ ໂດຍໝາຍເຖິງການສະແຫວງຫາສາດສະຕຣາອັນປິດຊີວິດ ຂອງພວກພິກຂຸຜູ້ລັງກຽດອັດຕະພາບ ເພາະໄດ້ຟັງອະສຸພະກະຖາ ໃນເລື່ອງປະຣາຊິກສິກຂາບົດທີສາມ. ໃນບົດວ່າ 'damūpasamena' ນີ້ ຄຳວ່າ 'dama' ເປັນຊື່ຂອງອິນຊີສັງວອນເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢູ່ ໃນຄຳວ່າ 'Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo' ນີ້ ອິນຊີສັງວອນ ຊົງກ່າວວ່າ 'dama'. ໃນຄຳວ່າ 'Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjati' ນີ້ ປັນຍາ ຊົງກ່າວວ່າ 'dama'. ໃນຄຳວ່າ 'Dānena damena saṃyamena saccavajjena' ນີ້ ອຸໂປສົດຖະກຳ ຊົງກ່າວວ່າ 'dama'. ແຕ່ໃນພຣະສູດນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ຂັນຕິ ຄື 'dama'. ບົດວ່າ 'upasama' ເປັນໄວພົດຂອງ 'dama' ນັ້ນເອງ.

๓๙๗. อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณติ โก ปเนส ปุณฺโณ, กสฺมา ปเนตฺถ คนฺตุกาโม อโหสีติ. สุนาปรนฺตวาสิโก เอว เอโส, สาวตฺถิยํ ปน อสปฺปายวิหารํ สลฺลกฺเขตฺวา ตตฺถ คนฺตุกาโม อโหสิ.

໓໙໗. ບົດວ່າ 'Atha kho āyasmā puṇṇo' ມີຄຳຖາມວ່າ ພຣະປຸນນະນີ້ແມ່ນໃຜ, ແລະ ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງຢາກໄປໃນສຸນາປະຣັນຕະຊົນນະບົດນັ້ນ? ພຣະເຖຣະອົງນີ້ເປັນຊາວສຸນາປະຣັນຕະຊົນນະບົດນັ້ນເອງ, ແຕ່ເມື່ອພິຈາລະນາເຫັນວ່າ ວິຫານໃນເມືອງສາວັດຖີບໍ່ເປັນທີ່ສະບາຍແກ່ການຈະເລີນພາວະນາ ຈຶ່ງຢາກໄປໃນຊົນນະບົດນັ້ນ.

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – สุนาปรนฺตรฏฺเฐ กิร เอกสฺมึ วาณิชกคาเม เอเต ทฺเว ภาตโร. เตสุ กทาจิ เชฏฺโฐ ปญฺจ สกฏสตานิ คเหตฺวา ชนปทํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ อาหรติ, กทาจิ กนิฏฺโฐ. อิมสฺมึ ปน สมเย กนิฏฺฐํ ฆเร ฐเปตฺวา เชฏฺฐภาติโก ปญฺจ สกฏสตานิ คเหตฺวา ชนปทจาริกํ จรนฺโต อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา เชตวนสฺส นาติทูเร สกฏสตฺถํ นิวาเสตฺวา ภุตฺตปาตราโส ปริชนปริวุโต ผาสุกฏฺฐาเน นิสีทิ.

ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີອະນຸປຸບພີກະຖາດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນແຄວ້ນສຸນາປະຣັນຕະ ມີສອງອ້າຍນ້ອງອາໄສຢູ່ໃນໝູ່ບ້ານພໍ່ຄ້າແຫ່ງໜຶ່ງ. ໃນສອງອ້າຍນ້ອງນັ້ນ ບາງຄັ້ງ ຜູ້ເປັນອ້າຍກໍຄຸມກອງກວຽນຫ້າຮ້ອຍເລັ່ມ ໄປສູ່ຊົນນະບົດ ແລ້ວນຳເອົາສິນຄ້າມາ, ບາງຄັ້ງ ຜູ້ເປັນນ້ອງກໍເຮັດຄືກັນ. ແຕ່ໃນສະໄໝນີ້ ຜູ້ເປັນອ້າຍໄດ້ໃຫ້ນ້ອງຊາຍຢູ່ເຝົ້າເຮືອນ ແລ້ວຕົນເອງຄຸມກອງກວຽນຫ້າຮ້ອຍເລັ່ມ ຈາຣິກໄປສູ່ຊົນນະບົດ ໂດຍລຳດັບຈົນຮອດເມືອງສາວັດຖີ, ໄດ້ໃຫ້ກອງກວຽນພັກຢູ່ໃນທີ່ບໍ່ໄກຈາກພຣະເຊຕະວັນ, ເມື່ອສັນເຂົ້າເຊົ້າແລ້ວ ກໍມີບໍລິວານແວດລ້ອມ ນັ່ງພັກຜ່ອນຢູ່ໃນສະຖານທີ່ອັນສະບາຍ.

เตน จ สมเยน สาวตฺถิวาสิโน ภุตฺตปาตราสา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย สุทฺธุตฺตราสงฺคา คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา เยน พุทฺโธ เยน ธมฺโม เยน สงฺโฆ, ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปาพฺภารา หุตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวนํ [Pg.235] คจฺฉนฺติ. โส เต ทิสฺวา ‘‘กหํ อิเม คจฺฉนฺติ’’ติ เอกมนุสฺสํ ปุจฺฉิ. กึ ตฺวํ อยฺโย น ชานาสิ, โลเก พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนานิ นาม อุปฺปนฺนานิ, อิจฺเจส มหาชโน สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมกถํ โสตุํ คจฺฉตีติ. ตสฺส พุทฺโธติ วจนํ ฉวิจมฺมาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. อถ อตฺตโน ปริชนปริวุโต ตาย ปริสาย สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ มธุรสฺสเรน ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ปริสปริยนฺเต ฐิโต ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. อถ ตถาคเตน กาลํ วิทิตฺวา ปริสาย อุยฺโยชิตาย สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส มณฺฑปํ กาเรตฺวา อาสนานิ ปญฺญเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ภุตฺตปาตราโส อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย ภณฺฑาคาริกํ ปกฺโกสาเปตฺวา, เอตฺตกํ ภณฺฑํ วิสฺสชฺชิตํ, เอตฺตกํ น วิสฺสชฺชิตนฺติ สพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา – ‘‘อิมํ สาปเตยฺยํ มยฺหํ กนิฏฺฐสฺส เทหี’’ติ สพฺพํ นิยฺยาเตตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา กมฺมฏฺฐานปรายโณ อโหสิ.

ໃນສະໄໝນັ້ນ ພວກຊາວເມືອງສາວັດຖີ ບໍລິໂພກອາຫານເຊົ້າແລ້ວ ສະມາທານອົງອຸໂປສົດ ມີຜ້າຫົ່ມສະໄບອັນສະອາດ ມີມືຖືຂອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ ພຣະພຸດທະເຈົ້າ ພຣະທັມ ພຣະສົງຄ໌ ປະທັບຢູ່ ນະ ທີ່ໃດ ກໍເປັນຜູ້ມີຈິດນ້ອມໄປ ໂນ້ມໄປ ໂອນໄປ ໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕຣນັ້ນ ອອກໄປທາງປະຕູທິດໃຕ້ ແລ້ວພາກັນໄປສູ່ພຣະວິຫານເຊຕະວັນ. ມະຫາປຸນນະພໍ່ຄ້ານັ້ນ ເຫັນຄົນເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຖາມຊາຍຄົນໜຶ່ງວ່າ «ຄົນເຫຼົ່ານີ້ກຳລັງຈະໄປໃສ?» ຊາຍຄົນນັ້ນຕອບວ່າ «ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ທ່ານບໍ່ຮູ້ບໍ? ພຣະຣັດຕະນະໄຕຣ ຄື ພຣະພຸດທະຣັດຕະນະ ພຣະທັມມະຣັດຕະນະ ແລະພຣະສັງຄະຣັດຕະນະ ໄດ້ບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວໃນໂລກ ເພາະເຫດນັ້ນ ມະຫາຊົນນີ້ຈຶ່ງພາກັນໄປເພື່ອຟັງພຣະທັມມະເທດສະໜາໃນສຳນັກຂອງພຣະສາດສະດາ». ເມື່ອມະຫາປຸນນະນັ້ນໄດ້ຍິນຄຳວ່າ «ພຣະພຸດທະເຈົ້າ» ຄຳນັ້ນກໍຢັ່ງລົງໄປແທງທະລຸຜິວໜັງເປັນຕົ້ນ ຈົນເຖິງεຍື່ອໃນກະດູກ. ຄັ້ງນັ້ນ ທ່ານອັນບໍລິວານຂອງຕົນແວດລ້ອມແລ້ວ ໄດ້ໄປສູ່ພຣະວິຫານຮ່ວມກັບບໍລິສັດນັ້ນ ຢືນຢູ່ທີ່ສຸດຮອບແຫ່ງບໍລິສັດ ຟັງພຣະທັມມະເທດສະໜາອັນພຣະສາດສະດາຊົງສະແດງຢູ່ດ້ວຍພຣະສຸຣະສຽງອັນໄພເລາະ ກໍເກີດຈິດນ້ອມໄປເພື່ອຈະບວດ. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຕຖາຄົດຊົງຊາບເວລາອັນຄວນແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງສົ່ງບໍລິສັດກັບຄືນ ທ່ານຈຶ່ງເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະສາດສະດາ ຖວາຍອະພິວາດແລ້ວ ກາບທູນນິມົນເພື່ອສະເຫວີຍໃນວັນພຣຸ່ງນີ້ ໃນວັນທີສອງ ໄດ້ໃຫ້ສ້າງມົນທົບແລະຈັດຕັ້ງອາສະນະໄວ້ ຖວາຍມະຫາທານແກ່ພຣະພິກຂຸສົງຄ໌ມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນປະທານ ໃນເວລາສິ້ນສຸດພັດຕະກິດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກະທຳອະນຸໂມທະນາແລ້ວສະເດັດຫຼີກໄປ. ມະຫາປຸນນະພໍ່ຄ້າບໍລິໂພກອາຫານເຊົ້າແລ້ວ ສະມາທານອົງອຸໂປສົດ ໃຫ້ຮ້ອງນາຍຄັງມາແລ້ວ ບອກຊີ້ແຈງທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງວ່າ «ຊັບສິນເທົ່ານີ້ຂາຍແລ້ວ ຊັບສິນເທົ່ານີ້ຍັງບໍ່ທັນຂາຍ» ແລ້ວສັ່ງວ່າ «ຈົ່ງມອບຊັບສົມບັດນີ້ໃຫ້ແກ່ນ້ອງຊາຍຂອງຂ້ອຍ» ມອບໝາຍຊັບສົມບັດທັງໝົດໃຫ້ ແລ້ວບວດໃນສຳນັກຂອງພຣະສາດສະດາ ເປັນຜູ້ຂະຫຍັນຍິ່ງໃນກັມມັດຖານ.

อถสฺส กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ น อุปฏฺฐาติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ชนปโท มยฺหํ อสปฺปาโย, ยํนูนาหํ สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สกฏฺฐานเมว คจฺเฉยฺย’’นฺติ. อถ ปุพฺพณฺหสมเย ปิณฺฑาย จริตฺวา สายนฺหสมเย ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐหิตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา สตฺต สีหนาเท นทิตฺวา ปกฺกามิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณ…เป… วิหรตี’’ติ.

ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອພຣະປຸນນະນັ້ນມົນສິການກັມມັດຖານຢູ່ ກັມມັດຖານກໍບໍ່ປາກົດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງຄິດວ່າ «ຊົນນະບົດນີ້ ບໍ່ເປັນທີ່ສະບາຍແກ່ເຮົາເພື່ອຈະຈະເລີນກັມມັດຖານ, ທາງທີ່ດີ ເຮົາຄວນຮຽນກັມມັດຖານໃນສຳນັກຂອງພຣະສາດສະດາ ແລ້ວໄປສູ່ຖິ່ນຖານຂອງຕົນເອງເຖີດ». ຄັ້ງນັ້ນ ໃນເວລາເຊົ້າ ທ່ານທ່ຽວບິນທະບາດແລ້ວ ໃນເວລາແລງ ອອກຈາກການຫຼີກເຣັ້ນ ເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ກາບທູນໃຫ້ຊົງສະແດງກັມມັດຖານ ບັນລືສີຫະນາດ 7 ປະການແລ້ວ ກໍຫຼີກໄປ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງຕຣັດວ່າ «ຄັ້ງນັ້ນແລ ພຣະປຸນນະຜູ້ມີອາຍຸ... ຢູ່ແລ້ວ».

กตฺถ ปนายํ วิหาสีติ? จตูสุ ฐาเนสุ วิหาสิ, สุนาปรนฺตรฏฺฐํ ตาว ปวิสิตฺวา อชฺชุหตฺถปพฺพเต นาม ปวิสิตฺวา วาณิชคามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อถ นํ กนิฏฺฐภาตา สญฺชานิตฺวา ภิกฺขํ ทตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา อิเธว วสถา’’ติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา ตตฺเถว วสาเปสิ.

ກໍພຣະປຸນນະນັ້ນ ຢູ່ ນະ ທີ່ໃດ? ທ່ານໄດ້ຢູ່ ນະ ທີ່ 4 ແຫ່ງ, ຄື ເຂົ້າໄປສູ່ແຄວ້ນສຸນາປະຣັນຕະກ່ອນ ແລ້ວເຂົ້າໄປສູ່ພູເຂົາຊື່ອັດຊະຫັດຖະ ແລ້ວເຂົ້າໄປສູ່ໝູ່ບ້ານພໍ່ຄ້າເພື່ອບິນທະບາດ. ຄັ້ງນັ້ນ ນ້ອງຊາຍຂອງເພິ່ນຈຳເພິ່ນໄດ້ ຈຶ່ງຖວາຍບິນທະບາດແລ້ວ ກາບທູນວ່າ «ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂໍທ່ານຢ່າໄດ້ໄປທີ່ອື່ນເລີຍ ຈົ່ງຢູ່ ນະ ທີ່ນີ້ເຖີດ» ໃຫ້ເພິ່ນຮັບຄຳແລ້ວ ກໍໃຫ້ນິມົນຢູ່ ນະ ທີ່ນັ້ນເອງ.

ตโต สมุทฺทคิริวิหารํ นาม อคมาสิ. ตตฺถ อยกนฺตปาสาเณหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กตจงฺกโม อตฺถิ, ตํ โกจิ จงฺกมิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ตตฺถ สมุทฺทวีจิโย อาคนฺตฺวา อยกนฺตปาสาเณสุ ปหริตฺวา มหาสทฺทํ กโรนฺติ. เถโรนํ – ‘‘กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตานํ ผาสุวิหาโร โหตู’’ติ สมุทฺทํ นิสฺสทฺทํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ.

ຈາກນັ້ນ ທ່ານໄດ້ໄປສູ່ພຣະວິຫານຊື່ສະມຸດທະຄີຣີ. ນະ ທີ່ນັ້ນ ມີທີ່ຈົງກົມອັນກຳນົດດ້ວຍຫີນແມ່ເຫຼັກ ບໍ່ມີໃຜສາມາດຈະເດີນຈົງກົມ ນະ ທີ່ນັ້ນໄດ້ເລີຍ ເພາະຄື້ນທະເລຊັດມາປົບທົບໃສ່ຫີນແມ່ເຫຼັກເຫຼົ່ານັ້ນ ເຮັດໃຫ້ເກີດສຽງດັງສະໜັ່ນ. ພຣະເຖຣະຄິດວ່າ «ຂໍຄວາມຢູ່ເປັນສຸກ ຈົ່ງມີແກ່ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ມົນສິການກັມມັດຖານເຖີດ» ຈຶ່ງອະທິຖານເຮັດໃຫ້ທະເລບໍ່ມີສຽງດັງ.

ตโต [Pg.236] มาตุลคิรึ นาม อคมาสิ. ตตฺถ สกุณสงฺโฆ อุสฺสนฺโน, รตฺติญฺจ ทิวา จ สทฺโท เอกาพทฺโธว โหติ, เถโร อิมํ ฐานํ อผาสุกนฺติ ตโต มกุลการามวิหารํ นาม คโต. โส วาณิชคามสฺส นาติทูโร นจฺจาสนฺโน คมนาคมนสมฺปนฺโน วิวิตฺโต อปฺปสทฺโท. เถโร อิมํ ฐานํ ผาสุกนฺติ ตตฺถ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานจงฺกมนาทีนิ กาเรตฺวา วสฺสํ อุปคจฺฉิ. เอวํ จตูสุ ฐาเนสุ วิหาสิ.

ຈາກນັ້ນ ທ່ານໄດ້ໄປສູ່ພູເຂົາຊື່ມາຕຸລະຄີຣີ. ນະ ທີ່ນັ້ນ ມີຝູງນົກເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ສຽງນົກຮ້ອງຕິດຕໍ່ກັນທັງกາງຄືນແລະກາງເວັນ ພຣະເຖຣະຄິດວ່າ «ສະຖານທີ່ນີ້ບໍ່ເປັນທີ່ສະບາຍ» ຈຶ່ງໄດ້ໄປສູ່ພຣະວິຫານຊື່ມະກຸລະກາຣາມ. ພຣະວິຫານນັ້ນ ບໍ່ໄກເກີນໄປ ບໍ່ໃກ້ເກີນໄປ ແຕ່ໝູ່ບ້ານພໍ່ຄ້າ ສະດວກແກ່ການໄປມາ ສະຫງັດຈາກຜູ້ຄົນ ມີສຽງນ້ອຍ. ພຣະເຖຣະຄິດວ່າ «ສະຖານທີ່ນີ້ເປັນທີ່ສະບາຍ» ຈຶ່ງໃຫ້ສ້າງທີ່ພັກກາງຄືນ ທີ່ພັກກາງເວັນ ແລະທີ່ຈົງກົມເປັນຕົ້ນ ນະ ທີ່ນັ້ນ ແລ້ວເຂົ້າຈຳພັນສາ. ທ່ານໄດ້ຢູ່ ນະ ທີ່ 4 ແຫ່ງ ດ້ວຍປະການສະນີ.

อเถกทิวสํ ตสฺมึเยว อนฺโตวสฺเส ปญฺจ วาณิชสตานิ ปรสมุทฺทํ คจฺฉามาติ นาวาย ภณฺฑํ ปกฺขิปึสุ. นาวาโรหนทิวเส เถรสฺส กนิฏฺฐภาตา เถรํ โภเชตฺวา เถรสฺส สนฺติเก สิกฺขาปทานิ คเหตฺวา วนฺทิตฺวา คจฺฉนฺโต, – ‘‘ภนฺเต, มหาสมุทฺโท นาม อปฺปเมยฺโย อเนกนฺตราโย, อมฺเห อาวชฺเชยฺยาถา’’ติ วตฺวา นาวํ อารุหิ. นาวา อุตฺตมชเวน คจฺฉมานา อญฺญตรํ ทีปกํ ปาปุณิ. มนุสฺสา ปาตราสํ กริสฺสามาติ ทีปเก โอติณฺณา. ตสฺมึ ทีเป อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถิ, จนฺทนวนเมว อโหสิ.

ຄັ້ງນັ້ນ ວັນໜຶ່ງ ໃນລະຫວ່າງພັນສານັ້ນເອງ ພວກພໍ່ຄ້າ 500 ຄົນ ຄິດວ່າ «ພວກເຮົາຈະໄປສູ່ຝັ່ງທະເລໂނ້ນ» ຈຶ່ງຂົນສິນຄ້າຂຶ້ນເຮືອ. ໃນວັນຂຶ້ນເຮືອ ນ້ອງຊາຍຂອງພຣະເຖຣະ ໄດ້ນິມົນພຣະເຖຣະມາສັນພັດຕາຫານແລ້ວ ສະມາທານສີລໃນສຳນັກຂອງພຣະເຖຣະ ໄຫວ້ແລ້ວ ເມື່ອຈະໄປ ກໍກາບທູນວ່າ «ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂຶ້ນຊື່ວ່າທະເລຫຼວງ ຍ່ອມມີອັນຕະລາຍຫຼາຍ ຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ຂໍທ່ານຈົ່ງຊ່ວຍລະນຶກເຖິງພວກຂ້ານ້ອຍດ້ວຍεຖີດ» ແລ້ວກໍຂຶ້ນເຮືອໄປ. ເຮືອແລ່ນໄປດ້ວຍຄວາມໄວຢ່າງຍິ່ງ ໄດ້ໄປເຖິງເກາະແຫ່ງໜຶ່ງ. ພວກຄົນທັງຫຼາຍຄິດວ່າ «ພວກເຮົາຈະກິນອາຫານເຊົ້າ» ຈຶ່ງພາກັນລົງສູ່ເກາະ. ນະ ເກາະນັ້ນ ບໍ່ມີຕົ້ນໄມ້ອື່ນໃດເລີຍ ມີແຕ່ປ່າໄມ້ຈັນເທົ່ານັ້ນ.

อเถโก วาสิยา รุกฺขํ อาโกเฏตฺวา โลหิตจนฺทนภาวํ ญตฺวา อาห – ‘‘โภ มยํ ลาภตฺถาย ปรสมุทฺทํ คจฺฉาม, อิโต จ อุตฺตริ ลาโภ นาม นตฺถิ, จตุรงฺคุลมตฺตา ฆฏิกา สตสหสฺสํ อคฺฆติ, หาเรตพฺพกยุตฺตํ ภณฺฑํ หาเรตฺวา จนฺทนสฺส ปูเรมา’’ติ. เต ตถา กรึสุ. จนฺทนวเน อธิวตฺถา อมนุสฺสา กุชฺฌิตฺวา – ‘‘อิเมหิ อมฺหากํ จนฺทนวนํ นาสิตํ, ฆาเตสฺสาม เน’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘อิเธว ฆาติเตสุ สพฺพํ วนํ เอกํ กุณปํ ภวิสฺสติ, สมุทฺทมชฺเฌ เนสํ นาวํ โอสีเทสฺสามา’’ติ อาหํสุ. อถ เตสํ นาวํ อารุยฺห มุหุตฺตํ คตกาเลเยว อุปฺปาทิกํ อุฏฺฐเปตฺวา สยมฺปิ เต อมนุสฺสา ภยานกานิ รูปานิ ทสฺสยึสุ. ภีตา มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน เทวตา นมสฺสนฺติ. เถรสฺส กนิฏฺโฐ จูฬปุณฺณกุฏุมฺพิโก – ‘‘มยฺหํ ภาตา อวสฺสโย โหตู’’ติ เถรสฺส นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ.

ຄັ້ງນັ້ນ ຊາຍຄົນໜຶ່ງເອົາຂວານຖາກຕົ້ນໄມ້ ຮູ້ວ່າເປັນໄມ້ຈັນແດງ ຈຶ່ງເວົ້າວ່າ «ແນ່ທ່ານທັງຫຼາຍ ພວກເຮົາεດີນທາງຂ້າມທະເລໄປກໍເພື່ອຕ້ອງການລາບ ແຕ່ລາບອັນຍິ່ງໄປກວ່າໄມ້ຈັນນີ້ ບໍ່ມີອີກແລ້ວ ໄມ້ຈັນພຽງແຕ່ 4 ນິ້ວມື ກໍມີຄ່າເຖິງແສນກະລັບ ພວກຄວນຖິ້ມສິນຄ້າເກົ່າທີ່ຄວນຖິ້ມເສຍ ແລ້ວຂົນໄມ້ຈັນນີ້ໃສ່ໃຫ້ເຕັມເຮືອເຖີດ». ພວກເຂົາກໍໄດ້ເຮັດຢ່າງນັ້ນ. ພວກອະມະນຸດທີ່ອາໄສຢູ່ໃນປ່າໄມ້ຈັນນັ້ນກໍໂກດຮ້າຍ ຄິດວ່າ «ຄົນເຫຼົ່ານີ້ທຳລາຍປ່າໄມ້ຈັນຂອງພວກເຮົາ ພວກເຮົາຈະຂ້າພວກເຂົາເສຍ» ແລ້ວຄິດອີກວ່າ «ຖ້າຂ້າພວກເຂົາຢູ່ ນະ ທີ່ນີ້ ເກາະທັງເກາະກໍຈະເຕັມໄປດ້ວຍຊາກສົບອັນເໝັນເນົ່າ ພວກເຮົາຈະເຮັດໃຫ້ເຮືອຂອງພວກເຂົາຈົມລົງໃນທ່າມກາງມະຫາສະມຸດດີກວ່າ». ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອພວກເຂົາຂຶ້ນເຮືອແລ່ນໄປໄດ້ພຽງຄູ່ໜຶ່ງ ພວກອະມະນຸດກໍບັນດານໃຫ້ເກີດພາຍຸຄື້ນລົມແຮງ ແລະພວກອະມະນຸດເອງກໍສະແດງຮູບຮ່າງອັນໜ້າຢ້ານກົວ. ພວກມະນຸດທັງຫຼາຍຕ່າງກໍຢ້ານກົວ ພາກັນກາບໄຫວ້ບູຊາເທວະດາຂອງຕົນໆ. ສ່ວນຈູລະປຸນນະກຸມພີ ນ້ອງຊາຍຂອງພຣະεຖຣະ ຄິດວ່າ «ຂໍໃຫ້ພຣະພີ່ຊາຍຂອງເຮົາ ຈົ່ງເປັນທີ່ເພິ່ງແກ່ເຮົາເຖີດ» ຈຶ່ງຢືນປະນົມມືໄຫວ້ລະນຶກເຖິງພຣະεຖຣະຢູ່.

เถโรปิ กิร ตสฺมึเยว ขเณ อาวชฺชิตฺวา เตสํ พฺยสนุปฺปตฺตึ ญตฺวา เวหาสํ อุปฺปติตฺวา สมฺมุเข อฏฺฐาสิ. อมนุสฺสา เถรํ ทิสฺวา ‘‘อยฺโย ปุณฺณตฺเถโร เอตี’’ติ ปกฺกมึสุ, อุปฺปาทิกํ สนฺนิสีทิ. เถโร มา ภายถาติ เต [Pg.237] อสฺสาเสตฺวา ‘‘กหํ คนฺตุกามตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ภนฺเต, อมฺหากํ สกฏฺฐานเมว คจฺฉามาติ. เถโร นาวํ ผเล อกฺกมิตฺวา ‘‘เอเตสํ อิจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. วาณิชา สกฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ปุตฺตทารสฺส อาโรเจตฺวา ‘‘เอถ เถรํ สรณํ คจฺฉามา’’ติ ปญฺจสตา อตฺตโน ปญฺจมาตุคามสเตหิ สทฺธึ ตีสุ สรเณสุ ปติฏฺฐาย อุปาสกตฺตํ ปฏิเวเทสุํ. ตโต นาวาย ภณฺฑํ โอตาเรตฺวา เถรสฺส เอกํ โกฏฺฐาสํ กตฺวา – ‘‘อยํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ โกฏฺฐาโส’’ติ อาหํสุ. เถโร – ‘‘มยฺหํ วิสุํ โกฏฺฐาสกิจฺจํ นตฺถิ, สตฺถา ปน ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ. น ทิฏฺฐปุพฺโพ, ภนฺเตติ. เตน หิ อิมินา สตฺถุ มณฺฑลมาฬํ กโรถ, เอวํ สตฺถารํ ปสฺสิสฺสถาติ. เต สาธุ, ภนฺเตติ เตน จ โกฏฺฐาเสน อตฺตโน จ โกฏฺฐาเสหิ มณฺฑลมาฬํ กาตุํ อารภึสุ.

ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະເຖຣະກໍຄຳນຶງεຖິງໃນຂະນະນັ້ນເອງ ຮູ້ຄວາມພິນາດຂອງພວກເຂົາ ຈຶ່ງເຫາະຂຶ້ນສູ່ເວຫາ ໄປຢືນຢູ່ຕໍ່ໜ້າເຮືອ. ພວກອະມະນຸດεຫັນພຣະເຖຣະແລ້ວ ຄິດວ່າ «ພຣະປຸນນະຜູ້ເປັນເຈົ້າສະເດັດມາແລ້ວ» ກໍພາກັນຫຼີກໜີໄປ ພາຍຸຄື້ນລົມກໍສະຫງົບລົງ. ພຣະເຖຣະປອບໂຍນພວກເຂົາວ່າ «ຢ່າຢ້ານເລີຍ» ແລ້ວຖາມວ່າ «ພວກທ່ານປາຖະໜາຈະໄປໃສ?» ພວກເຂົາກາບທູນວ່າ «ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພວກຂ້ານ້ອຍຈະໄປສູ່ຖິ່ນຖານຂອງຕົນເອງ». ພຣະεຖຣະຢຽບແຜ່ນກະດານເຮືອແລ້ວ ອະທິຖານວ່າ «ຂໍໃຫ້ເຮືອນີ້ຈົ່ງໄປສູ່ສະຖານທີ່ທີ່ພວກເຂົາປາຖະໜາເຖີດ». ພວກພໍ່ຄ້າໄປεຖິງຖິ່ນຖານຂອງຕົນແລ້ວ ບອກເລື່ອງລາວນັ້ນແກ່ບຸດແລະພັນລະຍາ ແລ້ວຊັກຊວນວ່າ «ມາເຖີດ ພວກເຮົາຈົ່ງໄປຍຶດເອົາພຣະεຖຣະເປັນທີ່ເພິ່ງເຖີດ» ພວກພໍ່ຄ້າ 500 ຄົນ ພ້ອມດ້ວຍພັນລະຍາ 500 ຄົນ ຕັ້ງຢູ່ໃນສະຣະນະຄົມ 3 ແລ້ວ ປະກາດຕົນເປັນອຸປາສົກອຸປາສິກາ. ຈາກນັ້ນ ໄດ້ຂົນສິນຄ້າລົງຈາກເຮືອ ຈັດແບ່ງສ່ວນໜຶ່ງໄວ້ຖວາຍພຣະεຖຣະ ແລ້ວກາບທູນວ່າ «ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ສ່ວນນີ້ເປັນສ່ວນຂອງທ່ານ». ພຣະεຖຣະກ່າວວ່າ «ກິດດ້ວຍສ່ວນແບ່ງສະເພາະຂອງເຮົາ ບໍ່ມີດອກ ແຕ່ພວກທ່ານເຄີຍເຫັນພຣະສາດສະດາແລ້ວບໍ?». ພວກເຂົາກາບທູນວ່າ «ບໍ່ເຄີຍເຫັນເລີຍ ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ». ພຣະεຖຣະກ່າວວ່າ «ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ພວກທ່ານຈົ່ງເອົາສ່ວນແບ່ງນີ້ ສ້າງມົນທົບຖວາຍພຣະສາດສະດາເຖີດ ດ້ວຍວິທີນີ້ ພວກທ່ານກໍຈະໄດ້ເຫັນພຣະສາດສະດາ». ພວກເຂົາຮັບຄຳວ່າ «ດີແລ້ວ ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ» ແລ້ວເລີ່ມຕົ້ນສ້າງມົນທົບດ້ວຍສ່ວນແບ່ງນັ້ນແລະສ່ວນແບ່ງຂອງຕົນເອງ.

สตฺถาปิ กิร อารทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ปริโภคํ อกาสิ. อารกฺขมนุสฺสา รตฺตึ โอภาสํ ทิสฺวา ‘‘มเหสกฺขา เทวตา อตฺถี’’ติ สญฺญํ กรึสุ. อุปาสกา มณฺฑลมาฬญฺจ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ เสนาสนานิ นิฏฺฐเปตฺวา ทานสมฺภารํ สชฺเชตฺวา – ‘‘กตํ, ภนฺเต, อมฺเหหิ อตฺตโน กิจฺจํ, สตฺถารํ ปกฺโกสถา’’ติ เถรสฺส อาโรเจสุํ. เถโร สายนฺหสมเย อิทฺธิยา สาวตฺถึ ปตฺวา, ‘‘ภนฺเต, วาณิชคามวาสิโน ตุมฺเห ทฏฺฐุกามา, เตสํ อนุกมฺปํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา อธิวาเสสิ. เถโร ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา สกฏฺฐานเมว ปจฺจาคโต.

ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະສາດສະດາກໍຊົງໃຊ້ສອຍມົນທົບນັ້ນ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ເລີ່ມຕົ້ນສ້າງ. ພວກຄົນເຝົ້າຍາມເຫັນແສງສະຫວ່າງໃນເວລາກາງຄືນ ກໍສັນນິຖານວ່າ «ມີເທວະດາຜູ້ມີສັກໃຫຍ່ຢູ່ ນະ ທີ່ນີ້». ພວກອຸປາສົກສ້າງມົນທົບແລະເສນາສະນະທັງຫຼາຍເພື່ອພຣະພິກຂຸສົງຄ໌ສຳເລັດແລ້ວ ຈັດແຈງເຄື່ອງໄທຍະທານແລ້ວ ຈຶ່ງກາບທູນພຣະເຖຣະວ່າ «ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ກິດຂອງພວກຂ້ານ້ອຍໄດ້ເຮັດສຳເລັດແລ້ວ ຂໍທ່ານຈົ່ງນິມົນພຣະສາດສະດາສະເດັດມາເຖີດ». ໃນເວລາແລງ ພຣະເຖຣະໄດ້ໄປເຖິງເມືອງສາວັດຖີດ້ວຍຣິດ ກາບທູນວິງວອນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າວ່າ «ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ພວກຊາວບ້ານພໍ່ຄ້າປາຖະໜາຈະເຝົ້າພຣະອົງ ຂໍພຣະອົງຈົ່ງຊົງອະນຸເຄາະແກ່ພວກເຂົາດ້ວຍເຖີດ». ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຮັບນິມົນ. ພຣະເຖຣະຊາບການຮັບນິມົນຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວ ກໍກັບຄືນສູ່ສະຖານທີ່ຂອງຕົນເອງ.

ภควาปิ อานนฺทเถรํ อามนฺเตสิ, – ‘‘อานนฺท, สฺเว สุนาปรนฺเต วาณิชคาเม ปิณฺฑาย จริสฺสาม, ตฺวํ เอกูนปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ สลากํ เทหี’’ติ. เถโร สาธุ, ภนฺเตติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา นภจาริกา ภิกฺขู สลากํ คณฺหนฺตูติ อาห. ตํทิวสํ กุณฺฑธานตฺเถโร ปฐมํ สลากํ อคฺคเหสิ. วาณิชคามวาสิโนปิ ‘‘สฺเว กิร สตฺถา อาคมิสฺสตี’’ติ คามมชฺเฌ มณฺฑปํ กตฺวา ทานคฺคํ สชฺชยึสุ. ภควา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิ. สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหํ อโหสิ. โส กึ อิทนฺติ อาวชฺเชตฺวา [Pg.238] สตฺถุ สุนาปรนฺตคมนํ ทิสฺวา วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตสิ – ‘‘ตาต อชฺช ภควา ติมตฺตานิ โยชนสตานิ ปิณฺฑาจารํ กริสฺสติ, ปญฺจ กูฏาคารสตานิ มาเปตฺวา เชตวนทฺวารโกฏฺฐมตฺถเก คมนสชฺชานิ กตฺวา ฐเปหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. ภควโต กูฏาคารํ จตุมุขํ อโหสิ, ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ทฺวิมุขานิ, เสสานิ เอกมุขานิ. สตฺถา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ปฏิปาฏิยา ฐปิตกูฏาคาเรสุ ธุรกูฏาคารํ ปาวิสิ. ทฺเว อคฺคสาวเก อาทึ กตฺวา เอกูนปญฺจภิกฺขุสตานิปิ กูฏาคารํ คนฺตฺวา นิสินฺนา อเหสุํ. เอกํ ตุจฺฉกูฏาคารํ อโหสิ, ปญฺจปิ กูฏาคารสตานิ อากาเส อุปฺปตึสุ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຕຣັດຮ້ອງເອີ້ນພຣະອານົນεຖຣະວ່າ «ອານົນ ວັນພຣຸ່ງນີ້ ພວກເຮົາຈະໄປບິນທະບາດທີ່ໝູ່ບ້ານພໍ່ຄ້າໃນແຄວ້ນສຸນາປະຣັນຕະ ເຈົ້າຈົ່ງແຈກສະຫຼາກແກ່ພຣະພິກຂຸ 499 ຮູບເຖີດ». ພຣະເຖຣະຮັບຄຳວ່າ «ດີແລ້ວ ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ» ແລ້ວບອກເລື່ອງນັ້ນແກ່ພຣະພິກຂຸສົງຄ໌ ກ່າວວ່າ «ຂໍພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ສາມາດເຫາະໄປໃນອາກາດໄດ້ ຈົ່ງຮັບສະຫຼາກເຖີດ». ໃນວັນນັ້ນ ພຣະກຸນທະທານະເຖຣະໄດ້ຮັບສະຫຼາກເປັນຮູບທຳອິດ. ພວກຊາວບ້ານພໍ່ຄ້າໄດ້ຍິນວ່າ «ວັນພຣຸ່ງນີ້ ພຣະສາດສະດາຈະສະεດັດມາ» ຈຶ່ງສ້າງມົນທົບໄວ້ທ່າມກາງໝູ່ບ້ານ ແລ້ວຈັດແຈງມະຫາທານ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປະຕິບັດພຣະສະຣີຣະແຕ່ເຊົ້າຕຣູ່ ສະເດັດເຂົ້າສູ່ພຣະຄັນທະກຸຕີ ຊົງເຂົ້າຜະລະສະມາບັດແລ້ວປະທັບຢູ່. ແທ່ນບັນທຸກຳພົນສິລາອາດຂອງທ້າວສັກກະກໍສະແດງອາການຮ້ອນ ທ້າວສັກກະຄຳນຶງວ່າ «ນີ້ແມ່ນຫຍັງນໍ?» ເຫັນການສະເດັດໄປສູ່ແຄວ້ນສຸນາປະຣັນຕະຂອງພຣະສາດສະດາແລ້ວ ຈຶ່ງຕຣັດຮ້ອງເອີ້ນທ້າວວິສະວະກັມມະເທວະບຸດວ່າ «ພໍ່ເອີຍ ວັນນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈະສະເດັດໄປບິນທະບາດໃນຫົນທາງປະມານ 300 ໂຍດ ເຈົ້າຈົ່ງເນລະມິດຍອດປຣາສາດ 500 ຫຼັງ ຈັດຕັ້ງໄວ້ເໜືອຊຸ້ມປະຕູພຣະວິຫານເຊຕະວັນ ໃຫ້ພ້ອມທີ່ຈະເດີນທາງໄປໄດ້ເຖີດ». ທ້າວວິສະວະກັມມະກໍໄດ້ເຮັດຢ່າງນັ້ນ. ຍອດປຣາສາດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າມີ 4 ມຸກ ຂອງພຣະອັກຄະສາວົກທັງສອງມີ 2 ມຸກ ຫຼັງທີ່ເຫຼືອມີມຸກດຽວ. ພຣະສາດສະດາສະເດັດອອກຈາກພຣະຄັນທະກຸຕີ ສະເດັດເຂົ້າສູ່ຍອດປຣາສາດຫຼັງທຳອິດໃນບັນດາຍອດປຣາສາດທີ່ຕັ້ງໄວ້ຕາມລຳດັບ. ພຣະພິກຂຸ 499 ຮູບ ມີພຣະອັກຄະສາວົກທັງສອງເປັນປະທານ ກໍເຂົ້າໄປນັ່ງໃນຍອດປຣາສາດເຫຼົ່ານັ້ນ ຍັງເຫຼືອຍອດປຣາສາດວ່າງເປົ່າຫຼັງໜຶ່ງ ຍອດປຣາສາດທັງ 500 ຫຼັງ ກໍເຫາະຂຶ້ນສູ່ທ້ອງຟ້າ.

สตฺถา สจฺจพนฺธปพฺพตํ นาม ปตฺวา กูฏาคารํ อากาเส ฐเปสิ. ตสฺมึ ปพฺพเต สจฺจพนฺโธ นาม มิจฺฉาทิฏฺฐิกตาปโส มหาชนํ มิจฺฉาทิฏฺฐึ อุคฺคณฺหาเปนฺโต ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต หุตฺวา วสติ. อพฺภนฺตเร จสฺส อนฺโตจาฏิยํ ปทีโป วิย อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสโย ชลติ. ตํ ทิสฺวา ธมฺมมสฺส กเถสฺสามีติ คนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. ตาปโส เทสนาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณิ, มคฺเคเนวาสฺส อภิญฺญา อาคตา. เอหิภิกฺขุ หุตฺวา อิทฺธิมยปตฺตจีวรธโร หุตฺวา กูฏาคารํ ปาวิสิ.

ພຣະສາດສະດາສະເດັດໄປເຖິງພູເຂົາຊື່ສັດຈະພັນທະ ຊົງຢຸດຍອດປຣາສາດໄວ້ໃນອາກາດ. ນະ ພູເຂົານັ້ນ ມີດາບົດມິດສາທິຖິຊື່ສັດຈະພັນທະ ສັ່ງສອນມະຫາຊົນໃຫ້ຖືມິດສາທິຖິ ເປັນຜູ້ເຖິງຄວາມເລີດດ້ວຍລາບແລະຍົດ ອາໄສຢູ່. ກໍອຸປະນິສັຍແຫ່ງພຣະອໍຣະຫັນຂອງດາບົດນັ້ນ ຮຸ່ງເຮືອງຢູ່ພາຍໃນ ຄືກັບດວງປະທີບທີ່ຮຸ່ງເຮືອງຢູ່ໃນຕຸ່ມນ້ຳ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງເຫັນອຸປະນິສັຍນັ້ນແລ້ວ ຄິດວ່າ «ເຮົາຈະສະແດງທັມແກ່ດາບົດນັ້ນ» ຈຶ່ງສະເດັດໄປສະແດງທັມ. ໃນເວລາຈົບພຣະທັມມະເທດສະໜາ ດາບົດນັ້ນໄດ້ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ ອະພິນຍາທັງຫຼາຍກໍບັງເກີດຂຶ້ນແກ່ເພິ່ນພ້ອມກັບມັກນັ້ນເອງ. ເພິ່ນໄດ້ເປັນເອຫິພິກຂຸ ຊົງບາດແລະຈີວອນອັນສຳເລັດດ້ວຍຣິດ ແລ້ວເຂົ້າສູ່ຍອດປຣາສາດຫຼັງທີ່ວ່າງເປົ່ານັ້ນ.

ภควา กูฏาคารคเตหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ วาณิชคามํ คนฺตฺวา กูฏาคารานิ อทิสฺสมานานิ กตฺวา วาณิชคามํ ปาวิสิ. วาณิชา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา สตฺถารํ มกุลการามํ นยึสุ. สตฺถา มณฺฑลมาฬํ ปาวิสิ. มหาชโน ยาว สตฺถา ภตฺตทรถํ ปฏิปสฺสมฺเภติ, ตาว ปาตราสํ กตฺวา อุโปสถงฺคานิ สมาทาย พหุํ คนฺธญฺจ ปุปฺผญฺจ อาทาย ธมฺมสฺสวนตฺถาย อารามํ ปจฺจาคมาสิ. สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. มหาชนสฺส พนฺธนโมกฺโข ชาโต, มหนฺตํ พุทฺธโกลาหลํ อโหสิ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດໄປສູ່ໝູ່ບ້ານພໍ່ຄ້າ ພ້ອມດ້ວຍພຣະພິກຂຸ 500 ຮູບ ຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນຍອດປຣາສາດ ຊົງບັນດານໃຫ້ຍອດປຣາສາດທັງຫຼາຍຫາຍຕົວໄປ ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າສູ່ໝູ່ບ້ານພໍ່ຄ້າ. ພວກພໍ່ຄ້າຖວາຍມະຫາທານແກ່ພຣະພິກຂຸສົງຄ໌ມີພຣະพຸດທະເຈົ້າເປັນປະທານແລ້ວ ຈຶ່ງນິມົນພຣະສາດສະດາສະເດັດໄປສູ່ພຣະວິຫານມະກຸລະກາຣາມ. ພຣະສາດສະດາສະເດັດເຂົ້າສູ່ມົນທົບ. ມະຫາຊົນລໍຖ້າຈົນກວ່າພຣະສາດສະດາຈະຊົງບັນເທົາຄວາມອິດເມື່ອຍຫຼັງສະເຫວີຍພັດຕາຫານ ໃນລະຫວ່າງນັ້ນ ພວກເຂົາກໍກິນອາຫານເຊົ້າ ສະມາທານອົງອຸໂປສົດ ຖືເອົາຂອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ແລ້ວກັບຄືນສູ່ພຣະອາຣາມເພື່ອຟັງທັມ. ພຣະສາດສະດາຊົງສະແດງທັມ ການຫຼຸດພົ້ນຈາກເຄື່ອງຜູກມັດໄດ້ບັງເກີດຂຶ້ນແກ່ມະຫາຊົນ ໄດ້ເກີດສຽງສາທຸການອັນດັງສະໜັ່ນຫວັ່ນໄຫວບູຊາພຣະພຸດທະເຈົ້າຢ່າງຍິ່ງໃຫຍ່.

สตฺถา มหาชนสฺส สงฺคหตฺถํ กติปาหํ ตตฺเถว วสิ, อรุณํ ปน มหาคนฺธกุฏิยํเยว อุฏฺฐเปสิ. ตตฺถ กติปาหํ วสิตฺวา วาณิชคาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ‘‘ตฺวํ อิเธว วสาหี’’ติ ปุณฺณตฺเถรํ นิวตฺเตตฺวา อนฺตเร นมฺมทานที [Pg.239] นาม อตฺถิ, ตสฺสา ตีรํ อคมาสิ. นมฺมทานาคราชา สตฺถุ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา นาคภวนํ ปเวเสตฺวา ติณฺณํ รตนานํ สกฺการํ อกาสิ. สตฺถา ตสฺส ธมฺมํ กเถตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ. โส – ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, ปริจริตพฺพํ เทถา’’ติ ยาจิ, ภควา นมฺมทานทีตีเร ปทเจติยํ ทสฺเสสิ. ตํ วีจีสุ อาคตาสุ ปิธียติ, คตาสุ วิวรียติ, มหาสกฺการปฺปตฺตํ อโหสิ. สตฺถา ตโต นิกฺขมฺม สจฺจพนฺธปพฺพตํ คนฺตฺวา สจฺจพนฺธํ อาห – ‘‘ตยา มหาชโน อปายมคฺเค โอตาริโต, ตฺวํ อิเธว วสิตฺวา เอเตสํ ลทฺธึ วิสฺสชฺชาเปตฺวา นิพฺพานมคฺเค ปติฏฺฐาเปหี’’ติ. โสปิ ปริจริตพฺพํ ยาจิ. สตฺถา ฆนปิฏฺฐิปาสาเณ อลฺลมตฺติกปิณฺฑมฺหิ ลญฺฉนํ วิย ปทเจติยํ ทสฺเสสิ, ตโต เชตวนเมว คโต. เอตมตฺถํ สนฺธาย เตเนวนฺตรวสฺเสนาติอาทิ วุตฺตํ.

ພຣະສາດສະດາ ໄດ້ປະທັບຢູ່ (ໃນມະກຸລາຣາມ) ນັ້ນເອງ ສອງສາມວັນ ເພື່ອສົງເຄາະແກ່ມະຫາຊົນ ແຕ່ສ່ວນວ່າການຮັບອະລຸນ ໄດ້ຊົງໃຫ້ອະລຸນຂຶ້ນ ທີ່ພຣະຄັນທະກຸຕິໃຫຍ່ ໃນພຣະເຊຕະວັນນັ້ນເອງ. ພຣະອົງປະທັບຢູ່ (ໃນສຸນາປະຣັນຕະຊົນນະບົດ) ນັ້ນສອງສາມວັນແລ້ວ ຊົງທ່ຽວບິນທະບາດໃນໝູ່ບ້ານວານິດ ຊົງບອກໃຫ້ພຣະປຸນນະເຖຣະກັບຄືນ ໂດຍຕຣັດວ່າ “ທ່ານຈົ່ງຢູ່ທີ່ນີ້ເຖີດ” ແລ້ວສະເດັດໄປຍັງຝັ່ງແມ່ນ້ຳນັມມະທາ ອັນມີຢູ່ໃນລະຫວ່າງທາງ. ພະຍານາກນັມມະທາ ໄດ້ເຮັດການຕ້ອນຮັບພຣະສາດສະດາ ນຳສະເດັດເຂົ້າສູ່ພິພົບນາກ ແລ້ວໄດ້ເຮັດການສັກກາລະບູຊາແກ່ພຣະຣັດຕະນະໄຕຣທັງສາມ. ພຣະສາດສະດາຊົງສະແດງທັມແກ່ພະຍານາກນັ້ນແລ້ວ ກໍສະເດັດອອກຈາກພິພົບນາກ. ພະຍານາກນັ້ນ ກາບທູນວິງວອນວ່າ “ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂໍພຣະອົງຈົ່ງປະທານສິ່ງທີ່ຄວນບູຊາແກ່ຂ້າພຣະອົງເຖີດ” ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໄດ້ຊົງສະແດງຮອຍພຣະພຸດທະບາດ (ປະດາເຈດີ) ໄວ້ທີ່ຝັ່ງແມ່ນ້ຳນັມມະທາ. ຮອຍພຣະພຸດທະບາດນັ້ນ ເມື່ອຄື້ນນ້ຳຊັດມາ ກໍປິດບັງໄວ້ ເມື່ອຄື້ນນ້ຳຫຼຸດໄປ ກໍປະກົດໃຫ້ເຫັນ ໄດ້ເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ມະຫາຊົນບູຊາຢ່າງຍິ່ງແລ້ວ. ພຣະສາດສະດາສະເດັດອອກຈາກແມ່ນ້ຳນັມມະທານັ້ນແລ້ວ ໄດ້ສະເດັດໄປຍັງພູສັດຈະພັນທະ ແລ້ວຕຣັດກັບສັດຈະພັນທະດາບົດວ່າ “ທ່ານໄດ້ນຳພາມະຫາຊົນໄປສູ່ທາງອະບາຍ ທ່ານຈົ່ງຢູ່ທີ່ພູສັດຈະພັນທະນີ້ເອງ ເພື່ອໃຫ້ມະຫາຊົນເຫຼົ່ານັ້ນລະຖິ້ມທິດຖິ (ຄວາມເຫັນຜິດ) ແລ້ວໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນທາງພຣະນິບພານເຖີດ”. ແມ່ນແຕ່ສັດຈະພັນທະດາບົດນັ້ນ ກໍໄດ້ກາບທູນຂໍສິ່ງທີ່ຄວນບູຊາ. ພຣະສາດສະດາໄດ້ຊົງສະແດງຮອຍພຣະພຸດທະບາດ ໄວéເທິງແຜ່ນຫີນອັນໜາແໜ້ນ ປານປະທັບຕາລົງເທິງກ້ອນດິນໜຽວທີ່ປຽກ ຈາກນັ້ນ ກໍສະເດັດກັບໄປຍັງພຣະເຊຕະວັນນັ້ນເອງ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ “tenevantaravassena” (ດ້ວຍການຈຳພັນສາໃນລະຫວ່າງນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ.

ปรินิพฺพายีติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. มหาชโน เถรสฺส สตฺต ทิวสานิ สรีรปูชํ กตฺวา พหูนิ คนฺธกฏฺฐานิ สโมธาเนตฺวา สรีรํ ฌาเปตฺวา ธาตุโย อาทาย เจติยํ อกาสิ. สมฺพหุลา ภิกฺขูติ เถรสฺส อาฬาหเน ฐิตภิกฺขู. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ຄຳວ່າ “parinibbāyi” (ດັບຂັນທະປໍຣິນິບພານແລ້ວ) ຄວາມວ່າ ດັບຂັນທະປໍຣິນິບພານ ດ້ວຍອນຸປາທິເສສະນິບພານທາດ. ມະຫາຊົນໄດ້ເຮັດການບູຊາສະຣີຣະສົບຂອງພຣະເຖຣະ ຕະຫຼອດເຈັດວັນ ແລ້ວໄດ້ຮວບຮວມຟືນໄມ້ຈັນຫອມເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ເພື່ອຊາປະນະກິດ (ເຜົາ) ສະຣີຣະສົບ ຈາກນັ້ນໄດ້ອັນເຊີນອັດຖິທາດມາສ້າງເປັນພຣະເຈດີ. ຄຳວ່າ “sambahulā bhikkhū” (ພິກຂຸຫຼາຍຮູບ) ໄດ້ແກ່ ພິກຂຸທັງຫຼາຍທີ່ຢືນຢູ່ໃນສະຖານທີ່ຊາປະນະກິດສົບຂອງພຣະເຖຣະ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ແມ່ນມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາມັດຊິມະ戤ກາຍ ຊື່ ປປັນຈະສູທະນີ

ปุณฺโณวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍປຸນໂນວາທະສູດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

๔. นนฺทโกวาทสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍນັນທະໂກວາທະສູດ

๓๙๘. เอวํ เม สุตนฺติ นนฺทโกวาทสุตฺตํ. ตตฺถ เตน โข ปน สมเยนาติ ภควา มหาปชาปติยา ยาจิโต ภิกฺขุนิสงฺฆํ อุยฺโยเชตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา – ‘‘เถรา ภิกฺขู วาเรน ภิกฺขุนิโย โอวทนฺตู’’ติ สงฺฆสฺส ภารํ อกาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริยาเยนาติ วาเรน. น อิจฺฉตีติ อตฺตโน วาเร สมฺปตฺเต ทูรํ คามํ วา คนฺตฺวา สูจิกมฺมาทีนิ วา อารภิตฺวา ‘‘อยํ นามสฺส ปปญฺโจ’’ติ วทาเปสิ. อิมํ ปน ปริยาเยน โอวาทํ ภควา นนฺทกตฺเถรสฺเสว การณา อกาสิ. กสฺมา? อิมาสญฺหิ ภิกฺขุนีนํ เถรํ ทิสฺวา จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ [Pg.240] ปสีทติ. เตน ตา ตสฺส โอวาทํ สมฺปฏิจฺฉิตุกามา, ธมฺมกถํ โสตุกามา. ตสฺมา ภควา – ‘‘นนฺทโก อตฺตโน วาเร สมฺปตฺเต โอวาทํ ทสฺสติ, ธมฺมกถํ กเถสฺสตี’’ติ วาเรน โอวาทํ อกาสิ. เถโร ปน อตฺตโน วารํ น กโรติ, กสฺมาติ เจ? ตา กิร ภิกฺขุนิโย ปุพฺเพ เถรสฺส ชมฺพุทีเป รชฺชํ กาเรนฺตสฺส โอโรธา อเหสุํ. เถโร ปุพฺเพนิวาสญาเณน ตํ การณํ ญตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มํ อิมสฺส ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส มชฺเฌ นิสินฺนํ อุปมาโย จ การณานิ จ อาหริตฺวา ธมฺมํ กถยมานํ ทิสฺวา อญฺโญ ปุพฺเพนิวาสญาณลาภี ภิกฺขุ อิมํ การณํ โอโลเกตฺวา ‘อายสฺมา นนฺทโก ยาวชฺชทิวสา โอโรเธ น วิสฺสชฺเชติ, โสภตายมายสฺมา โอโรธปริวุโต’ติ วตฺตพฺพํ มญฺเญยฺยา’’ติ. เอตมตฺถํ สมฺปสฺสมาโน เถโร อตฺตโน วารํ น กโรติ. อิมาสญฺจ กิร ภิกฺขุนีนํ เถรสฺเสว เทสนา สปฺปายา ภวิสฺสตีติ ญตฺวา อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ นนฺทกํ อามนฺเตสิ.

໓໙໘. ພຣະສູດທີ່ເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ “Evaṃ me sutaṃ” (ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ) ນີ້ ຄື ນັນທະໂກວາທະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ຄຳວ່າ “tena kho pana samayena” (ໃນສະໄໝນັ້ນແລ) ຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ອັນພຣະນາງມະຫາປະຊາບໍດີໂຄຕະມີ ກາບທູນວິງວອນແລ້ວ ຊົງສົ່ງພິກຂຸນີສົງກັບໄປ ແລ້ວຊົງໃຫ້ພິກຂຸສົງປະຊຸມກັນ ແລ້ວຊົງມອບໝາຍໜ້າທີ່ແກ່ສົງວ່າ “ຂໍໃຫ້ພຣະເຖຣະທັງຫຼາຍ ຜັດປ່ຽນກັນໄປສະແດງໂອວາດແກ່ພວກພິກຂຸນີເຖີດ” ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳນີ້ໄວ້. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “pariyāyena” (ໂດຍປະຣิຍາຍ) ຄວາມວ່າ ໂດຍວາຣະ (ຕາມລຳດັບ/ຜັດປ່ຽນກັນ). ຄຳວ່າ “na icchati” (ບໍ່ປາຖະໜາ) ຄວາມວ່າ ເມື່ອເຖິງວາຣະຂອງຕົນ ໄດ້ຫຼີກໄປຍັງໝູ່ບ້ານທີ່ຢູ່ໄກ ຫຼືເລີ່ມເຮັດວຽກຫຍິບຫຍໍ້ (ຫຍິບຈີວອນ) ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວໃຫ້ຄົນອື່ນບອກວ່າ “ນີ້ຄືຄວາມເນັ່ນຊ້າ (ຫຼືກິດຈະທຸຣະ) ຂອງພຣະເຖຣະນັ້ນ”. ແຕ່ສ່ວນວ່າການໃຫ້ໂອວາດຕາມລຳດັບວາຣະນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງບັນຍັດຂຶ້ນ ກໍເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະນັນທະກະເຖຣະນັ້ນເອງ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ເມື່ອພວກພິກຂຸນີເຫຼົ່ານີ້ ໄດ້ເຫັນພຣະເຖຣະແລ້ວ ຈິດໃຈກໍຈະຕັ້ງໝັ້ນ (ເປັນເອກັກຄະຕາ) ແລະເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກນางຈຶ່ງໃຄ່ຈະຮັບເອົາໂອວາດ ແລະໃຄ່ຈະຟັງທັມມະເທດສະໜາຂອງພຣະເຖຣະນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິວ່າ “ເມື່ອເຖິງວາຣະຂອງຕົນ ພຣະນັນທະກະກໍຈະສະແດງໂອວາດ ແລະສະແດງທັມມະເທດສະໜາເອງ” ຈຶ່ງຊົງກຳນົດໃຫ້ມີການສະແດງໂອວາດຕາມລຳດັບວາຣະ. ແຕ່ພຣະເຖຣະ ກໍບໍ່ຍອມເຮັດຕາມວາຣະຂອງຕົນ, ຖ້າຖາມວ່າ ເພາະເຫດໃດ? ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນອະດີດຊາດ ພວກພິກຂຸນີເຫຼົ່ານັ້ນ ເຄີຍເປັນສະໜົມ (ນາງສະໜົມກົມມະວັງ) ຂອງພຣະເຖຣະ ໃນສະໄໝທີ່ພຣະເຖຣະສະເຫວີຍຣາດໃນຊົມພູທະວີບ. ພຣະເຖຣະຊົງຊາບເຫດການນັ້ນດ້ວຍປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານ ແລ້ວຈຶ່ງດຳຣິວ່າ “ເມື່ອພິກຂຸອື່ນໆ ຜູ້ໄດ້ປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານ ໄດ້ເຫັນເຮົານັ່ງຢູ່ທ່າມກາງພິກຂຸນີສົງນີ້ ແລ້ວສະແດງທັມໂດຍຍົກອຸປະມາ ແລະເຫດຜົນຕ່າງໆມາອ້າງອີງ ແລ້ວພິຈາລະນາເຖິງເຫດການນີ້ ກໍອາດຈະຄິດແລະເວົ້າໄດ້ວ່າ ‘ພຣະນັນທະກະຜູ້ມີອາຍຸ ຈົນເຖິງທຸກວັນນີ້ ກໍຍັງບໍ່ອາດລະຖິ້ມນາງສະໜົມໄດ້ ພຣະຜູ້ມີອາຍຸຮູບນີ້ ຊ່າງງົດງາມແທ້ໜໍ ຜູ້ອັນໝູ່ນາງສະໜົມແວດລ້ອມຢູ່’ ດັ່ງນີ້.” ພຣະເຖຣະເມື່ອເລັງເຫັນໂທດໃນຂໍ້ຄວາມນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ຍອມເຮັດຕາມວາຣະຂອງຕົນ. ແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຊາບວ່າ ພຣະທັມມະເທດສະໜາຂອງພຣະເຖຣະນັ້ນເອງ ທີ່ຈະເປັນທີ່ສະບາຍ (ເໝາະສົມ) ແກ່ພວກພິກຂຸນີເຫຼົ່ານີ້ ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງໄດ້ຕຣັດຮຽກພຣະນັນທະກະຜູ້ມີອາຍຸມາ.

ตาสํ ภิกฺขุนีนํ ปุพฺเพ ตสฺส โอโรธภาวชานนตฺถํ อิทํ วตฺถุํ – ปุพฺเพ กิร พาราณสิยํ ปญฺจ ทาสสตานิ ปญฺจ ทาสิสตานิ จาติ ชงฺฆสหสฺสํ เอกโตว กมฺมํ กตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน วสิ. อยํ นนฺทกตฺเถโร ตสฺมึ กาเล เชฏฺฐกทาโส โหติ, โคตมี เชฏฺฐกทาสี. สา เชฏฺฐกทาสสฺส ปาทปริจาริกา อโหสิ ปณฺฑิตา พฺยตฺตา. ชงฺฆสหสฺสมฺปิ ปุญฺญกมฺมํ กโรนฺตํ เอกโต กโรติ. อถ วสฺสูปนายิกสมเย ปญฺจ ปจฺเจกพุทฺธา นนฺทมูลกปพฺภารโต อิสิปตเน โอตริตฺวา นคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา อิสิปตนเมว คนฺตฺวา – ‘‘วสฺสูปนายิกกุฏิยา อตฺถาย หตฺถกมฺมํ ยาจิสฺสามา’’ติ จีวรํ ปารุปิตฺวา สายนฺหสมเย นครํ ปวิสิตฺวา เสฏฺฐิสฺส ฆรทฺวาเร อฏฺฐํสุ. เชฏฺฐกทาสี กุฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คจฺฉนฺตี ปจฺเจกพุทฺเธ นครํ ปวิสนฺเต อทฺทส. เสฏฺฐิ เตสํ อาคตการณํ สุตฺวา ‘‘อมฺหากํ โอกาโส นตฺถิ, คจฺฉนฺตู’’ติ อาห.

ເພື່ອໃຫ້ຊາບເຖິງຄວາມເປັນນາງສະໜົມຂອງພວກພິກຂຸນີເຫຼົ່ານັ້ນໃນອະດີດຊາດ ຈຶ່ງມີເລື່ອງລາວດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນອະດີດ ທີ່ເມືອງພາຣານະສີ ມີທາດຊາຍຫ້າຮ້ອຍຄົນ ແລະທາດຍິງຫ້າຮ້ອຍຄົນ ລວມເປັນຄົນຮັບໃຊ້ໜຶ່ງພັນຄົນ ໄດ້ເຮັດວຽກຮ່ວມກັນ ແລະອາໄສຢູ່ໃນສະຖານທີ່ດຽວກັນ. ພຣະນັນທະກະເຖຣະຮູບນີ້ ໃນສະໄໝນັ້ນ ເປັນຫົວໜ້າທາດຊາຍ ສ່ວນພຣະນາງໂຄຕະມີ ເປັນຫົວໜ້າທາດຍິງ. ນາງ (ຫົວໜ້າທາດຍິງ) ນັ້ນ ເປັນພັນລະຍາຂອງຫົວໜ້າທາດຊາຍ ເປັນຍິງຜູ້ມີປັນຍາ ແລະສະຫຼາດຫຼັກແຫຼມ. ນາງໄດ້ຊັກຊວນຄົນຮັບໃຊ້ທັງໜຶ່ງພັນຄົນນັ້ນ ໃຫ້ຮ່ວມກັນເຮັດບຸນກຸສົນ. ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອເຖິງສະໄໝເຂົ້າພັນສາ ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າຫ້າພຣະອົງ ໄດ້ສະເດັດລົງຈາກເງື້ອມຜານັນທະມູລະກະ ໄປຍັງປ່າອິສິປະຕະນະມະລຶຄະທາຍະວັນ ຊົງທ່ຽວບິນທະບາດໃນເມືອງ ແລ້ວກັບໄປຍັງປ່າອິສິປະຕະນະນັ້ນເອງ ຊົງດຳຣິວ່າ “ພວກເຮົາຈະຂໍແຮງງານຈາກມະນຸດທັງຫຼາຍ ເພື່ອສ້າງກຸຕິຈຳພັນສາ” ຈຶ່ງຊົງຄອງຈີວອນ ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າສູ່ເມືອງໃນເວລາແລງ ໄປຢືນຢູ່ທີ່ປະຕູເຮືອນຂອງເສດຖີ. ຫົວໜ້າທາດຍິງ ທູນໝໍ້ນ້ຳຈະໄປຍັງທ່ານ້ຳ ໄດ້ເຫັນພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍກຳລັງສະເດັດເຂົ້າສູ່ເມືອງ. ສ່ວນເສດຖີ ເມື່ອໄດ້ຊາບເຫດການທີ່ພຣະອົງສະເດັດມາແລ້ວ ກໍກ່າວວ່າ “ພວກຂ້ານ້ອຍບໍ່ມີເວລາຫວ່າງເລີຍ ຂໍເຊີນສະເດັດໄປບ່ອນອື່ນເຖີດ”.

อถ เต นครา นิกฺขมนฺเต เชฏฺฐกทาสี กุฏํ คเหตฺวา ปวิสนฺตี ทิสฺวา กุฏํ โอตาเรตฺวา วนฺทิตฺวา โอนมิตฺวา มุขํ ปิธาย – ‘‘อยฺยา นครํ ปวิฏฺฐมตฺตาว นิกฺขนฺตา, กึ นุ โข’’ติ ปุจฺฉิ. วสฺสูปนายิกกุฏิยา หตฺถกมฺมํ ยาจิตุํ อาคมิมฺหาติ. ลทฺธํ, ภนฺเตติ. น ลทฺธํ อุปาสิเกติ? กึ ปเนสา กุฏิ อิสฺสเรเหว กาตพฺพา, ทุคฺคเตหิปิ สกฺกา กาตุนฺติ. เยน เกนจิ สกฺกาติ? สาธุ, ภนฺเต, มยํ กริสฺสาม. สฺเว มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถาติ นิมนฺเตตฺวา [Pg.241] อุทกํ เนตฺวา ปุน กุฏํ คเหตฺวา อาคมฺม ติตฺถมคฺเค ฐตฺวา อาคตา อวเสสทาสิโย ‘‘เอตฺเถว โหถา’’ติ วตฺวา สพฺพาสํ อาคตกาเล อาห – ‘‘อมฺม กึ นิจฺจเมว ปรสฺส ทาสกมฺมํ กริสฺสถ, อุทาหุ ทาสภาวโต มุจฺจิตุํ อิจฺฉถา’’ติ? อชฺเชว มุจฺจิตุมิจฺฉาม อยฺเยติ. ยทิ เอวํ มยา ปญฺจ ปจฺเจกพุทฺธา หตฺถกมฺมํ อลภนฺตา สฺวาตนาย นิมนฺติตา, ตุมฺหากํ สามิเกหิ เอกทิวสํ หตฺถกมฺมํ ทาเปถาติ. ตา สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สายํ อฏวิโต อาคตกาเล สามิกานํ อาโรเจสุํ. เต สาธูติ เชฏฺฐกทาสสฺส เคหทฺวาเร สนฺนิปตึสุ.

ຄັ້ງນັ້ນ ຫົວໜ້າທາດຍິງ ຖືໝໍ້ນ້ຳກັບມາ ໄດ້ເຫັນພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່ານັ້ນກຳລັງສະເດັດອອກຈາກເມືອງ ຈຶ່ງວາງໝໍ້ນ້ຳລົງ ຍົກມືໄຫວ້ ນ້ອມກາຍລົງ ແລະປິດປາກ (ເພື່ອສະແດງຄວາມເຄົາລົບ) ແລ້ວກາບທູນຖາມວ່າ: “ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພວກທ່ານຫາກໍສະເດັດເຂົ້າເມືອງແລ້ວກໍສະເດັດອອກມາເລີຍ ເພາະເຫດໃດໜໍ?” ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ “ພວກເຮົາໄດ້ມາເພື່ອຂໍແຮງງານສ້າງກຸຕິຈຳພັນສາ”. ນາງຖາມວ່າ “ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ໄດ້ແລ້ວບໍ່?”. ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າຕອບວ່າ “ບໍ່ໄດ້ເລີຍ ອຸປາສິກາ”. ນາງຖາມວ່າ “ກໍກຸຕິນີ້ ມີແຕ່ຄົນຮັ່ງມີ (ຜູ້ເປັນໃຫຍ່) ເທົ່ານັ້ນບໍທີ່ສ້າງໄດ້ ຄົນທຸກຍາກບໍ່ສາມາດສ້າງໄດ້ບໍ?”. ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າຕອບວ່າ “ໃຜໆກໍສາມາດສ້າງໄດ້ທັງນັ້ນ”. ນາງກາບທູນວ່າ “ດີແລ້ວ ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພວກຂ້ານ້ອຍຈະສ້າງຖວາຍເອງ ຂໍເຊີນສະເດັດມາຮັບບິນທະບາດຂອງຂ້ານ້ອຍໃນມື້ອື່ນເຖີດ” ດັ່ງນີ້ ແລ້ວນິມົນໄວ້ ແລ້ວນຳນ້ຳໄປເຮືອນ ຖືໝໍ້ນ້ຳກັບມາຢືນຢູ່ທີ່ທາງໄປທ່ານ້ຳ ບອກພວກທາດຍິງທີ່ເຫຼືອທີ່ທະຍອຍກັນມາວ່າ “ຈົ່ງລໍຖ້າຢູ່ທີ່ນີ້ກ່ອນ” ເມື່ອພວກນາງມາພ້ອມກັນທຸກຄົນແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ: “ແມ່ທັງຫຼາຍ ພວກເຈົ້າຢາກຈະເຮັດວຽກເປັນທາດຂອງຄົນອື່ນໄປຕະຫຼອດຊີວິດບໍ ຫຼືວ່າຢາກຈະພົ້ນຈາກຄວາມເປັນທາດ?”. ພວກນາງຕອບວ່າ “ຂ້າແດ່ແມ່ເຈົ້າ ພວກຂ້ານ້ອຍຢາກຈະພົ້ນຈາກຄວາມເປັນທາດໃນມື້ນີ້ເລີຍ”. ນາງກ່າວວ່າ “ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າຫ້າພຣະອົງ ຜູ້ບໍ່ໄດ້ຮັບແຮງງານຈາກໃຜ ເຮົາໄດ້ນິມົນໄວ້ເພື່ອຮັບບິນທະບາດໃນມື້ອື່ນແລ້ວ ພວກເຈົ້າຈົ່ງໃຫ້ສາມີຂອງພວກເຈົ້າສະຫຼະແຮງງານສັກວັນໜຶ່ງເຖີດ”. ພວກນາງຮັບຄຳວ່າ “ດີແລ້ວ” ເມື່ອສາມີກັບມາຈາກປ່າໃນເວລາແລງ ຈຶ່ງໄດ້ບອກເລື່ອງນັ້ນແກ່ສາມີ. ສາມີເຫຼົ່ານັ້ນຮັບຄຳວ່າ “ດີແລ້ວ” ແລ້ວພາກັນມາປະຊຸມກັນຢູ່ທີ່ປະຕູເຮືອນຂອງຫົວໜ້າທາດຊາຍ.

อถ เน เชฏฺฐกทาสี สฺเว ตาตา ปจฺเจกพุทฺธานํ หตฺถกมฺมํ เทถาติ อานิสํสํ อาจิกฺขิตฺวา เยปิ น กาตุกามา, เต คาฬฺเหน โอวาเทน ตชฺเชตฺวา ปฏิจฺฉาเปสิ. สา ปุนทิวเส ปจฺเจกพุทฺธานํ ภตฺตํ ทตฺวา สพฺเพสํ ทาสปุตฺตานํ สญฺญํ อทาสิ. เต ตาวเทว อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ทพฺพสมฺภาเร สโมธาเนตฺวา สตํ สตํ หุตฺวา เอเกกกุฏึ เอเกกจงฺกมนาทิปริวารํ กตฺวา มญฺจปีฐปานียปริโภชนียภาชนาทีนิ ฐเปตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ เตมาสํ ตตฺถ วสนตฺถาย ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา วารภิกฺขํ ปฏฺฐเปสุํ. โย อตฺตโน วารทิวเส น สกฺโกติ. ตสฺส เชฏฺฐกทาสี สกเคหโต อาหริตฺวา เทติ. เอวํ เตมาสํ ชคฺคิตฺวา เชฏฺฐกทาสี เอเกกํ ทาสํ เอเกกํ สาฏกํ วิสฺสชฺชาเปสิ. ปญฺจ ถูลสาฏกสตานิ อเหสุํ. ตานิ ปริวตฺตาเปตฺวา ปญฺจนฺนํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ติจีวรานิ กตฺวา อทาสิ. ปจฺเจกพุทฺธา ยถาผาสุกํ อคมํสุ. ตมฺปิ ชงฺฆสหสฺสํ เอกโต กุสลํ กตฺวา กายสฺส เภทา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตานิ ปญฺจ มาตุคามสตานิ กาเลน กาลํ เตสํ ปญฺจนฺนํ ปุริสสตานํ เคเห โหนฺติ, กาเลน กาลํ สพฺพาปิ เชฏฺฐกทาสปุตฺตสฺเสว เคเห โหนฺติ. อถ เอกสฺมึ กาเล เชฏฺฐกทาสปุตฺโต เทวโลกโต จวิตฺวา ราชกุเล นิพฺพตฺโต. ตาปิ ปญฺจสตา เทวกญฺญา มหาโภคกุเลสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตสฺส รชฺเช ฐิตสฺส เคหํ อคมํสุ. เอเตน นิยาเมน สํสรนฺติโย อมฺหากํ ภควโต กาเล โกลิยนคเร เทวทหนคเร จ ขตฺติยกุเลสุ นิพฺพตฺตา.

ຄັ້ງນັ້ນ ຫົວໜ້າທາດຍິງ ໄດ້ກ່າວແກ່ທາດຊາຍເຫຼົ່ານັ້ນວ່າ “ພໍ່ທັງຫຼາຍ ມື້ອື່ນນີ້ ຂໍພວກເຈົ້າຈົ່ງສະຫຼະແຮງງານແກ່ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍເຖີດ” ແລ້ວຊີ້ແຈງອານິສົງໃຫ້ຟັງ ແມ່ນແຕ່ຜູ້ທີ່ບໍ່ຢາກເຮັດ ນາງກໍໄດ້ຕັກເຕືອນດ້ວຍໂອວາດອັນເຂັ້ມງວດ ຈົນຍອມຕົກລົງຮັບຄຳ. ໃນມື້ຕໍ່ມາ ນາງໄດ້ຖວາຍພັດຕາຫານແກ່ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ແລ້ວໃຫ້ສັນຍານແກ່ພວກທາດຊາຍທັງໝົດ. ພວກເຂົາກໍພາກັນເຂົ້າປ່າໃນທັນທີ ຮວບຮວມໄມ້ແລະອຸປະກອນກໍ່ສ້າງ ແບ່ງກັນເປັນກຸ່ມລະໜຶ່ງຮ້ອຍຄົນ ສ້າງກຸຕິຄົນລະຫຼັງ ພ້ອມທັງທີ່ຈົງກົມແລະບໍລິວານອື່ນໆ ຈັດຕັ້ງຕຽງ, ຕັ່ງ, ໝໍ້ນ້ຳດື່ມ ແລະໝໍ້ນ້ຳໃຊ້ ເປັນຕົ້ນ ໄວ້ພ້ອມສັບ ແລ້ວຂໍປະຕິຍານຈາກພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ເພື່ອປະທັບຢູ່ຕະຫຼອດສາມເດືອນ ແລ້ວຈັດວາຣະການຖວາຍບິນທະບາດ. ຜູ້ໃດທີ່ບໍ່ສາມາດຖວາຍໄດ້ໃນວັນທີ່ເຖິງວາຣະຂອງຕົນ ຫົວໜ້າທາດຍິງກໍຈະນຳເຂົ້າສານອາຫານແຫ້ງຈາກເຮືອນຂອງຕົນໄປມອບໃຫ້. ຫົວໜ້າທາດຍິງໄດ້ບຳລຸງຮັກສາພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າຕະຫຼອດສາມເດືອນຢ່າງນີ້ ແລ້ວໃຫ້ທາດແຕ່ລະຄົນສະຫຼະຜ້າສະໂລ່ງ (ຫຼືຜ້າຫົ່ມ) ຄົນລະຜືນ ຈຶ່ງໄດ້ຜ້າເນື້ອໜາຫ້າຮ້ອຍຜືນ ນາງໄດ້ນຳຜ້າເຫຼົ່ານັ້ນໄປແລກປ່ຽນ ແລ້ວເຮັດເປັນໄຕຈີວອນຖວາຍແກ່ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫ້າພຣະອົງ. ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍສະເດັດຫຼີກໄປຕາມຄວາມສະບາຍ. ຝ່າຍຄົນຮັບໃຊ້ທັງໜຶ່ງພັນຄົນນັ້ນ ເມື່ອໄດ້ຮ່ວມກັນເຮັດກຸສົນກັມແລ້ວ ເມື່ອຕາຍໄປ ກໍໄດ້ໄປບັງເກີດໃນເທວະໂລກ. ພວກຍິງຫ້າຮ້ອຍຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ໃນບາງຊາດກໍເກີດໃນເຮືອນຂອງຊາຍຫ້າຮ້ອຍຄົນນັ້ນ ໃນບາງຊາດ ພວກນາງທັງໝົດກໍເກີດໃນເຮືອນຂອງລູກຊາຍຫົວໜ້າທາດນັ້ນເອງ. ຕໍ່ມາ ໃນຊາດໜຶ່ງ ລູກຊາຍຂອງຫົວໜ້າທາດ ໄດ້ຈຸຕິຈາກເທວະໂລກ ມາບັງເກີດໃນຣາຊະຕະກູນ ແມ່ນແຕ່ພວກນາງຟ້າຫ້າຮ້ອຍນັ້ນ ກໍໄດ້ຈຸຕິຈາກເທວະໂລກ ມາບັງເກີດໃນຕະກູນທີ່ມີໂພຄະຊັບຫຼາຍ ແລ້ວໄດ້ໄປສູ່ເຮືອນຂອງພຣະຣາຊານັ້ນ ຜູ້ຄອງຣາດຊະສົມບັດຢູ່. ໂດຍທຳນອງນີ້ ເມື່ອທ່ອງທ່ຽວໄປໃນສັງສາຣະວັດ ໃນສະໄໝຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພากເຈົ້າຂອງພວກເຮົາ ພວກນາງໄດ້ມາບັງເກີດໃນຕະກູນກະສັດ ໃນເມືອງໂກລິຍະ ແລະເມືອງເທວະທະຫະ.

นนฺทกตฺเถโรปิ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, เชฏฺฐกทาสิธีตา วยํ อาคมฺม สุทฺโธทนมหาราชสฺส อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐิตา, อิตราปิ เตสํ เตสํ [Pg.242] ราชปุตฺตานํเยว ฆรํ คตา. ตาสํ สามิกา ปญฺจสตา ราชกุมารา อุทกจุมฺพฏกลเห สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปพฺพชิตา, ราชธีตโร เตสํ อุกฺกณฺฐนตฺถํ สาสนํ เปเสสุํ. เต อุกฺกณฺฐิเต ภควา กุณาลทหํ เนตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐเปตฺวา มหาสมยทิวเส อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปสิ. ตาปิ ปญฺจสตา ราชธีตโร นิกฺขมิตฺวา มหาปชาปติยา สนฺติเก ปพฺพชึสุ. อยมายสฺมา นนฺทโก เอตฺตาว ตา ภิกฺขุนิโยติ เอวเมตํ วตฺถุ ทีเปตพฺพํ.

ແມ່ນແຕ່ພຣະນັນທະກະເຖຣະ ກໍໄດ້ບວດແລ້ວບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ, ສ່ວນລູກສາວຂອງຫົວໜ້າທາດຍິງ (ໃນອະດີດ) ເມື່ອຈະເລີນໄວຂຶ້ນ ກໍໄດ້ດຳຣົງຕຳແໜ່ງພຣະອັກຄະມະເຫສີຂອງພຣະເຈົ້າສຸດໂທທະນະມະຫາຣາດ, ຝ່າຍຍິງທີ່ເຫຼືອນອກນັ້ນ ກໍໄດ້ໄປສູ່ເຮືອນຂອງພຣະຣາຊະກຸມານນັ້ນໆ. ສາມີຂອງພວກນາງ ຄື ພຣະຣາຊະກຸມານຫ້າຮ້ອຍພຣະອົງ ເມື່ອໄດ້ຟັງພຣະທັມມະເທດສະໜາຂອງພຣະສາດສະດາ ໃນຄາວທີ່ຜິດຖຽງກັນເລື່ອງຍາດນ້ຳ ກໍໄດ້ອອກບວດ, ພຣະຣາຊະທິດາ (ພັນລະຍາ) ທັງຫຼາຍ ໄດ້ສົ່ງຂ່າວສານໄປເພື່ອໃຫ້ພວກພຣະຣາຊະກຸມານເກີດຄວາມກະສັນ (ຢາກສຶກ). ເມື່ອພວກພຣະຣາຊະກຸມານເກີດຄວາມກະສັນແລ້ວ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ນຳສະເດັດໄປຍັງສະກຸນາລະ ແລ້ວຊົງໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນໂສດาປັດຕິຜົນ ແລະໃນວັນສະແດງມະຫາສະໄໝສູດ ໄດ້ຊົງໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນພຣະອໍຣະຫັດ. ຝ່າຍພຣະຣາຊະທິດາຫ້າຮ້ອຍພຣະອົງນັ້ນ ກໍໄດ້ສະເດັດອອກບວດໃນສຳນັກຂອງພຣະນາງມະຫາປະຊາບໍດີໂຄຕະມີ. ພຣະນັນທະກະຜູ້ມີອາຍຸຮູບນີ້ ແລະພິກຂຸນີມີປະມານເທົ່ານີ້ ເລື່ອງລາວອັນເປັນມາຈຶ່ງຄວນສະແດງດ້ວຍປະການລະສັນນີ້.

ราชการาโมติ ปเสนทินา การิโต นครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ถูปารามสทิเส ฐาเน วิหาโร.

ຄຳວ່າ “Rājakārāmo” (ຣາຊະກາຣາມ) ໄດ້ແກ່ ພຣະວິຫານທີ່ພຣະເຈົ້າປະເສນທິໂກສົນຊົງສ້າງຖວາຍ ຕັ້ງຢູ່ໃນສະຖານທີ່ອັນຄ້າຍຄືກັບຖູປາຣາມ ທາງທິດໃຕ້ຂອງເມືອງ.

๓๙๙. สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐนฺติ เหตุนา การเณน วิปสฺสนาปญฺญาย ยาถาวสรสโต ทิฏฺฐํ.

໓໙໙. ຄຳວ່າ “sammappaññāya sudiṭṭhaṃ” (ເຫັນດີແລ້ວດ້ວຍປັນຍາອັນຊອບ) ຄວາມວ່າ ເຫັນແລ້ວດ້ວຍວິປັດສະນາປັນຍາ ອັນປະກອບດ້ວຍເຫດແລະຜົນ ຕາມສະພາວະທີ່ແທ້ຈິງ.

๔๐๑. ตชฺชํ ตชฺชนฺติ ตํสภาวํ ตํสภาวํ, อตฺถโต ปน ตํ ตํ ปจฺจยํ ปฏิจฺจ ตา ตา เวทนา อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

໔໐໑. ຄຳວ່າ “tajjaṃ tajjaṃ” (ອັນເໝາະສົມແກ່ຜັດສະນັ້ນໆ) ໄດ້ແກ່ ສະພາວະນັ້ນໆ, ແຕ່ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ມີອະທິບາຍວ່າ ເວທະນານັ້ນໆ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສປັດໄຈນັ້ນໆ ດັ່ງນີ້.

๔๐๒. ปเควสฺส ฉายาติ มูลาทีนิ นิสฺสาย นิพฺพตฺตา ฉายา ปฐมตรํเยว อนิจฺจา.

໔໐໒. ຄຳວ່າ “pagevassa chāyā” (ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງເງົາຂອງຕົ້ນໄມ້ນັ້ນ) ຄວາມວ່າ ເງົາທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສຮາກເປັນຕົ້ນ (ຂອງຕົ້ນໄມ້) ນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ທ່ຽງກ່ອນສິ່ງອື່ນໃດທັງໝົດ.

๔๑๓. อนุปหจฺจาติ อนุปหนิตฺวา. ตตฺถ มํสํ ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ กตฺวา จมฺมํ อลฺลิยาเปนฺโต มํสกายํ อุปหนติ นาม. จมฺมํ พทฺธํ พทฺธํ กตฺวา มํเส อลฺลิยาเปนฺโต มํสกายํ อุปหนติ นาม. เอวํ อกตฺวา. วิลิมํสํ นฺหารุพนฺธนนฺติ สพฺพจมฺเม ลคฺควิลีปนมํสเมว. อนฺตรากิเลสสํโยชนพนฺธนนฺติ สพฺพํ อนฺตรกิเลสเมว สนฺธาย วุตฺตํ.

໔໑໓. ຄຳວ່າ “anupahacca” (ບໍ່ໃຫ້ກະທົບກະເທືອນ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ໃຫ້ທຳລາຍ. ໃນການແລ່ເນື້ອນັ້ນ ຜູ້ທີ່ເຮັດຊີ້ນໃຫ້ເປັນກ້ອນໆ ແລ້ວໃຫ້ຕິດຢູ່ກັບໜັງ ຊື່ວ່າ ທຳລາຍກາຍຊີ້ນ; ຜູ້ທີ່ເຮັດໜັງໃຫ້ເປັນທ່ອນໆ ແລ້ວໃຫ້ຕິດຢູ່ກັບຊີ້ນ ຊື່ວ່າ ທຳລາຍກາຍຊີ້ນ, ຄວາມວ່າ ບໍ່ເຮັດຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ “vilimaṃsaṃ nhārubandhanaṃ” (ຊີ້ນທີ່ຕິດຢູ່ ແລະເຄື່ອງຜူກຄືເອັນ) ໄດ້ແກ່ ຊີ້ນສ່ວນທີ່ຕິດແໜ້ນຢູ່ກັບໜັງທັງໝົດນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “antarākilesasaṃyojanabandhanaṃ” (ເຄື່ອງຜူກຄືສັງໂຍດ ແລະກິເລດພາຍໃນ) ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງກິເລດພາຍໃນທັງໝົດ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳນີ້ໄວ້.

๔๑๔. สตฺต โข ปนิเมติ กสฺมา อาหาติ? ยา หิ เอสา ปญฺญา กิเลเส ฉินฺทตีติ วุตฺตา, สา น เอกิกาว อตฺตโน ธมฺมตาย ฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. ยถา ปน กุฐารี น อตฺตโน ธมฺมตาย เฉชฺชํ ฉินฺทติ, ปุริสสฺส ตชฺชํ วายามํ ปฏิจฺเจว ฉินฺทติ, เอวํ น วินา ฉหิ โพชฺฌงฺเคหิ ปญฺญา กิเลเส ฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา เอวมาห. เตน หีติ เยน การเณน ตยา ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, ฉ พาหิรานิ[Pg.243], ฉ วิญฺญาณกาเย, ทีโปปมํ, รุกฺโขปมํ, คาวูปมญฺจ ทสฺเสตฺวา สตฺตหิ โพชฺฌงฺเคหิ อาสวกฺขเยน เทสนา นิฏฺฐปิตา, เตน การเณน ตฺวํ สฺเวปิ ตา ภิกฺขุนิโย เตเนว โอวาเทน โอวเทยฺยาสีติ.

໔໑໔. ຖາມວ່າ ເພາະເຫດໃດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ “satta kho panime” (ໂພດຊົງເຈັດປະການເຫຼົ່ານີ້ແລ)? ເພາະວ່າ ປັນຍາໃດທີ່ຕຣັດໄວ້ວ່າ ຍ່ອມຕັດກິເລດທັງຫຼາຍ ປັນຍານັ້ນ ພຽງລຳພັງແຕ່ຢ່າງດຽວ ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນເອງ ບໍ່ສາມາດຕັດກິເລດໄດ້, ປຽບເໝືອນຂວານ ບໍ່ສາມາດຕັດສິ່ງທີ່ຄວນຕັດໄດ້ ດ້ວຍສະພາວະຂອງຕົນເອງ ແຕ່ຍ່ອມຕັດໄດ້ ເພາະອາໄສຄວາມພະຍາຍາມອັນເໝາະສົມຂອງມະນຸດ, ສັນນັ້ນເອງ ປັນຍາກໍບໍ່ສາມາດຕັດກິເລດໄດ້ ຫາກປາສະຈາກໂພດຊົງທີ່ເຫຼືອອີກຫົກປະການ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດໄວ້ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ “tena hi” (ຖ້າຢ່າງນັ້ນ) ຄວາມວ່າ ເພາະເຫດໃດ ທ່ານ (ພຣະນັນທະກະ) ຈຶ່ງໄດ້ສະແດງອາຍະຕະນະພາຍໃນຫົກ, ອາຍະຕະນະພາຍນອກຫົກ, ວິນຍານກາຍຫົກ, ອຸປະມາດ້ວຍປະທີບ, ອຸປະມາດ້ວຍຕົ້ນໄມ້ ແລະອຸປະມາດ້ວຍແມ່ໂຄ ແລ້ວສະແດງທັມມະເທດສະໜາໃຫ້ຈົບລົງດ້ວຍຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະ ເພາະອາໄສໂພດຊົງເຈັດປະການ, ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນມື້ອື່ນ ທ່ານຈົ່ງສະແດງໂອວາດແກ່ພວກພິກຂຸນີເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍໂອວາດນັ້ນເອງອີກເທື່ອໜຶ່ງ ດັ່ງນີ້.

๔๑๕. สา โสตาปนฺนาติ ยา สา คุเณหิ สพฺพปจฺฉิมิกา, สา โสตาปนฺนา. เสสา ปน สกทาคามิอนาคามินิโย จ ขีณาสวา จ. ยทิ เอวํ กถํ ปริปุณฺณสงฺกปฺปาติ. อชฺฌาสยปาริปูริยา. ยสฺสา หิ ภิกฺขุนิยา เอวมโหสิ – ‘‘กทา นุ โข อหํ อยฺยสฺส นนฺทกสฺส ธมฺมเทสนํ สุณนฺตี ตสฺมึเยว อาสเน โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกเรยฺย’’นฺติ, สา โสตาปตฺติผลํ สจฺฉากาสิ. ยสฺสา อโหสิ ‘‘สกทาคามิผลํ อนาคามิผลํ อรหตฺต’’นฺติ, สา อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ. เตนาห ภควา ‘‘อตฺตมนา เจว ปริปุณฺณสงฺกปฺปา จา’’ติ.

໔໑໕. ຄຳວ່າ "Sā sotāpannā" (ນາງພິກຂຸນີຜู້ນັ້ນເປັນພະໂສດາບັນ) ຄວາມວ່າ ນາງພິກຂຸນີໃດທີ່ມີຄຸນທຳຕ່ຳສຸດໃນບັນດານາງພິກຂຸນີທັງໝົດ, ນາງພິກຂຸນີຜູ້ນັ້ນເປັນພະໂສດາບັນ. ສ່ວນນາງພິກຂຸນີທີ່ເຫຼືອນອກນັ້ນ ເປັນພະສະກີທາຄາມີ, ພະອານາຄາມີ ແລະ ພະອໍຣະຫັນ. ຖ້າເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ມີຄວາມດຳຣິອັນບໍລິບູນ" (paripuṇṇasaṅkappā)? ຕອບວ່າ ເພາະຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງຄວາມປາຖະໜາຂອງຕົນ. ດ້ວຍວ່າ ນາງພິກຂຸນີໃດມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ "ເມື່ອໃດໜໍ ເຮົາຈະໄດ້ຟັງພະທຳມະເທດສະໜາຂອງພະນັນທະກະຜູ້ເປັນເຈົ້າ ແລ້ວໄດ້ບັນລຸໂສດາປັດຕິຜົນໃນອາສະນະນັ້ນເອງ", ນາງພິກຂຸນີຜູ້ນັ້ນກໍໄດ້ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງໂສດາປັດຕິຜົນ. ນາງພິກຂຸນີໃດມີຄວາມຄິດວ່າ "ຈະໄດ້ບັນລຸສະກີທາຄາມີຜົນ, ອານາຄາມີຜົນ, ອໍຣະຫັດຕະຜົນ", ນາງພິກຂຸນີຜູ້ນັ້ນກໍໄດ້ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງອໍຣະຫັດຕະຜົນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "attamanā ceva paripuṇṇasaṅkappā ca" (ມີໃຈຍິນດີ ແລະ ມີຄວາມດຳຣິອັນບໍລິບູນ).

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

นนฺทโกวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍນັນທະໂກວາດະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕. ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

໕. La ການອະທິບາຍຣาຫຸໂລວາດະສູດ

๔๑๖. เอวํ เม สุตนฺติ ราหุโลวาทสุตฺตํ. ตตฺถ วิมุตฺติปริปาจนียาติ วิมุตฺตึ ปริปาเจนฺตีติ วิมุตฺติปริปาจนียา. ธมฺมาติ ปนฺนรส ธมฺมา. เต สทฺธินฺทฺริยาทีนํ วิสุทฺธิการณวเสน เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ –

໔໑໖. ບົດວ່າ "Evaṃ me sutaṃ" ເປັນຕົ້ນ ຄື ຣາຫຸໂລວາດະສູດ. ໃນຣາຫຸໂລວາດະສູດນັ້ນ, ບົດວ່າ "vimuttiparipācanīyā" ຄວາມວ່າ ທຳທີ່ເຮັດໃຫ້ວິມຸດ (ອໍຣະຫັດຕະຜົນ) ແກ່ກ້າ. ບົດວ່າ "Dhammā" ຄື ທຳ ໑໕ ປະການ. ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງເຫດທີ່ເຮັດໃຫ້ສັດທິນຊີເປັນຕົ້ນບໍລິສຸດ. ດັ່ງທີ່ພະອົງຕັດໄວ້ວ່າ —

‘‘อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สทฺเธ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต ปสาทนีเย สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สทฺธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. กุสีเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต อารทฺธวีริเย ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต สมฺมปฺปธาเน ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ วีริยินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. มุฏฺฐสฺสตี ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต อุปฏฺฐิตสฺสตี ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต สติปฏฺฐาเน ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สตินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ[Pg.244]. อสมาหิเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต สมาหิเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต ฌานวิโมกฺเข ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สมาธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. ทุปฺปญฺเญ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต ปญฺญวนฺเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต คมฺภีรญาณจริยํ ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ ปญฺญินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. อิติ อิเม ปญฺจ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต ปญฺจ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต ปญฺจ สุตฺตนฺตกฺขนฺเธ ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๘๕).

"ສັດທິນຊີ ຍ່ອມບໍລິສຸດດ້ວຍອາການ ໓ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຄື: ການຫຼີກເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ມີສັດທາ, ການຄົບຫາ ເຂົ້າໃກ້ ຮັບໃຊ້ບຸກຄົນຜູ້ມີສັດທາ, ແລະ ການພິຈາລະນາພະສູດທີ່ໜ້າເຫຼື້ອມໃສ. ວິຣິຍິນຊີ ຍ່ອມບໍລິສຸດດ້ວຍອາການ ໓ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຄື: ການຫຼີກເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ກຽດຄ້ານ, ການຄົບຫາ ເຂົ້າໃກ້ ຮັບໃຊ້ບຸກຄົນຜູ້ມີຄວາມພຽນອັນປາຣົບແລ້ວ, ແລະ ການພິຈາລະນາສຳມັບປະທານ ໔. ສະຕິນຊີ ຍ່ອມບໍລິສຸດດ້ວຍອາການ ໓ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຄື: การຫຼີກເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ມີສະຕິຫຼົງລືມ, ການຄົບຫາ ເຂົ້າໃກ້ ຮັບໃຊ້ບຸກຄົນຜູ້ມີສະຕິຕັ້ງໝັ້ນ, ແລະ ການພິຈາລະນາສະຕິປັດຖານ ໔. ສະມາທິນຊີ ຍ່ອມບໍລິສຸດດ້ວຍອາການ ໓ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຄື: ການຫຼີກເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ມີຈິດບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນ, ການຄົບຫາ ເຂົ້າໃກ້ ຮັບໃຊ້ບຸກຄົນຜູ້ມີຈິດໝັ້ນຄົງ, ແລະ ການພິຈາລະນາຊານ ແລະ ວິໂມກ. ປັນຍິນຊີ ຍ່ອມບໍລິສຸດດ້ວຍອາການ ໓ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຄື: ການຫຼີກເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍາຊາມ, ການຄົບຫາ ເຂົ້າໃກ້ ຮັບໃຊ້ບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍາ, ແລະ ການພິຈາລະນາທຳອັນເປັນໂຄຈອນແຫ່ງປັນຍາອັນເລິກເຊິ່ງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ເພາະການຫຼີກເວັ້ນບຸກຄົນ ໕ ຈຳພວກ, ການຄົບຫາ ເຂົ້າໃກ້ ຮັບໃຊ້ບຸກຄົນ ໕ ຈຳພວກ, ແລະ ການພິຈາລະນາໝວດພະສູດ ໕ ປະການນີ້, ອິນຊີ ໕ ເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມບໍລິສຸດດ້ວຍອາການ ໑໕ ປະການເຫຼົ່ານີ້" ດັ່ງນີ້.

อปเรปิ ปนฺนรส ธมฺมา วิมุตฺติปริปาจนียา – สทฺธาทีนิ ปญฺจิมานิ อินฺทฺริยานิ, อนิจฺจสญฺญา, อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญา, ทุกฺเข อนตฺตสญฺญา, ปหานสญฺญา, วิราคสญฺญาติ, อิมา ปญฺจ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา, เมฆิยตฺเถรสฺส กถิตา กลฺยาณมิตฺตตาทโย ปญฺจธมฺมาติ. กาย ปน เวลาย ภควโต เอตทโหสีติ. ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺตสฺส.

ຍັງມີທຳອັນເຮັດໃຫ້ວິມຸດແກ່ກ້າອີກ ໑໕ ປະການ ຄື: ອິນຊີ ໕ ມີສັດທາເປັນຕົ້ນ, ສັນຍາອັນເປັນໄປໃນສ່ວນແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດ ໕ ປະການ ຄື ອະນິດຈະສັນຍາ, ທຸກຂະສັນຍາໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ທ່ຽງ, ອະນັດຕະສັນຍາໃນສິ່ງທີ່ເປັນທຸກ, ປະຫານະສັນຍາ, ວິຣາຄະສັນຍາ, ແລະ ທຳ ໕ ປະການມີຄວາມເປັນຜູ້ມີກັນລະຍານະມິດເປັນຕົ້ນ ທີ່ຕັດແກ່ພະເມຄິຍະເຖຣະ. ຖາມວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ໃນເວລາໃດ? ຕອບວ່າ ໃນເວລາໃກ້ຮຸ່ງ ເມື່ອຊົງກວດເບິ່ງໂລກ.

๔๑๙. อเนกานํ เทวตาสหสฺสานนฺติ อายสฺมตา ราหุเลน ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ปาทมูเล ปาลิตนาคราชกาเล ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺเตน สทฺธึ ปตฺถนํ ปฏฺฐปิตเทวตาเยว. ตาสุ ปน กาจิ ภูมฏฺฐกา เทวตา, กาจิ อนฺตลิกฺขกา, กาจิ จาตุมหาราชิกา, กาจิ เทวโลเก, กาจิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตา. อิมสฺมึ ปน ทิวเส สพฺพา เอกฏฺฐาเน อนฺธวนสฺมึเยว สนฺนิปติตา. ธมฺมจกฺขุนฺติ อุปาลิโอวาท- (ม. นิ. ๒.๖๙) ทีฆนขสุตฺเตสุ (ม. นิ. ๒.๒๐๖) ปฐมมคฺโค ธมฺมจกฺขุนฺติ วุตฺโต, พฺรหฺมายุสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๙๕) ตีณิ ผลานิ, อิมสฺมึ สุตฺเต จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ จ ผลานิ ธมฺมจกฺขุนฺติ เวทิตพฺพานิ. ตตฺถ หิ กาจิ เทวตา โสตาปนฺนา อเหสุํ, กาจิ สกทาคามี, อนาคามี, ขีณาสวา. ตาสญฺจ ปน เทวตานํ เอตฺตกาติ คณนวเสน ปริจฺเฉโท นตฺถิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໔໑໙. ບົດວ່າ "Anekānaṃ devatāsahassānaṃ" (ແກ່ເທວະດາຫຼາຍພັນ) ຄວາມວ່າ ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນຄືຜູ້ທີ່ໄດ້ຕັ້ງຄວາມປາຖະໜາຮ່ວມກັບພະຣາຫຸລະຜູ້ມີອາຍຸ ທີ່ແທບພະບາດຂອງພະປະທຸມຸດຕະຣະພຸດທະເຈົ້າ ໃນສະໄໝທີ່ພະຣາຫຸລະເກີດເປັນພະຍານາກຊື່ວ່າ ປາລິຕະ. ໃນເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ບາງພວກເປັນພູມມະເທວະດາ, ບາງພວກເປັນອາກາສະເທວະດา, ບາງພວກເປັນເທວະດາຊັ້ນຈາຕຸມະຫາຣາຊິກາ, ບາງພວກເກີດໃນເທວະໂລກ, ບາງພວກເກີດໃນພຣົມມະໂລກ. ແຕ່ໃນວັນນີ້ ເທວະດາທັງໝົດໄດ້ມາປະຊຸມກັນໃນທີ່ແຫ່ງດຽວກັນ ຄືໃນປ່າອັນທະວັນນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ "Dhammacakkhu" (ດວງຕາເຫັນທຳ) ຄວາມວ່າ ໃນອຸປາລິໂອວາດະສູດ ແລະ ທີຄະນະຂະສູດ ພະອົງຕັດເອົາປະຖົມມັກ (ໂສດາປັດຕິມັກ) ວ່າເປັນດວງຕາເຫັນທຳ, ໃນພຣົມມາຍຸສູດ ພຶງຊາບວ່າໝາຍເຖິງຜົນເບື້ອງຕ່ຳ ໓, ສ່ວນໃນພະສູດນີ້ ພຶງຊາບວ່າໝາຍເຖິງມັກ ໔ ແລະ ຜົນ ໔. ດ້ວຍວ່າ ໃນບັນດາເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ບາງພວກໄດ້ເປັນພະໂສດາບັນ, ບາງພວກເປັນພະສະກີທາຄາມີ, ພະອານາຄາມີ ແລະ ພະຂີນາສົບ. ແລະ ການກຳນົດນັບເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນວ່າ ມີປະມານເທົ່ານີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕື້ນງ່າຍທັງນັ້ນ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຣາຫຸໂລວາດະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๖. ฉฉกฺกสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍຊະຊັກກະສູດ

๔๒๐. เอวํ [Pg.245] เม สุตนฺติ ฉฉกฺกสุตฺตํ. ตตฺถ อาทิกลฺยาณนฺติอาทิมฺหิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ นิทฺโทสํ กตฺวา เทเสสฺสามิ. มชฺฌปริโยสาเนสุปิ เอเสว นโย. อิติ ภควา อริยวํสํ นวหิ, มหาสติปฏฺฐานํ สตฺตหิ, มหาอสฺสปุรํ สตฺตหิเยว ปเทหิ โถเมสิ. อิทํ ปน สุตฺตํ นวหิ ปเทหิ โถเมสิ.

໔໒໐. ບົດວ່າ "Evaṃ me sutaṃ" ຄື ຊະຊັກກະສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ, ບົດວ່າ "ādikalyāṇaṃ" ຄວາມວ່າ ເຮົາຕະຖาຄົດຈະສະແດງໃຫ້ມີຄວາມງາມ, ຄວາມດີງາມ ແລະ ຄວາມບໍ່ມີໂທດໃນເບື້ອງຕົ້ນ. ໃນທ່າມກາງ ແລະ ທີ່ສຸດ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຊົງສັນລະເສີນອະຣິຍະວົງດ້ວຍບົດ ໙ ບົດ, ຊົງສັນລະເສີນມະຫາສະຕິປັດຖານດ້ວຍບົດ ໗ ບົດ, ຊົງສັນລະເສີນມະຫາອັດສະປຸຣະສູດດ້ວຍບົດ ໗ ບົດເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນພະສູດນີ້ ພະອົງຊົງສັນລະເສີນດ້ວຍບົດ ໙ ບົດ.

เวทิตพฺพานีติ สหวิปสฺสเนน มคฺเคน ชานิตพฺพานิ. มนายตเนน เตภูมกจิตฺตเมว กถิตํ, ธมฺมายตเนน พหิทฺธา เตภูมกธมฺมา จ, มโนวิญฺญาเณน ฐเปตฺวา ทฺเว ปญฺจวิญฺญาณานิ เสสํ พาวีสติวิธํ โลกิยวิปากจิตฺตํ. ผสฺสเวทนา ยถาวุตฺตวิปากวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาว. ตณฺหาติ วิปากเวทนาปจฺจยา ชวนกฺขเณ อุปฺปนฺนตณฺหา.

ບົດວ່າ "Veditabbāni" ຄວາມວ່າ ພຶງຊາບດ້ວຍມັກຮ່ວມກັບວິປັດສະນາ. ດ້ວຍ "ມະນາຍະຕະນະ" ພະອົງຊົງສະແດງເຖິງເຕພູມະກະຈິດ (ຈິດໃນພູມ ໓) ເທົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍ "ທຳມາຍະຕະນະ" ຊົງສະແດງເຖິງເຕພູມະກະທຳພາຍນອກ, ດ້ວຍ "ມະໂນວິນຍານ" ຊົງສະແດງເຖິງໂລກິຍະວິປາກະຈິດ ໖໒ ປະການທີ່ເຫຼືອ ໂດຍເວັ້ນທະວິປັນຈະວິນຍານ ໑໐. ຜັດສະ ແລະ ເວດທະນາ ກໍຄືຜັດສະແລະເວດທະນາທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍວິປາກະວິນຍານຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ "Taṇhā" ຄື ຕັນຫາທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະຊະວະນະ ເພາະມີວິປາກະເວດທະນາເປັນປັດໄຈ.

๔๒๒. จกฺขุ อตฺตาติ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. เหฏฺฐา กถิตานญฺหิ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ อนตฺตภาวทสฺสนตฺถํ อยํ เทสนา อารทฺธา. ตตฺถ น อุปปชฺชตีติ น ยุชฺชติ. เวตีติ วิคจฺฉติ นิรุชฺฌติ.

໔໒໒. ບົດວ່າ "Cakkhu attā" (ຕາເປັນອັດຕາ) ເປັນການເຊື່ອມຄວາມ (ອະນຸສົນທິ) ຕ່າງຫາກ. ດ້ວຍວ່າ ພະທຳມະເທດສະໜານີ້ ພະອົງຊົງປາຣົບຂຶ້ນເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນອະນັດຕາແຫ່ງສັດຈະ ໒ ປະການ (ທຸກຂະສັດຈະ ແລະ ສະມຸທະຍະສັດຈະ) ທີ່ກ່າວໄວ້ເບື້ອງຕ່ຳ. ໃນບົດນັ້ນ, ບົດວ່າ "na upapajjati" ຄວາມວ່າ ບໍ່ສົມຄວນ (ບໍ່ສົມເຫດສົມຜົນ). ບົດວ່າ "veti" ຄວາມວ່າ ປາສະຈາກໄປ ຄື ດັບໄປ.

๔๒๔. อยํ โข ปน, ภิกฺขเวติ อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. อยญฺหิ เทสนา ติณฺณํ คาหานํ วเสน วฏฺฏํ ทสฺเสตุํ อารทฺธา. ทุกฺขํ สมุทโยติ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วฏฺฏํ ทสฺเสตุนฺติปิ วทนฺติเยว. เอตํ มมาติอาทีสุ ตณฺหามานทิฏฺฐิคาหาว เวทิตพฺพา. สมนุปสฺสตีติ คาหตฺตยวเสน ปสฺสติ.

໔໒໔. ບົດວ່າ "Ayaṃ kho pana, bhikkhave" ກໍເປັນການເຊື່ອມຄວາມຕ່າງຫາກ. ດ້ວຍວ່າ ພະທຳມະເທດສະໜານີ້ ພະອົງຊົງປາຣົບຂຶ້ນເພື່ອສະແດງວັດຕະ (ການວຽນວ່າຍຕາຍເກີດ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍຶດໝັ້ນ ໓ ປະການ (ຕັນຫາ, ມານະ, ທິດຖິ). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ ເພື່ອສະແດງວັດຕະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດຈະ ໒ ປະການ ຄື ທຸກ ແລະ ສະມຸໄທ. ໃນບົດວ່າ "etaṃ mama" (ນັ້ນເປັນຂອງເຮົາ) ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບວ່າເປັນຄວາມຍຶດໝັ້ນດ້ວຍຕັນຫາ, ມານະ ແລະ ທິດຖິ ເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ "samanupassatī" ຄວາມວ່າ ຍ່ອມເຫັນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍຶດໝັ້ນ ໓ ປະການ.

เอวํ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ติณฺณํ คาหานํ ปฏิปกฺขวเสน, นิโรโธ มคฺโคติ อิเมสํ วา ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุํ อยํ โข ปนาติอาทิมาห. เนตํ มมาติอาทีนิ ตณฺหาทีนํ ปฏิเสธวจนานิ. สมนุปสฺสตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ ปสฺสติ.

ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງວັດຕະຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງວິວັດຕະ (ຄວາມຫຼຸດພົ້ນຈາກວັດຕະ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຳອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມຍຶດໝັ້ນ ໓ ປະການ ຫຼືດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດຈະ ໒ ປະການນີ້ ຄື ນິໂຣດ ແລະ ມັກ, ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "ayaṃ kho pana" ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "netaṃ mama" (ນັ້ນບໍ່ແມ່ນຂອງເຮົາ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຳປະຕິເສດຕັນຫາເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "samanupassatī" ຄວາມວ່າ ຍ່ອມເຫັນວ່າ ບໍ່ທ່ຽງ, ເປັນທຸກ, ເປັນອະນັດຕາ.

๔๒๕. เอวํ วิวฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ติณฺณํ อนุสยานํ วเสน ปุน วฏฺฏํ ทสฺเสตุํ จกฺขุญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อภินนฺทตีติอาทีนิ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสเนว วุตฺตานิ. อนุเสตีติ อปฺปหีโน โหติ. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขกิเลสทุกฺขสฺส.

໔໒໕. ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງວິວັດຕະຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງວັດຕະອີກຄັ້ງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະນຸໄສ ໓ ປະການ, ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "cakkhuñca, bhikkhave" ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດນັ້ນ, ບົດວ່າ "abhinandati" (ຍ່ອມເພີດເພີນ) ເປັນຕົ້ນ ພະອົງຕັດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ ແລະ ທິດຖິ ເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ "anuseti" ຄວາມວ່າ ຍັງລະບໍ່ໄດ້. ບົດວ່າ "dukkhassa" ຄວາມວ່າ ແຫ່ງວັດຕະທຸກ ແລະ ກິເລສະທຸກ.

๔๒๖. เอวํ [Pg.246] ติณฺณํ อนุสยานํ วเสน วฏฺฏํ กเถตฺวา อิทานิ เตสํ ปฏิกฺเขปวเสน วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต ปุน จกฺขุญฺจาติอาทิมาห. อวิชฺชํ ปหายาติ วฏฺฏมูลิกํ อวิชฺชํ ปชหิตฺวา. วิชฺชนฺติ อรหตฺตมคฺควิชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา.

໔໒໖. ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງວັດຕະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະນຸໄສ ໓ ປະການຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງວິວັດຕະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການລະອະນຸໄສເຫຼົ່ານັ້ນ, ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "cakkhuñca" ເປັນຕົ້ນອີກ. ບົດວ່າ "avijjaṃ pahāya" ຄວາມວ່າ ລະອະວິຊາອັນເປັນຮາກເຫງົ້າແຫ່ງວັດຕະ. ບົດວ່າ "vijjaṃ" ຄວາມວ່າ ຍັງວິຊາແຫ່ງອໍຣະຫັດຕະມັກໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ.

๔๒๗. ฐานเมตํ วิชฺชตีติ เอตฺตเกเนว กถามคฺเคน วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน เทสนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ปุน ตเทว สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสนฺโต เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. สฏฺฐิมตฺตานํ ภิกฺขูนนฺติ เอตฺถ อนจฺฉริยเมตํ, ยํ สยเมว ตถาคเต เทเสนฺเต สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา. อิมญฺหิ สุตฺตํ ธมฺมเสนาปติมฺหิ กเถนฺเตปิ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา, มหาโมคฺคลฺลาเน กเถนฺเตปิ, อสีติมหาเถเรสุ กเถนฺเตสุปิ ปตฺตา เอว. เอตมฺปิ อนจฺฉริยํ. มหาภิญฺญปฺปตฺตา หิ เต สาวกา.

໔໒໗. ບົດວ່າ "Ṭhānametaṃ vijjati" (ຖານະນີ້ຍ່ອມມີໄດ້) ຄວາມວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງນຳພະທຳມະເທດສະໜາໃຫ້ເຖິງຍອດດ້ວຍແນວທາງແຫ່ງເທດສະໜາພຽງເທົ່ານີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງວັດຕະ ແລະ ວິວັດຕະ ແລ້ວຊົງສະແດງໂດຍການຮວບຮວມທຳນັ້ນອີກຄັ້ງ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "evaṃ passaṃ, bhikkhave" ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດວ່າ "saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ" (ແກ່ພິກຂຸປະມານ ໖໐ ຮູບ) ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ການທີ່ພິກຂຸ ໖໐ ຮູບ ໄດ້ບັນລຸອໍຣະຫັດຕະຜົນ ໃນເວລາທີ່ພະຕະຖາຄົດຊົງສະແດງທຳດ້ວຍພະອົງເອງນັ້ນ ຍັງບໍ່ເປັນໜ້າອັດສະຈັນເທື່ອ. ດ້ວຍວ່າ ເຖິງແມ່ນເມື່ອພະທຳມະເສນາບໍດີ (ພະສາຣີບຸດ) ສະແດງພະສູດນີ້ ພິກຂຸ ໖໐ ຮູບ ກໍໄດ້ບັນລຸອໍຣະຫັດຕະຜົນ, ເມື່ອພະມະຫາໂມກຄັນລານະສະແດງgໍດີ, ເມື່ອພະມະຫາເຖຣະ ໘໐ ຮູບ ສະແດງກໍດີ ພິກຂຸ ໖໐ ຮູບ ກໍໄດ້ບັນລຸອໍຣະຫັດຕະຜົນຄືກັນ. ເຖິງແມ່ນເລື່ອງນີ້ ກໍຍັງບໍ່ເປັນໜ້າອັດສະຈັນ, ເພາະວ່າພະສາວົກເຫຼົ່ານັ້ນ ລ້ວນແຕ່ເປັນຜູ້ບັນລຸອະພິນຍາອັນຍິ່ງໃຫຍ່.

อปรภาเค ปน ตมฺพปณฺณิทีเป มาเลยฺยเทวตฺเถโร นาม เหฏฺฐา โลหปาสาเท อิทํ สุตฺตํ กเถสิ. ตทาปิ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา. ยถา จ โลหปาสาเท, เอวํ เถโร มหามณฺฑเปปิ อิทํ สุตฺตํ กเถสิ. มหาวิหารา นิกฺขมิตฺวา เจติยปพฺพตํ คโต, ตตฺถาปิ กเถสิ. ตโต สากิยวํสวิหาเร, กูฏาลิวิหาเร, อนฺตรโสพฺเภ, มุตฺตงฺคเณ, วาตกปพฺพเต, ปาจินฆรเก, ทีฆวาปิยํ, โลกนฺทเร, โนมณฺฑลตเล กเถสิ. เตสุปิ ฐาเนสุ สฏฺฐิ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา. ตโต นิกฺขมิตฺวา ปน เถโร จิตฺตลปพฺพตํ คโต. ตทา จ จิตฺตลปพฺพตวิหาเร อติเรกสฏฺฐิวสฺโส มหาเถโร, โปกฺขรณิยํ กุรุวกติตฺถํ นาม ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐานํ อตฺถิ, ตตฺถ เถโร นฺหายิสฺสามีติ โอติณฺโณ. เทวตฺเถโร ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นฺหาเปมิ, ภนฺเตติ อาห. เถโร ปฏิสนฺถาเรเนว – ‘‘มาเลยฺยเทโว นาม อตฺถีติ วทนฺติ, โส อยํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ตฺวํ เทโวติ อาห. อาม, ภนฺเตติ. สฏฺฐิวสฺสทฺธานํ เม, อาวุโส, โกจิ สรีรํ หตฺเถน ผุสิตุํ นาม น ลภิ, ตฺวํ ปน นฺหาเปหีติ อุตฺตริตฺวา ตีเร นิสีทิ.

ແຕ່ໃນການຕໍ່ມາ ໃນເກາະຕຳພະປັນນິ (ລັງກາ), ພະມະຫາເຖຣະຊື່ວ່າ ມາເລຍຍະເທວະ ໄດ້ສະແດງພະສູດນີ້ ທີ່ພາຍໃຕ້ໂລຫະປາສາດ. ໃນຄັ້ງນັ້ນ ພິກຂຸ ໖໐ ຮູບ ກໍໄດ້ບັນລຸອໍຣະຫັດຕະຜົນ. ແລະ ພະເຖຣະໄດ້ສະແດງພະສູດນີ້ໃນມະຫາທຳມະສະພາ (ມະຫາມົນດົບ) ເໝືອນກັບທີ່ສະແດງໃນໂລຫະປາສາດນັ້ນເອງ. ທ່ານອອກຈາກມະຫາວິຫານ ແລ້ວໄປຍັງເຈຕິຍະບັນພົດ ກໍໄດ້ສະແດງໃນທີ່ນັ້ນອີກ. ຈາກນັ້ນ ກໍໄດ້ສະແດງໃນສາກິຍະວັງສະວິຫານ, ຄູຕາລິວິຫານ, ອັນຕະຣະສົບພະ, ມຸດຕັງຄະນະ, ວາຕະກະບັນພົດ, ປາຈີນະຄะຣະກະ, ທີຄະວາປີ, ໂລກັນທະຣະ ແລະ ໂນມົນດົນຕະລະ. ໃນສະຖານທີ່ເຫຼົ່ານັ້ນ ສະຖານທີ່ລະ ໖໐ ຮູບ ກໍໄດ້ບັນລຸອໍຣະຫັດຕະຜົນ. ຈາກນັ້ນ ພະເຖຣະອອກເດີນທາງໄປຍັງຈິດຕະລະບັນພົດ. ໃນສະໄໝນັ້ນ ໃນຈິດຕະລະບັນພົດວິຫານ ມີພະມະຫາເຖຣະຜູ້ມີພັນສາເກີນ ໖໐ ຮູບໜຶ່ງ, ໃນສະໂບກຂະຣະນີ ມີທ່າອາບນ້ຳອັນມິດຊິດແຫ່ງໜຶ່ງຊື່ວ່າ ກຸຣຸວະກະຕິດຖະ, ພະມະຫາເຖຣະນັ້ນໄດ້ລົງໄປດ້ວຍຕັ້ງໃຈວ່າ "ເຮົາຈະອາບນ້ຳ". ພະມາເລຍຍະເທວະເຖຣະໄດ້ໄປຫາທ່ານແລ້ວຮຽນວ່າ "ຂ້ານ້ອຍຈະອາບນ້ຳຖວາຍ, ຂ້ານ້ອຍ". ພະມະຫາເຖຣະນັ້ນ ເມື່ອຈະເຮັດປະຕິສັນຖາຣະ ກໍຮູ້ວ່າ "ເຂົາເວົ້າກັນວ່າ ມີພະເຖຣະຊື່ ມາເລຍຍະເທວະ ຢູ່, ທ່ານຜູ້ນີ້ຄົງຈະແມ່ນເພິ່ນ", ຈຶ່ງຖາມວ່າ "ທ່ານຄືມາເລຍຍະເທວະບໍ?". ພະມາເລຍຍະເທວະຕອບວ່າ "ໂດຍ, ຂ້ານ້ອຍ". ພະມະຫາເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອາວຸໂສ, ຕະຫຼອດເວລາ ໖໐ ພັນສາ ເຮົາບໍ່ເຄີຍໃຫ້ໃຜຈັບຕ້ອງກາຍດ້ວຍມືເລີຍ, ແຕ່ທ່ານຈົ່ງອາບນ້ຳໃຫ້ເຮົາທ່ຽງ" ແລ້ວຂຶ້ນມາ ນັ່ງຢູ່ທີ່ແຄມທ່າ.

เถโร สพฺพมฺปิ หตฺถปาทาทิปริกมฺมํ กตฺวา มหาเถรํ นฺหาเปสิ. ตํ ทิวสญฺจ ธมฺมสฺสวนทิวโส โหติ. อถ มหาเถโร – ‘‘เทว อมฺหากํ ธมฺมทานํ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. เถโร สาธุ, ภนฺเตติ สมฺปฏิจฺฉิ. อตฺถงฺคเต สูริเย [Pg.247] ธมฺมสฺสวนํ โฆเสสุํ. อติกฺกนฺตสฏฺฐิวสฺสาว สฏฺฐิ มหาเถรา ธมฺมสฺสวนตฺถํ อคมํสุ. เทวตฺเถโร สรภาณาวสาเน อิมํ สุตฺตํ อารภิ, สุตฺตนฺตปริโยสาเน จ สฏฺฐิ มหาเถรา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ตโต ติสฺสมหาวิหารํ คนฺตฺวา กเถสิ, ตสฺมิมฺปิ สฏฺฐิ เถรา. ตโต นาคมหาวิหาเร กาฬกจฺฉคาเม กเถสิ, ตสฺมิมฺปิ สฏฺฐิ เถรา. ตโต กลฺยาณึ คนฺตฺวา ตตฺถ จาตุทฺทเส เหฏฺฐาปาสาเท กเถสิ, ตสฺมิมฺปิ สฏฺฐิ เถรา. อุโปสถทิวเส อุปริปาสาเท กเถสิ, ตสฺมิมฺปิ สฏฺฐิ เถราติ เอวํ เทวตฺเถเรเยว อิทํ สุตฺตํ กเถนฺเต สฏฺฐิฏฺฐาเนสุ สฏฺฐิ สฏฺฐิ ชนา อรหตฺตํ ปตฺตา.

ພະມາເລຍຍະເທວະເຖຣະໄດ້ເຮັດການນວດຟັ້ນມືແລະຕີນທັງໝົດ ແລ້ວອາບນ້ຳຖວາຍພະມະຫາເຖຣະ. ແລະ ໃນວັນນັ້ນ ກໍເປັນວັນຟັງທຳ. ລຳດັບນັ້ນ ພະມະຫາເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ມາເລຍຍະເທວະ, ທ່ານຄວນໃຫ້ທຳມະທານແກ່ພວກ ເຮົາ". ພະເຖຣະຮັບຄຳວ່າ "ດີແລ້ວ, ຂ້ານ້ອຍ". ເມື່ອພະອາທິດຕົກດິນ ເຂົາກໍຕີກອງປ່າວປະກາດການຟັງທຳ. ພະມະຫາເຖຣະ ໖໐ ຮູບ ທີ່ມີພັນສາເກີນ ໖໐ ພັນສາ ໄດ້ມາເພື່ອຟັງທຳ. ພະມາເລຍຍະເທວະເຖຣະ ເມື່ອຈົບການສູດສາຣະພັນຍະ ກໍໄດ້ເລີ່ມສະແດງພະສູດນີ້, ແລະ ໃນເວລາຈົບພະສູດ ພະມະຫາເຖຣະ ໖໐ ຮູບນັ້ນ ກໍໄດ້ບັນລຸອໍຣະຫັດຕະຜົນ. ຈາກນັ້ນ ທ່ານໄປຍັງຕິດສະມະຫາວິຫານ ແລ້ວສະແດງທຳ, ໃນວິຫານນັ້ນ ກໍມີພະເຖຣະ ໖໐ ຮູບ (ບັນລຸອໍຣະຫັດຕະຜົນ). ຈາກນັ້ນ ທ່ານສະແດງທຳໃນນາຄະມະຫາວິຫານ ທີ່ບ້ານກາລະກັດຈະ, ໃນທີ່ນັ້ນ ກໍມີພະເຖຣະ ໖໐ ຮູບ. ຈາກນັ້ນ ທ່ານໄປຍັງກັນລະຍານີວິຫານ ແລ້ວສະແດງທຳທີ່ພາຍໃຕ້ປາສາດ ໃນວັນ ໑໔ ຄ່ຳ, ໃນທີ່ນັ້ນ ກໍມີພະເຖຣະ ໖໐ ຮູບ. ໃນວັນອຸໂປສົດ ທ່ານສະແດງທຳທີ່ເທິງປາສາດ, ໃນທີ່ນັ້ນ ກໍມີພະເຖຣະ ໖໐ ຮູບ. ດ້ວຍເຫດນີ້, ເມື່ອພະມາເລຍຍະເທວະເຖຣະສະແດງພະສູດນີ້, ໃນສະຖານທີ່ ໖໐ ແຫ່ງ ກໍມີພົບພິກຂຸສະຖານທີ່ລະ ໖໐ ຮູບ ໄດ້ບັນລຸອໍຣະຫັດຕະຜົນ.

อมฺพิลกาฬกวิหาเร ปน ติปิฏกจูฬนาคตฺเถเร อิมํ สุตฺตํ กเถนฺเต มนุสฺสปริสา คาวุตํ อโหสิ, เทวปริสา โยชนิกา. สุตฺตปริโยสาเน สหสฺสภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา, เทเวสุ ปน ตโต ตโต เอเกโกว ปุถุชฺชโน อโหสีติ.

ສ່ວນໃນອຳພິລະກາລະກະວິຫານ ເມື່ອພະຕິປິຕະກະຈູລະນາຄະເຖຣະສະແດງພະສູດນີ້, ບໍລິສັດຝ່າຍມະນຸດມີປະມານ ໑ ຄາວຸດ (໔ ກິໂລແມັດ), ບໍລິສັດຝ່າຍເທວະດາມີປະມານ ໑ ໂຍດ. ໃນເວລາຈົບພະສູດ ພິກຂຸ ໑,໐໐໐ ຮູບ ໄດ້ບັນລຸອໍຣະຫັດຕະຜົນ, ສ່ວນໃນບັນດາເທວະດາທັງຫຼາຍ ໃນທີ່ນັ້ນໆ ມີພຽງແຕ່ເທວະດາຕົນດຽວເທົ່ານັ້ນທີ່ຍັງເປັນປຸຖຸຊົນ ດັ່ງນີ້.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

ฉฉกฺกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຊະຊັກກະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๗. มหาสฬายตนิกสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍມະຫາສະລາຍະຕະນິກະສູດ

๔๒๘. เอวํ เม สุตนฺติ มหาสฬายตนิกสุตฺตํ. ตตฺถ มหาสฬายตนิกนฺติ มหนฺตานํ ฉนฺนํ อายตนานํ โชตกํ ธมฺมปริยายํ.

໔໒໘. ບົດວ່າ "Evaṃ me sutaṃ" ຄື ມະຫາສະລາຍະຕະນິກະສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ, ບົດວ່າ "mahāsaḷāyatanikaṃ" ຄວາມວ່າ ພະທຳມະເທດສະໜາອັນສະແດງເຖິງອາຍະຕະນະ ໖ ປະການ ອັນມີໂທດຫຼາຍແລະມີອານິສົງຫຼາຍ.

๔๒๙. อชานนฺติ สหวิปสฺสเนน มคฺเคน อชานนฺโต. อุปจยํ คจฺฉนฺตีติ วุฑฺฒึ คจฺฉนฺติ, วสิภาวํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. กายิกาติ ปญฺจทฺวาริกทรถา. เจตสิกาติ มโนทฺวาริกทรถา. สนฺตาปาทีสุปิ เอเสว นโย.

໔໒໙. ບົດວ່າ "Ajānanti" ຄວາມວ່າ ຜູ້ບໍ່ຮູ້ດ້ວຍມັກຮ່ວມກັບວິປັດສະນາ. ບົດວ່າ "upacayaṃ gacchanti" ຄວາມວ່າ ເຖິງຄວາມຈະເລີນ ຄື ເຖິງຄວາມຊຳນານ, ນີ້ຄືອັດຖະ. ບົດວ່າ "kāyikā" ຄວາມວ່າ ຄວາມກະວົນກະວາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານທັງ ໕. ບົດວ່າ "cetasikā" ຄວາມວ່າ ຄວາມກະວົນກະວາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນມະໂນທະວານ. ໃນບົດວ່າ "santāpa" (ຄວາມຮ້ອນຮົນ) ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

๔๓๐. กายสุขนฺติ ปญฺจทฺวาริกสุขํ. เจโตสุขนฺติ มโนทฺวาริกสุขํ. เอตฺถ จ ปญฺจทฺวาริกชวเนน สมาปชฺชนํ วา วุฏฺฐานํ วา นตฺถิ, อุปฺปนฺนมตฺตกเมว โหติ. มโนทฺวาริเกน สพฺพํ โหติ. อยญฺจ มคฺควุฏฺฐานสฺส ปจฺจยภูตา พลววิปสฺสนา, สาปิ มโนทฺวาริเกเนว โหติ.

໔໓໐. ຄຳວ່າ "ກາຍິກະສຸຂັງ" (ສຸກທາງກາຍ) ໄດ້ແກ່ ສຸກທີ່ເກີດໃນປັນຈະທະວາຣະຊະວະນະ (ຊະວະນະທາງທະວານທັງຫ້າ). ຄຳວ່າ "ເຈໂຕສຸຂັງ" (ສຸກທາງໃຈ) ໄດ້ແກ່ ສຸກທີ່ເກີດໃນມະໂນທະວາຣະຊະວະນະ (ຊະວະນະທາງມະໂນທະວານ). ແລະໃນສຸກທັງສອງນັ້ນ ການເຂົ້າສະມາບັດ ຫຼືການອອກຈາກສະມາບັດ ດ້ວຍປັນຈະທະວາຣະຊະວະນະ ແມ່ນບໍ່ມີ, ມີພຽງແຕ່ຄວາມເກີດຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນການເຂົ້າແລະການອອກທັງໝົດ ແມ່ນເກີດຂຶ້ນດ້ວຍມະໂນທະວາຣະຊະວະນະ. ແລະວິປັດສະນາອັນມີກຳລັງ ເຊິ່ງເປັນປັດໄຈແກ່ການອອກຈາກມັກ (ມັກຄະວຸດຖານະ) ນີ້ ກໍເກີດຂຶ້ນດ້ວຍມະໂນທະວາຣະຊະວະນະເທົ່ານັ້ນ.

๔๓๑. ตถาภูตสฺสาติ [Pg.248] กุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตเจโตสุขสมงฺคีภูตสฺส. ปุพฺเพว โข ปนสฺสาติ อสฺส ภิกฺขุโน วาจากมฺมนฺตาชีวา ปุพฺพสุทฺธิกา นาม อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธาว โหนฺติ. ทิฏฺฐิสงฺกปฺปวายามสติสมาธิสงฺขาตานิ ปน ปญฺจงฺคานิ สพฺพตฺถกการาปกงฺคานิ นาม. เอวํ โลกุตฺตรมคฺโค อฏฺฐงฺคิโก วา สตฺตงฺคิโก วา โหติ.

໔໓໑. ຄຳວ່າ "ຕະຖາພູຕັດສະ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ປະກອບດ້ວຍຄວາມສຸກທາງໃຈ ທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍກຸສົນຈິດ (ເຊິ່ງເກີດຮ່ວມກັບວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາຢານ). ຄຳວ່າ "ປຸບເພວະ ໂຂ ປະນັດສະ" ໄດ້ແກ່ ວາຈາ (ສຳມາວາຈາ), ກັມມັນຕະ (ສຳມາກັມມັນຕະ) ແລະ ອາຊີວະ (ສຳມາອາຊີວະ) ຂອງພິກຂຸນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ປຸບເພສຸດທິກະ" (ມີຄວາມບໍລິສຸດໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ແຫ່ງວິປັດສະນາ) ຄືເປັນທຳມະຊາດທີ່ບໍລິສຸດມາແຕ່ຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນອົງມັກ ໕ ປະການ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ທິດຖິ (ສຳມາທິດຖິ), ສັງກັບປະ (ສຳມາສັງກັບປະ), ວາຍາມະ (ສຳມາວາຍາມະ), ສະຕິ (ສຳມາສະຕິ) ແລະ ສະມາທິ (ສຳມາສະມາທິ) ນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ສັບພັດຖະກະກາຣາປະການຄະ" (ອົງມັກທີ່ເຮັດກິດໃຫ້ສຳເລັດໃນທຸກບ່ອນ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ໂລກຸດຕະຣະມັກ ຈຶ່ງມີອົງ ໘ ປະການ ຫຼືມີອົງ ໗ ປະການ.

วิตณฺฑวาที ปน ‘‘ยา ยถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติ อิมเมว สุตฺตปเทสํ คเหตฺวา ‘‘โลกุตฺตรมคฺโค ปญฺจงฺคิโก’’ติ วทติ. โส – ‘‘เอวมสฺสายํ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉตี’’ติ อิมินา อนนฺตรวจเนเนว ปฏิเสธิตพฺโพ. อุตฺตริ จ เอวํ สญฺญาเปตพฺโพ – โลกุตฺตรมคฺโค ปญฺจงฺคิโก นาม นตฺถิ, อิมานิ ปน ปญฺจ สพฺพตฺถกการาปกงฺคานิ มคฺคกฺขเณ วิรติวเสน ปูเรนฺติ. ‘‘ยา จตูหิ วจีทุจฺจริเตหิ อารติ วิรตี’’ติ เอวํ วุตฺตวิรตีสุ หิ มิจฺฉาวาจํ ปชหติ, สมฺมาวาจํ ภาเวติ, เอวํ สมฺมาวาจํ ภาเวนฺตสฺส อิมานิ ปญฺจงฺคิกานิ น วินา, สเหว วิรติยา ปูเรนฺติ. สมฺมากมฺมนฺตาชีเวสุปิ เอเสว นโย. อิติ วจีกมฺมาทีนิ อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธาเนว วฏฺฏนฺติ. อิมานิ ปน ปญฺจ สพฺพตฺถกการาปกงฺคานิ วิรติวเสน ปริปูเรนฺตีติ ปญฺจงฺคิโก มคฺโค นาม นตฺถิ. สุภทฺทสุตฺเตปิ (ที. นิ. ๒.๒๑๔) เจตํ วุตฺตํ – ‘‘ยสฺมึ โข, สุภทฺท, ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ. อญฺเญสุ จ อเนเกสุ สุตฺตสเตสุ อฏฺฐงฺคิโกว มคฺโค อาคโตติ.

ສ່ວນພວກວິຕັນທະວາທີ (ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງ) ຖືເອົາພຽງແຕ່ບົດພະສູດນີ້ວ່າ "ຍາ ຍະຖາພູຕັດສະ ທິດຖິ" ແລ້ວກ່າວວ່າ "ໂລກຸດຕະຣະມັກ ມີອົງ ໕". ພວກວິຕັນທະວາທີນັ້ນ ຄວນຖືກຄັດຄ້ານດ້ວຍພະດຳລັດທີ່ຢູ່ຖັດກັນນັ້ນເອງວ່າ "ເອວະມັດສາຍັງ ອะຣິໂຍ ອັດຖັງຄິໂກ ມັກໂກ ພາວະນາປາຣິປູຣິງ ຄັດສະຕິ" (ອະລິຍະມັກມີອົງ ໘ ນີ້ ຍ່ອມເຖິງຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງການຈະເລີນດ້ວຍປະການສະນັ້ນ). ແລະຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ ຄວນຊີ້ແຈງໃຫ້ພວກເຂົາເຂົ້າໃຈຢ່າງນີ້ວ່າ: ໂລກຸດຕະຣະມັກ ທີ່ມີອົງ ໕ ນັ້ນບໍ່ມີ, ແຕ່ອົງມັກ ໕ ປະການ ທີ່ເຮັດກິດໃຫ້ສຳເລັດໃນທຸກບ່ອນເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິຣະຕິ. ດ້ວຍວ່າ ໃນວິຣະຕິທັງຫຼາຍທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ "ຄວາມງົດເວັ້ນ ຄວາມງົດເວັ້ນຂາດ ຈາກວະຈີທຸຈະລິດ ໔ ປະການໃດ", ພຣະອະລິຍະບຸກຄົນຍ່ອມລະມິດສາວາຈາ ຈະເລີນສຳມາວາຈາ, ເມື່ອຈະເລີນສຳມາວາຈາຢ່າງນີ້ ອົງມັກ ໕ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຈະບໍລິບູນບໍ່ໄດ້ຫາກປາສະຈາກວິຣະຕິ, ແຕ່ຍ່ອມບໍລິບູນຮ່ວມກັບວິຣະຕິເທົ່ານັ້ນ. ໃນສຳມາກັມມັນຕະ ແລະສຳມາອາຊີວະ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ດັ່ງນັ້ນ ວະຈີກັມເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍລິສຸດມາແຕ່ຕົ້ນ ຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ສົມຄວນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ອົງມັກ ໕ ປະການ ທີ່ເຮັດກິດໃຫ້ສຳເລັດໃນທຸກບ່ອນເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມບໍລິບູນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິຣະຕິ, ມັກທີ່ມີອົງ ໕ ຈຶ່ງບໍ່ມີເລີຍ. ແມ່ນແຕ່ໃນສຸພັດທະສູດ ກໍມີພຣະດຳລັດນີ້ຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ "ດູກ່ອນສຸພັດທະ, ໃນທັມມະວິນັຍໃດ ມີອະລິຍະມັກມີອົງ ໘". ແລະໃນພຣະສູດອື່ນໆ ຫຼາຍຮ້ອຍສູດ ກໍມີມາສະເພາະມັກທີ່ມີອົງ ໘ ເທົ່ານັ້ນ, ຄວນຊີ້ແຈງໃຫ້ເຂົ້າໃຈຢ່າງນີ້.

๔๓๓. จตฺตาโรปิ สติปฏฺฐานาติ มคฺคสมฺปยุตฺตาว จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. สมฺมปฺปธานาทีสุปิ เอเสว นโย. ยุคนนฺธาติ เอกกฺขณิกยุคนนฺธา. เอเตหิ อญฺญสฺมึ ขเณ สมาปตฺติ, อญฺญสฺมึ วิปสฺสนาติ. เอวํ นานาขณิกาปิ โหนฺติ, อริยมคฺเค ปน เอกกฺขณิกา.

໔໓໓. ຄຳວ່າ "ຈັດຕາໂຣປິ ສະຕິປັດຖານາ" ໄດ້ແກ່ ສະຕິປັດຖານ ໔ ທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍມັກນັ້ນເອງ. ໃນສຳມັບປະທານເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ "ຍຸຄະນັນທາ" ໄດ້ແກ່ ຍຸຄະນັນທະ (ການຄູ່ຄຽງກັນແຫ່ງສະມະຖະແລະວິປັດສະນາ) ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະຈິດດຽວກັນ. ດ້ວຍວ່າ ທຳເຫຼົ່ານີ້ ໃນຂະນະອື່ນ ເປັນສະມາບັດ (ສະມະຖະ), 在ຂະນະອື່ນ ເປັນວິປັດສະນາ. ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງມີຂະນະຕ່າງກັນກໍມີ, ແຕ່ໃນອະລິຍະມັກ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະຈິດດຽວກັນ.

วิชฺชา จ วิมุตฺติ จาติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา จ ผลวิมุตฺติ จ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ຄຳວ່າ "ວິຊຊາ ຈະ ວິມຸດຕິ ຈະ" ໄດ້ແກ່ ປັນຍາທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍອໍຣະຫັດຕະມັກ ແລະວິມຸດຕິຄືອໍຣະຫັດຕະຜົນ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ແມ່ນຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປັບປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ

มหาสฬายตนิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍມະຫາສະລາຍະຕະນິກະສູດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

๘. นครวินฺเทยฺยสุตฺตวณฺณนา

໘. การອະທິບາຍນະຄະຣະວິນເທຍຍະສູດ

๔๓๕. เอวํ [Pg.249] เม สุตนฺติ นครวินฺเทยฺยสุตฺตํ. ตตฺถ สมวิสมํ จรนฺตีติ กาเลน สมํ จรนฺติ, กาเลน วิสมํ. สมจริยมฺปิ เหตนฺติ สมจริยมฺปิ หิ เอตํ.

໔໓໕. ບົດວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ" ເປັນຕົ້ນ ຄື ນະຄະຣະວິນເທຍຍະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ບົດວ່າ "ສະມະວິສະມັງ ຈະຣັນຕິ" ໄດ້ແກ່ ບາງຄັ້ງປະພຶດສະໝ່ຳສະເໝີ (ສະມະ), ບາງຄັ້ງປະພຶດບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ (ວິສະມະ). ບົດວ່າ "ສະມະຈະຣิຍັມປິ ເຫຕັງ" ຕັດບົດເປັນ "ສະມະຈະຣິຍັມປິ ຫິ ເອຕັງ".

๔๓๗. เก อาการาติ กานิ การณานิ? เก อนฺวยาติ กา อนุพุทฺธิโย? นตฺถิ โข ปน ตตฺถาติ กสฺมา อาห, นนุ อรญฺเญ หริตติณจมฺปกวนาทิวเสน อติมนุญฺญา รูปาทโย ปญฺจ กามคุณา อตฺถีติ? โน นตฺถิ. น ปเนตํ วนสณฺเฑน กถิตํ, อิตฺถิรูปาทีนิ ปน สนฺธาเยตํ กถิตํ. ตานิ หิ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ. ยถาห – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกรูปมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิรูปํ. อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๑) วิตฺถาเรตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໔໓໗. ບົດວ່າ "ເກ ອາຄາຣາ" ໄດ້ແກ່ ເຫດຜົນທັງຫຼາຍຄືແນວໃດ? ບົດວ່າ "ເກ ອັນວະຍາ" ໄດ້ແກ່ ປັນຍາອະນຸມານທັງຫຼາຍຄືແນວໃດ? ຖ້າຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "ນັດຖິ ໂຂ ປະນະ ຕັດຖາ" (ໃນປ່ານັ້ນບໍ່ມີເລີຍ)? ໃນປ່າບໍ່ມີກາມະຄຸນ ໕ ມີຮູບເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນທີ່ໜ້າເພິ່ງພໍໃຈຢ່າງຍິ່ງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທົ່ງຫຍ້າຂຽວສົດ ແລະປ່າດອກຈຳປາເປັນຕົ້ນບໍ? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນບໍ່ມີ, ມີຢູ່ແທ້ໆ. ແຕ່ພຣະອົງບໍ່ໄດ້ຕັດໝາຍເຖິງປ່າໄມ້, ແຕ່ຕັດໝາຍເຖິງຮູບສະຕີເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າຮູບສະຕີເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຄອບງຳຈິດຂອງບຸລຸດຕັ້ງຢູ່. ດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕັດໄວ້ວ່າ: "ເຮົາບໍ່ເລັງເຫັນຮູບອື່ນແມ່ນແຕ່ຮູບດຽວ ທີ່ຄອບງຳຈິດຂອງບຸລຸດຕັ້ງຢູ່ ເໝືອນຮູບສະຕີນີ້ເລີຍ, ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຮູບສະຕີຍ່ອມຄອບງຳຈິດຂອງບຸລຸດຕັ້ງຢູ່" ດັ່ງນີ້, ເຊິ່ງຄວນອະທິບາຍໃຫ້ພິສະດານ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ແມ່ນຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປັບປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ

นครวินฺเทยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍນະຄະຣະວິນເທຍຍະສູດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

๙. ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍປິ່ນທະປາຕະປາຣິສຸດທິສູດ

๔๓๘. เอวํ เม สุตนฺติ ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต.

໔໓໘. ບົດວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ" ເປັນຕົ້ນ ຄື ປິ່ນທະປາຕະປາຣິສຸດທິສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ບົດວ່າ "ປະຕິສັນລານາ" ໄດ້ແກ່ ການອອກຈາກຜົນສະມາບັດ.

วิปฺปสนฺนานีติ โอกาสวเสเนตํ วุตฺตํ. ผลสมาปตฺติโต หิ วุฏฺฐิตสฺส ปญฺจหิ ปสาเทหิ ปติฏฺฐิโตกาโส วิปฺปสนฺโน โหติ, ฉวิวณฺโณ ปริสุทฺโธ. ตสฺมา เอวมาห. สุญฺญตวิหาเรนาติ สุญฺญตผลสมาปตฺติวิหาเรน. มหาปุริสวิหาโรติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธตถาคตมหาสาวกานํ มหาปุริสานํ วิหาโร. เยน จาหํ มคฺเคนาติอาทีสุ วิหารโต ปฏฺฐาย ยาว คามสฺส อินฺทขีลา เอส ปวิฏฺฐมคฺโค นาม, อนฺโตคามํ ปวิสิตฺวา เคหปฏิปาฏิยา จริตฺวา ยาว นครทฺวาเรน นิกฺขมนา เอส จริตพฺพปเทโส นาม, พหิ อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย ยาว วิหารา เอส ปฏิกฺกนฺตมคฺโค นาม. ปฏิฆํ วาปิ เจตโสติ จิตฺเต ปฏิหญฺญนกิเลสชาตํ [Pg.250] กิญฺจิ อตฺถิ นตฺถีติ. อโหรตฺตานุสิกฺขินาติ ทิวสญฺจ รตฺติญฺจ อนุสิกฺขนฺเตน.

ບົດວ່າ "ວິບປະສັນນານິ" (ຜ່ອງໃສ) ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂອກາດ (ທີ່ຕັ້ງຂອງອິນຊີມີຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ). ເພາະວ່າ ສຳລັບຜູ້ທີ່ອອກຈາກຜົນສະມາບັດ ທີ່ຕັ້ງເຊິ່ງປະດິດສະຖານດ້ວຍປະສາດທັງ ໕ ຍ່ອມຜ່ອງໃສຢ່າງຍິ່ງ, ຜິວພັນຍ່ອມບໍລິສຸດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ "ສຸນຍະຕະວິຫາເຣນະ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການຢູ່ດ້ວຍສຸນຍະຕະຜົນສະມາບັດ. ບົດວ່າ "ມະຫາປຸຣິສະວິຫາໂຣ" ໄດ້ແກ່ ວິຫານທຳ (ການຢູ່) ຂອງມະຫາບຸລຸດທັງຫຼາຍ ມີພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ແລະພຣະມະຫາສາວົກຂອງພຣະຕຖາຄົດ. ໃນບົດວ່າ "ເຢນະ ຈາຫັງ ມັກເຄນະ" ເປັນຕົ້ນ ຫົນທາງນັບແຕ່ອາຮາມໄປຈົນຮອດເສົາຂຶ້ນ (ອິນທະຂີລະ) ຂອງບ້ານ ຊື່ວ່າ "ປະວິດຖະມັກຄະ" (ທາງເຂົ້າບ້ານ), ເມື່ອເຂົ້າໄປໃນບ້ານແລ້ວ ທ່ຽວໄປຕາມລຳດັບເຮືອນ ຈົນຮອດທາງອອກປະຕູເມືອງ ບໍລິເວນນີ້ຊື່ວ່າ "ຈະຣິຕັບພະປະເທສະ" (ບໍລິເວນທ່ຽວບິນທະບາດ), ຫົນທາງນັບແຕ່ພາຍນອກເສົາຂຶ້ນໄປຈົນຮອດອາຮາມ ຊື່ວ່າ "ປະຕິກກັນຕະມັກຄະ" (ທາງກັບ). ບົດວ່າ "ປະຕິຄັງ ວາປິ ເຈຕະໂສ" ໄດ້ແກ່ ກິເລດອັນເປັນເຄື່ອງກະທົບກະທັ່ງໃນຈິດ ມີຢູ່ບາງຫຼືບໍ່ມີໃນຈິດຂອງເຮົາ ດັ່ງນີ້. ບົດວ່າ "ອະໂຫຣັດຕານຸສິກຂິນາ" ໄດ້ແກ່ ພິກຂຸຜູ້ສຶກສາຢູ່ຕະຫຼອດທັງກາງເວັນແລະກາງຄືນ.

๔๔๐. ปหีนา นุ โข เม ปญฺจ กามคุณาติอาทีสุ เอกภิกฺขุสฺส ปจฺจเวกฺขณา นานา, นานาภิกฺขูนํ ปจฺจเวกฺขณา นานาติ. กถํ? เอโก หิ ภิกฺขุ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา วิวิตฺโตกาเส นิสินฺโน ปจฺจเวกฺขติ ‘‘ปหีนา นุ โข เม ปญฺจกามคุณา’’ติ. โส ‘‘อปฺปหีนา’’ติ ญตฺวา วีริยํ ปคฺคยฺห อนาคามิมคฺเคน ปญฺจกามคุณิกราคํ สมุคฺฆาเฏตฺวา มคฺคานนฺตรํ ผลํ ผลานนฺตรํ มคฺคํ ตโต วุฏฺฐาย ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘ปหีนา’’ติ ปชานาติ. นีวรณาทีสุปิ เอเสว นโย. เอเตสํ ปน อรหตฺตมคฺเคน ปหานาทีนิ โหนฺติ, เอวํ เอกภิกฺขุสฺส นานาปจฺจเวกฺขณา โหติ. เอตาสุ ปน ปจฺจเวกฺขณาสุ อญฺโญ ภิกฺขุ เอกํ ปจฺจเวกฺขณํ ปจฺจเวกฺขติ, อญฺโญ เอกนฺติ เอวํ นานาภิกฺขูนํ นานาปจฺจเวกฺขณา โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໔໔໐. ໃນບົດວ່າ "ປະຫີນາ ນຸ ໂຂ ເມ ປັນຈະ ກາມະຄຸນາ" ເປັນຕົ້ນ ການພິຈາລະນາ (ປັດຈະເວກຂະນະ) ຂອງພິກຂຸຮູບດຽວ ມີຕ່າງໆກັນ, ການພິຈາລະນາຂອງພິກຂຸຫຼາຍຮູບ ກໍມີຕ່າງໆກັນ. ຖ້າຖາມວ່າ ເປັນແນວໃດ? ຄື ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ກັບຈາກບິນທະບາດໃນເວລາຫຼັງພັດຕາກິດ ເກັບບາດແລະຈີວອນແລ້ວ ນັ່ງໃນທີ່ສະຫງັດ ຍ່ອມພິຈາລະນາວ່າ "ກາມະຄຸນ ໕ ເຮົາລະໄດ້ແລ້ວຫຼືບໍ່?". ພິກຂຸນັ້ນ ເມື່ອຮູ້ວ່າ "ຍັງລະບໍ່ໄດ້" ກໍປະຄອງຄວາມພຽນ ຖອນກາມະຄຸນນິກະຣາຄະ (ຄວາມກຳໜັດໃນກາມະຄຸນ ໕) ດ້ວຍອະນາຄາມີມັກ ແລ້ວບັນລຸຜົນໃນລຳດັບແຫ່ງມັກ ບັນລຸມັກໃນລຳດັບແຫ່ງຜົນ, ເມື່ອອອກຈາກຜົນນັ້ນແລ້ວ ພິຈາລະນາຢູ່ ຍ່ອມຮູ້ຊັດວ່າ "ລະໄດ້ແລ້ວ". ໃນນີວໍລະນີເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ແຕ່ການລະເປັນຕົ້ນຂອງທຳເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມມີດ້ວຍອໍຣະຫັດຕະມັກ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ການພິຈາລະນາຕ່າງໆກັນ ຂອງພິກຂຸຮູບດຽວ ຈຶ່ງມີໄດ້ຢ່າງນີ້. ສ່ວນໃນການພິຈາລະນາເຫຼົ່ານີ້ ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງພິຈາລະນາຂໍ້ໜຶ່ງ, ພິກຂຸອີກຮູບໜຶ່ງພິຈາລະນາອີກຂໍ້ໜຶ່ງ ດັ່ງນີ້ ການພິຈາລະນາຕ່າງໆກັນ ຂອງພິກຂຸຫຼາຍຮູບ ຈຶ່ງມີໄດ້ຢ່າງນີ້. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ແມ່ນຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປັບປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ

ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍປິ່ນທະປາຕະປາຣິສຸດທິສູດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

๑๐. อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍອິນຊີຍະພາວະນາສູດ

๔๕๓. เอวํ เม สุตนฺติ อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตํ. ตตฺถ คชงฺคลายนฺติ เอวํนามเก นิคเม. สุเวฬุวเนติ สุเวฬุ นาม เอกา รุกฺขชาติ, เตหิ สญฺฉนฺโน มหาวนสณฺโฑ, ตตฺถ วิหรติ. จกฺขุนา รูปํ น ปสฺสติ, โสเตน สทฺทํ น สุณาตีติ จกฺขุนา รูปํ น ปสฺสิตพฺพํ, โสเตน สทฺโท น โสตพฺโพติ เอวํ เทเสตีติ อธิปฺปาเยน วทติ.

໔໕໓. ບົດວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ" ເປັນຕົ້ນ ຄື ອິນຊີຍະພາວະນາສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ບົດວ່າ "ຄະຊັງຄະຣາຍັງ" ໄດ້ແກ່ ໃນນິຄົມທີ່ມີຊື່ຢ່າງນັ້ນ. ບົດວ່າ "ສຸເວລຸວະເນ" ໄດ້ແກ່ ຕົ້ນໄມ້ຊະນິດໜຶ່ງຊື່ວ່າ ສຸເວລຸ, ປ່າໃຫຍ່ທີ່ປົກຄຸມດ້ວຍຕົ້ນໄມ້ເຫຼົ່ານັ້ນ, ພຣະອົງປະທັບຢູ່ທີ່ນັ້ນ. ບົດວ່າ "ຈັກຂຸນາ ຮູປັງ ນະ ປັດສະຕິ, ໂສເຕນະ ສັດທັງ ນະ ສຸນາຕິ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຄວນເບິ່ງຮູບດ້ວຍຕາ, ບໍ່ຄວນຟັງສຽງດ້ວຍຫູ, ອຸດຕະຣະມານົບກ່າວດ້ວຍຄວາມໝາຍວ່າ ພຣະອົງຊົງສະແດງຢ່າງນີ້.

อญฺญถา อริยสฺส วินเยติ อิมินา ภควา อตฺตโน สาสเน อสทิสาย อินฺทฺริยภาวนาย กถนตฺถํ อาลยํ อกาสิ. อถายสฺมา อานนฺโท – ‘‘สตฺถา อาลยํ ทสฺเสติ, หนฺทาหํ อิมิสฺสํ ปริสติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อินฺทฺริยภาวนากถํ กาเรมี’’ติ สตฺถารํ ยาจนฺโต เอตสฺส [Pg.251] ภควาติอาทิมาห. อถสฺส ภควา อินฺทฺริยภาวนํ กเถนฺโต เตน หานนฺทาติอาทิมาห.

ດ້ວຍບົດວ່າ "ອັນຍະຖາ ອະຣิຍັດສະ ວິນະເຍ" ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງເຮັດຄວາມເອົາໃຈໃສ່ (ອາໄລ) ເພື່ອຈະສະແດງອິນຊີຍະພາວະນາ ອັນບໍ່ມີສິ່ງໃດສະເໝີເໝືອນ ໃນພຣະສາສະໜາຂອງພຣະອົງ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະອານົນເຖຣະດຳລິວ່າ "ພຣະສາດສະດາຊົງສະແດງຄວາມເອົາໃຈໃສ່ແລ້ວ, ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະທູນຂໍໃຫ້ພຣະອົງສະແດງອິນຊີຍະພາວະນາກຖາ ແກ່ພິກຂຸສົງໃນບໍລິສັດນີ້" ດັ່ງນີ້ ເມື່ອຈະທູນຂໍພຣະສາດສະດາ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເອຕັດສະ ພະຄະວາ". ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງອິນຊີຍະພາວະນາ จຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເຕນະ ຫານັນທາ".

๔๕๔. ตถ ยทิทํ อุเปกฺขาติ ยา เอสา วิปสฺสนุเปกฺขา นาม, เอสา สนฺตา เอสา ปณีตา, อตปฺปิกาติ อตฺโถ. อิติ อยํ ภิกฺขุ จกฺขุทฺวาเร รูปารมฺมณมฺปิ อิฏฺเฐ อารมฺมเณ มนาปํ, อนิฏฺเฐ อมนาปํ, มชฺฌตฺเต มนาปามนาปญฺจ จิตฺตํ, ตสฺส รชฺชิตุํ วา ทุสฺสิตุํ วา มุยฺหิตุํ วา อทตฺวาว ปริคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ มชฺฌตฺเต ฐเปติ. จกฺขุมาติ สมฺปนฺนจกฺขุวิสุทฺธเนตฺโต. จกฺขาพาธิกสฺส หิ อุทฺธํ อุมฺมีลนนิมฺมีลนํ น โหติ, ตสฺมา โส น คหิโต.

໔໕໔. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ "ຍະທິດັງ ອຸເປກຂາ" ມີອະທິບາຍວ່າ ວິປັດສະນູເປກຂາໃດນີ້ ເປັນທຳມະຊາດສະຫງົບ, ປະນີດ, ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມຮ້ອນໃຈ. ດັ່ງນັ້ນ ພິກຂຸນີ້ ເມື່ອຮູບາຣົມມາປະກົດທາງຈັກຂຸທະວານ ບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ຈິດຍິນດີໃນອາຣົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ (ອິດຖາຣົມ), ບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ຈິດຍິນຮ້າຍໃນອາຣົມທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ (ອະນິດຖາຣົມ) ແລະບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ຈິດຫຼົງໃນອາຣົມທີ່ເປັນກາງໆ (ມັດຊັດຕາຣົມ) ຄືບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ຈິດກຳໜັດ, ຂັດເຄືອງ ຫຼືຫຼົງໄຫຼເລີຍ, ແຕ່ກຳນົດຮູ້ດ້ວຍຍານ ແລ້ວຕັ້ງວິປັດສະນາໄວ້ໃນຄວາມເປັນກາງ (ວິປັດສະນູເປກຂາ). ບົດວ່າ "ຈັກຂຸມາ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຕາສົມບູນ ມີດວງຕາບໍລິສຸດ. ເພາະວ່າ ຄົນເຈັບຕາ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດເປີດຫຼືຫຼັບຕາຂຶ້ນເບື້ອງເທິງໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຖືເອົາຄົນເຈັບຕານັ້ນມາເປັນອຸປະມາ.

๔๕๖. อีสกํโปเณติ รถีสา วิย อุฏฺฐหิตฺวา ฐิเต.

໔໕໖. ບົດວ່າ "ອີສະກັງໂປເນ" ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຂຶ້ນຄືກັບງອນລົດ ແລ້ວຕັ້ງຢູ່ (ໝາຍເຖິງໃບບົວທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນເຜີຍີງ).

๔๖๑. ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญีติอาทีสุ ปฏิกูเล เมตฺตาผรเณน วา ธาตุโส อุปสํหาเรน วา อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. อปฺปฏิกูเล อสุภผรเณน วา อนิจฺจโต อุปสํหาเรน วา ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวาติ มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหริตุกาโม กึ กโรตีติ? อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อาปาถคเตสุ เนว โสมนสฺสิโก น โทมนสฺสิโก โหติ. วุตฺตญฺเหตํ –

໔໖໑. ໃນບົດວ່າ "ປະຕິກູເລ ອັບປະຕິກູລະສັນຍີ" ເປັນຕົ້ນ ພິກຂຸຍ່ອມເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າບໍ່ປະຕິກູນ ໃນສິ່ງທີ່ປະຕິກູນ ຢູ່ ດ້ວຍການແຜ່ເມດຕາ ຫຼືດ້ວຍການມົນສິການໂດຍຄວາມເປັນທາດ. ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າປະຕິກູນ ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ປະຕິກູນ ຢູ່ ດ້ວຍການແຜ່ອະສຸພະ ຫຼືດ້ວຍການມົນສິການໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ "ຕະທຸພະຍັງ ອະພິນິວັດເຊດວາ" ມີຄຳຖາມວ່າ ພິກຂຸຜູ້ປາດຖະໜາຈະຢູ່ເປັນກາງ ໂດຍເວັ້ນທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມເຮັດແນວໃດ? ຕອບວ່າ ເມື່ອອິດຖາຣົມແລະອະນິດຖາຣົມມາປະກົດ ຍ່ອມບໍ່ດີໃຈແລະບໍ່ເສຍໃຈ. ດ້ວຍວ່າ ຂໍ້ນີ້ມີຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘กถํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ เมตฺตาย วา ผรติ, ธาตุโต วา อุปสํหรติ, เอวํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ อสุภาย วา ผรติ, อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ, เอวํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อนิฏฺฐสฺมิญฺจ อิฏฺฐสฺมิญฺจ วตฺถุสฺมึ เมตฺตาย วา ผรติ, ธาตุโต วา อุปสํหรติ. เอวํ ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ อปฺปฏิกูเล จ ปฏิกูเล จ ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อิฏฺฐสฺมิญฺจ อนิฏฺฐสฺมิญฺจ วตฺถุสฺมึ อสุภาย วา ผรติ, อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ, เอวํ อปฺปฏิกูเล จ ปฏิกูเล จ ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ[Pg.252]. กถํ ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน? อิธ ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. เอวํ ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน’’ติ.

"ພິກຂຸຍ່ອມເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າບໍ່ປະຕິກູນ ໃນສິ່ງທີ່ປະຕິກູນ ຢູ່ ຢ່າງໃດ? ພິກຂຸຍ່ອມແຜ່ເມດຕາ ຫຼືມົນສິການໂດຍຄວາມເປັນທາດ ໃນອາຣົມທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ, ພິກຂຸຍ່ອມເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າບໍ່ປະຕິກູນ ໃນສິ່ງທີ່ປະຕິກູນ ຢູ່ ຢ່າງນີ້. ພິກຂຸຍ່ອມເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າປະຕິກູນ ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ປະຕິກູນ ຢູ່ ຢ່າງໃດ? ພິກຂຸຍ່ອມແຜ່ອະສຸພະ ຫຼືມົນສິການໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ ໃນອາຣົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ, ພິກຂຸຍ່ອມເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າປະຕິກູນ ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ປະຕິກູນ ຢູ່ ຢ່າງນີ້. ພິກຂຸຍ່ອມເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າບໍ່ປະຕິກູນ ທັງໃນສິ່ງທີ່ປະຕິກູນແລະສິ່ງທີ່ບໍ່ປະຕິກູນ ຢູ່ ຢ່າງໃດ? ພິກຂຸຍ່ອມແຜ່ເມດຕາ ຫຼືມົນສິການໂດຍความເປັນທາດ ທັງໃນອາຣົມທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາແລະອາຣົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ, ພິກຂຸຍ່ອມເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າບໍ່ປະຕິກູນ ທັງໃນສິ່ງທີ່ປະຕິກູນແລະສິ່ງທີ່ບໍ່ປະຕິກູນ ຢູ່ ຢ່າງນີ້. ພິກຂຸຍ່ອມເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າປະຕິກູນ ທັງໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ປະຕິກູນແລະສິ່ງທີ່ປະຕິກູນ ຢູ່ ຢ່າງໃດ? ພິກຂຸຍ່ອມແຜ່ອະສຸພະ ຫຼືມົນສິການໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ ທັງໃນອາຣົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາແລະອາຣົມທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ, ພິກຂຸຍ່ອມເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າປະຕິກູນ ທັງໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ປະຕິກູນແລະສິ່ງທີ່ປະຕິກູນ ຢູ່ ຢ່າງນີ້. ພິກຂຸຍ່ອມເວັ້ນທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ແລ້ວເປັນຜູ້ວາງເສີຍ ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ຢູ່ ຢ່າງໃດ? ພິກຂຸໃນພຣະສາສະໜານີ້ ເຫັນຮູບດ້ວຍຕາແລ້ວ ບໍ່ດີໃຈ ບໍ່ເສຍໃຈ, ເປັນຜູ້ວາງເສີຍ ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ຢູ່... ລະ... ຮູ້ແຈ້ງທັມມາຣົມດ້ວຍໃຈແລ້ວ ບໍ່ດີໃຈ ບໍ່ເສຍໃຈ, ເປັນຜູ້ວາງເສີຍ ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ຢູ່. ພິກຂຸຍ່ອມເວັ້ນທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ແລ້ວເປັນຜູ້ວາງເສີຍ ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ຢູ່ ຢ່າງນີ້."

อิเมสุ จ ตีสุ นเยสุ ปฐมนเย มนาปํ อมนาปํ มนาปามนาปนฺติ สํกิเลสํ วฏฺฏติ, นิกฺกิเลสํ วฏฺฏติ. ทุติยนเย สํกิเลสํ, ตติยนเย สํกิเลสนิกฺกิเลสํ วฏฺฏติ. ปุน วุตฺตํ – ‘‘ปฐมํ สํกิเลสํ วฏฺฏติ, ทุติยํ สํกิเลสมฺปิ นิกฺกิเลสมฺปิ, ตติยํ นิกฺกิเลสเมว วฏฺฏตี’’ติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ແລະໃນນັຍທັງ ໓ ນີ້ ໃນນັຍທຳອິດ ທີ່ວ່າ "ມະນາປັງ ອະມະນາປັງ ມະນາປາມະນາປັງ" ນັ້ນ ຍ່ອມຄວນແກ່ທັມທີ່ມີກิເລດ (ສັງກິເລສະ) ແລະທັມທີ່ບໍ່ມີກິເລດ (ນິກກິເລສະ). ໃນນັຍທີສອງ ຍ່ອມຄວນແກ່ທັມທີ່ມີກິເລດ. ໃນນັຍທີສາມ ຍ່ອມຄວນແກ່ທັມທີ່ມີກິເລດແລະບໍ່ມີກິເລດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຕັດໄວ້ວ່າ: "ນັຍທຳອິດ ຍ່ອມຄວນແກ່ທັມທີ່ມີກິເລດ, ນັຍທີສອງ ຍ່ອມຄວນທັງທັມທີ່ມີກິເລດແລະບໍ່ມີກິເລດ, ນັຍທີສາມ ຍ່ອມຄວນແກ່ທັມທີ່ບໍ່ມີກິເລດ (ກິຣິຍາອັບພະຍາກົດ) ເທົ່ານັ້ນ". ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ແມ່ນຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ໃນປັບປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາ ມັດຊິມະນິກາຍ

อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອິນຊີຍະພາວະນາສູດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍວັກທີຫ້າ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

อุปริปณฺณาสฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

ອັດຖະກະຖາ ອຸປະຣິປັນນາດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

โย จายํ ‘‘สพฺพธมฺมมูลปริยายํ โว, ภิกฺขเว, เทสิสฺสามี’’ติ อารทฺธตฺตา อาทิกลฺยาโณ, มชฺเฌ ‘‘สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺล’’นฺติ วจนโต มชฺเฌกลฺยาโณ, สนฺนิฏฺฐาเน ‘‘อริโย ภาวิตินฺทฺริโย’’ติ วจนโต ปริโยสานกลฺยาโณติ ติวิธกลฺยาโณ มชฺฌิมนิกาโย ‘‘มหาวิปสฺสนา นามาย’’นฺติ วุตฺโต, โส วณฺณนาวเสน สมตฺโต โหติ.

ກໍພຣະມັດຊິມະນິກາຍໃດນີ້ ທີ່ຊື່ວ່າ 'ມະຫາວິປັດສະນາ' ເປັນງາມໃນເບື້ອງຕົ້ນ ເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປາຣົບດ້ວຍພຣະດຳຣັດວ່າ 'ມູລະປະຣິຍາຍັງ ໂວ, ພິກຂະເວ, ເທສิສສາມິ' (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາຈັກສະແດງມູລະປະຣິຍາຍະທັມແກ່ພວກເທີ), ເປັນງາມໃນທ່າມກາງ ເພາະມີພຣະດຳຣັດສະແດງໄວ້ວ່າ 'ສູດ, ເຄຍຍະ, ເວຍຍາກະຣະນະ, ຄາຖາ, ອຸທານ, ອິຕິວຸດຕະກະ, ຊາດົກ, ອັບພູຕະທັມ, ເວດັລລະ', ເປັນງາມໃນທີ່ສຸດ ເພາະມີພຣະດຳຣັດໃນຕອນທ້າຍວ່າ 'ອະຣິໂຍ ພາວິຕິນທຣິໂຍ' (ພຣະອະຣິຍະຜູ້ມີອິນຊີອັນອົບຮົມແລ້ວ), ພຣະມັດຊິມະນິກາຍນັ້ນ ມີຄວາມງາມ ໓ ປະການດັ່ງນີ້ ຍ່ອມສຳເລັດບໍລິບູນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄຳພັນລະນານີ້.

นิคมนกถา

ນิຄົມກະຖາ

เอตฺตาวตา [Pg.253] จ –

ແລະ ດ້ວຍຄຳພັນລະນາພຽງເທົ່ານີ້ -

อายาจิโต สุมตินา เถเรน ภทนฺตพุทฺธมิตฺเตน,ปุพฺเพ มยูรทูตปฏฺฏนมฺหิ สทฺธึ นิวสนฺเตน.

ພຣະອັດຖະກະຖາຈານໃດ ຜູ້ອັນພຣະເຖຣະຜູ້ມີປັນຍາດີ ພຣະພັດທັນຕະພຸດທະມິດຕະ ຜູ້ເຄີຍຢູ່ຮ່ວມກັນໃນເມື່ອກ່ອນ ທີ່ມະຍູຣະທູຕະປັດຕະນະ ໄດ້ອາຣາດທະນາແລ້ວ,

ปรวาทวิธํสนสฺส มชฺฌิมนิกายเสฏฺฐสฺส,ยมหํ ปปญฺจสูทนิมฏฺฐกถํ กาตุมารภึ.

ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ປາຣົບເພື່ອຈະແຕ່ງອັດຖະກະຖາຊື່ ປະປັນຈະສູທະນີ ແຫ່ງພຣະມັດຊິມະນິກາຍອັນປະເສີດ ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງກຳຈັດວາດະຂອງຜູ້ນອກລັດທິ,

สา หิ มหาอฏฺฐกถาย สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา,สตฺตุตฺตรสตมตฺตาย ปาฬิยา ภาณวาเรหิ.

ອັດຖະກະຖາ 'ປະປັນຈະສູທະນີ' ນັ້ນ ຖືເອົາສາຣະປະໂຫຍດຈາກມະຫາອັດຖະກະຖາ ແລ້ວສຳເລັດລົງ, ໂດຍມີປະມານ ໑໐໗ ພານະວານ ຕາມພຣະບາລີ.

เอกูนสฏฺฐิมตฺโต วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ,อตฺถปฺปกาสนตฺถาย อาคมานํ กโต ยสฺมา.

ເພາະເຫດໃດ ຄຳພີວິສຸດທິມັກ ເຊິ່ງມີປະມານ ໕໙ ພານະວານ ຂ້າພະເຈົ້າກໍໄດ້ແຕ່ງໄວ້ແລ້ວ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມແຫ່ງພຣະອາຄົມທັງຫຼາຍ,

ตสฺมา เตน สหา’ยํ คาถาคณนานเยน อฏฺฐกถา,สมธิกฉสฏฺฐิสตมิติ วิญฺเญยฺยา ภาณวารานํ.

ເພາະສະນັ້ນ ອັດຖະກະຖານີ້ ເມື່ອນັບລວມກັບຄຳພີວິສຸດທິມັກນັ້ນ ໂດຍວິທີການນັບຄາຖາ ພຶງຊາບວ່າມີປະມານ ໑໖໖ ພານະວານ.

สมธิกฉสฏฺฐิสตปมาณมิติ ภาณวารโต เอสา,สมยํ ปกาสยนฺตี มหาวิหาราธิวาสีนํ.

ອັດຖະກະຖາທີ່ມີປະມານ ໑໖໖ ພານະວານນີ້ ຍ່ອມປະກາດມະຕິຂອງພຣະພິກຂຸຜູ້ນິສັຍຢູ່ໃນມະຫາວິຫານ.

มูลฏฺฐกถาสารํ อาทาย มยา อิมํ กโรนฺเตน,ยํ ปญฺญมุปจิตํ เตน โหตุ โลโก สทา สุขิโตติ.

ບຸນໃດທີ່ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສັ່ງສົມແລ້ວ ໃນການແຕ່ງອັດຖະກະຖານີ້ ໂດຍຖືເອົາສາຣະປະໂຫຍດຈາກມູນອັດຖະກະຖາ, ດ້ວຍຜົນບຸນນັ້ນ ຂໍໃຫ້ສັດໂລກຈົ່ງມີຄວາມສຸກສະເໝີທຸກເມື່ອເທີ້ນ.

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฺปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหนสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุ สาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ปภินฺนปฏิสมฺภิทาปริวาเร ฉฬภิญฺญาทิปฺปเภทคุณปฺปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ ปปญฺจสูทนี นาม มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถา –

ອັດຖະກະຖາພຣະມັດຊິມະນິກາຍນີ້ ຊື່ວ່າ 'ປະປັນຈະສູທະນີ' ອັນພຣະເຖຣະຜູ້ມີປັນຍາອັນກວ້າງຂວາງແລະບໍລິສຸດ ຜູ້ມີນາມອັນພຣະອາຈານທັງຫຼາຍຂະໜານນາມວ່າ 'ພຣະພຸດທະໂຄສະ' ຜູ້ປະດັບດ້ວຍສັດທາ ປັນຍາ ແລະວິຣິຍະອັນບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ, ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍຄຸນມີສີລ, ອາຈາຣະ, ຄວາມຊື່ຕົງ ແລະຄວາມອ່ອນໂຍນເປັນຕົ້ນ, ຜູ້ມີຄວາມສາມາດໃນການຢັ່ງຮູ້ລົງໃນລັດທິຂອງຕົນແລະລັດທິອື່ນອັນຮົກຊັດ, ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມສະຫຼາດແກ້ວຫານໃນປັນຍາ, ຜູ້ມີລັງສີແຫ່ງຍານອັນບໍ່ມີອຸປະສັກໃນພຣະສາດສະໜາຂອງພຣະສາດສະດາ ພ້ອມທັງພຣະໄຕປິົກແລະອັດຖະກະຖາ, ຜູ້ເປັນມະຫາໄວຍາກອນ, ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມງາມແຫ່ງຖ້ອຍຄຳອັນອ່ອນຫວານແລະກວ້າງຂວາງ ເຊິ່ງຫຼັ່ງໄຫຼອອກມາຢ່າງສະດວກສະບາຍອັນເກີດຈາກຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຖານແລະກະຣະນະ, ຜູ້ກ່າວຖ້ອຍຄຳອັນເໝາະສົມແລະມີປະໂຫຍດ, ຜູ້ມີວາດະອັນປະເສີດ, ຜູ້ເປັນມະຫາກະວີ, ຜູ້ເປັນເຄື່ອງປະດັບແຫ່ງວົງຂອງພຣະເຖຣະທັງຫຼາຍ ຜູ້ເປັນປະທີບແຫ່ງວົງພຣະເຖຣະ ຜູ້ນິສັຍຢູ່ໃນມະຫາວິຫານ ຜູ້ມີປັນຍາຕັ້ງໝັ້ນດີແລ້ວໃນອຸດຕະຣິມະນຸດສະທັມ ອັນປະດັບດ້ວຍຄຸນມີອະພິນຍາ ໖ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍມີປະຕິສັມພິທາອັນແຕກສານເປັນບໍລິວານ, ໄດ້ແຕ່ງຂຶ້ນແລ້ວ -

ตาว [Pg.254] ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิยา.

ຂໍອັດຖະກະຖາຈົ່ງດຳຣົງຢູ່ໃນໂລກ ຕະຫຼອດການພຽງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງແນວທາງແຫ່ງທິດຖິວິສຸດທິແກ່ກຸນລະບຸດທັງຫຼາຍ ຜູ້ສະແຫວງຫາການຫຼຸດພົ້ນອອກຈາກໂລກ.

พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

ຕາບໃດທີ່ພຣະນາມວ່າ 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າ' ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ມີພຣະຫະລຶໄທອັນບໍລິສຸດ ຜູ້ຄົງທີ່ ຜູ້ປະເສີດສຸດໃນໂລກ ຜູ້ສະແຫວງຫາຄຸນອັນໃຫຍ່ຫຼວງ ຍັງຄົງດຳເນີນໄປຢູ່ໃນໂລກ.

ปปญฺจสูทนี นาม

ຄຳພີອັດຖະກະຖາຊື່ ປະປັນຈະສູທະນີ

มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถา สพฺพากาเรน นิฏฺฐิตา.

ອັດຖະກະຖາພຣະມັດຊິມະນິກາຍ ສຳເລັດບໍລິບູນໂດຍປະການທັງປວງແລ້ວ.