1

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

---

มชฺฌิมนิกาเย

មជ្ឈិមនិកាយ

---

อุปริปณฺณาส-อฏฺฐกถา

ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា

---

๑. เทวทหวคฺโค

១. ទេវទហវគ្គ

---

๑. เทวทหสุตฺตวณฺณนา

១. ទេវទហសូត្រវណ្ណនា

---

๑. เอวํ [Pg.1] เม สุตนฺติ เทวทหสุตฺตํ. ตตฺถ เทวทหํ นามาติ เทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน, ตตฺถ จ สกฺยราชูนํ มงฺคลโปกฺขรณี อโหสิ ปาสาทิกา อารกฺขสมฺปนฺนา, สา เทวานํ ทหตฺตา ‘‘เทวทห’’นฺติ ปญฺญายิตฺถ. ตทุปาทาย โสปิ นิคโม เทวทหนฺตฺเวว สงฺขํ คโต. ภควา ตํ นิคมํ นิสฺสาย ลุมฺพินิวเน วิหรติ. สพฺพํ ตํ ปุพฺเพกตเหตูติ ปุพฺเพ กตกมฺมปจฺจยา. อิมินา กมฺมเวทนญฺจ กิริยเวทนญฺจ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วิปากเวทนเมว สมฺปฏิจฺฉนฺตีติ ทสฺเสติ. เอวํ วาทิโน, ภิกฺขเว, นิคณฺฐาติ อิมินา ปุพฺเพ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ นิยเมตฺวา ทสฺเสติ.

១. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ ជាដើមនៃទេវទហសូត្រ។ ក្នុងទេវទហសូត្រនោះ បទថា devadahaṃ គឺពួកស្តេច លោកហៅថា ទេវៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនោះ មានស្រះមង្គលបោក្ខរណីរបស់ពួកស្តេចសាក្យៈ ជាស្រះគួរឱ្យជ្រះថ្លា និងប្រកបដោយការរក្សាការពារយ៉ាងមាំមួន ស្រះនោះល្បីឈ្មោះថា «ទេវទហៈ» ព្រោះជាបឹង (ទហៈ) របស់ពួកស្តេច (ទេវៈ) ទាំងនោះ។ អាស្រ័យស្រះនោះ សូម្បីតែនិគមនោះ ក៏បានដល់នូវការហៅថា «ទេវទហៈ» ដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់អាស្រ័យនឹងនិគមនោះ ហើយគង់នៅក្នុងព្រៃលុម្ពិនី។ បទថា Sabbaṃ taṃ pubbekatahetu (សេចក្តីទុក្ខទាំងអស់នោះ មានកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុនជាហេតុ) គឺព្រោះបច្ច័យនៃកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងជាតិមុន។ ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ខ្លះ បដិសេធកម្មវេទនានិងកិរិយាវេទនា ហើយទទួលយកតែវិបាកវេទនាមួយយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Evaṃ vādino, bhikkhave, nigaṇṭhā (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកនិគន្ថៈមានវាទៈយ៉ាងនេះ) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយកំណត់ច្បាស់ នូវសេចក្តីដែលទ្រង់សម្តែងទុកដោយមិនបានកំណត់ច្បាស់ក្នុងកាលមុន។

---

อหุวมฺเหว มยนฺติ อิทํ ภควา เตสํ อชานนภาวํ ชานนฺโตว เกวลํ กลิสาสนํ อาโรเปตุกาโม ปุจฺฉติ. เย หิ ‘‘มยํ อหุวมฺหา’’ติปิ น ชานนฺติ, เต กถํ กมฺมสฺส กตภาวํ วา อกตภาวํ วา ชานิสฺสนฺติ. อุตฺตริปุจฺฉายปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា Ahuvamheva maya (យើងរាល់គ្នាពិតជាបានមានហើយក្នុងកាលមុន) នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវសេចក្តីមិនដឹងរបស់ពួកនិគន្ថៈទាំងនោះ ហើយទ្រង់សួរ ក្នុងបំណងចង់ដាក់ទោសកំហុស (ការចាញ់) ដល់ពួកគេតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ពួកជនដែលសូម្បីតែពាក្យថា «យើងរាល់គ្នាបានមានហើយក្នុងកាលមុន» ក៏មិនដឹងផង តើពួកគេនឹងដឹងនូវភាពនៃកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើហើយ ឬមិនទាន់បានធ្វើដោយរបៀបណា? សូម្បីតែក្នុងសំនួរខាងលើៗទៅទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

๒. เอวํ สนฺเตติ จูฬทุกฺขกฺขนฺเธ (ม. นิ. ๑.๑๗๙-๑๘๐) มหานิคณฺฐสฺส วจเน สจฺเจ สนฺเตติ อตฺโถ, อิธ ปน เอตฺตกสฺส ฐานสฺส ตุมฺหากํ อชานนภาเว สนฺเตติ อตฺโถ. น กลฺลนฺติ น ยุตฺตํ.

២. បទថា Evaṃ sante (កាលបើមានយ៉ាងនោះ) សេចក្តីថា ក្នុងចូឡទុក្ខក្ខន្ធសូត្រ មានន័យថា «កាលបើពាក្យរបស់មហានិគន្ថៈពិតជាត្រឹមត្រូវ» ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ មានន័យថា «កាលបើការមិនដឹងរបស់អ្នករាល់គ្នាមានត្រឹមប៉ុណ្ណេះ»។ បទថា Na kallaṃ សេចក្តីថា មិនសមគួរ។

---

๓. คาฬฺหูปเลปเนนาติ [Pg.2] พหลูปเลปเนน, ปุนปฺปุนํ วิสรญฺชิเตน, น ปน ขลิยา ลิตฺเตน วิย. เอสนิยาติ เอสนิสลากาย อนฺตมโส นนฺตกวฏฺฏิยาปิ. เอเสยฺยาติ คมฺภีรํ วา อุตฺตานํ วาติ วีมํเสยฺย. อคทงฺคารนฺติ ฌามหรีตกสฺส วา อามลกสฺส วา จุณฺณํ. โอทเหยฺยาติ ปกฺขิเปยฺย. อโรโคติอาทิ มาคณฺฑิยสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๒๑๓) วุตฺตเมว.

៣. បទថា Gāḷhūpalepanena (ដោយថ្នាំលាបយ៉ាងក្រាស់) សេចក្តីថា ដោយការលាបយ៉ាងក្រាស់ គឺព្រួញដែលលាបដោយថ្នាំពិសម្តងហើយម្តងទៀត មិនមែនលាបដោយកំសាកបាយឡើយ។ បទថា Esaniyā (ដោយដែកស្ទង់) សេចក្តីថា ដោយដែកស្ទង់សម្រាប់រាវរកមុខរបួស យ៉ាងហោចណាស់ សូម្បីតែដោយសរសៃអំបោះដែលវេញជាខ្សែតូចក៏ដោយ។ បទថា Eseyya (គប្បីស្ទង់មើល) សេចក្តីថា គប្បីពិចារណាស្ទង់មើលថា មុតជ្រៅ ឬរាក់។ បទថា Agadaṅgāraṃ (ធ្យូងថ្នាំ) សេចក្តីថា ម្សៅនៃផ្លែសមរ ឬផ្លែកន្ទួតព្រៃដែលដុតខ្លោច។ បទថា Odaheyya (គប្បីដាក់បញ្ចូល) សេចក្តីថា គប្បីដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងមុខរបួស។ ពាក្យថា Arogo (មិនមានរោគ) ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់រួចមកហើយក្នុងមាគណ្ឌិយសូត្រ។

---

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ, สลฺเลน วิทฺธสฺส หิ วิทฺธกาเล เวทนาย ปากฏกาโล วิย อิเมสํ ‘‘มยํ ปุพฺเพ อหุวมฺหา วา โน วา, ปาปกมฺมํ อกรมฺหา วา โน วา, เอวรูปํ วา ปาปํ กรมฺหา’’ติ ชานนกาโล สิยา. วณมุขสฺส ปริกนฺตนาทีสุ จตูสุ กาเลสุ เวทนาย ปากฏกาโล วิย ‘‘เอตฺตกํ วา โน ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณํ, เอตฺตเก วา นิชฺชิณฺเณ สพฺพเมว ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณํ ภวิสฺสติ, สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐิตา นาม ภวิสฺสามา’’ติ ชานนกาโล สิยา. อปรภาเค ผาสุภาวชานนกาโล วิย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย ชานนกาโล สิยา. เอวเมตฺถ เอกาย อุปมาย ตโย อตฺถา, จตูหิ อุปมาหิ เอโก อตฺโถ ปริทีปิโต.

សេចក្តីក្នុងបទថា Evameva kho នេះ ជាការប្រៀបធៀបរវាងឧបមា និងឧបមេយ្យ។ ពិតណាស់ ដូចជាកាលដែលបុគ្គលត្រូវព្រួញមុត ក្នុងខណៈដែលត្រូវមុតនោះ ទុក្ខវេទនារមែងប្រាកដច្បាស់យ៉ាងណា សម្រាប់ពួកនិគន្ថៈទាំងនេះ ក៏គួរតែមានកាលវេលាដឹងថា «យើងរាល់គ្នាបានមានក្នុងកាលមុន ឬមិនបានមាន? យើងបានធ្វើបាបកម្ម ឬមិនបានធ្វើ? យើងបានធ្វើបាបមានសភាពយ៉ាងនេះ ឬ?» យ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត ដូចជាកាលដែលទុក្ខវេទនាប្រាកដច្បាស់ ក្នុងកាលទាំង ៤ មានការវះកាត់មាត់របួសជាដើមយ៉ាងណា ក៏គួរតែមានកាលវេលាដឹងថា «ទុក្ខប៉ុណ្ណេះរបស់យើងត្រូវបានកម្ចាត់អស់ហើយ កាលបើទុក្ខប៉ុណ្ណេះអស់ទៅ ទុក្ខទាំងអស់នឹងរលត់អស់ទៅ យើងនឹងជាអ្នកតាំងនៅក្នុងចំណែកដ៏បរិសុទ្ធ» យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក ដូចជាកាលវេលាដឹងនូវភាពជាអ្នកមិនមានរោគយ៉ាងណា ក៏គួរតែមានកាលវេលាដឹងនូវការលះបង់អកុសលធម៌ និងការញ៉ាំងកុសលធម៌ឱ្យសម្រេច ក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិយ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងទីនេះ ដោយឧបមាតែមួយ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តី ៣ យ៉ាង ម្យ៉ាងទៀត ដោយឧបមាទាំង ៤ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីតែ ១ យ៉ាង។

---

๔. อิเม ปน ตโต เอกมฺปิ น ชานนฺติ, วิรชฺฌิตฺวา คเต สลฺเล อวิทฺโธว ‘‘วิทฺโธสิ มยา’’ติ ปจฺจตฺถิกสฺส วจนปฺปมาเณเนว ‘‘วิทฺโธสฺมี’’ติ สญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา ทุกฺขปฺปตฺตปุริโส วิย เกวลํ มหานิคณฺฐสฺส วจนปฺปมาเณน สพฺพเมตํ สทฺทหนฺตา เอวํ สลฺโลปมาย ภควตา นิคฺคหิตา ปจฺจาหริตุํ อสกฺโกนฺตา ยถา นาม ทุพฺพโล สุนโข มิคํ อุฏฺฐาเปตฺวา สามิกสฺส อภิมุขํ กริตฺวา อตฺตนา โอสกฺกติ, เอวํ มหานิคณฺฐสฺส มตฺถเก วาทํ ปกฺขิปนฺตา นิคณฺโฐ, อาวุโสติอาทีมาหํสุ.

៤. ចំណែកពួកនិគន្ថៈទាំងនេះ សូម្បីតែសេចក្តីមួយក្នុងចំណោមសេចក្តីទាំងនោះ ក៏មិនដឹងឡើយ។ ពួកគេជឿជាក់លើពាក្យទាំងអស់នេះ ត្រឹមតែដោយសារពាក្យរបស់មហានិគន្ថៈប៉ុណ្ណោះ ប្រៀបដូចជាបុរសដែលមិនត្រូវបានព្រួញបាញ់ត្រូវឡើយ ព្រោះព្រួញនោះខុសគោលដៅទៅហើយ តែបែរជាបង្កើតសេចក្តីសំគាល់ថា «យើងត្រូវព្រួញបាញ់ហើយ» ហើយដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ ត្រឹមតែដោយជឿតាមពាក្យរបស់សត្រូវដែលនិយាយថា «ឯងត្រូវយើងបាញ់ត្រូវហើយ» ដូច្នោះឯង។ កាលដែលពួកនិគន្ថៈទាំងនោះ ត្រូវព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សង្កត់សង្កិនដោយឧបមាអំពីព្រួញយ៉ាងនេះ ហើយមិនអាចឆ្លើយតបវិញបាន ក៏នាំគ្នាទម្លាក់វាទៈទៅលើក្បាលរបស់មហានិគន្ថៈវិញ ប្រៀបដូចជាឆ្កែដ៏ទន់ខ្សោយ ដេញសត្វម្រឹគឱ្យរត់ទៅរកម្ចាស់របស់ខ្លួន ហើយខ្លួនឯងក៏ថយក្រោយចេញ ដូច្នោះឯង ទើបពោលពាក្យថា «ម្នាលអាវុសោ និគន្ថៈ...» ជាដើម។

---

๕. อถ เน ภควา สาจริยเก นิคฺคณฺหนฺโต ปญฺจ โข อิเมติอาทิมาห. ตตฺรายสฺมนฺตานนฺติ เตสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ อายสฺมนฺตานํ. กา อตีตํเส สตฺถริ สทฺธาติ อตีตํสวาทิมฺหิ สตฺถริ กา สทฺธา. ยา อตีตวาทํ สทฺทหนฺตานํ ตุมฺหากํ มหานิคณฺฐสฺส สทฺธา, สา กตมา? กึ [Pg.3] ภูตตฺถา อภูตตฺถา, ภูตวิปากา อภูตวิปากาติ ปุจฺฉติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สหธมฺมิกนฺติ สเหตุกํ สการณํ. วาทปฏิหารนฺติ ปจฺจาคมนกวาทํ. เอตฺตาวตา เตสํ ‘‘อปเนถ สทฺธํ, สพฺพทุพฺพลา เอสา’’ติ สทฺธาเฉทกวาทํ นาม ทสฺเสติ.

៥. លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សង្កត់សង្កិនពួកនិគន្ថៈទាំងនោះ ព្រមទាំងគ្រូរបស់ពួកគេផង ទើបត្រាស់ពាក្យថា Pañca kho ime (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំង ៥ នេះ) ជាដើម។ បទថា Tatrāyasmantānaṃ សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំង ៥ នោះ របស់លោកដ៏មានអាយុទាំងឡាយ។ បទថា Kā atītaṃse satthari saddhā (តើជំនឿលើគ្រូក្នុងចំណែកអតីតមានដូចម្តេច) សេចក្តីថា តើជំនឿលើគ្រូដែលនិយាយអំពីចំណែកអតីតមានដូចម្តេច? ព្រះអង្គទ្រង់សួរថា «ជំនឿរបស់ពួកអ្នកដែលជឿលើវាទៈអតីត ចំពោះមហានិគន្ថៈនោះ តើមានសភាពដូចម្តេច? តើជាជំនឿដែលមានសេចក្តីពិត ឬមិនពិត? មានផលពិត ឬមិនពិត?»។ សូម្បីតែក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Sahadhammikaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយហេតុ ប្រកបដោយការណ៍។ បទថា Vādapaṭihāraṃ សេចក្តីថា វាទៈដែលឆ្លើយតបវិញបាន (ការតបត)។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវវាទៈដែលកាត់ផ្តាច់ជំនឿរបស់ពួកគេថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាលះបង់ជំនឿនោះចេញចុះ ព្រោះជំនឿនោះទន់ខ្សោយបំផុត»។

---

๖. อวิชฺชา อญฺญาณาติ อวิชฺชาย อญฺญาเณน. สมฺโมหาติ สมฺโมเหน. วิปจฺเจถาติ วิปรีตโต สทฺทหถ, วิปลฺลาสคฺคาหํ วา คณฺหถาติ อตฺโถ.

៦. បទថា Avijjā aññāṇā សេចក្តីថា ព្រោះអវិជ្ជា ព្រោះសេចក្តីមិនដឹង។ បទថា Sammohā សេចក្តីថា ព្រោះសេចក្តីវង្វេង។ បទថា Vipaccetha សេចក្តីថា អ្នករាល់គ្នាជឿដោយខុសឆ្គង ឬកាន់យកនូវសេចក្តីប្រកាន់ដ៏វិបល្លាស នេះជាអត្ថន័យក្នុងបទនេះ។

---

๗. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียนฺติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากทายกํ. อุปกฺกเมนาติ ปโยเคน. ปธาเนนาติ วีริเยน. สมฺปรายเวทนียนฺติ ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว วิปากทายกํ. สุขเวทนียนฺติ อิฏฺฐารมฺมณวิปากทายกํ กุสลกมฺมํ. วิปรีตํ ทุกฺขเวทนียํ. ปริปกฺกเวทนียนฺติ ปริปกฺเก นิปฺผนฺเน อตฺตภาเว เวทนียํ, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺเสเวตํ อธิวจนํ. อปริปกฺกเวทนียนฺติ อปริปกฺเก อตฺตภาเว เวทนียํ, สมฺปรายเวทนียสฺเสเวตํ อธิวจนํ. เอวํ สนฺเตปิ อยเมตฺถ วิเสโส – ยํ ปฐมวเย กตํ ปฐมวเย วา มชฺฌิมวเย วา ปจฺฉิมวเย วา วิปากํ เทติ, มชฺฌิมวเย กตํ มชฺฌิมวเย วา ปจฺฉิมวเย วา วิปากํ เทติ, ปจฺฉิมวเย กตํ ตตฺเถว วิปากํ เทติ, ตํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ นาม. ยํ ปน สตฺตทิวสพฺภนฺตเร วิปากํ เทติ, ตํ ปริปกฺกเวทนียํ นาม. ตํ กุสลมฺปิ โหติ อกุสลมฺปิ.

៧. បទថា Diṭṭhadhammavedanīyaṃ (កម្មដែលត្រូវទទួលផលក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ) សេចក្តីថា កម្មដែលឲ្យផលក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ បទថា Upakkamena (ដោយសេចក្តីព្យាយាម) សេចក្តីថា ដោយប្រយោគ (ការខិតខំ)។ បទថា Padhānena (ដោយការតាំងចិត្តខ្ជាប់ខ្ជួន) សេចក្តីថា ដោយវីរិយៈ (សេចក្តីព្យាយាម)។ បទថា Samparāyavedanīyaṃ (កម្មដែលត្រូវទទួលផលក្នុងបរលោក) សេចក្តីថា កម្មដែលឲ្យផលក្នុងអត្តភាពទី ២ ឬទី ៣។ បទថា Sukhavedanīyaṃ (កម្មដែលត្រូវទទួលផលជាសុខ) សេចក្តីថា កុសលកម្មដែលឲ្យផលជាឥដ្ឋារម្មណ៍ (អារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត)។ កម្មដែលមានសភាពផ្ទុយពីនោះ ឈ្មោះថា ទុក្ខវេទនីយកម្ម (កម្មដែលត្រូវទទួលផលជាទុក្ខ)។ បទថា Paripakkavedanīyaṃ (កម្មដែលត្រូវទទួលផលក្នុងកាលដែលទុំជោរ) សេចក្តីថា កម្មដែលត្រូវទទួលផលក្នុងអត្តភាពដែលទុំជោរ សម្រេចរួចរាល់ហើយ នេះជាឈ្មោះមួយទៀតរបស់ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។ បទថា Aparipakkavedanīyaṃ (កម្មដែលត្រូវទទួលផលក្នុងកាលដែលមិនទាន់ទុំជោរ) សេចក្តីថា កម្មដែលត្រូវទទួលផលក្នុងអត្តភាពដែលមិនទាន់ទុំជោរ (អនាគត) នេះជាឈ្មោះមួយទៀតរបស់សម្បរាយវេទនីយកម្ម។ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក្នុងទីនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាគឺ៖ កម្មណាដែលបុគ្គលធ្វើក្នុងបឋមវ័យ ហើយឲ្យផលក្នុងបឋមវ័យ ឬមជ្ឈិមវ័យ ឬបច្ឆិមវ័យក្តី កម្មណាដែលបុគ្គលធ្វើក្នុងមជ្ឈិមវ័យ ហើយឲ្យផលក្នុងមជ្ឈិមវ័យ ឬបច្ឆិមវ័យក្តី កម្មណាដែលបុគ្គលធ្វើក្នុងបច្ឆិមវ័យ ហើយឲ្យផលក្នុងបច្ឆិមវ័យនោះឯងក្តី កម្មនោះឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។ ចំណែកកម្មណាដែលឲ្យផលក្នុងរវាង ៧ ថ្ងៃ កម្មនោះឈ្មោះថា បរិបក្កវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះ តែងមានទាំងកុសល និងអកុសល។

---

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – ปุณฺโณ นาม กิร ทุคฺคตมนุสฺโส ราชคเห สุมนเสฏฺฐึ นิสฺสาย วสติ. ตเมนํ เอกทิวสํ นครมฺหิ นกฺขตฺเต สงฺฆุฏฺเฐ เสฏฺฐิ อาห – ‘‘สเจ อชฺช กสิสฺสสิ, ทฺเว จ โคเณ นงฺคลญฺจ ลภิสฺสสิ. กึ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสสิ, กสิสฺสสี’’ติ. กึ เม นกฺขตฺเตน, กสิสฺสามีติ? เตน หิ เย โคเณ อิจฺฉสิ, เต คเหตฺวา กสาหีติ. โส กสิตุํ คโต. ตํ ทิวสํ สาริปุตฺตตฺเถโร นิโรธา วุฏฺฐาย ‘‘กสฺส สงฺคหํ กโรมี’’ติ? อาวชฺชนฺโต ปุณฺณํ ทิสฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺส กสนฏฺฐานํ คโต. ปุณฺโณ กสึ ฐเปตฺวา เถรสฺส ทนฺตกฏฺฐํ ทตฺวา มุโขทกํ อทาสิ. เถโร สรีรํ ปฏิชคฺคิตฺวา กมฺมนฺตสฺส อวิทูเร [Pg.4] นิสีทิ ภตฺตาภิหารํ โอโลเกนฺโต. อถสฺส ภริยํ ภตฺตํ อาหรนฺตึ ทิสฺวา อนฺตรามคฺเคเยว อตฺตานํ ทสฺเสสิ.

ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា មានបុរសកំសត់ម្នាក់ឈ្មោះ បុណ្ណៈ អាស្រ័យនឹងសុមនសេដ្ឋី រស់នៅក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ។ ថ្ងៃមួយ កាលដែលគេប្រកាសពិធីបុណ្យនក្ខត្តឫក្សក្នុងក្រុង សេដ្ឋីបាននិយាយនឹងគាត់ថា «បើថ្ងៃនេះអ្នកឯងភ្ជួរស្រែ អ្នកឯងនឹងបានគោពីរនឹម និងនង្គ័លមួយ។ តើអ្នកឯងចង់លេងបុណ្យនក្ខត្តឫក្ស ឬចង់ភ្ជួរស្រែ?»។ បុណ្ណៈឆ្លើយថា «តើបុណ្យនក្ខត្តឫក្សមានប្រយោជន៍អ្វីដល់ខ្ញុំ? ខ្ញុំនឹងភ្ជួរស្រែ»។ សេដ្ឋីពោលថា «បើដូច្នោះ ចូរអ្នកឯងយកគោណាដែលចង់បាន ហើយទៅភ្ជួរចុះ»។ គាត់ក៏បានទៅភ្ជួរស្រែ។ ក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ចេញពីនិរោធសមាបត្តិ ពិចារណាថា «តើអាត្មាអញគួរអនុគ្រោះដល់អ្នកណា?» កាលបើក្រឡេកឃើញនាយបុណ្ណៈ លោកក៏កាន់យកបាត្រនិងចីវរ និមន្តទៅកាន់កន្លែងភ្ជួរស្រែរបស់គាត់។ នាយបុណ្ណៈបានឈប់ភ្ជួរស្រែ ហើយប្រគេនឈើស្ទង់ជម្រះធ្មេញ និងទឹកលុបមុខដល់ព្រះថេរៈ។ ព្រះថេរៈធ្វើសរីរកិច្ចរួចហើយ ក៏គង់នៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីកន្លែងធ្វើការនោះ ដោយរង់ចាំមើលការនាំចង្ហាន់មក។ លំដាប់នោះ លោកបានឃើញភរិយារបស់គាត់កំពុងយួរចង្ហាន់មក ក៏បានបង្ហាញខ្លួនឱ្យនាងឃើញនៅកណ្តាលផ្លូវនោះឯង។

---

สา สามิกสฺส อาหฏภตฺตํ เถรสฺส ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา ปุน คนฺตฺวา อญฺญํ ภตฺตํ สมฺปาเทตฺวา ทิวา อคมาสิ. ปุณฺโณ เอกวารํ กสิตฺวา นิสีทิ. สาปิ ภตฺตํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตี อาห – ‘‘สามิ ปาโตว เต ภตฺตํ อาหริยิตฺถ, อนฺตรามคฺเค ปน สาริปุตฺตตฺเถรํ ทิสฺวา ตํ ตสฺส ทตฺวา อญฺญํ ปจิตฺวา อาหรนฺติยา เม อุสฺสูโร ชาโต, มา กุชฺฌิ สามี’’ติ. ภทฺทกํ เต ภทฺเท กตํ, มยา เถรสฺส ปาโตว ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺนํ, อมฺหากํเยวาเนน ปิณฺฑปาโตปิ ปริภุตฺโต, อชฺช เถเรน กตสมณธมฺมสฺส มยํ ภาคิโน ชาตาติ จิตฺตํ ปสาเทสิ. เอกวารํ กสิตฏฺฐานํ สุวณฺณเมว อโหสิ. โส ภุญฺชิตฺวา กสิตฏฺฐานํ โอโลเกนฺโต วิชฺโชตมานํ ทิสฺวา อุฏฺฐาย ยฏฺฐิยา ปหริตฺวา รตฺตสุวณฺณภาวํ ชานิตฺวา ‘‘รญฺโญ อกเถตฺวา ปริภุญฺชิตุํ น สกฺกา’’ติ คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตํ สพฺพํ สกเฏหิ อาหราเปตฺวา ราชงฺคเณ ราสึ กาเรตฺวา ‘‘กสฺสิมสฺมึ นคเร เอตฺตกํ สุวณฺณํ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. กสฺสจิ นตฺถีติ จ วุตฺเต เสฏฺฐิฏฺฐานมสฺส อทาสิ. โส ปุณฺณเสฏฺฐิ นาม ชาโต.

នាងបានចាក់ចង្ហាន់ដែលយួរមកជូនប្តីនោះ ទៅក្នុងបាត្ររបស់ព្រះថេរៈ រួចត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ ដណ្តាំស្លចង្ហាន់ថ្មីទៀត ហើយក៏ធ្វើដំណើរមកក្នុងវេលាថ្ងៃត្រង់។ នាយបុណ្ណៈភ្ជួរស្រែបានមួយជុំ ក៏អង្គុយសម្រាក។ នាងយួរចង្ហាន់មកដល់ហើយ ក៏និយាយថា «បងអើយ ខ្ញុំបានយួរចង្ហាន់មកជូនបងតាំងពីព្រលឹម ប៉ុន្តែនៅកណ្តាលផ្លូវ បានជួបនឹងព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ក៏បានប្រគេនចង្ហាន់នោះដល់លោក រួចត្រឡប់ទៅដណ្តាំថ្មីយកមកជូនបង ទើបធ្វើឱ្យយឺតយ៉ាវដល់ថ្ងៃត្រង់យ៉ាងនេះ សូមបងកុំខឹងនឹងខ្ញុំអី»។ នាយបុណ្ណៈពោលថា «នាងអើយ នាងធ្វើត្រូវហើយ កាលពីព្រលឹម ខ្ញុំក៏បានប្រគេនឈើស្ទង់ជម្រះធ្មេញ និងទឹកលុបមុខដល់ព្រះថេរៈដែរ ព្រះថេរៈបានឆាន់ចង្ហាន់ដែលជាទានរបស់យើងហើយ ថ្ងៃនេះ យើងបានចំណែកនៃសមណធម៌ដែលព្រះថេរៈបានធ្វើហើយ» គាត់ក៏ញ៉ាំងចិត្តឱ្យជ្រះថ្លាយ៉ាងនេះ។ ស្រាប់តែដីស្រែដែលគាត់ភ្ជួរបានមួយជុំនោះ ក្លាយទៅជាមាសសុទ្ធតែម្តង។ លុះគាត់បរិភោគបាយរួច ក្រឡេកមើលទៅដីស្រែដែលភ្ជួររួច ឃើញមានពន្លឺភ្លឺផ្លេកៗ ក៏ក្រោកឈរឡើង យកឈើច្រត់ទៅវាយមើល ក៏ដឹងថាជាមាសក្រហមពិតប្រាកដ ទើបគិតថា «យើងមិនអាចបរិភោគមាសនេះដោយមិនបានទូលថ្វាយព្រះរាជាឡើយ» គាត់ក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជាឱ្យគេដឹកមាសទាំងនោះដោយរទេះ យកមកគរទុកនៅទីធ្លាព្រះលាន ហើយទ្រង់សួរថា «តើនរណាម្នាក់ក្នុងក្រុងនេះ មានមាសច្រើនដល់ម៉្លេះ?»។ កាលបើពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «មិនមាននរណាម្នាក់មានឡើយ» ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ប្រទានតំណែងជាសេដ្ឋីដល់គាត់។ គាត់ក៏បានល្បីឈ្មោះថា បុណ្ណសេដ្ឋី ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។

---

อปรมฺปิ วตฺถุ – ตสฺมึเยว ราชคเห กาฬเวฬิโย นาม ทุคฺคโต อตฺถิ. ตสฺส ภริยา ปณฺณมฺพิลยาคุํ ปจิ. มหากสฺสปตฺเถโร นิโรธา วุฏฺฐาย ‘‘กสฺส สงฺคหํ กโรมี’’ติ อาวชฺชนฺโต ตํ ทิสฺวา คนฺตฺวา เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. สา ปตฺตํ คเหตฺวา สพฺพํ ตตฺถ ปกฺขิปิตฺวา เถรสฺส อทาสิ, เถโร วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ อุปนาเมสิ. สตฺถา อตฺตโน ยาปนมตฺตํ คณฺหิ, เสสํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ปโหสิ. กาฬวฬิโยปิ ตํ ฐานํ ปตฺโต จูฬกํ ลภิ. มหากสฺสโป สตฺถารํ กาฬวฬิยสฺส วิปากํ ปุจฺฉิ. สตฺถา ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส เสฏฺฐิจฺฉตฺตํ ลภิสฺสตี’’ติ อาห. กาฬวฬิโย ตํ กถํ สุตฺวา คนฺตฺวา ภริยาย อาโรเจสิ.

មានរឿងមួយទៀត គឺក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះនោះឯង មានបុរសកំសត់ម្នាក់ឈ្មោះ កាឡវេឡិយៈ។ ភរិយារបស់គាត់បានដណ្តាំយ៉ាគូស្លឹកឈើមានរសជូរ។ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ចេញពីនិរោធសមាបត្តិ ពិចារណាថា «តើអាត្មាអញគួរអនុគ្រោះដល់អ្នកណា?» កាលបើក្រឡេកឃើញគាត់ ក៏និមន្តទៅឈរនៅមាត់ទ្វារផ្ទះរបស់គាត់។ នាងជាភរិយាបានទទួលបាត្រ ហើយចាក់យ៉ាគូទាំងអស់នោះទៅក្នុងបាត្រ ប្រគេនដល់ព្រះថេរៈ ព្រះថេរៈនិមន្តទៅកាន់វត្ត ហើយនាំយកទៅថ្វាយព្រះសាស្តា។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ទទួលយកតែមួយល្មមគ្រាន់តែយាត្រាជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ចំណែកយ៉ាគូដែលនៅសល់ ក៏ល្មមគ្រប់គ្រាន់ដល់ភិក្ខុ ៥ រយរូប។ នាយកាឡវេឡិយៈ ក៏បានទៅដល់ទីនោះ ហើយបានទទួលចំណែកបន្តិចបន្តួចដែរ。 ព្រះមហាកស្សបៈបានក្រាបបង្គំទូលសួរព្រះសាស្តា អំពីផលវិបាករបស់នាយកាឡវេឡិយៈ។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «រាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ ក្នុងថ្ងៃទី ៧ គាត់នឹងបានទទួលឆត្រសេដ្ឋី»។ នាយកាឡវេឡិយៈ លុះបានឮពាក្យនោះហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅប្រាប់ភរិយារបស់ខ្លួន។

---

ตทา จ ราชา นครํ อนุสญฺจรนฺโต พหินคเร ชีวสูเล นิสินฺนํ ปุริสํ อทฺทส. ปุริโส ราชานํ ทิสฺวา อุจฺจาสทฺทํ อกาสิ ‘‘ตุมฺหากํ เม [Pg.5] ภุญฺชนภตฺตํ ปหิณถ เทวา’’ติ. ราชา ‘‘เปเสสฺสามี’’ติ วตฺวา สายมาสภตฺเต อุปนีเต สริตฺวา ‘‘อิมํ หริตุํ สมตฺถํ ชานาถา’’ติ อาห, นคเร สหสฺสภณฺฑิกํ จาเรสุํ. ตติยวาเร กาฬวฬิยสฺส ภริยา อคฺคเหสิ. อถ นํ รญฺโญ ทสฺเสสุํ, สา ปุริสเวสํ คเหตฺวา ปญฺจาวุธสนฺนทฺธา ภตฺตปาตึ คเหตฺวา นครา นิกฺขมิ. พหินคเร ตาเล อธิวตฺโถ ทีฆตาโล นาม ยกฺโข ตํ รุกฺขมูเลน คจฺฉนฺตึ ทิสฺวา ‘‘ติฏฺฐ ติฏฺฐ ภกฺโขสิ เม’’ติ อาห. นาหํ ตว ภกฺโข, ราชทูโต อหนฺติ. กตฺถ คจฺฉสีติ. ชีวสูเล นิสินฺนสฺส ปุริสสฺส สนฺติกนฺติ. มมปิ เอกํ สาสนํ หริตุํ สกฺขิสฺสสีติ. อาม สกฺขิสฺสามีติ. ‘‘ทีฆตาลสฺส ภริยา สุมนเทวราชธีตา กาฬี ปุตฺตํ วิชาตา’’ติ อาโรเจยฺยาสิ. อิมสฺมึ ตาลมูเล สตฺต นิธิกุมฺภิโย อตฺถิ, ตา ตฺวํ คณฺเหยฺยาสีติ. สา ‘‘ทีฆตาลสฺส ภริยา สุมนเทวราชธีตา กาฬี ปุตฺตํ วิชาตา’’ติ อุคฺโฆเสนฺตี อคมาสิ.

ក្នុងកាលនោះដែរ ព្រះរាជាកាលស្តេចយាងត្រេចទៅក្នុងព្រះនគរ បានទតឃើញបុរសម្នាក់ដែលគេដោតនឹងឈើអណ្ដែតទាំងរស់នៅខាងក្រៅព្រះនគរ។ បុរសនោះឃើញព្រះរាជាហើយ ក៏បន្លឺសំឡេងយ៉ាងខ្លាំងថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ សូមព្រះអង្គប្រោសប្រទានភត្តដែលជាចំណែកសោយរបស់ព្រះអង្គដល់ទូលបង្គំផង»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «យើងនឹងចាត់គេឱ្យយកទៅឱ្យ» លុះដល់ពេលល្ងាច កាលគេនាំយកព្រះស្ទយ (ភត្តល្ងាច) មកថ្វាយ ក៏ទ្រង់រលឹកឃើញ ហើយមានព្រះរាជឱង្ការសួរថា «អ្នករាល់គ្នាស្គាល់អ្នកណាដែលអាចនាំយកភត្តនេះទៅបានដែរឬទេ?» រួចក៏ឱ្យគេវាយគងឃោសនាពាសពេញព្រះនគរដោយដាក់ប្រាក់មួយពាន់កហាបណៈជាង្វាន់។ ដល់វារៈជាគម្រប់បីដង ភរិយារបស់នាយកាឡវលិយៈ ក៏បានទទួលយកកញ្ចប់ប្រាក់នោះ។ លំដាប់នោះ គេក៏នាំនាងទៅគាល់ព្រះរាជា នាងក៏បានកែភេទជាបុរស ប្រដាប់ដោយអាវុធប្រាំប្រការ កាន់យកភាជន៍ភត្ត ហើយចេញចាកព្រះនគរទៅ។ យក្សឈ្មោះទីឃតាលៈ ដែលអាស្រ័យនៅដើមត្នោតខាងក្រៅព្រះនគរ ឃើញនាងដើរកាត់ក្បែរគល់ឈើនោះ ក៏ស្រែកថា «ឈប់! ឈប់! នាងឯងជាចំណីរបស់យើងហើយ»។ នាងតបថា «ខ្ញុំមិនមែនជាចំណីរបស់លោកទេ ខ្ញុំជាទូតរបស់ព្រះរាជា»។ យក្សសួរថា «នាងនឹងទៅណា?» នាងឆ្លើយថា «ទៅកាន់សំណាក់របស់បុរសដែលគេដោតនឹងឈើអណ្ដែតទាំងរស់»។ យក្សសួរថា «នាងអាចនាំដំណឹងមួយរបស់ខ្ញុំទៅផងបានទេ?» នាងឆ្លើយថា «ចា៎ស អាចនាំទៅបាន»។ យក្សប្រាប់ថា «សូមនាងជួយប្រាប់ផងថា នាងកាឡីជាភរិយារបស់ទីឃតាលយក្ស ដែលជាបុត្រីរបស់សុមនទេវរាជ ប្រសូតបានកូនប្រុសមួយហើយ។ នៅក្រោមគល់ត្នោតនេះ មានឆ្នាំងកំណប់ទ្រព្យប្រាំពីរ នាងចូរគាស់យកកំណប់ទាំងនោះចុះ»។ នាងក៏ដើរទៅបណ្ដើរ ស្រែកប្រកាសទៅបណ្ដើរថា «នាងកាឡីជាភរិយារបស់ទីឃតាលយក្ស ជាបុត្រីរបស់សុមនទេវរាជ ប្រសូតបានកូនប្រុសមួយហើយ»។

---

สุมนเทโว ยกฺขสมาคเม นิสินฺโน สุตฺวา ‘‘เอโก มนุสฺโส อมฺหากํ ปิยปวตฺตึ อาหรติ, ปกฺโกสถ น’’นฺติ สาสนํ สุตฺวา ปสนฺโน ‘‘อิมสฺส รุกฺขสฺส ปริมณฺฑลจฺฉายาย ผรณฏฺฐาเน นิธิกุมฺภิโย ตุยฺหํ ทมฺมี’’ติ อาห. ชีวสูเล นิสินฺนปุริโส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา มุขปุญฺฉนกาเล อิตฺถิผสฺโสติ ญตฺวา จูฬาย ฑํสิ, สา อสินา อตฺตโน จูฬํ ฉินฺทิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํเยว คตา. ราชา ภตฺตโภชิตภาโว กถํ ชานิตพฺโพติ? จูฬสญฺญายาติ วตฺวา รญฺโญ อาจิกฺขิตฺวา ตํ ธนํ อาหราเปสิ. ราชา อญฺญสฺส เอตฺตกํ ธนํ นาม อตฺถีติ. นตฺถิ เทวาติ. ราชา ตสฺสา ปตึ ตสฺมึ นคเร ธนเสฏฺฐึ อกาสิ. มลฺลิกายปิ เทวิยา วตฺถุ กเถตพฺพํ. อิมานิ ตาว กุสลกมฺเม วตฺถูนิ.

សុមនទេវរាជ កាលគង់នៅក្នុងទីប្រជុំយក្ស បានឮដំណឹងនោះហើយ ក៏មានចិត្តជ្រះថ្លាដោយគិតថា «មានមនុស្សម្នាក់នាំដំណឹងជាទីស្រឡាញ់មកប្រាប់យើង ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅហៅគេមក» លុះបានស្តាប់ដំណឹងនោះហើយ ក៏ពោលថា «យើងនឹងឱ្យឆ្នាំងកំណប់ទ្រព្យទាំងឡាយ ដែលស្ថិតនៅត្រង់កន្លែងដែលស្រមោលនៃដើមឈើនេះផ្សាយទៅដល់ ដល់នាង»។ ចំណែកបុរសដែលគេដោតនឹងឈើអណ្ដែតទាំងរស់នោះ លុះបរិភោគភត្តរួចហើយ ក្នុងខណៈដែលជូតមាត់ ដឹងថាជាការប៉ះពាល់នៃស្រ្តី ក៏បានខាំកំប៉ោយសក់របស់នាងទុក នាងក៏យកដាវកាត់កំប៉ោយសក់របស់ខ្លួនឯង រួចហើយក៏ត្រឡប់ទៅកាន់សំណាក់ព្រះរាជាវិញ។ ព្រះរាជាសួរថា «តើត្រូវដឹងថាមនុស្សនោះបានបរិភោគភត្តហើយដោយរបៀបណា?» នាងក្រាបបង្គំទូលថា «ដឹងបានដោយសារសញ្ញាគឺកំប៉ោយសក់នេះឯង» រួចហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលរឿងរ៉ាវនោះដល់ព្រះរាជា ហើយទ្រង់ក៏ឱ្យគេទៅនាំយកទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនោះមក។ ព្រះរាជាសួរថា «តើអ្នកដទៃមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនដល់ម៉្លេះដែរឬទេ?» ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «គ្មានទេ ព្រះអង្គ»។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់តែងតាំងស្វាមីរបស់នាងឱ្យធ្វើជាសេដ្ឋីមានទ្រព្យច្រើនក្នុងព្រះនគរនោះ។ សូម្បីតែរឿងរ៉ាវរបស់ព្រះនាងមល្លិកាទេវី ក៏គប្បីសម្តែងផងដែរ។ ទាំងនេះជាគ្រឿងអាងនៃការហុចផលនៃកុសលកម្មជាមុនសិន។

---

นนฺทมาณวโก ปน อุปฺปลวณฺณาย เถริยา วิปฺปฏิปชฺชิ, ตสฺส มญฺจโต อุฏฺฐาย นิกฺขมิตฺวา คจฺฉนฺตสฺส มหาปถวี ภิชฺชิตฺวา โอกาสมทาสิ, ตตฺเถว มหานรกํ ปวิฏฺโฐ. นนฺโทปิ โคฆาตโก ปณฺณาส วสฺสานิ โคฆาตกกมฺมํ กตฺวา เอกทิวสํ โภชนกาเล มํสํ อลภนฺโต เอกสฺส ชีวมานกโคณสฺส ชิวฺหํ ฉินฺทิตฺวา องฺคาเรสุ ปจาเปตฺวา ขาทิตุํ อารทฺโธ. อถสฺส ชิวฺหา มูเล ฉิชฺชิตฺวา ภตฺตปาติยํเยว ปติตา, โส วิรวนฺโต กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติ. นนฺโทปิ ยกฺโข อญฺเญน ยกฺเขน [Pg.6] สทฺธึ อากาเสน คจฺฉนฺโต สาริปุตฺตตฺเถรํ นโวโรปิเตหิ เกเสหิ รตฺติภาเค อพฺโภกาเส นิสินฺนํ ทิสฺวา สีเส ปหริตุกาโม อิตรสฺส ยกฺขสฺส อาโรเจตฺวา เตน วาริยมาโนปิ ปหารํ ทตฺวา ฑยฺหามิ ฑยฺหามีติ วิรวนฺโต ตสฺมึเยว ฐาเน ภูมึ ปวิสิตฺวา มหานิรเย นิพฺพตฺโตติ อิมานิ อกุสลกมฺเม วตฺถูนิ.

ចំណែកឯនន្ទមាណព បានប្រព្រឹត្តខុសលើព្រះឧប្បលវណ្ណាថេរី កាលដែលគេក្រោកពីគ្រែ ចេញទៅ ផែនដីដ៏ធំក៏ស្រុតបែកចេញជាប្រឡោះឱ្យគេធ្លាក់ចុះទៅកាន់មហានរកក្នុងទីនោះភ្លាមៗ។ សូម្បីតែនាយនន្ទជាអ្នកសម្លាប់គោ ក៏បានធ្វើគោកឃាតកម្មអស់រយៈពេលហាសិបឆ្នាំ ថ្ងៃមួយ ក្នុងពេលបរិភោគអាហារ កាលដែលមិនបានសាច់ ក៏បានកាត់អណ្តាតរបស់គោទាំងរស់ រួចយកទៅអាំងលើរងើកភ្លើងដើម្បីបរិភោគ។ គ្រានោះ អណ្តាតរបស់នាយនន្ទនោះក៏ដាច់ពីគល់ធ្លាក់ទៅក្នុងភាជន៍ភត្តភ្លាមៗ គាត់ក៏ស្រែកទ្រហោយយំយ៉ាងខ្លាំង ហើយក៏ធ្វើមរណកាលទៅកើតក្នុងនរក។ សូម្បីតែនន្ទយក្ស កាលដើរទៅតាមអាកាសជាមួយយក្សម្នាក់ទៀត បានឃើញព្រះសារីបុត្តត្ថេរដែលកំពុងគង់នៅទីវាលកណ្តាលវាលក្នុងវេលាយប់ ដែលទើបតែនឹងកោរសក់ថ្មីៗ ក៏មានបំណងចង់វាយក្បាលព្រះថេរៈ ទោះបីជាយក្សម្នាក់ទៀតឃាត់ខាំងយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏នៅតែវាយមួយដៃទៅលើព្រះថេរៈ ហើយក៏ស្រែកកន្ទក់កន្ទេញថា «ក្តៅណាស់ៗ!» រួចក៏ស្រុតចុះទៅក្នុងដីក្នុងទីនោះឯង ទៅកើតក្នុងមហានរក។ ទាំងនេះជាគ្រឿងអាងនៃការហុចផលនៃអកុសលកម្ម។

---

ยํ ปน อนฺตมโส มรณสนฺติเกปิ กตํ กมฺมํ ภวนฺตเร วิปากํ เทติ, ตํ สพฺพํ สมฺปรายเวทนียํ นาม. ตตฺถ โย อปริหีนสฺส ฌานสฺส วิปาโก นิพฺพตฺติสฺสติ, โส อิธ นิพฺพตฺติตวิปาโกติ วุตฺโต. ตสฺส มูลภูตํ กมฺมํ เนว ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ น สมฺปรายเวทนียนฺติ, น วิจาริตํ, กิญฺจาปิ น วิจาริตํ, สมฺปรายเวทนียเมว ปเนตนฺติ เวทิตพฺพํ. โย ปฐมมคฺคาทีนํ ภวนฺตเร ผลสมาปตฺติวิปาโก, โส อิธ นิพฺพตฺติตคุโณตฺเวว วุตฺโต. กิญฺจาปิ เอวํ วุตฺโต, มคฺคกมฺมํ ปน ปริปกฺกเวทนียนฺติ เวทิตพฺพํ. มคฺคเจตนาเยว หิ สพฺพลหุํ ผลทายิกา อนนฺตรผลตฺตาติ.

មួយវិញទៀត កម្មណាដែលបុគ្គលធ្វើហើយ សូម្បីក្នុងពេលជិតស្លាប់ ហើយឱ្យផលក្នុងភពដទៃ កម្មទាំងអស់នោះឈ្មោះថា សម្បរាយវេទនីយកម្ម។ ក្នុងសម្បរាយវេទនីយកម្មនោះ ផលណាដែលនឹងកើតឡើងអំពីឈានដែលមិនសាបសូន្យ ផលនោះលោកហៅថា «ផលដែលកើតឡើងក្នុងភពនេះ»។ កម្មដែលជាឫសគល់នៃផលនោះ លោកមិនបានវិនិច្ឆ័យថាជាទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម ឬជាសម្បរាយវេទនីយកម្មឡើយ ទោះបីជាមិនបានវិនិច្ឆ័យយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក៏គប្បីដឹងថាកម្មនោះជាសម្បរាយវេទនីយកម្មពិតប្រាកដ។ ផលគឺផលសមាបត្តិក្នុងភពដទៃ នៃព្រះបឋមមគ្គជាដើមណា ផលនោះលោកហៅថា «គុណដែលកើតឡើងក្នុងភពនេះ» តែប៉ុណ្ណោះ។ ទោះបីជាលោកពោលយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏គប្បីដឹងថាមគ្គកម្មនោះជាបរិបក្កវេទនីយកម្ម។ ព្រោះថា មគ្គចេតនាហ្នឹងឯង តែងឱ្យផលយ៉ាងឆាប់រហ័សបំផុត ព្រោះមានផលកើតឡើងក្នុងលំដាប់គ្មានចន្លោះ។

---

๘. พหุเวทนียนฺติ สญฺญาภวูปคํ. อปฺปเวทนียนฺติ อสญฺญาภวูปคํ. สเวทนียนฺติ สวิปากํ กมฺมํ. อเวทนียนฺติ อวิปากํ กมฺมํ. เอวํ สนฺเตติ อิเมสํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนํ กมฺมานํ อุปกฺกเมน สมฺปรายเวทนียาทิ ภาวการณสฺส อลาเภ สติ. อผโลติ นิปฺผโล นิรตฺถโกติ. เอตฺตาวตา อนิยฺยานิกสาสเน ปโยคสฺส อผลตํ ทสฺเสตฺวา ปธานจฺเฉทกวาโท นาม ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ. สหธมฺมิกา วาทานุวาทาติ ปเรหิ วุตฺตการเณน สการณา หุตฺวา นิคณฺฐานํ วาทา จ อนุวาทา จ. คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉนฺตีติ วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ การณํ อาคจฺฉนฺติ. ‘‘วาทานุปฺปตฺตา คารยฺหฏฺฐานา’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – ปเรหิ วุตฺเตน การเณน สการณา นิคณฺฐานํ วาทํ อนุปฺปตฺตา ตํ วาทํ โสเสนฺตา มิลาเปนฺตา ทุกฺกฏกมฺมการิโนติอาทโย ทส คารยฺหฏฺฐานา อาคจฺฉนฺติ.

៨. ពាក្យថា Bahuvedanīyaṃ បានដល់ កម្មដែលនាំទៅកើតក្នុងសញ្ញាភព។ ពាក្យថា Appavedanīyaṃ បានដល់ កម្មដែលនាំទៅកើតក្នុង...អសញ្ញាភព។ ពាក្យថា Savedanīyaṃ បានដល់ កម្មដែលមានផល។ ពាក្យថា Avedanīyaṃ បានដល់ កម្មដែលគ្មានផល។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ កាលបើមិនបាននូវហេតុដែលធ្វើឱ្យកម្មទាំងឡាយមានទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មជាដើមនេះ ក្លាយទៅជាសម្បរាយវេទនីយកម្មជាដើម ដោយសារសេចក្តីព្យាយាមនោះ។ ពាក្យថា Aphalo គឺ មិនមានផល មិនមានប្រយោជន៍។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ លោកបង្ហាញនូវភាពមិនមានផលនៃសេចក្តីព្យាយាមក្នុងសាសនាដែលមិននាំចេញចាកទុក្ខ ហើយគប្បីដឹងថា លោកសម្តែងនូវវាទៈដែលហៅថា បធានច្ឆេទកវាទៈ។ ពាក្យថា Sahadhammikā vādānuvādā គឺ វាទៈ និងអនុវាទៈរបស់ពួកនិគន្ថ៍ទាំងឡាយ ដែលជាវាទៈមានហេតុផល ដោយសារហេតុផលដែលអ្នកដទៃពោលហើយ។ ពាក្យថា Gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchantī គឺ ដល់នូវហេតុដែលវិញ្ញូជនគប្បីតិះដៀល។ ក៏មានបាឋៈមួយទៀតថា «Vādānuppattā gārayhaṭṭhānā»។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃបាឋៈនោះគឺ ពួកជនដែលយល់ស្របតាមវាទៈរបស់ពួកនិគន្ថ៍ ដែលជាវាទៈមានហេតុផល ដោយសារហេតុផលដែលអ្នកដទៃពោលហើយ កាលធ្វើឱ្យវាទៈនោះស្ងួតស្វិត ស្រពោនទៅ តែងដល់នូវហេតុជាទីតិះដៀលទាំងដប់ប្រការ មានពាក្យថា dukkaṭakammakārino ជាដើម។

---

๙. สงฺคติภาวเหตูติ นิยติภาวการณา. ปาปสงฺคติกาติ ปาปนิยติโน. อภิชาติเหตูติ ฉฬภิชาติเหตุ.

៩. ពាក្យថា Saṅgatibhāvahetu គឺ ព្រោះហេតុគឺសភាវៈដែលទៀងទាត់។ ពាក្យថា Pāpasaṅgatikā គឺ ពួកជនដែលមានសភាវៈទៀងទាត់ខាងផ្លូវអាក្រក់។ ពាក្យថា Abhijātihetu គឺ ព្រោះហេតុនៃអភិជាតិទាំងប្រាំមួយ។

---

๑๐. เอวํ [Pg.7] นิคณฺฐานํ อุปกฺกมสฺส อผลตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิยฺยานิกสาสเน อุปกฺกมสฺส วีริยสฺส จ สผลตํ ทสฺเสตุํ กถญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อนทฺธภูตนฺติ อนธิภูตํ. ทุกฺเขน อนธิภูโต นาม มนุสฺสตฺตภาโว วุจฺจติ, น ตํ อทฺธภาเวติ นาภิภวตีติ อตฺโถ. ตมฺปิ นานปฺปการาย ทุกฺกรการิกาย ปโยเชนฺโต ทุกฺเขน อทฺธภาเวติ นาม. เย ปน สาสเน ปพฺพชิตฺวา อารญฺญกา วา โหนฺติ รุกฺขมูลิกาทโย วา, เต ทุกฺเขน น อทฺธภาเวนฺติ นาม. นิยฺยานิกสาสนสฺมิญฺหิ วีริยํ สมฺมาวายาโม นาม โหติ.

១០. លុះទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមិនមានផលនៃសេចក្តីព្យាយាមរបស់ពួកនិគន្ថ៍យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមានផលនៃសេចក្តីព្យាយាម និងវីរិយៈក្នុងសាសនាដែលនាំចេញចាកទុក្ខ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យថា kathañca, bhikkhave ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា anaddhabhūtaṃ គឺ មិនត្រូវគ្របសង្កត់។ អត្តភាពជាមនុស្ស លោកហៅថា អត្តភាពដែលទុក្ខមិនគ្របសង្កត់ សេចក្តីថា ទុក្ខមិនគ្របសង្កត់នូវអត្តភាពនោះឡើយ។ បុគ្គលកាលប្រកបអត្តភាពនោះ ក្នុងធម៌ដែលធ្វើបានដោយកម្រមានប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា ធ្វើឱ្យទុក្ខគ្របសង្កត់។ ចំណែកឯពួកជនណាដែលបួសក្នុងសាសនាហើយ ជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃក្តី ជាអ្នកនៅទៀបគល់ឈើជាដើមក្តី ពួកជននោះ ឈ្មោះថា មិនធ្វើឱ្យទុក្ខគ្របសង្កត់ឡើយ។ ព្រោះថា វីរិយៈក្នុងសាសនាដែលនាំចេញចាកទុក្ខ តែងជាសម្មាវាយាមៈពិតប្រាកដ។

---

เถโร ปนาห – โย อิสฺสรกุเล นิพฺพตฺโต สตฺตวสฺสิโก หุตฺวา อลงฺกตปฺปฏิยตฺโต ปิตุองฺเก นิสินฺโน ฆเร ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา นิสินฺเนน ภิกฺขุสงฺเฆน อนุโมทนาย กริยมานาย ติสฺโส สมฺปตฺติโย ทสฺเสตฺวา สจฺเจสุ ปกาสิเตสุ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, มาตาปิตูหิ วา ‘‘ปพฺพชิสฺสสิ ตาตา’’ติ วุตฺโต ‘‘อาม ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วตฺวา นฺหาเปตฺวา อลงฺกริตฺวา วิหารํ นีโต ตจปญฺจกํ อุคฺคณฺหิตฺวา นิสินฺโน เกเสสุ โอหาริยมาเนสุ ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ ปาปุณาติ, นวปพฺพชิโต วา ปน มโนสิลาเตลมกฺขิเตน สีเสน ปุนทิวเส มาตาปิตูหิ เปสิตํ กาชภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา วิหาเร นิสินฺโนว อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ น ทุกฺเขน อตฺตานํ อทฺธภาเวติ นาม. อยํ ปน อุกฺกฏฺฐสกฺกาโร. โย ทาสิกุจฺฉิยํ นิพฺพตฺโต อนฺตมโส รชตมุทฺทิกมฺปิ ปิฬนฺธิตฺวา โครกปิยงฺคุมตฺเตนาปิ สรีรํ วิลิมฺเปตฺวา ‘‘ปพฺพาเชถ น’’นฺติ นีโต ขุรคฺเค วา ปุนทิวเส วา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยมฺปิ น อนทฺธภูตํ อตฺตานํ ทุกฺเขน อทฺธภาเวติ นาม.

ចំណែកព្រះថេរៈពោលថា៖ បុគ្គលណាដែលកើតក្នុងត្រកូលមានអំណាច មានអាយុប្រាំពីរឆ្នាំ តែងខ្លួនយ៉ាងស្អាត អង្គុយលើភ្លៅរបស់ឪពុក កាលបើព្រះសង្ឃដែលនិមន្តមកឆាន់ភត្តក្នុងផ្ទះ ធ្វើអនុមោទនា បង្ហាញនូវសម្បត្តិបីប្រការ និងប្រកាសនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្ត, ឬមួយ កាលដែលម្តាយឪពុកសួរថា «កូនសម្លាញ់ តើកូនចង់បួសទេ?» ក៏តបថា «បាទ ខ្ញុំចង់បួស» រួចហើយម្តាយឪពុកក៏ឱ្យងូតទឹក តែងខ្លួន ហើយនាំទៅកាន់វត្ត កាលរៀនតចបញ្ចកកម្មដ្ឋានហើយអង្គុយចុះ កាលដែលគេកំពុងកោរសក់ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តនៅចុងមុខកាំបិតកោរនោះឯង, ឬមួយទៀត ភិក្ខុដែលទើបនឹងបួសថ្មីៗ មានក្បាលដែលលាបដោយប្រេងលាយនឹងល័ក្តថ្ម លុះដល់ថ្ងៃបន្ទាប់ បានឆាន់ភត្តដែលម្តាយឪពុកផ្ញើមកតាមអម្រែក ហើយអង្គុយនៅក្នុងវត្ត ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្ត, បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិនធ្វើឱ្យទុក្ខគ្របសង្កត់ខ្លួនឯងឡើយ។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមានសក្ការៈដ៏លើសលប់។ ចំណែកបុគ្គលណាដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃស្រីបម្រើ យ៉ាងហោចណាស់បានពាក់ចិញ្ចៀនប្រាក់ លាបរាងកាយដោយគ្រឿងក្រអូបសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ហើយគេនាំទៅដោយពាក្យថា «ចូរញ៉ាំងបុគ្គលនេះឱ្យបួសចុះ» ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តនៅចុងមុខកាំបិតកោរក្តី ឬក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ក្តី សូម្បីតែបុគ្គលនេះ ក៏ឈ្មោះថា មិនធ្វើឱ្យទុក្ខគ្របសង្កត់ខ្លួនឯងដែលមិនគួរឱ្យទុក្ខគ្របសង្កត់នោះឡើយ។

---

ธมฺมิกํ สุขํ นาม สงฺฆโต วา คณโต วา อุปฺปนฺนํ จตุปจฺจยสุขํ. อนธิมุจฺฉิโตติ ตณฺหามุจฺฉนาย อมุจฺฉิโต. ธมฺมิกญฺหิ สุขํ น ปริจฺจชามีติ น ตตฺถ เคโธ กาตพฺโพ. สงฺฆโต หิ อุปฺปนฺนํ สลากภตฺตํ วา วสฺสาวาสิกํ วา ‘‘อิทมตฺถํ เอต’’นฺติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา สงฺฆมชฺเฌ ภิกฺขูนํ อนฺตเร ปริภุญฺชนฺโต ปตฺตนฺตเร ปทุมํ วิย สีลสมาธิวิปสฺสนามคฺคผเลหิ วฑฺฒติ. อิมสฺสาติ ปจฺจุปฺปนฺนานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ มูลภูตสฺส. ทุกฺขนิทานสฺสาติ ตณฺหาย. สา หิ ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขสฺส นิทานํ. สงฺขารํ ปทหโตติ สมฺปโยควีริยํ [Pg.8] กโรนฺตสฺส. วิราโค โหตีติ มคฺเคน วิราโค โหติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘สงฺขารปธาเนน เม อิมสฺส ทุกฺขนิทานสฺส วิราโค โหตี’’ติ เอวํ ปชานาตีติ อิมินา สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา กถิตา. ทุติยวาเรน ตสฺส สมฺปโยควีริยสฺส มชฺฌตฺตตากาโร กถิโต. โส ยสฺส หิ ขฺวาสฺสาติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – โส ปุคฺคโล ยสฺส ทุกฺขนิทานสฺส สงฺขารปธาเนน วิราโค โหติ, สงฺขารํ ตตฺถ ปทหติ, มคฺคปธาเนน ปทหติ. ยสฺส ปน ทุกฺขนิทานสฺส อชฺฌุเปกฺขโต อุเปกฺขํ ภาเวนฺตสฺส วิราโค โหติ, อุเปกฺขํ ตตฺถ ภาเวติ, มคฺคภาวนาย ภาเวติ. ตสฺสาติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส.

សេចក្តីសុខដែលប្រកបដោយធម៌ គឺ សេចក្តីសុខដែលកើតអំពីបច្ច័យបួន ដែលបានមកពីសង្ឃក្តី ពីគណៈក្តី។ ពាក្យថា Anadhimucchito គឺ មិនវង្វេងដោយសេចក្តីវង្វេងព្រោះតណ្ហា។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនគប្បីធ្វើនូវសេចក្តីត្រេកអរក្នុងសេចក្តីសុខនោះ ដោយគិតថា «យើងមិនលះបង់នូវសេចក្តីសុខដែលប្រកបដោយធម៌ឡើយ»។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលកំណត់ទុកថា «របស់នេះមានប្រយោជន៍យ៉ាងនេះ» ហើយប្រើប្រាស់នូវសលាកភត្តក្តី វស្សាវាសិកសាដកក្តី ដែលកើតអំពីសង្ឃ ក្នុងកណ្តាលសង្ឃ ក្នុងចន្លោះនៃភិក្ខុទាំងឡាយ តែងចម្រើនឡើងដោយសីល សមាធិ វិបស្សនា មគ្គ និងផល ដូចជាផ្កាឈូកដែលលូតលាស់ឡើងក្នុងចន្លោះស្លឹកដូច្នោះ។ ពាក្យថា Imassa គឺ នៃធម៌ដែលជាឫសគល់នៃខន្ធទាំងប្រាំដែលជាបច្ចុប្បន្ន។ ពាក្យថា Dukkhanidānassa គឺ នៃតណ្ហា។ ព្រោះថា តណ្ហានោះឯង ជាហេតុនៃទុក្ខក្នុងខន្ធទាំងប្រាំ។ ពាក្យថា Saṅkhāraṃ padahato គឺ of one who makes effort (នៃបុគ្គលដែលធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមដែលប្រកបព្រម)។ ពាក្យថា Virāgo hoti គឺ ការប្រាសចាករាគៈកើតមានដោយសារមគ្គ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ បុគ្គលតែងដឹងច្បាស់ថា «ការប្រាសចាករាគៈនៃតណ្ហាដែលជាហេតុនៃទុក្ខនេះ តែងមានដល់យើង ដោយសារការតាំងសេចក្តីព្យាយាម» ដោយពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវ សុខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា។ ដោយវារៈទីពីរ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអាការៈកណ្តាលនៃសេចក្តីព្យាយាមដែលប្រកបព្រមនោះ។ ក្នុងពាក្យថា So yassa hi khvāssa នេះ មានសេចក្តីសង្ខេបដូចតទៅ៖ បុគ្គលនោះ កាលបើការប្រាសចាករាគៈនៃតណ្ហាដែលជាហេតុនៃទុក្ខណា តែងមានដោយសារការតាំងសេចក្តីព្យាយាម តែងតាំងសេចក្តីព្យាយាមក្នុងហេតុនៃទុក្ខនោះ គឺតាំងសេចក្តីព្យាយាមដោយការចម្រើនមគ្គ។ មួយវិញទៀត កាលបើការប្រាសចាករាគៈនៃតណ្ហាដែលជាហេតុនៃទុក្ខណា តែងមានដល់បុគ្គលដែលរំលែកមើល គឺចម្រើននូវឧបេក្ខា តែងចម្រើននូវឧបេក្ខាក្នុងហេតុនៃទុក្ខនោះ គឺចម្រើនដោយការចម្រើនមគ្គ។ ពាក្យថា Tassa គឺ នៃបុគ្គលនោះ។

---

๑๑. ปฏิพทฺธจิตฺโตติ ฉนฺทราเคน พทฺธจิตฺโต. ติพฺพจฺฉนฺโทติ พหลจฺฉนฺโท. ติพฺพาเปกฺโขติ พหลปตฺถโน. สนฺติฏฺฐนฺตินฺติ เอกโต ติฏฺฐนฺตึ. สญฺชคฺฆนฺตินฺติ มหาหสิตํ หสมานํ. สํหสนฺตินฺติ สิตํ กุรุมานํ.

១១. ពាក្យថា Paṭibaddhacitto គឺ បុគ្គលដែលមានចិត្តជំពាក់ដោយឆន្ទរាគ។ ពាក្យថា Tibbacchando គឺ បុគ្គលដែលមានឆន្ទៈដ៏ក្រាស់ក្រែល។ ពាក្យថា Tibbāpekkho គឺ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លា។ ពាក្យថា Santiṭṭhantiṃ គឺ ស្រ្តីដែលឈរជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា Sañjagghantiṃ គឺ ស្រ្តីដែលសើចយ៉ាងខ្លាំង។ ពាក្យថា Saṃhasantiṃ គឺ ស្រ្តីដែលធ្វើការញញឹម។

---

เอวเมว โข, ภิกฺขเวติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมวิภาวนํ – เอโก หิ ปุริโส เอกิสฺสา อิตฺถิยา สารตฺโต ฆาสจฺฉาทนมาลาลงฺการาทีนิ ทตฺวา ฆเร วาเสติ. สา ตํ อติจริตฺวา อญฺญํ เสวติ. โส ‘‘นูน อหํ อสฺสา อนุรูปํ สกฺการํ น กโรมี’’ติ สกฺการํ วฑฺเฒสิ. สา ภิยฺโยโสมตฺตาย อติจรติเยว. โส – ‘‘อยํ สกฺกริยมานาปิ อติจรเตว, ฆเร เม วสมานา อนตฺถมฺปิ กเรยฺย, นีหรามิ น’’นฺติ ปริสมชฺเฌ อลํวจนียํ กตฺวา ‘‘มา ปุน เคหํ ปาวิสี’’ติ วิสฺสชฺเชสิ. สา เกนจิ อุปาเยน เตน สทฺธึ สนฺถวํ กาตุํ อสกฺโกนฺตี นฏนจฺจกาทีหิ สทฺธึ วิจรติ. ตสฺส ปุริสสฺส ตํ ทิสฺวา เนว อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสํ, โสมนสฺสํ ปน อุปฺปชฺชติ.

ពាក្យថា Evameva kho, bhikkhave ក្នុងសេចក្តីនេះ គឺជាការបង្ហាញសេចក្តីប្រៀបធៀប៖ ពិតណាស់ ដូចជាបុរសម្នាក់ មានចិត្តស្រឡាញ់ស្អិតល្មួតនឹងស្រីម្នាក់ ក៏បានផ្តល់នូវបាយទឹក សម្លៀកបំពាក់ ផ្កាកម្រង និងគ្រឿងអលង្ការជាដើម ហើយឱ្យរស់នៅក្នុងផ្ទះ។ នាងនោះបានប្រព្រឹត្តក្បត់នឹងបុរសនោះ ហើយទៅសេពគប់នឹងបុរសដទៃ។ បុរសនោះគិតថា «ប្រហែលជាអាត្មាអញមិនបានធ្វើសក្ការៈដ៏សមគួរដល់នាងទេដឹង» ក៏បានបង្កើនសក្ការៈថែមទៀត。 នាងនោះរឹតតែប្រព្រឹត្តក្បត់ខ្លាំងឡើងតាមលំដាប់។ បុរសនោះគិតថា «នាងនេះ ទោះបីជាអាត្មាអញធ្វើសក្ការៈយ៉ាងនេះហើយ ក៏នៅតែប្រព្រឹត្តក្បត់ដដែល កាលបើនាងរស់នៅក្នុងផ្ទះរបស់អាត្មាអញ នាងមុខជាធ្វើសេចក្តីវិនាសមិនខាន អាត្មាអញនឹងបណ្តេញនាងចេញ» ទើបធ្វើការផ្តាច់ចំណងនៅកណ្តាលជំនុំជន ហើយបណ្តេញចេញទៅដោយពាក្យថា «នាងកុំត្រឡប់ចូលមកក្នុងផ្ទះនេះទៀតឡើយ»។ នាងនោះមិនអាចនឹងចងសម្ព័ន្ធមេត្រីជាមួយបុរសនោះវិញដោយឧបាយណាមួយឡើយ ក៏ដើរត្រឡប់ត្រឡិនទៅជាមួយពួកអ្នកលេងរបាំ និងអ្នករាំច្រៀងជាដើម។ កាលបុរសនោះបានឃើញនាងហើយ សេចក្តីទោមនស្សមិនកើតមានឡើយ មានតែសេចក្តីសោមនស្សប៉ុណ្ណោះដែលកើតឡើង។

---

ตตฺถ ปุริสสฺส อิตฺถิยา สารตฺตกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน อตฺตภาเว อาลโย. ฆาสจฺฉาทนาทีนิ ทตฺวา ฆเร วสาปนกาโล วิย อตฺตภาวสฺส ปฏิชคฺคนกาโล. ตสฺสา อติจรณกาโล วิย ชคฺคิยมานสฺเสว อตฺตภาวสฺส ปิตฺตปโกปาทีนํ วเสน สาพาธตา. ‘‘อตฺตโน อนุรูปํ สกฺการํ อลภนฺตี อติจรตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา สกฺการวฑฺฒนํ วิย ‘‘เภสชฺชํ อลภนฺโต เอวํ โหตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา [Pg.9] เภสชฺชกรณกาโล. สกฺกาเร วฑฺฒิเตปิ ปุน อติจรณํ วิย ปิตฺตาทีสุ เอกสฺส เภสชฺเช กริยมาเน เสสานํ ปโกปวเสน ปุน สาพาธตา. ปริสมชฺเฌ อลํวจนียํ กตฺวา เคหา นิกฺกฑฺฒนํ วิย ‘‘อิทานิ เต นาหํ ทาโส น กมฺมกโร, อนมตคฺเค สํสาเร ตํเยว อุปฏฺฐหนฺโต วิจรึ, โก เม ตยา อตฺโถ, ฉิชฺช วา ภิชฺช วา’’ติ ตสฺมึ อนเปกฺขตํ อาปชฺชิตฺวา วีริยํ ถิรํ กตฺวา มคฺเคน กิเลสสมุคฺฆาตนํ. นฏนจฺจกาทีหิ นจฺจมานํ วิจรนฺตึ ทิสฺวา ยถา ตสฺส ปุริสสฺส โทมนสฺสํ น อุปฺปชฺชติ, โสมนสฺสเมว อุปฺปชฺชติ, เอวเมว อิมสฺส ภิกฺขุโน อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ปิตฺตปโกปาทีนํ วเสน อาพาธิกํ อตฺตภาวํ ทิสฺวา โทมนสฺสํ น อุปฺปชฺชติ, ‘‘มุจฺจิสฺสามิ วต ขนฺธปริหารทุกฺขโต’’ติ โสมนสฺสเมว อุปฺปชฺชตีติ. อยํ ปน อุปมา ‘‘ปฏิพทฺธจิตฺตสฺส โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, อปฺปฏิพทฺธจิตฺตสฺส นตฺเถตนฺติ ญตฺวา อิตฺถิยา ฉนฺทราคํ ปชหติ, เอวมยํ ภิกฺขุ สงฺขารํ วา ปทหนฺตสฺส อุเปกฺขํ วา ภาเวนฺตสฺส ทุกฺขนิทานํ ปหียติ, โน อญฺญถาติ ญตฺวา ตทุภยํ สมฺปาเทนฺโต ทุกฺขนิทานํ ปชหตี’’ติ เอตมตฺถํ วิภาเวตุํ อาคตาติ เวทิตพฺพา.

ក្នុងសេចក្តីប្រៀបធៀបនោះ អាល័យក្នុងអត្តភាពរបស់ភិក្ខុនេះ ប្រៀបដូចជាកាលដែលបុរសមានចិត្តស្រឡាញ់ស្អិតល្មួតនឹងស្រីនោះ។ ការថែរក្សាអត្តភាព ប្រៀបដូចជាកាលដែលបុរសផ្តល់នូវបាយទឹក សម្លៀកបំពាក់ជាដើម ហើយឱ្យរស់នៅក្នុងផ្ទះ។ ភាពជាអ្នកមានជំងឺនៃអត្តភាពដែលខ្លួនកំពុងថែរក្សានោះឯង ដោយអំណាចនៃការរំជើបរំជួលនៃប្រមាត់ជាដើម ប្រៀបដូចជាកាលដែលនាងនោះប្រព្រឹត្តក្បត់។ ការព្យាបាលជំងឺដោយឱសថ ព្រោះកំណត់ដឹងថា «កាលបើមិនបានទទួលឱសថ តែងមានសេចក្តីឈឺចាប់យ៉ាងនេះ» ប្រៀបដូចជាការបង្កើនសក្ការៈ ព្រោះកំណត់ដឹងថា «នាងនេះកាលមិនបានទទួលសក្ការៈដ៏សមគួរដល់ខ្លួន ទើបប្រព្រឹត្តក្បត់»។ ភាពជាអ្នកមានជំងឺម្តងទៀត ដោយអំណាចនៃការរំជើបរំជួលនៃធាតុដែលសេសសល់ កាលបើកំពុងព្យាបាលជំងឺណាមួយ មានជំងឺប្រមាត់ជាដើម ប្រៀបដូចជាការប្រព្រឹត្តក្បត់ម្តងទៀត ទោះបីជាបានបង្កើនសក្ការៈហើយក៏ដោយ។ ការកំចាត់បង់កិលេសដោយអរិយមគ្គ ដោយការតាំងសេចក្តីព្យាយាមឱ្យមាំមួន ហើយដល់នូវភាពមិនមានអាល័យក្នុងអត្តភាពនោះ ដោយគិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញមិនមែនជាទាសៈ មិនមែនជាកម្មកររបស់អត្តភាពឯងឡើយ អាត្មាអញបានអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្តដែលមិនអាចដឹងទីបំផុតបាន ដើម្បីតែបម្រើអត្តភាពឯងប៉ុណ្ណោះ តើអាត្មាអញមានប្រយោជន៍អ្វីដោយអត្តភាពឯង អត្តភាពនេះចង់ដាច់ ឬចង់ធ្លាយក៏តាមតែចុះ» ប្រៀបដូចជាការបណ្តេញនាងចេញពីផ្ទះ ក្រោយពីបានធ្វើការផ្តាច់ចំណងនៅកណ្តាលជំនុំជន។ កាលបុរសនោះបានឃើញនាងដើររាំច្រៀងជាមួយពួកអ្នកលេងរបាំជាដើម សេចក្តីទោមនស្សមិនកើតឡើង មានតែសេចក្តីសោមនស្សកើតឡើងយ៉ាងណា ភិក្ខុនេះកាលបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ បានឃើញអត្តភាពដែលរងការបៀតបៀនដោយជំងឺ ព្រោះការរំជើបរំជួលនៃប្រមាត់ជាដើម សេចក្តីទោមនស្សក៏មិនកើតឡើង មានតែសេចក្តីសោមនស្សកើតឡើងថា «ឱ! អាត្មាអញនឹងរួចផុតចាកទុក្ខក្នុងការគ្រប់គ្រងខន្ធនេះជាប្រាកដ» យ៉ាងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីប្រៀបធៀបនេះ គួរជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងឡើង ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនេះឱ្យច្បាស់លាស់ថា «សេចក្តីទោមនស្សតែងកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលមានចិត្តជាប់ជំពាក់ តែមិនកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលមានចិត្តមិនជាប់ជំពាក់ឡើយ កាលបើដឹងយ៉ាងនេះហើយ តែងលះបង់នូវឆន្ទរាគៈក្នុងស្ត្រីនោះ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុនេះកាលព្យាយាមក្នុងសង្ខារក្តី ចម្រើននូវសង្ខារុបេក្ខាក្តី តែងលះបង់នូវតណ្ហាដែលជាហេតុនៃទុក្ខបាន មិនមែនលះបង់ដោយប្រការដទៃឡើយ កាលបើដឹងយ៉ាងនេះហើយ កាលបំពេញនូវធម៌ទាំងពីរនោះ តែងលះបង់នូវតណ្ហាដែលជាហេតុនៃទុក្ខបាន» ដូច្នោះឯង។

---

๑๒. ยถา สุขํ โข เม วิหรโตติ เยน สุเขน วิหริตุํ อิจฺฉามิ เตน, เม วิหรโต. ปทหโตติ เปเสนฺตสฺส. เอตฺถ จ ยสฺส สุขา ปฏิปทา อสปฺปายา, สุขุมจีวรานิ ธาเรนฺตสฺส ปาสาทิเก เสนาสเน วสนฺตสฺส จิตฺตํ วิกฺขิปติ, ทุกฺขา ปฏิปทา สปฺปายา, ฉินฺนภินฺนานิ ถูลจีวรานิ ธาเรนฺตสฺส สุสานรุกฺขมูลาทีสุ วสนฺตสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

១២. ពាក្យថា Yathā sukhaṃ kho me viharato សេចក្តីថា កាលបើខ្ញុំរស់នៅដោយសេចក្តីសុខណាដែលខ្ញុំប្រាថ្នានឹងរស់នៅ។ ពាក្យថា Padahato សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលដែលបញ្ជូនចិត្តទៅ។ ក្នុងសេចក្តីនេះ បុគ្គលណាមានសុខាបដិបទាមិនជាទីសប្បាយ គឺកាលបើទ្រទ្រង់នូវចីវរដ៏ល្អិត រស់នៅក្នុងសេនាសនៈដ៏គួរឱ្យជ្រះថ្លា ចិត្តតែងរាយមាយ តែមានទុក្ខាបដិបជាទីសប្បាយ គឺកាលបើទ្រទ្រង់នូវចីវរដ៏ក្រាស់ដែលដាច់ធ្លាយ រស់នៅក្នុងព្រៃស្មសាន ឬទៀបគល់ឈើជាដើម ចិត្តតែងមានអារម្មណ៍តែមួយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់សេចក្តីនេះ។

---

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ, อุสุกาโร วิย หิ ชาติชรามรณภีโต โยคี ทฏฺฐพฺโพ, วงฺกกุฏิลชิมฺหเตชนํ วิย วงฺกกุฏิลชิมฺหจิตฺตํ, ทฺเว อลาตา วิย กายิกเจตสิกวีริยํ, เตชนํ อุชุํ กโรนฺตสฺส กญฺชิกเตลํ วิย สทฺธา, นมนทณฺฑโก วิย โลกุตฺตรมคฺโค, อุสฺสุการสฺส วงฺกกุฏิลชิมฺหเตชนํ กญฺชิกเตเลน สิเนเหตฺวา อลาเตสุ ตาเปตฺวา นมนทณฺฑเกน อุชุกรณํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน วงฺกกุฏิลชิมฺหจิตฺตํ สทฺธาย สิเนเหตฺวา กายิกเจตสิกวีริเยน ตาเปตฺวา [Pg.10] โลกุตฺตรมคฺเคน อุชุกรณํ, อุสุการสฺเสว เอวํ อุชุกเตน เตชเนน สปตฺตํ วิชฺฌิตฺวา สมฺปตฺติอนุภวนํ วิย อิมสฺส โยคิโน ตถา อุชุกเตน จิตฺเตน กิเลสคณํ วิชฺฌิตฺวา ปาสาทิเก เสนาสเน นิโรธวรตลคตสฺส ผลสมาปตฺติสุขานุภวนํ ทฏฺฐพฺพํ. อิธ ตถาคโต สุขาปฏิปทาขิปฺปาภิญฺญภิกฺขุโน, ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญภิกฺขุโน จ ปฏิปตฺติโย กถิตา, อิตเรสํ ทฺวินฺนํ น กถิตา, ตา กเถตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. อิมาสุ วา ทฺวีสุ กถิตาสุ อิตราปิ กถิตาว โหนฺติ, อาคมนียปฏิปทา ปน น กถิตา, ตํ กเถตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. สหาคมนียาปิ วา ปฏิปทา กถิตาว, อทสฺสิตํ ปน เอกํ พุทฺธุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวา เอกสฺส กุลปุตฺตสฺส นิกฺขมนเทสนํ อรหตฺเตน วินิวฏฺเฏสฺสามีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ពាក្យថា Evameva kho ក្នុងសេចក្តីនេះ គឺជាការប្រៀបធៀបសម្របសម្រួលគ្នា៖ ពិតណាស់ ព្រះយោគីដែលភ័យខ្លាចចំពោះជាតិ ជរា និងមរណៈ គួរយល់ថាដូចជាជាងព្រួញ។ ចិត្តដែលវៀច កោង ក្រញង់ គួរយល់ថាដូចជាព្រួញដែលវៀច កោង ក្រញង់។ ព្យាយាមតាមផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត គួរយល់ថាដូចជាអង្កត់អុសមានភ្លើងឆេះទាំងសងខាង។ ជំនឿគួរយល់ថាដូចជាទឹកបាយលាយប្រេង របស់ជាងព្រួញដែលធ្វើព្រួញឱ្យត្រង់។ អរិយមគ្គដ៏ឧត្តម គួរយល់ថាដូចជាដងឈើសម្រាប់ពត់ព្រួញ។ ការធ្វើចិត្តដែលវៀច កោង ក្រញង់ របស់ភិក្ខុនេះ ឱ្យសើមដោយសទ្ធា ហើយកំដៅដោយសេចក្តីព្យាយាមតាមផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត រួចធ្វើឱ្យត្រង់ដោយលោកុត្តរមគ្គ គួរយល់ថាដូចជាការធ្វើព្រួញដែលវៀច កោង ក្រញង់ របស់ជាងព្រួញ ឱ្យសើមដោយទឹកបាយលាយប្រេង ហើយកំដៅលើអង្កត់អុសមានភ្លើងឆេះទាំងសងខាង រួចពត់ឱ្យត្រង់ដោយដងឈើសម្រាប់ពត់។ ការសោយសុខក្នុងផលសមាបត្តិរបស់ព្រះយោគីនេះ ដែលបានកំចាត់បង់នូវពួកកិលេសដោយចិត្តដ៏ត្រង់យ៉ាងនោះ ហើយសម្រេចនូវព្រះនិព្វានដ៏ប្រសើរ គង់នៅក្នុងសេនាសនៈដ៏គួរឱ្យជ្រះថ្លា គួរយល់ថាដូចជាការសោយសម្បត្តិរបស់ជាងព្រួញ ដែលបានបាញ់សត្រូវដោយព្រួញដ៏ត្រង់ដែលខ្លួនបានធ្វើហើយយ៉ាងនោះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះតថាគតបានសម្តែងនូវបដិបទារបស់ភិក្ខុអ្នកមានសុខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា និងភិក្ខុអ្នកមានទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញា ប៉ុន្តែបដិបទារបស់ភិក្ខុពីររូបក្រៅពីនេះ មិនទាន់បានសម្តែងឡើយ ព្រះអង្គទើបទ្រង់ផ្តើមទេសនានេះ ដើម្បីសម្តែងនូវបដិបទាទាំងនោះ។ ម៉្យាងទៀត កាលបើបដិបទាទាំងពីរនេះត្រូវបានសម្តែងហើយ បដិបទាពីរទៀតក៏ឈ្មោះថាបានសម្តែងរួចហើយដែរ ប៉ុន្តែអាគមនីយបដិបទាមិនទាន់បានសម្តែងឡើយ ព្រះអង្គទើបទ្រង់ផ្តើមទេសនានេះ ដើម្បីសម្តែងនូវបដិបទានោះ។ ឬមួយថា អាគមនីយបដិបទាក៏ត្រូវបានសម្តែងរួចហើយដែរ ប៉ុន្តែព្រះអង្គទ្រង់ចង់បង្ហាញនូវការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គដែលមិនទាន់បានបង្ហាញ ហើយទ្រង់ផ្តើមទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញថា «តថាគតនឹងញ៉ាំងទេសនាដែលជាហេតុនៃការចេញសាងផ្នួសរបស់កុលបុត្រម្នាក់ ឱ្យសម្រេចត្រឹមព្រះអរហត្ត»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

เทวทหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយ ទេវទហសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๒. ปญฺจตฺตยสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយ បញ្ចត្តយសូត្រ

---

๒๑. เอวํ เม สุตนฺติ ปญฺจตฺตยสุตฺตํ. ตตฺถ เอเกติ เอกจฺเจ. สมณพฺราหฺมณาติ ปริพฺพชุปคตภาเวน สมณา ชาติยา พฺราหฺมณา, โลเกน วา สมณาติ จ พฺราหฺมณาติ จ เอวํ สมฺมตา. อปรนฺตํ กปฺเปตฺวา วิกปฺเปตฺวา คณฺหนฺตีติ อปรนฺตกปฺปิกา. อปรนฺตกปฺโป วา เอเตสํ อตฺถีติปิ อปรนฺตกปฺปิกา. เอตฺถ จ อนฺโตติ ‘‘สกฺกาโย โข, อาวุโส, เอโก อนฺโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๖.๖๑) วิย อิธ โกฏฺฐาโส อธิปฺเปโต. กปฺโปติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘กปฺโปติ อุทฺทานโต ทฺเว กปฺปา ตณฺหากปฺโป จ ทิฏฺฐิกปฺโป จา’’ติ. ตสฺมา ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อนาคตํ ขนฺธโกฏฺฐาสํ กปฺเปตฺวา ฐิตาติ อปรนฺตกปฺปิกาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตสํ เอวํ อปรนฺตํ กปฺเปตฺวา ฐิตานํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนวเสน อปรนฺตเมว อนุคตา ทิฏฺฐีติ อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน. เต เอวํทิฏฺฐิโน ตํ อปรนฺตํ อารพฺภ อาคมฺม ปฏิจฺจ อญฺญมฺปิ ชนํ ทิฏฺฐิคติกํ กโรนฺตา [Pg.11] อเนกวิหิตานิ อธิวุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ. อเนกวิหิตานีติ อเนกวิธานิ. อธิวุตฺติปทานีติ อธิวจนปทานิ. อถ วา ภูตมตฺถํ อธิภวิตฺวา ยถาสภาวโต อคฺคเหตฺวา วตฺตนโต อธิวุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ, อธิวุตฺตีนํ ปทานิ อธิวุตฺติปทานิ, ทิฏฺฐิทีปกานิ วจนานีติ อตฺโถ.

២១. ព្រះសូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា Evaṃ me sutaṃ ឈ្មោះថា បញ្ចត្តយសូត្រ។ ក្នុងបញ្ចត្តយសូត្រនោះ ពាក្យថា eke សេចក្តីថា ពួកខ្លះ។ ពាក្យថា samaṇabrāhmaṇā សេចក្តីថា ឈ្មោះថា សមណៈ ព្រោះចូលទៅកាន់ភាពជាបរិព្វាជក ឈ្មោះថា ព្រាហ្មណ៍ ដោយជាតិ ឬមួយថា ជនទាំងឡាយក្នុងលោកសន្មតថា «ជាសមណៈផង ជាព្រាហ្មណ៍ផង» យ៉ាងនេះ។ ពួកជនដែលត្រិះរិះ រៀបចំ ហើយប្រកាន់យកនូវអនាគតកាល ឈ្មោះថា aparantakappikā។ ឬមួយថា ពួកជនដែលមានការត្រិះរិះនូវអនាគតកាល ឈ្មោះថា aparantakappikā។ ក្នុងពាក្យថា aparantakappikā នេះ ពាក្យថា anta សំដៅយកចំណែក ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ សក្កាយៈ គឺជាចំណែកមួយ»។ ពាក្យថា kappa សំដៅយកតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកក្នុងមហានិទ្ទេសថា «ពាក្យថា kappa ដោយសង្ខេបមានពីរគឺ តណ្ហាកប្បៈ និងទិដ្ឋិកប្បៈ»។ ហេតុនោះ សេចក្តីក្នុងទីនេះ គួរជ្រាបថា ពួកជនដែលត្រិះរិះកំណត់នូវចំណែកនៃខន្ធក្នុងអនាគត ដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិ ហើយឋិតនៅ ឈ្មោះថា aparantakappikā។ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអនាគតកាលតែម្យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងរឿយៗ របស់ពួកជនដែលត្រិះរិះកំណត់នូវអនាគតកាលយ៉ាងនេះហើយឋិតនៅ ឈ្មោះថា aparantānudiṭṭhi។ ពួកជនដែលមានទិដ្ឋិយ៉ាងនេះ ផ្ដើមឡើង អាស្រ័យ ព្រោះបច្ច័យនៃអនាគតកាលនោះ ហើយធ្វើឱ្យជនដទៃទៀតមានទិដ្ឋិដែរ តែងពោលនូវពាក្យសំដៅផ្សេងៗ ជាច្រើន។ ពាក្យថា anekavihitāni សេចក្តីថា មានប្រការច្រើនយ៉ាង។ ពាក្យថា adhivuttipadāni សេចក្តីថា ពាក្យជាឈ្មោះ។ ម៉្យាងទៀត ទិដ្ឋិទាំងឡាយ ឈ្មោះថា adhivutti ព្រោះគ្របសង្កត់លើសេចក្តីពិត មិនកាន់យកតាមសភាវៈពិត ហើយប្រព្រឹត្តទៅ ពាក្យដែលជាហេតុពោលនូវទិដ្ឋិទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា adhivuttipadāni សេចក្តីថា ពាក្យដែលបង្ហាញនូវមិច្ឆាទិដ្ឋិ។

---

สญฺญีติ สญฺญาสมงฺคี. อโรโคติ นิจฺโจ. อิตฺเถเกติ อิตฺถํ เอเก, เอวเมเกติ อตฺโถ. อิมินา โสฬส สญฺญีวาทา กถิตา, อสญฺญีติ อิมินา อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, เนวสญฺญีนาสญฺญีติ อิมินา อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สโต วา ปน สตฺตสฺสาติ อิมินา สตฺต อุจฺเฉทวาทา. ตตฺถ สโตติ วิชฺชมานสฺส. อุจฺเฉทนฺติ อุปจฺเฉทํ. วินาสนฺติ อทสฺสนํ. วิภวนฺติ ภววิคมํ. สพฺพาเนตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ วาติ อิมินา ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา กถิตา. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺขธมฺโม วุจฺจติ, ตตฺถ ตตฺถ ปฏิลทฺธอตฺตภาวสฺเสตํ อธิวจนํ. ทิฏฺฐธมฺเม นิพฺพานํ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ, อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ทุกฺขวูปสมนฺติ อตฺโถ. สนฺตํ วาติ สญฺญีติอาทิวเสน ตีหากาเรหิ สนฺตํ. ตีณิ โหนฺตีติ สญฺญี อตฺตาติอาทีนิ สนฺตอตฺตวเสน เอกํ, อิตรานิ ทฺเวติ เอวํ ตีณิ.

ពាក្យថា saññī សេចក្តីថា ព្រមព្រៀងដោយសញ្ញា។ ពាក្យថា arogo សេចក្តីថា ទៀងទាត់។ ពាក្យថា ittheke គឺផ្តាច់បទជា itthaṃ eke សេចក្តីថា ពួកខ្លះយ៉ាងនេះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសញ្ញីវាទៈ ១៦ ប្រការ ដោយបទនេះ។ ទ្រង់សម្តែងនូវអសញ្ញីវាទៈ ៨ ប្រការ ដោយបទថា asaññī នេះ。 ទ្រង់សម្តែងនូវនេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទៈ ៨ ប្រការ ដោយបទថា nevasaññīnāsaññī នេះ។ ទ្រង់សម្តែងនូវឧច្ឆេទវាទៈ ៧ ប្រការ ដោយបទថា sato vā pana sattassa នេះ។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា sato សេចក្តីថា របស់សត្វដែលមានប្រាកដ។ ពាក្យថា ucchedaṃ សេចក្តីថា ការកាត់ផ្តាច់។ ពាក្យថា vināsaṃ សេចក្តីថា ការមិនប្រទះឃើញ។ ពាក្យថា vibhavaṃ សេចក្តីថា ការប្រាសចាកភព។ បទទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាវេវចនៈនៃគ្នាទៅវិញទៅមក។ ទ្រង់សម្តែងនូវទិដ្ឋធម្មនិព្វានវាទៈ ៥ ប្រការ ដោយបទថា diṭṭhadhammanibbānaṃ vā នេះ។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា diṭṭhadhammo សេចក្តីថា ធម៌ចំពោះមុខ នេះជាឈ្មោះនៃអត្តភាពដែលបានទទួលក្នុងភពនោះៗ។ ព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះថា diṭṭhadhammanibbāna សេចក្តីថា ការរលត់ទៅនៃទុក្ខក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ ពាក្យថា santaṃ vā សេចក្តីថា អត្តភាពដែលមានប្រាកដ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាង មានសញ្ញីជាដើម។ ពាក្យថា tīṇi honti សេចក្តីថា វាទៈទាំងឡាយមាន សញ្ញី អត្តា ជាដើម ឈ្មោះថាជាសស្សតទិដ្ឋិមួយ ដោយអំណាចនៃអត្តភាពដែលមានប្រាកដ ចំណែកឯវាទៈពីរទៀតក្រៅពីនេះ រួមជា ៣ យ៉ាងនេះឯង។

---

๒๒. รูปึ วาติ กรชรูเปน วา กสิณรูเปน วา รูปึ. ตตฺถ ลาภี กสิณรูปํ อตฺตาติ คณฺหาติ, ตกฺกี อุโภปิ รูปานิ คณฺหาติเยว. อรูปินฺติ อรูปสมาปตฺตินิมิตฺตํ วา, ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ เสสอรูปธมฺเม วา อตฺตาติ ปญฺญเปนฺตา ลาภิโนปิ ตกฺกิกาปิ เอวํ ปญฺญเปนฺติ. ตติยทิฏฺฐิ ปน มิสฺสกคาหวเสน ปวตฺตา, จตุตฺถา ตกฺกคาเหเนว. ทุติยจตุกฺเก ปฐมทิฏฺฐิ สมาปนฺนกวาเรน กถิตา, ทุติยทิฏฺฐิ อสมาปนฺนกวาเรน, ตติยทิฏฺฐิ สุปฺปมตฺเตน วา สราวมตฺเตน วา กสิณปริกมฺมวเสน, จตุตฺถทิฏฺฐิ วิปุลกสิณวเสน กถิตาติ เวทิตพฺพา.

២២. ពាក្យថា rūpiṃ vā សេចក្តីថា មានរូប ដោយករជរូបក្តី ដោយកសិណរូបក្តី។ ក្នុងជនពីរពួកនោះ ជនអ្នកបានសមាបត្តិ តែងប្រកាន់យកនូវកសិណរូបថាជាអត្តា ចំណែកឯអ្នកត្រិះរិះ តែងប្រកាន់យកនូវរូបទាំងពីរនោះថាជាអត្តាពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា arūpiṃ សេចក្តីថា កាលបើពួកជនអ្នកបានសមាបត្តិក្តី ពួកអ្នកត្រិះរិះក្តី បញ្ញត្តនូវអរូបសមាបត្តិក្ដី ឬវៀរលែងតែសញ្ញាខន្ធចេញ ហើយបញ្ញត្តនូវអរូបធម៌ដែលសេសសល់ថាជាអត្តា តែងបញ្ញត្តយ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯទិដ្ឋិទី ៣ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកាន់យកលាយឡំគ្នា ទិដ្ឋិទី ៤ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកាន់យកដោយការត្រិះរិះតែម្យ៉ាង។ ក្នុងចតុក្កៈទីពីរ គួរជ្រាបថា ទិដ្ឋិទីមួយ ព្រះអង្គសម្តែងដោយវារៈនៃអ្នកចូលសមាបត្តិ ទិដ្ឋិទីពីរ សម្តែងដោយវារៈនៃអ្នកមិនបានចូលសមាបត្តិ ទិដ្ឋិទីបី សម្តែងដោយអំណាចនៃកសិណបរិកម្ម មានប្រមាណប៉ុនល្អី ឬប៉ុនក្បាលពាង ទិដ្ឋិទីបួន សម្តែងដោយអំណាចនៃកសិណដ៏ធំទូលាយ។

---

เอตํ วา ปเนเกสํ อุปาติวตฺตตนฺติ สญฺญีติปเทน สงฺเขปโต วุตฺตํ สญฺญาสตฺตกํ อติกฺกนฺตานนฺติ อตฺโถ. อปเร อฏฺฐกนฺติ วทนฺติ. ตทุภยํ ปรโต อาวิภวิสฺสติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เกจิ หิ เอตา สตฺต [Pg.12] วา อฏฺฐ วา สญฺญา สมติกฺกมิตุํ สกฺโกนฺติ, เกจิ ปน น สกฺโกนฺติ. ตตฺถ เย สกฺโกนฺติ, เตว คหิตา. เตสํ ปน เอเกสํ อุปาติวตฺตตํ อติกฺกมิตุํ สกฺโกนฺตานํ ยถาปิ นาม คงฺคํ อุตฺติณฺเณสุ มนุสฺเสสุ เอโก ทีฆวาปึ คนฺตฺวา ติฏฺเฐยฺย, เอโก ตโต ปรํ มหาคามํ; เอวเมว เอเก วิญฺญาณญฺจายตนํ อปฺปมาณํ อาเนญฺชนฺติ วตฺวา ติฏฺฐนฺติ, เอเก อากิญฺจญฺญายตนํ. ตตฺถ วิญฺญาณญฺจายตนํ ตาว ทสฺเสตุํ วิญฺญาณกสิณเมเกติ วุตฺตํ. ปรโต ‘‘อากิญฺจญฺญายตนเมเก’’ติ วกฺขติ. ตยิทนฺติ ตํ อิทํ ทิฏฺฐิคตญฺจ ทิฏฺฐิปจฺจยญฺจ ทิฏฺฐารมฺมณญฺจ. ตถาคโต อภิชานาตีติ. อิมินา ปจฺจเยน อิทํ นาม ทสฺสนํ คหิตนฺติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานาติ.

ពាក្យថា Etaṃ vā panekesaṃ upātivattataṃ សេចក្តីថា ពួកជនដែលកន្លងផុតនូវសញ្ញាទាំង ៧ ដែលព្រះអង្គសម្តែងដោយសង្ខេបដោយបទថា saññī។ អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា កន្លងផុតនូវសញ្ញាទាំង ៨។ សេចក្តីទាំងពីរនោះ នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងខាងមុខ។ ឯសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ ពិតណាស់ ពួកជនខ្លះអាចកន្លងផុតនូវសញ្ញាទាំង ៧ ឬ ៨ នេះបាន តែពួកខ្លះមិនអាចកន្លងផុតបានឡើយ។ ក្នុងពួកជនទាំងនោះ ព្រះអង្គកាន់យកតែពួកជនដែលកន្លងផុតបានប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងចំណោមពួកជនដែលកន្លងផុតបានទាំងនោះ ប្រៀបដូចជាពួកមនុស្សដែលឆ្លងទន្លេគង្គាហើយ ម្នាក់ទៅដល់ទីឃវាបិហើយឈរនៅ ម្នាក់ទៀតទៅដល់មហាក្រាមដែលហួសពីនោះហើយឈរនៅ យ៉ាងណាមិញ ពួកខ្លះពោលថា វិញ្ញាណញ្ចាយតនៈជាអនេញ្ជធម៌មានអារម្មណ៍រកប្រមាណគ្មាន ហើយឋិតនៅ ពួកខ្លះទៀតពោលថា អាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ យ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា viññāṇakasiṇameke ដើម្បីបង្ហាញនូវវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈជាមុនសិន។ ក្នុងខាងមុខ ព្រះអង្គនឹងត្រាស់ថា «ākiñcaññāyatanameke»។ ពាក្យថា tayidaṃ គឺផ្តាច់បទជា taṃ idaṃ សេចក្តីថា មិច្ឆាទិដ្ឋិនោះផង ហេតុនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះផង អារម្មណ៍នៃមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះផង។ ពាក្យថា Tathāgato abhijānāti សេចក្តីថា ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់ដោយព្រះញាណដ៏វិសេសថា «ព្រោះបច្ច័យនេះ ទើបពួកសមណព្រាហ្មណ៍ខ្លះកាន់យកនូវទិដ្ឋិឈ្មោះនេះ»។

---

อิทานิ ตเทว วิตฺถาเรนฺโต เย โข เต โภนฺโตติอาทิมาห. ยา วา ปน เอตาสํ สญฺญานนฺติ ยา วา ปน เอตาสํ ‘‘ยทิ รูปสญฺญาน’’นฺติ เอวํ วุตฺตสญฺญานํ. ปริสุทฺธาติ นิรุปกฺกิเลสา. ปรมาติ อุตฺตมา. อคฺคาติ เสฏฺฐา. อนุตฺตริยา อกฺขายตีติ อสทิสา กถียติ. ยทิ รูปสญฺญานนฺติ อิมินา จตสฺโส รูปาวจรสญฺญา กถิตา. ยทิ อรูปสญฺญานนฺติ อิมินา อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา. อิตเรหิ ปน ทฺวีหิ ปเทหิ สมาปนฺนกวาโร จ อสมาปนฺนกวาโร จ กถิโตติ เอวเมตา โกฏฺฐาสโต อฏฺฐ, อตฺถโต ปน สตฺต สญฺญา โหนฺติ. สมาปนฺนกวาโร หิ ปุริมาหิ ฉหิสงฺคหิโตเยว. ตยิทํ สงฺขตนฺติ ตํ อิทํ สพฺพมฺปิ สญฺญาคตํ สทฺธึ ทิฏฺฐิคเตน สงฺขตํ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตํ. โอฬาริกนฺติ สงฺขตตฺตาว โอฬาริกํ. อตฺถิ โข ปน สงฺขารานํ นิโรโธติ เอเตสํ ปน สงฺขตนฺติ วุตฺตานํ สงฺขารานํ นิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ นาม อตฺถิ. อตฺเถตนฺติ อิติ วิทิตฺวาติ ตํ โข ปน นิพฺพานํ ‘‘อตฺถิ เอต’’นฺติ เอวํ ชานิตฺวา. ตสฺส นิสฺสรณทสฺสาวีติ ตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณทสฺสี นิพฺพานทสฺสี. ตถาคโต ตทุปาติวตฺโตติ ตํ สงฺขตํ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโตติ อตฺโถ.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងពង្រីកសេចក្តីនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះឯងឲ្យពិស្តារ ទើបត្រាស់ពាក្យថា Ye kho te bhonto ជាដើម។ ពាក្យថា Yā vā pana etāsaṃ saññānaṃ នោះ សេចក្តីថា សញ្ញាទាំងឡាយដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា yadi rūpasaññānaṃ (ប្រសិនបើជាសញ្ញាមានរូប) ជាដើម។ ពាក្យថា Parisuddhā គឺមិនមានឧបក្កិលេស។ ពាក្យថា Paramā គឺឧត្តម (ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត)។ ពាក្យថា Aggā គឺប្រសើរ (ចម្បង)។ ពាក្យថា Anuttariyā akkhāyati គឺទ្រង់សម្តែងថា មិនមានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបាន។ ដោយបទថា Yadi rūpasaññānaṃ នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងរូបាវចរសញ្ញា ៤ យ៉ាង។ ដោយបទថា Yadi arūpasaññānaṃ នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា និងវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា។ ចំណែកឯបទពីរក្រៅពីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងទាំងសមាបន្នកវារៈ និងអសមាបន្នកវារៈ យ៉ាងនេះ សញ្ញាទាំងឡាយនេះដោយចំណែកមាន ៨ យ៉ាង ប៉ុន្តែដោយអត្ថមានសញ្ញា ៧ យ៉ាង។ ព្រោះថា សមាបន្នកវារៈ រមែងសង្គ្រោះចូលដោយវារៈទាំង ៦ ខាងដើមនោះឯង។ ពាក្យថា Tayidaṃ saṅkhataṃ គឺសញ្ញាទាំងអស់នោះ រួមជាមួយមិច្ឆាទិដ្ឋិ ដែលបច្ច័យតាក់តែងឡើង គឺបច្ច័យទាំងឡាយប្រជុំគ្នាធ្វើឡើង។ ពាក្យថា Oḷārikaṃ គឺព្រោះតែជាសង្ខតធម៌ហ្នឹងឯង ទើបឈ្មោះថាជាធម៌គ្រោតគ្រាត។ ពាក្យថា Atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho គឺព្រះនិព្វានដែលពោលគឺការរលត់នៃសង្ខារទាំងឡាយទាំងនោះ ដែលទ្រង់ហៅថា សង្ខតៈ រមែងមានពិត។ ពាក្យថា Atthetanti iti viditvā គឺដឹងច្បាស់នូវព្រះនិព្វាននោះថា «មានពិតមែន» យ៉ាងនេះហើយ។ ពាក្យថា Tassa nissaraṇadassāvī គឺព្រះតថាគតជាអ្នកឃើញនូវធម៌ជាគ្រឿងរំលាស់ចេញចាកសង្ខតធម៌នោះ ពោលគឺឃើញនូវព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Tadupātivatto គឺកន្លងផុតនូវសង្ខតធម៌នោះ សេចក្តីថា កន្លងផុតទៅហើយ គឺកន្លងផុតទៅដោយប្រពៃ។

---

๒๓. ตตฺราติ เตสุ อฏฺฐสุ อสญฺญีวาเทสุ. รูปึ วาติอาทีนิ สญฺญีวาเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. อยญฺจ ยสฺมา อสญฺญีวาโท, ตสฺมา อิธ ทุติยจตุกฺกํ น วุตฺตํ. ปฏิกฺโกสนฺตีติ ปฏิพาหนฺติ ปฏิเสเธนฺติ. สญฺญา [Pg.13] โรโคติอาทีสุ อาพาธฏฺเฐน โรโค, สโทสฏฺเฐน คณฺโฑ, อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน สลฺลํ. อาคตึ วา คตึ วาติอาทีสุ ปฏิสนฺธิวเสน อาคตึ, จุติวเสน คตึ, จวนวเสน จุตึ, อุปปชฺชนวเสน อุปปตฺตึ, ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชิตฺวา อปราปรํ วฑฺฒนวเสน วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ. กามญฺจ จตุโวการภเว รูปํ วินาปิ วิญฺญาณสฺส ปวตฺติ อตฺถิ, เสเส ปน ตโย ขนฺเธ วินา นตฺถิ. อยํ ปน ปญฺโห ปญฺจโวการภววเสน กถิโต. ปญฺจโวกาเร หิ เอตฺตเก ขนฺเธ วินา วิญฺญาณสฺส ปวตฺติ นาม นตฺถิ. วิตณฺฑวาที ปเนตฺถ ‘‘อญฺญตฺร รูปาติอาทิวจนโต อรูปภเวปิ รูปํ, อสญฺญาภเว จ วิญฺญาณํ อตฺถิ, ตถา นิโรธสมาปนฺนสฺสา’’ติ วทติ. โส วตฺตพฺโพ – พฺยญฺชนจฺฉายาย เจ อตฺถํ ปฏิพาหสิ, อาคตึ วาติอาทิวจนโต ตํ วิญฺญาณํ ปกฺขิทฺวิปทจตุปฺปทา วิย อุปฺปติตฺวาปิ คจฺฉติ, ปทสาปิ คจฺฉติ, โควิสาณวลฺลิอาทีนิ วิย จ วฑฺฒตีติ อาปชฺชติ. เย จ ภควตา อเนกสเตสุ สุตฺเตสุ ตโย ภวา วุตฺตา, เต อรูปภวสฺส อภาวา ทฺเวว อาปชฺชนฺติ. ตสฺมา มา เอวํ อวจ, ยถา วุตฺตมตฺถํ ธาเรหีติ.

២៣. ពាក្យថា Tatrā គឺក្នុងអសញ្ញីវាទទាំង ៨ នោះ។ បទទាំងឡាយមានថា Rūpī vā ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងសញ្ញីវាទនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះវាទៈនេះជាអសញ្ញីវាទ ហេតុនោះ ក្នុងអសញ្ញីវាទនេះ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់សម្តែងនូវចតុក្កៈទីពីរឡើយ។ ពាក្យថា Paṭikkosanti គឺរមែងឃាត់ឃាំង រមែងបដិសេធ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានថា Saññā rogo ជាដើម ឈ្មោះថា រោគ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបៀតបៀន, ឈ្មោះថា ខ្ទុះ (បូស) ព្រោះអត្ថថាប្រកបដោយទោស, ឈ្មោះថា សរ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងមុតចូលទៅខាងក្នុង។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានថា Āgatiṃ vā gatiṃ vā ជាដើម ពាក្យថា អាគតិ ដោយអំណាចនៃការចាប់បដិសន្ធិ, ពាក្យថា គតិ ដោយអំណាចនៃចុតិ, ពាក្យថា ចុតិ ដោយអំណាចនៃការឃ្លាតចាកភព, ពាក្យថា ឧបបត្តិ ដោយអំណាចនៃការចូលទៅកើត, ការចម្រើន ធំធាត់ លូតលាស់ ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងម្តងហើយម្តងទៀតតៗគ្នា។ ពិតមែនតែក្នុងចតុវោការភព វិញ្ញាណរមែងមានការប្រព្រឹត្តទៅបានសូម្បីមិនមានរូបក៏ដោយ ប៉ុន្តែបើវៀរចាកខន្ធ ៣ ដែលសេសសល់ (គឺវេទនា សញ្ញា សង្ខារ) គឺមិនមានឡើយ។ ប៉ុន្តែបញ្ហានេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភព។ ព្រោះថាក្នុងបញ្ចវោការភព វិញ្ញាណរមែងមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅឡើយ បើវៀរចាកខន្ធទាំងប៉ុណ្ណេះ។ ក្នុងអធិប្បាយនេះ ពួកវិតណ្ឌវាទីពោលថា «ព្រោះមានព្រះតម្រាស់ថា aññatra rūpā (វៀរចាករូប) ជាដើម នាំឲ្យយល់ថាសូម្បីក្នុងអរូបភពក៏មានរូប សូម្បីក្នុងអសញ្ញីភពក៏មានវិញ្ញាណ ព្រមទាំងបុគ្គលអ្នកចូលនិរោធសមាបត្តិ ក៏មានវិញ្ញាណដែរ»។ ពាក្យដែលគប្បីតបទៅកាន់វិតណ្ឌវាទីនោះគឺ បើអ្នកឯងបដិសេធសេចក្តីពិត ដោយគ្រាន់តែអាស្រ័យស្រមោលនៃព្យញ្ជនៈ កាលបើដូច្នោះ ព្រោះតែមានព្រះតម្រាស់ថា Āgatiṃ vā ជាដើមនោះ វិញ្ញាណនោះក៏គប្បីហោះហើរទៅដូចជាសត្វស្លាប សត្វជើងពីរ ឬសត្វជើងបួនដែរ ឬដើរទៅដោយជើង និងគប្បីលូតលាស់ធំធាត់ដូចជាស្នែងគោ ឬវល្លិជាដើម ដែលនាំឲ្យធ្លាក់ទៅក្នុងទោសកំហុសដ៏ធំ។ ម្យ៉ាងទៀត ភពទាំង ៣ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងព្រះសូត្ររាប់រយនោះ ក៏គប្បីសេសសល់ត្រឹមតែ ២ ភពប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនមានអរូបភព។ ហេតុនោះ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ ចូរចាំទុកនូវសេចក្តីតាមដែលបានពោលមកនេះចុះ។

---

๒๔. ตตฺราติ อฏฺฐสุ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาเทสุ ภุมฺมํ. อิธาปิ รูปึ วาติอาทีนิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. อสญฺญา สมฺโมโหติ นิสฺสญฺญภาโว นาเมส สมฺโมหฏฺฐานํ. โย หิ กิญฺจิ น ชานาติ, ตํ อสญฺญี เอโสติ วทนฺติ. ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺพสงฺขารมตฺเตนาติ ทิฏฺฐวิญฺญาตพฺพมตฺเตน สุตวิญฺญาตพฺพมตฺเตน มุตวิญฺญาตพฺพมตฺเตน. เอตฺถ จ วิชานาตีติ วิญฺญาตพฺพํ, ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺพมตฺเตน ปญฺจทฺวาริกสญฺญาปวตฺติมตฺเตนาติ อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ. สงฺขารมตฺเตนาติ โอฬาริกสงฺขารปวตฺติมตฺเตนาติ อตฺโถ. เอตสฺส อายตนสฺสาติ เอตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส. อุปสมฺปทนฺติ ปฏิลาภํ. พฺยสนํ เหตนฺติ วินาโส เหส, วุฏฺฐานํ เหตนฺติ อตฺโถ. ปญฺจทฺวาริกสญฺญาปวตฺตญฺหิ โอฬาริกสงฺขารปวตฺตํ วา อปฺปวตฺตํ กตฺวา ตํ สมาปชฺชิตพฺพํ. ตสฺส ปน ปวตฺเตน ตโต วุฏฺฐานํ โหตีติ ทสฺเสติ. สงฺขารสมาปตฺติปตฺตพฺพมกฺขายตีติ โอฬาริกสงฺขารปวตฺติยา ปตฺตพฺพนฺติ น อกฺขายติ. สงฺขาราวเสสสมาปตฺติปตฺตพฺพนฺติ สงฺขารานํเยว อวเสสา ภาวนาวเสน สพฺพสุขุมภาวํ ปตฺตา สงฺขารา, เตสํ ปวตฺติยา เอตํ ปตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอวรูเปสุ หิ สงฺขาเรสุ ปวตฺเตสุ เอตํ [Pg.14] ปตฺตพฺพํ นาม โหติ. ตยิทนฺติ ตํ อิทํ เอตํ สุขุมมฺปิ สมานํ สงฺขตํ สงฺขตตฺตา จ โอฬาริกํ.

២៤. ពាក្យថា Tatrā គឺវិភត្តិទី ៧ ក្នុងនេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទទាំង ៨។ សូម្បីក្នុងទីនេះ បទទាំងឡាយមានថា Rūpī vā ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា Asaññā sammoho គឺភាពជាអ្នកមិនមានសញ្ញានេះ ឈ្មោះថាជាទីតាំងនៃសេចក្តីវង្វេង។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលមិនដឹងអ្វីសោះ ពួកជនក្នុងលោកតែងហៅបុគ្គលនោះថា «អ្នកនេះជាអ្នកមិនមានសញ្ញា»។ ពាក្យថា Diṭṭhasutamutaviññātabbasaṅkhāramattena គឺត្រឹមតែការដឹងនូវរូបដែលឃើញ ត្រឹមតែការដឹងនូវសំឡេងដែលឮ ត្រឹមតែការដឹងនូវអារម្មណ៍ដែលប៉ះពាល់។ ក្នុងទីនេះ ធម្មជាតិណាដែលដឹងច្បាស់ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា វិញ្ញាតព្វៈ សេចក្តីថា ត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃសញ្ញាក្នុងទ្វារទាំង ៥ នេះជាអត្ថក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Saṅkhāramattena សេចក្តីថា ត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្ខារដ៏គ្រោតគ្រាត។ ពាក្យថា Etassa āyatanassa គឺនៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈនេះ។ ពាក្យថា Upasampadaṃ គឺការបានចំពោះ។ ពាក្យថា Byasanaṃ hetaṃ សេចក្តីថា នេះជាសេចក្តីវិនាស ពោលគឺការចេញចាកឈាន។ ព្រោះថា បុគ្គលគប្បីធ្វើការប្រព្រឹត្តទៅនៃសញ្ញាក្នុងទ្វារទាំង ៥ ឬការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្ខារដ៏គ្រោតគ្រាតមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ហើយចូលកាន់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាននោះ ប៉ុន្តែទ្រង់បង្ហាញថា កាលបើមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃសញ្ញានោះ ការចេញចាកឈាននោះរមែងមាន។ ពាក្យថា Saṅkhārasamāpattipattabbamakkhāyati គឺមិនមែនទ្រង់សម្តែងថា គប្បីដល់បានដោយសារការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្ខារដ៏គ្រោតគ្រាតនោះឡើយ។ ពាក្យថា សង្ខារាវសេសសមាបត្តិបត្តព្វៈ គឺសង្ខារទាំងឡាយដែលសេសសល់ក្នុងសង្ខារទាំងឡាយនោះឯង ដែលដល់នូវភាពល្អិតល្អន់បំផុតដោយអំណាចនៃការចម្រើនភាវនា សេចក្តីថា គប្បីដល់នូវឈាននេះបាន ដោយសារការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្ខារទាំងឡាយនោះ។ ព្រោះថាកាលបើមានសង្ខារមានសភាពយ៉ាងនេះប្រព្រឹត្តទៅ ឈាននេះទើបឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលគប្បីដល់បាន។ ពាក្យថា Tayidaṃ គឺ Taṃ idaṃ។ ឈាននេះសូម្បីល្អិតល្អន់ក៏ដោយ ក៏នៅតែជាសង្ខតធម៌ ហើយព្រោះតែជាសង្ខតធម៌នោះឯង ទើបឈ្មោះថាជាធម៌គ្រោតគ្រាត។

---

๒๕. ตตฺราติ สตฺตสุ อุจฺเฉทวาเทสุ ภุมฺมํ. อุทฺธํ สรนฺติ อุทฺธํ วุจฺจติ อนาคตสํสารวาโท, อนาคตํ สํสารวาทํ สรนฺตีติ อตฺโถ. อาสตฺตึเยว อภิวทนฺติ ลคฺคนกํเยว วทนฺติ. ‘‘อาสตฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, ตณฺหํเยว วทนฺตีติ อตฺโถ. อิติ เปจฺจ ภวิสฺสามาติ เอวํ เปจฺจ ภวิสฺสาม. ขตฺติยา ภวิสฺสาม, พฺราหฺมณา ภวิสฺสามาติ เอวเมตฺถ นโย เนตพฺโพ. วาณิชูปมา มญฺเญติ วาณิชูปมา วิย วาณิชปฏิภาคา วาณิชสทิสา มยฺหํ อุปฏฺฐหนฺติ. สกฺกายภยาติ สกฺกายสฺส ภยา. เต หิ ยเถว ‘‘จตฺตาโร โข, มหาราช, อภยสฺส ภายนฺติ. กตเม จตฺตาโร? คณฺฑุปฺปาโท โข, มหาราช, ภยา ปถวึ น ขาทติ ‘มา ปถวี ขิยี’ติ, โกนฺโต โข, มหาราช, เอกปาเทน ติฏฺฐติ ‘มา ปถวี โอสีที’ติ, กิกี โข, มหาราช, อุตฺตานา เสติ ‘มา อมฺภา อุนฺทฺริยี’ติ, พฺราหฺมณธมฺมิโก โข, มหาราช, พฺรหฺมจริยํ น จรติ ‘มา โลโก อุจฺฉิชฺชี’ติ อิเม จตฺตาโร อภยสฺส ภายนฺติ, เอวํ สกฺกายสฺส ภายนฺติ’’. สกฺกายปริเชคุจฺฉาติ ตเมว เตภูมกสงฺขาตํ สกฺกายํ ปริชิคุจฺฉมานา. สา คทฺทุลพทฺโธติ ทณฺฑเก รชฺชุํ ปเวเสตฺวา พทฺธสุนโข. เอวเมวิเมติ เอตฺถ ทฬฺหตฺถมฺโภ วิย ขีโล วิย จ เตภูมกธมฺมสงฺขาโต สกฺกาโย ทฏฺฐพฺโพ, สา วิย ทิฏฺฐิคติโก, ทณฺฑโก วิย ทิฏฺฐิ, รชฺชุ วิย ตณฺหา, คทฺทุเลน พนฺธิตฺวา ถมฺเภ วา ขีเล วา อุปนิพทฺธสุนขสฺส อตฺตโน ธมฺมตาย ฉินฺทิตฺวา คนฺตุํ อสมตฺถสฺส อนุปริธาวนํ วิย ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิทณฺฑเก ปเวสิตาย ตณฺหารชฺชุยา พนฺธิตฺวา สกฺกาเย อุปนิพทฺธสฺส อนุปริธาวนํ เวทิตพฺพํ.

២៥. ពាក្យថា Tatrā គឺវិភត្តិទី ៧ ក្នុងឧច្ឆេទវាទទាំង ៧។ ពាក្យថា Uddhaṃ saranti គឺពាក្យថា ឧទ្ធំ សំដៅដល់វាទៈដែលពោលអំពីសង្សារវដ្តក្នុងអនាគត សេចក្តីថា រមែងរលឹកនឹកដល់វាទៈដែលពោលអំពីសង្សារវដ្តក្នុងអនាគត។ ពាក្យថា Āsattiṃyeva abhivadanti គឺរមែងពោលចំពោះតែសេចក្តីជំពាក់ស្អិតតែម៉្យាង។ ក៏មានបាឋថា Āsattaṃ ដែរ សេចក្តីថា រមែងពោលចំពោះតែតណ្ហាប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Iti pecca bhavissāma គឺយ៉ាងនេះថា លុះលះលោកនេះទៅហើយ យើងនឹងទៅកើត គឺយើងនឹងកើតជាក្សត្រ យើងនឹងកើតជាព្រាហ្មណ៍ គប្បីនាំទៅនូវន័យយ៉ាងនេះក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Vāṇijūpamā maññe គឺដូចជាឧបមាដោយឈ្មួញ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយមានភាគប្រៀបដូចជាឈ្មួញ គឺដូចជាឈ្មួញ រមែងប្រាកដដល់ញាណរបស់តថាគត។ ពាក្យថា Sakkāyabhayā គឺព្រោះខ្លាចចំពោះសក្កាយៈ (គឺខ្លាចចំពោះឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥)។ ព្រោះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ តែងខ្លាចចំពោះសក្កាយៈ ដូចជាសត្វ ៤ ពួកដែលខ្លាចចំពោះវត្ថុដែលមិនគួរខ្លាច យ៉ាងនោះឯង។ សត្វ ៤ ពួកនោះតើដូចម្តេចខ្លះ? គឺ៖ «មហារាជ សត្វជន្លេន ខ្លាចដីអស់ ទើបមិនស៊ីដី ដោយគិតថា “កុំឲ្យដីអស់ទៅឡើយ” មហារាជ សត្វក្រៀល ឈរដោយជើងម្ខាង ដោយគិតថា “កុំឲ្យដីស្រុតចុះទៅឡើយ” មហារាជ សត្វទទា ដេកផ្ងារជើងឡើងលើ ដោយគិតថា “កុំឲ្យមេឃរលំធ្លាក់ចុះមកឡើយ” មហារាជ ព្រាហ្មណ៍អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ មិនព្រមប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ ដោយគិតថា “កុំឲ្យមនុស្សលោកដាច់ពូជឡើយ” សត្វទាំង ៤ ពួកនេះ តែងខ្លាចចំពោះវត្ថុដែលមិនគួរខ្លាច យ៉ាងណា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ក៏ខ្លាចចំពោះសក្កាយៈ យ៉ាងនោះឯង»។ ពាក្យថា Sakkāyaparijegucchā គឺកាលបើខ្ពើមរអើមនូវសក្កាយៈ ពោលគឺឧបាទានក្ខន្ធ ៥ ដែលសង្គ្រោះក្នុងភូមិ ៣ នោះឯង。 ពាក្យថា Sā gaddulabaddho គឺឆ្កែដែលគេចងដោយខ្សែដែលស៊កបញ្ចូលទៅក្នុងបង្គោលឈើ។ ក្នុងពាក្យថា Evamevime នេះ គប្បីរំលឹកដល់សក្កាយៈ ពោលគឺធម៌ក្នុងភូមិ ៣ ដូចជាសសរដ៏មាំ ឬដូចជាគោលចង, គប្បីរំលឹកដល់បុគ្គលអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ ដូចជាសត្វឆ្កែ, គប្បីរំលឹកដល់ទិដ្ឋិ ដូចជាបង្គោលឈើ, គប្បីរំលឹកដល់តណ្ហា ដូចជាខ្សែចង, ឆ្កែដែលគេចងដោយខ្សែភ្ជាប់ទៅនឹងសសរ ឬគោលចង មិនអាចកាត់ខ្សែរត់ទៅដោយខ្លួនឯងបាន ក៏រមែងរត់វិលវល់ជុំវិញសសរនោះយ៉ាងណា បុគ្គលអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលត្រូវខ្សែគឺតណ្ហាចងទុក ក្នុងបង្គោលគឺទិដ្ឋិ ក៏រមែងរត់វិលវល់ជុំវិញសក្កាយៈ យ៉ាងនោះឯង គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះចុះ។

---

๒๖. อิมาเนว ปญฺจายตนานีติ อิมาเนว ปญฺจ การณานิ. อิติ มาติกํ ฐเปนฺเตนปิ ปญฺเจว ฐปิตานิ, นิคเมนฺเตนปิ ปญฺเจว นิคมิตานิ, ภาเชนฺเตน ปน จตฺตาริ ภาชิตานิ. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ กุหึ ปวิฏฺฐนฺติ. เอกตฺตนานตฺตวเสน ทฺวีสุ ปเทสุ ปวิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ.

២៦. ពាក្យថា Imāneva pañcāyatanāni គឺហេតុទាំង ៥ នេះឯង។ កាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកនូវមាតិកា ក៏ទ្រង់តាំងទុកតែ ៥ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ កាលដែលទ្រង់សន្និដ្ឋាន ក៏ទ្រង់សន្និដ្ឋានតែ ៥ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ កាលដែលទ្រង់ចែករំលែកសេចក្តី ក៏ទ្រង់ចែករំលែកតែ ៤ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ សួរថា ចុះទិដ្ឋធម្មនិព្វានវាទៈ ចូលទៅក្នុងទីណា? គប្បីជ្រាបថា ចូលទៅក្នុងបទទាំងពីរ ដោយអំណាចនៃឯកត្តៈ និងនានត្តៈ។

---

๒๗. เอวญฺจ จตุจตฺตาลีส อปรนฺตกปฺปิเก ทสฺเสตฺวา อิทานิ อฏฺฐารส ปุพฺพนฺตกปฺปิเก ทสฺเสตุํ สนฺติ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อตีตโกฏฺฐาสสงฺขาตํ ปุพฺพนฺตํ กปฺเปตฺวา วิกปฺเปตฺวา คณฺหนฺตีติ ปุพฺพนฺตกปฺปิกา. ปุพฺพนฺตกปฺโป [Pg.15] วา เอเตสํ อตฺถีติ ปุพฺพนฺตกปฺปิกา. เอวํ เสสมฺปิ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติ รูปาทีสุ อญฺญตรํ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คเหตฺวา สสฺสโต อมโร นิจฺโจ ธุโวติ อภิวทนฺติ. ยถาห ‘‘รูปํ อตฺตา เจว โลโก จ สสฺสโต จาติ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺตี’’ติ วิตฺถาโร. อสสฺสตาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ ปฐมวาเทน จตฺตาโร สสฺสตวาทา วุตฺตา, ทุติยวาเทน สตฺต อุจฺเฉทวาทา.

២៧. យ៉ាងនេះឯង កាលដែលទ្រង់សម្តែងនូវអបរន្តកប្បិកវាទៈ ៤៤ យ៉ាង យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីនឹងសម្តែងនូវបុព្វន្តកប្បិកវាទៈ ១៨ យ៉ាង ទើបត្រាស់ពាក្យថា Santi, bhikkhave ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពួកជនដែលកំណត់ គឺត្រិះរិះហើយប្រកាន់យកនូវចំណែកខាងដើម ពោលគឺអតីតកាល ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បុព្វន្តកប្បិកៈ។ ឬមួយថា សេចក្តីត្រិះរិះនូវចំណែកខាងដើម មានដល់ពួកជនទាំងនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បុព្វន្តកប្បិកៈ។ សូម្បីសេចក្តីដែលសេសសល់ ក៏គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងអបរន្តកប្បិកវាទៈមុននោះឯង។ ពាក្យថា Sassato attā ca loko ca គឺប្រកាន់យកនូវខន្ធណាមួយមានរូបជាដើមថាជាខ្លួនខ្លះ ថាជាលោកខ្លះ ហើយពោលអះអាងថា ទៀងទាត់ មិនស្លាប់ ឋិតថេរ ខ្ជាប់ខ្ជួន។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងថា «រមែងបញ្ញត្តនូវខ្លួន និងលោកថា រូបជាខ្លួនផង ជាលោកផង ទៀងទាត់ផង» សេចក្តីពិស្តារគប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានថា អសស្សតៈ ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ ហើយក្នុងទីនេះ ដោយវារៈទីមួយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងសស្សតវាទៈ ៤ យ៉ាង ដោយវារៈទីពីរ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងឧច្ឆេទវាទៈ ៧ យ៉ាង។

---

นนุ เจเต เหฏฺฐา อาคตา, อิธ กสฺมา ปุน คหิตาติ. เหฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ มโต ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชตีติ ทสฺสนตฺถํ อาคตา. อิธ ปน ปุพฺเพนิวาสลาภี ทิฏฺฐิคติโก อตีตํ ปสฺสติ, น อนาคตํ, ตสฺส เอวํ โหติ ‘‘ปุพฺพนฺตโต อาคโต อตฺตา อิเธว อุจฺฉิชฺชติ, อิโต ปรํ น คจฺฉตี’’ติ อิมสฺสตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ คหิตา. ตติยวาเทน จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสตวาทา วุตฺตา, จตุตฺถวาเทน จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา วุตฺตา. อนฺตวาติ สปริยนฺโต ปริจฺฉินฺโน ปริวฏุโม. อวฑฺฒิตกสิณสฺส ตํ กสิณํ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คเหตฺวา เอวํ โหติ. ทุติยวาโท วฑฺฒิตกสิณสฺส วเสน วุตฺโต, ตติยวาโท ติริยํ วฑฺเฒตฺวา อุทฺธมโธ อวฑฺฒิตกสิณสฺส, จตุตฺถวาโท ตกฺกิวเสน วุตฺโต. อนนฺตรจตุกฺกํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

សួរថា ចុះវាទៈទាំងនេះ មិនមែនបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោមទេឬ? ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់នាំមកពោលម្តងទៀតក្នុងទីនេះ? ឆ្លើយថា ខាងក្រោមនោះ ឧច្ឆេទវាទៈទាំងឡាយដែលនាំមកសម្តែង គឺដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីថា សត្វស្លាប់ក្នុងភពនោះៗ ហើយក៏ដាច់សូន្យក្នុងភពនោះៗឯង។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ បុគ្គលអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលបានបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ រមែងឃើញតែអតីត តែមិនឃើញអនាគតឡើយ បុគ្គលនោះក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ខ្លួនដែលមកពីចំណែកខាងដើម រមែងដាច់សូន្យក្នុងទីនេះឯង មិនទៅកាន់លោកខាងមុខទៀតឡើយ» ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ប្រកាន់យកវាទៈទាំងនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ។ ដោយវារៈទីបី ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងឯកច្ចសស្សតវាទៈ ៤ យ៉ាង ដោយវារៈទីបួន ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងអមរាវិក្ខេបិកវាទៈ ៤ យ៉ាង។ ពាក្យថា Antavā គឺមានទីបំផុត មានចំណែកកំណត់ជុំវិញ វល្លិជុំវិញ។ កាលបើបុគ្គលមិនបានផ្សាយកសិណឲ្យធំទូលាយ ក៏ប្រកាន់យកនូវកសិណនោះថាជាខ្លួនផង ថាជាលោកផង ហើយក៏មានសេចក្តីយល់យ៉ាងនេះ។ វារៈទីពីរ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលបានផ្សាយកសិណឲ្យធំទូលាយ វារៈទីបី ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលផ្សាយកសិណទៅខាងទទឹង ប៉ុន្តែមិនបានផ្សាយទៅខាងលើនិងខាងក្រោម វារៈទីបួន ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកត្រិះរិះ។ ចតុក្កៈបន្ទាប់ពីនេះ ក៏មានន័យដូចដែលពោលហើយខាងក្រោមនោះឯង។

---

เอกนฺตสุขีติ นิรนฺตรสุขี. อยํ ทิฏฺฐิ ลาภีชาติสฺสรตกฺกีนํ วเสน อุปฺปชฺชติ. ลาภิโน หิ ปุพฺเพนิวาสญาเณน ขตฺติยาทิกุเล เอกนฺตสุขเมว อตฺตโน ชาตึ อนุสฺสรนฺตสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. ตถา ชาติสฺสรสฺส ปจฺจุปฺปนฺนํ สุขมนุภวโต อตีตาสุ สตฺตสุ ชาตีสุ ตาทิสเมว อตฺตภาวํ อนุสฺสรนฺตสฺส. ตกฺกิสฺส ปน อิธ สุขสมงฺคิโน ‘‘อตีเตปาหํ เอวเมว อโหสิ’’นฺติ ตกฺเกเนว อุปฺปชฺชติ.

ពាក្យថា Ekantasukhī គឺមានសេចក្តីសុខឥតដាច់。 មិច្ឆាទិដ្ឋិនេះ រមែងកើតឡើងដោយអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកបានសម្រេចឈាន បុគ្គលអ្នករលឹកជាតិបាន និងបុគ្គលអ្នកត្រិះរិះ។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលអ្នកបានសម្រេចឈាន រលឹកឃើញនូវជាតិរបស់ខ្លួនក្នុងត្រកូលមានក្សត្រជាដើម ដែលមានតែសេចក្តីសុខម៉្យាង ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ មិច្ឆាទិដ្ឋិយ៉ាងនេះក៏រមែងកើតឡើង。 យ៉ាងនោះដែរ កាលបើបុគ្គលអ្នករលឹកជាតិបាន កំពុងសោយសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន ហើយរលឹកឃើញនូវអត្តភាពដែលមានសភាពយ៉ាងនោះឯង ក្នុងជាតិទាំងឡាយ ៧ ក្នុងអតីត។ ចំណែកឯបុគ្គលអ្នកត្រិះរិះ ដែលកំពុងប្រកបដោយសេចក្តីសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ រមែងកើតមិច្ឆាទិដ្ឋិដោយការត្រិះរិះតែម៉្យាងថា «ក្នុងអតីតកាល យើងក៏ធ្លាប់មានសភាពយ៉ាងនេះឯង»។

---

เอกนฺตทุกฺขีติ อยํ ทิฏฺฐิ ลาภิโน นุปฺปชฺชติ. โส หิ เอกนฺเตเนว อิธ ฌานสุเขน สุขี โหติ. อิธ ทุกฺเขน ผุฏฺฐสฺส ปน ชาติสฺสรสฺส ตกฺกิสฺเสว จ สา อุปฺปชฺชติ. ตติยา อิธ โวกิณฺณสุขทุกฺขานํ สพฺเพสมฺปิ เตสํ อุปฺปชฺชติ, ตถา จตุตฺถา ทิฏฺฐิ. ลาภิโน หิ อิทานิ จตุตฺถชฺฌานวเสน อทุกฺขมสุขสฺส, ปุพฺเพ จตุตฺถชฺฌานิกเมว พฺรหฺมโลกํ อนุสฺสรนฺตสฺส[Pg.16]. ชาติสฺสรสฺสาปิ ปจฺจุปฺปนฺเน มชฺฌตฺตสฺส, อนุสฺสรนฺตสฺสาปิ มชฺฌตฺตภูตฏฺฐานเมว อนุสฺสรนฺตสฺส, ตกฺกิโนปิ ปจฺจุปฺปนฺเน มชฺฌตฺตสฺส, อตีเตปิ เอวํ ภวิสฺสตีติ ตกฺเกเนว คณฺหนฺตสฺส เอสา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. เอตฺตาวตา จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสติกา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, ทฺเว อธิจฺจ-สมุปฺปนฺนิกาติ อฏฺฐารสปิ ปุพฺพนฺตกปฺปิกา กถิตา โหนฺติ.

«ឯកន្តទុក្ខី» គឺទិដ្ឋិ (ដែលយល់ថា ខ្លួននិងលោកជាទុក្ខតែម៉្យាង) នេះ មិនកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេច (ឈាន ឬអភិញ្ញា) ឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះ រមែងជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ ដោយឈានសុខ ក្នុងបច្ចុប្បន្នភពនេះ ដោយពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ ទិដ្ឋិ (ឯកន្តទុក្ខី) នោះ រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នករលឹកជាតិបាន ដែលត្រូវទុក្ខពាល់ត្រូវហើយក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ ឬដល់បុគ្គលអ្នកត្រិះរិះ (តក្កី) ប៉ុណ្ណោះ។ ទិដ្ឋិទី៣ (ដែលយល់ថា ខ្លួននិងលោកមានទាំងសុខទាំងទុក្ខ) រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលទាំងឡាយទាំងពួងនោះ ដែលមានសុខនិងទុក្ខលាយឡំគ្នាក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ, ទិដ្ឋិទី៤ (ដែលយល់ថា ខ្លួននិងលោកមិនមែនសុខមិនមែនទុក្ខ) ក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិទី៤ នោះ រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេច (អភិញ្ញា) ដែលជាអ្នកមានអទុក្ខមសុខវេទនា ដោយអំណាចចតុត្ថជ្ឈានក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ ហើយរលឹកឃើញនូវព្រហ្មលោកដែលមានចតុត្ថជ្ឈានភូមិប៉ុណ្ណោះក្នុងកាលមុន ឬដល់បុគ្គលអ្នករលឹកជាតិបាន ដែលជាអ្នកមានចិត្តជាកណ្តាល (ឧបេក្ខា) ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ហើយរលឹកឃើញនូវទីកន្លែងដែលធ្លាប់ជាកណ្តាល (ឧបេក្ខា) ក្នុងអតីតជាតិ ឬដល់បុគ្គលអ្នកត្រិះរិះ (តក្កី) ដែលមានចិត្តជាកណ្តាលក្នុងបច្ចុប្បន្ន ហើយប្រកាន់យកដោយការត្រិះរិះថា «ក្នុងអតីតកាល ក៏ធ្លាប់មានសភាពយ៉ាងនេះដែរ»។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងហើយនូវបុព្វន្តកប្បិកទិដ្ឋិទាំង ១៨ ប្រការ គឺ សស្សតវាទៈ ៤, ឯកច្ចសស្សតិកៈ ៤, អន្តានន្តិកៈ ៤, អមរាវិក្ខេបិកៈ ៤ និង អធិច្ចសមុប្បន្និកៈ ២។

---

๒๘. อิทานิ ทิฏฺฐุทฺธารํ อุทฺธรนฺโต ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ปจฺจตฺตํเยว ญาณนฺติ ปจฺจกฺขญาณํ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. ปริโยทาตนฺติ ปภสฺสรํ. สพฺพปเทหิ วิปสฺสนาญาณํเยว กถิตํ. สทฺธาทโย หิ ปญฺจ ธมฺมา พาหิรสมยสฺมิมฺปิ โหนฺติ, วิปสฺสนาญาณํ สาสนสฺมึเยว. ตตฺถ ญาณภาคมตฺตเมว ปริโยทเปนฺตีติ มยมิทํ ชานามาติ เอวํ ตตฺถ ญาณโกฏฺฐาสํ โอตาเรนฺติเยว. อุปาทานมกฺขายตีติ น ตํ ญาณํ, มิจฺฉาทสฺสนํ นาเมตํ, ตสฺมา ตทปิ เตสํ ภวนฺตานํ ทิฏฺฐุปาทานํ อกฺขายตีติ อตฺโถ. อถาปิ ตํ ชานนมตฺตลกฺขณตฺตา ญาณภาคมตฺตเมว, ตถาปิ ตสฺส ทสฺสนสฺส อนุปาติวตฺตนโต อุปาทานปจฺจยโต จ อุปาทานเมว. ตทุปาติวตฺโตติ ตํ ทิฏฺฐึ อติกฺกนฺโต. เอตฺตาวตา จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสติกา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา, โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ พฺรหฺมชาเล อาคตา ทฺวาสฏฺฐิปิ ทิฏฺฐิโย กถิตา โหนฺติ. พฺรหฺมชาเล ปน กถิเต อิทํ สุตฺตํ อกถิตเมว โหติ. กสฺมา? อิธ ตโต อติเรกาย สกฺกายทิฏฺฐิยา อาคตตฺตา. อิมสฺมึ ปน กถิเต พฺรหฺมชาลํ กถิตเมว โหติ.

២៨. ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងដកឡើងនូវចំណែកនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ ទ្រង់បានត្រាស់ពាក្យថា «តត្រ ភិក្ខវេ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «បច្ចត្តំយេវ ញាណំ» គឺបច្ចក្ខញាណ (ញាណចំពោះមុខ)។ ពាក្យថា «បរិសុទ្ធំ» គឺមិនមានឧបក្កិលេស។ ពាក្យថា «បរិយោទាតំ» គឺរុងរឿង (ប្រភស្សរៈ)។ ដោយបទទាំងពួងនេះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងសំដៅយកតែវិបស្សនាញាណប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ធម៌ ៥ ប្រការ មានសទ្ធាជាដើម សូម្បីក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ (ពាហិរសម័យ) ក៏មានដែរ ប៉ុន្តែវិបស្សនាញាណ មានតែក្នុងព្រះសាសនានេះប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «ញាណភាគមត្តមេវ បរិយោទបេន្តិ» សេចក្តីថា ពួកយើងដឹងច្បាស់នូវទិដ្ឋិនេះ យ៉ាងនេះ រមែងបង្អោនចុះនូវចំណែកនៃញាណ (គឺទិដ្ឋុបាទានដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងញាណ) ក្នុងទិដ្ឋិនោះឯង។ បទថា «ឧបាទានមក្ខាយតិ» សេចក្តីថា ធម្មជាតនោះ មិនមែនជាញាណពិតប្រាកដទេ តែឈ្មោះថា មិច្ឆាទិដ្ឋិ (ការយល់ខុស) ហេតុនោះ សូម្បីធម្មជាតនោះ ក៏លោកហៅថា ទិដ្ឋុបាទាន របស់ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដ៏មានអាយុទាំងនោះដែរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតនោះ ទុកជាចំណែកនៃញាណខ្លះ ព្រោះមានលក្ខណៈត្រឹមតែដឹង ប៉ុន្តែព្រោះមិនកន្លងផុតនូវការយល់ឃើញនោះ និងព្រោះជាបច្ច័យនៃឧបាទាន ទើបលោកហៅថា ឧបាទានប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «តទុបាតិវត្តោ» គឺកន្លងផុតនូវទិដ្ឋិនោះ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ទិដ្ឋិទាំង ៦២ ដែលមកក្នុងព្រហ្មជាលសូត្រ គឺ សស្សតវាទៈ ៤, ឯកច្ចសស្សតិកៈ ៤, អន្តានន្តិកៈ ៤, អមរាវិក្ខេបិកៈ ៤, អធិច្ចសមុប្បន្និកៈ ២, សញ្ញីវាទៈ ១៦, អសញ្ញីវាទៈ ៨, នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទៈ ៨, ឧច្ឆេទវាទៈ ៧, ទិដ្ឋធម្មនិព្វានវាទៈ ៥ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើព្រះអង្គសម្តែងព្រហ្មជាលសូត្រ សូត្រនេះ (បញ្ចត្តយសូត្រ) ឈ្មោះថាមិនទាន់បានសម្តែងឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះក្នុងសូត្រនេះ មានសក្កាយទិដ្ឋិដ៏ក្រៃលែងជាងព្រហ្មជាលសូត្រនោះមកដល់។ ប៉ុន្តែ កាលបើព្រះអង្គសម្តែងសូត្រនេះហើយ ព្រហ្មជាលសូត្រ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងរួចជាស្រេចហើយ។

---

๓๐. อิทานิ อิมา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย อุปฺปชฺชมานา สกฺกายทิฏฺฐิปมุเขเนว อุปฺปชฺชนฺตีติ ทสฺเสตุํ อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจติอาทิมาห. ตตฺถ ปฏินิสฺสคฺคาติ ปริจฺจาเคน. กามสํโยชนานํ อนธิฏฺฐานาติ ปญฺจกามคุณตณฺหานํ นิสฺสฏฺฐตฺตา. ปวิเวกํ ปีตินฺติ สปฺปีติกชฺฌานทฺวยปีตึ. นิรุชฺฌตีติ ฌานนิโรเธน นิรุชฺฌติ. สมาปตฺติโต ปน วุฏฺฐิตสฺส นิรุทฺธา นาม โหติ. ยเถว [Pg.17] หิ ‘‘อทุกฺขมสุขาย เวทนาย นิโรธา อุปฺปชฺชติ นิรามิสํ สุขํ, นิรามิสสุขสฺส นิโรธา อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา’’ติ เอตฺถ น อยมตฺโถ โหติ – จตุตฺถชฺฌานนิโรธา ตติยชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – จตุตฺถชฺฌานา วุฏฺฐาย ตติยํ ฌานํ สมาปชฺชติ, ตติยชฺฌานา วุฏฺฐาย จตุตฺถํ ฌานํ สมาปชฺชตีติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสนฺติ หีนชฺฌานปริยาทานกโทมนสฺสํ. สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตจิตฺตสฺส ปน กมฺมนียภาโว กถิโต.

៣០. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា ទិដ្ឋិទាំង ៦២ នេះ កាលដែលកើតឡើង រមែងមានសក្កាយទិដ្ឋិជាប្រធាន ទើបព្រះមានព្រះភាគ ត្រាស់ពាក្យថា «ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «បដិនិស្សគ្គា» គឺដោយការលះបង់។ បទថា «កាមសំយោជនានំ អនធិដ្ឋានា» គឺព្រោះការលះបង់ចោលនូវតណ្ហាក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំ។ បទថា «បវិវេកំ បីតឹ» គឺនូវសេចក្តីរីករាយ (បីតិ) ក្នុងឈានទាំងពីរដែលមានបីតិ (គឺបឋមជ្ឈាន និងទុតិយជ្ឈាន)។ បទថា «និរុជ្ឈតិ» គឺរលត់ទៅដោយការរលត់នៃឈាន។ ប៉ុន្តែ ចំពោះបុគ្គលដែលចេញចាកសមាបត្តិ ចិត្តរមែងឈ្មោះថា រលត់ទៅហើយ។ ដូចជាពាក្យថា «ព្រោះការរលត់ទៅនៃអទុក្ខមសុខវេទនា និរាមិសសុខ (សុខមិនមានអាមិស) ក៏កើតឡើង, ព្រោះការរលត់ទៅនៃនិរាមិសសុខ អទុក្ខមសុខវេទនាក៏កើតឡើង» ក្នុងទីនេះ មិនមែនមានសេចក្តីថា បុគ្គលចូលទៅសម្រេចសម្រាន្តនៅចតុត្ថជ្ឈានរលត់ទៅហើយ ទើបចូលទៅសម្រេចសម្រាន្តនៅតតិយជ្ឈាននោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីក្នុងទីនេះ មានយ៉ាងនេះថា បុគ្គលចេញចាកចតុត្ថជ្ឈានហើយ ចូលកាន់តតិយជ្ឈាន, ចេញចាកតតិយជ្ឈានហើយ ចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន គប្បីជ្រាបសេចក្តីប្រៀបធៀបនេះ យ៉ាងនេះចុះ។ បទថា «ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សំ» គឺទោមនស្សវេទនាដែលកើតឡើងរួមជាមួយនីវរណៈ ដែលធ្វើឱ្យឈានសាបសូន្យ ឬអស់ទៅ។ ប៉ុន្តែ លោកសម្តែងសំដៅយកភាពគួរដល់ការងារនៃចិត្តរបស់បុគ្គលដែលចេញចាកសមាបត្តិហើយ។

---

ปวิเวกา ปีตีติ สา เอว ฌานทฺวยปีติ. ยํ ฉายา ชหตีติ ยํ ฐานํ ฉายา ชหติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมึ ฐาเน ฉายา อตฺถิ, ตสฺมึ อาตโป นตฺถิ. ยสฺมึ อาตโป อตฺถิ, ตสฺมึ ฉายา นตฺถีติ.

បទថា «បវិវេកា បីតិ» គឺបីតិក្នុងឈានទាំងពីរនោះឯង។ បទថា «យំ ឆាយា ជហតិ» គឺស្រមោលលះបង់នូវទីកន្លែងណា។ តើលោកចង់មានន័យថាយ៉ាងណា? លោកចង់មានន័យថា ក្នុងទីកន្លែងណាដែលមានស្រមោល ក្នុងទីនោះមិនមានកម្តៅថ្ងៃឡើយ, ក្នុងទីកន្លែងណាដែលមានកម្តៅថ្ងៃ ក្នុងទីនោះក៏មិនមានស្រមោលដែរ។

---

๓๑. นิรามิสํ สุขนฺติ ตติยชฺฌานสุขํ.

៣១. បទថា «និរាមិសំ សុខំ» គឺសុខក្នុងតតិយជ្ឈាន។

---

๓๒. อทุกฺขมสุขนฺติ จตุตฺถชฺฌานเวทนํ.

៣២. បទថា «អទុក្ខមសុខំ» គឺវេទនាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន។

---

๓๓. อนุปาทาโนหมสฺมีติ นิคฺคหโณ อหมสฺมิ. นิพฺพานสปฺปายนฺติ นิพฺพานสฺส สปฺปายํ อุปการภูตํ. นนุ จ มคฺคทสฺสนํ นาม สพฺพตฺถ นิกนฺติยา สุกฺขาปิตาย อุปฺปชฺชติ, กถเมตํ นิพฺพานสฺส อุปการปฏิปทา นาม ชาตนฺติ, สพฺพตฺถ อนุปาทิยนวเสน อคฺคณฺหนวเสน อุปการปฏิปทา นาม ชาตํ. อภิวทตีติ อภิมาเนน อุปวทติ. ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐินฺติ อฏฺฐารสวิธมฺปิ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐึ. อปรนฺตานุทิฏฺฐินฺติ จตุจตฺตารีสวิธมฺปิ อปรนฺตานุทิฏฺฐึ. อุปาทานมกฺขายตีติ อหมสฺมีติ คหณสฺส สกฺกายทิฏฺฐิปริยาปนฺนตฺตา ทิฏฺฐุปาทานํ อกฺขายติ.

៣៣. បទថា «អនុបាទានោហမស្មិ» សេចក្តីថា ខ្ញុំជាអ្នកមិនមានឧបាទាន (គឺកម្ចាត់កិលេសបានហើយ)។ បទថា «និព្វានសប្បាយំ» គឺការប្រតិបត្តិដ៏សមគួរ ជាឧបការៈដល់ព្រះនិព្វាន។ សួរថា៖ «ការឃើញមគ្គ ឈ្មោះថាកើតឡើង កាលបើការប្រាថ្នា (និកន្តិ) ក្នុងធម៌ទាំងពួងត្រូវបានរីងស្ងួតអស់ហើយ មិនមែនឬ? ចុះហេតុដូចម្តេច ការប្រតិបត្តិសមថៈនេះ ទើបឈ្មោះថាជាការប្រតិបត្តិជាឧបការៈដល់ព្រះនិព្វានបាន?» ឆ្លើយថា៖ «ព្រោះមិនប្រកាន់យក ដោយអំណាចនៃការមិនប្រកាន់មាំក្នុងបុព្វន្តានុទិដ្ឋិជាដើមទាំងពួង ទើបឈ្មោះថាជាការប្រតិបត្តិជាឧបការៈដល់ព្រះនិព្វានបាន»។ បទថា «អភិវទតិ» គឺនិយាយអះអាងដោយសេចក្តីប្រកាន់ខ្លួន (អភិមាន)។ បទថា «បុព្វន្តានុទិដ្ឋឹ» គឺបុព្វន្តានុទិដ្ឋិទាំង ១៨ ប្រការ។ បទថា «អបរន្តានុទិដ្ឋឹ» គឺអបរន្តានុទិដ្ឋិទាំង ៤៤ ប្រការ។ បទថា «ឧបាទានមក្ខាយតិ» សេចក្តីថា ការប្រកាន់មាំថា «ខ្ញុំមាន» ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងសក្កាយទិដ្ឋិ ទើបលោកហៅថា ទិដ្ឋុបាទាន។

---

สนฺติวรปทนฺติ วูปสนฺตกิเลสตฺตา สนฺตํ อุตฺตมปทํ. ฉนฺนํ ผสฺสายตนานนฺติ ภควตา ‘‘ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ โส อายตโน เวทิตพฺโพ’’ติ เอตฺถ ทฺวินฺนํ อายตนานํ ปฏิกฺเขเปน นิพฺพานํ ทสฺสิตํ.

បទថា «សន្តិវរបទំ» គឺព្រះនិព្វានដ៏ស្ងប់រំងាប់ ជាបទដ៏ឧត្តម ព្រោះជាទីរំងាប់កិលេសទាំងឡាយ។ បទថា «ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ» សេចក្តីថា ក្នុងព្រះបាលីថា «ចក្ខុរលត់ទៅក្នុងទីណា និងរូបសញ្ញាក៏រលត់ទៅក្នុងទីណា គប្បីដឹងនូវអាយតនៈនោះ» ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវព្រះនិព្វាន ដោយការលះបង់ចោលនូវអាយតនៈទាំងពីរ (គឺចក្ខាយតនៈ និងរូបាយតនៈ)។

---

‘‘ยตฺถ อาโป จ ปถวี, เตโช วาโย น คาธติ;

อโต สรา นิวตฺตนฺติ, เอตฺถ วฏฺฏํ น วตฺตติ;

เอตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๗) –

«ទឹក ដី ភ្លើង ខ្យល់ មិនអាចតាំងនៅបានក្នុងទីណា, ស្ទឹងទាំងឡាយ (គឺតណ្ហា) រមែងហូរត្រឡប់មកវិញអំពីទីនោះ, វដ្តៈមិនវិលទៅក្នុងទីនេះឡើយ, នាមនិងរូបរមែងរលត់មិនមានសេសសល់ក្នុងទីនេះឡើយ»។

---

เอตฺถ ปน สงฺขารปฏิกฺเขเปน นิพฺพานํ ทสฺสิตํ.

ក្នុងគាថានេះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវព្រះនិព្វាន ដោយការលះបង់ចោលនូវសង្ខារ (គឺមហាភូតរូបទាំងបួន)។

---

‘‘กตฺถ [Pg.18] อาโป จ ปถวี, เตโช วาโย น คาธติ;

กตฺถ ทีฆญฺจ รสฺสญฺจ, อณุํ ถูลํ สุภาสุภํ;

กตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌตี’’ติ. (ที. นิ. ๑.๔๙๘);

«តើទឹក ដី ភ្លើង ខ្យល់ មិនអាចតាំងនៅបានក្នុងទីណា? តើសេចក្តីវែង ខ្លី តូច ធំ ល្អ និងអាក្រក់ រមែងរលត់ទៅក្នុងទីណា? តើនាមនិងរូប រមែងរលត់មិនមានសេសសល់ក្នុងទីណា?»។

---

ตตฺร เวยฺยากรณํ ภวติ –

ក្នុងបញ្ហានោះ មានព្យាករណ៍ (ចម្លើយ) យ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘วิญฺญาณํ อนิทสฺสนํ, อนนฺตํ สพฺพโต ปภ’’นฺติ –

«វិញ្ញាណ (គឺព្រះនិព្វានដែលដឹងបានដោយមគ្គញ្ញាណនិងផលញ្ញាណដ៏វិសេស) ជាធម្មជាតិដែលចក្ខុវិញ្ញាណមើលមិនឃើញ មិនមានទីបំផុត មានពន្លឺរុងរឿងដោយជុំវិញ (ព្រោះមិនមានងងឹតគឺកិលេស)»។

---

เอตฺถ สงฺขารปฏิกฺเขเปน นิพฺพานํ ทสฺสิตํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ฉอายตนปฏิกฺเขเปน ทสฺสิตํ. อญฺญตฺถ จ อนุปาทาวิโมกฺโขติ นิพฺพานเมว ทสฺสิตํ, อิธ ปน อรหตฺตผลสมาปตฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវព្រះនិព្វាន ដោយការលះបង់ចោលនូវសង្ខារ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់បង្ហាញដោយការលះបង់ចោលនូវអាយតនៈទាំង ៦។ ក្នុងសូត្រដទៃទៀត បទថា «អនុបាទាវិមោក្ខោ» ទ្រង់បង្ហាញនូវព្រះនិព្វានប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកអរហត្តផលសមាបត្តិ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

ปญฺจตฺตยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបញ្ចត្តយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๓. กินฺติสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិន្តិសូត្រ

---

๓๔. เอวํ เม สุตนฺติ กินฺติสุตฺตํ. ตตฺถ ปิสินารายนฺติ เอวํนามเก มณฺฑลปเทเส. พลิหรเณติ ตสฺมึ วนสณฺเฑ ภูตานํ พลึ อาหรนฺติ, ตสฺมา โส พลิหรณนฺติ วุตฺโต. จีวรเหตูติ จีวรการณา, จีวรํ ปจฺจาสีสมาโนติ อตฺโถ. อิติภวาภวเหตูติ เอวํ อิมํ เทสนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุํ นิสฺสาย ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว สุขํ เวทิสฺสามีติ ธมฺมํ เทเสตีติ กึ ตุมฺหากํ เอวํ โหตีติ อตฺโถ.

៣៤. សូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា «ឯវម្មេ សុតំ» គឺកិន្តិសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា «បិសិនារាយំ» គឺក្នុងតំបន់មណ្ឌលដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា «ពលិហរណេ» សេចក្តីថា ពួកជនរមែងនាំយកនូវពលិការ (ការបូជា) ទៅថ្វាយដល់ពួកភូតក្នុងព្រៃនោះ ហេតុនោះ ព្រៃនោះទើបហៅថា ពលិហរណៈ។ បទថា «ចីវរហេតុ» គឺព្រោះហេតុនៃចីវរ សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាថ្នាចង់បានចីវរ។ បទថា «ឥតិភវាភវហេតុ» សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងធម៌ដោយអាស្រ័យនូវបុណ្យកិរិយាវត្ថុដែលសម្រេចដោយទេសនានេះ ដោយសង្ឃឹមថា «យើងនឹងបានសោយសុខក្នុងភពនោះៗ» តើពួកអ្នកមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះដែរឬទេ? នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

---

๓๕. จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติอาทโย สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา โลกิยโลกุตฺตราว กถิตา. ตตฺถาติ เตสุ สตฺตตึสาย ธมฺเมสุ. สิยํสูติ ภเวยฺยุํ. อภิธมฺเมติ วิสิฏฺเฐ ธมฺเม, อิเมสุ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺเมสูติ อตฺโถ. ตตฺร เจติ อิทมฺปิ โพธิปกฺขิยธมฺเมสฺเวว ภุมฺมํ. อตฺถโต เจว นานํ พฺยญฺชนโต จาติ เอตฺถ ‘‘กาโยว สติปฏฺฐานํ เวทนาว สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺเต อตฺถโต นานํ โหติ[Pg.19], ‘‘สติปฏฺฐานา’’ติ วุตฺเต ปน พฺยญฺชนโต นานํ นาม โหติ. ตทมินาปีติ ตํ ตุมฺเห อิมินาปิ การเณน ชานาถาติ อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจ สมาเนตฺวา อถสฺส จ อญฺญถา คหิตภาโว พฺยญฺชนสฺส จ มิจฺฉา โรปิตภาโว ทสฺเสตพฺโพ. โย ธมฺโม โย วินโยติ เอตฺถ อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจ วิญฺญาปนการณเมว ธมฺโม จ วินโย จ.

៣៥. ពាក្យថា «ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា» ជាដើម គឺពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការ ដែលព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងហើយ ទាំងជាលោកិយនិងលោកុត្តរៈ។ បទថា «តត្ថ» គឺក្នុងពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការទាំងនោះ។ បទថា «សិយំសុ» គឺគប្បីមាន។ បទថា «អភិធម្មេ» គឺក្នុងធម៌ដ៏វិសេស សំដៅយកក្នុងពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការនេះឯង។ បទថា «តត្រ ច» នេះក៏ជាសត្តមីវិភត្តិក្នុងពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយនោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «អត្ថតោ ចេវ នានំ ព្យញ្ជនតោ ច» នេះ កាលបើពោលថា «កាយជាសតិបដ្ឋាន វេទនាជាសតិបដ្ឋាន» ឈ្មោះថាប្លែកគ្នាដោយអត្ថ, ប៉ុន្តែ កាលបើពោលថា «សតិបដ្ឋានា» ឈ្មោះថាប្លែកគ្នាដោយព្យញ្ជនៈ (តួអក្សរ)។ បទថា «តទមិនាពិ» សេចក្តីថា ពួកអ្នកគប្បីដឹងនូវអត្ថនោះ ដោយហេតុនេះផង ចូរនាំយកអត្ថនិងព្យញ្ជនៈមកប្រៀបធៀបគ្នា ហើយបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលភិក្ខុទាំងឡាយកាន់យកខុសពីអត្ថពិត និងការតាំងទុកព្យញ្ជនៈខុសឆ្គង។ ក្នុងពាក្យថា «យោ ធម្មោ យោ វិនយោ» នេះ ធម្មជាតិដែលជាហេតុឱ្យដឹងច្បាស់នូវអត្ថនិងព្យញ្ជនៈនោះឯង ឈ្មោះថា ធម៌ និង វិន័យ។

---

๓๗. อตฺถโต หิ โข สเมตีติ สติเยว สติปฏฺฐานนฺติ คหิตา. พฺยญฺชนโต นานนฺติ เกวลํ พฺยญฺชนเมว สติปฏฺฐาโนติ วา สติปฏฺฐานาติ วา มิจฺฉา โรเปถ. อปฺปมตฺตกํ โขติ สุตฺตนฺตํ ปตฺวา พฺยญฺชนํ อปฺปมตฺตกํ นาม โหติ. ปริตฺตมตฺตํ ธนิตํ กตฺวา โรปิเตปิ หิ นิพฺพุตึ ปตฺตุํ สกฺกา โหติ.

៣៧. បទថា «អត្ថតោ ហិ ខោ សមេតិ» សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយ (ដែលស្ថិតក្នុងភាគីម្ខាង) យល់ស្របគ្នាថា សតិហ្នឹងឯងឈ្មោះថា សតិបដ្ឋាន។ បទថា «ព្យញ្ជនតោ នានំ» សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយរមែងតាំងទុកខុសឆ្គងនូវព្យញ្ជនៈសុទ្ធសាធថា «សតិបដ្ឋានោ» ខ្លះ ឬ «សតិបដ្ឋានា» ខ្លះ។ បទថា «អប្បមត្តកំ ខោ» សេចក្តីថា កាលបើដល់នូវព្រះសូត្រ (សុត្តន្តៈ) ព្យញ្ជនៈរមែងឈ្មោះថាជាគ្រឿងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សូម្បីកាលបើបញ្ចេញសំឡេងធ្ងន់ (ធនិតៈ) ខុសបន្តិចបន្តួច ក៏នៅតែអាចសម្រេចនូវការរំលត់ទុក្ខ (និព្វាន) បានដែរ។

---

ตตฺริทํ วตฺถุ – วิชยารามวิหารวาสี กิเรโก ขีณาสวตฺเถโร ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ สุตฺตํ อาหริตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต – ‘‘สมุทฺโธ สมุทฺโธติ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ภาสตี’’ติ ธนิตํ กตฺวา อาห. เอโก ภิกฺขุ ‘‘สมุทฺโธ นาม, ภนฺเต’’ติ อาห. อาวุโส, สมุทฺโธติ วุตฺเตปิ สมุทฺโทติ วุตฺเตปิ มยํ โลณสาครเมว ชานาม, ตุมฺเห ปน โน อตฺถคเวสกา, พฺยญฺชนคเวสกา, คจฺฉถ มหาวิหาเร ปคุณพฺยญฺชนานํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก พฺยญฺชนํ โสธาเปถาติ กมฺมฏฺฐานํ อกเถตฺวาว อุฏฺฐาเปสิ. โส อปรภาเค มหาวิหาเร เภรึ ปหราเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จตูสุ มคฺเคสุ ปญฺหํ กเถตฺวาว ปรินิพฺพุโต. เอวํ สุตฺตนฺตํ ปตฺวา พฺยญฺชนํ อปฺปมตฺตกํ นาม โหติ.

ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ព្រះថេរៈជាព្រះខីណាស្រពមួយអង្គ គង់នៅក្នុងវិជយារាមវិហារ កាលដែលនាំយកព្រះសូត្រមកសម្តែងកម្មដ្ឋានដល់ភិក្ខុ ២ អង្គ បានបញ្ចេញសំឡេងធ្ងន់ (ធនិតៈ) ថា «សមុទ្ធោ សមុទ្ធោតិ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ ភាសតិ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុថុជ្ជនអ្នកមិនបានរៀនសូត្រ រមែងពោលថា សមុទ្រๆ)។ ភិក្ខុមួយអង្គបានទូលថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ ធម្មជាតនោះឈ្មោះថា សមុទ្ទោ (មិនមែនសមុទ្ធោ គឺសំឡេងស្រាល)»។ ព្រះថេរៈពោលថា «អាវុសោ សូម្បីពោលថា សមុទ្ធោ ក្តី ពោលថា សមុទ្ទោ ក្តី ពួកយើងក៏ដឹងច្បាស់ថាសំដៅយកសមុទ្រទឹកប្រៃដូចគ្នា ប៉ុន្តែពួកលោកមិនមែនជាអ្នកស្វែងរកអត្ថទេ ជាអ្នកស្វែងរកតែព្យញ្ជនៈ (តួអក្សរ) វិញ ចូរពួកលោកទៅកាន់សំណាក់ភិក្ខុទាំងឡាយអ្នកស្ទាត់ជំនាញខាងព្យញ្ជនៈក្នុងមហាវហារ ដើម្បីជម្រះព្យញ្ជនៈចុះ» ព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏មិនសម្តែងកម្មដ្ឋានឱ្យឡើយ ហើយក៏ក្រោកដើរចេញទៅ។ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក ព្រះថេរៈនោះបានឱ្យគេវាយស្គរក្នុងមហាវហារ រួចសម្តែងដោះស្រាយប្រស្នាក្នុងមគ្គទាំងបួនដល់ភិក្ខុសង្ឃ ហើយក៏បរិនិព្វានទៅ។ យ៉ាងនេះឯង កាលបើដល់នូវព្រះសូត្រ ព្យញ្ជនៈរមែងឈ្មោះថាជាគ្រឿងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។

---

วินยํ ปน ปตฺวา โน อปฺปมตฺตกํ. สามเณรปพฺพชฺชาปิ หิ อุภโตสุทฺธิโต วฏฺฏติ, อุปสมฺปทาทิกมฺมานิปิ สิถิลาทีนํ ธนิตาทิกรณมตฺเตเนว กุปฺปนฺติ. อิธ ปน สุตฺตนฺตพฺยญฺชนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ប៉ុន្តែ កាលបើដល់នូវព្រះវិន័យ ព្យញ្ជនៈមិនមែនជាគ្រឿងបន្តិចបន្តួចឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីការបួសជាសាមណេរ ក៏រមែងសម្រេចបានដោយភាពស្អាតស្អំទាំងពីរចំណែក (គឺទាំងសាមណេរនិងឧបជ្ឈាយ៍) ចំណែកឯកម្មទាំងឡាយមានឧបសម្បទាកម្មជាដើម ក៏រមែងខូចខាត (កុប្បតិ) ត្រឹមតែការធ្វើសំឡេងស្រាល (សិថិលៈ) ឱ្យទៅជាសំឡេងធ្ងន់ (ធនិតៈ) ជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកព្យញ្ជនៈក្នុងព្រះសូត្រប៉ុណ្ណោះ។

---

๓๘. อถ จตุตฺถวาเร วิวาโท กสฺมา? สญฺญาย วิวาโท. ‘‘อหํ สติเมว สติปฏฺฐานํ วทามิ, อยํ ‘กาโย สติปฏฺฐาน’นฺติ วทตี’’ติ หิ เนสํ สญฺญา โหติ. พฺยญฺชเนปิ เอเสว นโย.

៣៨. ចុះហេតុអ្វីបានជាមានការវិវាទគ្នាក្នុងវារៈទីបួន? ព្រោះការវិវាទគ្នាដោយសញ្ញា (ការយល់ឃើញ)។ ព្រោះថា ពួកភិក្ខុទាំងនោះមានសញ្ញាយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំនិយាយថា សតិនេះឯងជាសតិបដ្ឋាន ប៉ុន្តែភិក្ខុនេះនិយាយថា កាយជាសតិបដ្ឋាន»។ សូម្បីក្នុងព្យញ្ជនៈ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

---

๓๙. น [Pg.20] โจทนาย ตริตพฺพนฺติ น โจทนตฺถาย เวคายิตพฺพํ. เอกจฺโจ หิ ปุคฺคโล ‘‘นลาเฏ เต สาสปมตฺตา ปิฬกา’’ติ วุตฺโต ‘‘มยฺหํ นลาเฏ สาสปมตฺตํ ปิฬกํ ปสฺสสิ, อตฺตโน นลาเฏ ตาลปกฺกมตฺตํ มหาคณฺฑํ น ปสฺสสี’’ติ วทติ. ตสฺมา ปุคฺคโล อุปปริกฺขิตพฺโพ. อทฬฺหทิฏฺฐีติ อนาทานทิฏฺฐี สุํสุมารํ หทเย ปกฺขิปนฺโต วิย ทฬฺหํ น คณฺหาติ.

៣៩. ពាក្យថា Na codanāya taritabbaṃ សេចក្តីថា មិនត្រូវប្រញាប់ប្រញាល់ចោទប្រកាន់ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការចោទប្រកាន់ឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលខ្លះ កាលបើគេនិយាយថា «នៅលើថ្ងាសរបស់អ្នក មានមុនប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃ» ក៏និយាយតបវិញថា «អ្នកឯងឃើញតែមុនប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃនៅលើថ្ងាសរបស់ខ្ញុំ តែមិនឃើញបូសធំប៉ុនផ្លែត្នោតទុំនៅលើថ្ងាសរបស់ខ្លួនឯងទេ»។ ហេតុនោះ គួរពិចារណាទៅលើបុគ្គលជាមុនសិន។ ពាក្យថា Adaḷhadiṭṭhi គឺ ទិដ្ឋិដែលមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ មិនកាន់យកយ៉ាងមាំមួន ដូចជាការដាក់ក្រពើទៅក្នុងទ្រូងដូច្នោះ។

---

อุปฆาโตติ จณฺฑภาเวน วณฆฏฺฏิตสฺส วิย ทุกฺขุปฺปตฺติ. สุปฺปฏินิสฺสคฺคีติ ‘‘กึ นาม อหํ อาปนฺโน, กทา อาปนฺโน’’ติ วา ‘‘ตฺวํ อาปนฺโน, ตว อุปชฺฌาโย อาปนฺโน’’ติ วา เอกํ ทฺเว วาเร วตฺวาปิ ‘‘อสุกํ นาม อสุกทิวเส นาม, ภนฺเต, อาปนฺนตฺถ, สณิกํ อนุสฺสรถา’’ติ สริตฺวา ตาวเทว วิสฺสชฺเชติ. วิเหสาติ พหุํ อตฺถญฺจ การณญฺจ อาหรนฺตสฺส กายจิตฺตกิลมโถ. สกฺโกมีติ เอวรูโป หิ ปุคฺคโล โอกาสํ กาเรตฺวา ‘‘อาปตฺตึ อาปนฺนตฺถ, ภนฺเต’’ติ วุตฺโต ‘‘กทา กิสฺมึ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ วตฺวา ‘‘อสุกทิวเส อสุกสฺมึ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘น สรามิ, อาวุโส’’ติ วทติ, ตโต ‘‘สณิกํ, ภนฺเต, สรถา’’ติ พหุํ วตฺวา สาริโต สริตฺวา วิสฺสชฺเชติ. เตนาห ‘‘สกฺโกมี’’ติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា Upaghāto គឺការកើតឡើងនៃទុក្ខ ព្រោះភាពជាអ្នកកាចសាហាវ ដូចជាការប៉ះពាល់ត្រូវដំបៅដូច្នោះ។ ពាក្យថា Suppaṭinissaggī គឺបុគ្គលដែលលះបង់បានដោយងាយ ពោលគឺ កាលបើគេនិយាយថា «តើខ្ញុំត្រូវអាបត្តិអ្វី? ត្រូវនៅពេលណា?» ឬនិយាយថា «លោកត្រូវអាបត្តិ លោកឧបជ្ឈាយ៍របស់លោកក៏ត្រូវអាបត្តិ» មួយដង ឬពីរដងហើយ ក៏នៅតែនិយាយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកត្រូវអាបត្តិឈ្មោះនេះ ក្នុងថ្ងៃឯណោះ សូមលោកម្ចាស់រំលឹកមើលសន្សឹមៗ» កាលបើបុគ្គលនោះរំលឹកឃើញហើយ ក៏លះបង់ (សម្ដែងចេញ) ក្នុងខណៈនោះភ្លាម។ ពាក្យថា Vihesā គឺសេចក្តីលំបាកកាយលំបាកចិត្ត របស់បុគ្គលអ្នកនាំមកនូវសេចក្តី និងហេតុផលជាច្រើន។ ពាក្យថា Sakkomi (ខ្ញុំអាចធ្វើបាន) គឺថា បុគ្គលមានសភាពបែបនេះ កាលបើគេសុំឱកាសហើយនិយាយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកត្រូវអាបត្តិហើយ» ក៏សួរថា «ត្រូវនៅពេលណា ក្នុងវត្ថុអ្វី?» កាលបើគេប្រាប់ថា «ត្រូវក្នុងថ្ងៃឯណោះ ក្នុងវត្ថុឯណោះ» ក៏និយាយថា «ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំនឹកមិនឃើញទេ» បន្ទាប់មក កាលបើគេនិយាយរំលឹកជាច្រើនដងថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកនឹកមើលសន្សឹមៗ» កាលបើគេរំលឹកឱ្យនឹកឃើញហើយ ក៏នឹកឃើញ រួចហើយក៏លះបង់ (សម្ដែងចេញ)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «Sakkomi»។ ដោយវិធីនេះ គួរជ្រាបសេចក្តីក្នុងកន្លែងទាំងពួងចុះ។

---

อุเปกฺขา นาติมญฺญิตพฺพาติ อุเปกฺขา น อติกฺกมิตพฺพา, กตฺตพฺพา ชเนตพฺพาติ อตฺโถ. โย หิ เอวรูปํ ปุคฺคลํ ฐิตกํเยว ปสฺสาวํ กโรนฺตํ ทิสฺวาปิ ‘‘นนุ, อาวุโส, นิสีทิตพฺพ’’นฺติ วทติ, โส อุเปกฺขํ อติมญฺญติ นาม.

ពាក្យថា Upekkhā nātimaññitabbā សេចក្តីថា មិនត្រូវកន្លងហួសនូវឧបេក្ខាឡើយ គឺត្រូវធ្វើ ត្រូវបង្កើតឧបេក្ខាឡើង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា បុគ្គលណាឃើញបុគ្គលមានសភាពបែបនោះ កំពុងឈរនោម ហើយនិយាយថា «ម្នាលអាវុសោ មិនមែនជាការគួរអង្គុយទេឬ?» បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាកន្លងហួសនូវឧបេក្ខា។

---

๔๐. วจีสํหาโรติ วจนสญฺจาโร. อิเมหิ กถิตํ อมูสํ อนฺตรํ ปเวเสยฺย, ตุมฺเห อิเมหิ อิทญฺจิทญฺจ วุตฺตาติ อมูหิ กถิตํ อิเมสํ อนฺตรํ ปเวเสยฺยาติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิปฬาโสติอาทีหิ จิตฺตสฺส อนาราธนิยภาโว กถิโต. ตํ ชานมาโน สมาโน ครเหยฺยาติ ตํ สตฺถา ชานมาโน สมาโน นินฺเทยฺย อมฺเหติ. เอตํ ปนาวุโส, ธมฺมนฺติ เอตํ กลหภณฺฑนธมฺมํ.

៤០. ពាក្យថា Vacīsaṃhāro គឺការនាំពាក្យទៅមក។ សេចក្តីថា នាំពាក្យដែលភិក្ខុទាំងឡាយនេះនិយាយ ទៅប្រាប់ភិក្ខុទាំងនោះ ឬនាំពាក្យដែលភិក្ខុទាំងនោះនិយាយថា «ពួកភិក្ខុទាំងនេះបាននិយាយពាក្យនេះៗពីអ្នករាល់គ្នា» ទៅប្រាប់ភិក្ខុទាំងនេះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងអំពីសភាពដែលចិត្តមិនគួរត្រេកអរ ដោយពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Diṭṭhipaḷāso (ការរឹងត្អឹងដោយទិដ្ឋិ)។ ពាក្យថា Taṃ jānamāno samāno garaheyya សេចក្តីថា កាលបើព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវការញុះញង់នោះ ទ្រង់នឹងតិះដៀលពួកយើង។ ពាក្យថា Etaṃ panāvuso, dhammaṃ គឺធម៌ជាហេតុទាស់ទែងប្រកែកគ្នានេះ។

---

ตญฺเจติ [Pg.21] ตํ สญฺญตฺติการกํ ภิกฺขุํ. เอวํ พฺยากเรยฺยาติ มยา เอเต สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐาปิตาติ อวตฺวา เยน การเณน สญฺญตฺติ กตา, ตเทว ทสฺเสนฺโต เอวํ พฺยากเรยฺย. ตาหํ ธมฺมํ สุตฺวาติ เอตฺถ ธมฺโมติ สารณียธมฺโม อธิปฺเปโต. น เจว อตฺตานนฺติอาทีสุ ‘‘พฺรหฺมโลกปฺปมาโณ เหส อคฺคิ อุฏฺฐาสิ, โก เอตมญฺญตฺร มยา นิพฺพาเปตุํ สมตฺโถ’’ติ หิ วทนฺโต อตฺตานํ อุกฺกํเสติ นาม. ‘‘เอตฺตกา ชนา วิจรนฺติ, โอกาโส ลทฺธุํ น สกฺกา, เอโกปิ เอตฺตกมตฺตํ นิพฺพาเปตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถี’’ติ วทมาโน ปรํ วมฺเภติ นาม. ตทุภยมฺเปส น กโรติ. ธมฺโม ปเนตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส พฺยากรณํ, เตสํ ภิกฺขูนํ สญฺญตฺติกรณํ อนุธมฺโม, ตเทว พฺยากโรติ นาม. น จ โกจิ สหธมฺมิโกติ อญฺโญ จสฺส โกจิ สเหตุโก ปเรหิ วุตฺโต วาโท วา อนุวาโท วา ครหิตพฺพภาวํ อาคจฺฉนฺโต นาม นตฺถิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ពាក្យថា Tañce គឺសំដៅលើភិក្ខុអ្នកធ្វើការសម្រុះសម្រួលនោះ។ ពាក្យថា Evaṃ byākareyya សេចក្តីថា មិនត្រូវនិយាយអួតអាងថា «ខ្ញុំបានញ៉ាំងភិក្ខុទាំងនេះឱ្យស្ថិតនៅក្នុងធម៌ដ៏បរិសុទ្ធហើយ» ឡើយ គឺត្រូវឆ្លើយតបដោយបង្ហាញតែហេតុផលដែលនាំឱ្យមានការយល់ព្រមគ្នានោះប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យថា Tāhaṃ dhammaṃ sutvā នេះ ពាក្យថា Dhammo សំដៅយកសារណីយធម៌។ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Na ceva attānaṃ បុគ្គលកាលបើនិយាយថា «ភ្លើង (អធិករណ៍) នេះកើតឡើងមានទំហំប៉ុនព្រហ្មលោក តើនរណាក្រៅពីខ្ញុំអាចរលត់វាបាន?» ឈ្មោះថាលើកតម្កើងខ្លួនឯង។ កាលបើនិយាយថា «មនុស្សច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ដើរទៅមក ឱកាសនឹងរលត់ក៏មិនអាចមាន សូម្បីតែម្នាក់ដែលសមគួរនឹងរលត់ភ្លើងអធិករណ៍ប៉ុននេះក៏គ្មានដែរ» ឈ្មោះថាបង្អាប់អ្នកដទៃ។ បុគ្គលនោះមិនធ្វើនូវការទាំងពីរយ៉ាងនោះឡើយ។ ចំណែកឯពាក្យថា Dhammo ក្នុងទីនេះ គឺការដោះស្រាយរបស់ព្រះសម្ពុទ្ធ ចំណែកការសម្រុះសម្រួលរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា Anudhammo (ធម៌ដ៏សមគួរ) បុគ្គលនោះឈ្មោះថាដោះស្រាយនូវធម៌ និងអនុធម៌នោះឯង។ ពាក្យថា Na ca koci sahadhammiko សេចក្តីថា សូម្បីតែវាទៈ ឬអនុវាទៈណាមួយ ដែលប្រកបដោយហេតុផល ដែលអ្នកដទៃចោទប្រកាន់ចំពោះភិក្ខុអ្នកប្រតិបត្តិបែបនោះ ក៏មិនដល់នូវការគួរតិះដៀលឡើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

กินฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីកិន្តិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

---

๔. สามคามสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាអំពីសាមគាមសូត្រ

---

๔๑. เอวํ เม สุตนฺติ สามคามสุตฺตํ. ตตฺถ สามคาเมติ สามากานํ อุสฺสนฺนตฺตา เอวํลทฺธนาเม คาเม. อธุนา กาลงฺกโตติ สมฺปติ กาลํ กโต. ทฺเวธิกชาตาติ ทฺเวชฺฌชาตา ทฺเวภาคชาตา. ภณฺฑนาทีสุ ภณฺฑนํ ปุพฺพภาคกลโห, ตํ ทณฺฑาทานาทิวเสน ปณฺณตฺติวีติกฺกมวเสน จ วทฺธิตํ กลโห, ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสี’’ติอาทิกํ วิรุทฺธวจนํ วิวาโท. วิตุทนฺตาติ วิตุชฺชนฺตา. สหิตํ เมติ มม วจนํ อตฺถสํหิตํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตว อธิจิณฺณํ จิรกาลเสวนวเสน ปคุณํ, ตํ มม วาทํ อาคมฺม นิวตฺตํ. อาโรปิโต เต วาโทติ ตุยฺหํ อุปริ มยา โทโส อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ ภตฺตปุฏํ อาทาย ตํ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา วาทปฺปโมกฺขตฺถาย อุตฺตริ [Pg.22] ปริเยสมาโน จร. นิพฺเพเฐหิ วาติ อถ มยา อาโรปิตวาทโต อตฺตานํ โมเจหิ. สเจ ปโหสีติ สเจ สกฺโกสิ. วโธเยวาติ มรณเมว.

៤១. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺសាមគាមសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា Sāmagāme គឺនៅក្នុងភូមិដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រោះមានស្មៅសាមាកៈដុះច្រើន។ ពាក្យថា Adhunā kālaṅkato គឺទើបតែធ្វើមរណកាលថ្មីៗ។ ពាក្យថា Dvedhikajātā គឺបែកជាពីរចំណែក បែកជាពីរពួក។ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Bhaṇḍana គឺការឈ្លោះប្រកែកគ្នាក្នុងដំណាក់កាលដំបូង ហៅថា ភណ្ឌនៈ, ការឈ្លោះប្រកែកដែលរីកធំឡើងដោយការកាន់ដំបងជាដើម និងដោយការល្មើសព្រះបញ្ញត្តិ ហៅថា កលហៈ, ចំណែកឯពាក្យផ្ទុយគ្នាមានជាអាទិ៍ថា «អ្នកមិនស្គាល់ធម៌វិន័យនេះទេ» ហៅថា វិវាទៈ។ ពាក្យថា Vitudantā គឺចាក់ដោតគ្នា (ដោយលំពែងគឺមាត់)។ ពាក្យថា Sahitaṃ me គឺវាចារបស់ខ្ញុំប្រកបដោយប្រយោជន៍។ ពាក្យថា Adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ សេចក្តីថា លទ្ធិដែលអ្នកធ្លាប់សេពគប់ សិក្សារៀនសូត្រអស់កាលយូររហូតដល់ស្ទាត់ជំនាញនោះ កាលបើមកជួបនឹងវាទៈរបស់ខ្ញុំ ក៏ត្រូវត្រឡប់ថយក្រោយវិញ។ ពាក្យថា Āropito te vādo សេចក្តីថា ខ្ញុំបានដាក់ទោសកំហុសទៅលើអ្នកហើយ។ ពាក្យថា Cara vādappamokkhāya សេចក្តីថា ចូរអ្នកកាន់យកកញ្ចប់បាយ ហើយដើរទៅកាន់ស្រុកភូមិទាំងនោះៗ ដើម្បីស្វែងរកគ្រូដទៃទៀត ដើម្បីដោះខ្លួនឱ្យរួចពីវាទៈចុះ។ ពាក្យថា Nibbeṭhehi vā សេចក្តីថា បើមិនដូច្នោះទេ ចូរអ្នកដោះខ្លួនឱ្យរួចពីទោសកំហុសដែលខ្ញុំបានដាក់ឱ្យនេះក្នុងពេលនេះចុះ។ ពាក្យថា Sace pahosi គឺប្រសិនបើអ្នកអាចធ្វើបាន។ ពាក្យថា Vadhoyeva គឺការសម្លាប់គ្នាទៅវិញទៅមក រហូតដល់ស្លាប់តែម្ដង។

---

นาฏปุตฺติเยสูติ นาฏปุตฺตสฺส อนฺเตวาสิเกสุ. นิพฺพินฺนรูปาติ อุกฺกณฺฐิตสภาวา, อภิวาทนาทีนิ น กโรนฺติ. วิรตฺตรูปาติ วิคตเปมา. ปฏิวานรูปาติ เตสํ นิปจฺจกิริยโต นิวตฺตสภาวา. ยถา ตนฺติ ยถา จ ทุรกฺขาตาทิสภาเว ธมฺมวินเย นิพฺพินฺนวิรตฺตปฏิวานรูเปหิ ภวิตพฺพํ, ตเถว ชาตาติ อตฺโถ. ทุรกฺขาเตติ ทุกฺกถิเต. ทุปฺปเวทิเตติ ทุวิญฺญาปิเต. อนุปสมสํวตฺตนิเกติ ราคาทีนํ อุปสมํ กาตุํ อสมตฺโถ. ภินฺนถูเปติ ภินฺนปติฏฺเฐ. เอตฺถ หิ นาฏปุตฺโตว เนสํ ปติฏฺเฐน ถูโป, โส ปน ภินฺโน มโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ภินฺนถูเป’’ติ. อปฺปฏิสรเณติ ตสฺเสว อภาเวน ปฏิสรณวิรหิเต.

ពាក្យថា Nāṭaputtiyesu គឺក្នុងសំណាក់ពួកសិស្សរបស់និគន្ថនាដបុត្ត។ ពាក្យថា Nibbinnarūpā គឺមានសភាពនឿយណាយ មិនធ្វើការគោរពអភិវាទជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Virattarūpā គឺមានសេចក្តីស្រឡាញ់ប្រាសទៅហើយ។ ពាក្យថា Paṭivānarūpā គឺមានសភាពថយក្រោយចាកការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងចំពោះពួកនិគន្ថៈទាំងនោះ។ ពាក្យថា Yathā taṃ សេចក្តីថា ក្នុងធម៌វិន័យដែលសម្តែងទុកមិនល្អជាដើម ពួកសិស្សត្រូវតែមានសភាពនឿយណាយ ប្រាសចាកសេចក្តីស្រឡាញ់ និងថយក្រោយចាកការគោរពយ៉ាងណា ពួកសិស្សទាំងនោះក៏មានសភាពយ៉ាងនោះដែរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Durakkhāte គឺដែលសម្តែងទុកមិនល្អ។ ពាក្យថា Duppavedite គឺដែលប្រកាសទុកមិនល្អ (យល់បានដោយពិបាក)។ ពាក្យថា Anupasamasaṃvattanike គឺមិនអាចធ្វើការរំលត់រាគៈជាដើមបានឡើយ។ ពាក្យថា Bhinnathūpe គឺមានទីពឹងដ៏បាក់បែកហើយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ និគន្ថនាដបុត្តជាគ្រូ គឺជាស្តូប (ទីពឹង) របស់សិស្សទាំងនោះ ដោយអត្ថថាជាទីពឹង ប៉ុន្តែគ្រូនោះបានស្លាប់បាត់ទៅហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «Bhinnathūpe»។ ពាក្យថា Appaṭisaraṇe គឺដែលគ្មានទីពឹង ព្រោះតែការមិនមាននៃគ្រូនោះឯង。

---

นนุ จายํ นาฏปุตฺโต นาฬนฺทวาสิโก, โส กสฺมา ปาวายํ กาลํกโตติ. โส กิร อุปาลินา คหปตินา ปฏิวิทฺธสจฺเจน ทสหิ คาถาหิ ภาสิเต พุทฺธคุเณ สุตฺวา อุณฺหํ โลหิตํ ฉฑฺเฑสิ. อถ นํ อผาสุกํ คเหตฺวา ปาวํ อคมํสุ, โส ตตฺถ กาลมกาสิ. กาลํ กุรุมาโน จ ‘‘มม ลทฺธิ อนิยฺยานิกา สารรหิตา, มยํ ตาว นฏฺฐา, อวเสสชโน มา อปายปูรโก อโหสิ. สเจ ปนาหํ ‘มม สาสนํ อนิยฺยานิก’นฺติ วกฺขามิ, น สทฺทหิสฺสนฺติ. ยํนูนาหํ ทฺเวปิ ชเน น เอกนีหาเรน อุคฺคณฺหาเปยฺยํ, เต มมจฺจเยน อญฺญมญฺญํ วิวทิสฺสนฺติ. สตฺถา ตํ วิวาทํ ปฏิจฺจ เอกํ ธมฺมกถํ กเถสฺสติ, ตโต เต สาสนสฺส มหนฺตภาวํ ชาติสฺสนฺตี’’ติ.

សួរថា៖ ចុះនិគន្ថនាដបុត្តនេះ ជាអ្នករស់នៅក្នុងក្រុងណាលន្ទា ហេតុអ្វីបានជាទៅធ្វើមរណកាលនៅក្នុងក្រុងបាវាទៅវិញ? ឆ្លើយថា៖ ឮថា និគន្ថនាដបុត្តនោះ កាលបើបានស្តាប់ព្រះពុទ្ធគុណដែលឧបាលិគហបតី ជាអ្នកបានត្រាស់ដឹងសច្ចធម៌ សម្តែងឡើងដោយគាថា ១០ បទ ក៏ធ្លាក់ឈាមក្តៅមក។ បន្ទាប់មក ពួកសិស្សក៏នាំខ្លួនគាត់ដែលកំពុងមានជំងឺ ទៅកាន់ក្រុងបាវា គាត់ក៏បានធ្វើមរណកាលនៅក្នុងក្រុងនោះឯង។ កាលដែលគាត់ជិតស្លាប់ គាត់បានគិតថា «លទ្ធិរបស់យើងមិននាំឱ្យរួចចាកទុក្ខឡើយ គ្មានខ្លឹមសារសោះ ពួកយើងវិនាសហើយ មនុស្សដែលនៅសល់ កុំបីជាអ្នកបំពេញអបាយភូមិឡើយ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើយើងនិយាយថា 'សាសនារបស់យើងមិននាំឱ្យរួចចាកទុក្ខទេ' ពួកសិស្សក៏នឹងមិនជឿឡើយ។ បើដូច្នោះ មានតែយើងបង្រៀនសិស្សទាំងពីរនាក់ មិនឱ្យមានលទ្ធិដូចគ្នាឡើយ ពួកសិស្សទាំងនោះនឹងទាស់ទែងគ្នាទៅវិញទៅមក ក្រោយពេលដែលយើងស្លាប់ទៅ។ ព្រះសាស្តានឹងទ្រង់អាស្រ័យនូវវិវាទនោះ ហើយសម្តែងធម៌ទេសនាមួយ ចាប់ពីពេលនោះមក ពួកសិស្សទាំងនោះនឹងបានដឹងនូវភាពជាធំនៃព្រះសាសនា»។

---

อถ นํ เอโก อนฺเตวาสิโก อุปสงฺกมิตฺวา อาห ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห ทุพฺพลา, มยฺหํ อิมสฺมึ ธมฺเม สารํ อาจิกฺขถ อาจริยปฺปมาณ’’นฺติ. อาวุโส, ตฺวํ มมจฺจเยน สสฺสตนฺติ คณฺเหยฺยาสีติ. อปโรปิ ตํ อุปสงฺกมิ, ตํ อุจฺเฉทํ คณฺหาเปสิ. เอวํ ทฺเวปิ ชเน เอกลทฺธิเก อกตฺวา พหู นานานีหาเรน อุคฺคณฺหาเปตฺวา กาลมกาสิ. เต ตสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา สนฺนิปติตฺวา อญฺญมญฺญํ ปุจฺฉึสุ ‘‘กสฺสาวุโส, อาจริโย สารมาจิกฺขี’’ติ? เอโก อุฏฺฐหิตฺวา มยฺหนฺติ อาห. กึ อาจิกฺขีติ? สสฺสตนฺติ. อปโร ตํ ปฏิพาหิตฺวา มยฺหํ สารํ อาจิกฺขีติ อาห. เอวํ สพฺเพ ‘‘มยฺหํ สารํ อาจิกฺขิ, อหํ เชฏฺฐโก’’ติ อญฺญมญฺญํ วิวาทํ วฑฺเฒตฺวา อกฺโกเส [Pg.23] เจว ปริภาเส จ หตฺถปาทปหาราทีนิ จ ปวตฺเตตฺวา เอกมคฺเคน ทฺเว อคจฺฉนฺตา นานาทิสาสุ ปกฺกมึสุ, เอกจฺเจ คิหี อเหสุํ.

លំដាប់នោះ មានសិស្សម្នាក់ចូលទៅជិតគាត់ហើយនិយាយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកមានកម្លាំងទន់ខ្សោយហើយ សូមលោកប្រាប់នូវខ្លឹមសារនៃធម៌នេះ ដែលជាលទ្ធិរបស់គ្រូដល់ខ្ញុំផង»។ គាត់ក៏ប្រាប់ថា «ម្នាលអាវុសោ ក្រោយពេលដែលខ្ញុំស្លាប់ទៅ ចូរអ្នកកាន់យកនូវសស្សតទិដ្ឋិ (ការយល់ថានិរន្តរ៍) ចុះ»។ សិស្សម្នាក់ទៀតក៏ចូលទៅជិតគាត់ដែរ គាត់ក៏ឱ្យសិស្សនោះកាន់យកនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ (ការយល់ថាដាច់សូន្យ)។ គាត់មិនបានធ្វើឱ្យសិស្សទាំងពីរនាក់មានលទ្ធិដូចគ្នាឡើយ គឺបានបង្រៀនសិស្សជាច្រើនដោយវិធីផ្សេងៗគ្នា រួចហើយក៏ធ្វើមរណកាលទៅ។ ពួកសិស្សទាំងនោះ កាលបើបានធ្វើឈាបនកិច្ចសពរបស់គាត់រួចហើយ ក៏មកប្រជុំគ្នា ហើយសួរគ្នាទៅវិញទៅមកថា «ម្នាលអាវុសោ តើគ្រូបានប្រាប់ខ្លឹមសារដល់នរណាខ្លះ?» សិស្សម្នាក់ក្រោកឈរឡើងហើយនិយាយថា «ប្រាប់ខ្ញុំ»។ គេសួរថា «តើលោកប្រាប់ថាដូចម្តេច?» ឆ្លើយថា «ប្រាប់ថា សស្សតៈ»។ សិស្សម្នាក់ទៀតបានជំទាស់ពាក្យនោះ ហើយនិយាយថា «លោកប្រាប់ខ្លឹមសារដល់ខ្ញុំទេតើ»។ ពួកសិស្សទាំងអស់ក៏ទាស់ទែងគ្នា ដោយនិយាយរៀងៗខ្លួនថា «លោកប្រាប់ខ្លឹមសារដល់ខ្ញុំ ខ្ញុំជាច្បង» ហើយក៏បង្កើនការទាស់ទែងគ្នា ដោយការជេរប្រមាថ ការតិះដៀល និងការវាយតប់គ្នាដោយដៃនិងជើងជាដើម សូម្បីតែមនុស្សពីរនាក់ក៏មិនដើរទៅតាមផ្លូវជាមួយគ្នាដែរ គឺបានបែកផ្លូវគ្នាទៅកាន់ទិសផ្សេងៗ ហើយខ្លះក៏បានសឹកទៅជាគ្រហស្ថវិញ។

---

ภควโต ปน ธรมานกาเลปิ ภิกฺขุสงฺเฆ วิวาโท น อุปฺปชฺชิ. สตฺถา หิ เตสํ วิวาทการเณ อุปฺปนฺนมตฺเตเยว สยํ วา คนฺตฺวา เต วา ภิกฺขู ปกฺโกสาเปตฺวา ขนฺติ เมตฺตา ปฏิสงฺขา อวิหึสา สารณียธมฺเมสุ เอกํ การณํ กเถตฺวา วิวาทํ วูปสเมติ. เอวํ ธรมาโนปิ สงฺฆสฺส ปติฏฺฐาว อโหสิ. ปรินิพฺพายมาโนปิ อวิวาทการณํ กตฺวาว ปรินิพฺพายิ. ภควตา หิ สุตฺเต เทสิตา จตฺตาโร มหาปเทสา (อ. นิ. ๔.๑๘๐; ที. นิ. ๒.๑๘๗) ยาวชฺชทิวสา ภิกฺขูนํ ปติฏฺฐา จ อวสฺสโย จ. ตถา ขนฺธเก เทสิตา จตฺตาโร มหาปเทสา (มหาว. ๓๐๕) สุตฺเต วุตฺตานิ จตฺตาริ ปญฺหพฺยากรณานิ (อ. นิ. ๔.๔๒) จ. เตเนวาห – ‘‘โย โว มยา, อานนฺท, ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๖).

ចំណែកឯក្នុងសម័យដែលព្រះមានព្រះភាគនៅធរមាន សូម្បីតែវិវាទក្នុងភិក្ខុសង្ឃក៏មិនដែលកើតឡើងឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើហេតុនៃវិវាទកើតឡើងភ្លាម ព្រះសាស្តាទ្រង់យាងទៅដោយព្រះអង្គឯង ឬទ្រង់ឱ្យហៅភិក្ខុទាំងនោះមក ហើយសម្តែងនូវធម៌ណាមួយក្នុងចំណោមធម៌ទាំងឡាយ មានខន្តិ មេត្តា បដិសង្ខា អវិហឹសា និងសារណីយធម៌ ដើម្បីរំលត់វិវាទនោះ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែកាលព្រះអង្គនៅធរមាន ក៏ទ្រង់ជាទីពឹងនៃសង្ឃពិតប្រាកដមែន។ សូម្បីតែកាលជិតបរិនិព្វាន ក៏ទ្រង់បានធ្វើនូវហេតុមិនឱ្យមានវិវាទ រួចហើយទើបបរិនិព្វាន។ ព្រោះថា មហាបទេស ៤ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងព្រះសូត្រ តែងតែជាទីពឹង និងជាទីរលឹករបស់ភិក្ខុទាំងឡាយរហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ ដូចគ្នាដែរ មហាបទេស ៤ ដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងខន្ធកៈ និងការដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ៤ ដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងព្រះសូត្រ ក៏ជាទីពឹង និងជាទីរលឹករបស់ភិក្ខុទាំងឡាយរហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ធម៌ក្តី វិន័យក្តី ណាដែលតថាគតបានសម្តែងហើយ បានបញ្ញត្តិហើយ ដល់អ្នករាល់គ្នា ធម៌និងវិន័យនោះ នឹងជាគ្រូរបស់អ្នករាល់គ្នា ក្នុងកាលដែលតថាគតកន្លងទៅ»។

---

๔๒. อถ โข จุนฺโท สมณุทฺเทโสติ อยํ เถโร ธมฺมเสนาปติสฺส กนิฏฺฐภาติโก. ตํ ภิกฺขู อนุปสมฺปนฺนกาเล จุนฺโท สมณุทฺเทโสติ สมุทาจริตฺวา เถรกาเลปิ ตเถว สมุทาจรึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘จุนฺโท สมณุทฺเทโส’’ติ. อุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? นาฏปุตฺเต กิร กาลํกเต ชมฺพุทีเป มนุสฺสา ตตฺถ ตตฺถ กถํ ปวตฺตยึสุ – ‘‘นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เอโก สตฺถาติ ปญฺญายิตฺถ, ตสฺส กาลกิริยาย สาวกานํ เอวรูโป วิวาโท ชาโต, สมโณ ปน โคตโม ชมฺพุทีเป จนฺโท วิย สูริโย วิย จ ปากโฏเยว, กีทิโส นุ โข สมเณ โคตเม ปรินิพฺพุเต สาวกานํ วิวาโท ภวิสฺสตี’’ติ. เถโร ตํ กถํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อิมํ กถํ คเหตฺวา ทสพลสฺส อาโรเจสฺสามิ, สตฺถา จ เอตํ อตฺถุปฺปตฺตึ กตฺวา เอกํ เทสนํ กเถสฺสตี’’ติ. โส นิกฺขมิตฺวา เยน สามคาโม, เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ. อุชุเมว ภควโต สนฺติกํ อคนฺตฺวา เยนสฺส อุปชฺฌาโย อายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมีติ อตฺโถ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อุปชฺฌาโย เม มหาปญฺโญ, โส อิมํ สาสนํ [Pg.24] สตฺถุ อาโรเจสฺสติ, อถ สตฺถา ตทนุรูปํ ธมฺมํ เทเสสฺสตี’’ติ. กถาปาภตนฺติ กถามูลํ, มูลญฺหิ ปาภตนฺติ วุจฺจติ. ยถาห –

៤២. ពាក្យថា Atha kho cundo samaṇuddeso សេចក្តីថា ព្រះថេរៈនេះ ជាប្អូនប្រុសបង្កើតរបស់ព្រះធម្មសេនាបតី (ព្រះសារីបុត្ត)។ ពួកភិក្ខុធ្លាប់ហៅលោកក្នុងកាលដែលមិនទាន់បានឧបសម្បទាថា «ចុន្ទសមណុទ្ទេស» ទោះបីជាក្នុងកាលដែលលោកជាព្រះថេរៈហើយ ក៏នៅតែហៅយ៉ាងនោះដដែល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ចុន្ទសមណុទ្ទេស»។ ពាក្យថា Upasaṅkami សួរថា ហេតុអ្វីបានជាលោកចូលទៅជិត? ឆ្លើយថា ឮថា កាលដែលនិគន្ថនាដបុត្តធ្វើមរណកាលទៅ មនុស្សទាំងឡាយក្នុងជម្ពូទ្វីប តែងតែនិយាយគ្នាក្នុងទីនោះៗថា «និគន្ថនាដបុត្ត ជាគ្រូម្នាក់ដែលល្បីល្បាញ កាលបើគាត់ធ្វើមរណកាលទៅ ពួកសិស្សក៏កើតមានវិវាទបែបនេះ ចំណែកព្រះសមណគោតម ល្បីល្បាញក្នុងជម្ពូទ្វីប ដូចជាព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យដូច្នោះ កាលបើព្រះសមណគោតមបរិនិព្វានទៅ តើពួកសិស្សនឹងកើតមានវិវាទបែបណាទៅហ្ន៎?»។ ព្រះថេរៈបានស្តាប់ពាក្យនោះហើយ ក៏គិតថា «យើងនឹងនាំយកពាក្យនេះ ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះទសពល ព្រះសាស្តានឹងទ្រង់ធ្វើនូវរឿងនេះឱ្យជាហេតុដុះឡើងនៃទេសនា ហើយសម្តែងធម៌ទេសនាមួយមិនខាន»។ លោកក៏ចេញដំណើរទៅកាន់ភូមិសាមគាម ចូលទៅជិតព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ។ សេចក្តីថា លោកមិនបានទៅកាន់សំណាក់ព្រះមានព្រះភាគដោយត្រង់ឡើយ គឺបានចូលទៅជិតព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ជាព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្លួនជាមុនសិន។ ឮថា លោកមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្ញុំ មានប្រាជ្ញាច្រើន លោកនឹងនាំដំណឹងនេះទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះសាស្តា បន្ទាប់មក ព្រះសាស្តានឹងទ្រង់សម្តែងធម៌ដ៏សមគួរដល់រឿងនោះ»។ ពាក្យថា Kathāpābhataṃ គឺឫសគល់នៃរឿងរ៉ាវ ព្រោះថា ឫសគល់ គេហៅថា បាភតៈ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា៖

---

‘‘อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๒.๑.๔);

«បុគ្គលមានប្រាជ្ញា ជាអ្នកឈ្លាសវៃ តែងតាំងខ្លួនឡើងបាន ដោយដើមទុន (ទ្រព្យ) សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ដូចជាបុគ្គលផ្លុំភ្លើងដ៏តូច ឱ្យឆេះឡើងដូច្នោះ»។

---

ทสฺสนายาติ ทสฺสนตฺถาย. กึ ปนิมินา ภควา น ทิฏฺฐปุพฺโพติ? โน น ทิฏฺฐปุพฺโพ, อยญฺหิ อายสฺมา ทิวา นว วาเร รตฺตึ นว วาเรติ เอกาหํ อฏฺฐารส วาเร อุปฏฺฐานเมว คจฺฉติ. ทิวสสฺส ปน สตกฺขตฺตุํ วา สหสฺสกฺขตฺตุํ วา คนฺตุกาโม สมาโนปิ น อการณา คจฺฉติ, เอกํ ปญฺหุทฺธารํ คเหตฺวาว คจฺฉติ. โส ตํทิวสํ เตน คนฺตุกาโม เอวมาห.

«Dassanāya» សេចក្តីថា ដើម្បីគាល់ (ដើម្បីទស្សនា)។ សួរថា ចុះព្រះមានព្រះភាគ ព្រះតេជព្រះគុណនេះ (ព្រះចុន្ទសាមណេរនេះ) មិនធ្លាប់បានគាល់ពីមុនមកទេឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនជាមិនធ្លាប់គាល់នោះឡើយ (គឺធ្លាប់គាល់ហើយ) ព្រោះថា ព្រះតេជព្រះគុណនេះ តែងតែទៅកាន់ទីបម្រើក្នុងមួយថ្ងៃអស់ ១៨ ដង គឺពេលថ្ងៃ ៩ ដង ពេលយប់ ៩ ដង។ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីលោកមានបំណងចង់ទៅមួយថ្ងៃ ១០០ ដង ឬ ១០០០ ដងក៏ដោយ ក៏លោកមិនទៅដោយគ្មានហេតុផលនោះឡើយ គឺលោកតែងតែនាំយកនូវបញ្ហា (សំណួរ) មួយដើម្បីទៅសួរជានិច្ច។ ក្នុងថ្ងៃនោះ លោកមានបំណងចង់ទៅជាមួយព្រះអានន្ទ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

---

อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานนฺติ เอกสฺมึ วิหาเร สงฺฆมชฺเฌ อุปฺปนฺโน วิวาโท กถํ เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตติ? โกสมฺพกกฺขนฺธเก (มหาว. ๔๕๑) วิย หิ ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ วิวาทํ อาปนฺเนสุ ตสฺมึ วิหาเร เตสํ อนฺเตวาสิกา วิวทนฺติ, เตสํ โอวาทํ คณฺหนฺโต ภิกฺขุนิสงฺโฆ วิวทติ, ตโต เตสํ อุปฏฺฐากา วิวทนฺติ, อถ มนุสฺสานํ อารกฺขเทวตา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ตตฺถ ธมฺมวาทีนํ อารกฺขเทวตา ธมฺมวาทินิโย โหนฺติ, อธมฺมวาทีนํ อธมฺมวาทินิโย โหนฺติ. ตโต ตาสํ อารกฺขเทวตานํ มิตฺตา ภุมฺมเทวตา ภิชฺชนฺติ. เอวํ ปรมฺปราย ยาว พฺรหฺมโลกา ฐเปตฺวา อริยสาวเก สพฺเพ เทวมนุสฺสา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ธมฺมวาทีหิ ปน อธมฺมวาทิโนว พหุตรา โหนฺติ, ตโต ยํ พหูหิ คหิตํ, ตํ คณฺหนฺติ. ธมฺมํ วิสฺสชฺเชตฺวา พหุตราว อธมฺมํ คณฺหนฺติ. เต อธมฺมํ ปูเรตฺวา วิหรนฺตา อปาเย นิพฺพตฺตนฺติ. เอวํ เอกสฺมึ วิหาเร สงฺฆมชฺเฌ อุปฺปนฺโน วิวาโท พหูนํ อหิตาย ทุกฺขาย โหติ.

«Ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ» សេចក្តីថា វិវាទដែលកើតឡើងក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃក្នុងវត្តមួយ តើប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយដូចម្តេច? ដូចជាក្នុងកោសម្ពកក្ខន្ធកៈ កាលបើភិក្ខុពីររូបកើតវិវាទនឹងគ្នា ពួកសិស្ស (អន្តេវាសិក) របស់ភិក្ខុទាំងនោះក្នុងវត្តនោះ ក៏ឈ្លោះប្រកែកគ្នា ពួកភិក្ខុនីសង្ឃដែលកាន់យកឱវាទរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ក៏ឈ្លោះប្រកែកគ្នា បន្ទាប់មក ពួកឧបដ្ឋាករបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ក៏ឈ្លោះប្រកែកគ្នា គ្រានោះ ពួកទេវតាអ្នករក្សាមនុស្ស ក៏ចែកជាពីរចំណែក។ ក្នុងចំណែកទាំងពីរនោះ ទេវតាអ្នករក្សាមនុស្សខាងពួកធម្មវាទី ក៏ជាធម្មវាទី ទេវតាអ្នករក្សាមនុស្សខាងពួកអធម្មវាទី ក៏ជាអធម្មវាទី។ បន្ទាប់មក ពួកភុម្មទេវតាដែលជាមិត្តរបស់ទេវតាអ្នករក្សាទាំងនោះ ក៏បែកបាក់គ្នា។ ដោយការបែកបាក់គ្នាតามលំដាប់យ៉ាងនេះ រហូតដល់ព្រហ្មលោក លើកលែងតែព្រះអរិយសាវ័កចេញ ទេវតានិងមនុស្សទាំងអស់ ក៏ចែកជាពីរចំណែក។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកអធម្មវាទីតែងមានចំនួនច្រើនជាងពួកធម្មវាទី ហេតុនោះ ពួកជនភាគច្រើនកាន់យកនូវលទ្ធិណា ជនទាំងឡាយក៏កាន់យកនូវលទ្ធិនោះ។ ពួកជនភាគច្រើនលះបង់ធម៌ចោល ហើយកាន់យកនូវអធម៌វិញ។ ពួកជនទាំងនោះកាលដែលប្រព្រឹត្តបំពេញនូវអធម៌ រមែងទៅកើតក្នុងអបាយភូមិ។ វិវាទដែលកើតឡើងក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃក្នុងវត្តមួយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខដល់ជនជាច្រើន យ៉ាងនេះឯង។

---

๔๓. อภิญฺญา เทสิตาติ มหาโพธิมูเล นิสินฺเนน ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปเวทิตา. ปติสฺสยมานรูปา วิหรนฺตีติ อุปนิสฺสาย วิหรนฺติ. ภควโต อจฺจเยนาติ เอตรหิ ภควนฺตํ เชฏฺฐกํ กตฺวา สคารวา วิหรนฺติ, ตุมฺหากํ, ภนฺเต, อุคฺคเตชตาย ทุราสทตาย วิวาทํ ชเนตุํ น [Pg.25] สกฺโกนฺติ, ภควโต ปน อจฺจเยน วิวาทํ ชเนยฺยุนฺติ วทติ. ยตฺถ ปน ตํ วิวาทํ ชเนยฺยุํ, ตํ ทสฺเสนฺโต อชฺฌาชีเว วา อธิปาติโมกฺเข วาติ อาห. ตตฺถ อชฺฌาชีเวติ อาชีวเหตุ อาชีวการณา – ‘‘ภิกฺขุ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปติ อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติอาทินา (ปริ. ๒๘๗) นเยน ปริวาเร ปญฺญตฺตานิ ฉ สิกฺขาปทานิ, ตานิ ฐเปตฺวา เสสานิ สพฺพสิกฺขาปทานิ อธิปาติโมกฺขํ นาม. อปฺปมตฺตโก โส อานนฺทาติ อชฺฌาชีวํ อธิปาติโมกฺขญฺจ อารพฺภ อุปฺปนฺนวิวาโท นาม ยสฺมา ปรสฺส กถายปิ อตฺตโน ธมฺมตายปิ สลฺลกฺเขตฺวา สุปฺปชโห โหติ, ตสฺมา ‘‘อปฺปมตฺตโก’’ติ วุตฺโต.

៤៣. «Abhiññā desitā» សេចក្តីថា ធម៌ដែលព្រះអង្គទ្រង់គង់នៅទៀបគល់មហាពោធិ៍ បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ចំពោះព្រះភក្ត្រ ហើយទ្រង់សម្តែងទុកហើយ។ «Patissayamānarūpā viharanti» សេចក្តីថា អាស្រ័យនៅ។ «Bhagavato accayena» សេចក្តីថា ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ពួកភិក្ខុតែងធ្វើព្រះមានព្រះភាគឱ្យជាធំ ហើយរស់នៅដោយសេចក្តីគោរព បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រោះតែព្រះអង្គមានតេជះដ៏ខ្លាំងក្លា និងព្រោះតែព្រះអង្គជាបុគ្គលដែលគេចូលទៅជិតបានដោយក្រ ពួកភិក្ខុទាំងនោះទើបមិនអាចបង្កើតវិវាទបាន ប៉ុន្តែ លុះកន្លងទៅនៃព្រះមានព្រះភាគ (ក្រោយពេលព្រះអង្គបរិនិព្វាន) ពួកភិក្ខុទាំងនោះគប្បីបង្កើតវិវាទឡើង ព្រះចុន្ទសាមណេរពោលយ៉ាងនេះ។ ដើម្បីបង្ហាញនូវសិក្ខាបទដែលពួកភិក្ខុទាំងនោះគប្បីបង្កើតវិវាទឡើង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «Ajjhājīve vā adhipātimokkhe vā»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «Ajjhājīva» បានដល់ សិក្ខាបទ ៦ ដែលទ្រង់បញ្ញត្តទុកក្នុងបរិវារៈ ដោយន័យជាដើមថា «ភិក្ខុពោលអួតឧត្តរិមនុស្សធម៌ ព្រោះហេតុតែអាជីវៈ ព្រោះការចិញ្ចឹមជីវិត ត្រូវអាបត្តិបារាជិក» លើកលែងតែសិក្ខាបទទាំង ៦ នោះចេញ សិក្ខាបទដែលនៅសល់ទាំងអស់ ឈ្មោះថា «Adhipātimokkha»។ ពាក្យថា «Appamattako so Ānanda» សេចក្តីថា វិវាទដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវអជ្ឈាជីវៈ និងអធិបាតិមោក្ខនោះ ព្រោះហេតុតែភិក្ខុអាចពិចារណាដឹងបានដោយពាក្យរបស់អ្នកដទៃក្តី ដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯងក្តី ហើយក៏អាចលះបង់បានដោយងាយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ជាវិវាទមានប្រមាណតិច»។

---

ตตฺรายํ นโย – อิเธกจฺโจ ‘‘น สกฺกา อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อนุลฺลปนฺเตน กิญฺจิ ลทฺธุ’’นฺติอาทีนิ จินฺเตตฺวา อาชีวเหตุ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ วา อุลฺลปติ สญฺจริตฺตํ วา อาปชฺชติ, โย เต วิหาเร วสติ, โส ภิกฺขุ อรหาติอาทินา นเยน สามนฺตชปฺปนํ วา กโรติ, อคิลาโน วา อตฺตโน อตฺถาย ปณีตโภชนานิ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, ภิกฺขุนี วา ปน ตานิ วิญฺญาเปตฺวา ปาฏิเทสนียํ อาปชฺชติ, โย โกจิ ทุกฺกฏวตฺถุกํ ยํกิญฺจิ สูโปทนวิญฺญตฺติเมว วา กโรติ, อญฺญตรํ วา ปน ปณฺณตฺติวีติกฺกมํ กโรนฺโต วิหรติ, ตเมนํ สพฺรหฺมจารี เอวํ สญฺชานนฺติ – ‘‘กึ อิมสฺส อิมินา ลาเภน ลทฺเธน, โย สาสเน ปพฺพชิตฺวา มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปติ, ปณฺณตฺติวีติกฺกมํ กโรตี’’ติ. อตฺตโน ธมฺมตายปิสฺส เอวํ โหติ – ‘‘กิสฺส มยฺหํ อิมินา ลาเภน, ยฺวาหํ เอวํ สฺวากฺขาเต ธมฺมวินเย ปพฺพชิตฺวา มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปมิ, ปณฺณตฺติวีติกฺกมํ กโรมี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ตโต โอรมติ. เอวํ ปรสฺส กถายปิ อตฺตโน ธมฺมตายปิ สลฺลกฺเขตฺวา สุปฺปชโห โหติ. เตน ภควา ‘‘อปฺปมตฺตโก’’ติ อาห.

ក្នុងសេចក្តីនោះ មានន័យដូចតទៅនេះ៖ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ គិតយ៉ាងនេះថា «បើមិនពោលអួតឧត្តរិមនុស្សធម៌ទេ មិនអាចនឹងបានលាភសក្ការៈអ្វីឡើយ» ដូច្នេះជាដើម ហើយក៏ពោលអួតឧត្តរិមនុស្សធម៌ក្តី ត្រូវអាបត្តិសញ្ចរិត្តៈក្តី ព្រោះហេតុតែការចិញ្ចឹមជីវិត ឬធ្វើការនិយាយបញ្ឆិតបញ្ឆៀង (សាមន្តជប្បនៈ) ដោយន័យជាដើមថា «ភិក្ខុណាដែលនៅក្នុងវត្តរបស់ឧបាសក ភិក្ខុនោះជាព្រះអរហន្ត» ឬភិក្ខុមិនមានជម្ងឺ សុំនូវភោជនដ៏ផ្អែមល្ហែមដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួន ហើយឆាន់ ឬភិក្ខុនីសុំនូវភោជនទាំងនោះ ហើយត្រូវអាបត្តិបាដិទេសនីយៈ ឬភិក្ខុណាមួយគ្រាន់តែសុំនូវសម្លនិងបាយ ដែលជាវត្ថុនៃអាបត្តិទុក្កដ ឬប្រព្រឹត្តកន្លងនូវព្រះបញ្ញត្តណាមួយ ហើយរស់នៅ ពួកសហធម្មិកតែងដឹងច្បាស់នូវភិក្ខុនោះយ៉ាងនេះថា «តើលាភសក្ការៈដែលភិក្ខុនេះបានមកនោះ មានប្រយោជន៍អ្វីដល់លោក ព្រោះលោកបួសក្នុងសាសនាហើយ បែរជាចិញ្ចឹមជីវិតដោយមិច្ឆាជីវៈ និងប្រព្រឹត្តកន្លងព្រះបញ្ញត្តទៅវិញ»។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯង ក៏រមែងមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «តើលាភសក្ការៈនេះ មានប្រយោជន៍អ្វីដល់អាត្មាអញ កាលបើអាត្មាអញបួសក្នុងធម្មវិន័យដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយយ៉ាងនេះ បែរជាចិញ្ចឹមជីវិតដោយមិច្ឆាជីវៈ និងប្រព្រឹត្តកន្លងព្រះបញ្ញត្តទៅវិញ» លុះពិចារណាឃើញយ៉ាងនេះហើយ ក៏វៀរចាកមិច្ឆាជីវៈនោះ។ វិវាទនោះ កាលបើភិក្ខុបានពិចារណាដឹងដោយពាក្យរបស់អ្នកដទៃក្តី ដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯងក្តី រមែងជាវិវាទដែលលះបង់បានដោយងាយ យ៉ាងនេះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ជាវិវាទមានប្រមាណតិច»។

---

มคฺเค วา หิ, อานนฺท, ปฏิปทาย วาติ โลกุตฺตรมคฺคํ ปตฺวา วิวาโท นาม สพฺพโส วูปสมฺมติ, นตฺถิ อธิคตมคฺคานํ วิวาโท. ปุพฺพภาคมคฺคํ ปน ปุพฺพภาคปฏิปทญฺจ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

«Magge vā hi, Ānanda, paṭipadāya vā» សេចក្តីថា កាលបើបានសម្រេចលោកុត្តរមគ្គហើយ វិវាទទាំងឡាយរមែងរលត់ទៅដោយប្រការទាំងពួង វិវាទរមែងមិនមានដល់លោកអ្នកបានសម្រេចមគ្គហើយឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ ដោយសំដៅយកបុព្វភាគមគ្គ (មគ្គក្នុងចំណែកខាងដើម) និងបុព្វភាគបដិបទា (សេចក្តីប្រតិបត្តិក្នុងចំណែកខាងដើម)។

---

ตตฺรายํ นโย – เอวํ ภิกฺขุํ มนุสฺสา โลกุตฺตรธมฺเม สมฺภาเวนฺติ. โส สทฺธิวิหาริกาทโย อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิเต ปุจฺฉติ ‘‘กึ อาคตตฺถา’’ติ. มนสิกาตพฺพกมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉิตุํ, ภนฺเตติ. นิสีทถ, ขเณเนว [Pg.26] อรหตฺตํ ปาเปตุํ สมตฺถกมฺมฏฺฐานกถํ อาจิกฺขิสฺสามีติ วตฺวา วทติ – ‘‘อิธ ภิกฺขุ อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา นิสินฺโน มูลกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, ตสฺส ตํ มนสิกโรโต โอภาโส อุปฺปชฺชติ. อยํ ปฐมมคฺโค นาม. โส ทุติยํ โอภาสญาณํ นิพฺพตฺเตติ, ทุติยมคฺโค อธิคโต โหติ, เอวํ ตติยญฺจ จตุตฺถญฺจ. เอตฺตาวตา มคฺคปฺปตฺโต เจว ผลปฺปตฺโต จ โหตี’’ติ. อถ เต ภิกฺขู ‘‘อขีณาสโว นาม เอวํ กมฺมฏฺฐานํ กเถตุํ น สกฺโกติ, อทฺธายํ ขีณาสโว’’ติ นิฏฺฐํ คจฺฉนฺติ.

ក្នុងសេចក្តីនោះ មានន័យដូចតទៅនេះ៖ មនុស្សទាំងឡាយតែងសរសើរភិក្ខុនោះក្នុងលោកុត្តរធម៌យ៉ាងនេះ។ កាលពួកសទ្ធិវិហារិកជាដើម មកដល់ហើយ ថ្វាយបង្គំឈរនៅ ភិក្ខុនោះក៏សួរថា «តើអ្នកទាំងឡាយមកដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី?»។ ពួកសិស្សជម្រាបថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដើម្បីសួរនូវកម្មដ្ឋានដែលគួរធ្វើទុកក្នុងចិត្ត»។ ភិក្ខុនោះពោលថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយអង្គុយចុះ អាត្មាអញនឹងប្រាប់នូវកម្មដ្ឋានកថា ដែលអាចធ្វើឱ្យសម្រេចព្រះអរហត្តបានក្នុងមួយរំពេច» រួចក៏ពោលថា «ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ចូលទៅកាន់ទីលំនៅរបស់ខ្លួន ហើយអង្គុយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវមូលកម្មដ្ឋាន កាលបើភិក្ខុនោះធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវមូលកម្មដ្ឋាននោះ ពន្លឺ (ឱភាស) រមែងកើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា បឋមមគ្គ។ ភិក្ខុនោះរមែងបង្កើតនូវឱភាសញាណទីពីរ ឈ្មោះថាបានសម្រេចទុតិយមគ្គ យ៉ាងនេះរហូតដល់មគ្គទីបីនិងទីបួន។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវមគ្គ និងដល់នូវផលហើយ»។ គ្រានោះ ពួកភិក្ខុទាំងនោះក៏ចុះសេចក្តីសន្និដ្ឋានថា «បុគ្គលដែលមិនទាន់អស់អាសវៈ (អខីណាសវៈ) មិនអាចសម្តែងកម្មដ្ឋានយ៉ាងនេះបានឡើយ ព្រះតេជព្រះគុណនេះជាព្រះខីណាសវៈពិតប្រាកដណាស់»។

---

โส อปเรน สมเยน กาลํ กโรติ. สมนฺตา ภิกฺขาจารคาเมหิ มนุสฺสา อาคนฺตฺวา ปุจฺฉนฺติ ‘‘เกนจิ, ภนฺเต, เถโร ปญฺหํ ปุจฺฉิโต’’ติ. อุปาสกา ปุพฺเพว เถเรน ปญฺโห กถิโต อมฺหากนฺติ. เต ปุปฺผมณฺฑปํ ปุปฺผกูฏาคารํ สชฺเชตฺวา สุวณฺเณน อกฺขิปิธานมุขปิธานาทึ กริตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา สตฺตาหํ สาธุกีฬิกํ กีเฬตฺวา ฌาเปตฺวา อฏฺฐีนิ อาทาย เจติยํ กโรนฺติ. อญฺเญ อาคนฺตุกา วิหารํ อาคนฺตฺวา ปาเท โธวิตฺวา ‘‘มหาเถรํ ปสฺสิสฺสาม, กหํ, อาวุโส, มหาเถโร’’ติ ปุจฺฉนฺติ. ปรินิพฺพุโต, ภนฺเตติ. ทุกฺกรํ, อาวุโส, เถเรน กตํ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตนฺเตน, ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺถ, อาวุโสติ. ภิกฺขูนํ กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต อิมินา นิยาเมน กเถสิ, ภนฺเตติ. น เอโส, อาวุโส, มคฺโค, วิปสฺสนุปกฺกิเลโส นาเมส, น ตุมฺเห ชานิตฺถ, ปุถุชฺชโน, อาวุโส, เถโรติ. เต กลหํ กโรนฺตา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘สกลวิหาเร ภิกฺขู จ ภิกฺขาจารคาเมสุ มนุสฺสา จ น ชานนฺติ, ตุมฺเหเยว ชานาถ. กตรมคฺเคน ตุมฺเห อาคตา, กึ โว วิหารทฺวาเร เจติยํ น ทิฏฺฐ’’นฺติ. เอวํวาทีนํ ปน ภิกฺขูนํ สตํ วา, โหตุ สหสฺสํ วา, ยาว ตํ ลทฺธึ นปฺปชหนฺติ, สคฺโคปิ มคฺโคปิ วาริโตเยว.

ភិក្ខុនោះ លុះកន្លងទៅមួយរយៈ ក៏ធ្វើមរណកាលទៅ។ មនុស្សទាំងឡាយពីភូមិជាទីគោចរ (ភូមិសម្រាប់បិណ្ឌបាត) ដោយជុំវិញ បានមកដល់ហើយសួរថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន មាននរណាម្នាក់បានសួរប្រស្នានឹងព្រះថេរៈដែរឬទេ?»។ ពួកភិក្ខុឆ្លើយថា «ម្នាលឧបាសកទាំងឡាយ ព្រះថេរៈបានដោះស្រាយប្រស្នាដល់ពួកយើងតាំងពីមុនមកម៉្លេះ»។ មនុស្សទាំងឡាយនោះ ក៏នាំគ្នារៀបចំរោងផ្កា និងកុដិផ្កា (បុប្ផកូដាគារ) ធ្វើនូវគ្រឿងបិទភ្នែក គ្រឿងបិទមុខជាដើមដោយមាស បូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាដើម ធ្វើការលេងកម្សាន្តជាកិត្តិយស (សាធុកីឡិកា) អស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ រួចហើយក៏បូជាសព (ដុត) ហើយនាំយកធាតុទៅកសាងជាចេតិយទុក។ ពួកភិក្ខុអាគន្តុកៈដទៃទៀត មកដល់វត្ត លាងជើងរួចហើយ ក៏សួរថា «ពួកយើងចង់គាល់ព្រះមហាថេរៈ ម្នាលអាវុសោ ព្រះមហាថេរៈគង់នៅឯណា?»។ ពួកភិក្ខុក្នុងវត្តឆ្លើយថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន ព្រះថេរៈបរិនិព្វានហើយ»។ ពួកភិក្ខុអាគន្តុកៈពោលថា «ម្នាលអាវុសោ ព្រះថេរៈបានធ្វើនូវកិច្ចដែលធ្វើបានដោយក្រណាស់ កាលដែលលោកធ្វើមគ្គនិងផលឱ្យកើតឡើង តើអ្នកទាំងឡាយបានសួរប្រស្នានឹងលោកដែរឬទេ?»។ ពួកភិក្ខុក្នុងវត្តឆ្លើយថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន កាលដែលព្រះថេរៈសម្តែងកម្មដ្ឋានដល់ពួកភិក្ខុ លោកបានសម្តែងដោយរបៀប (ឱភាស) នេះឯង»។ ពួកភិក្ខុអាគន្តុកៈពោលថា «ម្នាលអាវុសោ នោះមិនមែនជាមគ្គទេ នោះឈ្មោះថា វិបស្សនូបក្កិលេស ពួកអ្នកមិនដឹងទេ ម្នាលអាវុសោ ព្រះថេរៈនៅជាបុថុជ្ជននៅឡើយទេ»។ ពួកភិក្ខុក្នុងវត្តទាំងនោះ ក៏កើតទាស់ទែងគ្នា ក្រោកឈរឡើងពោលថា «ភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងវត្តទាំងអស់ក្តី មនុស្សទាំងឡាយក្នុងភូមិបិណ្ឌបាតក្តី មិនដឹងទេ មានតែពួកលោកទេដែលដឹង! តើពួកលោកដើរមកតាមផ្លូវណា? ចុះពួកលោកមិនបានឃើញចេតិយនៅទ្វារវត្តទេឬ?»។ ម្យ៉ាងទៀត ចំពោះពួកភិក្ខុដែលពោលយ៉ាងនេះ ទោះបីមានចំនួន ១០០ រូប ឬ ១០០០ រូបក៏ដោយ ដរាបណាដែលពួកគេមិនទាន់លះបង់នូវលទ្ធិ (ការយល់ឃើញ) នោះចេញទេ ដរាបនោះ សូម្បីតែសួគ៌ក្តី មគ្គក្តី គឺត្រូវបានបិទខ្ទប់ (រារាំង) ជានិច្ច។

---

อปโรปิ ตาทิโสว กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต เอวํ กเถติ – จิตฺเตเนว ตีสุ อุทฺธเนสุ ตีณิ กปลฺลานิ อาโรเปตฺวา เหฏฺฐา อคฺคึ กตฺวา จิตฺเตเนว อตฺตโน ทฺวตฺตึสาการํ อุปฺปาเฏตฺวา กปลฺเลสุ ปกฺขิปิตฺวา จิตฺเตเนว ทณฺฑเกน ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ภชฺชิตพฺพํ, ยา ฌายมาเน ฉาริกา โหติ, สา มุขวาเตน ปลาเสตพฺพา. เอตฺตเกน ธูตปาโป นาเมส สมโณ โหติ. เสสํ ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ.

ភិក្ខុដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនោះដែរ កាលសម្តែងកម្មដ្ឋាន តែងសម្តែងយ៉ាងនេះថា៖ «ត្រូវបង្កាត់ភ្លើងខាងក្រោម រួចលើកអំបែងបីដាក់លើចង្ក្រានបី ដោយចិត្តគិតប៉ុណ្ណោះ រួចហើយដកយកនូវទ្វត្តិង្សាការ (អាការៈ ៣២) របស់ខ្លួនដោយចិត្ត ដាក់ទៅក្នុងអំបែងទាំងនោះ រួចហើយត្រឡប់ចុះត្រឡប់ឡើងលីងដោយឈើច្រត់ដោយចិត្តប៉ុណ្ណោះ កាលបើឆេះអស់ហើយ កើតជាផេះយ៉ាងណា ត្រូវផ្លុំផេះនោះចេញដោយខ្យល់មាត់។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថាជាសមណៈអ្នកមានបាបកម្ចាត់ចេញហើយ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីពង្រីកឱ្យពិស្តារដោយន័យមុននោះឯង។

---

อปโร [Pg.27] เอวํ กเถติ – จิตฺเตเนว มหาจาฏึ ฐเปตฺวา มตฺถุํ โยเชตฺวา จิตฺเตเนว อตฺตโน ทฺวตฺตึสาการํ อุปฺปาเฏตฺวา ตตฺถ ปกฺขิปิตฺวา มตฺถุํ โอตาเรตฺวา มนฺถิตพฺพํ. มถิยมานํ วิลียติ, วิลีเน อุปริ เผโณ อุคฺคจฺฉติ. โส เผโณ ปริภุญฺชิตพฺโพ. เอตฺตาวตา โว อมตํ ปริภุตฺตํ นาม ภวิสฺสติ. อิโต ปรํ ‘‘อถ เต ภิกฺขู’’ติอาทิ สพฺพํ ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ.

ភិក្ខុដទៃទៀត តែងសម្តែងយ៉ាងនេះថា៖ «ត្រូវដាក់ពាងទឹកដ៏ធំមួយ រួចផ្សំទឹកដោះជូរ (មត្ថុ) ដោយចិត្តប៉ុណ្ណោះ រួចហើយដកយកនូវទ្វត្តិង្សាការរបស់ខ្លួនដោយចិត្ត ដាក់ទៅក្នុងពាងនោះ រួចហើយចាក់ទឹកដោះជូរចូលទៅកូរ (កូរដោយឈើកូរ)។ កាលដែលកំពុងកូរ វាក៏រលាយទៅ កាលបើវាលលាយអស់ហើយ ពពុះរមែងអណ្តែតឡើងខាងលើ។ ត្រូវបរិភោគពពុះនោះ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថាអ្នកទាំងឡាយបានបរិភោគនូវអមតធម៌ហើយ»។ តាំងពីពាក្យនេះទៅ គប្បីពង្រីកសេចក្តីទាំងអស់ មានពាក្យថា «Atha te bhikkhū» ជាដើម ឱ្យពិស្តារដោយន័យមុននោះឯង។

---

๔๔. อิทานิ โย เอวํ วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย, ตสฺส มูลํ ทสฺเสนฺโต ฉยิมานีติอาทิมาห. ตตฺถ อคารโวติ คารววิรหิโต. อปฺปติสฺโสติ อปฺปติสฺสโย อนีจวุตฺติ. เอตฺถ ปน โย ภิกฺขุ สตฺถริ ธรมาเน ตีสุ กาเลสุ อุปฏฺฐานํ น ยาติ, สตฺถริ อนุปาหเน จงฺกมนฺเต สอุปาหโน จงฺกมติ, นีเจ จงฺกเม จงฺกมนฺเต อุจฺเจ จงฺกเม จงฺกมติ, เหฏฺฐา วสนฺเต อุปริ วสติ, สตฺถุ ทสฺสนฏฺฐาเน อุโภ อํเส ปารุปติ, ฉตฺตํ ธาเรติ, อุปาหนํ ธาเรติ, นฺหานติตฺเถ อุจฺจารํ วา ปสฺสาวํ วา กโรติ, ปรินิพฺพุเต วา ปน เจติยํ วนฺทิตุํ น คจฺฉติ, เจติยสฺส ปญฺญายนฏฺฐาเน สตฺถุทสฺสนฏฺฐาเน วุตฺตํ สพฺพํ กโรติ, อญฺเญหิ จ ภิกฺขูหิ ‘‘กสฺมา เอวํ กโรสิ, น อิทํ วฏฺฏติ, สมฺมาสพุทฺธสฺส นาม ลชฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺเต ‘‘ตูณฺหี โหติ, กึ พุทฺโธ พุทฺโธติ วทสี’’ติ ภณติ, อยํ สตฺถริ อคารโว นาม.

៤៤. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវឫសគល់នៃវិវាទដែលគប្បីកើតឡើងយ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «Chayimāni»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «Agāravo» គឺអ្នកមិនមានសេចក្តីគោរព។ ពាក្យថា «Appatisso» គឺអ្នកមិនមានសេចក្តីកោតក្រែង មិនមានការប្រព្រឹត្តបន្ទាបខ្លួន។ ក្នុងសេចក្តីនេះ ភិក្ខុណា កាលដែលព្រះសាស្តានៅធរមាន មិនទៅកាន់ទីបម្រើក្នុងកាលទាំងបី, កាលដែលព្រះសាស្តាមិនទ្រង់ព្រះសុពណ៌បាទ (មិនពាក់ស្បែកជើង) យាងចង្ក្រម ខ្លួនឯងបែរជាពាក់ស្បែកជើងដើរចង្ក្រម, កាលដែលព្រះសាស្តាយាងចង្ក្រមលើទីចង្ក្រមទាប ខ្លួនឯងបែរជាដើរចង្ក្រមលើទីចង្ក្រមខ្ពស់, កាលដែលព្រះសាស្តាគង់នៅជាន់ក្រោម ខ្លួនឯងបែរជានៅជាន់លើ, ក្នុងទីដែលព្រះសាស្តាទតឃើញ ខ្លួនឯងបែរជាដណ្តប់ចីវរគ្របស្មាទាំងពីរ (គ្របស្មាទាំងសងខាង), កាន់ឆ័ត្រ, ពាក់ស្បែកជើង, ធ្វើនូវវច្ចៈ (លាមក) ឬបស្សាវៈ (ទឹកនោម) ក្នុងកំពង់ទឹកជាទីស្រង់ព្រះវរកាយ, ឬកាលដែលព្រះសាស្តាបរិនិព្វានហើយ មិនទៅថ្វាយបង្គំចេតិយ, ធ្វើនូវអំពើមិនគោរពគ្រប់យ៉ាងដែលបានពោលមកហើយ ក្នុងទីដែលមើលឃើញចេតិយ ដូចជាទីដែលព្រះសាស្តាទតឃើញ, កាលដែលភិក្ខុដទៃពោលថា «ហេតុអ្វីបានជាលោកធ្វើសេចក្តីមិនគោរពយ៉ាងនេះ អំពើនេះមិនគួរធ្វើឡើយ ធម្មតាការខ្មាសអៀនចំពោះព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទើបជាការគួរ» ភិក្ខុនោះក៏នៅស្ងៀម រួចនិយាយតបវិញថា «តើលោកនិយាយថា ព្រះពុទ្ធៗ ធ្វើអ្វី?» ភិក្ខុនេះឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនគោរពក្នុងព្រះសាស្តា។

---

โย ปน ธมฺมสฺสวเน สงฺฆุฏฺเฐ สกฺกจฺจํ น คจฺฉติ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ น สุณาติ, นิทฺทายติ วา สลฺลเปนฺโต วา นิสีทติ, สกฺกจฺจํ น คณฺหาติ น ธาเรติ, ‘‘กึ ธมฺเม อคารวํ กโรสี’’ติ วุตฺเต ‘‘ตุณฺหี โหติ, ธมฺโม ธมฺโมติ วทสิ, กึ ธมฺโม นามา’’ติ วทติ, อยํ ธมฺเม อคารโว นาม.

ចំណែកភិក្ខុណា កាលដែលគេវាយភេរីប្រកាសស្តាប់ធម៌ (ធម្មស្សវនៈ) មិនទៅដោយគោរព, មិនស្តាប់ធម៌ដោយគោរព, ដេកលក់ខ្លះ ឬអង្គុយនិយាយគ្នាលេងខ្លះ, មិនរៀនសូត្រដោយគោរព មិនទ្រទ្រង់ទុកដោយគោរព, កាលដែលគេសួរថា «ហេតុអ្វីបានជាលោកធ្វើសេចក្តីមិនគោរពក្នុងធម៌យ៉ាងនេះ?» ក៏នៅស្ងៀម រួចនិយាយតបវិញថា «លោកនិយាយថា ធម៌ៗ តើអ្វីដែលឈ្មោះថាធម៌?» ភិក្ខុនេះឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនគោរពក្នុងព្រះធម៌។

---

โย ปน เถเรน ภิกฺขุนา อนชฺฌิฏฺโฐ ธมฺมํ เทเสติ, นิสีทติ ปญฺหํ กเถติ, วุฑฺเฒ ภิกฺขู ฆฏฺเฏนฺโต คจฺฉติ, ติฏฺฐติ นิสีทติ, ทุสฺสปลฺลตฺถิกํ วา หตฺถปลฺลตฺถิกํ วา กโรติ, สงฺฆมชฺเฌ อุโภ อํเส ปารุปติ, ฉตฺตุปาหนํ ธาเรติ, ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส ลชฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺเตปิ ‘‘ตุณฺหี โหติ, สงฺโฆ สงฺโฆติ วทสิ, กึ สงฺโฆ, มิคสงฺโฆ อชสงฺโฆ’’ติอาทีนิ วทติ, อยํ สงฺเฆ อคารโว นาม. เอกภิกฺขุสฺมิมฺปิ หิ อคารเว กเต สงฺเฆ [Pg.28] กโตเยว โหติ. ติสฺโส สิกฺขา ปน อปริปูรยมาโนว สิกฺขาย น ปริปูรการี นาม.

មួយសោត ភិក្ខុណាដែលព្រះថេរភិក្ខុមិនបាននិមន្ត ក៏សម្តែងធម៌ អង្គុយ ដោះស្រាយប្រស្នា ដើរទង្គិច ឈរទង្គិច ឬអង្គុយទង្គិចភិក្ខុចាស់វស្សា ធ្វើការរឹតជង្គង់ដោយសំពត់ ឬរឹតជង្គង់ដោយដៃ គ្របស្មាទាំងពីរក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ ទ្រទ្រង់ឆត្រនិងស្បែកជើង សូម្បីកាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា “គួរដល់ភិក្ខុសង្ឃដើម្បីខ្មាសអៀន” ដូច្នេះ ក៏នៅស្ងៀម ឬពោលតបវិញថា “លោកពោលថា សង្ឃៗ តើសង្ឃជាអ្វី? ជាហ្វូងម្រឹគ ឬជាហ្វូងពពែ?” ដូច្នេះជាដើម ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនគោរពក្នុងព្រះសង្ឃ។ ព្រោះថា កាលបើការមិនគោរព សូម្បីក្នុងភិក្ខុមួយរូបដែលខ្លួនធ្វើហើយ ក៏ឈ្មោះថាជាការមិនគោរពក្នុងព្រះសង្ឃពិតប្រាកដ។ ចំណែកភិក្ខុដែលមិនបំពេញសិក្ខាទាំងបីឱ្យបរិបូណ៌ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនធ្វើឱ្យបរិបូណ៌ក្នុងសិក្ខា។

---

อชฺฌตฺตํ วาติ อตฺตนิ วา อตฺตโน ปริสาย วา. พาหิทฺธาติ ปรสฺมึ วา ปรสฺส ปริสาย วา.

ពាក្យថា Ajjhattaṃ vā បានដល់ ក្នុងខ្លួនឯង ឬក្នុងបរិស័ទរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Bāhiddhā បានដល់ ក្នុងបុគ្គលដទៃ ឬក្នុងបរិស័ទរបស់បុគ្គលដទៃ។

---

๔๖. อิทานิ อยํ ฉ ฐานานิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนวิวาโท วฑฺฒนฺโต ยานิ อธิกรณานิ ปาปุณาติ, ตานิ ทสฺเสตุํ จตฺตาริมานีติอาทิมาห. ตตฺถ วูปสมนตฺถาย ปวตฺตมาเนหิ สมเถหิ อธิกาตพฺพานีติ อธิกรณานิ. วิวาโทว อธิกรณํ วิวาทาธิกรณํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย.

៤៦. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដើម្បីនឹងបង្ហាញនូវអធិករណ៍ទាំងឡាយណា ដែលវិវាទដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យហេតុទាំង ៦ យ៉ាងនេះ កាលចម្រើនឡើង រមែងដល់នូវអធិករណ៍ទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា cattārimāni (អធិករណ៍ទាំង ៤ នេះ)។ ក្នុងពាក្យនោះ បណ្តាធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីរំងាប់ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលសង្ឃត្រូវធ្វើដោយសមថៈទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អធិករណ៍។ វិវាទនោះឯងជាអធិករណ៍ ឈ្មោះថា វិវាទាធិករណ៍។ សូម្បីក្នុងអធិករណ៍ដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

อิทานิ อิมานิปิ จตฺตาริ อธิกรณานิ ปตฺวา อุปริ วฑฺเฒนฺโต โส วิวาโท เยหิ สมเถหิ วูปสมฺมติ, เตสํ ทสฺสนตฺถํ สตฺต โข ปนิเมติอาทิมาห. ตตฺถ อธิกรณานิ สเมนฺติ วูปสเมนฺตีติ อธิกรณสมถา. อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานนฺติ อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนฺนานํ. อธิกรณานนฺติ เอเตสํ วิวาทาธิกรณาทีนํ จตุนฺนํ. สมถาย วูปสมายาติ สมนตฺถญฺเจว วูปสมนตฺถญฺจ. สมฺมุขาวินโย ทาตพฺโพ…เป… ติณวตฺถารโกติ อิเม สตฺต สมถา ทาตพฺพา.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសមថៈទាំងឡាយណា ដែលវិវាទនោះ កាលដល់នូវអធិករណ៍ទាំង ៤ នេះហើយ ចម្រើនឡើងទៅខាងលើ រមែងរំងាប់ដោយសមថៈទាំងឡាយនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា satta kho panime (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សមថៈទាំង ៧ នេះឯង)។ ក្នុងពាក្យនោះ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលធ្វើអធិករណ៍ឱ្យស្ងប់ ឱ្យរំងាប់ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អធិករណ៍សមថៈ។ ពាក្យថា Uppannuppannānaṃ បានដល់ ដែលកើតឡើងហើយៗ។ ពាក្យថា Adhikaraṇānaṃ បានដល់ នៃអធិករណ៍ទាំង ៤ មានវិវាទាធិករណ៍ជាដើមទាំងនេះ។ ពាក្យថា Samathāya vūpasamāya បានដល់ ដើម្បីសេចក្តីស្ងប់រំងាប់ផង ដើម្បីសេចក្តីរំងាប់បង់ផង។ សម្មុខាវិន័យ ត្រូវសង្ឃប្រគល់ឱ្យ...ល... តិណវត្ថារកៈ គឺសមថៈទាំង ៧ នេះ សង្ឃត្រូវប្រគល់ឱ្យ។

---

ตตฺรายํ วินิจฺฉยกถา – อธิกรเณสุ ตาว ธมฺโมติ วา อธมฺโมติ วาติ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ วิวทนฺตานํ ภิกฺขูนํ โย วิวาโท, อิทํ วิวาทาธิกรณํ นาม. สีลวิปตฺติยา วา อาจารทิฏฺฐิอาชีววิปตฺติยา วา อนุวทนฺตานํ โย อนุวาโท อุปวทนา เจว โจทนา จ, อิทํ อนุวาทาธิกรณํ นาม. มาติกายํ อาคตา ปญฺจ วิภงฺเค ทฺเวติ สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธา อาปตฺตาธิกรณํ นาม. ยํ สงฺฆสฺส อปโลกนาทีนํ จตุนฺนํ กมฺมานํ กรณํ, อิทํ กิจฺจาธิกรณํ นาม.

ក្នុងអធិករណ៍ទាំងនោះ នេះជាសេចក្តីសម្រេច៖ បណ្តាអធិករណ៍ទាំងឡាយ វិវាទណាដែលកើតឡើងដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលវិវាទគ្នាដោយវត្ថុ ១៨ យ៉ាង គឺថា “នេះជាធម៌ នេះជាអធម៌” ជាដើម វិវាទនេះ ឈ្មោះថា វិវាទាធិករណ៍។ ការចោទប្រកាន់ សេចក្តីតិះដៀល និងការចោទប្រកាន់ណា របស់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលចោទប្រកាន់គ្នាដោយសីលវិបត្តិ ឬអាចារវិបត្តិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ អាជីវវិបត្តិ ការចោទប្រកាន់នេះ ឈ្មោះថា អនុវាទាធិករណ៍។ អាបត្តិខន្ធទាំង ៧ គឺដែលមកក្នុងមាតិកា ៥ ក្នុងវិភង្គ ២ ឈ្មោះថា អាបត្តាធិករណ៍។ ការធ្វើនូវកម្មទាំង ៤ មានអបលោកនកម្មជាដើមរបស់សង្ឃ នេះឈ្មោះថា កិច្ចាធិករណ៍។

---

ตตฺถ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ ยสฺมึ วิหาเร อุปฺปนฺนํ, ตสฺมึเยว วา, อญฺญตฺถ วูปสเมตุํ คจฺฉนฺตานํ อนฺตรามคฺเค วา, ยตฺถ คนฺตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาติตํ, ตตฺถ สงฺเฆน วา คเณน วา วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺเต ตตฺเถว อุพฺพาหิกาย สมฺมตปุคฺคเลหิ วา วินิจฺฉิตํ สมฺมติ. เอวํ สมฺมมาเน ปน [Pg.29] ตสฺมึ ยา สงฺฆสมฺมุขตา ธมฺมสมฺมุขตา, วินยสมฺมุขตา, ปุคฺคลสมฺมุขตา, อยํ สมฺมุขาวินโย นาม.

ក្នុងអធិករណ៍ទាំងនោះ វិវាទាធិករណ៍ រមែងរំងាប់ដោយសមថៈ ២ គឺសម្មុខាវិន័យផង យេភុយ្យសិកាផង។ វិវាទាធិករណ៍ដែលរំងាប់ដោយសម្មុខាវិន័យនោះឯង រមែងរំងាប់ក្នុងវត្តដែលកើតឡើងនោះក្តី ឬក្នុងចន្លោះផ្លូវរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលធ្វើដំណើរទៅដើម្បីរំងាប់ក្នុងវត្តដទៃក្តី ឬកាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយទៅដល់វត្តណាហើយប្រគល់ឱ្យសង្ឃ កាលបើព្រះសង្ឃ ឬគណៈមិនអាចរំងាប់បានក្នុងវត្តនោះ ក៏រំងាប់ដោយបុគ្គលទាំងឡាយដែលសង្ឃសន្មតដោយឧព្វាហិកាកម្មសម្រេចហើយក្នុងវត្តនោះឯង។ មួយសោត កាលដែលវិវាទាធិករណ៍នោះរំងាប់ទៅយ៉ាងនេះ សង្ឃសម្មុខតា ធម្មសម្មុខតា វិនយសម្មុខតា បុគ្គលសម្មុខតា ណាដែលមានក្នុងវិវាទាធិករណ៍នោះ នេះឈ្មោះថា សម្មុខាវិន័យ។

---

ตตฺถ จ การกสงฺฆสฺส สามคฺคิวเสน สมฺมุขีภาโว สงฺฆสมฺมุขตา. สเมตพฺพสฺส วตฺถุโน ภูตตา ธมฺมสมฺมุขตา. ยถา ตํ สเมตพฺพํ, ตเถว สมนํ วินยสมฺมุขตา. โย จ วิวทติ, เยน จ วิวทติ, เตสํ อุภินฺนํ อตฺตปจฺจตฺถิกานํ สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขตา. อุพฺพาหิกาย วูปสเม ปเนตฺถ สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ. เอวํ ตาว สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมติ.

ក្នុងសម្មុខភាពទាំងនោះ ភាពចំពោះមុខដោយអំណាចសាមគ្គីនៃកិច្ចការសង្ឃ ឈ្មោះថា សង្ឃសម្មុខតា។ ភាពជាក់ស្តែងនៃវត្ថុដែលត្រូវរំងាប់ ឈ្មោះថា ធម្មសម្មុខតា។ ការរំងាប់ទៅដោយអាការៈណាដែលត្រូវរំងាប់ គឺដោយអាការៈនោះឯង ឈ្មោះថា វិនយសម្មុខតា។ ភាពចំពោះមុខនៃបុគ្គលទាំងពីររូប គឺភិក្ខុដែលវិវាទផង ភិក្ខុដែលគេវិវាទជាមួយផង ដែលជាគូជម្លោះនឹងគ្នា ឈ្មោះថា បុគ្គលសម្មុខតា។ ចំណែកឯក្នុងការរំងាប់ដោយឧព្វាហិកាកម្មនេះ សង្ឃសម្មុខតារមែងសាបសូន្យទៅ។ វិវាទាធិករណ៍ រមែងរំងាប់ដោយសម្មុខាវិន័យតែម្យ៉ាងជាមុនសិន យ៉ាងនេះឯង។

---

สเจ ปเนวมฺปิ น สมฺมติ, อถ นํ อุพฺพาหิกาย สมฺมตา ภิกฺขู ‘‘น มยํ สกฺโกม วูปสเมตุ’’นฺติ สงฺฆสฺเสว นิยฺยาเตนฺติ. ตโต สงฺโฆ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ สลากคฺคาหกํ สมฺมนฺนิตฺวา เตน คุฬฺหกวิวฏกสกณฺณชปฺปเกสุ ตีสุ สลากคฺคาเหสุ อญฺญตรวเสน สลากํ คาเหตฺวา สนฺนิปติตปริสาย ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตาย ยถา เต ธมฺมวาทิโน วทนฺติ, เอวํ วูปสนฺตํ อธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินโย วุตฺตนโย เอว. ยํ ปน เยภุยฺยสิกาย กมฺมสฺส กรณํ, อยํ เยภุยฺยสิกา นาม. เอวํ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ.

ប៉ុន្តែ បើសូម្បីធ្វើយ៉ាងនេះហើយ ក៏នៅតែមិនរំងាប់ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលសង្ឃសន្មតដោយឧព្វាហិកាកម្ម ក៏ប្រគល់អធិករណ៍នោះទៅឱ្យសង្ឃវិញ ដោយគិតថា “ពួកយើងមិនអាចនឹងរំងាប់បានឡើយ”។ លំដាប់នោះ សង្ឃសន្មតភិក្ខុដែលប្រកបដោយអង្គ ៥ ឱ្យជាអ្នកចែកស្លាក ហើយឱ្យភិក្ខុនោះឱ្យកាន់ស្លាកដោយវិធីណាមួយ ក្នុងបណ្តាវិធីកាន់ស្លាកទាំង ៣ យ៉ាង គឺការកាន់ស្លាកដោយលាក់បាំង ការកាន់ស្លាកដោយបើកចំហ និងការកាន់ស្លាកដោយខ្សឹបក្បែរត្រចៀក កាលបើពួកធម្មវាទីមានចំនួនច្រើនជាងក្នុងជំនុំដែលប្រជុំគ្នា ពួកធម្មវាទីទាំងនោះពោលយ៉ាងណា អធិករណ៍ដែលរំងាប់ទៅយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាជារំងាប់ហើយដោយសម្មុខាវិន័យផង ដោយយេភុយ្យសិកាផង។ ក្នុងសមថៈទាំងនោះ សម្មុខាវិន័យ មានន័យដូចដែលពោលរួចមកហើយ។ ចំណែកការធ្វើនូវយេភុយ្យសិកាកម្មណា នេះឈ្មោះថា យេភុយ្យសិកា។ វិវាទាធិករណ៍ រមែងរំងាប់ដោយសមថៈ ២ យ៉ាងនេះឯង។

---

อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ ตสฺสปาปิยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ โย จ อนุวทติ, ยญฺจ อนุวทติ, เตสํ วจนํ สุตฺวา, สเจ กาจิ อาปตฺติ นตฺถิ, อุโภ ขมาเปตฺวา, สเจ อตฺถิ, อยํ นาเมตฺถ อาปตฺตีติ เอวํ วินิจฺฉิตํ วูปสมฺมติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินยลกฺขณํ วุตฺตนยเมว.

អនុវាទាធិករណ៍ រមែងរំងាប់ដោយសមថៈ ៤ គឺសម្មុខាវិន័យផង សតិវិន័យផង អមូឡ្ហវិន័យផង តស្សបាពិយសិកាផង។ អនុវាទាធិករណ៍ដែលរំងាប់ដោយសម្មុខាវិន័យនោះឯង គឺសង្ឃស្តាប់ពាក្យរបស់ភិក្ខុអ្នកចោទផង ភិក្ខុដែលត្រូវគេចោទប្រកាន់ផង បើគ្មានអាបត្តិអ្វីទេ ក៏សម្រុះសម្រួលឱ្យភិក្ខុទាំងពីរអត់ទោសឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក បើមានអាបត្តិ ក៏សម្រេចថា “ក្នុងរឿងនេះ មានអាបត្តិឈ្មោះនេះ” យ៉ាងនេះ រមែងរំងាប់ទៅ។ ក្នុងសមថៈទាំងនោះ លក្ខណៈនៃសម្មុខាវិន័យ មានន័យដូចដែលពោលរួចមកហើយ។

---

ยทา ปน ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน อมูลิกาย สีลวิปตฺติยา อนุทฺธํสิตสฺส สติวินยํ ยาจมานสฺส สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน สติวินยํ เทติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน สติวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ อนุวาโท น รุหติ.

មួយសោត កាលណាព្រះខីណាសវភិក្ខុដែលត្រូវគេចោទប្រកាន់ដោយសីលវិបត្តិដែលគ្មានមូលដ្ឋាន កាលលោកសូមសតិវិន័យ សង្ឃក៏ប្រគល់សតិវិន័យឱ្យដោយញត្តិចតុត្ថកម្ម ក្នុងកាលនោះ អធិករណ៍ឈ្មោះថាជារំងាប់ហើយដោយសម្មុខាវិន័យផង ដោយសតិវិន័យផង។ កាលបើព្រះសង្ឃប្រគល់សតិវិន័យឱ្យហើយ ការចោទប្រកាន់របស់នរណាម្នាក់ក្នុងបុគ្គលនោះ រមែងមិនឡើងទៀតឡើយ។

---

ยทา อุมฺมตฺตโก ภิกฺขุ อุมฺมาทวเสน กเต อสฺสามณเก อชฺฌาจาเร ‘‘สรตายสฺมา เอวรูปึ อาปตฺติ’’นฺติ ภิกฺขูหิ วุจฺจมาโน – ‘‘อุมฺมตฺตเกน เม, อาวุโส, เอตํ กตํ, นาหํ ตํ สรามี’’ติ ภณนฺโตปิ ภิกฺขูหิ [Pg.30] โจทิยมาโนว ปุน อโจทนตฺถาย อมูฬฺหวินยํ ยาจติ, สงฺโฆ จสฺส ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน อมูฬฺหวินยํ เทติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน อมูฬฺหวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ ตปฺปจฺจยา อนุวาโท น รุหติ.

កាលណាភិក្ខុឆ្កួត ធ្វើនូវអជ្ឈាចារមិនសមគួរដល់សមណៈដោយអំណាចនៃសេចក្តីឆ្កួត កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា “សូមលោកដ៏មានអាយុរលឹកនឹកនូវអាបត្តិមានសភាពយ៉ាងនេះ” ភិក្ខុនោះទោះបីពោលថា “ម្នាលអាវុសោ អាបត្តិនោះខ្ញុំបានធ្វើក្នុងកាលជាមនុស្សឆ្កួត ខ្ញុំរលឹកនឹកមិនឃើញទេ” ដូច្នេះក្តី ក៏នៅតែត្រូវភិក្ខុទាំងឡាយចោទប្រកាន់ដដែល ទើបសូមអមូឡ្ហវិន័យដើម្បីកុំឱ្យមានការចោទប្រកាន់ទៀត ហើយសង្ឃក៏ប្រគល់អមូឡ្ហវិន័យឱ្យដល់ភិក្ខុនោះដោយញត្តិចតុត្ថកម្ម ក្នុងកាលនោះ អធិករណ៍ឈ្មោះថាជារំងាប់ហើយដោយសម្មុខាវិន័យផង ដោយអមូឡ្ហវិន័យផង។ កាលបើព្រះសង្ឃប្រគល់អមូឡ្ហវិន័យឱ្យហើយ ការចោទប្រកាន់របស់នរណាម្នាក់ដោយហេតុនោះក្នុងបុគ្គលនោះ រមែងមិនឡើងទៀតឡើយ។

---

ยทา ปน ปาราชิเกน วา ปาราชิกสามนฺเตน วา โจทิยมานสฺส อญฺเญนาญฺญํ ปฏิจรโต ปาปุสฺสนฺนตาย ปาปิยสฺส ปุคฺคลสฺส – ‘‘สจายํ อจฺฉินฺนมูโล ภวิสฺสติ, สมฺมา วตฺติตฺวา โอสารณํ ลภิสฺสติ, สเจ ฉินฺนมูโล, อยเมวสฺส นาสนา ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน ตสฺสปาปิยสิกํ กโรติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ ตสฺส ปาปิยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหติ. เอวํ อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ.

មួយសោត កាលណាភិក្ខុដែលត្រូវគេចោទប្រកាន់ដោយអាបត្តិបារាជិកក្តី ដោយអាបត្តិជិតបារាជិកក្តី និយាយពង្វាងទៅរកពាក្យដទៃ សង្ឃយល់ឃើញថា ភិក្ខុនេះជាបុគ្គលលាមក ព្រោះមានបាបច្រើន “បើភិក្ខុនេះមានឫសមិនទាន់ដាច់ កាលបើប្រព្រឹត្តល្អហើយ នឹងបានចូលមកកាន់ពួកវិញ បើមានឫសដាច់ហើយ កម្មនេះឯងនឹងជាគ្រឿងវិនាសរបស់ភិក្ខុនោះ” ដូច្នេះ ទើបធ្វើតស្សបាពិយសិកាកម្មដល់ភិក្ខុនោះដោយញត្តិចតុត្ថកម្ម ក្នុងកាលនោះ អធិករណ៍ឈ្មោះថាជារំងាប់ហើយដោយសម្មុខាវិន័យផង ដោយតស្សបាពិយសិកាផង។ អនុវាទាធិករណ៍ រមែងរំងាប់ដោយសមថៈ ៤ យ៉ាងនេះឯង។

---

อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ ติณวตฺถารเกน จ. ตสฺส สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม นตฺถิ. ยทา ปน เอกสฺส วา ภิกฺขุโน สนฺติเก สงฺฆคณมชฺเฌสุ วา ภิกฺขุ ลหุกํ อาปตฺตึ เทเสติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ วูปสมฺมติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินโย ตาว โย จ เทเสติ, ยสฺส จ เทเสติ, เตสํ สมฺมุขตา. เสสํ วุตฺตนยเมว. ปุคฺคลสฺส จ คณสฺส จ เทสนากาเล สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ. ยํ ปเนตฺถ ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อปนฺโน’’ติ จ, อาม ‘‘ปสฺสามี’’ติ จ ปฏิญฺญาตาย ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาสี’’ติ กรณํ, ตํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม. สงฺฆาทิเสเส ปริวาสาทิยาจนา ปฏิญฺญา, ปริวาสาทีนํ ทานํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม.

អាបត្តាធិករណ៍ រមែងរំងាប់ដោយសមថៈ ៣ គឺសម្មុខាវិន័យផង បដិញ្ញាតករណៈផង តិណវត្ថារកៈផង។ ការរំងាប់អាបត្តាធិករណ៍នោះដោយសម្មុខាវិន័យតែម្យ៉ាង មិនមានឡើយ។ កាលណាភិក្ខុសម្តែងអាបត្តិស្រាលក្នុងសំណាក់ភិក្ខុមួយរូបក្តី ក្នុងកណ្តាលសង្ឃ ឬគណៈក្តី ក្នុងកាលនោះ អាបត្តាធិករណ៍រមែងរំងាប់ដោយសម្មុខាវិន័យផង ដោយបដិញ្ញាតករណៈផង។ ក្នុងសមថៈទាំងនោះ សម្មុខាវិន័យ គឺភាពចំពោះមុខនៃភិក្ខុអ្នកសម្តែងផង ភិក្ខុអ្នកទទួលសម្តែងផង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ មានន័យដូចដែលពោលរួចមកហើយ។ ក្នុងខណៈដែលសម្តែងក្នុងសំណាក់បុគ្គល ឬគណៈ សង្ឃសម្មុខតារមែងសាបសូន្យទៅ។ មួយសោត ការធ្វើនូវសេចក្តីសន្យាថា “បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាបានត្រូវអាបត្តិមានឈ្មោះនេះ” ដូច្នេះក្តី ថា “បាទ ខ្ញុំព្រះករុណាឃើញហើយ” ដូច្នេះក្តី ហើយភិក្ខុដទៃពោលថា “សូមលោកសង្រួមតទៅ” នេះឈ្មោះថា បដិញ្ញាតករណៈ។ ក្នុងការសូមបរិវាសជាដើមក្នុងអាបត្តិសង្ឃាទិសេស ឈ្មោះថា បដិញ្ញា ការឱ្យបរិវាសជាដើម ឈ្មោះថា បដិញ្ញាតករណៈ។

---

ทฺเวปกฺขชาตา ปน ภณฺฑนการกา ภิกฺขู พหุํ อสฺสามณกํ อชฺฌาจารํ จริตฺวา ปุน ลชฺชิธมฺเม อุปฺปนฺเน ‘‘สเจ มยํ อิมาหิ อาปตฺตีหิ อญฺญมญฺญํ กาเรสฺสาม, สิยาปิ ตํ อธิกรณํ กกฺขฬตฺตาย สํวตฺเตยฺยา’’ติ อญฺญมญฺญํ อาปตฺติยา การาปเน โทสํ ทิสฺวา ยทา ติณวตฺถารกกมฺมํ กโรนฺติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ติณวตฺถารเกน จ สมฺมติ. ตตฺร หิ ยตฺตกา หตฺถปาสุปคตา ‘‘น เม ตํ ขมตี’’ติ เอวํ ทิฏฺฐาวิกมฺมํ อกตฺวา ‘‘ทุกฺกฏํ กมฺมํ ปุน กาตพฺพํ กมฺม’’นฺติ น อุกฺโกเฏนฺติ, นิทฺทมฺปิ [Pg.31] โอกฺกนฺตา โหนฺติ, สพฺเพสมฺปิ ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชญฺจ คิหิปฏิสํยุตฺตญฺจ สพฺพาปตฺติโย วุฏฺฐหนฺติ. เอวํ อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ. กิจฺจาธิกรณํ เอเกน สมเถน สมฺมติ สมฺมุขาวินเยเนว.

មួយសោត កាលណាភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាអ្នកបង្កជម្លោះកើតឡើងជាពីរចំណែក បានប្រព្រឹត្តអជ្ឈាចារមិនសមគួរដល់សមណៈជាច្រើន ហើយកាលដែលសេចក្តីខ្មាសអៀនកើតឡើងជាថ្មី យល់ឃើញទោសក្នុងការឱ្យធ្វើអាបត្តិទៅវិញទៅមកថា “បើពួកយើងនឹងឱ្យធ្វើអាបត្តិទៅវិញទៅមកដោយអាបត្តិទាំងឡាយនេះ អធិករណ៍នោះសោត ក៏នឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីគ្រោតគ្រាតខ្លាំងឡើង” ទើបធ្វើនូវតិណវត្ថារកកម្ម ក្នុងកាលនោះ អាបត្តាធិករណ៍រមែងរំងាប់ដោយសម្មុខាវិន័យផង ដោយតិណវត្ថារកៈផង។ ព្រោះថាក្នុងតិណវត្ថារកកម្មនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានចំនួនប៉ុន្មានដែលនៅក្នុងហត្ថបាស មិនធ្វើការសម្តែងឱ្យប្រាកដចំពោះមុខថា “កម្មនោះខ្ញុំមិនពេញចិត្តឡើយ” ដូច្នេះ ហើយមិនរំលាយកម្មនោះដោយពោលថា “កម្មដែលធ្វើមិនល្អ កម្មត្រូវធ្វើជាថ្មី” ឡើយ សូម្បីភិក្ខុទាំងឡាយដែលដេកលក់ទៅហើយក្តី អាបត្តិទាំងអស់ (លើកលែងតែអាបត្តិថុល្លច្ច័យ និងអាបត្តិដែលទាក់ទងនឹងគ្រហស្ថចេញ) រមែងរួចចាកអាបត្តិទាំងពួង។ អាបត្តាធិករណ៍ រមែងរំងាប់ដោយសមថៈ ៣ យ៉ាងនេះឯង។ ចំណែកកិច្ចាធិករណ៍ រមែងរំងាប់ដោយសមថៈតែមួយ គឺសម្មុខាវិន័យប៉ុណ្ណោះ។

---

อิมานิ จตฺตาริ อธิกรณานิ ยถานุรูปํ อิเมหิ สตฺตหิ สมเถหิ สมฺมนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ อธิกรณานํ สมถาย วูปสมาย สมฺมุขาวินโย ทาตพฺโพ…เป… ติณวตฺถารโก’’ติ. อยเมตฺถ วินิจฺฉยนโย, วิตฺถาโร ปน สมถกฺขนฺธเก (จูฬว. ๑๘๕) อาคโตเยว. วินิจฺฉโยปิสฺส สมนฺตปาสาทิกาย วุตฺโต.

អធិករណ៍ទាំង ៤ នេះ រមែងរំងាប់ដោយសមថៈទាំង ៧ នេះ តាមសមគួរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “ដើម្បីសេចក្តីស្ងប់រំងាប់ ដើម្បីសេចក្តីរំងាប់បង់នូវអធិករណ៍ដែលកើតឡើងហើយៗ សង្ឃត្រូវប្រគល់សម្មុខាវិន័យឱ្យ...ល... តិណវត្ថារកៈ” ដូច្នេះ។ នេះជាសេចក្តីសម្រេចក្នុងសូត្រនេះ ចំណែកសេចក្តីពិស្តារ រមែងមកក្នុងសមថក្ខន្ធកៈ (ចុល្លវគ្គ) ហើយ។ សូម្បីសេចក្តីសម្រេចនៃសមថៈនោះ ក៏មានពោលទុកក្នុងសមន្តបាសាទិកាដែរ។

---

๔๗. โย ปนายํ อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘อิธานนฺท, ภิกฺขู วิวทนฺตี’’ติอาทิโก วิตฺถาโร วุตฺโต, โส เอเตน นเยน สงฺเขปโตว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ธมฺโมติอาทีสุ สุตฺตนฺตปริยาเยน ตาว ทส กุสลกมฺมปถา ธมฺโม, อกุสลกมฺมปถา อธมฺโม. ตถา ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ เหฏฺฐา อาคตา สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา, ตโย สติปฏฺฐานา ตโย สมฺมปฺปธานา ตโย อิทฺธิปาทา ฉ อินฺทฺริยานิ ฉ พลานิ อฏฺฐ โพชฺฌงฺคา นวงฺคิโก มคฺโค จาติ, จตฺตาโร อุปาทานา ปญฺจ นีวรณานีติอาทโย สงฺกลิฏฺฐธมฺมา จาติ อยํ อธมฺโม.

៤៧. មួយសោត សេចក្តីពិស្តារណាដែលមានពាក្យជាដើមថា “ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងសាសនានេះ តែងវិវាទគ្នា” ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកក្នុងសូត្រនេះ សេចក្តីពិស្តារនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយសង្ខេបដោយន័យនេះឯង។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បណ្តាពាក្យថា dhammo ជាដើម ដោយសូត្របរិយាយជាមុនសិន កុសលកម្មបថ ១០ ជាធម៌ អកុសលកម្មបថ ១០ ជាអធម៌។ ដូចគ្នានោះដែរ ពាក្យថា “សតិបដ្ឋាន ៤” គឺពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ យ៉ាងដែលមកខាងក្រោម គឺសតិបដ្ឋាន ៣ សម្មប្បធាន ៣ ឥទ្ធិបាទ ៣ ឥន្ទ្រិយ ៦ ពលៈ ៦ ពោជ្ឈង្គ ៨ និងមគ្គមានអង្គ ៩ ម្យ៉ាងទៀត ឧបាទាន ៤ នីវរណៈ ៥ ជាដើម និងសង្កិលិដ្ឋធម៌ទាំងឡាយ នេះជាអធម៌។

---

ตตฺถ ยํกิญฺจิ เอกํ อธมฺมโกฏฺฐาสํ คเหตฺวา ‘‘อิมํ อธมฺมํ ธมฺโมติ กริสฺสาม, เอวํ อมฺหากํ อาจริยกุลํ นิยฺยานิกํ ภวิสฺสติ, มยญฺจ โลเก ปากฏา ภวิสฺสามา’’ติ ตํ อธมฺมํ ‘‘ธมฺโม อย’’นฺติ กเถนฺตา ธมฺโมติ วิวทนฺติ. ตตฺเถว ธมฺมโกฏฺฐาเสสุ เอกํ คเหตฺวา ‘‘อธมฺโม อย’’นฺติ กเถนฺตา อธมฺโมติ วิวทนฺติ.

ក្នុងអកុសលធម៌ទាំងនោះ ភិក្ខុខ្លះកាន់យកចំណែកនៃអធម៌ណាមួយ ហើយគិតថា «យើងនឹងធ្វើអធម៌នេះឲ្យជាធម៌ កាលបើធ្វើដូច្នេះ ពួកក្រុមអាចារ្យរបស់យើងនឹងជាធម៌នាំសត្វចេញចាកទុក្ខ ហើយពួកយើងនឹងល្បីល្បាញក្នុងលោក» ដូច្នេះហើយ ក៏និយាយនូវអធម៌នោះថា «នេះជាធម៌» ហើយឈ្លោះប្រកែកគ្នាថា «ជាធម៌»។ ក្នុងចំណែកនៃធម៌ទាំងឡាយនោះឯង ក៏កាន់យកចំណែកមួយ ហើយនិយាយថា «នេះជាអធម៌» ហើយឈ្លោះប្រកែកគ្នាថា «ជាអធម៌»។

---

วินยปริยาเยน ปน ภูเตน วตฺถุนา โจเทตฺวา สาเรตฺวา ยถาปฏิญฺญาย กาตพฺพกมฺมํ ธมฺโม นาม, อภูเตน ปน วตฺถุนา อโจเทตฺวา อสาเรตฺวา อปฏิญฺญาย กตพฺพกมฺมํ อธมฺโม นาม. เตสุปิ อธมฺมํ ‘‘ธมฺโม อย’’นฺติ กเถนฺตา ธมฺโมติ วิวทนฺติ, ‘‘อธมฺโม อย’’นฺติ กเถนฺตา อธมฺโมติ วิวทนฺติ.

ម៉្យាងទៀត តាមវិន័យបរិយាយ កម្មដែលសង្ឃត្រូវធ្វើដោយការចោទប្រកាន់ដោយវត្ថុពិត ឲ្យរំលឹកនឹកឃើញ ហើយធ្វើតាមការប្ដេជ្ញា ឈ្មោះថា «ធម៌»។ ចំណែកកម្មដែលសង្ឃត្រូវធ្វើដោយមិនចោទប្រកាន់ដោយវត្ថុពិត មិនឲ្យរំលឹកនឹកឃើញ មិនធ្វើតាមការប្ដេជ្ញា ឈ្មោះថា «អធម៌»។ សូម្បីក្នុងធម៌និងអធម៌ទាំងនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយនិយាយនូវអធម៌ថា «នេះជាធម៌» ហើយឈ្លោះប្រកែកគ្នាថា «ជាធម៌» និយាយនូវធម៌ថា «នេះជាអធម៌» ហើយឈ្លោះប្រកែកគ្នាថា «ជាអធម៌»។

---

สุตฺตนฺตปริยาเยน ปน ราควินโย โทสวินโย โมหวินโย สํวโร ปหานํ ปฏิสงฺขาติ อยํ วินโย นาม, ราคาทีนํ อวินโย อสํวโร [Pg.32] อปฺปหานํ อปฺปฏิสงฺขาติ อยํ อวินโย นาม. วินยปริยาเยน วตฺถุสมฺปตฺติ ญตฺติสมฺปตฺติ อนุสาวนสมฺปตฺติ สีมสมฺปติ ปริสสมฺปตฺตีติ อยํ วินโย นาม, วตฺถุวิปตฺติ…เป… ปริสวิปตฺตีติ อยํ อวินโย นาม. เตสุปิ ยํกิญฺจิ อวินยํ ‘‘วินโย อย’’นฺติ กเถนฺตา วินโยติ วิวทนฺติ, วินยํ อวินโยติ กเถนฺตา อวินโยติ วิวทนฺติ.

ម៉្យាងទៀត តាមសុត្តន្តបរិយាយ ការកំចាត់បង់រាគៈ ការកំចាត់បង់ទោសៈ ការកំចាត់បង់មោហៈ សំវរៈ (ការសង្រួម) បហានៈ (ការលះបង់) បដិសង្ខា (ការពិចារណា) នេះឈ្មោះថា «វិន័យ»។ ការមិនកំចាត់បង់រាគៈជាដើម ការមិនសង្រួម ការមិនលះបង់ ការមិនពិចារណា នេះឈ្មោះថា «អវិន័យ»។ តាមវិន័យបរិយាយ វត្ថុសម្បត្តិ ញត្តិសម្បត្តិ អនុស្សាវនសម្បត្តិ សីមាសម្បត្តិ បរិសាសម្បត្តិ នេះឈ្មោះថា «វិន័យ»។ វត្ថុវិបត្តិ...ល... បរិសាវិបត្តិ នេះឈ្មោះថា «អវិន័យ»។ សូម្បីក្នុងវិន័យនិងអវិន័យទាំងនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយនិយាយនូវអវិន័យណាមួយថា «នេះជាវិន័យ» ហើយឈ្លោះប្រកែកគ្នាថា «ជាវិន័យ» និយាយនូវវិន័យថា «នេះជាអវិន័យ» ហើយឈ្លោះប្រកែកគ្នាថា «ជាអវិន័យ»។

---

ธมฺมเนตฺติ สมนุมชฺชิตพฺพาติ ธมฺมรชฺชุ อนุมชฺชิตพฺพา ญาเณน ฆํสิตพฺพา อุปปริกฺขิตพฺพา. สา ปเนสา ธมฺมเนตฺติ ‘‘อิติ โข วจฺฉ อิเม ทส ธมฺมา อกุสลา ทส ธมฺมา กุสลา’’ติ เอวํ มหาวจฺฉโคตฺตสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๙๔) อาคตาติ วุตฺตา. สา เอว วา โหตุ, โย วา อิธ ธมฺโมติ จ วินโย จ วุตฺโต. ยถา ตตฺถ สเมตีติ ยถา ตาย ธมฺมเนตฺติยา สเมติ, ‘‘ธมฺโม ธมฺโมว โหติ, อธมฺโม อธมฺโมว, วินโย วินโยว โหติ, อวินโย อวินโยว’’. ตถา ตนฺติ เอวํ ตํ อธิกรณํ วูปสเมตพฺพํ. เอกจฺจานํ อธิกรณานนฺติ อิธ วิวาทาธิกรณเมว ทสฺสิตํ, สมฺมุขาวินโย ปน น กิสฺมิญฺจิ อธิกรเณ น ลพฺภติ.

ពាក្យថា Dhammanetti samanumajjitabbā សេចក្តីថា ខ្សែគឺធម៌ បុគ្គលគប្បីស្ទាបអង្អែល គប្បីដុសខាត់ដោយញាណ គប្បីស៊ើបសួរពិចារណា។ ធម៌នេត្តិនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងមហាវច្ឆគោត្តសូត្រយ៉ាងនេះថា «ម្នាលវច្ឆៈ ធម៌ទាំង ១០ នេះជាអកុសល ធម៌ទាំង ១០ នេះជាកុសល»។ ធម៌នេត្តិនោះឯងក្តី ឬធម៌និងវិន័យណាដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងសាមគាមសូត្រនេះក្តី ចូរមានចុះ។ ពាក្យថា Yathā tattha sameti សេចក្តីថា ធម៌និងវិន័យនោះស្របគ្នានឹងធម៌នេត្តិដែលពោលហើយនោះដោយប្រការណា គឺ «ធម៌ក៏ជាធម៌ពិត អធម៌ក៏ជាអធម៌ពិត វិន័យក៏ជាវិន័យពិត អវិន័យក៏ជាអវិន័យពិត»។ ពាក្យថា Tathā taṃ សេចក្តីថា គប្បីរំងាប់អធិករណ៍នោះដោយប្រការនោះឯង។ ពាក្យថា Ekaccānaṃ adhikaraṇānaṃ ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញតែវិវាទាធិករណ៍ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯសម្មុខាវិន័យ មិនមែនជាមិនបានក្នុងអធិករណ៍ណាមួយនោះឡើយ (គឺបានក្នុងអធិករណ៍ទាំងអស់)។

---

๔๘. ตํ ปเนตํ ยสฺมา ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ, ตสฺมา เหฏฺฐา มาติกาย ฐปิตานุกฺกเมน อิทานิ สติวินยสฺส วาเร ปตฺเตปิ ตํ อวตฺวา วิวาทาธิกรณเยว ตาว ทุติยสมถํ ทสฺเสนฺโต กถญฺจานนฺท, เยภุยฺยสิกาติอาทิมาห. ตตฺถ พหุตราติ อนฺตมโส ทฺวีหิ ตีหิปิ อติเรกตรา. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

៤៨. ក៏វិវាទាធិករណ៍នោះ តែងរំងាប់ដោយសមថៈ ២ គឺ សម្មុខាវិន័យ និងយេភុយ្យសិកា ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាដល់វារៈនៃសតិវិន័យតាមលំដាប់ដែលបានដាក់ទុកក្នុងមាតិកាខាងក្រោមហើយក៏ដោយ ក៏ព្រះមានព្រះភាគមិនទាន់ត្រាស់សតិវិន័យនោះឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ចង់បង្ហាញសមថៈទី ២ ក្នុងវិវាទាធិករណ៍ជាមុនសិន ទើបត្រាស់ពាក្យថា kathañcānanda, yebhuyyasikā (ម្នាលអានន្ទ ចុះយេភុយ្យសិកា តើដូចម្តេច) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា bahutarā សេចក្តីថា ច្រើនជាងដោយភិក្ខុ ២ ឬ ៣ រូបជាយ៉ាងតិច។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយខាងក្រោម។

---

๔๙. อิทานิ เหฏฺฐา อวิตฺถาริตํ สติวินยํ อาทึ กตฺวา วิตฺถาริตาวเสสสมเถ ปฏิปาฏิยา วิตฺถาเรตุํ กถญฺจานนฺท, สติวินโยติอาทิมาห. ตตฺถ ปาราชิกสามนฺเตน วาติ ทฺเว สามนฺตานิ ขนฺธสามนฺตญฺจ อาปตฺติสามนฺตญฺจ. ตตฺถ ปาราชิกาปตฺติกฺขนฺโธ สงฺฆาทิเสสาปตฺติกฺขนฺโธ ถุลฺลจฺจย-ปาจิตฺติย-ปาฏิเทสนีย-ทุกฺกฏ-ทุพฺภาสิตาปตฺติกฺขนฺโธติ เอวํ ปุริมสฺส ปจฺฉิมขนฺธํ ขนฺธสามนฺตํ นาม โหติ. ปฐมปาราชิกสฺส ปน ปุพฺพภาเค ทุกฺกฏํ, เสสานํ ถุลฺลจฺจยนฺติ อิทํ อาปตฺติสามนฺตํ นาม. ตตฺถ [Pg.33] ขนฺธสามนฺเต ปาราชิกสามนฺตํ ครุกาปตฺติ นาม โหติ. สรตายสฺมาติ สรตุ อายสฺมา. เอกจฺจานํ อธิกรณานนฺติ อิธ อนุวาทาธิกรณเมว ทสฺสิตํ.

៤៩. ឥឡូវនេះ ដើម្បីពិស្តារនូវសមថៈ ៥ ដែលសេសសល់តាមលំដាប់ ដោយផ្តើមអំពីសតិវិន័យដែលមិនទាន់បានពិស្តារខាងក្រោម ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា kathañcānanda, sativinayo (ម្នាលអានន្ទ ចុះសតិវិន័យ តើដូចម្តេច) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា pārājikasāmantena vā សេចក្តីថា សាមន្តៈ (ការជិតដិត) មាន ២ គឺ ខន្ធសាមន្តៈ (ការជិតដិតនៃគំនរអាបត្តិ) និងអាបត្តិសាមន្តៈ (ការជិតដិតនៃអាបត្តិ)។ ក្នុងសាមន្តៈទាំងពីរនោះ គំនរអាបត្តិបារាជិក គំនរអាបត្តិសង្ឃាទិសេស គំនរអាបត្តិថុល្លច្ច័យ បាចិត្តិយៈ បាដិទេសនីយៈ ទុក្កដ ទុព្ភាសិត យ៉ាងនេះ គំនរអាបត្តិខាងក្រោយនៃគំនរអាបត្តិខាងដើម ឈ្មោះថា ខន្ធសាមន្តៈ។ ចំណែកឯទុក្កដក្នុងបុព្វភាគនៃបារាជិកទី ១ និងថុល្លច្ច័យក្នុងបុព្វភាគនៃបារាជិក ៣ ដែលសេសសល់ នេះឈ្មោះថា អាបត្តិសាមន្តៈ។ ក្នុងខន្ធសាមន្តៈទាំងនោះ បារាជិកសាមន្តៈ ឈ្មោះថា គរុកាបត្តិ។ ពាក្យថា Saratāyasmā គប្បីកាត់បទថា saratu āyasmā (សូមលោកម្ចាស់រំលឹកនឹកឃើញ)។ ពាក្យថា Ekaccānaṃ adhikaraṇānaṃ ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញតែអនុវាទាធិករណ៍ប៉ុណ្ណោះ។

---

๕๐. ภาสิตปริกฺกนฺตนฺติ วาจาย ภาสิตํ กาเยน จ ปริกฺกนฺตํ, ปรกฺกมิตฺวา กตนฺติ อตฺโถ. เอกจฺจานนฺติ อิธาปิ อนุวาทาธิกรณเมว อธิปฺเปตํ. ปฏิญฺญาตกรเณ ‘‘เอกจฺจาน’’นฺติ อาปตฺตาธิกรณํ ทสฺสิตํ.

៥០. ពាក្យថា Bhāsitaparikkantaṃ សេចក្តីថា ពោលដោយវាចា និងប្រព្រឹត្តដោយកាយ គឺធ្វើដោយព្យាយាម នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Ekaccānaṃ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅយកតែអនុវាទាធិករណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបដិញ្ញាតករណៈ ពាក្យថា Ekaccānaṃ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញអាបត្តាធិករណ៍។

---

๕๒. ทวาติ สหสา. รวาติ อญฺญํ ภณิตุกาเมน อญฺญํ วุตฺตํ. เอวํ โข, อานนฺท, ตสฺสปาปิยสิกา โหตีติ ตสฺสปุคฺคลสฺส ปาปุสฺสนฺนตา ปาปิยสิกา โหติ. อิมินา กมฺมสฺส วตฺถุ ทสฺสิตํ. เอวรูปสฺส หิ ปุคฺคลสฺส กมฺมํ กาตฺตพฺพํ. กมฺเมน หิ อธิกรณสฺส วูปสโม โหติ, น ปุคฺคลสฺส ปาปุสฺสนฺนตาย. อิธาปิ จ อนุวาทาธิกรณเมว อธิกรณนฺติ เวทิตพฺพํ.

៥២. ពាក្យថា Davā សេចក្តីថា ដោយរួសរាន់។ ពាក្យថា Ravā សេចក្តីថា ចង់និយាយពាក្យផ្សេង បែរជានិយាយពាក្យផ្សេងទៅវិញ។ ពាក្យថា Evaṃ kho, ānanda, tassa pāpiyasikā hoti សេចក្តីថា ភាពជាបុគ្គលមានបាបច្រើនរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បាបិយសិកា។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញវត្ថុនៃកម្មដោយពាក្យនេះ។ ព្រោះថាកម្ម (តស្សបាបិយសិកាកម្ម) គប្បីធ្វើដល់បុគ្គលមានសភាពបែបនោះ។ ព្រោះថាការរំងាប់អធិករណ៍ តែងមានដោយសារកម្ម មិនមែនដោយសារភាពមានបាបច្រើនរបស់បុគ្គលនោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា អធិករណ៍ សំដៅយកតែអនុវាទាធិករណ៍ប៉ុណ្ណោះ។

---

๕๓. กถญฺจานนฺท, ติณวตฺถารโกติ เอตฺถ อิทํ กมฺมํ ติณวตฺถารกสทิสตฺตา ติณวตฺถารโกติ วุตฺตํ. ยถา หิ คูถํ วา มุตฺตํ วา ฆฏฺฏิยมานํ ทุคฺคนฺธตาย พาธติ, ติเณหิ อวตฺถริตฺวา สุปฺปฏิจฺฉาทิตสฺส ปนสฺส โส คนฺโธ น พาธติ, เอวเมว ยํ อธิกรณํ มูลานุมูลํ คนฺตฺวา วูปสมิยมานํ กกฺขฬตฺตาย วาฬตฺตาย เภทาย สํวตฺตติ, ตํ อิมินา กมฺเมน วูปสนฺตํ คูถํ วิย ติณวตฺถารเกน ปฏิจฺฉนฺนํ วูปสนฺตํ โหตีติ อิทํ กมฺมํ ติณวตฺถารกสทิสตฺตา ติณวตฺถารโกติ วุตฺตํ. ตสฺส อิธานนฺท, ภิกฺขูนํ ภณฺฑนชาตานนฺติอาทิวจเนน อาการมตฺตเมว ทสฺสิตํ, ขนฺธเก อาคตาเยว ปเนตฺถ กมฺมวาจา ปมาณํ. ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชํ ฐเปตฺวา คิหิปฏิสํยุตฺตนฺติ. เอตฺถ ปน ถุลฺลวชฺชนฺติ ถูลฺลวชฺชํ ปาราชิกญฺเจว สงฺฆาทิเสสญฺจ. คิหิปฏิสํยุตฺตนฺติ คิหีนํ หีเนน ขุํสนวมฺภนธมฺมิกปฏิสฺสเวสุ อาปนฺนา อาปตฺติ. อธิกรณานนฺติ อิธ อาปตฺตาธิกรณเมว เวทิตพฺพํ. กิจฺจาธิกรณสฺส ปน วเสน อิธ น กิญฺจิ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ น วุตฺตํ, สมฺมุขาวินเยเนว ปนสฺส วูปสโม โหตีติ เวทิตพฺโพ.

៥៣. ពាក្យថា kathañcānanda, tiṇavatthārako (ម្នាលអានន្ទ ចុះតិណវត្ថារកៈ តើដូចម្តេច) ក្នុងទីនេះ កម្មនេះឈ្មោះថា «តិណវត្ថារកៈ» ព្រោះប្រហាក់ប្រហែលនឹងការយកស្មៅមកគ្របបិទបាំង។ ដូចជាលាមកក្តី ទឹកនោមក្តី កាលបើគេកូររាយប៉ាយ តែងបៀតបៀនដោយក្លិនស្អុយ ប៉ុន្តែបើគេយកស្មៅមកគ្របបិទបាំងឲ្យជិតល្អហើយ ក្លិនស្អុយនោះក៏មិនបៀតបៀនឡើយ យ៉ាងណាមិញ អធិករណ៍ណាដែលកាលបើគេរំងាប់ដោយជីកកកាយដល់ឫសគល់ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពរឹងត្អឹង ភាពសាហាវ និងការបែកបាក់គ្នា អធិករណ៍នោះដែលរំងាប់ដោយកម្មនេះ តែងរំងាប់ទៅ ដូចជាលាមកដែលគេយកស្មៅមកគ្របបិទបាំងឲ្យរំងាប់ក្លិនដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ កម្មនេះទើបឈ្មោះថា «តិណវត្ថារកៈ» ព្រោះប្រហាក់ប្រហែលនឹងការយកស្មៅមកគ្របបិទបាំង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញត្រឹមតែអាការៈប៉ុណ្ណោះ ដោយពាក្យជាដើមថា idhānanda, bhikkhūnaṃ bhaṇḍanajātānaṃ ចំណែកឯកម្មវាចាដែលមកក្នុងខន្ធកៈប៉ុណ្ណោះ ជាប្រមាណក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Ṭhapetvā thullavajjaṃ ṭhapetvā gihipaṭisaṃyuttaṃ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា thullavajja សំដៅយកទោសដ៏គ្រោតគ្រាត គឺបារាជិក និងសង្ឃាទិសេស។ ពាក្យថា gihipaṭisaṃyutta សំដៅយកអាបត្តិដែលភិក្ខុត្រូវព្រោះការជេរប្រមាថ ការមើលងាយ និងការសន្យាដោយធម៌ដ៏ថោកទាបចំពោះគ្រហស្ថទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Adhikaraṇānaṃ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកតែអាបត្តាធិករណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯកិច្ចាធិករណ៍ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ទុកក្នុងទីនេះឡើយ។ ទោះបីជាមិនបានត្រាស់ទុកក៏ដោយ ក៏គប្បីជ្រាបថា ការរំងាប់កិច្ចាធិករណ៍នោះ តែងមានដោយសម្មុខាវិន័យប៉ុណ្ណោះ។

---

๕๔. ฉยิเม[Pg.34], อานนฺท, ธมฺมา สารณียาติ เหฏฺฐา กลหวเสน สุตฺตํ อารทฺธํ, อุปริ สารณียธมฺมา อาคตา. อิติ ยถานุสนฺธินาว เทสนา คตา โหติ. เหฏฺฐา โกสมฺพิยสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๙๘-๕๐๐) ปน โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ กถิตา, อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปตฺติผลสมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อณุนฺติ อปฺปสาวชฺชํ. ถูลนฺติ มหาสาวชฺชํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

៥៤. ពាក្យថា Chayime, ānanda, dhammā sāraṇīyā (ម្នាលអានន្ទ ធម៌ជាទីរំលឹកទាំង ៦ នេះ) សេចក្តីថា ខាងក្រោម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសូត្រដោយអំណាចនៃការឈ្លោះប្រកែក ខាងលើ ធម៌ជាទីរំលឹកទាំងឡាយក៏មកដល់។ យ៉ាងនេះ ព្រះទេសនាតែងប្រព្រឹត្តទៅតាមអនុសន្ធិឯង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងកោសម្ពិយសូត្រខាងក្រោម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសោតាបត្តិមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ ចំណែកក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់សម្តែងសោតាបត្តិផលសម្មាទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា aṇu សេចក្តីថា មានទោសតិច។ ពាក្យថា thūla សេចក្តីថា មានទោសច្រើន។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ គឺច្បាស់លាស់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

สามคามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សាមគាមសូត្រ ចប់ហើយ។

---

๕. สุนกฺขตฺตสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពន្យល់សុនក្ខត្តសូត្រ

---

๕๕. เอวํ เม สุตนฺติ สุนกฺขตฺตสุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญาติ อรหตฺตํ. พฺยากตาติ ขีณา ชาตีติอาทีหิ จตูหิ ปเทหิ กถิตา. อธิมาเนนาติ อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญิโน, อนธิคเต อธิคตสญฺญิโน หุตฺวา อธิคตํ อมฺเหหีติ มาเนน พฺยากรึสุ.

៥៥. សូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ ឈ្មោះថា សុនក្ខត្តសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា aññā សំដៅយកអរហត្តផល។ ពាក្យថា byākatā សេចក្តីថា ត្រាស់សម្តែងដោយបទទាំង ៤ មានពាក្យថា khīṇā jāti (ជាតិអស់ហើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា adhimānena សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកមានសេចក្តីសំគាល់ថាបានសម្រេចក្នុងធម៌ដែលខ្លួនមិនទាន់បានសម្រេច ជាអ្នកមានសេចក្តីសំគាល់ថាបានដល់ក្នុងធម៌ដែលខ្លួនមិនទាន់បានដល់ ហើយបានព្យាករដោយមានះថា «យើងទាំងឡាយបានសម្រេចហើយ»។

---

๕๖. เอวญฺเจตฺถ สุนกฺขตฺต ตถาคตสฺส โหตีติ สุนกฺขตฺต เอตฺถ เอเตสํ ภิกฺขูนํ ปญฺหพฺยากรเณ – ‘‘อิทํ ฐานํ เอเตสํ อวิภูตํ อนฺธการํ, เตนิเม อนธิคเต อธิคตสญฺญิโน, หนฺท เนสํ วิโสเธตฺวา ปากฏํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสมี’’ติ, เอวญฺจ ตถาคตสฺส โหติ. อถ จ ปนิเธกจฺเจ…เป… ตสฺสปิ โหติ อญฺญถตฺตนฺติ ภควา ปฏิปนฺนกานํ ธมฺมํ เทเสติ. ยตฺถ ปน อิจฺฉาจาเร ฐิตา เอกจฺเจ โมฆปุริสา โหนฺติ, ตตฺร ภควา ปสฺสติ – ‘‘อิเม อิมํ ปญฺหํ อุคฺคเหตฺวา อชานิตฺวาว ชานนฺตา วิย อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญิโน หุตฺวา คามนิคมาทีสุ วิเสวมานา วิจริสฺสนฺติ, ตํ เนสํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขายา’’ติ เอวมสฺสายํ อิจฺฉาจาเร ฐิตานํ การณา ปฏิปนฺนกานมฺปิ อตฺถาย ‘‘ธมฺมํ เทสิสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตสฺส อญฺญถาภาโว โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

៥៦. ពាក្យថា Evañcettha sunakkhatta tathāgatassa hoti សេចក្តីថា ម្នាលសុនក្ខត្តៈ ក្នុងទីនេះ ក្នុងការឆ្លើយប្រស្នារបស់ភិក្ខុទាំងនោះ តថាគតមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ទីនេះមិនប្រាកដច្បាស់ ជាទីងងឹតដល់ភិក្ខុទាំងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងនេះទើបមានសេចក្តីសំគាល់ថាបានសម្រេចក្នុងធម៌ដែលខ្លួនមិនទាន់បានសម្រេច មកចុះ តថាគតនឹងជម្រះឲ្យស្អាត ធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់ ហើយសម្តែងធម៌ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ» តថាគតតែងមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Atha ca panidhekacce...pe... tassapi hoti aññathattaṃ សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌ដល់ពួកកុលបុត្រអ្នកប្រតិបត្តិល្អ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីណាដែលមានមោឃបុរសខ្លះស្ថិតនៅក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក (icchācāra) ក្នុងទីនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញថា «ភិក្ខុទាំងនេះរៀនយកប្រស្នានេះហើយ មិនដឹងសេចក្តីពិតប្រាកដ តែធ្វើដូចជាដឹង ជាអ្នកមានសេចក្តីសំគាល់ថាបានសម្រេចក្នុងធម៌ដែលខ្លួនមិនទាន់បានសម្រេច ហើយនឹងដើរនិយាយអួតធម៌វិសេសក្នុងស្រុកនិងនិគមជាដើម សេចក្តីនោះនឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខដល់មោឃបុរសទាំងនោះអស់កាលជាអង្វែង» កាលបើទ្រង់ទតឃើញយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនៃពួកមោឃបុរសដែលស្ថិតនៅក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមកនោះ ព្រះហឫទ័យដែលកើតឡើងថា «តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ពួកអ្នកប្រតិបត្តិល្អទាំងឡាយ» ក៏ប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃវិញ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។

---

๕๘. โลกามิสาธิมุตฺโตติ วฏฺฏามิส-กามามิส-โลกามิสภูเตสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ อธิมุตฺโต ตนฺนินฺโน ตคฺครุโก ตปฺปพฺภาโร. ตปฺปติรูปีติ [Pg.35] กามคุณสภาคา. อาเนญฺชปฏิสํยุตฺตายาติ อาเนญฺชสมาปตฺติปฏิสํยุตฺตาย. สํเสยฺยาติ กเถยฺย. อาเนญฺชสํโยชเนน หิ โข วิสํยุตฺโตติ อาเนญฺชสมาปตฺติสํโยชเนน วิสํสฏฺโฐ. โลกามิสาธิมุตฺโตติ เอวรูโป หิ ลูขจีวรธโร มตฺติกาปตฺตํ อาทาย อตฺตโน สทิเสหิ กติปเยหิ สทฺธึ ปจฺจนฺตชนปทํ คจฺฉติ, คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐกาเล มนุสฺสา ทิสฺวา ‘‘มหาปํสุกุลิกา อาคตา’’ติ ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทตฺวา สกฺกจฺจํ ทานํ เทนฺติ, ภตฺตกิจฺเจ นิฏฺฐิเต อนุโมทนํ สุตฺวา – ‘‘สฺเวปิ, ภนฺเต, อิเธว ปิณฺฑาย ปวิสถา’’ติ วทนฺติ. อลํ อุปาสกา, อชฺชาปิ โว พหูนํ ทินฺนนฺติ. เตน หิ, ภนฺเต, อนฺโตวสฺสํ อิธ วเสยฺยาถาติ อธิวาเสตฺวา วิหารมคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา วิหารํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ เสนาสนํ คเหตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมนฺติ. สายํ เอโก อาวาสิโก เต ภิกฺขู ปุจฺฉติ ‘‘กตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺถา’’ติ? อสุกคาเมติ. ภิกฺขาสมฺปนฺนาติ? อาม เอวรูปา นาม มนุสฺสานํ สทฺธา โหติ. ‘‘อชฺเชว นุ โข เอเต เอทิสา, นิจฺจมฺปิ เอทิสา’’ติ? สทฺธา เต มนุสฺสา นิจฺจมฺปิ เอทิสา, เต นิสฺสาเยว อยํ วิหาโร วฑฺฒตีติ. ตโต เต ปํสุกุลิกา ปุนปฺปุนํ เตสํ วณฺณํ กเถนฺติ, ทิวสาวเสสํ กเถตฺวา รตฺติมฺปิ กเถนฺติ. เอตฺตาวตา อิจฺฉาจาเร ฐิตสฺส สีสํ นิกฺขนฺตํ โหติ อุทรํ ผาลิตํ. เอวํ โลกามิสาธิมุตฺโต เวทิตพฺโพ.

៥៨. ពាក្យថា Lokāmisādhimutto សេចក្តីថា ជាអ្នកចុះចិត្តស៊ប់ ឱនទៅ រកទៅ ផ្អៀងទៅរកកាមគុណទាំង ៥ ដែលជាវដ្ដាមិស កាមាមិស និងលោកាមិស។ ពាក្យថា Tappatirūpī សេចក្តីថា មានសភាពដូចជាកាមគុណ។ ពាក្យថា Āneñjapaṭisaṃyuttāya សេចក្តីថា ដែលប្រកបដោយអានេញ្ជសមាបត្តិ។ ពាក្យថា Saṃseyya សេចក្តីថា គប្បីនិយាយ។ ពាក្យថា Āneñjasaṃyojanena hi kho visaṃyuttoti សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនច្រឡូកច្រឡំដោយអានេញ្ជសមាបត្តិសញ្ញោជនៈ។ ពាក្យថា Lokāmisādhimutto សេចក្តីថា ភិក្ខុអ្នកចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងលោកាមិសមានសភាពបែបនេះ តែងទ្រទ្រង់ចីវរដ៏សៅហ្មង កាន់យកដីបាត្រ ហើយដើរទៅកាន់បច្ចន្តជនបទ ជាមួយភិក្ខុ ២-៣ រូបដែលដូចជាខ្លួន។ កាលបើចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាត ពួកមនុស្សឃើញហើយ ក៏និយាយថា «ព្រះថេរៈអ្នកទ្រទ្រង់បង្សុកូលដ៏ឧត្តម និមន្តមកហើយ» ដូច្នេះហើយ ក៏ចាត់ចែងបបរនិងភោជនជាដើម ហើយថ្វាយទានដោយគោរព។ កាលបត្តកិច្ច (ការឆាន់) ស្រេចហើយ បានស្តាប់អនុមោទនា ក៏និយាយថា «បពិត្រព្រះករុណា ទោះបីថ្ងៃស្អែក ក៏សូមនិមន្តចូលមកបិណ្ឌបាតក្នុងទីនេះឯង»។ ភិក្ខុទាំងនោះនិយាយថា «ល្មមហើយឧបាសក ថ្ងៃនេះពួកអ្នកបានថ្វាយដល់ពួកយើងច្រើនហើយ»។ ពួកមនុស្សនិយាយថា «បពិត្រព្រះករុណា បើដូច្នោះ សូមលោកម្ចាស់គង់ចាំវស្សាក្នុងទីនេះចុះ» ភិក្ខុទាំងនោះក៏ទទួល រួចសួររកផ្លូវទៅកាន់វត្ត ហើយទៅកាន់វត្ត។ ក្នុងវត្តនោះ ក៏កាន់យកសេនាសនៈ រៀបចំទុកដាក់បាត្រនិងចីវរ។ វេលាល្ងាច ភិក្ខុម្ចាស់វត្តមួយរូប សួរភិក្ខុទាំងនោះថា «លោកម្ចាស់ទាំងឡាយ និមន្តទៅបិណ្ឌបាតក្នុងទីណា?»។ ភិក្ខុទាំងនោះឆ្លើយថា «ក្នុងស្រុកឯណោះ»។ ភិក្ខុម្ចាស់វត្តសួរថា «ចង្ហាន់បរិបូណ៌ដែរឬទេ?»។ ភិក្ខុទាំងនោះឆ្លើយថា «អើ សទ្ធារបស់មនុស្សទាំងឡាយមានសភាពបែបនេះឯង»។ ភិក្ខុម្ចាស់វត្តសួរថា «ពួកមនុស្សទាំងនោះមានសភាពបែបនេះតែថ្ងៃនេះ ឬក៏មានសភាពបែបនេះជានិច្ច?»។ ភិក្ខុទាំងនោះឆ្លើយថា «មនុស្សទាំងនោះមានសទ្ធាជានិច្ច វត្តនេះចម្រើនឡើងក៏ព្រោះតែអាស្រ័យពួកមនុស្សទាំងនោះឯង»។ តាំងពីពេលនោះមក ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់បង្សុកូលទាំងនោះ ក៏និយាយសរសើរគុណរបស់ពួកមនុស្សទាំងនោះរឿយៗ និយាយអស់ពេលដែលសេសសល់ក្នុងថ្ងៃនោះ ហើយនិយាយសូម្បីក្នុងពេលយប់ទៀតផង។ ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ក្បាលរបស់ភិក្ខុអ្នកស្ថិតនៅក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ក៏លេចចេញមក (ដើម្បីលាភសក្ការៈ) ពោះក៏ធ្លាយចេញ។ គប្បីជ្រាបថា ភិក្ខុអ្នកចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងលោកាមិស យ៉ាងនេះឯង។

---

๕๙. อิทานิ อาเนญฺชสมาปตฺติลาภึ อธิมานิกํ ทสฺเสนฺโต ฐานํ โข ปเนตนฺติอาทิมาห. อาเนญฺชาธิมุตฺตสฺสาติ กิเลสสิญฺจนวิรหิตาสุ เหฏฺฐิมาสุ ฉสุ สมาปตฺตีสุ อธิมุตฺตสฺส ตนฺนินฺนสฺส ตคฺครุโน ตปฺปพฺภารสฺส. เส ปวุตฺเตติ ตํ ปวุตฺตํ. ฉ สมาปตฺติลาภิโน หิ อธิมานิกสฺส ปญฺจกามคุณามิสพนฺธนา ปติตปณฺฑุปลาโส วิย อุปฏฺฐาติ. เตเนตํ วุตฺตํ.

៥៩. ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងនូវបុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីប្រកាន់មាំ (អធិមានិកបុគ្គល) ថាខ្លួនបានសម្រេចអានេញ្ជសមាបត្តិ ទើបត្រាស់ពាក្យថា ṭhānaṃ kho panetaṃ ជាដើម។ បទថា Āneñjādhimuttassa សេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នកបង្អោនទៅក្នុងសមាបត្តិថ្នាក់ទាបទាំង ៦ ដ៏រួចផុតចាកការញាប់ញ័រដោយកិលេស គឺមានចិត្តទេរទៅរកសមាបត្តិនោះ ធ្វើសមាបត្តិនោះឱ្យជាទីគោរព និងមានចិត្តធ្លាក់ចុះទៅរកសមាបត្តិនោះ។ បទថា Se pavutte សេចក្តីថា ការជាប់ជំពាក់ដោយលោកាមិសៈនោះ ត្រូវបានលះបង់ហើយ។ ព្រោះថា ចំពោះបុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីប្រកាន់មាំថាខ្លួនបានសម្រេចសមាបត្តិទាំង ៦ នោះ ចំណងគឺកាមគុណ ៥ ដែលជាអាមិសៈ រមែងប្រាកដដូចជាស្លឹកឈើទុំដែលជ្រុះចាកទង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។

---

๖๐. อิทานิ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ ลาภิโน อธิมานิกสฺส นิฆํสํ ทสฺเสตุํ ฐานํ โข ปนาติอาทิมาห. ตตฺถ ทฺเวธา ภินฺนาติ มชฺเฌ ภินฺนา. อปฺปฏิสนฺธิกาติ ขุทฺทกา มุฏฺฐิปาสาณมตฺตา ชตุนา วา สิเลเสน วา อลฺลียาเปตฺวา ปฏิสนฺธาตุํ สกฺกา. มหนฺตํ ปน กุฏาคารปฺปมาณํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เส ภินฺเนติ ตํ ภินฺนํ. อุปริ [Pg.36] สมาปตฺติลาภิโน หิ เหฏฺฐาสมาปตฺติ ทฺเวธาภินฺนา เสลา วิย โหติ, ตํ สมาปชฺชิสฺสามีติ จิตฺตํ น อุปฺปชฺชติ. เตเนตํ วุตฺตํ.

៦០. ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវកម្រិតព្រំដែនរបស់បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីប្រកាន់មាំថាខ្លួនបានសម្រេចអាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា ṭhānaṃ kho pana ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា dvedhā bhinnā សេចក្តីថា បែកចេញជាពីរចំកណ្តាល។ បទថា appaṭisandhikā សេចក្តីថា ដុំថ្មតូចៗប៉ុនក្តាប់ដៃ គេអាចយកជ័រល័ក្ត ឬជ័រឈើមកបិទភ្ជាប់ឱ្យតគ្នាវិញបាន ប៉ុន្តែពាក្យនេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកដុំថ្មធំមានទំហំប៉ុនកំពូលប្រាសាទ (ដែលមិនអាចតភ្ជាប់គ្នាវិញបាន)។ បទថា Se bhinne សេចក្តីថា ការចូលទៅជាប់ជំពាក់នឹងសមាបត្តិថ្នាក់ទាបទាំង ៦ នោះ ត្រូវបានបំផ្លាញហើយ។ ព្រោះថា ចំពោះបុគ្គលអ្នកបានសម្រេចសមាបត្តិថ្នាក់ខ្ពស់ សមាបត្តិថ្នាក់ទាបរមែងជាប្រៀបដូចជាដុំថ្មធំដែលបែកជាពីរចំណែក ចិត្តដែលគិតថា «អាត្មាអញនឹងចូលសមាបត្តិនោះ» រមែងមិនកើតឡើងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។

---

๖๑. อิทานิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนลาภิโน อธิมานิกสฺส จ นิฆํสํ ทสฺเสนฺโต ฐานํ โข ปนาติอาทิมาห. ตตฺถ เส วนฺเตติ ตํ วนฺตํ. อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน หิ เหฏฺฐาสมาปตฺติโย วนฺตสทิสา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ, ปุน สมาปชฺชิสฺสามีติ จิตฺตํ น อุปฺปชฺชติ. เตเนตํ วุตฺตํ.

៦១. ឥឡូវនេះ កាលនឹងសម្តែងនូវកម្រិតព្រំដែនរបស់បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីប្រកាន់មាំថាខ្លួនបានសម្រេចនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា ṭhānaṃ kho pana ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា se vante សេចក្តីថា សមាបត្តិថ្នាក់ទាបនោះ ត្រូវបានខ្ជាក់ចោលហើយ។ ព្រោះថា ចំពោះបុគ្គលអ្នកបានសម្រេចសមាបត្តិទាំង ៨ សមាបត្តិថ្នាក់ទាបទាំងឡាយរមែងប្រាកដជាប្រៀបដូចជាវត្ថុដែលខ្ជាក់ចោលហើយ ចិត្តដែលគិតថា «អាត្មាអញនឹងចូលសមាបត្តិនោះម្តងទៀត» រមែងមិនកើតឡើងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។

---

๖๒. อิทานิ ขีณาสวสฺส นิฆํสํ ทสฺเสนฺโต ฐานํ โข ปนาติอาทิมาห. ตตฺถ เส อุจฺฉินฺนมูเลติ โส อุจฺฉินฺนมูโล. อุปริ สมาปตฺติลาภิโน หิ เหฏฺฐาสมาปตฺติ มูลจฺฉินฺนตาโล วิย อุปฏฺฐาติ, ตํ สมาปชฺชิสฺสามีติ จิตฺตํ น อุปฺปชฺชติ. เตเนตํ วุตฺตํ.

៦២. ឥឡូវនេះ កាលនឹងសម្តែងនូវកម្រិតព្រំដែនរបស់ព្រះខីណាស្រព ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា ṭhānaṃ kho pana ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា se ucchinnamūle សេចក្តីថា ការជាប់ជំពាក់នឹងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិនោះ មានឫសដាច់ស្រឡះហើយ។ ព្រោះថា ចំពោះព្រះខីណាស្រពអ្នកបានសម្រេចសមាបត្តិថ្នាក់ខ្ពស់ (គឺអរហត្តផល) សមាបត្តិថ្នាក់ទាបរមែងប្រាកដដូចជាដើមត្នោតដែលកាត់ឫសដាច់ហើយ ចិត្តដែលគិតថា «អាត្មាអញនឹងចូលសមាបត្តិនោះ» រមែងមិនកើតឡើងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។

---

๖๓. ฐานํ โข ปนาติ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. เหฏฺฐา หิ สมาปตฺติลาภิโน อธิมานิกสฺสปิ ขีณาสวสฺสปิ นิฆํโส กถิโต, สุกฺขวิปสฺสกสฺส ปน อธิมานิกสฺสปิ ขีณาสวสฺสปิ น กถิโต. เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ นิฆํสํ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตํ ปน ปฏิกฺขิตฺตํ. สมาปตฺติลาภิโน หิ อธิมานิกสฺส นิฆํเส กถิเต สุกฺขวิปสฺสกสฺสปิ อธิมานิกสฺส กถิโตว โหติ, สมาปตฺติลาภิโน จ ขีณาสวสฺส กถิเต สุกฺขวิปสฺสกขีณาสวสฺส กถิโตว โหติ. เอเตสํ ปน ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ สปฺปายาสปฺปายํ กเถตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

៦៣. ពាក្យថា ṭhānaṃ kho pana នេះ ជាអនុសន្ធិផ្សេងមួយទៀត។ ព្រោះថា ក្នុងចំណែកខាងក្រោម កម្រិតព្រំដែនទាំងរបស់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចសមាបត្តិដែលមានសេចក្តីប្រកាន់មាំ ទាំងរបស់ព្រះខីណាស្រព ត្រូវបានសម្តែងហើយ ប៉ុន្តែរបស់សុខវិបស្សកបុគ្គល ទាំងអ្នកមានសេចក្តីប្រកាន់មាំ ទាំងព្រះខីណាស្រព មិនទាន់បានសម្តែងនៅឡើយទេ។ ដើម្បីសម្តែងនូវកម្រិតព្រំដែនរបស់បុគ្គលទាំងពីរពួកនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។ ប៉ុន្តែពាក្យនោះ ត្រូវបានបដិសេធក្នុងមហាអដ្ឋកថា។ ព្រោះថា កាលបើកម្រិតព្រំដែនរបស់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចសមាបត្តិដែលមានសេចក្តីប្រកាន់មាំ ត្រូវបានសម្តែងហើយ ក៏ឈ្មោះថាកម្រិតព្រំដែនរបស់សុខវិបស្សកបុគ្គលដែលមានសេចក្តីប្រកាន់មាំ ត្រូវបានសម្តែងរួចហើយដែរ ហើយកាលបើកម្រិតព្រំដែនរបស់ព្រះខីណាស្រពអ្នកបានសម្រេចសមាបត្តិ ត្រូវបានសម្តែងហើយ ក៏ឈ្មោះថាកម្រិតព្រំដែនរបស់ព្រះខីណាស្រពជាសុខវិបស្សកៈ ត្រូវបានសម្តែងរួចហើយដែរ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីសម្តែងនូវសប្បាយៈ និងអសប្បាយៈរបស់ភិក្ខុទាំងពីរពួកនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។

---

ตตฺถ สิยา – ปุถุชฺชนสฺส ตาว อารมฺมณํ อสปฺปายํ โหตุ, ขีณาสวสฺส กถํ อสปฺปายนฺติ. ยทคฺเคน ปุถุชฺชนสฺส อสปฺปายํ, ตทคฺเคน ขีณาสวสฺสาปิ อสปฺปายเมว. วิสํ นาม ชานิตฺวา ขาทิตมฺปิ อชานิตฺวา ขาทิตมฺปิ วิสเมว. น หิ ขีณาสเวนปิ ‘‘อหํ ขีณาสโว’’ติ อสํวุเตน ภวิตพฺพํ. ขีณาสเวนปิ ยุตฺตปยุตฺเตเนว ภวิตุํ วฏฺฏติ.

ក្នុងរឿងនោះ អាចមានការចោទសួរថា៖ «អារម្មណ៍ដែលមិនជាទីសប្បាយ ចូរមានដល់បុថុជ្ជនចុះ ចុះអារម្មណ៍នោះ មិនជាទីសប្បាយដល់ព្រះខីណាស្រពដូចម្តេចបាន?»។ ដោយហេតុណាដែលអារម្មណ៍មិនជាទីសប្បាយដល់បុថុជ្ជន ដោយហេតុនោះ អារម្មណ៍នោះក៏មិនជាទីសប្បាយសូម្បីដល់ព្រះខីណាស្រពដែរ។ ព្រោះថា ថ្នាំពិស ទោះបីដឹងហើយស៊ីក្តី មិនដឹងហើយស៊ីក្តី ក៏នៅតែជាថ្នាំពិសដដែល។ ព្រោះថា សូម្បីព្រះខីណាស្រពក៏មិនគួរគិតថា «អាត្មាអញជាព្រះខីណាស្រព» ហើយក្លាយជាអ្នកមិនសង្រួមនោះឡើយ។ សូម្បីព្រះខីណាស្រព ក៏គួរតែជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីព្យាយាមជានិច្ចដែរ។

---

๖๔. ตตฺถ สมเณนาติ พุทฺธสมเณน. ฉนฺทราคพฺยาปาเทนาติ โส อวิชฺชาสงฺขาโต วิสโทโส ฉนฺทราเคน จ พฺยาปาเทน จ รุปฺปติ กุปฺปติ. อสปฺปายานีติ อวฑฺฒิกรานิ อารมฺมณานิ. อนุทฺธํเสยฺยาติ โสเสยฺย [Pg.37] มิลาเปยฺย. สอุปาทิเสสนฺติ สคหณเสสํ, อุปาทิตพฺพํ คณฺหิตพฺพํ อิธ อุปาทีติ วุตฺตํ. อนลญฺจ เต อนฺตรายายาติ ชีวิตนฺตรายํ เต กาตุํ อสมตฺถํ. รโชสูกนฺติ รโช จ วีหิสุกาทิ จ สูกํ. อสุ จ วิสโทโสติ โส จ วิสโทโส. ตทุภเยนาติ ยา สา อสปฺปายกิริยา จ โย วิสโทโส จ, เตน อุภเยน. ปุถุตฺตนฺติ มหนฺตภาวํ.

៦៤. ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា samaṇena សេចក្តីថា ដោយព្រះសមណៈគឺព្រះពុទ្ធ។ បទថា chandarāgabyāpādena សេចក្តីថា ទោសគឺពិសដែលពោលគឺអវិជ្ជានោះ រមែងកម្រើកញាប់ញ័រដោយឆន្ទរាគ និងព្យាបាទ។ បទថា asappāyāni សេចក្តីថា អារម្មណ៍ទាំងឡាយដែលមិននាំមកនូវសេចក្តីចម្រើន។ បទថា anuddhaṃseyya សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យស្ងួត ធ្វើឱ្យស្រពោន (គឺធ្វើឱ្យកុសលធម៌សាបសូន្យ)។ បទថា saupādisesaṃ សេចក្តីថា មានចំណែកនៃពិសដែលនៅសេសសល់ វត្ថុដែលគប្បីប្រកាន់យក គប្បីចាប់យក ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅថា ឧបាទិ។ បទថា analañca te antarāyāya សេចក្តីថា មិនអាចធ្វើនូវអន្តរាយដល់ជីវិតរបស់អ្នកបានឡើយ។ បទថា rajosūkaṃ សេចក្តីថា ធូលីផង និងទ្រនង់មានទ្រនង់ស្រូវជាដើមផង។ បទថា asu ca visadoso សេចក្តីថា និងទោសគឺពិសនោះឯង។ បទថា tadubhayena សេចក្តីថា ការធ្វើនូវអំពើមិនជាទីសប្បាយណាផង ទោសគឺពិសណាផង ដោយហេតុទាំងពីរនោះ។ បទថា puthuttaṃ សេចក្តីថា ភាពរីករាលដាលធំឡើង។

---

เอวเมว โขติ เอตฺถ สอุปาทานสลฺลุทฺธาโร วิย อปฺปหีโน อวิชฺชาวิสโทโส ทฏฺฐพฺโพ, อสปฺปายกิริยาย ฐิตภาโว วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อสํวุตกาโล, ตทุภเยน วเณ ปุถุตฺตํ คเต มรณํ วิย สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตนํ, มรณมตฺตํ ทุกฺขํ วิย อญฺญตราย ครุกาย สํกิลิฏฺฐาย อาปตฺติยา อาปชฺชนํ ทฏฺฐพฺพํ. สุกฺกปกฺเขปิ อิมินาว นเยน โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងពាក្យថា evameva kho នេះ គប្បីជ្រាបថា ទោសគឺពិសគឺអវិជ្ជាដែលមិនទាន់បានលះបង់ ប្រៀបដូចជាការដកទ្រនង់ចេញទាំងដែលនៅមានជាតិពិសសេសសល់ សម័យដែលមិនបានសង្រួមក្នុងទ្វារទាំង ៦ ប្រៀបដូចជាការស្ថិតនៅក្នុងការធ្វើអំពើមិនជាទីសប្បាយ ការសឹកចាកសិក្ខាវិលត្រឡប់ទៅរកភេទថោកទាប (គឺគ្រហស្ថ) ដោយហេតុទាំងពីរនោះ កាលបើដំបៅរីករាលដាលធំឡើង ប្រៀបដូចជាសេចក្តីស្លាប់ ការត្រូវអាបត្តិសៅហ្មងដ៏ធ្ងន់ណាមួយ ប្រៀបដូចជាទុក្ខស្ទើរតែស្លាប់។ សូម្បីក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) ការប្រៀបធៀបឧបមា និងឧបមេយ្យ ក៏គប្បីជ្រាបដោយន័យនេះឯង។

---

๖๕. สติยาเยตํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ สติ ปญฺญาคติกา. โลกิกาย ปญฺญาย โลกิกา โหติ, โลกุตฺตราย โลกุตฺตรา. อริยาเยตํ ปญฺญายาติ ปริสุทฺธาย วิปสฺสนาปญฺญาย.

៦៥. ក្នុងពាក្យថា Satiyāyetaṃ adhivacanaṃ នេះ សតិក្នុងទីនេះប្រព្រឹត្តទៅតាមប្រាជ្ញា។ កាលបើប្រកបដោយលោកិយបញ្ញា សតិនោះក៏ជាលោកិយ កាលបើប្រកបដោយលោកុត្តរបញ្ញា សតិនោះក៏ជាលោកុត្តរៈ។ បទថា Ariyāyetaṃ paññāya សេចក្តីថា ដោយវិបស្សនាបញ្ញាដ៏បរិសុទ្ធ។

---

อิทานิ ขีณาสวสฺส พลํ ทสฺเสนฺโต โส วตาติอาทิมาห. ตตฺถ สํวุตการีติ ปิหิตการี. อิติ วิทิตฺวา นิรุปธีติ เอวํ ชานิตฺวา กิเลสุปธิปหานา นิรุปธิ โหติ, นิรุปาทาโนติ อตฺโถ. อุปธิสงฺขเย วิมุตฺโตติ อุปธีนํ สงฺขยภูเต นิพฺพาเน อารมฺมณโต วิมุตฺโต. อุปธิสฺมินฺติ กามุปธิสฺมึ. กายํ อุปสํหริสฺสตีติ กายํ อลฺลียาเปสฺสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ตณฺหกฺขเย นิพฺพาเน อารมฺมณโต วิมุตฺโต ขีณาสโว ปญฺจ กามคุเณ เสวิตุํ, กายํ วา อุปสํหริสฺสติ จิตฺตํ วา อุปฺปาเทสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ឥឡូវនេះ កាលនឹងសម្តែងនូវកម្លាំងរបស់ព្រះខីណាស្រព ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា so vata ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា saṃvutakārī សេចក្តីថា អ្នកធ្វើការបិទបាំង (គឺអ្នកសង្រួមទ្វារ)។ បទថា Iti viditvā nirupadhī សេចក្តីថា ដឹងយ៉ាងនេះហើយ ព្រោះលះបង់នូវកិលេសូបធិ ទើបជាអ្នកមិនមានឧបធិ មានសេចក្តីថា ជាអ្នកមិនមានឧបាទាន។ បទថា upadhisaṅkhaye vimutto សេចក្តីថា រួចផុតហើយដោយការធ្វើព្រះនិព្វានជាទីអស់ទៅនៃឧបធិទាំងឡាយឱ្យជាអារម្មណ៍។ បទថា upadhismhi សេចក្តីថា ក្នុងកាមូបធិ (គឺកាមគុណ ៥)។ បទថា kāyaṃ upasaṃharissati សេចក្តីថា នឹងនាំកាយទៅជិត (គឺនឹងបង្អោនកាយទៅរក)។ ពាក្យនេះមានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះខីណាស្រពដែលរួចផុតហើយដោយធ្វើព្រះនិព្វានជាទីអស់ទៅនៃតណ្ហាឱ្យជាអារម្មណ៍ ដើម្បីសេវានូវកាមគុណទាំង ៥ នឹងបង្អោនកាយទៅក្តី នឹងញ៉ាំងចិត្តឱ្យកើតឡើងក្តី ហេតុនោះមិនដែលមានឡើយ។ ពាក្យដែលនៅសល់ទាំងពួង មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

สุนกฺขตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះសុនក្ខត្តសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๖. อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះអានេញ្ជសប្បាយសូត្រ

---

๖๖. เอวํ [Pg.38] เม สุตนฺติ อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตํ. ตตฺถ อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา. กามาติ วตฺถุกามาปิ กิเลสกามาปิ. ตุจฺฉาติ นิจฺจสารธุวสารอตฺตสารวิรหิตตฺตา ริตฺตา, น ปน นตฺถีติ คเหตพฺพา. น หิ ตุจฺฉมุฏฺฐีติ วุตฺเต มุฏฺฐิ นาม นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺส ปน อพฺภนฺตเร กิญฺจิ นตฺถิ, โส วุจฺจติ ตุจฺโฉ. มุสาติ นาสนกา. โมสธมฺมาติ นสฺสนสภาวา, เขตฺตํ วิย วตฺถุ วิย หิรญฺญสุวณฺณํ วิย จ น ปญฺญายิตฺถ, กติปาเหเนว สุปินเก ทิฏฺฐา วิย นสฺสนฺติ น ปญฺญายนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘โมสธมฺมา’’ติ, มายากตเมตนฺติ ยถา มายาย อุทกํ มณีติ กตฺวา ทสฺสิตํ, พทริปณฺณํ กหาปโณติ กตฺวา ทสฺสิตํ, อญฺญํ วา ปน เอวรูปํ ทสฺสนูปจาเร ฐิตสฺเสว ตถา ปญฺญายติ, อุปจาราติกฺกมโต ปฏฺฐาย ปากติกเมว ปญฺญายติ. เอวํ กามาปิ อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานฏฺเฐน ‘‘มายากต’’นฺติ วุตฺตา. ยถา จ มายากาโร อุทกาทีนิ มณิอาทีนํ วเสน ทสฺเสนฺโต วญฺเจติ, เอวํ กามาปิ อนิจฺจาทีนิ นิจฺจาทิสภาวํ ทสฺเสนฺตา วญฺเจนฺตีติ วญฺจนกฏฺเฐนปิ ‘‘มายากต’’นฺติ วุตฺตา. พาลลาปนนฺติ มยฺหํ ปุตฺโต, มยฺหํ ธีตา, มยฺหํ หิรญฺญํ มยฺหํ สุวณฺณนฺติ เอวํ พาลานํ ลาปนโต พาลลาปนํ. ทิฏฺฐธมฺมิกา กามาติ มานุสกา ปญฺจ กามคุณา. สมฺปรายิกาติ เต ฐเปตฺวา อวเสสา. ทิฏฺฐธมฺมิกา. กามสญฺญาติ มานุสเก กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญา. อุภยเมตํ มารเธยฺยนฺติ เอเต กามา จ กามสญฺญา จ อุภยมฺปิ มารเธยฺยํ. เยหิ อุภยเมตํ คหิตํ, เตสญฺหิ อุปริ มาโร วสํ วตฺเตติ. ตํ สนฺธาย ‘‘อุภยเมตํ มารเธยฺย’’นฺติ วุตฺตํ.

៦៦. សូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ ឈ្មោះថា អានេញ្ជសប្បាយសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា aniccā សេចក្តីថា ឈ្មោះថា មិនទៀង ព្រោះមានហើយត្រឡប់ជាមិនមានវិញ។ បទថា kāmā សេចក្តីថា ទាំងវត្ថុកាម ទាំងកិលេសកាម។ បទថា tucchā សេចក្តីថា ជាធម្មជាតិទទេ ព្រោះប្រាសចាកខ្លឹមសារគឺភាពទៀងទាត់ ខ្លឹមសារគឺភាពរឹងមាំ និងខ្លឹមសារគឺតួខ្លួន ប៉ុន្តែមិនគប្បីយល់ថា គ្មានទាល់តែសោះនោះឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើពោលថា ក្តាប់ដៃទទេ មិនមែនមានន័យថា គ្មានក្តាប់ដៃនោះទេ ប៉ុន្តែ ក្តាប់ដៃណាដែលខាងក្នុងគ្មានអ្វីសោះ ក្តាប់ដៃនោះ លោកហៅថា ក្តាប់ដៃទទេ ។ បទថា musā សេចក្តីថា ជាធម្មជាតិបំផ្លាញ។ បទថា mosadhammā សេចក្តីថា មានសភាវៈវិនាសទៅជាធម្មតា មិនប្រាកដដូចជាស្រែចម្ការ ផ្ទះសម្បែង និងប្រាក់មាសឡើយ រមែងវិនាសទៅ មិនប្រាកដឡើង ក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែពីរបីថ្ងៃ ដូចជាវត្ថុដែលឃើញក្នុងយល់សប្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា mosadhammā។ បទថា māyākatametaṃ សេចក្តីថា ដូចជាទឹកដែលគេធ្វើជាកែវមណីបង្ហាញដោយល្បិចកលសិល្ប៍សាស្ត្រ ឬស្លឹកពុទ្រាដែលគេធ្វើជាកហាបណៈបង្ហាញ ឬវត្ថុដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះ រមែងប្រាកដយ៉ាងនោះ ដល់បុគ្គលដែលឈរនៅក្នុងចម្ងាយល្មមមើលឃើញប៉ុណ្ណោះ លុះកន្លងហួសចម្ងាយនោះទៅ ក៏ប្រាកដជាទឹកធម្មតា ឬស្លឹកឈើធម្មតាវិញ យ៉ាងណាមិញ កាមទាំងឡាយក៏ឈ្មោះថា «ដូចជាសិល្ប៍សាស្ត្រធ្វើឡើង» ព្រោះមានសេចក្តីប្រាកដឡើងត្រឹមតែមួយរំពេច យ៉ាងនោះឯង។ មួយវិញទៀត ដូចជាអ្នកលេងសិល្ប៍សាស្ត្រ កាលបង្ហាញទឹកជាដើមដោយអំណាចនៃកែវមណីជាដើម រមែងបញ្ឆោតមនុស្សយ៉ាងណា កាមទាំងឡាយ កាលបង្ហាញនូវសភាវៈមិនទៀងជាដើម ឱ្យទៅជាសភាវៈទៀងជាដើម ក៏រមែងបញ្ឆោតមនុស្សយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ដូចជាសិល្ប៍សាស្ត្រធ្វើឡើង» សូម្បីដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបញ្ឆោត។ បទថា bālalāpanaṃ សេចក្តីថា ពាក្យថា កូនរបស់អាត្មាអញ កូនស្រីរបស់អាត្មាអញ ប្រាក់របស់អាត្មាអញ មាសរបស់អាត្មាអញ ឈ្មោះថា ជាគ្រឿងរវើរវាយរបស់ជនពាល ព្រោះជាពាក្យរវើរវាយរបស់ពួកជនពាលយ៉ាងនេះ។ បទថា diṭṭhadhammikā kāmā សេចក្តីថា កាមគុណ ៥ ជារបស់មនុស្ស។ បទថា samparāyikā សេចក្តីថា កាមគុណដែលសេសសល់ក្រៅពីកាមគុណជារបស់មនុស្សនោះ (គឺកាមគុណជារបស់ទេវតា)។ បទថា diṭṭhadhammikā kāmasaññā សេចក្តីថា សញ្ញាដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវកាមជារបស់មនុស្ស។ បទថា ubhayametaṃ māradheyyaṃ សេចក្តីថា ទាំងកាមទាំងឡាយនេះ ទាំងកាមសញ្ញានេះ ទាំងពីរយ៉ាងនេះ ជាដែនរបស់មារ។ បុគ្គលទាំងឡាយណាប្រកាន់យកនូវធម៌ទាំងពីរយ៉ាងនេះ មាររមែងញ៉ាំងអំណាចឱ្យប្រព្រឹត្តទៅលើបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា ubhayametaṃ māradheyyaṃ។

---

มารสฺเสส วิสโยติอาทีสุปิ ยถา โจฬสฺส วิสโย โจฬวิสโย, ปณฺฑสฺส วิสโย ปณฺฑวิสโย, สํวรานํ วิสโย สํวรวิสโยติ ปวตฺตนฏฺฐานํ วิสโยติ วุจฺจติ, เอวํ เยหิ เอเต กามา คหิตา, เตสํ อุปริ มาโร วสํ วตฺเตติ. ตํ สนฺธาย มารสฺเสส วิสโยติ วุตฺตํ. ปญฺจ ปน กามคุเณ นิวาปพีชํ วิย วิปฺปกิรนฺโต มาโร คจฺฉติ. เยหิ ปน เต คหิตา, เตสํ อุปริ มาโร วสํ วตฺเตติ. ตํ สนฺธาย มารสฺเสส นิวาโปติ วุตฺตํ. ยถา จ ยตฺถ หตฺถิอาทโย วสํ วตฺเตนฺติ, โส หตฺถิโคจโร อสฺสโคจโร อชโคจโรติ วุจฺจติ, เอวํ [Pg.39] เยหิ เอเต กามา คหิตา, เตสุ มาโร วสํ วตฺเตติ. ตํ สนฺธาย มารสฺเสส โคจโรติ วุตฺตํ.

សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា mārassesa visayo ជាដើម ដូចជាដែនដីរបស់ស្តេចចោឡៈ លោកហៅថា ចោឡវិស័យ ដែនដីរបស់ស្តេចបណ្ឌៈ លោកហៅថា បណ្ឌវិស័យ ដែនដីរបស់ស្តេចសំវរៈ លោកហៅថា សំវរវិស័យ គឺទីកន្លែងជាទីប្រព្រឹត្តទៅ លោកហៅថា វិស័យ យ៉ាងណា យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលទាំងឡាយណាប្រកាន់យកនូវកាមទាំងឡាយនេះ មាររមែងញ៉ាំងអំណាចឱ្យប្រព្រឹត្តទៅលើបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា mārassesa visayo។ ម្យ៉ាងទៀត មាររមែងព្រួសចោលនូវកាមគុណទាំង ៥ ប្រៀបដូចជាគ្រាប់ពូជសម្រាប់ព្រួស ប៉ុន្តែ បុគ្គលទាំងឡាយណាប្រកាន់យកនូវកាមគុណទាំងនោះ មាររមែងញ៉ាំងអំណាចឱ្យប្រព្រឹត្តទៅលើបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា mārassesa nivāpo។ មួយវិញទៀត ទីកន្លែងណាដែលពួកសត្វមានដំរីជាដើម ត្រេកត្រអាលប្រព្រឹត្តទៅ ទីនោះ លោកហៅថា ហត្ថិគោចរ អស្សគោចរ អជគោចរ យ៉ាងណា យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលទាំងឡាយណាប្រកាន់យកនូវកាមទាំងឡាយនេះ មាររមែងញ៉ាំងអំណាចឱ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា mārassesa gocaro។

---

เอตฺถาติ เอเตสุ กาเมสุ. มานสาติ จิตฺตสมฺภูตา. ตตฺถ สิยา – ทุวิเธ ตาว กาเม อารพฺภ อภิชฺฌานลกฺขณา อภิชฺฌา, กรณุตฺตริยลกฺขโณ สารมฺโภ จ อุปฺปชฺชตุ, พฺยาปาโท กถํ อุปฺปชฺชตีติ? มมายิเต วตฺถุสฺมึ อจฺฉินฺเนปิ โสจนฺติ, อจฺฉิชฺชนฺเตปิ โสจนฺติ, อจฺฉินฺนสงฺกิโนปิ โสจนฺติ, โย เอวรูโป จิตฺตสฺส อาฆาโตติ เอวํ อุปฺปชฺชติ. เตว อริยสาวกสฺสาติ เต อริยสาวกสฺส. วกาโร อาคมสนฺธิมตฺตํ โหติ. อิธ มนุสิกฺขโตติ อิมสฺมึ สาสเน สิกฺขนฺตสฺส เต ตโยปิ กิเลสา อนฺตรายกรา โหนฺติ. อภิภุยฺย โลกนฺติ กามโลกํ อภิภวิตฺวา. อธิฏฺฐาย มนสาติ ฌานารมฺมณจิตฺเตน อธิฏฺฐหิตฺวา. อปริตฺตนฺติ กามาวจรจิตฺตํ ปริตฺตํ นาม, ตสฺส ปฏิกฺเขเปน มหคฺคตํ อปริตฺตํ นาม. ปมาณนฺติปิ กามาวจรเมว, รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อปฺปมาณํ. สุภาวิตนฺติ ปน เอตํ กามาวจราทีนํ นามํ น โหติ, โลกุตฺตรสฺเสเวตํ นามํ. ตสฺมา เอตสฺส วเสน อปริตฺตํ อปฺปมาณํ สุภาวิตนฺติ สพฺพํ โลกุตฺตรเมว วฏฺฏติ.

បទថា ettha សេចក្តីថា ក្នុងកាមទាំងឡាយនោះ។ បទថា mānasā សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងចិត្ត (គឺអភិជ្ឈា ព្យាបាទ និងសារម្ភៈ)។ ក្នុងរឿងនោះ អាចមានការចោទសួរថា៖ «ការប្រារព្ធនូវកាមទាំងពីរយ៉ាងហើយ អភិជ្ឈាដែលមានការសម្លឹងរំពៃជាលក្ខណៈ និងសារម្ភៈដែលមានការប្រណាំងប្រជែងជាលក្ខណៈ ចូរឲ្យកើតឡើងចុះ ចុះព្យាបាទកើតឡើងដូចម្តេចបាន?»។ កាលបើវត្ថុជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្ត ត្រូវបានអ្នកដទៃដណ្តើមយកទៅ ក៏រមែងសោកស្តាយ ទោះបីវត្ថុនោះវិនាសទៅដោយខ្លួនឯង ក៏រមែងសោកស្តាយ ទោះបីសង្ស័យថាគេនឹងដណ្តើមយកទៅ ក៏រមែងសោកស្តាយ ការចងគំនុំក្នុងចិត្តដែលមានសភាពបែបនេះណា ការចងគំនុំនោះ ឈ្មោះថា ព្យាបាទ ព្យាបាទរមែងកើតឡើងដោយហេតុនេះឯង។ បទថា teva ariyasāvakassa សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយនោះ របស់អរិយសាវ័ក (អក្សរ វ គ្រាន់តែជាអាគមសន្ធិប៉ុណ្ណោះ)។ បទថា idha manusikkhatoti សេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នកសិក្សាក្នុងសាសនានេះ កិលេសទាំង ៣ យ៉ាងនោះ រមែងជាធម៌ធ្វើនូវអន្តរាយ។ បទថា abhibhuyya lokaṃ សេចក្តីថា កន្លងផុតនូវកាមលោក (គឺសង្ខារលោកដែលពោលគឺកាមគុណ)។ បទថា adhiṭṭhāya manasā សេចក្តីថា តម្កល់មាំដោយចិត្តដែលមានឈានជាអារម្មណ៍ (គឺបដិភាគនិមិត្ត)។ បទថា aparittaṃ សេចក្តីថា កាមាវចរចិត្ត ឈ្មោះថា បរិត្តៈ ដោយការបដិសេធនូវកាមាវចរចិត្តនោះ មហគ្គតធម៌ ឈ្មោះថា អបរិត្តៈ។ សូម្បីពាក្យថា បមាណៈ សំដៅយកកាមាវចរធម៌ប៉ុណ្ណោះ ចំណែករូបាវចរធម៌ និងអរូបាវចរធម៌ ឈ្មោះថា អប្បមាណៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា សុភាវិតៈ នេះ មិនមែនជាឈ្មោះរបស់កាមាវចរធម៌ជាដើមឡើយ នេះជាឈ្មោះរបស់លោកុត្តរធម៌តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយអំណាចនៃពាក្យនេះ ពាក្យថា អបរិត្តៈ អប្បមាណៈ និងសុភាវិតៈ ទាំងអស់នេះ គប្បីចាត់ទុកជាលោកុត្តរធម៌តែម្យ៉ាង ទើបត្រឹមត្រូវ។

---

ตพฺพหุลวิหาริโนติ กามปฏิพาหเนน ตเมว ปฏิปทํ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อายตเน จิตฺตํ ปสีทตีติ การเณ จิตฺตํ ปสีทติ. กึ ปเนตฺถ การณํ? อรหตฺตํ วา, อรหตฺตสฺส วิปสฺสนํ วา, จตุตฺถชฺฌานํ วา, จตุตฺถชฺฌานสฺส อุปจารํ วา. สมฺปสาเท สตีติ เอตฺถ ทุวิโธ สมฺปสาโท อธิโมกฺขสมฺปสาโท จ ปฏิลาภสมฺปสาโท จ. อรหตฺตสฺส หิ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา วิหรโต มหาภูตาทีสุ อุปฏฺฐหนฺเตสุ เยนิเม นีหาเรน มหาภูตา อุปฏฺฐหนฺติ, อุปาทารูปา อุปฏฺฐหนฺติ นามรูปา อุปฏฺฐหนฺติ, ปจฺจยา สพฺพถา อุปฏฺฐหนฺติ, ลกฺขณารมฺมณา วิปสฺสนา อุปฏฺฐหติ, อชฺเชว อรหตฺตํ คณฺหิสฺสามีติ อปฺปฏิลทฺเธเยว อาสา สนฺติฏฺฐติ, อธิโมกฺขํ ปฏิลภติ. ตติยชฺฌานํ วา ปาทกํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานตฺถาย กสิณปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส นีวรณวิกฺขมฺภนาทีนิ สมนุปสฺสโต เยนิเม นีหาเรน นีวรณา วิกฺขมฺภนฺติ, กิเลสา สนฺนิสีทนฺติ, สติ สนฺติฏฺฐติ, สงฺขารคตํ วา วิภูตํ ปากฏํ หุตฺวา ทิพฺพจกฺขุกสฺส ปรโลโก วิย อุปฏฺฐาติ[Pg.40], จิตฺตุปฺปาโท เลปปิณฺเฑ ลคฺคมาโน วิย อุปจาเรน สมาธิยติ, อชฺเชว จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสฺสามีติ อปฏิลทฺเธเยว อาสา สนฺติฏฺฐติ, อธิโมกฺขํ ปฏิลภติ. อยํ อธิโมกฺขสมฺปสาโท นาม. ตสฺมึ สมฺปสาเท สติ. โย ปน อรหตฺตํ วา ปฏิลภติ จตุตฺถชฺฌานํ วา, ตสฺส จิตฺตํ วิปฺปสนฺนํ โหติเยว. อิธ ปน ‘‘อายตเน จิตฺตํ ปสีทตี’’ติ วจนโต อรหตฺตวิปสฺสนาย เจว จตุตฺถชฺฌานูปจารสฺส จ ปฏิลาโภ ปฏิลาภสมฺปสาโทติ เวทิตพฺโพ. วิปสฺสนา หิ ปญฺญาย อธิมุจฺจนสฺส การณํ, อุปจารํ อาเนญฺชสมาปตฺติยา.

ពាក្យថា «តព្ពហុលវិហារិនោ» សំដៅលើបុគ្គលអ្នកធ្វើឲ្យច្រើននូវបដិបទានោះឯង ដោយការរារាំងនូវវត្ថុកាម និងកិលេសកាម ហើយរស់នៅ។ ពាក្យថា «អាយតនេ ចិត្តំ បសីទតិ» គឺចិត្តជ្រះថ្លាក្នុងហេតុ។ ចុះហេតុក្នុងទីនេះ តើដូចម្តេច? គឺព្រះអរហត្តក្តី វិបស្សនានៃព្រះអរហត្តក្តី ចតុត្ថជ្ឈានក្តី ឧបចារៈនៃចតុត្ថជ្ឈានក្តី។ ក្នុងពាក្យថា «សម្បសាទេ សតិ» នេះ សេចក្តីជ្រះថ្លាមាន ២ យ៉ាង គឺ អធិមោក្ខសម្បសាទ (សេចក្តីជ្រះថ្លាដោយការសម្រេចចិត្តស៊ប់) និង បដិលាភសម្បសាទ (សេចក្តីជ្រះថ្លាដោយការបានសម្រេច)។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលតាំងទុកនូវវិបស្សនានៃព្រះអរហត្តហើយរស់នៅ កាលបើមហាភូតរូបជាដើមប្រាកដឡើង វិបស្សនាមានលក្ខណៈជាអារម្មណ៍ រមែងប្រាកដឡើង ដោយអាការដែលមហាភូតរូបទាំងឡាយប្រាកដឡើង ឧបាទាយរូបទាំងឡាយប្រាកដឡើង នាមរូបទាំងឡាយប្រាកដឡើង បច្ច័យទាំងឡាយប្រាកដឡើងដោយសព្វគ្រប់ សេចក្តីប្រាថ្នាថា «អាត្មាអញនឹងកាន់យកនូវព្រះអរហត្តក្នុងថ្ងៃនេះឯង» ដូច្នេះ រមែងតាំងនៅស៊ប់ ទោះបីមិនទាន់បានសម្រេចក៏ដោយ ហើយរមែងបាននូវអធិមោក្ខ (ការសម្រេចចិត្តស៊ប់)។ ម៉្យាងទៀត កាលបើបុគ្គលធ្វើនូវតតិយជ្ឈានឲ្យជាបាទ ហើយធ្វើនូវកសិណបរិកម្មដើម្បីចតុត្ថជ្ឈាន ពិចារណាឃើញរឿយៗនូវការកំចាត់បង់នូវនីវរណៈជាដើម ដោយអាការដែលនីវរណៈទាំងឡាយរមែងវិនាសទៅ កិលេសទាំងឡាយរមែងស្ងប់រម្ងាប់ សតិរមែងតាំងនៅស៊ប់ ឬក៏សង្ខារធម៌ទាំងឡាយរមែងប្រាកដច្បាស់ ដូចជាបរលោកប្រាកដដល់បុគ្គលអ្នកមានទិព្វចក្ខុ ឯចិត្តុប្បាទរមែងតាំងមាំដោយឧបចារៈ ដូចជាជ័រស្អិតដែលជាប់នឹងដុំដី សេចក្តីប្រាថ្នាថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងចតុត្ថជ្ឈានឲ្យកើតឡើងក្នុងថ្ងៃនេះឯង» ដូច្នេះ រមែងតាំងនៅស៊ប់ ទោះបីមិនទាន់បានសម្រេចក៏ដោយ ហើយរមែងបាននូវអធិមោក្ខ។ នេះហៅថា អធិមោក្ខសម្បសាទ។ កាលបើមានសេចក្តីជ្រះថ្លានោះ។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលណាបានសម្រេចនូវព្រះអរហត្តក្តី ចតុត្ថជ្ឈានក្តី ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះរមែងជ្រះថ្លាដោយពិត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ចិត្តជ្រះថ្លាក្នុងហេតុ» ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា ការបានសម្រេចនូវព្រះអរហត្តវិបស្សនាផង នូវឧបចារៈនៃចតុត្ថជ្ឈានផង ឈ្មោះថា បដិលាភសម្បសាទ។ ព្រោះថា វិបស្សនាជាហេតុនៃសេចក្តីសម្រេចចិត្តស៊ប់ដោយបញ្ញា ឯឧបចារៈជាហេតុនៃសេចក្តីសម្រេចចិត្តស៊ប់ដោយអានេញ្ជសមាបត្តិ។

---

เอตรหิ วา อาเนญฺชํ สมาปชฺชติ. ปญฺญาย วา อธิมุจฺจตีติ เอตฺถ เอตรหิ วา ปญฺญาย อธิมุจฺจติ, อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชตีติ เอวํ ปทปริวตฺตนํ กตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – ตสฺมึ สมฺปสาเท สติ เอตรหิ วา ปญฺญาย อธิมุจฺจติ, อรหตฺตํ สจฺฉิกโรตีติ อตฺโถ. ตํ อนภิสมฺภุณนฺโต อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชติ, อถ วา ปญฺญาย วา อธิมุจฺจตีติ อรหตฺตมคฺคํ ภาเวติ, ตํ อนภิสมฺภุณนฺโต อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชติ. อรหตฺตมคฺคํ ภาเวตุํ อสกฺโกนฺโต เอตรหิ จตุสจฺจํ วา สจฺฉิกโรติ. ตํ อนภิสมฺภุณนฺโต อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชตีติ.

ក្នុងពាក្យថា «ឯតរហិ វា អាណេញ្ជំ សមាបជ្ជតិ បញ្ញាយ វា អធិមុច្ចតិ» នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយការផ្លាស់ប្តូរបទយ៉ាងនេះថា «ឯតរហិ វា បញ្ញាយ អធិមុច្ចតិ អាណេញ្ជំ វា សមាបជ្ជតិ» (ក្នុងកាលឥឡូវនេះ រមែងសម្រេចចិត្តស៊ប់ដោយបញ្ញា ឬចូលកាន់អានេញ្ជសមាបត្តិ)។ ព្រោះថា សេចក្តីនេះមានន័យថា កាលបើមានសេចក្តីជ្រះថ្លានោះ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ រមែងសម្រេចចិត្តស៊ប់ដោយបញ្ញា គឺធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះអរហត្ត នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ កាលបើមិនអាចសម្រេចនូវព្រះអរហត្តនោះបាន រមែងចូលកាន់អានេញ្ជសមាបត្តិ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «សម្រេចចិត្តស៊ប់ដោយបញ្ញា» គឺចម្រើននូវព្រះអរហត្តមគ្គ កាលបើមិនអាចសម្រេចនូវព្រះអរហត្តមគ្គនោះបាន រមែងចូលកាន់អានេញ្ជសមាបត្តិ។ កាលបើមិនអាចចម្រើននូវព្រះអរហត្តមគ្គបាន ក្នុងកាលឥឡូវនេះ រមែងធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវចតុសច្ចធម៌ (ដោយមគ្គថ្នាក់ទាប) កាលបើមិនអាចសម្រេចនូវចតុសច្ចធម៌នោះបាន រមែងចូលកាន់អានេញ្ជសមាបត្តិ។

---

ตตฺรายํ นโย – อิธ ภิกฺขุ ตติยชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานสฺส กสิณปริกมฺมํ กโรติ. ตสฺส นีวรณา วิกฺขมฺภนฺติ, สติ สนฺติฏฺฐติ, อุปจาเรน จิตฺตํ สมาธิยติ. โส รูปารูปํ ปริคณฺหาติ, ปจฺจยํ ปริคฺคณฺหาติ, ลกฺขณารมฺมณิกํ วิปสฺสนํ ววตฺถเปติ, ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อุปจาเรน เม ฌานํ วิเสสภาคิยํ ภเวยฺย, ติฏฺฐตุ วิเสสภาคิยตา, นิพฺเพธภาคิยํ นํ กริสฺสามี’’ติ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ สจฺฉิกโรติ. เอตฺตเกนสฺส กิจฺจํ กตํ นาม โหติ. อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ อสกฺโกนฺโต ปน ตโต โอสกฺกิตมานโส อนฺตรา น ติฏฺฐติ, จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชติเยว. ยถา กึ? ยถา ปุริโส ‘‘วนมหึสํ ฆาเตสฺสามี’’ติ สตฺตึ คเหตฺวา อนุพนฺธนฺโต สเจ ตํ ฆาเตติ, สกลคามวาสิโน โตเสสฺสติ, อสกฺโกนฺโต ปน อนฺตรามคฺเค สสโคธาทโย ขุทฺทกมิเค ฆาเตตฺวา กาชํ ปูเรตฺวา เอติเยว.

ក្នុងសេចក្តីនោះ មានន័យដូចតទៅនេះ៖ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ធ្វើនូវតតិយជ្ឈានឲ្យជាបាទ ហើយធ្វើនូវកសិណបរិកម្មនៃចតុត្ថជ្ឈាន។ នីវរណៈទាំងឡាយរបស់ភិក្ខុនោះរមែងវិនាសទៅ សតិរមែងតាំងនៅស៊ប់ ចិត្តរមែងតាំងមាំដោយឧបចារៈ។ ភិក្ខុនោះរមែងកំណត់ដឹងនូវរូបនិងអរូប កំណត់ដឹងនូវបច្ច័យ និងកំណត់ដឹងនូវវិបស្សនាដែលមានលក្ខណៈជាអារម្មណ៍ ភិក្ខុនោះរមែងមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ដោយឧបចារៈនេះ ឈានរបស់អាត្មាអញគប្បីជាវិសេសភាគិយធម៌ លើកលែងតែវិសេសភាគិយភាពចុះ អាត្មាអញនឹងធ្វើនូវឈាននោះឲ្យជាសភាវៈចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយកិលេស (និព្វេធភាគិយ)» ដូច្នេះ ហើយចម្រើនវិបស្សនា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះអរហត្ត។ កិច្ចរបស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាបានធ្វើរួចរាល់ហើយ ដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ។ ចំណែកឯភិក្ខុដែលមិនអាចធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះអរហត្តបាន មានចិត្តថយក្រោយចាកព្រះអរហត្តនោះ រមែងមិនឈប់នៅត្រឹមពាក់កណ្តាលផ្លូវឡើយ គឺរមែងចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈានដោយពិត។ ឧបមាដូចម្តេច? ដូចជាបុរសម្នាក់គិតថា «អាត្មាអញនឹងសម្លាប់ក្របីព្រៃ» ដូច្នេះ ហើយកាន់យកនូវលំពែងដេញតាមទៅ ប្រសិនបើបុរសនោះសម្លាប់ក្របីព្រៃនោះបាន នឹងធ្វើឲ្យអ្នកស្រុកទាំងអស់ត្រេកអរ ប៉ុន្តែបើមិនអាចសម្លាប់បានទេ ក៏សម្លាប់សត្វតូចៗមានទន្សាយ និងទន្សងជាដើមនៅពាក់កណ្តាលផ្លូវ ដាក់ឲ្យពេញអម្រែក ហើយត្រឡប់មកវិញ។

---

ตตฺถ [Pg.41] ปุริสสฺส สตฺตึ คเหตฺวา วนมหึสานุพนฺธนํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน ตติยชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานสฺส ปริกมฺมกรณํ, วนมหึสฆาตนํ วิย – ‘‘นีวรณวิกฺขมฺภนาทีนิ สมนุปสฺสโต วิเสสภาคิยํ ภเวยฺย, ติฏฺฐตุ วิเสสภาคิยตา, นิพฺเพธภาคิยํ นํ กริสฺสามี’’ติ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตสฺส สจฺฉิกรณํ, มหึสํ ฆาเตตุํ อสกฺโกนฺตสฺส อนฺตรามคฺเค สสโคธาทโย ขุทฺทกมิเค ฆาเตตฺวา กาชํ ปูเรตฺวา คมนํ วิย อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ อสกฺโกนฺตสฺส, ตโต โอสกฺกิตฺวา จตุตฺถชฺฌานสมาปชฺชนํ เวทิตพฺพํ. มคฺคภาวนา จตุสจฺจสจฺฉิกิริยาโยชนาสุปิ เอเสว นโย.

ក្នុងសេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបថា ការដែលភិក្ខុនេះធ្វើនូវតតិយជ្ឈានឲ្យជាបាទ ហើយធ្វើនូវបរិកម្មនៃចតុត្ថជ្ឈាន ឧបមាដូចជាបុរសកាន់យកនូវលំពែងដេញតាមក្របីព្រៃ ការដែលភិក្ខុចម្រើនវិបស្សនាហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះអរហត្ត ដោយគិតថា «កាលបើអាត្មាអញពិចារណាឃើញនូវការកំចាត់បង់នូវនីវរណៈជាដើម ឈានគប្បីជាវិសេសភាគិយធម៌ លើកលែងតែវិសេសភាគិយភាពចុះ អាត្មាអញនឹងធ្វើនូវឈាននោះឲ្យជាសភាវៈចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយកិលេស» ឧបមាដូចជាការសម្លាប់ក្របីព្រៃ ឯការដែលភិក្ខុមិនអាចធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះអរហត្តបាន ហើយថយក្រោយមកចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈានវិញ ឧបមាដូចជាបុរសដែលមិនអាចសម្លាប់ក្របីព្រៃបាន ហើយសម្លាប់សត្វតូចៗមានទន្សាយ និងទន្សងជាដើមនៅពាក់កណ្តាលផ្លូវ ដាក់ឲ្យពេញអម្រែកហើយដើរទៅ។ សូម្បីក្នុងការប្រកបសេចក្តីក្នុងមគ្គភាវនា និងការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវចតុសច្ចធម៌ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។

---

อิทานิ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ อสกฺโกนฺตสฺส นิพฺพตฺตฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต กายสฺส เภทาติอาทิมาห. ตตฺถ ยนฺติ เยน การเณน ตํ สํวตฺตนิกํ วิญฺญาณํ อสฺส อาเนญฺชูปคํ, ตํ การณํ วิชฺชตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ตํสํวตฺตนิกนฺติ ตสฺส ภิกฺขุโน สํวตฺตนิกํ. เยน วิปากวิญฺญาเณน โส ภิกฺขุ สํวตฺตติ นิพฺพตฺตติ, ตํ วิญฺญาณํ. อาเนญฺชูปคนฺติ กุสลาเนญฺชสภาวูปคตํ อสฺส, ตาทิสเมว ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เกจิ กุสลวิญฺญาณํ วทนฺติ. ยํ ตสฺส ภิกฺขุโน สํวตฺตนิกํ อุปปตฺติเหตุภูตํ กุสลวิญฺญาณํ อาเนญฺชูปคตํ อสฺส, วิปากกาเลปิ ตนฺนามกเมว อสฺสาติ อตฺโถ. โส ปนายมตฺโถ – ‘‘ปุญฺญํ เจ สงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณํ. อปุญฺญํ เจ สงฺขารํ อภิสงฺขาโรติ, อปุญฺญุปคํ โหติ วิญฺญาณํ. อาเนญฺชํ เจ สงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, อาเนญฺชูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๕๑) อิมินา นเยน เวทิตพฺโพ. อาเนญฺชสปฺปายาติ อาเนญฺชสฺส จตุตฺถชฺฌานสฺส สปฺปายา. น เกวลญฺจ สา อาเนญฺชสฺเสว, อุปริ อรหตฺตสฺสาปิ สปฺปายาว อุปการภูตาเยวาติ เวทิตพฺพา. อิติ อิมสฺมึ ปฐมกอาเนญฺเช สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตา.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវទីកន្លែងដែលកើតឡើងរបស់ភិក្ខុដែលមិនអាចធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះអរហត្តបាន ទើបត្រាស់ពាក្យថា «កាយស្ស ភេទា» (ព្រោះការធ្លាយទៅនៃកាយ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «យំ» សំដៅលើហេតុណា ហេតុដែលនាំឲ្យវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភពថ្មីរបស់ភិក្ខុនោះ ចូលទៅជិតនូវអានេញ្ជភព ហេតុនោះរមែងមាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ក្នុងពាក្យថា «តំសំវត្តនិកំ» នេះ គឺវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភពថ្មីរបស់ភិក្ខុនោះ។ វិញ្ញាណណាដែលនាំឲ្យភិក្ខុនោះប្រព្រឹត្តទៅ គឺកើតឡើង វិញ្ញាណនោះជាវិបាកវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «អាណេញ្ជូបគំ» គឺវិញ្ញាណដែលចូលទៅជិតនូវសភាវៈនៃកុសលអានេញ្ជៈ គប្បីមានសភាវៈដូច្នោះឯង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ជាកុសលវិញ្ញាណ។ កុសលវិញ្ញាណណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភពថ្មី ជាហេតុនៃឧបបត្តិរបស់ភិក្ខុនោះ ចូលទៅជិតនូវអានេញ្ជៈ សូម្បីក្នុងកាលជាចំណែកនៃវិបាក ក៏មានឈ្មោះដូច្នោះឯង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនោះតាមន័យនេះថា «បើបុគ្គលតាក់តែងនូវបុញ្ញសង្ខារ វិញ្ញាណក៏ចូលទៅជិតនូវបុណ្យ បើបុគ្គលតាក់តែងនូវអបុញ្ញសង្ខារ វិញ្ញាណក៏ចូលទៅជិតនូវអបុណ្យ បើបុគ្គលតាក់តែងនូវអានេញ្ជាភិសង្ខារ វិញ្ញាណក៏ចូលទៅជិតនូវអានេញ្ជៈ» (សំ. និ. ២.៥១)។ ពាក្យថា «អាណេញ្ជសប្បាយា» គឺសេចក្តីសប្បាយដល់អានេញ្ជៈ គឺចតុត្ថជ្ឈាន។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីសប្បាយនោះ មិនមែនសប្បាយចំពោះតែអានេញ្ជៈប៉ុណ្ណោះទេ តែជាសេចក្តីសប្បាយ និងជាឧបការៈដល់ព្រះអរហត្តថ្នាក់លើៗទៅទៀតផង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការថយក្រោយដោយអំណាចនៃសមាធិ ក្នុងបឋមអានេញ្ជៈនេះ ដោយប្រការដូច្នេះ។

---

๖๗. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ จตุตฺถชฺฌานํ ปตฺวา เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยญฺหิ ภิกฺขุ เหฏฺฐิเมน ภิกฺขุนา ปญฺญวนฺตตโร ตสฺส จ ภิกฺขุโน อตฺตโน จาติ ทฺวินฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. ตพฺพหุลวิหาริโนติ รูปปฏิพาหเนน ตเมว ปฏิปทํ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อาเนญฺชํ สมาปชฺชตีติ [Pg.42] อากาสานญฺจายตานาเนญฺชํ สมาปชฺชติ. เสสํ ปุริมสทิสเมว. ยถา จ อิธ, เอวํ สพฺพตฺถ วิเสสมตฺตเมว ปน วกฺขาม. อิติ อิมสฺมึ ทุติยอาเนญฺเช วิปสฺสนาวเสน โอสกฺกนา กถิตา, ‘‘ยํกิญฺจิ รูป’’นฺติ เอวํ วิปสฺสนามคฺคํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาติ อตฺโถ.

៦៧. ពាក្យថា «ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ» គឺកាលបើបានសម្រេចចតុត្ថជ្ឈានហើយ រមែងពិចារណាយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុនេះជាអ្នកមានបញ្ញាច្រើនជាងភិក្ខុថ្នាក់ក្រោម ហើយរមែងប្រមូលយកកម្មដ្ឋានរបស់ភិក្ខុទាំងពីររូប គឺរបស់ភិក្ខុថ្នាក់ក្រោមផង របស់ខ្លួនផង មកពិចារណារួមគ្នា។ ពាក្យថា «តព្ពហុលវិហារិនោ» គឺបុគ្គលអ្នកធ្វើឲ្យច្រើននូវបដិបទានោះឯង ដោយការរារាំងនូវរូប ហើយរស់នៅ។ ពាក្យថា «អាណេញ្ជំ សមាបជ្ជតិ» គឺចូលកាន់អាកាសានញ្ចាយតនអានេញ្ជសមាបត្តិ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នានឹងសេចក្តីមុនដំបូងដែរ។ សេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងណា ក្នុងទីទាំងពួងក៏យ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែយើងនឹងពោលតែសេចក្តីដែលប្លែកគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការថយក្រោយដោយអំណាចនៃវិបស្សនា ក្នុងទុតិយអានេញ្ជៈនេះ ដោយការសម្តែងនូវវិបស្សនាមគ្គយ៉ាងនេះថា «យំកិញ្ចិ រូបំ» (រូបណាមួយ) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

---

อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อากาสานญฺจายตนํ ปตฺวา เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยญฺหิ เหฏฺฐา ทฺวีหิ ภิกฺขูหิ ปญฺญวนฺตตโร เตสญฺจ ภิกฺขูนํ อตฺตโน จาติ ติณฺณมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. อุภยเมตํ อนิจฺจนฺติ เอตฺถ อฏฺฐ เอเกกโกฏฺฐาสา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกวเสน ปน สงฺขิปิตฺวา อุภยนฺติ วุตฺตํ. นาลํ อภินนฺทิตุนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทิตุํ น ยุตฺตํ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตพฺพหุลวิหาริโนติ กามปฏิพาหเนน จ รูปปฏิพาหเนน จ ตเมว ปฏิปทํ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อาเนญฺชํ สมาปชฺชตีติ วิญฺญาณญฺจายตนาเนญฺชํ สมาปชฺชติ. อิมสฺมึ ตติยอาเนญฺเช วิปสฺสนาวเสน โอสกฺกนา กถิตา.

ពាក្យថា «ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ» គឺកាលបើបានសម្រេចអាកាសានញ្ចាយតនៈហើយ រមែងពិចារណាយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុនេះជាអ្នកមានបញ្ញាច្រើនជាងភិក្ខុទាំងពីររូបថ្នាក់ក្រោម ហើយរមែងប្រមូលយកកម្មដ្ឋានរបស់ភិក្ខុទាំងបីរូប គឺរបស់ភិក្ខុថ្នាក់ក្រោមទាំងពីររូបផង របស់ខ្លួនផង មកពិចារណារួមគ្នា។ ក្នុងពាក្យថា «ឧភយមេតំ អនិច្ចំ» នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សង្ខេបចំណែកទាំង ៨ យ៉ាងនីមួយៗ ដោយអំណាចនៃបច្ចុប្បន្ន និងបរលោក ហើយត្រាស់ថា «ឧភយំ» (ទាំងពីរ)។ ពាក្យថា «នាលំ អភិនន្ទិតុំ» គឺមិនគួរត្រេកអរដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «តព្ពហុលវិហារិនោ» គឺបុគ្គលអ្នកធ្វើឲ្យច្រើននូវបដិបទានោះឯង ដោយការរារាំងនូវកាមផង ដោយការរារាំងនូវរូបផង ហើយរស់នៅ។ ពាក្យថា «អាណេញ្ជំ សមាបជ្ជតិ» គឺចូលកាន់វិញ្ញាណញ្ចាយតនអានេញ្ជសមាបត្តិ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការថយក្រោយដោយអំណាចនៃវិបស្សនា ក្នុងតតិយអានេញ្ជៈនេះ។

---

๖๘. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ วิญฺญาณญฺจายตนํ ปตฺวา เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยญฺหิ เหฏฺฐา ตีหิ ภิกฺขูหิ ปญฺญวนฺตตโร เตสญฺจ ภิกฺขูนํ อตฺตโน จาติ จตุนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. ยตฺเถตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ ยํ อากิญฺจญฺญายตนํ ปตฺวา เอตา เหฏฺฐา วุตฺตา สพฺพสญฺญา นิรุชฺฌนฺติ. เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตนฺติ เอตํ องฺคสนฺตตาย อารมฺมณสนฺตตาย จ สนฺตํ, อตปฺปกฏฺเฐน ปณีตํ. ตพฺพหุลวิหาริโนติ ตาสํ สญฺญานํ ปฏิพาหเนน ตเมว ปฏิปทํ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อิมสฺมึ ปฐมากิญฺจญฺญายตเน สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตา.

៦៨. ពាក្យថា «ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ» គឺកាលបើបានសម្រេចវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈហើយ រមែងពិចារណាយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុនេះជាអ្នកមានបញ្ញាច្រើនជាងភិក្ខុទាំងបីរូបថ្នាក់ក្រោម ហើយរមែងប្រមូលយកកម្មដ្ឋានរបស់ភិក្ខុទាំងបួនរូប គឺរបស់ភិក្ខុថ្នាក់ក្រោមទាំងបីរូបផង របស់ខ្លួនផង មកពិចារណារួមគ្នា។ ពាក្យថា «យត្ថេតា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ» គឺកាលបើបានសម្រេចអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈណា សញ្ញាទាំងអស់ដែលបានពោលខាងក្រោមនេះ រមែងរលត់ទៅមិនមានសេសសល់។ ពាក្យថា «ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ» គឺអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈនេះ ជាធម្មជាតិស្ងប់រម្ងាប់ ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអង្គធម៌ និងភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអារម្មណ៍ ហើយជាធម្មជាតិឧត្តុង្គឧត្តម ព្រោះអត្ថថាជាធម៌ដែលមិនងាយនឹងឆ្អែតបាន។ ពាក្យថា «តព្ពហុលវិហារិនោ» គឺបុគ្គលអ្នកធ្វើឲ្យច្រើននូវបដិបទានោះឯង ដោយការរារាំងនូវសញ្ញាទាំងឡាយនោះ ហើយរស់នៅ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការថយក្រោយដោយអំណាចនៃសមាធិ ក្នុងបឋមអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈនេះ។

---

อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ วิญฺญาณญฺจายตนเมว ปตฺวา เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยญฺหิ เหฏฺฐา จตูหิ ภิกฺขูหิ ปญฺญวนฺตตโร เตสญฺจ ภิกฺขูนํ อตฺตโน จาติ ปญฺจนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วาติ อหํ มมาติ คเหตพฺเพน สุญฺญํ ตุจฺฉํ ริตฺตํ. เอวเมตฺถ ทฺวิโกฏิกา สุญฺญตา ทสฺสิตา. ตพฺพหุลวิหาริโนติ เหฏฺฐา วุตฺตปฏิปทญฺจ อิมญฺจ สุญฺญตปฏิปทํ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อิมสฺมึ ทุติยากิญฺจญฺญายตเน วิปสฺสนาวเสน โอสกฺกนา กถิตา.

ពាក្យថា «ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ» គឺកាលបើបានសម្រេចវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈនោះឯងហើយ រមែងពិចារណាយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុនេះជាអ្នកមានបញ្ញាច្រើនជាងភិក្ខុទាំងបួនរូបថ្នាក់ក្រោម ហើយរមែងប្រមូលយកកម្មដ្ឋានរបស់ភិក្ខុទាំងប្រាំរូប គឺរបស់ភិក្ខុថ្នាក់ក្រោមទាំងបួនរូបផង របស់ខ្លួនផង មកពិចារណារួមគ្នា។ ពាក្យថា «អត្តេន វា អត្តនិយេន វា» គឺសូន្យ ទទេ ទទេស្អាត ចាកខ្លឹមសារដែលគប្បីប្រកាន់យកថា «អាត្មាអញ ឬរបស់អាត្មាអញ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសុញ្ញតភាពមានចំណែកពីរយ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា «តព្ពហុលវិហារិនោ» គឺបុគ្គលអ្នកធ្វើឲ្យច្រើននូវបដិបទាដែលបានពោលខាងក្រោមផង នូវសុញ្ញតបដិបទានេះផង ហើយរស់នៅ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការថយក្រោយដោយអំណាចនៃវិបស្សនា ក្នុងទុតិយអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈនេះ។

---

๗๐. อิติ [Pg.43] ปฏิสญฺจิกฺขตีติ วิญฺญาณญฺจายตนเมว ปตฺวา เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยญฺหิ เหฏฺฐา ปญฺจหิ ภิกฺขูหิ ปญฺญวนฺตตโร เตสญฺจ ภิกฺขูนํ อตฺตโน จาติ ฉนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. นาหํ กฺวจนิ กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ, น จ มม กฺวจนิ กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนํ นตฺถีติ เอตฺถ ปน จตุโกฏิกา สุญฺญตา กถิตา. กถํ? อยญฺหิ นาหํ กฺวจนีติ กฺวจิ อตฺตานํ น ปสฺสติ, กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ อตฺตโน อตฺตานํ กสฺสจิ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ น ปสฺสติ, อตฺตโน ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ สหายฏฺฐาเน สหายํ ปริกฺขารฏฺฐาเน วา ปริกฺขารํ มญฺญิตฺวา อุปคนฺตฺวา อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มม – สทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา น จ กฺวจนิ ปรสฺส จ อตฺตานํ กฺวจิ น ปสฺสตีติ อยมตฺโถ. อิทานิ มม – สทฺทํ อาหริตฺวา มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนํ นตฺถีติ โส ปรสฺส อตฺตา มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนภาเว อตฺถีติ น ปสฺสติ. อตฺตโน ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ สหายฏฺฐาเน สหายํ ปริกฺขารฏฺฐาเน วา ปริกฺขารนฺติ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน ปรสฺส อตฺตานํ อิมินา กิญฺจนภาเวน อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. เอวมยํ ยสฺมา เนว กตฺถจิ อตฺตานํ ปสฺสติ, น ตํ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ อตฺตโน กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสติ, ตสฺมา อยํ สุญฺญตา จตุโกฏิกาติ เวทิตพฺพา. ตพฺพหุลวิหาริโนติ เหฏฺฐา วุตฺตปฺปฏิปทํ อิมํ จตุโกฏิสุญฺญตญฺจ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อิมสฺมึ ตติยากิญฺจญฺญายตเนปิ วิปสฺสนาวเสเนว โอสกฺกนา กถิตา.

៧០. ពាក្យថា Iti paṭisañcikkhatīti សេចក្ដីថា ភិក្ខុសម្រេចវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈហើយ រមែងពិចារណាយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុនេះជាអ្នកមានប្រាជ្ញាជាងភិក្ខុទាំង ៥ រូបខាងក្រោម រមែងប្រមូលយកកម្មដ្ឋានរបស់ភិក្ខុទាំង ៥ រូបនោះផង របស់ខ្លួនផង ទាំង ៦ រូប មកពិចារណារួមគ្នាតែមួយ។ ក្នុងពាក្យថា Nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmiṃ, na ca mama kvacani kismiñci kiñcanaṃ natthī នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវសូន្យភាពមានចំណែក ៤ (ចតុកោដិកសុញ្ញតា)។ សួរថា សម្ដែងយ៉ាងដូចម្ដេច? គឺភិក្ខុនេះ កាលពិចារណាថា Nāhaṃ kvacani (ខ្ញុំមិនមែនក្នុងទីណាមួយ) រមែងមិនឃើញអត្តភាពរបស់ខ្លួនក្នុងទីណាមួយឡើយ។ ពាក្យថា kassaci kiñcanatasmiṃ គឺមិនឃើញអត្តភាពរបស់ខ្លួនដែលត្រូវនាំទៅដោយភាពជាកង្វល់របស់បុគ្គលដទៃណាមួយឡើយ សេចក្ដីថា មិនឃើញសភាវៈដែលត្រូវនាំទៅជិត ដោយការសំគាល់ថាជាបងប្អូនក្នុងឋានៈជាបងប្អូន ជាមិត្តក្នុងឋានៈជាមិត្ត ឬជាបរិក្ខារក្នុងឋានៈជាបរិក្ខាររបស់ខ្លួនឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា Na ca mama kvacani នេះ លើកទុកពាក្យថា mama សិន សេចក្ដីថា មិនឃើញអត្តភាពរបស់បុគ្គលដទៃក្នុងទីណាមួយឡើយ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីយ៉ាងនេះ។ ឥឡូវនេះ នាំយកពាក្យថា mama មកភ្ជាប់នឹងពាក្យថា mama kismiñci kiñcanaṃ natthī សេចក្ដីថា ភិក្ខុនោះមិនឃើញអត្តភាពរបស់បុគ្គលដទៃថាមាននៅក្នុងភាពជាកង្វល់ណាមួយរបស់ខ្លួនឡើយ សេចក្ដីថា មិនឃើញអត្តភាពរបស់បុគ្គលដទៃក្នុងទីណាមួយ ដូចជាបងប្អូនក្នុងឋានៈជាបងប្អូន មិត្តក្នុងឋានៈជាមិត្ត ឬបរិក្ខារក្នុងឋានៈជាបរិក្ខាររបស់ខ្លួន ដែលត្រូវនាំមកដោយភាពជាកង្វល់របស់ខ្លួននេះឡើយ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុតែភិក្ខុនេះមិនឃើញអត្តភាពរបស់ខ្លួនក្នុងទីណាមួយផង មិនឃើញអត្តភាពនោះដែលត្រូវនាំទៅក្នុងភាពជាកង្វល់របស់បុគ្គលដទៃផង មិនឃើញអត្តភាពរបស់បុគ្គលដទៃផង មិនឃើញអត្តភាពរបស់បុគ្គលដទៃដែលត្រូវនាំមកក្នុងភាពជាកង្វល់របស់ខ្លួនផង ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថាសូន្យភាពនេះមានចំណែក ៤ (ចតុកោដិកសុញ្ញតា)។ ពាក្យថា Tabbahulavihārinoti គឺសម្រាប់ភិក្ខុអ្នកធ្វើឱ្យច្រើននូវបដិបទាដែលពោលហើយខាងក្រោម និងសូន្យភាពមានចំណែក ៤ នេះ ហើយរស់នៅ។ សូម្បីក្នុងអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈទី ៣ នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្ដែងនូវការថយក្រោយ (ឱសក្កនៈ) ដោយអំណាចនៃវិបស្សនាតែម្យ៉ាង។

---

อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อากิญฺจญฺญายตนํ ปตฺวา เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยญฺหิ เหฏฺฐา ฉหิ ภิกฺขูหิ ปญฺญวนฺตตโร เตสญฺจ ภิกฺขูนํ อตฺตโน จาติ สตฺตนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. ยตฺเถตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ ยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปตฺวา เอตฺถ เอตา เหฏฺฐา วุตฺตา สพฺพสญฺญา นิรุชฺฌนฺติ. ตพฺพหุลวิหาริโนติ ตาสํ สญฺญานํ ปฏิพาหเนน ตเมว ปฏิปทํ พหุลํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส. อิมสฺมึ เนวสญฺญานาสญฺญายตเน สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตา.

ពាក្យថា Iti paṭisañcikkhatīti សេចក្ដីថា ភិក្ខុសម្រេចអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈហើយ រមែងពិចារណាយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុនេះជាអ្នកមានប្រាជ្ញាជាងភិក្ខុទាំង ៦ រូបខាងក្រោម រមែងប្រមូលយកកម្មដ្ឋានរបស់ភិក្ខុទាំង ៦ រូបនោះផង របស់ខ្លួនផង ទាំង ៧ រូប មកពិចារណារួមគ្នាតែមួយ។ ពាក្យថា Yatthetā aparisesā nirujjhantīti សេចក្ដីថា ភិក្ខុសម្រេចនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈណាហើយ សញ្ញាទាំងអស់ដែលពោលហើយខាងក្រោមទាំងនេះ រមែងរលត់មិនមានសេសសល់ក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈនោះ។ ពាក្យថា Tabbahulavihārinoti សេចក្ដីថា សម្រាប់ភិក្ខុអ្នកធ្វើឱ្យច្រើននូវបដិបទានោះឯង ដោយការរារាំងនូវសញ្ញាទាំងឡាយនោះ ហើយរស់នៅ។ ក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវការថយក្រោយ (ឱសក្កនៈ) ដោយអំណាចនៃសមាធិ។

---

๗๑. โน จสฺส โน จ เม สิยาติ สเจ มยฺหํ ปุพฺเพ ปญฺจวิธํ กมฺมวฏฺฏํ น อายูหิตํ อสฺส, ยํ เม อิทํ เอตรหิ เอวํ ปญฺจวิธํ วิปากวฏฺฏํ เอตํ เม น [Pg.44] สิยา นปฺปวตฺเตยฺยาติ อตฺโถ. น ภวิสฺสตีติ สเจ เอตรหิ ปญฺจวิธํ กมฺมวฏฺฏํ อายูหิตํ น ภวิสฺสติ. น เม ภวิสฺสตีติ ตสฺมึ อสติ อนาคเต เม ปญฺจวิธํ วิปากวฏฺฏํ น ภวิสฺสติ. ยทตฺถิ ยํ ภูตํ ตํ ปชหามีติ ยํ อตฺถิ ยํ ภูตํ เอตรหิ ขนฺธปญฺจกํ, ตํ ปชหามิ. เอวํ อุเปกฺขํ ปฏิลภตีติ โส ภิกฺขุ เอวํ วิปสฺสนุเปกฺขํ ลภตีติ อตฺโถ.

៧១. ពាក្យថា No cassa no ca me siyāti សេចក្ដីថា ប្រសិនបើកម្មវដ្ដមានប្រការ ៥ មិនត្រូវបានខ្ញុំសន្សំទុកក្នុងកាលមុនទេ វិបាកវដ្ដមានប្រការ ៥ នេះរបស់ខ្ញុំក្នុងកាលឥឡូវនេះ ក៏មិនគប្បីមាន មិនគប្បីប្រព្រឹត្តទៅឡើយ។ ពាក្យថា Na bhavissatīti សេចក្ដីថា ប្រសិនបើកម្មវដ្ដមានប្រការ ៥ មិនត្រូវបានសន្សំទុកក្នុងកាលឥឡូវនេះទេ។ ពាក្យថា Na me bhavissatīti សេចក្ដីថា កាលបើកម្មវដ្ដនោះមិនមាន វិបាកវដ្ដមានប្រការ ៥ របស់ខ្ញុំក្នុងអនាគត ក៏នឹងមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahāmīti សេចក្ដីថា បញ្ចក្ខន្ធណាដែលមានប្រាកដក្នុងកាលឥឡូវនេះ ខ្ញុំរមែងលះបង់នូវបញ្ចក្ខន្ធនោះ។ ពាក្យថា Evaṃ upekkhaṃ paṭilabhatīti សេចក្ដីថា ភិក្ខុនោះរមែងបាននូវវិបស្សនុបេក្ខាយ៉ាងនេះ។

---

ปรินิพฺพาเยยฺย นุ โข โส, ภนฺเต, ภิกฺขุ น วา ปรินิพฺพาเยยฺยาติ กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ, ตติยชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส อรหตฺตมฺปิ โอสกฺกนาปิ ปฏิปทาปิ ปฏิสนฺธิปิ กถิตา, ตถา จตุตฺถชฺฌานาทีนิ ปาทกานิ กตฺวา ฐิตานํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส น กิญฺจิ กถิตํ, ตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. อเปตฺถาติ อปิ เอตฺถ. โส ตํ อุเปกฺขํ อภินนฺทตีติ โส ตํ วิปสฺสนุเปกฺขํ ตณฺหาทิฏฺฐิอภินนฺทนาหิ อภินนฺทติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตนฺนิสฺสิตํ โหติ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณํ วิปสฺสนานิสฺสิตํ โหติ. ตทุปาทานนฺติ ยํ นิกนฺติวิญฺญาณํ, ตํ ตสฺส อุปาทานํ นาม คหณํ นาม โหติ. สอุปาทาโนติ สคหโณ. น ปรินิพฺพายตีติ วิปสฺสนาย สาลโย ภิกฺขุ มม สาสเน น ปรินิพฺพายติ. โย ปน วิหารปริเวณอุปฏฺฐากาทีสุ สาลโย, ตสฺมึ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. กหํ ปนาติ? กตฺถ ปน? อุปาทิยมาโน อุปาทิยตีติ ปฏิสนฺธึ คณฺหมาโน คณฺหาติ. อุปาทานเสฏฺฐํ กิร โส, ภนฺเตติ, ภนฺเต, โส กิร ภิกฺขุ คเหตพฺพฏฺฐานํ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ ภวํ อุปาทิยติ, เสฏฺฐภเว ปฏิสนฺธึ คณฺหาตีติ อตฺโถ. อิมินา ตสฺส ภิกฺขุโน ปฏิสนฺธิ กถิตา. อิทานิสฺส อรหตฺตํ กเถตุํ อิธานนฺทาติอาทิมาห.

ពាក្យថា Parinibbāyeyya nu kho so, bhante, bhikkhu na vā parinibbāyeyyāti សេចក្ដីថា ព្រះអានន្ទសួរថា 'ខ្ញុំព្រះអង្គសួរអំពីអ្វី?' គឺសួរថា សម្រាប់ភិក្ខុអ្នកធ្វើតតិយជ្ឈានឱ្យជាបាទដ្ឋានហើយឋិតនៅ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយទាំងព្រះអរហត្ត ទាំងការថយក្រោយ ទាំងបដិបទា ទាំងបដិសន្ធិ ព្រមទាំងភិក្ខុទាំងឡាយអ្នកធ្វើចតុត្ថជ្ឈានជាដើមឱ្យជាបាទដ្ឋានហើយឋិតនៅ ក៏ទ្រង់សម្ដែងហើយយ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែសម្រាប់ភិក្ខុអ្នកធ្វើនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈឱ្យជាបាទដ្ឋានហើយឋិតនៅ ព្រះអង្គមិនបានសម្ដែងអ្វីបន្តិចសោះ ខ្ញុំព្រះអង្គសួរអំពីភិក្ខុនោះឯង។ ពាក្យថា Apetthāti គឺ api ettha (សូម្បីក្នុងទីនេះ)។ ពាក្យថា So taṃ upekkhaṃ abhinandatīti សេចក្ដីថា ភិក្ខុនោះរមែងត្រេកអរចំពោះវិបស្សនុបេក្ខានោះ ដោយការត្រេកអរដោយអំណាចតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Tannissitaṃ hoti viññāṇanti សេចក្ដីថា វិញ្ញាណជាធម្មជាតិអាស្រ័យនូវវិបស្សនា។ ពាក្យថា Tadupādānanti សេចក្ដីថា វិញ្ញាណដែលប្រកបដោយនិកន្តិ (ការតោងទាក់) ណា វិញ្ញាណនោះឈ្មោះថាជាឧបាទាន គឺការប្រកាន់ខ្ជាប់របស់ភិក្ខុនោះ។ ពាក្យថា Saupādānoti សេចក្ដីថា ជាអ្នកមានការប្រកាន់ខ្ជាប់។ ពាក្យថា Na parinibbāyatīti សេចក្ដីថា ភិក្ខុអ្នកមានអាល័យក្នុងវិបស្សនា រមែងមិនបរិនិព្វានក្នុងសាសនារបស់តថាគតឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ចំណែកភិក្ខុណាមានអាល័យក្នុងវិហារ បរិវេណ និងឧបដ្ឋាកជាដើម មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ពាក្យថា Kahaṃ panāti សេចក្ដីថា ក្នុងទីណា? ពាក្យថា Upādiyamāno upādiyatīti សេចក្ដីថា កាលកាន់យកបដិសន្ធិ រមែងកាន់យក។ ពាក្យថា Upādānaseṭṭhaṃ kira so, bhanteti សេចក្ដីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ឮថាភិក្ខុនោះរមែងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវភពដ៏ប្រសើរ ដ៏ឧត្តម ដែលជាទីគួរកាន់យក គឺរមែងកាន់យកបដិសន្ធិក្នុងភពដ៏ប្រសើរ (នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភព)។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវបដិសន្ធិរបស់ភិក្ខុនោះដោយពាក្យនេះ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្ដែងនូវព្រះអរហត្តរបស់ភិក្ខុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យថា idhānanda ជាដើម។

---

๗๓. นิสฺสาย นิสฺสายาติ ตํ ตํ สมาปตฺตึ นิสฺสาย. โอฆสฺส นิตฺถรณา อกฺขาตาติ โอฆตรณํ กถิตํ, ตติยชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตภิกฺขุโน โอฆนิตฺถรณา กถิตา…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตภิกฺขุโน โอฆนิตฺถรณา กถิตาติ วทติ.

៧៣. ពាក្យថា Nissāya nissāyāti សេចក្ដីថា អាស្រ័យនូវសមាបត្តិទាំងនោះៗ។ ពាក្យថា Oghassa nittharaṇā akkhātāti សេចក្ដីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវការឆ្លងផុតឱឃៈ គឺទ្រង់សម្ដែងនូវការឆ្លងផុតឱឃៈរបស់ភិក្ខុអ្នកធ្វើតតិយជ្ឈានឱ្យជាបាទដ្ឋានហើយឋិតនៅ... បេ... ទ្រង់សម្ដែងនូវការឆ្លងផុតឱឃៈរបស់ភិក្ខុអ្នកធ្វើនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈឱ្យជាបាទដ្ឋានហើយឋិតនៅ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុពោលយ៉ាងនេះ។

---

กตโม ปน, ภนฺเต, อริโย วิโมกฺโขติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? สมาปตฺตึ ตาว ปทฏฺฐานํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหนฺโต ภิกฺขุ นาวํ วา อุฬุมฺปาทีนิ วา นิสฺสาย มโหฆํ ตริตฺวา ปารํ คจฺฉนฺโต วิย [Pg.45] น กิลมติ. สุกฺขวิปสฺสโก ปน ปกิณฺณกสงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ คณฺหนฺโต พาหุพเลน โสตํ ฉินฺทิตฺวา ปารํ คจฺฉนฺโต วิย กิลมติ. อิติ อิมสฺส สุกฺขวิปสฺสกสฺส อรหตฺตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. อริยสาวโกติ สุกฺขวิปสฺสโก อริยสาวโก. อยญฺหิ เหฏฺฐา อฏฺฐหิ ภิกฺขูหิ ปญฺญวนฺตตโร เตสญฺจ ภิกฺขูนํ อตฺตโน จาติ นวนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสติ. เอส สกฺกาโย ยาวตา สกฺกาโยติ ยตฺตโก เตภูมกวฏฺฏสงฺขาโต สกฺกาโย นาม อตฺถิ, สพฺโพปิ โส เอส สกฺกาโย, น อิโต ปรํ สกฺกาโย อตฺถีติ ปฏิสญฺจิกฺขติ.

ពាក្យថា Katamo pana, bhante, ariyo vimokkhoti ក្នុងទីនេះ ព្រះអានន្ទសួរអំពីអ្វី? សេចក្ដីថា ភិក្ខុអ្នកធ្វើសមាបត្តិឱ្យជាបាទដ្ឋានជាមុនសិន ហើយចម្រើនវិបស្សនាសម្រេចព្រះអរហត្ត រមែងមិនលំបាក ដូចជាបុគ្គលអាស្រ័យទូក ឬក្បូនជាដើម ឆ្លងអន្លង់ទឹកធំទៅកាន់ត្រើយម្ខាងដូច្នោះ។ ចំណែកឯព្រះសុខវិបស្សកភិក្ខុ កាលពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយដ៏រាយប៉ាយ ហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត រមែងលំបាក ដូចជាបុគ្គលហែលកាត់ខ្សែទឹកដោយកម្លាំងដៃទៅកាន់ត្រើយម្ខាងដូច្នោះ។ ព្រះអានន្ទសួរយ៉ាងនេះថា 'ខ្ញុំព្រះអង្គសួរអំពីព្រះអរហត្តរបស់ព្រះសុខវិបស្សកភិក្ខុនេះ'។ ពាក្យថា Ariyasāvakoti គឺព្រះអរិយសាវ័កជាសុខវិបស្សកៈ។ ព្រោះថា ភិក្ខុនេះជាអ្នកមានប្រាជ្ញាជាងភិក្ខុទាំង ៨ រូបខាងក្រោម រមែងប្រមូលយកកម្មដ្ឋានរបស់ភិក្ខុទាំង ៨ រូបនោះផង របស់ខ្លួនផង ទាំង ៩ រូប មកពិចារណារួមគ្នាតែមួយ។ ពាក្យថា Esa sakkāyo yāvatā sakkāyoti សេចក្ដីថា សក្កាយៈដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងវដ្ដភូមិ ៣ មានប្រមាណប៉ុន្មាន សក្កាយៈទាំងអស់នោះ ក៏មានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ ក្រៅពីនេះទៅទៀត សក្កាយៈដទៃមិនមានឡើយ ភិក្ខុនោះរមែងពិចារណាយ៉ាងនេះ។

---

เอตํ อมตํ ยทิทํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ โย ปเนส จิตฺตสฺส อนุปาทาวิโมกฺโข นาม, เอตํ อมตํ เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตนฺติ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อญฺญตฺถ จ ‘‘อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข’’ติ นิพฺพานํ วุจฺจติ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สุกฺขวิปสฺสกสฺส อรหตฺตํ กถิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

ពាក្យថា Etaṃ amataṃ yadidaṃ anupādā cittassa vimokkhoti សេចក្ដីថា វិមោក្ខដែលមិនមានការប្រកាន់ខ្ជាប់នៃចិត្តណា ភិក្ខុនោះរមែងពិចារណាថា 'វិមោក្ខនេះជាអមតៈ វិមោក្ខនេះជាធម្មជាតិស្ងប់រម្ងាប់ វិមោក្ខនេះជាធម្មជាតិឧត្តម'។ ក្នុងសូត្រដទៃ ពាក្យថា 'anupādā cittassa vimokkho' ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ហៅថា ព្រះនិព្វាន។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងសំដៅយកព្រះអរហត្តរបស់ព្រះសុខវិបស្សកភិក្ខុ។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្រៅពីនេះ ងាយយល់ទាំងអស់ក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង។

---

เกวลํ ปน อิมสฺมึ สุตฺเต สตฺตสุ ฐาเนสุ โอสกฺกนา กถิตา, อฏฺฐสุ ฐาเนสุ ปฏิสนฺธิ, นวสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. กถํ? ตติยํ ฌานํ ตาว ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส ภิกฺขุโน โอสกฺกนา กถิตา, ปฏิสนฺธิ กถิตา, อรหตฺตํ กถิตํ, ตถา จตุตฺถชฺฌานํ, ตถา อากาสานญฺจายตนํ. วิญฺญาณญฺจายตนํ ปน ปทฏฺฐานํ กตฺวา ฐิตานํ ติณฺณํ ภิกฺขูนํ โอสกฺกนา กถิตา, ปฏิสนฺธิ กถิตา, อรหตฺตํ กถิตํ. ตถา อากิญฺจญฺญายตนํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส ภิกฺขุโน. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส ปน โอสกฺกนา นตฺถิ, ปฏิสนฺธิ ปน อรหตฺตญฺจ กถิตํ. สุกฺขวิปสฺสกสฺส อรหตฺตเมว กถิตนฺติ. เอวํ สตฺตสุ ฐาเนสุ โอสกฺกนา กถิตา, อฏฺฐสุ ฐาเนสุ ปฏิสนฺธิ, นวสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิมญฺจ ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ โอสกฺกนํ อฏฺฐสุ ปฏิสนฺธึ นวสุ อรหตฺตํ สโมธาเนตฺวา กเถนฺเตน อิมํ อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตํ สุกถิตํ นาม โหตีติ.

ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវការថយក្រោយ (ឱសក្កនៈ) ក្នុងឋានៈ ៧ យ៉ាង សម្ដែងនូវបដិសន្ធិក្នុងឋានៈ ៨ យ៉ាង និងសម្ដែងនូវព្រះអរហត្តក្នុងឋានៈ ៩ យ៉ាង។ សួរថា សម្ដែងយ៉ាងដូចម្ដេច? គឺសម្រាប់ភិក្ខុអ្នកធ្វើតតិយជ្ឈានឱ្យជាបាទដ្ឋានហើយឋិតនៅ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយទាំងការថយក្រោយ ទាំងបដិសន្ធិ ទាំងព្រះអរហត្ត សូម្បីចតុត្ថជ្ឈាន និងអាកាសានញ្ចាយតនៈ ក៏ទ្រង់សម្ដែងយ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកភិក្ខុ ៣ រូប ដែលធ្វើវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈឱ្យជាបាទដ្ឋានហើយឋិតនៅ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្ដែងហើយទាំងការថយក្រោយ ទាំងបដិសន្ធិ ទាំងព្រះអរហត្ត។ សូម្បីភិក្ខុអ្នកធ្វើអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈឱ្យជាបាទដ្ឋានហើយឋិតនៅ ក៏ទ្រង់សម្ដែងយ៉ាងនោះដែរ Sunset។ ប៉ុន្តែសម្រាប់ភិក្ខុអ្នកធ្វើនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈឱ្យជាបាទដ្ឋានហើយឋិតនៅ មិនមានការថយក្រោយឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងតែបដិសន្ធិ និងព្រះអរហត្តប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកព្រះសុខវិបស្សកភិក្ខុ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងតែព្រះអរហត្តតែម្យ៉ាង។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវការថយក្រោយក្នុងឋានៈ ៧ យ៉ាង សម្ដែងនូវបដិសន្ធិក្នុងឋានៈ ៨ យ៉ាង និងសម្ដែងនូវព្រះអរហត្តក្នុងឋានៈ ៩ យ៉ាង យ៉ាងនេះឯង។ កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រមូលរួមគ្នានូវការថយក្រោយក្នុងឋានៈ ៧ យ៉ាង បដិសន្ធិក្នុងឋានៈ ៨ យ៉ាង និងព្រះអរហត្តក្នុងឋានៈ ៩ យ៉ាង មកសម្ដែងយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្ដែងអានេញ្ជសប្បាយសូត្រនេះបានល្អហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃអានេញ្ជសប្បាយសូត្រ ចប់ហើយ។

---

๗. คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃគណកមោគ្គល្លានសូត្រ

---

๗๔. เอวํ [Pg.46] เม สุตนฺติ คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตํ. ตตฺถ ยาว ปจฺฉิมโสปานกเฬวราติ ยาว ปฐมโสปานผลกา เอกทิวเสเนว สตฺตภูมิโก ปาสาโท น สกฺกา กาตุํ, วตฺถุํ โสเธตฺวา ถมฺภุสฺสาปนโต ปฏฺฐาย ปน ยาว จิตฺตกมฺมกรณา อนุปุพฺพกิริยา เจตฺถ ปญฺญายตีติ ทสฺเสติ. ยทิทํ อชฺเฌเนติ ตโยปิ เวทา น สกฺกา เอกทิวเสเนว อธียิตุํ, เอเตสํ อชฺเฌเนปิ ปน อนุปุพฺพกิริยาว ปญฺญายตีติ ทสฺเสติ. อิสฺสตฺเถติ อาวุธวิชฺชายปิ เอกทิวเสเนว วาลเวธิ นาม น สกฺกา กาตุํ, ฐานสมฺปาทนมุฏฺฐิกรณาทีหิ ปน เอตฺถาปิ อนุปุพฺพกิริยา ปญฺญายตีติ ทสฺเสติ. สงฺขาเนติ คณนาย. ตตฺถ อนุปุพฺพกิริยํ อตฺตนาว ทสฺเสนฺโต เอวํ คณาเปมาติอาทิมาห.

៧៤. ពាក្យថា Evaṃ me sutanti ជាដើម គឺគណកមោគ្គល្លានសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា yāva pacchimasopānakaḷevarāti សេចក្ដីថា គេមិនអាចសាងសង់ប្រាសាទ ៧ ជាន់ ឱ្យរួចរាល់ត្រឹមតែថ្ងៃតែមួយ រហូតដល់ក្ដារកាំជណ្ដើរថ្នាក់ដំបូងឡើយ ប៉ុន្តែព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ក្នុងប្រាសាទនោះ រមែងប្រាកដនូវកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើតាមលំដាប់ ចាប់តាំងពីការសម្អាតទីធ្លា ការបញ្ឈរឈើច្រត់ (សសរ) រហូតដល់ការគូរគំនូរលម្អ។ ពាក្យថា Yadidaṃ ajjheneti ទ្រង់បង្ហាញថា សូម្បីព្រះវេទទាំង ៣ ក៏មិនអាចរៀនសូត្រឱ្យចប់ត្រឹមតែថ្ងៃតែមួយបានឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងការរៀនសូត្រនូវព្រះវេទទាំងនោះ ក៏រមែងប្រាកដនូវកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើតាមលំដាប់ដូចគ្នា។ ពាក្យថា Issattheti ទ្រង់បង្ហាញថា សូម្បីក្នុងសិល្បៈខាងធ្នូ (វិជ្ជាអាវុធ) ក៏មិនអាចធ្វើឱ្យជាអ្នកបាញ់កន្ទុយសត្វ (វាលវេធិ) បានត្រឹមតែថ្ងៃតែមួយឡើយ ប៉ុន្តែសូម្បីក្នុងសិល្បៈខាងធ្នូនោះ ក៏រមែងប្រាកដនូវកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើតាមលំដាប់ មានការរៀបចំជំហរ និងការក្ដាប់ដៃជាដើម។ ពាក្យថា Saṅkhāneti គឺដោយការគណនា។ ក្នុងពាក្យនោះ គណកមោគ្គល្លានព្រាហ្មណ៍ កាលបង្ហាញនូវកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើតាមលំដាប់ដោយខ្លួនឯង ទើបពោលពាក្យថា evaṃ gaṇāpemāti ជាដើម។

---

๗๕. เสยฺยถาปิ พฺราหฺมณาติ อิธ ภควา ยสฺมา พาหิรสมเย ยถา ยถา สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ, ตถา ตถา เกราฏิกา โหนฺติ, ตสฺมา อตฺตโน สาสนํ พาหิรสมเยน อนุปเมตฺวา ภทฺรอสฺสาชานีเยน อุปเมนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ภทฺโร หิ อสฺสาชานีโย ยสฺมึ การเณ ทมิโต โหติ, ตํ ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมติ. เอวเมว สาสเน สมฺมาปฏิปนฺโน กุลปุตฺโต สีลเวลํ นาติกฺกมติ. มุขาธาเนติ มุขฏฺฐปเน.

៧៥. ពាក្យថា Seyyathāpi brāhmaṇāti ក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុតែពួកជនក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ កាលរៀនសិល្បៈយ៉ាងណាៗ រមែងជាអ្នកមានកលល្បិចយ៉ាងនោះៗ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់ប្រៀបធៀបសាសនារបស់ព្រះអង្គទៅនឹងលទ្ធិខាងក្រៅឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ប្រៀបធៀបទៅនឹងសេះអាជានេយ្យដ៏ល្អ ទើបត្រាស់ពាក្យថា seyyathāpīti ជាដើម។ ព្រោះថាសេះអាជានេយ្យដ៏ល្អ កាលបើគេបង្ហាត់ក្នុងកិច្ចការណាហើយ រមែងមិនលះបង់នូវកិច្ចការនោះ សូម្បីព្រោះហេតុតែជីវិត។ យ៉ាងនោះមែន ក្នុងសាសនានេះ កុលបុត្រអ្នកប្រតិបត្តិត្រូវ រមែងមិនកន្លងហួសនូវព្រំដែននៃសីលឡើយ។ ពាក្យថា Mukhādhāneti គឺក្នុងការដាក់បង្ហៀរក្នុងមាត់។

---

๗๖. สติสมฺปชญฺญาย จาติ สติสมฺปชญฺญาหิ สมงฺคิภาวตฺถาย. ทฺเว หิ ขีณาสวา สตตวิหารี จ โนสตตวิหารี จ. ตตฺถ สตตวิหารี ยํกิญฺจิ กมฺมํ กตฺวาปิ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ, โน สตตวิหารี ปน อปฺปมตฺตเกปิ กิจฺเจ กิจฺจปฺปสุโต หุตฺวา ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตุํ น สกฺโกติ.

៧៦. ពាក្យថា "Satisampajaññāya ca" សេចក្តីថា ដើម្បីភាពជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសតិនិងសម្បជញ្ញៈ។ ព្រោះថា ព្រះខីណាស្រពមាន ២ ពួក គឺ ព្រះខីណាស្រពអ្នកមានធម៌ជាគ្រឿងនៅរឿយៗ (សតតវិហារី) និងព្រះខីណាស្រពអ្នកមិនមានធម៌ជាគ្រឿងនៅរឿយៗ (នោសតតវិហារី)។ ក្នុងព្រះខីណាស្រពទាំងនោះ ព្រះខីណាស្រពអ្នកមានធម៌ជាគ្រឿងនៅរឿយៗ ទោះបីធ្វើការងារណាមួយ ក៏នៅតែអាចចូលផលសមាបត្តិបាន ចំណែកឯព្រះខីណាស្រពអ្នកមិនមានធម៌ជាគ្រឿងនៅរឿយៗ កាលបើខ្វល់ខ្វាយនឹងកិច្ចការ ទោះបីជាកិច្ចការបន្តិចបន្តួច ក៏មិនអាចចូលផលសមាបត្តិបានឡើយ។

---

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ขีณาสวตฺเถโร ขีณาสวสามเณรํ คเหตฺวา อรญฺญวาสํ คโต, ตตฺถ มหาเถรสฺส เสนาสนํ ปตฺตํ, สามเณรสฺส น ปาปุณาติ, ตํ วิตกฺเกนฺโต เถโร เอกทิวสมฺปิ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตุํ นาสกฺขิ. สามเณโร ปน เตมาสํ ผลสมาปตฺติรติยา วีตินาเมตฺวา ‘‘สปฺปาโย, ภนฺเต, อรญฺญวาโส ชาโต’’ติ [Pg.47] เถรํ ปุจฺฉิ. เถโร ‘‘น ชาโต, อาวุโส’’ติ อาห. อิติ โย เอวรูโป ขีณาสโว, โส อิเม ธมฺเม อาทิโต ปฏฺฐาย อาวชฺชิตฺวาว สมาปชฺชิตุํ สกฺขิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สติสมฺปชญฺญาย จา’’ติ อาห.

ក្នុងសេចក្តីនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ព្រះថេរៈជាព្រះខីណាស្រពមួយអង្គ បាននាំយកសាមណេរជាព្រះខីណាស្រពមួយអង្គ ទៅគង់នៅក្នុងព្រៃ។ នៅក្នុងព្រៃនោះ ព្រះមហាថេរៈទទួលបានសេនាសនៈ ប៉ុន្តែសាមណេរមិនទទួលបានឡើយ។ ព្រះថេរៈកាលបើគិតខ្វល់ខ្វាយពីសេនាសនៈនោះ សូម្បីតែមួយថ្ងៃក៏មិនអាចចូលផលសមាបត្តិបានឡើយ។ ចំណែកឯសាមណេរវិញ បានចំណាយពេលអស់ ៣ ខែ ដោយការត្រេកអរក្នុងផលសមាបត្តិ រួចហើយក៏សួរព្រះថេរៈថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ការនៅក្នុងព្រៃជាទីសប្បាយដល់លោកម្ចាស់ដែរឬទេ?"។ ព្រះថេរៈតបថា "ម្នាលអាវុសោ មិនជាទីសប្បាយទេ"។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើចង់បង្ហាញថា ព្រះខីណាស្រពដែលមានសភាពបែបនេះ នឹងអាចចូលសមាបត្តិបាន លុះត្រាតែបានពិចារណាធម៌ទាំងឡាយ (មានសីលជាដើម) នេះតាំងពីដើមរៀងមក ទើបត្រាស់ពាក្យថា "satisampajaññāya ca" (ដោយសតិនិងសម្បជញ្ញៈ)។

---

๗๘. เยเม, โภ โคตมาติ ตถาคเต กิร กถยนฺเตว พฺราหฺมณสฺส ‘‘อิเม ปุคฺคลา น อาราเธนฺติ, อิเม อาราเธนฺตี’’ติ นโย อุทปาทิ, ตํ ทสฺเสนฺโต เอวํ วตฺตุมารทฺโธ.

៧៨. ពាក្យថា "Yeme, bho gotama" សេចក្តីថា កាលព្រះតថាគតកំពុងតែសម្តែង វិធី (ឬលំដាប់) នេះក៏កើតឡើងដល់គណកមោគ្គល្លានព្រាហ្មណ៍ថា "បុគ្គលទាំងឡាយនេះមិនអាចសម្រេចបានឡើយ បុគ្គលទាំងឡាយនេះទើបអាចសម្រេចបាន" ព្រាហ្មណ៍កាលបើចង់បង្ហាញនូវវិធីនោះ ទើបចាប់ផ្តើមនិយាយយ៉ាងនេះ។

---

ปรมชฺชธมฺเมสูติ อชฺชธมฺมา นาม ฉสตฺถารธมฺมา, เตสุ โคตมวาโทว, ปรโม อุตฺตโมติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ពាក្យថា "Paramajjadhammesu" សេចក្តីថា ធម៌របស់គ្រូទាំង ៦ នាក់ (មានបូរណកស្សបៈជាដើម) ឈ្មោះថា អជ្ជធម៌ (ធម៌របស់ជនដទៃ)។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រះពុទ្ធវចនៈរបស់ព្រះគោតមប៉ុណ្ណោះ ជាធម៌ដ៏ឧត្តម ដ៏ប្រសើរ បំផុត។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រ គណកមោគ្គល្លានសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๘. โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយសូត្រ គោបកមោគ្គល្លានសូត្រ

---

๗๙. เอวํ เม สุตนฺติ โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตํ. ตตฺถ อจิรปรินิพฺพุเต ภควตีติ ภควติ อจิรปรินิพฺพุเต, ธาตุภาชนียํ กตฺวา ธมฺมสงฺคีตึ กาตุํ ราชคหํ อาคตกาเล. รญฺโญ ปชฺโชตสฺส อาสงฺกมาโนติ จณฺฑปชฺโชโต นาเมส ราชา พิมฺพิสารมหาราชสฺส สหาโย อโหสิ, ชีวกํ เปเสตฺวา เภสชฺชการิตกาลโต ปฏฺฐาย ปน ทฬฺหมิตฺโตว ชาโต, โส ‘‘อชาตสตฺตุนา เทวทตฺตสฺส วจนํ คเหตฺวา ปิตา ฆาติโต’’ติ สุตฺวา ‘‘มม ปิยมิตฺตํ ฆาเตตฺวา เอส รชฺชํ กริสฺสามีติ มญฺญติ, มยฺหํ สหายสฺส สหายานํ อตฺถิกภาวํ ชานาเปสฺสามี’’ติ ปริสติ วาจํ อภาสิ. ตํ สุตฺวา ตสฺส อาสงฺกา อุปฺปนฺนา. เตน วุตฺตํ ‘‘รญฺโญ ปชฺโชตสฺส อาสงฺกมาโน’’ติ. กมฺมนฺโตติ พหินคเร นครปฏิสงฺขาราปนตฺถาย กมฺมนฺตฏฺฐานํ.

៧៩. សូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា "Evaṃ me sutaṃ" គឺ គោបកមោគ្គល្លានសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា "aciraparinibbute bhagavati" សេចក្តីថា កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បរិនិព្វានមិនយូរប៉ុន្មាន ក្នុងពេលដែលព្រះសង្ឃធ្វើការបែងចែកព្រះបរមសារីរិកធាតុរួចហើយ បាននិមន្តមកកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ដើម្បីធ្វើធម្មសង្គាយនា។ ពាក្យថា "rañño pajjotassa āsaṅkamāno" សេចក្តីថា ព្រះរាជាព្រះនាម ចណ្ឌបជ្ជោត ធ្លាប់ជាព្រះសហាយរបស់ព្រះបាទពិម្ពិសារ។ ចាប់តាំងពីពេលដែលព្រះបាទពិម្ពិសារបានបញ្ជូនជីវកកោមារភត្យទៅព្យាបាលរោគមក ព្រះរាជាទាំងពីរ ក៏បានក្លាយជាមិត្តដ៏ជិតស្និទ្ធនឹងគ្នាបំផុត។ ព្រះបាទចណ្ឌបជ្ជោតនោះ លុះបានឮថា "ព្រះបាទអជាតសត្រូវ ជឿតាមពាក្យរបស់ទេវទត្ត ហើយបានសម្លាប់ព្រះបិតាខ្លួនឯង" ក៏មានបន្ទូលក្នុងជំនុំមន្ត្រីថា "អជាតសត្រូវនេះ សម្លាប់មិត្តសម្លាញ់របស់អញ ហើយគិតថានឹងសោយរាជ្យដោយសុខស្រួលឬ អញនឹងធ្វើឱ្យវាដឹងថា មិត្តរបស់អញនៅមានមិត្តដទៃទៀត"។ ព្រះបាទអជាតសត្រូវ លុះបានឮព្រះរាជឱង្ការនោះ ក៏កើតសេចក្តីភ័យខ្លាច និងសង្ស័យឡើង។ ហេតុនោះ ព្រះសង្ឃអ្នកធ្វើសង្គាយនា ទើបពោលថា "rañño pajjotassa āsaṅkamāno" (ព្រោះសង្ស័យចំពោះព្រះបាទបជ្ជោត)។ ពាក្យថា "kammanto" សេចក្តីថា ទីកន្លែងធ្វើការងារនៅខាងក្រៅក្រុង ដើម្បីជួសជុលកែលម្អក្រុងឡើងវិញ។

---

อุปสงฺกมีติ มยํ ธมฺมวินยสงฺคีตึ กาเรสฺสามาติ วิจราม, อยญฺจ มเหสกฺโข ราชวลฺลโภ สงฺคเห กเต เวฬุวนสฺส อารกฺขํ กเรยฺยาติ มญฺญมาโน อุปสงฺกมิ. เตหิ ธมฺเมหีติ เตหิ สพฺพญฺญุตญฺญาณธมฺเมหิ. สพฺเพน สพฺพนฺติ สพฺพากาเรน สพฺพํ. สพฺพถา สพฺพนฺติ สพฺพโกฏฺฐาเสหิ [Pg.48] สพฺพํ. กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? ฉ หิ สตฺถาโร ปฐมตรํ อปฺปญฺญาตกุเลหิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตา, เต ตถาคเต ธรมาเนเยว กาลํกตา, สาวกาปิ เนสํ อปฺปญฺญาตกุเลเหว ปพฺพชิตา. เต เตสํ อจฺจเยน มหาวิวาทํ อกํสุ. สมโณ ปน โคตโม มหากุลา ปพฺพชิโต, ตสฺส อจฺจเยน สาวกานํ มหาวิวาโท ภวิสฺสตีติ อยํ กถา สกลชมฺพุทีปํ ปตฺถรมานา อุทปาทิ. สมฺมาสมฺพุทฺเธ จ ธรนฺเต ภิกฺขูนํ วิวาโท นาโหสิ. โยปิ อโหสิ, โสปิ ตตฺเถว วูปสมิโต. ปรินิพฺพุตกาเล ปนสฺส – ‘‘อฏฺฐสฏฺฐิโยชนสตสหสฺสุพฺเพธํ สิเนรุํ อปวาหิตุํ สมตฺถสฺส วาตสฺส ปุรโต ปุราณปณฺณํ กึ ฐสฺสติ, ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺตสฺส สตฺถุ อลชฺชมาโน มจฺจุราชา กสฺส ลชฺชิสฺสตี’’ติ มหาสํเวคํ ชเนตฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย ภิกฺขู สมคฺคา ชาตา อติวิย อุปสนฺตุปสนฺตา, กึ นุ โข เอตนฺติ อิทํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. อนุสญฺญายมาโนติ อนุสญฺชายมาโน, กตากตํ ชนนฺโตติ อตฺโถ. อนุวิจรมาโน วา.

ពាក្យថា "Upasaṅkami" សេចក្តីថា ព្រះអានន្ទត្ថេរគិតថា "ពួកយើងកំពុងតែដើរទៅមកដើម្បីធ្វើធម្មវិនយសង្គាយនា ចំណែកឯគោបកមោគ្គល្លានព្រាហ្មណ៍នេះ ជាអ្នកមានសក្តិធំ ជាទីគាប់ចិត្តរបស់ព្រះរាជា កាលបើពួកយើងធ្វើការសង្គ្រោះ (រាប់អាន) គាត់ហើយ គាត់នឹងជួយការពារថែរក្សាព្រៃវេឡុវ័ន" ព្រះថេរៈកាលបើគិតយ៉ាងនេះ ទើបចូលទៅរក។ ពាក្យថា "tehi dhammehi" សេចក្តីថា ដោយធម៌គឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណទាំងនោះ។ ពាក្យថា "sabbena sabbaṃ" សេចក្តីថា ទាំងអស់ដោយគ្រប់អាការៈ។ ពាក្យថា "sabbathā sabbaṃ" សេចក្តីថា ទាំងអស់ដោយគ្រប់ចំណែក។ ព្រាហ្មណ៍សួរថា "តើខ្ញុំសួរអ្វី?"។ ព្រោះថា គ្រូទាំង ៦ នាក់នោះ ចេញសាងផ្នួសពីត្រកូលដែលមិនល្បីល្បាញជាមុនសិន ហើយគ្រូទាំងនោះបានធ្វើមရណកាលទៅក្នុងកាលដែលព្រះតថាគតនៅធរមាននៅឡើយ សូម្បីតែសាវករបស់ពួកគេ ក៏ចេញសាងផ្នួសពីត្រកូលដែលមិនល្បីល្បាញដែរ។ លុះគ្រូទាំងនោះកន្លងទៅ ពួកសាវកក៏បានបង្កជម្លោះយ៉ាងធំធេង។ ចំណែកឯព្រះសមណគោតម ទ្រង់សាងផ្នួសពីត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ កាលបើព្រះអង្គកន្លងទៅ ពួកសាវកនឹងបង្កជម្លោះយ៉ាងធំធេងជាមិនខាន ពាក្យចចាមអារ៉ាមនេះបានរីករាលដាលពេញជម្ពូទ្វីបទាំងមូល។ កាលដែលព្រះសម្ពុទ្ធនៅធរមាន ជម្លោះរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយមិនមានឡើយ ទោះបីជាមាន (ដូចជាពួកភិក្ខុក្រុងកោសម្ពី) ក៏ត្រូវបានរំងាប់ទៅវិញក្នុងទីនោះភ្លាម។ ប៉ុន្តែក្នុងកាលដែលព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅ "សូម្បីតែខ្យល់ព្យុះដែលអាចរំលំភ្នំសិនេរុដែលមានកម្ពស់ ១៦៨,០០០ យោជន៍បាន តើស្លឹកឈើទុំនឹងអាចទប់ទល់នៅចំពោះមុខខ្យល់នោះបានដូចម្តេច? ព្រះស្តេចមច្ចុរាជដែលមិនចេះអៀនខ្មាស សូម្បីតែចំពោះព្រះសាស្តាដែលបានបំពេញបារមី ១០ យ៉ាង ហើយបានសម្រេចនូវព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ក៏នៅតែមិនញញើត តើវានឹងញញើតចំពោះអ្នកណា?" សេចក្តីនេះបានបង្កើតនូវសេចក្តីសង្វេគយ៉ាងខ្លាំង ធ្វើឱ្យភិក្ខុទាំងឡាយមានសេចក្តីសាមគ្គីគ្នាកាន់តែខ្លាំងឡើង និងមានសេចក្តីស្ងប់រំងាប់យ៉ាងក្រៃលែង។ ព្រាហ្មណ៍សួរថា "តើហេតុការណ៍នេះកើតឡើងដោយសារអ្វី ខ្ញុំសួរនូវហេតុនេះឯង"។ ពាក្យថា "anusaññāyamāno" សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់រឿយៗ គឺដឹងនូវកិច្ចការដែលបានធ្វើហើយ និងមិនទាន់បានធ្វើ ឬមួយទៀតប្រែថា ត្រួតពិនិត្យមើលរឿយៗ។

---

๘๐. อตฺถิ นุ โขติ อยมฺปิ เหฏฺฐิมปุจฺฉเมว ปุจฺฉติ. อปฺปฏิสรเณติ อปฺปฏิสรเณ ธมฺมวินเย. โก เหตุ สามคฺคิยาติ ตุมฺหากํ สมคฺคภาวสฺส โก เหตุ โก ปจฺจโย. ธมฺมปฺปฏิสรณาติ ธมฺโม อมฺหากํ ปฏิสรณํ, ธมฺโม อวสฺสโยติ ทีเปติ.

៨០. ពាក្យថា "Atthi nu kho" សេចក្តីថា សូម្បីតែវស្សការព្រាហ្មណ៍នេះ ក៏សួរនូវសំណួរដូចគ្នាដែលបានសួរខាងក្រោមនោះដែរ។ ពាក្យថា "appaṭisaraṇe" សេចក្តីថា ក្នុងធម្មវិន័យដែលមិនមានទីពឹង។ ពាក្យថា "ko hetu sāmaggiyā" សេចក្តីថា តើអ្វីជាហេតុ អ្វីជាបច្ច័យនៃសេចក្តីសាមគ្គីគ្នារបស់លោកទាំងឡាយ? ពាក្យថា "dhammappaṭisaraṇā" សេចក្តីថា ធម៌ជាទីពឹងរបស់ពួកយើង ព្រះថេរៈចង់បង្ហាញថា ធម៌ជាទីបង្អែក។

---

๘๑. ปวตฺตตีติ ปคุณํ หุตฺวา อาคจฺฉติ. อาปตฺติ โหติ วีติกฺกโมติ อุภยเมตํ พุทฺธสฺส อาณาติกฺกมนเมว. ยถาธมฺมํ ยถานุสิฏฺฐํ กาเรมาติ ยถา ธมฺโม จ อนุสิฏฺฐิ จ ฐิตา, เอวํ กาเรมาติ อตฺโถ.

៨១. ពាក្យថា "Pavattati" សេចក្តីថា ស្ទាត់ជំនាញហើយក៏ចាំរត់មាត់។ ពាក្យថា "āpatti hoti vītikkamo" សេចក្តីថា ទាំងពីរយ៉ាងនេះ (គឺការត្រូវអាបត្តិ និងការកន្លងវិន័យ) សុទ្ធតែជាការកន្លងព្រះពុទ្ធដីកា (ឬព្រះអាជ្ញា) ទាំងស្រុង។ ពាក្យថា "yathādhammaṃ yathānusiṭṭhaṃ kārema" សេចក្តីថា ធម៌និងសេចក្តីប្រដៅមានសភាពយ៉ាងណា ពួកយើងក៏ធ្វើទៅតាមសភាពយ៉ាងនោះ។

---

น กิร โน ภวนฺโต กาเรนฺติ ธมฺโม โน กาเรตีติ ปททฺวเยปิ โน กาโร นิปาตมตฺตํ. เอวํ สนฺเต น กิร ภวนฺโต กาเรนฺติ, ธมฺโมว กาเรตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

ក្នុងបទទាំងពីរគឺ "Na kira no bhavanto kārenti" និង "dhammo no kāreti" នេះ ពាក្យថា "no" គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើដូច្នោះ សេចក្តីក្នុងទីនេះមានថា "ឮថាលោកទាំងឡាយមិនមែនជាអ្នកធ្វើឡើយ គឺធម៌នោះឯងជាអ្នកធ្វើ"។

---

๘๓. ตคฺฆาติ เอกํเส นิปาโต. กหํ ปน ภวํ อานนฺโทติ กึ เถรสฺส เวฬุวเน วสนภาวํ น ชานาตีติ? ชานาติ. เวฬุวนสฺส ปน [Pg.49] อเนน อารกฺขา ทินฺนา, ตสฺมา อตฺตานํ อุกฺกํสาเปตุกาโม ปุจฺฉติ. กสฺมา ปน เตน ตตฺถ อารกฺขา ทินฺนา? โส กิร เอกทิวสํ มหากจฺจายนตฺเถรํ คิชฺฌกูฏา โอตรนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘มกฺกโฏ วิย เอโส’’ติ อาห. ภควา ตํ กถํ สุตฺวา – ‘‘สเจ ขมาเปติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ ขมาเปติ, อิมสฺมึ เวฬุวเน โคนงฺคลมกฺกโฏ ภวิสฺสตี’’ติ อาห. โส ตํ กถํ สุตฺวา – ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส กถาย ทฺเวธาภาโว นาม นตฺถิ, ปจฺฉา เม มกฺกฏภูตกาเล โคจรฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ เวฬุวเน นานาวิเธ รุกฺเข โรเปตฺวา อารกฺขํ อทาสิ. อปรภาเค กาลํ กตฺวา มกฺกโฏ หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ‘‘วสฺสการา’’ติ วุตฺเต อาคนฺตฺวา สมีเป อฏฺฐาสิ. ตคฺฆาติ สพฺพวาเรสุ เอกํสวจเนเยว นิปาโต. ตคฺฆ, โภ อานนฺทาติ เอวํ เถเรน ปริสมชฺเฌ อตฺตโน อุกฺกํสิตภาวํ ญตฺวา อหมฺปิ เถรํ อุกฺกํสิสฺสามีติ เอวมาห.

៨៣. ពាក្យថា "Taggha" ជានិបាតក្នុងន័យថា "ពិតប្រាកដ"។ ពាក្យថា "Kahaṃ pana bhavaṃ ānando" សួរថា តើព្រាហ្មណ៍មិនដឹងថាព្រះថេរៈគង់នៅក្នុងព្រៃវេឡុវ័នទេឬ? ដឹងដែរ។ ប៉ុន្តែព្រៃវេឡុវ័ននោះ គឺព្រាហ្មណ៍នេះឯងជាអ្នកផ្តល់ការការពារថែរក្សា ហេតុនោះ គាត់ចង់លើកតម្កើងខ្លួនឯង ទើបសួរយ៉ាងនេះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាគាត់ផ្តល់ការការពារថែរក្សាក្នុងទីនោះ? ឮថា ថ្ងៃមួយ គាត់បានឃើញព្រះមហាកច្ចាយនត្ថេរ និមន្តចុះពីភ្នំគិជ្ឈកូដ ក៏និយាយថា "លោកនេះដូចជាស្វា"។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យនោះហើយ ទើបត្រាស់ថា "បើគាត់សុំខមាទោស នោះជាការល្អ។ បើមិនសុំខមាទោសទេ គាត់នឹងទៅកើតជាស្វាមានកន្ទុយដូចគោ នៅក្នុងព្រៃវេឡុវ័ននេះ"។ ព្រាហ្មណ៍នោះលុះបានឮពាក្យនោះ ក៏គិតថា "សមណគោតម និយាយពាក្យណា មិនដែលឃ្លាតពីពាក្យនោះឡើយ ទៅថ្ងៃមុខ កាលដែលអញកើតជាស្វា ទីនេះនឹងក្លាយជាទីរកស៊ីរបស់អញ" គិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបដាំដើមឈើផ្សេងៗ ក្នុងព្រៃវេឡុវ័ន ហើយផ្តល់ការការពារថែរក្សា។ ក្រោយមក គាត់ក៏បានធ្វើមរណកាលទៅកើតជាស្វាក្នុងព្រៃវេឡុវ័ននោះមែន។ កាលបើគេហៅថា "វស្សការៈ" ស្វានោះក៏រត់មកឈរក្បែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបគាត់ផ្តល់ការការពារថែរក្សា។ ពាក្យថា "Taggha" ក្នុងគ្រប់កន្លែង ជានិបាតក្នុងន័យបញ្ជាក់សេចក្តីពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា "Taggha, bho ānanda" សេចក្តីថា កាលព្រាហ្មណ៍ដឹងថាព្រះថេរៈបានលើកតម្កើងខ្លួនគាត់ក្នុងកណ្តាលជំនុំហើយ គាត់ក៏គិតថានឹងលើកតម្កើងព្រះថេរៈវិញ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

---

๘๔. น จ โข, พฺราหฺมณาติ เถโร กิร จินฺเตสิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน วณฺณิตชฺฌานมฺปิ อตฺถิ, อวณฺณิตชฺฌานมฺปิ อตฺถิ, อยํ ปน พฺราหฺมโณ สพฺพเมว วณฺเณตีติ ปญฺหํ วิสํวาเทติ, น โข ปน สกฺกา อิมสฺส มุขํ อุลฺโลเกตุํ น ปิณฺฑปาตํ รกฺขิตุํ, ปญฺหํ อุชุํ กตฺวา กเถสฺสามี’’ติ อิทํ วตฺตุํ อารทฺธํ. อนฺตรํ กริตฺวาติ อพฺภนฺตรํ กริตฺวา. เอวรูปํ โข, พฺราหฺมณ, โส ภควา ฌานํ วณฺเณสีติ อิธ สพฺพสงฺคาหกชฺฌานํ นาม กถิตํ.

៨៤. ពាក្យថា "Na ca kho, brāhmaṇa" ឮថា ព្រះថេរៈគិតថា "ព្រះសម្ពុទ្ធទ្រង់សរសើរឈានខ្លះ មិនសរសើរឈានខ្លះ ប៉ុន្តែព្រាហ្មណ៍នេះយល់ថាទ្រង់សរសើរឈានទាំងអស់ នេះជាការយល់ខុសចំពោះសំណួរ។ ម្យ៉ាងទៀត មិនគួរគប្បីមើលមុខព្រាហ្មណ៍នេះ ឬរំពឹងចាំទទួលចង្ហាន់បិណ្ឌបាតពីគាត់ឡើយ អញនឹងឆ្លើយសំណួរនេះឱ្យត្រង់ៗតែម្តង" ព្រះថេរៈគិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបចាប់ផ្តើមពោលពាក្យនេះ។ ពាក្យថា "antaraṃ karitvā" សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យនៅខាងក្នុង។ ពាក្យថា "evarūpaṃ kho, brāhmaṇa, so bhagavā jhānaṃ vaṇṇesi" ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ឈានដែលសង្គ្រោះយកទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈទាំងអស់។

---

ยํ โน มยนฺติ อยํ กิร พฺราหฺมโณ วสฺสการพฺราหฺมณํ อุสูยติ, เตน ปุจฺฉิตปญฺหสฺส อกถนํ ปจฺจาสีสมาโน กถิตภาวํ ญตฺวา ‘‘วสฺสกาเรน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ ปุนปฺปุนํ ตสฺส นามํ คณฺหนฺโต วิตฺถาเรตฺวา กเถสิ, มยา ปุจฺฉิตปญฺหํ ปน ยฏฺฐิโกฏิยา อุปฺปีเฬนฺโต วิย เอกเทสเมว กเถสี’’ติ อนตฺตมโน อโหสิ, ตสฺมา เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ពាក្យថា "Yaṃ no mayaṃ" ឮថា គោបកមោគ្គល្លានព្រាហ្មណ៍នេះ ច្រណែននឹងវស្សការព្រាហ្មណ៍។ គាត់សង្ឃឹមថាព្រះថេរៈនឹងមិនឆ្លើយសំណួរដែលវស្សការព្រាហ្មណ៍សួរឡើយ ប៉ុន្តែលុះដឹងថាព្រះថេរៈឆ្លើយហើយ ក៏មិនសប្បាយចិត្តដោយគិតថា "សំណួរដែលវស្សការព្រាហ្មណ៍សួរ ព្រះថេរៈបែរជាឆ្លើយយ៉ាងពិស្តារ ដោយចេញឈ្មោះរបស់គាត់ម្តងហើយម្តងទៀត ចំណែកឯសំណួរដែលអញសួរ ព្រះថេរៈឆ្លើយតែមួយផ្នែកខ្លី ដូចជាយកចុងឈើច្រត់មកចាក់សង្កត់តែបន្តិចដូច្នោះ" ហេតុនោះ ទើបគាត់ពោលយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រ គោបកមោគ្គល្លានសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๙. มหาปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយសូត្រ មហាបុណ្ណមសូត្រ

---

๘๕. เอวํ [Pg.50] เม สุตนฺติ มหาปุณฺณมสุตฺตํ. ตตฺถ ตทหูติ ตสฺมึ อหุ, ตสฺมึ ทิวเสติ อตฺโถ. อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ. อุปวสนฺตีติ สีเลน วา อนสเนน วา อุเปตา หุตฺวา วสนฺตีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ อตฺถุทฺธาโร – ‘‘อายาม, อาวุโส, กปฺปิน, อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ หิ ปาติโมกฺขุทฺเทโส อุโปสโถ. ‘‘อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๕๓) สีลํ. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๗๙) อุปวาโส. ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๔๖) ปญฺญตฺติ. ‘‘น, ภิกฺขเว, ตทหุโปสเถ สภิกฺขุกา อาวาสา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๘๑) อุปวสิตพฺพทิวโส. อิธาปิ โสเยว อธิปฺเปโต. โส ปเนส อฏฺฐมีจาตุทฺทสีปนฺนรสีเภเทน ติวิโธ. ตสฺมา เสสทฺวยนิวารณตฺถํ ปนฺนรเสติ วุตฺตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ’’ติ. มาสปุณฺณตาย ปุณฺณา สํปุณฺณาติ ปุณฺณา. มา-อิติ จนฺโท วุจฺจติ, โส เอตฺถ ปุณฺโณติ ปุณฺณมา. เอวํ ปุณฺณาย ปุณฺณมายาติ อิมสฺมึ ปททฺวเย อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

៨៥. សូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា "Evaṃ me sutaṃ" គឺ មហាបុណ្ណមសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា "tadahū" សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃនោះ។ ពាក្យថា "uposatho" សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយតែងរក្សាសីល (ឬអត់អាហារ) ក្នុងថ្ងៃនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា ឧបោសថ។ ពាក្យថា "upvasanti" សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលក្តី ដោយការអត់អាហារក្តី ហើយរស់នៅ។ ក្នុងពាក្យថា "uposatha" នេះ មានការដកស្រង់អត្ថន័យ (អត្ថុទ្ធារៈ) ដូចតទៅ៖ ក្នុងប្រយោគមានជាអាទិថា "āyāma, āvuso, kappina, uposathaṃ gamissāma" (ម្នាលអាវុសោ កបិលៈ មកចុះ ពួកយើងនឹងទៅកាន់ឧបោសថ) ពាក្យថា ឧបោសថ សំដៅដល់ការសម្តែងព្រះបាតិមោក្ខ។ ក្នុងប្រយោគមានជាអាទិថា "aṭṭhaṅgasamannāgato kho, visākhe, uposatho upavuttho" (ម្នាលវិសាខា ឧបោសថប្រកបដោយអង្គ ៨ ដែលបុគ្គលបានរក្សាហើយ) ពាក្យថា ឧបោសថ សំដៅដល់សីល។ ក្នុងប្រយោគមានជាអាទិថា "suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā" (ឧបោសថតែងមានដល់បុគ្គលអ្នកស្អាតស្អំគ្រប់ពេល) ពាក្យថា ឧបោសថ សំដៅដល់ការរក្សាសីលឧបោសថ (ឬការអត់អាហារ)។ ក្នុងប្រយោគមានជាអាទិថា "uposatho nāma nāgarājā" (ស្តេចដំរីឈ្មោះឧបោសថ) ពាក្យថា ឧបោសថ សំដៅដល់ឈ្មោះ (បញ្ញត្តិ)។ ក្នុងប្រយោគមានជាអាទិថា "na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā" (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងថ្ងៃឧបោសថនោះ ភិក្ខុមិនត្រូវចេញទៅចាកអាវាសឡើយ) ពាក្យថា ឧបោសថ សំដៅដល់ថ្ងៃដែលត្រូវរក្សាឧបោសថ។ សូម្បីតែក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅដល់ថ្ងៃឧបោសថនោះឯង។ ថ្ងៃឧបោសថនោះមាន ៣ យ៉ាង គឺថ្ងៃ ៨ កើតឬរនោច ថ្ងៃ ១៤ កើតឬរនោច និងថ្ងៃ ១៥ កើតឬរនោច។ ហេតុនោះ ដើម្បីការពារថ្ងៃពីរយ៉ាងខាងដើម ទើបត្រាស់ថា "pannarase" (ក្នុងថ្ងៃ ១៥ កើត)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "upvasanti etthāti uposatho" (ជនទាំងឡាយតែងរក្សាសីលក្នុងថ្ងៃនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា ឧបោសថ)។ ពាក្យថា "puṇṇā" សេចក្តីថា ពេញលេញគ្រប់គ្រាន់ ព្រោះពេញមួយខែ (៣០ ថ្ងៃ)។ ពាក្យថា "mā" សំដៅដល់ព្រះចន្ទ ព្រះចន្ទពេញវង់ក្នុងរាត្រីនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា "puṇṇamā" (រាត្រីព្រះចន្ទពេញវង់)។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពីរគឺ "puṇṇāya puṇṇamāya" យ៉ាងនេះឯង (គឺក្នុងរាត្រីដែលមានព្រះចន្ទពេញវង់ ពេញបរិបូណ៌)។

---

เทสนฺติ การณํ. เตน หิ ตฺวํ ภิกฺขุ สเก อาสเน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉาติ กสฺมา ภควา ฐิตสฺส อกเถตฺวา นิสีทาเปสีติ. อยํ กิร ภิกฺขุ สฏฺฐิมตฺตานํ ปธานิยภิกฺขูนํ สงฺฆตฺเถโร สฏฺฐิ ภิกฺขู คเหตฺวา อรญฺเญ วสติ, เต ตสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ฆเฏนฺติ วายมนฺติ. มหาภูตานิ ปริคฺคณฺหนฺติ อุปาทารูปานิ, นามรูปปจฺจยลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนํ ปริคฺคณฺหนฺติ. อถ เน อาจริยุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสินฺเน เถโร มหาภูตปริคฺคหาทีนิ ปุจฺฉติ. เต สพฺพํ กเถนฺติ, มคฺคผลปญฺหํ ปุจฺฉิตา ปน กเถตุํ น สกฺโกนฺติ. อถ เถโร จินฺเตสิ – ‘‘มม สนฺติเก เอเตสํ โอวาทสฺส ปริหานิ นตฺถิ, อิเม จ อารทฺธวีริยา วิหรนฺติ. กุกฺกุฏสฺส ปานียปิวนกาลมตฺตมฺปิ เนสํ ปมาทกิริยา นตฺถิ. เอวํ สนฺเตปิ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกนฺติ. อหํ อิเมสํ อชฺฌาสยํ น ชานามิ, พุทฺธเวเนยฺยา เอเต ภวิสฺสนฺติ, คเหตฺวา เน สตฺถุ สนฺติกํ คจฺฉามิ, อถ เนสํ สตฺถา จริยวเสน ธมฺมํ เทเสสฺสตี’’ติ, เต ภิกฺขู คเหตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อาคโต.

ពាក្យថា desanti សេចក្តីថា ហេតុ (ឬសេចក្តីពន្យល់)។ ពាក្យថា Tena hi tvaṃ bhikkhu sake āsane nisīditvā pucchā (បើដូច្នោះ ម្នាលភិក្ខុ អ្នកចូរអង្គុយលើអាសនៈរបស់ខ្លួន ហើយសួរចុះ) សួរថា ហេតុអ្វីព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនសម្ដែងធម៌ដល់ភិក្ខុដែលឈរ តែត្រាស់ឲ្យអង្គុយសិន? នេះជាសំណួរ។ ឮថា ភិក្ខុនេះជាសង្ឃត្ថេររបស់ភិក្ខុអ្នកបំពេញសេចក្តីព្យាយាមប្រមាណ ៦០ រូប។ ភិក្ខុនេះនាំភិក្ខុ ៦០ រូបទៅនៅក្នុងព្រៃ។ ភិក្ខុទាំងនោះកាន់យកកម្មដ្ឋានក្នុងសំណាក់របស់លោក ហើយខំប្រឹងប្រែងព្យាយាម។ ពួកលោកកំណត់ដឹងមហាភូតរូប និងឧបាទាយរូប កំណត់ដឹងវិបស្សនាដែលមានលក្ខណៈនៃបច្ច័យនៃនាមរូបជាអារម្មណ៍។ លុះភិក្ខុទាំងនោះមកកាន់ទីបម្រើអាចារ្យ ថ្វាយបង្គំហើយអង្គុយចុះ ព្រះថេរៈក៏សួរអំពីការកំណត់ដឹងមហាភូតរូបជាដើម។ ភិក្ខុទាំងនោះក៏ប្រាប់សេចក្តីគ្រប់យ៉ាង ប៉ុន្តែលុះត្រូវសួរប្រស្នាអំពីមគ្គនិងផល ក៏មិនអាចឆ្លើយបាន។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈគិតថា «ការសាបសូន្យនៃឱវាទរបស់ភិក្ខុទាំងនេះ ក្នុងសំណាក់របស់យើង មិនមានឡើយ ហើយភិក្ខុទាំងនេះក៏ជាអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមប្រារព្ធហើយរស់នៅ។ សូម្បីតែការធ្វេសប្រហែសត្រឹមតែរយៈពេលមាន់ផឹកទឹក ក៏មិនមានដល់ភិក្ខុទាំងនេះឡើយ។ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏ពួកលោកមិនអាចធ្វើមគ្គនិងផលឲ្យកើតឡើងបាន។ យើងមិនដឹងអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនេះឡើយ ភិក្ខុទាំងនេះមុខជានឹងជាពុទ្ធវេនេយ្យបុគ្គលជាមិនខាន យើងនឹងនាំពួកលោកទៅកាន់សំណាក់ព្រះសាស្តា លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តានឹងសម្ដែងធម៌ដល់ពួកលោកតាមសមគួរដល់ចរិត» គិតដូច្នោះហើយ ក៏នាំភិក្ខុទាំងនោះមកកាន់សំណាក់ព្រះសាស្តា។

---

สตฺถาปิ [Pg.51] สายนฺหสมเย อานนฺทตฺเถเรน อุปนีตํ อุทกํ อาทาย สรีรํ อุตุํ คณฺหาเปตฺวา มิคารมาตุปาสาทปริเวเณ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ, ภิกฺขุสงฺโฆปิ นํ ปริวาเรตฺวา นิสีทิ.

សូម្បីព្រះសាស្តាក៏ទ្រង់យកទឹកដែលព្រះអានន្ទត្ថេរនាំមកថ្វាយក្នុងវេលាព្រលប់ ស្រង់ព្រះវរកាយឲ្យមានសេចក្តីស្រួលខ្លួន (តាមរដូវ) ហើយគង់លើពុទ្ធអាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំទុកក្នុងបរិវេណប្រាសាទរបស់មិគារមាតា (នាងវិសាខា) សូម្បីភិក្ខុសង្ឃក៏អង្គុយចោមរោមព្រះអង្គ។

---

ตสฺมึ สมเย สูริโย อตฺถงฺคเมติ, จนฺโท อุคฺคจฺฉติ, มชฺฌฏฺฐาเน จ ภควา นิสินฺโน. จนฺทสฺส ปภา นตฺถิ, สูริยสฺส ปภา นตฺถิ, จนฺทิมสูริยานํ ปภํ มกฺเขตฺวา ฉพฺพณฺณา ยมกพุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา ปุญฺชา ปุญฺชา หุตฺวา ทิสาวิทิสาสุ ธาวนฺตีติ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน วิตฺถาเรตพฺพํ. วณฺณภูมิ นาเมสา, ธมฺมกถิกสฺเสเวตฺถ ถาโม ปมาณํ, ยตฺตกํ สกฺโกติ, ตตฺตกํ กเถตพฺพํ. ทุกฺกถิตนฺติ น วตฺตพฺพํ. เอวํ สนฺนิสินฺนาย ปริสาย เถโร อุฏฺฐหิตฺวา สตฺถารํ ปญฺหสฺส โอกาสํ กาเรสิ. ตโต ภควา – ‘‘สเจ อิมสฺมึ ฐิตเก ปุจฺฉนฺเต ‘อาจริโย โน อุฏฺฐิโต’ติ เสสภิกฺขู อุฏฺฐหิสฺสนฺติ, เอวํ ตถาคเต อคารโว กโต ภวิสฺสติ. อถ นิสินฺนาว ปุจฺฉิสฺสนฺติ, อาจริเย อคารโว กโต ภวิสฺสติ, เอกคฺคา หุตฺวา ธมฺมเทสนํ ปฏิจฺฉิตุํ น สกฺกุณิสฺสนฺติ. อาจริเย ปน นิสินฺเน เตปิ นิสีทิสฺสนฺติ. ตโต เอกคฺคา ธมฺมเทสนํ ปฏิจฺฉิตุํ สกฺกุณิสฺสนฺตี’’ติ อิมินา การเณน ภควา ฐิตสฺส อกเถตฺวา นิสีทาเปตีติ.

ក្នុងសម័យនោះ ព្រះអាទិត្យអស្តង្គតទៅ ព្រះចន្ទក៏រះឡើង ហើយព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅចំកណ្តាល។ ពន្លឺព្រះចន្ទក៏មិនមាន ពន្លឺព្រះអាទិត្យក៏មិនមាន ព្រះឆព្វណ្ណរង្សីជាគូៗរបស់ព្រះពុទ្ធដ៏រុងរឿង គ្របដណ្តប់លើពន្លឺព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ កើតជាដុំៗផ្សាយទៅកាន់ទិសតូចទិសធំ សេចក្តីទាំងពួងគប្បីពន្យល់ពិស្តារតាមន័យដែលពោលហើយខាងក្រោម។ នេះឈ្មោះថា វណ្ណភូមិ (ការពណ៌នាគុណ) កម្លាំងរបស់ធម្មកថិកក្នុងទីនេះជាប្រមាណ សម្ដែងបានត្រឹមណា គប្បីសម្ដែងត្រឹមនោះ មិនគប្បីនិយាយថា សម្ដែងមិនល្អឡើយ។ កាលដែលបរិស័ទអង្គុយជួបជុំគ្នាយ៉ាងនេះ ព្រះថេរៈក៏ក្រោកឈរឡើង សូមឱកាសដើម្បីសួរប្រស្នានឹងព្រះសាស្តា។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ប្រសិនបើព្រះថេរៈនេះឈរសួរ ភិក្ខុដែលនៅសល់នឹងក្រោកឈរឡើងដោយគិតថា 'អាចារ្យរបស់យើងក្រោកឈរហើយ' កាលបើដូច្នោះ ការមិនគោរពក្នុងព្រះតថាគតនឹងមានឡើង។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើពួកលោកអង្គុយសួរ តែព្រះអាចារ្យឈរ ការមិនគោរពក្នុងព្រះអាចារ្យនឹងមានឡើង ពួកលោកនឹងមិនអាចមានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយដើម្បីទទួលយកព្រះធម្មទេសនាបានឡើយ។ តែបើព្រះអាចារ្យអង្គុយ សូម្បីភិក្ខុទាំងនោះក៏នឹងអង្គុយដែរ។ ពីនោះមក ពួកលោកនឹងមានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ អាចទទួលយកព្រះធម្មទេសនាបាន» ព្រោះហេតុនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់សម្ដែងធម៌ដល់ព្រះថេរៈដែលឈរ គឺត្រាស់ឲ្យអង្គុយសិន នេះជាការដោះស្រាយ។

---

อิเม นุ โข, ภนฺเตติ วิมติปุจฺฉา วิย กถิตา. เถโร ปน ปญฺจกฺขนฺธานํ อุทยพฺพยํ ปริคฺคณฺหิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต มหาขีณาสโว, นตฺถิ เอตสฺส วิมติ. ชานนฺเตนปิ ปน อชานนฺเตน วิย หุตฺวา ปุจฺฉิตุํ วฏฺฏติ. สเจ หิ ชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ, ‘‘ชานาติ อย’’นฺติ ตสฺส ตสฺส วิสฺสชฺเชนฺโต เอกเทสเมว กเถติ. อชานนฺเตน วิย ปุจฺฉิเต ปน กเถนฺโต อิโต จ เอตฺโต จ การณํ อาหริตฺวา ปากฏํ กตฺวา กเถติ. โกจิ ปน อชานนฺโตปิ ชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ. เถโร เอวรูปํ วจนํ กึ กริสฺสติ, ชานนฺโตเยว ปน อชานนฺโต วิย ปุจฺฉตีติ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា Ime nu kho, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះធម៌ទាំងឡាយនេះឬហ្ន៎) ព្រះថេរៈពោលដូចជាសួរដោយសេចក្តីសង្ស័យ។ ប៉ុន្តែព្រះថេរៈនោះបានកំណត់ដឹងការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅនៃបញ្ចក្ខន្ធ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត ជាព្រះមហាខីណាស្រព សេចក្តីសង្ស័យមិនមានដល់លោកឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែអ្នកដឹង ក៏គប្បីធ្វើដូចជាអ្នកមិនដឹងហើយសួរដែរ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើសួរដូចជាអ្នកដឹង អ្នកឆ្លើយនឹងគិតថា «អ្នកនេះដឹងហើយ» រួចក៏ឆ្លើយតែមួយផ្នែកប៉ុណ្ណោះ។ តែបើមានគេសួរដូចជាអ្នកមិនដឹង អ្នកឆ្លើយនឹងនាំយកហេតុផលពីទីនេះនិងទីនោះមកធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់ហើយឆ្លើយ។ ចំណែកជនខ្លះ សូម្បីមិនដឹង ក៏សួរដូចជាអ្នកដឹង។ ព្រះថេរៈនឹងធ្វើអ្វីនឹងពាក្យបែបនោះ លោកដឹងច្បាស់ហើយ តែសួរដូចជាអ្នកមិនដឹង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

ฉนฺทมูลกาติ ตณฺหามูลกา. เอวํรูโป สิยนฺติ สเจ โอทาโต โหตุกาโม, หริตาลวณฺโณ วา มโนสิลาวณฺโณ วา สิยนฺติ ปตฺเถติ[Pg.52]. สเจ กาโฬ โหตุกาโม, นีลุปฺปลวณฺโณ วา อญฺชนวณฺโณ วา อตสีปุปฺผวณฺโณ วา สิยนฺติ ปตฺเถติ. เอวํเวทโนติ กุสลเวทโน วา สุขเวทโน วา สิยนฺติ ปตฺเถติ. สญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย. ยสฺมา ปน อตีเต ปตฺถนา นาม นตฺถิ, ปตฺเถนฺเตนาปิ จ น สกฺกา ตํ ลทฺธุํ, ปจฺจุปฺปนฺเนปิ น โหติ, น หิ โอทาโต กาฬภาวํ ปตฺเถตฺวา ปจฺจุปฺปนฺเน กาโฬ โหติ, น กาโฬ วา โอทาโต, ทีโฆ วา รสฺโส, รสฺโส วา ทีโฆ, ทานํ ปน ทตฺวา สีลํ วา สมาทิยิตฺวา ‘‘อนาคเต ขตฺติโย วา โหมิ พฺราหฺมโณ วา’’ติ ปตฺเถนฺตสฺส ปตฺถนา สมิชฺฌติ. ตสฺมา อนาคตเมว คหิตํ.

ពាក្យថា Chandamūlakā សេចក្តីថា មានតណ្ហាជាឫសគល់។ ពាក្យថា Evaṃrūpo siyaṃ (សូមឲ្យខ្ញុំមានរូបយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា ប្រសិនបើចង់បានសម្បុរស ក៏ប្រាថ្នាថា សូមឲ្យមានសម្បុរដូចជាល័ខ ឬដូចជាមនោសិលា។ ប្រសិនបើចង់បានសម្បុរខ្មៅ ក៏ប្រាថ្នាថា សូមឲ្យមានសម្បុរដូចជាផ្កាឈូកខៀវ ឬដូចជាថ្នាំកិន ឬដូចជាផ្កាអតសី។ ពាក្យថា Evaṃvedano (សូមឲ្យខ្ញុំមានវេទនាយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា ប្រាថ្នាថា សូមឲ្យមានកុសលវេទនា ឬសុខវេទនា។ ក្នុងសញ្ញាខន្ធជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែការប្រាថ្នាក្នុងអតីតកាលមិនមានឡើយ ហើយទោះបីប្រាថ្នាក៏មិនអាចបានដែរ សូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្នក៏មិនមានដែរ ព្រោះថាមនុស្សសម្បុរសប្រាថ្នាចង់បានសម្បុរខ្មៅ ក៏មិនអាចទៅជាខ្មៅក្នុងបច្ចុប្បន្នបានឡើយ មនុស្សខ្មៅក៏មិនអាចទៅជាស មនុស្សខ្ពស់ក៏មិនអាចទៅជាទាប មនុស្សទាបក៏មិនអាចទៅជាខ្ពស់បានឡើយ ប៉ុន្តែបុគ្គលដែលបានឲ្យទាន ឬសមាទានសីលហើយ ប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យខ្ញុំបានជាក្សត្រ ឬជាព្រាហ្មណ៍ក្នុងអនាគតកាល» ការប្រាថ្នារបស់បុគ្គលនោះទើបសម្រេច។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបទ្រង់កាន់យកតែអនាគតកាលប៉ុណ្ណោះ។

---

ขนฺธาธิวจนนฺติ ขนฺธานํ ขนฺธปณฺณตฺติ กิตฺตเกน โหตีติ ปุจฺฉติ.

ពាក្យថា Khandhādhivacananti សួរថា បញ្ញត្តិថាខន្ធរបស់ខន្ធទាំងឡាយ មានប្រមាណត្រឹមណា?

---

มหาภูตา เหตูติ ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๔๔๑) หิ เหตุเหตุ วุตฺโต. อวิชฺชา ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ สาธารณตฺตา สาธารณเหตุ. กุสลากุสลํ อตฺตโน อตฺตโน วิปากทาเน อุตฺตมเหตุ. อิธ ปจฺจยเหตุ อธิปฺเปโต. ตตฺถ ปถวีธาตุ มหาภูตํ อิตเรสํ ติณฺณํ ภูตานํ อุปาทารูปสฺส จ ปญฺญาปนาย ทสฺสนตฺถาย เหตุ เจว ปจฺจโย จ. เอวํ เสเสสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា Mahābhūtā hetū សេចក្តីថា ក្នុងបាលីមានជាដើមថា «ហេតុជាកុសល ៣» ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅថា ហេតុនៃហេតុ។ អវិជ្ជា ជាសាធារណហេតុ ព្រោះទាក់ទងនឹងបុញ្ញាភិសង្ខារជាដើម។ កុសលនិងអកុសល ជាឧត្តមហេតុ ក្នុងការឲ្យផលរបស់ខ្លួនៗ។ ក្នុងទីនេះ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យសំដៅយក បច្ចយហេតុ (ហេតុជាបច្ច័យ)។ ក្នុងបច្ចយហេតុនោះ បឋវីធាតុដែលជាមហាភូតរូប ជាហេតុផង ជាបច្ច័យផង ដើម្បីបញ្ញត្តិ និងដើម្បីបង្ហាញនូវភូតរូប ៣ ផ្សេងទៀត និងឧបាទាយរូប។ ការផ្សំអត្ថក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។

---

ผสฺโสติ ‘‘ผุฏฺโฐ, ภิกฺขเว, เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) วจนโต ผสฺโส ติณฺณํ ขนฺธานํ ปญฺญาปนาย เหตุ เจว ปจฺจโย จ. วิญฺญาณกฺขนฺธสฺสาติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน ตาว สทฺธึ คพฺภเสยฺยกานํ อุปริมปริจฺเฉเทน สมตึส รูปานิ สมฺปยุตฺตา จ ตโย ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ นามรูปํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปญฺญาปนาย เหตุ เจว ปจฺจโย จ. จกฺขุทฺวาเร จกฺขุปสาโท เจว รูปารมฺมณญฺจ รูปํ, สมฺปยุตฺตา ตโย ขนฺธา นามํ. ตํ นามรูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปญฺญาปนาย เหตุ เจว ปจฺจโย จ. เอเสว นโย เสสวิญฺญาเณสุ.

ពាក្យថា Phasso សេចក្តីថា ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលពាល់ត្រូវហើយ ទើបទទួលវេទនា ពាល់ត្រូវហើយ ទើបចាំបាន ពាល់ត្រូវហើយ ទើបគិត» ផស្សៈទើបជាហេតុផង ជាបច្ច័យផង ដើម្បីបញ្ញត្តិនូវខន្ធ ៣ (វេទនា សញ្ញា សង្ខារ)។ ពាក្យថា Viññāṇakkhandhassa ក្នុងទីនេះ ជាដំបូង រូប ៣០ និងសម្បយុត្តខន្ធ ៣ កើតឡើងជាមួយគ្នានឹងបដិសន្ធិវិញ្ញាណ ដល់សត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ ដោយការកំណត់ផ្នែកខាងលើ នាមរូបនោះជាហេតុផង ជាបច្ច័យផង ដើម្បីបញ្ញត្តិនូវបដិសន្ធិវិញ្ញាណ។ ក្នុងចក្ខុទ្វារ ចក្ខុបសាទនិងរូបារម្មណ៍ ឈ្មោះថារូប សម្បយុត្តខន្ធ ៣ ឈ្មោះថានាម។ នាមរូបនោះជាហេតុផង ជាបច្ច័យផង ដើម្បីបញ្ញត្តិនូវចក្ខុវិញ្ញាណ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងវិញ្ញាណដែលនៅសល់ដែរ។

---

๘๗. กถํ ปน, ภนฺเตติ อิทํ กิตฺตเกน นุ โขติ วฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. สกฺกายทิฏฺฐิ น โหตีติ อิทํ วิวฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห.

៨៧. ពាក្យថា Kathaṃ pana, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះធ្វើដូចម្តេច) នេះជាពាក្យដែលសួរអំពីវដ្តៈថា «មានប្រមាណត្រឹមណា?» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sakkāyadiṭṭhi na hoti នេះជាពាក្យដែលសួរអំពីវិវដ្តៈ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

---

๘๘. อยํ [Pg.53] รูเป อสฺสาโทติ อิมินา ปริญฺญาปฏิเวโธ เจว ทุกฺขสจฺจญฺจ กถิตํ. อยํ รูเป อาทีนโวติ อิมินา ปหานปฏิเวโธ เจว สมุทยสจฺจญฺจ. อิทํ รูเป นิสฺสรณนฺติ อิมินา สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธ เจว นิโรธสจฺจญฺจ. เย อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ธมฺมา, อยํ ภาวนาปฏิเวโธ มคฺคสจฺจํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

៨៨. ពាក្យថា Ayaṃ rūpe assādo (នេះជាសេចក្តីត្រេកអរក្នុងរូប) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវបរិញ្ញាបដិវេធៈ (ការត្រាស់ដឹងដោយការកំណត់ដឹង) ផង ទុក្ខសច្ចៈផង។ ពាក្យថា Ayaṃ rūpe ādīnavo (នេះជាទោសក្នុងរូប) ទ្រង់សម្ដែងនូវបហានបដិវេធៈ (ការត្រាស់ដឹងដោយការលះបង់) ផង សមុទយសច្ចៈផង។ ពាក្យថា Idaṃ rūpe nissaraṇaṃ (នេះជាការរំលាស់ចេញចាករូប) ទ្រង់សម្ដែងនូវសច្ឆិកិរិយាបដិវេធៈ (ការត្រាស់ដឹងដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់) ផង និរោធសច្ចៈផង។ ធម៌ទាំងឡាយមានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម ក្នុងឋានៈទាំង ៣ នេះ នេះជាភាវនាបដិវេធៈ (ការត្រាស់ដឹងដោយការចម្រើន) ហៅថាមគ្គសច្ចៈ។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

๘๙. พหิทฺธาติ ปรสฺส สวิญฺญาณเก กาเย. สพฺพนิมิตฺเตสูติ อิมินา ปน อนินฺทฺริยพทฺธมฺปิ สงฺคณฺหาติ. ‘‘สวิญฺญาณเก กาเย’’ติ วจเนน วา อตฺตโน จ ปรสฺส จ กาโย คหิโตว, พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺตคฺคหเณน อนินฺทฺริยพทฺธํ คณฺหาติ.

៨៩. ពាក្យថា Bahiddhā សេចក្តីថា ក្នុងកាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា Sabbanimittesu ព្រះអង្គទ្រង់រួមបញ្ចូលទាំងអនិន្ទ្រិយពទ្ធរូប (រូបដែលមិនជាប់ដោយឥន្ទ្រីយ) ផង។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា «ក្នុងកាយដែលមានវិញ្ញាណ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកទាំងកាយរបស់ខ្លួននិងកាយរបស់បុគ្គលដទៃ ហើយដោយការកាន់យកនូវសព្វនិមិត្តខាងក្រៅ ទ្រង់កាន់យកនូវអនិន្ទ្រិយពទ្ធរូប។

---

๙๐. อนตฺตกตานีติ อนตฺตนิ ฐตฺวา กตานิ. กมตฺตานํ ผุสิสฺสนฺตีติ กตรสฺมึ อตฺตนิ ฐตฺวา วิปากํ ทสฺเสนฺตีติ สสฺสตทสฺสนํ โอกฺกมนฺโต เอวมาห. ตณฺหาธิปเตยฺเยนาติ ตณฺหาเชฏฺฐเกน. ตตฺร ตตฺราติ เตสุ เตสุ ธมฺเมสุ. สฏฺฐิมตฺตานนฺติ อิเม ภิกฺขู ปกติกมฺมฏฺฐานํ ชหิตฺวา อญฺญํ นวกมฺมฏฺฐานํ สมฺมสนฺตา ปลฺลงฺกํ อภินฺทิตฺวา ตสฺมึเยว อาสเน อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

៩០. ពាក្យថា Anattakatāni សេចក្តីថា ការងារដែលធ្វើដោយតាំងនៅក្នុងសភាវៈដែលមិនមែនជាខ្លួន។ ពាក្យថា Kamattānaṃ phusissimi (កម្មទាំងឡាយនឹងពាល់ត្រូវនូវខ្លួនណា) សេចក្តីថា កម្មទាំងឡាយនឹងឲ្យផលដោយតាំងនៅក្នុងអត្តភាពណា? បុគ្គលដែលឈានចូលទៅកាន់សស្សតទិដ្ឋិ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Taṇhādhipateyyena សេចក្តីថា មានតណ្ហាជាធំ (មានតណ្ហាជាប្រធាន)។ ពាក្យថា Tatra tatra សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងនោះៗ។ ពាក្យថា Saṭṭhimattānaṃ សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងនេះលះបង់កម្មដ្ឋានធម្មតា ហើយពិចារណាកម្មដ្ឋានថ្មីផ្សេងទៀត មិនបំបែកភ្នែន ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តលើអាសនៈនោះឯង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

มหาปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាមហាបុណ្ណមសូត្រ ចប់ហើយ។

---

๑๐. จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាចូឡបុណ្ណមសូត្រ

---

๙๑. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬปุณฺณมสุตฺตํ. ตตฺถ ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยํ ยํ ทิสํ อนุวิโลเกติ, ตตฺถ ตตฺถ ตุณฺหีภูตเมว. อนุวิโลเกตฺวาติ ปญฺจปสาทปฏิมณฺฑิตานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ตโต ตโต วิโลเกตฺวา อนฺตมโส หตฺถกุกฺกุจฺจปาทกุกฺกุจฺจานมฺปิ อภาวํ ทิสฺวา. อสปฺปุริโสติ ปาปปุริโส. โน เหตํ, ภนฺเตติ ยสฺมา อนฺโธ อนฺธํ วิย โส ตํ ชานิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา เอวมาหํสุ. เอเตเนว นเยน อิโต ปเรสุปิ วาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสฺสทฺธสมนฺนาคโตติ ปาปธมฺมสมนฺนาคโต. อสปฺปุริสภตฺตีติ อสปฺปุริสเสวโน. อสปฺปุริสจินฺตีติ [Pg.54] อสปฺปุริสจินฺตาย จินฺตโก. อสปฺปุริสมนฺตีติ อสปฺปุริสมนฺตนํ มนฺเตตา. อสปฺปุริสวาโจติ อสปฺปุริสวาจํ ภาสิตา. อสปฺปุริสกมฺมนฺโตติ อสปฺปุริสกมฺมานํ กตฺตา. อสปฺปุริสทิฏฺฐีติ อสปฺปุริสทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. อสปฺปุริสทานนฺติ อสปฺปุริเสหิ ทาตพฺพํ ทานํ. ตฺยาสฺส มิตฺตาติ เต อสฺส มิตฺตา. อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตตีติ ปาณํ หนิสฺสามิ, อทินฺนํ อาทิยิสฺสามิ, มิจฺฉา จริสฺสามิ, ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทาย วตฺติสฺสามีติ เอวํ อตฺตโน ทุกฺขตฺถาย จินฺเตติ. ปรพฺยาพาธายาติ ยถา อสุโก อสุกํ ปาณํ หนฺติ, อสุกสฺส สนฺตกํ อทินฺนํ อาทิยติ, ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทาย วตฺตติ, เอวํ นํ อาณาเปสฺสามีติ เอวํ ปรสฺส ทุกฺขตฺถาย จินฺเตติ. อุภยพฺยาพาธายาติ อหํ อสุกญฺจ อสุกญฺจ คเหตฺวา ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทาย วตฺติสฺสามีติ เอวํ อุภยทุกฺขตฺถาย จินฺเตตีติ.

៩១. សូត្រមានដើមថា Evaṃ me sutaṃ គឺ ចូឡបុណ្ណមសូត្រ។ ក្នុងចូឡបុណ្ណមសូត្រនោះ ពាក្យថា tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ (ស្ងៀមស្ងាត់ៗ) សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ក្រឡេកមើលទៅកាន់ទិសណាៗ ក្នុងទិសនោះៗ ក៏មានតែសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Anuviloketvā សេចក្តីថា ទ្រង់បើកព្រះនេត្រដែលតាក់តែងដោយប្រាសាទទាំង ៥ ហើយក្រឡេកមើលទៅទីនោះៗ ឃើញថាសូម្បីតែការកម្រើកដៃនិងជើងដោយឥតប្រយោជន៍ ក៏មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Asappuriso សេចក្តីថា បុរសលាមក (មនុស្សអាក្រក់)។ ពាក្យថា No hetaṃ, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សេចក្តីនោះមិនពិតឡើយ) សេចក្តីថា ព្រោះថាមនុស្សខ្វាក់មិនអាចស្គាល់មនុស្សខ្វាក់ដូចគ្នាបានយ៉ាងណា មនុស្សអាក្រក់នោះក៏មិនអាចស្គាល់មនុស្សអាក្រក់នោះបានយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ ដោយន័យនេះឯង គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងវារៈដែលនៅសល់បន្ទាប់ពីនេះ។ ពាក្យថា Assaddhasamannāgato សេចក្តីថា ប្រកបដោយធម៌ដ៏លាមក (គ្មានសទ្ធា)។ ពាក្យថា Asappurisabhatti សេចក្តីថា ការសេពគប់នឹងអសប្បុរស។ ពាក្យថា Asappurisacintī សេចក្តីថា អ្នកគិតនូវគំនិតរបស់អសប្បុរស។ ពាក្យថា Asappurisamantī សេចក្តីថា អ្នកប្រឹក្សានូវការប្រឹក្សារបស់អសប្បុរស។ ពាក្យថា Asappurisavāco សេចក្តីថា អ្នកនិយាយនូវវាចារបស់អសប្បុរស។ ពាក្យថា Asappurisakammanto សេចក្តីថា អ្នកធ្វើនូវការងាររបស់អសប្បុរស។ ពាក្យថា Asappurisadiṭṭhi សេចក្តីថា ប្រកបដោយទិដ្ឋិរបស់អសប្បុរស។ ពាក្យថា Asappurisadānaṃ សេចក្តីថា ទានដែលអសប្បុរសគប្បីឲ្យ (ការឲ្យទានដោយមិនគោរព)។ ពាក្យថា Tyāssa mittā មកពីពាក្យថា te assa mittā (ជនទាំងនោះជាមិត្តរបស់បុគ្គលនោះ)។ ពាក្យថា Attabyābādhāyapi ceteti សេចក្តីថា គិតដើម្បីសេចក្តីទុក្ខរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះថា «យើងនឹងសម្លាប់សត្វ យើងនឹងកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ យើងនឹងប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម យើងនឹងសមាទានអកុសលកម្មបថ ១០ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ»។ ពាក្យថា Parabyābādhāya សេចក្តីថា គិតដើម្បីសេចក្តីទុក្ខរបស់បុគ្គលដទៃយ៉ាងនេះថា «ធ្វើដូចម្តេចឲ្យអ្នកនេះសម្លាប់សត្វនេះ ឲ្យអ្នកនេះលួចទ្រព្យរបស់អ្នកនេះ ឲ្យអ្នកនេះសមាទានអកុសលកម្មបថ ១០ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ យើងនឹងបង្គាប់អ្នកនោះ»។ ពាក្យថា Ubhayabyābādhāya សេចក្តីថា គិតដើម្បីសេចក្តីទុក្ខរបស់ទាំងពីរផ្នែកយ៉ាងនេះថា «យើងនឹងនាំអ្នកនេះនិងអ្នកនោះទៅសមាទានអកុសលកម្មបថ ១០ ហើយប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា» គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

อตฺตพฺยาพาธายปิ มนฺเตตีติอาทีสุ อหํ ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทาย วตฺติสฺสามีติ มนฺเตนฺโต อตฺตพฺยาพาธาย มนฺเตติ นาม. อสุกํ ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทเปสฺสามีติ มนฺเตนฺโต ปรพฺยาพาธาย มนฺเตติ นาม. อญฺเญน สทฺธึ – ‘‘มยํ อุโภปิ เอกโต หุตฺวา ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทาย วตฺติสฺสามา’’ติ มนฺเตนฺโต อุภยพฺยาพาธาย มนฺเตติ นาม.

ក្នុងបទមានជាដើមថា Attabyābādhāyapi manteti បុគ្គលកាលប្រឹក្សាថា «យើងនឹងសមាទានអកុសលកម្មបថ ១០ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ» ឈ្មោះថា ប្រឹក្សាដើម្បីសេចក្តីទុក្ខរបស់ខ្លួន។ បុគ្គលកាលប្រឹក្សាថា «យើងនឹងឲ្យអ្នកនេះសមាទានអកុសលកម្មបថ ១០» ឈ្មោះថា ប្រឹក្សាដើម្បីសេចក្តីទុក្ខរបស់បុគ្គលដទៃ។ បុគ្គលកាលប្រឹក្សាជាមួយបុគ្គលដទៃថា «យើងទាំងពីរនាក់នឹងរួមគ្នា សមាទានអកុសលកម្មបថ ១០ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ» ឈ្មោះថា ប្រឹក្សាដើម្បីសេចក្តីទុក្ខរបស់ទាំងពីរផ្នែក។

---

อสกฺกจฺจํ ทานํ เทตีติ เทยฺยธมฺมมฺปิ ปุคฺคลมฺปิ น สกฺกโรติ. เทยฺยธมฺมํ น สกฺกโรติ นาม อุตฺตณฺฑุลาทิโทสสมนฺนาคตํ อาหารํ เทติ, น ปสนฺนํ กโรติ. ปุคฺคลํ น สกฺกโรติ นาม นิสีทนฏฺฐานํ อสมฺมชฺชิตฺวา ยตฺถ วา ตตฺถ วา นิสีทาเปตฺวา ยํ วา ตํ วา อาธารกํ ฐเปตฺวา ทานํ เทติ. อสหตฺถาติ อตฺตโน หตฺเถน, น เทติ, ทาสกมฺมการาทีหิ ทาเปติ. อจิตฺติกตฺวาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทยฺยธมฺเมปิ ปุคฺคเลปิ น จิตฺตีการํ กตฺวา เทติ. อปวิทฺธนฺติ ฉฑฺเฑตุกาโม หุตฺวา วมฺมิเก อุรคํ ปกฺขิปนฺโต วิย เทติ. อนาคมนทิฏฺฐิโกติ โน ผลปาฏิกงฺขี หุตฺวา เทติ.

ពាក្យថា Asakkaccaṃ dānaṃ deti សេចក្តីថា មិនធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងទាំងចំពោះទេយ្យធម៌ ទាំងចំពោះបុគ្គល។ ដែលហៅថា មិនគោរពទេយ្យធម៌ គឺឲ្យអាហារដែលប្រកបដោយទោស មានបាយមិនឆ្អិនជាដើម មិនធ្វើឲ្យស្អាតបាតឡើយ។ ដែលហៅថា មិនគោរពបុគ្គល គឺមិនបោសច្រាសទីកន្លែងអង្គុយ ឲ្យអង្គុយក្នុងទីណាមួយ ឬដាក់ជើងទ្រណាមួយ ហើយឲ្យទាន។ ពាក្យថា Asahatthā សេចក្តីថា មិនឲ្យដោយដៃរបស់ខ្លួន តែប្រើពួកខ្ញុំបម្រើ និងកម្មករជាដើមឲ្យឲ្យ។ ពាក្យថា Acittikatvā សេចក្តីថា មិនធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងក្នុងទេយ្យធម៌ និងក្នុងបុគ្គល តាមន័យដែលពោលខាងដើម ហើយឲ្យទាន។ ពាក្យថា Apaviddhaṃ សេចក្តីថា ជាអ្នកមានបំណងចង់បោះបង់ចោល ហើយឲ្យទាន ដូចជាបោះពស់ទៅក្នុងដំបូក។ ពាក្យថា Anāgamanadiṭṭhiko សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនសង្ឃឹមចង់បានផល ហើយឲ្យទាន។

---

ตตฺถ [Pg.55] อุปปชฺชตีติ น ทานํ ทตฺวา นิรเย อุปปชฺชติ. ยํ ปน เตน ปาปลทฺธิกาย มิจฺฉาทสฺสนํ คหิตํ, ตาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา นิรเย อุปปชฺชติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺโพ. เทวมหตฺตตาติ ฉกามาวจรเทวา. มนุสฺสมหตฺตตาติ ติณฺณํ กุลานํ สมฺปตฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อิทํ ปน สุตฺตํ สุทฺธวฏฺฏวเสเนว กถิตนฺติ.

ពាក្យថា Tattha upapajjati សេចក្តីថា មិនមែនឲ្យទានហើយទៅកើតក្នុងនរកនោះទេ។ ប៉ុន្តែ មិច្ឆាទិដ្ឋិណាដែលបុគ្គលនោះកាន់យកហើយ ដោយសារតែមានលទ្ធិដ៏លាមក គេរមែងទៅកើតក្នុងនរកដោយសារមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះឯង។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) គប្បីជ្រាបដោយន័យផ្ទុយពីអ្វីដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា Devamahattatā សេចក្តីថា ទេវតាទាំងឡាយក្នុងឆកាមាវចរសួគ៌។ ពាក្យថា Manussamahattatā សេចក្តីថា សម្បត្តិរបស់ត្រកូលទាំងបី។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចំណែកឯសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃវដ្តសុទ្ធសាធ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះចូឡបុណ្ណមសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវគ្គទីមួយ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๒. อนุปทวคฺโค

២. អនុបទវគ្គ

---

๑. อนุปทสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយអនុបទសូត្រ

---

๙๓. เอวํ [Pg.56] เม สุตนฺติ อนุปทสุตฺตํ. ตตฺถ เอตทโวจาติ เอตํ (ปฏิ. ม. ๓.๔) ‘‘ปณฺฑิโต’’ติอาทินา นเยน ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสฺส คุณกถํ อโวจ. กสฺมา? อวเสสตฺเถเรสุ หิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส อิทฺธิมาติ คุโณ ปากโฏ, มหากสฺสปสฺส ธุตวาโทติ, อนุรุทฺธตฺเถรสฺส ทิพฺพจกฺขุโกติ, อุปาลิตฺเถรสฺส วินยธโรติ, เรวตตฺเถรสฺส ฌายี ฌานาภิรโตติ, อานนฺทตฺเถรสฺส พหุสฺสุโตติ. เอวํ เตสํ เตสํ เถรานํ เต เต คุณา ปากฏา, สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปน อปากฏา. กสฺมา? ปญฺญวโต หิ คุณา น สกฺกา อกถิตา ชานิตุํ. อิติ ภควา ‘‘สาริปุตฺตสฺส คุเณ กเถสฺสามี’’ติ สภาคปริสาย สนฺนิปาตํ อาคเมสิ. วิสภาคปุคฺคลานญฺหิ สนฺติเก วณฺณํ กเถตุํ น วฏฺฏติ, เต วณฺเณ กถิยมาเน อวณฺณเมว กเถนฺติ. อิมสฺมึ ปน ทิวเส เถรสฺส สภาคปริสา สนฺนิปติ, ตสฺสา สนฺนิปติตภาวํ ทิสฺวา สตฺถา วณฺณํ กเถนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ.

៩៣. សូត្រដែលផ្តើមឡើងថា Evaṃ me sutaṃ គឺអនុបទសូត្រ។ ក្នុងអនុបទសូត្រនោះ ពាក្យថា etadavoca សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សរសើរគុណរបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរជាធម្មសេនាបតី ដោយន័យមានពាក្យថា paṇḍito ជាដើម។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាព្រះថេរៈដែលនៅសេសសល់ គុណរបស់ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរថា «ជាអ្នកមានឫទ្ធិ» គឺល្បីល្បាញ (ប្រាកដច្បាស់) គុណរបស់ព្រះមហាកស្សបត្ថេរថា «ជាអ្នកពោលធុតង្គ» គុណរបស់ព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរថា «ជាអ្នកមានទិព្វចក្ខុ» គុណរបស់ព្រះឧបាលិត្ថេរថា «ជាអ្នកទ្រទ្រង់វិន័យ» គុណរបស់ព្រះរេវតត្ថេរថា «ជាអ្នកចម្រើនឈាន ត្រេកអរក្នុងឈាន» គុណរបស់ព្រះអានន្ទត្ថេរថា «ជាពហុស្សូត»។ គុណទាំងឡាយនោះៗ របស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយនោះៗ រមែងប្រាកដច្បាស់យ៉ាងនេះ ចំណែកឯគុណទាំងឡាយរបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ មិនប្រាកដច្បាស់ឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា គុណទាំងឡាយរបស់បុគ្គលមានប្រាជ្ញា បើមិនពោលសរសើរទេ គឺមិនអាចដឹងបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងសម្តែងគុណរបស់សារីបុត្ត» ទើបទ្រង់រង់ចាំការជួបជុំគ្នានៃសភាគបរិស័ទ។ ព្រោះថា ការពោលសរសើរគុណក្នុងសំណាក់នៃវិសភាគបុគ្គល មិនសមគួរឡើយ កាលបើគេពោលសរសើរគុណ វិសភាគបុគ្គលទាំងនោះរមែងពោលបង្កាច់បង្ខូចវិញ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងថ្ងៃនេះ សភាគបរិស័ទរបស់ព្រះថេរៈបានជួបជុំគ្នា ព្រះសាស្តាទ្រង់ទតឃើញការជួបជុំគ្នានៃបរិស័ទនោះ កាលនឹងសម្តែងសរសើរគុណ ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវព្រះធម៌ទេសនានេះ។

---

ตตฺถ ปณฺฑิโตติ ธาตุกุสลตา อายตนกุสลตา ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตา ฐานาฏฺฐานกุสลตาติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ ปณฺฑิโต. มหาปญฺโญติอาทีสุ มหาปญฺญาทีหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ.

ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា paṇḍito សេចក្តីថា បុគ្គលឈ្មោះថាជាបណ្ឌិត ព្រោះហេតុ ៤ យ៉ាងនេះគឺ៖ ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងធាតុ ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងអាយតនៈ ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទ និងភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងឋានៈនិងអឋានៈ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា mahāpañño ជាដើម មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ជាអ្នកប្រកបដោយមហាបញ្ញាជាដើម។

---

ตตฺริทํ มหาปญฺญาทีนํ นานตฺตํ – ตตฺถ กตมา มหาปญฺญา? มหนฺเต สีลกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา, มหนฺเต สมาธิกฺขนฺเธ, ปญฺญากฺขนฺเธ, วิมุตฺติกฺขนฺเธ, วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา, มหนฺตานิ ฐานาฏฺฐานานิ, มหนฺตา วิหารสมาปตฺติโย, มหนฺตานิ อริยสจฺจานิ, มหนฺเต สติปฏฺฐาเน, สมฺมปฺปธาเน, อิทฺธิปาเท, มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ, พลานิ, โพชฺฌงฺคานิ, มหนฺเต อริยมคฺเค, มหนฺตานิ สามญฺญผลานิ, มหนฺตา อภิญฺญาโย, มหนฺตํ ปรมตฺถํ นิพฺพานํ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา.

ក្នុងបទទាំងនោះ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃមហាបញ្ញាជាដើម៖ ក្នុងបណ្តាបញ្ញាទាំងនោះ មហាបញ្ញាតើដូចម្តេច? បញ្ញាដែលកំណត់ដឹងនូវសីលក្ខន្ធដ៏ធំទូលាយ ឈ្មោះថា មហាបញ្ញា។ បញ្ញាដែលកំណត់ដឹងនូវសមាធិក្ខន្ធដ៏ធំទូលាយ បញ្ញាខន្ធដ៏ធំទូលាយ វិមុត្តិក្ខន្ធដ៏ធំទូលាយ វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធដ៏ធំទូលាយ ឈ្មោះថា មហាបញ្ញា។ បញ្ញាដែលកំណត់ដឹងនូវឋានៈនិងអឋានៈដ៏ធំទូលាយ វិហារសមាបត្តិដ៏ធំទូលាយ អរិយសច្ចដ៏ធំទូលាយ សតិបដ្ឋានដ៏ធំទូលាយ សម្មប្បធានដ៏ធំទូលាយ ឥទ្ធិបាទដ៏ធំទូលាយ ឥន្ទ្រិយដ៏ធំទូលាយ ពលៈដ៏ធំទូលាយ ពោជ្ឈង្គដ៏ធំទូលាយ អរិយមគ្គដ៏ធំទូលាយ សាមញ្ញផលដ៏ធំទូលាយ អភិញ្ញាដ៏ធំទូលាយ និងព្រះនិព្វានជាបរមត្ថដ៏ធំទូលាយ ឈ្មោះថា មហាបញ្ញា។

---

กตมา [Pg.57] ปุถุปญฺญา, ปุถุ นานาขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ ปุถุปญฺญา. ปุถุ นานาธาตูสุ, ปุถุ นานาอายตเนสุ, ปุถุ นานาอตฺเถสุ, ปุถุ นานาปฏิจฺจสมุปฺปาเทสุ, ปุถุ นานาสุญฺญตมนุปลพฺเภสุ, ปุถุ นานาอตฺเถสุ, ธมฺเมสุ, นิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเนสุ, ปุถุ นานาสีลกฺขนฺเธสุ, ปุถุ นานาสมาธิ-ปญฺญา-วิมุตฺติ-วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธสุ, ปุถุ นานาฐานาฏฺฐาเนสุ, ปุถุ นานาวิหารสมาปตฺตีสุ, ปุถุ นานาอริยสจฺเจสุ, ปุถุ นานาสติปฏฺฐาเนสุ, สมฺมปฺปธาเนสุ, อิทฺธิปาเทสุ, อินฺทฺริเยสุ, พเลสุ, โพชฺฌงฺเคสุ, ปุถุ นานาอริยมคฺเคสุ, สามญฺญผเลสุ, อภิญฺญาสุ, ปุถุ นานาชนสาธารเณ ธมฺเม สมติกฺกมฺม ปรมตฺเถ นิพฺพาเน ญาณํ ปวตฺตตีติ ปุถุปญฺญา.

ពុធុបញ្ញាតើដូចម្តេច? ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខន្ធផ្សេងៗដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា ពុធុបញ្ញា។ ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធាតុផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងអាយតនៈផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងអត្ថផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងសុញ្ញតធម៌ដែលមិនអាចរកបានផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងអត្ថ ធម៌ និរុត្តិ បដិភាណផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងសីលក្ខន្ធផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងសមាធិក្ខន្ធ បញ្ញាខន្ធ វិមុត្តិក្ខន្ធ និងវិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងឋានៈនិងអឋានៈផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងវិហារសមាបត្តិផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងអរិយសច្ចផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងសតិបដ្ឋាន សម្មប្បធាន ឥទ្ធិបាទ ឥន្ទ្រិយ ពលៈ ពោជ្ឈង្គផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងអរិយមគ្គផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងសាមញ្ញផលផ្សេងៗដ៏ច្រើន ក្នុងអភិញ្ញាផ្សេងៗដ៏ច្រើន និងញាណដែលកន្លងផុតធម៌ទាំងឡាយដែលទូទៅដល់ជនទាំងឡាយដ៏ច្រើន ហើយប្រព្រឹត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វានជាបរមត្ថ ឈ្មោះថា ពុធុបញ្ញា។

---

กตมา หาสปญฺญา, อิเธกจฺโจ หาสพหุโล เวทพหุโล ตุฏฺฐิพหุโล ปาโมชฺชพหุโล สีลํ ปริปูเรติ, อินฺทฺริยสํวรํ ปริปูเรติ, โภชเน มตฺตญฺญุตํ, ชาคริยานุโยคํ, สีลกฺขนฺธํ, สมาธิกฺขนฺธํ, ปญฺญากฺขนฺธํ, วิมุตฺติกฺขนฺธํ, วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ ปริปูเรตีติ หาสปญฺญา. หาสพหุโล ปาโมชฺชพหุโล ฐานาฏฺฐานํ ปฏิวิชฺฌติ, หาสพหุโล วิหารสมาปตฺติโย ปริปูเรตีติ หาสปญฺญา, หาสพหุโล อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ. สติปฏฺฐาเน, สมฺมปฺปธาเน, อิทฺธิปาเท, อินฺทฺริยานิ, พลานิ, โพชฺฌงฺคานิ, อริยมคฺคํ ภาเวตีติ หาสปญฺญา, หาสพหุโล สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรติ, อภิญฺญาโย ปฏิวิชฺฌตีติ หาสปญฺญา, หาสพหุโล เวทตุฏฺฐิปาโมชฺชพหุโล ปรมตฺถํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตีติ หาสปญฺญา.

ហាសបញ្ញាតើដូចម្តេច? បុគ្គលខ្លះក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកមានសេចក្តីរីករាយច្រើន មានសេចក្តីរំភើបច្រើន មានសេចក្តីពេញចិត្តច្រើន មានសេចក្តីស្រស់ស្រាយច្រើន ហើយបំពេញសីល បំពេញឥន្ទ្រិយសំវរៈ បំពេញសេចក្តីស្គាល់ប្រមាណក្នុងភោជន បំពេញការភ្ញាក់រលឹកជានិច្ច បំពេញសីលក្ខន្ធ សមាធិក្ខន្ធ បញ្ញាខន្ធ វិមុត្តិក្ខន្ធ វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធ ឈ្មោះថា ហាសបញ្ញា។ បុគ្គលជាអ្នកមានសេចក្តីរីករាយច្រើន មានសេចក្តីស្រស់ស្រាយច្រើន ហើយចាក់ធ្លុះនូវឋានៈនិងអឋានៈ ជាអ្នកមានសេចក្តីរីករាយច្រើន ហើយបំពេញវិហារសមាបត្តិទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ហាសបញ្ញា។ បុគ្គលជាអ្នកមានសេចក្តីរីករាយច្រើន ហើយចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចទាំងឡាយ ចម្រើនសតិបដ្ឋាន សម្មប្បធាន ឥទ្ធិបាទ ឥន្ទ្រិយ ពលៈ ពោជ្ឈង្គ អរិយមគ្គ ឈ្មោះថា ហាសបញ្ញា។ បុគ្គលជាអ្នកមានសេចក្តីរីករាយច្រើន ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសាមញ្ញផលទាំងឡាយ ចាក់ធ្លុះនូវអភិញ្ញាទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ហាសបញ្ញា។ បុគ្គលជាអ្នកមានសេចក្តីរីករាយច្រើន មានសេចក្តីរំភើប ពេញចិត្ត និងស្រស់ស្រាយច្រើន ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វានជាបរមត្ថ ឈ្មោះថា ហាសបញ្ញា។

---

กตมา ชวนปญฺญา, ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ รูปํ อนิจฺจโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. ทุกฺขโต ขิปฺปํ… อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. ยา กาจิ เวทนา…เป… ยํกิญฺจิ วิญฺญาณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… สพฺพํ วิญฺญาณํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน, ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน, อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา รูปนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ[Pg.58], จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน…เป… วิภูตํ กตฺวา ชรามรณนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… วิญฺญาณํ. จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา ชรามรณนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา.

ជវនបញ្ញាតើដូចម្តេច? រូបណាមួយ ជាអតីត អនាគត ឬបច្ចុប្បន្ន...ល... ទោះឆ្ងាយក្តី ជិតក្តី បញ្ញាដែលស្ទុះទៅយ៉ាងរហ័សក្នុងរូបទាំងអស់នោះ ដោយភាពជាអនិច្ចំ ឈ្មោះថា ជវនបញ្ញា។ បញ្ញាដែលស្ទុះទៅយ៉ាងរហ័សដោយភាពជាទុក្ខំ... ដោយភាពជាអនត្តា ឈ្មោះថា ជវនបញ្ញា។ វេទនាណាមួយ...ល... វិញ្ញាណណាមួយ ជាអតីត អនាគត ឬបច្ចុប្បន្ន...ល... បញ្ញាដែលស្ទុះទៅយ៉ាងរហ័សក្នុងវិញ្ញាណទាំងអស់នោះ ដោយភាពជាអនិច្ចំ ទុកំ អនត្តា ឈ្មោះថា ជវនបញ្ញា។ ចក្ខុ...ល... ជរានិងមរណៈ ជាអតីត អនាគត ឬបច្ចុប្បន្ន បញ្ញាដែលស្ទុះទៅយ៉ាងរហ័សដោយភាពជាអនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា ឈ្មោះថា ជវនបញ្ញា។ បញ្ញាដែលថ្លឹងថ្លែង វិនិច្ឆ័យ ធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់ ធ្វើឲ្យប្រាកដថា រូបជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ជាអនិច្ចំ ព្រោះអត្ថថាអស់ទៅ ជាទុក្ខំ ព្រោះអត្ថថាគួរឲ្យខ្លាច ជាអនត្តា ព្រោះអត្ថថាមិនមានខ្លឹមសារ ហើយស្ទុះទៅយ៉ាងរហ័សក្នុងរូបនិរោធគឺព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ជវនបញ្ញា។ វេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ ចក្ខុ...ល... ជរានិងមរណៈ ជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ជាអនិច្ចំ ព្រោះអត្ថថាអស់ទៅ...ល... ធ្វើឲ្យប្រាកដហើយ ស្ទុះទៅយ៉ាងរហ័សក្នុងជរាមរណនិរោធគឺព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ជវនបញ្ញា។ រូបជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន...ល... វិញ្ញាណ ចក្ខុ...ល... ជរានិងមរណៈ ជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ជាអនិច្ចំ ជាសង្ខតៈ ជាបដិច្ចសមុប្បន្ន មានសភាវៈអស់ទៅជាធម្មតា មានសភាវៈសាបសូន្យទៅជាធម្មតា មានសភាវៈប្រាសចាកតម្រេកជាធម្មតា មានសភាវៈរលត់ទៅជាធម្មតា បញ្ញាដែលថ្លឹងថ្លែង វិនិច្ឆ័យ ធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់ ធ្វើឲ្យប្រាកដហើយ ស្ទុះទៅយ៉ាងរហ័សក្នុងជរាមរណនិរោធគឺព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ជវនបញ្ញា។

---

กตมา ติกฺขปญฺญา, ขิปฺปํ กิเลเส ฉินฺทตีติ ติกฺขปญฺญา. อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ, อุปฺปนฺนํ พฺยาปาทวิตกฺกํ, อุปฺปนฺนํ วิหึสาวิตกฺกํ, อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม, อุปฺปนฺนํ ราคํ, โทสํ, โมหํ, โกธํ, อุปนาหํ, มกฺขํ, ปฬาสํ, อิสฺสํ, มจฺฉริยํ, มายํ, สาเฐยฺยํ, ถมฺภํ, สารมฺภํ, มานํ, อติมานํ, มทํ, ปมาทํ, สพฺเพ กิเลเส, สพฺเพ ทุจฺจริเต, สพฺเพ อภิสงฺขาเร, สพฺเพ ภวคามิกมฺเม นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมตีติ ติกฺขปญฺญา. เอกสฺมึ อาสเน จตฺตาโร อริยมคฺคา, จตฺตาริ สามญฺญผลานิ, จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาโย, ฉ จ อภิญฺญาโย อธิคตา โหนฺติ สจฺฉิกตา ปสฺสิตา ปญฺญายาติ ติกฺขปญฺญา.

តិក្ខបញ្ញាតើដូចម្តេច? បញ្ញាដែលកាត់ផ្តាច់នូវកិលេសទាំងឡាយយ៉ាងឆាប់រហ័ស ឈ្មោះថា តិក្ខបញ្ញា។ បញ្ញាដែលមិនព្រមទទួលយកនូវកាមវិតក្កៈដែលកើតឡើង មិនព្រមទទួលយកនូវព្យាបាទវិតក្កៈដែលកើតឡើង មិនព្រមទទួលយកនូវវិហឹសាវិតក្កៈដែលកើតឡើង មិនព្រមទទួលយកនូវអកុសលធម៌ដ៏លាមកដែលកើតឡើងរឿយៗ មិនព្រមទទួលយកនូវរាគៈ ទោសៈ មោហៈ កោធៈ ឧបនាហៈ មក្ខៈ បឡាសៈ ឥស្សា មច្ឆរិយៈ មាយា សាឋេយ្យៈ ថម្ភៈ សារម្ភៈ មានៈ អតិមានៈ មទៈ បមាទៈ ដែលកើតឡើង តែងលះបង់ បន្ទោបង់ ធ្វើឲ្យវិនាស ធ្វើមិនឲ្យមានតទៅទៀតនូវកិលេសទាំងអស់ ទុច្ចរិតទាំងអស់ អភិសង្ខារទាំងអស់ និងកម្មដែលនាំទៅកាន់ភពទាំងអស់ ឈ្មោះថា តិក្ខបញ្ញា។ មួយវិញទៀត អរិយមគ្គទាំង ៤ សាមញ្ញផលទាំង ៤ បដិសម្ភិទាទាំង ៤ និងអភិញ្ញាទាំង ៦ បុគ្គលនោះបានសម្រេច ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ និងបានឃើញដោយបញ្ញាលើអាសនៈតែមួយ ឈ្មោះថា តិក្ខបញ្ញា។

---

กตมา นิพฺเพธิกปญฺญา, อิเธกจฺโจ สพฺพสงฺขาเรสุ อุพฺเพคพหุโล โหติ อุตฺตาสพหุโล อุกฺกณฺฐนพหุโล อรติพหุโล อนภิรติพหุโล พหิมุโข น รมติ สพฺพสงฺขาเรสุ, อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปฺปทาลิตปุพฺพํ โลภกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกปญฺญา. อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปฺปทาลิตปุพฺพํ โทสกฺขนฺธํ, โมหกฺขนฺธํ, โกธํ, อุปนาหํ…เป… สพฺเพ ภวคามิกมฺเม นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกปญฺญา.

និព្វេធិកបញ្ញាតើដូចម្តេច? បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកមានសេចក្តីតក់ស្លុតច្រើនក្នុងសង្ខារទាំងពួង មានសេចក្តីតក់ស្លុតខ្លាំង មានសេចក្តីនឿយណាយច្រើន មានសេចក្តីមិនត្រេកអរច្រើន មានសេចក្តីមិនត្រេកអរខ្លាំង មានមុខបែរទៅខាងក្រៅ មិនត្រេកអរក្នុងសង្ខារទាំងពួងឡើយ ហើយទម្លុះទម្លាយ បំផ្លិចបំផ្លាញនូវគំនរលោភៈដែលមិនធ្លាប់ទម្លុះទម្លាយ មិនធ្លាប់បំផ្លិចបំផ្លាញពីមុនមក ឈ្មោះថា និព្វេធិកបញ្ញា។ បញ្ញាដែលទម្លុះទម្លាយ បំផ្លិចបំផ្លាញនូវគំនរទោសៈ គំនរមោហៈ កោធៈ ឧបនាហៈ...ល... និងកម្មដែលនាំទៅកាន់ភពទាំងអស់ ដែលមិនធ្លាប់ទម្លុះទម្លាយ មិនធ្លាប់បំផ្លិចបំផ្លាញពីមុនមក ឈ្មោះថា និព្វេធិកបញ្ញា។

---

อนุปทธมฺมวิปสฺสนนฺติ สมาปตฺติวเสน วา ฌานงฺควเสน วา อนุปฏิปาฏิยา ธมฺมวิปสฺสนํ วิปสฺสติ, เอวํ วิปสฺสนฺโต อทฺธมาเสน อรหตฺตํ ปตฺโต. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปน สตฺตหิ ทิวเสหิ. เอวํ สนฺเตปิ สาริปุตฺตตฺเถโร มหาปญฺญวนฺตตโร. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร หิ สาวกานํ สมฺมสนจารํ ยฏฺฐิโกฏิยา อุปฺปีเฬนฺโต วิย เอกเทสเมว สมฺมสนฺโต สตฺต ทิวเส วายมิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. สาริปุตฺตตฺเถโร ฐเปตฺวา พุทฺธานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ สมฺมสนจารํ สาวกานํ สมฺมสนจารํ นิปฺปเทสํ สมฺมสิ. เอวํ สมฺมสนฺโต อทฺธมาสํ วายมิ. อรหตฺตญฺจ กิร ปตฺวา อญฺญาสิ – ‘‘ฐเปตฺวา พุทฺเธ จ ปจฺเจกพุทฺเธ จ อญฺโญ สาวโก นาม ปญฺญาย [Pg.59] มยา ปตฺตพฺพํ ปตฺตุํ สมตฺโถ นาม น ภวิสฺสตี’’ติ. ยถา หิ ปุริโส เวฬุยฏฺฐึ คณฺหิสฺสามีติ มหาชฏํ เวฬุํ ทิสฺวา ชฏํ ฉินฺทนฺตสฺส ปปญฺโจ ภวิสฺสตีติ อนฺตเรน หตฺถํ ปเวเสตฺวา สมฺปตฺตเมว ยฏฺฐึ มูเล จ อคฺเค จ ฉินฺทิตฺวา อาทาย ปกฺกเมยฺย, โส กิญฺจาปิ ปฐมตรํ คจฺฉติ, ยฏฺฐึ ปน สารํ วา อุชุํ วา น ลภติ. อปโร จ ตถารูปเมว เวณุํ ทิสฺวา ‘‘สเจ สมฺปตฺตํ ยฏฺฐึ คณฺหิสฺสามิ, สารํ วา อุชุํ วา น ลภิสฺสามี’’ติ กจฺฉํ พนฺธิตฺวา มหนฺเตน สตฺเถน เวณุชฏํ ฉินฺทิตฺวา สารา เจว อุชู จ ยฏฺฐิโย อุจฺจินิตฺวา อาทาย ปกฺกเมยฺย. อยํ กิญฺจาปิ ปจฺฉา คจฺฉติ, ยฏฺฐิโย ปน สารา เจว อุชู จ ลภติ. เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ อิเมสํ ทฺวินฺนํ เถรานํ ปธานํ.

ពាក្យថា "អនុបទធម្មវិបស្សនា" គឺការពិចារណាឃើញនូវធម៌តាមលំដាប់ ដោយអំណាចនៃសមាបត្តិ ឬដោយអំណាចនៃអង្គឈាន ភិក្ខុរមែងពិចារណាឃើញនូវធម៌ដោយវិបស្សនាទៅតាមលំដាប់លំដោយ។ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ កាលពិចារណាឃើញយ៉ាងនេះ បានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងកន្លះខែ (១៥ ថ្ងៃ)។ ចំណែកព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ សម្រេចក្នុងរយៈពេល ៧ ថ្ងៃ។ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក៏ព្រះសារីបុត្តត្ថេរជាអ្នកមានបញ្ញាច្រើនជាង។ ព្រោះថា ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ ពិចារណាតែមួយផ្នែក ដូចជាបុគ្គលយកចុងឈើច្រត់ទៅសង្កត់នូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃការពិចារណារបស់សាវកទាំងឡាយ ព្យាយាមអស់ ៧ ថ្ងៃ ទើបសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ចំណែកព្រះសារីបុត្តត្ថេរ លើកលែងតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃការពិចារណារបស់ព្រះពុទ្ធ និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយចេញ បានពិចារណានូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃការពិចារណារបស់សាវកទាំងឡាយដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ។ កាលពិចារណាយ៉ាងនេះ លោកបានព្យាយាមអស់កន្លះខែ។ ឮថា លោកសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ ក៏ដឹងថា "លើកលែងតែព្រះពុទ្ធ និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយចេញ សាវកដទៃទៀតដែលនឹងអាចសម្រេចបញ្ញាដូចដែលយើងបានសម្រេចហើយនោះ មិនមានឡើយ"។ ដូចជាបុរសម្នាក់គិតថា "យើងនឹងយកដំបងឫស្សី" លុះឃើញគុម្ពឫស្សីដ៏ធំស្មុគស្មាញ ក៏គិតថា "បើអាត្មាអញកាប់ឆ្ការមែកធាងដែលស្មុគស្មាញនេះ នឹងនាំឲ្យយឺតយ៉ាវ" ទើបលូកដៃចូលទៅក្នុងចន្លោះ កាត់យកតែដើមឫស្សីដែលល្មមដល់ដៃ ទាំងគល់ទាំងចុង ហើយកាន់យកដើរចេញទៅ បុរសនោះទោះបីជាទៅបានមុនគេពិតមែន ប៉ុន្តែមិនបានឫស្សីដែលមានខ្លឹម ឬត្រង់ល្អឡើយ។ ចំណែកបុរសម្នាក់ទៀត ឃើញគុម្ពឫស្សីមានសភាពដូច្នោះដែរ ក៏គិតថា "បើអាត្មាអញយកតែដើមឫស្សីដែលល្មមដល់ដៃ មុខជានឹងមិនបានឫស្សីដែលមានខ្លឹម ឬត្រង់ល្អឡើយ" ទើបក្រវាត់ក្បិនឲ្យណែន កាន់កាំបិតដ៏ធំ កាប់ឆ្ការគុម្ពឫស្សីនោះ រើសយកតែដើមឫស្សីដែលមានខ្លឹម និងត្រង់ល្អ ហើយកាន់យកដើរចេញទៅ បុរសនេះទោះបីជាទៅក្រោយគេពិតមែន ប៉ុន្តែបានឫស្សីដែលមានខ្លឹម និងត្រង់ល្អ។ សេចក្តីប្រៀបធៀបនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ ចំពោះសេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះថេរៈទាំងពីរអង្គនេះ។

---

เอวํ ปน อทฺธมาสํ วายมิตฺวา ธมฺมเสนาปติ สาริปุตฺตตฺเถโร สูกรขตเลณทฺวาเร ภาคิเนยฺยสฺส ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนาปริคฺคหสุตฺตนฺเต เทสิยมาเน ทสพลํ พีชยมาโน ฐิโต เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา ปพฺพชิตทิวสโต ปนฺนรสเม ทิวเส สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกํ ปตฺวา สตฺตสฏฺฐิ ญาณานิ ปฏิวิชฺฌิตฺวา โสฬสวิธํ ปญฺญํ อนุปฺปตฺโต.

កាលដែលបានព្យាយាមអស់កន្លះខែយ៉ាងនេះ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរជាធម្មសេនាបតី ឈរថ្វាយបង្គំផ្លុំផ្លិតថ្វាយព្រះទសពល នៅទ្វារគុហាឈ្មោះសូករខតាលេណៈ ក្នុងខណៈដែលព្រះអង្គកំពុងសម្តែងវេទនាបរិគ្គហសូត្រ ដល់ទីឃនខបរិព្វាជកជាក្មួយ ក៏បានបញ្ជូនញាណទៅតាមលំដាប់នៃទេសនា ហើយក្នុងថ្ងៃទី ១៥ គិតចាប់ពីថ្ងៃបួសមក លោកក៏បានដល់នូវកំពូលនៃសាវកបារមីញាណ ដោយចាក់ធ្លុះនូវញាណ ៦៧ ប្រការ ហើយបានសម្រេចនូវបញ្ញា ១៦ ប្រការ។

---

ตตฺริทํ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตสฺส อนุปทธมฺมวิปสฺสนายาติ ยา อนุปทธมฺมวิปสฺสนํ วิปสฺสตีติ อนุปทธมฺมวิปสฺสนา วุตฺตา, ตตฺร อนุปทธมฺมวิปสฺสนาย สาริปุตฺตสฺส อิทํ โหติ. อิทานิ วตฺตพฺพํ ตํ ตํ วิปสฺสนาโกฏฺฐาสํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ពាក្យថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងអនុបទធម្មវិបស្សនារបស់សារីបុត្តនោះ" សេចក្តីថា អនុបទធម្មវិបស្សនាណាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកថា "រមែងពិចារណាឃើញនូវធម៌តាមលំដាប់" ក្នុងអនុបទធម្មវិបស្សនានោះ សេចក្តីពិចារណានេះរមែងមានដល់ព្រះសារីបុត្ត។ ពាក្យនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសំដៅយកចំណែកនៃវិបស្សនានោះៗ ដែលគប្បីសម្តែងក្នុងពេលនេះ។

---

๙๔. ปฐเม ฌาเนติ เย ปฐเม ฌาเน อนฺโตสมาปตฺติยํ ธมฺมา. ตฺยาสฺสาติ เต อสฺส. อนุปทววตฺถิตา โหนฺตีติ อนุปฏิปาฏิยา ววตฺถิตา ปริจฺฉินฺนา ญาตา วิทิตา โหนฺติ. กถํ? เถโร หิ เต ธมฺเม โอโลเกนฺโต อภินิโรปนลกฺขโณ วิตกฺโก วตฺตตีติ ชานาติ. ตถา อนุมชฺชนลกฺขโณ วิจาโร, ผรณลกฺขณา ปีติ, สาตลกฺขณํ สุขํ, อวิกฺเขปลกฺขณา จิตฺเตกคฺคตา, ผุสนลกฺขโณ ผสฺโส เวทยิตลกฺขณา เวทนา, สญฺชานนลกฺขณา สญฺญา, เจตยิตลกฺขณา เจตนา, วิชานนลกฺขณํ วิญฺญาณํ, กตฺตุกมฺยตาลกฺขโณ ฉนฺโท, อธิโมกฺขลกฺขโณ อธิโมกฺโข, ปคฺคาหลกฺขณํ วีริยํ [Pg.60] อุปฏฺฐานลกฺขณา สติ, มชฺฌตฺตลกฺขณา อุเปกฺขา, อนุนยมนสิการลกฺขโณ มนสิกาโร วตฺตตีติ ชานาติ. เอวํ ชานํ อภินิโรปนฏฺเฐน วิตกฺกํ สภาวโต ววตฺถเปติ…เป… อนุนยมนสิการณฏฺเฐน มนสิการํ สภาวภาวโต ววตฺถเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตฺยาสฺส ธมฺมา อนุปทววตฺถิตา โหนฺตี’’ติ.

៩៤. ពាក្យថា "ក្នុងបឋមជ្ឈាន" គឺធម៌ទាំងឡាយណាដែលមាននៅក្នុងសមាបត្តិក្នុងបឋមជ្ឈាន។ ពាក្យថា "ត្យាស្ស" គឺធម៌ទាំងនោះរបស់លោក។ ពាក្យថា "ជាធម៌ដែលលោកកំណត់បានតាមលំដាប់" គឺកំណត់បាន ភាគប្រកបបាន ដឹងច្បាស់ និងប្រាកដច្បាស់តាមលំដាប់លំដោយ។ តើប្រាកដច្បាស់ដូចម្តេច? គឺព្រះថេរៈកាលពិចារណានូវធម៌ទាំងនោះ រមែងដឹងថា "វិតក្កៈដែលមានលក្ខណៈលើកចិត្តឡើងកាន់អារម្មណ៍ កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ"។ ដឹងថា "វិចារៈដែលមានលក្ខណៈជ្រួតជ្រាបអារម្មណ៍, បីតិដែលមានលក្ខណៈផ្សព្វផ្សាយ, សុខៈដែលមានលក្ខណៈស្រួល, ចិត្តេកគ្គតាដែលមានលក្ខណៈមិនរាយមាយ, ផស្សៈដែលមានលក្ខណៈពាល់ត្រូវ, វេទនាដែលមានលក្ខណៈសោយអារម្មណ៍, សញ្ញាដែលមានលក្ខណៈចំណាំ, ចេតនាដែលមានលក្ខណៈចាត់ចែង, វិញ្ញាណដែលមានលក្ខណៈដឹងច្បាស់, ឆន្ទៈដែលមានលក្ខណៈចង់ធ្វើ, អធិមោក្ខដែលមានលក្ខណៈសម្រេចចិត្ត, វីរិយៈដែលមានលក្ខណៈប្រឹងប្រែង, សតិដែលមានលក្ខណៈរលឹក, ឧបេក្ខាដែលមានលក្ខណៈកណ្តាល, មនសិការៈដែលមានលក្ខណៈនាំចិត្តទៅកាន់អារម្មណ៍ កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ"។ កាលដឹងយ៉ាងនេះ លោករមែងកំណត់ទុកនូវវិតក្កៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលើកចិត្តឡើងកាន់អារម្មណ៍ ទៅតាមសភាវៈពិត...ល... កំណត់ទុកនូវមនសិការៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការនាំចិត្តទៅកាន់អារម្មណ៍ ទៅតាមសភាវៈពិត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា "ធម៌ទាំងនោះ ជាធម៌ដែលលោកកំណត់បានតាមលំដាប់"។

---

วิทิตา อุปฺปชฺชนฺตีติ อุปฺปชฺชมานา วิทิตา ปากฏาว หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ. วิทิตา อุปฏฺฐหนฺตีติ ติฏฺฐมานาปิ วิทิตา ปากฏาว หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตีติ นิรุชฺฌมานาปิ วิทิตา ปากฏาว หุตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. เอตฺถ ปน ตํญาณตา เจว ญาณพหุตา จ โมเจตพฺพา. ยถา หิ เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ น สกฺกา ผุสิตุํ, เอวเมว เตเนว จิตฺเตน ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาโท วา ฐิติ วา ภงฺโค วา น สกฺกา ชานิตุนฺติ. เอวํ ตาว ตํญาณตา โมเจตพฺพา. ยทิ ปน ทฺเว จิตฺตานิ เอกโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เอเกน จิตฺเตน เอกสฺส อุปฺปาโท วา ฐิติ วา ภงฺโค วา สกฺกา ภเวยฺย ชานิตุํ. ทฺเว ปน ผสฺสา วา เวทนา วา สญฺญา วา เจตนา วา จิตฺตานิ วา เอกโต อุปฺปชฺชนกานิ นาม นตฺถิ, เอเกกเมว อุปฺปชฺชติ. เอวํ ญาณพหุตา โมเจตพฺพา. เอวํ สนฺเต กถํ? มหาเถรสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ โสฬส ธมฺมา วิทิตา ปากฏา โหนฺตีติ. วตฺถารมฺมณานํ ปริคฺคหิตตาย. เถเรน หิ วตฺถุ เจว อารมฺมณญฺจ ปริคฺคหิตํ, เตนสฺส เตสํ ธมฺมานํ อุปฺปาทํ อาวชฺชนฺตสฺส อุปฺปาโท ปากโฏ โหติ, ฐานํ อาวชฺชนฺตสฺส ฐานํ ปากฏํ โหติ, เภทํ อาวชฺชนฺตสฺส เภโท ปากโฏ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ วิทิตา อุปฏฺฐหนฺติ วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตี’’ติ. อหุตฺวา สมฺโภนฺตีติ อิมินา อุทยํ ปสฺสติ. หุตฺวา ปฏิเวนฺตีติ อิมินา วยํ ปสฺสติ.

ពាក្យថា "ធម៌ទាំងនោះកើតឡើងជាធម៌ដែលលោកដឹងច្បាស់" គឺកាលដែលកើតឡើង ក៏កើតឡើងជាធម៌ដែលលោកដឹងច្បាស់ និងប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា "តាំងនៅជាធម៌ដែលលោកដឹងច្បាស់" គឺសូម្បីតែកាលដែលតាំងនៅ ក៏តាំងនៅជាធម៌ដែលលោកដឹងច្បាស់ និងប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា "វិនាសទៅជាធម៌ដែលលោកដឹងច្បាស់" គឺសូម្បីតែកាលដែលរលត់ទៅ ក៏រលត់ទៅជាធម៌ដែលលោកដឹងច្បាស់ និងប្រាកដច្បាស់។ ក្នុងទីនេះ គប្បីដោះស្រាយនូវបញ្ហាពីរយ៉ាងគឺ "ការដឹងនូវចិត្តនោះដោយចិត្តនោះឯង" (តំញាណតា) និង "ការកើតឡើងនៃចិត្តច្រើនក្នុងពេលតែមួយ" (ញាណពហុចិត្តតា)។ ដូចជាចុងម្រាមដៃនោះ មិនអាចពាល់ត្រូវចុងម្រាមដៃនោះឯងបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែចិត្តនោះឯង ក៏មិនអាចដឹងនូវការកើតឡើង ការតាំងនៅ ឬការរលត់ទៅនៃចិត្តនោះឯងបានឡើយ យ៉ាងនោះដែរ។ គប្បីដោះស្រាយនូវបញ្ហា "ការដឹងនូវចិត្តនោះដោយចិត្តនោះឯង" ជាមុនសិនយ៉ាងនេះ។ ប្រសិនបើចិត្តពីរ កើតឡើងព្រមគ្នាក្នុងពេលតែមួយ គប្បីអាចដឹងនូវការកើតឡើង ការតាំងនៅ ឬការរលត់ទៅនៃចិត្តមួយ ដោយចិត្តមួយទៀតបាន។ ប៉ុន្តែ ធម្មតាថា ផស្សៈពីរ វេទនាពីរ សញ្ញាពីរ ចេតនាពីរ ឬចិត្តពីរ ដែលកើតឡើងព្រមគ្នាក្នុងពេលតែមួយនោះ មិនមានឡើយ គឺកើតឡើងម្តងមួយៗប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីដោះស្រាយនូវបញ្ហា "ការកើតឡើងនៃចិត្តច្រើនក្នុងពេលតែមួយ" យ៉ាងនេះ។ កាលបើដូច្នោះ តើធម៌ទាំង ១៦ ប្រការក្នុងសមាបត្តិ ប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះមហាថេរៈយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះតែលោកបានកំណត់ដឹងនូវវត្ថុ និងអារម្មណ៍រួចហើយ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈបានកំណត់ដឹងនូវវត្ថុ (ទ្វារ) និងអារម្មណ៍រួចហើយ ហេតុនោះ កាលលោកពិចារណានូវការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងនោះ ការកើតឡើង (ឧប្បាទខណៈ) ក៏ប្រាកដច្បាស់ កាលពិចារណានូវការតាំងនៅ ការតាំងនៅ (ឋិតិខណៈ) ក៏ប្រាកដច្បាស់ កាលពិចារណានូវការរលត់ទៅ ការរលត់ទៅ (ភង្គខណៈ) ក៏ប្រាកដច្បាស់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា "ធម៌ទាំងនោះកើតឡើងជាធម៌ដែលលោកដឹងច្បាស់ តាំងនៅជាធម៌ដែលលោកដឹងច្បាស់ វិនាសទៅជាធម៌ដែលលោកដឹងច្បាស់"។ ដោយបទថា "មិនទាន់កើត ក៏កើតឡើង" ព្រះអង្គបង្ហាញថា លោកឃើញនូវការកើតឡើង (ឧទយៈ)។ ដោយបទថា "កើតឡើងហើយ ក៏វិនាសទៅវិញ" ព្រះអង្គបង្ហាញថា លោកឃើញនូវការរលត់ទៅ (វយៈ)។

---

อนุปาโยติ ราควเสน อนุปคมโน หุตฺวา. อนปาโยติ ปฏิฆวเสน อนปคโต. อนิสฺสิโตติ ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสเยหิ อนิสฺสิโต. อปฺปฏิพทฺโธติ ฉนฺทราเคน อพทฺโธ. วิปฺปมุตฺโตติ กามราคโต วิปฺปมุตฺโต. วิสํยุตฺโตติ จตูหิ โยเคหิ สพฺพกิเลเสหิ วา วิสํยุตฺโต. วิมริยาทีกเตนาติ นิมฺมริยาทีกเตน. เจตสาติ เอวํวิเธน จิตฺเตน วิหรติ.

ពាក្យថា "មិនចូលទៅជិត" (អនុបាយោ) គឺមិនចូលទៅជិតដោយអំណាចនៃរាគៈ។ ពាក្យថា "មិនថយចេញ" (អនបាយោ) គឺមិនថយចេញដោយអំណាចនៃបដិឃៈ។ ពាក្យថា "មិនអាស្រ័យ" (អនិស្សិតោ) គឺមិនអាស្រ័យដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា "មិនជាប់ជំពាក់" (អប្បដិពទ្ធោ) គឺមិនជាប់ជំពាក់ដោយឆន្ទរាគៈ។ ពាក្យថា "រួចផុតស្រឡះ" (វិប្បមុត្តោ) គឺរួចផុតស្រឡះចាកកាមរាគៈ។ ពាក្យថា "ប្រាសចាក" (វិសំយុត្តោ) គឺប្រាសចាកយោគៈទាំង ៤ ឬប្រាសចាកកិលេសទាំងពួង។ ពាក្យថា "ដោយចិត្តដែលធ្វើមិនឲ្យមានដែនកំណត់" (វិមរិយាទីកតេន) គឺដោយចិត្តដែលមិនមានដែនកំណត់។ ពាក្យថា "ដោយចិត្ត" (ចេតសា) គឺលោកសម្រេចសម្រាន្តនៅដោយចិត្តមានសភាពយ៉ាងនេះ។

---

ตตฺถ [Pg.61] ทฺเว มริยาทา กิเลสมริยาทา จ อารมฺมณมริยาทา จ. สเจ หิสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺเต โสฬส ธมฺเม อารพฺภ ราคาทโย อุปฺปชฺเชยฺยุํ, กิเลสมริยาทา เตน กตา ภเวยฺย, เตสุ ปนสฺส เอโกปิ น อุปฺปนฺโนติ กิเลสมริยาทา นตฺถิ. สเจ ปนสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺเต โสฬส ธมฺเม อาวชฺชนฺตสฺส เอกจฺเจ อาปาถํ นาคจฺเฉยฺยุํ. เอวมสฺส อารมฺมณมริยาทา ภเวยฺยุํ. เต ปนสฺส โสฬส ธมฺเม อาวชฺชนฺตสฺส อาปาถํ อนาคตธมฺโม นาม นตฺถีติ อารมฺมณมริยาทาปิ นตฺถิ.

ក្នុងទីនោះ ដែនកំណត់មាន ២ យ៉ាង គឺដែនកំណត់នៃកិលេស (កិលេសមរិយាទា) និងដែនកំណត់នៃអារម្មណ៍ (អារម្មណមរិយាទា)។ ព្រោះថា ប្រសិនបើកិលេសមានរាគៈជាដើម កើតឡើងចំពោះធម៌ទាំង ១៦ ប្រការដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសមាបត្តិរបស់លោក ដែនកំណត់នៃកិលេស ឈ្មោះថា លោកបានធ្វើហើយដោយចិត្តនោះ ប៉ុន្តែសូម្បីតែកិលេសមួយក៏មិនបានកើតឡើងដល់លោកក្នុងធម៌ទាំងនោះឡើយ ហេតុនោះ ដែនកំណត់នៃកិលេស ទើបមិនមាន។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើធម៌ខ្លះមិនប្រាកដច្បាស់ដល់លោក កាលដែលពិចារណានូវធម៌ទាំង ១៦ ប្រការដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសមាបត្តិ ដែនកំណត់នៃអារម្មណ៍ ក៏គប្បីមានដល់លោកយ៉ាងនោះ។ ប៉ុន្តែ ធម៌ដែលមិនប្រាកដច្បាស់ដល់លោក កាលដែលពិចារណានូវធម៌ទាំង ១៦ ប្រការនោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ សូម្បីតែដែនកំណត់នៃអារម្មណ៍ ក៏មិនមានដែរ។

---

อปราปิ ทฺเว มริยาทา วิกฺขมฺภนมริยาทา จ สมุจฺเฉทมริยาทา จ. ตาสุ สมุจฺเฉทมริยาทา อุปริ อาคมิสฺสติ, อิมสฺมึ ปน ฐาเน วิกฺขมฺภนมริยาทา อธิปฺเปตา. ตสฺส วิกฺขมฺภิตปจฺจนีกตฺตา นตฺถีติ วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรติ.

ដែនកំណត់ ២ យ៉ាងដទៃទៀត គឺដែនកំណត់នៃការសង្កត់សង្កិនទុក (វិក្ខម្ភនមរិយាទា) និងដែនកំណត់នៃការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទមរិយាទា)។ ក្នុងដែនកំណត់ទាំងពីរនោះ ដែនកំណត់នៃការកាត់ផ្តាច់ នឹងមានពោលខាងមុខ ចំណែកក្នុងទីនេះ សំដៅយកដែនកំណត់នៃការសង្កត់សង្កិនទុក។ ព្រោះតែធម៌ជាបដិបក្ខ លោកបានសង្កត់សង្កិនទុកហើយ ដែនកំណត់នោះទើបមិនមាន ហេតុនោះ លោកទើបសម្រេចសម្រាន្តនៅដោយចិត្តដែលមិនមានដែនកំណត់។

---

อุตฺตริ นิสฺสรณนฺติ อิโต อุตฺตริ นิสฺสรณํ. อญฺเญสุ จ สุตฺเตสุ ‘‘อุตฺตริ นิสฺสรณ’’นฺติ นิพฺพานํ วุตฺตํ, อิธ ปน อนนฺตโร วิเสโส อธิปฺเปโตติ เวทิตพฺโพ. ตพฺพหุลีการาติ ตสฺส ปชานนสฺส พหุลีกรเณน. อตฺถิตฺเววสฺส โหตีติ ตสฺส เถรสฺส อตฺถีติเยว ทฬฺหตรํ โหติ. อิมินา นเยน เสสวาเรสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា "ការរំដោះខ្លួនដ៏ក្រៃលែង" (ឧត្តរិ និស្សរណំ) គឺការរំដោះខ្លួនឲ្យក្រៃលែងជាងបឋមជ្ឈាននេះ។ ក្នុងសូត្រដទៃទៀត បទថា "ឧត្តរិ និស្សរណំ" សំដៅយកព្រះនិព្វាន ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកគុណធម៌ដ៏វិសេសដែលនៅបន្ទាប់គ្នា។ ពាក្យថា "ព្រោះការធ្វើឲ្យច្រើននូវការដឹងនោះ" (តព្វហុលីការា) គឺព្រោះការធ្វើឲ្យច្រើននូវការដឹងច្បាស់នោះ។ ពាក្យថា "សេចក្តីយល់ឃើញថា មាន (គុណធម៌ខ្ពស់ជាងនេះ) តែងមានដល់លោក" (អត្ថិត្វេវស្ស ហោតិ) គឺសេចក្តីដឹងយ៉ាងមាំមួនថា "មានគុណធម៌ខ្ពស់ជាងនេះពិតប្រាកដ" តែងមានដល់ព្រះថេរៈនោះ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងវារៈដែលនៅសេសសល់ទាំងឡាយ តាមន័យនេះឯង។

---

ทุติยวาเร ปน สมฺปสาทนฏฺเฐน สมฺปสาโท. สภาวโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងវារៈទីពីរ ពាក្យថា "សេចក្តីជ្រះថ្លា" (សម្បសាទោ) ព្រោះមានសេចក្តីជ្រះថ្លាជាសភាវៈ។ លោករមែងកំណត់ទុកទៅតាមសភាវៈពិត។

---

จตุตฺถวาเร อุเปกฺขาติ สุขฏฺฐาเน เวทนุเปกฺขาว. ปสฺสทฺธตฺตา เจตโส อนาโภโคติ โย โส ‘‘ยเทว ตตฺถ สุข’’นฺติ เจตโส อาโภโค, เอเตเนตํ โอฬาริกมกฺขายตีติ เอวํ ปสฺสทฺธตฺตา เจตโส อนาโภโค วุตฺโต, ตสฺส อภาวาติ อตฺโถ. สติปาริสุทฺธีติ ปริสุทฺธาสติเยว. อุเปกฺขาปิ ปาริสุทฺธิอุเปกฺขา.

ក្នុងវារៈទីបួន ពាក្យថា "ឧបេក្ខា" គឺវេទនូបេក្ខាដែលសម្តែងក្នុងទីនៃសុខៈ។ ពាក្យថា "ការមិនយកចិត្តទុកដាក់នៃចិត្ត ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់" (បស្សទ្ធត្តា ចេតសោ អនាភោគោ) សេចក្តីថា ការយកចិត្តទុកដាក់នៃចិត្តណាដែលថា "សុខៈណាដែលមានក្នុងទីនោះ" ព្រោះការយកចិត្តទុកដាក់នោះ ឈាននេះទើបឈ្មោះថាជាធម៌គ្រោតគ្រាត ព្រោះហេតុនោះ ការមិនយកចិត្តទុកដាក់នៃចិត្ត ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុក សេចក្តីថា ព្រោះមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់នោះ។ ពាក្យថា "សតិបារិសុទ្ធិ" គឺសតិដ៏បរិសុទ្ធនោះឯង។ សូម្បីតែឧបេក្ខា ក៏ជាឧបេក្ខាដ៏បរិសុទ្ធដែរ។

---

๙๕. สโต วุฏฺฐหตีติ สติยา สมนฺนาคโต ญาเณน สมฺปชาโน หุตฺวา วุฏฺฐาติ. เต ธมฺเม สมนุปสฺสตีติ ยสฺมา เนวสญฺญานาสญฺญายตเน พุทฺธานํเยว อนุปทธมฺมวิปสฺสนา โหติ, น สาวกานํ, ตสฺมา เอตฺถ กลาปวิปสฺสนํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห.

៩៥. ពាក្យថា "ចេញ (ចាកសមាបត្តិ) ទាំងមានសតិ" (សតោ វុដ្ឋហតិ) គឺលោកជាអ្នកប្រកបដោយសតិ មានសេចក្តីដឹងខ្លួនដោយញាណ ហើយចេញចាកសមាបត្តិ។ ពាក្យថា "រមែងពិចារណាឃើញនូវធម៌ទាំងនោះ" (តេ ធម្មេ សមនុបស្សតិ) សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន អនុបទធម្មវិបស្សនា តែងមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមានដល់សាវកទាំងឡាយឡើយ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងបង្ហាញនូវកលាបវិបស្សនា (ការពិចារណាជាក្រុម) ក្នុងឈាននេះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

---

ปญฺญาย [Pg.62] จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ มคฺคปญฺญาย จตฺตาริ สจฺจานิ ทิสฺวา จตฺตาโร อาสวา ขีณา โหนฺติ. สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ อาหริตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตวาโรปิ อตฺถิ, นิโรธสมาปตฺติสมาปนฺนวาโรปิ. อรหตฺตํ ปตฺตวาโร อิธ คหิโต, นิโรธํ ปน จิณฺณวสิตาย อปราปรํ สมาปชฺชิสฺสตีติ วทนฺติ.

ពាក្យថា "កាលដែលលោកឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញាហើយ អាសវៈទាំងឡាយក៏អស់រលីងទៅ" (បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ) សេចក្តីថា កាលដែលឃើញច្បាស់នូវអរិយសច្ចទាំង ៤ ដោយមគ្គបញ្ញាហើយ អាសវៈទាំង ៤ ក៏អស់រលីងទៅ។ វារៈដែលព្រះសារីបុត្តត្ថេរនាំមកនូវសមថៈនិងវិបស្សនាទន្ទឹមគ្នា (យុគនទ្ធៈ) ហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត ក៏មាន វារៈដែលលោកចូលនិរោធសមាបត្តិ ក៏មាន។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកវារៈដែលលោកសម្រេចព្រះអរហត្ត ចំណែកការចូលនិរោធសមាបត្តិ លោកតែងចូលជាញឹកញាប់ ព្រោះភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។

---

ตตฺถสฺส ยสฺมึ กาเล นิโรธสมาปตฺติ สีสํ โหติ, นิโรธสฺส วาโร อาคจฺฉติ, ผลสมาปตฺติ คูฬฺหา โหติ. ยสฺมึ กาเล ผลสมาปตฺติ สีสํ โหติ, ผลสมาปตฺติยา วาโร อาคจฺฉติ, นิโรธสมาปตฺติ คูฬฺหา โหติ. ชมฺพุทีปวาสิโน เถรา ปน วทนฺติ ‘‘สาริปุตฺตตฺเถโร สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ อาหริตฺวา อนาคามิผลํ สจฺฉิกตฺวา นิโรธํ สมาปชฺชิ, นิโรธา วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ. เต ธมฺเมติ อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺเต ติสมุฏฺฐานิกรูปธมฺเม, เหฏฺฐา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยํ ปวตฺตธมฺเม วา. เตปิ หิ อิมสฺมึ วาเร วิปสฺสิตพฺพธมฺมาว, ตสฺมา เต วา วิปสฺสตีติ ทสฺเสตุํ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងវារៈទាំងពីរនោះ ក្នុងសម័យណាដែលនិរោធសមាបត្តិជាប្រធាន វារៈនៃនិរោធសមាបត្តិក៏មកដល់ ពេលនោះផលសមាបត្តិរមែងលាក់កំបាំង។ ក្នុងសម័យណាដែលផលសមាបត្តិជាប្រធាន វារៈនៃផលសមាបត្តិក៏មកដល់ ពេលនោះនិរោធសមាបត្តិរមែងលាក់កំបាំង។ ចំណែកព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលគង់នៅក្នុងជម្ពូទ្វីប តែងពោលថា "ព្រះសារីបុត្តត្ថេរនាំមកនូវសមថៈនិងវិបស្សនាទន្ទឹមគ្នា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអនាគាមិផល ហើយចូលនិរោធសមាបត្តិ លុះចេញចាកនិរោធសមាបត្តិហើយ ក៏សម្រេចព្រះអរហត្ត"។ ពាក្យថា "នូវធម៌ទាំងនោះ" (តេ ធម្មេ) គឺរូបធម៌ដែលមានសមុដ្ឋាន ៣ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសមាបត្តិ ឬធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិខាងក្រោម។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះ សូម្បីក្នុងវារៈនេះ ក៏ជាធម៌ដែលគប្បីពិចារណាដោយវិបស្សនាដែរ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា លោកពិចារណាឃើញនូវធម៌ទាំងនោះឯង។

---

๙๗. วสิปฺปโตติ จิณฺณวสิตํ ปตฺโต. ปารมิปฺปตฺโตติ นิปฺผตฺตึ ปตฺโต. โอรโสติอาทีสุ เถโร ภควโต อุเร นิพฺพตฺตสทฺทํ สุตฺวา ชาโตติ โอรโส, มุเขน ปภาวิตํ สทฺทํ สุตฺวา ชาโตติ มุขโต ชาโต, ธมฺเมน ปน ชาตตฺตา นิมฺมิตตฺตา ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต, ธมฺมทายสฺส อาทิยนโต ธมฺมทายาโท, อามิสทายสฺส อนาทิยนโต โน อามิสทายาโทติ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

៩៧. បទថា "Vasippato" គឺ ដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញដែលបានសន្សំហើយ។ បទថា "Pāramippatto" គឺ ដល់នូវការសម្រេច។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន "oraso" ជាដើម ព្រះថេរៈ ឈ្មោះថា "oraso" (កូនកើតពីទ្រូង) ព្រោះកើត (ជាព្រះអរហន្ត) ដោយបានស្តាប់ព្រះសូរសៀងដែលចេញពីព្រះឧរារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ, ឈ្មោះថា "mukhato jāto" (កើតពីព្រះឱស្ឋ) ព្រោះកើតដោយបានស្តាប់ព្រះធម៌ដែលសម្តែងចេញពីព្រះឱស្ឋ, ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា "dhammajo" (កើតអំពីធម៌) និង "dhammanimmito" (ដែលធម៌និម្មិត) ព្រោះកើតមក និងត្រូវបាននិម្មិតឡើងដោយធម៌ (គឺអរិយមគ្គ), ឈ្មោះថា "dhammadāyādo" (ជាអ្នកទទួលមរតកធម៌) ព្រោះទទួលយកនូវមរតកគឺលោកុត្តរធម៌, ឈ្មោះថា "no āmisādayādo" (មិនមែនជាអ្នកទទួលមរតកអាមិស) ព្រោះមិនទទួលយកនូវមរតកគឺអាមិស គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី។

---

อนุปทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអនុបទសូត្រ ចប់ហើយ។

---

๒. ฉพฺพิโสธนสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយឆព្វិសោធនសូត្រ។

---

๙๘. เอวํ เม สุตนฺติ ฉพฺพิโสธนสุตฺตํ. ตตฺถ ขีณา ชาตีติอาทีสุ เอเกนาปิ ปเทน อญฺญา พฺยากตาว โหติ, ทฺวีหิปิ. อิธ ปน จตูหิ ปเทหิ อญฺญพฺยากรณํ อาคตํ. ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตาติอาทีสุ ยาย [Pg.63] เจตนาย ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐํ เมติ วทติ, สา ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตา นาม. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อยมนุธมฺโมติ อยํ สภาโว. อภินนฺทิตพฺพนฺติ น เกวลํ อภินนฺทิตพฺพํ, ปรินิพฺพุตสฺส ปนสฺส สพฺโพปิ ขีณาสวสฺส สกฺกาโร กาตพฺโพ. อุตฺตรึ ปญฺโหติ สเจ ปนสฺส เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺฐา โหถ, อุตฺตริมฺปิ อยํ ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพติ ทสฺเสติ. อิโต ปเรสุปิ ตีสุ วาเรสุ อยเมว นโย.

៩៨. សូត្រដែលផ្តើមឡើងថា "Evaṃ me sutaṃ" គឺ ឆព្វិសោធនសូត្រ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន "khīṇā jāti" ជាដើមនោះ សូម្បីតែបទមួយ ក៏ឈ្មោះថាជាការដោះស្រាយព្រះអរហត្តផល (aññā) ដែរ សូម្បីតែពីរបទក៏ដូចគ្នា។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ការដោះស្រាយព្រះអរហត្តផល មកដោយបទទាំង ៤។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន "diṭṭhe diṭṭhavāditā" ជាដើម ចេតនាណាដែលនិយាយក្នុងរបស់ដែលឃើញហើយថា "ខ្ញុំបានឃើញហើយ" ចេតនានោះឈ្មោះថា "diṭṭhe diṭṭhavāditā"។ ក្នុងបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា "ayamanudhammo" គឺ សភាវៈនេះ។ បទថា "abhinanditabbaṃ" មិនមែនគ្រាន់តែត្រេកអរ (សរសើរ) ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែសូម្បីតែសក្ការៈទាំងពួង ក៏គួរធ្វើដល់ព្រះខីណាសពនោះ ដែលបរិនិព្វានហើយ។ បទថា "uttariṃ pañho" បង្ហាញថា ប្រសិនបើអ្នកទាំងឡាយមិនពេញចិត្តនឹងការដោះស្រាយរបស់ភិក្ខុនោះទេ សំនួរនេះក៏គួរតែសួរតទៅទៀត។ ក្នុងវារៈទាំង ៣ ខាងមុខទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

๙๙. อพลนฺติ ทุพฺพลํ. วิราคุนนฺติ วิคจฺฉนสภาวํ. อนสฺสาสิกนฺติ อสฺสาสวิรหิตํ. อุปายูปาทานาติ ตณฺหาทิฏฺฐีนเมตํ อธิวจนํ. ตณฺหาทิฏฺฐิโย หิ เตภูมกธมฺเม อุเปนฺตีติ อุปายา, อุปาทิยนฺตีติ อุปาทานา. เจตโส อทิฏฺฐานาภินิเวสานุสยาติปิ ตาสํเยว นามํ. จิตฺตญฺหิ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ สกฺกายธมฺเมสุ ติฏฺฐติ อธิติฏฺฐตีติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย เจตโส อธิฏฺฐานา, ตาหิ ตํ อภินิวิสตีติ อภินิเวสา, ตาหิเยว ตํ อนุเสตีติ อนุสยาติ วุจฺจนฺติ. ขยา วิราคาติอาทีสุ ขเยน วิราเคนาติ อตฺโถ. สพฺพานิ เจตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว.

៩៩. បទថា "abalaṃ" គឺ ទន់ខ្សោយ (គ្មានកម្លាំង)។ បទថា "virāgunaṃ" គឺ មានសភាវៈប្រាសចាក។ បទថា "anassāsikaṃ" គឺ ប្រាសចាកការធូរចិត្ត (គ្មានការក្សេមក្សាន្ត)។ បទថា "upāyūpādānā" នេះជាឈ្មោះរបស់តណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ព្រោះថា តណ្ហានិងទិដ្ឋិ តែងចូលទៅជិតនូវធម៌ក្នុងភូមិទាំង ៣ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា "upāyā" (គ្រឿងចូលទៅជិត), តែងប្រកាន់មាំ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា "upādānā" (គ្រឿងប្រកាន់មាំ)។ ពាក្យថា "cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā" ក៏ជាឈ្មោះរបស់តណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងនោះដែរ។ ព្រោះថា ចិត្តតែងតាំងនៅ តែងតាំងនៅមាំ ដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ ក្នុងសក្កាយធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះ តណ្ហានិងទិដ្ឋិ ទើបឈ្មោះថា "cetaso adhiṭṭhānā" (ទីតាំងនៃចិត្ត), ចិត្តតែងចូលទៅស្ទាបអង្អែលដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា "abhinivesā" (គ្រឿងចូលទៅស្ទាបអង្អែល), ចិត្តតែងដេកត្រាំដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងនោះឯង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា "anusayā" (អនុស័យ)។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន "khayā virāgā" ជាដើម មានសេចក្តីថា ដោយការអស់ទៅ ដោយការប្រាសចាកតម្រេក។ បទទាំងឡាយនេះទាំងអស់ សុទ្ធតែជាវេវចនៈទៅវិញទៅមក។

---

๑๐๐. ปถวีธาตูติ ปติฏฺฐานธาตุ. อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุ. เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุ. วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุ. อากาสธาตูติ อสมฺผุฏฺฐธาตุ. วิญฺญาณธาตูติ วิชานนธาตุ. น อนตฺตโต อุปคจฺฉินฺติ อหํ อตฺตาติ อตฺตโกฏฺฐาเสน น อุปคมึ. น จ ปถวีธาตุนิสฺสิตนฺติ ปถวีธาตุนิสฺสิตา เสสธาตุโย จ อุปาทารูปญฺจ อรูปกฺขนฺธา จ. เตปิ หิ นิสฺสิตวตฺถุรูปานํ ปถวีธาตุนิสฺสิตตฺตา เอเกน ปริยาเยน ปถวีธาตุนิสฺสิตาว. ตสฺมา ‘‘น จ ปถวีธาตุนิสฺสิต’’นฺติ วทนฺโต เสสรูปารูปธมฺเมปิ อตฺตโต น อุปคจฺฉินฺติ วทติ. อากาสธาตุนิสฺสิตปเท ปน อวินิพฺโภควเสน สพฺพมฺปิ ภูตุปาทารูปํ อากาสธาตุนิสฺสิตํ นาม, ตถา ตํนิสฺสิตรูปวตฺถุกา อรูปกฺขนฺธา. เอวํ อิธาปิ รูปารูปํ คหิตเมว โหติ. วิญฺญาณธาตุนิสฺสิตปเท ปน สหชาตา ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปญฺจ วิญฺญาณธาตุนิสฺสิตนฺติ รูปารูปํ คหิตเมว โหติ.

១០០. បទថា "pathavīdhātu" គឺ ធាតុជាទីតាំង។ បទថា "āpodhātu" គឺ ធាតុជាគ្រឿងចងក្រង។ បទថា "tejodhātu" គឺ ធាតុជាគ្រឿងដុតកំដៅ។ បទថា "vāyodhātu" គឺ ធាតុជាគ្រឿងទ្រទ្រង់។ បទថា "ākāsadhātu" គឺ ធាតុដែលមិនប៉ះពាល់។ បទថា "viññāṇadhātu" គឺ ធាតុដឹងច្បាស់។ បទថា "na anattato upagacchinti" (មិនចូលទៅជិតដោយយល់ថាជាអត្តា) គឺ ខ្ញុំមិនបានចូលទៅជិតដោយចំណែកនៃអត្តាថា "នេះជាអត្តារបស់ខ្ញុំ" ឡើយ។ បទថា "na ca pathavīdhātunissitaṃ" គឺ ធាតុដែលនៅសល់ទាំងឡាយក្តី ឧបាទាយរូបក្តី អរូបក្ខន្ធទាំងឡាយក្តី ដែលអាស្រ័យនូវបឋវីធាតុ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះ សូម្បីតែរូបជាទីអាស្រ័យ ក៏ព្រោះតែអាស្រ័យនូវបឋវីធាតុ ទើបឈ្មោះថា អាស្រ័យនូវបឋវីធាតុ ដោយបរិយាយមួយ។ ហេតុនោះ ព្រះអរហន្តកាលពោលថា "មិនអាស្រ័យនូវបឋវីធាតុ" ឈ្មោះថា ពោលថាកមិនចូលទៅជិតសូម្បីតែរូបធម៌និងអរូបធម៌ដែលនៅសល់ ដោយភាពជាអត្តាឡើយ។ ចំណែកក្នុងបទថា "ākāsadhātunissita" ដោយអំណាចនៃការមិនបំបែកគ្នា មហាភូតរូបនិងឧបាទាយរូបទាំងអស់ ឈ្មោះថា អាស្រ័យនូវអាកាសធាតុ, ព្រមទាំងអរូបក្ខន្ធទាំងឡាយដែលមានរូបជាទីអាស្រ័យនោះជាបង្អែក ក៏ដូច្នោះដែរ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែក្នុងទីនេះ រូបធម៌និងអរូបធម៌ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយទាំងអស់។ ចំណែកក្នុងបទថា "viññāṇadhātunissita" សហជាតខន្ធ ៣ និងចិត្តសមុដ្ឋានរូប ឈ្មោះថា អាស្រ័យនូវវិញ្ញាណធាតុ យ៉ាងនេះ រូបធម៌និងអរូបធម៌ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយទាំងអស់។

---

๑๐๑. รูเป จกฺขุวิญฺญาเณ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสูติ เอตฺถ ยํ อตีเต จกฺขุทฺวารสฺส อาปาถํ อาคนฺตฺวา นิรุทฺธํ, ยญฺจ อนาคเต อาปาถํ [Pg.64] อาคนฺตฺวา นิรุชฺฌิสฺสติ, ยมฺปิ เอตรหิ อาคนฺตฺวา นิรุทฺธํ, ตํ สพฺพํ รูปํ นาม. ยํ ปน อตีเตปิ อาปาถํ อนาคนฺตฺวา นิรุทฺธํ, อนาคเตปิ อนาคนฺตฺวา นิรุชฺฌิสฺสติ, เอตรหิปิ อนาคนฺตฺวา นิรุทฺธํ, ตํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพธมฺเมสุ สงฺคหิตนฺติ วุตฺเต ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร อาห – ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน ทฺวิธา กโรถ, อุปริ ฉนฺโทวาเร กินฺติ กริสฺสถ, นยิทํ ลพฺภตี’’ติ. ตสฺมา ตีสุ กาเลสุ อาปาถํ อาคตํ วา อนาคตํ วา สพฺพมฺปิ ตํ รูปเมว, จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา ปน ตโย ขนฺธา จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพธมฺมาติ เวทิตพฺพา. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ ‘‘จกฺขุวิญฺญาเณน สทฺธึ วิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสู’’ติ. ฉนฺโทติ ตณฺหาฉนฺโท. ราโคติ สฺเวว รชฺชนวเสน ราโค. นนฺทีติ สฺเวว อภินนฺทนวเสน นนฺที. ตณฺหาติ สฺเวว ตณฺหายนวเสน ตณฺหา. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย.

១០១. ក្នុងបទថា "rūpe cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesu" នេះ រូបណាដែលមកកាន់ប្រភពចក្ខុទ្វារក្នុងអតីត ហើយរលត់ទៅហើយក្តី, រូបណាដែលនឹងមកកាន់ប្រភព ហើយនឹងរលត់ទៅក្នុងអនាគតក្តី, រូបណាដែលមកកាន់ប្រភព ហើយរលត់ទៅក្នុងបច្ចុប្បន្នក្តី, រូបទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថា រូប។ ចំណែករូបណាដែលមិនបានមកកាន់ប្រភពក្នុងអតីត ហើយរលត់ទៅហើយក្តី, នឹងមិនមកកាន់ប្រភពក្នុងអនាគត ហើយនឹងរលត់ទៅក្តី, មិនបានមកកាន់ប្រភពក្នុងបច្ចុប្បន្ន ហើយរលត់ទៅក្តី, រូបនោះត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុង "cakkhuviññāṇaviññātabbadhamma" (ធម៌ដែលគប្បីដឹងដោយចក្ខុវិញ្ញាណ)។ កាលបើពោលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះត្រៃបិដកចូឡាភយត្ថេរ បានពោលថា៖ "ក្នុងទីនេះ ចូរធ្វើជាពីរចំណែកចុះ, ចុះក្នុងឆន្ទវារៈខាងលើ តើអ្នកទាំងឡាយនឹងធ្វើដូចម្តេច? សេចក្តីនេះមិនសមហេតុផលឡើយ"។ ហេតុនោះ រូបទាំងអស់ ទោះបីជាមកកាន់ប្រភពក្តី មិនមកកាន់ប្រភពក្តី ក្នុងកាលទាំង ៣ ក៏ដោយ ក៏សុទ្ធតែជារូបាយតនៈតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯខន្ធ ៣ ដែលសម្បយុត្តដោយចក្ខុវិញ្ញាណ គប្បីជ្រាបថាជា "cakkhuviññāṇaviññātabbadhamma"។ ព្រោះថានេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះថា "ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីដឹងរួមជាមួយចក្ខុវិញ្ញាណ"។ បទថា "chando" គឺ តណ្ហាឆន្ទៈ។ បទថា "rāgo" គឺ តណ្ហាឆន្ទៈនោះឯង ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរ ឈ្មោះថា រាគៈ។ បទថា "nandī" គឺ តណ្ហាឆន្ទៈនោះឯង ដោយអំណាចនៃការរីករាយក្រៃលែង ឈ្មោះថា នន្ទី។ បទថា "taṇhā" គឺ តណ្ហាឆន្ទៈនោះឯង ដោយអំណាចនៃការចង់បាន ឈ្មោះថា តណ្ហា។ ក្នុងទ្វារដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

๑๐๒. อหงฺการมมงฺการมานานุสยาติ เอตฺถ อหงฺกาโร มาโน, มมงฺกาโร ตณฺหา, สฺเวว มานานุสโย. อาสวานํ ขยญาณายาติ อิทํ ปุพฺเพนิวาสํ ทิพฺพจกฺขุญฺจ อวตฺวา กสฺมา วุตฺตํ? ภิกฺขู โลกิยธมฺมํ น ปุจฺฉนฺติ, โลกุตฺตรเมว ปุจฺฉนฺติ, ตสฺมา ปุจฺฉิตปญฺหํเยว กเถนฺโต เอวมาห. เอกวิสฺสชฺชิตสุตฺตํ นาเมตํ, ฉพฺพิโสธนนฺติปิสฺส นามํ. เอตฺถ หิ จตฺตาโร โวหารา ปญฺจ ขนฺธา ฉ ธาตุโย ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ อตฺตโน สวิญฺญาณกกาโย ปเรสํ สวิญฺญาณกกาโยติ อิเม ฉ โกฏฺฐาสา วิสุทฺธา, ตสฺมา ‘‘ฉพฺพิโสธนิย’’นฺติ วุตฺตํ. ปรสมุทฺทวาสิตฺเถรา ปน อตฺตโน จ ปรสฺส จ วิญฺญาณกกายํ เอกเมว กตฺวา จตูหิ อาหาเรหิ สทฺธินฺติ ฉ โกฏฺฐาเส วทนฺติ.

១០២. ក្នុងបទថា "ahaṅkāramamaṅkāramānānusaya" នេះ បទថា "ahaṅkāro" គឺ មានះ, បទថា "mamaṅkāro" គឺ តណ្ហា, មានះនោះឯង ឈ្មោះថា មានានុស័យ។ ពាក្យថា "āsavānaṃ khayañāṇāya" នេះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនត្រាស់សំដៅលើបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ និងទិព្វចក្ខុញ្ញាណ តែត្រាស់ពាក្យនេះ? ព្រោះថា ភិក្ខុទាំងឡាយមិនសួរនូវលោកិយធម៌ឡើយ តែងសួរតែលោកុត្តរធម៌ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងដោះស្រាយតែបញ្ហាដែលគេសួរ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សូត្រនេះឈ្មោះថា "ឯកវិស្សជ្ជិតសូត្រ" និងមានឈ្មោះម្យ៉ាងទៀតថា "ឆព្វិសោធនសូត្រ"។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រនេះ ចំណែកទាំង ៦ គឺ វោហារ ៤, ខន្ធ ៥, ធាតុ ៦, អាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ ៦, កាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់ខ្លួន, កាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់អ្នកដទៃ ត្រូវបានជម្រះឲ្យស្អាតស្អំ ហេតុនោះ ទើបហៅថា "ឆព្វិសោធនសូត្រ"។ ចំណែកព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលគង់នៅត្រើយម្ខាងសមុទ្រ ធ្វើកាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់ខ្លួននិងរបស់អ្នកដទៃឲ្យរួមជាតែមួយ ហើយពោលចំណែកទាំង ៦ រួមជាមួយអាហារ ៤ វិញ។

---

อิเม ปน ฉ โกฏฺฐาสา ‘‘กึ เต อธิคตํ, กินฺติ เต อธิคตํ, กทา เต อธิคตํ, กตฺถ เต อธิคตํ, กตเม เต กิเลสา ปหีนา, กตเมสํ ตฺวํ ธมฺมานํ ลาภี’’ติ (ปารา. ๑๙๘) เอวํ วินยนิทฺเทสปริยาเยน โสเธตพฺพา.

ចំណែកឯចំណែកទាំង ៦ នេះ គប្បីជម្រះតាមវិធីដែលមកក្នុងវិនយនិទ្ទេសយ៉ាងនេះថា៖ "តើអ្នកបានសម្រេចអ្វីខ្លះ? តើអ្នកបានសម្រេចដោយរបៀបណា? តើអ្នកបានសម្រេចក្នុងកាលណា? តើអ្នកបានសម្រេចក្នុងទីណា? តើកិលេសណាខ្លះដែលអ្នកបានលះបង់ហើយ? តើអ្នកជាអ្នកបានសម្រេចនូវធម៌ណាខ្លះ?"។

---

เอตฺถ หิ กึ เต อธิคตนฺติ อธิคมปุจฺฉา, ฌานวิโมกฺขาทีสุ โสตาปตฺติมคฺคาทีสุ วา กึ ตยา อธิคตํ. กินฺติ เต อธิคตนฺติ อุปายปุจฺฉา. อยญฺหิ เอตฺถาธิปฺปาโย – กึ ตยา อนิจฺจลกฺขณํ ธุรํ กตฺวา อธิคตํ, ทุกฺขานตฺตลกฺขเณสุ อญฺญตรํ วา, กึ วา สมาธิวเสน อภินิวิสิตฺวา[Pg.65], อุทาหุ วิปสฺสนาวเสน, ตถา กึ รูเป อภินิวิสิตฺวา, อุทาหุ อรูเป, กึ วา อชฺฌตฺตํ อภินิวิสิตฺวา, อุทาหุ พหิทฺธาติ. กทา เต อธิคตนฺติ กาลปุจฺฉา, ปุพฺพณฺหมชฺฌนฺหิกาทีสุ กตรสฺมึ กาเลติ วุตฺตํ โหติ.

ក្នុងសំនួរទាំងនោះ សំនួរថា "kiṃ te adhigataṃ" គឺជាសំនួរអំពីការសម្រេចធម៌ (អធិគមបុច្ឆា) គឺសួរថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានឈាននិងវិមោក្ខជាដើម ឬក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានសោតាបត្តិមគ្គជាដើម តើអ្នកបានសម្រេចធម៌ណា? សំនួរថា "kinti te adhigataṃ" គឺជាសំនួរអំពីឧបាយ (ឧបាយបុច្ឆា)។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះគឺ៖ តើអ្នកបានសម្រេចដោយធ្វើអនិច្ចលក្ខណៈឲ្យជាប្រធាន ឬធ្វើលក្ខណៈណាមួយក្នុងទុក្ខលក្ខណៈនិងអនត្តលក្ខណៈឲ្យជាប្រធាន? ឬមួយក៏បានសម្រេចដោយការចូលទៅស៊ប់ដោយអំណាចនៃសមាធិ ឬដោយអំណាចនៃវិបស្សនា? ព្រមទាំងបានសម្រេចដោយការចូលទៅស៊ប់ក្នុងរូប ឬក្នុងអរូប? ឬមួយក៏បានសម្រេចដោយការចូលទៅស៊ប់ក្នុងធម៌ខាងក្នុង ឬក្នុងធម៌ខាងក្រៅ? សំនួរថា "kadā te adhigataṃ" គឺជាសំនួរអំពីកាលវេលា (កាលបុច្ឆា) គឺសួរថា ក្នុងកាលទាំងឡាយមានពេលព្រឹក ពេលថ្ងៃត្រង់ជាដើម តើបានសម្រេចក្នុងកាលណា។

---

กตฺถ เต อธิคตนฺติ โอกาสปุจฺฉา, กิสฺมึ โอกาเส, กึ รตฺติฏฺฐาเน ทิวาฏฺฐาเน รุกฺขมูเล มณฺฑเป กตรสฺมึ วา วิหาเรติ วุตฺตํ โหติ. กตเม เต กิเลสา ปหีนาติ ปหีนกิเลเส ปุจฺฉติ, กตรมคฺควชฺฌา ตว กิเลสา ปหีนาติ วุตฺตํ โหติ.

សំនួរថា "kattha te adhigataṃ" គឺជាសំនួរអំពីទីកន្លែង (ឱកាសបុច្ឆា) គឺសួរថា ក្នុងទីកន្លែងណា? តើក្នុងទីសម្រាកយប់ ទីសម្រាកថ្ងៃ ក្រោមម្លប់ឈើ ក្នុងមណ្ឌប ឬក្នុងវិហារណាមួយ? សំនួរថា "katame te kilesā pahīnā" គឺជាសំនួរសួរអំពីកិលេសដែលបានលះបង់ហើយ គឺសួរថា តើកិលេសដែលត្រូវលះបង់ដោយមគ្គណាមួយ ត្រូវបានអ្នកលះបង់ហើយ?

---

กตเมสํ ตฺวํ ธมฺมานํ ลาภีติ ปฏิลทฺธธมฺมปุจฺฉา, ปฐมมคฺคาทีสุ กตเมสํ ตฺวํ ธมฺมานํ ลาภีติ วุตฺตํ โหติ.

សំនួរថា "katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī" គឺជាសំនួរសួរអំពីធម៌ដែលបានសម្រេច (បដិលទ្ធធម៌បុច្ឆា) គឺសួរថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានបឋមមគ្គជាដើម តើអ្នកជាអ្នកបានសម្រេចនូវធម៌ណាខ្លះ?

---

ตสฺมา อิทานิ เจปิ โกจิ ภิกฺขุ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาธิคมํ พฺยากเรยฺย, น โส เอตฺตาวตาว สกฺกาตพฺโพ. อิเมสุ ปน ฉสุ ฐาเนสุ โสธนตฺถํ วตฺตพฺโพ ‘‘กึ เต อธิคตํ, กึ ฌานํ อุทาหุ วิโมกฺขาทีสุ อญฺญตร’’นฺติ? โย หิ เยน อธิคโต ธมฺโม, โส ตสฺส ปากโฏ โหติ. สเจ ‘‘อิทํ นาม เม อธิคต’’นฺติ วทติ, ตโต ‘‘กินฺติ เต อธิคต’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺโพ. อนิจฺจลกฺขณาทีสุ กึ ธุรํ กตฺวา, อฏฺฐตึสาย วา อารมฺมเณสุ รูปารูปอชฺฌตฺตพหิทฺธาทิเภเทสุ วา ธมฺเมสุ เกน มุเขน อภินิวิสิตฺวาติ? โย หิ ยสฺสาภินิเวโส, โส ตสฺส ปากโฏ โหติ.

ហេតុនោះ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ប្រសិនបើមានភិក្ខុណាមួយពោលអះអាងនូវការសម្រេចឧត្តរិមនុស្សធម៌ ភិក្ខុនោះមិនគួរដល់ការធ្វើសក្ការៈត្រឹមតែពាក្យប៉ុណ្ណោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ គប្បីសួរដេញដោលក្នុងឋានៈទាំង ៦ នេះ ដើម្បីជម្រះសេចក្តីថា៖ "តើអ្នកបានសម្រេចអ្វីខ្លះ? តើជាឈាន ឬជាធម៌ណាមួយក្នុងវិមោក្ខជាដើម?"។ ព្រោះថា ធម៌ដែលភិក្ខុណាមួយបានសម្រេចហើយ ធម៌នោះរមែងប្រាកដច្បាស់ដល់ភិក្ខុនោះ។ ប្រសិនបើភិក្ខុនោះឆ្លើយថា "ខ្ញុំបានសម្រេចធម៌ឈ្មោះនេះ" បន្ទាប់មក គប្បីសួរថា "តើអ្នកបានសម្រេចដោយរបៀបណា?"។ គឺសួរថា ក្នុងលក្ខណៈទាំងឡាយមានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម តើអ្នកបានធ្វើលក្ខណៈណាឲ្យជាប្រធាន? ឬក្នុងអារម្មណ៍ ៣៨ ប្រការក្តី ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលបែងចែកជារូប អរូប ខាងក្នុង ខាងក្រៅជាដើមក្ដី តើអ្នកបានចូលទៅស៊ប់ដោយផ្ដើមចេញពីធម៌ណា? ព្រោះថា ការចូលទៅស៊ប់ក្នុងធម៌ណា រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់ភិក្ខុនោះ។

---

สเจ ปน ‘‘อยํ นาม เม อภินิเวโส, เอวํ มยา อธิคต’’นฺติ วทติ, ตโต ‘‘กทา เต อธิคต’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺโพ, ‘‘กึ ปุพฺพณฺเห, อุทาหุ มชฺฌนฺหิกาทีสุ อญฺญตรสฺมึ กาเล’’ติ? สพฺเพสญฺหิ อตฺตนา อธิคตกาโล ปากโฏ โหติ. สเจ ‘‘อมุกสฺมึ นาม เม กาเล อธิคต’’นฺติ วทติ, ตโต ‘‘กตฺถ เต อธิคต’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺโพ, ‘‘กึ ทิวาฏฺฐาเน, อุทาหุ รตฺติฏฺฐานาทีสุ อญฺญตรสฺมึ โอกาเส’’ติ? สพฺเพสญฺหิ อตฺตนา อธิคโตกาโส ปากโฏ โหติ. สเจ ‘‘อมุกสฺมึ นาม เม โอกาเส อธิคต’’นฺติ วทติ, ตโต ‘‘กตเม เต กิเลสา ปหีนา’’ติ ปุจฺฉิตพฺโพ, ‘‘กึ ปฐมมคฺควชฺฌา, อุทาหุ ทุติยาทิมคฺควชฺฌา’’ติ? สพฺเพสญฺหิ อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ปหีนกิเลสา ปากฏา โหนฺติ.

ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើភិក្ខុនោះឆ្លើយថា "ការចូលទៅស៊ប់របស់ខ្ញុំមានសភាពឈ្មោះនេះ ខ្ញុំបានសម្រេចយ៉ាងនេះ" បន្ទាប់មក គប្បីសួរថា "តើអ្នកបានសម្រេចក្នុងកាលណា? តើក្នុងពេលព្រឹក ឬក្នុងកាលណាមួយមានពេលថ្ងៃត្រង់ជាដើម?"។ ព្រោះថា កាលវេលាដែលខ្លួនបានសម្រេចធម៌ រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់មនុស្សគ្រប់រូប។ ប្រសិនបើភិក្ខុនោះឆ្លើយថា "ខ្ញុំបានសម្រេចក្នុងកាលឈ្មោះនេះ" បន្ទាប់មក គប្បីសួរថា "តើអ្នកបានសម្រេចក្នុងទីណា? តើក្នុងទីសម្រាកថ្ងៃ ឬក្នុងទីកន្លែងណាមួយមានទីសម្រាកយប់ជាដើម?"។ ព្រោះថា ទីកន្លែងដែលខ្លួនបានសម្រេចធម៌ រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់មនុស្សគ្រប់រូប។ ប្រសិនបើភិក្ខុនោះឆ្លើយថា "ខ្ញុំបានសម្រេចក្នុងទីកន្លែងឈ្មោះនេះ" បន្ទាប់មក គប្បីសួរថា "តើកិលេសណាខ្លះដែលអ្នកបានលះបង់ហើយ? តើជាកិលេសដែលត្រូវលះបង់ដោយបឋមមគ្គ ឬជាកិលេសដែលត្រូវលះបង់ដោយទុតិយមគ្គជាដើម?"។ ព្រោះថា កិលេសដែលបានលះបង់ដោយមគ្គដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយ រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់មនុស្សគ្រប់រូប។

---

สเจ [Pg.66] ‘‘อิเม นาม เม กิเลสา ปหีนา’’ติ วทติ, ตโต ‘‘กตเมสํ ตฺวํ ธมฺมานํ ลาภี’’ติ ปุจฺฉิตพฺโพ, ‘‘กึ โสตาปตฺติมคฺคสฺส, อุทาหุ สกทาคามิมคฺคาทีสุ อญฺญตรสฺสา’’ติ? สพฺเพสญฺหิ อตฺตนา อธิคตธมฺโม ปากโฏ โหติ. สเจ ‘‘อิเมสํ นามาหํ ธมฺมานํ ลาภี’’ติ วทติ, เอตฺตาวตาปิสฺส วจนํ น สทฺธาตพฺพํ. พหุสฺสุตา หิ อุคฺคหปริปุจฺฉากุสลา ภิกฺขู อิมานิ ฉ ฐานานิ โสเธตุํ สกฺโกนฺติ. อิมสฺส ภิกฺขุโน อาคมนปฏิปทา โสเธตพฺพา, ยทิ อาคมนปฏิปทา น สุชฺฌติ, ‘‘อิมาย ปฏิปทาย โลกุตฺตรธมฺมา นาม น ลพฺภนฺตี’’ติ อปเนตพฺโพ.

ប្រសិនបើភិក្ខុនោះឆ្លើយថា "កិលេសឈ្មោះទាំងនេះ ខ្ញុំបានលះបង់ហើយ" បន្ទាប់មក គប្បីសួរថា "តើអ្នកជាអ្នកបានសម្រេចនូវធម៌ណាខ្លះ? តើជាសោតាបត្តិមគ្គ ឬជាមគ្គណាមួយក្នុងសកទាគាមិមគ្គជាដើម?"។ ព្រោះថា ធម៌ដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយ រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់មនុស្សគ្រប់រូប។ ប្រសិនបើភិក្ខុនោះឆ្លើយថា "ខ្ញុំជាអ្នកបានសម្រេចនូវធម៌ឈ្មោះទាំងនេះ" សូម្បីតែត្រឹមពាក្យប៉ុណ្ណេះ ក៏មិនទាន់គប្បីជឿជាក់ពាក្យរបស់ភិក្ខុនោះឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាពហុស្សូត ឈ្លាសវៃក្នុងការរៀនសូត្រនិងការសាកសួរ ក៏អាចជម្រះនូវឋានៈទាំង ៦ នេះបានដែរ។ គប្បីជម្រះនូវអាគមនបដិបទារបស់ភិក្ខុនេះ ប្រសិនបើអាគមនបដិបទាមិនស្អាតស្អំទេ គប្បីបណ្តេញចេញដោយពោលថា "លោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ មិនមែនជាធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីសម្រេចបានដោយបដិបទាបែបនេះឡើយ"។

---

ยทิ ปนสฺส อาคมนปฏิปทา สุชฺฌติ, ‘‘ทีฆรตฺตํ ตีสุ สิกฺขาสุ อปฺปมตฺโต ชาคริยมนุยุตฺโต จตูสุ ปจฺจเยสุ อลคฺโค อากาเส ปาณิสเมน เจตสา วิหรตี’’ติ ปญฺญายติ, ตสฺส ภิกฺขุโน พฺยากรณํ ปฏิปทาย สทฺธึ สํสนฺทติ สเมติ. ‘‘เสยฺยถาปิ นาม คงฺโคทกํ ยมุโนทเกน สทฺธึ สํสนฺทติ สเมติ, เอวเมว สุปญฺญตฺตา เตน ภควตา สาวกานํ นิพฺพานคามินี ปฏิปทา สํสนฺทติ สเมติ นิพฺพานญฺจ ปฏิปทา จา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๙๖) วุตฺตสทิสํ โหติ.

ម៉្យាងទៀត បើបដិបទាជាគ្រឿងដល់នូវមគ្គរបស់ភិក្ខុនោះស្អាតស្អំ ប្រាកដថា «ជាអ្នកមិនប្រមាទក្នុងសិក្ខាទាំង ៣ អស់រាត្រីដ៏វែង ប្រកបជានិច្ចនូវការភ្ញាក់រលឹក មិនជាប់ជំពាក់ក្នុងបច្ច័យទាំង ៤ មានចិត្តស្មើដោយបាតដៃក្នុងអាកាសរស់នៅ» យ៉ាងនេះ ការដោះស្រាយរបស់ភិក្ខុនោះ រមែងស្របគ្នា ត្រូវគ្នាជាមួយបដិបទា។ សេចក្តីនេះ រមែងដូចជាពាក្យដែលពោលទុកថា «ប្រៀបដូចជាទឹកទន្លេគង្គា រមែងស្របគ្នា ត្រូវគ្នាជាមួយទឹកទន្លេយមុនា យ៉ាងណាមិញ បដិបទាជាដំណើរទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តិទុកល្អហើយដល់សាវកទាំងឡាយ រមែងស្របគ្នា ត្រូវគ្នា ទាំងព្រះនិព្វានទាំងបដិបទាក៏ស្របគ្នា យ៉ាងនោះឯង»។

---

อปิจ โข เอตฺตเกนาปิ สกฺกาโร น กาตพฺโพ. กสฺมา? เอกจฺจสฺส หิ ปุถุชฺชนสฺสาปิ สโต ขีณาสวปฏิปตฺติสทิสา ปฏิปทา โหติ. ตสฺมา โส ภิกฺขุ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ อุตฺตาเสตพฺโพ. ขีณาสวสฺส นาม อสนิยาปิ มตฺถเก ปตมานาย ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส วา น โหติ, ปุถุชฺชนสฺส อปฺปมตฺตเกนาปิ โหติ.

ម៉្យាងវិញទៀត មិនគួរធ្វើសក្ការៈត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា សូម្បីបុថុជ្ជនម្នាក់ កាលបើមានសតិ បដិបទាដែលស្រដៀងនឹងការបដិបត្តិរបស់ព្រះខីណាស្រព ក៏រមែងមានបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុនោះ គួរតែសាកល្បងបំភ័យដោយឧបាយនោះៗ។ ឡើងឈ្មោះថា ព្រះខីណាស្រព សូម្បីតែរន្ទះបាញ់ធ្លាក់ចុះមកលើក្បាល ក៏គ្មានការខ្លាច ការតក់ស្លុត ឬការព្រឺរោមឡើយ ចំណែកឯបុថុជ្ជន សូម្បីតែហេតុបន្តិចបន្តួច ក៏រមែងមានការតក់ស្លុតខ្លាចញញើតដែរ។

---

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – ทีฆภาณกอภยตฺเถโร กิร เอกํ ปิณฺฑปาติกํ ปริคฺคเหตุํ อสกฺโกนฺโต ทหรสฺส สญฺญํ อทาสิ. โส ตํ นฺหายมานํ กลฺยาณีนทีมุขทฺวาเร นิมุชฺชิตฺวา ปาเท อคฺคเหสิ. ปิณฺฑปาติโก กุมฺภีโลติ สญฺญาย มหาสทฺทมกาสิ, ตทา นํ ปุถุชฺชโนติ สญฺชานึสุ. จนฺทมุขติสฺสราชกาเล ปน มหาวิหาเร สงฺฆตฺเถโร ขีณาสโว ทุพฺพลจกฺขุโก วิหาเรเยว อจฺฉิ. ราชา เถรํ ปริคฺคณฺหิสฺสามีติ ภิกฺขูสุ ภิกฺขาจารํ คเตสุ อปฺปสทฺโท อุปสงฺกมิตฺวา สปฺโป วิย ปาเท อคฺคเหสิ. เถโร สิลาถมฺโภ วิย นิจฺจโล หุตฺวา โก เอตฺถาติ อาห[Pg.67]? อหํ, ภนฺเต, ติสฺโสติ. สุคนฺธํ วายสิ โน ติสฺสาติ? เอวํ ขีณาสวสฺส ภยํ นาม นตฺถีติ.

ក្នុងរឿងនោះ មានវត្ថុទាំងឡាយដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ព្រះអភយត្ថេរជាទីឃភាណកៈ កាលមិនអាចនឹងកំណត់ដឹងនូវភិក្ខុបិណ្ឌបាតិកៈមួយរូប បានធ្វើសញ្ញាដល់ភិក្ខុខ្ចី។ ភិក្ខុខ្ចីនោះ បានមុជទឹកទៅចាប់ជើងរបស់ភិក្ខុបិណ្ឌបាតិកៈនោះ ដែលកំពុងស្រង់ទឹកនៅឯមាត់ពាមទន្លេកល្យាណី។ ភិក្ខុបិណ្ឌបាតិកៈ សំគាល់ថាជាក្រពើ ក៏បានស្រែកសន្ធោរសន្ធៅឡើង ក្នុងកាលនោះ គេក៏ដឹងថា លោកនៅជាបុថុជ្ជននៅឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះបាទចន្ទមុខតិស្សៈ ព្រះសង្ឃត្ថេរជាព្រះខីណាស្រព មានចក្ខុខ្សោយ គង់នៅក្នុងមហាវីហារនោះឯង។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងល្បងមើលព្រះថេរៈ» កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយនិមន្តទៅបិណ្ឌបាតអស់ហើយ ទ្រង់ក៏យាងចូលទៅស្ងាត់ៗ ហើយចាប់ជើងរបស់ព្រះថេរៈ ដូចជាសត្វពស់។ ព្រះថេរៈគង់នៅស្ងៀមដូចជាសសរថ្ម ហើយសួរថា «នរណានៅទីនោះ?»។ ព្រះរាជាក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ ខ្ញុំព្រះករុណា តិស្សៈ»។ ព្រះថេរៈសួរថា «ម្នាលតិស្សៈ ក្លិនក្រអូបផ្សាយទៅរកអ្នកដែរឬទេ?»។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាការខ្លាច រមែងមិនមានដល់ព្រះខីណាស្រពឡើយ។

---

เอกจฺโจ ปน ปุถุชฺชโนปิ อติสูโร โหติ นิพฺภโย. โส รญฺชนีเยน อารมฺมเณน ปริคฺคณฺหิตพฺโพ. วสภราชาปิ หิ เอกํ เถรํ ปริคฺคณฺหมาโน ฆเร นิสีทาเปตฺวา ตสฺส สนฺติเก พทรสาฬวํ มทฺทมาโน นิสีทิ. มหาเถรสฺส เขโฬ จลิ, ตโต เถรสฺส ปุถุชฺชนภาโว อาวิภูโต. ขีณาสวสฺส หิ รสตณฺหา นาม สุปฺปหีนา, ทิพฺเพสุปิ รเสสุ นิกนฺติ นาม น โหติ. ตสฺมา อิเมหิ อุปาเยหิ ปริคฺคเหตฺวา สจสฺส ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส วา รสตณฺหา วา อุปฺปชฺชติ, น ตฺวํ อรหาติ อปเนตพฺโพ. สเจ ปน อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี หุตฺวา สีโห วิย นิสีทติ, ทิพฺพารมฺมเณปิ นิกนฺตึ น ชเนติ. อยํ ภิกฺขุ สมฺปนฺนเวยฺยากรโณ สมนฺตา ราชราชมหามตฺตาทีหิ เปสิตํ สกฺการํ อรหตีติ.

ប៉ុន្តែ បុថុជ្ជនខ្លះ ជាអ្នកក្លាហានក្រៃលែង គ្មានការខ្លាចឡើយ។ បុគ្គលនោះ គួរល្បងមើលដោយអារម្មណ៍ជាទីគួរត្រេកអរ។ ព្រោះថា សូម្បីព្រះបាទវសភៈ កាលនឹងល្បងមើលព្រះថេរៈមួយរូប បានញ៉ាំងព្រះថេរៈឲ្យគង់ក្នុងព្រះរាជវាំង ហើយគង់ច្របាច់ផ្លែពុទ្រាជូរផ្អែមនៅជិតព្រះថេរៈនោះ។ ទឹកមាត់របស់ព្រះមហាថេរៈក៏ហូរចេញមក ពីនោះមក ភាពជាបុថុជ្ជនរបស់ព្រះថេរៈក៏ប្រាកដឡើង។ ព្រោះថា រសតណ្ហា ឈ្មោះថាព្រះខីណាស្រពលះបង់បានល្អហើយ សូម្បីក្នុងរសទិព្វទាំងឡាយ ក៏គ្មានការត្រេកអរឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើល្បងមើលដោយឧបាយទាំងឡាយនេះ បើការខ្លាចក្តី ការតក់ស្លុតក្តី ការព្រឺរោមក្តី រសតណ្ហាក្តី រមែងកើតឡើងដល់ភិក្ខុនោះ គួរពោលថា «លោកមិនមែនជាព្រះអរហន្តទេ» ហើយបណ្តេញចេញទៅ។ តែបើភិក្ខុនោះជាអ្នកមិនខ្លាច មិនតក់ស្លុត មិនតក់ស្លុតញាប់ញ័រ គង់នៅដូចជាសត្វសីហៈ មិនបង្កើតការត្រេកអរសូម្បីក្នុងអារម្មណ៍ទិព្វ ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាជាអ្នកមានការដោះស្រាយដ៏បរិបូណ៌ គួរទទួលសក្ការៈដែលព្រះរាជា ព្រះរាជកុមារ និងមហាមាត្យជាដើម បញ្ជូនមកអំពីគ្រប់ទិសទី។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

ฉพฺพิโสธนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឆព្វិសោធនសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๓. สปฺปุริสธมฺมสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសប្បុរិសធម្មសូត្រ

---

๑๐๕. เอวํ เม สุตนฺติ สปฺปุริสธมฺมสุตฺตํ. ตตฺถ สปฺปุริสธมฺมนฺติ สปฺปุริสานํ ธมฺมํ. อสปฺปุริสธมฺมนฺติ ปาปปุริสานํ ธมฺมํ. เอวํ มาติกํ ฐเปตฺวาปิ ปุน ยถา นาม มคฺคกุสโล ปุริโส วามํ มุญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ คณฺหาติ. ปฐมํ มุญฺจิตพฺพํ กเถติ, เอวํ ปหาตพฺพํ ธมฺมํ ปฐมํ เทเสนฺโต กตโม จ, ภิกฺขเว, อสปฺปุริสธมฺโมติอาทิมาห. ตตฺถ อุจฺจากุลาติ ขตฺติยกุลา วา พฺราหฺมณกุลา วา. เอตเทว หิ กุลทฺวยํ ‘‘อุจฺจากุล’’นฺติ วุจฺจติ. โส ตตฺถ ปุชฺโชติ โส ภิกฺขุ เตสุ ภิกฺขูสุ ปูชารโห. อนฺตรํ กริตฺวาติ อพฺภนฺตรํ กตฺวา.

១០៥. ព្រះសូត្រមានពាក្យផ្តើមថា «Evaṃ me sutaṃ» នេះ គឺសប្បុរិសធម្មសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ បទថា «sappurisadhammaṃ» បានដល់ ធម៌របស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ បទថា «asappurisadhammaṃ» បានដល់ ធម៌របស់អសប្បុរសទាំងឡាយ។ សូម្បីតែទ្រង់តាំងមាតិកាទុកយ៉ាងនេះហើយ ម៉្យាងទៀត ប្រៀបដូចជាបុរសអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងផ្លូវ លះបង់ផ្លូវឆ្វេង ហើយកាន់យកផ្លូវស្តាំ រមែងប្រាប់ផ្លូវដែលត្រូវលះបង់មុន យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្តែងធម៌ដែលត្រូវលះបង់មុន ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «katamo ca, bhikkhave, asappurisadhammo» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះអសប្បុរិសធម៌ តើដូចម្តេច?)។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «uccākulā» បានដល់ ត្រកូលក្សត្រ ឬត្រកូលព្រាហ្មណ៍។ ព្រោះថា ត្រកូលទាំងពីរនេះឯង ហៅថា «ត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់»។ បទថា «so tattha pūjo» សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះជាអ្នកគួរដល់ការបូជា ក្នុងចំណោមភិក្ខុទាំងឡាយនោះ។ បទថា «antaraṃ karitvā» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យនៅខាងក្នុង (ទុកក្នុងចិត្ត)។

---

มหากุลาติ ขตฺติยกุลา วา พฺราหฺมณกุลา วา เวสฺสกุลา วา. อิทเมว หิ กุลตฺตยํ ‘‘มหากุล’’นฺติ วุจฺจติ. มหาโภคกุลาติ มหนฺเตหิ [Pg.68] โภเคหิ สมนฺนาคตา กุลา. อุฬารโภคกุลาติ อุฬาเรหิ ปณีเตหิ โภเคหิ สมฺปนฺนกุลา. อิมสฺมึ ปททฺวเย จตฺตาริปิ กุลานิ ลพฺภนฺติ. ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ชาโต หิ ปุญฺญพเลหิ มหาโภโคปิ อุฬารโภโคปิ โหติเยว.

បទថា «mahākulā» បានដល់ ត្រកូលក្សត្រ ត្រកូលព្រាហ្មណ៍ ឬត្រកូលវេស្សៈ។ ព្រោះថា ត្រកូលទាំងបីនេះឯង ហៅថា «ត្រកូលធំ»។ បទថា «mahābhogakulā» បានដល់ ត្រកូលដែលប្រកបដោយភោគៈដ៏ច្រើន។ បទថា «uḷārabhogakulā» បានដល់ ត្រកូលដែលបរិបូណ៌ដោយភោគៈដ៏ធំទូលាយ និងឧត្តុង្គឧត្តម។ ក្នុងបទទាំងពីរនេះ រមែងបានត្រកូលទាំង ៤ យ៉ាង។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលកើតក្នុងត្រកូលណាមួយ ក៏ដោយសារកម្លាំងបុណ្យ រមែងជាអ្នកមានភោគៈច្រើន និងមានភោគៈដ៏ធំទូលាយបានពិតប្រាកដ។

---

๑๐๖. ยสสฺสีติ ปริวารสมฺปนฺโน. อปฺปญฺญาตาติ รตฺตึ ขิตฺตสรา วิย สงฺฆมชฺฌาทีสุ น ปญฺญายนฺติ. อปฺเปสกฺขาติ อปฺปปริวารา.

១០៦. បទថា «yasassī» បានដល់ អ្នកបរិបូណ៌ដោយបរិវារ។ បទថា «appaññātā» សេចក្តីថា មិនប្រាកដក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃជាដើម ដូចជាព្រួញដែលគេបាញ់ទៅក្នុងពេលយប់។ បទថា «appesakkhā» បានដល់ អ្នកមានបរិវារតិច។

---

๑๐๗. อารญฺญิโกติ สมาทินฺนอารญฺญิกธุตงฺโค. เสสธุตงฺเคสุปิ เอเสว นโย. อิมสฺมิญฺจ สุตฺเต ปาฬิยํ นเวว ธุตงฺคานิ อาคตานิ, วิตฺถาเรน ปเนตานิ เตรส โหนฺติ. เตสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค ธุตงฺคนิทฺเทเส วุตฺตเมว.

១០៧. បទថា «āraññiko» បានដល់ អ្នកសមាទានអារញ្ញិកធុតង្គ។ សូម្បីក្នុងធុតង្គដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ មានធុតង្គតែ ៩ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះដែលមកក្នុងព្រះបាលី ប៉ុន្តែដោយពិស្តារ ធុតង្គទាំងនោះមាន ១៣ យ៉ាង។ សេចក្តីដែលគួរពោលក្នុងធុតង្គទាំង ១៣ នោះ ទាំងពួង ត្រូវបានពោលទុកដោយគ្រប់អាក្រារួចហើយ ក្នុងធុតង្គនិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។

---

๑๐๘. อตมฺมยตาติ ตมฺมยตา วุจฺจติ ตณฺหา, นิตฺตณฺหาติ อตฺโถ. อตมฺมยตญฺเญว อนฺตรํ กริตฺวาติ นิตฺตณฺหตํเยว การณํ กตฺวา อพฺภนฺตรํ วา กตฺวา, จิตฺเต อุปฺปาเทตฺวาติ อตฺโถ.

១០៨. ក្នុងបទថា «atammayatā» នេះ ពាក្យថា «tammayatā» សំដៅលើតណ្ហា, បទថា «atammayatā» មានន័យថា ភាពមិនមានតណ្ហា។ បទថា «atammayataññeva antaraṃ karitvā» សេចក្តីថា ធ្វើនូវភាពមិនមានតណ្ហានោះឯងឲ្យជាហេតុ ឬធ្វើទុកក្នុងចិត្ត គឺញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងក្នុងចិត្ត។

---

นิโรธวาเร ยสฺมา อนาคามิขีณาสวาว ตํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺติ, ปุถุชฺชนสฺส สา นตฺถิ, ตสฺมา อสปฺปุริสวาโร ปริหีโน. น กญฺจิ มญฺญตีติ กญฺจิ ปุคฺคลํ ตีหิ มญฺญนาหิ น มญฺญติ. น กุหิญฺจิ มญฺญตีติ กิสฺมิญฺจิ โอกาเส น มญฺญติ. น เกนจิ มญฺญตีติ เกนจิ วตฺถุนาปิ ตํ ปุคฺคลํ น มญฺญติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ក្នុងនិរោធវារៈ ព្រោះហេតុតែព្រះអនាគាមី និងព្រះខីណាស្រពប៉ុណ្ណោះ ទើបចូលនិរោធសមាបត្តិបាន ចំណែកបុថុជ្ជនគ្មានសមាបត្តិនោះឡើយ ហេតុនោះ អសប្បុរិសវារៈទើបសាបសូន្យទៅ។ បទថា «na kañci maññatī» សេចក្តីថា មិនសំគាល់នូវបុគ្គលណាមួយ ដោយការសំគាល់ទាំង ៣ យ៉ាង (គឺតណ្ហាមញ្ញនា ទិដ្ឋិមញ្ញនា និងមានមញ្ញនា)។ បទថា «na kuhiñci maññatī» សេចក្តីថា មិនសំគាល់ក្នុងទីកន្លែងណាមួយ។ បទថា «na kenaci maññatī» សេចក្តីថា មិនសំគាល់នូវបុគ្គលនោះ ដោយសារវត្ថុណាមួយឡើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

สปฺปุริสธมฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសប្បុរិសធម្មសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๔. เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសេវិតព្វាសេវិតព្វសូត្រ

---

๑๐๙. เอวํ เม สุตนฺติ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตํ. ตตฺถ ตญฺจ อญฺญมญฺญํ กายสมาจารนฺติ อญฺญํ เสวิตพฺพํ กายสมาจารํ, อญฺญํ อเสวิตพฺพํ วทามิ, เสวิตพฺพเมว เกนจิ ปริยาเยน อเสวิตพฺพนฺติ, อเสวิตพฺพํ วา เสวิตพฺพนฺติ จ น วทามีติ อตฺโถ. วจีสมาจาราทีสุ เอเสว นโย. อิติ [Pg.69] ภควา สตฺตหิ ปเทหิ มาติกํ ฐเปตฺวา วิตฺถารโต อวิภชิตฺวาว เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. กสฺมา? สาริปุตฺตตฺเถรสฺส โอกาสกรณตฺถํ.

១០៩. ព្រះសូត្រមានពាក្យផ្តើមថា «Evaṃ me sutaṃ» នេះ គឺសេវិតព្វាសេវិតព្វសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ បទថា «tañca aññamaññaṃ kāyasamācāraṃ» សេចក្តីថា តថាគតសម្តែងនូវកាយសមាចារដែលគួរគប់រកផ្សេង នូវកាយសមាចារមិនគួរគប់រកផ្សេង តថាគតមិនពោលថាកាយសមាចារដែលគួរគប់រកនោះឯង មិនគួរគប់រកដោយបរិយាយណាមួយ ឬកាយសមាចារដែលមិនគួរគប់រក ថាគួរគប់រកវិញនោះឡើយ។ ក្នុងវចីសមាចារជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់តាំងមាតិកាទុកដោយបទទាំង ៧ យ៉ាងនេះហើយ ក៏ទ្រង់បញ្ចប់ការសម្តែងធម៌ ដោយមិនបានចែកសេចក្តីឲ្យពិស្តារឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីបើកឱកាសដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ។

---

๑๑๓. มโนสมาจาเร มิจฺฉาทิฏฺฐิสมฺมาทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐิปฏิลาภวเสน วิสุํ องฺคํ หุตฺวา ฐิตาติ น คหิตา.

១១៣. ក្នុងមនោសមាចារ មិច្ឆាទិដ្ឋិ និងសម្មាទិដ្ឋិ មិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ ព្រោះស្ថិតនៅជាអង្គផ្សេងគ្នា ដោយអំណាចនៃការបាននូវទិដ្ឋិ។

---

๑๑๔. จิตฺตุปฺปาเท อกมฺมปถปฺปตฺตา อภิชฺฌาทโย เวทิตพฺพา.

១១៤. ក្នុងចិត្តុប្បាទវារៈ គួរដឹងថា អភិជ្ឈាជាដើម មិនបានដល់នូវកម្មបថឡើយ។

---

๑๑๕. สญฺญาปฏิลาภวาเร อภิชฺฌาสหคตาย สญฺญายาติอาทีนิ กามสญฺญาทีนํ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ.

១១៥. ក្នុងសញ្ញាបដិលាភវារៈ បទទាំងឡាយមានជាដើមថា «abhijjhāsahagatāya saññāya» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែង ដើម្បីបង្ហាញនូវកាមសញ្ញាជាដើម។

---

๑๑๗. สพฺยาพชฺฌนฺติ สทุกฺขํ. อปรินิฏฺฐิตภาวายาติ ภวานํ อปรินิฏฺฐิตภาวาย. เอตฺถ จ สพฺยาพชฺฌตฺตภาวา นาม จตฺตาโร โหนฺติ. ปุถุชฺชโนปิ หิ โย เตนตฺตภาเวน ภวํ ปรินิฏฺฐาเปตุํ น สกฺโกติ, ตสฺส ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย อกุสลา ธมฺมา วฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา จ ปริหายนฺติ, สทุกฺขเมว อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ นาม. ตถา โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน. ปุถุชฺชนาทโย ตาว โหนฺตุ, อนาคามี กถํ สพฺยาพชฺฌํ อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ, กถญฺจสฺส อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตีติ. อนาคามีปิ หิ สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺโต อุยฺยานวิมานกปฺปรุกฺเข โอโลเกตฺวา ‘‘อโห สุขํ อโห สุข’’นฺติ อุทานํ อุทาเนติ, อนาคามิโน ภวโลโภ ภวตณฺหา อปฺปหีนาว โหนฺติ, ตสฺส อปฺปหีนตณฺหตาย อกุสลา วฑฺฒนฺติ นาม, กุสลา ปริหายนฺติ นาม, สทุกฺขเมว อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ, อปรินิฏฺฐิตภโวเยว โหตีติ เวทิตพฺโพ.

១១៧. បទថា «sabyābajjhaṃ» បានដល់ ប្រកបដោយទុក្ខ។ បទថា «apariniṭṭhitabhāvāya» បានដល់ ដើម្បីភាពមិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់នៃភពទាំងឡាយ។ ក្នុងបទនេះ ឡើងឈ្មោះថា អត្តភាពដែលប្រកបដោយទុក្ខ រមែងមាន ៤ យ៉ាង។ ព្រោះថា សូម្បីបុថុជ្ជនណា មិនអាចបញ្ចប់ភពដោយអត្តភាពនោះបាន ចាប់តាំងពីបដិសន្ធិរបស់បុថុជ្ជននោះទៅ អកុសលធម៌ទាំងឡាយរមែងចម្រើនឡើង កុសលធម៌ទាំងឡាយរមែងសាបសូន្យទៅ ឈ្មោះថាបង្កើតអត្តភាពដែលប្រកបដោយទុក្ខពិតប្រាកដ។ ព្រះសោតាបន្ន ព្រះសកទាគាមី និងព្រះអនាគាមី ក៏ដូច្នោះដែរ។ លើកលែងបុថុជ្ជនជាដើមទុកសិន ចុះព្រះអនាគាមី បង្កើតអត្តភាពដែលប្រកបដោយទុក្ខយ៉ាងដូចម្តេច? ហើយអកុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់លោកចម្រើនឡើង កុសលធម៌ទាំងឡាយសាបសូន្យទៅយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះថា សូម្បីព្រះអនាគាមី កាលទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភព ក្រឡេកមើលឧទ្យាន វិមាន និងដើមកប្បព្រឹក្ស ហើយបន្លឺឧទានថា «ឱ! សុខណាស់ ឱ! សុខណាស់» ភវលោភៈ ឬភវតណ្ហារបស់ព្រះអនាគាមី មិនទាន់លះបង់បាននៅឡើយទេ ព្រោះតែតណ្ហាមិនទាន់លះបង់នោះឯង អកុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់លោកទើបឈ្មោះថាចម្រើនឡើង កុសលធម៌ទាំងឡាយឈ្មោះថាសាបសូន្យទៅ លោកបង្កើតអត្តភាពដែលប្រកបដោយទុក្ខពិតប្រាកដ និងមានភពមិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់នៅឡើយ យ៉ាងនេះ គួរដឹងចុះ។

---

อพฺยาพชฺฌนฺติ อทุกฺขํ. อยมฺปิ จตุนฺนํ ชนานํ วเสน เวทิตพฺโพ. โย หิ ปุถุชฺชโนปิ เตนตฺตภาเวน ภวํ ปรินิฏฺฐาเปตุํ สกฺโกติ, ปุน ปฏิสนฺธึ น คณฺหาติ, ตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย อกุสลา ปริหายนฺติ, กุสลาเยว วฑฺฒนฺติ, อทุกฺขเมว อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตติ, ปรินิฏฺฐิตภโวเยว นาม โหติ. ตถา โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน. โสตาปนฺนาทโย ตาว โหนฺตุ, ปุถุชฺชโน กถํ อพฺยาพชฺฌอตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตติ, กถญฺจสฺส อกุสลปริหานิอาทีนิ โหนฺตีติ. ปุถุชฺชโนปิ ปจฺฉิมภวิโก เตนตฺตภาเวน ภวํ ปรินิฏฺฐาเปตุํ สมตฺโถ โหติ. ตสฺส [Pg.70] องฺคุลิมาลสฺส วิย เอเกนูนปาณสหสฺสํ ฆาเตนฺตสฺสาปิ อตฺตภาโว อพฺยาพชฺโฌเยว นาม, ภวํ ปรินิฏฺฐาเปติเยว นาม. อกุสลเมว หายติ, วิปสฺสนเมว คพฺภํ คณฺหาเปติ นาม.

បទថា «abyābajjhaṃ» បានដល់ មិនមានទុក្ខ។ សូម្បីវារៈនេះ ក៏គួរដឹងដោយអំណាចនៃបុគ្គល ៤ ពួកដែរ។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនណា អាចបញ្ចប់ភពដោយអត្តភាពនោះបាន មិនចាប់បដិសន្ធិទៀតឡើយ ចាប់តាំងពីការមិនកាន់យកបដិសន្ធិរបស់បុថុជ្ជននោះទៅ អកុសលធម៌ទាំងឡាយរមែងសាបសូន្យ កុសលធម៌ទាំងឡាយរមែងចម្រើនឡើង បង្កើតអត្តភាពដែលមិនមានទុក្ខពិតប្រាកដ ឈ្មោះថាមានភពចប់សព្វគ្រប់ហើយ។ ព្រះសោតាបន្ន ព្រះសកទាគាមី និងព្រះអនាគាមី ក៏ដូច្នោះដែរ។ លើកលែងព្រះសោតាបន្នជាដើមទុកសិន ចុះបុថុជ្ជន បង្កើតអត្តភាពដែលមិនមានទុក្ខយ៉ាងដូចម្តេច? ហើយការសាបសូន្យនៃអកុសលជាដើមរបស់គាត់ រមែងមានយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះថា បុថុជ្ជនដែលជាបច្ឆិមភវិកបុគ្គល រមែងអាចបញ្ចប់ភពដោយអត្តភាពនោះបាន។ សូម្បីតែព្រះអង្គុលិមាល ដែលបានសម្លាប់មនុស្សខ្វះមួយគ្រប់ពាន់ អត្តភាពរបស់លោកក៏ឈ្មោះថាមិនមានទុក្ខពិតប្រាកដ និងបញ្ចប់ភពបានពិតប្រាកដ យ៉ាងណាមិញ (អត្តភាពរបស់បុថុជ្ជននោះក៏ដូច្នោះដែរ)។ អកុសលធម៌រមែងសាបសូន្យទៅពិតប្រាកដ វិបស្សនាធម៌រមែងញ៉ាំងឲ្យកាន់យកនូវគភ៌ពិតប្រាកដ។

---

๑๑๙. จกฺขุวิญฺเญยฺยนฺติอาทีสุ ยสฺมา เอกจฺจสฺส ตสฺมึเยว รูเป ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, อภินนฺทติ อสฺสาเทติ, อภินนฺทนฺโต อสฺสาเทนฺโต อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ, เอกจฺจสฺส นุปฺปชฺชนฺติ, นิพฺพินฺทติ วิรชฺชติ, นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต นิพฺพุตึ ปาปุณาติ, ตสฺมา ‘‘ตญฺจ อญฺญมญฺญ’’นฺติ น วุตฺตํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

១១៩. ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «cakkhuviññeyyaṃ» ព្រោះហេតុតែរាគៈជាដើម រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលខ្លះ ក្នុងរូបនោះឯង គេរមែងត្រេកអរ រីករាយ កាលបើត្រេកអរ រីករាយ គេរមែងដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយ ចំណែកឯបុគ្គលខ្លះ រាគៈជាដើមមិនកើតឡើងឡើយ គេរមែងនឿយណាយ ប្រាសចាករាគៈ កាលបើនឿយណាយ ប្រាសចាករាគៈ គេរមែងដល់នូវការរលត់ទុក្ខ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបមិនត្រាស់ថា «tañca aññamaññaṃ» ឡើយ។ ន័យនេះ គួរដឹងក្នុងបទទាំងពួង។

---

เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชาเนยฺยุนฺติ เอตฺถ เก ภควโต อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺถํ อาชานนฺติ, เก น อาชานนฺตีติ? เย ตาว อิมสฺส สุตฺตสฺส ปาฬิญฺจ อฏฺฐกถญฺจ อุคฺคณฺหิตฺวา ตกฺกรา น โหนฺติ, ยถาวุตฺตํ อนุโลมปฏิปทํ น ปฏิปชฺชนฺติ, เต น อาชานนฺติ นาม. เย ปน ตกฺกรา โหนฺติ, ยถาวุตฺตํ อนุโลมปฏิปทํ ปฏิปชฺชนฺติ, เต อาชานนฺติ นาม. เอวํ สนฺเตปิ สปฏิสนฺธิกานํ ตาว ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหตุ, อปฺปฏิสนฺธิกานํ กถํ โหตีติ. อปฺปฏิสนฺธิกา อนุปาทานา วิย ชาตเวทา ปรินิพฺพายนฺติ, กปฺปสตสหสฺสานมฺปิ อจฺจเยน เตสํ ปุน ทุกฺขํ นาม นตฺถิ. อิติ เอกํเสน เตสํเยว ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ក្នុងបទថា «Evaṃ vitthārena atthaṃ ājāneyyuṃ» (ដើម្បីឲ្យដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីដោយពិស្តារយ៉ាងនេះ) នេះ មានសេចក្តីសួរថា តើបុគ្គលណាខ្លះដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីនៃព្រះសូត្រដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយនេះ តើបុគ្គលណាខ្លះមិនដឹងច្បាស់? បណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ ពួកបុគ្គលណាដែលបានរៀនសូត្រទាំងព្រះបាលី និងអដ្ឋកថានៃព្រះសូត្រនេះហើយ តែមិនធ្វើតាមធម៌នោះ មិនប្រតិបត្តិនូវអនុលោមបដិបទា (សេចក្តីប្រតិបត្តិដ៏សមគួរ) តាមដែលបានពោលហើយ ពួកបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាមិនដឹងច្បាស់ឡើយ។ ចំណែកពួកបុគ្គលណាដែលធ្វើតាមធម៌នោះ ប្រតិបត្តិនូវអនុលោមបដិបទាតាមដែលបានពោលហើយ ពួកបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់។ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ សេចក្តីប្រតិបត្តិនោះ រមែងជាទៅដើម្បីប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខ អស់កាលជាអង្វែង ដល់ពួកបុគ្គលដែលនៅមានបដិសន្ធិ (សត្វលោកដែលនៅអន្ទោលទៅ) សិន ចុះចំពោះពួកបុគ្គលដែលមិនមានបដិសន្ធិ (ព្រះខីណាស្រព) វិញ តើនឹងមានសេចក្តីដូចម្តេច? ពួកបុគ្គលដែលមិនមានបដិសន្ធិ រមែងបរិនិព្វាន ដូចជាភ្លើងដែលអស់រឹស (អស់ប្រេង) ដូច្នោះ ទោះបីកន្លងទៅអស់មួយសែនកប្បក៏ដោយ ទុក្ខជាថ្មីទៀតរមែងមិនមានដល់ពួកលោកឡើយ។ ហេតុនោះ សេចក្តីប្រតិបត្តិនោះ រមែងជាទៅដើម្បីប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខ អស់កាលជាអង្វែង ដល់ពួកលោកទាំងនោះដោយពិតប្រាកដ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ណាស់។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសេវិតព្វាសេវិតព្វសូត្រ ចប់ហើយ។

---

๕. พหุธาตุกสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃពហុធាតុកសូត្រ

---

๑๒๔. เอวํ เม สุตนฺติ พหุธาตุกสุตฺตํ. ตตฺถ ภยานีติอาทีสุ ภยนฺติ จิตฺตุตฺราโส. อุปทฺทโวติ อเนกคฺคตากาโร. อุปสคฺโคติ อุปสฏฺฐากาโร ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนากาโร. เตสํ เอวํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ – ปพฺพตาทิวิสมนิสฺสิตา โจรา ชนปทวาสีนํ เปเสนฺติ ‘‘มยํ อสุกทิวเส นาม ตุมฺหากํ คามํ ปหริสฺสามา’’ติ. ตํ ปวตฺตึ สุตกาลโต [Pg.71] ปฏฺฐาย ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺติ. อยํ จิตฺตุตฺราโส นาม. ‘‘อิธ โน โจรา กุปิตา อนตฺถมฺปิ อาวเหยฺยุ’’นฺติ หตฺถสารํ คเหตฺวา ทฺวิปทจตุปฺปเทหิ สทฺธึ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ภูมิยํ นิปชฺชนฺติ, ฑํสมกสาทีหิ ขชฺชมานา คุมฺพนฺตรานิ ปวิสนฺติ, ขาณุกณฺฏเก มทฺทนฺติ. เตสํ เอวํ วิจรนฺตานํ วิกฺขิตฺตภาโว อเนกคฺคตากาโร นาม. ตโต โจเรสุ ยถาวุตฺเต ทิวเส อนาคจฺฉนฺเตสุ ‘‘ตุจฺฉกสาสนํ ตํ ภวิสฺสติ, คามํ ปวิสิสฺสามา’’ติ สปริกฺขารา คามํ ปวิสนฺติ, อถ เตสํ ปวิฏฺฐภาวํ ญตฺวา คามํ ปริวาเรตฺวา ทฺวาเร อคฺคึ ทตฺวา มนุสฺเส ฆาเตตฺวา โจรา สพฺพํ วิภวํ วิลุมฺเปตฺวา คจฺฉนฺติ. เตสุ ฆาติตาวเสสา อคฺคึ นิพฺพาเปตฺวา โกฏฺฐจฺฉายภิตฺติจฺฉายาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคิตฺวา นิสีทนฺติ นฏฺฐํ อนุโสจมานา. อยํ อุปสฏฺฐากาโร ลคฺคนากาโร นาม.

១២៤. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «Evaṃ me sutaṃ» ឈ្មោះថា ពហុធាតុកសូត្រ។ ក្នុងពហុធាតុកសូត្រនោះ បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា «bhayāni» ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ថា ភ័យ (bhaya) គឺសេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្ត (cittutrāso)។ ឧបទ្ទវៈ (upaddava) គឺអាការៈដែលចិត្តមិនមានអារម្មណ៍តែមួយ (anekaggatākāro - ភាពរាយមាយនៃចិត្ត)។ ឧបសគ្គ (upasagga) គឺអាការៈដែលត្រូវបៀតបៀន (upasaṭṭhākāro) ឬអាការៈដែលជាប់ជំពាក់ក្នុងទីនោះៗ (lagganākāro)។ ភាពខុសគ្នានៃធម៌ទាំងនោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ពួកចោរដែលអាស្រ័យនៅទីមិនស្មើមានភ្នំជាដើម ផ្ញើសារទៅកាន់អ្នកស្រុកក្នុងជនបទថា «យើងនឹងប្លន់ភូមិរបស់ពួកអ្នកក្នុងថ្ងៃឯណោះ»។ ចាប់តាំងពីពេលបានឮដំណឹងនោះមក អ្នកស្រុកទាំងនោះក៏ដល់នូវសេចក្តីភ័យតក់ស្លុត។ នេះឈ្មោះថា សេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្ត (cittutrāso)។ ពួកអ្នកស្រុកគិតថា «ក្នុងទីនេះ ពួកចោរខឹងសម្បារនឹងនាំមកនូវសេចក្តីវិនាសដល់ពួកយើង» ក៏នាំយកទ្រព្យសម្បត្តិជាប់នឹងខ្លួន ព្រមទាំងសត្វជើងពីរនិងជើងបួន ចូលទៅកាន់ព្រៃ ហើយដេកនៅលើដីក្នុងទីនោះៗ ត្រូវរបោម មូស និងសត្វល្អិតជាដើមខាំខ្វារ ក៏ចូលទៅក្នុងចន្លោះគុម្ពឈើ ជាន់លើគល់ឈើ និងបន្លា។ ភាពរាយមាយនៃចិត្តរបស់ពួកអ្នកស្រុកដែលអន្ទោលទៅយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អាការៈដែលចិត្តមិនមានអារម្មណ៍តែមួយ (anekaggatākāro)។ លុះក្រោយមក កាលបើពួកចោរមិនមកក្នុងថ្ងៃដែលកំណត់ទុកនោះ ពួកអ្នកស្រុកក៏និយាយគ្នាថា «ដំណឹងនោះប្រហែលជាមិនពិតទេ យើងចូលទៅក្នុងភូមិវិញចុះ» ហើយក៏នាំគ្នាត្រឡប់ចូលភូមិព្រមទាំងគ្រឿងបរិក្ខារ។ គ្រានោះ ពួកចោរដឹងថាពួកអ្នកស្រុកចូលមកហើយ ក៏ព័ទ្ធភូមិ បង្កាត់ភ្លើងដុតទ្វារ សម្លាប់មនុស្ស ហើយប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ទៅ។ បណ្តាអ្នកស្រុកទាំងនោះ ពួកអ្នកដែលសេសសល់ពីការសម្លាប់ ក៏ពន្លត់ភ្លើង ហើយអង្គុយសោកស្តាយចំពោះទ្រព្យសម្បត្តិដែលវិនាសទៅ ដោយជ្រកនៅតាមម្លប់ជង្រុក ម្លប់ជញ្ជាំងជាដើម ជាប់ជំពាក់ក្នុងទីនោះៗ។ នេះឈ្មោះថា អាការៈដែលត្រូវបៀតបៀន ឬអាការៈដែលជាប់ជំពាក់ (upasaṭṭhākāro lagganākāro)។

---

นฬาคาราติ นเฬหิ ปริจฺฉนฺนา อคารา, เสสสมฺภารา ปเนตฺถ รุกฺขมยา โหนฺติ. ติณาคาเรปิ เอเสว นโย. พาลโต อุปฺปชฺชนฺตีติ พาลเมว นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺติ. พาโล หิ อปณฺฑิตปุริโส รชฺชํ วา อุปรชฺชํ วา อญฺญํ วา ปน มหนฺตํ ฐานํ ปตฺเถนฺโต กติปเย อตฺตนา สทิเส วิธวาปุตฺเต มหาธุตฺเต คเหตฺวา ‘‘เอถ อหํ ตุมฺเห อิสฺสเร กริสฺสามี’’ติ ปพฺพตคหนาทีนิ นิสฺสาย อนฺตนฺเต คาเม ปหรนฺโต ทามริกภาวํ ชานาเปตฺวา อนุปุพฺเพน นิคเมปิ ชนปเทปิ ปหรติ, มนุสฺสา เคหานิ ฉฑฺเฑตฺวา เขมนฺตฏฺฐานํ ปตฺถยมานา ปกฺกมนฺติ, เต นิสฺสาย วสนฺตา ภิกฺขูปิ ภิกฺขุนิโยปิ อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานานิ ปหาย ปกฺกมนฺติ. คตคตฏฺฐาเน ภิกฺขาปิ เสนาสนมฺปิ ทุลฺลภํ โหติ. เอวํ จตุนฺนํ ปริสานํ ภยํ อาคตเมว โหติ. ปพฺพชิเตสุปิ ทฺเว พาลา ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ วิวาทํ ปฏฺฐเปตฺวา โจทนํ อารภนฺติ. อิติ โกสมฺพิวาสิกานํ วิย มหากลโห อุปฺปชฺชติ, จตุนฺนํ ปริสานํ ภยํ อาคตเมว โหตีติ เอวํ ยานิ กานิจิ ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺพานิ ตานิ พาลโต อุปฺปชฺชนฺตีติ เวทิตพฺพานิ.

បទថា «naḷāgārā» បានដល់ ផ្ទះដែលប្រក់ឬបាំងដោយដើមបបុស ចំណែកគ្រឿងបង្គុំដែលសេសសល់ក្នុងផ្ទះនោះ ធ្វើអំពីឈើ។ សូម្បីក្នុងផ្ទះស្បូវ (tiṇāgāra) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា «bālato uppajjanti» សេចក្តីថា ភ័យទាំងឡាយរមែងកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យបុគ្គលពាលតែម្តង។ ព្រោះថា បុគ្គលពាល ជាមនុស្សមិនមានប្រាជ្ញា កាលប្រាថ្នានូវរាជសម្បត្តិ ឬឧបរាជសម្បត្តិ ឬក៏ឋានៈដ៏ធំដទៃទៀត ក៏បបួលមនុស្សខូច មនុស្សពាល កូនប្រុសរបស់ស្រីមេម៉ាយ និងពួកអ្នកលេងស្រីស្រាដែលមានសភាពដូចខ្លួនពីរបីនាក់មក រួចនិយាយថា «ចូរមក! យើងនឹងធ្វើឲ្យអ្នករាល់គ្នាបានជាធំ» ហើយក៏អាស្រ័យនៅតាមព្រៃភ្នំជាដើម ដើរប្លន់ភូមិដែលនៅតាមជាយដែន បង្ហាញខ្លួនជាចោរប្លន់ រួចហើយក៏ប្លន់បំផ្លាញទាំងនិគម ទាំងជនបទជាលំដាប់។ ពួកមនុស្សក៏បោះបង់ចោលផ្ទះសម្បែង រត់ទៅរកទីកន្លែងដែលមានសេចក្តីសុខក្សេមក្សាន្ត។ សូម្បីតែភិក្ខុ និងភិក្ខុនីទាំងឡាយដែលរស់នៅអាស្រ័យនឹងអ្នកស្រុកទាំងនោះ ក៏ត្រូវលះបង់ទីលំនៅរបស់ខ្លួនៗ ហើយភៀសខ្លួនទៅដែរ។ ក្នុងទីកន្លែងដែលទៅដល់ហើយៗ សូម្បីតែចង្ហាន់បិណ្ឌបាត និងសេនាសនៈក៏រកបានដោយកម្រ។ យ៉ាងនេះ ភ័យរមែងមកដល់បរិស័ទទាំងបួនដោយពិតប្រាកដ។ សូម្បីតែក្នុងចំណោមអ្នកបួស កាលបើភិក្ខុពាលពីររូប បង្កើតការជម្លោះនឹងគ្នា ហើយផ្តើមចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមក ជម្លោះដ៏ធំក៏កើតឡើង ដូចជាពួកភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងក្រុងកោសម្ពី ភ័យក៏រមែងមកដល់បរិស័ទទាំងបួនដោយពិតប្រាកដ។ គប្បីជ្រាបថា ភ័យណាមួយដែលកើតឡើង ភ័យទាំងអស់នោះ រមែងកើតឡើងពីបុគ្គលពាលយ៉ាងនេះឯង។

---

เอตทโวจาติ ภควตา ธมฺมเทสนา มตฺถกํ อปาเปตฺวาว นิฏฺฐาปิตา. ยํนูนาหํ ทสพลํ ปุจฺฉิตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาเณเนวสฺส เทสนาย ปาริปูรึ กเรยฺยนฺติ [Pg.72] จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

បទថា «etadavoca» សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ធម៌ទេសនា ដោយមិនទាន់ឲ្យដល់ទីបំផុត (កំពូល) នៅឡើយ។ ព្រះអានន្ទត្ថេរគិតថា «បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញទូលសួរព្រះទសពល ដើម្បីឲ្យព្រះអង្គបំពេញធម៌ទេសនានេះឲ្យបរិបូណ៌ ដោយព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណចុះ» ទើបក្រាបទូលនូវពាក្យមានពាក្យថា «kittāvatā nu kho, bhante» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដោយហេតុប៉ុន្មានហ្ន៎) ជាដើមនេះ។

---

๑๒๕. อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ อฑฺเฒกาทสธาตุโย รูปปริคฺคโห, อฑฺฒฏฺฐมกธาตุโย อรูปปริคฺคโหติ รูปารูปปริคฺคโหว กถิโต. สพฺพาปิ ขนฺธวเสน ปญฺจกฺขนฺธา โหนฺติ. ปญฺจปิ ขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ, เตสํ สมุฏฺฐาปิกา ตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปชานนา ปฏิปทา มคฺคสจฺจํ. อิติ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตา ธาตุโย วิสุทฺธิมคฺเค กถิตาว. ชานาติ ปสฺสตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺโค วุตฺโต.

១២៥. បណ្តាធាតុទាំង ១៨ នោះ ធាតុ ១០ កន្លះ (ធាតុ ១០ និងចំណែកពាក់កណ្តាលនៃធម្មធាតុ) ត្រូវសង្គ្រោះដោយរូបបរិគ្គហៈ (ការកំណត់រូប) ធាតុ ៧ កន្លះ (ធាតុ ៧ និងចំណែកពាក់កណ្តាលនៃធម្មធាតុ) ត្រូវសង្គ្រោះដោយអរូបបរិគ្គហៈ (ការកំណត់អរូប) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែរូបបរិគ្គហៈ និងអរូបបរិគ្គហៈប៉ុណ្ណោះ។ ធាតុទាំងអស់នោះ កាលបើពោលដោយអំណាចនៃខន្ធ រមែងជាបញ្ចក្ខន្ធ (ខន្ធ ៥)។ ខន្ធទាំង ៥ (ដែលវៀរចាកតណ្ហា) គឺទុក្ខសច្ចៈ តណ្ហាដែលជាហេតុឲ្យកើតឡើងនូវទុក្ខសច្ចៈនោះ គឺសមុទយសច្ចៈ ការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃសច្ចៈទាំងពីរ គឺនិរោធសច្ចៈ សេចក្តីប្រតិបត្តិដែលដឹងច្បាស់នូវនិរោធសច្ចៈ គឺមគ្គសច្ចៈ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវចតុសច្ចកម្មដ្ឋាន ដល់ភិក្ខុមួយរូប ឲ្យដល់នូវការសន្និដ្ឋានជាទីបំផុត (ដល់កំពូល) យ៉ាងនេះ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងអដ្ឋកថានេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃធាតុទាំងឡាយនេះ ខ្ញុំ (ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ) បានសម្តែងទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ បទថា «jānāti passati» សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គ ព្រមទាំងវិបស្សនា។

---

ปถวีธาตุอาทโย สวิญฺญาณกกายํ สุญฺญโต นิสฺสตฺตโต ทสฺเสตุํ วุตฺตา. ตาปิ ปุริมาหิ อฏฺฐารสหิ ธาตูหิ ปูเรตพฺพา. ปูเรนฺเตน วิญฺญาณธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา. วิญฺญาณธาตุ เหสา จกฺขุวิญฺญาณาทิวเสน ฉพฺพิธา โหติ. ตตฺถ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ปริคฺคหิตาย ตสฺสา วตฺถุ จกฺขุธาตุ, อารมฺมณํ รูปธาตูติ ทฺเว ธาตุโย ปริคฺคหิตาว โหนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. มโนวิญฺญาณธาตุยา ปน ปริคฺคหิตาย ตสฺสา ปุริมปจฺฉิมวเสน มโนธาตุ, อารมฺมณวเสน ธมฺมธาตูติ ทฺเว ธาตุโย ปริคฺคหิตาว โหนฺติ. อิติ อิมาสุ อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ อฑฺเฒกาทสธาตุโย รูปปริคฺคโหติ ปุริมนเยเนว อิทมฺปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ.

ធាតុទាំងឡាយមានបឋវីធាតុជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែង ដើម្បីបង្ហាញនូវកាយដែលមានវិញ្ញាណនេះ ដោយភាពជាសូន្យ (សូន្យចាកអត្តា) និងភាពមិនមែនជាសត្វបុគ្គល។ ធាតុទាំងនោះ សូម្បីតែព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ឲ្យបំពេញដោយធាតុទាំង ១៨ ដែលបានពោលខាងដើម។ ភិក្ខុអ្នកបំពេញ គប្បីដកចេញពីវិញ្ញាណធាតុហើយបំពេញចុះ។ ព្រោះថា វិញ្ញាណធាតុនេះ មាន ៦ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃចក្ខុវិញ្ញាណធាតុជាដើម។ ក្នុងវិញ្ញាណធាតុទាំងនោះ កាលបើភិក្ខុកំណត់យកចក្ខុវិញ្ញាណធាតុហើយ វត្ថុជាទីអាស្រ័យនៃចក្ខុវិញ្ញាណធាតុនោះ គឺចក្ខុធាតុ អារម្មណ៍គឺរូបធាតុ ធាតុទាំងពីរនេះ ឈ្មោះថាកំណត់យកហើយដោយពិត។ វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងទីទាំងពួង។ ចំណែកឯកាលបើកំណត់យកមនោវិញ្ញាណធាតុហើយ ធាតុដែលកើតមុននិងក្រោយនៃមនោវិញ្ញាណធាតុនោះ គឺមនោធាតិ អារម្មណ៍គឺធម្មធាតុ ធាតុទាំងពីរនេះ ឈ្មោះថាកំណត់យកហើយដោយពិត។ យ៉ាងនេះ បណ្តាធាតុទាំង ១៨ នេះ ធាតុ ១០ កន្លះ ត្រូវសង្គ្រោះដោយរូបបរិគ្គហៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវធម៌នេះ ដល់ភិក្ខុមួយរូប ឲ្យដល់នូវការសន្និដ្ឋានជាទីបំផុត តាមវិធីដែលបានពោលខាងដើមនោះឯង។

---

สุขธาตูติอาทีสุ สุขญฺจ ตํ นิสฺสตฺตสุญฺญตฏฺเฐน ธาตุ จาติ สุขธาตุ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอตฺถ จ ปุริมา จตสฺโส ธาตุโย สปฺปฏิปกฺขวเสน คหิตา, ปจฺฉิมา ทฺเว สริกฺขกวเสน. อวิภูตภาเวน หิ อุเปกฺขาธาตุ อวิชฺชาธาตุยา สริกฺขา. เอตฺถ จ สุขทุกฺขธาตูสุ ปริคฺคหิตาสุ กายวิญฺญาณธาตุ ปริคฺคหิตาว โหติ, เสสาสุ ปริคฺคหิตาสุ มโนวิญฺญาณธาตุ ปริคฺคหิตาว โหติ. อิมาปิ ฉ ธาตุโย เหฏฺฐา อฏฺฐารสหิเยว ปูเรตพฺพา. ปูเรนฺเตน อุเปกฺขาธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา. อิติ อิมาสุ อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ อฑฺเฒกาทสธาตุโย รูปปริคฺคโหติ [Pg.73] ปุริมนเยเนว อิทมฺปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ.

ក្នុងបទថា «sukhadhātu» ជាដើម សេចក្តីសុខផង ឈ្មោះថាធាតុព្រោះមានអត្ថថាជាសូន្យនិងមិនមែនជាសត្វបុគ្គលផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សុខធាតុ។ វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងទីទាំងពួង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ធាតុ ៤ ខាងដើម (សុខធាតុ ទុក្ខធាតុ សោមនស្សធាតុ ទោមនស្សធាតុ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខ (ផ្ទុយគ្នា) ធាតុ ២ ខាងចុង (ឧបេក្ខាធាតុ អវិជ្ជាធាតុ) ទ្រង់កាន់យកដោយអំណាចនៃធម៌ដែលស្រដៀងគ្នា។ ព្រោះថា ឧបេក្ខាធាតុ ស្រដៀងគ្នានឹងអវិជ្ជាធាតុ ដោយភាពមិនច្បាស់លាស់។ ក្នុងទីនេះ កាលបើកំណត់យកសុខធាតុ និងទុក្ខធាតុហើយ ឈ្មោះថាកំណត់យកកាយវិញ្ញាណធាតុហើយដោយពិត កាលបើកំណត់យកធាតុដែលសេសសល់ (៤ យ៉ាង) ហើយ ឈ្មោះថាកំណត់យកមនោវិញ្ញាណធាតុហើយដោយពិត។ សូម្បីតែធាតុទាំង ៦ នេះ ក៏គប្បីបំពេញដោយធាតុទាំង ១៨ ខាងក្រោមនោះឯង។ ភិក្ខុអ្នកបំពេញ គប្បីដកចេញពីឧបេក្ខាធាតុហើយបំពេញចុះ។ យ៉ាងនេះ បណ្តាធាតុទាំង ១៨ នេះ ធាតុ ១០ កន្លះ ត្រូវសង្គ្រោះដោយរូបបរិគ្គហៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវធម៌នេះ ដល់ភិក្ខុមួយរូប ឲ្យដល់នូវការសន្និដ្ឋានជាទីបំផុត តាមវិធីដែលបានពោលខាងដើមនោះឯង။

---

กามธาตุอาทีนํ ทฺเวธาวิตกฺเก (ม. นิ. ๑.๒๐๖) กามวิตกฺกาทีสุ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อภิธมฺเมปิ ‘‘ตตฺถ กตมา กามธาตุ, กามปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก’’ติอาทินา (วิภ. ๑๘๒) นเยเนว เอตาสํ วิตฺถาโร อาคโตเยว. อิมาปิ ฉ ธาตุโย เหฏฺฐา อฏฺฐารสหิเยว ปูเรตพฺพา. ปูเรนฺเตน กามธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา. อิติ อิมาสุ อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ อฑฺเฒกาทสธาตุโย รูปปริคฺคโหติ ปุริมนเยเนว อิทมฺปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ.

សេចក្តីនៃកាមធាតុជាដើម គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលហើយក្នុងកាមវិតក្កៈជាដើម ក្នុងទ្វេធាវិតក្កសូត្រ (ម. និ. ១.២០៦)។ សូម្បីក្នុងព្រះអភិធម៌ សេចក្តីពិស្តារនៃធាតុទាំងឡាយនោះ ក៏មកហើយតាមវិធីមានជាដើមថា «tattha katamā kāmadhātu, kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko» (បណ្តាធាតុទាំងនោះ កាមធាតុ តើដូចម្តេច? គឺតម្រិះ វិតក្កៈ ដែលប្រកបដោយកាម) (វិភង្គ. ១៨២) នោះឯង។ សូម្បីតែធាតុទាំង ៦ នេះ ក៏គប្បីបំពេញដោយធាតុទាំង ១៨ ខាងក្រោមនោះឯង។ ភិក្ខុអ្នកបំពេញ គប្បីដកចេញពីកាមធាតុហើយបំពេញចុះ។ យ៉ាងនេះ បណ្តាធាតុទាំង ១៨ នេះ ធាតុ ១០ កន្លះ ត្រូវសង្គ្រោះដោយរូបបរិគ្គហៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវធម៌នេះ ដល់ភិក្ខុមួយរូប ឲ្យដល់នូវការសន្និដ្ឋានជាទីបំផុត តាមវិធីដែលបានពោលខាងដើមនោះឯង။

---

กามธาตุอาทีสุ ปญฺจ กามาวจรกฺขนฺธา กามธาตุ นาม, ปญฺจ รูปาวจรกฺขนฺธา รูปธาตุ นาม, จตฺตาโร อรูปาวจรกฺขนฺธา อรูปธาตุ นาม. อภิธมฺเม ปน ‘‘ตตฺถ กตมา กามธาตุ, เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา’’ติอาทินา (วิภ. ๑๘๒) นเยน เอตาสํ วิตฺถาโร อาคโตเยว. อิมาปิ ติสฺโส ธาตุโย เหฏฺฐา อฏฺฐารสหิเยว ปูเรตพฺพา. ปูเรนฺเตน กามธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา. อิติ อิมาสุ อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ อฑฺเฒกาทสธาตุโย รูปปริคฺคโหติ ปุริมนเยเนว อิทมฺปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ.

ក្នុងកាមធាតុជាដើមនោះ ខន្ធដែលជាកាមាវចរៈ ៥ ឈ្មោះថា កាមធាតុ ខន្ធដែលជារូបាវចរៈ ៥ ឈ្មោះថា រូបធាតុ ខន្ធដែលជាអរូបាវចរៈ ៤ ឈ្មោះថា អរូបធាតុ។ ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម៌ សេចក្តីពិស្តារនៃធាតុទាំងឡាយនោះ ក៏មកហើយតាមវិធីមានជាដើមថា «tattha katamā kāmadhātu, heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā» (បណ្តាធាតុទាំងនោះ កាមធាតុ តើដូចម្តេច? គឺធ្វើនូវអវីចិនរកខាងក្រោមឲ្យជាទីបំផុត) (វិភង្គ. ១៨២) នោះឯង។ សូម្បីតែធាតុទាំង ៣ នេះ ក៏គប្បីបំពេញដោយធាតុទាំង ១៨ ខាងក្រោមនោះឯង。 ភិក្ខុអ្នកបំពេញ គប្បីដកចេញពីកាមធាតុហើយបំពេញចុះ។ យ៉ាងនេះ បណ្តាធាតុទាំង ១៨ នេះ ធាតុ ១០ កន្លះ ត្រូវសង្គ្រោះដោយរូបបរិគ្គហៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវធម៌នេះ ដល់ភិក្ខុមួយរូប ឲ្យដល់នូវការសន្និដ្ឋានជាទីបំផុត តាមវិធីដែលបានពោលខាងដើមនោះឯង។

---

สงฺขตาติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตา, ปญฺจนฺนํ ขนฺธานเมตํ อธิวจนํ. น สงฺขตา อสงฺขตา. นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ. อิมาปิ ทฺเว ธาตุโย เหฏฺฐา อฏฺฐารสหิเยว ปูเรตพฺพา. ปูเรนฺเตน สงฺขตธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา. อิติ อิมาสุ อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ อฑฺเฒกาทสธาตุโย รูปปริคฺคโหติ ปุริมนเยเนว อิทมฺปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ.

បទថា «saṅkhatā» សេចក្តីថា ធម៌ដែលបច្ច័យទាំងឡាយប្រជុំគ្នាហើយតាក់តែងឡើង នេះជាឈ្មោះនៃខន្ធទាំង ៥។ ធម៌ដែលបច្ច័យមិនបានតាក់តែងឡើង ឈ្មោះថា អសង្ខតៈ នេះជាឈ្មោះនៃព្រះនិព្វាន។ សូម្បីតែធាតុទាំង ២ នេះ ក៏គប្បីបំពេញដោយធាតុទាំង ១៨ ខាងក្រោមនោះឯង។ ភិក្ខុអ្នកបំពេញ គប្បីដកចេញពីសង្ខតធាតុហើយបំពេញចុះ។ យ៉ាងនេះ បណ្តាធាតុទាំង ១៨ នេះ ធាតុ ១០ កន្លះ ត្រូវសង្គ្រោះដោយរូបបរិគ្គហៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវធម៌នេះ ដល់ភិក្ខុមួយរូប ឲ្យដល់នូវការសន្និដ្ឋានជាទីបំផុត តាមវិធីដែលបានពោលខាងដើមនោះឯង។

---

๑๒๖. อชฺฌตฺติกพาหิรานีติ อชฺฌตฺติกานิ จ พาหิรานิ จ. เอตฺถ หิ จกฺขุอาทีนิ อชฺฌตฺติกานิ ฉ, รูปาทีนิ พาหิรานิ ฉ. อิธาปิ ชานาติ ปสฺสตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺโค กถิโต.

១២៦. បទថា «ajjhattikabāhirāni» សេចក្តីថា អាយតនៈខាងក្នុងផង អាយតនៈខាងក្រៅផង។ ក្នុងទីនេះ អាយតនៈមានចក្ខុជាដើម ៦ យ៉ាង ជាអាយតនៈខាងក្នុង អាយតនៈមានរូបជាដើម ៦ យ៉ាង ជាអាយតនៈខាងក្រៅ។ សូម្បីក្នុងអាយតនៈវារៈនេះ បទថា «jānāti passati» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គ ព្រមទាំងវិបស្សនា។

---

อิมสฺมึ สติ อิทนฺติอาทิ มหาตณฺหาสงฺขเย วิตฺถาริตเมว.

ពាក្យមានជាដើមថា «imasmiṃ sati idaṃ hoti» (កាលបើអញនេះមាន អញនោះក៏មាន) ខ្ញុំបានពិស្តារទុកហើយក្នុងមហាតណ្ហាសង្ខយសូត្រ។

---

๑๒๗. อฏฺฐานนฺติ [Pg.74] เหตุปฏิกฺเขโป. อนวกาโสติ ปจฺจยปฏิกฺเขโป. อุภเยนาปิ การณเมว ปฏิกฺขิปติ. การณญฺหิ ตทายตฺตวุตฺติตาย อตฺตโน ผลสฺส ฐานนฺติ จ อวกาโสติ จ วุจฺจติ. ยนฺติ เยน การเณน. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโนติ มคฺคทิฏฺฐิยา สมฺปนฺโน โสตาปนฺโน อริยสาวโก. กญฺจิ สงฺขารนฺติ จตุภูมเกสุ สงฺขตสงฺขาเรสุ กญฺจิ เอกสงฺขารมฺปิ. นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺยาติ นิจฺโจติ คณฺเหยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ เอตํ การณํ นตฺถิ น อุปลพฺภติ. ยํ ปุถุชฺชโนติ เยน การเณน ปุถุชฺชโน. ฐานเมตํ วิชฺชตีติ เอตํ การณํ อตฺถิ. สสฺสตทิฏฺฐิยา หิ โส เตภูมเกสุ สงฺขตสงฺขาเรสุ กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต คณฺเหยฺยาติ อตฺโถ. จตุตฺถภูมกสงฺขารา ปน เตชุสฺสทตฺตา ทิวสํ สนฺตตฺโต อโยคุโฬ วิย มกฺขิกานํ ทิฏฺฐิยา วา อญฺเญสํ วา อกุสลานํ อารมฺมณํ น โหนฺติ. อิมินา นเยน กญฺจิ สงฺขารํ สุขโตติอาทีสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

១២៧. ពាក្យថា "អដ្ឋានំ" គឺការបដិសេធហេតុ (ឧបត្ថម្ភកហេតុ)។ ពាក្យថា "អនវកាសោ" គឺការបដិសេធបច្ច័យ (ជនកហេតុ)។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បដិសេធហេតុតែម្យ៉ាង ដោយបទទាំងពីរនោះឯង។ ព្រោះថា ហេតុនោះ ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងផលនោះ ទើបហៅថាជា "ឋានៈ" ខ្លះ "ឱកាស" ខ្លះ នៃផលរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា "យំ" គឺដោយហេតុណា។ ពាក្យថា "ទិដ្ឋិសម្បន្នោ" គឺព្រះអរិយសាវ័កជាព្រះសោតាបន្ន ដែលបរិបូណ៌ដោយមគ្គទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា "កញ្ចិ សង្ខារំ" គឺសង្ខារណាមួយ សូម្បីតែសង្ខារមួយ ក្នុងបណ្តាសង្ខារដែលជាសង្ខតៈក្នុងភូមិទាំង ៤។ ពាក្យថា "និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យ" គឺគប្បីប្រកាន់យកថាជាសភាវៈទៀង។ ពាក្យថា "នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ" គឺហេតុនេះមិនមាន មិនអាចរកបានឡើយ។ ពាក្យថា "យំ បុថុជ្ជនោ" គឺដោយហេតុណា បុថុជ្ជន។ ពាក្យថា "ឋានមេតំ វិជ្ជតិ" គឺហេតុនេះមាន (អាចមានបាន)។ ព្រោះថា បុថុជ្ជននោះ គប្បីប្រកាន់យកសង្ខារណាមួយ ក្នុងបណ្តាសង្ខារជាសង្ខតៈក្នុងត្រៃភូមិ ថាជាសភាវៈទៀង ដោយអំណាចនៃសស្សតទិដ្ឋិ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ចំណែកឯសង្ខារទាំងឡាយក្នុងភូមិទី ៤ (លោកុត្តរធម៌) ព្រោះមានតេជះដ៏ខ្លាំងក្លា មិនមែនជាអារម្មណ៍នៃទិដ្ឋិ ឬអកុសលធម៌ដទៃឡើយ ប្រៀបដូចជាដុំដែកដ៏ក្តៅពេញមួយថ្ងៃ មិនមែនជាទីទុំនៃសត្វរុយទាំងឡាយឡើយ។ សេចក្តីក្នុងបទទាំងឡាយមាន "កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោ" ជាដើម គប្បីជ្រាបដោយន័យនេះឯង។

---

สุขโต อุปคจฺเฉยฺยาติ ‘‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๑, ๒๒) เอวํ อตฺตทิฏฺฐิวเสน สุขโต คาหํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน ปน อริยสาวโก ปริฬาหาภิภูโต ปริฬาหวูปสมตฺถํ มตฺตหตฺถึ ปริตฺตาสิโต วิย, โจกฺขพฺราหฺมโณ วิย จ คูถํ กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต อุปคจฺฉติ. อตฺตวาเร กสิณาทิปณฺณตฺติสงฺคหตฺถํ สงฺขารนฺติ อวตฺวา กญฺจิ ธมฺมนฺติ วุตฺตํ. อิธาปิ อริยสาวกสฺส จตุภูมกวเสน เวทิตพฺโพ, ปุถุชฺชนสฺส เตภูมกวเสน. สพฺพวาเรสุ อริยสาวกสฺสาปิ เตภูมกวเสเนว ปริจฺเฉโท วฏฺฏติ. ยํ ยญฺหิ ปุถุชฺชโน คณฺหาติ, ตโต ตโต อริยสาวโก คาหํ วินิเวเฐติ. ปุถุชฺชโน หิ ยํ ยํ นิจฺจํ สุขํ อตฺตาติ คณฺหาติ, ตํ ตํ อริยสาวโก อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ คณฺหนฺโต ตํ คาหํ วินิเวเฐติ.

ពាក្យថា "សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យ" គឺព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកការប្រកាន់យកដោយអំណាចនៃអត្តទិដ្ឋិ ថាជាសុខ យ៉ាងនេះថា "ខ្លួនមានសុខតែម្យ៉ាង មិនមានរោគ ខាងក្រោយអំពីសេចក្តីស្លាប់"។ ចំណែកឯព្រះអរិយសាវ័ក ដែលត្រូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយ (កិលេសកាម) គ្របសង្កត់ហើយ ដើម្បីរម្ងាប់សេចក្តីក្តៅក្រហាយនោះ តែងចូលទៅជិតសង្ខារណាមួយដោយសេចក្តីត្រេកអរ (ថាជាសុខ) ដោយចិត្តដែលមិនប្រកបដោយទិដ្ឋិ ប្រៀបដូចជាបុរសដែលភ័យខ្លាច ចូលទៅជិតដំរីចុះប្រេង ឬដូចជាព្រាហ្មណ៍អ្នកស្អាតស្អំ ចូលទៅជិតលាមក ដូច្នោះឯង។ ក្នុងអត្តវារៈ ព្រះមានព្រះភាគមិនត្រាស់ថា "សង្ខារ" ឡើយ តែត្រាស់ថា "ធម៌ណាមួយ" (កញ្ចិ ធម្មំ) ដើម្បីសង្គ្រោះយកបញ្ញត្តិមានកសិណជាដើម។ ក្នុងអត្តវារៈនេះ សេចក្តីគប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃធម៌ក្នុងភូមិ ៤ ចំពោះព្រះអរិយសាវ័ក និងដោយអំណាចនៃធម៌ក្នុងត្រៃភូមិ ចំពោះបុថុជ្ជន។ ក្នុងវារៈទាំងពួង ការកំណត់សង្ខាររបស់ព្រះអរិយសាវ័ក គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃត្រៃភូមិប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនប្រកាន់យកនូវត្រៃភូមិកសង្ខារណាៗ ព្រះអរិយសាវ័កតែងដោះសេចក្តីប្រកាន់យកអំពីត្រៃភូមិកសង្ខារនោះៗ។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនប្រកាន់យកនូវសង្ខារណាៗ ថាជាសភាវៈទៀង ជាសុខ ជាខ្លួនប្រាណ ព្រះអរិយសាវ័កតែងពិចារណាឃើញនូវសង្ខារនោះៗ ថាមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា ហើយដោះសេចក្តីប្រកាន់យកនោះចេញ។

---

๑๒๘. มาตรนฺติอาทีสุ ชนิกาว มาตา, ชนโก ปิตา, มนุสฺสภูโตว ขีณาสโว อรหาติ อธิปฺเปโต. กึ ปน อริยสาวโก อญฺญํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ? เอตมฺปิ อฏฺฐานํ. สเจปิ หิ ภวนฺตรคตํ อริยสาวกํ [Pg.75] อตฺตโน อริยภาวํ อชานนฺตมฺปิ โกจิ เอวํ วเทยฺย ‘‘อิมํ กุนฺถกิปิลฺลิกํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา สกลจกฺกวาฬคพฺเภ จกฺกวตฺติรชฺชํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ, เนว โส ตํ ชีวิตา โวโรเปยฺย. อถาปิ นํ เอวํ วเทยฺย ‘‘สเจ อิมํ น ฆาเตสฺสสิ, สีสํ เต ฉินฺทิสฺสามา’’ติ. สีสเมวสฺส ฉินฺเทยฺย, น จ โส ตํ ฆาเตยฺย. ปุถุชฺชนภาวสฺส ปน มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ อริยสาวกสฺส จ พลทีปนตฺถเมตํ วุตฺตํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – สาวชฺโช ปุถุชฺชนภาโว, ยตฺร หิ นาม ปุถุชฺชโน มาตุฆาตาทีนิปิ อานนฺตริยานิ กริสฺสติ. มหาพโล จ อริยสาวโก, โย เอตานิ กมฺมานิ น กโรตีติ.

១២៨. ក្នុងបទទាំងឡាយមាន "មាតរំ" ជាដើម មាតាបង្កើតទើបឈ្មោះថា "មាតា" បិតាបង្កើតទើបឈ្មោះថា "បិតា" ព្រះខីណាសពដែលជាមនុស្សទើបឈ្មោះថា "ព្រះអរហន្ត" នេះជាសេចក្តីដែលបំណងយក។ សួរថា ចុះព្រះអរិយសាវ័ក គប្បីផ្តាច់បង់សត្វដទៃចាកជីវិតដែរឬទេ? ឆ្លើយថា ហេតុនេះក៏មិនមែនជាឋានៈ (មិនអាចមានបាន) ឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែព្រះអរិយសាវ័កដែលទៅកាន់ភពដទៃហើយ សូម្បីតែមិនដឹងនូវភាពជាព្រះអរិយៈរបស់ខ្លួន ប្រសិនបើមាននរណាម្នាក់និយាយយ៉ាងនេះថា "ចូរអ្នកសម្លាប់សត្វស្រមោចសង្កៀចនេះ ហើយទទួលយកនូវความเป็นស្តេចចក្រពត្តិក្នុងចក្រវាឡទាំងមូលចុះ" ព្រះអរិយសាវ័កនោះ ក៏មិនគប្បីផ្តាច់បង់សត្វនោះចាកជីវិតឡើយ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើគេនិយាយនឹងព្រះអរិយសាវ័កនោះយ៉ាងនេះថា "ប្រសិនបើអ្នកមិនសម្លាប់សត្វនេះទេ យើងនឹងកាត់ក្បាលរបស់អ្នក" ព្រះអរិយសាវ័កនោះ គប្បីសុខចិត្តឲ្យគេកាត់ក្បាលរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែមិនសម្លាប់សត្វនោះឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមានទោសច្រើននៃបុថុជ្ជនភាព និងដើម្បីបង្ហាញនូវកម្លាំងរបស់ព្រះអរិយសាវ័ក។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងរឿងនេះមានដូចតទៅ៖ បុថុជ្ជនភាពមានទោសច្រើន ព្រោះហេតុណា បុថុជ្ជនតែងធ្វើនូវអនន្តរិយកម្មទាំងឡាយ មានមាតុកាតកម្មជាដើម។ ចំណែកឯព្រះអរិយសាវ័ក មានកម្លាំងច្រើន ព្រោះលោកមិនធ្វើនូវកម្មទាំងឡាយនេះឡើយ នេះជាព្រះហឫទ័យបំណងរបស់ព្រះមានព្រះភាគ។

---

ทุฏฺฐจิตฺโตติ วธกจิตฺเตน ปทุฏฺฐจิตฺโต. โลหิตํ อุปฺปาเทยฺยาติ ชีวมานกสรีเร ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย. สงฺฆํ ภินฺเทยฺยาติ สมานสํวาสกํ สมานสีมาย ฐิตํ ปญฺจหิ การเณหิ สงฺฆํ ภินฺเทยฺย. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ปญฺจหุปาลิ อากาเรหิ สงฺโฆ ภิชฺชติ. กมฺเมน อุทฺเทเสน โวหรนฺโต อนุสฺสาวเนน สลากคฺคาเหนา’’ติ (ปริ. ๔๕๘).

ពាក្យថា "ទុដ្ឋចិត្តោ" គឺមានចិត្តប្រទូស្តដោយចិត្តចង់សម្លាប់។ ពាក្យថា "លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ" គឺធ្វើលោហិតឲ្យឡើង (ធ្វើឲ្យហូរឈាម) សូម្បីតែឈាមត្រឹមតែប៉ុនសត្វរបោមបឺតជញ្ជក់ ក្នុងព្រះសរីរៈដែលនៅមានព្រះជន្មរស់នៅឡើយ។ ពាក្យថា "សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ" គឺគប្បីបំបែកសង្ឃដែលជាសមានសំវាសកៈ ឋិតនៅក្នុងសីមាជាមួយគ្នា ដោយហេតុ ៥ យ៉ាង។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះថា "ម្នាលឧបាលិ សង្ឃតែងបែកបាក់គ្នាដោយអាការៈ ៥ យ៉ាង គឺ ដោយកម្ម ១ ដោយឧទ្ទេស ១ ដោយការនិយាយសំដែង ១ ដោយការសូត្រប្រកាស ១ ដោយការចាប់ស្លាក ១"។

---

ตตฺถ กมฺเมนาติ อปโลกนาทีสุ จตูสุ กมฺเมสุ อญฺญตเรน กมฺเมน. อุทฺเทเสนาติ ปญฺจสุ ปาติโมกฺขุทฺเทเสสุ อญฺญตเรน อุทฺเทเสน. โวหรนฺโตติ กถยนฺโต, ตาหิ ตาหิ อุปฺปตฺตีหิ อธมฺมํ ธมฺโมติอาทีนิ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ ทีเปนฺโต. อนุสฺสาวเนนาติ นนุ ตุมฺเห ชานาถ มยฺหํ อุจฺจากุลา ปพฺพชิตภาวํ พหุสฺสุตภาวญฺจ, มาทิโส นาม อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุสาสนํ คาเหยฺยาติ จิตฺตมฺปิ อุปฺปาเทตุํ ตุมฺหากํ ยุตฺตํ, กึ มยฺหํ อวีจิ นีลุปฺปลวนํ วิย สีตโล, กึ อหํ อปายโต น ภายามีติอาทินา นเยน กณฺณมูเล วจีเภทํ กตฺวา อนุสฺสาวเนน. สลากคฺคาเหนาติ เอวํ อนุสฺสาเวตฺวา เตสํ จิตฺตํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อนิวตฺติธมฺเม กตฺวา ‘‘คณฺหถ อิมํ สลาก’’นฺติ สลากคฺคาเหน.

ក្នុងអាការៈទាំងនោះ ពាក្យថា "ដោយកម្ម" គឺដោយកម្មណាមួយ ក្នុងបណ្តាកម្មទាំង ៤ មានអបលោកនកម្មជាដើម។ ពាក្យថា "ដោយឧទ្ទេស" គឺដោយឧទ្ទេសណាមួយ ក្នុងបណ្តាការសម្តែងបាតិមោក្ខទាំង ៥។ ពាក្យថា "និយាយសំដែង" គឺនិយាយប្រាប់ បង្ហាញនូវវត្ថុជាគ្រឿងបំបែកសង្ឃ ១៨ យ៉ាង មានការសំដែងថា "ធម៌មិនមែនជាធម៌ ថាជាធម៌" ជាដើម ដោយហេតុផលនោះៗ។ ពាក្យថា "ដោយការសូត្រប្រកាស" គឺការនិយាយខ្សឹបក្បែរត្រចៀក ដោយន័យជាដើមថា "អ្នកទាំងឡាយមិនដឹងទេឬថា ខ្ញុំជាអ្នកបួសមកពីត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ និងជាអ្នកមានសុតៈច្រើន គួរបង្កើតចិត្តជឿជាក់ថា មនុស្សដូចជាខ្ញុំនេះ គប្បីនាំយកនូវសាសនារបស់ព្រះសាស្តា ដែលមិនមែនជាធម៌ មិនមែនជាវិន័យឬ? តើនរកអវីចិនឹងត្រជាក់ដល់ខ្ញុំ ដូចជាព្រៃឈូកខៀវឬ? ហេតុអ្វីបានជាខ្ញុំមិនខ្លាចភ័យក្នុងអបាយ?" យ៉ាងនេះជាដើម។ ពាក្យថា "ដោយការចាប់ស្លាក" គឺការប្រកាសយ៉ាងនេះហើយ ធ្វើចិត្តរបស់ភិក្ខុទាំងនោះឲ្យរឹងមាំ មិនឲ្យដកថយ រួចប្រាប់ថា "ចូរអ្នកទាំងឡាយចាប់យកស្លាកនេះចុះ" ដោយការឲ្យចាប់ស្លាក។

---

เอตฺถ จ กมฺมเมว อุทฺเทโส วา ปมาณํ, โวหารานุสฺสาวนสลากคฺคาหา ปน ปุพฺพภาคา. อฏฺฐารสวตฺถุทีปนวเสน หิ โวหรนฺเตน ตตฺถ รุจิชนนตฺถํ อนุสฺสาเวตฺวา สลากาย คาหิตายปิ อภินฺโนว โหติ สงฺโฆ. ยทา ปน เอวํ จตฺตาโร วา อติเรกา วา สลากํ คาเหตฺวา อาเวณิกํ [Pg.76] กมฺมํ วา อุทฺเทสํ วา กโรนฺติ, ตทา สงฺโฆ ภินฺโน นาม โหติ. เอวํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สงฺฆํ ภินฺเทยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. เอตฺตาวตา มาตุฆาตาทีนิ ปญฺจ อานนฺตริยกมฺมานิ ทสฺสิตานิ โหนฺติ, ยานิ ปุถุชฺชโน กโรติ, น อริยสาวโก, เตสํ อาวิภาวตฺถํ –

ក្នុងអាការៈទាំង ៥ នេះ កម្ម ឬឧទ្ទេសប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ (ជាតួសម្រេច) ចំណែកឯការនិយាយសំដែង ការសូត្រប្រកាស និងការចាប់ស្លាក ជាបុព្វភាគ (កិច្ចបឋម)។ ព្រោះថា កាលបើភិក្ខុនិយាយសំដែងដោយអំណាចនៃការបង្ហាញវត្ថុ ១៨ យ៉ាង ដើម្បីឲ្យកើតសេចក្តីពេញចិត្តក្នុងវត្ថុនោះ ហើយសូត្រប្រកាស ឲ្យចាប់ស្លាកហើយ សង្ឃក៏នៅមិនទាន់បែកបាក់គ្នានៅឡើយទេ។ លុះត្រាតែភិក្ខុទាំងឡាយ ៤ រូប ឬច្រើនជាងនោះ ចាប់ស្លាកហើយ ធ្វើកម្មផ្សេងគ្នា ឬសម្តែងឧទ្ទេសផ្សេងគ្នា ក្នុងខណៈនោះ សង្ឃទើបឈ្មោះថាបែកបាក់គ្នា។ ហេតុដែលថា បុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ (ព្រះសោតាបន្ន) គប្បីបំបែកសង្ឃ យ៉ាងនេះ មិនមែនជាឋានៈឡើយ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវអនន្តរិយកម្មទាំង ៥ មានមាតុកាតកម្មជាដើម ដែលបុថុជ្ជនតែងធ្វើ តែព្រះអរិយសាវ័កមិនធ្វើឡើយ ដើម្បីឲ្យច្បាស់លាស់នូវកម្មទាំងនោះ—

---

กมฺมโต ทฺวารโต เจว, กปฺปฏฺฐิติยโต ตถา;

ปากสาธารณาทีหิ, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ការវិនិច្ឆ័យ (ក្នុងអនន្តរិយកម្មទាំងនោះ) គប្បីជ្រាប ដោយអំណាចនៃកម្ម ១ ដោយអំណាចនៃទ្វារ ១ ដោយអំណាចនៃកប្បដ្ឋិតិយភាព (ការឋិតនៅអស់មួយកប្ប) ១ និងដោយអំណាចនៃផល និងសាធារណភាពជាដើម ១។

---

ตตฺถ กมฺมโต ตาว – เอตฺถ หิ มนุสฺสภูตสฺเสว มนุสฺสภูตํ มาตรํ วา ปิตรํ วา อปิ ปริวตฺตลิงฺคํ ชีวิตา โวโรเปนฺตสฺส กมฺมํ อานนฺตริยํ โหติ, ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิสฺสามีติ สกลจกฺกวาฬํ มหาเจติยปฺปมาเณหิ กญฺจนถูเปหิ ปูเรตฺวาปิ สกลจกฺกวาฬํ ปูเรตฺวา นิสินฺนภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวาปิ พุทฺธสฺส ภควโต สงฺฆาฏิกณฺณํ อมุญฺจนฺโต วิจริตฺวาปิ กายสฺส เภทา นิรยเมว อุปปชฺชติ. โย ปน สยํ มนุสฺสภูโต ติรจฺฉานภูตํ มาตรํ วา ปิตรํ วา, สยํ วา ติรจฺฉานภูโต มนุสฺสภูตํ, ติรจฺฉาโนเยว วา ติรจฺฉานภูตํ ชีวิตา โวโรเปติ, ตสฺส กมฺมํ อานนฺตริยํ น โหติ, ภาริยํ ปน โหติ, อานนฺตริยํ อาหจฺเจว ติฏฺฐติ. มนุสฺสชาติกานํ ปน วเสน อยํ ปญฺโห กถิโต.

ក្នុងសេចក្តីវិនិច្ឆ័យទាំងនោះ ជាដំបូង ដោយអំណាចនៃកម្ម៖ ក្នុងរឿងនេះ កាលបើបុគ្គលជាមនុស្ស ផ្តាច់បង់មាតា ឬបិតាដែលជាមនុស្ស សូម្បីតែមានភេទប្រែប្រួលទៅហើយ ចាកជីវិត កម្មនោះរមែងជាអនន្តរិយកម្ម។ បុគ្គលនោះ ទោះបីជាគិតថា "អាត្មាអញនឹងរារាំងនូវផលនៃកម្មនោះ" ហើយបានញ៉ាំងចក្រវាឡទាំងមូលឲ្យពេញទៅដោយស្តូបមាសទាំងឡាយ ដែលមានប្រមាណប៉ុនមហាចេតិយ ឬបានថ្វាយមហាទានដល់ភិក្ខុសង្ឃដែលគង់ពេញចក្រវាឡទាំងមូល ឬដើរតាមក្រោយព្រះមានព្រះភាគជាម្ចាស់ ដោយមិនលែងជាយសង្ឃាដី ក៏ដោយ កាលបើធ្លាយរាងកាយទៅ រមែងទៅកើតក្នុងនរកតែម្យ៉ាង។ ចំណែកឯបុគ្គលណា ខ្លួនឯងជាមនុស្ស ផ្តាច់បង់មាតា ឬបិតាដែលជាសត្វតិរច្ឆានចាកជីវិត ឬខ្លួនឯងជាសត្វតិរច្ឆាន ផ្តាច់បង់មាតា ឬបិតាដែលជាមនុស្សចាកជីវិត ឬខ្លួនឯងជាសត្វតិរច្ឆាន ផ្តាច់បង់មាតា ឬបិតាដែលជាសត្វតិរច្ឆានចាកជីវិត កម្មរបស់បុគ្គលនោះ មិនមែនជាអនន្តរិយកម្មឡើយ ប៉ុន្តែជាកម្មធ្ងន់ ឋិតនៅក្បែរអនន្តរិយកម្មនោះឯង។ ប៉ុន្តែ បញ្ហានេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកពួកមនុស្សជាតិប៉ុណ្ណោះ។

---

ตตฺถ เอฬกจตุกฺกํ สงฺคามจตุกฺกํ โจรจตุกฺกญฺจ กเถตพฺพํ. เอฬกํ มาเรมีติ อภิสนฺธินาปิ หิ เอฬกฏฺฐาเน ฐิตํ มนุสฺโส มนุสฺสภูตํ มาตรํ วา ปิตรํ วา มาเรนฺโต อานนฺตริยํ ผุสติ. เอฬกาภิสนฺธินา ปน มาตาปิตาอภิสนฺธินา วา เอฬกํ มาเรนฺโต อานนฺตริยํ น ผุสติ. มาตาปิตาอภิสนฺธินา มาตาปิตโร มาเรนฺโต ผุสเตว. เอเสว นโย อิตรสฺมิมฺปิ จตุกฺกทฺวเย. ยถา จ มาตาปิตูสุ, เอวํ อรหนฺเตปิ เอตานิ จตุกฺกานิ เวทิตพฺพานิ.

ក្នុងរឿងនោះ គប្បីពោលនូវពួក ៤ នៃចៀម (ឯឡកចតុក្កៈ) ពួក ៤ នៃសង្គ្រាម (សង្គាមចតុក្កៈ) និងពួក ៤ នៃចោរ (ចោរចតុក្កៈ)។ ព្រោះថា មនុស្សសម្លាប់មាតា ឬបិតាដែលជាមនុស្ស ឋិតនៅក្នុងកន្លែងចៀម សូម្បីតែដោយតម្រិះថា "អាត្មាអញនឹងសម្លាប់ចៀម" ក៏រមែងពាល់ត្រូវអនន្តរិយកម្ម។ ចំណែកឯបុគ្គលសម្លាប់ចៀម ដោយតម្រិះចង់សម្លាប់ចៀម ឬដោយតម្រិះចង់សម្លាប់មាតាបិតា មិនពាល់ត្រូវអនន្តរិយកម្មឡើយ។ បុគ្គលសម្លាប់មាតាបិតា ដោយតម្រិះចង់សម្លាប់មាតាបិតា រមែងពាល់ត្រូវពិតប្រាកដ។ ន័យនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងពួក ៤ ពីរដទៃទៀត ដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួក ៤ ទាំងឡាយនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងព្រះអរហន្ត ដូចជាក្នុងមាតាបិតាដូច្នោះដែរ។

---

มนุสฺสอรหนฺตเมว มาเรตฺวา อานนฺตริยํ ผุสติ, น ยกฺขภูตํ. กมฺมํ ปน ภาริยํ, อานนฺตริยสทิสเมว. มนุสฺสอรหนฺตสฺส จ ปุถุชฺชนกาเลเยว สตฺถปฺปหาเร วา วิเส วา ทินฺเนปิ ยทิ โส อรหตฺตํ ปตฺวา เตเนว มรติ, อรหนฺตฆาโต โหติเยว. ยํ ปน ปุถุชฺชนกาเล ทินฺนํ ทานํ อรหตฺตํ ปตฺวา ปริภุญฺชติ, ปุถุชฺชนสฺเสว ทินฺนํ โหติ. เสสอริยปุคฺคเล [Pg.77] มาเรนฺตสฺส อานนฺตริยํ นตฺถิ. กมฺมํ ปน ภาริยํ, อานนฺตริยสทิสเมว.

បុគ្គលសម្លាប់តែព្រះអរហន្តដែលជាមនុស្សប៉ុណ្ណោះ ទើបពាល់ត្រូវអនន្តរិយកម្ម មិនមែនសម្លាប់ព្រះអរហន្តដែលជាយក្សឡើយ។ ប៉ុន្តែ កម្មនោះជាកម្មធ្ងន់ ស្មើនឹងអនន្តរិយកម្មដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែការប្រហារដោយគ្រឿងសាស្ត្រា ឬការឲ្យថ្នាំពិស ដល់ព្រះអរហន្តដែលជាមនុស្ស តាំងពីកាលលោកនៅជាបុថុជ្ជននៅឡើយ ប្រសិនបើលោកបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ ស្លាប់ដោយសារការប្រហារ ឬថ្នាំពិសនោះឯង ក៏ឈ្មោះថាជាការសម្លាប់ព្រះអរហន្តពិតប្រាកដ។ ចំណែកឯទានណា ដែលបុគ្គលបានថ្វាយក្នុងកាលដែលលោកនៅជាបុថុជ្ជន ហើយលោកបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ ទើបឆាន់ទាននោះ ឈ្មោះថាជាទានដែលថ្វាយដល់បុថុជ្ជនប៉ុណ្ណោះ។ ចំពោះបុគ្គលដែលសម្លាប់ព្រះអរិយបុគ្គលដែលនៅសេសសល់ មិនមានអនន្តរិយកម្មឡើយ។ ប៉ុន្តែ កម្មនោះជាកម្មធ្ងន់ ស្មើនឹងអនន្តរិយកម្មដែរ។

---

โลหิตุปฺปาเท ตถาคตสฺส อเภชฺชกายตาย ปรูปกฺกเมน จมฺมจฺเฉทํ กตฺวา โลหิตปคฺฆรณํ นาม นตฺถิ. สรีรสฺส ปน อนฺโตเยว เอกสฺมึเยว ฐาเน โลหิตํ สโมสรติ. เทวทตฺเตน ปวิทฺธสิลโต ภิชฺชิตฺวา คตา สกลิกาปิ ตถาคตสฺส ปาทนฺตํ ปหริ, ผรสุนา ปหโฏ วิย ปาโท อนฺโตโลหิโตเยว อโหสิ. ตถา กโรนฺตสฺส อานนฺตริยํ โหติ. ชีวโก ปน ตถาคตสฺส รุจิยา สตฺถเกน จมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ตมฺหา ฐานา ทุฏฺฐโลหิตํ นีหริตฺวา ผาสุมกาสิ, ตถา กโรนฺตสฺส ปุญฺญกมฺมเมว โหติ.

ក្នុងលោហិតុប្បាទកម្ម ព្រោះព្រះសរីរៈរបស់ព្រះតថាគត មិនអាចកាត់ផ្តាច់បានដោយការព្យាយាមរបស់អ្នកដទៃឡើយ ហេតុនេះ ការកាត់ស្បែកឲ្យឈាមហូរចេញមកក្រៅ មិនមានឡើយ។ ប៉ុន្តែ ឈាមរមែងប្រមូលផ្តុំគ្នាក្នុងកន្លែងតែមួយ ខាងក្នុងព្រះសរីរៈប៉ុណ្ណោះ។ អំបែងថ្មដែល bែកចេញពីថ្មធំ ដែលព្រះទេវទត្តរមៀលទម្លាក់ បានខ្ទាតមកត្រូវចុងព្រះបាទរបស់ព្រះតថាគត ព្រះបាទក៏មានឈាមកកខាងក្នុង ដូចជាត្រូវពូថៅកាប់ដូច្នោះ។ កាលបើបុគ្គលធ្វើ (ព្យាយាមសម្លាប់) យ៉ាងនោះ រមែងជាអនន្តរិយកម្ម។ ចំណែកឯជីវកកោម៉ារភត្យ បានវះស្បែកដោយកាំបិតតូច តាមព្រះរាជហឫទ័យរបស់ព្រះតថាគត ហើយនាំយកឈាមខូចចេញពីកន្លែងនោះ ធ្វើឲ្យព្រះអង្គមានសេចក្តីសប្បាយ កាលបើធ្វើយ៉ាងនោះ រមែងជាបុណ្យកម្មតែម្យ៉ាង។

---

อถ เย จ ปรินิพฺพุเต ตถาคเต เจติยํ ภินฺทนฺติ, โพธึ ฉินฺทนฺติ ธาตุมฺหิ อุปกฺกมนฺติ, เตสํ กึ โหตีติ? ภาริยํ กมฺมํ โหติ อานนฺตริยสทิสํ. สธาตุกํ ปน ถูปํ วา ปฏิมํ วา พาธมานํ โพธิสาขํ ฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ. สเจปิ ตตฺถ นิลีนา สกุณา เจติเย วจฺจํ ปาเตนฺติ, ฉินฺทิตุํ วฏฺฏติเยว. ปริโภคเจติยโต หิ สรีรเจติยํ มหนฺตตรํ. เจติยวตฺถุํ ภินฺทิตฺวา คจฺฉนฺตํ โพธิมูลมฺปิ ฉินฺทิตฺวา หริตุํ วฏฺฏติ. ยา ปน โพธิสาขา โพธิฆรํ พาธติ, ตํ เคหรกฺขณตฺถํ ฉินฺทิตุํ น ลภติ, โพธิอตฺถญฺหิ เคหํ, น เคหตฺถาย โพธิ. อาสนฆเรปิ เอเสว นโย. ยสฺมึ ปน อาสนฆเร ธาตุ นิหิตา โหติ, ตสฺส รกฺขณตฺถาย โพธิสาขํ ฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ. โพธิชคฺคนตฺถํ โอโชหรณสาขํ วา ปูติฏฺฐานํ วา ฉินฺทิตุํ วฏฺฏติเยว, ภควโต สรีรปฏิชคฺคเน วิย ปุญฺญมฺปิ โหติ.

សួរថា ចុះពួកជនណា កាលព្រះតថាគតបរិនិព្វានទៅហើយ តែងបំផ្លាញចេតិយ កាត់ដើមពោធិ៍ ឬព្យាយាមប្រទូស្តចំពោះព្រះសារីរិកធាតុ តើកម្មរបស់ពួកជននោះ នឹងមានដូចម្តេច? ឆ្លើយថា កម្មនោះជាកម្មធ្ងន់ ស្មើនឹងអនន្តរិយកម្មដែរ។ ចំណែកឯមែកពោធិ៍ណា ដែលបៀតបៀននូវស្តូបដែលមានព្រះធាតុ ឬព្រះពុទ្ធរូប គប្បីកាត់ចេញបាន។ សូម្បីតែពួកសត្វស្លាបដែលទុំនៅលើមែកពោធិ៍នោះ បន្ទោបង់លាមកដាក់លើចេតិយ ក៏គប្បីកាត់មែកពោធិ៍នោះចេញបានដែរ។ ព្រោះថា ព្រះសារីរិកចេតិយ វិសេសវិសាលជាងបរិភោគចេតិយ។ សូម្បីតែឫសពោធិ៍ដែលដុះចាក់ទម្លាយខឿនចេតិយ ក៏គប្បីកាត់ផ្តាច់យកចេញបានដែរ។ ចំណែកឯមែកពោធិ៍ណា ដែលបៀតបៀនវិហារពោធិ៍ មិនគួរកាត់មែកពោធិ៍នោះ ដើម្បីរក្សាវិហារឡើយ ព្រោះថា គេធ្វើវិហារដើម្បីដើមពោធិ៍ មិនមែនដាំដើមពោធិ៍ដើម្បីវិហារឡើយ។ ន័យនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងអាសនសាលា ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអាសនសាលាណា ដែលគេតម្កល់ព្រះសារីរិកធាតុទុក ដើម្បីរក្សាអាសនសាលានោះ គប្បីកាត់មែកពោធិ៍ចេញបាន។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីថែទាំដើមពោធិ៍ គប្បីកាត់មែកពោធិ៍ដែលស្រូបយកឱជារស ឬកន្លែងដែលពុកផុយចេញបានជាប្រាកដ សូម្បីតែបុណ្យក៏រមែងកើតមាន ដូចជាការថែទាំព្រះសរីរៈរបស់ព្រះមានព្រះភាគដូច្នោះដែរ។

---

สงฺฆเภเท สีมฏฺฐกสงฺเฆ อสนฺนิปติเต วิสุํ ปริสํ คเหตฺวา กตโวหารานุสฺสาวน-สลากคฺคาหสฺส กมฺมํ วา กโรนฺตสฺส, อุทฺเทสํ วา อุทฺทิสนฺตสฺส เภโท จ โหติ อานนฺตริยกมฺมญฺจ. สมคฺคสญฺญาย ปน วฏฺฏตีติ กมฺมํ กโรนฺตสฺส เภโทว โหติ, น อานนฺตริยกมฺมํ, ตถา นวโต อูนปริสายํ. สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน นวนฺนํ ชนานํ โย สงฺฆํ ภินฺทติ[Pg.78], ตสฺส อานนฺตริยกมฺมํ โหติ. อนุวตฺตกานํ อธมฺมวาทีนํ มหาสาวชฺชกมฺมํ. ธมฺมวาทิโน ปน อนวชฺชา.

ក្នុងសង្ឃភេទនេះ កាលបើភិក្ខុសង្ឃដែលនៅក្នុងសីមា មិនទាន់បានប្រជុំគ្នា ហើយភិក្ខុណាមួយនាំយកបរិស័ទទៅដោយឡែក រួចធ្វើការប្រកាសពាក្យតវ៉ា ឲ្យកាន់ស្លាក ឬធ្វើកម្ម (មានអបលោកនកម្មជាដើម) ឬក៏សំដែងឧទ្ទេស (បាតិមោក្ខ) ដោយឡែក ការបែកបាក់គ្នាក៏មាន ទាំងអនន្តរិយកម្មក៏មាន ដល់ភិក្ខុអ្នកធ្វើនោះ។ ប៉ុន្តែ បើភិក្ខុធ្វើកម្មនោះដោយសេចក្តីសម្គាល់ថា សង្ឃព្រមព្រៀងគ្នា (សមគ្គសញ្ញា) ព្រោះគិតថា គួរធ្វើ យ៉ាងនេះ ការបែកបាក់គ្នាក៏មាន ប៉ុន្តែមិនជាអនន្តរិយកម្មឡើយ ព្រមទាំងបរិស័ទដែលមានចំនួនថយចុះជាង ៩ រូប ក៏ដូច្នោះដែរ។ ដោយការកំណត់យ៉ាងតិចបំផុត ក្នុងចំណោមមនុស្ស ៩ រូប ភិក្ខុណាដែលបំបែកសង្ឃ ភិក្ខុនោះរមែងមានអនន្តរិយកម្ម។ ចំណែកពួកភិក្ខុអ្នកអនុវត្តតាម ដែលជាអធម្មវាទី រមែងមានកម្មមានទោសច្រើន។ ប៉ុន្តែ ពួកធម្មវាទី មិនមានទោសឡើយ។

---

ตตฺถ นวนฺนเมว สงฺฆเภเท อิทํ สุตฺตํ – ‘‘เอกโต อุปาลิ จตฺตาโร โหนฺติ, เอกโต จตฺตาโร, นวโม อนุสฺสาเวติ, สลากํ คาเหติ ‘อยํ ธมฺโม อยํ วินโย อิทํ สตฺถุสาสนํ, อิทํ คณฺหถ, อิมํ โรเจถา’ติ, เอวํ โข, อุปาลิ, สงฺฆราชิ เจว โหติ สงฺฆเภโท จ. นวนฺนํ วา, อุปาลิ, อติเรกนวนฺนํ วา สงฺฆราชิ เจว โหติ สงฺฆเภโท จา’’ติ (จูฬว. ๓๕๑). เอเตสุ ปน ปญฺจสุ สงฺฆเภโท วจีกมฺมํ, เสสานิ กายกมฺมานีติ. เอวํ กมฺมโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ក្នុងសង្ឃភេទនោះ ព្រះសូត្រនេះ សំដៅយកភិក្ខុ ៩ រូបប៉ុណ្ណោះ ទើបមានសង្ឃភេទ គឺ៖ «ម្នាលឧបាលិ ភិក្ខុម្ខាងមាន ៤ រូប ម្ខាងទៀតមាន ៤ រូប ភិក្ខុទី ៩ ជាអ្នកប្រកាស ឲ្យកាន់ស្លាកថា ”នេះជាធម៌ នេះជាវិន័យ នេះជាពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះសាស្តា អ្នកទាំងឡាយចូរប្រកាន់យកសេចក្តីនេះ ចូរពេញចិត្តនឹងសេចក្តីនេះចុះ” ម្នាលឧបាលិ យ៉ាងនេះឯង រមែងមានទាំងសង្ឃរាជិ (ការប្រេះឆារបស់សង្ឃ) ទាំងសង្ឃភេទ (ការបែកបាក់របស់សង្ឃ)។ ម្នាលឧបាលិ ភិក្ខុ ៩ រូបក្តី លើសពី ៩ រូបក្តី រមែងមានទាំងសង្ឃរាជិ ទាំងសង្ឃភេទ» (ចូឡវគ្គ)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអនន្តរិយកម្មទាំង ៥ នេះ សង្ឃភេទជាវចីកម្ម ចំណែកកម្ម ៤ ក្រៅពីនេះ ជាកាយកម្ម។ ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃកម្ម គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

ทฺวารโตติ สพฺพาเนว เจตานิ กายทฺวารโตปิ วจีทฺวารโตปิ สมุฏฺฐหนฺติ. ปุริมานิ ปเนตฺถ จตฺตาริ อาณตฺติกวิชฺชามยปโยควเสน วจีทฺวารโต สมุฏฺฐหิตฺวาปิ กายทฺวารเมว ปูเรนฺติ, สงฺฆเภโท หตฺถมุทฺทาย เภทํ กโรนฺตสฺส กายทฺวารโต สมุฏฺฐหิตฺวาปิ วจีทฺวารเมว ปูเรตีติ. เอวเมตฺถ ทฺวารโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃទ្វារ៖ អនន្តរិយកម្មទាំងអស់នេះ រមែងតាំងឡើងទាំងតាមកាយទ្វារ ទាំងតាមវចីទ្វារ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអនន្តរិយកម្មទាំងនោះ កម្ម ៤ ខាងដើម ទោះបីតាំងឡើងតាមវចីទ្វារ ដោយអំណាចនៃអាណត្តិបយោគ (ការបង្គាប់បង្គាប់) និងវិជ្ជាមយបយោគ (ការប្រើវិជ្ជា) ក៏ដោយ ក៏រមែងបំពេញតែកាយទ្វារប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯសង្ឃភេទ របស់ភិក្ខុអ្នកធ្វើការបំបែកសង្ឃដោយកាយវិការ (ហត្ថមុទ្ទា) ទោះបីតាំងឡើងតាមកាយទ្វារក៏ដោយ ក៏រមែងបំពេញតែវចីទ្វារប៉ុណ្ណោះ។ ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃទ្វារក្នុងអនន្តរិយកម្មនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

กปฺปฏฺฐิติยโตติ สงฺฆเภโทเยว เจตฺถ กปฺปฏฺฐิติโย. สณฺฐหนฺเต หิ กปฺเป กปฺปเวมชฺเฌ วา สงฺฆเภทํ กตฺวา กปฺปวินาเสเยว มุจฺจติ. สเจปิ หิ สฺเวว กปฺโป วินสฺสิสฺสตีติ อชฺช สงฺฆเภทํ กโรติ, สฺเวว มุจฺจติ, เอกทิวสเมว นิรเย ปจฺจติ. เอวํ กรณํ ปน นตฺถิ. เสสานิ จตฺตาริ กมฺมานิ อานนฺตริยาเนว โหนฺติ, น กปฺปฏฺฐิติยานีติ เอวเมตฺถ กปฺปฏฺฐิติยโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃកប្បដ្ឋិតិយកម្ម (កម្មដែលស្ថិតនៅអស់មួយកប្ប)៖ ក្នុងអនន្តរិយកម្មទាំងនេះ មានតែសង្ឃភេទប៉ុណ្ណោះដែលជាកប្បដ្ឋិតិយកម្ម។ ព្រោះថា កាលបើកប្បកំពុងតាំងនៅ ឬក្នុងពាក់កណ្តាលកប្ប ភិក្ខុធ្វើសង្ឃភេទហើយ រមែងរួចផុតចាកនរកបាន លុះត្រាតែកប្បវិនាស (ការរលាយនៃកប្ប) ប៉ុណ្ណោះ។ ទោះបីជាកប្បនឹងវិនាសនៅថ្ងៃស្អែក ហើយភិក្ខុធ្វើសង្ឃភេទក្នុងថ្ងៃនេះ ក៏រមែងរួចផុតក្នុងថ្ងៃស្អែកដែរ ដោយឆ្អិន (រងទុក្ខ) ក្នុងនរកតែមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ការធ្វើបែបនេះ មិនដែលមានឡើយ។ ចំណែកឯកម្ម ៤ ក្រៅពីនេះ ជាអនន្តរិយកម្មពិតប្រាកដ ប៉ុន្តែមិនមែនជាកប្បដ្ឋិតិយកម្មឡើយ។ ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃកប្បដ្ឋិតិយកម្មក្នុងអនន្តរិយកម្មនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

ปากโตติ เยน จ ปญฺจเป’ตานิ กมฺมานิ กตานิ โหนฺติ, ตสฺส สงฺฆเภโทเยว ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจติ, เสสานิ ‘‘อโหสิกมฺมํ, นาโหสิ กมฺมวิปาโก’’ติ เอวมาทีสุ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ. สงฺฆสฺส เภทาภาเว โลหิตุปฺปาโท, ตทภาเว อรหนฺตฆาโต, ตทภาเว จ สเจ ปิตา สีลวา โหติ, มาตา ทุสฺสีลา, โน วา ตถา สีลวตี, ปิตุฆาโต ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจติ. สเจ มาตาปิตุฆาโต, ทฺวีสุปิ สีเลน วา ทุสฺสีเลน วา สมาเนสุ มาตุฆาโตว ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจติ[Pg.79]. มาตา หิ ทุกฺกรการินี พหูปการา จ ปุตฺตานนฺติ เอวเมตฺถ ปากโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃកម្មដែលឲ្យផលមុន (បាកតកម្ម)៖ បុគ្គលណាបានធ្វើអនន្តរិយកម្មទាំង ៥ នេះ ក្នុងបដិសន្ធិកាល មានតែសង្ឃភេទប៉ុណ្ណោះដែលឲ្យផល ចំណែកកម្មឯទៀត រមែងរាប់បញ្ចូលក្នុងពួកកម្មដែលហៅថា ”អហោសិកម្ម មិនមានផលនៃកម្មឡើយ” ជាដើម។ កាលបើមិនមានសង្ឃភេទ លោហិតុប្បាទ (ការធ្វើឲ្យព្រះលោហិតសម្រាន្តឡើង) រមែងឲ្យផលក្នុងបដិសន្ធិកាល កាលបើមិនមានលោហិតុប្បាទនោះ អរហន្តឃាត (ការសម្លាប់ព្រះអរហន្ត) រមែងឲ្យផលក្នុងបដិសន្ធិកាល កាលបើមិនមានអរហន្តឃាតនោះ ប្រសិនបើបិតាជាអ្នកមានសីល មាតាជាអ្នកទ្រុស្តសីល ឬមាតាជាអ្នកមានសីលដូចគ្នា បិតុឃាត (ការសម្លាប់បិតា) រមែងឲ្យផលក្នុងបដិសន្ធិកាល។ ប្រសិនបើបុគ្គលសម្លាប់ទាំងមាតានិងបិតា កាលបើអ្នកទាំងពីរស្មើគ្នាដោយសីលក្តី ដោយការទ្រុស្តសីលក្តី មាតាឃាតប៉ុណ្ណោះ រមែងឲ្យផលក្នុងបដិសន្ធិកាល។ ព្រោះថា មាតាជាអ្នកធ្វើការដែលធ្វើបានដោយកម្រ និងជាអ្នកមានឧបការៈច្រើនដល់កូនទាំងឡាយ។ ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃកម្មដែលឲ្យផលមុនក្នុងអនន្តរិយកម្មនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

สาธารณาทีหีติ ปุริมานิ จตฺตาริ สพฺเพสมฺปิ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารณานิ. สงฺฆเภโท ปน ‘‘น โข, อุปาลิ ภิกฺขุนี, สงฺฆํ ภินฺทติ, น สิกฺขมานา, น สามเณโร, น สามเณรี, น อุปาสโก, น อุปาสิกา สงฺฆํ ภินฺทติ, ภิกฺขุ โข, อุปาลิ, ปกตตฺโต สมานสํวาสโก สมานสีมายํ ฐิโต สงฺฆํ ภินฺทตี’’ติ (จูฬว. ๓๕๑) วจนโต วุตฺตปฺปการสฺส ภิกฺขุโนว โหติ, น อญฺญสฺส, ตสฺมา อสาธารโณ. อาทิสทฺเทน สพฺเพปิ เต ทุกฺขเวทนาสหคตา โทสโมหสมฺปยุตฺตา จาติ เอวเมตฺถ สาธารณาทีหิปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃសាធារណកម្មជាដើម៖ កម្ម ៤ ខាងដើម ជាកម្មទូទៅ (សាធារណៈ) ដល់គ្រហស្ថនិងបព្វជិតទាំងអស់។ ចំណែកឯសង្ឃភេទ រមែងមានដល់ភិក្ខុដែលមានប្រការពោលហើយប៉ុណ្ណោះ មិនមានដល់អ្នកដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អសាធារណកម្ម ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា៖ «ម្នាលឧបាលិ ភិក្ខុនីមិនបំបែកសង្ឃឡើយ សិក្ខមានាមិនបំបែកសង្ឃឡើយ សាមណេរមិនបំបែកសង្ឃឡើយ សាមណេរីមិនបំបែកសង្ឃឡើយ ឧបាសកមិនបំបែកសង្ឃឡើយ ឧបាសិកាមិនបំបែកសង្ឃឡើយ ម្នាលឧបាលិ ភិក្ខុជាបកតត្តៈ (ភិក្ខុប្រក្រតី) មានសំវាសស្មើគ្នា ឋិតនៅក្នុងសីមាជាមួយគ្នា ទើបបំបែកសង្ឃបាន» (ចូឡវគ្គ)។ ដោយសព្ទថា ”ជាដើម” (អាទិសព្ទ) គប្បីជ្រាបថា អនន្តរិយកម្មទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយទុក្ខវេទនា និងប្រកបដោយទោសៈនិងមោហៈ។ ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃសាធារណកម្មជាដើមក្នុងអនន្តរិយកម្មនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

อญฺญํ สตฺถารนฺติ ‘‘อยํ เม สตฺถา สตฺถุกิจฺจํ กาตุํ อสมตฺโถ’’ติ ภวนฺตเรปิ อญฺญํ ติตฺถกรํ ‘‘อยํ เม สตฺถา’’ติ เอวํ คณฺเหยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា ”គ្រូដទៃ” (អញ្ញំ សត្ថារំ) សេចក្តីថា ហេតុដែលព្រះអរិយបុគ្គល ទោះបីក្នុងភពដទៃ នឹងប្រកាន់យកនូវអន្យតិរ្ថិយដទៃថា ”នេះជាគ្រូរបស់អាត្មាអញ” ដោយគិតថា ”លោកនេះជាគ្រូរបស់អាត្មាអញ [ព្រះសាស្តា] មិនអាចធ្វើកិច្ចរបស់គ្រូបានឡើយ” នោះ មិនដែលជាឋានៈដែលមានឡើយ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនោះ។

---

๑๒๙. เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยา. ตีณิ หิ เขตฺตานิ ชาติเขตฺตํ อาณาเขตฺตํ วิสยเขตฺตํ. ตตฺถ ชาติเขตฺตํ นาม ทสสหสฺสี โลกธาตุ. สา หิ ตถาคตสฺส มาตุกุจฺฉิโอกฺกมนกาเล นิกฺขมนกาเล สมฺโพธิกาเล ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน อายุสงฺขาโรสฺสชฺชเน ปรินิพฺพาเน จ กมฺปติ. โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬํ ปน อาณาเขตฺตํ นาม. อาฏานาฏิยโมรปริตฺตธชคฺคปริตฺตรตนปริตฺตาทีนญฺหิ เอตฺถ อาณา วตฺตติ. วิสยเขตฺตสฺส ปน ปริมาณํ นตฺถิ. พุทฺธานญฺหิ ‘‘ยาวตกํ ญาณํ ตาวตกํ เนยฺยํ, ยาวตกํ เนยฺยํ ตาวตกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เนยฺยํ เนยฺยปริยนฺติกํ ญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๓.๕) วจนโต อวิสโย นาม นตฺถิ.

១២៩. ពាក្យថា ”ក្នុងលោកធាតុមួយ” (ឯកិស្សា លោកធាតុយា) សេចក្តីថា ក្នុងលោកធាតុមួយម៉ឺន។ ព្រោះថា វាល (ខេត្ត) មាន ៣ គឺ ជាតិខេត្ត ១ អាណាខេត្ត ១ វិសយខេត្ត ១។ ក្នុងខេត្តទាំង ៣ នោះ ជាតិខេត្ត បានដល់ លោកធាតុមួយម៉ឺន។ ព្រោះលោកធាតុនោះ រមែងញាប់ញ័រក្នុងកាលដែលព្រះតថាគតយាងចុះកាន់ផ្ទៃនៃព្រះមាតា ក្នុងកាលប្រសូត (និក្ខមនកាល) ក្នុងកាលត្រាស់ដឹង ក្នុងកាលសម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ ក្នុងកាលដាក់អាយុសង្ខារ និងក្នុងកាលបរិនិព្វាន។ ចំណែកឯ អាណាខេត្ត បានដល់ សកលលោកធាតុមួយសែនកោដិ។ ព្រោះថា ព្រះអាជ្ញានៃអាដានាដិយបរិត្ត មោរបរិត្ត ធជគ្គបរិត្ត រតនបរិត្ត ជាដើម រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលោកធាតុនេះ។ ប៉ុន្តែ វិសយខេត្ត មិនមានកំណត់ឡើយ។ ព្រោះថា អវិស័យ (ទីដែលមិនមែនជាវិស័យ) របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនដែលមានឡើយ ដូចព្រះបាលី (ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ) ថា៖ «ព្រះញាណមានប្រមាណប៉ុន្មាន ធម៌ដែលគប្បីដឹង (នេយ្យធម៌) ក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ នេយ្យធម៌មានប្រមាណប៉ុន្មាន ព្រះញាណក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ នេយ្យធម៌មានព្រះញាណជាទីបំផុត ព្រះញាណមាននេយ្យធម៌ជាទីបំផុត»។

---

อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสุ ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ, น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ. ตีณิ ปิฏกานิ วินยปิฏกํ สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกํ, ติสฺโส สงฺคีติโย มหากสฺสปตฺเถรสฺส สงฺคีติ, ยสตฺเถรสฺส สงฺคีติ, โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สงฺคีตีติ. อิมา ติสฺโส สงฺคีติโย อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน อิมํ [Pg.80] จกฺกวาฬํ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ, น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ.

ក្នុងខេត្តទាំង ៣ នេះ លើកលែងតែចក្រវាឡរបស់យើងនេះចេញ ព្រះសូត្រដែលពោលថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយរមែងត្រាស់ដឹងក្នុងចក្រវាឡដទៃ មិនមានឡើយ មានតែព្រះសូត្រដែលពោលថា មិនត្រាស់ដឹងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះត្រៃបិដកមាន ៣ គឺ វិន័យបិដក សុត្តន្តបិដក អភិធម្មបិដក សង្គាយនាមាន ៣ គឺ សង្គាយនារបស់ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ សង្គាយនារបស់ព្រះយសត្ថេរ សង្គាយនារបស់ព្រះមោគ្គលីបុត្តតិស្សត្ថេរ។ ក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈដែលជាព្រះត្រៃបិដក ដែលបានលើកឡើងកាន់សង្គាយនាទាំង ៣ លើកនេះ លើកលែងតែចក្រវាឡនេះចេញ ព្រះសូត្រដែលពោលថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយរមែងត្រាស់ដឹងក្នុងទីដទៃ មិនមានឡើយ មានតែព្រះសូត្រដែលពោលថា មិនត្រាស់ដឹងប៉ុណ្ណោះ។

---

อปุพฺพํ อจริมนฺติ อปุเร อปจฺฉา. เอกโต น อุปฺปชฺชนฺติ, ปุเร วา ปจฺฉา วา อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ หิ โพธิปลฺลงฺเก โพธึ อปฺปตฺวา น อุฏฺฐหิสฺสามีติ นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐาย ยาว มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ, ตาว ปุพฺเพติ น เวทิตพฺพํ. โพธิสตฺตสฺส หิ ปฏิสนฺธิคฺคหเณน ทสสหสฺสจกฺกวาฬกมฺปเนเนว เขตฺตปริคฺคโห กโต, อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ นิวาริตาว โหติ. ปรินิพฺพานกาลโต ปฏฺฐาย ยาว สาสปมตฺตา ธาตุ ติฏฺฐติ, ตาว ปจฺฉาติ น เวทิตพฺพํ. ธาตูสุ หิ ฐิตาสุ พุทฺธา ฐิตาว โหนฺติ. ตสฺมา เอตฺถนฺตเร อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ นิวาริตาว โหติ. ธาตุปรินิพฺพาเน ปน ชาเต อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ น นิวาริตา.

ពាក្យថា ”មិនមុនមិនក្រោយ” (អបុព្វំ អចរិមំ) សេចក្តីថា មិនមុន មិនក្រោយ គឺមិនត្រាស់ដឹងព្រមគ្នាឡើយ តែងត្រាស់ដឹងមុនខ្លះ ក្រោយខ្លះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ចាប់តាំងពីកាលដែលព្រះអង្គគង់លើរតនបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិព្រឹក្ស ដោយតាំងព្រះទ័យថា ”បើមិនទាន់បានត្រាស់ដឹងទេ អាត្មាអញនឹងមិនក្រោកឡើងឡើយ” រហូតដល់ការកាន់យកបដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃព្រះមាតា (របស់ព្រះពុទ្ធអង្គបន្ទាប់) មិនគប្បីជ្រាបថាជា ”កាលមុន” ឡើយ។ ព្រោះថា ដោយការកាន់យកបដិសន្ធិរបស់ព្រះពោធិសត្វ ដែលញ៉ាំងលោកធាតុមួយម៉ឺនឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រនោះ ឈ្មោះថាទ្រង់បានកាន់កាប់ខេត្តរួចហើយ ការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធដទៃ រមែងត្រូវបានហាមឃាត់ជាដាច់ខាត។ ចាប់តាំងពីកាលបរិនិព្វាន រហូតដល់ព្រះសារីរិកធាតុសូម្បីតែប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃនៅមានសេសសល់ មិនគប្បីជ្រាបថាជា ”កាលក្រោយ” ឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើព្រះសារីរិកធាតុទាំងឡាយនៅមានសេសសល់ ឈ្មោះថាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនៅមានព្រះជន្មនៅឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងចន្លោះកាលនេះ ការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធដទៃ រមែងត្រូវបានហាមឃាត់ជាដាច់ខាត។ ប៉ុន្តែ កាលបើធាតុបរិនិព្វាន (ការរលាយអស់នៃព្រះសារីរិកធាតុ) កើតឡើងហើយ ការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធដទៃ មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ។

---

ตีณิ หิ อนฺตรธานานิ นาม ปริยตฺติอนฺตรธานํ, ปฏิเวธอนฺตรธานํ, ปฏิปตฺติอนฺตรธานนฺติ. ตตฺถ ปริยตฺตีติ ตีณิ ปิฏกานิ. ปฏิเวโธติ สจฺจปฏิเวโธ. ปฏิปตฺตีติ ปฏิปทา. ตตฺถ ปฏิเวโธ จ ปฏิปตฺติ จ โหติปิ น โหติปิ. เอกสฺมิญฺหิ กาเล ปฏิเวธธรา ภิกฺขู พหู โหนฺติ, เอโส ภิกฺขุ ปุถุชฺชโนติ องฺคุลึ ปสาเรตฺวา ทสฺเสตพฺโพ โหติ. อิมสฺมึเยว ทีเป เอกวาเร ปุถุชฺชนภิกฺขุ นาม นาโหสิ. ปฏิปตฺติปูริกาปิ กทาจิ พหู โหนฺติ กทาจิ อปฺปา. อิติ ปฏิเวโธ จ ปฏิปตฺติ จ โหติปิ น โหติปิ, สาสนฏฺฐิติยา ปน ปริยตฺติ ปมาณํ.

ព្រោះថា ការសាបសូន្យ (អន្តរធាន) មាន ៣ យ៉ាងគឺ បរិយត្តិអន្តរធាន (ការសាបសូន្យព្រះបរិយត្តិ) ១ បដិវេធអន្តរធាន (ការសាបសូន្យព្រះបដិវេធ) ១ បដិបត្តិអន្តរធាន (ការសាបសូន្យព្រះបដិបត្តិ) ១។ ក្នុងអន្តរធានទាំងនោះ បរិយត្តិ បានដល់ ព្រះត្រៃបិដក។ បដិវេធ បានដល់ ការចាក់ធ្លុះដឹងនូវសច្ចធម៌។ បដិបត្តិ បានដល់ បដិបទា (ការប្រតិបត្តិ)។ ក្នុងអន្តរធានទាំងនោះ បដិវេធនិងបដិបត្តិ ជួនកាលក៏មាន ជួនកាលក៏មិនមាន។ ព្រោះថា ក្នុងសម័យខ្លះ ពួកភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់បដិវេធមានចំនួនច្រើន រហូតដល់ត្រូវចង្អុលដៃបង្ហាញថា ”ភិក្ខុនេះជាបុថុជ្ជន”។ សូម្បីតែក្នុងកោះ (លង្កាទ្វីប) នេះ ក្នុងសម័យមួយ ភិក្ខុដែលឈ្មោះថាជាបុថុជ្ជន មិនមានឡើយ។ ពួកភិក្ខុអ្នកបំពេញបដិបត្តិ ជួនកាលក៏មានច្រើន ជួនកាលក៏មានតិច។ យ៉ាងនេះ បដិវេធនិងបដិបត្តិ ជួនកាលក៏មាន ជួនកាលក៏មិនមាន ប៉ុន្តែសម្រាប់ការតាំងនៅនៃព្រះសាសនា ព្រះបរិយត្តិប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ (ជាគ្រឿងវាស់វែង)។

---

ปณฺฑิโต หิ เตปิฏกํ สุตฺวา ทฺเวปิ ปูเรติ. ยถา อมฺหากํ โพธิสตฺโต อาฬารสฺส สนฺติเก ปญฺจาภิญฺญา สตฺต จ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา ปริกมฺมํ ปุจฺฉิ, โส น ชานามีติ อาห. ตโต อุทกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อธิคตํ วิเสสํ สํสนฺเทตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส ปริกมฺมํ ปุจฺฉิ, โส อาจิกฺขิ, ตสฺส วจนสมนนฺตรเมว มหาสตฺโต ตํ สมฺปาเทสิ, เอวเมว ปญฺญวา ภิกฺขุ ปริยตฺตึ สุตฺวา ทฺเวปิ ปูเรติ. ตสฺมา ปริยตฺติยา ฐิตาย สาสนํ ฐิตํ โหติ.

ព្រោះថា បណ្ឌិតកាលបើបានស្តាប់ព្រះត្រៃបិដកហើយ រមែងបំពេញនូវធម៌ទាំងពីរ (គឺបដិបត្តិនិងបដិវេធ) បាន។ ដូចជាព្រះពោធិសត្វរបស់យើង ក្នុងសំណាក់នៃអាឡារតាបស បានញ៉ាំងអភិញ្ញា ៥ និងសមាបត្តិ ៧ ឲ្យកើតឡើងហើយ បានសួររកវិធីបរិកម្មនៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ អាឡារតាបសនោះពោលថា ”អាត្មាមិនដឹងឡើយ”។ បន្ទាប់មក ព្រះពោធិសត្វបានយាងទៅកាន់សំណាក់នៃឧទកតាបស ប្រៀបធៀបគុណធម៌វិសេសដែលបានសម្រេចហើយ បានសួររកវិធីបរិកម្មនៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ ឧទកតាបសនោះក៏បានប្រាប់ គ្រាន់តែឧទកតាបសនិយាយចប់ភ្លាម ព្រះមហាសត្វក៏បានសម្រេចសមាបត្តិនោះភ្លាម យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុអ្នកមានប្រាជ្ញា កាលបើបានស្តាប់ព្រះបរិយត្តិហើយ រមែងបំពេញនូវធម៌ទាំងពីរបាន យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើព្រះបរិយត្តិនៅតាំងនៅ ព្រះសាសនាក៏ឈ្មោះថានៅតាំងនៅដែរ។

---

ยทา [Pg.81] ปน สา อนฺตรธายติ, ตทา ปฐมํ อภิธมฺมปิฏกํ นสฺสติ. ตตฺถ ปฏฺฐานํ สพฺพปฐมํ อนฺตรธายติ, อนุกฺกเมน ปจฺฉา ธมฺมสงฺคโห, ตสฺมึ อนฺตรหิเต อิตเรสุ ทฺวีสุ ปิฏเกสุ ฐิเตสุ สาสนํ ฐิตเมว โหติ. ตตฺถ สุตฺตนฺตปิฏเก อนฺตรธายมาเน ปฐมํ องฺคุตฺตรนิกาโย เอกาทสกโต ปฏฺฐาย ยาว เอกกา อนฺตรธายติ, ตทนนฺตรํ สํยุตฺตนิกาโย จกฺกเปยฺยาลโต ปฏฺฐาย ยาว โอฆตรณา อนฺตรธายติ, ตทนนฺตรํ มชฺฌิมนิกาโย อินฺทฺริยภาวนโต ปฏฺฐาย ยาว มูลปริยายา อนฺตรธายติ, ตทนนฺตรํ ทีฆนิกาโย ทสุตฺตรโต ปฏฺฐาย ยาว พฺรหฺมชาลา อนฺตรธายติ. เอกิสฺสาปิ ทฺวินฺนมฺปิ คาถานํ ปุจฺฉา อทฺธานํ คจฺฉติ, สาสนํ ธาเรตุํ น สกฺโกติ สภิยปุจฺฉา (สุ. นิ. สภิยสุตฺตํ) วิย อาฬวกปุจฺฉา (สุ. นิ. อาฬวกสุตฺตํ; สํ. นิ. ๑.๒๔๖) วิย จ. เอตา กิร กสฺสปพุทฺธกาลิกา อนฺตรา สาสนํ ธาเรตุํ นาสกฺขึสุ.

ប៉ុន្តែ កាលបើព្រះបរិយត្តិនោះសាបសូន្យទៅ ក្នុងដំបូងបង្អស់ ព្រះអភិធម្មបិដករមែងវិនាសទៅមុន។ ក្នុងព្រះអភិធម្មបិដកនោះ គម្ពីរបដ្ឋានរមែងសាបសូន្យមុនគេបង្អស់ ហើយសាបសូន្យជាលំដាប់ រហូតដល់គម្ពីរធម្មសង្គណីជាចុងក្រោយ កាលបើព្រះអភិធម្មបិដកនោះសាបសូន្យទៅហើយ កាលបើបិដក ២ ក្រៅពីនេះនៅតាំងនៅ ព្រះសាសនាក៏ឈ្មោះថានៅតាំងនៅដដែល។ ក្នុងបិដកទាំងពីរនោះ កាលបើព្រះសុត្តន្តបិដកកំពុងសាបសូន្យ ក្នុងដំបូងបង្អស់ ព្រះអង្គុត្តរនិកាយ រមែងសាបសូន្យ ចាប់តាំងពីឯកាទសកនិបាត រហូតដល់ឯកកនិបាត បន្ទាប់មក ព្រះសំយុត្តនិកាយ រមែងសាបសូន្យ ចាប់តាំងពីចក្កបេយ្យាលៈ រហូតដល់ឱឃតរណសូត្រ បន្ទាប់មក ព្រះមជ្ឈិមនិកាយ រមែងសាបសូន្យ ចាប់តាំងពីឥន្ទ្រិយភាវនសូត្រ រហូតដល់មូលបរិយាយសូត្រ បន្ទាប់មក ព្រះទីឃនិកាយ រមែងសាបសូន្យ ចាប់តាំងពីទសុត្តរសូត្រ រហូតដល់ព្រហ្មជាលសូត្រ។ សូម្បីតែការសួរនូវគាថាមួយ ឬពីរគាថា ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលជាយូរអង្វែង ប៉ុន្តែមិនអាចទ្រទ្រង់ព្រះសាសនាទុកបានឡើយ ដូចជាសភិយបុច្ឆា និងអាឡវកបុច្ឆាជាដើម។ ឮថា គាថាទាំងឡាយនេះ ជាគាថាក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកស្សបៈ មិនអាចទ្រទ្រង់ព្រះសាសនាទុកបានឡើយ ក្នុងចន្លោះកាលនោះ។

---

ทฺวีสุ ปน ปิฏเกสุ อนฺตรหิเตสุปิ วินยปิฏเก ฐิเต สาสนํ ติฏฺฐติ, ปริวารขนฺธเกสุ อนฺตรหิเตสุ อุภโตวิภงฺเค ฐิเต ฐิตเมว โหติ. อุภโตวิภงฺเค อนฺตรหิเต มาติกาย ฐิตายปิ ฐิตเมว โหติ. มาติกาย อนฺตรหิตาย ปาติโมกฺขปพฺพชฺชอุปสมฺปทาสุ ฐิตาสุ สาสนํ ติฏฺฐติ. ลิงฺคมทฺธานํ คจฺฉติ, เสตวตฺถสมณวํโส ปน กสฺสปพุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย สาสนํ ธาเรตุํ นาสกฺขิ. ปจฺฉิมกสฺส ปน สจฺจปฏิเวธโต ปจฺฉิมกสฺส สีลเภทโต จ ปฏฺฐาย สาสนํ โอสกฺกิตํ นาม โหติ. ตโต ปฏฺฐาย อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ น วาริตาติ.

ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីបិដកទាំងពីរ (អភិធម្មនិងសុត្តន្តៈ) សាបសូន្យទៅហើយក្តី កាលបើព្រះវិន័យបិដកនៅតាំងនៅ ព្រះសាសនាក៏នៅតាំងនៅដដែល កាលបើគម្ពីរបរិវារនិងខន្ធកៈទាំងឡាយសាបសូន្យទៅហើយ កាលបើឧភតោវិភង្គនៅតាំងនៅ ព្រះសាសនាក៏ឈ្មោះថានៅតាំងនៅដដែល។ កាលបើឧភតោវិភង្គសាបសូន្យទៅហើយ ទោះបីមាតិកា (បាតិមោក្ខ) នៅតាំងនៅ ព្រះសាសនាក៏ឈ្មោះថានៅតាំងនៅដដែល។ កាលបើមាតិកាសាបសូន្យទៅហើយ កាលបើបាតិមោក្ខ ការបួសជាសាមណេរ (បព្វជ្ជា) និងការបួសជាភិក្ខុ (ឧបសម្បទា) នៅតាំងនៅ ព្រះសាសនាក៏នៅតាំងនៅដដែល។ ភេទ (គ្រឿងសម្គាល់នៃបព្វជិត) រមែងប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលជាយូរអង្វែង ប៉ុន្តែវង្សនៃសមណៈអ្នកស្លៀកដណ្តប់សំពត់ស ចាប់តាំងពីសម័យព្រះពុទ្ធកស្សបៈមក មិនអាចទ្រទ្រង់ព្រះសាសនាទុកបានឡើយ។ ប៉ុន្តែ ចាប់តាំងពីការចាក់ធ្លុះដឹងសច្ចធម៌របស់បុគ្គលចុងក្រោយបង្អស់ និងការដាច់សីលរបស់បុគ្គលចុងក្រោយបង្អស់ទៅ ព្រះសាសនាឈ្មោះថាថយចុះ (សាបសូន្យទៅ)។ ចាប់ពីកាលនោះមក ការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធដទៃ មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ។

---

ตีณิ ปรินิพฺพานานิ นาม กิเลสปรินิพฺพานํ ขนฺธปรินิพฺพานํ ธาตุปรินิพฺพานนฺติ. ตตฺถ กิเลสปรินิพฺพานํ โพธิปลฺลงฺเก อโหสิ, ขนฺธปรินิพฺพานํ กุสินารายํ, ธาตุปรินิพฺพานํ อนาคเต ภวิสฺสติ. สาสนสฺส กิร โอสกฺกนกาเล อิมสฺมึ ตมฺพปณฺณิทีเป ธาตุโย สนฺนิปติตฺวา มหาเจติยํ คมิสฺสนฺติ, มหาเจติยโต นาคทีเป ราชายตนเจติยํ, ตโต มหาโพธิปลฺลงฺกํ คมิสฺสนฺติ, นาคภวนโตปิ เทวโลกโตปิ พฺรหฺมโลกโตปิ ธาตุโย มหาโพธิปลฺลงฺกเมว คมิสฺสนฺติ. สาสปมตฺตาปิ ธาตุ อนฺตรา น นสฺสิสฺสติ. สพฺพา ธาตุโย มหาโพธิปลฺลงฺเก ราสิภูตา สุวณฺณกฺขนฺโธ วิย เอกคฺฆนา หุตฺวา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย วิสฺสชฺเชสฺสนฺติ, ตา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริสฺสนฺติ.

ការបរិនិព្វាន ឈ្មោះថាមាន ៣ យ៉ាង គឺ កិលេសបរិនិព្វាន ១ ខន្ធបរិនិព្វាន ១ ធាតុបរិនិព្វាន ១។ ក្នុងបរិនិព្វានទាំងនោះ កិលេសបរិនិព្វាន បានមានហើយនាផ្ទៃរតនបល្ល័ង្កក្រោមដើមមហាពោធិ ខន្ធបរិនិព្វាន បានមានហើយនាទីក្រុងកុសិនារា ធាតុបរិនិព្វាន នឹងមានក្នុងអនាគតកាល។ ឮថា ក្នុងសម័យដែលព្រះសាសនាស្រុតចុះ ព្រះសរីរធាតុទាំងឡាយក្នុងកោះតម្ពបណ្ណិទ្វីបនេះ នឹងប្រជុំគ្នាហើយយាងទៅកាន់មហាចេតិយ ពីមហាចេតិយទៅកាន់រាជាយតនចេតិយក្នុងនាគទ្វីប ពីនោះនឹងយាងទៅកាន់មហាបល្ល័ង្កក្រោមដើមមហាពោធិ សូម្បីព្រះសរីរធាតុពីនាគភពក្តី ពីទេវលោកក្តី ពីព្រហ្មលោកក្តី ក៏នឹងយាងទៅកាន់មហាបល្ល័ង្កក្រោមដើមមហាពោធិដូចគ្នា។ ព្រះសរីរធាតុ សូម្បីមានទំហំប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃ ក៏មិនវិនាសបាត់បង់ក្នុងរវាងនោះឡើយ។ ព្រះសរីរធាតុទាំងអស់ នឹងទៅប្រជុំគ្នាត្រង់មហាបល្ល័ង្កក្រោមដើមមហាពោធិ រួបរួមគ្នាជាដុំតែមួយ ដូចជាគំនរមាស ហើយបញ្ចេញឆព្វណ្ណរង្សី ផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន។

---

ตโต [Pg.82] ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวตา โย สนฺนิปติตฺวา ‘‘อชฺช สตฺถา ปรินิพฺพายติ, อชฺช สาสนํ โอสกฺกติ, ปจฺฉิมทสฺสนํ ทานิ อิทํ อมฺหาก’’นฺติ ทสพลสฺส ปรินิพฺพุตทิวสโต มหนฺตตรํ การุญฺญํ กริสฺสนฺติ. ฐเปตฺวา อนาคามิขีณาสเว อวเสสา สกภาเวน สณฺฐาตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. ธาตูสุ เตโชธาตุ อุฏฺฐหิตฺวา ยาว พฺรหฺมโลกา อุคฺคจฺฉิสฺสติ, สาสปมตฺตายปิ ธาตุยา สติ เอกชาลาว ภวิสฺสติ, ธาตูสุ ปริยาทานํ คตาสุ ปจฺฉิชฺชิสฺสติ. เอวํ มหนฺตํ อานุภาวํ ทสฺเสตฺวา ธาตูสุ อนฺตรหิตาสุ สาสนํ อนฺตรหิตํ นาม โหติ. ยาว เอวํ น อนนฺตรธายติ, ตาว อจริมํ นาม โหติ. เอวํ อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

លំដាប់នោះ ទេវតាទាំងឡាយក្នុងចក្រវាឡទាំងមួយម៉ឺន នឹងមកប្រជុំគ្នាហើយសោកស្តាយថា «ថ្ងៃនេះ ព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វានហើយ ថ្ងៃនេះ ព្រះសាសនាស្រុតចុះហើយ នេះជាការជួបឃើញចុងក្រោយបង្អស់របស់យើងទាំងឡាយហើយ» ទេវតាទាំងនោះនឹងធ្វើការទួញយំយ៉ាងខ្លាំងក្លា ជាងថ្ងៃដែលព្រះទសពលបរិនិព្វានទៅទៀត។ លើកលែងតែព្រះអនាគាមិបុគ្គល និងព្រះខីណាស្រពចេញ ទេវតាដែលនៅសេសសល់ទាំងឡាយ មិនអាចនឹងតាំងនៅតាមសភាវៈរបស់ខ្លួនបានឡើយ។ តេជោធាតុនឹងតាំងឡើងពីព្រះសរីរធាតុទាំងឡាយ ហើយឆេះរោលរាលឡើងទៅរហូតដល់ព្រហ្មលោក កាលបើព្រះសរីរធាតុ សូម្បីប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃនៅមាន សភាវៈជាអណ្តាតភ្លើងតែមួយនឹងមានប្រាកដ កាលបើព្រះសរីរធាតុអស់រលីងទៅ អណ្តាតភ្លើងនោះក៏នឹងរលត់ទៅ។ ព្រះសាសនា ឈ្មោះថាអន្តរធានទៅ ក្នុងកាលដែលព្រះសរីរធាតុទាំងឡាយបង្ហាញអានុភាពដ៏ធំធេងយ៉ាងនេះ ហើយអន្តរធានទៅ។ ព្រះសាសនាមិនទាន់អន្តរធានទៅយ៉ាងនេះដរាបណា ឈ្មោះថា «មិនក្រោយ» ដរាបនោះ។ ហេតុដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ នឹងត្រាស់ដឹងមិនមុនមិនក្រោយយ៉ាងនេះ មិនមែនជាឋានៈដែលមានបានឡើយ។

---

กสฺมา ปน อปุพฺพํ อจริมํ น อุปฺปชฺชนฺตีติ. อนจฺฉริยตฺตา. พุทฺธา หิ อจฺฉริยมนุสฺสา. ยถาห – ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส, กตโม เอกปุคฺคโล, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๗๑-๑๗๔).

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនត្រាស់ដឹងមិនមុនមិនក្រោយ? ព្រោះតែមិនគួរឲ្យអស្ចារ្យ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ជាមនុស្សអស្ចារ្យ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលម្នាក់ កាលកើតឡើងក្នុងលោក តែងកើតឡើងជាមនុស្សអស្ចារ្យ បុគ្គលម្នាក់នោះ តើដូចម្តេច? គឺព្រះតថាគតជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ»។

---

ยทิ จ ทฺเว วา จตฺตาโร วา อฏฺฐ วา โสฬส วา เอกโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ, น อจฺฉริยา ภเวยฺยุํ. เอกสฺมิญฺหิ วิหาเร ทฺวินฺนํ เจติยานมฺปิ ลาภสกฺกาโร อุฬาโร น โหติ ภิกฺขูปิ พหุตาย น อจฺฉริยา ชาตา, เอวํ พุทฺธาปิ ภเวยฺยุํ. ตสฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ.

ប្រសិនបើព្រះពុទ្ធ ២ ព្រះអង្គក្តី ៤ ព្រះអង្គក្តី ៨ ព្រះអង្គក្តី ១៦ ព្រះអង្គក្តី ត្រាស់ដឹងព្រមគ្នាតែមួយដង ព្រះពុទ្ធទាំងនោះក៏មិនគួរឲ្យអស្ចារ្យឡើយ។ ពិតណាស់ សូម្បីតែចេតិយ ២ ក្នុងវត្តតែមួយ លាភសក្ការៈដ៏លើសលប់ក៏មិនមានឡើយ សូម្បីតែភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះតែមានចំនួនច្រើនពេក ក៏មិនគួរឲ្យអស្ចារ្យដែរ យ៉ាងណាមិញ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទើបមិនត្រាស់ដឹងព្រមគ្នា។

---

เทสนาย จ วิเสสาภาวโต. ยญฺหิ สติปฏฺฐานาทิเภทํ ธมฺมํ เอโก เทเสติ, อญฺเญน อุปฺปชฺชิตฺวาปิ โสว เทเสตพฺโพ สิยา. ตโต น อจฺฉริโย สิยา, เอกสฺมึ ปน ธมฺมํ เทเสนฺเต เทสนาปิ อจฺฉริยา โหติ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នានៃព្រះធម៌ទេសនា។ ព្រោះថា ព្រះធម៌មានសតិបដ្ឋានជាដើមណា ដែលព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ សូម្បីព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គទៀតត្រាស់ដឹងឡើង ក៏ត្រូវតែសម្តែងនូវព្រះធម៌នោះដដែល។ ហេតុនោះ ទេសនានោះក៏មិនគួរឲ្យអស្ចារ្យឡើយ តែថាកាលបើព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងធម៌ ទេសនានោះទើបគួរឲ្យអស្ចារ្យ។

---

วิวาทาภาวโต จ. พหูสุ จ พุทฺเธสุ อุปฺปชฺชนฺเตสุ พหูนํ อาจริยานํ อนฺเตวาสิกา วิย ‘‘อมฺหากํ พุทฺโธ ปาสาทิโก, อมฺหากํ พุทฺโธ มธุรสฺสโร ลาภี ปุญฺญวา’’ติ วิวเทยฺยุํ, ตสฺมาปิ เอวํ น อุปฺปชฺชนฺติ. อปิเจตํ การณํ มิลินฺทรญฺญา ปุฏฺเฐน นาคเสนตฺเถเรน วิตฺถาริตเมว. วุตฺตญฺหิ (มิ. ป. ๕.๑.๑) –

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែការមិនមានវិវាទ។ កាលបើព្រះពុទ្ធជាច្រើនព្រះអង្គត្រាស់ដឹងឡើង ពួកសិស្សរបស់អាចារ្យជាច្រើន នឹងប្រកែកប្រណាំងគ្នា ដូចជាពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធរបស់យើងគួរឲ្យជ្រះថ្លា ព្រះពុទ្ធរបស់យើងមានព្រះសូរសៀងផ្អែមល្ហែម មានលាភច្រើន មានបុណ្យច្រើន» ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនត្រាស់ដឹងព្រមគ្នាយ៉ាងនេះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ហេតុនេះ ព្រះណាកសេនត្ថេរ ដែលព្រះបាទមិលិន្ទសួរហើយ បានបំភ្លឺយ៉ាងពិស្តារហើយ។ ពិតណាស់ ព្រះថេរៈបានពោលទុកថា៖

---

‘‘ตตฺถ, ภนฺเต นาคเสน, ภาสิตมฺเปตํ ภควตา ‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา [Pg.83] อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’ติ. เทเสนฺตา จ, ภนฺเต นาคเสน, สพฺเพปิ ตถาคตา สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺเม เทเสนฺติ, กถยมานา จ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ กเถนฺติ, สิกฺขาเปนฺตา จ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขาเปนฺติ, อนุสาสมานา จ อปฺปมาทปฏิปตฺติยํ อนุสาสนฺติ. ยทิ, ภนฺเต นาคเสน, สพฺเพสมฺปิ ตถาคตานํ เอกา เทสนา เอกา กถา เอกา สิกฺขา เอกา อนุสิฏฺฐิ, เกน การเณน ทฺเว ตถาคตา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ? เอเกนปิ ตาว พุทฺธุปฺปาเทน อยํ โลโก โอภาสชาโต. ยทิ ทุติโย พุทฺโธ ภเวยฺย, ทฺวินฺนํ ปภาย อยํ โลโก ภิยฺโยโสมตฺตาย โอภาสชาโต ภเวยฺย. โอวทมานา จ ทฺเว ตถาคตา สุขํ โอวเทยฺยุํ, อนุสาสมานา จ สุขํ อนุสาเสยฺยุํ, ตตฺถ เม การณํ พฺรูหิ, ยถาหํ นิสฺสํสโย ภเวยฺยนฺติ.

«បពិត្រព្រះណាកសេនដ៏ចម្រើន ក្នុងរឿងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកពាក្យនេះថា ”ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុនេះមិនមែនជាឋានៈ មិនមែនជាឱកាសឡើយ ដែលព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ២ ព្រះអង្គ នឹងត្រាស់ដឹងមិនមុនមិនក្រោយ ក្នុងលោកធាតុតែមួយ ហេតុនេះមិនមែនជាឋានៈដែលមានបានឡើយ”។ បពិត្រព្រះណាកសេនដ៏ចម្រើន កាលដែលព្រះតថាគតទាំងពួងទ្រង់សម្តែងធម៌ តែងសម្តែងនូវពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការ កាលទ្រង់ពោល តែងពោលនូវអរិយសច្ច ៤ កាលទ្រង់ឲ្យសិក្សា តែងឲ្យសិក្សាក្នុងសិក្ខា ៣ កាលទ្រង់ប្រដៅ តែងប្រដៅក្នុងអប្បមាទបដិបត្តិ។ បពិត្រព្រះណាកសេនដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើព្រះតថាគតទាំងពួង មានទេសនាតែមួយ មានកថាតែមួយ មានសិក្ខាតែមួយ មានអនុសាសនីតែមួយយ៉ាងនេះមែន តើព្រោះហេតុអ្វីបានជាព្រះតថាគត ២ ព្រះអង្គ មិនត្រាស់ដឹងក្នុងខណៈជាមួយគ្នា? សូម្បីតែការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គ លោកនេះក៏ភ្លឺស្វាងទៅហើយ ប្រសិនបើមានព្រះពុទ្ធទីពីរត្រាស់ដឹងឡើង លោកនេះមុខជាភ្លឺស្វាងក្រៃលែងឡើងដោយពន្លឺនៃព្រះពុទ្ធទាំងពីរព្រះអង្គជាមិនខាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះតថាគតទាំងពីរព្រះអង្គ កាលបើទ្រង់ទូន្មាន ក៏មុខជាទូន្មានដោយងាយ កាលបើទ្រង់ប្រដៅ ក៏មុខជាប្រដៅដោយងាយ សូមព្រះអង្គប្រាប់ហេតុក្នុងរឿងនោះដល់ខ្ញុំ ដើម្បីឲ្យខ្ញុំអស់សេចក្តីសង្ស័យចុះ»។

---

อยํ มหาราช ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกพุทฺธธารณี, เอกสฺเสว ตถาคตสฺส คุณํ ธาเรติ, ยทิ ทุติโย พุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย, นายํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ ธาเรยฺย, จเลยฺย กมฺเปยฺย นเมยฺย โอนเมยฺย วินเมยฺย วิกิเรยฺย วิธเมยฺย วิทฺธํเสยฺย, น ฐานมุปคจฺเฉยฺย.

«មហាបពិត្រ លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺននេះ ទ្រទ្រង់បានតែព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះ គឺទ្រទ្រង់បានតែគុណរបស់ព្រះតថាគតមួយព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះ ប្រសិនបើព្រះពុទ្ធទីពីរត្រាស់ដឹងឡើង លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺននេះ មិនអាចទ្រទ្រង់បានឡើយ មុខជានឹងញាប់ញ័រ ឃ្លីងឃ្លោង ទោរទន់ ឱនចុះ ផ្អៀងផ្អង កំទេចកំទី វិនាស បាក់បែក មិនអាចតាំងនៅក្នុងសភាពដើមបានឡើយ។

---

ยถา, มหาราช, นาวา เอกปุริสสนฺธารณี ภเวยฺย. เอกสฺมึ ปุริเส อภิรูฬฺเห สา นาวา สมุปาทิกา ภเวยฺย. อถ ทุติโย ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ตาทิโส อายุนา วณฺเณน วเยน ปมาเณน กิสถูเลน สพฺพงฺคปจฺจงฺเคน, โส ตํ นาวํ อภิรูเหยฺย. อปินุ สา มหาราช, นาวา ทฺวินฺนมฺปิ ธาเรยฺยาติ? น หิ, ภนฺเต, จเลยฺย กมฺเปยฺย นเมยฺย โอนเมยฺย วินเมยฺย วิกิเรยฺย วิธเมยฺย วิทฺธํเสยฺย, น ฐานมุปคจฺเฉยฺย, โอสีเทยฺย อุทเกติ. เอวเมว โข, มหาราช, อยํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกพุทฺธธารณี, เอกสฺเสว ตถาคตสฺส คุณํ ธาเรติ, ยทิ ทุติโย พุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย, นายํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ ธาเรยฺย, จเลยฺย…เป… น ฐานมุปคจฺเฉยฺย.

«ប្រៀបដូចជាទូកដែលអាចទ្រទ្រង់មនុស្សបានតែម្នាក់ មហាបពិត្រ។ កាលបើមនុស្សម្នាក់ឡើងជិះ ទូកនោះក៏អណ្តែតស្មើទឹកល្មម។ លុះដល់បុរសទីពីរមកដល់ ដែលមានអាយុ ពណ៌សម្បុរ វ័យ ទំហំខ្លួន ភាពស្គមធាត់ និងអវយវៈធំតូចដូចគ្នានឹងបុរសមុននោះដែរ ហើយឡើងជិះទូកនោះថែមទៀត។ មហាបពិត្រ តើទូកនោះអាចទ្រទ្រង់បុរសទាំងពីរនាក់បានដែរឬទេ?» «មិនបានទេ ព្រះតេជព្រះគុណ ទូកនោះមុខជានឹងឃ្លីងឃ្លោង ញាប់ញ័រ ទោរទន់ ឱនចុះ ផ្អៀងផ្អង កំទេចកំទី វិនាស បាក់បែក មិនអាចតាំងនៅបាន ហើយក៏លិចចុះទៅក្នុងទឹកជាមិនខាន»។ «យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺននេះ ក៏ទ្រទ្រង់បានតែព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះ គឺទ្រទ្រង់បានតែគុណរបស់ព្រះតថាគតមួយព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះ ប្រសិនបើព្រះពុទ្ធទីពីរត្រាស់ដឹងឡើង លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺននេះ មិនអាចទ្រទ្រង់បានឡើយ មុខជានឹងញាប់ញ័រ...ល... មិនអាចតាំងនៅបានឡើយ។

---

ยถา วา ปน มหาราช ปุริโส ยาวทตฺถํ โภชนํ ภุญฺเชยฺย ฉาเทนฺตํ ยาวกณฺฐมภิปูรยิตฺวา, โส ธาโต ปีณิโต ปริปุณฺโณ นิรนฺตโร ตนฺทิกโต อโนนมิตทณฺฑชาโต ปุนเทว ตตฺตกํ โภชนํ [Pg.84] ภุญฺเชยฺย, อปินุ โข, มหาราช, ปุริโส สุขิโต ภเวยฺยาติ? น หิ, ภนฺเต, สกึ ภุตฺโตว มเรยฺยาติ. เอวเมว โข, มหาราช, อยํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกพุทฺธธารณี …เป… น ฐานมุปคจฺเฉยฺยาติ.

«មួយយ៉ាងទៀត មហាបពិត្រ ប្រៀបដូចជាបុរសម្នាក់បរិភោគអាហារតាមចិត្តចង់ រហូតពេញណែនដល់ក គាត់ក៏ឆ្អែត ស្កប់ស្កល់ ពេញកំរឹត ណែនក្តន់ ធ្ងន់ខ្លួន រឹងកំព្រឹសដូចជាដំបង មិនអាចឱនបង្អោនបានឡើយ ហើយគាត់ក៏បរិភោគអាហារមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះម្តងទៀត។ មហាបពិត្រ តើបុរសនោះនឹងបានសេចក្តីសុខដែរឬទេ?» «មិនបានទេ ព្រះតេជព្រះគុណ គាត់បរិភោគតែម្តងប៉ុណ្ណោះ ក៏អាចនឹងស្លាប់បាន»។ «យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺននេះ ក៏ទ្រទ្រង់បានតែព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះ...ល... មិនអាចតាំងនៅបានឡើយ»។

---

กึ นุ โข, ภนฺเต นาคเสน, อติธมฺมภาเรน ปถวี จลตีติ? อิธ, มหาราช, ทฺเว สกฏา รตนปริปูริตา ภเวยฺยุํ ยาว มุขสมา. เอกสฺมา สกฏโต รตนํ คเหตฺวา เอกสฺมึ สกเฏ อากิเรยฺยุํ, อปินุ โข ตํ, มหาราช, สกฏํ ทฺวินฺนมฺปิ สกฏานํ รตนํ ธาเรยฺยาติ? น หิ, ภนฺเต, นาภิปิ ตสฺส ผเลยฺย, อราปิ ตสฺส ภิชฺเชยฺยุํ, เนมิปิ ตสฺส โอปเตยฺย, อกฺโขปิ ตสฺส ภิชฺเชยฺยาติ. กึ นุ โข, มหาราช, อติรตนภาเรน สกฏํ ภิชฺชตีติ? อาม, ภนฺเตติ. เอวเมว โข, มหาราช, อติธมฺมภาเรน ปถวี จลตีติ.

«បពិត្រព្រះណាកសេនដ៏ចម្រើន ចុះផែនដីញាប់ញ័រ ព្រោះតែទម្ងន់ធម៌ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរឬ?» «មហាបពិត្រ ក្នុងលោកនេះ ប្រសិនបើមានរទេះពីរពេញប្រៀបដោយរតនៈស្មើនឹងមាត់រទេះ គេនាំគ្នាយករតនៈពីរទេះមួយ ទៅចាក់បន្ថែមក្នុងរទេះមួយទៀត មហាបពិត្រ តើរទេះនោះអាចទ្រទ្រង់រតនៈរបស់រទេះទាំងពីរបានដែរឬទេ?» «មិនបានទេ ព្រះតេជព្រះគុណ សូម្បីតែដុំកង់របស់វា ក៏មុខជានឹងប្រេះធ្លាយ ធ្នង់កង់ក៏នឹងបាក់ កាំកង់ក៏នឹងរបូត ភ្លៅរទេះក៏នឹងបាក់ជាមិនខាន»។ «មហាបពិត្រ ចុះរទេះនោះបាក់ ព្រោះតែទម្ងន់រតនៈដ៏ធ្ងន់ធ្ងរឬ?» «ករុណា ព្រះតេជព្រះគុណ»។ «យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ ផែនដីញាប់ញ័រ ព្រោះតែទម្ងន់ធម៌ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរយ៉ាងនោះឯង»។

---

อปิจ มหาราช อิมํ การณํ พุทฺธพลปริทีปนาย โอสาริตํ, อญฺญมฺปิ ตตฺถ อภิรูปํ การณํ สุโณหิ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ. ยทิ, มหาราช, ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสํ ปริสาย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย – ‘‘ตุมฺหากํ พุทฺโธ อมฺหากํ พุทฺโธ’’ติ อุภโตปกฺขชาตา ภเวยฺยุํ. ยถา, มหาราช, ทฺวินฺนํ พลวามจฺจานํ ปริสาย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย ‘ตุมฺหากํ อมจฺโจ อมฺหากํ อมจฺโจ’ติ อุภโตปกฺขชาตา โหนฺติ, เอวเมว โข, มหาราช, ยทิ, ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสํ ปริสาย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย ‘ตุมฺหากํ พุทฺโธ อมฺหากํ พุทฺโธ’ติ อุภโตปกฺขชาตา ภเวยฺยุํ. อิทํ ตาว, มหาราช, เอกํ การณํ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ.

«មួយវិញទៀត មហាបពិត្រ ហេតុនេះ ខ្ញុំពោលដើម្បីសម្តែងនូវកម្លាំងរបស់ព្រះពុទ្ធប៉ុណ្ណោះ សូមព្រះអង្គស្តាប់ហេតុដ៏សមគួរមួយទៀត ក្នុងរឿងដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ២ ព្រះអង្គ មិនត្រាស់ដឹងក្នុងខណៈជាមួយគ្នានោះ។ មហាបពិត្រ ប្រសិនបើព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ២ ព្រះអង្គ ត្រាស់ដឹងក្នុងខណៈជាមួយគ្នា វិវាទមុខជានឹងកើតឡើងដល់បរិស័ទរបស់ព្រះអង្គទាំងពីរថា ”ព្រះពុទ្ធរបស់ពួកអ្នក ព្រះពុទ្ធរបស់ពួកយើង” ហើយក៏នឹងបែកបាក់ជាពីរពួក។ មហាបពិត្រ ប្រៀបដូចជាវិវាទដែលកើតឡើងដល់បរិស័ទរបស់អាមាត្យមានអំណាចពីររូបថា ”អាមាត្យរបស់ពួកអ្នក អាមាត្យរបស់ពួកយើង” ហើយក៏បែកបាក់ជាពីរពួក យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ ប្រសិនបើព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ២ ព្រះអង្គ ត្រាស់ដឹងក្នុងខណៈជាមួយគ្នា វិវាទមុខជានឹងកើតឡើងដល់បរិស័ទរបស់ព្រះអង្គទាំងពីរថា ”ព្រះពុទ្ធរបស់ពួកអ្នក ព្រះពុទ្ធរបស់ពួកយើង” ហើយក៏នឹងបែកបាក់ជាពីរពួក យ៉ាងនោះឯង។ មហាបពិត្រ នេះជាហេតុមួយយ៉ាង ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ២ ព្រះអង្គ មិនត្រាស់ដឹងក្នុងខណៈជាមួយគ្នា»។

---

อปรมฺปิ, มหาราช, อุตฺตรึ การณํ สุโณหิ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ. ยทิ, มหาราช, ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, อคฺโค พุทฺโธติ ยํ วจนํ, ตํ มิจฺฉา ภเวยฺย. เชฏฺโฐ พุทฺโธติ ยํ วจนํ, ตํ มิจฺฉา ภเวยฺย. เสฏฺโฐ พุทฺโธติ, วิสิฏฺโฐ พุทฺโธติ, อุตฺตโม พุทฺโธติ, ปวโร พุทฺโธติ, อสโม พุทฺโธติ, อสมสโม พุทฺโธติ, อปฺปฏิสโม พุทฺโธติ, อปฺปฏิภาโค พุทฺโธติ, อปฺปฏิปุคฺคโล พุทฺโธติ ยํ วจนํ, ตํ มิจฺฉา ภเวยฺย. อิทมฺปิ โข ตฺวํ, มหาราช[Pg.85], การณํ อตฺถโต สมฺปฏิจฺฉ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ.

«សូមព្រះអង្គស្តាប់ហេតុដ៏ក្រៃលែងមួយទៀត មហាបពិត្រ ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ២ ព្រះអង្គ មិនត្រាស់ដឹងក្នុងខណៈជាមួយគ្នា។ មហាបពិត្រ ប្រសិនបើព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ២ ព្រះអង្គ ត្រាស់ដឹងក្នុងខណៈជាមួយគ្នា ពាក្យដែលថា ”ព្រះពុទ្ធជាបុគ្គលកំពូល” នោះ មុខជានឹងក្លាយជាខុសឆ្គង។ ពាក្យដែលថា ”ព្រះពុទ្ធជាបុគ្គលចម្ងង” នោះ មុខជានឹងក្លាយជាខុសឆ្គង។ ពាក្យដែលថា ”ព្រះពុទ្ធជាបុគ្គលប្រសើរ” ក្តី ”ព្រះពុទ្ធជាបុគ្គលវិសេស” ក្តី ”ព្រះពុទ្ធជាបុគ្គលឧត្តម” ក្តី ”ព្រះពុទ្ធជាបុគ្គលដ៏ថ្លៃថ្លា” ក្តី ”ព្រះពុទ្ធជាបុគ្គលរកអ្វីប្រៀបគ្មាន” ក្តី ”ព្រះពុទ្ធជាបុគ្គលស្មើដោយបុគ្គលដែលរកអ្វីប្រៀបគ្មាន” ក្តី ”ព្រះពុទ្ធជាបុគ្គលគ្មានបុគ្គលណាប្រៀបផ្ទឹមបាន” ក្តី ”ព្រះពុទ្ធជាបុគ្គលគ្មានចំណែកប្រៀបផ្ទឹម” ក្តី ”ព្រះពុទ្ធជាបុគ្គលគ្មានបុគ្គលប្រៀបផ្ទឹមបាន” ក្តី មុខជានឹងក្លាយជាខុសឆ្គងទាំងអស់។ មហាបពិត្រ សូមព្រះអង្គទទួលយកហេតុនេះដោយសេចក្តីពិតចុះ ថាជាហេតុដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ២ ព្រះអង្គ មិនត្រាស់ដឹងក្នុងខណៈជាមួយគ្នា»។

---

อปิจ โข มหาราช พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สภาวปกติ เอสา, ยํ เอโกเยว พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชติ. กสฺมา การณา? มหนฺตตาย สพฺพญฺญุพุทฺธคุณานํ. อญฺญมฺปิ มหาราช ยํ โลเก มหนฺตํ, ตํ เอกํเยว โหติ. ปถวี, มหาราช, มหนฺตี, สา เอกาเยว. สาคโร มหนฺโต, โส เอโกเยว. สิเนรุ คิริราชา มหนฺโต, โส เอโกเยว. อากาโส มหนฺโต, โส เอโกเยว. สกฺโก มหนฺโต, โส เอโกเยว. มาโร มหนฺโต, โส เอโกเยว. พฺรหฺมา มหนฺโต, โส เอโกเยว. ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ มหนฺโต, โส เอโกเยว โลกสฺมึ. ยตฺถ เต อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ อญฺญสฺส โอกาโส น โหติ. ตสฺมา, มหาราช, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอโกเยว โลกสฺมึ อุปฺปชฺชตีติ. สุกถิโต, ภนฺเต นาคเสน, ปญฺโห โอปมฺเมหิ การเณหี’’ติ.

«ម្យ៉ាងទៀត មហាបពិត្រ នេះជាធម្មតាសភាវៈរបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទាំងឡាយ ដែលព្រះពុទ្ធតែមួយព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះ តែងត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក។ ព្រោះហេتوىី? ព្រោះតែភាពធំធេងនៃព្រះពុទ្ធគុណដ៏ជាសព្វញ្ញូ។ មហាបពិត្រ មួយយ៉ាងទៀត អ្វីៗក្នុងលោកដែលធំធេង របស់នោះតែងមានតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ មហាបពិត្រ ផែនដីធំធេង ផែនដីនោះក៏មានតែមួយ។ មហាសមុទ្រធំធេង មហាសមុទ្រនោះក៏មានតែមួយ។ ភ្នំសិនេរុជាស្តេចភ្នំធំធេង ភ្នំនោះក៏មានតែមួយ។ អាកាសធំធេង អាកាសនោះក៏មានតែមួយ។ ព្រះឥន្ទ្រធំធេង ព្រះឥន្ទ្រនោះក៏មានតែមួយ។ មារធំធេង មារនោះក៏មានតែមួយ។ ព្រះព្រហ្មធំធេង ព្រះព្រហ្មនោះក៏មានតែមួយ។ ព្រះតថាគតជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ធំធេង ព្រះអង្គក៏មានតែមួយព្រះអង្គគត់ក្នុងលោក។ ក្នុងទីណាដែលព្រះអង្គត្រាស់ដឹង ក្នុងទីនោះមិនមានឱកាសសម្រាប់ព្រះពុទ្ធដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ មហាបពិត្រ ព្រះតថាគតជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ទើបត្រាស់ដឹងតែមួយព្រះអង្គគត់ក្នុងលោក»។ «បពិត្រព្រះណាកសេនដ៏ចម្រើន ព្រះអង្គដោះស្រាយបញ្ហាបានយ៉ាងល្អក្បោះក្បាយ ដោយឧបមា និងហេតុផលទាំងឡាយ»។

---

เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ เอกสฺมึ จกฺกวาเฬ. เหฏฺฐา อิมินาว ปเทน ทสจกฺกวาฬสหสฺสานิ คหิตานิ ตานิปิ, เอกจกฺกวาเฬเนว ปริจฺฉินฺทิตุํ วฏฺฏนฺติ. พุทฺธา หิ อุปฺปชฺชมานา อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน ปน วาริเต อิโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ นุปฺปชฺชนฺตีติ วาริตเมว โหติ.

ពាក្យថា "Ekissā lokadhātuyā" (ក្នុងលោកធាតុតែមួយ) គឺក្នុងចក្រវាឡតែមួយ។ ខាងក្រោម (ក្នុងពុទ្ធវារៈខាងក្រោម) ដោយបទនេះឯង ព្រះអង្គកាន់យកនូវចក្រវាឡមួយម៉ឺន។ សូម្បីចក្រវាឡមួយម៉ឺនទាំងនោះ ក៏គួរកំណត់ដោយចក្រវាឡតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលដែលនឹងត្រាស់ដឹង តែងត្រាស់ដឹងក្នុងចក្រវាឡរបស់យើងនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើទីកន្លែងជាទីត្រាស់ដឹង ត្រូវបានហាមឃាត់ហើយ ការដែលព្រះអង្គមិនត្រាស់ដឹងក្នុងចក្រវាឡដទៃក្រៅពីចក្រវាឡរបស់យើងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាការហាមឃាត់ហើយដូចគ្នា។

---

อปุพฺพํ อจริมนฺติ เอตฺถ จกฺกรตนปาตุภาวโต ปุพฺเพ ปุพฺพํ, ตสฺเสว อนฺตรธานโต ปจฺฉา จริมํ. ตตฺถ ทฺวิธา จกฺกรตนสฺส อนฺตรธานํ โหติ, จกฺกวตฺติโน กาลํกิริยโต วา ปพฺพชฺชาย วา. อนฺตรธายมานญฺจ ปน ตํ กาลํกิริยโต วา ปพฺพชฺชโต วา สตฺตเม ทิวเส อนฺตรธายติ, ตโต ปรํ จกฺกวตฺติโน ปาตุภาโว อวาริโต.

ពាក្យថា "Apubbaṃ acarimaṃ" (មិនមុនមិនក្រោយ) ក្នុងបទនោះ សេចក្តីថា មុនអំពីការកើតឡើងនៃចក្ររតនៈ ឈ្មោះថា "បុព្វៈ" (មុន) ក្រោយអំពីការបាត់បង់ទៅនៃចក្ររតនៈនោះឯង ឈ្មោះថា "ចរិមៈ" (ក្រោយ)។ ក្នុងដំណើរនោះ ការបាត់បង់ទៅនៃចក្ររតនៈ តែងមានដោយហេតុ ២ យ៉ាង គឺដោយសារការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ឬដោយសារការចេញសាងផ្នួស។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលចក្ររតនៈនោះបាត់បង់ទៅ តែងបាត់បង់ទៅក្នុងថ្ងៃទី ៧ គិតចាប់តាំងពីការសោយទិវង្គត ឬការចេញសាងផ្នួសនោះទៅ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ការកើតឡើងនៃព្រះរាជាចក្រពត្តិអង្គផ្សេងទៀត ក៏មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ។

---

กสฺมา ปน เอกจกฺกวาเฬ ทฺเว จกฺกวตฺติโน นุปฺปชฺชนฺตีติ. วิวาทุปจฺเฉทโต อจฺฉริยภาวโต จกฺกรตนสฺส มหานุภาวโต จ. ทฺวีสุ หิ อุปฺปชฺชนฺเตสุ ‘‘อมฺหากํ ราชา มหนฺโต อมฺหากํ ราชา มหนฺโต’’ติ วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย. เอกสฺมึ ทีเป จกฺกวตฺตีติ จ เอกสฺมึ ทีเป จกฺกวตฺตีติ จ อนจฺฉริยา ภเวยฺยุํ[Pg.86]. โย จายํ จกฺกรตนสฺส ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเรสุ จตูสุ มหาทีเปสุ อิสฺสริยานุปฺปทานสมตฺโถ มหานุภาโว, โส ปริหาเยถ. อิติ วิวาทุปจฺเฉทโต อจฺฉริยภาวโต จกฺกรตนสฺส มหานุภาวโต จ น เอกจกฺกวาเฬ ทฺเว อุปฺปชฺชนฺติ.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជាចក្រពត្តិពីរព្រះអង្គ មិនកើតឡើងក្នុងចក្រវាឡតែមួយជាមួយគ្នា? ឆ្លើយថា ព្រោះដើម្បីកាត់ផ្តាច់នូវការវិវាទ ១ ព្រោះភាពជាអស្ចារ្យ ១ និងព្រោះមហានុភាពនៃចក្ររតនៈ ១។ ព្រោះថា កាលបើព្រះរាជាចក្រពត្តិពីរព្រះអង្គកើតឡើង ការវិវាទគ្នាក៏នឹងកើតឡើងថា "ព្រះរាជារបស់យើងធំ ព្រះរាជារបស់យើងធំ"។ ម្យ៉ាងទៀត ការដែលមានព្រះរាជាចក្រពត្តិមួយព្រះអង្គក្នុងទ្វីបមួយ និងព្រះរាជាចក្រពត្តិមួយព្រះអង្គទៀតក្នុងទ្វីបមួយ ក៏នឹងមិនមែនជាការអស្ចារ្យឡើយ។ មួយវិញទៀត មហានុភាពនៃចក្ររតនៈណា ដែលអាចញ៉ាំងឥស្សរិយយសឲ្យកើតឡើងក្នុងមហាទ្វីបទាំង ៤ ដែលមានទ្វីបតូចៗពីរពាន់ជាបរិវារ មហានុភាពនោះក៏នឹងត្រូវសាបសូន្យទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយសារការកាត់ផ្តាច់នូវការវិវាទ ភាពជាអស្ចារ្យ និងមហានុភាពនៃចក្ររតនៈ ព្រះរាជាចក្រពត្តិពីរព្រះអង្គ ទើបមិនកើតឡើងក្នុងចក្រវាឡតែមួយឡើយ។

---

๑๓๐. ยํ อิตฺถี อสฺส อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ เอตฺถ ติฏฺฐตุ ตาว สพฺพญฺญุคุเณ นิพฺพตฺเตตฺวา โลกุตฺตารณสมตฺโถ พุทฺธภาโว, ปณิธานมตฺตมฺปิ อิตฺถิยา น สมฺปชฺชติ.

១៣០. ក្នុងបទថា "Yaṃ itthī assa arahaṃ sammāsambuddho" (ការដែលស្ត្រីជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ) នេះ លើកលែងតែពុទ្ធភាវៈ ដែលអាចញ៉ាំងសព្វញ្ញុតញ្ញាណឲ្យកើតឡើង ហើយអាចស្រោចស្រង់សត្វលោកទៅកាន់លោកុត្តរធម៌បាននោះទៅ សូម្បីតែត្រឹមការតាំងប្រាថ្នា (ពុទ្ធភូមិ) ក៏មិនសម្រេចដល់ស្ត្រីឡើយ។

---

มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตีติ. (พุ. วํ. ๒.๕๙) –

"ការកើតជាមនុស្ស ១ ភាពជាបុរស ១ ហេតុ (គឺឧបនិស្ស័យនៃព្រះអរហត្ត) ១ ការបានជួបព្រះសាស្តា ១ ការសាងផ្នួស ១ គុណសម្បត្តិ (គឺការបានអភិញ្ញា និងសមាបត្តិ) ១ អធិការ (គឺការធ្វើសក្ការៈដ៏ក្រៃលែងចំពោះព្រះពុទ្ធ) ១ និងឆន្ទៈ (គឺការចង់បានភាពជាព្រះពុទ្ធយ៉ាងខ្លាំងក្លា) ១ ការប្រជុំព្រមនៃធម៌ទាំង ៨ ប្រការនេះ ញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នា (អភិនីហារ) ឲ្យសម្រេចបាន។"

---

อิมานิ หิ ปณิธานสมฺปตฺติการณานิ. อิติ ปณิธานมฺปิ สมฺปาเทตุํ อสมตฺถาย อิตฺถิยา กุโต พุทฺธภาโวติ ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ อิตฺถี อสฺส อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ วุตฺตํ. สพฺพาการปริปูโร จ ปุญฺญุสฺสโย สพฺพาการปริปูรเมว อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุริโสว อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ.

ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយទាំងនេះ ជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចនូវការតាំងប្រាថ្នា។ កាលបើការតាំងប្រាថ្នាសូម្បីតែប៉ុណ្ណោះ ក៏ស្ត្រីមិនអាចធ្វើឲ្យសម្រេចបានទៅហើយ តើពុទ្ធភាវៈនឹងមានដល់ស្ត្រីមកពីណា? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "អដ្ឋាណមេតំ អនវកាសោ យំ ឥត្ថី អស្ស អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ" (ហេតុនេះមិនមែនជាទីតាំង មិនមែនជាឱកាសឡើយ ដែលថាស្ត្រីជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ)។ មួយវិញទៀត គំនរនៃបុណ្យដ៏ពេញបរិបូរណ៍ដោយអាការៈទាំងពួង តែងញ៉ាំងអត្តភាពដ៏ពេញបរិបូរណ៍ដោយអាការៈទាំងពួង (គឺមហាបុរិសលក្ខណៈ) ឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះ មានតែបុរសប៉ុណ្ណោះ ទើបជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធបាន។

---

ยํ อิตฺถี ราชา อสฺส จกฺกวตฺตีติอาทีสุปิ ยสฺมา อิตฺถิยา โกโสหิตวตฺถคุยฺหตาทีนํ อภาเวน ลกฺขณานิ น ปริปูเรนฺติ, อิตฺถิรตนาภาเวน สตฺตรตนสมงฺคิตา น สมฺปชฺชติ, สพฺพมนุสฺเสหิ จ อธิโก อตฺตภาโว น โหติ, ตสฺมา ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ อิตฺถี ราชา อสฺส จกฺกวตฺตี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา จ สกฺกตฺตาทีนิ ตีณิ ฐานานิ อุตฺตมานิ, อิตฺถิลิงฺคญฺจ หีนํ, ตสฺมา ตสฺสา สกฺกตฺตาทีนิปิ ปฏิสิทฺธานิ.

សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា "Yaṃ itthī rājā assa cakkavattī" (ការដែលស្ត្រីជាព្រះរាជាចក្រពត្តិ) នោះ ក៏ព្រោះតែស្ត្រីគ្មានអវយវៈលាក់ក្នុងស្រោមជាដើម នាំឲ្យលក្ខណៈទាំងឡាយមិនពេញបរិបូរណ៍ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះគ្មានឥត្ថីរតនៈ (ស្ត្រីកែវ) ភាពជាអ្នកបរិបូរណ៍ដោយរតនៈទាំង ៧ ក៏មិនសម្រេចបាន និងអត្តភាពដ៏ក្រៃលែងជាងមនុស្សទាំងពួង ក៏មិនមានដល់ស្ត្រីឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "អដ្ឋាណមេតំ អនវកាសោ យំ ឥត្ថី រាជា អស្ស ចក្កវត្តិ" (ហេតុនេះមិនមែនជាទីតាំង មិនមែនជាឱកាសឡើយ ដែលថាស្ត្រីជាព្រះរាជាចក្រពត្តិ)។ មួយវិញទៀត ព្រោះឋានៈទាំង ៣ មានភាពជាព្រះសក្កៈជាដើម ជាឋានៈដ៏ឧត្តម ចំណែកឯឥត្ថីលិង្គ (ភេទស្រី) ជាភេទថោកទាប ហេតុនោះ សូម្បីតែឋានៈមានភាពជាព្រះសក្កៈជាដើមនោះ ក៏ត្រូវបានហាមឃាត់ចំពោះស្ត្រីដែរ។

---

นนุ จ ยถา อิตฺถิลิงฺคํ, เอวํ ปุริสลิงฺคมฺปิ พฺรหฺมโลเก นตฺถิ? ตสฺมา ‘‘ยํ ปุริโส พฺรหฺมตฺตํ กเรยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติปิ น วตฺตพฺพํ สิยาติ. โน น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อิธ ปุริสสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตนโต. พฺรหฺมตฺตนฺติ หิ มหาพฺรหฺมตฺตํ อธิปฺเปตํ. อิตฺถี จ อิธ ฌานํ ภาเวตฺวา กาลํ กตฺวา พฺรหฺมปาริสชฺชานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ, น มหาพฺรหฺมานํ, ปุริโส ปน ตตฺถ น อุปฺปชฺชตีติ น วตฺตพฺโพ. สมาเนปิ เจตฺถ อุภยลิงฺคาภาเว ปุริสสณฺฐานาว พฺรหฺมาโน, น อิตฺถิสณฺฐานา, ตสฺมา สุวุตฺตเมเวตํ.

សួរថា៖ មិនមែនទេឬ ភេទស្រីមិនមានក្នុងព្រហ្មលោកយ៉ាងណា សូម្បីភេទប្រុសក៏មិនមានក្នុងព្រហ្មលោកយ៉ាងនោះដែរ? បើដូច្នោះ ពាក្យថា "ការដែលបុរសធ្វើនូវភាពជាព្រហ្ម ហេតុនេះតែងមាន" ក៏មិនគួរពោលដែរមែនទេ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនជាមិនគួរពោលនោះទេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះបុរសក្នុងលោកនេះ តែងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា "ព្រហ្មភាព" ក្នុងទីនេះ សំដៅយកភាពជាមហាព្រហ្ម។ ចំណែកឯស្ត្រីក្នុងលោកនេះ កាលបើបានចម្រើនឈាន ធ្វើមរណកាលទៅ តែងទៅកើតក្នុងពួកព្រហ្មបរិសជ្ជា មិនមែនកើតក្នុងពួកមហាព្រហ្មឡើយ ចំណែកឯបុរស មិនមែនថាមិនទៅកើតក្នុងទីនោះ (មហាព្រហ្ម) នោះទេ។ មួយវិញទៀត ទោះបីជាគ្មានភេទទាំងពីរដូចគ្នាក៏ដោយ ក៏ពួកព្រហ្មទាំងឡាយមានសណ្ឋានដូចជាបុរសប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានសណ្ឋានដូចជាស្ត្រីឡើយ ហេតុនោះ ពាក្យនេះទើបជាពាក្យដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកល្អហើយ។

---

๑๓๑. กายทุจฺจริตสฺสาติอาทีสุ [Pg.87] ยถา นิมฺพพีชโกสาตกีพีชาทีนิ มธุรผลํ น นิพฺพตฺเตนฺติ, อสาตํ อมธุรเมว นิพฺพตฺเตนฺติ, เอวํ กายทุจฺจริตาทีนิ มธุรวิปากํ น นิพฺพตฺเตนฺติ, อมธุรเมว วิปากํ นิพฺพตฺเตนฺติ. ยถา จ อุจฺฉุพีชสาลิพีชาทีนิ มธุรํ สาทุรสเมว ผลํ นิพฺพตฺเตนฺติ, น อสาตํ กฏุกํ, เอวํ กายสุจริตาทีนิ มธุรเมว วิปากํ นิพฺพตฺเตนฺติ, น อมธุรํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

១៣១. ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា "Kāyaduccaritassa" (នៃកាយទុច្ចរិត) នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា គ្រាប់ស្តៅ ឬគ្រាប់ននោងជូរជាដើម មិនអាចបង្កើតផលផ្អែមបានឡើយ តែងបង្កើតតែផលដែលមិនជាទីគាប់ចិត្ត មានរសមិនផ្អែមប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ កាយទុច្ចរិតជាដើម ក៏មិនអាចបង្កើតវិបាកដ៏ផ្អែមល្ហែម (ល្អ) បានឡើយ តែងបង្កើតតែវិបាកដែលមិនផ្អែមល្ហែម (មិនល្អ) ប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រាប់អំពៅ ឬគ្រាប់ស្រូវសាលីជាដើម តែងបង្កើតផលដ៏ផ្អែមល្ហែម មានរសឆ្ងាញ់ពិសា មិនបង្កើតផលដែលមិនជាទីគាប់ចិត្ត ឬមានរសល្វីងចត់ឡើយ យ៉ាងណាមិញ កាយសុចរិតជាដើម ក៏តែងបង្កើតតែវិបាកដ៏ផ្អែមល្ហែមប៉ុណ្ណោះ មិនបង្កើតវិបាកដែលមិនផ្អែមល្ហែមឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ សូម្បីព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកនូវពាក្យនេះថា៖

---

‘‘ยาทิสํ วปเต พีชํ, ตาทิสํ หรเต ผลํ;

กลฺยาณการี กลฺยาณํ, ปาปการี จ ปาปก’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๕๖);

"បុគ្គលព្រោះពូជបែបណា តែងបានផលបែបនោះ អ្នកធ្វើល្អ តែងបានល្អ អ្នកធ្វើអាក្រក់ តែងបានអាក្រក់។"

---

ตสฺมา ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ กายทุจฺจริตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "អដ្ឋាណមេតំ អនវកាសោ យំ កាយទុច្ចរិតស្ស" (ហេតុនេះមិនមែនជាទីតាំង មិនមែនជាឱកាសឡើយ ដែលថាផលជាទីគាប់ចិត្តនៃកាយទុច្ចរិត...)។

---

กายทุจฺจริตสมงฺคีติอาทีสุ สมงฺคีติ ปญฺจวิธา สมงฺคิตา อายูหนสมงฺคิตา เจตนาสมงฺคิตา กมฺมสมงฺคิตา วิปากสมงฺคิตา, อุปฏฺฐานสมงฺคิตาติ. ตตฺถ กุสลากุสลกมฺมายูหนกฺขเณ อายูหนสมงฺคิตาติ วุจฺจติ. ตถา เจตนาสมงฺคิตา. ยาว ปน อรหตฺตํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สพฺเพปิ สตฺตา ปุพฺเพ อุปจิตํ วิปาการหํ กมฺมํ สนฺธาย ‘‘กมฺมสมงฺคิโน’’ติ วุจฺจนฺติ, เอสา กมฺมสมงฺคิตา. วิปากสมงฺคิตา วิปากกฺขเณเยว เวทิตพฺพา. ยาว ปน สตฺตา อรหตฺตํ น ปาปุณนฺติ, ตาว เนสํ ตโต ตโต จวิตฺวา นิรเย ตาว อุปฺปชฺชมานานํ อคฺคิชาลโลหกุมฺภิอาทีหิ อุปฏฺฐานากาเรหิ นิรโย, คพฺภเสยฺยกตฺตํ อาปชฺชมานานํ มาตุกุจฺฉิ, เทเวสุ อุปฺปชฺชมานานํ กปฺปรุกฺขวิมานาทีหิ อุปฏฺฐานากาเรหิ เทวโลโกติ เอวํ อุปฺปตฺตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาติ, อิติ เนสํ อิมินา อุปฺปตฺตินิมิตฺตอุปฏฺฐาเนน อปริมุตฺตตา อุปฏฺฐานสมงฺคิตา นาม. สา จลติ เสสา นิจฺจลา. นิรเย หิ อุปฏฺฐิเตปิ เทวโลโก อุปฏฺฐาติ, เทวโลเก อุปฏฺฐิเตปิ นิรโย อุปฏฺฐาติ, มนุสฺสโลเก อุปฏฺฐิเตปิ ติรจฺฉานโยนิ อุปฏฺฐาติ, ติรจฺฉานโยนิยา จ อุปฏฺฐิตายปิ มนุสฺสโลโก อุปฏฺฐาติเยว.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា "Kāyaduccaritasamaṅgī" (អ្នកព្រមព្រៀងដោយកាយទុច្ចរិត) នេះ ពាក្យថា "សមង្គី" (ភាពជាអ្នកព្រមព្រៀង) មាន ៥ យ៉ាង គឺ ៖ អាយូហនសមង្គិតា (ការព្រមព្រៀងដោយការសន្សំកម្ម) ១ ចេតនាសមង្គិតា (ការព្រមព្រៀងដោយចេតនា) ១ កម្មសមង្គិតា (ការព្រមព្រៀងដោយកម្ម) ១ វិបាកសមង្គិតា (ការព្រមព្រៀងដោយវិបាក) ១ ឧបដ្ឋានសមង្គិតា (ការព្រមព្រៀងដោយការប្រាកដនៃអារម្មណ៍) ១។ ក្នុងសមង្គិតាទាំងនោះ ក្នុងខណៈដែលកំពុងសន្សំកុសលកម្ម ឬអកុសលកម្ម ហៅថា "អាយូហនសមង្គិតា"។ ចេតនាសមង្គិតា ក៏មានក្នុងខណៈនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ដរាបណាដែលសត្វទាំងឡាយមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត ដរាបនោះ សត្វទាំងអស់សូម្បីតែម្នាក់ សំដៅយកកម្មដែលខ្លួនបានសន្សំទុកហើយក្នុងកាលមុន ដែលគួរដល់ការឲ្យផល តែងហៅថា "កម្មសមង្គី" នេះឈ្មោះថា "កម្មសមង្គិតា"។ ចំណែកឯ "វិបាកសមង្គិតា" គប្បីដឹងក្នុងខណៈដែលវិបាកកំពុងឲ្យផលប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ដរាបណាដែលសត្វទាំងឡាយមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត ដរាបនោះ កាលដែលពួកគេច្យុតចាកភពនោះៗ ហើយទៅកើតក្នុងនរក នរកក៏ប្រាកដឡើងដោយអាការៈផ្សេងៗ មានអណ្តាតភ្លើង និងខ្ទះដែកជាដើម ឬកាលដែលទៅកើតក្នុងគភ៌ ផ្ទៃនៃមាតាក៏ប្រាកដឡើង ឬកាលដែលទៅកើតក្នុងពួកទេវតា ទេវលោកក៏ប្រាកដឡើងដោយអាការៈផ្សេងៗ មានដើមកប្បព្រឹក្ស និងវិមានជាដើម យ៉ាងនេះ ឧបបត្តិនីមិត្ត (និមិត្តនៃការកើត) តែងប្រាកដឡើង ភាពដែលសត្វទាំងឡាយមិនទាន់រួចផុតចាកការប្រាកដនៃឧបបត្តិនីមិត្តនេះ ឈ្មោះថា "ឧបដ្ឋានសមង្គិតា"។ ឧបដ្ឋានសមង្គិតានោះ តែងរំកិល (ប្រែប្រួល) បាន ចំណែកឯសមង្គិតាដែលនៅសល់ តែងមិនរំកិល (មិនប្រែប្រួល) ឡើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជានរកប្រាកដឡើងហើយក៏ដោយ ទេវលោកក៏អាចប្រាកដឡើងវិញបាន ទោះបីជាទេវលោកប្រាកដឡើងហើយក៏ដោយ នរកក៏អាចប្រាកដឡើងវិញបាន ទោះបីជាមនុស្សលោកប្រាកដឡើងហើយក៏ដោយ កំណើតតិរច្ឆានក៏អាចប្រាកដឡើងវិញបាន និងទោះបីជាកំណើតតិរច្ឆានប្រាកដឡើងហើយក៏ដោយ មនុស្សលោកក៏នៅតែអាចប្រាកដឡើងវិញបានដែរ។

---

ตตฺริทํ วตฺถุ – โสณคิริปาเท กิร อเจลวิหาเร โสณตฺเถโร นาม เอโก ธมฺมกถิโก, ตสฺส ปิตา สุนขชีวิโก อโหสิ. เถโร ตํ ปฏิพาหนฺโตปิ สํวเร ฐเปตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘มา นสฺสิ ชรโก’’ติ [Pg.88] มหลฺลกกาเล อกามกํ ปพฺพาเชสิ. ตสฺส คิลานเสยฺยาย นิปนฺนสฺส นิรโย อุปฏฺฐาติ, โสณคิริปาทโต มหนฺตา มหนฺตา สุนขา อาคนฺตฺวา ขาทิตุกามา วิย สมฺปริวาเรสุํ. โส มหาภยภีโต – ‘‘วาเรหิ, ตาต โสณ, วาเรหิ, ตาต โสณา’’ติ อาห. กึ มหาเถราติ. น ปสฺสสิ ตาตาติ ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. โสณตฺเถโร – ‘‘กถญฺหิ นาม มาทิสสฺส ปิตา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, ปติฏฺฐา’สฺส ภวิสฺสามี’’ติ สามเณเรหิ นานาปุปฺผานิ อาหราเปตฺวา เจติยงฺคณโพธิยงฺคเณสุ ตลสนฺถรณปูชํ อาสนปูชญฺจ กาเรตฺวา ปิตรํ มญฺเจน เจติยงฺคณํ อาหริตฺวา มญฺเจ นิสีทาเปตฺวา – ‘‘อยํ มหาเถร-ปูชา ตุมฺหากํ อตฺถาย กตา ‘อยํ เม ภควา ทุคฺคตปณฺณากาโร’ติ วตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา จิตฺตํ ปสาเทหี’’ติ อาห. โส มหาเถโร ปูชํ ทิสฺวา ตถา กโรนฺโต จิตฺตํ ปสาเทสิ, ตาวเทวสฺส เทวโลโก อุปฏฺฐาสิ, นนฺทนวน-จิตฺตลตาวน-มิสฺสกวน-ผารุสกวนวิมานานิ เจว นาฏกานิ จ ปริวาเรตฺวา ฐิตานิ วิย อเหสุํ. โส ‘‘อเปถ อเปถ โสณา’’ติ อาห. กิมิทํ เถราติ? เอตา เต, ตาต, มาตโร อาคจฺฉนฺตีติ. เถโร ‘‘สคฺโค อุปฏฺฐิโต มหาเถรสฺสา’’ติ จินฺเตสิ. เอวํ อุปฏฺฐานสมงฺคิตา จลตีติ เวทิตพฺพา. เอตาสุ สมงฺคิตาสุ อิธ อายูหนเจตนากมฺมสมงฺคิตาวเสน กายทุจฺจริตสมงฺคีติอาทิ วุตฺตํ.

ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ ៖ ឮថា នៅឯវត្តអចេលៈ ក្បែរជើងភ្នំសោណគិរី មានព្រះថេរៈមួយអង្គព្រះនាម សោណត្ថេរ ជាធម្មកថិក។ ឧបាសកជាបិតារបស់ព្រះថេរៈនោះ មានរបរចិញ្ចឹមជីវិតដោយសារសត្វឆ្កែ (ព្រានប្រមាញ់)។ ព្រះថេរៈ ទោះបីជាបានហាមឃាត់បិតានោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏មិនអាចញ៉ាំងបិតាឲ្យស្ថិតនៅក្នុងសេចក្តីសង្រួមបានឡើយ ទើបគិតថា "កុំឲ្យបុរសចាស់នេះវិនាសឡើយ" ហើយក៏បានបំបួសបិតានោះក្នុងវ័យជរា ទាំងដែលបិតាមិនសូវជាចង់បួសឡើយ។ កាលដែលភិក្ខុចាស់នោះមានជំងឺសម្រាកនៅលើគ្រែ នរកក៏បានប្រាកដឡើងដល់គាត់។ ហ្វូងឆ្កែធំៗជាច្រើន បានរត់ចុះពីជើងភ្នំសោណគិរី មកចោមរោមធ្វើហាក់ដូចជាចង់ខាំស៊ីគាត់។ ភិក្ខុចាស់នោះភ័យខ្លាចជាខ្លាំង ទើបស្រែកថា "នែ កូនសោណ ជួយដេញផង! នែ កូនសោណ ជួយដេញផង!"។ ព្រះថេរៈសួរថា "ដេញអ្វី ព្រះមហាថេរៈ?"។ ភិក្ខុចាស់ឆ្លើយថា "កូនមិនឃើញទេឬ?" ហើយក៏បានប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះដល់ព្រះថេរៈ។ ព្រះសោណត្ថេរគិតថា "ធ្វើម្តេចឡើយ បិតារបស់បុគ្គលដូចជាអាត្មាអញ នឹងទៅកើតក្នុងនរកបាន អាត្មាអញនឹងត្រូវជាទីពឹងរបស់គាត់" ទើបបង្គាប់ឲ្យពួកសាមណេរនាំយកផ្កាផ្សេងៗមក រួចធ្វើការបូជាដោយការក្រាលផ្កានៅលើលានចេតិយ និងលានពោធិ៍ ព្រមទាំងរៀបចំអាសនបូជា ហើយបានសែងគ្រែរបស់បិតាទៅកាន់លានចេតិយ ឲ្យបិតាអង្គុយលើគ្រែនោះ រួចពោលថា "បពិត្រមហាថេរៈ ការបូជានេះ ខ្ញុំករុណាធ្វើឡើងដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់លោកឪពុក សូមលោកឪពុកពោលថា 'បពិត្រព្រះមានព្រះភាគ នេះជាគ្រឿងបូជាដ៏កំសត់របស់ខ្ញុំព្រះអង្គ' រួចថ្វាយបង្គំបង្អោនចិត្តទៅរកព្រះមានព្រះភាគ ធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លាចុះ"។ ព្រះមហាថេរៈនោះ កាលបើបានឃើញការបូជាផ្កា ហើយបានធ្វើតាមពាក្យនោះ ក៏មានចិត្តជ្រះថ្លា។ ក្នុងខណៈនោះឯង ទេវលោកក៏បានប្រាកដឡើងដល់គាត់ គឺមានទាំងសួននន្ទវ័ន សួនចិត្តលតាវ័ន សួនមិស្សកវ័ន សួនផារុសកវ័ន និងវិមានទាំងឡាយ ព្រមទាំងពួកទេវអប្សរ មកឈរចោមរោមហាក់ដូចជាទទួលគាត់។ ភិក្ខុចាស់នោះក៏ពោលថា "ចៀសចេញទៅ! ចៀសចេញទៅ! កូនសោណ"។ ព្រះថេរៈសួរថា "នេះជាអ្វី ព្រះមហាថេរៈ?"។ ភិក្ខុចាស់ឆ្លើយថា "នែ កូន មាតាទាំងឡាយរបស់កូនទាំងនេះ កំពុងតែមកហើយ"។ ព្រះថេរៈទើបគិតថា "ឥឡូវនេះ ឋានសួគ៌បានប្រាកដឡើងដល់ព្រះមហាថេរៈហើយ"។ គប្បីដឹងថា ឧបដ្ឋានសមង្គិតា តែងរំកិល (ប្រែប្រួល) យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងសមង្គិតាទាំងឡាយនេះ បទថា "Kāyaduccaritasamaṅgī" (អ្នកព្រមព្រៀងដោយកាយទុច្ចរិត) ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកដោយអំណាចនៃអាយូហនសមង្គិតា ចេតនាសមង្គិតា និងកម្មសមង្គិតា។

---

๑๓๒. เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโทติ ‘‘เอวํ ภควตา อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺเต เถโร อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพสุตฺตํ สมนฺนาหริตฺวา เอวํ สสฺสิริกํ กตฺวา เทสิตสุตฺตสฺส นาม ภควตา นามํ น คหิตํ. หนฺทสฺส นามํ คณฺหาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ.

១៣២. ពាក្យថា "Evaṃ vutte āyasmā ānando" (កាលបើព្រះមានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ...) សេចក្តីថា កាលបើព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សូត្រនេះយ៉ាងនេះហើយ ព្រះថេរៈបានពិចារណាផ្ទៀងផ្ទាត់សូត្រទាំងមូលតាំងពីដើមមក ហើយគិតថា "ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសូត្រដ៏មានសិរីសួស្តីយ៉ាងនេះ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនទាន់បានកំណត់ឈ្មោះនៃសូត្រនេះឡើយ។ ណ្ហើយចុះ អាត្មាអញនឹងក្រាបបង្គំទូលសួរដើម្បីឲ្យព្រះអង្គកំណត់ឈ្មោះនៃសូត្រនេះ" ទើបក្រាបបង្គំទូលព្រះមានព្រះភាគនូវពាក្យនេះ។

---

ตสฺมา ติห ตฺวนฺติอาทีสุ อยํ อตฺถโยชนา –

ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា "Tasmā tiha tvaṃ" (ព្រោះហេតុនោះ ចូរអ្នក...) នេះ មានការភ្ជាប់សេចក្តី (អត្ថយោជនា) ដូចតទៅនេះ ៖

---

อานนฺท, ยสฺมา อิมสฺมึ ธมฺมปริยาเย ‘‘อฏฺฐารส โข อิมา, อานนฺท, ธาตุโย, ฉ อิมา, อานนฺท, ธาตุโย’’ติ เอวํ พหุธาตุโย วิภตฺตา, ตสฺมา ติห ตฺวํ อิมํ ธมฺมปริยายํ พหุธาตุโกติปิ นํ ธาเรหิ. ยสฺมา ปเนตฺถ ธาตุอายตนปฏิจฺจสมุปฺปาทฏฺฐานาฏฺฐานวเสน จตฺตาโร ปริวฏฺฏา กถิตา[Pg.89], ตสฺมา จตุปริวฏฺโฏติปิ นํ ธาเรหิ. ยสฺมา จ อาทาสํ โอโลเกนฺตสฺส มุขนิมิตฺตํ วิย อิมํ ธมฺมปริยายํ โอโลเกนฺตสฺส เอเต ธาตุอาทโย อตฺถา ปากฏา โหนฺติ, ตสฺมา ธมฺมาทาโสติปิ นํ ธาเรหิ. ยสฺมา จ ยถา นาม ปรเสนมทฺทนา โยธา สงฺคามตูริยํ ปคฺคเหตฺวา ปรเสนํ ปวิสิตฺวา สปตฺเต มทฺทิตฺวา อตฺตโน ชยํ คณฺหนฺติ, เอวเมว กิเลสเสนมทฺทนา โยคิโน อิธ วุตฺตวเสน วิปสฺสนํ ปคฺคเหตฺวา กิเลเส มทฺทิตฺวา อตฺตโน อรหตฺตชยํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา อมตทุนฺทุภีติปิ นํ ธาเรหิ. ยสฺมา จ ยถา สงฺคามโยธา ปญฺจาวุธํ คเหตฺวา ปรเสนํ วิทฺธํเสตฺวา ชยํ คณฺหนฺติ, เอวํ โยคิโนปิ อิธ วุตฺตํ วิปสฺสนาวุธํ คเหตฺวา กิเลสเสนํ วิทฺธํเสตฺวา อรหตฺตชยํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา อนุตฺตโร สงฺคามวิชโยติปิ นํ ธาเรหีติ.

ម្នាលអានន្ទ ព្រោះហេតុតែក្នុងធម្មបរិយាយនេះ ព្រះអង្គបានចែករំលែកនូវធាតុជាច្រើនយ៉ាងនេះថា "ម្នាលអានន្ទ ធាតុទាំងឡាយនេះមាន ១៨ យ៉ាង ម្នាលអានន្ទ ធាតុទាំងឡាយនេះមាន ៦ យ៉ាង" ព្រោះហេតុនោះ ចូរអ្នកចាំទុកនូវធម្មបរិយាយនេះថា "ពហុធាតុកៈ" ផងចុះ។ មួយវិញទៀត ព្រោះក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គបានសម្តែងនូវការវិលត្រឡប់ ៤ ជុំ (ចតុបរិវដ្តៈ) ដោយអំណាចនៃធាតុ អាយតនៈ បដិច្ចសមុប្បាទ និងឋានាឋានៈ ព្រោះហេតុនោះ ចូរអ្នកចាំទុកនូវធម្មបរិយាយនេះថា "ចតុបរិវដ្តៈ" ផងចុះ។ មួយវិញទៀត ព្រោះធម៌ទាំងឡាយមានធាតុជាដើមទាំងនេះ តែងប្រាកដច្បាស់ដល់បុគ្គលអ្នកពិចារណានូវធម្មបរិយាយនេះ ដូចជាស្រមោលនៃមុខដែលប្រាកដច្បាស់ដល់បុគ្គលអ្នកឆ្លុះកញ្ចក់ ព្រោះហេតុនោះ ចូរអ្នកចាំទុកនូវធម្មបរិយាយនេះថា "ធម្មាទាសៈ" (កញ្ចក់ឆ្លុះធម៌) ផងចុះ។ មួយវិញទៀត ប្រៀបដូចជាពួកយុទ្ធជនអ្នកកម្ចាត់សត្រូវ តែងកាន់យកនូវតូរ្យតន្ត្រីសម្រាប់សឹក រួចចូលទៅក្នុងកងទ័ពសត្រូវ កម្ចាត់សត្រូវទាំងឡាយ ហើយកាន់យកនូវជ័យជម្នះរបស់ខ្លួន យ៉ាងណាមិញ ពួកយោគីបុគ្គលអ្នកកម្ចាត់កងទ័ពកិលេស ក៏តែងលើកតម្កើងនូវវិបស្សនាដោយអំណាចនៃធម៌ដែលសម្តែងហើយក្នុងសូត្រនេះ រួចកម្ចាត់កិលេសទាំងឡាយ ហើយកាន់យកនូវជ័យជម្នះគឺព្រះអរហត្តរបស់ខ្លួន យ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ចូរអ្នកចាំទុកនូវធម្មបរិយាយនេះថា "អមតទុណ្ឌុភិ" (ស្គរអមតៈ) ផងចុះ។ មួយវិញទៀត ប្រៀបដូចជាពួកយុទ្ធជនក្នុងសមរភូមិ តែងកាន់យកនូវអាវុធទាំង ៥ ប្រការ កម្ទេចកងទ័ពសត្រូវ ហើយកាន់យកនូវជ័យជម្នះ យ៉ាងណាមិញ ពួកយោគីបុគ្គល ក៏តែងកាន់យកនូវវិបស្សនាវុធដែលសម្តែងហើយក្នុងសូត្រនេះ កម្ទេចកងទ័ពកិលេស ហើយកាន់យកនូវជ័យជម្នះគឺព្រះអរហត្ត យ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ចូរអ្នកចាំទុកនូវធម្មបរិយាយនេះថា "អនុត្តរសង្គាមវិជ័យ" (ការឈ្នះសង្គ្រាមដ៏រកអ្វីប្រៀបមិនបាន) ផងចុះ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាព្រះមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

พหุธาตุกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយពហុធាតុកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๖. อิสิคิลิสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយឥសិគិលិសូត្រ (តទៅ)

---

๑๓๓. เอวํ เม สุตนฺติ อิสิคิลิสุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญาว สมญฺญา อโหสีติ อิสิคิลิสฺส อิสิคิลีติ สมญฺญาย อุปฺปนฺนกาเล เวภาโร น เวภาโรติ ปญฺญายิตฺถ, อญฺญาเยวสฺส สมญฺญา อโหสิ. อญฺญา ปญฺญตฺตีติ อิทํ ปุริมปทสฺเสว เววจนํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

១៣៣. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺឥសិគិលិសូត្រ។ ក្នុងឥសិគិលិសូត្រនោះ ពាក្យថា aññāva samaññā ahosī នេះ សេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលឈ្មោះថា ឥសិគិលិ កើតឡើងដល់ភ្នំឥសិគិលិ ភ្នំវេភារៈ មិនទាន់ប្រាកដថាជាភ្នំវេភារៈឡើយ គឺភ្នំនោះមានឈ្មោះផ្សេងពីនេះ។ ពាក្យថា aññā paññatti នេះ ជាវេវចនៈនៃបទមុននោះឯង។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

ตทา กิร ภควา สายนฺหสมเย สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ยสฺมึ ฐาเน นิสินฺนานํ ปญฺจ ปพฺพตา ปญฺญายนฺติ, ตตฺถ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต นิสีทิตฺวา อิเม ปญฺจ ปพฺพเต ปฏิปาฏิยา อาจิกฺขิ. ตตฺถ น ภควโต ปพฺพเตหิ อตฺโถ อตฺถิ, อิติ อิเมสุ ปน ปพฺพเตสุ ปฏิปาฏิยา กถิยมาเนสุ อิสิคิลิสฺส อิสิคิลิภาโว กเถตพฺโพ โหติ. ตสฺมึ กถิยมาเน ปทุมวติยา ปุตฺตานํ ปญฺจสตานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ นามานิ เจว ปทุมวติยา จ ปตฺถนา กเถตพฺพา ภวิสฺสตีติ ภควา อิมํ ปญฺจ ปพฺพตปฏิปาฏึ อาจิกฺขิ.

ឮថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ចេញពីផលសមាបត្តិក្នុងវេលាព្រលប់ ហើយយាងចេញពីព្រះគន្ធកុដិ ទៅគង់ក្នុងទីដែលភ្នំទាំង ៥ ប្រាកដច្បាស់ ទ្រង់មានភិក្ខុសង្ឃចោមរោម ហើយគង់សម្តែងប្រាប់នូវភ្នំទាំង ៥ នេះតាមលំដាប់។ ក្នុងទីនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមានសេចក្តីត្រូវការដោយភ្នំទាំងឡាយនោះទេ ប៉ុន្តែ កាលបើភ្នំទាំងឡាយនេះ ត្រូវបានសម្តែងតាមលំដាប់ សេចក្តីដែលភ្នំឥសិគិលិ មានឈ្មោះថា ឥសិគិលិ ក៏ត្រូវសម្តែងដែរ។ កាលបើភ្នំនោះត្រូវបានសម្តែង ព្រះនាមទាំងឡាយនៃព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៥ រយអង្គ ដែលជាបុត្ររបស់នាងបទុមវតី និងការប្រាថ្នារបស់នាងបទុមវតី ក៏នឹងត្រូវសម្តែងដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបសម្តែងប្រាប់នូវលំដាប់នៃភ្នំទាំង ៥ នេះ។

---

ปวิสนฺตา [Pg.90] ทิสฺสนฺติ ปวิฏฺฐา น ทิสฺสนฺตีติ ยถาผาสุกฏฺฐาเน ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺจา อาคนฺตฺวา เจติยคพฺเภ ยมกมหาทฺวารํ วิวรนฺตา วิย ตํ ปพฺพตํ ทฺเวธา กตฺวา อนฺโต ปวิสิตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ มาเปตฺวา ตตฺถ วสึสุ, ตสฺมา เอวมาห. อิเม อิสีติ อิเม ปจฺเจกพุทฺธอิสี.

ពាក្យថា Pavisantā dissanti paviṭṭhā na dissantī នេះ សេចក្តីថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ត្រឡប់មកពីត្រេចទៅបិណ្ឌបាតក្នុងទីដ៏សមគួរ ធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ក៏ធ្វើភ្នំនោះឲ្យជាពីរចំណែក ដូចជាបើកទ្វារធំគូ ក្នុងផ្ទៃនៃចេតិយ ហើយចូលទៅខាងក្នុង និម្មិតទីសម្រាកយប់និងទីសម្រាកថ្ងៃ ហើយគង់នៅក្នុងទីនោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Ime isī សេចក្តីថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយនេះឯង។

---

กทา ปน เต ตตฺถ วสึสุ? อตีเต กิร อนุปฺปนฺเน ตถาคเต พาราณสึ อุปนิสฺสาย เอกสฺมึ คามเก เอกา กุลธีตา เขตฺตํ รกฺขมานา เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปญฺจหิ ลาชาสเตหิ สทฺธึ เอกํ ปทุมปุปฺผํ ทตฺวา ปญฺจ ปุตฺตสตานิ ปตฺเถสิ. ตสฺมึเยว จ ขเณ ปญฺจสตา มิคลุทฺทกา มธุรมํสํ ทตฺวา ‘‘เอติสฺสา ปุตฺตา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺถยึสุ. สา ยาวตายุกํ ฐตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตา, ตโต จุตา ชาตสฺสเร ปทุมคพฺเภ นิพฺพตฺติ. ตเมโก ตาปโส ทิสฺวา ปฏิชคฺคิ, ตสฺสา วิจรนฺติยาว ปาทุทฺธาเร ปาทุทฺธาเร ภูมิโต ปทุมานิ อุฏฺฐหนฺติ. เอโก วนจรโก ทิสฺวา พาราณสิรญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา นํ อาหราเปตฺวา อคฺคมเหสึ อกาสิ, ตสฺสา คพฺโภ สณฺฐาสิ. มหาปทุมกุมาโร มาตุกุจฺฉิยํ วสิ, เสสา คพฺภมลํ นิสฺสา นิพฺพตฺตา. วยปฺปตฺตา อุยฺยาเน ปทุมสฺสเร กีฬนฺตา เอเกกสฺมึ ปทุเม นิสีทิตฺวา ขยวยํ ปฏฺฐเปตฺวา ปจฺเจกโพธิญาณํ นิพฺพตฺตยึสุ. อยํ เตสํ พฺยากรณคาถา อโหสิ –

ចុះព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយនោះ គង់នៅក្នុងភ្នំនោះក្នុងកាលណា? ឮថា ក្នុងអតីតកាល កាលព្រះតថាគតមិនទាន់ឧប្បត្តិឡើង មានកុលធីតាម្នាក់នៅក្នុងភូមិមួយ អាស្រ័យក្រុងពារាណសី កាលកំពុងចាំចម្ការ បានថ្វាយផ្កាឈូកមួយទង ព្រមដោយលាជ ៥ រយ ដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយអង្គ ហើយបានប្រាថ្នាបុត្រ ៥ រយនាក់។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រានព្រៃ ៥ រយនាក់ បានថ្វាយសាច់ដ៏មានរសផ្អែម ហើយប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យពួកយើងបានជាកូនរបស់នាងនេះចុះ»។ នាងនោះរស់នៅអស់អាយុ ហើយបានទៅកើតក្នុងទេវលោក ចុតិពីទេវលោកនោះ ក៏មកកើតក្នុងផ្ទៃផ្កាឈូក ក្នុងស្រះធម្មជាតិ (ជាតស្សរៈ)។ តាបសម្នាក់ឃើញហើយ ក៏ចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា ក្នុងកាលដែលនាងដើរទៅ ផ្កាឈូកទាំងឡាយតែងដុះឡើងពីផែនដី គ្រប់ជំហានៗ។ ព្រានព្រៃម្នាក់ឃើញហើយ ក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាដែនពារាណសី។ ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យនាំនាងមក ហើយតាំងទុកក្នុងតំណែងជាអគ្គមហេសី គភ៌ក៏បានប្រតិស្ឋានក្នុងផ្ទៃរបស់នាង។ មហាបទុមគុមារ បាននៅក្នុងផ្ទៃមាតា ចំណែកបុត្រដែលសេសសល់ កើតដោយសំសេទជៈ អាស្រ័យទឹកលាងគភ៌។ លុះចម្រើនវ័យហើយ កាលលេងក្នុងស្រះឈូកក្នុងឧទ្យាន អង្គុយលើផ្កាឈូកមួយៗ ក៏តាំងឡើងនូវខយវយកម្មដ្ឋាន ហើយបានសម្រេចនូវព្រះបច្ចេកពោធិញ្ញាណ។ នេះជាព្យាករណគាថារបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយនោះថា៖

---

‘‘สโรรุหํ ปทุมปลาสปตฺตชํ, สุปุปฺผิตํ ภมรคณานุจิณฺณํ;

อนิจฺจตายุปคตํ วิทิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«បុគ្គលដឹងច្បាស់នូវផ្កាឈូក ដែលដុះក្នុងទឹក មានស្លឹកនិងត្របក រីកស្គុះស្គាយ មានហ្វូងឃ្មុំហើរក្រឡឹងចោមរោម ថាជាធម្មជាតិដល់នូវសេចក្តីមិនទៀងហើយ គប្បីត្រេចទៅម្នាក់ឯង ដូចកុយរមាសដូច្នោះចុះ»។

---

ตสฺมึ กาเล เต ตตฺถ วสึสุ, ตทา จสฺส ปพฺพตสฺส อิสิคิลีติ สมญฺญา อุทปาทิ.

ក្នុងកាលនោះ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយនោះ គង់នៅក្នុងភ្នំនោះ ក្នុងកាលនោះឯង ឈ្មោះថា ឥសិគិលិ ក៏កើតមានដល់ភ្នំនោះ។

---

๑๓๕. เย สตฺตสาราติ อริฏฺโฐ อุปริฏฺโฐ ตครสิขี ยสสฺสี สุทสฺสโน ปิยทสฺสี คนฺธาโร ปิณฺโฑโล อุปาสโภ นีโต ตโถ สุตวา ภาวิตตฺโตติ เตรสนฺนํ ปจฺเจกพุทฺธานํ นามานิ วตฺวา อิทานิ เตสญฺจ อญฺเญสญฺจ คาถาพนฺเธน นามานิ อาจิกฺขนฺโต เย สตฺตสาราติอาทิมาห[Pg.91]. ตตฺถ สตฺตสาราติ สตฺตานํ สารภูตา. อนีฆาติ นิทฺทุกฺขา. นิราสาติ นิตฺตณฺหา.

១៣៥. ពាក្យថា Ye sattasārā នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ព្រះនាមនៃព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ១៣ អង្គ គឺ អរិដ្ឋៈ ១ ឧបរិដ្ឋៈ ១ តគរសិខី ១ យសស្សី ១ សុទស្សនៈ ១ បិយទស្សី ១ គន្ធារៈ ១ បិណ្ឌោលៈ ១ ឧបាសភៈ ១ នីតៈ ១ តថៈ ១ សុតវា ១ ភាវិតត្តៈ ១ រួចហើយ កាលនឹងសម្តែងព្រះនាមរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងនោះផង របស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធដទៃទៀតផង ដោយអំណាចនៃការចងជាគាថា ទើបត្រាស់ពាក្យថា ye sattasārā ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា sattasārā សេចក្តីថា ជាបុគ្គលប្រសើរ (ជាខ្លឹមសារ) ជាងសត្វទាំងឡាយ។ បទថា anīghā សេចក្តីថា មិនមានទុក្ខ។ បទថា nirāsā សេចក្តីថា មិនមានតណ្ហា។

---

ทฺเว ชาลิโนติ จูฬชาลิ มหาชาลีติ ทฺเว ชาลินามกา. สนฺตจิตฺโตติ อิทมฺปิ เอกสฺส นามเมว. ปสฺสิ ชหิ อุปธิทุกฺขมูลนฺติ เอตฺถ ปสฺสิ นาม โส ปจฺเจกพุทฺโธ, ทุกฺขสฺส ปน มูลํ อุปธึ ชหีติ อยมสฺส ถุติ. อปราชิโตติปิ เอกสฺส นามเมว.

បទថា dve jālino សេចក្តីថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមានឈ្មោះថា ជាលិ មាន ២ អង្គ គឺ ចូឡជាលិ ១ មហាជាលិ ១។ បទថា santacitto នេះ ក៏ជាឈ្មោះរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយអង្គដែរ។ ក្នុងបទថា passi jahi upadhidukkhamūlaṃ នេះ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធនោះមានព្រះនាមថា បស្សិ ចំណែកពាក្យថា លះបង់នូវឧបធិដែលជាឫសគល់នៃទុក្ខ នេះជាការសរសើរ (គុណ) របស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធនោះ។ បទថា aparājito នេះ ក៏ជាឈ្មោះរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយអង្គដែរ។

---

สตฺถา ปวตฺตา สรภงฺโค โลมหํโส อุจฺจงฺคมาโยติ อิเม ปญฺจ ชนา. อสิโต อนาสโว มโนมโยติ อิเมปิ ตโย ชนา. มานจฺฉิโท จ พนฺธุมาติ พนฺธุมา นาม เอโก, มานสฺส ปน ฉินฺนตฺตา มานจฺฉิโทติ วุตฺโต. ตทาธิมุตฺโตติปิ นามเมว.

បទថា satthā pavattā sarabhaṅgo lomahaṃso uccaṅgamāyo គឺព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៥ អង្គនេះ។ បទថា asito anāsavo manomayo គឺព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៣ អង្គនេះដែរ។ បទថា mānacchido ca bandhumā សេចក្តីថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយអង្គព្រះនាមថា ពន្ធុមា ប៉ុន្តែ ព្រោះទ្រង់កាត់បង់នូវមានៈបានហើយ ទើបហៅថា មាណច្ឆិទៈ (អ្នកកាត់បង់មានៈ)។ បទថា tadādhimutto នេះ ក៏ជាឈ្មោះរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយអង្គដែរ។

---

เกตุมฺภราโค จ มาตงฺโค อริโยติ อิเม ตโย ชนา. อถจฺจุโตติ อถ อจฺจุโต. อจฺจุตคามพฺยามงฺโกติ อิเม ทฺเว ชนา. เขมาภิรโต จ โสรโตติ อิเม ทฺเวเยว.

បទថា ketumbharāgo ca mātaṅgo ariyo គឺព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៣ អង្គនេះ។ បទថា athaccuto សេចក្តីថា បន្ទាប់មកគឺ អច្ចុតៈ។ បទថា accutagāmabyāmaṅko គឺព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ២ អង្គនេះ។ បទថា khemābhirato ca sorato គឺព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ២ អង្គនេះឯង។

---

สยฺโห อโนมนิกฺกโมติ สยฺโห นาม โส พุทฺโธ, อโนมวีริยตฺตา ปน อโนมนิกฺกโมติ วุตฺโต. อานนฺโท นนฺโท อุปนนฺโท ทฺวาทสาติ จตฺตาโร อานนฺทา, จตฺตาโร นนฺทา จตฺตาโร อุปนนฺทาติ เอวํ ทฺวาทส. ภารทฺวาโช อนฺติมเทหธารีติ ภารทฺวาโช นาม โส พุทฺโธ. อนฺติมเทหธารีติ ถุติ.

បទថា sayho anomanikkamo សេចក្តីថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធនោះព្រះនាមថា សយ្ហៈ ប៉ុន្តែ ព្រោះទ្រង់មានព្យាយាមមិនថយថយ ទើបហៅថា អនោមនិក្កមៈ។ បទថា ānando nando upanando dvādasa សេចក្តីថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធព្រះនាម អានន្ទ មាន ៤ អង្គ ព្រះនាម នន្ទ មាន ៤ អង្គ ព្រះនាម ឧបនន្ទ មាន ៤ អង្គ រួមជា ១២ អង្គយ៉ាងនេះ។ បទថា bhāradvājo antimadehadhārī សេចក្តីថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធនោះព្រះនាមថា ភារទ្វាជៈ។ ពាក្យថា antimadehadhārī នេះជាពាក្យសរសើរ។

---

ตณฺหจฺฉิโทติ สิขริสฺสายํ ถุติ. วีตราโคติ มงฺคลสฺส ถุติ. อุสภจฺฉิทา ชาลินึ ทุกฺขมูลนฺติ อุสโภ นาม โส พุทฺโธ ทุกฺขมูลภูตํ ชาลินึ อจฺฉิทาติ อตฺโถ. สนฺตํ ปทํ อชฺฌคโมปนีโตติ อุปนีโต นาม โส พุทฺโธ สนฺตํ ปทํ อชฺฌคมา. วีตราโคติปิ เอกสฺส นามเมว. สุวิมุตฺตจิตฺโตติ อยํ กณฺหสฺส ถุติ.

បទថា taṇhacchido នេះ ជាពាក្យសរសើររបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធព្រះនាម សិខរី។ បទថា vītarāgo ជាពាក្យសរសើររបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធព្រះនាម មង្គលៈ។ បទថា usabhacchidā jāliniṃ dukkhamūlaṃ សេចក្តីថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធព្រះនាម ឧសភៈ បានកាត់បង់នូវតណ្ហាដូចជាសំណាញ់ ដែលជាឫសគល់នៃទុក្ខ។ បទថា santaṃ padaṃ ajjhagamopanīto សេចក្តីថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធព្រះនាម ឧបនីតៈ បានដល់នូវព្រះនិព្វានជាឋានដ៏ស្ងប់រម្ងាប់។ បទថា vītarāgo នេះ ក៏ជាឈ្មោះរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយអង្គដែរ។ បទថា suvimuttacitto នេះ ជាពាក្យសរសើររបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធព្រះនាម កណ្ហៈ។

---

เอเต จ อญฺเญ จาติ เอเต ปาฬิยํ อาคตา จ ปาฬิยํ อนาคตา อญฺเญ จ เอเตสํ เอกนามกาเยว. อิเมสุ หิ ปญฺจสุ ปจฺเจกพุทฺธสเตสุ ทฺเวปิ ตโยปิ ทสปิ ทฺวาทสปิ อานนฺทาทโย วิย เอกนามกา อเหสุํ. อิติ ปาฬิยํ อาคตนาเมเหว สพฺเพสํ นามานิ วุตฺตานิ [Pg.92] โหนฺตีติ อิโต ปรํ วิสุํ วิสุํ อวตฺวา ‘‘เอเต จ อญฺเญ จา’’ติ อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

បទថា ete ca aññe ca សេចក្តីថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយដែលមកក្នុងបាលីក្តី មិនបានមកក្នុងបាលីក្តី ព្រះបច្ចេកពុទ្ធដទៃទៀត ក៏មានឈ្មោះដូចគ្នានឹងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងនេះឯង។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៥ រយអង្គទាំងនេះ សូម្បី ២ អង្គក្តី ៣ អង្គក្តី ១០ អង្គក្តី ១២ អង្គក្តី ក៏មានឈ្មោះដូចគ្នា ដូចជាព្រះបច្ចេកពុទ្ធព្រះនាម អានន្ទ ជាដើម។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងព្រះនាមរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងអស់ ដោយព្រះនាមដែលមកក្នុងបាលីយ៉ាងនេះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនត្រាស់ជាចំណែកៗតទៅទៀត ហើយត្រាស់ថា ete ca aññេ ca ដូច្នេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

---

อิสิคิลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឥសិគិលិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๗. มหาจตฺตารีสกสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃមហាចត្តារីសកសូត្រ

---

๑๓๖. เอวํ เม สุตนฺติ มหาจตฺตารีสกสุตฺตํ. ตตฺถ อริยนฺติ นิทฺโทสํ โลกุตฺตรํ, นิทฺโทสญฺหิ ‘‘อริย’’นฺติ วุจฺจติ. สมฺมาสมาธินฺติ มคฺคสมาธึ. สอุปนิสนฺติ สปจฺจยํ. สปริกฺขารนฺติ สปริวารํ.

១៣៦. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺមហាចត្តារីសកសូត្រ។ ក្នុងមហាចត្តារីសកសូត្រនោះ បទថា ariyaṃ សេចក្តីថា ធម៌មិនមានទោស គឺលោកុត្តរធម៌ ព្រោះថា ធម៌ដែលមិនមានទោស ហៅថា អរិយៈ។ បទថា sammāsamādhiṃ សេចក្តីថា មគ្គសមាធិ។ បទថា saupanisaṃ សេចក្តីថា ព្រមទាំងបច្ច័យ។ បទថា saparikkhāraṃ សេចក្តីថា ព្រមទាំងបរិវារ។

---

ปริกฺขตาติ ปริวาริตา. สมฺมาทิฏฺฐิ ปุพฺพงฺคมา โหตีติ ทฺวิธา สมฺมาทิฏฺฐิ ปุพฺพงฺคมา โหติ ปุเรจาริกา วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ จ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ จ. วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ เตภูมกสงฺขาเร อนิจฺจาทิวเสน ปริวีมํสติ; มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ ปน ปริวีมํสนปริโยสาเน ภูมิลทฺธํ วฏฺฏํ สมุคฺฆาฏยมานา วูปสมยมานา สีตุทกฆฏสหสฺสํ มตฺถเก อาสิญฺจมานา วิย อุปฺปชฺชติ. ยถา หิ เขตฺตํ กุรุมาโน กสฺสโก ปฐมํ อรญฺเญ รุกฺเข ฉินฺทติ, ปจฺฉา อคฺคึ เทติ, โส อคฺคิ ปฐมํ ฉินฺเน รุกฺเข อนวเสเส ฌาเปติ, เอวเมว วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ ปฐมํ อนิจฺจาทิวเสน สงฺขาเร วีมํสติ, มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ ตาย วีมํสนตฺถํ สงฺขาเร ปุน อปฺปวตฺติวเสน สมุคฺฆาฏยมานา อุปฺปชฺชติ, สา ทุวิธาปิ อิธ อธิปฺเปตา.

បទថា parikkhatā សេចក្តីថា ហែហមហើយ (ចោមរោមហើយ)។ បទថា sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti សេចក្តីថា សម្មាទិដ្ឋិ ២ យ៉ាង គឺ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ និងមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ តែងជាធម៌នាំមុខ គឺដើរតួជាអ្នកដឹកនាំ។ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ តែងពិចារណាស្វែងរកនូវសង្ខារជាទៅក្នុងភូមិ ៣ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីមិនទៀងជាដើម ចំណែកឯមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ ក្នុងទីបំផុតនៃការពិចារណា តែងកើតឡើងដោយការគាស់រំលើង និងការរម្ងាប់នូវវដ្តៈដែលបាននូវភូមិ ប្រៀបដូចជាការស្រោចស្រពនូវក្អមទឹកត្រជាក់មួយពាន់នៅលើក្បាលដូច្នោះ។ ដូចជាកសិករកាលធ្វើស្រែ មុនដំបូងតែងកាប់ដើមឈើក្នុងព្រៃ បន្ទាប់មកក៏ដុតភ្លើង ភ្លើងនោះតែងឆេះបំផ្លាញដើមឈើដែលកាប់មុនដំបូងនោះមិនឲ្យមានសេសសល់ឡើយ យ៉ាងណាមិញ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ មុនដំបូងតែងពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីមិនទៀងជាដើម យ៉ាងនោះឯង មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ កាលគាស់រំលើងនូវសង្ខារទាំងឡាយមិនឲ្យកើតឡើងជាថ្មីទៀត ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការពិចារណាដោយវិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិនោះ ក៏កើតឡើង សម្មាទិដ្ឋិទាំងពីរយ៉ាងនោះ គឺលោកចង់បានក្នុងទីនេះ។

---

มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ปชานาตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐึ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ลกฺขณปฏิเวเธน อารมฺมณโต ปชานาติ, สมฺมาทิฏฺฐึ กิจฺจโต อสมฺโมหโต ปชานาติ. สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐีติ สา เอวํ ปชานนา อสฺส สมฺมาทิฏฺฐิ นาม โหติ.

បទថា micchādiṭṭhīti pajānāti សេចក្តីថា តែងដឹងច្បាស់នូវមិច្ឆាទិដ្ឋិ ដោយការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈថា មិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ តែងដឹងច្បាស់នូវសម្មាទិដ្ឋិ ដោយអំណាចនៃកិច្ច និងការមិនវង្វេង។ បទថា sāssa hoti sammādiṭṭhi សេចក្តីថា ការដឹងច្បាស់យ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាជាសម្មាទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះ។

---

ทฺวายํ วทามีติ ทฺวยํ วทามิ, ทุวิธโกฏฺฐาสํ วทามีติ อตฺโถ. ปุญฺญภาคิยาติ ปุญฺญโกฏฺฐาสภูตา. อุปธิเวปกฺกาติ อุปธิสงฺขาตสฺส วิปากสฺส ทายิกา.

បទថា dvāyaṃ vadāmi សេចក្តីថា តថាគតពោលនូវធម៌ជាគូ គឺពោលនូវចំណែកពីរយ៉ាង។ បទថា puññabhāgiyā សេចក្តីថា ជាចំណែកនៃបុណ្យ។ បទថា upadhivepakkā សេចក្តីថា ជាធម៌ឲ្យនូវផលគឺឧបធិ (ខន្ធ)។

---

ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยนฺติอาทีสุ วิภชิตฺวา วิภชิตฺวา อมตทฺวารํ ปญฺญเปติ ทสฺเสตีติ ปญฺญา. ตสฺมึ อตฺเถ อินฺทตฺตํ กโรตีติ ปญฺญินฺทฺริยํ. อวิชฺชาย น [Pg.93] กมฺปตีติ ปญฺญาพลํ. โพชฺฌงฺคปฺปตฺตา หุตฺวา จตุสจฺจธมฺเม วิจินาตีติ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค. มคฺคสมฺปตฺติยา ปสฏฺฐา โสภนา ทิฏฺฐีติ สมฺมาทิฏฺฐิ. อริยมคฺคสฺส องฺคนฺติ มคฺคงฺคํ. โสติ โส ภิกฺขุ. ปหานายาติ ปชหนตฺถาย. อุปสมฺปทายาติ ปฏิลาภตฺถาย. สมฺมาวายาโมติ นิยฺยานิโก กุสลวายาโม. สโตติ สติยา สมนฺนาคโต หุตฺวา. อนุปริธาวนฺติ อนุปริวตฺตนฺตีติ สหชาตา จ ปุเรชาตา จ หุตฺวา ปริวาเรนฺติ. เอตฺถ หิ สมฺมาวายาโม จ สมฺมาสติ จ โลกุตฺตรสมฺมาทิฏฺฐึ สหชาตา ปริวาเรนฺติ ราชานํ วิย เอกรเถ ฐิตา อสิคฺคาหฉตฺตคฺคาหา. วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ ปน ปุเรชาตา หุตฺวา ปริวาเรติ รถสฺส ปุรโต ปตฺติกาทโย วิย. ทุติยปพฺพโต ปฏฺฐาย ปน สมฺมาสงฺกปฺปาทีนํ ตโยปิ สหชาตปริวาราว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា paññā paññindriyaṃ ជាដើម ធម៌ដែលតែងចែករំលែក ហើយប្រកាស បង្ហាញនូវទ្វារព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា បញ្ញា។ ធម៌ដែលធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងសេចក្តីនោះ ឈ្មោះថា បញ្ញិន្ទ្រិយ។ ធម៌ដែលមិនរំភើបញាប់ញ័រដោយអវិជ្ជា ឈ្មោះថា បញ្ញាពលៈ។ ធម៌ដែលដល់នូវអង្គនៃពោធិញ្ញាណ ហើយរមែងរើសរើសនូវធម៌គឺអរិយសច្ច ៤ ឈ្មោះថា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ។ សេចក្តីយល់ឃើញដ៏ល្អ ដែលព្រះអរិយមគ្គសរសើរហើយ ឈ្មោះថា សម្មាទិដ្ឋិ។ អង្គនៃអរិយមគ្គ ឈ្មោះថា មគ្គង្គ។ បទថា so គឺភិក្ខុនោះ។ បទថា pahānāya` សេចក្តីថា ដើម្បីលះបង់។ បទថា upasampadāya` សេចក្តីថា ដើម្បីបានចំពោះ។ បទថា sammāvāyāmo` សេចក្តីថា ព្យាយាមជាកុសលដែលជាគ្រឿងស្រឡះចាកទុក្ខ។ បទថា sato` សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយសតិ។ បទថា anuparidhāvanti anuparivattanti` សេចក្តីថា កើតរួមគ្នាផង កើតមុនផង ហើយចោមរោមហែហម។ ព្រោះថា ក្នុងធម៌ទាំងនេះ សម្មាវាយាមៈ និងសម្មាសតិ តែងកើតរួមគ្នា ចោមរោមហែហមនូវលោកុត្តរសម្មាទិដ្ឋិ ប្រៀបដូចជាពួកអ្នកកាន់ដាវ និងអ្នកកាន់ឆត្រ ដែលឈរលើរថតែមួយ ចោមរោមហែហមព្រះរាជាដូច្នោះ។ ចំណែកឯវិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ តែងកើតមុន ហើយចោមរោមហែហម ប្រៀបដូចជាពួកថ្មើរជើងជាដើម នៅខាងមុខរថដូច្នោះ។ ប៉ុន្តែ ចាប់តាំងពីវគ្គទីពីរទៅ ធម៌ទាំង ៣ យ៉ាង សូម្បីរបស់សម្មាសង្កប្បៈជាដើម ក៏តែងកើតរួមគ្នា និងជាបរិវារដូចគ្នា យ៉ាងនេះគប្បីជ្រាបចុះ។

---

๑๓๗. มิจฺฉาสงฺกปฺโปติ ปชานาตีติ มิจฺฉาสงฺกปฺปํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ลกฺขณปฏิเวเธน อารมฺมณโต ปชานาติ สมฺมาสงฺกปฺปํ กิจฺจโต อสมฺโมหโต ปชานาติ. อิโต อปเรสุ สมฺมาวาจาทีสุปิ เอวเมว โยชนา เวทิตพฺพา. กามสงฺกปฺปาทโย ทฺเวธาวิตกฺกสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๒๐๖) วุตฺตาเยว.

១៣៧. បទថា micchāsaṅkappoti pajānāti សេចក្តីថា តែងដឹងច្បាស់នូវមិច្ឆាសង្កប្បៈ ដោយការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈថា មិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ តែងដឹងច្បាស់នូវសម្មាសង្កប្បៈ ដោយអំណាចនៃកិច្ច និងការមិនវង្វេង។ ការប្រកបសេចក្តីក្នុងធម៌ទាំងឡាយដទៃទៀត មានសម្មាវាចាជាដើម អំពីទីនេះទៅ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ចំណែកឯកាមសង្កប្បៈជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយក្នុងទ្វេធាវិតក្កសូត្រ (ម. និ. ១.២០៦) នោះឯង។

---

ตกฺโกติอาทีสุ ตกฺกนวเสน ตกฺโก. สฺเวว จ อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺเฒตฺวา วิตกฺโกติ วุตฺโต, สฺเวว สงฺกปฺปนวเสน สงฺกปฺโป. เอกคฺโค หุตฺวา อารมฺมเณ อปฺเปตีติ อปฺปนา. อุปสคฺเคน ปน ปทํ วฑฺเฒตฺวา พฺยปฺปนาติ วุตฺตํ. เจตโส อภินิโรปนาติ จิตฺตสฺส อภินิโรปนา. วิตกฺกสฺมิญฺหิ สติ วิตกฺโก อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรเปติ วิตกฺเก ปน อสติ อตฺตโนเยว ธมฺมตาย จิตฺตํ อารมฺมณํ อภิรุหติ ชาติสมฺปนฺโน อภิญฺญาตปุริโส วิย ราชเคหํ. อนภิญฺญาตสฺส หิ ปฏิหาเรน วา โทวาริเกน วา อตฺโถ โหติ, อภิญฺญาตํ ชาติสมฺปนฺนํ สพฺเพ ราชราชมหามตฺตา ชานนฺตีติ อตฺตโนว ธมฺมตาย นิกฺขมติ เจว ปวิสติ จ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. วาจํ สงฺขโรตีติ วจีสงฺขาโร. เอตฺถ จ โลกิยวิตกฺโก วาจํ สงฺขโรติ, น โลกุตฺตโร. กิญฺจาปิ น สงฺขโรติ, วจีสงฺขาโรตฺเวว จ ปนสฺส นามํ โหติ. สมฺมาสงฺกปฺปํ อนุปริธาวนฺตีติ โลกุตฺตรสมฺมาสงฺกปฺปํ ปริวาเรนฺติ. เอตฺถ จ ตโยปิ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโย [Pg.94] ปุพฺพภาเค นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺติ, มคฺคกฺขเณ ปน ติณฺณมฺปิ กามสงฺกปฺปาทีนญฺจ ปทจฺเฉทํ สมุคฺฆาตํ กโรนฺโต มคฺคงฺคํ ปูรยมาโน เอโกว สมฺมาสงฺกปฺโป อุปฺปชฺชิตฺวา เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทิวเสน ตีณิ นามานิ ลภติ. ปรโต สมฺมาวาจาทีสุปิ เอเสว นโย.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា តក្កោ ជាដើម ការត្រិះរិះ ឈ្មោះថា តក្កៈ (តក្កោ) ដោយអំណាចនៃការត្រិះរិះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅតក្កៈនោះឯង ដោយបន្ថែមឧបសគ្គ (វិ) ចូលក្នុងបទនោះថា វិតក្កៈ (វិតក្កោ) ហើយតក្កៈនោះឯង ឈ្មោះថា សង្កប្បៈ (សង្កប្បោ) ដោយអំណាចនៃការតម្រិះ។ ធម្មជាតិដែលធ្វើចិត្តឲ្យមានអារម្មណ៍តែមួយ ហើយបង្អោនទៅ (ដោតស៊ប់) ក្នុងអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា អប្បនា។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅដោយបន្ថែមឧបសគ្គចូលក្នុងបទនោះថា ព្យប្បនា (ព្យប្បនោ)។ បទថា Cetaso abhiniropanā បានដល់ ការលើកឡើងនូវចិត្ត (ការបង្អោនចិត្តទៅកាន់អារម្មណ៍)។ ព្រោះថាកាលបើវិតក្កៈមាននៅ វិតក្កៈរមែងលើកចិត្តឡើងកាន់អារម្មណ៍ តែថាកាលបើគ្មានវិតក្កៈ ចិត្តរមែងឡើងកាន់អារម្មណ៍ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯង ប្រៀបដូចជាបុរសអ្នកមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ និងជាទីស្គាល់គ្នាចូលទៅកាន់ព្រះរាជវាំង។ ព្រោះថាបុរសដែលគេមិនស្គាល់ រមែងត្រូវការអ្នកនាំចូល ឬឆ្មាំទ្វារ ចំណែកបុរសដែលគេស្គាល់ និងមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ព្រះរាជា និងមហាមាត្យទាំងពួងរមែងស្គាល់ ហេតុនោះគាត់រមែងចេញចូលដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯងបាន យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីប្រៀបធៀបនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។ ធម្មជាតិដែលปรุงតែងវាចា ឈ្មោះថា វចីសង្ខារ។ ក្នុងវចីសង្ខារនោះ វិតក្កៈជាលោកិយរមែងปรุงតែងវាចា មិនមែនលោកុត្តរៈឡើយ។ ទោះបីជាលោកុត្តរវិតក្កៈមិនปรุงតែងវាចាក៏ដោយ ប៉ុន្តែឈ្មោះថា វចីសង្ខារ នោះឯង រមែងមានដល់លោកុត្តរវិតក្កៈនោះ។ បទថា Sammāsaṅkappaṃ anuparidhāvantī បានដល់ ហែហម (អម) នូវលោកុត្តរសម្មាសង្កប្បៈ។ ក្នុងលោកុត្តរសម្មាសង្កប្បៈនេះ សង្កប្បៈទាំង ៣ មាននេក្ខម្មសង្កប្បៈជាដើម រមែងបានក្នុងចិត្តផ្សេងៗគ្នាក្នុងបុព្វភាគ (ភាគមុន) ប៉ុន្តែក្នុងខណៈនៃមគ្គ សម្មាសង្កប្បៈតែមួយគត់ កាលកាត់ផ្តាច់ និងដកឡើងនូវកាមសង្កប្បៈជាដើមទាំង ៣ យ៉ាងឥតមានសេសសល់ ទាំងបំពេញនូវមគ្គង្គឲ្យបរិបូណ៌ ក៏កើតឡើង ហើយរមែងបាននូវឈ្មោះ ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃនេក្ខម្មសង្កប្បៈជាដើម។ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានសម្មាវាចាជាដើមខាងមុខ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

๑๓๘. มุสาวาทา เวรมณีติอาทีสุ วิรติปิ เจตนาปิ วฏฺฏติ. อารตีติอาทีสุ วจีทุจฺจริเตหิ อารกา รมตีติ อารติ. วินา เตหิ รมตีติ วิรติ. ตโต ตโต ปฏินิวตฺตาว หุตฺวา เตหิ วินา รมตีติ ปฏิวิรติ. อุปสคฺควเสน วา ปทํ วฑฺฒิตํ, สพฺพมิทํ โอรมนภาวสฺเสว อธิวจนํ. เวรํ มณติ วินาเสตีติ เวรมณิ. อิทมฺปิ โอรมนสฺเสว เววจนํ.

១៣៨. ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Musāvādā veramaṇī (ការវៀរចាកមុសាវាទ) ជាដើម សូម្បីវិរតីក្តី សូម្បីចេតនាក្តី គប្បីបាន (សមគួរ)។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Ārati ជាដើម ធម្មជាតិដែលវៀរឆ្ងាយចាកវចីទុច្ចរិត ឈ្មោះថា អារតី (ការវៀរ)។ ធម្មជាតិដែលវៀរដោយគ្មានវចីទុច្ចរិតទាំងនោះ ឈ្មោះថា វិរតី (ការវៀរចាក)។ ធម្មជាតិដែលត្រឡប់ថយក្រោយចាកវចីទុច្ចរិតនោះៗ ហើយវៀរដោយគ្មានវចីទុច្ចរិតទាំងនោះ ឈ្មោះថា បដិវិរតី (ការវៀរចំពោះ)។ ម៉្យាងទៀត បទនេះត្រូវបានបន្ថែមដោយអំណាចនៃឧបសគ្គ ពាក្យទាំងអស់នេះជាឈ្មោះនៃសភាវៈវៀរ (ការឈប់ធ្វើ) តែម្យ៉ាង។ ធម្មជាតិដែលកម្ចាត់បង់នូវពៀរ ឈ្មោះថា វេរមណី។ សូម្បីពាក្យថា វេរមណី នេះ ក៏ជាវេវចនសព្ទនៃការវៀរនោះឯង។

---

๑๓๙. ปาณาติปาตา เวรมณีติอาทีสุปิ เจตนา วิรตีติ อุภยมฺปิ วฏฺฏติเยว.

១៣៩. សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Pāṇātipātā veramaṇī (ការវៀរចាកបាណាតិបាត) ជាដើម សូម្បីចេតនាក្តី វិរតីក្តី ទាំងពីរយ៉ាងនេះគប្បីបានពិតប្រាកដ។

---

๑๔๐. กุหนาติอาทีสุ ติวิเธน กุหนวตฺถุนา โลกํ เอตาย กุหยนฺติ วิมฺหาปยนฺตีติ กุหนา. ลาภสกฺการตฺถิกา หุตฺวา เอตาย ลปนฺตีติ ลปนา. นิมิตฺตํ สีลเมเตสนฺติ เนมิตฺติกา, เตสํ ภาโว เนมิตฺติกตา. นิปฺเปโส สีลเมเตสนฺติ นิปฺเปสิกา, เตสํ ภาโว นิปฺเปสิกตา. ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนฺติ มคฺคนฺติ ปริเยสนฺตีติ ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนา, เตสํ ภาโว ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปเนตา กุหนาทิกา วิสุทฺธิมคฺเค สีลนิทฺเทเสเยว ปาฬิญฺจ อฏฺฐกถญฺจ อาหริตฺวา ปกาสิตา. มิจฺฉาอาชีวสฺส ปหานายาติ เอตฺถ น เกวลํ ปาฬิยํ อาคโตว มิจฺฉาอาชีโว, อาชีวเหตุ ปน ปวตฺติตา ปาณาติปาตาทโย สตฺตกมฺมปถเจตนาปิ มิจฺฉาอาชีโวว. ตาสํเยว สตฺตนฺนํ เจตนานํ ปทปจฺเฉทํ สมุคฺฆาตํ กุรุมานํ มคฺคงฺคํ ปูรยมานา อุปฺปนฺนา วิรติ สมฺมาอาชีโว นาม.

១៤០. ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Kuhanā (ការបោកប្រាស់) ជាដើម ធម្មជាតិដែលពួកភិក្ខុធ្វើសត្វលោកឲ្យងឿងឆ្ងល់ ឲ្យអស្ចារ្យ ដោយកុហនវត្ថុ ៣ យ៉ាង ឈ្មោះថា កុហនា។ ពួកភិក្ខុអ្នកប្រាថ្នាលាភសក្ការៈ រមែងពោលអួតដោយធម្មជាតិនេះ ឈ្មោះថា លបនា (ការរអែរអ៊ូ)។ ការធ្វើនិមិត្ត (ការធ្វើលេស) ជាប្រក្រតីរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា នេមិត្តិកៈ, ភាវៈនៃភិក្ខុទាំងនោះ ឈ្មោះថា នេមិត្តិកតា (ការធ្វើលេស)។ ការគាបសង្កត់ (ការជេរប្រទេច) ជាប្រក្រតីរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា និប្បេសិកៈ, ភាវៈនៃភិក្ខុទាំងនោះ ឈ្មោះថា និប្បេសិកតា (ការគាបសង្កត់)។ ពួកភិក្ខុរមែងស្វែងរក ស្វែងរកចំពោះ នូវលាភដោយលាភ ឈ្មោះថា លាភេន លាភំ និជិគីសនា, ភាវៈនៃភិក្ខុទាំងនោះ ឈ្មោះថា លាភេន លាភំ និជិគីសនតា (ការស្វែងរកលាភដោយលាភ)។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងអធិប្បាយនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃធម៌មានកុហនាជាដើមទាំងនេះ ខ្ញុំ (ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ) បាននាំយកមកនូវបាលី និងអដ្ឋកថា បង្ហាញទុកហើយក្នុងសីលនិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។ ក្នុងបទថា Micchāājīvassa pahānāyā នេះ មិនមែនមានតែមិច្ឆាអាជីវៈដែលមកក្នុងបាលីប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែសូម្បីចេតនាក្នុងកម្មបថ ៧ យ៉ាង មានបាណាតិបាតជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅព្រោះហេតុនៃអាជីវៈ ក៏ឈ្មោះថា មិច្ឆាអាជីវៈដែរ។ វិរតីដែលកើតឡើង កាលកាត់ផ្តាច់ និងដកឡើងនូវចេតនាទាំង ៧ នោះ ទាំងបំពេញនូវមគ្គង្គឲ្យបរិបូណ៌ ឈ្មោះថា សម្មាអាជីវៈ។

---

๑๔๑. สมฺมาทิฏฺฐิสฺสาติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยํ ฐิตสฺส ปุคฺคลสฺส. สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตีติ มคฺคสมฺมาสงฺกปฺโป ปโหติ, ผลสมฺมาทิฏฺฐิสฺสปิ ผลสมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตีติ เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมฺมาญาณสฺส [Pg.95] สมฺมาวิมุตฺตีติ เอตฺถ ปน มคฺคสมฺมาสมาธิมฺหิ ฐิตสฺส มคฺคปจฺจเวกฺขณํ สมฺมาญาณํ ปโหติ, ผลสมฺมาสมาธิมฺหิ ฐิตสฺส ผลปจฺจเวกฺขณํ สมฺมาญาณํ ปโหติ. มคฺคปจฺจเวกฺขณสมฺมาญาเณ จ ฐิตสฺส มคฺคสมฺมาวิมุตฺติ ปโหติ, ผลปจฺจเวกฺขณสมฺมาญาเณ ฐิตสฺส ผลสมฺมาวิมุตฺติ ปโหตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา อฏฺฐ ผลงฺคานิ สมฺมาญาณํ ปจฺจเวกฺขณํ กตฺวา สมฺมาวิมุตฺตึ ผลํ กาตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ.

១៤១. បទថា Sammādiṭṭhissa បានដល់ បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ។ បទថា Sammāsaṅkappo pahoti បានដល់ មគ្គសម្មាសង្កប្បៈរមែងកើតឡើង (មានដល់បុគ្គលនោះ) សូម្បីដល់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងផលសម្មាទិដ្ឋិ ផលសម្មាសង្កប្បៈក៏រមែងកើតឡើង គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងយ៉ាងនេះចុះ។ ក្នុងបទថា Sammāñāṇassa sammāvimutti នេះ គប្បីជ្រាបថា សម្មាញាណដែលពិចារណានូវមគ្គ រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងមគ្គសម្មាសមាធិ, សម្មាញាណដែលពិចារណានូវផល រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងផលសម្មាសមាធិ។ សេចក្តីថា មគ្គសម្មាវិមុត្តិ រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងមគ្គបច្ចវេក្ខណសម្មាញាណ, ផលសម្មាវិមុត្តិ រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងផលបច្ចវេក្ខណសម្មាញាណ។ ក្នុងទីនេះ លោកពោលថា លើកលែងតែផលង្គៈ ៨ យ៉ាងចេញ គប្បីធ្វើបច្ចវេក្ខណញ្ញាណឲ្យជាសម្មាញាណ ហើយធ្វើផល (ដែលសេសសល់ពីផលង្គៈ ៨ គឺផលចិត្តុប្បាទ ២៩) ឲ្យជាសម្មាវិមុត្តិ គប្បីបាន។

---

๑๔๒. สมฺมาทิฏฺฐิสฺส, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตีติอาทีสุ อวเสสนิกายภาณกา ผลํ กถิตนฺติ วทนฺติ, มชฺฌิมภาณกา ปน ทสนฺนํ นิชฺชรวตฺถูนํ อาคตฏฺฐาเน มคฺโค กถิโตติ วทนฺติ. ตตฺถ ทสฺสนฏฺเฐน สมฺมาทิฏฺฐิ เวทิตพฺพา, วิทิตกรณฏฺเฐน สมฺมาญาณํ, ตทธิมุตฺตฏฺเฐน สมฺมาวิมุตฺติ.

១៤២. ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Sammādiṭṭhissā, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hoti (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលអ្នកមានសម្មាទិដ្ឋិ រមែងជាធម្មជាតិដែលគេកម្ចាត់បង់ហើយ) ជាដើម ព្រះភិក្ខុអ្នកសូត្រនិកាយក្រៅពីនេះ (អវសេសនិកាយភាណកៈ) ពោលថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវផល, ចំណែកឯព្រះភិក្ខុអ្នកសូត្រមជ្ឈិមនិកាយ (មជ្ឈិមភាណកៈ) ពោលថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គ ក្នុងទីដែលមកដល់នៃនិជ្ជរវត្ថុ (ធម៌ជាគ្រឿងកម្ចាត់បង់កិលេស) ១០ យ៉ាង។ ក្នុងនិជ្ជរវត្ថុទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា សម្មាទិដ្ឋិ ដោយអត្ថថាឃើញ (ឃើញច្បាស់នូវអរិយសច្ច), សម្មាញាណ ដោយអត្ថថាធ្វើឲ្យដឹងច្បាស់ (ធ្វើមគ្គផលដែលឃើញហើយឲ្យប្រាកដ), សម្មាវិមុត្តិ ដោយអត្ថថាចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងអារម្មណ៍នោះ។

---

วีสติ กุสลปกฺขาติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ทส, ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตา ทสาติ เอวํ วีสติ กุสลปกฺขา โหนฺติ. วีสติ อกุสลปกฺขาติ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตา มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย ทส, ‘‘เย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อเนเก ปาปกา’’ติอาทินา วุตฺตา ทส จาติ เอวํ วีสติ อกุสลปกฺขา เวทิตพฺพา. มหาจตฺตารีสโกติ มหาวิปากทาเนน มหนฺตานํ กุสลปกฺขิกานญฺเจว อกุสลปกฺขิกานญฺจ จตฺตารีสาย ธมฺมานํ ปกาสิตตฺตา มหาจตฺตารีสโกติ.

បទថា Vīsati kusalapakkhā បានដល់ ធម៌ ១០ យ៉ាងមានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម និងធម៌ ១០ យ៉ាងដែលទ្រង់សម្តែងដោយន័យមានជាដើមថា “សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា” (ធម៌ជាកុសលជាច្រើនដែលមានសម្មាទិដ្ឋិជាបច្ច័យ) ដូច្នេះ រួមជាកុសលបក្ខ ២០ យ៉ាង។ បទថា Vīsati akusalapakkhā គប្បីជ្រាបថា ធម៌ ១០ យ៉ាងមានមិច្ឆាទិដ្ឋិជាដើម ដែលទ្រង់សម្តែងដោយន័យមានជាដើមថា “មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ហោតិ” (មិច្ឆាទិដ្ឋិរមែងជាធម្មជាតិដែលគេកម្ចាត់បង់ហើយ) និងធម៌ ១០ យ៉ាងដែលទ្រង់សម្តែងដោយន័យមានជាដើមថា “យេ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយា អនេកេ បាបកា” (ធម៌ជាបាបជាច្រើនដែលមានមិច្ឆាទិដ្ឋិជាបច្ច័យ) ដូច្នេះ រួមជាអកុសលបក្ខ ២០ យ៉ាង។ បទថា Mahācattārīsako បានដល់ ព្រោះតែទ្រង់សម្តែងនូវធម៌ ៤០ យ៉ាង ដែលជាចំណែកនៃកុសលដ៏ធំទូលាយ និងជាចំណែកនៃអកុសលដ៏ធំទូលាយ ដោយការឲ្យផលដ៏ធំទូលាយ (មហវិបាក) ហេតុនោះ ទើបហៅថា មហាចត្តារីសកៈ (ធម្មបរិយាយមានធម៌ ៤០)។

---

อิมสฺมิญฺจ ปน สุตฺเต ปญฺจ สมฺมาทิฏฺฐิโย กถิตา วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ กมฺมสฺสกตาสมฺมาทิฏฺฐิ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ ผลสมฺมาทิฏฺฐิ ปจฺจเวกฺขณาสมฺมาทิฏฺฐีติ. ตตฺถ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐึ มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ปชานาตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตา วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ นาม. ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตา กมฺมสฺสกตาสมฺมาทิฏฺฐิ นาม. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส, ภิกฺขเว, สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติ เอตฺถ ปน มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ ผลสมฺมาทิฏฺฐีติ ทฺเวปิ กถิตา. ‘‘สมฺมาญาณํ ปโหตี’’ติ. เอตฺถ ปน ปจฺจเวกฺขณาสมฺมาทิฏฺฐิ กถิตาติ เวทิตพฺพา.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសម្មាទិដ្ឋិ ៥ យ៉ាង គឺ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ កម្មស្សកតាសម្មាទិដ្ឋិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ ផលសម្មាទិដ្ឋិ និងបច្ចវេក្ខណសម្មាទិដ្ឋិ។ ក្នុងសម្មាទិដ្ឋិទាំង ៥ នោះ សម្មាទិដ្ឋិដែលទ្រង់សម្តែងដោយន័យមានជាដើមថា “ដឹងច្បាស់នូវមិច្ឆាទិដ្ឋិថាជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ” ឈ្មោះថា វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ។ សម្មាទិដ្ឋិដែលទ្រង់សម្តែងដោយន័យមានជាដើមថា “ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មានផល” ឈ្មោះថា កម្មស្សកតាសម្មាទិដ្ឋិ។ ក្នុងបទថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សម្មាសង្កប្បៈរមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកមានសម្មាទិដ្ឋិ” នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទាំងពីរយ៉ាង គឺមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ និងផលសម្មាទិដ្ឋិ។ ក្នុងបទថា “សម្មាញាណរមែងកើតឡើង” នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវបច្ចវេក្ខណសម្មាទិដ្ឋិ។

---

๑๔๓. สมฺมาทิฏฺฐึ [Pg.96] เจ ภวํ ครหตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ นามายํ โสภนาติ วทนฺโตปิ สมฺมาทิฏฺฐิ นามายํ น โสภนาติ วทนฺโตปิ สมฺมาทิฏฺฐึ ครหติ นาม. โอกฺกลาติ โอกฺกลชนปทวาสิโน. วสฺสภญฺญาติ วสฺโส จ ภญฺโญ จาติ ทฺเว ชนา. อเหตุวาทาติ นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ วิสุทฺธิยาติ เอวมาทิวาทิโน. อกิริยวาทาติ กโรโต น กรียติ ปาปนฺติ เอวํ กิริยปฏิกฺเขปวาทิโน. นตฺถิกวาทาติ นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิวาทิโน. เต อิเมสุ ตีสุปิ ทสฺสเนสุ โอกฺกนฺตนิยามา อเหสุํ. กถํ ปเนเตสุ นิยาโม โหตีติ. โย หิ เอวรูปํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเน นิสินฺโน สชฺฌายติ วีมํสติ, ตสฺส ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย กโรโต น กรียติ ปาปํ, นตฺถิ ทินฺนํ, กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชตี’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน สเตกิจฺโฉ โหติ, ตถา ทุติยาทีสุ. สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺโฉ อนิวตฺตี อริฏฺฐกณฺฑกสทิโส โหติ.

១៤៣. បទថា Sammādiṭṭhiṃ ce bhavaṃ garahati សេចក្តីថា សូម្បីបុគ្គលដែលពោលថា “មិច្ឆាទិដ្ឋិនេះល្អ” ក្តី បុគ្គលដែលពោលថា “សម្មាទិដ្ឋិនេះមិនល្អ” ក្តី ឈ្មោះថា និន្ទា (តិះដៀល) នូវសម្មាទិដ្ឋិ។ បទថា Okkalā បានដល់ ពួកជនអ្នករស់នៅក្នុងឧក្កលជនបទ។ បទថា Vassabhaññā បានដល់ ជនពីរនាក់ គឺឈ្មោះ វស្សៈ ម្នាក់ និងឈ្មោះ ភញ្ញៈ ម្នាក់។ បទថា Ahetuvādā បានដល់ ពួកជនអ្នកមានវាទៈយ៉ាងនេះជាដើមថា “មិនមានហេតុ មិនមានបច្ច័យ ដើម្បីសេចក្តីបរិសុទ្ធិនៃសត្វទាំងឡាយឡើយ”។ បទថា Akiriyavādā បានដល់ ពួកជនអ្នកបដិសេធនូវកិរិយា (ការធ្វើ) យ៉ាងនេះថា “កាលបុគ្គលធ្វើបាប ក៏មិនឈ្មោះថាធ្វើបាបឡើយ”។ បទថា Natthikavādā បានដល់ ពួកជនអ្នកមានវាទៈយ៉ាងនេះជាដើមថា “ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផលឡើយ”។ ជនទាំងនោះជាអ្នកចុះស៊ប់ក្នុងនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ ក្នុងទិដ្ឋិទាំង ៣ យ៉ាងនេះ។ សួរថា ចុះការចុះស៊ប់ (និយាមៈ) ក្នុងទិដ្ឋិទាំងនោះ រមែងមានដូចម្តេច? ឆ្លើយថា បុគ្គលណាប្រកាន់យកនូវលទ្ធិមានសភាពយ៉ាងនេះ ហើយអង្គុយសូត្រធម៌ ពិចារណា ក្នុងទីសំណាក់នារាត្រី ឬទីសំណាក់នាថ្ងៃ បុគ្គលនោះរមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា “មិនមានហេតុ មិនមានបច្ច័យ កាលបុគ្គលធ្វើបាប ក៏មិនឈ្មោះថាធ្វើបាបឡើយ ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផលឡើយ កាលបើកាយធ្លាយទៅ រមែងដាច់សូន្យ” ដូច្នេះ មិច្ឆាសតិរមែងតាំងនៅស៊ប់ក្នុងអារម្មណ៍នោះ ចិត្តរមែងមានអារម្មណ៍តែមួយ ជវនចិត្តទាំងឡាយរមែងរត់ទៅ។ ក្នុងបឋមជវនៈ ចិត្តនៅតែអាចកែខៃបាន (សតេកិច្ឆៈ) ក្នុងទុតិយជវនៈជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ។ តែក្នុងសត្តមជវនៈ សូម្បីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក៏មិនអាចកែខៃបានឡើយ (អតេកិច្ឆៈ) មិនត្រឡប់ក្រោយវិញឡើយ ប្រៀបដូចជាអរិដ្ឋភិក្ខុ និងកណ្តកសាមណេរ។

---

ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปิ, นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ, ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ. อภพฺโพ ตสฺส อตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ, วฏฺฏขาณุ นาเมส สตฺโต ปถวีโคปโก, เยภุยฺเยน เอวรูปสฺส ภวโต วุฏฺฐานํ นตฺถิ. วสฺสภญฺญาปิ เอทิสา อเหสุํ. นินฺทาพฺยาโรสอุปารมฺภภยาติ อตฺตโน นินฺทาภเยน ฆฏฺฏนภเยน อุปวาทภเยน จาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ក្នុងទិដ្ឋិទាំងនោះ ជនខ្លះចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិមួយ ជនខ្លះចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិពីរ ជនខ្លះចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិទាំងបី ក៏ក្លាយជាអ្នកមាននិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិពិតប្រាកដ ឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវការរារាំងផ្លូវសួគ៌ និងរារាំងផ្លូវព្រះនិព្វាន (មោក្ខៈ)។ ក្នុងលំដាប់នៃអត្តភាពនោះ គាត់មិនសមគួរដើម្បីទៅកាន់ឋានសួគ៌ឡើយ នឹងពោលទៅថ្វីដល់ព្រះនិព្វាន សត្វនេះឈ្មោះថាជាបង្គោលនៃវដ្តៈ (បង្គោលវដ្តសង្សារ) ជាអ្នកចាំដី (កើតស្លាប់ៗនៅតែលើផែនដីនេះ) ដោយច្រើន ធម្មជាតិនៃការចេញចាកភព មិនមានដល់បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ។ សូម្បីជនឈ្មោះ វស្សៈ និងភញ្ញៈ ក៏មានសភាពយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា Nindābyārosaupārambhabhayā សេចក្តីថា ដោយខ្លាចការនិន្ទាខ្លួនឯង ដោយខ្លាចការប៉ះទង្គិច និងដោយខ្លាចការចោទប្រកាន់ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

มหาจตฺตารีสกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សូត្រមហាចត្តារីសកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๘. อานาปานสฺสติสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពន្យល់អានាបាណស្សតិសូត្រ

---

๑๔๔. เอวํ เม สุตนฺติ อานาปานสฺสติสุตฺตํ. ตตฺถ อญฺเญหิ จาติ ฐเปตฺวา ปาฬิยํ อาคเต ทส เถเร อญฺเญหิปิ อภิญฺญาเตหิ พหูหิ [Pg.97] สาวเกหิ สทฺธึ. ตทา กิร มหา ภิกฺขุสงฺโฆ อโหสิ อปริจฺฉินฺนคณโน.

១៤៤. ព្រះសូត្រមានពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ ជាដើម គឺអានាបាណស្សតិសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា aññehi ca សេចក្តីថា លើកលែងតែព្រះថេរៈទាំង ១០ អង្គដែលមកក្នុងបាលីចេញ គឺរួមជាមួយសាវ័កទាំងឡាយដទៃទៀតជាច្រើនដែលល្បីល្បាញ។ ឮថា ក្នុងសម័យនោះ ភិក្ខុសង្ឃមានចំនួនច្រើន រាប់មិនអស់ឡើយ។

---

โอวทนฺติ อนุสาสนฺตีติ อามิสสงฺคเหน ธมฺมสงฺคเหน จาติ ทฺวีหิ สงฺคเหหิ สงฺคณฺหิตฺวา กมฺมฏฺฐาโนวาทานุสาสนีหิ โอวทนฺติ จ อนุสาสนฺติ จ. เต จาติ จกาโร อาคมสนฺธิมตฺตํ. อุฬารํ ปุพฺเพนาปรํ วิเสสํ ชานนฺตีติ สีลปริปูรณาทิโต ปุพฺพวิเสสโต อุฬารตรํ อปรํ กสิณปริกมฺมาทิวิเสสํ ชานนฺตีติ อตฺโถ.

បទថា Ovadanti anusāsanti សេចក្តីថា ព្រះថេរៈទាំងឡាយរមែងសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះ ២ យ៉ាង គឺអាមិសសង្គ្រោះ និងធម៌សង្គ្រោះ ហើយទូន្មាន និងប្រដៅរឿយៗ ដោយឱវាទ និងអនុសាសនីជាកម្មដ្ឋាន។ បទថា Te ca ក្នុងពាក្យនោះ អក្សរ ច (ចការៈ) គ្រាន់តែជាអាគមសន្ធិប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ jānantī សេចក្តីថា ពួកភិក្ខុរមែងដឹងនូវគុណវិសេសដទៃទៀត មានកសិណបរិកម្មជាដើម ដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគុណវិសេសមុនៗ មានការបំពេញសីលឲ្យបរិបូណ៌ជាដើម។

---

๑๔๕. อารทฺโธติ ตุฏฺโฐ. อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยาติ อปฺปตฺตสฺส อรหตฺตสฺส ปาปุณนตฺถํ. เสสปททฺวเยปิ อยเมว อตฺโถ. โกมุทึ จาตุมาสินินฺติ ปจฺฉิมกตฺติกจาตุมาสปุณฺณมํ. สา หิ กุมุทานํ อตฺถิตาย โกมุที, จตุนฺนํ วสฺสิกานํ มาสานํ ปริโยสานตฺตา จาตุมาสินีติ วุจฺจติ. อาคเมสฺสามีติ อุทิกฺขิสฺสามิ, อชฺช อปวาเรตฺวา ยาว สา อาคจฺฉติ, ตาว กตฺถจิ อคนฺตฺวา อิเธว วสิสฺสามีติ อตฺโถ. อิติ ภิกฺขูนํ ปวารณสงฺคหํ อนุชานนฺโต เอวมาห.

១៤៥. បទថា Āraddho ប្រែថា ពេញចិត្ត (ត្រេកអរ)។ បទថា Appattassa pattiyā សេចក្តីថា ដើម្បីសម្រេចនូវព្រះអរហត្តផលដែលមិនទាន់សម្រេច។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានសេចក្តីយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា Komudiṃ cātumāsiniṃ បានដល់ ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិកៈជាទីបំផុតនៃចតុម្មាស (ខែទី ៤ នៃវស្សានរដូវ)។ ព្រោះថា ខែនោះឈ្មោះថា កោមុទី ព្រោះមានផ្កាឈូកស (កុមុទៈ) រីកស្គុះស្គាយ, ឈ្មោះថា ចាតុម្មាសិនី ព្រោះជាទីបញ្ចប់នៃខែវស្សាទាំង ៤។ បទថា Āgamessāmi សេចក្តីថា តថាគតនឹងរង់ចាំ គឺតថាគតធ្វើបវារណាក្នុងថ្ងៃនេះហើយ នឹងមិនទៅកាន់ទីណាឡើយ នឹងគង់នៅចាំក្នុងទីនេះឯង (ក្នុងបុព្វារាមនេះឯង) ដរាបដល់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីនោះមកដល់។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់អនុញ្ញាតនូវការសង្គ្រោះដោយបវារណាដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

---

ปวารณสงฺคโห นาม ญตฺติทุติเยน กมฺเมน ทิยฺยติ กสฺส ปเนส ทิยฺยติ, กสฺส น ทิยฺยตีติ. อการกสฺส ตาว พาลปุถุชฺชนสฺส น ทิยฺยติ, ตถา อารทฺธวิปสฺสกสฺส เจว อริยสาวกสฺส จ. ยสฺส ปน สมโถ วา ตรุโณ โหติ วิปสฺสนา วา, ตสฺส ทิยฺยติ. ภควาปิ ตทา ภิกฺขูนํ จิตฺตาจารํ ปริวีมํสนฺโต สมถวิปสฺสนานํ ตรุณภาวํ ญตฺวา – ‘‘มยิ อชฺช ปวาเรนฺเต ทิสาสุ วสฺสํวุฏฺฐา ภิกฺขู อิธ โอสริสฺสนฺติ. ตโต อิเม ภิกฺขู วุฑฺฒตเรหิ ภิกฺขูหิ เสนาสเน คหิเต วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. สเจปิ จาริกํ ปกฺกมิสฺสามิ, อิเมสํ วสนฏฺฐานํ ทุลฺลภเมว ภวิสฺสติ. มยิ ปน อปวาเรนฺเต ภิกฺขูปิ อิมํ สาวตฺถึ น โอสริสฺสนฺติ, อหมฺปิ จาริกํ น ปกฺกมิสฺสามิ, เอวํ อิเมสํ ภิกฺขูนํ วสนฏฺฐานํ อปลิพุทฺธํ ภวิสฺสติ. เต อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐาเน ผาสุ วิหรนฺตา สมถวิปสฺสนา ถามชาตา กตฺวา วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ โส ตํทิวสํ อปวาเรตฺวา กตฺติกปุณฺณมายํ ปวาเรสฺสามีติ ภิกฺขูนํ ปวารณสงฺคหํ [Pg.98] อนุชานิ. ปวารณสงฺคหสฺมิญฺหิ ลทฺเธ ยสฺส นิสฺสยปฏิปนฺนสฺส อาจริยุปชฺฌายา ปกฺกมนฺติ, โสปิ ‘‘สเจ ปติรูโป นิสฺสยทายโก อาคมิสฺสติ, ตสฺส สนฺติเก นิสฺสยํ คณฺหิสฺสามี’’ติ ยาว คิมฺหานํ ปจฺฉิมมาสา วสิตุํ ลภติ. สเจปิ สฏฺฐิวสฺสา ภิกฺขู อาคจฺฉนฺติ, ตสฺส เสนาสนํ คเหตุํ น ลภนฺติ. อยญฺจ ปน ปวารณสงฺคโห เอกสฺส ทินฺโนปิ สพฺเพสํ ทินฺโนเยว โหติ.

សេចក្ដីសង្គ្រោះដោយបវារណា (បវារណាសង្គ្រោះ) នេះ ព្រះសង្ឃតែងប្រគល់ឲ្យដោយញត្តិទុតិយកម្ម។ ចុះបវារណាសង្គ្រោះនោះ ព្រះសង្ឃត្រូវប្រគល់ឲ្យដល់បុគ្គលណា និងមិនត្រូវប្រគល់ឲ្យដល់បុគ្គលណា? ជាដំបូង មិនត្រូវប្រគល់ឲ្យដល់ពាលបុថុជ្ជនអ្នកមិនបានធ្វើ (សមថៈនិងវិបស្សនា) ឡើយ ព្រមទាំងមិនត្រូវប្រគល់ឲ្យដល់ព្រះសេក្ខបុគ្គលអ្នកផ្ដើមចម្រើនវិបស្សនា និងព្រះអរិយសាវ័កឡើយ។ ប៉ុន្តែ បើភិក្ខុណាមានសមថៈនៅខ្ចី ឬមានវិបស្សនានៅខ្ចី ព្រះសង្ឃត្រូវប្រគល់ឲ្យដល់ភិក្ខុនោះ។ សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់ត្រួតពិនិត្យមើលការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងកាលនោះ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវភាពខ្ចីនៃសមថៈនិងវិបស្សនា ទើបទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ប្រសិនបើអាត្មាអញធ្វើបវារណាក្នុងថ្ងៃនេះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលចាំវស្សាក្នុងទិសទាំងឡាយ នឹងមកជួបជុំគ្នាក្នុងទីនេះ។ លុះភិក្ខុទាំងនោះមកជួបជុំគ្នាហើយ កាលដែលភិក្ខុចាស់ៗទាំងឡាយកាន់កាប់សេនាសនៈ ភិក្ខុ (ដែលមានសមថវិបស្សនានៅខ្ចី) ទាំងនេះ នឹងមិនអាចធ្វើគុណធម៌វិសេសឲ្យកើតឡើងបានឡើយ។ ទោះបីជាអាត្មាអញនឹងចេញទៅកាន់ចារិក ក៏ទីលំនៅរបស់ភិក្ខុទាំងនេះ មុខជានឹងរកបានដោយកម្រជាប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ បើអាត្មាអញមិនទាន់ធ្វើបវារណាទេ ភិក្ខុទាំងឡាយក៏នឹងមិនទាន់មកកាន់ក្រុងសាវត្ថីនេះឡើយ សូម្បីអាត្មាអញក៏នឹងមិនទាន់ចេញទៅកាន់ចារិកដែរ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ទីលំនៅរបស់ភិក្ខុទាំងនេះ ក៏នឹងមិនមានការរវល់ឡើយ។ ភិក្ខុទាំងនោះ កាលបើបានរស់នៅជាសុខស្រួលក្នុងទីលំនៅរៀងៗខ្លួនហើយ នឹងធ្វើសមថៈនិងវិបស្សនាឲ្យមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ហើយអាចធ្វើគុណធម៌វិសេសឲ្យកើតឡើងបាន» ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងថ្ងៃនោះ ទ្រង់មិនទាន់ធ្វើបវារណាឡើយ ដោយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើបវារណាក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិក» ទើបទ្រង់អនុញ្ញាតបវារណាសង្គ្រោះដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ ព្រោះថា កាលបើភិក្ខុបានទទួលបវារណាសង្គ្រោះហើយ ភិក្ខុអ្នកនៅអាស្រ័យនិស្ស័យណា ដែលមានព្រះអាចារ្យនិងព្រះឧបជ្ឈាយ៍និមន្តចេញទៅ ភិក្ខុនោះក៏រមែងបានឱកាសរស់នៅរហូតដល់ខែចុងក្រោយនៃរដូវក្ដៅ ដោយគិតថា «ប្រសិនបើមានលោកអ្នកប្រគល់និស្ស័យដ៏សមគួរនិមន្តមក អាត្មាអញនឹងសុំកាន់យកនិស្ស័យក្នុងសំណាក់របស់លោកនោះ»។ ទោះបីជាភិក្ខុមានវស្សា ៦០ និមន្តមក ក៏មិនអាចដកហូតយកសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះបានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត បវារណាសង្គ្រោះនេះ សូម្បីព្រះសង្ឃប្រគល់ឲ្យដល់ភិក្ខុតែមួយរូប ក៏ឈ្មោះថាជាការប្រគល់ឲ្យដល់ភិក្ខុទាំងអស់ដែរ។

---

สาวตฺถึ โอสรนฺตีติ ภควตา ปวารณสงฺคโห ทินฺโนติ สุตสุตฏฺฐาเนเยว ยถาสภาเวน เอกํ มาสํ วสิตฺวา กตฺติกปุณฺณมาย อุโปสถํ กตฺวา โอสรนฺเต สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ. ปุพฺเพนาปรนฺติ อิธ ตรุณสมถวิปสฺสนาสุ กมฺมํ กตฺวา สมถวิปสฺสนา ถามชาตา อกํสุ, อยํ ปุพฺเพ วิเสโส นาม. ตโต สมาหิเตน จิตฺเตน สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา เกจิ โสตาปตฺติผลํ…เป… เกจิ อรหตฺตํ สจฺฉิกรึสุ. อยํ อปโร อุฬาโร วิเสโส นาม.

ពាក្យថា «Sāvatthiṃ osaranti» (មកជួបជុំគ្នាក្នុងក្រុងសាវត្ថី) នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅទៅលើភិក្ខុទាំងឡាយ ដែលបានឮដំណឹងក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនបានឮៗថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រគល់បវារណាសង្គ្រោះហើយ» ក៏បានស្នាក់នៅអស់រយៈពេលមួយខែតាមសមគួរ រួចធ្វើឧបោសថក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិក ហើយទើបមកជួបជុំគ្នា។ ពាក្យថា «Pubbenāparanti» (ធម៌វិសេសមុននិងក្រោយ) ក្នុងទីនេះ សេចក្ដីថា ភិក្ខុទាំងឡាយបានធ្វើការបំពេញព្យាយាមក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលនៅខ្ចី រួចធ្វើសមថៈនិងវិបស្សនាទាំងនោះឲ្យមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា នេះឈ្មោះថា «ធម៌វិសេសក្នុងកាលមុន»។ បន្ទាប់មក ភិក្ខុទាំងនោះមានចិត្តតាំងមាំល្អហើយ ក៏ពិចារណានូវសង្ខារធម៌ទាំងឡាយ ហើយភិក្ខុខ្លះបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល... បេ... ភិក្ខុខ្លះបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផល។ នេះឈ្មោះថា «ធម៌វិសេសដ៏ឧត្តមក្នុងកាលជាខាងក្រោយ»។

---

๑๔๖. อลนฺติ ยุตฺตํ. โยชนคณนานีติ เอกํ โยชนํ โยชนเมว, ทสปิ โยชนานิ โยชนาเนว, ตโต อุทฺธํ โยชนคณนานีติ วุจฺจนฺติ. อิธ ปน โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ อธิปฺเปตํ. ปุโฏเสนาปีติ ปุโฏสํ วุจฺจติ ปาเถยฺยํ. ตํ ปาเถยฺยํ คเหตฺวาปิ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตเมวาติ อตฺโถ. ‘‘ปุฏํเสนา’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ – ปุโฏ อํเส อสฺสาติ ปุฏํโส, เตน ปุฏํเสน, อํเส ปาเถยฺยปุฏํ วหนฺเตนาปีติ วุตฺตํ โหติ.

១៤៦. ពាក្យថា «Alaṃ» ប្រែថា គួរ ឬសមគួរ。 ពាក្យថា «Yojanagaṇanāni» (ការរាប់យោជន៍) សេចក្ដីថា ចម្ងាយ ១ យោជន៍ ក៏ហៅថាយោជន៍ប៉ុណ្ណោះ សូម្បីចម្ងាយ ១០ យោជន៍ ក៏ហៅថាយោជន៍ដូចគ្នា ប៉ុន្តែចម្ងាយដែលលើសពីនោះទៅ ទើបហៅថា «ការរាប់យោជន៍»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់សំដៅយកចម្ងាយសូម្បី ១០០ យោជន៍ ឬ ១០០០ យោជន៍។ ពាក្យថា «Puṭosenāpi» សេចក្ដីថា ស្បៀងបម្រុង ហៅថា «បុដោសៈ»។ មានន័យថា សូម្បីកាន់យកស្បៀងបម្រុងនោះហើយ ដើរទៅរក ក៏ជាការសមគួរពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត មានបទបាឋថា «Puṭaṃsenā» ផងដែរ សេចក្ដីពន្យល់នៃបទនោះគឺ បុគ្គលណាមានកញ្ចប់ស្បៀងនៅលើស្មា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «បុដំសៈ» (អ្នកមានកញ្ចប់ស្បៀងលើស្មា) ដោយពាក្យថា «Tena puṭaṃsena» នេះ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យសំដៅថា «សូម្បីកាលដែលលីកញ្ចប់ស្បៀងនៅលើស្មាដើរទៅ» ដូច្នេះឯង។

---

๑๔๗. อิทานิ เอวรูเปหิ จรเณหิ สมนฺนาคตา เอตฺถ ภิกฺขู อตฺถีติ ทสฺเสตุํ สนฺติ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานนฺติอาทีนิ เตสํ ภิกฺขูนํ อภินิวิฏฺฐกมฺมฏฺฐานทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ. ตตฺถ สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา โลกิยโลกุตฺตรา กถิตา. ตตฺร หิ เย ภิกฺขู ตสฺมึ ขเณ มคฺคํ ภาเวนฺติ, เตสํ โลกุตฺตรา โหนฺติ. อารทฺธวิปสฺสกานํ โลกิยา. อนิจฺจสญฺญาภาวนานุโยคนฺติ เอตฺถ สญฺญาสีเสน วิปสฺสนา กถิตา. ยสฺมา ปเนตฺถ อานาปานกมฺมฏฺฐานวเสน อภินิวิฏฺฐาว [Pg.99] พหู ภิกฺขู, ตสฺมา เสสกมฺมฏฺฐานานิ สงฺเขเปน กเถตฺวา อานาปานกมฺมฏฺฐานํ วิตฺถาเรน กเถนฺโต อานาปานสฺสติ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. อิทํ ปน อานาปานกมฺมฏฺฐานํ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนวสฺส ปาฬิตฺโถ จ ภาวนานโย จ เวทิตพฺโพ.

១៤៧. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា «ភិក្ខុទាំងឡាយដែលប្រកបដោយការប្រព្រឹត្តមានសភាពយ៉ាងនេះ មាននៅក្នុងសាសនានេះ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «Santi, bhikkhave» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយមាននៅ...) ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «Catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ» (សតិបដ្ឋាន ៤) ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញនូវកម្មដ្ឋានដែលភិក្ខុទាំងនោះបានកាន់យកហើយ។ ក្នុងសតិបដ្ឋាននោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការ ទាំងជាលោកិយនិងលោកុត្តរៈ។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមភិក្ខុទាំងនោះ ភិក្ខុណាដែលកំពុងចម្រើនមគ្គក្នុងខណៈនោះ ពោធិបក្ខិយធម៌របស់ភិក្ខុទាំងនោះជាលោកុត្តរៈ។ ចំណែកឯពោធិបក្ខិយធម៌របស់ភិក្ខុអ្នកផ្ដើមចម្រើនវិបស្សនា ជាលោកិយ។ បទថា «Aniccasaññābhāvanānuyogaṃ» ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងវិបស្សនាដោយលើកយកសញ្ញាជាប្រធាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែក្នុងទីនេះ មានភិក្ខុជាច្រើនដែលបានកាន់យកកម្មដ្ឋានដោយអំណាចនៃអានាបានស្សតិកម្មដ្ឋាន ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់សម្ដែងកម្មដ្ឋានដែលនៅសល់ដោយសង្ខេបហើយ ទើបទ្រង់សម្ដែងអានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានដោយពិស្ដារ ដោយត្រាស់ពាក្យថា «Ānāpānassati, bhikkhave» ជាដើម។ ក៏អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋាននេះ ខ្ញុំ (ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ) បានពន្យល់ដោយពិស្ដារគ្រប់បែបយ៉ាងក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីនៃព្រះបាលី និងវិធីចម្រើននៃអានាបានស្សតិកម្មដ្ឋាននោះ តាមន័យដែលបានពោលទុកក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គនោះចុះ។

---

๑๔๙. กายญฺญตรนฺติ ปถวีกายาทีสุ จตูสุ กาเยสุ อญฺญตรํ วทามิ, วาโย กายํ วทามีติ อตฺโถ. อถ วา รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโรติ ปญฺจวีสติ รูปโกฏฺฐาสา รูปกาโย นาม. เตสุ อานาปานํ โผฏฺฐพฺพายตเน สงฺคหิตตฺตา กายญฺญตรํ โหติ, ตสฺมาปิ เอวมาห. ตสฺมาติหาติ ยสฺมา จตูสุ กาเยสุ อญฺญตรํ วาโยกายํ, ปญฺจวีสติรูปโกฏฺฐาเส วา รูปกาเย อญฺญตรํ อานาปานํ อนุปสฺสติ, ตสฺมา กาเย กายานุปสฺสีติ อตฺโถ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เวทนาญฺญตรนฺติ ตีสุ เวทนาสุ อญฺญตรํ, สุขเวทนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. สาธุกํ มนสิการนฺติ ปีติปฏิสํเวทิตาทิวเสน อุปฺปนฺนํ สุนฺทรมนสิการํ. กึ ปน มนสิกาโร สุขเวทนา โหตีติ. น โหติ, เทสนาสีสํ ปเนตํ. ยเถว หิ ‘‘อนิจฺจสญฺญาภาวนานุโยคมนุยุตฺตา’’ติ เอตฺถ สญฺญานาเมน ปญฺญา วุตฺตา, เอวมิธาปิ มนสิการนาเมน เวทนา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. เอตสฺมึ จตุกฺเก ปฐมปเท ปีติสีเสน เวทนา วุตฺตา, ทุติยปเท สุขนฺติ สรูเปเนว วุตฺตา. จิตฺตสงฺขารปททฺวเย ‘‘สญฺญา จ เวทนา จ เจตสิกา, เอเต ธมฺมา จิตฺตปฏิพทฺธา จิตฺตสงฺขารา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๔) วจนโต ‘‘วิตกฺกวิจาเร ฐเปตฺวา สพฺเพปิ จิตฺตสมฺปยุตฺตกา ธมฺมา จิตฺตสงฺขาเร สงฺคหิตา’’ติ วจนโต จิตฺตสงฺขารนาเมน เวทนา วุตฺตา. ตํ สพฺพํ มนสิการนาเมน สงฺคเหตฺวา อิธ ‘‘สาธุกํ มนสิการ’’นฺติ อาห.

១៤៩. ពាក្យថា «Kāyaññataraṃ» (កាយណាមួយ) សេចក្ដីថា តថាគតពោលសំដៅយកកាយណាមួយក្នុងបណ្ដាកាយទាំង ៤ មានបឋវីកាយជាដើម គឺពោលសំដៅយកវាយោកាយ នេះជាសេចក្ដីពន្យល់។ មួយម៉្យាងទៀត រូបាយតនៈ... បេ... កពឡិង្ការាហារ រូបភាគ ២៥ ទាំងនេះ ឈ្មោះថារូបកាយ។ ក្នុងរូបភាគទាំងនោះ ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល (អានាបានៈ) រាប់បញ្ចូលក្នុងផោដ្ឋព្វាយតនៈ ទើបឈ្មោះថាកាយណាមួយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Tasmātihā» សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែភិក្ខុរមែងពិចារណាឃើញនូវវាយោកាយណាមួយក្នុងបណ្ដាកាយទាំង ៤ ឬពិចារណាឃើញនូវខ្យល់ដង្ហើមចេញចូលណាមួយក្នុងរូបកាយដែលមានរូបភាគ ២៥ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «Kāye kāyānupassī» (អ្នកពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយ) នេះជាសេចក្ដីពន្យល់។ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីយ៉ាងនេះក្នុងគ្រប់វារៈទាំងអស់។ ពាក្យថា «Vedanāññataraṃ» (វេទនាណាមួយ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកសុខវេទនាណាមួយក្នុងបណ្ដាវេទនាទាំង ៣។ ពាក្យថា «Sādhukaṃ manasikāraṃ» (ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ) សេចក្ដីថា ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដ៏ល្អដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការដឹងច្បាស់នូវបីតិជាដើម។ ចុះការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត គឺជាសុខវេទនាឬ? មិនមែនទេ ប៉ុន្តែពាក្យនេះជាប្រធាននៃការសម្ដែងធម៌ (ទេសនាសីសៈ)។ ដូចជាពាក្យថា «Aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā» ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅបញ្ញាដោយឈ្មោះថាសញ្ញា យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅវេទនាដោយឈ្មោះថាការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត (មនសិការៈ) យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងចតុក្កៈ (ពួក ៤) នេះ ក្នុងបទទី ១ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅវេទនាដោយលើកយកបីតិជាប្រធាន ក្នុងបទទី ២ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅវេទនាដោយចំតួគឺពាក្យថា «Sukhaṃ» (សុខៈ)។ ក្នុងបទទាំងពីរនៃចិត្តសង្ខារ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «សញ្ញាផង វេទនាផង ជាចេតសិក ធម៌ទាំងនេះជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត ឈ្មោះថាចិត្តសង្ខារ» និងព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «លើកលែងតែវិតក្កនិងវិចារចេញ ធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងចិត្តទាំងអស់ រមែងរាប់បញ្ចូលក្នុងចិត្តសង្ខារ» ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅវេទនាដោយឈ្មោះថាចិត្តសង្ខារ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់រួមបញ្ចូលធម៌ទាំងអស់នោះដោយឈ្មោះថាការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត (មនសិការៈ) ហើយទើបត្រាស់ក្នុងទីនេះថា «Sādhukaṃ manasikāra»។

---

เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา เอสา เวทนา อารมฺมณํ น โหติ, ตสฺมา เวทนานุปสฺสนา น ยุชฺชตีติ. โน น ยุชฺชติ, สติปฏฺฐานวณฺณนายมฺปิ หิ ‘‘ตํตํสุขาทีนํ วตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนาว เวทยติ, ตํ ปน เวทนาปวตฺตึ อุปาทาย ‘อหํ เวทยามี’ติ โวหารมตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ[Pg.100]. อปิจ ปีติปฏิสํเวทีติอาทีนํ อตฺถวณฺณนายเมตสฺส ปริหาโร วุตฺโตเยว. วุตฺตญฺเหตํ วิสุทฺธิมคฺเค –

កាលបើជាយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុតែវេទនានេះមិនមែនជាអារម្មណ៍ (នៃវិបស្សនា) ហេតុនោះ ការចម្រើនវេទនានុបស្សនាក៏មិនសមគួរឬ? មិនមែនជាមិនសមគួរឡើយ គឺសមគួរពិតប្រាកដ ព្រោះថាសូម្បីក្នុងអដ្ឋកថាពន្យល់សតិបដ្ឋាន ក៏មានពោលទុកថា «វេទនាតែម្យ៉ាងរមែងទទួលអារម្មណ៍ ដោយធ្វើនូវវត្ថុមានសុខជាដើមនោះៗឲ្យជាអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែព្រោះអាស្រ័យការប្រព្រឹត្តទៅនៃវេទនានោះ ទើបមានត្រឹមតែវោហារសន្មតថា ‘អាត្មាអញទទួលអារម្មណ៍’» ដូច្នេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងការដោះស្រាយនូវបញ្ហានេះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃបទថា «Pītipaṭisaṃvedī» (ដឹងច្បាស់នូវបីតិ) ជាដើម។ ពិតណាស់ សេចក្ដីនេះមានពោលទុកក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គថា៖

---

‘‘ทฺวีหากาเรหิ ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณโต จ อสมฺโมหโต จ. กถํ อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชติ, ตสฺส สมาปตฺติกฺขเณ ฌานปฏิลาเภน อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. กถํ อสมฺโมหโต (ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ)? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ ขยโต วยโต สมฺมสติ, ตสฺส วิปสฺสนากฺขเณ ลกฺขณปฏิเวธา อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘ทีฆํ อสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหติ, ตาย สติยา, เตน ญาเณน สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตี’ติ. เอเตเนว นเยน อวเสสปทานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานี’’ติ.

«បីតិ ឈ្មោះថាបុគ្គលបានដឹងច្បាស់ដោយអាការៈ ២ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ១ ដោយអំណាចមិនវង្វេង ១។ ចុះបីតិឈ្មោះថាបុគ្គលបានដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍តើដូចម្ដេច? ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ តែងចូលកាន់ឈានទាំងពីរ (គឺបឋមជ្ឈាននិងទុតិយជ្ឈាន) ដែលប្រកបដោយបីតិ ក្នុងខណៈនៃសមាបត្តិរបស់ភិក្ខុនោះ បីតិឈ្មោះថាបុគ្គលបានដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ព្រោះការបានសម្រេចឈាន និងព្រោះការដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍។ ចុះបីតិឈ្មោះថាបុគ្គលបានដឹងច្បាស់ដោយអំណាចមិនវង្វេងតើដូចម្ដេច? ភិក្ខុចូលកាន់ឈានទាំងពីរដែលប្រកបដោយបីតិ រួចចេញហើយ តែងពិចារណានូវបីតិដែលសម្បយុត្តនឹងឈាន ដោយភាពជាធម៌អស់ទៅនិងសូន្យទៅ ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនារបស់ភិក្ខុនោះ បីតិឈ្មោះថាបុគ្គលបានដឹងច្បាស់ដោយអំណាចមិនវង្វេង ព្រោះការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈ។ សូម្បីសេចក្ដីនេះ ក៏មានពោលទុកក្នុងគម្ពីរដីកាបដិសម្ភិទាមគ្គថា ‘កាលបើភិក្ខុដឹងច្បាស់នូវសភាពមិនរាយមាយ គឺសភាពមានអារម្មណ៍តែមួយនៃចិត្ត ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចូលវែង សតិក៏តាំងមាំល្អ បីតិនោះឈ្មោះថាបុគ្គលបានដឹងច្បាស់ដោយសតិនោះ និងដោយញាណនោះ’ ដូច្នេះ។ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីនៃបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ដោយន័យនេះឯង»

---

อิติ ยเถว ฌานปฏิลาเภน อารมฺมณโต ปีติสุขจิตฺตสงฺขารา ปฏิสํวิทิตา โหนฺติ, เอวํ อิมินาปิ ฌานสมฺปยุตฺเตน เวทนาสงฺขาตมนสิการปฏิลาเภน อารมฺมณโต เวทนา ปฏิสํวิทิตา โหติ. ตสฺมา สุวุตฺตเมตํ โหติ ‘‘เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี ตสฺมึ สมเย ภิกฺขุ วิหรตี’’ติ.

កាលបើជាយ៉ាងនេះ បីតិ សុខៈ និងចិត្តសង្ខារ ឈ្មោះថាបុគ្គលបានដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ព្រោះការបានសម្រេចឈាន យ៉ាងណាមិញ សូម្បីវេទនាក៏ឈ្មោះថាបុគ្គលបានដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ព្រោះការបានសម្រេចនូវការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដែលលោកហៅថាវេទនា ដែលសម្បយុត្តនឹងឈាននោះ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «vedanāsu vedanānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharati» (ភិក្ខុពិចារណាឃើញវេទនាក្នុងវេទនាទាំងឡាយ រមែងរស់នៅក្នុងសម័យនោះ) នេះ ទើបឈ្មោះថាជាពាក្យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយប្រពៃហើយ។

---

นาหํ, ภิกฺขเว, มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺสาติ เอตฺถ อยมธิปฺปาโย – ยสฺมา จิตฺตปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามีติอาทินา นเยน ปวตฺโต ภิกฺขุ กิญฺจาปิ อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตํ อารมฺมณํ กโรติ, ตสฺส ปน จิตฺตสฺส อารมฺมเณ สติญฺจ สมฺปชญฺญญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวา ปวตฺตนโต จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสีเยว นาเมส โหติ. น หิ มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส อานาปานสฺสติภาวนา อตฺถิ. ตสฺมา อารมฺมณโต จิตฺตปฏิสํวิทิตาทิวเสน จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี ตสฺมึ สมเย ภิกฺขุ วิหรตีติ. โส ยํ ตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ ปหานํ, ตํ ปญฺญาย ทิสฺวา สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขิตา โหตีติ เอตฺถ อภิชฺฌาย กามจฺฉนฺทนีวรณํ, โทมนสฺสวเสน พฺยาปาทนีวรณํ [Pg.101] ทสฺสิตํ. อิทญฺหิ จตุกฺกํ วิปสฺสนาวเสเนว วุตฺตํ, ธมฺมานุปสฺสนา จ นีวรณปพฺพาทิวเสน ฉพฺพิธา โหติ, ตสฺสา นีวรณปพฺพํ อาทิ, ตสฺสปิ อิทํ นีวรณทฺวยํ อาทิ, อิติ ธมฺมานุปสฺสนาย อาทึ ทสฺเสตุํ ‘‘อภิชฺฌาโทมนสฺสาน’’นฺติ อาห. ปหานนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญํ ปชหตีติ เอวํ ปหานกรญาณํ อธิปฺเปตํ. ตํ ปญฺญาย ทิสฺวาติ ตํ อนิจฺจวิราคนิโรธปฏินิสฺสคฺคาญาณสงฺขาตํ ปหานญาณํ อปราย วิปสฺสนาปญฺญาย, ตมฺปิ อปรายาติ เอวํ วิปสฺสนาปรมฺปรํ ทสฺเสติ. อชฺฌุเปกฺขิตา โหตีติ ยญฺจ สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ, ยญฺจ เอกโต อุปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขตีติ ทฺวิธา อชฺฌุเปกฺขติ นาม. ตตฺถ สหชาตานมฺปิ อชฺฌุเปกฺขนา โหติ อารมฺมณสฺสปิ อชฺฌุเปกฺขนา, อิธ อารมฺมณอชฺฌุเปกฺขนา อธิปฺเปตา. ตสฺมาติห, ภิกฺขเวติ ยสฺมา อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามีติอาทินา นเยน ปวตฺโต น เกวลํ นีวรณาทิธมฺเม, อภิชฺฌาโทมนสฺสสีเสน ปน วุตฺตานํ ธมฺมานํ ปหานญาณมฺปิ ปญฺญาย ทิสฺวา อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ, ตสฺมา ‘‘ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี ตสฺมึ สมเย ภิกฺขุ วิหรตี’’ติ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា «Nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassa» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនពោលចំពោះភិក្ខុអ្នកមានសតិភ្លេចភ្លាំង មិនដឹងខ្លួនឡើយ) ក្នុងទីនេះ មានសេចក្ដីអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា ព្រោះហេតុតែភិក្ខុដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមន័យមានពាក្យថា «Cittapaṭisaṃvedī assasissāmi» (ដឹងច្បាស់នូវចិត្ត អាត្មាអញនឹងដកដង្ហើមចូល) ជាដើម ទោះបីជាធ្វើនូវអានាបាននិមិត្តឲ្យជាអារម្មណ៍ក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយតាំងមាំនូវសតិនិងសម្បជញ្ញៈក្នុងអារម្មណ៍នៃចិត្តនោះ ភិក្ខុនោះទើបឈ្មោះថាជា «Citte cittānupassī» (អ្នកពិចារណាឃើញចិត្តក្នុងចិត្ត) ពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ការចម្រើនអានាបានស្សតិ រមែងមិនមានដល់ភិក្ខុអ្នកមានសតិភ្លេចភ្លាំង មិនដឹងខ្លួនឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «citte cittānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharati» (ភិក្ខុពិចារណាឃើញចិត្តក្នុងចិត្ត រមែងរស់នៅក្នុងសម័យនោះ) ដោយអំណាចនៃការដឹងច្បាស់នូវចិត្តជាដើមតាមអារម្មណ៍ ទើបឈ្មោះថាជាពាក្យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយប្រពៃហើយ។ ក្នុងបទថា «So yaṃ taṃ abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ, taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hoti» នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវកាមច្ឆន្ទនីវរណៈដោយពាក្យថាអភិជ្ឈា និងទ្រង់បង្ហាញនូវព្យាបាទនីវរណៈដោយអំណាចនៃទោមនស្ស។ ព្រោះថា ចតុក្កៈនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃវិបស្សនាតែម្យ៉ាង ម្យ៉ាងទៀត ធម្មានុបស្សនារមែងមាន ៦ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃនីវរណបព្វៈជាដើម ក្នុងធម្មានុបស្សនានោះ នីវរណបព្វៈជាចំណែកដំបូង ហើយសូម្បីក្នុងនីវរណបព្វៈនោះ នីវរណៈទាំងពីរនេះក៏ជាចំណែកដំបូងដែរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគដើម្បីបង្ហាញនូវចំណែកដំបូងនៃធម្មានុបស្សនា ទើបត្រាស់ពាក្យថា «Abhijjhādomanassānaṃ»។ ពាក្យថា «Pahānaṃ» សេចក្ដីថា ភិក្ខុរមែងលះបង់នូវនិច្ចសញ្ញាដោយអនិច្ចានុបស្សនា យ៉ាងនេះ គឺទ្រង់សំដៅយកវិបស្សនាញាណដែលជាហេតុនៃការលះបង់។ ពាក្យថា «Taṃ paññāya disvā» សេចក្ដីថា ភិក្ខុឃើញនូវញាណដែលជាហេតុនៃការលះបង់ ពោលគឺវិបស្សនាញាណដែលពិចារណាឃើញនូវអនិច្ចៈ វិរាគៈ និរោធៈ និងបដិនិស្សគ្គៈនោះ ដោយវិបស្សនាបញ្ញាដ៏ទៃទៀត ហើយឃើញនូវវិបស្សនាបញ្ញានោះ ដោយវិបស្សនាបញ្ញាដ៏ទៃទៀត យ៉ាងនេះ គឺទ្រង់បង្ហាញនូវលំដាប់នៃវិបស្សនា។ ពាក្យថា «Ajjhupekkhitā hoti» សេចក្ដីថា ភិក្ខុរមែងតាំងចិត្តជាកណ្ដាលក្នុងធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសមថៈផង រមែងតាំងចិត្តជាកណ្ដាលក្នុងធម៌ដែលតាំងឡើងជាឯកគ្គតាផង ឈ្មោះថាតាំងចិត្តជាកណ្ដាលដោយអាការៈ ២ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងអាការៈទាំងនោះ ការតាំងចិត្តជាកណ្ដាលក្នុងធម៌ដែលកើតជាមួយគ្នា (សហជាតធម៌) ក៏មាន ការតាំងចិត្តជាកណ្ដាលក្នុងអារម្មណ៍ (នៃវិបស្សនា) ក៏មាន ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ទ្រង់សំដៅយកការតាំងចិត្តជាកណ្ដាលក្នុងអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «Tasmātiha, bhikkhave» សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែភិក្ខុដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមន័យមានពាក្យថា «Aniccānupassī assasissāmi» ជាដើម មិនត្រឹមតែឃើញនូវនីវរណធម៌ជាដើមប៉ុណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងឃើញនូវញាណដែលជាហេតុនៃការលះបង់នូវធម៌ទាំងឡាយដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយលើកយកអភិជ្ឈានិងទោមនស្សជាប្រធាននោះ ដោយបញ្ញា ហើយជាអ្នកតាំងចិត្តជាកណ្ដាលទៀតផង ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា «dhammesu dhammānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharati» (ភិក្ខុពិចារណាឃើញធម៌ក្នុងធម៌ទាំងឡាយ រមែងរស់នៅក្នុងសម័យនោះ) ដូច្នេះឯង។

---

๑๕๐. ปวิจินตีติ อนิจฺจาทิวเสน ปวิจินติ. อิตรํ ปททฺวยํ เอตสฺเสว เววจนํ. นิรามิสาติ นิกฺกิเลสา. ปสฺสมฺภตีติ กายิกเจตสิกทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยา กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ปสฺสมฺภติ. สมาธิยตีติ สมฺมา ฐปิยติ, อปฺปนาปตฺตํ วิย โหติ. อชฺฌุเปกฺขิตา โหตีติ สหชาตอชฺฌุเปกฺขนาย อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ.

១៥០. ពាក្យថា Pavicinati សេចក្តីថា ពិចារណាដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម។ បទទាំងពីរក្រៅពីនេះ (គឺ បវិចយោ និង បរិវីមំសា) ជាវេវចនៈនៃពាក្យ Pavicinati នោះឯង។ ពាក្យថា Nirāmisa សេចក្តីថា មិនមានកិលេស។ ពាក្យថា Passambhati សេចក្តីថា ទាំងកាយទាំងចិត្តរមែងស្ងប់រម្ងាប់ ព្រោះការរម្ងាប់បង់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយក្នុងកាយនិងចិត្ត។ ពាក្យថា Samādhiyati សេចក្តីថា តម្កល់ទុកដោយប្រពៃ គឺមានសភាពដូចជាចិត្តដែលដល់នូវអប្បនាសមាធិ។ ពាក្យថា Ajjhupekkhitā hoti សេចក្តីថា ជាធម្មជាតិព្រងើយកន្តើយ ដោយអំណាចនៃសហជាតឧបេក្ខា។

---

เอวํ จุทฺทสวิเธน กายปริคฺคาหกสฺส ภิกฺขุโน ตสฺมึ กาเย สติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค, สติยา สมฺปยุตฺตํ ญาณํ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค, ตํสมฺปยุตฺตเมว กายิกเจตสิกวีริยํ วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค, ปีติ, ปสฺสทฺธิ, จิตฺเตกคฺคตา สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค, อิเมสํ ฉนฺนํ สมฺโพชฺฌงฺคานํ อโนสกฺกนอนติวตฺตนสงฺขาโต มชฺฌตฺตากาโร อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค. ยเถว หิ สมปฺปวตฺเตสุ อสฺเสสุ สารถิโน ‘‘อยํ โอลียตี’’ติ ตุทนํ วา, ‘‘อยํ อติธาวตี’’ติ อากฑฺฒนํ วา นตฺถิ, เกวลํ เอวํ ปสฺสมานสฺส ฐิตากาโรว โหติ, เอวเมว อิเมสํ ฉนฺนํ สมฺโพชฺฌงฺคานํ อโนสกฺกนอนติวตฺตนสงฺขาโต มชฺฌตฺตากาโร อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค นาม โหติ. เอตฺตาวตา กึ กถิตํ? เอกจิตฺตกฺขณิกา นานารสลกฺขณา วิปสฺสนาสมฺโพชฺฌงฺคา นาม กถิตา.

យ៉ាងនេះ សតិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយនោះ របស់ភិក្ខុអ្នកកំណត់កាយដោយចំណែក ១៤ យ៉ាង ឈ្មោះថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គ, ញាណដែលសម្បយុត្តដោយសតិនោះ ឈ្មោះថា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ, សេចក្តីព្យាយាមតាមផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយសតិនោះឯង ឈ្មោះថា វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គ, បីតិ (ឈ្មោះថា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គ), បស្សទ្ធិ (ឈ្មោះថា បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គ), ចិត្តេកគ្គតា ឈ្មោះថា សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គ, អាការៈកណ្តាលដែលពោលគឺការមិនថយក្រោយនិងការមិនហួសប្រមាណនៃសម្ពោជ្ឈង្គទាំង ៦ នេះ ឈ្មោះថា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ។ ពិតមែនហើយ ដូចជាកាលដែលសេះទាំងឡាយបរទៅស្មើគ្នា នាយសារថីមិនបាច់ជម្រុញថា «សេះនេះយឺតយារ» ឬមិនបាច់ទាញបង្ហៀរថា «សេះនេះរត់លឿនពេក» ឡើយ គ្រាន់តែមើលទៅយ៉ាងនេះ ក៏មានអាការៈស្ងៀមនៅជាធម្មតា យ៉ាងណាមិញ អាការៈកណ្តាលដែលពោលគឺការមិនថយក្រោយនិងការមិនហួសប្រមាណនៃសម្ពោជ្ឈង្គទាំង ៦ នេះ ឈ្មោះថា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ ក៏មានយ៉ាងនោះឯង។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ តើព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអ្វី? ទ្រង់សម្តែងនូវវិបស្សនាសម្ពោជ្ឈង្គ ដែលមានខណៈចិត្តតែមួយ មានលក្ខណៈនិងកិច្ចផ្សេងៗគ្នា។

---

๑๕๒. วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีนิ [Pg.102] วุตฺตตฺถาเนว. เอตฺถ ปน อานาปานปริคฺคาหิกา สติ โลกิยา โหติ, โลกิยา อานาปานา โลกิยสติปฏฺฐานํ ปริปูเรนฺติ, โลกิยา สติปฏฺฐานา โลกุตฺตรโพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺติ, โลกุตฺตรา โพชฺฌงฺคา วิชฺชาวิมุตฺติผลนิพฺพานํ ปริปูเรนฺติ. อิติ โลกิยสฺส อาคตฏฺฐาเน โลกิยํ กถิตํ, โลกุตฺตรสฺส อาคตฏฺฐาเน โลกุตฺตรํ กถิตนฺติ. เถโร ปนาห ‘‘อญฺญตฺถ เอวํ โหติ, อิมสฺมึ ปน สุตฺเต โลกุตฺตรํ อุปริ อาคตํ, โลกิยา อานาปานา โลกิยสติปฏฺฐาเน ปริปูเรนฺติ, โลกิยา สติปฏฺฐานา โลกิเย โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺติ, โลกิยา โพชฺฌงฺคา โลกุตฺตรํ วิชฺชาวิมุตฺติผลนิพฺพานํ ปริปูเรนฺติ, วิชฺชาวิมุตฺติปเทน หิ อิธ วิชฺชาวิมุตฺติผลนิพฺพานํ อธิปฺเปต’’นฺติ.

១៥២. ពាក្យទាំងឡាយមានជាដើមថា «Vivekanissitaṃ» មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សតិដែលកំណត់ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ជាលោកិយ, ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលជាលោកិយ រមែងញ៉ាំងលោកិយសតិបដ្ឋានឲ្យពេញបរិបូណ៌, លោកិយសតិបដ្ឋាន រមែងញ៉ាំងលោកុត្តរពោជ្ឈង្គឲ្យពេញបរិបូណ៌, លោកុត្តរពោជ្ឈង្គ រមែងញ៉ាំងវិជ្ជាវិមុត្តិផលនិព្វានឲ្យពេញបរិបូណ៌។ ហេតុនោះ ក្នុងកន្លែងដែលលោកិយពោជ្ឈង្គមកដល់ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងលោកិយសតិបដ្ឋាន, ក្នុងកន្លែងដែលលោកុត្តរពោជ្ឈង្គមកដល់ ទ្រង់សម្តែងលោកុត្តរសតិបដ្ឋាន យ៉ាងនេះ។ ចំណែកព្រះថេរៈពោលថា «ក្នុងសូត្រដទៃរមែងមានយ៉ាងនេះ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ លោកុត្តរធម៌មកខាងចុង (ខាងលើ) គឺខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលជាលោកិយ រមែងញ៉ាំងលោកិយសតិបដ្ឋានឲ្យពេញបរិបូណ៌, លោកិយសតិបដ្ឋាន រមែងញ៉ាំងលោកិយពោជ្ឈង្គឲ្យពេញបរិបូណ៌, លោកិយពោជ្ឈង្គ រមែងញ៉ាំងលោកុត្តរវិជ្ជាវិមុត្តិផលនិព្វានឲ្យពេញបរិបូណ៌ ព្រោះថាក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់ប្រាថ្នាយកវិជ្ជាវិមុត្តិផលនិព្វាន ដោយបទថា វិជ្ជាវិមុត្តិ»។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

---

อานาปานสฺสติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្តីអធិប្បាយអានាបាណស្សតិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๙. กายคตาสติสุตฺตวณฺณนา

៩. សេចក្តីអធិប្បាយកាយគតាសតិសូត្រ

---

๑๕๓-๔. เอวํ เม สุตนฺติ กายคตาสติสุตฺตํ. ตตฺถ เคหสิตาติ ปญฺจกามคุณนิสฺสิตา. สรสงฺกปฺปาติ ธาวนสงฺกปฺปา. สรนฺตีติ หิ สรา, ธาวนฺตีติ อตฺโถ. อชฺฌตฺตเมวาติ โคจรชฺฌตฺตสฺมึเยว. กายคตาสตินฺติ กายปริคฺคาหิกมฺปิ กายารมฺมณมฺปิ สตึ. กายปริคฺคาหิกนฺติ วุตฺเต สมโถ กถิโต โหติ, กายารมฺมณนฺติ วุตฺเต วิปสฺสนา. อุภเยน สมถวิปสฺสนา กถิตา โหนฺติ.

១៥៣-៤. ពាក្យថា «Evaṃ me sutaṃ» ជាដើម គឺកាយគតាសតិសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា «Gehasitā» សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវកាមគុណទាំង ៥។ ពាក្យថា «Sarasaṅkappā» សេចក្តីថា តម្រិះដែលរត់ទៅ (កាន់អារម្មណ៍ផ្សេងៗ)។ ពិតមែនហើយ តម្រិះទាំងឡាយរមែងរត់ទៅ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សរៈ មានន័យថា រត់ទៅ។ ពាក្យថា «Ajjhattameva» សេចក្តីថា ក្នុងគោចរជ្ឈត្តៈ (អារម្មណ៍ខាងក្នុងមានបឋវីកសិណជាដើម) តែម៉្យាង។ ពាក្យថា «Kāyagatāsati» សេចក្តីថា សតិដែលកំណត់កាយផង សតិដែលមានកាយជាអារម្មណ៍ផង។ កាលបើពោលថា «សតិដែលកំណត់កាយ» ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងសមថៈ, កាលបើពោលថា «សតិដែលមានកាយជាអារម្មណ៍» ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងវិបស្សនា។ ដោយពាក្យទាំងពីរនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងទាំងសមថៈនិងវិបស្សនា។

---

ปุน จปรํ…เป… เอวมฺปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กายคตาสตึ ภาเวตีติ สติปฏฺฐาเน จุทฺทสวิเธน กายานุปสฺสนา กถิตา.

ពាក្យថា «Puna caparaṃ...pe... evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāveti» នេះ គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងកាយានុបស្សនាដោយចំណែក ១៤ យ៉ាង ដូចក្នុងសតិបដ្ឋានសូត្រ។

---

๑๕๖. อนฺโตคธาวาสฺสาติ ตสฺส ภิกฺขุโน ภาวนาย อพฺภนฺตรคตาว โหนฺติ. วิชฺชาภาคิยาติ เอตฺถ สมฺปโยควเสน วิชฺชํ ภชนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา. วิชฺชาภาเค วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺตีติปิ วิชฺชาภาคิยา. ตตฺถ [Pg.103] วิปสฺสนาญาณํ, มโนมยิทฺธิ, ฉ อภิญฺญาติ อฏฺฐ วิชฺชา. ปุริเมน อตฺเถน ตาหิ สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ วิชฺชาภาคิยา. ปจฺฉิเมน อตฺเถน ตาสุ ยา กาจิ เอกา วิชฺชา วิชฺชา, เสสา วิชฺชาภาคิยาติ เอวํ วิชฺชาปิ วิชฺชาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมาปิ วิชฺชาภาคิยาเตว เวทิตพฺพา. เจตสา ผุโฏติ เอตฺถ ทุวิธํ ผรณํ อาโปผรณญฺจ, ทิพฺพจกฺขุผรณญฺจ, ตตฺถ อาโปกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา อาเปน ผรณํ อาโปผรณํ นาม. เอวํ ผุเฏปิ มหาสมุทฺเท สพฺพา สมุทฺทงฺคมา กุนฺนทิโย อนฺโตคธาว โหนฺติ, อาโลกํ ปน วฑฺเฒตฺวา ทิพฺพจกฺขุนา สกลสมุทฺทสฺส ทสฺสนํ ทิพฺพจกฺขุผรณํ นาม. เอวํ ผรเณปิ มหาสมุทฺเท สพฺพา สมุทฺทงฺคมา กุนฺนทิโย อนฺโตคธาว โหนฺติ.

១៥៦. ពាក្យថា «Antogadhāvāssa» សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយរមែងចូលទៅខាងក្នុងនៃការចម្រើន (ភាវនា) របស់ភិក្ខុនោះឯង។ ពាក្យថា «Vijjābhāgiyā» ក្នុងទីនេះ សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលចូលទៅជិតវិជ្ជា ដោយអំណាចនៃសម្បយោគៈ ឈ្មោះថា វិជ្ជាភាគិយៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកនៃវិជ្ជា ឈ្មោះថា វិជ្ជាភាគិយៈ។ ក្នុងវិជ្ជាភាគិយៈនោះ វិជ្ជាមាន ៨ គឺ វិបស្សនាញាណ មនោមយិទ្ធិ និងអភិញ្ញា ៦។ ដោយអត្ថទីមួយ ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយវិជ្ជាទាំង ៨ នោះ ក៏ឈ្មោះថា វិជ្ជាភាគិយៈ។ ដោយអត្ថទីពីរ ក្នុងវិជ្ជាទាំង ៨ នោះ វិជ្ជាណាមួយឈ្មោះថា វិជ្ជា វិជ្ជាដែលសេសសល់ក្រៅពីនោះឈ្មោះថា វិជ្ជាភាគិយៈ យ៉ាងនេះ គួរដឹងថា ទាំងវិជ្ជា ទាំងធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយវិជ្ជា ឈ្មោះថា វិជ្ជាភាគិយៈ ដូចគ្នា។ ពាក្យថា «Cetasā phuṭo» ក្នុងទីនេះ ការផ្សាយទៅមាន ២ យ៉ាងគឺ អាបោសណ្ឋានផ្សាយទៅ (អាបោផរណៈ) និងទិព្វចក្ខុផ្សាយទៅ (ទិព្វចក្ខុផរណៈ)។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ ការចូលកាន់អាបោកសិណហើយផ្សាយទៅដោយអំណាចនៃអាបោកសិណ ឈ្មោះថា អាបោផរណៈ។ កាលបើផ្សាយទៅយ៉ាងនេះ សូម្បីតែស្ទឹងតូចៗទាំងអស់ដែលហូរទៅកាន់មហាសមុទ្រ ក៏រមែងរួមបញ្ចូលទៅក្នុងមហាសមុទ្រនោះឯង។ ចំណែកការចម្រើនអាលោកកសិណហើយមើលឃើញមហាសមុទ្រទាំងអស់ដោយទិព្វចក្ខុ ឈ្មោះថា ទិព្វចក្ខុផរណៈ។ កាលបើផ្សាយទៅយ៉ាងនេះ សូម្បីតែស្ទឹងតូចៗទាំងអស់ដែលហូរទៅកាន់មហាសមុទ្រ ក៏រមែងរួមបញ្ចូលទៅក្នុងមហាសមុទ្រនោះឯង។

---

โอตารนฺติ วิวรํ ฉิทฺทํ. อารมฺมณนฺติ กิเลสุปฺปตฺติปจฺจยํ. ลเภถ โอตารนฺติ ลเภยฺย ปเวสนํ, วินิวิชฺฌิตฺวา ยาว ปริโยสานา คจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ. นิกฺเขปนนฺติ นิกฺขิปนฏฺฐานํ.

ពាក្យថា «Otāra» សេចក្តីថា ចន្លោះ ឬប្រហោង (ឱកាសនៃកិលេស)។ ពាក្យថា «Ārammaṇa» សេចក្តីថា បច្ច័យជាទីកើតឡើងនៃកិលេស។ ពាក្យថា «Labhetha otāraṃ» សេចក្តីថា គប្បីបាននូវការចូលទៅ គឺទម្លុះទម្លាយទៅរហូតដល់ទីបំផុត មានន័យយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Nikkhepana» សេចក្តីថា ទីកន្លែងសម្រាប់ដាក់ចុះ។

---

๑๕๗. เอวํ อภาวิตกายคตาสตึ ปุคฺคลํ อลฺลมตฺติกปุญฺชาทีหิ อุปเมตฺวา อิทานิ ภาวิตกายคตาสตึ สารผลกาทีหิ อุปเมตุํ เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ อคฺคฬผลกนฺติ กวาฏํ.

១៥៧. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រៀបធៀបបុគ្គលដែលមិនបានចម្រើនកាយគតាសតិ ដោយគំនរដីស្អិតជាដើមយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីនឹងប្រៀបធៀបបុគ្គលដែលបានចម្រើនកាយគតាសតិ ដោយបន្ទះឈើខ្លឹមជាដើម ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «Seyyathāpi»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «Aggaḷaphalaka» សេចក្តីថា សន្លឹកទ្វារ។

---

๑๕๘. กากเปยฺโยติ มุขวฏฺฏิยํ นิสีทิตฺวา กาเกน คีวํ อนาเมตฺวาว ปาตพฺโพ. อภิญฺญาสจฺฉิกรณียสฺสาติ อภิญฺญาย สจฺฉิกาตพฺพสฺส. สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาตีติ ปจฺจกฺขภาวํ ปาปุณาติ. สติ สติ อายตเนติ สติสติ การเณ. กึ ปเนตฺถ การณนฺติ? อภิญฺญาว การณํ. อาฬิพนฺธาติ มริยาทพทฺธา.

១៥៨. ពាក្យថា «Kākapeyya» សេចក្តីថា ទឹកដែលក្អែកទំនៅលើមាត់ភាជន៍ ហើយមិនបាច់ឱនកចុះ ក៏អាចផឹកបាន (គឺទឹកពេញប្រៀប)។ ពាក្យថា «Abhiññāsacchikaraṇīyassa» សេចក្តីថា ធម៌ដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយអភិញ្ញា។ ពាក្យថា «Sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាទីជាក់ស្តែង។ ពាក្យថា «Sati sati āyatane» សេចក្តីថា កាលបើហេតុមាននៅ។ សួរថា ចុះហេតុក្នុងទីនេះគឺអ្វី? ឆ្លើយថា អភិញ្ញានោះឯងជាហេតុ។ ពាក្យថា «Āḷibandhā» សេចក្តីថា ទំនប់ដែលគេលើកឡើង (ដើម្បីទប់ទឹក)។

---

ยานีกตายาติ ยุตฺตยานํ วิย กตาย. วตฺถุกตายาติ ปติฏฺฐากตาย. อนุฏฺฐิตายาติ อนุปฺปวตฺติตาย. ปริจิตายาติ ปริจยกตาย. สุสมารทฺธายาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธาย สุสมฺปคฺคหิตาย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ពាក្យថា «Yānīkatāya» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាយានដែលគេទឹមរួចហើយ។ ពាក្យថា «Vatthukatāya» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាទីតាំង។ ពាក្យថា «Anuṭṭhitāya» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ។ ពាក្យថា «Paricitāya» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យស៊ាំ (ស្ទាត់ជំនាញ)។ ពាក្យថា «Susamāraddhāya» សេចក្តីថា ផ្ដើមប្រឹងប្រែងដោយប្រពៃ គឺផ្គងទុកដោយប្រពៃ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

---

กายคตาสติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្តីអធិប្បាយកាយគតាសតិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๑๐. สงฺขารุปปตฺติสุตฺตวณฺณนา

១០. សេចក្តីអធិប្បាយសង្ខារុបបត្តិសូត្រ

---

๑๖๐. เอวํ [Pg.104] เม สุตนฺติ สงฺขารุปปตฺติสุตฺตํ. ตตฺถ สงฺขารุปปตฺตินฺติ สงฺขารานํเยว อุปปตฺตึ, น สตฺตสฺส, น โปสสฺส, ปุญฺญาภิสงฺขาเรน วา ภวูปคกฺขนฺธานํ อุปปตฺตึ.

១៦០. ពាក្យថា «Evaṃ me sutaṃ» ជាដើម គឺសង្ខារុបបត្តិសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា «Saṅkhārupapatti» សេចក្តីថា ការកើតឡើងនៃសង្ខារទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនការកើតឡើងនៃសត្វ ឬបុគ្គលឡើយ ម្យ៉ាងទៀត គឺការកើតឡើងនៃខន្ធទាំងឡាយដែលចូលទៅកាន់ភព ដោយអំណាចនៃបុញ្ញាភិសង្ខារ។

---

๑๖๑. สทฺธาย สมนฺนาคโตติ สทฺธาทโย ปญฺจ ธมฺมา โลกิกา วฏฺฏนฺติ. ทหตีติ ฐเปติ. อธิฏฺฐาตีติ ปติฏฺฐาเปติ. สงฺขารา จ วิหารา จาติ สห ปตฺถนาย สทฺธาทโยว ปญฺจ ธมฺมา. ตตฺรุปปตฺติยาติ ตสฺมึ ฐาเน นิพฺพตฺตนตฺถาย. อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทาติ สห ปตฺถนาย ปญฺจ ธมฺมาว. ยสฺส หิ ปญฺจ ธมฺมา อตฺถิ, น ปตฺถนา, ตสฺส คติ อนิพทฺธา. ยสฺส ปตฺถนา อตฺถิ, น ปญฺจ ธมฺมา, ตสฺสปิ อนิพทฺธา. เยสํ อุภยํ อตฺถิ, เตสํ คติ นิพทฺธา. ยถา หิ อากาเส ขิตฺตทณฺโฑ อคฺเคน วา มชฺเฌน วา มูเลน วา นิปติสฺสตีติ นิยโม นตฺถิ, เอวํ สตฺตานํ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ อนิยตํ. ตสฺมา กุสลํ กมฺมํ กตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน ปตฺถนํ กาตุํ วฏฺฏติ.

១៦១. ពាក្យថា «Saddhāya samannāgato» សេចក្តីថា ធម៌ទាំង ៥ មានសទ្ធាជាដើម ជាលោកិយធម៌ប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា «Dahati» សេចក្តីថា តម្កល់ទុក។ ពាក្យថា «Adhiṭṭhāti» សេចក្តីថា ផ្ដេកផ្ដួលទៅ (តម្កល់មាំ)។ ពាក្យថា «Saṅkhārā ca vihārā ca» សេចក្តីថា ធម៌ទាំង ៥ មានសទ្ធាជាដើម ព្រមទាំងសេចក្តីប្រាថ្នា។ ពាក្យថា «Tatrupapattiyā» សេចក្តីថា ដើម្បីកើតក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា «Ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā» សេចក្តីថា ធម៌ទាំង ៥ នោះឯង ព្រមទាំងសេចក្តីប្រាថ្នា ជាផ្លូវ ជាបដិបទា។ ពិតមែនហើយ បុគ្គលណាមានធម៌ ៥ យ៉ាង តែគ្មានសេចក្តីប្រាថ្នា គតិ (ទីទៅ) របស់បុគ្គលនោះមិនទៀងទាត់ឡើយ។ បុគ្គលណាមានសេចក្តីប្រាថ្នា តែគ្មានធម៌ ៥ យ៉ាង គតិរបស់បុគ្គលនោះក៏មិនទៀងទាត់ដែរ។ ចំណែកបុគ្គលទាំងឡាយណាមានទាំងពីរយ៉ាង គតិរបស់បុគ្គលទាំងនោះរមែងទៀងទាត់។ ដូចជាដំបងដែលគេគ្រវែងទៅលើអាកាស មិនមានការកំណត់ទៀងទាត់ថា នឹងធ្លាក់ចុះមកដោយចុង ឬដោយកណ្តាល ឬដោយគល់ឡើយ យ៉ាងណាមិញ ការចាប់បដិសន្ធិរបស់សត្វទាំងឡាយក៏មិនទៀងទាត់យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលធ្វើកុសលកម្មហើយ គួរធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងទីកន្លែងណាមួយ។

---

๑๖๕. อามณฺฑนฺติ อามลกํ. ยถา ตํ ปริสุทฺธจกฺขุสฺส ปุริสสฺส สพฺพโสว ปากฏํ โหติ, เอวํ ตสฺส พฺรหฺมุโน สทฺธึ ตตฺถ นิพฺพตฺตสตฺเตหิ สหสฺสี โลกธาตุ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

១៦៥. ពាក្យថា «Āmaṇda» សេចក្តីថា ផ្លែពិទក (ឬផ្លែកន្ទួតព្រៃ)។ ផ្លែពិទកនោះ រមែងប្រាកដច្បាស់ដោយអាការៈទាំងពួង ដល់បុរសដែលមានភ្នែកបរិសុទ្ធ យ៉ាងណាមិញ លោកធាតុមួយពាន់ ព្រមទាំងសត្វទាំងឡាយដែលកើតក្នុងទីនោះ រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រហ្មនោះ យ៉ាងនោះឯង។ វិធីនេះ គួរដឹងក្នុងកន្លែងទាំងពួង។

---

๑๖๗. สุโภติ สุนฺทโร. ชาติมาติ อากรสมฺปนฺโน. สุปริกมฺมกโตติ โธวนาทีหิ สุฏฺฐุกตปริกมฺโม. ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺโตติ รตฺตกมฺพเล ฐปิโต.

១៦៧. ពាក្យថា «Subha» សេចក្តីថា ល្អ។ ពាក្យថា «Jātimā» សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយអាការៈ។ ពាក្យថា «Suparikammakata» សេចក្តីថា ដុសខាត់យ៉ាងល្អដោយការលាងជាដើម។ ពាក្យថា «Paṇḍukambale nikkhitto» សេចក្តីថា តម្កល់ទុកលើសំពត់កម្ពលពណ៌ក្រហម។

---

๑๖๘. สตสหสฺโสติ โลกธาตุสตสหสฺสมฺหิ อาโลกผรณพฺรหฺมา. นิกฺขนฺติ นิกฺเขน กตํ ปิฬนฺธนํ, นิกฺขํ นาม ปญฺจสุวณฺณํ, อูนกนิกฺเขน กตํ ปสาธนญฺหิ ฆฏฺฏนมชฺชนกฺขมํ น โหติ, อติเรเกน กตํ ฆฏฺฏนมชฺชนํ ขมติ, วณฺณวนฺตํ ปน น โหติ, ผรุสธาตุกํ ขายติ. นิกฺเขน กตํ ฆฏฺฏนมชฺชนญฺเจว ขมติ, วณฺณวนฺตญฺจ โหติ. ชมฺโพนทนฺติ ชมฺพุนทิยํ นิพฺพตฺตํ. มหาชมฺพุรุกฺขสฺส หิ เอเกกา สาขา ปณฺณาส ปณฺณาส โยชนานิ วฑฺฒิตา, ตาสุ มหนฺตา นทิโย สนฺทนฺติ, ตาสํ นทีนํ อุภยตีเรสุ ชมฺพุปกฺกานํ ปติตฏฺฐาเน สุวณฺณงฺกุรา อุฏฺฐหนฺติ, เต นทีชเลน วุยฺหมานา [Pg.105] อนุปุพฺเพน มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. ตํ สนฺธาย ชมฺโพนทนฺติ วุตฺตํ. ทกฺขกมฺมารปุตฺตอุกฺกามุขสุกุสลสมฺปหฏฺฐนฺติ ทกฺเขน สุกุสเลน กมฺมารปุตฺเตน อุกฺกามุเข ปจิตฺวา สมฺปหฏฺฐํ. อุกฺกามุเขติ อุทฺธเน. สมฺปหฏฺฐนฺติ โธตฆฏฺฏิตมชฺชิตํ. วตฺโถปเม (ม. นิ. ๑.๗๕-๗๖) จ ธาตุวิภงฺเค (ม. นิ. ๓.๓๕๗-๓๖๐) จ ปิณฺฑโสธนํ วุตฺตํ. อิมสฺมึ สุตฺเต กตภณฺฑโสธนํ วุตฺตํ.

១៦៨. ពាក្យថា «Satasahasso» សេចក្តីថា មហាព្រហ្មដែលផ្សាយពន្លឺទៅក្នុងសែនលោកធាតុ។ ពាក្យថា «Nikka» សេចក្តីថា គ្រឿងអលង្ការដែលធ្វើដោយមាសទម្ងន់មួយនិក្ខៈ។ មួយនិក្ខៈនោះ គឺមាសទម្ងន់ ៥ សុវណ្ណៈ។ គ្រឿងប្រដាប់ដែលធ្វើដោយមាសថយចុះជាងមួយនិក្ខៈ រមែងមិនធន់ទ្រាំនឹងការប៉ះទង្គិចនិងការដុសខាត់ឡើយ, គ្រឿងប្រដាប់ដែលធ្វើដោយមាសលើសពីនោះ ទោះបីធន់ទ្រាំនឹងការប៉ះទង្គិចនិងការដុសខាត់ក៏ដោយ តែមិនមានពណ៌ល្អឡើយ គឺរមែងប្រាកដជាមានសភាពគ្រើមៗ។ ចំណែកគ្រឿងប្រដាប់ដែលធ្វើដោយមាសទម្ងន់មួយនិក្ខៈល្មម រមែងធន់ទ្រាំនឹងការប៉ះទង្គិចនិងការដុសខាត់ផង មានពណ៌ល្អផង។ ពាក្យថា «Jambonada» សេចក្តីថា មាសដែលកើតក្នុងស្ទឹងជម្ពូ។ ពិតមែនហើយ មែកនីមួយៗនៃដើមព្រីងធំ (មហាជម្ពូ) រមែងលូតលាស់ទៅអស់ចម្ងាយ ៥០ យោជន៍ៗ, ស្ទឹងធំៗរមែងហូរទៅក្នុងចន្លោះមែកទាំងនោះ, នៅលើច្រាំងទាំងសងខាងនៃស្ទឹងទាំងនោះ ត្រង់កន្លែងដែលផ្លែព្រីងទុំធ្លាក់ចុះ រមែងមានពន្លកមាសដុះឡើង ពន្លកមាសទាំងនោះកាលបើត្រូវទឹកស្ទឹងកួចនាំទៅ ក៏រមែងចូលទៅកាន់មហាសមុទ្រតាមលំដាប់។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកមាសនោះ ទើបត្រាស់ហៅថា ជម្ពោនទៈ (មាសជម្ពូនទ)។ ពាក្យថា «Dakkhakammāraputtaukkāmukhasukusalasampahaṭṭha» សេចក្តីថា មាសដែលកូនជាងមាសអ្នកឈ្លាសវៃប៉ិនប្រសប់ ដុតក្នុងគុក្កៈ (ឡដុតមាស) ហើយដុសខាត់យ៉ាងល្អ។ ពាក្យថា «Ukkāmukhe» សេចក្តីថា ក្នុងឡដុត (ឬក្នុងគុក្កៈ)។ ពាក្យថា «Sampahaṭṭha» សេចក្តីថា លាង ដុសខាត់ និងជូតស្អាតហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវត្ថូបមសូត្រ និងធាតុវិភង្គសូត្រ ទ្រង់សម្តែងអំពីការជម្រះដុំមាស (ដុំវត្ថុធាតុដើម)។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់សម្តែងអំពីការជម្រះគ្រឿងប្រដាប់ដែលធ្វើរួចហើយ។

---

ยํ ปน สพฺพวาเรสุ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวาติ วุตฺตํ, ตตฺถ ปญฺจวิธํ ผรณํ เจโตผรณํ กสิณผรณํ ทิพฺพจกฺขุผรณํ อาโลกผรณํ สรีรผรณนฺติ. ตตฺถ เจโตผรณํ นาม โลกธาตุสหสฺเส สตฺตานํ จิตฺตชานนํ. กสิณผรณํ นาม โลกธาตุสหสฺเส กสิณปตฺถรณํ. ทิพฺพจกฺขุผรณํ นาม อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺเพน จกฺขุนา สหสฺสโลกธาตุทสฺสนํ. อาโลกผรณมฺปิ เอตเทว. สรีรผรณํ นาม โลกธาตุสหสฺเส สรีรปภาย ปตฺถรณํ. สพฺพตฺถ อิมานิ ปญฺจ ผรณานิ อวินาเสนฺเตน กเถตพฺพนฺติ.

ចំណែកពាក្យដែលទ្រង់ត្រាស់ក្នុងវារៈទាំងពួងថា «Pharitvā adhimuccitvā» នោះ ក្នុងពាក្យនោះ ការផ្សាយទៅមាន ៥ យ៉ាងគឺ ចេតោផរណៈ (ការផ្សាយចិត្តទៅ) កសិណផរណៈ (ការផ្សាយកសិណទៅ) ទិព្វចក្ខុផរណៈ (ការផ្សាយទិព្វចក្ខុទៅ) អាលោកផរណៈ (ការផ្សាយពន្លឺទៅ) និងសរីរផរណៈ (ការផ្សាយសរីរៈទៅ)។ ក្នុង ៥ យ៉ាងនោះ ចេតោផរណៈ គឺការដឹងចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយក្នុងមួយពាន់លោកធាតុ។ កសិណផរណៈ គឺការផ្សាយកសិណទៅក្នុងមួយពាន់លោកធាតុ។ ទិព្វចក្ខុផរណៈ គឺការចម្រើនពន្លឺហើយមើលឃើញមួយពាន់លោកធាតុដោយទិព្វចក្ខុ។ អាលោកផរណៈ ក៏មានសភាពដូចគ្នានេះដែរ (គឺការផ្សាយពន្លឺទៅ)។ សរីរផរណៈ គឺការផ្សាយទៅដោយរស្មីនៃសរីរៈក្នុងមួយពាន់លោកធាតុ។ ក្នុងកន្លែងទាំងពួង អ្នកពន្យល់សេចក្តីមិនគួរធ្វើឲ្យខូចបង់នូវការផ្សាយទាំង ៥ យ៉ាងនេះឡើយ គឺគប្បីពន្យល់យ៉ាងនេះឯង។

---

ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร ปนาห – ‘‘มณิโอปมฺเม กสิณผรณํ วิย นิกฺโขปมฺเม สรีรผรณํ วิย ทิสฺสตี’’ติ. ตสฺส วาทํ วิย อฏฺฐกถา นาม นตฺถีติ ปฏิกฺขิตฺวา สรีรผรณํ น สพฺพกาลิกํ, จตฺตาริมานิ ผรณานิ อวินาเสตฺวาว กเถตพฺพนฺติ วุตฺตํ. อธิมุจฺจตีติ ปทํ ผรณปทสฺเสว เววจนํ, อถ วา ผรตีติ ปตฺถรติ. อธิมุจฺจตีติ ชานาติ.

ចំណែកព្រះតិបិដកចូឡាភយត្ថេរ ពោលថា «ក្នុងឧបមាដោយកែវមណី ដូចជាការផ្សាយកសិណ ក្នុងឧបមាដោយមាសនិក្ខៈ ដូចជាការផ្សាយសរីរៈ» យ៉ាងនេះ។ អដ្ឋកថាមិនមានវាទៈដូចជាវាទៈរបស់ព្រះថេរៈនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបបដិសេធវាទៈនោះហើយពោលថា សរីរផរណៈ មិនមែនមានក្នុងកាលទាំងពួងឡើយ គប្បីពន្យល់ដោយមិនឲ្យខូចបង់នូវការផ្សាយទាំង ៤ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា «Adhimuccati» ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា «Pharatī» នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «Pharati» សេចក្តីថា ផ្សាយទៅ (pattharati)។ ពាក្យថា «Adhimuccati» សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ (jānāti)។

---

๑๖๙. อาภาติอาทีสุ อาภาทโย นาม ปาฏิเยกฺกา เทวา นตฺถิ, ตโย ปริตฺตาภาทโย เทวา อาภา นาม, ปริตฺตาสุภาทโย จ. สุภกิณฺหาทโย จ สุภา นาม. เวหปฺผลาทิวารา ปากฏาเยว.

១៦៩. ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា អាភា ជាដើម សេចក្តីគប្បីជ្រាបថា ទេវតា (ព្រហ្ម) ទាំងឡាយដែលប្លែកគ្នាដោយឡែក ឈ្មោះថា អាភា ជាដើម មិនមានឡើយ។ ទេវតាទាំងឡាយ ៣ ពួក មានបរិត្តាភាជាដើម (ព្រហ្មក្នុងទុតិយជ្ឈាន) ឈ្មោះថា អាភា និងពួកទេវតាមានបរិត្តសុភាជាដើម។ ទេវតាទាំងឡាយមានសុភកិណ្ហាជាដើម ឈ្មោះថា សុភា។ ចំណែកពួកទេវតាមានវេហប្ផលៈជាដើម គឺប្រាកដច្បាស់ហើយ។

---

อิเม ตาว ปญฺจ ธมฺเม ภาเวตฺวา กามาวจเรสุ นิพฺพตฺตตุ. พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตํ ปน อาสวกฺขยญฺจ กถํ ปาปุณาตีติ? อิเม ปญฺจ ธมฺมา สีลํ, โส อิมสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ตา ตา สมาปตฺติโย ภาเวตฺวา รูปีพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ, อรูปชฺฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา [Pg.106] อรูปีพฺรหฺมโลเก, สมาปตฺติปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อนาคามิผลํ สจฺฉิกตฺวา ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺตติ. อุปริมคฺคํ ภาเวตฺวา อาสวกฺขยํ ปาปุณาตีติ.

បុគ្គលចម្រើនធម៌ ៥ យ៉ាងនេះហើយ គប្បីទៅកើតក្នុងកាមាវចរភូមិទាំងឡាយជាមុនសិន។ ចុះការកើតក្នុងព្រហ្មលោក និងការអស់ទៅនៃអាសវៈ បុគ្គលរមែងសម្រេចបានដោយរបៀបណា? ធម៌ ៥ យ៉ាងនេះ គឺសីល (ព្រមទាំងបរិវារ)។ ភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងសីលនេះហើយ ធ្វើកសិណបរិកម្ម ចម្រើនសមាបត្តិទាំងនោះៗ ហើយទៅកើតក្នុងរូបព្រហ្មលោក។ ភិក្ខុខ្លះធ្វើអរូបជ្ឈានឲ្យកើតឡើង ហើយទៅកើតក្នុងអរូបព្រហ្មលោក ចម្រើនវិបស្សនាដែលមានសមាបត្តិជាបទដ្ឋាន ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអនាគាមិផល ហើយទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិទាំង ៥។ ភិក្ខុនោះចម្រើនមគ្គជាន់ខ្ពស់តទៅទៀត រមែងដល់នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

---

สงฺขารุปปตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សង្ខារុបបត្តិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់វគ្គទីពីរ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๓. สุญฺญตวคฺโค

៣. សុញ្ញតវគ្គ

---

๑. จูฬสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់ចូឡសុញ្ញតសូត្រ

---

๑๗๖. เอวํ [Pg.107] เม สุตนฺติ จูฬสุญฺญตสุตฺตํ. ตตฺถ เอกมิทนฺติ เถโร กิร ภควโต วตฺตํ กตฺวา อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ คนฺตฺวา กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา นิพฺพานารมฺมณํ สุญฺญตาผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺโน ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาสิ. อถสฺส สงฺขารา สุญฺญโต อุปฏฺฐหึสุ. โส สุญฺญตากถํ โสตุกาโม ชาโต. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘น โข ปน สกฺกา ธุเรน ธุรํ ปหรนฺเตน วิย คนฺตฺวา ‘สุญฺญตากถํ เม, ภนฺเต, กเถถา’ติ ภควนฺตํ วตฺตุํ, หนฺทาหํ ยํ เม ภควา นครกํ อุปนิสฺสาย วิหรนฺโต เอกํ กถํ กเถสิ, ตํ สาเรมิ, เอวํ เม ภควา สุญฺญตากถํ กเถสฺสตี’’ติ ทสพลํ สาเรนฺโต เอกมิทนฺติอาทิมาห.

១៧៦. ព្រះសូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា «ឯវំ មេ សុតំ» នេះ គឺចូឡសុញ្ញតសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា «ឯកំ ឥទំ» មានសេចក្តីថា ឮថា ព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ) ធ្វើវត្តប្រតិបត្តិថ្វាយព្រះមានព្រះភាគរួចហើយ ទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃរបស់ខ្លួន កំណត់ពេលវេលា ហើយចូលកាន់សុញ្ញតផលសមាបត្តិដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ គង់នៅអស់កាលកំណត់នោះ ហើយក៏ចេញចាកសមាបត្តិ។ លំដាប់នោះ សង្ខារទាំងឡាយក៏ប្រាកដដល់ព្រះថេរៈនោះដោយភាពជាសភាវៈសូន្យ (ចាកអត្តា និងនិច្ចភាព)។ ព្រះថេរៈនោះមានបំណងចង់ស្តាប់សុញ្ញតកថា។ ទើបព្រះថេរៈនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ការដែលយើងនឹងទៅទូលសួរព្រះមានព្រះភាគដោយត្រង់ៗ ដូចជាការយកនឹមរទេះទៅទង្គិចនឹងនឹមរទេះមួយទៀតថា 'បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គសម្តែងសុញ្ញតកថាដល់ខ្ញុំព្រះករុណាផង' នោះ មិនគួរឡើយ។ បើដូច្នោះ មានតែយើងរំលឹកនូវធម៌ទេសនាមួយដែលព្រះមានព្រះភាគធ្លាប់សម្តែងដល់យើង កាលដែលព្រះអង្គគង់អាស្រ័យនៅក្នុងនគរកនិគម កាលបើយើងរំលឹកយ៉ាងនេះហើយ ព្រះមានព្រះភាគនឹងសម្តែងសុញ្ញតកថាដល់យើងជាមិនខាន» ព្រះថេរៈកាលចង់ឲ្យព្រះទសពលរំលឹកនឹកឃើញ ទើបក្រាបទូលពាក្យមានពាក្យថា «ឯកំ ឥទំ» ជាដើម។

---

ตตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตเมว. กจฺจิเมตํ, ภนฺเตติ เถโร เอกปเท ฐตฺวา สฏฺฐิปทสหสฺสานิ อุคฺคเหตฺวา ธาเรตุํ สมตฺโถ, กึ โส ‘‘สุญฺญตาวิหาเรนา’’ติ เอกํ ปทํ ธาเรตุํ น สกฺขิสฺสติ, โสตุกาเมน ปน ชานนฺเตน วิย ปุจฺฉิตุํ น วฏฺฏติ, ปากฏํ กตฺวา วิตฺถาริยมานํ สุญฺญตากถํ โสตุกาโม อชานนฺโต วิย เอวมาห. เอโก อชานนฺโตปิ ชานนฺโต วิย โหติ, เถโร เอวรูปํ โกหญฺญํ กึ กริสฺสติ, อตฺตโน ชานนฏฺฐาเนปิ ภควโต อปจิตึ ทสฺเสตฺวา ‘‘กจฺจิเมต’’นฺติอาทิมาห.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ឥទំ» គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «កច្ចិមេតំ ភន្តេ» សួរថា ព្រះថេរៈគ្រាន់តែឈរលើបទតែមួយ ក៏អាចរៀនចាំទុកនូវព្រះពុទ្ធវចនៈ ៦០,០០០ បទបាន ចុះហេតុអ្វីក៏លោកមិនអាចចាំទុកនូវបទតែមួយគឺ «សុញ្ញតវិហារ» នោះបាន? ឆ្លើយថា តាមពិតទៅ បុគ្គលដែលចង់ស្តាប់ មិនគួរធ្វើដូចជាដឹងហើយសួរនោះទេ ព្រះថេរៈចង់ស្តាប់សុញ្ញតកថាដែលព្រះអង្គសម្តែងឲ្យច្បាស់លាស់ និងពិស្តារ ទើបធ្វើដូចជាមិនដឹង ហើយក្រាបទូលយ៉ាងនេះ។ មនុស្សម្នាក់ទោះបីមិនដឹង ក៏ធ្វើដូចជាដឹង ចុះព្រះថេរៈនឹងធ្វើនូវសេចក្តីកោងកាចបែបនេះធ្វើអ្វី? លោកទោះបីជាដឹងក្នុងទីនោះហើយ ក៏នៅតែបង្ហាញនូវសេចក្តីគោរពកោតក្រែងចំពោះព្រះមានព្រះភាគ ហើយក្រាបទូលពាក្យមានពាក្យថា «កច្ចិមេតំ» ជាដើម។

---

ปุพฺเพปีติ ปฐมโพธิยํ นครกํ อุปนิสฺสาย วิหรณกาเลปิ. เอตรหิปีติ อิทานิปิ. เอวํ ปน วตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อานนฺโท สุญฺญตากถํ โสตุกาโม, เอโก ปน โสตุํ สกฺโกติ, น อุคฺคเหตุํ, เอโก โสตุมฺปิ อุคฺคเหตุมฺปิ สกฺโกติ, น กเถตุํ, อานนฺโท ปน โสตุมฺปิ สกฺโกติ อุคฺคเหตุมฺปิ กเถตุมฺปิ, (กเถมิสฺส) สุญฺญตากถ’’นฺติ. อิติ ตํ กเถนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ สุญฺโญ หตฺถิควาสฺสวฬเวนาติ ตตฺถ กฏฺฐรูปโปตฺถกรูปจิตฺตรูปวเสน กตา หตฺถิอาทโย อตฺถิ, เวสฺสวณมนฺธาตาทีนํ ฐิตฏฺฐาเน จิตฺตกมฺมวเสน กตมฺปิ, รตนปริกฺขตานํ วาตปานทฺวารพนฺธมญฺจปีฐาทีนํ วเสน สณฺฐิตมฺปิ, ชิณฺณปฏิสงฺขรณตฺถํ [Pg.108] ฐปิตมฺปิ ชาตรูปรชตํ อตฺถิ, กฏฺฐรูปาทิวเสน กตา ธมฺมสวนปญฺหปุจฺฉนาทิวเสน อาคจฺฉนฺตา จ อิตฺถิปุริสาปิ อตฺถิ, ตสฺมา น โส เตหิ สุญฺโญ. อินฺทฺริยพทฺธานํ สวิญฺญาณกานํ หตฺถิอาทีนํ, อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ปริภุญฺชิตพฺพสฺส ชาตรูปรชตสฺส, นิพทฺธวาสํ วสนฺตานํ อิตฺถิปุริสานญฺจ อภาวํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ពាក្យថា «បុព្វេបិ» គឺក្នុងសម័យបឋមពោធិកាល ដែលទ្រង់គង់អាស្រ័យនៅក្នុងនគរកនិគមនោះដែរ។ ពាក្យថា «ឯតរហិបិ» គឺសូម្បីក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «អានន្ទចង់ស្តាប់សុញ្ញតកថា មនុស្សម្នាក់អាចស្តាប់បាន តែមិនអាចរៀនចាំទុកបាន មនុស្សម្នាក់ទៀតអាចស្តាប់ផង រៀនចាំទុកផងបាន តែមិនអាចសម្តែងបាន ចំណែកឯអានន្ទនេះ អាចស្តាប់ផង រៀនចាំទុកផង សម្តែងផងនូវសុញ្ញតកថាបាន»។ ព្រះអង្គកាលនឹងសម្តែងនូវសុញ្ញតកថានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «សេយ្យថាបិ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «សុញ្ញោ ហត្ថិគវាស្សវឡវេន» មានសេចក្តីថា នៅក្នុងប្រាសាទរបស់នាងវិសាខានោះ មានរូបដំរីជាដើមដែលធ្វើដោយឈើ ដោយដីឥដ្ឋ ឬដោយគំនូរផាត់ពណ៌។ ក្នុងទីដែលជារូបរបស់ព្រះបាទវេស្សវ័ណ ឬព្រះបាទមន្ធាតុជាដើម ក៏មានរូបដែលធ្វើដោយគំនូរផាត់ពណ៌ដ៏វិចិត្រ។ មាសនិងប្រាក់ដែលគេតុបតែងលម្អដោយរតនៈផ្សេងៗ មានបង្អួច ទ្វារ គ្រែ តាំង ជាដើម ក៏មាន មាសនិងប្រាក់ដែលគេទុកសម្រាប់ជួសជុលរបស់ចាស់ៗ ក៏មាន។ រូបស្ត្រីនិងបុរសដែលធ្វើដោយឈើជាដើម ក៏មាន សូម្បីស្ត្រីនិងបុរសទាំងឡាយដែលមកដើម្បីស្តាប់ធម៌ ឬសួរប្រស្នាជាដើម ក៏មាន ហេតុនោះ ប្រាសាទនោះមិនមែនសូន្យចាករបស់ទាំងនោះឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកការមិនមាននៃពួកសត្វមានវិញ្ញាណ មានដំរីជាដើម ដែលជាប់ដោយឥន្ទ្រិយ និងការមិនមាននៃមាសប្រាក់ដែលត្រូវប្រើប្រាស់តាមសេចក្តីប្រាថ្នារាល់ៗ ខណៈ និងការមិនមាននៃស្ត្រីនិងបុរសដែលរស់នៅប្រចាំក្នុងប្រាសាទនោះ។

---

ภิกฺขุสงฺฆํ ปฏิจฺจาติ ภิกฺขูสุ หิ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐสุปิ วิหารภตฺตํ สาทิยนฺเตหิ ภิกฺขูหิ เจว คิลานคิลานุปฏฺฐากอุทฺเทสจีวรกมฺมปสุตาทีหิ จ ภิกฺขูหิ โส อสุญฺโญว โหติ, อิติ นิจฺจมฺปิ ภิกฺขูนํ อตฺถิตาย เอวมาห. เอกตฺตนฺติ เอกภาวํ, เอกํ อสุญฺญตํ อตฺถีติ อตฺโถ. เอโก อสุญฺญภาโว อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อมนสิกริตฺวาติ จิตฺเต อกตฺวา อนาวชฺชิตฺวา อปจฺจเวกฺขิตฺวา. คามสญฺญนฺติ คาโมติ ปวตฺตวเสน วา กิเลสวเสน วา อุปฺปนฺนํ คามสญฺญํ. มนุสฺสสญฺญายปิ เอเสว นโย. อรญฺญสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิ กโรติ เอกตฺตนฺติ อิทํ อรญฺญํ, อยํ รุกฺโข, อยํ ปพฺพโต, อยํ นีโลภาโส วนสณฺโฑติ เอวํ เอกํ อรญฺญํเยว ปฏิจฺจ อรญฺญสญฺญํ มนสิ กโรติ. ปกฺขนฺทตีติ โอตรติ. อธิมุจฺจตีติ เอวนฺติ อธิมุจฺจติ. เย อสฺสุ ทรถาติ เย จ ปวตฺตทรถา วา กิเลสทรถา วา คามสญฺญํ ปฏิจฺจ ภเวยฺยุํ, เต อิธ อรญฺญสญฺญาย น สนฺติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อตฺถิ เจวายนฺติ อยํ ปน เอกํ อรญฺญสญฺญํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานา ปวตฺตทรถมตฺตา อตฺถิ.

ពាក្យថា «ភិក្ខុសង្ឃំ បដិច្ច» មានសេចក្តីថា ទោះបីកាលពួកភិក្ខុចូលទៅបិណ្ឌបាត ក៏ប្រាសាទនោះមិនសូន្យឡើយ ព្រោះនៅមានពួកភិក្ខុដែលទទួលភត្តក្នុងវិហារ និងពួកភិក្ខុជាអ្នកឈឺ ជាអ្នកថែទាំភិក្ខុឈឺ ជាអ្នករៀនសូត្រ ឬជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចការចីវរជាដើម ព្រោះហេតុតែមានភិក្ខុនៅជាប្រចាំយ៉ាងនេះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «ឯកត្តំ» គឺភាពជាធម៌តែមួយ មានន័យថា មានសេចក្តីសូន្យតែមួយ។ ពាក្យថា មានសេចក្តីមិនសូន្យតែមួយ គឺព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យសំដៅយកសេចក្តីនេះ។ ពាក្យថា «អមនសិករិត្វា» គឺមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត មិនរំលឹក មិនពិចារណា។ ពាក្យថា «គាមសញ្ញំ» គឺសេចក្តីសម្គាល់ថាជាភូមិ ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃឧបាទិន្នកសង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅ ឬដោយអំណាចនៃកិលេសក្នុងភូមិនោះ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «មនុស្សសញ្ញាយ» ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «អរញ្ញសញ្ញំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តំ» មានសេចក្តីថា ភិក្ខុធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសេចក្តីសម្គាល់ថាជាព្រៃ អាស្រ័យតែព្រៃម្យ៉ាងយ៉ាងនេះថា «នេះជាព្រៃ នេះជាដើមឈើ នេះជាភ្នំ នេះជាដងព្រៃមានពណ៌ខៀវខ្ចី»។ ពាក្យថា «បក្ខន្ទតិ» គឺចុះស៊ប់។ ពាក្យថា «អធិមុច្ចតិ» គឺបង្អោនចិត្តទៅយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «យេ អស្សុ ទរថា» គឺសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃឧបាទិន្នកសង្ខារក្តី ដោយអំណាចនៃកិលេសក្តី ដែលគប្បីកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីសម្គាល់ថាជាភូមិ សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនេះ ព្រោះមានសេចក្តីសម្គាល់ថាជាព្រៃឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «អត្ថិ ចេវាយំ» គឺសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃឧបាទិន្នកសង្ខារ ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីសម្គាល់ថាជាព្រៃនេះ នៅមាននៅឡើយ។

---

ยญฺหิ โข ตตฺถ น โหตีติ ยํ มิคารมาตุปาสาเท หตฺถิอาทโย วิย อิมิสฺสา อรญฺญสญฺญาย คามสญฺญามนุสฺสสญฺญาวเสน อุปฺปชฺชมานํ ปวตฺตทรถกิเลสทรถชาตํ, ตํ น โหติ. ยํ ปน ตตฺถ อวสิฏฺฐนฺติ ยํ มิคารมาตุปาสาเท ภิกฺขุสงฺโฆ วิย ตตฺถ อรญฺญสญฺญาย ปวตฺตทรถมตฺตํ อวสิฏฺฐํ โหติ. ตํ สนฺตมิทํ อตฺถีติ ปชานาตีติ ตํ วิชฺชมานเมว ‘‘อตฺถิ อิท’’นฺติ ปชานาติ, สุญฺญตาวกฺกนฺตีติ สุญฺญตานิพฺพตฺติ.

ពាក្យថា «យញ្ហិ ខោ តត្ថ ន ហោតិ» មានសេចក្តីថា ពួកសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃឧបាទិន្នកសង្ខារ និងសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃកិលេស ដែលកើតឡើងព្រោះសេចក្តីសម្គាល់ថាជាភូមិ ឬសេចក្តីសម្គាល់ថាជាមនុស្ស ក្នុងសេចក្តីសម្គាល់ថាជាព្រៃនេះ ដូចជាដំរីជាដើមក្នុងប្រាសាទរបស់នាងវិសាខា (មិគារមាតា) របស់នោះមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «យំ បន តត្ថ អវសិដ្ឋំ» មានសេចក្តីថា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃឧបាទិន្នកសង្ខារ ដែលនៅសល់ក្នុងសេចក្តីសម្គាល់ថាជាព្រៃនោះ ដូចជាភិក្ខុសង្ឃដែលនៅសល់ក្នុងប្រាសាទរបស់នាងវិសាខា។ ពាក្យថា «តំ សន្តមិទំ អត្ថីតិ បជានាតិ» មានសេចក្តីថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីសម្គាល់ថាជាព្រៃដែលប្រាកដច្បាស់នោះថា «របស់នេះមានពិត»។ ពាក្យថា «សុញ្ញតាវក្កន្តិ» គឺការកើតឡើងនៃសុញ្ញតា។

---

๑๗๗. อมนสิกริตฺวา มนุสฺสสญฺญนฺติ อิธ คามสญฺญํ น คณฺหาติ. กสฺมา? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘มนุสฺสสญฺญาย คามสญฺญํ นิวตฺเตตฺวา, อรญฺญสญฺญาย มนุสฺสสญฺญํ, ปถวีสญฺญาย อรญฺญสญฺญํ, อากาสานญฺจายตนสญฺญาย ปถวีสญฺญํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาย อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ[Pg.109], วิปสฺสนาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญํ, มคฺเคน วิปสฺสนํ นิวตฺเตตฺวา อนุปุพฺเพน อจฺจนฺตสุญฺญตํ นาม ทสฺเสสฺสามี’’ติ. ตสฺมา เอวํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ ปถวีสญฺญนฺติ กสฺมา อรญฺญสญฺญํ ปหาย ปถวีสญฺญํ มนสิ กโรติ? อรญฺญสญฺญาย วิเสสานธิคมนโต. ยถา หิ ปุริสสฺส รมณียํ เขตฺตฏฺฐานํ ทิสฺวา – ‘‘อิธ วุตฺตา สาลิอาทโย สุฏฺฐุ สมฺปชฺชิสฺสนฺติ, มหาลาภํ ลภิสฺสามี’’ติ สตฺตกฺขตฺตุมฺปิ เขตฺตฏฺฐานํ โอโลเกนฺตสฺส สาลิอาทโย น สมฺปชฺชนฺเตว, สเจ ปน ตํ ฐานํ วิหตขาณุกกณฺฏกํ กตฺวา กสิตฺวา วปติ, เอวํ สนฺเต สมฺปชฺชนฺติ, เอวเมว – ‘‘อิทํ อรญฺญํ, อยํ รุกฺโข, อยํ ปพฺพโต, อยํ นีโลภาโส วนสณฺโฑ’’ติ สเจปิ สตฺตกฺขตฺตุํ อรญฺญสญฺญํ มนสิ กโรติ, เนวูปจารํ น สมาธึ ปาปุณาติ, ปถวีสญฺญาย ปนสฺส ธุวเสวนํ กมฺมฏฺฐานํ ปถวีกสิณํ ปริกมฺมํ กตฺวา ฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานมฺปิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สกฺกา อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ. ตสฺมา อรญฺญสญฺญํ ปหาย ปถวีสญฺญํ มนสิ กโรติ. ปฏิจฺจาติ ปฏิจฺจ สมฺภูตํ.

១៧៧. ពាក្យថា «អមនសិករិត្វា មនុស្សសញ្ញំ» ក្នុងវារៈទីពីរនេះ ព្រះអង្គមិនទ្រង់កាន់យកសេចក្តីសម្គាល់ថាជាភូមិឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ឮថា ព្រះមានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «យើងនឹងធ្វើឲ្យសេចក្តីសម្គាល់ថាជាភូមិសាបសូន្យទៅដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាជាមនុស្ស, ធ្វើឲ្យសេចក្តីសម្គាល់ថាជាមនុស្សសាបសូន្យទៅដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាជាព្រៃ, ធ្វើឲ្យសេចក្តីសម្គាល់ថាជាព្រៃសាបសូន្យទៅដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាជាផែនដី, ធ្វើឲ្យសេចក្តីសម្គាល់ថាជាផែនដីសាបសូន្យទៅដោយអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា...ល... ធ្វើឲ្យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាសាបសូន្យទៅដោយនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា, ធ្វើឲ្យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាសាបសូន្យទៅដោយវិបស្សនា, ធ្វើឲ្យវិបស្សនាសាបសូន្យទៅដោយមគ្គ ហើយនឹងបង្ហាញនូវអច្ចន្តសុញ្ញតា (គឺអរហត្តផល) តាមលំដាប់»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «បឋវីសញ្ញំ» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាភិក្ខុះលះបង់សេចក្តីសម្គាល់ថាជាព្រៃ ហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសេចក្តីសម្គាល់ថាជាផែនដី? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនបានសម្រេចធម៌ពិសេសដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាជាព្រៃ។ ប្រៀបដូចជាបុរសម្នាក់ឃើញកន្លែងស្រែដ៏គួរជាទីរីករាយ ហើយគិតថា «ស្រូវសាលីជាដើមដែលគេដាំក្នុងស្រែនេះ នឹងបានផលល្អជាមិនខាន យើងនឹងបានលាភធំ» ទោះបីបុរសនោះសម្លឹងមើលកន្លែងស្រែនោះអស់ប្រាំពីរដង ក៏ស្រូវសាលីជាដើមមិនអាចកើតឡើងបានឡើយ លុះត្រាតែគេកាប់ឆ្ការគល់ឈើ និងបន្លាចេញ ភ្ជួររាស់ ហើយសាបព្រោះ ទើបបានផលល្អយ៉ាងនោះមែន យ៉ាងណាមិញ ទោះបីភិក្ខុធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសេចក្តីសម្គាល់ថាជាព្រៃអស់ប្រាំពីរដងថា «នេះជាព្រៃ នេះជាដើមឈើ នេះជាភ្នំ នេះជាដងព្រៃមានពណ៌ខៀវខ្ចី» ក៏មិនអាចសម្រេចបាននូវឧបចារសមាធិ ឬអប្បនាសមាធិឡើយ ប៉ុន្តែបើភិក្ខុនោះធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសេចក្តីសម្គាល់ថាជាផែនដី ធ្វើកសិណបរិកម្មក្នុងបឋវីកសិណដែលជាកម្មដ្ឋានត្រូវសេពគប់ជាប្រចាំ ធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវឈានទាំងឡាយ ហើយចម្រើនវិបស្សនាដែលមានឈានជាបទដ្ឋាន ក៏អាចសម្រេចនូវអរហត្តផលបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបភិក្ខុលះបង់សេចក្តីសម្គាល់ថាជាព្រៃ ហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសេចក្តីសម្គាល់ថាជាផែនដី។ ពាក្យថា «បដិច្ច» គឺកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យ។

---

อิทานิ ยสฺมึ ปถวีกสิเณ โส ปถวีสญฺญี โหติ, ตสฺส โอปมฺมทสฺสนตฺถํ เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ อุสภสฺส เอตนฺติ อาสภํ. อญฺเญสํ ปน คุนฺนํ คณฺฑาปิ โหนฺติ ปหาราปิ. เตสญฺหิ จมฺมํ ปสาริยมานํ นิพฺพลิกํ น โหติ, อุสภสฺส ลกฺขณสมฺปนฺนตาย เต โทสา นตฺถิ. ตสฺมา ตสฺส จมฺมํ คหิตํ. สงฺกุสเตนาติ ขิลสเตน. สุวิหตนฺติ ปสาเรตฺวา สุฏฺฐุ วิหตํ. อูนกสตสงฺกุวิหตญฺหิ นิพฺพลิกํ น โหติ, สงฺกุสเตน วิหตํ เภริตลํ วิย นิพฺพลิกํ โหติ. ตสฺมา เอวมาห. อุกฺกูลวิกฺกูลนฺติ อุจฺจนีจํ ถลฏฺฐานํ นินฺนฏฺฐานํ. นทีวิทุคฺคนฺติ นทิโย เจว ทุคฺคมฏฺฐานญฺจ. ปถวีสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิ กโรติ เอกตฺตนฺติ กสิณปถวิยํเยว ปฏิจฺจ สมฺภูตํ เอกํ สญฺญํ มนสิ กโรติ. ทรถมตฺตาติ อิโต ปฏฺฐาย สพฺพวาเรสุ ปวตฺตทรถวเสน ทรถมตฺตา เวทิตพฺพา.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញឧបមាអំពីបឋវីកសិណដែលភិក្ខុនោះមានសេចក្តីសម្គាល់ថាជាផែនដី ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «សេយ្យថាបិ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «អាសភំ» គឺស្បែករបស់គោឧសភៈ។ ចំណែកឯគោដទៃទៀត រមែងមានដំបៅខ្លះ ស្នាមរបួសខ្លះ ស្បែករបស់គោទាំងនោះកាលដែលគេលាតសន្ធឹងទៅ មិនរលោងស្អាត (មានស្នាមជ្រួញ) ឡើយ ចំណែកឯគោឧសភៈ ព្រោះតែមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់ ទើបគ្មានទោសកំហុសទាំងនោះឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបយកស្បែករបស់គោឧសភៈនោះមកជាឧបមា។ ពាក្យថា «សង្កុសតេន» គឺដោយស្នឹងមួយរយ។ ពាក្យថា «សុវិហតំ» គឺលាតសន្ធឹងហើយដំកូនស្នឹងវាយយ៉ាងណែនល្អ។ ព្រោះថា ស្បែកដែលគេវាយកូនស្នឹងតិចជាងមួយរយ មិនរលោងស្អាតឡើយ ចំណែកឯស្បែកដែលគេវាយកូនស្នឹងមួយរយ រមែងរលោងស្អាត ដូចជាផ្ទៃស្គរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ឧក្កូលវិក្កូលំ» គឺទីខ្ពស់ៗ ទាបៗ ទីទួល និងទីទំនាប។ ពាក្យថា «នទីវិទុគ្គំ» គឺស្ទឹង បឹងបួរ និងផ្លូវដែលដើរទៅបានដោយលំបាក។ ពាក្យថា «បឋវីសញ្ញំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តំ» គឺធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសេចក្តីសម្គាល់តែមួយដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យតែបឋវីកសិណប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ទរថមត្តា» ចាប់តាំងពីវារៈនេះទៅ ក្នុងវារៈទាំងពួង គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃឧបាទិន្នកសង្ខារ។

---

๑๘๒. อนิมิตฺตํ เจโตสมาธินฺติ วิปสฺสนาจิตฺตสมาธึ. โส หิ นิจฺจนิมิตฺตาทิวิรหิโต อนิมิตฺโตติ วุจฺจติ. อิมเมว กายนฺติ วิปสฺสนาย วตฺถุํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อิมเมวาติ อิมํ เอว จตุมหาภูติกํ. สฬายตนิกนฺติ [Pg.110] สฬายตนปฏิสํยุตฺตํ. ชีวิตปจฺจยาติ ยาว ชีวิตินฺทฺริยานํ ปวตฺติ, ตาว ชีวิตปจฺจยา ปวตฺตทรถมตฺตา อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ.

១៨២. ពាក្យថា «អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិំ» គឺសមាធិដែលប្រកបដោយវិបស្សនាចិត្ត។ ព្រោះថាសមាធិនោះ មិនមាននិច្ចនិមិត្តជាដើម ទើបហៅថា អនិមិត្តៈ។ ពាក្យថា «ឥមមេវ កាយំ» ព្រះអង្គបង្ហាញនូវអារម្មណ៍ដែលជាទីតាំងនៃវិបស្សនា។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ឥមមេវ» គឺកាយដែលកើតឡើងពីមហាភូតរូបទាំង ៤ នេះឯង។ ពាក្យថា «សឡាយតនិកំ» គឺកាយដែលប្រកបដោយអាយតនៈ ៦។ ពាក្យថា «ជីវិតប្បច្ចយា» មានសេចក្តីថា ដរាបណាការប្រព្រឹត្តទៅនៃជីវិតិន្ទ្រិយនៅមាន ដរាបនោះ សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃឧបាទិន្នកសង្ខារ ព្រោះអាស្រ័យជីវិតជាបច្ច័យ ក៏នៅតែមាន។

---

๑๘๓. ปุน อนิมิตฺตนฺติ วิปสฺสนาย ปฏิวิปสฺสนํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. กามาสวํ ปฏิจฺจาติ กามาสวํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนปวตฺตทรถา อิธ น สนฺติ, อริยมคฺเค เจว อริยผเล จ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อิมเมว กายนฺติ อิมํ อุปาทิเสสทรถทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อิติ มนุสฺสสญฺญาย คามสญฺญํ นิวตฺเตตฺวา…เป… มคฺเคน วิปสฺสนํ นิวตฺเตตฺวา อนุปุพฺเพน อจฺจนฺตสุญฺญตา นาม ทสฺสิตา โหติ.

១៨៣. ពាក្យថា «អនិមិត្តំ» ត្រាស់ម្តងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវបដិវិបស្សនា (ការពិចារណាវិបស្សនាឡើងវិញ) នៃវិបស្សនា។ ពាក្យថា «កាមាសវំ បដិច្ច» មានសេចក្តីថា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យកាមាសវៈ មិនមានក្នុងទីនេះឡើយ គឺមិនមានទាំងក្នុងអរិយមគ្គ និងអរិយផល។ ពាក្យថា «ឥមមេវ កាយំ» ត្រាស់ពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយដែលនៅសល់ (ឧបាទិសេសទរថៈ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវអច្ចន្តសុញ្ញតា (គឺអរហត្តផល) តាមលំដាប់ ដោយការធ្វើឲ្យសេចក្តីសម្គាល់ថាជាភូមិសាបសូន្យទៅដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាជាមនុស្ស...ល... ធ្វើឲ្យវិបស្សនាសាបសូន្យទៅដោយមគ្គ យ៉ាងនេះឯង។

---

๑๘๔. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. อนุตฺตรนฺติ อุตฺตรวิรหิตํ สพฺพเสฏฺฐํ. สุญฺญตนฺติ สุญฺญตผลสมาปตฺตึ. ตสฺมาติ ยสฺมา อตีเตปิ, พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกสงฺขาตา สมณพฺราหฺมณา. อนาคเตปิ, เอตรหิปิ พุทฺธพุทฺธสาวกสงฺขาตา สมณพฺราหฺมณา อิมํเยว ปริสุทฺธํ ปรมํ อนุตฺตรํ สุญฺญตํ อุปสมฺปชฺช วิหรึสุ วิหริสฺสนฺติ วิหรนฺติ จ, ตสฺมา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

១៨៤. ពាក្យថា Parisuddhaṃ (ដ៏បរិសុទ្ធ) សេចក្តីថា មិនមានកិលេសគ្រឿងសៅហ្មង (ឥតមានឧបក្កិលេស)។ ពាក្យថា Anuttaraṃ (ដ៏ក្រៃលែង, គ្មានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាង) សេចក្តីថា ប្រាសចាកធម៌ដ៏ក្រៃលែងជាង គឺប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ជាងធម៌ទាំងពួង។ ពាក្យថា Suññataṃ (សូន្យភាព) សេចក្តីថា សុញ្ញតផលសមាបត្តិ។ ពាក្យថា Tasmā (ព្រោះហេតុនោះ) សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែ (yasmā) ក្នុងអតីតកាលក្តី ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ ដែលរាប់ថាជាព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធសាវ័ក។ ក្នុងអនាគតកាលក្តី ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលក្តី ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ ដែលរាប់ថាជាព្រះពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធសាវ័ក បានចូលកាន់ (សម្រេច) នឹងកំពុងសម្រេច នឹងសម្រេចនូវសុញ្ញតផលសមាបត្តិ ដ៏បរិសុទ្ធ ដ៏ឧត្តម ដ៏រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមពុំបាននេះឯង ហើយរស់នៅ (គង់នៅ) ព្រោះហេតុនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

จูฬสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយ ចូឡសុញ្ញតសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๒. มหาสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយ មហាសុញ្ញតសូត្រ

---

๑๘๕. เอวํ เม สุตนฺติ มหาสุญฺญตสุตฺตํ. ตตฺถ กาฬเขมกสฺสาติ ฉวิวณฺเณน โส กาโฬ, เขมโกติ ปนสฺส นามํ. วิหาโรติ ตสฺมึเยว นิคฺโรธาราเม เอกสฺมึ ปเทเส ปากาเรน ปริกฺขิปิตฺวา ทฺวารโกฏฺฐกํ มาเปตฺวา หํสวฏฺฏกาทิเสนาสนานิ เจว มณฺฑลมาฬโภชนสาลาทีนิ จ ปติฏฺฐเปตฺวา กโต วิหาโร. สมฺพหุลานิ เสนาสนานีติ มญฺโจ ปีฐํ ภิสิพิมฺโพหนํ ตฏฺฏิกา จมฺมขณฺโฑ ติณสนฺถาโร ปณฺณสนฺถาโร ปลาลสนฺถาโรติอาทีนิ ปญฺญตฺตานิ โหนฺติ, มญฺเจน มญฺจํ…เป… ปลาลสนฺถาเรเนว ปลาลสนฺถารํ อาหจฺจ ฐปิตานิ, คณภิกฺขูนํ วสนฏฺฐานสทิสํ อโหสิ.

១៨៥. ពាក្យផ្តើមថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺមហាសុញ្ញតសូត្រ។ ក្នុងមហាសុញ្ញតសូត្រនោះ ពាក្យថា Kāḷakhemakassa (របស់សាក្យរាជឈ្មោះកាឡខេមកៈ) សេចក្តីថា សាក្យរាជនោះមានសម្បុរស្បែកខ្មៅ ទើបហៅថា កាឡៈ ចំណែកឯពាក្យថា ខេមកៈ គឺជាព្រះនាមពិតរបស់ព្រះអង្គ។ ពាក្យថា Vihāro (វិហារ) សេចក្តីថា វិហារដែលគេសាងសង់ឡើងដោយព័ទ្ធរបង សាងខ្លោងទ្វារ និងរៀបចំសេនាសនៈផ្សេងៗ មានសេនាសនៈដែលមានដំបូលរាងដូចស្លាបហង្សជាដើម ព្រមទាំងសាលាមណ្ឌល និងរោងភត្តជាដើម ក្នុងបរិវេណមួយនៃវត្តនិគ្រោធារាមនោះឯង។ ពាក្យថា Sambahulāni senāsanāni (សេនាសនៈជាច្រើន) សេចក្តីថា គ្រែ តាំង ពូក ខ្នើយ កន្ទេល កម្រាលស្បែកសត្វ កម្រាលស្មៅ កម្រាលស្លឹកឈើ កម្រាលចំបើង ជាដើម ត្រូវបានគេរៀបចំទុក។ គ្រែទល់នឹងគ្រែ...បេ... កម្រាលចំបើងទល់នឹងកម្រាលចំបើង ត្រូវបានគេដាក់តម្រៀបគ្នា ហាក់ដូចជាទីលំនៅរបស់ពួកភិក្ខុដែលនៅជាក្រុម (គណៈ)។

---

สมฺพหุลา [Pg.111] นุ โขติ ภควโต โพธิปลฺลงฺเกเยว สพฺพกิเลสานํ สมุคฺฆาฏิตตฺตา สํสโย นาม นตฺถิ, วิตกฺกปุพฺพภาคา ปุจฺฉา, วิตกฺกปุพฺพภาเค จายํ นุกาโร นิปาตมตฺโต. ปาฏิมตฺถกํ คจฺฉนฺเต อวินิจฺฉิโต นาม น โหติ. อิโต กิร ปุพฺเพ ภควตา ทส ทฺวาทส ภิกฺขู เอกฏฺฐาเน วสนฺตา น ทิฏฺฐปุพฺพา.

ពាក្យថា Sambahulā nu kho (សេនាសនៈជាច្រើនដទៃទៀតឬហ្ន៎) សេចក្តីថា ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះតែទ្រង់បានកម្ចាត់កិលេសទាំងពួងឲ្យអស់រលីងនៅឯបល្ល័ង្កពោធិព្រឹក្សរួចហើយ ហេតុនោះ សេចក្តីសង្ស័យមិនមានឡើយ។ នេះជាសំណួរដែលមានវិតក្កៈជាប្រភព (សួរដោយការត្រិះរិះ) ហើយពាក្យថា «nu» ក្នុងទីនេះ គ្រាន់តែជានិបាតសព្ទដែលបង្ហាញពីវិតក្កៈជាប្រភពប៉ុណ្ណោះ។ កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅកាន់កំពូលនៃទេសនា សេចក្តីមិនដាច់ស្រេច (មិនទាន់សម្រេចចិត្ត) មិនដែលកើតមានឡើយ។ ឮថា មុនពេលនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនដែលធ្លាប់ទតឃើញភិក្ខុ ១០ ឬ ១២ អង្គ រស់នៅក្នុងទីកន្លែងតែមួយឡើយ។

---

อถสฺส เอตทโหสิ – คณวาโส นามายํ วฏฺเฏ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ นทีโอติณฺณอุทกสทิโส, นิรยติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยาสุรกาเยสุปิ, มนุสฺสโลก-เทวโลกพฺรหฺมโลเกสุปิ คณวาโสว อาจิณฺโณ. ทสโยชนสหสฺโส หิ นิรโย ติปุจุณฺณภริตา นาฬิ วิย สตฺเตหิ นิรนฺตโร, ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณกรณฏฺฐาเน สตฺตานํ ปมาณํ วา ปริจฺเฉโท วา นตฺถิ, ตถา วาสีหิ ตจฺฉนาทิฐาเนสุ, อิติ คณภูตาว ปจฺจนฺติ. ติรจฺฉานโยนิยํ เอกสฺมึ วมฺมิเก อุปสิกานํ ปมาณํ วา ปริจฺเฉโท วา นตฺถิ, ตถา เอเกกพิลาทีสุปิ กิปิลฺลิกาทีนํ. ติรจฺฉานโยนิยมฺปิ คณวาโสว. เปตนครานิ จ คาวุติกานิ อฑฺฒโยชนิกานิปิ เปตภริตานิ โหนฺติ. เอวํ เปตฺติวิสเยปิ คณวาโสว. อสุรภวนํ ทสโยชนสหสฺสํ กณฺเณ ปกฺขิตฺตสูจิยา กณฺณพิลํ วิย โหติ. อิติ อสุรกาเยปิ คณวาโสว. มนุสฺสโลเก สาวตฺถิยํ สตฺตปณฺณาส กุลสตสหสฺสานิ, ราชคเห อนฺโต จ พหิ จ อฏฺฐารส มนุสฺสโกฏิโย วสึสุ. เอวํ อญฺเญสุปิ ฐาเนสูติ มนุสฺสโลเกปิ คณวาโสว. ภุมฺมเทวตา อาทึ กตฺวา เทวโลกพฺรหฺมโลเกสุปิ คณวาโสว. เอเกกสฺส หิ เทวปุตฺตสฺส อฑฺฒติยา นาฏกโกฏิโย โหนฺติ, นวปิ โกฏิโย โหนฺติ, เอกฏฺฐาเน ทสสหสฺสาปิ พฺรหฺมาโน วสนฺติ.

លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា៖ «ការរស់នៅជាក្រុម (គណវាសៈ) នេះ គឺជាទម្លាប់ដែលសត្វលោកធ្លាប់សេពគប់ជាញឹកញាប់ក្នុងវដ្តសង្សារ ប្រៀបដូចជាទឹកដែលហូរចុះទៅកាន់ស្ទឹង ទោះបីក្នុងនរក កំណើតតិរច្ឆាន បេត្តវិស័យ អសុរកាយក្តី ក្នុងមនុស្សលោក ទេវលោក និងព្រហ្មលោកក្តី ការរស់នៅជាក្រុម ក៏ជាទម្លាប់ដែលសត្វលោកធ្លាប់សេពគប់ដែរ។ ព្រោះថានរកដែលមានទំហំ ១ ម៉ឺនយោជន៍ គឺណែនណាន់តាន់តាប់ទៅដោយសត្វនរក ដូចជាបំពង់ដែលគេច្រកម្សៅសំណពេញ ក្នុងកន្លែងធ្វើទារុណកម្មមានការចងប្រាំប្រការជាដើម ចំនួន ឬការកំណត់ភាគនៃសត្វទាំងឡាយមិនមានឡើយ ព្រមទាំងក្នុងទីកន្លែងដែលគេច្រក ឬកាប់ចិញ្ច្រាំដោយពូថៅ ឬដាវជាដើម សត្វទាំងឡាយក៏រងទុក្ខវេទនាជាក្រុមៗយ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន ចំនួន ឬការកំណត់ភាគនៃសត្វក្ដៀច (ក្ដៀច ឬស្រមោចស) ក្នុងដំបូកមួយ មិនមានឡើយ ព្រមទាំងចំនួនស្រមោចខ្មៅជាដើម ក្នុងរន្ធនីមួយៗ ក៏មិនមានឡើយ។ សូម្បីក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន ការរស់នៅជាក្រុម ក៏ជាទម្លាប់ដែរ។ ឯទីក្រុងប្រេតដែលមានទំហំមួយគាវុតខ្លះ កន្លះយោជន៍ខ្លះ ក៏ពេញណែនទៅដោយប្រេតទាំងឡាយ។ សូម្បីក្នុងបេត្តវិស័យ ការរស់នៅជាក្រុម ក៏ជាទម្លាប់ដែរ។ ពិភពអសុរដែលមានទំហំ ១ ម៉ឺនយោជន៍ ក៏ណែនណាន់តាន់តាប់ ដូចជារន្ធត្រចៀកដែលគេស៊កម្ជុលចូលទៅ។ សូម្បីក្នុងអសុរកាយ ការរស់នៅជាក្រុម ក៏ជាទម្លាប់ដែរ។ ក្នុងមនុស្សលោក ក្នុងក្រុងសាវត្ថី មានគ្រួសាររស់នៅចំនួន ៥៧ សែនគ្រួសារ (៥,៧០០,០០០ គ្រួសារ) ក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅក្រុង មានមនុស្សរស់នៅចំនួន ១៨ កោដិ។ ក្នុងទីកន្លែងដទៃទៀតក៏ដូច្នោះដែរ គឺសូម្បីក្នុងមនុស្សលោក ការរស់នៅជាក្រុម ក៏ជាទម្លាប់ដែរ។ ចាប់ផ្តើមអំពីភុម្មទេវតា រហូតដល់ទេវលោក និងព្រហ្មលោក ការរស់នៅជាក្រុម ក៏ជាទម្លាប់ដែរ។ ព្រោះថា ទេវបុត្រម្នាក់ៗ មាននាងរបាំជាបរិវារចំនួន ២ កោដិកន្លះខ្លះ ៩ កោដិខ្លះ ហើយព្រហ្មទាំងឡាយចំនួន ១ ម៉ឺនអង្គ ក៏រស់នៅក្នុងទីកន្លែងតែមួយជាមួយគ្នាដែរ។»

---

ตโต จินฺเตสิ – ‘‘มยา สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ คณวาสวิทฺธํสนตฺถํ ทส ปารมิโย ปูริตา, อิเม จ ภิกฺขู อิโต ปฏฺฐาเยว คณํ พนฺธิตฺวา คณาภิรตา ชาตา อนนุจฺฉวิกํ กโรนฺตี’’ติ. โส ธมฺมสํเวคํ อุปฺปาเทตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘สเจ ‘เอกฏฺฐาเน ทฺวีหิ ภิกฺขูหิ น วสิตพฺพ’นฺติ สกฺกา ภเวยฺย สิกฺขาปทํ ปญฺญเปตุํ, สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปยฺยํ, น โข ปเนตํ สกฺกา. หนฺทาหํ มหาสุญฺญตาปฏิปตฺตึ นาม สุตฺตนฺตํ [Pg.112] เทเสมิ, ยํ สิกฺขากามานํ กุลปุตฺตานํ สิกฺขาปทปญฺญตฺติ วิย นครทฺวาเร นิกฺขิตฺตสพฺพกายิกอาทาโส วิย จ ภวิสฺสติ. ตโต ยถา นาเมกสฺมึ อาทาเส ขตฺติยาทโย อตฺตโน วชฺชํ ทิสฺวา ตํ ปหาย อนวชฺชา โหนฺติ, เอวเมวํ มยิ ปรินิพฺพุเตปิ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ อิมํ สุตฺตํ อาวชฺชิตฺวา คณํ วิโนเทตฺวา เอกีภาวาภิรตา กุลปุตฺตา วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ. ภควโต จ มโนรถํ ปูเรนฺตา วิย อิมํ สุตฺตํ อาวชฺชิตฺวา คณํ วิโนเทตฺวา วฏฺฏทุกฺขํ เขเปตฺวา ปรินิพฺพุตา กุลปุตฺตา คณนปถํ วีติวตฺตา. วาลิกปิฏฺฐิวิหาเรปิ หิ อาภิธมฺมิกอภยตฺเถโร นาม วสฺสูปนายิกสมเย สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อิมํ สุตฺตํ สญฺฌายิตฺวา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอวํ กาเรติ, มยํ กึ กโรมา’’ติ อาห. เต สพฺเพปิ อนฺโตวสฺเส คณํ วิโนเทตฺวา เอกีภาวาภิรตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. คณเภทนํ นาม อิทํ สุตฺตนฺติ.

បន្ទាប់មក ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះតម្រិះថា៖ «តថាគតបានបំពេញបារមី ១០ ប្រការ អស់បួនអសង្ខេយ្យ និងក្រៃលែងជាងមួយសែនកប្ប ដើម្បីកម្ចាត់បង់នូវការរស់នៅជាក្រុម (គណវាសៈ) នេះ ប៉ុន្តែភិក្ខុទាំងឡាយនេះ ចាប់ពីពេលនេះទៅ បែរជាមកប្រមូលផ្តុំគ្នាជាក្រុម ត្រេកអរក្នុងការនៅជាក្រុម ធ្វើនូវអំពើដែលមិនសមគួរទៅវិញ។» ព្រះអង្គទ្រង់បង្កើតធម្មសង្វេគ ហើយទ្រង់ត្រិះរិះម្តងទៀតថា៖ «ប្រសិនបើអាចបញ្ញត្តសិក្ខាបទថា «ភិក្ខុពីរអង្គមិនត្រូវរស់នៅក្នុងទីកន្លែងតែមួយឡើយ» នោះ តថាគតនឹងបញ្ញត្តសិក្ខាបទនេះជាមិនខាន ប៉ុន្តែការណ៍នេះមិនអាចធ្វើទៅរួចឡើយ។ បើដូច្នោះ តថាគតនឹងសម្តែងនូវព្រះសូត្រឈ្មោះ មហាសុញ្ញតបដិបត្តិ ដែលនឹងប្រៀបដូចជាការបញ្ញត្តសិក្ខាបទសម្រាប់កុលបុត្រអ្នកស្រឡាញ់ការសិក្សាទាំងឡាយ និងប្រៀបដូចជាកញ្ចក់ឆ្លុះមើលរូបកាយទាំងមូលដែលគេដាក់ទុកនៅទ្វារក្រុង។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាពួកក្សត្រជាដើម កាលបើបានឆ្លុះមើលឃើញកំហុសរបស់ខ្លួនក្នុងកញ្ចក់ហើយ ក៏លះបង់កំហុសនោះចេញ រួចក្លាយជាអ្នកមិនមានកំហុស យ៉ាងណាមិញ ទោះបីកាលដែលតថាគតបរិនិព្វានទៅហើយក្តី អស់រយៈពេល ៥ ពាន់ឆ្នាំ ពួកកុលបុត្រដែលបានពិចារណាព្រះសូត្រនេះ ហើយលះបង់ការនៅជាក្រុម ត្រេកអរក្នុងភាពឯកោ នឹងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារបាន យ៉ាងនោះឯង។» ពួកកុលបុត្រដែលបានពិចារណាព្រះសូត្រនេះ លះបង់ការនៅជាក្រុម ធ្វើឲ្យអស់ទៅនូវទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារ ហើយបរិនិព្វានទៅ ហាក់ដូចជាបំពេញនូវព្រះហឫទ័យប្រាថ្នារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ គឺមានចំនួនច្រើនហួសនឹងរាប់បាន។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងវាលិកបិដ្ឋិវិហារ ព្រះថេរៈឈ្មោះ អភ័យ ជាអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះអភិធម្ម ក្នុងសម័យចូលវស្សា បានសូត្រធម៌សូត្រនេះជាមួយភិក្ខុជាច្រើន ហើយពោលថា៖ «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ឲ្យធ្វើ (ប្រតិបត្តិ) យ៉ាងនេះ ចុះពួកយើងហេតុអ្វីក៏មិនធ្វើតាម?» ភិក្ខុទាំងនោះទាំងអស់គ្នា ក្នុងរវាងវស្សា បានលះបង់ការនៅជាក្រុម ត្រេកអរក្នុងភាពឯកោ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល។ ព្រះសូត្រនេះ ឈ្មោះថា ព្រះសូត្រសម្រាប់កម្ចាត់បង់នូវការនៅជាក្រុម (គណភេទទោស)។

---

๑๘๖. ฆฏายาติ เอวํนามกสฺส สกฺกสฺส. วิหาเรติ อยมฺปิ วิหาโร นิคฺโรธารามสฺเสว เอกเทเส กาฬเขมกสฺส วิหาโร วิย กโตติ เวทิตพฺโพ. จีวรกมฺมนฺติ ชิณฺณมลินานํ อคฺคฬฏฺฐานุปฺปาทนโธวนาทีหิ กตปริภณฺฑมฺปิ, จีวรตฺถาย อุปฺปนฺนวตฺถานํ วิจารณสิพฺพนาทีหิ อกตํ สํวิธานมฺปิ วฏฺฏติ, อิธ ปน อกตํ สํวิธานํ อธิปฺเปตํ. มนุสฺสา หิ อานนฺทตฺเถรสฺส จีวรสาฏเก อทํสุ. ตสฺมา เถโร สมฺพหุเล ภิกฺขู คเหตฺวา ตตฺถ จีวรกมฺมํ อกาสิ. เตปิ ภิกฺขู ปาโตว สูจิปาสกสฺส ปญฺญายนกาลโต ปฏฺฐาย นิสินฺนา อปญฺญายนกาเล อุฏฺฐหนฺติ. สูจิกมฺเม นิฏฺฐิเตเยว เสนาสนานิ สํวิทหิสฺสามาติ น สํวิทหึสุ. จีวรการสมโย โนติ เถโร กิร จินฺเตสิ – ‘‘อทฺธา เอเตหิ ภิกฺขูหิ น ปฏิสามิตานิ เสนาสนานิ, ภควตา จ ทิฏฺฐานิ ภวิสฺสนฺติ. อิติ อนตฺตมโน สตฺถา สุฏฺฐุ นิคฺคเหตุกาโม, อิเมสํ ภิกฺขูนํ อุปตฺถมฺโภ ภวิสฺสามี’’ติ; ตสฺมา เอวมาห. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ‘‘น, ภนฺเต, อิเม ภิกฺขู กมฺมารามา เอว, จีวรกิจฺจวเสน ปน เอวํ วสนฺตี’’ติ.

១៨៦. ពាក្យថា Ghaṭāya (របស់សាក្យរាជឈ្មោះឃដៈ) សេចក្តីថា សាក្យរាជដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Vihāre (ក្នុងវិហារ) សេចក្តីថា វិហារនេះ គួរជ្រាបថា គេសាងសង់ឡើងក្នុងបរិវេណមួយនៃវត្តនិគ្រោធារាមនោះឯង ដូចជាវិហាររបស់សាក្យរាជឈ្មោះកាឡខេមកៈដែរ។ ពាក្យថា Cīvarakammaṃ (ការធ្វើចីវរ) សេចក្តីថា ការប៉ះប៉ូវ ការបោកគក់ និងការធ្វើបរិភណ្ឌចីវរចាស់និងសៅហ្មងជាដើម ក៏ហៅថាការធ្វើចីវរដែរ ម្យ៉ាងទៀត ការចាត់ចែងសំពត់ដែលកើតឡើងដើម្បីធ្វើចីវរ ដោយការវាស់វែង និងការដេរជាដើម ដែលមិនទាន់បានធ្វើ ក៏ហៅថាការធ្វើចីវរដែរ ប៉ុន្តែក្នុងព្រះសូត្រនេះ សំដៅយកការចាត់ចែងសំពត់ដែលមិនទាន់បានធ្វើ (ដេរ)។ ព្រោះថាមនុស្សទាំងឡាយបានប្រគេនសំពត់សម្រាប់ធ្វើចីវរដល់ព្រះអានន្ទត្ថេរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបនាំភិក្ខុជាច្រើនអង្គទៅធ្វើចីវរក្នុងវិហាររបស់សាក្យរាជឈ្មោះកាឡៈនោះ។ ភិក្ខុទាំងនោះ អង្គុយធ្វើការតាំងពីព្រលឹម គឺតាំងពីពេលដែលមើលឃើញរន្ធម្ជុលច្បាស់ រហូតដល់ពេលដែលមើលមិនឃើញរន្ធម្ជុល ទើបក្រោកទៅ។ ភិក្ខុទាំងនោះគិតថា «កាលណាការងារដេរចីវររួចរាល់ហើយ ទើបពួកយើងរៀបចំសេនាសនៈ» ហេតុនោះ ទើបមិនបានរៀបចំសេនាសនៈឡើយ។ ពាក្យថា Cīvarakārasamayo no (សម័យធ្វើចីវររបស់ពួកយើង) សេចក្តីថា ឮថា ព្រះថេរៈមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា៖ «ពិតណាស់ សេនាសនៈទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងនេះមិនបានទុកដាក់ឲ្យមានរបៀបរៀបរយឡើយ ហើយព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏មុខជានឹងទតឃើញជាមិនខាន។ ព្រះសាស្តានឹងមិនសព្វព្រះហឫទ័យ ហើយទ្រង់ប្រាថ្នានឹងទូន្មានភិក្ខុទាំងនេះជាខ្លាំង អាត្មាអញនឹងជួយសម្រាល (ជាទីពឹងពាក់) ដល់ភិក្ខុទាំងនេះ» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុទាំងនេះមិនមែនជាអ្នកត្រេកអរក្នុងការងារ (កម្មារាមៈ) នោះទេ ប៉ុន្តែព្រោះតែមានកិច្ចការចីវរ ទើបពួកលោកស្នាក់នៅយ៉ាងនេះ។»

---

น โข, อานนฺทาติ, อานนฺท, กมฺมสมโย วา โหตุ อกมฺมสมโย วา, จีวรการสมโย วา โหตุ อจีวรการสมโย วา, อถ โข สงฺคณิการาโม ภิกฺขุ น โสภติเยว. มา ตฺวํ อนุปตฺถมฺภฏฺฐาเน อุปตฺถมฺโภ อโหสีติ. ตตฺถ สงฺคณิกาติ สกปริสสโมธานํ. คโณติ นานาชนสโมธานํ. อิติ สงฺคณิการาโม วา โหตุ คณาราโม [Pg.113] วา, สพฺพถาปิ คณพาหุลฺลาภิรโต คณพนฺธนพทฺโธ ภิกฺขุ น โสภติ. ปจฺฉาภตฺเต ปน ทิวาฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา สุโธตหตฺถปาโท มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา เอการามตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ พุทฺธสาสเน โสภติ. เนกฺขมฺมสุขนฺติ กามโต นิกฺขนฺตสฺส สุขํ. ปวิเวกสุขมฺปิ กามปวิเวกสุขเมว. ราคาทีนํ ปน วูปสมตฺถาย สํวตฺตตีติ อุปสมสุขํ. มคฺคสมฺโพธตฺถาย สํวตฺตตีติ สมฺโพธิสุขํ. นิกามลาภีติ กามลาภี อิจฺฉิตลาภี. อกิจฺฉลาภีติ อทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี.

ពាក្យថា Na kho Ānanda (ម្នាលអានន្ទ មិនគួរឡើយ) សេចក្តីថា ម្នាលអានន្ទ ទោះជាសម័យធ្វើការងារក្តី មិនមែនសម័យធ្វើការងារក្តី សម័យធ្វើចីវរក្តី មិនមែនសម័យធ្វើចីវរក្តី ប៉ុន្តែភិក្ខុដែលត្រេកអរក្នុងការនៅជាក្រុម មិនល្អ (មិនរុងរឿង) ឡើយ។ ពាក្យថា Mā tvaṃ anupatthambhaṭṭhāne upatthambho ahosi (អ្នកកុំធ្វើជាទីពឹងពាក់ក្នុងកន្លែងដែលមិនគួរពឹងពាក់ឡើយ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Saṅgaṇikā សំដៅលើការប្រមូលផ្តុំគ្នានៃបរិស័ទរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Gaṇa សំដៅលើការប្រមូលផ្តុំគ្នានៃជនផ្សេងៗគ្នា។ ដូច្នេះ ទោះជាអ្នកត្រេកអរក្នុងបរិស័ទរបស់ខ្លួនក្តី ត្រេកអរក្នុងជនផ្សេងៗគ្នាក្តី ដោយប្រការទាំងពួង ភិក្ខុដែលត្រេកអរក្នុងការនៅជាក្រុមច្រើន ដែលជាប់ជំពាក់ក្នុងការចងសម្ព័ន្ធជាក្រុម មិនរុងរឿងឡើយ។ ចំណែកឯភិក្ខុដែលបានបោសសម្អាតទីសេនាសនៈសម្រាប់សម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ ក្នុងពេលក្រោយភត្ត មានដៃនិងជើងលាងស្អាតល្អហើយ កាន់យកនូវមូលកម្មដ្ឋាន ប្រកបដោយភាពត្រេកអរក្នុងទីឯកោ ភិក្ខុនោះទើបរុងរឿងក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា។ ពាក្យថា Nekkhammasukhaṃ (សុខកើតអំពីនេក្ខម្មៈ) សេចក្តីថា សុខរបស់បុគ្គលដែលចេញចាកកាម។ ពាក្យថា Pavivekasukhaṃ (សុខកើតអំពីបវិវេកៈ) សេចក្តីថា សុខកើតអំពីការស្ងាត់ចាកកាមនោះឯង。 ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែធម៌នោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីរំងាប់នូវរាគៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបហៅថា Upasamasukhaṃ (សុខកើតអំពីការរំងាប់កិលេស)។ ព្រោះតែធម៌នោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវមគ្គ ហេតុនោះ ទើបហៅថា Sambodhisukhaṃ (សុខកើតអំពីការត្រាស់ដឹង)។ ពាក្យថា Nikāmalābhī សេចក្តីថា ជាអ្នកបានតាមប្រាថ្នា បានតាមតម្រូវការ។ ពាក្យថា Akicchalābhī សេចក្តីថា ជាអ្នកបានដោយមិនលំបាក (បានដោយមិនមានទុក្ខ)។ ពាក្យថា Akasiralābhī សេចក្តីថា ជាអ្នកបានយ៉ាងច្រើនលើសលប់ (បានដោយងាយស្រួល)។

---

สามายิกนฺติ อปฺปิตปฺปิตสมเย กิเลเสหิ วิมุตฺตํ. กนฺตนฺติ มนาปํ. เจโตวิมุตฺตินฺติ รูปารูปาวจรจิตฺตวิมุตฺตึ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘จตฺตาริ จ ฌานานิ จตสฺโส จ อรูปสมาปตฺติโย, อยํ สามายิโก วิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๓). อสามายิกนฺติ น สมยวเสน กิเลเสหิ วิมุตฺตํ, อถ โข อจฺจนฺตวิมุตฺตํ โลกุตฺตรํ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘จตฺตาโร จ อริยมคฺคา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, อยํ อสามายิโก วิโมกฺโข’’ติ. อกุปฺปนฺติ กิเลเสหิ อโกเปตพฺพํ.

ពាក្យថា Sāmāyikaṃ (ជាសម័យ) សេចក្តីថា រួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយក្នុងខណៈដែលកំពុងចូលសមាបត្តិនីមួយៗ។ ពាក្យថា Kantaṃ (ជាទីគាប់ចិត្ត) សេចក្តីថា ជាទីគាប់ចិត្ត (គួរឲ្យត្រេកអរ)។ ពាក្យថា Cetovimuttiṃ (ចេតោវិមុត្តិ) សេចក្តីថា ការរួចផុតនៃចិត្តជាកុសលក្នុងរូបាវចរនិងអរូបាវចរភូមិ (ឈាន)។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកយ៉ាងនេះថា៖ «ឈាន ៤ និងអរូបសមាបត្តិ ៤ នេះ ឈ្មោះថា សាមាយិកវិមោក្ខ (ការរួចផុតជាសម័យ)»។ ពាក្យថា Asāmāyikaṃ (មិនមែនជាសម័យ) សេចក្តីថា មិនមែនរួចផុតចាកកិលេសដោយអំណាចនៃសម័យនោះទេ ប៉ុន្តែសំដៅលើលោកុត្តរធម៌ដែលរួចផុតចាកកិលេសទាំងស្រុង (ជាដាច់ខាត)។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកយ៉ាងនេះថា៖ «អរិយមគ្គ ៤ និងសាមញ្ញផល ៤ នេះ ឈ្មោះថា អសាមាយិកវិមោក្ខ (ការរួចផុតមិនមែនជាសម័យ)»។ ពាក្យថា Akuppaṃ (មិនកម្រើក) សេចក្តីថា មិនត្រូវកិលេសទាំងឡាយធ្វើឲ្យកម្រើក (មិនវិនាស)។

---

เอตฺตาวตา กึ กถิตํ โหติ? สงฺคณิการาโม ภิกฺขุ คณพนฺธนพทฺโธ เนว โลกิยคุณํ, น จ โลกุตฺตรคุณํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกติ, คณํ วิโนเทตฺวา ปน เอกาภิรโต สกฺโกติ. ตถา หิ วิปสฺสี โพธิสตฺโต จตุราสีติยา ปพฺพชิตสหสฺเสหิ ปริวุโต สตฺต วสฺสานิ วิจรนฺโต สพฺพญฺญุคุณํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ, คณํ วิโนเทตฺวา สตฺตทิวเส เอกีภาวาภิรโต โพธิมณฺฑํ อารุยฺห สพฺพญฺญุคุณํ นิพฺพตฺเตสิ. อมฺหากํ โพธิสตฺโต ปญฺจวคฺคิเยหิ สทฺธึ ฉพฺพสฺสานิ วิจรนฺโต สพฺพญฺญุคุณํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ, เตสุ ปกฺกนฺเตสุ เอกีภาวาภิรโต โพธิมณฺฑํ อารุยฺห สพฺพญฺญุคุณํ นิพฺพตฺเตสิ.

ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ តើព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីដូចម្តេច? សេចក្តីថា ភិក្ខុដែលត្រេកអរក្នុងការនៅជាក្រុម ដែលជាប់ជំពាក់ក្នុងការចងសម្ព័ន្ធជាក្រុម មិនអាចធ្វើគុណធម៌ជាលោកិយ (លោកិយគុណ) ឬគុណធម៌ជាលោកុត្តរៈ (លោកុត្តរគុណ) ឲ្យកើតឡើងបានឡើយ ចំណែកឯភិក្ខុដែលលះបង់ការនៅជាក្រុម ត្រេកអរក្នុងទីឯកោ ទើបអាចធ្វើឲ្យកើតឡើងបាន។ ពិភាក្សាទៅ ដូចជាព្រះវិបស្សីពោធិសត្វ ត្រូវភិក្ខុដែលបួសថ្មីចំនួន ៨ ម៉ឺន ៤ ពាន់អង្គ ហែហមអមដំណើរ យាងទៅមកអស់រយៈពេល ៧ ឆ្នាំ ក៏មិនអាចធ្វើសព្វញ្ញុតញ្ញាណគុណឲ្យកើតឡើងបានឡើយ លុះទ្រង់លះបង់ការនៅជាក្រុម ត្រេកអរក្នុងភាពឯកោក្នុងថ្ងៃទី ៧ យាងឡើងកាន់ពោធិមណ្ឌល ទើបអាចធ្វើសព្វញ្ញុតញ្ញាណគុណឲ្យកើតឡើងបាន។ សូម្បីព្រះពោធិសត្វរបស់យើង យាងទៅមកជាមួយពួកបញ្ចវគ្គីយ៍អស់រយៈពេល ៦ ឆ្នាំ ក៏មិនអាចធ្វើសព្វញ្ញុតញ្ញាណគុណឲ្យកើតឡើងបានឡើយ លុះកាលដែលពួកបញ្ចវគ្គីយ៍ចៀសចេញទៅហើយ ទ្រង់ត្រេកអរក្នុងភាពឯកោ យាងឡើងកាន់ពោធិមណ្ឌល ទើបអាចធ្វើសព្វញ្ញុតញ្ញាណគុណឲ្យកើតឡើងបាន យ៉ាងនោះឯង។

---

เอวํ สงฺคณิการามสฺส คุณาธิคมาภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โทสุปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต นาหํ อานนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ รูปนฺติ สรีรํ. ยตฺถ รตฺตสฺสาติ ยสฺมึ รูเป ราควเสน รตฺตสฺส. น อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ ยสฺมึ รูเป รตฺตสฺส น อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตํ รูปํ น สมนุปสฺสามิ, อถ โข สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานานํ ทสพลสาวกตฺตุปคมนสงฺขาเตน อญฺญถาภาเวน สญฺจยสฺส [Pg.114] วิย, อุปาลิคหปติโน อญฺญถาภาเวน นาฏปุตฺตสฺส วิย, ปิยชาติกสุตฺเต เสฏฺฐิอาทีนํ วิย จ อุปฺปชฺชนฺติเยว.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញពីការមិនបានសម្រេចគុណធម៌ពិសេស ព្រោះតែការត្រេកអរក្នុងការនៅជាក្រុមយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញពីទោសដែលកើតឡើង ទើបត្រាស់ពាក្យផ្តើមថា Nāhaṃ Ānanda (ម្នាលអានន្ទ តថាគតមិន...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Rūpaṃ (រូប) សេចក្តីថា រូបកាយ។ ពាក្យថា Yattha rattassa (របស់បុគ្គលដែលត្រេកអរក្នុងរូបណា) សេចក្តីថា របស់បុគ្គលដែលត្រេកអរដោយអំណាចនៃរាគៈក្នុងរូបកាយណា។ ពាក្យថា Na uppajjeyyuṃ (មិនគប្បីកើតឡើង) សេចក្តីថា តថាគតមិនទតឃើញរូបកាយណា ដែលកាលបើប្រែប្រួលទៅហើយ មិនធ្វើឲ្យសេចក្តីសោកជាដើម កើតឡើងដល់បុគ្គលដែលត្រេកអរក្នុងរូបកាយនោះឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ សេចក្តីសោកជាដើម តែងតែកើតឡើងជាប្រាកដ ដូចជាសេចក្តីសោកជាដើមដែលកើតឡើងដល់សញ្ជ័យបរិព្វាជក ព្រោះតែការប្រែប្រួលគឺការចូលទៅជាសាវ័ករបស់ព្រះទសពល នៃព្រះសារីបុត្តនិងព្រះមោគ្គល្លាន ដូចជាសេចក្តីសោកជាដើមដែលកើតឡើងដល់និគន្ថនាដបុត្ត ព្រោះតែការប្រែប្រួលនៃឧបាលិគហបតី និងដូចជាសេចក្តីសោកជាដើមដែលកើតឡើងដល់សេដ្ឋីជាដើម ក្នុងសូត្រឈ្មោះ បិយជាតិកសូត្រ ដូច្នោះឯង។

---

๑๘๗. อยํ โข ปนานนฺทาติ โก อนุสนฺธิ? สเจ หิ โกจิ ทุพฺพุทฺธี นวปพฺพชิโต วเทยฺย – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ เขตฺตํ ปวิฏฺฐา คาวิโย วิย อมฺเหเยว คณโต นีหรติ, เอกีภาเว นิโยเชติ, สยํ ปน ราชราชมหามตฺตาทีหิ ปริวุโต วิหรตี’’ติ, ตสฺส วจโนกาสุปจฺเฉทนตฺถํ – ‘‘จกฺกวาฬปริยนฺตาย ปริสาย มชฺเฌ นิสินฺโนปิ ตถาคโต เอกโกวา’’ติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ สพฺพนิมิตฺตานนฺติ รูปาทีนํ สงฺขนิมิตฺตานํ. อชฺฌตฺตนฺติ วิสยชฺฌตฺตํ. สุญฺญตนฺติ สุญฺญตผลสมาปตฺตึ. ตตฺร เจติ อุปโยคตฺเถ ภุมฺมํ, ตํ เจติ วุตฺตํ โหติ. ปุน ตตฺราติ ตสฺมึ ปริสมชฺเฌ ฐิโต. วิเวกนินฺเนนาติ นิพฺพานนินฺเนน. พฺยนฺตีภูเตนาติ อาสวฏฺฐานียธมฺเมหิ วิคตนฺเตน นิสฺสเฏน วิสํยุตฺเตน. อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺตนฺติ คจฺฉถ ตุมฺเหติ เอวํ อุยฺโยชนิเกน วจเนน ปฏิสํยุตฺตํ.

១៨៧. ពាក្យថា អយំ ខោ បនានន្ទ នេះ តើមានអនុសន្ធិដូចម្តេច? ព្រោះថា ប្រសិនបើភិក្ខុថ្មីអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយណាមួយ និយាយយ៉ាងនេះថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់បណ្តេញពួកយើងចេញពីពួកក្រុម ដូចជាគេបណ្តេញមេគោដែលចូលទៅក្នុងស្រែដូច្នោះ ទ្រង់ណែនាំឲ្យនៅតែម្នាក់ឯង តែព្រះអង្គឯងវិញ បែរជាមានពួកស្តេច និងមហាមាត្យរបស់ស្តេចជាដើម ហែហមគង់នៅទៅវិញ» ដូច្នេះ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់ឱកាសនៃពាក្យសម្តីរបស់ភិក្ខុនោះផង ដើម្បីបង្ហាញថា «ព្រះតថាគត ទោះបីជាគង់នៅកណ្តាលបរិស័ទដែលមានចក្រវាឡជាទីបំផុត ក៏ឈ្មោះថាគង់នៅតែម្នាក់ឯងដដែល» ដូច្នេះផង ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវព្រះធម៌ទេសនានេះ។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា សព្វនិមិត្តានំ បានដល់ សង្ខតនិមិត្តទាំងឡាយ មានរូបនិមិត្តជាដើម។ បទថា អជ្ឈត្តំ បានដល់ វិសយជ្ឈត្តៈ (គឺផលសមាបត្តិ)។ បទថា សុញ្ញតំ បានដល់ សុញ្ញតផលសមាបត្តិ។ បទថា តត្រ ច នេះ ជាវិភត្តិទី ៧ (ភុម្មវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ (ឧបយោគត្ថៈ) មានសេចក្តីពន្យល់ថា តំ ច (នូវព្រះអង្គនោះផង)។ ពាក្យថា តត្រ មួយទៀត បានដល់ ព្រះអង្គទ្រង់គង់នៅកណ្តាលបរិស័ទនោះ។ បទថា វិវេកនិន្នេន បានដល់ មានចិត្តបង្អោនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ បទថា ព្យន្តីភូតេន បានដល់ មានចិត្តប្រាសចាក រួចផុត មិនប្រកបដោយធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈទាំងឡាយ។ បទថា ឧយ្យោជនិកបដិសំយុត្តំ បានដល់ ប្រកបដោយពាក្យបញ្ជូនទៅ គឺពាក្យបញ្ជូនទៅយ៉ាងនេះថា «អ្នកទាំងឡាយ ចូរទៅចុះ»។

---

กาย ปน เวลาย ภควา เอวํ กเถติ? ปจฺฉาภตฺตกิจฺจเวลาย, วา ปุริมยามกิจฺจเวลาย วา. ภควา หิ ปจฺฉาภตฺเต คนฺธกุฏิยํ สีหเสยฺยํ กปฺเปตฺวา วุฏฺฐาย ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทติ. ตสฺมึ สมเย ธมฺมสฺสวนตฺถาย ปริสา สนฺนิปตนฺติ. อถ ภควา กาลํ วิทิตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา พุทฺธาสนวรคโต ธมฺมํ เทเสตฺวา เภสชฺชเตลปากํ คณฺหนฺโต วิย กาลํ อนติกฺกมิตฺวา วิเวกนินฺเนน จิตฺเตน ปริสํ อุยฺโยเชติ. ปุริมยาเมปิ ‘‘อภิกฺกนฺตา โข วาเสฏฺฐา รตฺติ, ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญถา’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๙๙) เอวํ อุยฺโยเชติ. พุทฺธานญฺหิ โพธิปตฺติโต ปฏฺฐาย ทฺเว ปญฺจวิญฺญาณานิปิ นิพฺพานนินฺนาเนว. ตสฺมาติหานนฺทาติ ยสฺมา สุญฺญตาวิหาโร สนฺโต ปณีโต, ตสฺมา.

ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវពាក្យបញ្ជូនទៅយ៉ាងនេះ ក្នុងពេលណា? ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងក្នុងពេលធ្វើបច្ឆាភត្តកិច្ច ឬក្នុងពេលធ្វើបុរិមយាមកិច្ច។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្រោយពេលឆាន់ចង្ហាន់រួច ទ្រង់សម្រេចសីហសេយ្យាក្នុងព្រះគន្ធកុដិ រួចទ្រង់ក្រោកឡើង ចូលផលសមាបត្តិ ហើយគង់នៅ។ ក្នុងសម័យនោះ បរិស័ទទាំងឡាយតែងមកជួបជុំគ្នាដើម្បីស្តាប់ធម៌។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបកាលវេលាហើយ យាងចេញពីព្រះគន្ធកុដិ គង់លើពុទ្ធអាសនៈដ៏ប្រសើរ សម្តែងធម៌ ហើយទ្រង់មិនឲ្យកន្លងហួសកាលវេលា ដូចជាបុគ្គលទទួលយកប្រេងថ្នាំដែលគេរំងាស់ល្អហើយដូច្នោះ ទ្រង់បញ្ជូនបរិស័ទត្រឡប់ទៅវិញ ដោយព្រះហឫទ័យបង្អោនទៅកាន់វិវេក (ព្រះនិព្វាន)។ ទោះបីក្នុងបុរិមយាម ក៏ទ្រង់បញ្ជូនទៅយ៉ាងនេះថា «ម្នាលវាសេដ្ឋៈទាំងឡាយ រាត្រីកន្លងទៅហើយ ឥឡូវនេះ អ្នកទាំងឡាយចូរដឹងនូវកាលដ៏គួរចុះ»។ ព្រោះថា ចាប់តាំងពីការសម្រេចព្រះសម្ពោធិញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមក សូម្បីតែទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណទាំងដប់ ក៏បង្អោនទៅកាន់ព្រះនិព្វានតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ បទថា តស្មាតិហានន្ទ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែសុញ្ញតវិហារធម៌ ជាធម៌ស្ងប់រម្ងាប់ ឧត្តុង្គឧត្តម ហេតុនោះ (ចូរអ្នកធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមចុះ)។

---

๑๘๘. อชฺฌตฺตเมวาติ โคจรชฺฌตฺตเมว. อชฺฌตฺตํ สุญฺญตนฺติ อิธ นิยกชฺฌตฺตํ, อตฺตโน ปญฺจสุ ขนฺเธสุ นิสฺสิตนฺติ อตฺโถ. สมฺปชาโน โหตีติ กมฺมฏฺฐานสฺส อสมฺปชฺชนภาวชานเนน สมฺปชาโน. พหิทฺธาติ ปรสฺส ปญฺจสุ ขนฺเธสุ. อชฺฌตฺตพหิทฺธาติ กาเลน อชฺฌตฺตํ กาเลน พหิทฺธา[Pg.115]. อาเนญฺชนฺติ อุภโตภาควิมุตฺโต ภวิสฺสามาติ อาเนญฺชํ อรูปสมาปตฺตึ มนสิ กโรติ.

១៨៨. បទថា អជ្ឈត្តមេវ បានដល់ ក្នុងអារម្មណ៍នៃឈានមានកសិណជាដើម ដែលហៅថា គោចរជ្ឈត្តៈ តែម្យ៉ាង។ បទថា អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីថា ធម៌សូន្យ (សុញ្ញតធម៌) ដែលអាស្រ័យនៅក្នុងខន្ធ ៥ របស់ខ្លួន ដែលហៅថា និយកជ្ឈត្តៈ។ បទថា សម្បជានោ ហោតិ សេចក្តីថា ជាអ្នកមានសេចក្តីដឹងខ្លួន ដោយការដឹងនូវភាពមិនទាន់ពេញបរិបូណ៌នៃកម្មដ្ឋាន។ បទថា ពហិទ្ធា បានដល់ ក្នុងខន្ធ ៥ របស់អ្នកដទៃ។ បទថា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា បានដល់ ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនខ្លះ ក្នុងសន្តានរបស់អ្នកដទៃខ្លះ តាមកាលវេលា។ បទថា អានេញ្ជំ សេចក្តីថា ភិក្ខុធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអានេញ្ជារូបសមាបត្តិ ដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងជាឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល»។

---

ตสฺมึเยว ปุริมสฺมินฺติ ปาทกชฺฌานํ สนฺธาย วุตฺตํ. อปคุณปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐิตสฺส หิ อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิกโรโต ตตฺถ จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ. ตโต ‘‘ปรสฺส สนฺตาเน นุ โข กถ’’นฺติ พหิทฺธา มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ตโต – ‘‘กาเลน อตฺตโน สนฺตาเน, กาเลน ปรสฺส สนฺตาเน นุ โข กถ’’นฺติ อชฺฌตฺตพหิทฺธา มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ตโต อุภโตภาควิมุตฺโต โหตุกาโม ‘‘อรูปสมาปตฺติยํ นุ โข กถ’’นฺติ อาเนญฺชํ มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. อิทานิ – ‘‘น เม จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ วิสฺสฏฺฐวีริเยน อุปฏฺฐากาทีนํ ปจฺฉโต น จริตพฺพํ, ปาทกชฺฌานเมว ปน สาธุกํ ปุนปฺปุนํ มนสิกาตพฺพํ. เอวมสฺส รุกฺเข ฉินฺทโต ผรสุมฺหิ อวหนฺเต ปุน นิสิตํ กาเรตฺวา ฉินฺทนฺตสฺส ฉิชฺเชสุ ผรสุ วิย กมฺมฏฺฐาเน มนสิกาโร วหตี’’ติ ทสฺเสตุํ ตสฺมึเยวาติอาทิมาห. อิทานิสฺส เอวํ ปฏิปนฺนสฺส ยํ ยํ มนสิ กโรติ, ตตฺถ ตตฺถ มนสิกาโร สมฺปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ปกฺขนฺทตีติ อาห.

ពាក្យថា តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកបាទកជ្ឈាន។ ព្រោះថា កាលបើភិក្ខុចេញពីបាទកជ្ឈានដែលមិនទាន់បានស្ទាត់ជំនាញ ហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសុញ្ញតធម៌ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ចិត្តក៏មិនស្ទុះទៅ (មិនចុះស៊ប់) ក្នុងសុញ្ញតធម៌នោះឡើយ។ ពីនោះមក ភិក្ខុនោះក៏ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ខាងក្រៅថា «ចុះក្នុងសន្តានរបស់អ្នកដទៃ តើមានសភាពដូចម្តេចហ្ន៎?» សូម្បីក្នុងធម៌ខាងក្រៅនោះ ចិត្ត (វិបស្សនាចិត្ត) ក៏មិនស្ទុះទៅដែរ។ ពីនោះមក ភិក្ខុនោះក៏ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅថា «ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនខ្លះ ក្នុងសន្តានរបស់អ្នកដទៃខ្លះ តើមានសភាពដូចម្តេចហ្ន៎?» សូម្បីក្នុងធម៌ទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅនោះ ចិត្តក៏មិនស្ទុះទៅដែរ។ ពីនោះមក ភិក្ខុនោះមានបំណងចង់ជាឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល ក៏ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអានេញ្ជារូបសមាបត្តិថា «ចុះក្នុងរូបសមាបត្តិតើមានសភាពដូចម្តេចហ្ន៎?» សូម្បីក្នុងរូបសមាបត្តិនោះ ចិត្តក៏មិនស្ទុះទៅដែរ។ ក្នុងពេលនេះ ភិក្ខុមិនត្រូវបោះបង់សេចក្តីព្យាយាម ហើយដើរតាមក្រោយពួកឧបដ្ឋាកជាដើម ដោយគិតថា «ចិត្តរបស់អាត្មាអញមិនស្ទុះទៅឡើយ» នោះទេ ផ្ទុយទៅវិញ គួរតែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវបាទកជ្ឈាននោះឯងឲ្យបានល្អរឿយៗ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះថា «កាលបើភិក្ខុនោះធ្វើទុកក្នុងចិត្តរឿយៗយ៉ាងនេះ ប្រៀបដូចជាបុរសកាប់ដើមឈើ កាលបើពូថៅមិនមុត ក៏យកទៅសំលៀងឲ្យមុតសារជាថ្មី រួចយកមកកាប់ កិច្ចនៃការកាប់ក៏សម្រេចបានដោយពូថៅនោះយ៉ាងណា ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តក្នុងកម្មដ្ឋាន ក៏នាំមកនូវមគ្គនិងផលយ៉ាងនោះដែរ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា តស្មិំយេវ ជាដើម។ ឥឡូវនេះ ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់ចង់បង្ហាញថា ភិក្ខុអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ខាងក្នុងឬខាងក្រៅណាមួយ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនោះតែងសម្រេចផលក្នុងធម៌នោះៗ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា បក្ខន្ទតិ (ស្ទុះទៅ)។

---

๑๘๙. อิมินา วิหาเรนาติ อิมินา สมถวิปสฺสนาวิหาเรน. อิติห ตตฺถ สมฺปชาโนติ อิติ จงฺกมนฺโตปิ ตสฺมึ กมฺมฏฺฐาเน สมฺปชฺชมาเน ‘‘สมฺปชฺชติ เม กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ ชานเนน สมฺปชาโน โหติ. สยตีติ นิปชฺชติ. เอตฺถ กญฺจิ กาลํ จงฺกมิตฺวา – ‘‘อิทานิ เอตฺตกํ กาลํ จงฺกมิตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ ญตฺวา อิริยาปถํ อหาเปตฺวา ฐาตพฺพํ. เอส นโย สพฺพวาเรสุ. น กเถสฺสามีติ, อิติห ตตฺถาติ เอวํ น กเถสฺสามีติ ชานเนน ตตฺถ สมฺปชานการี โหติ.

១៨៩. បទថា ឥមិនា វិហារេន បានដល់ ដោយវិហារធម៌គឺសមថៈនិងវិបស្សនានេះ។ បទថា ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ សេចក្តីថា សូម្បីកាលដើរចង្ក្រមយ៉ាងនេះ កាលបើកម្មដ្ឋាននោះសម្រេចផល ក៏ជាអ្នកដឹងខ្លួនដោយការដឹងថា «កម្មដ្ឋានរបស់អាត្មាអញសម្រេចផលហើយ»។ បទថា សយតិ បានដល់ សម្រាន្តលក់ (ឬដេក)។ ក្នុងវារៈនេះ ភិក្ខុដើរចង្ក្រមអស់កាលបន្តិច រួចដឹងថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញមិនអាចដើរចង្ក្រមអស់កាលត្រឹមណេះបានឡើយ» ហើយមិនលះបង់ឥរិយាបថ (គឺត្រូវឈរនៅ)។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងវារៈទាំងពួង។ បទថា ន កថេស្សាមីតិ ឥតិហ តត្ថ សេចក្តីថា ជាអ្នកធ្វើដោយសេចក្តីដឹងខ្លួនក្នុងការនិយាយនោះ ដោយការដឹងយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញនឹងមិននិយាយនូវតិរច្ឆានកថាឡើយ»។

---

ปุน ทุติยวาเร เอวรูปึ กถํ กเถสฺสามีติ ชานเนน สมฺปชานการี โหติ, อิมสฺส ภิกฺขุโน สมถวิปสฺสนา ตรุณาว, ตาสํ อนุรกฺขณตฺถํ –

មួយវិញទៀត ក្នុងវារៈទីពីរ ភិក្ខុជាអ្នកធ្វើដោយសេចក្តីដឹងខ្លួន ដោយការដឹងថា «អាត្មាអញនឹងនិយាយតែពាក្យកថាវត្ថុមានសន្តុដ្ឋិកថាជាដើម ដែលជាគ្រឿងខាត់កិលេសបែបនេះ» សមថៈនិងវិបស្សនារបស់ភិក្ខុនេះ នៅខ្ចីនៅឡើយ ដើម្បីរក្សានូវសមថៈនិងវិបស្សនាដ៏ខ្ចីទាំងនោះ -

---

‘‘อาวาโส โคจโร ภสฺสํ, ปุคฺคโล อถ โภชนํ;

อุตุ อิริยาปโถ เจว, สปฺปาโย เสวิตพฺพโก’’ติ.

«អាវាសៈ (ទីលំនៅ) ១, គោចរៈ (ភូមិជាទីគោចរ) ១, ភស្សៈ (ពាក្យសម្តី) ១, បុគ្គល ១, ភោជន ១, ឧតុ ១, និងឥរិយាបថ ១ ដែលជាសប្បាយ គប្បីសេពគប់ចុះ»។

---

สตฺต สปฺปายานิ อิจฺฉิตพฺพานิ. เตสํ ทสฺสนตฺถมิทํ วุตฺตํ. วิตกฺกวาเรสุ อวิตกฺกนสฺส จ วิตกฺกนสฺส จ ชานเนน สมฺปชานตา เวทิตพฺพา.

សប្បាយទាំង ៧ យ៉ាងនេះ គឺភិក្ខុគប្បីប្រាថ្នា។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសប្បាយទាំងនោះ។ ក្នុងវិតក្កវារៈទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាអ្នកដឹងខ្លួន ដោយការដឹងនូវធម៌ដែលមិនគួរត្រិះរិះ និងធម៌ដែលគួរត្រិះរិះ។

---

๑๙๐. อิติ [Pg.116] วิตกฺกปหาเนน ทฺเว มคฺเค กเถตฺวา อิทานิ ตติยมคฺคสฺส วิปสฺสนํ อาจิกฺขนฺโต ปญฺจ โข อิเม, อานนฺท, กามคุณาติอาทิมาห. อายตเนติ เตสุเยว กามคุเณสุ กิสฺมิญฺจิเทว กิเลสุปฺปตฺติการเณ. สมุทาจาโรติ สมุทาจรณโต อปฺปหีนกิเลโส. เอวํ สนฺตนฺติ เอวํ วิชฺชมานเมว. สมฺปชาโนติ กมฺมฏฺฐานสฺส อสมฺปตฺติชานเนน สมฺปชาโน. ทุติยวาเร เอวํ สนฺตเมตนฺติ เอวํ สนฺเต เอตํ. สมฺปชาโนติ กมฺมฏฺฐานสมฺปตฺติชานเนน สมฺปชาโน. อยญฺหิ ‘‘ปหีโน นุ โข เม ปญฺจสุ กามคุเณสุ ฉนฺทราโค โน’’ติ ปจฺจเวกฺขมาโน อปหีนภาวํ ญตฺวา วีริยํ ปคฺคเหตฺวา ตํ อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาเฏติ, ตโต มคฺคานนฺตรํ ผลํ, ผลโต วุฏฺฐาย ปจฺจเวกฺขมาโน ปหีนภาวํ ชานาติ, ตสฺส ชานเนน ‘‘สมฺปชาโน โหตี’’ติ วุตฺตํ.

១៩០. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គទាំងពីរ (សោតាបត្តិមគ្គ និងសកទាគាមិមគ្គ) ដោយការលះបង់វិតក្កៈយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញនូវវិបស្សនានៃមគ្គទីបី (អនាគាមិមគ្គ) ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា បញ្ច ខោ ឥមេ អានន្ទ កាមគុណា ជាដើម។ បទថា អាយតនេ សេចក្តីថា ក្នុងហេតុជាទីកើតឡើងនៃកិលេស ណាមួយ ក្នុងកាមគុណទាំង ៥ នោះឯង។ បទថា សមុទាចារោ បានដល់ កិលេសដែលមិនទាន់លះបង់ ដែលកើតឡើងរឿយៗ។ បទថា ឯវំ សន្តំ បានដល់ កិលេសដែលប្រាកដមានយ៉ាងនេះឯង។ បទថា សម្បជានោ សេចក្តីថា ជាអ្នកដឹងខ្លួនដោយការដឹងនូវភាពមិនទាន់សម្រេចនៃកម្មដ្ឋាន។ ក្នុងវារៈទីពីរ បទថា ឯវំ សន្តមេតំ សេចក្តីថា កាលបើមានយ៉ាងនេះ នូវការលះបង់នូវឆន្ទរាគក្នុងកាមគុណទាំង ៥ នេះ។ បទថា សម្បជានោ សេចក្តីថា ជាអ្នកដឹងខ្លួនដោយការដឹងនូវការសម្រេចនៃកម្មដ្ឋាន។ ព្រោះថា ភិក្ខុនេះ កាលពិចារណាថា «ឆន្ទរាគក្នុងកាមគុណទាំង ៥ របស់អាត្មាអញ លះបង់បានហើយឬនៅហ្ន៎?» កាលដឹងថា មិនទាន់លះបង់បាន ក៏ផ្គងសេចក្តីព្យាយាមឡើង ហើយកំចាត់បង់នូវឆន្ទរាគនោះដោយអនាគាមិមគ្គ បន្ទាប់ពីមគ្គនោះ ក៏សម្រេចផល (អនាគាមិផល) កាលចេញពីផលហើយ ពិចារណាមើល ក៏ដឹងនូវភាពដែលឆន្ទរាគនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា «សម្បជានោ ហោតិ» ព្រោះការដឹងរបស់ភិក្ខុនោះ។

---

๑๙๑. อิทานิ อรหตฺตมคฺคสฺส วิปสฺสนํ อาจิกฺขนฺโต ปญฺจ โข อิเม, อานนฺท, อุปาทานกฺขนฺธาติอาทิมาห. ตตฺถ โส ปหียตีติ รูเป อสฺมีติ มาโน อสฺมีติ ฉนฺโท อสฺมีติ อนุสโย ปหียติ. ตถา เวทนาทีสุ สมฺปชานตา วุตฺตนาเยเนว เวทิตพฺพา.

១៩១. ឥឡូវនេះ កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញនូវវិបស្សនានៃអរហត្តមគ្គ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា បញ្ច ខោ ឥមេ អានន្ទ ឧបាទានក្ខន្ធា ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា សោ បហីយតិ សេចក្តីថា ក្នុងរូបខន្ធ គឺមានះថា «អាត្មាអញមាន» ឆន្ទៈថា «អាត្មាអញមាន» និងអនុស័យ (មានមានានុស័យជាដើម) ថា «អាត្មាអញមាន» ត្រូវបានលះបង់ដោយអរហត្តមគ្គ។ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាអ្នកដឹងខ្លួនក្នុងវេទនាខន្ធជាដើម តាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង។

---

อิเม โข เต, อานนฺท, ธมฺมาติ เหฏฺฐา กถิเต สมถวิปสฺสนามคฺคผลธมฺเม สนฺธายาห. กุสลายติกาติ กุสลโต อาคตา. กุสลา หิ กุสลาปิ โหนฺติ กุสลายติกาปิ, เสยฺยถิทํ, ปฐมชฺฌานํ กุสลํ, ทุติยชฺฌานํ กุสลญฺเจว กุสลายติกญฺจ…เป… อากิญฺจญฺญายตนํ กุสลํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ กุสลญฺเจว กุสลายติกญฺจ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ กุสลํ, โสตาปตฺติมคฺโค กุสโล เจว กุสลายติโก จ…เป… อนาคามิมคฺโค กุสโล, อรหตฺตมคฺโค กุสโล เจว กุสลายติโก จ. ตถา ปฐมชฺฌานํ กุสลํ, ตํสมฺปยุตฺตกา ธมฺมา กุสลา เจว กุสลายติกา จ…เป… อรหตฺตมคฺโค กุสโล, ตํสมฺปยุตฺตกา ธมฺมา กุสลา เจว กุสลายติกา จ.

បទថា ឥមេ ខោ តេ អានន្ទ ធម្មា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកធម៌គឺសមថៈ វិបស្សនា មគ្គ និងផល ដែលបានសម្តែងរួចមកហើយខាងក្រោម។ បទថា កុសលាយតិកា បានដល់ ធម៌ដែលមកពីកុសល (គឺកុសលដែលជាបច្ច័យដល់កុសលដទៃ)។ ព្រោះថាកុសលធម៌ទាំងឡាយ តែងជាកុសលសុទ្ធខ្លះ ជាកុសលាយតិកៈ (កុសលដែលមកពីកុសល) ខ្លះ ដូចជា បឋមជ្ឈាន ជាកុសល, ទុតិយជ្ឈាន ជាកុសលផង ជាកុសលាយតិកៈផង...ល... អាកិញ្ចញ្ញាយតនជ្ឈាន ជាកុសល, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈាន ជាកុសលផង ជាកុសលាយតិកៈផង, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈាន ជាកុសល, សោតាបត្តិមគ្គ ជាកុសលផង ជាកុសលាយតិកៈផង...ល... អនាគាមិមគ្គ ជាកុសល, អរហត្តមគ្គ ជាកុសលផង ជាកុសលាយតិកៈផង។ ដូចគ្នាដែរ បឋមជ្ឈាន ជាកុសល ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រកបដោយបឋមជ្ឈាននោះ ក៏ជាកុសលផង ជាកុសលាយតិកៈផង...ល... អរហត្តមគ្គ ជាកុសល ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រកបដោយអរហត្តមគ្គនោះ ក៏ជាកុសលផង ជាកុសលាយតិកៈផង។

---

อริยาติ นิกฺกิเลสา วิสุทฺธา. โลกุตฺตราติ โลเก อุตฺตรา วิสิฏฺฐา. อนวกฺกนฺตา ปาปิมตาติ ปาปิมนฺเตน มาเรน อโนกฺกนฺตา. วิปสฺสนาปาทกา [Pg.117] อฏฺฐ สมาปตฺติโย อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส หิ ภิกฺขุโน จิตฺตํ มาโร น ปสฺสติ, ‘‘อิทํ นาม อารมฺมณํ นิสฺสาย สํวตฺตตี’’ติ ชาติตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา ‘‘อนวกฺกนฺตา’’ติ วุตฺตํ.

បទថា អរិយា បានដល់ មិនមានកិលេស ស្អាតបរិសុទ្ធវិសេស។ បទថា លោកុត្តរា បានដល់ ខ្ពង់ខ្ពស់ វិសេសជាងលោក។ បទថា អនវក្កន្តា បាបិមតា បានដល់ មារមានចិត្តបាបមិនអាចជាន់ឈ្លីបាន (មិនអាចគ្របសង្កត់បាន)។ ព្រោះថា មារតែងមើលមិនឃើញនូវចិត្តរបស់ភិក្ខុដែលចូលសមាបត្តិទាំង ៨ ដែលជាបាទកៈនៃវិបស្សនា ហើយអង្គុយនៅឡើយ មារមិនអាចដឹងបានឡើយថា «ចិត្តនេះអាស្រ័យនូវអារម្មណ៍ឈ្មោះនេះ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «អនវក្កន្តា» (មិនត្រូវជាន់ឈ្លី)។

---

ตํ กึ มญฺญสีติ อิทํ กสฺมา อาห? คเณปิ เอโก อานิสํโส อตฺถิ, ตํ ทสฺเสตุํ อิทมาห. อนุพนฺธิตุนฺติ อนุคจฺฉิตุํ ปริจริตุํ.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា តំ កិំ មញ្ញសិ នេះ? ឆ្លើយថា សូម្បីក្នុងពួកក្រុម ក៏មានអានិសង្សមួយដែរ ដើម្បីបង្ហាញនូវអានិសង្សនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ។ បទថា អនុពន្ធិតុំ បានដល់ ដើម្បីដើរតាម ដើម្បីបម្រើហែហម។

---

น โข, อานนฺทาติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ภควตา – ‘‘สุตาวุโธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวติ, สาวชฺชํ ปชหติ, อนวชฺชํ ภาเวติ, สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗) พหุสฺสุโต ปญฺจาวุธสมฺปนฺโน โยโธ วิย กโต. ยสฺมา ปน โส สุตปริยตฺตึ อุคฺคเหตฺวาปิ ตทนุจฺฉวิกํ อนุโลมปฏิปทํ น ปฏิปชฺชติ, น ตสฺส ตํ อาวุธํ โหติ. โย ปฏิปชฺชติ, ตสฺเสว โหติ. ตสฺมา เอตทตฺถํ อนุพนฺธิตุํ นารหตีติ ทสฺเสนฺโต น โข, อานนฺทาติ อาห.

ពាក្យថា ន ខោ អានន្ទ នេះ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើនូវសាវ័កអ្នកជាពហុស្សូត ឲ្យដូចជាយុទ្ធជនដ៏មានកម្លាំងប្រកបដោយអាវុធ ៥ យ៉ាង ដោយព្រះតម្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អរិយសាវ័កអ្នកមានសុតៈជាអាវុធ តែងលះបង់អកុសល ចម្រើនកុសល លះបង់ធម៌មានទោស ចម្រើនធម៌មិនមានទោស តែងរក្សាខ្លួនឲ្យបរិសុទ្ធ» យ៉ាងនេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែភិក្ខុនោះ ទោះបីជារៀនសូត្រនូវសុតបរិយត្តិហើយ ក៏មិនប្រតិបត្តិនូវអនុលោមបដិបទាដ៏សមគួរដល់បរិយត្តិនោះ ហេតុនោះ សុតបរិយត្តិនោះ ក៏មិនឈ្មោះថាជាអាវុធរបស់ភិក្ខុនោះឡើយ។ ចំណែកឯភិក្ខុណាប្រតិបត្តិ សុតបរិយត្តិនោះ ទើបឈ្មោះថាជាអាវុធរបស់ភិក្ខុនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់ចង់បង្ហាញថា មិនគួរដើរតាមដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សុតបរិយត្តិសុទ្ធសាធនោះឡើយ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា ន ខោ អានន្ទ ដូច្នេះ។

---

อิทานิ ยทตฺถํ อนุพนฺธิตพฺโพ, ตํ ทสฺเสตุํ ยา จ โขติอาทิมาห. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตีสุ ฐาเนสุ ทส กถาวตฺถูนิ อาคตานิ. ‘‘อิติ เอวรูปํ กถํ กเถสฺสามี’’ติ สปฺปายาสปฺปายวเสน อาคตานิ, ‘‘ยทิทํ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติ เอตฺถ สุตปริยตฺติวเสน อาคตานิ, อิมสฺมึ ฐาเน ปริปูรณวเสน อาคตานิ. ตสฺมา อิมสฺมึ สุตฺเต ทส กถาวตฺถูนิ กเถนฺเตน อิมสฺมึ ฐาเน ฐตฺวา กเถตพฺพานิ.

ឥឡូវនេះ កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញនូវហេតុដែលគួរដើរតាម ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា យា ច ខោ ជាដើម។ កថាវត្ថុ ១០ យ៉ាង តែងមកក្នុងសូត្រនេះ ក្នុងទីទាំង ៣ កន្លែង យ៉ាងនេះ។ គឺក្នុងពាក្យថា «អាត្មាអញនឹងនិយាយនូវពាក្យបែបនេះ» មកដោយអំណាចនៃសប្បាយនិងអសប្បាយ, ក្នុងពាក្យថា «សូត្រនិងគេយ្យៈនេះ» មកដោយអំណាចនៃសុតបរិយត្តិ, និងក្នុងទីនេះ មកដោយអំណាចនៃការបំពេញឲ្យបរិបូណ៌។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុកាលនឹងនិយាយនូវកថាវត្ថុ ១០ យ៉ាង ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីឈរ (តាំងនៅ) ក្នុងទីនេះ ហើយនិយាយចុះ។

---

อิทานิ ยสฺมา เอกจฺจสฺส เอกกสฺส วิหรโตปิ อตฺโถ น สมฺปชฺชติ, ตสฺมา ตํ สนฺธาย เอกีภาเว อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต เอวํ สนฺเต โข, อานนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ สนฺเตติ เอวํ เอกีภาเว สนฺเต.

ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែភិក្ខុខ្លះ ទោះបីជានៅម្នាក់ឯង ក៏មិនសម្រេចប្រយោជន៍ (នៃការបួស) ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់សំដៅយកភិក្ខុនោះ ហើយចង់បង្ហាញនូវទោសនៃការនៅម្នាក់ឯង (ដែលមិនមានការប្រឹងប្រែង) ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា ឯវំ សន្តេ ខោ អានន្ទ ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា ឯវំ សន្តេ សេចក្តីថា កាលបើការនៅម្នាក់ឯងមានយ៉ាងនេះ។

---

๑๙๓. สตฺถาติ พาหิรโก ติตฺถกรสตฺถา. อนฺวาวตฺตนฺตีติ อนุอาวตฺตนฺติ อุปสงฺกมนฺติ. มุจฺฉํ กามยตีติ มุจฺฉนตณฺหํ ปตฺเถติ, ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. อาจริยูปทฺทเวนาติ อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺเนน กิเลสูปทฺทเวน อาจริยสฺสุปทฺทโว. เสสุปทฺทเวสุปิ เอเสว นโย. อวธึสุ นนฺติ มารยึสุ นํ. เอเตน หิ คุณมรณํ กถิตํ.

១៩៣. បទថា សត្ថា បានដល់ គ្រូក្រៅពុទ្ធសាសនា គឺគ្រូដទៃ (តិរ្ថិយ)។ បទថា អន្វាវត្តន្តិ បានដល់ វិលត្រឡប់មករក គឺចូលទៅរក។ បទថា មុច្ឆំ កាមយតិ មានសេចក្តីថា ប្រាថ្នា ឬធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវមុច្ឆាតណ្ហា (តណ្ហាជាគ្រឿងវង្វេងក្នុងបច្ច័យ ៤)។ បទថា អាចរិយូបទ្ទវេន បានដល់ ឧបទ្រពរបស់អាចារ្យ ដោយឧបទ្រពគឺកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ សូម្បីក្នុងឧបទ្រពដែលនៅសល់ (មានសិស្សូបទ្រពជាដើម) ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នាដែរ។ បទថា អវធិំសុ នំ បានដល់ សម្លាប់នូវបុគ្គលនោះ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវការស្លាប់ចាកគុណធម៌ ដោយពាក្យនេះ។

---

วินิปาตายาติ [Pg.118] สุฏฺฐุ นิปตนาย. กสฺมา ปน พฺรหฺมจารุปทฺทโวว – ‘‘ทุกฺขวิปากตโร จ กฏุกวิปากตโร จ วินิปาตาย จ สํวตฺตตี’’ติ วุตฺโตติ. พาหิรปพฺพชฺชา หิ อปฺปลาภา, ตตฺถ มหนฺโต นิพฺพตฺเตตพฺพคุโณ นตฺถิ, อฏฺฐสมาปตฺติปญฺจาภิญฺญามตฺตกเมว โหติ. อิติ ยถา คทฺรภปิฏฺฐิโต ปติตสฺส มหนฺตํ ทุกฺขํ น โหติ, สรีรสฺส ปํสุมกฺขนมตฺตเมว โหติ, เอวํ พาหิรสมเย โลกิยคุณมตฺตโตว ปริหายติ, เตน ปุริมํ อุปทฺทวทฺวยํ น เอวํ วุตฺตํ. สาสเน ปน ปพฺพชฺชา มหาลาภา, ตตฺถ จตฺตาโร มคฺคา จตฺตาริ ผลานิ นิพฺพานนฺติ มหนฺตา อธิคนฺตพฺพคุณา. อิติ ยถา อุภโต สุชาโต ขตฺติยกุมาโร หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นครํ อนุสญฺจรนฺโต หตฺถิกฺขนฺธโต ปติโต มหาทุกฺขํ นิคจฺฉติ, เอวํ สาสนโต ปริหายมาโน นวหิ โลกุตฺตรคุเณหิ ปริหายติ. เตนายํ พฺรหฺมจารุปทฺทโว เอวํ วุตฺโต.

ពាក្យថា Vinipātāya សេចក្តីថា ដើម្បីធ្លាក់ចុះទៅយ៉ាងខ្លាំង (ក្នុងអបាយភូមិទាំង ៤)។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា ឧបទ្រពនៃព្រហ្មចរិយៈនេះឯង រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីផលជាទុក្ខជាង ផលជាល្វីងជូរចត់ជាង និងដើម្បីសេចក្តីវិនាស (ធ្លាក់ចុះ) ជាង? ព្រោះថា ការបួសក្នុងសាសនាខាងក្រៅ (ក្រៅព្រះពុទ្ធសាសនា) មានលាភតិចតួច គុណធម៌ដ៏ឧត្តមដែលគប្បីឲ្យកើតឡើងក្នុងសាសនាខាងក្រៅនោះមិនមានឡើយ មានត្រឹមតែសមាបត្តិ ៨ និងអភិញ្ញា ៥ ប៉ុណ្ណោះ។ ដូចជាបុគ្គលដែលធ្លាក់ចុះពីខ្នងលា មិនមានទុក្ខធំដុមឡើយ មានត្រឹមតែប្រឡាក់ធូលីដីជាប់នឹងរាងកាយប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ បុគ្គលរមែងស៊ុតទ្រុឌទ្រោមចាកត្រឹមតែលោកិយគុណប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ឧបទ្រពទាំងពីរខាងដើម (អាចរិយុបទ្រព និងអន្តេវាសិកុបទ្រព) ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះឡើយ។ ចំណែកឯការបួសក្នុងព្រះសាសនា រមែងមានផលានិសង្សច្រើន ក្នុងព្រះសាសនានោះ មានគុណធម៌ដ៏ឧត្តមដែលគប្បីសម្រេចបាន គឺមគ្គ ៤ ផល ៤ និងនិព្វាន។ ដូចជាព្រះរាជកុមារជាក្សត្រ ដែលមានជាតិដ៏ល្អទាំងសងខាង គង់លើខ្នងដំរីដ៏ប្រសើរ កាលយាងប្រថាប់ជុំវិញព្រះនគរ ហើយធ្លាក់ចុះពីខ្នងដំរី រមែងដល់នូវទុក្ខយ៉ាងធំធេង យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលកាលស៊ុតទ្រុឌទ្រោមចាកព្រះសាសនា រមែងស៊ុតទ្រុឌទ្រោមចាកលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឧបទ្រពនៃព្រហ្មចរិយៈនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះ។

---

๑๙๖. ตสฺมาติ ยสฺมา เสสุปทฺทเวหิ พฺรหฺมจารุปทฺทโว ทุกฺขวิปากตโร, ยสฺมา วา สปตฺตปฏิปตฺตึ วีติกฺกมนฺโต ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตติ, มิตฺตปฏิปตฺติ หิตาย, ตสฺมา. เอวํ อุปริเมนปิ เหฏฺฐิเมนปิ อตฺเถน โยเชตพฺพํ. มิตฺตวตายาติ มิตฺตปฏิปตฺติยา. สปตฺตวตายาติ เวรปฏิปตฺติยา.

១៩៦. ពាក្យថា Tasmā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែឧបទ្រពនៃព្រហ្មចរិយៈ មានផលជាទុក្ខជាងឧបទ្រពដែលនៅសល់ ឬមួយថា ព្រោះបុគ្គលកាលប្រព្រឹត្តកន្លងនូវការប្រតិបត្តិបែបជាសត្រូវ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខអស់កាលជាអង្វែង ចំណែកការប្រតិបត្តិបែបជាមិត្ត រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ព្រោះហេតុនោះ (ទើបត្រូវប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ)។ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះ ទាំងសេចក្តីខាងលើ និងសេចក្តីខាងក្រោម។ ពាក្យថា Mittavatāya សេចក្តីថា ដោយការប្រតិបត្តិបែបជាមិត្ត។ ពាក្យថា Sapattavatāya សេចក្តីថា ដោយការប្រតិបត្តិបែបជាសត្រូវ (ពៀរវេរា)។

---

โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนาติ ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมตฺตมฺปิ หิ สญฺจิจฺจ วีติกฺกมนฺโต โวกฺกมฺม วตฺตติ นาม. ตเทว อวีติกฺกมนฺโต น โวกฺกมฺม วตฺตติ นาม.

ពាក្យថា Vokkamma ca satthusāsanā សេចក្តីថា ព្រោះថា បុគ្គលកាលក្លែងប្រព្រឹត្តកន្លង សូម្បីត្រឹមតែអាបត្តិទុក្កដ ឬអាបត្តិទុព្ភាសិត ក៏ឈ្មោះថា ប្រព្រឹត្តវាងវេរ (ចាកពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះសាស្តា)។ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនប្រព្រឹត្តកន្លងនូវអាបត្តិនោះឯង ឈ្មោះថា មិនប្រព្រឹត្តវាងវេរឡើយ។

---

น โว อหํ, อานนฺท, ตถา ปรกฺกมิสฺสามีติ อหํ ตุมฺเหสุ ตถา น ปฏิปชฺชิสฺสามิ. อามเกติ อปกฺเก. อามกมตฺเตติ อามเก นาติสุกฺเข ภาชเน. กุมฺภกาโร หิ อามกํ นาติสุกฺขํ อปกฺกํ อุโภหิ หตฺเถหิ สณฺหิกํ คณฺหาติ ‘‘มา ภิชฺชตู’’ติ. อิติ ยถา กุมฺภกาโร ตตฺถ ปฏิปชฺชติ, นาหํ ตุมฺเหสุ ตถา ปฏิปชฺชิสฺสามิ. นิคฺคยฺห นิคฺคยฺหาติ สกึ โอวทิตฺวา ตุณฺหี น ภวิสฺสามิ, นิคฺคณฺหิตฺวา นิคฺคณฺหิตฺวา ปุนปฺปุนํ โอวทิสฺสามิ อนุสาสิสฺสามิ. ปวยฺห ปวยฺหาติ โทเส ปวาเหตฺวา ปวาเหตฺวา. ยถา ปกฺกภาชเนสุ กุมฺภกาโร ภินฺนฉินฺนชชฺชรานิ ปวาเหตฺวา [Pg.119] เอกโต กตฺวา สุปกฺกาเนว อาโกเฏตฺวา อาโกเฏตฺวา คณฺหาติ, เอวเมว อหมฺปิ ปวาเหตฺวา ปวาเหตฺวา ปุนปฺปุนํ โอวทิสฺสามิ อนุสาสิสฺสามิ. โย สาโร โส ฐสฺสตีติ เอวํ โว มยา โอวทิยมานานํ โย มคฺคผลสาโร, โส ฐสฺสติ. อปิจ โลกิยคุณาปิ อิธ สาโรตฺเวว อธิปฺเปตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ពាក្យថា Na vo ahaṃ, ānanda, tathā parakkamissāmi សេចក្តីថា ម្នាលអានន្ទ តថាគតនឹងមិនប្រតិបត្តិចំពោះអ្នកទាំងឡាយ ដូចជា (ជាងឆ្នាំងប្រតិបត្តិចំពោះឆ្នាំងដីស្អិតដែលមិនទាន់ដុត) នោះឡើយ។ ពាក្យថា Āmake គឺក្នុងក្អមដែលមិនទាន់ដុត។ ពាក្យថា Āmakamatte គឺក្នុងក្អមដីស្អិតដែលមិនទាន់ស្ងួតល្អ។ ព្រោះថា ជាងឆ្នាំងរមែងកាន់យកនូវក្អមដីស្អិតដែលមិនទាន់ស្ងួតល្អ មិនទាន់ដុត ដោយដៃទាំងពីរយ៉ាងថ្នមៗ ដោយគិតថា «កុំឲ្យបែកឡើយ»។ ជាងឆ្នាំងប្រតិបត្តិចំពោះក្អមនោះយ៉ាងណា តថាគតនឹងមិនប្រតិបត្តិចំពោះអ្នកទាំងឡាយយ៉ាងនោះឡើយ។ ពាក្យថា Niggayha niggayha សេចក្តីថា តថាគតទូន្មានតែម្តងហើយ នឹងមិននៅស្ងៀមឡើយ គឺនឹងសង្កត់សង្កិនហើយសង្កត់សង្កិនទៀត ទូន្មានហើយទូន្មានទៀត ព្រៀនប្រដៅរឿយៗ។ ពាក្យថា Pavayha pavayha សេចក្តីថា កម្ចាត់បង់នូវទោសហើយកម្ចាត់បង់ទៀត។ ដូចជាជាងឆ្នាំង កាលរើសយកក្អមដែលដុតឆ្អិនហើយ រមែងកម្ចាត់ចោលនូវក្អមដែលបែក ធ្លាយ និងប្រេះស្រាំ រួចប្រមូលទុកតែមួយអន្លើ នូវក្អមដែលឆ្អិនល្អ ដោយគោះហើយគោះទៀត ទើបកាន់យក យ៉ាងណាមិញ តថាគតក៏កម្ចាត់បង់ (នូវទោស) ហើយកម្ចាត់បង់ទៀត នឹងទូន្មានហើយទូន្មានទៀត ព្រៀនប្រដៅរឿយៗ យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Yo sāro so ṭhassati សេចក្តីថា កាលដែលអ្នកទាំងឡាយ ត្រូវតថាគតទូន្មានយ៉ាងនេះហើយ ធម៌ដែលជាខ្លឹមសារ គឺមគ្គនិងផលណា ធម៌ដែលជាខ្លឹមសារនោះ នឹងឋិតថេរនៅ។ មួយវិញទៀត សូម្បីតែលោកិយគុណ ក៏លោកសំដៅយកថាជាខ្លឹមសារក្នុងទីនេះដែរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

---

มหาสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃមហាសុញ្ញតសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๓. อจฺฉริยอพฺภุตสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអច្ឆរិយអព្ភូតសូត្រ

---

๑๙๗. เอวํ เม สุตนฺติ อจฺฉริยอพฺภุตสุตฺตํ. ตตฺถ ยตฺร หิ นามาติ อจฺฉริยตฺเถ นิปาโต. โย นาม ตถาคโตติ อตฺโถ. ฉินฺนปปญฺเจติ เอตฺถ ปปญฺจา นาม ตณฺหา มาโน ทิฏฺฐีติ อิเม ตโย กิเลสา. ฉินฺนวฏุเมติ เอตฺถ วฏุมนฺติ กุสลากุสลกมฺมวฏฺฏํ วุจฺจติ. ปริยาทินฺนวฏฺเฏติ ตสฺเสว เววจนํ. สพฺพทุกฺขวีติวตฺเตติ สพฺพํ วิปากวฏฺฏสงฺขาตํ ทุกฺขํ วีติวตฺเต. อนุสฺสริสฺสตีติ อิทํ ยตฺราติ นิปาตวเสน อนาคตวจนํ, อตฺโถ ปเนตฺถ อตีตวเสน เวทิตพฺโพ. ภควา หิ เต พุทฺเธ อนุสฺสริ, น อิทานิ อนุสฺสริสฺสติ. เอวํชจฺจาติ วิปสฺสีอาทโย ขตฺติยชจฺจา, กกุสนฺธาทโย พฺราหฺมณชจฺจาติ. เอวํโคตฺตาติ วิปสฺสีอาทโย โกณฺฑญฺญโคตฺตา, กกุสนฺธาทโย กสฺสปโคตฺตาติ. เอวํสีลาติ โลกิยโลกุตฺตรสีเลน เอวํสีลา. เอวํธมฺมาติ เอตฺถ สมาธิปกฺขา ธมฺมา อธิปฺเปตา. โลกิยโลกุตฺตเรน สมาธินา เอวํสมาธิโนติ อตฺโถ. เอวํปญฺญาติ โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาย เอวํปญฺญา. เอวํวิหารีติ เอตฺถ ปน เหฏฺฐา สมาธิปกฺขานํ ธมฺมานํ คหิตตฺตา วิหาโร คหิโตว, ปุน กสฺมา คหิตเมว คณฺหาตีติ เจ, น อิทํ คหิตเมว. อิทญฺหิ นิโรธสมาปตฺติทีปนตฺถํ, ตสฺมา เอวํนิโรธสมาปตฺติวิหารีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

១៩៧. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ ឈ្មោះថា អច្ឆរិយអព្ភូតសូត្រ។ ក្នុងអច្ឆរិយអព្ភូតសូត្រនោះ ម៉ាត់ថា Yatra hi nāma ជានិបាតក្នុងសេចក្តីអស្ចារ្យ។ សេចក្តីថា ព្រះតថាគតឯណា។ ក្នុងពាក្យថា Chinnapapañce នេះ ធម៌ដែលឈ្មោះថា បបញ្ចធម៌ (ធម៌ធ្វើឲ្យយឺតយូរ) គឺកិលេសទាំង ៣ នេះ បានแก่ តណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ។ ក្នុងពាក្យថា Chinnavaṭume នេះ ពាក្យថា Vaṭuma លោកសំដៅយក កុសលកម្មវដ្ត និងអកុសលកម្មវដ្ត។ ពាក្យថា Pariyādinnavaṭṭe គឺជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ Chinnavaṭume នោះឯង។ ពាក្យថា Sabbadukkhavītivatte សេចក្តីថា ព្រះអង្គកន្លងផុតនូវទុក្ខទាំងពួង ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងវិបាកវដ្ត។ ពាក្យថា Anussarissatī នេះ ជាអនាគតកាល ដោយអំណាចនៃនិបាតសព្ទថា Yatra ប៉ុន្តែសេចក្តីក្នុងទីនេះ គb្បីដឹងដោយអំណាចអតីតកាល។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បានរលឹកនឹកដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនោះរួចហើយ មិនមែនទើបតែនឹងរលឹកនឹកក្នុងពេលឥឡូវនេះឡើយ។ ពាក្យថា Evaṃjaccā សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានព្រះវិបស្សីជាដើម មានជាតិជាក្សត្រ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានព្រះកកុសន្ធៈជាដើម មានជាតិជាព្រាហ្មណ៍។ ពាក្យថា Evaṃgottā សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានព្រះវិបស្សីជាដើម មានគោត្រជាកោណ្ឌញ្ញៈ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានព្រះកកុសន្ធៈជាដើម មានគោត្រជាកស្សបៈ។ ពាក្យថា Evaṃsīlā សេចក្តីថា មានសីលយ៉ាងនេះ ដោយលោកិយសីល និងលោកុត្តរសីល។ ក្នុងពាក្យថា Evaṃdhammā នេះ លោកសំដៅយកធម៌ដែលជាចំណែកនៃសមាធិ។ សេចក្តីថា មានសមាធិយ៉ាងនេះ ដោយលោកិយសមាធិ និងលោកុត្តរសមាធិ។ ពាក្យថា Evaṃpaññā សេចក្តីថា មានបញ្ញាយ៉ាងនេះ ដោយលោកិយបញ្ញា និងលោកុត្តរបញ្ញា។ ចំណែកឯពាក្យថា Evaṃvihārī នេះ ព្រោះធម៌ជាចំណែកនៃសមាធិត្រូវបានកាន់យកខាងដើមរួចហើយ វិហារធម៌ (ការនៅ) ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកកាន់យកនូវធម៌ដែលកាន់យកហើយម្តងទៀត? បើមានចោទសួរយ៉ាងនេះ ឆ្លើយថា នេះមិនមែនជាការកាន់យកធម៌ដែលកាន់យកហើយនោះឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យនេះ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញនូវនិរោធសមាបត្តិ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីក្នុងទីនេះថា មានការនៅដោយនិរោធសមាបត្តិយ៉ាងនេះ។

---

เอวํวิมุตฺตาติ [Pg.120] เอตฺถ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติ ตทงฺควิมุตฺติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติ นิสฺสรณวิมุตฺตีติ ปญฺจวิธา วิมุตฺติโย. ตตฺถ อฏฺฐ สมาปตฺติโย สยํ วิกฺขมฺภิเตหิ นีวรณาทีหิ วิมุตฺตตฺตา วิกฺขมฺภนวิมุตฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ. อนิจฺจานุปสฺสนาทิกา สตฺต อนุปสฺสนา สยํ ตสฺส ตสฺส ปจฺจนีกงฺควเสน ปริจตฺตาหิ นิจฺจสญฺญาทีหิ วิมุตฺตตฺตา ตทงฺควิมุตฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ. จตฺตาโร อริยมคฺคา สยํ สมุจฺฉินฺเนหิ กิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา สมุจฺเฉทวิมุตฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ. จตฺตาริ สามญฺญผลานิ มคฺคานุภาเวน กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ. นิพฺพานํ สพฺพกิเลเสหิ นิสฺสฏตฺตา อปคตตฺตา ทูเร ฐิตตฺตา นิสฺสรณวิมุตฺตีติ สงฺขํ คตํ. อิติ อิมาสํ ปญฺจนฺนํ วิมุตฺตีนํ วเสน เอวํวิมุตฺตาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងពាក្យថា Evaṃvimuttā នេះ វិមុត្តិ (សេចក្តីរួចចាកកិលេស) មាន ៥ យ៉ាង គឺ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ តទង្គវិមុត្តិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ និងនិស្សរណវិមុត្តិ។ ក្នុងវិមុត្តិទាំង ៥ នោះ សមាបត្តិ ៨ ឈ្មោះថា វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ ព្រោះរួចផុតចាកនីវរណធម៌ជាដើម ដែលខ្លួនបានសង្កត់សង្កិនទុក។ អនុបស្សនា ៧ មានអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ឈ្មោះថា តទង្គវិមុត្តិ ព្រោះរួចផុតចាកនិច្ចសញ្ញាជាដើម ដែលខ្លួនបានលះបង់ដោយអំណាចនៃអង្គដ៏ជាបដិបក្ខនោះៗ។ អរិយមគ្គទាំង ៤ ឈ្មោះថា សមុច្ឆេទវិមុត្តិ ព្រោះរួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយ ដែលខ្លួនបានកាត់ផ្តាច់ដោយដាច់ខាត។ សាមញ្ញផលទាំង ៤ ឈ្មោះថា បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ ព្រោះកើតឡើងក្នុងខណៈដែលកិលេសទាំងឡាយស្ងប់រំងាប់ទៅ ដោយអានុភាពនៃមគ្គ។ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា និស្សរណវិមុត្តិ ព្រោះជាធម្មជាតិរលាស់ចេញ ឆ្ងាយ និងប្រាសចាកកិលេសទាំងពួង។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះថា ឈ្មោះថា Evaṃvimuttā (មានសេចក្តីរួចផុតយ៉ាងនេះ) ដោយអំណាចនៃវិមុត្តិទាំង ៥ យ៉ាងនេះឯង។

---

๑๙๙. ตสฺมาติหาติ ยสฺมา ตฺวํ ‘‘ตถาคตา อจฺฉริยา’’ติ วทสิ, ตสฺมา ตํ ภิยฺโยโส มตฺตาย ปฏิภนฺตุ ตถาคตสฺส อจฺฉริยา อพฺภุตธมฺมาติ. สโต สมฺปชาโนติ เอตฺถ ทฺเวสมฺปชญฺญานิ มนุสฺสโลเก เทวโลเก จ. ตตฺถ เวสฺสนฺตรชาตเก พฺราหฺมณสฺส ทฺเว ปุตฺเต ทตฺวา ปุนทิวเส สกฺกสฺส เทวึ ทตฺวา สกฺเกน ปสีทิตฺวา ทินฺเน อฏฺฐ วเร คณฺหนฺโต –

១៩៩. ពាក្យថា Tasmātihā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែអ្នកពោលថា «ព្រះតថាគតទាំងឡាយ ជាបុគ្គលអស្ចារ្យ» ព្រោះហេតុនោះ សូមឲ្យធម៌ដ៏អស្ចារ្យចម្លែករបស់ព្រះតថាគត ភ្លឺច្បាស់ក្នុងញាណរបស់អ្នកឲ្យរឹតតែខ្លាំងឡើងចុះ។ ក្នុងពាក្យថា Sato sampajāno នេះ សម្បជញ្ញៈ (សេចក្តីដឹងខ្លួន) មាន ២ យ៉ាង គឺ សម្បជញ្ញៈក្នុងមនុស្សលោក និងសម្បជញ្ញៈក្នុងទេវលោក។ ក្នុងសម្បជញ្ញៈទាំង ២ នោះ ព្រះពោធិសត្វក្នុងវេស្សន្តរជាតក កាលដែលទ្រង់ប្រទានព្រះរាជបុត្រទាំងពីរដល់ព្រាហ្មណ៍ហើយ ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏ទ្រង់ប្រទានព្រះនាងមទ្រីដល់ព្រះឥន្ទ្រទៀត កាលព្រះឥន្ទ្រជ្រះថ្លាហើយថ្វាយពរ ៨ ប្រការ ព្រះអង្គកាលទទួលយកពរទាំងនោះ ក៏បានក្រាបបង្គំទូលថា៖

---

‘‘อิโต วิมุจฺจมานาหํ, สคฺคคามี วิเสสคู;

อนิวตฺตี ตโต อสฺสํ, อฏฺฐเมตํ วรํ วเร’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๓๐๐) –

«កាលដែលខ្ញុំព្រះករុណាច្យុតចាកអត្តភាពនេះទៅ សូមឲ្យបានទៅកាន់ឋានសួគ៌ មានឋានៈដ៏វិសេស ហើយសូមកុំឲ្យច្យុតត្រឡប់ថយក្រោយចាកឋានសួគ៌នោះឡើយ ខ្ញុំព្រះករុណាសូមជ្រើសរើសយកពរទី ៨ នេះ»។

---

เอวํ ตุสิตภวเน เม ปฏิสนฺธิ โหตูติ วรํ อคฺคเหสิ, ตโต ปฏฺฐาย ตุสิตภวเน อุปฺปชฺชิสฺสามีติ ชานาติ, อิทํ มนุสฺสโลเก สมฺปชญฺญํ. เวสฺสนฺตรตฺตภาวโต ปน จุโต ปุน ตุสิตภวเน นิพฺพตฺติตฺวา นิพฺพตฺโตสฺมีติ อญฺญาสิ, อิทํ เทวโลเก สมฺปชญฺญํ.

ព្រះពោធិសត្វបានទទួលយកពរយ៉ាងនេះថា «សូមឲ្យការចាប់បដិសន្ធិរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា មានក្នុងឋានតុសិតចុះ» ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបថា «អាត្មាអញនឹងទៅកើតក្នុងឋានតុសិត» នេះជាសម្បជញ្ញៈក្នុងមនុស្សលោក។ ចំណែកឯការដែលព្រះអង្គច្យុតចាកអត្តភាពជាព្រះបាទវេស្សន្តរ ហើយទៅកើតក្នុងឋានតុសិត រួចទ្រង់ជ្រាបថា «អាត្មាអញបានកើតក្នុងឋានតុសិតហើយ» នេះជាសម្បជញ្ញៈក្នុងទេវលោក។

---

กึ ปน เสสเทวตา น ชานนฺตีติ? โน น ชานนฺติ. ตา ปน อุยฺยานวิมานกปฺปรุกฺเข โอโลเกตฺวา เทวนาฏเกหิ ตูริยสทฺเทน ปโพธิตา ‘‘มาริส อยํ เทวโลโก ตุมฺเห อิธ นิพฺพตฺตา’’ติ สาริตา ชานนฺติ. โพธิสตฺโต ปฐมชวนวาเร น ชานาติ, ทุติยชวนโต ปฏฺฐาย ชานาติ. อิจฺจสฺส อญฺเญหิ อสาธารณชานนํ โหติ.

ចុះទេវតាដែលនៅសល់ មិនដឹងខ្លួន (ថាបានកើតក្នុងឋានសួគ៌) ទេឬ? មិនមែនជាមិនដឹងនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែទេវតាទាំងនោះ លុះតែកាលណាបានក្រឡេកមើលសួនច្បារ វិមាន និងដើមឈើកប្បព្រឹក្ស ឬត្រូវបានពួកស្រីរបាំសួគ៌ដាស់តឿនដោយសំឡេងតូរ្យតន្ត្រី ហើយរំលឹកថា «ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ នេះជាទេវលោក អ្នកបានមកកើតក្នុងទីនេះហើយ» ទើបដឹងខ្លួន។ ចំណែកព្រះពោធិសត្វ ក្នុងខណៈជវនចិត្តទី ១ មិនទាន់ដឹងឡើយ ចាប់តាំងពីជវនចិត្តទី ២ ទៅ ទើបដឹងខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះ ការដឹងខ្លួនរបស់ព្រះពោធិសត្វនេះ ទើបជាការដឹងខ្លួនដ៏វិសេស មិនទូទៅដល់ទេវតាដទៃឡើយ។

---

อฏฺฐาสีติ [Pg.121] เอตฺถ กิญฺจาปิ อญฺเญปิ เทวา ตตฺถ ฐิตา ฐิตมฺหาติ ชานนฺติ, เต ปน ฉสุ ทฺวาเรสุ พลวตา อิฏฺฐารมฺมเณน อภิภุยฺยมานา สตึ วิสฺสชฺเชตฺวา อตฺตโน ภุตฺตปีตภาวมฺปิ อชานนฺตา อาหารูปจฺเฉเทน กาลํ กโรนฺติ. โพธิสตฺตสฺส กึ ตถารูปํ อารมฺมณํ นตฺถีติ? โน นตฺถิ. โส หิ เสสเทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคฺคณฺหาติ, อารมฺมเณน ปน อตฺตานํ มทฺทิตุํ น เทติ, ตํ อารมฺมณํ อภิภวิตฺวา ติฏฺฐติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สโต สมฺปชาโน, อานนฺท, โพธิสตฺโต ตุสิเต กาเย อฏฺฐาสี’’ติ.

ក្នុងពាក្យថា Aṭṭhāsi នេះ សូម្បីតែទេវតាដទៃទៀត ក៏ដឹងខ្លួនថា «យើងឋិតនៅ ក្នុងទីនេះ» យ៉ាងណាក៏ដោយ ប៉ុន្តែទេវតាទាំងនោះ កាលដែលត្រូវអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តដ៏មានកម្លាំងខ្លាំង គ្របសង្កត់ក្នុងទ្វារទាំង ៦ រមែងភ្លេចស្មារតី សូម្បីតែការបរិភោគអាហារ និងការផឹកទឹករបស់ខ្លួន ក៏មិនដឹងខ្លួនដែរ រហូតដល់ដាច់អាហារ ហើយធ្វើមរណកាលទៅ។ ចុះអារម្មណ៍បែបនោះ មិនមានដល់ព្រះពោធិសត្វទេឬ? មិនមែនជាមិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះពោធិសត្វនោះ រមែងគ្របសង្កត់លើទេវតាដែលនៅសល់ ដោយហេតុ ១០ យ៉ាង ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនបណ្តោយឲ្យអារម្មណ៍នោះមកជាន់ឈ្លីព្រះអង្គឡើយ គឺទ្រង់ឋិតនៅដោយការគ្របសង្កត់លើអារម្មណ៍នោះវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ព្រះពោធិសត្វមានស្មារតី ដឹងខ្លួន ឋិតនៅក្នុងពួកទេវតាជាន់តុសិត»។

---

๒๐๐. ยาวตายุกนฺติ เสสตฺตภาเวสุ กึ ยาวตายุกํ น ติฏฺฐตฺตีติ? อาม น ติฏฺฐติ. อญฺญทา หิ ทีฆายุกเทวโลเก นิพฺพตฺโต ตตฺถ ปารมิโย น สกฺกา ปูเรตุนฺติ อกฺขีนิ นิมีเลตฺวา อธิมุตฺติกาลํกิริยํ นาม กตฺวา มนุสฺสโลเก นิพฺพตฺตติ. อยํ กาลงฺกิริยา อญฺเญสํ น โหติ. ตทา ปน อทินฺนทานํ นาม นตฺถิ, อรกฺขิตสีลํ นาม นตฺถิ, สพฺพปารมีนํ ปูริตตฺตา ยาวตายุกํ อฏฺฐาสิ.

២០០. ពាក្យថា Yāvatāyukaṃ សេចក្តីថា ចុះក្នុងអត្តភាពដទៃទៀត ព្រះពោធិសត្វមិនឋិតនៅអស់អាយុកាលកំណត់ទេឬ? អើ មិនឋិតនៅឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងកាលដទៃ កាលដែលព្រះអង្គទៅកើតក្នុងទេវលោកដែលមានអាយុវែង ទ្រង់ពិចារណាឃើញថា «មិនអាចបំពេញបារមីក្នុងទីនោះបានឡើយ» ក៏ធ្មេចព្រះនេត្រ ធ្វើនូវអធិមុត្តិការកិរិយា (ការធ្វើមរណកាលដោយការតាំងចិត្តលះបង់អាយុ) ហើយមកកើតក្នុងមនុស្សលោកវិញ។ ការធ្វើមរណកាលបែបនេះ មិនមានដល់ទេវតាដទៃឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងកាលនោះ (ក្នុងឋានតុសិត) ការមិនបានប្រទានទានមិនមានឡើយ ការមិនបានរក្សាសីលមិនមានឡើយ ព្រោះតែបារមីទាំងពួងត្រូវបានបំពេញបរិបូណ៌ហើយ ព្រះអង្គទើបឋិតនៅអស់អាយុកាលកំណត់។

---

สโต สมฺปชาโน ตุสิตา กายา จวิตฺวา มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมตีติ เอวํ ตาว สพฺพปารมิโย ปูเรตฺวา ตทา โพธิสตฺโต ยาวตายุกํ อฏฺฐาสิ. เทวตานํ ปน – ‘‘มนุสฺสคณนาวเสน อิทานิ สตฺตหิ ทิวเสหิ จุติ ภวิสฺสตี’’ติ ปญฺจ ปุพฺพนิมิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ – มาลา มิลายนฺติ, วตฺถานิ กิลิสฺสนฺติ, กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจนฺติ, กาเย ทุพฺพณฺณิยํ โอกฺกมติ, เทโว เทวาสเน น สณฺฐาติ.

ពាក្យថា Sato sampajāno tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamati សេចក្តីថា ព្រះពោធិសត្វបំពេញបារមីទាំងពួងយ៉ាងនេះហើយ ក៏ឋិតនៅអស់អាយុកាលកំណត់ក្នុងឋានតុសិតនោះ។ ចំណែកឯពួកទេវតា កាលដែលនឹងត្រូវច្យុតក្នុងរវាង ៧ ថ្ងៃទៀត ដោយការរាប់ថ្ងៃនៃមនុស្សលោក បុព្វនិមិត្ត ៥ ប្រការ រមែងកើតឡើង គឺ ផ្កាកម្រងទាំងឡាយរមែងស្វិតស្រពោន, សម្លៀកបំពាក់ទាំងឡាយរមែងសៅហ្មង, ញើសទាំងឡាយរមែងហូរចេញពីក្លៀកទាំងពីរ, ពណ៌សម្បុរអាក្រក់រមែងចូលមកកាន់រាងកាយ, ទេវតារមែងមិនឋិតនៅលើទេវអាសនៈរបស់ខ្លួនឡើយ។

---

ตตฺถ มาลาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณทิวเส ปิฬนฺธนมาลา. ตา กิร สฏฺฐิสตสหสฺสาธิกา สตฺตปณฺณาส-วสฺสโกฏิโย อมิลายิตฺวา ตทา มิลายนฺติ. วตฺเถสุปิ เอเสว นโย. เอตฺตกํ ปน กาลํ เทวานํ เนว สีตํ น อุณฺหํ โหติ, ตสฺมึ กาเล สรีรโต พินฺทุพินฺทุวเสน เสทา มุจฺจนฺติ. เอตฺตกญฺจ กาลํ เตสํ สรีเร ขณฺฑิจฺจปาลิจฺจาทิวเสน วิวณฺณตา น ปญฺญายติ, เทวธีตา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา วิย, เทวปุตฺตา วีสติวสฺสุทฺเทสิกา วิย ขายนฺติ. มรณกาเล ปน เนสํ กิลนฺตรูโป อตฺตภาโว โหติ. เอตฺตกญฺจ เนสํ กาลํ เทวโลเก อุกฺกณฺฐิตา [Pg.122] นาม นตฺถิ, มรณกาเล ปน นิสฺสสนฺติ วิชมฺภนฺติ, สเก อาสเน นาภิรมนฺติ.

ក្នុងបុព្វនិមិត្តទាំងនោះ ពាក្យថា Mālā សំដៅយកផ្កាកម្រងដែលពាក់ក្នុងថ្ងៃចាប់បដិសន្ធិ។ ឮថា ផ្កាកម្រងទាំងនោះ មិនស្វិតស្រពោនអស់រយៈពេល ៥៧ កោដិ និង ៦ សែនឆ្នាំឡើយ លុះដល់ពេលនោះ ទើបស្វិតស្រពោនទៅ។ សូម្បីតែក្នុងរឿងសម្លៀកបំពាក់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ មួយវិញទៀត អស់រយៈពេលយូរប៉ុណ្ណោះ ទេវតាទាំងឡាយមិនមានសេចក្តីត្រជាក់ ឬសេចក្តីក្តៅឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងកាលនោះ ញើសទាំងឡាយរមែងហូរចេញពីរាងកាយជាតំណក់ៗ។ អស់រយៈពេលយូរប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីប្រែប្រួលនៃពណ៌សម្បុរ ដោយអំណាចនៃធ្មេញបាក់ ឬសក់ស្កូវជាដើម មិនដែលប្រាកដក្នុងរាងកាយរបស់ទេវតាទាំងនោះឡើយ គឺពួកទេវធីតារមែងប្រាកដដូចជាស្រីក្រមុំអាយុ ១៦ ឆ្នាំ ពួកទេវបុត្ររមែងប្រាកដដូចជាកំលោះអាយុ ២០ ឆ្នាំ។ ប៉ុន្តែក្នុងពេលជិតស្លាប់ អត្តភាពរបស់ទេវតាទាំងនោះ រមែងមានសភាពល្វើយក្រៀមក្រំ។ អស់រយៈពេលយូរប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីអផ្សុកមិនដែលកើតមានដល់ទេវតាទាំងនោះក្នុងទេវលោកឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងពេលជិតស្លាប់ ទេវតាទាំងនោះរមែងដកដង្ហើមធំ ស្ងាប និងមិនត្រេកអរក្នុងអាសនៈរបស់ខ្លួនឡើយ។

---

อิมานิ ปน ปุพฺพนิมิตฺตานิ, ยถา โลเก มหาปุญฺญานํ ราชราชมหามตฺตาทีนํเยว อุกฺกาปาตภูมิจาลจนฺทคฺคาหาทีนิ นิมิตฺตานิ ปญฺญายนฺติ, น สพฺเพสํ, เอวเมว มเหสกฺขานํ เทวตานํเยว ปญฺญายนฺติ, น สพฺเพสํ. ยถา จ มนุสฺเสสุ ปุพฺพนิมิตฺตานิ นกฺขตฺตปาฐกาทโยว ชานนฺติ, น สพฺเพ, เอวเมว ตานิปิ สพฺเพ เทวา น ชานนฺติ, ปณฺฑิตา เอว ปน ชานนฺติ. ตตฺถ เย จ มนฺเทน กุสลกมฺเมน นิพฺพตฺตา เทวปุตฺตา, เต เตสุ อุปฺปนฺเนสุ – ‘‘อิทานิ โก ชานาติ, กุหึ นิพฺพตฺติสฺสามา’’ติ ภายนฺติ. เย มหาปุญฺญา, เต – ‘‘อมฺเหหิ ทินฺนํ ทานํ รกฺขิตํ สีลํ ภาวิตํ ภาวนํ อาคมฺม อุปริเทวโลเกสุ สมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามา’’ติ น ภายนฺติ. โพธิสตฺโตปิ ตานิ ปุพฺพนิมิตฺตานิ ทิสฺวา ‘‘อิทานิ อนนฺตเร อตฺตภาเว พุทฺโธ ภวิสฺสามี’’ติ น ภายิ. อถสฺส เตสุ นิมิตฺเตสุ ปาตุภูเตสุ ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา สนฺนิปติตฺวา – ‘‘มาริส ตุมฺเหหิ ทส ปารมิโย ปูเรนฺเตหิ น สกฺกสมฺปตฺตึ น มารพฺรหฺมจกฺกวตฺติสมฺปตฺตึ ปตฺเถนฺเตหิ ปูริตา, โลกนิตฺถรณตฺถาย ปน พุทฺธตฺตํ ปตฺถยมาเนหิ ปูริตา. โส โว อิทานิ กาโล มาริส พุทฺธตฺตาย, สมโย มาริส พุทฺธตฺตายา’’ติ ยาจนฺติ.

ម៉្យាងទៀត បុព្វនិមិត្តទាំងឡាយនេះ ដូចជាបុព្វនិមិត្តទាំងឡាយ មានការធ្លាក់ចុះនៃឧក្កាបាត ការរញ្ជួយផែនដី និងចន្ទគ្រាសជាដើម តែងប្រាកដចំពោះតែស្តេច ព្រះរាជា និងមហាមាត្យជាដើម ដែលមានបុណ្យធំក្នុងលោក មិនមែនប្រាកដដល់មនុស្សទាំងអស់ឡើយ យ៉ាងណាមិញ បុព្វនិមិត្តទាំងឡាយ ក៏តែងប្រាកដចំពោះតែពួកទេវតាដែលមានសក្តិធំ (មហេសក្ខទេវតា) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនប្រាកដដល់ទេវតាទាំងអស់ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ មួយវិញទៀត ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងឡាយ ពួកហោរាអ្នកដឹងនក្ខត្តឫក្សជាដើម ទើបដឹងនូវបុព្វនិមិត្តទាំងឡាយ មិនមែនដឹងទាំងអស់គ្នាឡើយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែបុព្វនិមិត្តទាំងនោះ ក៏មិនមែនទេវតាទាំងអស់ដឹងឡើយ គឺមានតែពួកទេវតាជាបណ្ឌិតប៉ុណ្ណោះ ទើបដឹង យ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងចំណោមទេវតាទាំងនោះ ពួកទេវបុត្រណាដែលកើតឡើងដោយសារកុសលកម្មដ៏ទន់ខ្សោយ កាលបើបុព្វនិមិត្តទាំងនោះកើតឡើងហើយ តែងភ័យខ្លាចថា «ឥឡូវនេះ នរណានឹងដឹងបាន តើយើងនឹងទៅកើតក្នុងទីណា?»។ ចំណែកពួកទេវបុត្រដែលមានបុណ្យធំ តែងមិនភ័យខ្លាចឡើយ ដោយគិតថា «យើងទាំងឡាយ អាស្រ័យទានដែលបានឲ្យហើយ សីលដែលបានរក្សាហើយ និងភាវនាដែលបានចម្រើនហើយ នឹងបានសោយសម្បត្តិក្នុងទេវលោកជាន់ខ្ពស់ទាំងឡាយ»។ សូម្បីតែព្រះពោធិសត្វ កាលបើបានឃើញបុព្វនិមិត្តទាំងនោះហើយ ក៏មិនភ័យខ្លាចឡើយ ដោយគិតថា «ឥឡូវនេះ ក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់នេះ តថាគតនឹងបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធ»។ លំដាប់នោះ កាលបើនិមិត្តទាំងនោះប្រាកដឡើងហើយ ពួកទេវតាក្នុងម៉ឺនលោកធាតុ បានមកប្រជុំគ្នា ហើយទូលអង្វរថា «ម្នាលអ្នកដ៏មានភ័ក្ត្រ បារមីទាំង ១០ ប្រការ ដែលលោកបានបំពេញហើយ មិនមែនបំពេញព្រោះប្រាថ្នាសក្កសម្បត្តិ ឬមារសម្បត្តិ ព្រហ្មសម្បត្តិ និងចក្រវត្តិសម្បត្តិឡើយ គឺលោកបំពេញហើយដើម្បីស្រង់សត្វលោកចេញពីវដ្តសង្សារ ព្រោះប្រាថ្នានូវព្រះពុទ្ធភូមិ។ ម្នាលអ្នកដ៏មានភ័ក្ត្រ ឥឡូវនេះ ជាកាលគួរដល់ព្រះពុទ្ធភាពរបស់លោកហើយ ម្នាលអ្នកដ៏មានភ័ក្ត្រ ឥឡូវនេះ ជាសម័យគួរដល់ព្រះពុទ្ធភាពហើយ» ដូច្នេះហើយ ក៏ទូលអង្វរឲ្យព្រះពោធិសត្វចាប់បដិសន្ធិក្នុងមនុស្សលោក។

---

อถ มหาสตฺโต เทวตานํ ปฏิญฺญํ อทตฺวาว กาลทีปเทสกุลชเนตฺติอายุปริจฺเฉทวเสน ปญฺจมหาวิโลกนํ นาม วิโลเกสิ. ตตฺถ ‘‘กาโล นุ โข, น กาโล’’ติ ปฐมํ กาลํ วิโลเกสิ. ตตฺถ วสฺสสตสหสฺสโต อุทฺธํ วฑฺฒิตอายุกาโล กาโล นาม น โหติ. กสฺมา? ตทา หิ สตฺตานํ ชาติชรามรณานิ น ปญฺญายนฺติ, พุทฺธานญฺจ ธมฺมเทสนา นาม ติลกฺขณมุตฺตา นตฺถิ, เตสํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ กเถนฺตานํ ‘‘กึ นาเมตํ กเถนฺตี’’ติ เนว โสตุํ น สทฺธาตุํ มญฺญนฺติ, ตโต อภิสมโย น โหติ, ตสฺมึ อสติ อนิยฺยานิกํ สาสนํ โหติ. ตสฺมา โส อกาโล. วสฺสสตโต อูนอายุกาโลปิ กาโล นาม น โหติ. กสฺมา? ตทา หิ สตฺตา อุสฺสนฺนกิเลสา โหนฺติ, อุสฺสนฺนกิเลสานญฺจ ทินฺโนวาโท โอวาทฏฺฐาเน น ติฏฺฐติ. อุทเก ทณฺฑราชิ วิย ขิปฺปํ วิคจฺฉติ. ตสฺมา โสปิ อกาโล. สตสหสฺสโต [Pg.123] ปน ปฏฺฐาย เหฏฺฐา วสฺสสตโต ปฏฺฐาย อุทฺธํ อายุกาโล กาโล นาม. ตทา จ วสฺสสตกาโล โหติ. อถ มหาสตฺโต ‘‘นิพฺพตฺติตพฺพกาโล’’ติ กาลํ ปสฺสิ.

លំដាប់នោះ ព្រះមហាសត្វមិនទាន់ប្រទានបដិញ្ញាដល់ពួកទេវតានៅឡើយទេ ក៏ទ្រង់ធ្វើការពិចារណានូវមហាវិលោកនៈទាំង ៥ ប្រការ គឺការពិចារណាអំពី កាល ទ្វីប ប្រទេស ត្រកូល និងអាយុកាលរបស់ព្រះមាតា។ ក្នុងមហាវិលោកនៈទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណាអំពីកាលជាមុនដំបូងថា «តើជាកាលគួរ ឬមិនទាន់គួរ?»។ ក្នុងកាលនោះ អាយុកាលដែលលើសពីមួយសែនឆ្នាំឡើងទៅ មិនឈ្មោះថាកាលគួរឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ ជាតិ ជរា និងមរណៈ មិនប្រាកដចំពោះសត្វទាំងឡាយឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មទេសនារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងមិនរួចផុតពីត្រីលក្ខណ៍ឡើយ កាលបើព្រះអង្គសម្តែងថា «អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា» ពួកសត្វទាំងនោះក៏មិនយកចិត្តទុកដាក់ស្តាប់ មិនជឿជាក់ ដោយគិតថា «តើលោកនិយាយអំពីអ្វីហ្នឹង?» ហេតុនោះ ការត្រាស់ដឹងធម៌ក៏មិនមាន កាលបើការត្រាស់ដឹងធម៌មិនមាន ព្រះសាសនាក៏មិនជាធម៌នាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ កាលនោះទើបឈ្មោះថា មិនមែនជាកាលគួរ។ សូម្បីតែកាលដែលមនុស្សមានអាយុតិចជាងមួយរយឆ្នាំ ក៏មិនឈ្មោះថាកាលគួរឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ សត្វទាំងឡាយមានកិលេសក្រាស់ខ្លាំង កាលបើមានកិលេសក្រាស់ខ្លាំង ឱវាទដែលព្រះអង្គប្រទានឲ្យ ក៏មិនស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាឱវាទឡើយ គឺតែងរលាយបាត់ទៅវិញភ្លាមៗ ដូចជាគំនូសដែលគេគូសនៅលើទឹក យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ កាលនោះក៏មិនមែនជាកាលគួរដែរ។ ចំណែកឯអាយុកាលចាប់តាំងពីមួយសែនឆ្នាំចុះមកក្រោម និងចាប់តាំងពីមួយរយឆ្នាំឡើងទៅលើ ទើបឈ្មោះថាកាលគួរ។ ហើយក្នុងសម័យនោះ អាយុកាលរបស់មនុស្សគឺមួយរយឆ្នាំ។ លំដាប់នោះ ព្រះមហាសត្វទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវកាលថា «នេះជាកាលគួរកើតហើយ»။

---

ตโต ทีปํ วิโลเกนฺโต สปริวาเร จตฺตาโร ทีเป โอโลเกตฺวา – ‘‘ตีสุ ทีเปสุ พุทฺธา น นิพฺพตฺตนฺติ, ชมฺพุทีเปเยว นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ ทีปํ ปสฺสิ.

បន្ទាប់ពីនោះមក កាលទ្រង់ពិចារណាអំពីទ្វីប ទ្រង់ទតមើលទ្វីបធំទាំង ៤ ព្រមទាំងទ្វីបបរិវារទាំងឡាយ ហើយទ្រង់ឃើញច្បាស់នូវទ្វីបថា «ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនដែលត្រាស់ដឹងក្នុងទ្វីបទាំង ៣ ឡើយ គឺតែងតែត្រាស់ដឹងក្នុងជម្ពូទ្វីបតែមួយប៉ុណ្ណោះ»។

---

ตโต – ‘‘ชมฺพุทีโป นาม มหา, ทสโยชนสหสฺสปริมาโณ, กตรสฺมึ นุ โข ปเทเส พุทฺธา นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ เทสํ วิโลเกนฺโต มชฺฌิมเทสํ ปสฺสิ. มชฺฌิมเทโส นาม ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสาย คชงฺคลํ นาม นิคโม’’ติอาทินา นเยน วินเย (มหาว. ๒๕๙) วุตฺโตว. โส ปน อายามโต ตีณิ โยชนสตานิ. วิตฺถารโต อฑฺฒติยานิ, ปริกฺเขปโต นวโยชนสตานีติ. เอตสฺมิญฺหิ ปเทเส จตฺตาริ อฏฺฐ โสฬส วา อสงฺขฺเยยฺยานิ, กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ. ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ, กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺเจกพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ, กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาสาวกา อุปฺปชฺชนฺติ, จตุนฺนํ มหาทีปานํ ทฺวิสหสฺสานํ ปริตฺตทีปานญฺจ อิสฺสริยาธิปจฺจการกจกฺกวตฺติราชาโน อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺเญ จ มเหสกฺขา ขตฺติยพฺราหฺมณคหปติมหาสาลา อุปฺปชฺชนฺติ. อิทญฺเจตฺถ กปิลวตฺถุ นาม นครํ, ตตฺถ มยา นิพฺพตฺติตพฺพนฺติ นิฏฺฐมคมาสิ.

បន្ទាប់ពីនោះមក ព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណាថា «ជម្ពូទ្វីបនេះធំណាស់ មានទំហំប្រមាណមួយម៉ឺនយោជន៍ តើព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងត្រាស់ដឹងក្នុងប្រទេសណា?» កាលទ្រង់ពិចារណាអំពីប្រទេស ក៏ទតឃើញមជ្ឈិមប្រទេស។ មជ្ឈិមប្រទេសនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានកំណត់ទុកហើយក្នុងវិន័យបិដក ដោយវិធីមានជាអាទិ៍ថា «ក្នុងទិសខាងកើត មាននិគមឈ្មោះថា កជង្គលៈ» ជាដើម។ មជ្ឈិមប្រទេសនោះ មានបណ្តោយ ៣០០ យោជន៍ ទទឹង ២៥០ យោជន៍ និងមានបរិមាត្រ ៩០០ យោជន៍។ ក្នុងប្រទេសនេះឯង ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលបានបំពេញបារមីអស់ ៤ អសង្ខេយ្យ ៨ អសង្ខេយ្យ ឬ ១៦ អសង្ខេយ្យ និងមួយសែនកប្ប តែងត្រាស់ដឹងឡើង。 ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលបានបំពេញបារមីអស់ ២ អសង្ខេយ្យ និងមួយសែនកប្ប តែងត្រាស់ដឹងឡើង។ ព្រះមហាសាវកទាំងឡាយ មានព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមោគ្គល្លានជាដើម ដែលបានបំពេញបារមីអស់ ១ អសង្ខេយ្យ និងមួយសែនកប្ប តែងកើតឡើង។ ព្រះរាជាចក្រពត្តិទាំងឡាយ ដែលសោយរាជ្យជាធំលើទ្វីបធំទាំង ៤ និងទ្វីបតូចៗ ២០០០ តែងកើតឡើង។ ព្រមទាំងពួកក្សត្រមហាសាល ព្រាហ្មណមហាសាល និងគហបតីមហាសាលដទៃទៀត ដែលមានសក្តិធំ ក៏តែងកើតឡើងក្នុងទីនេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងមជ្ឈិមប្រទេសនេះ មាននគរមួយឈ្មោះថា កបិលព័ស្តុ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្រេចព្រះទ័យថា «តថាគតគួរទៅកើតក្នុងនគរកបិលព័ស្តុនោះ»។

---

ตโต กุลํ วิโลเกนฺโต – ‘‘พุทฺธา นาม โลกสมฺมเต กุเล นิพฺพตฺตนฺติ, อิทานิ จ ขตฺติยกุลํ โลกสมฺมตํ, ตตฺถ นิพฺพตฺติสฺสามิ, สุทฺโธทโน นาม ราชา เม ปิตา ภวิสฺสตี’’ติ กุลํ ปสฺสิ.

បន្ទាប់ពីនោះមក កាលទ្រង់ពិចារណាអំពីត្រកូល ទ្រង់គិតថា «ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងត្រាស់ដឹងក្នុងត្រកូលដែលលោកសន្មតថាខ្ពង់ខ្ពស់ ហើយក្នុងពេលឥឡូវនេះ ត្រកូលក្សត្រជាត្រកូលដែលលោកសន្មតថាខ្ពង់ខ្ពស់ តថាគតនឹងទៅកើតក្នុងត្រកូលក្សត្រនោះ ព្រះរាជាព្រះនាម សុទ្ធោទនៈ នឹងបានជាព្រះវរបិតារបស់តថាគត» ដូច្នេះហើយ ទ្រង់ក៏ទតឃើញត្រកូល។

---

ตโต มาตรํ วิโลเกนฺโต – ‘‘พุทฺธมาตา นาม โลลา สุราธุตฺตา น โหติ, กปฺปสตสหสฺสํ ปูริตปารมี ชาติโต ปฏฺฐาย อขณฺฑปญฺจสีลา โหติ, อยญฺจ มหามายา นาม เทวี เอทิสา. อยํ เม มาตา ภวิสฺสติ. กิตฺตกํ ปนสฺสา อายู’’ติ อาวชฺชนฺโต – ‘‘ทสนฺนํ มาสานํ อุปริ สตฺต ทิวสานี’’ติ ปสฺสิ.

បន្ទាប់ពីនោះមក កាលទ្រង់ពិចារណាអំពីព្រះមាតា ទ្រង់គិតថា «ធម្មតាព្រះពុទ្ធមាតា មិនមែនជាស្រ្តីលលកលលា ឬជាស្រ្តីល្មោភសុរាឡើយ គឺត្រូវតែជាអ្នកបានបំពេញបារមីអស់មួយសែនកប្ប និងជាអ្នកមានសីល ៥ មិនដាច់ធ្លាយ ចាប់តាំងពីកើតមក ហើយព្រះនាងមហាមាយាទេវីនេះ ក៏មានសភាពបែបនេះដែរ។ ព្រះនាងនឹងបានជាព្រះមាតារបស់តថាគត។ ចុះព្រះជន្មាយុរបស់ព្រះនាងមានប្រមាណប៉ុន្មាន?» កាលទ្រង់ពិចារណាទៅ ក៏ទតឃើញថា «មានអាយុនៅសល់តែ ៧ ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីដប់ខែ»។

---

อิติ [Pg.124] อิมํ ปญฺจมหาวิโลกนํ วิโลเกตฺวา – ‘‘กาโล เม มาริสา พุทฺธภาวายา’’ติ เทวตานํ สงฺคหํ กโรนฺโต ปฏิญฺญํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉถ ตุมฺเห’’ติ ตา เทวตา อุยฺโยเชตฺวา ตุสิตเทวตาหิ ปริวุโต ตุสิตปุเร นนฺทนวนํ ปาวิสิ. สพฺพเทวโลเกสุ หิ นนฺทนวนํ อตฺถิเยว. ตตฺถ นํ เทวตา – ‘‘อิโต จุโต สุคตึ คจฺฉ, อิโต จุโต สุคตึ คจฺฉา’’ติ ปุพฺเพกตกุสลกมฺโมกาสํ สารยมานา วิจรนฺติ. โส เอวํ เทวตาหิ กุสลํ สารยมานาหิ ปริวุโต ตตฺถ วิจรนฺโตว จวิ.

កាលដែលព្រះពោធិសត្វទ្រង់ធ្វើមហាវិលោកនៈទាំង ៥ យ៉ាងនេះរួចហើយ ដើម្បីធ្វើសង្គហៈដល់ពួកទេវតា ទ្រង់ក៏ប្រទានបដិញ្ញាថា «ម្នាលអ្នកដ៏មានភ័ក្ត្រទាំងឡាយ ឥឡូវនេះ ជាកាលគួរដល់ព្រះពុទ្ធភាពរបស់តថាគតហើយ» រួចទ្រង់បញ្ជូនពួកទេវតាទាំងនោះទៅវិញដោយព្រះបន្ទូលថា «អ្នកទាំងឡាយចូរទៅចុះ» ហើយព្រះអង្គមានពួកទេវតាជាន់តុសិតហែហមអមដំណើរ យាងចូលទៅកាន់នន្ទវនឧទ្យាន ក្នុងតុសិតបុរី។ ព្រោះថា ក្នុងទេវលោកគ្រប់ជាន់ តែងតែមាននន្ទវនឧទ្យានដូចៗគ្នា។ ក្នុងនន្ទវនឧទ្យាននោះ ពួកទេវតាទាំងឡាយតែងតែហែហមអមដំណើរព្រះអង្គ ហើយរំលឹកនូវឱកាសនៃកុសលកម្មដែលព្រះអង្គបានធ្វើហើយក្នុងកាលមុន ដោយពោលថា «សូមព្រះអង្គច្យុតពីទីនេះទៅកាន់សុគតិភពចុះ សូមព្រះអង្គច្យុតពីទីនេះទៅកាន់សុគតិភពចុះ»។ ព្រះពោធិសត្វនោះ កាលដែលពួកទេវតារំលឹកនូវកុសលកម្មយ៉ាងនេះ ក៏មានទេវតាទាំងនោះហែហមអមដំណើរ យាងក្រសាលក្នុងឧទ្យាននោះ ហើយក៏ច្យុតទៅក្នុងទីនោះឯង។

---

เอวํ จุโต จวามีติ ปชานาติ, จุติจิตฺตํ น ชานาติ. ปฏิสนฺธึ คเหตฺวาปิ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ น ชานาติ, อิมสฺมึ เม ฐาเน ปฏิสนฺธิ คหิตาติ เอวํ ปน ชานาติ. เกจิ ปน เถรา ‘‘อาวชฺชนปริยาโย นาม ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ทุติยตติยจิตฺตวาเรเยว ชานิสฺสตี’’ติ วทนฺติ. ติปิฏกมหาสีวตฺเถโร ปนาห – ‘‘มหาสตฺตานํ ปฏิสนฺธิ น อญฺเญสํ ปฏิสนฺธิสทิสา, โกฏิปฺปตฺตํ เตสํ สติสมฺปชญฺญํ. ยสฺมา ปน เตเนว จิตฺเตน ตํ จิตฺตํ ญาตุํ น สกฺกา, ตสฺมา จุติจิตฺตํ น ชานาติ. จุติกฺขเณปิ จวามีติ ปชานาติ, ปฏิสนฺธึ คเหตฺวาปิ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ น ชานาติ, อสุกสฺมึ ฐาเน ปฏิสนฺธิ คหิตาติ ปชานาติ, ตสฺมึ กาเล ทสสหสฺสี กมฺปตี’’ติ. เอวํ สโต สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนฺโต ปน เอกูนวีสติยา ปฏิสนฺธิจิตฺเตสุ เมตฺตาปุพฺพภาคสฺส โสมนสฺส-สหคต-ญาณสมฺปยุตฺต-อสงฺขาริก-กุสลจิตฺตสฺส สทิสมหาวิปากจิตฺเตน ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. มหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘อุเปกฺขาสหคเตนา’’ติ อาห.

កាលដែលព្រះអង្គច្យុតយ៉ាងនេះ តែងដឹងច្បាស់ថា «តថាគតកំពុងច្យុត» ប៉ុន្តែမដឹងនូវចុតិចិត្តឡើយ។ សូម្បីតែកាលចាប់បដិសន្ធិហើយ ក៏មិនដឹងនូវបដិសន្ធិចិត្តឡើយ ប៉ុន្តែដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា «តថាគតបានចាប់បដិសន្ធិក្នុងទីនេះហើយ»។ ចំណែកព្រះថេរៈខ្លះពោលថា «ការបាននូវឱកាសនៃការពិចារណា (អាវជ្ជនៈ) គួរតែមាន ព្រះអង្គនឹងដឹងបានក្នុងវារៈនៃចិត្តទី ២ ឬទី ៣ ប៉ុណ្ណោះ»។ ចំណែកព្រះមហាសីវត្ថេរ អ្នកទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក ពោលថា «បដិសន្ធិរបស់ព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ មិនដូចជាបដិសន្ធិរបស់សត្វដទៃឡើយ ព្រោះសតិនិងសម្បជញ្ញៈរបស់ព្រះអង្គដល់នូវភាពកំពូលបំផុត។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែចិត្តនោះ មិនអាចដឹងនូវចិត្តនោះឯងបាន ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនដឹងនូវចុតិចិត្ត។ សូម្បីក្នុងခណៈចុតិ ក៏ដឹងច្បាស់ថា «តថាគតកំពុងច្យុត» សូម្បីចាប់បដិសន្ធិហើយ ក៏មិនដឹងនូវបដិសន្ធិចិត្តឡើយ តែដឹងច្បាស់ថា «តថាគតបានចាប់បដិសន្ធិក្នុងទីឯណោះហើយ» ហើយក្នុងកាលនោះ ម៉ឺនលោកធាតុក៏រញ្ជួយញាប់ញ័រ»។ ព្រះពោធិសត្វកាលយាងចុះកាន់ព្រះគភ៌របស់ព្រះមាតា ដោយមានសតិនិងសម្បជញ្ញៈយ៉ាងនេះ ទ្រង់ចាប់បដិសន្ធិដោយមហវិបាកចិត្ត ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងកុសលចិត្តជាអសង្ខារិកៈ ប្រកបដោយញាណ រួមដោយសោមនស្ស ដែលមានមេត្តាជាបុព្វភាគ ក្នុងចំណោមបដិសន្ធិចិត្តទាំង ១៩ ប្រការ។ ចំណែកព្រះមហាសីវត្ថេរ ពោលថា «ទ្រង់ចាប់បដិសន្ធិដោយចិត្តប្រកបដោយឧបេក្ខា»။

---

ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺโต ปน อาสาฬฺหีปุณฺณมายํ อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน อคฺคเหสิ. ตทา กิร มหามายา ปุเร ปุณฺณมาย สตฺตมทิวสโต ปฏฺฐาย วิคตสุราปานํ มาลาคนฺธวิภูสนสมฺปนฺนํ นกฺขตฺตกีฬํ อนุภวมานา สตฺตเม ทิวเส ปาโต วุฏฺฐาย คนฺโธทเกน นฺหายิตฺวา สพฺพาลงฺการวิภูสิตา วรโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย สิรีคพฺภํ ปวิสิตฺวา สิรีสยเน นิปนฺนา นิทฺทํ โอกฺกมมานา อิทํ สุปินํ อทฺทส – ‘‘จตฺตาโร กิร นํ มหาราชาโน สยเนเนว สทฺธึ อุกฺขิปิตฺวา อโนตตฺตทหํ เนตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. อถ เนสํ เทวิโย อาคนฺตฺวา มนุสฺสมลหรณตฺถํ นฺหาเปตฺวา ทิพฺพวตฺถํ นิวาเสตฺวา คนฺเธหิ วิลิมฺเปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ ปิฬนฺธิตฺวา ตโต อวิทูเร รชตปพฺพโต, ตสฺส อนฺโต กนกวิมานํ อตฺถิ, ตสฺมึ ปาจีนโต [Pg.125] สีสํ กตฺวา นิปชฺชาเปสุํ. อถ โพธิสตฺโต เสตวรวารโณ หุตฺวา ตโต อวิทูเร เอโก สุวณฺณปพฺพโต, ตตฺถ จริตฺวา ตโต โอรุยฺห รชตปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา อุตฺตรทิสโต อาคมฺม กนกวิมานํ ปวิสิตฺวา มาตรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทกฺขิณปสฺสํ ผาเลตฺวา กุจฺฉึ ปวิฏฺฐสทิโส อโหสิ.

កាលដែលព្រះពោធិសត្វចាប់បដិសន្ធិ ទ្រង់ចាប់បដិសន្ធិក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាឍ ដោយឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តឫក្ស។ ឮថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះនាងមហាមាយាទេវី ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី ៧ មុនថ្ងៃពេញបូណ៌មីមក ទ្រង់វៀរចាកការសោយទឹកស្រវឹង ទាំងទ្រង់ប្រដាប់ដោយផ្កាកម្រង និងគ្រឿងក្រអូបផ្សេងៗ សោយសុខក្នុងពិធីបុណ្យနក្ខត្តឫក្ស លុះដល់ថ្ងៃទី ៧ ជាថ្ងៃពេញបូណ៌មី ទ្រង់តើនពីព្រលឹម ស្រង់ទឹកអប់ (គន្ធោទក) ទ្រង់គ្រឿងអលង្ការគ្រប់បែបយ៉ាង សោយភោជនាហារដ៏ឧត្តម សមាទានឧបោសថសីល រួចយាងចូលទៅកាន់សិរីគភ៌ ផ្ទំលើសិរីសយនា កាលដែលព្រះនាងជិតលង់លក់ទៅ ក៏យល់សប្តិឃើញដូច្នេះថា៖ «ឮថា ព្រះមហារាជទាំង ៤ លើកព្រះនាងឡើងទាំងព្រះសយនា នាំទៅកាន់ស្រះអនោតត្ត រួចដាក់ចុះក្នុងទីសមគួរមួយ។ លំដាប់នោះ ពួកទេវីរបស់ព្រះមហារាជទាំងនោះ បានមកដល់ ហើយស្រង់ទឹកថ្វាយព្រះនាង ដើម្បីជម្រះមន្ទិលរបស់មនុស្សលោក រួចថ្វាយសម្លៀកបំពាក់ទិព្វ លាបគ្រឿងក្រអូបទិព្វ និងសៀតផ្កាទិព្វ បន្ទាប់មក មិនឆ្ងាយពីទីនោះ មានភ្នំប្រាក់មួយ នៅខាងក្នុងភ្នំប្រាក់នោះ មានវិមានមាស ពួកទេវីទាំងនោះក៏ញ៉ាំងព្រះនាងឲ្យផ្ទំក្នុងវិមានមាសនោះ ដោយដាក់ព្រះសិរឆ្ពោះទៅទិសខាងកើត។ លំដាប់នោះ ព្រះពោធិសត្វបានក្លាយជាស្តេចដំរីសដ៏ប្រសើរ យាងចុះពីភ្នំមាសមួយដែលនៅមិនឆ្ងាយពីទីនោះ បន្ទាប់ពីបានត្រាច់ចរលើភ្នំមាសនោះរួច ក៏ឡើងទៅកាន់ភ្នំប្រាក់ យាងមកពីទិសខាងជើង ចូលទៅកាន់វិមានមាស ធ្វើប្រទក្សិណព្រះមាតា រួចហាក់ដូចជាចូលទៅកាន់ព្រះគភ៌របស់ព្រះមាតា ដោយទម្លុះចំហៀងព្រះកាយខាងស្តាំ»။

---

อถ ปพุทฺธา เทวี ตํ สุปินํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ปภาตาย รตฺติยา จตุสฏฺฐิมตฺเต พฺราหฺมณปาโมกฺเข ปกฺโกสาเปตฺวา หริตูปลิตฺตาย ลาชาทีหิ กตมงฺคลสกฺการาย ภูมิยา มหารหานิ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ นิสินฺนานํ พฺราหฺมณานํ สปฺปิมธุสกฺกราภิสงฺขารสฺส วรปายาสสฺส สุวณฺณรชตปาติโย ปูเรตฺวา สุวณฺณรชตปาตีติเหว ปฏิกุชฺชิตฺวา อทาสิ, อญฺเญหิ จ อหตวตฺถกปิลคาวีทานาทีหิ เต สนฺตปฺเปสิ. อถ เนสํ สพฺพกามสนฺตปฺปิตานํ สุปินํ อาโรจาเปตฺวา – ‘‘กึ ภวิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉิ. พฺราหฺมณา อาหํสุ – ‘‘มา จินฺตยิ มหาราช, เทวิยา เต กุจฺฉิมฺหิ คพฺโภ ปติฏฺฐิโต, โส จ โข ปุริสคพฺโภ, น อิตฺถิคพฺโภ, ปุตฺโต เต ภวิสฺสติ. โส สเจ อคารํ อชฺฌาวสิสฺสติ, ราชา ภวิสฺสติ จกฺกวตฺตี. สเจ อคารา นิกฺขมฺม ปพฺพชิสฺสติ, พุทฺโธ ภวิสฺสติ โลเก วิวฏฺฏจฺฉโท’’ติ. เอวํ สโต สมฺปชาโน โพธิสตฺโต ตุสิตกายา จวิตฺวา มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ.

លំដាប់នោះ កាលព្រះនាងតើនឡើង ក៏ទូលរឿងយល់សប្តិនោះដល់ព្រះរាជា។ លុះព្រឹកឡើង ព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជាឲ្យហៅពួកព្រាហ្មណ៍ឈានមុខប្រមាណ ៦៤ នាក់ មកកាន់ទីលានដែលគេលាបដោយលាមកគោស្រស់ និងရៀបចំគ្រឿងមង្គលការបូជាមានលាជជាដើម រួចទ្រង់ឲ្យរៀបចំអាសនៈដ៏មានតម្លៃ ហើយទ្រង់ប្រគេននូវឃីរភោជនដ៏ប្រសើរ ដែលលាយដោយទឹកដោះថ្លា ទឹកឃ្មុំ និងស្ករ ពេញក្នុងភាជន៍មាសនិងប្រាក់ រួចគ្របដោយភាជន៍មាសនិងប្រាក់ដទៃទៀត ដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលអង្គុយលើអាសនៈទាំងនោះ ព្រមទាំងទ្រង់ធ្វើឲ្យពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយទានផ្សេងៗ មានសម្លៀកបំពាក់ថ្មី និងមេគោក្រဟមជាដើម។ លំដាប់នោះ កាលដែលពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយសេចក្តីប្រាថ្នាគ្រប់យ៉ាងហើយ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ឲ្យប្រាប់រឿងយល់សប្តិ រួចត្រាស់សួរថា «តើនឹងមានអ្វីកើតឡើង?»។ ពួកព្រាហ្មណ៍ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គកុំព្រួយព្រះទ័យឡើយ ព្រះគភ៌បានប្រតិស្ឋានក្នុងព្រះឧទររបស់ព្រះទេវីហើយ ព្រះគភ៌នោះជាបុត្រ មិនមែនជាបុត្រីឡើយ ព្រះអង្គនឹងបានព្រះរាជបុត្រមួយព្រះអង្គ។ ប្រសិនបើព្រះរាជបុត្រនោះនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះ នឹងបានជាស្តេចចក្រពត្តិ តែបើទ្រង់ចេញសាងព្រះផ្នួស នឹងបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធក្នុងលោក ជាអ្នកបើកលោក (វិវដ្តច្ឆទៈ)»។ ព្រះពោធិសត្វមានសតិនិងសម្បជញ្ញៈយ៉ាងនេះ ច្យុតចាកតុសិតកាយ ហើយយាងចុះកាន់ព្រះគភ៌របស់ព្រះមាតា ដោយប្រការដូច្នេះ។

---

ตตฺถ สโต สมฺปชาโนติ อิมินา จตุตฺถาย คพฺภาวกฺกนฺติยา โอกฺกมตีติ ทสฺเสติ. จตสฺโส หิ คพฺภาวกฺกนฺติโย.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «សតោ សម្បជានោ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ព្រះអង្គយាងចុះកាន់ព្រះគភ៌ដោយការយាងចុះកាន់គភ៌បែបទី ៤។ ព្រោះថា การយាងចុះកាន់គភ៌ (គព្ភោក្កន្តិ) មាន ៤ យ៉ាង។

---

‘‘จตสฺโส อิมา, ภนฺเต, คพฺภาวกฺกนฺติโย. อิธ, ภนฺเต, เอกจฺโจ อสมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ, อสมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิสฺมึ ฐาติ, อสมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิมฺหา นิกฺขมติ, อยํ ปฐมา คพฺภาวกฺกนฺติ.

«បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ការយាងចុះកាន់គភ៌ទាំងឡាយនេះ មាន ៤ យ៉ាង។ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ មិនដឹងខ្លួនច្បាស់ កាលយាងចុះកាន់ផ្ទៃមាតា មិនដឹងខ្លួនច្បាស់ កាលនៅក្នុងផ្ទៃមាតា មិនដឹងខ្លួនច្បាស់ កាលប្រសូតចាកផ្ទៃមាតា នេះជាការយាងចុះកាន់គភ៌ទី ១។

---

ปุน จปรํ, ภนฺเต, อิเธกจฺโจ สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ, อสมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิสฺมึ ฐาติ, อสมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิมฺหา นิกฺขมติ, อยํ ทุติยา คพฺภาวกฺกนฺติ.

បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន មួយវិញទៀត ក្នុងលោកនេះ បុគ្គលខ្លះ ដឹងខ្លួនច្បាស់ កាលចុះកាន់ផ្ទៃមាតា តែមិនដឹងខ្លួនច្បាស់ កាលនៅក្នុងផ្ទៃមាតា មិនដឹងខ្លួនច្បាស់ កាលប្រសូតចាកផ្ទៃមាតា នេះជាការចុះកាន់ផ្ទៃគភ៌ គម្រប់ពីរ។

---

ปุน จปรํ, ภนฺเต, อิเธกจฺโจ สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ, สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิสฺมึ ฐาติ, อสมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิมฺหา นิกฺขมติ, อยํ ตติยา คพฺภาวกฺกนฺติ.

បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន មួយវិញទៀត ក្នុងលោកនេះ បុគ្គលខ្លះ ដឹងខ្លួនច្បាស់ កាលចុះកាន់ផ្ទៃមាតា ដឹងខ្លួនច្បាស់ កាលនៅក្នុងផ្ទៃមាតា តែមិនដឹងខ្លួនច្បាស់ កាលប្រសូតចាកផ្ទៃមាតា នេះជាការចុះកាន់ផ្ទៃគភ៌ គម្រប់បី។

---

ปุน [Pg.126] จปรํ, ภนฺเต, อิเธกจฺโจ สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ, สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิสฺมึ ฐาติ, สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉิมฺหา นิกฺขมติ, อยํ จตุตฺถา คพฺภาวกฺกนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๔๗).

បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន មួយវិញទៀត ក្នុងលោកនេះ បុគ្គលខ្លះ ដឹងខ្លួនច្បាស់ កាលចុះកាន់ផ្ទៃមាតា ដឹងខ្លួនច្បាស់ កាលនៅក្នុងផ្ទៃមាតា ដឹងខ្លួនច្បាស់ កាលប្រសូតចាកផ្ទៃមាតា នេះជាការចុះកាន់ផ្ទៃគភ៌ គម្រប់បួន។

---

เอตาสุ ปฐมา โลกิยมนุสฺสานํ โหติ, ทุติยา อสีติมหาสาวกานํ, ตติยา ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ปจฺเจกโพธิสตฺตานญฺจ. เต กิร กมฺมชวาเตหิ อุทฺธํปาทา อโธสิรา อเนกสตโปริเส ปปาเต วิย โยนิมุเข ตาฬจฺฉิคฺคเลน หตฺถี วิย อติวิย สมฺพาเธน โยนิมุเขน นิกฺขมมานา อนนฺตํ ทุกฺขํ ปาปุณนฺติ. เตน เนสํ ‘‘มยํ นิกฺขมามา’’ติ สมฺปชานตา น โหติ. จตุตฺถา สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ. เต หิ มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺตาปิ ชานนฺติ, ตตฺถ วสนฺตาปิ ชานนฺติ. นิกฺขมนกาเลปิ เนสํ กมฺมชวาตา อุทฺธํปาเท อโธสิเร กตฺวา ขิปิตุํ น สกฺโกนฺติ, ทฺเว หตฺเถ ปสาเรตฺวา อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ฐิตกาว นิกฺขมนฺติ.

ក្នុងបដិសន្ធិទាំងនោះ បដិសន្ធិទីមួយ រមែងមានដល់មនុស្សលោកីយ៍ទូទៅ បដិសន្ធិទីពីរ រមែងមានដល់ព្រះមហាសាវកទាំង ៨០ អង្គ បដិសន្ធិទីបី រមែងមានដល់ព្រះអគ្គសាវកទាំងពីរ និងព្រះបច្ចេកពោធិសត្វទាំងឡាយ។ ឮថា ព្រះអគ្គសាវក និងព្រះបច្ចេកពោធិសត្វទាំងនោះ ត្រូវខ្យល់កម្មជវាតបក់បោក ធ្វើឲ្យមានជើងឡើងលើ មានក្បាលចុះក្រោម ហាក់ដូចជាធ្លាក់ទៅក្នុងជ្រោះជ្រៅមានជម្រៅជាងរយជួរមនុស្ស កាលដែលប្រសូតចេញតាមមាត់ទ្វារយោនីដ៏ចង្អៀតក្រៃលែង ដូចជាដំរីដែលចេញតាមចន្លោះសោ រមែងរងទុក្ខវេទនារកទីបំផុតគ្មាន។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីដឹងខ្លួនច្បាស់ថា «យើងកំពុងប្រសូត» រមែងមិនមានដល់ព្រះអង្គឡើយ។ ចំណែកឯបដិសន្ធិទីបួន រមែងមានដល់ព្រះសព្វញ្ញូពោធិសត្វទាំងឡាយ។ ដ្បិតថា ព្រះសព្វញ្ញូពោធិសត្វទាំងនោះ សូម្បីកាលកាន់យកបដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃមាតាក៏ដឹងខ្លួន សូម្បីកាលគង់នៅក្នុងផ្ទៃនោះក៏ដឹងខ្លួន។ សូម្បីក្នុងខណៈប្រសូត ខ្យល់កម្មជវាតទាំងឡាយ ក៏មិនអាចបង្វិលព្រះកាយឲ្យមានជើងឡើងលើ មានក្បាលចុះក្រោម ហើយច្រានចេញទៅបានឡើយ ព្រះអង្គរមែងលាតព្រះហស្តទាំងពីរ បើកព្រះនេត្រទាំងពីរ ហើយឈរប្រសូតចេញមកតែម្តង។

---

๒๐๑. มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมตีติ เอตฺถ มาตุกุจฺฉึ โอกฺกนฺโต โหตีติ อตฺโถ. โอกฺกนฺเต หิ ตสฺมึ เอวํ โหติ, น โอกฺกมมาเน. อปฺปมาโณติ พุทฺธปฺปมาโณ, วิปุโลติ อตฺโถ. อุฬาโรติ ตสฺเสว เววจนํ. เทวานุภาวนฺติ เอตฺถ เทวานํ อยมานุภาโว – นิวตฺถวตฺถสฺส ปภา ทฺวาทส โยชนานิ ผรติ, ตถา สรีรสฺส, ตถา อลงฺการสฺส, ตถา วิมานสฺส, ตํ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ.

២០១. ក្នុងពាក្យថា «mātukucchiṃ okkamati» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា «ជាអ្នកចុះកាន់ផ្ទៃមាតាហើយ»។ ដ្បិតកាលដែលព្រះពោធិសត្វនោះចុះកាន់ផ្ទៃរួចហើយ ទើបមានសេចក្តីដឹងខ្លួនយ៉ាងនេះ មិនមែនក្នុងខណៈកំពុងចុះកាន់ផ្ទៃឡើយ។ ពាក្យថា «appamāṇo» មានសេចក្តីថា ធំទូលាយ ស្មើនឹងប្រមាណរបស់ព្រះពុទ្ធ។ ពាក្យថា «uḷāro» ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ «appamāṇo» នោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «devānubhāvaṃ» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់អំពីអានុភាពរបស់ទេវតាទាំងឡាយថា ពន្លឺនៃសម្លៀកបំពាក់ដែលស្លៀកដណ្តប់ រមែងផ្សាយទៅអស់ ១២ យោជន៍ ពន្លឺនៃរាងកាយក៏ដូច្នោះដែរ ពន្លឺនៃគ្រឿងអលង្ការក៏ដូច្នោះដែរ ពន្លឺនៃវិមានក៏ដូច្នោះដែរ ពាក្យថា «កន្លងហួសនូវអានុភាពនោះ» គឺមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ។

---

โลกนฺตริกาติ ติณฺณํ ติณฺณํ จกฺกวาฬานํ อนฺตรา เอเกโก โลกนฺตริกา โหติ, ติณฺณํ สกฏจกฺกานํ ปตฺตานํ วา อญฺญมญฺญํ อาหจฺจ ฐปิตานํ มชฺเฌ โอกาโส วิย. โส ปน โลกนฺตริกนิรโย ปริมาณโต อฏฺฐโยชนสหสฺโส โหติ. อฆาติ นิจฺจวิวฏา. อสํวุตาติ เหฏฺฐาปิ อปฺปติฏฺฐา. อนฺธการาติ ตมภูตา. อนฺธการติมิสาติ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารณโต อนฺธภาวกรณติมิเสน สมนฺนาคตา. ตตฺถ กิร จกฺขุวิญฺญาณํ น ชายติ. เอวํมหิทฺธิกาติ จนฺทิมสูริยา กิร เอกปฺปหาเรเนว ตีสุ ทีเปสุ ปญฺญายนฺติ, เอวํมหิทฺธิกา. เอเกกาย ทิสาย นวนวโยชนสตสหสฺสานิ อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกํ ทสฺเสนฺติ, เอวํ มหานุภาวา. อาภาย นานุโภนฺตีติ อตฺตโน [Pg.127] ปภาย นปฺปโหนฺติ. เต กิร จกฺกวาฬปพฺพตสฺส เวมชฺเฌน จรนฺติ, จกฺกวาฬปพฺพตญฺจ อติกฺกมฺม โลกนฺตริกนิรโย, ตสฺมา เต ตตฺถ อาภาย นปฺปโหนฺติ.

ពាក្យថា «lokantarikā» មានសេចក្តីថា នរកលោកន្តរិកៈមួយៗ ស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះនៃចក្រវាឡបីៗ ដូចជាចន្លោះកណ្តាលនៃកង់រទេះបី ឬបាត្របី ដែលគេដាក់ផ្អឹបប៉ះគ្នា។ ឯនរកលោកន្តរិកៈនោះ ដោយបរិមាណមានទំហំ ៨,០០០ យោជន៍។ ពាក្យថា «aghā» មានសេចក្តីថា បើកចំហជានិច្ច។ ពាក្យថា «asaṃvutā» មានសេចក្តីថា សូម្បីតែខាងក្រោមក៏គ្មានអ្វីទ្រទ្រង់ឡើយ។ ពាក្យថា «andhakārā» មានសេចក្តីថា ងងឹតសូន្យសុង។ ពាក្យថា «andhakāratimisā» មានសេចក្តីថា ប្រកបដោយសេចក្តីងងឹតស្លុបដែលធ្វើឲ្យទៅជាខ្វាក់ ព្រោះរារាំងការកើតឡើងនៃចក្ខុវិញ្ញាណ។ ឮថាក្នុងនរកនោះ ចក្ខុវិញ្ញាណរមែងមិនកើតឡើងឡើយ។ ពាក្យថា «evaṃmahiddhikā» មានសេចក្តីថា ឮថាព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យទាំងឡាយ រមែងប្រាកដក្នុងទ្វីបទាំងបីដោយការផ្សាយពន្លឺតែម្តងប៉ុណ្ណោះ មានឫទ្ធិធំយ៉ាងនេះ។ ក្នុងទិសមួយៗ រមែងកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីងងឹត ហើយធ្វើពន្លឺឲ្យប្រាកដអស់ចម្ងាយ ៩ សែនយោជន៍ មានអានុភាពធំយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ābhāya nappahonti» មានសេចក្តីថា មិនអាចផ្សាយពន្លឺរបស់ខ្លួនទៅដល់ឡើយ។ ឮថាព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យទាំងនោះ រមែងគោចរទៅតាមចន្លោះកណ្តាលនៃភ្នំចក្រវាឡ ឯនរកលោកន្តរិកៈស្ថិតនៅកន្លងហួសភ្នំចក្រវាឡទៅទៀត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យទាំងនោះ ទើបមិនអាចផ្សាយពន្លឺទៅដល់ទីនោះបានឡើយ។

---

เยปิ ตตฺถ สตฺตาติ เยปิ ตสฺมึ โลกนฺตรมหานิรเย สตฺตา อุปปนฺนา. กึ ปน กมฺมํ กตฺวา เต ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺตีติ? ภาริยํ ทารุณํ มาตาปิตูนํ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณานญฺจ อุปริ อปราธํ อญฺญญฺจ ทิวเส ทิวเส ปาณวธาทิสาหสิกกมฺมํ กตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ตมฺพปณฺณิทีเป อภยโจรนาคโจราทโย วิย. เตสํ อตฺตภาโว ติคาวุติโก โหติ, วคฺคุลีนํ วิย ทีฆนขา โหนฺติ. เต รุกฺเข วคฺคุลิโย วิย นเขหิ จกฺกวาฬปาเท ลคฺคนฺติ. ยทา ปน สํสปฺปนฺตา อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาสํ คตา โหนฺติ, อถ ‘‘ภกฺโข โน ลทฺโธ’’ติ มญฺญมานา ตตฺถ วาวฏา วิปริวตฺติตฺวา โลกสนฺธารกอุทเก ปตนฺติ. วาเต ปหรนฺเต มธุกผลานิ วิย ฉิชฺชิตฺวา อุทเก ปตนฺติ. ปติตมตฺตา จ อจฺจนฺตขาเร อุทเก ปิฏฺฐปิณฺฑิ วิย วิลียนฺติ.

ពាក្យថា «yepi tattha sattā» មានសេចក្តីថា សូម្បីសត្វទាំងឡាយណាដែលទៅកើតក្នុងនរកលោកន្តរិកៈដ៏ធំនោះ។ ចុះសត្វទាំងនោះធ្វើកម្មអ្វី ទើបទៅកើតក្នុងទីនោះ? គឺព្រោះបានធ្វើសេចក្តីខុសឆ្គងដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ និងសាហាវឃោរឃៅ លើមាតាបិតា និងសមណព្រាហ្មណ៍អ្នកមានធម៌ និងបានធ្វើកម្មដ៏សាហាវយង់ឃ្នង មានការសម្លាប់សត្វជាដើមជាប្រចាំរាល់ថ្ងៃ ដូចជាចោរឈ្មោះអភ័យ និងចោរឈ្មោះនាគជាដើម ក្នុងកោះលង្កា ទើបទៅកើតក្នុងទីនោះ។ រាងកាយរបស់សត្វនរកទាំងនោះ មានកម្ពស់ ៣ គាវុត មានក្រចកវែងៗ ដូចជាសត្វប្រចៀវ។ សត្វទាំងនោះ តែងយកក្រចកតោងជើងភ្នំចក្រវាឡទុក ដូចជាសត្វប្រចៀវតោងមែកឈើ។ កាលណាពួកវាវារទៅៗ ហើយប៉ះពាល់ដៃជើងគ្នាទៅវិញទៅមក ក្នុងខណៈនោះ ពួកវាសំគាល់ថា «យើងបានចំណីហើយ» ក៏ខ្វល់ខ្វាយដណ្តើមគ្នាស៊ី ហើយក៏របូតដៃធ្លាក់ទៅក្នុងទឹកដែលទ្រទ្រង់លោក។ កាលបើមានខ្យល់បក់បោកមក ពួកវាក៏របេះធ្លាក់ទៅក្នុងទឹក ដូចជាផ្លែសង្ឃ័រដែលជ្រុះចាកទង។ គ្រាន់តែធ្លាក់ទៅដល់ភ្លាម ពួកវាក៏រលាយខ្ទេចខ្ទីទៅក្នុងទឹកដ៏ត្រជាក់ខ្លាំងក្រៃលែងនោះ ដូចជាដុំម្សៅដែលរលាយក្នុងទឹកដូច្នោះឯង។

---

อญฺเญปิ กิร โภ สนฺติ สตฺตาติ – ‘‘ยถา มยํ มหาทุกฺขํ อนุภวาม, เอวํ อญฺเญปิ กิร สตฺตา อิทํ ทุกฺขํ อนุภวนฺตา อิธูปปนฺนา’’ติ ตํ ทิวสํ ปสฺสนฺติ. อยํ ปน โอภาโส เอกยาคุปานมตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ, ยาวตา นิทฺทายิตฺวา ปพุทฺโธ อารมฺมณํ วิภาเวติ, ตตฺตกํ กาลํ โหติ. ทีฆภาณกา ปน ‘‘อจฺฉราสงฺฆาฏมตฺตเมว วิชฺชุภาโส วิย นิจฺฉริตฺวา กึ อิทนฺติ ภณนฺตานํเยว อนฺตรธายตี’’ติ วทนฺติ. สงฺกมฺปตีติ สมนฺตโต กมฺปติ. อิตรทฺวยํ ปุริมปสฺเสว เววจนํ. ปุน อปฺปมาโณ จาติอาทิ นิคมนตฺถํ วุตฺตํ.

ពាក្យថា «aññepi kira bho santi sattā» មានសេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយក្នុងនរកនោះ រមែងមើលឃើញគ្នាក្នុងថ្ងៃនោះ ហើយពោលថា «នែគ្នាដឹងគ្នា ឮថាសូម្បីសត្វដទៃទៀតក៏មានដែរតើ ពួកវាបានរងទុក្ខវេទនានេះ ហើយមកកើតក្នុងទីនេះ ដូចជាពួកយើងដែលកំពុងរងទុក្ខវេទនាដ៏ធំធេងយ៉ាងនោះដែរ»។ ក៏ឯពន្លឺនោះ មិនស្ថិតនៅសូម្បីតែអស់រយៈពេលផឹកបបរមួយចានឡើយ គឺស្ថិតនៅត្រឹមតែរយៈពេលដែលមនុស្សដេកលក់ហើយភ្ញាក់ឡើង អាចកំណត់ដឹងនូវអារម្មណ៍បានប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកព្រះថេរៈអ្នកសូត្រព្រះទីឃនិកាយទាំងឡាយ រមែងពោលថា «ពន្លឺនោះភ្លឺឡើងដូចជាផ្លេកបន្ទោរ ត្រឹមតែមួយផ្ទាត់ម្រាមដៃប៉ុណ្ណោះ ហើយក៏រលត់បាត់ទៅវិញ ក្នុងខណៈដែលពួកសត្វកំពុងនិយាយថា "នេះជាអ្វីហ្ន៎?"»។ ពាក្យថា «saṅkampati» មានសេចក្តីថា ញាប់ញ័រជុំវិញ។ ពាក្យពីរម៉ាត់ក្រៅពីនេះ (គឺ sampakampi និង sampavedi) ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យមុន (គឺ saṅkampati) នោះឯង។ ពាក្យថា «appamāṇo ca» ជាដើម ជាថ្មីម្តងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុក ដើម្បីជាការសរុបសេចក្តី។

---

๒๐๒. จตฺตาโร เทวปุตฺตา จตุทฺทิสํ อารกฺขาย อุปคจฺฉนฺตีติ เอตฺถ จตฺตาโรติ จตุนฺนํ มหาราชูนํ วเสน วุตฺตํ, ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ ปน จตฺตาโร จตฺตาโร กตฺวา จตฺตาลีสทสสหสฺสา โหนฺติ. ตตฺถ อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ มหาราชาโน ขคฺคหตฺถา อาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส อารกฺขณตฺถาย อุปคนฺตฺวา สิรีคพฺภํ ปวิฏฺฐา, อิตเร คพฺภทฺวารโต ปฏฺฐาย อวรุทฺธปํสุปิสาจกาทิยกฺขคเณ [Pg.128] ปฏิกฺกมาเปตฺวา ยาว จกฺกวาฬา อารกฺขํ คณฺหึสุ.

២០២. ក្នុងពាក្យថា «ទេវបុត្រទាំង ៤ អង្គ ចូលទៅរក្សាទិសទាំង ៤» នេះ ពាក្យថា «៤» នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកព្រះមហារាជទាំង ៤ អង្គ ប៉ុន្តែក្នុងម៉ឺនលោកធាតុ ដោយគិតជា ៤ ៗ អង្គក្នុងមួយចក្រវាឡ រមែងមានចំនួន ៤ ម៉ឺនអង្គ។ ក្នុងព្រះមហារាជទាំងនោះ ព្រះមហារាជទាំងឡាយក្នុងចក្រវាឡរបស់យើងនេះ ទ្រង់កាន់ព្រះខ័នក្នុងព្រះហស្ត យាងមកដើម្បីការពារព្រះពោធិសត្វ ហើយបានចូលទៅក្នុងបន្ទប់សិរី ចំណែកព្រះមហារាជក្រៅពីនេះ ចាប់តាំងពីទ្វារបន្ទប់ទៅ បានដេញពួកយក្ស ពួកភូត និងពួកពិសាចដែលមិនគួរជាទីគាប់ចិត្តឲ្យថយចេញទៅឆ្ងាយ ហើយបានកាន់យកការការពាររហូតដល់កំផែងចក្រវាឡ។

---

กิมตฺถํ ปนายํ รกฺขา อาคตา? นนุ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กลลกาลโต ปฏฺฐาย สเจปิ โกฏิสตสหสฺสา มารา โกฏิสตสหสฺสํ สิเนรุํ อุกฺขิปิตฺวา โพธิสตฺตสฺส วา โพธิสตฺตมาตุยา วา อนฺตรายกรณตฺถํ อาคจฺเฉยฺยุํ, สพฺเพ อนฺตราว อนฺตรธาเยยฺยุํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา รุหิรุปฺปาทวตฺถุสฺมึ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ปรูปกฺกเมน ตถาคตํ ชีวิตา โวโรเปยฺย. อนุปกฺกเมน, ภิกฺขเว, ตถาคตา ปรินิพฺพายนฺติ. คจฺฉถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ยถาวิหารํ, อรกฺขิยา, ภิกฺขเว, ตถาคตา’’ติ (จูฬว. ๓๔๑). เอวเมตํ, น ปรูปกฺกเมน เตสํ ชีวิตนฺตราโย อตฺถิ. สนฺติ โข ปน อมนุสฺสา วิรูปา ทุทฺทสิกา, เภรวรุปา ปกฺขิโน, เยสํ รูปํ ทิสฺวา สทฺทํ วา สุตฺวา โพธิสตฺตมาตุ ภยํ วา สนฺตาโส วา อุปฺปชฺเชยฺย, เตสํ นิวารณตฺถาย รกฺขํ อคฺคเหสุํ. อปิจ โข โพธิสตฺตสฺส ปุญฺญเตเชน สญฺชาตคารวา อตฺตโน คารวโจทิตาปิ เต เอวมกํสุ.

ចុះការការពារនេះមកដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? តើមិនមែនទេឬ ចាប់តាំងពីខណៈបដិសន្ធិ គឺចាប់តាំងពីកាលជាទឹកថ្លា (កលលៈ) ទៅ សូម្បីតែពួកម៉ារសែនកោដិ លើកភ្នំសិនេរុសែនកោដិឡើង យាងមកដើម្បីធ្វើអន្តរាយដល់ព្រះពោធិសត្វ ឬមាតាព្រះពោធិសត្វក្តី ពួកម៉ារទាំងអស់នោះ រមែងវិនាសបាត់បង់ទៅក្នុងចន្លោះនោះឯង។ សូម្បីសេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងរុហិរុប្បាទវត្ថុថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុនេះមិនមែនជាទីតាំង មិនមែនជាឱកាសឡើយ ដែលបុគ្គលដទៃនឹងធ្វើសេចក្តីព្យាយាម សម្លាប់ព្រះតថាគតឲ្យធ្លាក់ចុះចាកជីវិតបាន។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះតថាគតទាំងឡាយ រមែងបរិនិព្វានដោយមិនបាច់មានសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលដទៃឡើយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរទៅកាន់វិហារតាមសប្បាយចុះ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះតថាគតទាំងឡាយ ជាបុគ្គលដែលគេមិនបាច់រក្សាឡើយ»។ សេចក្តីនេះយ៉ាងនោះឯង អន្តរាយដល់ជីវិតរបស់ព្រះពោធិសត្វ និងមាតាព្រះពោធិសត្វទាំងនោះ ដោយសារសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលដទៃ រមែងមិនមានឡើយ។ ប៉ុន្តែថា ពួកអមនុស្សដែលមានរូបរាងអាក្រក់ គួរឲ្យខ្ពើមរអើម និងពួកសត្វស្លាបដែលមានរូបរាងគួរឲ្យខ្លាច រមែងមានពិតមែន ដែលកាលបើបានឃើញរូប ឬបានឮសំឡេងរបស់ពួកវាហើយ សេចក្តីភ័យខ្លាច ឬសេចក្តីតក់ស្លុត រមែងកើតមានដល់មាតាព្រះពោធិសត្វ ទេវតាទាំងឡាយទើបកាន់យកការការពារ ដើម្បីការពារនូវសត្វទាំងនោះ។ មួយវិញទៀត ព្រោះសេចក្តីគោរពដែលកើតឡើងដោយបុណ្យតេជះរបស់ព្រះពោធិសត្វ និងដោយសេចក្តីគោរពដែលជម្រុញចិត្តរបស់ខ្លួនផង ទេវតាទាំងនោះទើបបានធ្វើការការពារយ៉ាងនេះ។

---

กึ ปน เต อนฺโตคพฺภํ ปวิสิตฺวา ฐิตา จตฺตาโร มหาราชาโน โพธิสตฺตมาตุยา อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ น ทสฺเสนฺตีติ? นหานมณฺฑนโภชนาทิสรีรกิจฺจกาเล น ทสฺเสนฺติ, สิรีคพฺภํ ปวิสิตฺวา วรสยเน นิปนฺนกาเล ปน ทสฺเสนฺติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อมนุสฺสทสฺสนํ นาม มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ โหติ, โพธิสตฺตมาตา ปน อตฺตโน เจว ปุตฺตสฺส จ ปุญฺญานุภาเวน เต ทิสฺวา น ภายติ, ปกติอนฺเตปุรปาลเกสุ วิย อสฺสา เตสุ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ.

ចុះព្រះមហារាជទាំង ៤ អង្គ ដែលចូលទៅឈរនៅក្នុងបន្ទប់នោះ តែងបង្ហាញខ្លួនដល់មាតាព្រះពោធិសត្វ ឬមិនបង្ហាញ? ក្នុងកាលធ្វើសរីរកិច្ច មានការងូតទឹក ការតុបតែងកាយ និងការសោយភោជនាហារជាដើម មិនបង្ហាញខ្លួនឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងកាលដែលព្រះនាងចូលទៅក្នុងបន្ទប់សិរី ហើយសម្រាកលើព្រះយុព្វសយនៈដ៏ប្រសើរ ទើបបង្ហាញខ្លួន។ ក្នុងរឿងនោះ ទោះបីជាការឃើញអមនុស្ស តាមធម្មតារមែងនាំមកនូវសេចក្តីភ័យខ្លាចដល់មនុស្សទាំងឡាយក្តី ប៉ុន្តែឯមាតាព្រះពោធិសត្វ ដោយអានុភាពបុណ្យរបស់ខ្លួនផង របស់ព្រះបុត្រផង កាលឃើញទេវតាទាំងនោះហើយ រមែងមិនភ័យខ្លាចឡើយ ព្រះនាងមានព្រះទ័យចំពោះទេវតាទាំងនោះ ដូចជាពួកអ្នកយាមព្រះរាជវាំងតាមធម្មតាដូច្នោះឯង។

---

๒๐๓. ปกติยา สีลวตีติ สภาเวเนว สีลสมฺปนฺนา. อนุปฺปนฺเน กิร พุทฺเธ มนุสฺสา ตาปสปริพฺพาชกานํ สนฺติเก วนฺทิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา สีลํ คณฺหนฺติ, โพธิสตฺตมาตาปิ กาลเทวิลสฺส อิสิโน สนฺติเก คณฺหาติ. โพธิสตฺเต ปน กุจฺฉิคเต อญฺญสฺส ปาทมูเล นิสีทิตุํ นาม น สกฺกา, สมาสเน นิสีทิตฺวา คหิตสีลมฺปิ อวญฺญา การณมตฺตํ โหติ. ตสฺมา สยเมว สีลํ อคฺคเหสีติ วุตฺตํ โหติ.

២០៣. ពាក្យថា «pakatiyā sīlavatī» មានសេចក្តីថា ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯងពិតៗ។ ឮថាកាលដែលព្រះពុទ្ធមិនទាន់ឧប្បត្តិឡើង មនុស្សទាំងឡាយតែងថ្វាយបង្គំក្នុងសំណាក់នៃតាបស និងបរិព្វាជកទាំងឡាយ អង្គុយច្រហោង ហើយសមាទានសីល សូម្បីមាតាព្រះពោធិសត្វក៏សមាទានសីលក្នុងសំណាក់នៃកាលទេវិលឥសីដែរ។ ប៉ុន្តែ កាលដែលព្រះពោធិសត្វទ្រង់គង់នៅក្នុងព្រះឧទរហើយ ការដែលនឹងទៅអង្គុយទៀបជើងបុគ្គលដទៃ មិនគួរឡើយ សូម្បីការអង្គុយលើអាសនៈស្មើគ្នាហើយសមាទានសីល ក៏ជាហេតុនាំឲ្យមានការមិនគោរពដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា ព្រះនាងសមាទានសីលដោយខ្លួនឯងពិតៗ។

---

ปุริเสสูติ [Pg.129] โพธิสตฺตสฺส ปิตรํ อาทึ กตฺวา เกสุจิ มนุสฺเสสุ ปุริสาธิปฺปายจิตฺตํ นุปฺปชฺชติ. ตญฺจ โข โพธิสตฺเต คารเวน, น ปหีนกิเลสตาย. โพธิสตฺตมาตุ รูปํ ปน สุกุสลาปิ สิปฺปิกา โปตฺถกมฺมาทีสุปิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ, ตํ ทิสฺวา ปุริสสฺส ราโค นุปฺปชฺชตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. สเจ ปน ตํ รตฺตจิตฺโต อุปสงฺกมิตุกาโม โหติ, ปาทา น วหนฺติ, ทิพฺพสงฺขลิกา วิย พชฺฌนฺติ. ตสฺมา ‘‘อนติกฺกมนียา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យថា «purisesu» មានសេចក្តីថា ចាប់ផ្តើមតាំងពីព្រះវរបិតារបស់ព្រះពោធិសត្វទៅ ចិត្តប្រាថ្នាក្នុងបុរសណាមួយ រមែងមិនកើតឡើងដល់ព្រះនាងឡើយ។ ក៏ឯការមិនកើតឡើងនៃចិត្តនោះ គឺដោយសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះពោធិសត្វ មិនមែនព្រោះការលះកិលេសបានឡើយ។ ចំណែកឯរូបកាយរបស់មាតាព្រះពោធិសត្វ សូម្បីជាងដែលមានចំណេះដឹងស្ទាត់ជំនាញក្រៃលែង ក៏មិនអាចធ្វើរូបចម្លាក់ដីឥដ្ឋជាដើមឲ្យដូចបានឡើយ ការដែលនឹងពោលថា កាលបើបុរសឃើញព្រះនាងហើយ រមែងមិនកើតរាគៈ មិនអាចពោលយ៉ាងនោះបានឡើយ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើបុរសដែលមានចិត្តត្រេកត្រអាល ប្រាថ្នានឹងចូលទៅជិតព្រះនាង ជើងទាំងឡាយរមែងមិនដើរទៅមុខឡើយ គឺរមែងជាប់ជំពាក់ ដូចជាត្រូវច្រវាក់ទិព្វចងទុកដូច្នោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យថា «anatikkamanīyā» (មិនអាចកន្លងបាន) ជាដើម។

---

ปญฺจนฺนํ กามคุณานนฺติ ปุพฺเพ ‘‘กามคุณูปสํหิต’’นฺติ ปุริสาธิปฺปายวเสน วตฺถุปฏิกฺเขโป กถิโต, อิธ อารมฺมณปฺปฏิลาโภ ทสฺสิโต. ตทา กิร ‘‘เทวิยา เอวรูโป ปุตฺโต กุจฺฉิสฺมึ อุปฺปนฺโน’’ติ, สุตฺวา สมนฺตโต ราชาโน มหคฺฆอาภรณตูริยาทิวเสน ปญฺจทฺวารารมฺมณวตฺถุภูตํ ปณฺณาการํ เปเสนฺติ, โพธิสตฺตสฺส จ โพธิสตฺตมาตุยา จ กตกมฺมสฺส อุสฺสนฺนตฺตา ลาภสกฺการสฺส ปมาณปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ.

ពាក្យថា «pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ» មានសេចក្តីថា ក្នុងពាក្យមុនថា «kāmaguṇūpasaṃhitaṃ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងការបដិសេធវត្ថុ (គឺបុរស) ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងបុរស តែក្នុងពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញការបាននូវអារម្មណ៍ (គឺកាមគុណទាំង ៥)។ ឮថាក្នុងកាលនោះ ព្រះរាជាទាំងឡាយជុំវិញ កាលបើបានឮថា «ព្រះបុត្រមានសភាពយ៉ាងនេះ ចាប់បដិសន្ធិក្នុងព្រះឧទរនៃព្រះទេវីហើយ» ក៏បានផ្ញើគ្រឿងបណ្ណាការដែលជាវត្ថុនៃអារម្មណ៍តាមទ្វារទាំង ៥ មានគ្រឿងអលង្ការ និងគ្រឿងតូរ្យតន្ត្រីមានតម្លៃច្រើនជាដើមមកថ្វាយ ព្រោះភាពច្រើនលើសលប់នៃកុសលកម្មដែលព្រះពោធិសត្វ និងមាតាព្រះពោធិសត្វបានធ្វើទុកមក ទើបការកំណត់ប្រមាណនៃលាភសក្ការៈ រមែងមិនមានឡើយ។

---

๒๐๔. อกิลนฺตกายาติ ยถา อญฺญา อิตฺถิโย คพฺภภาเรน กิลมนฺติ, หตฺถปาทา อุทฺธุมาตกาทีนิ ปาปุณนฺติ, น เอวํ ตสฺสา โกจิ กิลมโถ อโหสิ. ติโรกุจฺฉิคตนฺติ อนฺโตกุจฺฉิคตํ. กลลาทิกาลํ อติกฺกมิตฺวา สญฺชาตองฺคปจฺจงฺคํ อหีนินฺทฺริยภาวํ อุปคตํเยว ปสฺสติ. กิมตฺถํ ปสฺสติ? สุขวาสตฺถํ. ยเถว หิ มาตา ปุตฺเตน สทฺธึ นิสินฺนา วา นิปนฺนา วา ‘‘หตฺถํ วา ปาทํ วา โอลมฺพนฺตํ อุกฺขิปิตฺวา สณฺฐเปสฺสามี’’ติ สุขวาสตฺถํ ปุตฺตํ โอโลเกติ, เอวํ โพธิสตฺตมาตาปิ ยํ ตํ มาตุ อุฏฺฐานคมนปริวตฺตนนิสชฺชาทีสุ อุณฺหสีตโลณิกติตฺตกกฏุกาหารอชฺโฌหรณกาเลสุ จ คพฺภสฺส ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, อตฺถิ นุ โข เม ตํ ปุตฺตสฺสาติ สุขวาสตฺถํ โพธิสตฺตํ โอโลกยมานา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺนํ โพธิสตฺตํ ปสฺสติ. ยถา หิ อญฺเญ อนฺโตกุจฺฉิคตา ปกฺกาสยํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อามาสยํ อุกฺขิปิตฺวา อุทรปฏลํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ปิฏฺฐิกณฺฏกํ นิสฺสาย อุกฺกุฏิกา ทฺวีสุ มุฏฺฐีสุ หนุกํ ฐเปตฺวา เทเว วสฺสนฺเต รุกฺขสุสิเร มกฺกฏา วิย นิสีทนฺติ, น เอวํ โพธิสตฺโต. โพธิสตฺโต ปน ปิฏฺฐิกณฺฏกํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ธมฺมาสเน ธมฺมกถิโก วิย ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทติ. ปุพฺเพ กตกมฺมํ ปนสฺสา วตฺถุํ โสเธติ, สุทฺเธ วตฺถุมฺหิ สุขุมจฺฉวิลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ[Pg.130]. อถ นํ กุจฺฉิคตํ ตโจ ปฏิจฺฉาเทตุํ น สกฺโกติ, โอโลเกนฺติยา พหิ ฐิโต วิย ปญฺญายติ. ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. โพธิสตฺโต ปน อนฺโตกุจฺฉิคโต มาตรํ น ปสฺสติ. น หิ อนฺโตกุจฺฉิยํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ.

២០៤. ពាក្យថា Akilantakāyā សេចក្តីថា ស្រ្តីដទៃទាំងឡាយ តែងលំបាកដោយសារធ្ងន់នៃគភ៌ ដៃនិងជើងតែងដល់នូវសេចក្តីហើមជាដើម យ៉ាងណា មាតាព្រះពោធិសត្វមិនមានសេចក្តីលំបាកណាមួយយ៉ាងនោះឡើយ។ ពាក្យថា Tirokucchigataṃ សេចក្តីថា ស្ថិតនៅក្នុងផ្ទៃ។ មាតាព្រះពោធិសត្វតែងទតឃើញព្រះពោធិសត្វដែលកន្លងហួសកាលជាកលលៈជាដើម មានអវយវៈធំតូចកើតឡើងគ្រប់គ្រាន់ មានឥន្ទ្រិយមិនឱនថយ ដល់នូវភាពជាទារកពេញលក្ខណៈតែម្តង។ ទតឃើញដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីការនៅជាសុខ។ ដូចជាមាតា កាលអង្គុយ ឬសម្រាន្តជាមួយកូនប្រុស ឃើញដៃ ឬជើងរបស់កូនធ្លាក់ចុះ ក៏លើកឡើងដាក់ឱ្យស្រួលបួល តែងសម្លឹងមើលកូនដើម្បីការនៅជាសុខ យ៉ាងណាមិញ មាតាព្រះពោធិសត្វក៏យ៉ាងនោះដែរ តែងគិតថា «ទុក្ខណាដែលកើតឡើងដល់គភ៌ ក្នុងកាលដែលមាតាក្រោកឈរ ដើរ ផ្អៀងខ្លួន ឬអង្គុយជាដើម និងក្នុងកាលដែលលេបអាហារក្តៅ ត្រជាក់ ប្រៃ ល្វីង ឬហឹរ ទុក្ខនោះមានដល់បុត្ររបស់អាត្មាដែរឬទេ?» កាលសម្លឹងមើលព្រះពោធិសត្វដើម្បីការនៅជាសុខ ក៏ទតឃើញព្រះពោធិសត្វគង់ភ្នែន ស្ថិតនៅ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកសត្វដទៃដែលនៅក្នុងផ្ទៃ តែងសង្កត់លើពោះវៀនធំ (បក្កាសយៈ) ទ្រពោះវៀនតូច (អាមាសយៈ) ធ្វើផែនស្បែកពោះឱ្យនៅខាងក្រោយ អាស្រ័យនឹងឆ្អឹងខ្នង អង្គុយច្រហោង ដាក់ចង្ការលើកណ្តាប់ដៃទាំងពីរ ដូចជាស្វាអង្គុយក្នុងប្រហោងឈើ កាលដែលភ្លៀងធ្លាក់ យ៉ាងណាមិញ ព្រះពោធិសត្វមិនមែនអង្គុយយ៉ាងនោះឡើយ។ ចំណែកព្រះពោធិសត្វ ធ្វើឆ្អឹងខ្នងឱ្យនៅខាងក្រោយ គង់ភ្នែន បែរព្រះភក្ត្រទៅទិសខាងកើត ដូចជាធម្មកថិកអង្គុយលើធម្មាសនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះបុព្វកម្មដែលព្រះនាងធ្លាប់ធ្វើមក តែងជម្រះផ្ទៃ (មាត់ស្បូន) ឱ្យស្អាត កាលបើផ្ទៃស្អាតហើយ លក្ខណៈនៃសម្បុរស្បែកដ៏ម៉ដ្ឋខៃក៏កើតឡើង។ លំដាប់នោះ ស្បែកពោះមិនអាចបិទបាំងព្រះពោធិសត្វដែលនៅក្នុងផ្ទៃនោះបានឡើយ កាលមាតាសម្លឹងមើលទៅ តែងប្រាកដដូចជាព្រះពោធិសត្វគង់នៅខាងក្រៅ។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងសេចក្តីនោះឱ្យច្បាស់ដោយឧបមា ទើបត្រាស់ពាក្យថា Seyyathāpi ជាដើម។ ចំណែកព្រះពោធិសត្វ កាលនៅក្នុងផ្ទៃ មិនទតឃើញមាតាឡើយ។ ព្រោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណមិនកើតឡើងនៅក្នុងផ្ទៃឡើយ។

---

๒๐๕. กาลํ กโรตีติ น วิชาตภาวปจฺจยา, อายุปริกฺขเยเนว. โพธิสตฺเตน วสิตฏฺฐานญฺหิ เจติยกุฏิสทิสํ โหติ อญฺเญสํ อปริโภคํ, น จ สกฺกา โพธิสตฺตมาตรํ อปเนตฺวา อญฺญํ อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปตุนฺติ ตตฺตกํเยว โพธิสตฺตมาตุ อายุปฺปมาณํ โหติ, ตสฺมา ตทา กาลํ กโรติ. กตรสฺมึ ปน วเย กาลํ กโรตีติ? มชฺฌิมวเย. ปฐมวยสฺมิญฺหิ สตฺตานํ อตฺตภาเว ฉนฺทราโค พลวา โหติ, เตน ตทา สญฺชาตคพฺภา อิตฺถี ตํ คพฺภํ อนุรกฺขิตุํ น สกฺโกนฺติ, คพฺโภ พหฺวาพาโธ โหติ. มชฺฌิมวยสฺส ปน ทฺเว โกฏฺฐาเส อติกฺกมฺม ตติยโกฏฺฐาเส วตฺถุํ วิสทํ โหติ, วิสเท วตฺถุมฺหิ นิพฺพตฺตา ทารกา อโรคา โหนฺติ. ตสฺมา โพธิสตฺตมาตาปิ ปฐมวเย สมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา มชฺฌิมวยสฺส ตติยโกฏฺฐาเส วิชายิตฺวา กาลํ กโรติ.

២០៥. ពាក្យថា Kālaṃ karoti សេចក្តីថា មិនមែនព្រោះបច្ច័យគឺការប្រសូតបុត្រឡើយ គឺព្រោះតែការអស់ទៅនៃអាយុប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ទីកន្លែងដែលព្រះពោធិសត្វធ្លាប់គង់នៅ តែងប្រៀបដូចជាកុដិចេតិយ មិនគួរជាទីប្រើប្រាស់របស់ជនដទៃឡើយ ម្យ៉ាងទៀត គេមិនអាចដកហូតមាតាព្រះពោធិសត្វចេញ ហើយតាំងស្រ្តីដទៃទុកក្នុងឋានៈជាអគ្គមហេសីបានឡើយ ហេតុនោះ អាយុប្រមាណរបស់មាតាព្រះពោធិសត្វមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ទើបព្រះនាងធ្វើមរណកាលក្នុងកាលនោះ។ ចុះព្រះនាងធ្វើមរណកាលក្នុងវ័យណា? ក្នុងមជ្ឈិមវ័យ។ ព្រោះថាក្នុងបឋមវ័យ សេចក្តីតម្រេកក្នុងរូបកាយរបស់សត្វទាំងឡាយតែងមានកម្លាំងខ្លាំង ហេតុនោះ ស្រ្តីដែលមានគភ៌ក្នុងវ័យនោះ មិនអាចរក្សាគភ៌នោះបានល្អឡើយ គភ៌ក៏មានជំងឺច្រើន។ ចំណែកក្នុងមជ្ឈិមវ័យ កន្លងហួសពីរភាគទៅ ក្នុងភាគទីបី ផ្ទៃ (មាត់ស្បូន) តែងស្អាតស្អំ កាលបើផ្ទៃស្អាតស្អំហើយ កុមារដែលកើតក្នុងផ្ទៃនោះ តែងមិនមានជំងឺ។ ព្រោះហេតុនោះ មាតាព្រះពោធិសត្វ កាលបានសោយសម្បត្តិក្នុងបឋមវ័យហើយ ក៏ប្រសូតបុត្រក្នុងភាគទីបីនៃមជ្ឈិមវ័យ ហើយធ្វើមរណកាលទៅ។

---

นว วา ทส วาติ เอตฺถ วา-สทฺเทน วิกปฺปนวเสน สตฺต วา อฏฺฐ วา เอกาทส วา ทฺวาทส วาติ เอวมาทีนมฺปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สตฺตมาสชาโต ชีวติ, สีตุณฺหกฺขโม ปน น โหติ. อฏฺฐมาสชาโต น ชีวติ, เสสา ชีวนฺติ.

ពាក្យថា Nava vā dasa vā ក្នុងពាក្យនេះ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា vā (ឬ) ជាគ្រឿងវែកញែក គួរដឹងថារួមបញ្ចូលទាំងគភ៌ ៧ ខែ ឬ ៨ ខែ ឬ ១១ ខែ ឬ ១២ ខែជាដើមផងដែរ។ ក្នុងបណ្តាគភ៌ទាំងនោះ កុមារដែលកើតក្នុងខែទី ៧ តែងរស់នៅបាន ប៉ុន្តែមិនអាចធន់នឹងត្រជាក់និងក្តៅបានឡើយ។ កុមារដែលកើតក្នុងខែទី ៨ មិនរស់ឡើយ ចំណែកកុមារក្រៅពីនោះ តែងរស់នៅបាន។

---

ฐิตาวาติ ฐิตาว หุตฺวา. มหามายาปิ เทวี อุปวิชญฺญา ญาติกุลฆรํ คมิสฺสามีติ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา กปิลวตฺถุโต เทวทหนครคามิมคฺคํ อลงฺการาเปตฺวา เทวึ สุวณฺณสิวิกาย นิสีทาเปสิ. สกลนครวาสิโน สกฺยา ปริวาเรตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชยมานา เทวึ คเหตฺวา ปายึสุ. สา เทวทหนครสฺส อวิทูเร ลุมฺพินิสาลวนุยฺยานํ ทิสฺวา อุยฺยานวิจรณตฺถาย จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา รญฺโญ สญฺญํ อทาสิ. ราชา อุยฺยานํ ปฏิชคฺคาเปตฺวา อารกฺขํ สํวิทหาเปสิ. เทวิยา อุยฺยานํ ปวิฏฺฐมตฺตาย กายทุพฺพลฺยํ อโหสิ, อถสฺสา มงฺคลสาลมูเล สิรีสยนํ ปญฺญาเปตฺวา สาณิยา ปริกฺขิปึสุ. สา [Pg.131] อนฺโตสาณึ ปวิสิตฺวา สาลสาขํ หตฺเถน คเหตฺวา อฏฺฐาสิ. อถสฺสา ตาวเทว คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ.

ពាក្យថា Ṭhitā vā សេចក្តីថា គឺឈរតែម្តង។ ព្រះនាងមហាមាយាទេវី កាលជិតនឹងប្រសូតបុត្រ ក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា «ខ្ញុំម្ចាស់នឹងទៅកាន់ផ្ទះនៃត្រកូលញាតិ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ឱ្យគេតុបតែងផ្លូវដែលទៅកាន់ក្រុងទេវទហៈ ចាប់តាំងពីក្រុងកបិលព័ស្តុទៅ ហើយឱ្យព្រះនាងគង់លើគ្រែស្នែងមាស។ ពួកសក្យៈដែលជាអ្នកក្រុងទាំងអស់ នាំគ្នាហែហម បូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាដើម នាំព្រះនាងយាងទៅ។ ព្រះនាងទតឃើញលុម្ពិនីសាលវនឧទ្យាន ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយពីក្រុងទេវទហៈ ក៏មានព្រះទ័យចង់យាងក្រសាលក្នុងឧទ្យាន ទើបទ្រង់ធ្វើសញ្ញាដល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់ឱ្យគេជម្រះឧទ្យាន និងចាត់ចែងការការពារយ៉ាងម៉ត់ចត់។ គ្រាន់តែព្រះនាងយាងចូលទៅក្នុងឧទ្យានភ្លាម ព្រះកាយក៏ទន់ខ្សោយចុះ លំដាប់នោះ ពួកបរិវារក៏រៀបចំសិរីសយនៈ (ទីបន្ទំដ៏មានសិរី) នៅក្រោមដើមសាលព្រឹក្សដ៏ជាមង្គល ហើយព័ទ្ធជុំវិញដោយវាំងនន។ ព្រះនាងយាងចូលទៅក្នុងវាំងនន យកព្រះហស្តចាប់មែកសាលព្រឹក្ស ហើយឈរ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ការប្រសូតបុត្ររបស់ព្រះនាងក៏មានឡើង។

---

เทวา นํ ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ ขีณาสวา สุทฺธาวาสพฺรหฺมาโน ปฏิคฺคณฺหนฺติ. กถํ? สูติเวสํ คณฺหิตฺวาติ เอเก. ตํ ปน ปฏิกฺขิปิตฺวา อิทํ วุตฺตํ – ตทา โพธิสตฺตมาตา สุวณฺณขจิตํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา มจฺฉกฺขิสทิสํ ทุกูลปฏํ ยาว ปาทนฺตาว ปารุปิตฺวา อฏฺฐาสิ. อถสฺสา สลฺลหุกํ คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ ธมฺมกรณโต อุทกนิกฺขมนสทิสํ. อถ เต ปกติพฺรหฺมเวเสเนว อุปสงฺกมิตฺวา ปฐมํ สุวณฺณชาเลน ปฏิคฺคเหสุํ. เตสํ หตฺถโต มนุสฺสา ทุกูลจุมฺพฏเกน ปฏิคฺคเหสุํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เทวา นํ ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ ปจฺฉา มนุสฺสา’’ติ.

ពាក្យថា Devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti សេចក្តីថា ពួកសុទ្ធាវាសព្រហ្មដែលជាព្រះខីណាសព តែងទទួលមុន។ ទទួលយ៉ាងណា? អាចារ្យខ្លះពោលថា ក្រឡាខ្លួនជាឆ្មបហើយទទួល។ ប៉ុន្តែ លោកបដិសេធពាក្យនោះហើយ ទើបពោលសេចក្តីនេះថា ក្នុងកាលនោះ មាតាព្រះពោធិសត្វ ស្លៀកសំពត់ប៉ាក់ឌិនមាស ដណ្តប់សំពត់ទុកូលៈ (សំពត់សូត្រម៉ដ្ឋ) ដែលមានពណ៌ដូចភ្នែកត្រី គ្របដណ្តប់រហូតដល់ចុងជើង ហើយឈរ។ លំដាប់នោះ ការប្រសូតបុត្ររបស់ព្រះនាងក៏មានសភាពស្រាលស្រួល ដូចជាទឹកដែលហូរចេញពីធម្មករណៈ (តម្រងទឹក)។ បន្ទាប់មក ព្រះព្រហ្មទាំងឡាយនោះ ចូលទៅជិតដោយរូបរាងជាព្រហ្មធម្មតានោះឯង ហើយទទួលមុនដោយសំណាញ់មាស。 មនុស្សទាំងឡាយ ក៏ទទួលពីព្រះហស្តរបស់ព្រះព្រហ្មទាំងនោះ ដោយកម្រាលសំពត់ទុកូលៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ពួកទេវតាទទួលព្រះពោធិសត្វនោះមុន បន្ទាប់មក ទើបមនុស្សទាំងឡាយទទួល»។

---

๒๐๖. จตฺตาโร นํ เทวปุตฺตาติ จตฺตาโร มหาราชาโน. ปฏิคฺคเหตฺวาติ อชินปฺปเวณิยา ปฏิคฺคเหตฺวา. มเหสกฺโขติ มหาเตโช มหายโส ลกฺขณสมฺปนฺโนติ อตฺโถ.

២០៦. ពាក្យថា Cattāro naṃ devaputtā សេចក្តីថា មហារាជទាំង ៤។ ពាក្យថា Paṭiggahetvā សេចក្តីថា ទទួលដោយស្បែកខ្លាឃ្មុំ (ឬកម្រាលធ្វើដោយស្បែកសត្វដ៏ទន់)។ ពាក្យថា Mahesakkho មានសេចក្តីថា មានតេជះធំ មានយសធំ បរិបូណ៌ដោយលក្ខណៈ។

---

วิสโทว นิกฺขมตีติ ยถา อญฺเญ สตฺตา โยนิมคฺเค ลคฺคนฺตา ภคฺควิภคฺคา นิกฺขมนฺติ, น เอวํ นิกฺขมติ, อลคฺโค หุตฺวา นิกฺขมตีติ อตฺโถ. อุเทนาติ อุทเกน. เกนจิ อสุจินาติ ยถา อญฺเญ สตฺตา กมฺมชวาเตหิ อุทฺธํปาทา อโธสิรา โยนิมคฺเค ปกฺขิตฺตา สตโปริสนรกปปาตํ ปตนฺตา วิย ตาฬจฺฉิทฺเทน นิกฺกฑฺฒิยมานา หตฺถี วิย มหาทุกฺขํ อนุภวนฺตา นานาอสุจิมกฺขิตาว นิกฺขมนฺติ, น เอวํ โพธิสตฺโต. โพธิสตฺตญฺหิ กมฺมชวาตา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. โส ธมฺมาสนโต โอตรนฺโต ธมฺมกถิโก วิย นิสฺเสณิโต โอตรนฺโต ปุริโส วิย จ ทฺเว หตฺเถ จ ปาเท จ ปสาเรตฺวา ฐิตโกว มาตุกุจฺฉิสมฺภเวน เกนจิ อสุจินา อมกฺขิโตว นิกฺขมติ.

ពាក្យថា Visadova nikkhamati សេចក្តីថា សត្វដទៃទាំងឡាយ តែងជាប់ក្នុងយោនីមគ្គ ត្រូវរងការប៉ះទង្គិចបាក់បែកទើបប្រសូតមក យ៉ាងណា ព្រះពោធិសត្វមិនមែនប្រសូតយ៉ាងនោះឡើយ គឺទ្រង់ប្រសូតមកដោយមិនជាប់ជំពាក់ឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Udena គឺដោយទឹក។ ពាក្យថា Kenaci asucinā សេចក្តីថា សត្វដទៃទាំងឡាយ ត្រូវខ្យល់កម្មជវាតបក់បោក ឱ្យមានជើងឡើងលើ មានក្បាលចុះក្រោម ត្រូវគេច្រានចូលទៅក្នុងយោនីមគ្គ ហាក់ដូចជាធ្លាក់ចុះទៅក្នុងជ្រោះនរកជម្រៅ ១០០ ជួរមនុស្ស ឬដូចជាដំរីដែលគេទាញចេញតាមប្រហោងសោ តែងរងទុក្ខវេទនាយ៉ាងធំធេង ប្រឡាក់ប្រឡូកដោយវត្ថុមិនស្អាតផ្សេងៗ ទើបប្រសូតមក យ៉ាងណា ព្រះពោធិសត្វមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ខ្យល់កម្មជវាតទាំងឡាយ មិនអាចធ្វើព្រះពោធិសត្វឱ្យមានព្រះបាទឡើងលើ ព្រះសិរចុះក្រោមបានឡើយ។ ព្រះអង្គប្រៀបដូចជាធម្មកថិកចុះចាកធម្មាសនៈ ឬដូចជាបុរសចុះចាកជណ្តើរ លាតព្រះហស្តទាំងពីរ និងព្រះបាទទាំងពីរ ឈរប្រសូតមក ដោយមិនប្រឡាក់ប្រឡូកដោយវត្ថុមិនស្អាតណាមួយ ដែលកើតក្នុងផ្ទៃមាតាឡើយ។

---

อุทกสฺส ธาราติ อุทกวฏฺฏิโย. ตาสุ สีตา สุวณฺณกฏาเห ปตติ, อุณฺหา รชตกฏาเห. อิทญฺจ ปถวีตเล เกนจิ อสุจินา อสมฺมิสฺสํ เตสํ ปานียปริโภชนียอุทกญฺเจว อญฺเญหิ อสาธารณํ กีฬนอุทกญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. อญฺญสฺส ปน สุวณฺณรชตฆเฏหิ อาหริยมานอุทกสฺส เจว หํสวฏฺฏกาทิโปกฺขรณิคตสฺส จ อุทกสฺส ปริจฺเฉโท นตฺถิ.

ពាក្យថា Udakassa dhārā សេចក្តីថា ធារទឹកទាំងឡាយ។ ក្នុងធារទឹកទាំងនោះ ធារទឹកត្រជាក់ធ្លាក់ចុះក្នុងភាជន៍មាស ធារទឹកក្តៅធ្លាក់ចុះក្នុងភាជន៍ប្រាក់។ សេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីសម្តែងនូវទឹកសម្រាប់សោយ និងទឹកសម្រាប់ប្រើប្រាស់របស់ព្រះនាង និងព្រះពោធិសត្វ ដែលមិនលាយឡំដោយវត្ថុមិនស្អាតណាមួយនៅលើផែនដី និងទឹកសម្រាប់ស្រង់លេង ដែលមិនទាក់ទងនឹងជនដទៃ។ ចំណែកទឹកដទៃទៀត ដែលគេដងមកដោយក្អមមាសនិងក្អមប្រាក់ក្តី ទឹកដែលស្ថិតនៅក្នុងស្រះបោក្ខរណីមានស្រះហង្សវដ្តកៈជាដើមក្តី មិនមានកំណត់ប្រមាណឡើយ។

---

๒๐๗. สมฺปติชาโตติ [Pg.132] มุหุตฺตชาโต. ปาฬิยํ ปน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตมตฺโต วิย ทสฺสิโต, น ปน เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. นิกฺขนฺตมตฺตญฺหิ ตํ ปฐมํ พฺรหฺมาโน สุวณฺณชาเลน ปฏิคฺคณฺหึสุ, เตสํ หตฺถโต จตฺตาโร มหาราชาโน มงฺคลสมฺมตาย สุขสมฺผสฺสาย อชินปฺปเวณิยา, เตสํ หตฺถโต มนุสฺสา ทุกูลจุมฺพฏเกน, มนุสฺสานํ หตฺถโต มุจฺจิตฺวา ปถวิยํ ปติฏฺฐิโต.

២០៧. ពាក្យថា Sampatijāto សេចក្តីថា កើតក្នុងខណៈនោះ (ប្រសូតភ្លាម)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះបាលី សម្តែងទុកដូចជាប្រសូតចាកផ្ទៃមាតាភ្លាម (ហើយយាងទៅតែម្តង) តែមិនត្រូវយល់យ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងខណៈដែលប្រសូតភ្លាមនោះ មុនដំបូង ពួកព្រះព្រហ្មទទួលព្រះអង្គដោយសំណាញ់មាស រួចពួកមហារាជទាំង ៤ ទទួលពីព្រះហស្តរបស់ព្រះព្រហ្មទាំងនោះ ដោយកម្រាលស្បែកខ្លាឃ្មុំដ៏មានសម្ផស្សជាសុខ ដែលគេសន្មតថាជាមង្គល បន្ទាប់មក មនុស្សទាំងឡាយទទួលពីព្រះហស្តរបស់ពួកមហារាជទាំងនោះ ដោយកម្រាលសំពត់ទុកូលៈ លុះរួចផុតពីដៃរបស់មនុស្សទាំងឡាយហើយ ព្រះអង្គទើបយាងទៅស៊ប់លើផែនដី។

---

เสตมฺหิ ฉตฺเต อนุธาริยมาเนติ ทิพฺพเสตจฺฉตฺเต อนุธาริยมาเน. เอตฺถ จ ฉตฺตสฺส ปริวารานิ ขคฺคาทีนิ ปญฺจ ราชกกุธภณฺฑานิปิ อาคตาเนว. ปาฬิยํ ปน ราชคมเน ราชา วิย ฉตฺตเมว วุตฺตํ. เตสุ ฉตฺตเมว ปญฺญายติ, น ฉตฺตคฺคาหกา. ตถา ขคฺค-ตาลวณฺฏ-โมรหตฺถก-วาฬพีชนิ-อุณฺหีสมตฺตาเยว ปญฺญายนฺติ, น เตสํ คาหกา. สพฺพานิ กิร ตานิ อทิสฺสมานรูปา เทวตา คณฺหึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ពាក្យថា Setamhi chatte anudhāriyamāne សេចក្តីថា កាលបើស្វេតច្ឆត្រដ៏ជាទិព្វ គេទ្រទ្រង់តាមទៅ។ ក្នុងទីនេះ គ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំង ៥ មានព្រះខ័នជាដើម ដែលជាបរិវារនៃស្វេតច្ឆត្រ ក៏មកដល់ហើយដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះបាលី ត្រាស់ចំពោះតែស្វេតច្ឆត្រប៉ុណ្ណោះ ដូចជាពាក្យថា «ព្រះរាជាយាងទៅ» ក្នុងកាលដែលព្រះរាជាយាងទៅ (ជាមួយបរិវារ) ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងបណ្តាគ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំងនោះ ប្រាកដតែស្វេតច្ឆត្រប៉ុណ្ណោះ មិនប្រាកដពួកអ្នកកាន់ស្វេតច្ឆត្រឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ ព្រះខ័ន ផ្លិតស្លឹករឹត ផ្លិតកន្ទុយមយូរ៉ា វាលវីជនី (ផ្លិតវាល) និងព្រះឧណ្ហីសៈ (ក្បាំងព្រះសិរ) តែងប្រាកដឡើង តែមិនប្រាកដពួកអ្នកកាន់របស់ទាំងនោះឡើយ។ ឮថា ទេវតាទាំងឡាយដែលមានរូបមិនប្រាកដ បានកាន់របស់ទាំងអស់នោះ។ សេចក្តីនេះ លោកពោលទុកមកហើយថា៖

---

‘‘อเนกสาขญฺจ สหสฺสมณฺฑลํ,ฉตฺตํ มรู ธารยุมนฺตลิกฺเข;

สุวณฺณทณฺฑา วิปตนฺติ จามรา,น ทิสฺสเร จามรฉตฺตคาหกา’’ติ. (สุ. นิ. ๖๙๓);

«ពួកទេវតា ទ្រទ្រង់នូវស្វេតច្ឆត្រដែលមានមែកធាងច្រើន មានវង់មួយពាន់ក្នុងអាកាស; ចាមរដែលមានដងមាសបក់រវិចៗ តែមិនប្រាកដពួកអ្នកកាន់ចាមរនិងស្វេតច្ឆត្រឡើយ។»

---

สพฺพา จ ทิสาติ อิทํ สตฺตปทวีติหารูปริ ฐิตสฺส วิย สพฺพทิสานุวิโลกนํ วุตฺตํ, น โข ปเนวํ ทฏฺฐพฺพํ. มหาสตฺโต หิ มนุสฺสานํ หตฺถโต มุจฺจิตฺวา ปุรตฺถิมทิสํ โอโลเกสิ, อเนกจกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ อเหสุํ. ตตฺถ เทวมนุสฺสา คนฺธมาลาทีหิ ปูชยมานา – ‘‘มหาปุริส อิธ ตุมฺเหหิ สทิโสปิ นตฺถิ, กุโต อุตฺตริตโร’’ติ อาหํสุ. เอวํ จตสฺโส ทิสา, จตสฺโส อนุทิสา, เหฏฺฐา, อุปรีติ ทสปิ ทิสา อนุวิโลเกตฺวา อตฺตนา สทิสํ อทิสฺวา อยํ อุตฺตรา ทิสาติ สตฺตปทวีติหาเรน อคมาสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อาสภินฺติ อุตฺตมํ. อคฺโคติ คุเณหิ สพฺพปฐโม. อิตรานิ ทฺเว ปทานิ เอตสฺเสว เววจนานิ. อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ ปททฺวเยน อิมสฺมึ อตฺตภาเว ปตฺตพฺพํ อรหตฺตํ พฺยากาสิ.

ពាក្យថា Sabbā ca disā នេះ ត្រាស់សំដៅដល់ការទតមើលទិសទាំងពួង ដូចជាព្រះពោធិសត្វឈរនៅលើជំហានទាំងប្រាំពីរ ប៉ុន្តែមិនត្រូវយល់យ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះមហាសត្វ លុះរួចផុតពីដៃរបស់មនុស្សទាំងឡាយហើយ ក៏ទតមើលទៅទិសខាងកើត ម៉ឺនលោកធាតុទាំងឡាយ ក៏ក្លាយជាទីធ្លាតែមួយ។ ក្នុងទីនោះ ពួកទេវតានិងមនុស្ស បូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាដើម ហើយពោលថា «បពិត្រមហាបុរស ក្នុងលោកនេះ សូម្បីតែបុគ្គលដែលស្មើនឹងព្រះអង្គក៏មិនមាន ចំណែកបុគ្គលដែលក្រៃលែងជាងព្រះអង្គ នឹងមានមកពីណា?» ព្រះអង្គទតមើលទិសទាំង ១០ គឺទិសធំ ៤ ទិសតូច ៤ ទិសខាងក្រោម និងទិសខាងលើ យ៉ាងនេះ កាលមិនឃើញបុគ្គលណាស្មើនឹងខ្លួន ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «នេះជាទិសឧត្តរ (ទិសខាងជើង)» ហើយយាងទៅដោយការឈានជំហានប្រាំពីរ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Āsabhiṃ គឺដ៏ប្រសើរឧត្តម។ ពាក្យថា Aggo គឺមុនគេបង្អស់ដោយគុណទាំងឡាយ។ បទពីរក្រៅពីនេះ (គឺ Jeṭṭho និង Seṭṭho) ជាវេវចនៈនៃបទ Aggo នោះឯង។ ដោយបទទាំងពីរថា Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo ព្រះអង្គទ្រង់ព្យាករនូវព្រះអរហត្តផល ដែលត្រូវសម្រេចក្នុងអត្តភាពនេះ។

---

เอตฺถ [Pg.133] จ สเมหิ ปาเทหิ ปถวิยํ ปติฏฺฐานํ จตุอิทฺธิปาทปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, อุตฺตราภิมุขภาโว มหาชนํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อภิภวิตฺวา คมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, สตฺตปทคมนํ สตฺตโพชฺฌงฺครตนปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ทิพฺพเสตจฺฉตฺตธารณํ วิมุตฺติจฺฉตฺตปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปญฺจราชกกุธภณฺฑานิ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ วิมุจฺจนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ทิสานุวิโลกนํ อนาวรณญาณปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, อาสภีวาจาภาสนํ อปฺปฏิวตฺติยธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ‘‘อยมนฺติมา ชาตี’’ติ สีหนาโท อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานสฺส ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิเม วารา ปาฬิยํ อาคตา, สมฺพหุลวาโร ปน อาคโต, อาหริตฺวา ทีเปตพฺโพ.

ក្នុងទីនេះ ការឈរនៅលើផែនដីដោយព្រះបាទស្មើគ្នា ជាបុព្វនិមិត្តនៃការបានសម្រេចឥទ្ធិបាទ ៤, ការបែរព្រះភក្ត្រទៅទិសឧត្តរ ជាបុព្វនិមិត្តនៃការយាងទៅគ្របសង្កត់និងផ្ចាញ់ផ្ចាលមហាជន, ការយាងទៅប្រាំពីរជំហាន ជាបុព្វនិមិត្តនៃការបានសម្រេចពោជ្ឈង្គរតនៈ ៧, ការទ្រទ្រង់ស្វេតច្ឆត្រដ៏ជាទិព្វ ជាបុព្វនិមិត្តនៃការបានសម្រេចវិមុត្តិឆត្រ (ព្រះអរហត្តផល), គ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំង ៥ ជាបុព្វនិមិត្តនៃការរួចផុតចាកកិលេសដោយវិមុត្តិ ៥, ការទតមើលទិសទាំងឡាយ ជាបុព្វនិមិត្តនៃការបានសម្រេចអនាវរណញាណ, ការពោលនូវព្រះវាចាដ៏ប្រសើរឧត្តម ជាបុព្វនិមិត្តនៃការសម្តែងព្រះធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រដែលបុគ្គលណាមួយមិនអាចបង្វិលត្រឡប់បាន។ ព្រះសីហនាទថា «Ayamantimā jāti» (នេះជាជាតិចុងក្រោយបង្អស់របស់អាត្មា) គប្បីជ្រាបថា ជាបុព្វនិមិត្តនៃការបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ។ វារៈទាំងឡាយនេះ មានមកក្នុងព្រះបាលីហើយ ចំណែកឯសម្ពហុលវារៈ មិនមានមកក្នុងសូត្រនេះឡើយ គប្បីនាំយកមកសម្តែងឱ្យច្បាស់ចុះ។

---

มหาปุริสสฺส หิ ชาตทิวเส ทสสหสฺสิโลกธาตุ กมฺปิ. ทสสหสฺสิโลกธาตุมฺหิ เทวตา เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปตึสุ. ปฐมํ เทวา ปฏิคฺคหึสุ, ปจฺฉา มนุสฺสา. ตนฺติพทฺธา วีณา จมฺมพทฺธา เภริโย จ เกนจิ อวาทิตา สยเมว วชฺชึสุ, มนุสฺสานํ อนฺทุพนฺธนาทีนิ ขณฺฑาขณฺฑํ ภิชฺชึสุ. สพฺพโรคา อมฺพิเลน โธตตมฺพมลํ วิย วิคจฺฉึสุ, ชจฺจนฺธา รูปานิ ปสฺสึสุ. ชจฺจพธิรา สทฺทํ สุณึสุ, ปีฐสปฺปี ชวนสมฺปนฺนา อเหสุํ, ชาติชฬานมฺปิ เอฬมูคานํ สติ ปติฏฺฐาสิ, วิเทเส ปกฺขนฺทนาวา สุปฏฺฏนํ ปาปุณึสุ, อากาสฏฺฐกภูมฏฺฐกรตนานิ สกเตโชภาสิตานิ อเหสุํ, เวริโน เมตฺตจิตฺตํ ปฏิลภึสุ, อวีจิมฺหิ อคฺคิ นิพฺพายิ. โลกนฺตเร อาโลโก อุทปาทิ, นทีสุ ชลํ น ปวตฺติ, มหาสมุทฺเทสุ มธุรสทิสํ อุทกํ อโหสิ, วาโต น วายิ, อากาสปพฺพตรุกฺขคตา สกุณา ภสฺสิตฺวา ปถวีคตา อเหสุํ, จนฺโท อติโรจิ, สูริโย น อุณฺโห น สีตโล นิมฺมโล อุตุสมฺปนฺโน อโหสิ, เทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานทฺวาเร ฐตฺวา อปฺโผฏนเสฬนเจลุกฺเขปาทีหิ มหากีฬํ กีฬึสุ, จาตุทฺทีปิกมหาเมโฆ วสฺสิ, มหาชนํ เนว ขุทา น ปิปาสา ปีเฬสิ, ทฺวารกวาฏานิ สยเมว วิวรึสุ, ปุปฺผูปคผลูปคา รุกฺขา ปุปฺผผลานิ คณฺหึสุ, ทสสหสฺสิโลกธาตุ เอกทฺธชมาลา อโหสีติ.

ក្នុងថ្ងៃប្រសូតនៃមហាបុរស លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺនក៏ញាប់ញ័រ។ ទេវតាទាំងឡាយក្នុងលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន បានមកប្រជុំគ្នាក្នុងចក្រវាឡតែមួយ។ ពួកទេវតាទទួលមុន ពួកមនុស្សទទួលក្រោយ។ ពិណដែលចងដោយខ្សែ និងស្គរដែលចងដោយស្បែក ទោះបីគ្មាននរណាដេញដំប្រគំ ក៏បន្លឺឡើងដោយខ្លួនឯង គ្រឿងចំណងមានខ្នោះឃ្នាងជាដើមរបស់ពួកមនុស្ស ក៏បាក់បែកជាកង់ៗ។ រោគទាំងពួងក៏វិនាសទៅ ប្រៀបដូចជាច្រែះទង់ដែងដែលគេលាងជម្រះដោយទឹកជូរ ពួកមនុស្សខ្វាក់ពីកំណើត ក៏បានឃើញរូបទាំងឡាយ។ ពួកមនុស្សថ្លង់ពីកំណើត ក៏បានឮសំឡេង ពួកមនុស្សខ្វិន ក៏មានល្បឿនលឿនរហ័ស សតិក៏តម្កល់មាំដល់ពួកមនុស្សគរគថ្លង់ និងមនុស្សល្ងង់ខ្លៅពីកំណើត សំពៅដែលកំពុងបើកបរទៅកាន់បរទេស ក៏បានដល់កំពង់ផែដ៏ល្អ រតនៈទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅលើអាកាស និងនៅលើផែនដី ក៏ភ្លឺស្វាងដោយរស្មីរបស់ខ្លួន ពួកមនុស្សដែលមានពៀរនឹងគ្នា ក៏បានចិត្តមេត្តាចំពោះគ្នា ភ្លើងក្នុងអវីចិនរកក៏រលត់ទៅ។ ពន្លឺក៏កើតឡើងក្នុងលោកន្តរនរក ទឹកក្នុងទន្លេទាំងឡាយមិនហូរឡើយ ទឹកក្នុងមហាសមុទ្រទាំងឡាយ ក៏មានរសជាតិផ្អែមល្ហែម ខ្យល់មិនបក់បោកឡើយ ពួកសត្វស្លាបដែលហើរលើអាកាស ហើរលើភ្នំ និងដើមឈើ ក៏ធ្លាក់ចុះមកទំលើដី ព្រះចន្ទរុងរឿងក្រៃលែង ព្រះអាទិត្យមិនក្តៅពេក មិនត្រជាក់ពេក ជាធម្មជាតិឥតមន្ទិល ប្រកបដោយរដូវដ៏សមគួរ ទេវតាទាំងឡាយឈរនៅទ្វារវិមានរបស់ខ្លួនៗ ហើយលេងល្បែងយ៉ាងសប្បាយរីករាយ ដោយការទះដៃ ហួច និងបោះស្បៃឡើងជាដើម មហាពពកបង្អុរភ្លៀងទូទាំងទ្វីបទាំងបួន ភាពស្រេកឃ្លាន និងការស្រេកទឹក មិនបានបៀតបៀនមហាជនឡើយ ទ្វារទាំងឡាយក៏បើកឡើងដោយខ្លួនឯង ដើមឈើទាំងឡាយដែលផ្កានិងផ្លែ ក៏ទ្រទ្រង់ផ្កានិងផ្លែ លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ក៏មានទង់ និងផ្កាជាជួរតែមួយ។

---

ตตฺราปิสฺส ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺโป สพฺพญฺญุตญาณปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, เทวตานํ เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปาโต ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนกาเล เอกปฺปหาเรน สนฺนิปติตฺวา ธมฺมปฏิคฺคณฺหนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปฐมํ เทวตานํ [Pg.134] ปฏิคฺคหณํ จตุนฺนํ รูปาวจรชฺฌานานํ ปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ปจฺฉา มนุสฺสานํ ปฏิคฺคหณํ จตุนฺนํ อรูปชฺฌานานํ ปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ตนฺติพทฺธวีณานํ สยํ วชฺชนํ อนุปุพฺพวิหารปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, จมฺมพทฺธเภรีนํ วชฺชนํ มหติยา ธมฺมเภริยา อนุสฺสาวนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, อนฺทุพนฺธนาทีนํ เฉโท อสฺมิมานสมุจฺเฉทสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, สพฺพโรควิคโม สพฺพกิเลสวิคมสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ชจฺจนฺธานํ รูปทสฺสนํ ทิพฺพจกฺขุปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ชจฺจพธิรานํ สทฺทสฺสวนํ ทิพฺพโสตธาตุปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปีฐสปฺปีนํ ชวนสมฺปทา จตุอิทฺธิปาทาธิคมสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ชฬานํ สติปติฏฺฐานํ จตุสติปฏฺฐานปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, วิเทสปกฺขนฺทนาวานํ สุปฏฺฏนสมฺปาปุณนํ จตุปฏิสมฺภิทาธิคมสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, รตนานํ สกเตโชภาสิตตฺตํ ยํ โลกสฺส ธมฺโมภาสํ ทสฺเสสฺสติ ตสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ.

ក្នុងបាតុភូតទាំងនោះ ការកម្រើកនៃលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ជាបុព្វនិមិត្តនៃការសម្រេចនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ការប្រជុំគ្នានៃទេវតាទាំងឡាយក្នុងចក្រវាឡតែមួយ ជាបុព្វនិមិត្តនៃការប្រជុំគ្នាទទួលស្តាប់ព្រះធម៌ក្នុងពេលសម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រក្នុងពេលតែមួយ ការទទួលមុនរបស់ពួកទេវតា ជាបុព្វនិមិត្តនៃការសម្រេចរូបាវចរជ្ឈានទាំង ៤។ ការទទួលក្រោយរបស់ពួកមនុស្ស ជាបុព្វនិមិត្តនៃការសម្រេចអរូបជ្ឈានទាំង ៤ ការបន្លឺឡើងដោយខ្លួនឯងនៃពិណដែលចងដោយខ្សែ ជាបុព្វនិមិត្តនៃការសម្រេចអនុបុព្វវិហារធម៌ ការបន្លឺឡើងនៃស្គរដែលចងដោយស្បែក ជាបុព្វនិមិត្តនៃការប្រកាសធម្មភេរីដ៏ធំ ការដាច់នៃគ្រឿងចំណងមានខ្នោះឃ្នាងជាដើម ជាបុព្វនិមិត្តនៃការកាត់ផ្តាច់នូវអស្មិមានៈ ការប្រាសចាករោគទាំងពួង ជាបុព្វនិមិត្តនៃការប្រាសចាកកិលេសទាំងពួង ការឃើញរូបរបស់ពួកមនុស្សខ្វាក់ពីកំណើត ជាបុព្វនិមិត្តនៃការសម្រេចទិព្វចក្ខុញ្ញាណ ការឮសំឡេងរបស់ពួកមនុស្សថ្លង់ពីកំណើត ជាបុព្វនិមិត្តនៃការសម្រេចទិព្វសោតធាតុ ការមានល្បឿនលឿនរហ័សរបស់ពួកមនុស្សខ្វិន ជាបុព្វនិមិត្តនៃការសម្រេចឥទ្ធិបាទ ៤ ការតម្កល់មាំនៃសតិរបស់ពួកមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ ជាបុព្វនិមិត្តនៃការសម្រេចសតិបដ្ឋាន ៤ ការដល់កំពង់ផែដ៏ល្អនៃសំពៅដែលបើកបរទៅកាន់បរទេស ជាបុព្វនិមិត្តនៃការសម្រេចបដិសម្ភិទា ៤ ការភ្លឺស្វាងដោយរស្មីរបស់ខ្លួននៃរតនៈទាំងឡាយ ជាបុព្វនិមិត្តនៃពន្លឺធម៌ដែលព្រះអង្គនឹងបង្ហាញដល់សត្វលោក។

---

เวรีนํ เมตฺตจิตฺตปฏิลาโภ จตุพฺรหฺมวิหารปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, อวีจิมฺหิ อคฺคินิพฺพานํ เอกาทสอคฺคินิพฺพานสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, โลกนฺตราโลโก อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวา ญาณาโลกทสฺสนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, มหาสมุทฺทสฺส มธุรตา นิพฺพานรเสน เอกรสภาวสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, วาตสฺส อวายนํ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตภินฺทนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, สกุณานํ ปถวีคมนํ มหาชนสฺส โอวาทํ สุตฺวา ปาเณหิ สรณคมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, จนฺทสฺส อติวิโรจนํ พหุชนกนฺตตาย ปุพฺพนิมิตฺตํ, สูริยสฺส อุณฺหสีตวิวชฺชนอุตุสุขตา กายิกเจตสิกสุขุปฺปตฺติยา ปุพฺพนิมิตฺตํ, เทวตานํ วิมานทฺวาเรสุ อปฺโผฏนาทีหิ กีฬนํ พุทฺธภาวํ ปตฺวา อุทานํ อุทานสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, จาตุทฺทีปิกมหาเมฆวสฺสนํ มหโต ธมฺมเมฆวสฺสนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ขุทาปีฬนสฺส อภาโว กายคตาสติอมตปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปิปาสาปีฬนสฺส อภาโว วิมุตฺติสุเขน สุขิตภาวสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ทฺวารกวาฏานํ สยเมว วิวรณํ อฏฺฐงฺคิกมคฺคทฺวารวิวรณสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, รุกฺขานํ ปุปฺผผลคหณํ วิมุตฺติปุปฺเผหิ ปุปฺผิตสฺส จ สามญฺญผลภารภริตภาวสฺส จ ปุพฺพนิมิตฺตํ, ทสสหสฺสิโลกธาตุยา เอกทฺธชมาลตา อริยทฺธชมาลามาลิตาย ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยํ สมฺพหุลวาโร นาม.

ការបានចិត្តមេត្តារបស់ពួកមនុស្សដែលមានពៀរនឹងគ្នា ជាបុព្វនិមិត្តនៃការសម្រេចព្រហ្មវិហារធម៌ ៤ ការរលត់ភ្លើងក្នុងអវីចិនរក ជាបុព្វនិមិត្តនៃការរលត់ភ្លើង ១១ គំនរ ពន្លឺក្នុងលោកន្តរនរក ជាបុព្វនិមិត្តនៃការកម្ចាត់ងងឹតគឺអវិជ្ជា ហើយបង្ហាញពន្លឺគឺញាណ ភាពផ្អែមល្ហែមនៃទឹកមហាសមុទ្រ ជាបុព្វនិមិត្តនៃភាពមានរសតែមួយដោយរសនៃនិព្វាន ការមិនបក់បោកនៃខ្យល់ ជាបុព្វនិមិត្តនៃការកម្ទេចនូវទិដ្ឋិ ៦២ ការចុះមកកាន់ផែនដីនៃពួកសត្វស្លាប ជាបុព្វនិមិត្តនៃការដល់នូវសរណគមន៍ដោយជីវិតរបស់មហាជន ក្រោយពីបានស្តាប់ឱវាទ ការរុងរឿងក្រៃលែងនៃព្រះចន្ទ ជាបុព្វនិមិត្តនៃភាពជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តនៃមហាជន ការមិនក្តៅមិនត្រជាក់ និងភាពជាទីសប្បាយនៃរដូវរបស់ព្រះអាទិត្យ ជាបុព្វនិមិត្តនៃការកើតឡើងនូវកាយិកសុខ និងចេតសិកសុខ ការលេងសប្បាយដោយការទះដៃជាដើមនៅទ្វារវិមានរបស់ពួកទេវតា ជាបុព្វនិមិត្តនៃការបន្លឺឧទាន ក្រោយពីបានសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធ ការបង្អុរភ្លៀងនៃមហាពពកទូទាំងទ្វីបទាំងបួន ជាបុព្វនិមិត្តនៃការបង្អុរភ្លៀងធម៌ដ៏ធំ ការមិនមានការបៀតបៀនដោយការស្រេកឃ្លាន ជាបុព្វនិមិត្តនៃការសម្រេចនូវអមតធម៌គឺកាយគតាសតិ ការមិនមានការបៀតបៀនដោយការស្រេកទឹក ជាបុព្វនិមិត្តនៃភាពជាអ្នកមានសុខដោយវិមុត្តិសុខ ការបើកឡើងដោយខ្លួនឯងនៃទ្វារទាំងឡាយ ជាបុព្វនិមិត្តនៃការបើកទ្វារគឺអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ ការទ្រទ្រង់ផ្កានិងផ្លែនៃដើមឈើទាំងឡាយ ជាបុព្វនិមិត្តនៃការរីកស្គុះស្គាយដោយផ្កាគឺវិមុត្តិ និងការពេញបរិបូណ៌ដោយផ្លែគឺសាមញ្ញផល ការមានទង់ និងផ្កាជាជួរតែមួយនៃលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន គប្បីដឹងថាជាបុព្វនិមិត្តនៃការប្រដាប់ដោយផ្កាគឺអរិយទង់។ នេះហៅថា សម្ពហុលវារៈ។

---

เอตฺถ ปญฺเห ปุจฺฉนฺติ – ‘‘ยทา มหาปุริโส ปถวิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา อุตฺตราภิมุโข คนฺตฺวา อาสภึ วาจํ ภาสติ, ตทา กึ ปถวิยา คโต[Pg.135], อุทาหุ อากาเสน? ทิสฺสมาโน คโต, อุทาหุ อทิสฺสมาโน? อเจลโก คโต, อุทาหุ อลงฺกตปฺปฏิยตฺโต? ทหโร หุตฺวา คโต, อุทาหุ มหลฺลโก? ปจฺฉาปิ กึ ตาทิโสว อโหสิ, อุทาหุ ปุน พาลทารโก’’ติ? อยํ ปน ปญฺโห เหฏฺฐา โลหปาสาเท สงฺฆสนฺนิปาเต ติปิฏกจูฬาภยตฺเถเรน วิสฺสชฺชิโตว. เถโร กิเรตฺถ นิยติ ปุพฺเพกตกมฺม-อิสฺสรนิมฺมานวาทวเสน ตํ ตํ พหุํ วตฺวา อวสาเน เอวํ พฺยากาสิ – ‘‘มหาปุริโส ปถวิยํ คโต, มหาชนสฺส ปน อากาเส คจฺฉนฺโต วิย อโหสิ. ทิสฺสมาโน คโต, มหาชนสฺส ปน อทิสฺสมาโน วิย อโหสิ. อเจลโก คโต, มหาชนสฺส ปน อลงฺกตปฺปฏิยตฺโตว อุปฏฺฐาสิ. ทหโรว คโต, มหาชนสฺส ปน โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วิย อโหสิ. ปจฺฉา ปน พาลทารโกว อโหสิ, น ตาทิโส’’ติ. เอวํ วุตฺเต ปริสา จสฺส ‘‘พุทฺเธน วิย หุตฺวา โภ เถเรน ปญฺโห กถิโต’’ติ อตฺตมนา อโหสิ. โลกนฺตริกวาโร วุตฺตนโย เอว.

ក្នុងរឿងនេះ ពួកអ្នកប្រាជ្ញសួរនូវបញ្ហាថា «កាលដែលមហាបុរសឈរលើផែនដី ហើយយាងទៅកាន់ទិសឧត្តរ បន្លឺនូវអាសភិវាចា ក្នុងកាលនោះ តើទ្រង់យាងទៅលើផែនដី ឬយាងទៅតាមអាកាស? តើទ្រង់យាងទៅទាំងដែលគេមើលឃើញ ឬមើលមិនឃើញ? តើទ្រង់យាងទៅទាំងអាក្រាតកាយ ឬប្រដាប់ដោយគ្រឿងអលង្ការ? តើទ្រង់យាងទៅទាំងនៅក្មេង ឬជាមនុស្សចាស់? ហើយក្រោយមក តើទ្រង់នៅតែមានសភាពបែបនោះ ឬត្រឡប់ជាកុមារតូចវិញ?»។ បញ្ហានេះ ព្រះភិក្ខុព្រះនាម តិបិដកចូឡាភ័យត្ថេរ បានដោះស្រាយរួចហើយ ក្នុងទីប្រជុំសង្ឃនាទាបលោហប្រាសាទ។ ឮថា ព្រះថេរៈក្នុងរឿងនេះ បានពោលពន្យល់យ៉ាងច្រើន ដោយអាស្រ័យលើលទ្ធិនិយតវាទ បុព្វេកតកម្មវាទ និងឥស្សរនិម្មាណវាទ ហើយក្នុងទីបំផុត បានដោះស្រាយយ៉ាងនេះថា៖ «មហាបុរសយាងទៅលើផែនដី ប៉ុន្តែចំពោះមហាជន ហាក់ដូចជាទ្រង់យាងទៅតាមអាកាស។ ទ្រង់យាងទៅទាំងដែលគេមើលឃើញ ប៉ុន្តែចំពោះមហាជន ហាក់ដូចជាមើលមិនឃើញ។ ទ្រង់យាងទៅទាំងអាក្រាតកាយ ប៉ុន្តែចំពោះមហាជន ហាក់ដូចជាទ្រង់ប្រដាប់ដោយគ្រឿងអលង្ការយ៉ាងស្អាត។ ទ្រង់យាងទៅទាំងនៅក្មេង ប៉ុន្តែចំពោះមហាជន ហាក់ដូចជាមានព្រះជន្ម ១៦ ឆ្នាំ។ ប៉ុន្តែក្រោយមក ទ្រង់ក៏នៅជាកុមារតូចដដែល មិនមែនមានសភាពបែបនោះឡើយ»។ កាលដែលព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះហើយ ក្រុមហ៊ុន (បរិស័ទ) ក៏មានចិត្តត្រេកអរថា «ឱ! ព្រះថេរៈដោះស្រាយបញ្ហា ហាក់ដូចជាព្រះពុទ្ធសម្តែងដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គ»។ ចំណែកឯ លោកន្តរិកវារៈ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

---

วิทิตาติ ปากฏา หุตฺวา. ยถา หิ สาวกา นหานมุขโธวนขาทนปิวนาทิกาเล อโนกาสคเต อตีตสงฺขาเร นิปฺปเทเส สมฺมสิตุํ น สกฺโกนฺติ, โอกาสปตฺตเยว สมฺมสนฺติ, น เอวํ พุทฺธา. พุทฺธา หิ สตฺตทิวสพฺภนฺตเร ววตฺถิตสงฺขาเร อาทิโต ปฏฺฐาย สมฺมสิตฺวา ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวาว วิสฺสชฺเชนฺติ, เตสํ อวิปสฺสิตธมฺโม นาม นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘วิทิตา’’ติ อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ពាក្យថា Viditā សេចក្តីថា ឲ្យប្រាកដច្បាស់។ ពិតមែនណាស់ ដូចជាពួកសាវ័ក ក្នុងពេលងូតទឹក លុបមុខ បរិភោគអាហារ និងផឹកទឹកជាដើម ដែលជាកាលមិនទាន់ដល់ឱកាស មិនអាចពិចារណាធម៌ជាអតីតសង្ខារដោយមិនមានសេសសល់បានឡើយ លុះត្រាតែដល់ឱកាស ទើបអាចពិចារណាបាន តែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនមែនដូច្នោះទេ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងពិចារណានូវសង្ខារធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចន្លោះ ៧ ថ្ងៃ តាំងពីដើមមក ហើយលើកឡើងកាន់ត្រៃលក្ខណ៍ ទើបដោះស្រាយបញ្ហា ធម៌ដែលព្រះអង្គមិនបានពិចារណា មិនដែលមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «viditā» (ដឹងច្បាស់ហើយ)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

อจฺฉริยอพฺภุตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអច្ឆរិយអព្ភូតសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๔. พากุลสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយពាកុលសូត្រ

---

๒๐๙. เอวํ เม สุตนฺติ พากุลสุตฺตํ. ตตฺถ พากุโลติ ยถา ทฺวาวีสติ ทฺวตฺตึสาติอาทิมฺหิ วตฺตพฺเพ พาวีสติ พาตฺตึสาติอาทีนิ วุจฺจนฺติ, เอวเมว ทฺวิกุโลติ วตฺตพฺเพ พากุโลติ วุตฺตํ. ตสฺส หิ เถรสฺส ทฺเว กุลานิ อเหสุํ. โส กิร เทวโลโก จวิตฺวา โกสมฺพินคเร นาม [Pg.136] มหาเสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺโต, ตเมนํ ปญฺจเม ทิวเส สีสํ นฺหาเปตฺวา คงฺคากีฬํ อกํสุ. ธาติยา ทารกํ อุทเก นิมุชฺชนุมฺมุชฺชนวเสน กีฬาเปนฺติยา เอโก มจฺโฉ ทารกํ ทิสฺวา ‘‘ภกฺโข เม อย’’นฺติ มญฺญมาโน มุขํ วิวริตฺวา อุปคโต. ธาตี ทารกํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลาตา. มจฺโฉ ตํ คิลิ. ปุญฺญวา สตฺโต ทุกฺขํ น ปาปุณิ, สยนคพฺภํ ปวิสิตฺวา นิปนฺโน วิย อโหสิ. มจฺโฉ ทารกสฺส เตเชน ตตฺตกปลฺลํ คิลิตฺวา ทยฺหมาโน วิย เวเคน ตึสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา พาราณสินครวาสิโน มจฺฉพนฺธสฺส ชาลํ ปาวิสิ, มหามจฺฉา นาม ชาลพทฺธา ปหริยมานา มรนฺติ. อยํ ปน ทารกสฺส เตเชน ชาลโต นีหฏมตฺโตว มโต. มจฺฉพนฺธา จ มหนฺตํ มจฺฉํ ลภิตฺวา ผาเลตฺวา วิกฺกิณนฺติ. ตํ ปน ทารกสฺส อานุภาเวน อผาเลตฺวา สกลเมว กาเชน หริตฺวา สหสฺเสน เทมาติ วทนฺตา นคเร วิจรึสุ. โกจิ น คณฺหาติ.

២០៩. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «Evaṃ me sutaṃ» ឈ្មោះថា ពាកុលសូត្រ។ ក្នុងពាកុលសូត្រនោះ ពាក្យថា Bākulo គប្បីដឹងសេចក្តីយ៉ាងនេះ៖ ដូចជាពាក្យថា dvāvīsati (២២) និង dvattiṃsa (៣២) ជាដើម កាលដែលត្រូវពោល គេតែងពោលថា bāvīsati និង bāttiṃsa ជាដើម យ៉ាងណាមិញ កាលដែលត្រូវពោលថា dvikulo (អ្នកមានត្រកូលពីរ) គេក៏ពោលថា bākulo យ៉ាងនោះដែរ។ ពិតណាស់ ព្រះថេរៈនោះ មានត្រកូលពីរ។ ឮថា ព្រះថេរៈនោះ ច្យុតចាកទេវលោក ហើយមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងត្រកូលមហាសេដ្ឋី ក្នុងក្រុងកោសម្ពី។ ក្នុងថ្ងៃទី ៥ ពួកញាតិបានស្រង់ទឹកក្បាលឲ្យកុមារនោះ ហើយនាំគ្នាទៅលេងទឹកក្នុងទន្លេគង្គា។ កាលដែលមេដោះកំពុងឲ្យកុមារលេងទឹក ដោយការមុជចុះងើបឡើង ស្រាប់តែមានត្រីធំមួយឃើញកុមារនោះ ក៏គិតថា «នេះជាចំណីរបស់យើង» ហើយបើកមាត់ហែលចូលមក។ មេដោះក៏បោះបង់កុមារនោះចោល ហើយរត់គេចខ្លួនទៅ។ ត្រីនោះក៏លេបកុមារនោះទៅ។ ប៉ុន្តែ សត្វលោកដែលមានបុណ្យ មិនបានដល់នូវសេចក្តីទុក្ខឡើយ ហាក់ដូចជាចូលទៅដេកក្នុងបន្ទប់សិរីសយនៈដូច្នោះឯង។ ត្រីនោះ ដោយតេជះនៃកុមារ ក៏មានសេចក្តីក្តៅក្រហាយ ហាក់ដូចជាលេបអំបែងឆ្នាំងដ៏ក្តៅ ក៏ហែលយ៉ាងលឿនទៅកាន់ចម្ងាយផ្លូវ ៣០ យោជន៍ ហើយចូលទៅក្នុងសំណាញ់របស់ពួកអ្នកនេសាទដែលរស់នៅក្នុងក្រុងពារាណសី។ ធម្មតា ត្រីធំទាំងឡាយ កាលដែលជាប់សំណាញ់ ហើយត្រូវគេវាយដំ តែងតែស្លាប់។ ប៉ុន្តែ ត្រីនេះ ដោយតេជះនៃកុមារ គ្រាន់តែគេស្រង់ចេញពីសំណាញ់ភ្លាម ក៏ស្លាប់ភ្លាម។ ពួកអ្នកនេសាទបានត្រីធំនោះហើយ ក៏នាំគ្នាពុះច្រៀកលក់។ ប៉ុន្តែ ដោយអានុភាពនៃកុមារ ពួកអ្នកនេសាទមិនបានពុះត្រីនោះឡើយ ក៏សែងត្រីទាំងមូលដោយអម្រែក ដើរពោលក្នុងក្រុងថា «សូមទិញក្នុងតម្លៃមួយពាន់កហាបណៈ»។ គ្មាននរណាម្នាក់ទិញឡើយ។

---

ตสฺมึ ปน นคเร อปุตฺตกํ อสีติโกฏิวิภวํ เสฏฺฐิกุลํ อตฺถิ, ตสฺส ทฺวารมูลํ ปตฺวา ‘‘กึ คเหตฺวา เทถา’’ติ วุตฺตา กหาปณนฺติ อาหํสุ. เตหิ กหาปณํ ทตฺวา คหิโต. เสฏฺฐิภริยาปิ อญฺเญสุ ทิวเสสุ มจฺเฉ น เกลายติ, ตํ ทิวสํ ปน มจฺฉํ ผลเก ฐเปตฺวา สยเมว ผาเลสิ. มจฺฉญฺจ นาม กุจฺฉิโต ผาเลนฺติ, สา ปน ปิฏฺฐิโต ผาเลนฺตี มจฺฉกุจฺฉิยํ สุวณฺณวณฺณํ ทารกํ ทิสฺวา – ‘‘มจฺฉกุจฺฉิยํ เม ปุตฺโต ลทฺโธ’’ติ นาทํ นทิตฺวา ทารกํ อาทาย สามิกสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. เสฏฺฐิ ตาวเทว เภรึ จราเปตฺวา ทารกํ อาทาย รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา – ‘‘มจฺฉกุจฺฉิยํ เม เทว ทารโก ลทฺโธ, กึ กโรมี’’ติ อาห. ปุญฺญวา เอส, โย มจฺฉกุจฺฉิยํ อโรโค วสิ, โปเสหิ นนฺติ.

ប៉ុន្តែ ក្នុងក្រុងនោះ មានត្រកូលសេដ្ឋីមួយ គ្មានកូន មានទ្រព្យសម្បត្តិ ៨០ កោដិ។ ពួកអ្នកនេសាទបានទៅដល់មាត់ទ្វារផ្ទះសេដ្ឋីនោះ កាលដែលគេសួរថា «តើពួកអ្នកចង់បានអ្វីជាថ្នូរនឹងត្រីនេះ?» ក៏ឆ្លើយថា «ចង់បានកហាបណៈ»។ ពួកសេដ្ឋីក៏ប្រគល់កហាបណៈឲ្យ ហើយទទួលយកត្រីនោះមក។ ភរិយារបស់សេដ្ឋី ទោះបីជាថ្ងៃដទៃមិនដែលខ្វល់ខ្វាយនឹងត្រីទាំងឡាយឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងថ្ងៃនោះ នាងបានដាក់ត្រីលើក្តារក្ដារខៀន ហើយពុះដោយខ្លួនឯង។ ធម្មតា គេតែងពុះត្រីត្រង់ពោះ ប៉ុន្តែនាងបែរជាពុះត្រង់ខ្នងទៅវិញ ក៏បានឃើញកុមារមានសម្បុរដូចមាស នៅក្នុងពោះត្រី ទើបស្រែកឡើងថា «ខ្ញុំបានកូនក្នុងពោះត្រីហើយ!» រួចក៏បីកុមារនោះទៅរកសេដ្ឋីជាស្វាមី។ សេដ្ឋីក្នុងខណៈនោះ ក៏វាយគងឃោសនា ហើយនាំកុមារនោះទៅគាល់ព្រះរាជា ទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ទូលបង្គំបានកុមារក្នុងពោះត្រី តើគួរធ្វើដូចម្តេច?»។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «កុមារនេះមានបុណ្យណាស់ ដែលអាចរស់នៅក្នុងពោះត្រីដោយគ្មានរោគសញ្ញាអ្វីសោះ ចូរអ្នកចិញ្ចឹមកុមារនោះចុះ»។

---

อสฺโสสิ โข อิตรํ กุลํ – ‘‘พาราณสิยํ กิร เอกํ เสฏฺฐิกุลํ มจฺฉกุจฺฉิยํ ทารกํ ลภตี’’ติ, เต ตตฺถ อคมํสุ. อถสฺส มาตา ทารกํ อลงฺกริตฺวา กีฬาปิยมานํ ทิสฺวาว ‘‘มนาโป วตายํ ทารโก’’ติ คนฺตฺวา ปวตึ อาจิกฺขิ. อิตรา มยฺหํ ปุตฺโตติอาทิมาห. กหํ เต ลทฺโธติ? มจฺฉกุจฺฉิยนฺติ. โน ตุยฺหํ ปุตฺโต, มยฺหํ ปุตฺโตติ. กหํ เต ลทฺโธติ? มยา ทสมาเส กุจฺฉิยา ธาริโต, อถ นํ นทิยา กีฬาปิยมานํ [Pg.137] มจฺโฉ คิลีติ. ตุยฺหํ ปุตฺโต อญฺเญน มจฺเฉน คิลิโต ภวิสฺสติ, อยํ ปน มยา มจฺฉกุจฺฉิยํ ลทฺโธติ, อุโภปิ ราชกุลํ อคมํสุ. ราชา อาห – ‘‘อยํ ทส มาเส กุจฺฉิยา ธาริตตฺตา อมาตา กาตุํ น สกฺกา, มจฺฉํ คณฺหนฺตาปิ วกฺกยกนาทีนิ พหิ กตฺวา คณฺหนฺตา นาม นตฺถีติ มจฺฉกุจฺฉิยํ ลทฺธตฺตา อยมฺปิ อมาตา กาตุํ น สกฺกา, ทารโก อุภินฺนมฺปิ กุลานํ ทายาโท โหตุ, อุโภปิ นํ ชคฺคถา’’ติ อุโภปิ ชคฺคึสุ.

ត្រកូលម្ខាងទៀត (គឺពួកមាតាបិតាដែលនៅក្នុងក្រុងកោសម្ពី) បានឮថា «ឮថា ត្រកូលសេដ្ឋីមួយនៅក្នុងក្រុងពារាណសី បានកូនម្នាក់ពីក្នុងពោះត្រី» ពួកគាត់ក៏បានធ្វើដំណើរទៅទីនោះ។ លំដាប់នោះ មាតារបស់កុមារនោះ (មាតាចិញ្ចឹម) ឃើញកុមារដែលគេតុបតែងខ្លួនឱ្យលេង ក៏និយាយថា «ឱ! កុមារនេះគួរឱ្យស្រឡាញ់ណាស់តើ» ហើយក៏ទៅប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ។ ស្រីម្ខាងទៀត (មាតាបង្កើត) និយាយថា «កូននេះជាកូនរបស់ខ្ញុំ»។ ស្រីចិញ្ចឹមសួរថា «នាងបានកូននេះពីណា?»។ ស្រីបង្កើតឆ្លើយថា «បានពីក្នុងពោះត្រី»។ ស្រីចិញ្ចឹមនិយាយថា «មិនមែនជាកូនរបស់នាងទេ គឺកូនរបស់ខ្ញុំទេតើ»។ ស្រីបង្កើតសួរថា «នាងបានពីណា?»។ ស្រីចិញ្ចឹមឆ្លើយថា «ខ្ញុំបានពពោះអស់រយៈពេលដប់ខែ លុះក្រោយមក កាលដែលកូននោះកំពុងលេងក្នុងទន្លេ ត្រីក៏លេបទៅ»។ ស្រីបង្កើតនិយាយថា «កូនរបស់នាង ប្រហែលជាត្រូវត្រីផ្សេងលេបបាត់ទៅហើយ ឯកុមារនេះ គឺខ្ញុំបានពីក្នុងពោះត្រីធំ» ស្រីទាំងពីរនាក់ក៏នាំគ្នាទៅកាន់រាជត្រកូល។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «ស្រីនេះ (មាតាបង្កើត) មិនអាចពោលថា មិនមែនជាមាតាបានឡើយ ព្រោះនាងបានពពោះអស់ដប់ខែ។ ចំណែកស្រីនេះ (មាតាចិញ្ចឹម) ក៏មិនអាចពោលថា មិនមែនជាមាតាបានដែរ ព្រោះនាងបានកូននេះពីក្នុងពោះត្រី។ ចូរឱ្យកុមារនេះធ្វើជាទាយាទរបស់ត្រកូលទាំងពីរចុះ ហើយអ្នកទាំងពីរចូរជួយគ្នាចិញ្ចឹមកុមារនេះទៅ» ស្រីទាំងពីរក៏បានជួយគ្នាចិញ្ចឹមកុមារនោះ។

---

วิญฺญุตํ ปตฺตสฺส ทฺวีสุปิ นคเรสุ ปาสาทํ กาเรตฺวา นาฏกานิ ปจฺจุปฏฺฐาเปสุํ. เอเกกสฺมึ นคเร จตฺตาโร จตฺตาโร มาเส วสติ, เอกสฺมึ นคเร จตฺตาโร มาเส วุฏฺฐสฺส สงฺฆาฏนาวาย มณฺฑปํ กาเรตฺวา ตตฺถ นํ สทฺธึ นาฏกาหิ อาโรเปนฺติ. โส สมฺปตฺตึ อนุภวมาโน อิตรํ นครํ คจฺฉติ. ตํนครวาสิโน นาฏกานิ อุปฑฺฒมคฺคํ อคมํสุ. เต ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ตํ ปริวาเรตฺวา อตฺตโน ปาสาทํ นยนฺติ. อิตรานิ นาฏกานิ นิวตฺติตฺวา อตฺตโน นครเมว คจฺฉนฺติ. ตตฺถ จตฺตาโร มาเส วสิตฺวา เตเนว นิยาเมน ปุน อิตรํ นครํ คจฺฉติ. เอวมสฺส สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตสฺส อสีติ วสฺสานิ ปริปุณฺณานิ.

កាលដែលកុមារ (ពាកុលៈ) នោះចម្រើនវ័យដឹងក្តីហើយ ពួកមាតាបិតាក៏បានសាងប្រាសាទក្នុងក្រុងទាំងពីរ ហើយបានចាត់ចែងស្ត្រីរបាំទាំងឡាយទុកបម្រើ។ កុមារនោះរស់នៅក្នុងក្រុងមួយៗ អស់រយៈពេលបួនខែៗ។ កាលដែលកុមារនោះនៅក្នុងក្រុងមួយគ្រប់បួនខែហើយ ពួកញាតិក៏បានសាងសង់មណ្ឌបលើទូកដែលចងភ្ជាប់គ្នា ហើយនាំកុមារនោះឡើងទៅលើមណ្ឌបនោះជាមួយនឹងស្ត្រីរបាំទាំងឡាយ។ កុមារនោះកាលសោយសម្បត្តិ ក៏ធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងម្ខាងទៀត។ ពួកស្ត្រីរបាំដែលនៅក្នុងក្រុងនោះ បានធ្វើដំណើរមកទទួលពាក់កណ្តាលផ្លូវ។ ពួកនាងបានមកទទួលស្វាគមន៍ ហែហមជុំវិញ ហើយនាំកុមារនោះទៅកាន់ប្រាសាទរបស់ខ្លួន។ ចំណែកស្ត្រីរបាំម្ខាងទៀត ក៏ត្រឡប់ទៅកាន់ក្រុងរបស់ខ្លួនវិញ។ កុមារនោះនៅក្នុងក្រុងនោះអស់បួនខែ ហើយក៏ធ្វើដំណើរត្រឡប់ទៅកាន់ក្រុងម្ខាងទៀតដោយរបៀបដដែលនោះវិញ។ កាលដែលកុមារនោះសោយសម្បត្តិយ៉ាងនេះ អាយុរបស់គាត់ក៏គ្រប់ប៉ែតសិបឆ្នាំ។

---

อถ ภควา จาริกํ จรมาโน พาราณสึ ปตฺโต. โส ภควโต สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิโต. ปพฺพชิตฺวา สตฺตาหเมว ปุถุชฺชโน อโหสิ, อฏฺฐเม ปน โส สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณีติ เอวมสฺส ทฺเว กุลานิ อเหสุํ. ตสฺมา พากุโลติ สงฺขํ อคมาสีติ.

គ្រានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់យាងទៅកាន់ចារិក ក៏បានដល់ក្រុងពារាណសី។ គាត់ (ពាកុលៈ) បានស្តាប់ធម៌ក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ មានសទ្ធាជ្រះថ្លា ហើយក៏បានបួស។ លុះបួសហើយ បានត្រឹមតែប្រាំពីរថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ក៏នៅជាបុថុជ្ជននៅឡើយ លុះដល់ថ្ងៃទីប្រាំបី គាត់ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្ត ព្រមទាំងបដិសម្ភិទាទាំងឡាយ។ គាត់មានត្រកូលពីរយ៉ាងនេះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបគាត់បាននូវនាមថា ពាកុលៈ។

---

ปุราณคิหิสหาโยติ ปุพฺเพ คิหิกาเล สหาโย. อยมฺปิ ทีฆายุโกว เถรํ ปพฺพชิตํ ปสฺสิตุํ คจฺฉนฺโต อสีติเม วสฺเส คโต. เมถุโน ธมฺโมติ พาโล นคฺคสมณโก พาลปุจฺฉํ ปุจฺฉติ, น สาสนวจนํ, อิทานิ เถเรน ทินฺนนเย ฐิโต อิเมหิ ปน เตติ ปุจฺฉิ.

ពាក្យថា Purāṇagihisahāyo សេចក្តីថា ជាមិត្តភក្តិកាលនៅជាគ្រហស្ថពីមុន។ មិត្តភក្តិនោះ (អចេលកស្សបៈ) ក៏ជាអ្នកមានអាយុវែងដែរ កាលដែលធ្វើដំណើរទៅជួបព្រះថេរៈដែលបានបួសហើយនោះ គឺនៅក្នុងឆ្នាំទីប៉ែតសិបរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Methuno dhammo សេចក្តីថា អចេលកៈជាមនុស្សពាល សួរនូវសំណួររបស់មនុស្សពាល មិនមែនសួរសំណួរដែលទាក់ទងនឹងព្រះសាសនាឡើយ។ ឥឡូវនេះ អចេលកស្សបៈនោះ ស្ថិតនៅក្នុងលំអានដែលព្រះថេរៈបានណែនាំហើយ ទើបសួរថា «ចុះធម៌ទាំងឡាយនេះ...» ជាដើម។

---

๒๑๐. ยํปายสฺมาติอาทีนิ ปทานิ สพฺพวาเรสุ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ นิยเมตฺวา ฐปิตานิ. ตตฺถ สญฺญา อุปฺปนฺนมตฺตาว, วิตกฺโก กมฺมปถเภทโกติ[Pg.138]. เถโร ปนาห – ‘‘กสฺมา วิสุํ กโรถ, อุภยมฺเปตํ กมฺมปถเภทกเมวา’’ติ.

២១០. បទទាំងឡាយមានពាក្យថា Yaṃpāyasmā ជាដើម ត្រូវបានព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលជាអ្នកធ្វើសង្គាយនាធម៌ កំណត់ទុកក្នុងវារៈទាំងពួង។ ក្នុងបទនោះ សេចក្តីថា សញ្ញា គ្រាន់តែជាសភាវៈកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯ វិតក្កៈ ទើបជាតួចែកនូវកម្មបថ។ ប៉ុន្តែ ព្រះថេរៈ (មហាធម្មរក្ខិតៈ) ពោលថា «ហេតុអ្វីបានជាអ្នកទាំងឡាយធ្វើឱ្យផ្សេងគ្នា? ធម៌ទាំងពីរនេះ (ទាំងសញ្ញានិងវិតក្កៈ) សុទ្ធតែជាតួចែកនូវកម្មបថដូចគ្នា»។

---

๒๑๑. คหปติจีวรนฺติ วสฺสาวาสิกํ จีวรํ. สตฺเถนาติ ปิปฺผลเกน. สูจิยาติ สูจึ คเหตฺวา สิพฺพิตภาวํ น สรามีติ อตฺโถ. กถิเน จีวรนฺติ กถินจีวรํ, กถินจีวรมฺปิ หิ วสฺสาวาสิกคติกเมว. ตสฺมา ตตฺถ ‘‘สิพฺพิตา นาภิชานามี’’ติ อาห.

២១១. ពាក្យថា Gahapaticīvaraṃ សេចក្តីថា ស្បង់ចីវរដែលគេប្រគេនដល់ភិក្ខុដែលនៅចាំវស្សា។ ពាក្យថា Satthena សេចក្តីថា ដោយកាំបិតកោរ។ ពាក្យថា Sūciyā សេចក្តីថា មិនរលឹកឃើញថាបានកាន់ម្ជុលដេរឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Kathine cīvaraṃ សេចក្តីថា ស្បង់ចីវរដែលគេប្រគេនក្នុងកាលកឋិន ព្រោះថា កឋិនចីវរនោះ ក៏រាប់ចូលក្នុងវស្សាវាសិកចីវរដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកឋិនវារៈនោះ ព្រះថេរៈទើបពោលថា «ខ្ញុំមិនដែលដឹងខ្លួនថាបានដេរឡើយ»។

---

เอตฺตกํ ปนสฺส กาลํ คหปติจีวรํ อสาทิยนฺตสฺส ฉินฺทนสิพฺพนาทีนิ อกโรนฺตสฺส กุโต จีวรํ อุปฺปชฺชตีติ. ทฺวีหิ นคเรหิ. เถโร หิ มหายสสฺสี, ตสฺส ปุตฺตธีตโร นตฺตปนตฺตกา สุขุมสาฏเกหิ จีวรานิ กาเรตฺวา รชาเปตฺวา สมุคฺเค ปกฺขิปิตฺวา ปหิณนฺติ. เถรสฺส นฺหานกาเล นฺหานโกฏฺฐเก ฐเปนฺติ. เถโร ตานิ นิวาเสติ เจว ปารุปติ จ, ปุราณจีวรานิ สมฺปตฺตปพฺพชิตานํ เทติ. เถโร ตานิ นิวาเสตฺวา จ ปารุปิตฺวา จ นวกมฺมํ น กโรติ, กิญฺจิ อายูหนกมฺมํ นตฺถิ. ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา อปฺเปตฺวา นิสีทติ. จตูสุ มาเสสุ ปตฺเตสุ โลมกิลิฏฺฐานิ โหนฺติ, อถสฺส ปุน เตเนว นิยาเมน ปหิณิตฺวา เทนฺติ. อฑฺฒมาเส อฑฺฒมาเส ปริวตฺตตีติปิ วทนฺติเยว.

សំណួរថា «ចុះកាលដែលព្រះថេរៈមិនត្រេកអរនឹងគ្រហស្ថចីវរអស់កាលយូរម្ល៉េះ ទាំងមិនបានធ្វើការកាត់ដេរជាដើមផង តើចីវរកើតឡើងដល់លោកពីណា?»។ ឆ្លើយថា «កើតឡើងពីក្រុងទាំងពីរ»។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈជាអ្នកមានយសធំ ពួកកូនប្រុសស្រី និងចៅទួតរបស់លោក បានចាត់ចែងធ្វើចីវរដោយសំពត់សាច់ម៉ដ្ឋ លាបជ្រលក់រួចដាក់ក្នុងប្រអប់ផ្ញើទៅប្រគេន។ ក្នុងពេលដែលព្រះថេរៈស្រង់ទឹក គេតែងយកទៅដាក់ទុកក្នុងបន្ទប់ស្រង់ទឹក។ ព្រះថេរៈក៏ទ្រង់ស្លៀកនិងដណ្តប់ចីវរទាំងនោះ ហើយប្រគេនចីវរចាស់ៗ ដល់ពួកភិក្ខុដែលមកដល់។ ព្រះថេរៈស្លៀកដណ្តប់ចីវរទាំងនោះហើយ មិនបានធ្វើនវកម្មអ្វីឡើយ សូម្បីតែការខ្វល់ខ្វាយបន្តិចបន្តួចក៏គ្មានដែរ។ លោកតែងតែចូលផលសមាបត្តិហើយគង់នៅ។ កាលកន្លងទៅបួនខែ ចីវរទាំងនោះក៏ចាស់សៅហ្មង លំដាប់នោះ ពួកញាតិក៏ផ្ញើមកប្រគេនតាមរបៀបដដែលនោះទៀត។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអាចារ្យខ្លះពោលថា លោកផ្លាស់ប្តូរចីវររៀងរាល់កន្លះខែ។

---

อนจฺฉริยญฺเจตํ เถรสฺส มหาปุญฺญสฺส มหาภิญฺญสฺส สตสหสฺสกปฺเป ปูริตปารมิสฺส, อโสกธมฺมรญฺโญ กุลูปโก นิคฺโรธตฺเถโร ทิวสสฺส นิกฺขตฺตุํ จีวรํ ปริวตฺเตสิ. ตสฺส หิ ติจีวรํ หตฺถิกฺขนฺเธ ฐเปตฺวา ปญฺจหิ จ คนฺธสมุคฺคสเตหิ ปญฺจหิ จ มาลาสมุคฺคสเตหิ สทฺธึ ปาโตว อาหริยิตฺถ, ตถา ทิวา เจว สายญฺจ. ราชา กิร ทิวสสฺส นิกฺขตฺตุํ สาฏเก ปริวตฺเตนฺโต ‘‘เถรสฺส จีวรํ นีต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม นีต’’นฺติ สุตฺวาว ปริวตฺเตสิ. เถโรปิ น ภณฺฑิกํ พนฺธิตฺวา ฐเปสิ, สมฺปตฺตสพฺรหฺมจารีนํ อทาสิ. ตทา กิร ชมฺพุทีเป ภิกฺขุสงฺฆสฺส เยภุยฺเยน นิคฺโรธสฺเสว สนฺตกํ จีวรํ อโหสิ.

រឿងនេះមិនគួរឱ្យអស្ចារ្យឡើយ ចំពោះព្រះថេរៈដែលមានបុណ្យធំ មានអភិញ្ញាធំ បានបំពេញបារមីអស់មួយសែនកប្ប ព្រោះថា ព្រះនិគ្រោធត្ថេរ ជាទីគោរពក្នុងរាជត្រកូលរបស់ព្រះបាទអសោកធម្មរាជ តែងតែផ្លាស់ប្តូរចីវរមួយថ្ងៃបីដង។ គេតែងតែនាំយកត្រៃចីវរដាក់លើខ្នងដំរី ព្រមដោយប្រអប់គ្រឿងក្រអូបប្រាំរយ និងប្រអប់ផ្កាប្រាំរយ មកប្រគេនលោកតាំងពីព្រលឹម ព្រមទាំងពេលថ្ងៃត្រង់ និងពេលល្ងាចផងដែរ។ ឮថា ព្រះរាជាកាលដែលទ្រង់ផ្លាស់ប្តូរព្រះពស្ត្រមួយថ្ងៃបីដង តែងតែសួរថា «គេបាននាំយកចីវរទៅប្រគេនព្រះថេរៈហើយឬនៅ?» លុះទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ថា «ព្រះករុណា នាំទៅរួចហើយ» ទើបទ្រង់ផ្លាស់ប្តូរព្រះពស្ត្រ។ ចំណែកព្រះថេរៈ ក៏មិនបានខ្ចប់ទុកជាបង្វិចឡើយ គឺលោកបានប្រគេនដល់សហធម្មិកទាំងឡាយដែលមកដល់។ ឮថា ក្នុងសម័យនោះ ស្បង់ចីវររបស់ភិក្ខុសង្ឃក្នុងជម្ពូទ្វីប ភាគច្រើនជាជារបស់ដែលបានមកពីសំណាក់ព្រះនិគ្រោធត្ថេរនោះឯង។

---

อโห วต มํ โกจิ นิมนฺเตยฺยาติ กึ ปน จิตฺตสฺส อนุปฺปาทนํ ภาริยํ, อุปฺปนฺนสฺส ปหานนฺติ. จิตฺตํ นาม ลหุกปริวตฺตํ, ตสฺมา อนุปฺปาทนํ ภาริยํ[Pg.139], อุปฺปนฺนสฺส ปหานมฺปิ ภาริยเมว. อนฺตรฆเรติ มหาสกุลุทายิสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๒๓๗) อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย อนฺตรฆรํ นาม อิธ นิมฺโพทกปตนฏฺฐานํ อธิปฺเปตํ. กุโต ปนสฺส ภิกฺขา อุปฺปชฺชิตฺถาติ. เถโร ทฺวีสุ นคเรสุ อภิญฺญาโต, เคหทฺวารํ อาคตสฺเสวสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา นานารสโภชนสฺส ปูเรตฺวา เทนฺติ. โส ลทฺธฏฺฐานโต นิวตฺตติ, ภตฺตกิจฺจกรณฏฺฐานํ ปนสฺส นิพทฺธเมว อโหสิ. อนุพฺยญฺชนโสติ เถเรน กิร รูเป นิมิตฺตํ คเหตฺวา มาตุคาโม น โอโลกิตปุพฺโพ. มาตุคามสฺส ธมฺมนฺติ มาตุคามสฺส ฉปฺปญฺจวาจาหิ ธมฺมํ เทเสตุํ วฏฺฏติ, ปญฺหํ ปุฏฺเฐน คาถาสหสฺสมฺปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. เถโร ปน กปฺปิยเมว น อกาสิ. เยภุยฺเยน หิ กุลูปกเถรานเมตํ กมฺมํ โหติ. ภิกฺขุนุปสฺสยนฺติ ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ. ตํ ปน คิลานปุจฺฉเกน คนฺตุํ วฏฺฏติ, เถโร ปน กปฺปิยเมว น อกาสิ. เอส นโย สพฺพตฺถ. จุณฺเณนาติ โกสมฺพจุณฺณาทินา. คตฺตปริกมฺเมติ สรีรสมฺพาหนกมฺเม. วิจาริตาติ ปโยชยิตา. คทฺทูหนมตฺตนฺติ คาวึ ถเน คเหตฺวา เอกํ ขีรพินฺทุํ ทูหนกาลมตฺตมฺปิ.

សំណួរថា «ពាក្យថា ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ នឹងមាននរណាម្នាក់មកនិមន្តខ្ញុំ សួរថា តើការមិនឱ្យចិត្តកើតឡើងជាការលំបាក ឬការលះបង់ចិត្តដែលកើតឡើងហើយជាការលំបាក?»។ ឆ្លើយថា «ចិត្តឈ្មោះថាជាធម្មជាតិប្រែប្រួលរហ័ស ហេតុនោះ ការមិនឱ្យចិត្តកើតឡើងជាការលំបាក ទោះបីការលះបង់ចិត្តដែលកើតឡើងហើយ ក៏ជាការលំបាកដូចគ្នា»។ ពាក្យថា Antaraghare ក្នុងមហាសកុលុទាយិសូត្រ សំដៅយកចាប់តាំងពីសសរខឿនទៅជាផ្ទះក្នុងភូមិ តែក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកកន្លែងដែលទឹកភ្លៀងធ្លាក់ពីដំបូលផ្ទះ។ សំណួរថា «ចុះចង្ហាន់របស់លោកកើតឡើងពីណា?»។ ឆ្លើយថា «ព្រះថេរៈជាអ្នកល្បីល្បាញក្នុងក្រុងទាំងពីរ កាលដែលលោកនិមន្តទៅដល់ទ្វារផ្ទះ ពួកអ្នកស្រុកតែងតែទទួលយកសពិតទៅដាក់ពេញដោយភោជនាហារមានរសផ្សេងៗ ប្រគេនលោក។ លោកក៏ត្រឡប់មកពីកន្លែងដែលបានចង្ហាន់នោះវិញ ឯកន្លែងឆាន់ចង្ហាន់របស់លោកគឺទៀងទាត់ជានិច្ច»។ ពាក្យថា Anubyañjanaso សេចក្តីថា ឮថា ព្រះថេរៈមិនដែលកាន់យកនូវនិមិត្តក្នុងរូប ហើយសម្លឹងមើលស្ត្រីឡើយ។ ពាក្យថា Mātugāmassa dhammaṃ សេចក្តីថា ការសម្តែងធម៌ដល់ស្ត្រីដោយពាក្យប្រាំឬប្រាំមួយម៉ាត់ គឺគួរធ្វើ ភិក្ខុដែលគេសួរប្រស្នា សូម្បីនិយាយពាក្យមួយពាន់ម៉ាត់ក៏គួរធ្វើដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះថេរៈសូម្បីតែការដែលគួរធ្វើ ក៏លោកមិនធ្វើដែរ។ ព្រោះថា កិច្ចការនេះ ភាគច្រើនជារបស់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលស្និទ្ធស្នាលនឹងត្រកូល។ ពាក្យថា Bhikkhunupassayaṃ សេចក្តីថា អាស្រមភិក្ខុនី។ ទីនោះ ភិក្ខុដែលចង់ទៅសួរសុខទុក្ខភិក្ខុនីឈឺ គឺគួរទៅបាន ប៉ុន្តែព្រះថេរៈសូម្បីតែកិច្ចដែលគួរធ្វើ ក៏លោកមិនធ្វើដែរ។ វិធីនេះ គួរដឹងក្នុងវារៈទាំងពួង។ ពាក្យថា Cuṇṇena សេចក្តីថា ដោយម្សៅលម្អិតមានម្សៅកោសំបៈជាដើម។ ពាក្យថា Gattaparikamme សេចក្តីថា ក្នុងការច្របាច់រឹតរាងកាយ។ ពាក្យថា Vicāritā សេចក្តីថា ដែលគេលាបផ្សំ។ ពាក្យថា Gaddūhanamattaṃ សេចក្តីថា ត្រឹមតែរយៈពេលដែលគេចាប់ដោះមេគោ រួចច្របាច់យកទឹកដោះមួយដំណក់។

---

เกน ปน การเณน เถโร นิราพาโธ อโหสิ. ปทุมุตฺตเร กิร ภควติ สตสหสฺสภิกฺขุปริวาเร จาริกํ จรมาเน หิมวติ วิสรุกฺขา ปุปฺผึสุ. ภิกฺขุสตสหสฺสานมฺปิ ติณปุปฺผกโรโค อุปฺปชฺชติ. เถโร ตสฺมึ สมเย อิทฺธิมา ตาปโส โหติ, โส อากาเสน คจฺฉนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ ทิสฺวา โอตริตฺวา โรคํ ปุจฺฉิตฺวา หิมวนฺตโต โอสธํ อาหริตฺวา อทาสิ. อุปสิงฺฆนมตฺเตเนว โรโค วูปสมิ. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเลปิ ปฐมวปฺปทิวเส วปฺปํ ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปริโภคํ อคฺคิสาลญฺเจว วจฺจกุฏิญฺจ กาเรตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส เภสชฺชวตฺตํ นิพนฺธิ, อิมินา กมฺเมน นิราพาโธ อโหสิ. อุกฺกฏฺฐเนสชฺชิโก ปเนส อุกฺกฏฺฐารญฺญโก จ ตสฺมา ‘‘นาภิชานามิ อปสฺเสนกํ อปสฺสยิตา’’ติอาทิมาห.

សំណួរថា «ចុះព្រោះហេតុអ្វី បានជាព្រះថេរៈគ្មានជំងឺដំកាត់ទាល់តែសោះ?»។ ឆ្លើយថា «ឮថា កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមបទុមុត្តរៈ ទ្រង់យាងទៅកាន់ចារិក ព្រមដោយភិក្ខុមួយសែនរូបជាបរិវារ ពួកដើមឈើមានពិសក្នុងព្រៃហិមពាន្តក៏ផ្ការីក។ ភិក្ខុមួយសែនរូបក៏កើតជំងឺម្យ៉ាងឈ្មោះថា តិណបុប្ផកៈ។ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះថេរៈជាតាបសមានឫទ្ធិ កាលហោះទៅតាមអាកាស ឃើញភិក្ខុសង្ឃហើយ ក៏ចុះមកសួរនាំពីជំងឺ រួចទៅនាំយកឱសថពីព្រៃហិមពាន្តមកប្រគេន។ គ្រាន់តែភិក្ខុទាំងឡាយបានហិតឱសថនោះ ជំងឺក៏រលត់ស្ងប់ទៅភ្លាម។ សូម្បីក្នុងសម័យព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ ក្នុងថ្ងៃចាប់ផ្តើមភ្ជួររាស់ដំបូង លោកបានផ្អាកការងារភ្ជួររាស់ ហើយបានសាងសង់រោងភ្លើង និងវច្ចកុដិសម្រាប់ភិក្ខុសង្ឃប្រើប្រាស់ ព្រមទាំងបានចាត់ចែងថ្នាំសង្កូវប្រគេនភិក្ខុសង្ឃជាប្រចាំ ដោយផលនៃកម្មនេះ លោកទើបជាអ្នកគ្មានជំងឺ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈនេះ ជាអ្នកកាន់ធុតង្គអង្គុយជានិច្ច និងនៅក្នុងព្រៃជានិច្ច ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ខ្ញុំមិនដែលដឹងខ្លួនថាបានផ្អែកបង្អែកឡើយ» ជាដើម។

---

สรโณติ สกิเลโส. อญฺญา อุทปาทีติ อนุปสมฺปนฺนสฺส อญฺญํ พฺยากาตุํ น วฏฺฏติ. เถโร กสฺมา พฺยากาสิ? น เถโร อหํ อรหาติ อาห, อญฺญา อุทปาทีติ ปนาห. อปิจ เถโร อรหาติ ปากโฏ, ตสฺมา เอวมาห.

ពាក្យថា Saraṇo សេចក្តីថា ប្រកបដោយកិលេស។ ពាក្យថា Aññā udapādi សេចក្តីថា ការព្យាករនូវអរហត្តផលដល់បុគ្គលដែលមិនទាន់បានឧបសម្បទា គឺមិនគួរធ្វើឡើយ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈព្យាករ? ព្រោះព្រះថេរៈមិនបានពោលថា «ខ្ញុំជាព្រះអរហន្ត» ឡើយ គឺលោកគ្រាន់តែពោលថា «អញ្ញា (ការដឹងច្បាស់) កើតឡើងហើយ» ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈជាអ្នកល្បីល្បាញថាជាព្រះអរហន្តស្រាប់ហើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលយ៉ាងនេះ។

---

๒๑๒. ปพฺพชฺชนฺติ [Pg.140] เถโร สยํ เนว ปพฺพาเชสิ, น อุปสมฺปาเทสิ อญฺเญหิ ปน ภิกฺขูหิ เอวํ การาเปสิ. อวาปุรณํ อาทายาติ กุญฺจิกํ คเหตฺวา.

២១២. ពាក្យថា Pabbajjaṃ សេចក្តីថា ព្រះថេរៈមិនបានបំបួស ឬមិនបានឱ្យឧបសម្បទាដោយខ្លួនឯងឡើយ គឺលោកចាត់ចែងឱ្យភិក្ខុដទៃធ្វើការបំបួសឱ្យយ៉ាងនេះវិញ។ ពាក្យថា Avāpuraṇaṃ ādāya សេចក្តីថា កាន់យកសោ។

---

นิสินฺนโกว ปรินิพฺพายีติ อหํ ธรมาโนปิ น อญฺญสฺส ภิกฺขุสฺส ภาโร อโหสึ, ปรินิพฺพุตสฺสาปิ เม สรีรํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปลิโพโธ มา อโหสีติ เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิ. สรีรโต ชาลา อุฏฺฐหิ, ฉวิมํสโลหิตํ สปฺปิ วิย ฌายมานํ ปริกฺขยํ คตํ, สุมนมกุลสทิสา ธาตุโยว อวเสสึสุ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. อิทํ ปน สุตฺตํ ทุติยสงฺคเห สงฺคีตนฺติ.

ពាក្យថា Nisinnakova parinibbāyi សេចក្តីថា ព្រះថេរៈគិតថា «កាលខ្ញុំនៅរស់ ក៏មិនដែលធ្វើខ្លួនឱ្យជាបន្ទុកដល់ភិក្ខុដទៃឡើយ សូម្បីកាលដែលខ្ញុំបរិនិព្វានទៅហើយ ក៏សូមកុំឱ្យរាងកាយរបស់ខ្ញុំក្លាយជាកង្វល់ដល់ភិក្ខុសង្ឃឡើយ» លោកក៏ចូលតេជោធាតុកសិណ ហើយបរិនិព្វានទៅ។ ភ្លើងក៏ឆេះចេញពីរាងកាយរបស់លោក ស្បែក សាច់ និងឈាម ក៏ត្រូវភ្លើងឆេះអស់គ្មានសល់ ដូចជាទឹកដោះថ្លាដែលត្រូវភ្លើងឆេះអស់ដូច្នោះ សល់តែព្រះសារីរិកធាតុទាំងឡាយដែលមានពណ៌ដូចជាផ្កាម្លិះក្រពុំប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺច្បាស់លាស់ក្នុងគ្រប់កន្លែងហើយ។ ចំណែកឯសូត្រនេះ ត្រូវបានគេសង្គាយនាក្នុងការធ្វើសង្គាយនាលើកទីពីរ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

พากุลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃពាកុលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๕. ทนฺตภูมิสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទន្តភូមិសូត្រ

---

๒๑๓. เอวํ เม สุตนฺติ ทนฺตภูมิสุตฺตํ. ตตฺถ อรญฺญกุฏิกายนฺติ ตสฺเสว เวฬุวนสฺส เอกสฺมึ วิวิตฺตฏฺฐาเน ปธานกมฺมิกานํ ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตเสนาสเน. ราชกุมาโรติ พิมฺพิสารสฺส ปุตฺโต โอรสโก.

២១៣. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺទន្តភូមិសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា Araññakuṭikāyaṃ សេចក្តីថា ក្នុងសេនាសនៈដែលគេធ្វើទុកក្នុងទីស្ងាត់មួយនៃព្រៃវេឡុវ័ននោះឯង សម្រាប់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាអ្នកប្រឹងប្រែងបំពេញធម៌។ ពាក្យថា Rājakumāro សេចក្តីថា ព្រះរាជបុត្របង្កើតរបស់ព្រះបាទពិម្ពិសារ។

---

ผุเสยฺยาติ ลเภยฺย. เอกคฺคตนฺติ เอวํ ปฏิปนฺโน สมาปตฺตึ นาม ลภติ, ฌานํ นาม ลภตีติ อิทํ มยา สุตนฺติ วทติ. กิลมโถติ กายกิลมโถ. วิเหสาติ สฺเวว กิลมโถ วุตฺโต. ยถาสเก ติฏฺเฐยฺยาสีติ อตฺตโน อชานนโกฏฺฐาเสเยว ติฏฺเฐยฺยาสีติ.

ពាក្យថា Phuseyya សេចក្តីថា គប្បីបាន។ ពាក្យថា Ekaggataṃ សេចក្តីថា ព្រះរាជកុមារពោលថា «ខ្ញុំបានឮមកថា បុគ្គលដែលប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ តែងតែបានសម្រេចសមាបត្តិ តែងតែបានសម្រេចឈាន»។ ពាក្យថា Kilamatho សេចក្តីថា សេចក្តីលំបាកកាយ។ ពាក្យថា Vihesā សេចក្តីថា សំដៅយកសេចក្តីលំបាកកាយនោះឯង។ ពាក្យថា Yathāsake tiṭṭheyyāsi សេចក្តីថា ចូរអ្នកស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃសេចក្តីមិនដឹងរបស់ខ្លួនចុះ។

---

๒๑๔. เทเสสีติ จิตฺเตกคฺคตํ นาม เอวํ ลภติ, สมาปตฺตึ เอวํ นิพฺพตฺเตตีติ อปฺปนาอุปจารํ ปาเปตฺวา เอกกสิณปริกมฺมํ กเถสิ. ปเวเทตฺวาติ ปกาเสตฺวา.

២១៤. ពាក្យថា Desesi សេចក្តីថា សាមណេរបានសម្តែងនូវកសិណបរិកម្មតែមួយ ដោយធ្វើឱ្យដល់ឧបចារភូមិនិងអប្បនាភូមិ ដោយពោលថា «ចិត្តេកគ្គតា តែងបានសម្រេចយ៉ាងនេះ សមាបត្តិ តែងកើតឡើងយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា Pavedetvā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់។

---

เนกฺขมฺเมน ญาตพฺพนฺติ กามโต นิสฺสฏคุเณน ญาตพฺพํ. กามโต นิสฺสฏคุเณ ฐิเตน ปุคฺคเลน เอกคฺคํ นาม ชานิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยเนตํ วุตฺตํ[Pg.141]. เสสานิ ตสฺเสว เววจนานิ. กาเม ปริภุญฺชนฺโตติ ทุวิเธปิ กาเม ภุญฺชมาโน.

ពាក្យថា Nekkhammena ñātabbaṃ សេចក្តីថា គប្បីដឹងដោយគុណជាគ្រឿងរំលត់ចាកកាម។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះតម្រិះថា «បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងគុណជាគ្រឿងរំលត់ចាកកាម ទើបដឹងនូវចិត្តេកគ្គតាបាន» ទើបទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ។ បទដែលនៅសល់ គឺជាវេវចនៈនៃបទនោះឯង។ ពាក្យថា Kāme paribhuñjanto សេចក្តីថា កាលបរិភោគនូវកាមទាំងពីរយ៉ាង។

---

๒๑๕. หตฺถิทมฺมา วา อสฺสทมฺมา วา โคทมฺมา วาติ เอตฺถ อทนฺตหตฺถิทมฺมาทโย วิย จิตฺเตกคฺครหิตา ปุคฺคลา ทฏฺฐพฺพา. ทนฺตหตฺถิอาทโย วิย จิตฺเตกคฺคสมฺปนฺนา. ยถา อทนฺตหตฺถิทมฺมาทโย กูฏาการํ อกตฺวา ธุรํ อฉฑฺเฑตฺวา ทนฺตคมนํ วา คนฺตุํ, ทนฺเตหิ วา ปตฺตพฺพํ ภูมึ ปาปุณิตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวเมว จิตฺเตกคฺครหิตา สมฺปนฺนจิตฺเตกคฺเคหิ นิพฺพตฺติตคุณํ วา นิพฺพตฺเตตุํ ปตฺตภูมึ วา ปาปุณิตุํ น สกฺโกนฺติ.

២១៥. ក្នុងបទថា «Hatthidammā vā assadammā vā godammā vā» នេះ គប្បីជ្រាបថា បុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រាសចាកចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ (សមាធិ) គឺដូចជាដំរីដែលគេត្រូវទូន្មាន តែមិនទាន់បានទូន្មានជាដើម។ ចំណែកបុគ្គលទាំងឡាយដែលបរិបូណ៌ដោយចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ គឺដូចជាដំរីដែលបានទូន្មានហើយជាដើម។ ដំរីដែលគេត្រូវទូន្មាន តែមិនទាន់បានទូន្មានជាដើម មិនធ្វើនូវអាការៈវៀចវេរ មិនលះបង់នូវនឹម ហើយមិនអាចដើរទៅកាន់ផ្លូវដែលសត្វដែលគេទូន្មានហើយធ្លាប់ដើរទៅ ឬមិនអាចទៅដល់ទីដៅដែលសត្វដែលគេទូន្មានហើយគប្បីទៅដល់ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រាសចាកចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ ក៏មិនអាចបង្កើតគុណធម៌ដែលកើតអំពីចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយដ៏ជ្រះថ្លា ឬមិនអាចទៅដល់ទីដៅដែលខ្លួនគប្បីទៅដល់ បានយ៉ាងនោះដែរ។

---

๒๑๖. หตฺถวิลงฺฆเกนาติ หตฺเถน หตฺถํ คเหตฺวา.

២១៦. បទថា «Hatthavilaṅghakena» សេចក្តីថា កាន់ដៃដោយដៃ (ចាប់ដៃគ្នាទៅវិញទៅមក)។

---

ทฏฺเฐยฺยนฺติ ปสฺสิตพฺพยุตฺตกํ. อาวุโตติ อาวริโต. นิวุโตติ นิวาริโต. โอผุโฏติ โอนทฺโธ.

បទថា «Daṭṭheyyam» សេចក្តីថា វត្ថុដែលគួរមើលឃើញ។ បទថា «Āvuṭo» សេចក្តីថា ត្រូវបិទបាំង។ បទថា «Nivuṭo» សេចក្តីថា ត្រូវរារាំង។ បទថា «Ophuṭo» សេចក្តីថា ត្រូវគ្របដណ្តប់ (រួបរឹត)។

---

๒๑๗. นาควนิกนฺติ หตฺถิปโทปเม (ม. นิ. ๑.๒๘๘ อาทโย) นาควนจรโก ปุริโส ‘‘นาควนิโก’’ติ วุตฺโต, อิธ หตฺถิสิกฺขาย กุสโล หตฺถึ คเหตุํ สมตฺโถ. อติปสฺสิตฺวาติ ทิสฺวา. เอตฺถเคธาติ เอตสฺมึ ปวตฺตเคธา. สรสงฺกปฺปานนฺติ ธาวนสงฺกปฺปานํ. มนุสฺสกนฺเตสุ สีเลสุ สมาทปนายาติ เอตฺถ ยทา นาโค อิตฺถิปุริเสหิ กุมารกุมาริกาหิ โสณฺฑาทีสุ คเหตฺวา อุปเกฬยมาโน วิการํ น กโรติ สุขายติ, ตทาเนน มนุสฺสกนฺตานิ สีลานิ สมาทินฺนานิ นาม โหนฺติ.

២១៧. បទថា «Nāgavanikaṃ» សេចក្តីថា ក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រ សំដៅយកបុរសអ្នកត្រេចចរនៅក្នុងព្រៃដំរី ហៅថា «នាគវនិកៈ» ប៉ុន្តែក្នុងទន្តភូមិសូត្រនេះ សំដៅយកបុរសអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសិល្បៈដំរី អាចចាប់ដំរីបាន។ បទថា «Atipassitvā» សេចក្តីថា ឃើញហើយ (ពិនិត្យមើលដំរីល្អនិងមិនល្អ)។ បទថា «Etthagedhā» សេចក្តីថា សេចក្តីត្រេកត្រអាលដែលកើតឡើងក្នុងហ្វូងដំរីនោះ។ បទថា «Sarasaṅkappānaṃ» សេចក្តីថា នូវតម្រិះដែលរត់ទៅ (តម្រិះដែលបៀតបៀន)។ ក្នុងបទថា «Manussakantesu sīlesu samādapanāya» នេះ សេចក្តីថា កាលណាដំរីដែលពួកស្រីប្រុស ឬកុមារកុមារី ចាប់ត្រង់ប្រម៉ោយជាដើម លេងសើចជាមួយ វាមិនធ្វើការប្រែប្រួល (មិនខឹងសម្បារ) តែងទទួលសេចក្តីសុខ ក្នុងកាលនោះ ឈ្មោះថាដំរីនោះបានសមាទាននូវសីល (វត្តប្រតិបត្តិ) ដែលជាទីគាប់ចិត្តរបស់មនុស្សទាំងឡាយ។

---

เปมนียาติ ตาต ราชา เต ปสนฺโน มงฺคลหตฺถิฏฺฐาเนว ฐเปสฺสติ, ราชารหานิ โภชนาทีนิ ลภิสฺสสีติ เอวรูปี นาเคหิ ปิยาปิตพฺพา กถา. สุสฺสูสตีติ ตํ เปมนียกถํ โสตุกาโม โหติ. ติณฆาโสทกนฺติ ติณฆาสญฺเจว อุทกญฺจ, ติณฆาสนฺติ ฆาสิตพฺพํ ติณํ, ขาทิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

បទថា «Pemanīyā» សេចក្តីថា សម្តីដែលគួរឱ្យស្រឡាញ់ដែលដំរីពេញចិត្ត ដូចជាពាក្យថា «នែប្អូនដំរី ព្រះរាជាទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងអ្នកហើយ ទ្រង់នឹងតម្កល់អ្នកទុកក្នុងឋានៈជាដំរីមង្គល អ្នកនឹងបានទទួលភោជនាហារដ៏សមគួរដល់ព្រះរាជាជាមិនខាន»។ បទថា «Sussūsati» សេចក្តីថា ជាអ្នកចង់ស្តាប់នូវសម្តីដ៏គួរឱ្យស្រឡាញ់នោះ។ បទថា «Tiṇaghāsodakaṃ» សេចក្តីថា ស្មៅដែលជាអាហារផង ទឹកផង។ ពាក្យថា «Tiṇaghāsaṃ» សេចក្តីថា ស្មៅដែលគួរទំពារស៊ី ស្មៅដែលគួរខាំស៊ី នេះជាអត្ថន័យក្នុងបទនេះ។

---

ปณโวติ ฑิณฺฑิโม. สพฺพวงฺกโทสนิหิตนินฺนีตกสาโวติ นิหิตสพฺพวงฺกโทโส เจว อปนีตกสาโว จ. องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉตีติ องฺคสโม โหติ.

បទថា «Paṇavo» គឺស្គរតូច (ស្គរពិណពាទ្យ)។ បទថា «Sabbavaṅkadosanihitaninnītakasāvo» សេចក្តីថា មានទោសគឺសេចក្តីវៀចវេរទាំងពួងលះបង់ហើយផង មានកំសោយ (ទឹកអភិសេក ឬទឹកចត់) បន្សាត់ចេញហើយផង។ បទថា «Aṅganteva saṅkhaṃ gacchati» សេចក្តីថា ស្មើដោយអវយវៈ (ដៃជើងរបស់ព្រះរាជា)។

---

๒๑๙. เคหสิตสีลานนฺติ [Pg.142] ปญฺจกามคุณนิสฺสิตสีลานํ. ญายสฺสาติ อฏฺฐงฺคิกมคฺคสฺส.

២១៩. បទថា «Gehasitasīlānaṃ» សេចក្តីថា នូវសីល (ការប្រព្រឹត្ត) ដែលអាស្រ័យនូវកាមគុណទាំងប្រាំ។ បទថា «Ñāyassa» សេចក្តីថា ដើម្បីសម្រេចនូវអរិយមគ្គមានអង្គប្រាំបី។

---

๒๒๒. อทนฺตมรณํ มหลฺลโก รญฺโญ นาโค กาลงฺกโตติ รญฺโญ มหลฺลโก นาโค อทนฺตมรณํ มโต กาลํ กโต โหติ, อทนฺตมรณํ กาลํกิริยํ นาม กริยตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

២២២. បទថា «Adantamaraṇaṃ mahallako rañño nāgo kālaṅkato» សេចក្តីថា ដំរីធំរបស់ព្រះរាជា ស្លាប់ទៅដោយការស្លាប់ទាំងដែលមិនទាន់បានទូន្មាន គឺធ្វើមរណកាលទាំងមិនទាន់បានទូន្មាន នេះជាអត្ថន័យក្នុងបទនេះ។ វិធីនេះគប្បីជ្រាបក្នុងកន្លែងទាំងពួង។ សេចក្តីដែលនៅសល់គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងកម្រងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

ทนฺตภูมิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយទន្តភូមិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๖. ภูมิชสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយភូមិជសូត្រ

---

๒๒๓. เอวํ เม สุตนฺติ ภูมิชสุตฺตํ. ตตฺถ ภูมิโชติ อยํ เถโร ชยเสนราชกุมารสฺส มาตุโล. อาสญฺจ อนาสญฺจาติ กาเลน อาสํ กาเลน อนาสํ. สเกน ถาลิปาเกนาติ ปกติปวตฺตาย ภิกฺขาย อตฺตโน นิฏฺฐิตภตฺตโตปิ ภตฺเตน ปริวิสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

២២៣. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា «Evaṃ me sutaṃ» គឺភូមិជសូត្រ។ ក្នុងភូមិជសូត្រនោះ បទថា «Bhūmijo» គឺព្រះថេរៈអង្គនេះជាមា (បងប្អូនប្រុសរបស់ម្តាយ) របស់ជយសេនរាជកុមារ។ បទថា «Āsañca anāsañca» សេចក្តីថា ជួនកាលមានសេចក្តីប្រាថ្នា ជួនកាលគ្មានសេចក្តីប្រាថ្នា។ បទថា «Sakena thālipākena» សេចក្តីថា ព្រះថេរៈបាននាំយកភត្តដែលចម្អិនរួចហើយសម្រាប់ខ្លួន មកប្រគេន (ឬជូន) ដោយភត្តនោះ ក្រៅពីចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលបានមកតាមប្រក្រតី។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួងគឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងកម្រងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

ภูมิชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយភូមិជសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๗. อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา

៧. ការអធិប្បាយអនុរុទ្ធសូត្រ

---

๒๓๐. เอวํ เม สุตนฺติ อนุรุทฺธสุตฺตํ. ตตฺถ เอวมาหํสูติ ตสฺส อุปาสกสฺส อผาสุกกาโล อโหสิ, ตทา อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหํสุ. อปณฺณกนฺติ อวิราธิตํ. เอกตฺถาติ อปฺปมาณาติ วา มหคฺคตาติ วา ฌานเมว จิตฺเตกคฺคตาเยว เอวํ วุจฺจตีติ อิมํ สนฺธาย เอวมาห.

២៣០. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា «Evaṃ me sutaṃ» គឺអនុរុទ្ធសូត្រ។ ក្នុងអនុរុទ្ធសូត្រនោះ បទថា «Evamāhaṃsu» សេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលបញ្ចកង្គឧបាសកនោះមានជំងឺ (មិនសប្បាយកាយ) ពួកភិក្ខុទាំងឡាយបានចូលទៅជិតហើយពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា «Apaṇṇakaṃ» សេចក្តីថា មិនខុសឆ្គង (មិនផ្ទុយគ្នា)។ បទថា «Ekatthā» សេចក្តីថា សំដៅយកឈាន ឬសមាធិដែលមានអារម្មណ៍តែមួយ ដែលហៅថា «អប្បមាណៈ» ក្តី «មហគ្គតៈ» ក្តី ឧបាសកនោះសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

---

๒๓๑. ยาวตา [Pg.143] เอกํ รุกฺขมูลํ มหคฺคตนฺติ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา วิหรตีติ เอกรุกฺขมูลปมาณฏฺฐานํ กสิณนิมิตฺเตน โอตฺถริตฺวา ตสฺมึ กสิณนิมิตฺเต มหคฺคตชฺฌานํ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา วิหรติ. มหคฺคตนฺติ ปนสฺส อาโภโค นตฺถิ, เกวลํ มหคฺคตชฺฌานปวตฺติวเสน ปเนตํ วุตฺตํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิมินา โข เอตํ คหปติ ปริยาเยนาติ อิมินา การเณน. เอตฺถ หิ อปฺปมาณาติ วุตฺตานํ พฺรหฺมวิหารานํ นิมิตฺตํ น วฑฺฒติ, อุคฺฆาฏนํ น ชายติ, ตานิ ฌานานิ อภิญฺญานํ วา นิโรธสฺส วา ปาทกานิ น โหนฺติ, วิปสฺสนาปาทกานิ ปน วฏฺฏปาทกานิ ภโวกฺกมนานิ จ โหนฺติ. ‘‘มหคฺคตา’’ติ วุตฺตานํ ปน กสิณชฺฌานานํ นิมิตฺตํ วฑฺฒติ, อุคฺฆาฏนํ ชายติ, สมติกฺกมา โหนฺติ, อภิญฺญาปาทกานิ นิโรธปาทกานิ วฏฺฏปาทกานิ ภโวกฺกมนานิ จ โหนฺติ. เอวมิเม ธมฺมา นานตฺถา, อปฺปมาณา มหคฺคตาติ เอวํ นานาพฺยญฺชนา จ.

២៣១. បទថា «Yāvatā ekaṃ rukkhamūlaṃ mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharati» សេចក្តីថា ផ្សាយកសិណនិមិត្តគ្របដណ្តប់លើទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុនគល់ឈើមួយ ហើយផ្សាយមហគ្គតជ្ឈានទៅក្នុងកសិណនិមិត្តនោះ សម្រេចការសម្រាកនៅដោយការបង្អោនចិត្តទៅ។ ប៉ុន្តែពាក្យថា «Mahaggataṃ» នេះ មិនមែនជាការយកចិត្តទុកដាក់ (អាភោគៈ) របស់ព្រះថេរៈនោះទេ គឺលោកពោលដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃមហគ្គតជ្ឈានតែប៉ុណ្ណោះ។ វិធីនេះគប្បីជ្រាបក្នុងកន្លែងទាំងពួង។ បទថា «Iminā kho etaṃ gahapati pariyāyena» សេចក្តីថា ដោយហេតុនេះ។ ព្រោះថា ក្នុងធម៌ទាំងនេះ និមិត្តនៃព្រហ្មវិហារធម៌ទាំងឡាយដែលហៅថា «អប្បមាណៈ» មិនចម្រើនឡើងឡើយ ការដកចេញនូវនិមិត្តក៏មិនមាន ឈានទាំងនោះមិនមែនជាបាទៈ (មូលដ្ឋាន) នៃអភិញ្ញា ឬនិរោធសមាបត្តិឡើយ តែជាបាទៈនៃវិបស្សនា ជាបាទៈនៃវដ្តៈ និងជាគ្រឿងឈានទៅកាន់ភព។ ចំណែកឯនិមិត្តនៃកសិណឈានទាំងឡាយដែលហៅថា «មហគ្គតៈ» តែងចម្រើនឡើង ការដកចេញនូវនិមិត្តក៏មាន ការកន្លងហួសក៏មាន ហើយជាបាទៈនៃអភិញ្ញា ជាបាទៈនៃនិរោធសមាបត្តិ ជាបាទៈនៃវដ្តៈ និងជាគ្រឿងឈានទៅកាន់ភព។ យ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាផង មានព្យញ្ជនៈប្លែកគ្នាដោយពាក្យថា «អប្បមាណៈ» និង «មហគ្គតៈ» យ៉ាងនេះផង។

---

๒๓๒. อิทานิ มหคฺคตสมาปตฺติโต นีหริตฺวา ภวูปปตฺติการณํ ทสฺเสนฺโต จตสฺโส โข อิมาติอาทิมาห. ปริตฺตาภาติ ผริตฺวา ชานนฺตสฺส อยมาโภโค อตฺถิ, ปริตฺตาเภสุ ปน เทเวสุ นิพฺพตฺติการณํ ฌานํ ภาเวนฺโต เอวํ วุตฺโต. เอส นโย สพฺพตฺถ. ปริตฺตาภา สิยา สํกิลิฏฺฐาภา โหนฺติ สิยา ปริสุทฺธาภา, อปฺปมาณาภา สิยา สํกิลิฏฺฐาภา โหนฺติ สิยา ปริสุทฺธาภา. กถํ? สุปฺปมตฺเต วา สราวมตฺเต วา กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา ปญฺจหากาเรหิ อาจิณฺณวสิภาโว ปจฺจนีกธมฺมานํ สุฏฺฐุ อปริโสธิตตฺตา ทุพฺพลเมว สมาปตฺตึ วฬญฺชิตฺวา อปฺปคุณชฺฌาเน ฐิโต กาลํ กตฺวา ปริตฺตาเภสุ นิพฺพตฺตติ, วณฺโณ ปนสฺส ปริตฺโต เจว โหติ สํกิลิฏฺโฐ จ. ปญฺจหิ ปนากาเรหิ อาจิณฺณวสิภาโว ปจฺจนีกธมฺมานํ สุฏฺฐุ ปริโสธิตตฺตา สุวิสุทฺธํ สมาปตฺตึ วฬญฺชิตฺวา ปคุณชฺฌาเน ฐิโต กาลํ กตฺวา ปริตฺตาเภสุ นิพฺพตฺตติ, วณฺโณ ปนสฺส ปริตฺโต เจว โหติ ปริสุทฺโธ จ. เอวํ ปริตฺตาภา สิยา สํกิลิฏฺฐาภา โหนฺติ สิยา ปริสุทฺธาภา. กสิเณ ปน วิปุลปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา ปญฺจหากาเรหิ อาจิณฺณวสิภาโวติ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว เวทิตพฺพํ. เอวํ อปฺปมาณาภา สิยา สํกิลิฏฺฐาภา โหนฺติ สิยา ปริสุทฺธาภาติ.

២៣២. ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវហេតុជាគ្រឿងកើតក្នុងភព ដោយនាំចេញអំពីមហគ្គតសមាបត្តិ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «Catasso kho imā» ជាដើម។ បទថា «Parittābhā» សេចក្តីថា បុគ្គលកាលដឹងច្បាស់ដោយការផ្សាយទៅ តែងមានការយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងនេះ ប៉ុន្តែបុគ្គលកាលចម្រើនឈានដែលជាហេតុឱ្យកើតក្នុងទេវលោកជាន់បរិត្តាភៈ តែងពោលយ៉ាងនេះ。 វិធីនេះគប្បីជ្រាបក្នុងកន្លែងទាំងពួង។ ពួកទេវតាជាន់បរិត្តាភៈ ជួនកាលមានពន្លឺសៅហ្មង ជួនកាលមានពន្លឺបរិសុទ្ធ ពួកទេវតាជាន់អប្បមាណាភៈ ជួនកាលមានពន្លឺសៅហ្មង ជួនកាលមានពន្លឺបរិសុទ្ធ។ សួរថា តើកើតឡើងយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា បុគ្គលធ្វើកសិណបរិកម្មក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុនចង្អេរ ឬប៉ុនចានក្បាល ឱ្យសមាបត្តិកើតឡើង មានវសីភាពស្ទាត់ជំនាញដោយអាការៈប្រាំយ៉ាង តែព្រោះមិនបានជម្រះធម៌ជាបដិបក្ខ (នីវរណៈ) ឱ្យស្អាតល្អ ទើបប្រើប្រាស់សមាបត្តិដ៏ទន់ខ្សោយ ស្ថិតនៅក្នុងឈានដែលមិនស្ទាត់ជំនាញ ធ្វើមរណកាលទៅ ក៏កើតក្នុងជាន់បរិត្តាភៈ ឯសម្បុរកាយរបស់ទេវតានោះ តែងមានប្រមាណតិចផង សៅហ្មងផង។ ចំណែកបុគ្គលដែលមានវសីភាពស្ទាត់ជំនាញbyអាការៈប្រាំយ៉ាង ព្រោះបានជម្រះធម៌ជាបដិបក្ខឱ្យស្អាតល្អ ទើបប្រើប្រាស់សមាបត្តិដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ស្ថិតនៅក្នុងឈានដែលស្ទាត់ជំនាញ ធ្វើមរណកាលទៅ ក៏កើតក្នុងជាន់បរិត្តាភៈ ឯសម្បុរកាយរបស់ទេវតានោះ មានប្រមាណតិចមែន តែបរិសុទ្ធស្អាត។ យ៉ាងនេះ ពួកទេវតាជាន់បរិត្តាភៈ ជួនកាលមានពន្លឺសៅហ្មង ជួនកាលមានពន្លឺបរិសុទ្ធ។ ចំណែកបុគ្គលដែលធ្វើកសិណបរិកម្មដ៏ធំទូលាយ ឱ្យសមាបត្តិកើតឡើង មានវសីភាពស្ទាត់ជំនាញដោយអាការៈប្រាំយ៉ាង សេចក្តីទាំងពួងគប្បីជ្រាបដូចជាសេចក្តីមុននោះឯង។ យ៉ាងនេះ ពួកទេវតាជាន់អប្បមាណាភៈ ជួនកាលមានពន្លឺសៅហ្មង ជួនកាលមានពន្លឺបរិសុទ្ធ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

วณฺณนานตฺตนฺติ [Pg.144] สรีรวณฺณสฺส นานตฺตํ. โน จ อาภานานตฺตนฺติ อาโลเก นานตฺตํ น ปญฺญายติ. อจฺจินานตฺตนฺติ ทีฆรสฺสอณุถูลวเสน อจฺจิยา นานตฺตํ.

បទថា «Vaṇṇanānattaṃ» សេចក្តីថា ភាពប្លែកគ្នានៃសម្បុរកាយ។ បទថា «No ca ābhānānattaṃ» សេចក្តីថា ភាពប្លែកគ្នានៃពន្លឺមិនប្រាកដឡើយ។ បទថា «Accinānattaṃ» សេចក្តីថា ភាពប្លែកគ្នានៃអណ្តាតភ្លើង ដោយអំណាចវែង ខ្លី តូច ឬធំ។

---

ยตฺถ ยตฺถาติ อุยฺยานวิมานกปฺปรุกฺขนทีตีรโปกฺขรณีตีเรสุ ยตฺถ ยตฺถ. อภินิวิสนฺตีติ วสนฺติ. อภิรมนฺตีติ รมนฺติ น อุกฺกณฺฐนฺติ. กาเชนาติ ยาคุภตฺตเตลผาณิตมจฺฉมํสกาเชสุ เยน เกนจิ กาเชน. ‘‘กาเจนาติ’’ปิ ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ. ปิฏเกนาติ ปจฺฉิยา. ตตฺถ ตตฺเถวาติ สปฺปิมธุผาณิตาทีนํ สุลภฏฺฐานโต โลณปูติมจฺฉาทีนํ อุสฺสนฺนฏฺฐานํ นีตา ‘‘ปุพฺเพ อมฺหากํ วสนฏฺฐานํ ผาสุกํ, ตตฺถ สุขํ วสิมฺหา, อิธ โลณํ วา โน พาธติ ปูติมจฺฉคนฺโธ วา สีสโรคํ อุปฺปาเทตี’’ติ เอวํ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา ตตฺถ ตตฺเถว รมนฺติ.

បទថា «Yattha yattha» សេចក្តីថា ក្នុងទីនោះៗ មានសួនច្បារ វិមាន ដើមឈើកប្បព្រឹក្ស ច្រាំងទន្លេ ឬឆ្នេរស្រះបោក្ខរណីជាដើម។ បទថា «Abhinivisanti» សេចក្តីថា រស់នៅ។ បទថា «Abhiramanti» សេចក្តីថា ត្រេកអរ មិនអផ្សុកឡើយ។ បទថា «Kājena» សេចក្តីថា ដោយអម្រែកណាមួយ ក្នុងចំណោមអម្រែកបបរ ភត្ត ប្រេង ទឹកអំពៅ ត្រី ឬសាច់។ មានបាឋៈថា «Kācena» ខ្លះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ បទថា «Piṭakena» សេចក្តីថា ដោយកន្ត្រក (កញ្ជើ)។ បទថា «Tattha tattheva» សេចក្តីថា ពួករបោម (ឬរុយ) ដែលគេនាំចេញពីកន្លែងដែលសំបូរដោយទឹកដោះថ្លា ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅជាដើម ទៅកាន់កន្លែងដែលសំបូរដោយត្រីស្អុយប្រៃជាដើម មិនបានគិតយ៉ាងនេះថា «ពីមុន កន្លែងរស់នៅរបស់យើងមានសេចក្តីសុខស្រួល យើងធ្លាប់រស់នៅទីនោះជាសុខ ឥឡូវនេះ ជាតិប្រៃក្តី ក្លិនត្រីស្អុយក្តី តែងបៀតបៀនយើង ធ្វើឱ្យកើតជំងឺឈឺក្បាល» ឡើយ គឺពួកវាត្រេកអរក្នុងកន្លែងនោះៗ តែម្តង។

---

๒๓๔. อาภาติ อาภาสมฺปนฺนา. ตทงฺเคนาติ ตสฺสา ภวูปปตฺติยา องฺเคน, ภวูปปตฺติการเณนาติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ การณํ ปุจฺฉนฺโต โก นุ โข, ภนฺเตติอาทิมาห.

២៣៤. បទថា «Ābhā» សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយពន្លឺ។ បទថា «Tadaṅgena» សេចក្តីថា ដោយអង្គនៃសេចក្តីកើតក្នុងភពនោះ គឺដោយហេតុជាគ្រឿងកើតក្នុងភព នេះជាអត្ថន័យក្នុងបទនេះ។ ឥឡូវនេះ ព្រះសភិយត្ថេរៈកាលនឹងសួររកហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យថា «Ko nu kho, bhante» ជាដើម។

---

กายทุฏฺฐุลฺลนฺติ กายาลสิยภาโว. ฌายโตติ ชลโต.

បទថា «Kāyaduṭṭhullaṃ» សេចក្តីថា ភាពខ្ជិលច្រអូសនៃកាយ។ បទថា «Jhāyato» សេចក្តីថា នៃប្រទីបដែលកំពុងឆេះភ្លឺ។

---

๒๓๕. ทีฆรตฺตํ โข เมติ เถโร กิร ปารมิโย ปูเรนฺโต อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา นิรนฺตรํ ตีณิ อตฺตภาวสตานิ พฺรหฺมโลเก ปฏิลภิ, ตํ สนฺธาเยตํ อาห. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

២៣៥. បទថា «Dīgharattaṃ kho me» សេចក្តីថា ឮថា ព្រះថេរៈកាលបំពេញបារមីទាំងឡាយ បានបួសជាឥសី ញ៉ាំងសមាបត្តិឱ្យកើតឡើង ហើយបានទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកអស់បីរយអត្តភាពជាប់ៗ គ្នា គ្មានចន្លោះ លោកសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យនេះ។ សូម្បីតែពាក្យនេះ ក៏មានសម្តែងទុកមកដែរថា៖

---

‘‘อโวกิณฺณํ ตีณิ สตํ, ยํ ปพฺพชึ อิสิปพฺพชฺชํ;

อสงฺขตํ คเวสนฺโต, ปุพฺเพ สญฺจริตํ มม’’นฺติ.

«ខ្ញុំកាលស្វែងរកនូវព្រះនិព្វានដែលជាធម៌មិនមានបច្ច័យតាក់តែង បានបួសជាឥសីអស់បីរយជាតិមិនដែលដាច់ (មិនលាយឡំដោយអត្តភាពដទៃ) នោះជាការប្រព្រឹត្តទៅរបស់ខ្ញុំក្នុងកាលមុន»។

---

เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួងគឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងកម្រងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអនុរុទ្ធសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๘. อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយឧបក្កិលេសសូត្រ

---

๒๓๖. เอวํ เม สุตนฺติ อุปกฺกิเลสสุตฺตํ. ตตฺถ เอตทโวจาติ เนว เภทาธิปฺปาเยน น ปิยกมฺยตาย, อถ ขฺวาสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิเม ภิกฺขู [Pg.145] มม วจนํ คเหตฺวา น โอรมิสฺสนฺติ, พุทฺธา จ นาม หิตานุกมฺปกา, อทฺธา เนสํ ภควา เอกํ การณํ กเถสฺสติ, ตํ สุตฺวา เอเต โอรมิสฺสนฺติ, ตโต เตสํ ผาสุวิหาโร ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา เอตํ ‘‘อิธ, ภนฺเต’’ติอาทิวจนมโวจ. มา ภณฺฑนนฺติอาทีสุ ‘‘อกตฺถา’’ติ ปาฐเสสํ คเหตฺวา ‘‘มา ภณฺฑนํ อกตฺถา’’ติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญตโรติ โส กิร ภิกฺขุ ภควโต อตฺถกาโม, อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย – ‘‘อิเม ภิกฺขู โกธาภิภูตา สตฺถุ วจนํ น คณฺหนฺติ, มา ภควา เอเต โอวทนฺโต กิลมี’’ติ, ตสฺมา เอวมาห.

២៣៦. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា «Evaṃ me sutaṃ» គឺឧបក្កិលេសសូត្រ។ ក្នុងឧបក្កិលេសសូត្រនោះ បទថា «Etadavoca» សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះមិនមែនក្រាបបង្គំទូលដោយបំណងចង់បំបែកបំបាក់ ឬដោយចង់ធ្វើខ្លួនឱ្យជាទីស្រឡាញ់ឡើយ តែភិក្ខុនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ភិក្ខុទាំងឡាយ (ដែលឈ្លោះគ្នានៅក្រុងកោសម្ពី) ទាំងនេះ មិនព្រមស្តាប់ពាក្យរបស់ខ្ញុំហើយឈប់ឡើយ ឯព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែងជាអ្នកអនុគ្រោះដោយប្រយោជន៍ ព្រះមានព្រះភាគមុខជានឹងសម្តែងនូវហេតុណាមួយដល់ភិក្ខុទាំងនោះជាមិនខាន កាលបើបានស្តាប់ហេតុនោះហើយ ភិក្ខុទាំងនោះនឹងឈប់ឈ្លោះគ្នា ពីនោះទៅ ពួកគេនឹងរស់នៅជាសុខ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបភិក្ខុនោះក្រាបបង្គំទូលពាក្យថា «Idha, bhante» ជាដើម។ ក្នុងបទថា «Mā bhaṇḍanaṃ» ជាដើម គប្បីយកបាឋសេសថា «Akatthā» មកបំពេញ ហើយគប្បីជ្រាបអត្ថន័យយ៉ាងនេះថា «អ្នកទាំងឡាយកុំធ្វើការឈ្លោះប្រកែកគ្នាឡើយ»។ បទថា «Aññataro» សេចក្តីថា ឮថា ភិក្ខុនោះជាអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ដល់ព្រះមានព្រះភាគ ឮថា ភិក្ខុនោះមានបំណងយ៉ាងនេះថា «ភិក្ខុទាំងឡាយនេះត្រូវកំហឹងគ្របដណ្តប់ហើយ មិនព្រមទទួលយកព្រះពុទ្ធដីកាឡើយ សូមព្រះមានព្រះភាគកុំបីលំបាកព្រះកាយក្នុងការទូន្មានពួកភិក្ខុទាំងនេះឡើយ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបភិក្ខុនោះក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។

---

ปิณฺฑาย ปาวิสีติ น เกวลํ ปาวิสิ, เยนปิ ชเนน น ทิฏฺโฐ, โส มํ ปสฺสตูติปิ อธิฏฺฐาสิ. กิมตฺถํ อธิฏฺฐาสีติ? เตสํ ภิกฺขูนํ ทมนตฺถํ. ภควา หิ ตทา ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต ‘‘ปุถุสทฺโท สมชโน’’ติอาทิคาถา ภาสิตฺวา โกสมฺพิโต พาลกโลณการคามํ คโต. ตโต ปาจีนวํสทายํ, ตโต ปาลิเลยฺยกวนสณฺฑํ คนฺตฺวา ปาลิเลยฺยหตฺถินาเคน อุปฏฺฐหิยมาโน เตมาสํ วสิ. นครวาสิโนปิ – ‘‘สตฺถา วิหารํ คโต, คจฺฉาม ธมฺมสฺสวนายา’’ติ คนฺธปุปฺผหตฺถา วิหารํ คนฺตฺวา ‘‘กหํ, ภนฺเต, สตฺถา’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘กหํ ตุมฺเห สตฺถารํ ทกฺขถ, สตฺถา ‘อิเม ภิกฺขู สมคฺเค กริสฺสามี’ติ อาคโต, สมคฺเค กาตุํ อสกฺโกนฺโต นิกฺขมิตฺวา คโต’’ติ. ‘‘มยํ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ ทตฺวา สตฺถารํ อาเนตุํ น สกฺโกม, โส โน อยาจิโต สยเมว อาคโต, มยํ อิเม ภิกฺขู นิสฺสาย สตฺถุ สมฺมุขา ธมฺมกถํ โสตุํ น ลภิมฺหา. อิเม สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตา, ตสฺมิมฺปิ สามคฺคึ กโรนฺเต สมคฺคา น ชาตา, กสฺสาญฺญสฺส วจนํ กริสฺสนฺติ. อลํ น อิเมสํ ภิกฺขา ทาตพฺพา’’ติ สกลนคเร ทณฺฑํ ฐปยึสุ. เต ปุนทิวเส สกลนครํ ปิณฺฑาย จริตฺวา กฏจฺฉุมตฺตมฺปิ ภิกฺขํ อลภิตฺวา วิหารํ อาคมํสุ. อุปาสกาปิ เต ปุน อาหํสุ – ‘‘ยาว สตฺถารํ น ขมาเปถ, ตาว โว ตเมว ทณฺฑกมฺม’’นฺติ. เต ‘‘สตฺถารํ ขมาเปสฺสามา’’ติ ภควติ สาวตฺถิยํ อนุปฺปตฺเต ตตฺถ อคมํสุ. สตฺถา เตสํ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ เทเสสีติ อยเมตฺถ ปาฬิมุตฺตกกถา.

ពាក្យថា Piṇḍāya pāvisī (ទ្រង់យាងចូលទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត) សេចក្ដីថា មិនមែនគ្រាន់តែយាងចូលទៅប៉ុណ្ណោះទេ តែទ្រង់បានអធិដ្ឋានថា «ជនណាដែលមិនទាន់បានឃើញតថាគត សូមឲ្យជននោះបានឃើញតថាគតចុះ»។ សួរថា ទ្រង់អធិដ្ឋានដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ឆ្លើយថា ដើម្បីទូន្មានភិក្ខុទាំងឡាយនោះ (ភិក្ខុអ្នកបង្កជម្លោះនៅក្រុងកោសម្ពី)។ ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាតវិញហើយ ទ្រង់សម្ដែងគាថាមានដើមថា «puthusaddo samajano» (ជនជាច្រើនមានសំឡេងក្អាកក្អាយ) រួចហើយទ្រង់យាងចេញពីក្រុងកោសម្ពី ទៅកាន់ភូមិពាលកលោណការគ្រាម។ ពីភូមិនោះ ទ្រង់យាងទៅកាន់ព្រៃបាចីនវំសទាយៈ ពីព្រៃនោះ ទ្រង់យាងទៅកាន់ដងព្រៃបាលិលេយ្យកៈ ហើយទ្រង់គង់ចាំវស្សាអស់រយៈពេល ៣ ខែ ដោយមានដំរីឈ្មោះបាលិលេយ្យកៈជាអ្នកបម្រើឧបដ្ឋាក។ ចំណែកឯអ្នកក្រុងទាំងឡាយ ក៏និយាយគ្នាថា «ព្រះសាស្តាយាងទៅកាន់វិហារហើយ ពួកយើងចូរទៅស្ដាប់ធម៌ចុះ» ពួកគេកាន់គ្រឿងក្រអូបនិងផ្កាក្នុងដៃ ទៅកាន់វិហារ ហើយសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ព្រះសាស្តាគង់នៅឯណា?»។ ភិក្ខុទាំងឡាយប្រាប់ថា «អ្នករាល់គ្នានឹងឃើញព្រះសាស្តានៅឯណាបាន ព្រះសាស្តាយាងមកដោយព្រះតម្រិះថា 'តថាគតនឹងធ្វើភិក្ខុទាំងនេះឲ្យសាមគ្គីគ្នា' តែទ្រង់មិនអាចធ្វើឲ្យសាមគ្គីគ្នាបាន ក៏យាងចេញទៅបាត់ហើយ»។ ឧបាសកទាំងឡាយនិយាយថា «ពួកយើងទោះបីជាត្រូវចំណាយទ្រព្យមួយរយ ឬមួយពាន់ ក៏មិនអាចទៅអញ្ជើញព្រះសាស្តាមកបានដែរ តែព្រះអង្គទ្រង់យាងមកដោយព្រះអង្គឯង ដោយមិនបាច់ពួកយើងអញ្ជើញឡើយ ពួកយើងមិនបានស្ដាប់ធម៌ចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះសាស្តា ក៏ព្រោះតែអាស្រ័យភិក្ខុទាំងនេះ។ ភិក្ខុទាំងនេះបួសឧទ្ទិសចំពោះព្រះសាស្តា សូម្បីកាលព្រះអង្គធ្វើការសម្រុះសម្រួលឲ្យសាមគ្គីគ្នា ក៏នៅតែមិនព្រមសាមគ្គីគ្នាទៀត តើនឹងទៅស្ដាប់បង្គាប់ពាក្យរបស់អ្នកដទៃណាទៅ? កុំឡើយ ពួកយើងមិនត្រូវប្រគេនចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដល់ភិក្ខុទាំងនេះឡើយ» ហើយក៏បានកំណត់ទណ្ឌកម្ម (ពិន័យ) ទូទាំងក្រុង។ ភិក្ខុទាំងនោះ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បានដើរទៅបិណ្ឌបាតទូទាំងក្រុង តែមិនបានសូម្បីតែចង្ហាន់មួយវែក ក៏ត្រឡប់មកកាន់វិហារវិញ។ ឧបាសកទាំងឡាយក៏បាននិយាយទៅកាន់ភិក្ខុទាំងនោះទៀតថា «ដរាបណាពួកលោកមិនទាន់សុំខមាទោសព្រះសាស្តាទេ ដរាបនោះ ទណ្ឌកម្មនោះនៅតែមានដល់ពួកលោកដដែល»។ ភិក្ខុទាំងនោះគិតថា «ពួកយើងនឹងទៅសុំខមាទោសព្រះសាស្តា» កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅដល់ក្រុងសាវត្ថី ក៏បានទៅកាន់ទីនោះ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្ដែងធម៌អំពីភេទទាយកវត្ថុ (ហេតុនាំឲ្យបែកបាក់សង្ឃ) ១៨ ប្រការ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ នេះជាសេចក្ដីអធិប្បាយក្រៅបាលី (បាលីមុត្តកកថា) ក្នុងរឿងនេះ។

---

๒๓๗. อิทานิ ปุถุสทฺโทติอาทิคาถาสุ ปุถุ มหาสทฺโท อสฺสาติ ปุถุสทฺโท. สมชโนติ สมาโน เอกสทิโส ชโน, สพฺโพวายํ ภณฺฑนการกชโน [Pg.146] สมนฺตโต สทฺทนิจฺฉรเณน ปุถุสทฺโท เจว สทิโส จาติ วุตฺตํ โหติ. น พาโล โกจิ มญฺญถาติ ตตฺร โกจิ เอโกปิ อหํ พาโลติ น มญฺญติ, สพฺเพปิ ปณฺฑิตมานิโนเยว. นาญฺญํ ภิยฺโย อมญฺญรุนฺติ โกจิ เอโกปิ อหํ พาโลติ น จ มญฺญิ, ภิยฺโย จ สงฺฆสฺมึ ภิชฺชมาเน อญฺญมฺปิ เอกํ ‘‘มยฺหํ การณา สงฺโฆ ภิชฺชตี’’ติ อิทํ การณํ น มญฺญีติ อตฺโถ.

២៣៧. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ក្នុងគាថាទាំងឡាយមានដើមថា puthusaddo សេចក្ដីថា ជនណាមានសំឡេងធំទូលាយ ជននោះឈ្មោះថា puthusaddo (មានសំឡេងក្អាកក្អាយ)។ ពាក្យថា samajano សេចក្ដីថា ជនស្មើគ្នា គឺដូចគ្នា ព្រះអង្គមានព្រះតម្រាស់ពន្យល់ថា ជនអ្នកបង្កជម្លោះទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែបញ្ចេញសំឡេងអឺងកងជុំវិញខ្លួន ឈ្មោះថាជាអ្នកមានសំឡេងក្អាកក្អាយផង ជាអ្នកមានសភាពដូចគ្នា (ក្នុងការបង្កជម្លោះ) ផង។ ពាក្យថា Na bālo koci maññatha សេចក្ដីថា ក្នុងបណ្ដាភិក្ខុទាំងនោះ គ្មានភិក្ខុណាម្នាក់ សូម្បីតែម្នាក់ យល់ឃើញថា «អាត្មាអញជាមនុស្សល្ងង់» ឡើយ សុទ្ធតែសំគាល់ខ្លួនថាជាអ្នកប្រាជ្ញតែរៀងៗខ្លួន។ ពាក្យថា Nāññaṃ bhiyyo amaññarun សេចក្ដីថា គ្មានភិក្ខុណាម្នាក់ សូម្បីតែម្នាក់ យល់ឃើញថា «អាត្មាអញជាមនុស្សល្ងង់» ឡើយ ហើយរឹតតែមិនបានគិតដល់ហេតុផលមួយទៀត ក្នុងកាលដែលសង្ឃកំពុងបែកបាក់គ្នាថា «សង្ឃត្រូវបែកបាក់គ្នា ក៏ព្រោះតែអាស្រ័យហេតុអំពីអាត្មាអញ» ឡើយ នេះជាសេចក្ដីពន្យល់។

---

ปริมุฏฺฐาติ มุฏฺฐสฺสติโน. วาจาโคจรภาณิโนติ ราการสฺส รสฺสาเทโส กโต; วาจาโคจราว, น สติปฏฺฐานโคจรา, ภาณิโน จ, กถํ ภาณิโน? ยาวิจฺฉนฺติ มุขายามํ, ยาว มุขํ ปสาเรตุํ อิจฺฉนฺติ, ตาว ปสาเรตฺวา ภาณิโน, เอโกปิ สงฺฆคารเวน มุขสงฺโกจนํ น กโรตีติ อตฺโถ. เยน นีตาติ เยน กลเหน อิมํ นิลฺลชฺชภาวํ นีตา. น ตํ วิทู น ตํ ชานนฺติ ‘‘เอวํ สาทีนโว อย’’นฺติ.

ពាក្យថា Parimuṭṭhā សេចក្ដីថា ជាអ្នកមានស្មារតីភ្លេចភ្លាំង (ភ្លេចខ្លួន)។ ពាក្យថា Vācāgocarabhāṇino មានការធ្វើអក្សរ រ (រការៈ) ឲ្យមានសំឡេងខ្លី (រស្សៈ) សេចក្ដីថា ជាអ្នកមានវាចាជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានសតិប្បដ្ឋានជាអារម្មណ៍ឡើយ ហើយជាអ្នកនិយាយ តើនិយាយដូចម្ដេច? គឺនិយាយតាមតែចិត្តចង់ ពាក្យថា yāvicchanti mukhāyāmaṃ សេចក្ដីថា ពួកគេចង់បើកមាត់និយាយប៉ុណ្ណា ក៏បើកមាត់និយាយប៉ុណ្ណោះ គ្មានភិក្ខុណាម្នាក់ធ្វើការទប់មាត់ទប់ពាក្យដោយការគោរពចំពោះសង្ឃឡើយ នេះជាសេចក្ដីពន្យល់។ ពាក្យថា Yena nītā សេចក្ដីថា ជម្លោះណាដែលនាំពួកគេឲ្យទៅដល់ភាពឥតខ្មាសបែបនេះ។ ពាក្យថា Na taṃ vidū សេចក្ដីថា ពួកគេមិនដឹងនូវទោសនោះឡើយ គឺមិនដឹងថា «ជម្លោះនេះមានទោសកំហុសយ៉ាងនេះ»។

---

เย จ ตํ อุปนยฺหนฺตีติ ตํ อกฺโกจฺฉิ มนฺติอาทิกํ อาการํ เย อุปนยฺหนฺติ. สนนฺตโนติ โปราโณ.

ពាក្យថា Ye ca taṃ upanayhanti សេចក្ដីថា ជនទាំងឡាយណាដែលចងគំនុំទុកនូវអាការៈមានពាក្យថា «បុគ្គលនោះបានជេរប្រមាថអញ» ជាដើមនោះ។ ពាក្យថា Sanantano សេចក្ដីថា ជាច្បាប់បុរាណ (ធម៌ចាស់បុរាណ)។

---

ปเรติ ปณฺฑิเต ฐเปตฺวา ตโต อญฺเญ ภณฺฑนการกา ปเร นาม. เต เอตฺถ สงฺฆมชฺเฌ กลหํ กโรนฺตา ‘‘มยํ ยมามเส อุปยมาม นสฺสาม สตตํ สมิตํ มจฺจุสนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ น ชานนฺติ. เย จ ตตฺถ วิชานนฺตีติ เย จ ตตฺถ ปณฺฑิตา ‘‘มยํ มจฺจุโน สมีปํ คจฺฉามา’’ติ วิชานนฺติ. ตโต สมฺมนฺติ เมธคาติ เอวญฺหิ เต ชานนฺตา โยนิโสมนสิการํ อุปฺปาเทตฺวา เมธคานํ กลหานํ วูปสมาย ปฏิปชฺชนฺติ.

ពាក្យថា Pare សេចក្ដីថា លើកលែងតែពួកបណ្ឌិតចេញ ជនអ្នកបង្កជម្លោះដទៃទៀតក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា «ជនពាល» (ជនដទៃ)។ ជនទាំងនោះ កាលដែលបង្កជម្លោះក្នុងកណ្ដាលសង្ឃនេះ មិនបានដឹងខ្លួនទាល់តែសោះថា «ពួកយើងកំពុងតែដើរទៅរកសេចក្ដីស្លាប់ ពួកយើងកំពុងតែវិនាស ពួកយើងកំពុងតែដើរចូលទៅជិតសំណាក់នៃមច្ចុရាជជានិច្ចកាល» ដោយការចម្រើនអនិច្ចសញ្ញាឡើយ។ ពាក្យថា Ye ca tattha vijānanti សេចក្ដីថា ពួកបណ្ឌិតទាំងឡាយណា ក្នុងទីនោះ ដឹងខ្លួនថា «ពួកយើងកំពុងតែដើរទៅជិតសេចក្ដីស្លាប់ហើយ» ដោយការចម្រើនអនិច្ចសញ្ញា។ ពាក្យថា Tato sammanti medhagā សេចក្ដីថា ព្រោះថា កាលបើពួកបណ្ឌិតទាំងនោះដឹងខ្លួនយ៉ាងនេះហើយ ក៏ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ (យោនិសោមនសិការៈ) ហើយប្រតិបត្តិដើម្បីរំងាប់នូវជម្លោះទាំងឡាយ។

---

อฏฺฐิจฺฉินฺนาติ อยํ คาถา ชาตเก (ชา. ๑.๙.๑๖) อาคตา, พฺรหฺมทตฺตญฺจ ทีฆาวุกุมารญฺจ สนฺธาย วุตฺตา. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เตสมฺปิ ตถา ปวตฺตเวรานํ โหติ สงฺคติ, กสฺมา ตุมฺหากํ น โหติ, เยสํ โว เนว มาตาปิตูนํ อฏฺฐีนิ ฉินฺนานิ, น ปาณา หฏา น ควาสฺสธนานิ หฏานีติ.

ពាក្យថា Aṭṭhicchinnā គាថានេះមានមកក្នុងជាតក សម្ដែងឡើងដោយសំដៅចំពោះព្រះបាទព្រហ្មទត្ត និងទីឃាវុកុមារ។ សេចក្ដីពន្យល់ក្នុងទីនេះថា សូម្បីតែបុគ្គលទាំងនោះ (ព្រះបាទព្រហ្មទត្ត និងទីឃាវុកុមារ) ដែលធ្លាប់មានពៀរវេរានឹងគ្នាដល់ថ្នាក់នោះ ក៏នៅតែអាចសម្រុះសម្រួលគ្នាបាន ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកលោក (ភិក្ខុអ្នកបង្កជម្លោះនៅកោសម្ពី) មិនអាចសម្រុះសម្រួលគ្នាបាន សូម្បីតែឆ្អឹងឪពុកម្ដាយរបស់ពួកលោក ក៏មិនត្រូវបានគេកាប់បំបាក់ ជីវិតក៏មិនត្រូវបានគេដណ្ដើមយក ទ្រព្យសម្បត្តិមានគោ សេះ ជាដើម ក៏មិនត្រូវបានគេប្លន់យកឡើយ?

---

สเจ [Pg.147] ลเภถาติอาทิคาถา ปณฺฑิตสหายสฺส จ พาลสหายสฺส จ วณฺณาวณฺณทีปนตฺถํ วุตฺตา. อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานีติ ปากฏปริสฺสเย จ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสเย จ อภิภวิตฺวา เตน สทฺธึ อตฺตมโน สติมา จเรยฺยาติ.

គាថាទាំងឡាយមានដើមថា Sace labhetha ព្រះអង្គសម្ដែងឡើងដើម្បីបង្ហាញនូវគុណនិងទោសរបស់មិត្តជាបណ្ឌិត និងមិត្តជាពាល។ ពាក្យថា Abhibhuyya sabbāni parissayāni សេចក្ដីថា គប្បីគ្របសង្កត់នូវអន្តរាយទាំងឡាយដែលប្រាកដច្បាស់ (មានសត្វសាហាវជាដើម) ផង និងអន្តរាយដែលលាក់កំបាំង (មានរាគៈ ទោសៈ ជាដើម) ផង រួចហើយជាអ្នកមានចិត្តរីករាយ មានស្មារតី ត្រេកអរ ដើរទៅជាមួយមិត្តនោះចុះ។

---

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตนฺติ ยถา อตฺตโน วิชิตรฏฺฐํ มหาชนกราชา จ อรินฺทมมหาราชา จ ปหาย เอกกา วิจรึสุ, เอวํ วิจเรยฺยาติ อตฺโถ. มาตงฺครญฺเญว นาโคติ มาตงฺโค อรญฺเญ นาโคว. มาตงฺโคติ หตฺถิ วุจฺจติ. นาโคติ มหนฺตาธิวจนเมตํ. ยถา หิ มาตุโปสโก มาตงฺคนาโค อรญฺเญ เอโก จริ, น จ ปาปานิ อกาสิ, ยถา จ ปาลิเลยฺยโก, เอวํ เอโก จเร, น จ ปาปานิ กยิราติ วุตฺตํ โหติ.

ពាក្យថា Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ សេចក្ដីថា ព្រះរាជាទាំងឡាយ មានព្រះបាទមហាជនក និងព្រះបាទអរិន្ទមមហារាជជាដើម ទ្រង់លះបង់នូវដែនដីដែលទ្រង់ធ្លាប់គ្រប់គ្រង ហើយយាងទៅតែព្រះអង្គឯងយ៉ាងណា គប្បីប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះដែរ នេះជាសេចក្ដីពន្យល់។ ពាក្យថា Mātaṅgaraññeva nāgo សេចក្ដីថា ដូចជាដំរីឈ្មោះមាតង្គៈនៅក្នុងព្រៃ។ ពាក្យថា Mātaṅgo គឺលោកហៅថា ដំរី។ ពាក្យថា Nāgo នេះជាឈ្មោះរបស់សត្វដែលមានរាងកាយធំធាត់។ ព្រះអង្គមានព្រះតម្រាស់ពន្យល់ថា ដូចជាដំរីមាតង្គៈជាអ្នកចិញ្ចឹមមាតា ត្រេកអរក្នុងការដើរទៅតែម្នាក់ឯងក្នុងព្រៃ ហើយមិនធ្វើនូវអំពើបាបទាំងឡាយយ៉ាងណា សូម្បីតែដំរីបាលិលេយ្យកៈ ក៏ដើរទៅតែម្នាក់ឯងយ៉ាងនោះដែរ គប្បីដើរទៅតែម្នាក់ឯង ហើយមិនគប្បីធ្វើអំពើបាបឡើយ។

---

๒๓๘. พาลกโลณการคาโมติ อุปาลิคหปติสฺส โภคคาโม. เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? คเณ กิรสฺส อาทีนวํ ทิสฺวา เอกวิหารึ ภิกฺขุํ ปสฺสิตุกามตา อุทปาทิ, ตสฺมา สีตาทีหิ ปีฬิโต อุณฺหาทีนิ ปตฺถยมาโน วิย อุปสงฺกมิ. ธมฺมิยา กถายาติ เอกีภาเว อานิสํสปฺปฏิสํยุตฺตาย. เยน ปาจีนวํสทาโย, ตตฺถ กสฺมา อุปสงฺกมิ? กลหการเก กิรสฺส ทิฏฺฐาทีนวตฺตา สมคฺควาสิโน ภิกฺขู ปสฺสิตุกามตา อุทปาทิ, ตสฺมา สีตาทีหิ ปีฬิโต อุณฺหาทีนิ ปตฺถยมาโน วิย ตตฺถ อุปสงฺกมิ. อายสฺมา จ อนุรุทฺโธติอาทิ วุตฺตนยเมว.

២៣៨. ពាក្យថា Bālakaloṇakāragāmo សេចក្ដីថា ជាភូមិសួយសារអាកររបស់ឧបាលិគហបតី។ ពាក្យថា Tenupasaṅkami សួរថា ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់យាងទៅកាន់ទីនោះ? ឆ្លើយថា ឮថា ព្រះអង្គទ្រង់ឃើញទោសក្នុងពួកគណៈ ហើយទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់ជួបភិក្ខុអ្នកត្រេកអរក្នុងការគង់នៅតែម្នាក់ឯង ហេតុនោះ ទ្រង់ទើបយាងទៅកាន់ទីនោះ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលត្រូវភាពត្រជាក់បៀតបៀន ហើយប្រាថ្នានូវកម្ដៅយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Dhammiyā kathāya សេចក្ដីថា ដោយធម្មកថាដែលប្រកបដោយអានិសង្សនៃការនៅតែម្នាក់ឯង។ ពាក្យថា Yena pācīnavaṃsadāyo សួរថា ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់យាងទៅកាន់ទីនោះ? ឆ្លើយថា ឮថា ព្រះអង្គទ្រង់ឃើញទោសរបស់ភិក្ខុអ្នកបង្កជម្លោះទាំងឡាយ ហើយទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់ជួបភិក្ខុទាំងឡាយដែលរស់នៅដោយសាមគ្គីធម៌ (មានព្រះអនុរុទ្ធៈ ព្រះនន្ទិយៈ និងព្រះកិមិលៈ) ហេតុនោះ ទ្រង់ទើបយាងទៅកាន់ទីនោះ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលត្រូវភាពត្រជាក់បៀតបៀន ហើយប្រាថ្នានូវកម្ដៅយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យមានដើមថា Āyasmā ca anuruddho មានសេចក្ដីពន្យល់ដូចដែលបានពោលមកហើយ។

---

๒๔๑. อตฺถิ ปน โวติ ปจฺฉิมปุจฺฉาย โลกุตฺตรธมฺมํ ปุจฺเฉยฺย. โส ปน เถรานํ นตฺถิ, ตสฺมา ตํ ปุจฺฉิตุํ น ยุตฺตนฺติ ปริกมฺโมภาสํ ปุจฺฉติ. โอภาสญฺเจว สญฺชานามาติ ปริกมฺโมภาสํ สญฺชานาม. ทสฺสนญฺจ รูปานนฺติ ทิพฺพจกฺขุนา รูปทสฺสนญฺจ สญฺชานาม. ตญฺจ นิมิตฺตํ นปฺปฏิวิชฺฌามาติ ตญฺจ การณํ น ชานาม, เยน โน โอภาโส จ รูปทสฺสนญฺจ อนฺตรธายติ.

២៤១. ពាក្យថា Atthi pana vo ព្រះអង្គសួរដោយសំណួរចុងក្រោយ សំដៅសួររកលោកុត្តរធម៌។ ប៉ុន្តែ លោកុត្តរធម៌នោះមិនទាន់មានដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «មិនគួរនឹងសួររកលោកុត្តរធម៌នោះឡើយ» ទើបសួររកតែបរិកម្មោភាសៈ (ពន្លឺនៃបរិកម្មសមាធិ) វិញ។ ពាក្យថា Obhāsañceva sañjānāma សេចក្ដីថា ពួកយើងខ្ញុំស្គាល់ច្បាស់នូវពន្លឺនៃបរិកម្មសមាធិ។ ពាក្យថា Dassanañca rūpānaṃ សេចក្ដីថា ពួកយើងខ្ញុំស្គាល់ច្បាស់នូវការឃើញរូបដោយទិព្វចក្ខុ។ ពាក្យថា Tañca nimittaṃ nappaṭivijjhāma សេចក្ដីថា ពួកយើងខ្ញុំមិនដឹងនូវហេតុនោះឡើយ គឺហេតុដែលនាំឲ្យពន្លឺ និងការឃើញរូបរបស់ពួកយើងខ្ញុំរលត់បាត់ទៅ។

---

ตํ โข ปน โว อนุรุทฺธา นิมิตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพนฺติ ตํ โว การณํ ชานิตพฺพํ. อหมฺปิ สุทนฺติ อนุรุทฺธา ตุมฺเห กึ น อาฬุเลสฺสนฺติ, อหมฺปิ อิเมหิ เอกาทสหิ อุปกฺกิเลเสหิ อาฬุลิตปุพฺโพติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ [Pg.148] อารภิ. วิจิกิจฺฉา โข เมติอาทีสุ มหาสตฺตสฺส อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺพจกฺขุนา นานาวิธานิ รูปานิ ทิสฺวา ‘‘อิทํ โข กิ’’นฺติ วิจิกิจฺฉา อุทปาทิ. สมาธิ จวีติ ปริกมฺมสมาธิ จวิ. โอภาโสติ ปริกมฺโมภาโสปิ อนฺตรธายิ, ทิพฺพจกฺขุนาปิ รูปํ น ปสฺสิ. อมนสิกาโรติ รูปานิ ปสฺสโต วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, อิทานิ กิญฺจิ น มนสิกริสฺสามีติ อมนสิกาโร อุทปาทิ.

ពាក្យថា Taṃ kho pana vo anuruddhā nimittaṃ paṭivijjhitabbaṃ សេចក្ដីថា ម្នាលអនុរុទ្ធៈទាំងឡាយ ហេតុនោះជាហេតុដែលពួកអ្នកត្រូវតែដឹង។ ពាក្យថា Ahampi sudaṃ ព្រះអង្គទ្រង់ផ្ដើមសម្ដែងនូវទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញថា «ម្នាលអនុរុទ្ធៈទាំងឡាយ ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកអ្នកមិនត្រូវសេចក្ដីសៅហ្មងទាំងនេះរំខាន សូម្បីតែតថាគត កាលពីមុន (មុននឹងបានត្រាស់ដឹង) ក៏ធ្លាប់ត្រូវបានឧបក្កិលេសទាំង ១១ ប្រការនេះរំខានរួចមកហើយដែរ»។ ក្នុងពាក្យមានដើមថា Vicikicchā kho me សេចក្ដីថា កាលព្រះមហាសត្វចម្រើនពន្លឺឲ្យកើនឡើង ហើយបានឃើញរូបផ្សេងៗដោយទិព្វចក្ខុ ក៏កើតសេចក្ដីសង្ស័យឡើងថា «នេះជាអ្វីហ្ន៎?»។ ពាក្យថា Samādhi cavi សេចក្ដីថា បរិកម្មសមាធិក៏សាបសូន្យទៅ។ ពាក្យថា Obhāso សេចក្ដីថា សូម្បីតែពន្លឺនៃបរិកម្មសមាធិក៏បាត់ទៅ មិនអាចមើលឃើញរូបដោយទិព្វចក្ខុបានឡើយ។ ពាក្យថា Amanasikāro សេចក្ដីថា កាលដែលកំពុងមើលរូបទាំងឡាយ ក៏កើតសេចក្ដីសង្ស័យឡើង ពេលនោះក៏កើតអមនសិការៈ (ការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត) ឡើងថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអារម្មណ៍ណាមួយឡើយ»។

---

ถินมิทฺธนฺติ กิญฺจิ อมนสิกโรนฺตสฺส ถินมิทฺธํ อุทปาทิ.

ពាក្យថា Thinamiddhaṃ សេចក្ដីថា កាលដែលមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអារម្មណ៍ណាមួយ ថីនមិទ្ធៈ (សេចក្ដីងងុយងោកនិងធុញទ្រាន់) ក៏កើតឡើងដល់ព្រះមហាសត្វ។

---

ฉมฺภิตตฺตนฺติ หิมวนฺตาภิมุขํ อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทานวรกฺขสอชคราทโย อทฺทส, อถสฺส ฉมฺภิตตฺตํ อุทปาทิ.

ពាក្យថា Chambhitattaṃ សេចក្ដីថា កាលដែលព្រះមហាសត្វផ្សាយពន្លឺទៅកាន់ទិសដៅព្រៃហេមពាន្ត ហើយបានឃើញពួកយក្ស រក្សស និងពស់ថ្លាន់ជាដើម ពេលនោះ សេចក្ដីតក់ស្លុត (ការព្រឺរោមខ្លាចញញើត) ក៏កើតឡើងដល់ព្រះអង្គ។

---

อุปฺปิลนฺติ ‘‘มยา ทิฏฺฐภยํ ปกติยา โอโลกิยมานํ นตฺถิ. อทิฏฺเฐ กึ นาม ภย’’นฺติ จินฺตยโต อุปฺปิลาวิตตฺตํ อุทปาทิ. สกิเทวาติ เอกปโยเคเนว ปญฺจ นิธิกุมฺภิโยปิ ปสฺเสยฺย.

ពាក្យថា Uppilaṃ សេចក្ដីថា កាលដែលព្រះមហាសត្វគិតថា «ភ័យខ្លាចដែលតថាគតបានឃើញនេះ ដោយសភាវៈធម្មតាដែលមើលទៅ គឺគ្មានឡើយ ចុះក្នុងអារម្មណ៍ដែលមិនធ្លាប់ឃើញ តើមានភ័យខ្លាចអ្វីទៅ?» ពេលនោះ សេចក្ដីរំភើបញាប់ញ័រ (ឧប្បិលាភិភូតភាព) ក៏កើតឡើង។ ពាក្យថា Sakideva សេចក្ដីថា ដោយការព្យាយាមតែម្ដងប៉ុណ្ណោះ ក៏អាចមើលឃើញសូម្បីតែឆ្នាំងកំណប់ទាំង ៥ បាន។

---

ทุฏฺฐุลฺลนฺติ มยา วีริยํ คาฬฺหํ ปคฺคหิตํ, เตน เม อุปฺปิลํ อุปฺปนฺนนฺติ วีริยํ สิถิลมกาสิ, ตโต กายทรโถ กายทุฏฺฐุลฺลํ กายาลสิยํ อุทปาทิ.

ពាក្យថា Duṭṭhullaṃ សេចក្ដីថា ព្រះមហាសត្វគិតថា «អាត្មាអញបានប្រឹងប្រែងព្យាយាមខ្លាំងពេក ហេតុនោះ ទើបធ្វើឲ្យកើតសេចក្ដីរំភើបញាប់ញ័រឡើង» ក៏បានបន្ថយសេចក្ដីព្យាយាមឲ្យធូរស្រាលទៅ ពេលនោះ សេចក្ដីក្រហាយកាយ ភាពរឹងត្អឹងនៃកាយ និងសេចក្ដីខ្ជិលច្រអូសនៃកាយ ក៏កើតឡើង។

---

อจฺจารทฺธวีริยนฺติ มม วีริยํ สิถิลํ กโรโต ทุฏฺฐุลฺลํ อุปฺปนฺนนฺติ ปุน วีริยํ ปคฺคณฺหโต อจฺจารทฺธวีริยํ อุทปาทิ. ปตเมยฺยาติ มเรยฺย.

ពាក្យថា Accāraddhavīriyaṃ សេចក្ដីថា ព្រះមហាសត្វគិតថា «កាលដែលអាត្មាអញបន្ថយសេចក្ដីព្យាយាមឲ្យធូរស្រាល ភាពរឹងត្អឹងនៃកាយក៏កើតឡើង» ក៏ត្រឡប់មកប្រឹងប្រែងព្យាយាមឡើងវិញ ពេលនោះ សេចក្ដីព្យាយាមដែលតឹងតែងខ្លាំងពេក ក៏កើតឡើង។ ពាក្យថា Patameyya សេចក្ដីថា គប្បីស្លាប់។

---

อติลีนวีริยนฺติ มม วีริยํ ปคฺคณฺหโต เอวํ ชาตนฺติ ปุน วีริยํ สิถิลํ กโรโต อติลีนวีริยํ อุทปาทิ.

ពាក្យថា Atilīnavīriyaṃ សេចក្ដីថា ព្រះមហាសត្វគិតថា «កាលដែលអាត្មាអញប្រឹងប្រែងព្យាយាមខ្លាំងពេក សេចក្ដីព្យាយាមតឹងតែងក៏កើតឡើងយ៉ាងនេះ» ក៏ត្រឡប់មកបន្ថយសេចក្ដីព្យាយាមឲ្យធូរស្រាលវិញ ពេលនោះ សេចក្ដីព្យាយាមដែលធូរស្រាលខ្លាំងពេក (រួញរាខ្លាំងពេក) ក៏កើតឡើង។

---

อภิชปฺปาติ เทวโลกาภิมุขํ อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา เทวสงฺฆํ ปสฺสโต ตณฺหา อุทปาทิ.

ពាក្យថា Abhijappā សេចក្ដីថា កាលដែលព្រះមហាសត្វផ្សាយពន្លឺទៅកាន់ទេវលោក ហើយសម្លឹងមើលពួកទេវតា តណ្ហាក៏កើតឡើង។

---

นานตฺตสญฺญาติ มยฺหํ เอกชาติกํ รูปํ มนสิกโรนฺตสฺส อภิชปฺปา อุปฺปนฺนา, นานาวิธรูปํ มนสิ กริสฺสามีติ กาเลน เทวโลกาภิมุขํ กาเลน มนุสฺสโลกาภิมุขํ วฑฺเฒตฺวา นานาวิธานิ รูปานิ มนสิกโรโต นานตฺตสญฺญา อุทปาทิ.

ពាក្យថា Nānattasaññā សេចក្ដីថា ព្រះមហាសត្វគិតថា «កាលដែលអាត្មាអញធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវរូបដែលមានសភាវៈតែមួយ តណ្ហាក៏កើតឡើង អាត្មាអញនឹងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវរូបផ្សេងៗវិញ» ក៏ផ្សាយពន្លឺទៅកាន់ទេវលោកខ្លះ ទៅកាន់មនុស្សលោកខ្លះ តាមកាលវេលា កាលដែលកំពុងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវរូបផ្សេងៗនោះ នានត្តសញ្ញា (សេចក្ដីសំគាល់ផ្សេងៗគ្នា) ក៏កើតឡើង។

---

อตินิชฺฌายิตตฺตนฺติ มยฺหํ นานาวิธานิ รูปานิ มนสิกโรนฺตสฺส นานตฺตสญฺญา อุทปาทิ, อิฏฺฐํ วา อนิฏฺฐํ วา เอกชาติกเมว มนสิ กริสฺสามีติ ตถา มนสิกโรโต อตินิชฺฌายิตตฺตํ รูปานํ อุทปาทิ.

ពាក្យថា Atinijjhāyitattaṃ សេចក្ដីថា ព្រះមហាសត្វគិតថា «កាលដែលអាត្មាអញធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវរូបផ្សេងៗ នានត្តសញ្ញាក៏កើតឡើង អាត្មាអញនឹងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវរូបដែលមានសភាវៈតែមួយប៉ុណ្ណោះ ទោះជាគួរប្រាថ្នាក្ដី មិនគួរប្រាថ្នាក្ដី» កាលដែលកំពុងធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនោះ សេចក្ដីសម្លឹងមើលរូបខ្លាំងពេក ក៏កើតឡើង។

---

๒๔๓. โอภาสนิมิตฺตํ [Pg.149] มนสิ กโรมีติ ปริกมฺโมภาสเมว มนสิ กโรมิ. น จ รูปานิ ปสฺสามีติ ทิพฺพจกฺขุนา รูปานิ น ปสฺสามิ. รูปนิมิตฺตํ มนสิ กโรมีติ ทิพฺพจกฺขุนา วิสยรูปเมว มนสิ กโรมิ.

២៤៣. ពាក្យថា Obhāsanimittaṃ manasi karomi សេចក្ដីថា អាត្មាអញធ្វើទុកក្នុងចិត្តតែពន្លឺនៃបរិកម្មសមាធិប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Na ca rūpāni passāmi សេចក្ដីថា អាត្មាអញមិនបានឃើញរូបទាំងឡាយដោយទិព្វចក្ខុឡើយ។ ពាក្យថា Rūpanimittaṃ manasi karomi សេចក្ដីថា អាត្មាអញធ្វើទុកក្នុងចិត្តតែវិសយរូប (រូបជាអារម្មណ៍) ដោយទិព្វចក្ខុប៉ុណ្ណោះ។

---

ปริตฺตญฺเจว โอภาสนฺติ ปริตฺตกฏฺฐาเน โอภาสํ. ปริตฺตานิ จ รูปานีติ ปริตฺตกฏฺฐาเน รูปานิ. วิปริยาเยน ทุติยวาโร เวทิตพฺโพ. ปริตฺโต สมาธีติ ปริตฺตโก ปริกมฺโมภาโส, โอภาสปริตฺตตญฺหิ สนฺธาย อิธ ปริกมฺมสมาธิ ‘‘ปริตฺโต’’ติ วุตฺโต. ปริตฺตํ เม ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ สมเย ทิพฺพจกฺขุปิ ปริตฺตกํ โหติ. อปฺปมาณวาเรปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា Parittañceva obhāsaṃ សេចក្ដីថា ពន្លឺក្នុងទីចង្អៀត (ទីមានប្រមាណតិច)។ ពាក្យថា Parittāni ca rūpāni សេចក្ដីថា រូបទាំងឡាយក្នុងទីចង្អៀត។ វារៈទីពីរ (គឺអប្បមាណវារៈ) គប្បីជ្រាបដោយការត្រឡប់សេចក្ដីផ្ទុយពីនេះវិញ។ ពាក្យថា Paritto samādhi សេចក្ដីថា បរិកម្មោភាសៈមានប្រមាណតិច ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គសំដៅចំពោះភាពចង្អៀតនៃពន្លឺ ទើបហៅបរិកម្មសមាធិនោះថា «paritto» (មានប្រមាណតិច)។ ពាក្យថា Parittaṃ me tasmiṃ samaye សេចក្ដីថា ក្នុងសម័យនោះ សូម្បីតែទិព្វចក្ខុក៏មានប្រមាណតិចដែរ។ សូម្បីក្នុងអប្បមាណវារៈ ក៏មានសេចក្ដីពន្យល់តាមវិធីនេះដូចគ្នា។

---

๒๔๕. อวิตกฺกมฺปิ วิจารมตฺตนฺติ ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานสมาธึ. อวิตกฺกมฺปิ อวิจารนฺติ จตุกฺกนเยปิ ปญฺจกนเยปิ ฌานตฺตยสมาธึ. สปฺปีติกนฺติ ทุกติกชฺฌานสมาธึ. นิปฺปีติกนฺติ ทุกชฺฌานสมาธึ. สาตสหคตนฺติ ติกจตุกฺกชฺฌานสมาธึ. อุเปกฺขาสหคตนฺติ จตุกฺกนเย จตุตฺถชฺฌานสมาธึ ปญฺจกนเย ปญฺจมชฺฌานสมาธึ.

២៤៥. ពាក្យថា Avitakkampi vicāramattanti សេចក្តីថា សំដៅយកទុតិយជ្ឈានសមាធិ ក្នុងបញ្ចកន័យ។ ពាក្យថា Avitakkampi avicāranti សេចក្តីថា សំដៅយកឈានត្រ័យសមាធិ (សមាធិក្នុងឈានទាំង៣) ទាំងក្នុងចតុក្កន័យ ទាំងក្នុងបញ្ចកន័យ។ ពាក្យថា Sappītikanti សេចក្តីថា សំដៅយកទុកតិកជ្ឈានសមាធិ (សមាធិក្នុងឈានពីរ និងឈានបី)។ ពាក្យថា Nippītikanti សេចក្តីថា សំដៅយកទុកជ្ឈានសមាធិ (សមាធិក្នុងឈានពីរ)។ ពាក្យថា Sātasahagatanti សេចក្តីថា សំដៅយកតិកចតុក្កជ្ឈានសមាធិ (សមាធិក្នុងឈានបី និងឈានបួន)។ ពាក្យថា Upekkhāsahagatanti សេចក្តីថា សំដៅយកចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ ក្នុងចតុក្កន័យ និងបញ្ចមជ្ឈានសមាធិ ក្នុងបញ្ចកន័យ។

---

กทา ปน ภควา อิมํ ติวิธํ สมาธึ ภาเวติ? มหาโพธิมูเล นิสินฺโน ปจฺฉิมยาเม. ภควโต หิ ปฐมมคฺโค ปฐมชฺฌานิโก อโหสิ, ทุติยาทโย ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานิกา. ปญฺจกนเย ปญฺจมชฺฌานสฺส มคฺโค นตฺถีติ โส โลกิโย อโหสีติ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ចម្រើនសមាធិមានប្រការ ៣ នេះក្នុងកាលណា? គឺកាលដែលទ្រង់គង់នៅទៀបគល់មហាពោធិព្រឹក្ស ក្នុងបច្ឆិមយាម។ ព្រោះថា ផ្លូវ (មគ្គ) ទីមួយរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាបឋមជ្ឈាន មគ្គទីពីរជាដើម ជាទុតិយជ្ឈាន តតិយជ្ឈាន និងចតុត្ថជ្ឈាន។ ក្នុងបញ្ចកន័យ មគ្គនៃបញ្ចមជ្ឈានមិនមានឡើយ មគ្គនោះជាលោកិយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ ដោយសំដៅយកការលាយឡំគ្នានៃលោកិយ និងលោកុត្តរៈ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឧបក្កិលេសសូត្រ ចប់ហើយ។

---

๙. พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយពាលបណ្ឌិតសូត្រ

---

๒๔๖. เอวํ เม สุตนฺติ พาลปณฺฑิตสุตฺตํ. ตตฺถ พาลลกฺขณานีติ พาโล อยนฺติ เอเตหิ ลกฺขิยติ ญายตีติ พาลลกฺขณานิ. ตาเนว ตสฺส สญฺชานนการณานีติ พาลนิมิตฺตานิ. พาลสฺส อปทานานีติ พาลาปทานานิ[Pg.150]. ทุจฺจินฺติตจินฺตีติ จินฺตยนฺโต อภิชฺฌาพฺยาปาทมิจฺฉาทสฺสนวเสน ทุจฺจินฺติตเมว จินฺเตติ. ทุพฺภาสิตภาสีติ ภาสมาโนปิ มุสาวาทาทิเภทํ ทุพฺภาสิตเมว ภาสติ. ทุกฺกฏกมฺมการีติ กโรนฺโตปิ ปาณาติปาตาทิวเสน ทุกฺกฏกมฺมเมว กโรติ. ตตฺร เจติ ยตฺถ นิสินฺโน, ตสฺสํ ปริสติ. ตชฺชํ ตสฺสารุปฺปนฺติ ตชฺชาติกํ ตทนุจฺฉวิกํ, ปญฺจนฺนํ เวรานํ ทิฏฺฐธมฺมกสมฺปรายิกอาทีนวปฺปฏิสํยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตตฺราติ ตาย กถาย กจฺฉมานาย. พาลนฺติอาทีนิ สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ.

២៤៦. ពាក្យថា Evaṃ me sutanti នេះ ជាពាលបណ្ឌិតសូត្រ។ ក្នុងពាលបណ្ឌិតសូត្រនោះ ពាក្យថា bālalakkhaṇānīti សេចក្តីថា បុគ្គលនេះជាមនុស្សពាល គេដឹងបាន ស្គាល់បាន ដោយលក្ខណៈទាំងឡាយណា ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ពាលលក្ខណៈ។ លក្ខណៈទាំងនោះឯង ជាហេតុនាំឲ្យស្គាល់នូវបុគ្គលពាលនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ពាលនិមិត្ត។ កិរិយាប្រព្រឹត្តរបស់បុគ្គលពាល ឈ្មោះថា ពាលាបទាន។ ពាក្យថា Duccintitacintīti សេចក្តីថា កាលបើគិត តែងគិតតែសេចក្តីគិតមិនល្អ ដោយអំណាចនៃអភិជ្ឈា ព្យាបាទ និងមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Dubbhāsitabhāsīti សេចក្តីថា ទោះបីជានិយាយ ក៏និយាយតែពាក្យមិនល្អ មានការនិយាយកុហកជាដើម។ ពាក្យថា Dukkaṭakammakārīti សេចក្តីថា ទោះបីជាធ្វើ ក៏ធ្វើតែអំពើមិនល្អ ដោយអំណាចនៃការសម្លាប់សត្វជាដើម។ ពាក្យថា Tatra ceti គឺក្នុងបរិស័ទណាដែលខ្លួនអង្គុយនៅ ក្នុងបរិស័ទនោះ។ ពាក្យថា Tajjaṃ tassāruppanti សេចក្តីថា មានជាតិបែបនោះ គួរដល់បុគ្គលពាលនោះ ពោលគឺទាក់ទងនឹងទោសក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងបរលោកនៃពៀរទាំង ៥ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Tatrāti គឺកាលដែលគេកំពុងនិយាយនូវកថានោះ។ ពាក្យថា Bālanti ៖ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា bālaṃ ជាដើម ជាទុតិយាវិភត្ត ចុះក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្ត (សាមិអត្ថ)។

---

๒๔๘. โอลมฺพนฺตีติ อุปฏฺฐหนฺติ. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ, โอลมฺพนาทิอากาเรน หิ ตานิ อุปฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. ปถวิยา โอลมฺพนฺตีติ ปถวิตเล ปตฺถรนฺติ. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. ปตฺถรณากาโรเยว เหส. ตตฺร, ภิกฺขเว, พาลสฺสาติ ตสฺมึ อุปฏฺฐานากาเร อาปาถคเต พาลสฺส เอวํ โหติ.

២៤៨. ពាក្យថា Olambantīti សេចក្តីថា មកប្រាកដ (ក្នុងពេលជិតស្លាប់)។ បទពីរដែលសេសសល់ ជាវេវចនៈនៃបទនោះឯង ព្រោះថា អารម្មណ៍ទាំងនោះ តែងមកប្រាកដដោយអាការៈមានការយារចុះជាដើម ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Pathaviyā olambantīti សេចក្តីថា រាលដាលទៅលើផ្ទៃផែនដី។ បទពីរដែលសេសសល់ ជាវេវចនៈនៃបទនោះឯង។ នេះគ្រាន់តែជាអាការៈនៃការរាលដាលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Tatra, bhikkhave, bālassāti សេចក្តីថា កាលបើអារម្មណ៍នោះមកប្រាកដដោយអាការៈយ៉ាងនោះ តែងមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះ ដល់បុគ្គលពាលនោះ។

---

๒๔๙. เอตทโวจาติ อนุสนฺธิกุสโล ภิกฺขุ ‘‘นิรยสฺส อุปมา กาตุํ น สกฺกา’’ติ น ภควา วทติ, ‘‘น สุกรา’’ติ ปน วทติ, น สุกรํ ปน สกฺกา โหติ กาตุํ, หนฺทาหํ ทสพลํ อุปมํ การาเปมีติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘สกฺกา, ภนฺเต’’ติ วจนํ อโวจ. หเนยฺยุนฺติ วินิวิชฺฌิตฺวา คมนวเสน ยถา เอกสฺมึ ฐาเน ทฺเว ปหารา นิปตนฺติ, เอวํ หเนยฺยุํ. เตนสฺส ทฺเว วณมุขสตานิ โหนฺติ. อิโต อุตฺตริปิ เอเสว นโย.

២៤៩. ពាក្យថា Etadavocāti សេចក្តីថា ភិក្ខុមួយរូបដែលឈ្លាសក្នុងអនុសន្ធិ គិតថា 'ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនត្រាស់ថា មិនអាចធ្វើឧបមាអំពីនរកបានឡើយ តែទ្រង់ត្រាស់ថា មិនងាយធ្វើទេ ចំណែកឯឧបមាដែលមិនងាយធ្វើនោះ ក៏អាចធ្វើបានដែរ បើដូច្នោះ អាត្មាអញនឹងទូលសូមឲ្យព្រះទសពលធ្វើឧបមាឲ្យមើល' គិតដូច្នេះហើយ ទើបក្រាបទូលពាក្យនេះថា 'បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន អាចធ្វើបាន'។ ពាក្យថា Haneyyunti សេចក្តីថា គេគប្បីចាក់ដោត ដោយអាការៈចាក់ទម្លុះទៅ ដូចជាលំពែងពីរធ្លាក់ចុះចំកន្លែងតែមួយ យ៉ាងណាមិញ គេគប្បីចាក់ដោតយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ មុខរបួសរបស់ចោរនោះ ក៏មានពីររយ។ ចាប់ពីទីនេះទៅ សូម្បីក្នុងវារៈខាងមុខ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

๒๕๐. ปาณิมตฺตนฺติ อนฺโตมุฏฺฐิยํ ฐปนมตฺตํ. สงฺขมฺปิ น อุเปตีติ คณนมตฺตมฺปิ น คจฺฉติ. กลภาคมฺปีติ สติมํ กลํ สหสฺสิมํ กลํ สตสหสฺสิมํ วา กลํ อุปคจฺฉตีติปิ วตฺตพฺพตํ น อุเปติ. อุปนิธมฺปีติ อุปนิกฺเขปนมตฺตมฺปิ น อุเปติ, โอโลเกนฺตสฺส โอโลกิตมตฺตมฺปิ นตฺถิ. ตตฺตํ อโยขิลนฺติ ติคาวุตํ อตฺตภาวํ สมฺปชฺชลิตาย โลหปถวิยา อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา ตสฺส ทกฺขิณหตฺเถ ตาลปฺปมาณํ อยสูลํ ปเวเสนฺติ, ตถา วามหตฺถาทีสุ. ยถา จ อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา, เอวํ อุเรนปิ ทกฺขิณปสฺเสนปิ วามปสฺเสนปิ นิปชฺชาเปตฺวา ตํ กมฺมการณํ กโรนฺติเยว. สํเวเสตฺวาติ สมฺปชฺชลิตาย โลหปถวิยา ติคาวุตํ อตฺตภาวํ นิปชฺชาเปตฺวา. กุฐารีหีติ มหตีหิ เคหสฺส เอกปกฺขฉทนมตฺตาหิ กุฐารีหิ ตจฺฉนฺติ. โลหิตํ นที หุตฺวา สนฺทติ, โลหปถวิโต ชาลา อุฏฺฐหิตฺวา ตจฺฉิตฏฺฐานํ คณฺหนฺติ. มหาทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตจฺฉนฺตา [Pg.151] ปน สุตฺตาหตํ กริตฺวา ทารู วิย อฏฺฐํสมฺปิ ฉฬํสมฺปิ กโรนฺติ. วาสีหีติ มหาสุปฺปปมาณาหิ วาสีหิ. ตาหิ ตจฺฉนฺตา ตจโต ยาว อฏฺฐีนิ สณิกํ ตจฺฉนฺติ, ตจฺฉิตํ ตจฺฉิตํ ปฏิปากติกํ โหติ. รเถ โยเชตฺวาติ สทฺธึ ยุคโยตฺตปญฺจรจกฺกกุพฺพรปาจเนหิ สพฺพโต สมฺปชฺชลิเต รเถ โยเชตฺวา. มหนฺตนฺติ มหากูฏาคารปฺปมาณํ. อาโรเปนฺตีติ สมฺปชฺชลิเตหิ อยมุคฺคเรหิ โปเถนฺตา อาโรเปนฺติ. สกิมฺปิ อุทฺธนฺติ สุปกฺกุถิตาย อุกฺขลิยา ปกฺขิตฺตตณฺฑุลา วิย อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจ คจฺฉติ.

២៥០. ពាក្យថា Pāṇimattanti សេចក្តីថា មានទំហំប៉ុនដុំថ្មដែលដាក់ក្នុងកណ្តាប់ដៃបាន។ ពាក្យថា Saṅkhampi na upetīti សេចក្តីថា មិនដល់នូវការរាប់ឡើយ。 ពាក្យថា Kalabhāgampīti សេចក្តីថា សូម្បីតែនឹងនិយាយថា ដល់នូវចំណែកមួយក្នុងមួយរយ ចំណែកមួយក្នុងមួយពាន់ ឬចំណែកមួយក្នុងមួយសែន ក៏មិនដល់ដែរ។ ពាក្យថា Upanidhampīti សេចក្តីថា សូម្បីតែការប្រៀបធៀបក៏មិនដល់ដែរ គឺសូម្បីតែការសម្លឹងមើលរបស់អ្នកមើល ក៏មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Tattaṃ ayokhilanti សេចក្តីថា ពួកនាយនិរយបាល ឲ្យសត្វនរកដែលមានរូបកាយប្រវែង ៣ គាវុត ដេកផ្ងារលើផែនដីដែកដ៏ក្តៅច្រាលឆ្អៅ ហើយបោះដែកគោលទំហំប៉ុនដើមត្នោត ត្រង់ដៃស្តាំ ព្រមទាំងដៃឆ្វេងជាដើម ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ មិនត្រឹមតែឲ្យដេកផ្ងារប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែឲ្យដេកផ្កាប់ ដេកផ្អៀងខាងស្តាំ ដេកផ្អៀងខាងឆ្វេង ហើយធ្វើនូវទារុណកម្មនោះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Saṃvesetvāti សេចក្តីថា ឲ្យដេកលើផែនដីដែកដ៏ក្តៅច្រាលឆ្អៅ នូវរូបកាយប្រវែង ៣ គាវុត។ ពាក្យថា Kuṭhārīhīti សេចក្តីថា ពួកនាយនិរយបាល ចាំង (កាប់) ដោយពូថៅទាំងឡាយដ៏ធំ មានទំហំប៉ុនដំបូលផ្ទះមួយចំហៀង។ ឈាមក៏ហូរចេញទៅជាស្ទឹង ភ្លើងក៏ឆេះងំចេញពីផែនដីដែក គ្របដណ្តប់លើកន្លែងដែលត្រូវចាំងនោះ។ ទុក្ខវេទនាដ៏ធំធេងក៏កើតឡើង ម្យ៉ាងទៀត ពួកនាយនិរយបាល កាលដែលចាំង តែងវាយបន្ទាត់ ហើយចាំងឲ្យមានជ្រុង ៨ ឬជ្រុង ១៦ ដូចជាឈើដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា Vāsīhīti សេចក្តីថា ដោយចង្អេរ (ឬកាំបិតចាំង) ដ៏ធំមានទំហំប៉ុនកញ្ជើធំ។ ពួកនាយនិរយបាល កាលដែលចាំងដោយកាំបិតទាំងនោះ តែងចាំងសន្សឹមៗ តាំងពីស្បែករហូតដល់ឆ្អឹង កន្លែងដែលចាំងហើយៗ ក៏ត្រឡប់ជាដុះសាច់ដូចដើមវិញ។ ពាក្យថា Rathe yojetvāti សេចក្តីថា ទឹមនឹងរថដ៏ក្តៅច្រាលឆ្អៅដោយភ្លើងជុំវិញ ព្រមដោយនឹម ខ្សែទឹម រថប្រដាប់ដោយកង់ ភ្លៅ និងជន្លួញ។ ពាក្យថា Mahantanti សេចក្តីថា មានទំហំប៉ុនប្រាសាទដ៏ធំ (ភ្នំរងើកភ្លើង)។ ពាក្យថា Āropentīti សេចក្តីថា ពួកនាយនិរយបាល វាយដំដោយត្បាល់ដែកដ៏ក្តៅច្រាលឆ្អៅ ហើយឲ្យឡើងទៅ។ ពាក្យថា Sakimpi uddhanti សេចក្តីថា សត្វនរកនោះ តែងអណ្តែតឡើងលើ ចុះក្រោម និងទទឹង ដូចជាគ្រាប់អង្ករដែលគេដាក់ក្នុងឆ្នាំងដែលកំពុងពុះខ្លាំងដូច្នោះដែរ។

---

ภาคโส มิโตติ ภาเค ฐเปตฺวา ฐเปตฺวา วิภตฺโต. ปริยนฺโตติ ปริกฺขิตฺโต. อยสาติ อุปริ อยปฏฺเฏน ฉาทิโต.

ពាក្យថា Bhāgaso mitoti សេចក្តីថា ចែកចេញជាចំណែកៗ។ ពាក្យថា Pariyantoti សេចក្តីថា ព័ទ្ធជុំវិញ។ ពាក្យថា Ayasāti សេចក្តីថា ខាងលើប្រក់ដោយបន្ទះដែក។

---

สมนฺตา โยชนสตํ ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ เอวํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ, ยถา สมนฺตา โยชนสเต ฐาเน ฐตฺวา โอโลเกนฺตสฺส อกฺขีนิ ยมกโคฬกา วิย นิกฺขมนฺติ.

ពាក្យថា Samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhatīti សេចក្តីថា ភ្លើងនោះឆេះផ្សាយទៅយ៉ាងនេះ គឺផ្សាយទៅសព្វទិសទីទំហំ ១០០ យោជន៍ រហូតដល់ភ្នែករបស់អ្នកឈរមើលក្នុងទីចម្ងាយ ១០០ យោជន៍នោះ របូតចេញមកក្រៅ ដូចជាគ្រាប់ភ្នែកទាំងគូដូច្នោះ។

---

น สุกรา อกฺขาเนน ปาปุณิตุนฺติ นิรโย นาม เอวมฺปิ ทุกฺโข เอวมฺปิ ทุกฺโขติ วสฺสสตํ วสฺสสหสฺสํ กเถนฺเตนาปิ มตฺถกํ ปาเปตฺวา กเถตุํ น สุกราติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Na sukarā akkhānena pāpuṇitunti សេចក្តីថា នរកនេះមានទុក្ខយ៉ាងនេះៗ សូម្បីតែបុគ្គលនិយាយអស់មួយរយឆ្នាំ មួយពាន់ឆ្នាំ ក៏មិនងាយនឹងនិយាយឲ្យដល់ទីបំផុតនៃទុក្ខនោះបានឡើយ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។

---

๒๕๑. ทนฺตุลฺเลหกนฺติ ทนฺเตหิ อุลฺเลหิตฺวา, ลุญฺจิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. รสาโทติ รสเคเธน ปริภุตฺตรโส.

២៥១. ពាក្យថា Dantullehakanti សេចក្តីថា ខាំដោយធ្មេញ ហើយបកចេញ (ឬហែកចេញ) នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។ ពាក្យថា Rasādoti សេចក្តីថា បុគ្គលពាលដែលធ្លាប់បរិភោគរសជាតិក្នុងភពមុនៗ ដោយសេចក្តីត្រេកត្រអាលក្នុងរសជាតិ។

---

๒๕๒. อญฺญมญฺญขาทิกาติ อญฺญมญฺญขาทนํ.

២៥២. ពាក្យថា Aññamaññakhādikāti សេចក្តីថា ការស៊ីគ្នាទៅវិញទៅមក។

---

ทุพฺพณฺโณติ ทุรูโป. ทุทฺทสิโกติ ทารกานํ ภยาปนตฺถํ กตยกฺโข วิย ทุทฺทโส. โอโกฏิมโกติ ลกุณฺฑโก ปวิฏฺฐคีโว มโหทโร. กาโณติ เอกกฺขิกาโณ วา อุภยกฺขิกาโณ วา. กุณีติ เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา. ปกฺขหโตติ ปีฐสปฺปี. โส กาเยนาติ อิทมสฺส ทุกฺขานุปพนฺธทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ.

ពាក្យថា Dubbaṇṇoti សេចក្តីថា មានរូបអាក្រក់។ ពាក្យថា Duddasikoti សេចក្តីថា គួរឲ្យខ្ពើមរអើម ដូចជាយក្សដែលគេធ្វើឡើងដើម្បីបំភ័យក្មេងៗ។ ពាក្យថា Okoṭimakoti សេចក្តីថា ជាមនុស្សតឿ កញ្ចឹងកខ្លី (កលិចចូលស្មា) ពោះធំ។ ពាក្យថា Kāṇoti សេចក្តីថា ខ្វាក់ភ្នែកម្ខាង ឬខ្វាក់ភ្នែកទាំងសងខាង។ ពាក្យថា Kuṇīti សេចក្តីថា ដៃខ្វិនម្ខាង ឬដៃខ្វិនទាំងសងខាង។ ពាក្យថា Pakkhahatoti សេចក្តីថា មនុស្សខ្វិនជើង (ឬមនុស្សកំភើក)។ ពាក្យថា So kāyenāti នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមឡើង ដើម្បីបង្ហាញនូវការជាប់តាមមិនដាច់នៃទុក្ខរបស់បុគ្គលពាលនោះ។

---

กลิคฺคเหนาติ ปราชเยน. อธิพนฺธํ นิคจฺเฉยฺยาติ ยสฺมา พหุํ ชิโต สพฺพสาปเตยฺยมฺปิสฺส นปฺปโหติ, ตสฺมา อตฺตนาปิ พนฺธํ นิคจฺเฉยฺย. เกวลา ปริปูรา พาลภูมีติ พาโล ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา [Pg.152] นิรเย นิพฺพตฺตติ, ตตฺถ ปกฺกาวเสเสน มนุสฺสตฺตํ อาคโต ปญฺจสุ นีจกุเลสุ นิพฺพตฺติตฺวา ปุน ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตตีติ อยํ สกลา ปริปุณฺณา พาลภูมิ.

ពាក្យថា Kaliggahenāti សេចក្តីថា ដោយការចាញ់ល្បែង។ ពាក្យថា Adhibandhaṃ nigaccheyyāti សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែចាញ់ច្រើន ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់របស់គាត់ក៏មិនគ្រាន់នឹងសង ហេតុនោះ សូម្បីតែខ្លួនគាត់ផ្ទាល់ ក៏ត្រូវដល់នូវការជាប់ចំណង (ឬជាប់គុក) ដែរ។ ពាក្យថា Kevalā paripūrā bālabhūmīti សេចក្តីថា បុគ្គលពាលបំពេញទុច្ចរិត ៣ យ៉ាងហើយ តែងទៅកើតក្នុងនរក ក្នុងនរកនោះ កាលបើកម្មស្រាលស្តើងហើយ ត្រឡប់មកកើតជាមនុស្សវិញ តែងទៅកើតក្នុងត្រកូលថោកទាបទាំង ៥ ហើយបំពេញទុច្ចរិត ៣ យ៉ាងម្តងទៀត រួចក៏ទៅកើតក្នុងនរកវិញ នេះឈ្មោះថា ភូមិរបស់បុគ្គលពាលដ៏ពេញបរិបូរណ៍ទាំងអស់។

---

๒๕๓. ปณฺฑิตลกฺขณานีติอาทิ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. สุจินฺติตจินฺตีติอาทีนิ เจตฺถ มโนสุจริตาทีนํ วเสน โยเชตพฺพานิ.

២៥៣. ពាក្យថា Paṇḍitalakkhaṇānīti ៖ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា paṇḍitalakkhaṇāni ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់ដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ បទមានជាដើមថា Sucintitacintīti គប្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងមនោសុចរិតជាដើម។

---

จกฺกรตนวณฺณนา

ការអធិប្បាយអំពីចក្ររតនៈ

---

๒๕๖. สีสํ นฺหาตสฺสาติ สีเสน สทฺธึ คนฺโธทเกน นฺหาตสฺส. อุโปสถิกสฺสาติ สมาทินฺนอุโปสถงฺคสฺส. อุปริปาสาทวรคตสฺสาติ ปาสาทวรสฺส อุปริ คตสฺส สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา ปาสาทวรสฺส อุปริ มหาตเล สิรีคพฺภํ ปวิสิตฺวา สีลานิ อาวชฺชนฺตสฺส. ตทา กิร ราชา ปาโตว สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา มหาทานํ ทตฺวา ปุนปิ โสฬสหิ คนฺโธทกฆเฏหิ สีสํ นฺหายิตฺวา กตปาตราโส สุทฺธํ อุตฺตราสงฺคํ เอกํสํ กตฺวา อุปริปาสาทสฺส สิรีสยเน ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺโน อตฺตโน ทานมยปุญฺญสมุทยํ อาวชฺเชตฺวา นิสีทติ, อยํ สพฺพจกฺกวตฺตีนํ ธมฺมตา.

២៥៦. ពាក្យថា Sīsaṃ nhātassāti សេចក្តីថា ងូតទឹកកក់ក្បាលដោយទឹកអប់ ព្រមទាំងក្បាល។ ពាក្យថា Uposathikassāti សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកសមាទាននូវអង្គឧបោសថហើយ។ ពាក្យថា Uparipāsādavaragatassāti សេចក្តីថា ឡើងទៅលើប្រាសាទដ៏ប្រសើរ បរិភោគភោជនាហារដ៏ឆ្ងាញ់ពិសា រួចចូលទៅកាន់សិរីគភ៌ (បន្ទប់សិរី) លើផ្ទៃរាបដ៏ធំខាងលើប្រាសាទដ៏ប្រសើរ ហើយពិចារណានូវសីលទាំងឡាយ។ ឮថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះរាជាទ្រង់លះបង់ទ្រព្យមួយសែនតាំងពីព្រលឹម ដើម្បីថ្វាយមហាទាន រួចហើយទ្រង់ស្រង់ទឹកកក់ព្រះសិរ្សដោយក្អមទឹកអប់ទាំង ១៦ ទ្រង់សោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹក រួចទ្រង់គ្រងព្រះភូសាស្អាតស្អំឆៀងស្មាម្ខាង គង់ភ្នែនលើព្រះសិរីសយនៈ ខាងលើប្រាសាទ ពិចារណានូវគំនរនៃបុណ្យដែលកើតអំពីទានរបស់ព្រះអង្គ នេះជាធម្មតារបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិទាំងឡាយ។

---

เตสํ ตํ อาวชฺชนฺตานํเยว วุตฺตปฺปการปุญฺญกมฺมปจฺจยํ อุตุสมุฏฺฐานํ นีลมณิสงฺฆาฏสทิสํ ปาจีนสมุทฺทชลตลํ ฉินฺทมานํ วิย อากาสํ อลงฺกุรุมานํ วิย ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุภวติ. ตยิทํ ทิพฺพานุภาวยุตฺตตฺตา ทิพฺพนฺติ วุตฺตํ. สหสฺสํ อสฺส อรานนฺติ สหสฺสารํ. สห เนมิยา สห นาภิยา จาติ สเนมิกํ สนาภิกํ. สพฺเพหิ อากาเรหิ ปริปูรนฺติ สพฺพาการปริปูรํ.

កាលដែលព្រះរាជាទាំងឡាយនោះ កំពុងពិចារណានូវបុណ្យនោះឯង ចក្ររតនៈដ៏ជាទិព្វ ដែលមានបុណ្យកម្មមានប្រការដែលពោលហើយជាបច្ច័យ កើតឡើងអំពីឧតុ មានពណ៌ដូចជាគំនរត្បូងកណ្តៀង (ត្បូងនីល) ហាក់ដូចជាពុះច្រៀកផ្ទៃទឹកនៃមហាសមុទ្រខាងកើត ហាក់ដូចជាតាក់តែងនូវមេឃ តែងប្រាកដឡើង។ ចក្ររតនៈនោះ ឈ្មោះថា ទិព្វ ព្រោះប្រកបដោយអានុភាពជាទិព្វ។ ពាក្យថា Sahassaṃ assa arānanti សេចក្តីថា មានកាំមួយពាន់ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សហស្សារៈ។ ពាក្យថា Saha nemiyā saha nābhiyā cāti សេចក្តីថា ប្រកបដោយខ្នងកង់ និងដុំកង់ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សនេមិកៈ សនាភិកៈ។ ពាក្យថា Sabbehi ākārehi paripūranti សេចក្តីថា ពេញបរិបូរណ៍ដោយអាការៈទាំងពួង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សព្វាការបរិបូរណ៍។

---

ตตฺถ จกฺกญฺจ ตํ รติชนนฏฺเฐน รตนญฺจาติ จกฺกรตนํ. ยาย ปน ตํ นาภิยา ‘‘สนาภิก’’นฺติ วุตฺตํ, สา อินฺทนีลมณิมยา โหติ. มชฺเฌ ปนสฺสา รชตมยา ปนาฬิ, ยาย สุทฺธสินิทฺธทนฺตปนฺติยา หสมานํ วิย วิโรจติ. มชฺเฌ ฉิทฺเทน วิย จนฺทมณฺฑเลน อุโภสุปิ พาหิรนฺเตสุ รชตปฏฺเฏน กตปริกฺเขโป โหติ. เตสุ ปนสฺสา นาภิปนาฬิ ปริกฺเขปปฏฺเฏสุ ยุตฺตฏฺฐาเน ปริจฺเฉทเลขา สุวิภตฺตาว หุตฺวา ปญฺญายนฺติ. อยํ ตาวสฺส นาภิยา สพฺพาการปริปูรตา.

ក្នុងបទទាំងនោះ ចក្រនោះផង ជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើងផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ចក្ររតនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ដុំកង់ណាដែលលោកហៅថា 'សនាភិកៈ' នោះ ដុំកង់នោះធ្វើអំពីត្បូងកណ្តៀង (ឥន្ទនីល)។ ចំណែកឯចន្លោះកណ្តាលនៃដុំកង់នោះ មានរន្ធធ្វើអំពីប្រាក់ ដែលញ៉ាំងចក្ររតនៈនោះឲ្យរុងរឿង ហាក់ដូចជាកំពុងសើចញញឹម ដោយជួរធ្មេញដ៏ស្អាតស្អំ និងម៉ដ្ឋរលោង។ ត្រង់ចន្លោះកណ្តាល មានបន្ទះប្រាក់ព័ទ្ធជុំវិញទាំងសងខាងនៃគែមខាងក្រៅ ដូចជាវង់ព្រះចន្ទដែលមានរន្ធនៅកណ្តាលដូច្នោះ។ ត្រង់បន្ទះប្រាក់ដែលព័ទ្ធជុំវិញរន្ធដុំកង់ទាំងនោះ ក្នុងកន្លែងដ៏សមគួរ មានខ្សែបន្ទាត់កម្រិតដែលគេបែងចែកយ៉ាងល្អប្រណីតប្រាកដឡើង។ នេះជាសេចក្តីពេញបរិបូរណ៍ដោយអាការៈទាំងពួងនៃដុំកង់របស់ចក្ររតនៈនោះជាមុនសិន។

---

เยหิ [Pg.153] ปน ตํ อเรหิ ‘‘สหสฺสาร’’นฺติ วุตฺตํ, เต สตฺตรตนมยา สูริยรสฺมิโย วิย ปภาสมฺปนฺนา โหนฺติ. เตสมฺปิ ฆฏมณิกปริจฺเฉทเลขาทีนิ สุวิภตฺตาเนว ปญฺญายนฺติ. อยมสฺส อรานํ สพฺพาการปริปูรตา.

ម្យ៉ាងទៀត កាំទាំងឡាយណាដែលលោកហៅថា 'សហស្សារៈ' នោះ កាំទាំងនោះធ្វើអំពីកែវ ៧ ប្រការ មានពន្លឺរុងរឿងដូចជាកាំរស្មីនៃព្រះអាទិត្យដូច្នោះ។ សូម្បីតែក្បាលកាំ (ឃដៈ) ត្បូងរចនា និងខ្សែបន្ទាត់កម្រិតនៃកាំទាំងនោះ ក៏បែងចែកយ៉ាងល្អប្រណីតប្រាកដឡើងដែរ។ នេះជាសេចក្តីពេញបរិបូរណ៍ដោយអាការៈទាំងពួងនៃកាំរបស់ចក្ររតនៈនោះ។

---

ยาย ปน ตํ เนมิยา สห ‘‘สเนมิก’’นฺติ วุตฺตํ, สา พาลสูริยรสฺมิกลาปสิรึ อวหสมานา วิย สุรตฺตสุทฺธสินิทฺธปวาฬมยา โหติ. สนฺธีสุ ปนสฺสา สญฺฌาราคสสฺสิริกรตฺตชมฺโพนทปฏฺฏา วฏฺฏปริจฺเฉทเลขา จ สุวิภตฺตา ปญฺญายนฺติ. อยมสฺส เนมิยา สพฺพาการปริปูรตา.

ម្យ៉ាងទៀត ខ្នងកង់ណាដែលលោកហៅថា 'សនេមិកៈ' នោះ ខ្នងកង់នោះធ្វើអំពីកែវប្រពាលដ៏ក្រហមឆ្អៅ ស្អាតស្អំ និងម៉ដ្ឋរលោង ហាក់ដូចជាសើចចំអកឲ្យសម្រស់នៃកាំរស្មីព្រះអាទិត្យដែលទើបនឹងរះថ្មីៗដូច្នោះ។ ត្រង់គ្រឿងតំណទាំងឡាយនៃខ្នងកង់នោះ មានបន្ទះមាសជម្ពោនទដ៏ក្រហមឆ្អៅ មានសិរីដូចជាពន្លឺថ្ងៃរៀបលិច និងមានខ្សែបន្ទាត់កម្រិតជារង្វង់មូល បែងចែកយ៉ាងល្អប្រណីតប្រាកដឡើង។ នេះជាសេចក្តីពេញបរិបូរណ៍ដោយអាការៈទាំងពួងនៃខ្នងកង់របស់ចក្ររតនៈនោះ។

---

เนมิมณฺฑลปิฏฺฐิยํ ปนสฺส ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานมนฺตเร ธมนวํโส วิย อนฺโตสุสิโร ฉิทฺทมณฺฑลจิตฺโต วาตคาหี ปวาฬทณฺโฑ โหติ, ยสฺส วาเตน ปหริตสฺส สุกุสลสมนฺนาหตสฺส ปญฺจงฺคิกตูริยสฺส วิย สทฺโท วคฺคุ จ รชนีโย จ กมนีโย จ โหติ. ตสฺส โข ปน ปวาฬทณฺฑสฺส อุปริ เสตจฺฉตฺตํ, อุโภสุ ปสฺเสสุ สโมสริตกุสุมทามปนฺติโยติ เอวํ สโมสริตกุสุมทามปนฺติสตทฺวยปริวาเรน เสตจฺฉตฺตสตธารินา ปวาฬทณฺฑสเตน สมุปโสภิตเนมิปริกฺเขปสฺส ทฺวินฺนมฺปิ นาภิปนาฬีนํ อนฺโต ทฺเว สีหมุขานิ โหนฺติ, เยหิ ตาลกฺขนฺธปฺปมาณา ปุณฺณจนฺทกิรณกลาปสสฺสิริกา ตรุณรวิสมานรตฺตกมฺพลเคณฺฑุกปริยนฺตา อากาสคงฺคาคติโสภํ อภิภวมานา วิย ทฺเว มุตฺตกลาปา โอลมฺพนฺติ, เยหิ จกฺกรตเนน สทฺธึ อากาเส สมฺปริวตฺตมาเนหิ ตีณิ จกฺกานิ เอกโต ปริวตฺตนฺตานิ วิย ขายนฺติ. อยมสฺส สพฺพโส สพฺพาการปริปูรตา.

ម្យ៉ាងទៀត នៅខាងក្រៅខ្នងកងនៃកង់កែវនោះ ក្នុងចន្លោះនៃកាំទាំងឡាយ ១០ៗ មានដងផ្កាថ្មជាគ្រឿងទទួលខ្យល់ មានប្រហោងខាងក្នុងដូចជាបំពង់ខ្លុយ វិចិត្រទៅដោយរន្ធរាងមូល។ កាលបើខ្យល់បក់បោកត្រូវដងផ្កាថ្មនោះ សំឡេងក៏បន្លឺឡើងដ៏ពីរោះ គួរជាទីត្រេកអរ គួរជាទីប្រាថ្នា គួរជាទីពេញចិត្ត ដូចជាសំឡេងតូរ្យតន្ត្រីមានអង្គ ៥ ដែលអ្នកលេងភ្លេងដ៏ឈ្លាសវៃបានប្រគំល្អហើយ។ នៅខាងលើដងផ្កាថ្មនោះ មានស្វេតច្ឆត្រ ហើយនៅសងខាង មានជួរកម្រងផ្កាដែលគេចងព្យួរចុះមក។ ព័ទ្ធជុំវិញដោយជួរកម្រងផ្កាដែលព្យួរចុះមកចំនួនពីររយជួរ ទ្រទ្រង់នូវស្វេតច្ឆត្រមួយរយ និងដងផ្កាថ្មមួយរយ ដែលធ្វើឲ្យបរិវេណខ្នងកងនោះរុងរឿងស្អាតបាត។ នៅខាងក្នុងនៃរន្ធដុំទាំងពីរ មានមុខសីហៈពីរ ដែលមានកម្រងគុជពីរធំៗ មានទំហំប៉ុនដើមត្នោត មានពន្លឺរុងរឿងដូចជាកញ្ចុំរស្មីនៃព្រះចន្ទពេញបូណ៌មី មានចុងព័ទ្ធជុំវិញដោយដុំសំពត់កម្ពលក្រហមប្រៀបដូចជាព្រះអាទិត្យទើបនឹងរះ ព្យួរយោលចុះមក ហាក់ដូចជាគ្របសង្កត់លើសម្រស់នៃលំហូរទឹកទន្លេគង្គាលើមេឃ។ កាលបើកង់កែវវិលទៅក្នុងអាកាស កម្រងគុជទាំងនោះក៏វិលទៅជាមួយដែរ មើលទៅហាក់ដូចជាកង់បីវិលទៅព្រមគ្នាតែម្ដង។ នេះជាភាពបរិបូណ៌ដោយអាការៈទាំងពួងនៃកង់កែវនោះ។

---

ตํ ปเนตํ เอวํ สพฺพาการปริปูรํ ปกติยา สายมาสภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ฆรทฺวาเร ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสีทิตฺวา ปวตฺตกถาสลฺลาเปสุ มนุสฺเสสุ วีถิจตุกฺกาทีสุ กีฬมาเน ทารกชเน นาติอุจฺเจน นาตินีเจน วนสณฺฑมตฺถกาสนฺเนน อากาสปฺปเทเสน อุปโสภยมานํ วิย รุกฺขสาขคฺคานิ, ทฺวาทสโยชนโต ปฏฺฐาย สุยฺยมาเนน มธุรสฺสเรน สตฺตานํ โสตานิ โอธาปยมานํ โยชนโต ปฏฺฐาย นานปฺปภาสมุทยสมุชฺชเลน วณฺเณน นยนานิ สมากฑฺฒนฺตํ [Pg.154] รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส ปุญฺญานุภาวํ อุคฺโฆสยนฺตํ วิย ราชธานิอภิมุขํ อาคจฺฉติ.

កង់កែវនោះ ដែលបរិបូណ៌ដោយអាការៈទាំងពួងយ៉ាងនេះ ក្នុងខណៈដែលមនុស្សទាំងឡាយបរិភោគអាហារពេលល្ងាចតាមធម្មតា រួចហើយអង្គុយលើអាសនៈដែលគេរៀបចំទុកនៅមាត់ទ្វារផ្ទះរៀងៗខ្លួន កំពុងជជែកសន្ទនាគ្នា និងក្នុងខណៈដែលពួកក្មេងៗកំពុងលេងនៅតាមផ្លូវបំបែកជាបួនជាដើម ក៏ហោះសំដៅមកកាន់រាជធានី តាមលំហអាកាសមិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក នៅជិតកំពូលព្រៃ ហាក់ដូចជាធ្វើចុងមែកឈើទាំងឡាយឲ្យរុងរឿងស្អាតបាត ធ្វើឲ្យត្រចៀកនៃសត្វទាំងឡាយផ្អៀងស្ដាប់ ដោយសំឡេងដ៏ពីរោះដែលឮចាប់តាំងពីចម្ងាយ ១២ យោជន៍ទៅ និងទាក់ទាញខ្សែភ្នែកនៃសត្វទាំងឡាយ ដោយពណ៌ដ៏រុងរឿងស្អាតបាតដោយការផ្សំគ្នានៃពន្លឺផ្សេងៗ ចាប់តាំងពីចម្ងាយ ១ យោជន៍ទៅ ហាក់ដូចជាប្រកាសនូវបុណ្យានុភាពនៃព្រះរាជាចក្រពត្តិ។

---

อถ ตสฺส จกฺกรตนสฺส สทฺทสฺสวเนเนว ‘‘กุโต นุ โข, กสฺส นุ โข อยํ สทฺโท’’ติ อาวชฺชิตหทยานํ ปุรตฺถิมทิสํ โอโลกยมานานํ เตสํ มนุสฺสานํ อญฺญตโร อญฺญตรํ เอวมาห – ‘‘ปสฺส โภ อจฺฉริยํ, อยํ ปุณฺณจนฺโท ปุพฺเพ เอโก อุคฺคจฺฉติ, อชฺช ปน อตฺตทุติโย อุคฺคโต, เอตญฺหิ ราชหํสมิถุนํ วิย ปุณฺณจนฺทมิถุนํ ปุพฺพาปริเยน คคนตลํ อภิลงฺฆตี’’ติ. ตมญฺโญ อาห – ‘‘กึ กเถสิ สมฺม กหํ นาม ตยา ทฺเว ปุณฺณจนฺทา เอกโต อุคฺคจฺฉนฺตา ทิฏฺฐปุพฺพา, นนุ เอส ตปนียรํสิธาโร ปิญฺฉรกิรโณ ทิวากโร อุคฺคโต’’ติ. ตมญฺโญ สิตํ กตฺวา เอวมาห – ‘‘กึ อุมฺมตฺโตสิ, นนุ โข อิทานิเมว ทิวากโร อตฺถงฺคโต, โส กถํ อิมํ ปุณฺณจนฺทํ อนุพนฺธมาโน อุคฺคจฺฉิสฺสติ, อทฺธา ปเนตํ อเนกรตนปฺปภาสมุชฺชลํ เอกสฺส ปุญฺญวโต วิมานํ ภวิสฺสตี’’ติ. เต สพฺเพปิ อปสาทยนฺตา อญฺเญ เอวมาหํสุ – ‘‘กึ พหุํ วิปฺปลปถ, เนเวส ปุณฺณจนฺโท, น สูริโย น เทววิมานํ. น เหเตสํ เอวรูปา สิริสมฺปตฺติ อตฺถิ, จกฺกรตเนน ปเนเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ.

គ្រានោះ ពួកមនុស្សគ្រាន់តែបានឮសំឡេងនៃកង់កែវនោះ ក៏មានចិត្តគិតពិចារណាថា «សំឡេងនេះកើតមកពីណាណ៎ សំឡេងនេះជារបស់អ្នកណាណ៎» ក៏នាំគ្នាសម្លឹងមើលទៅទិសខាងកើត។ ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ បុរសម្នាក់និយាយទៅកាន់បុរសម្នាក់ទៀតយ៉ាងនេះថា «នែអ្នក! ចូរមើល អស្ចារ្យណាស់ ព្រះចន្ទពេញបូណ៌មីនេះ ពីមុនរះតែមួយអង្គឯងទេ តែថ្ងៃនេះ បែរជារះមកជាគូ។ ព្រះចន្ទពេញបូណ៌មីមួយគូនេះ ហោះឡើងទៅកាន់ផ្ទៃមេឃជាលំដាប់លំដោយ ដូចជាគូនៃស្ដេចហង្សហោះហើរទៅដូច្នោះដែរ។» ម្នាក់ទៀតនិយាយតបថា «នែសម្លាញ់ ឯងនិយាយអ្វីហ្នឹង? ឯងធ្លាប់ឃើញព្រះចន្ទពេញបូណ៌មីពីរបង្ហាញខ្លួនឡើងព្រមគ្នានៅកន្លែងណាពីមុនមក? នោះមិនមែនជាព្រះអាទិត្យដែលនាំមកនូវកាំរស្មីដ៏ក្តៅ និងមានពន្លឺចិញ្ចាចដូចកន្ទុយក្ងោកទេឬ?» ម្នាក់ទៀតញញឹមហើយនិយាយថា «ឯងឆ្កួតទេដឹង? ព្រះអាទិត្យទើបតែលិចទៅអម្បាញ់មិញនេះតើ! ចុះព្រះអាទិត្យនោះនឹងរះឡើងដេញតាមព្រះចន្ទពេញបូណ៌មីនេះយ៉ាងដូចម្តេចកើត? តាមពិតទៅ នេះប្រាកដជាវិមានរបស់ទេវតាដែលមានបុណ្យម្នាក់ ដែលរុងរឿងស្អាតបាតដោយពន្លឺរតនៈផ្សេងៗជាមិនខាន។» ពួកមនុស្សដទៃទៀតសើចចំអកដាក់ជនទាំងនោះ ហើយនិយាយថា «ហេតុអ្វីបានជាពួកឯងនិយាយរវើរវាយច្រើនម៉្លេះ? នេះមិនមែនជាព្រះចន្ទពេញបូណ៌មី មិនមែនជាព្រះអាទិត្យ ហើយក៏មិនមែនជាវិមានទេវតាដែរ។ ព្រោះរបស់ទាំងនោះគ្មានសិរីសម្បត្តិបែបនេះឡើយ។ នេះប្រាកដជាកង់កែវជាមិនខាន។»

---

เอวํ ปวตฺตสลฺลาปสฺเสว ตสฺส ชนสฺส จนฺทมณฺฑลํ โอหาย ตํ จกฺกรตนํ อภิมุขํ โหติ. ตโต เตหิ ‘‘กสฺส นุ โข อิทํ นิพฺพตฺต’’นฺติ วุตฺเต ภวนฺติ วตฺตาโร – ‘‘น กสฺสจิ อญฺญสฺส, นนุ อมฺหากํ ราชา ปูริตจกฺกวตฺติวตฺโต, ตสฺเสตํ นิพฺพตฺต’’นฺติ. อถ โส จ มหาชโน, โย จ อญฺโญ ปสฺสติ, สพฺโพ จกฺกรตนเมว อนุคจฺฉติ. ตมฺปิ จกฺกรตนํ รญฺโญเยว อตฺถาย อตฺตโน อาคตภาวํ ญาเปตุกามํ วิย สตฺตกฺขตฺตุํ ปาการมตฺถเกเนว นครํ อนุสํยายิตฺวา รญฺโญ อนฺเตปุรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อนฺเตปุรสฺส อุตฺตรสีหปญฺชรอาสนฺเน ฐาเน ยถา คนฺธปุปฺผาทีหิ สุเขน สกฺกา โหติ ปูเชตุํ, เอวํ อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ.

កាលបើពួកមនុស្សកំពុងតែជជែកគ្នាយ៉ាងនេះ កង់កែវនោះក៏ហោះកាត់រំលងវង់ព្រះចន្ទ សំដៅមករកពួកគេ។ លំដាប់នោះ កាលបើពួកមនុស្សសួរថា «របស់នេះកើតឡើងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អ្នកណាណ៎?» ក៏មានអ្នកឆ្លើយឡើងថា «មិនមែនដើម្បីអ្នកដទៃឡើយ មិនមែនឬថា ព្រះរាជារបស់យើងទ្រង់បានបំពេញចក្រពត្តិវត្តពេញបរិបូណ៌ហើយ របស់នេះកើតឡើងសម្រាប់ព្រះអង្គហ្នឹងឯង។» គ្រានោះ ទាំងមហាជននោះក្តី ទាំងជនដទៃទៀតដែលបានឃើញក្តី ទាំងអស់គ្នាបានដើរតាមកង់កែវនោះទៅ។ កង់កែវនោះ ហាក់ដូចជាចង់ញ៉ាំងឲ្យគេដឹងថា ខ្លួនមកនេះគឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះរាជាប៉ុណ្ណោះ ក៏បានហោះក្រឡឹងជុំវិញទីក្រុងចំនួនប្រាំពីរជុំ ត្រឹមលើកំពូលកំផែងក្រុង រួចហើយធ្វើប្រទក្សិណព្រះរាជវាំង ហើយក៏ទៅឈប់ស្ងៀមនៅជិតបង្អួចសីហបញ្ជរខាងជើងនៃព្រះរាជវាំង ហាក់ដូចជាគេដោតភ្ជាប់នឹងអ័ក្ស ដើម្បីឲ្យព្រះរាជាអាចបូជាដោយគ្រឿងក្រអូប និងផ្កាជាដើមបានដោយងាយស្រួល។

---

เอวํ ฐิตสฺส ปนสฺส วาตปานจฺฉิทฺทาทีหิ ปวิสิตฺวา นานาวิราครตนปฺปภาสมุชฺชลํ อนฺโต ปาสาทํ อลงฺกุรุมานํ ปภาสมูหํ ทิสฺวา ทสฺสนตฺถาย สญฺชาตาภิลาโส ราชา โหติ. ปริชโนปิสฺส ปิยวจนปาภเตน อาคนฺตฺวา ตมตฺถํ นิเวเทติ. อถ ราชา พลวปีติปาโมชฺชผุฏสรีโร ปลฺลงฺกํ [Pg.155] โมเจตฺวา อุฏฺฐายาสนา สีหปญฺชรสมีปํ คนฺตฺวา ตํ จกฺกรตนํ ทิสฺวา ‘‘สุตํ โข ปน เมต’’นฺติอาทิกํ จินฺตนํ จินฺเตสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทิสฺวาน รญฺโญ ขตฺติยสฺส…เป… อสฺสํ นุ โข อหํ ราชา จกฺกวตฺตี’’ติ. ตตฺถ โส โหติ ราชา จกฺกวตฺตีติ กิตฺตาวตา จกฺกวตฺตี โหติ? เอกงฺคุลทฺวงฺคุลมตฺตมฺปิ จกฺกรตเน อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปวตฺเต.

កាលបើកង់កែវនោះឈប់ស្ងៀមយ៉ាងនេះហើយ ពន្លឺដ៏រុងរឿងស្អាតបាតដោយរតនៈមានពណ៌ប្លែកៗ ក៏បានចាំងចូលតាមចន្លោះបង្អួចជាដើម ទៅលម្អខាងក្នុងប្រាសាទ ធ្វើឲ្យព្រះរាជាទ្រង់ទតឃើញពន្លឺនោះ ហើយមានព្រះរាជហឫទ័យប្រាថ្នាចង់ទតមើល។ សូម្បីតែពួកបរិវារ ក៏បានមកក្រាបបង្គំទូលដំណឹងនោះ ដោយពាក្យពេចន៍ដ៏គួរឲ្យស្រឡាញ់ជាដង្វាយ។ គ្រានោះ ព្រះរាជាមានព្រះកាយពោរពេញដោយបីតិ និងបាមោជ្ជៈយ៉ាងខ្លាំង ក៏ទ្រង់រំសាយភ្នែន ក្រោកពីអាសនៈ យាងទៅជិតបង្អួចសីហបញ្ជរ ទតឃើញកង់កែវនោះ ហើយទ្រង់ព្រះចិន្តាថា «យើងធ្លាប់បានឮមកយ៉ាងនេះ...» ជាដើម។ ហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «លុះព្រះរាជាជាក្សត្រទ្រង់ទតឃើញហើយ... បេ... តើយើងជាស្តេចចក្រពត្តិមែនឬហ្ន៎?»។ ក្នុងពាក្យនោះ ដែលថា «ព្រះអង្គជាស្តេចចក្រពត្តិ» តើត្រឹមណាទើបហៅថាជាស្តេចចក្រពត្តិ? គឺត្រឹមតែខណៈដែលកង់កែវហោះឡើងទៅលើអាកាស ហើយវិលទៅ ទោះបីជាត្រឹមតែមួយធ្នាប់ ឬពីរធ្នាប់ក្តី ក៏ឈ្មោះថាជាស្តេចចក្រពត្តិហើយ។

---

อิทานิ ตสฺส ปวตฺตาปนตฺถํ ยํ กาตพฺพํ ตํ ทสฺเสนฺโต อถ โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อุฏฺฐายาสนาติ นิสินฺนาสนโต อุฏฺฐหิตฺวา จกฺกรตนสมีปํ อาคนฺตฺวา. ภิงฺการํ คเหตฺวาติ หตฺถิโสณฺฑสทิสปนาฬึ สุวณฺณภิงฺการํ อุกฺขิปิตฺวา วามหตฺเถน อุทกํ คเหตฺวา. ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตนํ, อภิวิชินาตุ ภวํ จกฺกรตนนฺติ. อนฺวเทว ราชา จกฺกวตฺตี สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนายาติ สพฺพจกฺกวตฺตีนญฺหิ อุทเกน อภิสิญฺจิตฺวา ‘‘อภิวิชานาตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติ วจนสมนนฺตรเมว เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา จกฺกรตนํ ปวตฺตติ, ยสฺส ปวตฺติสมกาลเมว โส ราชา จกฺกวตฺตี นาม โหติ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវកិច្ចដែលត្រូវធ្វើក្នុងការញ៉ាំងកង់កែវនោះឲ្យវិលទៅ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ គ្រានោះឯង...» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ក្រោកពីអាសនៈ» គឺក្រោកពីកន្លែងអង្គុយ ហើយដើរទៅជិតកង់កែវ។ ពាក្យថា «កាន់យកនូវក្អមទឹក (ភិង្ការ)» គឺលើកក្អមមាសដែលមានមាត់រាងដូចប្រមោយដំរីដោយដៃឆ្វេង ហើយចាក់ទឹកដោយដៃស្តាំ (ហើយពោលថា) «សូមកង់កែវដ៏ចម្រើនចូលវិលទៅ សូមកង់កែវដ៏ចម្រើនចូលឈ្នះចុះ។» ពាក្យថា «ព្រះរាជាចក្រពត្តិយាងទៅតាមកង់កែវ ព្រមដោយកងទ័ពមានអង្គបួន» គឺថា សម្រាប់ស្តេចចក្រពត្តិទាំងឡាយ គ្រាន់តែស្រោចស្រពទឹកហើយពោលថា «សូមកង់កែវដ៏ចម្រើនចូលឈ្នះចុះ» ភ្លាម កង់កែវក៏ហោះឡើងទៅលើអាកាស ហើយវិលទៅភ្លាម។ ក្នុងខណៈដែលកង់កែវវិលទៅនោះឯង ព្រះរាជានោះក៏បាននាមថា «ស្តេចចក្រពត្តិ»។

---

ปวตฺเต ปน จกฺกรตเน ตํ อนุพนฺธมาโนว ราชา จกฺกวตฺตี ยานวรํ อารุยฺห เวหาสํ อพฺภุคฺคจฺฉติ, อถสฺส ฉตฺตจามราทิหตฺโถ ปริชโน เจว อนฺเตปุรชโน จ. ตโต นานปฺปการกญฺจุกกวจาทิสนฺนาหวิภูสิเตน วิวิธาหรณปฺปภาสมุชฺชลิเตน สมุสฺสิตทฺธชปฏากปฏิมณฺฑิเตน อตฺตโน อตฺตโน พลกาเยน สทฺธึ อุปราชเสนาปติ ปภูตโยปิ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ราชานเมว ปริวาเรนฺติ. ราชยุตฺตา ปน ชนสงฺคหตฺถํ นครวีถีสุ เภริโย จราเปนฺติ ‘‘ตาตา อมฺหากํ รญฺโญ จกฺกรตนํ นิพฺพตฺตํ, อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน มณฺฑิตปฺปสาธิตา สนฺนิปตถา’’ติ. มหาชโน ปน ปกติยา จกฺกรตนสทฺเทเนว สพฺพกิจฺจานิ ปหาย คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย สนฺนิปติโตว, โสปิ สพฺโพ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ราชานเมว ปริวาเรติ. ยสฺส ยสฺส หิ รญฺญา สทฺธึ คนฺตุกามตา อุปฺปชฺชติ, โส โส อากาสคโตว โหติ. เอวํ ทฺวาทสโยชนายามวิตฺถารา ปริสา โหติ. ตตฺถ เอกปุริโสปิ ฉินฺนภินฺนสรีโร วา กิลิฏฺฐวตฺโถ วา นตฺถิ. สุจิปริวาโร หิ ราชา จกฺกวตฺตี. จกฺกวตฺติปริสา นาม วิชฺชาธรปริสา วิย อากาเส คจฺฉมานา อินฺทนีลมณิตเล [Pg.156] วิปฺปกิณฺณรตนสทิสา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนฺวเทว ราชา จกฺกวตฺตี สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนายา’’ติ.

កាលបើកង់កែវវិលទៅហើយ ព្រះរាជាចក្រពត្តិទ្រង់យាងឡើងគង់លើរាជយានដ៏ប្រសើរ ហើយហោះឡើងទៅលើអាកាសដេញតាមកង់កែវនោះ គ្រានោះ ពួកបរិវារដែលកាន់ស្វេតច្ឆត្រ និងវាលវីជនីជាដើម និងពួកស្រីស្នំភិរម្យ ក៏ហោះតាមទៅដែរ។ បន្ទាប់មក ទាំងឧបរាជ សេនាបតី និងមន្ត្រីធំៗជាដើម ព្រមដោយកងពលរបស់ខ្លួនៗ ដែលតាក់តែងរៀបចំខ្លួនដោយគ្រឿងក្រោះ និងអាវកាក់ផ្សេងៗ ភ្លឺចិញ្ចាចដោយពន្លឺនៃគ្រឿងអាវុធផ្សេងៗ លម្អដោយទង់ជ័យ និងទង់ក្រពើដែលគេលើកឡើងខ្ពស់ ក៏ហោះឡើងទៅលើអាកាស ហែហែរព័ទ្ធជុំវិញព្រះរាជា។ ចំណែកឯពួកអាមាត្យ ក៏បានវាយស្គរប្រកាសតាមដងផ្លូវក្នុងក្រុង ដើម្បីប្រមូលប្រជាជនថា «នែអ្នកទាំងឡាយ! កង់កែវបានកើតឡើងដល់ព្រះរាជារបស់យើងហើយ ចូរអ្នករាល់គ្នាតាក់តែងរៀបចំខ្លួនតាមសមគួរដល់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនៗ ហើយមកជួបជុំគ្នាចុះ។» ចំណែកឯមហាជន តាមធម្មតា គ្រាន់តែឮសំឡេងកង់កែវ ក៏លះបង់ការងារទាំងពួង កាន់យកគ្រឿងក្រអូប និងផ្កាជាដើម មកជួបជុំគ្នារួចជាស្រេចទៅហើយ។ ពួកមហាជនទាំងអស់នោះ ក៏ហោះឡើងទៅលើអាកាស ហែហែរព័ទ្ធជុំវិញព្រះរាជាដែរ។ ព្រោះថា ជនណាមានបំណងចង់ទៅជាមួយព្រះរាជា ជននោះក៏ហោះទៅលើអាកាសបានភ្លាម។ បរិស័ទនោះ មានប្រវែង និងទទឹង ១២ យោជន៍យ៉ាងនេះ។ ក្នុងទីនោះ សូម្បីតែបុរសម្នាក់ដែលមានរាងកាយពិការ ឬស្លៀកពាក់ខោអាវសៅហ្មង ក៏គ្មានដែរ។ ព្រោះថា ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ទ្រង់មានបរិវារដ៏ស្អាតស្អំ។ ឯបរិស័ទរបស់ស្តេចចក្រពត្តិ កាលហោះទៅលើអាកាស ហាក់ដូចជាពួកវិជ្ជាធរ ដូចជារតនៈដែលគេព្រួសចោលនៅលើផ្ទៃថ្មមណីពណ៌ខៀវ (ឥន្ទនីល) ដូច្នោះឯង។ ហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ព្រះរាជាចក្រពត្តិយាងទៅតាមកង់កែវ ព្រមដោយកងទ័ពមានអង្គបួន»។

---

ตมฺปิ จกฺกรตนํ รุกฺขคฺคานํ อุปรูปริ นาติอุจฺเจน คคนปเทเสน ปวตฺตติ, ยถา รุกฺขานํ ปุปฺผผลปลฺลเวหิ อตฺถิกา ตานิ สุเขน คเหตุํ สกฺโกนฺติ, ภูมิยํ ฐิตา ‘‘เอส ราชา, เอส อุปราชา, เอส เสนาปตี’’ติ สลฺลกฺเขตุํ สกฺโกนฺติ. ฐานาทีสุปิ อิริยาปเถสุ โย เยน อิจฺฉติ, โส เตเนว คจฺฉติ. จิตฺตกมฺมาทิสิปฺปปสุตา เจตฺถ อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจํ กโรนฺตาเยว คจฺฉนฺติ. ยเถว หิ ภูมิยํ, ตถา เนสํ สพฺพกิจฺจานิ อากาเส อิชฺฌนฺติ. เอวํ จกฺกวตฺติปริสํ คเหตฺวา ตํ จกฺกรตนํ วามปสฺเสน สิเนรุํ ปหาย สมุทฺทสฺส อุปริภาเคน อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาณํ ปุพฺพวิเทหํ คจฺฉติ.

កង់កែវនោះ ក៏វិលទៅតាមលំហអាកាសមិនខ្ពស់ពេក នៅខាងលើចុងឈើទាំងឡាយ ដើម្បីឲ្យពួកជនដែលត្រូវការផ្កា ផ្លែ និងស្លឹកខ្ចីនៃដើមឈើទាំងឡាយ អាចបេះយកបានដោយងាយ ហើយពួកជនដែលឈរនៅលើដី ក៏អាចសម្គាល់បានថា «នេះជាព្រះរាជា នេះជាឧបរាជ នេះជាសេនាបតី» ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីតែក្នុងឥរិយាបថទាំងឡាយ មានការឈរជាដើម ជនណាប្រាថ្នចង់ទៅដោយឥរិយាបថណា ក៏ទៅដោយឥរិយាបថនោះឯង។ ពួកជាងគំនូរជាដើម ដែលខ្វល់ខ្វាយក្នុងសិល្បៈរបស់ខ្លួន ក៏ធ្វើការងាររបស់ខ្លួនៗ បណ្តើរ ដើរបណ្តើរ។ ការងារទាំងពួងរបស់ពួកគេ សម្រេចបាននៅលើអាកាស ដូចជាសម្រេចនៅលើដីដូច្នោះដែរ។ កង់កែវនាំយកបរិស័ទរបស់ស្តេចចក្រពត្តិទៅយ៉ាងនេះ វៀរចាកភ្នំព្រះសុមេរុទុកនៅខាងឆ្វេង ហើយហោះទៅលើផ្ទៃសមុទ្រ សំដៅទៅកាន់បុព្វវិទេហទ្វីប ដែលមានទំហំ ៨,០០០ យោជន៍។

---

ตตฺถ โย วินิพฺเพเธน ทฺวาทสโยชนาย ปริกฺเขปโต ฉตฺตึสโยชนปริสาย สนฺนิเวสกฺขโม สุลภาหารูปกรโณ ฉายูทกสมฺปนฺโน สุจิสมตโล รมณีโย ภูมิภาโค, ตสฺส อุปริภาเค ตํ จกฺกรตนํ อากาเส อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. อถ เตน สญฺญาเณน โส มหาชโน โอตริตฺวา ยถารุจิ นฺหานโภชนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กโรนฺโต วาสํ กปฺเปติ, เตน วุตฺตํ ‘‘ยสฺมึ โข ปน, ภิกฺขเว, ปเทเส ตํ จกฺกรตนํ ปติฏฺฐาติ, ตตฺถ ราชา จกฺกวตฺตี วาสํ อุเปติ สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนายา’’ติ.

ក្នុងបុព្វវិទេហទ្វីបនោះ មានទីវាលមួយកន្លែងដ៏គួរឲ្យមនោរម្យ មានផ្ទៃដីស្មើ និងស្អាតស្អំ បរិបូណ៌ដោយម្លប់ និងទឹក មានគ្រឿងឧបភោគបរិភោគរកបានដោយងាយ សមគួរជាទីតាំងទ័ព ដែលមានទទឹង ១២ យោជន៍ និងមានបរិមាត្រជុំវិញ ៣៦ យោជន៍។ កង់កែវនោះក៏ឈប់ស្ងៀមនៅលើអាកាសចំពីលើទីនោះ ហាក់ដូចជាគេដោតភ្ជាប់នឹងអ័ក្ស។ គ្រានោះ មហាជនដឹងនូវសញ្ញានោះ ក៏ចុះមកលើដី ងូតទឹក បរិភោគអាហារ និងធ្វើកិច្ចការទាំងពួងតាមចំណង់ចិត្ត រួចហើយក៏សម្រាកនៅទីនោះ។ ហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កង់កែវនោះប្រតិស្ឋាននៅក្នុងប្រទេសណា ព្រះរាជាចក្រពត្តិព្រមដោយកងទ័ពមានអង្គបួន ក៏សម្រាកនៅក្នុងប្រទេសនោះ។»

---

เอวํ วาสํ อุปคเต จกฺกวตฺติมฺหิ เย ตตฺถ ราชาโน, เต ‘‘ปรจกฺกํ อาคต’’นฺติ สุตฺวาปิ น พลกายํ สนฺนิปาเตตฺวา ยุทฺธสชฺชา โหนฺติ. จกฺกรตนสฺส อุปฺปตฺติสมนนฺตรเมว นตฺถิ โส สตฺโต นาม, โย ปจฺจตฺถิกสญฺญาย ราชานํ อารพฺภ อาวุธํ อุกฺขิปิตุํ วิสเหยฺย. อยมนุภาโว จกฺกรตนสฺส.

កាលបើព្រះរាជាចក្រពត្តិទ្រង់សម្រាកនៅទីនោះយ៉ាងនេះហើយ ពួកស្តេចឯទៀតដែលនៅក្នុងទីនោះ ទោះបីជាបានឮថា «កងទ័ពសត្រូវមកដល់ហើយ» ក៏មិនប្រមូលកងពលដើម្បីរៀបចំធ្វើសង្គ្រាមឡើយ។ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីកង់កែវកើតឡើង គ្មានសត្វណាម្នាក់ដែលហ៊ានលើកអាវុធប្រឆាំងនឹងព្រះរាជា ដោយគិតថាជាសត្រូវឡើយ។ នេះជាអានុភាពនៃកង់កែវ។

---

จกฺกานุภาเวน หิ ตสฺส รญฺโญ,อรี อเสสา ทมถํ อุเปนฺติ;

อรินฺทมํ นาม นราธิปสฺส,เตเนว ตํ วุจฺจติ ตสฺส จกฺกํ.

ដោយអានុភាពនៃកង់កែវនោះឯង ពួកសត្រូវទាំងអស់របស់ព្រះរាជានោះ តែងដល់នូវការទូន្មាន (ចុះចូល)។ ការទូន្មានសត្រូវ ជារបស់ព្រះរាជាជាអម្ចាស់នៃមនុស្ស ព្រោះហេតុនោះ ទើបកង់នោះ គេហៅថាកង់របស់ព្រះអង្គ។

---

ตสฺมา [Pg.157] สพฺเพปิ เต ราชาโน อตฺตโน อตฺตโน รชฺชสิริวิภวานุรูปํ ปาภตํ คเหตฺวา ตํ ราชานํ อุปคมฺม โอนตสิรา อตฺตโน โมฬิยมณิปฺปภาภิเสเกนสฺส ปาทปูชํ กโรนฺโต ‘‘เอหิ โข มหาราชา’’ติอาทีหิ วจเนหิ ตสฺส กิงฺการปฺปฏิสฺสาวิตํ อาปชฺชนฺติ. เตน วุตฺตํ เย โข ปน, ภิกฺขเว, ปุรตฺถิมาย…เป… อนุสาส มหาราชาติ.

ព្រោះហេតុនោះ ពួកស្តេចទាំងអស់នោះ ក៏នាំយកដង្វាយតាមសមគួរដល់រាជសិរី និងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនៗ ចូលទៅគាល់ព្រះរាជានោះ បន្ទន់ព្រះសិរសា ធ្វើការបូជាព្រះបាទារបស់ព្រះអង្គ ដោយពន្លឺរតនៈនៅលើម្កុដរបស់ខ្លួន ហើយក្រាបបង្គំទូលទទួលបញ្ជាថា «សូមយាងមកចុះ ព្រះមហារាជ...» ជាដើម ដើម្បីដឹងថាតើត្រូវធ្វើកិច្ចការអ្វីខ្លះ។ ហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកស្តេចណាដែលនៅក្នុងទិសខាងកើត... បេ... សូមព្រះមហារាជទ្រង់ប្រដៅចុះ។»

---

ตตฺถ สฺวาคตนฺติ สุอาคมนํ. เอกสฺมิญฺหิ อาคเต โสจนฺติ, คเต นนฺทนฺติ. เอกสฺมึ อาคเต นนฺทนฺติ, คเต โสจนฺติ. ตาทิโส ตฺวํ อาคตนนฺทโน คมนโสจโน, ตสฺมา ตว อาคมนํ สุอาคมนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ วุตฺเต ปน จกฺกวตฺตี นาปิ ‘‘เอตฺตกํ นาม เม อนุวสฺสํ พลึ อุปกปฺเปถา’’ติ วทติ, นาปิ อญฺญสฺส โภคํ อจฺฉินฺทิตฺวา อญฺญสฺส เทติ. อตฺตโน ปน ธมฺมราชภาวสฺส อนุรูปาย ปญฺญาย ปาณาติปาตาทีนิ อุปปริกฺขิตฺวา เปมนีเยน มญฺชุนา สเรน ‘‘ปสฺสถ ตาตา, ปาณาติปาโต นาเมส อาเสวิโต ภาวิโต พหุลีกโต นิรยสํวตฺตนิโก โหตี’’ติอาทินา นเยน ธมฺมํ เทเสตฺวา ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทิกํ โอวาทํ เทติ. เตน วุตฺตํ ราชา จกฺกวตฺตี เอวมาห ปาโณ น หนฺตพฺโพ…เป… ยถาภุตฺตญฺจ ภุญฺชถาติ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា svāgataំ បានដល់ ការមកល្អ (ការស្វាគមន៍)។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលខ្លះមកដល់ ជនទាំងឡាយតែងសោកសៅ កាលបើគេទៅវិញ ជនទាំងឡាយតែងត្រេកអរ។ កាលបើបុគ្គលខ្លះមកដល់ ជនទាំងឡាយតែងត្រេកអរ កាលបើគេទៅវិញ ជនទាំងឡាយតែងសោកសៅ។ ព្រះអង្គជាបុគ្គលបែបនោះ គឺនាំមកនូវសេចក្តីត្រេកអរក្នុងពេលមកដល់ និងនាំមកនូវសេចក្តីសោកសៅក្នុងពេលយាងទៅវិញ ហេតុនោះ ការយាងមករបស់ព្រះអង្គ ទើបហៅថា ជាការមកល្អ។ កាលបើពួកស្តេចក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះរាជាចក្រពត្តិមិនបានត្រាស់ថា "អ្នកទាំងឡាយចូរថ្វាយសួយសារអាករមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះៗ ដល់យើងរាល់ឆ្នាំ" ឡើយ ហើយក៏មិនបានដណ្តើមយកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ស្តេចដទៃទៅប្រគល់ឲ្យស្តេចដទៃទៀតដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណានូវកម្មមានបាណាតិបាតជាដើម ដោយព្រះប្រាជ្ញាដ៏សមគួរដល់ភាពជាធម្មរាជារបស់ព្រះអង្គ ហើយទ្រង់សម្តែងធម៌ដោយព្រះសូរសៀងដ៏ពីរោះគួរជាទីស្រឡាញ់ថា "ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ចូរមើលចុះ បាណាតិបាតនេះ ដែលបុគ្គលសេពគប់ ចម្រើន ធ្វើឲ្យរឿយៗហើយ តែងតែជាទៅប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីនរក" ដូច្នេះជាដើម រួចទ្រង់ប្រទានឱវាទថា "មិនត្រូវសម្លាប់សត្វ" ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា ព្រះរាជាចក្រពត្តិទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការយ៉ាងនេះថា មិនត្រូវសម្លាប់សត្វ...បេ... និងចូរភុញ្ជនូវភោជនតាមដែលធ្លាប់ភុញ្ជចុះ។

---

กึ ปน สพฺเพปิ รญฺโญ อิมํ โอวาทํ คณฺหนฺตีติ. พุทฺธสฺสปิ ตาว สพฺเพ น คณฺหนฺติ, รญฺโญ กึ คณฺหิสฺสนฺติ. ตสฺมา เย ปณฺฑิตา วิภาวิโน, เต คณฺหนฺติ. สพฺเพ ปน อนุยนฺตา ภวนฺติ. ตสฺมา ‘‘เย โข ปน, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห.

សួរថា ចុះស្តេចទាំងអស់ទទួលយកឱវាទនេះរបស់ព្រះរាជាឬទេ? ឆ្លើយថា សូម្បីតែឱវាទរបស់ព្រះពុទ្ធ ក៏សត្វលោកទាំងអស់មិនទាន់ទទួលយកផង ចុះចាំបាច់និយាយថ្វីដល់ឱវាទរបស់ព្រះរាជា។ ហេតុនោះ មានតែពួកជនដែលជាបណ្ឌិត មានប្រាជ្ញាភ្លឺស្វាងប៉ុណ្ណោះ ទើបទទួលយក។ ប៉ុន្តែ ស្តេចទាំងអស់តែងតែជាអ្នកប្រព្រឹត្តតាម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយសោត..."។

---

อถ ตํ จกฺกรตนํ เอวํ ปุพฺพวิเทหวาสีนํ โอวาเท ทินฺเน กตปาตราเส จกฺกวตฺตีพเลน เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปุรตฺถิมํ สมุทฺทํ อชฺโฌคาหติ. ยถา ยถา จ ตํ อชฺโฌคาหติ, ตถา ตถา อคทคนฺธํ ฆายิตฺวา สํขิตฺตผโณ นาคราชา วิย สํขิตฺตอูมิวิปฺผารํ หุตฺวา โอคจฺฉมานํ มหาสมุทฺทสลิลํ โยชนมตฺตํ โอคนฺตฺวา อนฺโตสมุทฺเท เวฬุริยภิตฺติ วิย ติฏฺฐติ. ตงฺขณญฺเญว จ ตสฺส รญฺโญ ปุญฺญสิรึ ทฏฺฐุกามานิ วิย มหาสมุทฺทตเล วิปฺปกิณฺณานิ นานารตนานิ ตโต ตโต อาคนฺตฺวา ตํ ปเทสํ ปูรยนฺติ. อถ สา ราชปริสา ตํ นานารตนปริปูรํ มหาสมุทฺทตลํ ทิสฺวา ยถารุจิ อุจฺฉงฺคาทีหิ อาทิยติ, ยถารุจิ อาทินฺนรตนาย [Pg.158] ปน ปริสาย ตํ จกฺกรตนํ ปฏินิวตฺตติ. ปฏินิวตฺตมาเน จ ตสฺมึ ปริสา อคฺคโต โหติ, มชฺเฌ ราชา, อนฺเต จกฺกรตนํ. ตมฺปิ ชลนิธิชลํ ปโลภิยมานมิว จกฺกรตนสิริยา, อสหมานมิว จ เตน วิโยคํ, เนมิมณฺฑลปริยนฺตํ อภิหนนฺตํ นิรนฺตรเมว อุปคจฺฉติ.

លំដាប់នោះ កាលដែលព្រះរាជាទ្រង់ប្រទានឱវាទដល់ពួកអ្នករស់នៅក្នុងទ្វីបបុព្វវិទេហៈយ៉ាងនេះរួចហើយ ក្នុងពេលសោយព្រះស្ទររួច កែវចក្រនោះក៏ហោះឡើងទៅលើអាកាសដោយអានុភាពនៃស្តេចចក្រពត្តិ ហើយចុះទៅក្នុងសមុទ្រខាងកើត។ កែវចក្រនោះចុះទៅក្នុងសមុទ្រយ៉ាងណាៗ ទឹកមហាសមុទ្រដែលហូរចុះទៅ ក៏រួញរលកចូលគ្នា ដូចជាស្តេចនាគដែលធុំក្លិនថ្នាំពិសហើយរួញពពារចុះ ទឹកនោះក៏ស្រកចុះទៅក្រោមប្រមាណមួយយោជន៍ ហើយស្ថិតនៅដូចជាជញ្ជាំងកែវពិទូរ្យក្នុងកណ្តាលសមុទ្រ។ ក្នុងខណៈនោះឯង គ្រឿងរតនៈផ្សេងៗដែលខ្ចាត់ខ្ចាយនៅបាតមហាសមុទ្រ ហាក់ដូចជាចង់មើលនូវបុណ្យសិរីរបស់ព្រះរាជានោះ ក៏នាំគ្នាមកពីទិសផ្សេងៗ បំពេញនូវទីកន្លែងនោះ។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជបរិស័ទនោះឃើញបាតមហាសមុទ្រដ៏ពេញទៅដោយរតនៈផ្សេងៗ ក៏នាំគ្នាកើបយកតាមចំណង់ចិត្ត ដោយជាយស្បៃជាដើម កាលបើបរិស័ទរើសយករតនៈតាមចិត្តប្រាថ្នារួចហើយ កែវចក្រនោះក៏ត្រឡប់មកវិញ។ កាលបើកែវចក្រនោះត្រឡប់មកវិញ បរិស័ទក៏នៅខាងមុខ ព្រះរាជានៅកណ្តាល កែវចក្រនៅខាងក្រោយបង្អស់។ សូម្បីតែទឹកសមុទ្រនោះ ក៏ហាក់ដូចជាត្រូវបានលួងលោមដោយសិរីនៃកែវចក្រ និងហាក់ដូចជាមិនអាចទ្រាំទ្រនឹងការព្រាត់ប្រាសពីកែវចក្រនោះបាន ក៏ហូរដេញតាមប៉ះនឹងគែមខ្នងកង់ជានិច្ចឥតដាច់ឡើយ។

---

๒๕๗. เอวํ ราชา จกฺกวตฺตี ปุรตฺถิมสมุทฺทปริยนฺตํ ปุพฺพวิเทหํ อภิวิชินิตฺวา ทกฺขิณสมุทฺทปริยนฺตํ ชมฺพุทีปํ วิเชตุกาโม จกฺกรตนเทสิเตน มคฺเคน ทกฺขิณสมุทฺทาภิมุโข คจฺฉติ. เตน วุตฺตํ อถ โข ตํ, ภิกฺขเว, จกฺกรตนํ ปุรตฺถิมสมุทฺทํ อชฺโฌคาเหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา ทกฺขิณํ ทิสํ ปวตฺตตีติ. เอวํ ปวตฺตมานสฺส ปน ตสฺส ปวตฺตนวิธานํ เสนาสนฺนิเวโส ปฏิราชคมนํ เตสํ อนุสาสนิปฺปทานํ ทกฺขิณสมุทฺทํ อชฺโฌคาหนํ สมุทฺทสลิลสฺส โอคจฺฉนํ รตนาทานนฺติ สพฺพํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

២៥៧. យ៉ាងនេះ ព្រះរាជាចក្រពត្តិទ្រង់ឈ្នះទ្វីបបុព្វវិទេហៈដែលមានសមុទ្រខាងកើតជាព្រំប្រទល់ហើយ ទ្រង់មានព្រះរាជហឫទ័យប្រាថ្នានឹងឈ្នះជម្ពូទ្វីបដែលមានសមុទ្រខាងត្បូងជាព្រំប្រទល់ ទើបយាងទៅកាន់ទិសសមុទ្រខាងត្បូងតាមផ្លូវដែលកែវចក្របង្ហាញ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លំដាប់នោះ កែវចក្រនោះចុះទៅក្នុងសមុទ្រខាងកើត រួចឡើងមកវិញ ហើយវិលទៅកាន់ទិសខាងត្បូង"។ កាលបើកែវចក្រវិលទៅយ៉ាងនេះ របៀបនៃការវិលទៅ ការបោះជំរុំកងទ័ព ការចេញមកទទួលរបស់ស្តេចជាបច្ចាមិត្ត ការប្រទានឱវាទដល់ស្តេចទាំងនោះ ការចុះទៅក្នុងសមុទ្រខាងត្បូង ការស្រកចុះនៃទឹកសមុទ្រ និងការរើសយករតនៈ ទាំងអស់នេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយក្នុងទិសខាងកើត។

---

วิชินิตฺวา ปน ตํ ทสสหสฺสโยชนปฺปมาณํ ชมฺพุทีปํ ทกฺขิณสมุทฺทโตปิ ปจฺจุตฺตริตฺวา สตฺตโยชนสหสฺสปฺปมาณํ อปรโคยานํ วิเชตุํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา ตมฺปิ สมุทฺทปริยนฺตํ ตเถว อภิวิชินิตฺวา ปจฺฉิมสมุทฺทโตปิ ปจฺจุตฺตริตฺวา อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาณํ อุตฺตรกุรุํ วิเชตุํ ตเถว คนฺตฺวา ตมฺปิ สมุทฺทปริยนฺตํ ตเถว อภิวิชิย อุตฺตรสมุทฺทโตปิ ปจฺจุตฺตรติ.

លុះទ្រង់ឈ្នះជម្ពូទ្វីបដែលមានទំហំមួយម៉ឺនយោជន៍នោះហើយ ក៏ឡើងចាកសមុទ្រខាងត្បូង ដើម្បីទៅឈ្នះទ្វីបអបរគោយានដែលមានទំហំប្រាំពីរពាន់យោជន៍ ដោយយាងទៅតាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយ លុះទ្រង់ឈ្នះទ្វីបនោះដែលមានសមុទ្រជាព្រំប្រទល់យ៉ាងនោះរួចហើយ ក៏ឡើងចាកសមុទ្រខាងលិច ដើម្បីទៅឈ្នះទ្វីបឧត្តរករុដែលមានទំហំប្រាំបីពាន់យោជន៍ ដោយយាងទៅយ៉ាងនោះដូចគ្នា លុះទ្រង់ឈ្នះទ្វីបនោះដែលមានសមុទ្រជាព្រំប្រទល់យ៉ាងនោះរួចហើយ ក៏ឡើងចាកសមុទ្រខាងជើងវិញ។

---

เอตฺตาวตา รญฺญา จกฺกวตฺตินา จาตุรนฺตาย ปถวิยา อาธิปจฺจํ อธิคตํ โหติ. โส เอวํ วิชิตวิชโย อตฺตโน รชฺชสิริสมฺปตฺติทสฺสนตฺถํ สปริโส อุทฺธํ คคนตลํ อภิลงฺฆิตฺวา สุวิกสิตปทุมุปฺปลปุณฺฑรีกวนวิจิตฺเต จตฺตาโร ชาตสฺสเร วิย ปญฺจสตปญฺจสตปริตฺตทีปปริวาเร จตฺตาโร มหาทีเป โอโลเกตฺวา จกฺกรตนเทสิเตเนว มคฺเคน ยถานุกฺกมํ อตฺตโน ราชธานิเมว ปจฺจาคจฺฉติ. อถ ตํ จกฺกรตนํ อนฺเตปุรทฺวารํ โสภยมานํ วิย หุตฺวา ติฏฺฐติ.

ប៉ុណ្ណេះ ព្រះរាជាចក្រពត្តិទ្រង់បានសម្រេចនូវអធិបតេយ្យភាពលើផែនដីដែលមានមហាសមុទ្រទាំងបួនជាព្រំប្រទល់។ ព្រះរាជានោះទ្រង់មានជ័យជម្នះលើសត្រូវទាំងពួងយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីទតមើលនូវសេចក្តីសម្រេចនៃរាជសិរិសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គ ទើបទ្រង់ហោះឡើងទៅលើអាកាសវេហាស៍ជាមួយបរិស័ទ ហើយទតមើលមហាទ្វីបទាំងបួនដែលមានទ្វីបតូចៗប្រាំរយៗជាបរិវារ ដូចជាស្រះធម្មជាតិទាំងបួនដែលលម្អទៅដោយព្រៃឈូកស ឈូកក្រហម និងលំចង់ដែលរីកស្គុះស្គាយ រួចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់រាជធានីរបស់ព្រះអង្គវិញតាមលំដាប់ តាមផ្លូវដែលកែវចក្របង្ហាញ។ លំដាប់នោះ កែវចក្រនោះក៏ស្ថិតនៅហាក់ដូចជាធ្វើទ្វារព្រះរាជវាំងឲ្យរុងរឿងស្កឹមស្កៃ។

---

เอวํ ปติฏฺฐิเต ปน ตสฺมึ จกฺกรตเน ราชนฺเตปุเร อุกฺกาหิ วา ทีปิกาหิ วา กิญฺจิ กรณียํ น โหติ, จกฺกรตโนภาโสเยว รตฺตึ อนฺธการํ วิธมติ. เย จ ปน รตฺตึ อนฺธการตฺถิกา โหนฺติ, เตสํ อนฺธการเมว โหติ. เตน วุตฺตํ ทกฺขิณสมุทฺทํ อชฺโฌคาเหตฺวา…เป… เอวรูปํ จกฺกรตนํ ปาตุภวตีติ.

កាលបើកែវចក្រនោះស្ថិតនៅយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងព្រះរាជវាំងមិនចាំបាច់ត្រូវប្រើប្រាស់ចន្លុះ ឬប្រទីបឡើយ ពន្លឺនៃកែវចក្រនោះឯងតែងកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីងងឹតក្នុងពេលរាត្រី។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកជនណាដែលត្រូវការសេចក្តីងងឹតក្នុងពេលរាត្រី សេចក្តីងងឹតក៏នៅតែមានដល់ពួកជននោះដដែល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា ចុះទៅក្នុងសមុទ្រខាងត្បូង...បេ... កែវចក្រមានសភាពយ៉ាងនេះ តែងកើតប្រាកដឡើង។

---

หตฺถิรตนวณฺณนา

ការពណ៌នាអំពីកែវដំរី

---

๒๕๘. เอวํ [Pg.159] ปาตุภูตจกฺกรตนสฺส ปนสฺส จกฺกวตฺติโน อมจฺจา ปกติมงฺคลหตฺถิฏฺฐานํ สุจิภูมิภาคํ กาเรตฺวา หริจนฺทนาทีหิ สุรภิคนฺเธหิ อุปลิมฺปาเปตฺวา เหฏฺฐา วิจิตฺตวณฺณสุรภิกุสุมสมากิณฺณํ อุปริ สุวณฺณตารกานํ อนฺตรนฺตรา สโมสริตมนุญฺญ-กุสุมทามปฺปฏิมณฺฑิตวิตานํ เทววิมานํ วิย อภิสงฺขริตฺวา ‘‘เอวรูปสฺส นาม เทว หตฺถิรตนสฺส อาคมนํ จินฺเตถา’’ติ วทนฺติ. โส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว มหาทานํ ทตฺวา สีลานิ สมาทาย ตํ ปุญฺญสมฺปตฺตึ อาวชฺชนฺโต นิสีทติ, อถสฺส ปุญฺญานุภาวโจทิโต ฉทฺทนฺตกุลา วา อุโปสถกุลา วา ตํ สกฺการวิเสสํ อนุภวิตุกาโม ตรุณรวิมณฺฑลาภิรตฺตจรณ-คีวมุขปฺปฏิมณฺฑิตวิสุทฺธเสตสรีโร สตฺตปฺปติฏฺโฐ สุสณฺฐิตงฺคปจฺจงฺคสนฺนิเวโส วิกสิตรตฺต-ปทุมจารุโปกฺขโร อิทฺธิมา โยคี วิย เวหาสํ คมนสมตฺโถ มโนสิลาจุณฺณรญฺชิตปริยนฺโต วิย รชตปพฺพโต หตฺถิเสฏฺโฐ ตสฺมึ ปเทเส ปติฏฺฐาติ. โส ฉทฺทนฺตกุลา อาคจฺฉนฺโต สพฺพกนิฏฺโฐ อาคจฺฉติ, อุโปสถกุลา สพฺพเชฏฺโฐ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อุโปสโถ นาคราชา’’ อิจฺเจว อาคจฺฉติ. สฺวายํ ปูริตจกฺกวตฺติวตฺตานํ จกฺกวตฺตีนํ สุตฺเต วุตฺตนเยเนว จินฺตยนฺตานํ อาคจฺฉติ, น อิตเรสํ. สยเมว ปกติมงฺคลหตฺถิฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มงฺคลหตฺถึ อปเนตฺวา ตตฺถ ติฏฺฐติ. เตน วุตฺตํ ปุน จปรํ, ภิกฺขเว…เป… นาคราชาติ.

២៥៨. កាលបើកែវចក្រកើតប្រាកដឡើងយ៉ាងនេះហើយ ពួកអាមាត្យរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិនោះ ក៏ចាត់ចែងធ្វើទីកន្លែងសម្រាប់ទុកដំរីមង្គលធម្មតា ឲ្យមានភាគនៃដីដ៏ស្អាតស្អំ លាបស្រឡាបដោយគ្រឿងក្រអូបមានខ្លឹមចន្ទន៍ក្រហមជាដើម ខាងក្រោមរោយរាយដោយផ្កាមានពណ៌ផ្សេងៗដ៏មានក្លិនក្រអូប ខាងលើចងពិតានដែលលម្អដោយកម្រងផ្កាគួរជាទីគាប់ចិត្ត ដែលចាក់ស្រែះដោយផ្កាយមាសក្នុងចន្លោះៗ ឲ្យដូចជាទេវវិមាន រួចក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះសម្មតិទេព សូមព្រះអង្គទ្រង់រំលឹកដល់ការមកដល់នៃកែវដំរីដែលមានសភាពយ៉ាងនេះចុះ"។ ព្រះរាជានោះទ្រង់ប្រទានមហាទាន សមាទានសីល តាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយ ហើយគង់ពិចារណានូវបុណ្យសម្បត្តិនោះ លំដាប់នោះ ដំរីដ៏ប្រសើរ ដែលកើតក្នុងត្រកូលឆទ្ទន្តៈក្តី ក្នុងត្រកូលឧបោសថក្តី ដែលត្រូវបានដាស់តឿនដោយអានុភាពនៃបុណ្យរបស់ព្រះអង្គ មានបំណងនឹងទទួលនូវសក្ការៈដ៏វិសេសនោះ មានរាងកាយសស្អាត លម្អដោយជើង ក និងមុខ ក្រហមឆ្អៅដូចជាវង់ព្រះអាទិត្យទើបនឹងរះ មានអវយវៈទាំង ៧ ប៉ះនឹងដី (សត្តប្បតិដ្ឋៈ) មានទ្រង់ទ្រាយអវយវៈធំតូចប្រកបដោយរបៀបរៀបរយល្អ មានប្រមោយដ៏ល្អដូចជាផ្កាឈូកក្រហមដែលរីកស្គុះស្គាយ មានឫទ្ធិ អាចហោះទៅលើអាកាសបានដូចជាអ្នកមានយោគៈ មានសណ្ឋានដូចជាភ្នំប្រាក់ដែលលាបពណ៌ដោយលម្អិតថ្មមនោសិលា ក៏មកស្ថិតនៅក្នុងទីនោះ។ ដំរីនោះ បើមកពីត្រកូលឆទ្ទន្តៈ តែងជាដំរីកូនពៅគេបង្អស់ បើមកពីត្រកូលឧបោសថ តែងជាដំរីច្បងគេបង្អស់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបាលី តែងមកតែពាក្យថា "ស្តេចនាគឈ្មោះឧបោសថ" ប៉ុណ្ណោះ។ ស្តេចដំរីនោះ តែងមកកាន់ព្រះរាជាចក្រពត្តិទាំងឡាយដែលបានបំពេញចក្រពត្តិវត្តរួចហើយ ដែលទ្រង់កំពុងរំលឹកដល់ តាមវិធីដែលបានពោលក្នុងសូត្រ មិនមែនមកកាន់ជនដទៃឡើយ។ វាបានមកកាន់ទីកន្លែងដំរីមង្គលធម្មតាដោយខ្លួនឯង ហើយដេញដំរីមង្គលធម្មតាចេញ រួចស្ថិតនៅទីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយសោត...បេ... ស្តេចនាគ"។

---

เอวํ ปาตุภูตํ ปน ตํ หตฺถิรตนํ ทิสฺวา หตฺถิโคปกาทโย หฏฺฐตุฏฺฐา เวเคน คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจนฺติ. ราชา ตุริตตุริตํ อาคนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต ‘‘ภทฺทกํ วต โภ หตฺถิยานํ, สเจ ทมถํ อุเปยฺยา’’ติ จินฺตยนฺโต หตฺถํ ปสาเรติ. อถ โส ฆรเธนุวจฺฉโก วิย กณฺเณ โอลมฺเพตฺวา สูรตภาวํ ทสฺเสนฺโต ราชานํ อุปสงฺกมติ, ราชา ตํ อภิรุหิตุกาโม โหติ. อถสฺส ปริชนา อธิปฺปายํ ญตฺวา ตํ หตฺถิรตนํ โสวณฺณทฺธชํ โสวณฺณาลงฺการํ เหมชาลปฏิจฺฉนฺนํ กตฺวา อุปเนนฺติ. ราชา ตํ อนิสีทาเปตฺวาว สตฺตรตนมยาย นิสฺเสณิยา อภิรุยฺห อากาสํ คมนนินฺนจิตฺโต โหติ. ตสฺส สห จิตฺตุปฺปาเทเนว โส หตฺถิราชา ราชหํโส วิย อินฺทนีลมณิปฺปภาชาลนีลคคนตลํ อภิลงฺฆติ, ตโต จกฺกจาริกาย วุตฺตนเยเนว [Pg.160] สกลราชปริสา. อิติ สปริโส ราชา อนฺโตปาตราเสเยว สกลปถวึ อนุสํยายิตฺวา ราชธานึ ปจฺจาคจฺฉติ, เอวํ มหิทฺธิกํ จกฺกวตฺติโน หตฺถิรตนํ โหติ. เตน วุตฺตํ ทิสฺวาน รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส…เป… เอวรูปํ หตฺถิรตนํ ปาตุภวตีติ.

លុះពួកហ្មដំរីជាដើមបានឃើញកែវដំរីដែលកើតប្រាកដឡើងយ៉ាងនេះហើយ ក៏មានចិត្តត្រេកអរសោមនស្ស នាំគ្នាប្រញាប់ប្រញាល់ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់យាងមកយ៉ាងប្រញាប់ប្រញាល់ លុះទ្រង់ទតឃើញដំរីនោះហើយ ក៏មានព្រះរាជហឫទ័យជ្រះថ្លា ទ្រង់ព្រះចិន្តាថា "ឱ! យានដំរីនេះល្អណាស់តើ បើប្រសិនជាបានទទួលការបង្ហាត់បង្រៀនហើយ" ដូច្នេះ រួចទ្រង់លាតព្រះហស្តទៅ។ លំដាប់នោះ ដំរីនោះក៏ទម្លាក់ត្រចៀកចុះ បង្ហាញនូវភាពស្លូតបូត ដូចជាកូនគោដែលកើតពីមេគោនៅក្នុងផ្ទះ ហើយដើរចូលទៅជិតព្រះរាជា ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ប្រាថ្នានឹងឡើងគង់។ លំដាប់នោះ ពួកបរិវារដឹងនូវព្រះរាជហឫទ័យហើយ ក៏នាំគ្នាតាក់តែងកែវដំរីនោះដោយទង់មាស គ្រឿងអលង្ការមាស និងគ្របដណ្តប់ដោយបណ្តាញមាស រួចនាំមកថ្វាយ。 ព្រះរាជាមិនបាច់ឲ្យដំរីនោះក្រាបចុះឡើយ ទ្រង់យាងឡើងតាមកាំជណ្តើរដែលធ្វើដោយរតនៈទាំងប្រាំពីរ ហើយមានព្រះរាជហឫទ័យបង្អោនទៅក្នុងការយាងទៅលើអាកាស។ គ្រាន់តែព្រះរាជហឫទ័យនឹកភ្នកឡើងភ្លាម ស្តេចដំរីនោះក៏ហោះឡើងទៅកាន់ផ្ទៃមេឃដ៏ខៀវស្រងាត់ ដែលមានពន្លឺចែងចាំងដូចជាបណ្តាញពន្លឺនៃកែវឥន្ទនីល ដូចជាស្តេចហង្សហោះឡើងដូច្នោះដែរ បន្ទាប់មក ព្រះរាជបរិស័ទទាំងអស់ក៏ហោះដេញតាម តាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយក្នុងការយាងទៅនៃកែវចក្រ។ ព្រះរាជាព្រមទាំងបរិស័ទ ទ្រង់ត្រេចទៅកាន់ផែនដីទាំងមូល ក្នុងរវាងពេលសោយព្រះស្ទរ ប៉ុណ្ណោះ រួចក៏យាងត្រឡប់មកកាន់រាជធានីវិញ កែវដំរីរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិមានឫទ្ធិធំធេងយ៉ាងនេះឯង។ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា លុះព្រះរាជាចក្រពត្តិទតឃើញហើយ...បេ... កែវដំរីមានសភាពយ៉ាងនេះ តែងកើតប្រាកដឡើង។

---

อสฺสรตนวณฺณนา

ការពណ៌នាអំពីកែវសេះ

---

เอวํ ปาตุภูตหตฺถิรตนสฺส ปน จกฺกวตฺติโน ปริสา ปกติมงฺคลอสฺสฏฺฐานํ สุจิสมตลํ กาเรตฺวา อลงฺกริตฺวา จ ปุริมนเยเนว รญฺโญ ตสฺส อาคมนจินฺตนตฺถํ อุสฺสาหํ ชเนนฺติ. โส ปุริมนเยเนว กตทานสกฺกาโร สมาทินฺนสีโลว ปาสาทตเล นิสินฺโน ปุญฺญสมฺปตฺตึ สมนุสฺสรติ, อถสฺส ปุญฺญานุภาวโจทิโต สินฺธวกุลโต วิชฺชุลฺลตาวินทฺธสรทกาลเสตวลาหกราสิสสฺสิริโก รตฺตปาโท รตฺตตุณฺโฑ จนฺทปฺปภาปุญฺชสทิสสุทฺธสินิทฺธฆนสงฺฆาตสรีโร กากคีวา วิย อินฺทนีลมณิ วิย จ กาฬวณฺเณน สีเสน สมนฺนาคตตฺตา กาฬสีโส สุฏฺฐุ กปฺเปตฺวา ฐปิเตหิ วิย มุญฺชสทิเสหิ สณฺหวฏฺฏอุชุคติคเตหิ เกเสหิ สมนฺนาคตตฺตา มุญฺชเกโส เวหาสงฺคโม วลาหโก นาม อสฺสราชา อาคนฺตฺวา ตสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาติ. เสสํ สพฺพํ หตฺถิรตเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เอวรูปํ อสฺสรตนํ สนฺธาย ภควา ปุน จปรนฺติอาทิมาห.

កាលបើកែវដំរីកើតប្រាកដឡើងយ៉ាងនេះហើយ ពួកបរិស័ទរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ក៏ចាត់ចែងធ្វើទីកន្លែងសម្រាប់ទុកសេះមង្គលធម្មតា ឲ្យមានផ្ទៃដីស្អាតស្មើល្អ និងតាក់តែងលម្អ រួចញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះរាជាឲ្យកើតឡើង ដើម្បីទ្រង់រំលឹកដល់ការមកដល់នៃកែវសេះនោះ តាមវិធីមុននោះឯង។ ព្រះរាជានោះទ្រង់ធ្វើទានសក្ការៈ និងសមាទានសីលរួចហើយ គង់នៅលើប្រាសាទ ទ្រង់រំលឹកដល់បុណ្យសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គ តាមវិធីមុននោះឯង លំដាប់នោះ ស្តេចសេះឈ្មោះវលាហកៈ ដែលកើតក្នុងត្រកូលសេះសិន្ធពដ៏មានឫទ្ធិ ដែលត្រូវបានដាស់តឿនដោយអានុភាពនៃបុណ្យរបស់ព្រះអង្គ មានសិរីរុងរឿងដូចជាគំនរពពកសក្នុងរដូវសរទកាលដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយខ្សែផ្លេកបន្ទោរ មានជើងក្រហម មានមាត់ក្រហម មានរាងកាយសស្អាតម៉ដ់រលោងដូចជាគំនរពន្លឺព្រះចន្ទ មានក្បាលពណ៌ខ្មៅដូចជាកក្អែក និងដូចជាកែវឥន្ទនីល ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាមានក្បាលខ្មៅ (កាឡសីសៈ) មានរោមជើងរោមត្រចៀកដ៏ទន់រលោងមូលត្រង់ល្អ ដូចជាគេចាត់ចែងទុកដាក់យ៉ាងល្អ ដូចជាស្មៅមុញ្ជៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាមានរោមដូចស្មៅមុញ្ជៈ (មុញ្ជកេសៈ) អាចហោះទៅលើអាកាសបាន ក៏ហោះមកស្ថិតនៅក្នុងទីនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ទាំងអស់ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយក្នុងកែវដំរី។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកកែវសេះដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយសោត..."។

---

มณิรตนวณฺณนา

ការពណ៌នាអំពីកែវមណី

---

เอวํ ปาตุภูตอสฺสรตนสฺส ปน รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จตุหตฺถายามํ สกฏนาภิสมปฺปมาณํ อุโภสุ อนฺเตสุ กณฺณิกปริยนฺตโต วินิคฺคตสุปริสุทฺธมุตฺตากลาเปหิ ทฺวีหิ กญฺจนปทุเมหิ อลงฺกตํ จตุราสีติมณิสหสฺสปริวารํ ตาราคณปริวุตสฺส ปุณฺณจนฺทสฺส สิรึ ปฏิปฺผรมานํ วิย เวปุลฺลปพฺพตโต มณิรตนํ อาคจฺฉติ. ตสฺเสวํ อาคตสฺส มุตฺตาชาลเก ฐเปตฺวา เวฬุปรมฺปราย สฏฺฐิหตฺถปฺปมาณํ อากาสํ อาโรปิตสฺส รตฺติภาเค สมนฺตา โยชนปฺปมาณํ โอกาสํ อาภา ผรติ, ยาย สพฺโพ โส โอกาโส อรุณุคฺคมนเวลา วิย สญฺชาตาโลโก โหติ. ตโต กสฺสกา กสิกมฺมํ, วาณิชา อาปณุคฺฆาฏนํ[Pg.161], เต เต จ สิปฺปิโน ตํ ตํ กมฺมนฺตํ ปโยเชนฺติ ทิวาติ มญฺญมานา. เตน วุตฺตํ ปุน จปรํ, ภิกฺขเว…เป… มณิรตนํ ปาตุภวตีติ.

ម្យ៉ាងទៀត កែវមណីរតនៈ តែងយាងមកពីភ្នំវេបុល្លៈ ចំពោះព្រះរាជាចក្រពត្តិ ដែលមានសេះរតនៈកើតឡើងហើយយ៉ាងនេះ កែវមណីនោះមានប្រវែង ៤ ហត្ថ មានទំហំប៉ុនដុំរទេះ តុបតែងដោយផ្កាឈូកមាសពីរ ដែលមានខ្សែគុជដ៏បរិសុទ្ធស្អាតធ្លាក់ចុះមកអំពីចុងនៃត្របកផ្កាទាំងសងខាង មានកែវមណី ៨៤,០០០ ជាបរិវារ ហាក់បីដូចជាជះពន្លឺដ៏រុងរឿងនៃព្រះចន្ទពេញបូណ៌មី ដែលចោមរោមដោយហ្វូងតារា។ កាលបើកែវមណីនោះមកដល់ហើយ គេក៏ដាក់ក្នុងបណ្តាញគុជ រួចលើកឡើងទៅលើអាកាសកម្ពស់ ៦០ ហត្ថ ដោយតម្រៀបឫស្សីតៗគ្នា ក្នុងវេលារាត្រី ពន្លឺនៃកែវមណីនោះ តែងផ្សាយទៅកាន់ទីជុំវិញទំហំមួយយោជន៍ ដែលធ្វើឲ្យទីនោះទាំងមូលមានពន្លឺភ្លឺស្វាង ដូចជាវេលាអរុណរះ។ គ្រានោះ ពួកកសិករក៏ធ្វើកសិកម្ម ពួកពាណិជ្ជករក៏បើកហាងលក់ដូរ ពួកជាងទាំងឡាយនោះៗ ក៏ប្រកបការងារនោះៗ ដោយសម្គាល់ថាជាវេលាថ្ងៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយវិញទៀត... កែវមណីរតនៈ តែងកើតឡើង»។

---

อิตฺถิรตนวณฺณนา

ការពណ៌នាអំពីស្រីរតនៈ

---

เอวํ ปาตุภูตมณิรตนสฺส ปน จกฺกวตฺติสฺส วิสยสุขวิเสสการณํ อิตฺถิรตนํ ปาตุภวติ. มทฺทราชกุลโต วา หิสฺส อคฺคมเหสึ อาเนนฺติ, อุตฺตรกุรุโต วา ปุญฺญานุภาเวน สยํ อาคจฺฉติ. อวเสสา ปนสฺสา สมฺปตฺติ ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส อิตฺถิรตนํ ปาตุภวติ อภิรูปา ทสฺสนียา’’ติอาทินา นเยน ปาฬิยํเยว อาคตา.

ម្យ៉ាងទៀត ស្រីរតនៈ ដែលជាហេតុនាំមកនូវសេចក្តីសុខក្នុងកាមគុណដ៏វិសេស តែងកើតឡើងចំពោះព្រះរាជាចក្រពត្តិ ដែលមានកែវមណីរតនៈកើតឡើងហើយយ៉ាងនេះ។ ពួកអាមាត្យតែងនាំយកព្រះអគ្គមហេសីមកពីត្រកូលស្តេចមទ្ទរាជខ្លះ ឬព្រះនាងយាងមកដោយខ្លួនឯងពីឧត្តរកុរុទ្វីប ដោយអានុភាពបុណ្យរបស់ព្រះរាជានោះខ្លះ។ ចំណែកឯសម្បត្តិដែលនៅសល់របស់ព្រះនាង គឺមានសម្តែងទុកក្នុងព្រះបាលីស្រាប់ហើយ ដោយន័យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ស្រីរតនៈ តែងកើតឡើងដល់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ជាស្ត្រីមានរូបល្អ គួរពិតពិលរមិលមើល»។

---

ตตฺถ สณฺฐานปาริปูริยา อธิกํ รูปํ อสฺสาติ อภิรูปา. ทิสฺสมานา จ จกฺขูนิ ปีณยติ, ตสฺมา อญฺญํ กิจฺจวิกฺเขปํ หิตฺวาปิ ทฏฺฐพฺพาติ ทสฺสนียา. ทิสฺสมานา จ โสมนสฺสวเสน จิตฺตํ ปสาเทตีติ ปาสาทิกา. ปรมายาติ เอวํ ปสาทาวหตฺตา อุตฺตมาย. วณฺณโปกฺขรตายาติ วณฺณสุนฺทรตาย. สมนฺนาคตาติ อุเปตา. อภิรูปา วา ยสฺมา นาติทีฆา นาติรสฺสา ทสฺสนียา ยสฺมา นาติกิสา นาติถูลา, ปาสาทิกา ยสฺมา นาติกาฬิกา นจฺโจทาตา. ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา ยสฺมา อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณํ. มนุสฺสานญฺหิ วณฺณาภา พหิ น นิจฺฉรติ, เทวานํ อติทูรํ นิจฺฉรติ, ตสฺสา ปน ทฺวาทสหตฺถปฺปมาณํ ปเทสํ สรีราภา โอภาเสติ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា abhirūpā (មានរូបល្អ) គឺព្រះនាងមានរូបរាងកាយដ៏លើសលប់ ដោយភាពបរិបូណ៌នៃទ្រង់ទ្រាយ។ ពាក្យថា dassanīyā (គួរពិតពិលរមិលមើល) គឺកាលបើគេមើលទៅ តែងធ្វើឲ្យភ្នែកត្រេកអរ ហេតុនោះ ទោះបីត្រូវលះបង់កង្វល់ពីការងារផ្សេងៗ ក៏គួរតែមើល។ ពាក្យថា pāsādikā (គួរឲ្យជ្រះថ្លា) គឺកាលបើគេមើលទៅ តែងធ្វើចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃឲ្យជ្រះថ្លាដោយអំណាចនៃសោមនស្ស។ ពាក្យថា paramāya គឺដ៏ឧត្តម យ៉ាងនេះ ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លា។ ពាក្យថា vaṇṇapokkharatāya គឺដោយសម្បុរកាយដ៏ល្អល្អះ។ ពាក្យថា samannāgatā គឺប្រកបព្រម។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រះនាងឈ្មោះថា abhirūpā ព្រោះមិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក ឈ្មោះថា dassanīyā ព្រោះមិនស្គមពេក មិនធាត់ពេក ឈ្មោះថា pāsādikā ព្រោះមិនខ្មៅពេក មិនសពេក។ ឈ្មោះថា ប្រកបដោយសម្បុរកាយដ៏ល្អល្អះដ៏ឧត្តម ព្រោះកន្លងហួសសម្បុរកាយនៃមនុស្សធម្មតា តែមិនទាន់ដល់សម្បុរកាយនៃទេវតា។ ពិតណាស់ ពន្លឺសម្បុរកាយរបស់មនុស្សទាំងឡាយ មិនផ្សាយចេញទៅខាងក្រៅឡើយ ចំណែកឯពន្លឺសម្បុរកាយរបស់ទេវតា តែងផ្សាយទៅឆ្ងាយណាស់ ប៉ុន្តែពន្លឺព្រះកាយរបស់ព្រះនាង តែងភ្លឺស្វាងផ្សាយទៅកាន់ទីជុំវិញប្រមាណ ១២ ហត្ថ។

---

นาติทีฆาทีสุ จสฺสา ปฐมยุคเฬน อาโรหสมฺปตฺติ, ทุติยยุคเฬน ปริณาหสมฺปตฺติ, ตติยยุคเฬน วณฺณสมฺปตฺติ วุตฺตา. ฉหิ วาปิ เอเตหิ กายวิปตฺติยา อภาโว, อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณนฺติ อิมินา กายสมฺปตฺติ วุตฺตา.

ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «មិនខ្ពស់ពេក» នោះ គូទីមួយ សម្តែងអំពីភាពបរិបូណ៌នៃកម្ពស់ (អាហោហសម្បត្តិ) របស់ព្រះនាង គូទីពីរ សម្តែងអំពីភាពបរិបូណ៌នៃរាងរូវ (បរិណាហសម្បត្តិ) របស់ព្រះនាង គូទីបី សម្តែងអំពីភាពបរិបូណ៌នៃសម្បុរកាយ (វណ្ណសម្បត្តិ) របស់ព្រះនាង។ មួយវិញទៀត ដោយពាក្យទាំង ៦ នេះ សម្តែងអំពីការមិនមានវិបត្តិ (សេចក្តីខូចខាត) នៃរាងកាយ ចំណែកឯពាក្យថា «កន្លងហួសសម្បុរកាយនៃមនុស្ស» នេះ សម្តែងអំពីភាពបរិបូណ៌នៃរាងកាយ (កាយសម្បត្តិ)។

---

ตูลปิจุโน วา กปฺปาสปิจุโน วาติ สปฺปิมณฺเฑ ปกฺขิปิตฺวา ฐปิตสฺส สตวิหตสฺส ตูลปิจุโน วา สตวิหตสฺส กปฺปาสปิจุโน วา กายสมฺผสฺโส โหติ. สีเตติ รญฺโญ สีตกาเล. อุณฺเหติ รญฺโญ อุณฺหกาเล. จนฺทนคนฺโธติ นิจฺจกาลเมว สุปิสิตสฺส อภินวสฺส จตุชฺชาติสมาโยชิตสฺส หริจนฺทนสฺส คนฺโธ กายโต วายติ. อุปฺปลคนฺโธติ หสิตกถิตกาเลสุ มุขโต นิกฺขนฺโต ตงฺขณํ วิกสิตสฺเสว นีลุปฺปลสฺส อติสุรภิคนฺโธ วายติ.

ពាក្យថា tūlapicuno vā kappāsapicuno vā (ដូចជាគំនរគគីរ ឬគំនរកប្បាស) គឺការប៉ះពាល់ព្រះកាយរបស់ព្រះនាង មានសភាពទន់ល្មើយ ដូចជាគំនរគគីរ ឬគំនរកប្បាស ដែលគេវាយសម្រិតសម្រាំងមួយរយដង ហើយជ្រលក់ទុកក្នុងទឹកដោះថ្លា។ ពាក្យថា sīteti (ត្រជាក់) គឺក្នុងពេលត្រជាក់របស់ព្រះរាជា (ព្រះកាយព្រះនាងនឹងកក់ក្តៅ)។ ពាក្យថា uṇheti (ក្តៅ) គឺក្នុងពេលក្តៅរបស់ព្រះរាជា (ព្រះកាយព្រះនាងនឹងត្រជាក់)។ ពាក្យថា candanagandho (ក្លិនក្រអូបដូចខ្លឹមចន្ទន៍) គឺក្លិនក្រអូបនៃខ្លឹមចន្ទន៍មាសដ៏ថ្មីស្រឡាង ដែលគេកិនយ៉ាងម៉ត់ល្អ លាយដោយគ្រឿងក្រអូប ៤ យ៉ាង តែងភាយចេញពីព្រះកាយរបស់ព្រះនាងគ្រប់ពេលវេលា។ ពាក្យថា uppalagandho (ក្លិនក្រអូបដូចផ្កាឈូក) គឺក្នុងពេលដែលព្រះនាងសើច ឬនិយាយ ក្លិនដ៏ក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ ដូចជាក្លិនផ្កាឧប្បលខៀវ (ផ្កាឈូកខៀវ) ដែលទើបនឹងរីកថ្មីៗ តែងភាយចេញពីព្រះឱស្ឋរបស់ព្រះនាង។

---

เอวํ [Pg.162] รูปสมฺผสฺสคนฺธสมฺปตฺติยุตฺตาย ปนสฺสา สรีรสมฺปตฺติยา อนุรูปํ อาจารํ ทสฺเสตุํ ตํ โข ปนาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ราชานํ ทิสฺวา นิสินฺนาสนโต อคฺคิทฑฺฒา วิย ปฐมเมว อุฏฺฐาตีติ ปุพฺพุฏฺฐายินี. ตสฺมึ นิสินฺเน ตสฺส รญฺโญ ตาลวณฺเฏน พีชนาทิกิจฺจํ กตฺวา ปจฺฉา นิปตติ นิสีทตีติ ปจฺฉานิปาตินี. กึ กโรมิ เทวาติ ตสฺส กึการํ ปฏิสฺสาเวตีติ กึการปฏิสฺสาวินี. รญฺโญ มนาปเมว จรติ กโรตีติ มนาปจารินี. ยํ รญฺโญ ปิยํ, ตเทว วทตีติ ปิยวาทินี.

ដើម្បីបង្ហាញនូវមារយាទដ៏សមគួរដល់កាយសម្បត្តិរបស់ព្រះនាង ដែលប្រកបដោយរូប សម្ផស្ស និងក្លិនក្រអូបយ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា taṃ kho pana ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា pubbuṭṭhāyinī (ក្រោកឡើងមុន) គឺកាលបើឃើញព្រះរាជា ព្រះនាងតែងក្រោកឡើងពីកន្លែងអង្គុយមុនគេ ហាក់ដូចជាត្រូវភ្លើងរលាក។ ពាក្យថា pacchānipātinī (សម្រាកក្រោយ) គឺកាលបើព្រះរាជាគង់ហើយ ព្រះនាងតែងធ្វើកិច្ចការផ្សេងៗ មានការបក់ផ្លិតស្លឹករឹតជាដើម ថ្វាយព្រះរាជានោះ រួចទើបសម្រាក ឬអង្គុយជាក្រោយ។ ពាក្យថា kiṃkārapaṭissāvinī (ស្តាប់បង្គាប់ថ្វាយការងារ) គឺព្រះនាងតែងទូលសួរថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ទូលព្រះបង្គំត្រូវធ្វើអ្វីខ្លះ?» រួចទទួលស្តាប់បង្គាប់ការងាររបស់ព្រះរាជានោះ។ ពាក្យថា manāpacārinī (ប្រព្រឹត្តតាមសេចក្តីគាប់ចិត្ត) គឺព្រះនាងតែងប្រព្រឹត្ត និងធ្វើតែសេចក្តីដែលគាប់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះរាជាប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា piyavādinī (និយាយពាក្យជាទីស្រឡាញ់) គឺព្រះនាងតែងពោលតែពាក្យណាដែលជាទីស្រឡាញ់គាប់ចិត្តរបស់ព្រះរាជាប៉ុណ្ណោះ។

---

อิทานิ สฺวาสฺสา อาจาโร ภาวสุทฺธิยา เอว, น สาเฐยฺเยนาติ ทสฺเสตุํ ตํ โข ปนาติอาทิมาห. ตตฺถ โน อติจรตีติ น อติกฺกมิตฺวา จรติ, อญฺญํ ปุริสํ จิตฺเตนปิ น ปตฺเถตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ เย ตสฺสา อาทิมฺหิ ‘‘อภิรูปา’’ติอาทโย อนฺเต ‘‘ปุพฺพุฏฺฐายินี’’ติอาทโย คุณา วุตฺตา, เต ปกติคุณา เอว ‘‘อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณ’’นฺติอาทโย ปน จกฺกวตฺติโน ปุญฺญํ อุปนิสฺสาย จกฺกรตนปาตุภาวโต ปฏฺฐาย ปุริมกมฺมานุภาเวน นิพฺพตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพา. อภิรูปตาทิกาปิ วา จกฺกรตนปาตุภาวโต ปฏฺฐาย สพฺพาการปาริปูรา ชาตา. เตนาห เอวรูปํ อิตฺถิรตนํ ปาตุภวตีติ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា មារយាទរបស់ព្រះនាងនោះ កើតឡើងដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធពិតប្រាកដ មិនមែនដោយការលាក់ពុតឡើយ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា taṃ kho pana ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា no aticarati (មិនប្រព្រឹត្តកន្លង) សេចក្តីថា មិនប្រព្រឹត្តកន្លងហួសព្រះរាជាឡើយ សូម្បីតែក្នុងចិត្ត ក៏មិនប្រាថ្នាចង់បានបុរសដទៃឡើយ។ ក្នុងបណ្តាគុណសម្បត្តិទាំងនោះ គុណសម្បត្តិណាដែលសម្តែងទុកក្នុងខាងដើម មានពាក្យថា abhirūpā ជាដើម និងក្នុងខាងចុង មានពាក្យថា pubbuṭṭhāyinī ជាដើម គុណសម្បត្តិទាំងនោះ គឺជាគុណសម្បត្តិធម្មជាតិពិតៗ ចំណែកឯគុណសម្បត្តិមានពាក្យថា «កន្លងហួសសម្បុរកាយនៃមនុស្ស» ជាដើម គួរជ្រាបថា កើតឡើងដោយអានុភាពនៃកម្មមុនៗ ដោយអាស្រ័យលើបុណ្យរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ចាប់តាំងពីការកើតឡើងនៃកែវចក្ររតនៈមក។ មួយម៉្យាងទៀត សូម្បីតែភាពជាស្ត្រីមានរូបល្អជាដើមនោះ ក៏បានដល់នូវភាពបរិបូណ៌គ្រប់ប្រការ ចាប់តាំងពីការកើតឡើងនៃកែវចក្ររតនៈមកដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ស្រីរតនៈមានសភាពយ៉ាងនេះ តែងកើតឡើង»។

---

คหปติรตนวณฺณนา

ការពណ៌នាអំពីគហបតីរតនៈ

---

เอวํ ปาตุภูตอิตฺถิรตนสฺส ปน รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส ธนกรณียานํ กิจฺจานํ ยถาสุขปฺปวตฺตนตฺถํ คหปติรตนํ ปาตุภวติ. โส ปกติยาว มหาโภโค มหาโภคกุเล ชาโต รญฺโญ ธนราสิวฑฺฒโก เสฏฺฐิ คหปติ โหติ, จกฺกรตนานุภาวสหิตํ ปนสฺส กมฺมวิปากชํ ทิพฺพจกฺขุ ปาตุภวติ, เยน อนฺโตปถวิยํ โยชนพฺภนฺตเร นิธึ ปสฺสติ. โส ตํ สมฺปตฺตึ ทิสฺวา ตุฏฺฐหทโย คนฺตฺวา ราชานํ ธเนน ปวาเรตฺวา สพฺพานิ ธนกรณียานิ สมฺปาเทติ. เตน วุตฺตํ ปุน จปรํ, ภิกฺขเว…เป… เอวรูปํ คหปติรตนํ ปาตุภวตีติ.

ម្យ៉ាងទៀត គហបតីរតនៈ តែងកើតឡើងចំពោះព្រះរាជាចក្រពត្តិ ដែលមានស្រីរតនៈកើតឡើងហើយយ៉ាងនេះ ដើម្បីឲ្យកិច្ចការទាំងឡាយដែលត្រូវធ្វើដោយទ្រព្យសម្បត្តិ ប្រព្រឹត្តទៅបានតាមសេចក្តីប្រាថ្នា។ គហបតីនោះ ជាអ្នកមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនដោយធម្មជាតិ កើតក្នុងត្រកូលដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើន ជាសេដ្ឋីគហបតីអ្នកបង្កើនគំនរទ្រព្យថ្វាយព្រះរាជា ម្យ៉ាងទៀត ទិព្វចក្ខុដែលកើតអំពីផលនៃកម្ម រួមជាមួយអានុភាពនៃកែវចក្ររតនៈ តែងកើតឡើងដល់គហបតីនោះ ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យគាត់មើលឃើញកំណប់ទ្រព្យនៅក្នុងដី ក្នុងចម្ងាយមួយយោជន៍។ គហបតីនោះ កាលបើឃើញសម្បត្តិ (ទិព្វចក្ខុ) នោះហើយ ក៏មានចិត្តត្រេកអរ ទៅគាល់ព្រះរាជា ហើយយាងព្រះរាជាឲ្យប្រើប្រាស់ទ្រព្យសម្បត្តិ រួចចាត់ចែងរាល់កិច្ចការទាំងឡាយដែលត្រូវធ្វើដោយទ្រព្យសម្បត្តិឲ្យសម្រេចរាល់ប្រការ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយវិញទៀត... គហបតីរតនៈមានសភាពយ៉ាងនេះ តែងកើតឡើង»។

---

ปริณายกรตนวณฺณนา

ការពណ៌នាអំពីបរិណាយករតនៈ

---

เอวํ ปาตุภูตคหปติรตนสฺส ปน รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส สพฺพกิจฺจสํวิธานสมตฺถํ ปริณายกรตนํ ปาตุภวติ. โส รญฺโญ เชฏฺฐปุตฺโตว โหติ[Pg.163]. ปกติยา เอว ปณฺฑิโต พฺยตฺโต เมธาวี, รญฺโญ ปุญฺญานุภาวํ นิสฺสาย ปนสฺส อตฺตโน กมฺมานุภาเวน ปรจิตฺตญาณํ อุปฺปชฺชติ. เยน ทฺวาทสโยชนาย ราชปริสาย จิตฺตาจารํ ญตฺวา รญฺโญ อหิเต หิเต จ ววตฺถเปตุํ สมตฺโถ โหติ. โสปิ ตํ อตฺตโน อานุภาวํ ทิสฺวา ตุฏฺฐหทโย ราชานํ สพฺพกิจฺจานุสาสเนน ปวาเรติ. เตน วุตฺตํ ปุน จปรํ…เป… ปริณายกรตนํ ปาตุภวตีติ. ตตฺถ ฐเปตพฺพํ ฐเปตุนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐานนฺตเร ฐเปตพฺพํ ฐเปตุํ.

ម្យ៉ាងទៀត បរិណាយករតនៈ ដែលអាចចាត់ចែងរាល់កិច្ចការទាំងពួងបាន តែងកើតឡើងចំពោះព្រះរាជាចក្រពត្តិ ដែលមានគហបតីរតនៈកើតឡើងហើយយ៉ាងនេះ។ បរិណាយករតនៈនោះ គឺត្រូវជាព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជបុត្រនោះ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ឈ្លាសវៃ មានគំនិតមុតស្រួចដោយធម្មជាតិ ម្យ៉ាងទៀត ដោយអាស្រ័យអានុភាពបុណ្យរបស់ព្រះរាជា និងដោយអានុភាពកម្មរបស់ខ្លួន បរចិត្តញាណ (ញាណដឹងចិត្តអ្នកដទៃ) តែងកើតឡើងដល់ព្រះរាជបុត្រនោះ ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យអាចដឹងនូវគំនិត និងការប្រព្រឹត្តនៃរាជបរិស័ទក្នុងចម្ងាយ ១២ យោជន៍ ហើយអាចកំណត់ដឹងនូវអ្វីដែលជាប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍ថ្វាយព្រះរាជាបាន។ សូម្បីតែព្រះរាជបុត្រនោះ កាលបើឃើញអានុភាពរបស់ខ្លួននោះហើយ ក៏មានចិត្តត្រេកអរ យាងព្រះរាជាឲ្យប្រើប្រាស់ខ្លួនក្នុងការអនុសាសន៍រាល់កិច្ចការទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «មួយវិញទៀត... បរិណាយករតនៈ តែងកើតឡើង»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ (តែងតាំងអ្នកដែលគួរតែងតាំង) សេចក្តីថា ដើម្បីតែងតាំងពួកអាមាត្យដែលគួរតែងតាំង ក្នុងឋានន្តរសក្តិនោះៗ។

---

๒๕๙. สมเวปากินิยาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

២៥៩. ពាក្យថា samavepākiniyā ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់រួចមកហើយក្នុងផ្នែកខាងក្រោម។

---

๒๖๐. กฏคฺคเหนาติ ชยคฺคาเหน. มหนฺตํ โภคกฺขนฺธนฺติ เอกปฺปหาเรเนว ทฺเว วา ตีณิ วา สตสหสฺสานิ. เกวลา ปริปูรา ปณฺฑิตภูมีติ ปณฺฑิโต ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ, ตโต มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉนฺโต กุลรูปโภคสมฺปตฺติยํ นิพฺพตฺตติ, ตตฺถ ฐิโต ตีณิ จ สุจริตานิ ปูเรตฺวา ปุน สคฺเค นิพฺพตฺตตีติ อยํ สกลา ปริปุณฺณา ปณฺฑิตภูมิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

២៦០. ពាក្យថា kaṭaggahena សេចក្តីថា ដោយការឈ្នះភ្នាល់។ ពាក្យថា mahantaṃ bhogakkhandhaṃ (គំនរភោគសម្បត្តិដ៏ច្រើន) សេចក្តីថា ទ្រព្យសម្បត្តិពីរ ឬបីសែនកហាបណៈ ក្នុងពេលតែមួយ។ ពាក្យថា kevalā paripūrā paṇḍitabhūmi (ភូមិរបស់បណ្ឌិតដ៏ពេញបរិបូណ៌ទាំងស្រុង) សេចក្តីថា បណ្ឌិតតែងបំពេញសុចរិត ៣ យ៉ាង រួចទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ កាលបើច្យុតពីឋានសួគ៌នោះមកកាន់មនុស្សលោកវិញ តែងកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ មានរូបសម្បត្តិ និងភោគសម្បត្តិដ៏បរិបូណ៌ កាលដែលស្ថិតនៅក្នុងមនុស្សលោកនោះ ក៏បំពេញសុចរិត ៣ យ៉ាងម្តងទៀត ហើយទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌វិញ នេះឈ្មោះថា ភូមិរបស់បណ្ឌិតដ៏ពេញបរិបូណ៌ទាំងស្រុង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីពាលបណ្ឌិតសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๑๐. เทวทูตสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាអំពីទេវទូតសូត្រ

---

๒๖๑. เอวํ เม สุตนฺติ เทวทูตสุตฺตํ. ตตฺถ ทฺเว อคาราติอาทิ อสฺสปุรสุตฺเต วิตฺถาริตเมว.

២៦១. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា evaṃ me sutaṃ នោះ គឺទេវទូតសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា dve agārā ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់យ៉ាងពិស្តាររួចមកហើយក្នុងអស្សបុរសូត្រ។

---

๒๖๒. นิรยํ อุปปนฺนาติ ภควา กตฺถจิ นิรยโต ปฏฺฐาย เทสนํ เทวโลเกน โอสาเปติ, กตฺถจิ เทวโลกโต ปฏฺฐาย นิรเยน โอสาเปติ. สเจ สคฺคสมฺปตฺตึ วิตฺถาเรตฺวา กเถตุกาโม โหติ, นิรยทุกฺขํ เอกเทสโต กเถติ, ติรจฺฉานโยนิทุกฺขํ เปตฺติวิสยทุกฺขํ มนุสฺสโลกสมฺปตฺตึ เอกเทสโต กเถติ, สคฺคสมฺปตฺติเมว วิตฺถาเรติ. สเจ นิรยทุกฺขํ วิตฺถาเรตฺวา กเถตุกาโม โหติ, เทวโลกมนุสฺสโลเกสุ [Pg.164] สมฺปตฺตึ ติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสเยสุ จ ทุกฺขํ เอกเทสโต กเถติ, นิรยทุกฺขเมว วิตฺถาเรติ. โส อิมสฺมึ สุตฺเต นิรยทุกฺขํ วิตฺถาเรตุกาโม, ตสฺมา เทวโลกโต ปฏฺฐาย เทสนํ นิรเยน โอสาเปติ. เทวโลกมนุสฺสโลกสมฺปตฺติโย ติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยทุกฺขานิ จ เอกเทสโต กเถตฺวา นิรยทุกฺขเมว วิตฺถาเรน กเถตุํ ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลาติอาทิมาห.

២៦២. ពាក្យថា nirayaṃ upapannā (កើតក្នុងនរក) សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគក្នុងទីខ្លះ តែងផ្តើមសម្តែងធម៌តាំងពីនរកទៅ ហើយបញ្ចប់ដោយឋានសួគ៌ ក្នុងទីខ្លះ តែងផ្តើមតាំងពីឋានសួគ៌ទៅ ហើយបញ្ចប់ដោយនរក។ ប្រសិនបើព្រះអង្គប្រាថ្នានឹងសម្តែងអំពីសក្កសម្បត្តិ (សម្បត្តិឋានសួគ៌) ឲ្យពិស្តារ ព្រះអង្គតែងសម្តែងទុក្ខក្នុងនរកត្រឹមតែមួយផ្នែក សម្តែងទុក្ខក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន ទុក្ខក្នុងប្រេតវិស័យ និងសម្បត្តិក្នុងមនុស្សលោកត្រឹមតែមួយផ្នែក ហើយសម្តែងតែសក្កសម្បត្តិប៉ុណ្ណោះឲ្យពិស្តារ។ ប្រសិនបើព្រះអង្គប្រាថ្នានឹងសម្តែងអំពីទុក្ខក្នុងនរកឲ្យពិស្តារ ព្រះអង្គតែងសម្តែងសម្បត្តិក្នុងទេវលោក និងមនុស្សលោក និងទុក្ខក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន និងប្រេតវិស័យត្រឹមតែមួយផ្នែក ហើយសម្តែងតែទុក្ខក្នុងនរកប៉ុណ្ណោះឲ្យពិស្តារ។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះអង្គប្រាថ្នានឹងសម្តែងអំពីទុក្ខក្នុងនរកឲ្យពិស្តារ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គផ្តើមសម្តែងតាំងពីទេវលោកទៅ ហើយបញ្ចប់ដោយនរក។ ព្រះអង្គសម្តែងសម្បត្តិក្នុងទេវលោក និងមនុស្សលោក និងទុក្ខក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន និងប្រេតវិស័យត្រឹមតែមួយផ្នែក រួចហើយដើម្បីសម្តែងតែទុក្ខក្នុងនរកប៉ុណ្ណោះឲ្យពិស្តារ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យថា tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកនាយនិរយបាលតែងធ្វើទារុណកម្មបុគ្គលនោះ) ជាដើម។

---

ตตฺถ เอกจฺเจ เถรา ‘‘นิรยปาลา นาม นตฺถิ, ยนฺตรูปํ วิย กมฺมเมว การณํ กาเรตี’’ติ วทนฺติ. เตสํ ตํ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลาติ, อามนฺตา, อตฺถิ จ การณิกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม (กถา. ๘๖๖) ปฏิเสธิตเมว. ยถา หิ มนุสฺสโลเก กมฺมการณการกา อตฺถิ, เอวเมว นิรเย นิรยปาลา อตฺถีติ. ยมสฺส รญฺโญติ ยมราชา นาม เวมานิกเปตราชา, เอกสฺมึ กาเล ทิพฺพวิมาเน ทิพฺพกปฺปรุกฺขทิพฺพอุยฺยานทิพฺพนาฏกาทิสมฺปตฺตึ อนุภวติ, เอกสฺมึ กาเล กมฺมวิปากํ, ธมฺมิโก ราชา. น เจส เอโกว โหติ, จตูสุ ปน ทฺวาเรสุ จตฺตาโร ชนา โหนฺติ. นาทฺทสนฺติ อตฺตโน สนฺติเก เปสิตสฺส กสฺสจิ เทวทูตสฺส อภาวํ สนฺธาย เอวํ วทติ. อถ นํ ยโม ‘‘นายํ ภาสิตสฺส อตฺถํ สลฺลกฺเขตี’’ติ ญตฺวา สลฺลกฺขาเปตุกาโม อมฺโภติอาทิมาห.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ព្រះថេរៈខ្លះពោលថា «នាយនិរយបាលពិតប្រាកដមិនមានឡើយ មានតែកម្មរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះដែលធ្វើទារុណកម្ម ដូចជាគ្រឿងយន្ត»។ ពាក្យរបស់ព្រះថេរៈទាំងនោះ ត្រូវបានបដិសេធរួចហើយក្នុងអភិធម្ម (គម្ពីរកថាវត្ថុ) ដោយន័យជាដើមថា «តើនាយនិរយបាលមាននៅក្នុងនរកដែរឬទេ? អើ មាន! ហើយពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្មក៏មានដែរ»។ ពិតណាស់ ដូចជាពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្ម (ពេជ្ឈឃាត) មាននៅក្នុងមនុស្សលោកយ៉ាងណា នាយនិរយបាលក៏មាននៅក្នុងនរកយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា yamassa rañño (នៃស្តេចយមរាជ) សេចក្តីថា ស្តេចយមរាជ គឺជាស្តេចវេមានិកប្រេត ក្នុងសម័យខ្លះ តែងសោយសម្បត្តិទិព្វ មានវិមានទិព្វ ដើមកប្បព្រឹក្សទិព្វ ឧទ្យានទិព្វ និងរបាំទិព្វជាដើម ក្នុងសម័យខ្លះ ក៏សោយផលនៃកម្មអកុសល ព្រះអង្គជាស្តេចប្រកបដោយធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត ស្តេចយមរាជនេះ មិនមែនមានតែមួយអង្គឡើយ គឺមាន ៤ អង្គ នៅត្រង់ទ្វារទាំង ៤។ ពាក្យថា nāddasa (អ្នកមិនបានឃើញទេឬ) គឺបុរសដែលធ្លាក់នរកនោះ ពោលសំដៅដល់ការមិនមានទេវទូតណាមួយដែលគេបញ្ជូនមកជិតខ្លួនឡើយ។ គ្រានោះ ស្តេចយមរាជដឹងថា «បុរសនេះមិនយល់សេចក្តីនៃពាក្យដែលពោលឡើយ» កាលបើប្រាថ្នានឹងឲ្យបុរសនោះយល់ ទើបត្រាស់ពាក្យថា ambho (នែបុរសដ៏ចម្រើន) ជាដើម។

---

ชาติธมฺโมติ ชาติสภาโว, อปริมุตฺโต ชาติยา, ชาติ นาม มยฺหํ อพฺภนฺตเรเยว อตฺถีติ. ปรโต ชราธมฺโมติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា jātidhammo (មានជាតិជាធម្មតា) សេចក្តីថា មានសភាវៈនៃការកើត មិនទាន់រួចផុតពីជាតិឡើយ សេចក្តីថា ជាតិ (ការកើត) នេះ តែងមាននៅក្នុងខ្លួនរបស់ខ្ញុំពិតប្រាកដ។ ក្នុងពាក្យជាបន្ទាប់ៗទៅ មានពាក្យថា jarādhammo (មានជរាជាធម្មតា) ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

๒๖๓. ปฐมํ เทวทูตํ สมนุยุญฺชิตฺวาติ เอตฺถ ทหรกุมาโร อตฺถโต เอวํ วทติ นาม ‘‘ปสฺสถ, โภ, มยฺหมฺปิ ตุมฺหากํ วิย หตฺถปาทา อตฺถิ, สเก ปนมฺหิ มุตฺตกรีเส ปลิปนฺโน, อตฺตโน ธมฺมตาย อุฏฺฐหิตฺวา นฺหายิตุํ น สกฺโกมิ, อหํ กิลิฏฺฐคตฺโตมฺหิ, นฺหาเปถ มนฺติ วตฺตุมฺปิ น สกฺโกมิ, ชาติโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ ชาติโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชาติ อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺสา ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต, วจนตฺโถ ปน มฆเทวสุตฺเต วุตฺโตว.

២៦៣. ក្នុងបទថា «paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā» នេះ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ កុមារតូច សូម្បីមិននិយាយដោយផ្ទាល់ ក៏ឈ្មោះថាពោលដោយអត្ថ (ដោយការកើតឡើងនៃហេតុ) យ៉ាងនេះថា៖ «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏ចម្រើន សូមមើលចុះ សូម្បីខ្ញុំក៏មានដៃជើង ដូចជាអ្នកទាំងឡាយដែរ ប៉ុន្តែខ្ញុំលិចលង់នៅក្នុងទឹកនោមនិងលាមករបស់ខ្លួន មិនអាចក្រោកឡើងដើម្បីងូតទឹកដោយខ្លួនឯងបានឡើយ ខ្ញុំមានរាងកាយប្រឡាក់ប្រឡូសដោយវត្ថុមិនស្អាត សូម្បីតែពាក្យថា 'សូមជួយងូតទឹកឲ្យខ្ញុំផង' ក៏ខ្ញុំមិនអាចនិយាយបានដែរ ព្រោះតែខ្ញុំមិនទាន់រួចផុតពីជាតិ (ការកើត) ទើបកើតមកមានសភាពបែបនេះ។ មិនមែនតែខ្ញុំម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែអ្នកទាំងឡាយក៏មិនទាន់រួចផុតពីជាតិដែរ។ ព្រោះថា ជាតិបានមកដល់ខ្ញុំយ៉ាងណា ជាតិក៏នឹងមកដល់អ្នកទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ មុនពេលដែលជាតិនោះមកដល់ សូមអ្នកទាំងឡាយធ្វើនូវកុសលធម៌កុំបីធ្វេសប្រហែសឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ កុមារនេះទើបឈ្មោះថាជា «ទេវទូត»។ ចំណែកឯសេចក្តីពន្យល់នៃពាក្យ (ទេវទូត) នេះ ត្រូវបានសម្តែងរួចហើយក្នុងមឃទេវសូត្រ។

---

ทุติยํ [Pg.165] เทวทูตนฺติ เอตฺถาปิ ชราชิณฺณสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อหมฺปิ ตุมฺเห วิย ตรุโณ อโหสึ อูรุพลพาหุพลชวนสมฺปนฺโน, ตสฺส เม ตา พลชวนสมฺปตฺติโย อนฺตรหิตา, วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, ชรายมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ ชราย อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชรา อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺสา ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต.

ក្នុងបទថា «dutiyaṃ devadūtaṃ» នេះ សូម្បីតែបុគ្គលដែលដល់នូវសេចក្តីចាស់ជរា ក៏ឈ្មោះថាពោលដោយអត្ថយ៉ាងនេះថា៖ «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏ចម្រើន សូមមើលចុះ សូម្បីខ្ញុំក៏ធ្លាប់ជាអ្នកកំលោះមានកម្លាំងភ្លៅ កម្លាំងដើមដៃ និងមានសន្ទុះលឿនស្លេវ ដូចជាអ្នកទាំងឡាយដែរ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ កម្លាំងនិងសន្ទុះទាំងនោះរបស់ខ្ញុំបានរលាយបាត់អស់ទៅហើយ ទោះបីជាដៃជើងរបស់ខ្ញុំនៅមាន ក៏មិនអាចធ្វើកិច្ចការរបស់ដៃជើងបានឡើយ ព្រោះតែខ្ញុំមិនទាន់រួចផុតពីជរា (សេចក្តីចាស់) ទើបកើតមកមានសភាពបែបនេះ។ មិនមែនតែខ្ញុំម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែអ្នកទាំងឡាយក៏មិនទាន់រួចផុតពីជរាដែរ។ ព្រោះថា ជរាបានមកដល់ខ្ញុំយ៉ាងណា ជរាក៏នឹងមកដល់អ្នកទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ មុនពេលដែលជរានោះមកដល់ សូមអ្នកទាំងឡាយធ្វើនូវកុសលធម៌កុំបីធ្វេសប្រហែសឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលចាស់ជរានេះទើបឈ្មោះថាជា «ទេវទូត»។

---

ตติยํ เทวทูตนฺติ เอตฺถาปิ คิลานสตฺโต อตฺถโต เอว วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อหมฺปิ ตุมฺเห วิย นิโรโค อโหสึ, โสมฺหิ เอตรหิ พฺยาธินา อภิหโต สเก มุตฺตกรีเส ปลิปนฺโน, อุฏฺฐาตุมฺปิ น สกฺโกมิ, วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, พฺยาธิโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ พฺยาธิโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากํ พฺยาธิ อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต.

ក្នុងបទថា «tatiyaṃ devadūtaṃ» នេះ សូម្បីតែបុគ្គលដែលឈឺថ្កាត់ ក៏ឈ្មោះថាពោលដោយអត្ថយ៉ាងនេះថា៖ «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏ចម្រើន សូមមើលចុះ សូម្បីខ្ញុំក៏ធ្លាប់ជាអ្នកគ្មានរោគ ដូចជាអ្នកទាំងឡាយដែរ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ ខ្ញុំត្រូវបានព្យាធិ (ជំងឺ) គ្របដណ្តប់ លិចលង់នៅក្នុងទឹកនោមនិងលាមករបស់ខ្លួន សូម្បីតែក្រោកឈរ ក៏មិនអាចធ្វើបានឡើយ ទោះបីជាដៃជើងរបស់ខ្ញុំនៅមាន ក៏មិនអាចធ្វើកិច្ចការរបស់ដៃជើងបានឡើយ ព្រោះតែខ្ញុំមិនទាន់រួចផុតពីព្យាធិ ទើបកើតមកមានសភាពបែបនេះ។ មិនមែនតែខ្ញុំម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែអ្នកទាំងឡាយក៏មិនទាន់រួចផុតពីព្យាធិដែរ។ ព្រោះថា ព្យាធិបានមកដល់ខ្ញុំយ៉ាងណា ព្យាធិក៏នឹងមកដល់អ្នកទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ មុនពេលដែលព្យាធិនោះមកដល់ សូមអ្នកទាំងឡាយធ្វើនូវកុសលធម៌កុំបីធ្វេសប្រហែសឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលឈឺថ្កាត់នេះទើបឈ្មោះថាជា «ទេវទូត»។

---

๒๖๕. จตุตฺถํ เทวทูตนฺติ เอตฺถ ปน กมฺมการณา วา เทวทูตาติ กาตพฺพา กมฺมการณิกา วา. ตตฺถ ปน กมฺมการณปกฺเข พาตฺตึส ตาว กมฺมการณา อตฺถโต เอวํ วทนฺติ นาม – ‘‘มยํ นิพฺพตฺตมานา น รุกฺเข วา ปาสาเณ วา นิพฺพตฺตาม, ตุมฺหาทิสานํ สรีเร นิพฺพตฺตาม, อิติ อมฺหากํ ปุเร นิพฺพตฺติโตว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเต เทวทูตา นาม ชาตา. กมฺมการณิกาปิ อตฺถโต เอวํ วทนฺติ นาม – ‘‘มยํ ทฺวตฺตึส กมฺมการณา กโรนฺตา น รุกฺขาทีสุ กโรม, ตุมฺหาทิเสสุ สตฺเตสุเยว กโรม, อิติ อมฺหากํ ตุมฺเหสุ ปุเร กมฺมการณากรณโตว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเตปิ เทวทูตา นาม ชาตา.

២៦៥. ក្នុងបទថា «catutthaṃ devadūtaṃ» នេះ ការធ្វើទារុណកម្ម (កម្មការណៈ) ៣២ យ៉ាងក្តី ឬពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្ម (កម្មការណិកៈ) ក្តី គប្បីដឹងថាជា «ទេវទូត»។ ក្នុងចំណោមពីរយ៉ាងនោះ ក្នុងចំណែកនៃការធ្វើទារុណកម្ម ការធ្វើទារុណកម្ម ៣២ យ៉ាង សូម្បីមិននិយាយដោយផ្ទាល់ ក៏ឈ្មោះថាពោលដោយអត្ថយ៉ាងនេះថា៖ «ពួកយើងកាលកើតឡើង មិនមែនកើតឡើងនៅលើដើមឈើ ឬលើផ្ទាំងថ្មឡើយ គឺកើតឡើងនៅលើរាងកាយរបស់មនុស្សទាំងឡាយដែលមានសភាពដូចជាអ្នក ហេតុនោះ មុនពេលដែលពួកយើងកើតឡើង សូមអ្នកទាំងឡាយធ្វើនូវកុសលធម៌កុំបីធ្វេសប្រហែសឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ការធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះទើបឈ្មោះថាជា «ទេវទូត»។ សូម្បីពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្ម ក៏ឈ្មោះថាពោលដោយអត្ថយ៉ាងនេះថា៖ «ពួកយើងកាលធ្វើនូវទារុណកម្ម ៣២ យ៉ាង មិនមែនធ្វើលើដើមឈើជាដើមឡើយ គឺធ្វើលើសត្វទាំងឡាយដែលមានសភាពដូចជាអ្នកទាំងឡាយតែប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ មុនពេលដែលពួកយើងធ្វើទារុណកម្មលើអ្នកទាំងឡាយ សូមអ្នកទាំងឡាយធ្វើនូវកុសលធម៌កុំបីធ្វេសប្រហែសឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថាជា «ទេវទូត» ដែរ។

---

๒๖๖. ปญฺจมํ เทวทูตนฺติ เอตฺถ มตกสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ โภ มํ อามกสุสาเน ฉฑฺฑิตํ อุทฺธุมาตกาทิภาวํ ปตฺตํ, มรณโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ [Pg.166] มรณโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ มรณํ อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต.

២៦៦. ក្នុងបទថា «pañcamaṃ devadūtaṃ» នេះ សត្វដែលស្លាប់ទៅហើយ សូម្បីមិននិយាយដោយផ្ទាល់ ក៏ឈ្មោះថាពោលដោយអត្ថយ៉ាងនេះថា៖ «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏ចម្រើន សូមមើលចុះ ខ្ញុំដែលគេបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃស្មសានដ៏ស្រស់ៗ ដល់នូវសភាពហើមប៉ោងជាដើមនេះ ព្រោះតែខ្ញុំមិនទាន់រួចផុតពីមរណៈ (សេចក្តីស្លាប់) ទើបកើតមកមានសភាពបែបនេះ។ មិនមែនតែខ្ញុំម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែអ្នកទាំងឡាយក៏មិនទាន់រួចផុតពីមរណៈដែរ។ ព្រោះថា មរណៈបានមកដល់ខ្ញុំយ៉ាងណា មរណៈក៏នឹងមកដល់អ្នកទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ មុនពេលដែលមរណៈនោះមកដល់ សូមអ្នកទាំងឡាយធ្វើនូវកុសលធម៌កុំបីធ្វេសប្រហែសឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ សាកសពនេះទើបឈ្មោះថាជា «ទេវទូត»។

---

อิมํ ปน เทวทูตานุโยคํ โก ลภติ, โก น ลภตีติ? เยน ตาว พหุํ ปาปํ กตํ, โส คนฺตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติเยว. เยน ปน ปริตฺตํ ปาปกมฺมํ กตํ, โส ลภติ. ยถา หิ สภณฺฑํ โจรํ คเหตฺวา กตฺตพฺพเมว กโรนฺติ, น วินิจฺฉินนฺติ. อนุวิชฺชิตฺวา คหิตํ ปน วินิจฺฉยฏฺฐานํ นยนฺติ, โส วินิจฺฉยํ ลภติ. เอวํสมฺปทเมตํ. ปริตฺตปาปกมฺมา หิ อตฺตโน ธมฺมตายปิ สรนฺติ, สาริยมานาปิ สรนฺติ.

សួរថា ចុះការសាកសួរដេញដោលអំពីទេវទូតនេះ តើបុគ្គលណាទទួលបាន បុគ្គលណាមិនទទួលបាន? ឆ្លើយថា បុគ្គលណាដែលបានធ្វើបាបកម្មទុកជាច្រើន បុគ្គលនោះរមែងទៅកើតក្នុងនរកភ្លាមៗតែម្តង (មិនបាច់សាកសួរឡើយ)។ ចំណែកឯបុគ្គលណាដែលបានធ្វើបាបកម្មបន្តិចបន្តួច បុគ្គលនោះរមែងទទួលបានការសាកសួរដេញដោល។ ប្រៀបដូចជាពួកអាជ្ញាធរ កាលចាប់បានចោរព្រមទាំងទ្រព្យសម្បត្តិភស្តុតាងហើយ រមែងដាក់ទណ្ឌកម្មភ្លាមៗ ដោយមិនបាច់កាត់ក្តីឡើយ ប៉ុន្តែបើចាប់បានជនសង្ស័យដែលត្រូវស៊ើបអង្កេតជាមុន គេរមែងនាំទៅកាន់សាលាកាត់ក្តី ហើយជននោះរមែងទទួលបានការកាត់ក្តី យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីនេះក៏មានឧបមេយ្យយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ពួកសត្វដែលមានបាបកម្មបន្តិចបន្តួច រមែងរលឹកឃើញនូវកុសលកម្មរបស់ខ្លួនបាន ដោយសភាវៈផ្ទាល់ខ្លួនខ្លះ ឬកាលដែលព្រះយមរាជជួយដាស់តឿនឲ្យរលឹក ក៏រលឹកឃើញបានខ្លះ។

---

ตตฺถ ทีฆชยนฺตทมิโฬ นาม อตฺตโน ธมฺมตาย สริ. โส กิร ทมิโฬ สุมนคิริวิหาเร อากาสเจติยํ รตฺตปเฏน ปูเชสิ. อถ นิรเย อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺโต อคฺคิชาลสทฺทํ สุตฺวาว อตฺตโน ปูชิตปฏํ อนุสฺสริ, โส คนฺตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. อปโรปิ ปุตฺตสฺส ทหรภิกฺขุโน ขลิสาฏกํ เทนฺโต ปาทมูเล ฐเปสิ, มรณกาลมฺหิ ปฏปฏาติ สทฺเท นิมิตฺตํ คณฺหิ, โสปิ อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺโต ชาลสทฺเทน ตํ สาฏกํ อนุสฺสริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. เอวํ ตาว อตฺตโน ธมฺมตาย กุสลํ กมฺมํ สริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตตีติ.

ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំងនោះ ជនជាតិទមិឡម្នាក់ឈ្មោះ ទីឃជយន្តៈ បានរលឹកឃើញកុសលកម្មដោយសភាវៈផ្ទាល់ខ្លួន។ ឮថា ជនជាតិទមិឡនោះ បានបូជាព្រះអាកាសចេតិយក្នុងសុមនគិរិវិហារ ដោយសំពត់ពណ៌ក្រហម។ ក្រោយមក គាត់បានទៅកើតក្នុងឧស្សទនរកដ៏កៀកក្បែរ កាលបានឮសំឡេងអណ្តាតភ្លើងនរកឆេះសន្ធោសន្ធៅ ក៏រលឹកឃើញដល់សំពត់ក្រហមដែលខ្លួនបានបូជា រួចក៏បានចាកចេញទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។ ចំណែកឯឧបាសកម្នាក់ទៀត កាលប្រគេនសំពត់កាឡី ដល់កូនប្រុសដែលជាភិក្ខុខ្ចី បានដាក់សំពត់នោះនៅទៀបជើង ក្នុងពេលជិតស្លាប់ គាត់បានយកសំឡេងសំពត់បោកបក់ផាត់ៗធ្វើជាអារម្មណ៍ គាត់ក៏បានទៅកើតក្នុងឧស្សទនរកដ៏កៀកក្បែរដែរ ប៉ុន្តែដោយសារសំឡេងអណ្តាតភ្លើងនរក ធ្វើឲ្យគាត់រលឹកឃើញដល់សំពត់នោះ រួចក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។ គប្បីដឹងថា បុគ្គលរមែងរលឹកឃើញកុសលកម្មដោយសភាវៈផ្ទាល់ខ្លួន ហើយទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ យ៉ាងនេះឯង។

---

อตฺตโน ธมฺมตาย อสรนฺเต ปน ปญฺจ เทวทูเต ปุจฺฉติ. ตตฺถ โกจิ ปฐเมน เทวทูเตน สรติ, โกจิ ทุติยาทีหิ. โย ปน ปญฺจหิปิ น สรติ, ตํ ยโม ราชา สยํ สาเรติ. เอโก กิร อมจฺโจ สุมนปุปฺผกุมฺเภน มหาเจติยํ ปูเชตฺวา ยมสฺส ปตฺตึ อทาสิ, ตํ อกุสลกมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตํ ยมสฺส สนฺติกํ นยึสุ. ตสฺมึ ปญฺจหิปิ เทวทูเตหิ กุสเล อสรนฺเต ยโม สยํ โอโลเกนฺโต ทิสฺวา – ‘‘นนุ ตฺวํ มหาเจติยํ สุมนปุปฺผกุมฺเภน ปูเชตฺวา มยฺหํ ปตฺตึ อทาสี’’ติ สาเรสิ, โส ตสฺมึ กาเล สริตฺวา เทวโลกํ คโต. ยโม ปน สยํ โอโลเกตฺวาปิ อปสฺสนฺโต – ‘‘มหาทุกฺขํ นาม อนุภวิสฺสติ อยํ สตฺโต’’ติ ตุณฺหี โหติ.

ចំណែកឯពួកសត្វដែលមិនអាចរលឹកឃើញដោយសភាវៈផ្ទាល់ខ្លួន ព្រះយមរាជរមែងសាកសួរនូវទេវទូតទាំង ៥។ ក្នុងចំណោមសត្វទាំងនោះ ខ្លះរលឹកឃើញបានដោយសារទេវទូតទីមួយ ខ្លះរលឹកឃើញបានដោយសារទេវទូតទីពីរជាដើម។ ចំណែកឯសត្វណាដែលសូម្បីតែសួរដេញដោលនឹងទេវទូតទាំង ៥ ហើយ ក៏នៅតែរលឹកមិនឃើញ ព្រះយមរាជទ្រង់រលឹកឲ្យដោយព្រះអង្គឯង។ ឮថា មានអាមាត្យម្នាក់ បានបូជាព្រះមហាចេតិយដោយឆ្នាំងផ្កាម្លិះ រួចបានឧទ្ទិសចំណែកបុណ្យដល់ព្រះយមរាជ ក្រោយមក អាមាត្យនោះបានទៅកើតក្នុងនរកដោយសារអកុសលកម្ម ពួកយមបាលក៏នាំខ្លួនគាត់ទៅកាន់សំណាក់ព្រះយមរាជ។ កាលដែលអាមាត្យនោះមិនអាចរលឹកឃើញកុសលកម្ម សូម្បីតែសួរដេញដោលនឹងទេវទូតទាំង ៥ ហើយ ព្រះយមរាជទ្រង់ពិនិត្យមើលដោយព្រះអង្គឯង ឃើញកុសលកម្មនោះហើយ ទើបជួយរំលឹកថា «តើអ្នកមិនមែនបានបូជាព្រះមហាចេតិយដោយឆ្នាំងផ្កាម្លិះ រួចឧទ្ទិសចំណែកបុណ្យដល់យើងទេឬ?» ក្នុងខណៈនោះ អាមាត្យក៏រលឹកឃើញ រួចបានទៅកើតក្នុងទេវលោក។ ចំណែកឯព្រះយមរាជ សូម្បីពិនិត្យមើលដោយព្រះអង្គឯងហើយ ក៏មិនឃើញកុសលកម្ម ទ្រង់ក៏គិតថា «សត្វនេះមុខជានឹងត្រូវរងទុក្ខវេទនាដ៏ធំធេងជាមិនខាន» រួចក៏ទ្រង់នៅស្ងៀម។

---

๒๖๗. มหานิรเยติ อวีจิมหานิรยมฺหิ. กึ ปนสฺส ปมาณํ? อพฺภนฺตรํ อายาเมน จ วิตฺถาเรน จ โยชนสตํ โหติ. โลหปถวี โลหฉทนํ เอเกกา จ ภิตฺติ นวนวโยชนิกา โหติ. ปุรตฺถิมาย ภิตฺติยา [Pg.167] อจฺจิ อุฏฺฐิตา ปจฺฉิมํ ภิตฺตึ คเหตฺวา ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ปรโต โยชนสตํ คจฺฉติ. เสสทิสาสุปิ เอเสว นโย. อิติ ชาลปริยนฺตวเสน อายามวิตฺถารโต อฏฺฐารสโยชนาธิกานิ ตีณิ โยชนสตานิ, ปริกฺเขปโต ปน นวโยชนสตานิ จตุปณฺณาสโยชนานิ, สมนฺตา ปน อุสฺสเทหิ สทฺธึ ทสโยชนสหสฺสํ โหติ.

២៦៧. ពាក្យថា «Mahāniraye» គឺក្នុងអវីចិមហានរក។ ចុះមហានរកនោះមានទំហំប៉ុន្មាន? ផ្ទៃខាងក្នុងមានបណ្តោយ ១០០ យោជន៍ និងទទឹង ១០០ យោជន៍។ មានដីធ្វើដោយដែក មានដំបូលធ្វើដោយដែក ហើយជញ្ជាំងនីមួយៗមានកម្រាស់ ៩ យោជន៍ៗ។ អណ្តាតភ្លើងដែលឆេះឡើងពីជញ្ជាំងខាងកើត រមែងរាលដាលទៅដល់ជញ្ជាំងខាងលិច ហើយធ្លាយទម្លុះជញ្ជាំងនោះទៅខាងក្រៅអស់ចម្ងាយ ១០០ យោជន៍។ ក្នុងទិសដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ដូច្នេះ ដោយអំណាចនៃដែនកំណត់នៃអណ្តាតភ្លើង បណ្តោយនិងទទឹងមានទំហំ ៣១៨ យោជន៍ (៣ រយយោជន៍ លើសដោយ ១៨ យោជន៍) ចំណែកឯបរិមាត្រជុំវិញមានទំហំ ៩៥៤ យោជន៍ (៩ រយយោជន៍ លើសដោយ ៥៤ យោជន៍) ប៉ុន្តែបើគិតរួមទាំងឧស្សទនរកជុំវិញផង គឺមានទំហំ ១០,០០០ យោជន៍។

---

๒๖๘. อุพฺภตํ ตาทิสเมว โหตีติ เอตฺถ อกฺกนฺตปทํ ยาว อฏฺฐิโต ทฬฺหํ อุทฺธริตุเมว น สกฺกา. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – เหฏฺฐโต ปฏฺฐาย ฑยฺหติ, อุปริโต ปฏฺฐาย ฌายติ, อิติ อกฺกมนกาเล ฑยฺหมานํ ปญฺญายติ, อุทฺธรณกาเล ตาทิสเมว, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. พหุสมฺปตฺโตติ พหูนิ วสฺสสตวสฺสสหสฺสานิ สมฺปตฺโต.

២៦៨. ក្នុងបទថា «Ubbhataṃ tādisameva hoti» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ជើងដែលជាន់ចុះទៅ រមែងត្រូវភ្លើងឆេះយ៉ាងខ្លាំងរហូតដល់ឆ្អឹង សូម្បីតែនឹងលើកឡើង ក៏មិនអាចធ្វើបានឡើយ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ រាងកាយរមែងត្រូវភ្លើងឆេះចាប់តាំងពីផ្នែកខាងក្រោមឡើងទៅ និងឆេះរោលរាលចាប់តាំងពីផ្នែកខាងលើចុះមក ដូច្នេះ ក្នុងខណៈដែលជាន់ចុះទៅ ក៏ប្រាកដជាត្រូវភ្លើងឆេះសន្ធោសន្ធៅ ក្នុងខណៈដែលលើកជើងឡើង ក៏មានសភាពបែបនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Bahusampatto» គឺដល់នូវឆ្នាំរាប់រយរាប់ពាន់ជាច្រើន។

---

กสฺมา ปเนส นรโก อวีจีติ สงฺขํ คโตติ. วีจิ นาม อนฺตรํ วุจฺจติ, ตตฺถ จ อคฺคิชาลานํ วา สตฺตานํ วา ทุกฺขสฺส วา อนฺตรํ นตฺถิ. ตสฺมา โส อวีจีติ สงฺขํ คโตติ. ตสฺส หิ ปุรตฺถิมภิตฺติโต ชาลา อุฏฺฐิตา สํสิพฺพมานา โยชนสตํ คนฺตฺวา ปจฺฉิมภิตฺตึ วินิวิชฺฌิตฺวา ปรโต โยชนสตํ คจฺฉติ. เสสทิสาสุปิ เอเสว นโย.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជានរកនេះ ហៅថា «អវីចិ»? ឆ្លើយថា ពាក្យថា «វីចិ» ប្រែថា ចន្លោះ ឬការដាច់ខាត ប៉ុន្តែនៅក្នុងនរកនោះ មិនមានចន្លោះនៃអណ្តាតភ្លើងក្តី មិនមានចន្លោះនៃសត្វនរកក្តី មិនមានចន្លោះនៃទុក្ខវេទនាក្តី ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ នរកនោះទើបហៅថា «អវីចិ» (នរកដែលគ្មានចន្លោះ)។ ព្រោះថា អណ្តាតភ្លើងដែលឆេះឡើងពីជញ្ជាំងខាងកើតនៃនរកនោះ រមែងឆេះរាលដាលតៗគ្នាអស់ចម្ងាយ ១០០ យោជន៍ ហើយធ្លាយទម្លុះជញ្ជាំងខាងលិចទៅខាងក្រៅអស់ចម្ងាយ ១០០ យោជន៍។ ក្នុងទិសដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

---

อิเมสํ ฉนฺนํ ชาลานํ มชฺเฌ นิพฺพตฺโต เทวทตฺโต, ตสฺส โยชนสตปฺปมาโณ อตฺตภาโว, ทฺเว ปาทา ยาว โคปฺผกา โลหปถวึ ปวิฏฺฐา, ทฺเว หตฺถา ยาว มณิพนฺธา โลหภิตฺติโย ปวิฏฺฐา, สีสํ ยาว ภมุกฏฺฐิโต โลหฉทเน ปวิฏฺฐํ, อโธภาเคน เอกํ โลหสูลํ ปวิสิตฺวา กายํ วินิวิชฺฌนฺตํ ฉทเน ปวิฏฺฐํ, ปาจีนภิตฺติโต นิกฺขนฺตสูลํ หทยํ วินิวิชฺฌิตฺวา ปจฺฉิมภิตฺตึ ปวิฏฺฐํ, อุตฺตรภิตฺติโต นิกฺขนฺตสูลํ ผาสุกา วินิวิชฺฌิตฺวา ทกฺขิณภิตฺตึ ปวิฏฺฐํ. นิจฺจเล ตถาคตมฺหิ อปรทฺธตฺตา นิจฺจโลว หุตฺวา ปจฺจตีติ กมฺมสริกฺขตาย เอทิโส ชาโต. เอวํ ชาลานํ นิรนฺตรตาย อวีจิ นาม.

ព្រះទេវទត្តបានទៅកើតក្នុងកណ្តាលនៃអណ្តាតភ្លើងទាំង ៦ ទិសនេះ រាងកាយរបស់គាត់មានទំហំ ១០០ យោជន៍ ជើងទាំងពីរលិចចូលទៅក្នុងដីដែករហូតដល់ភ្នែកគោ ដៃទាំងពីរលិចចូលទៅក្នុងជញ្ជាំងដែករហូតដល់កដៃ ក្បាលលិចចូលទៅក្នុងដំបូលដែករហូតដល់ឆ្អឹងចិញ្ចើម មានលំពែងដែកមួយចាក់ទម្លុះពីផ្នែកខាងក្រោមឡើងទៅលើរាងកាយ រួចទៅដោតជាប់នឹងដំបូលដែក មានលំពែងដែកមួយចាក់ចេញពីជញ្ជាំងខាងកើត ទម្លុះបេះដូងទៅដោតជាប់នឹងជញ្ជាំងខាងលិច មានលំពែងដែកមួយចាក់ចេញពីជញ្ជាំងខាងជើង ទម្លុះឆ្អឹងជំនីរទៅដោតជាប់នឹងជញ្ជាំងខាងត្បូង។ ព្រោះតែគាត់បានប្រទូស្តចំពោះព្រះតថាគតដែលជាបុគ្គលមិនរំភើបញាប់ញ័រ ទើបគាត់ត្រូវភ្លើងឆេះរោលរាលដោយគ្មានការរំភើបញាប់ញ័រ (នៅស្ងៀមមួយកន្លែង) យ៉ាងនេះឯង សភាពដែលមិនញាប់ញ័រនេះកើតឡើងសមស្របទៅនឹងកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើ។ នរកនោះឈ្មោះថា «អវីចិ» ព្រោះតែគ្មានចន្លោះនៃអណ្តាតភ្លើង យ៉ាងនេះឯង។

---

อพฺภนฺตเร ปนสฺส โยชนสติเก ฐาเน นาฬิยํ โกฏฺเฏตฺวา ปูริตปิฏฺฐํ วิย สตฺตา นิรนฺตรา, ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน สตฺโต อตฺถิ, อิมสฺมึ นตฺถี’’ติ น วตฺตพฺพํ, คจฺฉนฺตานํ ฐิตานํ นิสินฺนานํ นิปนฺนานํ อนฺโต นตฺถิ, คจฺฉนฺเต วา ฐิเต วา นิสินฺเน วา นิปนฺเน วา อญฺญมญฺญํ น พาธนฺติ. เอวํ สตฺตานํ นิรนฺตรตาย อวีจิ.

ម្យ៉ាងទៀត នៅក្នុងផ្ទៃខាងក្នុងនៃនរកទំហំ ១០០ យោជន៍នោះ ពួកសត្វនរកកកកុញណែនណាន់តាន់តាប់ គ្មានចន្លោះទាល់តែសោះ ប្រៀបដូចជាម្សៅដែលគេបុកបញ្ចូលពេញក្នុងបំពង់ដូច្នោះ មិនគប្បីនិយាយថា «ក្នុងទីនេះមានសត្វ ក្នុងទីនោះគ្មានសត្វ» ឡើយ ពួកសត្វដែលកំពុងដើរក្តី ឈរក្តី អង្គុយក្តី គេងក្តី គឺគ្មានទីបញ្ចប់ឡើយ ទោះបីជាកំពុងដើរ ឈរ អង្គុយ ឬគេង ក៏មិនបៀតបៀនគ្នាទៅវិញទៅមកឡើយ។ នរកនោះឈ្មោះថា «អវីចិ» ព្រោះតែគ្មានចន្លោះនៃសត្វទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង។

---

กายทฺวาเร [Pg.168] ปน ฉ อุเปกฺขาสหคตานิ จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ, เอกํ ทุกฺขสหคตํ. เอวํ สนฺเตปิ ยถา ชิวฺหคฺเค ฉ มธุพินฺทูนิ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ ตมฺพโลหพินฺทุมฺหิ ฐปิเต อนุทหนพลวตาย ตเทว ปญฺญายติ, อิตรานิ อพฺโพหาริกานิ โหนฺติ, เอวํ อนุทหนพลวตาย ทุกฺขเมเวตฺถ นิรนฺตรํ, อิตรานิ อพฺโพหาริกานีติ. เอวํ ทุกฺขสฺส นิรนฺตรตาย อวีจิ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកាយទ្វារ ចិត្តដែលប្រកបដោយឧបេក្ខា ៦ រមែងកើតឡើង ចិត្តដែលប្រកបដោយទុក្ខ ១ រមែងកើតឡើង។ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ប្រៀបដូចជាគេដាក់តំណក់ទឹកឃ្មុំ ៦ តំណក់នៅលើចុងអណ្តាត ហើយដាក់តំណក់ទឹកស្ពាន់ក្រហមដ៏ក្តៅរលាយ ១ តំណក់ចុះទៅ ព្រោះតែអំណាចនៃការឆេះរោលរាលយ៉ាងខ្លាំង តំណក់ទឹកស្ពាន់ក្រហមនោះឯងរមែងប្រាកដច្បាស់ ចំណែកឯតំណក់ទឹកឃ្មុំដទៃទៀត មិនអាចរាប់បញ្ចូលបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ ព្រោះតែអំណាចនៃការឆេះរោលរាលយ៉ាងខ្លាំង ទុក្ខវេទនាប៉ុណ្ណោះរមែងកើតឡើងគ្មានចន្លោះក្នុងនរកនេះ ចំណែកឯចិត្តដទៃទៀត (ចិត្តប្រកបដោយឧបេក្ខា) មិនអាចរាប់បញ្ចូលបានឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ នរកនោះឈ្មោះថា «អវីចិ» ព្រោះតែគ្មានចន្លោះនៃទុក្ខវេទនា យ៉ាងនេះឯង។

---

๒๖๙. มหนฺโตติ โยชนสติโก. โส ตตฺถ ปตตีติ เอโก ปาโท มหานิรเย โหติ, เอโก คูถนิรเย นิปตติ. สูจิมุขาติ สูจิสทิสมุขา, เต หตฺถิคีวปฺปมาณา เอกโทณิกนาวาปฺปมาณา วา โหนฺติ.

២៦៩. ពាក្យថា «Mahanto» គឺមានទំហំ ១០០ យោជន៍។ ពាក្យថា «So tattha patati» គឺជើងម្ខាងស្ថិតនៅក្នុងមហានរក ជើងម្ខាងទៀតធ្លាក់ចុះទៅក្នុងគូថនរក (នរកលាមក)។ ពាក្យថា «Sūcimukhā» គឺពួកសត្វល្អិតដែលមានមាត់ស្រួចដូចជាម្ជុល ពួកសត្វល្អិតទាំងនោះមានទំហំប៉ុនកដំរីខ្លះ ឬមានប្រវែងប៉ុនទូកក្តារមួយសន្លឹកខ្លះ។

---

กุกฺกุลนิรโยติ โยชนสตปฺปมาโณว อนฺโต กูฏาคารมตฺตวิตจฺจิตองฺคารปุณฺโณ อาทิตฺตฉาริกนิรโย, ยตฺถ ปติตปติตา กุทฺรูสกราสิมฺหิ ขิตฺตผาลวาสิสิลาทีนิ วิย เหฏฺฐิมตลเมว คณฺหนฺติ.

ពាក្យថា «Kukkulanirayo» គឺនរកផេះក្តៅដែលមានទំហំ ១០០ យោជន៍ ផ្ទៃខាងក្នុងពេញដោយរងើកភ្លើងដែលគ្មានអណ្តាតភ្លើងមានទំហំប៉ុនផ្ទះកំពូល ជាភក់ផេះដ៏ក្តៅក្រហមច្រាល ដែលពួកសត្វនរកកាលដែលធ្លាក់ចុះទៅៗ រមែងលិចលង់ទៅដល់បាតខាងក្រោមភ្លាមៗ ប្រៀបដូចជាផ្លែផាល ដាវ ឬដុំថ្ម ដែលគេបោះទៅលើគំនរអង្កាមដូច្នោះ។

---

อาโรเปนฺตีติ อยทณฺเฑหิ โปเถนฺตา อาโรเปนฺติ. เตสํ อาโรหนกาเล เต กณฺฏกา อโธมุขา โหนฺติ, โอโรหนกาเล อุทฺธํมุขา.

ពាក្យថា «Āropenti» គឺពួកយមបាលវាយដំដោយដំបងដែក រួចបង្ខំឲ្យឡើងទៅ។ ក្នុងខណៈដែលពួកសត្វនរកទាំងនោះឡើងទៅ បន្លាទាំងឡាយ (ដែលមានប្រវែង ១៦ ធ្នាប់) រមែងមានចុងសំយុងចុះក្រោម ក្នុងខណៈដែលចុះមកវិញ បន្លាទាំងឡាយរមែងមានចុងចង្អុលឡើងលើ។

---

วาเตริตานีติ กมฺมมเยน วาเตน จลิตานิ. หตฺถมฺปิ ฉินฺทนฺตีติ ผลเก มํสํ วิย โกฏฺฏยมานานิ ฉินฺทนฺติ. สเจ อุฏฺฐาย ปลายติ, อโยปากาโร สมุฏฺฐหิตฺวา ปริกฺขิปติ, เหฏฺฐา ขุรธารา สมุฏฺฐาติ.

ពាក្យថា «Vāteritāni» គឺត្រូវកម្រើកញាប់ញ័រដោយសារខ្យល់ដែលកើតអំពីកម្ម។ ពាក្យថា «Hatthampi chindanti» គឺកាត់ផ្តាច់ (នូវដៃជាដើម) ប្រៀបដូចជាគេកាប់សាច់នៅលើជ្រញ់ដូច្នោះ។ ប្រសិនបើក្រោកឡើងរត់គេចខ្លួន កំពែងដែករមែងលេចឡើងមកព័ទ្ធជុំវិញ ហើយនៅផ្នែកខាងក្រោម រមែងមានមុខកាំបិតកោរលេចឡើងមក។

---

ขาโรทกา นทีติ เวตรณี นาม ตมฺพโลหนที. ตตฺถ อโยมยานิ ขรวาลิก-โปกฺขรปตฺตานิ, เหฏฺฐา ขุรธารา อุโภสุ ตีเรสุ เวตฺตลตา จ กุสติณานิ จ. โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา ขราติ โส ตตฺถ อุทฺธญฺจ อโธ จ วุยฺหมาโน โปกฺขรปตฺเตสุ ฉิชฺชติ. สิงฺฆาฏกสณฺฐานาย ขรวาลิกาย กณฺฏเกหิ วิชฺฌิยติ, ขุรธาราหิ ผาลิยติ, อุโภสุ ตีเรสุ กุสติเณหิ วิเลขติ, เวตฺตลตาหิ อากฑฺฒิยติ, ติกฺขสตฺตีหิ ผาลิยติ.

ពាក្យថា Khārodakā nadī (ស្ទឹងមានទឹកប្រៃ) សំដៅលើស្ទឹងឈ្មោះ វេតរណី ដែលមានទឹកស្ពាន់រលាយហូរទៅ។ ក្នុងស្ទឹងវេតរណីនោះ មានស្លឹកឈូកធ្វើពីដែក និងមានខ្សាច់គ្រើមមុតស្រួច នៅខាងក្រោមមានមុខកាំបិតកោរ នៅលើច្រាំងទាំងសងខាងមានទាំងវល្លិផ្តៅ និងស្មៅស្បូវ។ ពាក្យថា dukkhā tibbā kharā (ទុក្ខក្តៅក្រហាយខ្លាំងក្លា) សេចក្តីថា សត្វនរកនោះ កាលដែលអណ្តែតឡើងលើ និងលិចចុះក្រោមក្នុងស្ទឹងនោះ តែងត្រូវស្លឹកឈូកមុតដាច់។ ត្រូវបន្លាទាំងឡាយមុតចាក់លើខ្សាច់គ្រើមដែលមានសណ្ឋានដូចផ្លូវបែកជាបួន ត្រូវមុខកាំបិតកោរពុះច្រៀក ត្រូវស្មៅស្បូវនៅលើច្រាំងទាំងសងខាងឆូតឆ្កូត ត្រូវវល្លិផ្តៅទាញកន្ត្រាក់ទៅ និងត្រូវលំពែងដ៏មុតស្រួចទាំងឡាយចាក់ទម្លុះ។

---

๒๗๐. ตตฺเตน [Pg.169] อโยสงฺกุนาติ เตน ชิคจฺฉิโตมฺหีติ วุตฺเต มหนฺตํ โลหปจฺฉึ โลหคุฬานํ ปูเรตฺวา ตํ อุปคจฺฉนฺติ, โส โลหคุฬภาวํ ญตฺวา ทนฺเต สมฺผุเสติ, อถสฺส เต ตตฺเตน อโยสงฺกุนา มุขํ วิวรนฺติ, ตมฺพโลหธาเรหิ มหนฺเตน โลหกฏาเหน ตมฺพโลหํ อุปเนตฺวา เอวเมวํ กโรนฺติ. ปุน มหานิรเยติ เอวํ ปญฺจวิธพนฺธนโต ปฏฺฐาย ยาว ตมฺพโลหปานา ตมฺพโลหปานโต ปฏฺฐาย ปุน ปญฺจวิธพนฺธนาทีนิ กาเรตฺวา มหานิรเย ปกฺขิปนฺติ. ตตฺถ โกจิ ปญฺจวิธพนฺธเนเนว มุจฺจติ, โกจิ ทุติเยน, โกจิ ตติเยน, โกจิ ตมฺพโลหปาเนน มุจฺจติ, กมฺเม ปน อปริกฺขีเณ ปุน มหานิรเย ปกฺขิปนฺติ.

២៧០. ពាក្យថា Tattena ayosaṅkunā (ដោយដង្កាប់ដែកដ៏ក្តៅ) សេចក្តីថា កាលដែលសត្វនរកនោះពោលថា «ខ្ញុំឃ្លានណាស់» ពួកយមបាលក៏យកកន្ត្រកដែកដ៏ធំដែលពេញដោយដុំដែកក្តៅក្រហាយ ចូលទៅជិតសត្វនរកនោះ។ សត្វនរកនោះដឹងថាជាដុំដែកក្តៅ ក៏ខាំធ្មេញណែន។ លំដាប់នោះ ពួកយមបាលក៏យកដង្កាប់ដែកដ៏ក្តៅក្រហាយ មកចំហមាត់របស់សត្វនរកនោះ ហើយយកខ្ទះដែកដ៏ធំដែលពេញដោយទឹកស្ពាន់រលាយដ៏ក្តៅ មកចាក់ស្រោចទឹកស្ពាន់រលាយនោះចូលទៅក្នុងមាត់ ធ្វើសេចក្តីនោះយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Puna mahāniraye (ក្នុងមហានរកម្តងទៀត) សេចក្តីថា ពួកយមបាលតែងធ្វើទារុណកម្ម តាំងពីការចងប្រាំប្រការ រហូតដល់ការឱ្យផឹកទឹកស្ពាន់រលាយ ហើយតាំងពីការឱ្យផឹកទឹកស្ពាន់រលាយ រហូតដល់ការចងប្រាំប្រការជាថ្មីម្តងទៀត រួចហើយក៏បោះទៅក្នុងមហានរកវិញ។ ក្នុងសត្វនរកទាំងនោះ ខ្លះរួចផុតដោយសារតែការចងប្រាំប្រការប៉ុណ្ណោះ ខ្លះរួចផុតក្នុងទារុណកម្មទីពីរ ខ្លះរួចផុតក្នុងទារុណកម្មទីបី ខ្លះរួចផុតក្នុងពេលផឹកទឹកស្ពាន់រលាយ ប៉ុន្តែបើកម្មមិនទាន់អស់ទេ ពួកយមបាលក៏បោះទៅក្នុងមហានរកម្តងទៀត។

---

อิทํ ปน สุตฺตํ คณฺหนฺโต เอโก ทหรภิกฺขุ, – ‘‘ภนฺเต, เอตฺตกํ ทุกฺขมนุภวิตสตฺตํ ปุนปิ มหานิรเย ปกฺขิปนฺตี’’ติ อาห. อาม, อาวุโส, กมฺเม อปริกฺขีเณ ปุนปฺปุนํ เอวํ กโรนฺตีติ. ติฏฺฐตุ, ภนฺเต, อุทฺเทโส, กมฺมฏฺฐานเมว กเถถาติ กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา โสตาปนฺโน หุตฺวา อาคมฺม อุทฺเทสํ อคฺคเหสิ. อญฺเญสมฺปิ อิมสฺมึ ปเทเส อุทฺเทสํ ฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตานํ คณนา นตฺถิ. สพฺพพุทฺธานญฺเจตํ สุตฺตํ อวิชหิตเมว โหติ.

កាលដែលរៀនសូត្រសូត្រនេះ មានភិក្ខុខ្ចីមួយរូបបានពោលថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សត្វដែលរងទុក្ខវេទនាដល់ម៉្លេះហើយ នៅតែត្រូវគេបោះទៅក្នុងមហានរកម្តងទៀតឬ?»។ ព្រះថេរៈតបថា៖ «ម្នាលអាវុសោ យ៉ាងនោះឯង កាលបើកម្មមិនទាន់អស់ គេតែងធ្វើទារុណកម្មយ៉ាងនេះម្តងហើយម្តងទៀត»។ ភិក្ខុនោះពោលថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមផ្អាកការរៀនសូត្រ (ឧទ្ទេស) ទុកសិនចុះ សូមព្រះអង្គសម្តែងតែកម្មដ្ឋានចុះ» រួចហើយក៏ឱ្យសម្តែងកម្មដ្ឋាន ក្រោយមកក៏បានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្ន ហើយត្រឡប់មកបន្តការរៀនសូត្រវិញ។ សូម្បីភិក្ខុដទៃទៀតក្នុងទីនេះ ដែលផ្អាកការរៀនសូត្រ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត ក៏មានចំនួនរាប់មិនអស់ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ មិនដែលលះបង់សូត្រនេះឡើយ។

---

๒๗๑. หีนกายูปคาติ หีนกายํ อุปคตา หุตฺวา. อุปาทาเนติ ตณฺหาทิฏฺฐิคหเณ. ชาติมรณสมฺภเวติ ชาติยา จ มรณสฺส จ การณภูเต. อนุปาทาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อนุปาทิยิตฺวา. ชาติมรณสงฺขเยติ ชาติมรณสงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน วิมุจฺจนฺติ.

២៧១. ពាក្យថា Hīnakāyūpagā សេចក្តីថា ជាអ្នកចូលទៅជិតពួកសត្វថោកទាប។ ពាក្យថា Upādāne សេចក្តីថា ក្នុងការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Jātimaraṇasabhave សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ជាហេតុនៃជាតិនិងមរណៈ (គឺឧបាទាន ៤)។ ពាក្យថា Anupādā សេចក្តីថា ដោយមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយឧបាទានទាំង ៤។ ពាក្យថា Jātimaraṇasaṅkhaye សេចក្តីថា តែងរួចផុតក្នុងព្រះនិព្វាន ដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃជាតិនិងមរណៈ។

---

ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สพฺพกิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุตา. สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สพฺพทุกฺขาติกฺกนฺตา นาม โหนฺติ.

ពាក្យថា Diṭṭhadhammābhinibbutā សេចក្តីថា ជាអ្នករលត់ទុក្ខក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺក្នុងអត្តភាពនេះឯង ដោយការរលត់ទៅនៃកិលេសទាំងពួង។ ពាក្យថា Sabbadukkhaṃ upaccaguṃ សេចក្តីថា ឈ្មោះថាជាអ្នកកន្លងផុតនូវទុក្ខទាំងពួង។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

เทวทูตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រ ទេវទូតសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវគ្គទីបី ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๔. วิภงฺควคฺโค

៤. វិភង្គវគ្គ

---

๑. ภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយ ភទ្ទេករត្តសូត្រ

---

๒๗๒. เอวํ [Pg.170] เม สุตนฺติ ภทฺเทกรตฺตสุตฺตํ. ตตฺถ ภทฺเทกรตฺตสฺสาติ วิปสฺสนานุโยคสมนฺนาคตตฺตา ภทฺทกสฺส เอกรตฺตสฺส. อุทฺเทสนฺติ มาติกํ. วิภงฺคนฺติ วิตฺถารภาชนียํ.

២៧២. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺ ភទ្ទេករត្តសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា Bhaddekarattassa សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកមានរាត្រីតែមួយដ៏ចម្រើន ព្រោះជាអ្នកប្រកបដោយការប្រឹងប្រែងក្នុងវិបស្សនា។ ពាក្យថា Uddesaṃ សេចក្តីថា មាតិកា។ ពាក្យថា Vibhaṅgaṃ សេចក្តីថា ការចែកសេចក្តីដោយពិស្តារ។

---

อตีตนฺติ อตีเต ปญฺจกฺขนฺเธ. นานฺวาคเมยฺยาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นานุคจฺเฉยฺย. นปฺปฏิกงฺเขติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ น ปตฺเถยฺย. ยทตีตนฺติ อิทเมตฺถ การณวจนํ. ยสฺมา ยํ อตีตํ, ตํ ปหีนํ นิรุทฺธํ อตฺถงฺคตํ, ตสฺมา ตํ ปุน นานุคจฺเฉยฺย. ยสฺมา จ ยํ อนาคตํ, ตํ อปฺปตฺตํ อชาตํ อนิพฺพตฺตํ, ตสฺมา ตมฺปิ น ปตฺเถยฺย.

ពាក្យថា Atītaṃ សេចក្តីថា នូវបញ្ចក្ខន្ធដែលកន្លងទៅហើយ។ ពាក្យថា Nānvāgameyya សេចក្តីថា មិនគួរគិតគូរតាមដោយអំណាចតណ្ហានិងទិដ្ឋិឡើយ។ ពាក្យថា Nappaṭikaṅkhe សេចក្តីថា មិនគួរប្រាថ្នាដោយអំណាចតណ្ហានិងទិដ្ឋិឡើយ។ ពាក្យថា Yadatītaṃ នេះ ជាពាក្យសម្តែងហេតុក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា អ្វីដែលកន្លងទៅហើយ អ្វីនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ រលត់ទៅហើយ វិនាសទៅហើយ ហេតុនោះ មិនគួរគិតគូរតាមនូវបញ្ចក្ខន្ធនោះម្តងទៀតឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះថា អ្វីដែលមិនទាន់មកដល់ អ្វីនោះមិនទាន់មកដល់ មិនទាន់កើតឡើង មិនទាន់ប្រាកដឡើង ហេតុនោះ សូម្បីតែបញ្ចក្ខន្ធដែលជាអនាគតនោះ ក៏មិនគួរប្រាថ្នាឡើយ។

---

ตตฺถ ตตฺถาติ ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ ธมฺมํ ยตฺถ ยตฺเถว อุปฺปนฺโน, ตตฺถ ตตฺเถว จ นํ อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ สตฺตหิ อนุปสฺสนาหิ โย วิปสฺสติ อรญฺญาทีสุ วา ตตฺถ ตตฺเถว วิปสฺสติ. อสํหีรํ อสํกุปฺปนฺติ อิทํ วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนาทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. วิปสฺสนา หิ ราคาทีหิ น สํหีรติ น สํกุปฺปตีติ อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ตํ อนุพฺรูหเย วฑฺเฒยฺย, ปฏิวิปสฺเสยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา นิพฺพานํ ราคาทีหิ น สํหีรติ น สํกุปฺปตีติ อสํหีรํ อสํกุปฺปํ. ตํ วิทฺวา ปณฺฑิโต ภิกฺขุ อนุพฺรูหเย, ปุนปฺปุนํ ตทารมฺมณํ ตํ ตํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปนฺโต วฑฺเฒยฺยาติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Tattha tattha សេចក្តីថា យោគីបុគ្គលណាដែលចម្រើនវិបស្សនានូវធម៌បច្ចុប្បន្ន ក្នុងខណៈណាដែលធម៌នោះកើតឡើង ក្នុងខណៈនោះឯង ដោយអនុបស្សនា ៧ ប្រការ មានអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ឬក្នុងទីណាៗ មានព្រៃជាដើម ក៏ចម្រើនវិបស្សនាក្នុងទីនោះៗឯង។ ពាក្យថា Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ នេះ ព្រះអង្គសម្តែងដើម្បីបង្ហាញការចម្រើនវិបស្សនាលើវិបស្សនា (វិបស្សនាបដិវិបស្សនា)។ ព្រោះថា វិបស្សនាបញ្ញា មិនរំភើបញាប់ញ័រ មិនវិនាសទៅដោយរាគៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មិនរំភើបញាប់ញ័រ មិនវិនាស សេចក្តីថា គប្បីចម្រើន គប្បីធ្វើឱ្យកើនឡើង គប្បីចម្រើនវិបស្សនាឡើងវិញ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះនិព្វាន មិនរំភើបញាប់ញ័រ មិនវិនាសទៅដោយរាគៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មិនរំភើបញាប់ញ័រ មិនវិនាស។ ភិក្ខុជាបណ្ឌិតអ្នកដឹងច្បាស់ គប្បីចម្រើននូវព្រះនិព្វាននោះ គឺគប្បីធ្វើឱ្យកើនឡើង ដោយការចូលកាន់ផលសមាបត្តិទាំងនោះៗ ដែលមានព្រះនិព្វាននោះជាអារម្មណ៍ម្តងហើយម្តងទៀត នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។

---

ตสฺส ปน อนุพฺรูหนฺตสฺส อตฺถาย – อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปนฺติ กิเลสานํ อาตาปนปริตาปเนน อาตปฺปนฺติ ลทฺธนามํ วีริยํ อชฺเชว กาตพฺพํ. โก ชญฺญา มรณํ สุเวติ สฺเว ชีวิตํ วา มรณํ วา โก ชานาติ. อชฺเชว ทานํ วา ทสฺสามิ, สีลํ วา รกฺขิสฺสามิ, อญฺญตรํ วา ปน กุสลํ กริสฺสามีติ หิ ‘‘อชฺช ตาว ปปญฺโจ อตฺถิ, สฺเว วา ปุนทิวเส วา กริสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา อชฺเชว กริสฺสามีติ เอวํ วีริยํ กาตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. มหาเสเนนาติ อคฺคิวิสสตฺถาทีนิ อเนกานิ มรณการณานิ ตสฺส เสนา, ตาย มหติยา เสนาย วเสน มหาเสเนน เอวรูเปน มจฺจุนา สทฺธึ ‘‘กติปาหํ ตาว อาคเมหิ ยาวาหํ พุทฺธปูชาทึ อตฺตโน อวสฺสยกมฺมํ กโรมี’’ติ[Pg.171]. เอวํ มิตฺตสนฺถวาการสงฺขาโต วา, ‘‘อิทํ สตํ วา สหสฺสํ วา คเหตฺวา กติปาหํ อาคเมหี’’ติ เอวํ ลญฺชานุปฺปทานสงฺขาโต วา, ‘‘อิมินาหํ พลราสินา ปฏิพาหิสฺสามี’’ติ เอวํ พลราสิสงฺขาโต วา สงฺคโร นตฺถิ. สงฺคโรติ หิ มิตฺตสนฺถวาการลญฺชานุปฺปทานพลราสีนํ นามํ, ตสฺมา อยมตฺโถ วุตฺโต.

ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុអ្នកចម្រើននូវធម៌នោះ ព្រះអង្គសម្តែងថា Ajjeva kiccamātappaṃ សេចក្តីថា ព្យាយាមដែលបានឈ្មោះថា អាតប្បៈ ព្រោះដុតកំដៅកិលេសទាំងឡាយ គួរធ្វើក្នុងថ្ងៃនេះឯង។ ពាក្យថា Ko jaññā maraṇaṃ suve សេចក្តីថា តើនរណាដឹងថានឹងរស់នៅ ឬស្លាប់ទៅក្នុងថ្ងៃស្អែក។ ព្រះអង្គបង្ហាញថា មិនគួរបង្កើតចិត្តថា «ថ្ងៃនេះនៅមានការរវល់សិន ថ្ងៃស្អែក ឬថ្ងៃបន្ទាប់សឹមខ្ញុំធ្វើទាន សឹមខ្ញុំរក្សាសីល ឬសឹមខ្ញុំធ្វើកុសលណាមួយ» ឡើយ គឺគួរធ្វើសេចក្តីព្យាយាមថា «ខ្ញុំនឹងធ្វើកុសលក្នុងថ្ងៃនេះឯង»។ ពាក្យថា Mahāsenena សេចក្តីថា ហេតុនៃសេចក្តីស្លាប់ជាច្រើន មានភ្លើង ពិស និងអាវុធជាដើម គឺជាសេនារបស់មច្ចុរាជនោះ ដោយសារតែសេនាដ៏ធំនោះ មច្ចុរាជទើបឈ្មោះថាមានសេនាច្រើន គ្មានការតស៊ូ (សង្គរៈ) ជាមួយមច្ចុរាជដែលមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ ដូចជាពោលថា «សូមបង្អង់ពីររបីថ្ងៃសិនចុះ រហូតដល់ខ្ញុំធ្វើកិច្ចជាទីពឹងរបស់ខ្លួន មានការបូជាព្រះពុទ្ធជាដើម» នេះជាការតស៊ូដោយការចងមិត្តភាពក្តី ឬពោលថា «សូមទទួលយកប្រាក់មួយរយ ឬមួយពាន់នេះ ហើយបង្អង់ពីររបីថ្ងៃសិនចុះ» នេះជាការតស៊ូដោយការសូកប៉ាន់ក្តី ឬពោលថា «ខ្ញុំនឹងរារាំងដោយកម្លាំងទ័ពនេះ» នេះជាការតស៊ូដោយកម្លាំងទ័ពក្តី គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យថា សង្គរៈ គឺជាឈ្មោះនៃការចងមិត្តភាព ការសូកប៉ាន់ និងកម្លាំងទ័ព ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបសម្តែងសេចក្តីនេះ។

---

อตนฺทิตนฺติ อนลสํ อุฏฺฐาหกํ. เอวํ ปฏิปนฺนตฺตา ภทฺโท เอกรตฺโต อสฺสาติ ภทฺเทกรตฺโต. อิติ ตํ เอวํ ปฏิปนฺนปุคฺคลํ ‘‘ภทฺเทกรตฺโต อย’’นฺติ. ราคาทีนํ สนฺตตาย สนฺโต พุทฺธมุนิ อาจิกฺขติ.

ពាក្យថា Atanditaṃ សេចក្តីថា មិនខ្ជិលច្រអូស ជាអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមក្រោកឈរឡើង។ ព្រោះតែជាអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ រាត្រីតែមួយដ៏ចម្រើនទើបមានដល់យោគីនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ភទ្ទេករត្តៈ។ ព្រះពុទ្ធមុនីដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ ព្រោះការរលត់ទៅនៃរាគៈជាដើម តែងសម្តែងហៅបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលនេះជាអ្នកមានរាត្រីតែមួយដ៏ចម្រើន»។

---

๒๗๓. เอวํรูโปติอาทีสุ กาโฬปิ สมาโน อินฺทนีลมณิวณฺโณ อโหสินฺติ เอวํ มนุญฺญรูปวเสเนว เอวํรูโป อโหสึ. กุสลสุขโสมนสฺสเวทนาวเสเนว เอวํเวทโน. ตํสมฺปยุตฺตานํเยว สญฺญาทีนํ วเสน เอวํสญฺโญ เอวํสงฺขาโร เอวํวิญฺญาโณ อโหสึ อตีตมทฺธานนฺติ.

២៧៣. ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Evaṃrūpo សេចក្តីថា សូម្បីតែមានសម្បុរខ្មៅ ក៏មានពណ៌ដូចជាកែវឥន្ទនីលដែរ គឺខ្ញុំមានរូបយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃរូបដ៏គួរជាទីគាប់ចិត្តយ៉ាងនេះ។ ខ្ញុំមានវេទនាយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃកុសលវេទនា សុខវេទនា និងសោមនស្សវេទនាប៉ុណ្ណោះ។ ខ្ញុំមានសញ្ញាយ៉ាងនេះ មានសង្ខារយ៉ាងនេះ មានវិញ្ញាណយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃសញ្ញាជាដើមដែលសម្បយុត្តដោយវេទនានោះ ក្នុងកាលកន្លងទៅហើយ។

---

ตตฺถ นนฺทึ สมนฺวาเนตีติ เตสุ รูปาทีสุ ตณฺหํ สมนฺวาเนติ อนุปวตฺเตติ. หีนรูปาทิวเสน ปน เอวํรูโป อโหสึ…เป… เอวํวิญฺญาโณ อโหสินฺติ น มญฺญติ.

ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា nandiṃ samanvāneti សេចក្តីថា តែងនាំមកនូវតណ្ហា គឺធ្វើឱ្យតណ្ហាកើតឡើងតាមក្នុងរូបជាដើមទាំងនោះ។ ប៉ុន្តែ មិនគិតដោយអំណាចនៃរូបដ៏ថោកទាបជាដើមថា «ខ្ញុំមានរូបយ៉ាងនេះ...ផេ... មានវិញ្ញាណយ៉ាងនេះ» ឡើយ។

---

นนฺทึ น สมนฺวาเนตีติ ตณฺหํ วา ตณฺหาสมฺปยุตฺตทิฏฺฐึ วา นานุปวตฺตยติ.

ពាក្យថា nandiṃ na samanvāneti សេចក្តីថា មិនធ្វើតណ្ហា ឬទិដ្ឋិដែលសម្បយុត្តដោយតណ្ហាឱ្យកើតឡើងតាមឡើយ។

---

๒๗๔. เอวํรูโป สิยนฺติอาทีสุปิ ตํมนุญฺญรูปาทิวเสเนว ตณฺหาทิฏฺฐิปวตฺตสงฺขาตา นนฺทิสมนฺวานยนาว เวทิตพฺพา.

២៧៤. សូម្បីក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Evaṃrūpo siyaṃ គប្បីជ្រាបថា ការនាំមកនូវសេចក្តីត្រេកអរ (នន្ទិសមន្វានយនៈ) ពោលគឺការកើតឡើងនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិ ដោយអំណាចនៃរូបដ៏គួរជាទីគាប់ចិត្តនោះឯង។

---

๒๗๕. กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ สํหีรตีติ อิทํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺมํ, ตตฺถ ตตฺถ วิปสฺสติ. อสํหีรํ อสํกุปฺป’’นฺติ อุทฺเทสสฺส นิทฺเทสตฺถํ วุตฺตํ. กามญฺเจตฺถ ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺนํ ธมฺมํ น วิปสฺสตี’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, ยสฺมา ปน อสํหีราติ จ อสํกุปฺปาติ จ วิปสฺสนา วุตฺตา, ตสฺมา ตสฺสา เอว อภาวญฺจ ภาวญฺจ ทสฺเสตุํ สํหีรตีติ มาติกํ อุทฺธริตฺวา วิตฺถาโร วุตฺโต. ตตฺถ สํหีรตีติ วิปสฺสนาย อภาวโต ตณฺหาทิฏฺฐีหิ [Pg.172] อากฑฺฒิยติ. น สํหีรตีติ วิปสฺสนาย ภาเวน ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นากฑฺฒิยติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

២៧៥. ពាក្យថា Kathañca, bhikkhave, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati នេះ ព្រះអង្គសម្តែងដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីពន្យល់ (និទ្ទេស) នៃឧទ្ទេសថា «paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati. asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ»។ សូម្បីតែក្នុងទីនេះ គួរពោលថា «kathañca, bhikkhave, paccuppannaṃ dhammaṃ na vipassati» ជាដើមក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះវិបស្សនាត្រូវបានហៅថា មិនរំភើបញាប់ញ័រ (អសំហីរៈ) និងមិនវិនាស (អសង្កុប្បៈ) ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមាន និងការមាននៃវិបស្សនានោះឯង ព្រះអង្គទើបលើកយកមាតិកាថា saṃhīrati មកសម្តែងដោយពិស្តារ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា saṃhīrati សេចក្តីថា ព្រោះមិនមានវិបស្សនា ទើបត្រូវតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាញកន្ត្រាក់ទៅ (ក្នុងអបាយសមុទ្រ ឬសង្សារសមុទ្រ)។ ពាក្យថា na saṃhīrati សេចក្តីថា ព្រោះមានវិបស្សនា ទើបមិនត្រូវតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាញកន្ត្រាក់ទៅ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

ภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយ ភទ្ទេករត្តសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๒. อานนฺทภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយ អានន្ទភទ្ទេករត្តសូត្រ

---

๒๗๖. เอวํ เม สุตนฺติ อานนฺทภทฺเทกรตฺตสุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต. โก นุ โข, ภิกฺขเวติ ชานนฺโตว กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉิ.

២៧៦. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺ អានន្ទភទ្ទេករត្តសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា paṭisallānā vuṭṭhito សេចក្តីថា ចេញអំពីផលសមាបត្តិ។ ពាក្យថា Ko nu kho, bhikkhave នេះ ព្រះអង្គសួរទាំងដែលដឹងស្រាប់ហើយ ដើម្បីឱ្យកើតជាការសន្ទនាឡើង។

---

๒๗๘. สาธุ สาธูติ เถรสฺส สาธุการมทาสิ. สาธุ โข ตฺวนฺติ ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ ปริสุทฺเธหิ กถิตตฺตา เทสนํ ปสํสนฺโต อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

២៧៨. ពាក្យថា Sādhu sādhu សេចក្តីថា ព្រះអង្គប្រទានសាធុការដល់ព្រះថេរៈ។ ពាក្យថា Sādhu kho tvaṃ នេះ ព្រះអង្គសម្តែងសរសើរទេសនា ព្រោះតែព្រះថេរៈសម្តែងដោយបទនិងព្យញ្ជនៈដ៏បរិបូណ៌ និងបរិសុទ្ធ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

อานนฺทภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយ អានន្ទភទ្ទេករត្តសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๓. มหากจฺจานภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយ មហាកច្ចានភទ្ទេករត្តសូត្រ

---

๒๗๙. เอวํ เม สุตนฺติ มหากจฺจานภทฺเทกรตฺตสุตฺตํ. ตตฺถ ตโปทาราเมติ ตตฺโตทกสฺส รหทสฺส วเสน เอวํลทฺธนาเม อาราเม. เวภารปพฺพตสฺส กิร เหฏฺฐา ภูมฏฺฐกนาคานํ ปญฺจโยชนสติกํ นาคภวนํ เทวโลกสทิสํ มณิมเยน ตเลน อารามอุยฺยาเนหิ จ สมนฺนาคตํ, ตตฺถ นาคานํ กีฬนฏฺฐาเน มหาอุทกรหโท, ตโต ตโปทา นาม นที สนฺทติ กุถิตา อุณฺโหทกา. กสฺมา ปเนสา เอทิสา ชาตา? ราชคหํ กิร ปริวาเรตฺวา มหา เปตโลโก, ตตฺถ ทฺวินฺนํ มหาโลหกุมฺภินิรยานํ อนฺตเรน อยํ ตโปทา อาคจฺฉติ, ตสฺมา สา กุถิตา สนฺทติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ยตายํ, ภิกฺขเว, ตโปทา สนฺทติ, โส ทโห อจฺโฉทโก สีโตทโก สาโตทโก เสโตทโก สุปฺปติตฺโถ รมณีโย ปหูตมจฺฉกจฺฉโป, จกฺกมตฺตานิ จ ปทุมานิ ปุปฺผนฺติ[Pg.173]. อปิจายํ, ภิกฺขเว, ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉติ, เตนายํ ตโปทา กุถิตา สนฺทตี’’ติ (ปารา. ๒๓๑). อิมสฺส ปน อารามสฺส อภิสมฺมุขฏฺฐาเน ตโต มหาอุทกรหโท ชาโต, ตสฺส นามวเสนายํ วิหาโร ตโปทาราโมติ วุจฺจติ.

២៧៩. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺ មហាកច្ចានភទ្ទេករត្តសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា Tapodārāme សេចក្តីថា ក្នុងអារាមដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រោះអាស្រ័យនឹងស្រះទឹកក្តៅ។ ឮថា នៅខាងក្រោមភ្នំវេភារៈ មានពិភពនាគទំហំ ៥០០ យោជន៍ របស់ពួកនាគដែលរស់នៅក្នុងដី ពិភពនាគនោះប្រៀបដូចជាទេវលោក ប្រកបដោយផ្ទៃដីធ្វើពីកែវមណី និងមានសួនច្បារក្នុងអារាម ក្នុងកន្លែងលេងកម្សាន្តរបស់ពួកនាគនោះ មានស្រះទឹកដ៏ធំ ស្ទឹងឈ្មោះ តបោទា មានទឹកក្តៅពុះកញ្ជ្រោលហូរចេញពីស្រះនោះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាស្ទឹងនោះមានសភាពយ៉ាងនេះ? ឮថា នៅជុំវិញក្រុងរាជគ្រឹះ មានប្រេតលោកដ៏ធំ ស្ទឹងតបោទានេះហូរកាត់ចន្លោះមហាលោហកុម្ភីនរកទាំងពីរ ហេតុនោះ ទឹកស្ទឹងនោះទើបពុះកញ្ជ្រោលហូរទៅ។ សូម្បីតែព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ស្ទឹងតបោទានេះហូរចេញពីស្រះណា ស្រះនោះមានទឹកថ្លា មានទឹកត្រជាក់ មានទឹកផ្អែម មានទឹកស មានកំពង់ដ៏ល្អ គួរជាទីរីករាយ មានត្រីនិងអណ្តើកច្រើន ហើយមានផ្កាឈូកទំហំប៉ុនកង់រទេះរីកស្គុះស្គាយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប៉ុន្តែស្ទឹងតបោទានេះហូរកាត់ចន្លោះមហានរកទាំងពីរ ហេតុនោះ ស្ទឹងតបោទានេះទើបពុះកញ្ជ្រោលហូរទៅ»។ ម្យ៉ាងទៀត នៅចំពីមុខអារាមនេះ មានស្រះទឹកដ៏ធំមួយកើតឡើងពីស្ទឹងនោះ វត្តនេះទើបហៅថា តបោទារាម ដោយអំណាចនៃឈ្មោះស្រះនោះ។

---

๒๘๐. สมิทฺธีติ ตสฺส กิร เถรสฺส อตฺตภาโว สมิทฺโธ อภิรูโป ปาสาทิโก, ตสฺมา สมิทฺธิตฺเวว สงฺขํ คโต. อาทิพฺรหฺมจริยโกติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิ ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติภูโต. อิทํ วตฺวาน สุคโต อุฏฺฐายาสนาติ มธุปิณฺฑิกสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๑๙๙ อาทโย) วุตฺตนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ.

២៨០. ពាក្យថា Samiddhīti សេចក្តីថា ឮថា រូបកាយរបស់ព្រះថេរៈនោះ បរិបូណ៌ មានរូបល្អ គួរជាទីជ្រះថ្លា ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកដល់នូវការរាប់ថា «សមិទ្ធិ» តែម្ដង។ ពាក្យថា Ādibrahmacariyakoti សេចក្តីថា ជាការប្រតិបត្តិជាចំណែកខាងដើម ជាខាងដើមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ ពាក្យថា Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanāti គប្បីពង្រីកសេចក្ដីតាមន័យដែលពោលទុកហើយក្នុងមធុបិណ្ឌិកសូត្រ។

---

๒๘๒. อิติ เม จกฺขุนฺติ อิมสฺมึ กิร สุตฺเต ภควา ทฺวาทสายตนวเสเนว มาติกํ ฐเปสิ. เถโรปิ ‘‘ภควตา เหฏฺฐา ทฺวีสุ, อุปริ จตุตฺเถ จาติ อิเมสุ ตีสุ สุตฺเตสุ ปญฺจกฺขนฺธวเสน มาติกา จ วิภงฺโค จ กโต, อิธ ปน ทฺวาทสายตนวเสเนว วิภชนตฺถํ มาติกา ฐปิตา’’ติ นยํ ปฏิลภิตฺวา เอวมาห. อิมํ ปน นยํ ลภนฺเตน เถเรน ภาริยํ กตํ, อปเท ปทํ ทสฺสิตํ, อากาเส ปทํ กตํ, เตน นํ ภควา อิมเมว สุตฺตํ สนฺธาย – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชนฺตานํ ยทิทํ มหากจฺจาโน’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๗) เอตทคฺเค ฐเปสิ. เอตฺถ ปน จกฺขูติ จกฺขุปสาโท. รูปาติ จตุสมุฏฺฐานิกรูปา. อิมินา นเยน เสสายตนานิปิ เวทิตพฺพานิ. วิญฺญาณนฺติ นิกนฺติวิญฺญาณํ. ตทภินนฺทตีติ ตํ จกฺขุญฺเจว รูปญฺจ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทติ. อนฺวาคเมตีติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อนุคจฺฉติ.

២៨២. ពាក្យថា Iti me cakkhu ឮថា ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់តម្កល់មាតិកាទុកដោយអំណាចនៃអាយតនៈ ១២ ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះថេរៈសូម្បីបានទទួលនូវវិធីនេះហើយ ទើបពោលយ៉ាងនេះថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានធ្វើមាតិកានិងវិភង្គ ដោយអំណាចនៃបញ្ចក្ខន្ធ ក្នុងសូត្រទាំង ៣ គឺក្នុងសូត្រខាងក្រោម ២ និងក្នុងសូត្រទី ៤ ខាងលើ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់តម្កល់មាតិកាទុក ដើម្បីចែកដោយអំណាចនៃអាយតនៈ ១២ ប៉ុណ្ណោះ»។ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះថេរៈកាលដែលបានទទួលនូវវិធីនេះ បានធ្វើកិច្ចដែលធ្វើបានដោយកម្រ បានបង្ហាញស្នាមជើងក្នុងកន្លែងដែលគ្មានស្នាមជើង បានធ្វើស្នាមជើងក្នុងអាកាស ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកសូត្រនេះឯង ទើបទ្រង់តម្កល់លោកទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរ (ឯតទគ្គៈ) ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បណ្ដាភិក្ខុជាសាវករបស់តថាគត ដែលចែកសេចក្ដីនៃធម៌ដែលតថាគតសម្ដែងហើយដោយសង្ខេប ឲ្យពិស្ដារ មហាកច្ចាយនៈនេះ ជាកំពូល»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា cakkhu គឺ ចក្ខុបសាទ។ ពាក្យថា rūpā គឺ រូបមានសមុដ្ឋាន ៤ (ចតុសមុដ្ឋានិករូប)។ គប្បីជ្រាបអាយតនៈដែលសេសសល់ ដោយន័យនេះឯង។ ពាក្យថា viññāṇaṃ គឺ វិញ្ញាណដែលប្រកបដោយតណ្ហា (និកន្តិវិញ្ញាណ)។ ពាក្យថា tadabhinandati គឺ រមែងត្រេកអរនឹងចក្ខុនោះផង នឹងរូបនោះផង ដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា anvāgameti គឺ រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។

---

อิติ เม มโน อโหสิ อตีตมทฺธานํ อิติ ธมฺมาติ เอตฺถ ปน มโนติ ภวงฺคจิตฺตํ. ธมฺมาติ เตภูมกธมฺมารมฺมณํ.

ពាក្យថា Iti me mano ahosi atītamaddhānaṃ iti dhammā ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា mano គឺ ភវង្គចិត្ត។ ពាក្យថា dhammā គឺ ធម្មារម្មណ៍ជាទៅក្នុងភូមិ ៣ (តេភូមិកធម្មារម្មណ៍)។

---

๒๘๓. ปณิทหตีติ ปตฺถนาวเสน ฐเปสิ. ปณิธานปจฺจยาติ ปตฺถนาฏฺฐปนการณา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

២៨៣. ពាក្យថា Paṇidahati គឺ តម្កល់ទុកដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នា។ ពាក្យថា Paṇidhānapaccayā គឺ ព្រោះហេតុនៃការតម្កល់ទុកនូវការប្រាថ្នា។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

มหากจฺจานภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយមហាកច្ចានភទ្ទេករត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

---

๔. โลมสกงฺคิยภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយលោមសកង្គិយភទ្ទេករត្តសូត្រ

---

๒๘๖. เอวํ [Pg.174] เม สุตนฺติ โลมสกงฺคิยภทฺเทกรตฺตสุตฺตํ. ตตฺถ โลมสกงฺคิโยติ องฺคเถโร กิร นาเมส, กายสฺส ปน อีสกโลมสาการตาย โลมสกงฺคิโยติ ปากโฏ ชาโต. จนฺทโน เทวปุตฺโตติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล กิเรส จนฺทโน นาม อุปาสโก อฑฺโฒ มหทฺธโน ตีณิ รตนานิ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปูเชตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺโต, ปุริมนาเมน จนฺทโน เทวปุตฺโตตฺเวว สงฺขํ คโต. ปณฺฑุกมฺพลสิลายนฺติ รตฺตกมฺพลสิลายํ. ตสฺสา กิร รตฺตกมฺพลสฺเสว ชยสุมนปุปฺผราสิ วิย วณฺโณ, ตสฺมา ‘‘ปณฺฑุกมฺพลสิลา’’ติ วุจฺจติ.

២៨៦. ពាក្យផ្ដើមថា Evaṃ me sutaṃ គឺ លោមសកង្គិយភទ្ទេករត្តសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា lomasakaṅgiyo ឮថា ព្រះថេរៈនោះមានឈ្មោះថា អង្គត្ថេរ ប៉ុន្តែព្រោះតែរូបកាយរបស់លោកមានរោមដុះស្ដើងៗ ទើបល្បីឈ្មោះថា «លោមសកង្គិយៈ»។ ពាក្យថា Candano devaputto ឮថា ក្នុងសម័យនៃព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ ឧបាសកម្នាក់ឈ្មោះ ចន្ទនៈ ជាអ្នកមានទ្រព្យច្រើន មានសម្បត្តិស្ដុកស្ដម្ភ បានបូជានូវរតនៈទាំង ៣ ដោយបច្ច័យទាំង ៤ ហើយបានទៅកើតក្នុងទេវលោក ក៏ដល់នូវការរាប់ថា «ចន្ទនទេវបុត្រ» តាមឈ្មោះដើមនោះឯង។ ពាក្យថា Paṇḍukambalasilāyaṃ គឺ លើថ្មមានពណ៌ដូចជាភួយពណ៌ក្រហម។ ឮថា ថ្មនោះមានពណ៌ក្រហមឆ្អៅ ដូចជាគំនរផ្កាជយសុមនៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «បណ្ឌុកម្ពលសិលា»។

---

กทา ปน ตตฺถ ภควา วิหาสีติ? โพธิปตฺติโต สตฺตเม สํวจฺฉเร สาวตฺถิยํ อาสาฬฺหีมาสปุณฺณมาย ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย มชฺเฌ ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา โอรุยฺห กณฺฑมฺพมูเล ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ธมฺมเทสนาย มหาชนํ มหาวิทุคฺคโต อุทฺธริตฺวา พุทฺธา นาม ยสฺมา ปาฏิหาริยํ กตฺวา มนุสฺสปเถ น วสนฺติ, ตสฺมา ปสฺสมานสฺเสว ตสฺส ชนสฺส ปทวีกฺกมํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ วสฺสํ อุปคโต, ตสฺมึ สมเย วิหาสิ.

សួរថា ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅទីនោះក្នុងកាលណា? ឆ្លើយថា ក្នុងឆ្នាំទី ៧ អំពីការបានសម្រេចព្រះសម្ពោធិញ្ញាណ នាថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាឍ ក្នុងក្រុងសាវត្ថី ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើនូវយមកបាដិហារិយ៍ក្នុងកណ្ដាលជំនុំជនទំហំ ១២ យោជន៍ រួចចុះមកគង់លើពុទ្ធអាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំទុកទៀបគល់ដើមស្វាយកណ្ឌម្ពៈ ទ្រង់ស្រង់មហាជនឲ្យរួចផុតពីសង្សារវដ្តដ៏ជ្រៅដោយធម្មទេសនា ហើយព្រោះហេតុតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលដែលធ្វើបាដិហារិយ៍ហើយ រមែងមិនគង់នៅលើផ្លូវមនុស្សលោកឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ឈានព្រះបាទឲ្យមហាជនទាំងនោះកំពុងតែមើលឃើញក្រឡេកភ្នែក ហើយយាងទៅកាន់ភពតាវតឹង្ស ចូលចាំវស្សាលើបណ្ឌុកម្ពលសិលាក្រោមដើមឈើបារិច្ឆត្តកៈ ព្រះអង្គទ្រង់គង់នៅទីនោះក្នុងសម័យនោះឯង។

---

ตตฺร ภควาติ ตตฺร วิหรนฺโต ภควา เยภุยฺเยน ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติตาหิ เทวตาหิ ปริวุโต มาตรํ กายสกฺขึ กตฺวา อภิธมฺมปิฏกํ กเถนฺโต คมฺภีรํ นิปุณํ ติลกฺขณาหตํ รูปารูปปริจฺเฉทกถํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺตานํ เทวานํ สํเวคชนนตฺถํ อนฺตรนฺตรา ภทฺเทกรตฺตสฺส อุทฺเทสญฺจ วิภงฺคญฺจ อภาสิ. ตตฺรายํ เทวปุตฺโต อุคฺคณฺหนฺโต อิมา คาถา สทฺธึ วิภงฺเคน อุคฺคณฺหิ, เทวตฺตสฺส ปน ปมาทาธิฏฺฐานตฺตา ทิพฺเพหิ อารมฺมเณหิ นิปฺปีฬิยมาโน อนุปุพฺเพน สุตฺตํ สมฺมุฏฺโฐ คาถามตฺตเมว ธาเรสิ. เตนาห ‘‘เอวํ โข อหํ ภิกฺขุ ธาเรมิ ภทฺเทกรตฺติโย คาถา’’ติ.

ពាក្យថា Tatra bhagavā សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលគង់នៅទីនោះ ទ្រង់មានទេវតាទាំងឡាយដែលមកប្រជុំគ្នាពីមួយម៉ឺនចក្រវាឡជាច្រើនចោមរោមហើយ ទ្រង់ធ្វើព្រះមាតាឲ្យជាសាក្សី រួចសម្ដែងអភិធម្មបិដក កាលដែលទ្រង់សម្ដែងនូវរូបារូបបរិច្ឆេទកថា ដ៏ជ្រាលជ្រៅ ម៉ត់ចត់ ដែលត្រូវដោយត្រីលក្ខណៈ ដើម្បីឲ្យកើតសេចក្ដីសង្វេគដល់ទេវតាទាំងឡាយដែលមិនអាចចាក់ធ្លុះបាន ទើបទ្រង់សម្ដែងនូវឧទ្ទេសនិងវិភង្គនៃភទ្ទេករត្តសូត្រក្នុងចន្លោះៗ។ ក្នុងទីនោះ ទេវបុត្រនេះកាលរៀនសូត្រ ក៏បានរៀននូវគាថាទាំងឡាយនេះ ព្រមទាំងវិភង្គ ប៉ុន្តែព្រោះតែភាពជាទេវតាជាទីតាំងនៃសេចក្ដីប្រមាទ ត្រូវអារម្មណ៍ទិព្វទាំងឡាយបៀតបៀន ទើបភ្លេចសូត្រនោះតាមលំដាប់ ចាំបានតែត្រឹមគាថាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទេវបុត្រនោះពោលថា «ម្នាលភិក្ខុ ខ្ញុំចាំទុកនូវគាថាទាំងឡាយនៃភទ្ទេករត្តសូត្រយ៉ាងនេះឯង»។

---

อุคฺคณฺหาหิ [Pg.175] ตฺวนฺติอาทีสุ ตุณฺหีภูโต นิสีทิตฺวา สุณนฺโต อุคฺคณฺหาติ นาม, วาจาย สชฺฌายํ กโรนฺโต ปริยาปุณาติ นาม, อญฺเญสํ วาเจนฺโต ธาเรติ นาม. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Uggaṇhāhi tvaṃ សេចក្តីថា អ្នកដែលអង្គុយស្ងៀមស្ដាប់ ឈ្មោះថា រៀន (uggaṇhāti) អ្នកដែលធ្វើការស្វាធ្យាយដោយវាចា ឈ្មោះថា រៀនស្ទាត់ (pariyāpuṇāti) អ្នកដែលបង្រៀនអ្នកដទៃ ឈ្មោះថា ចាំទុក (dhāreti)។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

โลมสกงฺคิยภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយលោមសកង្គិយភទ្ទេករត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

---

๕. จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយចូឡកម្មវិភង្គសូត្រ

---

๒๘๙. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ สุโภติ โส กิร ทสฺสนีโย อโหสิ ปาสาทิโก, เตนสฺส องฺคสุภตาย สุโภตฺเวว นามํ อกํสุ. มาณโวติ ปน ตํ ตรุณกาเล โวหรึสุ, โส มหลฺลกกาเลปิ เตเนว โวหาเรน โวหริยติ. โตเทยฺยปุตฺโตติ โตเทยฺยสฺส นาม ปเสนทิรญฺโญ ปุโรหิตพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต. โส กิร สาวตฺถิยา อวิทูเร ตุทิคาโม นาม อตฺถิ, ตสฺส อธิปติตฺตา โตเทยฺโยติ สงฺขํ คโต. มหาธโน ปน โหติ สตฺตาสีติโกฏิวิภโว ปรมมจฺฉรี, ‘‘ททโต โภคานํ อปริกฺขโย นาม นตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา กสฺสจิ กิญฺจิ น เทติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

២៨៩. ពាក្យផ្ដើមថា Evaṃ me sutaṃ គឺ ចូឡកម្មវិភង្គសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា subho ឮថា លុះនោះជាអ្នកគួររំលឹកមើល គួរជាទីជ្រះថ្លា ព្រោះហេតុនោះ ទើបគេដាក់ឈ្មោះថា «សុភៈ» ព្រោះតែភាពល្អនៃអវយវៈរបស់លោក។ ចំណែកពាក្យថា māṇavo គឺគេហៅលោកក្នុងកាលជាក្មេងកំលោះ ទោះបីលោកដល់នូវភាពជាមនុស្សចាស់ ក៏គេនៅតែហៅដោយឈ្មោះនោះឯង។ ពាក្យថា todeyyaputto គឺ កូនរបស់ព្រាហ្មណ៍បុរោហិតរបស់ព្រះបាទបសេនទិកោសល ឈ្មោះ តោទេយ្យៈ។ ឮថា ភូមិមួយឈ្មោះ តុទិគ្រាម ស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយអំពីក្រុងសាវត្ថី ព្រោះតែព្រាហ្មណ៍នោះជាធំក្នុងតុទិគ្រាមនោះ ទើបដល់នូវការរាប់ថា «តោទេយ្យៈ»។ ព្រាហ្មណ៍នោះជាអ្នកមានទ្រព្យច្រើន មានសម្បត្តិ ៨៧ កោដិ ជាអ្នកកំណាញ់ស្វិតស្វាញបំផុត គិតថា «កាលបើឲ្យ សម្បត្តិទាំងឡាយរមែងមិនអស់ទៅ មិនមែនជាមានឡើយ» ទើបមិនឲ្យអ្វីៗ ដល់នរណាម្នាក់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា៖

---

‘‘อญฺชนานํ ขยํ ทิสฺวา, วมฺมิกานญฺจ สญฺจยํ;

มธูนญฺจ สมาหารํ, ปณฺฑิโต ฆรมาวเส’’ติ.

«បុគ្គលជាបណ្ឌិត កាលឃើញការអស់ទៅនៃថ្នាំបន្តក់ភ្នែក ការពូនឡើងនៃដំបូក និងការសន្សំទឹកឃ្មុំ គប្បីគ្រប់គ្រងផ្ទះ»។

---

เอวํ อทานเมว สิกฺขาเปสิ. ธุรวิหาเร วสโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ยาคุอุฬุงฺคมตฺตํ วา ภตฺตกฏจฺฉุมตฺตํ วา อทตฺวา ธนโลเภน กาลํ กตฺวา ตสฺมึเยว ฆเร สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺโต. สุโภ ตํ สุนขํ อติวิย ปิยายติ, อตฺตโน ภุญฺชนกภตฺตํเยว โภเชติ, อุกฺขิปิตฺวา วรสยเน สยาเปติ. อถ ภควา เอกทิวสํ ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺโต ตํ สุนขํ ทิสฺวา – ‘‘โตเทยฺยพฺราหฺมโณ ธนโลเภน อตฺตโนว ฆเร สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺโต, อชฺช มยิ สุภสฺส ฆรํ คเต มํ ทิสฺวา สุนโข ภุกฺการํ กริสฺสติ, อถสฺสาหํ เอกํ วจนํ วกฺขามิ, โส ‘ชานาติ มํ สมโณ โคตโม’ติ คนฺตฺวา อุทฺธนฏฺฐาเน [Pg.176] นิปชฺชิสฺสติ. ตโตนิทานํ สุภสฺส มยา สทฺธึ เอโก กถาสลฺลาโป ภวิสฺสติ, โส ธมฺมํ สุตฺวา สรเณสุ ปติฏฺฐหิสฺสติ, สุนโข ปน กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ อิมํ มาณวสฺส สรเณสุ ปติฏฺฐานภาวํ ญตฺวา ภควา ตํ ทิวสํ สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา เอกโกว คามํ ปวิสิตฺวา นิกฺขนฺเต มาณเว ตํ ฆรํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ.

ព្រាហ្មណ៍នោះបានបង្ហាត់បង្រៀនតែការមិនឲ្យទានយ៉ាងនេះឯង។ ព្រាហ្មណ៍នោះមិនបានថ្វាយសូម្បីតែយ៉ាគូត្រឹមមួយវែក ឬភត្តត្រឹមមួយវែក ដល់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលគង់នៅក្នុងធុរវិហារឡើយ ព្រោះតែការលោភលន់ក្នុងទ្រព្យ ក៏ធ្វើមរណកាលទៅកើតជាឆ្កែក្នុងផ្ទះនោះឯង។ សុភមាណពស្រឡាញ់ឆ្កែនោះខ្លាំងណាស់ ឲ្យវាស៊ីតែបាយដែលខ្លួនស៊ី បើកបីយកទៅឲ្យដេកលើគ្រែដ៏ប្រសើរ។ គ្រានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្លឹងមើលលោកក្នុងវេលាជិតភ្លឺមួយថ្ងៃ បានឃើញឆ្កែនោះ ហើយទ្រង់ជ្រាបថា «តោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ ព្រោះតែការលោភលន់ក្នុងទ្រព្យ បានទៅកើតជាឆ្កែក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួនឯង ថ្ងៃនេះ កាលដែលតថាគតទៅកាន់ផ្ទះរបស់សុភៈ ឆ្កែនោះឃើញតថាគតហើយ នឹងព្រុសឡើង ពេលនោះ តថាគតនឹងពោលពាក្យមួយម៉ាត់ទៅកាន់វា វានឹងគិតថា 'ព្រះសមណគោតមស្គាល់អញហើយ' រួចទៅដេកនៅក្បែរចង្ក្រាន។ ព្រោះតែហេតុនោះ សុភៈនឹងមានការសន្ទនាជាមួយតថាគត គេស្ដាប់ធម៌ហើយ នឹងតម្កល់នៅក្នុងសរណគមន៍ទាំងឡាយ ចំណែកឯឆ្កែនោះ លុះធ្វើមរណកាលទៅ នឹងទៅកើតក្នុងនរក» កាលទ្រង់ជ្រាបនូវការតម្កល់នៅក្នុងសរណគមន៍របស់មាណពយ៉ាងនេះហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើការរៀបចំសរីរៈក្នុងថ្ងៃនោះ រួចយាងចូលទៅកាន់ស្រុកតែមួយព្រះអង្គឯង កាលដែលមាណពចេញទៅក្រៅហើយ ក៏យាងចូលទៅកាន់ផ្ទះនោះដើម្បីបិណ្ឌបាត។

---

สุนโข ภควนฺตํ ทิสฺวา ภุกฺการํ กโรนฺโต ภควโต สมีปํ คโต. ตโต นํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘โตเทยฺย ตฺวํ ปุพฺเพปิ มํ โภ โภติ ปริภวิตฺวา สุนโข ชาโต, อิทานิปิ ภุกฺการํ กตฺวา อวีจึ คมิสฺสสี’’ติ. สุนโข ตํ สุตฺวา – ‘‘ชานาติ มํ สมโณ โคตโม’’ติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา คีวํ โอนาเมตฺวา อุทฺธนนฺตเร ฉาริกายํ นิปนฺโน. มนุสฺสา อุกฺขิปิตฺวา สยเน สยาเปตุํ นาสกฺขึสุ. สุโภ อาคนฺตฺวา – ‘‘เกนายํ สุนโข สยนา โอโรปิโต’’ติ อาห. มนุสฺสา น เกนจีติ วตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. มาณโว สุตฺวา – ‘‘มม ปิตา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต, โตเทยฺโย นาม สุนโข นตฺถิ. สมโณ ปน โคตโม ปิตรํ สุนขํ กโรติ, ยํกิญฺจิ เอส มุขารุฬฺหํ ภาสตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา ภควนฺตํ มุสาวาเทน นิคฺคเหตุกาโม วิหารํ คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ.

ឆ្កែឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ក៏ព្រុសបណ្ដើរ ដើរទៅជិតព្រះដ៏មានព្រះភាគបណ្ដើរ។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់វាថា «នែតោទេយ្យៈ កាលពីមុន អ្នកជេរប្រមាថតថាគតថា 'នែអ្នកដ៏ចម្រើន នែអ្នកដ៏ចម្រើន' ទើបកើតជាឆ្កែ ឥឡូវនេះ សូម្បីតែព្រុសដាក់តថាគតទៀត មុខជានឹងទៅកាន់អវីចិនរកមិនខាន»។ ឆ្កែបានឮពាក្យនោះហើយ គិតថា «ព្រះសមណគោតមស្គាល់អញហើយ» ក៏កើតសេចក្ដីក្តៅក្រហាយចិត្ត ឱនក្បាលចុះ ទៅដេកលើគំនរផេះក្នុងចន្លោះចង្ក្រាន។ មនុស្សទាំងឡាយមិនអាចបីយកវាទៅឲ្យដេកលើគ្រែបានឡើយ។ សុភមាណពត្រឡប់មកវិញ សួរថា «នរណាដាក់ឆ្កែនេះចុះពីលើគ្រែ?»។ មនុស្សទាំងឡាយប្រាប់ថា «គ្មាននរណាដាក់ចុះទេ» រួចក៏រៀបរាប់រឿងរ៉ាវនោះប្រាប់។ មាណពបានឮហើយ គិតថា «ឪពុករបស់អញទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក ឆ្កែឈ្មោះតោទេយ្យៈមិនមានឡើយ។ ចំណែកព្រះសមណគោតម បែរជាធ្វើឪពុករបស់អញឲ្យទៅជាឆ្កែ លោកពោលពាក្យអត់ប្រយោជន៍តាមតែមាត់នឹកឃើញ» ក៏ខឹងសម្បារ ចង់ផ្ចាញ់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយមុសាវាទ ទើបទៅកាន់វត្ត ហើយសួរដេញដោលនូវរឿងរ៉ាវនោះ។

---

ภควาปิ ตสฺส ตเถว วตฺวา อวิสํวาทนตฺถํ อาห – ‘‘อตฺถิ ปน เต มาณว ปิตรา อนกฺขาตํ ธน’’นฺติ. อตฺถิ, โภ โคตม, สตสหสฺสคฺฆนิกา สุวณฺณมาลา สตสหสฺสคฺฆนิกา สุวณฺณปาทุกา สตสหสฺสคฺฆนิกา สุวณฺณปาติ สตสหสฺสญฺจ กหาปณนฺติ. คจฺฉ ตํ สุนขํ อปฺโปทกปายาสํ โภชาเปตฺวา สยเน อาโรเปตฺวา อีสกํ นิทฺทํ โอกฺกนฺตกาเล ปุจฺฉ, สพฺพํ เต อาจิกฺขิสฺสติ. อถ นํ ชาเนยฺยาสิ ‘‘ปิตา เม เอโส’’ติ. มาณโว – ‘‘สเจ สจฺจํ ภวิสฺสติ, ธนํ ลจฺฉามิ, โน เจ, สมณํ โคตมํ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ ทฺวีหิปิ การเณหิ ตุฏฺโฐ คนฺตฺวา ตถา อกาสิ. สุนโข – ‘‘ญาโตมฺหิ อิมินา’’ติ โรทิตฺวา หุํ หุนฺติ กโรนฺโต ธนนิธานฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปาเทน ปถวึ ขณิตฺวา สญฺญํ อทาสิ, มาณโว ธนํ คเหตฺวา – ‘‘ภวปฏิจฺฉนฺนํ นาม เอวํ สุขุมํ ปฏิสนฺธิอนฺตรํ ปากฏํ สมณสฺส โคตมสฺส, อทฺธา เอส สพฺพญฺญู’’ติ ภควติ ปสนฺนจิตฺโต จุทฺทส ปญฺเห อภิสงฺขริ. องฺควิชฺชาปาฐโก กิเรส, เตนสฺส [Pg.177] เอตทโหสิ – ‘‘อิทํ ธมฺมปณฺณาการํ คเหตฺวา สมณํ โคตมํ ปญฺเห ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ ทุติยคมเนน เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, เตน ปุฏฺฐปญฺเห ปน ภควา เอกปฺปหาเรเนว วิสฺสชฺเชนฺโต กมฺมสฺสกาติอาทิมาห.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់មាណពនោះ ដូចដែលបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ឆ្កែនោះដែរ ហើយដើម្បីកុំឲ្យមានការយល់ខុស ទើបទ្រង់សួរថា «ម្នាលមាណព ចុះទ្រព្យសម្បត្តិដែលឪពុករបស់អ្នកមិនបានប្រាប់ទុក តើមានដែរឬទេ?»។ មាណពក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មាន កម្រងផ្កាមាសតម្លៃមួយសែន ស្បែកជើងមាសតម្លៃមួយសែន ថាសមាសតម្លៃមួយសែន និងប្រាក់កហាបណៈមួយសែនទៀត»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ចូរអ្នកទៅ ឲ្យឆ្កែនោះស៊ីបាយបាយាសមានទឹកតិច រួចលើកវាឲ្យដេកលើគ្រែ កាលដែលវាលក់ស្រទំៗ ចូរអ្នកសួរវាចុះ វានឹងប្រាប់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់នោះដល់អ្នក។ ពេលនោះ អ្នកនឹងដឹងថា 'នេះជាឪពុករបស់អញពិតមែន'»។ មាណពគិតថា «បើពិតមែន អញនឹងបានទ្រព្យ បើមិនពិតទេ អញនឹងផ្ចាញ់ព្រះសមណគោតមដោយមុសាវាទ» ក៏មានចិត្តត្រេកអរដោយហេតុទាំងពីរយ៉ាងនេះ ហើយទៅធ្វើតាមនោះ។ ឆ្កែគិតថា «កូននេះស្គាល់អញហើយ» ក៏យំស្រែក «ហុងៗ» ដើរទៅកាន់កន្លែងកប់ទ្រព្យ រួចយកជើងកាយដីធ្វើជាសញ្ញាឲ្យដឹង។ មាណពបានគាស់យកទ្រព្យនោះហើយ គិតថា «ការបិទបាំងដោយភព និងចន្លោះបដិសន្ធិដ៏ល្អិតល្អន់យ៉ាងនេះ បែរជាប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះសមណគោតមពិតមែន ព្រះអង្គជាព្រះសព្វញ្ញូពិតប្រាកដណាស់» ក៏មានចិត្តជ្រះថ្លាក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយបានរៀបចំបញ្ហា ១៤ ប្រការ។ ឮថា មាណពនោះជាអ្នករៀនគម្ពីរអង្គវិជ្ជា ព្រោះហេតុនោះ គេទើបមានសេចក្ដីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អញនឹងកាន់យកធម៌ជាបណ្ណាការនេះ ទៅសួរបញ្ហានឹងព្រះសមណគោតម» ក្នុងការទៅជាលើកទីពីរនោះ មាណពបានចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងទីដែលព្រះអង្គគង់នៅ កាលដែលមាណពសួរបញ្ហាហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ដោះស្រាយបញ្ហាទាំងនោះក្នុងពេលតែមួយ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា កម្មស្សកា (សត្វលោកមានកម្មជាជារបស់ខ្លួន)។

---

ตตฺถ กมฺมํ เอเตสํ สกํ อตฺตโน ภณฺฑกนฺติ กมฺมสฺสกา. กมฺมสฺส ทายาทาติ กมฺมทายาทา, กมฺมํ เอเตสํ ทายชฺชํ ภณฺฑกนฺติ อตฺโถ. กมฺมํ เอเตสํ โยนิ การณนฺติ กมฺมโยนี. กมฺมํ เอเตสํ พนฺธูติ กมฺมพนฺธู, กมฺมญาตกาติ อตฺโถ. กมฺมํ เอเตสํ ปฏิสรณํ ปติฏฺฐาติ กมฺมปฏิสรณา. ยทิทํ หีนปฺปณีตตายาติ ยํ อิทํ ‘‘ตฺวํ หีโน ภว, ตฺวํ ปณีโต, ตฺวํ อปฺปายุโก, ตฺวํ ทีฆายุโก…เป… ตฺวํ ทุปฺปญฺโญ ภว, ตฺวํ ปญฺญวา’’ติ เอวํ หีนปฺปณีตตาย วิภชนํ, ตํ น อญฺโญ โกจิ กโรติ, กมฺมเมว เอวํ สตฺเต วิภชตีติ อตฺโถ. น มาณโว กถิตสฺส อตฺถํ สญฺชานาสิ, ฆนทุสฺสปฏฺเฏนสฺส มุขํ พนฺธิตฺวา มธุรํ ปุรโต ฐปิตํ วิย อโหสิ. มานนิสฺสิโต กิเรส ปณฺฑิตมานี, อตฺตนา สมํ น ปสฺสติ. อถสฺส ‘‘กึ สมโณ โคตโม กเถติ, ยมหํ ชานามิ, ตเทว กเถตีติ อยํ มาโน มา อโหสี’’ติ มานภญฺชนตฺถํ ภควา ‘‘อาทิโตว ทุปฺปฏิวิชฺฌํ กตฺวา กเถสฺสามิ, ตโต ‘นาหํ โภ โคตม ชานามิ, วิตฺถาเรน เม ปากฏํ กตฺวา กเถถา’ติ มํ ยาจิสฺสติ, อถสฺสาหํ ยาจิตกาเล กเถสฺสามิ, เอวญฺจสฺส สาตฺถกํ ภวิสฺสตี’’ติ ทุปฺปฏิวิชฺฌํ กตฺวา กเถสิ.

ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា kammassakā សេចក្តីថា កម្មជាទ្រព្យផ្ទាល់ខ្លួនរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា kammadāyādā បានដល់ ជាអ្នកទទួលមរតកនៃកម្ម សេចក្តីថា កម្មជាមរតកជាទ្រព្យរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា kammayonī សេចក្តីថា កម្មជាកំណើត ជាហេតុរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា kammabandhū សេចក្តីថា កម្មជាផៅពង្សរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ សេចក្តីថា មានកម្មជាញាតិ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា kammapaṭisaraṇā សេចក្តីថា កម្មជាទីពឹង ជាទីបង្អែករបស់សត្វទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា yadidaṃ hīnappaṇītatāya សេចក្តីថា ការចែករំលែកដោយភាពថោកទាប និងឧត្តុង្គឧត្តមយ៉ាងនេះថា «អ្នកចូរជាមនុស្សថោកទាប អ្នកចូរជាមនុស្សឧត្តុង្គឧត្តម អ្នកចូរជាអ្នកមានអាយុខ្លី អ្នកចូរជាអ្នកមានអាយុវែង...បេ... អ្នកចូរជាអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ អ្នកចូរជាអ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន» ដូច្នេះ ការចែករំលែកនោះ គ្មានអ្នកដទៃណាម្នាក់ធ្វើឡើយ មានតែកម្មប៉ុណ្ណោះដែលចែករំលែកសត្វទាំងឡាយយ៉ាងនេះ នេះជាអត្ថ។ មាណពមិនដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីនៃព្រះពុទ្ធដីកាដែលទ្រង់សម្តែងហើយឡើយ ប្រៀបដូចជាគេយកក្រណាត់យ៉ាងក្រាមកចងមុខរបស់គាត់ ហើយដាក់របស់ផ្អែមឆ្ងាញ់នៅខាងមុខដូច្នោះដែរ។ ឮថា មាណពនេះជាអ្នកអាស្រ័យមានះ តែងសំគាល់ខ្លួនថាជាបណ្ឌិត មិនឃើញអ្នកណាម្នាក់ស្មើនឹងខ្លួនឡើយ។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើទុកក្នុងព្រះទ័យដើម្បីកំចាត់បង់នូវមានះរបស់មាណពនោះថា «កុំបីមានមានះយ៉ាងនេះដល់មាណពនោះថា 'ព្រះសមណគោតមសម្តែងនូវអ្វី អ្វីដែលយើងដឹងហើយ ព្រះអង្គក៏សម្តែងតែសេចក្តីនោះឯង' ដូច្នេះឡើយ» ទើបទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងសម្តែងដោយធ្វើឱ្យយល់បានដោយកម្រតាំងពីដំបូងទៅ បន្ទាប់មក មាណពនោះនឹងសូមតថាគតថា 'បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គមិនយល់សេចក្តីនេះឡើយ សូមព្រះអង្គសម្តែងឱ្យច្បាស់លាស់ដោយពិស្តារដល់ខ្ញុំព្រះអង្គផងចុះ' កាលបើមាណពនោះសូមហើយ តថាគតនឹងសម្តែងក្នុងពេលដែលគេសូមនោះ យ៉ាងនេះ ការសម្តែងនោះនឹងមានប្រយោជន៍ដល់មាណពនោះ» ទើបទ្រង់សម្តែងដោយធ្វើឱ្យយល់បានដោយកម្រ។

---

อิทานิ โส อตฺตโน อปฺปฏิวิทฺธภาวํ ปกาเสนฺโต น โข อหนฺติอาทิมาห.

ឥឡូវនេះ សុភមាណពនោះ កាលនឹងប្រកាសនូវភាពដែលខ្លួនមិនទាន់ចាក់ធ្លុះដឹងច្បាស់ ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា na kho ahaṃ ជាដើម។

---

๒๙๐. สมตฺเตนาติ ปริปุณฺเณน. สมาทินฺเนนาติ คหิเตน ปรามฏฺเฐน. อปฺปายุกสํวตฺตนิกา เอสา, มาณว, ปฏิปทา ยทิทํ ปาณาติปาตีติ ยํ อิทํ ปาณาติปาตกมฺมํ, เอสา อปฺปายุกสํวตฺตนิกา ปฏิปทาติ.

២៩០. ពាក្យថា samattena បានដល់ ដោយពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា samādinnena បានដល់ ដោយការកាន់យក ដោយការស្ទាបអង្អែលខុស។ ពាក្យថា Appāyukasaṃvattanikā esā, māṇava, paṭipadā yadidaṃ pāṇātipātī សេចក្តីថា កម្មគឺការសម្លាប់សត្វ (បាណាតិបាត) ណា នេះជាបដិបទាប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីមានអាយុខ្លី នេះជាអត្ថ។

---

กถํ ปเนสา อปฺปายุกตํ กโรติ? จตฺตาริ หิ กมฺมานิ อุปปีฬกํ อุปจฺเฉทกํ ชนกํ อุปตฺถมฺภกนฺติ. พลวกมฺเมน หิ นิพฺพตฺตํ ปวตฺเต อุปปีฬกํ อาคนฺตฺวา [Pg.178] อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘สจาหํ ปฐมตรํ ชาเนยฺยํ, น เต อิธ นิพฺพตฺติตุํ ทเทยฺยํ, จตูสุเยว ตํ อปาเยสุ นิพฺพตฺตาเปยฺยํ. โหตุ, ตฺวํ ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺต, อหํ อุปปีฬกกมฺมํ นาม ตํ ปีเฬตฺวา นิโรชํ นิยูสํ กสฏํ กริสฺสามี’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย ตํ ตาทิสํ กโรติ. กึ กโรติ? ปริสฺสยํ อุปเนติ, โภเค วินาเสติ.

ចុះបដិបទានោះ ធ្វើឱ្យមានអាយុខ្លីដូចម្តេច? ព្រោះថាកម្មមាន ៤ យ៉ាងគឺ ឧបបីឡកកម្ម ឧបច្ឆេទកកម្ម ជនកកម្ម និងឧបត្ថម្ភកកម្ម។ ក្នុងកាលជាបវត្តិកាល ឧបបីឡកកម្មមកដល់សត្វដែលកើតហើយដោយកុសលកម្មមានកម្លាំង ហើយពោលដោយអត្ថយ៉ាងនេះថា «ប្រសិនបើយើងបានដឹងជាមុន យើងនឹងមិនឱ្យអ្នកមកកើតក្នុងសុគតិភព ឬក្នុងត្រកូលដ៏ស្តុកស្តម្ភនេះឡើយ យើងនឹងឱ្យអ្នកទៅកើតក្នុងអបាយភូមិទាំង ៤ ប៉ុណ្ណោះ។ មិនអីទេ អ្នកកើតក្នុងទីណាមួយក៏ដោយចុះ យើងឈ្មោះថាឧបបីឡកកម្ម នឹងបៀតបៀនអ្នក ធ្វើឱ្យអ្នកអស់ឱជារស អស់ជាតិ អស់សេចក្តីចម្រើន»។ តាំងពីពេលនោះមក ឧបបីឡកកម្មនោះក៏ធ្វើសត្វនោះឱ្យទៅជាយ៉ាងនោះ។ ធ្វើដូចម្តេច? នាំមកនូវគ្រោះថ្នាក់ ញ៉ាំងភោគសម្បត្តិឱ្យវិនាសទៅ។

---

ตตฺถ ทารกสฺส มาตุกุจฺฉิยํ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย มาตุ อสฺสาโท วา สุขํ วา น โหติ, มาตาปิตูนํ ปีฬาว อุปฺปชฺชติ. เอวํ ปริสฺสยํ อุปเนติ. ทารกสฺส ปน มาตุกุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เคเห โภคา อุทกํ ปตฺวา โลณํ วิย ราชาทีนํ วเสน นสฺสนฺติ, กุมฺภโทหนเธนุโย ขีรํ น เทนฺติ, สูรตา โคณา จณฺฑา โหนฺติ, กาณา โหนฺติ, ขุชฺชา โหนฺติ, โคมณฺฑเล โรโค ปตติ, ทาสาทโย วจนํ น กโรนฺติ, วาปิตํ สสฺสํ น ชายติ, เคหคตํ เคเห, อรญฺญคตํ อรญฺเญ นสฺสติ, อนุปุพฺเพน ฆาสจฺฉาทนมตฺตํ ทุลฺลภํ โหติ, คพฺภปริหาโร น โหติ, วิชาตกาเล มาตุถญฺญํ ฉิชฺชติ, ทารโก ปริหารํ อลภนฺโต ปีฬิโต นิโรโช นิยูโส กสโฏ โหติ, อิทํ อุปปีฬกกมฺมํ นาม.

ក្នុងបដិសន្ធិដ្ឋាននោះ តាំងពីកាលដែលកុមារចាប់កំណើតក្នុងផ្ទៃមាតាមក មាតាមិនមានការត្រេកអរ ឬសេចក្តីសុខឡើយ មានតែការលំបាកបៀតបៀនកើតឡើងដល់មាតាបិតាប៉ុណ្ណោះ។ ឧបបីឡកកម្មនាំមកនូវគ្រោះថ្នាក់យ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត តាំងពីកាលដែលកុមារចាប់កំណើតក្នុងផ្ទៃមាតាមក ភោគសម្បត្តិក្នុងផ្ទះក៏វិនាសទៅដោយអំណាចស្តេចជាដើម ប្រៀបដូចជាអំបិលត្រូវទឹកដូច្នោះដែរ មេគោដែលធ្លាប់បៅបានទឹកដោះពេញមួយក្អម ក៏មិនឱ្យទឹកដោះ គោដែលធ្លាប់ស្លូតបូតក៏ត្រឡប់ជាកាចសាហាវ ខ្លះខ្វាក់ភ្នែក ខ្លះខ្នងកោង រោគធ្លាក់ចុះក្នុងហ្វូងគោ ពួកទាសៈជាដើមមិនធ្វើតាមពាក្យបង្គាប់ ស្រូវដែលព្រោះហើយក៏មិនដុះលូតលាស់ ទ្រព្យដែលនៅក្នុងផ្ទះក៏វិនាសក្នុងផ្ទះ ទ្រព្យដែលនៅក្នុងព្រៃក៏វិនាសក្នុងព្រៃ ដោយលំដាប់ សូម្បីតែអាហារនិងសម្លៀកបំពាក់គ្រាន់តែចិញ្ចឹមជីវិតក៏រកបានដោយកម្រ ការរក្សាគភ៌ក៏មិនមាន ក្នុងកាលដែលប្រសូត ទឹកដោះរបស់មាតាក៏ដាច់បាត់ទៅ កុមារមិនទទួលបានការថែទាំ ក៏ត្រូវបៀតបៀន ទៅជាអ្នកគ្មានឱជារស គ្មានជាតិ គ្មានសេចក្តីចម្រើន នេះឈ្មោះថា ឧបបីឡកកម្ម។

---

ทีฆายุกกมฺเมน ปน นิพฺพตฺตสฺส อุปจฺเฉทกกมฺมํ อาคนฺตฺวา อายุํ ฉินฺทติ. ยถา หิ ปุริโส อฏฺฐุสภคมนํ กตฺวา สรํ ขิเปยฺย ตมญฺโญ ธนุโต วิมุตฺตมตฺตํ มุคฺคเรน ปหริตฺวา ตตฺเถว ปาเตยฺย, เอวํ ทีฆายุกกมฺเมน นิพฺพตฺตสฺส อุปจฺเฉทกกมฺมํ อายุํ ฉินฺทติ. กึ กโรติ? โจรานํ อฏวึ ปเวเสติ, วาฬมจฺโฉทกํ โอตาเรติ, อญฺญตรํ วา ปน สปริสฺสยฏฺฐานํ อุปเนติ, อิทํ อุปจฺเฉทกกมฺมํ นาม, ‘‘อุปฆาตก’’นฺติปิ เอตสฺเสว นามํ.

ម្យ៉ាងទៀត ឧបច្ឆេទកកម្ម តែងមកកាត់ផ្តាច់អាយុរបស់សត្វដែលកើតដោយកុសលកម្មដែលនាំឱ្យមានអាយុវែង។ ប្រៀបដូចជាបុរសម្នាក់ដើរទៅកាន់ទីមានចម្ងាយ ៨ ឧសភ ហើយបាញ់ព្រួញទៅ បុរសម្នាក់ទៀតក៏យកដំបងមកវាយព្រួញដែលទើបតែរួចពីធ្នូនោះ ឱ្យធ្លាក់ចុះក្នុងទីនោះឯង យ៉ាងណាមិញ ឧបច្ឆេទកកម្ម តែងកាត់ផ្តាច់អាយុរបស់សត្វដែលកើតដោយកុសលកម្មដែលនាំឱ្យមានអាយុវែង យ៉ាងនោះឯង។ ធ្វើដូចម្តេច? ញ៉ាំងសត្វនោះឱ្យចូលទៅក្នុងព្រៃរបស់ពួកចោរ ឱ្យធ្លាក់ទៅក្នុងទឹកដែលមានត្រីសាហាវ ឬនាំទៅកាន់ទីកន្លែងដែលមានគ្រោះថ្នាក់ណាមួយ នេះឈ្មោះថា ឧបច្ឆេទកកម្ម មួយយ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា «ឧបឃាតកកម្ម» ក៏ជាឈ្មោះរបស់ឧបច្ឆេទកកម្មនេះឯង។

---

ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกํ ปน กมฺมํ ชนกกมฺมํ นาม. อปฺปโภคกุลาทีสุ นิพฺพตฺตสฺส โภคสมฺปทาทิกรเณน อุปตฺถมฺภกกมฺมํ อุปตฺถมฺภกกมฺมํ นาม.

ចំណែកឯកម្មដែលញ៉ាំងបដិសន្ធិឱ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា ជនកកម្ម។ កុសលកម្មដែលជួយគាំទ្រសត្វដែលកើតក្នុងត្រកូលមានភោគៈតិចជាដើម ដោយការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវភោគសម្បត្តិជាដើម ឈ្មោះថា ឧបត្ថម្ភកកម្ម។

---

อิเมสุ จตูสุ ปุริมานิ ทฺเว อกุสลาเนว, ชนกํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ, อุปตฺถมฺภกํ กุสลเมว. ตตฺถ ปาณาติปาตกมฺมํ อุปจฺเฉทกกมฺเมน อปฺปายุกสํวตฺตนิกํ โหติ. ปาณาติปาตินา วา กตํ กุสลกมฺมํ [Pg.179] อุฬารํ น โหติ, ทีฆายุกปฏิสนฺธึ ชเนตุํ น สกฺโกติ. เอวํ ปาณาติปาโต อปฺปายุกสํวตฺตนิโก โหติ. ปฏิสนฺธิเมว วา นิยาเมตฺวา อปฺปายุกํ กโรติ, สนฺนิฏฺฐานเจตนาย วา นิรเย นิพฺพตฺตติ, ปุพฺพาปรเจตนาหิ วุตฺตนเยน อปฺปายุโก โหติ.

ក្នុងកម្មទាំង ៤ យ៉ាងនេះ កម្ម ២ យ៉ាងខាងដើម (គឺឧបបីឡកកម្ម និងឧបច្ឆេទកកម្ម) ជាអកុសលតែម៉្យាង ជនកកម្មជាកុសលខ្លះ ជាអកុសលខ្លះ ឧបត្ថម្ភកកម្មជាកុសលតែម៉្យាង។ ក្នុងកម្មទាំងនោះ បាណាតិបាតកម្ម តែងជាកម្មប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីមានអាយុខ្លី ដោយភាពជាឧបច្ឆេទកកម្មកាត់ផ្តាច់អាយុ។ មួយយ៉ាងទៀត កុសលកម្មដែលបុគ្គលអ្នកសម្លាប់សត្វធ្វើហើយ មិនមែនជាកុសលដ៏លើសលប់ឡើយ មិនអាចញ៉ាំងបដិសន្ធិដែលនាំឱ្យមានអាយុវែងឱ្យកើតឡើងបានឡើយ យ៉ាងនេះ បាណាតិបាតកម្ម ក៏ជាកម្មប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីមានអាយុខ្លី។ មួយយ៉ាងទៀត បាណាតិបាតកម្មនោះ កំណត់តែបដិសន្ធិឱ្យមានអាយុខ្លី ឬកើតក្នុងនរកដោយសន្និដ្ឋានចេតនា ហើយមានអាយុខ្លីដោយបុព្វចេតនានិងអបរចេតនា តាមវិធីដែលពោលហើយ។

---

ทีฆายุกสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทาติ เอตฺถ ปริตฺตกมฺเมนปิ นิพฺพตฺตํ ปวตฺเต เอตํ ปาณาติปาตา วิรติกมฺมํ อาคนฺตฺวา อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘สจาหํ ปฐมตรํ ชาเนยฺยํ, น เต อิธ นิพฺพตฺติตุํ ทเทยฺยํ, เทวโลเกเยว ตํ นิพฺพตฺตาเปยฺยํ. โหตุ, ตฺวํ ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺติ, อหํ อุปตฺถมฺภกกมฺมํ นาม ถมฺภํ เต กริสฺสามี’’ติ อุปตฺถมฺภํ กโรติ. กึ กโรติ? ปริสฺสยํ นาเสติ, โภเค อุปฺปาเทติ.

ក្នុងបទថា Dīghāyukasaṃvattanikā esā māṇava paṭipadā នេះ សូម្បីសត្វដែលកើតដោយអកុសលកម្មបន្តិចបន្តួច ក្នុងកាលជាបវត្តិកាល កម្មគឺការវៀរចាកបាណាតិបាតនេះ តែងមកដល់ ហើយពោលដោយអត្ថយ៉ាងនេះ (ទោះបីមិននិយាយផ្ទាល់ក៏ដូចជាពោលដែរ) ថា «ប្រសិនបើយើងបានដឹងជាមុន យើងនឹងមិនឱ្យអ្នកមកកើតក្នុងទីនេះឡើយ យើងនឹងឱ្យអ្នកទៅកើតក្នុងទេវលោកតែម៉្យាង។ មិនអីទេ អ្នកកើតក្នុងទីណាមួយក៏ដោយចុះ យើងឈ្មោះថាឧបត្ថម្ភកកម្ម នឹងជួយគាំទ្រអ្នក» ដូច្នេះ ហើយក៏ធ្វើការជួយគាំទ្រ។ ធ្វើដូចម្តេច? កំចាត់បង់នូវគ្រោះថ្នាក់ ញ៉ាំងភោគសម្បត្តិឱ្យកើតឡើង។

---

ตตฺถ ทารกสฺส มาตุกุจฺฉิยํ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย มาตาปิตูนํ สุขเมว สาตเมว โหติ. เยปิ ปกติยา มนุสฺสามนุสฺสปริสฺสยา โหนฺติ, เต สพฺเพ อปคจฺฉนฺติ. เอวํ ปริสฺสยํ นาเสติ. ทารกสฺส ปน มาตุกุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เคเห โภคานํ ปมาณํ น โหติ, นิธิกุมฺภิโย ปุรโตปิ ปจฺฉโตปิ เคหํ ปวฏฺฏมานา ปวิสนฺติ. มาตาปิตโร ปเรหิ ฐปิตธนสฺสาปิ สมฺมุขีภาวํ คจฺฉนฺติ. เธนุโย พหุขีรา โหนฺติ, โคณา สุขสีลา โหนฺติ, วปฺปฏฺฐาเน สสฺสานิ สมฺปชฺชนฺติ. วฑฺฒิยา วา สมฺปยุตฺตํ, ตาวกาลิกํ วา ทินฺนํ ธนํ อโจทิตา สยเมว อาหริตฺวา เทนฺติ, ทาสาทโย สุวจา โหนฺติ, กมฺมนฺตา น ปริหายนฺติ. ทารโก คพฺภโต ปฏฺฐาย ปริหารํ ลภติ, โกมาริกเวชฺชา สนฺนิหิตาว โหนฺติ. คหปติกุเล ชาโต เสฏฺฐิฏฺฐานํ, อมจฺจกุลาทีสุ ชาโต เสนาปติฏฺฐานาทีนิ ลภติ. เอวํ โภเค อุปฺปาเทติ. โส อปริสฺสโย สโภโค จิรํ ชีวตีติ. เอวํ อปาณาติปาตกมฺมํ ทีฆายุกสํวตฺตนิกํ โหติ.

ក្នុងត្រកូលនោះ តាំងពីកាលដែលកុមារចាប់កំណើតក្នុងផ្ទៃមាតាមក មាតាបិតាមានតែសេចក្តីសុខ សេចក្តីសម្រាន្តតែម៉្យាង។ សូម្បីតែគ្រោះថ្នាក់ដែលកើតអំពីមនុស្សនិងអមនុស្សតាមធម្មតា ក៏វិនាសបាត់ទៅទាំងអស់។ កុសលកម្មកំចាត់បង់នូវគ្រោះថ្នាក់យ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត តាំងពីកាលដែលកុមារចាប់កំណើតក្នុងផ្ទៃមាតាមក ភោគសម្បត្តិក្នុងផ្ទះក៏មានច្រើនរាប់មិនអស់ ឆ្នាំងទ្រព្យទាំងឡាយតែងរមៀលចូលមកក្នុងផ្ទះ ទាំងពីខាងមុខទាំងពីខាងក្រោយ។ មាតាបិតាបានជួបប្រទះនឹងទ្រព្យដែលអ្នកដទៃកប់ទុក។ មេគោទាំងឡាយមានទឹកដោះច្រើន គោទាំងឡាយមានសភាពស្លូតបូត ស្រូវក្នុងស្រែចម្ការក៏លូតលាស់ល្អ។ ពួកអ្នកដទៃតែងនាំយកទ្រព្យដែលខ្ចីបុល ឬទ្រព្យដែលខ្ចីមួយគ្រា មកសងវិញដោយខ្លួនឯង ដោយមិនបាច់ទារឡើយ ពួកទាសៈជាដើមជាអ្នកប្រដៅងាយ ការងារទាំងឡាយមិនសូវស៊ុតថយឡើយ។ កុមារទទួលបានការថែទាំតាំងពីនៅក្នុងគភ៌មក គ្រូពេទ្យកុមារក៏មកជួបជុំគ្នា។ បើកើតក្នុងត្រកូលគហបតី តែងបានតំណែងជាសេដ្ឋី បើកើតក្នុងត្រកូលអាមាត្យជាដើម តែងបានតំណែងជាសេនាបតីជាដើម។ កុសលកម្មញ៉ាំងភោគសម្បត្តិឱ្យកើតឡើងយ៉ាងនេះ។ កុមារនោះជាអ្នកមិនមានគ្រោះថ្នាក់ មានភោគសម្បត្តិ រស់នៅអស់កាលយូរអង្វែង។ យ៉ាងនេះ កម្មគឺការវៀរចាកបាណាតិបាត តែងជាកម្មប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីមានអាយុវែង។

---

อปาณาติปาตินา วา กตํ อญฺญมฺปิ กุสลํ อุฬารํ โหติ, ทีฆายุกปฏิสนฺธึ ชเนตุํ สกฺโกติ, เอวมฺปิ ทีฆายุกสํวตฺตนิกํ โหติ. ปฏิสนฺธิเมว วา นิยาเมตฺวา ทีฆายุกํ กโรติ. สนฺนิฏฺฐานเจตนาย วา เทวโลเก นิพฺพตฺตติ, ปุพฺพาปรเจตนาหิ วุตฺตนเยน ทีฆายุโก โหติ. อิมินา นเยน สพฺพปญฺหวิสฺสชฺชเนสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

មួយយ៉ាងទៀត សូម្បីតែកុសលកម្មដទៃដែលបុគ្គលអ្នកមិនសម្លាប់សត្វធ្វើហើយ ក៏ជាកុសលដ៏លើសលប់ អាចញ៉ាំងបដិសន្ធិដែលនាំឱ្យមានអាយុវែងឱ្យកើតឡើងបាន សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ជាកម្មប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីមានអាយុវែងដែរ។ មួយយ៉ាងទៀត កុសលកម្មនោះ កំណត់តែបដិសន្ធិឱ្យមានអាយុវែង ឬកើតក្នុងទេវលោកដោយសន្និដ្ឋានចេតនា ហើយមានអាយុវែងដោយបុព្វចេតនានិងអបរចេតនា តាមវិធីដែលពោលហើយ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងពាក្យដោះស្រាយប្រស្នាទាំងអស់ ដោយវិធីនេះឯង។

---

วิเหฐนกมฺมาทีนิปิ [Pg.180] หิ ปวตฺเต อาคนฺตฺวา อตฺถโต ตเถว วทมานานิ วิย อุปปีฬเนน นิพฺโภคตํ อาปาเทตฺวา ปฏิชคฺคนํ อลภนฺตสฺส โรคุปฺปาทนาทีหิ วา, วิเหฐกาทีหิ กตสฺส กุสลสฺส อนุฬารตาย วา, อาทิโตว ปฏิสนฺธินิยามเนน วา, วุตฺตนเยเนว ปุพฺพาปรเจตนาวเสน วา พหฺวาพาธตาทีนิ กโรนฺติ, อปาณาติปาโต วิย จ อวิเหฐนาทีนิปิ อปฺปาพาธตาทีนีติ.

ព្រោះថាសូម្បីតែវិហិង្សាកម្ម (ការបៀតបៀន) ជាដើម ក្នុងកាលជាបវត្តិកាល តែងមកដល់ ហើយប្រៀបដូចជាពោលដោយអត្ថយ៉ាងនោះឯង ញ៉ាំងសត្វឱ្យដល់នូវភាពគ្មានភោគសម្បត្តិដោយការបៀតបៀន ហើយធ្វើឱ្យមានរោគច្រើនជាដើមដល់បុគ្គលដែលមិនទទួលបានការថែទាំ ឬដោយភាពមិនលើសលប់នៃកុសលកម្មដែលបុគ្គលអ្នកបៀតបៀនធ្វើហើយ ឬដោយការកំណត់បដិសន្ធិតាំងពីដំបូង ឬដោយអំណាចនៃបុព្វចេតនានិងអបរចេតនា តាមវិធីដែលពោលហើយ តែងធ្វើឱ្យមានអាពាធច្រើនជាដើម ដូចជាបាណាតិបាតកម្មដែរ ចំណែកឯការមិនបៀតបៀនជាដើម ក៏ធ្វើឱ្យមានអាពាធតិចជាដើម ដូចជាការវៀរចាកបាណាតិបាតដែរ។

---

๒๙๓. เอตฺถ ปน อิสฺสามนโกติ อิสฺสาสมฺปยุตฺตจิตฺโต. อุปทุสฺสตีติ อิสฺสาวเสเนว อุปกฺโกสนฺโต ทุสฺสติ. อิสฺสํ พนฺธตีติ ยวกลาปํ พนฺธนฺโต วิย ยถา น นสฺสติ เอวํ พนฺธิตฺวา วิย ฐเปติ. อปฺเปสกฺโขติ อปฺปปริวาโร, รตฺตึ ขิตฺโต วิย สโร น ปญฺญายติ, อุจฺฉิฏฺฐหตฺโถ นิสีทิตฺวา อุทกทายกมฺปิ น ลภติ.

២៩៣. ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា issāmanako បានដល់ មានចិត្តប្រកបដោយឥស្សា (សេចក្តីច្រណែន)។ បទថា upadussatī សេចក្តីថា ជេរប្រមាថដោយអំណាចនៃឥស្សាប៉ុណ្ណោះ ហើយប្រទូស្តរ៉ាយ។ បទថា issaṃ bandhati សេចក្តីថា ចងទុកប្រៀបដូចជាគេចងកំប៉ោយស្រូវ មិនឱ្យបាត់បង់ទៅណា គឺចងទុកយ៉ាងនោះឯង។ បទថា appesakkho បានដល់ មានបរិវារតិច មិនប្រាកដច្បាស់ ប្រៀបដូចជាព្រួញដែលគេបាញ់ទៅក្នុងពេលយប់ មិនប្រាកដច្បាស់ដូច្នោះឯង សូម្បីតែដៃប្រឡាក់ដោយសំណល់អាហារ អង្គុយនៅ ក៏រកអ្នកឱ្យទឹកមិនបានឡើយ។

---

๒๙๔. น ทาตา โหตีติ มจฺฉริยวเสน น ทาตา โหติ. เตน กมฺเมนาติ เตน มจฺฉริยกมฺเมน.

២៩៤. បទថា na dātā hoti សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកឱ្យទានដោយអំណាចនៃមច្ឆរិយៈ (សេចក្តីកំណាញ់)។ បទថា tena kammena បានដល់ ដោយអកុសលកម្មគឺមច្ឆរិយៈនោះ។

---

๒๙๕. อภิวาเทตพฺพนฺติ อภิวาทนารหํ พุทฺธํ วา ปจฺเจกพุทฺธํ วา อริยสาวกํ วา. ปจฺจุฏฺฐาตพฺพาทีสุปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ ปน ปญฺหวิสฺสชฺชเน อุปปีฬกอุปตฺถมฺภกกมฺมานิ น คเหตพฺพานิ. น หิ ปวตฺเต นีจกุลินํ วา อุจฺจากุลินํ วา สกฺกา กาตุํ, ปฏิสนฺธิเมว ปน นิยาเมตฺวา นีจกุลิยํ กมฺมํ นีจกุเล นิพฺพตฺเตติ, อุจฺจากุลิยํ กมฺมํ อุจฺจากุเล.

២៩៥. បទថា abhivādetabbaṃ សេចក្តីថា គប្បីអភិវាទចំពោះបុគ្គលដែលគួរដល់ការអភិវាទ មានព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ឬព្រះអរិយសាវ័កជាដើម។ សូម្បីក្នុងបទមាន paccuṭṭhātabbaṃ (គប្បីក្រោកទទួល) ជាដើម ក៏មានវិធីនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងការដោះស្រាយប្រស្នានេះ មិនគប្បីកាន់យកនូវឧបបីឡកកម្ម និងឧបត្ថម្ភកកម្មឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងកាលជាបវត្តិកាល មិនអាចធ្វើបុគ្គលឱ្យទៅជាអ្នកមានត្រកូលទាប ឬត្រកូលខ្ពស់បានឡើយ ប៉ុន្តែ កម្មដែលនាំឱ្យកើតក្នុងត្រកូលទាប តែងកំណត់បដិសន្ធិឱ្យកើតក្នុងត្រកូលទាប កម្មដែលនាំឱ្យកើតក្នុងត្រកូលខ្ពស់ តែងកំណត់បដិសន្ធិឱ្យកើតក្នុងត្រកូលខ្ពស់។

---

๒๙๖. น ปริปุจฺฉิตา โหตีติ เอตฺถ ปน อปริปุจฺฉเนน นิรเย น นิพฺพตฺตติ. อปริปุจฺฉโก ปน ‘‘อิทํ กาตพฺพํ, อิทํ น กาตพฺพ’’นฺติ น ชานาติ, อชานนฺโต กาตพฺพํ น กโรติ, อกาตพฺพํ กโรติ. เตน นิรเย นิพฺพตฺตติ, อิตโร สคฺเค. อิติ โข, มาณว…เป… ยทิทํ หีนปฺปณีตตายาติ สตฺถา เทสนํ ยถานุสนฺธึ ปาเปสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

២៩៦. ក្នុងបទថា na paripucchitā hoti នេះ គ្រាន់តែការមិនសួរដេញដោល មិនមែននាំឱ្យកើតក្នុងនរកឡើយ។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលអ្នកមិនសួរដេញដោល តែងមិនដឹងថា «អំពើនេះគួរធ្វើ អំពើនេះមិនគួរធ្វើ» កាលបើមិនដឹង ក៏មិនធ្វើអំពើដែលគួរធ្វើ តែងធ្វើអំពើដែលមិនគួរធ្វើវិញ។ ដោយសារហេតុនោះ ទើបទៅកើតក្នុងនរក ចំណែកឯបុគ្គលម្នាក់ទៀត (អ្នកសួរដេញដោល) តែងទៅកើតក្នុងសួគ៌។ ព្រះសាស្តា ទ្រង់ញ៉ាំងព្រះធម៌ទេសនាឱ្យចប់ទៅតាមលំដាប់នៃអនុសន្ធិ យ៉ាងនេះថា «ម្នាលមាណព យ៉ាងនេះឯង...បេ... គឺភាពថោកទាប និងឧត្តុង្គឧត្តមនេះ»។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃចូឡកម្មវិភង្គសូត្រ ចប់ហើយ។

---

สุภสุตฺตนฺติปิ วุจฺจติ.

សូត្រនេះ ហៅថា សុភសូត្រ ផងដែរ។

---

๖. มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃមហាកម្មវិភង្គសូត្រ (តទៅ)

---

๒๙๘. เอวํ [Pg.181] เม สุตนฺติ มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ โมฆนฺติ ตุจฺฉํ อผลํ. สจฺจนฺติ ตถํ ภูตํ. อิทญฺจ เอเตน น สมฺมุขา สุตํ, อุปาลิสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๕๖) ปน – ‘‘มโนกมฺมํ มหาสาวชฺชตรํ ปญฺญเปมิ ปาปสฺส กมฺมสฺส กิริยาย ปาปสฺส กมฺมสฺส ปวตฺติยา, โน ตถา กายกมฺมํ โน ตถา วจีกมฺม’’นฺติ ภควตา วุตฺตํ อตฺถิ, สา กถา ติตฺถิยานํ อนฺตเร ปากฏา ชาตา, ตํ คเหตฺวา เอส วทติ. อตฺถิ จ สา สมาปตฺตีติ อิทํ – ‘‘กถํ นุ โข, โภ, อภิสญฺญานิโรโธ โหตี’’ติ โปฏฺฐปาทสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๔๐๖ อาทโย) อุปฺปนฺนํ อภิสญฺญานิโรธกถํ สนฺธาย วทติ. น กิญฺจิ เวทิยตีติ เอกเวทนมฺปิ น เวทิยติ. อตฺถิ จ โขติ เถโร นิโรธสมาปตฺตึ สนฺธาย อนุชานาติ. ปริรกฺขิตพฺพนฺติ ครหโต โมจเนน รกฺขิตพฺพํ. สญฺเจตนา อสฺส อตฺถีติ สญฺเจตนิกํ, สาภิสนฺธิกํ สญฺเจตนิกกมฺมํ กตฺวาติ อตฺโถ. ทุกฺขํ โสติ เถโร ‘‘อกุสลเมว สนฺธาย ปริพฺพาชโก ปุจฺฉตี’’ติ สญฺญาย เอวํ วทติ.

២៩៨. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺមហាកម្មវិភង្គសូត្រ។ ក្នុងមហាកម្មវិភង្គសូត្រនោះ ពាក្យថា mogha គឺទទេ ឥតផល។ ពាក្យថា sacca គឺពិត ជាក់ស្តែង។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យនេះ ព្រះថេរៈមិនបានស្ដាប់ផ្ទាល់ចំពោះមុខបុគ្គលនោះទេ ប៉ុន្តែក្នុងឧបាលិសូត្រ មានព្រះពុទ្ធដីកាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «តថាគតបញ្ញត្តមនោកម្មថាមានទោសច្រើនជាង ក្នុងការធ្វើនូវបាបកម្ម ក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅនៃបាបកម្ម មិនបញ្ញត្តកាយកម្ម និងវចីកម្មយ៉ាងនោះឡើយ» វាចានោះបានប្រាកដឡើងក្នុងរវាងពួកតិរ្ថិយ បរិព្វាជកនោះកាន់យកនូវវាចានោះហើយទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Atthi ca sā samāpatti នេះ គឺបរិព្វាជកពោលសំដៅយកសេចក្តីរលត់នៃអភិញ្ញា ដែលកើតឡើងក្នុងបោដ្ឋបាទសូត្រថា «ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ សេចក្តីរលត់នៃអភិញ្ញា តើមានដូចម្តេចហ្ន៎»។ ពាក្យថា Na kiñci vediyati គឺមិនសោយសូម្បីតែវេទនាមួយ។ ពាក្យថា Atthi ca kho គឺព្រះថេរៈយល់ព្រមដោយសំដៅយកនិរោធសមាបត្តិ។ ពាក្យថា Parirakkhitabbaṃ គឺត្រូវរក្សាដោយការដោះលែងឱ្យរួចផុតពីការតិះដៀល។ ពាក្យថា Sañcetanā assa atthi គឺសញ្ចេតនិកកម្ម សេចក្តីថា ធ្វើនូវកម្មដែលមានចេតនា ប្រកបដោយការគិតគូរ។ ពាក្យថា Dukkhaṃ so គឺព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះ ដោយសម្គាល់ថា «បរិព្វាជកសួរដោយសំដៅយកតែអកុសលកម្មប៉ុណ្ណោះ»។

---

ทสฺสนมฺปิ โข อหนฺติ ภควา จตุรงฺเคปิ อนฺธกาเร สมนฺตา โยชนฏฺฐาเน ติลมตฺตมฺปิ สงฺขารํ มํสจกฺขุนาว ปสฺสติ, อยญฺจ ปริพฺพาชโก น ทูเร คาวุตมตฺตพฺภนฺตเร วสติ, กสฺมา ภควา เอวมาหาติ? สมาคมทสฺสนํ สนฺธาเยวมาห.

ពាក្យថា Dassanampi kho ahaṃ គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទោះបីក្នុងទីងងឹតមានអង្គ ៤ ក៏ទ្រង់រមែងទតឃើញសង្ខារសូម្បីប៉ុនគ្រាប់ល្ង ក្នុងទីជុំវិញ ១ យោជន៍ ដោយមំសចក្ខុប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯបរិព្វាជកនេះ នៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយ ក្នុងចន្លោះប្រមាណ ១ គាវុត ហេតុអ្វីព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ? ព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ សំដៅយកការជួបឃើញគ្នាក្នុងទីប្រជុំ។

---

๒๙๙. อุทายีติ ลาลุทายี. ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ สพฺพํ ตํ ทุกฺขเมว. อิติ อิมํ วฏฺฏทุกฺขํ กิเลสทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขํ สนฺธาย ‘‘สเจ ภาสิตํ ภเวยฺย ภควา’’ติ ปุจฺฉติ.

២៩៩. ពាក្យថា Udāyī គឺព្រះឡាលុទាយី។ ពាក្យថា Taṃ dukkhasmiṃ គឺវដ្តទុក្ខ កិលេសទុក្ខ និងសង្ខារទុក្ខទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាទុក្ខពិតប្រាកដ។ ព្រះឡាលុទាយីសួរដោយសំដៅយកវដ្តទុក្ខ កិលេសទុក្ខ និងសង្ខារទុក្ខនេះថា «ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកទុក្ខនោះមែន (ការដោះស្រាយរបស់ព្រះសមិន្ធិថេរៈ ក៏សមគួរហើយ)»។

---

๓๐๐. อุมฺมงฺคนฺติ ปญฺหาอุมฺมงฺคํ. อุมฺมุชฺชมาโนติ สีสํ นีหรมาโน. อโยนิโส อุมฺมุชฺชิสฺสตีติ อนุปาเยน สีสํ นีหริสฺสติ. อิทญฺจ ปน ภควา ชานนฺโต เนว ทิพฺพจกฺขุนา น เจโตปริยญาเณน น สพฺพญฺญุตญาเณน ชานิ, อธิปฺปาเยเนว ปน อญฺญาสิ. กเถนฺตสฺส หิ อธิปฺปาโย นาม สุวิชาโน โหติ, กเถตุกาโม คีวํ ปคฺคณฺหาติ, หนุกํ จาเลติ, มุขมสฺส ผนฺทติ, สนฺนิสีทิตุํ น สกฺโกติ. ภควา ตสฺส ตํ อาการํ [Pg.182] ทิสฺวา ‘‘อยํ อุทายี สนฺนิสีทิตุํ น สกฺโกติ, ยํ อภูตํ, ตเทว กเถสฺสตี’’ติ โอโลเกตฺวาว อญฺญาสิ. อาทึ เยวาติอาทิมฺหิเยว. ติสฺโส เวทนาติ ‘‘กึ โส เวทิยตี’’ติ? ปุจฺฉนฺเตน ‘‘ติสฺโส เวทนา ปุจฺฉามี’’ติ เอวํ ววตฺถเปตฺวาว ติสฺโส เวทนา ปุจฺฉิตา. สุขเวทนิยนฺติ สุขเวทนาย ปจฺจยภูตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

៣០០. ពាក្យថា Ummaṅgaṃ គឺប្រាជ្ញាដូចជាទ្វារក្រោមដី (ឬផ្លូវវាងនៃប្រស្នា)។ ពាក្យថា Ummujjamāno គឺការងើបក្បាលឡើង។ ពាក្យថា Ayoniso ummujjissati គឺនឹងងើបក្បាលឡើងដោយមិនត្រូវឧបាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់ជ្រាបហេតុនេះ មិនមែនជ្រាបដោយទិព្វចក្ខុ មិនមែនដោយចេតោបរិយញ្ញាណ មិនមែនដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណឡើយ គឺទ្រង់ជ្រាបដោយអធិប្បាយ (បំណង) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា បំណងរបស់អ្នកនិយាយ រមែងដឹងបានដោយងាយ អ្នកដែលចង់និយាយ រមែងងើបកឡើង ញាក់ចង្កា មុខកម្រើក មិនអាចអង្គុយនៅស្ងៀមបានឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញអាការៈនោះរបស់គាត់ ទើបទ្រង់ជ្រាបដោយការសម្លឹងមើលថា «ឧទាយីនេះ មិនអាចអង្គុយនៅស្ងៀមបានទេ គាត់នឹងនិយាយតែរឿងមិនពិតប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា Ādiṃ yevā គឺក្នុងកាលជាដំបូងបង្អស់នោះឯង។ ពាក្យថា Tisso vedanā គឺបរិព្វាជកកាលសួរថា «តើបុគ្គលនោះសោយអ្វី?» គឺកំណត់ទុកជាមុនហើយ ទើបសួរនូវវេទនាទាំង ៣ ថា «ខ្ញុំសួរនូវវេទនាទាំង ៣»។ ពាក្យថា Sukhavedaniyaṃ គឺកម្មដែលជាបច្ច័យនៃសុខវេទនា។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

เอตฺถ จ กามาวจรกุสลโต โสมนสฺสสหคตจิตฺตสมฺปยุตฺตา จตสฺโส เจตนา, เหฏฺฐา ติกชฺฌานเจตนาติ เอวํ ปฏิสนฺธิปวตฺเตสุ สุขเวทนาย ชนนโต สุขเวทนิยํ กมฺมํ นาม. กามาวจรญฺเจตฺถ ปฏิสนฺธิยํเยว เอกนฺเตน สุขํ ชเนติ, ปวตฺเต อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมเณ อทุกฺขมสุขมฺปิ.

ក្នុងកម្មទាំងនោះ ចេតនា ៤ ដែលប្រកបដោយសោមនស្សសហគតចិត្ត ក្នុងកាមាវចរកុសល និងចេតនាក្នុងឈាន ៣ ខាងក្រោម (ក្នុងរូបាវចរកុសល) ឈ្មោះថា សុខវេទនិយកម្ម ព្រោះញ៉ាំងសុខវេទនាឱ្យកើតឡើង ក្នុងបដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល យ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសុខវេទនិយកម្មនោះ កាមាវចរកុសល រមែងញ៉ាំងសុខវេទនាឱ្យកើតឡើងតែម្យ៉ាង ក្នុងបដិសន្ធិកាល ចំណែកក្នុងបវត្តិកាល ក្នុងអារម្មណ៍ជាកណ្តាលដែលគួរប្រាថ្នា (ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណ៍) រមែងញ៉ាំងអទុក្ខមសុខវេទនាឱ្យកើតឡើងខ្លះ។

---

อกุสลเจตนา ปฏิสนฺธิปวตฺเตสุ ทุกฺขสฺเสว ชนนโต ทุกฺขเวทนิยํ กมฺมํ นาม. กายทฺวาเร ปวตฺเตเยว เจตํ เอกนฺเตน ทุกฺขํ ชเนติ, อญฺญตฺถ อทุกฺขมสุขมฺปิ, สา ปน เวทนา อนิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุเยว อารมฺมเณสุ อุปฺปชฺชนโต ทุกฺขาตฺเวว สงฺขํ คตา.

អកុសលចេតនា ឈ្មោះថា ទុក្ខវេទនិយកម្ម ព្រោះញ៉ាំងទុក្ខវេទនាឱ្យកើតឡើងតែម្យ៉ាង ក្នុងបដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល។ កម្មនោះ កាលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ រមែងញ៉ាំងទុក្ខវេទនាឱ្យកើតឡើងតែម្យ៉ាង ក្នុងទ្វារដទៃ រមែងញ៉ាំងអទុក្ខមសុខវេទនាឱ្យកើតឡើងខ្លះ ប៉ុន្តែវេទនានោះ ដល់នូវការរាប់ថាជាទុក្ខប៉ុណ្ណោះ ព្រោះកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ដែលមិនគួរប្រាថ្នា និងអារម្មណ៍ជាកណ្តាលដែលមិនគួរប្រាថ្នា។

---

กามาวจรกุสลโต ปน อุเปกฺขาสหคตจิตฺตสมฺปยุตฺตา จตสฺโส เจตนา, รูปาวจรกุสลโต จตุตฺถชฺฌานเจตนาติ เอวํ ปฏิสนฺธิปวตฺเตสุ ตติยเวทนาย ชนนโต อทุกฺขมสุขเวทนิยํ กมฺมํ นาม. เอตฺถ จ กามาวจรํ ปฏิสนฺธิยํเยว เอกนฺเตน อทุกฺขมสุขํ ชเนติ, ปวตฺเต อิฏฺฐารมฺมเณ สุขมฺปิ. อปิจ สุขเวทนิยกมฺมํ ปฏิสนฺธิปวตฺติวเสน วฏฺฏติ, ตถา อทุกฺขมสุขเวทนิยํ, ทุกฺขเวทนิยํ ปวตฺติวเสเนว วฏฺฏติ. เอตสฺส ปน วเสน สพฺพํ ปวตฺติวเสเนว วฏฺฏติ.

ចំណែកឯចេតនា ៤ ដែលប្រកបដោយឧបេក្ខាសហគតចិត្ត ក្នុងកាមាវចរកុសល និងចេតនាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ក្នុងរូបាវចរកុសល ឈ្មោះថា អទុក្ខមសុខវេទនិយកម្ម ព្រោះញ៉ាំងវេទនាទី ៣ (ឧបេក្ខាវេទនា) ឱ្យកើតឡើង ក្នុងបដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល យ៉ាងនេះ។ ក្នុងកម្មទាំងនោះ កាមាវចរកុសល រមែងញ៉ាំងអទុក្ខមសុខវេទនាឱ្យកើតឡើងតែម្យ៉ាង ក្នុងបដិសន្ធិកាល ចំណែកក្នុងบវត្តិកាល ក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍ រមែងញ៉ាំងសុខវេទនាឱ្យកើតឡើងខ្លះ។ ម្យ៉ាងទៀត សុខវេទនិយកម្ម រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល ព្រមទាំងអទុក្ខមសុខវេទនិយកម្មក៏យ៉ាងនោះដែរ ចំណែកទុក្ខវេទនិយកម្ម រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបវត្តិកាលប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃទុក្ខវេទនិយកម្មនេះ កម្មទាំងអស់ (សូម្បីសុខវេទនិយកម្ម និងអទុក្ខមសុខវេទនិយកម្ម) ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបវត្តិកាលប៉ុណ្ណោះ។

---

เอตสฺส ภควาติ เถโร ตถาคเตน มหากมฺมวิภงฺคกถนตฺถํ อาลโย ทสฺสิโต, ตถาคตํ ยาจิตฺวา มหากมฺมวิภงฺคญาณํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปากฏํ กริสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อนุสนฺธิกุสลตาย เอวมาห. ตตฺถ มหากมฺมวิภงฺคนฺติ มหากมฺมวิภชนํ. กตเม จตฺตาโร…เป… อิธานนฺท, เอกจฺโจ ปุคฺคโล…เป… นิรยํ อุปปชฺชตีติ อิทํ น มหากมฺมวิภงฺคญาณภาชนํ, มหากมฺมวิภงฺคญาณภาชนตฺถาย ปน มาติกาฏฺฐปนํ.

ពាក្យថា Etassa bhagavā គឺព្រះថេរៈយល់ឃើញថា ព្រះតថាគតទ្រង់បង្ហាញការសព្វព្រះហឫទ័យ ដើម្បីសម្តែងមហាកម្មវិភង្គសូត្រ ទើបគិតថា «អាត្មាអញនឹងអារាធនាព្រះតថាគត ដើម្បីធ្វើមហាកម្មវិភង្គញាណឱ្យប្រាកដដល់ភិក្ខុសង្ឃ» ហើយពោលយ៉ាងនេះ ដោយភាពជាអ្នកឈ្លាសក្នុងអនុសន្ធិ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Mahākammavibhaṅgaṃ គឺការចែកនូវកម្មដ៏ច្រើន។ ពាក្យថា Katame cattāro...pe... idhānanda, ekacco puggalo...pe... nirayaṃ upapajjati នេះ មិនមែនជាការចែកនូវមហាកម្មវិភង្គញាណឡើយ ប៉ុន្តែជាការតម្កល់ទុកនូវមាតិកា ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការចែកនូវមហាកម្មវិភង្គញាណប៉ុណ្ណោះ។

---

๓๐๑. อิธานนฺท[Pg.183], เอกจฺโจ สมโณ วาติ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. อิทญฺหิ ภควา – ‘‘ทิพฺพจกฺขุกา สมณพฺราหฺมณา อิทํ อารมฺมณํ กตฺวา อิมํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา อิทํ ทสฺสนํ คณฺหนฺตี’’ติ ปกาสนตฺถํ อารภิ. ตตฺถ อาตปฺปนฺติอาทีนิ ปญฺจปิ วีริยสฺเสว นามานิ. เจโตสมาธินฺติ ทิพฺพจกฺขุสมาธึ. ปสฺสตีติ ‘‘โส สตฺโต กุหึ นิพฺพตฺโต’’ติ โอโลเกนฺโต ปสฺสติ. เย อญฺญถาติ เย ‘‘ทสนฺนํ กุสลานํ กมฺมปถานํ ปูริตตฺตา นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ ชานนฺติ, มิจฺฉา เตสํ ญาณนฺติ วทติ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วิทิตนฺติ ปากฏํ. ถามสาติ ทิฏฺฐิถาเมน. ปรามาสาติ ทิฏฺฐิปรามาเสน. อภินิวิสฺส โวหรตีติ อธิฏฺฐหิตฺวา อาทิยิตฺวา โวหรติ.

៣០១. ពាក្យថា Idhānanda, ekacco samaṇo vā គឺជាអនុសន្ធិផ្សេងគ្នា។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមពាក្យនេះ ដើម្បីសម្តែងថា «ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដែលមានទិព្វចក្ខុ ធ្វើនូវកម្មនេះឱ្យជាអារម្មណ៍ បាននូវបច្ច័យនេះហើយ ទើបកាន់យកនូវទិដ្ឋិនេះ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទទាំង ៥ មានពាក្យថា Ātappa ជាដើម សុទ្ធតែជាឈ្មោះនៃវីរិយៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Cetosamādhi គឺសមាធិដែលប្រកបដោយទិព្វចក្ខុ។ ពាក្យថា Passati គឺកាលសម្លឹងមើលថា «សត្វនោះទៅកើតក្នុងទីណា?» ក៏រមែងឃើញ។ ពាក្យថា Ye aññathā គឺពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាដែលដឹងថា «ព្រោះការបំពេញនូវកុសលកម្មបថ ១០ ទើបទៅកើតក្នុងនរក» ព្រះអង្គត្រាស់ថា ញាណរបស់ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះជាមិច្ឆាញាណ។ ដោយវិធីនេះ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងវារៈទាំងពួង។ ពាក្យថា Viditaṃ គឺប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា Thāmasā គឺដោយកម្លាំងនៃទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Parāmāsā គឺដោយការស្ទាបអង្អែល (ប្រកាន់ខ្ជាប់) នៃទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Abhinivissa voharati គឺការតម្កល់ទុក កាន់យកយ៉ាងមាំ ហើយពោលអះអាង។

---

๓๐๒. ตตฺรานนฺทาติ อิทมฺปิ น มหากมฺมวิภงฺคญาณสฺส ภาชนํ, อถ ขฺวาสฺส มาติกาฏฺฐปนเมว. เอตฺถ ปน เอเตสํ ทิพฺพจกฺขุกานํ วจเน เอตฺตกา อนุญฺญาตา, เอตฺตกา อนนุญฺญาตาติ อิทํ ทสฺสิตํ. ตตฺถ ตตฺราติ เตสุ จตูสุ สมณพฺราหฺมเณสุ. อิทมสฺสาติ อิทํ วจนํ อสฺส. อญฺญถาติ อญฺเญนากาเรน. อิติ อิเมสํ สมณพฺราหฺมณานํ วาเท ทฺวีสุ ฐาเนสุ อนุญฺญาตา, ตีสุ อนนุญฺญาตาติ เอวํ สพฺพตฺถ อนุญฺญา นานุญฺญา เวทิตพฺพา.

៣០២. ពាក្យថា Tatrānanda នេះ ក៏មិនមែនជាការចែកនូវមហាកម្មវិភង្គញាណឡើយ តែជាការតម្កល់ទុកនូវមាតិកាប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ទ្រង់បង្ហាញថា ក្នុងពាក្យសម្តីរបស់ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដែលមានទិព្វចក្ខុទាំងនោះ ពាក្យប៉ុណ្ណេះដែលព្រះអង្គយល់ព្រម ពាក្យប៉ុណ្ណេះដែលព្រះអង្គមិនយល់ព្រម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Tatra គឺក្នុងពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំង ៤ នាក់នោះ។ ពាក្យថា Idamassa គឺពាក្យនេះរបស់សមណព្រាហ្មណ៍នោះ។ ពាក្យថា Aññathā គឺដោយអាការៈផ្សេង។ យ៉ាងនេះ ក្នុងលទ្ធិរបស់ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់យល់ព្រមក្នុងឋានៈ ២ មិនយល់ព្រមក្នុងឋានៈ ៣ គប្បីដឹងសេចក្តីយល់ព្រម និងមិនយល់ព្រមក្នុងវារៈទាំងពួង យ៉ាងនេះ។

---

๓๐๓. เอวํ ทิพฺพจกฺขุกานํ วจเน อนุญฺญา จ อนนุญฺญา จ ทสฺเสตฺวา อิทานิ มหากมฺมวิภงฺคญาณํ วิภชนฺโต ตตฺรานนฺท, ยฺวายํ ปุคฺคโลติอาทิมาห.

៣០៣. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីយល់ព្រម និងមិនយល់ព្រម ក្នុងពាក្យសម្តីរបស់ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដែលមានទិព្វចក្ខុ យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលទ្រង់ចែកនូវមហាកម្មវិភង្គញាណ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo យ៉ាងនេះ។

---

ปุพฺเพ วาสฺส ตํ กตํ โหตีติ ยํ อิมินา ทิพฺพจกฺขุเกน กมฺมํ กโรนฺโต ทิฏฺโฐ, ตโต ปุพฺเพ กตํ. ปุพฺเพ กเตนปิ หิ นิรเย นิพฺพตฺตติ, ปจฺฉา กเตนปิ นิพฺพตฺตติ, มรณกาเล วา ปน – ‘‘ขนฺโท เสฏฺโฐ สิโว เสฏฺโฐ, ปิตามโห เสฏฺโฐ, อิสฺสราทีหิ วา โลโก วิสฏฺโฐ’’ติอาทินา มิจฺฉาทสฺสเนนปิ นิพฺพตฺตเตว. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ยํ ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ, ตสฺส ทิฏฺเฐว ธมฺเม, ยํ อุปปชฺชเวทนียํ, ตสฺส อุปปชฺชิตฺวา, ยํ อปราปริยเวทนียํ, ตสฺส อปรสฺมึ ปริยาเย วิปากํ ปฏิสํเวเทติ.

ពាក្យថា Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti គឺកម្មដែលបុគ្គលនោះធ្វើ ហើយសមណព្រាហ្មណ៍ដែលមានទិព្វចក្ខុនេះបានឃើញ គឺកម្មដែលបានធ្វើមុនអំពីកម្មនោះ។ ព្រោះថា សត្វរមែងទៅកើតក្នុងនរក ដោយសារកម្មដែលបានធ្វើមុនក៏មាន ដោយសារកម្មដែលបានធ្វើក្រោយក៏មាន ឬមួយក្នុងពេលជិតស្លាប់ ដោយសារមិច្ឆាទិដ្ឋិមានជាអាទិថា «ព្រះខន្ធជាចម្បង ព្រះសិវៈជាចម្បង ព្រះព្រហ្មជាចម្បង ឬថាពិភពលោកនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយព្រះឥសូរជាដើម» ក៏រមែងទៅកើតក្នុងនរកពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Diṭṭheva dhamme គឺក្នុងបណ្តាកម្មទាំងនោះ កម្មណាជាទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម បុគ្គលនោះរមែងសោយផលក្នុងបច្ចុប្បន្ន កម្មណាជាឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម រមែងសោយផលក្នុងជាតិបន្ទាប់ (បន្ទាប់ពីកើតឡើង) កម្មណាជាអបរាបរិយវេទនីយកម្ម រមែងសោយផលក្នុងវារៈដទៃ (ក្នុងជាតិបន្ទាប់ៗទៅ)។

---

อิติ [Pg.184] อยํ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เอกํ กมฺมราสึ เอกญฺจ วิปากราสึ อทฺทส, สมฺมาสมฺพุทฺโธ อิมินา อทิฏฺเฐ ตโย กมฺมราสี, ทฺเว จ วิปากราสี อทฺทส. อิมินา ปน ทิฏฺเฐ อทิฏฺเฐ จ จตฺตาโร กมฺมราสี ตโย จ วิปากราสี อทฺทส. อิมานิ สตฺต ฐานานิ ชานนญาณํ ตถาคตสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณํ นาม. ทุติยวาเร ทิพฺพจกฺขุเกน กิญฺจิ น ทิฏฺฐํ, ตถาคเตน ปน ตโย กมฺมราสี, ทฺเว จ วิปากราสี ทิฏฺฐาติ. อิมานิปิ ปญฺจ ปจฺจตฺตฏฺฐานานิ ชานนญาณํ ตถาคตสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณํ นาม. เสสวารทฺวเยปิ เอเสว นโย.

យ៉ាងនេះ សមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍នេះ បានឃើញគំនរកម្ម ១ និងគំនរវិបាក ១ ចំណែកព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ទតឃើញគំនរកម្ម ៣ និងគំនរវិបាក ២ ដែលសមណព្រាហ្មណ៍នេះមិនបានឃើញ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ទតឃើញគំនរកម្ម ៤ និងគំនរវិបាក ៣ ទាំងដែលសមណព្រាហ្មណ៍នេះបានឃើញ និងមិនបានឃើញ។ ញាណដែលដឹងនូវឋានៈទាំង ៧ នេះ ឈ្មោះថា មហាកម្មវិភង្គញាណ របស់ព្រះតថាគត។ ក្នុងវារៈទី ២ សមណព្រាហ្មណ៍ដែលមានទិព្វចក្ខុ មិនបានឃើញអ្វីឡើយ ចំណែកព្រះតថាគត ទ្រង់ទតឃើញគំនរកម្ម ៣ និងគំនរវិបាក ២។ ញាណដែលដឹងនូវហេតុចំពោះខ្លួនទាំង ៥ នេះ ក៏ឈ្មោះថា មហាកម្មវិភង្គញាណ របស់ព្រះតថាគតដែរ។ សូម្បីក្នុងវារៈដែលសេសសល់ទាំងពីរ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

อภพฺพนฺติ ภูตวิรหิตํ อกุสลํ. อภพฺพาภาสนฺติ อภพฺพํ อาภาสติ อภิภวติ ปฏิพาหตีติ อตฺโถ. พหุกสฺมิญฺหิ อกุสลกมฺเม อายูหิเต พลวกมฺมํ ทุพฺพลกมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ อิทํ อภพฺพญฺเจว อภพฺพาภาสญฺจ. กุสลํ ปน อายูหิตฺวา อาสนฺเน อกุสลํ กตํ โหติ, ตํ กุสลสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ, อิทํ อภพฺพํ ภพฺพาภาสํ. พหุมฺหิ กุสเล อายูหิเตปิ พลวกมฺมํ ทุพฺพลกมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ, อิทํ ภพฺพญฺเจว ภพฺพาภาสญฺจ. อกุสลํ ปน อายูหิตฺวา อาสนฺเน กุสลํ กตํ โหติ, ตํ อกุสลสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ, อิทํ ภพฺพํ อภพฺพาภาสํ.

ពាក្យថា Abhabba គឺអកុសលកម្មដែលប្រាសចាកសេចក្តីពិត (មិនគួរឱ្យផលល្អ)។ ពាក្យថា Abhabbābhāsa គឺសង្កត់សង្កិន រារាំងនូវកម្មដែលមិនគួរឱ្យផល (អភព្វកម្ម) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលសន្សំអកុសលកម្មទុកជាច្រើន កម្មដែលមានកម្លាំងខ្លាំង រមែងរារាំងផលនៃកម្មដែលមានកម្លាំងខ្សោយ ហើយធ្វើឱកាសដល់ផលរបស់ខ្លួន កម្មនេះឈ្មោះថា អភព្វកម្មផង ជាអភព្វាភាសកម្មផង។ ចំណែកបុគ្គលដែលសន្សំកុសលកម្មទុក តែក្នុងកាលជិតស្លាប់ បែរជាធ្វើអកុសលកម្មវិញ អកុសលកម្មនោះ រមែងរារាំងផលនៃកុសលកម្ម ហើយធ្វើឱកាសដល់ផលរបស់ខ្លួន កម្មនេះឈ្មោះថា អភព្វកម្មផង ជាភព្វាភាសកម្មផង។ ទោះបីកាលបើបុគ្គលសន្សំកុសលកម្មទុកជាច្រើន កម្មដែលមានកម្លាំងខ្លាំង រមែងរារាំងផលនៃកម្មដែលមានកម្លាំងខ្សោយ ហើយធ្វើឱកាសដល់ផលរបស់ខ្លួន កម្មនេះឈ្មោះថា ភព្វកម្មផង ជាភព្វាភាសកម្មផង។ ចំណែកបុគ្គលដែលសន្សំអកុសលកម្មទុក តែក្នុងកាលជិតស្លាប់ បែរជាធ្វើកុសលកម្មវិញ កុសលកម្មនោះ រមែងរារាំងផលនៃអកុសលកម្ម ហើយធ្វើឱកាសដល់ផលរបស់ខ្លួន កម្មនេះឈ្មោះថា ភព្វកម្មផង ជាអភព្វាភាសកម្មផង។

---

อปิจ อุปฏฺฐานากาเรนเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ, อภพฺพโต อาภาสติ อุปฏฺฐาตีติ อภพฺพาภาสํ. ตตฺถ ‘‘ยฺวายํ ปุคฺคโล อิธ ปาณาติปาตี’’ติอาทินา นเยน จตฺตาโร ปุคฺคลา วุตฺตา, เตสุ ปฐมสฺส กมฺมํ อภพฺพํ อภพฺพาภาสํ, ตญฺหิ อกุสลตฺตา อภพฺพํ, ตสฺส จ นิรเย นิพฺพตฺตตฺตา ตตฺถ นิพฺพตฺติการณภูตํ อกุสลํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ทุติยสฺส กมฺมํ อภพฺพํ ภพฺพาภาสํ, ตญฺหิ อกุสลตฺตา อภพฺพํ. ตสฺส ปน สคฺเค นิพฺพตฺตตฺตา อญฺญติตฺถิยานํ สคฺเค นิพฺพตฺติการณภูตํ [Pg.185] กุสลํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. อิตรสฺมิมฺปิ กมฺมทฺวเย เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងសេចក្តីដោយអាការៈនៃការលេចឡើង (ឧបដ្ឋានាការៈ)។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ កម្មដែលលេចឡើងដោយភាពជាអភព្វកម្ម ឈ្មោះថា អភព្វាភាសកម្ម។ ក្នុងកម្មទាំងនោះ ព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងនូវបុគ្គល ៤ ជំពូក ដោយវិធីមានជាអាទិថា «បុគ្គលណាខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកសម្លាប់សត្វ» ក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ កម្មរបស់បុគ្គលទី ១ ឈ្មោះថា អភព្វកម្មផង ជាអភព្វាភាសកម្មផង ព្រោះកម្មនោះជាអកុសល ទើបឈ្មោះថា អភព្វកម្ម ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះបុគ្គលនោះទៅកើតក្នុងនរក អកុសលកម្មដែលជាហេតុឱ្យទៅកើតក្នុងនរកនោះ ក៏លេចឡើង (ក្នុងមរណាសន្នកាល)។ កម្មរបស់បុគ្គលទី ២ ឈ្មោះថា អភព្វកម្មផង ជាភព្វាភាសកម្មផង ព្រោះកម្មនោះជាអកុសល ទើបឈ្មោះថា អភព្វកម្ម ប៉ុន្តែព្រោះបុគ្គលនោះទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ កុសលកម្មដែលជាហេតុឱ្យទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌របស់ពួកអន្យតិរ្ថិយ ក៏លេចឡើង។ សូម្បីក្នុងគូនៃកម្មដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមហាកម្មវិភង្គសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๗. สฬายตนวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសឡាយតនវិភង្គសូត្រ

---

๓๐๔. เอวํ เม สุตนฺติ สฬายตนวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ เวทิตพฺพานีติ สหวิปสฺสเนน มคฺเคน ชานิตพฺพานิ. มโนปวิจาราติ วิตกฺกวิจารา. วิตกฺกุปฺปาทกญฺหิ มโน อิธ มโนติ อธิปฺเปตํ, มนสฺส อุปวิจาราติ มโนปวิจารา. สตฺตปทาติ วฏฺฏวิวฏฺฏนิสฺสิตานํ สตฺตานํ ปทา. เอตฺถ หิ อฏฺฐารส วฏฺฏปทา นาม, อฏฺฐารส วิวฏฺฏปทา นาม, เตปิ สหวิปสฺสเนน มคฺเคเนว เวทิตพฺพา. โยคฺคาจริยานนฺติ หตฺถิโยคฺคาทิอาจารสิกฺขาปกานํ, ทเมตพฺพทมกานนฺติ อตฺโถ. เสสํ วิภงฺเคเยว อาวิภวิสฺสติ. อยมุทฺเทโสติ อิทํ มาติกาฏฺฐปนํ.

៣០៤. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺ សឡាយតនវិភង្គសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា veditabbāni សេចក្តីថា គប្បីដឹងដោយមគ្គញ្ញាណព្រមទាំងវិបស្សនា។ ពាក្យថា manopavicārā បានដល់ វិតក្កៈ និងវិចារៈ។ ព្រោះថា ចិត្តដែលជាហេតុឲ្យកើតវិតក្កៈ ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកថា ចិត្ត (មនោ) ដំណើរប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្ត ឈ្មោះថា មនោបវិចារៈ។ ពាក្យថា sattapadā បានដល់ ធម៌ជាផ្លូវប្រព្រឹត្តទៅរបស់សត្វទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនូវវដ្តៈ និងវិវដ្តៈ។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ធម៌ជាផ្លូវនៃវដ្តៈមាន ១៨ យ៉ាង ធម៌ជាផ្លូវនៃវិវដ្តៈមាន ១៨ យ៉ាង សូម្បីតែធម៌ទាំងនោះ ក៏គប្បីដឹងដោយមគ្គញ្ញាណព្រមទាំងវិបស្សនាដែរ។ ពាក្យថា yoggācariyānaṃ បានដល់ គ្រូបង្វឹកដំរីជាដើម គឺគ្រូបង្វឹកសត្វដែលគប្បីទូន្មាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីដែលនៅសល់ នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងវិភង្គ (ការចែកសេចក្តីលម្អិត) នោះឯង។ ពាក្យថា ayamuddeso នេះជាការដាក់ចុះនូវមាតិកា។

---

๓๐๕. จกฺขายตนาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตานิ. จกฺขุวิญฺญาณนฺติ กุสลากุสลวิปากโต ทฺเว จกฺขุวิญฺญาณานิ. เสสปสาทวิญฺญาเณสุปิ เอเสว นโย. อิมานิ ปน ทส ฐเปตฺวา เสสํ อิธ มโนวิญฺญาณํ นาม.

៣០៥. អាយតនៈមានចក្ខាយតនៈជាដើម លោកបានពន្យល់ពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ពាក្យថា cakkhuviññāṇaṃ បានដល់ ចក្ខុវិញ្ញាណ ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃកុសលវិបាក និងអកុសលវិបាក។ សូម្បីតែក្នុងវិញ្ញាណដែលអាស្រ័យបសាទរូបដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប៉ុន្តែ លើកលែងតែវិញ្ញាណទាំង ១០ នេះចេញ វិញ្ញាណដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណ។

---

จกฺขุสมฺผสฺโสติ จกฺขุมฺหิ สมฺผสฺโส. จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตสมฺผสฺสสฺเสตํ อธิวจนํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា cakkhusamphasso បានដល់ ផស្សៈដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យក្នុងចក្ខុបសាទ។ នេះជាឈ្មោះនៃផស្សៈដែលសម្បយុត្តដោយចក្ខុវិញ្ញាណ។ សូម្បីតែក្នុងផស្សៈដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวา. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. โสมนสฺสฏฺฐานิยนฺติ โสมนสฺสสฺส อารมฺมณวเสน การณภูตํ. อุปวิจรตีติ ตตฺถ วิจารปวตฺตเนน อุปวิจรติ, วิตกฺโก ตํสมฺปยุตฺโต จาติ อิมินา นเยน อฏฺฐารส วิตกฺกวิจารสงฺขาตา มโนปวิจารา เวทิตพฺพา. ฉ โสมนสฺสูปวิจาราติ เอตฺถ ปน โสมนสฺเสน สทฺธึ อุปวิจรนฺตีติ โสมนสฺสูปวิจารา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា cakkhunā rūpaṃ disvā បានដល់ ឃើញរូបដោយចក្ខុវិញ្ញាណ។ ក្នុងបទទាំងពួង ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា somanassaṭṭhāniyaṃ បានដល់ រូបារម្មណ៍ដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតសោមនស្ស ដោយអំណាចនៃអារម្មណប្បច្ច័យ។ ពាក្យថា upavicarati បានដល់ ត្រិះរិះពិចារណាក្នុងរូបារម្មណ៍នោះ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិចារៈ វិតក្កៈ និងវិចារៈដែលសម្បយុត្តដោយវិតក្កៈនោះ គប្បីដឹងថាជា មនោបវិចារៈ ១៨ យ៉ាង ដោយន័យនេះឯង។ ពាក្យថា cha somanassūpavicārā ក្នុងទីនេះ បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសោមនស្សវេទនា ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សោមនស្សូបវិចារៈ។ សូម្បីតែក្នុងគូនៃបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

๓๐๖. เคหสิตานีติ [Pg.186] กามคุณนิสฺสิตานิ. เนกฺขมฺมสิตานีติ วิปสฺสนานิสฺสิตานิ. อิฏฺฐานนฺติ ปริเยสิตานํ. กนฺตานนฺติ กามิตานํ. มโนรมานนฺติ มโน เอเตสุ รมตีติ มโนรมานิ, เตสํ มโนรมานํ. โลกามิสปฏิสํยุตฺตานนฺติ ตณฺหาปฏิสํยุตฺตานํ. อตีตนฺติ ปฏิลทฺธํ. ปจฺจุปฺปนฺนํ ตาว อารพฺภ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชตุ, อตีเต กถํ อุปฺปชฺชตีติ. อตีเตปิ – ‘‘ยถาหํ เอตรหิ อิฏฺฐารมฺมณํ อนุภวามิ, เอวํ ปุพฺเพปิ อนุภวิ’’นฺติ อนุสฺสรนฺตสฺส พลวโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ.

៣០៦. ពាក្យថា gehasitāni បានដល់ ធម៌ដែលអាស្រ័យនូវកាមគុណ។ ពាក្យថា nekkhammasitāni បានដល់ ធម៌ដែលអាស្រ័យនូវវិបស្សនា។ ពាក្យថា iṭṭhaṃ បានដល់ អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកបាន។ ពាក្យថា kantānaṃ បានដល់ អារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នា។ ពាក្យថា manoramānaṃ បានដល់ អារម្មណ៍ដែលជាទីត្រេកអរនៃចិត្ត ព្រោះចិត្តតែងត្រេកអរក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា មនោរម្យ នៃអារម្មណ៍ជាទីមនោរម្យទាំងនោះ។ ពាក្យថា lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ បានដល់ អារម្មណ៍ដែលច្រឡូកច្រឡំដោយតណ្ហា។ ពាក្យថា atītaṃ បានដល់ អារម្មណ៍ដែលធ្លាប់បានទទួលហើយ។ សោមនស្សគប្បីកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវបច្ចុប្បន្នារម្មណ៍ចុះ ចុះក្នុងអតីតារម្មណ៍ តើកើតឡើងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សូម្បីតែក្នុងអតីតារម្មណ៍ កាលបើបុគ្គលរលឹកឃើញថា «ក្នុងកាលមុន អាត្មាអញធ្លាប់បានទទួលអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត ដូចជាអារម្មណ៍ដែលអាត្មាអញកំពុងទទួលក្នុងពេលឥឡូវនេះដែរ» ដូច្នេះ សោមនស្សដ៏ខ្លាំងក្លាក៏កើតឡើង។

---

อนิจฺจตนฺติ อนิจฺจาการํ. วิปริณามวิราคนิโรธนฺติ ปกติวิชหเนน วิปริณามํ, วิคจฺฉเนน วิราคํ, นิรุชฺฌเนน นิโรธํ. สมฺมปญฺญายาติ วิปสฺสนาปญฺญาย. อิทํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมสิตํ โสมนสฺสนฺติ อิทํ รญฺโญ วิย อตฺตโน สิริสมฺปตฺตึ โอโลเกนฺตสฺส วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา นิสินฺนสฺส สงฺขารานํ เภทํ ปสฺสโต สงฺขารคตมฺหิ ติกฺเข สูเร วิปสฺสนาญาเณ วหนฺเต อุปฺปนฺนโสมนสฺสํ ‘‘เนกฺขมฺมสิตํ โสมนสฺส’’นฺติ วุจฺจติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ពាក្យថា aniccatā បានដល់ អាការៈមិនទៀង។ ពាក្យថា vipariṇāmavirāganirodhaṃ បានដល់ ការប្រែប្រួលដោយការលះបង់នូវសភាវៈដើម (vipariṇāma) ការប្រាសចាកតម្រេកដោយការវិនាសទៅ (virāga) ការរលត់ទៅដោយការរលត់ (nirodha)។ ពាក្យថា sammapaññāya បានដល់ ដោយវិបស្សនាបញ្ញា។ ពាក្យថា idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassaṃ នេះ លោកពន្យល់ថា ប្រៀបដូចជាព្រះរាជាដែលទតមើលនូវសិរីសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គ យ៉ាងណាមិញ កាលបើយោគីបុគ្គលអង្គុយចម្រើនវិបស្សនា ឃើញនូវការបែកធ្លាយនៃសង្ខារទាំងឡាយ កាលបើវិបស្សនាញ្ញាណដ៏មុតស្រួច ក្លាហាន ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសង្ខារធម៌ សោមនស្សដែលកើតឡើងនោះ ហៅថា «នេក្ខម្មសិតសោមនស្ស»។ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា៖

---

‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสี รตี โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต.

«ភិក្ខុអ្នកចូលទៅកាន់ផ្ទះស្ងាត់ មានចិត្តស្ងប់ កាលបើឃើញច្បាស់នូវធម៌ដោយប្រពៃ រមែងមានសេចក្តីត្រេកអរដ៏ក្រៃលែងជាងមនុស្សធម្មតា។

---

ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตนฺตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๓-๓๗๔);

កាលបើយោគីបុគ្គលពិចារណាឃើញនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ ដោយអាការៈណាៗ រមែងបាននូវបីតិ និងបាមោជ្ជៈ បីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះ ជាធម៌មិនស្លាប់ (អមតៈ) សម្រាប់អ្នកដឹងច្បាស់។»

---

อิมานีติ อิมานิ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา นิสินฺนสฺส อุปฺปนฺนานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ.

ពាក្យថា imāni បានដល់ សោមនស្ស ៦ យ៉ាងដែលជាធម៌អាស្រ័យនូវនេក្ខម្មៈ ដែលកើតឡើងដល់យោគីបុគ្គលអ្នកអង្គុយចម្រើនវិបស្សនា ដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម ក្នុងកាលដែលអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តមកប្រាកដក្នុងទ្វារទាំង ៦។

---

๓๐๗. อตีตนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนํ ตาว ปตฺเถตฺวา อลภนฺตสฺส โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตุ, อตีเต กถํ อุปฺปชฺชตีติ. อตีเตปิ ‘‘ยถาหํ เอตรหิ อิฏฺฐารมฺมณํ ปตฺเถตฺวา น ลภามิ, เอวํ ปุพฺเพปิ ปตฺเถตฺวา น ลภิ’’นฺติ อนุสฺสรนฺตสฺส พลวโทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ.

៣០៧. ពាក្យថា atītaṃ សួរថា ទោមនស្សគប្បីកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលប្រាថ្នាបច្ចុប្បន្នារម្មណ៍ហើយមិនបានចុះ ចុះក្នុងអតីតារម្មណ៍ តើកើតឡើងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សូម្បីតែក្នុងអតីតារម្មណ៍ កាលបើបុគ្គលរលឹកឃើញថា «ក្នុងកាលមុន អាត្មាអញប្រាថ្នានូវអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត ក៏មិនបាន ដូចជាពេលឥឡូវនេះដែរ» ដូច្នេះ ទោមនស្សដ៏ខ្លាំងក្លាក៏កើតឡើង។

---

อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสูติ อนุตฺตรวิโมกฺโข นาม อรหตฺตํ, อรหตฺเต ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺตสฺสาติ อตฺโถ. อายตนนฺติ อรหตฺตายตนํ. ปิหํ อุปฏฺฐาปยโตติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺตสฺส. ตํ ปเนตํ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺตสฺส [Pg.187] อุปฺปชฺชติ, อิติ ปตฺถนามูลกตฺตา ‘‘ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต’’ติ วุตฺตํ. อิมานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โทมนสฺสานีติ อิมานิ เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อรหตฺเต ปิหํ ปฏฺฐเปตฺวา ตทธิคมาย อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสนํ อุปฏฺฐเปตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตุํ อสกฺโกนฺตสฺส – ‘‘อิมมฺปิ ปกฺขํ อิมมฺปิ มาสํ อิมมฺปิ สํวจฺฉรํ อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ อนุโสจโต คามนฺตปพฺภารวาสิมหาสีวตฺเถรสฺส วิย อสฺสุธาราปวตฺตนวเสน อุปฺปนฺนโทมนสฺสานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตโทมนสฺสานีติ เวทิตพฺพานิ. วตฺถุ ปน สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย สกฺกปญฺหวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๖๑) วิตฺถาริตํ, อิจฺฉนฺเตน ตโต คเหตพฺพํ.

ពាក្យថា anuttaresu vimokkhesu សេចក្តីថា ព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថា អនុត្តរវិមោក្ខ សេចក្តីពន្យល់ថា ដល់បុគ្គលអ្នកតាំងទុកនូវសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងព្រះអរហត្ត។ ពាក្យថា āyatanaṃ បានដល់ ព្រះអរហត្តផលជាអាយតនៈ។ ពាក្យថា pihaṃ upaṭṭhāpayato បានដល់ ដល់បុគ្គលអ្នកតាំងទុកនូវសេចក្តីប្រាថ្នា។ ក៏សេចក្តីប្រាថ្នានោះ តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកតាំងទុកនូវសេចក្តីប្រាថ្នា ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «pihaṃ upaṭṭhāpayato» ព្រោះមានសេចក្តីប្រាថ្នាជាឫសគល់។ ពាក្យថា imāni cha nekkhammasitāni domanassāni គb្បីដឹងថា បានដល់ ទោមនស្ស ៦ យ៉ាងដែលជាធម៌អាស្រ័យនូវនេក្ខម្មៈ ដែលកើតឡើងដោយការហូរចេញនៃទឹកភ្នែក ដូចជាព្រះមហាសីវត្ថេរ ជាអ្នកគង់នៅក្នុងល្អាងភ្នំក្បែរស្រុក ដែលលោកសោកស្តាយថា «អាត្មាអញមិនអាចសម្រេចព្រះអរហត្តបានឡើយ អស់ទាំងកន្លះខែនេះ អស់ទាំងខែនេះ អស់ទាំងឆ្នាំនេះ» ក្នុងកាលដែលអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តមកប្រាកដក្នុងទ្វារទាំង ៦ យ៉ាងនេះ ហើយលោកតាំងទុកនូវសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងព្រះអរហត្ត ចម្រើនវិបស្សនាដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម ដើម្បីសម្រេចនូវព្រះអរហត្តនោះ តែមិនអាចខ្វល់ខ្វាយធ្វើឲ្យសម្រេចបាន។ ចំណែកឯរឿងរ៉ាវ លោកបានពន្យល់ពិស្តារហើយក្នុងសុមង្គលវិលាសិនី អដ្ឋកថាទីឃនិកាយ ក្នុងសក្កបញ្ហសូត្រវណ្ណនា បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាគប្បីកាន់យកពីរឿងនោះចុះ។

---

๓๐๘. อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขาติ เอตฺถ อุเปกฺขา นาม อญฺญาณุเปขา. อโนธิชินสฺสาติ กิเลโสธึ ชินิตฺวา ฐิตตฺตา ขีณาสโว โอธิชิโน นาม, ตสฺมา อขีณาสวสฺสาติ อตฺโถ. อวิปากชินสฺสาติ เอตฺถปิ อายตึ วิปากํ ชินิตฺวา ฐิตตฺตา ขีณาสโวว วิปากชิโน นาม, ตสฺมา อขีณาสวสฺเสวาติ อตฺโถ. อนาทีนวทสฺสาวิโนติอาทีนวโต อุปทฺทวโต อปสฺสนฺตสฺส. อิมา ฉ เคหสิตา อุเปกฺขาติ อิมา เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต คุฬปิณฺฑเก นิลีนมกฺขิกา วิย รูปาทีนิ อนติวตฺตมานา ตตฺถ ลคฺคา ลคฺคิตา หุตฺวา อุปฺปนฺนา อุเปกฺขา ฉ เคหสิตา อุเปกฺขาติ เวทิตพฺพา.

៣០៨. ក្នុងបទថា uppajjati upekkhā នេះ ឧបេក្ខា ឈ្មោះថា អញ្ញាណុបេក្ខា។ ពាក្យថា anodhijinassa សេចក្តីថា ព្រះខីណាសព ឈ្មោះថា ឱធិជិនៈ ព្រោះលោកឈ្នះនូវភាគនៃកិលេសហើយស្ថិតនៅ ហេតុនោះ ពាក្យនេះមានសេចក្តីថា ដល់បុគ្គលអ្នកមិនទាន់ជាព្រះខីណាសព។ សូម្បីក្នុងបទថា avipākajinassa នេះ ក៏មានសេចក្តីថា ព្រះខីណាសពប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា វិបាកជិនៈ ព្រោះលោកឈ្នះនូវវិបាកដែលនឹងកើតឡើងក្នុងភពខាងមុខហើយស្ថិតនៅ ហេតុនោះ ពាក្យនេះមានសេចក្តីថា ដល់បុគ្គលអ្នកមិនទាន់ជាព្រះខីណាសពប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា anādīnavadassāvino បានដល់ ដល់បុគ្គលអ្នកមិនឃើញនូវទោស និងឧបទ្រព។ ពាក្យថា imā cha gehasitā upekkhā គប្បីដឹងថា បានដល់ ឧបេក្ខា ៦ យ៉ាងដែលជាធម៌អាស្រ័យនូវផ្ទះ ដែលកើតឡើងដោយការជាប់ជំពាក់ មិនអាចកន្លងផុតនូវរូបារម្មណ៍ជាដើម ក្នុងកាលដែលអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តមកប្រាកដក្នុងទ្វារទាំង ៦ ប្រៀបដូចជារុយដែលទំជាប់ក្នុងដុំស្ករអំពៅ យ៉ាងណាមិញ។

---

รูปํ สา อติวตฺตตีติ รูปํ สา อนติกฺกมติ, ตตฺถ นิกนฺติวเสน น ติฏฺฐติ. อิมา ฉ เนกฺขมฺมสิตา อุเปกฺขาติ อิมา เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐาทิอารมฺมเณ อาปาถคเต อิฏฺเฐ อรชฺชนฺตสฺส, อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺตสฺส, อสมเปกฺขเน อสมฺมุยฺหนฺตสฺส, อุปฺปนฺนวิปสฺสนา-ญาณสมฺปยุตฺตา ฉ เนกฺขมฺมสิตา อุเปกฺขาติ เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា rūpaṃ sā ativattati សេចក្តីថា ឧបេក្ខានោះមិនកន្លងនូវរូបារម្មណ៍ គឺមិនស្ថិតនៅក្នុងរូបារម្មណ៍នោះដោយអំណាចនៃតណ្ហាឡើយ។ ពាក្យថា imā cha nekkhammasitā upekkhā គប្បីដឹងថា បានដល់ ឧបេក្ខាដែលសម្បយុត្តដោយវិបស្សនាញ្ញាណដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកមិនត្រេកអរក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត មិនប្រទូស្តក្នុងអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្ត មិនវង្វេងក្នុងសេចក្តីសម្លឹងមើលដោយមិនស្មើគ្នា ក្នុងកាលដែលអារម្មណ៍មានអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តជាដើមមកប្រាកដក្នុងទ្វារទាំង ៦ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ឧបេក្ខា ៦ យ៉ាងដែលជាធម៌អាស្រ័យនូវនេក្ខម្មៈ។

---

๓๐๙. ตตฺร อิทํ นิสฺสาย อิทํ ปชหถาติ เตสุ ฉตฺตึสสตฺตปเทสุ อฏฺฐารส นิสฺสาย อฏฺฐารส ปชหถาติ อตฺโถ. เตเนว – ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานี’’ติอาทิมาห. นิสฺสาย อาคมฺมาติ ปวตฺตนวเสน นิสฺสาย เจว อาคมฺม จ. เอวเมเตสํ สมติกฺกโม [Pg.188] โหตีติ เอวํ เนกฺขมฺมสิตานํ ปวตฺตเนน เคหสิตานิ อติกฺกนฺตานิ นาม โหนฺติ.

៣០៩. ពាក្យថា tatra idaṃ nissāya idaṃ pajahatha សេចក្តីថា ក្នុងបណ្តាធម៌ជាផ្លូវរបស់សត្វ ៣៦ យ៉ាងនោះ ចូរអាស្រ័យនូវធម៌ ១៨ យ៉ាង ហើយលះបង់នូវធម៌ ១៨ យ៉ាងចេញ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitāni»។ ពាក្យថា nissāya āgamma បានដល់ ទាំងអាស្រ័យ ទាំងចូលទៅជិត ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា evam etesaṃ samatikkamo hoti សេចក្តីថា ការកន្លងផុតនូវធម៌ដែលអាស្រ័យនូវផ្ទះទាំងឡាយ រមែងមានដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ដែលអាស្រ័យនូវនេក្ខម្មៈយ៉ាងនេះ។

---

เอวํ สริกฺขเกเนว สริกฺขกํ ชหาเปตฺวา อิทานิ พลวตา ทุพฺพลํ ชหาเปนฺโต – ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานี’’ติอาทิมาห. เอวํ เนกฺขมฺมสิตโสมนสฺเสหิ เนกฺขมฺมสิตโทมนสฺสานิ, เนกฺขมฺมสิตอุเปกฺขาหิ จ เนกฺขมฺมสิตโสมนสฺสานิ ชหาเปนฺเตน พลวตา ทุพฺพลปฺปหานํ กถิตํ.

ព្រះមានព្រះភាគកាលដែលទ្រង់ឲ្យលះបង់ធម៌ដែលស្រដៀងគ្នា ដោយធម៌ដែលស្រដៀងគ្នា យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលទ្រង់ចង់ឲ្យលះបង់ធម៌ដ៏ទន់ខ្សោយ ដោយធម៌ដ៏មានកម្លាំង ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitāni somanassāni»។ ព្រះមានព្រះភាគកាលដែលទ្រង់ឲ្យលះបង់ទោមនស្សដែលអាស្រ័យនូវនេក្ខម្មៈ ដោយសោមនស្សដែលអាស្រ័យនូវនេក្ខម្មៈទាំងឡាយ និងឲ្យលះបង់សោមនស្សដែលអាស្រ័យនូវនេក្ខម្មៈ ដោយឧបេក្ខាដែលអាស្រ័យនូវនេក្ខម្មៈទាំងឡាយ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ទ្រង់សម្តែងនូវការលះបង់ធម៌ដ៏ទន់ខ្សោយ ដោយធម៌ដ៏មានកម្លាំង។

---

เอตฺถ ปน ฐตฺวา อุเปกฺขากถา เวทิตพฺพา – อฏฺฐสุ หิ สมาปตฺตีสุ ปฐมาทีนิ จ ตีณิ ฌานานิ, สุทฺธสงฺขาเร จ ปาทเก กตฺวา วิปสฺสนํ อารทฺธานํ จตุนฺนํ ภิกฺขูนํ ปุพฺพภาควิปสฺสนา โสมนสฺสสหคตา วา โหติ อุเปกฺขาสหคตา วา, วุฏฺฐานคามินี ปน โสมนสฺสสหคตาว. จตุตฺถชฺฌานาทีนิ ปาทกานิ กตฺวา วิปสฺสนํ อารทฺธานํ ปญฺจนฺนํ ปุพฺพภาควิปสฺสนา ปุริมสทิสาว. วุฏฺฐานคามินี ปน อุเปกฺขาสหคตา โหติ. อิทํ สนฺธาย – ‘‘ยา ฉ เนกฺขมฺมสิตา อุเปกฺขา, ตา นิสฺสาย ตา อาคมฺม, ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ, ตานิ ปชหถา’’ติ วุตฺตํ. น เกวลญฺจ เอวํปฏิปนฺนสฺส ภิกฺขุโน อยํ วิปสฺสนาย เวทนาวิเสโสว โหติ, อริยมคฺเคปิ ปน ฌานงฺคโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคานมฺปิ วิเสโส โหติ.

ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងនូវឧបេក្ខាកថា៖ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាសមាបត្តិទាំង ៨ ភិក្ខុ ៤ រូបដែលចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា ដោយធ្វើនូវឈាន ៣ មានបឋមជ្ឈានជាដើម និងសង្ខារសុទ្ធឲ្យជាបាទ វិបស្សនាក្នុងបុព្វភាគរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ តែងប្រកបដោយសោមនស្សខ្លះ ប្រកបដោយឧបេក្ខាខ្លះ ចំណែកឯវុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា តែងប្រកបដោយសោមនស្សប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯភិក្ខុ ៥ រូបដែលចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា ដោយធ្វើនូវចតុត្ថជ្ឈានជាដើមឲ្យជាបាទ វិបស្សនាក្នុងបុព្វភាគរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ក៏ដូចជាភិក្ខុមុនៗដែរ ប៉ុន្តែវុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា តែងប្រកបដោយឧបេក្ខា។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង ទើបត្រាស់ថា «yā cha nekkhammasitā upekkhā, tā nissāya tā āgamma, yāni cha nekkhammasitāni somanassāni, tāni pajahathā» (ឧបេក្ខា ៦ យ៉ាងណាដែលជាធម៌អាស្រ័យនូវនេក្ខម្មៈ ចូរអាស្រ័យនូវឧបេក្ខាទាំងនោះ ចូរចូលទៅជិតនូវឧបេក្ខាទាំងនោះ ហើយលះបង់នូវសោមនស្ស ៦ យ៉ាងដែលជាធម៌អាស្រ័យនូវនេក្ខម្មៈទាំងឡាយនោះចេញ)។ មិនត្រឹមតែសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវេទនាក្នុងវិបស្សនានេះប៉ុណ្ណោះ តែងមានដល់ភិក្ខុអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះឡើយ ប៉ុន្តែសូម្បីក្នុងអរិយមគ្គ សេចក្តីប្លែកគ្នានៃឈានង្គៈ ពោជ្ឈង្គៈ និងមគ្គង្គៈទាំងឡាយ ក៏រមែងមានដែរ។

---

โก ปเนตํ วิเสสํ นิยเมติ? เกจิ ตาว เถรา วิปสฺสนาปาทกชฺฌานํ นิยเมตีติ วทนฺติ, เกจิ วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธา นิยเมนฺตีติ วทนฺติ, เกจิ ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมตีติ วทนฺติ. เตสมฺปิ วาเท อยเมว ปุพฺพภาเค วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนา นิยเมตีติ เวทิตพฺพา. วินิจฺฉยกถา ปเนตฺถ วิสุทฺธิมคฺเค สงฺขารุเปกฺขานิทฺเทเส วุตฺตาว.

ចុះធម៌អ្វីជាអ្នកកំណត់នូវសេចក្តីប្លែកគ្នានោះ? ព្រះថេរៈខ្លះពោលថា ឈានដែលជាបាទនៃវិបស្សនា ជាអ្នកកំណត់។ ព្រះថេរៈខ្លះពោលថា ខន្ធទាំងឡាយដែលជាអារម្មណ៍នៃវិបស្សនា ជាអ្នកកំណត់។ ព្រះថេរៈខ្លះពោលថា អជ្ឈាស័យរបស់បុគ្គល ជាអ្នកកំណត់។ សូម្បីក្នុងលទ្ធិរបស់ព្រះថេរៈទាំងនោះ គប្បីដឹងថា វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនាក្នុងបុព្វភាគនេះឯង ជាអ្នកកំណត់។ ចំណែកឯសេចក្តីសម្រេចក្នុងទីនេះ លោកបានពន្យល់រួចហើយក្នុងសង្ខារុបេក្ខានិទ្ទេស នៃវិសុទ្ធិមគ្គ។

---

๓๑๐. นานตฺตาติ นานา พหู อเนกปฺปการา. นานตฺตสิตาติ นานารมฺมณนิสฺสิตา. เอกตฺตาติ เอกา. เอกตฺตสิตาติ เอการมฺมณนิสฺสิตา. กตมา ปนายํ อุเปกฺขาติ? เหฏฺฐา ตาว อญฺญาณุเปกฺขา วุตฺตา, อุปริ ฉฬงฺคุเปกฺขา วกฺขติ, อิธ สมถอุเปกฺขา, วิปสฺสนุเปกฺขาติ ทฺเว อุเปกฺขา คหิตา.

៣១០. ពាក្យថា nānattā បានដល់ ផ្សេងៗ ច្រើន ផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនប្រការ។ ពាក្យថា nānattasitā បានដល់ អាស្រ័យនូវអារម្មណ៍ផ្សេងៗគ្នា។ ពាក្យថា ekattā បានដល់ តែមួយ។ ពាក្យថា ekattasitā បានដល់ អាស្រ័យនូវអារម្មណ៍តែមួយ។ ចុះឧបេក្ខានេះ តើបានដល់អ្វី? ឆ្លើយថា ក្នុងផ្នែកខាងក្រោម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់អំពីអញ្ញាណុបេក្ខាហើយ ក្នុងផ្នែកខាងលើ ទ្រង់នឹងត្រាស់អំពីឆឡង្គុបេក្ខា ចំណែកឯក្នុងទីនេះ ទ្រង់កាន់យកនូវឧបេក្ខា ២ យ៉ាង គឺ សមថុបេក្ខា និងវិបស្សនុបេក្ខា។

---

ตตฺถ ยสฺมา อญฺญาว รูเปสุ อุเปกฺขา, อญฺญาว สทฺทาทีสุ, น หิ ยา รูเป อุเปกฺขา, สา สทฺทาทีสุ โหติ. รูเป อุเปกฺขา จ รูปเมว อารมฺมณํ กโรติ[Pg.189], น สทฺทาทโย. รูเป อุเปกฺขาภาวญฺจ อญฺญา สมถอุเปกฺขา ปถวีกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ, อญฺญา อาโปกสิณาทีนิ. ตสฺมา นานตฺตํ นานตฺตสิตํ วิภชนฺโต อตฺถิ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขา รูเปสูติอาทิมาห. ยสฺมา ปน ทฺเว วา ตีณิ วา อากาสานญฺจายตนานิ วา วิญฺญาณญฺจายตนาทีนิ วา นตฺถิ, ตสฺมา เอกตฺตํ เอกตฺตสิตํ วิภชนฺโต อตฺถิ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขา อากาสานญฺจายตนนิสฺสิตาติอาทิมาห.

ក្នុងបណ្តាឧបេក្ខាទាំងនោះ ព្រោះហេតុតែឧបេក្ខាក្នុងរូបារម្មណ៍ផ្សេងគ្នា ឧបេក្ខាក្នុងសទ្ទារម្មណ៍ជាដើមផ្សេងគ្នា ព្រោះថាឧបេក្ខាណាដែលមានក្នុងរូបារម្មណ៍ ឧបេក្ខានោះមិនមែនមានក្នុងសទ្ទារម្មណ៍ជាដើមឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ឧបេក្ខាក្នុងរូបារម្មណ៍ តែងធ្វើនូវរូបារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះឲ្យជាអារម្មណ៍ មិនធ្វើនូវសទ្ទារម្មណ៍ជាដើមឲ្យជាអារម្មណ៍ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សភាវៈនៃឧបេក្ខាក្នុងរូបារម្មណ៍នោះ គឺសមថុបេក្ខាមួយកើតឡើងដោយធ្វើនូវបថវីកសិណឲ្យជាអារម្មណ៍ សមថុបេក្ខាមួយទៀតកើតឡើងដោយធ្វើនូវអាបោកសិណជាដើមឲ្យជាអារម្មណ៍។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ចែកនូវឧបេក្ខាដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា និងអាស្រ័យនូវអារម្មណ៍ផ្សេងៗគ្នា ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «atthi, bhikkhave, upekkhā rūpesu»។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែអាកាសានញ្ចាយតនៈ ២ ឬ ៣ ឬវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈជាដើម ២ ឬ ៣ មិនមាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ចែកនូវឧបេក្ខាដែលមានសភាវៈតែមួយ និងអាស្រ័យនូវអារម្មណ៍តែមួយ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «atthi, bhikkhave, upekkhā ākāsānañcāyatananissitā»។

---

ตตฺถ อากาสานญฺจายตนอุเปกฺขา สมฺปยุตฺตวเสน อากาสานญฺจายตนนิสฺสิตา, อากาสานญฺจายตนขนฺเธ วิปสฺสนฺตสฺส วิปสฺสนุเปกฺขา อารมฺมณวเสน อากาสานญฺจายตนนิสฺสิตา. เสสาสุปิ เอเสว นโย.

ក្នុងទីនោះ អាកាសានញ្ចាយតនុបេក្ខា ឈ្មោះថា អាស្រ័យនូវអាកាសានញ្ចាយតនៈ ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តធម៌ ចំណែកឯវិបស្សនុបេក្ខារបស់បុគ្គលអ្នកចម្រើនវិបស្សនាក្នុងខន្ធដែលប្រកបដោយអាកាសានញ្ចាយតនៈ ឈ្មោះថា អាស្រ័យនូវអាកាសានញ្ចាយតនៈ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ សូម្បីតែក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

ตํ ปชหถาติ เอตฺถ อรูปาวจรสมาปตฺติอุเปกฺขาย รูปาวจรสมาปตฺติอุเปกฺขํ ปชหาเปติ, อรูปาวจรวิปสฺสนุเปกฺขาย รูปาวจรวิปสฺสนุเปกฺขํ.

ក្នុងបទថា «Taṃ pajahatha» (ចូរលះបង់នូវធម៌នោះចេញ) នេះ មានសេចក្តីថា ព្រះអង្គទ្រង់ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យលះបង់នូវឧបេក្ខាដែលប្រកបដោយរូបាវចរសមាបត្តិ ដោយឧបេក្ខាដែលប្រកបដោយអរូបាវចរសមាបត្តិ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យលះបង់នូវរូបាវចរវិបស្សនូបេក្ខា ដោយអរូបាវចរវិបស្សនូបេក្ខា។

---

อตมฺมยตนฺติ เอตฺถ ตมฺมยตา นาม ตณฺหา, ตสฺสา ปริยาทานโต วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนา อตมฺมยตาติ วุจฺจติ. ตํ ปชหถาติ อิธ วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนาย อรูปาวจรสมาปตฺติอุเปกฺขญฺจ วิปสฺสนุเปกฺขญฺจ ปชหาเปติ.

ក្នុងបទថា «Atammayataṃ» នេះ ពាក្យថា «tammayatā» បានដល់ តណ្ហា។ ព្រោះតែការអស់ទៅនៃតណ្ហានោះ វិបស្សនាដែលជាវុដ្ឋានគាមិនី ទើបហៅថា «atammayatā»។ ក្នុងបទថា «Taṃ pajahatha» នេះ មានសេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យលះបង់នូវឧបេក្ខាដែលប្រកបដោយអរូបាវចរសមាបត្តិផង នូវវិបស្សនូបេក្ខាផង ដោយវុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា។

---

๓๑๑. ยทริโยติ เย สติปฏฺฐาเน อริโย สมฺมาสมฺพุทฺโธ เสวติ. ตตฺถ ตีสุ ฐาเนสุ สตึ ปฏฺฐเปนฺโต สติปฏฺฐาเน เสวตีติ เวทิตพฺโพ. น สุสฺสูสนฺตีติ สทฺทหิตฺวา โสตุํ น อิจฺฉนฺติ. น อญฺญาติ ชานนตฺถาย จิตฺตํ น อุปฏฺฐเปนฺติ. โวกฺกมฺมาติ อติกฺกมิตฺวา. สตฺถุ สาสนาติ สตฺถุ โอวาทํ คเหตพฺพํ ปูเรตพฺพํ น มญฺญนฺตีติ อตฺโถ. น จ อตฺตมโนติ น สกมโน. เอตฺถ จ เคหสิตโทมนสฺสวเสน อปฺปตีโต โหตีติ น เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, อปฺปฏิปนฺนเกสุ ปน อตฺตมนตาการณสฺส อภาเวเนตํ วุตฺตํ. อนวสฺสุโตติ ปฏิฆอวสฺสเวน อนวสฺสุโต. สโต สมฺปชาโนติ สติยา จ ญาเณน จ สมนฺนาคโต[Pg.190]. อุเปกฺขโกติ ฉฬงฺคุเปกฺขาย อุเปกฺขโก. อตฺตมโนติ อิธาปิ เคหสิตโสมนสฺสวเสน อุปฺปิลาวิโตติ น เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ปฏิปนฺนเกสุ ปน อนตฺตมนตาการณสฺส อภาเวเนตํ วุตฺตํ. อนวสฺสุโตติ ราคาวสฺสเวน อนวสฺสุโต.

៣១១. បទថា «Yadariyo» សេចក្តីថា ព្រះអរិយសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់សេពគប់នូវសតិបដ្ឋានទាំងឡាយណា។ ក្នុងសតិបដ្ឋាននោះ គួរជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់តម្កល់សតិក្នុងឋានៈទាំង ៣ ទើបឈ្មោះថា សេពគប់នូវសតិបដ្ឋាន។ បទថា «Na sussūsanti» សេចក្តីថា មិនប្រាថ្នានឹងស្តាប់ដោយសេចក្តីជឿជាក់។ បទថា «Na aññā» សេចក្តីថា មិនតម្កល់ចិត្តទុកដើម្បីដឹង។ បទថា «Vokkamma» គឺកន្លងហួសទៅ។ បទថា «Satthu sāsanā» មានសេចក្តីពន្យល់ថា មិនសំគាល់នូវឱវាទរបស់ព្រះសាស្តាថាជាសេចក្តីដែលគួរកាន់យក គួរធ្វើឲ្យពេញបរិបូណ៌ឡើយ។ បទថា «Na ca attamano» គឺមិនមានចិត្តត្រេកអររបស់ខ្លួន។ ក្នុងបទនេះ មិនគួរយល់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា ព្រះអង្គជាអ្នកមិនពេញព្រះហឫទ័យដោយអំណាចនៃគេហសិតទោមនស្ស (ទោមនស្សអាស្រ័យផ្ទះ) ឡើយ ប៉ុន្តែព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ ព្រោះតែមិនមានហេតុនៃភាពជាអ្នកមានចិត្តត្រេកអរចំពោះពួកសិស្សដែលមិនប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវ។ បទថា «Anavassuto» គឺមិនហូរហៀរទៅដោយការហូរហៀរនៃបដិឃៈ។ បទថា «Sato sampajāno» គឺប្រកបដោយសតិនិងញាណ។ បទថា «Upekkhako» គឺព្រះអង្គជាអ្នកព្រងើយកន្តើយដោយឆឡង្គុបេក្ខា។ បទថា «Attamano» ទោះបីក្នុងសោមនស្សវារៈនេះ ក៏មិនគួរយល់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា ព្រះអង្គជាអ្នករំភើបញាប់ញ័រដោយអំណាចនៃគេហសិតសោមនស្សឡើយ ប៉ុន្តែព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ ព្រោះតែមិនមានហេតុនៃភាពជាអ្នកមិនមានចិត្តត្រេកអរចំពោះពួកសិស្សដែលប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវ។ បទថា «Anavassuto» គឺមិនហូរហៀរទៅដោយការហូរហៀរនៃរាគៈ។

---

๓๑๒. สาริโตติ ทมิโต. เอกเมว ทิสํ ธาวตีติ อนิวตฺติตฺวา ธาวนฺโต เอกํเยว ทิสํ ธาวติ, นิวตฺติตฺวา ปน อปรํ ธาวิตุํ สกฺโกติ. อฏฺฐ ทิสา วิธาวตีติ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺโน กาเยน อนิวตฺติตฺวาว วิโมกฺขวเสน เอกปฺปหาเรเนว อฏฺฐ ทิสา วิธาวติ, ปุรตฺถาภิมุโข วา ทกฺขิณาทีสุ อญฺญตรทิสาภิมุโข วา นิสีทิตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย สมาปชฺชติเยวาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

៣១២. បទថា «Sārito» គឺទូន្មានហើយ។ បទថា «Ekameva disaṃ dhāvati» សេចក្តីថា ដំរីដែលរត់ទៅដោយមិនត្រឡប់ក្រោយ តែងរត់ទៅកាន់ទិសតែមួយប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែបើវាត្រឡប់ក្រោយវិញ ទើបអាចរត់ទៅកាន់ទិសដទៃទៀតបាន។ បទថា «Aṭṭha disā vidhāvati» មានសេចក្តីពន្យល់ថា បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចសមាបត្តិ ៨ អង្គុយដោយភ្នែនតែមួយ មិនបង្វិលកាយឡើយ តែងរត់ទៅកាន់ទិសទាំង ៨ ក្នុងពេលតែមួយ ដោយអំណាចនៃវិមោក្ខ ឬក៏អង្គុយបែរមុខទៅរកទិសខាងកើត ឬទិសណាមួយមានទិសត្បូងជាដើម ហើយចូលសមាបត្តិទាំង ៨ បានតែម្តង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

สฬายตนวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយ សឡាយតនវិភង្គសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๘. อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយ ឧទ្ទេសវិភង្គសូត្រ

---

๓๑๓. เอวํ เม สุตนฺติ อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ อุทฺเทสวิภงฺคนฺติ อุทฺเทสญฺจ วิภงฺคญฺจ, มาติกญฺจ วิภชนญฺจาติ อตฺโถ. อุปปริกฺเขยฺยาติ ตุเลยฺย ตีเรยฺย ปริคฺคณฺเหยฺย ปริจฺฉินฺเทยฺย. พหิทฺธาติ พหิทฺธาอารมฺมเณสุ. อวิกฺขิตฺตํ อวิสฏนฺติ นิกนฺติวเสน อารมฺมเณ ติฏฺฐมานํ วิกฺขิตฺตํ วิสฏํ นาม โหติ, ตํ ปฏิเสเธนฺโต เอวมาห. อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตนฺติ โคจรชฺฌตฺเต นิกนฺติวเสน อสณฺฐิตํ. อนุปาทาย น ปริตสฺเสยฺยาติ อนุปาทิยิตฺวา อคฺคเหตฺวา ตํ วิญฺญาณํ น ปริตสฺเสยฺย. ยถา วิญฺญาณํ พหิทฺธา อวิกฺขิตฺตํ อวิสฏํ, อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ อนุปาทาย น ปริตสฺเสยฺย, เอวํ ภิกฺขุ อุปปริกฺเขยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ชาติชรามรณทุกฺขสมุทยสมฺภโวติ ชาติชรามรณสฺส เจว อวเสสสฺส จ ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติ น โหตีติ อตฺโถ.

៣១៣. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «Evaṃ me sutaṃ» គឺ ឧទ្ទេសវិភង្គសូត្រ។ ក្នុងឧទ្ទេសវិភង្គសូត្រនោះ បទថា «Uddesavibhaṅgaṃ» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ទាំងឧទ្ទេស (មាតិកា) ទាំងវិភង្គ (ការចែកសេចក្តី)។ បទថា «Upaparikkheyya» គឺ គប្បីថ្លឹងថ្លែង គប្បីវិនិច្ឆ័យ គប្បីពិចារណា គប្បីកំណត់ដឹង។ បទថា «Bahiddhā» គឺ ក្នុងអារម្មណ៍ខាងក្រៅទាំងឡាយ។ បទថា «Avikkhittaṃ avisaṭaṃ» សេចក្តីថា វិញ្ញាណដែលតម្កល់នៅក្នុងអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអរ ឈ្មោះថា រាយមាយ ផ្សាយទៅ។ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ហាមឃាត់នូវសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ បទថា «Ajjhattaṃ asaṇṭhitṃ» គឺ មិនតម្កល់នៅក្នុងអារម្មណ៍ខាងក្នុងជាគោចរ (មានកសិណជាដើម) ដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអរ។ បទថា «Anupādāya na paritasseyya» សេចក្តីថា មិនប្រកាន់យក មិនចាប់យកដោយអំណាចតណ្ហា ហើយមិនគប្បីតក់ស្លុតចំពោះវិញ្ញាណនោះឡើយ។ ពាក្យថា «ភិក្ខុគប្បីពិចារណា យ៉ាងណាៗ ឲ្យវិញ្ញាណមិនរាយមាយ មិនផ្សាយទៅក្នុងខាងក្រៅ មិនតម្កល់នៅក្នុងខាងក្នុង មិនប្រកាន់យក ហើយមិនតក់ស្លុត» នេះជាសេចក្តីដែលព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់សំដៅដល់។ បទថា «Jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ការកើតឡើងនៃជាតិ ជរា មរណៈ និងទុក្ខដែលសេសសល់ (មានសោកៈ និងបរិទេវៈជាដើម) មិនមានឡើយ។

---

๓๑๖. รูปนิมิตฺตานุสารีติ [Pg.191] รูปนิมิตฺตํ อนุสฺสรติ อนุธาวตีติ รูปนิมิตฺตานุสารี.

៣១៦. បទថា «Rūpanimittānusārī» សេចក្តីថា រមែងរលឹកតាម រត់តាមនូវរូបនិមិត្តដែលជាហេតុនៃកិលេស ហេតុនោះ ទើបហៅថា «Rūpanimittānusārī» (អ្នករត់តាមរូបនិមិត្ត)។

---

๓๑๘. เอวํ โข, อาวุโส, อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตนฺติ นิกนฺติวเสน อสณฺฐิตํ. นิกนฺติวเสน หิ อติฏฺฐมานํ หานภาคิยํ น โหติ, วิเสสภาคิยเมว โหติ.

៣១៨. បទថា «Evaṃ kho, āvuso, ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ» គឺ មិនតម្កល់នៅក្នុងអារម្មណ៍មានកសិណជាដើម ដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអរ។ ពិពិតមែនហើយ វិញ្ញាណដែលមិនតម្កល់នៅដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអរនោះ មិនមែនជាធម៌ចំណែកខាងសាបសូន្យ (ចាកឈាននិងមគ្គ) ឡើយ គឺពិតជាធម៌ចំណែកខាងវិសេស (សម្រេចឈាននិងមគ្គ) តែម្តង។

---

๓๒๐. อนุปาทา ปริตสฺสนาติ สตฺถารา ขนฺธิยวคฺเค ‘‘อุปาทาปริตสฺสนญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อนุปาทาอปริตสฺสนญฺจา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗) เอวํ คเหตฺวา ปริตสฺสนา, อคฺคเหตฺวาว อปริตสฺสนา จ กถิตา, ตํ มหาเถโร อุปาทาปริตสฺสนเมว อนุปาทาปริตสฺสนนฺติ กตฺวา ทสฺเสนฺโต เอวมาห. กถํ ปเนสา อนุปาทาปริตสฺสนา โหตีติ. อุปาทาตพฺพสฺส อภาวโต. ยทิ หิ โกจิ สงฺขาโร นิจฺโจ วา ธุโว วา อตฺตา วา อตฺตนิโย วาติ คเหตพฺพยุตฺตโก อภวิสฺส, อยํ ปริตสฺสนา อุปาทาปริตสฺสนาว อสฺส. ยสฺมา ปน เอวํ อุปาทาตพฺโพ สงฺขาโร นาม นตฺถิ, ตสฺมา รูปํ อตฺตาติอาทินา นเยน รูปาทโย อุปาทินฺนาปิ อนุปาทินฺนาว โหนฺติ. เอวเมสา ทิฏฺฐิวเสน อุปาทาปริตสฺสนาปิ สมานา อตฺถโต อนุปาทาปริตสฺสนาเยว นาม โหตีติ เวทิตพฺพา.

៣២០. បទថា «Anupādā paritassanā» គឺព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងខន្ធវារវគ្គថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវឧបាទាបរិតស្សនា (សេចក្តីតក់ស្លុតព្រោះប្រកាន់មាំ) និងអនឧបាទាអបរិតស្សនា (សេចក្តីមិនតក់ស្លុតព្រោះមិនប្រកាន់មាំ) ដល់អ្នកទាំងឡាយ» យ៉ាងនេះ ដោយទ្រង់កាន់យកនូវបរិតស្សនា និងមិនទ្រង់កាន់យកនូវអបរិតស្សនាឡើយ។ ព្រះមហាថេរ (ព្រះមហាកច្ចាយនៈ) កាលចង់បង្ហាញនូវឧបាទាបរិតស្សនានោះឯង ដោយធ្វើឲ្យទៅជាអនឧបាទាបរិតស្សនា ទើបពោលពាក្យនេះ។ សួរថា ចុះអនឧបាទាបរិតស្សនានោះ តើមានឡើងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនមានអារម្មណ៍ដែលគួរប្រកាន់មាំ។ ពិតមែនហើយ ប្រសិនបើសង្ខារណាមួយជាសង្ខារទៀងទាត់ ឋិតថេរ ជាខ្លួនប្រាណ ឬជារបស់ខ្លួន ដែលគួរដល់ការកាន់យកមែននោះ សេចក្តីតក់ស្លុតនេះ ក៏គប្បីជាឧបាទាបរិតស្សនាពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែសង្ខារដែលគួរប្រកាន់មាំយ៉ាងនោះមិនមានឡើយ ហេតុនោះ ទោះបីជាពួកសត្វប្រកាន់យកនូវរូបជាដើម ដោយវិធីមានជាដើមថា «រូបជាខ្លួន» ក៏ដោយ ក៏រូបជាដើមនោះ ឈ្មោះថាជាសភាវៈដែលមិនគួរប្រកាន់យកដដែល។ យ៉ាងនេះ សេចក្តីតក់ស្លុតនេះ ទោះបីជាឧបាទាបរិតស្សនាដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិក៏ដោយ តែដោយអត្ថសេចក្តី គួរដឹងថា ឈ្មោះថាជាអនឧបាទាបរិតស្សនាតែម្តង។

---

อญฺญถา โหตีติ ปริวตฺตติ ปกติชหเนน นสฺสติ, รูปวิปริณามานุปริวตฺตีติ ‘‘มม รูปํ วิปริณต’’นฺติ วา, ‘‘ยํ อหุ, ตํ วต เม นตฺถี’’ติ วา อาทินา (ม. นิ. ๑.๒๔๒) นเยน กมฺมวิญฺญาณํ รูปสฺส เภทานุปริวตฺติ โหติ. วิปริณามานุปริวตฺตชาติ วิปริณามสฺส อนุปริวตฺตนโต วิปริณามารมฺมณจิตฺตโต ชาตา. ปริตสฺสนา ธมฺมสมุปฺปาทาติ ตณฺหาปริตสฺสนา จ อกุสลธมฺมสมุปฺปาทา จ. จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตีติ กุสลจิตฺตํ ปริยาทิยิตฺวา คเหตฺวา เขเปตฺวา ติฏฺฐนฺติ. อุตฺตาสวาติ ภยตาเสนปิ สอุตฺตาโส ตณฺหาตาเสนปิ สอุตฺตาโส. วิฆาตวาติ สวิฆาโต สทุกฺโข. อเปกฺขวาติ สาลโย สสิเนโห. เอวํ โข, อาวุโส, อนุปาทา ปริตสฺสนา โหตีติ เอวํ มณิกรณฺฑกสญฺญาย ตุจฺฉกรณฺฑกํ คเหตฺวา ตสฺมึ นฏฺเฐ ปจฺฉา วิฆาตํ อาปชฺชนฺตสฺส วิย ปจฺฉา อคฺคเหตฺวา ปริตสฺสนา โหติ.

បទថា «Aññathā hoti» គឺប្រែប្រួលទៅ វិនាសទៅដោយការលះបង់នូវសភាវៈដើម។ បទថា «rūpavipariṇāmānuparivattī» គឺកម្មវិញ្ញាណរមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមការបែកធ្លាយនៃរូប ដោយវិធីមានជាដើមថា «រូបរបស់អាត្មាអញប្រែប្រួលទៅហើយ» ឬថា «រូបណាដែលធ្លាប់មានហើយ រូបនោះមិនមានដល់អាត្មាអញឡើយហ្ន៎»។ បទថា «Vipariṇāmānuparivattajā» គឺកើតឡើងអំពីចិត្តដែលមានការប្រែប្រួលជាអារម្មណ៍ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមការប្រែប្រួល។ បទថា «Paritassanā dhammasamuppādā» គឺការកើតឡើងនៃតណ្ហាបរិតស្សនា (សេចក្តីតក់ស្លុតព្រោះតណ្ហា) និងការកើតឡើងនៃអកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ បទថា «Cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti» គឺគ្របសង្កត់ កាន់យក ញ៉ាំងកុសលចិត្តឲ្យអស់ទៅ ហើយតម្កល់នៅ។ បទថា «Uttāsavā» គឺប្រកបដោយសេចក្តីតក់ស្លុតដោយសារការភ័យខ្លាចផង ប្រកបដោយសេចក្តីតក់ស្លុតដោយសារតណ្ហាផង។ បទថា «Vighātavā» គឺប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ប្រកបដោយទុក្ខ។ បទថា «Apekkhavā» គឺប្រកបដោយសេចក្តីអាល័យ ប្រកបដោយសេចក្តីស្នេហា។ បទថា «Evaṃ kho, āvuso, anupādā paritassanā hoti» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាបុគ្គលដែលកាន់យកនូវប្រអប់ទទេ ដោយសំគាល់ថាជាប្រអប់ពេញដោយកែវមណី កាលបើប្រអប់នោះបាត់បង់ទៅ ក៏ដល់នូវសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តក្នុងកាលជាខាងក្រោយ យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីតក់ស្លុតព្រោះមិនបានកាន់យកក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ក៏មានឡើងយ៉ាងនោះដែរ។

---

๓๒๑. น [Pg.192] จ รูปวิปริณามานุปริวตฺตีติ ขีณาสวสฺส กมฺมวิญฺญาณเมว นตฺถิ, ตสฺมา รูปเภทานุปริวตฺติ น โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

៣២១. បទថា «Na ca rūpavipariṇāmānuparivattī» សេចក្តីថា ចំពោះព្រះខីណាស្រព កម្មវិញ្ញាណនោះឯងមិនមានឡើយ ហេតុនោះ ការប្រព្រឹត្តទៅតាមការបែកធ្លាយនៃរូប ទើបមិនមាន។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយ ឧទ្ទេសវិភង្គសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๙. อรณวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយ អរណវិភង្គសូត្រ

---

๓๒๓. เอวํ เม สุตนฺติ อรณวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ เนวุสฺสาเทยฺย น อปสาเทยฺยาติ เคหสิตวเสน กญฺจิ ปุคฺคลํ เนว อุกฺขิเปยฺย น อวกฺขิเปยฺย. ธมฺมเมว เทเสยฺยาติ สภาวเมว กเถยฺย. สุขวินิจฺฉยนฺติ วินิจฺฉิตสุขํ. รโห วาทนฺติ ปรมฺมุขา อวณฺณํ, ปิสุณวาจนฺติ อตฺโถ. สมฺมุขา น ขีณนฺติ สมฺมุขาปิ ขีณํ อากิณฺณํ สํกิลิฏฺฐํ วาจํ น ภเณยฺย. นาภินิเวเสยฺยาติ น อธิฏฺฐหิตฺวา อาทาย โวหเรยฺย. สมญฺญนฺติ โลกสมญฺญํ โลกปณฺณตฺตึ. นาติธาเวยฺยาติ นาติกฺกเมยฺย.

៣២៣. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «Evaṃ me sutaṃ» គឺ អរណវិភង្គសូត្រ។ ក្នុងអរណវិភង្គសូត្រនោះ បទថា «nevussādeyya na apasādeyya» គឺ មិនគប្បីលើកតម្កើង មិនគប្បីបង្អាប់បង្អោននូវបុគ្គលណាមួយ ដោយអំណាចនៃកិលេសដែលអាស្រ័យផ្ទះ (គេហសិតកិលេស)។ បទថា «Dhammameva deseyya» គឺ គប្បីសម្តែងតែសភាវធម៌ពិតប្រាកដប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «Sukhavinicchaya» គឺ សេចក្តីសុខដែលវិនិច្ឆ័យហើយ។ បទថា «Raho vāda» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ការនិយាយទម្លាយទោសកំបាំងមុខ គឺពាក្យញុះញង់។ បទថា «Sammukhā na khīṇa» គឺ មិនគប្បីពោលពាក្យដែលជាការបង្អាប់បង្អោនខ្លាំង ពាក្យច្របូកច្របល់ ឬពាក្យសៅហ្មង សូម្បីតែចំពោះមុខ។ បទថា «Nābhiniveseyya» គឺ មិនគប្បីប្រកាន់មាំ កាន់យក ហើយពោលឡើយ។ បទថា «Samañña» គឺ សម្មតិលោក បញ្ញត្តិលោក។ បទថា «Nātidhāveyya» គឺ មិនគប្បីកន្លងហួសឡើយ។

---

๓๒๔. กามปฏิสนฺธิสุขิโนติ กามปฏิสนฺธินา กามูปสํหิเตน สุเขน สุขิตสฺส. สทุกฺโขติ วิปากทุกฺเขน สํกิเลสทุกฺเขนปิ สทุกฺโข. สอุปฆาโตติ วิปากูปฆาตกิเลสูปฆาเตเหว สอุปฆาโต. ตถา สปริฬาโห. มิจฺฉาปฏิปทาติ อยาถาวปฏิปทา อกุสลปฏิปทา.

៣២៤. បទថា «Kāmapaṭisandhisukhino» គឺ ចំពោះបុគ្គលដែលបានសេចក្តីសុខ ដោយសារសេចក្តីសុខដែលប្រកបដោយកាម ដែលទាក់ទងនឹងវត្ថុកាមនិងកិលេសកាម។ បទថា «Sadukkho» គឺ ប្រកបដោយទុក្ខ សូម្បីដោយសារវិបាកទុក្ខផង ដោយសារសង្កិលេសទុក្ខផង។ បទថា «Saupaghāto» គឺ ប្រកបដោយការបៀតបៀន ដោយសារតែវិបាកឧបឃាតនិងកិលេសឧបឃាតប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «Sapariḷāho» (ប្រកបដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយ) ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ (គឺប្រកបដោយវិបាកបរិឡាហៈនិងកិលេសបរិឡាហៈ)។ បទថា «Micchāpaṭipadā» គឺ ការប្រតិបត្តិមិនត្រឹមត្រូវ ការប្រតិបត្តិជាអកុសល។

---

๓๒๖. อิตฺเถเก อปสาเทตีติ เอวํ เคหสิตวเสน เอกจฺเจ ปุคฺคเล อปสาเทติ. อุสฺสาทเนปิ เอเสว นโย. ภวสํโยชนนฺติ ภวพนฺธนํ, ตณฺหาเยตํ นามํ.

៣២៦. បទថា «Ittheke apasādeti» សេចក្តីថា ព្រះអង្គទ្រង់បង្អាប់បង្អោននូវបុគ្គលខ្លះ ដោយអំណាចនៃកិលេសដែលអាស្រ័យផ្ទះយ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងការលើកតម្កើង (Ussādana) ក៏មានវិធីយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា «Bhavasaṃyojana» គឺ ការចងភ្ជាប់ក្នុងភព នេះជាឈ្មោះរបស់តណ្ហា។

---

สุภูติตฺเถโร กิร อิมํ จตุกฺกํ นิสฺสาย เอตทคฺเค ฐปิโต. ภควโต หิ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ปุคฺคลานํ อุสฺสาทนาอปสาทนา ปญฺญายนฺติ, ตถา สาริปุตฺตตฺเถราทีนํ. สุภูติตฺเถรสฺส ปน ธมฺมเทสนาย ‘‘อยํ ปุคฺคโล อปฺปฏิปนฺนโก อนาราธโก’’ติ วา, ‘‘อยํ สีลวา คุณวา ลชฺชิเปสโล อาจารสมฺปนฺโน’’ติ วา นตฺถิ, ธมฺมเทสนาย ปนสฺส ‘‘อยํ มิจฺฉาปฏิปทา, อยํ [Pg.193] สมฺมาปฏิปทา’’ตฺเวว ปญฺญายติ. ตสฺมา ภควา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อรณวิหารีนํ ยทิทํ สุภูตี’’ติ อาห.

ឮថា ព្រះសុភូតិត្ថេរ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ព្រោះអាស្រ័យធម៌ ៤ យ៉ាងនេះ។ ពិតមែនហើយ កាលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌ ការលើកតម្កើងនិងការបង្អាប់បង្អោននូវបុគ្គលទាំងឡាយ តែងប្រាកដឡើង យ៉ាងណាមិញ សូម្បីកាលព្រះសារីបុត្តត្ថេរជាដើមសម្តែងធម៌ ការលើកតម្កើងនិងការបង្អាប់បង្អោននូវបុគ្គលទាំងឡាយ ក៏តែងប្រាកដឡើង យ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងការសម្តែងធម៌របស់ព្រះសុភូតិត្ថេរ មិនមានពាក្យថា «បុគ្គលនេះមិនប្រតិបត្តិ មិនធ្វើឲ្យពេញចិត្ត» ឬថា «បុគ្គលនេះមានសីល មានគុណធម៌ មានសេចក្តីខ្មាសបាប ស្រឡាញ់សីល បរិបូណ៌ដោយអាចារៈ» ឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងការសម្តែងធម៌របស់លោក តែងប្រាកដឡើងតែយ៉ាងនេះថា «នេះជាការប្រតិបត្តិខុស នេះជាការប្រតិបត្តិត្រូវ» ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវ័ករបស់តថាគត ជាអ្នករស់នៅដោយមិនមានកិលេស (អរណវិហារី) គឺព្រះសុភូតិភិក្ខុនេះឯង ជាកំពូល»។

---

๓๒๙. กาลญฺญู อสฺสาติ อสมฺปตฺเต จ อติกฺกนฺเต จ กาเล อกเถตฺวา ‘‘อิทานิ วุจฺจมานํ มหาชโน คณฺหิสฺสตี’’ติ ยุตฺตปตฺตกาลํ ญตฺวาว ปรมฺมุขา อวณฺณํ ภาเสยฺย. ขีณวาเทปิ เอเสว นโย.

៣២៩. បទថា «Kālaññū assa» សេចក្តីថា មិនពោលក្នុងកាលដែលមិនទាន់មកដល់ (អនាគត) និងកាលដែលកន្លងទៅហើយ (អតីត) ឡើយ គឺដឹងនូវកាលដ៏សមគួរថា «ឥឡូវនេះ មហាជននឹងកាន់យកនូវពាក្យដែលពោលនេះ» ហើយទើបពោលនូវពាក្យទម្លាយទោសកំបាំងមុខ។ សូម្បីក្នុងពាក្យបង្អាប់បង្អោន (Khīṇavāda) ក៏មានវិធីយ៉ាងនេះដែរ។

---

๓๓๐. อุปหญฺญตีติ ฆาติยติ. สโรปิ อุปหญฺญตีติ สทฺโทปิ ภิชฺชติ. อาตุรียตีติ อาตุโร โหติ เคลญฺญปฺปตฺโต สาพาโธ. อวิสฺสฏฺฐนฺติ วิสฺสฏฺฐํ อปลิพุทฺธํ น โหติ.

៣៣០. បទថា «Upahaññati» គឺ ត្រូវគេសម្លាប់។ បទថា «Saropi upahaññati» គឺ សូម្បីតែសំឡេងក៏បែកធ្លាយទៅ។ បទថា «Āturīyati» គឺ ជាអ្នកឈឺចាប់ ដល់នូវភាពជាអ្នកមានជំងឺ មានអាពាធ។ បទថា «Avissaṭṭhaṃ» គឺ មិនមែនជាសភាវៈដែលរួចផុត ឬមិនត្រូវបានគេបៀតបៀនឡើយ។

---

๓๓๑. ตเทวาติ ตํเยว ภาชนํ. อภินิวิสฺส โวหรตีติ ปตฺตนฺติ สญฺชานนชนปทํ คนฺตฺวา ‘‘ปตฺตํ อาหรถ โธวถา’’ติ สุตฺวา ‘‘อนฺธพาลปุถุชฺชโน, นยิทํ ปตฺตํ, ปาติ นเมสา, เอวํ วทาหี’’ติ อภินิวิสฺส โวหรติ. เอวํ สพฺพปเทหิ โยเชตพฺพํ. อติสาโรติ อติธาวนํ.

៣៣១. បទថា «Tadeva» គឺ ភាជនៈនោះឯង។ បទថា «Abhinivissa voharati» សេចក្តីថា បុគ្គលទៅកាន់ជនបទដែលស្គាល់ពាក្យថា «Patta» (សប្តិ/សំបក/ភាជន៍) កាលបើបានឮពាក្យថា «ចូរនាំយកភាជន៍មក ចូរលាងភាជន៍» យ៉ាងនេះហើយ បុថុជ្ជនដ៏ល្ងង់ខ្លៅរមែងប្រកាន់មាំហើយពោលថា «នេះមិនមែនជាភាជន៍ទេ នេះឈ្មោះថា បាតិ (ថាស/ចានក្ពាស) ទេតើ ចូរពោលយ៉ាងនេះវិញ»។ គប្បីផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនេះជាមួយនឹងបទទាំងពួង។ បទថា «Atisāro» គឺ ការរត់ហួសប្រមាណ។

---

๓๓๒. ตถา ตถา โวหรติ อปรามสนฺติ อมฺหากํ ชนปเท ภาชนํ ปาตีติ วุจฺจติ, อิเม ปน นํ ปตฺตนฺติ วทนฺตีติ ตโต ปฏฺฐาย ชนปทโวหารํ มุญฺจิตฺวา ปตฺตํ ปตฺตนฺเตว อปรามสนฺโต โวหรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

៣៣២. បទថា «Tathā tathā voharati aparāmasanti» សេចក្តីថា ក្នុងជនបទរបស់ពួកយើង គេហៅភាជនៈនេះថា «Pāti» (បាតិ) ប៉ុន្តែពួកជនបទទាំងនេះ ហៅភាជនៈនោះថា «Patta» (បត្តៈ) វិញ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក លោកក៏លះបង់វោហារជនបទរបស់ខ្លួន ហើយហៅថា «Patta» ថា «Patta» វិញ ដោយមិនប្រកាន់ខុសឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានវិធីយ៉ាងនេះដែរ។

---

๓๓๓. อิทานิ มริยาทภาชนียํ กโรนฺโต ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สรโณติ สรโช สกิเลโส. อรโณติ อรโช นิกฺกิเลโส. สุภูติ จ ปน, ภิกฺขเวติ อยํ เถโร ทฺวีสุ ฐาเนสุ เอตทคฺคํ อารุฬฺโห ‘‘อรณวิหารีนํ ยทิทํ สุภูติ, ทกฺขิเณยฺยานํ ยทิทํ สุภูตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๐๒).

៣៣៣. ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ចង់ធ្វើការបែងចែកដោយកំណត់ព្រំដែន ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «Tatra, bhikkhave»។ ក្នុងបទនោះ បទថា «Saraṇo» គឺ ប្រកបដោយធូលី ប្រកបដោយកិលេស។ បទថា «Araṇo» គឺ មិនមានធូលី មិនមានកិលេស។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបទថា «Subhūti ca pana, bhikkhave» នេះ ព្រះថេរៈនេះ ត្រូវបានព្រះអង្គតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈក្នុងឋានៈ ២ យ៉ាង គឺ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវ័ករបស់តថាគត ជាអ្នករស់នៅដោយមិនមានកិលេស (អរណវិហារី) គឺព្រះសុភូតិភិក្ខុនេះឯង ជាកំពូល» និង «ភិក្ខុដែលជាសាវ័ករបស់តថាគត ជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គល គឺព្រះសុភូតិភិក្ខុនេះឯង ជាកំពូល»។

---

ธมฺมเสนาปติ กิร วตฺถุํ โสเธติ, สุภูติตฺเถโร ทกฺขิณํ โสเธติ. ตถา หิ ธมฺมเสนาปติ ปิณฺฑาย จรนฺโต เคหทฺวาเร ฐิโต ยาว ภิกฺขํ อาหรนฺติ, ตาว ปุพฺพภาเค ปริจฺฉินฺทิตฺวา นิโรธํ สมาปชฺชติ, นิโรธา วุฏฺฐาย เทยฺยธมฺมํ ปฏิคฺคณฺหาติ. สุภูติตฺเถโร จ ตเถว เมตฺตาฌานํ สมาปชฺชติ, เมตฺตาฌานา วุฏฺฐาย เทยฺยธมฺมํ ปฏิคฺคณฺหาติ. เอวํ ปน กาตุํ สกฺกาติ. อาม สกฺกา, เนว อจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ [Pg.194] มหาภิญฺญปฺปตฺตา สาวกา เอวํ กเรยฺยุํ. อิมสฺมิมฺปิ หิ ตมฺพปณฺณิทีเป โปราณกราชกาเล ปิงฺคลพุทฺธรกฺขิตตฺเถโร นาม อุตฺตรคามํ นิสฺสาย วิหาสิ. ตตฺถ สตฺต กุลสตานิ โหนฺติ, เอกมฺปิ ตํ กุลทฺวารํ นตฺถิ, ยตฺถ เถโร สมาปตฺตึ น สมาปชฺชิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ឮថា ព្រះធម្មសេនាបតី តែងជម្រះវត្ថុឱ្យស្អាត ឯព្រះសុភូតិថេរ តែងជម្រះទក្ខិណាឱ្យស្អាត។ ព្រោះថា ព្រះធម្មសេនាបតី កាលនិមន្តបិណ្ឌបាត ឈរនៅទ្វារផ្ទះ ពួកជននាំយកចង្ហាន់មកថ្វាយដរាបណា ព្រះថេរៈក៏កំណត់ចំណែកខាងដើម ហើយចូលនិរោធសមាបត្តិដរាបនោះ លុះចេញពីនិរោធសមាបត្តិហើយ ទើបទទួលទេយ្យធម៌។ ចំណែកព្រះសុភូតិថេរ ក៏ចូលមេត្តាឈានដូច្នោះដែរ លុះចេញពីមេត្តាឈានហើយ ទើបទទួលទេយ្យធម៌។ សួរថា ក៏ការធ្វើបែបនេះ អាចធ្វើបានដែរឬទេ? ឆ្លើយថា អើ អាចធ្វើបាន នេះមិនមែនជាការអស្ចារ្យឡើយ ដែលព្រះសាវកទាំងឡាយអ្នកសម្រេចមហាអភិញ្ញា នឹងធ្វើបានយ៉ាងនេះ។ ពិតណាស់ សូម្បីក្នុងកោះតម្ពបណ្ណិទ្វីបនេះ ក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះរាជាពីបុរាណ មានព្រះថេរៈមួយអង្គនាម ពិង្គលពុទ្ធរក្ខិតៈ អាស្រ័យនៅនាឧត្តរគ្រាម។ ក្នុងភូមិនោះ មានត្រកូលប្រាំពីររយផ្ទះ មិនមានទ្វារផ្ទះរបស់ត្រកូលសូម្បីតែមួយ ដែលព្រះថេរៈមិនបានចូលសមាបត្តិមុននឹងទទួលឡើយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ គឺច្បាស់លាស់ក្នុងគ្រប់កន្លែងហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ។

---

อรณวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអរណវិភង្គសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๑๐. ธาตุวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយធាតុវិភង្គសូត្រ

---

๓๔๒. เอวํ เม สุตนฺติ ธาตุวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ จาริกนฺติ ตุริตคมนจาริกํ. สเจ เต ภคฺคว อครูติ สเจ ตุยฺหํ ภาริยํ อผาสุกํ กิญฺจิ นตฺถิ. สเจ โส อนุชานาตีติ ภคฺควสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘ปพฺพชิตา นาม นานาอชฺฌาสยา, เอโก คณาภิรโต โหติ, เอโก เอกาภิรโต. สเจ โส เอกาภิรโต ภวิสฺสติ, ‘อาวุโส, มา ปาวิสิ, มยา สาลา ลทฺธา’ติ วกฺขติ. สเจ อยํ เอกาภิรโต ภวิสฺสติ, ‘อาวุโส, นิกฺขม, มยา สาลา ลทฺธา’ติ วกฺขติ. เอวํ สนฺเต อหํ อุภินฺนํ วิวาทกาเรตา นาม ภวิสฺสามิ, ทินฺนํ นาม ทินฺนเมว วฏฺฏติ, กตํ กตเมวา’’ติ. ตสฺมา เอวมาห.

៣៤២. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះជាធាតុវិភង្គសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា cārikaṃ បានដល់ ការដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់។ ពាក្យថា Sace te bhaggava agarū សេចក្តីថា បើមិនមានសេចក្តីលំបាក ឬមិនមានការមិនសប្បាយចិត្តណាមួយដល់អ្នកទេ ភគ្គវៈ។ ពាក្យថា Sace so anujānāti ឮថា ជាងឆ្នាំងឈ្មោះភគ្គវៈ មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ពួកបព្វជិត តែងមានអធ្យាស្រ័យផ្សេងៗគ្នា ខ្លះត្រេកអរក្នុងពួកក្រុម ខ្លះត្រេកអរក្នុងទីស្ងាត់ម្នាក់ឯង។ ប្រសិនបើលោកជាអ្នកត្រេកអរក្នុងទីស្ងាត់ម្នាក់ឯង លោកនឹងពោលថា 'អាវុសោ អ្នកកុំចូលមកឡើយ ព្រោះសាលានេះ ខ្ញុំបានមុនហើយ'។ ប្រសិនបើលោកនេះ ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងទីស្ងាត់ម្នាក់ឯង លោកនឹងពោលថា 'អាវុសោ ចូរអ្នកចេញទៅចុះ ព្រោះសាលានេះ ខ្ញុំបានមុនហើយ'។ កាលបើដូច្នោះ ខ្ញុំនឹងក្លាយជាអ្នកធ្វើឱ្យលោកទាំងពីរឈ្លោះប្រកែកគ្នាជាមិនខាន អ្វីដែលបានឱ្យហើយ ក៏ឈ្មោះថាឱ្យហើយពិតប្រាកដ អ្វីដែលបានធ្វើហើយ ក៏ឈ្មោះថាធ្វើហើយពិតប្រាកដ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបគាត់ពោលយ៉ាងនេះ។

---

กุลปุตฺโตติ ชาติกุลปุตฺโตปิ อาจารกุลปุตฺโตปิ. วาสูปคโตติ วาสํ อุปคโต. กุโต อาคนฺตฺวาติ? ตกฺกสีลนครโต.

ពាក្យថា Kulaputto (កុលបុត្រ) បានដល់ កុលបុត្រដោយជាតិផង កុលបុត្រដោយអាចារៈផង។ ពាក្យថា Vāsūpagato សេចក្តីថា ចូលទៅកាន់ទីស្នាក់នៅ។ សួរថា មកពីណា? ឆ្លើយថា មកពីនគរតក្កសិលា។

---

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – มชฺฌิมปฺปเทเส กิร ราชคหนคเร พิมฺพิสาเร รชฺชํ กาเรนฺเต ปจฺจนฺเต ตกฺกสีลนคเร ปุกฺกุสาติ ราชา รชฺชํ กาเรสิ. อถ ตกฺกสีลโต ภณฺฑํ คเหตฺวา วาณิชา ราชคหํ อาคตา ปณฺณาการํ คเหตฺวา ราชานํ อทฺทสํสุ. ราชา เต วนฺทิตฺวา ฐิเต ‘‘กตฺถวาสิโน ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. ตกฺกสีลวาสิโน เทวาติ. อถ เน ราชา ชนปทสฺส เขมสุภิกฺขตาทีนิ นครสฺส จ ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โก นาม ตุมฺหากํ ราชา’’ติ ปุจฺฉิ. ปุกฺกุสาติ นาม เทวาติ. ธมฺมิโกติ? อาม เทว ธมฺมิโก. จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ชนํ สงฺคณฺหาติ, โลกสฺส มาตาปิติฏฺฐาเน [Pg.195] ฐิโต, องฺเค นิปนฺนทารกํ วิย ชนํ โตเสตีติ. กตรสฺมึ วเย วตฺตตีติ? อถสฺส วยํ อาจิกฺขึสุ. วเยสุปิ พิมฺพิสาเรน สมวโย ชาโต. อถ เต ราชา อาห – ‘‘ตาตา ตุมฺหากํ ราชา ธมฺมิโก, วเยน จ เม สมาโน, สกฺกุเณยฺยาถ ตุมฺหากํ ราชานํ มม มิตฺตํ กาตุ’’นฺติ. สกฺโกม เทวาติ. ราชา เตสํ สุงฺกํ วิสฺสชฺเชตฺวา เคหญฺจ ทาเปตฺวา – ‘‘คจฺฉถ ภณฺฑํ วิกฺกิณิตฺวา คมนกาเล มํ ทิสฺวา คจฺเฉยฺยาถา’’ติ อาห. เต ตถา กตฺวา คมนกาเล ราชานํ อทฺทสํสุ. ‘‘คจฺฉถ ตุมฺหากํ ราชานํ มม วจเนน ปุนปฺปุนํ อาโรคฺยํ ปุจฺฉิตฺวา ‘ราชา ตุมฺเหหิ สทฺธึ มิตฺตภาวํ อิจฺฉตี’ติ วทถา’’ติ อาห.

ក្នុងរឿងនោះ មានអនុបុព្វីកថា ដូចតទៅ៖ ឮថា កាលព្រះបាទពិម្ពិសារ គ្រងរាជ្យសម្បត្តិក្នុងរាជគ្រឹហនគរ នាបុព្វទេស ព្រះរាជានាម ពុក្កុសាតិ ក៏គ្រងរាជ្យសម្បត្តិក្នុងតក្កសិលានគរ នាបច្ចន្តប្រទេស។ គ្រានោះ ពួកពាណិជ្ជករនាំយកទំនិញពីនគរតក្កសិលា មកកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ហើយកាន់យកបណ្ណាការចូលទៅគាល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់សួរពួកពាណិជ្ជករដែលឈរថ្វាយបង្គំរួចហើយនោះថា «អ្នករាល់គ្នាជាអ្នករស់នៅទីណា?» ពួកពាណិជ្ជករក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ពួកទូលព្រះបង្គំជាអ្នកក្រុងតក្កសិលា»។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់សួរអំពីសេចក្តីសុខក្សេមក្សាន្ត និងការសម្បូរសប្បាយនៃជនបទ និងសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនៃនគរ រួចទ្រង់សួរថា «ព្រះរាជារបស់អ្នករាល់គ្នា ព្រះនាមអ្វី?» ក្រាបបង្គំទូលថា «ព្រះនាម ពុក្កុសាតិ ព្រះអង្គ»។ ទ្រង់សួរថា «ទ្រង់ប្រកបដោយធម៌ដែរឬទេ?» ក្រាបបង្គំទូលថា «ករុណា ព្រះអង្គ ទ្រង់ជាអ្នកប្រកបដោយធម៌ណាស់ ទ្រង់តែងសង្គ្រោះប្រជានិករដោយសង្គហវត្ថុទាំង ៤ យ៉ាង ស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាមាតាបិតារបស់សត្វលោក ទ្រង់ធ្វើឱ្យប្រជានិកររីករាយ ដូចជាកុមារដែលគេងលើទ្រូងដូច្នោះឯង»។ ទ្រង់សួរថា «ទ្រង់ស្ថិតនៅក្នុងវ័យណា?» គ្រានោះ ពួកពាណិជ្ជករក៏ក្រាបបង្គំទូលប្រាប់អំពីព្រះជន្មាយុរបស់ព្រះអង្គ។ សូម្បីក្នុងផ្នែកវ័យ ព្រះអង្គក៏មានព្រះជន្មស្មើគ្នានឹងព្រះបាទពិម្ពិសារដែរ។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការនឹងពួកពាណិជ្ជករនោះថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ព្រះរាជារបស់អ្នករាល់គ្នាជាអ្នកប្រកបដោយធម៌ ទាំងមានវ័យស្មើគ្នានឹងយើងដែរ តើអ្នករាល់គ្នាអាចធ្វើឱ្យព្រះរាជារបស់អ្នករាល់គ្នា ក្លាយជាមិត្តរបស់យើងបានដែរឬទេ?» ក្រាបបង្គំទូលថា «អាចធ្វើបាន ព្រះអង្គ»។ ព្រះរាជាទ្រង់លើកលែងពន្ធដារដល់ពួកពាណិជ្ជករទាំងនោះ ទាំងប្រទានផ្ទះស្នាក់នៅ ហើយមានព្រះរាជឱង្ការថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅលក់ដូរទំនិញចុះ កាលនឹងត្រឡប់ទៅវិញ ចូរមកជួបយើងសិន សឹមទៅ»។ ពួកពាណិជ្ជករបានធ្វើតាមព្រះរាជឱង្ការនោះ កាលនឹងត្រឡប់ទៅវិញ ក៏បានចូលគាល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅចុះ ហើយសាកសួរអំពីសុខទុក្ខរបស់ព្រះរាជារបស់អ្នករាល់គ្នា តាមពាក្យរបស់យើងរឿយៗ រួចចូរក្រាបបង្គំទូលថា 'ព្រះរាជា ចង់ចងមេត្រីភាពជាមួយព្រះអង្គ' ដូច្នេះចុះ»។

---

เต สาธูติ ปฏิสฺสุณิตฺวา คนฺตฺวา ภณฺฑํ ปฏิสาเมตฺวา ภุตฺตปาตราสา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทึสุ. ราชา ‘‘กหํ ภเณ ตุมฺเห เอตฺตเก อิเม ทิวเส น ทิสฺสถา’’ติ ปุจฺฉิ. เต สพฺพํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. ราชา – ‘‘สาธุ, ตาตา, ตุมฺเห นิสฺสาย มยา มชฺฌิมปฺปเทเส ราชา มิตฺโต ลทฺโธ’’ติ อตฺตมโน อโหสิ. อปรภาเค ราชคหวาสิโนปิ วาณิชา ตกฺกสีลํ อคมํสุ. เต ปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคเต ปุกฺกุสาติ ราชา ‘‘กุโต อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ราชคหโต’’ติ สุตฺวา ‘‘มยฺหํ สหายสฺส นครโต อาคตา ตุมฺเห’’ติ. อาม เทวาติ. อาโรคฺยํ เม สหายสฺสาติ อาโรคฺยํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อชฺช ปฏฺฐาย เย มยฺหํ สหายสฺส นครโต ชงฺฆสตฺเถน วา สกฏสตฺเถน วา วาณิชา อาคจฺฉนฺติ, สพฺเพสํ มม วิสยํ ปวิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย วสนเคหานิ, ราชโกฏฺฐาคารโต นิวาปญฺจ เทนฺตุ, สุงฺกํ วิสฺสชฺเชนฺตุ, กิญฺจิ อุปทฺทวํ มา กโรนฺตู’’ติ เภรึ จราเปสิ. พิมฺพิสาโรปิ อตฺตโน นคเร ตเถว เภรึ จราเปสิ.

ពួកពាណិជ្ជករទាំងនោះ ទទួលព្រះរាជឱង្ការថា «សាធុ» ហើយក៏ត្រឡប់ទៅវិញ រៀបចំទុកដាក់ទំនិញរួចរាល់ លុះបរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះរាជា ហើយថ្វាយបង្គំ។ ព្រះរាជាទ្រង់សួរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នាទៅណា ទើបមិនឃើញមុខអស់ថ្ងៃជាច្រើនយ៉ាងនេះ?» ពួកពាណិជ្ជករក៏ក្រាបបង្គំទូលរឿងរ៉ាវទាំងអស់នោះ។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះទ័យត្រេកអរថា «ល្អណាស់ ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ យើងបានព្រះរាជានៅមជ្ឈិមប្រទេសជាមិត្ត ដោយអាស្រ័យពួកអ្នកហើយ»។ ក្នុងសម័យតមក ពួកពាណិជ្ជករអ្នកក្រុងរាជគ្រឹះ ក៏បានធ្វើដំណើរទៅកាន់នគរតក្កសិលាដែរ។ កាលពួកពាណិជ្ជករទាំងនោះកាន់យកបណ្ណាការមកដល់ ព្រះបាទពុក្កុសាតិទ្រង់សួរថា «អ្នករាល់គ្នាមកពីណា?» លុះទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ថា «មកពីក្រុងរាជគ្រឹះ» ក៏ទ្រង់សួរថា «អ្នករាល់គ្នាមកពីនគររបស់សម្លាញ់យើងមែនទេ?» ក្រាបបង្គំទូលថា «ករុណា ព្រះអង្គ»។ ព្រះរាជាទ្រង់សួររកសុខទុក្ខរបស់ព្រះសម្លាញ់ថា «សម្លាញ់យើងសុខសប្បាយជាទេ?» រួចទ្រង់ឱ្យវាយស្គរប្រកាសថា «ចាប់ពីថ្ងៃនេះតទៅ ពួកពាណិជ្ជករណាដែលមកពីនគររបស់សម្លាញ់យើង ទោះបីមកដោយក្រុមដើរជើងក្តី ដោយក្រុមរទេះក្តី ចាប់តាំងពីពេលដែលពួកគេចូលមកកាន់ដែនដីរបស់យើង ចូរផ្តល់ផ្ទះស្នាក់នៅ ផ្តល់ស្បៀងអាហារពីព្រះរាជឃ្លាំង លើកលែងពន្ធដារដល់ពួកគេទាំងអស់ ហើយកុំធ្វើការបៀតបៀនណាមួយឡើយ»។ សូម្បីព្រះបាទពិម្ពិសារ ក៏ទ្រង់ឱ្យវាយស្គរប្រកាសក្នុងនគររបស់ព្រះអង្គ ដូច្នោះដែរ។

---

อถ พิมฺพิสาโร ปุกฺกุสาติสฺส ปณฺณํ ปหิณิ – ‘‘ปจฺจนฺตเทเส นาม มณิมุตฺตาทีนิ รตนานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ยํ มยฺหํ สหายสฺส รชฺเช ทสฺสนียํ วา สวนียํ วา รตนํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ เม มา มจฺฉรายตู’’ติ. ปุกฺกุสาติปิ – ‘‘มชฺฌิมเทโส นาม มหาชนปโท, ยํ ตตฺถ เอวรูปํ รตนํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ เม สหาโย มา มจฺฉรายตู’’ติ ปฏิปณฺณํ ปหิณิ. เอวํ เต คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล อญฺญมญฺญํ อทิสฺวาปิ ทฬฺหมิตฺตา อเหสุํ.

លំដាប់នោះ ព្រះបាទពិម្ពិសារ ទ្រង់ផ្ញើរាជសារទៅថ្វាយព្រះបាទពុក្កុសាតិថា «ធម្មតានៅបច្ចន្តប្រទេស តែងមានរតនៈផ្សេងៗ មានកែវមណី និងកែវមុក្តាជាដើមកើតឡើង រតនៈណាដែលគួរមើល ឬគួរស្ដាប់ កើតឡើងក្នុងរាជ្យរបស់សម្លាញ់យើង សូមសម្លាញ់កុំកំណាញ់នឹងយើងចំពោះរតនៈនោះឡើយ»។ ព្រះបាទពុក្កុសាតិក៏ទ្រង់ផ្ញើរាជសារតបវិញថា «ធម្មតាមជ្ឈិមប្រទេស ជាដែនដីធំធេង រតនៈមានសភាពយ៉ាងនេះណាដែលកើតឡើងក្នុងទីនោះ សូមសម្លាញ់កុំកំណាញ់នឹងយើងចំពោះរតនៈនោះឡើយ»។ កាលដែលពេលវេលាកន្លងទៅៗ ព្រះរាជាទាំងពីរ ទោះបីមិនដែលជួបគ្នាក៏ដោយ ក៏ក្លាយជាមិត្តដ៏ជិតស្និទ្ធនឹងគ្នា។

---

เอวํ [Pg.196] เตสํ กติกํ กตฺวา วสนฺตานํ ปฐมตรํ ปุกฺกุสาติสฺส ปณฺณากาโร อุปฺปชฺชิ. ราชา กิร อฏฺฐ ปญฺจวณฺเณ อนคฺฆกมฺพเล ลภิ. โส – ‘‘อติสุนฺทรา อิเม กมฺพลา, อหํ สหายสฺส เปสิสฺสามี’’ติ ลาขาคุฬมตฺเต อฏฺฐ สารกรณฺฑเก ลิขาเปตฺวา เตสุ เต กมฺพเล ปกฺขิปิตฺวา ลาขาย วฏฺฏาเปตฺวา เสตวตฺเถน เวเฐตฺวา สมุคฺเค ปกฺขิปิตฺวา วตฺเถน เวเฐตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺเฉตฺวา ‘‘มยฺหํ สหายสฺส เทถา’’ติ อมจฺเจ เปเสสิ. สาสนญฺจ อทาสิ – ‘‘อยํ ปณฺณากาโร นครมชฺเฌ อมจฺจาทิปริวุเตน ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. เต คนฺตฺวา พิมฺพิสารสฺส อทํสุ.

កាលព្រះរាជាទាំងពីរធ្វើកតិកាសញ្ញានឹងគ្នា ហើយរស់នៅយ៉ាងនេះ គ្រឿងបណ្ណាការក៏បានកើតឡើងដល់ព្រះបាទពុក្កុសាតិមុនគេ។ ឮថា ព្រះរាជាទ្រង់បានកម្រាលព្រំ មានតម្លៃរកតម្លៃមិនបាន មានពណ៌ ៥ យ៉ាង ចំនួន ៨ ផ្ទាំង។ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កម្រាលព្រំទាំងនេះល្អប្រណីតណាស់ យើងនឹងផ្ញើទៅថ្វាយសម្លាញ់យើង» ទើបទ្រង់បង្គាប់ឱ្យគេធ្វើប្រអប់ឈើខ្លឹម ចំនួន ៨ ដែលមានទំហំប៉ុនដុំជ័រល័ក្ត រួចដាក់កម្រាលព្រំទាំងនោះទៅក្នុងប្រអប់ លាបបិទដោយជ័រល័ក្តឱ្យមូល រុំដោយសំពត់ស ដាក់ចូលទៅក្នុងហិប រុំដោយសំពត់ទៀត ហើយបោះត្រាព្រះរាជលញ្ឆករ រួចទ្រង់ចាត់ពួកអាមាត្យឱ្យនាំទៅដោយព្រះរាជឱង្ការថា «ចូរប្រគល់ដល់សម្លាញ់របស់យើងចុះ»។ ទាំងទ្រង់ផ្ញើសារទៅជាមួយថា «គ្រឿងបណ្ណាការនេះ ព្រះរាជាត្រូវបើកមើលនៅកណ្ដាលនគរ ដោយមានពួកអាមាត្យជាដើមចោមរោម»។ ពួកអាមាត្យទាំងនោះធ្វើដំណើរទៅដល់ ហើយបានថ្វាយដល់ព្រះបាទពិម្ពិសារ។

---

โส สาสนํ สุตฺวา อมจฺจาทโย สนฺนิปตนฺตูติ เภรึ จราเปตฺวา นครมชฺเฌ อมจฺจาทิปริวุโต เสตจฺฉตฺเตน ธาริยมาเนน ปลฺลงฺกวเร นิสินฺโน ลญฺฉนํ ภินฺทิตฺวา วตฺถํ อปเนตฺวา สมุคฺคํ วิวริตฺวา อนฺโต ภณฺฑิกํ มุญฺจิตฺวา ลาขาคุเฬ ทิสฺวา ‘‘มยฺหํ สหาโย ปุกฺกุสาติ ‘ชุตวิตฺตโก เม สหาโย’ติ มญฺญมาโน มญฺเญ อิมํ ปณฺณาการํ ปหิณี’’ติ เอกํ คุฬํ คเหตฺวา หตฺเถน วฏฺเฏตฺวา ตุลยนฺโตว อนฺโต ทุสฺสภณฺฑิกํ อตฺถีติ อญฺญาสิ. อถ นํ ปลฺลงฺกปาเท ปหริตฺวา ตาวเทว ลาขา ปริปติ, โส นเขน กรณฺฑกํ วิวริตฺวา อนฺโต กมฺพลรตนํ ทิสฺวา อิตเรปิ วิวราเปสิ, สพฺเพปิ กมฺพลา อเหสุํ. อถ เน ปตฺถราเปสิ, เต วณฺณสมฺปนฺนา ผสฺสสมฺปนฺนา ทีฆโต โสฬสหตฺถา ติริยํ อฏฺฐหตฺถา อเหสุํ. มหาชโน ทิสฺวา องฺคุลิโย โปเฐสิ, เจลุกฺเขปํ อกาสิ, – ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ อทิฏฺฐสหาโย ปุกฺกุสาติ อทิสฺวาว เอวรูปํ ปณฺณาการํ เปเสสิ, ยุตฺตํ เอวรูปํ มิตฺตํ กาตุ’’นฺติ อตฺตมโน อโหสิ. ราชา เอกเมกํ กมฺพลํ อคฺฆาเปสิ, สพฺเพ อนคฺฆา อเหสุํ. เตสุ จตฺตาโร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เปเสสิ, จตฺตาโร อตฺตโน ฆเร อกาสิ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘ปจฺฉา เปเสนฺเตน ปฐมํ เปสิตปณฺณาการโต อติเรกํ เปเสตุํ วฏฺฏติ, สหาเยน จ เม อนคฺโฆ ปณฺณากาโร เปสิโต, กึ นุ โข เปเสมี’’ติ?

ព្រះបាទពិម្ពិសារ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់សារនោះហើយ ក៏បង្គាប់ឱ្យវាយស្គរប្រកាសឱ្យពួកអាមាត្យជាដើមមកប្រជុំគ្នា រួចទ្រង់គង់លើបល្ល័ង្កដ៏ប្រសើរ កណ្ដាលនគរ មានស្វេតច្ឆត្របាំងថ្វាយ មានពួកអាមាត្យជាដើមចោមរោម ទ្រង់កាត់ត្រាព្រះរាជលញ្ឆករ ដោះសំពត់ចេញ បើកហិប ស្រាយកញ្ចប់ខាងក្នុង ឃើញដុំជ័រល័ក្តទាំងឡាយ ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សម្លាញ់ពុក្កុសាតិរបស់យើង យល់ថា 'សម្លាញ់យើងជាអ្នកចូលចិត្តលេងល្បែងភ្នាល់' ដឹង បានជាផ្ញើគ្រឿងបណ្ណាការនេះមក» ទើបទ្រង់កាន់យកដុំមួយមកបង្វិលដោយព្រះហស្ត កាលទ្រង់ថ្លឹងមើល ក៏ដឹងថាខាងក្នុងមានកញ្ចប់សំពត់ ព្រោះវាមិនធ្ងន់ពេក។ លំដាប់នោះ ទ្រង់វាយដុំនោះនឹងជើងបល្ល័ង្ក ក្នុងခណៈនោះឯង ជ័រល័ក្តក៏របេះធ្លាក់ចេញ ព្រះអង្គទ្រង់ក្ដិចបើកប្រអប់ដោយក្រចក ឃើញកម្រាលព្រំដ៏មានតម្លៃនៅខាងក្នុង ទើបទ្រង់ឱ្យគេបើកប្រអប់ដែលនៅសល់ទាំងអស់ ក៏ឃើញសុទ្ធតែកម្រាលព្រំទាំងអស់។ ទើបទ្រង់ឱ្យគេលាតកម្រាលព្រំទាំងនោះចេញ កម្រាលព្រំទាំងនោះមានពណ៌ល្អប្រណីត មានសម្ផស្សទន់ល្មើយ មានបណ្តោយ ១៦ ហត្ថ ទទឹង ៨ ហត្ថ។ មហាជនឃើញហើយ ក៏ផ្ទាត់ម្រាមដៃ គ្រវីសំពត់ដោយសេចក្តីត្រេកអរថា «ព្រះបាទពុក្កុសាតិ ជាមិត្តមិនដែលឃើញមុខរបស់ព្រះរាជានៃយើង ទោះបីមិនដែលជួប ក៏ផ្ញើគ្រឿងបណ្ណាការមានសភាពយ៉ាងនេះមកដែរ ការចងមិត្តនឹងព្រះរាជាមានសភាពយ៉ាងនេះ ពិតជាសមគួរណាស់» មហាជនក៏មានចិត្តត្រេកអរក្រៃលែង។ ព្រះរាជាទ្រង់ឱ្យគេវាយតម្លៃកម្រាលព្រំមួយៗ ឃើញថាសុទ្ធតែរកតម្លៃមិនបានទាំងអស់។ ក្នុងចំណោមកម្រាលព្រំទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ផ្ញើថ្វាយព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ៤ ផ្ទាំង ទុកប្រើប្រាស់ក្នុងព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះអង្គ ៤ ផ្ទាំង។ អំពីនោះមក ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អ្នកផ្ញើទៅក្រោយ គួរតែផ្ញើគ្រឿងបណ្ណាការដែលវិសេសជាងគ្រឿងបណ្ណាការដែលគេផ្ញើមកមុន ម្យ៉ាងទៀត សម្លាញ់របស់យើងបានផ្ញើគ្រឿងបណ្ណាការដ៏មានតម្លៃរកតម្លៃមិនបានមកថ្វាយហើយ តើយើងគួរផ្ញើអ្វីទៅវិញហ្ន៎?»។

---

กึ ปน ราชคเห ตโต อธิกํ รตนํ นตฺถีติ? โน นตฺถิ, มหาปุญฺโญ ราชา, อปิจ โข ปนสฺส โสตาปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย ฐเปตฺวา ตีณิ รตนานิ อญฺญํ รตนํ โสมนสฺสํ ชเนตุํ สมตฺถํ นาม นตฺถิ[Pg.197]. โส รตนํ วิจินิตุํ อารทฺโธ – รตนํ นาม สวิญฺญาณกํ อวิญฺญาณกนฺติ ทุวิธํ. ตตฺถ อวิญฺญาณกํ สุวณฺณรชตาทิ, สวิญฺญาณกํ อินฺทฺริยพทฺธํ. อวิญฺญาณกํ สวิญฺญาณกสฺเสว อลงฺการาทิวเสน ปริโภคํ โหติ, อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ รตเนสุ สวิญฺญาณกํ เสฏฺฐํ. สวิญฺญาณกมฺปิ ทุวิธํ ติรจฺฉานรตนํ มนุสฺสรตนนฺติ. ตตฺถ ติรจฺฉานรตนํ หตฺถิอสฺสรตนํ, ตมฺปิ มนุสฺสานํ อุปโภคตฺถเมว นิพฺพตฺตติ, อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสุ มนุสฺสรตนํ เสฏฺฐํ. มนุสฺสรตนมฺปิ ทุวิธํ อิตฺถิรตนํ ปุริสรตนนฺติ. ตตฺถ จกฺกวตฺติโน รญฺโญ อุปฺปนฺนํ อิตฺถิรตนมฺปิ ปุริสสฺเสว อุปโภคํ. อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสุ ปุริสรตนเมว เสฏฺฐํ.

សួរថា ក៏ក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ មិនមានរតនៈដែលវិសេសជាងកម្រាលព្រំនោះទេឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនជាគ្មានទេ ព្រោះព្រះរាជាជាអ្នកមានបុណ្យធំ ប៉ុន្តែថា ចាប់តាំងពីព្រះអង្គបានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្នមក វៀរលែងតែព្រះរតនត្រ័យទាំង ៣ ចេញ មិនមានរតនៈដទៃណាដែលអាចធ្វើឱ្យព្រះអង្គកើតសោមនស្សបានឡើយ។ ព្រះអង្គក៏ចាប់ផ្តើមជ្រើសរើសរតនៈ។ ធម្មតារតនៈ មាន ២ យ៉ាង គឺ សវិញ្ញាណករតនៈ និង អវិញ្ញាណករតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងនោះ អវិញ្ញាណករតនៈ បានដល់ មាស ប្រាក់ ជាដើម។ សវិញ្ញាណករតនៈ បានដល់ វត្ថុដែលជាប់ទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយ។ អវិញ្ញាណករតនៈ តែងជាគ្រឿងប្រើប្រាស់ ជាគ្រឿងប្រដាប់ជាដើម របស់សវិញ្ញាណករតនៈប៉ុណ្ណោះ ហេតុនេះ ក្នុងរតនៈទាំងពីរនេះ សវិញ្ញាណករតនៈ វិសេសជាង។ សូម្បីសវិញ្ញាណករតនៈ ក៏មាន ២ យ៉ាង គឺ តិរច្ឆានរតនៈ និង មនុស្សរតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងនោះ តិរច្ឆានរតនៈ បានដល់ ដំរីរតនៈ និងសេះរតនៈ សូម្បីតិរច្ឆានរតនៈនោះ ក៏កើតឡើងដើម្បីជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់មនុស្សប៉ុណ្ណោះ ហេតុនេះ ក្នុងរតនៈទាំងពីរនេះ មនុស្សរតនៈ វិសេសជាង។ សូម្បីមនុស្សរតនៈ ក៏មាន ២ យ៉ាង គឺ ឥត្ថីរតនៈ និង បុរិសរតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងនោះ សូម្បីឥត្ថីរតនៈដែលកើតឡើងដល់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ក៏ជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់បុរសប៉ុណ្ណោះ ហេតុនេះ ក្នុងរតនៈទាំងពីរនេះ បុរិសរតនៈប៉ុណ្ណោះ វិសេសជាង។

---

ปุริสรตนมฺปิ ทุวิธํ อคาริยรตนํ อนคาริยรตนญฺจ. ตตฺถ อคาริยรตเนสุปิ จกฺกวตฺติราชา อชฺช ปพฺพชิตสามเณรํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทติ, อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสุ อนคาริยรตนเมว เสฏฺฐํ. อนคาริยรตนมฺปิ ทุวิธํ เสกฺขรตนญฺจ อเสกฺขรตนญฺจ. ตตฺถ สตสหสฺสมฺปิ เสกฺขานํ อเสกฺขสฺส ปเทสํ น ปาปุณาติ, อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสุ อเสกฺขรตนเมว เสฏฺฐํ. ตมฺปิ ทุวิธํ พุทฺธรตนํ สาวกรตนนฺติ. ตตฺถ สตสหสฺสมฺปิ สาวกรตนานํ พุทฺธรตนสฺส ปเทสํ น ปาปุณาติ, อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสู พุทฺธรตนเมว เสฏฺฐํ.

សូម្បីបុរិសរតនៈ ក៏មាន ២ យ៉ាង គឺ អគារិយរតនៈ និង អនគារិយរតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងនោះ សូម្បីក្នុងអគារិយរតនៈទាំងឡាយ ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ក៏ត្រូវក្រាបថ្វាយបង្គំសាមណេរដែលទើបនឹងបួសក្នុងថ្ងៃនេះ ដោយបញ្ចបតិដ្ឋិតវន្ទនា ដែរ ហេតុនេះ ក្នុងរតនៈទាំងពីរនេះ អនគារិយរតនៈប៉ុណ្ណោះ វិសេសជាង。 សូម្បីអនគារិយរតនៈ ក៏មាន ២ យ៉ាង គឺ សេក្ខរតនៈ និង អសេក្ខរតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងនោះ សូម្បីព្រះសេក្ខបុគ្គលមួយសែនអង្គ ក៏មិនដល់ចំណែកមួយនៃព្រះអសេក្ខបុគ្គលដែរ ហេតុនេះ ក្នុងរតនៈទាំងពីរនេះ អសេក្ខរតនៈប៉ុណ្ណោះ វិសេសជាង។ សូម្បីអសេក្ខរតនៈនោះ ក៏មាន ២ យ៉ាង គឺ ពុទ្ធរតនៈ និង សាវករតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងនោះ សូម្បីព្រះសាវករតនៈមួយសែនអង្គ ក៏មិនដល់ចំណែកមួយនៃព្រះពុទ្ធរតនៈដែរ ហេតុនេះ ក្នុងរតនៈទាំងពីរនេះ ពុទ្ធរតនៈប៉ុណ្ណោះ វិសេសជាង។

---

พุทฺธรตนมฺปิ ทุวิธํ ปจฺเจกพุทฺธรตนํ สพฺพญฺญุพุทฺธรตนนฺติ. ตตฺถ สตสหสฺสมฺปิ ปจฺเจกพุทฺธานํ สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส ปเทสํ น ปาปุณาติ, อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสุ สพฺพญฺญุพุทฺธรตนํเยว เสฏฺฐํ. สเทวกสฺมิญฺหิ โลเก พุทฺธรตนสมํ รตนํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา อสทิสเมว รตนํ มยฺหํ สหายสฺส เปเสสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตกฺกสีลวาสิโน ปุจฺฉิ – ‘‘ตาตา ตุมฺหากํ ชนปเท พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ อิมานิ ตีณิ รตนานิ ทิสฺสนฺตี’’ติ. โฆโสปิ โส มหาราช ตาว ตตฺถ นตฺถิ, ทสฺสนํ ปน กุโตติ.

ព្រះពុទ្ធរតនៈ មាន ២ ប្រការ គឺ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធរតនៈ និងព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធរតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងពីរនោះ សូម្បីព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយសែនអង្គ ក៏មិនដល់នូវចំណែកមួយនៃព្រះគុណរបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធឡើយ ហេតុដូច្នេះ ក្នុងរតនៈទាំងពីរនេះ ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធរតនៈប៉ុណ្ណោះ ទើបប្រសើរបំផុត។ ព្រោះថា ក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក ឈ្មោះថារតនៈដែលស្មើដោយព្រះពុទ្ធរតនៈ គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ អាត្មាអញនឹងផ្ញើរតនៈដ៏រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមពុំបាននេះ ទៅថ្វាយព្រះសហាយរបស់អាត្មាអញ។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់សួរពួកអ្នករស់នៅក្រុងតក្កសិលាថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ក្នុងជនបទរបស់ពួកអ្នក ធ្លាប់ឃើញរតនៈទាំងបីនេះ គឺព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ ដែរឬទេ?»។ ពួកអ្នកស្រុកក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រមហារាជ សូម្បីតែសំឡេងល្បីថា ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ នោះ ក៏មិនទាន់មាននៅក្នុងទីនោះផង ចុះការបានឃើញនឹងមានមកពីណា?»។

---

‘‘สุนฺทรํ ตาตา’’ติ ราชา ตุฏฺโฐ จินฺเตสิ – ‘‘สกฺกา ภเวยฺย ชนสงฺคหตฺถาย มยฺหํ สหายสฺส วสนฏฺฐานํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ เปเสตุํ, พุทฺธา ปน ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ น อรุณํ อุฏฺฐเปนฺติ. ตสฺมา สตฺถารา คนฺตุํ น สกฺกา. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาสาวเก เปเสตุํ สกฺกา ภเวยฺย. มยา [Pg.198] ปน ‘เถรา ปจฺจนฺเต วสนฺตี’ติ สุตฺวาปิ มนุสฺเส เปเสตฺวา เต อตฺตโน สมีปํ อาณาเปตฺวา อุปฏฺฐาตุเมว ยุตฺตํ. ตสฺมา น เถเรหิปิ สกฺกา คนฺตุํ. เยน ปนากาเรน สาสเน เปสิเต สตฺถา จ มหาสาวกา จ คตา วิย โหนฺติ, เตนากาเรน สาสนํ ปหิณิสฺสามี’’ติ. จินฺเตตฺวา จตุรตนายามํ วิทตฺถิมตฺตปุถุลํ นาติตนุํ นาติพหลํ สุวณฺณปฏฺฏํ การาเปตฺวา ‘‘ตตฺถ อชฺช อกฺขรานิ ลิขิสฺสามี’’ติ. ปาโตว สีสํ นฺหายิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย ภุตฺตปาตราโส อปนีตคนฺธมาลาภรโณ สุวณฺณสรเกน ชาติหิงฺคุลิกํ อาทาย เหฏฺฐโต ปฏฺฐาย ทฺวารานิ ปิทหนฺโต ปาสาทมารุยฺห ปุพฺพทิสามุขํ สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา อากาสตเล นิสีทิตฺวา สุวณฺณปฏฺเฏ อกฺขรานิ ลิขนฺโต – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปนฺโน อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’’ติ. พุทฺธคุเณ ตาว เอกเทเสน ลิขิ.

ព្រះរាជាទ្រង់ត្រេកអរណាស់ ត្រាស់ថា «ល្អណាស់ អ្នកទាំងឡាយ» រួចទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ដើម្បីជាការសង្គ្រោះដល់ប្រជានិករ អាត្មាអញគួរតែយាងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទៅកាន់ទីលំនៅរបស់ព្រះសហាយរបស់អាត្មាអញ ប៉ុន្តែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនទ្រង់ធ្វើឲ្យអរុណរះឡើងក្នុងបច្ចន្តជនបទឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះសាស្តាមិនអាចយាងទៅបានទេ។ បើដូច្នោះ គួរតែបញ្ជូនព្រះមហាសាវកទាំងឡាយ មានព្រះសារីបុត្រ និងព្រះមោគ្គល្លានជាដើមទៅ។ ប៉ុន្តែ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីអាត្មាអញបានឮថា 'ព្រះថេរៈទាំងឡាយគង់នៅក្នុងបច្ចន្តប្រទេស' ក៏ដោយ ក៏ការចាត់មនុស្សឲ្យទៅនិមន្តលោកមកកាន់សំណាក់របស់ខ្លួន ហើយបម្រើវិញនោះ ទើបជាការគួរសម។ ហេតុនោះ សូម្បីព្រះថេរៈទាំងឡាយ ក៏មិនអាចទៅបានដែរ។ បើដូច្នោះ អាត្មាអញនឹងផ្ញើសារទៅតាមរបៀបណា ដែលធ្វើឲ្យហាក់ដូចជាព្រះសាស្តា និងព្រះមហាសាវកទាំងឡាយបានយាងទៅដោយផ្ទាល់ដូច្នោះដែរ»។ ទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះហើយ ទើបបង្គាប់ឲ្យគេធ្វើបន្ទះមាសមួយសន្លឹក មានបណ្តោយ ៤ ហត្ថ ទទឹងប្រមាណ ១ ចំអាម មិនស្តើងពេក មិនក្រាស់ពេក ដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងចារអក្សរលើបន្ទះមាសនោះនៅថ្ងៃនេះ»។ លុះព្រឹកព្រលឹមឡើង ព្រះរាជាទ្រង់ស្រង់ព្រះសិរសា សមាទានឧបោសថសីល សោយព្រះក្រយាព្រឹកហើយ ទ្រង់ដោះគ្រឿងក្រអូប កម្រងផ្កា និងគ្រឿងអលង្ការចេញ រួចទ្រង់យកជាតិហិង្គុលដោយភាជន៍មាស ទ្រង់បិទទ្វារទាំងឡាយតាំងពីជាន់ក្រោមឡើងទៅ រួចយាងឡើងទៅកាន់ប្រាសាទ បើកបង្អួចសីហបញ្ជរ បែរព្រះភក្ត្រទៅទិសខាងកើត គង់លើអាកាសតល ចារអក្សរលើបន្ទះមាស សរសើរព្រះពុទ្ធគុណជាដំបូងដោយសង្ខេបថា «ព្រះតថាគតជាព្រះអរហន្ត សម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា និងចរណៈ យាងទៅល្អ ជ្រាបច្បាស់នូវត្រៃលោក ជាសារថីទូន្មានមនុស្សដែលគួរទូន្មានបាន គ្មានអ្នកដទៃក្រៃលែងជាង ជាសាស្តានៃទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ជាព្រះពុទ្ធ ទ្រង់មានព្រះភាគ ព្រះអង្គបានត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោកនេះហើយ»។ ទ្រង់ចារព្រះពុទ្ធគុណដោយសង្ខេបជាមុនសិនយ៉ាងនេះ។

---

ตโต ‘‘เอวํ ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวนโต จวิตฺวา มาตุกุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, เอวํ โลกวิวรณํ อโหสิ, มาตุกุจฺฉิยํ วสมาเน อิทํ นาม อโหสิ, อคารมชฺเฌ วสมาเน อิทํ นาม อโหสิ, เอวํ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺโต เอวํ มหาปธานํ ปทหิ. เอวํ ทุกฺกรการิกํ กตฺวา มหาโพธิมณฺฑํ อารุยฺห อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺโน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌนฺตสฺส เอวํ โลกวิวรณํ อโหสิ. สเทวเก โลเก อญฺญํ เอวรูปํ รตนํ นาม นตฺถีติ.

បន្ទាប់មក ទ្រង់ចារតទៅទៀតថា «ព្រះអង្គទ្រង់បំពេញបារមី ១០ ប្រការយ៉ាងនេះ ចាកចេញពីតុសិតភពមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃព្រះមាតា ការបើកលោកបានមានឡើងយ៉ាងនេះ, កាលដែលព្រះអង្គគង់នៅក្នុងផ្ទៃព្រះមាតា មានអព្ភូតហេតុឈ្មោះនេះកើតឡើង, កាលដែលព្រះអង្គគ្រប់គ្រងផ្ទះ មានសម្បត្តិឈ្មោះនេះកើតឡើង, ទ្រង់យាងចេញដើម្បីមហាភិនិស្ក្រមណ៍យ៉ាងនេះ ទ្រង់ធ្វើមហាបធានយ៉ាងនេះ។ លុះទ្រង់ធ្វើទុក្ករកិរិយាយ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់យាងឡើងកាន់មហាពោធិមណ្ឌល គង់លើអបរាជិតបល្ល័ង្ក ត្រាស់ដឹងនូវព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ កាលដែលព្រះអង្គកំពុងត្រាស់ដឹងនូវព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ការបើកលោកបានមានឡើងយ៉ាងនេះ។ ឈ្មោះថារតនៈដទៃដែលមានសភាពបែបនេះ មិនមានឡើយក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក»។

---

ยํกิญฺจิ วิตฺตํ อิธ วา หุรํ วา,สคฺเคสุ วา ยํ รตนํ ปณีตํ;

น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตน,อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ;

เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. (ขุ. ปา. ๖.๓;

สุ. นิ. ๒๒๖) –

«ទ្រព្យណាមួយ ក្នុងលោកនេះក្តី ក្នុងលោកដទៃក្តី ឬរតនៈដ៏ឧត្តមណាមួយ ក្នុងឋានសួគ៌ក្តី រតនៈទាំងអស់នោះ តែងមិនស្មើដោយព្រះតថាគតឡើយ សូម្បីតែព្រះពុទ្ធរតនៈនេះ ក៏ជារតនៈដ៏ឧត្តម ព្រោះពាក្យសច្ចៈនេះ សូមសេចក្តីសួស្តីកើតមានឡើង»។

---

เอวํ เอกเทเสน พุทฺธคุเณปิ ลิขิตฺวา ทุติยํ ธมฺมรตนํ โถเมนฺโต – ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ. ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ. ‘‘สตฺถารา เทสิตธมฺโม นาม เอวรูโป จ เอวรูโป จา’’ติ สตฺตตึส โพธิปกฺขิเย เอกเทเสน ลิขิตฺวา –

កាលព្រះរាជាទ្រង់ចារព្រះពុទ្ធគុណដោយសង្ខេបយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់ចារសរសើរព្រះធម្មរតនៈជាលំដាប់ទីពីរថា «ព្រះធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយ...បេ... វិញ្ញូជនទាំងឡាយ តែងដឹងបានចំពោះខ្លួន»។ «សតិបដ្ឋាន ៤...បេ... អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ»។ «ព្រះធម៌ដែលព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងហើយ តែងមានសភាពបែបនេះៗ» គឺទ្រង់ចារពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការ ដោយសង្ខេប រួចហើយ...

---

‘‘ยํ [Pg.199] พุทฺธเสฏฺโฐ ปริวณฺณยี สุจึ,สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหุ;

สมาธินา เตน สโม น วิชฺชติ,อิทมฺปิ ธมฺเม รตนํ ปณีตํ;

เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. (ขุ. ปา. ๖.๕;

สุ. นิ. ๒๒๘) –

«ព្រះពុទ្ធដ៏ប្រសើរ ទ្រង់សរសើរនូវសមាធិណា ថាជាធម៌ដ៏ស្អាត ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ ហៅសមាធិនោះថា ឲ្យផលក្នុងលំដាប់ សមាធិដទៃដែលស្មើដោយសមាធិនោះ មិនមានឡើយ សូម្បីតែព្រះធម្មរតនៈនេះ ក៏ជារតនៈដ៏ឧត្តម ព្រោះពាក្យសច្ចៈនេះ សូមសេចក្តីសួស្តីកើតមានឡើង»។

---

เอวํ เอกเทเสน ธมฺมคุเณ ลิขิตฺวา ตติยํ สงฺฆรตนํ โถเมนฺโต – ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ. ‘‘กุลปุตฺตา นาม สตฺถุ ธมฺมกถํ สุตฺวา เอวํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชนฺติ, เกจิ เสตจฺฉตฺตํ ปหาย ปพฺพชนฺติ, เกจิ อุปรชฺชํ, เกจิ เสนาปติฏฺฐานาทีนิ ปหาย ปพฺพชนฺติ. ปพฺพชิตฺวา จ ปน อิมญฺจ ปฏิปตฺตึ ปูเรนฺตี’’ติ จูฬสีลมชฺฌิมสีลมหาสีลาทีนิ เอกเทเสน ลิขิตฺวา ฉทฺวารสํวรํ สติสมฺปชญฺญํ จตุปจฺจยสนฺโตสํ นววิธํ เสนาสนํ, นีวรณปฺปหานํ ปริกมฺมํ ฌานาภิญฺญา อฏฺฐตึส กมฺมฏฺฐานานิ ยาว อาสวกฺขยา เอกเทเสน ลิขิ, โสฬสวิธํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ วิตฺถาเรเนว ลิขิตฺวา ‘‘สตฺถุ สาวกสงฺโฆ นาม เอวรูเปหิ จ คุเณหิ สมนฺนาคโต.

កាលទ្រង់ចារព្រះធម្មគុណដោយសង្ខេបយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់ចារសរសើរព្រះសង្ឃរតនៈជាលំដាប់ទីបីថា «ព្រះសង្ឃជាសាវកនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ លោកប្រតិបត្តិល្អហើយ...បេ... ជាបុញ្ញក្ខេត្តនៃលោក»។ «ពួកកុលបុត្រ កាលបានស្តាប់ធម្មកថារបស់ព្រះសាស្តាហើយ តែងចេញទៅបួសយ៉ាងនេះ ខ្លះលះបង់ស្វេតច្ឆត្រហើយបួស ខ្លះលះបង់តំណែងឧបរាជ ខ្លះលះបង់តំណែងសេនាបតីជាដើមហើយបួស។ លុះបួសហើយ តែងបំពេញនូវសេចក្តីប្រតិបត្តិទាំងឡាយនេះ» រួចទ្រង់ចារចូឡសីល មជ្ឈិមសីល មហាសីលជាដើមដោយសង្ខេប ទ្រង់ចារការសង្រួមក្នុងទ្វារទាំង៦ សតិសម្បជញ្ញៈ សេចក្តីសន្តោសក្នុងបច្ច័យ៤ សេនាសនៈ ៩ ប្រការ ការលះបង់នីវរណៈ បរិកម្ម ឈាន អភិញ្ញា និងកម្មដ្ឋាន ៣៨ ប្រការ រហូតដល់ការអស់ទៅនៃអាសវៈដោយសង្ខេប រួចទ្រង់ចារអាណាបាណសតិកម្មដ្ឋាន ១៦ ប្រការដោយពិស្តារ ហើយចារថា «ព្រះសង្ឃសាវករបស់ព្រះសាស្តា តែងជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយគុណទាំងឡាយមានសភាពបែបនេះ»។

---

เย ปุคฺคลา อฏฺฐสตํ ปสฏฺฐา,จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ;

เต ทกฺขิเณยฺยา สุคตสฺส สาวกา,เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ;

อิทมฺปิ สงฺเฆ รตนํ ปณีตํ,เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. (ขุ. ปา. ๖.๖;

สุ. นิ. ๒๒๙) –

«បុគ្គល ៨ រូប (គឺព្រះអរិយបុគ្គល ៤ គូ) ដែលពួកសប្បុរសសរសើរហើយ បុគ្គលទាំងនោះជាសាវករបស់ព្រះសុគត គួរទទួលនូវទក្ខិណាទាន ទានដែលបុគ្គលថ្វាយក្នុងលោកទាំងឡាយនោះ តែងមានផលច្រើន សូម្បីតែព្រះសង្ឃរតនៈនេះ ក៏ជារតនៈដ៏ឧត្តម ព្រោះពាក្យសច្ចៈនេះ សូមសេចក្តីសួស្តីកើតមានឡើង»។

---

เอวํ เอกเทเสน สงฺฆคุเณ ลิขิตฺวา – ‘‘ภควโต สาสนํ สฺวากฺขาตํ นิยฺยานิกํ, สเจ มยฺหํ สหาโย สกฺโกติ, นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชตู’’ติ ลิขิตฺวา สุวณฺณปฏฺฏํ สํหริตฺวา สุขุมกมฺพเลน เวเฐตฺวา สารสมุคฺเค ปกฺขิปิตฺวา ตํ สมุคฺคํ สุวณฺณมเย, สุวณฺณมยํ, รชตมเย รชตมยํ มณิมเย, มณิมยํ ปวาฬมเย, ปวาฬมยํ โลหิตงฺกมเย, โลหิตงฺกมยํ มสารคลฺลมเย, มสารคลฺลมยํ ผลิกมเย, ผลิกมยํ ทนฺตมเย, ทนฺตมยํ สพฺพรตนมเย, สพฺพรตนมยํ กิลญฺชมเย, กิลญฺชมยํ สมุคฺคํ สารกรณฺฑเก ฐเปสิ.

កាលទ្រង់ចារព្រះសង្ឃគុណដោយសង្ខេបយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់ចារថា «ព្រះសាសនារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាធម៌ដែលទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយ ជាធម៌នាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខ បើសិនជាព្រះសហាយរបស់អាត្មាអញអាចធ្វើបាន សូមយាងចេញទៅបួសចុះ»។ លុះចាររួចហើយ ទ្រង់មូរដុំបន្ទះមាសនោះ រុំដោយសំពត់កម្ពលដ៏ម៉ដ្ឋ រួចដាក់ក្នុងប្រអប់ខ្លឹមចន្ទន៍ រួចដាក់ប្រអប់នោះក្នុងប្រអប់មាស ដាក់ប្រអប់មាសក្នុងប្រអប់ប្រាក់ ដាក់ប្រអប់ប្រាក់ក្នុងប្រអប់កែវមណី ដាក់ប្រអប់កែវមណីក្នុងប្រអប់កែវប្រពាឡ ដាក់ប្រអប់កែវប្រពាឡក្នុងប្រអប់កែវទទឹម ដាក់ប្រអប់កែវទទឹមក្នុងប្រអប់កែវមសារគល្លៈ ដាក់ប្រអប់កែវមសារគល្លៈក្នុងប្រអប់កែវផលិក ដាក់ប្រអប់កែវផលិកក្នុងប្រអប់ភ្លុកដំរី ដាក់ប្រអប់ភ្លុកដំរីក្នុងប្រអប់រតនៈគ្រប់យ៉ាង ដាក់ប្រអប់រតនៈគ្រប់យ៉ាងក្នុងប្រអប់ដែលធ្វើដោយបន្ទះឫស្សី រួចដាក់ប្រអប់ឫស្សីនោះក្នុងកោដ្ឋខ្លឹមចន្ទន៍។

---

ปุน [Pg.200] สารกรณฺฑกํ สุวณฺณกรณฺฑเกติ ปุริมนเยเนว หริตฺวา สพฺพรตนมยํ กรณฺฑกํ กิลญฺชมเย กรณฺฑเก ฐเปสิ. ตโต กิลญฺชมยํ กรณฺฑกํ สารมยเปฬายาติ ปุน วุตฺตนเยเนว หริตฺวา สพฺพรตนมยํ เปฬํ กิลญฺชมยเปฬาย ฐเปตฺวา พหิ วตฺเถน เวเฐตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺเฉตฺวา อมจฺเจ อาณาเปสิ – ‘‘มม อาณาปวตฺติฏฺฐาเน มคฺคํ อลงฺการาเปถ มคฺโค อฏฺฐุสภวิตฺถโต โหตุ, จตุอุสภฏฺฐานํ โสธิตมตฺตกเมว โหตุ, มชฺเฌ จตุอุสภํ ราชานุภาเวน ปฏิยาเทถา’’ติ. ตโต มงฺคลหตฺถึ อลงฺการาเปตฺวา ตสฺส อุปริ ปลฺลงฺกํ ปญฺญเปตฺวา เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา นครวีถิโย สิตฺตสมฺมฏฺฐา สมุสฺสิตทฺธชปฏากา กทลิปุณฺณฆฏคนฺธธูมปุปฺผาทีหิ สุปฺปฏิมณฺฑิตา กาเรตฺวา ‘‘อตฺตโน อตฺตโน วิสยปฺปเทเส เอวรูปํ ปูชํ กาเรนฺตู’’ติ อนฺตรโภคิกานํ ชวนทูเต เปเสตฺวา สยํ สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺกริตฺวา – ‘‘สพฺพตาฬาวจรสมฺมิสฺสพลกายปริวุโต ปณฺณาการํ เปเสมี’’ติ อตฺตโน วิสยปริยนฺตํ คนฺตฺวา อมจฺจสฺส มุขสาสนํ อทาสิ – ‘‘ตาต มยฺหํ สหาโย ปุกฺกุสาติ อิมํ ปณฺณาการํ ปฏิจฺฉนฺโต โอโรธมชฺเฌ อปฏิจฺฉิตฺวา ปาสาทํ อารุยฺห ปฏิจฺฉตู’’ติ. เอวํ สาสนํ ทตฺวา ปจฺจนฺตเทสํ สตฺถา คจฺฉตีติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา นิวตฺติ. อนฺตรโภคิกา เตเนว นิยาเมน มคฺคํ ปฏิยาเทตฺวา ปณฺณาการํ นยึสุ.

ជាថ្មីម្តងទៀត ទ្រង់យកកោដ្ឋខ្លឹមចន្ទន៍នោះ ទៅដាក់ក្នុងកោដ្ឋមាស តាមលំដាប់លំដោយដូចមុន រហូតដល់កោដ្ឋរតនៈគ្រប់យ៉ាង រួចដាក់ក្នុងកោដ្ឋឫស្សី។ បន្ទាប់មក ទ្រង់យកកោដ្ឋឫស្សីនោះ ទៅដាក់ក្នុងហឹបខ្លឹមចន្ទន៍ តាមលំដាប់លំដោយដូចដែលបានពោលមកហើយ រហូតដល់ហឹបរតនៈគ្រប់យ៉ាង រួចដាក់ក្នុងហឹបឫស្សី រួចរុំព័ទ្ធខាងក្រៅដោយសំពត់ វាយត្រាព្រះរាជលញ្ឆករ រួចបង្គាប់ពួកអាមាត្យថា «ចូរពួកអ្នកតុបតែងផ្លូវក្នុងដែនអំណាចរបស់អាត្មាអញ ឲ្យផ្លូវនោះមានទទឹង ៨ ឧសភៈ ត្រង់កន្លែង ៤ ឧសភៈ គ្រាន់តែបោសសម្អាតឲ្យស្អាតទៅបានហើយ ចំណែកឯទទឹង ៤ ឧសភៈចំកណ្តាល ចូររៀបចំដោយព្រះរាជានុភាព»។ បន្ទាប់មក ទ្រង់ឲ្យគេតុបតែងដំរីមង្គល រៀបចំបល្ល័ង្កពីលើដំរីនោះ លើកស្វេតច្ឆត្រ រួចឲ្យគេបោសច្រាសស្រោចទឹកតាមដងវិថីក្នុងក្រុង លើកទង់ជ័យនិងទង់បដាកា តុបតែងយ៉ាងល្អដោយដើមចេក ឆ្នាំងទឹកពេញ គ្រឿងក្រអូប ផ្សែងអប់ និងផ្កាជាដើម រួចទ្រង់ចាត់រាជទូតលឿនរហ័ស ទៅប្រាប់ពួកអន្តរភោគិកៈថា «ចូរធ្វើការបូជាបែបនេះក្នុងដែនដីរៀងៗខ្លួនចុះ»។ ចំណែកព្រះអង្គឯង ទ្រង់គ្រឿងអលង្ការគ្រប់យ៉ាង ហែហមដោយកងទ័ពព្រមទាំងតូរ្យតន្ត្រីគ្រប់ប្រភេទ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងបញ្ជូនគ្រឿងបណ្ណាការទៅ» រួចយាងទៅដល់ព្រំប្រទល់ដែនរបស់ព្រះអង្គ ទើបប្រគល់រាជសារផ្ទាល់ព្រះឱស្ឋទៅឲ្យអាមាត្យថា «នែអ្នក! កាលបើព្រះសហាយបុគ្កុសាតិរបស់អាត្មាអញ ទទួលគ្រឿងបណ្ណាការនេះ សូមកុំទទួលនៅកណ្តាលពួកស្រីស្នំឡើយ ចូរឡើងទៅលើប្រាសាទសិន សឹមទទួល»។ លុះទ្រង់ប្រគល់រាជសារយ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ព្រះសាស្តាយាងទៅកាន់បច្ចន្តប្រទេសហើយ» រួង់ទ្រង់ថ្វាយបង្គំដោយបញ្ចបតិដ្ឋិតហើយយាងត្រឡប់មកវិញ។ ពួកអន្តរភោគិកៈ ក៏បានរៀបចំផ្លូវតាមលំដាប់នោះ រួចនាំយកគ្រឿងបណ្ណាការទៅ។

---

ปุกฺกุสาติปิ อตฺตโน รชฺชสีมโต ปฏฺฐาย เตเนว นิยาเมน มคฺคํ ปฏิยาเทตฺวา นครํ อลงฺการาเปตฺวา ปณฺณาการสฺส ปจฺจุคฺคมนํ อกาสิ. ปณฺณากาโร ตกฺกสีลํ ปาปุณนฺโต อุโปสถทิวเส ปาปุณิ, ปณฺณาการํ คเหตฺวา คตอมจฺโจปิ รญฺโญ วุตฺตสาสนํ อาโรเจสิ. ราชา ตํ สุตฺวา ปณฺณากาเรน สทฺธึ อาคตานํ กตฺตพฺพกิจฺจํ วิจาเรตฺวา ปณฺณาการํ อาทาย ปาสาทํ อารุยฺห ‘‘มา อิธ โกจิ ปวิสตู’’ติ ทฺวาเร อารกฺขํ กาเรตฺวา สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา ปณฺณาการํ อุจฺจาสเน ฐเปตฺวา สยํ นีจาสเน นิสินฺโน ลญฺฉนํ ภินฺทิตฺวา นิวาสนํ อปเนตฺวา กิลญฺชเปฬโต ปฏฺฐาย อนุปุพฺเพน วิวรนฺโต สารมยํ สมุคฺคํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มหาปริหาโร นายํ อญฺญสฺส รตนสฺส ภวิสฺสติ, อทฺธา มชฺฌิมเทเส โสตพฺพยุตฺตกํ รตนํ อุปฺปนฺน’’นฺติ. อถ ตํ สมุคฺคํ วิวริตฺวา ราชลญฺฉนํ ภินฺทิตฺวา สุขุมกมฺพลํ อุภโต วิยูหิตฺวา สุวณฺณปฏฺฏํ อทฺทส.

សូម្បីព្រះបាទបុគ្កុសាតិ ក៏ទ្រង់បង្គាប់ឲ្យរៀបចំផ្លូវតាំងពីព្រំប្រទល់ដែនរបស់ព្រះអង្គមក តាមលំដាប់លំដោយនោះដែរ រួចឲ្យគេតុបតែងទីក្រុង ហើយធ្វើការទទួលគ្រឿងបណ្ណាការ។ គ្រឿងបណ្ណាការនោះ បានទៅដល់ក្រុងតក្កសិលា ចំថ្ងៃឧបោសថ។ អាមាត្យដែលនាំយកគ្រឿងបណ្ណាការទៅនោះ ក៏បានក្រាបបង្គំទូលរាជសារដែលព្រះរាជាបានត្រាស់ទុក។ ព្រះរាជាលុះបានព្រះសណ្ដាប់ហើយ ទ្រង់ចាត់ចែងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើចំពោះពួកអាមាត្យដែលមកជាមួយគ្រឿងបណ្ណាការ រួចទ្រង់យកគ្រឿងបណ្ណាការយាងឡើងទៅកាន់ប្រាសាទ ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យយាមទ្វារថា «កុំឲ្យនរណាម្នាក់ចូលមកទីនេះឡើយ» រួចទ្រង់បើកបង្អួចសីហបញ្ជរ ដាក់គ្រឿងបណ្ណាការលើទីដ៏ខ្ពស់ ចំណែកព្រះអង្គឯងគង់លើទីដ៏ទាប ទ្រង់កាត់ត្រាព្រះរាជលញ្ឆករ ដោះសំពត់រុំចេញ រួចបើកជាលំដាប់តាំងពីហឹបឫស្សីទៅ។ លុះទ្រង់ទតឃើញប្រអប់ខ្លឹមចន្ទន៍ ទើបទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ការរៀបចំដ៏ធំធេងបែបនេះ មិនមែនសម្រាប់រតនៈដទៃឡើយ ពិតណាស់ រតនៈដែលគួរស្ដាប់បានកើតឡើងហើយក្នុងមជ្ឈិមប្រទេស»។ បន្ទាប់មក ទ្រង់បើកប្រអប់នោះ កាត់ត្រាព្រះរាជលញ្ឆករ វែកសំពត់កម្ពលដ៏ម៉ដ្ឋចេញទាំងសងខាង ក៏បានទតឃើញបន្ទះមាសនោះឯង។

---

โส [Pg.201] ตํ ปสาเรตฺวา – ‘‘มนาปานิ วต อกฺขรานิ สมสีสานิ สมปนฺตีนิ จตุรสฺสานี’’ติอาทิโต ปฏฺฐาย วาเจตุํ อารภิ. ตสฺส – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ พุทฺธคุเณ วาเจนฺตสฺส พลวโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ, นวนวุติโลมกูปสหสฺสานิ อุทฺธคฺคโลมานิ อเหสุํ. อตฺตโน ฐิตภาวํ วา นิสินฺนภาวํ วา น ชานาติ. อถสฺส – ‘‘กปฺปโกฏิสตสหสฺเสหิปิ เอตํ ทุลฺลภสาสนํ สหายํ นิสฺสาย โสตุํ ลภามี’’ติ ภิยฺโย พลวปีติ อุทปาทิ. โส หิ อุปริ วาเจตุํ อสกฺโกนฺโต ยาว ปีติเวคปสฺสทฺธิยา นิสีทิตฺวา ปรโต – ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม’’ติ ธมฺมคุเณ อารภิ. ตตฺราปิสฺส ตเถว อโหสิ. โส ปุน ยาว ปีติเวคปสฺสทฺธิยา นิสีทิตฺวา ปรโต ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน’’ติ สงฺฆคุเณ อารภิ. ตตฺราปิสฺส ตเถว อโหสิ. อถ สพฺพปริยนฺเต อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ วาเจตฺวา จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺเตสิ, โส ฌานสุเขเนว วีตินาเมสิ. อญฺโญ โกจิ ทฏฺฐุํ น ลภติ, เอโกว จูฬุปฏฺฐาโก ปวิสติ. เอวํ อทฺธมาสมตฺตํ วีตินาเมสิ.

ស្តេចនោះ លាតសន្ធឹងនូវសន្លឹកមាសនោះហើយ ក៏ចាប់ផ្ដើមអានតាំងពីដើមមកថា «អក្សរទាំងឡាយ គួរជាទីគាប់ចិត្តពិតណាស់ មានក្បាលស្មើគ្នា មានជួរស្មើគ្នា មានជ្រុងបួន»។ កាលដែលស្តេចនោះកំពុងអាននូវព្រះពុទ្ធគុណថា «ព្រះតថាគតកើតឡើងហើយក្នុងលោកនេះ» សោមនស្សដ៏ខ្លាំងក្លាក៏កើតឡើង រោមប្រាំបួនម៉ឺនរន្ធក៏ព្រឺព្រួចឡើងលើ។ ទ្រង់មិនដឹងនូវភាពដែលខ្លួនកំពុងឈរ ឬកំពុងអង្គុយឡើយ។ លំដាប់នោះ បីតិដ៏ខ្លាំងក្លាក៏កើតឡើងដល់ស្តេចនោះក្រៃលែង ដោយទ្រង់គិតថា «សូម្បីក្នុងសែនកោដិកប្ប ព្រះសាសនាដែលក្របាននេះ អាត្មាអញក៏បានដើម្បីស្ដាប់ ដោយអាស្រ័យនឹងសម្លាញ់»។ ព្រោះថា ស្តេចនោះមិនអាចនឹងអានទៅខាងលើទៀតបាន ក៏អង្គុយចាំរហូតដល់ការស្ងប់រំងាប់នៃកម្លាំងបីតិ បន្ទាប់មក ក៏ចាប់ផ្ដើមអាននូវព្រះធម្មគុណថា «ព្រះធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងទុកល្អហើយ»។ ក្នុងធម្មគុណនោះ សេចក្ដីនោះក៏មានដល់ស្ដេចនោះដូច្នោះដែរ។ ស្តេចនោះក៏អង្គុយចាំរហូតដល់ការស្ងប់រំងាប់នៃកម្លាំងបីតិជាថ្មីទៀត បន្ទាប់មក ក៏ចាប់ផ្ដើមអាននូវព្រះសង្ឃគុណថា «ព្រះសង្ឃសាវ័ក... ជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អហើយ»។ ក្នុងសង្ឃគុណនោះ សេចក្ដីនោះក៏មានដល់ស្ដេចនោះដូច្នោះដែរ។ លុះដល់ចុងបំផុតនៃអក្សរទាំងអស់ ក៏អាននូវអានាបានស្សតិកម្មដ្ឋាន ហើយញ៉ាំងចតុត្ថជ្ឈាន និងបញ្ចមជ្ឈានឲ្យកើតឡើង ទ្រង់ញ៉ាំងកាលឲ្យកន្លងទៅដោយសុខកើតអំពីឈាននោះឯង។ អ្នកដទៃណាមួយមិនបានដើម្បីឃើញឡើយ មានតែឧបដ្ឋាកតូចម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលចូលទៅ។ ទ្រង់ញ៉ាំងកាលឲ្យកន្លងទៅអស់ប្រមាណកន្លះខែយ៉ាងនេះ។

---

นาครา ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา อุกฺกุฏฺฐึ อกํสุ ‘‘ปณฺณาการํ ปฏิจฺฉิตทิวสโต ปฏฺฐาย พลทสฺสนํ วา นาฏกทสฺสนํ วา นตฺถิ, วินิจฺฉยทานํ นตฺถิ, ราชา สหาเยน ปหิตํ ปณฺณาการํ ยสฺสิจฺฉติ ตสฺส ทสฺเสตุ, ราชาโน นาม เอกจฺจสฺส ปณฺณาการวเสนปิ วญฺเจตฺวา รชฺชํ อตฺตโน กาตุํ วายมนฺติ. กึ นาม อมฺหากํ ราชา กโรตี’’ติ? ราชา อุกฺกุฏฺฐิสทฺทํ สุตฺวา – ‘‘รชฺชํ นุ โข ธาเรมิ, อุทาหุ สตฺถาร’’นฺติ จินฺเตสิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘รชฺชการิตอตฺตภาโว นาม เนว คณเกน, น คณกมหามตฺเตน คเณตุํ สกฺโก. สตฺถุสาสนํ ธาเรสฺสามี’’ติ สยเน ฐปิตํ อสึ คเหตฺวา เกเส ฉินฺทิตฺวา สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา – ‘‘เอตํ คเหตฺวา รชฺชํ กาเรถา’’ติ สทฺธึ จูฬามณินา เกสกลาปํ ปริสมชฺเฌ ปาเตสิ, มหาชโน ตํ อุกฺขิปิตฺวา – ‘‘สหายกสนฺติกา ลทฺธปณฺณาการา นาม ราชาโน ตุมฺหาทิสา โหนฺติ เทวา’’ติ เอกปฺปหาเรเนว วิรวิ. รญฺโญปิ ทฺวงฺคุลมตฺตํ เกสมสฺสุ อโหสิ. โพธิสตฺตสฺส ปพฺพชฺชาสทิสเมว กิร ชาตํ.

ពួកអ្នកនគរប្រជុំគ្នាក្នុងទីធ្លាព្រះបរមរាជវាំង ហើយធ្វើការស្រែកហ៊ោឡើងថា «ចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលទទួលបណ្ណាការមក ការទតមើលកងទ័ពក្ដី ការទតមើលរបាំក្ដី មិនមានឡើយ ការកាត់សេចក្ដីក៏មិនមាន ព្រះរាជាទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យនឹងបណ្ណាការដែលសម្លាញ់បញ្ជូនមកនោះ ដល់បុគ្គលណា ចូរប្រគល់ឲ្យបុគ្គលនោះចុះ ធម្មតាព្រះរាជាទាំងឡាយ តែងព្យាយាមបោកបញ្ឆោតសូម្បីដោយសារបណ្ណាការ ដើម្បីធ្វើរាជសម្បត្តិឲ្យជារបស់ខ្លួន តើព្រះរាជារបស់យើងកំពុងធ្វើអ្វី?»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់សំឡេងសម្រែកនោះហើយ ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តើអាត្មាអញគួររក្សារាជសម្បត្តិ ឬក៏រក្សាព្រះសាស្តា?»។ លំដាប់នោះ ព្រះតម្រិះនេះបានមានដល់ស្ដេចនោះថា «ភាពជាអ្នកគ្រប់គ្រងរាជសម្បត្តិ គឺសូម្បីតែអ្នកគណនា ឬមហាមាត្យអ្នកគណនាក៏មិនអាចគណនាបានឡើយ អាត្មាអញនឹងរក្សានូវព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា» គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏កាន់យកព្រះខ័នដែលតម្កល់ទុកលើព្រះសយនា កាត់ព្រះកេសា បើកព្រះសីហបញ្ជរ ហើយចោលនូវកំប៉ោយព្រះកេសាជាមួយព្រះចូឡាមណីទៅក្នុងកណ្ដាលជំនុំជន ដោយមានព្រះរាជឱង្ការថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយកាន់យករបស់នេះហើយគ្រប់គ្រងរាជសម្បត្តិចុះ»។ មហាជនលើកឡើងនូវកំប៉ោយព្រះកេសានោះហើយ ក៏ទ្រហោយំឡើងព្រមគ្នាតែម្ដងថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ព្រះរាជាទាំងឡាយដែលបានទទួលបណ្ណាការអំពីសំណាក់សម្លាញ់ តើមានសភាពដូចជាព្រះអង្គដែរឬ?»។ ព្រះកេសា និងព្រះមាសុរបស់ព្រះរាជាក៏មានប្រវែងប្រមាណពីរធ្នាប់។ ឮថា ការសាងផ្នួសនោះមានសភាពដូចជាការសាងផ្នួសរបស់ព្រះពោធិសត្វដូច្នោះឯង។

---

ตโต [Pg.202] จูฬุปฏฺฐากํ เปเสตฺวา อนฺตราปณา ทฺเว กาสายวตฺถานิ มตฺติกาปตฺตญฺจ อาหราเปตฺวา – ‘‘เย โลเก อรหนฺโต, เต อุทฺทิสฺส มยฺหํ ปพฺพชฺชา’’ติ สตฺถารํ อุทฺทิสฺส เอกํ กาสาวํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ วามอํสกูเฏ กตฺวา กตฺตรทณฺฑํ คเหตฺวา – ‘‘โสภติ นุ โข เม ปพฺพชฺชา โน วา’’ติ มหาตเล กติปยวาเร อปราปรํ จงฺกมิตฺวา – ‘‘โสภติ เม ปพฺพชฺชา’’ติ ทฺวารํ วิวริตฺวา ปาสาทา โอตริ. โอตรนฺตํ ปน นํ ตีสุ ทฺวาเรสุ ฐิตนาฏกาทีนิ ทิสฺวาปิ น สญฺชานึสุ. ‘‘เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ อมฺหากํ รญฺโญ ธมฺมกถํ กเถตุํ อาคโต’’ติ กิร จินฺตยึสุ. อุปริปาสาทํ ปน อารุยฺห รญฺโญ ฐิตนิสินฺนฏฺฐานานิ ทิสฺวา ราชา คโตติ ญตฺวา สมุทฺทมชฺเฌ โอสีทมานาย นาวาย ชโน วิย เอกปฺปหาเรเนว วิรวึสุ. กุลปุตฺตํ ภูมิตลํ โอติณฺณมตฺตํ อฏฺฐารสเสนิโย สพฺเพ นาครา พลกายา จ ปริวาเรตฺวา มหาวิรวํ วิรวึสุ. อมจฺจาปิ ตํ เอตทโวจุํ – ‘‘เทว มชฺฌิมเทสราชาโน นาม พหุมายา, สาสนํ เปเสตฺวา พุทฺธรตนํ นาม โลเก อุปฺปนฺนํ วา โน วาติ ญตฺวา คมิสฺสถ, นิวตฺตถ เทวา’’ติ. สทฺทหามหํ มยฺหํ สหายกสฺส, ตสฺส มยา สทฺธึ ทฺเวชฺฌวจนํ นาม นตฺถิ, ติฏฺฐถ ตุมฺเหติ. เต อนุคจฺฉนฺติเยว.

បន្ទាប់ពីនោះមក ទ្រង់ចាត់ចែងឧបដ្ឋាកតូចឲ្យទៅនាំយកសំពត់កាសាយៈពីរ និងសំបកដីដុតអំពីផ្សារមក ហើយទ្រង់ឧទ្ទិសចំពោះព្រះសាស្តាថា «ការបួសរបស់អាត្មាអញ គឺឧទ្ទិសចំពោះព្រះអរហន្តទាំងឡាយណាដែលមានក្នុងលោក» រួចស្លៀកសំពត់កាសាយៈមួយ ដណ្ដប់មួយ ពាក់សំបកដីលើស្មាខាងឆ្វេង កាន់យកឈើច្រត់ ហើយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តើការបួសរបស់អាត្មាអញសមរម្យដែរឬទេ?» រួចចង្ក្រមទៅមកពីរបីដងលើផ្ទៃប្រាសាទដ៏ធំ ហើយគិតថា «ការបួសរបស់អាត្មាអញសមរម្យហើយ» ក៏បើកទ្វារចុះចាកប្រាសាទទៅ។ ចំណែកឯពួកស្រីរបាំជាដើមដែលឈរនៅទ្វារទាំងបី ទោះបីឃើញទ្រង់កំពុងចុះមក ក៏មិនស្គាល់ឡើយ។ ឮថា ពួកនាងគិតយ៉ាងនេះថា «ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយព្រះអង្គ យាងមកដើម្បីសម្ដែងធម៌ដល់ព្រះរាជារបស់យើង»។ លុះពួកនាងឡើងទៅលើប្រាសាទ ឃើញកន្លែងឈរនិងកន្លែងអង្គុយរបស់ព្រះរាជា ដឹងថាព្រះរាជាយាងទៅបាត់ហើយ ក៏ទ្រហោយំឡើងព្រមគ្នាតែម្ដង ដូចជាជនទាំងឡាយក្នុងសំពៅដែលកំពុងលិចកណ្ដាលមហាសមុទ្រដូច្នោះឯង។ លុះកុលបុត្រចុះមកដល់ផ្ទៃដីភ្លាម ពួកសេនាទាំងដប់ប្រាំបីក្រុម ព្រមទាំងអ្នកនគរ និងកងពលទាំងអស់ ក៏ចោមរោមហើយទ្រហោយំយ៉ាងខ្លាំង។ សូម្បីពួកអាមាត្យក៏ក្រាបបង្គំទូលទ្រង់យ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ធម្មតាព្រះរាជាទាំងឡាយក្នុងមជ្ឈិមប្រទេស តែងមានមាយាច្រើន សូមព្រះអង្គបញ្ជូនរាជសារទៅស៊ើបសួរឲ្យដឹងថា ព្រះពុទ្ធរតនៈកើតឡើងក្នុងលោកពិតមែនឬមិនមែនសិន សឹមយាងទៅ សូមព្រះអង្គត្រឡប់មកវិញចុះ បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «អាត្មាអញជឿជាក់លើសម្លាញ់របស់អាត្មាអញ ពាក្យជាពីរ (ពាក្យកុហក) រវាងសម្លាញ់នោះនិងអាត្មាអញ មិនមានឡើយ អ្នកទាំងឡាយចូរនៅទីនេះចុះ»។ ពួកអាមាត្យទាំងនោះក៏នៅតែដើរតាមដដែល។

---

กุลปุตฺโต กตฺตรทณฺเฑน เลขํ กตฺวา – ‘‘อิทํ รชฺชํ กสฺสา’’ติ อาห? ตุมฺหากํ เทวาติ. โย อิมํ เลขํ อนฺตรํ กโรติ, ราชาณาย กาเรตพฺโพติ. มหาชนกชาตเก โพธิสตฺเตน กตเลขํ สีวลิเทวี อนฺตรํ กาตุํ อวิสหนฺตี วิวตฺตมานา อคมาสิ. ตสฺสา คตมคฺเคน มหาชโน อคมาสิ. ตํ ปน เลขํ มหาชโน อนฺตรํ กาตุํ น วิสหิ, เลขํ อุสฺสีสกํ กตฺวา วิวตฺตมานา วิรวึสุ. กุลปุตฺโต ‘‘อยํ เม คตฏฺฐาเน ทนฺตกฏฺฐํ วา มุโขทกํ วา ทสฺสตี’’ติ อนฺตมโส เอกเจฏกมฺปิ อคฺคเหตฺวา ปกฺกามิ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘มม สตฺถา จ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา เอกโกว ปพฺพชิโต’’ติ เอกโกว อคมาสิ. ‘‘สตฺถุ ลชฺชามี’’ติ จ – ‘‘สตฺถา กิร เม ปพฺพชิตฺวา ยานํ นารุฬฺโห’’ติ จ อนฺตมโส เอกปฏลิกมฺปิ อุปาหนํ นารุหิ, ปณฺณจฺฉตฺตกมฺปิ น ธาเรสิ. มหาชโน รุกฺขปาการฏฺฏาลกาทีนิ อารุยฺห เอส อมฺหากํ ราชา คจฺฉตีติ โอโลเกสิ. กุลปุตฺโต – ‘‘ทูรํ คนฺตพฺพํ, น สกฺกา เอเกน มคฺโค นิตฺถริตุ’’นฺติ เอกํ สตฺถวาหํ อนุพนฺธิ. สุขุมาลสฺส กุลปุตฺตสฺส กฐินตตฺตาย [Pg.203] ปถวิยา คฉนฺตสฺส ปาทตเลสุ โผฏา อุฏฺฐหิตฺวา ภิชฺชนฺติ, ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ. สตฺถวาเห ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา นิสินฺเน กุลปุตฺโต มคฺคา โอกฺกมฺม เอกสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทติ. นิสินฺนฏฺฐาเน ปาทปริกมฺมํ วา ปิฏฺฐิปริกมฺมํ วา กตฺตา นาม นตฺถิ, กุลปุตฺโต อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา มคฺคทรถกิลมถปริฬาหํ วิกฺขมฺเภตฺวา ฌานรติยา วีตินาเมติ.

កុលបុត្រគូសខ្សែបន្ទាត់ដោយឈើច្រត់ ហើយសួរថា «រាជសម្បត្តិនេះជារបស់អ្នកណា?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «ជារបស់ព្រះអង្គ បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «បុគ្គលណាឆ្លងកាត់ខ្សែបន្ទាត់នេះ បុគ្គលនោះត្រូវទទួលទណ្ឌកម្មដោយរាជអាជ្ញា»។ ក្នុងមហាជនកជាតក ព្រះនាងសីវលីមិនហ៊ានឆ្លងកាត់ខ្សែបន្ទាត់ដែលព្រះពោធិសត្វគូសទុក ក៏ននៀលទៅតាមផ្លូវ。 មហាជនក៏ទៅតាមផ្លូវដែលព្រះនាងយាងទៅនោះ។ ចំណែកឯមហាជនមិនហ៊ានឆ្លងកាត់ខ្សែបន្ទាត់នោះឡើយ ក៏ធ្វើខ្សែបន្ទាត់នោះឲ្យនៅខាងលើក្បាល ហើយននៀលទ្រហោយំ។ កុលបុត្រគិតថា «អ្នកនេះនឹងប្រគេនឈើស្ទង់ ឬទឹកលុបព្រះភក្ត្រដល់អាត្មាអញក្នុងកន្លែងដែលទៅ» ដូច្នេះហើយ ក៏មិនបាននាំយកសូម្បីតែអ្នកបម្រើម្នាក់ទៅជាមួយឡើយ ហើយក៏ចេញដំណើរទៅ។ ឮថា ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះបានមានដល់ស្ដេចនោះថា «ព្រះសាស្តារបស់អាត្មាអញ ទ្រង់ធ្វើមហាភិនិស្ក្រមណ៍ហើយសាងផ្នួសតែព្រះអង្គឯង» គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏យាងទៅតែម្នាក់ឯង។ ម្យ៉ាងទៀត គិតថា «អាត្មាអញខ្មាសព្រះសាស្តា» និងគិតថា «ឮថា ព្រះសាស្តារបស់អាត្មាអញ លុះសាងផ្នួសហើយ មិនបានឡើងគង់លើយានឡើយ» សូម្បីតែទ្រនាប់ជើងជាន់តែមួយស្រទាប់ ក៏មិនបានពាក់ឡើយ សូម្បីតែឆត្រស្លឹករឹត ក៏មិនបានកាន់ឡើយ។ មហាជនឡើងលើដើមឈើ កំពែង និងប៉មយាមជាដើម សម្លឹងមើលដោយគិតថា «ព្រះរាជារបស់យើងយាងទៅនោះហើយ»។ កុលបុត្រគិតថា «អាត្មាអញត្រូវទៅផ្លូវឆ្ងាយ មិនអាចនឹងឆ្លងកាត់ផ្លូវតែម្នាក់ឯងបានឡើយ» ទើបដើរតាមក្រោយពួកក្បួនរទេះមួយ។ កាលកុលបុត្រដ៏សុខុមាល យាងទៅលើផែនដីដ៏រឹងនិងក្តៅ ពងបែកទាំងឡាយក៏កើតឡើងលើបាតជើង ហើយក៏បែកធ្លាយ ទុក្ខវេទនាក៏កើតឡើង។ កាលពួកក្បួនរទេះបោះជំរំឈប់សម្រាកហើយ កុលបុត្រក៏ចៀសចេញចាកផ្លូវ ទៅអង្គុយនៅក្រោមដើមឈើមួយ។ ក្នុងកន្លែងដែលអង្គុយនោះ មិនមានអ្នកណាម្នាក់ធ្វើការច្របាច់ជើង ឬច្របាច់ខ្នងឡើយ កុលបុត្រចូលចតុត្ថជ្ឈានមានអានាបានស្សតិជាអារម្មណ៍ កំចាត់បង់នូវសេចក្ដីក្រហាយ ភាពនឿយហត់ និងការក្តៅក្រហាយក្នុងផ្លូវ ហើយញ៉ាំងកាលឲ្យកន្លងទៅដោយតម្រេកក្នុងឈាន។

---

ปุนทิวเส อุฏฺฐิเต อรุเณ สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ปุน สตฺถวาหํ อนุพนฺธติ. ปาตราสกาเล กุลปุตฺตสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา ขาทนียํ โภชนียํ ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา เทนฺติ. ตํ อุตฺตณฺฑุลมฺปิ โหติ กิลินฺนมฺปิ สมสกฺขรมฺปิ อโลณาติโลณมฺปิ, กุลปุตฺโต ปวิสนฏฺฐานํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อมตํ วิย ปริภุญฺชิตฺวา เอเตน นิยาเมน อฏฺฐหิ อูนกานิ ทฺเว โยชนสตานิ คโต. เชตวนทฺวารโกฏฺฐกสฺส ปน สมีเปน คจฺฉนฺโตปิ – ‘‘กหํ สตฺถา วสตี’’ติ นาปุจฺฉิ. กสฺมา? สตฺถุคารเวน เจว รญฺโญ เปสิตสาสนวเสน จ. รญฺโญ หิ – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตี’’ติ สตฺถารํ ราชคเห อุปฺปนฺนํ วิย กตฺวา สาสนํ เปสิตํ, ตสฺมา นํ อปุจฺฉิตฺวาว ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺตํ มคฺคํ อติกฺกนฺโต. โส สูริยตฺถงฺคมนเวลาย ราชคหํ ปตฺวา สตฺถา กหํ วสตีติ ปุจฺฉิ. กุโต นุ, ภนฺเต, อาคโตติ? อิโต อุตฺตรโตติ. สตฺถา ตุยฺหํ อาคตมคฺเค อิโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺเต สาวตฺถิ นาม อตฺถิ, ตตฺถ วสตีติ. กุลปุตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อิทานิ อกาโล น สกฺกา คนฺตุํ, อชฺช อิเธว วสิตฺวา สฺเว สตฺถุ สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ. ตโต – ‘‘วิกาเล สมฺปตฺตปพฺพชิตา กหํ วสนฺตี’’ติ ปุจฺฉิ. อิมาย กุมฺภการสาลาย, ภนฺเตติ. อถ โส ตํ กุมฺภการํ ยาจิตฺวา ตตฺถ วาสตฺถาย ปวิสิตฺวา นิสีทิ.

លុះថ្ងៃបន្ទាប់ កាលអរុណរះឡើងហើយ ធ្វើការថែទាំរាងកាយហើយ ក៏ដើរតាមក្រោយពួកក្បួនរទេះទៀត។ ក្នុងពេលអាហារពេលព្រឹក ពួកអ្នកក្បួនរទេះកាន់យកសំបកដីរបស់កុលបុត្រ ហើយដាក់នូវខាទនីយភោជនីយាហារទៅក្នុងសំបកដីនោះហើយប្រគេន។ អាហារនោះ ខ្លះក៏មិនទាន់ឆ្អិនល្អ ខ្លះក៏ជ្រាយពេក ខ្លះក៏លាយដោយគ្រួស ខ្លះក៏សាបពេក ឬប្រៃពេក កុលបុត្រពិចារណានូវផ្លូវជាទីចូលទៅ ហើយឆាន់ដូចជាទឹកអម្រឹត ដោយវិធីនេះ ទ្រង់យាងទៅកាន់ចម្ងាយផ្លូវពីររយយោជន៍ខ្វះប្រាំបីយោជន៍។ ទោះបីយាងទៅជិតខ្លោងទ្វារវត្តជេតពនក៏ដោយ ក៏មិនបានសួរថា «ព្រះសាស្តាគង់នៅទីណា?»។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែការគោរពចំពោះព្រះសាស្តាផង ព្រោះតែអំណាចនៃរាជសារដែលព្រះរាជាបញ្ជូនមកផង។ ព្រោះថា ព្រះរាជាបានបញ្ជូនរាជសារទៅថា «ព្រះតថាគតកើតឡើងហើយក្នុងលោកនេះ» ដោយធ្វើឲ្យយល់ថាព្រះសាស្តាកើតឡើងក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ហេតុនោះ ទ្រង់មិនបានសួរឡើយ ហើយក៏យាងកន្លងហួសចម្ងាយផ្លូវប្រមាណសែសិបប្រាំយោជន៍។ លុះយាងទៅដល់ក្រុងរាជគ្រឹះក្នុងពេលព្រះអាទិត្យអស្តង្គត ក៏សួរថា «ព្រះសាស្តាគង់នៅទីណា?»។ ពួកអ្នកក្រុងសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រះអង្គយាងមកពីណា?»។ ព្រះរាជាតបថា «មកពីទិសខាងជើងអំពីទីនេះ»។ ពួកអ្នកក្រុងជម្រាបថា «ព្រះសាស្តាគង់នៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី ដែលមានចម្ងាយប្រមាណសែសិបប្រាំយោជន៍អំពីទីនេះ តាមផ្លូវដែលព្រះអង្គយាងមកនោះឯង»។ កុលបុត្រក៏គិតថា «ពេលនេះជាវិកាលហើយ មិនអាចនឹងទៅបានឡើយ ថ្ងៃនេះ អាត្មាអញនឹងសម្រាកនៅទីនេះសិន ថ្ងៃស្អែកទើបនឹងទៅកាន់សំណាក់ព្រះសាស្តា»។ បន្ទាប់មក ក៏សួរថា «ពួកបព្វជិតដែលមកដល់ក្នុងពេលវិកាល តែងសម្រាកនៅទីណា?»។ ពួកអ្នកក្រុងជម្រាបថា «សម្រាកនៅក្នុងរោងជាងឆ្នាំងនេះឯង បពិត្រលោកម្ចាស់»។ លំដាប់នោះ ស្ដេចនោះក៏សុំការអនុញ្ញាតនឹងជាងឆ្នាំងនោះ ហើយចូលទៅអង្គុយសម្រាកនៅក្នុងទីនោះ។

---

ภควาปิ ตํทิวสํ ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกนฺโต ปุกฺกุสาตึ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ กุลปุตฺโต สหาเยน เปสิตํ สาสนมตฺตกํ วาเจตฺวา อติเรกติโยชนสติกํ มหารชฺชํ ปหาย มํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตฺวา อฏฺฐหิ อูนกานิ ทฺเว โยชนสตานิ อติกฺกมฺม ราชคหํ ปาปุณิสฺสติ, มยิ อคจฺฉนฺเต ปน ตีณิ สามญฺญผลานิ อปฺปฏิวิชฺฌิตฺวา เอกรตฺติวาเสน อนาถกาลกิริยํ กริสฺสติ, มยิ ปน คเต [Pg.204] ตีณิ สามญฺญผลานิ ปฏิวิชฺฌิสฺสติ. ชนสงฺคหตฺถาเยว ปน มยา สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูริตา, กริสฺสามิ ตสฺส สงฺคห’’นฺติ ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา มุหุตฺตํ อตฺตทรถกิลมถํ ปฏิปสฺสมฺเภตฺวา – ‘‘กุลปุตฺโต มยิ คารเวน ทุกฺกรํ อกาสิ, อติเรกโยชนสตํ รชฺชํ ปหาย อนฺตมโส มุขโธวนทายกมฺปิ เจฏกํ อคฺคเหตฺวา เอกโกว นิกฺขนฺโต’’ติ สาริปุตฺตมหาโมคฺคลฺลานาทีสุ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา สยเมว อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา เอกโกว นิกฺขนฺโต. คจฺฉนฺโต จ เนว อากาเส อุปฺปติ, น ปถวึ สํขิปิ, – ‘‘กุลปุตฺโต มม ลชฺชมาโน หตฺถิอสฺสรถสุวณฺณสิวิกาทีสุ เอกยาเนปิ อนิสีทิตฺวา อนฺตมโส เอกปฏลิกํ อุปาหนมฺปิ อนารุยฺห ปณฺณจฺฉตฺตกมฺปิ อคฺคเหตฺวา นิกฺขนฺโต, มยาปิ ปทสาว คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ ปน จินฺเตตฺวา ปทสาว อคมาสิ.

សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្លឹងមើលលោកក្នុងវេលាជិតភ្លឺនៃថ្ងៃនោះ ទ្រង់ទតឃើញបុគ្កុសាតិហើយ ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កុលបុត្រនេះ អានត្រឹមតែរាជសារដែលសម្លាញ់បញ្ជូនទៅ លះបង់មហារាជសម្បត្តិដែលមានទំហំជាងបីរយយោជន៍ បួសឧទ្ទិសចំពោះតថាគត យាងកន្លងហួសចម្ងាយផ្លូវពីររយយោជន៍ខ្វះប្រាំបីយោជន៍ ហើយនឹងទៅដល់ក្រុងរាជគ្រឹះ កាលបើដថាគតមិនទៅទេ មិនបានចាក់ធ្លោះនូវសាមញ្ញផលទាំងបី ដោយការសម្រាកតែមួយយប់ ក៏នឹងធ្វើមរណកាលជាអ្នកមិនមានទីពឹងឡើយ តែបើដថាគតទៅ នឹងបានចាក់ធ្លោះនូវសាមញ្ញផលទាំងបី។ ម្យ៉ាងទៀត បារមីទាំងឡាយដែលតថាគតបានបំពេញអស់បួនអសង្ខេយ្យ និងសែនកប្ប ក៏ដើម្បីសង្គ្រោះដល់ជនទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ តថាគតនឹងធ្វើការសង្គ្រោះដល់កុលបុត្រនោះ» គិតយ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់ថែទាំព្រះវរកាយតាំងពីព្រលឹម មានភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងទៅបិណ្ឌបាតក្នុងក្រុងសាវត្ថី លុះត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាតក្នុងវេលាក្រោយភត្ត យាងចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ ទ្រង់រំងាប់នូវសេចក្ដីនឿយហត់នៃព្រះវរកាយមួយរំពេច ហើយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កុលបុត្របានធ្វើអំពើដែលធ្វើបានដោយកម្រ ព្រោះតែការគោរពចំពោះតថាគត លះបង់រាជសម្បត្តិជាងមួយរយយោជន៍ សូម្បីតែអ្នកបម្រើដែលប្រគេនទឹកលុបមុខ ក៏មិនបាននាំយកទៅឡើយ ហើយយាងចេញទៅតែម្នាក់ឯង» គិតយ៉ាងនេះហើយ មិនបានត្រាស់ប្រាប់ភិក្ខុណាមួយ មានព្រះសារីបុត្រ និងព្រះមហាមោគ្គល្លានជាដើមឡើយ ទ្រង់កាន់យកព្រះសំបកដី និងព្រះចីវរដោយព្រះអង្គឯង ហើយយាងចេញទៅតែមួយព្រះអង្គឯង。 កាលយាងទៅ ក៏មិនបានហោះទៅលើអាកាស ឬបង្រួញផែនដីឡើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះជាថ្មីទៀតថា «កុលបុត្រនោះខ្មាសតថាគត មិនបានគង់លើយានណាមួយ មានដំរី សេះ រទេះ និងគ្រែស្នាមាសជាដើមឡើយ សូម្បីតែទ្រនាប់ជើងជាន់តែមួយស្រទាប់ ក៏មិនបានពាក់ សូម្បីតែឆត្រស្លឹករឹត ក៏មិនបានកាន់ ហើយយាងចេញទៅ សូម្បីតថាគតក៏គួរតែយាងទៅដោយព្រះបាទាទទេដែរ» គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏យាងទៅដោយព្រះបាទាទទេឯង។

---

โส อสีติ อนุพฺยญฺชนานิ พฺยามปฺปภา พาตฺตึส มหาปุริสลกฺขณานีติ อิมํ พุทฺธสิรึ ปฏิจฺฉาเทตฺวา วลาหกปฏิจฺฉนฺโน ปุณฺณจนฺโท วิย อญฺญตรภิกฺขุเวเสน คจฺฉนฺโต เอกปจฺฉาภตฺเตเนว ปญฺจจตฺตาลีส โยชนานิ อติกฺกมฺม สูริยตฺถงฺคมลีเวลาย กุลปุตฺเต ปวิฏฺฐมตฺเตเยว ตํ กุมฺภการสาลํ ปาปุณิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘เตน โข ปน สมเยน, ปุกฺกุสาติ, นาม กุลปุตฺโต ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส สทฺธาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต, โส ตสฺมึ กุมฺภการาเวสเน ปฐมํ วาสูปคโต โหตี’’ติ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ទ្រង់បិទបាំងនូវព្រះពុទ្ធសិរីនេះ គឺអនុព្យញ្ជនៈ ៨០ និងមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ ដែលមានព្រះរស្មីផ្សាយចេញទៅមួយព្យាម ដូចជាព្រះចន្ទពេញបូណ៌មីដែលពពកបិទបាំងទុក ហើយយាងទៅដោយភេទជាភិក្ខុមួយអង្គដ៏មិនប្រាកដ កន្លងហួសផ្លូវ ៤៥ យោជន៍ ដោយការឆាន់ចង្ហាន់មួយពេលប៉ុណ្ណោះ ក៏បានទៅដល់រោងជាងឆ្នាំងនោះ ក្នុងពេលព្រះអាទិត្យអស្តង្គត កាលបើកុលបុត្រ (ពុក្កុសាតិ) គ្រាន់តែចូលទៅហើយ។ សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបមានព្រះតម្រាស់ថា «សម័យនោះឯង កុលបុត្រឈ្មោះពុក្កុសាតិ ឧទ្ទិសចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយសទ្ធា ហើយចេញចាកផ្ទះ ចូលទៅកាន់ផ្នួស គាត់បានចូលទៅអាស្រ័យនៅមុនគេ ក្នុងរោងជាងឆ្នាំងនោះ»។

---

เอวํ คนฺตฺวาปิ ปน ภควา – ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ ปสยฺห กุมฺภการสาลํ อปวิสิตฺวา ทฺวาเร ฐิโตว กุลปุตฺตํ โอกาสํ กาเรนฺโต สเจ เต ภิกฺขูติอาทิมาห. อุรุนฺทนฺติ วิวิตฺตํ อสมฺพาธํ. วิหรตายสฺมา ยถาสุขนฺติ เยน เยน อิริยาปเถน ผาสุ โหติ, เตน เตน ยถาสุขํ อายสฺมา วิหรตูติ โอกาสํ อกาสิ. อติเรกติโยชนสตญฺหิ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต กุลปุตฺโต ปรสฺส ฉฑฺฑิตปติตํ [Pg.205] กุมฺภการสาลํ กึ อญฺญสฺส สพฺรหฺมจาริโน มจฺฉรายิสฺสติ. เอกจฺเจ ปน โมฆปุริสา สาสเน ปพฺพชิตฺวา อาวาสมจฺฉริยาทีหิ อภิภูตา อตฺตโน วสนฏฺฐาเน มยฺหํ กุฏิ มยฺหํ ปริเวณนฺติ อญฺเญสํ อวาสาย ปรกฺกมนฺติ. นิสีทีติ อจฺจนฺตสุขุมาโล โลกนาโถ เทววิมานสทิสํ คนฺธกุฏึ ปหาย ตตฺถ ตตฺถ วิปฺปกิณฺณฉาริกาย ภินฺนภาชนติณปลาสกุกฺกุฏสูกรวจฺจาทิสํกิลิฏฺฐาย สงฺการฏฺฐานสทิสาย กุมฺภการสาลาย ติณสนฺถารํ สนฺถริตฺวา ปํสุกูลจีวรํ ปญฺญเปตฺวา เทววิมานสทิสํ ทิพฺพคนฺธสุคนฺธํ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา นิสีทนฺโต วิย นิสีทิ.

ទោះបីជាយាងទៅយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានគំរាមកំហែងហើយចូលទៅកាន់រោងជាងឆ្នាំងដោយគិតថា «តថាគតជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ» ឡើយ ទ្រង់គ្រាន់តែឈរនៅទៀបមាត់ទ្វារ ធ្វើឱកាសដល់កុលបុត្រ ហើយត្រាស់ពាក្យមានអាទិថា «ម្នាលភិក្ខុ បើមិនជាការទាស់ចិត្តដល់អ្នកទេ...»។ ពាក្យថា Urundanti ប្រែថា ស្ងាត់ មិនចង្អៀត។ ពាក្យថា Viharatāyasmā yathāsukhaṃ សំដៅថា «សូមលោកម្ចាស់គង់នៅតាមសប្បាយ ដោយឥរិយាបថណាដែលនាំមកនូវសេចក្តីសុខស្រួលចុះ» គឺកុលបុត្របានធ្វើឱកាសថ្វាយហើយ។ ព្រោះថាកុលបុត្រដែលលះបង់រាជសម្បត្តិជាង ១០០ យោជន៍ហើយបួស តើនឹងមានសេចក្តីកំណាញ់ក្នុងរោងជាងឆ្នាំងដែលគេបោះបង់ចោលហើយ ដើម្បីអ្វីចំពោះសព្រហ្មចារីដទៃ? ប៉ុន្តែ មោឃបុរសខ្លះ បួសក្នុងសាសនាហើយ ត្រូវអាវាសមច្ឆរិយៈជាដើមគ្របសង្កត់ តែងនិយាយក្នុងទីលំនៅរបស់ខ្លួនថា «កុដិរបស់អាត្មា ទីធ្លារបស់អាត្មា» ហើយព្យាយាមមិនឲ្យអ្នកដទៃនៅឡើយ។ ពាក្យថា Nisīdi សំដៅថា ព្រះលោកនាថជាសុខុមាលជាតិយ៉ាងក្រៃលែង ទ្រង់លះបង់ព្រះគន្ធកុដិដែលប្រៀបដូចជាទេវវិមាន ហើយយាងចូលទៅគង់ក្នុងរោងជាងឆ្នាំង ដែលពោរពេញដោយផេះរាយប៉ាយ ក្អមបែក ស្មៅ ស្លឹកឈើ លាមកមាន់ លាមកជ្រូកជាដើម ដ៏សែនកខ្វក់ ដូចជាទីចាក់សម្រាម ដោយទ្រង់ក្រាលកម្រាលស្មៅ រៀបចំសង្ឃាដិប៉ង្សុកូល រួចហើយក៏គង់នៅ ហាក់បីដូចជាទ្រង់យាងចូលទៅគង់ក្នុងព្រះគន្ធកុដិដ៏មានក្លិនក្រអូបទិព្វ ប្រៀបដូចជាទេវវិមានដូច្នោះឯង។

---

อิติ ภควาปิ อสมฺภินฺนมหาสมฺมตวํเส อุปฺปนฺโน, กุลปุตฺโตปิ ขตฺติยคพฺเภ วฑฺฒิโต. ภควาปิ อภินีหารสมฺปนฺโน, กุลปุตฺโตปิ อภินีหารสมฺปนฺโน. ภควาปิ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต, กุลปุตฺโตปิ. ภควาปิ สุวณฺณวณฺโณ, กุลปุตฺโตปิ. ภควาปิ สมาปตฺติลาภี, กุลปุตฺโตปิ. อิติ ทฺเวปิ ขตฺติยา ทฺเวปิ อภินีหารสมฺปนฺนา ทฺเวปิ ราชปพฺพชิตา ทฺเวปิ สุวณฺณวณฺณา ทฺเวปิ สมาปตฺติลาภิโน กุมฺภการสาลํ ปวิสิตฺวา นิสินฺนาติ เตหิ กุมฺภการสาลา อติวิย โสภติ, ทฺวีหิ สีหาทีหิ ปวิฏฺฐคุหาทีหิ อาหริตฺวา ทีเปตพฺพํ. เตสุ ปน ทฺวีสุ ภควา – ‘‘สุขุมาโล อหํ ปรมสุขุมาโล เอกปจฺฉาภตฺเตน ปญฺจจตฺตาลีส โยชนานิ อาคโต, มุหุตฺตํ ตาว สีหเสยฺยํ กปฺเปตฺวา มคฺคทรถํ ปฏิปสฺสมฺเภมี’’ติ จิตฺตมฺปิ อนุปฺปาเทตฺวา นิสีทนฺโตว ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. กุลปุตฺโตปิ – ‘‘ทฺวานวุติโยชนสตํ อาคโตมฺหิ, มุหุตฺตํ ตาว นิปชฺชิตฺวา มคฺคทรถํ วิโนเทมี’’ติ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา นิสีทมาโนว อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิ. อิทํ สนฺธาย อถ โข ภควา พหุเทว รตฺตินฺติอาทิ วุตฺตํ.

ដូច្នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ប្រសូតក្នុងអសម្ភិន្នមហាសម្មតវង្ស កុលបុត្រក៏ចម្រើនធំធាត់ក្នុងក្សត្រិយគភ៌។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់បរិបូណ៌ដោយអភិនីហារ កុលបុត្រក៏បរិបូណ៌ដោយអភិនីហារ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់លះបង់រាជសម្បត្តិហើយសាងផ្នួស កុលបុត្រក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏មានព្រះវរកាយពណ៌មាស កុលបុត្រក៏មានវណ្ណៈពណ៌មាស។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ជាអ្នកបានសមាបត្តិ កុលបុត្រក៏ជាអ្នកបានសមាបត្តិ។ ដូច្នេះ ទាំងពីរព្រះអង្គជាក្សត្រ ទាំងពីរព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយអភិនីហារ ទាំងពីរព្រះអង្គជាអ្នកបួសមកពីស្តេច ទាំងពីរព្រះអង្គមានពណ៌សម្បុរដូចមាស ទាំងពីរព្រះអង្គជាអ្នកបានសមាបត្តិ យាងចូលទៅគង់នៅក្នុងរោងជាងឆ្នាំងជាមួយគ្នា រោងជាងឆ្នាំងនោះក៏រឹតតែរុងរឿងក្រៃលែងដោយសារព្រះអង្គទាំងពីរ ដូចជាគុហាដែលរាជសីហ៍ពីរចូលទៅនៅដូច្នោះដែរ។ ក្នុងចំណោមលោកទាំងពីរនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានធ្វើសេចក្តីត្រិះរិះឲืองកើតឡើងថា «តថាគតជាសុខុមាលជាតិ ជាតិដ៏ទន់ភ្លន់ក្រៃលែង ធ្វើដំណើរមកអស់ផ្លូវ ៤៥ យោជន៍ដោយការឆាន់ចង្ហាន់តែមួយពេល តថាគតគួរតែសម្រេចសីហសេយ្យាមួយរំពេចសិន ដើម្បីរំងាប់សេចក្តីនឿយហត់ក្នុងការធ្វើដំណើរ» ឡើយ ទ្រង់គ្រាន់តែគង់នៅហើយក៏ចូលផលសមាបត្តិភ្លាម។ ចំណែកកុលបុត្រក៏មិនបានធ្វើសេចក្តីត្រិះរិះឲ្យកើតឡើងថា «យើងធ្វើដំណើរមកអស់ផ្លូវ ១៩២ យោជន៍ យើងគួរតែដេកសម្រាកមួយរំពេចសិន ដើម្បីបន្ទោបង់សេចក្តីនឿយហត់ក្នុងការធ្វើដំណើរ» ឡើយ គាត់គ្រាន់តែអង្គុយចុះហើយក៏ចូលអានាបានចតុត្ថជ្ឈានភ្លាម។ សំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបមានពាក្យត្រាស់ថា «លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅអស់រាត្រីជាច្រើន...» ជាដើម។

---

นนุ จ ภควา กุลปุตฺตสฺส ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ อาคโต, กสฺมา น เทเสสีติ? กุลปุตฺตสฺส มคฺคทรโถ อปฺปฏิปสฺสทฺโธ, น สกฺขิสฺสติ ธมฺมเทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ, โส ตาวสฺส ปฏิปสฺสมฺภตูติ น เทเสสิ. อปเร – ‘‘ราชคหํ นาม อากิณฺณมนุสฺสํ อวิวิตฺตํ ทสหิ สทฺเทหิ, โส สทฺโท ทิยฑฺฒยามมตฺเตน สนฺนิสีทติ, ตํ อาคเมนฺโต น เทเสสี’’ติ วทนฺติ. ตํ อการณํ, พฺรหฺมโลกปฺปมาณมฺปิ หิ สทฺทํ ภควา อตฺตโน อานุภาเวน [Pg.206] วูปสเมตุํ สกฺโกติ, มคฺคทรถวูปสมํ อาคเมนฺโตเยว ปน น เทเสสิ.

សួរថា៖ ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងមកដោយព្រះទ័យគិតថា «តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ប្រោសកុលបុត្រ» មិនមែនឬ? ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់មិនសម្តែងធម៌ភ្លាមៗ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះសេចក្តីនឿយហត់ក្នុងការធ្វើដំណើររបស់កុលបុត្រមិនទាន់រំងាប់នៅឡើយ គាត់នឹងមិនអាចទទួលយកព្រះធម្មទេសនាបានទេ ទ្រង់រង់ចាំឲ្យសេចក្តីនឿយហត់នោះរំងាប់សិន ទើបមិនទាន់សម្តែង។ ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យដទៃពោលថា «ក្រុងរាជគ្រឹះជាទីកុះករដោយមនុស្ស មិនស្ងាត់ចាកសំឡេងទាំង ១០ ប្រការ សំឡេងនោះតែងតែស្ងប់ស្ងាត់ទៅវិញក្នុងប្រមាណមួយយាមកន្លះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់រង់ចាំសំឡេងនោះស្ងប់ ទើបមិនទាន់សម្តែង»។ ពាក្យនោះមិនមែនជាហេតុផលពិតឡើយ ព្រោះទោះបីជាសំឡេងឮខ្លាំងរហូតដល់ព្រហ្មលោកក៏ដោយ ក៏ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អាចរំងាប់បានដោយព្រះអានុភាពរបស់ព្រះអង្គដែរ ប៉ុន្តែទ្រង់គ្រាន់តែរង់ចាំការរំងាប់សេចក្តីនឿយហត់ក្នុងការធ្វើដំណើររបស់កុលបុត្រប៉ុណ្ណោះ ទើបមិនទាន់សម្តែង។

---

ตตฺถ พหุเทว รตฺตินฺติ ทิยฑฺฒยามมตฺตํ. เอตทโหสีติ ภควา ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สุวณฺณวิมาเน มณิสีหปญฺชรํ วิวรนฺโต วิย ปญฺจปสาทปฺปฏิมณฺฑิตานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกสิ, อถสฺส หตฺถกุกฺกุจฺจปาทกุกฺกุจฺจสีสกมฺปนวิรหิตํ สุนิขาตอินฺทขีลํ วิย นิจฺจลํ อวิพฺภนฺตํ สุวณฺณปฏิมํ วิย นิสินฺนํ กุลปุตฺตํ ทิสฺวา เอตํ – ‘‘ปาสาทิกํ โข’’ติอาทิ อโหสิ. ตตฺถ ปาสาทิกนฺติ ปสาทาวหํ. ภาวนปุํสกํ ปเนตํ, ปาสาทิเกน อิริยาปเถน อิริยติ. ยถา อิริยโต อิริยาปโถ ปาสาทิโก โหติ, เอวํ อิริยตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. จตูสุ หิ อิริยาปเถสุ ตโย อิริยาปถา น โสภนฺติ. คจฺฉนฺตสฺส หิ ภิกฺขุโน หตฺถา จลนฺติ, ปาทา จลนฺติ, สีสํ จลติ, ฐิตสฺส กาโย ถทฺโธ โหติ, นิปนฺนสฺสาปิ อิริยาปโถ อมนาโป โหติ, ปจฺฉาภตฺเต ปน ทิวาฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา จมฺมขณฺฑํ ปญฺญเปตฺวา สุโธตหตฺถปาทสฺส จตุสนฺธิกปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิปนฺนสฺเสว อิริยาปโถ โสภติ. อยญฺจ กุลปุตฺโต ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ อปฺเปตฺวา นิสีทิ. อิติสฺส อิริยาปเถเนว ปสนฺโน ภควา – ‘‘ปาสาทิกํ โข’’ติ ปริวิตกฺเกสิ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា bahudeva rattiṃ គឺប្រមាណមួយយាមកន្លះ។ ពាក្យថា etadahosi សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ចេញពីផលសមាបត្តិហើយ បើកព្រះនេត្រទាំងឡាយដែលតាក់តែងដោយប្រាសាទទាំង ៥ ហាក់បីដូចជាបើកបង្អួចកែវមណីក្នុងវិមានមាស រួចទ្រង់ទតមើលទៅ ក៏បានឃើញកុលបុត្រអង្គុយនៅស្ងៀម មិនញាប់ញ័រ មិនមានការលេងដៃ លេងជើង ឬកម្រើកក្បាលឡើយ ដូចជាសសរគោលដែលគេដំយ៉ាងណែនក្នុងដី មិនរង្គោះរង្គើ ដូចជារូបបដិមាមាស ទើបទ្រង់មានព្រះតម្រិះថា «គួរឲ្យជ្រះថ្លាណាស់តើ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា pāsādikaṃ ប្រែថា នាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លា។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនេះជាភាវនបុំសកៈ សំដៅថា ប្រព្រឹត្តទៅដោយឥរិយាបថគួរឲ្យជ្រះថ្លា។ ឥរិយាបថរបស់អ្នកប្រព្រឹត្តទៅគួរឲ្យជ្រះថ្លាយ៉ាងណា ក៏ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ នេះជាសេចក្តីក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា ក្នុងឥរិយាបថទាំង ៤ ឥរិយាបថ ៣ មិនរុងរឿងឡើយ។ គឺកាលបើភិក្ខុដើរទៅ ដៃទាំងឡាយតែងកម្រើក ជើងទាំងឡាយតែងកម្រើក ក្បាលតែងកម្រើក កាលបើឈរ រាងកាយក៏រឹងត្អឹង កាលបើដេក ឥរិយាបថក៏មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់អ្នកមើលឡើយ។ ចំណែកឯភិក្ខុដែលឆាន់ចង្ហាន់រួចហើយ បោសសម្អាតទីលំនៅពេលថ្ងៃ ក្រាលកម្រាលស្បែក លាងដៃជើងស្អាតល្អហើយ អង្គុយពត់ភ្នែនមានសន្លាក់ទាំងបួនជួបគ្នា ឥរិយាបថរបស់ភិក្ខុនោះទើបជារុងរឿងល្អ។ ចំណែកកុលបុត្រនេះ អង្គុយពត់ភ្នែន ចូលអានាបានចតុត្ថជ្ឈានហើយគង់នៅ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រះថ្លានឹងឥរិយាបថរបស់កុលបុត្រនោះយ៉ាងនេះ ទើបទ្រង់រិះគិតថា «គួរឲ្យជ្រះថ្លាណាស់តើ»។

---

ยํนูนาหํ ปุจฺเฉยฺยนฺติ กสฺมา ปุจฺฉติ? กึ ภควา อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตภาวํ น ชานาตีติ? โน น ชานาติ, อปุจฺฉิเต ปน กถา น ปติฏฺฐาติ, อปติฏฺฐิตาย กถาย กถา น สญฺชายตีติ กถาปติฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉิ.

ពាក្យថា yaṃnūnāhaṃ puccheyyaṃ សួរថា៖ ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់សួរ? តើព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនជ្រាបថាគាត់បួសឧទ្ទិសចំពោះព្រះអង្គទេឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនជាមិនជ្រាបឡើយ គឺទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ណាស់ ប៉ុន្តែបើមិនសួរទេ សន្ទនាក៏មិនអាចចាប់ផ្តើមបាន កាលបើសន្ទនាមិនទាន់ចាប់ផ្តើម ការពិភាក្សាធម៌ក៏មិនអាចកើតឡើងបានឡើយ ហេតុនេះ ទើបទ្រង់សួរដើម្បីជាការចាប់ផ្តើមសន្ទនា។

---

ทิสฺวา จ ปน ชาเนยฺยาสีติ ตถาคตํ พุทฺธสิริยา วิโรจนฺตํ อยํ พุทฺโธติ สพฺเพ ชานนฺติ. อนจฺฉริยเมตํ ชานนํ, พุทฺธสิรึ ปน ปฏิจฺฉาเทตฺวา อญฺญตรปิณฺฑปาติกเวเสน จรนฺโต ทุชฺชาโน โหติ. อิจฺจายสฺมา, ปุกฺกุสาติ, ‘‘น ชาเนยฺย’’นฺติ สภาวเมว กเถติ. ตถา หิ นํ เอกกุมฺภการสาลาย นิสินฺนมฺปิ น ชานาติ.

ពាក្យថា disvā ca pana jāneyyāsi សេចក្តីថា មនុស្សទាំងពួងតែងតែស្គាល់ព្រះតថាគតដែលរុងរឿងដោយព្រះពុទ្ធសិរីថា «នេះជាព្រះពុទ្ធ»។ ការស្គាល់បែបនោះមិនជាការអស្ចារ្យឡើយ ប៉ុន្តែ កាលបើទ្រង់បិទបាំងព្រះពុទ្ធសិរី ហើយយាងទៅដោយភេទជាភិក្ខុបិណ្ឌបាតិកៈធម្មតាមួយអង្គ នោះរមែងស្គាល់បានដោយកម្រ។ ហេតុនោះ ទើបព្រះពុក្កុសាតិដ៏មានអាយុពោលតាមសេចក្តីពិតថា «ខ្ញុំព្រះករុណាមិនស្គាល់ឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទោះបីជាទ្រង់គង់នៅក្នុងរោងជាងឆ្នាំងជាមួយគ្នាក៏ដោយ ក៏គាត់មិនស្គាល់ព្រះអង្គដែរ។

---

เอตทโหสีติ มคฺคทรถสฺส วูปสมภาวํ ญตฺวา อโหสิ. เอวมาวุโสติ กุลปุตฺโต สหาเยน เปสิตํ สาสนมตฺตํ วาเจตฺวา รชฺชํ [Pg.207] ปหาย ปพฺพชมาโน – ‘‘ทสพลสฺส มธุรธมฺมเทสนํ โสตุํ ลภิสฺสามี’’ติ. ปพฺพชิโต, ปพฺพชิตฺวา เอตฺตกํ อทฺธานํ อาคจฺฉนฺโต – ‘‘ธมฺมํ เต ภิกฺขุ เทเสสฺสามี’’ติ ปทมตฺตสฺส วตฺตารํ นาลตฺถ, โส ‘‘ธมฺมํ เต ภิกฺขุ เทเสสฺสามี’’ติ วุตฺตํ กึ สกฺกจฺจํ น สุณิสฺสติ. ปิปาสิตโสณฺโฑ วิย หิ ปิปาสิตหตฺถี วิย จายํ, ตสฺมา สกฺกจฺจํ สวนํ ปฏิชานนฺโต ‘‘เอวมาวุโส’’ติ อาห.

ពាក្យថា etadahosi សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា សេចក្តីនឿយហត់ក្នុងការធ្វើដំណើររបស់កុលបុត្របានរំងាប់ហើយ ទើបមានព្រះតម្រិះនេះកើតឡើង។ ពាក្យថា evamāvuso សេចក្តីថា កុលបុត្រនោះបានអានត្រឹមតែសំបុត្រដែលមិត្តសម្លាញ់ (ព្រះបាទពិម្ពិសារ) បញ្ជូនទៅឲ្យ ក៏លះបង់រាជសម្បត្តិហើយសាងផ្នួស ដោយគិតថា «យើងនឹងបានស្តាប់ព្រះធម្មទេសនាដ៏ផ្អែមល្ហែមរបស់ព្រះទសពល»។ លុះបួសហើយ ធ្វើដំណើរមកអស់ផ្លូវដ៏វែងឆ្ងាយម្ល៉ោះ ក៏មិនដែលបានជួបអ្នកពោលពាក្យសូម្បីតែមួយម៉ាត់ថា «ម្នាលភិក្ខុ តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ប្រាប់អ្នក» ឡើយ កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុ តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ប្រាប់អ្នក» តើគាត់នឹងមិនស្តាប់ដោយគោរពយ៉ាងដូចម្តេចកើត? ព្រោះគាត់ប្រៀបដូចជាអ្នកប្រមឹកដែលស្រេកទឹក ឬដូចជាដំរីដែលស្រេកទឹកដូច្នោះឯង ហេតុនោះ គាត់កាលប្តេជ្ញាថានឹងស្តាប់ដោយគោរព ទើបពោលថា «ករុណា លោកម្ចាស់»។

---

๓๔๓. ฉธาตุโร อยนฺติ ภควา กุลปุตฺตสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทํ อกเถตฺวา อาทิโตว อรหตฺตสฺส ปทฏฺฐานภูตํ อจฺจนฺตสุญฺญตํ วิปสฺสนาลกฺขณเมว อาจิกฺขิตุํ อารทฺโธ. ยสฺส หิ ปุพฺพภาคปฏิปทา อปริสุทฺธา โหติ, ตสฺส ปฐมเมว สีลสํวรํ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตํ โภชเน มตฺตญฺญุตํ ชาคริยานุโยคํ สตฺต สทฺธมฺเม จตฺตาริ ฌานานีติ อิมํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ อาจิกฺขติ. ยสฺส ปเนสา ปริสุทฺธา, ตสฺส ตํ อกเถตฺวา อรหตฺตสฺส ปทฏฺฐานภูตํ วิปสฺสนเมว อาจิกฺขติ. กุลปุตฺตสฺส จ ปุพฺพภาคปฏิปทา ปริสุทฺธา. ตถา หิ อเนน สาสนํ วาเจตฺวา ปาสาทวรคเตเนว อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺติตํ, ยทสฺส ทฺวานวุติโยชนสภํ อาคจฺฉนฺตสฺส ยานกิจฺจํ สาเธสิ, สามเณรสีลมฺปิสฺส ปริปุณฺณํ. ตสฺมา ปุพฺพภาคปฏิปทํ อกเถตฺวา อรหตฺตสฺส ปทฏฺฐานภูตํ อจฺจนฺตสุญฺญตํ วิปสฺสนาลกฺขณเมวสฺส อาจิกฺขิตุํ อารทฺโธ.

៣៤៣. ពាក្យថា chadhāturo ayaṃ សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានសម្តែងបុព្វភាគបដិបទាដល់កុលបុត្រឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវវិបស្សនាលក្ខណៈដ៏ជាសូន្យភាពយ៉ាងក្រៃលែង ដែលជាហេតុជិតដិតនៃព្រះអរហត្តផលតាំងពីដំបូងតែម្តង។ ព្រោះថា បុគ្គលណាមានបុព្វភាគបដិបទាមិនទាន់បរិសុទ្ធ ព្រះដ៏មានព្រះភាគរមែងសម្តែងបុព្វភាគបដិបទានោះ មានសីលសំវរៈ ការគ្រប់គ្រងទ្វារក្នុងឥន្ទ្រីទាំងឡាយ សេចក្តីស្គាល់ប្រមាណក្នុងភោជន ការប្រកបនូវសេចក្តីភ្ញាក់រលឹក សទ្ធម្ម ៧ ប្រការ និងឈានទាំង ៤ ដល់បុគ្គលនោះជាមុនសិន។ ចំណែកឯបុគ្គលណាមានបុព្វភាគបដិបទាបរិសុទ្ធហើយ ទ្រង់មិនសម្តែងបុព្វភាគបដិបទានោះឡើយ គឺទ្រង់សម្តែងតែវិបស្សនាដែលជាហេតុជិតដិតនៃព្រះអរហត្តផលតែម្តង។ ក៏បុព្វភាគបដិបទារបស់កុលបុត្រនេះ បរិសុទ្ធហើយ។ ព្រោះថា គាត់បានអានសំបុត្រហើយ ក៏បានញ៉ាំងអានាបានចតុត្ថជ្ឈានឲ្យកើតឡើងតាំងពីនៅលើប្រាសាទដ៏ប្រសើរម្ល៉ោះ ដែលឈាននោះបានជួយសម្រេចកិច្ចជាយានជំនិះដល់គាត់ក្នុងការធ្វើដំណើរមកអស់ផ្លូវ ១៩២ យោជន៍ ហើយសូម្បីតែសាមណេរសីលរបស់គាត់ក៏បរិបូណ៌ដែរ។ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់មិនសម្តែងបុព្វភាគបដិបទាឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងតែវិបស្សនាលក្ខណៈដ៏ជាសូន្យភាពយ៉ាងក្រៃលែង ដែលជាហេតុជិតដិតនៃព្រះអរហត្តផលដល់គាត់ប៉ុណ្ណោះ។

---

ตตฺถ ฉธาตุโรติ ธาตุโย วิชฺชมานา, ปุริโส อวิชฺชมาโน. ภควา หิ กตฺถจิ วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสติ, กตฺถจิ อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานํ, กตฺถจิ วิชฺชมาเนน วิชฺชมานํ, กตฺถจิ อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานนฺติ สพฺพาสเว วุตฺตนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ. อิธ ปน วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. สเจ หิ ภควา ปุริโสติ ปณฺณตฺตึ วิสฺสชฺเชตฺวา ธาตุโย อิจฺเจว วตฺวา จิตฺตํ อุปฏฺฐาเปยฺย, กุลปุตฺโต สนฺเทหํ กเรยฺย, สมฺโมหํ อาปชฺเชยฺย, เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ น สกฺกุเณยฺย. ตสฺมา ตถาคโต อนุปุพฺเพน ปุริโสติ ปณฺณตฺตึ ปหาย ‘‘สตฺโตติ วา ปุริโสติ วา ปุคฺคโลติ วา ปณฺณตฺติมตฺตเมว, ปรมตฺถโต สตฺโต นาม นตฺถิ, ธาตุมตฺเตเยว จิตฺตํ ฐปาเปตฺวา ตีณิ ผลานิ ปฏิวิชฺฌาเปสฺสามี’’ติ [Pg.208] อนงฺคณสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๕๗ อาทโย) วุตฺตภาสนฺตรกุสโล ตาย ตาย ภาสาย สิปฺปํ อุคฺคณฺหาเปนฺโต อาจริโย วิย เอวมาห.

ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា chadhāturo សេចក្តីថា ធាតុទាំងឡាយមានប្រាកដ (ដោយបរមត្ថ) ចំណែកឯបុគ្គលមិនមានប្រាកដឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងទីខ្លះ ទ្រង់សម្តែងរបស់ដែលមិនមានប្រាកដ ដោយរបស់ដែលមានប្រាកដ, ក្នុងទីខ្លះ ទ្រង់សម្តែងរបស់ដែលមានប្រាកដ ដោយរបស់ដែលមិនមានប្រាកដ, ក្នុងទីខ្លះ ទ្រង់សម្តែងរបស់ដែលមានប្រាកដ ដោយរបស់ដែលមានប្រាកដ, ក្នុងទីខ្លះ ទ្រង់សម្តែងរបស់ដែលមិនមានប្រាកដ ដោយរបស់ដែលមិនមានប្រាកដ សេចក្តីនេះគួរពង្រីកតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងសព្វាសវសូត្រ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ទ្រង់សម្តែងរបស់ដែលមិនមានប្រាកដ ដោយរបស់ដែលមានប្រាកដ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគលះបង់បញ្ញត្តិថា «បុរស» ហើយត្រាស់ត្រឹមតែពាក្យថា «ធាតុទាំងឡាយ» ហើយឲ្យគាត់តាំងចិត្តទុក នោះកុលបុត្រនឹងធ្វើសេចក្តីសង្ស័យ ដល់នូវសេចក្តីវង្វេងភាន់ភាំង មិនអាចទទួលយកព្រះធម្មទេសនាបានឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះតថាគតទ្រង់លះបង់បញ្ញត្តិថា «បុរស» តាមលំដាប់ ហើយគិតថា «ពាក្យថា សត្វក្តី បុរសក្តី បុគ្គលក្តី គ្រាន់តែជាបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះ ដោយបរមត្ថ សត្វឈ្មោះថាមាន គឺមិនមានឡើយ តថាគតនឹងឲ្យគាត់តាំងចិត្តទុកក្នុងត្រឹមតែធាតុទាំងឡាយ ហើយនឹងឲ្យគាត់ត្រាស់ដឹងនូវផលទាំង ៣» ព្រះអង្គជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងភាសាផ្សេងៗ ដូចដែលបានពោលទុកក្នុងអនង្គណសូត្រ ប្រៀបដូចជាគ្រូអាចារ្យដែលបង្រៀនសិល្បសាស្ត្រដល់សិស្សដោយភាសានោះៗ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

---

ตตฺถ ฉ ธาตุโย อสฺสาติ ฉธาตุโร. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ ตฺวํ ปุริโสติ สญฺชานาสิ, โส ฉธาตุโก, น เจตฺถ ปรมตฺถโต ปุริโส อตฺถิ, ปุริโสติ ปน ปณฺณตฺติมตฺตเมวาติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. จตุราธิฏฺฐาโนติ เอตฺถ อธิฏฺฐานํ วุจฺจติ ปติฏฺฐา, จตุปติฏฺฐาโนติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สฺวายํ ภิกฺขุ ปุริโส ฉธาตุโร ฉผสฺสายตโน อฏฺฐารสมโนปวิจาโร, โส เอตฺโตว วิวฏฺฏิตฺวา อุตฺตมสิทฺธิภูตํ อรหตฺตํ คณฺหมาโน อิเมสุ จตูสุ ฐาเนสุ ปติฏฺฐาย คณฺหาตีติ จตุราธิฏฺฐาโนติ. ยตฺถ ฐิตนฺติ เยสุ อธิฏฺฐาเนสุ ปติฏฺฐิตํ. มญฺญสฺส วา นปฺปวตฺตนฺตีติ มญฺญสฺส วา มานสฺส วา นปฺปวตฺตนฺติ. มุนิ สนฺโตติ วุจฺจตีติ ขีณาสวมุนิ อุปสนฺโต นิพฺพุโตติ วุจฺจติ. ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺยาติ อรหตฺตผลปญฺญาย ปฏิวิชฺฌนตฺถํ อาทิโตว สมาธิวิปสฺสนาปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย. สจฺจมนุรกฺเขยฺยาติ ปรมตฺถสจฺจสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยตฺถํ อาทิโตว วจีสจฺจํ รกฺเขยฺย. จาคมนุพฺรูเหยฺยาติ อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลสปริจฺจาคกรณตฺถํ อาทิโตว กิเลสปริจฺจาคํ พฺรูเหยฺย. สนฺติเมว โส สิกฺเขยฺยาติ อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลสวูปสมนตฺถํ อาทิโตว กิเลสวูปสมนํ สิกฺเขยฺย. อิติ ปญฺญาธิฏฺฐานาทีนํ อธิคมตฺถาย อิมานิ สมถวิปสฺสนาปญฺญาทีนิ ปุพฺพภาคาธิฏฺฐานานิ วุตฺตานิ.

ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា chadhāturo សេចក្តីថា បុគ្គលនោះមានធាតុ ៦។ ពាក្យនេះមានអធិប្បាយថា អ្វីដែលអ្នកសម្គាល់ថាជា "បុរស" នោះ គឺគ្រាន់តែជាការប្រជុំនៃធាតុ ៦ ប៉ុណ្ណោះ ដោយបរមត្ថមិនមានបុរសឡើយ តែពាក្យថា "បុរស" នេះ គ្រាន់តែជាបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងបទថា Caturādhiṭṭhāno នេះ ពាក្យថា adhiṭṭhāna គឺលោកហៅថា ទីតាំង (ទីតម្កល់) សេចក្តីថា មានទីតម្កល់ ៤។ ពាក្យនេះមានអធិប្បាយថា ម្នាលភិក្ខុ បុគ្គលនោះឯង ដែលជាបុរសមានធាតុ ៦ មានផស្សាយតនៈ ៦ មានមនោបវិចារ ១៨ បុគ្គលនោះថយចេញចាកវដ្តធម៌នេះ ហើយកាន់យកនូវព្រះអរហត្ត ដែលជាការសម្រេចដ៏ឧត្តម ដោយតម្កល់នៅក្នុងឋានៈទាំង ៤ នេះ ទើបហៅថា Caturādhiṭṭhāno (មានទីតម្កល់ ៤)។ បទថា Yattha ṭhitaṃ សេចក្តីថា តម្កល់នៅក្នុងទីតម្កល់ទាំងឡាយណា (ដោយអំណាចនៃការសម្រេចអរិយមគ្គ)។ បទថា Maññassa vā nappavattanti សេចក្តីថា ខ្សែនៃមញ្ញនា (ការសំគាល់) ឬខ្សែនៃមានៈ មិនប្រព្រឹត្តទៅឡើយ។ បទថា Muni santoti vuccati សេចក្តីថា ព្រះខីណាសវមុនី លោកហៅថា ជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ រលត់ទុក្ខហើយ។ បទថា Paññaṃ nappamajjeyya សេចក្តីថា ដើម្បីចាក់ធ្លុះដឹងដោយព្រះអរហត្តផលបញ្ញា គប្បីមិនធ្វេសប្រហែសក្នុងសមាធិបញ្ញា និងវិបស្សនាបញ្ញា តាំងពីដំបូងឡើយ។ បទថា Saccamanurakkheyya សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ដែលជាបរមត្ថសច្ចៈ គប្បីរក្សានូវវចីសច្ចៈ តាំងពីដំបូងឡើយ។ បទថា Cāgamanubrūheyya សេចក្តីថា ដើម្បីលះបង់កិលេសទាំងពួងដោយព្រះអរហត្តមគ្គ គប្បីចម្រើននូវការលះបង់កិលេស (ដោយតទង្គប្បហាន និងវិក្ខម្ភនប្បហាន) តាំងពីដំបូងឡើយ។ បទថា Santimeva so sikkheyya សេចក្តីថា ដើម្បីរំងាប់កិលេសទាំងពួងដោយព្រះអរហត្តមគ្គ គប្បីសិក្សានូវការរំងាប់កិលេស តាំងពីដំបូងឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវធម៌ជាបុព្វភាគនៃទីតម្កល់ទាំងឡាយ មានសមថបញ្ញា និងវិបស្សនាបញ្ញាជាដើមនេះ ដើម្បីសម្រេចនូវបញ្ញាធិដ្ឋានជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

๓๔๕. ผสฺสายตนนฺติ ผสฺสสฺส อายตนํ, อากโรติ อตฺโถ. ปญฺญาธิฏฺฐานนฺติอาทีนิ ปุพฺเพ วุตฺตานํ อรหตฺตผลปญฺญาทีนํ วเสน เวทิตพฺพานิ.

៣៤៥. បទថា Phassāyatanaṃ សេចក្តីថា ជាទីតាំងនៃផស្សៈ ឬជាអាការៈនៃផស្សៈ។ បទទាំងឡាយមាន Paññādhiṭṭhānaṃ ជាដើម គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃព្រះអរហត្តផលបញ្ញាជាដើម ដែលបានសម្តែងហើយក្នុងកាលមុន។

---

๓๔๘. อิทานิ นิกฺขิตฺตมาติกาวเสน ‘‘ยตฺถ ฐิตํ มญฺญสฺส วา นปฺปวตฺตนฺตี’’ติ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย, อรหตฺเต ปน ปตฺเต ปุน ‘‘ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺยา’’ติอาทีหิ กิจฺจํ นตฺถิ. อิติ ภควา มาติกํ อุปฺปฏิปาฏิธาตุกํ ฐเปตฺวาปิ ยถาธมฺมวเสเนว วิภงฺคํ วิภชนฺโต ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺยาติอาทิมาห. ตตฺถ โก ปญฺญํ ปมชฺชติ, โก นปฺปมชฺชติ? โย ตาว อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา เวชฺชกมฺมาทิวเสน เอกวีสติวิธาย อเนสนาย [Pg.209] ชีวิกํ กปฺเปนฺโต ปพฺพชฺชานุรูเปน จิตฺตุปฺปาทํ ฐเปตุํ น สกฺโกติ, อยํ ปญฺญํ ปมชฺชติ นาม. โย ปน สาสเน ปพฺพชิตฺวา สีเล ปติฏฺฐาย พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา สปฺปายํ ธุตงฺคํ สมาทาย จิตฺตรุจิตํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิวิตฺตํ เสนาสนํ นิสฺสาย กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺตึ ปตฺวา อชฺเชว อรหตฺตนฺติ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา วิจรติ, อยํ ปญฺญํ นปฺปมชฺชติ นาม. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ธาตุกมฺมฏฺฐานวเสน เอส ปญฺญาย อปฺปมาโท วุตฺโต. ธาตุกมฺมฏฺฐาเน ปเนตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา หตฺถิปโทปมสุตฺตาทีสุ วุตฺตเมว.

៣៤៨. ក្នុងពេលនេះ តាមលំដាប់នៃមាតិកាដែលបានដាក់ចុះហើយ គួរតែសម្តែងថា “yattha ṭhitaṃ maññassa vā nappavattanti” ប៉ុន្តែ កាលបើបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ កិច្ចដោយពាក្យថា “paññaṃ nappamajjeyya” ជាដើម គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគ ទោះបីជាទ្រង់ទុកមាតិកាដែលខុសលំដាប់យ៉ាងនេះក្តី ក៏ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់ចែកវិភង្គទៅតាមសភាវធម៌ពិតៗ ទើបត្រាស់ពាក្យថា paññaṃ nappamajjeyya ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ តើបុគ្គលណាឈ្មោះថាធ្វេសប្រហែសក្នុងបញ្ញា បុគ្គលណាឈ្មោះថាមិនធ្វេសប្រហែស? មុនដំបូង បុគ្គលណាដែលបួសក្នុងសាសនានេះហើយ ចិញ្ចឹមជីវិតដោយអនេសនៈ (ការស្វែងរកមិនសមគួរ) ២១ ប្រការ មានវេជ្ជកម្មជាដើម មិនអាចតម្កល់ចិត្តឱ្យសមគួរដល់ផ្នួសបាន បុគ្គលនេះឈ្មោះថា ធ្វេសប្រហែសក្នុងបញ្ញា។ ចំណែកបុគ្គលណាដែលបួសក្នុងសាសនានេះហើយ តម្កល់នៅក្នុងសីល រៀនព្រះពុទ្ធវចនៈ សមាទានធុតង្គដែលជាសប្បាយ កាន់យកកម្មដ្ឋានដែលជាទីគាប់ចិត្ត អាស្រ័យសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ ធ្វើកសិណបរិកម្ម ញ៉ាំងសមាបត្តិឱ្យកើតឡើង ហើយចម្រើនវិបស្សនាដោយតាំងចិត្តថា "អាត្មាអញនឹងកាន់យកព្រះអរហត្តក្នុងថ្ងៃនេះឯង" បុគ្គលនេះឈ្មោះថា មិនធ្វេសប្រហែសក្នុងបញ្ញាឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ សេចក្តីមិនធ្វេសប្រហែសក្នុងបញ្ញារបស់ភិក្ខុ លោកសម្តែងដោយអំណាចនៃធាតុកម្មដ្ឋាន។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីណាដែលគួរនិយាយក្នុងធាតុកម្មដ្ឋាននេះ សេចក្តីនោះត្រូវបានពន្យល់រួចមកហើយក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រជាដើមខាងក្រោម។

---

๓๕๔. อถาปรํ วิญฺญาณํเยว อวสิสฺสตีติ อยมฺเปตฺถ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. เหฏฺฐโต หิ รูปกมฺมฏฺฐานํ กถิตํ, อิทานิ อรูปกมฺมฏฺฐานํ เวทนาวเสน นิพฺพตฺเตตฺวา ทสฺเสตุํ อยํ เทสนา อารทฺธา. ยํ วา ปเนตํ อิมสฺส ภิกฺขุโน ปถวีธาตุอาทีสุ อาคมนิยวิปสฺสนาวเสน กมฺมการกวิญฺญาณํ, ตํ วิญฺญาณธาตุวเสน ภาเชตฺวา ทสฺเสนฺโตปิ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อวสิสฺสตีติ กิมตฺถาย อวสิสฺสติ? สตฺถุ กถนตฺถาย กุลปุตฺตสฺส จ ปฏิวิชฺฌนตฺถาย อวสิสฺสติ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. ปริโยทาตนฺติ ปภสฺสรํ. สุขนฺติปิ วิชานาตีติ สุขเวทนํ เวทยมาโน สุขเวทนํ เวทยามีติ ปชานาติ. เสสปททฺวเยสุปิ เอเสว นโย. สเจ ปนายํ เวทนากถา เหฏฺฐา น กถิตา ภเวยฺย, อิธ ฐตฺวา กเถตุํ วฏฺเฏยฺย. สติปฏฺฐาเน ปเนสา กถิตาวาติ ตตฺถ กถิตนเยเนว เวทิตพฺพา. สุขเวทนิยนฺติ เอวมาทิ ปจฺจยวเสน อุทยตฺถงฺคมนทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ สุขเวทนิยนฺติ สุขเวทนาย ปจฺจยภูตํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

៣៥៤. បទថា Athāparaṃ viññāṇaṃyeva avasissati នេះ ក៏ជាអនុសន្ធិមួយផ្សេងទៀតក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា ខាងក្រោមទ្រង់បានសម្តែងរូបកម្មដ្ឋានហើយ ក្នុងពេលនេះ ដើម្បីសម្តែងអរូបកម្មដ្ឋានដោយញ៉ាំងឱ្យកើតឡើងតាមអំណាចនៃវេទនា ព្រះអង្គទើបចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។ ម៉្យាងទៀត វិញ្ញាណដែលធ្វើកិច្ចនៃវិបស្សនា រួមជាមួយវិបស្សនាដែលជាផ្លូវទៅកាន់ការដឹង ក្នុងធាតុទាំងឡាយមានបឋវីធាតុជាដើម របស់ភិក្ខុនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលបើចង់ចែកសម្តែងដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណធាតុ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមទេសនានេះ។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា avasissati សួរថា តើនៅសល់ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? នៅសល់ដើម្បីការសម្តែងរបស់ព្រះសាស្តា និងដើម្បីការចាក់ធ្លុះដឹងរបស់កុលបុត្រ។ បទថា Parisuddhaṃ សេចក្តីថា មិនមានកិលេសសៅហ្មង។ បទថា Pariyodātaṃ សេចក្តីថា ភ្លឺស្វាង (រុងរឿង)។ បទថា Sukhantipi vijānāti សេចក្តីថា កាលបើទទួលរងសុខវេទនា ក៏ដឹងច្បាស់ថា "អាត្មាអញទទួលរងសុខវេទនា"។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប្រសិនបើការសម្តែងអំពីវេទនានេះ មិនទាន់បានពន្យល់នៅខាងក្រោមទេ គួរតែបង្អង់ពន្យល់ក្នុងទីនេះ។ ប៉ុន្តែ ការសម្តែងអំពីវេទនានេះ ត្រូវបានពន្យល់រួចហើយក្នុងសតិបដ្ឋានសូត្រ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានសម្តែងហើយក្នុងសតិបដ្ឋានសូត្រនោះឯង។ បទថា Sukhavedaniyaṃ ជាដើម ទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញការកើតឡើង និងការរលត់ទៅដោយអំណាចនៃបច្ច័យ។ ក្នុងបទនោះ បទថា Sukhavedaniyaṃ សេចក្តីថា ផស្សៈដែលជាបច្ច័យនៃសុខវេទនា។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

๓๖๐. อุเปกฺขาเยว อวสิสฺสตีติ เอตฺตาวตา หิ ยถา นาม เฉเกน มณิการาจริเยน วชิรสูจิยา วิชฺฌิตฺวา จมฺมขณฺเฑ ปาเตตฺวา ปาเตตฺวา ทินฺนมุตฺตํ อนฺเตวาสิโก คเหตฺวา คเหตฺวา สุตฺตคตํ กโรนฺโต มุตฺโตลมฺพกมุตฺตชาลาทีนิ กโรติ, เอวเมว ภควตา กเถตฺวา กเถตฺวา ทินฺนํ กมฺมฏฺฐานํ อยํ กุลปุตฺโต มนสิกโรนฺโต มนสิกโรนฺโต ปคุณํ อกาสีติ รูปกมฺมฏฺฐานมฺปิสฺส อรูปกมฺมฏฺฐานมฺปิ ปคุณํ [Pg.210] ชาตํ, อถ ภควา ‘‘อถาปรํ อุเปกฺขาเยว อวสิสฺสตี’’ติ อาห.

៣៦០. បទថា Upekkhāyeva avasissati សេចក្តីថា ប៉ុណ្ណេះ ប្រៀបដូចជាអាចារ្យជាងច្នៃត្បូងដ៏ឈ្លាសវៃ បានចោះត្បូងដោយម្ជុលពេជ្រ ហើយទម្លាក់ចុះលើបំណែកស្បែកម្តងមួយៗ រួចប្រគល់ឱ្យសិស្ស ហើយសិស្សនោះក៏យកត្បូងទាំងនោះមកដោតខ្សែធ្វើជាកម្រងគុជ ឬសំណាញ់គុជជាដើម យ៉ាងណាមិញ កម្មដ្ឋានដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយសម្តែងទៀត ហើយប្រគល់ឱ្យ កុលបុត្រនេះកាលបើធ្វើទុកក្នុងចិត្តរឿយៗ ក៏បានធ្វើឱ្យស្ទាត់ជំនាញ គឺទាំងរូបកម្មដ្ឋាន និងអរូបកម្មដ្ឋាន ក៏បានជាកម្មដ្ឋានដែលស្ទាត់ជំនាញដល់កុលបុត្រនោះ យ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “athāparaṃ upekkhāyeva avasissati” (បន្ទាប់ពីនោះ ទៅមុខទៀត គឺនៅសល់តែឧបេក្ខាប៉ុណ្ណោះ)។

---

กิมตฺถํ ปน อวสิสฺสตีติ? สตฺถุ กถนตฺถํ. กุลปุตฺตสฺส ปฏิวิชฺฌนตฺถนฺติปิ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. กุลปุตฺเตน หิ สหายสฺส สาสนํ วาเจตฺวา ปาสาทตเล ฐิเตเนว อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺติตํ, ยทสฺส เอตฺตกํ มคฺคํ อาคจฺฉนฺตสฺส ยานกิจฺจํ สาเธติ. สตฺถุ กถนตฺถํเยว อวสิสฺสติ. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน สตฺถา กุลปุตฺตสฺส รูปาวจรชฺฌาเน วณฺณํ กเถสิ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ ‘‘ภิกฺขุ ปคุณํ ตว อิทํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาน’’นฺติ. ปริสุทฺธาติอาทิ ตสฺสาเยว อุเปกฺขาย วณฺณภณนํ. อุกฺกํ พนฺเธยฺยาติ องฺคารกปลฺลํ สชฺเชยฺย. อาลิมฺเปยฺยาติ ตตฺถ องฺคาเร ปกฺขิปิตฺวา อคฺคึ ทตฺวา นาฬิกาย ธเมนฺโต อคฺคึ ชาเลยฺย. อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺยาติ องฺคาเร วิยูหิตฺวา องฺคารมตฺถเก วา ฐเปยฺย, ตตฺตเก วา ปกฺขิเปยฺย. นีหฏนฺติ นีหฏโทสํ. นินฺนีตกสาวนฺติ อปนีตกสาวํ. เอวเมว โขติ ยถา ตํ สุวณฺณํ อิจฺฉิติจฺฉิตาย ปิฬนฺธนวิกติยา สํวตฺตติ, เอวเมว อยํ ตาว จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขา วิปสฺสนา อภิญฺญา นิโรโธ ภโวกฺกนฺตีติ อิเมสุ ยํ อิจฺฉติ, ตสฺสตฺถาย โหตีติ วณฺณํ กเถสิ.

សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជានៅសល់? ឆ្លើយថា ដើម្បីការសម្តែងរបស់ព្រះសាស្តា។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ដើម្បីការចាក់ធ្លុះដឹងរបស់កុលបុត្រ ប៉ុន្តែពាក្យនោះមិនគប្បីកាន់យកឡើយ។ ព្រោះថាកុលបុត្រនោះ កាលដែលបានអានសំបុត្ររបស់ព្រះបាទពិម្ពិសារជាសម្លាញ់ ហើយឋិតនៅលើប្រាសាទ ក៏បានញ៉ាំងអានាបានចតុត្ថជ្ឈានឱ្យកើតឡើងរួចហើយ ដែលចតុត្ថជ្ឈាននោះឯងបានធ្វើកិច្ចជាយានជំនិះដល់កុលបុត្រនោះក្នុងការធ្វើដំណើរមកកាន់ផ្លូវដ៏ឆ្ងាយនេះ។ ហេតុនោះ គឺនៅសល់ដើម្បីការសម្តែងរបស់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងសរសើរគុណនៃរូបាវចរជ្ឈានរបស់កុលបុត្រ។ ពាក្យនេះមានអធិប្បាយថា "ម្នាលភិក្ខុ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាននេះ ជាធម៌ដែលអ្នកស្ទាត់ជំនាញហើយ"។ បទថា Parisuddhā ជាដើម គឺជាការសរសើរគុណនៃឧបេក្ខាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាននោះឯង។ បទថា Ukkaṃ bandheyya សេចក្តីថា គប្បីរៀបចំអ궁កើងធ្យូង (កំប៉ង់ដែកដាក់ធ្យូងក្តៅ)។ បទថា Ālimpeyya សេចក្តីថា គប្បីដាក់ធ្យូងទៅក្នុងនោះ ហើយបង្កាត់ភ្លើង រួចផ្លុំដោយបំពង់ផ្លុំដើម្បីឱ្យភ្លើងឆេះឡើង។ បទថា Ukkāmukhe pakkhipeyya សេចក្តីថា គប្បីកៀរធ្យូងចេញ ហើយដាក់នៅលើក្បាលធ្យូងក្តៅ ឬដាក់ក្នុងកំប៉ង់ដែកដែលមានកម្តៅប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Nīhaṭaṃ សេចក្តីថា មានទោសដែលបានកម្ចាត់ចេញហើយ។ បទថា Ninnītakasāvaṃ សេចក្តីថា មានកំសោយ (គ្រឿងសៅហ្មងដ៏ល្អិត) ដែលបានលះបង់ចេញហើយ។ បទថា Evameva kho សេចក្តីថា ដូចជាមាសនោះ តែងសម្រេចទៅជាគ្រឿងអលង្ការផ្សេងៗតាមដែលគេប្រាថ្នា យ៉ាងណាមិញ ឧបេក្ខាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាននេះ ជាប្រធាននៃវិបស្សនា អភិញ្ញា និរោធ និងការចុះកាន់ភពថ្មី ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនេះ បុគ្គលប្រាថ្នានូវធម៌ណា ឧបេក្ខានោះក៏រមែងសម្រេចដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ធម៌នោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសរសើរគុណយ៉ាងនេះឯង។

---

กสฺมา ปน ภควา อิมสฺมึ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาเน นิกนฺติปริยาทานตฺถํ อวณฺณํ อกเถตฺวา วณฺณํ กเถสีติ. กุลปุตฺตสฺส หิ จตุตฺถชฺฌาเน นิกนฺติปริยุฏฺฐานํ พลวํ. สเจ อวณฺณํ กเถยฺย, – ‘‘มยฺหํ ปพฺพชิตฺวา ทฺวานวุติโยชนสตํ อาคจฺฉนฺตสฺส อิมํ จตุตฺถชฺฌานํ ยานกิจฺจํ สาเธสิ, อหํ เอตฺตกํ มคฺคํ อาคจฺฉนฺโต ฌานสุเขน ฌานรติยา อาคโต, เอวรูปสฺส นาม ปณีตธมฺมสฺส อวณฺณํ กเถติ, ชานํ นุ โข กเถติ อชาน’’นฺติ กุลปุตฺโต สํสยํ สมฺโมหํ อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา ภควา วณฺณํ กเถสิ.

សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគ មិនសម្តែងទោស (ការមិនសរសើរ) ដើម្បីកាត់ផ្តាច់នូវតណ្ហាដែលត្រេកអរក្នុងរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាននេះ តែបែរជាសម្តែងសរសើរគុណទៅវិញ? ឆ្លើយថា ព្រោះថាកុលបុត្រនោះ មានតណ្ហាដែលត្រេកអរក្នុងចតុត្ថជ្ឈានយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ប្រសិនបើព្រះអង្គសម្តែងទោស (មិនសរសើរ) ទេ កុលបុត្រនោះគប្បីធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីសង្ស័យ និងសេចក្តីវង្វេងថា "ចតុត្ថជ្ឈាននេះ បានធ្វើកិច្ចជាយានជំនិះដល់អាត្មាអញដែលបានបួសហើយធ្វើដំណើរមកកាន់ផ្លូវឆ្ងាយ ១៩២ យោជន៍ អាត្មាអញធ្វើដំណើរមកកាន់ផ្លូវដ៏វែងនេះ ក៏ដោយសារតែឈានសុខ និងការត្រេកអរក្នុងឈាន ព្រះមានព្រះភាគបែរជាសម្តែងទោសនៃធម៌ដ៏សម្រិតសម្រាំងមានសភាពយ៉ាងនេះទៅវិញ តើព្រះអង្គដឹងទើបត្រាស់ ឬមិនដឹងទើបត្រាស់ហ្ន៎?" ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់សម្តែងសរសើរគុណ។

---

๓๖๑. ตทนุธมฺมนฺติ เอตฺถ อรูปาวจรชฺฌานํ ธมฺโม นาม, ตํ อนุคตตฺตา รูปาวจรชฺฌานํ อนุธมฺโมติ วุตฺตํ. วิปากชฺฌานํ วา ธมฺโม, กุสลชฺฌานํ อนุธมฺโม. ตทุปาทานาติ ตคฺคหณา. จิรํ ทีฆมทฺธานนฺติ วีสติกปฺปสหสฺสานิ. วิปากวเสน เหตํ วุตฺตํ. อิโต อุตฺตริมฺปิ เอเสว นโย.

៣៦១. ក្នុងបទថា Tadanudhammaṃ នេះ អរូបាវចរជ្ឈាន ឈ្មោះថា ធម៌ រូបាវចរជ្ឈាន ឈ្មោះថា អនុធម៌ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅតាមអរូបាវចរជ្ឈាននោះ។ ម៉្យាងទៀត វិបាកជ្ឈាន ឈ្មោះថា ធម៌ កុសលជ្ឈាន ឈ្មោះថា អនុធម៌។ បទថា Tadupādānā សេចក្តីថា ព្រោះការកាន់យកនូវអាកាសានញ្ចាយតនជ្ឈាននោះ។ បទថា Ciraṃ dīghamaddhānaṃ សេចក្តីថា អស់កាល ២ ម៉ឺនមហាកប្ប។ ព្រោះថា ពាក្យនេះទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃវិបាក។ សូម្បីក្នុងវារៈខាងលើអំពីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

๓๖๒. เอวํ [Pg.211] จตูหิ วาเรหิ อรูปาวจรชฺฌานสฺส วณฺณํ กเถตฺวา อิทานิ ตสฺเสว อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต โส เอวํ ปชานาตีติอาทิมาห. ตตฺถ สงฺขตเมตนฺติ กิญฺจาปิ เอตฺถ วีสติกปฺปสหสฺสานิ อายุ อตฺถิ, เอตํ ปน สงฺขตํ ปกปฺปิตํ อายูหิตํ, กโรนฺเตน กรียติ, อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ ตาวกาลิกํ, จวนปริเภทนวิทฺธํสนธมฺมํ, ชาติยา อนุคตํ, ชราย อนุสฏํ, มรเณน อพฺภาหตํ, ทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ, อตาณํ อเลณํ อสรณํ อสรณีภูตนฺติ. วิญฺญาณญฺจายตนาทีสุปิ เอเสว นโย.

៣៦២. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសរសើរគុណនៃអរូបាវចរជ្ឈានដោយវារៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងពេលនេះ កាលបើចង់បង្ហាញទោសនៃអរូបាវចរជ្ឈាននោះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យថា so evaṃ pajānāti ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ បទថា Saṅkhatametaṃ សេចក្តីថា ទោះបីជាអាយុក្នុងអាកាសានញ្ចាយតនភូមិនេះ មានប្រមាណ ២ ម៉ឺនមហាកប្បក្តី ប៉ុន្តែ អរូបាវចរជ្ឈានដែលប្រកបដោយវិបាកនេះ គឺជាធម៌ដែលបច្ច័យតាក់តែងឡើង ត្រូវបានចាត់ចែង ត្រូវបានខ្វល់ខ្វាយ គឺបុគ្គលកាលបើធ្វើទើបកើតមានឡើង ជាធម៌មិនទៀង មិនជាប់លាប់ មិនស្ថិតស្ថេរ គ្រាន់តែជាធម៌បណ្តោះអាសន្ន មានសភាវៈច្យុត វិនាស និងទ្រុឌទ្រោម មានជាតិដេញតាម មានជរាគ្របសង្កត់មិនដាច់ មានមរណៈបៀតបៀន តម្កល់នៅក្នុងសង្ខារទុក្ខ មិនមានទីពឹង មិនមានទីពួន មិនមានទីរលឹក និងជាធម៌ដែលមិនអាចធ្វើជាទីរលឹកបានឡើយ។ សូម្បីក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនជ្ឈានជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

อิทานิ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ คณฺหนฺโต โส เนว ตํ อภิสงฺขโรตีติอาทิมาห. ยถา หิ เฉโก ภิสกฺโก วิสวิการํ ทิสฺวา วมนํ กาเรตฺวา วิสํ ฐานโต จาเวตฺวา อุปริ อาโรเปตฺวา ขนฺธํ วา สีสํ วา คเหตุํ อทตฺวา วิสํ โอตาเรตฺวา ปถวิยํ ปาเตยฺย, เอวเมว ภควา กุลปุตฺตสฺส อรูปาวจรชฺฌาเน วณฺณํ กเถสิ. ตํ สุตฺวา กุลปุตฺโต รูปาวจรชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทาย อรูปาวจรชฺฌาเน ปตฺถนํ ฐเปสิ.

ក្នុងពេលនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលបើចង់បញ្ចប់ទេសនាដោយលើកយកព្រះអរហត្តជាកំពូល ទើបត្រាស់ពាក្យថា so neva taṃ abhisaṅkharoti ជាដើម។ ប្រៀបដូចជាគ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃ កាលបើឃើញអាការៈនៃពិស ក៏ធ្វើឱ្យក្អួតចង្អោរ ញ៉ាំងពិសឱ្យឃ្លាតចាកទីតាំង ហើយនាំឡើងទៅខាងលើ មិនបណ្តោយឱ្យពិសនោះជ្រាបចូលទៅកាន់ស្មា ឬក្បាលឡើយ រួចក៏បង្ហូរពិសនោះចុះមកក្រោម ហើយទម្លាក់ចោលទៅលើដី យ៉ាងណាមិញ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសរសើរគុណនៃអរូបាវចរជ្ឈានដល់កុលបុត្រ។ កុលបុត្រនោះ លុះបានស្តាប់ព្រះធម៌ទេសនានោះហើយ ក៏បានកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហាដែលត្រេកអរក្នុងរូបាវចរជ្ឈាន ហើយតម្កល់ទុកនូវសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងអរូបាវចរជ្ឈាន យ៉ាងនោះឯង។

---

ภควา ตํ ญตฺวา ตํ อสมฺปตฺตสฺส อปฺปฏิลทฺธสฺเสว ภิกฺขุโน ‘‘อตฺเถสา อากาสานญฺจายตนาทีสุ สมฺปตฺติ นาม. เตสญฺหิ ปฐมพฺรหฺมโลเก วีสติกปฺปสหสฺสานิ อายุ, ทุติเย จตฺตาลีสํ, ตติเย สฏฺฐิ, จตุตฺเถ จตุราสีติ กปฺปสหสฺสานิ อายุ. ตํ ปน อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ ตาวกาลิกํ, จวนปริเภทนวิทฺธํสนธมฺมํ, ชาติยา อนุคตํ, ชราย อนุสฏํ, มรเณน อพฺภาหตํ, ทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ, อตาณํ อเลณํ อสรณํ อสรณีภูตํ, เอตฺตกํ กาลํ ตตฺถ สมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวาปิ ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กตฺวา ปุน จตูสุ อปาเยสุ ปติตพฺพ’’นฺติ สพฺพเมตํ อาทีนวํ เอกปเทเนว ‘‘สงฺขตเมต’’นฺติ กเถสิ. กุลปุตฺโต ตํ สุตฺวา อรูปาวจรชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทิยิ, ภควา ตสฺส รูปาวจรารูปาวจเรสุ นิกนฺติยา ปริยาทินฺนภาวํ ญตฺวา อรหตฺตนิกูฏํ คณฺหนฺโต ‘‘โส เนว ตํ อภิสงฺขโรตี’’ติอาทิมาห.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបនូវសេចក្តីប្រាថ្នានោះរបស់ភិក្ខុ (គឺបុគ្គុសាតិ) ដែលមិនទាន់បានសម្រេច មិនទាន់បានចំពោះនូវអរូបាវចរឈាននោះ ទើបត្រាស់ថា «សេចក្តីសម្រេច (សម្បត្តិ) ក្នុងអាកាសានញ្ចាយតនភពជាដើមនេះ មានពិតមែន។ ព្រោះថា អាយុរបស់ព្រហ្មទាំងឡាយនោះ ក្នុងបឋមព្រហ្មលោក (អាកាសានញ្ចាយតនភព) មានពីរម៉ឺនកប្ប, ក្នុងទុតិយភព (វិញ្ញាណញ្ចាយតនភព) មានបួនម៉ឺនកប្ប, ក្នុងតតិយភព (អាកិញ្ចញ្ញាយតនភព) មានប្រាំមួយម៉ឺនកប្ប, ក្នុងចតុត្ថភព (នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភព) មានប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់កប្ប។ ប៉ុន្តែ សម្បត្តិនោះ មិនទៀង មិនមាំមួន មិនស្ថិតស្ថេរ មានកំណត់ត្រឹមមួយរយៈ មានសភាវៈច្យុត បែកធ្លាយ និងវិនាសទៅជាធម្មតា មានជាតិដេញតាម មានជរាគ្របដណ្តប់ មានមរណៈបៀតបៀន តាំងនៅក្នុងទុក្ខ មិនមានទីពឹង មិនមានទីពួន មិនមានទីរលឹក ជាធម្មជាតិគ្មានទីរលឹកឡើយ។ បុគ្គលសូម្បីបានសោយសម្បត្តិក្នុងអរូបភពនោះអស់កាលត្រឹមប៉ុណ្ណេះហើយ កាលបើធ្វើកាលកិរិយាដោយភាពជាបុថុជ្ជន ក៏ត្រូវធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយភូមិទាំង ៤ ទៀត»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងនូវទោសទាំងអស់នោះ ដោយបទតែមួយម៉ាត់ថា «សង្ខតមេតំ» (ធម៌នេះជាសង្ខតធម៌)។ កុលបុត្រ (គឺព្រះបាទបុគ្គុសាតិ) បានស្តាប់នូវទោសនោះហើយ ក៏លះបង់នូវសេចក្តីតម្រេក (និកន្តិ) ក្នុងអរូបាវចរឈាន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបថា កុលបុត្រនោះលះបង់សេចក្តីតម្រេកក្នុងរូបាវចរឈាន និងអរូបាវចរឈានហើយ កាលនឹងទ្រង់លើកឡើងនូវអរហត្តផលជាកំពូល ទើបត្រាស់ព្រះពុទ្ធដីកាមានពាក្យថា «សោ នេវ តំ អភិសង្ខរោតិ» (ភិក្ខុនោះមិនតាក់តែងនូវធម៌នោះឡើយ) ជាដើម។

---

ยถา วา ปเนโก มหาโยโธ เอกํ ราชานํ อาราเธตฺวา สตสหสฺสุฏฺฐานกํ คามวรํ ลเภยฺย, ปุน ราชา ตสฺสานุภาวํ สริตฺวา – ‘‘มหานุภาโว โยโธ, อปฺปกํ เตน ลทฺธ’’นฺติ – ‘‘นายํ ตาต คาโม [Pg.212] ตุยฺหํ อนุจฺฉวิโก, อญฺญํ จตุสตสหสฺสุฏฺฐานกํ คณฺหาหี’’ติ ทเทยฺย โส สาธุ เทวาติ ตํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิตรํ คามํ คณฺเหยฺย. ราชา อสมฺปตฺตเมว จ นํ ปกฺโกสาเปตฺวา – ‘‘กึ เต เตน, อหิวาตโรโค เอตฺถ อุปฺปชฺชติ? อสุกสฺมึ ปน ฐาเน มหนฺตํ นครํ อตฺถิ, ตตฺถ ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา รชฺชํ กาเรหี’’ติ ปหิเณยฺย, โส ตถา กเรยฺย.

មួយវិញទៀត ដូចជាយោធាដ៏ធំម្នាក់ ធ្វើឲ្យព្រះរាជាសព្វព្រះរាជហឫទ័យ ហើយបានទទួលភូមិដ៏ប្រសើរ ដែលមានចំណូលមួយសែន។ ក្រោយមក ព្រះរាជាទ្រង់រលឹកឃើញនូវអានុភាពរបស់យោធានោះ ទើបត្រាស់ថា «យោធានេះមានអានុភាពច្រើនណាស់ ភូមិដែលគេទទួលបាននោះមានចំនួនតិចតួចពេក» ហើយទ្រង់ត្រាស់ទៀតថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន ភូមិនេះមិនសមគួរដល់អ្នកឡើយ ចូរអ្នកទទួលយកភូមិមួយទៀតដែលមានចំណូលបួនសែនចុះ» ហើយទ្រង់ប្រទានភូមិនោះឲ្យ។ យោធានោះទទួលព្រះរាជឱង្ការថា «ល្អហើយ ព្រះអង្គ» រួចលះបង់ភូមិមុននោះ ហើយទទួលយកភូមិមួយទៀត។ កាលដែលយោធានោះមិនទាន់បានទៅដល់ភូមិនោះឡើយ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ឲ្យហៅគេមកវិញ ហើយត្រាស់ថា «តើអ្នកត្រូវការអ្វីដោយភូមិនោះ? ព្រោះជំងឺអហិវាតករោគ (ជំងឺអាសន្នរោគ) តែងកើតមានក្នុងភូមិនោះ។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងទីឈ្មោះឯណោះ មាននគរដ៏ធំមួយ អ្នកចូរទៅលើកស្វេតច្ឆត្រ សោយរាជ្យក្នុងនគរនោះចុះ» ហើយទ្រង់ចាត់គេឲ្យទៅ យោធានោះក៏ធ្វើតាមយ៉ាងនោះដែរ។

---

ตตฺถ ราชา วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ ทฏฺฐพฺโพ, มหาโยโธ วิย ปุกฺกุสาติ กุลปุตฺโต, ปฐมลทฺธคาโม วิย อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ, ตํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิตรํ คามํ คณฺหาหีติ วุตฺตกาโล วิย อานาปานจตุตฺถชฺฌาเน นิกนฺติปริยาทานํ กตฺวา อารุปฺปกถนํ, ตํ คามํ อสมฺปตฺตเมว ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘กึ เต เตน, อหิวาตโรโค เอตฺถ อุปฺปชฺชติ? อสุกสฺมึ ฐาเน นครํ อตฺถิ, ตตฺถ ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา รชฺชํ กาเรหี’’ติ วุตฺตกาโล วิย อรูเป สงฺขตเมตนฺติ อาทีนวกถเนน อปฺปตฺตาสุเยว ตาสุ สมาปตฺตีสุ ปตฺถนํ นิวตฺถาเปตฺวา อุปริ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนาคหณํ.

ក្នុងឧបមេយ្យនោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ គួរជ្រាបថាដូចជាព្រះរាជា, កុលបុត្រឈ្មោះបុគ្គុសាតិ ដូចជាយោធាដ៏ធំ, អានាបានចតុត្ថជ្ឈាន ដូចជាភូមិដែលបានទទួលមុនដំបូង, ការសម្តែងនូវអរូបជ្ឈាន បន្ទាប់ពីបានធ្វើឲ្យអស់ទៅនូវសេចក្តីតម្រេកក្នុងអានាបានចតុត្ថជ្ឈាន ដូចជាកាលដែលព្រះរាជាត្រាស់ថា «ចូរលះបង់ភូមិនោះ ហើយទទួលយកភូមិមួយទៀតចុះ», ការដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងនូវទោសក្នុងអរូបភពថា «សង្ខតមេតំ» (ធម៌នេះជាសង្ខតធម៌) ជាដើម ដើម្បីឲ្យកុលបុត្រនោះថយក្រោយចាកសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងអរូបសមាបត្តិទាំងឡាយដែលខ្លួនមិនទាន់បានសម្រេច ហើយទ្រង់កាន់យកនូវទេសនាដោយលើកឡើងនូវអរហត្តផលជាកំពូលក្នុងខាងលើ ដូចជាកាលដែលព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យហៅយោធានោះមកវិញ ទាំងដែលមិនទាន់បានទៅដល់ភូមិនោះឡើយ ហើយត្រាស់ថា «តើអ្នកត្រូវការអ្វីដោយភូមិនោះ? ព្រោះជំងឺអហិវាតករោគតែងកើតមានក្នុងភូមិនោះ។ នៅក្នុងទីឈ្មោះឯណោះ មាននគរដ៏ធំមួយ អ្នកចូរទៅលើកស្វេតច្ឆត្រ សោយរាជ្យក្នុងនគរនោះចុះ»។

---

ตตฺถ เนว อภิสงฺขโรตีติ นายูหติ น ราสึ กโรติ. น อภิสญฺเจตยตีติ น กปฺเปติ. ภวาย วา วิภวาย วาติ วุทฺธิยา วา ปริหานิยา วา, สสฺสตุจฺเฉทวเสนปิ โยเชตพฺพํ. น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตีติ โลเก รูปาทีสุ กิญฺจิ เอกธมฺมมฺปิ ตณฺหาย น คณฺหาติ, น ปรามสติ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตีติ ภควา อตฺตโน พุทฺธวิสเย ฐตฺวา เทสนาย อรหตฺตนิกูฏํ คณฺหิ. กุลปุตฺโต ปน อตฺตโน ยโถปนิสฺสเยน ตีณิ สามญฺญผลานิ ปฏิวิชฺฌิ. ยถา นาม ราชา สุวณฺณภาชเนน นานารสโภชนํ ภุญฺชนฺโต อตฺตโน ปมาเณน ปิณฺฑํ วฏฺเฏตฺวา องฺเก นิสินฺเนน ราชกุมาเรน ปิณฺฑมฺหิ อาลเย ทสฺสิเต ตํ ปิณฺฑํ อุปนาเมยฺย, กุมาโร อตฺตโน มุขปฺปมาเณเนว กพฬํ กเรยฺย, เสสํ ราชา สยํ วา ภุญฺเชยฺย, ปาติยํ วา ปกฺขิเปยฺย, เอวํ ธมฺมราชา ตถาคโต อตฺตโน ปมาเณน อรหตฺตนิกูฏํ คณฺหนฺโต เทสนํ เทเสสิ, กุลปุตฺโต อตฺตโน ยโถปนิสฺสเยน ตีณิ สามญฺญผลานิ ปฏิวิชฺฌิ.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា neva abhisaṅkharoti សេចក្តីថា មិនខ្វល់ខ្វាយ មិនសន្សំ។ បទថា na abhisañcetayati សេចក្តីថា មិនតាក់តែង។ បទថា bhavāya vā vibhavāya vā សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីចម្រើន ឬដើម្បីសេចក្តីសាបសូន្យ ម្យ៉ាងទៀត គួរផ្សំដោយអំណាចនៃសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិផង។ បទថា na kiñci loke upādiyati សេចក្តីថា មិនប្រកាន់ខ្ជាប់នូវធម៌ណាមួយ សូម្បីតែធម៌មួយ ក្នុងរូបជាដើម ក្នុងលោក ដោយអំណាចតណ្ហា មិនស្ទាបអង្អែល (ដោយទិដ្ឋិ)។ បទថា nāparaṃ itthattāya... pajānāti សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ឋិតនៅក្នុងពុទ្ធវិស័យរបស់ព្រះអង្គ ហើយទ្រង់កាន់យកនូវអរហត្តផលជាកំពូលនៃទេសនា។ ចំណែកឯកុលបុត្រ ក៏បានត្រាស់ដឹងនូវសាមញ្ញផលទាំង ៣ ខាងក្រោម ទៅតាមឧបនិស្ស័យរបស់ខ្លួន។ ប្រៀបដូចជាព្រះរាជា កាលសោយក្រយាស្ងោយមានរសផ្សេងៗ ក្នុងភាជន៍មាស ទ្រង់ពូតដុំបាយតាមប្រមាណរបស់ព្រះអង្គ កាលបើព្រះរាជកុមារដែលគង់លើព្រះឧរូ (ភ្លៅ) បង្ហាញនូវសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងដុំបាយនោះ ព្រះរាជាក៏ហុចដុំបាយនោះឲ្យទៅ ព្រះរាជកុមារក៏ធ្វើដុំបាយឲ្យតូចល្មមនឹងមាត់របស់ខ្លួន ចំណែកដុំបាយដែលសេសសល់ ព្រះរាជាទ្រង់សោយដោយព្រះអង្គឯងខ្លះ ឬដាក់ចុះក្នុងភាជន៍វិញខ្លះ យ៉ាងណាមិញ ព្រះធម្មរាជាតថាគត កាលទ្រង់កាន់យកនូវអរហត្តផលជាកំពូលតាមប្រមាណរបស់ព្រះអង្គ ហើយទ្រង់សម្តែងធម៌ កុលបុត្រក៏បានត្រាស់ដឹងនូវសាមញ្ញផលទាំង ៣ ទៅតាមឧបនិស្ស័យរបស់ខ្លួន យ៉ាងនោះឯង។

---

อิโต ปุพฺเพ ปนสฺส ขนฺธา ธาตุโย อายตนานีติ เอวรูปํ อจฺจนฺตสุญฺญตํ ติลกฺขณาหตํ กถํ กเถนฺตสฺส เนว กงฺขา, น วิมติ, นาปิ – ‘‘เอวํ กิร ตํ, เอวํ เม อาจริเยน วุตฺต’’นฺติ อิติ กิร น ทนฺธายิตตฺตํ น วิตฺถายิตตฺตํ อตฺถิ[Pg.213]. เอกจฺเจสุ จ กิร ฐาเนสุ พุทฺธา อญฺญาตกเวเสน วิจรนฺติ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ นุ โข เอโสติ อหุเทว สํสโย, อหุ วิมติ. ยโต อเนน อนาคามิผลํ ปฏิวิทฺธํ, อถ อยํ เม สตฺถาติ นิฏฺฐํ คโต. ยทิ เอวํ กสฺมา อจฺจยํ น เทเสสีติ. โอกาสาภาวโต. ภควา หิ ยถานิกฺขิตฺตาย มาติกาย อจฺฉินฺนธารํ กตฺวา อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย เทสนํ เทเสสิเยว.

មុនអំពីពេលនេះ កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងនូវកថាដែលជាសេចក្តីសូន្យទទេដ៏ក្រៃលែង ត្រូវត្រៃលក្ខណ៍គ្របដណ្តប់ យ៉ាងនេះថា «ខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ របស់ភិក្ខុនោះ មាននៅឡើយ» សេចក្តីសង្ស័យមិនបានកើតឡើង សេចក្តីងឿងឆ្ងល់ក៏មិនមានឡើយ សូម្បីតែសេចក្តីយឺតយ៉ាវ ឬសេចក្តីរារែកថា «រឿងនោះឮថា យ៉ាងនេះមែនឬ? លោកគ្រូរបស់ខ្ញុំប្រាប់មកយ៉ាងនេះមែនឬ?» ក៏មិនមានឡើយ។ ឮថា ក្នុងទីខ្លះ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងតែយាងទៅដោយភេទមិនឲ្យគេស្គាល់ សេចក្តីសង្ស័យ និងសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ថា «លោកនេះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមែនឬហ្ន៎?» ក៏ធ្លាប់មានដល់កុលបុត្រនោះមែន។ លុះកាលណា កុលបុត្រនោះបានសម្រេចអនាគាមិផលហើយ ទើបដល់នូវសេចក្តីសម្រេចចិត្តថា «ព្រះអង្គនេះជាព្រះសាស្តារបស់យើងពិតមែន»។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាកុលបុត្រនោះមិនសម្តែងនូវទោសកំហុស (ដែលខ្លួនបានប្រមាថពីមុន)? ឆ្លើយថា ព្រោះគ្មានឱកាស។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងធម៌ឥតដាច់ខ្សែទឹក ដូចជាទ្រង់បង្ហូរគង្គាលើមេឃ តាមមាតិកាដែលទ្រង់បានកំណត់ទុកហើយយ៉ាងនោះឯង។

---

๓๖๓. โสติ อรหา. อนชฺโฌสิตาติ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา คเหตุํ น ยุตฺถาติ ปชานาติ. อนภินนฺทิตาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทิตุํ น ยุตฺตาติ ปชานาติ.

៣៦៣. បទថា so សំដៅយក ព្រះអរហន្ត។ បទថា anajjhositā សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ថា មិនគួរលេបចូល មិនគួរធ្វើឲ្យសម្រេច ហើយកាន់យកឡើយ។ បទថា anabhinanditā សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ថា មិនគួរត្រេកអរដោយអំណាចតណ្ហានិងទិដ្ឋិឡើយ។

---

๓๖๔. วิสํยุตฺโต นํ เวเทตีติ สเจ หิสฺส สุขเวทนํ อารพฺภ ราคานุสโย, ทุกฺขเวทนํ อารพฺภ ปฏิฆานุสโย, อิตรํ อารพฺภ อวิชฺชานุสโย อุปฺปชฺเชยฺย, สํยุตฺโต เวทิเยยฺย นาม. อนุปฺปชฺชนโต ปน วิสํยุตฺโต นํ เวเทติ นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต. กายปริยนฺติกนฺติ กายโกฏิกํ. ยาว กายปวตฺตา อุปฺปชฺชิตฺวา ตโต ปรํ อนุปฺปชฺชนเวทนนฺติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อนภินนฺทิตานิ สีตีภวิสฺสนฺตีติ ทฺวาทสสุ อายตเนสุ กิเลสานํ วิเสวนสฺส นตฺถิตาย อนภินนฺทิตานิ หุตฺวา อิธ ทฺวาทสสุเยว อายตเนสุ นิรุชฺฌิสฺสนฺติ. กิเลสา หิ นิพฺพานํ อาคมฺม นิรุทฺธาปิ ยตฺถ นตฺถิ, ตตฺถ นิรุทฺธาติ วุจฺจนฺติ. สฺวายมตฺโถ – ‘‘เอตฺเถสา ตณฺหา นิรุชฺฌมานา นิรุชฺฌตี’’ติ สมุทยปญฺเหน ทีเปตพฺโพ. ตสฺมา ภควา นิพฺพานํ อาคมฺม สีติภูตานิปิ อิเธว สีตีภวิสฺสนฺตีติ อาห. นนุ จ อิธ เวทยิตานิ วุตฺตานิ, น กิเลสาติ. เวทยิตานิปิ กิเลสาภาเวเนว สีตีภวนฺติ. อิตรถา เนสํ สีติภาโว นาม นตฺถีติ สุวุตฺตเมตํ.

៣៦៤. បទថា visaṃyutto naṃ vedeti សេចក្តីថា ប្រសិនបើអនុស័យគឺរាគៈ ព្រោះអាស្រ័យសុខវេទនា ឬអនុស័យគឺបដិឃៈ ព្រោះអាស្រ័យទុក្ខវេទនា ឬអនុស័យគឺអវិជ្ជា ព្រោះអាស្រ័យវេទនាម្យ៉ាងទៀត (អទុក្ខមសុខវេទនា) កើតឡើងដល់ព្រះអរហន្តនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយកិលេសហើយសោយវេទនា។ ប៉ុន្តែ ព្រោះអនុស័យទាំងនោះមិនកើតឡើង ព្រះអរហន្តនោះទើបជាអ្នកប្រាសចាកកិលេសហើយសោយវេទនានោះ គឺជម្រុះចោលហើយ រួចផុតហើយ។ បទថា kāyapariyantikaṃ សេចក្តីថា មានកាយជាទីបំផុត គឺវេទនាដែលកើតឡើងដរាបណាដែលកាយនៅប្រព្រឹត្តទៅ ហើយបន្ទាប់ពីនោះទៅ ក៏ជាវេទនាមិនកើតឡើងទៀត នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ (គឺ jīvitapariyantikaṃ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា anabhinanditāni sītībhavissantīti សេចក្តីថា ព្រោះគ្មានការផ្សព្វផ្សាយនៃកិលេសទាំងឡាយក្នុងអាយតនៈទាំង ១២ វេទនាទាំងឡាយនោះ ក៏ជាធម្មជាតិដែលតណ្ហានិងទិដ្ឋិមិនត្រេកអរហើយ នឹងរលត់ទៅក្នុងអាយតនៈទាំង ១២ នេះឯង។ ព្រោះថាកិលេសទាំងឡាយ សូម្បីរលត់ទៅដោយអាស្រ័យព្រះនិព្វានហើយ ក៏ឈ្មោះថារលត់ទៅក្នុងអាយតនៈទាំង ១២ ណាដែលគ្មានកិលេសនោះ។ អត្ថនេះ គួរពន្យល់ដោយសមុទយបញ្ហា (ក្នុងមហាសតិបដ្ឋានសូត្រ) ថា «etthesā taṇhā nirujjhamānā nirujjhati» (តណ្ហានេះ កាលបើនឹងរលត់ ក៏រលត់ក្នុងទីនេះឯង)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកកិលេសទាំងឡាយដែលរលត់ទៅដោយអាស្រ័យព្រះនិព្វាន ទើបត្រាស់ថា «idheva sītībhavissanti» (នឹងត្រជាក់ក្នុងលោកនេះឯង)។ សួរថា៖ ក្នុងទីនេះ ទ្រង់ត្រាស់ចំពោះវេទនាទាំងឡាយ មិនមែនត្រាស់ចំពោះកិលេសទេ ដឹង? ឆ្លើយថា៖ សូម្បីវេទនាទាំងឡាយ ក៏រលត់ត្រជាក់ទៅបាន ព្រោះតែគ្មានកិលេសប៉ុណ្ណោះ។ បើមិនដូច្នោះទេ សេចក្តីរលត់ត្រជាក់នៃវេទនាទាំងនោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ពាក្យនេះ ទើបឈ្មោះថា ត្រាស់ទុកល្អហើយ។

---

๓๖๕. เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ยถา หิ เอโก ปุริโส เตลปทีปสฺส ฌายโต เตเล ขีเณ เตลํ อาสิญฺจติ, วฏฺฏิยา ขีณาย วฏฺฏึ ปกฺขิปติ, เอวํ ทีปสิขาย อนุปจฺเฉโทว โหติ, เอวเมว ปุถุชฺชโน เอกสฺมึ ภเว ฐิโต กุสลากุสลํ กโรติ, โส เตน สุคติยญฺจ อปาเยสุ จ นิพฺพตฺตติเยว, เอวํ เวทนานํ อนุปจฺเฉโทว [Pg.214] โหติ. ยถา ปเนโก ทีปสิขาย อุกฺกณฺฐิโต – ‘‘อิมํ ปุริสํ อาคมฺม ทีปสิขา น อุปจฺฉิชฺชตี’’ติ นิลีโน ตสฺส ปุริสสฺส สีสํ ฉินฺเทยฺย, เอวํ วฏฺฏิยา จ เตลสฺส จ อนุปหารา ทีปสิขา อนาหารา นิพฺพายติ, เอวเมว วฏฺเฏ อุกฺกณฺฐิโต โยคาวจโร อรหตฺตมคฺเคน กุสลากุสลํ สมุจฺฉินฺทติ, ตสฺส สมุจฺฉินฺนตฺตา ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน กายสฺส เภทา ปุน เวทยิตานิ น อุปฺปชฺชนฺตีติ.

៣៦៥. ក្នុងបទថា evameva kho នេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមានិងឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ ប្រៀបដូចជាបុរសម្នាក់ កាលចង្កៀងប្រេងកំពុងឆេះ កាលបើប្រេងអស់ ក៏ចាក់ប្រេងថែម កាលបើប្រឆេះអស់ ក៏ដាក់ប្រឆេះថែម យ៉ាងនេះ សិរីចង្កៀង (អណ្តាតភ្លើង) ក៏មិនដាច់ឡើយ យ៉ាងណាមិញ បុថុជ្ជនកាលឋិតនៅក្នុងភពមួយ តែងធ្វើកុសលនិងអកុសល គេតែងកើតក្នុងសុគតិភពខ្លះ ក្នុងអបាយភូមិខ្លះ ដោយសារកម្មនោះ យ៉ាងនេះ ការមិនដាច់នៃវេទនាទាំងឡាយ ក៏មានយ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាបុរសម្នាក់ នឿយណាយនឹងអណ្តាតភ្លើងចង្កៀង គិតថា «អណ្តាតភ្លើងចង្កៀងនេះ មិនដាច់ទៅបាន ក៏ព្រោះតែអាស្រ័យបុរសនេះឯង» ទើបលបពួនកាត់ក្បាលបុរសនោះ កាលបើកាត់យ៉ាងនេះហើយ ព្រោះគ្មានការផ្គត់ផ្គង់នូវប្រឆេះនិងប្រេង អណ្តាតភ្លើងចង្កៀងដែលគ្មានអាហារ ក៏រលត់ទៅ យ៉ាងណាមិញ យោគាវចរបុគ្គលកាលនឿយណាយក្នុងវដ្តសង្សារ តែងកាត់ផ្តាច់នូវកុសលនិងអកុសលកម្មដោយអរហត្តមគ្គ ព្រោះតែកម្មនោះត្រូវកាត់ផ្តាច់ហើយ ក្រោយពីការបែកធ្លាយនៃរាងកាយរបស់ភិក្ខុជាខីណាស្រព វេទនាទាំងឡាយ ក៏មិនកើតឡើងទៀតឡើយ យ៉ាងនោះឯង។

---

ตสฺมาติ ยสฺมา อาทิมฺหิ สมาธิวิปสฺสนาปญฺญาหิ อรหตฺตผลปญฺญา อุตฺตริตรา, ตสฺมา. เอวํ สมนฺนาคโตติ อิมินา อุตฺตเมน อรหตฺตผลปญฺญาธิฏฺฐาเนน สมนฺนาคโต. สพฺพทุกฺขกฺขเย ญาณํ นาม อรหตฺตมคฺเค ญาณํ, อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อรหตฺตผเล ญาณํ อธิปฺเปตํ. เตเนวาห ตสฺส สา วิมุตฺติ สจฺเจ ฐิตา อกุปฺปา โหตีติ.

បទថា tasmā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែបញ្ញាក្នុងអរហត្តផល ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ជាងសមាធិបញ្ញានិងវិបស្សនាបញ្ញាក្នុងខាងដើម ហេតុនោះ។ បទថា evaṃ samannāgato សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយអរហត្តផលបញ្ញាធិដ្ឋានដ៏ឧត្តមនេះ។ ឈ្មោះថា ញាណក្នុងសេចក្តីអស់ទៅនៃទុក្ខទាំងពួង (sabbadukkhakkhaye ñāṇaṃ) គឺអរហត្តមគ្គញាណ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកអរហត្តផលញាណ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «tassa sā vimutti sacce ṭhitā akuppā hoti» (វិមុត្តិរបស់ភិក្ខុនោះ ឋិតនៅក្នុងសច្ចៈ មិនកម្រើកឡើយ)។

---

๓๖๖. เอตฺถ หิ วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ, สจฺจนฺติ ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ. อิติ อกุปฺปารมฺมณกรเณน อกุปฺปาติ วุตฺตา. มุสาติ วิตถํ. โมสธมฺมนฺติ นสฺสนสภาวํ. ตํ สจฺจนฺติ ตํ อวิตถํ สภาโว. อโมสธมฺมนฺติ อนสฺสนสภาวํ.

៣៦៦. ក្នុងបទនោះ បទថា vimutti គឺអរហត្តផលវិមុត្តិ, បទថា saccaṃ គឺបរមត្ថសច្ចៈ គឺព្រះនិព្វាន។ វិមុត្តិនោះ ឈ្មោះថា akuppā (មិនកម្រើក) ព្រោះធ្វើនូវព្រះនិព្វានដែលមិនកម្រើកឲ្យជាអារម្មណ៍។ បទថា musā សេចក្តីថា មិនពិត (ខុសឆ្គង)។ បទថា mosadhammaṃ សេចក្តីថា មានសភាវៈវិនាស (សាបសូន្យ) ជាធម្មតា។ បទថា taṃ saccaṃ សេចក្តីថា សភាវៈមិនខុសឆ្គងនោះ។ បទថា amosadhammaṃ សេចក្តីថា មានសភាវៈមិនវិនាសជាធម្មតា។

---

ตสฺมาติ ยสฺมา อาทิโต สมถวิปสฺสนาวเสน วจีสจฺจโต ทุกฺขสจฺจสมุทยสจฺเจหิ จ ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานเมว อุตฺตริตรํ, ตสฺมา. เอวํ สมนฺนาคโตติ อิมินา อุตฺตเมน ปรมตฺถสจฺจาธิฏฺฐาเนน สมนฺนาคโต.

បទថា tasmā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែបរមត្ថសច្ចៈគឺព្រះនិព្វាន ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ជាងវចីសច្ចៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចសមថៈនិងវិបស្សនាក្នុងខាងដើម និងទុក្ខសច្ចៈ សមុទយសច្ចៈ ហេតុនោះ។ បទថា evaṃ samannāgato សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយបរមត្ថសច្ចាធិដ្ឋានដ៏ឧត្តមនេះ។

---

๓๖๗. ปุพฺเพติ ปุถุชฺชนกาเล. อุปธี โหนฺตีติ ขนฺธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสงฺขารูปธิ ปญฺจกามคุณูปธีติ อิเม อุปธโย โหนฺติ. สมตฺตา สมาทินฺนาติ ปริปูรา คหิตา ปรมฏฺฐา. ตสฺมาติ ยสฺมา อาทิโต สมถวิปสฺสนาวเสน กิเลสปริจฺจาคโต, โสตาปตฺติมคฺคาทีหิ จ กิเลสปริจฺจาคโต อรหตฺตมคฺเคเนว กิเลสปริจฺจาโค อุตฺตริตโร, ตสฺมา. เอวํ สมนฺนาคโตติ อิมินา อุตฺตเมน จาคาธิฏฺฐาเนน สมนฺนาคโต.

៣៦៧. បទថា pubbe សេចក្តីថា ក្នុងកាលជាបុថុជ្ជន។ បទថា upadhī honti សេចក្តីថា ឧបធិទាំងឡាយនេះ គឺខន្ធូបធិ កិលេសូបធិ អភិសង្ខារូបធិ បញ្ចកាមគុណូបធិ តែងមាន។ បទថា samattā samādinnā សេចក្តីថា ពេញបរិបូណ៌ កាន់យកហើយ ស្ទាបអង្អែលហើយ។ បទថា tasmā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែការលះបង់កិលេសដោយអរហត្តមគ្គ ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ជាងការលះបង់កិលេសដោយអំណាចសមថៈនិងវិបស្សនាក្នុងខាងដើម និងការលះបង់កិលេសដោយសោតាបត្តិមគ្គជាដើម ហេតុនោះ។ បទថា evaṃ samannāgato សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយចាគាធិដ្ឋានដ៏ឧត្តមនេះ។

---

๓๖๘. อาฆาโตติอาทีสุ อาฆาตกรณวเสน อาฆาโต, พฺยาปชฺชนวเสน พฺยาปาโท, สมฺปทุสฺสนวเสน สมฺปโทโสติ ตีหิ ปเทหิ โทสากุสลมูลเมว วุตฺตํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อาทิโต สมถวิปสฺสนาวเสน [Pg.215] กิเลสวูปสมโต, โสตาปตฺติมคฺคาทีหิ กิเลสวูปสมโต จ อรหตฺตมคฺเคเนว กิเลสวูปสโม อุตฺตริตโร, ตสฺมา. เอวํ สมนฺนาคโตติ อิมินา อุตฺตเมน อุปสมาธิฏฺฐาเนน สมนฺนาคโต.

៣៦៨. ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា āghāto ជាដើម ឈ្មោះថា អាឃាត (ការចងគំនុំ) ព្រោះធ្វើនូវការចងគំនុំ, ឈ្មោះថា ព្យាបាទ ព្រោះការប្រទូស្ត, ឈ្មោះថា សម្បទោសៈ ព្រោះការប្រទូស្តខ្លាំង ក្នុងបទទាំងបីនេះ ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកទោសៈដែលជាអកុសលមូលប៉ុណ្ណោះ។ បទថា tasmā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែការរំងាប់កិលេសដោយអរហត្តមគ្គ ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ជាងការរំងាប់កិលេសដោយអំណាចសមថៈនិងវិបស្សនាក្នុងខាងដើម និងការរំងាប់កិលេសដោយសោតាបត្តិមគ្គជាដើម ហេតុនោះ។ បទថា evaṃ samannāgato សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយឧបសមាធិដ្ឋានដ៏ឧត្តមនេះ។

---

๓๖๙. มญฺญิตเมตนฺติ ตณฺหามญฺญิตํ มานมญฺญิตํ ทิฏฺฐิมญฺญิตนฺติ ติวิธมฺปิ วฏฺฏติ. อยมหมสฺมีติ เอตฺถ ปน อยมหนฺติ เอกํ ตณฺหามญฺญิตเมว วฏฺฏติ. โรโคติอาทีสุ อาพาธฏฺเฐน โรโค, อนฺโตโทสฏฺเฐน คณฺโฑ, อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน สลฺลํ. มุนิ สนฺโตติ วุจฺจตีติ ขีณาสวมุนิ สนฺโต นิพฺพุโตติ วุจฺจติ. ยตฺถ ฐิตนฺติ ยสฺมึ ฐาเน ฐิตํ. สํขิตฺเตนาติ พุทฺธานํ กิร สพฺพาปิ ธมฺมเทสนา สํขิตฺตาว, วิตฺถารเทสนา นาม นตฺถิ, สมนฺตปฏฺฐานกถาปิ สํขิตฺตาเยว. อิติ ภควา เทสนํ ยถานุสนฺธึ ปาเปสิ. อุคฺฆาฏิตญฺญูติอาทีสุ ปน จตูสุ ปุคฺคเลสุ ปุกฺกุสาติ กุลปุตฺโต วิปญฺจิตญฺญู, อิติ วิปญฺจิตญฺญุวเสน ภควา อิมํ ธาตุวิภงฺคสุตฺตํ กเถสิ.

៣៦៩. ពាក្យថា Maññitametaṃ នេះ ការសំគាល់ដោយតណ្ហា (តណ្ហាមញ្ញិតៈ) ការសំគាល់ដោយមានះ (មានមញ្ញិតៈ) និងការសំគាល់ដោយទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិមញ្ញិតៈ) សូម្បីទាំង៣ប្រការនេះ ក៏គួរ (សមរម្យ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងពាក្យថា Ayamahamasmī (នេះជាយើង) នេះ ពាក្យថា Ayamahaṃ (នេះជាយើង) គួរដល់តណ្ហាមញ្ញិតៈតែមួយយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា Rogo ជាដើម សេចក្តីថា ឈ្មោះថា រោគ (Rogo) ព្រោះអត្ថថា បៀតបៀន (ឬញាំញី), ឈ្មោះថា ពិលា (Gaṇḍo) ព្រោះអត្ថថា កើតឡើងខាងក្នុង (ឬកម្ទេចខាងក្នុង), ឈ្មោះថា សរ (Sallaṃ) ព្រោះអត្ថថា មុតចូលទៅខាងក្នុង។ ពាក្យថា Muni santo នេះ សំដៅយកព្រះខីណាស្រពមុនី ដែលលោកហៅថា ជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ (កិលេស)។ ពាក្យថា Yattha ṭhitaṃ គឺ ឋិតនៅក្នុងទីណា (ក្នុងអរហត្តផលណា)។ ពាក្យថា Saṃkhittena សេចក្តីថា ឮថា ធម្មទេសនាទាំងអស់របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ គឺសង្ខេបតែប៉ុណ្ណោះ ទេសនាដែលឈ្មោះថាពិស្តារនោះមិនមានឡើយ សូម្បីតែសមន្តបដ្ឋានកថាក៏ជាសង្ខេបដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងទេសនាឲ្យសម្រេចទៅតាមអនុសន្ធិ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំង ៤ នាក់ មានឧគ្ឃាដិតញ្ញូបុគ្គលជាដើមនោះ បុក្កុសាតិកុលបុត្រ ជាវិបញ្ចិតញ្ញូបុគ្គល ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងនូវធាតុវិភង្គសូត្រនេះ ដោយអំណាចនៃវិបញ្ចិតញ្ញូបុគ្គល។

---

๓๗๐. น โข เม, ภนฺเต, ปริปุณฺณํ ปตฺตจีวรนฺติ กสฺมา กุลปุตฺตสฺส อิทฺธิมยปตฺตจีวรํ น นิพฺพตฺตนฺติ. ปุพฺเพ อฏฺฐนฺนํ ปริกฺขารานํ อทินฺนตฺตา. กุลปุตฺโต หิ ทินฺนทาโน กตาภินีหาโร, น ทินฺนตฺตาติ น วตฺตพฺพํ. อิทฺธิมยปตฺตจีวรํ ปน ปจฺฉิมภวิกานํเยว นิพฺพตฺตติ, อยญฺจ ปุนปฏิสนฺธิโก, ตสฺมา น นิพฺพตฺตนฺติ. อถ ภควา สยํ ปริเยสิตฺวา กสฺมา น อุปสมฺปาเทสีติ. โอกาสาภาวโต. กุลปุตฺตสฺส อายุ ปริกฺขีณํ, สุทฺธาวาสิโก อนาคามี มหาพฺรหฺมา กุมฺภการสาลํ อาคนฺตฺวา นิสินฺโน วิย อโหสิ. ตสฺมา สยํ น ปริเยสิ.

៣៧០. ពាក្យថា Na kho me, bhante, paripuṇṇaṃ pattacīvaraṃ នេះ មានសំនួរថា ហេតុអ្វីបានជាបាត្រនិងចីវរដែលសម្រេចដោយឫទ្ធិ មិនកើតឡើងដល់កុលបុត្រនោះ? ឆ្លើយថា ព្រោះក្នុងជាតិមុន មិនធ្លាប់បានថ្វាយបរិក្ខារណាមួយក្នុងបណ្តាបរិក្ខារទាំង ៨។ ព្រោះថាកុលបុត្រនោះ ជាអ្នកធ្លាប់បានធ្វើទាន ធ្លាប់បានធ្វើអភិនីហារ (ការប្រាថ្នា) មកហើយ មិនគួរនិយាយថា មិនធ្លាប់បានថ្វាយទាននោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ បាត្រនិងចីវរដែលសម្រេចដោយឫទ្ធិ តែងកើតឡើងចំពោះតែព្រះបច្ឆិមភវិកបុគ្គល (អ្នកមានភពចុងក្រោយ) ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកកុលបុត្រនេះ នៅមានបដិសន្ធិជាថ្មីទៀត ហេតុនោះ បាត្រនិងចីវរដែលសម្រេចដោយឫទ្ធិ ទើបមិនកើតឡើង។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនទ្រង់ស្វែងរកដោយព្រះអង្គឯង ហើយបំបួសឲ្យ? ឆ្លើយថា ព្រោះគ្មានឱកាស។ ព្រោះអាយុរបស់កុលបុត្រនោះអស់ហើយ គាត់បានទៅកើតជាមហាព្រហ្មជាអនាគាមីក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ ហាក់ដូចជាទើបតែមកអង្គុយនៅក្នុងរោងជាងឆ្នាំង។ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនស្វែងរកដោយព្រះអង្គឯង។

---

ปตฺตจีวรปริเยสนํ ปกฺกามีติ กาย เวลาย ปกฺกามิ? อุฏฺฐิเต อรุเณ. ภควโต กิร ธมฺมเทสนาปรินิฏฺฐานญฺจ อรุณุฏฺฐานญฺจ รสฺมิวิสฺสชฺชนญฺจ เอกกฺขเณ อโหสิ. ภควา กิร เทสนํ นิฏฺฐเปตฺวาว ฉพฺพณฺณรสฺมิโย วิสฺสชฺชิ, สกลกุมฺภการนิเวสนํ เอกปชฺโชตํ อโหสิ, ฉพฺพณฺณรสฺมิโย ชาลชาลา ปุญฺชปุญฺชา หุตฺวา วิธาวนฺติโย สพฺพทิสาภาเค สุวณฺณปฏปริโยนทฺเธ วิย จ นานาวณฺณกุสุมรตนวิสรสมุชฺชเล วิย จ อกํสุ. ภควา ‘‘นครวาสิโน มํ ปสฺสนฺตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. นครวาสิโน ภควนฺตํ ทิสฺวาว ‘‘สตฺถา กิร อาคโต, กุมฺภการสาลาย กิร นิสินฺโน’’ติ อญฺญมญฺญสฺส อาโรเจตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ.

ពាក្យថា Pattacīvarapariyesanaṃ pakkāmi សួរថា តើគាត់ចេញទៅក្នុងវេលាណា? ឆ្លើយថា កាលព្រះអរុណរះឡើង។ ឮថា ការចប់នៃធម្មទេសនារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ការរះឡើងនៃព្រះអរុណ និងការផ្សាយចេញនៃព្រះរស្មី បានកើតឡើងក្នុងខណៈតែមួយ។ ឮថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាហើយ ក៏ទ្រង់ផ្សាយចេញនូវព្រះឆព្វណ្ណរង្សី ធ្វើឲ្យរោងជាងឆ្នាំងទាំងមូលមានពន្លឺរុងរឿងតែមួយ ព្រះរស្មីទាំង ៦ ពណ៌ បានចាំងផ្លេកៗ ជាដុំៗ ហោះកាត់ទៅមក ធ្វើឲ្យទិសទាំងពួងហាក់ដូចជាត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយបន្ទះមាស និងហាក់ដូចជាញ៉ាំងពន្លឺនៃផ្កា និងរតនៈមានពណ៌ផ្សេងៗឲ្យភ្លឺស្វាងចិញ្ចាច។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់អធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យអ្នកនគរទាំងឡាយបានឃើញតថាគតចុះ»។ ពួកអ្នកនគរ លុះបានឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ក៏ប្រាប់គ្នាទៅវិញទៅមកថា «ឮថា ព្រះសាស្តាទ្រង់យាងមកហើយ ឮថា ទ្រង់គង់នៅក្នុងរោងជាងឆ្នាំង» រួចហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលដល់ព្រះរាជា។

---

ราชา [Pg.216] อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, กาย เวลาย อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. หิยฺโย สูริยตฺถงฺคมนเวลาย มหาราชาติ. เกน กมฺเมน ภควาติ? ตุมฺหากํ สหาโย ปุกฺกุสาติ ราชา ตุมฺเหหิ ปหิตํ สาสนํ สุตฺวา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตฺวา มํ อุทฺทิสฺส อาคจฺฉนฺโต สาวตฺถึ อติกฺกมฺม ปญฺจจตฺตาลีส โยชนานิ อาคนฺตฺวา อิมํ กุมฺภการสาลํ ปวิสิตฺวา นิสีทิ, อหํ ตสฺส สงฺคหตฺถํ อาคนฺตฺวา ธมฺมกถํ กเถสึ, กุลปุตฺโต ตีณิ ผลานิ ปฏิวิชฺฌิ มหาราชาติ. อิทานิ กหํ, ภนฺเตติ? อุปสมฺปทํ ยาจิตฺวา อปริปุณฺณปตฺตจีวรตาย ปตฺตจีวรปริเยสนตฺถํ คโต มหาราชาติ. ราชา กุลปุตฺตสฺส คตทิสาภาเคน อคมาสิ. ภควาปิ อากาเสนาคนฺตฺวา เชตวนคนฺธกุฏิมฺหิเยว ปาตุรโหสิ.

ព្រះរាជាយាងមកដល់ ថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ហើយក្រាបបង្គំទូលសួរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះអង្គយាងមកក្នុងវេលាណា?»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «មហារាជ តថាគតមកតាំងពីម្សិលមិញ ក្នុងវេលាព្រះអាទិត្យអស្តង្គត»។ ព្រះរាជាក្រាបបង្គំទូលសួរថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់យាងមកដោយកិច្ចការអ្វី?»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «មហារាជ ព្រះបាទបុក្កុសាតិជាសម្លាញ់របស់ព្រះអង្គ បានស្តាប់ដំណឹងដែលព្រះអង្គផ្ញើទៅ ក៏បានលះបង់រាជសម្បត្តិ ចេញសាងផ្នួស ដើរតម្រង់មករកតថាគត កន្លងហួសក្រុងសាវត្ថី អស់ចម្ងាយផ្លូវ ៤៥ យោជន៍ ចូលមកសម្រាកនៅក្នុងរោងជាងឆ្នាំងនេះ តថាគតមកទីនេះដើម្បីសង្គ្រោះគាត់ បានសម្តែងធម្មកថាប្រាប់គាត់ ឥឡូវនេះកុលបុត្រនោះបានសម្រេចផលទាំង ៣ (ថ្នាក់ក្រោម) ហើយ មហារាជ»។ ព្រះរាជាក្រាបបង្គំទូលសួរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះឥឡូវនេះគាត់ទៅណាហើយ?»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «មហារាជ គាត់បានសូមឧបសម្បទា ប៉ុន្តែដោយសារមានបាត្រនិងចីវរមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ ទើបគាត់ចេញទៅស្វែងរកបាត្រនិងចីវរ»។ ព្រះរាជាក៏បានយាងទៅតាមទិសដៅដែលកុលបុត្រនោះបានទៅ។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់យាងទៅតាមអាកាស ហើយទៅប្រាកដព្រះកាយនៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិនៃវត្តជេតពនតែម្តង។

---

กุลปุตฺโตปิ ปตฺตจีวรํ ปริเยสมาโน เนว พิมฺพิสารรญฺโญ น ตกฺกสีลกานํ ชงฺฆวาณิชานํ สนฺติกํ อคมาสิ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘น โข เม กุกฺกุฏสฺส วิย ตตฺถ ตตฺถ มนาปามนาปเมว วิจินิตฺวา ปตฺตจีวรํ ปริเยสิตุํ ยุตฺตํ, มหนฺตํ นครํ วชฺชิตฺวา อุทกติตฺถสุสานสงฺการฏฺฐานอนฺตรวีถีสุ ปริเยสิสฺสามี’’ติ อนฺตรวีถิยํ สงฺการกูเฏสุ ตาว ปิโลติกํ ปริเยสิตุํ อารทฺโธ.

ចំណែកកុលបុត្រនោះ កាលស្វែងរកបាត្រនិងចីវរ មិនបានទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះបាទពិម្ពិសារ ឬទៅកាន់សំណាក់នៃពួកឈ្មួញដើរជើងដែលមកពីក្រុងតក្កសិលាឡើយ។ ឮថា គាត់មានគំនិតយ៉ាងនេះថា «ការដែលយើងដើរស្វែងរកបាត្រនិងចីវរ តាមចិត្តស្រឡាញ់ឬមិនស្រឡាញ់ក្នុងទីនោះៗ ដូចជាមាន់ដើរកកាយរកចំណីនោះ មិនសមគួរឡើយ យើងគួរវៀរចាកក្រុងធំនេះ ហើយទៅស្វែងរកតាមកំពង់ទឹក បញ្ចុះសព គំនរសម្រាម និងចន្លោះវិថីវិញ» គិតដូច្នេះហើយ ក៏ចាប់ផ្តើមស្វែងរកកំណាត់សំពត់ចាស់ៗ (ពិលោតិកៈ) តាមគំនរសម្រាមក្នុងចន្លោះវិថីជាមុនសិន។

---

ชีวิตา โวโรเปสีติ เอตสฺมึ สงฺการกูเฏ ปิโลติกํ โอโลเกนฺตํ วิพฺภนฺตา ตรุณวจฺฉา คาวี อุปธาวิตฺวา สิงฺเคน วิชฺฌิตฺวา ฆาเตสิ. ฉาตกชฺฌตฺโต กุลปุตฺโต อากาเสเยว อายุกฺขยํ ปตฺวา ปติโต. สงฺการฏฺฐาเน อโธมุขฏฺฐปิตา สุวณฺณปฏิมา วิย อโหสิ, กาลงฺกโต จ ปน อวิหาพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ, นิพฺพตฺตมตฺโตว อรหตฺตํ ปาปุณิ. อวิหาพฺรหฺมโลเก กิร นิพฺพตฺตมตฺตาว สตฺต ชนา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. วุตฺตญฺเหตํ –

ពាក្យថា Jīvitā voropesi សេចក្តីថា មេគោមួយដែលមានកូនខ្ចី មានស្មារតីវង្វេង បានរត់មកជល់នឹងស្នែង សម្លាប់កុលបុត្រនោះដែលកំពុងរកមើលកំណាត់សំពត់ចាស់នៅគំនរសម្រាមនោះ។ កុលបុត្រដែលមានកាយស្រេកឃ្លាន បានដល់នូវការអស់ទៅនៃអាយុ ហើយដួលចុះទៅលើដី។ រូបរាងរបស់គាត់ដែលដួលផ្កាប់មុខទៅលើគំនរសម្រាមនោះ ប្រៀបដូចជារូបបដិមាមាសដែលគេដាក់ផ្កាប់ចុះ។ លុះធ្វើមរណកាលទៅ ក៏បានទៅកើតក្នុងអវិហាព្រហ្មលោក ហើយគ្រាន់តែទៅកើតភ្លាម ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តតែម្តង។ ឮថា ជនទាំង ៧ នាក់ គ្រាន់តែទៅកើតក្នុងអវិហាព្រហ្មលោកភ្លាម ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តតែម្តង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមកយ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘อวิหํ อุปปนฺนาเส, วิมุตฺตา สตฺต ภิกฺขโว;

ราคโทสปริกฺขีณา, ติณฺณา โลเก วิสตฺติกํ.

«ភិក្ខុទាំង ៧ រូប ជាអ្នករួចផុតចាកកិលេស មានរាគៈនិងទោសៈអស់ហើយ បានឆ្លងផុតតណ្ហាដែលផ្សាយទៅក្នុងលោក បានទៅកើតក្នុងអវិហាភូមិ។

---

เก จ เต อตรุํ ปงฺกํ, มจฺจุเธยฺยํ สุทุตฺตรํ;

เก หิตฺวา มานุสํ เทหํ, ทิพฺพโยคํ อุปจฺจคุํ.

តើភិក្ខុទាំងឡាយណា បានឆ្លងផុតភក់ (កិលេស) និងដែននៃមច្ចុដែលឆ្លងបានដោយក្រៃលែង? តើភិក្ខុទាំងឡាយណា លះបង់រូបកាយជារបស់មនុស្ស ហើយបានទៅដល់ទេវលោក?»

---

อุปโก [Pg.217] ปลคณฺโฑ จ, ปุกฺกุสาติ จ เต ตโย;

ภทฺทิโย ขณฺฑเทโว จ, พาหุรคฺคิ จ สิงฺคิโย;

เต หิตฺวา มานุสํ เทหํ, ทิพฺพโยคํ อุปจฺจคุ’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๕๐, ๑๐๕);

«គឺឧបកៈ ១ ពលគណ្ឌៈ ១ បុក្កុសាតិ ១ ទាំង ៣ រូបនេះផង ភទ្ទិយៈ ១ ខណ្ឌទេវៈ ១ ពាហុរគ្គិ ១ សិង្គិយៈ ១ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ លះបង់រូបកាយជារបស់មនុស្ស ហើយបានទៅដល់ទេវលោក។»

---

พิมฺพิสาโรปิ ‘‘มยฺหํ สหาโย มยา เปสิตสาสนมตฺตํ วาเจตฺวา หตฺถคตํ รชฺชํ ปหาย เอตฺตกํ อทฺธานํ อาคโต, ทุกฺกรํ กตํ กุลปุตฺเตน, ปพฺพชิตสกฺกาเรน ตํ สกฺกริสฺสามี’’ติ ‘‘ปริเยสถ เม สหายก’’นฺติ ตตฺถ ตตฺถ เปเสสิ. เปสิตา ตํ อทฺทสํสุ สงฺการฏฺฐาเน ปติตํ, ทิสฺวา อาคมฺม รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา คนฺตฺวา กุลปุตฺตํ ทิสฺวา – ‘‘น วต, โภ, ลภิมฺหา สหายกสฺส สกฺการํ กาตุํ, อนาโถ เม ชาโต สหายโก’’ติ. ปริเทวิตฺวา กุลปุตฺตํ มญฺจเกน คณฺหาเปตฺวา ยุตฺโตกาเส ฐเปตฺวา อนุปสมฺปนฺนสฺส สกฺการํ กาตุํ ชานนาภาเวน นฺหาปกกปฺปกาทโย ปกฺโกสาเปตฺวา กุลปุตฺตํ สีสํ นฺหาเปตฺวา สุทฺธวตฺถานิ นิวาสาเปตฺวา ราชเวเสน อลงฺการาเปตฺวา โสวณฺณสิวิกํ อาโรเปตฺวา สพฺพตาฬาวจรคนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต นครา นีหริตฺวา พหูหิ คนฺธกฏฺเฐหิ มหาจิตกํ กาเรตฺวา กุลปุตฺตสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา ธาตุโย อาทาย เจติยํ ปติฏฺฐเปสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

សូម្បីព្រះបាទពិម្ពិសារ ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សម្លាញ់របស់យើង គ្រាន់តែបានអានសំបុត្រដែលយើងផ្ញើទៅ ក៏លះបង់រាជសម្បត្តិដែលនៅក្នុងដៃ ហើយធ្វើដំណើរមកអស់ផ្លូវឆ្ងាយមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ កុលបុត្រនេះធ្វើអ្វីដែលធ្វើបានដោយកម្រណាស់ យើងនឹងធ្វើសក្ការៈដល់គាត់ដោយសក្ការៈដែលសមគួរដល់អ្នកបួស» ទើបទ្រង់បញ្ជាឲ្យគេទៅទីនោះៗថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយទៅស្វែងរកសម្លាញ់របស់យើងចុះ»។ ពួកអ្នកដែលទ្រង់ចាត់ទៅ បានឃើញកុលបុត្រនោះដេកស្លាប់នៅលើគំនរសម្រាម លុះឃើញហើយក៏ត្រឡប់មកក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាយាងទៅ ទ្រង់ទតឃើញកុលបុត្រនោះហើយ ក៏ទ្រង់ខ្សឹកខ្សួលថា «ឱ! យើងមិនបានឱកាសធ្វើសក្ការៈដល់សម្លាញ់ឡើយ សម្លាញ់របស់យើង ក្លាយជាអ្នកគ្មានទីពឹងទៅហើយតើ!»។ ទ្រង់ទ្រហោយំហើយ ក៏បញ្ជាឲ្យគេសែងកុលបុត្រនោះដោយគ្រែ យកទៅដាក់ក្នុងទីដ៏សមគួរ ដោយហេតុតែមិនដឹងពីរបៀបធ្វើសក្ការៈដល់អ្នកដែលមិនទាន់បានឧបសម្បទា ទើបទ្រង់ហៅពួកជាងកាត់សក់ ជាងងូតទឹកជាដើម ឲ្យមកស្រង់ព្រះសិរ្សកុលបុត្រនោះ ឲ្យស្លៀកសំពត់ស្អាត តុបតែងខ្លួនដោយគ្រឿងអលង្ការដូចជាគ្រឿងរាជវាំង លើកឡើងដាក់លើគ្រែស្នែងមាស ធ្វើការបូជាដោយតន្ត្រី គ្រឿងក្រអូប និងកម្រងផ្កាជាដើម ហែចេញទៅក្រៅក្រុង ឲ្យគេធ្វើជើងថ្ករធំដោយឈើក្រអូបជាច្រើន រួចធ្វើឈាបនកិច្ចសពរបស់កុលបុត្រនោះ ហើយនាំយកធាតុទាំងឡាយមកសាងចេតិយតម្កល់ទុក។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

ธาตุวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយធាតុវិភង្គសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๑๑. สจฺจวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

១១. ការអធិប្បាយសច្ចវិភង្គសូត្រ

---

๓๗๑. เอวํ เม สุตนฺติ สจฺจวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ อาจิกฺขนาติ อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ นาม…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ นามาติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อปิเจตฺถ ปญฺญาปนา นาม ทุกฺขสจฺจาทีนํ ฐปนา. อาสนํ ฐเปนฺโต หิ อาสนํ ปญฺญเปตีติ วุจฺจติ. ปฏฺฐปนาติ ปญฺญาปนา. วิวรณาติ วิวฏกรณา. วิภชนาติ วิภาคกิริยา. อุตฺตานีกมฺมนฺติ ปากฏภาวกรณํ.

៣៧១. សូត្រមានពាក្យផ្តើមថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺសច្ចវិភង្គសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា Ācikkhanā (ការប្រាប់) សេចក្តីថា ការសម្តែងតាំងពីដំបូងថា នេះជាទុក្ខអរិយសច្ច...ល... នេះជាទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបទទាំងនេះ ពាក្យថា Paññāpanā (ការបញ្ញត្តិ) គឺការតម្កល់ទុកនូវទុក្ខសច្ចៈជាដើម។ ព្រោះថាមនុស្សដែលរៀបចំអាសនៈ គេហៅថា ញ៉ាំងអាសនៈឲ្យប្រាកដ (Āsanaṃ paññāpeti) ក្នុងលោក។ ពាក្យថា Paṭṭhapanā (ការតម្កល់ទុក) គឺការបញ្ញត្តិ (Paññāpanā)។ ពាក្យថា Vivaraṇā (ការបើក) គឺការធ្វើឲ្យបើកចំហ។ ពាក្យថា Vibhajanā (ការចែក) គឺការធ្វើការបែងចែក។ ពាក្យថា Uttānīkammaṃ (ការធ្វើឲ្យរាក់) គឺការធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់។

---

อนุคฺคาหกาติ [Pg.218] อามิสสงฺคเหน ธมฺมสงฺคเหนาติ ทฺวีหิปิ สงฺคเหหิ อนุคฺคาหกา. ชเนตาติ ชนิกา มาตา. อาปาเทตาติ โปเสตา. โปสิกมาตา วิย โมคฺคลฺลาโนติ ทีเปติ. ชนิกมาตา หิ นว วา ทส วา มาเส โลณมฺพิลาทีนิ ปริหรมานา กุจฺฉิยา ทารกํ ธาเรตฺวา กุจฺฉิโต นิกฺขนฺตํ โปสิกมาตรํ ธาตึ ปฏิจฺฉาเปติ. สา ขีรนวนีตาทีหิ ทารกํ โปเสตฺวา วฑฺเฒติ, โส วุทฺธิมาคมฺม ยถาสุขํ วิจรติ. เอวเมว สาริปุตฺโต อตฺตโน วา ปเรสํ วา สนฺติเก ปพฺพชิเต ทฺวีหิ สงฺคเหหิ สงฺคณฺหนฺโต คิลาเน ปฏิชคฺคนฺโต กมฺมฏฺฐาเน โยเชตฺวา โสตาปนฺนภาวํ ญตฺวา อปายภเยหิ วุฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย – ‘‘อิทานิ ปจฺจตฺตปุริสกาเรน อุปริมคฺเค นิพฺพตฺเตสฺสนฺตี’’ติ เตสุ อนเปกฺโข หุตฺวา อญฺเญ นเว นเว โอวทติ. มหาโมคฺคลฺลาโนปิ อตฺตโน วา ปเรสํ วา สนฺติเก ปพฺพชิเต ตเถว สงฺคณฺหิตฺวา กมฺมฏฺฐาเน โยเชตฺวา เหฏฺฐา ตีณิ ผลานิ ปตฺเตสุปิ อนเปกฺขตํ น อาปชฺชติ. กสฺมา? เอวํ กิรสฺส โหติ – วุตฺตํ ภควตา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตโกปิ คูโถ ทุคฺคนฺโธ โหติ…เป… อปฺปมตฺตกมฺปิ มุตฺตํ… เขโฬ… ปุพฺโพ… โลหิตํ ทุคฺคนฺธํ โหติ, เอวเมว โข อหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ ภวํ น วณฺเณมิ อนฺตมโส อจฺฉราสงฺฆตมตฺตมฺปี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๒๐-๓๒๑). ตสฺมา ยาว อรหตฺตํ น ปาปุณนฺติ, ตาว เตสุ อนเปกฺขตํ อนาปชฺชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺเตสุเยว อาปชฺชตีติ. เตนาห ภควา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ชเนตา เอวํ สาริปุตฺโต. เสยฺยถาปิ ชาตสฺส อาปาเทตา, เอวํ โมคฺคลฺลาโน. สาริปุตฺโต, ภิกฺขเว, โสตาปตฺติผเล วิเนติ, โมคฺคลฺลาโน อุตฺตมตฺเถ’’ติ. ปโหตีติ สกฺโกติ.

ពាក្យថា Anuggāhakā (អ្នកសង្គ្រោះ) សេចក្តីថា ជាអ្នកសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំងពីរយ៉ាង គឺអាមិសសង្គ្រោះ និងធម្មសង្គ្រោះ។ ពាក្យថា Janetā (អ្នកបង្កើត) គឺម្តាយបង្កើត។ ពាក្យថា Āpādetā (អ្នកចិញ្ចឹម) គឺអ្នកបីបាច់ថែរក្សា។ បង្ហាញសេចក្តីថា ព្រះមោគ្គល្លាន ប្រៀបដូចជាម្តាយចិញ្ចឹម។ ព្រោះថាម្តាយបង្កើត តែងតមរបស់ប្រៃនិងជូរជាដើម អស់រយៈពេល ៩ ឬ ១០ ខែ ទ្រទ្រង់គភ៌ រួចហើយកាលកូនប្រសូតចាកផ្ទៃ ក៏ប្រគល់កូននោះទៅឲ្យម្តាយដោះ ឬម្តាយចិញ្ចឹមថែរក្សា។ ម្តាយចិញ្ចឹមនោះ តែងចិញ្ចឹមកូននោះដោយទឹកដោះ និងទឹកដោះថ្លាជាដើម ឲ្យលូតលាស់ធំធាត់ឡើង កាលកូននោះធំដឹងក្តីហើយ ក៏ដើរហើរទៅមកបានតាមសប្បាយ។ យ៉ាងណាមិញ ព្រះសារីបុត្ត កាលសង្គ្រោះពួកអ្នកបួសក្នុងសំណាក់របស់ខ្លួន ឬក្នុងសំណាក់របស់អ្នកដទៃ ដោយសង្គ្រោះទាំងពីរយ៉ាង តែងជួយមើលថែភិក្ខុឈឺ ចាត់ចែងឲ្យចំរើនកម្មដ្ឋាន លុះដឹងថាបានសម្រេចជាសោតាបន្ន រួចផុតចាកភ័យក្នុងអបាយហើយ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ក៏គិតថា «ឥឡូវនេះ ពួកគេនឹងសម្រេចមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ដោយការព្យាយាមផ្ទាល់ខ្លួនមិនខាន» ហើយក៏លែងបារម្ភពីពួកគេ រួចទៅទូន្មានប្រដៅភិក្ខុថ្មីៗដទៃទៀតវិញ។ ចំណែកព្រះមហាមោគ្គល្លានវិញ កាលសង្គ្រោះពួកអ្នកបួសក្នុងសំណាក់របស់ខ្លួន ឬក្នុងសំណាក់របស់អ្នកដទៃ ក៏ធ្វើដូចជាព្រះសារីបុត្តដែរ ប៉ុន្តែទោះបីជាភិក្ខុទាំងនោះបានសម្រេចផលទាំង ៣ ថ្នាក់ក្រោមហើយ ក៏លោកនៅតែមិនលះបង់ការយកចិត្តទុកដាក់ឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ឮថា លោកមានគំនិតយ៉ាងនេះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ដូចជាលាមក សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ក៏មានក្លិនស្អុយ...ល... ទឹកមូត្រ... ទឹកមាត់... ខ្ទុះ... ឈាម សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ក៏មានក្លិនស្អុយយ៉ាងណាមិញ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតក៏មិនសរសើរភព សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច សូម្បីតែត្រឹមមួយផ្ទាត់ម្រាមដៃ យ៉ាងនោះឯង»។ ហេតុនោះ ដរាបណាភិក្ខុទាំងនោះមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត លោកក៏មិនទាន់លះបង់ការយកចិត្តទុកដាក់ឡើយ លុះត្រាតែបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ ទើបលោកលែងបារម្ភ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះសារីបុត្ត ប្រៀបដូចជាម្តាយបង្កើត ព្រះមោគ្គល្លាន ប្រៀបដូចជាម្តាយចិញ្ចឹម។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះសារីបុត្ត តែងណែនាំក្នុងសោតាបត្តិផល ព្រះមោគ្គល្លាន តែងណែនាំក្នុងអត្ថដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ (គឺព្រះអរហត្ត)»។ ពាក្យថា Pahoti គឺ អាចធ្វើបាន (ឬសមត្ថភាព)។

---

ทุกฺเข ญาณนฺติ สวนสมฺมสนปฏิเวธญาณํ, ตถา ทุกฺขสมุทเย. ทุกฺขนิโรเธ สวนปฏิเวธญาณนฺติ วฏฺฏติ, ตถา ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย. เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทีสุ กามปจฺจนีกฏฺเฐน, กามโต นิสฺสฏภาเวน วา, กามํ สมฺมสนฺตสฺส อุปฺปนฺโนติ วา, กามปทฆาตํ กามวูปสมํ กโรนฺโต อุปฺปนฺโนติ วา, กามวิวิตฺตนฺเต อุปฺปนฺโนติ วา เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. สพฺเพปิ เจเต ปุพฺพภาเค นานาจิตฺเตสุ, มคฺคกฺขเณ เอกจิตฺเต ลพฺภนฺติ. ตตฺร หิ มิจฺฉาสงฺกปฺปเจตนาย สมุคฺฆาตโก เอโกว สงฺกปฺโป ลพฺภติ, น นานา ลพฺภติ[Pg.219]. สมฺมาวาจาทโยปิ ปุพฺพภาเค นานาจิตฺเตสุ, วุตฺตนเยเนว มคฺคกฺขเณ เอกจิตฺเต ลพฺภนฺติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปน สจฺจกถา วิสุทฺธิมคฺเค จ สมฺมาทิฏฺฐิสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๘๙ อาทโย) จ วุตฺตาเยวาติ.

បទថា Dukkhe ñāṇanti សេចក្តីថា ញ្ញាណដែលកើតឡើងដោយការស្តាប់ ការពិចារណា និងការចាក់ធ្លុះ (សុតមយញ្ញាណ សម្មសនញ្ញាណ និងបដិវេធញ្ញាណ) ក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ក្នុងទុក្ខសមុទយសច្ចៈ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងទុក្ខនិរោធសច្ចៈ ញ្ញាណដែលកើតឡើងដោយការស្តាប់ និងការចាក់ធ្លុះ (សុតមយញ្ញាណ និងបដិវេធញ្ញាណ) គប្បីហៅថា សម្មាទិដ្ឋិ ក្នុងទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា (មគ្គសច្ចៈ) ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងនេក្ខម្មសង្កប្បៈជាដើម គំនិតដែលកើតឡើងដោយសេចក្តីប្រឆាំងនឹងកាមក្តី ដោយការរំដោះខ្លួនចេញពីកាមក្តី គំនិតដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកពិចារណានូវកាមក្តី គំនិតដែលកើតឡើងដោយការកម្ចាត់បង់នូវកាម និងការធ្វើឲ្យកាមស្ងប់រំងាប់ក្តី គំនិតដែលកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការស្ងាត់ចាកកាមក្តី ហៅថា នេក្ខម្មសង្កប្បៈ។ ក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ (ព្យាបាទសង្កប្បៈ និងអវិហិង្សាសង្កប្បៈ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ធម៌ទាំងអស់នេះ ក្នុងបុព្វភាគ រមែងបានក្នុងចិត្តផ្សេងៗគ្នា តែក្នុងមគ្គខណៈ រមែងបានក្នុងចិត្តតែមួយ។ ព្រោះថាក្នុងមគ្គខណៈនោះ ព្រោះការកម្ចាត់បង់នូវមិច្ឆាសង្កប្បចេតនា ទើបបានតែសម្មាសង្កប្បៈតែមួយគត់ មិនមែនបានផ្សេងៗគ្នាឡើយ។ សូម្បីសម្មាវាចាជាដើម ក៏ក្នុងបុព្វភាគ រមែងបានក្នុងចិត្តផ្សេងៗគ្នា តែក្នុងមគ្គខណៈ រមែងបានក្នុងចិត្តតែមួយ តាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃសច្ចកថា មានសម្តែងទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ និងសម្មាទិដ្ឋិសូត្រ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ។

---

สจฺจวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សច្ចវិភង្គសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๑๒. ทกฺขิณาวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

១២. ការពន្យល់ទក្ខិណាវីភង្គសូត្រ

---

๓๗๖. เอวํ เม สุตนฺติ ทกฺขิณาวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ มหาปชาปติ โคตมีติ โคตมีติ โคตฺตํ. นามกรณทิวเส ปนสฺสา ลทฺธสกฺการา พฺราหฺมณา ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา – ‘‘สเจ อยํ ธีตรํ ลภิสฺสติ, จกฺกวตฺติรญฺโญ อคฺคมเหสี ภวิสฺสติ. สเจ ปุตฺตํ ลภิสฺสติ, จกฺกวตฺติราชา ภวิสฺสตีติ อุภยถาปิ มหตีเยวสฺสา ปชา ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากรึสุ. อถสฺสา มหาปชาปตีติ นามํ อกํสุ. อิธ ปน โคตฺเตน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา มหาปชาปติโคตมีติ วุตฺตํ. นวนฺติ อหตํ. สามํ วายิตนฺติ น สหตฺเถเนว วายิตํ, เอกทิวสํ ปน ธาติคณปริวุตา สิปฺปิกานํ วายนฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา เวมโกฏึ คเหตฺวา วายนาการํ อกาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

៣៧៦. ព្រះសូត្រដែលមានផ្តើមថា "Evaṃ me sutaṃ" គឺទក្ខិណាវីភង្គសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ បទថា "mahāpajāpati gotamī" ពាក្យថា "gotamī" គឺហៅតាមគោត្រ។ ចំណែកឯថ្ងៃថ្វាយព្រះនាម ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលទទួលបានសក្ការៈ ឃើញនូវលក្ខណសម្បត្តិរបស់ព្រះនាង ក៏ព្យាករថា "ប្រសិនបើព្រះនាងបានបុត្រី នឹងបានជាអគ្គមហេសីរបស់ស្តេចចក្រពត្តិ ប្រសិនបើបានបុត្រា នឹងបានជាស្តេចចក្រពត្តិ មិនថាតាមរបៀបណាទេ ព្រះនាងនឹងមានបរិវារ (បជា) ដ៏ច្រើនលើសលប់"។ គ្រានោះ ទើបពួកព្រាហ្មណ៍ថ្វាយព្រះនាមថា "mahāpajāpatī"។ តែក្នុងទីនេះ សម្តែងរួមជាមួយគោត្រ ទើបហៅថា "mahāpajāpatigotamī"។ បទថា "navaṃ" គឺសំពត់ថ្មីដែលមិនទាន់កាត់ដេរ។ បទថា "sāmaṃ vāyitaṃ" មិនមែនមានន័យថាព្រះនាងត្បាញដោយព្រះហស្តផ្ទាល់ទាំងអស់នោះទេ គឺថ្ងៃមួយ ព្រះនាងមានពួកមេដោះហែហម យាងទៅកាន់កន្លែងត្បាញរបស់ជាងត្បាញ ហើយបានកាន់ចុងឈើវេម (ឈើត្បាញ) ធ្វើជាអាការៈត្បាញ។ សំដៅយកហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

---

กทา ปน โคตมิยา ภควโต ทุสฺสยุคํ ทาตุํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนนฺติ. อภิสมฺโพธึ ปตฺวา ปฐมคมเนน กปิลปุรํ อาคตกาเล. ตทา หิ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ สตฺถารํ คเหตฺวา สุทฺโธทนมหาราชา สกํ นิเวสนํ ปเวเสสิ, อถ ภควโต รูปโสภคฺคํ ทิสฺวา มหาปชาปติโคตมี จินฺเตสิ – ‘‘โสภติ วต เม ปุตฺตสฺส อตฺตภาโว’’ติ. อถสฺสา พลวโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘มม ปุตฺตสฺส เอกูนตึส วสฺสานิ อคารมชฺเฌ วสนฺตสฺส อนฺตมโส โมจผลมตฺตมฺปิ มยา ทินฺนกเมว อโหสิ, อิทานิปิสฺส จีวรสาฏกํ ทสฺสามี’’ติ. ‘‘อิมสฺมึ โข ปน ราชเคเห พหูนิ มหคฺฆานิ วตฺถานิ อตฺถิ, ตานิ มํ น โตเสนฺติ, สหตฺถา กตเมว มํ โตเสติ, สหตฺถา กตฺวา ทสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ.

ចុះកាលណា ទើបព្រះនាងគោតមីមានព្រះទ័យចង់ថ្វាយសំពត់មួយគូដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ? គឺក្នុងពេលដែលព្រះអង្គត្រាស់ដឹងហើយ យាងទៅកាន់កបិលព័ស្តុបុរីជាលើកដំបូង។ គ្រានោះ ព្រះបាទសុទ្ធោទនមហារាជ និមន្តព្រះសាស្តាដែលយាងចូលទៅបិណ្ឌបាត ឲ្យចូលទៅកាន់ព្រះរាជនិវេសន៍របស់ព្រះអង្គ ពេលនោះ ព្រះនាងមហាបជាបតិគោតមី ឃើញរូបសោភ័ណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏គិតថា "ឱ! អត្តភាពរបស់បុត្រយើង ល្អឆើតឆាយណាស់តើ"។ គ្រានោះ ព្រះនាងក៏កើតសោមនស្សយ៉ាងខ្លាំង។ បន្ទាប់មក ក៏គិតថា "កាលបុត្រយើងរស់នៅក្នុងផ្ទះអស់ ២៩ ឆ្នាំ សូម្បីតែផ្លែចេកមួយផ្លែ ក៏យើងមិនដែលធ្លាប់បានថ្វាយឡើយ ឥឡូវនេះ យើងនឹងថ្វាយសំពត់សម្រាប់ធ្វើចីវរដល់បុត្រយើង"។ ព្រះនាងគិតទៀតថា "នៅក្នុងព្រះរាជវាំងនេះ សំពត់ដែលមានតម្លៃច្រើនមានច្រើនណាស់ តែសំពត់ទាំងនោះមិនធ្វើឲ្យយើងពេញចិត្តឡើយ សំពត់ដែលធ្វើដោយដៃផ្ទាល់ទើបធ្វើឲ្យយើងពេញចិត្ត យើងនឹងធ្វើដោយដៃផ្ទាល់ហើយថ្វាយ" ព្រះនាងក៏បង្កើតចិត្តយ៉ាងនេះ។

---

อถนฺตราปณา [Pg.220] กปฺปาสํ อาหราเปตฺวา สหตฺเถเนว ปิสิตฺวา โปเถตฺวา สุขุมสุตฺตํ กนฺติตฺวา อนฺโตวตฺถุสฺมึเยว สาลํ การาเปตฺวา สิปฺปิเก ปกฺโกสาเปตฺวา สิปฺปิกานํ อตฺตโน ปริโภคขาทนียโภชนียเมว ทตฺวา วายาเปสิ, กาลานุกาลญฺจ ธาติคณปริวุตา คนฺตฺวา เวมโกฏึ อคฺคเหสิ. นิฏฺฐิตกาเล สิปฺปิกานํ มหาสกฺการํ กตฺวา ทุสฺสยุคํ คนฺธสมุคฺเค ปกฺขิปิตฺวา วาสํ คาหาเปตฺวา – ‘‘มยฺหํ ปุตฺตสฺส จีวรสาฏกํ คเหตฺวา คมิสฺสามี’’ติ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา มคฺคํ ปฏิยาทาเปสิ, วีถิโย สมฺมชฺชิตฺวา ปุณฺณฆเฏ ฐเปตฺวา ธชปฏากา อุสฺสาเปตฺวา ราชฆรทฺวารโต ปฏฺฐาย ยาว นิคฺโรธารามา มคฺคํ ปฏิยาทาเปตฺวา ปุปฺผาภิกิณฺณํ อกํสุ. มหาปชาปติปิ สพฺพาลงฺการํ อลงฺกริตฺวา ธาติคณปริวุตา สมุคฺคํ สีเส ฐเปตฺวา ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา อิทํ เม, ภนฺเต, นวํ ทุสฺสยุคนฺติอาทิมาห.

បន្ទាប់មក ព្រះនាងឲ្យគេនាំយកកប្បាសពីផ្សារមក ហើយញែកដោយព្រះហស្តផ្ទាល់ វាយឲ្យម៉ដ្ត រវៃជាសរសៃអំបោះដ៏ល្អិត ឲ្យគេសង់រោងត្បាញនៅក្នុងព្រះរាជវាំងផ្ទាល់ ហៅជាងត្បាញមក ហើយប្រទានគ្រឿងឧបភោគបរិភោគ ខាទនីយភោជនីយដែលជាចំណែករបស់ព្រះនាងផ្ទាល់ដល់ជាងត្បាញទាំងនោះ រួចឲ្យត្បាញ។ ជារឿយៗ ព្រះនាងមានពួកមេដោះហែហម យាងទៅកាន់ទីនោះ ហើយកាន់ចុងឈើវេម។ កាលត្បាញរួចរាល់ហើយ ព្រះនាងបានធ្វើសក្ការៈដ៏ធំដល់ជាងត្បាញទាំងនោះ រួចដាក់សំពត់មួយគូនោះក្នុងប្រអប់គ្រឿងក្រអូប ឲ្យគេកាន់យកទៅកាន់ទីគង់នៅរបស់ព្រះនាង ហើយគិតថា "យើងនឹងកាន់យកសំពត់សម្រាប់ធ្វើចីវរនេះទៅថ្វាយបុត្ររបស់យើង" រួចក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យគេរៀបចំផ្លូវ ឲ្យបោសសម្អាតវិថី ដាក់ក្អមទឹកពេញ លើកទង់ជ័យទង់ផ្ទាំង ចាប់តាំងពីទ្វារព្រះរាជវាំងរហូតដល់និគ្រោធារាម ឲ្យគេរៀបចំផ្លូវរួចរាលដាលដោយផ្កាផ្សេងៗ។ ព្រះនាងមហាបជាបតី ក៏ទ្រង់គ្រឿងអលង្ការគ្រប់បែបយ៉ាង មានពួកមេដោះហែហម ទ្រប្រអប់សំពត់លើព្រះសិរសា យាងទៅកាន់សំណាក់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សំពត់មួយគូថ្មីនេះ..." ជាដើម។

---

ทุติยมฺปิ โขติ ‘‘สงฺเฆ โคตมิ เทหี’’ติ วุตฺเต – ‘‘ปโหมหํ, ภนฺเต, ทุสฺสโกฏฺฐาคารโต ภิกฺขุสตสฺสาปิ ภิกฺขุสหสฺสสฺสาปิ ภิกฺขุสตสหสฺสสฺสาปิ จีวรทุสฺสานิ ทาตุํ, อิทํ ปน เม ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส สามํ กนฺตํ สามํ วายิตํ, ตํ เม, ภนฺเต, ภควา ปฏิคฺคณฺหาตู’’ติ นิมนฺตยมานา อาห. เอวํ ยาวตติยํ ยาจิ, ภควาปิ ปฏิกฺขิปิเยว.

បទថា "Dutiyampi kho" សេចក្តីថា កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា "នែគោតមី ចូរថ្វាយដល់សង្ឃចុះ" ព្រះនាងក៏ក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំម្ចាស់អាចថ្វាយសំពត់ចីវរពីឃ្លាំងសំពត់ ដល់ភិក្ខុមួយរយរូបក្តី មួយពាន់រូបក្តី មួយសែនរូបក្តី បាន តែសំពត់នេះ ខ្ញុំម្ចាស់សំដៅចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបបានរវៃដោយខ្លួនឯង ត្បាញដោយខ្លួនឯង បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទទួលសំពត់នោះរបស់ខ្ញុំម្ចាស់ចុះ" ព្រះនាងក្រាបបង្គំទូលអារាធនាយ៉ាងនេះ។ ព្រះនាងទូលសូមរហូតដល់បីដង ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់បដិសេធរហូតដល់បីដងដូចគ្នា។

---

กสฺมา ปน ภควา อตฺตโน ทิยฺยมานํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทาเปตีติ? มาตริ อนุกมฺปาย. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อิมิสฺสา มํ อารพฺภ ปุพฺพเจตนา มุญฺจเจตนา ปรเจตนาติ ติสฺโส เจตนา อุปฺปนฺนา, ภิกฺขุสงฺฆมฺปิสฺสา อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺตุ, เอวมสฺสา ฉ เจตนา เอกโต หุตฺวา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ปวตฺติสฺสนฺตี’’ติ. วิตณฺฑวาที ปนาห – ‘‘สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ ตสฺมา เอวํ วุตฺต’’นฺติ. โส วตฺตพฺโพ – ‘‘กึ ตฺวํ สตฺถุ ทินฺนโต สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลตรํ วทสี’’ติ อาม วทามีติ. สุตฺตํ อาหราติ. สงฺเฆ โคตมิ เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ สงฺโฆ จาติ. กึ ปนสฺส สุตฺตสฺส อยเมว อตฺโถติ? อาม อยเมวาติ. ยทิ เอวํ ‘‘เตน หานนฺท, วิฆาสาทานํ ปูวํ เทหี’’ติ จ (ปาจิ. ๒๖๙) ‘‘เตน หิ ตฺว, กจฺจาน, วิฆาสาทานํ คุฬํ เทหี’’ติ (มหาว. ๒๘๔) จ วจนโต วิฆาสาทานํ ทินฺนํ มหปฺผลตรญฺจ ภเวยฺย. เอวมฺปิ หิ ‘‘สตฺถา อตฺตโน ทิยฺยมานํ [Pg.221] ทาเปตี’’ติ. ราชราชมหามตฺตาทโยปิ อตฺตโน อาคตํ ปณฺณาการํ หตฺถิโคปกาทีนํ ทาเปนฺติ, เต ราชาทีหิ มหนฺตตรา ภเวยฺยุํ. ตสฺมา มา เอวํ คณฺห –

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ឲ្យថ្វាយសំពត់ដែលគេថ្វាយចំពោះព្រះអង្គ ទៅដល់ភិក្ខុសង្ឃវិញ? ព្រោះទ្រង់អនុគ្រោះដល់ព្រះមាតា (ព្រះមាតុច្ឆា)។ ឮថា ព្រះអង្គមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា "ព្រះនាងនេះ កាលសំដៅចំពោះតថាគត រមែងមានចេតនាបីគឺ បុព្វចេតនា មុញ្ចនចេតនា និងអបរចេតនា កើតឡើងហើយ ប្រសិនបើព្រះនាងសំដៅចំពោះភិក្ខុសង្ឃផង ចេតនាទាំងឡាយក៏នឹងកើតឡើងដល់ព្រះនាង កាលបើដូច្នោះ ចេតនាទាំង ៦ របស់ព្រះនាងនឹងរួមចូលគ្នាតែមួយ ហើយប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខ អស់កាលជាអង្វែង"។ ចំណែកឯពួកវិតណ្ឌវាទី ពោលថា "ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ថា ទានដែលថ្វាយដល់សង្ឃមានផលច្រើន ហេតុនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ"។ ពួកវិតណ្ឌវាទីនោះ គួរត្រូវបានសួរថា "អ្នកឯងនិយាយថា ទានដែលថ្វាយដល់សង្ឃ មានផលច្រើនជាងទានដែលថ្វាយដល់ព្រះសាស្តាឬ?" វិតណ្ឌវាទីឆ្លើយថា "ករុណា ខ្ញុំនិយាយដូច្នោះមែន"។ គួរប្រាប់ថា "ចូរនាំយកសូត្រមកបង្ហាញមើល"។ វិតណ្ឌវាទីក៏នាំយកសូត្រមកថា "Saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho ca" (នែគោតមី ចូរថ្វាយដល់សង្ឃចុះ កាលបើអ្នកថ្វាយដល់សង្ឃហើយ ឈ្មោះថាបានបូជាដល់តថាគតផង ដល់សង្ឃផង)។ គួរពោលសួរទៀតថា "ចុះអត្ថន័យនៃសូត្រនេះ មានត្រឹមតែការជម្រុញ (ឲ្យថ្វាយដល់សង្ឃ) នេះប៉ុណ្ណោះឬ?" វិតណ្ឌវាទីឆ្លើយថា "ករុណា មានតែប៉ុណ្ណឹងឯង"។ ប្រសិនបើដូច្នោះមែន ព្រោះតែព្រះតម្រាស់ថា "Tena hānanda, vighāsādānaṃ pūvaṃ dehi" (នែអានន្ទ បើដូច្នោះ ចូរប្រគល់នំដល់ពួកអ្នកបរិភោគសំណល់ចុះ) និង "Tena hi tva, kaccāna, vighāsādānaṃ guḷaṃ dehi" (នែកច្ចានៈ បើដូច្នោះ ចូរប្រគល់ស្ករអំពៅដល់ពួកអ្នកបរិភោគសំណល់ចុះ) នោះទានដែលប្រគល់ដល់ពួកអ្នកបរិភោគសំណល់ ក៏មុខជាមានផលច្រើនជាងដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែ "ព្រះសាស្តាទ្រង់ឲ្យគេប្រគល់របស់ដែលគេថ្វាយចំពោះព្រះអង្គ ដល់អ្នកដទៃ"។ សូម្បីតែស្តេច និងមហាមាត្យរបស់ស្តេចជាដើម ក៏តែងតែឲ្យគេប្រគល់គ្រឿងបណ្ណាការដែលគេនាំមកថ្វាយខ្លួន ទៅដល់ហ្មដំរីជាដើមដែរ ចុះពួកហ្មដំរីទាំងនោះ នឹងទៅជាវិសេសវិសាលជាងស្តេចទាំងនោះឬ? ហេតុនោះ អ្នកកុំយល់យ៉ាងនេះឡើយ។

---

‘‘นยิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน,พุทฺเธน เสฏฺโฐ สทิโส วา วิชฺชติ;

ยมาหุเนยฺยานมคฺคตํ คโต,ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลผเลสิน’’นฺติ. –

"ក្នុងលោកនេះ ឬក្នុងលោកដទៃ សូម្បីតែបុគ្គលដែលស្មើ ឬប្រសើរជាងព្រះពុទ្ធ ក៏មិនមានឡើយ ព្រះអង្គជាបុគ្គលខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមបុគ្គលដែលគួរទទួលទក្ខិណាទាន សម្រាប់ពួកជនអ្នកស្វែងរកបុណ្យ និងស្វែងរកផលដ៏ធំធេង"។

---

วจนโต หิ สตฺถารา อุตฺตริตโร ทกฺขิเณยฺโย นาม นตฺถิ. เอวมสฺสา ฉ เจตนา เอกโต หุตฺวา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺตีติ สนฺธาย ยาวตติยํ ปฏิพาหิตฺวา สงฺฆสฺส ทาเปสิ.

ព្រោះតាមព្រះតម្រាស់នេះ បុគ្គលដែលជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គល ក្រៅពីព្រះសាស្តាទៅ មិនមានឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះថា "ធ្វើដូចម្តេចឲ្យចេតនាទាំង ៦ របស់ព្រះនាងរួមចូលគ្នាតែមួយ ហើយប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខ អស់កាលជាអង្វែង" ទើបទ្រង់បដិសេធរហូតដល់បីដង រួចឲ្យថ្វាយដល់សង្ឃ។

---

ปจฺฉิมาย ชนตาย สงฺเฆ จิตฺตีการชนนตฺถํ จาปิ เอวมาห. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อหํ น จิรฏฺฐิติโก, มยฺหํ ปน สาสนํ ภิกฺขุสงฺเฆ ปติฏฺฐหิสฺสติ, ปจฺฉิมา ชนตา สงฺเฆ จิตฺตีการํ ชเนตู’’ติ ยาวตติยํ ปฏิพาหิตฺวา สงฺฆสฺส ทาเปสิ. เอวญฺหิ สติ – ‘‘สตฺถา อตฺตโน ทิยฺยมานมฺปิ สงฺฆสฺส ทาเปสิ, สงฺโฆ นาม ทกฺขิเณยฺโย’’ติ ปจฺฉิมา ชนตา สงฺเฆ จิตฺตีการํ อุปฺปาเทตฺวา จตฺตาโร ปจฺจเย ทาตพฺเพ มญฺญิสฺสติ, สงฺโฆ จตูหิ ปจฺจเยหิ อกิลมนฺโต พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา สมณธมฺมํ กริสฺสติ. เอวํ มม สาสนํ ปญฺจ วสฺสสหสฺสานิ ฐสฺสตีติ. ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต, ภควา’’ติ วจนโตปิ เจตํ เวทิตพฺพํ ‘‘สตฺถารา อุตฺตริตโร ทกฺขิเณยฺโย นาม นตฺถี’’ติ. น หิ อานนฺทตฺเถรสฺส มหาปชาปติยา อาฆาโต วา เวรํ วา อตฺถิ. น เถโร – ‘‘ตสฺสา ทกฺขิณา มา มหปฺผลา อโหสี’’ติ อิจฺฉติ. ปณฺฑิโต หิ เถโร พหุสฺสุโต เสกฺขปฏิสมฺภิทาปตฺโต, โส สตฺถุ ทินฺนสฺส มหปฺผลภาเว สมฺปสฺสมาโนว ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต, ภควาติ คหณตฺถํ ยาจิ.

មួយវិញទៀត ព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ ដើម្បីឲ្យពួកជនជំនាន់ក្រោយកើតសេចក្តីគោរពកោតក្រែងក្នុងសង្ឃ។ ឮថា ព្រះអង្គមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា "តថាគតមិនមែនរស់នៅបានយូរអង្វែងឡើយ តែសាសនារបស់តថាគត នឹងស្ថិតនៅក្នុងភិក្ខុសង្ឃ សូមឲ្យពួកជនជំនាន់ក្រោយ បង្កើតសេចក្តីគោរពកោតក្រែងក្នុងសង្ឃចុះ" ទើបទ្រង់បដិសេធរហូតដល់បីដង រួចឲ្យថ្វាយដល់សង្ឃ។ ព្រោះថាកាលបើដូច្នោះ ពួកជនជំនាន់ក្រោយនឹងគិតថា "សូម្បីតែរបស់ដែលគេថ្វាយចំពោះព្រះសាស្តាផ្ទាល់ ក៏ព្រះអង្គទ្រង់ឲ្យថ្វាយដល់សង្ឃដែរ ឡើងឈ្មោះថាសង្ឃ រមែងជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គល" រួចក៏បង្កើតសេចក្តីគោរពកោតក្រែងក្នុងសង្ឃ ហើយគិតថាគួរតែថ្វាយបច្ច័យទាំង ៤ សង្ឃកាលបើមិនលំបាកដោយបច្ច័យទាំង ៤ ហើយ នឹងរៀនសូត្រព្រះពុទ្ធវចនៈ ហើយធ្វើសមណធម៌។ កាលបើដូច្នោះ សាសនារបស់តថាគត នឹងស្ថិតនៅអស់ប្រាំពាន់ឆ្នាំ។ សូម្បីតែពាក្យថា "Paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavā" (សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទទួលចុះ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន) នេះ ក៏គប្បីដឹងថា "ទក្ខិណេយ្យបុគ្គលដែលវិសេសជាងព្រះសាស្តា មិនមានឡើយ"។ ព្រោះថា ព្រះអានន្ទត្ថេរ មិនមានការគុំកួន ឬពៀរវេរាជាមួយព្រះនាងមហាបជាបតីគោតមីឡើយ។ ព្រះថេរៈក៏មិនបានប្រាថ្នាថា "សូមកុំឲ្យទក្ខិណាទានរបស់ព្រះនាងមានផលច្រើនឡើយ" នោះដែរ។ ព្រោះព្រះថេរៈជាបណ្ឌិត ជាពហុស្សូត សម្រេចសេក្ខបដិសម្ភិទា កាលដែលលោកយល់ច្បាស់ថា ទានដែលថ្វាយចំពោះព្រះសាស្តាមានផលច្រើន ទើបលោកជួយទូលអង្វរដើម្បីឲ្យព្រះអង្គទទួលថា "សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទទួលចុះ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន"។

---

ปุน วิตณฺฑวาที อาห – ‘‘สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ สงฺโฆ จา’’ติ วจนโต สตฺถา สงฺฆปริยาปนฺโน วาติ. โส วตฺตพฺโพ – ‘‘ชานาสิ ปน ตฺวํ กติ สรณานิ, กติ อเวจฺจปฺปสาทา’’ติ ชานนฺโต ตีณีติ วกฺขติ, ตโต วตฺตพฺโพ – ตว ลทฺธิยา สตฺถุ สงฺฆปริยาปนฺนตฺตา ทฺเวเยว โหนฺติ. เอวํ สนฺเต จ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อิเมหิ [Pg.222] ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปท’’นฺติ (มหาว. ๓๔) เอวํ อนุญฺญาตา ปพฺพชฺชาปิ อุปสมฺปทาปิ น รุหติ. ตโต ตฺวํ เนว ปพฺพชิโต อสิ, น คิหิ. สมฺมาสมฺพุทฺเธ จ คนฺธกุฏิยํ นิสินฺเน ภิกฺขู อุโปสถมฺปิ ปวารณมฺปิ สงฺฆกมฺมานิปิ กโรนฺติ, ตานิ สตฺถุ สงฺฆปริยาปนฺนตฺตา กุปฺปานิ ภเวยฺยุํ, น จ โหนฺติ. ตสฺมา น วตฺตพฺพเมตํ ‘‘สตฺถา สงฺฆปริยาปนฺโน’’ติ.

ពួកវិតណ្ឌវាទីពោលទៀតថា "ព្រោះតែព្រះតម្រាស់ថា កាលបើអ្នកថ្វាយដល់សង្ឃហើយ ឈ្មោះថាបានបូជាដល់តថាគតផង ដល់សង្ឃផង ព្រះសាស្តាទើបរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ឃដែរ"។ ពួកវិតណ្ឌវាទីនោះ គួរត្រូវបានសួរថា "ចុះអ្នកឯងដឹងទេថា សរណគមន៍មានប៉ុន្មាន ភាពជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រមានប៉ុន្មាន?" កាលបើគេដឹង គេនឹងឆ្លើយថា "មានបី"។ បន្ទាប់មក គួរប្រាប់គេថា "តាមលទ្ធិរបស់អ្នក ព្រោះតែព្រះសាស្តារាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ឃ សរណគមន៍ក៏ត្រូវមានតែពីរដែរ"។ កាលបើដូច្នោះ សូម្បីតែការបួសជាសាមណេរ និងការបួសជាភិក្ខុ ដែលព្រះអង្គទ្រង់អនុញ្ញាតថា "Anujānāmi, bhikkhave, imehi tīhi saraṇagamanehi pabbajjaṃ upasampadaṃ" (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតការបួសជាសាមណេរ និងការបួសជាភិក្ខុ ដោយត្រៃសរណគមន៍ទាំងបីនេះ) ក៏មិនសម្រេចដែរ។ កាលបើមិនសម្រេចដូច្នោះ អ្នកឯងក៏មិនមែនជាអ្នកបួស ហើយក៏មិនមែនជាគ្រហស្ថដែរ។ មួយវិញទៀត កាលដែលព្រះសម្ពុទ្ធគង់នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ ពួកភិក្ខុធ្វើឧបោសថកម្មក្តី បវារណាកម្មក្តី សង្ឃកម្មទាំងឡាយក្តី កាលបើព្រះសាស្តារាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ឃ សង្ឃកម្មទាំងនោះក៏ត្រូវវិនាសដែរ តែសង្ឃកម្មទាំងនោះមិនបានវិនាសឡើយ។ ហេតុនោះ ពាក្យដែលថា "ព្រះសាស្តារាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ឃ" មិនគួរនិយាយឡើយ។

---

๓๗๗. อาปาทิกาติ สํวฑฺฒิกา, ตุมฺหากํ หตฺถปาเทสุ หตฺถปาทกิจฺจํ อสาเธนฺเตสุ หตฺเถ จ ปาเท จ วฑฺเฒตฺวา ปฏิชคฺคิกาติ อตฺโถ. โปสิกาติ ทิวสสฺส ทฺเว ตโย วาเร นฺหาเปตฺวา โภเชตฺวา ปาเยตฺวา ตุมฺเห โปเสสิ. ถญฺญํ ปาเยสีติ นนฺทกุมาโร กิร โพธิสตฺตโต กติปาเหเนว ทหโร, ตสฺมึ ชาเต มหาปชาปติ อตฺตโน ปุตฺตํ ธาตีนํ ทตฺวา สยํ โพธิสตฺตสฺส ธาติกิจฺจํ สาธยมานา อตฺตโน ถญฺญํ ปาเยสิ. ตํ สนฺธาย เถโร เอวมาห. อิติ มหาปชาปติยา พหูปการตํ กเถตฺวา อิทานิ ตถาคตสฺส พหูปการตํ ทสฺเสนฺโต ภควาปิ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ภควนฺตํ, ภนฺเต, อาคมฺมาติ ภควนฺตํ ปฏิจฺจ นิสฺสาย สนฺธาย.

៣៧៧. បទថា "āpādikā" សេចក្តីថា ព្រះនាងជាអ្នកចិញ្ចឹមបីបាច់ថែរក្សាឲ្យធំធាត់ មានន័យថា កាលដែលព្រះហស្ត និងព្រះបាទរបស់ព្រះអង្គទាំងឡាយ មិនទាន់អាចធ្វើកិច្ចការដោយខ្លួនឯងបាន ព្រះនាងបានបីបាច់ថែរក្សាឲ្យព្រះហស្ត និងព្រះបាទធំធាត់ឡើង។ បទថា "posikā" សេចក្តីថា ព្រះនាងបានងូតទឹក ឲ្យសោយ និងឲ្យបៅដោះ មួយថ្ងៃពីរឬបីដង ដើម្បីចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សាព្រះអង្គ។ បទថា "thaññaṃ pāyesi" សេចក្តីថា ឮថា នន្ទកុមារមានព្រះជន្មតិចជាងព្រះពោធិសត្វតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្នោះ កាលដែលនន្ទកុមារប្រសូតហើយ ព្រះនាងមហាបជាបតីគោតមី បានប្រគល់បុត្ររបស់ខ្លួនទៅឲ្យពួកមេដោះ រួចព្រះនាងផ្ទាល់បានធ្វើកិច្ចការជាមេដោះថែរក្សាព្រះពោធិសត្វ ហើយបានឲ្យព្រះពោធិសត្វបៅទឹកដោះរបស់ព្រះនាងផ្ទាល់។ ព្រះថេរៈសំដៅយកហេតុនោះ ទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ ព្រះអានន្ទត្ថេរ កាលក្រាបបង្គំទូលពីគុណូបការៈដ៏ច្រើនរបស់ព្រះនាងមហាបជាបតីយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលចង់បង្ហាញពីគុណូបការៈដ៏ច្រើនរបស់ព្រះតថាគតវិញ ទើបក្រាបបង្គំទូលថា "bhagavāpi, bhante" (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ...) ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ បទថា "bhagavantaṃ, bhante, āgamma" សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យ ព្រោះពឹងផ្អែក ឬព្រោះសំដៅចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ។

---

๓๗๘. อถ ภควา ทฺวีสุ อุปกาเรสุ อติเรกตรํ อนุโมทนฺโต เอวเมตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยํ หานนฺท, ปุคฺคโล ปุคฺคลํ อาคมฺมาติ ยํ อาจริยปุคฺคลํ อนฺเตวาสิกปุคฺคโล อาคมฺม. อิมสฺสานนฺท, ปุคฺคลสฺส อิมินา ปุคฺคเลนาติ อิมสฺส อาจริยปุคฺคลสฺส อิมินา อนฺเตวาสิกปุคฺคเลน. น สุปฺปฏิการํ วทามีติ ปจฺจูปการํ น สุกรํ วทามิ, อภิวาทนาทีสุ อาจริยํ ทิสฺวา อภิวาทนกรณํ อภิวาทนํ นาม. ยสฺมึ วา ทิสาภาเค อาจริโย วสติ, อิริยาปเถ วา กปฺเปนฺโต ตทภิมุโข วนฺทิตฺวา คจฺฉติ, วนฺทิตฺวา นิสีทติ, วนฺทิตฺวา นิปชฺชติ, อาจริยํ ปน ทูรโตว ทิสฺวา ปจฺจุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนกรณํ ปจฺจุฏฺฐานํ นาม. อาจริยํ ปน ทิสฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห สีเส ฐเปตฺวา อาจริยํ นมสฺสติ, ยสฺมึ วา ทิสาภาเค โส วสติ, ตทภิมุโขปิ ตเถว นมสฺสติ, คจฺฉนฺโตปิ ฐิโตปิ นิสินฺโนปิ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสติเยวาติ อิทํ อญฺชลิกมฺมํ นาม. อนุจฺฉวิกกมฺมสฺส ปน กรณํ สามีจิกมฺมํ นาม. จีวราทีสุ จีวรํ เทนฺโต น ยํ วา ตํ วา เทติ, มหคฺฆํ สตมูลิกมฺปิ ปญฺจสตมูลิกมฺปิ สหสฺสมูลิกมฺปิ เทติเยว[Pg.223]. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย. กึ พหุนา, จตูหิ ปณีตปจฺจเยหิ จกฺกวาฬนฺตรํ ปูเรตฺวา สิเนรุปพฺพเตน กูฏํ คเหตฺวา เทนฺโตปิ อาจริยสฺส อนุจฺฉวิกํ กิริยํ กาตุํ น สกฺโกติเยว.

៣៧៨. លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងអនុមោទនាចំពោះបុគ្គលទាំងពីររូបដែលធ្វើឧបការៈតបតគ្នាទៅវិញទៅមកឲ្យលើសលប់ឡើង ទើបត្រាស់ពាក្យថា «ឯវមេតំ» (យ៉ាងហ្នឹងហើយ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «យំ ហានន្ទ បុគ្គលោ បុគ្គលំ អាគម្ម» សេចក្តីថា អន្តេវាសិកបុគ្គលអាស្រ័យនូវអាចារ្យបុគ្គលណា។ ពាក្យថា «ឥមស្សានន្ទ បុគ្គលស្ស ឥមិនា បុគ្គលេន» សេចក្តីថា ចំពោះអាចារ្យបុគ្គលនេះ ដោយអន្តេវាសិកបុគ្គលនេះ។ ពាក្យថា «ន សុប្បដិការំ វទាមិ» សេចក្តីថា តថាគតមិនពោលថា ការធ្វើឧបការៈតបតវិញ (ការបម្រើ ការគោរពកោតក្រែង) គឺជាការងាយស្រួលធ្វើនោះទេ។ ក្នុងកិច្ចមានការអភិវាទជាដើម ការឃើញអាចារ្យហើយធ្វើការអភិវាទ (ការថ្វាយបង្គំ) ឈ្មោះថា អភិវាទនៈ។ មួយវិញទៀត អាចារ្យនៅក្នុងទិសតំបន់ណា កាលរៀបចំឥរិយាបថ ក៏បែរមុខទៅរកទិសដៅរបស់អាចារ្យនោះ ហើយថ្វាយបង្គំដើរទៅ ថ្វាយបង្គំអង្គុយ ថ្វាយបង្គំដេក។ ចំណែកឯការឃើញអាចារ្យពីចម្ងាយ ហើយក្រោកឈរទទួល ធ្វើការទៅទទួលរាក់ទាក់ ឈ្មោះថា បច្ចុដ្ឋានៈ។ ចំណែកឯការឃើញអាចារ្យហើយ លើកដៃប្រណម្យដាក់លើក្បាល ថ្វាយបង្គំអាចារ្យ ឬអាចារ្យនៅក្នុងទិសតំបន់ណា ក៏បែរមុខទៅរកទិសដៅនោះហើយថ្វាយបង្គំដូចគ្នា ទោះបីកំពុងដើរ កំពុងឈរ ឬកំពុងអង្គុយ ក៏លើកដៃប្រណម្យថ្វាយបង្គំជានិច្ច នេះឈ្មោះថា អញ្ជលិកម្ម។ ចំណែកឯការធ្វើកិច្ចការដែលសមគួរ ឈ្មោះថា សាមីចិកម្ម។ ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយមានចីវរជាដើម កាលនឹងប្រគេនចីវរ មិនប្រគេនចីវរណាមួយតាមតែបាននោះទេ តែងតែប្រគេនចីវរដែលមានតម្លៃថ្លៃ មានតម្លៃមួយរយ មានតម្លៃប្រាំរយ ឬមានតម្លៃមួយពាន់ជាប្រាកដ។ សូម្បីក្នុងបិណ្ឌបាតជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ និយាយទៅថ្វីបើច្រើនម៉្លេះ សូម្បីតែបុគ្គលញ៉ាំងចន្លោះចក្រវាឡឲ្យពេញដោយបច្ច័យដ៏ផ្ចិតផ្ចង់ទាំងបួន ហើយយកភ្នំព្រះសុមេរុធ្វើជាកំពូលប្រគេន ក៏មិនអាចធ្វើកិច្ចការដែលសមគួរដល់អាចារ្យបានឡើយ។

---

๓๗๙. จุทฺทส โข ปนิมาติ กสฺมา อารภิ? อิทํ สุตฺตํ ปาฏิปุคฺคลิกํ ทกฺขิณํ อารพฺภ สมุฏฺฐิตํ. อานนฺทตฺเถโรปิ ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต, ภควา’’ติ ปาฏิปุคฺคลิกทกฺขิณํเยว สมาทเปติ, จุทฺทสสุ จ ฐาเนสุ ทินฺนทานํ ปาฏิปุคฺคลิกํ นาม โหตีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. อยํ ปฐมาติ อยํ ทกฺขิณา คุณวเสนปิ ปฐมา เชฏฺฐกวเสนปิ. อยญฺหิ ปฐมา อคฺคา เชฏฺฐิกา, อิมิสฺสา ทกฺขิณาย ปมาณํ นาม นตฺถิ. ทุติยตติยาปิ ปรมทกฺขิณาเยว, เสสา ปรมทกฺขิณภาวํ น ปาปุณนฺติ. พาหิรเก กาเมสุ วีตราเคติ กมฺมวาทิกิริยวาทิมฺหิ โลกิยปญฺจาภิญฺเญ. ปุถุชฺชนสีลวนฺเตติ ปุถุชฺชนสีลวา นาม โคสีลธาตุโก โหติ, อสโฐ อมายาวี ปรํ อปีเฬตฺวา ธมฺเมน สเมน กสิยา วา วณิชฺชาย วา ชีวิกํ กปฺเปตา. ปุถุชฺชนทุสฺสีเลติ ปุถุชฺชนทุสฺสีลา นาม เกวฏฺฏมจฺฉพนฺธาทโย ปรํ ปีฬาย ชีวิกํ กปฺเปตา.

៣៧៩. ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម៌ទេសនាថា «ចុទ្ទស ខោ បនិមា» (ម្នាលអានន្ទ ទាំងនេះជាបាតិបុគ្គលិកទាន ១៤ យ៉ាង) ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ព្រះសូត្រនេះកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវបាតិបុគ្គលិកទាន (ទានចំពោះបុគ្គលម្នាក់ៗ)។ សូម្បីព្រះអានន្ទត្ថេរក៏បានទូលអារាធនាថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទទួល» គឺលោកទូលឲ្យទទួលយកតែបាតិបុគ្គលិកទានប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីថា ទានដែលបុគ្គលប្រគេនក្នុងទីទាំង ១៤ ឋាន ឈ្មោះថា បាតិបុគ្គលិកទាន ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម៌ទេសនានេះ។ ពាក្យថា «អយំ បឋមា» សេចក្តីថា ទក្ខិណាទានចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគនេះ ឈ្មោះថាជាទីមួយ ដោយអំណាចនៃគុណផង ដោយអំណាចនៃភាពជាធំផង។ ព្រោះថា ទក្ខិណាទាននេះជាទីមួយ ដ៏ប្រសើរ ដ៏ចម្បងបំផុត ប្រមាណនៃទក្ខិណាទាននេះមិនមានឡើយ។ សូម្បីទក្ខិណាទានទីពីរ និងទីបី (ចំពោះព្រះបច្ចេកពុទ្ធ) ក៏ជាទក្ខិណាទានដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ដែរ ចំណែកទក្ខិណាទានដែលនៅសល់ក្រៅពីនេះ មិនដល់នូវភាពជាទក្ខិណាទានដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ឡើយ។ ពាក្យថា «ពាហិរកេ កាមេសុ វីតរាគេ» សេចក្តីថា ក្នុងបុគ្គលខាងក្រៅសាសនា ដែលជាកម្មវាទី និងកិរិយាវាទី ដែលបានសម្រេចលោកិយអភិញ្ញាប្រាំ។ ពាក្យថា «បុថុជ្ជនសីលវន្តេ» សេចក្តីថា បុថុជ្ជនអ្នកមានសីល តែងមានសភាពដូចជាគោ (ស្លូតបូត) មិនវៀចវេរ មិនមានមាយា មិនបៀតបៀនអ្នកដទៃ ចិញ្ចឹមជីវិតដោយធម៌ ដោយស្មើភាព ដោយការធ្វើស្រែចម្ការ ឬការជួញដូរ។ ពាក្យថា «បុថុជ្ជនទុស្សីលេ» សេចក្តីថា បុថុជ្ជនអ្នកទ្រុស្តសីល គឺពួកអ្នកនេសាទ ពួកអ្នកសម្លាប់ត្រីជាដើម ដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយការបៀតបៀនអ្នកដទៃ។

---

อิทานิ ปาฏิปุคฺคลิกทกฺขิณาย วิปากํ ปริจฺฉินฺทนฺโต ตตฺรานนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ ติรจฺฉานคเตติ ยํ คุณวเสน อุปการวเสน โปสนตฺถํ ทินฺนํ, อิทํ น คหิตํ. ยมฺปิ อาโลปอฑฺฒอาโลปมตฺตํ ทินฺนํ, ตมฺปิ น คหิตํ. ยํ ปน สุนขสูกรกุกฺกุฏกากาทีสุ ยสฺส กสฺสจิ สมฺปตฺตสฺส ผลํ ปฏิกงฺขิตฺวา ยาวทตฺถํ ทินฺนํ, อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ติรจฺฉานคเต ทานํ ทตฺวา’’ติ. สตคุณาติ สตานิสํสา. ปาฏิกงฺขิตพฺพาติ อิจฺฉิตพฺพา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อยํ ทกฺขิณา อายุสตํ วณฺณสตํ สุขสตํ พลสตํ ปฏิภานสตนฺติ ปญฺจ อานิสํสสตานิ เทติ, อตฺตภาวสเต อายุํ เทติ, วณฺณํ, สุขํ, พลํ, ปฏิภานํ เทติ, นิปฺปริตสํ กโรติ. ภวสเตปิ วุตฺเต อยเมว อตฺโถ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ นโย เนตพฺโพ.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងកំណត់ចំណែកផលនៃបាតិបុគ្គលិកទក្ខិណាទាន ទើបត្រាស់ពាក្យថា «តត្រានន្ទ» (ម្នាលអានន្ទ ក្នុងទានទាំងនោះ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «តិរច្ឆានគតេ» សេចក្តីថា ការឲ្យណាដែលបុគ្គលឲ្យដើម្បីចិញ្ចឹម ដោយអំណាចនៃគុណ ឬដោយអំណាចនៃឧបការៈ នេះមិនយកមកពោលឡើយ។ សូម្បីតែវត្ថុណាដែលបុគ្គលឲ្យបន្តិចបន្តួច ត្រឹមតែមួយម៉ាត់ ឬកន្លះម៉ាត់ ក៏មិនយកមកពោលឡើយ។ ចំណែកឯការឲ្យណាដែលបុគ្គលប្រាថ្នាផល ហើយឲ្យតាមតម្រូវការដល់សត្វណាមួយមានឆ្កែ ជ្រូក មាន់ ក្អែកជាដើម ដែលមកដល់ចំពោះមុខ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការឲ្យនេះ ទើបត្រាស់ថា «តិរច្ឆានគតេ ទានំ ទត្វា» (បុគ្គលឲ្យទានក្នុងសត្វតិរច្ឆានហើយ)។ ពាក្យថា «សតគុណា» សេចក្តីថា មានអានិសង្សមួយរយ។ ពាក្យថា «បាដិកង្ខិតព្វា» សេចក្តីថា គប្បីប្រាថ្នា។ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យចង់សំដៅសេចក្តីយ៉ាងនេះថា ទក្ខិណាទាននេះ តែងឲ្យនូវអានិសង្សប្រាំយ៉ាង យ៉ាងនីមួយៗមួយរយ គឺ អាយុមួយរយ វណ្ណៈមួយរយ សុខៈមួយរយ ពលៈមួយរយ បដិភាណៈមួយរយ គឺឲ្យអាយុ វណ្ណៈ សុខៈ ពលៈ បដិភាណៈ ក្នុងអត្តភាពមួយរយ ធ្វើឲ្យមានផលមិនមានទីបំផុត (ឬធ្វើឲ្យមានផលដ៏លើសលប់)។ ទោះបីត្រាស់ថា «ក្នុងភពមួយរយ» ក៏មានសេចក្តីដូចគ្នានេះឯង។ ដោយវិធីនេះ គប្បីនាំយកន័យទៅអនុវត្តក្នុងវារៈទាំងពួងចុះ។

---

โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนติ เอตฺถ เหฏฺฐิมโกฏิยา ติสรณํ คโต อุปาสโกปิ โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน นาม, ตสฺมึ ทินฺนทานมฺปิ อสงฺขฺเยยฺยํ อปฺปเมยฺยํ. ปญฺจสีเล ปติฏฺฐิตสฺส ตโต อุตฺตริ มหปฺผลํ, ทสสีเล ปติฏฺฐิตสฺส ตโต [Pg.224] อุตฺตริ, ตทหุปพฺพชิตสฺส สามเณรสฺส ตโต อุตฺตริ, อุปสมฺปนฺนภิกฺขุโน ตโต อุตฺตริ, อุปสมฺปนฺนสฺเสว วตฺตสมฺปนฺนสฺส ตโต อุตฺตริ, วิปสฺสกสฺส ตโต อุตฺตริ, อารทฺธวิปสฺสกสฺส ตโต อุตฺตริ, อุตฺตมโกฏิยา ปน มคฺคสมงฺคี โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน นาม. เอตสฺส ทินฺนทานํ ตโต อุตฺตริ มหปฺผลเมว.

ក្នុងពាក្យថា «សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នេ» នេះ ដោយចំណែកទាបបំផុត សូម្បីឧបាសកដែលដល់នូវត្រៃសរណគមន៍ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផលដែរ ទានដែលបុគ្គលប្រគេនចំពោះឧបាសកនោះ ក៏រាប់មិនបាន ប្រមាណមិនបាន។ ទានដែលបុគ្គលប្រគេនចំពោះអ្នកតាំងនៅក្នុងសីលប្រាំ មានផលច្រើនលើសលប់ជាងនោះទៅទៀត ចំពោះអ្នកតាំងនៅក្នុងសីលដប់ មានផលច្រើនលើសលប់ជាងនោះទៅទៀត ចំពោះសាមណេរដែលបួសក្នុងថ្ងៃនោះ មានផលច្រើនលើសលប់ជាងនោះទៅទៀត ចំពោះភិក្ខុអ្នកឧបសម្បន្ន មានផលច្រើនលើសលប់ជាងនោះទៅទៀត ចំពោះភិក្ខុអ្នកឧបសម្បន្នដ៏បរិបូណ៌ដោយវត្ត មានផលច្រើនលើសលប់ជាងនោះទៅទៀត ចំពោះភិក្ខុអ្នកចម្រើនវិបស្សនា មានផលច្រើនលើសលប់ជាងនោះទៅទៀត ចំពោះភិក្ខុអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនា មានផលច្រើនលើសលប់ជាងនោះទៅទៀត ចំណែកឯដោយចំណែកដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ព្រះអរិយបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមគ្គ (មគ្គសមង្គី) ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល ទានដែលបុគ្គលប្រគេនចំពោះព្រះអរិយបុគ្គលនោះ មានផលច្រើនលើសលប់ជាងនោះទៅទៀតជាប្រាកដ។

---

กึ ปน มคฺคสมงฺคิสฺส สกฺกา ทานํ ทาตุนฺติ? อาม สกฺกา. อารทฺธวิปสฺสโก หิ ปตฺตจีวรมาทาย คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, ตสฺส เคหทฺวาเร ฐิตสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา ขาทนียโภชนียํ ปกฺขิปนฺติ. ตสฺมึ ขเณ ภิกฺขุโน มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, อิทํ ทานํ มคฺคสมงฺคิโน ทินฺนํ นาม โหติ. อถ วา ปเนส อาสนสาลาย นิสินฺโน โหติ, มนุสฺสา คนฺตฺวา ปตฺเต ขาทนียโภชนียํ ฐเปนฺติ, ตสฺมึ ขเณ ตสฺส มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, อิทมฺปิ ทานํ มคฺคสมงฺคิโน ทินฺนํ นาม. อถ วา ปนสฺส วิหาเร วา อาสนสาลาย วา นิสินฺนสฺส อุปาสกา ปตฺตํ อาทาย อตฺตโน ฆรํ คนฺตฺวา ขาทนียโภชนียํ ปกฺขิปนฺติ, ตสฺมึ ขเณ ตสฺส มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, อิทมฺปิ ทานํ มคฺคสมงฺคิโน ทินฺนํ นาม. ตตฺถ โสณฺฑิยํ อุทกสฺส วิย โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเน ทินฺนทานสฺส อสงฺขฺเยยฺยตา เวทิตพฺพา. ตาสุ ตาสุ มหานทีสุ มหาสมุทฺเท จ อุทกสฺส วิย โสตาปนฺนาทีสุ ทินฺนทานสฺส อุตฺตริตรวเสน อสงฺขฺเยยฺยตา เวทิตพฺพา. ปถวิยา ขยมณฺฑลมตฺเต ปเทเส ปํสุํ อาทึ กตฺวา ยาว มหาปถวิยา ปํสุโน อปฺปเมยฺยตายปิ อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ.

សួរថា ចុះបុគ្គលអាចប្រគេនទានចំពោះមគ្គសមង្គីបុគ្គលបានដែរឬទេ? ឆ្លើយថា អាចប្រគេនបាន។ ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនា កាលកាន់យកបាត្រនិងចីវរ ចូលទៅកាន់ភូមិដើម្បីបិណ្ឌបាត មនុស្សទាំងឡាយទទួលយកបាត្រពីដៃរបស់លោកដែលឈរនៅទ្វារផ្ទះ ហើយដាក់នូវខាទនីយភោជនីយាហារ។ ក្នុងខណៈនោះ ការចេញចាកមគ្គ (ឬការសម្រេចមគ្គ) របស់ភិក្ខុនោះរមែងមាន ទាននេះឈ្មោះថាជាទានដែលបុគ្គលប្រគេនចំពោះមគ្គសមង្គីបុគ្គល។ មួយវិញទៀត ភិក្ខុនោះអង្គុយនៅក្នុងរោងភត្ត មនុស្សទាំងឡាយទៅហើយដាក់នូវខាទនីយភោជនីយាហារក្នុងបាត្រ ក្នុងខណៈនោះ ការសម្រេចមគ្គរបស់លោកក៏មាន សូម្បីទាននេះក៏ឈ្មោះថាជាទានដែលបុគ្គលប្រគេនចំពោះមគ្គសមង្គីបុគ្គលដែរ។ ឬមួយទៀត កាលលោកអង្គុយនៅក្នុងវត្តក្តី ក្នុងរោងភត្តក្តី ពួកឧបាសកកាន់យកបាត្រទៅកាន់ផ្ទះរបស់ខ្លួន ហើយដាក់នូវខាទនីយភោជនីយាហារ ក្នុងខណៈនោះ ការសម្រេចមគ្គរបស់លោកក៏មាន សូម្បីទាននេះក៏ឈ្មោះថាជាទានដែលបុគ្គលប្រគេនចំពោះមគ្គសមង្គីបុគ្គលដែរ។ ក្នុងរឿងនោះ គប្បីដឹងនូវភាពរាប់មិនបាននៃទានដែលបុគ្គលប្រគេនចំពោះបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល ដូចជាទឹកនៅក្នុងអណ្ដូង (ឬក្នុងថ្លុក) ដូច្នោះឯង។ គប្បីដឹងនូវភាពរាប់មិនបានដោយអំណាចនៃភាពលើសលប់នៃទានដែលបុគ្គលប្រគេនចំពោះព្រះសោតាបន្នបុគ្គលជាដើម ដូចជាទឹកក្នុងស្ទឹងធំៗទាំងឡាយ និងក្នុងមហាសមុទ្រដូច្នោះឯង។ គប្បីពន្យល់សេចក្តីនេះ សូម្បីដោយភាពប្រមាណមិនបាននៃធូលីដី ចាប់តាំងពីធូលីដីក្នុងកន្លែងប៉ុនធ្លាបញ្ជាន់ស្រូវ រហូតដល់ធូលីដីនៃមហាប្រថពីទាំងមូល។

---

๓๘๐. สตฺต โข ปนิมาติ กสฺมา อารภิ? ‘‘สงฺเฆ โคตมิ เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ สงฺโฆ จา’’ติ หิ วุตฺตํ, ตตฺถ สตฺตสุ ฐาเนสุ ทินฺนทานํ สงฺเฆ ทินฺนํ นาม โหตีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ พุทฺธปฺปมุเข อุภโตสงฺเฆติ เอกโต ภิกฺขุสงฺโฆ, เอกโต ภิกฺขุนิสงฺโฆ, สตฺถา มชฺเฌ นิสินฺโน โหตีติ อยํ พุทฺธปฺปมุโข อุภโตสงฺโฆ นาม. อยํ ปฐมาติ อิมาย ทกฺขิณาย สมปฺปมาณา ทกฺขิณา นาม นตฺถิ. ทุติยทกฺขิณาทโย ปน เอตํ ปรมทกฺขิณํ น ปาปุณนฺติ.

៣៨០. ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម៌ទេសនាថា «សត្ត ខោ បនិមា» (ម្នាលអានន្ទ ទាំងនេះជាសង្ឃទាន ៧ យ៉ាង) ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកមកហើយថា «ម្នាលគោតមី នាងចូរប្រគេនចំពោះសង្ឃចុះ កាលបើនាងប្រគេនចំពោះសង្ឃហើយ ឈ្មោះថាជាការបូជាចំពោះតថាគតផង ចំពោះសង្ឃផង» ព្រះអង្គដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីថា ទានដែលបុគ្គលប្រគេនក្នុងទីទាំង ៧ ឋាន ឈ្មោះថា សង្ឃទាន ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម៌ទេសនានេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ពុទ្ធប្បមុខេ ឧភតោសង្ឃេ» សេចក្តីថា ភិក្ខុសង្ឃគង់នៅម្ខាង ភិក្ខុនីសង្ឃគង់នៅម្ខាង ព្រះសាស្តាគង់នៅកណ្តាល នេះឈ្មោះថា ឧភតោសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន។ ពាក្យថា «អយំ បឋមា» សេចក្តីថា ទក្ខិណាទានដែលមានប្រមាណស្មើនឹងទក្ខិណាទាននេះ មិនមានឡើយ។ ចំណែកឯទក្ខិណាទានទីពីរជាដើម មិនដល់នូវទក្ខិណាទានដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់នេះឡើយ។

---

กึ [Pg.225] ปน ตถาคเต ปรินิพฺพุเต พุทฺธปฺปมุขสฺส อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ ทาตุํ สกฺกาติ? สกฺกา. กถํ? อุภโตสงฺฆสฺส หิ ปมุเข สธาตุกํ ปฏิมํ อาสเน ฐเปตฺวา อาธารกํ ฐเปตฺวา ทกฺขิโณทกํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ สตฺถุ ปฐมํ ทตฺวา อุภโตสงฺฆสฺส ทาตพฺพํ, เอวํ พุทฺธปฺปมุขสฺส อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ ทินฺนํ นาม โหติ. ตตฺถ ยํ สตฺถุ ทินฺนํ, ตํ กึ กาตพฺพนฺติ? โย สตฺถารํ ปฏิชคฺคติ วตฺตสมฺปนฺโน ภิกฺขุ, ตสฺส ทาตพฺพํ. ปิตุสนฺตกญฺหิ ปุตฺตสฺส ปาปุณาติ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทาตุมฺปิ วฏฺฏติ, สปฺปิเตลานิ ปน คเหตฺวา ทีปา ชลิตพฺพา, สาฏกํ คเหตฺวา ปฏากา อาโรเปตพฺพาติ. ภิกฺขุสงฺเฆติ อปริจฺฉินฺนกมหาภิกฺขุสงฺเฆ. ภิกฺขุนิสงฺเฆปิ เอเสว นโย.

សួរថា ចុះកាលព្រះតថាគតបរិនិព្វានទៅហើយ បុគ្គលអាចប្រគេនទានចំពោះឧភតោសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធានបានដែរឬទេ? ឆ្លើយថា អាចប្រគេនបាន។ ធ្វើដូចម្តេច? គឺបុគ្គលគប្បីតម្កល់ព្រះពុទ្ធរូបដែលមានព្រះបរមសារីរិកធាតុទុកលើអាសនៈ ខាងមុខឧភតោសង្ឃ តម្កល់ជើងបាត្រ (ឬគ្រឿងទ្រ) ចាប់ផ្តើមតាំងពីការច្រូចទឹកទក្ខិណោទក ប្រគេនវត្ថុទាំងពួងចំពោះព្រះសាស្តាមុន រួចទើបប្រគេនចំពោះឧភតោសង្ឃ យ៉ាងនេះឈ្មោះថា ទានដែលបុគ្គលប្រគេនចំពោះឧភតោសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន។ ក្នុងរឿងនោះ សួរថា វត្ថុដែលបុគ្គលប្រគេនចំពោះព្រះសាស្តានោះ គប្បីធ្វើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា គប្បីប្រគេនចំពោះភិក្ខុអ្នកបរិបូណ៌ដោយវត្ត ដែលជាអ្នកថែរក្សា (បោសសម្អាត) ព្រះសាស្តា (ព្រះចេតិយ)។ ព្រោះថា ទ្រព្យរបស់ឪពុក រមែងធ្លាក់ទៅដល់កូន មួយវិញទៀត ការប្រគេនចំពោះភិក្ខុសង្ឃក៏គួរដែរ ឬមួយគប្បីកាន់យកនូវទឹកដោះថ្លានិងប្រេងដើម្បីអុជប្រទីប ឬកាន់យកនូវសំពត់ដើម្បីធ្វើជាទង់ជ័យថ្វាយបូជា។ ពាក្យថា «ភិក្ខុសង្ឃេ» សេចក្តីថា ក្នុងមហាភិក្ខុសង្ឃដែលមិនមានកំណត់ចំណែក។ សូម្បីក្នុងភិក្ខុនីសង្ឃ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

โคตฺรภุโนติ โคตฺตมตฺตกเมว อนุภวมานา, นามมตฺตสมณาติ อตฺโถ. กาสาวกณฺฐาติ กาสาวกณฺฐนามกา. เต กิร เอกํ กาสาวขณฺฑํ หตฺเถ วา คีวาย วา พนฺธิตฺวา วิจริสฺสนฺติ. ฆรทฺวารํ ปน เตสํ ปุตฺตภริยา กสิวณิชฺชาทิกมฺมานิ จ ปากติกาเนว ภวิสฺสนฺติ. เตสุ ทุสฺสีเลสุ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทานํ ทสฺสนฺตีติ เอตฺถ ทุสฺสีลสงฺฆนฺติ น วุตฺตํ. สงฺโฆ หิ ทุสฺสีโล นาม นตฺถิ. ทุสฺสีลา ปน อุปาสกา เตสุ ทุสฺสีเลสุ ภิกฺขุสงฺฆํ อุทฺทิสฺส สงฺฆสฺส เทมาติ ทานํ ทสฺสนฺติ. อิติ ภควตา พุทฺธปฺปมุเข สงฺเฆ ทินฺนทกฺขิณาปิ คุณสงฺขาย อสงฺขฺเยยฺยาติ วุตฺตํ. กาสาวกณฺฐสงฺเฆ ทินฺนทกฺขิณาปิ คุณสงฺขาเยว อสงฺขฺเยยฺยาติ วุตฺตา. สงฺฆคตา ทกฺขิณา หิ สงฺเฆ จิตฺตีการํ กาตุํ สกฺโกนฺตสฺส โหติ, สงฺเฆ ปน จิตฺตีกาโร ทุกฺกโร โหติ.

ពាក្យថា «គោត្រភុនោ» សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលដែលគ្រាន់តែទទួលនូវអំបូរ (ឬភេទ) នៃសមណៈប៉ុណ្ណោះ គឺមានន័យថា ជាសមណៈត្រឹមតែឈ្មោះ។ ពាក្យថា «កាសាវកណ្ឋា» សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលដែលមានឈ្មោះថា កាសាវកណ្ឋៈ (មានសំពត់កាសាវៈព័ទ្ធនៅក)។ ឮថា ពួកបុគ្គលទាំងនោះ តែងចងនូវបំណែកសំពត់កាសាវៈមួយនៅដៃ ឬនៅក ហើយដើរត្រឡប់ទៅមក។ ចំណែកឯទ្វារផ្ទះ កូនប្រពន្ធ និងការងារមានការធ្វើស្រែចម្ការនិងការជួញដូរជាដើមរបស់ពួកបុគ្គលទាំងនោះ ក៏នៅតែជាប្រក្រតីដដែល (ដូចជាគ្រហស្ថ)។ ក្នុងពាក្យថា «តេសុ ទុស្សីលេសុ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទានំ ទស្សន្តិ» នេះ ព្រះអង្គមិនត្រាស់ហៅថា «ទុស្សីលសង្ឃ» (សង្ឃទ្រុស្តសីល) ឡើយ ព្រោះថា សង្ឃដែលឈ្មោះថា ទ្រុស្តសីល មិនមានឡើយ។ ចំណែកឯពួកឧបាសក កាលនឹងប្រគេនទានចំពោះពួកបុគ្គលទ្រុស្តសីលទាំងនោះ តែងពោលថា «យើងខ្ញុំសូមប្រគេនចំពោះសង្ឃ» ដោយសំដៅយកភិក្ខុសង្ឃ ហើយប្រគេនទានទៅ។ យ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា សូម្បីទក្ខិណាទានដែលបុគ្គលប្រគេនចំពោះសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ក៏រាប់មិនបានដោយការគណនាគុណ។ សូម្បីទក្ខិណាទានដែលបុគ្គលប្រគេនចំពោះកាសាវកណ្ឋសង្ឃ ក៏ព្រះអង្គត្រាស់ថា រាប់មិនបានដោយការគណនាគុណដូចគ្នា។ ព្រោះថា ទក្ខិណាទានដែលជាសង្ឃគតទាន រមែងមានដល់បុគ្គលដែលអាចធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងចំពោះសង្ឃបាន ចំណែកឯការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងចំពោះសង្ឃ គឺជាការធ្វើបានដោយកម្រណាស់។

---

โย หิ สงฺฆคตํ ทกฺขิณํ ทสฺสามีติ เทยฺยธมฺมํ ปฏิยาเทตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา, – ‘‘ภนฺเต, สงฺฆํ อุทฺทิสฺส เอกํ เถรํ เทถา’’ติ วทติ, อถ สงฺฆโต สามเณรํ ลภิตฺวา ‘‘สามเณโร เม ลทฺโธ’’ติ อญฺญถตฺตํ อาปชฺชติ, ตสฺส ทกฺขิณา สงฺฆคตา น โหติ. มหาเถรํ ลภิตฺวาปิ ‘‘มหาเถโร เม ลทฺโธ’’ติ โสมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺตสฺสาปิ น โหติเยว. โย ปน สามเณรํ วา อุปสมฺปนฺนํ วา ทหรํ วา เถรํ วา พาลํ วา ปณฺฑิตํ วา ยํกิญฺจิ สงฺฆโต ลภิตฺวา นิพฺเพมติโก หุตฺวา สงฺฆสฺส เทมีติ สงฺเฆ จิตฺตีการํ กาตุํ สกฺโกติ, ตสฺส ทกฺขิณา สงฺฆคตา นาม โหติ. ปรสมุทฺทวาสิโน กิร เอวํ กโรนฺติ.

ព្រោះថា ទាយកណាគិតថា «អាត្មាអញនឹងប្រគេនសង្ឃគតទក្ខិណា» ហើយចាត់ចែងទេយ្យធម៌ ទៅកាន់វត្តហើយទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះសង្ឃចាត់ចែងព្រះថេរៈមួយរូបដោយសំដៅចំពោះសង្ឃ»។ លុះដល់បានសាមណេរមួយរូបពីសង្ឃ ក៏កើតសេចក្តីប្រែប្រួលចិត្ត (មិនត្រេកអរ) ថា «អាត្មាអញបានតែសាមណេរទេតើ» ទក្ខិណាទានរបស់ទាយកនោះ មិនឈ្មោះថាជាសង្ឃគតទានឡើយ។ សូម្បីតែបានព្រះមហាថេរៈ ហើយកើតសេចក្តីសោមនស្សរីករាយថា «អាត្មាអញបានព្រះមហាថេរៈហើយ» សូម្បីរបស់ទាយកនោះ ក៏មិនឈ្មោះថាជាសង្ឃគតទានឡើយ។ ចំណែកឯទាយកណា បានសាមណេរក្តី ភិក្ខុឧបសម្បន្នក្តី ភិក្ខុខ្ចីក្តី ព្រះថេរៈក្តី ភិក្ខុពាលក្តី ភិក្ខុបណ្ឌិតក្តី គឺបានរូបណាមួយពីសង្ឃ ហើយមិនមានសេចក្តីសង្ស័យរារែកចិត្ត គិតថា «អាត្មាអញប្រគេនចំពោះសង្ឃ» អាចធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងចំពោះសង្ឃបាន ទក្ខិណាទានរបស់ទាយកនោះ ទើបឈ្មោះថាជាសង្ឃគតទានពិតប្រាកដ។ ឮថា ពួកជនអ្នករស់នៅត្រើយសមុទ្រម្ខាង (កោះសិរីលង្កា) តែងធ្វើសេចក្តីគោរពយ៉ាងនេះឯង។

---

ตตฺถ [Pg.226] หิ เอโก วิหารสามิ กุฏุมฺพิโก ‘‘สงฺฆคตํ ทกฺขิณํ ทสฺสามี’’ติ สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา เอกํ ภิกฺขุํ เทถาติ ยาจิ. โส เอกํ ทุสฺสีลภิกฺขุํ ลภิตฺวา นิสินฺนฏฺฐานํ โอปุญฺชาเปตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธธูมปุปฺเผหิ ปูเชตฺวา ปาเท โธวิตฺวา เตเลน มกฺเขตฺวา พุทฺธสฺส นิปจฺจการํ กโรนฺโต วิย สงฺเฆ จิตฺตีกาเรน เทยฺยธมฺมํ อทาสิ. โส ภิกฺขุ ปจฺฉาภตฺตํ วิหารชคฺคนตฺถาย กุทาลกํ เทถาติ ฆรทฺวารํ อาคโต, อุปาสโก นิสินฺโนว กุทาลํ ปาเทน ขิปิตฺวา ‘‘คณฺหา’’ติ อทาสิ. ตเมนํ มนุสฺสา อาหํสุ – ‘‘ตุมฺเหหิ ปาโตว เอตสฺส กตสกฺกาโร วตฺตุํ น สกฺกา, อิทานิ อุปจารมตฺตกมฺปิ นตฺถิ, กึ นาเมต’’นฺติ. อุปาสโก – ‘‘สงฺฆสฺส โส อยฺยา จิตฺตีกาโร, น เอตสฺสา’’ติ อาห. กาสาวกณฺฐสงฺฆสฺส ทินฺนทกฺขิณํ ปน โก โสเธตีติ? สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย อสีติ มหาเถรา โสเธนฺตีติ. อปิจ เถรา จิรปรินิพฺพุตา, เถเร อาทึ กตฺวา ยาวชฺช ธรมานา ขีณาสวา โสเธนฺติเยว.

នៅក្នុងជម្ពូទ្វីបនោះ ឮថា មានគហបតីម្នាក់ជាម្ចាស់វត្ត គិតថា «អាត្មាអញនឹងប្រគេនទក្ខិណាទានដែលវេរទៅក្នុងសង្ឃ» ទើបសូមពីសង្ឃដោយឧទ្ទិសថា «សូមលោកម្ចាស់ប្រគល់ភិក្ខុមួយអង្គដល់ខ្ញុំ»។ គហបតីនោះបានភិក្ខុទ្រុស្តសីលមួយអង្គ ក៏បញ្ជាឲ្យគេលាបលាមកគោស្រស់ត្រង់កន្លែងគង់ រៀបចំអាសនៈ ចងពិដានខាងលើ បូជាដោយគ្រឿងក្រអូប ផ្សែងធូប និងផ្កាទាំងឡាយ លាងជើងទាំងគូ រួចលាបដោយប្រេង ហើយប្រគេនទេយ្យធម៌ដោយសេចក្តីគោរពកោតក្រែងក្នុងសង្ឃ ហាក់ដូចជាធ្វើសក្ការៈចំពោះព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ដូច្នោះ។ ភិក្ខុនោះ ក្រោយពេលឆាន់ភត្តរួច បានមកដល់ទ្វារផ្ទះរបស់ឧបាសកនោះ ដើម្បីសុំចបកាប់យកទៅជម្រះវត្ត ដោយពោលថា «ចូរប្រគល់ចបកាប់មក» ឧបាសកកំពុងតែអង្គុយដដែល ក៏យកជើងឆ្កឹះចបកាប់បោះទៅឲ្យ រួចពោលថា «ចូរយកទៅចុះ»។ មនុស្សទាំងឡាយឃើញដូច្នោះ ក៏និយាយទៅកាន់ឧបាសកនោះថា «កាលពីព្រឹកមិញ អ្នករាល់គ្នាបានធ្វើសក្ការៈយ៉ាងខ្លាំងចំពោះភិក្ខុអង្គនេះ រហូតដល់ពួកយើងមិនអាចពណ៌នាបាន តែឥឡូវនេះ សូម្បីតែការគោរពបន្តិចបន្តួចក៏គ្មានដែរ តើនេះជាអ្វីទៅ?»។ ឧបាសកពោលថា «ម្នាលលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ សេចក្តីគោរពនោះ ខ្ញុំធ្វើចំពោះសង្ឃទេ មិនមែនធ្វើចំពោះភិក្ខុអង្គនេះឡើយ»។ សួរថា ចុះទក្ខិណាទានដែលគេប្រគេនចំពោះសង្ឃមានស្បង់ស្បៃព័ទ្ធក (កាសាវកណ្ឋសង្ឃ) តើអ្នកណាជាអ្នកជម្រះឲ្យស្អាត? ឆ្លើយថា ព្រះមហាថេរៈ ៨០ អង្គ មានព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមោគ្គល្លានជាដើម ជាអ្នកជម្រះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ទោះបីជាបរិនិព្វានទៅយូរហើយក្តី តែព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយដែលនៅមានព្រះជន្មរស់នៅរហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ដោយមានព្រះថេរៈទាំងឡាយនោះជាដើម តែងតែជម្រះទាននោះឲ្យស្អាតជានិច្ច។

---

น ตฺเววาหํ, อานนฺท, เกนจิ ปริยาเยน สงฺฆคตาย ทกฺขิณายาติ เอตฺถ อตฺถิ พุทฺธปฺปมุโข สงฺโฆ, อตฺถิ เอตรหิ สงฺโฆ, อตฺถิ อนาคเต กาสาวกณฺฐสงฺโฆ. พุทฺธปฺปมุโข สงฺโฆ เอตรหิ สงฺเฆน น อุปเนตพฺโพ, เอตรหิ สงฺโฆ อนาคเต กาสาวกณฺฐสงฺเฆน สทฺธึ น อุปเนตพฺโพ. เตน เตเนว สมเยน กเถตพฺพํ. สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา คหิตสมณปุถุชฺชโน หิ ปาฏิปุคฺคลิโก โสตาปนฺโน, สงฺเฆ จิตฺตีการํ กาตุํ สกฺโกนฺตสฺส ปุถุชฺชนสมเณ ทินฺนํ มหปฺผลตรํ. อุทฺทิสิตฺวา คหิโต โสตาปนฺโน ปาฏิปุคฺคลิโก สกทาคามีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. สงฺเฆ จิตฺตีการํ กาตุํ สกฺโกนฺตสฺส หิ ขีณาสเว ทินฺนทานโต อุทฺทิสิตฺวา คหิเต ทุสฺสีเลปิ ทินฺนํ มหปฺผลตรเมว. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สีลวโต โข, มหาราช, ทินฺนํ มหปฺผลํ, โน ตถา ทุสฺสีเล’’ติ, ตํ อิมํ นยํ ปหาย ‘‘จตสฺโส โข อิมานนฺท, ทกฺขิณา วิสุทฺธิโย’’ติ อิมสฺมึ จตุกฺเก ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា «Na tvevāhaṃ, ānanda, kenaci pariyāyena saṅghagatāya dakkhiṇāyā» (ម្នាលអានន្ទ តថាគតមិនពោលថា ទក្ខិណាទានដែលវេរទៅក្នុងសង្ឃ មានផលតិចជាងបុគ្គលិកទានដោយបរិយាយណាមួយឡើយ) ក្នុងសេចក្តីនេះ មានសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន មានសង្ឃក្នុងកាលសព្វថ្ងៃនេះ មានកាសាវកណ្ឋសង្ឃក្នុងអនាគតកាល។ សង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន មិនគួរយកទៅប្រៀបធៀបនឹងសង្ឃក្នុងកាលសព្វថ្ងៃនេះឡើយ សង្ឃក្នុងកាលសព្វថ្ងៃនេះ ក៏មិនគួរយកទៅប្រៀបធៀបនឹងកាសាវកណ្ឋសង្ឃក្នុងអនាគតកាលឡើយ។ គួរពោលទៅតាមសម័យនោះៗប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សមណបុថុជ្ជនដែលគេនិមន្តដោយឧទ្ទិសចំពោះសង្ឃ ប្រៀបធៀបនឹងព្រះសោតាបន្នបុគ្គលដែលគេនិមន្តចំពោះបុគ្គល (បុគ្គលិកទាន) ទានដែលបុគ្គលអ្នកអាចធ្វើសេចក្តីគោរពក្នុងសង្ឃ ហើយប្រគេនដល់សមណបុថុជ្ជននោះ តែងមានផលច្រើនជាង។ សូម្បីក្នុងពួកព្រះសោតាបន្នដែលគេនិមន្តដោយឧទ្ទិសចំពោះសង្ឃ ប្រៀបធៀបនឹងព្រះសកទាគាមីដែលគេនិមន្តចំពោះបុគ្គលជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះថា ចំពោះបុគ្គលអ្នកអាចធ្វើសេចក្តីគោរពក្នុងសង្ឃ ទានដែលប្រគេនដល់បុគ្គលទ្រុស្តសីលដែលគេនិមន្តដោយឧទ្ទិសចំពោះសង្ឃ តែងមានផលច្រើនជាងទានដែលប្រគេនចំពោះព្រះខីណាស្រពជាបុគ្គលិកទានទៅទៀត។ ចំណែកឯព្រះតម្រាស់ដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលមហារាជ ទានដែលបុគ្គលប្រគល់ឲ្យដល់លោកអ្នកមានសីល ទើបមានផលច្រើន មិនមានផលច្រើនយ៉ាងនោះក្នុងបុគ្គលទ្រុស្តសីលឡើយ» នោះ មិនមែនសំដៅលើន័យនេះទេ គឺគប្បីយល់ក្នុងចតុក្កធម៌នេះថា «ម្នាលអានន្ទ ទក្ខិណាបរិសុទ្ធិ ៤ យ៉ាងនេះ»។

---

๓๘๑. ทายกโต วิสุชฺฌตีติ มหปฺผลภาเวน วิสุชฺฌติ, มหปฺผลา โหตีติ อตฺโถ. กลฺยาณธมฺโมติ สุจิธมฺโม, น ปาปธมฺโม. ทายกโต วิสุชฺฌตีติ เจตฺถ เวสฺสนฺตรมหาราชา กเถตพฺโพ. โส หิ ชูชกพฺราหฺมณสฺส ทารเก ทตฺวา ปถวึ กมฺเปสิ.

៣៨១. ពាក្យថា «Dāyakato visujjhatī» សេចក្តីថា បរិសុទ្ធដោយសេចក្តីមានផលច្រើន គឺមានផលច្រើន។ ពាក្យថា «Kalyāṇadhammo» គឺធម៌ដ៏ល្អស្អាត មិនមែនធម៌អាក្រក់ឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «Dāyakato visujjhatī» នេះ គប្បីពោលសំដៅលើព្រះបាទវេស្សន្តរមហារាជ។ ព្រោះថា ព្រះអង្គបានប្រទានព្រះរាជបុត្រទាំងពីរដល់ជូជកព្រាហ្មណ៍ ហើយធ្វើឲ្យផែនដីកម្រើកញាប់ញ័រ។

---

ปฏิคฺคาหกโต [Pg.227] วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ กลฺยาณีนทีมุขทฺวารวาสิเกวฏฺโฏ กเถตพฺโพ. โส กิร ทีฆโสมตฺเถรสฺส ติกฺขตฺตุมฺปิ ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา มรณมญฺเจ นิปนฺโน ‘‘อยฺยสฺส มํ ทีฆโสมตฺเถรสฺส ทินฺนปิณฺฑปาโต อุทฺธรตี’’ติ อาห.

ក្នុងពាក្យថា «Paṭiggāhakato visujjhatī» នេះ គប្បីពោលសំដៅលើអ្នកនេសាទម្នាក់ដែលរស់នៅក្បែរមាត់ស្ទឹងកល្យាណី។ ឮថា អ្នកនេសាទនោះបានប្រគេនចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដល់ព្រះទីឃសោមត្ថេរអស់វារៈបីដង លុះដល់ពេលដេកលើគ្រែជិតស្លាប់ ក៏ពោលថា «ចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលខ្ញុំបានប្រគេនដល់ព្រះថេរៈដ៏មានអាយុ គឺព្រះទីឃសោមត្ថេរ ជួយស្រោចស្រង់ខ្ញុំហើយ»។

---

เนว ทายกโตติ เอตฺถ วฑฺฒมานวาสิลุทฺทโก กเถตพฺโพ. โส กิร เปตทกฺขิณํ เทนฺโต เอกสฺส ทุสฺสีลสฺเสว ตโย วาเร อทาสิ, ตติยวาเร ‘‘อมนุสฺโส ทุสฺสีโล มํ วิลุมฺปตี’’ติ วิรวิ, เอกสฺส สีลวนฺตภิกฺขุโน ทตฺวา ปาปิตกาเลเยวสฺส ปาปุณิ.

ក្នុងពាក្យថា «Neva dāyakato» នេះ គប្បីពោលសំដៅលើព្រានព្រៃម្នាក់ដែលរស់នៅក្នុងភូមិវឌ្ឍមានៈ។ ឮថា ព្រានព្រៃនោះកាលធ្វើបុណ្យឧទ្ទិសកុសលដល់ប្រេត (ញាតិដែលស្លាប់ទៅ) បានប្រគេនទានដល់ភិក្ខុទ្រុស្តសីលមួយអង្គអស់វារៈបីដង លុះដល់វារៈទីបី ប្រេតនោះក៏ស្រែកទ្រហោយយំថា «ភិក្ខុទ្រុស្តសីលប្លន់យក (កុសល) របស់ខ្ញុំហើយ» ទើបព្រានព្រៃនោះបានប្រគេនទានដល់ភិក្ខុអ្នកមានសីលមួយអង្គវិញ ក្នុងខណៈដែលឧទ្ទិសនោះ កុសលក៏បានសម្រេចដល់ប្រេតនោះភ្លាម។

---

ทายกโต เจว วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ อสทิสทานํ กเถตพฺพํ.

ក្នុងពាក្យថា «Dāyakato ceva visujjhatī» នេះ គប្បីពោលសំដៅលើអសទិសទាន។

---

สา ทกฺขิณา ทายกโต วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ ยถา นาม เฉโก กสฺสโก อสารมฺปิ เขตฺตํ ลภิตฺวา สมเย กสิตฺวา ปํสุํ อปเนตฺวา สารพีชานิ ปติฏฺฐเปตฺวา รตฺตินฺทิวํ อารกฺเข ปมาทํ อนาปชฺชนฺโต อญฺญสฺส สารเขตฺตโต อธิกตรํ ธญฺญํ ลภติ, เอวํ สีลวา ทุสฺสีลสฺส ทตฺวาปิ ผลํ มหนฺตํ อธิคจฺฉตีติ. อิมินา อุปาเยน สพฺพปเทสุ วิสุชฺฌนํ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងពាក្យថា «Sā dakkhiṇā dāyakato visujjhatī» នេះ មានឧបមាដូចជា កសិករដ៏ឈ្លាសវៃម្នាក់ ទោះបីជាបានដីស្រែដែលគ្មានជីជាតិក៏ដោយ តែបើគេភ្ជួររាស់ចំពេលវេលា ជម្រះស្មៅនិងដីខ្សាច់ចេញ រួចដាំគ្រាប់ពូជដ៏ល្អ ថែរក្សាការពារទាំងយប់ទាំងថ្ងៃដោយមិនធ្វេសប្រហែស គេរមែងទទួលបានផលស្រូវច្រើនជាងដីស្រែដ៏មានជីជាតិរបស់អ្នកដទៃយ៉ាងណាមិញ ឧបាសកអ្នកមានសីល ទោះបីជាប្រគេនទានដល់បុគ្គលទ្រុស្តសីល ក៏រមែងទទួលបានផលដ៏ធំធេងយ៉ាងនោះដែរ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីបរិសុទ្ធក្នុងបទទាំងពួង ដោយវិធីនេះចុះ។

---

วีตราโค วีตราเคสูติ เอตฺถ วีตราโค นาม อนาคามี, อรหา ปน เอกนฺตวีตราโคว, ตสฺมา อรหตา อรหโต ทินฺนทานเมว อคฺคํ. กสฺมา? ภวาลยสฺส ภวปตฺถนาย อภาวโต. นนุ ขีณาสโว ทานผลํ น สทฺทหตีติ? ทานผลํ สทฺทหนฺตา ขีณาสวสทิสา น โหนฺติ. ขีณาสเวน กตกมฺมํ ปน นิจฺฉนฺทราคตฺตา กุสลํ วา อกุสลํ วา น โหติ, กิริยฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, เตเนวสฺส ทานํ อคฺคํ โหตีติ วทนฺติ.

ក្នុងពាក្យថា «Vītarāgo vītarāgesū» នេះ បុគ្គលឈ្មោះថា «Vītarāgo» (អ្នកប្រាសចាករាគៈ) បានដល់ព្រះអនាគាមី ចំណែកឯព្រះអរហន្ត គឺជាអ្នកប្រាសចាករាគៈដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ទានដែលព្រះអរហន្តប្រគេនដល់ព្រះអរហន្ត ទើបជាទានដ៏ប្រសើរបំផុត។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានតណ្ហាជាគ្រឿងអាល័យក្នុងភព និងគ្មានការប្រាថ្នាក្នុងភពឡើយ។ សួរថា ចុះព្រះខីណាស្រពមិនជឿលើផលនៃទានទេឬ? ឆ្លើយថា ពួកជនដែលជឿលើផលនៃទាន មិនដូចជាព្រះខីណាស្រពឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កម្មដែលព្រះខីណាស្រពបានធ្វើហើយ ព្រោះតែគ្មានឆន្ទរាគៈ ទើបមិនមែនជាកុសល ឬអកុសលឡើយ គឺស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាកិរិយាចិត្តប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា ទានរបស់ព្រះខីណាស្រពនោះជាទានដ៏ប្រសើរបំផុត។

---

กึ ปน สมฺมาสมฺพุทฺเธน สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ, อุทาหุ สาริปุตฺตตฺเถเรน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทินฺนนฺติ. สมฺมาสมฺพุทฺเธน สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ วทนฺติ. สมฺมาสมฺพุทฺธญฺหิ ฐเปตฺวา อญฺโญ ทานสฺส วิปากํ ชานิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ทานญฺหิ จตูหิ สมฺปทาหิ ทาตุํ สกฺโกนฺตสฺส ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตตฺริมา สมฺปทา – เทยฺยธมฺมสฺส ธมฺเมน [Pg.228] สเมน ปรํ อปีเฬตฺวา อุปฺปนฺนตา, ปุพฺพเจตนาทิวเสน เจตนาย มหตฺตตา, ขีณาสวภาเวน คุณาติเรกตา, ตํทิวสํ นิโรธโต วุฏฺฐิตภาเวน วตฺถุสมฺปนฺนตาติ.

សួរថា ចុះទានដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ប្រោសប្រទានដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ មានផលច្រើនជាង ឬមួយក៏ទានដែលព្រះសារីបុត្តត្ថេរថ្វាយចំពោះព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ មានផលច្រើនជាង? លោកពោលថា ទានដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ប្រោសប្រទានដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ មានផលច្រើនជាង។ ព្រោះថា លើកលែងតែព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធចេញ គ្មាននរណាម្នាក់ដែលអាចដឹងនូវផលវិបាកនៃទានបានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ទានដែលបុគ្គលអាចប្រគល់ឲ្យដោយបរិបូណ៌ដោយសម្បទា ៤ យ៉ាង រមែងឲ្យផលក្នុងអត្តភាពនោះភ្លាម។ សម្បទាទាំង ៤ នោះគឺ៖ ទេយ្យធម៌កើតឡើងដោយធម៌ ដោយភាពស្មើគ្នា មិនបានបៀតបៀនអ្នកដទៃ (ទេយ្យធម្មសម្បទា) សេចក្តីបរិបូណ៌នៃចេតនាដ៏ធំធេង មានបុព្វចេតនាជាដើម (ចេតនាសម្បទា) គុណដ៏លើសលុបដោយភាពជាព្រះខីណាស្រព (គុណាតិរេកសម្បទា) និងភាពជាអ្នកមានវត្ថុដ៏បរិបូណ៌ ព្រោះការចេញអំពីនិរោធសមាបត្តិក្នុងថ្ងៃនោះ (វត្ថុសម្បទា)។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

ทกฺขิณาวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាទក្ខិណาวิភង្គសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

---

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាវគ្គទីបួន ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

---

๕. สฬายตนวคฺโค

៥. សឡាយតនវគ្គ

---

๑. อนาถปิณฺฑิโกวาทสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាអនាថបិណ្ឌិកោវាទសូត្រ

---

๓๘๓. เอวํ [Pg.229] เม สุตนฺติ อนาถปิณฺฑิโกวาทสุตฺตํ. ตตฺถ พาฬฺหคิลาโนติ อธิมตฺตคิลาโน มรณเสยฺยํ อุปคโต. อามนฺเตสีติ คหปติสฺส กิร ยาว ปาทา วหึสุ, ตาว ทิวเส สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตฺตุํ วา พุทฺธุปฏฺฐานํ อขณฺฑํ อกาสิ. ยตฺตกญฺจสฺส สตฺถุ อุปฏฺฐานํ อโหสิ, ตตฺตกํเยว มหาเถรานํ. โส อชฺช คมนปาทสฺส ปจฺฉินฺนตฺตา อนุฏฺฐานเสยฺยํ อุปคโต สาสนํ เปเสตุกาโม อญฺญตรํ ปุริสํ อามนฺเตสิ. เตนุปสงฺกมีติ ภควนฺตํ อาปุจฺฉิตฺวา สูริยตฺถงฺคมนเวลาย อุปสงฺกมิ.

៣៨៣. ពាក្យថា «Evaṃ me sutaṃ» ជាដើម គឺអនាថបិណ្ឌិកោវាទសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា «bāḷhagilāno» គឺអ្នកមានជំងឺជាទម្ងន់ ជិតដល់មរណសយ្យា (គ្រែស្លាប់)។ ពាក្យថា «āmantesi» ឮថា កាលណាជើងទាំងពីររបស់គហបតីនៅអាចដើររួច ក្នុងថ្ងៃនោះ គហបតីតែងតែទៅបម្រើព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់មិនដែលខាន មួយថ្ងៃម្តង ឬពីរដង ឬបីដង។ ការបម្រើព្រះសាស្តារបស់គហបតីនោះមានកម្រិតណា ការបម្រើព្រះមហាថេរៈទាំងឡាយក៏មានកម្រិតនោះដែរ។ ថ្ងៃនេះ ព្រោះតែជើងសម្រាប់ដើរត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ (ដើរលែងរួច) គហបតីក៏ដេកលើគ្រែដែលមិនអាចក្រោកឡើងបានឡើយ កាលចង់បញ្ជូនដំណឹងទៅ ក៏បានហៅបុរសម្នាក់មក។ ពាក្យថា «tenupasaṅkami» គឺព្រះសារីបុត្តត្ថេរ លុះទូលលាព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ក៏បានចូលទៅជួប (គហបតី) ក្នុងពេលព្រះអាទិត្យរៀបអស្តង្គត។

---

๓๘๔. ปฏิกฺกมนฺตีติ โอสกฺกนฺติ, ตนุกา ภวนฺติ. อภิกฺกมนฺตีติ อภิวฑฺฒนฺติ โอตฺถรนฺติ, พลวติโย โหนฺติ.

៣៨៤. ពាក្យថា «Paṭikkamanti» គឺថយចុះ ស្រាលស្តើងទៅ។ ពាក្យថា «Abhikkamanti» គឺកើនឡើង គ្របសង្កត់ មានកម្លាំងខ្លាំងឡើង។

---

อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโมติ ยสฺมิญฺหิ สมเย มารณนฺติกา เวทนา อุปฺปชฺชติ, อุปริวาเต ชลิตคฺคิ วิย โหติ, ยาว อุสฺมา น ปริยาทิยติ, ตาว มหตาปิ อุปกฺกเมน น สกฺกา วูปสเมตุํ, อุสฺมาย ปน ปริยาทินฺนาย วูปสมฺมติ.

ពាក្យថា «Abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo» សេចក្តីថា ក្នុងសម័យណាដែលមរណន្តិកវេទនា (វេទនាជិតស្លាប់) កើតឡើង វេទនានោះរមែងក្តៅក្រហាយដូចជាភ្លើងដែលឆេះបញ្ច្រាសខ្យល់ ដរាបណាធាតុឧណ្ហភាព (កម្តៅក្នុងខ្លួន) មិនទាន់រលត់អស់ទេ ដរាបនោះ ទោះបីជាព្យាយាមយ៉ាងណាក៏មិនអាចរំងាប់ទុក្ខវេទនានោះបានឡើយ លុះត្រាតែធាតុឧណ្ហភាពរលត់អស់ទៅ ទើបទុក្ខវេទនានោះរំងាប់ទៅវិញ។

---

๓๘๕. อถายสฺมา สาริปุตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ มหาเสฏฺฐิสฺส เวทนา มารณนฺติกา, น สกฺกา ปฏิพาหิตุํ, อวเสสา กถา นิรตฺถกา, ธมฺมกถมสฺส กเถสฺสามี’’ติ. อถ นํ ตํ กเถนฺโต ตสฺมาติหาติอาทิมาห. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา จกฺขุํ ตีหิ คาเหหิ คณฺหนฺโต อุปฺปนฺนํ มารณนฺติกํ เวทนํ ปฏิพาหิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, ตสฺมา. น จกฺขุํ อุปาทิยิสฺสามีติ จกฺขุํ ตีหิ คาเหหิ น คณฺหิสฺสามิ. น จ เม จกฺขุนิสฺสิตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจาปิ เม จกฺขุนิสฺสิตํ น ภวิสฺสติ. น รูปนฺติ เหฏฺฐา อายตนรูปํ กถิตํ, อิมสฺมึ ฐาเน สพฺพมฺปิ กามภวรูปํ กเถนฺโต เอวมาห.

៣៨៥. លំដាប់នោះ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុគិតថា «វេទនារបស់មហាសេដ្ឋីនេះ ជាមរណន្តិកវេទនា មិនអាចទប់ទល់បានឡើយ ការនិយាយស្តីរឿងដទៃក្រៅពីនេះ គ្មានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ អាត្មាអញនឹងសម្តែងធម៌ទេសនាដល់គាត់ចុះ»។ ទើបព្រះថេរៈកាលនឹងសម្តែងធម៌នោះ ក៏ត្រាស់ពាក្យថា «tasmātihā» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «tasmā» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលបើប្រកាន់ខ្ជាប់នូវចក្ខុដោយការប្រកាន់ ៣ យ៉ាង (តណ្ហា មានះ ទិដ្ឋិ) ហើយ មិនអាចទប់ទល់នឹងមរណន្តិកវេទនាដែលកើតឡើងបានឡើយ ហេតុនោះ (ទើបត្រូវលះបង់)។ ពាក្យថា «Na cakkhuṃ upādiyissāmi» គឺអាត្មាអញនឹងមិនប្រកាន់ខ្ជាប់នូវចក្ខុដោយការប្រកាន់ ៣ យ៉ាងឡើយ។ ពាក្យថា «Na ca me cakkhunissitaṃ viññāṇaṃ» គឺសូម្បីតែវិញ្ញាណ (ចក្ខុវិញ្ញាណ) របស់អាត្មាអញ ក៏នឹងមិនអាស្រ័យនូវចក្ខុដែរ។ ពាក្យថា «Na rūpaṃ» ខាងក្រោមបានសម្តែងអំពីអាយតនរូប តែក្នុងទីនេះ ព្រះថេរៈកាលនឹងសម្តែងអំពីរូបទាំងអស់ក្នុងកាមភព ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

---

๓๘๖. น อิธโลกนฺติ วสนฏฺฐานํ วา ฆาสจฺฉาทนํ วา น อุปาทิยิสฺสามีติ อตฺโถ. อิทญฺหิ ปจฺจเยสุ อปริตสฺสนตฺถํ กถิตํ. น ปรโลกนฺติ [Pg.230] เอตฺถ ปน มนุสฺสโลกํ ฐเปตฺวา เสสา ปรโลกา นาม. อิทํ – ‘‘อสุกเทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา อสุกฏฺฐาเน ภวิสฺสามิ, อิทํ นาม ขาทิสฺสามิ ภุญฺชิสฺสามิ นิวาเสสฺสามิ ปารุปิสฺสามี’’ติ เอวรูปาย ปริตสฺสนาย ปหานตฺถํ วุตฺตํ. ตมฺปิ น อุปาทิยิสฺสามิ, น จ เม ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ ภวิสฺสตีติ เอวํ ตีหิ คาเหหิ ปริโมเจตฺวา เถโร เทสนํ อรหตฺตนิกูเฏน นิฏฺฐเปสิ.

៣៨៦. ពាក្យថា «Na idhalokaṃ» សេចក្តីថា អាត្មាអញនឹងមិនប្រកាន់ខ្ជាប់នូវទីលំនៅ ឬអាហារនិងសម្លៀកបំពាក់ឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យនេះទ្រង់ត្រាស់ដើម្បីកុំឲ្យមានសេចក្តីប្រាថ្នាកក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យថា «Na paralokaṃ» នេះ លើកលែងតែមនុស្សលោកចេញ ភពដែលនៅសល់ទាំងអស់ ឈ្មោះថាបរលោក។ ពាក្យនេះ ទ្រង់ត្រាស់ដើម្បីលះបង់នូវសេចក្តីប្រាថ្នាមានសភាពយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញនឹងទៅកើតក្នុងទេវលោកឈ្មោះឯណោះ នឹងរស់នៅក្នុងទីកន្លែងឈ្មោះឯណោះ នឹងបរិភោគអាហារឈ្មោះឯណោះ នឹងស្លៀកដណ្តប់គ្រឿងអលង្ការឈ្មោះឯណោះ»។ ព្រះថេរៈបានធ្វើឲ្យរួចផុតចាកការប្រកាន់ ៣ យ៉ាង ដោយពាក្យថា «អាត្មាអញនឹងមិនប្រកាន់ខ្ជាប់នូវបរលោកនោះឡើយ សូម្បីតែវិញ្ញាណដែលអាស្រ័យនូវបរលោកនោះ ក៏នឹងមិនមានដល់អាត្មាអញឡើយ» យ៉ាងនេះ រួចហើយក៏បញ្ចប់ទេសនាដោយការលើកឡើងនូវអរហត្តផលជាកំពូល។

---

๓๘๗. โอลียสีติ อตฺตโน สมฺปตฺตึ ทิสฺวา อารมฺมเณสุ พชฺฌสิ อลฺลียสีติ. อิติ อายสฺมา อานนฺโท – ‘‘อยมฺปิ นาม คหปติ เอวํ สทฺโธ ปสนฺโน มรณภยสฺส ภายติ, อญฺโญ โก น ภายิสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน ตสฺส คาฬฺหํ กตฺวา โอวาทํ เทนฺโต เอวมาห. น จ เม เอวรูปี ธมฺมีกถา สุตปุพฺพาติ อยํ อุปาสโก – ‘‘สตฺถุ สนฺติกาปิ เม เอวรูปี ธมฺมกถา น สุตปุพฺพา’’ติ วทติ, กึ สตฺถา เอวรูปิ สุขุมํ คมฺภีรกถํ น กเถตีติ? โน น กเถติ. เอวํ ปน ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ ฉ พาหิรานิ ฉ วิญฺญาณกาเย ฉ ผสฺสกาเย ฉ เวทนากาเย ฉ ธาตุโย ปญฺจกฺขนฺเธ จตฺตาโร อรูเป อิธโลกญฺจ ปรโลกญฺจ ทสฺเสตฺวา ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตวเสน อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา กถิตกถา เอเตน น สุตปุพฺพา, ตสฺมา เอวํ วทติ.

៣៨៧. ពាក្យថា «Olīyasi» សេចក្តីថា កាលឃើញសម្បត្តិរបស់ខ្លួន ក៏ជាប់ជំពាក់ ស្អិតល្មួតក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុគិតថា «សូម្បីតែគហបតីដែលមានសទ្ធាជ្រះថ្លាយ៉ាងនេះ ក៏នៅតែខ្លាចសេចក្តីស្លាប់ដែរ ចុះអ្នកដទៃណាឡើយដែលមិនខ្លាចនោះ?» កាលចង់ទូន្មានប្រដៅគាត់ឲ្យមាំមួន ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Na ca me evarūpī dhammīkathā sutapubbā» គឺឧបាសកនេះពោលថា «សូម្បីតែក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា ក៏ខ្ញុំមិនដែលបានស្តាប់ធម៌ទេសនាមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ»។ សួរថា ចុះព្រះសាស្តាមិនដែលសម្តែងធម៌ដ៏ល្អិតសុខុម និងជ្រាលជ្រៅមានសភាពយ៉ាងនេះទេឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនមិនសម្តែងនោះឡើយ គឺទ្រង់សម្តែងជានិច្ច។ ប៉ុន្តែ ធម៌ទេសនាដែលទ្រង់សម្តែងដោយបង្ហាញនូវអាយតនៈខាងក្នុង ៦ អាយតនៈខាងក្រៅ ៦ វិញ្ញាណកាយ ៦ ផស្សកាយ ៦ វេទនាកាយ ៦ ធាតុទាំងឡាយ ៦ ខន្ធ ៥ អរូបធម៌ ៤ ទាំងក្នុងលោកនេះនិងបរលោក រួចបង្អោនទៅក្នុងអរហត្តផល ដោយអំណាចនៃរូបដែលបានឃើញ ឮ ប៉ះពាល់ និងដឹងច្បាស់នោះ ឧបាសកនេះមិនដែលបានស្តាប់ឡើយ ហេតុនោះ ទើបគាត់ពោលយ៉ាងនេះ។

---

อปิจายํ อุปาสโก ทานาธิมุตฺโต ทานาภิรโต พุทฺธานํ สนฺติกํ คจฺฉนฺโต ตุจฺฉหตฺโถ น คตปุพฺโพ. ปุเรภตฺตํ คจฺฉนฺโต ยาคุขชฺชกาทีนิ คาหาเปตฺวา คจฺฉติ, ปจฺฉาภตฺตํ สปฺปิมธุผาณิตาทีนิ. ตสฺมึ อสติ วาลิกํ คาหาเปตฺวา คนฺธกุฏิปริเวเณ โอกิราเปติ, ทานํ ทตฺวา สีลํ รกฺขิตฺวา เคหํ คโต. โพธิสตฺตคติโก กิเรส อุปาสโก, ตสฺมา ภควา จตุวีสติ สํวจฺฉรานิ อุปาสกสฺส เยภุยฺเยน ทานกถเมว กเถสิ – ‘‘อุปาสก, อิทํ ทานํ นาม โพธิสตฺตานํ คตมคฺโค, มยฺหมฺปิ คตมคฺโค, มยา สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทานํ ทินฺนํ, ตฺวํ มยา คตมคฺคเมว อนุคจฺฉสี’’ติ. ธมฺมเสนาปติอาทโย มหาสาวกาปิ อตฺตโน อตฺตโน สนฺติกํ อาคตกาเล ทานกถเมวสฺส กเถนฺติ. เตเนวาห น โข คหปติ คิหีนํ โอทาตวสนานํ เอวรูปี ธมฺมีกถา ปฏิภาตีติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – คหปติ คิหีนํ นาม เขตฺตวตฺถุหิรญฺญสุวณฺณทาสีทาสปุตฺตภริยาทีสุ ติพฺโพ อาลโย ติพฺพํ นิกนฺติปริยุฏฺฐานํ[Pg.231], เตสํ – ‘‘เอตฺถ อาลโย น กาตพฺโพ, นิกนฺติ น กาตพฺพา’’ติ กถา น ปฏิภาติ น รุจฺจตีติ.

ម្យ៉ាងទៀត ឧបាសកនេះជាអ្នកបង្អោនទៅក្នុងទាន ត្រេកអរក្នុងទាន កាលទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនដែលទៅដោយដៃទទេឡើយ។ កាលទៅក្នុងពេលមុនភត្ត (ពេលព្រឹក) តែងតែឱ្យគេកាន់យកនូវយាគូ និងខាទនីយភោជនីយាហារជាដើមទៅ កាលទៅក្នុងពេលក្រោយភត្ត (ពេលរសៀល) តែងតែឱ្យគេកាន់យកនូវទឹកឃ្មុំ ទឹកអំពៅ និងសប្បិជាដើមទៅ។ កាលបើវត្ថុទាំងនោះមិនមាន តែងតែឱ្យគេកាន់យកនូវខ្សាច់ទៅរោយរាយក្នុងបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ លុះថ្វាយទាន រក្សាសីលហើយ ទើបត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។ ឮថា ឧបាសកនេះមានគតិដូចជាព្រះពោធិសត្វ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះភគវាទើបទ្រង់សម្តែងតែទានកថាជាភាគច្រើនដល់ឧបាសកនោះ អស់រយៈពេល ២៤ ឆ្នាំថា «ម្នាលឧបាសក ធម្មតាថាទាននេះ ជាផ្លូវដែលព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយធ្លាប់ដើរ ជាផ្លូវដែលតថាគតធ្លាប់ដើរដែរ តថាគតបានលះបង់ទានអស់ ៤ អសង្ខេយ្យ ក្រៃលែងដោយសែនកប្ប អ្នកឯងក៏កំពុងដើរតាមផ្លូវដែលតថាគតធ្លាប់ដើរនោះដែរ»។ សូម្បីតែព្រះមហាសាវកទាំងឡាយ មានព្រះធម្មសេនាបតីជាដើម កាលដែលឧបាសកនោះមកកាន់សំណាក់របស់ខ្លួនៗ ក៏តែងតែសម្តែងតែទានកថាដល់ឧបាសកនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអានន្ទត្ថេរពោលថា «ម្នាលគហបតី ធម្មកថាបែបនេះ មិនប្រាកដច្បាស់ដល់គ្រហស្ថអ្នកស្លៀកដណ្តប់សំពត់សឡើយ»។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងពាក្យនោះមានដូចតទៅ៖ ម្នាលគហបតី ឡើងឈ្មោះថាគ្រហស្ថ តែងតែមានសេចក្តីអាល័យយ៉ាងខ្លាំងក្លា មានសេចក្តីត្រេកអរ និងការជាប់ជំពាក់យ៉ាងខ្លាំងក្លាក្នុងស្រែចម្ការ ប្រាក់ មាស ខ្ញុំស្រី ខ្ញុំប្រុស កូន និងភរិយាជាដើម សេចក្តីពន្យល់ថា «អ្នកមិនត្រូវធ្វើសេចក្តីអាល័យ មិនត្រូវធ្វើសេចក្តីត្រេកអរក្នុងវត្ថុទាំងនេះឡើយ» ធម្មកថាបែបនេះ មិនប្រាកដច្បាស់ គឺមិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ពួកគេឡើយ។

---

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? ตุสิตภวเน กิรสฺส นิพฺพตฺตมตฺตสฺเสว ติคาวุตปฺปมาณํ สุวณฺณกฺขนฺธํ วิย วิชฺโชตมานํ อตฺตภาวํ อุยฺยานวิมานาทิสมฺปตฺติญฺจ ทิสฺวา – ‘‘มหตี อยํ มยฺหํ สมฺปตฺติ, กึ นุ โข เม มนุสฺสปเถ กมฺมํ กต’’นฺติ โอโลเกนฺโต ตีสุ รตเนสุ อธิการํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘ปมาทฏฺฐานมิทํ เทวตฺตํ นาม, อิมาย หิ เม สมฺปตฺติยา โมทมานสฺส สติสมฺโมโสปิ สิยา, หนฺทาหํ คนฺตฺวา มม เชตวนสฺส เจว ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ตถาคตสฺส จ อริยมคฺคสฺส จ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ วณฺณํ กเถตฺวา ตโต อาคนฺตฺวา สมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข อนาถปิณฺฑิโกติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យថា «Yena bhagavā tenupasaṅkami» (បានចូលទៅគាល់ព្រះភគវាដោយផ្លូវណា ក៏ចូលទៅដោយផ្លូវនោះ) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាចូលទៅគាល់? ឮថា កាលដែលឧបាសកនោះទើបតែទៅកើតក្នុងឋានតុសិតភ្លាម បានឃើញអត្តភាពរបស់ខ្លួនដែលភ្លឺចិញ្ចាចដូចជាដុំមាស មានទំហំ ៣ គាវុត និងបានឃើញសម្បត្តិមានសួនច្បារ និងវិមានជាដើម ក៏គិតថា «សម្បត្តិនេះរបស់យើងធំធេងណាស់ តើយើងបានធ្វើកម្មអ្វីហ្ន៎ក្នុងមនុស្សលោក?» កាលពិចារណាមើលទៅ ក៏ឃើញការធ្វើសក្ការៈយ៉ាងក្រៃលែងក្នុងព្រះរតនត្រ័យទាំងបី ទើបគិតថា «ឡើងឈ្មោះថាទេវលោកនេះ ជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រមាទ កាលបើយើងត្រេកអរនឹងសម្បត្តិនេះ សេចក្តីភ្លេចស្មារតីក៏គប្បីមានដល់យើង បើដូច្នោះ យើងគួរតែទៅពោលសរសើរគុណនៃព្រះជេតពនផង ព្រះភិក្ខុសង្ឃផង ព្រះតថាគតផង អរិយមគ្គផង ព្រះសារីបុត្តត្ថេរផង រួចសឹមត្រឡប់មកសោយសម្បត្តិនេះវិញ»។ ទេវបុត្រនោះក៏បានធ្វើដូចនោះ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «atha kho anāthapiṇḍiko» (លំដាប់នោះឯង អនាថបិណ្ឌិកទេវបុត្រ...) ជាដើម។

---

ตตฺถ อิสิสงฺฆนิเสวิตนฺติ ภิกฺขุสงฺฆนิเสวิตํ. เอวํ ปฐมคาถาย เชตวนสฺส วณฺณํ กเถตฺวา อิทานิ อริยมคฺคสฺส วณฺณํ กเถนฺโต กมฺมํ วิชฺชา จาติอาทิมาห. ตตฺถ กมฺมนฺติ มคฺคเจตนา. วิชฺชาติ มคฺคปญฺญา. ธมฺโมติ สมาธิปกฺขิโก ธมฺโม. สีลํ ชีวิตมุตฺตมนฺติ สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ชีวิตํ อุตฺตมนฺติ ทสฺเสติ. อถ วา วิชฺชาติ ทิฏฺฐิสงฺกปฺโป. ธมฺโมติ วายามสติสมาธโย. สีลนฺติ วาจากมฺมนฺตาชีวา. ชีวิตมุตฺตมนฺติ เอตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ชีวิตํ นาม อุตฺตมํ. เอเตน มจฺจา สุชฺฌนฺตีติ เอเตน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «isisaṅghanisevitaṃ» បានដល់ ព្រះភិក្ខុសង្ឃសេពគប់ហើយ។ អនាថបិណ្ឌិកទេវបុត្រ ពោលសរសើរគុណនៃព្រះជេតពនដោយគាថាទីមួយយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងពោលសរសើរគុណនៃអរិយមគ្គ ទើបពោលពាក្យថា «kammaṃ vijjā ca» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «kammaṃ» បានដល់ មគ្គចេតនា។ ពាក្យថា «vijjā» បានដល់ មគ្គបញ្ញា។ ពាក្យថា «dhammo» បានដល់ ធម៌ជាចំណែកនៃសមាធិ (សមាធិបក្ខិកធម៌)។ ពាក្យថា «sīlaṃ jīvitamuttamaṃ» បង្ហាញថា ជីវិតរបស់អ្នកដែលតាំងនៅក្នុងសីល ជាជីវិតដ៏ឧត្តម។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «vijjā» បានដល់ សម្មាទិដ្ឋិ និងសម្មាសង្កប្បៈ។ ពាក្យថា «dhammo» បានដល់ សម្មាវាយាមៈ សម្មាសតិ និងសម្មាសមាធិ។ ពាក្យថា «sīlaṃ» បានដល់ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តៈ និងសម្មាអាជីវៈ។ ពាក្យថា «jīvitamuttamaṃ» បានដល់ ជីវិតរបស់អ្នកដែលតាំងនៅក្នុងមគ្គសីលនេះ ឈ្មោះថាជាជីវិតដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា «etena maccā sujjhanti» សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយតែងស្អាតបរិសុទ្ធដោយសារអរិយមគ្គមានអង្គ ៨ នេះ។

---

ตสฺมาติ ยสฺมา มคฺเคน สุชฺฌนฺติ, น โคตฺตธเนหิ, ตสฺมา. โยนิโส วิจิเน ธมฺมนฺติ อุปาเยน สมาธิปกฺขิยํ ธมฺมํ วิจิเนยฺย. เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌตีติ เอวํ ตสฺมึ อริยมคฺเค วิสุชฺฌติ. อถ วา โยนิโส วิจิเน ธมฺมนฺติ อุปาเยน ปญฺจกฺขนฺธธมฺมํ วิจิเนยฺย. เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌตีติ เอวํ เตสุ จตูสุ สจฺเจสุ วิสุชฺฌติ.

ពាក្យថា «tasmā» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែសត្វទាំងឡាយស្អាតបរិសុទ្ធដោយសារមគ្គ មិនមែនស្អាតដោយសារគោត្រ ឬទ្រព្យសម្បត្តិឡើយ ព្រោះហេតុនោះ (ទើបពោលថា tasmā)។ ពាក្យថា «yoniso vicine dhammaṃ» សេចក្តីថា គប្បីពិចារណាធម៌ជាចំណែកនៃសមាធិដោយឧបាយដ៏ឧបការៈ។ ពាក្យថា «evaṃ tattha visujjhati» សេចក្តីថា តែងស្អាតបរិសុទ្ធក្នុងអរិយមគ្គនោះដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «yoniso vicine dhammaṃ» សេចក្តីថា គb្បីពិចារណាធម៌គឺបញ្ចក្ខន្ធដោយឧបាយដ៏ឧបការៈ។ ពាក្យថា «evaṃ tattha visujjhati» សេចក្តីថា តែងស្អាតបរិសុទ្ធក្នុងអរិយសច្ចៈទាំង ៤ នោះដោយប្រការយ៉ាងនេះ។

---

อิทานิ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส วณฺณํ กเถนฺโต สาริปุตฺโต วาติอาทิมาห. ตตฺถ สาริปุตฺโต วาติ อวธารณวจนํ. เอเตหิ ปญฺญาทีหิ สาริปุตฺโตว เสยฺโยติ วทติ. อุปสเมนาติ กิเลสอุปสเมน. ปารงฺคโตติ [Pg.232] นิพฺพานํ คโต. โย โกจิ นิพฺพานํ ปตฺโต ภิกฺขุ, โส เอตาวปรโม สิยา, น เถเรน อุตฺตริตโร นาม อตฺถีติ วทติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ឥឡូវនេះ កាលនឹងពោលសរសើរគុណនៃព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ទើបពោលពាក្យថា «sāriputto va» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «sāriputto va» ជាពាក្យកំណត់ច្បាស់លាស់។ ទេវបុត្រពោលថា ព្រះសារីបុត្តត្ថេរជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរដោយបញ្ញาជាដើមទាំងនេះ។ ពាក្យថា «upasamena» បានដល់ ការរំងាប់នូវកិលេស។ ពាក្យថា «pāraṅgato» បានដល់ ព្រះភិក្ខុដែលដល់នូវព្រះនិព្វាន។ ព្រះភិក្ខុណាមួយដែលដល់នូវព្រះនិព្វាន ភិក្ខុនោះមានត្រឹមតែការដល់នូវត្រើយគឺព្រះនិព្វាននោះជាបរមត្ថ តែភិក្ខុដែលក្រៃលែងជាងព្រះថេរៈ (ព្រះសារីបុត្ត) មិនមានឡើយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

อนาถปิณฺฑิโกวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអនាថបិណ្ឌិកោវាទសូត្រ ចប់ហើយ។

---

๒. ฉนฺโนวาทสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឆន្នោវាទសូត្រ

---

๓๘๙. เอวํ เม สุตนฺติ ฉนฺโนวาทสุตฺตํ. ตตฺถ ฉนฺโนติ เอวํนามโก เถโร, น อภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺตตฺเถโร. ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต. คิลานปุจฺฉกาติ คิลานุปฏฺฐานํ นาม พุทฺธวณฺณิตํ, ตสฺมา เอวมาห. สตฺถนฺติ ชีวิตหารกสตฺถํ. นาวกงฺขามีติ อิจฺฉามิ.

៣៨៩. ព្រះសូត្រមានពាក្យផ្តើមថា «Evaṃ me sutaṃ» គឺឆន្នោវាទសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា «channo» បានដល់ ព្រះថេរៈដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ មិនមែនជាព្រះថេរៈដែលបានចេញទៅជាមួយព្រះមានព្រះភាគក្នុងកាលចេញមហាភិនិស្ក្រមណ៍នោះឡើយ។ ពាក្យថា «paṭisallānā» បានដល់ ចេញពីផលសមាបត្តិ។ ពាក្យថា «gilānapucchakā» សេចក្តីថា ការបម្រើអ្នកជំងឺ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សរសើរហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «satthaṃ» បានដល់ គ្រឿងសស្ត្រាវុធដែលនាំទៅនូវជីវិត (សម្លាប់ខ្លួន)។ ពាក្យថា «nāvakaṅkhāmi» សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនប្រាថ្នាឡើយ។

---

๓๙๐. อนุปวชฺชนฺติ อนุปฺปตฺติกํ อปฺปฏิสนฺธิกํ.

៣៩០. ពាក្យថា «anupavajjaṃ» បានដល់ មិនមានការកើតឡើងទៀត មិនមានបដិសន្ធិតទៅទៀត។

---

๓๙๑. เอตํ มมาติอาทีนิ ตณฺหามานทิฏฺฐิคาหวเสน วุตฺตานิ. นิโรธํ ทิสฺวาติ ขยวยํ ญตฺวา. เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตาติ สมนุปสฺสามีติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ สมนุปสฺสามิ.

៣៩១. ពាក្យមានជាដើមថា «etaṃ mama» (នុះជារបស់យើង) ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់មាំដោយតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «nirodhaṃ disvā» សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីវិនាស និងសេចក្តីសាបសូន្យ (ការកើតរលត់)។ ពាក្យថា «netaṃ mama nesohamasmi na meso attāti samanupassāmi» សេចក្តីថា ខ្ញុំរមែងពិចារណាឃើញថា វត្ថុនោះមិនមែនជារបស់យើង មិនមែនជាយើង មិនមែនជាខ្លួនរបស់យើងឡើយ គឺពិចារណាឃើញថា មិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា។

---

๓๙๓. ตสฺมาติ ยสฺมา มารณนฺติกเวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต สตฺถํ อาหรามีติ วทติ, ตสฺมา. ปุถุชฺชโน อายสฺมา, เตน อิทมฺปิ มนสิ กโรหีติ ทีเปติ. นิจฺจกปฺปนฺติ นิจฺจกาลํ. นิสฺสิตสฺสาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นิสฺสิตสฺส. จลิตนฺติ วิปฺผนฺทิตํ โหติ. ปสฺสทฺธีติ กายจิตฺตปสฺสทฺธิ, กิเลสปสฺสทฺธิ นาม โหตีติ อตฺโถ. นตีติ ตณฺหานติ. นติยา อสตีติ ภวตฺถาย อาลยนิกนฺติปริยุฏฺฐาเนสุ อสติ. อาคติคติ น โหตีติ ปฏิสนฺธิวเสน อาคติ นาม น โหติ, จุติวเสน คมนํ นาม น โหติ. จุตูปปาโตติ จวนวเสน จุติ, อุปปชฺชนวเสน อุปปาโต. เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรนาติ นยิธ โลเก, น ปรโลเก, น อุภยตฺถ โหติ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขกิเลสทุกฺขสฺส อยเมว อนฺโต อยํ ปริจฺเฉโท [Pg.233] ปริวฏุมภาโว โหติ. อยเมว หิ เอตฺถ อตฺโถ. เย ปน ‘‘น อุภยมนฺตเรนา’’ติ วจนํ คเหตฺวา อนฺตราภวํ อิจฺฉนฺติ, เตสํ อุตฺตรํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

៣៩៣. ពាក្យថា «tasmā» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែព្រះឆន្នៈមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងមរណន្តិកវេទនាបាន ទើបពោលថា ខ្ញុំនឹងនាំមកនូវគ្រឿងសស្ត្រា ព្រោះហេតុនោះ (ទើបពោលថា tasmā)។ ព្រះថេរៈដ៏មានអាយុនៅជាបុថុជ្ជននៅឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរចង់បង្ហាញថា «សូមលោកធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌នេះផងចុះ»។ ពាក្យថា «niccakappaṃ» បានដល់ អស់កាលជានិច្ច。 ពាក្យថា «nissitassa» បានដល់ បុគ្គលដែលអាស្រ័យដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «calitaṃ» បានដល់ មានសេចក្តីញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា «passaddhi» សេចក្តីពន្យល់ថា បានដល់ សេចក្តីស្ងប់កាយនិងចិត្ត គឺសេចក្តីស្ងប់រំងាប់កិលេស។ ពាក្យថា «nati» បានដល់ តណ្ហានតិ (ការបង្អោនទៅនៃតណ្ហា)។ ពាក្យថា «natiyā asati» សេចក្តីថា កាលបើមិនមានសេចក្តីអាល័យ សេចក្តីត្រេកអរ និងការជាប់ជំពាក់ ដើម្បីភពថ្មីទៀត។ ពាក្យថា «āgatigati na hoti» សេចក្តីថា การមកដោយអំណាចបដិសន្ធិ ឈ្មោះថាមិនមាន ការទៅដោយអំណាចច្យុតិ ឈ្មោះថាមិនមាន។ ពាក្យថា «cutūpapāto» បានដល់ ច្យុតិដោយអំណាចការឃ្លាតចាកភព និងឧបបាតៈដោយអំណាចការកើតឡើងក្នុងភពថ្មី។ ពាក្យថា «nevidha na huraṃ na ubhayamantarena» សេចក្តីថា មិនមានក្នុងលោកនេះ មិនមានក្នុងលោកខាងមុខ មិនមានក្នុងលោកទាំងពីរ។ ពាក្យថា «esevanto dukkhassa» សេចក្តីថា នេះឯងជាទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ និងកិលេសទុក្ខ នេះជាការកំណត់ នេះជាការដាច់ស្រឡះ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងពាក្យនេះ មានតែប៉ុណ្ណោះឯង។ ចំណែកឯអាចារ្យទាំងឡាយណាដែលកាន់យកពាក្យថា «na ubhayamantarena» ហើយប្រាថ្នាចង់បានអន្តរាភព (ភពកណ្តាល) ពាក្យឆ្លើយតបនឹងអាចារ្យទាំងនោះ ខ្ញុំបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោម។

---

๓๙๔. สตฺถํ อาหเรสีติ ชีวิตหารกํ สตฺถํ อาหริ, กณฺฐนาฬึ ฉินฺทิ. อถสฺส ตสฺมึ ขเณ มรณภยํ โอกฺกมิ, คตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาสิ. โส อตฺตโน ปุถุชฺชนภาวํ ญตฺวา สํวิคฺโค วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา สงฺขาเร ปริคฺคณฺหนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา สมสีสี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ. สมฺมุขาเยว อนุปวชฺชตา พฺยากตาติ กิญฺจาปิ อิทํ เถรสฺส ปุถุชฺชนกาเล พฺยากรณํ โหติ, เอเตน ปน พฺยากรเณน อนนฺตรายมสฺส ปรินิพฺพานํ อโหสิ. ตสฺมา ภควา ตเมว พฺยากรณํ คเหตฺวา กเถสิ. อุปวชฺชกุลานีติ อุปสงฺกมิตพฺพกุลานิ. อิมินา เถโร, – ‘‘ภนฺเต, เอวํ อุปฏฺฐาเกสุ จ อุปฏฺฐายิกาสุ จ วิชฺชมานาสุ โส ภิกฺขุ ตุมฺหากํ สาสเน ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉติ. อถสฺส ภควา กุเลสุ สํสคฺคาภาวํ ทีเปนฺโต โหนฺติ เหเต สาริปุตฺตาติอาทิมาห. อิมสฺมึ กิร ฐาเน เถรสฺส กุเลสุ อสํสฏฺฐภาโว ปากโฏ อโหสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

៣៩៤. ពាក្យថា «satthaṃ āharesi» សេចក្តីថា បាននាំមកនូវគ្រឿងសស្ត្រាដែលនាំទៅនូវជីវិត គឺបានកាត់បំពង់ក។ លំដាប់នោះ ក្នុងខណៈនោះ សេចក្តីខ្លាចស្លាប់ក៏ចូលមកគ្របដណ្តប់ព្រះថេរៈនោះ គតិនីមិត្តក៏ប្រាកដឡើង។ ព្រះថេរៈនោះដឹងខ្លួនថាខ្លួននៅជាបុថុជ្ជន ក៏កើតសេចក្តីសង្វេគ ហើយតាំងឡើងនូវវិបស្សនា ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ រួចក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្ត ជាសមសីសីបុគ្គល (អស់កិលេសនិងអស់ជីវិតព្រមគ្នា) ហើយបរិនិព្វានទៅ។ ពាក្យថា «sammukhāyeva anupavajjatā byākatā» សេចក្តីថា ទោះបីជាការដោះស្រាយនេះកើតឡើងក្នុងកាលដែលព្រះថេរៈនៅជាបុថុជ្ជនក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយសារការដោះស្រាយនេះ ការបរិនិព្វានរបស់ព្រះថេរៈនោះក៏មិនមានអន្តរាយឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបកាន់យកនូវការដោះស្រាយនោះឯងមកត្រាស់សម្តែង។ ពាក្យថា «upavajjakulāni» បានដល់ ត្រកូលដែលគួរចូលទៅជិត (ទាយក ទាយិកា)។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះថេរៈ (ព្រះសារីបុត្ត) ទើបក្រាបបង្គំទូលសួរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន កាលបើឧបដ្ឋាក និងឧបដ្ឋាយិកាទាំងឡាយមានព្រមយ៉ាងនេះ តើភិក្ខុនោះនឹងបរិនិព្វានក្នុងសាសនារបស់ព្រះអង្គដោយរបៀបណា?»។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវការមិនច្រឡូកច្រឡំនឹងត្រកូលទាំងឡាយរបស់ភិក្ខុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «honti hete sāriputta» ជាដើម។ ឮថា ក្នុងរឿងនេះ ភាពជាអ្នកមិនច្រឡូកច្រឡំនឹងត្រកូលទាំងឡាយរបស់ព្រះថេរៈ បានប្រាកដច្បាស់ហើយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

ฉนฺโนวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឆន្នោវាទសូត្រ ចប់ហើយ។

---

๓. ปุณฺโณวาทสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបុណ្ណោវាទសូត្រ

---

๓๙๕. เอวํ เม สุตนฺติ ปุณฺโณวาทสุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิสลฺลานาติ เอกีภาวา. ตํ เจติ ตํ จกฺขุญฺเจว รูปญฺจ. นนฺทีสมุทยา ทุกฺขสมุทโยติ นนฺทิยา ตณฺหาย สโมธาเนน ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขสฺส สโมธานํ โหติ. อิติ ฉสุ ทฺวาเรสุ ทุกฺขํ สมุทโยติ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. ทุติยนเย นิโรโธ มคฺโคติ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วิวฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. อิมินา จ ตฺวํ ปุณฺณาติ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. เอวํ ตาว วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน เทสนํ อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา อิทานิ ปุณฺณตฺเถรํ สตฺตสุ ฐาเนสุ สีหนาทํ นทาเปตุํ อิมินา จ ตฺวนฺติอาทิมาห.

៣៩៥. ព្រះសូត្រមានពាក្យផ្តើមថា «Evaṃ me sutaṃ» គឺបុណ្ណោវាទសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា «paṭisallānā» បានដល់ ភាពជាអ្នកនៅម្នាក់ឯង (ការសម្ងំ)។ ពាក្យថា «taṃ ca» បានដល់ ភ្នែកនោះផង និងរូបនោះផង។ ពាក្យថា «nandīsamudayā dukkhasamudayo» សេចក្តីថា ព្រោះការប្រជុំគ្នានៃនន្ទិគឺតណ្ហា ទើបមានការប្រជុំគ្នានៃបញ្ចក្ខន្ធទុក្ខ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវវដ្តៈឱ្យដល់នូវកំពូល ដោយអំណាចនៃសច្ចៈទាំងពីរ គឺទុក្ខនិងសមុទ័យក្នុងទ្វារទាំង ៦ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងន័យទីពីរ ពាក្យថា «nirodho maggo» សេចក្តីថា ទ្រង់សម្តែងនូវវិវដ្តៈឱ្យដល់នូវកំពូល ដោយអំណាចនៃសច្ចៈទាំងពីរ (គឺនិរោធនិងមគ្គ)។ ពាក្យថា «iminā ca tvaṃ puṇṇa» ជាការតភ្ជាប់សេចក្តីដោយឡែកមួយទៀត។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្អោនទេសនានេះទៅក្នុងព្រះអរហត្តដោយអំណាចនៃវដ្តៈនិងវិវដ្តៈជាមុនសិនយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងឱ្យព្រះបុណ្ណត្ថេរលាន់ឡើងនូវសីហនាទក្នុងឋានៈទាំង ៧ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «iminā ca tvaṃ» ជាដើម។

---

๓๙๖. จณฺฑาติ [Pg.234] ทุฏฺฐา กิพฺพิสา. ผรุสาติ กกฺขฬา. อกฺโกสิสฺสนฺตีติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสิสฺสนฺติ. ปริภาสิสฺสนฺตีติ กึ สมโณ นาม ตฺวํ, อิทญฺจ อิทญฺจ เต กริสฺสามาติ ตชฺเชสฺสนฺติ. เอวเมตฺถาติ เอวํ มยฺหํ เอตฺถ ภวิสฺสติ.

៣៩៦. ពាក្យថា «caṇḍā» បានដល់ កាចសាហាវ ឃោរឃៅ។ ពាក្យថា «pharusā» បានដល់ គំរោះគំរើយ គ្រោតគ្រាត។ ពាក្យថា «akkosissanti» សេចក្តីថា នឹងជេរប្រមាថដោយអក្ខោសវត្ថុ (រឿងសម្រាប់ជេរ) ១០ យ៉ាង។ ពាក្យថា «paribhāsissantīti» សេចក្តីថា នឹងគំរាមកំហែងថា «នែ៎! អ្នកឯងឈ្មោះថាជាសមណៈបែបណា យើងនឹងធ្វើការកាត់ដៃ កាត់ច្រមុះជាដើមនេះដល់អ្នកឯង»។ ពាក្យថា «evamettha» សេចក្តីថា សេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះ នឹងមានដល់ខ្ញុំក្នុងរឿងនេះ។

---

ทณฺเฑนาติ จตุหตฺเถน ทณฺเฑน วา ฆฏิกมุคฺคเรน วา. สตฺเถนาติ เอกโตธาราทินา. สตฺถหารกํ ปริเยสนฺตีติ ชีวิตหารกํ สตฺถํ ปริเยสนฺติ. อิทํ เถโร ตติยปาราชิกวตฺถุสฺมึ อสุภกถํ สุตฺวา อตฺตภาเวน ชิคุจฺฉนฺตานํ ภิกฺขูนํ สตฺถหารกปริเยสนํ สนฺธายาห. ทมูปสเมนาติ เอตฺถ ทโมติ อินฺทฺริยสํวราทีนํ เอตํ นามํ. ‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต, เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๙๕; สุ. นิ. ๔๖๗) เอตฺถ หิ อินฺทฺริยสํวโร ทโมติ วุตฺโต. ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๙๑) เอตฺถ ปญฺญา ทโมติ วุตฺโต. ‘‘ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชนา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๖; ม. นิ. ๒.๒๒๖) เอตฺถ อุโปสถกมฺมํ ทโมติ วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ขนฺติ ทโมติ เวทิตพฺพา. อุปสโมติ ตสฺเสว เววจนํ.

ពាក្យថា «daṇḍena» បានដល់ ដោយដំបងប្រវែង ៤ ហត្ថ ឬដោយដុំដី និងដំបងខ្លី។ ពាក្យថា «satthena» បានដល់ ដោយគ្រឿងសស្ត្រាមានមុខតែម្ខាងជាដើម។ ពាក្យថា «satthahārakaṃ pariyesanti» សេចក្តីថា ស្វែងរកនូវគ្រឿងសស្ត្រាដែលនាំទៅនូវជីវិត។ ព្រះថេរៈពោលពាក្យនេះ សំដៅទៅលើការស្វែងរកគ្រឿងសស្ត្រារបស់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលខ្ពើមរអើមនឹងអត្តភាព ក្រោយពីបានស្តាប់អសុភកថា ក្នុងរឿងបារាជិកទី ៣។ ក្នុងពាក្យថា «damūpasamena» នេះ ពាក្យថា «damo» នេះជាឈ្មោះនៃឥន្ទ្រិយសំវរៈជាដើម។ ព្រោះថា ក្នុងគាថាមានជាដើមថា «Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo» (ទូន្មានខ្លួនដោយសច្ចៈ ប្រកបដោយទមៈ ដល់នូវទីបំផុតនៃវេទ មានព្រហ្មចរិយៈរស់នៅរួចហើយ) ក្នុងទីនេះ ឥន្ទ្រិយសំវរៈ ព្រះអង្គហៅថា «damo»។ ក្នុងគាថាមានជាដើមថា «Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjati» (បើធម៌ទាំងឡាយមានសច្ចៈ ទមៈ ចាគៈ និងខន្តី ក្រៃលែងជាងនេះមានក្នុងលោកនេះ) ក្នុងទីនេះ បញ្ញា ព្រះអង្គហៅថា «damo»។ ក្នុងគាថាមានជាដើមថា «Dānena damena saṃyamena saccavajjena» (ដោយទាន ដោយទមៈ ដោយសញ្ញមៈ និងដោយសច្ចវាចា) ក្នុងទីនេះ ឧបោសថកម្ម ព្រះអង្គហៅថា «damo»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ គួរដឹងថា សេចក្តីអត់ធន់ (ខន្តី) ឈ្មោះថា «damo»។ ពាក្យថា «upasamo» ជាពាក្យវេវចនៈនៃពាក្យ «damo» នោះឯង។

---

๓๙๗. อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณติ โก ปเนส ปุณฺโณ, กสฺมา ปเนตฺถ คนฺตุกาโม อโหสีติ. สุนาปรนฺตวาสิโก เอว เอโส, สาวตฺถิยํ ปน อสปฺปายวิหารํ สลฺลกฺเขตฺวา ตตฺถ คนฺตุกาโม อโหสิ.

៣៩៧. ពាក្យថា «atha kho āyasmā puṇṇo» សួរថា ចុះព្រះបុណ្ណៈនោះជាអ្នកណា ហេតុអ្វីបានជាចង់ទៅកាន់ដែនសុនាបរន្តៈនោះ? ព្រះថេរៈនោះជាអ្នករស់នៅក្នុងដែនសុនាបរន្តៈនោះឯង ប៉ុន្តែដោយសារលោកបានកំណត់ដឹងថា ទីសេនាសនៈក្នុងក្រុងសាវត្ថីមិនជាទីសប្បាយ ទើបលោកចង់ទៅកាន់ដែននោះវិញ។

---

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – สุนาปรนฺตรฏฺเฐ กิร เอกสฺมึ วาณิชกคาเม เอเต ทฺเว ภาตโร. เตสุ กทาจิ เชฏฺโฐ ปญฺจ สกฏสตานิ คเหตฺวา ชนปทํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ อาหรติ, กทาจิ กนิฏฺโฐ. อิมสฺมึ ปน สมเย กนิฏฺฐํ ฆเร ฐเปตฺวา เชฏฺฐภาติโก ปญฺจ สกฏสตานิ คเหตฺวา ชนปทจาริกํ จรนฺโต อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา เชตวนสฺส นาติทูเร สกฏสตฺถํ นิวาเสตฺวา ภุตฺตปาตราโส ปริชนปริวุโต ผาสุกฏฺฐาเน นิสีทิ.

ក្នុងដំណើរនោះ នេះជាលំដាប់រឿង៖ ឮថា ក្នុងដែនសុនាបរន្តៈ នាភូមិពួកឈ្មួញមួយ មានបងប្អូនពីរនាក់នេះរស់នៅ។ ក្នុងបងប្អូនទាំងពីរនាក់នោះ ជួនកាលបងប្រុសធំ នាំយករទេះប្រាំរយគ្រឿង ទៅកាន់ជនបទ ហើយនាំយកទំនិញមកកាន់ដែនសុនាបរន្តៈ ជួនកាលប្អូនប្រុសតូច (ក៏ធ្វើដូច្នោះដែរ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសម័យនេះ បងប្រុសធំបានទុកប្អូនប្រុសតូចឲ្យនៅចាំផ្ទះ ហើយនាំយករទេះប្រាំរយគ្រឿង ដើរទៅកាន់ជនបទចារិក តាមលំដាប់ ក៏បានទៅដល់ក្រុងសាវត្ថី ហើយបានឲ្យក្បួនរទេះឈប់សម្រាកនៅកន្លែងមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពីវត្តជេតពន លុះបរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ ក៏មានពួកបរិវារចោមរោម ហើយអង្គុយនៅកន្លែងដ៏សមគួរមួយ។

---

เตน จ สมเยน สาวตฺถิวาสิโน ภุตฺตปาตราสา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย สุทฺธุตฺตราสงฺคา คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา เยน พุทฺโธ เยน ธมฺโม เยน สงฺโฆ, ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปาพฺภารา หุตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวนํ [Pg.235] คจฺฉนฺติ. โส เต ทิสฺวา ‘‘กหํ อิเม คจฺฉนฺติ’’ติ เอกมนุสฺสํ ปุจฺฉิ. กึ ตฺวํ อยฺโย น ชานาสิ, โลเก พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนานิ นาม อุปฺปนฺนานิ, อิจฺเจส มหาชโน สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมกถํ โสตุํ คจฺฉตีติ. ตสฺส พุทฺโธติ วจนํ ฉวิจมฺมาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. อถ อตฺตโน ปริชนปริวุโต ตาย ปริสาย สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ มธุรสฺสเรน ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ปริสปริยนฺเต ฐิโต ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. อถ ตถาคเตน กาลํ วิทิตฺวา ปริสาย อุยฺโยชิตาย สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส มณฺฑปํ กาเรตฺวา อาสนานิ ปญฺญเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ภุตฺตปาตราโส อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย ภณฺฑาคาริกํ ปกฺโกสาเปตฺวา, เอตฺตกํ ภณฺฑํ วิสฺสชฺชิตํ, เอตฺตกํ น วิสฺสชฺชิตนฺติ สพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา – ‘‘อิมํ สาปเตยฺยํ มยฺหํ กนิฏฺฐสฺส เทหี’’ติ สพฺพํ นิยฺยาเตตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา กมฺมฏฺฐานปรายโณ อโหสิ.

ក៏ក្នុងសម័យនោះឯង ពួកអ្នកក្រុងសាវត្ថី បរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ សមាទាននូវអង្គឧបោសថ មានស្បង់ស្បៃដ៏ស្អាតស្អំ កាន់យកគ្រឿងក្រអូប និងផ្កាឈើជាដើម មានចិត្តបង្អោនទៅ រេទៅ ផ្អៀងទៅរកព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ ចេញតាមទ្វារទិសខាងត្បូង ដើរទៅកាន់វត្តជេតពន។ ឈ្មួញនោះឃើញមនុស្សទាំងនោះហើយ ក៏សួរទៅបុរសម្នាក់ថា «ពួកមនុស្សទាំងនេះ ដើរទៅណា?»។ បុរសនោះឆ្លើយថា «នែអ្នកដ៏មានអាយុ លោកមិនដឹងទេឬ? ព្រះពុទ្ធរតនៈ ព្រះធម៌រតនៈ ព្រះសង្ឃរតនៈ កើតឡើងហើយក្នុងលោក ព្រោះហេតុនោះ មហាជននេះ ទើបនាំគ្នាទៅស្តាប់ធម៌ទេសនាក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា»។ កាលដែលឈ្មួញនោះបានឮពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ» សេចក្តីជ្រះថ្លាក៏ជ្រាបចូលទៅកាត់ស្បែកក្រៅ ស្បែកក្នុង ជាដើម រហូតដល់ខួរក្នុងឆ្អឹង។ លំដាប់នោះ គាត់មានពួកបរិវាររបស់ខ្លួនចោមរោម បានទៅកាន់វត្តជាមួយមហាជននោះ ឈរនៅទីបំផុតនៃបរិស័ទ ស្តាប់ធម៌ដែលព្រះសាស្តាកំពុងសម្តែងដោយព្រះសូរសៀងដ៏ពីរោះ ហើយក៏បង្អោនចិត្តទៅក្នុងការបួស។ លំដាប់នោះ ព្រះតថាគតទ្រង់ជ្រាបកាលដ៏សមគួរហើយ ក៏បញ្ជូនបរិស័ទត្រឡប់ទៅវិញ ឈ្មួញនោះក៏ចូលទៅគាល់ព្រះសាស្តា ថ្វាយបង្គំហើយ និមន្តដើម្បីភត្តាហារក្នុងថ្ងៃស្អែក ក្នុងថ្ងៃទីពីរ បានចាត់ចែងឲ្យធ្វើមណ្ឌប រៀបចំអាសនៈ ថ្វាយមហាទានចំពោះព្រះសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន លុះបរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ ក៏សមាទាននូវអង្គឧបោសថ ហៅនាយឃ្លាំងមកប្រាប់រាល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ថា «ទំនិញប៉ុណ្ណេះលក់ហើយ ទំនិញប៉ុណ្ណេះមិនទាន់លក់ទេ» រួចប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ដោយពាក្យថា «ចូរប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិនេះដល់ប្អូនប្រុសតូចរបស់ខ្ញុំ» ហើយក៏បានបួសក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា ជាអ្នកមានកម្មដ្ឋានជាទីទៅក្នុងខាងមុខ។

---

อถสฺส กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ น อุปฏฺฐาติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ชนปโท มยฺหํ อสปฺปาโย, ยํนูนาหํ สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สกฏฺฐานเมว คจฺเฉยฺย’’นฺติ. อถ ปุพฺพณฺหสมเย ปิณฺฑาย จริตฺวา สายนฺหสมเย ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐหิตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา สตฺต สีหนาเท นทิตฺวา ปกฺกามิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณ…เป… วิหรตี’’ติ.

លំដាប់នោះ កាលដែលភិក្ខុនោះធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន កម្មដ្ឋានក៏មិនប្រាកដឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកក៏គិតថា «ជនបទនេះ មិនជាទីសប្បាយដល់ការចម្រើនកម្មដ្ឋានរបស់អាត្មាឡើយ បើដូច្នោះ មានតែអាត្មាទទួលយកកម្មដ្ឋានក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា ហើយត្រឡប់ទៅកាន់កន្លែងរបស់ខ្លួនវិញ ទើបជាការល្អ»។ លំដាប់នោះ ក្នុងបុព្វណ្ហសម័យ លោកបានត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាត លុះដល់សាយណ្ហសម័យ ចេញពីទីសម្ងំហើយ ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្រាបបង្គំទូលឲ្យទ្រង់សម្តែងកម្មដ្ឋាន រួចហើយក៏បន្លឺនូវសីហនាទទាំងប្រាំពីរប្រការ ហើយចៀសចេញទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «លំដាប់នោះឯង ព្រះបុណ្ណៈដ៏មានអាយុ... បេ... គង់នៅ»។

---

กตฺถ ปนายํ วิหาสีติ? จตูสุ ฐาเนสุ วิหาสิ, สุนาปรนฺตรฏฺฐํ ตาว ปวิสิตฺวา อชฺชุหตฺถปพฺพเต นาม ปวิสิตฺวา วาณิชคามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อถ นํ กนิฏฺฐภาตา สญฺชานิตฺวา ภิกฺขํ ทตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา อิเธว วสถา’’ติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา ตตฺเถว วสาเปสิ.

ចុះព្រះថេរៈនេះ គង់នៅទីណា? លោកគង់នៅក្នុងកន្លែង ៤ កន្លែង។ ជាដំបូង លោកបានចូលទៅកាន់ដែនសុនាបរន្តៈ ហើយចូលទៅកាន់ភ្នំឈ្មោះ អជ្ជុហត្ថៈ រួចហើយបានចូលទៅបិណ្ឌបាតក្នុងភូមិពួកឈ្មួញ។ លំដាប់នោះ ប្អូនប្រុសតូចស្គាល់លោក ក៏បានប្រគេនចង្ហាន់ រួចពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមកុំនិមន្តទៅទីណាផ្សេងឡើយ សូមគង់នៅទីនេះចុះ» ហើយបានឲ្យលោកទទួលបដិញ្ញា រួចឲ្យគង់នៅទីនោះឯង។

---

ตโต สมุทฺทคิริวิหารํ นาม อคมาสิ. ตตฺถ อยกนฺตปาสาเณหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กตจงฺกโม อตฺถิ, ตํ โกจิ จงฺกมิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ตตฺถ สมุทฺทวีจิโย อาคนฺตฺวา อยกนฺตปาสาเณสุ ปหริตฺวา มหาสทฺทํ กโรนฺติ. เถโรนํ – ‘‘กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตานํ ผาสุวิหาโร โหตู’’ติ สมุทฺทํ นิสฺสทฺทํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ.

បន្ទាប់ពីនោះមក លោកបានទៅកាន់វិហារឈ្មោះ សមុទ្ទគិរី។ ក្នុងវិហារនោះ មានទីចង្ក្រមដែលគេធ្វើឡើងដោយខណ្ឌព័ទ្ធដោយថ្មដែកកន្ទ គ្មាននរណាម្នាក់អាចដើរចង្ក្រមលើទីនោះបានឡើយ។ ក្នុងទីនោះ រលកសមុទ្របោកបក់មកប៉ះនឹងថ្មដែកកន្ទទាំងនោះ បង្កើតជាសំឡេងយ៉ាងខ្លាំង។ ព្រះថេរៈគិតថា «សូមឲ្យការគង់នៅជាសុខ កើតមានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានចុះ» ដូច្នេះហើយ ក៏បានអធិដ្ឋានធ្វើសមុទ្រឲ្យស្ងាត់សំឡេង។

---

ตโต [Pg.236] มาตุลคิรึ นาม อคมาสิ. ตตฺถ สกุณสงฺโฆ อุสฺสนฺโน, รตฺติญฺจ ทิวา จ สทฺโท เอกาพทฺโธว โหติ, เถโร อิมํ ฐานํ อผาสุกนฺติ ตโต มกุลการามวิหารํ นาม คโต. โส วาณิชคามสฺส นาติทูโร นจฺจาสนฺโน คมนาคมนสมฺปนฺโน วิวิตฺโต อปฺปสทฺโท. เถโร อิมํ ฐานํ ผาสุกนฺติ ตตฺถ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานจงฺกมนาทีนิ กาเรตฺวา วสฺสํ อุปคจฺฉิ. เอวํ จตูสุ ฐาเนสุ วิหาสิ.

បន្ទាប់ពីនោះមក លោកបានទៅកាន់ភ្នំឈ្មោះ មាតុលគិរី។ ក្នុងទីនោះ មានហ្វូងសត្វស្លាបជាច្រើន សំឡេងរបស់ពួកវាឮជាប់មិនដាច់ទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ។ ព្រះថេរៈគិតថា «ទីនេះមិនជាទីសប្បាយឡើយ» ដូច្នេះហើយ ក៏បានទៅកាន់វិហារឈ្មោះ មកុលការាម។ វិហារនោះ មិនឆ្ងាយពេក មិនជិតពេកពីភូមិពួកឈ្មួញ ងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើរទៅមក ស្ងាត់ចាកមនុស្សម្នា មានសំឡេងតិច។ ព្រះថេរៈគិតថា «ទីនេះជាទីសប្បាយ» ទើបចាត់ចែងឲ្យធ្វើទីសម្រាកយប់ ទីសម្រាកថ្ងៃ និងទីចង្ក្រមជាដើមក្នុងទីនោះ ហើយបានចូលចាំវស្សា។ លោកបានគង់នៅក្នុងកន្លែងទាំង ៤ យ៉ាងនេះឯង។

---

อเถกทิวสํ ตสฺมึเยว อนฺโตวสฺเส ปญฺจ วาณิชสตานิ ปรสมุทฺทํ คจฺฉามาติ นาวาย ภณฺฑํ ปกฺขิปึสุ. นาวาโรหนทิวเส เถรสฺส กนิฏฺฐภาตา เถรํ โภเชตฺวา เถรสฺส สนฺติเก สิกฺขาปทานิ คเหตฺวา วนฺทิตฺวา คจฺฉนฺโต, – ‘‘ภนฺเต, มหาสมุทฺโท นาม อปฺปเมยฺโย อเนกนฺตราโย, อมฺเห อาวชฺเชยฺยาถา’’ติ วตฺวา นาวํ อารุหิ. นาวา อุตฺตมชเวน คจฺฉมานา อญฺญตรํ ทีปกํ ปาปุณิ. มนุสฺสา ปาตราสํ กริสฺสามาติ ทีปเก โอติณฺณา. ตสฺมึ ทีเป อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถิ, จนฺทนวนเมว อโหสิ.

ថ្ងៃមួយ ក្នុងរវាងវស្សានោះឯង ពួកឈ្មួញប្រាំរយនាក់ គិតគ្នាថា «ពួកយើងនឹងទៅកាន់ត្រើយសមុទ្រម្ខាង» ហើយបានផ្ទុកទំនិញទៅក្នុងសំពៅ។ ក្នុងថ្ងៃដែលត្រូវឡើងសំពៅ ប្អូនប្រុសតូចរបស់ព្រះថេរៈ បានវេរភត្តាហារប្រគេនព្រះថេរៈ ហើយសមាទានសីលក្នុងសំណាក់ព្រះថេរៈ ថ្វាយបង្គំលា រួចពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ឡើងឈ្មោះថាមហាសមុទ្រ រមែងមានប្រមាណមិនបាន មានគ្រោះថ្នាក់ច្រើន សូមលោកម្ចាស់មេត្តានឹកគិតដល់ពួកយើងផង» ពោលដូច្នេះហើយ ក៏ឡើងកាន់សំពៅ។ សំពៅបើកបរទៅដោយល្បឿនយ៉ាងលឿន ក៏បានទៅដល់កោះតូចមួយ។ ពួកមនុស្សគិតថា «ពួកយើងនឹងបរិភោគអាហារពេលព្រឹក» ក៏បានចុះទៅលើកោះតូចនោះ។ លើកោះនោះ គ្មានដើមឈើអ្វីផ្សេងឡើយ មានតែព្រៃឈើខ្លឹមចន្ទន៍ប៉ុណ្ណោះ។

---

อเถโก วาสิยา รุกฺขํ อาโกเฏตฺวา โลหิตจนฺทนภาวํ ญตฺวา อาห – ‘‘โภ มยํ ลาภตฺถาย ปรสมุทฺทํ คจฺฉาม, อิโต จ อุตฺตริ ลาโภ นาม นตฺถิ, จตุรงฺคุลมตฺตา ฆฏิกา สตสหสฺสํ อคฺฆติ, หาเรตพฺพกยุตฺตํ ภณฺฑํ หาเรตฺวา จนฺทนสฺส ปูเรมา’’ติ. เต ตถา กรึสุ. จนฺทนวเน อธิวตฺถา อมนุสฺสา กุชฺฌิตฺวา – ‘‘อิเมหิ อมฺหากํ จนฺทนวนํ นาสิตํ, ฆาเตสฺสาม เน’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘อิเธว ฆาติเตสุ สพฺพํ วนํ เอกํ กุณปํ ภวิสฺสติ, สมุทฺทมชฺเฌ เนสํ นาวํ โอสีเทสฺสามา’’ติ อาหํสุ. อถ เตสํ นาวํ อารุยฺห มุหุตฺตํ คตกาเลเยว อุปฺปาทิกํ อุฏฺฐเปตฺวา สยมฺปิ เต อมนุสฺสา ภยานกานิ รูปานิ ทสฺสยึสุ. ภีตา มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน เทวตา นมสฺสนฺติ. เถรสฺส กนิฏฺโฐ จูฬปุณฺณกุฏุมฺพิโก – ‘‘มยฺหํ ภาตา อวสฺสโย โหตู’’ติ เถรสฺส นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ.

លំដាប់នោះ បុរសម្នាក់បានយកពូថៅទៅកាប់ដើមឈើ ដឹងថាជាឈើខ្លឹមចន្ទន៍ក្រហម ក៏និយាយថា «នែគ្នាយើង ពួកយើងទៅកាន់ត្រើយសមុទ្រម្ខាងដើម្បីស្វែងរកលាភ ចុះលាភឯណាដែលក្រៃលែងជាងលាភនេះ មិនមានឡើយ ឈើខ្លឹមចន្ទន៍ទំហំបួនធ្នាប់ មានតម្លៃដល់ទៅមួយសែនកហាបណៈ ពួកយើងចូរបោះបង់ចោលទំនិញចាស់ៗដែលគួរចោលចេញទៅ ហើយផ្ទុកឈើខ្លឹមចន្ទន៍នេះឲ្យពេញវិញ»។ ពួកឈ្មួញទាំងនោះ ក៏បានធ្វើដូច្នោះ។ ពួកអមនុស្សដែលអាស្រ័យនៅព្រៃឈើខ្លឹមចន្ទន៍នោះ ខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំង គិតថា «ពួកមនុស្សទាំងនេះបានបំផ្លាញព្រៃឈើខ្លឹមចន្ទន៍របស់ពួកយើង ពួកយើងនឹងសម្លាប់ពួកវាចោល» រួចនិយាយគ្នាថា «បើពួកយើងសម្លាប់ពួកវានៅទីនេះ កោះតូចទាំងមូលនឹងក្លាយជាខ្មោចស្អុយរលួយតែមួយ ពួកយើងនឹងធ្វើឲ្យសំពៅរបស់ពួកវាលិចនៅកណ្តាលមហាសមុទ្រវិញ»។ លំដាប់នោះ កាលដែលពួកឈ្មួញឡើងកាន់សំពៅ បើកទៅបានមួយរំពេច ពួកអមនុស្សក៏បានបង្កើតរលកសមុទ្រយ៉ាងខ្លាំង ហើយខ្លួនឯងក៏បានបង្ហាញរូបរាងដ៏គួរឲ្យខ្លាចផ្សេងៗ។ ពួកមនុស្សភ័យខ្លាច ក៏នាំគ្នាថ្វាយបង្គំទេវតាដែលខ្លួនគោរពរៀងៗខ្លួន។ ចំណែកប្អូនប្រុសតូចរបស់ព្រះថេរៈ ឈ្មោះ ចូឡបុណ្ណកុដុម្ពិកៈ គិតថា «សូមឲ្យបងប្រុសរបស់ខ្ញុំជាទីពឹងដល់ខ្ញុំចុះ» ហើយក៏ឈរថ្វាយបង្គំឆ្ពោះទៅរកព្រះថេរៈ។

---

เถโรปิ กิร ตสฺมึเยว ขเณ อาวชฺชิตฺวา เตสํ พฺยสนุปฺปตฺตึ ญตฺวา เวหาสํ อุปฺปติตฺวา สมฺมุเข อฏฺฐาสิ. อมนุสฺสา เถรํ ทิสฺวา ‘‘อยฺโย ปุณฺณตฺเถโร เอตี’’ติ ปกฺกมึสุ, อุปฺปาทิกํ สนฺนิสีทิ. เถโร มา ภายถาติ เต [Pg.237] อสฺสาเสตฺวา ‘‘กหํ คนฺตุกามตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ภนฺเต, อมฺหากํ สกฏฺฐานเมว คจฺฉามาติ. เถโร นาวํ ผเล อกฺกมิตฺวา ‘‘เอเตสํ อิจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. วาณิชา สกฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ปุตฺตทารสฺส อาโรเจตฺวา ‘‘เอถ เถรํ สรณํ คจฺฉามา’’ติ ปญฺจสตา อตฺตโน ปญฺจมาตุคามสเตหิ สทฺธึ ตีสุ สรเณสุ ปติฏฺฐาย อุปาสกตฺตํ ปฏิเวเทสุํ. ตโต นาวาย ภณฺฑํ โอตาเรตฺวา เถรสฺส เอกํ โกฏฺฐาสํ กตฺวา – ‘‘อยํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ โกฏฺฐาโส’’ติ อาหํสุ. เถโร – ‘‘มยฺหํ วิสุํ โกฏฺฐาสกิจฺจํ นตฺถิ, สตฺถา ปน ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ. น ทิฏฺฐปุพฺโพ, ภนฺเตติ. เตน หิ อิมินา สตฺถุ มณฺฑลมาฬํ กโรถ, เอวํ สตฺถารํ ปสฺสิสฺสถาติ. เต สาธุ, ภนฺเตติ เตน จ โกฏฺฐาเสน อตฺตโน จ โกฏฺฐาเสหิ มณฺฑลมาฬํ กาตุํ อารภึสุ.

ឮថា ព្រះថេរៈក៏បានពិចារណាដឹងនូវសេចក្តីវិនាសរបស់ពួកឈ្មួញទាំងនោះក្នុងខណៈនោះឯង ហើយហោះឡើងទៅលើអាកាស ទៅឈរនៅចំពោះមុខសំពៅ។ ពួកអមនុស្សឃើញព្រះថេរៈហើយ គិតថា «ព្រះបុណ្ណត្ថេរដ៏ជាម្ចាស់ និមន្តមកហើយ» ក៏នាំគ្នាចៀសចេញទៅ រលកសមុទ្រក៏ស្ងប់រលត់ទៅ។ ព្រះថេរៈលួងលោមពួកគេថា «កុំខ្លាចឡើយ» រួចសួរថា «អ្នករាល់គ្នាចង់ទៅណា?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ពួកយើងចង់ត្រឡប់ទៅកាន់កន្លែងរបស់ខ្លួនវិញ»។ ព្រះថេរៈបានជាន់លើក្តារសំពៅ ហើយអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យសំពៅនេះ ទៅកាន់កន្លែងដែលពួកឈ្មួញទាំងនេះប្រាថ្នាចុះ»។ ពួកឈ្មួញទៅដល់កន្លែងរបស់ខ្លួនហើយ ក៏ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះដល់កូននិងប្រពន្ធ រួចនិយាយថា «មកចុះ ពួកយើងនឹងទៅយកព្រះថេរៈជាទីពឹង» ពួកឈ្មួញប្រាំរយនាក់ ព្រមដោយភរិយាប្រាំរយនាក់ បានតាំងនៅក្នុងសរណគមន៍ទាំងបី ហើយបានប្រកាសខ្លួនជាឧបាសកឧបាសិកា។ បន្ទាប់មក ពួកគេបានទម្លាក់ទំនិញចុះពីសំពៅ ហើយបានបែងចែកចំណែកមួយសម្រាប់ព្រះថេរៈ រួចក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ នេះជាចំណែករបស់លោកម្ចាស់»។ ព្រះថេរៈពោលថា «អាត្មាមិនមានកិច្ចដែលត្រូវទទួលចំណែកដោយឡែកឡើយ ចុះអ្នករាល់គ្នាធ្លាប់ឃើញព្រះសាស្តាដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញឆ្លើយថា «មិនដែលឃើញទេ លោកម្ចាស់»។ ព្រះថេរៈពោលថា «បើដូច្នោះ ចូរអ្នករាល់គ្នាធ្វើមណ្ឌលមាលាថ្វាយព្រះសាស្តាដោយចំណែកនេះចុះ ធ្វើដូច្នោះ អ្នករាល់គ្នានឹងបានឃើញព្រះសាស្តា»។ ពួកឈ្មួញទទួលពាក្យថា «សាធុ លោកម្ចាស់» ហើយក៏បានចាប់ផ្តើមធ្វើមណ្ឌលមាលា ដោយចំណែករបស់ព្រះថេរៈនោះផង ដោយចំណែករបស់ខ្លួនផង។

---

สตฺถาปิ กิร อารทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ปริโภคํ อกาสิ. อารกฺขมนุสฺสา รตฺตึ โอภาสํ ทิสฺวา ‘‘มเหสกฺขา เทวตา อตฺถี’’ติ สญฺญํ กรึสุ. อุปาสกา มณฺฑลมาฬญฺจ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ เสนาสนานิ นิฏฺฐเปตฺวา ทานสมฺภารํ สชฺเชตฺวา – ‘‘กตํ, ภนฺเต, อมฺเหหิ อตฺตโน กิจฺจํ, สตฺถารํ ปกฺโกสถา’’ติ เถรสฺส อาโรเจสุํ. เถโร สายนฺหสมเย อิทฺธิยา สาวตฺถึ ปตฺวา, ‘‘ภนฺเต, วาณิชคามวาสิโน ตุมฺเห ทฏฺฐุกามา, เตสํ อนุกมฺปํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา อธิวาเสสิ. เถโร ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา สกฏฺฐานเมว ปจฺจาคโต.

ឮថា ព្រះសាស្តាក៏បានទ្រង់ប្រើប្រាស់មណ្ឌលមាលានោះ ចាប់តាំងពីពេលដែលគេចាប់ផ្តើមធ្វើមកម៉្លេះ។ ពួកមនុស្សចាំយាម ឃើញពន្លឺរស្មីក្នុងពេលយប់ ក៏សម្គាល់ថា «មានទេវតាមានមហិទ្ធិឫទ្ធិគង់នៅទីនេះ»។ ពួកឧបាសកបានធ្វើមណ្ឌលមាលា និងសេនាសនៈសម្រាប់ព្រះភិក្ខុសង្ឃរួចរាល់ហើយ ក៏បានចាត់ចែងគ្រឿងទាន រួចក្រាបទូលព្រះថេរៈថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ កិច្ចរបស់ពួកយើង ពួកយើងបានធ្វើរួចរាល់ហើយ សូមលោកម្ចាស់និមន្តព្រះសាស្តាមកចុះ»។ ព្រះថេរៈបានទៅដល់ក្រុងសាវត្ថីដោយឫទ្ធិក្នុងវេលាសាយណ្ហសម័យ ហើយក្រាបបង្គំទូលអារាធនាព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពួកអ្នកភូមិពួកឈ្មួញប្រាថ្នាចង់គាល់ព្រះអង្គ សូមព្រះអង្គមេត្តាអនុគ្រោះដល់ពួកគេផង»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទទួលការនិមន្ត។ ព្រះថេរៈដឹងនូវការទទួលនិមន្តរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅកាន់កន្លែងរបស់ខ្លួនវិញ។

---

ภควาปิ อานนฺทเถรํ อามนฺเตสิ, – ‘‘อานนฺท, สฺเว สุนาปรนฺเต วาณิชคาเม ปิณฺฑาย จริสฺสาม, ตฺวํ เอกูนปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ สลากํ เทหี’’ติ. เถโร สาธุ, ภนฺเตติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา นภจาริกา ภิกฺขู สลากํ คณฺหนฺตูติ อาห. ตํทิวสํ กุณฺฑธานตฺเถโร ปฐมํ สลากํ อคฺคเหสิ. วาณิชคามวาสิโนปิ ‘‘สฺเว กิร สตฺถา อาคมิสฺสตี’’ติ คามมชฺเฌ มณฺฑปํ กตฺวา ทานคฺคํ สชฺชยึสุ. ภควา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิ. สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหํ อโหสิ. โส กึ อิทนฺติ อาวชฺเชตฺวา [Pg.238] สตฺถุ สุนาปรนฺตคมนํ ทิสฺวา วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตสิ – ‘‘ตาต อชฺช ภควา ติมตฺตานิ โยชนสตานิ ปิณฺฑาจารํ กริสฺสติ, ปญฺจ กูฏาคารสตานิ มาเปตฺวา เชตวนทฺวารโกฏฺฐมตฺถเก คมนสชฺชานิ กตฺวา ฐเปหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. ภควโต กูฏาคารํ จตุมุขํ อโหสิ, ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ทฺวิมุขานิ, เสสานิ เอกมุขานิ. สตฺถา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ปฏิปาฏิยา ฐปิตกูฏาคาเรสุ ธุรกูฏาคารํ ปาวิสิ. ทฺเว อคฺคสาวเก อาทึ กตฺวา เอกูนปญฺจภิกฺขุสตานิปิ กูฏาคารํ คนฺตฺวา นิสินฺนา อเหสุํ. เอกํ ตุจฺฉกูฏาคารํ อโหสิ, ปญฺจปิ กูฏาคารสตานิ อากาเส อุปฺปตึสุ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ត្រាស់ហៅព្រះអានន្ទត្ថេរថា «ម្នាលអានន្ទ ថ្ងៃស្អែក ពួកយើងនឹងត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតក្នុងភូមិពួកឈ្មួញ នាដែនសុនាបរន្តៈ ចូរអ្នកចែកស្លាកដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ ៤៩៩ អង្គចុះ»។ ព្រះថេរៈទទួលពាក្យថា «ព្រះករុណា ព្រះអង្គ» ហើយក៏ប្រាប់រឿងនោះដល់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ រួចពោលថា «សូមភិក្ខុទាំងឡាយដែលត្រាច់ទៅលើអាកាសបាន ទទួលយកស្លាកចុះ»។ ក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះកុណ្ឌធានត្ថេរ បានទទួលយកស្លាកមុនគេបង្អស់។ ពួកអ្នកភូមិពួកឈ្មួញបានឮថា «ឮថា ថ្ងៃស្អែក ព្រះសាស្តានឹងនិមន្តមក» ក៏បានធ្វើមណ្ឌបនៅកណ្តាលភូមិ ហើយចាត់ចែងគ្រឿងទានដ៏ប្រសើរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បំពេញសរីរកិច្ចតាំងពីព្រលឹម រួចយាងចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ ចូលផលសមាបត្តិ ហើយគង់នៅ។ បណ្ឌុកម្ពលសិលាអាសនៈរបស់ព្រះឥន្ទ្រ ក៏ក្តៅឡើង។ ព្រះឥន្ទ្រពិចារណាថា «តើនេះជាហេតុអ្វី?» ក៏ឃើញការយាងទៅកាន់ដែនសុនាបរន្តៈរបស់ព្រះសាស្តា ទើបហៅវិស្សកម្មទេវបុត្រមកបង្គាប់ថា «នែអ្នកដ៏មានភ័ព្វ ថ្ងៃនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនឹងយាងទៅបិណ្ឌបាតក្នុងចម្ងាយផ្លូវប្រមាណបីរយយោជន៍ ចូរអ្នកនិម្មិតប្រាសាទកំពូលប្រាំរយ ហើយរៀបចំឲ្យស្រេចបាច់សម្រាប់ធ្វើដំណើរ ទុកនៅលើខ្លោងទ្វារវត្តជេតពនចុះ»។ វិស្សកម្មទេវបុត្រ ក៏បានធ្វើដូច្នោះbg។ ប្រាសាទកំពូលរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មានមុខបួន ប្រាសាទកំពូលរបស់ព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរ មានមុខពីរ ចំណែកប្រាសាទកំពូលដែលនៅសល់ មានមុខមួយ។ ព្រះសាស្តាយាងចេញពីព្រះគន្ធកុដិ ហើយយាងចូលទៅកាន់ប្រាសាទកំពូលជាប្រធាន ក្នុងចំណោមប្រាសាទកំពូលដែលគេរៀបចំទុកតាមលំដាប់។ ភិក្ខុ ៤៩៩ អង្គ មានព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរជាដើម ក៏បានចូលទៅគង់នៅក្នុងប្រាសាទកំពូលរៀងៗខ្លួន។ មានប្រាសាទកំពូលទទេមួយ ហើយប្រាសាទកំពូលទាំងប្រាំរយ ក៏ហោះឡើងទៅលើអាកាស។

---

สตฺถา สจฺจพนฺธปพฺพตํ นาม ปตฺวา กูฏาคารํ อากาเส ฐเปสิ. ตสฺมึ ปพฺพเต สจฺจพนฺโธ นาม มิจฺฉาทิฏฺฐิกตาปโส มหาชนํ มิจฺฉาทิฏฺฐึ อุคฺคณฺหาเปนฺโต ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต หุตฺวา วสติ. อพฺภนฺตเร จสฺส อนฺโตจาฏิยํ ปทีโป วิย อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสโย ชลติ. ตํ ทิสฺวา ธมฺมมสฺส กเถสฺสามีติ คนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. ตาปโส เทสนาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณิ, มคฺเคเนวาสฺส อภิญฺญา อาคตา. เอหิภิกฺขุ หุตฺวา อิทฺธิมยปตฺตจีวรธโร หุตฺวา กูฏาคารํ ปาวิสิ.

ព្រះសាស្តា យាងទៅដល់ភ្នំឈ្មោះសច្ចពន្ធ ហើយទ្រង់ប្រតិស្ឋានប្រាសាទកំពូលទុកលើអាកាស។ លើភ្នំនោះ មានតាបសអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិម្នាក់ឈ្មោះសច្ចពន្ធ តែងញ៉ាំងមហាជនឲ្យកាន់យកមិច្ឆាទិដ្ឋិ ជាអ្នកដល់នូវលាភសក្ការៈ និងយសដ៏កំពូល ហើយរស់នៅទីនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ឧបនិស្ស័យនៃព្រះអរហត្តក្នុងសរីរៈខាងក្នុងរបស់តាបសនោះ តែងរុងរឿងឡើង ដូចជាប្រទីបដែលភ្លឺរុងរឿងនៅក្នុងឆ្នាំង។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ទតឃើញនូវឧបនិស្ស័យនោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ដល់តាបសនោះ» ទើបយាងទៅហើយសម្តែងធម៌។ ក្នុងពេលចប់ទេសនា តាបសនោះក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្ត ហើយអភិញ្ញាក៏កើតឡើងដល់តាបសនោះដោយអំណាចមគ្គនោះឯង។ តាបសនោះបានក្លាយជាឯហិភិក្ខុ ទ្រទ្រង់នូវបាត្រ និងចីវរដែលសម្រេចដោយឫទ្ធិ ហើយបានចូលទៅកាន់ប្រាសាទកំពូល។

---

ภควา กูฏาคารคเตหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ วาณิชคามํ คนฺตฺวา กูฏาคารานิ อทิสฺสมานานิ กตฺวา วาณิชคามํ ปาวิสิ. วาณิชา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา สตฺถารํ มกุลการามํ นยึสุ. สตฺถา มณฺฑลมาฬํ ปาวิสิ. มหาชโน ยาว สตฺถา ภตฺตทรถํ ปฏิปสฺสมฺเภติ, ตาว ปาตราสํ กตฺวา อุโปสถงฺคานิ สมาทาย พหุํ คนฺธญฺจ ปุปฺผญฺจ อาทาย ธมฺมสฺสวนตฺถาย อารามํ ปจฺจาคมาสิ. สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. มหาชนสฺส พนฺธนโมกฺโข ชาโต, มหนฺตํ พุทฺธโกลาหลํ อโหสิ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រមដោយភិក្ខុប្រាំរយរូបដែលគង់នៅក្នុងប្រាសាទកំពូល បានយាងទៅកាន់ស្រុកពាណិជ្ជគ្រាម ទ្រង់ធ្វើប្រាសាទកំពូលទាំងឡាយមិនឲ្យប្រាកដ (បំបាំងភ្នែក) ហើយបានយាងចូលទៅកាន់ស្រុកពាណិជ្ជគ្រាមនោះ។ ពួកពាណិជ្ជករទាំងឡាយ បានថ្វាយមហាទានចំពោះព្រះសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ហើយបានដង្ហែព្រះសាស្តាទៅកាន់មករារាម។ ព្រះសាស្តាបានយាងចូលទៅកាន់រោងរង្វង់។ មហាជនទាំងឡាយ ក្នុងកាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់បន្ទោបង់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយព្រោះភត្ត ក៏បានបរិភោគអាហារពេលព្រឹក សមាទាននូវអង្គឧបោសថ ហើយកាន់យកនូវគ្រឿងក្រអូប និងផ្កាជាច្រើន ត្រឡប់មកកាន់អារាមវិញ ដើម្បីស្តាប់ធម៌។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងធម៌។ ការរួចផុតពីចំណង (គឺតណ្ហា) របស់មហាជនក៏បានកើតមានឡើង ហើយក៏មានការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះព្រះពុទ្ធ (ពុទ្ធកោលាហល)។

---

สตฺถา มหาชนสฺส สงฺคหตฺถํ กติปาหํ ตตฺเถว วสิ, อรุณํ ปน มหาคนฺธกุฏิยํเยว อุฏฺฐเปสิ. ตตฺถ กติปาหํ วสิตฺวา วาณิชคาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ‘‘ตฺวํ อิเธว วสาหี’’ติ ปุณฺณตฺเถรํ นิวตฺเตตฺวา อนฺตเร นมฺมทานที [Pg.239] นาม อตฺถิ, ตสฺสา ตีรํ อคมาสิ. นมฺมทานาคราชา สตฺถุ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา นาคภวนํ ปเวเสตฺวา ติณฺณํ รตนานํ สกฺการํ อกาสิ. สตฺถา ตสฺส ธมฺมํ กเถตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ. โส – ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, ปริจริตพฺพํ เทถา’’ติ ยาจิ, ภควา นมฺมทานทีตีเร ปทเจติยํ ทสฺเสสิ. ตํ วีจีสุ อาคตาสุ ปิธียติ, คตาสุ วิวรียติ, มหาสกฺการปฺปตฺตํ อโหสิ. สตฺถา ตโต นิกฺขมฺม สจฺจพนฺธปพฺพตํ คนฺตฺวา สจฺจพนฺธํ อาห – ‘‘ตยา มหาชโน อปายมคฺเค โอตาริโต, ตฺวํ อิเธว วสิตฺวา เอเตสํ ลทฺธึ วิสฺสชฺชาเปตฺวา นิพฺพานมคฺเค ปติฏฺฐาเปหี’’ติ. โสปิ ปริจริตพฺพํ ยาจิ. สตฺถา ฆนปิฏฺฐิปาสาเณ อลฺลมตฺติกปิณฺฑมฺหิ ลญฺฉนํ วิย ปทเจติยํ ทสฺเสสิ, ตโต เชตวนเมว คโต. เอตมตฺถํ สนฺธาย เตเนวนฺตรวสฺเสนาติอาทิ วุตฺตํ.

ព្រះសាស្តាគង់នៅទីនោះឯងអស់ពីរបីថ្ងៃ ដើម្បីសង្គ្រោះដល់មហាជន តែទ្រង់ញ៉ាំងអរុណឲ្យរះឡើងក្នុងមហាកន្ធកុដិ (នៃវត្តជេតពន) តែម្តង។ លុះគង់នៅទីនោះអស់ពីរបីថ្ងៃហើយ ទ្រង់យាងទៅបិណ្ឌបាតក្នុងស្រុកពាណិជ្ជគ្រាម រួចទ្រង់មានព្រះបន្ទូលនឹងព្រះបុណ្ណត្ថេរថា «អ្នកចូរនៅទីនេះចុះ» ហើយឲ្យព្រះថេរៈត្រឡប់ទៅវិញ រួចទ្រង់យាងទៅកាន់ឆ្នេរស្ទឹងមួយឈ្មោះនម្មទា ដែលស្ថិតនៅចន្លោះផ្លូវ។ ស្ដេចនាគឈ្មោះនម្មទា បានធ្វើការទទួលដំណើរព្រះសាស្តា ហើយនាំចូលទៅកាន់ពិភពនាគ បានធ្វើសក្ការៈចំពោះព្រះរតនត្រ័យទាំងបី។ ព្រះសាស្តាសម្តែងធម៌ដល់ស្តេចនាគនោះហើយ ក៏យាងចេញពីពិភពនាគ។ ស្តេចនាគនោះបានទូលសូមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គប្រោសប្រទាននូវវត្ថុជាទីគោរពបូជាដល់ខ្ញុំព្រះអង្គផង» ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់បង្ហាញនូវស្នាមព្រះបាទ (បទចេតិយ) នៅលើឆ្នេរស្ទឹងនម្មទា។ ស្នាមព្រះបាទនោះ ពេលរលកបោកបក់មក ក៏បិទបាំងទៅ ពេលរលកស្រកទៅវិញ ក៏ប្រាកដឡើង ហើយបានក្លាយជាទីគោរពបូជាយ៉ាងក្រៃលែង។ ព្រះសាស្តាយាងចេញពីទីនោះ ទៅកាន់ភ្នំសច្ចពន្ធ ហើយមានព្រះបន្ទូលនឹងព្រះសច្ចពន្ធថា «អ្នកបានទម្លាក់មហាជនជាច្រើនទៅក្នុងផ្លូវអបាយហើយ អ្នកចូរនៅទីនេះឯង ញ៉ាំងពួកជនទាំងនោះឲ្យលះបង់នូវលទ្ធិ (មិច្ឆាទិដ្ឋិ) ហើយឲ្យប្រតិស្ឋាននៅក្នុងផ្លូវព្រះនិព្វានចុះ»។ ព្រះសច្ចពន្ធនោះក៏បានទូលសូមវត្ថុជាទីគោរពបូជាដែរ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់បង្ហាញនូវស្នាមព្រះបាទលើផ្ទាំងថ្មដ៏រឹងមាំ ដូចជាការបោះត្រាលើដីឥដ្ឋដ៏សើម រួចពីនោះមក ក៏យាងត្រឡប់ទៅកាន់វត្តជេតពនវិញ។ សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង ទើបមានពាក្យថា "tenevantaravassena" (ដោយវស្សាជាចន្លោះនោះឯង) ជាដើម ត្រូវសម្តែងទុកហើយ។

---

ปรินิพฺพายีติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. มหาชโน เถรสฺส สตฺต ทิวสานิ สรีรปูชํ กตฺวา พหูนิ คนฺธกฏฺฐานิ สโมธาเนตฺวา สรีรํ ฌาเปตฺวา ธาตุโย อาทาย เจติยํ อกาสิ. สมฺพหุลา ภิกฺขูติ เถรสฺส อาฬาหเน ฐิตภิกฺขู. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ពាក្យថា Parinibbāyi សេចក្តីថា លោកបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ។ មហាជនបានធ្វើការបូជាសរីរៈរបស់ព្រះថេរៈអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ ហើយបានប្រមូលឈើក្រអូបជាច្រើនមកបង្គរ រួចដុតថ្វាយព្រះភ្លើងនូវសរីរៈ ហើយនាំយកព្រះធាតុទាំងឡាយទៅសាងសង់ជាចេតិយ។ ពាក្យថា Sambahulā bhikkhū សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយដែលឈរនៅក្នុងទីបូជាសពរបស់ព្រះថេរៈ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

ปุณฺโณวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយពុណ្ណោវាទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๔. นนฺทโกวาทสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយនន្ទកោវាទសូត្រ

---

๓๙๘. เอวํ เม สุตนฺติ นนฺทโกวาทสุตฺตํ. ตตฺถ เตน โข ปน สมเยนาติ ภควา มหาปชาปติยา ยาจิโต ภิกฺขุนิสงฺฆํ อุยฺโยเชตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา – ‘‘เถรา ภิกฺขู วาเรน ภิกฺขุนิโย โอวทนฺตู’’ติ สงฺฆสฺส ภารํ อกาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริยาเยนาติ วาเรน. น อิจฺฉตีติ อตฺตโน วาเร สมฺปตฺเต ทูรํ คามํ วา คนฺตฺวา สูจิกมฺมาทีนิ วา อารภิตฺวา ‘‘อยํ นามสฺส ปปญฺโจ’’ติ วทาเปสิ. อิมํ ปน ปริยาเยน โอวาทํ ภควา นนฺทกตฺเถรสฺเสว การณา อกาสิ. กสฺมา? อิมาสญฺหิ ภิกฺขุนีนํ เถรํ ทิสฺวา จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ [Pg.240] ปสีทติ. เตน ตา ตสฺส โอวาทํ สมฺปฏิจฺฉิตุกามา, ธมฺมกถํ โสตุกามา. ตสฺมา ภควา – ‘‘นนฺทโก อตฺตโน วาเร สมฺปตฺเต โอวาทํ ทสฺสติ, ธมฺมกถํ กเถสฺสตี’’ติ วาเรน โอวาทํ อกาสิ. เถโร ปน อตฺตโน วารํ น กโรติ, กสฺมาติ เจ? ตา กิร ภิกฺขุนิโย ปุพฺเพ เถรสฺส ชมฺพุทีเป รชฺชํ กาเรนฺตสฺส โอโรธา อเหสุํ. เถโร ปุพฺเพนิวาสญาเณน ตํ การณํ ญตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มํ อิมสฺส ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส มชฺเฌ นิสินฺนํ อุปมาโย จ การณานิ จ อาหริตฺวา ธมฺมํ กถยมานํ ทิสฺวา อญฺโญ ปุพฺเพนิวาสญาณลาภี ภิกฺขุ อิมํ การณํ โอโลเกตฺวา ‘อายสฺมา นนฺทโก ยาวชฺชทิวสา โอโรเธ น วิสฺสชฺเชติ, โสภตายมายสฺมา โอโรธปริวุโต’ติ วตฺตพฺพํ มญฺเญยฺยา’’ติ. เอตมตฺถํ สมฺปสฺสมาโน เถโร อตฺตโน วารํ น กโรติ. อิมาสญฺจ กิร ภิกฺขุนีนํ เถรสฺเสว เทสนา สปฺปายา ภวิสฺสตีติ ญตฺวา อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ นนฺทกํ อามนฺเตสิ.

៣៩៨. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺនន្ទកោវាទសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា tena kho pana samayena សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលមហាបជាបតីគោតមីទូលសូមហើយ ទ្រង់បញ្ជូនភិក្ខុនីសង្ឃទៅ ហើយប្រជុំភិក្ខុសង្ឃ រួចមានព្រះបន្ទូលថា «ភិក្ខុជាថេរៈទាំងឡាយ ចូរទូន្មានពួកភិក្ខុនីតាមវេនចុះ» គឺទ្រង់ប្រគល់ភារៈនេះដល់ព្រះសង្ឃ។ សំដៅយកសេចក្តីនោះឯង ទើបមានពាក្យនេះត្រូវសម្តែងទុកហើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា pariyāyena ប្រែថា តាមវេន។ ពាក្យថា na icchati (មិនប្រាថ្នា) សេចក្តីថា កាលបើវេនរបស់ខ្លួនមកដល់ ព្រះថេរៈតែងយាងទៅកាន់ស្រុកឆ្ងាយក្តី ចាប់ផ្តើមធ្វើការងារមានការដេរជាដើមក្តី ដើម្បីធ្វើឲ្យគេនិយាយថា «នេះជាការយឺតយ៉ាវរបស់ព្រះថេរៈនោះ»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការទូន្មានតាមវេននេះ ព្រោះតែព្រះនន្ទកត្ថេរៈប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេткуអ្វី? ព្រោះថា កាលបើពួកភិក្ខុនីទាំងនេះបានឃើញព្រះថេរៈហើយ ចិត្តក៏នឹងតាំងមាំ និងជ្រះថ្លា។ ហេតុនោះ ពួកនាងទើបចង់ទទួលយកឱវាទរបស់លោក និងចង់ស្តាប់ធម៌ទេសនា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលបើវេនរបស់ខ្លួនមកដល់ ព្រះនន្ទកៈនឹងផ្តល់ឱវាទ និងសម្តែងធម៌ទេសនា» ទើបទ្រង់កំណត់ការទូន្មានតាមវេន។ តែព្រះថេរៈមិនព្រមធ្វើតាមវេនរបស់ខ្លួន បើមានសំណួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ឮថា ពួកភិក្ខុនីទាំងនោះ ក្នុងជាតិមុន ធ្លាប់ជាស្រីស្នំរបស់ព្រះថេរៈ កាលដែលលោកសោយរាជ្យក្នុងជម្ពូទ្វីប។ ព្រះថេរៈដឹងនូវហេតុនោះដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ហើយគិតថា «កាលបើភិក្ខុដទៃដែលបានបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ឃើញអាត្មាអញអង្គុយក្នុងកណ្តាលភិក្ខុនីសង្ឃនេះ នាំមកនូវឧបមា និងហេតុផលទាំងឡាយហើយសម្តែងធម៌ ហើយពិចារណាឃើញនូវហេតុនេះ ក៏នឹងគិតថា "ព្រះនន្ទកៈដ៏មានអាយុ រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ក៏នៅតែមិនទាន់លះបង់ស្រីស្នំបានឡើយ ព្រះដ៏មានអាយុនេះមានស្រីស្នំចោមរោមជុំវិញ ល្អមើលណាស់តើ" tapestry ដូច្នេះជាមិនខាន»។ ព្រះថេរៈកាលបើឃើញនូវហេតុនេះហើយ ទើបមិនព្រមធ្វើតាមវេនរបស់ខ្លួន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា ធម៌ទេសនារបស់ព្រះថេរៈប៉ុណ្ណោះ ទើបជាទីសប្បាយដល់ពួកភិក្ខុនីទាំងនេះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ហៅព្រះនន្ទកៈដ៏មានអាយុ។

---

ตาสํ ภิกฺขุนีนํ ปุพฺเพ ตสฺส โอโรธภาวชานนตฺถํ อิทํ วตฺถุํ – ปุพฺเพ กิร พาราณสิยํ ปญฺจ ทาสสตานิ ปญฺจ ทาสิสตานิ จาติ ชงฺฆสหสฺสํ เอกโตว กมฺมํ กตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน วสิ. อยํ นนฺทกตฺเถโร ตสฺมึ กาเล เชฏฺฐกทาโส โหติ, โคตมี เชฏฺฐกทาสี. สา เชฏฺฐกทาสสฺส ปาทปริจาริกา อโหสิ ปณฺฑิตา พฺยตฺตา. ชงฺฆสหสฺสมฺปิ ปุญฺญกมฺมํ กโรนฺตํ เอกโต กโรติ. อถ วสฺสูปนายิกสมเย ปญฺจ ปจฺเจกพุทฺธา นนฺทมูลกปพฺภารโต อิสิปตเน โอตริตฺวา นคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา อิสิปตนเมว คนฺตฺวา – ‘‘วสฺสูปนายิกกุฏิยา อตฺถาย หตฺถกมฺมํ ยาจิสฺสามา’’ติ จีวรํ ปารุปิตฺวา สายนฺหสมเย นครํ ปวิสิตฺวา เสฏฺฐิสฺส ฆรทฺวาเร อฏฺฐํสุ. เชฏฺฐกทาสี กุฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คจฺฉนฺตี ปจฺเจกพุทฺเธ นครํ ปวิสนฺเต อทฺทส. เสฏฺฐิ เตสํ อาคตการณํ สุตฺวา ‘‘อมฺหากํ โอกาโส นตฺถิ, คจฺฉนฺตู’’ติ อาห.

ដើម្បីឲ្យដឹងនូវសេចក្តីដែលពួកភិក្ខុនីទាំងនោះធ្លាប់ជាស្រីស្នំរបស់ព្រះថេរៈពីមុន នេះជារឿងរ៉ាវ៖ ឮថា ក្នុងកាលពីមុន ក្នុងក្រុងពារាណសី មានពួកខ្ញុំបម្រើប្រុសប្រាំរយនាក់ និងខ្ញុំបម្រើស្រីប្រាំរយនាក់ រួមជាមនុស្សមួយពាន់នាក់ បានធ្វើការងារជាមួយគ្នា ហើយរស់នៅក្នុងកន្លែងតែមួយ។ ព្រះនន្ទកត្ថេរៈនេះ ក្នុងកាលនោះ ជាមេក្រុមខ្ញុំបម្រើប្រុស ចំណែកព្រះនាងគោតមី ជាមេក្រុមខ្ញុំបម្រើស្រី។ នាងជាភរិយារបស់មេក្រុមខ្ញុំបម្រើប្រុសនោះ ជាស្ត្រីមានប្រាជ្ញា ឈ្លាសវៃ តែងដឹកនាំមនុស្សទាំងមួយពាន់នាក់នោះឲ្យធ្វើបុណ្យជាមួយគ្នា។ លុះដល់សម័យចូលវស្សា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធប្រាំព្រះអង្គ យាងចុះពីភ្នំនន្ទមូលកបព្វារ មកកាន់ព្រៃឥសិបតនៈ យាងទៅបិណ្ឌបាតក្នុងក្រុង រួចត្រឡប់ទៅកាន់ព្រៃឥសិបតនៈវិញ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «យើងនឹងសុំកម្លាំងពលកម្មពីមនុស្សទាំងឡាយ ដើម្បីសង់កុដិសម្រាប់ចាំវស្សា» ក៏ទ្រង់គ្រងចីវរ ហើយយាងចូលទៅកាន់ក្រុងក្នុងពេលល្ងាច បានទៅឈរនៅទ្វារផ្ទះរបស់សេដ្ឋី។ ឯមេក្រុមខ្ញុំបម្រើស្រី កាលកាន់ក្អមទឹកដើរទៅកាន់កំពង់ទឹក បានឃើញព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយកំពុងយាងចូលទៅកាន់ក្រុង។ ចំណែកសេដ្ឋី លុះបានឮហេតុដែលព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយយាងមក ក៏និយាយថា «ពួកយើងគ្មានពេលទំនេរទេ សូមលោកម្ចាស់យាងទៅចុះ»។

---

อถ เต นครา นิกฺขมนฺเต เชฏฺฐกทาสี กุฏํ คเหตฺวา ปวิสนฺตี ทิสฺวา กุฏํ โอตาเรตฺวา วนฺทิตฺวา โอนมิตฺวา มุขํ ปิธาย – ‘‘อยฺยา นครํ ปวิฏฺฐมตฺตาว นิกฺขนฺตา, กึ นุ โข’’ติ ปุจฺฉิ. วสฺสูปนายิกกุฏิยา หตฺถกมฺมํ ยาจิตุํ อาคมิมฺหาติ. ลทฺธํ, ภนฺเตติ. น ลทฺธํ อุปาสิเกติ? กึ ปเนสา กุฏิ อิสฺสเรเหว กาตพฺพา, ทุคฺคเตหิปิ สกฺกา กาตุนฺติ. เยน เกนจิ สกฺกาติ? สาธุ, ภนฺเต, มยํ กริสฺสาม. สฺเว มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถาติ นิมนฺเตตฺวา [Pg.241] อุทกํ เนตฺวา ปุน กุฏํ คเหตฺวา อาคมฺม ติตฺถมคฺเค ฐตฺวา อาคตา อวเสสทาสิโย ‘‘เอตฺเถว โหถา’’ติ วตฺวา สพฺพาสํ อาคตกาเล อาห – ‘‘อมฺม กึ นิจฺจเมว ปรสฺส ทาสกมฺมํ กริสฺสถ, อุทาหุ ทาสภาวโต มุจฺจิตุํ อิจฺฉถา’’ติ? อชฺเชว มุจฺจิตุมิจฺฉาม อยฺเยติ. ยทิ เอวํ มยา ปญฺจ ปจฺเจกพุทฺธา หตฺถกมฺมํ อลภนฺตา สฺวาตนาย นิมนฺติตา, ตุมฺหากํ สามิเกหิ เอกทิวสํ หตฺถกมฺมํ ทาเปถาติ. ตา สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สายํ อฏวิโต อาคตกาเล สามิกานํ อาโรเจสุํ. เต สาธูติ เชฏฺฐกทาสสฺส เคหทฺวาเร สนฺนิปตึสุ.

លំដាប់នោះ កាលដែលព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយយាងចេញពីក្រុង មេក្រុមខ្ញុំបម្រើស្រី កាលកាន់ក្អមទឹកត្រឡប់មកវិញ បានឃើញ ក៏ដាក់ក្អមទឹកចុះ ថ្វាយបង្គំដោយឱនកាយចុះ ហើយខ្ទប់មាត់ សួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីបានជាលោកម្ចាស់គ្រាន់តែយាងចូលទៅក្នុងក្រុងភ្លាម ក៏យាងត្រឡប់មកវិញភ្លាមយ៉ាងនេះ?»។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយមានព្រះបន្ទូលថា «យើងមកដើម្បីសុំកម្លាំងពលកម្មសង់កុដិសម្រាប់ចាំវស្សា»។ នាងសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើបានដែរឬទេ?»។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធឆ្លើយថា «មិនបានទេ ឧបាសិកា»។ នាងសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ចុះកុដិនោះ ត្រូវតែពួកអ្នកមានអំណាចសង់ឬ ឬក៏ពួកអ្នកក្រីក្រក៏អាចសង់បានដែរ?»។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធឆ្លើយថា «អ្នកណាក៏អាចសង់បានដែរ»។ នាងទូលថា «ល្អហើយ លោកម្ចាស់ ពួកយើងនឹងសង់ថ្វាយ សូមលោកម្ចាស់ទទួលភិក្ខារបស់ខ្ញុំព្រះអង្គក្នុងថ្ងៃស្អែកចុះ» ហើយនិមន្តរួច នាងយកទឹកទៅទុកក្នុងផ្ទះ រួចកាន់ក្អមទឹកត្រឡប់មកឈរនៅក្បែរផ្លូវទៅកំពង់ទឹកវិញ។ កាលពួកខ្ញុំបម្រើស្រីដទៃទៀតដើរមកដល់ ក៏ប្រាប់ថា «ចូរឈប់នៅទីនេះសិន» លុះពួកនាងមកជួបជុំគ្នាអស់ហើយ ទើបនិយាយថា «នែអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នាចង់ធ្វើជាខ្ញុំបម្រើគេអស់មួយជីវិត ឬក៏ចង់រួចផុតពីភាពជាខ្ញុំបម្រើ?»។ ពួកនាងឆ្លើយថា «បពិត្រអ្នកស្រី ពួកយើងចង់រួចផុតពីថ្ងៃនេះឯង»។ នាងនិយាយថា «បើដូច្នោះ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធប្រាំព្រះអង្គដែលមិនបានកម្លាំងពលកម្មនោះ ត្រូវបានខ្ញុំនិមន្តសម្រាប់ថ្ងៃស្អែកហើយ ចូរអ្នករាល់គ្នាឲ្យស្វាមីរបស់ខ្លួនជួយចេញកម្លាំងពលកម្មតែមួយថ្ងៃចុះ»។ ពួកនាងទទួលពាក្យថា «ល្អហើយ» លុះដល់ពេលល្ងាច កាលពួកស្វាមីត្រឡប់មកពីព្រៃវិញ ក៏បានប្រាប់រឿងនោះដល់ស្វាមី។ ពួកស្វាមីទាំងនោះយល់ព្រមថា «ល្អហើយ» ហើយបានមកជួបជុំគ្នានៅទ្វារផ្ទះរបស់មេក្រុមខ្ញុំបម្រើប្រុស។

---

อถ เน เชฏฺฐกทาสี สฺเว ตาตา ปจฺเจกพุทฺธานํ หตฺถกมฺมํ เทถาติ อานิสํสํ อาจิกฺขิตฺวา เยปิ น กาตุกามา, เต คาฬฺเหน โอวาเทน ตชฺเชตฺวา ปฏิจฺฉาเปสิ. สา ปุนทิวเส ปจฺเจกพุทฺธานํ ภตฺตํ ทตฺวา สพฺเพสํ ทาสปุตฺตานํ สญฺญํ อทาสิ. เต ตาวเทว อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ทพฺพสมฺภาเร สโมธาเนตฺวา สตํ สตํ หุตฺวา เอเกกกุฏึ เอเกกจงฺกมนาทิปริวารํ กตฺวา มญฺจปีฐปานียปริโภชนียภาชนาทีนิ ฐเปตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ เตมาสํ ตตฺถ วสนตฺถาย ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา วารภิกฺขํ ปฏฺฐเปสุํ. โย อตฺตโน วารทิวเส น สกฺโกติ. ตสฺส เชฏฺฐกทาสี สกเคหโต อาหริตฺวา เทติ. เอวํ เตมาสํ ชคฺคิตฺวา เชฏฺฐกทาสี เอเกกํ ทาสํ เอเกกํ สาฏกํ วิสฺสชฺชาเปสิ. ปญฺจ ถูลสาฏกสตานิ อเหสุํ. ตานิ ปริวตฺตาเปตฺวา ปญฺจนฺนํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ติจีวรานิ กตฺวา อทาสิ. ปจฺเจกพุทฺธา ยถาผาสุกํ อคมํสุ. ตมฺปิ ชงฺฆสหสฺสํ เอกโต กุสลํ กตฺวา กายสฺส เภทา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตานิ ปญฺจ มาตุคามสตานิ กาเลน กาลํ เตสํ ปญฺจนฺนํ ปุริสสตานํ เคเห โหนฺติ, กาเลน กาลํ สพฺพาปิ เชฏฺฐกทาสปุตฺตสฺเสว เคเห โหนฺติ. อถ เอกสฺมึ กาเล เชฏฺฐกทาสปุตฺโต เทวโลกโต จวิตฺวา ราชกุเล นิพฺพตฺโต. ตาปิ ปญฺจสตา เทวกญฺญา มหาโภคกุเลสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตสฺส รชฺเช ฐิตสฺส เคหํ อคมํสุ. เอเตน นิยาเมน สํสรนฺติโย อมฺหากํ ภควโต กาเล โกลิยนคเร เทวทหนคเร จ ขตฺติยกุเลสุ นิพฺพตฺตา.

លំដាប់នោះ មេក្រុមខ្ញុំបម្រើស្រីបានប្រាប់ពួកបុរសទាំងនោះថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ថ្ងៃស្អែកចូរជួយចេញកម្លាំងពលកម្មថ្វាយព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយចុះ» ហើយបានសម្តែងនូវអានិសង្ស សូម្បីតែពួកអ្នកដែលមិនចង់ធ្វើ នាងក៏បានទូន្មានយ៉ាងតឹងរ៉ឹង និងគំរាមកំហែងរហូតដល់ពួកគេយល់ព្រម។ ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ នាងបានថ្វាយចង្ហាន់ដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ហើយបានផ្តល់សញ្ញាដល់ពួកខ្ញុំបម្រើប្រុសទាំងអស់។ ពួកបុរសទាំងនោះក៏បានចូលទៅក្នុងព្រៃភ្លាមៗនោះ ប្រមូលឈើ និងគ្រឿងសំណង់ទាំងឡាយ បែងចែកជាក្រុមៗ មួយក្រុមមួយរយនាក់ សង់កុដិមួយៗ ព្រមទាំងចង្ក្រមជាដើមជាបរិវារ រៀបចំគ្រែ តាំង ទឹកផឹក ទឹកប្រើប្រាស់ និងភាជន៍ផ្សេងៗ ញ៉ាំងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយឲ្យទទួលសន្យាដើម្បីគង់នៅទីនោះអស់រយៈពេលបីខែ ហើយបានចាត់ចែងការថ្វាយចង្ហាន់តាមវេន។ បុគ្គលណាដែលមិនអាចថ្វាយចង្ហាន់ក្នុងថ្ងៃវេនរបស់ខ្លួនបាន មេក្រុមខ្ញុំបម្រើស្រីតែងនាំយកគ្រឿងបរិភោគពីផ្ទះរបស់ខ្លួនទៅជួយឧបត្ថម្ភ។ ពួកនាងបានបម្រើថែទាំអស់រយៈពេលបីខែយ៉ាងនេះ មេក្រុមខ្ញុំបម្រើស្រីបានឲ្យខ្ញុំបម្រើម្នាក់ៗបរិច្ចាគសំពត់ម្នាក់មួយៗ ក៏បានសំពត់ក្រាស់ៗចំនួនប្រាំរយ។ នាងបានយកសំពត់ទាំងនោះទៅប្តូរ ហើយធ្វើជាត្រៃចីវរថ្វាយដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងប្រាំព្រះអង្គ។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយក៏បានយាងទៅតាមសប្បាយ។ ពួកមនុស្សមួយពាន់នាក់នោះ កាលបានធ្វើកុសលរួមគ្នាហើយ លុះរលាយកាយទៅ ក៏បានទៅកើតក្នុងទេវលោក។ ឯស្ត្រីប្រាំរយនាក់នោះ ជួនកាលក៏ទៅកើតក្នុងផ្ទះរបស់បុរសប្រាំរយនាក់នោះ ជួនកាលស្ត្រីទាំងអស់នោះក៏ទៅកើតក្នុងផ្ទះរបស់កូនប្រុសមេក្រុមខ្ញុំបម្រើនោះឯង។ លុះសម័យមួយ កូនប្រុសរបស់មេក្រុមខ្ញុំបម្រើ បានចាកលោកពីទេវលោក មកកើតក្នុងរាជត្រកូល។ សូម្បីតែទេវធីតាទាំងប្រាំរយនោះ ក៏បានចាកលោកពីទេវលោក មកកើតក្នុងត្រកូលដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ ហើយបានទៅដល់ផ្ទះរបស់កូនប្រុសមេក្រុមខ្ញុំបម្រើនោះ កាលដែលគេបានសោយរាជ្យ។ ពួកនាងអន្ទោលទៅមកក្នុងសង្សារវដ្តដោយវិធីនេះ ក្នុងសម័យនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគនៃយើង ក៏បានមកកើតក្នុងក្សត្រត្រកូល ក្នុងក្រុងកោលិយៈខ្លះ ក្នុងក្រុងទេវទហៈខ្លះ។

---

นนฺทกตฺเถโรปิ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, เชฏฺฐกทาสิธีตา วยํ อาคมฺม สุทฺโธทนมหาราชสฺส อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐิตา, อิตราปิ เตสํ เตสํ [Pg.242] ราชปุตฺตานํเยว ฆรํ คตา. ตาสํ สามิกา ปญฺจสตา ราชกุมารา อุทกจุมฺพฏกลเห สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปพฺพชิตา, ราชธีตโร เตสํ อุกฺกณฺฐนตฺถํ สาสนํ เปเสสุํ. เต อุกฺกณฺฐิเต ภควา กุณาลทหํ เนตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐเปตฺวา มหาสมยทิวเส อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปสิ. ตาปิ ปญฺจสตา ราชธีตโร นิกฺขมิตฺวา มหาปชาปติยา สนฺติเก ปพฺพชึสุ. อยมายสฺมา นนฺทโก เอตฺตาว ตา ภิกฺขุนิโยติ เอวเมตํ วตฺถุ ทีเปตพฺพํ.

ព្រះនន្ទកត្ថេរនោះឯង លុះបួសហើយ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តផល។ ព្រះរាជបុត្រីដែលធ្លាប់ជាកូនស្រីរបស់ស្រីបម្រើច្បង លុះចម្រើនវ័យហើយ បានឋិតនៅក្នុងឋានៈជាព្រះអគ្គមហេសីរបស់ព្រះបាទសុទ្ធោទនមហារាជ ចំណែកឯព្រះរាជបុត្រីដទៃទៀត ក៏បានទៅកាន់ផ្ទះរបស់ព្រះរាជកុមារទាំងឡាយនោះៗឯង។ ព្រះរាជកុមារ ៥០០ អង្គ ដែលជាព្រះស្វាមីរបស់ព្រះរាជបុត្រីទាំងនោះ ក្នុងកាលដែលកើតជម្លោះដណ្តើមទឹក (ជម្លោះរឿងខ្នើយក្បាលទឹក) បានស្តាប់ព្រះធម្មទេសនារបស់ព្រះសាស្តាហើយ ក៏បានបួស។ ព្រះរាជបុត្រីទាំងឡាយបានផ្ញើសារទៅ ដើម្បីឱ្យព្រះរាជកុមារទាំងនោះអផ្សុក (ធុញទ្រាន់ក្នុងផ្នួស)។ កាលបើព្រះរាជកុមារទាំងនោះអផ្សុកហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នាំទៅកាន់ស្រះកុណាលៈ ញ៉ាំងព្រះរាជកុមារទាំងនោះឱ្យឋិតនៅក្នុងសោតាបត្តិផលហើយ ក្នុងថ្ងៃសម្តែងមហាសមយសូត្រ ក៏បានញ៉ាំងព្រះរាជកុមារទាំងនោះឱ្យឋិតនៅក្នុងព្រះអរហត្តផល។ សូម្បីតែព្រះរាជបុត្រីទាំង ៥០០ អង្គនោះ ក៏បានចេញបួសក្នុងសំណាក់របស់ព្រះនាងមហាបជាបតីគោតមីដែរ។ ព្រះអាយស្មាញន្ទកៈនេះឯង ភិក្ខុនីទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គប្បីពន្យល់រឿងរ៉ាវនេះយ៉ាងនេះឯង។

---

ราชการาโมติ ปเสนทินา การิโต นครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ถูปารามสทิเส ฐาเน วิหาโร.

ពាក្យថា «រាជការាម» គឺវិហារដែលព្រះបាទបសេនទិទ្រង់ឱ្យកសាងឡើង ក្នុងទិសខាងត្បូងនៃទីក្រុង ក្នុងទីកន្លែងដែលស្រដៀងនឹងធូបារាមវិហារ។

---

๓๙๙. สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐนฺติ เหตุนา การเณน วิปสฺสนาปญฺญาย ยาถาวสรสโต ทิฏฺฐํ.

៣៩៩. ពាក្យថា «សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋំ» សេចក្តីថា ឃើញច្បាស់ហើយតាមសភាវៈពិត ដោយវិបស្សនាបញ្ញា ដោយហេតុនិងការណ៍ដ៏សមគួរ (ឃើញនូវត្រៃលក្ខណ៍)។

---

๔๐๑. ตชฺชํ ตชฺชนฺติ ตํสภาวํ ตํสภาวํ, อตฺถโต ปน ตํ ตํ ปจฺจยํ ปฏิจฺจ ตา ตา เวทนา อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

៤០១. ពាក្យថា «តជ្ជំ តជ្ជំ» សេចក្តីថា នូវសភាវៈនោះៗ (ដែលជាហេតុនៃវេទនានោះៗ) តែបើនិយាយដោយអត្ថវិញ មានន័យថា វេទនានោះៗ កើតឡើងព្រោះអាស្រ័យនូវបច្ច័យនោះៗ ព្រះអង្គមានព្រះតម្រាស់យ៉ាងនេះ។

---

๔๐๒. ปเควสฺส ฉายาติ มูลาทีนิ นิสฺสาย นิพฺพตฺตา ฉายา ปฐมตรํเยว อนิจฺจา.

៤០២. ពាក្យថា «បគេវស្ស ឆាយា» សេចក្តីថា ស្រមោលដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យឫសឈើជាដើម គឺមិនទៀងតាំងតែពីដំបូងមកម៉្លេះ (គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ)។

---

๔๑๓. อนุปหจฺจาติ อนุปหนิตฺวา. ตตฺถ มํสํ ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ กตฺวา จมฺมํ อลฺลิยาเปนฺโต มํสกายํ อุปหนติ นาม. จมฺมํ พทฺธํ พทฺธํ กตฺวา มํเส อลฺลิยาเปนฺโต มํสกายํ อุปหนติ นาม. เอวํ อกตฺวา. วิลิมํสํ นฺหารุพนฺธนนฺติ สพฺพจมฺเม ลคฺควิลีปนมํสเมว. อนฺตรากิเลสสํโยชนพนฺธนนฺติ สพฺพํ อนฺตรกิเลสเมว สนฺธาย วุตฺตํ.

៤១៣. ពាក្យថា «អនុបហច្ច» សេចក្តីថា មិនបំផ្លាញ។ ក្នុងការវះសាច់នោះ កូនជាងសត្តឃាតដែលធ្វើសាច់ឱ្យជាដុំៗ ហើយឱ្យជាប់នឹងស្បែក ឈ្មោះថាបំផ្លាញកាយសាច់។ កូនជាងសត្តឃាតដែលធ្វើស្បែកឱ្យជាចំណែកៗ ហើយឱ្យជាប់នឹងសាច់ ឈ្មោះថាបំផ្លាញកាយសាច់។ ការមិនធ្វើការបំផ្លាញសាច់និងស្បែកយ៉ាងនេះ (ឈ្មោះថា អនុបហច្ច)។ ពាក្យថា «វិលិមំសំ ន្ហារុពន្ធនំ» សំដៅយកសាច់ដែលជាប់ស្អិតនឹងស្បែកទាំងអស់នោះឯង។ ពាក្យថា «អន្តរាកិលេសសំយោជនពន្ធនំ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសំដៅយកកិលេសខាងក្នុងទាំងអស់នោះឯង។

---

๔๑๔. สตฺต โข ปนิเมติ กสฺมา อาหาติ? ยา หิ เอสา ปญฺญา กิเลเส ฉินฺทตีติ วุตฺตา, สา น เอกิกาว อตฺตโน ธมฺมตาย ฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. ยถา ปน กุฐารี น อตฺตโน ธมฺมตาย เฉชฺชํ ฉินฺทติ, ปุริสสฺส ตชฺชํ วายามํ ปฏิจฺเจว ฉินฺทติ, เอวํ น วินา ฉหิ โพชฺฌงฺเคหิ ปญฺญา กิเลเส ฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา เอวมาห. เตน หีติ เยน การเณน ตยา ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, ฉ พาหิรานิ[Pg.243], ฉ วิญฺญาณกาเย, ทีโปปมํ, รุกฺโขปมํ, คาวูปมญฺจ ทสฺเสตฺวา สตฺตหิ โพชฺฌงฺเคหิ อาสวกฺขเยน เทสนา นิฏฺฐปิตา, เตน การเณน ตฺวํ สฺเวปิ ตา ภิกฺขุนิโย เตเนว โอวาเทน โอวเทยฺยาสีติ.

៤១៤. សំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា «សត្ត ខោ បនិមេ» (ពោលគឺពោជ្ឈង្គទាំង ៧ នេះ)? ឆ្លើយថា ព្រោះថាបញ្ញា (មគ្គបញ្ញា) នេះណា ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា កាត់ផ្តាច់នូវកិលេសទាំងឡាយ បញ្ញានោះមិនមែនកើតឡើងតែឯកឯង ហើយអាចកាត់ផ្តាច់កិលេសដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនបានឡើយ។ ឧបមាដូចជាពូថៅ មិនអាចកាប់ឈើដែលត្រូវកាប់ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនបានឡើយ លុះត្រាតែអាស្រ័យការព្យាយាមដ៏សមគួររបស់មនុស្ស ទើបអាចកាប់បាន យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនោះដែរ បើគ្មានពោជ្ឈង្គទាំង ៦ ទេ (វៀរលែងតែធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ) បញ្ញាក៏មិនអាចកាត់ផ្តាច់កិលេសទាំងឡាយបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «តេន ហិ» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុណា ដែលអ្នក (ព្រះនន្ទកត្ថេរ) បានសម្តែងនូវអាយតនៈខាងក្នុង ៦, អាយតនៈខាងក្រៅ ៦, វិញ្ញាណកាយ ៦ ព្រមទាំងបង្ហាញនូវឧបមាដោយប្រទីប, ឧបមាដោយដើមឈើ និងឧបមាដោយមេគោ ហើយបានបញ្ចប់ទេសនាដោយការអស់ទៅនៃអាសវៈ ព្រោះអាស្រ័យពោជ្ឈង្គទាំង ៧ ព្រោះហេតុនោះ សូមអ្នកទូន្មានភិក្ខុនីទាំងឡាយនោះ សូម្បីក្នុងថ្ងៃស្អែក ដោយឱវាទនោះឯង។

---

๔๑๕. สา โสตาปนฺนาติ ยา สา คุเณหิ สพฺพปจฺฉิมิกา, สา โสตาปนฺนา. เสสา ปน สกทาคามิอนาคามินิโย จ ขีณาสวา จ. ยทิ เอวํ กถํ ปริปุณฺณสงฺกปฺปาติ. อชฺฌาสยปาริปูริยา. ยสฺสา หิ ภิกฺขุนิยา เอวมโหสิ – ‘‘กทา นุ โข อหํ อยฺยสฺส นนฺทกสฺส ธมฺมเทสนํ สุณนฺตี ตสฺมึเยว อาสเน โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกเรยฺย’’นฺติ, สา โสตาปตฺติผลํ สจฺฉากาสิ. ยสฺสา อโหสิ ‘‘สกทาคามิผลํ อนาคามิผลํ อรหตฺต’’นฺติ, สา อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ. เตนาห ภควา ‘‘อตฺตมนา เจว ปริปุณฺณสงฺกปฺปา จา’’ติ.

៤១៥. ពាក្យថា «សា សោតាបន្នា» សេចក្តីថា ភិក្ខុនីណាដែលទាបជាងគេបំផុតដោយគុណធម៌ ភិក្ខុនីនោះជាព្រះសោតាបន្នៈ។ ចំណែកឯភិក្ខុនីដែលនៅសល់ក្រៅពីនោះ ខ្លះជាព្រះសកទាកាមី ខ្លះជាព្រះអនាគាមី និងខ្លះជាព្រះខីណាស្រព។ សំណួរថា ប្រសិនបើដូច្នោះមែន ហេតុអ្វីបានជាឈ្មោះថា មានសេចក្តីត្រិះរិះពេញបរិបូណ៌? ឆ្លើយថា ព្រោះតែការពេញបរិបូណ៌នៃបំណងប្រាថ្នា (អធ្យាស្រ័យ) របស់ខ្លួន។ ព្រោះថា ភិក្ខុនីណាមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «តើកាលណាទៅហ្ន៎ ទើបអាត្មាអញបានស្តាប់ព្រះធម្មទេសនារបស់ព្រះអយ្យៈនន្ទកៈ ហើយបានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផលលើអាសនៈនោះឯង?» ភិក្ខុនីនោះក៏បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល។ ភិក្ខុនីណាមានសេចក្តីត្រិះរិះថា «សកទាកាមិផល អនាគាមិផល ព្រះអរហត្តផល» ភិក្ខុនីនោះក៏បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះអរហត្តផល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបទ្រង់សម្តែងថា «មានចិត្តត្រេកអរផង មានសេចក្តីត្រិះរិះពេញបរិបូណ៌ផង»។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

นนฺทโกวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃនន្ទកោវាទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๕. ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃរាហុលោវាទសូត្រ

---

๔๑๖. เอวํ เม สุตนฺติ ราหุโลวาทสุตฺตํ. ตตฺถ วิมุตฺติปริปาจนียาติ วิมุตฺตึ ปริปาเจนฺตีติ วิมุตฺติปริปาจนียา. ธมฺมาติ ปนฺนรส ธมฺมา. เต สทฺธินฺทฺริยาทีนํ วิสุทฺธิการณวเสน เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ –

៤១៦. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា «ឯវម្មេសុតំ» នេះ គឺរាហុលោវាទសូត្រ។ ក្នុងរាហុលោវាទសូត្រនោះ ពាក្យថា «វិមុត្តិបរិបាចនីយា» សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលញ៉ាំងព្រះអរហត្តផលឱ្យចាស់ក្លា ឈ្មោះថា វិមុត្តិបរិបាចនីយៈ។ ពាក្យថា «ធម្មា» គឺធម៌ ១៥ ប្រការ។ ធម៌ទាំងនោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃហេតុជាគ្រឿងស្អាតនៃសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកយ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สทฺเธ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต ปสาทนีเย สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สทฺธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. กุสีเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต อารทฺธวีริเย ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต สมฺมปฺปธาเน ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ วีริยินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. มุฏฺฐสฺสตี ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต อุปฏฺฐิตสฺสตี ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต สติปฏฺฐาเน ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สตินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ[Pg.244]. อสมาหิเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต สมาหิเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต ฌานวิโมกฺเข ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สมาธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. ทุปฺปญฺเญ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต ปญฺญวนฺเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต คมฺภีรญาณจริยํ ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ ปญฺญินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. อิติ อิเม ปญฺจ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต ปญฺจ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต ปญฺจ สุตฺตนฺตกฺขนฺเธ ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๘๕).

«សទ្ធិន្ទ្រិយរមែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះគឺ ព្រោះការវៀរចាកបុគ្គលដែលគ្មានសទ្ធា ១ ព្រោះការសេពគប់ ចូលទៅជិត និងចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលដែលមានសទ្ធា ១ ព្រោះការពិចារណានូវព្រះសូត្រដែលជាទីនាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លា ១។ វីរិយិន្ទ្រិយរមែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះគឺ ព្រោះការវៀរចាកបុគ្គលដែលខ្ជិលច្រអូស ១ ព្រោះការសេពគប់ ចូលទៅជិត និងចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលដែលមានការព្យាយាមប្រារព្ធហើយ ១ ព្រោះការពិចារណានូវសម្មប្បធានធម៌ទាំងឡាយ ១។ សតិន្ទ្រិយរមែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះគឺ ព្រោះការវៀរចាកបុគ្គលដែលមានស្មារតីភ្លេចភ្លាំង ១ ព្រោះការសេពគប់ ចូលទៅជិត និងចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលដែលមានស្មារតីខ្ជាប់ខ្ជួន ១ ព្រោះការពិចារណានូវសតិបដ្ឋានធម៌ទាំងឡាយ ១។ សមាធិន្ទ្រិយរមែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះគឺ ព្រោះការវៀរចាកបុគ្គលដែលមានចិត្តមិនតាំងមាំ ១ ព្រោះការសេពគប់ ចូលទៅជិត និងចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលដែលមានចិត្តតាំងមាំ ១ ព្រោះការពិចារណានូវឈាននិងវិមោក្ខទាំងឡាយ ១។ បញ្ញិន្ទ្រិយរមែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះគឺ ព្រោះការវៀរចាកបុគ្គលដែលឥតប្រាជ្ញា ១ ព្រោះការសេពគប់ ចូលទៅជិត និងចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញា ១ ព្រោះការពិចារណានូវធម៌ដែលជាទីត្រាច់ទៅនៃញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅ ១។ យ៉ាងនេះ ព្រោះការវៀរចាកបុគ្គល ៥ ពួក ព្រោះការសេពគប់ ចូលទៅជិត និងចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គល ៥ ពួក និងព្រោះការពិចារណានូវសូត្រទាំង ៥ គំនរ ឥន្ទ្រិយទាំង ៥ នេះ រមែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ១៥ យ៉ាងនេះ» (បដិសម្ភិទាមគ្គ ១.១៨៥)។

---

อปเรปิ ปนฺนรส ธมฺมา วิมุตฺติปริปาจนียา – สทฺธาทีนิ ปญฺจิมานิ อินฺทฺริยานิ, อนิจฺจสญฺญา, อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญา, ทุกฺเข อนตฺตสญฺญา, ปหานสญฺญา, วิราคสญฺญาติ, อิมา ปญฺจ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา, เมฆิยตฺเถรสฺส กถิตา กลฺยาณมิตฺตตาทโย ปญฺจธมฺมาติ. กาย ปน เวลาย ภควโต เอตทโหสีติ. ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺตสฺส.

ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ ១៥ ប្រការដទៃទៀត ដែលញ៉ាំងព្រះអរហត្តផលឱ្យចាស់ក្លា គឺ៖ ឥន្ទ្រិយទាំង ៥ នេះ មានសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម ១, សញ្ញាទាំង ៥ នេះ ដែលជាចំណែកនៃសេចក្តីធ្លុះធ្លាយ (វិបស្សនា) គឺ អនិច្ចសញ្ញា ១ ទុក្ខសញ្ញាក្នុងធម៌ដែលមិនទៀង ១ អនត្តសញ្ញាក្នុងធម៌ដែលជាទុក្ខ ១ បហានសញ្ញា ១ វិរាគសញ្ញា ១, និងធម៌ ៥ ប្រការ មានកល្យាណមិត្តភាពជាដើម ដែលទ្រង់សម្តែងដល់ព្រះមេឃិយត្ថេរ ១។ សំណួរថា ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះតម្រិះនេះក្នុងកាលវេលាណា? ឆ្លើយថា ក្នុងវេលាជិតភ្លឺ កាលដែលទ្រង់កំពុងសម្លឹងមើលសត្វលោក។

---

๔๑๙. อเนกานํ เทวตาสหสฺสานนฺติ อายสฺมตา ราหุเลน ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ปาทมูเล ปาลิตนาคราชกาเล ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺเตน สทฺธึ ปตฺถนํ ปฏฺฐปิตเทวตาเยว. ตาสุ ปน กาจิ ภูมฏฺฐกา เทวตา, กาจิ อนฺตลิกฺขกา, กาจิ จาตุมหาราชิกา, กาจิ เทวโลเก, กาจิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตา. อิมสฺมึ ปน ทิวเส สพฺพา เอกฏฺฐาเน อนฺธวนสฺมึเยว สนฺนิปติตา. ธมฺมจกฺขุนฺติ อุปาลิโอวาท- (ม. นิ. ๒.๖๙) ทีฆนขสุตฺเตสุ (ม. นิ. ๒.๒๐๖) ปฐมมคฺโค ธมฺมจกฺขุนฺติ วุตฺโต, พฺรหฺมายุสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๙๕) ตีณิ ผลานิ, อิมสฺมึ สุตฺเต จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ จ ผลานิ ธมฺมจกฺขุนฺติ เวทิตพฺพานิ. ตตฺถ หิ กาจิ เทวตา โสตาปนฺนา อเหสุํ, กาจิ สกทาคามี, อนาคามี, ขีณาสวา. ตาสญฺจ ปน เทวตานํ เอตฺตกาติ คณนวเสน ปริจฺเฉโท นตฺถิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

៤១៩. ពាក្យថា «អនេកានំ ទេវតាសហស្សានំ» សេចក្តីថា ទេវតាជាច្រើនពាន់អង្គនោះ គឺទេវតាទាំងឡាយដែលបានតាំងសេចក្តីប្រាថ្នារួមជាមួយព្រះរាហុលត្ថេរដ៏មានអាយុ ក្នុងកាលដែលលោកជាស្តេចនាគឈ្មោះបាលិតៈ នៅទៀបព្រះបាទនៃព្រះបទុមុត្តរៈដ៏មានព្រះភាគ។ ក្នុងចំណោមទេវតាទាំងនោះ ខ្លះជាភុម្មទេវតា ខ្លះជាអាកាសទេវតា ខ្លះជាទេវតាក្នុងឋានចតុមហារាជិកា ខ្លះកើតក្នុងទេវលោក ខ្លះកើតក្នុងព្រហ្មលោក។ ប៉ុន្តែក្នុងថ្ងៃនេះ ទេវតាទាំងអស់បានមកប្រជុំគ្នាក្នុងកន្លែងតែមួយ គឺក្នុងព្រៃអន្ធវននោះឯង។ ពាក្យថា «ធម្មចក្ខុ» ក្នុងឧបាលិឱវាទសូត្រ និងទីឃនខសូត្រ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហៅបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ) ថា ធម្មចក្ខុ ក្នុងព្រហ្មាយុសូត្រ គប្បីដឹងថាផលថ្នាក់ទាបទាំង ៣ ជាធម្មចក្ខុ ចំណែកក្នុងព្រះសូត្រនេះ គប្បីដឹងថាមគ្គទាំង ៤ និងផលទាំង ៤ ជាធម្មចក្ខុ។ ព្រោះថាក្នុងចំណោមទេវតាទាំងនោះ ខ្លះបានជាព្រះសោតាបន្នៈ ខ្លះជាព្រះសកទាកាមី ខ្លះជាព្រះអនាគាមី ខ្លះជាព្រះខីណាស្រព។ ហើយការកំណត់រាប់ចំនួនទេវតាទាំងនោះថាមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គឺមិនមានឡើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្រៅពីនេះ ងាយយល់ណាស់ក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

---

ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃរាហុលោវាទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๖. ฉฉกฺกสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឆឆក្កសូត្រ

---

๔๒๐. เอวํ [Pg.245] เม สุตนฺติ ฉฉกฺกสุตฺตํ. ตตฺถ อาทิกลฺยาณนฺติอาทิมฺหิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ นิทฺโทสํ กตฺวา เทเสสฺสามิ. มชฺฌปริโยสาเนสุปิ เอเสว นโย. อิติ ภควา อริยวํสํ นวหิ, มหาสติปฏฺฐานํ สตฺตหิ, มหาอสฺสปุรํ สตฺตหิเยว ปเทหิ โถเมสิ. อิทํ ปน สุตฺตํ นวหิ ปเทหิ โถเมสิ.

៤២០. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា «ឯវម្មេសុតំ» នេះ គឺឆឆក្កសូត្រ។ ក្នុងឆឆក្កសូត្រនោះ ពាក្យថា «អាទិកល្យាណំ» សេចក្តីថា តថាគតនឹងសម្តែងឱ្យមានសេចក្តីល្អ គ្មានទោស តាំងតែពីដំបូង។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា មជ្ឈេកល្យាណ និងបរិយោសានកល្យាណ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ យ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សរសើរអរិយវង្សធម៌ ដោយបទ ៩ ទ្រង់សរសើមហាសតិបដ្ឋានសូត្រ ដោយបទ ៧ ទ្រង់សរសើមហាអស្សបុរសូត្រ ដោយបទ ៧ ដូចគ្នា។ ចំណែកឯព្រះសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សរសើរដោយបទ ៩។

---

เวทิตพฺพานีติ สหวิปสฺสเนน มคฺเคน ชานิตพฺพานิ. มนายตเนน เตภูมกจิตฺตเมว กถิตํ, ธมฺมายตเนน พหิทฺธา เตภูมกธมฺมา จ, มโนวิญฺญาเณน ฐเปตฺวา ทฺเว ปญฺจวิญฺญาณานิ เสสํ พาวีสติวิธํ โลกิยวิปากจิตฺตํ. ผสฺสเวทนา ยถาวุตฺตวิปากวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาว. ตณฺหาติ วิปากเวทนาปจฺจยา ชวนกฺขเณ อุปฺปนฺนตณฺหา.

ពាក្យថា «វេទិតព្វានិ» សេចក្តីថា គប្បីដឹងដោយវិបស្សនាញាណ និងមគ្គ។ ដោយការកាន់យកមនាយតនៈ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែត្រៃភូមិកចិត្តប៉ុណ្ណោះ ដោយការកាន់យកធម្មាយតនៈ ទ្រង់សម្តែងនូវត្រៃភូមិកធម៌ខាងក្រៅផង ដោយការកាន់យកមនោវិញ្ញាណ វៀរលែងតែទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណ ១០ ចេញ សំដៅយកលោកិយវិបាកចិត្ត ២២ ប្រការដែលនៅសល់។ ផស្សៈនិងវេទនា គឺសម្បយុត្តដោយវិបាកវិញ្ញាណ ២២ ប្រការ ដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «តណ្ហា» គឺតណ្ហាដែលកើតឡើងក្នុងខណៈជវនៈ ព្រោះអាស្រ័យវិបាកវេទនាជាបច្ច័យ។

---

๔๒๒. จกฺขุ อตฺตาติ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. เหฏฺฐา กถิตานญฺหิ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ อนตฺตภาวทสฺสนตฺถํ อยํ เทสนา อารทฺธา. ตตฺถ น อุปปชฺชตีติ น ยุชฺชติ. เวตีติ วิคจฺฉติ นิรุชฺฌติ.

៤២២. ពាក្យថា «ចក្ខុ អត្តា» នេះ ជាអនុសន្ធិផ្សេងគ្នា។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រារព្ធទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសភាវៈមិនមែនខ្លួន (អនត្តា) នៃសច្ចៈទាំងពីរ (ទុក្ខសច្ចៈ និងសមុទយសច្ចៈ) ដែលបានសម្តែងខាងក្រោម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ន ឧបបជ្ជតិ» សេចក្តីថា មិនសមគួរ។ ពាក្យថា «វេតិ» សេចក្តីថា ប្រាសចាក ឬរលត់ទៅ។

---

๔๒๔. อยํ โข ปน, ภิกฺขเวติ อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. อยญฺหิ เทสนา ติณฺณํ คาหานํ วเสน วฏฺฏํ ทสฺเสตุํ อารทฺธา. ทุกฺขํ สมุทโยติ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วฏฺฏํ ทสฺเสตุนฺติปิ วทนฺติเยว. เอตํ มมาติอาทีสุ ตณฺหามานทิฏฺฐิคาหาว เวทิตพฺพา. สมนุปสฺสตีติ คาหตฺตยวเสน ปสฺสติ.

៤២៤. ពាក្យថា «អយំ ខោ បន, ភិក្ខវេ» នេះ ក៏ជាអនុសន្ធិផ្សេងគ្នាដែរ។ ព្រោះថា ទេសនានេះ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រារព្ធឡើងដើម្បីបង្ហាញនូវវដ្តៈ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់មាំទាំង ៣ (តណ្ហា មាណៈ ទិដ្ឋិ)។ ម្យ៉ាងទៀត លោកតែងពោលថា ទ្រង់ប្រារព្ធឡើងដើម្បីបង្ហាញនូវវដ្តៈ ដោយអំណាចនៃសច្ចៈទាំងពីរ គឺទុក្ខសច្ចៈ និងសមុទយសច្ចៈ យ៉ាងនេះក៏មាន។ ក្នុងពាក្យថា «ឯតំ មម» ជាដើម គប្បីដឹងថា សំដៅយកការប្រកាន់មាំដោយតណ្ហា មាណៈ និងទិដ្ឋិ នោះឯង។ ពាក្យថា «សមនុបស្សតិ» សេចក្តីថា ឃើញដោយអំណាចនៃការប្រកាន់មាំទាំង ៣ យ៉ាង។

---

เอวํ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ติณฺณํ คาหานํ ปฏิปกฺขวเสน, นิโรโธ มคฺโคติ อิเมสํ วา ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุํ อยํ โข ปนาติอาทิมาห. เนตํ มมาติอาทีนิ ตณฺหาทีนํ ปฏิเสธวจนานิ. สมนุปสฺสตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ ปสฺสติ.

កាលដែលទ្រង់បង្ហាញនូវវដ្តសច្ចៈយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវវិវដ្តសច្ចៈ ដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខនឹងការប្រកាន់មាំទាំង ៣ ឬដោយអំណាចនៃសច្ចៈទាំងពីរ គឺនិរោធសច្ចៈ និងមគ្គសច្ចៈ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សម្តែងពាក្យផ្តើមថា «អយំ ខោ បន» ជាដើម។ ពាក្យថា «នេតំ មម» ជាដើម គឺជាពាក្យបដិសេធនូវតណ្ហាជាដើម។ ពាក្យថា «សមនុបស្សតិ» សេចក្តីថា ឃើញថា មិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា។

---

๔๒๕. เอวํ วิวฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ติณฺณํ อนุสยานํ วเสน ปุน วฏฺฏํ ทสฺเสตุํ จกฺขุญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อภินนฺทตีติอาทีนิ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสเนว วุตฺตานิ. อนุเสตีติ อปฺปหีโน โหติ. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขกิเลสทุกฺขสฺส.

៤២៥. កាលដែលទ្រង់បង្ហាញនូវវិវដ្តសច្ចៈយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវវដ្តសច្ចៈជាថ្មីម្តងទៀត ដោយអំណាចនៃអនុស័យទាំង ៣ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សម្តែងពាក្យផ្តើមថា «ចក្ខុញ្ច, ភិក្ខវេ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អភិនន្ទតិ» ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «អនុសេតិ» សេចក្តីថា នៅមិនទាន់បានលះបង់នៅឡើយ។ ពាក្យថា «ទុក្ខស្ស» សំដៅយកវដ្តទុក្ខ និងកិលេសទុក្ខ។

---

๔๒๖. เอวํ [Pg.246] ติณฺณํ อนุสยานํ วเสน วฏฺฏํ กเถตฺวา อิทานิ เตสํ ปฏิกฺเขปวเสน วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต ปุน จกฺขุญฺจาติอาทิมาห. อวิชฺชํ ปหายาติ วฏฺฏมูลิกํ อวิชฺชํ ปชหิตฺวา. วิชฺชนฺติ อรหตฺตมคฺควิชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา.

៤២៦. កាលដែលទ្រង់សម្តែងនូវវដ្តសច្ចៈ ដោយអំណាចនៃអនុស័យទាំង ៣ យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ កាលទ្រង់បង្ហាញនូវវិវដ្តសច្ចៈ ដោយអំណាចនៃការលះបង់នូវអនុស័យទាំងនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សម្តែងពាក្យផ្តើមជាថ្មីថា «ចក្ខុញ្ច» ជាដើម។ ពាក្យថា «អវិជ្ជំ បហាយ» សេចក្តីថា លះបង់នូវអវិជ្ជាដែលជាឫសគល់នៃវដ្តៈ។ ពាក្យថា «វិជ្ជំ» សេចក្តីថា ញ៉ាំងវិជ្ជាដែលសម្បយុត្តដោយអរហត្តមគ្គឱ្យកើតឡើង។

---

๔๒๗. ฐานเมตํ วิชฺชตีติ เอตฺตเกเนว กถามคฺเคน วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน เทสนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ปุน ตเทว สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสนฺโต เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. สฏฺฐิมตฺตานํ ภิกฺขูนนฺติ เอตฺถ อนจฺฉริยเมตํ, ยํ สยเมว ตถาคเต เทเสนฺเต สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา. อิมญฺหิ สุตฺตํ ธมฺมเสนาปติมฺหิ กเถนฺเตปิ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา, มหาโมคฺคลฺลาเน กเถนฺเตปิ, อสีติมหาเถเรสุ กเถนฺเตสุปิ ปตฺตา เอว. เอตมฺปิ อนจฺฉริยํ. มหาภิญฺญปฺปตฺตา หิ เต สาวกา.

៤២៧. ពាក្យថា «ឋានមេតំ វិជ្ជតិ» សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគញ៉ាំងទេសនាឱ្យដល់នូវកំពូល ដោយអំណាចនៃវដ្តសច្ចៈនិងវិវដ្តសច្ចៈ ដោយលំដាប់នៃទេសនាមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះហើយ កាលទ្រង់បង្ហាញដោយការរួបរួមនូវសច្ចៈនោះឯងជាថ្មីម្តងទៀត ទើបទ្រង់សម្តែងពាក្យផ្តើមថា «ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា «សដ្ឋិមត្តានំ ភិក្ខូនំ» នេះ សេចក្តីថា នេះមិនមែនជាការគួរឱ្យអស្ចារ្យឡើយ ដែលភិក្ខុប្រមាណ ៦០ រូប បានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ក្នុងកាលដែលព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងដោយព្រះអង្គឯង។ ព្រោះថា សូម្បីកាលដែលព្រះធម្មសេនាបតីសម្តែងនូវព្រះសូត្រនេះ ភិក្ខុ ៦០ រូប ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តផលដែរ សូម្បីកាលដែលព្រះមហាមោគ្គល្លានសម្តែងក្តី សូម្បីកាលដែលព្រះមហាថេរទាំង ៨០ អង្គណាមួយសម្តែងក្តី ក៏បានសម្រេចដូចគ្នាដែរ។ សូម្បីការសម្រេចនោះ ក៏មិនមែនជាការគួរឱ្យអស្ចារ្យឡើយ ព្រោះថា ព្រះសាវកទាំងនោះ សុទ្ធតែជាអ្នកបានសម្រេចនូវមហាអភិញ្ញា។

---

อปรภาเค ปน ตมฺพปณฺณิทีเป มาเลยฺยเทวตฺเถโร นาม เหฏฺฐา โลหปาสาเท อิทํ สุตฺตํ กเถสิ. ตทาปิ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา. ยถา จ โลหปาสาเท, เอวํ เถโร มหามณฺฑเปปิ อิทํ สุตฺตํ กเถสิ. มหาวิหารา นิกฺขมิตฺวา เจติยปพฺพตํ คโต, ตตฺถาปิ กเถสิ. ตโต สากิยวํสวิหาเร, กูฏาลิวิหาเร, อนฺตรโสพฺเภ, มุตฺตงฺคเณ, วาตกปพฺพเต, ปาจินฆรเก, ทีฆวาปิยํ, โลกนฺทเร, โนมณฺฑลตเล กเถสิ. เตสุปิ ฐาเนสุ สฏฺฐิ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา. ตโต นิกฺขมิตฺวา ปน เถโร จิตฺตลปพฺพตํ คโต. ตทา จ จิตฺตลปพฺพตวิหาเร อติเรกสฏฺฐิวสฺโส มหาเถโร, โปกฺขรณิยํ กุรุวกติตฺถํ นาม ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐานํ อตฺถิ, ตตฺถ เถโร นฺหายิสฺสามีติ โอติณฺโณ. เทวตฺเถโร ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นฺหาเปมิ, ภนฺเตติ อาห. เถโร ปฏิสนฺถาเรเนว – ‘‘มาเลยฺยเทโว นาม อตฺถีติ วทนฺติ, โส อยํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ตฺวํ เทโวติ อาห. อาม, ภนฺเตติ. สฏฺฐิวสฺสทฺธานํ เม, อาวุโส, โกจิ สรีรํ หตฺเถน ผุสิตุํ นาม น ลภิ, ตฺวํ ปน นฺหาเปหีติ อุตฺตริตฺวา ตีเร นิสีทิ.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងកាលជាចំណែកខាងក្រោយ ក្នុងកោះតម្ពបណ្ណិ មានព្រះថេរៈមួយអង្គព្រះនាម មាលេយ្យទេវៈ បានសម្តែងនូវសូត្រនេះ នៅខាងក្រោមលោហប្រាសាទ។ ក្នុងកាលនោះ សូម្បីភិក្ខុ ៦០ រូប ក៏បានដល់នូវព្រះអរហត្ត។ ព្រះថេរៈបានសម្តែងនូវសូត្រនេះ ក្នុងមហាមណ្ឌប ដូចជាសម្តែងក្នុងលោហប្រាសាទដែរ។ លុះចេញពីមហាវីហារ ទៅកាន់ចេតិយបព្វត ហើយបានសម្តែងក្នុងទីនោះដែរ។ បន្ទាប់ពីនោះ បានសម្តែងក្នុងសាកិយវង្សវិហារ, កូដាលិវិហារ, អន្តរសោព្ភៈ, មុត្តង្គណៈ, វាដកបព្វត, បាចិនឃរកៈ, ទីឃវាបិ, លោកន្តរៈ និងនោមណ្ឌលតលៈ។ សូម្បីក្នុងទីទាំងនោះ ភិក្ខុ ៦០ រូបៗ ក្នុងកន្លែងនីមួយៗ ក៏បានដល់នូវព្រះអរហត្ត។ លុះចេញពីទីនោះទៅ ព្រះថេរៈក៏បានទៅកាន់ចិត្តលបព្វត។ ក្នុងកាលនោះ មានព្រះមហាថេរៈមួយអង្គ មានវស្សាច្រើនជាង ៦០ គង់នៅក្នុងចិត្តលបព្វតវិហារ។ ក្នុងស្រះបោក្ខរណី មានកំពង់មួយឈ្មោះថា កុរុវកតិត្ថៈ ជាទីកំបាំងភ្នែក ព្រះមហាថេរៈនោះគិតថា "អាត្មាអញនឹងស្រង់ទឹក" ហើយក៏ចុះទៅក្នុងកំពង់នោះ។ ព្រះមាលេយ្យទេវត្ថេរៈ ចូលទៅជិតព្រះមហាថេរៈនោះ ហើយពោលថា "បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងដុសក្អែលថ្វាយ"។ ព្រះមហាថេរៈធ្វើការបដិសណ្ឋារៈ ហើយដឹងថា "គេតែងនិយាយថា មានព្រះថេរៈមួយអង្គព្រះនាម មាលេយ្យទេវៈ ព្រះថេរៈអង្គនេះប្រាកដជាព្រះថេរៈនោះហើយ" ទើបសួរថា "លោកគឺមាលេយ្យទេវៈមែនទេ?"។ ព្រះមាលេយ្យទេវៈតបថា "ករុណា បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ"។ ព្រះមហាថេរៈពោលថា "ម្នាលអាវុសោ អស់រយៈពេល ៦០ វស្សាមកនេះ មិនដែលធ្លាប់មាននរណាម្នាក់បានប៉ះពាល់រាងកាយរបស់អាត្មាដោយដៃឡើយ ប៉ុន្តែសម្រាប់អ្នក ចូរស្រង់ទឹកចុះ" លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏ឡើងពីទឹកមកគង់នៅលើច្រាំង។

---

เถโร สพฺพมฺปิ หตฺถปาทาทิปริกมฺมํ กตฺวา มหาเถรํ นฺหาเปสิ. ตํ ทิวสญฺจ ธมฺมสฺสวนทิวโส โหติ. อถ มหาเถโร – ‘‘เทว อมฺหากํ ธมฺมทานํ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. เถโร สาธุ, ภนฺเตติ สมฺปฏิจฺฉิ. อตฺถงฺคเต สูริเย [Pg.247] ธมฺมสฺสวนํ โฆเสสุํ. อติกฺกนฺตสฏฺฐิวสฺสาว สฏฺฐิ มหาเถรา ธมฺมสฺสวนตฺถํ อคมํสุ. เทวตฺเถโร สรภาณาวสาเน อิมํ สุตฺตํ อารภิ, สุตฺตนฺตปริโยสาเน จ สฏฺฐิ มหาเถรา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ตโต ติสฺสมหาวิหารํ คนฺตฺวา กเถสิ, ตสฺมิมฺปิ สฏฺฐิ เถรา. ตโต นาคมหาวิหาเร กาฬกจฺฉคาเม กเถสิ, ตสฺมิมฺปิ สฏฺฐิ เถรา. ตโต กลฺยาณึ คนฺตฺวา ตตฺถ จาตุทฺทเส เหฏฺฐาปาสาเท กเถสิ, ตสฺมิมฺปิ สฏฺฐิ เถรา. อุโปสถทิวเส อุปริปาสาเท กเถสิ, ตสฺมิมฺปิ สฏฺฐิ เถราติ เอวํ เทวตฺเถเรเยว อิทํ สุตฺตํ กเถนฺเต สฏฺฐิฏฺฐาเนสุ สฏฺฐิ สฏฺฐิ ชนา อรหตฺตํ ปตฺตา.

ព្រះថេរៈបានធ្វើការដុសខាត់ដៃជើងជាដើមទាំងអស់ ហើយស្រង់ទឹកថ្វាយព្រះមហាថេរៈ។ ក៏ក្នុងថ្ងៃនោះ ជាថ្ងៃស្តាប់ធម៌។ គ្រានោះ ព្រះមហាថេរៈពោលថា "ម្នាលទេវៈ លោកគួរតែផ្តល់នូវធម្មទានដល់ពួកយើង"។ ព្រះថេរៈទទួលព្រមថា "បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ ល្អហើយ"។ លុះព្រះអាទិត្យអស្តង្គតទៅ គេក៏បានប្រកាសផ្សាយការស្តាប់ធម៌។ ព្រះមហាថេរៈ ៦០ រូប ដែលមានវស្សាហួសពី ៦០ វស្សា បាននិមន្តមកដើម្បីស្តាប់ធម៌។ ព្រះទេវត្ថេរៈ លុះចប់ការស្វាធ្យាយធម៌ដោយសម្លេងដ៏ពីរោះ ក៏បានផ្តើមសម្តែងនូវសូត្រនេះ ហើយក្នុងពេលបញ្ចប់សូត្រ ព្រះមហាថេរៈទាំង ៦០ រូប ក៏បានដល់នូវព្រះអរហត្ត។ បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះថេរៈបានទៅកាន់តិស្សមហាវីហារ ហើយសម្តែងនូវសូត្រនេះ សូម្បីក្នុងវិហារនោះ ក៏មានព្រះថេរៈ ៦០ រូប បានដល់នូវព្រះអរហត្ត។ បន្ទាប់ពីនោះ បានសម្តែងក្នុងកាឡកច្ឆគ្រាម នាណគមហាវីហារ សូម្បីក្នុងទីនោះ ក៏មានព្រះថេរៈ ៦០ រូប បានដល់នូវព្រះអរហត្ត។ បន្ទាប់ពីនោះ បានទៅកាន់កល្យាណីទេស ហើយសម្តែងនៅខាងក្រោមប្រាសាទ ក្នុងថ្ងៃ ១៤ កើត សូម្បីក្នុងទីនោះ ក៏មានព្រះថេរៈ ៦០ រូប បានដល់នូវព្រះអរហត្ត nudge។ ក្នុងថ្ងៃឧបោសថ បានសម្តែងនៅលើប្រាសាទ សូម្បីក្នុងថ្ងៃនោះ ក៏មានព្រះថេរៈ ៦០ រូប បានដល់នូវព្រះអរហត្ត។ កាលដែលព្រះទេវត្ថេរៈសម្តែងនូវសូត្រនេះយ៉ាងនេះ ក្នុងទីទាំង ៦០ កន្លែង មានជន ៦០ នាក់ៗ ក្នុងកន្លែងនីមួយៗ បានដល់នូវព្រះអរហត្ត។

---

อมฺพิลกาฬกวิหาเร ปน ติปิฏกจูฬนาคตฺเถเร อิมํ สุตฺตํ กเถนฺเต มนุสฺสปริสา คาวุตํ อโหสิ, เทวปริสา โยชนิกา. สุตฺตปริโยสาเน สหสฺสภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา, เทเวสุ ปน ตโต ตโต เอเกโกว ปุถุชฺชโน อโหสีติ.

ម៉្យាងទៀត កាលដែលព្រះត្រៃបិដកចូឡនាគត្ថេរ សម្តែងនូវសូត្រនេះ ក្នុងអម្ពិលកាឡកវិហារ បរិស័ទជាមនុស្សមានប្រវែងមួយគាវុត បរិស័ទជាទេវតាមានប្រវែងមួយយោជន៍។ ក្នុងពេលបញ្ចប់សូត្រ ភិក្ខុមួយពាន់រូបបានដល់នូវព្រះអរហត្ត ចំណែកឯក្នុងពួកទេវតា ក្នុងទីនោះៗ មានតែទេវតាម្នាក់ៗប៉ុណ្ណោះដែលនៅជាបុថុជ្ជន។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

ฉฉกฺกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានូវឆឆក្កសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๗. มหาสฬายตนิกสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នានូវមហាសឡាយតនិកសូត្រ

---

๔๒๘. เอวํ เม สุตนฺติ มหาสฬายตนิกสุตฺตํ. ตตฺถ มหาสฬายตนิกนฺติ มหนฺตานํ ฉนฺนํ อายตนานํ โชตกํ ธมฺมปริยายํ.

៤២៨. បទថា Evaṃ me sutaṃ ដូច្នេះជាដើម គឺមហាសឡាយតនិកសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា mahāsaḷāyatanikaṃ បានដល់ ធម៌ទេសនាដែលបង្ហាញច្បាស់នូវអាយតនៈ ៦ ដ៏ធំទូលាយ។

---

๔๒๙. อชานนฺติ สหวิปสฺสเนน มคฺเคน อชานนฺโต. อุปจยํ คจฺฉนฺตีติ วุฑฺฒึ คจฺฉนฺติ, วสิภาวํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. กายิกาติ ปญฺจทฺวาริกทรถา. เจตสิกาติ มโนทฺวาริกทรถา. สนฺตาปาทีสุปิ เอเสว นโย.

៤២៩. បទថា Ajānanti សេចក្តីថា មិនដឹងច្បាស់ដោយវិបស្សនាព្រមទាំងមគ្គ។ បទថា Upacayaṃ gacchanti សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីចម្រើន គឺដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា Kāyikā សេចក្តីថា សេចក្តីក្តៅក្រហាយកើតក្នុងទ្វារទាំង ៥។ បទថា Cetasikā សេចក្តីថា សេចក្តីក្តៅក្រហាយកើតក្នុងមនោទ្វារ។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានសន្តាបៈជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

๔๓๐. กายสุขนฺติ ปญฺจทฺวาริกสุขํ. เจโตสุขนฺติ มโนทฺวาริกสุขํ. เอตฺถ จ ปญฺจทฺวาริกชวเนน สมาปชฺชนํ วา วุฏฺฐานํ วา นตฺถิ, อุปฺปนฺนมตฺตกเมว โหติ. มโนทฺวาริเกน สพฺพํ โหติ. อยญฺจ มคฺควุฏฺฐานสฺส ปจฺจยภูตา พลววิปสฺสนา, สาปิ มโนทฺวาริเกเนว โหติ.

៤៣០. បទថា Kāyasukhaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីសុខកើតក្នុងបញ្ចទ្វារជវនៈ។ បទថា Cetosukhaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីសុខកើតក្នុងមនោទ្វារជវនៈ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបញ្ចទ្វារជវនៈនេះ ការចូលសមាបត្តិ ឬការចេញចាកសមាបត្តិ មិនមានឡើយ គ្រាន់តែជាការកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ។ រីឯការចូលនិងការចេញទាំងអស់ តែងមានដោយមនោទ្វារជវនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត វិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង ដែលជាបច្ច័យដល់ការចេញចាកវដ្តៈទៅកាន់មគ្គនោះ សូម្បីវិបស្សនានោះ ក៏កើតឡើងដោយមនោទ្វារជវនៈតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

---

๔๓๑. ตถาภูตสฺสาติ [Pg.248] กุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตเจโตสุขสมงฺคีภูตสฺส. ปุพฺเพว โข ปนสฺสาติ อสฺส ภิกฺขุโน วาจากมฺมนฺตาชีวา ปุพฺพสุทฺธิกา นาม อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธาว โหนฺติ. ทิฏฺฐิสงฺกปฺปวายามสติสมาธิสงฺขาตานิ ปน ปญฺจงฺคานิ สพฺพตฺถกการาปกงฺคานิ นาม. เอวํ โลกุตฺตรมคฺโค อฏฺฐงฺคิโก วา สตฺตงฺคิโก วา โหติ.

៤៣១. បទថា Tathābhūtassa សេចក្តីថា ដល់ព្រះភិក្ខុអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីសុខក្នុងចិត្ត ដែលសម្បយុត្តដោយកុសលចិត្ត។ បទថា Pubbeva kho panassa សេចក្តីថា វាចា កម្មន្តៈ និងអាជីវៈ របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាជាមគ្គង្គដ៏បរិសុទ្ធក្នុងចំណែកខាងដើម គឺបរិសុទ្ធតាំងពីដំបូងមកម៉្លេះ។ ចំណែកឯមគ្គង្គ ៥ គឺ សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បៈ សម្មាវាយាមៈ សម្មាសតិ និងសម្មាសមាធិ ឈ្មោះថា សព្វត្ថកការាបកង្គៈ។ យ៉ាងនេះ លោកុត្តរមគ្គ តែងមានអង្គ ៨ ឬមានអង្គ ៧។

---

วิตณฺฑวาที ปน ‘‘ยา ยถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติ อิมเมว สุตฺตปเทสํ คเหตฺวา ‘‘โลกุตฺตรมคฺโค ปญฺจงฺคิโก’’ติ วทติ. โส – ‘‘เอวมสฺสายํ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉตี’’ติ อิมินา อนนฺตรวจเนเนว ปฏิเสธิตพฺโพ. อุตฺตริ จ เอวํ สญฺญาเปตพฺโพ – โลกุตฺตรมคฺโค ปญฺจงฺคิโก นาม นตฺถิ, อิมานิ ปน ปญฺจ สพฺพตฺถกการาปกงฺคานิ มคฺคกฺขเณ วิรติวเสน ปูเรนฺติ. ‘‘ยา จตูหิ วจีทุจฺจริเตหิ อารติ วิรตี’’ติ เอวํ วุตฺตวิรตีสุ หิ มิจฺฉาวาจํ ปชหติ, สมฺมาวาจํ ภาเวติ, เอวํ สมฺมาวาจํ ภาเวนฺตสฺส อิมานิ ปญฺจงฺคิกานิ น วินา, สเหว วิรติยา ปูเรนฺติ. สมฺมากมฺมนฺตาชีเวสุปิ เอเสว นโย. อิติ วจีกมฺมาทีนิ อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธาเนว วฏฺฏนฺติ. อิมานิ ปน ปญฺจ สพฺพตฺถกการาปกงฺคานิ วิรติวเสน ปริปูเรนฺตีติ ปญฺจงฺคิโก มคฺโค นาม นตฺถิ. สุภทฺทสุตฺเตปิ (ที. นิ. ๒.๒๑๔) เจตํ วุตฺตํ – ‘‘ยสฺมึ โข, สุภทฺท, ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ. อญฺเญสุ จ อเนเกสุ สุตฺตสเตสุ อฏฺฐงฺคิโกว มคฺโค อาคโตติ.

ចំណែកឯពួកវិតណ្ឌវាទី កាន់យកតែសេចក្តីនៃសូត្រត្រង់បទថា "yā yathābhūtassa diṭṭhi" នេះហើយ ពោលថា "លោកុត្តរមគ្គ មានអង្គ ៥"។ ពួកវិតណ្ឌវាទីនោះ គួរឃាត់ខាំងដោយពាក្យបន្ទាប់នេះឯងថា "evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchati"។ ម្យ៉ាងទៀត គួរឲ្យយល់ដឹងបន្ថែមទៀតថា លោកុត្តរមគ្គដែលមានអង្គ ៥ នោះមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែអង្គទាំង ៥ នេះ ដែលជាសព្វត្ថកការាបកង្គៈ តែងបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងខណៈនៃមគ្គ ដោយអំណាចនៃវីរតិ។ ព្រោះថា ក្នុងវីរតិទាំងឡាយដែលទ្រង់សម្តែងទុកយ៉ាងនេះថា "ការវៀរចាកវចីទុច្ចរិត ៤ យ៉ាងណា" ភិក្ខុរមែងលះបង់នូវមិច្ឆាវាចា ចម្រើននូវសម្មាវាចា កាលដែលភិក្ខុចម្រើននូវសម្មាវាចាយ៉ាងនេះ មគ្គង្គទាំង ៥ នេះ មិនមែនបំពេញដោយគ្មានវីរតិឡើយ គឺបំពេញព្រមគ្នាជាមួយវីរតិនោះឯង។ សូម្បីក្នុងសម្មាកម្មន្តៈ និងសម្មាអាជីវៈ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ យ៉ាងនេះ វចីកម្មជាដើម ដែលបរិសុទ្ធតាំងពីដំបូងមក ទើបជាការសមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត អង្គទាំង ៥ នេះ ដែលជាសព្វត្ថកការាបកង្គៈ តែងបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ដោយអំណាចនៃវីរតិ ហេតុនោះ មគ្គដែលមានអង្គ ៥ នោះមិនមានឡើយ។ សូម្បីក្នុងសុភទ្ទសូត្រ ក៏ទ្រង់សម្តែងទុកយ៉ាងនេះថា "ម្នាលសុភទ្ទ ក្នុងធម្មវិន័យណា មានអរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨"។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្ររាប់រយដទៃទៀតជាច្រើន លោកុត្តរមគ្គដែលទ្រង់សម្តែងហើយ ក៏មានតែអង្គ ៨ ប៉ុណ្ណោះ។

---

๔๓๓. จตฺตาโรปิ สติปฏฺฐานาติ มคฺคสมฺปยุตฺตาว จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. สมฺมปฺปธานาทีสุปิ เอเสว นโย. ยุคนนฺธาติ เอกกฺขณิกยุคนนฺธา. เอเตหิ อญฺญสฺมึ ขเณ สมาปตฺติ, อญฺญสฺมึ วิปสฺสนาติ. เอวํ นานาขณิกาปิ โหนฺติ, อริยมคฺเค ปน เอกกฺขณิกา.

៤៣៣. បទថា Cattāropi satipaṭṭhānā សេចក្តីថា សតិបដ្ឋានទាំង ៤ ដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គនោះឯង។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានសម្មប្បធានជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Yuganandhā សេចក្តីថា ធម៌ដែលនឹមទឹមគ្នា (សមថៈនិងវិបស្សនា) ក្នុងខណៈចិត្តតែមួយ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនេះ ក្នុងខណៈដទៃ វិបស្សនាកើតឡើងក្នុងខណៈមួយ សមថៈកើតឡើងក្នុងខណៈមួយ យ៉ាងនេះ តែងមានខណៈផ្សេងគ្នាខ្លះ ប៉ុន្តែក្នុងអរិយមគ្គ តែងមានខណៈចិត្តតែមួយជាមួយគ្នា។

---

วิชฺชา จ วิมุตฺติ จาติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา จ ผลวิมุตฺติ จ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

បទថា Vijjā ca vimutti ca សេចក្តីថា វិជ្ជាគឺអរហត្តមគ្គញ្ញាណ និងវិមុត្តិគឺអរហត្តផល។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

มหาสฬายตนิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានូវមហាសឡាយតនិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๘. นครวินฺเทยฺยสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នានូវនគរវិន្ទេយ្យសូត្រ

---

๔๓๕. เอวํ [Pg.249] เม สุตนฺติ นครวินฺเทยฺยสุตฺตํ. ตตฺถ สมวิสมํ จรนฺตีติ กาเลน สมํ จรนฺติ, กาเลน วิสมํ. สมจริยมฺปิ เหตนฺติ สมจริยมฺปิ หิ เอตํ.

៤៣៥. បទថា Evaṃ me sutaṃ ដូច្នេះជាដើម គឺនគរវិន្ទេយ្យសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា samavisamaṃ caranti សេចក្តីថា ជួនកាលប្រព្រឹត្តស្មើ ជួនកាលប្រព្រឹត្តមិនស្មើ។ បទថា samacariyampi hetaṃ សម្រួលបទជា samacariyampi hi etaṃ។

---

๔๓๗. เก อาการาติ กานิ การณานิ? เก อนฺวยาติ กา อนุพุทฺธิโย? นตฺถิ โข ปน ตตฺถาติ กสฺมา อาห, นนุ อรญฺเญ หริตติณจมฺปกวนาทิวเสน อติมนุญฺญา รูปาทโย ปญฺจ กามคุณา อตฺถีติ? โน นตฺถิ. น ปเนตํ วนสณฺเฑน กถิตํ, อิตฺถิรูปาทีนิ ปน สนฺธาเยตํ กถิตํ. ตานิ หิ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ. ยถาห – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกรูปมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิรูปํ. อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๑) วิตฺถาเรตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

៤៣៧. បទថា Ke ākārā សេចក្តីថា តើហេតុទាំងឡាយណាខ្លះ? បទថា Ke anvayā សេចក្តីថា តើការដឹងតាមណាខ្លះ? សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គត្រាស់ថា Natthi kho pana tattha ព្រោះថាក្នុងព្រៃ តែងមានកាមគុណ ៥ មានរូបជាដើម ដ៏គួរជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃស្មៅខៀវខ្ចី និងព្រៃផ្កាចម្ប៉ាជាដើម មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនជាគ្មាននោះទេ។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់សំដៅយកព្រៃឈើឡើយ គឺត្រាស់សំដៅយក រូបស្ត្រីជាដើម។ ព្រោះថារូបស្ត្រីទាំងឡាយនោះ តែងគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់បុរសឲ្យនៅជាប្រក្រតី។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនឃើញរូបដទៃសូម្បីតែមួយ ដែលគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់បុរសឲ្យនៅជាប្រក្រតី ដូចជារូបស្ត្រីនេះឡើយ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ រូបស្ត្រីរមែងគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់បុរសឲ្យនៅជាប្រក្រតី" សេចក្តីពិស្តារគួរដឹងតាមន័យនេះចុះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

นครวินฺเทยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានូវនគរវិន្ទេយ្យសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๙. ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នានូវបិណ្ឌបាតបារិសុទ្ធិសូត្រ

---

๔๓๘. เอวํ เม สุตนฺติ ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต.

៤៣៨. បទថា Evaṃ me sutaṃ ដូច្នេះជាដើម គឺបិណ្ឌបាតបារិសុទ្ធិសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា paṭisallānā សេចក្តីថា ចេញចាកផលសមាបត្តិ។

---

วิปฺปสนฺนานีติ โอกาสวเสเนตํ วุตฺตํ. ผลสมาปตฺติโต หิ วุฏฺฐิตสฺส ปญฺจหิ ปสาเทหิ ปติฏฺฐิโตกาโส วิปฺปสนฺโน โหติ, ฉวิวณฺโณ ปริสุทฺโธ. ตสฺมา เอวมาห. สุญฺญตวิหาเรนาติ สุญฺญตผลสมาปตฺติวิหาเรน. มหาปุริสวิหาโรติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธตถาคตมหาสาวกานํ มหาปุริสานํ วิหาโร. เยน จาหํ มคฺเคนาติอาทีสุ วิหารโต ปฏฺฐาย ยาว คามสฺส อินฺทขีลา เอส ปวิฏฺฐมคฺโค นาม, อนฺโตคามํ ปวิสิตฺวา เคหปฏิปาฏิยา จริตฺวา ยาว นครทฺวาเรน นิกฺขมนา เอส จริตพฺพปเทโส นาม, พหิ อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย ยาว วิหารา เอส ปฏิกฺกนฺตมคฺโค นาม. ปฏิฆํ วาปิ เจตโสติ จิตฺเต ปฏิหญฺญนกิเลสชาตํ [Pg.250] กิญฺจิ อตฺถิ นตฺถีติ. อโหรตฺตานุสิกฺขินาติ ทิวสญฺจ รตฺติญฺจ อนุสิกฺขนฺเตน.

បទថា Vippasannāni នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃទីតាំង។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលចេញចាកផលសមាបត្តិហើយ ទីតាំងដែលប្រកបដោយប្រាសាទរូបទាំង ៥ រមែងស្រស់ថ្លាខ្លាំង ពណ៌សម្បុរកាយក៏បរិសុទ្ធស្អាត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ បទថា Suññatavihārena សេចក្តីថា ការរស់នៅដោយសុញ្ញតផលសមាបត្តិ។ បទថា Mahāpurisavihāro សេចក្តីថា ការរស់នៅរបស់មហាបុរសទាំងឡាយ មានព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះមហាសាវករបស់ព្រះតថាគត។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន Yena cāhaṃ maggena ជាដើម ផ្លូវចាប់តាំងពីវត្តរហូតដល់សសរខឿននៃភូមិ ឈ្មោះថា ផ្លូវចូល។ ផ្លូវដែលចូលទៅក្នុងភូមិហើយ ត្រេចទៅតាមលំដាប់ផ្ទះ រហូតដល់ចេញតាមទ្វារនគរ ឈ្មោះថា ទីកន្លែងត្រេចទៅ។ ផ្លូវចាប់តាំងពីខាងក្រៅសសរខឿន រហូតដល់វត្ត ឈ្មោះថា ផ្លូវត្រឡប់មកវិញ។ បទថា Paṭighaṃ vāpi cetaso សេចក្តីថា តើមានកិលេសដែលជាគ្រឿងប៉ះទង្គិចចិត្តបន្តិចបន្តួចកើតឡើងក្នុងចិត្តដែរឬទេ? បទថា Ahorattānusikkhinā សេចក្តីថា ភិក្ខុអ្នកសិក្សារឿយៗទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ។

---

๔๔๐. ปหีนา นุ โข เม ปญฺจ กามคุณาติอาทีสุ เอกภิกฺขุสฺส ปจฺจเวกฺขณา นานา, นานาภิกฺขูนํ ปจฺจเวกฺขณา นานาติ. กถํ? เอโก หิ ภิกฺขุ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา วิวิตฺโตกาเส นิสินฺโน ปจฺจเวกฺขติ ‘‘ปหีนา นุ โข เม ปญฺจกามคุณา’’ติ. โส ‘‘อปฺปหีนา’’ติ ญตฺวา วีริยํ ปคฺคยฺห อนาคามิมคฺเคน ปญฺจกามคุณิกราคํ สมุคฺฆาเฏตฺวา มคฺคานนฺตรํ ผลํ ผลานนฺตรํ มคฺคํ ตโต วุฏฺฐาย ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘ปหีนา’’ติ ปชานาติ. นีวรณาทีสุปิ เอเสว นโย. เอเตสํ ปน อรหตฺตมคฺเคน ปหานาทีนิ โหนฺติ, เอวํ เอกภิกฺขุสฺส นานาปจฺจเวกฺขณา โหติ. เอตาสุ ปน ปจฺจเวกฺขณาสุ อญฺโญ ภิกฺขุ เอกํ ปจฺจเวกฺขณํ ปจฺจเวกฺขติ, อญฺโญ เอกนฺติ เอวํ นานาภิกฺขูนํ นานาปจฺจเวกฺขณา โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

៤៤០. ក្នុងបទទាំងឡាយមាន Pahīnā nu kho me pañca kāmaguṇā ជាដើម ការពិចារណារបស់ភិក្ខុមួយអង្គ តែងប្លែកៗគ្នា ការពិចារណារបស់ភិក្ខុច្រើនអង្គ ក៏ប្លែកៗគ្នាដែរ។ សួរថា តើប្លែកគ្នាយ៉ាងដូចម្តេច? គឺភិក្ខុមួយអង្គ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយភត្ត ត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាតវិញ ទុកដាក់បាត្រនិងចីវររួចហើយ អង្គុយក្នុងទីស្ងាត់ ពិចារណាថា "កាមគុណ ៥ អាត្មាអញបានលះបង់ហើយឬហ្ន៎?"។ ភិក្ខុនោះកាលដឹងថា "មិនទាន់បានលះបង់ឡើយ" ក៏ប្រឹងប្រែងព្យាយាម លះបង់នូវរាគៈក្នុងកាមគុណ ៥ ដោយអនាគាមិមគ្គ ដល់នូវផលក្នុងលំដាប់នៃមគ្គ ដល់នូវមគ្គក្នុងលំដាប់នៃផល លុះចេញពីផលសមាបត្តិនោះហើយ ពិចារណាមើល ក៏ដឹងច្បាស់ថា "លះបង់បានហើយ"។ សូម្បីក្នុងនីវរណៈជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ការលះបង់នូវធម៌ទាំងនោះ តែងមានដោយអរហត្តមគ្គ យ៉ាងនេះ ការពិចារណាផ្សេងៗគ្នា តែងមានដល់ភិក្ខុមួយអង្គ។ ចំណែកឯក្នុងការពិចារណាទាំងឡាយនេះ ភិក្ខុមួយអង្គពិចារណានូវការពិចារណាមួយ ភិក្ខុមួយអង្គទៀតពិចារណានូវការពិចារណាមួយទៀត យ៉ាងនេះ ការពិចារណាផ្សេងៗគ្នា តែងមានដល់ភិក្ខុច្រើនអង្គ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានូវបិណ្ឌបាតបារិសុទ្ធិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๑๐. อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នានូវឥន្ទ្រិយភាវនាសូត្រ

---

๔๕๓. เอวํ เม สุตนฺติ อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตํ. ตตฺถ คชงฺคลายนฺติ เอวํนามเก นิคเม. สุเวฬุวเนติ สุเวฬุ นาม เอกา รุกฺขชาติ, เตหิ สญฺฉนฺโน มหาวนสณฺโฑ, ตตฺถ วิหรติ. จกฺขุนา รูปํ น ปสฺสติ, โสเตน สทฺทํ น สุณาตีติ จกฺขุนา รูปํ น ปสฺสิตพฺพํ, โสเตน สทฺโท น โสตพฺโพติ เอวํ เทเสตีติ อธิปฺปาเยน วทติ.

៤៥៣. «Evaṃ me sutaṃ» គឺឥន្ទ្រិយភាវនាសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា «gajaṅgalāyaṃ» គឺនៅក្នុងនិគមឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «suveḷuvane» គឺមានដងព្រៃធំមួយដែលដណ្តប់ទៅដោយដើមឈើម្យ៉ាងឈ្មោះថា សុវេឡុ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅក្នុងព្រៃនោះ។ ពាក្យថា «cakkhunā rūpaṃ na passati sotena saddaṃ na suṇāti» (មិនឃើញរូបដោយភ្នែក មិនឮសំឡេងដោយត្រចៀក) គឺទ្រង់សម្តែងថា មិនត្រូវមើលរូបដោយភ្នែក មិនត្រូវស្តាប់សំឡេងដោយត្រចៀក យុវជនឈ្មោះឧត្តរៈពោលសំដៅសេចក្តីយ៉ាងនេះ។

---

อญฺญถา อริยสฺส วินเยติ อิมินา ภควา อตฺตโน สาสเน อสทิสาย อินฺทฺริยภาวนาย กถนตฺถํ อาลยํ อกาสิ. อถายสฺมา อานนฺโท – ‘‘สตฺถา อาลยํ ทสฺเสติ, หนฺทาหํ อิมิสฺสํ ปริสติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อินฺทฺริยภาวนากถํ กาเรมี’’ติ สตฺถารํ ยาจนฺโต เอตสฺส [Pg.251] ภควาติอาทิมาห. อถสฺส ภควา อินฺทฺริยภาวนํ กเถนฺโต เตน หานนฺทาติอาทิมาห.

ពាក្យថា «aññathā ariyassa vinaye» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើនូវឱកាស ដើម្បីសម្តែងនូវការចម្រើនឥន្ទ្រិយដ៏រកអ្វីប្រៀបមិនបាន ក្នុងព្រះសាសនារបស់ព្រះអង្គ។ គ្រានោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុគិតថា «ព្រះសាស្តាទ្រង់បង្ហាញនូវឱកាសហើយ ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងការសម្តែងអំពីការចម្រើនឥន្ទ្រិយដល់ភិក្ខុសង្ឃក្នុងបរិស័ទនេះ» កាលនឹងអារាធនាព្រះសាស្តា ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យមានដើមថា «etassa bhagavā»។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវការចម្រើនឥន្ទ្រិយដល់ព្រះអានន្ទនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «tena hānanda»។

---

๔๕๔. ตถ ยทิทํ อุเปกฺขาติ ยา เอสา วิปสฺสนุเปกฺขา นาม, เอสา สนฺตา เอสา ปณีตา, อตปฺปิกาติ อตฺโถ. อิติ อยํ ภิกฺขุ จกฺขุทฺวาเร รูปารมฺมณมฺปิ อิฏฺเฐ อารมฺมเณ มนาปํ, อนิฏฺเฐ อมนาปํ, มชฺฌตฺเต มนาปามนาปญฺจ จิตฺตํ, ตสฺส รชฺชิตุํ วา ทุสฺสิตุํ วา มุยฺหิตุํ วา อทตฺวาว ปริคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ มชฺฌตฺเต ฐเปติ. จกฺขุมาติ สมฺปนฺนจกฺขุวิสุทฺธเนตฺโต. จกฺขาพาธิกสฺส หิ อุทฺธํ อุมฺมีลนนิมฺมีลนํ น โหติ, ตสฺมา โส น คหิโต.

៤៥៤. ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «yadidaṃ upekkhā» សេចក្តីថា ឧបេក្ខាណាដែលហៅថា វិបស្សនុបេក្ខា វិបស្សនុបេក្ខានោះជាធម្មជាតិស្ងប់ ឧត្តុង្គឧត្តម មិនក្តៅក្រហាយ។ ភិក្ខុនេះ កាលបើអារម្មណ៍គឺរូបមកប្រាកដក្នុងចក្ខុទ្វារ មិនបណ្តោយចិត្តឲ្យត្រេកអរក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត មិនឲ្យខឹងសម្បារក្នុងអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្ត មិនឲ្យវង្វេងក្នុងអារម្មណ៍ជាកណ្តាលដែលជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្តឡើយ តែងកំណត់ដឹងហើយតម្កល់វិបស្សនាទុកក្នុងភាពជាកណ្តាល។ ពាក្យថា «cakkhumā» គឺអ្នកមានភ្នែកបរិបូណ៌ មានភ្នែកដ៏បរិសុទ្ធ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានជំងឺភ្នែក តែងមិនអាចបើកឬបិទភ្នែកឡើងលើបានឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនយកបុគ្គលនោះមកជាឧបមា។

---

๔๕๖. อีสกํโปเณติ รถีสา วิย อุฏฺฐหิตฺวา ฐิเต.

៤៥៦. ពាក្យថា «īsakaṃpoṇe» គឺងើបឡើងហើយផ្អៀងទៅបន្តិច ដូចជាដងរទេះដែលងើបឡើងហើយផ្អៀងទៅ។

---

๔๖๑. ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญีติอาทีสุ ปฏิกูเล เมตฺตาผรเณน วา ธาตุโส อุปสํหาเรน วา อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. อปฺปฏิกูเล อสุภผรเณน วา อนิจฺจโต อุปสํหาเรน วา ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวาติ มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหริตุกาโม กึ กโรตีติ? อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อาปาถคเตสุ เนว โสมนสฺสิโก น โทมนสฺสิโก โหติ. วุตฺตญฺเหตํ –

៤៦១. ក្នុងបទទាំងឡាយមានដើមថា «paṭikūle appaṭikūlasaññī» សេចក្តីថា ក្នុងអារម្មណ៍ដែលគួរខ្ពើមរអើម ភិក្ខុផ្សាយទៅដោយមេត្តាក្តី ពិចារណាដោយចំណែកនៃធាតុក្តី ហើយមានសេចក្តីសម្គាល់ថាមិនគួរខ្ពើមរអើម ហើយរស់នៅ។ ក្នុងអារម្មណ៍មិនគួរខ្ពើមរអើម ភិក្ខុផ្សាយទៅដោយអសុភក្តី ពិចារណាដោយភាពមិនទៀងក្តី ហើយមានសេចក្តីសម្គាល់ថាគួរខ្ពើមរអើម ហើយរស់នៅ។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «tadubhayaṃ abhinivajjetvā» គឺវៀរចាកអារម្មណ៍ទាំងពីរនោះ កាលបើប្រាថ្នានឹងរស់នៅជាកណ្តាល តើត្រូវធ្វើដូចម្តេច? កាលបើអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្តមកប្រាកដ ភិក្ខុមិនត្រេកអរ មិនអាក់អន់ចិត្តឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យនេះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា៖

---

‘‘กถํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ เมตฺตาย วา ผรติ, ธาตุโต วา อุปสํหรติ, เอวํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ อสุภาย วา ผรติ, อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ, เอวํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อนิฏฺฐสฺมิญฺจ อิฏฺฐสฺมิญฺจ วตฺถุสฺมึ เมตฺตาย วา ผรติ, ธาตุโต วา อุปสํหรติ. เอวํ ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ อปฺปฏิกูเล จ ปฏิกูเล จ ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อิฏฺฐสฺมิญฺจ อนิฏฺฐสฺมิญฺจ วตฺถุสฺมึ อสุภาย วา ผรติ, อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ, เอวํ อปฺปฏิกูเล จ ปฏิกูเล จ ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ[Pg.252]. กถํ ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน? อิธ ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. เอวํ ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน’’ติ.

«តើភិក្ខុមានសេចក្តីសម្គាល់ថាមិនគួរខ្ពើមរអើម ក្នុងអារម្មណ៍ដែលគួរខ្ពើមរអើម ហើយរស់នៅដូចម្តេច? ភិក្ខុផ្សាយទៅដោយមេត្តាក្តី ពិចារណាដោយចំណែកនៃធាតុក្នុងអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្តក្តី ភិក្ខុមានសេចក្តីសម្គាល់ថាមិនគួរខ្ពើមរអើម ក្នុងអារម្មណ៍ដែលគួរខ្ពើមរអើម ហើយរស់នៅយ៉ាងនេះឯង។ តើភិក្ខុមានសេចក្តីសម្គាល់ថាគួរខ្ពើមរអើម ក្នុងអារម្មណ៍មិនគួរខ្ពើមរអើម ហើយរស់នៅដូចម្តេច? ភិក្ខុផ្សាយទៅដោយអសុភក្តី ពិចារណាដោយភាពមិនទៀងក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តក្តី ភិក្ខុមានសេចក្តីសម្គាល់ថាគួរខ្ពើមរអើម ក្នុងអារម្មណ៍មិនគួរខ្ពើមរអើម ហើយរស់នៅយ៉ាងនេះឯង។ តើភិក្ខុមានសេចក្តីសម្គាល់ថាមិនគួរខ្ពើមរអើម ក្នុងអារម្មណ៍ដែលគួរខ្ពើមរអើមផង មិនគួរខ្ពើមរអើមផង ហើយរស់នៅដូចម្តេច? ភិក្ខុផ្សាយទៅដោយមេត្តាក្តី ពិចារណាដោយចំណែកនៃធាតុក្នុងអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្តនិងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តក្តី ភិក្ខុមានសេចក្តីសម្គាល់ថាមិនគួរខ្ពើមរអើម ក្នុងអារម្មណ៍ដែលគួរខ្ពើមរអើមផង មិនគួរខ្ពើមរអើមផង ហើយរស់នៅយ៉ាងនេះឯង។ តើភិក្ខុមានសេចក្តីសម្គាល់ថាគួរខ្ពើមរអើម ក្នុងអារម្មណ៍មិនគួរខ្ពើមរអើមផង គួរខ្ពើមរអើមផង ហើយរស់នៅដូចម្តេច? ភិក្ខុផ្សាយទៅដោយអសុភក្តី ពិចារណាដោយភាពមិនទៀងក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្តក្តី ភិក្ខុមានសេចក្តីសម្គាល់ថាគួរខ្ពើមរអើម ក្នុងអារម្មណ៍មិនគួរខ្ពើមរអើមផង គួរខ្ពើមរអើមផង ហើយរស់នៅយ៉ាងនេះឯង។ តើភិក្ខុវៀរចាកអារម្មណ៍ទាំងពីរនោះ គឺអារម្មណ៍គួរខ្ពើមរអើមផង មិនគួរខ្ពើមរអើមផង ហើយជាអ្នកព្រងើយកន្តើយ មានសតិ មានសម្បជញ្ញៈ រស់នៅដូចម្តេច? ភិក្ខុក្នុងព្រះសាសនានេះ ឃើញរូបដោយភ្នែកហើយ មិនត្រេកអរ មិនអាក់អន់ចិត្តឡើយ ជាអ្នកព្រងើយកន្តើយ មានសតិ មានសម្បជញ្ញៈ រស់នៅ...បេ... ដឹងច្បាស់នូវធម្មារម្មណ៍ដោយចិត្តហើយ មិនត្រេកអរ មិនអាក់អន់ចិត្តឡើយ ជាអ្នកព្រងើយកន្តើយ មានសតិ មានសម្បជញ្ញៈ រស់នៅ។ ភិក្ខុវៀរចាកអារម្មណ៍ទាំងពីរនោះ គឺអារម្មណ៍គួរខ្ពើមរអើមផង មិនគួរខ្ពើមរអើមផង ហើយជាអ្នកព្រងើយកន្តើយ មានសតិ មានសម្បជញ្ញៈ រស់នៅយ៉ាងនេះឯង»។

---

อิเมสุ จ ตีสุ นเยสุ ปฐมนเย มนาปํ อมนาปํ มนาปามนาปนฺติ สํกิเลสํ วฏฺฏติ, นิกฺกิเลสํ วฏฺฏติ. ทุติยนเย สํกิเลสํ, ตติยนเย สํกิเลสนิกฺกิเลสํ วฏฺฏติ. ปุน วุตฺตํ – ‘‘ปฐมํ สํกิเลสํ วฏฺฏติ, ทุติยํ สํกิเลสมฺปิ นิกฺกิเลสมฺปิ, ตติยํ นิกฺกิเลสเมว วฏฺฏตี’’ติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ក្នុងវិធីទាំងបីយ៉ាងនេះ ក្នុងវិធីទីមួយ ពាក្យថា «manāpaṃ amanāpaṃ manāpāmanāpaṃ» (ជាទីគាប់ចិត្ត មិនជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្ត) គឺសំដៅយកទាំងធម៌ប្រកបដោយកិលេស (សង្កិលេស) និងធម៌មិនប្រកបដោយកិលេស (និក្កិលេស)។ ក្នុងវិធីទីពីរ សំដៅយកធម៌ប្រកបដោយកិលេស។ ក្នុងវិធីទីបី សំដៅយកទាំងធម៌ប្រកបដោយកិលេសនិងមិនប្រកបដោយកិលេស។ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលថា «វិធីទីមួយ សំដៅយកធម៌ប្រកបដោយកិលេស វិធីទីពីរ សំដៅយកទាំងធម៌ប្រកបដោយកិលេសនិងមិនប្រកបដោយកិលេស វិធីទីបី សំដៅយកតែធម៌មិនប្រកបដោយកិលេសប៉ុណ្ណោះ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្រៅពីនេះ ងាយយល់ណាស់ក្នុងគ្រប់កន្លែង។

---

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

---

อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឥន្ទ្រិយភាវនាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

---

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវគ្គទីប្រាំ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

---

อุปริปณฺณาสฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

អដ្ឋកថាឧបរិបណ្ណាសកៈ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

---

โย จายํ ‘‘สพฺพธมฺมมูลปริยายํ โว, ภิกฺขเว, เทสิสฺสามี’’ติ อารทฺธตฺตา อาทิกลฺยาโณ, มชฺเฌ ‘‘สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺล’’นฺติ วจนโต มชฺเฌกลฺยาโณ, สนฺนิฏฺฐาเน ‘‘อริโย ภาวิตินฺทฺริโย’’ติ วจนโต ปริโยสานกลฺยาโณติ ติวิธกลฺยาโณ มชฺฌิมนิกาโย ‘‘มหาวิปสฺสนา นามาย’’นฺติ วุตฺโต, โส วณฺณนาวเสน สมตฺโต โหติ.

មជ្ឈិមនិកាយណា ដែលមានលម្អក្នុងខាងដើម ព្រោះចាប់ផ្តើមដោយពាក្យថា «sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desissāmi» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវមូលបរិយាយនៃធម៌ទាំងពួងដល់អ្នករាល់គ្នា) មានលម្អក្នុងកណ្តាល ព្រោះសម្តែងនូវ «សូត្រ គេយ្យៈ វេយ្យាករណៈ គាថា ឧទាន ឥតិវុត្តកៈ ជាតក អព្ភូតធម៌ វេទល្លៈ» មានលម្អក្នុងទីបំផុត ព្រោះសម្តែងនូវពាក្យក្នុងទីបញ្ចប់ថា «ariyo bhāvitindriyo» (ព្រះអរិយៈមានឥន្ទ្រិយចម្រើនហើយ) មជ្ឈិមនិកាយដែលមានលម្អបីប្រការយ៉ាងនេះ ដែលលោកហៅថា «មហាវិបស្សនា» នោះ ឥឡូវនេះ បានចប់បរិបូណ៌ហើយ ដោយអំណាចនៃការអធិប្បាយ។

---

นิคมนกถา

និគមនកថា (ពាក្យបញ្ចប់)

---

เอตฺตาวตา [Pg.253] จ –

និងដោយហេតុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ—

---

อายาจิโต สุมตินา เถเรน ภทนฺตพุทฺธมิตฺเตน,ปุพฺเพ มยูรทูตปฏฺฏนมฺหิ สทฺธึ นิวสนฺเตน.

ខ្ញុំដែលព្រះថេរៈព្រះនាម ពុទ្ធមិត្ត ដ៏មានប្រាជ្ញាល្អ ដែលធ្លាប់រស់នៅជាមួយគ្នាក្នុងក្រុងមយូរទូតបដ្តនៈក្នុងកាលមុន បានអារាធនាហើយ។

---

ปรวาทวิธํสนสฺส มชฺฌิมนิกายเสฏฺฐสฺส,ยมหํ ปปญฺจสูทนิมฏฺฐกถํ กาตุมารภึ.

ដើម្បីតែងនូវអដ្ឋកថាឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី នៃមជ្ឈិមនិកាយដ៏ប្រសើរ ដែលជាគ្រឿងកម្ចាត់បង់នូវវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ ខ្ញុំក៏បានចាប់ផ្តើមធ្វើ។

---

สา หิ มหาอฏฺฐกถาย สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา,สตฺตุตฺตรสตมตฺตาย ปาฬิยา ภาณวาเรหิ.

អដ្ឋកថានេះ ខ្ញុំបានកាន់យកនូវខ្លឹមសារពីមហាអដ្ឋកថា ហើយបានតែងចប់សព្វគ្រប់ សម្រាប់ព្រះបាលីដែលមានប្រមាណ ១០៧ ភាណវារៈ។

---

เอกูนสฏฺฐิมตฺโต วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ,อตฺถปฺปกาสนตฺถาย อาคมานํ กโต ยสฺมา.

ព្រោះហេតុតែគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ ដែលមានប្រមាណ ៥៩ ភាណវារៈ ខ្ញុំបានតែងឡើងដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីនៃព្រះអាគមទាំងឡាយ។

---

ตสฺมา เตน สหา’ยํ คาถาคณนานเยน อฏฺฐกถา,สมธิกฉสฏฺฐิสตมิติ วิญฺเญยฺยา ภาณวารานํ.

ហេតុនោះ រួមជាមួយនឹងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គនោះ ដោយវិធីរាប់គាថា អដ្ឋកថានេះ គប្បីដឹងថាមានចំនួន ១៦៦ ភាណវារៈ។

---

สมธิกฉสฏฺฐิสตปมาณมิติ ภาณวารโต เอสา,สมยํ ปกาสยนฺตี มหาวิหาราธิวาสีนํ.

អដ្ឋកថានេះ មានប្រមាណជាង ១៦៦ ភាណវារៈ តែងសម្តែងនូវលទ្ធិរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលគង់នៅក្នុងមហាវីហារ។

---

มูลฏฺฐกถาสารํ อาทาย มยา อิมํ กโรนฺเตน,ยํ ปญฺญมุปจิตํ เตน โหตุ โลโก สทา สุขิโตติ.

បុណ្យឯណាដែលខ្ញុំបានសន្សំហើយ ក្នុងការតែងអដ្ឋកថានេះ ដោយកាន់យកនូវខ្លឹមសារនៃមូលអដ្ឋកថា សូមឲ្យសត្វលោកបានប្រកបដោយសេចក្តីសុខជានិច្ច ដោយអំណាចនៃបុណ្យនោះចុះ។

---

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฺปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหนสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุ สาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ปภินฺนปฏิสมฺภิทาปริวาเร ฉฬภิญฺญาทิปฺปเภทคุณปฺปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ ปปญฺจสูทนี นาม มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถา –

អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយនេះ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី ដែលតែងឡើងដោយព្រះមហាថេរ ព្រះនាម ពុទ្ធឃោសៈ ជាអ្នកដែលគ្រូទាំងឡាយបានដាក់នាមឲ្យយ៉ាងនេះ ព្រះអង្គជាអ្នកប្រកបដោយបញ្ញาដ៏ទូលំទូលាយនិងបរិសុទ្ធ ជាគ្រឿងអលង្ការនៃវង្សរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលគង់នៅក្នុងមហាវីហារ ដែលជាប្រទីបបំភ្លឺវង្សព្រះថេរៈ មានបញ្ញាតម្កល់មាំក្នុងឧត្តរិមនុស្សធម៌ដែលតាក់តែងដោយគុណធម៌មានអភិញ្ញាប្រាំមួយជាដើម និងមានបដិសម្ភិទាជាបរិវារ ជាមហាកវី ជាអ្នកពោលវាទៈដ៏ប្រសើរ ពោលនូវពាក្យដ៏សមគួរនិងមានសេរីភាព ប្រកបដោយភាពពីរោះនិងឧត្តុង្គឧត្តមនៃវាចាដែលចេញមកដោយងាយស្រួលដោយអំណាចនៃករណសម្បត្តិ (ការបញ្ចេញសំឡេងដ៏បរិបូណ៌) ជាអ្នកអាចដោះស្រាយប្រស្នាដ៏ធំបាន មានពន្លឺនៃញាណមិនទើសទាក់ក្នុងព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា គឺព្រះត្រៃបិដកព្រមទាំងអដ្ឋកថា ជាអ្នកប្រកបដោយបញ្ញាដ៏វាងវៃ អាចចុះស៊ប់ទៅក្នុងព្រៃស្មុគស្មាញនៃលទ្ធិរបស់ខ្លួននិងលទ្ធិដទៃ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីល អាចារៈ សេចក្តីត្រង់ និងសេចក្តីទន់ភ្លន់ជាដើម និងជាអ្នកតាក់តែងដោយសទ្ធា បញ្ញា និងវីរិយៈដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង—

---

ตาว [Pg.254] ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิยา.

សូមអដ្ឋកថានេះ ស្ថិតនៅក្នុងលោកអស់កាលយូរអង្វែង ដើម្បីបង្ហាញនូវវិធីនៃទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ (ការជម្រះយោបល់ឲ្យបរិសុទ្ធ) ដល់កុលបុត្រទាំងឡាយដែលស្វែងរកការរំដោះខ្លួនចាកលោក។

---

พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

ដរាបណាព្រះនាមថា «ព្រះពុទ្ធ» នៃព្រះមហេសី ដែលជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោក មានព្រះហឫទ័យដ៏បរិសុទ្ធ ទ្រង់ប្រកបដោយគុណធម៌មានសេចក្តីអត់ធន់ជាដើម នៅតែប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលោក។

---

ปปญฺจสูทนี นาม

អដ្ឋកថាឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

---

มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถา สพฺพากาเรน นิฏฺฐิตา.

នៃមជ្ឈិមនិកាយ បានចប់សព្វគ្រប់ដោយប្រការទាំងពួង។