နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

မဇ္ဈိမနိကာယေ

මජ්ඣිම නිකායෙහි

ဥပရိပဏ္ဏာသ-အဋ္ဌကထာ

උපරිපණ්ණාසක අටුවාව

၁. ဒေဝဒဟဝဂ္ဂေါ

1. දේවදහ වර්ගය

၁. ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. දේවදහ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁. ဧဝံ [Pg.1] မေ သုတန္တိ ဒေဝဒဟသုတ္တံ. တတ္ထ ဒေဝဒဟံ နာမာတိ ဒေဝါ ဝုစ္စန္တိ ရာဇာနော, တတ္ထ စ သကျရာဇူနံ မင်္ဂလပေါက္ခရဏီ အဟောသိ ပါသာဒိကာ အာရက္ခသမ္ပန္နာ, သာ ဒေဝါနံ ဒဟတ္တာ ‘‘ဒေဝဒဟ’’န္တိ ပညာယိတ္ထ. တဒုပါဒါယ သောပိ နိဂမော ဒေဝဒဟန္တွေဝ သင်္ခံ ဂတော. ဘဂဝါ တံ နိဂမံ နိဿာယ လုမ္ဗိနိဝနေ ဝိဟရတိ. သဗ္ဗံ တံ ပုဗ္ဗေကတဟေတူတိ ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မပစ္စယာ. ဣမိနာ ကမ္မဝေဒနဉ္စ ကိရိယဝေဒနဉ္စ ပဋိက္ခိပိတွာ ဧကံ ဝိပါကဝေဒနမေဝ သမ္ပဋိစ္ဆန္တီတိ ဒဿေတိ. ဧဝံ ဝါဒိနော, ဘိက္ခဝေ, နိဂဏ္ဌာတိ ဣမိနာ ပုဗ္ဗေ အနိယမေတွာ ဝုတ္တံ နိယမေတွာ ဒဿေတိ.

1. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය දේවදහ සූත්‍රයයි. එහි 'දේවදහ' යන නාමය පිළිබඳව විස්තරය මෙසේය: රජවරුන්ට 'දේව' යැයි කියනු ලැබේ. එහි ශාක්‍ය රජවරුන්ගේ ප්‍රසාදජනක වූ, මැනවින් ආරක්ෂා කරන ලද මංගල පොකුණක් විය. එය ඒ රජවරුන්ගේ (දේවයන්ගේ) විලක් (දහ) වූ බැවින් 'දේවදහ' යැයි ප්‍රකට විය. එය ඇසුරු කරගෙන ඒ නියම්ගම ද 'දේවදහ' යන නම ලැබීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ නියම්ගම ඇසුරු කරමින් ලුම්බිණි වනයෙහි වැඩවසන සේක. 'සබ්බං තං පුබ්බේකතහේතූ' යනු පෙර කරන ලද කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් (සිදුවන බවයි). මෙයින් (නිගණ්ඨයන්) කර්මජ වේදනාව හා ක්‍රියා වේදනාව බැහැර කර එකම විපාක වේදනාව පමණක් පිළිගන්නා බව දක්වයි. 'මහණෙනි, මෙසේ වාද ඇති නිගණ්ඨයෝ' යන්නෙන් මීට පෙර විශේෂ කොට නොදක්වා වදාළ කරුණ මෙහිදී නිගණ්ඨ යන නාමය මගින් විශේෂ කොට දක්වයි.

အဟုဝမှေဝ မယန္တိ ဣဒံ ဘဂဝါ တေသံ အဇာနနဘာဝံ ဇာနန္တောဝ ကေဝလံ ကလိသာသနံ အာရောပေတုကာမော ပုစ္ဆတိ. ယေ ဟိ ‘‘မယံ အဟုဝမှာ’’တိပိ န ဇာနန္တိ, တေ ကထံ ကမ္မဿ ကတဘာဝံ ဝါ အကတဘာဝံ ဝါ ဇာနိဿန္တိ. ဥတ္တရိပုစ္ဆာယပိ ဧသေဝ နယော.

'අපි (පෙර) සිටියෙමු' යන්න, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ නොදන්නා බව දැන දැනම, හුදෙක් පරාජය පෙන්වා දීමේ අභිලාෂයෙන් විමසන සේක. යම් කෙනෙක් 'අපි (පෙර) සිටියෙමු' යන්න පවා නොදනිත්ද, ඔවුහු කර්මය කළ බවක් හෝ නොකළ බවක් කෙසේ නම් දනිත්ද? මතුපිටින් කරනු ලබන විමසීම්වලදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

၂. ဧဝံ သန္တေတိ စူဠဒုက္ခက္ခန္ဓေ (မ. နိ. ၁.၁၇၉-၁၈၀) မဟာနိဂဏ္ဌဿ ဝစနေ သစ္စေ သန္တေတိ အတ္ထော, ဣဓ ပန ဧတ္တကဿ ဌာနဿ တုမှာကံ အဇာနနဘာဝေ သန္တေတိ အတ္ထော. န ကလ္လန္တိ န ယုတ္တံ.

2. 'එසේ ඇති කල්හි' යනු චූළදුක්ඛක්ඛන්ධ සූත්‍රයෙහි මහා නිගණ්ඨයාගේ වචනය සත්‍ය වූ කල්හි යනු අර්ථයයි. මෙහිදී නම්, මෙපමණ කරුණු ප්‍රමාණයකදී ඔබගේ නොදන්නා බවක් ඇති කල්හි යනු අර්ථයයි. 'න කල්ලං' යනු නුසුදුසුය යන්නයි.

၃. ဂါဠှူပလေပနေနာတိ [Pg.2] ဗဟလူပလေပနေန, ပုနပ္ပုနံ ဝိသရဉ္ဇိတေန, န ပန ခလိယာ လိတ္တေန ဝိယ. ဧသနိယာတိ ဧသနိသလာကာယ အန္တမသော နန္တကဝဋ္ဋိယာပိ. ဧသေယျာတိ ဂမ္ဘီရံ ဝါ ဥတ္တာနံ ဝါတိ ဝီမံသေယျ. အဂဒင်္ဂါရန္တိ ဈာမဟရီတကဿ ဝါ အာမလကဿ ဝါ စုဏ္ဏံ. ဩဒဟေယျာတိ ပက္ခိပေယျ. အရောဂေါတိအာဒိ မာဂဏ္ဍိယသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၂၁၃) ဝုတ္တမေဝ.

3. 'ගාළ්හූපලේපනේන' යනු ඝන ලෙස ආලේප කරන ලද, නැවත නැවතත් විෂ පොවන ලද (හීයකින්) යන්නයි. නමුත් කිරි මිශ්‍ර ලේපනයක් වැනි නොවේ. 'ඒසනියා' යනු (හී තුඩ සෙවීමේ) කූරෙන්, අවම වශයෙන් රෙදි කඩකින් හෝ වේ. 'ඒසෙය්‍ය' යනු ගැඹුරට ගොස් ඇත්ද නැතහොත් මතුපිට ඇත්දැයි පිරික්සීමයි. 'අගදංගාරං' යනු පිළිස්සූ අරළු හෝ නෙල්ලි කුඩුයි. 'ඕදහෙය්‍ය' යනු (තුවාලය තුළට) දැමීමයි. 'අරෝගෝ' යනාදිය මාගන්ධිය සූත්‍රයෙහි වදාළ පරිදිම වේ.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ, သလ္လေန ဝိဒ္ဓဿ ဟိ ဝိဒ္ဓကာလေ ဝေဒနာယ ပါကဋကာလော ဝိယ ဣမေသံ ‘‘မယံ ပုဗ္ဗေ အဟုဝမှာ ဝါ နော ဝါ, ပါပကမ္မံ အကရမှာ ဝါ နော ဝါ, ဧဝရူပံ ဝါ ပါပံ ကရမှာ’’တိ ဇာနနကာလော သိယာ. ဝဏမုခဿ ပရိကန္တနာဒီသု စတူသု ကာလေသု ဝေဒနာယ ပါကဋကာလော ဝိယ ‘‘ဧတ္တကံ ဝါ နော ဒုက္ခံ နိဇ္ဇိဏ္ဏံ, ဧတ္တကေ ဝါ နိဇ္ဇိဏ္ဏေ သဗ္ဗမေဝ ဒုက္ခံ နိဇ္ဇိဏ္ဏံ ဘဝိဿတိ, သုဒ္ဓန္တေ ပတိဋ္ဌိတာ နာမ ဘဝိဿာမာ’’တိ ဇာနနကာလော သိယာ. အပရဘာဂေ ဖာသုဘာဝဇာနနကာလော ဝိယ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါယ ဇာနနကာလော သိယာ. ဧဝမေတ္ထ ဧကာယ ဥပမာယ တယော အတ္ထာ, စတူဟိ ဥပမာဟိ ဧကော အတ္ထော ပရိဒီပိတော.

එලෙසම, මෙහිදී මෙම උපමාව සැසඳීම මෙසේය: හීයකින් විදින ලද තැනැත්තාට විදින ලද අවස්ථාවෙහි වේදනාව ප්‍රකට වන්නාක් මෙන්, මොවුන්ට ද 'අපි පෙර සිටියෙමුද නැද්ද, පාප කර්ම කළෙමුද නැද්ද, මෙබඳු පාපයක් කළෙමුද' යන්න දැනගත හැකි කාලයක් තිබිය යුතුය. ව්‍රණ මුඛය (තුවාලය) කැපීම ආදී සතර අවස්ථාවකදී වේදනාව ප්‍රකට වන්නාක් මෙන්, 'අපගේ මෙපමණ දුකක් ගෙවී ගියේය, මෙපමණක් ගෙවුණු පසු සියලු දුක් ගෙවී යන්නේය, පිරිසිදු කෙළවරෙහි පිහිටියන් වන්නෙමු' යන්න දැනගත හැකි කාලයක් තිබිය යුතුය. පසුව සුවපත් බව දැනෙන කාලය මෙන්, මෙලොවදීම අකුසල් ප්‍රහීණය හා කුසල් සම්පාදනය සඳහා දැනගත හැකි කාලයක් තිබිය යුතුය. මෙසේ මෙහි එක් උපමාවකින් අර්ථ තුනක් ද, උපමා සතරකින් එක් අර්ථයක් ද දක්වන ලදී.

၄. ဣမေ ပန တတော ဧကမ္ပိ န ဇာနန္တိ, ဝိရဇ္ဈိတွာ ဂတေ သလ္လေ အဝိဒ္ဓေါဝ ‘‘ဝိဒ္ဓေါသိ မယာ’’တိ ပစ္စတ္ထိကဿ ဝစနပ္ပမာဏေနေဝ ‘‘ဝိဒ္ဓေါသ္မီ’’တိ သညံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဒုက္ခပ္ပတ္တပုရိသော ဝိယ ကေဝလံ မဟာနိဂဏ္ဌဿ ဝစနပ္ပမာဏေန သဗ္ဗမေတံ သဒ္ဒဟန္တာ ဧဝံ သလ္လောပမာယ ဘဂဝတာ နိဂ္ဂဟိတာ ပစ္စာဟရိတုံ အသက္ကောန္တာ ယထာ နာမ ဒုဗ္ဗလော သုနခေါ မိဂံ ဥဋ္ဌာပေတွာ သာမိကဿ အဘိမုခံ ကရိတွာ အတ္တနာ ဩသက္ကတိ, ဧဝံ မဟာနိဂဏ္ဌဿ မတ္ထကေ ဝါဒံ ပက္ခိပန္တာ နိဂဏ္ဌော, အာဝုသောတိအာဒီမာဟံသု.

4. නමුත් මොවුන් එයින් එකක්වත් නොදනිති. විදිනු ලැබ ඉවතට ගිය හීයකින්, විදීමට ලක් නොවී සිටියත් 'මා විසින් ඔබට විදින ලදී' යන සතුරාගේ වචන පමණක් පිළිගෙන 'මම විදිනු ලැබුවෙමි' යන සංඥාව ඇති කරගෙන දුකට පත් පුරුෂයෙකු මෙන්, හුදෙක් මහා නිගණ්ඨයාගේ වචනය ප්‍රමාණ කොට ගෙන මේ සියල්ල අදහති. මෙසේ හීයක උපමාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නිග්‍රහ කරනු ලැබ, පිළිතුරු දීමට නොහැකි වූ නිගණ්ඨයෝ, දුර්වල බල්ලෙකු මුවෙකු පන්නා තමාගේ ස්වාමියා ඉදිරියට පමුණුවා තමා පසුපසට වන්නාක් මෙන්, මහා නිගණ්ඨයා මත වාදය පටවා 'ඇවැත්නි, නිගණ්ඨ තෙමේ...' යනාදිය කීහ.

၅. အထ နေ ဘဂဝါ သာစရိယကေ နိဂ္ဂဏှန္တော ပဉ္စ ခေါ ဣမေတိအာဒိမာဟ. တတြာယသ္မန္တာနန္တိ တေသု ပဉ္စသု ဓမ္မေသု အာယသ္မန္တာနံ. ကာ အတီတံသေ သတ္ထရိ သဒ္ဓါတိ အတီတံသဝါဒိမှိ သတ္ထရိ ကာ သဒ္ဓါ. ယာ အတီတဝါဒံ သဒ္ဒဟန္တာနံ တုမှာကံ မဟာနိဂဏ္ဌဿ သဒ္ဓါ, သာ ကတမာ? ကိံ [Pg.3] ဘူတတ္ထာ အဘူတတ္ထာ, ဘူတဝိပါကာ အဘူတဝိပါကာတိ ပုစ္ဆတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. သဟဓမ္မိကန္တိ သဟေတုကံ သကာရဏံ. ဝါဒပဋိဟာရန္တိ ပစ္စာဂမနကဝါဒံ. ဧတ္တာဝတာ တေသံ ‘‘အပနေထ သဒ္ဓံ, သဗ္ဗဒုဗ္ဗလာ ဧသာ’’တိ သဒ္ဓါဆေဒကဝါဒံ နာမ ဒဿေတိ.

5. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් ඇදුරන් ද සමඟ නිග්‍රහ කරමින් 'පඤ්ච ඛෝ ඉමේ' යනාදිය වදාළ සේක. 'තත්‍රායස්මන්තානං' යනු ඒ ධර්ම පහ කෙරෙහි ආයුෂ්මතුන්ගේ යන්නයි. 'අතීතය පවසන ශාස්තෘවරයා කෙරෙහි කවර ශ්‍රද්ධාවක්ද?' යනු අතීතය පිළිබඳව පවසන මහා නිගණ්ඨයා කෙරෙහි පවතින ඒ ශ්‍රද්ධාව කවරේද? එය සැබෑ අර්ථයක් ඇත්තක්ද? නැති එකක්ද? සැබෑ විපාක ඇත්තක්ද? නැති එකක්ද? යන්න විමසන සේක. සෙසු පදවලදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. 'සහධම්මිකං' යනු හේතු සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ යන්නයි. 'වාදපටිහාරං' යනු ආපසු හැරවිය හැකි වාදයයි. මෙපමණකින් ඔවුන්ගේ 'ශ්‍රද්ධාව බැහැර කරව්, මෙය අතිශයින් දුර්වලය' යනාදී වශයෙන් ශ්‍රද්ධාව සිඳලන වාදය දක්වයි.

၆. အဝိဇ္ဇာ အညာဏာတိ အဝိဇ္ဇာယ အညာဏေန. သမ္မောဟာတိ သမ္မောဟေန. ဝိပစ္စေထာတိ ဝိပရီတတော သဒ္ဒဟထ, ဝိပလ္လာသဂ္ဂါဟံ ဝါ ဂဏှထာတိ အတ္ထော.

6. 'අවිජ්ජා අඤ්ඤාණා' යනු අවිද්‍යාවෙන් හා නොදන්නා බවෙනි. 'සම්මෝහා' යනු දැඩි මුළාවෙනි. 'විපච්චේථ' යනු විපරීතව අදහන්නාහුය, නැතහොත් වැරදි ලෙස ගැනීමක් කරන්නාහුය යනු අර්ථයයි.

၇. ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယန္တိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကဒါယကံ. ဥပက္ကမေနာတိ ပယောဂေန. ပဓာနေနာတိ ဝီရိယေန. သမ္ပရာယဝေဒနီယန္တိ ဒုတိယေ ဝါ တတိယေ ဝါ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကဒါယကံ. သုခဝေဒနီယန္တိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏဝိပါကဒါယကံ ကုသလကမ္မံ. ဝိပရီတံ ဒုက္ခဝေဒနီယံ. ပရိပက္ကဝေဒနီယန္တိ ပရိပက္ကေ နိပ္ဖန္နေ အတ္တဘာဝေ ဝေဒနီယံ, ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဿေဝေတံ အဓိဝစနံ. အပရိပက္ကဝေဒနီယန္တိ အပရိပက္ကေ အတ္တဘာဝေ ဝေဒနီယံ, သမ္ပရာယဝေဒနီယဿေဝေတံ အဓိဝစနံ. ဧဝံ သန္တေပိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော – ယံ ပဌမဝယေ ကတံ ပဌမဝယေ ဝါ မဇ္ဈိမဝယေ ဝါ ပစ္ဆိမဝယေ ဝါ ဝိပါကံ ဒေတိ, မဇ္ဈိမဝယေ ကတံ မဇ္ဈိမဝယေ ဝါ ပစ္ဆိမဝယေ ဝါ ဝိပါကံ ဒေတိ, ပစ္ဆိမဝယေ ကတံ တတ္ထေဝ ဝိပါကံ ဒေတိ, တံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ နာမ. ယံ ပန သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ဝိပါကံ ဒေတိ, တံ ပရိပက္ကဝေဒနီယံ နာမ. တံ ကုသလမ္ပိ ဟောတိ အကုသလမ္ပိ.

7. 'දිට්ඨධම්මවේදනීය' යනු මෙම ආත්ම භවයෙහිදීම විපාක දෙන (කර්ම) ය. 'උපක්කමේන' යනු ප්‍රයෝගයෙනි. 'පධානේන' යනු වීර්යයෙනි. 'සම්පරායවේදනීය' යනු දෙවන හෝ තුන්වන ආත්ම භවයකදී විපාක දෙන (කර්ම) ය. 'සුඛවේදනීය' යනු ඉෂ්ට අරමුණු විපාක දෙන කුසල් කර්මයයි. එහි විපරීතය 'දුක්ඛවේදනීය' කර්මයයි. 'පරිපක්කවේදනීය' යනු මෝරා ගිය ආත්ම භවයෙහි අනුභව කළ යුතු විපාක ඇති කර්මයයි; මෙය දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මයටම තවත් නමකි. 'අපරිපක්කවේදනීය' යනු මෝරා නොගිය ආත්ම භවයෙහි අනුභව කළ යුතු විපාක ඇති කර්මයයි; මෙය සම්පරායවේදනීය කර්මයට තවත් නමකි. එසේ වුවද, මෙහි විශේෂත්වය මෙසේය - යම් කර්මයක් ප්‍රථම වයසේදී කර, ප්‍රථම, මධ්‍යම හෝ පශ්චිම වයසේදී විපාක දෙයිද, මධ්‍යම වයසේදී කර, මධ්‍යම හෝ පශ්චිම වයසේදී විපාක දෙයිද, පශ්චිම වයසේදී කර, එහිදීම විපාක දෙයිද, එය දිට්ඨධම්මවේදනීය නම් වේ. යම් කර්මයක් දින හතක් ඇතුළත විපාක දෙයිද, එය පරිපක්කවේදනීය නම් වේ. එය කුසල් ද විය හැකිය, අකුසල් ද විය හැකිය.

တတြိမာနိ ဝတ္ထူနိ – ပုဏ္ဏော နာမ ကိရ ဒုဂ္ဂတမနုဿော ရာဇဂဟေ သုမနသေဋ္ဌိံ နိဿာယ ဝသတိ. တမေနံ ဧကဒိဝသံ နဂရမှိ နက္ခတ္တေ သံဃုဋ္ဌေ သေဋ္ဌိ အာဟ – ‘‘သစေ အဇ္ဇ ကသိဿသိ, ဒွေ စ ဂေါဏေ နင်္ဂလဉ္စ လဘိဿသိ. ကိံ နက္ခတ္တံ ကီဠိဿသိ, ကသိဿသီ’’တိ. ကိံ မေ နက္ခတ္တေန, ကသိဿာမီတိ? တေန ဟိ ယေ ဂေါဏေ ဣစ္ဆသိ, တေ ဂဟေတွာ ကသာဟီတိ. သော ကသိတုံ ဂတော. တံ ဒိဝသံ သာရိပုတ္တတ္ထေရော နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ကဿ သင်္ဂဟံ ကရောမီ’’တိ? အာဝဇ္ဇန္တော ပုဏ္ဏံ ဒိသွာ ပတ္တစီဝရံ အာဒါယ တဿ ကသနဋ္ဌာနံ ဂတော. ပုဏ္ဏော ကသိံ ဌပေတွာ ထေရဿ ဒန္တကဋ္ဌံ ဒတွာ မုခေါဒကံ အဒါသိ. ထေရော သရီရံ ပဋိဇဂ္ဂိတွာ ကမ္မန္တဿ အဝိဒူရေ [Pg.4] နိသီဒိ ဘတ္တာဘိဟာရံ ဩလောကေန္တော. အထဿ ဘရိယံ ဘတ္တံ အာဟရန္တိံ ဒိသွာ အန္တရာမဂ္ဂေယေဝ အတ္တာနံ ဒဿေသိ.

එහිලා මේ කතා පුවත් වෙයි. රජගහ නුවර පුණ්ණ නමින් එක්තරා දුගියෙක් සුමන සිටුවරයා ඇසුරු කරමින් වාසය කළේය. දිනක් නගරයෙහි උත්සවයක් (නැකැත් කෙළියක්) ප්‍රකාශයට පත් කළ කල්හි, සිටුවරයා ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසීය: "ඉදින් ඔබ අද කුඹුරු සීෑමෙහි යෙදෙන්නේ නම්, ඔබට ගොනුන් දෙදෙනෙකු හා නඟුලක් ලැබෙනු ඇත. ඔබ කුමක් කරන්නේද? උත්සවය සමරන්නෙහිද නැතහොත් කුඹුරු කොටන්නෙහිද?" පුණ්ණ මෙසේ කීවේය: "මට උත්සවයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? මම කුඹුරු කොටන්නෙමි." එවිට සිටුතුමා "එසේ නම් ඔබ කැමති ගොනුන් ගෙන කුඹුරු කොටන්න" යි පැවසීය. ඔහු සීෑමට ගියේය. එදින සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, "අද මා කාහට සංග්‍රහ කරම්දැයි" මෙනෙහි කරන සේක් පුණ්ණව දැක, පාත්‍රය හා සිවුරු ගෙන ඔහු කුඹුරු කොටන ස්ථානයට වැඩම කළ සේක. පුණ්ණ සීෑම නවත්වා, තෙරුන් වහන්සේට දැහැනකිටි පූජා කොට මුහුණ සේදීමට පැන් පිළිගැන්වීය. තෙරුන් වහන්සේ ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා, ආහාර රැගෙන එන තෙක් බලමින් කුඹුරට නුදුරින් වැඩ සිටි සේක. ඉක්බිති පුණ්ණගේ බිරිඳ ආහාර රැගෙන එනු දැක, මඟ මධ්‍යයේ ඇයට පෙනී සිටි සේක.

သာ သာမိကဿ အာဟဋဘတ္တံ ထေရဿ ပတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ပုန ဂန္တွာ အညံ ဘတ္တံ သမ္ပာဒေတွာ ဒိဝါ အဂမာသိ. ပုဏ္ဏော ဧကဝါရံ ကသိတွာ နိသီဒိ. သာပိ ဘတ္တံ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆန္တီ အာဟ – ‘‘သာမိ ပါတောဝ တေ ဘတ္တံ အာဟရိယိတ္ထ, အန္တရာမဂ္ဂေ ပန သာရိပုတ္တတ္ထေရံ ဒိသွာ တံ တဿ ဒတွာ အညံ ပစိတွာ အာဟရန္တိယာ မေ ဥဿူရော ဇာတော, မာ ကုဇ္ဈိ သာမီ’’တိ. ဘဒ္ဒကံ တေ ဘဒ္ဒေ ကတံ, မယာ ထေရဿ ပါတောဝ ဒန္တကဋ္ဌဉ္စ မုခေါဒကဉ္စ ဒိန္နံ, အမှာကံယေဝါနေန ပိဏ္ဍပါတောပိ ပရိဘုတ္တော, အဇ္ဇ ထေရေန ကတသမဏဓမ္မဿ မယံ ဘာဂိနော ဇာတာတိ စိတ္တံ ပသာဒေသိ. ဧကဝါရံ ကသိတဋ္ဌာနံ သုဝဏ္ဏမေဝ အဟောသိ. သော ဘုဉ္ဇိတွာ ကသိတဋ္ဌာနံ ဩလောကေန္တော ဝိဇ္ဇောတမာနံ ဒိသွာ ဥဋ္ဌာယ ယဋ္ဌိယာ ပဟရိတွာ ရတ္တသုဝဏ္ဏဘာဝံ ဇာနိတွာ ‘‘ရညော အကထေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န သက္ကာ’’တိ ဂန္တွာ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ တံ သဗ္ဗံ သကဋေဟိ အာဟရာပေတွာ ရာဇင်္ဂဏေ ရာသိံ ကာရေတွာ ‘‘ကဿိမသ္မိံ နဂရေ ဧတ္တကံ သုဝဏ္ဏံ အတ္ထီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ကဿစိ နတ္ထီတိ စ ဝုတ္တေ သေဋ္ဌိဋ္ဌာနမဿ အဒါသိ. သော ပုဏ္ဏသေဋ္ဌိ နာမ ဇာတော.

ඇය තම ස්වාමියා වෙනුවෙන් රැගෙන ආ බත තෙරුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට පූජා කොට, නැවත නිවසට ගොස් වෙනත් බතක් පිළියෙල කර දහවල් කාලයේදී නැවත පැමිණියාය. පුණ්ණ එක් වරක් සී සෑම කොට විවේකීව වාඩි වී සිටියේය. ඇය ආහාර රැගෙන එනු දැක ඔහුට මෙසේ කීවාය: "හිමියනි, උදෑසනම ඔබ වෙනුවෙන් බත රැගෙන ආවෙමි. එහෙත් මඟදී සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ දැක, එම බත උන්වහන්සේට පූජා කළෙමි. පසුව නැවත බතක් පිස රැගෙන එන බැවින් මට ප්‍රමාද විය. හිමියනි, ඒ ගැන මා කෙරෙහි කෝප නොවන්න." එවිට පුණ්ණ මෙසේ කීවේය: "පින්වතිය, ඔබ ඉතා යහපත් දෙයක් කළාය. මමද අද උදෑසනම තෙරුන් වහන්සේට දැහැනකිටි හා මුඛ සෝදන පැන් පූජා කළෙමි. අපේම දානය උන්වහන්සේ වළඳා ඇත. අද තෙරුන් වහන්සේ කළ ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි කොටස්කරුවෝ අපි වූවෙමු" යි පවසා සිත පහදවා ගත්තේය. එවිට ඔහු එක් වරක් සී සෑම කළ ස්ථානය මුළුමනින්ම රන් බවට පත් විය. ඔහු ආහාර අනුභව කොට සී සෑම කළ ස්ථානය දෙස බලන විට, එය බැබළෙනු දැක නැගී සිට සැරයටියෙන් තට්ටු කර බලා, එය රන් බව දැන, "රජුට නොදන්වා මෙය පරිභෝජනය කළ නොහැක" යි සිතා ගොස් රජතුමාට ඒ බව සැළ කළේය. රජතුමා ඒ සියලු රන් කරත්ත මගින් ගෙන්වාගෙන රජ මාලිගාවේ අංගණයේ ගොඩගසා, "මේ නගරයේ මෙපමණ රන් වෙනත් කා හට තිබේද?" යි විමසීය. "වෙන කිසිවෙකුට නැත" යි පැවසූ කල්හි රජතුමා ඔහුට සිටු තනතුර පිරිනැමීය. ඔහු පුණ්ණ සිටුතුමා නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

အပရမ္ပိ ဝတ္ထု – တသ္မိံယေဝ ရာဇဂဟေ ကာဠဝေဠိယော နာမ ဒုဂ္ဂတော အတ္ထိ. တဿ ဘရိယာ ပဏ္ဏမ္ဗိလယာဂုံ ပစိ. မဟာကဿပတ္ထေရော နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ကဿ သင်္ဂဟံ ကရောမီ’’တိ အာဝဇ္ဇန္တော တံ ဒိသွာ ဂန္တွာ ဂေဟဒွါရေ အဋ္ဌာသိ. သာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ သဗ္ဗံ တတ္ထ ပက္ခိပိတွာ ထေရဿ အဒါသိ, ထေရော ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သတ္ထု ဥပနာမေသိ. သတ္ထာ အတ္တနော ယာပနမတ္တံ ဂဏှိ, သေသံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ ပဟောသိ. ကာဠဝဠိယောပိ တံ ဌာနံ ပတ္တော စူဠကံ လဘိ. မဟာကဿပေါ သတ္ထာရံ ကာဠဝဠိယဿ ဝိပါကံ ပုစ္ဆိ. သတ္ထာ ‘‘ဣတော သတ္တမေ ဒိဝသေ သေဋ္ဌိစ္ဆတ္တံ လဘိဿတီ’’တိ အာဟ. ကာဠဝဠိယော တံ ကထံ သုတွာ ဂန္တွာ ဘရိယာယ အာရောစေသိ.

තවත් කතා පුවතක් මෙසේය: එම රජගහ නුවරම කාළවළිය නමින් දුගියෙක් විසීය. ඔහුගේ බිරිඳ පලා වර්ග දැමූ ඇඹුල් කැඳක් පිසුවාය. මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට "කාහට සංග්‍රහ කරම්දැයි" මෙනෙහි කරන සේක්, ඔහුව දැක වැඩම කර නිවසේ දොරකඩ වැඩසිටි සේක. ඇය පාත්‍රය ගෙන මුළු ඇඹුල් කැඳ ප්‍රමාණයම එහි පූජා කළාය. තෙරුන් වහන්සේ විහාරයට වැඩම කොට එය බුදුරජාණන් වහන්සේට පිළිගැන්වූ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ දිවි පැවැත්මට ප්‍රමාණවත් පමණක් එයින් ගත් සේක. ඉතිරි කොටස පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට ප්‍රමාණවත් විය. කාළවළිය ද එම ස්ථානයට පැමිණ ඉතිරි වූ ස්වල්පයක් ලැබීය. මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් කාළවළියට ලැබෙන විපාකය ගැන විමසූ සේක. "මෙතැන් සිට හත්වන දිනයේදී මොහු සිටු සැපත ලබන්නේය" යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. කාළවළිය ඒ වදන් අසා ගොස් තම බිරිඳට සැළ කළේය.

တဒါ စ ရာဇာ နဂရံ အနုသဉ္စရန္တော ဗဟိနဂရေ ဇီဝသူလေ နိသိန္နံ ပုရိသံ အဒ္ဒသ. ပုရိသော ရာဇာနံ ဒိသွာ ဥစ္စာသဒ္ဒံ အကာသိ ‘‘တုမှာကံ မေ [Pg.5] ဘုဉ္ဇနဘတ္တံ ပဟိဏထ ဒေဝါ’’တိ. ရာဇာ ‘‘ပေသေဿာမီ’’တိ ဝတွာ သာယမာသဘတ္တေ ဥပနီတေ သရိတွာ ‘‘ဣမံ ဟရိတုံ သမတ္ထံ ဇာနာထာ’’တိ အာဟ, နဂရေ သဟဿဘဏ္ဍိကံ စာရေသုံ. တတိယဝါရေ ကာဠဝဠိယဿ ဘရိယာ အဂ္ဂဟေသိ. အထ နံ ရညော ဒဿေသုံ, သာ ပုရိသဝေသံ ဂဟေတွာ ပဉ္စာဝုဓသန္နဒ္ဓါ ဘတ္တပါတိံ ဂဟေတွာ နဂရာ နိက္ခမိ. ဗဟိနဂရေ တာလေ အဓိဝတ္ထော ဒီဃတာလော နာမ ယက္ခော တံ ရုက္ခမူလေန ဂစ္ဆန္တိံ ဒိသွာ ‘‘တိဋ္ဌ တိဋ္ဌ ဘက္ခောသိ မေ’’တိ အာဟ. နာဟံ တဝ ဘက္ခော, ရာဇဒူတော အဟန္တိ. ကတ္ထ ဂစ္ဆသီတိ. ဇီဝသူလေ နိသိန္နဿ ပုရိသဿ သန္တိကန္တိ. မမပိ ဧကံ သာသနံ ဟရိတုံ သက္ခိဿသီတိ. အာမ သက္ခိဿာမီတိ. ‘‘ဒီဃတာလဿ ဘရိယာ သုမနဒေဝရာဇဓီတာ ကာဠီ ပုတ္တံ ဝိဇာတာ’’တိ အာရောစေယျာသိ. ဣမသ္မိံ တာလမူလေ သတ္တ နိဓိကုမ္ဘိယော အတ္ထိ, တာ တွံ ဂဏှေယျာသီတိ. သာ ‘‘ဒီဃတာလဿ ဘရိယာ သုမနဒေဝရာဇဓီတာ ကာဠီ ပုတ္တံ ဝိဇာတာ’’တိ ဥဂ္ဃောသေန္တီ အဂမာသိ.

එකල රජතුමා නගරයෙහි සංචාරය කරද්දී, නගරයෙන් පිටත පණ පිටින් හුල තබා සිටි මිනිසෙකු දුටුවේය. එම මිනිසා රජු දැක, "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ අනුභව කරන බතින් කොටසක් මට එවනු මැනවැ"යි මොරගෑවේය. රජතුමා "එවන්නෙමි"යි පවසා, පසුව රාත්‍රී භෝජනය පිළියෙල වූ කල්හි එය මතක් වී, "මෙය රැගෙන යාමට සමත් කෙනෙකු දන්නෙහිද?" යි විමසා නගරය පුරා කහවනු දහසක ත්‍යාගයක් ප්‍රකාශ කළේය. තුන්වන වර අඬබෙර ගැසූ කල්හි කාළවළියගේ බිරිඳ එය භාරගත්තාය. ඇයව රජු වෙත ඉදිරිපත් කළ කල්හි, ඇය පිරිමි වෙස් ගෙන, පංචාවුධයෙන් සන්නද්ධව බත් බඳුන රැගෙන නගරයෙන් නික්මුණාය. නගරයෙන් පිටත තල් ගසක අධිගෘහිත 'දීඝතාල' නම් යක්ෂයෙක් ඇය ගස මුලින් යනු දැක, "නතර වනු, නතර වනු, ඔබ මගේ ආහාරයකි" යි කීවේය. එවිට ඇය "මම ඔබේ ආහාරයක් නොවෙමි, මම රාජ දූතයෙක්මි" යි කීවාය. "කොහේ යන්නෙහිද?" යි ඇසූ කල්හි, "හුල තබා සිටින මිනිසා වෙත යමි" යි පැවසුවාය. "මගේ පණිවිඩයක්ද රැගෙන යා හැකිද?" යි විමසූ විට "එසේය, හැකිය" යි ඇය කීවාය. "දීඝතාලගේ බිරිඳ වූ සුමන දේවරාජයාගේ දියණිය වන කාළී පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය යන්න පවසන්න. මේ තල් ගස මුල නිධන් කළුන් හතක් ඇත, ඒවා ඔබ ලබාගන්න" යි යක්ෂයා කීවේය. ඇය "දීඝතාලගේ බිරිඳ වූ සුමන දේවරාජයාගේ දියණිය වන කාළී පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය" යි ප්‍රකාශ කරමින් ඉදිරියට ගියාය.

သုမနဒေဝေါ ယက္ခသမာဂမေ နိသိန္နော သုတွာ ‘‘ဧကော မနုဿော အမှာကံ ပိယပဝတ္တိံ အာဟရတိ, ပက္ကောသထ န’’န္တိ သာသနံ သုတွာ ပသန္နော ‘‘ဣမဿ ရုက္ခဿ ပရိမဏ္ဍလစ္ဆာယာယ ဖရဏဋ္ဌာနေ နိဓိကုမ္ဘိယော တုယှံ ဒမ္မီ’’တိ အာဟ. ဇီဝသူလေ နိသိန္နပုရိသော ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ မုခပုဉ္ဆနကာလေ ဣတ္ထိဖဿောတိ ဉတွာ စူဠာယ ဍံသိ, သာ အသိနာ အတ္တနော စူဠံ ဆိန္ဒိတွာ ရညော သန္တိကံယေဝ ဂတာ. ရာဇာ ဘတ္တဘောဇိတဘာဝေါ ကထံ ဇာနိတဗ္ဗောတိ? စူဠသညာယာတိ ဝတွာ ရညော အာစိက္ခိတွာ တံ ဓနံ အာဟရာပေသိ. ရာဇာ အညဿ ဧတ္တကံ ဓနံ နာမ အတ္ထီတိ. နတ္ထိ ဒေဝါတိ. ရာဇာ တဿာ ပတိံ တသ္မိံ နဂရေ ဓနသေဋ္ဌိံ အကာသိ. မလ္လိကာယပိ ဒေဝိယာ ဝတ္ထု ကထေတဗ္ဗံ. ဣမာနိ တာဝ ကုသလကမ္မေ ဝတ္ထူနိ.

යක්ෂ සමාගමෙහි සිටි සුමන දේවරාජයා මෙය අසා, "එක් මිනිසෙකු අපට ප්‍රිය පුවතක් ගෙන එයි, ඔහුව කැඳවන්න" යි පණිවිඩය අසා පැහැදී, "මේ වෘක්ෂයේ වටකුරු සෙවණ වැටෙන ස්ථානයෙහි ඇති නිධන් කළුන් ඔබට දෙමි" යි පැවසීය. හුල තබා සිටි මිනිසා බත අනුභව කොට මුහුණ පිසදාන වෙලාවේදී, එය ස්ත්‍රී ස්පර්ශයක් බව දැන ඇගේ කොණ්ඩයෙන් සපා ගත්තේය. ඇය කඩුවෙන් තමාගේ කොණ්ඩය කපා දමා රජු වෙතම ගියාය. "මිනිසා බත අනුභව කළ බව කෙසේ දැනගන්නද?" යි රජු ඇසූ විට, ඇය කපා දැමූ කොණ්ඩය පෙන්වා රජුට කරුණු සැළ කොට, පසුව එම ධනය ගෙන්වා ගැනීමට සැලැස්වූවාය. "මෙපමණ ධනයක් ඇති වෙනත් අයෙක් සිටීද?" යි රජු ඇසීය. "නැත දේවයන් වහන්ස" යි ඇමතියෝ කීහ. රජතුමා ඇගේ ස්වාමියාව එම නගරයේ 'ධන සිටුවරයා' ලෙස පත් කළේය. මල්ලිකා දේවියගේ කතාවද මෙසේම කිව යුතුය. මේවා වනාහි කුසල් කර්මයන්හි විපාක පෙන්වන කතා පුවත් වෙයි.

နန္ဒမာဏဝကော ပန ဥပ္ပလဝဏ္ဏာယ ထေရိယာ ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇိ, တဿ မဉ္စတော ဥဋ္ဌာယ နိက္ခမိတွာ ဂစ္ဆန္တဿ မဟာပထဝီ ဘိဇ္ဇိတွာ ဩကာသမဒါသိ, တတ္ထေဝ မဟာနရကံ ပဝိဋ္ဌော. နန္ဒောပိ ဂေါဃာတကော ပဏ္ဏာသ ဝဿာနိ ဂေါဃာတကကမ္မံ ကတွာ ဧကဒိဝသံ ဘောဇနကာလေ မံသံ အလဘန္တော ဧကဿ ဇီဝမာနကဂေါဏဿ ဇိဝှံ ဆိန္ဒိတွာ အင်္ဂါရေသု ပစာပေတွာ ခါဒိတုံ အာရဒ္ဓေါ. အထဿ ဇိဝှာ မူလေ ဆိဇ္ဇိတွာ ဘတ္တပါတိယံယေဝ ပတိတာ, သော ဝိရဝန္တော ကာလံ ကတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိ. နန္ဒောပိ ယက္ခော အညေန ယက္ခေန [Pg.6] သဒ္ဓိံ အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော သာရိပုတ္တတ္ထေရံ နဝေါရောပိတေဟိ ကေသေဟိ ရတ္တိဘာဂေ အဗ္ဘောကာသေ နိသိန္နံ ဒိသွာ သီသေ ပဟရိတုကာမော ဣတရဿ ယက္ခဿ အာရောစေတွာ တေန ဝါရိယမာနောပိ ပဟာရံ ဒတွာ ဍယှာမိ ဍယှာမီတိ ဝိရဝန္တော တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဘူမိံ ပဝိသိတွာ မဟာနိရယေ နိဗ္ဗတ္တောတိ ဣမာနိ အကုသလကမ္မေ ဝတ္ထူနိ.

නන්ද නම් තරුණයා උප්පලවණ්ණා තෙරණියට වැරදි ලෙස (අපරාධයක්) කළේය. ඔහු ඇඳෙන් නැගිට පිටතට යන විට මහපොළොව පැලී ඔහුට ඉඩ දුන්නේය. ඔහු එතැනම මහා නිරයට වැටුණේය. ගව ඝාතක නන්ද ද වසර පනහක් ගවයන් මරා ජීවත් වී, දිනක් කෑම වේලෙහි මස් නොලැබුණු බැවින් ජීවතුන් අතර සිටි ගවයෙකුගේ දිව කපා ගින්දරේ පුලුස්සා අනුභව කිරීමට පටන් ගත්තේය. එවිට ඔහුගේම දිව මුලින්ම කැඩී බත් පිඟානට වැටුණේය. ඔහු මරහඬ තලමින් මියගොස් නිරයෙහි උපන්නේය. නන්ද නම් යක්ෂයා ද තවත් යක්ෂයෙකු සමඟ අහසින් යන විට, අලුතින් කෙස් බෑ මධ්‍යම රාත්‍රියේ එළිමහනේ වැඩසිටි සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ දැක හිසට පහර දීමට කැමති විය. අනෙක් යක්ෂයා එය වැළැක්වුවද, ඔහු පහර දී 'මම දැවෙනවා, මම දැවෙනවා' යැයි මරහඬ තලමින් එතැනම පොළොවට කිඳා බැස මහා නිරයේ උපන්නේය. මේවා අකුසල කර්මයේ විපාක දක්වන වස්තූන් (පුවත්) ලෙස දත යුතුය.

ယံ ပန အန္တမသော မရဏသန္တိကေပိ ကတံ ကမ္မံ ဘဝန္တရေ ဝိပါကံ ဒေတိ, တံ သဗ္ဗံ သမ္ပရာယဝေဒနီယံ နာမ. တတ္ထ ယော အပရိဟီနဿ ဈာနဿ ဝိပါကော နိဗ္ဗတ္တိဿတိ, သော ဣဓ နိဗ္ဗတ္တိတဝိပါကောတိ ဝုတ္တော. တဿ မူလဘူတံ ကမ္မံ နေဝ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ န သမ္ပရာယဝေဒနီယန္တိ, န ဝိစာရိတံ, ကိဉ္စာပိ န ဝိစာရိတံ, သမ္ပရာယဝေဒနီယမေဝ ပနေတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယော ပဌမမဂ္ဂါဒီနံ ဘဝန္တရေ ဖလသမာပတ္တိဝိပါကော, သော ဣဓ နိဗ္ဗတ္တိတဂုဏောတွေဝ ဝုတ္တော. ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဝုတ္တော, မဂ္ဂကမ္မံ ပန ပရိပက္ကဝေဒနီယန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဂ္ဂစေတနာယေဝ ဟိ သဗ္ဗလဟုံ ဖလဒါယိကာ အနန္တရဖလတ္တာတိ.

අවම වශයෙන් මරණාසන්න මොහොතේදී හෝ කරන ලද යම් කර්මයක් මීළඟ භවයේදී විපාක දෙයිද, එය 'සම්පරායවේදනීය කර්මය' නම් වේ. එහිදී නොපිරිහුණු ධ්‍යානයක යම් විපාකයක් උපදීද, එය මෙහි (අවසාන භවයේදී) උපන් විපාකයක් ලෙස කියනු ලැබේ. එහි මූලික කර්මය දිට්ඨධම්මවේදනීය හෝ සම්පරායවේදනීය කර්මයක් ලෙස විග්‍රහ කර නැතත්, එය සම්පරායවේදනීය කර්මයක්ම බව දත යුතුය. ප්‍රථම මාර්ගාදීන්ගේ මීළඟ භවයේ ලැබෙන ඵලසමාපත්ති විපාකය ද මෙහි උපන් ගුණයක් ලෙසම කියනු ලැබේ. එසේ කීවද, මාර්ග කර්මය 'පරිපක්කවේදනීය' කර්මයක් ලෙස දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මාර්ග චේතනාව සෙසු සියලු ලෞකික චේතනාවන්ට වඩා ඉක්මනින්, එනම් මාර්ග සිතට අනතුරුවම ඵල සිත ලබා දෙන බැවිනි.

၈. ဗဟုဝေဒနီယန္တိ သညာဘဝူပဂံ. အပ္ပဝေဒနီယန္တိ အသညာဘဝူပဂံ. သဝေဒနီယန္တိ သဝိပါကံ ကမ္မံ. အဝေဒနီယန္တိ အဝိပါကံ ကမ္မံ. ဧဝံ သန္တေတိ ဣမေသံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာဒီနံ ကမ္မာနံ ဥပက္ကမေန သမ္ပရာယဝေဒနီယာဒိ ဘာဝကာရဏဿ အလာဘေ သတိ. အဖလောတိ နိပ္ဖလော နိရတ္ထကောတိ. ဧတ္တာဝတာ အနိယျာနိကသာသနေ ပယောဂဿ အဖလတံ ဒဿေတွာ ပဓာနစ္ဆေဒကဝါဒေါ နာမ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သဟဓမ္မိကာ ဝါဒါနုဝါဒါတိ ပရေဟိ ဝုတ္တကာရဏေန သကာရဏာ ဟုတွာ နိဂဏ္ဌာနံ ဝါဒါ စ အနုဝါဒါ စ. ဂါရယှံ ဌာနံ အာဂစ္ဆန္တီတိ ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗံ ကာရဏံ အာဂစ္ဆန္တိ. ‘‘ဝါဒါနုပ္ပတ္တာ ဂါရယှဋ္ဌာနာ’’တိပိ ပါဌော. တဿတ္ထော – ပရေဟိ ဝုတ္တေန ကာရဏေန သကာရဏာ နိဂဏ္ဌာနံ ဝါဒံ အနုပ္ပတ္တာ တံ ဝါဒံ သောသေန္တာ မိလာပေန္တာ ဒုက္ကဋကမ္မကာရိနောတိအာဒယော ဒသ ဂါရယှဋ္ဌာနာ အာဂစ္ဆန္တိ.

8. 'බහු වේදනීය' යනු සඤ්ඤා භවයට පැමිණීමට හේතු වන කර්මයයි. 'අප්ප වේදනීය' යනු අසඤ්ඤා භවයට පැමිණීමට හේතු වන කර්මයයි. 'සවේදනීය' යනු විපාක සහිත කර්මයයි. 'අවේදනීය' යනු විපාක රහිත කර්මයයි. මෙලෙස දිට්ඨධම්මවේදනීය ආදී කර්මයන්ගේ උත්සාහය (උපක්කම) නිසා සම්පරායවේදනීය භාවයට පත්වන හේතුවක් නොලැබෙන විට, 'අඵල' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ නිෂ්ඵල වූ හෝ අර්ථ රහිත වූ දෙයකි. මෙපමණකින් අනිර්යාණික ශාසනයෙහි වීර්යයෙහි නිෂ්ඵල බව දක්වා, 'පධානච්ඡේදකවාදය' නම් වූ වාදය දක්වන ලද්දේ යැයි දත යුතුය. 'සහධම්මික වාදානුවාද' යනු අනුන් විසින් දක්වන ලද හේතු නිසා සහේතුකව නිගණ්ඨයන්ගේ වාදයන් සහ එම වාදයන් අනුගමනය කරන්නන්ගේ අනුවාදයන්ය. 'ගාරය්හං ඨානං ආගච්ඡන්ති' යනු නුවණැත්තන් විසින් ගැරහිය යුතු කරුණකට පැමිණීමයි. 'වාදානුප්පත්තා ගාරය්හට්ඨානා' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. එහි අර්ථය නම් - අනුන් විසින් කියන ලද කරුණු නිසා නිගණ්ඨයන්ගේ වාදයට පැමිණ, එම වාදය නිශ්ප්‍රභ කරන (වියළී යන), 'දුෂ්කර ක්‍රියා කරන්නෝ' ආදී වූ දස වැදෑරුම් ගැරහිය යුතු කරුණු වලට පැමිණෙති යන්නයි.

၉. သင်္ဂတိဘာဝဟေတူတိ နိယတိဘာဝကာရဏာ. ပါပသင်္ဂတိကာတိ ပါပနိယတိနော. အဘိဇာတိဟေတူတိ ဆဠဘိဇာတိဟေတု.

9. 'සංගතිභාවහේතූ' යනු නියතිභාවයට (නියත බවට) හේතුවයි. 'පාපසංගතිකා' යනු පවිටු නියතයන් ඇත්තෝය. 'අභිජාතිහේතූ' යනු ෂඩ් අභිජාතීන්ට හේතුවයි.

၁၀. ဧဝံ [Pg.7] နိဂဏ္ဌာနံ ဥပက္ကမဿ အဖလတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ နိယျာနိကသာသနေ ဥပက္ကမဿ ဝီရိယဿ စ သဖလတံ ဒဿေတုံ ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနဒ္ဓဘူတန္တိ အနဓိဘူတံ. ဒုက္ခေန အနဓိဘူတော နာမ မနုဿတ္တဘာဝေါ ဝုစ္စတိ, န တံ အဒ္ဓဘာဝေတိ နာဘိဘဝတီတိ အတ္ထော. တမ္ပိ နာနပ္ပကာရာယ ဒုက္ကရကာရိကာယ ပယောဇေန္တော ဒုက္ခေန အဒ္ဓဘာဝေတိ နာမ. ယေ ပန သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ အာရညကာ ဝါ ဟောန္တိ ရုက္ခမူလိကာဒယော ဝါ, တေ ဒုက္ခေန န အဒ္ဓဘာဝေန္တိ နာမ. နိယျာနိကသာသနသ္မိဉှိ ဝီရိယံ သမ္မာဝါယာမော နာမ ဟောတိ.

10. මෙසේ නිගණ්ඨයන්ගේ උත්සාහය නිෂ්ඵල බව දක්වා, දැන් නිර්යාණික ශාසනයෙහි (මෝක්ෂ මාර්ගයෙහි) උත්සාහයේ සහ වීර්යයේ සඵල බව දැක්වීම පිණිස 'කථඤ්ච භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අනද්ධභූත' යනු මැඩපැවැත්විය නොහැකි වූවකි. දුකෙන් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බව 'මනුෂ්‍ය ආත්මය' ගැන කියනු ලැබේ. එය මැඩපැවැත්විය නොහැකිය යන්න අර්ථයයි. එයම විවිධ වූ දුෂ්කර ක්‍රියාවල යොදවන්නේ නම් 'දුකෙන් මැඩපැවැත්වීම' යැයි කියනු ලැබේ. ශාසනයෙහි පැවිදි වී ආරණ්‍යවාසීව හෝ රුක්ඛමූලිකව වාසය කරන්නෝ දුකෙන් මැඩපැවැත්වෙන්නෝ නොවෙති (අත් පීඩා කරගන්නෝ නොවෙති). මක්නිසාද යත්, නිර්යාණික ශාසනයෙහි වීර්යය 'සම්මා වායාමය' වන බැවිනි.

ထေရော ပနာဟ – ယော ဣဿရကုလေ နိဗ္ဗတ္တော သတ္တဝဿိကော ဟုတွာ အလင်္ကတပ္ပဋိယတ္တော ပိတုအင်္ကေ နိသိန္နော ဃရေ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ နိသိန္နေန ဘိက္ခုသံဃေန အနုမောဒနာယ ကရိယမာနာယ တိဿော သမ္ပတ္တိယော ဒဿေတွာ သစ္စေသု ပကာသိတေသု အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, မာတာပိတူဟိ ဝါ ‘‘ပဗ္ဗဇိဿသိ တာတာ’’တိ ဝုတ္တော ‘‘အာမ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ ဝတွာ နှာပေတွာ အလင်္ကရိတွာ ဝိဟာရံ နီတော တစပဉ္စကံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ နိသိန္နော ကေသေသု ဩဟာရိယမာနေသု ခုရဂ္ဂေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, နဝပဗ္ဗဇိတော ဝါ ပန မနောသိလာတေလမက္ခိတေန သီသေန ပုနဒိဝသေ မာတာပိတူဟိ ပေသိတံ ကာဇဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝိဟာရေ နိသိန္နောဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အယံ န ဒုက္ခေန အတ္တာနံ အဒ္ဓဘာဝေတိ နာမ. အယံ ပန ဥက္ကဋ္ဌသက္ကာရော. ယော ဒါသိကုစ္ဆိယံ နိဗ္ဗတ္တော အန္တမသော ရဇတမုဒ္ဒိကမ္ပိ ပိဠန္ဓိတွာ ဂေါရကပိယင်္ဂုမတ္တေနာပိ သရီရံ ဝိလိမ္ပေတွာ ‘‘ပဗ္ဗာဇေထ န’’န္တိ နီတော ခုရဂ္ဂေ ဝါ ပုနဒိဝသေ ဝါ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အယမ္ပိ န အနဒ္ဓဘူတံ အတ္တာနံ ဒုက္ခေန အဒ္ဓဘာဝေတိ နာမ.

මහාධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක - ඓශ්චර්යවත් කුලයක ඉපිද සත් හැවිරිදි වූ, මනාව සරසා පියාගේ උකුලේ ඉඳගෙන නිවසේ බත් අනුභව කිරීමේ කិច្චය නිමවා, වැඩසිටි මහා සංඝරත්නය අනුමෝදනාව කරද්දී, ත්‍රිවිධ සම්පත් පෙන්වා සත්‍ය ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරන කල්හි රහත් බවට පත්වෙයි. නැතහොත් මව්පියන් විසින් 'පුතේ, පැවිදි වන්නෙහිද?' යැයි ඇසූ විට 'එසේය, පැවිදි වන්නෙමි' යි පවසා, නහවා සරසා වෙහෙරට කැඳවාගෙන ගිය පසු තචපඤ්චක කම්මට්ඨානය උගෙන හිඳගෙන සිටියදී, කෙස් බාන අවස්ථාවේ කරණවෑමි දැහැනේ කෙළවරදීම රහත් බවට පත්වෙයි. නැතහොත් අලුතින් පැවිදි වූවෙක් මනෝසීල තෙලින් හිස ආලේප කර පසුදින මව්පියන් විසින් එවන ලද කදින් ගෙනා බත් අනුභව කර විහාරයේ හිඳගෙනම රහත් බවට පත්වෙයි. මොහු දුකෙන් තමා පෙළාගත්තෙක් නොවේ. මොහු උත්කෘෂ්ඨ සත්කාර ලැබූවෙකි. යමෙක් දැසි මවකගේ කුසෙහි ඉපිද, අවම වශයෙන් රිදී මුද්දක් හෝ පැළඳ, ගෝරෝචන හා පියංගු මාත්‍රයක් හෝ ශරීරයේ ගල්වා 'මොහුව පැවිදි කරවන්න' යැයි වෙහෙරට ගෙන ගිය පසු, කෙස් බාන අවස්ථාවේ හෝ පසුදින හෝ රහත් බවට පත්වෙයි නම්, ඔහු ද තමා දුකෙන් පෙළා නොගත් අයෙකි.

ဓမ္မိကံ သုခံ နာမ သံဃတော ဝါ ဂဏတော ဝါ ဥပ္ပန္နံ စတုပစ္စယသုခံ. အနဓိမုစ္ဆိတောတိ တဏှာမုစ္ဆနာယ အမုစ္ဆိတော. ဓမ္မိကဉှိ သုခံ န ပရိစ္စဇာမီတိ န တတ္ထ ဂေဓော ကာတဗ္ဗော. သံဃတော ဟိ ဥပ္ပန္နံ သလာကဘတ္တံ ဝါ ဝဿာဝါသိကံ ဝါ ‘‘ဣဒမတ္ထံ ဧတ’’န္တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ သံဃမဇ္ဈေ ဘိက္ခူနံ အန္တရေ ပရိဘုဉ္ဇန္တော ပတ္တန္တရေ ပဒုမံ ဝိယ သီလသမာဓိဝိပဿနာမဂ္ဂဖလေဟိ ဝဍ္ဎတိ. ဣမဿာတိ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ မူလဘူတဿ. ဒုက္ခနိဒါနဿာတိ တဏှာယ. သာ ဟိ ပဉ္စက္ခန္ဓဒုက္ခဿ နိဒါနံ. သင်္ခါရံ ပဒဟတောတိ သမ္ပယောဂဝီရိယံ [Pg.8] ကရောန္တဿ. ဝိရာဂေါ ဟောတီတိ မဂ္ဂေန ဝိရာဂေါ ဟောတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘သင်္ခါရပဓာနေန မေ ဣမဿ ဒုက္ခနိဒါနဿ ဝိရာဂေါ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ပဇာနာတီတိ ဣမိနာ သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ကထိတာ. ဒုတိယဝါရေန တဿ သမ္ပယောဂဝီရိယဿ မဇ္ဈတ္တတာကာရော ကထိတော. သော ယဿ ဟိ ခွာဿာတိ ဧတ္ထ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – သော ပုဂ္ဂလော ယဿ ဒုက္ခနိဒါနဿ သင်္ခါရပဓာနေန ဝိရာဂေါ ဟောတိ, သင်္ခါရံ တတ္ထ ပဒဟတိ, မဂ္ဂပဓာနေန ပဒဟတိ. ယဿ ပန ဒုက္ခနိဒါနဿ အဇ္ဈုပေက္ခတော ဥပေက္ခံ ဘာဝေန္တဿ ဝိရာဂေါ ဟောတိ, ဥပေက္ခံ တတ္ထ ဘာဝေတိ, မဂ္ဂဘာဝနာယ ဘာဝေတိ. တဿာတိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ.

ධර්මානුකූල සැපය නම් සංඝයාගෙන් හෝ ගණයාගෙන් ලැබුණු සිවුපසයෙන් උපදින සැපයයි. 'අනධිමුච්ඡිත' යනු තෘෂ්ණාවෙන් මුසපත් නොවීමයි. ධර්මානුකූල සැපය අත්නොහරින්නෙමියි සිතන අතරතුර එහි කිසිදු ගිජුකමක් ඇති කර නොගත යුතුය. සංඝයාගෙන් ලැබුණු සලාක බත හෝ වස්සාවාසික සිවුර හෝ 'මෙය මේ ප්‍රයෝජනය සඳහාය' යි පිරිසිඳ දැන, සංඝයා මැද භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර එය පරිභෝජනය කරන්නා වූ භික්ෂුව, පත්‍ර අතර ඇති නෙළුම් මලක් මෙන් සීල, සමාධි, විදර්ශනා, මාර්ග සහ ඵල ධර්මයන්ගෙන් වැඩෙන්නේය. 'මොහුගේ' යනු වර්තමාන පංචස්කන්ධයේ මූලයට කියනු ලැබේ. 'දුක්ඛ නිදානය' යනු තෘෂ්ණාවයි. එය පංචස්කන්ධ දුකෙහි නිදානය හෙවත් හේතුවයි. 'සංඛාරං පදහතෝ' යනු සමප්‍රයුක්ත වීර්යය වඩන්නා වූ තැනැත්තාටයි. 'විරාගය වේ' යනු මාර්ගයෙන් රාගය නැති වීමයි. 'වීර්යය වඩා මා විසින් මේ දුක්ඛ නිදානය කෙරෙහි විරාගය ලබමි' යි මෙලෙස දැනගන්නා තැනැත්තා ගැන කීමෙන් 'සුඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා' (සැපවත් පිළිවෙතින් වහා අවබෝධය ලැබීම) ප්‍රකාශ විය. දෙවන වරට එම සමප්‍රයුක්ත වීර්යයෙහි මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය කියන ලදී. 'සෝ යස්ස හි ඛ්වාස්සා' යන්නෙහි කෙටි අර්ථය මෙසේය: යම් පුද්ගලයෙකුට වීර්යය වැඩීමෙන් දුක්ඛ නිදානය කෙරෙහි විරාගය ඇති වේ නම්, ඔහු එහි වීර්යය වඩයි, මාර්ග වීර්යය වඩයි. යම් පුද්ගලයෙකුට උපේක්ෂාව වඩන කල්හි විරාගය ඇති වේ නම්, ඔහු එහි උපේක්ෂාව වඩයි, මාර්ග භාවනාවෙන් එය වඩයි. 'තස්ස' යනු ඒ පුද්ගලයාටයි.

၁၁. ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တောတိ ဆန္ဒရာဂေန ဗဒ္ဓစိတ္တော. တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒောတိ ဗဟလစ္ဆန္ဒော. တိဗ္ဗာပေက္ခောတိ ဗဟလပတ္ထနော. သန္တိဋ္ဌန္တိန္တိ ဧကတော တိဋ္ဌန္တိံ. သဉ္ဇဂ္ဃန္တိန္တိ မဟာဟသိတံ ဟသမာနံ. သံဟသန္တိန္တိ သိတံ ကုရုမာနံ.

11. 'පටිබද්ධ චිත්තෝ' යනු ඡන්දරාගයෙන් බැඳුණු සිත් ඇති බවයි. 'තිබ්බච්ඡන්දෝ' යනු දැඩි ආශාවයි. 'තිබ්බාපෙක්ඛෝ' යනු දැඩි බලාපොරොත්තුවයි. 'සන්තිට්ඨන්තිං' යනු එක්ව සිටින (ස්ත්‍රිය) යි. 'සඤ්ජග්ඝන්තිං' යනු මහ හඬින් සිනාසෙන (ස්ත්‍රිය) යි. 'සංහසන්තිං' යනු මඳ සිනහවක් පාන (ස්ත්‍රිය) යි.

ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မဝိဘာဝနံ – ဧကော ဟိ ပုရိသော ဧကိဿာ ဣတ္ထိယာ သာရတ္တော ဃာသစ္ဆာဒနမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒတွာ ဃရေ ဝါသေတိ. သာ တံ အတိစရိတွာ အညံ သေဝတိ. သော ‘‘နူန အဟံ အဿာ အနုရူပံ သက္ကာရံ န ကရောမီ’’တိ သက္ကာရံ ဝဍ္ဎေသိ. သာ ဘိယျောသောမတ္တာယ အတိစရတိယေဝ. သော – ‘‘အယံ သက္ကရိယမာနာပိ အတိစရတေဝ, ဃရေ မေ ဝသမာနာ အနတ္ထမ္ပိ ကရေယျ, နီဟရာမိ န’’န္တိ ပရိသမဇ္ဈေ အလံဝစနီယံ ကတွာ ‘‘မာ ပုန ဂေဟံ ပါဝိသီ’’တိ ဝိဿဇ္ဇေသိ. သာ ကေနစိ ဥပါယေန တေန သဒ္ဓိံ သန္ထဝံ ကာတုံ အသက္ကောန္တီ နဋနစ္စကာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ဝိစရတိ. တဿ ပုရိသဿ တံ ဒိသွာ နေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒေါမနဿံ, သောမနဿံ ပန ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

මහණෙනි, එලෙසමයි යන්නෙහි උපමාව පැහැදිලි කිරීම මෙසේය: එක්තරා පුරුෂයෙක් එක් ස්ත්‍රියක කෙරෙහි දැඩි ලෙස ඇලුම් කරමින් ඇයට ආහාර පාන, ඇඳුම් පැළඳුම්, මල් සහ ආභරණ ආදිය ලබා දී තම නිවසේ රඳවා ගත්තේය. ඇය ඔහු ඉක්මවා ගොස් වෙනත් පුරුෂයෙකු සේවනය කළාය. එවිට ඔහු 'මා ඇයට නිසි ලෙස සංග්‍රහ නොකරනවා විය හැක' යි සිතා තව තවත් උපස්ථාන වැඩිකළේය. ඇය වඩ වඩාත් ඔහුව ඉක්මවා හැසිරුණාය. එවිට ඔහු මෙසේ සිතුවේය: 'මම කොතරම් සංග්‍රහ කළත් ඇය වරදෙහිම හැසිරෙයි, මාගේ නිවසේ වසමින් ඇය මට අනර්ථයක් වුවද කළ හැකිය, එම නිසා මම ඇයව පන්නා දමමි.' ඔහු පිරිස මැද ඇයට නින්දා කොට, 'නැවත මාගේ ගෙට නොඑන්න' යැයි කියා ඇයව පිටමං කළේය. ඇය කිසිදු උපක්‍රමයකින් ඔහු හා නැවත සම්බන්ධ වීමට නොහැකිව, නැට්ටුවන් ආදීන් සමඟ ඇවිදින්නට වූවාය. ඒ පුරුෂයා ඇයව දකින කල ඔහුට කිසිදු දොම්නසක් ඇති නොවන අතර, සොම්නසක්ම උපදින්නේය.

တတ္ထ ပုရိသဿ ဣတ္ထိယာ သာရတ္တကာလော ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော အတ္တဘာဝေ အာလယော. ဃာသစ္ဆာဒနာဒီနိ ဒတွာ ဃရေ ဝသာပနကာလော ဝိယ အတ္တဘာဝဿ ပဋိဇဂ္ဂနကာလော. တဿာ အတိစရဏကာလော ဝိယ ဇဂ္ဂိယမာနဿေဝ အတ္တဘာဝဿ ပိတ္တပကောပါဒီနံ ဝသေန သာဗာဓတာ. ‘‘အတ္တနော အနုရူပံ သက္ကာရံ အလဘန္တီ အတိစရတီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ သက္ကာရဝဍ္ဎနံ ဝိယ ‘‘ဘေသဇ္ဇံ အလဘန္တော ဧဝံ ဟောတီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ [Pg.9] ဘေသဇ္ဇကရဏကာလော. သက္ကာရေ ဝဍ္ဎိတေပိ ပုန အတိစရဏံ ဝိယ ပိတ္တာဒီသု ဧကဿ ဘေသဇ္ဇေ ကရိယမာနေ သေသာနံ ပကောပဝသေန ပုန သာဗာဓတာ. ပရိသမဇ္ဈေ အလံဝစနီယံ ကတွာ ဂေဟာ နိက္ကဍ္ဎနံ ဝိယ ‘‘ဣဒါနိ တေ နာဟံ ဒါသော န ကမ္မကရော, အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ တံယေဝ ဥပဋ္ဌဟန္တော ဝိစရိံ, ကော မေ တယာ အတ္ထော, ဆိဇ္ဇ ဝါ ဘိဇ္ဇ ဝါ’’တိ တသ္မိံ အနပေက္ခတံ အာပဇ္ဇိတွာ ဝီရိယံ ထိရံ ကတွာ မဂ္ဂေန ကိလေသသမုဂ္ဃာတနံ. နဋနစ္စကာဒီဟိ နစ္စမာနံ ဝိစရန္တိံ ဒိသွာ ယထာ တဿ ပုရိသဿ ဒေါမနဿံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သောမနဿမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝမေဝ ဣမဿ ဘိက္ခုနော အရဟတ္တံ ပတ္တဿ ပိတ္တပကောပါဒီနံ ဝသေန အာဗာဓိကံ အတ္တဘာဝံ ဒိသွာ ဒေါမနဿံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ‘‘မုစ္စိဿာမိ ဝတ ခန္ဓပရိဟာရဒုက္ခတော’’တိ သောမနဿမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. အယံ ပန ဥပမာ ‘‘ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တဿ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အပ္ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တဿ နတ္ထေတန္တိ ဉတွာ ဣတ္ထိယာ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟတိ, ဧဝမယံ ဘိက္ခု သင်္ခါရံ ဝါ ပဒဟန္တဿ ဥပေက္ခံ ဝါ ဘာဝေန္တဿ ဒုက္ခနိဒါနံ ပဟီယတိ, နော အညထာတိ ဉတွာ တဒုဘယံ သမ္ပာဒေန္တော ဒုက္ခနိဒါနံ ပဇဟတီ’’တိ ဧတမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ အာဂတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එහි පුරුෂයාට ස්ත්‍රිය කෙරෙහි ඇති වූ දැඩි ඇල්ම හා සමානව මෙම භික්ෂුවට ස්වකීය ආත්මභාවය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම දැක්විය හැකිය. ආහාර පාන ආදිය දී නිවසේ රඳවා ගැනීම වැනි වන්නේ ආත්මභාවයට උපස්ථාන කිරීමයි. ඇය වරදෙහි හැසිරීම හා සමාන වන්නේ උපස්ථාන ලබන මේ ශරීරය පිත කිපීම ආදියෙන් රෝගී වීමයි. 'ඇයට නිසි සැලකිලි නොලැබෙන නිසා වරදෙහි හැසිරෙයි' කියා සැලකිලි වැඩි කිරීම හා සමාන වන්නේ 'බෙහෙත් නොලැබෙන නිසා මෙසේ වේ' කියා බෙහෙත් කිරීමයි. සැලකිලි ලැබුණත් නැවත වරදෙහි හැසිරීම හා සමාන වන්නේ පිත ආදී එක් දෝෂයකට බෙහෙත් කරන කල අනෙක් දෝෂ කිපී නැවත රෝගී වීමයි. පිරිස මැද නින්දා කොට නිවසින් නෙරපා හැරීම හා සමාන වන්නේ 'දැන් මම නුඹේ දාසයෙක් හෝ සේවකයෙක් නොවෙමි, අනමතග්ග සංසාරයේ නුඹටම උපස්ථාන කරමින් ඇවිද්දෙමි, නුඹෙන් මට ඇති පලය කුමක්ද? බිඳී පලයං, විනාශ වී පලයං' කියා ඒ කෙරෙහි කිසිදු අපේක්ෂාවක් නැතිව වීර්යය ස්ථිර කර මාර්ගයෙන් කෙලෙස් මුලිනුපුටා දැමීමයි. නැට්ටුවන් සමඟ නටමින් යන ඇයව දැක ඒ පුරුෂයාට දොම්නසක් ඇති නොවී සොම්නසක්ම උපදින්නාක් මෙන්, රහත් භාවයට පත් වූ භික්ෂුවට පිත කිපීම ආදියෙන් පීඩිත වූ ශරීරය දැක දොම්නසක් ඇති නොවේ. 'ඒකාන්තයෙන්ම පංචස්කන්ධය නඩත්තු කිරීමේ දුකෙන් මිදෙන්නෙමි' යි සොම්නසක්ම උපදියි. 'ඇලුනු සිත් ඇත්තාට දොම්නස උපදී, නොඇලුනු සිත් ඇත්තාට එය නැත' යි දැන ස්ත්‍රිය කෙරෙහි ඡන්දරාගය අත්හරින්නාක් මෙන්, වීර්යය වඩන්නාට හෝ උපේක්ෂාව වඩන්නාට දුක්ඛ නිදානය ප්‍රහීණ වේ, අන් ක්‍රමයකින් නොවේ යයි දැන ඒ දෙකම සම්පූර්ණ කරන්නා දුක්ඛ නිදානය ප්‍රහීණ කරන්නේය යන අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට මෙම උපමාව දක්වන ලදී.

၁၂. ယထာ သုခံ ခေါ မေ ဝိဟရတောတိ ယေန သုခေန ဝိဟရိတုံ ဣစ္ဆာမိ တေန, မေ ဝိဟရတော. ပဒဟတောတိ ပေသေန္တဿ. ဧတ္ထ စ ယဿ သုခါ ပဋိပဒါ အသပ္ပာယာ, သုခုမစီဝရာနိ ဓာရေန္တဿ ပါသာဒိကေ သေနာသနေ ဝသန္တဿ စိတ္တံ ဝိက္ခိပတိ, ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ သပ္ပာယာ, ဆိန္နဘိန္နာနိ ထူလစီဝရာနိ ဓာရေန္တဿ သုသာနရုက္ခမူလာဒီသု ဝသန္တဿ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

12. 'යථා සුඛං ඛෝ මේ විහරතෝ' යනු මා යම් සැපයකින් වාසය කිරීමට කැමතිද, ඒ සැපයෙන් යුතුව වාසය කරන මට යන්නයි. 'පදහතෝ' යනු සිත නිවනට යොමු කරන්නාටයි. මෙහිදී යම් පුද්ගලයෙකුට සැපවත් පිළිවෙත (සුඛා පටිපදා) අසප්පාය වේ නම්, ඔහු සියුම් සිවුරු දරන කල හෝ රමණීය සේනාසනවල වසන කල සිත විසුරුණු ස්වභාවයට පත් වේ. ඔහුට දුෂ්කර පිළිවෙත (දුක්ඛා පටිපදා) සප්පාය වේ. ඉරී ගිය රළු සිවුරු දරන, සොහොන් හෝ රුක්මුල් ආදියේ වසන ඔහුට සිත එකඟ වේ. එම පුද්ගලයා අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාරන ලදී.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ, ဥသုကာရော ဝိယ ဟိ ဇာတိဇရာမရဏဘီတော ယောဂီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဝင်္ကကုဋိလဇိမှတေဇနံ ဝိယ ဝင်္ကကုဋိလဇိမှစိတ္တံ, ဒွေ အလာတာ ဝိယ ကာယိကစေတသိကဝီရိယံ, တေဇနံ ဥဇုံ ကရောန္တဿ ကဉ္ဇိကတေလံ ဝိယ သဒ္ဓါ, နမနဒဏ္ဍကော ဝိယ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ, ဥဿုကာရဿ ဝင်္ကကုဋိလဇိမှတေဇနံ ကဉ္ဇိကတေလေန သိနေဟေတွာ အလာတေသု တာပေတွာ နမနဒဏ္ဍကေန ဥဇုကရဏံ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဝင်္ကကုဋိလဇိမှစိတ္တံ သဒ္ဓါယ သိနေဟေတွာ ကာယိကစေတသိကဝီရိယေန တာပေတွာ [Pg.10] လောကုတ္တရမဂ္ဂေန ဥဇုကရဏံ, ဥသုကာရဿေဝ ဧဝံ ဥဇုကတေန တေဇနေန သပတ္တံ ဝိဇ္ဈိတွာ သမ္ပတ္တိအနုဘဝနံ ဝိယ ဣမဿ ယောဂိနော တထာ ဥဇုကတေန စိတ္တေန ကိလေသဂဏံ ဝိဇ္ဈိတွာ ပါသာဒိကေ သေနာသနေ နိရောဓဝရတလဂတဿ ဖလသမာပတ္တိသုခါနုဘဝနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဓ တထာဂတော သုခါပဋိပဒါခိပ္ပာဘိညဘိက္ခုနော, ဒုက္ခာပဋိပဒါဒန္ဓာဘိညဘိက္ခုနော စ ပဋိပတ္တိယော ကထိတာ, ဣတရေသံ ဒွိန္နံ န ကထိတာ, တာ ကထေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. ဣမာသု ဝါ ဒွီသု ကထိတာသု ဣတရာပိ ကထိတာဝ ဟောန္တိ, အာဂမနီယပဋိပဒါ ပန န ကထိတာ, တံ ကထေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. သဟာဂမနီယာပိ ဝါ ပဋိပဒါ ကထိတာဝ, အဒဿိတံ ပန ဧကံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒံ ဒဿေတွာ ဧကဿ ကုလပုတ္တဿ နိက္ခမနဒေသနံ အရဟတ္တေန ဝိနိဝဋ္ဋေဿာမီတိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

එමෙන්ම මෙහි මෙම උපමා සංසන්දනය දත යුතුය: හී වඩන්නෙකු (ඊතල සාදන්නෙකු) මෙන්, ජාති ජරා මරණයන්ට බිය වූ යෝගාවචරයා දත යුතුය; ඇද වූ, වංක වූ හී දණ්ඩ මෙන් වංක වූ සිත ද, දෙපස දැවෙන ගිනි පන්දම් මෙන් කායික හා චෛතසික වීර්යය ද, හී දණ්ඩ සෘජු කරන්නාට අවශ්‍ය පැඟිරි තෙල් (කැඳ තෙල්) මෙන් ශ්‍රද්ධාව ද, හී දණ්ඩ නවන දණ්ඩ මෙන් ලෝකෝත්තර මාර්ගය ද දත යුතුය. ඊතල සාදන්නා ඇද වූ හී දණ්ඩ පැඟිරි තෙල් ගා, ගින්නෙන් රත් කර, නවන දණ්ඩෙන් සෘජු කරන්නාක් මෙන්, මෙම භික්ෂුව ද තම වංක වූ සිත ශ්‍රද්ධාවෙන් තෙත් කර, කායික චෛතසික වීර්යයෙන් තවා, ලෝකෝත්තර මාර්ගයෙන් සෘජු කිරීම දත යුතුය. ඊතල සාදන්නා එසේ සෘජු කළ හීයෙන් සතුරා විද ජයග්‍රහණය විඳින්නාක් මෙන්, මෙම යෝගාවචරයා ද එසේ සෘජු කළ සිතින් කෙලෙස් සමූහයා විද, ප්‍රසාදජනක සේනාසනයෙහි උතුම් නිරෝධ සමාපත්තියට පැමිණ ඵල සමාපත්ති සුවය විඳීම දත යුතුය. මෙහිදී තථාගතයන් වහන්සේ සුඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා සහ දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා යන භික්ෂූන්ගේ පිළිවෙත් දේශනා කළ සේක. ඉතිරි දෙදෙනාගේ පිළිවෙත් දේශනා නොකළ බැවින්, ඒවා දේශනා කරනු පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එසේත් නැතිනම් මේ දෙක වදාළ විට අනෙක් දෙක ද වදාළා හා සමාන වේ. එහෙත් මාර්ග ඵල ලැබීමට හේතු වන වර්ධනය කළ යුතු පිළිවෙත (ආගමනීය පටිපදාව) වදාළේ නැත. එය දේශනා කරනු පිණිස මෙම දේශනාව ඇරඹූ සේක. නැතහොත් එම පිළිවෙත ද දේශනා කර ඇති නමුත්, මෙතෙක් නොදැක්වූ බුද්ධෝත්පාදයක් දක්වා, එක් කුල පුත්‍රයෙකුගේ නික්මීම (පැවිද්ද) අර්හත් ඵලය දක්වා මෙහෙයවන අයුරු දැක්වීමට මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දේවදහ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. ပဉ္စတ္တယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පඤ්චත්තය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၁. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ပဉ္စတ္တယသုတ္တံ. တတ္ထ ဧကေတိ ဧကစ္စေ. သမဏဗြာဟ္မဏာတိ ပရိဗ္ဗဇုပဂတဘာဝေန သမဏာ ဇာတိယာ ဗြာဟ္မဏာ, လောကေန ဝါ သမဏာတိ စ ဗြာဟ္မဏာတိ စ ဧဝံ သမ္မတာ. အပရန္တံ ကပ္ပေတွာ ဝိကပ္ပေတွာ ဂဏှန္တီတိ အပရန္တကပ္ပိကာ. အပရန္တကပ္ပော ဝါ ဧတေသံ အတ္ထီတိပိ အပရန္တကပ္ပိကာ. ဧတ္ထ စ အန္တောတိ ‘‘သက္ကာယော ခေါ, အာဝုသော, ဧကော အန္တော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၆.၆၁) ဝိယ ဣဓ ကောဋ္ဌာသော အဓိပ္ပေတော. ကပ္ပောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိယော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ကပ္ပောတိ ဥဒ္ဒါနတော ဒွေ ကပ္ပာ တဏှာကပ္ပော စ ဒိဋ္ဌိကပ္ပော စာ’’တိ. တသ္မာ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အနာဂတံ ခန္ဓကောဋ္ဌာသံ ကပ္ပေတွာ ဌိတာတိ အပရန္တကပ္ပိကာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေသံ ဧဝံ အပရန္တံ ကပ္ပေတွာ ဌိတာနံ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန အပရန္တမေဝ အနုဂတာ ဒိဋ္ဌီတိ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိနော. တေ ဧဝံဒိဋ္ဌိနော တံ အပရန္တံ အာရဗ္ဘ အာဂမ္မ ပဋိစ္စ အညမ္ပိ ဇနံ ဒိဋ္ဌိဂတိကံ ကရောန္တာ [Pg.11] အနေကဝိဟိတာနိ အဓိဝုတ္တိပဒါနိ အဘိဝဒန္တိ. အနေကဝိဟိတာနီတိ အနေကဝိဓာနိ. အဓိဝုတ္တိပဒါနီတိ အဓိဝစနပဒါနိ. အထ ဝါ ဘူတမတ္ထံ အဓိဘဝိတွာ ယထာသဘာဝတော အဂ္ဂဟေတွာ ဝတ္တနတော အဓိဝုတ္တိယောတိ ဒိဋ္ဌိယော ဝုစ္စန္တိ, အဓိဝုတ္တီနံ ပဒါနိ အဓိဝုတ္တိပဒါနိ, ဒိဋ္ဌိဒီပကာနိ ဝစနာနီတိ အတ္ထော.

21. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය පඤ්චත්තය සූත්‍රයයි. එහි ‘එකේ’ යනු ඇතැම් පිරිසකි. ‘සමණබ්‍රාහ්මණා’ යනු පැවිදි වීමේ ස්වභාවයෙන් ශ්‍රමණයෝ ද, ජාතියෙන් බ්‍රාහ්මණයෝ ද වෙති; නැතහොත් ලෝකයා විසින් ශ්‍රමණයෝ යැයි ද බ්‍රාහ්මණයෝ යැයි ද සම්මත වූවෝය. අනාගතය (අපරාන්තය) පිළිබඳව විවිධ ලෙස කල්පනා කොට දෘෂ්ටි ගන්නා බැවින් ‘අපරන්ත කප්පික’ නම් වෙති. නැතහොත් ඔවුන්ට අනාගතය පිළිබඳ දෘෂ්ටි ඇති බැවින් ද එසේ කියනු ලැබේ. මෙහි ‘අන්ත’ යන්නෙන් “ඇවැත්නි, සක්කාය යනු එක් අන්තයකි” යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි ‘කොටස’ (කොට්ඨාසය) යන්න අදහස් වේ. ‘කප්ප’ යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටීන්ය. මහා නිද්දේසයෙහි ද “කප්ප යනු සංක්ෂේපයෙන් තෘෂ්ණා කප්පය හා දිට්ඨි කප්පය යැයි දෙකකි” යනුවෙන් වදාරන ලදී. එබැවින් තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් අනාගත ස්කන්ධ කොට්ඨාසය ගැන කල්පනා කරමින් (දෘෂ්ටිගතව) සිටින බැවින් ‘අපරන්ත කප්පික’ යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. එලෙස අනාගතය ගැන කල්පනා කරමින් සිටින ඔවුන්ට නැවත නැවත ඉපදීම වශයෙන් අනාගතයම අනුව ගිය දෘෂ්ටිය ‘අපරන්තානු දිට්ඨි’ නම් වේ. එම දෘෂ්ටි ඇත්තෝ එම අනාගතය අරමුණු කොට, එය ඇසුරු කොට, එය නිසා අනෙක් ජනයා ද මිසදිටුවන් කරමින් විවිධාකාර වූ ‘අධිවුත්ති පද’ (සංකල්පමය නාමයන්) පවසති. ‘අනේකවිහිතානි’ යනු බොහෝ ආකාර වූ යන්නයි. ‘අධිවුත්ති පදානි’ යනු අධිවචන පද (නම් කිරීම්) ය. එසේත් නැතිනම් සැබෑ අර්ථය යටපත් කොට, ස්වභාවය පරිදි ග්‍රහණය නොකොට පවතින බැවින් දෘෂ්ටීන්ට ‘අධිවුත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ. එම දෘෂ්ටීන් ප්‍රකාශ කරන වචන ‘අධිවුත්ති පද’ නම් වේ; එනම් දෘෂ්ටිය පැහැදිලි කරන වචන යන්නයි.

သညီတိ သညာသမင်္ဂီ. အရောဂေါတိ နိစ္စော. ဣတ္ထေကေတိ ဣတ္ထံ ဧကေ, ဧဝမေကေတိ အတ္ထော. ဣမိနာ သောဠသ သညီဝါဒါ ကထိတာ, အသညီတိ ဣမိနာ အဋ္ဌ အသညီဝါဒါ, နေဝသညီနာသညီတိ ဣမိနာ အဋ္ဌ နေဝသညီနာသညီဝါဒါ, သတော ဝါ ပန သတ္တဿာတိ ဣမိနာ သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ. တတ္ထ သတောတိ ဝိဇ္ဇမာနဿ. ဥစ္ဆေဒန္တိ ဥပစ္ဆေဒံ. ဝိနာသန္တိ အဒဿနံ. ဝိဘဝန္တိ ဘဝဝိဂမံ. သဗ္ဗာနေတာနိ အညမညဝေဝစနာနေဝ. ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ ဝါတိ ဣမိနာ ပဉ္စ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါ ကထိတာ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ပစ္စက္ခဓမ္မော ဝုစ္စတိ, တတ္ထ တတ္ထ ပဋိလဒ္ဓအတ္တဘာဝဿေတံ အဓိဝစနံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မေ နိဗ္ဗာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ, ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဒုက္ခဝူပသမန္တိ အတ္ထော. သန္တံ ဝါတိ သညီတိအာဒိဝသေန တီဟာကာရေဟိ သန္တံ. တီဏိ ဟောန္တီတိ သညီ အတ္တာတိအာဒီနိ သန္တအတ္တဝသေန ဧကံ, ဣတရာနိ ဒွေတိ ဧဝံ တီဏိ.

‘සඤ්ඤී’ යනු සංඥාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘අරෝගෝ’ යනු නිත්‍ය වූ යන්නයි. ‘ඉත්ථේකේ’ යනු මෙහි ඇතැමුන්, එනම් මෙසේ ඇතැමුන් යන අර්ථයයි. මෙයින් සොළොස් (16) සංඥීවාද දේශනා කරන ලදී. ‘අසඤ්ඤී’ යන්නෙන් අට (8) අසංඥීවාද ද, ‘නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’ යන්නෙන් අට (8) නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාද ද, ‘සතෝ වා පන සත්තස්ස’ යන්නෙන් සත් (7) උච්ඡේදවාද ද දේශනා කරන ලදී. එහි ‘සතෝ’ යනු පවත්නා වූ (සත්ත්වයා) යන්නයි. ‘උච්ඡේදං’ යනු සිඳී යාමයි. ‘විනාසං’ යනු නොපෙනී යාමයි. ‘විභවං’ යනු භවයෙන් තොර වීමයි. මේ සියල්ල එකිනෙකට පර්යාය වචන වේ. ‘දිට්ඨධම්ම නිබ්බානං වා’ යන්නෙන් දිට්ඨධම්ම නිබ්බානවාද පහ (5) දේශනා කරන ලදී. එහි ‘දිට්ඨධම්ම’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ධර්මය හෙවත් මේ ආත්මයයි. ඒ ඒ භවයන්හි ලැබූ ආත්මභාවයට මෙය නමකි. මේ ආත්මයෙහිම දුක් සංසිඳීම ‘දිට්ඨධම්ම නිබ්බානය’ යි. ‘සන්තං වා’ යනු සංඥී ආදී වශයෙන් ආකාර තුනකින් පවතින ආත්මයයි. ‘තීණි හොන්ති’ යනු සංඥී ආත්මය යනාදී වශයෙන් පවතින ශාස්වත දෘෂ්ටි එකක් ද, ඉතිරි දෘෂ්ටි දෙක (උච්ඡේද හා දිට්ඨධම්ම නිබ්බානවාද) ද වශයෙන් තුනක් වන බවයි.

၂၂. ရူပိံ ဝါတိ ကရဇရူပေန ဝါ ကသိဏရူပေန ဝါ ရူပိံ. တတ္ထ လာဘီ ကသိဏရူပံ အတ္တာတိ ဂဏှာတိ, တက္ကီ ဥဘောပိ ရူပါနိ ဂဏှာတိယေဝ. အရူပိန္တိ အရူပသမာပတ္တိနိမိတ္တံ ဝါ, ဌပေတွာ သညာက္ခန္ဓံ သေသအရူပဓမ္မေ ဝါ အတ္တာတိ ပညပေန္တာ လာဘိနောပိ တက္ကိကာပိ ဧဝံ ပညပေန္တိ. တတိယဒိဋ္ဌိ ပန မိဿကဂါဟဝသေန ပဝတ္တာ, စတုတ္ထာ တက္ကဂါဟေနေဝ. ဒုတိယစတုက္ကေ ပဌမဒိဋ္ဌိ သမာပန္နကဝါရေန ကထိတာ, ဒုတိယဒိဋ္ဌိ အသမာပန္နကဝါရေန, တတိယဒိဋ္ဌိ သုပ္ပမတ္တေန ဝါ သရာဝမတ္တေန ဝါ ကသိဏပရိကမ္မဝသေန, စတုတ္ထဒိဋ္ဌိ ဝိပုလကသိဏဝသေန ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

22. ‘රූපී වා’ යනු කර්ජ රූපයෙන් (භෞතික ශරීරයෙන්) හෝ කසිණ රූපයෙන් රූපවත් වූ යන්නයි. එහි සමාපත්ති ලාභියා කසිණ රූපය ‘ආත්මය’ යැයි ගනියි. තර්ක කරන්නා (තක්කී) රූප දෙකම ආත්මය ලෙස ගනියි. ‘අරූපී’ යනු අරූප සමාපත්ති නිමිත්ත හෝ සංඥා ස්කන්ධය හැර ඉතිරි අරූප ධර්මයන් (නාම ධර්මයන්) ආත්මය ලෙස පනවන සමාපත්ති ලාභීහු ද තර්ක කරන්නෝ ද එසේ පනවති. තුන්වන දෘෂ්ටිය මිශ්‍රිතව ග්‍රහණය කිරීමෙන් පවතියි. හතරවැන්න තර්කයෙන්ම පවතියි. දෙවන චතුෂ්කයෙහි පළමු දෘෂ්ටිය සමාපත්තිලාභීන්ගේ වාදයෙන් දේශනා කරන ලදී; දෙවන දෘෂ්ටිය අසමාපත්තිලාභීන්ගේ වාදයෙන් ද, තුන්වන දෘෂ්ටිය සොල්ප ප්‍රමාණයෙන් හෝ තැටි ප්‍රමාණයෙන් වූ කසිණ පරිකර්ම වශයෙන් ද, හතරවන දෘෂ්ටිය මහත් වූ (විපුල) කසිණ වශයෙන් ද දේශනා කරන ලදැයි දත යුතුය.

ဧတံ ဝါ ပနေကေသံ ဥပါတိဝတ္တတန္တိ သညီတိပဒေန သင်္ခေပတော ဝုတ္တံ သညာသတ္တကံ အတိက္ကန္တာနန္တိ အတ္ထော. အပရေ အဋ္ဌကန္တိ ဝဒန္တိ. တဒုဘယံ ပရတော အာဝိဘဝိဿတိ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ကေစိ ဟိ ဧတာ သတ္တ [Pg.12] ဝါ အဋ္ဌ ဝါ သညာ သမတိက္ကမိတုံ သက္ကောန္တိ, ကေစိ ပန န သက္ကောန္တိ. တတ္ထ ယေ သက္ကောန္တိ, တေဝ ဂဟိတာ. တေသံ ပန ဧကေသံ ဥပါတိဝတ္တတံ အတိက္ကမိတုံ သက္ကောန္တာနံ ယထာပိ နာမ ဂင်္ဂံ ဥတ္တိဏ္ဏေသု မနုဿေသု ဧကော ဒီဃဝါပိံ ဂန္တွာ တိဋ္ဌေယျ, ဧကော တတော ပရံ မဟာဂါမံ; ဧဝမေဝ ဧကေ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ အပ္ပမာဏံ အာနေဉ္ဇန္တိ ဝတွာ တိဋ္ဌန္တိ, ဧကေ အာကိဉ္စညာယတနံ. တတ္ထ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ တာဝ ဒဿေတုံ ဝိညာဏကသိဏမေကေတိ ဝုတ္တံ. ပရတော ‘‘အာကိဉ္စညာယတနမေကေ’’တိ ဝက္ခတိ. တယိဒန္တိ တံ ဣဒံ ဒိဋ္ဌိဂတဉ္စ ဒိဋ္ဌိပစ္စယဉ္စ ဒိဋ္ဌာရမ္မဏဉ္စ. တထာဂတော အဘိဇာနာတီတိ. ဣမိနာ ပစ္စယေန ဣဒံ နာမ ဒဿနံ ဂဟိတန္တိ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနာတိ.

එසේත් නැතිනම් ඇතැම් කෙනෙකු ඉක්මවා පවතින බව යනු ‘සඤ්ඤී’ (සංඥාවන්ත) යන පදයෙන් කෙටියෙන් දක්වන ලද සප්ත විධ සංඥාවන් ඉක්මවා ගියවුන් යන අර්ථයයි. ඇතැම් ගුරුවරුන් අෂ්ට විධ සංඥාවන් ඉක්මවා ගියවුන් ලෙස ද පවසති. ඒ කරුණු දෙකම ඉදිරියේදී පැහැදිලි වනු ඇත. මෙහි කෙටි අර්ථය මෙසේය: ඇතැම් පුද්ගලයෝ මේ සප්ත හෝ අෂ්ට සංඥාවන් ඉක්මවා යාමට සමත් වෙති, ඇතැමුන් ඊට අසමත් වෙති. එහිදී සමත් වූවන් පමණක් මෙහි ගෙන ඇත. එසේ එකිනෙක සංඥාවන් ඉක්මවා යාමට සමත් වූවන් පිළිබඳ උදාහරණයක් දක්වන්නේ නම්: ගංගා නදියෙන් එතෙර වූ මිනිසුන් අතරින් එක් අයෙකු දීඝවාපියට ගොස් සිටින්නාක් මෙන් ද, තවත් අයෙකු එතැනින් එහා පිහිටි මහාගාමයට ගොස් සිටින්නාක් මෙන් ද, එලෙසම ඇතැම්හු විඤ්ඤාණඤ්චායතනය අප්‍රමාණ වූ ආනෙඤ්ජ (නිශ්චල) සමාපත්තියක් යැයි පවසා එහි නතර වෙති; ඇතැම්හු ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි නතර වෙති. එහිදී පළමුව විඤ්ඤාණඤ්චායතනය පෙන්වනු පිණිස ‘විඤ්ඤාණ කසිණය එකක්’ යැයි වදාළ සේක. පසුව ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය එකක්’ යැයි වදාරනු ඇත. ‘තයිදං’ යනු එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ද, දෘෂ්ටියට හේතුව ද, දෘෂ්ටියට අරමුණ ද යන සියල්ලයි. ‘තථාගතයන් වහන්සේ විශිෂ්ට ලෙස දන්නා සේක’ යනු මේ හේතුව නිසා මෙබඳු වූ දෘෂ්ටියක් ගන්නා ලදැයි අතිවිශිෂ්ට වූ සර්වඥතා ඥානයෙන් දන්නා බවයි.

ဣဒါနိ တဒေဝ ဝိတ္ထာရေန္တော ယေ ခေါ တေ ဘောန္တောတိအာဒိမာဟ. ယာ ဝါ ပန ဧတာသံ သညာနန္တိ ယာ ဝါ ပန ဧတာသံ ‘‘ယဒိ ရူပသညာန’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တသညာနံ. ပရိသုဒ္ဓါတိ နိရုပက္ကိလေသာ. ပရမာတိ ဥတ္တမာ. အဂ္ဂါတိ သေဋ္ဌာ. အနုတ္တရိယာ အက္ခာယတီတိ အသဒိသာ ကထီယတိ. ယဒိ ရူပသညာနန္တိ ဣမိနာ စတဿော ရူပါဝစရသညာ ကထိတာ. ယဒိ အရူပသညာနန္တိ ဣမိနာ အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏဉ္စာယတနသညာ. ဣတရေဟိ ပန ဒွီဟိ ပဒေဟိ သမာပန္နကဝါရော စ အသမာပန္နကဝါရော စ ကထိတောတိ ဧဝမေတာ ကောဋ္ဌာသတော အဋ္ဌ, အတ္ထတော ပန သတ္တ သညာ ဟောန္တိ. သမာပန္နကဝါရော ဟိ ပုရိမာဟိ ဆဟိသင်္ဂဟိတောယေဝ. တယိဒံ သင်္ခတန္တိ တံ ဣဒံ သဗ္ဗမ္ပိ သညာဂတံ သဒ္ဓိံ ဒိဋ္ဌိဂတေန သင်္ခတံ ပစ္စယေဟိ သမာဂန္တွာ ကတံ. ဩဠာရိကန္တိ သင်္ခတတ္တာဝ ဩဠာရိကံ. အတ္ထိ ခေါ ပန သင်္ခါရာနံ နိရောဓောတိ ဧတေသံ ပန သင်္ခတန္တိ ဝုတ္တာနံ သင်္ခါရာနံ နိရောဓသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ နာမ အတ္ထိ. အတ္ထေတန္တိ ဣတိ ဝိဒိတွာတိ တံ ခေါ ပန နိဗ္ဗာနံ ‘‘အတ္ထိ ဧတ’’န္တိ ဧဝံ ဇာနိတွာ. တဿ နိဿရဏဒဿာဝီတိ တဿ သင်္ခတဿ နိဿရဏဒဿီ နိဗ္ဗာနဒဿီ. တထာဂတော တဒုပါတိဝတ္တောတိ တံ သင်္ခတံ အတိက္ကန္တော သမတိက္ကန္တောတိ အတ္ထော.

දැන් එම කරුණම විස්තර කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘යෙ ඛො තෙ භොන්තො’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘යා වා පන එතාසං සඤ්ඤානං’ යනු යම් රූප සංඥාවන් වේද, එසේ වදාරන ලද සංඥාවන් කෙරෙහි ය. ‘පරිසුද්ධා’ යනු උපක්ලේශ රහිත බවයි. ‘පරමා’ යනු උත්තම බවයි. ‘අග්ගා’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ බවයි. ‘අනුත්තරියා අක්ඛායති’ යනු අසදෘශ (සමාන කළ නොහැකි) ලෙස කියනු ලැබේ යන්නයි. ‘යදි රූපසඤ්ඤානං’ යන්නෙන් රූපාවචර සංඥා සතර වදාරන ලදී. ‘යදි අරූපසඤ්ඤානං’ යන්නෙන් ආකාසානඤ්චායතන හා විඤ්ඤාණඤ්චායතන සංඥා වදාරන ලදී. ඉතිරි පද දෙකෙන් සමාපන්නක (සමාපත්තියට පත්) වාදය හා අසමාපන්නක වාදය වදාරන ලදී. මෙසේ කොටස් වශයෙන් සංඥා අටක් වුවද, අර්ථය අනුව සංඥා සතකි. මන්දයත්, සමාපන්නක වාරය පෙර සඳහන් කළ සය වැදෑරුම් කොටසටම ඇතුළත් වන බැවිනි. ‘තයිදං සඞ්ඛතං’ යනු දෘෂ්ටිගතය සමඟ ඇති ඒ සියලු සංඥා සමූහය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් (සංඛත) බවයි. ‘ඕළාරිකං’ යනු සංඛත ධර්මයක් බැවින්ම එය රළු (ඕළාරික) බවයි. ‘අත්ථි ඛො පන සඞ්ඛාරානං නිරොධො’ යනු ‘සංඛත’ යැයි කියන ලද ඒ සංස්කාරයන්ගේ නිරෝධය නම් වූ නිවන පවතින බවයි. ‘අත්ථෙතන්ති ඉති විදිත්වා’ යනු එම නිවන පවතින්නේ යැයි මෙසේ දැනගෙන යන්නයි. ‘තස්ස නිස්සරණදස්සාවී’ යනු එම සංඛත ධර්මයන්ගෙන් නික්මීම වූ නිවන දකින්නා වූ යන්නයි. ‘තථාගතො තදුපාතිවත්තො’ යනු තථාගතයන් වහන්සේ එම සංඛත ධර්මය ඉක්මවා ගිය සේක, මැනවින් ඉක්මවා සිටින සේක යන අර්ථයයි.

၂၃. တတြာတိ တေသု အဋ္ဌသု အသညီဝါဒေသု. ရူပိံ ဝါတိအာဒီနိ သညီဝါဒေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အယဉ္စ ယသ္မာ အသညီဝါဒေါ, တသ္မာ ဣဓ ဒုတိယစတုက္ကံ န ဝုတ္တံ. ပဋိက္ကောသန္တီတိ ပဋိဗာဟန္တိ ပဋိသေဓေန္တိ. သညာ [Pg.13] ရောဂေါတိအာဒီသု အာဗာဓဋ္ဌေန ရောဂေါ, သဒေါသဋ္ဌေန ဂဏ္ဍော, အနုပဝိဋ္ဌဋ္ဌေန သလ္လံ. အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါတိအာဒီသု ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂတိံ, စုတိဝသေန ဂတိံ, စဝနဝသေန စုတိံ, ဥပပဇ္ဇနဝသေန ဥပပတ္တိံ, ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အပရာပရံ ဝဍ္ဎနဝသေန ဝုဍ္ဎိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ. ကာမဉ္စ စတုဝေါကာရဘဝေ ရူပံ ဝိနာပိ ဝိညာဏဿ ပဝတ္တိ အတ္ထိ, သေသေ ပန တယော ခန္ဓေ ဝိနာ နတ္ထိ. အယံ ပန ပဉှော ပဉ္စဝေါကာရဘဝဝသေန ကထိတော. ပဉ္စဝေါကာရေ ဟိ ဧတ္တကေ ခန္ဓေ ဝိနာ ဝိညာဏဿ ပဝတ္တိ နာမ နတ္ထိ. ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပနေတ္ထ ‘‘အညတြ ရူပါတိအာဒိဝစနတော အရူပဘဝေပိ ရူပံ, အသညာဘဝေ စ ဝိညာဏံ အတ္ထိ, တထာ နိရောဓသမာပန္နဿာ’’တိ ဝဒတိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ဗျဉ္ဇနစ္ဆာယာယ စေ အတ္ထံ ပဋိဗာဟသိ, အာဂတိံ ဝါတိအာဒိဝစနတော တံ ဝိညာဏံ ပက္ခိဒွိပဒစတုပ္ပဒါ ဝိယ ဥပ္ပတိတွာပိ ဂစ္ဆတိ, ပဒသာပိ ဂစ္ဆတိ, ဂေါဝိသာဏဝလ္လိအာဒီနိ ဝိယ စ ဝဍ္ဎတီတိ အာပဇ္ဇတိ. ယေ စ ဘဂဝတာ အနေကသတေသု သုတ္တေသု တယော ဘဝါ ဝုတ္တာ, တေ အရူပဘဝဿ အဘာဝါ ဒွေဝ အာပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ မာ ဧဝံ အဝစ, ယထာ ဝုတ္တမတ္ထံ ဓာရေဟီတိ.

23. එහි ‘තත්‍ර’ යනු ඒ අටක් වූ අසඤ්ඤී වාදයන්හි ය. ‘රූපී වා’ යනාදිය සඤ්ඤී වාදයේදී විස්තර කළ අයුරින්ම දත යුතුය. මෙම වාදය අසඤ්ඤී වාදයක් බැවින් මෙහි දෙවන චතුෂ්කය වදාරා නැත. ‘පටික්කොසන්ති’ යනු බැහැර කරති, ප්‍රතික්ෂේප කරති යන්නයි. ‘සඤ්ඤා රොගො’ යනාදී තැන්හි ආබාධිත අර්ථයෙන් ‘රෝගයක්’ ද, දොස් සහිත අර්ථයෙන් ‘ගෙඩියක්’ ද, ඇතුළට ඇනුණු අර්ථයෙන් ‘හුලක්’ ද ලෙස හැඳින්වේ. ‘ආගතිං වා ගතිං වා’ යනාදී තැන්හි ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් ‘පැමිණීම’ ද, චුති වශයෙන් ‘යාම’ ද, චුත වීම වශයෙන් ‘චුතිය’ ද, ඉපදීම වශයෙන් ‘උප්පත්තිය’ ද, නැවත නැවත ඉපදී විවිධ අයුරින් වැඩීම වශයෙන් ‘වෘද්ධිය, විරූඪිය හා විපුලත්වය’ ද අදහස් වේ. සතර වෝකාර භවයෙහි (අරූප ලෝකයෙහි) රූපය නොමැතිව වුවද විඤ්ඤාණය පැවතීම සිදුවේ, නමුත් ඉතිරි ස්කන්ධ තුන (වේදනා, සංඥා, සංස්කාර) නොමැතිව එය සිදු නොවේ. මෙම ප්‍රශ්නය පඤ්ච වෝකාර භවය (කාම හා රූප ලෝක) අනුව වදාරන ලද්දකි. පඤ්ච වෝකාර ලෝකයෙහි මෙකී ස්කන්ධයන්ගෙන් තොරව විඤ්ඤාණයේ පැවැත්මක් නැත. මෙහිදී විතණ්ඩවාදියා පවසන්නේ ‘අඤ්ඤත්‍ර රූපා’ යනාදී වචන නිසා අරූප භවයෙහි ද රූපය පවතින බවත්, අසඤ්ඤ භවයෙහි විඤ්ඤාණය පවතින බවත්, නිරෝධ සමාපත්තියට පත් වූවන්ට ද විඤ්ඤාණය පවතින බවත් ය. ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: ඔබ වචනවල සෙවනැල්ලට මුවා වී අර්ථය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ නම්, ‘ආගතිං වා’ යනාදී වචන නිසා එම විඤ්ඤාණය පක්ෂීන්, දෙපා සතුන්, සිව්පා සතුන් මෙන් පියාඹා හෝ පයින් හෝ යන්නේ යැයි ද, ගව අං හෝ වැල් මෙන් වැඩෙන්නේ යැයි ද යන දෝෂය පැමිණේ. තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සූත්‍ර සිය ගණනක වදාළ භව තුන (කාම, රූප, අරූප), ඔබ කියන අයුරින් අරූප භවය නැති වී යන බැවින් භව දෙකක් පමණක් බවට පත් වේ. එබැවින් එසේ නොකියන්න, වදාරන ලද අර්ථයම දරාගන්න.

၂၄. တတြာတိ အဋ္ဌသု နေဝသညီနာသညီဝါဒေသု ဘုမ္မံ. ဣဓာပိ ရူပိံ ဝါတိအာဒီနိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အသညာ သမ္မောဟောတိ နိဿညဘာဝေါ နာမေသ သမ္မောဟဋ္ဌာနံ. ယော ဟိ ကိဉ္စိ န ဇာနာတိ, တံ အသညီ ဧသောတိ ဝဒန္တိ. ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတဗ္ဗသင်္ခါရမတ္တေနာတိ ဒိဋ္ဌဝိညာတဗ္ဗမတ္တေန သုတဝိညာတဗ္ဗမတ္တေန မုတဝိညာတဗ္ဗမတ္တေန. ဧတ္ထ စ ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာတဗ္ဗံ, ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတဗ္ဗမတ္တေန ပဉ္စဒွါရိကသညာပဝတ္တိမတ္တေနာတိ အယဉှိ ဧတ္ထ အတ္ထော. သင်္ခါရမတ္တေနာတိ ဩဠာရိကသင်္ခါရပဝတ္တိမတ္တေနာတိ အတ္ထော. ဧတဿ အာယတနဿာတိ ဧတဿ နေဝသညာနာသညာယတနဿ. ဥပသမ္ပဒန္တိ ပဋိလာဘံ. ဗျသနံ ဟေတန္တိ ဝိနာသော ဟေသ, ဝုဋ္ဌာနံ ဟေတန္တိ အတ္ထော. ပဉ္စဒွါရိကသညာပဝတ္တဉှိ ဩဠာရိကသင်္ခါရပဝတ္တံ ဝါ အပ္ပဝတ္တံ ကတွာ တံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ. တဿ ပန ပဝတ္တေန တတော ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. သင်္ခါရသမာပတ္တိပတ္တဗ္ဗမက္ခာယတီတိ ဩဠာရိကသင်္ခါရပဝတ္တိယာ ပတ္တဗ္ဗန္တိ န အက္ခာယတိ. သင်္ခါရာဝသေသသမာပတ္တိပတ္တဗ္ဗန္တိ သင်္ခါရာနံယေဝ အဝသေသာ ဘာဝနာဝသေန သဗ္ဗသုခုမဘာဝံ ပတ္တာ သင်္ခါရာ, တေသံ ပဝတ္တိယာ ဧတံ ပတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဧဝရူပေသု ဟိ သင်္ခါရေသု ပဝတ္တေသု ဧတံ [Pg.14] ပတ္တဗ္ဗံ နာမ ဟောတိ. တယိဒန္တိ တံ ဣဒံ ဧတံ သုခုမမ္ပိ သမာနံ သင်္ခတံ သင်္ခတတ္တာ စ ဩဠာရိကံ.

24. එහි ‘තත්‍ර’ යනු අටක් වූ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤී වාදයන් පිළිබඳ වූ සප්තමී විභක්තියයි. මෙහි ද ‘රූපී වා’ යනාදිය පෙර කී අයුරින්ම දත යුතුය. ‘අසඤ්ඤා සම්මොහො’ යනු සංඥාව රහිත බව දැඩි මුළාවට (සම්මෝහයට) හේතුවක් බවයි. යමෙකු කිසිවක් නොදනී ද, ලෝකයා ඔහු සංඥාවිරහිත අයෙකු යැයි පවසති. ‘දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බසඞ්ඛාරමත්තෙන’ යනු දක්නා ලද රූපය දැනගන්නා සංඥාව, ඇසුණු ශබ්දය දැනගන්නා සංඥාව, ගඳ සුවඳ රස ස්පර්ශ ආදිය දැනගන්නා සංඥාව යන මාත්‍රයෙනි. මෙහි ‘විජානාති’ යනු ‘විඤ්ඤාතබ්බ’ යන්නයි; පංචද්වාරික සංඥාවන්ගේ පැවැත්ම පමණක් මෙහි අර්ථයයි. ‘සඞ්ඛාරමත්තෙන’ යනු රළු වූ සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් යන අර්ථයයි. ‘එතස්ස ආයතනස්ස’ යනු මෙම නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය පිළිබඳවයි. ‘උපසම්පදං’ යනු ලැබීමයි. ‘බ්‍යසනං හේතං’ යනු මෙය විනාශයකි, ‘වුට්ඨානං හේතං’ යනු මෙයින් නැගී සිටීමකි යන අර්ථයයි. මන්දයත් පංචද්වාරික සංඥා පැවැත්ම හෝ රළු සංස්කාර පැවැත්ම නොපවතින ලෙස සලකා මෙම සමාපත්තියට පත් විය යුතුය. එහි පැවැත්ම නිසා එම සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම (වුට්ඨානය) සිදුවන බව මෙයින් පෙන්වයි. ‘සඞ්ඛාරසමාපත්තිපත්තබ්බමක්ඛායති’ යන්නෙන් රළු සංස්කාර පැවැත්ම නිසා එයට පැමිණෙතැයි නොකියවේ. ඉතිරි වූ සංස්කාරයන්ගෙන් යුත් සමාපත්තියට පැමිණීම යනු භාවනා බලයෙන් ඉතා සියුම් බවට පත් වූ ඉතිරි සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්මෙන් මෙයට පැමිණෙන බවයි. මෙබඳු වූ සංස්කාරයන් පවතින කල්හි මෙයට පැමිණිය හැකි වේ. ‘තයිදං’ යනු එම නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ඉතා සියුම් වුවද එය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් (සංඛත) ධර්මයක් බවත්, සංඛත වූ බැවින්ම එය රළු (ඕළාරික) බවත් ය.

၂၅. တတြာတိ သတ္တသု ဥစ္ဆေဒဝါဒေသု ဘုမ္မံ. ဥဒ္ဓံ သရန္တိ ဥဒ္ဓံ ဝုစ္စတိ အနာဂတသံသာရဝါဒေါ, အနာဂတံ သံသာရဝါဒံ သရန္တီတိ အတ္ထော. အာသတ္တိံယေဝ အဘိဝဒန္တိ လဂ္ဂနကံယေဝ ဝဒန္တိ. ‘‘အာသတ္တ’’န္တိပိ ပါဌော, တဏှံယေဝ ဝဒန္တီတိ အတ္ထော. ဣတိ ပေစ္စ ဘဝိဿာမာတိ ဧဝံ ပေစ္စ ဘဝိဿာမ. ခတ္တိယာ ဘဝိဿာမ, ဗြာဟ္မဏာ ဘဝိဿာမာတိ ဧဝမေတ္ထ နယော နေတဗ္ဗော. ဝါဏိဇူပမာ မညေတိ ဝါဏိဇူပမာ ဝိယ ဝါဏိဇပဋိဘာဂါ ဝါဏိဇသဒိသာ မယှံ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. သက္ကာယဘယာတိ သက္ကာယဿ ဘယာ. တေ ဟိ ယထေဝ ‘‘စတ္တာရော ခေါ, မဟာရာဇ, အဘယဿ ဘာယန္တိ. ကတမေ စတ္တာရော? ဂဏ္ဍုပ္ပာဒေါ ခေါ, မဟာရာဇ, ဘယာ ပထဝိံ န ခါဒတိ ‘မာ ပထဝီ ခိယီ’တိ, ကောန္တော ခေါ, မဟာရာဇ, ဧကပါဒေန တိဋ္ဌတိ ‘မာ ပထဝီ ဩသီဒီ’တိ, ကိကီ ခေါ, မဟာရာဇ, ဥတ္တာနာ သေတိ ‘မာ အမ္ဘာ ဥန္ဒြိယီ’တိ, ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကော ခေါ, မဟာရာဇ, ဗြဟ္မစရိယံ န စရတိ ‘မာ လောကော ဥစ္ဆိဇ္ဇီ’တိ ဣမေ စတ္တာရော အဘယဿ ဘာယန္တိ, ဧဝံ သက္ကာယဿ ဘာယန္တိ’’. သက္ကာယပရိဇေဂုစ္ဆာတိ တမေဝ တေဘူမကသင်္ခါတံ သက္ကာယံ ပရိဇိဂုစ္ဆမာနာ. သာ ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓေါတိ ဒဏ္ဍကေ ရဇ္ဇုံ ပဝေသေတွာ ဗဒ္ဓသုနခေါ. ဧဝမေဝိမေတိ ဧတ္ထ ဒဠှတ္ထမ္ဘော ဝိယ ခီလော ဝိယ စ တေဘူမကဓမ္မသင်္ခါတော သက္ကာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သာ ဝိယ ဒိဋ္ဌိဂတိကော, ဒဏ္ဍကော ဝိယ ဒိဋ္ဌိ, ရဇ္ဇု ဝိယ တဏှာ, ဂဒ္ဒုလေန ဗန္ဓိတွာ ထမ္ဘေ ဝါ ခီလေ ဝါ ဥပနိဗဒ္ဓသုနခဿ အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဆိန္ဒိတွာ ဂန္တုံ အသမတ္ထဿ အနုပရိဓာဝနံ ဝိယ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဒိဋ္ဌိဒဏ္ဍကေ ပဝေသိတာယ တဏှာရဇ္ဇုယာ ဗန္ဓိတွာ သက္ကာယေ ဥပနိဗဒ္ဓဿ အနုပရိဓာဝနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

25. ‘තත්‍ර’ යනු ඒ උච්ඡේදවාද සතෙහි සත්තමී විභක්තියයි. ‘උද්ධං සරන්ති’ යනු ‘උද්ධං’ යන්නෙන් අනාගත සංසාරය පිළිබඳ වාදය කියනු ලැබේ. එනම් අනාගත සංසාර වාදය සිහිපත් කරති යන්නයි. ‘ආසත්තිංයෙව අභිවදන්ති’ යනු ඇලීම හෙවත් තණ්හාවම පවසති යන්නයි. ‘ආසත්ත’ යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී; එහි අර්ථය ද තණ්හාවම පවසති යන්නයි. ‘ඉති පෙච්ච භවිස්සාමා’ යනු මෙලොවින් පසු මෙසේ වන්නෙමු යන්නයි. ක්ෂත්‍රියයන් වන්නෙමු, බ්‍රාහ්මණයන් වන්නෙමු යනාදී වශයෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ‘වාණිජූපමා මඤ්ඤෙ’ යනු වෙළෙන්දන්ගේ උපමාව මෙනි, වෙළෙන්දන්ට බඳු වූ වෙළෙන්දන් හා සමාන වූවෝ මගේ ඥානයෙහි පෙනී යති. ‘සක්කායභයා’ යනු සක්කාය හෙවත් පංචස්කන්ධය පිළිබඳ බිය නිසාය. ඔවුන් පිළිබඳව මෙසේ වදාළ සේක: “මහාරාජය, සතර දෙනෙක් බිය නොවිය යුත්තට බිය වෙති. ඒ සතර දෙනා කවුරුද? මහාරාජය, ගැඩවිලා ‘පොළොව ගෙවී යාවි’ යැයි බියෙන් පස් නොකයි. මහාරාජය, කොක්කු ‘පොළොව ගිලා බැස යාවි’ යැයි බියෙන් එක පයින් සිටිති. මහාරාජය, කිකී පක්ෂියා ‘අහස කඩා වැටේවි’ යැයි බියෙන් උඩුබැලි අතට නිදාගනී. මහාරාජය, ධාර්මික බ්‍රාහ්මණයා ‘ලෝකය විනාශ වේවි’ යැයි බියෙන් බ්‍රහ්මචරියාවෙහි නොහැසිරෙයි. මේ සතර දෙනා බිය නොවිය යුත්තට බිය වන්නා සේම මොවුහු ද සක්කායට බිය වෙති.” ‘සක්කායපරිජේගුච්ඡා’ යනු ඒ ත්‍රෛභූමික සංඛ්‍යාත සක්කායට පිළිකුල් කරන්නාහු යන්නයි. ‘සා ගද්දුලබද්ධෝ’ යනු දණ්ඩක රැලකට ලණුවක් දමා බැඳි බල්ලා මෙනි. මෙහි ස්ථිර කුළුණක් හෝ කීලයක් වැනි ත්‍රෛභූමික ධර්ම සංඛ්‍යාත සක්කාය දත යුතුය. බල්ලා වැනි දෘෂ්ටිගත පුද්ගලයා ද, දණ්ඩකය වැනි දෘෂ්ටිය ද, ලණුව වැනි තණ්හාව ද දත යුතුය. ලණුවකින් කුළුණක හෝ කීලයක බැඳි බල්ලාට තමාගේ ස්වභාවයෙන්ම එය කඩාගෙන යාමට නොහැකිව ඒ අවටම කැරකෙන්නා සේ, දෘෂ්ටි නමැති දණ්ඩකයෙහි බහා තණ්හා නමැති ලණුවෙන් බැඳ සක්කායෙහි බැඳුණු දෘෂ්ටිගතිකයාගේ හැසිරීම දත යුතුය.

၂၆. ဣမာနေဝ ပဉ္စာယတနာနီတိ ဣမာနေဝ ပဉ္စ ကာရဏာနိ. ဣတိ မာတိကံ ဌပေန္တေနပိ ပဉ္စေဝ ဌပိတာနိ, နိဂမေန္တေနပိ ပဉ္စေဝ နိဂမိတာနိ, ဘာဇေန္တေန ပန စတ္တာရိ ဘာဇိတာနိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ ကုဟိံ ပဝိဋ္ဌန္တိ. ဧကတ္တနာနတ္တဝသေန ဒွီသု ပဒေသု ပဝိဋ္ဌန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

26. ‘ඉමානෙව පඤ්චායතනානීති’ යනු මේ කාරණා පහමය. මෙසේ මාතෘකාව තබන විටත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසක්ම තැබූ සේක, නිගමනය කරන විටත් පසක්ම නිගමනය කළ සේක. නමුත් බෙදා දැක්වීමේදී (නිද්දේසයේදී) සතරක් බෙදා දක්වන ලදී. ‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානය’ කොතැනට ඇතුළත් වේද? එය ඒකත්ව හා නානත්ව වශයෙන් පද දෙකකට ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

၂၇. ဧဝဉ္စ စတုစတ္တာလီသ အပရန္တကပ္ပိကေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဋ္ဌာရသ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကေ ဒဿေတုံ သန္တိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အတီတကောဋ္ဌာသသင်္ခါတံ ပုဗ္ဗန္တံ ကပ္ပေတွာ ဝိကပ္ပေတွာ ဂဏှန္တီတိ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ. ပုဗ္ဗန္တကပ္ပော [Pg.15] ဝါ ဧတေသံ အတ္ထီတိ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ. ဧဝံ သေသမ္ပိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာတိ ရူပါဒီသု အညတရံ အတ္တာတိ စ လောကောတိ စ ဂဟေတွာ သဿတော အမရော နိစ္စော ဓုဝေါတိ အဘိဝဒန္တိ. ယထာဟ ‘‘ရူပံ အတ္တာ စေဝ လောကော စ သဿတော စာတိ အတ္တာနဉ္စ လောကဉ္စ ပညပေန္တီ’’တိ ဝိတ္ထာရော. အသဿတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ ပဌမဝါဒေန စတ္တာရော သဿတဝါဒါ ဝုတ္တာ, ဒုတိယဝါဒေန သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ.

27. මෙසේ අපරන්තකප්පික වාද සතළිස් හතර දක්වා, දැන් පුබ්බන්තකප්පික වාද දහඅට දැක්වීම පිණිස ‘සන්ති, භික්ඛවෙ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි අතීත කොටස හෙවත් පුබ්බන්තය කල්පනා කරමින් හා විවිධ ලෙස විතර්ක කරමින් ගන්නා බැවින් ‘පුබ්බන්තකප්පිකා’ නම් වේ. නැතහොත් ඔවුන් තුළ පුබ්බන්තකල්පයක් පවතින බැවින් ‘පුබ්බන්තකප්පිකා’ නම් වේ. සෙසු පද ද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. ‘සස්සතෝ අත්තා ච ලෝකෝ ච’ යනු රූපී ස්කන්ධයන්ගෙන් එකක් ‘ආත්මය’ කියා හෝ ‘ලෝකය’ කියා හෝ ගෙන එය සදාකාලිකය, අමරණීයය, නිත්‍යය, ස්ථිරය යැයි පවසති. ඒ බව “රූපය ආත්මය හා ලෝකය වෙයි, එය සදාකාලිකය යැයි ආත්මය හා ලෝකය පනවති” යනාදී වශයෙන් විස්තරාත්මකව වදාළ සේක. අසස්සත ආදී අනෙක්වාහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි පළමු වාදයෙන් සස්සතවාද සතරක් ද, දෙවන වාදයෙන් උච්ඡේදවාද සතක් ද වදාරන ලදී.

နနု စေတေ ဟေဋ္ဌာ အာဂတာ, ဣဓ ကသ္မာ ပုန ဂဟိတာတိ. ဟေဋ္ဌာ တတ္ထ တတ္ထ မတော တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီတိ ဒဿနတ္ထံ အာဂတာ. ဣဓ ပန ပုဗ္ဗေနိဝါသလာဘီ ဒိဋ္ဌိဂတိကော အတီတံ ပဿတိ, န အနာဂတံ, တဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘ပုဗ္ဗန္တတော အာဂတော အတ္တာ ဣဓေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, ဣတော ပရံ န ဂစ္ဆတီ’’တိ ဣမဿတ္ထဿ ဒဿနတ္ထံ ဂဟိတာ. တတိယဝါဒေန စတ္တာရော ဧကစ္စသဿတဝါဒါ ဝုတ္တာ, စတုတ္ထဝါဒေန စတ္တာရော အမရာဝိက္ခေပိကာ ဝုတ္တာ. အန္တဝါတိ သပရိယန္တော ပရိစ္ဆိန္နော ပရိဝဋုမော. အဝဍ္ဎိတကသိဏဿ တံ ကသိဏံ အတ္တာတိ စ လောကောတိ စ ဂဟေတွာ ဧဝံ ဟောတိ. ဒုတိယဝါဒေါ ဝဍ္ဎိတကသိဏဿ ဝသေန ဝုတ္တော, တတိယဝါဒေါ တိရိယံ ဝဍ္ဎေတွာ ဥဒ္ဓမဓော အဝဍ္ဎိတကသိဏဿ, စတုတ္ထဝါဒေါ တက္ကိဝသေန ဝုတ္တော. အနန္တရစတုက္ကံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

මොවුහු පෙර ද සඳහන් වූහ, මෙහි නැවත ගත්තේ ඇයි? පෙර අවස්ථාවෙහිදී ඒ ඒ භවයේදී මැරී ඒ ඒ තැනදීම විනාශ වේය (උච්ඡේද වේය) යන අර්ථය දැක්වීමට ඒවා සඳහන් විය. මෙහිදී නම් පෙර විසූ කඳපිළිවෙළ සිහිපත් කිරීමේ ඥානය (පුබ්බේනිවාසලභී) ලැබූ දෘෂ්ටිගතිකයා අතීතය දකියි, අනාගතය නොදකියි. ඔහුට මෙසේ සිතේ: ‘අතීතයෙන් පැමිණි ආත්මය මෙහිදීම විනාශ වෙයි, මෙයින් ඔබ්බට නොයයි’ යන අර්ථය දැක්වීමට මේවා ගන්නා ලදී. තුන්වන වාදයෙන් ඒකච්චසස්සතවාද සතරක් ද, සිව්වන වාදයෙන් අමරාවික්ඛේපික වාද සතරක් ද වදාරන ලදී. ‘අන්තවා’ යනු කෙළවරක් සහිත, පිරිසිඳුණු, සීමා සහිත බවයි. කසිණ වඩන්නේ නැතිව ඒ කසිණය ආත්මය හෝ ලෝකය ලෙස ගැනීමෙන් මෙසේ වෙයි. දෙවන වාදය වඩන ලද කසිණ ඇත්තා සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලදී. තුන්වන වාදය තීර්යක් (තිරස්) අතට වඩවා උඩ හා යට නොවැඩවූ කසිණ ඇත්තා සම්බන්ධයෙනි. සිව්වන වාදය තර්ක කරන්නා (තක්කී) සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලදී. ඉන්පසු එන සතර (අනන්තර චතුක්කය) පෙර කී ක්‍රමයටම වේ.

ဧကန္တသုခီတိ နိရန္တရသုခီ. အယံ ဒိဋ္ဌိ လာဘီဇာတိဿရတက္ကီနံ ဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ. လာဘိနော ဟိ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေန ခတ္တိယာဒိကုလေ ဧကန္တသုခမေဝ အတ္တနော ဇာတိံ အနုဿရန္တဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တထာ ဇာတိဿရဿ ပစ္စုပ္ပန္နံ သုခမနုဘဝတော အတီတာသု သတ္တသု ဇာတီသု တာဒိသမေဝ အတ္တဘာဝံ အနုဿရန္တဿ. တက္ကိဿ ပန ဣဓ သုခသမင်္ဂိနော ‘‘အတီတေပါဟံ ဧဝမေဝ အဟောသိ’’န္တိ တက္ကေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

‘ඒකාන්තසුඛී’ යනු නිරන්තර සැප ඇත්තා යන්නයි. මේ දෘෂ්ටිය අභිඥා ලාභීන් හා ජාතිස්සර තක්කීන්ට (තර්ක කරන්නන්ට) ඇති වේ. අභිඥා ලාභියා පෙර විසූ කඳපිළිවෙළ සිහි කිරීමේ ඥානයෙන් ක්ෂත්‍රිය ආදී කුලවල තමා ලැබූ ඒකාන්ත සැප සහිත ජාති සිහි කරන විට ඔහුට මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ඇති වේ. එසේම ජාතිස්සර පුද්ගලයා වර්තමානයේ සැප විඳින අතරතුර අතීත ජාති හතක එවැනිම ආත්මභාවයන් සිහිපත් කරන විට ද මෙය ඇති වේ. තර්ක කරන්නා (තක්කී) හට වර්තමානයෙහි සැපවත් පුද්ගලයෙකු වූ විට ‘අතීතයෙහිත් මම මෙසේම වීමි’ යන තර්කයෙන් මේ දෘෂ්ටිය ඇති වේ.

ဧကန္တဒုက္ခီတိ အယံ ဒိဋ္ဌိ လာဘိနော နုပ္ပဇ္ဇတိ. သော ဟိ ဧကန္တေနေဝ ဣဓ ဈာနသုခေန သုခီ ဟောတိ. ဣဓ ဒုက္ခေန ဖုဋ္ဌဿ ပန ဇာတိဿရဿ တက္ကိဿေဝ စ သာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတိယာ ဣဓ ဝေါကိဏ္ဏသုခဒုက္ခာနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ တေသံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တထာ စတုတ္ထာ ဒိဋ္ဌိ. လာဘိနော ဟိ ဣဒါနိ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေန အဒုက္ခမသုခဿ, ပုဗ္ဗေ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကမေဝ ဗြဟ္မလောကံ အနုဿရန္တဿ[Pg.16]. ဇာတိဿရဿာပိ ပစ္စုပ္ပန္နေ မဇ္ဈတ္တဿ, အနုဿရန္တဿာပိ မဇ္ဈတ္တဘူတဋ္ဌာနမေဝ အနုဿရန္တဿ, တက္ကိနောပိ ပစ္စုပ္ပန္နေ မဇ္ဈတ္တဿ, အတီတေပိ ဧဝံ ဘဝိဿတီတိ တက္ကေနေဝ ဂဏှန္တဿ ဧသာ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧတ္တာဝတာ စတ္တာရော သဿတဝါဒါ, စတ္တာရော ဧကစ္စသဿတိကာ, စတ္တာရော အန္တာနန္တိကာ, စတ္တာရော အမရာဝိက္ခေပိကာ, ဒွေ အဓိစ္စ-သမုပ္ပန္နိကာတိ အဋ္ဌာရသပိ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ ကထိတာ ဟောန္တိ.

‘ඒකාන්තදුක්ඛී’ යන මේ දෘෂ්ටිය අභිඥා ලාභීන්ට ඇති නොවේ. මන්ද ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම මෙහි ධ්‍යාන සැපයෙන් යුක්ත වන බැවිනි. මෙය වර්තමානයේ දුකෙන් පෙළෙන ජාතිස්සර පුද්ගලයාට හෝ තර්ක කරන්නාට ඇති වේ. තුන්වන වාදය (සැප දුක් මිශ්‍ර) මෙහි සැප දුක් මිශ්‍රව අත්දකින ඔවුන් සැමටම ඇති වේ. සිව්වන දෘෂ්ටිය ද එසේමය. අභිඥා ලාභියාට දැනට චතුර්ථ ධ්‍යාන වශයෙන් අදුක්ඛමසුඛ වන විට, පෙර චතුර්ථ ධ්‍යානයට අයත් බ්‍රහ්ම ලෝකය සිහි කරන විට මෙය ඇති වේ. ජාතිස්සර පුද්ගලයාට වර්තමානයේ මධ්‍යස්ථව සිටින විට හෝ සිහිපත් කරන විට මධ්‍යස්ථ වූ තැන්ම සිහිපත් කරන විට මෙය ඇති වේ. තර්ක කරන්නාට ද වර්තමානයේ මධ්‍යස්ථ වූ විට ‘අතීතයෙත් මෙසේම වන්නට ඇත’ යන තර්කයෙන් මේ දෘෂ්ටිය ඇති වේ. මෙපමණකින් සස්සතවාද සතර, ඒකච්චසස්සතවාද සතර, අන්තානන්තික වාද සතර, අමරාවික්ඛේපික වාද සතර සහ අධිච්චසමුප්පන්නික වාද දෙක යන පුබ්බන්තකප්පික වාද දහඅටම වදාරන ලදී.

၂၈. ဣဒါနိ ဒိဋ္ဌုဒ္ဓါရံ ဥဒ္ဓရန္တော တတြ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပစ္စတ္တံယေဝ ဉာဏန္တိ ပစ္စက္ခဉာဏံ. ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိရုပက္ကိလေသံ. ပရိယောဒါတန္တိ ပဘဿရံ. သဗ္ဗပဒေဟိ ဝိပဿနာဉာဏံယေဝ ကထိတံ. သဒ္ဓါဒယော ဟိ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဗာဟိရသမယသ္မိမ္ပိ ဟောန္တိ, ဝိပဿနာဉာဏံ သာသနသ္မိံယေဝ. တတ္ထ ဉာဏဘာဂမတ္တမေဝ ပရိယောဒပေန္တီတိ မယမိဒံ ဇာနာမာတိ ဧဝံ တတ္ထ ဉာဏကောဋ္ဌာသံ ဩတာရေန္တိယေဝ. ဥပါဒါနမက္ခာယတီတိ န တံ ဉာဏံ, မိစ္ဆာဒဿနံ နာမေတံ, တသ္မာ တဒပိ တေသံ ဘဝန္တာနံ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ အက္ခာယတီတိ အတ္ထော. အထာပိ တံ ဇာနနမတ္တလက္ခဏတ္တာ ဉာဏဘာဂမတ္တမေဝ, တထာပိ တဿ ဒဿနဿ အနုပါတိဝတ္တနတော ဥပါဒါနပစ္စယတော စ ဥပါဒါနမေဝ. တဒုပါတိဝတ္တောတိ တံ ဒိဋ္ဌိံ အတိက္ကန္တော. ဧတ္တာဝတာ စတ္တာရော သဿတဝါဒါ, စတ္တာရော ဧကစ္စသဿတိကာ, စတ္တာရော အန္တာနန္တိကာ, စတ္တာရော အမရာဝိက္ခေပိကာ, ဒွေ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ, သောဠသ သညီဝါဒါ, အဋ္ဌ အသညီဝါဒါ, အဋ္ဌ နေဝသညီနာသညီဝါဒါ, သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ, ပဉ္စ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါတိ ဗြဟ္မဇာလေ အာဂတာ ဒွါသဋ္ဌိပိ ဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ ဟောန္တိ. ဗြဟ္မဇာလေ ပန ကထိတေ ဣဒံ သုတ္တံ အကထိတမေဝ ဟောတိ. ကသ္မာ? ဣဓ တတော အတိရေကာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ အာဂတတ္တာ. ဣမသ္မိံ ပန ကထိတေ ဗြဟ္မဇာလံ ကထိတမေဝ ဟောတိ.

28. දැන් දෘෂ්ටි ප්‍රභේදයන් ඉවත් කරනු පිණිස 'තත්‍ර භික්ඛවේ' යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහි 'පච්චත්තංයෙව ඤාණං' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානයයි. 'පරිසුද්ධං' යනු උපක්ලේශ රහිත බවයි. 'පරියෝදාතං' යනු ප්‍රභාස්වර බවයි. සියලු පදවලින් වදාළේ විදර්ශනා ඥානයම වේ. මන්ද යත් ශ්‍රද්ධාදී පංච ධර්මයන් බාහිර ශාසනයන්හි ද ධ්‍යාන ලැබීමෙන් ඇති වේ, නමුත් විදර්ශනා ඥානය ශාසනයෙහිම පවතී. එහි 'ඤාණභාගමත්තමෙව පරියොදපෙන්ති' යනු, 'අපි මෙය (ශාස්වත දෘෂ්ටිය) දනිමු' යි කියා ඒ දෘෂ්ටිය කෙරෙහි ඥානයට බඳු වූ දෘෂ්ටුපාදානය ඇති කර ගැනීමයි. 'උපාදානමක්ඛායති' යනු එය සැබෑ ඥානයක් නොවන බැවිනි, එය මිථ්‍යා දෘෂ්ටියකි. එම නිසා එය එම මහණුන් බමුණන්ගේ දෘෂ්ටුපාදානයක් ලෙස හඳුන්වයි. එය දැන ගැනීමක් බඳු ලක්ෂණ ඇති බැවින් ඥාන කොටසක් මෙන් වුවද, එම දෘෂ්ටිය ඉක්මවා නොයන බැවින් හා උපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන් වන බැවින් එය උපාදානයක්ම වේ. 'තදුපාතිවත්තෝ' යනු ඒ දෘෂ්ටිය ඉක්මවා ගිය තැනැත්තායි. මෙයින් ශාස්වතවාද සතරක් ද, ඒකච්චශාස්වතවාද සතරක් ද, අන්තානන්තිකවාද සතරක් ද, අමරාවික්ඛේපිකවාද සතරක් ද, අධිච්චසමුප්පන්නවාද දෙකක් ද, සඤ්ඤීවාද සොළසක් ද, අසඤ්ඤීවාද අටක් ද, නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාද අටක් ද, උච්ඡේදවාද හතක් ද, දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාද පහක් ද වශයෙන් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි එන දෘෂ්ටි සැට දෙකම වදාරන ලදී. බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කළ කල්හි මේ සූත්‍රය දේශනා නොකළාක් මෙන් වේ. ඒ මන්ද? මෙහි ඊට වඩා වැඩි වූ සක්කාය දෘෂ්ටිය ගැන සඳහන් වන බැවිනි. නමුත් මේ සූත්‍රය දේශනා කළ කල්හි බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කළා හා සමාන වේ.

၃၀. ဣဒါနိ ဣမာ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိပမုခေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဒဿေတုံ ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဋိနိဿဂ္ဂါတိ ပရိစ္စာဂေန. ကာမသံယောဇနာနံ အနဓိဋ္ဌာနာတိ ပဉ္စကာမဂုဏတဏှာနံ နိဿဋ္ဌတ္တာ. ပဝိဝေကံ ပီတိန္တိ သပ္ပီတိကဇ္ဈာနဒွယပီတိံ. နိရုဇ္ဈတီတိ ဈာနနိရောဓေန နိရုဇ္ဈတိ. သမာပတ္တိတော ပန ဝုဋ္ဌိတဿ နိရုဒ္ဓါ နာမ ဟောတိ. ယထေဝ [Pg.17] ဟိ ‘‘အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ နိရောဓာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နိရာမိသံ သုခံ, နိရာမိသသုခဿ နိရောဓာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ’’တိ ဧတ္ထ န အယမတ္ထော ဟောတိ – စတုတ္ထဇ္ဈာနနိရောဓာ တတိယဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီတိ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – စတုတ္ထဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌာယ တတိယံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇတိ, တတိယဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌာယ စတုတ္ထံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇတီတိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒေါမနဿန္တိ ဟီနဇ္ဈာနပရိယာဒါနကဒေါမနဿံ. သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတစိတ္တဿ ပန ကမ္မနီယဘာဝေါ ကထိတော.

30. දැන් මේ සැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටීන් උපදින කල්හි සක්කාය දෘෂ්ටිය මූලික කොටගෙන උපදින බව පෙන්වීමට 'ඉධ භික්ඛවේ ඒකච්චෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පටිනිස්සග්ගා' යනු අත්හැරීමයි. 'කාමසංයෝජනානං අනධිට්ඨානා' යනු පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි වූ තෘෂ්ණාව බැහැර කළ බැවිනි. 'පවිවේකං පීතිං' යනු ප්‍රීතිය සහිත වූ පළමු හා දෙවන ධ්‍යානයන්ගේ ප්‍රීතියයි. 'නිරුජ්ඣති' යනු ධ්‍යාන නිරෝධයෙන් නිරුද්ධ වීමයි. සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තා හට එය නිරුද්ධ වූවක් නම් වේ. 'අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව නිරුද්ධ වීමෙන් නිරාමිස සුඛය උපදී, නිරාමිස සුඛය නිරුද්ධ වීමෙන් අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව උපදී' යන්නෙහි අදහස සතරවන ධ්‍යානය නිරුද්ධ වී තෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි යන්න නොවේ. එහි අදහස නම් සතරවන ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට තෙවන ධ්‍යානයට සමවදී, තෙවන ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට සතරවන ධ්‍යානයට සමවදී යන්නයි. 'උප්පජ්ජති දෝමනස්සං' යනු ධ්‍යානය පිරිහීමට හෝ කෙළවර කිරීමට හේතු වන නීවරණ සහගත දෝමනස්ස වේදනාවයි. සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි සිතේ කර්මණ්‍ය භාවය මෙහි වදාරන ලදී.

ပဝိဝေကာ ပီတီတိ သာ ဧဝ ဈာနဒွယပီတိ. ယံ ဆာယာ ဇဟတီတိ ယံ ဌာနံ ဆာယာ ဇဟတိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယသ္မိံ ဌာနေ ဆာယာ အတ္ထိ, တသ္မိံ အာတပေါ နတ္ထိ. ယသ္မိံ အာတပေါ အတ္ထိ, တသ္မိံ ဆာယာ နတ္ထီတိ.

'පවිවේකා පීති' යනු ඒ පළමු හා දෙවන ධ්‍යානයන්හි පවතින ප්‍රීතියමයි. 'යං ඡායා ජහති' යනු සෙවණැල්ල යම් තැනක් අතහරීද යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? යම් තැනක සෙවණැල්ල පවතීද, එහි අව් රශ්මිය නැත. යම් තැනක අව් රශ්මිය පවතීද, එහි සෙවණැල්ල නැත යන්නයි.

၃၁. နိရာမိသံ သုခန္တိ တတိယဇ္ဈာနသုခံ.

31. 'නිරාමිසං සුඛං' යනු තෙවන ධ්‍යාන සුඛයයි.

၃၂. အဒုက္ခမသုခန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝေဒနံ.

32. 'අදුක්ඛමසුඛං' යනු සතරවන ධ්‍යාන වේදනාවයි.

၃၃. အနုပါဒါနောဟမသ္မီတိ နိဂ္ဂဟဏော အဟမသ္မိ. နိဗ္ဗာနသပ္ပာယန္တိ နိဗ္ဗာနဿ သပ္ပာယံ ဥပကာရဘူတံ. နနု စ မဂ္ဂဒဿနံ နာမ သဗ္ဗတ္ထ နိကန္တိယာ သုက္ခာပိတာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကထမေတံ နိဗ္ဗာနဿ ဥပကာရပဋိပဒါ နာမ ဇာတန္တိ, သဗ္ဗတ္ထ အနုပါဒိယနဝသေန အဂ္ဂဏှနဝသေန ဥပကာရပဋိပဒါ နာမ ဇာတံ. အဘိဝဒတီတိ အဘိမာနေန ဥပဝဒတိ. ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိန္တိ အဋ္ဌာရသဝိဓမ္ပိ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိံ. အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိန္တိ စတုစတ္တာရီသဝိဓမ္ပိ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိံ. ဥပါဒါနမက္ခာယတီတိ အဟမသ္မီတိ ဂဟဏဿ သက္ကာယဒိဋ္ဌိပရိယာပန္နတ္တာ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ အက္ခာယတိ.

33. 'අනුපාදානෝහමස්මි' යනු මම දමනය වූවෙක්මි යන්නයි. 'නිබ්බානසප්පායං' යනු නිවනට සුදුසු වූ, උපකාරී වූ පිළිවෙතයි. යම් හෙයකින් මාර්ග ඥානය උපදින්නේ සියලු භවයන්හි තෘෂ්ණාව වියළුණු කල්හි නොවේද? එසේ නම් මෙය නිවනට උපකාරී වන පිළිවෙතක් වන්නේ කෙසේද යත්, සියලු පූර්වාන්ත දෘෂ්ටීන්හි නොගැනීම හා නොඇලීම නිසා මෙය නිවනට උපකාරී වන පිළිවෙතක් වේ. 'අභිවදති' යනු අභිමානයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමයි. 'පුබ්බන්තානුදිට්ඨිං' යනු දහඅට වැදෑරුම් වූ පූර්වාන්ත දෘෂ්ටීන්ය. 'අපරන්තානුදිට්ඨිං' යනු හතළිස් හතර වැදෑරුම් වූ අපරන්ත දෘෂ්ටීන්ය. 'උපාදානමක්ඛායති' යනු 'මම වෙමි' යන ගැනීම සක්කාය දෘෂ්ටියට ඇතුළත් වන බැවින් එය දෘෂ්ටුපාදානයක් යැයි කියනු ලැබේ.

သန္တိဝရပဒန္တိ ဝူပသန္တကိလေသတ္တာ သန္တံ ဥတ္တမပဒံ. ဆန္နံ ဖဿာယတနာနန္တိ ဘဂဝတာ ‘‘ယတ္ထ စက္ခု စ နိရုဇ္ဈတိ ရူပသညာ စ နိရုဇ္ဈတိ သော အာယတနော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဧတ္ထ ဒွိန္နံ အာယတနာနံ ပဋိက္ခေပေန နိဗ္ဗာနံ ဒဿိတံ.

'සන්තිවරපදං' යනු කෙලෙසුන් සංසිඳුණු බැවින් ශාන්ත වූ උත්තම පදය වූ නිවනයි. 'ඡන්නං ඵස්සායතනානං' යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'යම් තැනක ඇස නිරුද්ධ වේද, රූප සංඥාව නිරුද්ධ වේද' යනාදී ලෙස ආයතනයන් බැහැර කිරීමෙන් නිවන පෙන්වා දුන් සේක.

‘‘ယတ္ထ အာပေါ စ ပထဝီ, တေဇော ဝါယော န ဂါဓတိ;

အတော သရာ နိဝတ္တန္တိ, ဧတ္ထ ဝဋ္ဋံ န ဝတ္တတိ;

ဧတ္ထ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ, အသေသံ ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၇) –

"යම් නිවනක ආපෝ, පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන මහා භූතයන් පිහිටන්නේ නැද්ද, එතැනින් තෘෂ්ණාවෝ පසුබසිති. එහි සංසාර වෘත්තය නොපවතියි. එහි නාමයත් රූපයත් ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වෙයි."

ဧတ္ထ ပန သင်္ခါရပဋိက္ခေပေန နိဗ္ဗာနံ ဒဿိတံ.

මෙහි සංස්කාරයන් බැහැර කිරීමෙන් නිවන පෙන්වා දෙන ලදී.

‘‘ကတ္ထ [Pg.18] အာပေါ စ ပထဝီ, တေဇော ဝါယော န ဂါဓတိ;

ကတ္ထ ဒီဃဉ္စ ရဿဉ္စ, အဏုံ ထူလံ သုဘာသုဘံ;

ကတ္ထ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ, အသေသံ ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၁.၄၉၈);

"ආපෝ, පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන මහා භූතයන් පිහිටන්නේ නැත්තේ කොතැනද? දිගු හා මිටි ද, කුඩා හා මහත් ද, ශුභ හා අශුභ ද කොතැන නිරුද්ධ වේද? නාමයත් රූපයත් ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වන්නේ කොතැනද?"

တတြ ဝေယျာကရဏံ ဘဝတိ –

එහි පිළිතුර මෙසේ වේ -

‘‘ဝိညာဏံ အနိဒဿနံ, အနန္တံ သဗ္ဗတော ပဘ’’န္တိ –

"විශේෂයෙන් දත යුතු වූ (මග පල ඥානයෙන් දත යුතු), ඇසට නොපෙනෙන, කෙලෙස් අඳුර නැති බැවින් හාත්පසින්ම ප්‍රභාස්වර වූ නිවන (පිළිතුරයි)."

ဧတ္ထ သင်္ခါရပဋိက္ခေပေန နိဗ္ဗာနံ ဒဿိတံ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဆအာယတနပဋိက္ခေပေန ဒဿိတံ. အညတ္ထ စ အနုပါဒါဝိမောက္ခောတိ နိဗ္ဗာနမေဝ ဒဿိတံ, ဣဓ ပန အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

මෙහි සංස්කාරයන් බැහැර කිරීමෙන් නිවන පෙන්වා දෙන ලදී. නමුත් මේ සූත්‍රයෙහි ෂඩායතනයන් බැහැර කිරීමෙන් පෙන්වා දෙන ලදී. වෙනත් තැන්වල 'අනුපාදා විමොක්ඛො' යන පදයෙන් නිවනම පෙන්වා දුන් අතර, මෙහිදී එම පදයෙන් අර්හත් ඵල සමාපත්තිය පෙන්වා දෙන ලදී. සෙසු පද සියලු තැන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

ပဉ္စတ္တယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පංචත්තය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. ကိန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. කින්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ကိန္တိသုတ္တံ. တတ္ထ ပိသိနာရာယန္တိ ဧဝံနာမကေ မဏ္ဍလပဒေသေ. ဗလိဟရဏေတိ တသ္မိံ ဝနသဏ္ဍေ ဘူတာနံ ဗလိံ အာဟရန္တိ, တသ္မာ သော ဗလိဟရဏန္တိ ဝုတ္တော. စီဝရဟေတူတိ စီဝရကာရဏာ, စီဝရံ ပစ္စာသီသမာနောတိ အတ္ထော. ဣတိဘဝါဘဝဟေတူတိ ဧဝံ ဣမံ ဒေသနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထုံ နိဿာယ တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝေ သုခံ ဝေဒိဿာမီတိ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ကိံ တုမှာကံ ဧဝံ ဟောတီတိ အတ္ထော.

34. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය කින්ති සූත්‍රයයි. එහි 'විසිනාරායං' යනු එම නම ඇති ප්‍රදේශයකයි. 'බලිහරණේ' යනු ඒ වනයෙහි භූතයන් උදෙසා පූජා පවත්වන බැවින් එය එසේ හැඳින්වේ. 'චීවරහේතු' යනු චීවරය යන කරුණ නිසා හෙවත් චීවරයක් බලාපොරොත්තුවෙන් යන්නයි. 'ඉතිභවාභවහේතු' යනු මෙසේ මේ දේශනාමය පුණ්‍ය ක්‍රියාව ඇසුරු කොට ගෙන ඒ ඒ භවයන්හි සැප විඳින්නෙමි යන අදහසින් ධර්මය දේශනා කරන්නේ යැයි ඔබට සිතෙන්නේද යන්නයි.

၃၅. စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာတိအာဒယော သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ လောကိယလောကုတ္တရာဝ ကထိတာ. တတ္ထာတိ တေသု သတ္တတိံသာယ ဓမ္မေသု. သိယံသူတိ ဘဝေယျုံ. အဘိဓမ္မေတိ ဝိသိဋ္ဌေ ဓမ္မေ, ဣမေသု သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေသူတိ အတ္ထော. တတြ စေတိ ဣဒမ္ပိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေသွေဝ ဘုမ္မံ. အတ္ထတော စေဝ နာနံ ဗျဉ္ဇနတော စာတိ ဧတ္ထ ‘‘ကာယောဝ သတိပဋ္ဌာနံ ဝေဒနာဝ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တေ အတ္ထတော နာနံ ဟောတိ[Pg.19], ‘‘သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဝုတ္တေ ပန ဗျဉ္ဇနတော နာနံ နာမ ဟောတိ. တဒမိနာပီတိ တံ တုမှေ ဣမိနာပိ ကာရဏေန ဇာနာထာတိ အတ္ထဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စ သမာနေတွာ အထဿ စ အညထာ ဂဟိတဘာဝေါ ဗျဉ္ဇနဿ စ မိစ္ဆာ ရောပိတဘာဝေါ ဒဿေတဗ္ဗော. ယော ဓမ္မော ယော ဝိနယောတိ ဧတ္ထ အတ္ထဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စ ဝိညာပနကာရဏမေဝ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ.

35. සතර සතිපට්ඨානය ආදී වූ සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. 'තත්ථ' යනු එම සත්තිස් ධර්මයන්හි යන්නයි. 'සිහංසු' යනු වන්නේය යන්නයි. 'අභිධම්මෙ' යනු විශිෂ්ට ධර්මයෙහි හෙවත් මෙම සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්හි යන අර්ථයයි. 'තත්‍ර ච' යන්නෙන්ද මෙම බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්හිම යන සප්තමී විභක්ති අර්ථය අදහස් වේ. අර්ථය අතින් හා ව්‍යඤ්ජනය (ශබ්දය) අතින් ඇති වෙනස මෙසේ දත යුතුය: "කායයම සතිපට්ඨානයයි, වේදනාවම සතිපට්ඨානයයි" යනුවෙන් වදාළ කල්හි අර්ථය අතින් වෙනසක් ඇති වේ. නමුත් "සතිපට්ඨාන" යනුවෙන් වදාළ කල්හි ව්‍යඤ්ජනය හෙවත් ශබ්දය අතින් වෙනසක් ඇති වේ. "තදමිනාපි" යනු එම අර්ථය ඔබ මේ කරුණෙන්ද දැනගන්න යනුවෙන් අර්ථය හා ව්‍යඤ්ජනය සසඳා බලා, අර්ථය වැරදි ලෙස ගැනීමත් ව්‍යඤ්ජනය වැරදි ලෙස පිහිටුවීමත් භික්ෂූන් විසින් පෙන්වා දිය යුතුය. "යෝ ධම්මෝ යෝ විනයෝ" යන්නෙහි අර්ථය හා ව්‍යඤ්ජනය වටහා දීමට හේතු වන කරුණම ධර්මය හා විනය ලෙස හැඳින්වේ.

၃၇. အတ္ထတော ဟိ ခေါ သမေတီတိ သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဂဟိတာ. ဗျဉ္ဇနတော နာနန္တိ ကေဝလံ ဗျဉ္ဇနမေဝ သတိပဋ္ဌာနောတိ ဝါ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝါ မိစ္ဆာ ရောပေထ. အပ္ပမတ္တကံ ခေါတိ သုတ္တန္တံ ပတွာ ဗျဉ္ဇနံ အပ္ပမတ္တကံ နာမ ဟောတိ. ပရိတ္တမတ္တံ ဓနိတံ ကတွာ ရောပိတေပိ ဟိ နိဗ္ဗုတိံ ပတ္တုံ သက္ကာ ဟောတိ.

37. "අර්ථය අතින් සසඳන කල" යනු සතියම සතිපට්ඨානය ලෙස පිළිගැනීමයි. "ව්‍යඤ්ජනයෙන් වෙනස් වේ" යනු හුදෙක් ශබ්දයෙහි පමණක් වෙනසක් ඇති කරමින් සතිපට්ඨානය හෝ සතිපට්ඨානා යනුවෙන් වැරදි ලෙස ගැනීමයි. "අප්පමත්තකං ඛෝ" යනු සූත්‍ර දේශනාවලදී ව්‍යඤ්ජනය හෙවත් ශබ්දය අල්ප මාත්‍ර දෙයක් වන බවයි. මන්දයත්, ධනිත-ශිථිල අක්ෂර උච්චාරණයෙහි සුළු වෙනසක් තිබුණද නිවන අවබෝධ කරගත හැකි බැවිනි.

တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဝိဇယာရာမဝိဟာရဝါသီ ကိရေကော ခီဏာသဝတ္ထေရော ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ သုတ္တံ အာဟရိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော – ‘‘သမုဒ္ဓေါ သမုဒ္ဓေါတိ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ဘာသတီ’’တိ ဓနိတံ ကတွာ အာဟ. ဧကော ဘိက္ခု ‘‘သမုဒ္ဓေါ နာမ, ဘန္တေ’’တိ အာဟ. အာဝုသော, သမုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တေပိ သမုဒ္ဒေါတိ ဝုတ္တေပိ မယံ လောဏသာဂရမေဝ ဇာနာမ, တုမှေ ပန နော အတ္ထဂဝေသကာ, ဗျဉ္ဇနဂဝေသကာ, ဂစ္ဆထ မဟာဝိဟာရေ ပဂုဏဗျဉ္ဇနာနံ ဘိက္ခူနံ သန္တိကေ ဗျဉ္ဇနံ သောဓာပေထာတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ အကထေတွာဝ ဥဋ္ဌာပေသိ. သော အပရဘာဂေ မဟာဝိဟာရေ ဘေရိံ ပဟရာပေတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ စတူသု မဂ္ဂေသု ပဉှံ ကထေတွာဝ ပရိနိဗ္ဗုတော. ဧဝံ သုတ္တန္တံ ပတွာ ဗျဉ္ဇနံ အပ္ပမတ္တကံ နာမ ဟောတိ.

මෙහි මෙම කතා පුවත වේ: විජයාරාම විහාරයේ වාසය කළ එක්තරා රහතන් වහන්සේ නමක් භික්ෂූන් දෙනමකට සූත්‍ර පාලිය උගන්වමින් කමටහන් දේශනා කරන සේක. උන්වහන්සේ "සමුද්ධෝ සමුද්ධෝති භික්ඛවේ අස්සුතවා පුථුජ්ජනෝ භාසති" යනුවෙන් ශිථිල අක්ෂරයක් වූ 'ද' යන්න ධනිත කර (මහාප්‍රාණව) උච්චාරණය කළහ. එවිට කමටහන් ගන්නා එක් භික්ෂුවක් "ස්වාමීනි, එය 'සමුද්දෝ' යනුවෙන් අල්පප්‍රාණ විය යුතුය" යි පැවසීය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ, "ඇවැත්නි, සමුද්ධෝ කීවත් සමුද්දෝ කීවත් අප දන්නේ ලුණු දිය පිරුණු මහා සාගරයම පමණි. ඔබලා අර්ථය සොයන්නන් නොව ශබ්දය (ව්‍යඤ්ජනය) සොයන්නන්ය. මහා විහාරයට ගොස් ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි නිපුණ භික්ෂූන් අභියස ශබ්දය ශුද්ධ කරගන්න" යයි පවසා කමටහන් දේශනා නොකරම ආසනයෙන් නැගිට ගියහ. පසුව එම රහතන් වහන්සේ මහා විහාරයේදී බෙර හඬවා භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා සතර මග පිළිබඳ ප්‍රශ්න විසඳා පිරිනිවන් පෑහ. මෙසේ සූත්‍ර දේශනාවලදී ශබ්දය (ව්‍යඤ්ජනය) අල්ප මාත්‍ර දෙයකි.

ဝိနယံ ပန ပတွာ နော အပ္ပမတ္တကံ. သာမဏေရပဗ္ဗဇ္ဇာပိ ဟိ ဥဘတောသုဒ္ဓိတော ဝဋ္ဋတိ, ဥပသမ္ပဒါဒိကမ္မာနိပိ သိထိလာဒီနံ ဓနိတာဒိကရဏမတ္တေနေဝ ကုပ္ပန္တိ. ဣဓ ပန သုတ္တန္တဗျဉ္ဇနံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

නමුත් විනයෙහිදී ශබ්දය අල්ප මාත්‍ර දෙයක් නොවේ. සාමණේර පැවිද්ද දෙපසම පිරිසිදු වූ විට (අර්ථයෙන් හා ව්‍යඤ්ජනයෙන්) සාර්ථක වේ. උපසම්පදා ආදී විනය කර්මවලදී අක්ෂරවල ශිථිල-ධනිත ආදී උච්චාරණ වෙනසකින්ම එම කර්මයන් බිඳී යයි. මෙහිදී (කින්ති සූත්‍රයෙහි) බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළේ සූත්‍ර පිටකයට අයත් ව්‍යඤ්ජනය පිළිබඳවයි.

၃၈. အထ စတုတ္ထဝါရေ ဝိဝါဒေါ ကသ္မာ? သညာယ ဝိဝါဒေါ. ‘‘အဟံ သတိမေဝ သတိပဋ္ဌာနံ ဝဒါမိ, အယံ ‘ကာယော သတိပဋ္ဌာန’န္တိ ဝဒတီ’’တိ ဟိ နေသံ သညာ ဟောတိ. ဗျဉ္ဇနေပိ ဧသေဝ နယော.

38. එසේ නම් සිවුවන වාරයේදී විවාදයක් හටගත්තේ කුමන හේතුවක් නිසාද? එය වැටහීමෙහි (සංඥාවෙහි) ඇති වූ විවාදයකි. "මම සතියම සතිපට්ඨානය යැයි කියමි, මොහු 'කය සතිපට්ඨානය' යැයි කියයි" යනුවෙන් ඔවුන් තුළ වැටහීමක් ඇති වේ. ව්‍යඤ්ජනයෙහි ද (ශබ්දයෙහි ද) මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

၃၉. န [Pg.20] စောဒနာယ တရိတဗ္ဗန္တိ န စောဒနတ္ထာယ ဝေဂါယိတဗ္ဗံ. ဧကစ္စော ဟိ ပုဂ္ဂလော ‘‘နလာဋေ တေ သာသပမတ္တာ ပိဠကာ’’တိ ဝုတ္တော ‘‘မယှံ နလာဋေ သာသပမတ္တံ ပိဠကံ ပဿသိ, အတ္တနော နလာဋေ တာလပက္ကမတ္တံ မဟာဂဏ္ဍံ န ပဿသီ’’တိ ဝဒတိ. တသ္မာ ပုဂ္ဂလော ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. အဒဠှဒိဋ္ဌီတိ အနာဒါနဒိဋ္ဌီ သုံသုမာရံ ဟဒယေ ပက္ခိပန္တော ဝိယ ဒဠှံ န ဂဏှာတိ.

39. චෝදනා කිරීමේදී ඉක්මන් නොවිය යුතුය යනු චෝදනා කිරීමේ අදහසින් කලබල නොවිය යුතු බවයි. මන්දයත්, ඇතැම් පුද්ගලයෙකුට "ඔබේ නළලේ අබ ඇටයක් බඳු කුඩා ගෙඩියක් ඇතැයි" පැවසූ විට, ඔහු "ඔබ මගේ නළලේ අබ ඇටයක් බඳු ගෙඩිය දකී, නමුත් ඔබේ නළලේ ඉදුණු තල් ගෙඩියක් බඳු මහා ගෙඩිය නොදකියි" යැයි පවසයි. එබැවින් පුද්ගලයා පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුය. 'අදළ්හදිට්ඨි' යනු දැඩිව ග්‍රහණය නොකළ දෘෂ්ටියයි; එය කිඹුලෙකු හදවතේ තබාගන්නාක් මෙන් දැඩිව අල්ලා නොගනියි.

ဥပဃာတောတိ စဏ္ဍဘာဝေန ဝဏဃဋ္ဋိတဿ ဝိယ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိ. သုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီတိ ‘‘ကိံ နာမ အဟံ အာပန္နော, ကဒါ အာပန္နော’’တိ ဝါ ‘‘တွံ အာပန္နော, တဝ ဥပဇ္ဈာယော အာပန္နော’’တိ ဝါ ဧကံ ဒွေ ဝါရေ ဝတွာပိ ‘‘အသုကံ နာမ အသုကဒိဝသေ နာမ, ဘန္တေ, အာပန္နတ္ထ, သဏိကံ အနုဿရထာ’’တိ သရိတွာ တာဝဒေဝ ဝိဿဇ္ဇေတိ. ဝိဟေသာတိ ဗဟုံ အတ္ထဉ္စ ကာရဏဉ္စ အာဟရန္တဿ ကာယစိတ္တကိလမထော. သက္ကောမီတိ ဧဝရူပေါ ဟိ ပုဂ္ဂလော ဩကာသံ ကာရေတွာ ‘‘အာပတ္တိံ အာပန္နတ္ထ, ဘန္တေ’’တိ ဝုတ္တော ‘‘ကဒါ ကိသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘အသုကဒိဝသေ အသုကသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘န သရာမိ, အာဝုသော’’တိ ဝဒတိ, တတော ‘‘သဏိကံ, ဘန္တေ, သရထာ’’တိ ဗဟုံ ဝတွာ သာရိတော သရိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတိ. တေနာဟ ‘‘သက္ကောမီ’’တိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

'උපඝාත' යනු රළු ස්වභාවය නිසා තුවාලයක් පෑරුණාක් මෙන් සිතේ දුකක් ඉපදීමයි. 'සුප්පටිනිස්සග්ගී' යනු වරදක් පෙන්වා දුන් විට එය පහසුවෙන් අත්හරින සුලු බවයි. "මම කුමන ඇවතකට පත් වූයෙම්ද, කවදා පත් වූයෙම්ද" කියා හෝ "ඔබ ඇවතට පත් විය, ඔබේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ඇවතට පත් විය" කියා එක් වරක් හෝ දෙවරක් පැවසූ පසුවත්, "ස්වාමීනි, අසවල් දවසේ අසවල් ඇවතට පත් විය, එය සෙමින් සිහිපත් කරන්න" යැයි කී විට, ඔහු එය සිහිපත් කර එසැණින් අත්හරියි. 'විහේසා' යනු බොහෝ අර්ථ හා කරුණු ගෙන එන තැනැත්තාගේ කායික මානසික විඩාවයි. 'සක්කෝමි' යනු එවැනි පුද්ගලයෙකු චෝදනා කිරීමට අවසර දී, "ස්වාමීනි, ඔබ ඇවතකට පත් විය" යි කී විට "කවදාද, කුමන කරුණක් නිසාද" යි අසා, "අසවල් දවසේ අසවල් කරුණ නිසා" යි කී විට, "ඇවැත්නි, මට මතක නැත" යි පවසයි. ඉන්පසු "ස්වාමීනි, සෙමින් සිහිපත් කරන්න" යැයි බොහෝ සෙයින් පවසා සිහිපත් කරවූ විට, ඔහු එය සිහිපත් කර ඇවත අත්හරියි. ඒ නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ "සක්කෝමි" (මට හැකි වෙයි) යැයි වදාළහ. මේ ආකාරයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතුය.

ဥပေက္ခာ နာတိမညိတဗ္ဗာတိ ဥပေက္ခာ န အတိက္ကမိတဗ္ဗာ, ကတ္တဗ္ဗာ ဇနေတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ယော ဟိ ဧဝရူပံ ပုဂ္ဂလံ ဌိတကံယေဝ ပဿာဝံ ကရောန္တံ ဒိသွာပိ ‘‘နနု, အာဝုသော, နိသီဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒတိ, သော ဥပေက္ခံ အတိမညတိ နာမ.

'උපේක්ෂා නාතිමඤ්ඤිතබ්බා' යනු උපේක්ෂාව ඉක්මවා නොයා යුතුය, උපේක්ෂාව ඇති කරගත යුතුය යන්නයි. යමෙක් සිටගෙන මුත්‍රා කරන පුද්ගලයෙකු දැක "ඇවැත්නි, හිඳගෙන කළ යුතු නොවේද?" යැයි පවසන්නේ නම්, ඔහු උපේක්ෂාව ඉක්මවා යයි.

၄၀. ဝစီသံဟာရောတိ ဝစနသဉ္စာရော. ဣမေဟိ ကထိတံ အမူသံ အန္တရံ ပဝေသေယျ, တုမှေ ဣမေဟိ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဝုတ္တာတိ အမူဟိ ကထိတံ ဣမေသံ အန္တရံ ပဝေသေယျာတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌိပဠာသောတိအာဒီဟိ စိတ္တဿ အနာရာဓနိယဘာဝေါ ကထိတော. တံ ဇာနမာနော သမာနော ဂရဟေယျာတိ တံ သတ္ထာ ဇာနမာနော သမာနော နိန္ဒေယျ အမှေတိ. ဧတံ ပနာဝုသော, ဓမ္မန္တိ ဧတံ ကလဟဘဏ္ဍနဓမ္မံ.

40. 'වචීසංහාර' යනු වචන මෙහාට එහාට ගෙන යාමයි. මොවුන් පැවසූ දේ අසවල් අය අතරට ගෙන ගොස්, "මොවුන් ඔබ ගැන මෙසේ මෙසේ කීවේය" යි පැවසීමත්, අසවල් අය පැවසූ දේ මොවුන් අතරට ගෙන ඒමත් මෙයින් අදහස් වේ. 'දිට්ඨිපළාස' ආදී පදවලින් සිතේ නොපහන් බව කියවේ. "සත්‍යය දන්නා බුදුරජාණන් වහන්සේ අපට ගරහන සේක" යනු එයයි. "ඇවැත්නි, මෙය ධර්මයයි" යනු මෙම කලහකාරී හා භේදකාරී ස්වභාවයයි.

တဉ္စေတိ [Pg.21] တံ သညတ္တိကာရကံ ဘိက္ခုံ. ဧဝံ ဗျာကရေယျာတိ မယာ ဧတေ သုဒ္ဓန္တေ ပတိဋ္ဌာပိတာတိ အဝတွာ ယေန ကာရဏေန သညတ္တိ ကတာ, တဒေဝ ဒဿေန္တော ဧဝံ ဗျာကရေယျ. တာဟံ ဓမ္မံ သုတွာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မောတိ သာရဏီယဓမ္မော အဓိပ္ပေတော. န စေဝ အတ္တာနန္တိအာဒီသု ‘‘ဗြဟ္မလောကပ္ပမာဏော ဟေသ အဂ္ဂိ ဥဋ္ဌာသိ, ကော ဧတမညတြ မယာ နိဗ္ဗာပေတုံ သမတ္ထော’’တိ ဟိ ဝဒန္တော အတ္တာနံ ဥက္ကံသေတိ နာမ. ‘‘ဧတ္တကာ ဇနာ ဝိစရန္တိ, ဩကာသော လဒ္ဓုံ န သက္ကာ, ဧကောပိ ဧတ္တကမတ္တံ နိဗ္ဗာပေတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထီ’’တိ ဝဒမာနော ပရံ ဝမ္ဘေတိ နာမ. တဒုဘယမ္ပေသ န ကရောတိ. ဓမ္မော ပနေတ္ထ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဗျာကရဏံ, တေသံ ဘိက္ခူနံ သညတ္တိကရဏံ အနုဓမ္မော, တဒေဝ ဗျာကရောတိ နာမ. န စ ကောစိ သဟဓမ္မိကောတိ အညော စဿ ကောစိ သဟေတုကော ပရေဟိ ဝုတ္တော ဝါဒေါ ဝါ အနုဝါဒေါ ဝါ ဂရဟိတဗ္ဗဘာဝံ အာဂစ္ဆန္တော နာမ နတ္ထိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

'තඤ්ච' යනු එම කරුණු වටහා දෙන භික්ෂුවයි. "මෙසේ ප්‍රකාශ කළ යුතුය" යනු "මම මොවුන් නිවැරදි මගෙහි පිහිටුවූයෙමි" යැයි අහංකාර නොවී, කුමන හේතුවක් නිසා කරුණු පැහැදිලි කරන ලද්දේ දැයි පෙන්වා දෙමින් මෙසේ ප්‍රකාශ කළ යුතුය. "එම ධර්මය අසා" යන්නෙහි ධර්මය යනු සාරණීය ධර්මයයි. "තමා උසස් කොට නොසලකා" ආදී තැන්හි "බඹලොව දක්වා පැතිරුණු මෙම අහිකරණ ගින්න නිවන්නට මා හැර අන් කවරෙකුට හැකිද?" යැයි පැවසීම තමා උසස් කර ගැනීමයි. "මොපමණ සෙනඟක් සිටියත් මෙය සන්සිඳුවීමට අවස්ථාවක් නැත, කිසිවෙකුට මෙය නිවන්නට නොහැක" යැයි පැවසීම අනුන් පහත් කිරීමයි. ඔහු ඒ දෙකම නොකරයි. මෙහි ධර්මය යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනයයි, අනුධර්මය යනු එම භික්ෂූන්ට කරුණු වටහා දීමයි; ඔහු ප්‍රකාශ කරන්නේ එයයි. "සහධර්මික වූ කිසිවෙක් නැත" යනු අන් අය විසින් සාධාරණ හේතු සහිතව කරනු ලබන දෝෂාරෝපණයකට ඔහු ලක් නොවන බවයි. සෙසු කොටස් සියලු තැනම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

ကိန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කින්ති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၄. သာမဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සාමගාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၁. ဧဝံ မေ သုတန္တိ သာမဂါမသုတ္တံ. တတ္ထ သာမဂါမေတိ သာမာကာနံ ဥဿန္နတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓနာမေ ဂါမေ. အဓုနာ ကာလင်္ကတောတိ သမ္ပတိ ကာလံ ကတော. ဒွေဓိကဇာတာတိ ဒွေဇ္ဈဇာတာ ဒွေဘာဂဇာတာ. ဘဏ္ဍနာဒီသု ဘဏ္ဍနံ ပုဗ္ဗဘာဂကလဟော, တံ ဒဏ္ဍာဒါနာဒိဝသေန ပဏ္ဏတ္တိဝီတိက္ကမဝသေန စ ဝဒ္ဓိတံ ကလဟော, ‘‘န တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာသီ’’တိအာဒိကံ ဝိရုဒ္ဓဝစနံ ဝိဝါဒေါ. ဝိတုဒန္တာတိ ဝိတုဇ္ဇန္တာ. သဟိတံ မေတိ မမ ဝစနံ အတ္ထသံဟိတံ. အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တန္တိ ယံ တဝ အဓိစိဏ္ဏံ စိရကာလသေဝနဝသေန ပဂုဏံ, တံ မမ ဝါဒံ အာဂမ္မ နိဝတ္တံ. အာရောပိတော တေ ဝါဒေါတိ တုယှံ ဥပရိ မယာ ဒေါသော အာရောပိတော. စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယာတိ ဘတ္တပုဋံ အာဒါယ တံ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝါဒပ္ပမောက္ခတ္ထာယ ဥတ္တရိ [Pg.22] ပရိယေသမာနော စရ. နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါတိ အထ မယာ အာရောပိတဝါဒတော အတ္တာနံ မောစေဟိ. သစေ ပဟောသီတိ သစေ သက္ကောသိ. ဝဓောယေဝါတိ မရဏမေဝ.

41. "ඒවං මේ සුතං" යනු සාමගාම සූත්‍රයයි. එහි "සාමගාමේ" යනු සාමාක (තිණ) බහුල වූ බැවින් එම නම ලැබූ ගමෙහි ය. "අධුනා කාලංකතො" යනු මෑතකදී මියගිය යන්නයි. "ද්වේධකජාතා" යනු කොටස් දෙකකට බෙදුණු හෙවත් දෙපසකට වූ යන්නයි. භණ්ඩනාදීන් අතුරින් "භණ්ඩන" යනු ආරම්භක කාලයේ ඇතිවන කලහයයි. එය දඬු මුගුරු ගැනීම් සහ පනවන ලද ශික්ෂා ඉක්මවා යාමෙන් දියුණු වූ කල්හි "කලහ" නම් වේ. "ඔබ මේ ධර්ම විනය නොදන්නෙහිය" යනාදී විරුද්ධ වචන කීම "විවාද" නම් වේ. "විතුදන්තා" යනු (මුඛ ශක්තියෙන්) ඇන කොටා ගන්නා වූ යන්නයි. "සහිතං මේ" යනු මගේ වචනය අර්ථ සහිතය යන්නයි. "අධිචිණ්ණං තේ විපරාවත්තං" යනු ඔබ විසින් බොහෝ කලක් පුරුදු කරන ලද යම් දෘෂ්ටියක් ඇද්ද, එය මාගේ වාදයට පැමිණ ආපසු හැරුණේය යන්නයි. "ආරෝපිතො තේ වාදො" යනු මා විසින් ඔබ කෙරෙහි දෝෂාරෝපණය කරන ලද්දේය යන්නයි. "චර වාදප්පමොක්ඛායා" යනු බත් මුලක් ගෙන ඒ ඒ තැන්වලට ගොස් ඔබේ වාදයෙන් මිදීම සඳහා තවදුරටත් (ඇදුරන්) සොයමින් හැසිරෙන්න යන්නයි. "නිබ්බේඨේහි වා" යනු එසේ ඇදුරන් සෙවීමට අකමැති නම් මා විසින් පටලවන ලද වාදයෙන් ඔබම මිදෙන්න යන්නයි. "සචේ පහොසි" යනු ඉදින් හැකි නම් යන්නයි. "වධොයේව" යනු මරණයම යන්නයි.

နာဋပုတ္တိယေသူတိ နာဋပုတ္တဿ အန္တေဝါသိကေသု. နိဗ္ဗိန္နရူပါတိ ဥက္ကဏ္ဌိတသဘာဝါ, အဘိဝါဒနာဒီနိ န ကရောန္တိ. ဝိရတ္တရူပါတိ ဝိဂတပေမာ. ပဋိဝါနရူပါတိ တေသံ နိပစ္စကိရိယတော နိဝတ္တသဘာဝါ. ယထာ တန္တိ ယထာ စ ဒုရက္ခာတာဒိသဘာဝေ ဓမ္မဝိနယေ နိဗ္ဗိန္နဝိရတ္တပဋိဝါနရူပေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, တထေဝ ဇာတာတိ အတ္ထော. ဒုရက္ခာတေတိ ဒုက္ကထိတေ. ဒုပ္ပဝေဒိတေတိ ဒုဝိညာပိတေ. အနုပသမသံဝတ္တနိကေတိ ရာဂါဒီနံ ဥပသမံ ကာတုံ အသမတ္ထော. ဘိန္နထူပေတိ ဘိန္နပတိဋ္ဌေ. ဧတ္ထ ဟိ နာဋပုတ္တောဝ နေသံ ပတိဋ္ဌေန ထူပေါ, သော ပန ဘိန္နော မတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘိန္နထူပေ’’တိ. အပ္ပဋိသရဏေတိ တဿေဝ အဘာဝေန ပဋိသရဏဝိရဟိတေ.

"නාටපුත්තියෙසු" යනු නාටපුත්තයන්ගේ අතවැසියන් (ගෝලයන්) අතරය. "නිබ්බින්නරූපා" යනු කලකිරුණු ස්වභාව ඇති බැවින් වැඳීම් පිදීම් ආදිය නොකරන්නාහු ය. "විරත්තරූපා" යනු පහ වූ ප්‍රේමය ඇත්තාහු ය. "පටිවානරූපා" යනු ඔවුන්ට ගරුබුහුමන් කිරීමෙන් වැළකුණු ස්වභාව ඇත්තාහු ය. "යථා තං" යනු දුර්ලභව දේශනා කරන ලද ස්වභාව ඇති ධර්ම විනයක යම් සේ කලකිරුණු, විරාගී වූ, පසුබට වූ ස්වභාවයක් ඇති විය යුතු ද, එසේම සිදු විය යන අර්ථයයි. "දුරක්ඛාතේ" යනු නරක ලෙස දේශනා කරන ලද යන්නයි. "දුප්පවේදිතේ" යනු නරක ලෙස අවබෝධ කරවන ලද යන්නයි. "අනුපසමසංවත්තනිකේ" යනු රාගාදීන්ගේ සංසිඳීම ඇති කිරීමට අසමත් වූ යන්නයි. "භින්නථූපේ" යනු බිඳුණු පිහිටක් ඇති යන්නයි. මෙහිදී නාටපුත්තයන්ම ඔවුන්ගේ පිහිට වූ බැවින් "ථූප" නම් වේ, ඔහු මියගිය බැවින් බිඳුණේ නම් වේ. එබැවින් "භින්නථූපේ" යැයි වදාළ සේක. "අප්පටිසරණේ" යනු ඔහු නැති බැවින් පිළිසරණක් රහිත වූ යන්නයි.

နနု စာယံ နာဋပုတ္တော နာဠန္ဒဝါသိကော, သော ကသ္မာ ပါဝါယံ ကာလံကတောတိ. သော ကိရ ဥပါလိနာ ဂဟပတိနာ ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စေန ဒသဟိ ဂါထာဟိ ဘာသိတေ ဗုဒ္ဓဂုဏေ သုတွာ ဥဏှံ လောဟိတံ ဆဍ္ဍေသိ. အထ နံ အဖာသုကံ ဂဟေတွာ ပါဝံ အဂမံသု, သော တတ္ထ ကာလမကာသိ. ကာလံ ကုရုမာနော စ ‘‘မမ လဒ္ဓိ အနိယျာနိကာ သာရရဟိတာ, မယံ တာဝ နဋ္ဌာ, အဝသေသဇနော မာ အပါယပူရကော အဟောသိ. သစေ ပနာဟံ ‘မမ သာသနံ အနိယျာနိက’န္တိ ဝက္ခာမိ, န သဒ္ဒဟိဿန္တိ. ယံနူနာဟံ ဒွေပိ ဇနေ န ဧကနီဟာရေန ဥဂ္ဂဏှာပေယျံ, တေ မမစ္စယေန အညမညံ ဝိဝဒိဿန္တိ. သတ္ထာ တံ ဝိဝါဒံ ပဋိစ္စ ဧကံ ဓမ္မကထံ ကထေဿတိ, တတော တေ သာသနဿ မဟန္တဘာဝံ ဇာတိဿန္တီ’’တိ.

ඉදින් මේ නාටපුත්තයන් නාලන්දා වාසියෙකු වූයේ නම්, ඔහු කුමට පාවා නුවරදී මියගියේ දැයි විමසිය හැක. ඔහු, සත්‍යය අවබෝධ කළ උපාලි ගෘහපතියා විසින් ගාථා දහයකින් පවසන ලද බුදුගුණ අසා උණු ලේ වමනය කළ බව කියැවේ. ඉක්බිති ඔහුව අසනීප තත්ත්වයෙන් පාවා නුවරට රැගෙන ගිය අතර එහිදී ඔහු මියගියේය. මියයන අවස්ථාවේදී ඔහු මෙසේ සිතුවේය: "මාගේ දෘෂ්ටිය සංසාරයෙන් එතෙර කරවන එකක් නොවේ, සාරයක් ද නැත. අපි දැනටමත් විනාශ වී සිටිමු. ඉතිරි ජනයා අපාය පුරවන්නන් නොවේවා. ඉදින් මම 'මාගේ ශාසනය නිර්යාණික නොවේ' යැයි පැවසුවහොත් ඔවුන් එය විශ්වාස නොකරනු ඇත. මම ගෝලයන් දෙදෙනෙකුට ක්‍රම දෙකකට ඉගැන්වුවහොත්, මාගේ ඇවෑමෙන් ඔවුන් එකිනෙකා විවාද කරනු ඇත. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) ඒ විවාදය නිමිති කරගෙන ධර්ම කතාවක් දේශනා කරන සේක. එවිට ඔවුන් නාටපුත්ත ශ්‍රාවකයන් වශයෙන් බුදු සසුනේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය දැනගනු ඇත."

အထ နံ ဧကော အန္တေဝါသိကော ဥပသင်္ကမိတွာ အာဟ ‘‘ဘန္တေ, တုမှေ ဒုဗ္ဗလာ, မယှံ ဣမသ္မိံ ဓမ္မေ သာရံ အာစိက္ခထ အာစရိယပ္ပမာဏ’’န္တိ. အာဝုသော, တွံ မမစ္စယေန သဿတန္တိ ဂဏှေယျာသီတိ. အပရောပိ တံ ဥပသင်္ကမိ, တံ ဥစ္ဆေဒံ ဂဏှာပေသိ. ဧဝံ ဒွေပိ ဇနေ ဧကလဒ္ဓိကေ အကတွာ ဗဟူ နာနာနီဟာရေန ဥဂ္ဂဏှာပေတွာ ကာလမကာသိ. တေ တဿ သရီရကိစ္စံ ကတွာ သန္နိပတိတွာ အညမညံ ပုစ္ဆိံသု ‘‘ကဿာဝုသော, အာစရိယော သာရမာစိက္ခီ’’တိ? ဧကော ဥဋ္ဌဟိတွာ မယှန္တိ အာဟ. ကိံ အာစိက္ခီတိ? သဿတန္တိ. အပရော တံ ပဋိဗာဟိတွာ မယှံ သာရံ အာစိက္ခီတိ အာဟ. ဧဝံ သဗ္ဗေ ‘‘မယှံ သာရံ အာစိက္ခိ, အဟံ ဇေဋ္ဌကော’’တိ အညမညံ ဝိဝါဒံ ဝဍ္ဎေတွာ အက္ကောသေ [Pg.23] စေဝ ပရိဘာသေ စ ဟတ္ထပါဒပဟာရာဒီနိ စ ပဝတ္တေတွာ ဧကမဂ္ဂေန ဒွေ အဂစ္ဆန္တာ နာနာဒိသာသု ပက္ကမိံသု, ဧကစ္စေ ဂိဟီ အဟေသုံ.

ඉක්බිති එක් අතවැසියෙක් ඔහු වෙත පැමිණ "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ දුබල වී සිටින සේක, මේ ධර්මයේ සාරය සහ ආචාර්ය සම්මතය මට වදාරන්න" යැයි කීවේය. එවිට ඔහු "ඇවැත්නි, මාගේ ඇවෑමෙන් මෙය ශාස්වත (නිත්‍ය) යැයි පිළිගන්න" යැයි කීය. තවත් අයෙකු පැමිණි විට ඔහුට උච්ඡේද වාදය ඉගැන්වීය. මෙසේ ගෝලයන් දෙදෙනෙකුට එකම දෘෂ්ටියක් නොදී, බොහෝ දෙනෙකුට විවිධ ක්‍රමවලට උගන්වා මියගියේය. ඔවුන් ඔහුගේ ආදාහන කටයුතු නිමවා රැස්ව එකිනෙකාගෙන් මෙසේ ඇසූහ: "ඇවැත්නි, ආචාර්යවරයා ඔබට දේශනා කළ සාරය කුමක්ද?" එක් අයෙක් නැගී සිට "මට ශාස්වත වාදය දේශනා කළේය" යැයි කීවේය. අන් අයෙකු එය ප්‍රතික්ෂේප කර "මට සාරය දේශනා කළේය, මම ජ්‍යෙෂ්ඨයා වෙමි" යැයි පවසමින් විවාද කළහ. මෙසේ බැණ අඳිමින්, පරිභව කරමින්, අතින් පයින් පහර දී ගනිමින්, දෙදෙනෙකු එක් මාවතක නොයන තරමට භේද වී විවිධ දිශාවලට විසිර ගියහ. ඇතැමෙක් ගිහි වූහ.

ဘဂဝတော ပန ဓရမာနကာလေပိ ဘိက္ခုသံဃေ ဝိဝါဒေါ န ဥပ္ပဇ္ဇိ. သတ္ထာ ဟိ တေသံ ဝိဝါဒကာရဏေ ဥပ္ပန္နမတ္တေယေဝ သယံ ဝါ ဂန္တွာ တေ ဝါ ဘိက္ခူ ပက္ကောသာပေတွာ ခန္တိ မေတ္တာ ပဋိသင်္ခါ အဝိဟိံသာ သာရဏီယဓမ္မေသု ဧကံ ကာရဏံ ကထေတွာ ဝိဝါဒံ ဝူပသမေတိ. ဧဝံ ဓရမာနောပိ သံဃဿ ပတိဋ္ဌာဝ အဟောသိ. ပရိနိဗ္ဗာယမာနောပိ အဝိဝါဒကာရဏံ ကတွာဝ ပရိနိဗ္ဗာယိ. ဘဂဝတာ ဟိ သုတ္တေ ဒေသိတာ စတ္တာရော မဟာပဒေသာ (အ. နိ. ၄.၁၈၀; ဒီ. နိ. ၂.၁၈၇) ယာဝဇ္ဇဒိဝသာ ဘိက္ခူနံ ပတိဋ္ဌာ စ အဝဿယော စ. တထာ ခန္ဓကေ ဒေသိတာ စတ္တာရော မဟာပဒေသာ (မဟာဝ. ၃၀၅) သုတ္တေ ဝုတ္တာနိ စတ္တာရိ ပဉှဗျာကရဏာနိ (အ. နိ. ၄.၄၂) စ. တေနေဝါဟ – ‘‘ယော ဝေါ မယာ, အာနန္ဒ, ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော, သော ဝေါ မမစ္စယေန သတ္ထာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၆).

එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ සිටි කාලයෙහි භික්ෂු සංඝයා අතර විවාදයක් ඇති නොවීය. මන්ද යත් ශාස්තෘන් වහන්සේ විවාදයක් ඇති වූ සැණින්ම තමන් වහන්සේ වැඩම කර හෝ ඒ භික්ෂූන් කැඳවා හෝ ඉවසීම, මෙත්තාව, ප්‍රඥාවෙන් විමසීම, අවිහිංසාව සහ සාරණීය ධර්මයන් පිළිබඳ දේශනා කර විවාදය සංසිඳුවන බැවිනි. මෙසේ වැඩසිටින කාලයෙහි උන්වහන්සේ සංඝයාට පිහිට වූ සේක. පිරිනිවන් පානා අවස්ථාවෙහි ද අවිවාදයට කරුණු සලසා පිරිනිවන් වැඩි සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සූත්‍රයන්හි දේශනා කරන ලද සතර මහාපදේශයන් අද දක්වාම භික්ෂූන්ට පිහිටක් සහ පිළිසරණක් වේ. එමෙන්ම විනය ඛන්ධකයන්හි වදාළ සතර මහාපදේශයන් ද, සූත්‍රයන්හි වදාළ සතර පඤ්හ ව්‍යාකරණයන් ද එසේම වේ. එබැවිනි උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළේ: "ආනන්දය, මා විසින් යම් ධර්මයක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, යම් විනයක් පනවන ලද්දේ ද, මාගේ ඇවෑමෙන් එය ඔබලාගේ ශාස්තෘවරයා වන්නේය."

၄၂. အထ ခေါ စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသောတိ အယံ ထေရော ဓမ္မသေနာပတိဿ ကနိဋ္ဌဘာတိကော. တံ ဘိက္ခူ အနုပသမ္ပန္နကာလေ စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသောတိ သမုဒါစရိတွာ ထေရကာလေပိ တထေဝ သမုဒါစရိံသု. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော’’တိ. ဥပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? နာဋပုတ္တေ ကိရ ကာလံကတေ ဇမ္ဗုဒီပေ မနုဿာ တတ္ထ တတ္ထ ကထံ ပဝတ္တယိံသု – ‘‘နိဂဏ္ဌော နာဋပုတ္တော ဧကော သတ္ထာတိ ပညာယိတ္ထ, တဿ ကာလကိရိယာယ သာဝကာနံ ဧဝရူပေါ ဝိဝါဒေါ ဇာတော, သမဏော ပန ဂေါတမော ဇမ္ဗုဒီပေ စန္ဒော ဝိယ သူရိယော ဝိယ စ ပါကဋောယေဝ, ကီဒိသော နု ခေါ သမဏေ ဂေါတမေ ပရိနိဗ္ဗုတေ သာဝကာနံ ဝိဝါဒေါ ဘဝိဿတီ’’တိ. ထေရော တံ ကထံ သုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမံ ကထံ ဂဟေတွာ ဒသဗလဿ အာရောစေဿာမိ, သတ္ထာ စ ဧတံ အတ္ထုပ္ပတ္တိံ ကတွာ ဧကံ ဒေသနံ ကထေဿတီ’’တိ. သော နိက္ခမိတွာ ယေန သာမဂါမော, ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ. ဥဇုမေဝ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂန္တွာ ယေနဿ ဥပဇ္ဈာယော အာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဥပဇ္ဈာယော မေ မဟာပညော, သော ဣမံ သာသနံ [Pg.24] သတ္ထု အာရောစေဿတိ, အထ သတ္ထာ တဒနုရူပံ ဓမ္မံ ဒေသေဿတီ’’တိ. ကထာပါဘတန္တိ ကထာမူလံ, မူလဉှိ ပါဘတန္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

42. "අථ ඛො චුන්දො සමණුද්දෙසො" යනු මේ චුන්ද තෙරුන් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේගේ බාල සොහොයුරාය. උන්වහන්සේ උපසම්පදා නොවූ කාලයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා "චුන්ද සමණුද්දේස" යැයි ඇමතූ අතර තෙරවරයෙකු වූ පසුව ද එසේම ඇමතූහ. එබැවින් "චුන්ද සමණුද්දේස" යැයි වදාරන ලදී. "උපසංකමී" යනු කුමට පැමිණියේ ද? නාටපුත්තයන් මියගිය කල්හි දඹදිව මිනිසුන් ඒ ඒ තැන්වල මෙසේ කතා පවත්වන්නට වූහ: "නිගණ්ඨ නාටපුත්ත එක් ශාස්තෘවරයෙකු ලෙස ප්‍රකටව සිටියේය, ඔහු මියයාමෙන් ශ්‍රාවකයන් අතර මෙවැනි විවාදයක් ඇති විය. ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ දඹදිව සඳු මෙන් සූර්යයා මෙන් ඉතා ප්‍රකටය, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු ශ්‍රාවකයන් අතර කිනම් විවාදයක් ඇති වේද?" චුන්ද තෙරුන් ඒ කතාව අසා මෙසේ සිතූහ: "මම මේ කතාව දසබලයන් වහන්සේට දන්වන්නෙමි, එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙය නිමිති කරගෙන එක් දේශනාවක් වදාරන සේක." උන්වහන්සේ පිටත්ව සාමගාමයෙහි ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් සිටි තැනට පැමිණියහ. සෘජුවම බුදුන් වහන්සේ වෙත නොගොස් තමන්ගේ උපාධ්‍යාය වූ ආනන්ද තෙරුන් වෙත ගිය බව අර්ථයයි. උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: "මාගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්තය, උන්වහන්සේ මේ පුවත ශාස්තෘන් වහන්සේට දන්වන අතර එවිට බුදුන් වහන්සේ ඊට අනුරූප ධර්මයක් දේශනා කරන සේක." "කථාපාභතං" යනු කතාවේ මුලයි. මුලට (හේතුවට) පාභත යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘အပ္ပကေနပိ မေဓာဝီ, ပါဘတေန ဝိစက္ခဏော;

သမုဋ္ဌာပေတိ အတ္တာနံ, အဏုံ အဂ္ဂိံဝ သန္ဓမ’’န္တိ. (ဇာ. ၂.၁.၄);

ප්‍රඥාවන්ත, දූරදර්ශී තැනැත්තා ඉතා ස්වල්ප වූ ධනයකින් වුවද, කුඩා ගිනි පුපුරක් පිඹ අවුළුවා මහත් ගින්නක් කරන අයකු මෙන්, තමන්ගේ දියුණුව සලසා ගන්නේය.

ဒဿနာယာတိ ဒဿနတ္ထာယ. ကိံ ပနိမိနာ ဘဂဝါ န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗောတိ? နော န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော, အယဉှိ အာယသ္မာ ဒိဝါ နဝ ဝါရေ ရတ္တိံ နဝ ဝါရေတိ ဧကာဟံ အဋ္ဌာရသ ဝါရေ ဥပဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆတိ. ဒိဝသဿ ပန သတက္ခတ္တုံ ဝါ သဟဿက္ခတ္တုံ ဝါ ဂန္တုကာမော သမာနောပိ န အကာရဏာ ဂစ္ဆတိ, ဧကံ ပဉှုဒ္ဓါရံ ဂဟေတွာဝ ဂစ္ဆတိ. သော တံဒိဝသံ တေန ဂန္တုကာမော ဧဝမာဟ.

"දස්සනාය" යනු දැක බලා ගැනීම පිණිසයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේව මීට පෙර නොදුටු බවද? නැත, මීට පෙර දැක ඇත. මන්ද, මේ ආයුෂ්මත් චුන්ද තෙරණුවෝ දහවල් කාලයෙහි නව වතාවක්ද, රාත්‍රී කාලයෙහි නව වතාවක්ද වශයෙන් එක් දිනක් තුළ දහඅට වතාවක්ම උපස්ථානය සඳහා වඩින්නාහ. දිනකට සිය වතාවක් හෝ දහස් වතාවක් වුවද වැඩීමට කැමති වුවත්, කිසිදු කරුණක් නොමැතිව උන්වහන්සේ නොවැඩියහ; සැමවිටම යම් ප්‍රශ්නයක් විසඳාගැනීම සඳහාම වැඩියහ. එදිනද උන්වහන්සේ ආනන්ද තෙරණුවන් සමඟ වැඩීමට කැමති වී මෙසේ පැවසූහ.

အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဧကသ္မိံ ဝိဟာရေ သံဃမဇ္ဈေ ဥပ္ပန္နော ဝိဝါဒေါ ကထံ ဒေဝမနုဿာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတိ? ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၄၅၁) ဝိယ ဟိ ဒွီသု ဘိက္ခူသု ဝိဝါဒံ အာပန္နေသု တသ္မိံ ဝိဟာရေ တေသံ အန္တေဝါသိကာ ဝိဝဒန္တိ, တေသံ ဩဝါဒံ ဂဏှန္တော ဘိက္ခုနိသံဃော ဝိဝဒတိ, တတော တေသံ ဥပဋ္ဌာကာ ဝိဝဒန္တိ, အထ မနုဿာနံ အာရက္ခဒေဝတာ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ဓမ္မဝါဒီနံ အာရက္ခဒေဝတာ ဓမ္မဝါဒိနိယော ဟောန္တိ, အဓမ္မဝါဒီနံ အဓမ္မဝါဒိနိယော ဟောန္တိ. တတော တာသံ အာရက္ခဒေဝတာနံ မိတ္တာ ဘုမ္မဒေဝတာ ဘိဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပရမ္ပရာယ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဌပေတွာ အရိယသာဝကေ သဗ္ဗေ ဒေဝမနုဿာ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. ဓမ္မဝါဒီဟိ ပန အဓမ္မဝါဒိနောဝ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ, တတော ယံ ဗဟူဟိ ဂဟိတံ, တံ ဂဏှန္တိ. ဓမ္မံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဗဟုတရာဝ အဓမ္မံ ဂဏှန္တိ. တေ အဓမ္မံ ပူရေတွာ ဝိဟရန္တာ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဧဝံ ဧကသ္မိံ ဝိဟာရေ သံဃမဇ္ဈေ ဥပ္ပန္နော ဝိဝါဒေါ ဗဟူနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဟောတိ.

"දෙවි මිනිසුන්ගේ අහිත පිණිස, දුක පිණිස" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, එක් විහාරයක සංඝයා මැද හටගන්නා විවාදය කෙසේ නම් දෙවි මිනිසුන්ගේ අහිතට හා දුකට හේතු වන්නේද යන්නයි. කෝසම්බක ඛන්ධකයෙහි මෙන් භික්ෂූන් දෙදෙනෙකු විවාදයකට පත් වූ විට, එම විහාරයෙහි ඔවුන්ගේ අන්තේවාසිකයන්ද විවාද කරති. ඔවුන්ගේ අවවාද පිළිගන්නා භික්ෂුණී සංඝයාද විවාද කරති. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ උපස්ථායකයෝද විවාද කරති. එවිට මිනිසුන් රකින ආරක්‍ෂක දේවතාවෝද කොටස් දෙකකට බෙදෙති. එහිදී ධර්මවාදීන්ගේ ආරක්‍ෂක දේවතාවෝ ධර්මවාදීන් වෙති, අධර්මවාදීන්ගේ ආරක්‍ෂක දේවතාවෝ අධර්මවාදීන් වෙති. ඉන්පසු එම ආරක්‍ෂක දේවතාවන්ගේ මිත්‍ර වූ භූමාටු දේවතාවෝද භේද වෙති. මෙසේ පරම්පරා වශයෙන් බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වාම, ආර්ය ශ්‍රාවකයන් හැර අනෙක් සියලු දෙවි මිනිස්සු කොටස් දෙකකට බෙදෙති. ධර්මවාදීන්ට වඩා අධර්මවාදීන්ම බහුතරයක් වෙති. එබැවින් බහුතරය විසින් ගන්නා ලද මතය අන් අයද පිළිගනිති. ධර්මය අත්හැර බොහෝ දෙනා අධර්මයම වැළඳ ගනිති. ඔවුහු අධර්මය පුරමින් වාසය කර අපායෙහි උපදිති. මෙසේ එක් විහාරයක සංඝයා මැද උපන් විවාදය බොහෝ දෙනාගේ අහිත පිණිස හා දුක පිණිස පවතී.

၄၃. အဘိညာ ဒေသိတာတိ မဟာဗောဓိမူလေ နိသိန္နေန ပစ္စက္ခံ ကတွာ ပဝေဒိတာ. ပတိဿယမာနရူပါ ဝိဟရန္တီတိ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တိ. ဘဂဝတော အစ္စယေနာတိ ဧတရဟိ ဘဂဝန္တံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ သဂါရဝါ ဝိဟရန္တိ, တုမှာကံ, ဘန္တေ, ဥဂ္ဂတေဇတာယ ဒုရာသဒတာယ ဝိဝါဒံ ဇနေတုံ န [Pg.25] သက္ကောန္တိ, ဘဂဝတော ပန အစ္စယေန ဝိဝါဒံ ဇနေယျုန္တိ ဝဒတိ. ယတ္ထ ပန တံ ဝိဝါဒံ ဇနေယျုံ, တံ ဒဿေန္တော အဇ္ဈာဇီဝေ ဝါ အဓိပါတိမောက္ခေ ဝါတိ အာဟ. တတ္ထ အဇ္ဈာဇီဝေတိ အာဇီဝဟေတု အာဇီဝကာရဏာ – ‘‘ဘိက္ခု ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မံ ဥလ္လပတိ အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿာ’’တိအာဒိနာ (ပရိ. ၂၈၇) နယေန ပရိဝါရေ ပညတ္တာနိ ဆ သိက္ခာပဒါနိ, တာနိ ဌပေတွာ သေသာနိ သဗ္ဗသိက္ခာပဒါနိ အဓိပါတိမောက္ခံ နာမ. အပ္ပမတ္တကော သော အာနန္ဒာတိ အဇ္ဈာဇီဝံ အဓိပါတိမောက္ခဉ္စ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နဝိဝါဒေါ နာမ ယသ္မာ ပရဿ ကထာယပိ အတ္တနော ဓမ္မတာယပိ သလ္လက္ခေတွာ သုပ္ပဇဟော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘အပ္ပမတ္တကော’’တိ ဝုတ္တော.

43. "අභිඤ්ඤා දේසිතා" යනු මහා බෝධි මූලයෙහි වැඩහිඳිමින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට දේශනා කරන ලද්දකි. "පටිස්සයමානරූපා විහරන්ති" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කරමින් වාසය කරති යන්නයි. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඇවෑමෙන්" යනු, දැනට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ කොට ගෙන උන්වහන්සේට ගෞරව ඇතිව වාසය කරති; "ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේගේ තේජස නිසාත්, කරුණු විමසීමට ඇති අපහසුව නිසාත් දැන් විවාද ඇති කිරීමට ඔවුහු අසමත් වෙති, නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඇවෑමෙන් විවාද ඇති විය හැකිය" යනුවෙන් පවසයි. යම් කරුණක් සම්බන්ධයෙන් විවාද ඇති විය හැකිද, එය පෙන්වා දීමට "අජ්ඣාජීවයෙහි හෝ අධිපාතිමොක්ඛයෙහි" යැයි වදාළ සේක. එහි "අජ්ඣාජීව" යනු ජීවිකාව හේතුවෙන් "මහණෙක් උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයක් පවසයි නම් එය පාරාජිකා ඇවතකි" ආදී වශයෙන් පරිවාර පාලියෙහි පනවා ඇති ශික්ෂාපද හයයි. ඒවා හැර සෙසු සියලු ශික්ෂාපද "අධිපාතිමොක්ඛ" නම් වේ. "ආනන්දය, එය ස්වල්ප මාත්‍ර වූවකි" යනු අජ්ඣාජීවය හා අධිපාතිමොක්ඛය අරභයා හටගන්නා විවාදය, අනුන්ගේ කීමෙන් හෝ තමන්ගේ නුවණින් හෝ විමසා පහසුවෙන් අත්හැරිය හැකි බැවින් "අප්පමත්තක" යැයි වදාරන ලදී.

တတြာယံ နယော – ဣဓေကစ္စော ‘‘န သက္ကာ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မံ အနုလ္လပန္တေန ကိဉ္စိ လဒ္ဓု’’န္တိအာဒီနိ စိန္တေတွာ အာဇီဝဟေတု ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မံ ဝါ ဥလ္လပတိ သဉ္စရိတ္တံ ဝါ အာပဇ္ဇတိ, ယော တေ ဝိဟာရေ ဝသတိ, သော ဘိက္ခု အရဟာတိအာဒိနာ နယေန သာမန္တဇပ္ပနံ ဝါ ကရောတိ, အဂိလာနော ဝါ အတ္တနော အတ္ထာယ ပဏီတဘောဇနာနိ ဝိညာပေတွာ ဘုဉ္ဇတိ, ဘိက္ခုနီ ဝါ ပန တာနိ ဝိညာပေတွာ ပါဋိဒေသနီယံ အာပဇ္ဇတိ, ယော ကောစိ ဒုက္ကဋဝတ္ထုကံ ယံကိဉ္စိ သူပေါဒနဝိညတ္တိမေဝ ဝါ ကရောတိ, အညတရံ ဝါ ပန ပဏ္ဏတ္တိဝီတိက္ကမံ ကရောန္တော ဝိဟရတိ, တမေနံ သဗြဟ္မစာရီ ဧဝံ သဉ္ဇာနန္တိ – ‘‘ကိံ ဣမဿ ဣမိနာ လာဘေန လဒ္ဓေန, ယော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ, ပဏ္ဏတ္တိဝီတိက္ကမံ ကရောတီ’’တိ. အတ္တနော ဓမ္မတာယပိဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘ကိဿ မယှံ ဣမိနာ လာဘေန, ယွာဟံ ဧဝံ သွာက္ခာတေ ဓမ္မဝိနယေ ပဗ္ဗဇိတွာ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေမိ, ပဏ္ဏတ္တိဝီတိက္ကမံ ကရောမီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ တတော ဩရမတိ. ဧဝံ ပရဿ ကထာယပိ အတ္တနော ဓမ္မတာယပိ သလ္လက္ခေတွာ သုပ္ပဇဟော ဟောတိ. တေန ဘဂဝါ ‘‘အပ္ပမတ္တကော’’တိ အာဟ.

එහි ක්‍රමය මෙසේය - මෙහි ඇතැම් මහණෙක් "උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයක් නොපවසා කිසිවක් ලබාගත නොහැකිය" යනාදී වශයෙන් සිතා, ජීවිකාව උදෙසා උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයක් පවසයි, හෝ සංචරිත්ත ඇවතට පත් වෙයි, "ඔබගේ විහාරයෙහි වසන යම් භික්ෂුවක් වෙත්ද, උන්වහන්සේ රහතන් වහන්සේ නමකි" ආදී වශයෙන් වටින් ගොඩින් පවසයි, හෝ රෝගී නොවී තමා උදෙසා ප්‍රණීත භෝජන ඉල්ලා වළඳයි, හෝ භික්ෂුණියක ලවා ඒවා ඉල්ලවා පාටිදේසනීය ඇවතට පත් වෙයි, හෝ යම්කිසි දුක්කට ඇවතට කරුණු වන ව්‍යංජන හා බත් ඉල්ලීමක් කරයි, හෝ යම් ශික්ෂාපදයක් උල්ලංඝනය කරමින් වාසය කරයි. එවිට ඔහුගේ සබ්‍රහ්මචාරීහු මෙසේ තේරුම් ගනිති: "ශාසනයෙහි පැවිදි වී මිථ්‍යා ආජීවයෙන් ජීවත් වන, ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය කරන මොහුට මේ ලැබෙන ලාභයෙන් ඇති පල කිමද?" යනුවෙනි. තමාගේ නුවණින්ද ඔහුට මෙසේ සිතේ: "මේ සා මනාකොට දේශනා කළ ධර්ම විනයෙහි පැවිදි වී මිථ්‍යා ආජීවයෙන් ජීවත් වන මට මේ ලාභයෙන් ඇති වැඩක් නැත" යනුවෙන් සලකා එයින් වැළකෙයි. මෙසේ අනුන්ගේ අවවාදයෙන් හෝ තමන්ගේ නුවණින් හෝ විමසා පහසුවෙන් අත්හැරිය හැකි වෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ස්වල්ප මාත්‍ර වූවකි" යැයි වදාළ සේක.

မဂ္ဂေ ဝါ ဟိ, အာနန္ဒ, ပဋိပဒါယ ဝါတိ လောကုတ္တရမဂ္ဂံ ပတွာ ဝိဝါဒေါ နာမ သဗ္ဗသော ဝူပသမ္မတိ, နတ္ထိ အဓိဂတမဂ္ဂါနံ ဝိဝါဒေါ. ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂံ ပန ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒဉ္စ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

"ආනන්දය, මාර්ගයෙහි හෝ ප්‍රතිපදාවෙහි" යනු ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පත් වූ විට සියලු ආකාරයෙන්ම විවාද සංසිඳේ; මාර්ගයට පත් වූවන් අතර විවාදයක් නැත. පූර්වභාග මාර්ගය සහ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව අරභයා මෙය වදාරන ලදී.

တတြာယံ နယော – ဧဝံ ဘိက္ခုံ မနုဿာ လောကုတ္တရဓမ္မေ သမ္ဘာဝေန္တိ. သော သဒ္ဓိဝိဟာရိကာဒယော အာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ဌိတေ ပုစ္ဆတိ ‘‘ကိံ အာဂတတ္ထာ’’တိ. မနသိကာတဗ္ဗကမ္မဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆိတုံ, ဘန္တေတိ. နိသီဒထ, ခဏေနေဝ [Pg.26] အရဟတ္တံ ပါပေတုံ သမတ္ထကမ္မဋ္ဌာနကထံ အာစိက္ခိဿာမီတိ ဝတွာ ဝဒတိ – ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နော မူလကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ, တဿ တံ မနသိကရောတော ဩဘာသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ ပဌမမဂ္ဂေါ နာမ. သော ဒုတိယံ ဩဘာသဉာဏံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, ဒုတိယမဂ္ဂေါ အဓိဂတော ဟောတိ, ဧဝံ တတိယဉ္စ စတုတ္ထဉ္စ. ဧတ္တာဝတာ မဂ္ဂပ္ပတ္တော စေဝ ဖလပ္ပတ္တော စ ဟောတီ’’တိ. အထ တေ ဘိက္ခူ ‘‘အခီဏာသဝေါ နာမ ဧဝံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတုံ န သက္ကောတိ, အဒ္ဓါယံ ခီဏာသဝေါ’’တိ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆန္တိ.

එහි ක්‍රමය මෙසේය - මිනිස්සු භික්ෂුවක් කෙරෙහි "ලෝකෝත්තර ගුණ ඇත්තෙකැ"යි විශ්වාස කරති. ඔහු වෙත පැමිණි සද්ධිවිහාරිකාදීන්ගෙන් "කුමක් සඳහා පැමිණියහුද?" යැයි ඔහු අසයි. "ස්වාමීනී, කමටහන් විමසීමට පැමිණියෙමු" යැයි කී විට, "මොහොතකින් අරිහත්වයට පත් වීමට සමත් කමටහන් කියා දෙන්නෙමි" යැයි පවසා මෙසේ පවසයි: "මෙහි භික්ෂුවක් තමා වසන ස්ථානයට වී මූල කමටහන මෙනෙහි කරයි. එසේ කරන ඔහුට ආලෝකයක් උපදියි. මෙය පළමු මාර්ගයයි. ඔහු දෙවන ආලෝක ඥානය උපදවයි, එවිට දෙවන මාර්ගයට පත් වූයේ වෙයි. මෙසේ තෙවන හා සිව්වන ආලෝකයන්ද උපදවයි. මෙපමණකින් මාර්ගයට හා ඵලයට පත් වූයේ වෙයි" යනුවෙනි. එවිට එම භික්ෂූන් "රහත් නොවූ අයකුට මෙසේ කමටහන් පවසා දිය නොහැකිය, මොහු ඒකාන්තයෙන්ම රහතන් වහන්සේ නමකි" යැයි නිගමනයට පැමිණෙති.

သော အပရေန သမယေန ကာလံ ကရောတိ. သမန္တာ ဘိက္ခာစာရဂါမေဟိ မနုဿာ အာဂန္တွာ ပုစ္ဆန္တိ ‘‘ကေနစိ, ဘန္တေ, ထေရော ပဉှံ ပုစ္ဆိတော’’တိ. ဥပါသကာ ပုဗ္ဗေဝ ထေရေန ပဉှော ကထိတော အမှာကန္တိ. တေ ပုပ္ဖမဏ္ဍပံ ပုပ္ဖကူဋာဂါရံ သဇ္ဇေတွာ သုဝဏ္ဏေန အက္ခိပိဓာနမုခပိဓာနာဒိံ ကရိတွာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇေတွာ သတ္တာဟံ သာဓုကီဠိကံ ကီဠေတွာ ဈာပေတွာ အဋ္ဌီနိ အာဒါယ စေတိယံ ကရောန္တိ. အညေ အာဂန္တုကာ ဝိဟာရံ အာဂန္တွာ ပါဒေ ဓောဝိတွာ ‘‘မဟာထေရံ ပဿိဿာမ, ကဟံ, အာဝုသော, မဟာထေရော’’တိ ပုစ္ဆန္တိ. ပရိနိဗ္ဗုတော, ဘန္တေတိ. ဒုက္ကရံ, အာဝုသော, ထေရေန ကတံ မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေန္တေန, ပဉှံ ပုစ္ဆိတ္ထ, အာဝုသောတိ. ဘိက္ခူနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော ဣမိနာ နိယာမေန ကထေသိ, ဘန္တေတိ. န ဧသော, အာဝုသော, မဂ္ဂေါ, ဝိပဿနုပက္ကိလေသော နာမေသ, န တုမှေ ဇာနိတ္ထ, ပုထုဇ္ဇနော, အာဝုသော, ထေရောတိ. တေ ကလဟံ ကရောန္တာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ‘‘သကလဝိဟာရေ ဘိက္ခူ စ ဘိက္ခာစာရဂါမေသု မနုဿာ စ န ဇာနန္တိ, တုမှေယေဝ ဇာနာထ. ကတရမဂ္ဂေန တုမှေ အာဂတာ, ကိံ ဝေါ ဝိဟာရဒွါရေ စေတိယံ န ဒိဋ္ဌ’’န္တိ. ဧဝံဝါဒီနံ ပန ဘိက္ခူနံ သတံ ဝါ, ဟောတု သဟဿံ ဝါ, ယာဝ တံ လဒ္ဓိံ နပ္ပဇဟန္တိ, သဂ္ဂေါပိ မဂ္ဂေါပိ ဝါရိတောယေဝ.

ඔහු (ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේ) මතු කාලයකදී කළුරිය කළහ. අවට පිණ්ඩපාත ගම්වලින් මිනිස්සු පැමිණ, "ස්වාමීනි, යම් ශිෂ්‍යයෙකු විසින් මේ මහා තෙරුන් වහන්සේගෙන් (මඟපල පිළිබඳ) ප්‍රශ්නයක් විමසන ලද්දේද?" යි ඇසූහ. එවිට උපාසකවරු (ශිෂ්‍ය භික්ෂූහු), "මීට පෙරම තෙරුන් වහන්සේ අපට ඒ පිළිබඳ ප්‍රශ්න විසඳා දුන්හ" යි පැවසූහ. ඒ මිනිස්සු මල් මණ්ඩපයක් හා මල්වලින් සැරසූ කූටාගාරයක් පිළියෙළ කොට, රනින් ඇස් වැසුම් හා මුහුණු වැසුම් ආදිය සාදා, සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදා සත් දිනක් මුළුල්ලේ සාධු ක්‍රීඩාවන් පවත්වා, ආදාහනය කොට ධාතූන් වහන්සේලා ගෙන චෛත්‍යයක් කරවූහ. වෙනත් ආගන්තුක භික්ෂූහු විහාරයට පැමිණ පා සෝදා, "මහා තෙරුන් වහන්සේ දකිමු, ඇවැත්නි, මහා තෙරුන් වහන්සේ කොහිද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක" යි (වැසි භික්ෂූහු) කීහ. "ඇවැත්නි, තෙරුන් වහන්සේ මඟපල උපදවා ගනිමින් දුෂ්කර දෙයක් කළ සේක. ඇවැත්නි, ඔබලා උන්වහන්සේගෙන් (මඟපල ගැන) ප්‍රශ්න ඇසුවාද?" යි (ආගන්තුකයෝ) ඇසූහ. "ස්වාමීනි, භික්ෂූන්ට කමටහන් පවසමින් උන්වහන්සේ මේ ආකාරයෙන් (ආලෝකය ගැන) වදාළ සේක" යි (ශිෂ්‍යයෝ) කීහ. "ඇවැත්නි, එය මාර්ගය නොවේ, එය විපස්සනූපක්කිලෙසය (විදර්ශනා උපක්ලේශය) නමි. ඔබලා එය නොදන්නෙහිය. ඇවැත්නි, තෙරුන් වහන්සේ පෘථග්ජනයෙකි" යි (ආගන්තුක භික්ෂූහු) පැවසූහ. ඔවුහු කලහ කරමින් නැගී සිට, "මුළු විහාරයේ භික්ෂූන්වත්, පිණ්ඩපාත ගම්වල මිනිසුන්වත් නොදන්නා දෙයක් ඔබලාම පමණක් දන්නවාද? ඔබලා කිනම් මඟකින් ආවෙහිද? විහාර ද්වාරයේ ඇති චෛත්‍යය ඔබලා දුටුවේ නැද්ද?" යි කීහ. මෙසේ කියන්නා වූ භික්ෂූහු සියයක් හෝ වේවා, දහසක් හෝ වේවා, යම්තාක් කල් ඒ වැරදි දෘෂ්ටිය අත් නොහරිත්ද, ඒ තාක් ඔවුන්ට ස්වර්ගයත් මාර්ගයත් අවුරන ලද්දේම වෙයි.

အပရောပိ တာဒိသောဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော ဧဝံ ကထေတိ – စိတ္တေနေဝ တီသု ဥဒ္ဓနေသု တီဏိ ကပလ္လာနိ အာရောပေတွာ ဟေဋ္ဌာ အဂ္ဂိံ ကတွာ စိတ္တေနေဝ အတ္တနော ဒွတ္တိံသာကာရံ ဥပ္ပာဋေတွာ ကပလ္လေသု ပက္ခိပိတွာ စိတ္တေနေဝ ဒဏ္ဍကေန ပရိဝတ္တေတွာ ပရိဝတ္တေတွာ ဘဇ္ဇိတဗ္ဗံ, ယာ ဈာယမာနေ ဆာရိကာ ဟောတိ, သာ မုခဝါတေန ပလာသေတဗ္ဗာ. ဧတ္တကေန ဓူတပါပေါ နာမေသ သမဏော ဟောတိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

තවත් එවැනිම (වැරදි ලෙස) කමටහන් පවසන්නෙක් මෙසේ කියයි - සිතින්ම උඳුන් තුනක් මත කබල් තුනක් තබා, යටින් ගිනි දල්වා, සිතින්ම තමාගේ දෙතිස් කුණප කොටස් උදුරා කබල්වල දමා, සිතින්ම දණ්ඩකින් පෙරළා පෙරළා බැද ගත යුතුය. දැවෙන විට යම් අළු බවක් ඇති වේද, එය මුඛ වාතයෙන් (පිඹ) විසුරුවා හැරිය යුතුය. මෙපමණකින් මේ ශ්‍රමණ තෙමේ පව් සෝදා හැරියෙක් (ධූතපාප) නම්‍ වේ. ඉතිරිය පෙර ක්‍රමයටම විස්තර කරගත යුතුය.

အပရော [Pg.27] ဧဝံ ကထေတိ – စိတ္တေနေဝ မဟာစာဋိံ ဌပေတွာ မတ္ထုံ ယောဇေတွာ စိတ္တေနေဝ အတ္တနော ဒွတ္တိံသာကာရံ ဥပ္ပာဋေတွာ တတ္ထ ပက္ခိပိတွာ မတ္ထုံ ဩတာရေတွာ မန္ထိတဗ္ဗံ. မထိယမာနံ ဝိလီယတိ, ဝိလီနေ ဥပရိ ဖေဏော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. သော ဖေဏော ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော. ဧတ္တာဝတာ ဝေါ အမတံ ပရိဘုတ္တံ နာမ ဘဝိဿတိ. ဣတော ပရံ ‘‘အထ တေ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ သဗ္ဗံ ပုရိမနယေနေဝ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

තවත් කෙනෙක් මෙසේ පවසයි - සිතින්ම මහා සැළියක් තබා, යොදය යොදා, සිතින්ම තමාගේ දෙතිස් කුණප කොටස් උදුරා එහි දමා, යොදය බා (නිවෙන්නට හැර) කැලත යුතුය. කැලතීමේදී එය දියවී යයි, දියවූ පසු මතුපිට පෙණ මතු වෙයි. ඒ පෙණ අනුභව කළ යුතුය. මෙපමණකින් ඔබ විසින් අමෘතය අනුභව කරන ලද්දේ නම්‍ වනු ඇත. මෙතැන් සිට "ඉන්පසු ඒ භික්ෂූහු" යනාදී සියල්ල පෙර ක්‍රමයටම විස්තර කරගත යුතුය.

၄၄. ဣဒါနိ ယော ဧဝံ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တဿ မူလံ ဒဿေန္တော ဆယိမာနီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဂါရဝေါတိ ဂါရဝဝိရဟိတော. အပ္ပတိဿောတိ အပ္ပတိဿယော အနီစဝုတ္တိ. ဧတ္ထ ပန ယော ဘိက္ခု သတ္ထရိ ဓရမာနေ တီသု ကာလေသု ဥပဋ္ဌာနံ န ယာတိ, သတ္ထရိ အနုပါဟနေ စင်္ကမန္တေ သဥပါဟနော စင်္ကမတိ, နီစေ စင်္ကမေ စင်္ကမန္တေ ဥစ္စေ စင်္ကမေ စင်္ကမတိ, ဟေဋ္ဌာ ဝသန္တေ ဥပရိ ဝသတိ, သတ္ထု ဒဿနဋ္ဌာနေ ဥဘော အံသေ ပါရုပတိ, ဆတ္တံ ဓာရေတိ, ဥပါဟနံ ဓာရေတိ, နှာနတိတ္ထေ ဥစ္စာရံ ဝါ ပဿာဝံ ဝါ ကရောတိ, ပရိနိဗ္ဗုတေ ဝါ ပန စေတိယံ ဝန္ဒိတုံ န ဂစ္ဆတိ, စေတိယဿ ပညာယနဋ္ဌာနေ သတ္ထုဒဿနဋ္ဌာနေ ဝုတ္တံ သဗ္ဗံ ကရောတိ, အညေဟိ စ ဘိက္ခူဟိ ‘‘ကသ္မာ ဧဝံ ကရောသိ, န ဣဒံ ဝဋ္ဋတိ, သမ္မာသဗုဒ္ဓဿ နာမ လဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘တူဏှီ ဟောတိ, ကိံ ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝဒသီ’’တိ ဘဏတိ, အယံ သတ္ထရိ အဂါရဝေါ နာမ.

44. දැන් මෙබඳු විවාදයක් ඇති වුවහොත්, එහි මූලය පෙන්වා දෙමින් "ඡයිමානි" (මේ කරුණු හය) යනාදිය වදාළ සේක. එහි "අගාරවො" යනු ගෞරවයෙන් තොර වීමයි. "අප්පතිස්සො" යනු යටහත් පැවැත්මක් හෝ කීකරුවීමක් නොමැති බවයි. මෙහිදී යම් භික්ෂුවක් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටින කාලයේ තෙකාලයේදී උපස්ථානයට නොයයිද, බුදුරජාණන් වහන්සේ සක්මන් කරන කල උන්වහන්සේ සපත්තු නොමැතිව වඩින විට තමා සපත්තු සහිතව සක්මන් කරයිද, උන්වහන්සේ පහත් සක්මනක වඩින විට තමා උස් සක්මනක සක්මන් කරයිද, උන්වහන්සේ යට මාලයේ වසන විට තමා උඩ මාලයේ වසයිද, බුදුරජාණන් වහන්සේ දකිනා මානයේ උරහිස් දෙකම වසා සිවුරු පෙරවයිද, කුඩ දරයිද, පාවහන් පලඳියිද, නාන තොටුපළෙහි මළ මුත්‍ර කරයිද, පිරිනිවන් පෑ පසු හෝ චෛත්‍යය වැඳීමට නොයයිද, චෛත්‍යය පෙනෙන මානයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවේදී නොකළ යුතු යැයි කී සියල්ල කරයිද, අනෙකුත් භික්ෂූන් විසින් "ඇයි ඔබ මෙසේ කරන්නේ? මෙය නොසුදුසුය, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ලජ්ජා විය යුතුය" යි කී කල නිහඬව සිටියිද, "මොන බුදුවරයෙක් ගැනද ඔබ ඔය කියන්නේ?" යි පෙරළා පවසයිද, මෙය ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවය නමි.

ယော ပန ဓမ္မဿဝနေ သံဃုဋ္ဌေ သက္ကစ္စံ န ဂစ္ဆတိ, သက္ကစ္စံ ဓမ္မံ န သုဏာတိ, နိဒ္ဒါယတိ ဝါ သလ္လပေန္တော ဝါ နိသီဒတိ, သက္ကစ္စံ န ဂဏှာတိ န ဓာရေတိ, ‘‘ကိံ ဓမ္မေ အဂါရဝံ ကရောသီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘တုဏှီ ဟောတိ, ဓမ္မော ဓမ္မောတိ ဝဒသိ, ကိံ ဓမ္မော နာမာ’’တိ ဝဒတိ, အယံ ဓမ္မေ အဂါရဝေါ နာမ.

යමෙක් ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා අඬගෑ කල්හි ගෞරවයෙන් එහි නොයයිද, ගෞරවයෙන් බණ නොඅසයිද, නිදාගනීද නැතහොත් කතාබස් කරමින් හිඳීද, ගෞරවයෙන් (දහම්) උගත යුතු දේ උගෙන නොගනීද, "ඇයි ඔබ ධර්මයට අගෞරව කරන්නේ?" යි ඇසූ කල නිහඬව සිටියිද, "ධර්මය ධර්මය කියන්නේ මොකක්ද?" යි පවසයිද, මෙය ධර්මය කෙරෙහි අගෞරවය නමි.

ယော ပန ထေရေန ဘိက္ခုနာ အနဇ္ဈိဋ္ဌော ဓမ္မံ ဒေသေတိ, နိသီဒတိ ပဉှံ ကထေတိ, ဝုဍ္ဎေ ဘိက္ခူ ဃဋ္ဋေန္တော ဂစ္ဆတိ, တိဋ္ဌတိ နိသီဒတိ, ဒုဿပလ္လတ္ထိကံ ဝါ ဟတ္ထပလ္လတ္ထိကံ ဝါ ကရောတိ, သံဃမဇ္ဈေ ဥဘော အံသေ ပါရုပတိ, ဆတ္တုပါဟနံ ဓာရေတိ, ‘‘ဘိက္ခုသံဃဿ လဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ‘‘တုဏှီ ဟောတိ, သံဃော သံဃောတိ ဝဒသိ, ကိံ သံဃော, မိဂသံဃော အဇသံဃော’’တိအာဒီနိ ဝဒတိ, အယံ သံဃေ အဂါရဝေါ နာမ. ဧကဘိက္ခုသ္မိမ္ပိ ဟိ အဂါရဝေ ကတေ သံဃေ [Pg.28] ကတောယေဝ ဟောတိ. တိဿော သိက္ခာ ပန အပရိပူရယမာနောဝ သိက္ခာယ န ပရိပူရကာရီ နာမ.

යමෙක් තෙර භික්ෂුවකගේ ආරාධනයක් නොමැතිව ධර්මය දේශනා කරයිද, අසුන් ගනීද, ප්‍රශ්න පවසයිද, වැඩිහිටි භික්ෂූන්ගේ ඇඟේ හැපෙමින් යයිද, සිටගෙන සිටියිද, හිඳගනියිද, දණහිස් බැඳ වාඩි වෙයිද, සංඝයා මැද දෙවුර වසා සිවුරු පෙරවයිද, කුඩ පාවහන් දරයිද, "භික්ෂු සංඝයාට ලජ්ජා විය යුතුය" යි කීවත් නිහඬව සිටියිද, "සංඝයා සංඝයා කියන්නේ මොකක්ද? මුව රැලද? එළු රැලද?" යනාදිය පවසයිද, මෙය සංඝයා කෙරෙහි අගෞරවය නමි. මක්නිසාද යත්, එක් භික්ෂුවකට අගෞරව කළත් එය මුළු සංඝයාටම කළ අගෞරවයක් වන බැවිනි. යමෙක් ශික්ෂා තුන සම්පූර්ණ නොකරයිද, ඔහු ශික්ෂාවන්හි "අපරිපූරකාරී" (සම්පූර්ණ නොකරන්නෙක්) නම්‍ වේ.

အဇ္ဈတ္တံ ဝါတိ အတ္တနိ ဝါ အတ္တနော ပရိသာယ ဝါ. ဗာဟိဒ္ဓါတိ ပရသ္မိံ ဝါ ပရဿ ပရိသာယ ဝါ.

"අජ්ඣත්තං" යනු තමා තුළ හෝ තමාගේ පිරිස තුළය. "බාහිද්ධා" යනු අන්‍යයන් තුළ හෝ අන්‍යයන්ගේ පිරිස තුළය.

၄၆. ဣဒါနိ အယံ ဆ ဌာနာနိ နိဿာယ ဥပ္ပန္နဝိဝါဒေါ ဝဍ္ဎန္တော ယာနိ အဓိကရဏာနိ ပါပုဏာတိ, တာနိ ဒဿေတုံ စတ္တာရိမာနီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝူပသမနတ္ထာယ ပဝတ္တမာနေဟိ သမထေဟိ အဓိကာတဗ္ဗာနီတိ အဓိကရဏာနိ. ဝိဝါဒေါဝ အဓိကရဏံ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

46. දැන් මේ කරුණු හය නිශ්‍රය කොට උපන් විවාදය වැඩෙන කල්හි, යම් අධිකරණයන්ට පැමිණේද, ඒවා පෙන්වා දීමට "චත්තාරිමානි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි අධිකරණයන් සංසිඳවීම සඳහා පවතින සමථයන්ගෙන් කටයුතු කළ යුතු බැවින් ඒවා "අධිකරණ" නම්‍ වේ. විවාදයම අධිකරණය වීම "විවාදාධිකරණය" යි. අනෙකුත් අධිකරණයන්හිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဣဒါနိ ဣမာနိပိ စတ္တာရိ အဓိကရဏာနိ ပတွာ ဥပရိ ဝဍ္ဎေန္တော သော ဝိဝါဒေါ ယေဟိ သမထေဟိ ဝူပသမ္မတိ, တေသံ ဒဿနတ္ထံ သတ္တ ခေါ ပနိမေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဓိကရဏာနိ သမေန္တိ ဝူပသမေန္တီတိ အဓိကရဏသမထာ. ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာနန္တိ ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပန္နာနံ. အဓိကရဏာနန္တိ ဧတေသံ ဝိဝါဒါဓိကရဏာဒီနံ စတုန္နံ. သမထာယ ဝူပသမာယာတိ သမနတ္ထဉ္စေဝ ဝူပသမနတ္ထဉ္စ. သမ္မုခါဝိနယော ဒါတဗ္ဗော…ပေ… တိဏဝတ္ထာရကောတိ ဣမေ သတ္တ သမထာ ဒါတဗ္ဗာ.

දැන් මේ අධිකරණ සතරට පැමිණ තවදුරටත් වැඩෙන්නා වූ ඒ විවාදය යම් සමථයන්ගෙන් සංසිඳේද, ඒවා පෙන්වා දීමට "සත්ත ඛො පනිමෙ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි අධිකරණයන් සමනය කරයිද, සංසිඳුවයිද එබැවින් ඒවා "අධිකරණ සමථ" නම්‍ වේ. "උප්පන්නුප්පන්නානං" යනු උපන් උපන් යන්නයි. "අධිකරණානං" යනු මේ විවාදාධිකරණ ආදී සතරයි. "සමථාය වූපසමාය" යනු සමනය කිරීම පිණිසත් සංසිඳුවීම පිණිසත්ය. සම්මුඛා විනය දිය යුතුය... පෙ... තිණවත්ථාරකය යන මේ සමථ සත දිය යුතුය.

တတြာယံ ဝိနိစ္ဆယကထာ – အဓိကရဏေသု တာဝ ဓမ္မောတိ ဝါ အဓမ္မောတိ ဝါတိ အဋ္ဌာရသဟိ ဝတ္ထူဟိ ဝိဝဒန္တာနံ ဘိက္ခူနံ ယော ဝိဝါဒေါ, ဣဒံ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ နာမ. သီလဝိပတ္တိယာ ဝါ အာစာရဒိဋ္ဌိအာဇီဝဝိပတ္တိယာ ဝါ အနုဝဒန္တာနံ ယော အနုဝါဒေါ ဥပဝဒနာ စေဝ စောဒနာ စ, ဣဒံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ နာမ. မာတိကာယံ အာဂတာ ပဉ္စ ဝိဘင်္ဂေ ဒွေတိ သတ္တ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာပတ္တာဓိကရဏံ နာမ. ယံ သံဃဿ အပလောကနာဒီနံ စတုန္နံ ကမ္မာနံ ကရဏံ, ဣဒံ ကိစ္စာဓိကရဏံ နာမ.

එහිදී මේ විනිශ්චය කථාව මෙසේය – අධිකරණ අතරින්, පළමුව 'ධර්මය' හෝ 'අධර්මය' යනාදී කරුණු දහඅටක් මුල් කරගෙන විවාද කරන භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ යම් විවාදයක් පවතීද, මෙය විවාදාධිකරණය නම් වේ. ශීල විපත්තිය, ආචාර විපත්තිය, දෘෂ්ඨි විපත්තිය හෝ ආජීව විපත්තිය යන කරුණු මත සිදුකරන යම් දෝෂාරෝපණයක් හෝ චෝදනාවක් පවතීද, මෙය අනුවාදාධිකරණය නම් වේ. මාතෘකා පාලියෙහි (පාතිමොක්ඛයෙහි) සඳහන් වන ආපත්තික්ඛන්ධ පහ සහ විභංගයෙහි සඳහන් වන ආපත්තික්ඛන්ධ දෙක යන සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයන් ආපත්තාධිකරණය නම් වේ. සංඝයා විසින් අපලෝකන කර්මය ආදී සතර කර්මයන් සිදුකිරීම කිච්චාධිකරණය නම් වේ.

တတ္ထ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ဒွီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေန စ ယေဘုယျသိကာယ စ. သမ္မုခါဝိနယေနေဝ သမ္မမာနံ ယသ္မိံ ဝိဟာရေ ဥပ္ပန္နံ, တသ္မိံယေဝ ဝါ, အညတ္ထ ဝူပသမေတုံ ဂစ္ဆန္တာနံ အန္တရာမဂ္ဂေ ဝါ, ယတ္ထ ဂန္တွာ သံဃဿ နိယျာတိတံ, တတ္ထ သံဃေန ဝါ ဂဏေန ဝါ ဝူပသမေတုံ အသက္ကောန္တေ တတ္ထေဝ ဥဗ္ဗာဟိကာယ သမ္မတပုဂ္ဂလေဟိ ဝါ ဝိနိစ္ဆိတံ သမ္မတိ. ဧဝံ သမ္မမာနေ ပန [Pg.29] တသ္မိံ ယာ သံဃသမ္မုခတာ ဓမ္မသမ္မုခတာ, ဝိနယသမ္မုခတာ, ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ, အယံ သမ္မုခါဝိနယော နာမ.

එහි විවාදාධිකරණය සම්මුඛාවිනය සහ යේභුය්‍යසිකාව යන සමථයන් දෙකෙන් සංසිඳේ. සම්මුඛාවිනයෙන් පමණක් සංසිඳවීමේදී, යම් විහාරයක අධිකරණය උපන්නේද එහිදීම හෝ, වෙනත් තැනක සංසිඳවීම පිණිස යන අතරමගදී හෝ, ගිය තැනදී සංඝයාට පවරා එහිදී සංඝයාට හෝ ගණයකට සංසිඳවිය නොහැකි වූ විට, එහිදීම උබ්බාහිකා ක්‍රමය යටතේ සම්මුති ලත් පුද්ගලයන් විසින් කරන ලද විනිශ්චයෙන් සංසිඳේ. මෙසේ සංසිඳවීමේදී පවතින යම් සංඝ සම්මුඛතාවක්, ධර්ම සම්මුඛතාවක්, විනය සම්මුඛතාවක් සහ පුද්ගල සම්මුඛතාවක් පවතීද, මෙය සම්මුඛාවිනය නම් වේ.

တတ္ထ စ ကာရကသံဃဿ သာမဂ္ဂိဝသေန သမ္မုခီဘာဝေါ သံဃသမ္မုခတာ. သမေတဗ္ဗဿ ဝတ္ထုနော ဘူတတာ ဓမ္မသမ္မုခတာ. ယထာ တံ သမေတဗ္ဗံ, တထေဝ သမနံ ဝိနယသမ္မုခတာ. ယော စ ဝိဝဒတိ, ယေန စ ဝိဝဒတိ, တေသံ ဥဘိန္နံ အတ္တပစ္စတ္ထိကာနံ သမ္မုခီဘာဝေါ ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ. ဥဗ္ဗာဟိကာယ ဝူပသမေ ပနေတ္ထ သံဃသမ္မုခတာ ပရိဟာယတိ. ဧဝံ တာဝ သမ္မုခါဝိနယေနေဝ သမ္မတိ.

එහිදී කාරක සංඝයාගේ සමගි සම්පන්න බව නිසා ඇතිවන සම්මුඛ වීම 'සංඝ සම්මුඛතාව'යි. විනිශ්චය කළ යුතු කරුණෙහි සත්‍යතාව 'ධර්ම සම්මුඛතාව'යි. යම් ආකාරයකින් එය සංසිඳවිය යුතුද, ඒ ආකාරයෙන්ම සංසිඳවීම 'විනය සම්මුඛතාව'යි. යමෙක් විවාද කරයිද සහ යමෙකු සමඟ විවාද කරයිද යන ඒ අර්ථප්‍රත්‍යර්ථක දෙපාර්ශ්වයේම සම්මුඛ වීම 'පුද්ගල සම්මුඛතාව'යි. උබ්බාහිකා ක්‍රමයෙන් සංසිඳවීමේදී මෙහි සංඝ සම්මුඛතාව පිරිහේ (භාවිත නොවේ). මෙලෙස පළමුව සම්මුඛාවිනයෙන් පමණක් අධිකරණය සංසිඳේ.

သစေ ပနေဝမ္ပိ န သမ္မတိ, အထ နံ ဥဗ္ဗာဟိကာယ သမ္မတာ ဘိက္ခူ ‘‘န မယံ သက္ကောမ ဝူပသမေတု’’န္တိ သံဃဿေဝ နိယျာတေန္တိ. တတော သံဃော ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ ဘိက္ခုံ သလာကဂ္ဂါဟကံ သမ္မန္နိတွာ တေန ဂုဠှကဝိဝဋကသကဏ္ဏဇပ္ပကေသု တီသု သလာကဂ္ဂါဟေသု အညတရဝသေန သလာကံ ဂါဟေတွာ သန္နိပတိတပရိသာယ ဓမ္မဝါဒီနံ ယေဘုယျတာယ ယထာ တေ ဓမ္မဝါဒိနော ဝဒန္တိ, ဧဝံ ဝူပသန္တံ အဓိကရဏံ သမ္မုခါဝိနယေန စ ယေဘုယျသိကာယ စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ. တတ္ထ သမ္မုခါဝိနယော ဝုတ္တနယော ဧဝ. ယံ ပန ယေဘုယျသိကာယ ကမ္မဿ ကရဏံ, အယံ ယေဘုယျသိကာ နာမ. ဧဝံ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ဒွီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ.

ඉදින් මෙසේත් සංසිඳවිය නොහැකි නම්, උබ්බාහිකාව සඳහා සම්මුති ලත් භික්ෂූන් වහන්සේලා "අපට මෙය සංසිඳවිය නොහැක" යැයි සිතා සංඝයාටම පවරති. එකල්හි සංඝයා විසින් පංචාංගයකින් යුත් සලාකග්‍රාහක භික්ෂුවක් සම්මුති කරවා ගෙන, එතුමා ලවා ගූළ්හක, විවටක සහ සකණ්ණජප්පක යන සලාකග්‍රහණ ක්‍රම තුනෙන් එකක් මගින් සලාක ලබා දී, රැස් වූ පිරිස අතර ධර්මවාදීන්ගේ බහුතරය අනුව, ඒ ධර්මවාදීන් පවසන පරිදි අධිකරණය සංසිඳවයි. මෙසේ සංසිඳවූ අධිකරණය සම්මුඛාවිනයෙන් සහ යේභුය්‍යසිකාවෙන් සංසිඳුණා වෙයි. එහි සම්මුඛාවිනය කලින් පවසන ලද පරිදිමය. යේභුය්‍යසිකා කර්මය සිදුකිරීම 'යේභුය්‍යසිකා' නම් වේ. මෙලෙස විවාදාධිකරණය සමථ දෙකකින් සංසිඳේ.

အနုဝါဒါဓိကရဏံ စတူဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေန စ သတိဝိနယေန စ အမူဠှဝိနယေန စ တဿပါပိယသိကာယ စ. သမ္မုခါဝိနယေနေဝ သမ္မမာနံ ယော စ အနုဝဒတိ, ယဉ္စ အနုဝဒတိ, တေသံ ဝစနံ သုတွာ, သစေ ကာစိ အာပတ္တိ နတ္ထိ, ဥဘော ခမာပေတွာ, သစေ အတ္ထိ, အယံ နာမေတ္ထ အာပတ္တီတိ ဧဝံ ဝိနိစ္ဆိတံ ဝူပသမ္မတိ. တတ္ထ သမ္မုခါဝိနယလက္ခဏံ ဝုတ္တနယမေဝ.

අනුවාදාධිකරණය සම්මුඛාවිනය, සතිවිනය, අමූළ්හවිනය සහ තස්සපාපිය්‍යසිකා යන සමථයන් සතරකින් සංසිඳේ. සම්මුඛාවිනයෙන් පමණක් සංසිඳවීමේදී, චෝදනා කරන්නාගේ සහ චෝදනා ලබන්නාගේ වචන අසා, ඉදින් කිසිදු ආපත්තියක් නැත්නම්, දෙදෙනාම ක්ෂමා කරවා එය සංසිඳවයි. ඉදින් ආපත්තියක් ඇත්නම්, "මෙහි මේ නමින් ආපත්තියක් ඇතැ"යි මෙසේ විනිශ්චය කර සංසිඳවයි. එහි සම්මුඛාවිනයේ ලක්ෂණය කලින් පවසන ලද්දේමය.

ယဒါ ပန ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော အမူလိကာယ သီလဝိပတ္တိယာ အနုဒ္ဓံသိတဿ သတိဝိနယံ ယာစမာနဿ သံဃော ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန သတိဝိနယံ ဒေတိ, တဒါ သမ္မုခါဝိနယေန စ သတိဝိနယေန စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ. ဒိန္နေ ပန သတိဝိနယေ ပုန တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ကဿစိ အနုဝါဒေါ န ရုဟတိ.

යම් කලක රහතන් වහන්සේ නමකට අමුලික (පදනම් විරහිත) ශීල විපත්තියකින් චෝදනා කළ කල්හි, උන්වහන්සේ සතිවිනය අයදින විට සංඝයා විසින් ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් සතිවිනය ලබා දෙයි. එවිට එය සම්මුඛාවිනයෙන් සහ සතිවිනයෙන් සංසිඳුණා වෙයි. සතිවිනය ලබා දුන් පසු නැවත ඒ පුද්ගලයාට කිසිවකුගේ චෝදනාවක් බල නොපවත්වයි.

ယဒါ ဥမ္မတ္တကော ဘိက္ခု ဥမ္မာဒဝသေန ကတေ အဿာမဏကေ အဇ္ဈာစာရေ ‘‘သရတာယသ္မာ ဧဝရူပိံ အာပတ္တိ’’န္တိ ဘိက္ခူဟိ ဝုစ္စမာနော – ‘‘ဥမ္မတ္တကေန မေ, အာဝုသော, ဧတံ ကတံ, နာဟံ တံ သရာမီ’’တိ ဘဏန္တောပိ ဘိက္ခူဟိ [Pg.30] စောဒိယမာနောဝ ပုန အစောဒနတ္ထာယ အမူဠှဝိနယံ ယာစတိ, သံဃော စဿ ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန အမူဠှဝိနယံ ဒေတိ, တဒါ သမ္မုခါဝိနယေန စ အမူဠှဝိနယေန စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ. ဒိန္နေ ပန အမူဠှဝိနယေ ပုန တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ကဿစိ တပ္ပစ္စယာ အနုဝါဒေါ န ရုဟတိ.

යම් කලක උමතු භික්ෂුවක විසින් උමතු බව නිසා ශ්‍රමණයන්ට නුසුදුසු ඇවැතක් සිදු කළ විට, භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් "ඇවැත්නි, මෙවැනි ආපත්තියක් සිහිපත් කරන්න" යැයි කියනු ලැබූවත්, "ඇවැත්නි, මා උමතුව සිටියදී එය කරන ලද්දකි, මට එය මතක නැත" යි පැවසූවද, භික්ෂූන් විසින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හිම නැවත චෝදනා නොලැබීම පිණිස අමූළ්හවිනය අයදියි. සංඝයා උන්වහන්සේට ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් අමූළ්හවිනය ලබා දෙයි. එවිට එය සම්මුඛාවිනයෙන් සහ අමූළ්හවිනයෙන් සංසිඳුණා වෙයි. අමූළ්හවිනය ලබා දුන් පසු, ඒ හේතුව නිසා නැවත ඒ පුද්ගලයාට කිසිවකුගේ චෝදනාවක් බල නොපවත්වයි.

ယဒါ ပန ပါရာဇိကေန ဝါ ပါရာဇိကသာမန္တေန ဝါ စောဒိယမာနဿ အညေနာညံ ပဋိစရတော ပါပုဿန္နတာယ ပါပိယဿ ပုဂ္ဂလဿ – ‘‘သစာယံ အစ္ဆိန္နမူလော ဘဝိဿတိ, သမ္မာ ဝတ္တိတွာ ဩသာရဏံ လဘိဿတိ, သစေ ဆိန္နမူလော, အယမေဝဿ နာသနာ ဘဝိဿတီ’’တိ မညမာနော သံဃော ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန တဿပါပိယသိကံ ကရောတိ, တဒါ သမ္မုခါဝိနယေန စ တဿ ပါပိယသိကာယ စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ. ဧဝံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ စတူဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ.

යම් කලක පාරාජිකාවකින් හෝ පාරාජිකාවකට ආසන්න ඇවැතකින් හෝ චෝදනා ලැබූ කල්හි, අන් කතාවකින් තවත් කතාවක් වසා දමන පාපී පුද්ගලයා කෙරෙහි, "ඉදින් මොහු මුල් නොසිඳුණෙක් වුවහොත්, මැනවින් පිළිපැද නැවත ඇතුළත් කරගැනීමක් ලබනු ඇත; ඉදින් මුල් සිඳුණෙක් වුවහොත් මෙයම ඔහුගේ විනාශය වනු ඇතැ"යි සිතා සංඝයා ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් ඔහුට තස්සපාපිය්‍යසිකා කර්මය කරයි. එකල්හි එය සම්මුඛාවිනයෙන් සහ තස්සපාපිය්‍යසිකාවෙන් සංසිඳුණා වෙයි. මෙලෙස අනුවාදාධිකරණය සමථ සතරකින් සංසිඳේ.

အာပတ္တာဓိကရဏံ တီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေန စ ပဋိညာတကရဏေန စ တိဏဝတ္ထာရကေန စ. တဿ သမ္မုခါဝိနယေနေဝ ဝူပသမော နတ္ထိ. ယဒါ ပန ဧကဿ ဝါ ဘိက္ခုနော သန္တိကေ သံဃဂဏမဇ္ဈေသု ဝါ ဘိက္ခု လဟုကံ အာပတ္တိံ ဒေသေတိ, တဒါ အာပတ္တာဓိကရဏံ သမ္မုခါဝိနယေန စ ပဋိညာတကရဏေန စ ဝူပသမ္မတိ. တတ္ထ သမ္မုခါဝိနယော တာဝ ယော စ ဒေသေတိ, ယဿ စ ဒေသေတိ, တေသံ သမ္မုခတာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ပုဂ္ဂလဿ စ ဂဏဿ စ ဒေသနာကာလေ သံဃသမ္မုခတာ ပရိဟာယတိ. ယံ ပနေတ္ထ ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အပန္နော’’တိ စ, အာမ ‘‘ပဿာမီ’’တိ စ ပဋိညာတာယ ‘‘အာယတိံ သံဝရေယျာသီ’’တိ ကရဏံ, တံ ပဋိညာတကရဏံ နာမ. သံဃာဒိသေသေ ပရိဝါသာဒိယာစနာ ပဋိညာ, ပရိဝါသာဒီနံ ဒါနံ ပဋိညာတကရဏံ နာမ.

ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛාවිනය, පටිඤ්ඤාතකරණය සහ තිණවත්ථාරකය යන සමථයන් තුනෙන් සංසිඳේ. එහි සම්මුඛාවිනයෙන් පමණක් සංසිඳීමක් නැත. යම් කලක එක් භික්ෂුවක් සමීපයෙහි හෝ සංඝයා හෝ ගණයක් මැද භික්ෂුවක් ලහුක ඇවැතක් දේශනා කරයිද, එවිට ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛාවිනයෙන් සහ පටිඤ්ඤාතකරණයෙන් සංසිඳේ. එහිදී පළමුව සම්මුඛාවිනය යනු ඇවැත් දේශනා කරන තැනැත්තා සහ එය පිළිගන්නා තැනැත්තා යන දෙදෙනාගේම සම්මුඛ වීමයි. සෙසු විස්තර කලින් පවසන ලද පරිදිමය. පුද්ගලයකු හෝ ගණයක් ඉදිරියේ ඇවැත් දේශනා කරන කල්හි සංඝ සම්මුඛතාව පිරිහේ. මෙහිදී "ස්වාමීනි, මම මෙබඳු ඇවැතකට පැමිණියෙමි" කියා හෝ "එසේය, දකිමි" කියා හෝ පිළිගත් පසු "මතු මෙයින් සංවර වන්න" යැයි පැවසීම පටිඤ්ඤාතකරණය නම් වේ. සංඝාදිසේස ඇවැතකදී පරිවාස ආදිය ඉල්ලීම පටිඤ්ඤාව වන අතර පරිවාස ආදිය ලබා දීම පටිඤ්ඤාතකරණය නම් වේ.

ဒွေပက္ခဇာတာ ပန ဘဏ္ဍနကာရကာ ဘိက္ခူ ဗဟုံ အဿာမဏကံ အဇ္ဈာစာရံ စရိတွာ ပုန လဇ္ဇိဓမ္မေ ဥပ္ပန္နေ ‘‘သစေ မယံ ဣမာဟိ အာပတ္တီဟိ အညမညံ ကာရေဿာမ, သိယာပိ တံ အဓိကရဏံ ကက္ခဠတ္တာယ သံဝတ္တေယျာ’’တိ အညမညံ အာပတ္တိယာ ကာရာပနေ ဒေါသံ ဒိသွာ ယဒါ တိဏဝတ္ထာရကကမ္မံ ကရောန္တိ, တဒါ အာပတ္တာဓိကရဏံ သမ္မုခါဝိနယေန စ တိဏဝတ္ထာရကေန စ သမ္မတိ. တတြ ဟိ ယတ္တကာ ဟတ္ထပါသုပဂတာ ‘‘န မေ တံ ခမတီ’’တိ ဧဝံ ဒိဋ္ဌာဝိကမ္မံ အကတွာ ‘‘ဒုက္ကဋံ ကမ္မံ ပုန ကာတဗ္ဗံ ကမ္မ’’န္တိ န ဥက္ကောဋေန္တိ, နိဒ္ဒမ္ပိ [Pg.31] ဩက္ကန္တာ ဟောန္တိ, သဗ္ဗေသမ္ပိ ဌပေတွာ ထုလ္လဝဇ္ဇဉ္စ ဂိဟိပဋိသံယုတ္တဉ္စ သဗ္ဗာပတ္တိယော ဝုဋ္ဌဟန္တိ. ဧဝံ အာပတ္တာဓိကရဏံ တီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ. ကိစ္စာဓိကရဏံ ဧကေန သမထေန သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေနေဝ.

තිණවත්ථාරක විනයකර්මය (තණ ඇතිරීමක් බඳු වූ සංසිඳවීම) පිළිබඳව තවදුරටත් විස්තර කරමි. දෙපක්ෂයකට බෙදී වාද කළා වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ වූ ශ්‍රමණ ස්වභාවයට නොගැලපෙන වැරදිවල හැසිර, පසුව ලජ්ජී ස්වභාවය ඇති වූ කල්හි, “සැබවින්ම අප මෙම ඇවැත් පිළිබඳව එකිනෙකාට චෝදනා කරමින් විනයකර්ම කරන්නට ගියහොත්, එම අධිකරණය තවදුරටත් රළු හා බරපතළ වීමට හේතු විය හැකිය” යි සලකා, එකිනෙකා ඇවැත්වලට පත් කරවා විනයකර්ම කරවීමේ දෝෂය දැක, යම් කලෙක තිණවත්ථාරක විනයකර්මය කෙරෙද්ද, එවිට එම ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛාවිනයෙන් හා තිණවත්ථාරකයෙන් යන සමථ දෙකින් සංසිඳෙයි. එහිදී හත්ථපාසයට පැමිණි යම් තාක් භික්ෂූන් වහන්සේලා “මට එය රුචි නැත” යි මෙසේ තමාගේ අකමැත්ත ප්‍රකාශ නොකර, “මෙම විනයකර්මය වරදවා කරන ලද්දකි, මෙය නැවත කළ යුතුය” යි පවසා උත්කෝටනය (නැවත ඇවිස්සීම) නොකරද්ද, ඇතැම් විට නින්දට පත්ව සිටියද, බරපතළ ඇවැත් (පාරාජිකා, සංඝාදිසේස) සහ ගිහියන් හා සම්බන්ධ වූ ඇවැත් හැර සෙසු සියලු ඇවැත්වලින් ඔවුහු නිදහස් වෙති (වුට්ඨානය වෙති). මෙසේ ආපත්තාධිකරණය සමථ තුනකින් (සම්මුඛාවිනය, පටිඤ්ඤාතකරණය, තිණවත්ථාරක) සංසිඳෙයි. කිච්චාධිකරණය සම්මුඛාවිනය නමැති එක් සමථයකින් පමණක් සංසිඳෙයි.

ဣမာနိ စတ္တာရိ အဓိကရဏာနိ ယထာနုရူပံ ဣမေဟိ သတ္တဟိ သမထေဟိ သမ္မန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာနံ အဓိကရဏာနံ သမထာယ ဝူပသမာယ သမ္မုခါဝိနယော ဒါတဗ္ဗော…ပေ… တိဏဝတ္ထာရကော’’တိ. အယမေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယနယော, ဝိတ္ထာရော ပန သမထက္ခန္ဓကေ (စူဠဝ. ၁၈၅) အာဂတောယေဝ. ဝိနိစ္ဆယောပိဿ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝုတ္တော.

මෙම අධිකරණ සතර ඒ ඒ අධිකරණයට අනුරූප පරිදි මෙම සමථ සතින් සංසිඳෙයි. එබැවින් “හටගත් හටගත් අධිකරණයන්ගේ සංසිඳීම පිණිස, සන්සිඳුවීම පිණිස සම්මුඛාවිනය දිය යුතුය... (පෙ)... තිණවත්ථාරකය දිය යුතුය” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. මෙහි විනිශ්චය ක්‍රමය මෙයයි. මෙහි විස්තරය වනාහි සමථක්ඛන්ධකයෙහි (චුල්ලවග්ග) සඳහන් වන පරිදිම වේ. මෙහි විනිශ්චය සමන්තපාසාදිකාවෙහිද දක්වා ඇත.

၄၇. ယော ပနာယံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ‘‘ဣဓာနန္ဒ, ဘိက္ခူ ဝိဝဒန္တီ’’တိအာဒိကော ဝိတ္ထာရော ဝုတ္တော, သော ဧတေန နယေန သင်္ခေပတောဝ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဓမ္မောတိအာဒီသု သုတ္တန္တပရိယာယေန တာဝ ဒသ ကုသလကမ္မပထာ ဓမ္မော, အကုသလကမ္မပထာ အဓမ္မော. တထာ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဟေဋ္ဌာ အာဂတာ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ, တယော သတိပဋ္ဌာနာ တယော သမ္မပ္ပဓာနာ တယော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဆ ဣန္ဒြိယာနိ ဆ ဗလာနိ အဋ္ဌ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ နဝင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ စာတိ, စတ္တာရော ဥပါဒါနာ ပဉ္စ နီဝရဏာနီတိအာဒယော သင်္ကလိဋ္ဌဓမ္မာ စာတိ အယံ အဓမ္မော.

47. මෙම සූත්‍රයෙහි “ආනන්දය, මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා විවාද කරති” යනාදී වශයෙන් යම් විස්තරයක් වදාරන ලද්දේද, එය මෙම ක්‍රමයට අනුව සැකෙවින් වදාරන ලද්දකැයි දත යුතුය. එහි ‘ධර්මය’ යනාදී පදවලට සූත්‍රාන්ත පරියායට අනුව, දස කුසල් කර්මපථ ධර්මය වේ, දස අකුසල් කර්මපථ අධර්මය වේ. එසේම ‘සතර සතිපට්ඨානය’ යනාදී වශයෙන් පෙර සඳහන් වූ සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ද, සතර සතිපට්ඨාන, සතර සම්‍යප්පධාන, සතර ඉද්ධිපාද, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංච බල, සප්ත බොජ්ඣංග හා ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යන මේවා ධර්මය වේ. සතර උපාදාන, පංච නීවරණ යනාදී කෙලෙස් සහිත ධර්මයන් අධර්මය වේ.

တတ္ထ ယံကိဉ္စိ ဧကံ အဓမ္မကောဋ္ဌာသံ ဂဟေတွာ ‘‘ဣမံ အဓမ္မံ ဓမ္မောတိ ကရိဿာမ, ဧဝံ အမှာကံ အာစရိယကုလံ နိယျာနိကံ ဘဝိဿတိ, မယဉ္စ လောကေ ပါကဋာ ဘဝိဿာမာ’’တိ တံ အဓမ္မံ ‘‘ဓမ္မော အယ’’န္တိ ကထေန္တာ ဓမ္မောတိ ဝိဝဒန္တိ. တတ္ထေဝ ဓမ္မကောဋ္ဌာသေသု ဧကံ ဂဟေတွာ ‘‘အဓမ္မော အယ’’န္တိ ကထေန္တာ အဓမ္မောတိ ဝိဝဒန္တိ.

එහි යම් කිසි එක් අධර්ම කොට්ඨාසයක් ගෙන, “අපි මෙම අධර්මය ධර්මය ලෙස පනවන්නෙමු, එවිට අපගේ ආචාර්ය පරම්පරාව නිසැකවම විමුක්තිය ගෙන දෙන එකක් වනු ඇත, අපිද ලෝකයෙහි ප්‍රසිද්ධ වන්නෙමු” යි සලකා, එම අධර්මය “ධර්මය මෙයයි” පවසමින් ධර්මය පිළිබඳව විවාද කරති. එමෙන්ම ධර්ම කොට්ඨාසයන්ගෙන් එකක් ගෙන “මෙය අධර්මයයි” පවසමින් අධර්මය පිළිබඳව විවාද කරති.

ဝိနယပရိယာယေန ပန ဘူတေန ဝတ္ထုနာ စောဒေတွာ သာရေတွာ ယထာပဋိညာယ ကာတဗ္ဗကမ္မံ ဓမ္မော နာမ, အဘူတေန ပန ဝတ္ထုနာ အစောဒေတွာ အသာရေတွာ အပဋိညာယ ကတဗ္ဗကမ္မံ အဓမ္မော နာမ. တေသုပိ အဓမ္မံ ‘‘ဓမ္မော အယ’’န္တိ ကထေန္တာ ဓမ္မောတိ ဝိဝဒန္တိ, ‘‘အဓမ္မော အယ’’န္တိ ကထေန္တာ အဓမ္မောတိ ဝိဝဒန္တိ.

විනය පරියායට අනුව වනාහි, සත්‍ය වූ කරුණකින් චෝදනා කොට, සිහි ගන්වා, පිළිගැනීමට (ප්‍රතිඥාවට) අනුකූලව කළ යුතු විනයකර්මය ‘ධර්මය’ නමි. අසත්‍ය කරුණකින් චෝදනා නොකොට, සිහි නොගන්වා, ප්‍රතිඥාවකින් තොරව කරනු ලබන විනයකර්මය ‘අධර්මය’ නමි. එහිදීද අධර්මය “මෙය ධර්මයයි” පවසන්නෝ ධර්මය ගැන විවාද කරති, ධර්මය “මෙය අධර්මයයි” පවසන්නෝ අධර්මය ගැන විවාද කරති.

သုတ္တန္တပရိယာယေန ပန ရာဂဝိနယော ဒေါသဝိနယော မောဟဝိနယော သံဝရော ပဟာနံ ပဋိသင်္ခါတိ အယံ ဝိနယော နာမ, ရာဂါဒီနံ အဝိနယော အသံဝရော [Pg.32] အပ္ပဟာနံ အပ္ပဋိသင်္ခါတိ အယံ အဝိနယော နာမ. ဝိနယပရိယာယေန ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိ ဉတ္တိသမ္ပတ္တိ အနုသာဝနသမ္ပတ္တိ သီမသမ္ပတိ ပရိသသမ္ပတ္တီတိ အယံ ဝိနယော နာမ, ဝတ္ထုဝိပတ္တိ…ပေ… ပရိသဝိပတ္တီတိ အယံ အဝိနယော နာမ. တေသုပိ ယံကိဉ္စိ အဝိနယံ ‘‘ဝိနယော အယ’’န္တိ ကထေန္တာ ဝိနယောတိ ဝိဝဒန္တိ, ဝိနယံ အဝိနယောတိ ကထေန္တာ အဝိနယောတိ ဝိဝဒန္တိ.

සූත්‍රාන්ත පරියායට අනුව රාගය විනයනය කිරීම (දුරු කිරීම), ද්වේෂය විනයනය කිරීම, මෝහය විනයනය කිරීම, සංවරය, ප්‍රහාණය හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව යන මෙය ‘විනය’ නමි. රාගාදී කෙලෙස් විනයනය නොකිරීම, අසංවරය, අප්‍රහාණය හා අප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ‘අවිනය’ නමි. විනය පරියායට අනුව වත්ථු සම්පත්ති, ඤත්ති සම්පත්ති, අනුසාවන සම්පත්ති, සීමා සම්පත්ති හා පරිසා සම්පත්ති යන මෙය ‘විනය’ නමි. වත්ථු විපත්ති... (පෙ)... පරිසා විපත්ති යනු ‘අවිනය’ නමි. එහිදීද යම් අවිනයක් “මෙය විනයයි” පවසන්නෝ විනය ගැන විවාද කරති, විනය “මෙය අවිනයයි” පවසන්නෝ අවිනය ගැන විවාද කරති.

ဓမ္မနေတ္တိ သမနုမဇ္ဇိတဗ္ဗာတိ ဓမ္မရဇ္ဇု အနုမဇ္ဇိတဗ္ဗာ ဉာဏေန ဃံသိတဗ္ဗာ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗာ. သာ ပနေသာ ဓမ္မနေတ္တိ ‘‘ဣတိ ခေါ ဝစ္ဆ ဣမေ ဒသ ဓမ္မာ အကုသလာ ဒသ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ ဧဝံ မဟာဝစ္ဆဂေါတ္တသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၁၉၄) အာဂတာတိ ဝုတ္တာ. သာ ဧဝ ဝါ ဟောတု, ယော ဝါ ဣဓ ဓမ္မောတိ စ ဝိနယော စ ဝုတ္တော. ယထာ တတ္ထ သမေတီတိ ယထာ တာယ ဓမ္မနေတ္တိယာ သမေတိ, ‘‘ဓမ္မော ဓမ္မောဝ ဟောတိ, အဓမ္မော အဓမ္မောဝ, ဝိနယော ဝိနယောဝ ဟောတိ, အဝိနယော အဝိနယောဝ’’. တထာ တန္တိ ဧဝံ တံ အဓိကရဏံ ဝူပသမေတဗ္ဗံ. ဧကစ္စာနံ အဓိကရဏာနန္တိ ဣဓ ဝိဝါဒါဓိကရဏမေဝ ဒဿိတံ, သမ္မုခါဝိနယော ပန န ကိသ္မိဉ္စိ အဓိကရဏေ န လဗ္ဘတိ.

‘ධම්මනෙත්ති සමනුමජ්ජිතබ්බා’ යනු ධර්මය නමැති රජ්ජුව (මඟ පෙන්වීම) නැවත නැවතත් පිරික්සිය යුතුය, නුවණින් විමසා බැලිය යුතුය. එම ධර්මනෙත්තිය වනාහි “වච්ඡය, මෙසේ මෙම ධර්මයන් දස දෙනා අකුසල් වෙති, දස දෙනා කුසල් වෙති” යනාදී වශයෙන් මහා වච්ඡගොත්ත සූත්‍රයෙහි එන පරිදි වදාරන ලද්දකි. එයම හෝ වේවා, නැතහොත් මෙහි වදාරන ලද ධර්මය හා විනය හෝ වේවා, “යම් සේ එහි සංසන්දනය වේද” යනු යම් ක්‍රමයකින් ඒ ධර්මනෙත්තිය හා සැසඳේ නම්, එවිට ධර්මය ධර්මයම වෙයි, අධර්මය අධර්මයම වෙයි, විනය විනයම වෙයි, අවිනය අවිනයම වෙයි. “තථා තං” යනු එසේ එම අධිකරණය සංසිඳවිය යුතුය යන්නයි. “එකච්චානං අධිකරණානං” යන්නෙන් මෙහි විවාදාධිකරණයම පෙන්වන ලද නමුත්, සම්මුඛාවිනය වනාහි කිසිදු අධිකරණයක නොලැබෙන්නේ නොවේ (එය සෑම අධිකරණයකදීම අවශ්‍ය වේ).

၄၈. တံ ပနေတံ ယသ္မာ ဒွီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေန စ ယေဘုယျသိကာယ စ, တသ္မာ ဟေဋ္ဌာ မာတိကာယ ဌပိတာနုက္ကမေန ဣဒါနိ သတိဝိနယဿ ဝါရေ ပတ္တေပိ တံ အဝတွာ ဝိဝါဒါဓိကရဏယေဝ တာဝ ဒုတိယသမထံ ဒဿေန္တော ကထဉ္စာနန္ဒ, ယေဘုယျသိကာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗဟုတရာတိ အန္တမသော ဒွီဟိ တီဟိပိ အတိရေကတရာ. သေသမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

48. එම විවාදාධිකරණය වනාහි සම්මුඛාවිනය හා යේභුය්‍යසිකා යන සමථ දෙකින් සංසිඳෙන බැවින්, මතුපිට මාතිකා පාලියෙහි තබා ඇති අනුපිළිවෙල අනුව දැන් සතිවිනය පිළිබඳ අවස්ථාව පැමිණියද, එය පසෙක තබා විවාදාධිකරණය පිළිබඳවම දෙවන සමථය (යේභුය්‍යසිකාව) දක්වනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “කථඤ්චානන්ද යේභුය්‍යසිකා” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “බහුතරා” යනු අවම වශයෙන් දෙදෙනෙකුට හෝ තිදෙනෙකුට වඩා වැඩි පිරිසකි. මෙහි සෙසු කරුණු පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၄၉. ဣဒါနိ ဟေဋ္ဌာ အဝိတ္ထာရိတံ သတိဝိနယံ အာဒိံ ကတွာ ဝိတ္ထာရိတာဝသေသသမထေ ပဋိပါဋိယာ ဝိတ္ထာရေတုံ ကထဉ္စာနန္ဒ, သတိဝိနယောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပါရာဇိကသာမန္တေန ဝါတိ ဒွေ သာမန္တာနိ ခန္ဓသာမန္တဉ္စ အာပတ္တိသာမန္တဉ္စ. တတ္ထ ပါရာဇိကာပတ္တိက္ခန္ဓော သံဃာဒိသေသာပတ္တိက္ခန္ဓော ထုလ္လစ္စယ-ပါစိတ္တိယ-ပါဋိဒေသနီယ-ဒုက္ကဋ-ဒုဗ္ဘာသိတာပတ္တိက္ခန္ဓောတိ ဧဝံ ပုရိမဿ ပစ္ဆိမခန္ဓံ ခန္ဓသာမန္တံ နာမ ဟောတိ. ပဌမပါရာဇိကဿ ပန ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒုက္ကဋံ, သေသာနံ ထုလ္လစ္စယန္တိ ဣဒံ အာပတ္တိသာမန္တံ နာမ. တတ္ထ [Pg.33] ခန္ဓသာမန္တေ ပါရာဇိကသာမန္တံ ဂရုကာပတ္တိ နာမ ဟောတိ. သရတာယသ္မာတိ သရတု အာယသ္မာ. ဧကစ္စာနံ အဓိကရဏာနန္တိ ဣဓ အနုဝါဒါဓိကရဏမေဝ ဒဿိတံ.

49. දැන් පෙර විස්තර නොකළා වූ සතිවිනය පටන් ගෙන, ඉතිරි සමථයන් අනුපිළිවෙලින් විස්තර කරනු පිණිස “කථඤ්චානන්ද සතිවිනයෝ” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “පාරාජිකාසාමන්තේන වා” යනු සාමන්ත (සමීප) දෙකකි; එනම් ඛන්ධසාමන්තය හා ආපත්තිසාමන්තයයි. එහි පාරාජිකා ඇවැත් ගොඩට සංඝාදිසේස ඇවැත් ගොඩද, ථුල්ලච්චය-පාචිත්තිය-පාටිදේසනීය-දුක්කට-දුබ්භාසිත ඇවැත් ගොඩද යන මෙසේ පෙර වූ ඇවැත් ගොඩට පසුව ඇති ඇවැත් ගොඩ ‘ඛන්ධසාමන්ත’ නමි. ප්‍රථම පාරාජිකාවට පෙර අවස්ථාවෙහි පත්වන දුක්කට ඇවැතද, සෙසු පාරාජිකාවලට පෙර පත්වන ථුල්ලච්චය ඇවැතද ‘ආපත්තිසාමන්ත’ නමි. එහි ඛන්ධසාමන්තයෙහි පාරාජිකාවට ඉතා සමීප වූයේ ‘ගරුකාපත්තිය’ නමි. “සරතායස්මා” යනු ‘ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ සිහි කෙරේවා’ යන්නයි. “එකච්චානං අධිකරණානං” යන්නෙන් මෙහි අනුවාදාධිකරණයම දක්වන ලදී.

၅၀. ဘာသိတပရိက္ကန္တန္တိ ဝါစာယ ဘာသိတံ ကာယေန စ ပရိက္ကန္တံ, ပရက္ကမိတွာ ကတန္တိ အတ္ထော. ဧကစ္စာနန္တိ ဣဓာပိ အနုဝါဒါဓိကရဏမေဝ အဓိပ္ပေတံ. ပဋိညာတကရဏေ ‘‘ဧကစ္စာန’’န္တိ အာပတ္တာဓိကရဏံ ဒဿိတံ.

50. “භාසිතපරික්කන්තං” යනු වචනයෙන් පැවසූ දෙය සහ කයින් වෙහෙසී (පරිශ්‍රමයෙන්) කළ දෙයයි. “එකච්චානං” යන්නෙන් මෙහිද අනුවාදාධිකරණයම අදහස් කරන ලදී. පටිඤ්ඤාතකරණයෙහි “එකච්චානං” යන පදයෙන් ආපත්තාධිකරණය පෙන්වා දෙන ලදී.

၅၂. ဒဝါတိ သဟသာ. ရဝါတိ အညံ ဘဏိတုကာမေန အညံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ခေါ, အာနန္ဒ, တဿပါပိယသိကာ ဟောတီတိ တဿပုဂ္ဂလဿ ပါပုဿန္နတာ ပါပိယသိကာ ဟောတိ. ဣမိနာ ကမ္မဿ ဝတ္ထု ဒဿိတံ. ဧဝရူပဿ ဟိ ပုဂ္ဂလဿ ကမ္မံ ကာတ္တဗ္ဗံ. ကမ္မေန ဟိ အဓိကရဏဿ ဝူပသမော ဟောတိ, န ပုဂ္ဂလဿ ပါပုဿန္နတာယ. ဣဓာပိ စ အနုဝါဒါဓိကရဏမေဝ အဓိကရဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

52. 'Davā' යනු හදිසියේ (සහසා) යන්නයි. 'Ravā' යනු වෙනත් දෙයක් පැවසීමට අවශ්‍ය වූ පුද්ගලයෙකු අතින් වෙනත් දෙයක් කියැවීමයි. 'Evaṃ kho, ānanda, tassapāpiyasikā hotīti' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එම පුද්ගලයාගේ පාපී බව වැඩි වීම නිසා ඔහුට 'තස්සපාපිය්‍යසිකා' නම් විනය කර්මය සිදු වන බවයි. මෙයින් එම විනය කර්මයේ වස්තුව (හේතුව) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දක්වන ලදී. මෙබඳු ස්වභාවයක් ඇති පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙම විනය කර්මය කළ යුතුය. විනය කර්මය මගින්ම අධිකරණය සන්සිඳෙයි, පුද්ගලයාගේ පාපී බව නිසාම එය සන්සිඳෙන්නේ නැත. මෙහිදී ද 'අනුවාදාධිකරණය' ම අධිකරණය ලෙස ගත යුතු බව දත යුතුය.

၅၃. ကထဉ္စာနန္ဒ, တိဏဝတ္ထာရကောတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ကမ္မံ တိဏဝတ္ထာရကသဒိသတ္တာ တိဏဝတ္ထာရကောတိ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ဂူထံ ဝါ မုတ္တံ ဝါ ဃဋ္ဋိယမာနံ ဒုဂ္ဂန္ဓတာယ ဗာဓတိ, တိဏေဟိ အဝတ္ထရိတွာ သုပ္ပဋိစ္ဆာဒိတဿ ပနဿ သော ဂန္ဓော န ဗာဓတိ, ဧဝမေဝ ယံ အဓိကရဏံ မူလာနုမူလံ ဂန္တွာ ဝူပသမိယမာနံ ကက္ခဠတ္တာယ ဝါဠတ္တာယ ဘေဒါယ သံဝတ္တတိ, တံ ဣမိနာ ကမ္မေန ဝူပသန္တံ ဂူထံ ဝိယ တိဏဝတ္ထာရကေန ပဋိစ္ဆန္နံ ဝူပသန္တံ ဟောတီတိ ဣဒံ ကမ္မံ တိဏဝတ္ထာရကသဒိသတ္တာ တိဏဝတ္ထာရကောတိ ဝုတ္တံ. တဿ ဣဓာနန္ဒ, ဘိက္ခူနံ ဘဏ္ဍနဇာတာနန္တိအာဒိဝစနေန အာကာရမတ္တမေဝ ဒဿိတံ, ခန္ဓကေ အာဂတာယေဝ ပနေတ္ထ ကမ္မဝါစာ ပမာဏံ. ဌပေတွာ ထုလ္လဝဇ္ဇံ ဌပေတွာ ဂိဟိပဋိသံယုတ္တန္တိ. ဧတ္ထ ပန ထုလ္လဝဇ္ဇန္တိ ထူလ္လဝဇ္ဇံ ပါရာဇိကဉ္စေဝ သံဃာဒိသေသဉ္စ. ဂိဟိပဋိသံယုတ္တန္တိ ဂိဟီနံ ဟီနေန ခုံသနဝမ္ဘနဓမ္မိကပဋိဿဝေသု အာပန္နာ အာပတ္တိ. အဓိကရဏာနန္တိ ဣဓ အာပတ္တာဓိကရဏမေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကိစ္စာဓိကရဏဿ ပန ဝသေန ဣဓ န ကိဉ္စိ ဝုတ္တံ. ကိဉ္စာပိ န ဝုတ္တံ, သမ္မုခါဝိနယေနေဝ ပနဿ ဝူပသမော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

53. ආනන්දයෙනි, 'තිණවත්ථාරක' විනය කර්මය කෙසේ වෙයිද යත්: මෙහිදී මෙම විනය කර්මය තෘණ (තණකොළ) වලින් වැසීමකට සමාන බැවින් 'තිණවත්ථාරක' යැයි කියනු ලැබේ. යම් සේ අසූචි හෝ මුත්‍ර හෝ සොලවන විට එහි දුර්ගන්ධයෙන් පීඩා ඇති කරයිද, නමුත් තෘණ වලින් වසා හොඳින් ආවරණය කළ විට එම ගන්ධය පීඩා නොකරයිද, එමෙන්ම යම් අධිකරණයක් (විවාදයක්) මුල සිටම විමසමින් සන්සිඳුවීමට යන විට එය රළු බවට, චණ්ඩ බවට හෝ භේදයකට හේතු වේ නම්, එම අධිකරණය මෙම විනය කර්මයෙන් සන්සිඳුවනු ලැබේ. තෘණ වලින් වැසූ අසූචි මෙන් දුගඳ සන්සිඳෙන බැවින් මෙය 'තිණවත්ථාරක' යැයි කියනු ලැබේ. ආනන්දයෙනි, මෙහි 'භික්ෂූන් වහන්සේලා කලහ ඇති කරගත් විට' යනාදී වචනයෙන් එහි ආකාරය පමණක් දක්වන ලදී. මෙහිදී ඛන්ධකයන්හි (චුල්ලවග්ග පාලියෙහි) එන කර්මවාක්‍යයම ප්‍රමාණය (පිළිගත යුත්ත) වේ. 'ථුල්ලවජ්ජ' (මහත් වැරදි) හැර, ගිහියන් හා සම්බන්ධ වැරදි හැර යන්න මෙහි අදහසයි. 'ථුල්ලවජ්ජ' යනු පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේස යන ඇවැත්ය. 'ගිහිපටිසංයුත්ත' යනු ගිහියන්ට නින්දා අපහාස කිරීම් හා ඔවුන්ට දෙන පොරොන්දු කඩ කිරීම් නිසා සිදුවන ඇවැත්ය. 'අධිකරණානං' යන පදයෙන් මෙහිදී 'ආපත්තාධිකරණය' ම අදහස් කරන බව දත යුතුය. කීච්චාධිකරණය සම්බන්ධයෙන් මෙහි විශේෂයෙන් කිසිවක් පවසා නැත. එසේ නොපැවසුවද, සම්මුඛා විනයෙන්ම එය සන්සිඳෙන බව දත යුතුය.

၅၄. ဆယိမေ[Pg.34], အာနန္ဒ, ဓမ္မာ သာရဏီယာတိ ဟေဋ္ဌာ ကလဟဝသေန သုတ္တံ အာရဒ္ဓံ, ဥပရိ သာရဏီယဓမ္မာ အာဂတာ. ဣတိ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနာ ဂတာ ဟောတိ. ဟေဋ္ဌာ ကောသမ္ဗိယသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၄၉၈-၅၀၀) ပန သောတာပတ္တိမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ ကထိတာ, ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သောတာပတ္တိဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဏုန္တိ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ. ထူလန္တိ မဟာသာဝဇ္ဇံ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

54. ආනන්දයෙනි, සිහි කටයුතු වූ (සාරණීය) ධර්ම සයකි යන්නෙහි: සූත්‍රයේ මුලදී කලහ කිරීම් සම්බන්ධයෙන් දේශනාව ආරම්භ කොට, පසුව සාරණීය ධර්මයන් දේශනා කරන ලදී. මෙසේ අනුසන්ධි වශයෙන් දේශනාව ගලා යයි. මීට පෙර කෝසම්බිය සූත්‍රයේදී සෝතාපත්ති මග්ග සම්මා දිට්ඨිය ගැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ අතර, මෙම සූත්‍රයේදී සෝතාපත්ති ඵල සම්මා දිට්ඨිය වදාල බව දත යුතුය. 'අණු' යනු සුළු වැරදිය. 'ථූල' යනු මහත් වැරදිය. ඉතිරි කොටස මෙහි පැහැදිලිමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

သာမဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සාමගාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. သုနက္ခတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. සුනක්ඛත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၅. ဧဝံ မေ သုတန္တိ သုနက္ခတ္တသုတ္တံ. တတ္ထ အညာတိ အရဟတ္တံ. ဗျာကတာတိ ခီဏာ ဇာတီတိအာဒီဟိ စတူဟိ ပဒေဟိ ကထိတာ. အဓိမာနေနာတိ အပ္ပတ္တေ ပတ္တသညိနော, အနဓိဂတေ အဓိဂတသညိနော ဟုတွာ အဓိဂတံ အမှေဟီတိ မာနေန ဗျာကရိံသု.

55. 'Evaṃ me sutaṃ' යනාදිය සුනක්ඛත්ත සූත්‍රයයි. එහි 'අඤ්ඤා' යනු අර්හත් ඵලයයි. 'බ්‍යාකතා' යනු 'ඛීණා ජාති' (ජාතිය ක්ෂය විය) යනාදී පද සතරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද අර්හත් ඵලයයි. 'අධිමානේන' යනු අර්හත් ඵලයට පත් නොවී පත් වූවාය යන හැඟීමෙන් ද, අවබෝධ නොකරගෙන අවබෝධ කළාය යන හැඟීමෙන් ද යුක්තව, 'අප විසින් රහත් බව ලැබුණි' යැයි මානයෙන් යුතුව ප්‍රකාශ කිරීමයි.

၅၆. ဧဝဉ္စေတ္ထ သုနက္ခတ္တ တထာဂတဿ ဟောတီတိ သုနက္ခတ္တ ဧတ္ထ ဧတေသံ ဘိက္ခူနံ ပဉှဗျာကရဏေ – ‘‘ဣဒံ ဌာနံ ဧတေသံ အဝိဘူတံ အန္ဓကာရံ, တေနိမေ အနဓိဂတေ အဓိဂတသညိနော, ဟန္ဒ နေသံ ဝိသောဓေတွာ ပါကဋံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေမီ’’တိ, ဧဝဉ္စ တထာဂတဿ ဟောတိ. အထ စ ပနိဓေကစ္စေ…ပေ… တဿပိ ဟောတိ အညထတ္တန္တိ ဘဂဝါ ပဋိပန္နကာနံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ယတ္ထ ပန ဣစ္ဆာစာရေ ဌိတာ ဧကစ္စေ မောဃပုရိသာ ဟောန္တိ, တတြ ဘဂဝါ ပဿတိ – ‘‘ဣမေ ဣမံ ပဉှံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အဇာနိတွာဝ ဇာနန္တာ ဝိယ အပ္ပတ္တေ ပတ္တသညိနော ဟုတွာ ဂါမနိဂမာဒီသု ဝိသေဝမာနာ ဝိစရိဿန္တိ, တံ နေသံ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယာ’’တိ ဧဝမဿာယံ ဣစ္ဆာစာရေ ဌိတာနံ ကာရဏာ ပဋိပန္နကာနမ္ပိ အတ္ထာယ ‘‘ဓမ္မံ ဒေသိဿာမီ’’တိ ဥပ္ပန္နဿ စိတ္တဿ အညထာဘာဝေါ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

56. සුනක්ඛත්තය, 'මෙය තථාගතයන් වහන්සේට මෙසේ සිතෙයි' යන්නෙහි අදහස: සුනක්ඛත්තය, මෙම භික්ෂූන්ගේ ප්‍රශ්න විසඳීමේදී, ඔවුන්ට මෙම උදයව්‍යය ඥානය වැනි කරුණු ප්‍රකට නැත, ඔවුන් සිටින්නේ අඳුරක බැවිනි. එම නිසා ඔවුන් රහත් බව නොලබාම ලැබූවා යැයි සිතති. 'එන්න, මම මොවුන්ගේ එම වැරදි වැටහීම පිරිසිදු කොට ධර්මය ප්‍රකට කර දෙන්නෙමි' යි තථාගතයන් වහන්සේට සිතෙයි. 'සමහර මෝඝ පුරුෂයෝ' යනාදියෙන්: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිවැරදිව පිළිපදින්නන් වෙනුවෙන් ධර්මය දේශනා කරති. නමුත් යම් පිරිසක් අතර ලාභ සත්කාරයට ලොල් වූ මෝඝ පුරුෂයන් සිටීද, එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දකිති: 'මොවුන් මෙම ප්‍රශ්න අසා දැනගෙන, අර්ථය හරියට නොදැන දැනගත්තා සේ පෙන්වමින්, රහත් නොවී රහත් වූවා යැයි සිතා, ගම් නියම්ගම්හි තමන් විශේෂ ගුණ ලැබූවන් ලෙස පෙන්වමින් හැසිරෙති. එය ඔවුන්ට බොහෝ කල් අහිත පිණිස දුක් පිණිස පවතිනු ඇත.' මෙසේ එම මෝඝ පුරුෂයන් නිසා, නිවැරදිව පිළිපදින්නන්ගේ ද යහපත පිණිස ධර්මය දේශනා කරමි යන අදහස ඇති වෙයි. ඒ බව අරමුණු කොට මෙය වදාල සේක.

၅၈. လောကာမိသာဓိမုတ္တောတိ ဝဋ္ဋာမိသ-ကာမာမိသ-လောကာမိသဘူတေသု ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု အဓိမုတ္တော တန္နိန္နော တဂ္ဂရုကော တပ္ပဗ္ဘာရော. တပ္ပတိရူပီတိ [Pg.35] ကာမဂုဏသဘာဂါ. အာနေဉ္ဇပဋိသံယုတ္တာယာတိ အာနေဉ္ဇသမာပတ္တိပဋိသံယုတ္တာယ. သံသေယျာတိ ကထေယျ. အာနေဉ္ဇသံယောဇနေန ဟိ ခေါ ဝိသံယုတ္တောတိ အာနေဉ္ဇသမာပတ္တိသံယောဇနေန ဝိသံသဋ္ဌော. လောကာမိသာဓိမုတ္တောတိ ဧဝရူပေါ ဟိ လူခစီဝရဓရော မတ္တိကာပတ္တံ အာဒါယ အတ္တနော သဒိသေဟိ ကတိပယေဟိ သဒ္ဓိံ ပစ္စန္တဇနပဒံ ဂစ္ဆတိ, ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌကာလေ မနုဿာ ဒိသွာ ‘‘မဟာပံသုကုလိကာ အာဂတာ’’တိ ယာဂုဘတ္တာဒီနိ သမ္ပာဒေတွာ သက္ကစ္စံ ဒါနံ ဒေန္တိ, ဘတ္တကိစ္စေ နိဋ္ဌိတေ အနုမောဒနံ သုတွာ – ‘‘သွေပိ, ဘန္တေ, ဣဓေဝ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသထာ’’တိ ဝဒန္တိ. အလံ ဥပါသကာ, အဇ္ဇာပိ ဝေါ ဗဟူနံ ဒိန္နန္တိ. တေန ဟိ, ဘန္တေ, အန္တောဝဿံ ဣဓ ဝသေယျာထာတိ အဓိဝါသေတွာ ဝိဟာရမဂ္ဂံ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ သေနာသနံ ဂဟေတွာ ပတ္တစီဝရံ ပဋိသာမေန္တိ. သာယံ ဧကော အာဝါသိကော တေ ဘိက္ခူ ပုစ္ဆတိ ‘‘ကတ္ထ ပိဏ္ဍာယ စရိတ္ထာ’’တိ? အသုကဂါမေတိ. ဘိက္ခာသမ္ပန္နာတိ? အာမ ဧဝရူပါ နာမ မနုဿာနံ သဒ္ဓါ ဟောတိ. ‘‘အဇ္ဇေဝ နု ခေါ ဧတေ ဧဒိသာ, နိစ္စမ္ပိ ဧဒိသာ’’တိ? သဒ္ဓါ တေ မနုဿာ နိစ္စမ္ပိ ဧဒိသာ, တေ နိဿာယေဝ အယံ ဝိဟာရော ဝဍ္ဎတီတိ. တတော တေ ပံသုကုလိကာ ပုနပ္ပုနံ တေသံ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တိ, ဒိဝသာဝသေသံ ကထေတွာ ရတ္တိမ္ပိ ကထေန္တိ. ဧတ္တာဝတာ ဣစ္ဆာစာရေ ဌိတဿ သီသံ နိက္ခန္တံ ဟောတိ ဥဒရံ ဖာလိတံ. ဧဝံ လောကာမိသာဓိမုတ္တော ဝေဒိတဗ္ဗော.

58. 'Lokāmisādhimutto' යනු වට්ටාමිස, කාමාමිස සහ ලෝකාමිස යන පංච කාමගුණයන්හි ඇලුණු, ඒ දෙසටම නැඹුරු වූ, එයම උසස් කොට සලකන තැනැත්තායි. 'තප්පතිරූපී' යනු කාමගුණ සම්බන්ධ කතාවයි. 'ආනෙඤ්ජපටිසංයුත්තාය' යනු ආනෙඤ්ජ සමාපත්ති සම්බන්ධ කතාව කී කල එය ඇසීමට අකමැති වීමයි. 'සංසෙය්‍ය' යනු පවසන්නේය යන්නයි. 'ආනෙඤ්ජසංයොජනෙන හි ඛො විසංයුත්තො' යනු ආනෙඤ්ජ සමාපත්ති සංයෝජනයෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. ලෝකාමිසයෙහි ඇලුණු අලජ්ජී පුද්ගලයා මෙසේ දත යුතුය: මෙබඳු මහණෙක් රළු සිවුරු දරා, මැටි පාත්‍රයක් ගෙන, තමා වැනි තවත් කිහිප දෙනෙකු සමඟ ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයකට යයි. ගමට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැදුණු කල මිනිසුන් ඔවුන් දැක 'මහා පාංශුකූලික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩියා' යැයි සිතා යාගු බත් ආදිය පිළියෙළ කොට ගෞරවයෙන් දන් දෙති. දන් වළඳා අවසානයේ අනුමෝදනාව අසා, 'ස්වාමීනි, හෙටත් මෙහිම පිණ්ඩපාතයට වැඩිය මැනව' යැයි පවසති. 'උපාසකවරුනි, අදත් ඔබ අපට බොහෝ දේ පූජා කළා, ඒ සෑහේ' යැයි කී කල, 'එසේ නම් ස්වාමීනි, මේ වස් කාලය මෙහිම වැඩ සිටිය මැනව' යැයි පවසති. එවිට ඔවුන් එය පිළිගෙන විහාරයට යති. සවස් කාලයේ එහි වෙසෙන භික්ෂුවක් මොවුන්ගෙන් තොරතුරු විමසයි. 'මිනිසුන් තුළ මහා ශ්‍රද්ධාවක් පවතී, ඔවුන් සැමදා මෙසේමය' යනාදී වශයෙන් පවසමින් එම මිනිසුන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරති. දහවල් කාලයේ මෙන්ම රාත්‍රියේ ද එම කතාවම පවසති. මෙසේ ලාභ සත්කාර කෙරෙහි ලොල් වූ භික්ෂුවගේ සිත නිතරම පිටතට (ගිහියන් දෙසට) යොමු වී පවතී. ලෝකාමිසයෙහි ඇලුණු පුද්ගලයා මෙසේ දත යුතුය.

၅၉. ဣဒါနိ အာနေဉ္ဇသမာပတ္တိလာဘိံ အဓိမာနိကံ ဒဿေန္တော ဌာနံ ခေါ ပနေတန္တိအာဒိမာဟ. အာနေဉ္ဇာဓိမုတ္တဿာတိ ကိလေသသိဉ္စနဝိရဟိတာသု ဟေဋ္ဌိမာသု ဆသု သမာပတ္တီသု အဓိမုတ္တဿ တန္နိန္နဿ တဂ္ဂရုနော တပ္ပဗ္ဘာရဿ. သေ ပဝုတ္တေတိ တံ ပဝုတ္တံ. ဆ သမာပတ္တိလာဘိနော ဟိ အဓိမာနိကဿ ပဉ္စကာမဂုဏာမိသဗန္ဓနာ ပတိတပဏ္ဍုပလာသော ဝိယ ဥပဋ္ဌာတိ. တေနေတံ ဝုတ္တံ.

59. දැන් ආනෙඤ්ජ සමාපත්ති ලාභීව අභිමානයෙන් යුත් පුද්ගලයා පෙන්වීමට 'ṭhānaṃ kho panetaṃ' යනාදිය වදාල සේක. 'ආනෙඤ්ජාධිමුත්තස්ස' යනු කෙලෙස් සෙලවීමෙන් තොර වූ පහළ සමාපත්ති සයෙහි ඇලුණු, එයම ගරු කරන තැනැත්තාටයි. 'Se pavutte' යන්නෙන් ලෝකාමිසයෙන් තොර බව කියැවේ. සය සමාපත්ති ලාභී අභිමානික පුද්ගලයාට පංච කාමගුණ නැමැති ආමිස බන්ධනය ගසින් වැටුණු වියළි කොළයක් මෙන් පෙනේ. ඒ අදහසින් මෙය වදාල සේක.

၆၀. ဣဒါနိ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ္တိ လာဘိနော အဓိမာနိကဿ နိဃံသံ ဒဿေတုံ ဌာနံ ခေါ ပနာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒွေဓာ ဘိန္နာတိ မဇ္ဈေ ဘိန္နာ. အပ္ပဋိသန္ဓိကာတိ ခုဒ္ဒကာ မုဋ္ဌိပါသာဏမတ္တာ ဇတုနာ ဝါ သိလေသေန ဝါ အလ္လီယာပေတွာ ပဋိသန္ဓာတုံ သက္ကာ. မဟန္တံ ပန ကုဋာဂါရပ္ပမာဏံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သေ ဘိန္နေတိ တံ ဘိန္နံ. ဥပရိ [Pg.36] သမာပတ္တိလာဘိနော ဟိ ဟေဋ္ဌာသမာပတ္တိ ဒွေဓာဘိန္နာ သေလာ ဝိယ ဟောတိ, တံ သမာပဇ္ဇိဿာမီတိ စိတ္တံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေနေတံ ဝုတ္တံ.

60. දැන් ආකිංචඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලාභී, තමා රහත් වූයේ යයි වැරදියට සිතන (අධිමානික) පුද්ගලයාගේ සීමාව පෙන්වීම සඳහා 'ඨානං ඛො පන' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ද්වෙධා භින්නා' යනු මැදින් පැළුණු යන්නයි. 'අප්පටිසන්ධිකා' යනු ලාකඩ මගින් හෝ මැලියම් මගින් අලවා නැවත සන්ධි කළ හැකි මිට මොලවන ප්‍රමාණයේ කුඩා ගල් කැටයක් නොව, මෙහි අදහස් කළේ කූටාගාරයක් (පල දෙකක් සහිත ගොඩනැගිල්ලක්) පමණ විශාල වූ, එසේ අලවා සන්ධි කළ නොහැකි මහා ගලක් ගැනය. 'සෙ භින්නෙ' යනු ඒ බිඳුණු බවයි. මන්දයත් ඉහළ සමාපත්තියක් ලාභියාට පහළ සමාපත්තිය මැදින් පැළුණු මහා ගලක් මෙන් වෙයි. 'එය නැවත සමවදින්නෙමි' යන සිතක් ඔහුට ඇති නොවේ. ඒ නිසා මෙය වදාරන ලදී.

၆၁. ဣဒါနိ နေဝသညာနာသညာယတနလာဘိနော အဓိမာနိကဿ စ နိဃံသံ ဒဿေန္တော ဌာနံ ခေါ ပနာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သေ ဝန္တေတိ တံ ဝန္တံ. အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိနော ဟိ ဟေဋ္ဌာသမာပတ္တိယော ဝန္တသဒိသာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ပုန သမာပဇ္ဇိဿာမီတိ စိတ္တံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေနေတံ ဝုတ္တံ.

61. දැන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලාභී අධිමානික පුද්ගලයාගේ ද සීමාව පෙන්වමින් 'ඨානං ඛො පන' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සෙ වන්තෙ' යනු වමනය කරන ලද බවයි. අෂ්ට සමාපත්ති ලාභියාට පහළ සමාපත්ති වමනය කරන ලද දෙයක් මෙන් වැටහෙයි. 'නැවත සමවදින්නෙමි' යන සිතක් ඔහුට ඇති නොවේ. ඒ නිසා මෙය වදාරන ලදී.

၆၂. ဣဒါနိ ခီဏာသဝဿ နိဃံသံ ဒဿေန္တော ဌာနံ ခေါ ပနာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သေ ဥစ္ဆိန္နမူလေတိ သော ဥစ္ဆိန္နမူလော. ဥပရိ သမာပတ္တိလာဘိနော ဟိ ဟေဋ္ဌာသမာပတ္တိ မူလစ္ဆိန္နတာလော ဝိယ ဥပဋ္ဌာတိ, တံ သမာပဇ္ဇိဿာမီတိ စိတ္တံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေနေတံ ဝုတ္တံ.

62. දැන් රහතන් වහන්සේගේ සීමාව පෙන්වමින් 'ඨානං ඛො පන' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සෙ උච්ඡින්නමූලෙ' යනු සිඳ දැමූ මුල් ඇති බවයි. ඉහළ සමාපත්තියක් (අර්හත් ඵල සමාපත්තිය) ලැබූ තැනැත්තාට පහළ සමාපත්තිය මුල් සිඳ දැමූ තල් ගසක් මෙන් වැටහෙයි. 'එය සමවදින්නෙමි' යන සිතක් ඔහුට ඇති නොවේ. ඒ නිසා මෙය වදාරන ලදී.

၆၃. ဌာနံ ခေါ ပနာတိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. ဟေဋ္ဌာ ဟိ သမာပတ္တိလာဘိနော အဓိမာနိကဿပိ ခီဏာသဝဿပိ နိဃံသော ကထိတော, သုက္ခဝိပဿကဿ ပန အဓိမာနိကဿပိ ခီဏာသဝဿပိ န ကထိတော. တေသံ ဒွိန္နမ္ပိ နိဃံသံ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တံ ပန ပဋိက္ခိတ္တံ. သမာပတ္တိလာဘိနော ဟိ အဓိမာနိကဿ နိဃံသေ ကထိတေ သုက္ခဝိပဿကဿပိ အဓိမာနိကဿ ကထိတောဝ ဟောတိ, သမာပတ္တိလာဘိနော စ ခီဏာသဝဿ ကထိတေ သုက္ခဝိပဿကခီဏာသဝဿ ကထိတောဝ ဟောတိ. ဧတေသံ ပန ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ သပ္ပာယာသပ္ပာယံ ကထေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

63. 'ඨානං ඛො පන' යනු වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. මීට පෙර සමාපත්තිලාභී වූ අධිමානිකයාගේත් රහතන් වහන්සේගේත් සීමාවන් පවසන ලදී. එහෙත් සමාපත්ති රහිත (ශුෂ්ක විපස්සක) අධිමානිකයාගේ හෝ රහතන් වහන්සේගේ සීමාව පවසා නැත. ඒ දෙදෙනාගේම සීමාව පෙන්වීම පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහෙත් මහා අට්ඨකථාවෙහි එය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. මන්දයත් සමාපත්තිලාභී අධිමානිකයා ගැන පැවසූ විට ශුෂ්ක විපස්සක අධිමානිකයා ගැනත්, සමාපත්තිලාභී රහතන් වහන්සේ ගැන පැවසූ විට ශුෂ්ක විපස්සක රහතන් වහන්සේ ගැනත් පැවසුවා හා සමාන වන බැවිනි. එසේ වුවත්, මෙම භික්ෂූන් දෙදෙනාට (සමාපත්තිලාභී අධිමානිකයාට හා සමාපත්තිලාභී රහතන් වහන්සේට) සප්පාය අසප්පාය දේ පැවසීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

တတ္ထ သိယာ – ပုထုဇ္ဇနဿ တာဝ အာရမ္မဏံ အသပ္ပာယံ ဟောတု, ခီဏာသဝဿ ကထံ အသပ္ပာယန္တိ. ယဒဂ္ဂေန ပုထုဇ္ဇနဿ အသပ္ပာယံ, တဒဂ္ဂေန ခီဏာသဝဿာပိ အသပ္ပာယမေဝ. ဝိသံ နာမ ဇာနိတွာ ခါဒိတမ္ပိ အဇာနိတွာ ခါဒိတမ္ပိ ဝိသမေဝ. န ဟိ ခီဏာသဝေနပိ ‘‘အဟံ ခီဏာသဝေါ’’တိ အသံဝုတေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ခီဏာသဝေနပိ ယုတ္တပယုတ္တေနေဝ ဘဝိတုံ ဝဋ္ဋတိ.

එහි මෙබඳු චෝදනාවක් විය හැකිය - 'පෘථග්ජනයාට අරමුණ අසප්පාය වීම පසෙක තැබුවද, රහතන් වහන්සේට අරමුණ අසප්පාය වන්නේ කෙසේද?' යන්නයි. යම් පමණකින් පෘථග්ජනයාට අසප්පාය වේද, ඒ හා සමානවම රහතන් වහන්සේටද එය අසප්පායමය. වස යනු දැනගෙන කෑවත් නොදැන කෑවත් වසමය. රහතන් වහන්සේ විසින්ද 'මම රහතන් වහන්සේ නමකැයි' සිතා අසංවරව නොසිටිය යුතුය. රහතන් වහන්සේ විසින්ද මැනවින් යෙදූ වීර්යයෙන් හා සිහියෙන් යුක්තවම වාසය කළ යුතුය.

၆၄. တတ္ထ သမဏေနာတိ ဗုဒ္ဓသမဏေန. ဆန္ဒရာဂဗျာပါဒေနာတိ သော အဝိဇ္ဇာသင်္ခါတော ဝိသဒေါသော ဆန္ဒရာဂေန စ ဗျာပါဒေန စ ရုပ္ပတိ ကုပ္ပတိ. အသပ္ပာယာနီတိ အဝဍ္ဎိကရာနိ အာရမ္မဏာနိ. အနုဒ္ဓံသေယျာတိ သောသေယျ [Pg.37] မိလာပေယျ. သဥပါဒိသေသန္တိ သဂဟဏသေသံ, ဥပါဒိတဗ္ဗံ ဂဏှိတဗ္ဗံ ဣဓ ဥပါဒီတိ ဝုတ္တံ. အနလဉ္စ တေ အန္တရာယာယာတိ ဇီဝိတန္တရာယံ တေ ကာတုံ အသမတ္ထံ. ရဇောသူကန္တိ ရဇော စ ဝီဟိသုကာဒိ စ သူကံ. အသု စ ဝိသဒေါသောတိ သော စ ဝိသဒေါသော. တဒုဘယေနာတိ ယာ သာ အသပ္ပာယကိရိယာ စ ယော ဝိသဒေါသော စ, တေန ဥဘယေန. ပုထုတ္တန္တိ မဟန္တဘာဝံ.

64. එහි 'සමණෙන' යනු බුද්ධ ශ්‍රමණයාණන් විසිනි. 'ඡන්දරාගබ්‍යාපාදෙන' යනු අවිද්‍යාව යයි කියනු ලබන ඒ විෂ දෝෂය ඡන්දරාගය හා ව්‍යාපාදය හේතුවෙන් කිපීමයි. 'අසප්පායානි' යනු අභිවෘද්ධියක් ඇති නොකරන අරමුණුයි. 'අනුද්ධංසෙය්‍යා' යනු (කුසල් දහම්) වියළා මැලවී යන්නට සලස්වයි. 'සඋපාදිසෙසං' යනු ග්‍රහණය කිරීමේ ශේෂය සහිත වූ යන්නයි. මෙහි 'උපාදි' ලෙස හඳුන්වන්නේ ග්‍රහණය කරගත යුතු ඒ විෂ කොටසයි. 'අනලඤ්ච තෙ අන්තරායාය' යනු ඔබගේ ජීවිතයට අනතුරක් කිරීමට ඒ (විෂ) අසමත්ය යන්නයි. 'රජොසූකං' යනු දූවිලි හා වී කරල්වල තිබෙන සියුම් කෙඳි වැනි වූ දුක් පීඩා ගෙන දෙන දේය. 'අසූ ච විසදොසො' යනු ඒ විෂ දෝෂයයි. 'තදුභයෙන' යනු ඒ අසප්පාය ක්‍රියාව හා විෂ දෝෂය යන කරුණු දෙකම හේතුවෙනි. 'පුථුත්තං' යනු විශාල බවයි.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ သဥပါဒါနသလ္လုဒ္ဓါရော ဝိယ အပ္ပဟီနော အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, အသပ္ပာယကိရိယာယ ဌိတဘာဝေါ ဝိယ ဆသု ဒွါရေသု အသံဝုတကာလော, တဒုဘယေန ဝဏေ ပုထုတ္တံ ဂတေ မရဏံ ဝိယ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဟီနာယာဝတ္တနံ, မရဏမတ္တံ ဒုက္ခံ ဝိယ အညတရာယ ဂရုကာယ သံကိလိဋ္ဌာယ အာပတ္တိယာ အာပဇ္ဇနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သုက္ကပက္ခေပိ ဣမိနာဝ နယေန ဩပမ္မသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එසේම මෙහි ඉතිරි වූ හුලක් ඉවත් කිරීම වැනි වූ ප්‍රහීණය නොකළ අවිද්‍යා විෂ දෝෂය දත යුතුය. අසප්පාය ක්‍රියාවෙහි යෙදී සිටින්නාක් මෙන් දොරටු සයෙහි අසංවරව සිටින කාලය දත යුතුය. ඒ දෙකම හේතුවෙන් තුවාලය උත්සන්න වී මරණයට පත්වන්නාක් මෙන්, ශික්ෂා පද අත්හැර හීන වූ ගිහිභාවයට පත්වීම දත යුතුය. මරණීය දුක්ඛයක් මෙන් කිසියම් බරපතල වූ කෙලෙසුණු ආපත්තියකට පත්වීම දත යුතුය. ශුක්ල පක්ෂයේදී ද (කුසල් පාර්ශවයේදී ද) මෙම ක්‍රමයෙන්ම උපමා ගලපා ගැනීම දත යුතුය.

၆၅. သတိယာယေတံ အဓိဝစနန္တိ ဧတ္ထ သတိ ပညာဂတိကာ. လောကိကာယ ပညာယ လောကိကာ ဟောတိ, လောကုတ္တရာယ လောကုတ္တရာ. အရိယာယေတံ ပညာယာတိ ပရိသုဒ္ဓါယ ဝိပဿနာပညာယ.

65. 'සතියයෙතං අධිවචනං' යන්නෙහි මෙහි සිහිය (සතිය) ප්‍රඥාව අනුව පවතින්නකි. ලෞකික ප්‍රඥාව සමඟ ලෞකික සිහිය පවතියි, ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව සමඟ ලෝකෝත්තර සිහිය පවතියි. 'අරියායෙතං පඤ්ඤාය' යනු පිරිසිදු වූ විපස්සනා ප්‍රඥාවයි.

ဣဒါနိ ခီဏာသဝဿ ဗလံ ဒဿေန္တော သော ဝတာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သံဝုတကာရီတိ ပိဟိတကာရီ. ဣတိ ဝိဒိတွာ နိရုပဓီတိ ဧဝံ ဇာနိတွာ ကိလေသုပဓိပဟာနာ နိရုပဓိ ဟောတိ, နိရုပါဒါနောတိ အတ္ထော. ဥပဓိသင်္ခယေ ဝိမုတ္တောတိ ဥပဓီနံ သင်္ခယဘူတေ နိဗ္ဗာနေ အာရမ္မဏတော ဝိမုတ္တော. ဥပဓိသ္မိန္တိ ကာမုပဓိသ္မိံ. ကာယံ ဥပသံဟရိဿတီတိ ကာယံ အလ္လီယာပေဿတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တဏှက္ခယေ နိဗ္ဗာနေ အာရမ္မဏတော ဝိမုတ္တော ခီဏာသဝေါ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ သေဝိတုံ, ကာယံ ဝါ ဥပသံဟရိဿတိ စိတ္တံ ဝါ ဥပ္ပာဒေဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

දැන් රහතන් වහන්සේගේ බලය පෙන්වමින් 'සො වත' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සංවුතකාරී' යනු (දොරටු) වසාගෙන ක්‍රියා කරන්නායි. 'ඉති විදිත්වා නිරූපධි' යනු මෙසේ දැනගෙන කෙලෙස් උපධීන් ප්‍රහීණය කිරීමෙන් උපධි රහිත වූ බවයි. එහි අර්ථය උපාදාන රහිත වූ යන්නයි. 'උපධිසංඛයෙ විමුත්තො' යනු උපධීන් ක්ෂය වූ නිවන අරමුණු කිරීමෙන් මිදුණු බවයි. 'උපධිස්මිං' යනු පංච කාම ගුණ නැමැති උපධීන් කෙරෙහිය. 'කායං උපසංහරිස්සති' යනු කය පමුණුවන්නේය (කය ඇල කරන්නේය) යන්නයි. මෙයින් අදහස් කළේ මෙයයි - තණ්හාව ක්ෂය කළ නිවන අරමුණු කොට මිදුණු රහතන් වහන්සේ පංච කාම ගුණයන් සේවනය පිණිස කය පමුණුවන්නේ හෝ සිතක් උපදවන්නේ හෝ වේ යන කරුණ කිසිසේත් සිදු විය නොහැක්කකි. ඉතිරි සියලු පදවල අර්ථ පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

පපඤ්චසූදනිය නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාවෙහි

သုနက္ခတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සුනක්ඛත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. အာနေဉ္ဇသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၆. ဧဝံ [Pg.38] မေ သုတန္တိ အာနေဉ္ဇသပ္ပာယသုတ္တံ. တတ္ထ အနိစ္စာတိ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ. ကာမာတိ ဝတ္ထုကာမာပိ ကိလေသကာမာပိ. တုစ္ဆာတိ နိစ္စသာရဓုဝသာရအတ္တသာရဝိရဟိတတ္တာ ရိတ္တာ, န ပန နတ္ထီတိ ဂဟေတဗ္ဗာ. န ဟိ တုစ္ဆမုဋ္ဌီတိ ဝုတ္တေ မုဋ္ဌိ နာမ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဿ ပန အဗ္ဘန္တရေ ကိဉ္စိ နတ္ထိ, သော ဝုစ္စတိ တုစ္ဆော. မုသာတိ နာသနကာ. မောသဓမ္မာတိ နဿနသဘာဝါ, ခေတ္တံ ဝိယ ဝတ္ထု ဝိယ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ ဝိယ စ န ပညာယိတ္ထ, ကတိပါဟေနေဝ သုပိနကေ ဒိဋ္ဌာ ဝိယ နဿန္တိ န ပညာယန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မောသဓမ္မာ’’တိ, မာယာကတမေတန္တိ ယထာ မာယာယ ဥဒကံ မဏီတိ ကတွာ ဒဿိတံ, ဗဒရိပဏ္ဏံ ကဟာပဏောတိ ကတွာ ဒဿိတံ, အညံ ဝါ ပန ဧဝရူပံ ဒဿနူပစာရေ ဌိတဿေဝ တထာ ပညာယတိ, ဥပစာရာတိက္ကမတော ပဋ္ဌာယ ပါကတိကမေဝ ပညာယတိ. ဧဝံ ကာမာပိ ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနဋ္ဌေန ‘‘မာယာကတ’’န္တိ ဝုတ္တာ. ယထာ စ မာယာကာရော ဥဒကာဒီနိ မဏိအာဒီနံ ဝသေန ဒဿေန္တော ဝဉ္စေတိ, ဧဝံ ကာမာပိ အနိစ္စာဒီနိ နိစ္စာဒိသဘာဝံ ဒဿေန္တာ ဝဉ္စေန္တီတိ ဝဉ္စနကဋ္ဌေနပိ ‘‘မာယာကတ’’န္တိ ဝုတ္တာ. ဗာလလာပနန္တိ မယှံ ပုတ္တော, မယှံ ဓီတာ, မယှံ ဟိရညံ မယှံ သုဝဏ္ဏန္တိ ဧဝံ ဗာလာနံ လာပနတော ဗာလလာပနံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ ကာမာတိ မာနုသကာ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ. သမ္ပရာယိကာတိ တေ ဌပေတွာ အဝသေသာ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ. ကာမသညာတိ မာနုသကေ ကာမေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နသညာ. ဥဘယမေတံ မာရဓေယျန္တိ ဧတေ ကာမာ စ ကာမသညာ စ ဥဘယမ္ပိ မာရဓေယျံ. ယေဟိ ဥဘယမေတံ ဂဟိတံ, တေသဉှိ ဥပရိ မာရော ဝသံ ဝတ္တေတိ. တံ သန္ဓာယ ‘‘ဥဘယမေတံ မာရဓေယျ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

66. 'ඒවං මේ සුතං' යනු ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍රයයි. එහි 'අනිච්චා' යනු වී නැති වී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වූවන්ය. 'කාමා' යනු වත්ථු කාමයන් ද ක්ලේශ කාමයන් ද වේ. 'තුච්ඡා' යනු නිත්‍ය සාරයෙන්, ධ්‍රැව සාරයෙන් සහ ආත්ම සාරයෙන් තොර බැවින් හිස් වූ දේවල්ය. එහෙත් එය 'නැති' යන අර්ථයෙන් නොගත යුතුය. ලොව 'හිස් මිටක්' යැයි කී විට මිටක් නැතැයි ඉන් අදහස් නොවේ. යමක ඇතුළත කිසිවක් නැති විට එය 'හිස්' (තුච්ඡ) යැයි කියනු ලැබේ. 'මුසා' යනු විනාශ කරන සුළු බැවිනි. 'මෝසධම්මා' යනු නැසෙන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. කුඹුරක් හෝ වස්තුවක් හෝ රන් රිදී මෙන් (ස්ථිරව) පෙනෙන්නේ නැත. දින කිහිපයකින් සිහිනයෙන් දුටු දෙයක් මෙන් විනාශ වී යයි, නොපෙනී යයි. එබැවින් 'මෝසධම්මා' (මුසාව ස්වභාව කොට ඇත්තෝ) යැයි වදාරන ලදී. 'මායාකතමේතං' යනු මායාවෙන් ජලය මැණිකක් ලෙස පෙන්වන්නාක් මෙන් ද, දම් පාට කොළයක් කහාපණයක් (කාසියක්) ලෙස පෙන්වන්නාක් මෙන් ද, නැතහොත් එවැනි වෙනත් යමක් පෙනෙන මානයේ සිටිනා තෙක් පමණක් එලෙස පෙනෙන අතර, එම සීමාව ඉක්මවූ විට එහි ප්‍රකෘති ස්වභාවයම පෙනෙන්නාක් මෙනි. එලෙසම කාමයෝ ද තාවකාලිකව පෙනී සිටින අර්ථයෙන් 'මායාකෘත' යැයි කියනු ලැබේ. තවද, මායාවියෙකු ජලය ආදිය මැණික් ආදිය ලෙස පෙන්වා රවටන්නාක් මෙන්, කාමයෝ ද අනිත්‍ය දේ නිත්‍ය ස්වභාවයෙන් පෙන්වා රවටන බැවින්, රැවටීමේ අර්ථයෙන් ද 'මායාකෘත' යැයි කියනු ලැබේ. 'බාලලාපනං' යනු 'මාගේ පුතා', 'මාගේ දියණිය', 'මාගේ රන් රිදී' යනුවෙන් අඥානයන් කරන ප්‍රලාපයන් බැවින් බාලලාපන නම් වේ. 'දිට්ඨධම්මිකා කාමා' යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයට අයත් පංච කාම ගුණයන්ය. 'සම්පරායිකා' යනු ඒවා හැර ඉතිරි දිව්‍ය ලෝකයන්හි පවතින කාමයන්ය. 'දිට්ඨධම්මිකා කාමසඤ්ඤා' යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයේ කාමයන් අරමුණු කොට උපදින සංඥාවයි. 'උභයමේතං මාරධෙය්‍යං' යනු මේ කාමයන් සහ කාම සංඥාවන් යන දෙකම මාරයාගේ විෂය පථය බවයි. යමෙකු මේ දෙක ග්‍රහණය කරගන්නේ ද, ඔවුන් මත මාරයා තම වසඟය පවත්වයි. එය අරමුණු කොට 'මෙම දෙකම මාරයාගේ දේපළකි' යැයි වදාරන ලදී.

မာရဿေသ ဝိသယောတိအာဒီသုပိ ယထာ စောဠဿ ဝိသယော စောဠဝိသယော, ပဏ္ဍဿ ဝိသယော ပဏ္ဍဝိသယော, သံဝရာနံ ဝိသယော သံဝရဝိသယောတိ ပဝတ္တနဋ္ဌာနံ ဝိသယောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ယေဟိ ဧတေ ကာမာ ဂဟိတာ, တေသံ ဥပရိ မာရော ဝသံ ဝတ္တေတိ. တံ သန္ဓာယ မာရဿေသ ဝိသယောတိ ဝုတ္တံ. ပဉ္စ ပန ကာမဂုဏေ နိဝါပဗီဇံ ဝိယ ဝိပ္ပကိရန္တော မာရော ဂစ္ဆတိ. ယေဟိ ပန တေ ဂဟိတာ, တေသံ ဥပရိ မာရော ဝသံ ဝတ္တေတိ. တံ သန္ဓာယ မာရဿေသ နိဝါပေါတိ ဝုတ္တံ. ယထာ စ ယတ္ထ ဟတ္ထိအာဒယော ဝသံ ဝတ္တေန္တိ, သော ဟတ္ထိဂေါစရော အဿဂေါစရော အဇဂေါစရောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ [Pg.39] ယေဟိ ဧတေ ကာမာ ဂဟိတာ, တေသု မာရော ဝသံ ဝတ္တေတိ. တံ သန္ဓာယ မာရဿေသ ဂေါစရောတိ ဝုတ္တံ.

'මාරස්සේස විසයෝ' යනාදියෙහි, චෝළ රජුගේ විෂය (රාජ්‍යය) චෝළ විෂය ලෙස ද, පාණ්ඩ්‍ය රජුගේ විෂය පාණ්ඩ්‍ය විෂය ලෙස ද, සංවර රජුන්ගේ විෂය සංවර විෂය ලෙස ද පවතින ස්ථානය 'විෂය' යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙනි. එලෙසම යම් කෙනෙකු මේ කාමයන් ග්‍රහණය කරගන්නේ ද, ඔවුන් කෙරෙහි මාරයා තම ආධිපත්‍යය පවත්වයි. එය අරමුණු කොට 'මාරයාගේ විෂයය' යැයි වදාරන ලදී. මාරයා පංච කාම ගුණයන් ගොදුරු බිමක විසිරුවන බීජ මෙන් පතුරුවා ගමන් කරයි. යමෙකු ඒවා ග්‍රහණය කරගන්නේ ද, ඔවුන් කෙරෙහි මාරයා බලය පවත්වයි. එය අරමුණු කොට 'මාරයාගේ ගොදුරු බිම' (නිවාප) යැයි වදාරන ලදී. තවද යම් තැනක ඇතුන් ආදීන් හැසිරෙන්නේ ද එය ඇත් ගොදුරු බිම, අස් ගොදුරු බිම, එළු ගොදුරු බිම යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, යම් කෙනෙකු මේ කාමයන් ග්‍රහණය කරගන්නේ ද ඔවුන් කෙරෙහි මාරයා හැසිරෙයි (වසඟය පවත්වයි). එය අරමුණු කොට 'මාරයාගේ ගොදුරු බිම' (ගෝචර) යැයි වදාරන ලදී.

ဧတ္ထာတိ ဧတေသု ကာမေသု. မာနသာတိ စိတ္တသမ္ဘူတာ. တတ္ထ သိယာ – ဒုဝိဓေ တာဝ ကာမေ အာရဗ္ဘ အဘိဇ္ဈာနလက္ခဏာ အဘိဇ္ဈာ, ကရဏုတ္တရိယလက္ခဏော သာရမ္ဘော စ ဥပ္ပဇ္ဇတု, ဗျာပါဒေါ ကထံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? မမာယိတေ ဝတ္ထုသ္မိံ အစ္ဆိန္နေပိ သောစန္တိ, အစ္ဆိဇ္ဇန္တေပိ သောစန္တိ, အစ္ဆိန္နသင်္ကိနောပိ သောစန္တိ, ယော ဧဝရူပေါ စိတ္တဿ အာဃာတောတိ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေဝ အရိယသာဝကဿာတိ တေ အရိယသာဝကဿ. ဝကာရော အာဂမသန္ဓိမတ္တံ ဟောတိ. ဣဓ မနုသိက္ခတောတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ သိက္ခန္တဿ တေ တယောပိ ကိလေသာ အန္တရာယကရာ ဟောန္တိ. အဘိဘုယျ လောကန္တိ ကာမလောကံ အဘိဘဝိတွာ. အဓိဋ္ဌာယ မနသာတိ ဈာနာရမ္မဏစိတ္တေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ. အပရိတ္တန္တိ ကာမာဝစရစိတ္တံ ပရိတ္တံ နာမ, တဿ ပဋိက္ခေပေန မဟဂ္ဂတံ အပရိတ္တံ နာမ. ပမာဏန္တိပိ ကာမာဝစရမေဝ, ရူပါဝစရံ အရူပါဝစရံ အပ္ပမာဏံ. သုဘာဝိတန္တိ ပန ဧတံ ကာမာဝစရာဒီနံ နာမံ န ဟောတိ, လောကုတ္တရဿေဝေတံ နာမံ. တသ္မာ ဧတဿ ဝသေန အပရိတ္တံ အပ္ပမာဏံ သုဘာဝိတန္တိ သဗ္ဗံ လောကုတ္တရမေဝ ဝဋ္ဋတိ.

'එත්ථා' යනු මෙම කාමයන්හි ය. 'මානසා' යනු සිතෙහි උපන් අභිධ්‍යා, ව්‍යාපාද හා සාරම්භයන් ය. එහිදී මෙවැනි චෝදනාවක් නැගිය හැකිය: 'දෙවැදෑරුම් කාමයන් අරමුණු කොට අභිධ්‍යා ලක්ෂණ ඇති අභිධ්‍යාව ද, දැඩිව ක්‍රියා කිරීමේ ලක්ෂණ ඇති සාරම්භය ද උපදිතැයි ගනිමු; එහෙත් ව්‍යාපාදය උපදින්නේ කෙසේද?' යනුයි. තමාගේ යැයි සම්මත වස්තුවක් අනුන් පැහැරගත් විට ද සෝක කරති, එය නිතැතින් විනාශ වන විට ද සෝක කරති, එය පැහැරගනු ඇතැයි සැකයෙන් ද සෝක කරති. සිතෙහි ඇති වන මෙබඳු වූ යම් කෝපයක් (ආඝාතයක්) ඇත්ද, එය ව්‍යාපාදයයි. මෙලෙස එය උපදී. 'තේව අරියසාවකස්ස' යනු ඒ අරියශ්‍රාවකයාට යන්නයි. මෙහි 'ව' කාරය සන්ධි වීමක් පමණි. 'ඉධ අනුසික්ඛතෝ' යනු මෙම ශාසනයෙහි හික්මෙන්නා වූ තැනැත්තාට ඒ කෙලෙස් තුනම අන්තරායකර වේ යන්නයි. 'අභිභුය්‍ය ලෝකං' යනු කාම ලෝකය මැඩ පවත්වා යන්නයි. 'අධිට්ඨාය මනසා' යනු ධ්‍යාන අරමුණෙහි සිතින් අධිෂ්ඨානය පිහිටුවා ගැනීමයි. 'අපරිත්තං' යනු කාමාවචර සිත 'පරිත්ත' (කුඩා) නම් වේ, එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ලැබෙන මහග්ගත සිත 'අපරිත්ත' නම් වේ. 'පමාණ' යනු ද කාමාවචරමය; රූපාවචර හා අරූපාවචර සිත් 'අප්පමාණ' වේ. 'සුභාවිතං' යනු කාමාවචර ආදියට නමක් නොවේ, එය ලෝකෝත්තර දහමටම නමකි. එබැවින් මෙම වචනය අනුව අපරිත්ත, අප්පමාණ හා සුභාවිත යන සියල්ල ලෝකෝත්තරම යැයි ගැනීම සුදුසු වේ.

တဗ္ဗဟုလဝိဟာရိနောတိ ကာမပဋိဗာဟနေန တမေဝ ပဋိပဒံ ဗဟုလံ ကတွာ ဝိဟရန္တဿ. အာယတနေ စိတ္တံ ပသီဒတီတိ ကာရဏေ စိတ္တံ ပသီဒတိ. ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ? အရဟတ္တံ ဝါ, အရဟတ္တဿ ဝိပဿနံ ဝါ, စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဝါ, စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ဥပစာရံ ဝါ. သမ္ပသာဒေ သတီတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓော သမ္ပသာဒေါ အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒေါ စ ပဋိလာဘသမ္ပသာဒေါ စ. အရဟတ္တဿ ဟိ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဝိဟရတော မဟာဘူတာဒီသု ဥပဋ္ဌဟန္တေသု ယေနိမေ နီဟာရေန မဟာဘူတာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဥပါဒါရူပါ ဥပဋ္ဌဟန္တိ နာမရူပါ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ပစ္စယာ သဗ္ဗထာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, လက္ခဏာရမ္မဏာ ဝိပဿနာ ဥပဋ္ဌဟတိ, အဇ္ဇေဝ အရဟတ္တံ ဂဏှိဿာမီတိ အပ္ပဋိလဒ္ဓေယေဝ အာသာ သန္တိဋ္ဌတိ, အဓိမောက္ခံ ပဋိလဘတိ. တတိယဇ္ဈာနံ ဝါ ပါဒကံ ကတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနတ္ထာယ ကသိဏပရိကမ္မံ ကရောန္တဿ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနာဒီနိ သမနုပဿတော ယေနိမေ နီဟာရေန နီဝရဏာ ဝိက္ခမ္ဘန္တိ, ကိလေသာ သန္နိသီဒန္တိ, သတိ သန္တိဋ္ဌတိ, သင်္ခါရဂတံ ဝါ ဝိဘူတံ ပါကဋံ ဟုတွာ ဒိဗ္ဗစက္ခုကဿ ပရလောကော ဝိယ ဥပဋ္ဌာတိ[Pg.40], စိတ္တုပ္ပာဒေါ လေပပိဏ္ဍေ လဂ္ဂမာနော ဝိယ ဥပစာရေန သမာဓိယတိ, အဇ္ဇေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီတိ အပဋိလဒ္ဓေယေဝ အာသာ သန္တိဋ္ဌတိ, အဓိမောက္ခံ ပဋိလဘတိ. အယံ အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒေါ နာမ. တသ္မိံ သမ္ပသာဒေ သတိ. ယော ပန အရဟတ္တံ ဝါ ပဋိလဘတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဝါ, တဿ စိတ္တံ ဝိပ္ပသန္နံ ဟောတိယေဝ. ဣဓ ပန ‘‘အာယတနေ စိတ္တံ ပသီဒတီ’’တိ ဝစနတော အရဟတ္တဝိပဿနာယ စေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနူပစာရဿ စ ပဋိလာဘော ပဋိလာဘသမ္ပသာဒေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိပဿနာ ဟိ ပညာယ အဓိမုစ္စနဿ ကာရဏံ, ဥပစာရံ အာနေဉ္ဇသမာပတ္တိယာ.

'තබ්බහුලවිහාරිනෝ' යනු කාමයන් පලවා හරිමින් එම ප්‍රතිපදාවම බහුලව වඩමින් වසන්නාට යන්නයි. 'ආයතනේ චිත්තං පසීදති' යනු කාරණයෙහි (අරමුණෙහි) සිත පැහැදෙයි යන්නයි. මෙහි කාරණය නම් කුමක්ද? රහත් භාවය හෝ රහත් භාවය සඳහා වූ විදර්ශනාව හෝ සිව්වන ධ්‍යානය හෝ සිව්වන ධ්‍යානයේ උපචාරය හෝ වේ. 'සම්පසාදේ සති' යන්නෙහි අධිමොක්ඛ සම්පසාදය හා පටිලාභ සම්පසාදය යැයි සම්පසාදය දෙවැදෑරුම් වේ. රහත් මඟ සඳහා විදර්ශනාව වඩා වසන්නාට මහා භූත රූප ආදිය වැටහෙන විට, යම් ක්‍රමයකින් මහා භූතයන් වැටහෙන්නේ ද, උපාදා රූප වැටහෙන්නේ ද, නාම රූප වැටහෙන්නේ ද, සියලු ආකාරයෙන් ප්‍රත්‍යයන් වැටහෙන්නේ ද, ලක්ෂණ අරමුණු කොටගත් විදර්ශනාව වැටහෙන්නේ ද, එවිට 'අදම රහත් බව ලබමි' යි එය නොලැබූව ද ඒ කෙරෙහි බලාපොරොත්තුව පිහිටයි, නිශ්චය (අධිමොක්ඛය) ලබයි. නැතහොත් තෙවන ධ්‍යානය පාදක කොටගෙන සිව්වන ධ්‍යානය සඳහා කසිණ පරිකර්ම කරන්නාට, නීවරණ විෂ්කම්භනය වීම ආදිය දකිද්දී, යම් ක්‍රමයකින් නීවරණයෝ දුරු වෙත් ද, කෙලෙස් සංසිඳෙත් ද, සිහිය පිහිටයි ද, සංස්කාරයන් පැහැදිලිව ප්‍රකට වී දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තාට පරලොව පෙනෙන්නාක් මෙන් පෙනෙයි ද, එවිට සිත මැලියම් ගුළියක ඇලෙන්නාක් මෙන් උපචාර සමාධියෙන් සමාධිගත වේ. 'අදම සිව්වන ධ්‍යානය උපදවමි' යි එය නොලැබූව ද බලාපොරොත්තුව පිහිටයි, නිශ්චය ලබයි. මෙය 'අධිමොක්ඛ සම්පසාදය' නම් වේ. එම සම්පසාදය ඇති කල්හි, යමෙක් රහත් බව හෝ සිව්වන ධ්‍යානය හෝ ලබයි ද, ඔහුගේ සිත අතිශයින්ම පැහැපත් වේ. මෙහිදී 'ආයතනේ චිත්තං පසීදති' යන වචනය අනුව, රහත් මඟ විදර්ශනාව හා සිව්වන ධ්‍යාන උපචාරය ලැබීම 'පටිලාභ සම්පසාදය' යැයි දත යුතුය. මන්ද යත් විදර්ශනාව ප්‍රඥාවෙන් නිශ්චය කිරීමට හේතුවන බැවිනි, උපචාරය ආනෙඤ්ජ සමාපත්තිය (සිව්වන ධ්‍යානය) නිශ්චය කිරීමට හේතුවන බැවිනි.

ဧတရဟိ ဝါ အာနေဉ္ဇံ သမာပဇ္ဇတိ. ပညာယ ဝါ အဓိမုစ္စတီတိ ဧတ္ထ ဧတရဟိ ဝါ ပညာယ အဓိမုစ္စတိ, အာနေဉ္ဇံ ဝါ သမာပဇ္ဇတီတိ ဧဝံ ပဒပရိဝတ္တနံ ကတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တသ္မိံ သမ္ပသာဒေ သတိ ဧတရဟိ ဝါ ပညာယ အဓိမုစ္စတိ, အရဟတ္တံ သစ္ဆိကရောတီတိ အတ္ထော. တံ အနဘိသမ္ဘုဏန္တော အာနေဉ္ဇံ ဝါ သမာပဇ္ဇတိ, အထ ဝါ ပညာယ ဝါ အဓိမုစ္စတီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ, တံ အနဘိသမ္ဘုဏန္တော အာနေဉ္ဇံ ဝါ သမာပဇ္ဇတိ. အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဘာဝေတုံ အသက္ကောန္တော ဧတရဟိ စတုသစ္စံ ဝါ သစ္ဆိကရောတိ. တံ အနဘိသမ္ဘုဏန္တော အာနေဉ္ဇံ ဝါ သမာပဇ္ဇတီတိ.

"දැන් හෝ ආනෙඤ්ජ (හතරවන ධ්‍යානයට) සමපන්න වෙයි. ප්‍රඥාවෙන් හෝ අධිමුක්ත වෙයි" යන මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: මෙහිදී "දැන් ප්‍රඥාවෙන් අධිමුක්ත වෙයි, නැතහොත් ආනෙඤ්ජයට සමපන්න වෙයි" යනුවෙන් පද පෙරළීමක් කොට අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. මෙයින් කියැවෙන අදහස නම්: ඒ ප්‍රසාදය ඇති කල්හි දැන්ම ප්‍රඥාවෙන් අධිමුක්ත වී අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරයි යන්නයි. එය සාක්ෂාත් කිරීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, ආනෙඤ්ජයට (හතරවන ධ්‍යානයට) සමපන්න වෙයි. එසේත් නැතිනම්, "ප්‍රඥාවෙන් අධිමුක්ත වෙයි" යනු අර්හත් මාර්ගය වඩයි, එය අවබෝධ කරගත නොහැකි වුවහොත් ආනෙඤ්ජයට පැමිණෙයි. අර්හත් මාර්ගය වැඩීමට නොහැකි වුවහොත් දැන් සතර සත්‍යය හෝ අවබෝධ කරයි. එයට ද නොහැකි වුවහොත් ආනෙඤ්ජයට සමපන්න වෙයි යනු මෙහි අභිප්‍රායයි."

တတြာယံ နယော – ဣဓ ဘိက္ခု တတိယဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ကသိဏပရိကမ္မံ ကရောတိ. တဿ နီဝရဏာ ဝိက္ခမ္ဘန္တိ, သတိ သန္တိဋ္ဌတိ, ဥပစာရေန စိတ္တံ သမာဓိယတိ. သော ရူပါရူပံ ပရိဂဏှာတိ, ပစ္စယံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ, လက္ခဏာရမ္မဏိကံ ဝိပဿနံ ဝဝတ္ထပေတိ, တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘ဥပစာရေန မေ ဈာနံ ဝိသေသဘာဂိယံ ဘဝေယျ, တိဋ္ဌတု ဝိသေသဘာဂိယတာ, နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ နံ ကရိဿာမီ’’တိ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆိကရောတိ. ဧတ္တကေနဿ ကိစ္စံ ကတံ နာမ ဟောတိ. အရဟတ္တံ သစ္ဆိကာတုံ အသက္ကောန္တော ပန တတော ဩသက္ကိတမာနသော အန္တရာ န တိဋ္ဌတိ, စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇတိယေဝ. ယထာ ကိံ? ယထာ ပုရိသော ‘‘ဝနမဟိံသံ ဃာတေဿာမီ’’တိ သတ္တိံ ဂဟေတွာ အနုဗန္ဓန္တော သစေ တံ ဃာတေတိ, သကလဂါမဝါသိနော တောသေဿတိ, အသက္ကောန္တော ပန အန္တရာမဂ္ဂေ သသဂေါဓာဒယော ခုဒ္ဒကမိဂေ ဃာတေတွာ ကာဇံ ပူရေတွာ ဧတိယေဝ.

එහි ක්‍රමය මෙසේය - මෙහි මහණෙක් තෙවන ධ්‍යානය පාදක කොටගෙන සතරවන ධ්‍යානය සඳහා කසිණ පරිකර්ම කරයි. ඔහුගේ නීවරණ ධර්මයෝ යටපත් වෙති, සිහිය මැනවින් පිහිටයි, උපචාර සමාධියෙන් සිත එකඟ වෙයි. ඔහු රූප අරූප ධර්මයන් ද, ඒවාට හේතු වූ ප්‍රත්‍යයන් ද පිරිසිඳ දකියි, ලක්ෂණාරම්මණික විදර්ශනාව ව්‍යවස්ථාපනය කරයි. එවිට ඔහුට මෙබඳු සිතක් ඇති වෙයි: "මගේ උපචාර සමාධියෙන් මට විශේෂ භාගිය වූ ධ්‍යානය (සතරවන ධ්‍යානය) ලැබේවා. ඒ විශේෂ භාගී බව තිබේවා, මම නිර්වේධ භාගිය වූ ඒ අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරන්නෙමි" යි විදර්ශනා වඩා අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරයි. එපමණකින් ඔහුගේ මහණ කිස නිම වූයේ වෙයි. ඉදින් අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, එයින් පසුබට වූ සිත් ඇත්තේ අතරමඟ නොනැවතී සතරවන ධ්‍යානයටම සමපන්න වෙයි. ඒ කෙසේද යත්? යම් පුරුෂයෙක් "මම වල් මීහරකෙකු මරන්නෙමි" යි හෙල්ලක් ගෙන ලුහුබඳින්නේ, ඉදින් ඌ මැරීමට හැකි වුවහොත් මුළු ගම්වාසීන්ම සතුටු කරවයි. නමුත් ඌ මැරීමට අපොහොසත් වුවහොත් මඟ අතරතුර හාවුන්, තලගොයන් වැනි කුඩා සතුන් මරා මල්ල පුරවාගෙන එන්නාක් මෙනි."

တတ္ထ [Pg.41] ပုရိသဿ သတ္တိံ ဂဟေတွာ ဝနမဟိံသာနုဗန္ဓနံ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော တတိယဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ပရိကမ္မကရဏံ, ဝနမဟိံသဃာတနံ ဝိယ – ‘‘နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနာဒီနိ သမနုပဿတော ဝိသေသဘာဂိယံ ဘဝေယျ, တိဋ္ဌတု ဝိသေသဘာဂိယတာ, နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ နံ ကရိဿာမီ’’တိ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တဿ သစ္ဆိကရဏံ, မဟိံသံ ဃာတေတုံ အသက္ကောန္တဿ အန္တရာမဂ္ဂေ သသဂေါဓာဒယော ခုဒ္ဒကမိဂေ ဃာတေတွာ ကာဇံ ပူရေတွာ ဂမနံ ဝိယ အရဟတ္တံ သစ္ဆိကာတုံ အသက္ကောန္တဿ, တတော ဩသက္ကိတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဂ္ဂဘာဝနာ စတုသစ္စသစ္ဆိကိရိယာယောဇနာသုပိ ဧသေဝ နယော.

එහි පුරුෂයෙකු හෙල්ලක් ගෙන වල් මීහරකෙකු ලුහුබැඳීම මෙන්, මෙම භික්ෂුව තෙවන ධ්‍යානය පාදක කොටගෙන සතරවන ධ්‍යානයට පරිකර්ම කිරීම දත යුතුය. වල් මීහරකෙකු මැරීම මෙන්, නීවරණ යටපත් වීම ආදිය දකිමින් "ධ්‍යානය විශේෂ භාගිය වේවා, විශේෂ භාගී බව තිබේවා, නිර්වේධ භාගිය වූ අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරන්නෙමි" යි විදර්ශනා වඩා අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීම දත යුතුය. මීහරකා මැරීමට අපොහොසත් වූවෙකු මඟ අතරතුර හාවුන්, තලගොයන් වැනි කුඩා සතුන් මරා මල්ල පුරවාගෙන ඒම මෙන්, අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීමට අපොහොසත් වූවෙකු එයින් පසුබට වී සතරවන ධ්‍යානයට සමපන්න වීම දත යුතුය. මාර්ග භාවනාව හා සතර සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීමේ යෙදීමෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ."

ဣဒါနိ အရဟတ္တံ သစ္ဆိကာတုံ အသက္ကောန္တဿ နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနံ ဒဿေန္တော ကာယဿ ဘေဒါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယန္တိ ယေန ကာရဏေန တံ သံဝတ္တနိကံ ဝိညာဏံ အဿ အာနေဉ္ဇူပဂံ, တံ ကာရဏံ ဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ တံသံဝတ္တနိကန္တိ တဿ ဘိက္ခုနော သံဝတ္တနိကံ. ယေန ဝိပါကဝိညာဏေန သော ဘိက္ခု သံဝတ္တတိ နိဗ္ဗတ္တတိ, တံ ဝိညာဏံ. အာနေဉ္ဇူပဂန္တိ ကုသလာနေဉ္ဇသဘာဝူပဂတံ အဿ, တာဒိသမေဝ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. ကေစိ ကုသလဝိညာဏံ ဝဒန္တိ. ယံ တဿ ဘိက္ခုနော သံဝတ္တနိကံ ဥပပတ္တိဟေတုဘူတံ ကုသလဝိညာဏံ အာနေဉ္ဇူပဂတံ အဿ, ဝိပါကကာလေပိ တန္နာမကမေဝ အဿာတိ အတ္ထော. သော ပနာယမတ္ထော – ‘‘ပုညံ စေ သင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောတိ, ပုညူပဂံ ဟောတိ ဝိညာဏံ. အပုညံ စေ သင်္ခါရံ အဘိသင်္ခါရောတိ, အပုညုပဂံ ဟောတိ ဝိညာဏံ. အာနေဉ္ဇံ စေ သင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောတိ, အာနေဉ္ဇူပဂံ ဟောတိ ဝိညာဏ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၅၁) ဣမိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. အာနေဉ္ဇသပ္ပာယာတိ အာနေဉ္ဇဿ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ သပ္ပာယာ. န ကေဝလဉ္စ သာ အာနေဉ္ဇဿေဝ, ဥပရိ အရဟတ္တဿာပိ သပ္ပာယာဝ ဥပကာရဘူတာယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတိ ဣမသ္မိံ ပဌမကအာနေဉ္ဇေ သမာဓိဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ.

දැන් අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීමට අපොහොසත් වූවන් උපදින ස්ථානය දක්වමින් "කායස්ස භේදා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'යං' යනු යම් හේතුවකින් ඒ භික්ෂුවට ආනෙඤ්ජයට පැමිණෙන සංවත්තනික විඤ්ඤාණය (ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය) ඇති වේ ද, ඒ හේතුව පවතී යන අර්ථයයි. මෙහි "තංසංවත්තනිකං" යනු ඒ භික්ෂුවට සංවත්තනික වූ, එනම් යම් විපාක විඤ්ඤාණයකින් ඒ භික්ෂුව ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් උපදී ද, ඒ විඤ්ඤාණයයි. "ආනෙඤ්ජූපගං" යනු කුසල් ආනෙඤ්ජ ස්වභාවයට පැමිණි විඤ්ඤාණය ඔහුට වේවා, එවැනිම වේවා යන්න අර්ථයයි. ඇතැම් ඇදුරෝ මෙය කුසල් විඤ්ඤාණය යැයි කියති. ඒ භික්ෂුවගේ උප්පත්තියට හේතු වූ යම් කුසල් විඤ්ඤාණයක් ආනෙඤ්ජයට පැමිණියේ ද, විපාක කාලයේදී ද ඒ නමින්ම හැඳින්වේ යන්න අර්ථයයි. එම අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: "ඉදින් පුණ්‍ය සංස්කාරයක් රැස් කරයි නම්, විඤ්ඤාණය පුණ්‍යෝපග වෙයි. ඉදින් අපුණ්‍ය සංස්කාරයක් රැස් කරයි නම්, විඤ්ඤාණය අපුණ්‍යෝපග වෙයි. ඉදින් ආනෙඤ්ජ සංස්කාරයක් රැස් කරයි නම්, විඤ්ඤාණය ආනෙඤ්ජූපග වෙයි" යන මේ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. "ආනෙඤ්ජ සප්පායා" යනු ආනෙඤ්ජ වූ සතරවන ධ්‍යානයට සුදුසු ප්‍රතිපදාවයි. එය හුදෙක් ආනෙඤ්ජයට පමණක් නොව, ඉහළ අර්හත් ඵලය සඳහා ද සප්පාය වූ, උපකාරී වූවක්ම බව දත යුතුය. මෙසේ මේ පළමු ආනෙඤ්ජයෙහි සමාධිය නිසා පසුබට වීම (සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණීම) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී."

၆၇. ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ပတွာ ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ. အယဉှိ ဘိက္ခု ဟေဋ္ဌိမေန ဘိက္ခုနာ ပညဝန္တတရော တဿ စ ဘိက္ခုနော အတ္တနော စာတိ ဒွိန္နမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာ သမ္မသတိ. တဗ္ဗဟုလဝိဟာရိနောတိ ရူပပဋိဗာဟနေန တမေဝ ပဋိပဒံ ဗဟုလံ ကတွာ ဝိဟရန္တဿ. အာနေဉ္ဇံ သမာပဇ္ဇတီတိ [Pg.42] အာကာသာနဉ္စာယတာနာနေဉ္ဇံ သမာပဇ္ဇတိ. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ. ယထာ စ ဣဓ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ဝိသေသမတ္တမေဝ ပန ဝက္ခာမ. ဣတိ ဣမသ္မိံ ဒုတိယအာနေဉ္ဇေ ဝိပဿနာဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ, ‘‘ယံကိဉ္စိ ရူပ’’န္တိ ဧဝံ ဝိပဿနာမဂ္ဂံ ဒဿေန္တေန ကထိတာတိ အတ္ထော.

67. "මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි" යනු සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි යන්නයි. මෙම භික්ෂුව පෙර භික්ෂුවට වඩා බෙහෙවින් ප්‍රඥාවන්තය. ඔහු පෙර භික්ෂුවගේ ද තමාගේ ද යන දෙදෙනාගේම කර්මස්ථානය එක් කොට මෙනෙහි කරයි. "තබ්බහුලවිහාරිනෝ" යනු රූපය බැහැර කිරීමෙන් එම ප්‍රතිපදාවම බහුල වශයෙන් වඩා වසන්නහුට යන්නයි. "ආනෙඤ්ජං සමාපජ්ජතී" යනු ආකාසානඤ්චායතන ආනෙඤ්ජයට සමපන්න වෙයි යන්නයි. ඉතිරිය පෙර වාරයට සමානමය. මෙහි මෙන්ම සෑම තැනකම සාමාන්‍යයෙන් සමාන වුව ද, විශේෂ වූ කරුණු පමණක් පවසන්නෙමු. මෙසේ මේ දෙවන ආනෙඤ්ජයෙහි විදර්ශනාව නිසා පසුබට වීම වදාරන ලදී. "යම්කිසි රූපයක්" යනාදී පදයෙන් විදර්ශනා මාර්ගය දක්වමින් වදාරන ලද බව අර්ථයයි."

ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ အာကာသာနဉ္စာယတနံ ပတွာ ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ. အယဉှိ ဟေဋ္ဌာ ဒွီဟိ ဘိက္ခူဟိ ပညဝန္တတရော တေသဉ္စ ဘိက္ခူနံ အတ္တနော စာတိ တိဏ္ဏမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာ သမ္မသတိ. ဥဘယမေတံ အနိစ္စန္တိ ဧတ္ထ အဋ္ဌ ဧကေကကောဋ္ဌာသာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဝသေန ပန သင်္ခိပိတွာ ဥဘယန္တိ ဝုတ္တံ. နာလံ အဘိနန္ဒိတုန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနန္ဒိတုံ န ယုတ္တံ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တဗ္ဗဟုလဝိဟာရိနောတိ ကာမပဋိဗာဟနေန စ ရူပပဋိဗာဟနေန စ တမေဝ ပဋိပဒံ ဗဟုလံ ကတွာ ဝိဟရန္တဿ. အာနေဉ္ဇံ သမာပဇ္ဇတီတိ ဝိညာဏဉ္စာယတနာနေဉ္ဇံ သမာပဇ္ဇတိ. ဣမသ္မိံ တတိယအာနေဉ္ဇေ ဝိပဿနာဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ.

"මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි" යනු ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණ මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි යන්නයි. මොහු පහළ භික්ෂූන් දෙදෙනාටම වඩා ප්‍රඥාවන්තය. ඔහු ඒ භික්ෂූන්ගේ ද තමාගේ ද යන තිදෙනාගේම කර්මස්ථානය එක් කොට මෙනෙහි කරයි. "උභයමේතං අනිච්චං" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මෙහි කොටස් අටක් ඇති අතර, දෘෂ්ටධම්මික හා සම්පරායික වශයෙන් එකින් එක කොටස් වශයෙන් ගෙන, පසුව සංක්ෂේප කොට "උභය" (දෙකම) යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. "නාලං අභිනන්දිතං" යනු තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් සතුටු වීම සුදුසු නැත යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. "තබ්බහුලවිහාරිනෝ" යනු කාමයන් බැහැර කිරීමෙන් හා රූපය බැහැර කිරීමෙන් එම ප්‍රතිපදාවම බහුලව වඩා වසන්නහුට යන්නයි. "ආනෙඤ්ජං සමාපජ්ජතී" යනු විඤ්ඤාණඤ්චායතන ආනෙඤ්ජයට සමපන්න වෙයි යන්නයි. මෙසේ මේ තෙවන ආනෙඤ්ජයෙහි විදර්ශනාව නිසා පසුබට වීම වදාරන ලදී."

၆၈. ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ပတွာ ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ. အယဉှိ ဟေဋ္ဌာ တီဟိ ဘိက္ခူဟိ ပညဝန္တတရော တေသဉ္စ ဘိက္ခူနံ အတ္တနော စာတိ စတုန္နမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာ သမ္မသတိ. ယတ္ထေတာ အပရိသေသာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ယံ အာကိဉ္စညာယတနံ ပတွာ ဧတာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ သဗ္ဗသညာ နိရုဇ္ဈန္တိ. ဧတံ သန္တံ ဧတံ ပဏီတန္တိ ဧတံ အင်္ဂသန္တတာယ အာရမ္မဏသန္တတာယ စ သန္တံ, အတပ္ပကဋ္ဌေန ပဏီတံ. တဗ္ဗဟုလဝိဟာရိနောတိ တာသံ သညာနံ ပဋိဗာဟနေန တမေဝ ပဋိပဒံ ဗဟုလံ ကတွာ ဝိဟရန္တဿ. ဣမသ္မိံ ပဌမာကိဉ္စညာယတနေ သမာဓိဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ.

68. "මෙලෙස මෙනෙහි කරයි" යනු විඤ්ඤාණඤ්චායතන ධ්‍යානයට පැමිණ, මෙලෙස කියනු ලබන ක්‍රමයට අනුව මෙනෙහි කිරීමයි. මොහු වනාහි පෙර සඳහන් කළ භික්ෂූන් තිදෙනාට වඩා ප්‍රඥාවන්ත වන අතර, ඒ භික්ෂූන් තිදෙනාගේ හා තමාගේ ද යන සිව්දෙනාගේම කමටහන් එක්කොට විදර්ශනා මෙනෙහි කරයි. "යම් තැනක මේවා ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේද" යනු යම් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන කුසල් ධ්‍යානයකට පැමිණි විට පෙර සඳහන් කරන ලද මේ සියලු සංඥාවන් නිරුද්ධ වේද ඒ පිළිබඳවයි. "මෙය ශාන්තය, මෙය ප්‍රණීතය" යනු මෙම ආකිඤ්චඤ්ඤායතන කුසල් ධ්‍යානය ධ්‍යාන අංගයන්ගේ ශාන්ත බව නිසාත්, අරමුණෙහි ශාන්ත බව නිසාත් ශාන්ත වන අතර, තෘප්තිමත් වීමට අපහසු ශක්තිය (අතප්පකට්ඨය) නිසා ප්‍රණීත වේ. "එය බහුලව වාසය කරන්නා" යනු එම සංඥාවන් වැළැක්වීමෙන් එම පිළිවෙතම බහුලව පුහුණු කරමින් වාසය කරන භික්ෂුව පිළිබඳවයි. මෙම පළමු ආකිඤ්චඤ්ඤායතන වාරයේදී සමාධිය හේතුවෙන් සිදුවන පසුබැසීමක් (ඔසක්කනා) ගැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ ဝိညာဏဉ္စာယတနမေဝ ပတွာ ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ. အယဉှိ ဟေဋ္ဌာ စတူဟိ ဘိက္ခူဟိ ပညဝန္တတရော တေသဉ္စ ဘိက္ခူနံ အတ္တနော စာတိ ပဉ္စန္နမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာ သမ္မသတိ. အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေန ဝါတိ အဟံ မမာတိ ဂဟေတဗ္ဗေန သုညံ တုစ္ဆံ ရိတ္တံ. ဧဝမေတ္ထ ဒွိကောဋိကာ သုညတာ ဒဿိတာ. တဗ္ဗဟုလဝိဟာရိနောတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပဋိပဒဉ္စ ဣမဉ္စ သုညတပဋိပဒံ ဗဟုလံ ကတွာ ဝိဟရန္တဿ. ဣမသ္မိံ ဒုတိယာကိဉ္စညာယတနေ ဝိပဿနာဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ.

"මෙලෙස මෙනෙහි කරයි" යනු විඤ්ඤාණඤ්චායතන කුසල් ධ්‍යානයටම පැමිණ, මෙසේ කියනු ලබන ආකාරයට මෙනෙහි කිරීමයි. මොහු පෙර සඳහන් කළ භික්ෂූන් සිව්දෙනාට වඩා බෙහෙවින් ප්‍රඥාවන්ත වන අතර, ඒ භික්ෂූන් සිව්දෙනාගේ හා තමාගේ ද යන පස්දෙනාගේම කමටහන් එක්කොට මෙනෙහි කරයි. "තමාගෙන් හෝ තමාට අයත් දෙයකින් හෝ" යනු මම හෝ මගේ යැයි ගතයුතු සාරයකින් ශුන්‍ය වූ, අසාර වූ, හිස් වූ බවයි. මෙලෙස මෙහිදී ද්විකෝටික ශුන්‍යතාවය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වා දුන් සේක. "එය බහුලව වාසය කරන්නා" යනු පෙර කී පිළිවෙත හා මෙම ශුන්‍යතා පිළිවෙත බහුලව වඩමින් වසන භික්ෂුවයි. මෙම දෙවන ආකිඤ්චඤ්ඤායතන වාරයේදී විපස්සනාව හේතුවෙන් සිදුවන පසුබැසීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

၇၀. ဣတိ [Pg.43] ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ ဝိညာဏဉ္စာယတနမေဝ ပတွာ ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ. အယဉှိ ဟေဋ္ဌာ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခူဟိ ပညဝန္တတရော တေသဉ္စ ဘိက္ခူနံ အတ္တနော စာတိ ဆန္နမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာ သမ္မသတိ. နာဟံ ကွစနိ ကဿစိ ကိဉ္စနတသ္မိံ, န စ မမ ကွစနိ ကိသ္မိဉ္စိ ကိဉ္စနံ နတ္ထီတိ ဧတ္ထ ပန စတုကောဋိကာ သုညတာ ကထိတာ. ကထံ? အယဉှိ နာဟံ ကွစနီတိ ကွစိ အတ္တာနံ န ပဿတိ, ကဿစိ ကိဉ္စနတသ္မိန္တိ အတ္တနော အတ္တာနံ ကဿစိ ပရဿ ကိဉ္စနဘာဝေ ဥပနေတဗ္ဗံ န ပဿတိ, အတ္တနော ဘာတိဋ္ဌာနေ ဘာတရံ သဟာယဋ္ဌာနေ သဟာယံ ပရိက္ခာရဋ္ဌာနေ ဝါ ပရိက္ခာရံ မညိတွာ ဥပဂန္တွာ ဥပနေတဗ္ဗံ န ပဿတီတိ အတ္ထော. န စ မမ ကွစနီတိ ဧတ္ထ မမ – သဒ္ဒံ တာဝ ဌပေတွာ န စ ကွစနိ ပရဿ စ အတ္တာနံ ကွစိ န ပဿတီတိ အယမတ္ထော. ဣဒါနိ မမ – သဒ္ဒံ အာဟရိတွာ မမ ကိသ္မိဉ္စိ ကိဉ္စနံ နတ္ထီတိ သော ပရဿ အတ္တာ မမ ကိသ္မိဉ္စိ ကိဉ္စနဘာဝေ အတ္ထီတိ န ပဿတိ. အတ္တနော ဘာတိဋ္ဌာနေ ဘာတရံ သဟာယဋ္ဌာနေ သဟာယံ ပရိက္ခာရဋ္ဌာနေ ဝါ ပရိက္ခာရန္တိ ကိသ္မိဉ္စိ ဌာနေ ပရဿ အတ္တာနံ ဣမိနာ ကိဉ္စနဘာဝေန ဥပနေတဗ္ဗံ န ပဿတီတိ အတ္ထော. ဧဝမယံ ယသ္မာ နေဝ ကတ္ထစိ အတ္တာနံ ပဿတိ, န တံ ပရဿ ကိဉ္စနဘာဝေ ဥပနေတဗ္ဗံ ပဿတိ, န ပရဿ အတ္တာနံ ပဿတိ, န ပရဿ အတ္တာနံ အတ္တနော ကိဉ္စနဘာဝေ ဥပနေတဗ္ဗံ ပဿတိ, တသ္မာ အယံ သုညတာ စတုကောဋိကာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဗ္ဗဟုလဝိဟာရိနောတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပ္ပဋိပဒံ ဣမံ စတုကောဋိသုညတဉ္စ ဗဟုလံ ကတွာ ဝိဟရန္တဿ. ဣမသ္မိံ တတိယာကိဉ္စညာယတနေပိ ဝိပဿနာဝသေနေဝ ဩသက္ကနာ ကထိတာ.

70. "මෙලෙස මෙනෙහි කරයි" යනු විඤ්ඤාණඤ්චායතන කුසල් ධ්‍යානයටම පැමිණ මෙසේ මෙනෙහි කිරීමයි. මොහු පෙර සඳහන් කළ භික්ෂූන් පස්දෙනාට වඩා ප්‍රඥාවන්ත වන අතර, සයදෙනාගේම කමටහන් එක්කොට මෙනෙහි කරයි. "මම කොතැනකවත් කිසිවෙකුගේ කිසිවක් නොවෙමි, මාගේ ද කොතැනකවත් කිසිවක් නැත" යන්නෙහි චතුකෝටික ශුන්‍යතාවය වදාරන ලදී. ඒ කෙසේද යත්: "මම කොතැනකවත්" යන්නෙන් කිසිදු තැනක ආත්මයක් (අත්ත) නොදකියි. "කිසිවෙකුගේ කිසිවක් නොවෙමි" යන්නෙන් තමාගේ ආත්මය අන්‍යයෙකුගේ සහෝදරයෙකු, යහළුවෙකු ආදී වශයෙන් සැලකීමට තරම් වූ කිසිදු සම්බන්ධයක් ඇති බව නොදකියි. සහෝදරයෙකු හෝ යහළුවෙකු හෝ පිරිවරක් හෝ ලෙස සලකා ඔවුන් වෙත පැමිණිය යුතු ස්වභාවයක් නොදකියි. "මාගේ ද කොතැනකවත් නැත" යන්නෙහි 'මාගේ' යන්න තාවකාලිකව පසෙක තබා, අන්‍යයෙකුගේ ආත්මය කොතැනකවත් නොදකින බව දත යුතුය. දැන් 'මාගේ' යන පදය එක් කළ විට, අන්‍යයෙකුගේ ආත්මය තමාගේ කිසිදු සම්බන්ධයක පවතී යැයි නොදකියි. එනම් සහෝදරයෙකු, යහළුවෙකු හෝ පිරිවරකගේ ආත්මය තමා හා සම්බන්ධ වූවක් ලෙස නොදකින බවයි. මෙසේ මොහු කොතැනකවත් තමාගේ ආත්මය නොදකින බැවින් ද, එය අන්‍යයෙකුගේ සම්බන්ධයක් ලෙස නොදකින බැවින් ද, අන්‍යයෙකුගේ ආත්මය තමාගේ සම්බන්ධයක් ලෙස නොදකින බැවින් ද මෙය චතුකෝටික ශුන්‍යතාවය ලෙස දත යුතුය. මෙය බහුලව වසන්නා හට තෙවන ආකිඤ්චඤ්ඤායතන වාරයේදී විපස්සනා වශයෙන් පසුබැසීම සිදුවන බව වදාරන ලදී.

ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ အာကိဉ္စညာယတနံ ပတွာ ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ. အယဉှိ ဟေဋ္ဌာ ဆဟိ ဘိက္ခူဟိ ပညဝန္တတရော တေသဉ္စ ဘိက္ခူနံ အတ္တနော စာတိ သတ္တန္နမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာ သမ္မသတိ. ယတ္ထေတာ အပရိသေသာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ယံ နေဝသညာနာသညာယတနံ ပတွာ ဧတ္ထ ဧတာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ သဗ္ဗသညာ နိရုဇ္ဈန္တိ. တဗ္ဗဟုလဝိဟာရိနောတိ တာသံ သညာနံ ပဋိဗာဟနေန တမေဝ ပဋိပဒံ ဗဟုလံ ကတွာ ဝိဟရန္တဿ. ဣမသ္မိံ နေဝသညာနာသညာယတနေ သမာဓိဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ.

"මෙලෙස මෙනෙහි කරයි" යනු ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණ මෙලෙස මෙනෙහි කිරීමයි. මොහු පෙර සිටි භික්ෂූන් සයදෙනාට වඩා ප්‍රඥාවන්ත වන අතර, සත්දෙනාගේම කමටහන් එක්කොට මෙනෙහි කරයි. "යම් තැනක මේවා ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේද" යනු යම් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයකට පැමිණි කල පෙර කී සියලු සංඥාවන් නිරුද්ධ වේද ඒ පිළිබඳවයි. "එය බහුලව වාසය කරන්නා" යනු එම සංඥාවන් වළක්වමින් එම පිළිවෙතම බහුලව පුහුණු කරමින් වසන භික්ෂුව හට, මෙම නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන වාරයේදී සමාධිය හේතුවෙන් පසුබැසීම සිදුවන බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

၇၁. နော စဿ နော စ မေ သိယာတိ သစေ မယှံ ပုဗ္ဗေ ပဉ္စဝိဓံ ကမ္မဝဋ္ဋံ န အာယူဟိတံ အဿ, ယံ မေ ဣဒံ ဧတရဟိ ဧဝံ ပဉ္စဝိဓံ ဝိပါကဝဋ္ဋံ ဧတံ မေ န [Pg.44] သိယာ နပ္ပဝတ္တေယျာတိ အတ္ထော. န ဘဝိဿတီတိ သစေ ဧတရဟိ ပဉ္စဝိဓံ ကမ္မဝဋ္ဋံ အာယူဟိတံ န ဘဝိဿတိ. န မေ ဘဝိဿတီတိ တသ္မိံ အသတိ အနာဂတေ မေ ပဉ္စဝိဓံ ဝိပါကဝဋ္ဋံ န ဘဝိဿတိ. ယဒတ္ထိ ယံ ဘူတံ တံ ပဇဟာမီတိ ယံ အတ္ထိ ယံ ဘူတံ ဧတရဟိ ခန္ဓပဉ္စကံ, တံ ပဇဟာမိ. ဧဝံ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတီတိ သော ဘိက္ခု ဧဝံ ဝိပဿနုပေက္ခံ လဘတီတိ အတ္ထော.

71. "ඉදින් එය නොවේ නම්, මා හට ද එය නොවන්නේය" යනු ඉදින් මා විසින් පෙර පස්වැදෑරුම් වූ කර්ම වට්ටය රැස් නොකළේ නම්, දැනට පවතින පස්වැදෑරුම් විපාක වට්ටය මා හට ඇති නොවන්නේය, නොපවතින්නේය යන්නයි. "එය නොවන්නේය" යනු ඉදින් දැන් පස්වැදෑරුම් කර්ම වට්ටය රැස් නොවේ නම්, "මා හට ද නොවන්නේය" යනු අනාගතයේදී ඒ පස්වැදෑරුම් විපාක වට්ටය ඇති නොවන බව දත යුතුය. "යමක් පවතීද, යමක් හටගෙන තිබේද, එය අත්හරිමි" යනු දැනට පවතින යම් පංචස්කන්ධයක් තිබේද, එය අත්හරින බවයි. "මෙසේ උපේක්ෂාව ලබයි" යනු ඒ භික්ෂුව මෙලෙස විපස්සනා උපේක්ෂාව ලබන බවයි.

ပရိနိဗ္ဗာယေယျ နု ခေါ သော, ဘန္တေ, ဘိက္ခု န ဝါ ပရိနိဗ္ဗာယေယျာတိ ကိံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ, တတိယဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဌိတဿ အရဟတ္တမ္ပိ ဩသက္ကနာပိ ပဋိပဒါပိ ပဋိသန္ဓိပိ ကထိတာ, တထာ စတုတ္ထဇ္ဈာနာဒီနိ ပါဒကာနိ ကတွာ ဌိတာနံ, နေဝသညာနာသညာယတနံ ပါဒကံ ကတွာ ဌိတဿ န ကိဉ္စိ ကထိတံ, တံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. အပေတ္ထာတိ အပိ ဧတ္ထ. သော တံ ဥပေက္ခံ အဘိနန္ဒတီတိ သော တံ ဝိပဿနုပေက္ခံ တဏှာဒိဋ္ဌိအဘိနန္ဒနာဟိ အဘိနန္ဒတိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တန္နိဿိတံ ဟောတိ ဝိညာဏန္တိ ဝိညာဏံ ဝိပဿနာနိဿိတံ ဟောတိ. တဒုပါဒါနန္တိ ယံ နိကန္တိဝိညာဏံ, တံ တဿ ဥပါဒါနံ နာမ ဂဟဏံ နာမ ဟောတိ. သဥပါဒါနောတိ သဂဟဏော. န ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ဝိပဿနာယ သာလယော ဘိက္ခု မမ သာသနေ န ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ယော ပန ဝိဟာရပရိဝေဏဥပဋ္ဌာကာဒီသု သာလယော, တသ္မိံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ကဟံ ပနာတိ? ကတ္ထ ပန? ဥပါဒိယမာနော ဥပါဒိယတီတိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှမာနော ဂဏှာတိ. ဥပါဒါနသေဋ္ဌံ ကိရ သော, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, သော ကိရ ဘိက္ခု ဂဟေတဗ္ဗဋ္ဌာနံ သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ ဘဝံ ဥပါဒိယတိ, သေဋ္ဌဘဝေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှာတီတိ အတ္ထော. ဣမိနာ တဿ ဘိက္ခုနော ပဋိသန္ဓိ ကထိတာ. ဣဒါနိဿ အရဟတ္တံ ကထေတုံ ဣဓာနန္ဒာတိအာဒိမာဟ.

"ස්වාමීනි, ඒ භික්ෂුව පිරිනිවන් පාන්නේද නැද්ද?" යන්නෙන් අදහස් කළේ කුමක්ද? තෙවන ධ්‍යානය පාදක කරගෙන සිටින භික්ෂුවට අරහත්වයත්, පසුබැසීමත්, පිළිවෙතත්, ප්‍රතිසන්ධියත් වදාරන ලදී. සතරවන ධ්‍යානය ආදිය පාදක කරගත් අයට ද එලෙසම වදාරන ලදී. එහෙත් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය පාදක කරගත් භික්ෂුව ගැන කිසිවක් වදාරා නැති බැවින් ඒ ගැන විමසයි. "අපෙත්ථා" යනු "අපි එත්ථ" (මෙහි ද) යන්නයි. "ඔහු ඒ උපේක්ෂාව අභිනන්දනය කරයි" යනු ඔහු ඒ විපස්සනා උපේක්ෂාව කෙරෙහි තණ්හා දිට්ඨි අභිනන්දනයන්ගෙන් ඇලෙයි. ඉතිරි පද දෙකේද අර්ථය එසේමය. "විඤ්ඤාණය එය ඇසුරු කළේ වෙයි" යනු විඤ්ඤාණය විපස්සනාව ඇසුරු කළ එකක් වීමයි. "එය උපාදානයයි" යනු විපස්සනාව කෙරෙහි ඇති වන ඇලීම් සහිත විඤ්ඤාණය උපාදානය හෙවත් දැඩිව ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. "සඋපාදාන" යනු ග්‍රහණය සහිත වූ තැනැත්තායි. "පිරිනිවන් නොපායි" යනු විපස්සනාව කෙරෙහි ඇලීමක් ඇති භික්ෂුව මාගේ ශාසනයෙහි පිරිනිවන් නොපාන බවයි. ආරාම, පිරිවෙන් හෝ උපස්ථායකයන් කෙරෙහි ඇලීමක් ඇත්නම් ඔහු ගැන කවර කතාදැයි මෙයින් පෙන්වා දෙයි. "කොතැනකද?" යනු කිනම් භවයකද යන්නයි. "උපාදානය කරනු ලබන්නේ උපාදානය කරයි" යනු ප්‍රතිසන්ධිය ලබන්නේයි. "ස්වාමීනි, ඔහු උතුම් වූ උපාදානයක් කරයි" යනු ඒ භික්ෂුව උතුම් භවය ලෙස සැලකෙන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ලබන බවයි. මෙයින් ඒ භික්ෂුවගේ ප්‍රතිසන්ධිය දක්වන ලදී. දැන් ඔහුගේ අරහත්වය දේශනා කරනු පිණිස "ඉධානන්ද" යනාදිය වදාළ සේක.

၇၃. နိဿာယ နိဿာယာတိ တံ တံ သမာပတ္တိံ နိဿာယ. ဩဃဿ နိတ္ထရဏာ အက္ခာတာတိ ဩဃတရဏံ ကထိတံ, တတိယဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဌိတဘိက္ခုနော ဩဃနိတ္ထရဏာ ကထိတာ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနံ ပါဒကံ ကတွာ ဌိတဘိက္ခုနော ဩဃနိတ္ထရဏာ ကထိတာတိ ဝဒတိ.

73. ‘නිසය කොට නිසය කොට’ (නිස්සාය නිස්සායාති) යනු ඒ ඒ සමාපත්තීන් ඇසුරු කොට යන්නයි. ‘ඕඝයෙන් එතෙර වීම වදාරන ලදී’ (ඕඝස්ස නිත්ථරණා අක්ඛාතාති) යනු ඕඝය තරණය කිරීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. තෙවන ධ්‍යානය පාදක කොට (පදනම් කරගෙන) සිටින භික්ෂුවගේ ඕඝයෙන් එතෙර වීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. ...පෙ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය පාදක කොට සිටින භික්ෂුවගේ ඕඝයෙන් එතෙර වීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී යනුවෙන් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ පවසති.

ကတမော ပန, ဘန္တေ, အရိယော ဝိမောက္ခောတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? သမာပတ္တိံ တာဝ ပဒဋ္ဌာနံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ဂဏှန္တော ဘိက္ခု နာဝံ ဝါ ဥဠုမ္ပာဒီနိ ဝါ နိဿာယ မဟောဃံ တရိတွာ ပါရံ ဂစ္ဆန္တော ဝိယ [Pg.45] န ကိလမတိ. သုက္ခဝိပဿကော ပန ပကိဏ္ဏကသင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ဂဏှန္တော ဗာဟုဗလေန သောတံ ဆိန္ဒိတွာ ပါရံ ဂစ္ဆန္တော ဝိယ ကိလမတိ. ဣတိ ဣမဿ သုက္ခဝိပဿကဿ အရဟတ္တံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. အရိယသာဝကောတိ သုက္ခဝိပဿကော အရိယသာဝကော. အယဉှိ ဟေဋ္ဌာ အဋ္ဌဟိ ဘိက္ခူဟိ ပညဝန္တတရော တေသဉ္စ ဘိက္ခူနံ အတ္တနော စာတိ နဝန္နမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာ သမ္မသတိ. ဧသ သက္ကာယော ယာဝတာ သက္ကာယောတိ ယတ္တကော တေဘူမကဝဋ္ဋသင်္ခါတော သက္ကာယော နာမ အတ္ထိ, သဗ္ဗောပိ သော ဧသ သက္ကာယော, န ဣတော ပရံ သက္ကာယော အတ္ထီတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ.

‘ස්වාමීනි, ආර්ය විමෝක්ෂය කවරේද?’ (කතමෝ පන භන්තේ අරියෝ විමොක්ඛෝති) යන මෙහි කුමක් විමසන්නේද? පළමුව සමාපත්තිය පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) කොට, විදර්ශනාව වඩා අරහත් ඵලය ලබන භික්ෂුව, නැවක් හෝ පහුරක් හෝ ඇසුරු කොට මහා ඕඝයෙන් (සැඩ පහරින්) එතර වී පරතෙරට යන්නෙකු මෙන් වෙහෙසට පත් නොවේ. එහෙත් විසිරුණු සංස්කාරයන් මෙනෙහි කොට අරහත් ඵලය ලබන ශුෂ්ක විදර්ශක භික්ෂුව, බාහු බලයෙන් සැඩ පහර සිඳගෙන එතරට යන්නෙකු මෙන් වෙහෙසට පත් වේ. මෙලෙස මේ ශුෂ්ක විදර්ශක භික්ෂුවගේ අරහත් භාවය ගැන විමසමි යි ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අසති. ‘ආර්ය ශ්‍රාවකයා’ (අරියසාවකෝති) යනු ශුෂ්ක විදර්ශක ආර්ය ශ්‍රාවකයා ය. මක්නිසාද යත්, මොහු ඉහත සඳහන් කළ අට දෙනාට වඩා ප්‍රඥාවන්ත වන අතර, ඒ අට දෙනාගේ සහ තමාගේ ද යන නව දෙනාගේම කර්මස්ථානය එකට ගෙන මෙනෙහි කරයි. ‘මෙය සක්කාය වේ, යම් පමණ සක්කාය ඇත්ද’ (ඒස සක්කායෝ යාවතා සක්කායෝති) යනු යම් පමණ ත්‍රෛභූමක වෘත්ත සංඛ්‍යාත සක්කාය නමක් ඇත්ද, ඒ සියල්ලම මේ සක්කාය වේ, මෙයින් පිටත වෙනත් සක්කායක් නැතැයි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි.

ဧတံ အမတံ ယဒိဒံ အနုပါဒါ စိတ္တဿ ဝိမောက္ခောတိ ယော ပနေသ စိတ္တဿ အနုပါဒါဝိမောက္ခော နာမ, ဧတံ အမတံ ဧတံ သန္တံ ဧတံ ပဏီတန္တိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ. အညတ္ထ စ ‘‘အနုပါဒါ စိတ္တဿ ဝိမောက္ခော’’တိ နိဗ္ဗာနံ ဝုစ္စတိ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ သုက္ခဝိပဿကဿ အရဟတ္တံ ကထိတံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

‘යම් මේ සිතේ දැඩිව නොගැනීමෙන් වන විමුක්තියක් වේද, මෙය අමෘතයයි’ (ඒතං අමතං යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛෝති) යනු සිතේ යම් අනුපාදා විමුක්තියක් වේද, එය අමෘතය, එය ශාන්තය, එය ප්‍රණීතය යි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. අන් තැනක ‘සිතේ අනුපාදා විමුක්තිය’ යන්නෙන් නිවන කියනු ලැබේ. එහෙත් මේ සූත්‍රයෙහි ශුෂ්ක විදර්ශක භික්ෂුවගේ අරහත් භාවය වදාරන ලදී. සෙසු සියල්ල සෑම තන්හිම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ကေဝလံ ပန ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သတ္တသု ဌာနေသု ဩသက္ကနာ ကထိတာ, အဋ္ဌသု ဌာနေသု ပဋိသန္ဓိ, နဝသု ဌာနေသု အရဟတ္တံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကထံ? တတိယံ ဈာနံ တာဝ ပါဒကံ ကတွာ ဌိတဿ ဘိက္ခုနော ဩသက္ကနာ ကထိတာ, ပဋိသန္ဓိ ကထိတာ, အရဟတ္တံ ကထိတံ, တထာ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ, တထာ အာကာသာနဉ္စာယတနံ. ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ပန ပဒဋ္ဌာနံ ကတွာ ဌိတာနံ တိဏ္ဏံ ဘိက္ခူနံ ဩသက္ကနာ ကထိတာ, ပဋိသန္ဓိ ကထိတာ, အရဟတ္တံ ကထိတံ. တထာ အာကိဉ္စညာယတနံ ပါဒကံ ကတွာ ဌိတဿ ဘိက္ခုနော. နေဝသညာနာသညာယတနံ ပါဒကံ ကတွာ ဌိတဿ ပန ဩသက္ကနာ နတ္ထိ, ပဋိသန္ဓိ ပန အရဟတ္တဉ္စ ကထိတံ. သုက္ခဝိပဿကဿ အရဟတ္တမေဝ ကထိတန္တိ. ဧဝံ သတ္တသု ဌာနေသု ဩသက္ကနာ ကထိတာ, အဋ္ဌသု ဌာနေသု ပဋိသန္ဓိ, နဝသု ဌာနေသု အရဟတ္တံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမဉ္စ ပန သတ္တသု ဌာနေသု ဩသက္ကနံ အဋ္ဌသု ပဋိသန္ဓိံ နဝသု အရဟတ္တံ သမောဓာနေတွာ ကထေန္တေန ဣမံ အာနေဉ္ဇသပ္ပာယသုတ္တံ သုကထိတံ နာမ ဟောတီတိ.

කෙසේ වෙතත්, මේ සූත්‍රයෙහි කරුණු හතකදී පසුබෑම (ඕසක්කනා), කරුණු අටකදී ප්‍රතිසන්ධිය සහ කරුණු නවයකදී අරහත් භාවය වදාරන ලද බව දත යුතුය. ඒ කෙසේද? පළමුව තෙවන ධ්‍යානය පාදක කොට සිටින භික්ෂුවගේ පසුබෑම වදාරන ලදී, ප්‍රතිසන්ධිය වදාරන ලදී, අරහත් භාවය වදාරන ලදී. එලෙසම සිව්වන ධ්‍යානය ද, එලෙසම ආකාසානඤ්චායතනය ද වේ. විඤ්ඤාණඤ්චායතනය පදට්ඨානය කොට සිටින භික්ෂූන් තිදෙනාගේ පසුබෑම, ප්‍රතිසන්ධිය සහ අරහත් භාවය වදාරන ලදී. එලෙසම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය පාදක කොට සිටින භික්ෂුවගේ ද වේ. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය පාදක කොට සිටින භික්ෂුවට පසුබෑමක් නැත, ප්‍රතිසන්ධිය සහ අරහත් භාවය පමණක් වදාරන ලදී. ශුෂ්ක විදර්ශක භික්ෂුවගේ අරහත් භාවය පමණක් වදාරන ලදී. මෙසේ කරුණු හතකදී පසුබෑම ද, කරුණු අටකදී ප්‍රතිසන්ධිය ද, කරුණු නවයකදී අරහත් භාවය ද වදාරන ලද බව දත යුතුය. මේ කරුණු හතේ පසුබෑම, අටේ ප්‍රතිසන්ධිය සහ නවයේ අරහත් භාවය එක්කොට දේශනා කරන ලද්දාවූ මේ ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍රය මැනවින් දේශනා කරන ලද්දක්ම වේ.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි-

အာနေဉ္ဇသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၇. ဂဏကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ගණකමොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၄. ဧဝံ [Pg.46] မေ သုတန္တိ ဂဏကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တံ. တတ္ထ ယာဝ ပစ္ဆိမသောပါနကဠေဝရာတိ ယာဝ ပဌမသောပါနဖလကာ ဧကဒိဝသေနေဝ သတ္တဘူမိကော ပါသာဒေါ န သက္ကာ ကာတုံ, ဝတ္ထုံ သောဓေတွာ ထမ္ဘုဿာပနတော ပဋ္ဌာယ ပန ယာဝ စိတ္တကမ္မကရဏာ အနုပုဗ္ဗကိရိယာ စေတ္ထ ပညာယတီတိ ဒဿေတိ. ယဒိဒံ အဇ္ဈေနေတိ တယောပိ ဝေဒါ န သက္ကာ ဧကဒိဝသေနေဝ အဓီယိတုံ, ဧတေသံ အဇ္ဈေနေပိ ပန အနုပုဗ္ဗကိရိယာဝ ပညာယတီတိ ဒဿေတိ. ဣဿတ္ထေတိ အာဝုဓဝိဇ္ဇာယပိ ဧကဒိဝသေနေဝ ဝါလဝေဓိ နာမ န သက္ကာ ကာတုံ, ဌာနသမ္ပာဒနမုဋ္ဌိကရဏာဒီဟိ ပန ဧတ္ထာပိ အနုပုဗ္ဗကိရိယာ ပညာယတီတိ ဒဿေတိ. သင်္ခါနေတိ ဂဏနာယ. တတ္ထ အနုပုဗ္ဗကိရိယံ အတ္တနာဝ ဒဿေန္တော ဧဝံ ဂဏာပေမာတိအာဒိမာဟ.

74. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු ගණකමොග්ගල්ලාන සූත්‍රයයි. එහි ‘අවසන් පියගැටපෙළේ ව්‍යුහය දක්වා’ (යාව පච්ඡිමසෝපානකළේවරාති) යනු පළමු පියගැටපෙළේ ලෑල්ල දක්වා ය. එක් දිනකින්ම සත් මහල් ප්‍රාසාදයක් නිම කළ නොහැකිය. භූමිය පිරිසිදු කොට, කුළුණු එසවීමේ සිට චිත්‍ර කර්මාන්තය නිම කිරීම දක්වා මෙහි අනුපූර්ව ක්‍රියාවක් (පිළිවෙළින් කළ යුතු කාර්යයක්) පෙනෙන බව පෙන්වා දෙයි. ‘යම් මේ ඉගෙනීමෙහි’ (යදිදං අජ්ඣේනේති) යනු වේදත්‍රයම වුවද එක් දිනකින් ඉගෙන ගත නොහැකිය, ඒවා ඉගෙනීමෙහි ද අනුපූර්ව ක්‍රියාවක්ම පෙනෙන බව පෙන්වා දෙයි. ‘දුනු ශිල්පයෙහි’ (ඉස්සත්තේති) යනු ආයුධ ශිල්පයෙහි ද එක් දිනකින් වාලවේධී (කෙස් ගසකට විදීම) නමින් හැඳින්වෙන දක්ෂතාවය ලැබිය නොහැකිය. ඉරියව් සැකසීම, දුන්න අල්ලා ගැනීම ආදියෙන් මෙහි ද අනුපූර්ව ක්‍රියාවක් පෙනෙන බව පෙන්වා දෙයි. ‘ගණන් කිරීමෙහි’ (සංඛානේති) යනු ගණිතයෙහි ය. එහි අනුපූර්ව ක්‍රියාව තමාම පෙන්වමින් ‘මෙසේ ගණන් කරවමු’ (ඒවං ගණාපේමා) යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය.

၇၅. သေယျထာပိ ဗြာဟ္မဏာတိ ဣဓ ဘဂဝါ ယသ္မာ ဗာဟိရသမယေ ယထာ ယထာ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှန္တိ, တထာ တထာ ကေရာဋိကာ ဟောန္တိ, တသ္မာ အတ္တနော သာသနံ ဗာဟိရသမယေန အနုပမေတွာ ဘဒြအဿာဇာနီယေန ဥပမေန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. ဘဒြော ဟိ အဿာဇာနီယော ယသ္မိံ ကာရဏေ ဒမိတော ဟောတိ, တံ ဇီဝိတဟေတုပိ နာတိက္ကမတိ. ဧဝမေဝ သာသနေ သမ္မာပဋိပန္နော ကုလပုတ္တော သီလဝေလံ နာတိက္ကမတိ. မုခါဓာနေတိ မုခဋ္ဌပနေ.

75. ‘බ්‍රාහ්මණය, ඒ කෙසේද යත්’ (සෙය්‍යථාපි බ්‍රාහ්මණාති) යන මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් හෙයකින් බාහිර ශාසනයන්හි යම් යම් අයුරින් ශිල්ප ඉගෙන ගනිත්ද, ඒ ඒ අයුරින් ඔවුහු කපටියන් වෙති. එබැවින් තමන් වහන්සේගේ ශාසනය බාහිර ශාසනයන් සමඟ සසඳන්නේ නැතිව, භද්‍ර ආජානීය අශ්වයෙකුට උපමා කරමින් ‘සෙය්‍යථාපි’ යනාදිය වදාරන ලදහ. මක්නිසාද යත්, යහපත් ආජානීය අශ්වයා යම් කරුණක හික්මවන ලද්දේ ද, ජීවිතය වෙනුවෙන් වුවද එය ඉක්මවා නොයයි. එලෙසම ශාසනයෙහි මැනවින් පිළිපන් කුලපුත්‍රයා සීල සීමාව (සීලවේලං) ඉක්මවා නොයයි. ‘කටකලියාව තැබීම’ (මුඛාධානෙති) යනු කටෙහි ජැක් පටිය (කටකලියාව) තැබීමයි.

၇၆. သတိသမ္ပဇညာယ စာတိ သတိသမ္ပဇညာဟိ သမင်္ဂိဘာဝတ္ထာယ. ဒွေ ဟိ ခီဏာသဝါ သတတဝိဟာရီ စ နောသတတဝိဟာရီ စ. တတ္ထ သတတဝိဟာရီ ယံကိဉ္စိ ကမ္မံ ကတွာပိ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတုံ သက္ကောတိ, နော သတတဝိဟာရီ ပန အပ္ပမတ္တကေပိ ကိစ္စေ ကိစ္စပ္ပသုတော ဟုတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ.

76. ‘සතිසම්පජඤ්ඤාය චාති’ යනු සති සම්පජඤ්ඤය සමඟ එක්වීම සඳහායි. ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) උතුමෝ දෙවදෑරුම් වෙති; නිරන්තරයෙන් (ඵලසමාපත්තියෙන්) වෙසෙන උතුමෝ සහ නිරන්තරයෙන් (ඵලසමාපත්තියෙන්) නොවෙසෙන උතුමෝ වශයෙනි. එහි නිරන්තරයෙන් වෙසෙන උතුමාණෝ යම් කිසි කාර්යයක් කරමින් වුවද ඵලසමාපත්තියට සමවැදීමට සමත් වෙති. එහෙත් නිරන්තරයෙන් ඵලසමාපත්තියෙන් නොවෙසෙන උතුමාණෝ ඉතා සුළු කටයුත්තකදී වුවද කාර්යබහුල වී ඵලසමාපත්තියට සමවැදීමට සමත් නොවෙති.

တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ ခီဏာသဝတ္ထေရော ခီဏာသဝသာမဏေရံ ဂဟေတွာ အရညဝါသံ ဂတော, တတ္ထ မဟာထေရဿ သေနာသနံ ပတ္တံ, သာမဏေရဿ န ပါပုဏာတိ, တံ ဝိတက္ကေန္တော ထေရော ဧကဒိဝသမ္ပိ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတုံ နာသက္ခိ. သာမဏေရော ပန တေမာသံ ဖလသမာပတ္တိရတိယာ ဝီတိနာမေတွာ ‘‘သပ္ပာယော, ဘန္တေ, အရညဝါသော ဇာတော’’တိ [Pg.47] ထေရံ ပုစ္ဆိ. ထေရော ‘‘န ဇာတော, အာဝုသော’’တိ အာဟ. ဣတိ ယော ဧဝရူပေါ ခီဏာသဝေါ, သော ဣမေ ဓမ္မေ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ အာဝဇ္ဇိတွာဝ သမာပဇ္ဇိတုံ သက္ခိဿတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သတိသမ္ပဇညာယ စာ’’တိ အာဟ.

මෙහිදී මේ කතාව ඇත - එක් ක්ෂීණාශ්‍රව තෙරනමක් ක්ෂීණාශ්‍රව සාමණේර නමක සමඟ ආරණ්‍යවාසයට වැඩි සේක. එහි මහා තෙරුන් වහන්සේට සේනාසනයක් ලැබුණු නමුත් සාමණේරයන් වහන්සේට එය නොලැබුණි. ඒ ගැන සිතමින් සිටි තෙරුන් වහන්සේට එක් දිනක්වත් ඵලසමාපත්තියට සමවැදීමට නොහැකි විය. සාමණේරයන් වහන්සේ වනාහි තෙමස මුළුල්ලෙහි ඵලසමාපත්ති සුවයෙන් කල් ගෙවා, “ස්වාමීනි, ආරණ්‍යවාසය සප්පාය වූයේද?” යි තෙරුන්ගෙන් විමසූහ. “ඇවැත්නි, සප්පාය නොවීය” යි තෙරුන් වහන්සේ පැවසූහ. මෙසේ යම් ක්ෂීණාශ්‍රවයෙක් වෙත්ද, ඔහු මුල සිට මේ ධර්මයන් මෙනෙහි කොටම සමවැදීමට සමත් වනු ඇතැයි පෙන්වමින් ‘සතිසම්පජඤ්ඤාය ච’ යන්න වදාරන ලදී.

၇၈. ယေမေ, ဘော ဂေါတမာတိ တထာဂတေ ကိရ ကထယန္တေဝ ဗြာဟ္မဏဿ ‘‘ဣမေ ပုဂ္ဂလာ န အာရာဓေန္တိ, ဣမေ အာရာဓေန္တီ’’တိ နယော ဥဒပါဒိ, တံ ဒဿေန္တော ဧဝံ ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ.

78. ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, යම් මේ...’ (යේමේ භෝ ගෝතමාති) යනු තථාගතයන් වහන්සේ දේශනා කරද්දීම බ්‍රාහ්මණයාට “මේ පුද්ගලයෝ අරහත් ඵලය සාක්ෂාත් නොකරති, මේ පුද්ගලයෝ සාක්ෂාත් කරති” යි ක්‍රමය වැටහුණි. එය පෙන්වමින් මෙසේ පැවසීම ආරම්භ කළේය.

ပရမဇ္ဇဓမ္မေသူတိ အဇ္ဇဓမ္မာ နာမ ဆသတ္ထာရဓမ္မာ, တေသု ဂေါတမဝါဒေါဝ, ပရမော ဥတ္တမောတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

‘උතුම් අන්‍ය දහම් අතර’ (පරමජ්ඣධම්මේසූති) යනු ‘අජ්ජ ධම්ම’ නම් වූ සය දෙනෙක් වූ ශාස්තෘවරුන්ගේ ධර්මයන් ය. ඒවා අතර ගෞතමයන් වහන්සේගේ වාදයම පරම වූ උතුම් වූ වාදය යනු අර්ථයයි. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

ဂဏကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගණකමොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. ගෝපකමොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၉. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တံ. တတ္ထ အစိရပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတီတိ ဘဂဝတိ အစိရပရိနိဗ္ဗုတေ, ဓာတုဘာဇနီယံ ကတွာ ဓမ္မသင်္ဂီတိံ ကာတုံ ရာဇဂဟံ အာဂတကာလေ. ရညော ပဇ္ဇောတဿ အာသင်္ကမာနောတိ စဏ္ဍပဇ္ဇောတော နာမေသ ရာဇာ ဗိမ္ဗိသာရမဟာရာဇဿ သဟာယော အဟောသိ, ဇီဝကံ ပေသေတွာ ဘေသဇ္ဇကာရိတကာလတော ပဋ္ဌာယ ပန ဒဠှမိတ္တောဝ ဇာတော, သော ‘‘အဇာတသတ္တုနာ ဒေဝဒတ္တဿ ဝစနံ ဂဟေတွာ ပိတာ ဃာတိတော’’တိ သုတွာ ‘‘မမ ပိယမိတ္တံ ဃာတေတွာ ဧသ ရဇ္ဇံ ကရိဿာမီတိ မညတိ, မယှံ သဟာယဿ သဟာယာနံ အတ္ထိကဘာဝံ ဇာနာပေဿာမီ’’တိ ပရိသတိ ဝါစံ အဘာသိ. တံ သုတွာ တဿ အာသင်္ကာ ဥပ္ပန္နာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ရညော ပဇ္ဇောတဿ အာသင်္ကမာနော’’တိ. ကမ္မန္တောတိ ဗဟိနဂရေ နဂရပဋိသင်္ခါရာပနတ္ထာယ ကမ္မန္တဋ္ဌာနံ.

79. ඒවං මේ සුතං යනු ගෝපක මොග්ගල්ලාන සූත්‍රයයි. එහි 'අචිරපරිනිබ්බුතේ භගවති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වැඩි කල් නොගොස්, ධාතු බෙදා දීම අවසන් කර ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීම පිණිස රජගහ නුවරට පැමිණි කාලයයි. 'රඤ්ඤෝ පජ්ජෝතස්ස ආසංකමානෝ' යනු චණ්ඩපජ්ජෝත නම් රජතුමා බිම්බිසාර මහරජතුමාගේ මිතුරෙකි. ජීවක වෙදැදුරා යවා බෙහෙත් කරවූ දින සිට ඔහු දැඩි මිතුරෙකු බවට පත් විය. 'අජාසත්ත රජු දේවදත්තගේ වචනය අසා පියා මැරවීය' යනුවෙන් අසා, 'මගේ ප්‍රිය මිතුරා මරා දමා මොහු රජකම් කරයි' යැයි සිතා, 'මගේ මිතුරා වෙනුවෙන් පෙනී සිටින මිතුරන් සිටින බව මම අජාසත්තට පෙන්වන්නෙමි' යි පිරිස මැද ප්‍රකාශ කළේය. එය අසා අජාසත්ත රජු තුළ බියක් ඇති විය. එබැවින් 'පජ්ජෝත රජු කෙරෙහි සැකයෙන්' යැයි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා වදාළහ. 'කම්මන්තෝ' යනු නගරයෙන් පිටත නගරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවීම සඳහා වූ වැඩපොළයි.

ဥပသင်္ကမီတိ မယံ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂီတိံ ကာရေဿာမာတိ ဝိစရာမ, အယဉ္စ မဟေသက္ခော ရာဇဝလ္လဘော သင်္ဂဟေ ကတေ ဝေဠုဝနဿ အာရက္ခံ ကရေယျာတိ မညမာနော ဥပသင်္ကမိ. တေဟိ ဓမ္မေဟီတိ တေဟိ သဗ္ဗညုတညာဏဓမ္မေဟိ. သဗ္ဗေန သဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗာကာရေန သဗ္ဗံ. သဗ္ဗထာ သဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗကောဋ္ဌာသေဟိ [Pg.48] သဗ္ဗံ. ကိံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ? ဆ ဟိ သတ္ထာရော ပဌမတရံ အပ္ပညာတကုလေဟိ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိတာ, တေ တထာဂတေ ဓရမာနေယေဝ ကာလံကတာ, သာဝကာပိ နေသံ အပ္ပညာတကုလေဟေဝ ပဗ္ဗဇိတာ. တေ တေသံ အစ္စယေန မဟာဝိဝါဒံ အကံသု. သမဏော ပန ဂေါတမော မဟာကုလာ ပဗ္ဗဇိတော, တဿ အစ္စယေန သာဝကာနံ မဟာဝိဝါဒေါ ဘဝိဿတီတိ အယံ ကထာ သကလဇမ္ဗုဒီပံ ပတ္ထရမာနာ ဥဒပါဒိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ စ ဓရန္တေ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ နာဟောသိ. ယောပိ အဟောသိ, သောပိ တတ္ထေဝ ဝူပသမိတော. ပရိနိဗ္ဗုတကာလေ ပနဿ – ‘‘အဋ္ဌသဋ္ဌိယောဇနသတသဟဿုဗ္ဗေဓံ သိနေရုံ အပဝါဟိတုံ သမတ္ထဿ ဝါတဿ ပုရတော ပုရာဏပဏ္ဏံ ကိံ ဌဿတိ, ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပတ္တဿ သတ္ထု အလဇ္ဇမာနော မစ္စုရာဇာ ကဿ လဇ္ဇိဿတီ’’တိ မဟာသံဝေဂံ ဇနေတွာ ဘိယျောသောမတ္တာယ ဘိက္ခူ သမဂ္ဂါ ဇာတာ အတိဝိယ ဥပသန္တုပသန္တာ, ကိံ နု ခေါ ဧတန္တိ ဣဒံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. အနုသညာယမာနောတိ အနုသဉ္ဇာယမာနော, ကတာကတံ ဇနန္တောတိ အတ္ထော. အနုဝိစရမာနော ဝါ.

'උපසංකමි' යනු 'අපි ධර්ම විනය සංගායනා කරන්නෙමු' යි සිතා සැරිසරන්නෙමු. මේ ගෝපක මොග්ගල්ලාන බමුණා මහේශාක්‍යයෙකි, රජුට ප්‍රිය වූවෙකි. මොහුට සංග්‍රහ කළ විට මොහු වේළුවනය ආරක්ෂා කරනු ඇතැයි සිතා (ආනන්ද තෙරණුවෝ) ඔහු වෙත වැඩියහ. 'තේහි ධම්මේහි' යනු ඒ සර්වඥතා ඥාන ධර්මයන්ගෙනි. 'සබ්බේන සබ්බං' යනු සියලු ආකාරයෙන් සියල්ලයි. 'සබ්බථා සබ්බං' යනු සියලු කොටස් මගින් සියල්ලයි. 'මම කුමක් විමසන්නද?' යි සිතා විමසයි. පූර්ණ කස්සප ආදී ශාස්තෘවරු සය දෙනා මුලින්ම ප්‍රකට නොවන කුලවලින් නික්ම පැවිදි වූහ. ඔවුහු තථාගතයන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයේදීම මිය ගියහ. ඔවුන්ගේ ශ්‍රාවකයෝ ද අප්‍රකට කුලවලින් නික්ම පැවිදි වූවෝ වූහ. තම ශාස්තෘවරුන්ගේ ඇවෑමෙන් ඔවුහු මහා විවාද ඇති කර ගත්හ. එහෙත් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මහා කුලයකින් නික්ම පැවිදි වූ සේක. උන්වහන්සේගේ ඇවෑමෙන් ශ්‍රාවකයන් අතර මහා විවාද ඇති වනු ඇතැයි යන කතාව මුළු දඹදිව පුරාම පැතිර ගියේය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමාන කල භික්ෂූන් අතර විවාදයක් නොවීය. යම් විවාදයක් ඇති වූයේ ද එය එතැනදීම සන්සිඳුණි. පිරිනිවන් පෑ කල්හි වනාහි - 'ලක්ෂ එක් ලක්ෂ හැට අටදහසක් උසැති මහා මේරු පර්වතය පවා සොලවන්නට සමත් මහා වාතය ඉදිරියේ පරණ කොළයක් රැඳෙන්නේ කෙසේද? දස පාරමිතා පුරා සර්වඥතා ඥානය ලැබූ ශාස්තෘන් වහන්සේට පවා ලජ්ජා නොවන මාරයා වෙන කාට නම් ලජ්ජා වනු ඇත්ද?' යැයි මහා සංවේගයක් උපදවා ගෙන, භික්ෂූහු අතිශයින්ම සමඟි වූහ, ඉතාමත් ශාන්ත වූහ. 'මේ සමඟියට හේතුව කුමක්ද?' යන්න විමසමි යි පවසයි. 'අනුසඤ්ඤායමානෝ' යනු නැවත නැවත දැනගනු ලබන, කළ නොකළ දේ දන්නා යන අර්ථයයි. නැතහොත් නැවත නැවත සිතන යන අර්ථයයි.

၈၀. အတ္ထိ နု ခေါတိ အယမ္ပိ ဟေဋ္ဌိမပုစ္ဆမေဝ ပုစ္ဆတိ. အပ္ပဋိသရဏေတိ အပ္ပဋိသရဏေ ဓမ္မဝိနယေ. ကော ဟေတု သာမဂ္ဂိယာတိ တုမှာကံ သမဂ္ဂဘာဝဿ ကော ဟေတု ကော ပစ္စယော. ဓမ္မပ္ပဋိသရဏာတိ ဓမ္မော အမှာကံ ပဋိသရဏံ, ဓမ္မော အဝဿယောတိ ဒီပေတိ.

80. 'අත්ථි නු ඛෝ' යන්නෙන් මොහු ද පෙර විමසූ ප්‍රශ්නයම නැවත විමසයි. 'අප්පටිසරණේ' යනු පිළිසරණක් නැති ධර්ම විනයෙහි යන්නයි. 'කෝ හේතු සාමග්ගියා' යනු ඔබ වහන්සේලාගේ සමඟි භාවයට හේතුව කුමක්ද, ප්‍රත්‍යය කුමක්ද යන්නයි. 'ධම්මප්පටිසරණා' යනු ධර්මය අපගේ පිළිසරණයි, ධර්මයම ආශ්‍රයයි යන්න දක්වයි.

၈၁. ပဝတ္တတီတိ ပဂုဏံ ဟုတွာ အာဂစ္ဆတိ. အာပတ္တိ ဟောတိ ဝီတိက္ကမောတိ ဥဘယမေတံ ဗုဒ္ဓဿ အာဏာတိက္ကမနမေဝ. ယထာဓမ္မံ ယထာနုသိဋ္ဌံ ကာရေမာတိ ယထာ ဓမ္မော စ အနုသိဋ္ဌိ စ ဌိတာ, ဧဝံ ကာရေမာတိ အတ္ထော.

81. 'පවත්තති' යනු පුහුණු වී කටපාඩමින් පවතී යන්නයි. 'ආපත්ති හෝති වීතික්කමෝ' යනු මේ දෙකම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අණ ඉක්මවා යාමයි. 'යථාධම්මං යථානුසිට්ඨං කාරේම' යනු යම් සේ ධර්මය හා අනුශාසනාව පවතීද, ඒ අයුරින්ම කටයුතු කරන්නෙමු යන අර්ථයයි.

န ကိရ နော ဘဝန္တော ကာရေန္တိ ဓမ္မော နော ကာရေတီတိ ပဒဒွယေပိ နော ကာရော နိပါတမတ္တံ. ဧဝံ သန္တေ န ကိရ ဘဝန္တော ကာရေန္တိ, ဓမ္မောဝ ကာရေတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

'න කිර නෝ භවන්තෝ කාරෙන්ති ධම්මෝ නෝ කාරේති' යන පද දෙකෙහිම 'නෝ' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. එවිට අර්ථය වන්නේ 'පින්වතුන් වහන්සේලා කරවන්නේ නැත, ධර්මයම කරවයි' යන්න මෙහි අර්ථයයි.

၈၃. တဂ္ဃာတိ ဧကံသေ နိပါတော. ကဟံ ပန ဘဝံ အာနန္ဒောတိ ကိံ ထေရဿ ဝေဠုဝနေ ဝသနဘာဝံ န ဇာနာတီတိ? ဇာနာတိ. ဝေဠုဝနဿ ပန [Pg.49] အနေန အာရက္ခာ ဒိန္နာ, တသ္မာ အတ္တာနံ ဥက္ကံသာပေတုကာမော ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ ပန တေန တတ္ထ အာရက္ခာ ဒိန္နာ? သော ကိရ ဧကဒိဝသံ မဟာကစ္စာယနတ္ထေရံ ဂိဇ္ဈကူဋာ ဩတရန္တံ ဒိသွာ – ‘‘မက္ကဋော ဝိယ ဧသော’’တိ အာဟ. ဘဂဝါ တံ ကထံ သုတွာ – ‘‘သစေ ခမာပေတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. နော စေ ခမာပေတိ, ဣမသ္မိံ ဝေဠုဝနေ ဂေါနင်္ဂလမက္ကဋော ဘဝိဿတီ’’တိ အာဟ. သော တံ ကထံ သုတွာ – ‘‘သမဏဿ ဂေါတမဿ ကထာယ ဒွေဓာဘာဝေါ နာမ နတ္ထိ, ပစ္ဆာ မေ မက္ကဋဘူတကာလေ ဂေါစရဋ္ဌာနံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဝေဠုဝနေ နာနာဝိဓေ ရုက္ခေ ရောပေတွာ အာရက္ခံ အဒါသိ. အပရဘာဂေ ကာလံ ကတွာ မက္ကဋော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. ‘‘ဝဿကာရာ’’တိ ဝုတ္တေ အာဂန္တွာ သမီပေ အဋ္ဌာသိ. တဂ္ဃာတိ သဗ္ဗဝါရေသု ဧကံသဝစနေယေဝ နိပါတော. တဂ္ဃ, ဘော အာနန္ဒာတိ ဧဝံ ထေရေန ပရိသမဇ္ဈေ အတ္တနော ဥက္ကံသိတဘာဝံ ဉတွာ အဟမ္ပိ ထေရံ ဥက္ကံသိဿာမီတိ ဧဝမာဟ.

83. 'තග්ඝ' යනු ඒකාන්ත යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. 'කහං පන භවං ආනන්දෝ' යනු තෙරණුවන් වේළුවනයේ වසන බව මොහු නොදන්නේද? දනියි. එහෙත් මොහු වේළුවනයට ආරක්ෂාව සලසා දී ඇත. එබැවින් තමා උසස් කොට පෙන්වීමට රුචියෙන් මෙසේ විමසයි. ඔහු එහි ආරක්ෂාව සැලසුවේ ඇයි? දිනක් ඔහු මහා කාත්‍යායන තෙරණුවන් ගිජුකුළු පර්වතයෙන් බසිනු දැක 'මේ ශ්‍රමණයා වඳුරෙකු වැනිය' යි කීවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය අසා, 'ඉදින් ඔහු සමාව ගන්නේ නම් යහපති. ඉදින් සමාව නොගන්නේ නම් මේ වේළුවනයෙහිම ගව වලිගයක් වැනි වලිගයක් ඇති වඳුරෙකු වී උපදින්නේය' යි වදාළ සේක. ඔහු එය අසා, 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ වචනයෙහි දෙපසක් නැත, පසුව මා වඳුරෙකු වූ කල වාසය කිරීමට තැනක් තිබිය යුතුය' යි සිතා වේළුවනයෙහි නොයෙක් වර්ගයේ ගස් සිටුවා ආරක්ෂාව සැලසුවේය. පසුව මියගොස් වඳුරෙකු වී එහි උපන්නේය. 'වස්සාකාර' යැයි ඇමතූ විට ඔහු අසලට පැමිණ සිට ගනියි. 'තග්ඝ' යනු සෑම තන්හිම ඒකාන්ත යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. 'තග්ඝ භෝ ආනන්ද' යනු තෙරණුවන් පිරිස මැද තමාව අගය කළ බව දැන, මම ද තෙරණුවන් අගය කරන්නෙමියි සිතා මෙසේ කීවේය.

၈၄. န စ ခေါ, ဗြာဟ္မဏာတိ ထေရော ကိရ စိန္တေသိ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဝဏ္ဏိတဇ္ဈာနမ္ပိ အတ္ထိ, အဝဏ္ဏိတဇ္ဈာနမ္ပိ အတ္ထိ, အယံ ပန ဗြာဟ္မဏော သဗ္ဗမေဝ ဝဏ္ဏေတီတိ ပဉှံ ဝိသံဝါဒေတိ, န ခေါ ပန သက္ကာ ဣမဿ မုခံ ဥလ္လောကေတုံ န ပိဏ္ဍပါတံ ရက္ခိတုံ, ပဉှံ ဥဇုံ ကတွာ ကထေဿာမီ’’တိ ဣဒံ ဝတ္တုံ အာရဒ္ဓံ. အန္တရံ ကရိတွာတိ အဗ္ဘန္တရံ ကရိတွာ. ဧဝရူပံ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, သော ဘဂဝါ ဈာနံ ဝဏ္ဏေသီတိ ဣဓ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဇ္ဈာနံ နာမ ကထိတံ.

84. 'න ච ඛෝ බ්‍රාහ්මණ' යන්නෙන් තෙරණුවෝ මෙසේ සිතූහ: 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කළ දැහැනුත් ඇත, වර්ණනා නොකළ දැහැනුත් ඇත. එහෙත් මේ බමුණා සියල්ල වර්ණනා කෙරේ යැයි පවසා ප්‍රශ්නය අවුල් කරයි. මොහුගේ මුහුණ බැලීමවත්, මොහුගෙන් පිණ්ඩපාතය රැකගැනීමවත් කළ නොහැක. එබැවින් ප්‍රශ්නය සෘජුවම විසඳන්නෙමි' යි පවසා මෙය ආරම්භ කළහ. 'අන්තරං කරිත්වා' යනු අභ්‍යන්තරය කොට ගෙන යන්නයි. 'ඒවරූපං ඛෝ බ්‍රාහ්මණ සෝ භගවා ඣානං වණ්ණේසි' යන්නෙන් මෙහි සියල්ල ඇතුළත් වන ධ්‍යානයන් ගැන කියැවිණි.

ယံ နော မယန္တိ အယံ ကိရ ဗြာဟ္မဏော ဝဿကာရဗြာဟ္မဏံ ဥသူယတိ, တေန ပုစ္ဆိတပဉှဿ အကထနံ ပစ္စာသီသမာနော ကထိတဘာဝံ ဉတွာ ‘‘ဝဿကာရေန ပုစ္ဆိတံ ပဉှံ ပုနပ္ပုနံ တဿ နာမံ ဂဏှန္တော ဝိတ္ထာရေတွာ ကထေသိ, မယာ ပုစ္ဆိတပဉှံ ပန ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဥပ္ပီဠေန္တော ဝိယ ဧကဒေသမေဝ ကထေသီ’’တိ အနတ္တမနော အဟောသိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

'යං නෝ මයං' යනු මේ බමුණා වස්සාකාර බමුණා කෙරෙහි ඊර්ෂ්‍යා කරයි. ඒ නිසා මා ඇසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු නොදී සිටිනු ඇතැයි බලාපොරොත්තුවෙන් සිටි ආනන්ද තෙරණුවන් පිළිතුරු දුන් බව දැන, 'වස්සාකාර ඇසූ ප්‍රශ්නය ඔහුගේ නම නැවත නැවත කියමින් විස්තරාත්මකව ප්‍රකාශ කළේය, මා ඇසූ ප්‍රශ්නය කෙවිටි අගින් තද කරන්නාක් මෙන් ඉතා කෙටියෙන් පැවසුවේය' යි නොසතුටට පත් විය. එබැවින් මෙසේ කීවේය. ඉතිරි කොටස සෑම තන්හිම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අටවැනි ගෝපක මොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၉. မဟာပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. මහා පුණ්ණම සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၅. ဧဝံ [Pg.50] မေ သုတန္တိ မဟာပုဏ္ဏမသုတ္တံ. တတ္ထ တဒဟူတိ တသ္မိံ အဟု, တသ္မိံ ဒိဝသေတိ အတ္ထော. ဥပဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဥပေါသထော. ဥပဝသန္တီတိ သီလေန ဝါ အနသနေန ဝါ ဥပေတာ ဟုတွာ ဝသန္တီတိ အတ္ထော. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထုဒ္ဓါရော – ‘‘အာယာမ, အာဝုသော, ကပ္ပိန, ဥပေါသထံ ဂမိဿာမာ’’တိအာဒီသု ဟိ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော ဥပေါသထော. ‘‘အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတော ခေါ ဝိသာခေ ဥပေါသထော ဥပဝုတ္ထော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၈.၅၃) သီလံ. ‘‘သုဒ္ဓဿ ဝေ သဒါ ဖဂ္ဂု, သုဒ္ဓဿုပေါသထော သဒါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၇၉) ဥပဝါသော. ‘‘ဥပေါသထော နာမ နာဂရာဇာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၆) ပညတ္တိ. ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, တဒဟုပေါသထေ သဘိက္ခုကာ အာဝါသာ’’တိအာဒီသု (မဟာဝ. ၁၈၁) ဥပဝသိတဗ္ဗဒိဝသော. ဣဓာပိ သောယေဝ အဓိပ္ပေတော. သော ပနေသ အဋ္ဌမီစာတုဒ္ဒသီပန္နရသီဘေဒေန တိဝိဓော. တသ္မာ သေသဒွယနိဝါရဏတ္ထံ ပန္နရသေတိ ဝုတ္တံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥပဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဥပေါသထော’’တိ. မာသပုဏ္ဏတာယ ပုဏ္ဏာ သံပုဏ္ဏာတိ ပုဏ္ဏာ. မာ-ဣတိ စန္ဒော ဝုစ္စတိ, သော ဧတ္ထ ပုဏ္ဏောတိ ပုဏ္ဏမာ. ဧဝံ ပုဏ္ဏာယ ပုဏ္ဏမာယာတိ ဣမသ္မိံ ပဒဒွယေ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

85. "එවං මේ සුතං" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන මෙම සූත්‍රය මහාපුණ්ණම සූත්‍රයයි. එහි "තදහූ" යන්නෙන් "එදින වූ", "එම දිනෙහි" යන අර්ථය දේ. "මෙහි වසන බැවින්" උපෝසථ නම් වේ. "උපවසන්ති" යනු ශීලයෙන් යුක්තව හෝ ආහාර වැළඳීමෙන් වැළකී සිටීමෙන් (උපවාසයෙන්) යුක්තව වසති යන්නයි. මෙහි අර්ථ උද්ධාරය (සාරාංශය) මෙසේය: "ඇවැත්නි කප්පින, අපි උපෝසථයට යමු" යනාදී තැන්වල උපෝසථ යනු පාතිමොක්ඛ උද්දේසයයි (පාතිමොක්ඛය දේශනා කිරීමයි). "විසාඛාවෙනි, අෂ්ටාංගයෙන් සමන්නාගත වූ උපෝසථය සමාදන් විය" යනාදී තැන්වල උපෝසථ යනු ශීලයයි. "කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු තැනැත්තාට නිරතුරුවම පගු (නැකත) වේ, පිරිසිදු තැනැත්තාට නිරතුරුවම උපෝසථය වේ" යනාදී තැන්වල උපෝසථ යනු උපවාසයයි. "උපෝසථ නම් වූ නාගරාජයා" යනාදී තැන්වල උපෝසථ යනු ප්‍රඥප්තියකි (නමකි). "මහණෙනි, එදින උපෝසථයෙහි භික්ෂූන් සහිත ආවාසවලින් බැහැර නොවිය යුතුය" යනාදී තැන්වල උපෝසථ යනු උපෝසථය පැවැත්විය යුතු දිනයයි. මෙහිද (මෙම සූත්‍රයෙහිද) එම දිනයම අදහස් කරනු ලැබේ. එම උපෝසථ දිනය අටවක, තුදුස්වක සහ පසළොස්වක වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එබැවින් සෙසු දින දෙක ඉවත් කිරීම පිණිස "පසළොස්වක" යැයි වදාරන ලදී. එබැවින් "මෙහි වසන බැවින් උපෝසථ නම් වේ" යැයි කියන ලදී. මාසය පිරීමෙන් (දින තිහක් පිරීමෙන්) පූර්ණ වූ බැවින් "පුණ්ණා" නම් වේ. "මා" යනු චන්ද්‍රයාට කියනු ලැබේ, චන්ද්‍රයා මෙහි පූර්ණව සිටින බැවින් "පුණ්ණමා" (පසළොස්වක) නම් වේ. මෙසේ "පුණ්ණාය පුණ්ණමාය" යන පද දෙකෙහි අර්ථය (මාසය පිරුණු පසළොස්වක රාත්‍රියෙහි යන්න) දත යුතුය.

ဒေသန္တိ ကာရဏံ. တေန ဟိ တွံ ဘိက္ခု သကေ အာသနေ နိသီဒိတွာ ပုစ္ဆာတိ ကသ္မာ ဘဂဝါ ဌိတဿ အကထေတွာ နိသီဒါပေသီတိ. အယံ ကိရ ဘိက္ခု သဋ္ဌိမတ္တာနံ ပဓာနိယဘိက္ခူနံ သံဃတ္ထေရော သဋ္ဌိ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ အရညေ ဝသတိ, တေ တဿ သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဃဋေန္တိ ဝါယမန္တိ. မဟာဘူတာနိ ပရိဂ္ဂဏှန္တိ ဥပါဒါရူပါနိ, နာမရူပပစ္စယလက္ခဏာရမ္မဏိကဝိပဿနံ ပရိဂ္ဂဏှန္တိ. အထ နေ အာစရိယုပဋ္ဌာနံ အာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ နိသိန္နေ ထေရော မဟာဘူတပရိဂ္ဂဟာဒီနိ ပုစ္ဆတိ. တေ သဗ္ဗံ ကထေန္တိ, မဂ္ဂဖလပဉှံ ပုစ္ဆိတာ ပန ကထေတုံ န သက္ကောန္တိ. အထ ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘မမ သန္တိကေ ဧတေသံ ဩဝါဒဿ ပရိဟာနိ နတ္ထိ, ဣမေ စ အာရဒ္ဓဝီရိယာ ဝိဟရန္တိ. ကုက္ကုဋဿ ပါနီယပိဝနကာလမတ္တမ္ပိ နေသံ ပမာဒကိရိယာ နတ္ထိ. ဧဝံ သန္တေပိ မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ကောန္တိ. အဟံ ဣမေသံ အဇ္ဈာသယံ န ဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓဝေနေယျာ ဧတေ ဘဝိဿန္တိ, ဂဟေတွာ နေ သတ္ထု သန္တိကံ ဂစ္ဆာမိ, အထ နေသံ သတ္ထာ စရိယဝသေန ဓမ္မံ ဒေသေဿတီ’’တိ, တေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ သတ္ထု သန္တိကံ အာဂတော.

"දේසං" යනු කාරණයයි (හේතුවයි). "එසේ නම් මහණ, ඔබ තම අසුනෙහි හිඳගෙන ප්‍රශ්න විමසන්න" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිටගෙන සිටි භික්ෂුවට එසේ නොවදාරා හිඳුවා වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසාද? මෙම භික්ෂුව හැටක් පමණ වූ ප්‍රධාන (කමටහන් වඩන) භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ එම හැට නමක් භික්ෂූන් කැටුව අරණ්‍යයෙහි වාසය කරති. ඒ භික්ෂූහු උන්වහන්සේ සමීපයෙහි කමටහන් ගෙන වීර්යය කරති. ඔවුහු මහා භූත රූප සහ උපාදාය රූප පිරිසිඳ දකිති. නාම-රූප ප්‍රත්‍ය සහ ලක්ෂණ අරමුණු කොට ගත් විපස්සනාව වඩති. ඉක්බිති ඔවුන් ආචාර්යයන් වහන්සේට උපස්ථාන පිණිස පැමිණ වැඳ හිඳගත් විට, ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා භූත පිරිසිඳ ගැනීම් ආදිය ගැන විමසති. ඔවුහු සියල්ල පවසති, එහෙත් මගපල පිළිබඳ ප්‍රශ්න විමසූ විට පිළිතුරු දීමට ඔවුහු අපොහොසත් වෙති. එවිට ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "මා සමීපයෙහි මොවුන්ගේ අවවාද අනුශාසනාවන්හි අඩුවක් නැත. මොවුහුද අරඹන ලද වීර්යය ඇතිව වෙසෙති. කුකුළෙකු පැන් බොන වේලාව තරම්වත් මොවුන්ගේ ප්‍රමාදයක් නැත. එසේ වුවද මගපල උපදවා ගැනීමට අපොහොසත් වෙති. මම මොවුන්ගේ අදහස (අජ්ඣාසය) නොදනිමි. මොවුහු බුදුරදුන්ගෙන් බණ අසා දමනය විය යුතු (බුද්ධ වේනෙය්‍ය) අය වන්නාහ. මොවුන් කැටුව ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට යන්නෙමි. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ මොවුන්ගේ චරිත ස්වභාවයට අනුව ධර්මය දේශනා කරනු ඇත" යනුවෙනි. උන්වහන්සේ එම භික්ෂූන් කැටුව ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණියහ.

သတ္ထာပိ [Pg.51] သာယနှသမယေ အာနန္ဒတ္ထေရေန ဥပနီတံ ဥဒကံ အာဒါယ သရီရံ ဥတုံ ဂဏှာပေတွာ မိဂါရမာတုပါသာဒပရိဝေဏေ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသီဒိ, ဘိက္ခုသံဃောပိ နံ ပရိဝါရေတွာ နိသီဒိ.

ශාස්තෘන් වහන්සේද සවස් භාගයෙහි ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ගෙන එන ලද පැන් ගෙන සිරුර සිසිල් කරවාගෙන, මිගාරමාතු ප්‍රාසාදයේ මිදුලෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩ සිටියහ. භික්ෂු සංඝයාද උන්වහන්සේ පිරිවරා වැඩ සිටියහ.

တသ္မိံ သမယေ သူရိယော အတ္ထင်္ဂမေတိ, စန္ဒော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ, မဇ္ဈဋ္ဌာနေ စ ဘဂဝါ နိသိန္နော. စန္ဒဿ ပဘာ နတ္ထိ, သူရိယဿ ပဘာ နတ္ထိ, စန္ဒိမသူရိယာနံ ပဘံ မက္ခေတွာ ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ယမကဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဇ္ဇောတမာနာ ပုဉ္ဇာ ပုဉ္ဇာ ဟုတွာ ဒိသာဝိဒိသာသု ဓာဝန္တီတိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. ဝဏ္ဏဘူမိ နာမေသာ, ဓမ္မကထိကဿေဝေတ္ထ ထာမော ပမာဏံ, ယတ္တကံ သက္ကောတိ, တတ္တကံ ကထေတဗ္ဗံ. ဒုက္ကထိတန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧဝံ သန္နိသိန္နာယ ပရိသာယ ထေရော ဥဋ္ဌဟိတွာ သတ္ထာရံ ပဉှဿ ဩကာသံ ကာရေသိ. တတော ဘဂဝါ – ‘‘သစေ ဣမသ္မိံ ဌိတကေ ပုစ္ဆန္တေ ‘အာစရိယော နော ဥဋ္ဌိတော’တိ သေသဘိက္ခူ ဥဋ္ဌဟိဿန္တိ, ဧဝံ တထာဂတေ အဂါရဝေါ ကတော ဘဝိဿတိ. အထ နိသိန္နာဝ ပုစ္ဆိဿန္တိ, အာစရိယေ အဂါရဝေါ ကတော ဘဝိဿတိ, ဧကဂ္ဂါ ဟုတွာ ဓမ္မဒေသနံ ပဋိစ္ဆိတုံ န သက္ကုဏိဿန္တိ. အာစရိယေ ပန နိသိန္နေ တေပိ နိသီဒိဿန္တိ. တတော ဧကဂ္ဂါ ဓမ္မဒေသနံ ပဋိစ္ဆိတုံ သက္ကုဏိဿန္တီ’’တိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဘဂဝါ ဌိတဿ အကထေတွာ နိသီဒါပေတီတိ.

එම අවස්ථාවෙහි හිරු බැස යමින් තිබුණි, සඳ පායමින් තිබුණි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මැද වැඩ සිටියහ. සඳෙහි ප්‍රභාවක් නැත, හිරුගේ ප්‍රභාවක් නැත. සඳුගේත් හිරුගේත් ප්‍රභාව මැඩ පවත්වමින් බුදුරදුන්ගේ ශරීරයෙන් විහිදෙන සවනක් රැස් මාලාවන් (යමක බුද්ධ රශ්මිය) සමූහ වශයෙන් දසත විහිදෙමින් පැවතුණි. මේ සියල්ල කලින් දේශනා කරන ලද සේක්ඛ සූත්‍රයෙහි පරිද්දෙන් විස්තර දත යුතුය. මෙය බුදුගුණ වර්ණනා කරන අවස්ථාවකි. මෙහිදී ධර්ම කථිකයාගේ ශක්තිය පමණට විස්තර කළ හැකිය. යම් තාක් විස්තර කිරීමට හැකිද ඒ තාක් විස්තර කළ යුතුය. මෙය වැරදි විස්තරයක් යැයි නොකිය යුතුය. මෙසේ රැස්ව සිටි පිරිස මැද ස්ථවිරයන් වහන්සේ නැගී සිට ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විමසීමට අවසර ගත්හ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "ඉදින් මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිටගෙන ප්‍රශ්න විමසන විට 'අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ නැගී සිටියහ' යි සිතා සෙසු භික්ෂූන්ද නැගී සිටිනු ඇත. එවිට තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවයක් කළා වනු ඇත. ඉදින් ඔවුන් හිඳගෙනම සිටියහොත්, සිටගෙන සිටින තම ආචාර්යයන් වහන්සේට අගෞරවයක් කළා වනු ඇත. එවිට ඔවුන්ට ඒකාග්‍ර වූ සිතින් ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට නොහැකි වනු ඇත. නමුත් ආචාර්යයන් වහන්සේ හිඳගත් විට ඔවුන්ද හිඳගනු ඇත. එවිට ඒකාග්‍ර වූ සිතින් ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට ඔවුන්ට හැකි වනු ඇත." මේ හේතුව නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිටගෙන සිටි ස්ථවිරයන් වහන්සේට හිඳ ගැනීමට වදාරා පිළිතුරු දුන්හ.

ဣမေ နု ခေါ, ဘန္တေတိ ဝိမတိပုစ္ဆာ ဝိယ ကထိတာ. ထေရော ပန ပဉ္စက္ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော မဟာခီဏာသဝေါ, နတ္ထိ ဧတဿ ဝိမတိ. ဇာနန္တေနပိ ပန အဇာနန္တေန ဝိယ ဟုတွာ ပုစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတိ. သစေ ဟိ ဇာနန္တော ဝိယ ပုစ္ဆတိ, ‘‘ဇာနာတိ အယ’’န္တိ တဿ တဿ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဧကဒေသမေဝ ကထေတိ. အဇာနန္တေန ဝိယ ပုစ္ဆိတေ ပန ကထေန္တော ဣတော စ ဧတ္တော စ ကာရဏံ အာဟရိတွာ ပါကဋံ ကတွာ ကထေတိ. ကောစိ ပန အဇာနန္တောပိ ဇာနန္တော ဝိယ ပုစ္ဆတိ. ထေရော ဧဝရူပံ ဝစနံ ကိံ ကရိဿတိ, ဇာနန္တောယေဝ ပန အဇာနန္တော ဝိယ ပုစ္ဆတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

"ස්වාමීනි, මේ (පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයෝ)" යන ප්‍රකාශය සැකයකින් අසන ලද්දක් මෙනි. එහෙත් ස්ථවිරයන් වහන්සේ පඤ්චස්කන්ධයේ උදය-වැය පිරිසිඳ දැක අරහත්වයට පත් වූ මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමකි, උන්වහන්සේට කිසිදු සැකයක් නැත. එසේ වුවද, දැන සිටියද නොදන්නෙකු මෙන් විමසීම සුදුසුය. ඉදින් දන්නෙකු මෙන් විමසන්නේ නම්, "මොහු මෙය දනී" යැයි සිතා පිළිතුරු දෙන්නා කරුණු ස්වල්පයක් පමණක් පවසනු ඇත. නොදන්නෙකු මෙන් විමසූ විට පිළිතුරු දෙන්නා විවිධ කරුණු ගෙන හැර දක්වමින් පැහැදිලිව විස්තර කරයි. ඇතැම් විට නොදැන වුවද දන්නෙකු මෙන් විමසන අයද සිටිති. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එවැනි වචන භාවිතා කරන්නේ කුමටද? උන්වහන්සේ දැන දැනම නොදන්නෙකු මෙන් විමසන බව දත යුතුය.

ဆန္ဒမူလကာတိ တဏှာမူလကာ. ဧဝံရူပေါ သိယန္တိ သစေ ဩဒါတော ဟောတုကာမော, ဟရိတာလဝဏ္ဏော ဝါ မနောသိလာဝဏ္ဏော ဝါ သိယန္တိ ပတ္ထေတိ[Pg.52]. သစေ ကာဠော ဟောတုကာမော, နီလုပ္ပလဝဏ္ဏော ဝါ အဉ္ဇနဝဏ္ဏော ဝါ အတသီပုပ္ဖဝဏ္ဏော ဝါ သိယန္တိ ပတ္ထေတိ. ဧဝံဝေဒနောတိ ကုသလဝေဒနော ဝါ သုခဝေဒနော ဝါ သိယန္တိ ပတ္ထေတိ. သညာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ယသ္မာ ပန အတီတေ ပတ္ထနာ နာမ နတ္ထိ, ပတ္ထေန္တေနာပိ စ န သက္ကာ တံ လဒ္ဓုံ, ပစ္စုပ္ပန္နေပိ န ဟောတိ, န ဟိ ဩဒါတော ကာဠဘာဝံ ပတ္ထေတွာ ပစ္စုပ္ပန္နေ ကာဠော ဟောတိ, န ကာဠော ဝါ ဩဒါတော, ဒီဃော ဝါ ရဿော, ရဿော ဝါ ဒီဃော, ဒါနံ ပန ဒတွာ သီလံ ဝါ သမာဒိယိတွာ ‘‘အနာဂတေ ခတ္တိယော ဝါ ဟောမိ ဗြာဟ္မဏော ဝါ’’တိ ပတ္ထေန္တဿ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈတိ. တသ္မာ အနာဂတမေဝ ဂဟိတံ.

"ඡන්දමූලකා" යනු තණ්හාව මුල් කොට ඇති යන්නයි. "මෙසේ වූ රූප ඇත්තෙක් වෙම්වා" යනු, ඉදින් සුදු පැහැති වීමට කැමති නම් හිරියල් පැහැති හෝ මනෝසීල පැහැති වෙම්වායි පතයි. ඉදින් කළු පැහැති වීමට කැමති නම් නිල් මානෙල් පැහැති, අඳුන් පැහැති හෝ දියබෙරලිය මල් පැහැති වෙම්වායි පතයි. "මෙසේ වූ වේදනා ඇත්තෙක් වෙම්වා" යනු කුසල් වේදනා හෝ සැප වේදනා ඇත්තෙක් වෙම්වායි පතයි. සංඥා ආදී සෙසු ස්කන්ධයන්හිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. අතීතයෙහි ප්‍රාර්ථනාවක් නැත, ප්‍රාර්ථනා කළද එය ලබා ගත නොහැක. වර්තමානයෙහිද එය එසේ නොවේ. සුදු පැහැති අයෙක් කළු වීමට පැතූ පමණින් වර්තමානයෙහි කළු නොවේ, කළු අයෙක් සුදු නොවේ, උස අයෙක් මිටි නොවේ, මිටි අයෙක් උස නොවේ. එහෙත් දානයක් දී හෝ ශීලයක් සමාදන්ව "මතු අනාගතයෙහි මම ක්ෂත්‍රියයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් වෙම්වා" යි පතන්නාගේ ප්‍රාර්ථනාව ඉටු වේ. එබැවින් අනාගත කාලයම ගන්නා ලදී.

ခန္ဓာဓိဝစနန္တိ ခန္ဓာနံ ခန္ဓပဏ္ဏတ္တိ ကိတ္တကေန ဟောတီတိ ပုစ္ဆတိ.

"ඛන්ධාධිවචනං" යනු ස්කන්ධයන් සඳහා "ස්කන්ධ" යන නාම ප්‍රඥප්තිය කෙතරම් ප්‍රමාණයකින් (කුමන අර්ථයකින්) සිදුවේදැයි විමසයි.

မဟာဘူတာ ဟေတူတိ ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၄၄၁) ဟိ ဟေတုဟေတု ဝုတ္တော. အဝိဇ္ဇာ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီနံ သာဓာရဏတ္တာ သာဓာရဏဟေတု. ကုသလာကုသလံ အတ္တနော အတ္တနော ဝိပါကဒါနေ ဥတ္တမဟေတု. ဣဓ ပစ္စယဟေတု အဓိပ္ပေတော. တတ္ထ ပထဝီဓာတု မဟာဘူတံ ဣတရေသံ တိဏ္ဏံ ဘူတာနံ ဥပါဒါရူပဿ စ ပညာပနာယ ဒဿနတ္ထာယ ဟေတု စေဝ ပစ္စယော စ. ဧဝံ သေသေသုပိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'මහාභූතා හේතූති' යනු 'ත්‍රෛවිධ කුසල හේතූහු' යනාදී (ධ.ස. 1441) තැන්වල 'හේතු' යන්නෙන් මූල හේතුව අර්ථ දක්වන ලදී. අවිද්‍යාව පුණ්‍යාභිසංස්කාරාදියට පොදු බැවින් 'සාධාරණ හේතුව' නම් වේ. කුසලාකුසල තමාගේ විපාක දීමේදී 'උත්තම හේතුව' නම් වේ. මෙහිදී 'ප්‍රත්‍ය හේතුව' (උපකාරක හේතුව) අදහස් කෙරේ. එහිදී පඨවි ධාතු මහා භූතය, සෙසු භූත රූප තුනටත්, උපාදාය රූපයටත් ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසත්, නුවණින් දැකීම පිණිසත් හේතුව මෙන්ම ප්‍රත්‍යය ද වේ. සෙසු පදයන්හි ද මෙසේම අර්ථ යෙදීම තේරුම් ගත යුතුය.

ဖဿောတိ ‘‘ဖုဋ္ဌော, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒေတိ, ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ, ဖုဋ္ဌော စေတေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဝစနတော ဖဿော တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ ပညာပနာယ ဟေတု စေဝ ပစ္စယော စ. ဝိညာဏက္ခန္ဓဿာတိ ဧတ္ထ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏေန တာဝ သဒ္ဓိံ ဂဗ္ဘသေယျကာနံ ဥပရိမပရိစ္ဆေဒေန သမတိံသ ရူပါနိ သမ္ပယုတ္တာ စ တယော ခန္ဓာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တံ နာမရူပံ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ ပညာပနာယ ဟေတု စေဝ ပစ္စယော စ. စက္ခုဒွါရေ စက္ခုပသာဒေါ စေဝ ရူပါရမ္မဏဉ္စ ရူပံ, သမ္ပယုတ္တာ တယော ခန္ဓာ နာမံ. တံ နာမရူပံ စက္ခုဝိညာဏဿ ပညာပနာယ ဟေတု စေဝ ပစ္စယော စ. ဧသေဝ နယော သေသဝိညာဏေသု.

'ඵස්සෝ' යනු "මහණෙනි, ස්පර්ශය නිසා විඳියි, ස්පර්ශය නිසා හඳුනයි, ස්පර්ශය නිසා චේතනා කරයි" (සං.නි. 4.93) යන වචනයට අනුව ඵස්සය (ස්පර්ශය) වේදනා, සඥා, සංඛාර යන ස්කන්ධ තුන ප්‍රකාශ කිරීමට හේතුව මෙන්ම ප්‍රත්‍යය ද වේ. 'විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස' යන මෙහිදී පළමුව ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය සමඟ මව්කුස පිළිසිඳගත් සත්ත්වයන්ට (ගබ්භසෙය්යකයන්ට) උපරිම සීමාව දක්වා රූප තිහක් සහ සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධ තුනක් උපදී; ඒ නාමරූප ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ප්‍රකාශ කිරීමට හේතුව මෙන්ම ප්‍රත්‍යය ද වේ. චක්ඛුද්වාරයෙහි චක්ඛුපසාදය සහ රූපාරම්මණ රූපය 'රූප' නම් වේ; සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධ තුන 'නාම' නම් වේ. ඒ නාමරූප චක්ඛුවිඤ්ඤාණය ප්‍රකාශ කිරීමට හේතුව මෙන්ම ප්‍රත්‍යය ද වේ. සෙසු විඤ්ඤාණ වලදී ද මේ ක්‍රමයම අනුගමනය කළ යුතුය.

၈၇. ကထံ ပန, ဘန္တေတိ ဣဒံ ကိတ္တကေန နု ခေါတိ ဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆန္တော ဧဝမာဟ. သက္ကာယဒိဋ္ဌိ န ဟောတီတိ ဣဒံ ဝိဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆန္တော ဧဝမာဟ.

87. 'කථං පන භන්තේ' යනු "කොපමණකින් දෝ" යැයි වට්ටය (සංසාර චක්‍රය) ගැන අසන පිරිවැජියා මෙසේ කීවේය. 'සක්කායදිට්ඨි න හෝති' යනු විවට්ටය (සංසාරයෙන් මිදීම) ගැන විමසමින් මෙසේ කීවේය.

၈၈. အယံ [Pg.53] ရူပေ အဿာဒေါတိ ဣမိနာ ပရိညာပဋိဝေဓော စေဝ ဒုက္ခသစ္စဉ္စ ကထိတံ. အယံ ရူပေ အာဒီနဝေါတိ ဣမိနာ ပဟာနပဋိဝေဓော စေဝ သမုဒယသစ္စဉ္စ. ဣဒံ ရူပေ နိဿရဏန္တိ ဣမိနာ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓော စေဝ နိရောဓသစ္စဉ္စ. ယေ ဣမေသု တီသု ဌာနေသု သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော ဓမ္မာ, အယံ ဘာဝနာပဋိဝေဓော မဂ္ဂသစ္စံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

88. 'අයං රූපේ අස්සාදෝ' යන මෙයින් පරිඥා ප්‍රතිවේධය ද දුක්ඛ සත්‍යය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී. 'අයං රූපේ ආදීනවෝ' යන මෙයින් ප්‍රහාණ ප්‍රතිවේධය ද සමුදය සත්‍යය ද දේශනා කරන ලදී. 'ඉදං රූපේ නිස්සරණං' යන මෙයින් සාක්ෂාත්කරණ ප්‍රතිවේධය ද නිරෝධ සත්‍යය ද දේශනා කරන ලදී. මේ කරුණු තුනෙහි සම්මා දිට්ඨි ආදී යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, මෙය භාවනා ප්‍රතිවේධය නම් වූ මග්ග සත්‍යයයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

၈၉. ဗဟိဒ္ဓါတိ ပရဿ သဝိညာဏကေ ကာယေ. သဗ္ဗနိမိတ္တေသူတိ ဣမိနာ ပန အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓမ္ပိ သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘သဝိညာဏကေ ကာယေ’’တိ ဝစနေန ဝါ အတ္တနော စ ပရဿ စ ကာယော ဂဟိတောဝ, ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တဂ္ဂဟဏေန အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓံ ဂဏှာတိ.

89. 'බහිද්ධා' යනු අන්‍යයන්ගේ සවිඤ්ඤාණක ශරීරයයි. 'සබ්බනිමිත්තේසූ' යන මෙයින් ඉන්ද්‍රිය රහිත බාහිර රූප (අනින්ද්‍රියබද්ධ) ද ඇතුළත් වේ. 'සවිඤ්ඤාණකේ කායේ' යන වචනයෙන් තමාගේ මෙන්ම අන්‍යයන්ගේ ශරීර ද ගන්නා ලද අතර, 'බහිද්ධා' සහ සියලු නිමිති ගැනීමෙන් අනින්ද්‍රියබද්ධ රූප ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ගන්නා ලදී.

၉၀. အနတ္တကတာနီတိ အနတ္တနိ ဌတွာ ကတာနိ. ကမတ္တာနံ ဖုသိဿန္တီတိ ကတရသ္မိံ အတ္တနိ ဌတွာ ဝိပါကံ ဒဿေန္တီတိ သဿတဒဿနံ ဩက္ကမန္တော ဧဝမာဟ. တဏှာဓိပတေယျေနာတိ တဏှာဇေဋ္ဌကေန. တတြ တတြာတိ တေသု တေသု ဓမ္မေသု. သဋ္ဌိမတ္တာနန္တိ ဣမေ ဘိက္ခူ ပကတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဇဟိတွာ အညံ နဝကမ္မဋ္ဌာနံ သမ္မသန္တာ ပလ္လင်္ကံ အဘိန္ဒိတွာ တသ္မိံယေဝ အာသနေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

90. 'අනත්තකතානී' යනු අනාත්මයෙහි පිහිටා කරන ලද දෑය. 'කමත්තානං ඵුසිස්සන්ති' යනු කිනම් ආත්මයක පිහිටා විපාක දෙන්නේ දැයි ශාස්වත දෘෂ්ටියට එළඹෙමින් ඔහු මෙසේ කීවේය. 'තණ්හාධිපතෙය්යේන' යනු තණ්හාව ප්‍රමුඛ කොට ගත් සිතින් යන්නයි. 'තත්‍ර තත්‍රා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශිත ඒ ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි යන්නයි. 'සට්ඨිමත්තානං' යනු මෙම භික්ෂූන් හැටනම තමන් පුරුදු කළ කමටහන් අත්හැර අලුත් කමටහනක් මෙනෙහි කරමින් පර්යංකය නොබිඳ ඒ ආසනයේදීම අර්හත් භාවයට පත් වූහ. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකදීම ඉතා පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ක්‍ධිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

မဟာပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාපුණ්ණම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၁၀. စူဠပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. චූළපුණ්ණම සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၁. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠပုဏ္ဏမသုတ္တံ. တတ္ထ တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတန္တိ ယံ ယံ ဒိသံ အနုဝိလောကေတိ, တတ္ထ တတ္ထ တုဏှီဘူတမေဝ. အနုဝိလောကေတွာတိ ပဉ္စပသာဒပဋိမဏ္ဍိတာနိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ တတော တတော ဝိလောကေတွာ အန္တမသော ဟတ္ထကုက္ကုစ္စပါဒကုက္ကုစ္စာနမ္ပိ အဘာဝံ ဒိသွာ. အသပ္ပုရိသောတိ ပါပပုရိသော. နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ ယသ္မာ အန္ဓော အန္ဓံ ဝိယ သော တံ ဇာနိတုံ န သက္ကောတိ, တသ္မာ ဧဝမာဟံသု. ဧတေနေဝ နယေန ဣတော ပရေသုပိ ဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဿဒ္ဓသမန္နာဂတောတိ ပါပဓမ္မသမန္နာဂတော. အသပ္ပုရိသဘတ္တီတိ အသပ္ပုရိသသေဝနော. အသပ္ပုရိသစိန္တီတိ [Pg.54] အသပ္ပုရိသစိန္တာယ စိန္တကော. အသပ္ပုရိသမန္တီတိ အသပ္ပုရိသမန္တနံ မန္တေတာ. အသပ္ပုရိသဝါစောတိ အသပ္ပုရိသဝါစံ ဘာသိတာ. အသပ္ပုရိသကမ္မန္တောတိ အသပ္ပုရိသကမ္မာနံ ကတ္တာ. အသပ္ပုရိသဒိဋ္ဌီတိ အသပ္ပုရိသဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော. အသပ္ပုရိသဒါနန္တိ အသပ္ပုရိသေဟိ ဒါတဗ္ဗံ ဒါနံ. တျာဿ မိတ္တာတိ တေ အဿ မိတ္တာ. အတ္တဗျာဗာဓာယပိ စေတေတီတိ ပါဏံ ဟနိဿာမိ, အဒိန္နံ အာဒိယိဿာမိ, မိစ္ဆာ စရိဿာမိ, ဒသ အကုသလကမ္မပထေ သမာဒါယ ဝတ္တိဿာမီတိ ဧဝံ အတ္တနော ဒုက္ခတ္ထာယ စိန္တေတိ. ပရဗျာဗာဓာယာတိ ယထာ အသုကော အသုကံ ပါဏံ ဟန္တိ, အသုကဿ သန္တကံ အဒိန္နံ အာဒိယတိ, ဒသ အကုသလကမ္မပထေ သမာဒါယ ဝတ္တတိ, ဧဝံ နံ အာဏာပေဿာမီတိ ဧဝံ ပရဿ ဒုက္ခတ္ထာယ စိန္တေတိ. ဥဘယဗျာဗာဓာယာတိ အဟံ အသုကဉ္စ အသုကဉ္စ ဂဟေတွာ ဒသ အကုသလကမ္မပထေ သမာဒါယ ဝတ္တိဿာမီတိ ဧဝံ ဥဘယဒုက္ခတ္ထာယ စိန္တေတီတိ.

91. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය චූළපුණ්ණම සූත්‍රයයි. එහි 'තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතං' යනු යම් යම් දිශාවක් බලන සේක් ද ඒ ඒ දිශාවෙහි පිරිස නිශ්ශබ්දවම සිටි බවයි. 'අනුවිලෝකෙත්වා' යනු පංච ප්‍රසාදයන්ගෙන් අලංකාර වූ දෑස් හැර ඒ ඒ දෙස බලා, අවම වශයෙන් අත් පා සෙලවීමක් වැනි නොමනා හැසිරීම් පවා නොමැති බව දැකීමයි. 'අසප්පුරිසෝ' යනු ලාමක (පාපී) පුද්ගලයාය. 'නෝ හේතං භන්තේ' යනු අන්ධයෙකු තවත් අන්ධයෙකු හඳුනා ගැනීමට අපොහොසත් වන්නා සේම ඔහු ද ඔහුව හඳුනා ගැනීමට අපොහොසත් බැවින් භික්ෂූහු මෙසේ පැවසූහ. මෙම ක්‍රමයෙන්ම මින් පසුව එන වාරයන්හි ද අර්ථ තේරුම් ගත යුතුය. 'අස්සද්ධසමන්නාගතෝ' යනු අශ්‍රද්ධාව ආදී පාපී ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත පුද්ගලයාය. 'අසප්පුරිසභත්ති' යනු අසත්පුරුෂයන් සේවනය කරන්නාය. 'අසප්පුරිසචින්තී' යනු අසත්පුරුෂ අදහස් සිතන ස්වභාවය ඇත්තාය. 'අසප්පුරිසමන්තී' යනු අසත්පුරුෂ මන්ත්‍රණය කරන්නාය. 'අසප්පුරිසවාචෝ' යනු අසත්පුරුෂ වචන කතා කරන්නාය. 'අසප්පුරිසකම්මන්තෝ' යනු අසත්පුරුෂ ක්‍රියා කරන්නාය. 'අසප්පුරිසදිට්ඨි' යනු අසත්පුරුෂ දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයාය. 'අසප්පුරිසදානං' යනු අසත්පුරුෂයන් විසින් දිය යුතු ආකාරයේ (අගෞරවණීය) දානයයි. 'ත්‍යාස්ස මිත්තා' යන්නෙහි පද බෙදීම 'තේ අස්ස මිත්තා' යන්නයි; එනම් ඒ (අශ්‍රද්ධාවන්ත) පුද්ගලයෝ ඔහුට මිත්‍රයෝ වෙති. 'අත්තබ්‍යාබාධායපි චේතේති' යනු සතුන් මරන්නෙමි, නුදුන් දේ ගන්නෙමි, වැරදි ලෙස හැසිරෙන්නෙමි, දස අකුසල් සමාදන් වී පවතින්නෙමි යනාදී වශයෙන් තමාට දුක් පිණිස සිතීමයි. 'පරබ්‍යාබාධායා' යනු අසවලා අසවල් සතා මරයි, අසවලාගේ වස්තුව සොරකම් කරයි, දස අකුසල් කරයි, එසේ කිරීමට මම ඔහුට අණ කරමි යැයි අනුන්ගේ දුක පිණිස සිතීමයි. 'උභයබ්‍යාබාධායා' යනු මම ද අසවලා ද එක්ව දස අකුසල් සමාදන් වෙමු යැයි දෙපාර්ශවයේම දුක පිණිස සිතීමයි. මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය.

အတ္တဗျာဗာဓာယပိ မန္တေတီတိအာဒီသု အဟံ ဒသ အကုသလကမ္မပထေ သမာဒါယ ဝတ္တိဿာမီတိ မန္တေန္တော အတ္တဗျာဗာဓာယ မန္တေတိ နာမ. အသုကံ ဒသ အကုသလကမ္မပထေ သမာဒပေဿာမီတိ မန္တေန္တော ပရဗျာဗာဓာယ မန္တေတိ နာမ. အညေန သဒ္ဓိံ – ‘‘မယံ ဥဘောပိ ဧကတော ဟုတွာ ဒသ အကုသလကမ္မပထေ သမာဒါယ ဝတ္တိဿာမာ’’တိ မန္တေန္တော ဥဘယဗျာဗာဓာယ မန္တေတိ နာမ.

'අත්තබ්‍යාබාධායපි මන්තේති' යනාදියෙහි, "මම දස අකුසල් සමාදන් වී පවතින්නෙමි" යැයි මන්ත්‍රණය කරන්නා තමාට පීඩා පිණිස මන්ත්‍රණය කරයි. "අසවලා දස අකුසල්හි සමාදන් කරවන්නෙමි" යැයි මන්ත්‍රණය කරන්නා අනුන්ට පීඩා පිණිස මන්ත්‍රණය කරයි. අන් අයෙකු සමඟ "අපි දෙදෙනාම එක්ව දස අකුසල් සමාදන් වී පවතින්නෙමු" යැයි මන්ත්‍රණය කරන්නා දෙපාර්ශවයටම පීඩා පිණිස මන්ත්‍රණය කරන්නේ නමි.

အသက္ကစ္စံ ဒါနံ ဒေတီတိ ဒေယျဓမ္မမ္ပိ ပုဂ္ဂလမ္ပိ န သက္ကရောတိ. ဒေယျဓမ္မံ န သက္ကရောတိ နာမ ဥတ္တဏ္ဍုလာဒိဒေါသသမန္နာဂတံ အာဟာရံ ဒေတိ, န ပသန္နံ ကရောတိ. ပုဂ္ဂလံ န သက္ကရောတိ နာမ နိသီဒနဋ္ဌာနံ အသမ္မဇ္ဇိတွာ ယတ္ထ ဝါ တတ္ထ ဝါ နိသီဒါပေတွာ ယံ ဝါ တံ ဝါ အာဓာရကံ ဌပေတွာ ဒါနံ ဒေတိ. အသဟတ္ထာတိ အတ္တနော ဟတ္ထေန, န ဒေတိ, ဒါသကမ္မကာရာဒီဟိ ဒါပေတိ. အစိတ္တိကတွာတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဒေယျဓမ္မေပိ ပုဂ္ဂလေပိ န စိတ္တီကာရံ ကတွာ ဒေတိ. အပဝိဒ္ဓန္တိ ဆဍ္ဍေတုကာမော ဟုတွာ ဝမ္မိကေ ဥရဂံ ပက္ခိပန္တော ဝိယ ဒေတိ. အနာဂမနဒိဋ္ဌိကောတိ နော ဖလပါဋိကင်္ခီ ဟုတွာ ဒေတိ.

'අසක්කච්චං දානං දේති' යනු දිය යුතු වස්තුවට හෝ ලබන පුද්ගලයාට හෝ ගරු නොකිරීමයි. දිය යුතු වස්තුවට ගරු නොකිරීම යනු නොපිසූ සහල් ආදී දෝෂ සහිත ආහාර දීමයි, පැහැදීමක් ඇති නොකිරීමයි. පුද්ගලයාට ගරු නොකිරීම යනු වැඩ හිඳිනා ස්ථානය අතුගා පවිත්‍ර නොකොට, කොහේ හෝ හිඳුවා, යම්කිසි ආධාරකයක් තබා දානය දීමයි. 'අසහත්ථා' යනු තමාගේ අතින් නොදී දාසයන් හෝ මෙහෙකරුවන් ලවා දීමයි. 'අචිත්තිකත්වා' යනු ඉහත කී ක්‍රමයෙන් දිය යුතු වස්තුවෙහි හෝ පුද්ගලයාෙහි හෝ ගෞරවයක් (සැලකිල්ලක්) නොදක්වා දීමයි. 'අපවිද්ධං' යනු ඉවත දැමීමේ අදහසින් යුතුව, තුඹසකට සර්පයෙකු දමන්නාක් මෙන් දීමයි. 'අනාගමනදිට්ඨිකෝ' යනු විපාක අපේක්ෂාවක් නොමැතිව දීමයි.

တတ္ထ [Pg.55] ဥပပဇ္ဇတီတိ န ဒါနံ ဒတွာ နိရယေ ဥပပဇ္ဇတိ. ယံ ပန တေန ပါပလဒ္ဓိကာယ မိစ္ဆာဒဿနံ ဂဟိတံ, တာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ နိရယေ ဥပပဇ္ဇတိ. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒေဝမဟတ္တတာတိ ဆကာမာဝစရဒေဝါ. မနုဿမဟတ္တတာတိ တိဏ္ဏံ ကုလာနံ သမ္ပတ္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဣဒံ ပန သုတ္တံ သုဒ္ဓဝဋ္ဋဝသေနေဝ ကထိတန္တိ.

එහි 'උපපජ්ජති' යනු දානයක් දීම නිසා නිරයෙහි උපදින්නේ නොවේ. නපුරු ලබ්ධි ඇති බැවින් ඔහු විසින් යම් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් ගන්නා ලද ද, ඒ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නිසා නිරයෙහි උපදී. ශුක්ල පක්ෂය (සුදු පක්ෂය) කියන ලද ප්‍රතිපක්ෂ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. 'දේව මහත්තතා' යනු සදෙව් ලොව දෙවියන්ය. 'මනුස්ස මහත්තතා' යනු කුල තුනක (ක්ෂත්‍රිය මහාසාර, බ්‍රාහ්මණ මහාසාර, ගහපති මහාසාර) සම්පත්තියයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලිය. මේ සූත්‍රය පිරිසිදු වට්ටය (සංසාරය) පිළිබඳවම දේශනා කරන ලදී.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

စူဠပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළපුණ්ණම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၂. အနုပဒဝဂ္ဂေါ

2. අනුපද වර්ගය

၁. အနုပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අනුපද සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၃. ဧဝံ [Pg.56] မေ သုတန္တိ အနုပဒသုတ္တံ. တတ္ထ ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ (ပဋိ. မ. ၃.၄) ‘‘ပဏ္ဍိတော’’တိအာဒိနာ နယေန ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဂုဏကထံ အဝေါစ. ကသ္မာ? အဝသေသတ္ထေရေသု ဟိ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ ဣဒ္ဓိမာတိ ဂုဏော ပါကဋော, မဟာကဿပဿ ဓုတဝါဒေါတိ, အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ ဒိဗ္ဗစက္ခုကောတိ, ဥပါလိတ္ထေရဿ ဝိနယဓရောတိ, ရေဝတတ္ထေရဿ ဈာယီ ဈာနာဘိရတောတိ, အာနန္ဒတ္ထေရဿ ဗဟုဿုတောတိ. ဧဝံ တေသံ တေသံ ထေရာနံ တေ တေ ဂုဏာ ပါကဋာ, သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပန အပါကဋာ. ကသ္မာ? ပညဝတော ဟိ ဂုဏာ န သက္ကာ အကထိတာ ဇာနိတုံ. ဣတိ ဘဂဝါ ‘‘သာရိပုတ္တဿ ဂုဏေ ကထေဿာမီ’’တိ သဘာဂပရိသာယ သန္နိပါတံ အာဂမေသိ. ဝိသဘာဂပုဂ္ဂလာနဉှိ သန္တိကေ ဝဏ္ဏံ ကထေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, တေ ဝဏ္ဏေ ကထိယမာနေ အဝဏ္ဏမေဝ ကထေန္တိ. ဣမသ္မိံ ပန ဒိဝသေ ထေရဿ သဘာဂပရိသာ သန္နိပတိ, တဿာ သန္နိပတိတဘာဝံ ဒိသွာ သတ္ထာ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

93. 'එවං මේ සුතං' යනාදිය අනුපද සූත්‍රයයි. එහි 'එතදවෝච' යනු 'පණ්ඩිතෝ' යනාදී ක්‍රමයෙන් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ගුණ කථාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. කුමක් නිසාද? සෙසු ස්ථවිරයන් අතර මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට 'සෘද්ධිමත්ය' යන ගුණය ප්‍රකටය. මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේට 'ධුතවාදී' කියා ද, අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේට 'දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තෙකැ'යි ද, උපාලි ස්ථවිරයන් වහන්සේට 'විනයධර' කියා ද, රේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේට 'ධ්‍යාන වඩන, ධ්‍යානයෙහි ඇලුනු' කියා ද, ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට 'බහුශ්‍රැත' කියා ද ප්‍රකට ගුණ ඇත. මෙසේ ඒ ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට ඒ ඒ ගුණ ප්‍රකටය, නමුත් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ගුණ අප්‍රකටය. කුමක් නිසාද? ප්‍රඥාවන්තයාගේ ගුණ ප්‍රකාශ නොකර දැනගත නොහැකි බැවිනි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සාරිපුත්තයන්ගේ ගුණ දේශනා කරමි'යි සභාග පිරිසගේ (එක හා සමාන අදහස් ඇති පිරිසගේ) පැමිණීම බලාපොරොත්තු වූ සේක. විසභාග පුද්ගලයන් (අසමාන අදහස් ඇති අය) සමීපයෙහි ගුණ කීම නුසුදුසුය, මන්ද ගුණ කියන කල්හි ඔවුන් අගුණ පවසන බැවිනි. එදින ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සභාග පිරිස රැස් වූහ, එම පිරිස රැස් වූ බව දැක ශාස්තෘන් වහන්සේ ගුණ වර්ණනා කරමින් මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

တတ္ထ ပဏ္ဍိတောတိ ဓာတုကုသလတာ အာယတနကုသလတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလတာ ဌာနာဋ္ဌာနကုသလတာတိ ဣမေဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ပဏ္ဍိတော. မဟာပညောတိအာဒီသု မဟာပညာဒီဟိ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော.

එහි 'පණ්ඩිතෝ' යනු ධාතු කුසලතාව, ආයතන කුසලතාව, පටිච්චසමුප්පාද කුසලතාව සහ ස්ථානාස්ථාන (කරුණු සහිත වූත් රහිත වූත්) කුසලතාව යන මේ කරුණු සතර නිසා පණ්ඩිත නම් වේ. 'මහාපඤ්ඤෝ' යනාදියෙහි අදහස මහා ප්‍රඥා ආදියෙන් යුක්ත බවයි.

တတြိဒံ မဟာပညာဒီနံ နာနတ္တံ – တတ္ထ ကတမာ မဟာပညာ? မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ, မဟန္တေ သမာဓိက္ခန္ဓေ, ပညာက္ခန္ဓေ, ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓေ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ, မဟန္တာနိ ဌာနာဋ္ဌာနာနိ, မဟန္တာ ဝိဟာရသမာပတ္တိယော, မဟန္တာနိ အရိယသစ္စာနိ, မဟန္တေ သတိပဋ္ဌာနေ, သမ္မပ္ပဓာနေ, ဣဒ္ဓိပါဒေ, မဟန္တာနိ ဣန္ဒြိယာနိ, ဗလာနိ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ, မဟန္တေ အရိယမဂ္ဂေ, မဟန္တာနိ သာမညဖလာနိ, မဟန္တာ အဘိညာယော, မဟန္တံ ပရမတ္ထံ နိဗ္ဗာနံ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ.

මෙහි මහා ප්‍රඥා ආදියේ වෙනස්කම් මෙසේය - එහි මහා ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? මහා වූ සීල ස්කන්ධයන් පිරිසිඳ දන්නේද, එබැවින් මහා ප්‍රඥාවයි. මහා වූ සමාධි ස්කන්ධ, ප්‍රඥා ස්කන්ධ, විමුක්ති ස්කන්ධ, විමුක්ති ඥාන දර්ශන ස්කන්ධයන් පිරිසිඳ දන්නේද, එබැවින් මහා ප්‍රඥාවයි. මහා වූ ස්ථානාස්ථානයන් ද, මහා වූ විහාර සමාපත්ති ද, මහා වූ ආර්ය සත්‍යයන් ද, මහා වූ සතිපට්ඨානයන්, සම්‍යප්ප්‍රධානයන්, සෘද්ධිපාදයන් ද, මහා වූ ඉන්ද්‍රියයන්, බලයන්, බොජ්ඣංගයන් ද, මහා වූ ආර්ය මාර්ගයන්, මහා වූ සාමඤ්ඤ ඵලයන්, මහා වූ අභිඥාවන් සහ මහා වූ පරමාර්ථ නිවන පිරිසිඳ දන්නේද, එබැවින් මහා ප්‍රඥාවයි.

ကတမာ [Pg.57] ပုထုပညာ, ပုထု နာနာခန္ဓေသု ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ ပုထုပညာ. ပုထု နာနာဓာတူသု, ပုထု နာနာအာယတနေသု, ပုထု နာနာအတ္ထေသု, ပုထု နာနာပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေသု, ပုထု နာနာသုညတမနုပလဗ္ဘေသု, ပုထု နာနာအတ္ထေသု, ဓမ္မေသု, နိရုတ္တီသု, ပဋိဘာနေသု, ပုထု နာနာသီလက္ခန္ဓေသု, ပုထု နာနာသမာဓိ-ပညာ-ဝိမုတ္တိ-ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓေသု, ပုထု နာနာဌာနာဋ္ဌာနေသု, ပုထု နာနာဝိဟာရသမာပတ္တီသု, ပုထု နာနာအရိယသစ္စေသု, ပုထု နာနာသတိပဋ္ဌာနေသု, သမ္မပ္ပဓာနေသု, ဣဒ္ဓိပါဒေသု, ဣန္ဒြိယေသု, ဗလေသု, ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု, ပုထု နာနာအရိယမဂ္ဂေသု, သာမညဖလေသု, အဘိညာသု, ပုထု နာနာဇနသာဓာရဏေ ဓမ္မေ သမတိက္ကမ္မ ပရမတ္ထေ နိဗ္ဗာနေ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ ပုထုပညာ.

පෘථු (පුළුල්) ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? විවිධ වූ ස්කන්ධයන්හි ඥානය පවතීද, එබැවින් පෘථු ප්‍රඥාවයි. විවිධ ධාතූන්හි ද, විවිධ ආයතනයන්හි ද, විවිධ අර්ථයන්හි ද, විවිධ පටිච්චසමුප්පාදයන්හි ද, විවිධ ශූන්‍යතා හා අනුපලබ්ධි (සත්ව පුද්ගල නොවන) ධර්මයන්හි ද, විවිධ අර්ථ, ධර්ම, නිරුක්ති, පටිභානයන්හි ද, විවිධ සීල ස්කන්ධයන්හි ද, විවිධ සමාධි-ප්‍රඥා-විමුක්ති-විමුක්ති ඥාන දර්ශන ස්කන්ධයන්හි ද, විවිධ ස්ථානාස්ථානයන්හි ද, විවිධ විහාර සමාපත්තීන්හි ද, විවිධ ආර්ය සත්‍යයන්හි ද, විවිධ සතිපට්ඨාන, සම්‍යප්ප්‍රධාන, සෘද්ධිපාද, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංගයන්හි ද, විවිධ ආර්ය මාර්ග, සාමඤ්ඤ ඵල, අභිඥාවන්හි ද, විවිධ වූ පොදු ජනයා හා සාධාරණ ධර්මයන් ඉක්මවා පරමාර්ථ නිවනෙහි ඥානය පවතීද, එබැවින් පෘථු ප්‍රඥාවයි.

ကတမာ ဟာသပညာ, ဣဓေကစ္စော ဟာသဗဟုလော ဝေဒဗဟုလော တုဋ္ဌိဗဟုလော ပါမောဇ္ဇဗဟုလော သီလံ ပရိပူရေတိ, ဣန္ဒြိယသံဝရံ ပရိပူရေတိ, ဘောဇနေ မတ္တညုတံ, ဇာဂရိယာနုယောဂံ, သီလက္ခန္ဓံ, သမာဓိက္ခန္ဓံ, ပညာက္ခန္ဓံ, ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓံ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓံ ပရိပူရေတီတိ ဟာသပညာ. ဟာသဗဟုလော ပါမောဇ္ဇဗဟုလော ဌာနာဋ္ဌာနံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ဟာသဗဟုလော ဝိဟာရသမာပတ္တိယော ပရိပူရေတီတိ ဟာသပညာ, ဟာသဗဟုလော အရိယသစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ. သတိပဋ္ဌာနေ, သမ္မပ္ပဓာနေ, ဣဒ္ဓိပါဒေ, ဣန္ဒြိယာနိ, ဗလာနိ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ, အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ ဟာသပညာ, ဟာသဗဟုလော သာမညဖလာနိ သစ္ဆိကရောတိ, အဘိညာယော ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဟာသပညာ, ဟာသဗဟုလော ဝေဒတုဋ္ဌိပါမောဇ္ဇဗဟုလော ပရမတ္ထံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတီတိ ဟာသပညာ.

හාස (සතුටු) ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? මෙහි ඇතැමෙක් බොහෝ ප්‍රීතියෙන්, බොහෝ වේදයෙන් (උද්‍යෝගයෙන්), බොහෝ තුටියෙන්, බොහෝ ප්‍රමෝදයෙන් යුක්තව සීලය සම්පූර්ණ කෙරේද, ඉන්ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ කෙරේද, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව, නිදි වැරීමෙහි නිරත වීම, සීල ස්කන්ධය, සමාධි ස්කන්ධය, ප්‍රඥා ස්කන්ධය, විමුක්ති ස්කන්ධය, විමුක්ති ඥාන දර්ශන ස්කන්ධය සම්පූර්ණ කෙරේද, එබැවින් හාස ප්‍රඥාවයි. බොහෝ සතුටින් හා ප්‍රමෝදයෙන් යුතුව ස්ථානාස්ථානයන් පිරිසිඳ දන්නේද, බොහෝ සතුටින් විහාර සමාපත්තීන් සම්පූර්ණ කෙරේද, එබැවින් හාස ප්‍රඥාවයි. බොහෝ සතුටින් ආර්ය සත්‍යයන් පිරිසිඳ දකියි. සතිපට්ඨාන, සම්‍යප්ප්‍රධාන, සෘද්ධිපාද, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග, ආර්ය මාර්ගයන් වඩන්නේද, එබැවින් හාස ප්‍රඥාවයි. බොහෝ සතුටින් සාමඤ්ඤ ඵලයන් සාක්ෂාත් කරයි, අභිඥාවන් පිරිසිඳ දකියි, බොහෝ සතුටින්, වේදයෙන්, තුටියෙන් හා ප්‍රමෝදයෙන් යුතුව පරමාර්ථ නිවන සාක්ෂාත් කෙරේද, එබැවින් හාස ප්‍රඥාවයි.

ကတမာ ဇဝနပညာ, ယံကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ အနိစ္စတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ဒုက္ခတော ခိပ္ပံ… အနတ္တတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ…ပေ… ယံကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. စက္ခု…ပေ… ဇရာမရဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အနိစ္စံ ခယဋ္ဌေန, ဒုက္ခံ ဘယဋ္ဌေန, အနတ္တာ အသာရကဋ္ဌေနာတိ တုလယိတွာ တီရယိတွာ ဝိဘာဝယိတွာ ဝိဘူတံ ကတွာ ရူပနိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရာ, ဝိညာဏံ[Pg.58], စက္ခု…ပေ… ဇရာမရဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အနိစ္စံ ခယဋ္ဌေန…ပေ… ဝိဘူတံ ကတွာ ဇရာမရဏနိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ဝိညာဏံ. စက္ခု…ပေ… ဇရာမရဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မံ ဝိရာဂဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မန္တိ တုလယိတွာ တီရယိတွာ ဝိဘာဝယိတွာ ဝိဘူတံ ကတွာ ဇရာမရဏနိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ.

ජවන ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? අතීත අනාගත වර්තමාන වූ...පෙ... දූර වූ හෝ සන්තික වූ හෝ යම්කිසි රූපයක් වේද, ඒ සියලු රූපය අනිත්‍ය වශයෙන් වහා (වේගයෙන්) දැනගන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි. දුක් වශයෙන් වහා... අනාත්ම වශයෙන් වහා දැනගන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි. යම්කිසි වේදනාවක්...පෙ... විඤ්ඤාණයක් වේද... ඒ සියලු විඤ්ඤාණය අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන්, අනාත්ම වශයෙන් වහා දැනගන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි. චක්ඛු...පෙ... ජරා මරණ දක්වා අතීත අනාගත වර්තමාන ධර්මයන් අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන්, අනාත්ම වශයෙන් වහා දැනගන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි. අතීත අනාගත වර්තමාන රූපය ක්ෂය වන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය යැයි ද, භය ඇති කරන අර්ථයෙන් දුක් යැයි ද, සාරයක් නොමැති අර්ථයෙන් අනාත්ම යැයි ද මෙසේ සලකා බලා, තීරණය කර, ප්‍රකට කර, රූප නිරෝධය වූ නිවනට වහා පැමිණෙන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි. වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ, චක්ඛු...පෙ... ජරා මරණ දක්වා අතීත අනාගත වර්තමාන ධර්මයන් ක්ෂය වන අර්ථයෙන්...පෙ... ප්‍රකට කර ජරා මරණ නිරෝධය වූ නිවනට වහා පැමිණෙන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි. රූපය, විඤ්ඤාණය, චක්ඛු...පෙ... ජරා මරණ දක්වා අතීත අනාගත වර්තමාන ධර්මයන් අනිත්‍යය, සංඛතය, පටිච්චසමුප්පන්නය, ක්ෂය වන සුළුය, වැය වන සුළුය, විරාග ධර්මයකි, නිරෝධ ධර්මයකි යයි මෙසේ සලකා බලා, තීරණය කර, ප්‍රකට කර, ජරා මරණ නිරෝධය වූ නිවනට වහා පැමිණෙන්නේද, එබැවින් ජවන ප්‍රඥාවයි.

ကတမာ တိက္ခပညာ, ခိပ္ပံ ကိလေသေ ဆိန္ဒတီတိ တိက္ခပညာ. ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတိ, ဥပ္ပန္နံ ဗျာပါဒဝိတက္ကံ, ဥပ္ပန္နံ ဝိဟိံသာဝိတက္ကံ, ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေ, ဥပ္ပန္နံ ရာဂံ, ဒေါသံ, မောဟံ, ကောဓံ, ဥပနာဟံ, မက္ခံ, ပဠာသံ, ဣဿံ, မစ္ဆရိယံ, မာယံ, သာဌေယျံ, ထမ္ဘံ, သာရမ္ဘံ, မာနံ, အတိမာနံ, မဒံ, ပမာဒံ, သဗ္ဗေ ကိလေသေ, သဗ္ဗေ ဒုစ္စရိတေ, သဗ္ဗေ အဘိသင်္ခါရေ, သဗ္ဗေ ဘဝဂါမိကမ္မေ နာဓိဝါသေတိ ပဇဟတိ ဝိနောဒေတိ ဗျန္တီကရောတိ အနဘာဝံ ဂမေတီတိ တိက္ခပညာ. ဧကသ္မိံ အာသနေ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ, စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ, စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါယော, ဆ စ အဘိညာယော အဓိဂတာ ဟောန္တိ သစ္ဆိကတာ ပဿိတာ ပညာယာတိ တိက္ခပညာ.

තීක්ෂණ ප්‍රඥාව යනු කවරේද? ක්ලේශයන් වහා සිඳලන බැවින් එය තීක්ෂණ ප්‍රඥාව නම් වේ. උපන්නා වූ කාම විතර්කයන් රඳවා නොගනියි, උපන්නා වූ ව්‍යාපාද විතර්කයන් ද, උපන්නා වූ විහිංසා විතර්කයන් ද, කලින් කලට උපදින්නා වූ ලාමක අකුසල ධර්මයන් ද රඳවා නොගනියි. උපන්නා වූ රාගය, ද්වේෂය, මෝහය, ක්‍රෝධය, වෛරය (උපනාහ), ගුණ මකන ස්වභාවය (මක්ඛ), තමා හා සමකොට සැලකීම (පලාස), ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම, මායාව, කපටිකම, තද බව, සාරම්භය, මානය, අධිමානය, මදය හා ප්‍රමාදය යන මේ සියලු ක්ලේශයන් ද, සියලු දුශ්චරිතයන් ද, සියලු අභිසංස්කාරයන් ද, භවගාමී වූ සියලු කර්මයන් ද සිතෙහි රඳවා නොගනියි; ඒවා ප්‍රහාණය කරයි, බැහැර කරයි, විනාශ කරයි, නැවත නූපදනා තත්ත්වයට පත් කරයි. එබැවින් එය තීක්ෂණ ප්‍රඥාවයි. එකම ආසනයකදී සතර ආර්ය මාර්ගයන් ද, සතර සාමඤ්ඤ ඵලයන් ද, සතර පටිසම්භිදාවන් ද, ෂඩ් අභිඥාවන් ද අවබෝධ කරගත්තේ නම්, ප්‍රඥාවෙන් සාක්ෂාත් කරන ලද්දේ හා දක්නා ලද්දේ නම් එය තීක්ෂණ ප්‍රඥාවයි.

ကတမာ နိဗ္ဗေဓိကပညာ, ဣဓေကစ္စော သဗ္ဗသင်္ခါရေသု ဥဗ္ဗေဂဗဟုလော ဟောတိ ဥတ္တာသဗဟုလော ဥက္ကဏ္ဌနဗဟုလော အရတိဗဟုလော အနဘိရတိဗဟုလော ဗဟိမုခေါ န ရမတိ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု, အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗံ အပ္ပဒါလိတပုဗ္ဗံ လောဘက္ခန္ဓံ နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ ပဒါလေတီတိ နိဗ္ဗေဓိကပညာ. အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗံ အပ္ပဒါလိတပုဗ္ဗံ ဒေါသက္ခန္ဓံ, မောဟက္ခန္ဓံ, ကောဓံ, ဥပနာဟံ…ပေ… သဗ္ဗေ ဘဝဂါမိကမ္မေ နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ ပဒါလေတီတိ နိဗ္ဗေဓိကပညာ.

නිර්වේධික ප්‍රඥාව යනු කවරේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි මහත් තැතිගැනීමක් ඇතිවෙයි, තදින් භීතියට පත්වෙයි, කළකිරීම් බහුල වෙයි, නොඇලීම බහුල වෙයි, දැඩි නොඇලීමෙන් යුක්ත වෙයි, සංස්කාරයන්ගෙන් බැහැර වූ මුහුණක් ඇතිව සියලු සංස්කාරයන්හි නොඇලෙයි. ඔහු පෙර විනිවිද නොගිය, බිඳ නොලූ ලෝභ සමූහය විනිවිද යයි, බිඳලයි. එබැවින් එය නිර්වේධික ප්‍රඥාවයි. පෙර විනිවිද නොගිය, බිඳ නොලූ ද්වේෂ සමූහය, මෝහ සමූහය, ක්‍රෝධය, වෛරය...පෙ... සියලු භවගාමී කර්මයන් විනිවිද යයි, බිඳලයි. එබැවින් එය නිර්වේධික ප්‍රඥාවයි.

အနုပဒဓမ္မဝိပဿနန္တိ သမာပတ္တိဝသေန ဝါ ဈာနင်္ဂဝသေန ဝါ အနုပဋိပါဋိယာ ဓမ္မဝိပဿနံ ဝိပဿတိ, ဧဝံ ဝိပဿန္တော အဒ္ဓမာသေန အရဟတ္တံ ပတ္တော. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော ပန သတ္တဟိ ဒိဝသေဟိ. ဧဝံ သန္တေပိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော မဟာပညဝန္တတရော. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော ဟိ သာဝကာနံ သမ္မသနစာရံ ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဥပ္ပီဠေန္တော ဝိယ ဧကဒေသမေဝ သမ္မသန္တော သတ္တ ဒိဝသေ ဝါယမိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော. သာရိပုတ္တတ္ထေရော ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓါနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနဉ္စ သမ္မသနစာရံ သာဝကာနံ သမ္မသနစာရံ နိပ္ပဒေသံ သမ္မသိ. ဧဝံ သမ္မသန္တော အဒ္ဓမာသံ ဝါယမိ. အရဟတ္တဉ္စ ကိရ ပတွာ အညာသိ – ‘‘ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓေ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ စ အညော သာဝကော နာမ ပညာယ [Pg.59] မယာ ပတ္တဗ္ဗံ ပတ္တုံ သမတ္ထော နာမ န ဘဝိဿတီ’’တိ. ယထာ ဟိ ပုရိသော ဝေဠုယဋ္ဌိံ ဂဏှိဿာမီတိ မဟာဇဋံ ဝေဠုံ ဒိသွာ ဇဋံ ဆိန္ဒန္တဿ ပပဉ္စော ဘဝိဿတီတိ အန္တရေန ဟတ္ထံ ပဝေသေတွာ သမ္ပတ္တမေဝ ယဋ္ဌိံ မူလေ စ အဂ္ဂေ စ ဆိန္ဒိတွာ အာဒါယ ပက္ကမေယျ, သော ကိဉ္စာပိ ပဌမတရံ ဂစ္ဆတိ, ယဋ္ဌိံ ပန သာရံ ဝါ ဥဇုံ ဝါ န လဘတိ. အပရော စ တထာရူပမေဝ ဝေဏုံ ဒိသွာ ‘‘သစေ သမ္ပတ္တံ ယဋ္ဌိံ ဂဏှိဿာမိ, သာရံ ဝါ ဥဇုံ ဝါ န လဘိဿာမီ’’တိ ကစ္ဆံ ဗန္ဓိတွာ မဟန္တေန သတ္ထေန ဝေဏုဇဋံ ဆိန္ဒိတွာ သာရာ စေဝ ဥဇူ စ ယဋ္ဌိယော ဥစ္စိနိတွာ အာဒါယ ပက္ကမေယျ. အယံ ကိဉ္စာပိ ပစ္ဆာ ဂစ္ဆတိ, ယဋ္ဌိယော ပန သာရာ စေဝ ဥဇူ စ လဘတိ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ထေရာနံ ပဓာနံ.

අනුපද ධර්ම විපස්සනාව යනු සමාපත්ති වශයෙන් හෝ ධ්‍යාන අංග වශයෙන් හෝ අනුපිළිවෙළින් ධර්මයන් විදර්ශනා කිරීමයි. මෙසේ විදර්ශනා කරන්නා වූ සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ අඩ මසකින් අර්හත් ඵලයට පත් වූ සේක. මහා මොග්ගල්ලාන මහ රහතන් වහන්සේ නම් සත් දිනකින් අර්හත් ඵලයට පත් වූ සේක. එසේ වුවද සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්තයාණෝ වෙති. මහා මොග්ගල්ලාන මහ රහතන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ගේ විමර්ශන චාරිත්‍රය යෂ්ටි කෙළවරකින් මිරිකන්නාක් මෙන් එක් ප්‍රදේශයක් පමණක් විමර්ශනය කරමින් සත් දිනක් වීරිය වඩා අර්හත් ඵලයට පත් වූහ. සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා හැර සෙසු ශ්‍රාවකයන්ගේ විමර්ශන චාරිත්‍රය නිශ්ශේෂව විමර්ශනය කළ සේක. මෙසේ විමර්ශනය කරමින් අඩ මසක් වීරිය වැඩූහ. අර්හත් ඵලයට පත්ව මෙසේ දැනගත් බව කියනු ලැබේ: ‘බුදුරජාණන් වහන්සේලා හා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා හැර ප්‍රඥාවෙන් මා ලැබූ තත්ත්වයට පැමිණීමට සමත් වෙනත් ශ්‍රාවකයෙකු නොමැත.’ යම් මිනිසෙකු උණ දණ්ඩක් ගැනීමට සිතා, අතු පතරින් පිරුණු විශාල උණ පඳුරක් දැක, ‘අතු කැපීමට ගියහොත් පමාවක් වෙතැයි’ සිතා, අතු අතරින් අත දමා හමුවන උණ දණ්ඩක මුල සහ අග කපා රැගෙන යන්නේ නම්, ඔහු පළමුව යන්නේ වුවද සාරවත් වූ හෝ ඍජු වූ උණ දණ්ඩක් නොලබයි. තවත් අයෙකු එවැනිම උණ පඳුරක් දැක, ‘හමුවන උණ දණ්ඩක් ගතහොත් සාරවත් හෝ ඍජු දණ්ඩක් නොලැබේ යැයි’ සිතා, මැනවින් සූදානම් වී විශාල ආයුධයකින් උණ පඳුර කපා දමා, සාරවත් වූ ද ඍජු වූ ද උණ දඬු තෝරාගෙන යන්නේ නම්, ඔහු පසුව ගියත් සාරවත් හා ඍජු දඬු ලබයි. මෙම ස්වාමීන් වහන්සේලා දෙනමගේ ප්‍රධාන වීරිය පිළිබඳව ද මෙලෙසින්ම වටහා ගත යුතුය.

ဧဝံ ပန အဒ္ဓမာသံ ဝါယမိတွာ ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော သူကရခတလေဏဒွါရေ ဘာဂိနေယျဿ ဒီဃနခပရိဗ္ဗာဇကဿ ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟသုတ္တန္တေ ဒေသိယမာနေ ဒသဗလံ ဗီဇယမာနော ဌိတော ဒေသနာနုသာရေန ဉာဏံ ပေသေတွာ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပန္နရသမေ ဒိဝသေ သာဝကပါရမိဉာဏဿ မတ္ထကံ ပတွာ သတ္တသဋ္ဌိ ဉာဏာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ သောဠသဝိဓံ ပညံ အနုပ္ပတ္တော.

මෙසේ අඩ මසක් වීරිය වඩා, ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ සූකරඛත ලෙන් දොරටුවේදී තම බෑණනුවන් වූ දීඝනඛ පරිබ්‍රාජකයාට ‘වේදනාපරිග්ගහ සූත්‍රය’ දේශනා කරද්දී, බුදුරජාණන් වහන්සේට පවන් සලමින් සිට දේශනාව අනුවම ඥානය මෙහෙයවා, පැවිදි වූ පහළොස් වන දිනයේදී ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයේ ඉහළටම පැමිණ, හැට හතක් (67) ඥානයන් ප්‍රතිවේධ කරමින් සොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රඥාවට පැමිණි සේක.

တတြိဒံ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တဿ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာယာတိ ယာ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနံ ဝိပဿတီတိ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ ဝုတ္တာ, တတြ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာယ သာရိပုတ္တဿ ဣဒံ ဟောတိ. ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ တံ တံ ဝိပဿနာကောဋ္ဌာသံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

‘මහණෙනි, එහිලා සාරිපුත්තයන්ගේ මේ අනුපද ධර්ම විපස්සනාව වේ’ යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ, බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළා වූ යම් අනුපද ධර්ම විපස්සනාවක් ඇද්ද, ඒ සම්බන්ධයෙන් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ තුළ ඇති වූ මේ අනුපිළිවෙළ විමර්ශනයයි. දැන් කිවයුතු වූ ඒ ඒ විදර්ශනා කොට්ඨාසයන් අරභයා මෙය වදාරන ලදී.

၉၄. ပဌမေ ဈာနေတိ ယေ ပဌမေ ဈာနေ အန္တောသမာပတ္တိယံ ဓမ္မာ. တျာဿာတိ တေ အဿ. အနုပဒဝဝတ္ထိတာ ဟောန္တီတိ အနုပဋိပါဋိယာ ဝဝတ္ထိတာ ပရိစ္ဆိန္နာ ဉာတာ ဝိဒိတာ ဟောန္တိ. ကထံ? ထေရော ဟိ တေ ဓမ္မေ ဩလောကေန္တော အဘိနိရောပနလက္ခဏော ဝိတက္ကော ဝတ္တတီတိ ဇာနာတိ. တထာ အနုမဇ္ဇနလက္ခဏော ဝိစာရော, ဖရဏလက္ခဏာ ပီတိ, သာတလက္ခဏံ သုခံ, အဝိက္ခေပလက္ခဏာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ, ဖုသနလက္ခဏော ဖဿော ဝေဒယိတလက္ခဏာ ဝေဒနာ, သဉ္ဇာနနလက္ခဏာ သညာ, စေတယိတလက္ခဏာ စေတနာ, ဝိဇာနနလက္ခဏံ ဝိညာဏံ, ကတ္တုကမျတာလက္ခဏော ဆန္ဒော, အဓိမောက္ခလက္ခဏော အဓိမောက္ခော, ပဂ္ဂါဟလက္ခဏံ ဝီရိယံ [Pg.60] ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏာ သတိ, မဇ္ဈတ္တလက္ခဏာ ဥပေက္ခာ, အနုနယမနသိကာရလက္ခဏော မနသိကာရော ဝတ္တတီတိ ဇာနာတိ. ဧဝံ ဇာနံ အဘိနိရောပနဋ္ဌေန ဝိတက္ကံ သဘာဝတော ဝဝတ္ထပေတိ…ပေ… အနုနယမနသိကာရဏဋ္ဌေန မနသိကာရံ သဘာဝဘာဝတော ဝဝတ္ထပေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တျာဿ ဓမ္မာ အနုပဒဝဝတ္ထိတာ ဟောန္တီ’’တိ.

94. ‘ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාපත්තිය තුළ පවත්නා යම් ධර්මයන් ඇද්ද, ඒවාය. ‘ත්‍යාස්ස’ යනු ‘තේ අස්ස’ (ඔහුට එම ධර්මයෝ) යන්නයි. ‘අනුපදවවත්ථිතා හොන්ති’ යනු අනුපිළිවෙළින් වෙන් කරගන්නා ලද, පිරිසිඳ දකින ලද, ස්වකීය ලක්ෂණවලින් දන්නා ලද හා ප්‍රකට වූ ධර්මයෝ යන්නයි. ඒ කෙසේද? ඒ මහතෙරුන් වහන්සේ එම ධර්මයන් දෙස බලන කල අරමුණට සිත යොමු කරන ලක්ෂණයෙන් යුතු විතර්කය පවතී යැයි දැනගනිති. එසේම අරමුණෙහි සිත පිරිමදින ලක්ෂණයෙන් යුතු විචාරය ද, පීතිය ද, සැපය ද, සිතේ ඒකාග්‍රතාව ද, ස්පර්ශය ද, වේදනාව ද, සඤ්ඤාව ද, චේතනාව ද, විඤ්ඤාණය ද, කැමැත්ත (ඡන්දය) ද, අධිමොක්ඛය ද, වීරිය ද, සිහිය ද, උපේක්ෂාව ද, මනසිකාරය ද පවතී යැයි දැනගනිති. මෙසේ දැනගනිමින් අරමුණට සිත පමුණුවන අර්ථයෙන් පවත්නා විතර්කය ස්වභාවය අනුව වෙන් කර හඳුනා ගනිති...පෙ... මනසිකාරය ද ස්වභාවය අනුව වෙන් කර හඳුනා ගනිති. එබැවින් ‘එම ධර්මයෝ ඔහුට අනුපිළිවෙළින් පිරිසිඳ දක්නා ලද්දාහු වෙති’ යි වදාරන ලදී.

ဝိဒိတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝိဒိတာ ပါကဋာဝ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဝိဒိတာ ဥပဋ္ဌဟန္တီတိ တိဋ္ဌမာနာပိ ဝိဒိတာ ပါကဋာဝ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တိ. ဝိဒိတာ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆန္တီတိ နိရုဇ္ဈမာနာပိ ဝိဒိတာ ပါကဋာဝ ဟုတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ. ဧတ္ထ ပန တံဉာဏတာ စေဝ ဉာဏဗဟုတာ စ မောစေတဗ္ဗာ. ယထာ ဟိ တေနေဝ အင်္ဂုလဂ္ဂေန တံ အင်္ဂုလဂ္ဂံ န သက္ကာ ဖုသိတုံ, ဧဝမေဝ တေနေဝ စိတ္တေန တဿ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒေါ ဝါ ဌိတိ ဝါ ဘင်္ဂေါ ဝါ န သက္ကာ ဇာနိတုန္တိ. ဧဝံ တာဝ တံဉာဏတာ မောစေတဗ္ဗာ. ယဒိ ပန ဒွေ စိတ္တာနိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, ဧကေန စိတ္တေန ဧကဿ ဥပ္ပာဒေါ ဝါ ဌိတိ ဝါ ဘင်္ဂေါ ဝါ သက္ကာ ဘဝေယျ ဇာနိတုံ. ဒွေ ပန ဖဿာ ဝါ ဝေဒနာ ဝါ သညာ ဝါ စေတနာ ဝါ စိတ္တာနိ ဝါ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇနကာနိ နာမ နတ္ထိ, ဧကေကမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဉာဏဗဟုတာ မောစေတဗ္ဗာ. ဧဝံ သန္တေ ကထံ? မဟာထေရဿ အန္တောသမာပတ္တိယံ သောဠသ ဓမ္မာ ဝိဒိတာ ပါကဋာ ဟောန္တီတိ. ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပရိဂ္ဂဟိတတာယ. ထေရေန ဟိ ဝတ္ထု စေဝ အာရမ္မဏဉ္စ ပရိဂ္ဂဟိတံ, တေနဿ တေသံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒံ အာဝဇ္ဇန္တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပါကဋော ဟောတိ, ဌာနံ အာဝဇ္ဇန္တဿ ဌာနံ ပါကဋံ ဟောတိ, ဘေဒံ အာဝဇ္ဇန္တဿ ဘေဒေါ ပါကဋော ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဒိတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဝိဒိတာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ ဝိဒိတာ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ. အဟုတွာ သမ္ဘောန္တီတိ ဣမိနာ ဥဒယံ ပဿတိ. ဟုတွာ ပဋိဝေန္တီတိ ဣမိနာ ဝယံ ပဿတိ.

‘විදිතා උප්පජ්ජන්ති’ යනු එම විතර්කාදී ධර්මයන් උපදින කල්හි දන්නා ලදුව, ප්‍රකටව ම උපදිති යන්නයි. ‘විදිතා උපට්ඨහන්ති’ යනු පවතින කල්හි ද දන්නා ලදුව, ප්‍රකටව ම පවතිති යන්නයි. ‘විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති’ යනු නිරුද්ධ වන කල්හි ද දන්නා ලදුව, ප්‍රකටව ම නිරුද්ධ වෙති යන්නයි. මෙහි ලා එම ඥානය වීම (තංඤාණතා) සහ එක් සිතක බොහෝ ඥානයන් තිබීම (ඥානබහුචිත්තතා) යන කරුණු දෙක බැහැර කළ යුතුය. යම් සේ එම ඇඟිලි තුඩින් ම එම ඇඟිලි තුඩ ස්පර්ශ කළ නොහැක්කේ ද, එසේම එම සිතින් ම එම සිතේ උත්පාදය හෝ ස්ථිතිය හෝ භංගය හෝ දැනගත නොහැකිය. මෙසේ පළමුව ‘තංඤාණතා’ (එම සිතින් ම එම සිතේ ලක්ෂණ දැනීම) බැහැර කළ යුතුය. ඉදින් සිතුවිලි දෙකක් එක්වර උපදින්නේ නම්, එක් සිතකින් අනිත් සිතේ උත්පාද, ස්ථිති, භංග දැනගත හැකි වනු ඇත. එහෙත් ඵස්ස දෙකක් හෝ වේදනා, සඤ්ඤා, චේතනා හෝ සිත් දෙකක් එක්වර උපදින්නේ නැත, එකක් පසුපස එකක් බැගින් ම උපදී. මෙසේ ‘ඥානබහුතා’ (එක් සිතක බොහෝ ඥාන පැවතීම) බැහැර කළ යුතුය. එසේ වී නම් සැරියුත් මහා තෙරුන් වහන්සේට සමාපත්තිය තුළ දී දහසය වැදෑරුම් ධර්මයන් ප්‍රකටව වැටහෙන්නේ කෙසේ ද? එය වස්තු සහ අරමුණු පිරිසිඳ දන්නා ලද බැවිනි. තෙරුන් වහන්සේ විසින් වස්තුව (හෘදය වස්තුව ආදිය) මෙන් ම අරමුණ ද පිරිසිඳ ගන්නා ලදී. එබැවින් ඒ ධර්මයන්ගේ උත්පාදය මෙනෙහි කරන උන්වහන්සේට උත්පාදය ප්‍රකට වෙයි, ස්ථිතිය මෙනෙහි කරන විට ස්ථිතිය ප්‍රකට වෙයි, භංගය මෙනෙහි කරන විට භංගය ප්‍රකට වෙයි. ඒ නිසා ‘දන්නා ලදුව උපදියි, දන්නා ලදුව පවතියි, දන්නා ලදුව අස්තයට (නිරුද්ධියට) යයි’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ‘අහුත්වා සම්භොන්ති’ (නොතිබී හටගනියි) යන මෙයින් උදය (හටගැනීම) දකියි. ‘හුත්වා පටිවෙන්ති’ (හටගෙන විනාශ වෙයි) යන මෙයින් වැය (විනාශය) දකියි.

အနုပါယောတိ ရာဂဝသေန အနုပဂမနော ဟုတွာ. အနပါယောတိ ပဋိဃဝသေန အနပဂတော. အနိဿိတောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိနိဿယေဟိ အနိဿိတော. အပ္ပဋိဗဒ္ဓေါတိ ဆန္ဒရာဂေန အဗဒ္ဓေါ. ဝိပ္ပမုတ္တောတိ ကာမရာဂတော ဝိပ္ပမုတ္တော. ဝိသံယုတ္တောတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ ဝါ ဝိသံယုတ္တော. ဝိမရိယာဒီကတေနာတိ နိမ္မရိယာဒီကတေန. စေတသာတိ ဧဝံဝိဓေန စိတ္တေန ဝိဟရတိ.

‘අනුපායො’ යනු රාගය නිසා අල්ලා නොගන්නා ලද්දේ වී යන්නයි. ‘අනපායො’ යනු පටිඝය (ද්වේෂය) නිසා ඉවතට නොගියේ වී යන්නයි. ‘අනිස්සිතො’ යනු තණ්හා හා දිට්ඨි නිශ්‍රයන්ගෙන් තොර වූයේ වී යන්නයි. ‘අප්පටිබද්ධො’ යනු ඡන්දරාගයෙන් බැඳීමක් නැත්තේ වී යන්නයි. ‘විප්පමුත්තො’ යනු කාමරාගයෙන් මිදුණේ වී යන්නයි. ‘විසංයුත්තො’ යනු සතර යෝගයන්ගෙන් හෝ සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් වූයේ වී යන්නයි. ‘විමරියාදීකතෙන’ යනු සීමා මායිම් රහිත කරන ලද (කෙලෙස් සීමා නොමැති) යන්නයි. ‘චේතසා’ යනු මෙබඳු වූ සිතින් යුක්තව වාසය කරයි යන්නයි.

တတ္ထ [Pg.61] ဒွေ မရိယာဒါ ကိလေသမရိယာဒါ စ အာရမ္မဏမရိယာဒါ စ. သစေ ဟိဿ အန္တောသမာပတ္တိယံ ပဝတ္တေ သောဠသ ဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ရာဂါဒယော ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, ကိလေသမရိယာဒါ တေန ကတာ ဘဝေယျ, တေသု ပနဿ ဧကောပိ န ဥပ္ပန္နောတိ ကိလေသမရိယာဒါ နတ္ထိ. သစေ ပနဿ အန္တောသမာပတ္တိယံ ပဝတ္တေ သောဠသ ဓမ္မေ အာဝဇ္ဇန္တဿ ဧကစ္စေ အာပါထံ နာဂစ္ဆေယျုံ. ဧဝမဿ အာရမ္မဏမရိယာဒါ ဘဝေယျုံ. တေ ပနဿ သောဠသ ဓမ္မေ အာဝဇ္ဇန္တဿ အာပါထံ အနာဂတဓမ္မော နာမ နတ္ထီတိ အာရမ္မဏမရိယာဒါပိ နတ္ထိ.

එහි සීමාවන් (මරියාදා) දෙකකි; කෙලෙස් සීමාව සහ අරමුණු සීමාව වශයෙනි. ඉදින් උන්වහන්සේගේ සමාපත්තිය තුළ පවතින දහසය වැදෑරුම් ධර්මයන් අරමුණු කොට රාගාදී කෙලෙස් උපදින්නේ නම්, ඒ මගින් කෙලෙස් සීමාවක් ඇති වන්නේය. එහෙත් ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි උන්වහන්සේට එක් කෙලෙසකුදු නූපදින බැවින් කෙලෙස් සීමාවක් නැත. ඉදින් සමාපත්තියෙහි පවතින දහසය වැදෑරුම් ධර්මයන් මෙනෙහි කරන උන්වහන්සේට ඇතැම් ධර්මයක් ප්‍රකට නොවන්නේ නම්, එවිට අරමුණු සීමාවක් ඇති වන්නේය. එහෙත් ඒ දහසය වැදෑරුම් ධර්මයන් මෙනෙහි කරන උන්වහන්සේට ප්‍රකට නොවන කිසිදු ධර්මයක් නැති බැවින් අරමුණු සීමාවක් ද නැත.

အပရာပိ ဒွေ မရိယာဒါ ဝိက္ခမ္ဘနမရိယာဒါ စ သမုစ္ဆေဒမရိယာဒါ စ. တာသု သမုစ္ဆေဒမရိယာဒါ ဥပရိ အာဂမိဿတိ, ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ဝိက္ခမ္ဘနမရိယာဒါ အဓိပ္ပေတာ. တဿ ဝိက္ခမ္ဘိတပစ္စနီကတ္တာ နတ္ထီတိ ဝိမရိယာဒိကတေန စေတသာ ဝိဟရတိ.

වෙනත් සීමාවන් දෙකක් ද ඇත්තේය; එනම් විෂ්කම්භන සීමාව සහ සමුච්ඡේද සීමාවයි. ඒවා අතුරින් සමුච්ඡේද සීමාව මතු (මාර්ග ඥාන පිළිබඳ විස්තරයේ දී) පැමිණෙන්නේය. මෙම ස්ථානයෙහි අදහස් කරන ලද්දේ විෂ්කම්භන සීමාවයි. උන්වහන්සේ විරුද්ධ ධර්මයන් (නීවරණ ආදිය) යටපත් කළ බැවින් සීමා රහිත වූ සිතින් වාසය කරති.

ဥတ္တရိ နိဿရဏန္တိ ဣတော ဥတ္တရိ နိဿရဏံ. အညေသု စ သုတ္တေသု ‘‘ဥတ္တရိ နိဿရဏ’’န္တိ နိဗ္ဗာနံ ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန အနန္တရော ဝိသေသော အဓိပ္ပေတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တဗ္ဗဟုလီကာရာတိ တဿ ပဇာနနဿ ဗဟုလီကရဏေန. အတ္ထိတွေဝဿ ဟောတီတိ တဿ ထေရဿ အတ္ထီတိယေဝ ဒဠှတရံ ဟောတိ. ဣမိနာ နယေန သေသဝါရေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘උත්තරි නිස්සරණං’ යනු මෙයින් (ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන්) මතු වූ නික්මීමයි (එනම් ද්විතීය ධ්‍යානයයි). අනෙකුත් සූත්‍රයන්හි ‘උත්තරි නිස්සරණං’ යන පදයෙන් නිර්වාණය කියැවෙන නමුත්, මෙහි ලා අදහස් කරන්නේ ඊළඟට ඇති උසස් තත්ත්වය බව දත යුතුය. ‘තබ්බහුලීකාරා’ යනු එම දැනගැනීම (ප්‍රඥාව) නැවත නැවත බහුල වශයෙන් වැඩීමෙනි. ‘අත්ථිත්වෙවස්ස හෝති’ යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේට ‘මීට වඩා උසස් වූ නික්මීමක් ඇත්තේමය’ යන ස්ථිර වැටහීම ඇති වෙයි යන්නයි. මෙම ක්‍රමයෙන් ඉතිරි වාරයන්හි ද අර්ථය දත යුතුය.

ဒုတိယဝါရေ ပန သမ္ပသာဒနဋ္ဌေန သမ္ပသာဒေါ. သဘာဝတော ဝဝတ္ထပေတိ.

දෙවන වාරයෙහි (ද්විතීය ධ්‍යානයෙහි) ‘සම්පසාද’ යනු ස්වභාවයෙන් ම සිතේ ඇති වන පැහැදීමයි. එය (සිත) ස්වභාවයෙන් ම වෙන් කර හඳුනා ගනියි.

စတုတ္ထဝါရေ ဥပေက္ခာတိ သုခဋ္ဌာနေ ဝေဒနုပေက္ခာဝ. ပဿဒ္ဓတ္တာ စေတသော အနာဘောဂေါတိ ယော သော ‘‘ယဒေဝ တတ္ထ သုခ’’န္တိ စေတသော အာဘောဂေါ, ဧတေနေတံ ဩဠာရိကမက္ခာယတီတိ ဧဝံ ပဿဒ္ဓတ္တာ စေတသော အနာဘောဂေါ ဝုတ္တော, တဿ အဘာဝါတိ အတ္ထော. သတိပါရိသုဒ္ဓီတိ ပရိသုဒ္ဓါသတိယေဝ. ဥပေက္ခာပိ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေက္ခာ.

සතරවන වාරයෙහි ‘උපෙක්ඛා’ යනු සැප සහගත ස්ථානයන්හි (ධ්‍යානයන්හි) පවතින වේදනා උපේක්ෂාව ම ය. ‘පස්සද්ධත්තා චේතසෝ අනාභෝගෝ’ යනු සිතේ යම් ‘එහි යම් සැපයක් ඇද්ද’ යනුවෙන් වූ ආභෝගයක් (නැඹුරුවක්) පවතී ද, එය රළු බැවින් බැහැර කළ යුතුය. එසේ සන්සුන් වූ බැවින් සිතේ ආභෝගයක් නැති බව වදාරන ලදී. එහි අර්ථය නම් එවැනි නැඹුරුවක් නොමැති වීමයි. ‘සතිපාරිසුද්ධි’ යනු පිරිසිදු වූ සිහියමයි. උපේක්ෂාව ද පාරිසුද්ධි උපේක්ෂාව ම ය.

၉၅. သတော ဝုဋ္ဌဟတီတိ သတိယာ သမန္နာဂတော ဉာဏေန သမ္ပဇာနော ဟုတွာ ဝုဋ္ဌာတိ. တေ ဓမ္မေ သမနုပဿတီတိ ယသ္မာ နေဝသညာနာသညာယတနေ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ ဟောတိ, န သာဝကာနံ, တသ္မာ ဧတ္ထ ကလာပဝိပဿနံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ.

95. ‘සතෝ වුට්ඨහාති’ යනු සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව (සම්පජානෝ) සමාපත්තියෙන් නැගී සිටියි යන්නයි. ‘තේ ධම්මේ සමනුපස්සති’ යනු නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙහි පිළිවෙළින් ධර්මයන් විදර්ශනා කිරීම (අනුපදධම්ම විපස්සනා) බුදුවරුන්ට මිස ශ්‍රාවකයන්ට නොවන බැවින්, මෙහි ලා කලාප විදර්ශනාව (ධර්මයන් සමූහයක් ලෙස දැකීම) දක්වනු පිණිස මෙසේ වදාරන ලදී.

ပညာယ [Pg.62] စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ မဂ္ဂပညာယ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဒိသွာ စတ္တာရော အာသဝါ ခီဏာ ဟောန္တိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ အာဟရိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဝါရောပိ အတ္ထိ, နိရောဓသမာပတ္တိသမာပန္နဝါရောပိ. အရဟတ္တံ ပတ္တဝါရော ဣဓ ဂဟိတော, နိရောဓံ ပန စိဏ္ဏဝသိတာယ အပရာပရံ သမာပဇ္ဇိဿတီတိ ဝဒန္တိ.

‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති’ යනු මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් සතර සත්‍යයන් දැක සතර ආසවයන් ක්ෂය වේ යන්නයි. සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ සමථ විපස්සනා යුගනද්ධව (එක්ව) වඩා අරහත් ඵලයට පත් වූ වාරය ද ඇත්තේය, නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණු වාරය ද ඇත්තේය. මෙහි දී අරහත් ඵලයට පත් වූ වාරය ගන්නා ලදී. නිරෝධය පිළිබඳව නම්, පුරුදු කරන ලද වසීභාවය ඇති බැවින් නැවත නැවතත් එයට සමවදින බව කියති.

တတ္ထဿ ယသ္မိံ ကာလေ နိရောဓသမာပတ္တိ သီသံ ဟောတိ, နိရောဓဿ ဝါရော အာဂစ္ဆတိ, ဖလသမာပတ္တိ ဂူဠှာ ဟောတိ. ယသ္မိံ ကာလေ ဖလသမာပတ္တိ သီသံ ဟောတိ, ဖလသမာပတ္တိယာ ဝါရော အာဂစ္ဆတိ, နိရောဓသမာပတ္တိ ဂူဠှာ ဟောတိ. ဇမ္ဗုဒီပဝါသိနော ထေရာ ပန ဝဒန္တိ ‘‘သာရိပုတ္တတ္ထေရော သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ အာဟရိတွာ အနာဂါမိဖလံ သစ္ဆိကတွာ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇိ, နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပတ္တော’’တိ. တေ ဓမ္မေတိ အန္တောသမာပတ္တိယံ ပဝတ္တေ တိသမုဋ္ဌာနိကရူပဓမ္မေ, ဟေဋ္ဌာ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယံ ပဝတ္တဓမ္မေ ဝါ. တေပိ ဟိ ဣမသ္မိံ ဝါရေ ဝိပဿိတဗ္ဗဓမ္မာဝ, တသ္မာ တေ ဝါ ဝိပဿတီတိ ဒဿေတုံ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහි දී උන්වහන්සේට යම් කලෙක නිරෝධ සමාපත්තිය ප්‍රධාන වේ ද, එවිට නිරෝධ වාරය පැමිණෙයි, ඵල සමාපත්තිය සැඟවෙයි. යම් කලෙක ඵල සමාපත්තිය ප්‍රධාන වේ ද, එවිට ඵල සමාපත්ති වාරය පැමිණෙයි, නිරෝධ සමාපත්තිය සැඟවෙයි. ජම්බුද්වීපවාසී තෙරවරුන් පවසන්නේ ‘සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ ද සමථ විපස්සනා යුගනද්ධව වඩා අනාගාමී ඵලය සාක්ෂාත් කොට නිරෝධයට සමවැදී, නිරෝධයෙන් නැගී සිට අරහත් භාවයට පත් වූ’ බවයි. ‘තේ ධම්මේ’ යනු සමාපත්තිය තුළ පවතින ඵස්ස ආදී ධර්මයන් ද, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියට පෙර පැවති ධර්මයන් ද වේ. ඒවා ද මෙම වාරයෙහි විදර්ශනා කළ යුතු ධර්මයන් ම වන බැවින්, ඒවා විදර්ශනා කරන බව දැක්වීමට මෙය වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

၉၇. ဝသိပ္ပတောတိ စိဏ္ဏဝသိတံ ပတ္တော. ပါရမိပ္ပတ္တောတိ နိပ္ဖတ္တိံ ပတ္တော. ဩရသောတိအာဒီသု ထေရော ဘဂဝတော ဥရေ နိဗ္ဗတ္တသဒ္ဒံ သုတွာ ဇာတောတိ ဩရသော, မုခေန ပဘာဝိတံ သဒ္ဒံ သုတွာ ဇာတောတိ မုခတော ဇာတော, ဓမ္မေန ပန ဇာတတ္တာ နိမ္မိတတ္တာ ဓမ္မဇော ဓမ္မနိမ္မိတော, ဓမ္မဒါယဿ အာဒိယနတော ဓမ္မဒါယာဒေါ, အာမိသဒါယဿ အနာဒိယနတော နော အာမိသဒါယာဒေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

97. ‘වසිප්පත්තො’ යනු පුරුදු පුහුණු කරන ලද වසීභාවයට පත් වූ යන්නයි. ‘පාරමිප්පත්තො’ යනු කෙළවරට (නිෂ්පත්තියට) පත් වූ යන්නයි. ‘ඕරසො’ යනාදී තන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ළය මඬලින් උපන් දේශනා ශබ්දය අසා උපන් බැවින් ‘ඕරස’ (ළයෙහි උපන්) නම් වෙති. මුඛයෙන් නික්මුණු දේශනා ශබ්දය අසා උපන් බැවින් ‘මුඛජාත’ නම් වෙති. ධර්මය මගින් උපන් බැවින් හා නිර්මිත වූ බැවින් ‘ධම්මජ’ හා ‘ධම්මනිම්මිත’ වෙති. නව වැදෑරුම් ලෝකෝත්තර ධර්ම දායාදය ලබන බැවින් ‘ධම්මදායාද’ වෙති. ආමිස දායාදය නොගන්නා බැවින් ‘නෝ ආමිසදායාද’ නම් වෙති. ඉතිරි කොටස් සියලු තන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ක්‍ධිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

အနုပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනුපද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. ဆဗ္ဗိသောဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ඡබ්බිසෝධන සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၈. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဆဗ္ဗိသောဓနသုတ္တံ. တတ္ထ ခီဏာ ဇာတီတိအာဒီသု ဧကေနာပိ ပဒေန အညာ ဗျာကတာဝ ဟောတိ, ဒွီဟိပိ. ဣဓ ပန စတူဟိ ပဒေဟိ အညဗျာကရဏံ အာဂတံ. ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌဝါဒိတာတိအာဒီသု ယာယ [Pg.63] စေတနာယ ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌံ မေတိ ဝဒတိ, သာ ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌဝါဒိတာ နာမ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. အယမနုဓမ္မောတိ အယံ သဘာဝေါ. အဘိနန္ဒိတဗ္ဗန္တိ န ကေဝလံ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ, ပရိနိဗ္ဗုတဿ ပနဿ သဗ္ဗောပိ ခီဏာသဝဿ သက္ကာရော ကာတဗ္ဗော. ဥတ္တရိံ ပဉှောတိ သစေ ပနဿ ဝေယျာကရဏေန အသန္တုဋ္ဌာ ဟောထ, ဥတ္တရိမ္ပိ အယံ ပဉှော ပုစ္ဆိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. ဣတော ပရေသုပိ တီသု ဝါရေသု အယမေဝ နယော.

98. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය ඡබ්බිසෝධන සූත්‍රයයි. එහි 'ඛීණා ජාති' යනාදී පදවලින්, එක් පදයකින් වුවද රහත් බව (අර්හත් ඵලඥානය) ප්‍රකාශ කළ බව වෙයි; පද දෙකකින් ද එසේමය. මෙහි දී පද හතරකින් රහත් බව ප්‍රකාශ කිරීම පැමිණ තිබේ. 'දිට්ඨේ දිට්ඨවාදිතා' යනාදියේ දී, යම් චේතනාවකින් 'මා විසින් දක්නා ලද දෙයෙහි දක්නා ලදී' යි ආර්ය ව්‍යවහාරයෙන් පවසයි ද, එය 'දිට්ඨේ දිට්ඨවාදිතා' නම් වේ. සෙසු පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අයමනුධම්මෝ' යනු මේ ස්වභාවයයි. 'අභිනන්දිතබ්බං' යනු හුදෙක් සතුටු විය යුතු බව පමණක් නොවේ, පිරිනිවන් පෑ ඒ රහතන් වහන්සේට සියලු සත්කාර ද කළ යුතු බවයි. 'උත්තරිං පඤ්හෝ' යනු ඉදින් ඒ ප්‍රකාශයෙන් ඔබ සතුටු නොවන්නේ නම්, මීට වඩා ඉහළින් ද මෙම ප්‍රශ්නය විමසිය යුතු බව දක්වයි. මෙතැන් සිට ඉතිරි වාර තුනේ දී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

၉၉. အဗလန္တိ ဒုဗ္ဗလံ. ဝိရာဂုနန္တိ ဝိဂစ္ဆနသဘာဝံ. အနဿာသိကန္တိ အဿာသဝိရဟိတံ. ဥပါယူပါဒါနာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီနမေတံ အဓိဝစနံ. တဏှာဒိဋ္ဌိယော ဟိ တေဘူမကဓမ္မေ ဥပေန္တီတိ ဥပါယာ, ဥပါဒိယန္တီတိ ဥပါဒါနာ. စေတသော အဒိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာတိပိ တာသံယေဝ နာမံ. စိတ္တဉှိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ သက္ကာယဓမ္မေသု တိဋ္ဌတိ အဓိတိဋ္ဌတီတိ တဏှာဒိဋ္ဌိယော စေတသော အဓိဋ္ဌာနာ, တာဟိ တံ အဘိနိဝိသတီတိ အဘိနိဝေသာ, တာဟိယေဝ တံ အနုသေတီတိ အနုသယာတိ ဝုစ္စန္တိ. ခယာ ဝိရာဂါတိအာဒီသု ခယေန ဝိရာဂေနာတိ အတ္ထော. သဗ္ဗာနိ စေတာနိ အညမညဝေဝစနာနေဝ.

99. 'අබලං' යනු දුබල වූ, හරයක් නැති බවයි. 'විරාගුණං' යනු පහව යන ස්වභාවයයි. 'අනස්සාසිකං' යනු සහනයක් නැති බවයි. 'උපායූපාදානා' යනු තණ්හාවට හා දෘෂ්ටියට කියන නමකි. තණ්හාව හා දෘෂ්ටිය තෛභූමක ධර්මයන් වෙත පැමිණෙන බැවින් 'උපාය' නම් වේ, ඒවා දැඩිව ගන්නා බැවින් 'උපාදාන' නම් වේ. 'චේතසෝ අධිට්ඨානාභිනිවේසානුසයා' යනු ද ඒ තණ්හා දෘෂ්ටිවලටම නමකි. සිත තණ්හා දෘෂ්ටි මගින් සක්කාය ධර්මයන්හි පිහිටන බැවින් තණ්හා දෘෂ්ටි 'සිතේ පිහිටි තැන්' (අධිට්ඨාන) යැයි කියනු ලැබේ. ඒවායින් සිතෙහි අභිනිවේශ වන බැවින් 'අභිනිවේස' යැයි ද, ඒවායින්ම සිතෙහි අනුශය වන බැවින් 'අනුසය' යැයි ද කියනු ලැබේ. 'ඛයා විරාගා' යනාදියේ අර්ථය ක්ෂය වීමෙන් හා විරාගයෙන් යන්නයි. මේ සියලු පද එකිනෙකට පර්යාය පද වේ.

၁၀၀. ပထဝီဓာတူတိ ပတိဋ္ဌာနဓာတု. အာပေါဓာတူတိ အာဗန္ဓနဓာတု. တေဇောဓာတူတိ ပရိပါစနဓာတု. ဝါယောဓာတူတိ ဝိတ္ထမ္ဘနဓာတု. အာကာသဓာတူတိ အသမ္ဖုဋ္ဌဓာတု. ဝိညာဏဓာတူတိ ဝိဇာနနဓာတု. န အနတ္တတော ဥပဂစ္ဆိန္တိ အဟံ အတ္တာတိ အတ္တကောဋ္ဌာသေန န ဥပဂမိံ. န စ ပထဝီဓာတုနိဿိတန္တိ ပထဝီဓာတုနိဿိတာ သေသဓာတုယော စ ဥပါဒါရူပဉ္စ အရူပက္ခန္ဓာ စ. တေပိ ဟိ နိဿိတဝတ္ထုရူပါနံ ပထဝီဓာတုနိဿိတတ္တာ ဧကေန ပရိယာယေန ပထဝီဓာတုနိဿိတာဝ. တသ္မာ ‘‘န စ ပထဝီဓာတုနိဿိတ’’န္တိ ဝဒန္တော သေသရူပါရူပဓမ္မေပိ အတ္တတော န ဥပဂစ္ဆိန္တိ ဝဒတိ. အာကာသဓာတုနိဿိတပဒေ ပန အဝိနိဗ္ဘောဂဝသေန သဗ္ဗမ္ပိ ဘူတုပါဒါရူပံ အာကာသဓာတုနိဿိတံ နာမ, တထာ တံနိဿိတရူပဝတ္ထုကာ အရူပက္ခန္ဓာ. ဧဝံ ဣဓာပိ ရူပါရူပံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ. ဝိညာဏဓာတုနိဿိတပဒေ ပန သဟဇာတာ တယော ခန္ဓာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဉ္စ ဝိညာဏဓာတုနိဿိတန္တိ ရူပါရူပံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ.

100. 'පඨවීධාතු' යනු පිහිටීම ස්වභාවය වූ ධාතුවයි. 'ආපෝධාතු' යනු බැඳගැනීම ස්වභාවය වූ ධාතුවයි. 'තේජෝධාතු' යනු මෝරා යාම (පිසීම) ස්වභාවය වූ ධාතුවයි. 'වායෝධාතු' යනු දැරීම (විත්තම්භනය) ස්වභාවය වූ ධාතුවයි. 'ආකාශධාතු' යනු ස්පර්ශ නොවන ධාතුවයි. 'විඤ්ඤාණධාතු' යනු දැනගැනීම ස්වභාවය වූ ධාතුවයි. 'න අනත්තතෝ උපගච්ඡින්ති' යනු 'මම වෙමි, මගේ ආත්මයයි' කියා ආත්ම කොටසක් ලෙස පිළි නොගත්තෙමි යන්නයි. 'න ච පඨවීධාතුනිස්සිතං' යනු පඨවී ධාතුව නිශ්‍රය කොට පවත්නා සෙසු ධාතූන් හා උපාදාය රූප ද අරූපස්කන්ධයන් ද වේ. ඒවා ද නිශ්‍රය වස්තු රූප හා පඨවී ධාතුව ඇසුරු කරන බැවින් එක් පර්යායයකින් පඨවී ධාතුව ඇසුරු කළාම වෙයි. එබැවින් 'පඨවී ධාතුව ඇසුරු නොකළේය' යි පවසන රහතන් වහන්සේ සෙසු රූප අරූප ධර්මයන් ද ආත්ම වශයෙන් පිළි නොගන්නා බව පවසයි. ආකාශ ධාතු නිස්සිත පදයේ දී නම්, අවිනිභෝග වශයෙන් සියලු භූත රූප හා උපාදාය රූප ආකාශ ධාතුව ඇසුරු කළා නම් වේ. එසේම ඒ රූප වස්තු ඇසුරු කළ අරූපස්කන්ධයන් ද වේ. මෙසේ මෙහිදී ද රූප අරූප ධර්මයන් ගන්නා ලද්දේම වෙයි. විඤ්ඤාණ ධාතු නිස්සිත පදයේ දී සහජාත ස්කන්ධ තුන හා චිත්ත සමුට්ඨාන රූප විඤ්ඤාණ ධාතුව ඇසුරු කළ බැවින් රූප අරූප ධර්මයන් ගන්නා ලද්දේම වෙයි.

၁၀၁. ရူပေ စက္ခုဝိညာဏေ စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗေသု ဓမ္မေသူတိ ဧတ္ထ ယံ အတီတေ စက္ခုဒွါရဿ အာပါထံ အာဂန္တွာ နိရုဒ္ဓံ, ယဉ္စ အနာဂတေ အာပါထံ [Pg.64] အာဂန္တွာ နိရုဇ္ဈိဿတိ, ယမ္ပိ ဧတရဟိ အာဂန္တွာ နိရုဒ္ဓံ, တံ သဗ္ဗံ ရူပံ နာမ. ယံ ပန အတီတေပိ အာပါထံ အနာဂန္တွာ နိရုဒ္ဓံ, အနာဂတေပိ အနာဂန္တွာ နိရုဇ္ဈိဿတိ, ဧတရဟိပိ အနာဂန္တွာ နိရုဒ္ဓံ, တံ စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗဓမ္မေသု သင်္ဂဟိတန္တိ ဝုတ္တေ တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော အာဟ – ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဒွိဓာ ကရောထ, ဥပရိ ဆန္ဒောဝါရေ ကိန္တိ ကရိဿထ, နယိဒံ လဗ္ဘတီ’’တိ. တသ္မာ တီသု ကာလေသု အာပါထံ အာဂတံ ဝါ အနာဂတံ ဝါ သဗ္ဗမ္ပိ တံ ရူပမေဝ, စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ ပန တယော ခန္ဓာ စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗဓမ္မာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော ‘‘စက္ခုဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ ဝိညာတဗ္ဗေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. ဆန္ဒောတိ တဏှာဆန္ဒော. ရာဂေါတိ သွေဝ ရဇ္ဇနဝသေန ရာဂေါ. နန္ဒီတိ သွေဝ အဘိနန္ဒနဝသေန နန္ဒီ. တဏှာတိ သွေဝ တဏှာယနဝသေန တဏှာ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

101. 'රූපේ චක්ඛුවිඤ්ඤාණේ...' යනාදියේ දී, යමක් අතීතයේ ඇසෙහි ගැටී නිරුද්ධ වූයේ ද, යමක් අනාගතයේ ගැටී නිරුද්ධ වන්නේ ද, යමක් දැනට ගැටී නිරුද්ධ වූයේ ද, ඒ සියල්ල 'රූප' නම් වේ. යමක් අතීතයේ ඇසෙහි නොගැටී නිරුද්ධ වූයේ ද, අනාගතයේ නොගැටී නිරුද්ධ වන්නේ ද, වර්තමානයේ ද නොගැටී නිරුද්ධ වූයේ ද, එය 'චක්ඛුවිඤ්ඤාණ විඤ්ඤාතබ්බ ධර්ම' වලට ඇතුළත් වේ යැයි පැවසූ කල්හි තිපිටක චූළාභය තෙරණුවෝ මෙසේ පැවසූහ: 'මේ ස්ථානයේ දී කොටස් දෙකක් කරන්න, මතුයෙහි ඡන්ද වාරයේ දී කෙසේ කරන්නහු ද, මෙය නොගැලපේ' යනුවෙනි. එබැවින් තුන් කාලයේදීම ඇසෙහි ගැටුණු හෝ නොගැටුණු ඒ සියල්ල රූපයම වේ. චක්ඛු විඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධ තුන 'චක්ඛුවිඤ්ඤාණ විඤ්ඤාතබ්බ ධර්ම' ලෙස දත යුතුය. 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය සමඟ දත යුතු ධර්මයන්හි' යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'ඡන්ද' යනු තණ්හා ඡන්දයයි. 'රාග' යනු ඇලෙන ස්වභාවයෙන් යුත් ඒ තණ්හාවමයි. 'නන්දි' යනු අභිනන්දනය කරන ස්වභාවයෙන් යුත් ඒ තණ්හාවමයි. 'තණ්හා' යනු පතන ස්වභාවයෙන් යුත් ඒ තණ්හාවමයි. සෙසු ද්වාරයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

၁၀၂. အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာတိ ဧတ္ထ အဟင်္ကာရော မာနော, မမင်္ကာရော တဏှာ, သွေဝ မာနာနုသယော. အာသဝါနံ ခယဉာဏာယာတိ ဣဒံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉ္စ အဝတွာ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? ဘိက္ခူ လောကိယဓမ္မံ န ပုစ္ဆန္တိ, လောကုတ္တရမေဝ ပုစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ပုစ္ဆိတပဉှံယေဝ ကထေန္တော ဧဝမာဟ. ဧကဝိဿဇ္ဇိတသုတ္တံ နာမေတံ, ဆဗ္ဗိသောဓနန္တိပိဿ နာမံ. ဧတ္ထ ဟိ စတ္တာရော ဝေါဟာရာ ပဉ္စ ခန္ဓာ ဆ ဓာတုယော ဆ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ အတ္တနော သဝိညာဏကကာယော ပရေသံ သဝိညာဏကကာယောတိ ဣမေ ဆ ကောဋ္ဌာသာ ဝိသုဒ္ဓါ, တသ္မာ ‘‘ဆဗ္ဗိသောဓနိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပရသမုဒ္ဒဝါသိတ္ထေရာ ပန အတ္တနော စ ပရဿ စ ဝိညာဏကကာယံ ဧကမေဝ ကတွာ စတူဟိ အာဟာရေဟိ သဒ္ဓိန္တိ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ဝဒန္တိ.

102. 'අහංකාර මමංකාර මානානුසයා' යන්නෙහි අහංකාරය යනු මානයයි, මමංකාරය යනු තණ්හාවයි, එයම මානානුසය ද වේ. 'ආසවානං ඛයඤාණාය' යන්න පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය හා දිබ්බචක්ඛු ඥානය ගැන නොකියා පැවසුවේ ඇයි? භික්ෂූහු ලෞකික ධර්ම ගැන නොවිමසති, ලෝකෝත්තර ධර්ම ගැනම විමසති. එබැවින් විමසූ ප්‍රශ්නයටම පිළිතුරු දෙමින් මෙසේ වදාළහ. මෙය 'ඒකවිස්සජ්ජිත සූත්‍රය' නම් වේ, 'ඡබ්බිසෝධන' යනු ද මෙහිම නමකි. මෙහි ආර්ය ව්‍යවහාර හතරක්, පඤ්චස්කන්ධය, ධාතු හයක්, ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතන හයක්, තමාගේ සවිඤ්ඤාණක කය හා අනුන්ගේ සවිඤ්ඤාණක කය යන මේ කොටස් හය පිරිසිදු කරන ලද බැවින් 'ඡබ්බිසෝධන' යැයි කියනු ලැබේ. පරසමුද්‍රවාසී තෙරවරු තමාගේ හා අන් අයගේ සවිඤ්ඤාණක කය එකක් ලෙස ගෙන, ආහාර හතර ද සමඟ කොටස් හයක් ලෙස දක්වති.

ဣမေ ပန ဆ ကောဋ္ဌာသာ ‘‘ကိံ တေ အဓိဂတံ, ကိန္တိ တေ အဓိဂတံ, ကဒါ တေ အဓိဂတံ, ကတ္ထ တေ အဓိဂတံ, ကတမေ တေ ကိလေသာ ပဟီနာ, ကတမေသံ တွံ ဓမ္မာနံ လာဘီ’’တိ (ပါရာ. ၁၉၈) ဧဝံ ဝိနယနိဒ္ဒေသပရိယာယေန သောဓေတဗ္ဗာ.

නමුත් මේ කොටස් හය 'ඔබ විසින් කුමක් අවබෝධ කරන ලද ද? කෙසේ අවබෝධ කරන ලද ද? කවදා අවබෝධ කරන ලද ද? කොහේ දී අවබෝධ කරන ලද ද? ඔබ විසින් කිනම් කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේ ද? ඔබ කිනම් ධර්මයන් ලබන්නෙක් ද?' යනුවෙන් විනය නිර්දේශ පර්යාය අනුව පිරිසිදු (විමර්ශනය) කළ යුතුය.

ဧတ္ထ ဟိ ကိံ တေ အဓိဂတန္တိ အဓိဂမပုစ္ဆာ, ဈာနဝိမောက္ခာဒီသု သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒီသု ဝါ ကိံ တယာ အဓိဂတံ. ကိန္တိ တေ အဓိဂတန္တိ ဥပါယပုစ္ဆာ. အယဉှိ ဧတ္ထာဓိပ္ပာယော – ကိံ တယာ အနိစ္စလက္ခဏံ ဓုရံ ကတွာ အဓိဂတံ, ဒုက္ခာနတ္တလက္ခဏေသု အညတရံ ဝါ, ကိံ ဝါ သမာဓိဝသေန အဘိနိဝိသိတွာ[Pg.65], ဥဒါဟု ဝိပဿနာဝသေန, တထာ ကိံ ရူပေ အဘိနိဝိသိတွာ, ဥဒါဟု အရူပေ, ကိံ ဝါ အဇ္ဈတ္တံ အဘိနိဝိသိတွာ, ဥဒါဟု ဗဟိဒ္ဓါတိ. ကဒါ တေ အဓိဂတန္တိ ကာလပုစ္ဆာ, ပုဗ္ဗဏှမဇ္ဈနှိကာဒီသု ကတရသ္မိံ ကာလေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

මෙහි 'කුමක් අවබෝධ කරන ලද ද?' යනු අවබෝධය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි; එනම් ධ්‍යාන විමොක්ෂාදියෙන් හෝ සෝතාපත්ති මාර්ගාදියෙන් ඔබ විසින් කුමක් අවබෝධ කරන ලද ද යන්නයි. 'කෙසේ අවබෝධ කරන ලද ද?' යනු උපක්‍රමය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. මෙහි අදහස නම් - ඔබ විසින් අනිත්‍ය ලක්ෂණය මූලික කොටගෙන අවබෝධ කරන ලද්දේ ද? එසේත් නැතිනම් දුක්ඛ හෝ අනාත්ම ලක්ෂණයන්ගෙන් එකක් ද? සමාධිය මගින් ද? නැතහොත් විදර්ශනාව මගින් ද? එසේම රූපයෙහි ද? අරූපයෙහි ද? ආධ්‍යාත්මිකව ද? බාහිරව ද? යන්නයි. 'කවදා අවබෝධ කරන ලද ද?' යනු කාලය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි; එනම් පෙරවරු, මධ්‍යහ්න ආදී කිනම් කලෙක ද යන්නයි.

ကတ္ထ တေ အဓိဂတန္တိ ဩကာသပုစ္ဆာ, ကိသ္မိံ ဩကာသေ, ကိံ ရတ္တိဋ္ဌာနေ ဒိဝါဋ္ဌာနေ ရုက္ခမူလေ မဏ္ဍပေ ကတရသ္မိံ ဝါ ဝိဟာရေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကတမေ တေ ကိလေသာ ပဟီနာတိ ပဟီနကိလေသေ ပုစ္ဆတိ, ကတရမဂ္ဂဝဇ္ဈာ တဝ ကိလေသာ ပဟီနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'කොහේ දී අවබෝධ කරන ලද ද?' යනු ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි; කිනම් ස්ථානයක ද, එනම් රාත්‍රී ස්ථානයක ද, දහවල් ස්ථානයක ද, රුක් මූලයක ද, මණ්ඩපයක ද හෝ කිනම් විහාරයක ද යන්නයි. 'කිනම් කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේ ද?' යන්නෙන් ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ගැන විමසයි; එනම් කිනම් මාර්ගයකින් නැසිය යුතු කෙලෙස් ඔබ විසින් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේ ද යන්නයි.

ကတမေသံ တွံ ဓမ္မာနံ လာဘီတိ ပဋိလဒ္ဓဓမ္မပုစ္ဆာ, ပဌမမဂ္ဂါဒီသု ကတမေသံ တွံ ဓမ္မာနံ လာဘီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'ඔබ කිනම් ධර්මයන් ලබන්නෙක් ද?' යනු ප්‍රතිලාභ ලැබූ ධර්ම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි; එනම් ප්‍රථම මාර්ගාදියෙන් කිනම් ධර්මයන් ඔබ ලබන්නේ ද යන්න මෙහි අදහසයි.

တသ္မာ ဣဒါနိ စေပိ ကောစိ ဘိက္ခု ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာဓိဂမံ ဗျာကရေယျ, န သော ဧတ္တာဝတာဝ သက္ကာတဗ္ဗော. ဣမေသု ပန ဆသု ဌာနေသု သောဓနတ္ထံ ဝတ္တဗ္ဗော ‘‘ကိံ တေ အဓိဂတံ, ကိံ ဈာနံ ဥဒါဟု ဝိမောက္ခာဒီသု အညတရ’’န္တိ? ယော ဟိ ယေန အဓိဂတော ဓမ္မော, သော တဿ ပါကဋော ဟောတိ. သစေ ‘‘ဣဒံ နာမ မေ အဓိဂတ’’န္တိ ဝဒတိ, တတော ‘‘ကိန္တိ တေ အဓိဂတ’’န္တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော. အနိစ္စလက္ခဏာဒီသု ကိံ ဓုရံ ကတွာ, အဋ္ဌတိံသာယ ဝါ အာရမ္မဏေသု ရူပါရူပအဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဒိဘေဒေသု ဝါ ဓမ္မေသု ကေန မုခေန အဘိနိဝိသိတွာတိ? ယော ဟိ ယဿာဘိနိဝေသော, သော တဿ ပါကဋော ဟောတိ.

එබැවින් දැන් යම් මහණෙකු උත්තරීමනුස්සධර්ම අධිගමනයක් පිළිබඳව ප්‍රකාශ කරන්නේ නම්, එපමණකින්ම ඔහුට සත්කාර සම්මාන නොකළ යුතුය. එහෙත්, කරුණු හයක් ඔස්සේ විමසා බැලීම සඳහා මෙසේ කිව යුතුය: "ඔබ විසින් කුමක් අධිගමනය කරන ලද්දේද? ධ්‍යානයක්ද නැතහොත් විමොක්ඛාදීන්ගෙන් එකක්ද?" යනුවෙනි. මන්දයත්, යමෙකු යම් ධර්මයක් අවබෝධ කළේ නම්, එය ඔහුට ප්‍රකටව පවතී. ඉදින් ඔහු "මම අසවල් ධර්මය අධිගමනය කළෙමි" යි පවසන්නේ නම්, ඉක්බිති "එය ඔබ කෙසේ අධිගමනය කළෙහිද?" යි ඇසිය යුතුය. අනිත්‍ය ලක්ෂණාදියෙන් කුමක් මුල් කරගෙනද? කර්මස්ථාන තිස් අටක් වූ ආරම්මණ අතරින් හෝ රූප, අරූප, ආධ්‍යාත්මික, බාහිර ආදී ප්‍රභේද සහිත ධර්මයන් අතරින් කිනම් ක්‍රමයකින් සිත යොමු කොට (අභිනිවේශ කොට) එය අධිගමනය කළෙහිද? යම් අයෙකුගේ සිත යම් කරුණක තදින් පිහිටියේද, එය ඔහුට ප්‍රකටව පවතී.

သစေ ပန ‘‘အယံ နာမ မေ အဘိနိဝေသော, ဧဝံ မယာ အဓိဂတ’’န္တိ ဝဒတိ, တတော ‘‘ကဒါ တေ အဓိဂတ’’န္တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော, ‘‘ကိံ ပုဗ္ဗဏှေ, ဥဒါဟု မဇ္ဈနှိကာဒီသု အညတရသ္မိံ ကာလေ’’တိ? သဗ္ဗေသဉှိ အတ္တနာ အဓိဂတကာလော ပါကဋော ဟောတိ. သစေ ‘‘အမုကသ္မိံ နာမ မေ ကာလေ အဓိဂတ’’န္တိ ဝဒတိ, တတော ‘‘ကတ္ထ တေ အဓိဂတ’’န္တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော, ‘‘ကိံ ဒိဝါဋ္ဌာနေ, ဥဒါဟု ရတ္တိဋ္ဌာနာဒီသု အညတရသ္မိံ ဩကာသေ’’တိ? သဗ္ဗေသဉှိ အတ္တနာ အဓိဂတောကာသော ပါကဋော ဟောတိ. သစေ ‘‘အမုကသ္မိံ နာမ မေ ဩကာသေ အဓိဂတ’’န္တိ ဝဒတိ, တတော ‘‘ကတမေ တေ ကိလေသာ ပဟီနာ’’တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော, ‘‘ကိံ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ, ဥဒါဟု ဒုတိယာဒိမဂ္ဂဝဇ္ဈာ’’တိ? သဗ္ဗေသဉှိ အတ္တနာ အဓိဂတမဂ္ဂေန ပဟီနကိလေသာ ပါကဋာ ဟောန္တိ.

ඉදින් "මාගේ සිත මෙලෙස යොමු විය, මා විසින් මෙසේ අධිගමනය කරන ලදී" යි පවසන්නේ නම්, ඉක්බිති "එය ඔබ කවදා අධිගමනය කළෙහිද?" යි ඇසිය යුතුය. "පෙරවරු කාලයේද නැතහොත් මධ්‍යහ්නාදී කාලයන්ගෙන් එක් කාලයකදීද?" යනුවෙනි. මන්දයත්, සෑම දෙනාටම තමන් අධිගමනය කළ කාලය ප්‍රකටව පවතී. ඉදින් "මා විසින් අසවල් කාලයේදී අධිගමනය කරන ලදී" යි පවසන්නේ නම්, ඉක්බිති "එය ඔබ කොහේදී අධිගමනය කළෙහිද?" යි ඇසිය යුතුය. "දිවා කාලයේ වැඩ සිටින තැනකදීද නැතහොත් රාත්‍රී කාලයේ වැඩ සිටින තැන්වලින් එක් තැනකදීද?" යනුවෙනි. මන්දයත්, සෑම දෙනාටම තමන් අධිගමනය කළ ස්ථානය ප්‍රකටව පවතී. ඉදින් "මා විසින් අසවල් ස්ථානයේදී අධිගමනය කරන ලදී" යි පවසන්නේ නම්, ඉක්බිති "ඔබගේ කිනම් කෙලෙස් සමූහයක් ප්‍රහීණ වීද?" යි ඇසිය යුතුය. "පළමු මාර්ගයෙන් (සෝවාන් මගින්) ප්‍රහීණ කළ යුතු කෙලෙස්ද, නැතහොත් දෙවන මාර්ගාදියෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු කෙලෙස්ද?" යනුවෙනි. මන්දයත්, සෑම දෙනාටම තමන් අධිගමනය කළ මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වූ කෙලෙස් ප්‍රකටව පවතී.

သစေ [Pg.66] ‘‘ဣမေ နာမ မေ ကိလေသာ ပဟီနာ’’တိ ဝဒတိ, တတော ‘‘ကတမေသံ တွံ ဓမ္မာနံ လာဘီ’’တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော, ‘‘ကိံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ, ဥဒါဟု သကဒါဂါမိမဂ္ဂါဒီသု အညတရဿာ’’တိ? သဗ္ဗေသဉှိ အတ္တနာ အဓိဂတဓမ္မော ပါကဋော ဟောတိ. သစေ ‘‘ဣမေသံ နာမာဟံ ဓမ္မာနံ လာဘီ’’တိ ဝဒတိ, ဧတ္တာဝတာပိဿ ဝစနံ န သဒ္ဓါတဗ္ဗံ. ဗဟုဿုတာ ဟိ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာကုသလာ ဘိက္ခူ ဣမာနိ ဆ ဌာနာနိ သောဓေတုံ သက္ကောန္တိ. ဣမဿ ဘိက္ခုနော အာဂမနပဋိပဒါ သောဓေတဗ္ဗာ, ယဒိ အာဂမနပဋိပဒါ န သုဇ္ဈတိ, ‘‘ဣမာယ ပဋိပဒါယ လောကုတ္တရဓမ္မာ နာမ န လဗ္ဘန္တီ’’တိ အပနေတဗ္ဗော.

ඉදින් "මගේ අසවල් කෙලෙස් ප්‍රහීණ වී ඇතැයි" පවසන්නේ නම්, ඉක්බිති "ඔබ කිනම් ධර්මයන් ලද්දෙක්ද?" යි ඇසිය යුතුය. "සෝවාන් ඵලය ලද්දෙක්ද නැතහොත් සකෘදාගාමී මාර්ගාදීන්ගෙන් එකක් ලද්දෙක්ද?" යනුවෙනි. මන්දයත්, සෑම දෙනාටම තමන් අධිගමනය කළ ධර්මය ප්‍රකටව පවතී. ඉදින් "මම අසවල් ධර්මයන් ලද්දෙක්මි" යි පවසන්නේ නම්, එපමණකින්ම ඔහුගේ වචනය විශ්වාස නොකළ යුතුය. බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති, උගත් දේ පිළිබඳව විමසීමෙහි දක්ෂ වූ භික්ෂූහු මෙම කරුණු හය විමසා බැලීමට සමර්ථ වෙති. මෙම භික්ෂුවගේ අධිගමනයට හේතු වූ පිළිවෙත (ප්‍රතිපදාව) විමසා බැලිය යුතුය. ඉදින් ඒ ප්‍රතිපදාව නිවැරදි නොවන්නේ නම්, "මෙවැනි ප්‍රතිපදාවකින් ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ලැබිය නොහැකිය" යි පවසා ඔහු බැහැර කළ යුතුය.

ယဒိ ပနဿ အာဂမနပဋိပဒါ သုဇ္ဈတိ, ‘‘ဒီဃရတ္တံ တီသု သိက္ခာသု အပ္ပမတ္တော ဇာဂရိယမနုယုတ္တော စတူသု ပစ္စယေသု အလဂ္ဂေါ အာကာသေ ပါဏိသမေန စေတသာ ဝိဟရတီ’’တိ ပညာယတိ, တဿ ဘိက္ခုနော ဗျာကရဏံ ပဋိပဒါယ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒတိ သမေတိ. ‘‘သေယျထာပိ နာမ ဂင်္ဂေါဒကံ ယမုနောဒကေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒတိ သမေတိ, ဧဝမေဝ သုပညတ္တာ တေန ဘဂဝတာ သာဝကာနံ နိဗ္ဗာနဂါမိနီ ပဋိပဒါ သံသန္ဒတိ သမေတိ နိဗ္ဗာနဉ္စ ပဋိပဒါ စာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၉၆) ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ.

ඉදින් ඔහුගේ අධිගමනයට හේතු වූ පිළිවෙත නිවැරදි වන්නේ නම්, "මොහු බොහෝ කලක් තිස්සේ ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්හි අප්‍රමාදීව, ජාගරියානුයෝගයෙහි යෙදෙමින්, සිව්පසයෙහි ඇලීමක් නැතිව, අහස හා සමාන වූ සිතින් වාසය කරයි" යි පෙනී යන්නේ නම්, එම භික්ෂුවගේ ප්‍රකාශය ඔහුගේ පිළිවෙත හා සැසඳෙයි, ගැලපෙයි. "යම්සේ ගංගා නදියේ ජලය යමුනා නදියේ ජලය හා සැසඳෙයිද, එක්වෙයිද, එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ශ්‍රාවකයන් උදෙසා මැනවින් පනවන ලද නිවන් මග හා ඒ ප්‍රතිපදාවත්, නිවන හා ඒ ප්‍රතිපදාවත් සැසඳෙයි, එක්වෙයි" යන වචනයට සමාන වේ.

အပိစ ခေါ ဧတ္တကေနာပိ သက္ကာရော န ကာတဗ္ဗော. ကသ္မာ? ဧကစ္စဿ ဟိ ပုထုဇ္ဇနဿာပိ သတော ခီဏာသဝပဋိပတ္တိသဒိသာ ပဋိပဒါ ဟောတိ. တသ္မာ သော ဘိက္ခု တေဟိ တေဟိ ဥပါယေဟိ ဥတ္တာသေတဗ္ဗော. ခီဏာသဝဿ နာမ အသနိယာပိ မတ္ထကေ ပတမာနာယ ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ လောမဟံသော ဝါ န ဟောတိ, ပုထုဇ္ဇနဿ အပ္ပမတ္တကေနာပိ ဟောတိ.

එහෙත් මෙපමණකින්ම සත්කාර නොකළ යුතුය. ඒ මන්ද? ඇතැම් පෘථග්ජනයෙකුට වුවද සිහියෙන් යුක්තව සිටින විට ක්ෂීණාශ්‍රව උත්තමයෙකුගේ පිළිවෙතට සමාන පිළිවෙතක් තිබිය හැකි බැවිනි. එබැවින් ඒ භික්ෂුව නොයෙක් උපායන්ගෙන් තැති ගැන්විය යුතුය. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමකට හිස මත අකුණක් පතිත වුවද බියක්, තැතිගැනීමක් හෝ ලොමුදහගැනීමක් සිදු නොවේ. පෘථග්ජනයෙකුට නම් ඉතා සුළු දෙයකින් පවා එය සිදු වේ.

တတြိမာနိ ဝတ္ထူနိ – ဒီဃဘာဏကအဘယတ္ထေရော ကိရ ဧကံ ပိဏ္ဍပါတိကံ ပရိဂ္ဂဟေတုံ အသက္ကောန္တော ဒဟရဿ သညံ အဒါသိ. သော တံ နှာယမာနံ ကလျာဏီနဒီမုခဒွါရေ နိမုဇ္ဇိတွာ ပါဒေ အဂ္ဂဟေသိ. ပိဏ္ဍပါတိကော ကုမ္ဘီလောတိ သညာယ မဟာသဒ္ဒမကာသိ, တဒါ နံ ပုထုဇ္ဇနောတိ သဉ္ဇာနိံသု. စန္ဒမုခတိဿရာဇကာလေ ပန မဟာဝိဟာရေ သံဃတ္ထေရော ခီဏာသဝေါ ဒုဗ္ဗလစက္ခုကော ဝိဟာရေယေဝ အစ္ဆိ. ရာဇာ ထေရံ ပရိဂ္ဂဏှိဿာမီတိ ဘိက္ခူသု ဘိက္ခာစာရံ ဂတေသု အပ္ပသဒ္ဒေါ ဥပသင်္ကမိတွာ သပ္ပော ဝိယ ပါဒေ အဂ္ဂဟေသိ. ထေရော သိလာထမ္ဘော ဝိယ နိစ္စလော ဟုတွာ ကော ဧတ္ထာတိ အာဟ[Pg.67]? အဟံ, ဘန္တေ, တိဿောတိ. သုဂန္ဓံ ဝါယသိ နော တိဿာတိ? ဧဝံ ခီဏာသဝဿ ဘယံ နာမ နတ္ထီတိ.

මේ සම්බන්ධයෙන් පහත කථා පුවත් දැක්වේ: දීඝභාණක අභය තෙරුන් වහන්සේ එක් පිණ්ඩපාතික තෙරනමකගේ තත්ත්වය වටහා ගැනීමට නොහැකිව, එක් සාමණේර නමකට ඉඟියක් දුන්හ. උන්වහන්සේ කල්‍යාණී ගංගා මුවදොර ස්නානය කරමින් සිටියදී එම සාමණේරයන් ජලයේ කිමිදී ගොස් දෙපා අල්ලා ගත්තේය. එවිට ඒ පිණ්ඩපාතික තෙරුන් "කිඹුලෙකි" යන සඤ්ඤාවෙන් මහ හඬක් නැඟූහ. එවිට උන්වහන්සේ පෘථග්ජනයෙකු බව දැනගත්හ. චන්දමුඛ තිස්ස රජුගේ කාලයේදී මහා විහාරයේ සංඝස්ථාවිර වූ ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේ නමක් දුර්වල ඇස් පෙනීම ඇතිව විහාරයෙහිම වැඩ විසූහ. රජතුමා "තෙරුන්වහන්සේව පරීක්ෂා කරමි" යි සිතා, භික්ෂූන් වහන්සේලා පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩම කළ පසු නිහඬව පැමිණ සර්පයෙකු මෙන් උන්වහන්සේගේ දෙපා අල්ලා ගත්තේය. තෙරුන් වහන්සේ ගල් ටැඹක් සේ නොසැලී හිඳ "මෙහි කවුද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, මම තිස්ස වෙමි" යි පැවසූ විට, "තිස්ස, සිල් සුවඳ විහිදෙන්නේ නැද්ද?" යි ඇසූහ. මෙසේ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට බියක් නම් නැත.

ဧကစ္စော ပန ပုထုဇ္ဇနောပိ အတိသူရော ဟောတိ နိဗ္ဘယော. သော ရဉ္ဇနီယေန အာရမ္မဏေန ပရိဂ္ဂဏှိတဗ္ဗော. ဝသဘရာဇာပိ ဟိ ဧကံ ထေရံ ပရိဂ္ဂဏှမာနော ဃရေ နိသီဒါပေတွာ တဿ သန္တိကေ ဗဒရသာဠဝံ မဒ္ဒမာနော နိသီဒိ. မဟာထေရဿ ခေဠော စလိ, တတော ထေရဿ ပုထုဇ္ဇနဘာဝေါ အာဝိဘူတော. ခီဏာသဝဿ ဟိ ရသတဏှာ နာမ သုပ္ပဟီနာ, ဒိဗ္ဗေသုပိ ရသေသု နိကန္တိ နာမ န ဟောတိ. တသ္မာ ဣမေဟိ ဥပါယေဟိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သစဿ ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ လောမဟံသော ဝါ ရသတဏှာ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န တွံ အရဟာတိ အပနေတဗ္ဗော. သစေ ပန အဘီရူ အစ္ဆမ္ဘီ အနုတြာသီ ဟုတွာ သီဟော ဝိယ နိသီဒတိ, ဒိဗ္ဗာရမ္မဏေပိ နိကန္တိံ န ဇနေတိ. အယံ ဘိက္ခု သမ္ပန္နဝေယျာကရဏော သမန္တာ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီဟိ ပေသိတံ သက္ကာရံ အရဟတီတိ.

ඇතැම් පෘථග්ජනයෙක් වුවද අතිශයින් ශූර මෙන්ම නිර්භය විය හැක. ඔහු ඇලුම් කටයුතු අරමුණකින් පරීක්ෂා කළ යුතුය. වසභ රජතුමා ද එක් තෙරනමක පරීක්ෂා කරනු පිණිස මාලිගයේ හිඳුවා උන්වහන්සේ ඉදිරියෙහි දෙබර පල යුෂ සෑදීමට සැලැස්වීය. එවිට මහා තෙරුන්ගේ කෙළ ඉනුවේය. ඉක්බිති තෙරුන්ගේ පෘථග්ජන බව ප්‍රකට විය. සැබවින්ම ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට රස තෘෂ්ණාව මැනවින් ප්‍රහීණ වී ඇත. දිව්‍යමය රසයන්හි පවා උන්වහන්සේට ඇල්මක් ඇති නොවේ. එබැවින් මෙම උපායන්ගෙන් පරීක්ෂා කොට ඉදින් ඔහුට බියක්, තැතිගැනීමක්, ලොමුදහගැනීමක් හෝ රස තෘෂ්ණාවක් ඇති වේ නම්, "ඔබ රහතන් වහන්සේ නමක් නොවේ" යයි පවසා බැහැර කළ යුතුය. ඉදින් බිය රහිතව, තැතිගැනීමක් හෝ තැතිගැන්මක් නැතිව සිංහයෙකු මෙන් හිඳින්නේ නම්, දිව්‍ය ආරම්මණවල පවා ඇල්මක් ඇති කර නොගන්නේ නම්, මෙම භික්ෂුව ප්‍රශ්නවලට මැනවින් පිළිතුරු දිය හැකි අයෙකු ලෙස සලකා, හාත්පසින් රජවරුන් හා රාජ මහාමාත්‍යාදීන් විසින් එවන ලද සත්කාරයන් ලැබීමට සුදුසු වන්නේය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

ဆဗ္ဗိသောဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඡබ්බිසෝධන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၃. သပ္ပုရိသဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සප්පුරිසධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၅. ဧဝံ မေ သုတန္တိ သပ္ပုရိသဓမ္မသုတ္တံ. တတ္ထ သပ္ပုရိသဓမ္မန္တိ သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မံ. အသပ္ပုရိသဓမ္မန္တိ ပါပပုရိသာနံ ဓမ္မံ. ဧဝံ မာတိကံ ဌပေတွာပိ ပုန ယထာ နာမ မဂ္ဂကုသလော ပုရိသော ဝါမံ မုဉ္စိတွာ ဒက္ခိဏံ ဂဏှာတိ. ပဌမံ မုဉ္စိတဗ္ဗံ ကထေတိ, ဧဝံ ပဟာတဗ္ဗံ ဓမ္မံ ပဌမံ ဒေသေန္တော ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, အသပ္ပုရိသဓမ္မောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥစ္စာကုလာတိ ခတ္တိယကုလာ ဝါ ဗြာဟ္မဏကုလာ ဝါ. ဧတဒေဝ ဟိ ကုလဒွယံ ‘‘ဥစ္စာကုလ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သော တတ္ထ ပုဇ္ဇောတိ သော ဘိက္ခု တေသု ဘိက္ခူသု ပူဇာရဟော. အန္တရံ ကရိတွာတိ အဗ္ဘန္တရံ ကတွာ.

105. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදී ලෙස ආරම්භ වන්නේ සප්පුරිසධම්ම සූත්‍රයයි. එහි 'සප්පුරිසධම්ම' යනු සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයයි. 'අසප්පුරිසධම්ම' යනු අසත්පුරුෂයන්ගේ (පාපී පුද්ගලයන්ගේ) ධර්මයයි. මෙසේ මාතෘකාව තබා නැවතත්, යම්සේ මගෙහි දක්ෂ පුරුෂයෙක් වම් මග අතහැර දකුණු මග ගන්නේද, එහිදී පළමුව අත්හැරිය යුතු මග පවසයිද, එලෙසම ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මය පළමුව දේශනා කරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, අසත්පුරුෂ ධර්මය යනු කවරේද?" යනාදී ලෙස වදාළ සේක. එහි 'උච්චාකුලා' යනු ක්ෂත්‍රිය කුලය හෝ බ්‍රාහ්මණ කුලයයි. මෙම කුල දෙකම 'උසස් කුල' යැයි කියනු ලැබේ. 'සෝ තත්ථ පූජෝ' යනු එම භික්ෂූන් අතර ඔහු පිදිය යුත්තෙක් වේ යන්නයි. 'අන්තරං කරිත්වා' යනු ඇතුළත කොට යන්නයි.

မဟာကုလာတိ ခတ္တိယကုလာ ဝါ ဗြာဟ္မဏကုလာ ဝါ ဝေဿကုလာ ဝါ. ဣဒမေဝ ဟိ ကုလတ္တယံ ‘‘မဟာကုလ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. မဟာဘောဂကုလာတိ မဟန္တေဟိ [Pg.68] ဘောဂေဟိ သမန္နာဂတာ ကုလာ. ဥဠာရဘောဂကုလာတိ ဥဠာရေဟိ ပဏီတေဟိ ဘောဂေဟိ သမ္ပန္နကုလာ. ဣမသ္မိံ ပဒဒွယေ စတ္တာရိပိ ကုလာနိ လဗ္ဘန္တိ. ယတ္ထ ကတ္ထစိ ကုလေ ဇာတော ဟိ ပုညဗလေဟိ မဟာဘောဂေါပိ ဥဠာရဘောဂေါပိ ဟောတိယေဝ.

"මහා කුල" යනු ක්ෂත්‍රිය කුලය හෝ බ්‍රාහ්මණ කුලය හෝ වෛශ්‍ය කුලය හෝ වේ. මේ කුල තුනෙහි එකතුවටම "මහා කුල" යැයි කියනු ලැබේ. "මහා භෝග කුල" යනු මහත් වූ භෝග සම්පත් ඇති කුලයන් ය. "උළාර භෝග කුල" යනු මහත් වූ ද උතුම් වූ ද භෝග සම්පත් ඇති කුලයන් ය. මෙම පද දෙකේදීම (මහා භෝග හා උළාර භෝග යන පද දෙකේදීම) සතර කුලයන්ම ඇතුළත් විය හැකිය. මක්නිසාද යත්, යම් කිසි කුලයක උපන් තැනැත්තෙකුට වුවද සිය පින් බලයෙන් මහත් වූ භෝග සම්පත් මෙන්ම උතුම් භෝග සම්පත් ද ඇති විය හැකි බැවිනි.

၁၀၆. ယသဿီတိ ပရိဝါရသမ္ပန္နော. အပ္ပညာတာတိ ရတ္တိံ ခိတ္တသရာ ဝိယ သံဃမဇ္ဈာဒီသု န ပညာယန္တိ. အပ္ပေသက္ခာတိ အပ္ပပရိဝါရာ.

106. "යසස්සී" (යසස් ඇති) යනු පිරිවර සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූවෝ ය. "අප්පඤ්ඤාතා" (ප්‍රකට නොවන) යනු රාත්‍රී කාලයේ විදින ලද ඊතල මෙන් සංඝයා මැද ආදී තැන්හි ප්‍රකට නොවන බවයි. "අප්පේසක්ඛා" (අල්පේශාක්‍ය) යනු අල්ප වූ (අඩු) පිරිවර ඇති බවයි.

၁၀၇. အာရညိကောတိ သမာဒိန္နအာရညိကဓုတင်္ဂေါ. သေသဓုတင်္ဂေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမသ္မိဉ္စ သုတ္တေ ပါဠိယံ နဝေဝ ဓုတင်္ဂါနိ အာဂတာနိ, ဝိတ္ထာရေန ပနေတာနိ တေရသ ဟောန္တိ. တေသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဓုတင်္ဂနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တမေဝ.

107. "ආරඤ්ඤික" යනු ආරණ්‍යක ධුතාංගය සමාදන් වූ තැනැත්තා ය. සෙසු ධුතාංගයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයේ පාලි පෙළෙහි ධුතාංග නවයක් පමණක් පැමිණ ඇතත්, විස්තර වශයෙන් ගත් කල ඒවා දහතුනකි. ඒ දහතුන් වැදෑරුම් ධුතාංගයන් පිළිබඳව කිව යුතු යමක් වේ නම්, ඒ සියල්ල විසුද්ධිමාර්ගයේ "ධුතංගනිද්දේසය" තුළ සියලු ආකාරයෙන්ම දක්වා ඇත.

၁၀၈. အတမ္မယတာတိ တမ္မယတာ ဝုစ္စတိ တဏှာ, နိတ္တဏှာတိ အတ္ထော. အတမ္မယတညေဝ အန္တရံ ကရိတွာတိ နိတ္တဏှတံယေဝ ကာရဏံ ကတွာ အဗ္ဘန္တရံ ဝါ ကတွာ, စိတ္တေ ဥပ္ပာဒေတွာတိ အတ္ထော.

108. "අතම්මයතා" යන්නෙහි "තම්මයතා" යනු තෘෂ්ණාවට නමකි. එහි අර්ථය "තෘෂ්ණාව රහිත බව" යන්නයි. "අතම්මයතාවම අභ්‍යන්තරයෙහි (අතරෙහි) කර" යනු තෘෂ්ණාව රහිත බවම හේතුවක් කොටගෙන හෝ සිත තුළ උපදවාගෙන යන්නයි.

နိရောဓဝါရေ ယသ္မာ အနာဂါမိခီဏာသဝါဝ တံ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တိ, ပုထုဇ္ဇနဿ သာ နတ္ထိ, တသ္မာ အသပ္ပုရိသဝါရော ပရိဟီနော. န ကဉ္စိ မညတီတိ ကဉ္စိ ပုဂ္ဂလံ တီဟိ မညနာဟိ န မညတိ. န ကုဟိဉ္စိ မညတီတိ ကိသ္မိဉ္စိ ဩကာသေ န မညတိ. န ကေနစိ မညတီတိ ကေနစိ ဝတ္ထုနာပိ တံ ပုဂ္ဂလံ န မညတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

නිරෝධ වාරයෙහි යම් හෙයකින් අනාගාමී උතුමන් සහ රහතන් වහන්සේලා පමණක් එම (නිරෝධ) සමාපත්තියට සමවදින බැවින් ද, පෘථග්ජනයන්ට එය නොමැති බැවින් ද, අසප්පුරිස වාරය මෙහිදී අතහැර ඇත. "කිසිවෙකු ගැන නොසිතයි" (න කඤ්චි මඤ්ඤති) යනු තෘෂ්ණා, දිට්ඨි, මාන යන මඤ්ඤනාවන් තුනෙන් කිසිදු පුද්ගලයෙකු ගැන නොසිතන බවයි. "කොතැනකවත් නොසිතයි" (න කුහිඤ්චි මඤ්ඤති) යනු කිසිදු ස්ථානයකදී නොසිතන බවයි. "කිසිවකින් නොසිතයි" (න කේනචි මඤ්ඤති) යනු කිසිදු වස්තුවක් අරමුණු කරගෙන එම පුද්ගලයා පිළිබඳව මඤ්ඤනාවන්ගෙන් නොසිතන බවයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

သပ္ပုရိသဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සප්පුරිසධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄. သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සේවිතබ්බාසේවිතබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၉. ဧဝံ မေ သုတန္တိ သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ္တံ. တတ္ထ တဉ္စ အညမညံ ကာယသမာစာရန္တိ အညံ သေဝိတဗ္ဗံ ကာယသမာစာရံ, အညံ အသေဝိတဗ္ဗံ ဝဒါမိ, သေဝိတဗ္ဗမေဝ ကေနစိ ပရိယာယေန အသေဝိတဗ္ဗန္တိ, အသေဝိတဗ္ဗံ ဝါ သေဝိတဗ္ဗန္တိ စ န ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ဝစီသမာစာရာဒီသု ဧသေဝ နယော. ဣတိ [Pg.69] ဘဂဝါ သတ္တဟိ ပဒေဟိ မာတိကံ ဌပေတွာ ဝိတ္ထာရတော အဝိဘဇိတွာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. ကသ္မာ? သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဩကာသကရဏတ္ထံ.

109. "ඒවං මේ සුතං" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන්නේ සේවිතබ්බාසේවිතබ්බ සූත්‍රයයි. එහි "එම විවිධ වූ කාය සමාචාරය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, භාවිතා කළ යුතු (සේවිතබ්බ) එක්තරා කාය සමාචාරයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පවසන බවත්, භාවිතා නොකළ යුතු (අසේවිතබ්බ) තවත් කාය සමාචාරයක් පවසන බවත් ය. භාවිතා කළ යුතු දෙයම කිසියම් ක්‍රමයකින් භාවිතා නොකළ යුතු යැයි හෝ භාවිතා නොකළ යුතු දෙය භාවිතා කළ යුතු යැයි හෝ උන්වහන්සේ නොපවසන බව මෙහි අර්ථයයි. වචී සමාචාර ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පද සතකින් මාතෘකාව තබා, විස්තර වශයෙන් විග්‍රහ නොකරම දේශනාව අවසන් කළ සේක. ඒ මක්නිසාද? සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේට (විස්තර කිරීමට) අවස්ථාව ලබා දීම සඳහාය.

၁၁၃. မနောသမာစာရေ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမ္မာဒိဋ္ဌိယော ဒိဋ္ဌိပဋိလာဘဝသေန ဝိသုံ အင်္ဂံ ဟုတွာ ဌိတာတိ န ဂဟိတာ.

113. මනෝ සමාචාරයෙහි (සිතේ හැසිරීමෙහි) මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සහ සම්මා දෘෂ්ටිය යන්න දෘෂ්ටි ලැබීමේ වාරය අනුව වෙන් වූ අංගයන් ලෙස පවතින බැවින්, මෙහිදී (මනෝ සමාචාරය යටතේ) ඒවා ගෙන නැත.

၁၁၄. စိတ္တုပ္ပာဒေ အကမ္မပထပ္ပတ္တာ အဘိဇ္ဈာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

114. චිත්ත උත්පාද වාරයෙහිදී කර්ම පථයට පත් නොවූ අභිජ්ඣා (විෂම ලෝභය) ආදිය දත යුතුය.

၁၁၅. သညာပဋိလာဘဝါရေ အဘိဇ္ဈာသဟဂတာယ သညာယာတိအာဒီနိ ကာမသညာဒီနံ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ.

115. සංඥා ප්‍රතිලාභ වාරයෙහි "අභිජ්ඣා සහගත වූ සංඥාවෙන්" යනාදී පද වදාරන ලද්දේ කාම සංඥා ආදිය දැක්වීම පිණිසය.

၁၁၇. သဗျာဗဇ္ဈန္တိ သဒုက္ခံ. အပရိနိဋ္ဌိတဘာဝါယာတိ ဘဝါနံ အပရိနိဋ္ဌိတဘာဝါယ. ဧတ္ထ စ သဗျာဗဇ္ဈတ္တဘာဝါ နာမ စတ္တာရော ဟောန္တိ. ပုထုဇ္ဇနောပိ ဟိ ယော တေနတ္တဘာဝေန ဘဝံ ပရိနိဋ္ဌာပေတုံ န သက္ကောတိ, တဿ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယ အကုသလာ ဓမ္မာ ဝဍ္ဎန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ စ ပရိဟာယန္တိ, သဒုက္ခမေဝ အတ္တဘာဝံ အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ နာမ. တထာ သောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမိနော. ပုထုဇ္ဇနာဒယော တာဝ ဟောန္တု, အနာဂါမီ ကထံ သဗျာဗဇ္ဈံ အတ္တဘာဝံ အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ, ကထဉ္စဿ အကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တီတိ. အနာဂါမီပိ ဟိ သုဒ္ဓါဝါသေ နိဗ္ဗတ္တော ဥယျာနဝိမာနကပ္ပရုက္ခေ ဩလောကေတွာ ‘‘အဟော သုခံ အဟော သုခ’’န္တိ ဥဒါနံ ဥဒါနေတိ, အနာဂါမိနော ဘဝလောဘော ဘဝတဏှာ အပ္ပဟီနာဝ ဟောန္တိ, တဿ အပ္ပဟီနတဏှတာယ အကုသလာ ဝဍ္ဎန္တိ နာမ, ကုသလာ ပရိဟာယန္တိ နာမ, သဒုက္ခမေဝ အတ္တဘာဝံ အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ, အပရိနိဋ္ဌိတဘဝေါယေဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

117. "සබ්‍යාපජ්ඣං" යනු දුක් සහිත බවයි. "අපරිණිට්ඨිතභාවාය" යනු භවයන් අවසන් නොවන බව පිණිසයි. මෙහි දුක් සහිත වූ ආත්මභාව හතරක් වේ. පෘථග්ජන පුද්ගලයාට එම ආත්මභාවයෙන්ම භවය නිම කළ නොහැකිය. ඔහුට පටිසන්ධියේ සිට අකුසල ධර්මයන් වැඩෙන අතර කුසල ධර්මයන් පිරිහෙයි; ඔහු දුක් සහිත ආත්මභාවයක්ම උපදවයි. සෝවාන්, සකෘදාගාමී හා අනාගාමී උතුමන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. පෘථග්ජන ආදීන් පසෙක තබා, අනාගාමී උතුමෙක් කෙසේ නම් දුක් සහිත ආත්මභාවයක් උපදවන්නේද? උන්වහන්සේට අකුසල ධර්මයන් වැඩෙන්නේත් කුසල ධර්මයන් පිරිහෙන්නේත් කෙසේද? යන්න මෙහි ප්‍රශ්නයයි. අනාගාමී උතුමන් පවා ශුද්ධාවාසයෙහි ඉපදී, එහි ඇති උයන්, විමන්, කප්රුක් දෙස බලා "අහෝ සැපයකි, අහෝ සැපයකි" යි උදාන වාක්‍ය පවසති. අනාගාමී උතුමන් තුළ භව ලෝභය හෙවත් භව තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වී නැත. ඒ ප්‍රහීණ නොවූ තෘෂ්ණාව නිසා අකුසලයන් වැඩෙන බවත්, කුසලයන් පිරිහෙන බවත් කියනු ලැබේ. එහෙයින් උන්වහන්සේ දුක් සහිත ආත්මභාවයක්ම උපදවන අතර එය නිම නොවූ භවයක්ම බව දත යුතුය.

အဗျာဗဇ္ဈန္တိ အဒုက္ခံ. အယမ္ပိ စတုန္နံ ဇနာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ယော ဟိ ပုထုဇ္ဇနောပိ တေနတ္တဘာဝေန ဘဝံ ပရိနိဋ္ဌာပေတုံ သက္ကောတိ, ပုန ပဋိသန္ဓိံ န ဂဏှာတိ, တဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ အကုသလာ ပရိဟာယန္တိ, ကုသလာယေဝ ဝဍ္ဎန္တိ, အဒုက္ခမေဝ အတ္တဘာဝံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, ပရိနိဋ္ဌိတဘဝေါယေဝ နာမ ဟောတိ. တထာ သောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမိနော. သောတာပန္နာဒယော တာဝ ဟောန္တု, ပုထုဇ္ဇနော ကထံ အဗျာဗဇ္ဈအတ္တဘာဝံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, ကထဉ္စဿ အကုသလပရိဟာနိအာဒီနိ ဟောန္တီတိ. ပုထုဇ္ဇနောပိ ပစ္ဆိမဘဝိကော တေနတ္တဘာဝေန ဘဝံ ပရိနိဋ္ဌာပေတုံ သမတ္ထော ဟောတိ. တဿ [Pg.70] အင်္ဂုလိမာလဿ ဝိယ ဧကေနူနပါဏသဟဿံ ဃာတေန္တဿာပိ အတ္တဘာဝေါ အဗျာဗဇ္ဈောယေဝ နာမ, ဘဝံ ပရိနိဋ္ဌာပေတိယေဝ နာမ. အကုသလမေဝ ဟာယတိ, ဝိပဿနမေဝ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတိ နာမ.

"අබ්‍යාපජ්ඣං" යනු දුක් රහිත බවයි. මෙය ද පුද්ගලයන් සිව්දෙනෙකු ඇසුරෙන් දත යුතුය. යම් පෘථග්ජනයෙකුට වුවද එම ආත්මභාවයෙන්ම භවය නිම කළ හැකිනම්, ඔහු නැවත පටිසන්ධියක් නොගනියි. පටිසන්ධි ගැනීමක් නොමැති බැවින් ඔහුට අකුසල ධර්මයන් පිරිහී කුසල ධර්මයන්ම වැඩේ. ඔහු උපදවන්නේ දුක් රහිත ආත්මභාවයකි; එය නිම වූ භවයක්ම වේ. සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී උතුමන් ද එසේමය. සෝවාන් ආදීන් පසෙක තබා, පෘථග්ජනයෙකු කෙසේ දුක් රහිත ආත්මභාවයක් උපදවන්නේද? ඔහුට අකුසල පිරිහීම ආදිය වන්නේ කෙසේද? යන්න මෙහි ප්‍රශ්නයයි. පෘථග්ජනයෙකු වුවද පශ්චිමභවික (අවසන් භවය ඇති) තැනැත්තෙකු වී නම්, ඔහුට එම ආත්මභාවයෙන් භවය නිම කිරීමට හැකියාව ඇත. මිනිසුන් දහසකට එකක් අඩු ප්‍රමාණයක් මැරූ අංගුලිමාලයන්ගේ ආත්මභාවය මෙන්, එම ආත්මභාවය දුක් රහිත බවට පත්ව භවය නිම කරයි. එහිදී අකුසලයම පිරිහෙන අතර විදර්ශනාවම මතු භවයක් ඇති නොකරන තත්ත්වයට (ගබ්භං ගණ්හාපේති) පත් කරයි.

၁၁၉. စက္ခုဝိညေယျန္တိအာဒီသု ယသ္မာ ဧကစ္စဿ တသ္မိံယေဝ ရူပေ ရာဂါဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အဘိနန္ဒတိ အဿာဒေတိ, အဘိနန္ဒန္တော အဿာဒေန္တော အနယဗျသနံ ပါပုဏာတိ, ဧကစ္စဿ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဝိရဇ္ဇတိ, နိဗ္ဗိန္ဒန္တော ဝိရဇ္ဇန္တော နိဗ္ဗုတိံ ပါပုဏာတိ, တသ္မာ ‘‘တဉ္စ အညမည’’န္တိ န ဝုတ္တံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

119. "චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යං" (ඇසට පෙනෙන රූප) යනාදී තැන්හි, යම් හෙයකින් එක් පුද්ගලයෙකුට එම රූපයෙහිම රාගාදී කෙලෙස් උපදී ද, ඔහු එයින් සතුටු වෙයි, ආශ්වාදය කරයි. එසේ සතුටු වන්නා වූ ඔහු විනාශයට හා පිරිහීමට පත් වෙයි. තවත් පුද්ගලයෙකුට එම රූපයෙහිම රාගාදී කෙලෙස් නූපදී ද, ඔහු ඒ කෙරෙහි කළකිරෙයි, නොඇලෙයි. එසේ කළකිරෙන්නා වූ ඔහු කෙලෙස් නිවීම නම් වූ නිවනට පැමිණෙයි. එබැවින් "එම විවිධ වූ" (තඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං) යනුවෙන් වදාළේ නැත. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနေယျုန္တိ ဧတ္ထ ကေ ဘဂဝတော ဣမဿ ဘာသိတဿ အတ္ထံ အာဇာနန္တိ, ကေ န အာဇာနန္တီတိ? ယေ တာဝ ဣမဿ သုတ္တဿ ပါဠိဉ္စ အဋ္ဌကထဉ္စ ဥဂ္ဂဏှိတွာ တက္ကရာ န ဟောန္တိ, ယထာဝုတ္တံ အနုလောမပဋိပဒံ န ပဋိပဇ္ဇန္တိ, တေ န အာဇာနန္တိ နာမ. ယေ ပန တက္ကရာ ဟောန္တိ, ယထာဝုတ္တံ အနုလောမပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇန္တိ, တေ အာဇာနန္တိ နာမ. ဧဝံ သန္တေပိ သပဋိသန္ဓိကာနံ တာဝ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဟောတု, အပ္ပဋိသန္ဓိကာနံ ကထံ ဟောတီတိ. အပ္ပဋိသန္ဓိကာ အနုပါဒါနာ ဝိယ ဇာတဝေဒါ ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ, ကပ္ပသတသဟဿာနမ္ပိ အစ္စယေန တေသံ ပုန ဒုက္ခံ နာမ နတ္ထိ. ဣတိ ဧကံသေန တေသံယေဝ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဟောတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

"මෙසේ විස්තර වශයෙන් අර්ථය වටහා ගනිත්වා" යන මෙහිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ මෙම දේශනාවේ අර්ථය වටහා ගන්නේ කවුරුන්ද? වටහා නොගන්නේ කවුරුන්ද? යන ප්‍රශ්නය පැන නගී. යමෙක් මෙම සූත්‍රයේ පාලිය සහ අටුවාව උගෙන, ඒ අනුව ක්‍රියා කරන්නන් නොවේ නම්, වදාරන ලද අනුලෝම ප්‍රතිපදාවෙහි නොයෙදෙත් නම්, ඔවුහු අර්ථය වටහා නොගත්තෝ වෙති. යමෙක් ඒ අනුව ක්‍රියා කරන්නෝ වී, වදාරන ලද අනුලෝම ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදෙත් නම්, ඔවුහු අර්ථය වටහා ගත්තෝ වෙති. එසේ වුවත්, තවදුරටත් පටිසන්ධියක් ඇති පුද්ගලයන්ට මෙය දීර්ඝ කාලීන හිතසුව පිණිස වේවා; පශ්චිමභවික උතුමන්ට එය කෙසේ වේද? පශ්චිමභවිකයෝ ඉන්ධන රහිත වූ ගින්නක් නිවී යන්නාක් මෙන් පිරිනිවන් පාති. කල්ප ලක්ෂයක් ගත වුවද ඔවුන්ට නැවත දුකක් නම් නැත. මෙසේ ඒකාන්තයෙන්ම ඔවුන්ට ද එය දීර්ඝ කාලීන හිතසුව පිණිසම පවතී. ඉතිරි සියලු තැන්හි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සේවිතබ්බාසේවිතබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. ဗဟုဓာတုကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. බහුධාතුක සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၂၄. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဗဟုဓာတုကသုတ္တံ. တတ္ထ ဘယာနီတိအာဒီသု ဘယန္တိ စိတ္တုတြာသော. ဥပဒ္ဒဝေါတိ အနေကဂ္ဂတာကာရော. ဥပသဂ္ဂေါတိ ဥပသဋ္ဌာကာရော တတ္ထ တတ္ထ လဂ္ဂနာကာရော. တေသံ ဧဝံ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ပဗ္ဗတာဒိဝိသမနိဿိတာ စောရာ ဇနပဒဝါသီနံ ပေသေန္တိ ‘‘မယံ အသုကဒိဝသေ နာမ တုမှာကံ ဂါမံ ပဟရိဿာမာ’’တိ. တံ ပဝတ္တိံ သုတကာလတော [Pg.71] ပဋ္ဌာယ ဘယံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇန္တိ. အယံ စိတ္တုတြာသော နာမ. ‘‘ဣဓ နော စောရာ ကုပိတာ အနတ္ထမ္ပိ အာဝဟေယျု’’န္တိ ဟတ္ထသာရံ ဂဟေတွာ ဒွိပဒစတုပ္ပဒေဟိ သဒ္ဓိံ အရညံ ပဝိသိတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဘူမိယံ နိပဇ္ဇန္တိ, ဍံသမကသာဒီဟိ ခဇ္ဇမာနာ ဂုမ္ဗန္တရာနိ ပဝိသန္တိ, ခါဏုကဏ္ဋကေ မဒ္ဒန္တိ. တေသံ ဧဝံ ဝိစရန္တာနံ ဝိက္ခိတ္တဘာဝေါ အနေကဂ္ဂတာကာရော နာမ. တတော စောရေသု ယထာဝုတ္တေ ဒိဝသေ အနာဂစ္ဆန္တေသု ‘‘တုစ္ဆကသာသနံ တံ ဘဝိဿတိ, ဂါမံ ပဝိသိဿာမာ’’တိ သပရိက္ခာရာ ဂါမံ ပဝိသန္တိ, အထ တေသံ ပဝိဋ္ဌဘာဝံ ဉတွာ ဂါမံ ပရိဝါရေတွာ ဒွါရေ အဂ္ဂိံ ဒတွာ မနုဿေ ဃာတေတွာ စောရာ သဗ္ဗံ ဝိဘဝံ ဝိလုမ္ပေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. တေသု ဃာတိတာဝသေသာ အဂ္ဂိံ နိဗ္ဗာပေတွာ ကောဋ္ဌစ္ဆာယဘိတ္တိစ္ဆာယာဒီသု တတ္ထ တတ္ထ လဂ္ဂိတွာ နိသီဒန္တိ နဋ္ဌံ အနုသောစမာနာ. အယံ ဥပသဋ္ဌာကာရော လဂ္ဂနာကာရော နာမ.

124. "ඒවං මේ සුතං" යනු බහුධාතුක සූත්‍රයයි. එහි "භයානි" යනාදී පදයන්හි, භය යනු සිතේ ඇතිවන තැතිගැනීමයි. උපද්දව යනු සිතේ එකඟ බවක් නොමැති වීමයි (විකිප්ත බවයි). උපසග්ග යනු ඒ ඒ වස්තූන් කෙරෙහි ඇලී සිටින ස්වභාවයයි. මේවායේ වෙනස මෙසේ දත යුතුය: කඳු ආදී දුෂ්කර ස්ථාන ඇසුරු කරගත් සොරහු "අසවල් දවසේ අපි ඔබේ ගම වටලන්නෙමු" යි ජනපදවාසීන්ට දන්වා යවති. ඒ පුවත ඇසූ මොහොතේ පටන් ජනපදවාසීහු බියට හා තැතිගැනීමට පත්වෙති; මෙය සිතේ තැතිගැනීම හෙවත් "භය" නමි. "මෙහිදී සොරහු කෝප වී අපට අනර්ථයක් කරනු ඇත" යි සිතා, තමන් සතු වටිනා දෑ රැගෙන මිනිසුන් හා සිවුපාවුන් සමඟ වනයට වැදී, එහි නොයෙක් තැන්වල බිම නිදාගනිති. මැසි මදුරුවන් ආදීන්ගෙන් පීඩා විඳිමින් පඳුරු අතරට වැදී, ගස් මුල් හා කටුවලට පෑගෙති. මෙසේ හැසිරෙන ඔවුන්ගේ සිතේ පවතින විසිරුණු ස්වභාවය "උපද්දව" හෙවත් එකඟ බවක් නැති ස්වභාවය නමි. ඉන්පසු, සොරහු කී දිනට නොපැමිණි විට, "එය බොරු පණිවිඩයක් වන්නට ඇත, අපි නැවත ගමට යමු" යි පවසා සියලු බඩුබාහිරාදිය සමඟ ගමට පැමිණෙති. ඔවුන් පැමිණි බව දැනගත් සොරහු ගම වටලා, දොරටු අසල ගිනි තබා, මිනිසුන් මරා දමා, සියලු වස්තුව කොල්ලකා යති. එහිදී නොමැරුණු මිනිස්සු ගින්න නිවා දමා, විනාශ වූ ධාන්‍ය ගබඩා හා බිත්ති සෙවණවල් අසල වාඩි වී තමන්ට අහිමි වූ දේ ගැන සෝක කරති. මෙය උපසග්ග හෙවත් ඇලී සිටින (ශෝක කරන) ස්වභාවයයි.

နဠာဂါရာတိ နဠေဟိ ပရိစ္ဆန္နာ အဂါရာ, သေသသမ္ဘာရာ ပနေတ္ထ ရုက္ခမယာ ဟောန္တိ. တိဏာဂါရေပိ ဧသေဝ နယော. ဗာလတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဗာလမေဝ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဗာလော ဟိ အပဏ္ဍိတပုရိသော ရဇ္ဇံ ဝါ ဥပရဇ္ဇံ ဝါ အညံ ဝါ ပန မဟန္တံ ဌာနံ ပတ္ထေန္တော ကတိပယေ အတ္တနာ သဒိသေ ဝိဓဝါပုတ္တေ မဟာဓုတ္တေ ဂဟေတွာ ‘‘ဧထ အဟံ တုမှေ ဣဿရေ ကရိဿာမီ’’တိ ပဗ္ဗတဂဟနာဒီနိ နိဿာယ အန္တန္တေ ဂါမေ ပဟရန္တော ဒါမရိကဘာဝံ ဇာနာပေတွာ အနုပုဗ္ဗေန နိဂမေပိ ဇနပဒေပိ ပဟရတိ, မနုဿာ ဂေဟာနိ ဆဍ္ဍေတွာ ခေမန္တဋ္ဌာနံ ပတ္ထယမာနာ ပက္ကမန္တိ, တေ နိဿာယ ဝသန္တာ ဘိက္ခူပိ ဘိက္ခုနိယောပိ အတ္တနော အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနာနိ ပဟာယ ပက္ကမန္တိ. ဂတဂတဋ္ဌာနေ ဘိက္ခာပိ သေနာသနမ္ပိ ဒုလ္လဘံ ဟောတိ. ဧဝံ စတုန္နံ ပရိသာနံ ဘယံ အာဂတမေဝ ဟောတိ. ပဗ္ဗဇိတေသုပိ ဒွေ ဗာလာ ဘိက္ခူ အညမညံ ဝိဝါဒံ ပဋ္ဌပေတွာ စောဒနံ အာရဘန္တိ. ဣတိ ကောသမ္ဗိဝါသိကာနံ ဝိယ မဟာကလဟော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, စတုန္နံ ပရိသာနံ ဘယံ အာဂတမေဝ ဟောတီတိ ဧဝံ ယာနိ ကာနိစိ ဘယာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, သဗ္ဗာနိ တာနိ ဗာလတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

"නළාගාරා" යනු බටවලින් වසන ලද නිවාසයි; ඒවායේ ඉතිරි කොටස් ලීයෙන් නිමවා ඇත. තණකොළ සෙවිලි කළ නිවාස (තිණාගාර) ගැන ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. "බාලයා නිසා උපදී" යනු අඥානයා නිසාම භය ආදිය හටගන්නා බවයි. අඥාන මෝඩ පුරුෂයා රජකම හෝ යුවරාජ තනතුර හෝ වෙනත් උසස් තනතුරක් පතමින්, තමන් වැනිම වූ අඥාන පිරිස් හා දූර්තයන් (සෙල්ලක්කාරයන්) එකතු කරගෙන, "එන්න, මම ඔබලා අධිපතියන් කරන්නෙමි" යි පවසා, කඳු පර්වත ආදිය ඇසුරු කරගෙන පිටිසර ගම් කොල්ලකමින්, තම දාමරික බව පෙන්වා අනුපිළිවෙළින් නියම්ගම් හා ජනපද ද විනාශ කරයි. එවිට මිනිස්සු සිය නිවාස අතහැර බියක් නැති තැන් සොයා පලා යති. ඔවුන් ඇසුරු කරගෙන වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා හා භික්ෂුණීන් වහන්සේලා ද තමන්ගේ වාසස්ථාන අතහැර පලා යති. එවිට යන යන තැන දන් පැන් හා සේනාසන ලැබීම දුෂ්කර වේ. මෙසේ සිව්වැදෑරුම් පිරිසටම භය පැමිණේ. මහණ පැවිද්දන් අතර ද අඥාන භික්ෂූන් දෙදෙනෙකු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් විවාද කරමින් චෝදනා නගති. එවිට කොසඹෑ නුවර වැසි භික්ෂූන්ට මෙන් මහා කලහයක් ඇති වේ; එවිට ද සිව්වැදෑරුම් පිරිසටම භය පැමිණේ. මෙසේ යම් භයක් උපදී ද, ඒ සියල්ලම අඥාන බාලයා නිසාම උපදින බව දත යුතුය.

ဧတဒဝေါစာတိ ဘဂဝတာ ဓမ္မဒေသနာ မတ္ထကံ အပါပေတွာဝ နိဋ္ဌာပိတာ. ယံနူနာဟံ ဒသဗလံ ပုစ္ဆိတွာ သဗ္ဗညုတညာဏေနေဝဿ ဒေသနာယ ပါရိပူရိံ ကရေယျန္တိ [Pg.72] စိန္တေတွာ ဧတံ ‘‘ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

"මෙය පැවසීය" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්ම දේශනාව අවසානය දක්වාම ගෙන නොගොස් (කෙටියෙන්) නිම කළ සේක. එවිට ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ, "මම දසබලධාරීන් වහන්සේගෙන් විමසා උන්වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයෙන්ම මෙම දේශනාවේ සම්පූර්ණත්වය සිදුකරන්නේ නම් මැනවැ" යි සිතා, "ස්වාමීනි, භික්ෂුවක් කොපමණකින් පණ්ඩිතයෙක් වන්නේද?" යනාදී වශයෙන් විමසා සිටියහ.

၁၂၅. အဋ္ဌာရသသု ဓာတူသု အဍ္ဎေကာဒသဓာတုယော ရူပပရိဂ္ဂဟော, အဍ္ဎဋ္ဌမကဓာတုယော အရူပပရိဂ္ဂဟောတိ ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟောဝ ကထိတော. သဗ္ဗာပိ ခန္ဓဝသေန ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဟောန္တိ. ပဉ္စပိ ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စံ, တေသံ သမုဋ္ဌာပိကာ တဏှာ သမုဒယသစ္စံ, ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ နိရောဓသစ္စံ, နိရောဓပဇာနနာ ပဋိပဒါ မဂ္ဂသစ္စံ. ဣတိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကဿ ဘိက္ခုနော နိဂ္ဂမနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ကထိတံ ဟောတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပနေတာ ဓာတုယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာဝ. ဇာနာတိ ပဿတီတိ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ ဝုတ္တော.

125. ධාතු දහඅට අතරින් ධාතු එකොළහක් (දස රූප ධාතු හා ධර්ම ධාතුවෙන් කොටසක්) රූප පරිග්ගහය ලෙස ද, ධාතු සතක් (විඤ්ඤාණ ධාතු හත) අරූප පරිග්ගහය ලෙස ද මෙහිදී රූප-අරූප වශයෙන් වදාරන ලදී. ඒ සියලු ධාතූන් ස්කන්ධ වශයෙන් ගත් කල පංචස්කන්ධයම වේ. ඒ පංචස්කන්ධය දුක්ඛ සත්‍යයයි; ඒවායේ හටගැනීමට හේතු වන තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි; ඒ දෙකෙහිම නොපැවතීම නිරෝධ සත්‍යයයි; නිරෝධය දැනගන්නා පිළිවෙත මාර්ග සත්‍යයයි. මෙසේ එක් භික්ෂුවකට සතර සත්‍යය පිළිබඳ කර්මස්ථානය නිගමනය දක්වාම (මුදුන්පත්වන ලෙස) වදාරන ලදී. මෙය මෙහි කෙටි අදහසයි; විස්තර වශයෙන් මෙම ධාතූන් ගැන විසුද්ධිමාර්ගයෙහි මා විසින් දක්වා ඇත. "දකියි, දැනගනියි" යනු විපස්සනාව සමඟ ආර්ය මාර්ගය වදාළ බවයි.

ပထဝီဓာတုအာဒယော သဝိညာဏကကာယံ သုညတော နိဿတ္တတော ဒဿေတုံ ဝုတ္တာ. တာပိ ပုရိမာဟိ အဋ္ဌာရသဟိ ဓာတူဟိ ပူရေတဗ္ဗာ. ပူရေန္တေန ဝိညာဏဓာတုတော နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ. ဝိညာဏဓာတု ဟေသာ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝသေန ဆဗ္ဗိဓာ ဟောတိ. တတ္ထ စက္ခုဝိညာဏဓာတုယာ ပရိဂ္ဂဟိတာယ တဿာ ဝတ္ထု စက္ခုဓာတု, အာရမ္မဏံ ရူပဓာတူတိ ဒွေ ဓာတုယော ပရိဂ္ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. မနောဝိညာဏဓာတုယာ ပန ပရိဂ္ဂဟိတာယ တဿာ ပုရိမပစ္ဆိမဝသေန မနောဓာတု, အာရမ္မဏဝသေန ဓမ္မဓာတူတိ ဒွေ ဓာတုယော ပရိဂ္ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ. ဣတိ ဣမာသု အဋ္ဌာရသသု ဓာတူသု အဍ္ဎေကာဒသဓာတုယော ရူပပရိဂ္ဂဟောတိ ပုရိမနယေနေဝ ဣဒမ္ပိ ဧကဿ ဘိက္ခုနော နိဂ္ဂမနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ကထိတံ ဟောတိ.

පඨවි ධාතු ආදිය වදාළේ සවිඤ්ඤාණක ශරීරය සත්ත්වයකු නොවන බවත්, ශූන්‍ය වූවක් බවත් දැක්වීමටය. ඒ ධාතූන් ද කලින් කී ධාතු දහඅටෙන්ම සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එය සම්පූර්ණ කරන්නා විසින් විඤ්ඤාණ ධාතුවෙන් බැහැර කර සම්පූර්ණ කළ යුතුය. විඤ්ඤාණ ධාතුව චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදී වශයෙන් සය වැදෑරුම් වේ. එහිදී චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුව ගත් කල, එහි ආශ්‍රය වන චක්ඛු ධාතුව හා එහි අරමුණ වන රූප ධාතුව යන ධාතු දෙකම ගන්නා ලද්දේ වේ. සෑම තැනකදීම මේ ක්‍රමයම වේ. මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව ගත් කල, එහි පෙර-පසු ස්වභාවය අනුව මනෝ ධාතුව ද, අරමුණු වශයෙන් ධර්ම ධාතුව ද යන ධාතු දෙකම ගන්නා ලද්දේ වේ. මෙසේ මේ ධාතු දහඅට අතරින් ධාතු එකොළහක් රූප පරිග්ගහය බව කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම, එක් භික්ෂුවකගේ ප්‍රඥාව මුදුන්පත් වන ලෙස වදාරන ලදී.

သုခဓာတူတိအာဒီသု သုခဉ္စ တံ နိဿတ္တသုညတဋ္ဌေန ဓာတု စာတိ သုခဓာတု. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဧတ္ထ စ ပုရိမာ စတဿော ဓာတုယော သပ္ပဋိပက္ခဝသေန ဂဟိတာ, ပစ္ဆိမာ ဒွေ သရိက္ခကဝသေန. အဝိဘူတဘာဝေန ဟိ ဥပေက္ခာဓာတု အဝိဇ္ဇာဓာတုယာ သရိက္ခာ. ဧတ္ထ စ သုခဒုက္ခဓာတူသု ပရိဂ္ဂဟိတာသု ကာယဝိညာဏဓာတု ပရိဂ္ဂဟိတာဝ ဟောတိ, သေသာသု ပရိဂ္ဂဟိတာသု မနောဝိညာဏဓာတု ပရိဂ္ဂဟိတာဝ ဟောတိ. ဣမာပိ ဆ ဓာတုယော ဟေဋ္ဌာ အဋ္ဌာရသဟိယေဝ ပူရေတဗ္ဗာ. ပူရေန္တေန ဥပေက္ခာဓာတုတော နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ. ဣတိ ဣမာသု အဋ္ဌာရသသု ဓာတူသု အဍ္ဎေကာဒသဓာတုယော ရူပပရိဂ္ဂဟောတိ [Pg.73] ပုရိမနယေနေဝ ဣဒမ္ပိ ဧကဿ ဘိက္ခုနော နိဂ္ဂမနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ကထိတံ ဟောတိ.

"සුඛ ධාතු" යනාදී පදයන්හි, සැප වූ ද, සත්ත්ව පුද්ගල භාවයෙන් ශූන්‍ය වූ ද ධාතුව සුඛ ධාතුවයි. සෑම පදයකදීම මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙහි මුල් ධාතු හතර (සුඛ, දුක්ඛ, සෝමනස්ස, දෝමනස්ස) ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) වශයෙන් ගන්නා ලදී. අවසන් ධාතු දෙක (උපේක්ඛා, අවිජ්ජා) සමාන ස්වභාවය මත ගන්නා ලදී. මන්ද යත්, පැහැදිලි නොවන ස්වභාවය නිසා උපේක්ඛා ධාතුව අවිජ්ජා ධාතුවට සමාන වේ. මෙහි සුඛ සහ දුක්ඛ ධාතු ගත් කල කාය විඤ්ඤාණ ධාතුව ද, ඉතිරි ධාතු ගත් කල මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව ද ගන්නා ලද්දේ වේ. මෙම ධාතු හය ද යට කී ධාතු දහඅටෙන්ම සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එසේ කරන්නා උපේක්ඛා ධාතුවෙන් බැහැර කර සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙසේ මේ ධාතු දහඅට අතරින් ධාතු එකොළහක් රූප පරිග්ගහය බව කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම, එක් භික්ෂුවකගේ අවබෝධය උදෙසා අත්‍යන්තයටම පත්වන ලෙස වදාරන ලදී.

ကာမဓာတုအာဒီနံ ဒွေဓာဝိတက္ကေ (မ. နိ. ၁.၂၀၆) ကာမဝိတက္ကာဒီသု ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဘိဓမ္မေပိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမဓာတု, ကာမပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၁၈၂) နယေနေဝ ဧတာသံ ဝိတ္ထာရော အာဂတောယေဝ. ဣမာပိ ဆ ဓာတုယော ဟေဋ္ဌာ အဋ္ဌာရသဟိယေဝ ပူရေတဗ္ဗာ. ပူရေန္တေန ကာမဓာတုတော နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ. ဣတိ ဣမာသု အဋ္ဌာရသသု ဓာတူသု အဍ္ဎေကာဒသဓာတုယော ရူပပရိဂ္ဂဟောတိ ပုရိမနယေနေဝ ဣဒမ္ပိ ဧကဿ ဘိက္ခုနော နိဂ္ဂမနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ကထိတံ ဟောတိ.

ද්වේධාවිතක්ක සූත්‍රයේ (මජ්ඣිම නිකාය) විස්තර කර ඇති පරිදි, කාමධාතු ආදියෙහි අර්ථය කාමවිතක්ක ආදියේදී කියූ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. අභිධර්මයේදී ද (විභංග ප්‍රකරණය) 'එහි කාමධාතුව යනු කවරේද? කාමයන් හා බැඳුණු තක්කය, විතක්කය' යනාදී වශයෙන් මෙම ධාතූන් පිළිබඳ විස්තරය එලෙසින්ම පැමිණ ඇත. මෙම ධාතු හය ද පහත සඳහන් දහඅටක් වූ ධාතූන්ගෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. සම්පූර්ණ කරන්නා වූ විදර්ශනායෝගී පුද්ගලයා විසින් කාමධාතුවෙන් බැහැර කර (වෙන් කර) මේවා සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙසේ මෙම දහඅටක් වූ ධාතූන් අතරින් රූප කලාප එකොළහකට අයත් ධාතූන් රූප පරිග්ගහය වශයෙන් පෙර ක්‍රමයෙන්ම එක් භික්ෂුවක් උදෙසා අවසානය දක්වා ගෙන ගොස් දේශනා කරන ලද්දකි.

ကာမဓာတုအာဒီသု ပဉ္စ ကာမာဝစရက္ခန္ဓာ ကာမဓာတု နာမ, ပဉ္စ ရူပါဝစရက္ခန္ဓာ ရူပဓာတု နာမ, စတ္တာရော အရူပါဝစရက္ခန္ဓာ အရူပဓာတု နာမ. အဘိဓမ္မေ ပန ‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမဓာတု, ဟေဋ္ဌတော အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၁၈၂) နယေန ဧတာသံ ဝိတ္ထာရော အာဂတောယေဝ. ဣမာပိ တိဿော ဓာတုယော ဟေဋ္ဌာ အဋ္ဌာရသဟိယေဝ ပူရေတဗ္ဗာ. ပူရေန္တေန ကာမဓာတုတော နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ. ဣတိ ဣမာသု အဋ္ဌာရသသု ဓာတူသု အဍ္ဎေကာဒသဓာတုယော ရူပပရိဂ္ဂဟောတိ ပုရိမနယေနေဝ ဣဒမ္ပိ ဧကဿ ဘိက္ခုနော နိဂ္ဂမနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ကထိတံ ဟောတိ.

කාමධාතු ආදියේදී පංච කාමාවචර ස්කන්ධයෝ 'කාමධාතුව' නම් වෙති. පංච රූපාවචර ස්කන්ධයෝ 'රූපධාතුව' නම් වෙති. චතුර් අරූපාවචර ස්කන්ධයෝ 'අරූපධාතුව' නම් වෙති. අභිධර්මයේදී ද 'එහි කාමධාතුව යනු කවරේද? යටින් අවීචි නිරය සීමා කොට' යනාදී ක්‍රමයෙන් මේවායේ විස්තරය පැමිණ ඇත. මෙම ධාතු තුන ද පහත සඳහන් දහඅටක් වූ ධාතූන්ගෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. සම්පූර්ණ කරන්නා වූ යෝගී පුද්ගලයා විසින් කාමධාතුවෙන් බැහැර කර (වෙන් කර) මේවා සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙසේ මෙම දහඅටක් වූ ධාතූන් අතරින් රූප කලාප එකොළහකට අයත් ධාතූන් රූප පරිග්ගහය වශයෙන් පෙර ක්‍රමයෙන්ම එක් භික්ෂුවක් උදෙසා අනුශාසනාව අවසානයට පත් කරමින් දේශනා කරන ලද්දකි.

သင်္ခတာတိ ပစ္စယေဟိ သမာဂန္တွာ ကတာ, ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနမေတံ အဓိဝစနံ. န သင်္ခတာ အသင်္ခတာ. နိဗ္ဗာနဿေတံ အဓိဝစနံ. ဣမာပိ ဒွေ ဓာတုယော ဟေဋ္ဌာ အဋ္ဌာရသဟိယေဝ ပူရေတဗ္ဗာ. ပူရေန္တေန သင်္ခတဓာတုတော နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ. ဣတိ ဣမာသု အဋ္ဌာရသသု ဓာတူသု အဍ္ဎေကာဒသဓာတုယော ရူပပရိဂ္ဂဟောတိ ပုရိမနယေနေဝ ဣဒမ္ပိ ဧကဿ ဘိက္ခုနော နိဂ္ဂမနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ကထိတံ ဟောတိ.

'සංඛත' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක්ව සැකසුණු යන අර්ථයයි. මෙය පංචස්කන්ධයට නමකි. ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක්ව නොසැකසුණු බැවින් 'අසංඛත' නම් වේ. එය නිවනට නමකි. මෙම ධාතු දෙක ද පහත සඳහන් දහඅටක් වූ ධාතූන්ගෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. සම්පූර්ණ කරන්නා වූ යෝගී පුද්ගලයා විසින් සංඛත ධාතුවෙන් බැහැර කර මේවා සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙසේ මෙම දහඅටක් වූ ධාතූන් අතරින් රූප කලාප එකොළහකට අයත් ධාතූන් රූප පරිග්ගහය වශයෙන් පෙර ක්‍රමයෙන්ම එක් භික්ෂුවක් උදෙසා අවසානයට පත් කරමින් දේශනා කරන ලද්දකි.

၁၂၆. အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနီတိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ စ ဗာဟိရာနိ စ. ဧတ္ထ ဟိ စက္ခုအာဒီနိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ ဆ, ရူပါဒီနိ ဗာဟိရာနိ ဆ. ဣဓာပိ ဇာနာတိ ပဿတီတိ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ ကထိတော.

126. 'අජ්ඣත්තික බාහිරානි' යනු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර යන දෙවර්ගයයි. මෙහිදී චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රිය හය ආධ්‍යාත්මික ආයතන වන අතර රූප ආදී හය බාහිර ආයතන වේ. මෙහිදී ද 'ජානාති පස්සති' (දනියි, දකියි) යනුවෙන් විදර්ශනාව සමඟ මාර්ගය දේශනා කරන ලදී.

ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒန္တိအာဒိ မဟာတဏှာသင်္ခယေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ.

'ඉමස්මිං සති ඉදං හෝති' (මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි) යනාදිය මහාතණ්හාසංඛය සූත්‍රයේදී විස්තර කර ඇත.

၁၂၇. အဋ္ဌာနန္တိ [Pg.74] ဟေတုပဋိက္ခေပေါ. အနဝကာသောတိ ပစ္စယပဋိက္ခေပေါ. ဥဘယေနာပိ ကာရဏမေဝ ပဋိက္ခိပတိ. ကာရဏဉှိ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ အတ္တနော ဖလဿ ဌာနန္တိ စ အဝကာသောတိ စ ဝုစ္စတိ. ယန္တိ ယေန ကာရဏေန. ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နောတိ မဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ သမ္ပန္နော သောတာပန္နော အရိယသာဝကော. ကဉ္စိ သင်္ခါရန္တိ စတုဘူမကေသု သင်္ခတသင်္ခါရေသု ကဉ္စိ ဧကသင်္ခါရမ္ပိ. နိစ္စတော ဥပဂစ္ဆေယျာတိ နိစ္စောတိ ဂဏှေယျ. နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ ဧတံ ကာရဏံ နတ္ထိ န ဥပလဗ္ဘတိ. ယံ ပုထုဇ္ဇနောတိ ယေန ကာရဏေန ပုထုဇ္ဇနော. ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတီတိ ဧတံ ကာရဏံ အတ္ထိ. သဿတဒိဋ္ဌိယာ ဟိ သော တေဘူမကေသု သင်္ခတသင်္ခါရေသု ကဉ္စိ သင်္ခါရံ နိစ္စတော ဂဏှေယျာတိ အတ္ထော. စတုတ္ထဘူမကသင်္ခါရာ ပန တေဇုဿဒတ္တာ ဒိဝသံ သန္တတ္တော အယောဂုဠော ဝိယ မက္ခိကာနံ ဒိဋ္ဌိယာ ဝါ အညေသံ ဝါ အကုသလာနံ အာရမ္မဏံ န ဟောန္တိ. ဣမိနာ နယေန ကဉ္စိ သင်္ခါရံ သုခတောတိအာဒီသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

127. 'අස්ථානය' යනු හේතුව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'අනවකාශය' යනු ප්‍රත්‍යය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. මෙම වචන දෙකෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ හේතුවමය. හේතුව යනු ඵලය මත යැපෙන පැවැත්මක් ඇති බැවින්, එය තමන්ගේ ඵලයට 'ස්ථානය' හෙවත් 'අවකාශය' යැයි කියනු ලැබේ. 'යං' යනු යම් හේතුවකින් යන්නයි. 'දෘෂ්ටිසම්පන්න' යනු මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් (සම්මා දිට්ඨියෙන්) සමන්විත වූ සෝතාපන්න ආර්ය ශ්‍රාවකයාය. 'කෙබඳු හෝ සංස්කාරයක්' යනු සිවුභූමික සංඛත සංස්කාරයන් අතරින් එක් සංස්කාරයක් හෝ වේ. 'නිත්‍ය වශයෙන් ගන්නේය' යනු නිත්‍ය යැයි දැඩිව ගන්නේය යන්නයි. 'එය සිදු නොවන කරුණකි' යනු එවැනි හේතුවක් නැත, දැකිය නොහැකිය යන්නයි. 'පෘථග්ජනයා යම් හේතුවකින්' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පෘථග්ජනයා හට එම කරුණ ඇති බවයි. ඔහු සස්වත දෘෂ්ටියෙන් යුතුව ත්‍රෛභූමික සංඛත සංස්කාරයන් නිත්‍ය වශයෙන් ගන්නේය යන්න මෙහි අර්ථයයි. එහෙත් චතුර්ථ භූමියට (අරූපාවචර) අයත් සංස්කාරයන්, ඒවායේ ඇති ප්‍රබල තේජස නිසා, දවස පුරා රත් වූ යකඩ බෝලයක් වෙත මැස්සන් නොඑන්නා සේ, දෘෂ්ටියට හෝ වෙනත් අකුසලයන්ට අරමුණු නොවේ. මේ ක්‍රමයෙන් 'සංස්කාරයක් සුඛ වශයෙන්' යනාදී තැන්වල ද අර්ථය දත යුතුය.

သုခတော ဥပဂစ္ဆေယျာတိ ‘‘ဧကန္တသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၁, ၂၂) ဧဝံ အတ္တဒိဋ္ဌိဝသေန သုခတော ဂါဟံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ပန အရိယသာဝကော ပရိဠာဟာဘိဘူတော ပရိဠာဟဝူပသမတ္ထံ မတ္တဟတ္ထိံ ပရိတ္တာသိတော ဝိယ, စောက္ခဗြာဟ္မဏော ဝိယ စ ဂူထံ ကဉ္စိ သင်္ခါရံ သုခတော ဥပဂစ္ဆတိ. အတ္တဝါရေ ကသိဏာဒိပဏ္ဏတ္တိသင်္ဂဟတ္ထံ သင်္ခါရန္တိ အဝတွာ ကဉ္စိ ဓမ္မန္တိ ဝုတ္တံ. ဣဓာပိ အရိယသာဝကဿ စတုဘူမကဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော, ပုထုဇ္ဇနဿ တေဘူမကဝသေန. သဗ္ဗဝါရေသု အရိယသာဝကဿာပိ တေဘူမကဝသေနေဝ ပရိစ္ဆေဒေါ ဝဋ္ဋတိ. ယံ ယဉှိ ပုထုဇ္ဇနော ဂဏှာတိ, တတော တတော အရိယသာဝကော ဂါဟံ ဝိနိဝေဌေတိ. ပုထုဇ္ဇနော ဟိ ယံ ယံ နိစ္စံ သုခံ အတ္တာတိ ဂဏှာတိ, တံ တံ အရိယသာဝကော အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဂဏှန္တော တံ ဂါဟံ ဝိနိဝေဌေတိ.

'සුඛ වශයෙන් ගන්නේය' යන්නෙන් අදහස් කළේ, 'ආත්මය ඒකාන්තයෙන්ම සැපවත්ය, මරණින් පසු නිරෝගී වේ' යනාදී වශයෙන් ආත්ම දෘෂ්ටිය නිසා ඇතිවන සුඛ ග්‍රහණයයි. එහෙත් දෘෂ්ටියෙන් විප්‍රයුක්ත සිතින් යුත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා, කෙලෙස් දාහයෙන් පීඩිත වූ විට, එම දාහය නිවාගැනීම පිණිස මන්ත්‍ර බලයෙන් ආරක්‍ෂා වූවෙකු කුලප්පු වූ ඇතෙකු වෙත යන්නාක් මෙන් හෝ පිරිසිදුකම අගයන බ්‍රාහ්මණයෙකු අශූචි ගොඩක් වෙත යන්නාක් මෙන් යම් සංස්කාරයක් සුඛ වශයෙන් පරිභෝග කරයි. ආත්මය පිළිබඳව කියවෙන වාරයේදී කසිණ ආදී ප්‍රඥප්තීන් ඇතුළත් කිරීම පිණිස 'සංස්කාර' යැයි නොකියා 'යම් ධර්මයක්' යැයි වදාළ සේක. මෙහිදී ද ආර්ය ශ්‍රාවකයා පිළිබඳව සිවුභූමික වශයෙන් ද, පෘථග්ජනයා පිළිබඳව ත්‍රෛභූමික වශයෙන් ද තේරුම් ගත යුතුය. සියලු වාරයන්හිදී ආර්ය ශ්‍රාවකයාට ද ත්‍රෛභූමික වශයෙන්ම සංස්කාර වෙන් කර දැකීම සිදුවේ. මන්ද, පෘථග්ජනයා යම් යම් දෙයක් දැඩිව ගන්නේ ද, ආර්ය ශ්‍රාවකයා එම ග්‍රහණයෙන් මිදෙයි. පෘථග්ජනයා යමක් නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම ලෙස ගන්නේ ද, ආර්ය ශ්‍රාවකයා එය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත ලෙස දකිමින් එම වැරදි ග්‍රහණය බැහැර කරයි.

၁၂၈. မာတရန္တိအာဒီသု ဇနိကာဝ မာတာ, ဇနကော ပိတာ, မနုဿဘူတောဝ ခီဏာသဝေါ အရဟာတိ အဓိပ္ပေတော. ကိံ ပန အရိယသာဝကော အညံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျာတိ? ဧတမ္ပိ အဋ္ဌာနံ. သစေပိ ဟိ ဘဝန္တရဂတံ အရိယသာဝကံ [Pg.75] အတ္တနော အရိယဘာဝံ အဇာနန္တမ္ပိ ကောစိ ဧဝံ ဝဒေယျ ‘‘ဣမံ ကုန္ထကိပိလ္လိကံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတွာ သကလစက္ကဝါဠဂဗ္ဘေ စက္ကဝတ္တိရဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇာဟီ’’တိ, နေဝ သော တံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ. အထာပိ နံ ဧဝံ ဝဒေယျ ‘‘သစေ ဣမံ န ဃာတေဿသိ, သီသံ တေ ဆိန္ဒိဿာမာ’’တိ. သီသမေဝဿ ဆိန္ဒေယျ, န စ သော တံ ဃာတေယျ. ပုထုဇ္ဇနဘာဝဿ ပန မဟာသာဝဇ္ဇဘာဝဒဿနတ္ထံ အရိယသာဝကဿ စ ဗလဒီပနတ္ထမေတံ ဝုတ္တံ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – သာဝဇ္ဇော ပုထုဇ္ဇနဘာဝေါ, ယတြ ဟိ နာမ ပုထုဇ္ဇနော မာတုဃာတာဒီနိပိ အာနန္တရိယာနိ ကရိဿတိ. မဟာဗလော စ အရိယသာဝကော, ယော ဧတာနိ ကမ္မာနိ န ကရောတီတိ.

128. 'මව' යනාදී වචනවලින් අදහස් කළේ ජනක මව, ජනක පියා සහ මිනිසෙකු වූ රහතන් වහන්සේය. 'ආර්ය ශ්‍රාවකයා වෙනත් ජීවියෙකුගේ පණ නසන්නේද?' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර එය කිසිසේත්ම සිදු නොවන බවයි. භවයක ඉපදී සිටින ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු තමා ආර්යයෙකු බව නොදැන සිටියත්, යමෙකු ඔහුට 'මේ කූඹියෙකු මරා මුළු සක්විති රජකම ලබාගන්න' යැයි කීවත් ඔහු පණ නොනසයි. 'මෙය නොමැරුවහොත් ඔබේ හිස ගසා දමනවා' යැයි කීවත් ඔහු සිය හිස කැපීමට ඉඩ දෙනවා මිස පණ නොනසයි. මෙසේ දේශනා කළේ පෘථග්ජන භාවයේ ඇති මහා දොස් දැක්වීමටත්, ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ (ශ්‍රද්ධාදී) බලය පෙන්වීමටත්ය. මෙහි අදහස නම්: පෘථග්ජන භාවය දොස් සහිතය, මන්ද පෘථග්ජනයා මව මැරීම වැනි ආනන්තරිය පාපකර්ම පවා සිදු කරයි. ආර්ය ශ්‍රාවකයා මහා බලවත්ය, ඔහු මෙවැනි පාපකර්ම කිසිදා සිදු නොකරයි.

ဒုဋ္ဌစိတ္တောတိ ဝဓကစိတ္တေန ပဒုဋ္ဌစိတ္တော. လောဟိတံ ဥပ္ပာဒေယျာတိ ဇီဝမာနကသရီရေ ခုဒ္ဒကမက္ခိကာယ ပိဝနမတ္တမ္ပိ လောဟိတံ ဥပ္ပာဒေယျ. သံဃံ ဘိန္ဒေယျာတိ သမာနသံဝါသကံ သမာနသီမာယ ဌိတံ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ သံဃံ ဘိန္ဒေယျ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ပဉ္စဟုပါလိ အာကာရေဟိ သံဃော ဘိဇ္ဇတိ. ကမ္မေန ဥဒ္ဒေသေန ဝေါဟရန္တော အနုဿာဝနေန သလာကဂ္ဂါဟေနာ’’တိ (ပရိ. ၄၅၈).

'දුෂ්ට සිතින්' යනු මරණ චේතනාවෙන් දූෂිත වූ සිතින් යුක්තව යන්නයි. 'ලේ සෙලවීම' යනු ජීවමාන බුදු සිරුරෙහි කුඩා මැස්සෙකුට බීමට තරම් වූ හෝ ලේ ප්‍රමාණයක් උපදවීමයි. 'සංඝයා භේද කිරීම' යනු සමාන සංවාසයක් ඇති, එකම සීමාවක සිටින සංඝයා කරුණු පහක් ඔස්සේ බෙදා වෙන් කිරීමයි. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත: 'උපාලි, කරුණු පහකින් සංඝයා භේද වේ. කර්මයෙන් (විනයානුකූල කටයුතුවලින්), උද්දේශයෙන් (පාතිමොක්ඛ දේශනාවෙන්), ව්‍යවහාරයෙන්, අනුශ්‍රාවණයෙන් සහ සලාක ග්‍රහණයෙන්' යනාදී වශයෙනි.

တတ္ထ ကမ္မေနာတိ အပလောကနာဒီသု စတူသု ကမ္မေသု အညတရေန ကမ္မေန. ဥဒ္ဒေသေနာတိ ပဉ္စသု ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသေသု အညတရေန ဥဒ္ဒေသေန. ဝေါဟရန္တောတိ ကထယန္တော, တာဟိ တာဟိ ဥပ္ပတ္တီဟိ အဓမ္မံ ဓမ္မောတိအာဒီနိ အဋ္ဌာရသ ဘေဒကရဝတ္ထူနိ ဒီပေန္တော. အနုဿာဝနေနာတိ နနု တုမှေ ဇာနာထ မယှံ ဥစ္စာကုလာ ပဗ္ဗဇိတဘာဝံ ဗဟုဿုတဘာဝဉ္စ, မာဒိသော နာမ ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ သတ္ထုသာသနံ ဂါဟေယျာတိ စိတ္တမ္ပိ ဥပ္ပာဒေတုံ တုမှာကံ ယုတ္တံ, ကိံ မယှံ အဝီစိ နီလုပ္ပလဝနံ ဝိယ သီတလော, ကိံ အဟံ အပါယတော န ဘာယာမီတိအာဒိနာ နယေန ကဏ္ဏမူလေ ဝစီဘေဒံ ကတွာ အနုဿာဝနေန. သလာကဂ္ဂါဟေနာတိ ဧဝံ အနုဿာဝေတွာ တေသံ စိတ္တံ ဥပတ္ထမ္ဘေတွာ အနိဝတ္တိဓမ္မေ ကတွာ ‘‘ဂဏှထ ဣမံ သလာက’’န္တိ သလာကဂ္ဂါဟေန.

එහි ‘කම්මෙන’ (කර්මයෙන්) යනු අපලෝකන කර්මය ආදී සතර කර්මයන්ගෙන් එක්තරා කර්මයකිනි. ‘උද්දෙසෙන’ (උද්දේශයෙන්) යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශ පහෙන් එක්තරා උද්දේශයකිනි. ‘වොහරන්තො’ (ව්‍යවහාර කරන්නා) යනු ඒ ඒ කරුණු මතු කරමින් ‘අධර්මය ධර්මය’ යනාදී වශයෙන් අෂ්ටාදශ භේදකර වස්තූන් පෙන්වා දෙමින් කථා කිරීමයි. ‘අනුස්සාවනෙන’ (අනුශ්‍රාවනයෙන්) යනු “නුඹලා මාගේ උසස් කුලයකින් පැවිදි වූ බවත්, බහුශ්‍රැත බවත් දන්නවා නොවේද? මා වැන්නෙකු ධර්ම විනයට පටහැනි බුද්ධ ශාසනයක් වැළඳ ගනී යැයි සිතීමට පවා නුඹලාට සුදුසුද? මට අවීචි මහා නිරය නිල් මානෙල් විලක් මෙන් සිසිල් වේද? මම අපායට බිය නොවෙමිද?” යනාදී ක්‍රමයෙන් කන් අසල රහසින් කථා කරමින් පෙළඹවීමයි. ‘සලාකග්ගාහෙන’ (සලාක මඟින්) යනු මෙසේ අනුශ්‍රාවනය කර ඔවුන්ගේ සිත් ස්ථිර කරවා, නොපසුබට වන සේ සලසා “මේ සලාකය ගනිල්ලා” යැයි පවසා සලාක ලබා දීමෙනි.

ဧတ္ထ စ ကမ္မမေဝ ဥဒ္ဒေသော ဝါ ပမာဏံ, ဝေါဟာရာနုဿာဝနသလာကဂ္ဂါဟာ ပန ပုဗ္ဗဘာဂါ. အဋ္ဌာရသဝတ္ထုဒီပနဝသေန ဟိ ဝေါဟရန္တေန တတ္ထ ရုစိဇနနတ္ထံ အနုဿာဝေတွာ သလာကာယ ဂါဟိတာယပိ အဘိန္နောဝ ဟောတိ သံဃော. ယဒါ ပန ဧဝံ စတ္တာရော ဝါ အတိရေကာ ဝါ သလာကံ ဂါဟေတွာ အာဝေဏိကံ [Pg.76] ကမ္မံ ဝါ ဥဒ္ဒေသံ ဝါ ကရောန္တိ, တဒါ သံဃော ဘိန္နော နာမ ဟောတိ. ဧဝံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော သံဃံ ဘိန္ဒေယျာတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ဧတ္တာဝတာ မာတုဃာတာဒီနိ ပဉ္စ အာနန္တရိယကမ္မာနိ ဒဿိတာနိ ဟောန္တိ, ယာနိ ပုထုဇ္ဇနော ကရောတိ, န အရိယသာဝကော, တေသံ အာဝိဘာဝတ္ထံ –

මෙහිදී කර්මයම හෝ උද්දේශයම ප්‍රමාණය (නිර්ණායකය) වේ; ව්‍යවහාරය, අනුශ්‍රාවනය සහ සලාක ලබා දීම යන මේවා පූර්ව භාගයේ සිදු වන දෑය. අෂ්ටාදශ වස්තූන් පෙන්වා දීමෙන් ව්‍යවහාර කරන්නා විසින් එහි රුචිය ඇති කරනු පිණිස අනුශ්‍රාවනය කරවා සලාක ගත් නමුත්, එපමණකින් සංඝයා භේද නොවේ. යම් කලෙක මෙසේ හතර දෙනෙකු හෝ ඊට වැඩි පිරිසක් සලාක ගෙන වෙන්ව කර්මයක් හෝ උද්දේශයක් කරත්ද, එකල්හි සංඝයා භේද වූවා නම් වේ. සම්මා දිට්ඨියෙන් යුත් (ආර්ය) පුද්ගලයෙකු සංඝයා භේද කරන්නේය යන මෙකරුණ සිදු විය නොහැක්කකි. මෙතෙක් පෘථග්ජනයා විසින් කරනු ලබන, ආර්ය ශ්‍රාවකයා විසින් නොකරන්නා වූ මාතෘඝාතක ආදී ආනන්තර්ය කර්ම පහ පෙන්වා දෙන ලදී. ඒවා පැහැදිලි කරනු පිණිස -

ကမ္မတော ဒွါရတော စေဝ, ကပ္ပဋ္ဌိတိယတော တထာ;

ပါကသာဓာရဏာဒီဟိ, ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

කර්ම වශයෙන් ද, ද්වාර වශයෙන් ද, කල්පයක් පැවතීම වශයෙන් ද, එසේම විපාක සාධාරණත්වය ආදී වශයෙන් ද (ආනන්තර්ය කර්ම පිළිබඳ) විනිශ්චය දත යුතුය.

တတ္ထ ကမ္မတော တာဝ – ဧတ္ထ ဟိ မနုဿဘူတဿေဝ မနုဿဘူတံ မာတရံ ဝါ ပိတရံ ဝါ အပိ ပရိဝတ္တလိင်္ဂံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တဿ ကမ္မံ အာနန္တရိယံ ဟောတိ, တဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိဿာမီတိ သကလစက္ကဝါဠံ မဟာစေတိယပ္ပမာဏေဟိ ကဉ္စနထူပေဟိ ပူရေတွာပိ သကလစက္ကဝါဠံ ပူရေတွာ နိသိန္နဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သံဃာဋိကဏ္ဏံ အမုဉ္စန္တော ဝိစရိတွာပိ ကာယဿ ဘေဒါ နိရယမေဝ ဥပပဇ္ဇတိ. ယော ပန သယံ မနုဿဘူတော တိရစ္ဆာနဘူတံ မာတရံ ဝါ ပိတရံ ဝါ, သယံ ဝါ တိရစ္ဆာနဘူတော မနုဿဘူတံ, တိရစ္ဆာနောယေဝ ဝါ တိရစ္ဆာနဘူတံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတိ, တဿ ကမ္မံ အာနန္တရိယံ န ဟောတိ, ဘာရိယံ ပန ဟောတိ, အာနန္တရိယံ အာဟစ္စေဝ တိဋ္ဌတိ. မနုဿဇာတိကာနံ ပန ဝသေန အယံ ပဉှော ကထိတော.

එහි පළමුව කර්ම වශයෙන්: මෙහිදී මනුෂ්‍යයෙකු විසින්ම මනුෂ්‍ය වූ මව හෝ පියා, ලිංගය වෙනස් වී තිබුණද, ජීවිතයෙන් තොර කරන්නාට ආනන්තර්ය කර්මය වේ. එහි විපාකය වළක්වමි යැයි සිතා මුළු සක්වළම මහා සෑයේ ප්‍රමාණයට රන් ස්තූපවලින් පිරවුවද, මුළු සක්වළම පිරී සිටින මහා සංඝ රත්නයට මහා දානයන් දුන්නද, භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සඟළ සිවුරු කොන නොමුදා උන්වහන්සේ පසුපස ඇවිද ගියද, කය බිඳීමෙන් පසු නිරයෙහිම උපදී. යම් මනුෂ්‍යයෙකු තිරිසන් වූ මව හෝ පියා මරයි නම්, හෝ තිරිසනෙකු මනුෂ්‍ය මව හෝ පියා මරයි නම්, හෝ තිරිසනෙකු තිරිසන් මව හෝ පියා මරයි නම්, ඔහුට ආනන්තර්ය කර්මය සිදු නොවේ. එහෙත් එය බරපතළ කර්මයක් වන අතර ආනන්තර්ය කර්මයට ආසන්නව පවතී. මෙම කරුණ මනුෂ්‍ය ජාතිකයින් සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි.

တတ္ထ ဧဠကစတုက္ကံ သင်္ဂါမစတုက္ကံ စောရစတုက္ကဉ္စ ကထေတဗ္ဗံ. ဧဠကံ မာရေမီတိ အဘိသန္ဓိနာပိ ဟိ ဧဠကဋ္ဌာနေ ဌိတံ မနုဿော မနုဿဘူတံ မာတရံ ဝါ ပိတရံ ဝါ မာရေန္တော အာနန္တရိယံ ဖုသတိ. ဧဠကာဘိသန္ဓိနာ ပန မာတာပိတာအဘိသန္ဓိနာ ဝါ ဧဠကံ မာရေန္တော အာနန္တရိယံ န ဖုသတိ. မာတာပိတာအဘိသန္ဓိနာ မာတာပိတရော မာရေန္တော ဖုသတေဝ. ဧသေဝ နယော ဣတရသ္မိမ္ပိ စတုက္ကဒွယေ. ယထာ စ မာတာပိတူသု, ဧဝံ အရဟန္တေပိ ဧတာနိ စတုက္ကာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

එහිදී එළක චතුෂ්කය, සංග්‍රාම චතුෂ්කය සහ චෝර චතුෂ්කය ගැන කිව යුතුය. “එළුවෙකු මරමි” යන අදහසින් වුවද, එළුවා සිටි තැන සිටි මනුෂ්‍ය වූ මව හෝ පියා මරන මනුෂ්‍යයාට ආනන්තර්ය කර්මය ස්පර්ශ වේ. එහෙත් එළුවෙකු යැයි සිතා හෝ මව්පියන් යැයි සිතා එළුවෙකු මරන්නාට ආනන්තර්ය කර්මය ස්පර්ශ නොවේ. මව්පියන් යන අදහසින් මව්පියන් මරන්නාට එය අනිවාර්යයෙන්ම ස්පර්ශ වේ. අනෙක් චතුෂ්ක දෙකෙහි ද නය මෙසේමය. මව්පියන් සම්බන්ධයෙන් යම් සේද, රහතන් වහන්සේ සම්බන්ධයෙන් ද මේ චතුෂ්කයන් එසේම දත යුතුය.

မနုဿအရဟန္တမေဝ မာရေတွာ အာနန္တရိယံ ဖုသတိ, န ယက္ခဘူတံ. ကမ္မံ ပန ဘာရိယံ, အာနန္တရိယသဒိသမေဝ. မနုဿအရဟန္တဿ စ ပုထုဇ္ဇနကာလေယေဝ သတ္ထပ္ပဟာရေ ဝါ ဝိသေ ဝါ ဒိန္နေပိ ယဒိ သော အရဟတ္တံ ပတွာ တေနေဝ မရတိ, အရဟန္တဃာတော ဟောတိယေဝ. ယံ ပန ပုထုဇ္ဇနကာလေ ဒိန္နံ ဒါနံ အရဟတ္တံ ပတွာ ပရိဘုဉ္ဇတိ, ပုထုဇ္ဇနဿေဝ ဒိန္နံ ဟောတိ. သေသအရိယပုဂ္ဂလေ [Pg.77] မာရေန္တဿ အာနန္တရိယံ နတ္ထိ. ကမ္မံ ပန ဘာရိယံ, အာနန္တရိယသဒိသမေဝ.

මනුෂ්‍ය වූ රහතන් වහන්සේ නමකම මැරීමෙන් ආනන්තර්ය කර්මය සිදු වේ, යක්ෂයෙකු වූ රහතන් වහන්සේ නමක මැරීමෙන් නොවේ. එහෙත් එම කර්මය බරපතළය, ආනන්තර්ය කර්මයට සමානය. මනුෂ්‍ය රහතන් වහන්සේ නමක පෘථග්ජන කාලයේදීම ආයුධ පහරක් හෝ වස දුන් විට, උන්වහන්සේ රහත් බවට පත්ව එම ආබාධයෙන්ම පිරිනිවන් පාන්නේ නම්, එය රහතන් වහන්සේ මැරීමක්ම වේ. යම් දානයක් පෘථග්ජන කාලයේදී දෙනු ලැබ රහත් වූ පසු අනුභව කරයි නම්, එය පෘථග්ජනයෙකුට දුන් දානයක්ම වේ. සෙසු ආර්ය පුද්ගලයන් මරන්නාට ආනන්තර්ය කර්මය සිදු නොවේ. එහෙත් එම කර්මය බරපතළය, ආනන්තර්ය කර්මයට සමානය.

လောဟိတုပ္ပာဒေ တထာဂတဿ အဘေဇ္ဇကာယတာယ ပရူပက္ကမေန စမ္မစ္ဆေဒံ ကတွာ လောဟိတပဂ္ဃရဏံ နာမ နတ္ထိ. သရီရဿ ပန အန္တောယေဝ ဧကသ္မိံယေဝ ဌာနေ လောဟိတံ သမောသရတိ. ဒေဝဒတ္တေန ပဝိဒ္ဓသိလတော ဘိဇ္ဇိတွာ ဂတာ သကလိကာပိ တထာဂတဿ ပါဒန္တံ ပဟရိ, ဖရသုနာ ပဟဋော ဝိယ ပါဒေါ အန္တောလောဟိတောယေဝ အဟောသိ. တထာ ကရောန္တဿ အာနန္တရိယံ ဟောတိ. ဇီဝကော ပန တထာဂတဿ ရုစိယာ သတ္ထကေန စမ္မံ ဆိန္ဒိတွာ တမှာ ဌာနာ ဒုဋ္ဌလောဟိတံ နီဟရိတွာ ဖာသုမကာသိ, တထာ ကရောန္တဿ ပုညကမ္မမေဝ ဟောတိ.

ලෝහිතුප්පාද කර්මයේදී තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය බිඳිය නොහැකි බැවින් අනුන්ගේ උපක්‍රමයකින් සම සිඳී ලේ වැගිරීමක් සිදු නොවේ. ශරීරය ඇතුළතම එක් තැනක ලේ රැස් වීම පමණක් සිදු වේ. දේවදත්තයන් විසින් පෙරළන ලද ගලෙන් බිඳී ආ පතුරක් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයේ වැදුණි. පොරවකින් ගැසූ කලෙක මෙන් පාදය ඇතුළත ලේ රැස් විය. එසේ කරන්නාට ආනන්තර්ය කර්මය සිදු වේ. එහෙත් ජීවක තෙමේ තථාගතයන් වහන්සේගේ කැමැත්ත පරිදි සැත් කමකින් සම සිඳ නරක් වූ ලේ ඉවත් කර සුවය සැලසීය. එසේ කරන්නාට සිදු වන්නේ පිනකි.

အထ ယေ စ ပရိနိဗ္ဗုတေ တထာဂတေ စေတိယံ ဘိန္ဒန္တိ, ဗောဓိံ ဆိန္ဒန္တိ ဓာတုမှိ ဥပက္ကမန္တိ, တေသံ ကိံ ဟောတီတိ? ဘာရိယံ ကမ္မံ ဟောတိ အာနန္တရိယသဒိသံ. သဓာတုကံ ပန ထူပံ ဝါ ပဋိမံ ဝါ ဗာဓမာနံ ဗောဓိသာခံ ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋတိ. သစေပိ တတ္ထ နိလီနာ သကုဏာ စေတိယေ ဝစ္စံ ပါတေန္တိ, ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ပရိဘောဂစေတိယတော ဟိ သရီရစေတိယံ မဟန္တတရံ. စေတိယဝတ္ထုံ ဘိန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တံ ဗောဓိမူလမ္ပိ ဆိန္ဒိတွာ ဟရိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ယာ ပန ဗောဓိသာခါ ဗောဓိဃရံ ဗာဓတိ, တံ ဂေဟရက္ခဏတ္ထံ ဆိန္ဒိတုံ န လဘတိ, ဗောဓိအတ္ထဉှိ ဂေဟံ, န ဂေဟတ္ထာယ ဗောဓိ. အာသနဃရေပိ ဧသေဝ နယော. ယသ္မိံ ပန အာသနဃရေ ဓာတု နိဟိတာ ဟောတိ, တဿ ရက္ခဏတ္ထာယ ဗောဓိသာခံ ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဗောဓိဇဂ္ဂနတ္ထံ ဩဇောဟရဏသာခံ ဝါ ပူတိဋ္ဌာနံ ဝါ ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ, ဘဂဝတော သရီရပဋိဇဂ္ဂနေ ဝိယ ပုညမ္ပိ ဟောတိ.

ඉන්පසු, යම් කෙනෙක් තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු චෛත්‍ය බිඳිත්ද, බෝධි වෘක්ෂය සිඳිත්ද, ධාතූන්ට උපක්‍රම කෙරෙත්ද, ඔවුන්ට කුමක් වේද? එය බරපතළ වූ ආනන්තර්ය කර්මයට සමාන කර්මයකි. සර්වඥ ධාතූන් සහිත ස්තූපයකට හෝ පිළිමයකට බාධා පමුණුවන බෝ අත්තක් සිඳීම සුදුසුය. එහි සිටින පක්ෂීන් චෛත්‍යය මත අසූචි හෙළන්නේ නම්, එය සිඳීම සුදුසුමය. මන්ද යත් පරිභෝග චෛත්‍යයට වඩා ශාරීරික චෛත්‍යය උතුම් බැවිනි. චෛත්‍යයේ අත්තිවාරම බිඳගෙන යන බෝ මුල් පවා කපා ඉවත් කිරීම සුදුසුය. යම් බෝ අත්තක් බෝධිඝරයට බාධා කරයි නම්, එය රැකගනු පිණිස එම අත්ත කැපීමට අවසර නැත. මන්ද බෝධිය උදෙසා බෝධිඝරය සාදා ඇති බැවිනි, බෝධිඝරය උදෙසා බෝධිය නොවේ. ආසනඝරය සම්බන්ධයෙන් ද නය මෙසේමය. එහෙත් යම් ආසනඝරයක ධාතූන් නිදන් කර ඇත්නම්, එය රැකගනු පිණිස බෝ අත්ත සිඳීම සුදුසුය. බෝධිය රැකගනු පිණිස සාරය උරා ගන්නා අතු හෝ දිරා ගිය කොටස් කපා ඉවත් කිරීම සුදුසුමය. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරය උපස්ථාන කරන්නාක් මෙන් පින් සිදු වන්නකි.

သံဃဘေဒေ သီမဋ္ဌကသံဃေ အသန္နိပတိတေ ဝိသုံ ပရိသံ ဂဟေတွာ ကတဝေါဟာရာနုဿာဝန-သလာကဂ္ဂါဟဿ ကမ္မံ ဝါ ကရောန္တဿ, ဥဒ္ဒေသံ ဝါ ဥဒ္ဒိသန္တဿ ဘေဒေါ စ ဟောတိ အာနန္တရိယကမ္မဉ္စ. သမဂ္ဂသညာယ ပန ဝဋ္ဋတီတိ ကမ္မံ ကရောန္တဿ ဘေဒေါဝ ဟောတိ, န အာနန္တရိယကမ္မံ, တထာ နဝတော ဦနပရိသာယံ. သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန နဝန္နံ ဇနာနံ ယော သံဃံ ဘိန္ဒတိ[Pg.78], တဿ အာနန္တရိယကမ္မံ ဟောတိ. အနုဝတ္တကာနံ အဓမ္မဝါဒီနံ မဟာသာဝဇ္ဇကမ္မံ. ဓမ္မဝါဒိနော ပန အနဝဇ္ဇာ.

සංඝභේදය පිළිබඳව මෙසේ දත යුතුය: සීමාව තුළ සිටින සංඝයා රැස්වීමට පෙර, වෙන්ව පිරිසක් ගෙන, සංඝභේදයට කරුණු වන අටළොස් වස්තුව ප්‍රකාශ කරමින් හෝ රහසින් කරුණු කියා දෙමින් හෝ සලාක (ඡන්ද) ගනිමින් හෝ කර්මයක් (අපලෝකන ආදී විනය කර්මයක්) කරන විට හෝ වෙන්ව ප්‍රාතිමෝක්ෂය උද්දේශනය කරන විට හෝ සංඝභේදය ද සිදුවේ, ආනන්තර්ය කර්මය ද සිදුවේ. නමුත් සමගිය යන සංඥාවෙන් (සංඝයා සමගි යැයි සිතා) කර්මයක් කරන්නාට සංඝභේදය පමණක් සිදුවේ, ආනන්තර්ය කර්මය සිදු නොවේ. නව දෙනෙකුට අඩු පිරිසකගේ ද තත්ත්වය එසේමය. අවම වශයෙන් නව දෙනෙකුගෙන් යුත් පිරිසක් අතරින් යමෙක් සංඝයා භේද කරයි ද, ඔහුට ආනන්තර්ය කර්මය සිදුවේ. එය අනුගමනය කරන අධර්මවාදීන්ට මහත් වූ අකුසල් සිදුවන අතර, ධර්මවාදීන්ට වරදක් සිදු නොවේ.

တတ္ထ နဝန္နမေဝ သံဃဘေဒေ ဣဒံ သုတ္တံ – ‘‘ဧကတော ဥပါလိ စတ္တာရော ဟောန္တိ, ဧကတော စတ္တာရော, နဝမော အနုဿာဝေတိ, သလာကံ ဂါဟေတိ ‘အယံ ဓမ္မော အယံ ဝိနယော ဣဒံ သတ္ထုသာသနံ, ဣဒံ ဂဏှထ, ဣမံ ရောစေထာ’တိ, ဧဝံ ခေါ, ဥပါလိ, သံဃရာဇိ စေဝ ဟောတိ သံဃဘေဒေါ စ. နဝန္နံ ဝါ, ဥပါလိ, အတိရေကနဝန္နံ ဝါ သံဃရာဇိ စေဝ ဟောတိ သံဃဘေဒေါ စာ’’တိ (စူဠဝ. ၃၅၁). ဧတေသု ပန ပဉ္စသု သံဃဘေဒေါ ဝစီကမ္မံ, သေသာနိ ကာယကမ္မာနီတိ. ဧဝံ ကမ္မတော ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

එහි නව දෙනෙකුගෙන් සිදුවන සංඝභේදය සම්බන්ධයෙන් වූ සූත්‍රය මෙයයි: "උපාලිය, එක් පසෙකින් භික්ෂූන් සතර නමක් ද, අනෙක් පසින් සතර නමක් ද සිටියදී, නවවැනි භික්ෂුව 'මේ ධර්මයයි, මේ විනයයි, මේ ශාස්තෘ සාසනයයි, මෙය පිළිගන්න, මෙයට කැමති වන්න' යැයි පවසමින් රහසින් කියා දී සලාක ගන්වයි නම්, උපාලිය, මෙසේ වූ කල සංඝරාජිය (සංඝයාගේ පැල්ම) මෙන්ම සංඝභේදය ද සිදුවේ. උපාලිය, නව දෙනෙකුගෙන් හෝ නව දෙනෙකුට වැඩි පිරිසකගෙන් හෝ සංඝරාජිය මෙන්ම සංඝභේදය ද සිදුවේ." මෙම ආනන්තර්ය කර්ම පහ අතුරින් සංඝභේදය වචී කර්මයකි. ඉතිරි හතර කාය කර්ම වේ. මෙලෙස කර්ම වශයෙන් විනිශ්චය දත යුතුය.

ဒွါရတောတိ သဗ္ဗာနေဝ စေတာနိ ကာယဒွါရတောပိ ဝစီဒွါရတောပိ သမုဋ္ဌဟန္တိ. ပုရိမာနိ ပနေတ္ထ စတ္တာရိ အာဏတ္တိကဝိဇ္ဇာမယပယောဂဝသေန ဝစီဒွါရတော သမုဋ္ဌဟိတွာပိ ကာယဒွါရမေဝ ပူရေန္တိ, သံဃဘေဒေါ ဟတ္ထမုဒ္ဒါယ ဘေဒံ ကရောန္တဿ ကာယဒွါရတော သမုဋ္ဌဟိတွာပိ ဝစီဒွါရမေဝ ပူရေတီတိ. ဧဝမေတ္ထ ဒွါရတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

ද්වාර වශයෙන් ගත් කල, මේ සියලු ආනන්තර්ය කර්ම කාය ද්වාරයෙන් මෙන්ම වචී ද්වාරයෙන් ද හටගනී. මෙහි මුල් කර්ම සතර, අණ කිරීම් හෝ විද්‍යාවන් (මන්ත‍්‍ර) මගින් වචී ද්වාරයෙන් හටගත්ත ද, කාය ද්වාරයම සම්පූර්ණ කරයි. සංඝභේදය කරන්නා අතින් සංඥා කිරීමෙන් (කාය ද්වාරයෙන්) එය ආරම්භ කළ ද, වචී ද්වාරයම සම්පූර්ණ කරයි. මෙසේ මෙහි ද්වාර වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

ကပ္ပဋ္ဌိတိယတောတိ သံဃဘေဒေါယေဝ စေတ္ထ ကပ္ပဋ္ဌိတိယော. သဏ္ဌဟန္တေ ဟိ ကပ္ပေ ကပ္ပဝေမဇ္ဈေ ဝါ သံဃဘေဒံ ကတွာ ကပ္ပဝိနာသေယေဝ မုစ္စတိ. သစေပိ ဟိ သွေဝ ကပ္ပော ဝိနဿိဿတီတိ အဇ္ဇ သံဃဘေဒံ ကရောတိ, သွေဝ မုစ္စတိ, ဧကဒိဝသမေဝ နိရယေ ပစ္စတိ. ဧဝံ ကရဏံ ပန နတ္ထိ. သေသာနိ စတ္တာရိ ကမ္မာနိ အာနန္တရိယာနေဝ ဟောန္တိ, န ကပ္ပဋ္ဌိတိယာနီတိ ဧဝမေတ္ထ ကပ္ပဋ္ဌိတိယတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

කල්පයක් පැවතීම (කප්පට්ඨිතිකය) වශයෙන් ගත් කල, මෙහි සංඝභේදය පමණක් කල්පයක් පුරා විපාක දෙයි. කල්පයක ආරම්භයේදී හෝ මධ්‍යයේදී හෝ සංඝභේදය කළහොත්, ඔහු නිරයෙන් නිදහස් වන්නේ කල්ප විනාශයේදීමය. හෙට කල්පය විනාශ වන්නේ නම්, අද සංඝභේදය කළහොත් ඔහු හෙටම නිදහස් වේ; එවිට නිරයේ පැසවන්නේ එක් දිනක් පමණි. එහෙත් එවැනි අවස්ථාවක් (කල්ප විනාශයට පෙර දිනකදී සංඝභේදය කිරීමක්) සිදු නොවේ. ඉතිරි කර්ම සතර ආනන්තර්ය වුවත්, කල්පයක් පුරා නොපවතී. මෙසේ මෙහි කල්පයක් පැවතීම පිළිබඳව ද විනිශ්චය දත යුතුය.

ပါကတောတိ ယေန စ ပဉ္စပေ’တာနိ ကမ္မာနိ ကတာနိ ဟောန္တိ, တဿ သံဃဘေဒေါယေဝ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝိပစ္စတိ, သေသာနိ ‘‘အဟောသိကမ္မံ, နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော’’တိ ဧဝမာဒီသု သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တိ. သံဃဿ ဘေဒါဘာဝေ လောဟိတုပ္ပာဒေါ, တဒဘာဝေ အရဟန္တဃာတော, တဒဘာဝေ စ သစေ ပိတာ သီလဝါ ဟောတိ, မာတာ ဒုဿီလာ, နော ဝါ တထာ သီလဝတီ, ပိတုဃာတော ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝိပစ္စတိ. သစေ မာတာပိတုဃာတော, ဒွီသုပိ သီလေန ဝါ ဒုဿီလေန ဝါ သမာနေသု မာတုဃာတောဝ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝိပစ္စတိ[Pg.79]. မာတာ ဟိ ဒုက္ကရကာရိနီ ဗဟူပကာရာ စ ပုတ္တာနန္တိ ဧဝမေတ္ထ ပါကတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

විපාක දීමේ ප්‍රමුඛතාව (පාකටෝ) අනුව ගත් කල, යමෙක් මේ ආනන්තර්ය කර්ම පහම කළේ නම්, ඔහුට ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් විපාක දෙන්නේ සංඝභේද අකුසලයයි. සෙසු කර්ම 'අහෝසි කර්ම' බවට පත් වේ. සංඝභේදයක් නැති කල්හි බුදුන්ගේ ලේ සෙලවීම ද, එය නැති කල්හි රහත් ඝාතනය ද විපාක දෙයි. එය ද නැති කල්හි, පියා සිල්වත් වී මව දුසිල්වත් වූයේ නම් හෝ මව සිල්වත් වී පියා දුසිල්වත් වූයේ නම් හෝ පීතෘ ඝාතනය ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් විපාක දෙයි. මව සහ පියා යන දෙදෙනාම මැරුවේ නම්, ඔවුන් දෙදෙනාම සිල්වත්කමින් හෝ දුසිල්වත්කමින් සමාන වූ විට, මාතෘ ඝාතනයම ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් විපාක දෙයි. මව දරුවන්ට කළ නොහැකි දේ කරන්නියක වන බැවින් හා මහත් උපකාරක වන්නියක වන බැවිනි. මෙසේ මෙහි විපාක දීමේ ප්‍රමුඛතාව අනුව ද විනිශ්චය දත යුතුය.

သာဓာရဏာဒီဟီတိ ပုရိမာနိ စတ္တာရိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာနံ သာဓာရဏာနိ. သံဃဘေဒေါ ပန ‘‘န ခေါ, ဥပါလိ ဘိက္ခုနီ, သံဃံ ဘိန္ဒတိ, န သိက္ခမာနာ, န သာမဏေရော, န သာမဏေရီ, န ဥပါသကော, န ဥပါသိကာ သံဃံ ဘိန္ဒတိ, ဘိက္ခု ခေါ, ဥပါလိ, ပကတတ္တော သမာနသံဝါသကော သမာနသီမာယံ ဌိတော သံဃံ ဘိန္ဒတီ’’တိ (စူဠဝ. ၃၅၁) ဝစနတော ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ဘိက္ခုနောဝ ဟောတိ, န အညဿ, တသ္မာ အသာဓာရဏော. အာဒိသဒ္ဒေန သဗ္ဗေပိ တေ ဒုက္ခဝေဒနာသဟဂတာ ဒေါသမောဟသမ္ပယုတ္တာ စာတိ ဧဝမေတ္ထ သာဓာရဏာဒီဟိပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

පොදු බව (සාධාරණ) ආදිය අනුව ගත් කල, මුල් කර්ම හතර ගිහි පැවිදි සියල්ලන්ටම පොදු වේ. එහෙත් සංඝභේදය, "උපාලිය, මෙහෙණියක සංඝයා භේද නොකරයි, සික්ඛමානා තොමෝ හෝ සාමණේරයන් හෝ සාමණේරියන් හෝ උපාසකයන් හෝ උපාසිකාවන් හෝ සංඝයා භේද නොකරයි. උපාලිය, සමාන සංවාස ඇති, සමාන සීමාවක සිටින, පකතත්ත (ප්‍රකෘතිමත්) වූ භික්ෂුවක්ම සංඝයා භේද කරයි" යන දේශනාවට අනුව එය භික්ෂුවකට පමණක් සීමා වේ, අන් අයට අදාළ නොවේ. එබැවින් එය අසාධාරණ (පොදු නොවන) කර්මයකි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් මේ සියලු කර්ම දුක්ඛ වේදනාවන්ගෙන් යුක්ත වන බවත්, දෝස මෝහයන්ගෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වන බවත් දත යුතුය. මෙසේ මෙහි සාධාරණ බව ආදියෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

အညံ သတ္ထာရန္တိ ‘‘အယံ မေ သတ္ထာ သတ္ထုကိစ္စံ ကာတုံ အသမတ္ထော’’တိ ဘဝန္တရေပိ အညံ တိတ္ထကရံ ‘‘အယံ မေ သတ္ထာ’’တိ ဧဝံ ဂဏှေယျ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

"අන්‍ය ශාස්තෘවරයකු" යන්නෙන්, "මොහු මගේ ශාස්තෘවරයාය, ශාස්තෘ කෘත්‍යය කිරීමට (බුදුරජාණන් වහන්සේ) අසමත්ය" යැයි සිතා, අන්‍ය භවයකදී වුවද අන්‍ය තීර්ථකරයෙකු "මොහු මගේ ශාස්තෘවරයාය" ලෙස පිළිගැනීමක් (ආර්ය පුද්ගලයාට) කිසිසේත් සිදු නොවන බව අර්ථයයි.

၁၂၉. ဧကိဿာ လောကဓာတုယာတိ ဒသသဟဿိလောကဓာတုယာ. တီဏိ ဟိ ခေတ္တာနိ ဇာတိခေတ္တံ အာဏာခေတ္တံ ဝိသယခေတ္တံ. တတ္ထ ဇာတိခေတ္တံ နာမ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု. သာ ဟိ တထာဂတဿ မာတုကုစ္ဆိဩက္ကမနကာလေ နိက္ခမနကာလေ သမ္ဗောဓိကာလေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ အာယုသင်္ခါရောဿဇ္ဇနေ ပရိနိဗ္ဗာနေ စ ကမ္ပတိ. ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ ပန အာဏာခေတ္တံ နာမ. အာဋာနာဋိယမောရပရိတ္တဓဇဂ္ဂပရိတ္တရတနပရိတ္တာဒီနဉှိ ဧတ္ထ အာဏာ ဝတ္တတိ. ဝိသယခေတ္တဿ ပန ပရိမာဏံ နတ္ထိ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ‘‘ယာဝတကံ ဉာဏံ တာဝတကံ နေယျံ, ယာဝတကံ နေယျံ တာဝတကံ ဉာဏံ, ဉာဏပရိယန္တိကံ နေယျံ နေယျပရိယန္တိကံ ဉာဏ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၃.၅) ဝစနတော အဝိသယော နာမ နတ္ထိ.

129. "එක් ලෝක ධාතුවක" යනු දසදහසක් ලෝක ධාතුවයි. ක්ෂේත්‍ර (විෂය පථයන්) තුනකි: ජාති ක්ෂේත්‍රය, ආඥා ක්ෂේත්‍රය සහ විෂය ක්ෂේත්‍රයයි. එහි ජාති ක්ෂේත්‍රය නම් දසදහසක් ලෝක ධාතුවයි. එය තථාගතයන් වහන්සේ මවුකුස පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි, මවුකුසින් නික්මෙන (උපදින) කල්හි, අභිසම්බෝධිය ලබන කල්හි, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි, ආයු සංස්කාරය අතහරින කල්හි සහ පිරිනිවන් පානා කල්හි කම්පා වේ. කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල ආඥා ක්ෂේත්‍රය නම් වේ. ආටානාටිය, මෝර පිරිත, ධජග්ග පිරිත, රතන පිරිත ආදියේ ආඥා බලය මෙහි පවතියි. විෂය ක්ෂේත්‍රයට ප්‍රමාණයක් නැත. බුදුවරුන්ගේ "යම්තාක් ඥානය ඇද්ද, ඒ තාක් දතයුතු දේ (ඥෙය මණ්ඩලය) ඇත, යම්තාක් දතයුතු දේ ඇද්ද, ඒ තාක් ඥානය ඇත, ඥානය කෙළවර කොට දතයුතු දේ ඇත, දතයුතු දේ කෙළවර කොට ඥානය ඇත" යන දේශනාවට අනුව බුදුවරුන්ට විෂය නොවන දෙයක් නම් නැත.

ဣမေသု ပန တီသု ခေတ္တေသု ဌပေတွာ ဣမံ စက္ကဝါဠံ အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သုတ္တံ နတ္ထိ, န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထိ. တီဏိ ပိဋကာနိ ဝိနယပိဋကံ သုတ္တန္တပိဋကံ အဘိဓမ္မပိဋကံ, တိဿော သင်္ဂီတိယော မဟာကဿပတ္ထေရဿ သင်္ဂီတိ, ယသတ္ထေရဿ သင်္ဂီတိ, မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရဿ သင်္ဂီတီတိ. ဣမာ တိဿော သင်္ဂီတိယော အာရုဠှေ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ ဣမံ [Pg.80] စက္ကဝါဠံ မုဉ္စိတွာ အညတ္ထ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သုတ္တံ နတ္ထိ, န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထိ.

මේ ක්ෂේත්‍ර තුන අතරින්, අපගේ මේ සක්වල හැර වෙනත් සක්වලක බුදුවරුන් උපදින බවට සූත්‍ර පාඨයක් නැත, නමුත් නූපදින බවට පාඨ ඇත. විනය පිටකය, සුත්තන්ත පිටකය, අභිධම්ම පිටකය යන තිපිටකය ද, මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේගේ සංගායනාව, යස මහ රහතන් වහන්සේගේ සංගායනාව සහ මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහ රහතන් වහන්සේගේ සංගායනාව යන සංගායනා තුනට ඇතුළත් වූ බුද්ධ වචනයෙහි ද, මෙම සක්වල හැර වෙනත් තැනක බුදුවරුන් උපදින බවට සූත්‍රයක් නැත, නූපදින බවට පමනක් සූත්‍ර ඇත.

အပုဗ္ဗံ အစရိမန္တိ အပုရေ အပစ္ဆာ. ဧကတော န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ပုရေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ဟိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ ဗောဓိံ အပ္ပတွာ န ဥဋ္ဌဟိဿာမီတိ နိသိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ, တာဝ ပုဗ္ဗေတိ န ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗောဓိသတ္တဿ ဟိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏေန ဒသသဟဿစက္ကဝါဠကမ္ပနေနေဝ ခေတ္တပရိဂ္ဂဟော ကတော, အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ နိဝါရိတာဝ ဟောတိ. ပရိနိဗ္ဗာနကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သာသပမတ္တာ ဓာတု တိဋ္ဌတိ, တာဝ ပစ္ဆာတိ န ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓာတူသု ဟိ ဌိတာသု ဗုဒ္ဓါ ဌိတာဝ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဧတ္ထန္တရေ အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ နိဝါရိတာဝ ဟောတိ. ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနေ ပန ဇာတေ အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ န နိဝါရိတာ.

අපූර්ව අචරිම යනු පෙර නොවී පසුව නොවී යන්නයි. බුදුවරුන් එක්වර පහළ නොවෙති, පෙර හෝ පසුව පහළ වෙති යන්න මෙයින් අදහස් වේ. එහිදී බෝධි පල්ලංකයේදී බෝධියට (සර්වඥතාඥානයට) පත් නොවී නොනැගිටිමි යි අදිටන් කරගෙන වැඩසිටි අවස්ථාවේ සිට මව්කුසක ප්‍රතිසන්ධි ගැනීම දක්වා වූ කාලය 'පෙර' යයි නොදැක්විය යුතුය. මන්ද බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ ප්‍රතිසන්ධිග්‍රහණයත් සමඟම දසදහසක් සක්වල කම්පා වීමෙන් ම බුද්ධ ක්ෂේත්‍රය පරිග්‍රහණය කරන ලද බැවින්, වෙනත් බුදුවරයෙකුගේ පහළ වීම වැළකී යයි. පරිනිර්වාණ අවස්ථාවේ සිට අබ ඇටයක් බඳු වූ ධාතූන් වහන්සේ නමක් පවතින තාක් කල් 'පසුව' යයි නොදැක්විය යුතුය. මන්ද ධාතූන් වහන්සේලා පවතින තාක් බුදුවරුන් වැඩසිටිනවා හා සමාන බැවිනි. එබැවින් මෙම කාල පරාසය තුළ වෙනත් බුදුවරයෙකුගේ පහළ වීම වැළකී පවතී. නමුත් ධාතු පරිනිර්වාණය සිදු වූ පසු වෙනත් බුදුවරයෙකුගේ පහළ වීම වැළකී නොපවතී.

တီဏိ ဟိ အန္တရဓာနာနိ နာမ ပရိယတ္တိအန္တရဓာနံ, ပဋိဝေဓအန္တရဓာနံ, ပဋိပတ္တိအန္တရဓာနန္တိ. တတ္ထ ပရိယတ္တီတိ တီဏိ ပိဋကာနိ. ပဋိဝေဓောတိ သစ္စပဋိဝေဓော. ပဋိပတ္တီတိ ပဋိပဒါ. တတ္ထ ပဋိဝေဓော စ ပဋိပတ္တိ စ ဟောတိပိ န ဟောတိပိ. ဧကသ္မိဉှိ ကာလေ ပဋိဝေဓဓရာ ဘိက္ခူ ဗဟူ ဟောန္တိ, ဧသော ဘိက္ခု ပုထုဇ္ဇနောတိ အင်္ဂုလိံ ပသာရေတွာ ဒဿေတဗ္ဗော ဟောတိ. ဣမသ္မိံယေဝ ဒီပေ ဧကဝါရေ ပုထုဇ္ဇနဘိက္ခု နာမ နာဟောသိ. ပဋိပတ္တိပူရိကာပိ ကဒါစိ ဗဟူ ဟောန္တိ ကဒါစိ အပ္ပာ. ဣတိ ပဋိဝေဓော စ ပဋိပတ္တိ စ ဟောတိပိ န ဟောတိပိ, သာသနဋ္ဌိတိယာ ပန ပရိယတ္တိ ပမာဏံ.

අන්තර්ධාන තුනක් ඇත. එනම් පර්යාප්ති අන්තර්ධානය, ප්‍රතිවේධ අන්තර්ධානය සහ ප්‍රතිපත්ති අන්තර්ධානය යි. එහි පර්යාප්තිය යනු පිටක තුනයි. ප්‍රතිවේධය යනු සත්‍යය අවබෝධ කිරීමයි. ප්‍රතිපත්තිය යනු පිළිවෙතයි. එහි ප්‍රතිවේධය සහ ප්‍රතිපත්තිය ඇති වන අවස්ථා මෙන්ම නැති වන අවස්ථා ද ඇත. එක් කාලයක ප්‍රතිවේධය ලැබූ (මාර්ගඵලලාභී) භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ වෙති. එවිට 'මොහු පෘථග්ජන භික්ෂුවකි' යි ඇඟිල්ල දිගු කර පෙන්විය යුතු තත්වයක් පවතී. මෙම ලංකා දීපයේම එක්තරා කාලයක පෘථග්ජන භික්ෂුවක් යනුවෙන් නමක්වත් නොතිබුණි. ප්‍රතිපත්ති පූර්ණය කරන්නෝ ද ඇතැම් විට බොහෝ වෙති, ඇතැම් විට ස්වල්ප වෙති. මෙසේ ප්‍රතිවේධය සහ ප්‍රතිපත්තිය පවතින හෝ නොපවතින අවස්ථා තිබුණ ද, ශාසනයේ පැවැත්ම සඳහා පර්යාප්තියම ප්‍රමාණය (ප්‍රමිතිය) වේ.

ပဏ္ဍိတော ဟိ တေပိဋကံ သုတွာ ဒွေပိ ပူရေတိ. ယထာ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော အာဠာရဿ သန္တိကေ ပဉ္စာဘိညာ သတ္တ စ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယာ ပရိကမ္မံ ပုစ္ဆိ, သော န ဇာနာမီတိ အာဟ. တတော ဥဒကဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ အဓိဂတံ ဝိသေသံ သံသန္ဒေတွာ နေဝသညာနာသညာယတနဿ ပရိကမ္မံ ပုစ္ဆိ, သော အာစိက္ခိ, တဿ ဝစနသမနန္တရမေဝ မဟာသတ္တော တံ သမ္ပာဒေသိ, ဧဝမေဝ ပညဝါ ဘိက္ခု ပရိယတ္တိံ သုတွာ ဒွေပိ ပူရေတိ. တသ္မာ ပရိယတ္တိယာ ဌိတာယ သာသနံ ဌိတံ ဟောတိ.

පණ්ඩිතයා තෙපිටකය අසා (ප්‍රතිපත්ති සහ ප්‍රතිවේධ යන) දෙකම සම්පූර්ණ කරයි. අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ආළාර කාලාමයන් සමීපයේ පංච අභිඥා සහ සප්ත සමාපත්ති උපදවාගෙන, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය සඳහා වූ පරිකර්මය විමසූ විට, ඔහු එය නොදන්නා බව පැවසීය. පසුව උද්දක රාමපුත්තයන් වෙත ගොස් තමා ලැබූ විශේෂත්වය සසඳා බලා නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියේ පරිකර්මය විමසූහ. ඔහු එය කියා දුන් සැණින්ම මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ එය සම්පූර්ණ කළහ. එමෙන්ම ප්‍රඥාවන්ත භික්ෂුව පර්යාප්තිය අසා දෙකම (ප්‍රතිපත්ති සහ ප්‍රතිවේධ) පූර්ණය කරයි. එබැවින් පර්යාප්තිය පවතින තාක් ශාසනය පවතී.

ယဒါ [Pg.81] ပန သာ အန္တရဓာယတိ, တဒါ ပဌမံ အဘိဓမ္မပိဋကံ နဿတိ. တတ္ထ ပဋ္ဌာနံ သဗ္ဗပဌမံ အန္တရဓာယတိ, အနုက္ကမေန ပစ္ဆာ ဓမ္မသင်္ဂဟော, တသ္မိံ အန္တရဟိတေ ဣတရေသု ဒွီသု ပိဋကေသု ဌိတေသု သာသနံ ဌိတမေဝ ဟောတိ. တတ္ထ သုတ္တန္တပိဋကေ အန္တရဓာယမာနေ ပဌမံ အင်္ဂုတ္တရနိကာယော ဧကာဒသကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဧကကာ အန္တရဓာယတိ, တဒနန္တရံ သံယုတ္တနိကာယော စက္ကပေယျာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဩဃတရဏာ အန္တရဓာယတိ, တဒနန္တရံ မဇ္ဈိမနိကာယော ဣန္ဒြိယဘာဝနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မူလပရိယာယာ အန္တရဓာယတိ, တဒနန္တရံ ဒီဃနိကာယော ဒသုတ္တရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဗြဟ္မဇာလာ အန္တရဓာယတိ. ဧကိဿာပိ ဒွိန္နမ္ပိ ဂါထာနံ ပုစ္ဆာ အဒ္ဓါနံ ဂစ္ဆတိ, သာသနံ ဓာရေတုံ န သက္ကောတိ သဘိယပုစ္ဆာ (သု. နိ. သဘိယသုတ္တံ) ဝိယ အာဠဝကပုစ္ဆာ (သု. နိ. အာဠဝကသုတ္တံ; သံ. နိ. ၁.၂၄၆) ဝိယ စ. ဧတာ ကိရ ကဿပဗုဒ္ဓကာလိကာ အန္တရာ သာသနံ ဓာရေတုံ နာသက္ခိံသု.

යම් කලක පර්යාප්තිය අන්තර්ධාන වේ ද, එවිට පළමුව අභිධර්ම පිටකය විනාශ වේ. එහිදී පට්ඨාන ප්‍රකරණය සියල්ලටම පෙර අන්තර්ධාන වේ. අනුපිළිවෙළින් පසුව ධම්මසංගණී ප්‍රකරණය අන්තර්ධාන වේ. එය අන්තර්ධාන වූ විට අනෙක් පිටක දෙක පවතින තාක් ශාසනය පවතින්නේමය. එහිදී සූත්‍ර පිටකය අන්තර්ධාන වීමේදී පළමුව අංගුත්තර නිකාය ඒකාදසක නිපාතයේ සිට ඒකක නිපාතය දක්වා අන්තර්ධාන වේ. ඉන්පසු සංයුත්ත නිකාය චක්කපෙය්‍යාලයේ සිට ඕඝතරණ සූත්‍රය දක්වා අන්තර්ධාන වේ. ඉන්පසු මජ්ඣිම නිකාය ඉන්ද්‍රියභාවනා සූත්‍රයේ සිට මූලපරියාය සූත්‍රය දක්වා අන්තර්ධාන වේ. ඉන්පසු දීඝ නිකාය දසුත්තර සූත්‍රයේ සිට බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දක්වා අන්තර්ධාන වේ. ගාථා එකක හෝ දෙකක විමසීම් පවා දීර්ඝ කාලයක් පවතින්නේ නැත. ශාසනය දරා ගැනීමට නොහැකි වේ. සභිය පෘච්ඡා හෝ ආළවක පෘච්ඡා මෙන් දරා ගැනීමට නොහැකි වේ. මේවා කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ සිට පැවති ඒවා වුවද, අතරතුර කාලයේ ශාසනය දරා ගැනීමට ඒවාට නොහැකි විය.

ဒွီသု ပန ပိဋကေသု အန္တရဟိတေသုပိ ဝိနယပိဋကေ ဌိတေ သာသနံ တိဋ္ဌတိ, ပရိဝါရခန္ဓကေသု အန္တရဟိတေသု ဥဘတောဝိဘင်္ဂေ ဌိတေ ဌိတမေဝ ဟောတိ. ဥဘတောဝိဘင်္ဂေ အန္တရဟိတေ မာတိကာယ ဌိတာယပိ ဌိတမေဝ ဟောတိ. မာတိကာယ အန္တရဟိတာယ ပါတိမောက္ခပဗ္ဗဇ္ဇဥပသမ္ပဒါသု ဌိတာသု သာသနံ တိဋ္ဌတိ. လိင်္ဂမဒ္ဓါနံ ဂစ္ဆတိ, သေတဝတ္ထသမဏဝံသော ပန ကဿပဗုဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ သာသနံ ဓာရေတုံ နာသက္ခိ. ပစ္ဆိမကဿ ပန သစ္စပဋိဝေဓတော ပစ္ဆိမကဿ သီလဘေဒတော စ ပဋ္ဌာယ သာသနံ ဩသက္ကိတံ နာမ ဟောတိ. တတော ပဋ္ဌာယ အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ န ဝါရိတာတိ.

පිටක දෙකක් අන්තර්ධාන වූවත් විනය පිටකය පවතින තාක් ශාසනය පවතී. පරිවාර සහ ඛන්ධක අන්තර්ධාන වුවද, උභතෝ විභංගය පවතින තාක් ශාසනය පවතින්නේමය. උභතෝ විභංගය අන්තර්ධාන වූ විට මාතිකාව පවතින තාක් ද ශාසනය පවතී. මාතිකාව අන්තර්ධාන වූ පසු ප්‍රාතිමෝක්ෂය, පැවිදි කිරීම සහ උපසම්පදාව පවතින තාක් ශාසනය පවතී. භික්ෂු වේශය (ලිංගය) දීර්ඝ කාලයක් පවතී. නමුත් සුදු වත් ඇඳි ශ්‍රමණ වංශය කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ සිට ශාසනය දරා ගැනීමට සමත් නොවීය. අවසන් පුද්ගලයාගේ සත්‍යාවබෝධයෙන් (ප්‍රතිවේධයෙන්) පසුව සහ අවසන් පුද්ගලයාගේ ශීලය බිඳ වැටීමෙන් පසුව ශාසනය පිරිහී ගියේ යයි කියනු ලැබේ. එතැන් සිට වෙනත් බුදුවරයෙකුගේ පහළ වීම වැළකී නැත. මෙසේ අන්තර්ධානය දත යුතුය.

တီဏိ ပရိနိဗ္ဗာနာနိ နာမ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနန္တိ. တတ္ထ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ အဟောသိ, ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ ကုသိနာရာယံ, ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနံ အနာဂတေ ဘဝိဿတိ. သာသနဿ ကိရ ဩသက္ကနကာလေ ဣမသ္မိံ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ဓာတုယော သန္နိပတိတွာ မဟာစေတိယံ ဂမိဿန္တိ, မဟာစေတိယတော နာဂဒီပေ ရာဇာယတနစေတိယံ, တတော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကံ ဂမိဿန္တိ, နာဂဘဝနတောပိ ဒေဝလောကတောပိ ဗြဟ္မလောကတောပိ ဓာတုယော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကမေဝ ဂမိဿန္တိ. သာသပမတ္တာပိ ဓာတု အန္တရာ န နဿိဿတိ. သဗ္ဗာ ဓာတုယော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ ရာသိဘူတာ သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓော ဝိယ ဧကဂ္ဃနာ ဟုတွာ ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော ဝိဿဇ္ဇေဿန္တိ, တာ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဖရိဿန္တိ.

පරිනිර්වාණ තුනකි. එනම් ක්ලේශ පරිනිර්වාණය, ඛන්ධ පරිනිර්වාණය සහ ධාතු පරිනිර්වාණය යි. එහි ක්ලේශ පරිනිර්වාණය බෝධි පල්ලංකයේදී සිදු විය. ඛන්ධ පරිනිර්වාණය කුසිනාරාවේදී සිදු විය. ධාතු පරිනිර්වාණය මතු අනාගතයේදී සිදු වනු ඇත. ශාසනය පිරිහී යන කාලයේදී මෙම ලංකා දීපයේ ස්ථාපිත ධාතූන් වහන්සේලා රැස්ව මහා සෑයට වඩිනු ඇත. මහා සෑයේ සිට නාගදීපයේ රාජායතන චෛත්‍යයට ද, එතැනින් මහා බෝධි පල්ලංකයට ද වඩිනු ඇත. නාග භවනයෙන් ද, දේව ලෝකයෙන් ද, බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් ද ධාතූන් වහන්සේලා මහා බෝධි පල්ලංකයටම වඩිනු ඇත. අබ ඇටයක් බඳු වූ ධාතූන් වහන්සේ නමක් පවා අතරමගදී විනාශ නොවනු ඇත. සියලු ධාතූන් වහන්සේලා මහා බෝධි පල්ලංකයේදී රැස්ව රන් කන්දක් මෙන් එකට ඒකරාශී වී සවනක් රැස් විහිදුවනු ඇත. එම සවනක් රැස් දසදහසක් ලෝකධාතුව පුරා පැතිර යනු ඇත.

တတော [Pg.82] ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ ဒေဝတာ ယော သန္နိပတိတွာ ‘‘အဇ္ဇ သတ္ထာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အဇ္ဇ သာသနံ ဩသက္ကတိ, ပစ္ဆိမဒဿနံ ဒါနိ ဣဒံ အမှာက’’န္တိ ဒသဗလဿ ပရိနိဗ္ဗုတဒိဝသတော မဟန္တတရံ ကာရုညံ ကရိဿန္တိ. ဌပေတွာ အနာဂါမိခီဏာသဝေ အဝသေသာ သကဘာဝေန သဏ္ဌာတုံ န သက္ခိဿန္တိ. ဓာတူသု တေဇောဓာတု ဥဋ္ဌဟိတွာ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဥဂ္ဂစ္ဆိဿတိ, သာသပမတ္တာယပိ ဓာတုယာ သတိ ဧကဇာလာဝ ဘဝိဿတိ, ဓာတူသု ပရိယာဒါနံ ဂတာသု ပစ္ဆိဇ္ဇိဿတိ. ဧဝံ မဟန္တံ အာနုဘာဝံ ဒဿေတွာ ဓာတူသု အန္တရဟိတာသု သာသနံ အန္တရဟိတံ နာမ ဟောတိ. ယာဝ ဧဝံ န အနန္တရဓာယတိ, တာဝ အစရိမံ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုန္တိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ.

එවිට දසදහසක් සක්වල දේවතාවෝ රැස්ව, 'අද අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ පරිනිර්වාණය කරති, අද ශාසනය පිරිහී යයි, මෙය අපගේ අවසන් දැකීමයි' යනුවෙන් සිතා දසබලයන් වහන්සේ පරිනිර්වාණය කළ දිනටත් වඩා වැඩි වූ මහත් කරුණාවෙන් (ශෝකයෙන්) වැළපෙන්නාහ. අනාගාමී සහ රහත් දේවතාවන් හැර සෙසු දේවතාවෝ තමන්ගේ ස්වභාවය දරා ගැනීමට අපොහොසත් වන්නාහ. ධාතූන් වහන්සේලාගෙන් තේජෝ ධාතුව පැනනැගී බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා ඉහළට විහිදී යනු ඇත. අබ ඇටයක් බඳු ධාතූන් වහන්සේ නමක් පවතින තාක් කල් එකම ගිනි දැලක් පවතිනු ඇත. ධාතූන් වහන්සේලා අවසන් වූ විට ගිනි දැල නිවී යනු ඇත. මෙසේ මහා ආනුභාවයක් පෙන්වා ධාතූන් වහන්සේලා අන්තර්ධාන වූ විට ශාසනය අන්තර්ධාන වූවා නම් වේ. මෙසේ අන්තර්ධාන නොවන තාක් කල් 'අචරිම' (පසු නොවූ) යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ බුදුවරු පෙර හෝ පසු නොවී (එක්වර) පහළ වන්නේ යන්න සිදු විය හැක්කක් නොවේ.

ကသ္မာ ပန အပုဗ္ဗံ အစရိမံ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ. အနစ္ဆရိယတ္တာ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ အစ္ဆရိယမနုဿာ. ယထာဟ – ‘‘ဧကပုဂ္ဂလော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အစ္ဆရိယမနုဿော, ကတမော ဧကပုဂ္ဂလော, တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၇၁-၁၇၄).

කවර හෙයින් නම් (බුදුවරු) මෑතක හෝ පෙරක (එක්විට) පහළ නොවන්නාහුද? ආශ්චර්යමත් බවක් නොවන බැවිනි. බුදුවරු වනාහි ආශ්චර්යමත් මනුෂ්‍යයෝ වෙති. එසේම වදාරන ලදී - "මහණෙනි, ලෝකයෙහි උපදින්නා වූ එක් පුද්ගලයෙක් ආශ්චර්යමත් මනුෂ්‍යයෙක් වී උපදියි. ඒ කවර එක් පුද්ගලයෙක්ද? අරහත් සම්මා සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේයි."

ယဒိ စ ဒွေ ဝါ စတ္တာရော ဝါ အဋ္ဌ ဝါ သောဠသ ဝါ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, န အစ္ဆရိယာ ဘဝေယျုံ. ဧကသ္မိဉှိ ဝိဟာရေ ဒွိန္နံ စေတိယာနမ္ပိ လာဘသက္ကာရော ဥဠာရော န ဟောတိ ဘိက္ခူပိ ဗဟုတာယ န အစ္ဆရိယာ ဇာတာ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓါပိ ဘဝေယျုံ. တသ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ.

ඉදින් දෙදෙනෙක් හෝ සිවුදෙනෙක් හෝ අටදෙනෙක් හෝ දහසය දෙනෙක් හෝ එක්විට පහළ වූයේ නම්, ඔවුහු ආශ්චර්යවත් නොවන්නාහ. එක් විහාරයක චෛත්‍ය දෙකක් වුවද ලැබෙන ලාභ සත්කාරය උදාර (මහා) නොවේ. භික්ෂූන් වහන්සේලාද බහුල වීම නිසා ආශ්චර්යවත් නොවන්නාහ. බුදුවරුන් සම්බන්ධයෙන්ද එසේම වන්නේය. එබැවින් (බුදුවරු එක්වර) පහළ නොවෙති.

ဒေသနာယ စ ဝိသေသာဘာဝတော. ယဉှိ သတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒံ ဓမ္မံ ဧကော ဒေသေတိ, အညေန ဥပ္ပဇ္ဇိတွာပိ သောဝ ဒေသေတဗ္ဗော သိယာ. တတော န အစ္ဆရိယော သိယာ, ဧကသ္မိံ ပန ဓမ္မံ ဒေသေန္တေ ဒေသနာပိ အစ္ဆရိယာ ဟောတိ.

දේශනාවේ සුවිශේෂී බවක් නොමැති වන බැවිනි. යම් හෙයකින් එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් සතිපට්ඨානාදි වශයෙන් බෙදුණු යම් ධර්මයක් දේශනා කරන්නේද, තවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් පහළ වුවද උන්වහන්සේ විසින් දේශනා කළ යුත්තේද එම ධර්මයම වේ. එවිට එය ආශ්චර්යවත් නොවේ. එහෙත් එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් ධර්මය දේශනා කරන කල්හි එම දේශනාව ආශ්චර්යවත් වෙයි.

ဝိဝါဒါဘာဝတော စ. ဗဟူသု စ ဗုဒ္ဓေသု ဥပ္ပဇ္ဇန္တေသု ဗဟူနံ အာစရိယာနံ အန္တေဝါသိကာ ဝိယ ‘‘အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ ပါသာဒိကော, အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ မဓုရဿရော လာဘီ ပုညဝါ’’တိ ဝိဝဒေယျုံ, တသ္မာပိ ဧဝံ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အပိစေတံ ကာရဏံ မိလိန္ဒရညာ ပုဋ္ဌေန နာဂသေနတ္ထေရေန ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ဝုတ္တဉှိ (မိ. ပ. ၅.၁.၁) –

විවාද ඇති නොවීම පිණිසද වේ. බුදුවරුන් රාශියක් පහළ වන්නේ නම්, බොහෝ ගුරුවරුන්ගේ ශිෂ්‍යයන් මෙන්, "අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රසාදජනකයි, අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්වරය මධුරයි, ලාභීයි, පින්වන්තයි" කියා වාද කරන්නට ඉඩ ඇත. එහෙයින්ද මෙසේ පහළ නොවෙති. තවද මෙම කරුණ මිළිඳු රජු විසින් අසන ලදුව නාගසේන මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් විස්තර කර ඇත. මෙසේ කියන ලදී -

‘‘တတ္ထ, ဘန္တေ နာဂသေန, ဘာသိတမ္ပေတံ ဘဂဝတာ ‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဒွေ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ [Pg.83] အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’တိ. ဒေသေန္တာ စ, ဘန္တေ နာဂသေန, သဗ္ဗေပိ တထာဂတာ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေ ဒေသေန္တိ, ကထယမာနာ စ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ကထေန္တိ, သိက္ခာပေန္တာ စ တီသု သိက္ခာသု သိက္ခာပေန္တိ, အနုသာသမာနာ စ အပ္ပမာဒပဋိပတ္တိယံ အနုသာသန္တိ. ယဒိ, ဘန္တေ နာဂသေန, သဗ္ဗေသမ္ပိ တထာဂတာနံ ဧကာ ဒေသနာ ဧကာ ကထာ ဧကာ သိက္ခာ ဧကာ အနုသိဋ္ဌိ, ကေန ကာရဏေန ဒွေ တထာဂတာ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ? ဧကေနပိ တာဝ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေန အယံ လောကော ဩဘာသဇာတော. ယဒိ ဒုတိယော ဗုဒ္ဓေါ ဘဝေယျ, ဒွိန္နံ ပဘာယ အယံ လောကော ဘိယျောသောမတ္တာယ ဩဘာသဇာတော ဘဝေယျ. ဩဝဒမာနာ စ ဒွေ တထာဂတာ သုခံ ဩဝဒေယျုံ, အနုသာသမာနာ စ သုခံ အနုသာသေယျုံ, တတ္ထ မေ ကာရဏံ ဗြူဟိ, ယထာဟံ နိဿံသယော ဘဝေယျန္တိ.

"ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී - 'මහණෙනි, එක් ලෝක ධාතුවක අරහත් සම්මා සම්බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු පෙර පසු නොවී (එක්වර) පහළ වීමක් සිදු විය නොහැකිය, එයට අවකාශයක් නැත. එවැනි කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ' යනුවෙනි. ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, සියලු තථාගතයන් වහන්සේලා සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් දේශනා කරති, සතර ආර්ය සත්‍යයන් පවසති, තිස්සිකාහි හික්මවති, අප්‍රමාදීව පිළිපැදීමට අනුශාසනා කරති. ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, ඉදින් සියලු තථාගතයන් වහන්සේලාගේ දේශනාව එකම නම්, කතාව එකම නම්, ශික්ෂාව එකම නම්, අනුශාසනාව එකම නම්, කුමන හේතුවක් නිසා තථාගතයන් වහන්සේලා දෙදෙනෙක් එකම මොහොතක පහළ නොවන්නාහුද? එක් බුද්ධෝත්පාදයකින්ම ලෝකය බෙහෙවින් ආලෝකමත් වේ. ඉදින් දෙවන බුදුවරයෙකුත් පහළ වූයේ නම්, ඒ දෙදෙනාගේම ප්‍රභාවෙන් ලෝකය තවත් අධික ලෙස ආලෝකමත් වන්නේය. තවද තථාගතයන් වහන්සේලා දෙදෙනෙකු අවවාද අනුශාසනා කරන්නේ නම් එය ඉතා පහසුවක් වනු ඇත. ස්වාමීනි, මාගේ සැකය දුරු වන පරිදි ඒ පිළිබඳ කරුණ වදාරන සේක්වා."

အယံ မဟာရာဇ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ, ဧကဿေဝ တထာဂတဿ ဂုဏံ ဓာရေတိ, ယဒိ ဒုတိယော ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, နာယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဓာရေယျ, စလေယျ ကမ္ပေယျ နမေယျ ဩနမေယျ ဝိနမေယျ ဝိကိရေယျ ဝိဓမေယျ ဝိဒ္ဓံသေယျ, န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျ.

"මහා රජතුමනි, මෙම දස දහසක් ලෝක ධාතුව දරාගත හැක්කේ එක් බුදුවරයෙකු පමණි. එක් තථාගතයන් වහන්සේ නමකගේ ගුණය පමණක් එය දරා ගනියි. ඉදින් දෙවන බුදුවරයෙකු පහළ වූයේ නම්, මෙම දස දහසක් ලෝක ධාතුවට එය දරාගත නොහැකි වන්නේය. එය සැලෙන්නේය, කම්පිත වන්නේය, නැමෙන්නේය, පහත් වන්නේය, විනාශ වන්නේය, විසිර යන්නේය, සහමුලින්ම වැනසෙන්නේය, ස්ථාවරව නොසිටින්නේය."

ယထာ, မဟာရာဇ, နာဝါ ဧကပုရိသသန္ဓာရဏီ ဘဝေယျ. ဧကသ္မိံ ပုရိသေ အဘိရူဠှေ သာ နာဝါ သမုပါဒိကာ ဘဝေယျ. အထ ဒုတိယော ပုရိသော အာဂစ္ဆေယျ တာဒိသော အာယုနာ ဝဏ္ဏေန ဝယေန ပမာဏေန ကိသထူလေန သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂေန, သော တံ နာဝံ အဘိရူဟေယျ. အပိနု သာ မဟာရာဇ, နာဝါ ဒွိန္နမ္ပိ ဓာရေယျာတိ? န ဟိ, ဘန္တေ, စလေယျ ကမ္ပေယျ နမေယျ ဩနမေယျ ဝိနမေယျ ဝိကိရေယျ ဝိဓမေယျ ဝိဒ္ဓံသေယျ, န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျ, ဩသီဒေယျ ဥဒကေတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, အယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ, ဧကဿေဝ တထာဂတဿ ဂုဏံ ဓာရေတိ, ယဒိ ဒုတိယော ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, နာယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဓာရေယျ, စလေယျ…ပေ… န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျ.

"මහා රජතුමනි, යම් සේ එක් පුරුෂයෙකු පමණක් දැරිය හැකි බෝට්ටුවක් තිබේද, එක් පුරුෂයෙකු එයට නැඟි කල එම බෝට්ටුව සමබරව පවතියි. ඉක්බිති ආයුෂයෙන්, වර්ණයෙන්, වයසින්, ප්‍රමාණයෙන්, කෘශ හෝ ස්ථුල බවින් හා සියලු ශරීර අවයවයන්ගෙන් ඔහු හා සමාන වූ දෙවන පුරුෂයෙකු පැමිණ එම බෝට්ටුවට නැඟුණේ නම්, මහා රජතුමනි, ඒ බෝට්ටුව දෙදෙනාම දරා ගනියිද?" "නැත ස්වාමීනි, එය සැලෙන්නේය, කම්පිත වන්නේය... සහමුලින් වැනසෙන්නේය, ස්ථාවරව නොසිට දියෙහි ගිලෙන්නේය." "මහා රජතුමනි, එසේමයි, මේ දස දහසක් ලෝක ධාතුව එක් බුදුවරයෙකු පමණක් දරා ගනියි, එක් තථාගතයන් වහන්සේ නමකගේ ගුණය පමණක් දරා ගනියි. ඉදින් දෙවන බුදුවරයෙකු පහළ වුවහොත්, මේ දස දහසක් ලෝක ධාතුවට එය දරාගත නොහැකිව සැලෙන්නේය... ස්ථාවරව නොසිටින්නේය."

ယထာ ဝါ ပန မဟာရာဇ ပုရိသော ယာဝဒတ္ထံ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇေယျ ဆာဒေန္တံ ယာဝကဏ္ဌမဘိပူရယိတွာ, သော ဓာတော ပီဏိတော ပရိပုဏ္ဏော နိရန္တရော တန္ဒိကတော အနောနမိတဒဏ္ဍဇာတော ပုနဒေဝ တတ္တကံ ဘောဇနံ [Pg.84] ဘုဉ္ဇေယျ, အပိနု ခေါ, မဟာရာဇ, ပုရိသော သုခိတော ဘဝေယျာတိ? န ဟိ, ဘန္တေ, သကိံ ဘုတ္တောဝ မရေယျာတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, အယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ …ပေ… န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျာတိ.

"තවද මහා රජතුමනි, යම් පුරුෂයෙක් තමන්ට රිසි පරිදි උගුර දක්වා පිරෙන සේ ආහාර අනුභව කළේ යැයි සිතන්න. එසේ කුස පිරුණු, තෘප්තිමත් වූ, තවදුරටත් ආහාර ගත නොහැකි සේ දැඩි වූ ඔහු නැවතත් එපමණම ආහාර අනුභව කරන්නේ නම්, මහා රජතුමනි, ඒ පුරුෂයා සුවපත් වේද?" "නැත ස්වාමීනි, එක් වරක් අනුභව කළ දෙයින්ම ඔහු මිය යනු ඇත." "මහා රජතුමනි, එසේමයි, මේ දස දහසක් ලෝක ධාතුව එක් බුදුවරයෙකු පමණක් දරා ගනියි... පවතිනු නොහැකිය."

ကိံ နု ခေါ, ဘန္တေ နာဂသေန, အတိဓမ္မဘာရေန ပထဝီ စလတီတိ? ဣဓ, မဟာရာဇ, ဒွေ သကဋာ ရတနပရိပူရိတာ ဘဝေယျုံ ယာဝ မုခသမာ. ဧကသ္မာ သကဋတော ရတနံ ဂဟေတွာ ဧကသ္မိံ သကဋေ အာကိရေယျုံ, အပိနု ခေါ တံ, မဟာရာဇ, သကဋံ ဒွိန္နမ္ပိ သကဋာနံ ရတနံ ဓာရေယျာတိ? န ဟိ, ဘန္တေ, နာဘိပိ တဿ ဖလေယျ, အရာပိ တဿ ဘိဇ္ဇေယျုံ, နေမိပိ တဿ ဩပတေယျ, အက္ခောပိ တဿ ဘိဇ္ဇေယျာတိ. ကိံ နု ခေါ, မဟာရာဇ, အတိရတနဘာရေန သကဋံ ဘိဇ္ဇတီတိ? အာမ, ဘန္တေတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, အတိဓမ္မဘာရေန ပထဝီ စလတီတိ.

"ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, අතිශය වූ ධර්මයේ බර නිසා පොළොව කම්පා වේද?" "මහා රජතුමනි, මෙහි රත්නයන්ගෙන් මුවවිට දක්වා පිරුණු කරත්ත දෙකක් ඇතැයි සිතන්න. එක් කරත්තයක ඇති රත්න ගෙන අනෙක් කරත්තයට දැමූ කළ, මහා රජතුමනි, ඒ කරත්තය කරත්ත දෙකක රත්න බර දරා ගනියිද?" "නැත ස්වාමීනි, එහි පෙකණිය සැලෙන්නේය, අර කැඩෙන්නේය, නෙමි ගැලවෙන්නේය, අක්ෂය බිඳෙන්නේය." "මහා රජතුමනි, අධික වූ රත්න බර නිසා කරත්තය බිඳෙන්නේද?" "එසේය ස්වාමීනි." "මහා රජතුමනි, එලෙසම අතිශය වූ ධර්මයේ බර නිසා පොළොව කම්පා වෙයි."

အပိစ မဟာရာဇ ဣမံ ကာရဏံ ဗုဒ္ဓဗလပရိဒီပနာယ ဩသာရိတံ, အညမ္ပိ တတ္ထ အဘိရူပံ ကာရဏံ သုဏောဟိ, ယေန ကာရဏေန ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယဒိ, မဟာရာဇ, ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တေသံ ပရိသာယ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘‘တုမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဥဘတောပက္ခဇာတာ ဘဝေယျုံ. ယထာ, မဟာရာဇ, ဒွိန္နံ ဗလဝါမစ္စာနံ ပရိသာယ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ‘တုမှာကံ အမစ္စော အမှာကံ အမစ္စော’တိ ဥဘတောပက္ခဇာတာ ဟောန္တိ, ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, ယဒိ, ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တေသံ ပရိသာယ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ‘တုမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ’တိ ဥဘတောပက္ခဇာတာ ဘဝေယျုံ. ဣဒံ တာဝ, မဟာရာဇ, ဧကံ ကာရဏံ, ယေန ကာရဏေန ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ.

"තවද මහා රජතුමනි, මෙම කරුණ බුද්ධ බලය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස දක්වන ලදී. බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු එකවර පහළ නොවීමට තවත් සුදුසු හේතුවක් අසන්න. මහා රජතුමනි, ඉදින් සම්මා සම්බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු එකම මොහොතක පහළ වූයේ නම්, උන්වහන්සේලාගේ පිරිස අතර, 'ඔබේ බුදුරජාණන් වහන්සේ, අපේ බුදුරජාණන් වහන්සේ' කියා දෙපසකට බෙදී විවාද ඇති වන්නට ඉඩ තිබේ. මහා රජතුමනි, බලවත් අමාත්‍යවරුන් දෙදෙනෙකුගේ පිරිස අතර 'ඔබේ අමාත්‍යවරයා, අපේ අමාත්‍යවරයා' කියා දෙපසකට බෙදී විවාද ඇති වන්නාක් මෙනි. එසේම මහා රජතුමනි, ඉදින් සම්මා සම්බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු එකම මොහොතක පහළ වූයේ නම්, උන්වහන්සේලාගේ පිරිස අතර විවාද ඇති වී දෙපසකට බෙදෙන්නාහ. මහා රජතුමනි, සම්මා සම්බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු එකවර පහළ නොවීමට මෙය එක් හේතුවකි."

အပရမ္ပိ, မဟာရာဇ, ဥတ္တရိံ ကာရဏံ သုဏောဟိ, ယေန ကာရဏေန ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယဒိ, မဟာရာဇ, ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, အဂ္ဂေါ ဗုဒ္ဓေါတိ ယံ ဝစနံ, တံ မိစ္ဆာ ဘဝေယျ. ဇေဋ္ဌော ဗုဒ္ဓေါတိ ယံ ဝစနံ, တံ မိစ္ဆာ ဘဝေယျ. သေဋ္ဌော ဗုဒ္ဓေါတိ, ဝိသိဋ္ဌော ဗုဒ္ဓေါတိ, ဥတ္တမော ဗုဒ္ဓေါတိ, ပဝရော ဗုဒ္ဓေါတိ, အသမော ဗုဒ္ဓေါတိ, အသမသမော ဗုဒ္ဓေါတိ, အပ္ပဋိသမော ဗုဒ္ဓေါတိ, အပ္ပဋိဘာဂေါ ဗုဒ္ဓေါတိ, အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော ဗုဒ္ဓေါတိ ယံ ဝစနံ, တံ မိစ္ဆာ ဘဝေယျ. ဣဒမ္ပိ ခေါ တွံ, မဟာရာဇ[Pg.85], ကာရဏံ အတ္ထတော သမ္ပဋိစ္ဆ, ယေန ကာရဏေန ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ.

“මහාරාජයෙනි, යම් හේතුවකින් සම්මා සම්බුදුවරු දෙනමක් එකම මොහොතක ලොව පහළ නොවෙත් ද, ඒ සඳහා තවත් උසස් වූ කරුණක් අසන්න. මහාරාජයෙනි, ඉදින් සම්මා සම්බුදුවරු දෙනමක් එකම මොහොතක පහළ වන්නේ නම්, ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වන සේක’ යන යම් වචනයක් ඇද්ද, එය අසත්‍ය වන්නේය. ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ ජ්‍යෙෂ්ඨ වන සේක’ යන යම් වචනයක් ඇද්ද, එය අසත්‍ය වන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨය, විශිෂ්ටය, උත්තමය, ප්‍රවරය, අසමය, අසමසමය, අප්පටිසමය (ප්‍රතිසම රහිතය), අප්පටිබාගය (සමාන කොටසක් රහිතය), අප්පටිපුග්ගලය (සම පුද්ගලයෙකු රහිතය) යන යම් වචනයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල අසත්‍ය වන්නේය. මහාරාජයෙනි, යම් හේතුවකින් සම්මා සම්බුදුවරු දෙනමක් එකම මොහොතක පහළ නොවෙත් ද, මේ කරුණ ද අර්ථ වශයෙන් පිළිගන්න.”

အပိစ ခေါ မဟာရာဇ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သဘာဝပကတိ ဧသာ, ယံ ဧကောယေဝ ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကသ္မာ ကာရဏာ? မဟန္တတာယ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဂုဏာနံ. အညမ္ပိ မဟာရာဇ ယံ လောကေ မဟန္တံ, တံ ဧကံယေဝ ဟောတိ. ပထဝီ, မဟာရာဇ, မဟန္တီ, သာ ဧကာယေဝ. သာဂရော မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. သိနေရု ဂိရိရာဇာ မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. အာကာသော မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. သက္ကော မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. မာရော မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. ဗြဟ္မာ မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ လောကသ္မိံ. ယတ္ထ တေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတ္ထ အညဿ ဩကာသော န ဟောတိ. တသ္မာ, မဟာရာဇ, တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဧကောယေဝ လောကသ္မိံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. သုကထိတော, ဘန္တေ နာဂသေန, ပဉှော ဩပမ္မေဟိ ကာရဏေဟီ’’တိ.

“එපමණක් නොව මහාරාජයෙනි, ලෝකයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක්ම පහළ වීම භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ස්වභාව ධර්මතාවයකි. එයට හේතුව කුමක්ද? සර්වඥ බුදුගුණවල ඇති මහත් භාවය නිසාය. මහාරාජයෙනි, ලෝකයෙහි යමක් ඉතා විශාල වේ ද, එය එකක්ම වන්නේය. ඒ බව තවත් කරුණකින් අසන්න. මහාරාජයෙනි, පෘථිවිය ඉතා විශාලය, එය එකක්ම වේ. සාගරය විශාලය, එය එකක්ම වේ. මහාමේරු පර්වත රාජයා විශාලය, එය එකක්ම වේ. ආකාශය විශාලය, එය එකක්ම වේ. ශක්‍රයා විශාලය, ඔහුද එක් අයෙක්ම වේ. මාරයා විශාලය, ඔහුද එක් අයෙක්ම වේ. මහා බ්‍රහ්මයා විශාලය, ඔහුද එක් අයෙක්ම වේ. එලෙසම අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක, උන්වහන්සේ ලෝකයෙහි එක් නමක්ම වන සේක. උන්වහන්සේ පහළ වන තැනක වෙනත් කෙනෙකුට අවකාශයක් නැත. මහාරාජයෙනි, එබැවින් අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි එක් නමක්ම පහළ වන සේක.” “ස්වාමීනි, නාගසේනයන් වහන්ස, උපමාවන් හා කරුණු මගින් මෙම ප්‍රශ්නය මැනවින් විසඳන ලද්දේය.”

ဧကိဿာ လောကဓာတုယာတိ ဧကသ္မိံ စက္ကဝါဠေ. ဟေဋ္ဌာ ဣမိနာဝ ပဒေန ဒသစက္ကဝါဠသဟဿာနိ ဂဟိတာနိ တာနိပိ, ဧကစက္ကဝါဠေနေဝ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋန္တိ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဣမသ္မိံယေဝ စက္ကဝါဠေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနေ ပန ဝါရိတေ ဣတော အညေသု စက္ကဝါဠေသု နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝါရိတမေဝ ဟောတိ.

‘එක් ලෝක ධාතුවක’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එක් චක්‍රාවාටයකි. මෙහිදී මෙම පදයෙන් දස දහසක් චක්‍රාවාටයන් ගැන කියවුණ ද, ඒවා එක් චක්‍රාවාටයක් ලෙසම සීමා කිරීම යෝග්‍ය වේ. මන්ද බුදුවරුන් පහළ වන්නේ අපගේ මෙම චක්‍රාවාටයේමය. උන්වහන්සේලා පහළ වන ස්ථානය මෙසේ සීමා කළ විට, මෙයින් පරිබාහිර වූ අනෙක් චක්‍රාවාටවල උන්වහන්සේලා පහළ නොවන බව ඉන් තහවුරු වේ.

အပုဗ္ဗံ အစရိမန္တိ ဧတ္ထ စက္ကရတနပါတုဘာဝတော ပုဗ္ဗေ ပုဗ္ဗံ, တဿေဝ အန္တရဓာနတော ပစ္ဆာ စရိမံ. တတ္ထ ဒွိဓာ စက္ကရတနဿ အန္တရဓာနံ ဟောတိ, စက္ကဝတ္တိနော ကာလံကိရိယတော ဝါ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဝါ. အန္တရဓာယမာနဉ္စ ပန တံ ကာလံကိရိယတော ဝါ ပဗ္ဗဇ္ဇတော ဝါ သတ္တမေ ဒိဝသေ အန္တရဓာယတိ, တတော ပရံ စက္ကဝတ္တိနော ပါတုဘာဝေါ အဝါရိတော.

‘අපූර්වං අචරිමං’ (පෙර පසු නොවන) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: සක්විති රජෙකුගේ සක් රුවන පහළ වීමට පෙර කාලය ‘පූර්ව’ ලෙසත්, එය අතුරුදහන් වූ පසු කාලය ‘චරිම’ ලෙසත් හැඳින්වේ. එහිදී සක් රුවන අතුරුදහන් වීම ආකාර දෙකකින් සිදු වේ; එනම් සක්විති රජු කළුරිය කිරීමෙන් හෝ පැවිදි වීමෙනි. සක්විති රජු කළුරිය කළ හෝ පැවිදි වූ හත්වැනි දිනයේදී සක් රුවන අතුරුදහන් වේ. ඉන් පසුව වෙනත් සක්විති රජෙකු පහළ වීමට බාධාවක් නැත.

ကသ္မာ ပန ဧကစက္ကဝါဠေ ဒွေ စက္ကဝတ္တိနော နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ. ဝိဝါဒုပစ္ဆေဒတော အစ္ဆရိယဘာဝတော စက္ကရတနဿ မဟာနုဘာဝတော စ. ဒွီသု ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တေသု ‘‘အမှာကံ ရာဇာ မဟန္တော အမှာကံ ရာဇာ မဟန္တော’’တိ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. ဧကသ္မိံ ဒီပေ စက္ကဝတ္တီတိ စ ဧကသ္မိံ ဒီပေ စက္ကဝတ္တီတိ စ အနစ္ဆရိယာ ဘဝေယျုံ[Pg.86]. ယော စာယံ စက္ကရတနဿ ဒွိသဟဿဒီပပရိဝါရေသု စတူသု မဟာဒီပေသု ဣဿရိယာနုပ္ပဒါနသမတ္ထော မဟာနုဘာဝေါ, သော ပရိဟာယေထ. ဣတိ ဝိဝါဒုပစ္ဆေဒတော အစ္ဆရိယဘာဝတော စက္ကရတနဿ မဟာနုဘာဝတော စ န ဧကစက္ကဝါဠေ ဒွေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ.

එක් චක්‍රාවාටයක සක්විති රජවරුන් දෙනමක් එකවර පහළ නොවන්නේ ඇයි? එය විවාදයන් වැළැක්වීමටත්, ආශ්චර්යමත් බව රැක ගැනීමටත්, සක් රුවනෙහි පවතින මහා අනුභාවය නිසාත් සිදු වන්නකි. ඉදින් සක්විති රජවරු දෙනමක් පහළ වුවහොත්, ‘අපේ රජු ශ්‍රේෂ්ඨයි, අපේ රජු ශ්‍රේෂ්ඨයි’ යනුවෙන් මහා විවාදයක් හටගත හැකිය. තවද, එක් ද්වීපයක එක් සක්විති රජෙකු සිටීම සාමාන්‍ය දෙයක් වුවහොත් එහි ආශ්චර්යයක් නැත. ද්වීප දෙදහසක් පිරිවර ඇති මහා ද්වීප සතරෙහිම ආධිපත්‍යය පතුරුවන සක් රුවනෙහි පවතින ඒ මහා අනුභාවය ද සක්විති රජවරු දෙදෙනෙකු සිටියහොත් පිරිහීමට ලක්වේ. එබැවින් විවාද වැළැක්වීමට, ආශ්චර්යය රැකීමට හා සක් රුවනෙහි මහා අනුභාවය නිසා එක් චක්‍රාවාටයක සක්විති රජවරු දෙනමක් එකවර පහළ නොවෙති.

၁၃၀. ယံ ဣတ္ထီ အဿ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧတ္ထ တိဋ္ဌတု တာဝ သဗ္ဗညုဂုဏေ နိဗ္ဗတ္တေတွာ လောကုတ္တာရဏသမတ္ထော ဗုဒ္ဓဘာဝေါ, ပဏိဓာနမတ္တမ္ပိ ဣတ္ထိယာ န သမ္ပဇ္ဇတိ.

130. ‘ස්ත්‍රියක් අර්හත් සම්මා සම්බුද්ධ වන්නේය යන කරුණ’ ගැන මෙසේ දත යුතුය: සර්වඥතා ඥානය ලබා ලෝකය සසරින් එතෙර කරවන බුදු බව පසෙක තැබුවද, බුදු බව පතා කරනු ලබන ප්‍රාර්ථනාව (මහා අභිනීහාරය) පවා ස්ත්‍රියකට සම්පූර්ණ කළ නොහැකිය.

မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ, ဟေတု သတ္ထာရဒဿနံ;

ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဂုဏသမ္ပတ္တိ, အဓိကာရော စ ဆန္ဒတာ;

အဋ္ဌဓမ္မသမောဓာနာ, အဘိနီဟာရော သမိဇ္ဈတီတိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၅၉) –

“මනුෂ්‍යත්වය, පුරුෂ ලිංග සම්පත්තිය, හේතු සම්පත්තිය, බුදුන් දැකීම, පැවිදි බව, අභිඥාදී ගුණ සම්පත්තිය, ජීවිත පරිත්‍යාගයෙන් යුත් අධිකාරය සහ දැඩි කැමැත්ත (ඡන්දතාව) යන මෙම අංග අට සම්පූර්ණ වූ විට බුදු බව සඳහා කරනු ලබන අභිනීහාරය සාර්ථක වේ.”

ဣမာနိ ဟိ ပဏိဓာနသမ္ပတ္တိကာရဏာနိ. ဣတိ ပဏိဓာနမ္ပိ သမ္ပာဒေတုံ အသမတ္ထာယ ဣတ္ထိယာ ကုတော ဗုဒ္ဓဘာဝေါတိ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော ယံ ဣတ္ထီ အဿ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗာကာရပရိပူရော စ ပုညုဿယော သဗ္ဗာကာရပရိပူရမေဝ အတ္တဘာဝံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ပုရိသောဝ အရဟံ ဟောတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ.

මේවා බුදු බව ප්‍රාර්ථනා කිරීමේදී තිබිය යුතු අවශ්‍යතා වේ. මෙලෙස ප්‍රාර්ථනාව පවා සම්පූර්ණ කිරීමට අසමත් වූ ස්ත්‍රියකට බුදු බවක් කොයින්ද? එබැවින් ‘ස්ත්‍රියක් අර්හත් සම්මා සම්බුද්ධ වීම සිදු විය නොහැක්කකි, එයට අවකාශයක් නැත’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ පින් සමූහය විසින් උපදවනු ලබන්නේ සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ ආත්ම භාවයක් (ශරීරයක්) බැවින්, පුරුෂයෙකුම අර්හත් සම්මා සම්බුද්ධ වන්නේය.

ယံ ဣတ္ထီ ရာဇာ အဿ စက္ကဝတ္တီတိအာဒီသုပိ ယသ္မာ ဣတ္ထိယာ ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှတာဒီနံ အဘာဝေန လက္ခဏာနိ န ပရိပူရေန္တိ, ဣတ္ထိရတနာဘာဝေန သတ္တရတနသမင်္ဂိတာ န သမ္ပဇ္ဇတိ, သဗ္ဗမနုဿေဟိ စ အဓိကော အတ္တဘာဝေါ န ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော ယံ ဣတ္ထီ ရာဇာ အဿ စက္ကဝတ္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ စ သက္ကတ္တာဒီနိ တီဏိ ဌာနာနိ ဥတ္တမာနိ, ဣတ္ထိလိင်္ဂဉ္စ ဟီနံ, တသ္မာ တဿာ သက္ကတ္တာဒီနိပိ ပဋိသိဒ္ဓါနိ.

‘ස්ත්‍රියක් සක්විති රජ වන්නේය’ යන කරුණෙහිදී ද, ස්ත්‍රියකගේ ශරීරයේ කෝසොහිත වත්ථගුය්හ (කොපුවකින් වැසුණු ලිංගික ප්‍රදේශය) ආදී මහා පුරුෂ ලක්ෂණ නොමැති බැවින් ඇයට ඒ ලක්ෂණ සම්පූර්ණ නොවේ. ස්ත්‍රී රත්නයක් නොමැති වීම නිසා සප්ත රත්නයන්ගේ එකතුව ඇයට හිමි නොවේ. තවද ඇයට සියලු මිනිසුන්ට වඩා උසස් වූ ආත්ම භාවයක් නැත. එබැවින් ‘ස්ත්‍රියක් සක්විති රජ වීම සිදු විය නොහැක්කකි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. ශක්‍ර බව ආදී තනතුරු තුන උසස් වන අතර ස්ත්‍රී ලිංගය හීන බැවින්, ඇයට ශක්‍ර තනතුර ආදිය දැරීම ද ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත.

နနု စ ယထာ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ, ဧဝံ ပုရိသလိင်္ဂမ္ပိ ဗြဟ္မလောကေ နတ္ထိ? တသ္မာ ‘‘ယံ ပုရိသော ဗြဟ္မတ္တံ ကရေယျ, ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိပိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ. နော န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ? ဣဓ ပုရိသဿ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တနတော. ဗြဟ္မတ္တန္တိ ဟိ မဟာဗြဟ္မတ္တံ အဓိပ္ပေတံ. ဣတ္ထီ စ ဣဓ ဈာနံ ဘာဝေတွာ ကာလံ ကတွာ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ, န မဟာဗြဟ္မာနံ, ပုရိသော ပန တတ္ထ န ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. သမာနေပိ စေတ္ထ ဥဘယလိင်္ဂါဘာဝေ ပုရိသသဏ္ဌာနာဝ ဗြဟ္မာနော, န ဣတ္ထိသဏ္ဌာနာ, တသ္မာ သုဝုတ္တမေဝေတံ.

“ස්වාමීනි, බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ස්ත්‍රී ලිංගය මෙන්ම පුරුෂ ලිංගය ද නොමැති නොවේද? එසේ නම් ‘පුරුෂයෙකුට බ්‍රහ්ම පදවිය ලැබිය හැකිය’ යන කරුණ ද නොපැවසිය යුතු නොවේද?” නැත, එය එසේ නොවේ. එය පැවසිය යුතුමය. මන්ද යත්, මෙලොව සිටින පුරුෂයෙකු එහි උපදින බැවිනි. මෙහි ‘බ්‍රහ්ම පදවිය’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මහා බ්‍රහ්ම බවයි. ස්ත්‍රියක මෙලොවදී ධ්‍යාන වඩා මියගොස් බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ බ්‍රහ්මයන් අතර උපත ලැබුවද, ඇය මහා බ්‍රහ්මයෙකු ලෙස උපත නොලබයි. නමුත් පුරුෂයෙකු එහි (මහා බ්‍රහ්ම ලෙස) උපත නොලබන්නේ යැයි කිව නොහැකිය. ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංග දෙකම එහි නොමැති වුවද, බ්‍රහ්මයන් පෙනුමෙන් පුරුෂ ස්වරූපයක් මිස ස්ත්‍රී ස්වරූපයක් නොගනිති. එබැවින් එම ප්‍රකාශය මැනවින් වදාරන ලද්දකි.

၁၃၁. ကာယဒုစ္စရိတဿာတိအာဒီသု [Pg.87] ယထာ နိမ္ဗဗီဇကောသာတကီဗီဇာဒီနိ မဓုရဖလံ န နိဗ္ဗတ္တေန္တိ, အသာတံ အမဓုရမေဝ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ, ဧဝံ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ မဓုရဝိပါကံ န နိဗ္ဗတ္တေန္တိ, အမဓုရမေဝ ဝိပါကံ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ. ယထာ စ ဥစ္ဆုဗီဇသာလိဗီဇာဒီနိ မဓုရံ သာဒုရသမေဝ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ, န အသာတံ ကဋုကံ, ဧဝံ ကာယသုစရိတာဒီနိ မဓုရမေဝ ဝိပါကံ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ, န အမဓုရံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

131. ‘කාය දුශ්චරිතය’ ආදී කරුණුවලදී මෙසේ දත යුතුය: කොහොඹ බීජ, තිත්ත වැටකොළු බීජ ආදියෙන් මිහිරි ඵලයක් නොලැබෙන අතර, ඒවායින් ලැබෙන්නේ අමිහිරි තිත්ත ඵලයක්ම පමණි. එලෙසම කාය දුශ්චරිත ආදියෙන් මිහිරි විපාකයක් නොලැබෙන අතර ලැබෙන්නේ අමිහිරි විපාකයක්මය. උක් බීජ, හැල් වී බීජ ආදියෙන් මිහිරි රසවත් ඵලයන්ම ලැබෙන අතර අමිහිරි හෝ කටුක ඵල ලැබෙන්නේ නැත. එලෙසම කාය සුචරිත ආදියෙන් ලැබෙන්නේ මිහිරි විපාකයන්මය, අමිහිරි විපාක නොවේ. මෙසේද වදාරන ලදී -

‘‘ယာဒိသံ ဝပတေ ဗီဇံ, တာဒိသံ ဟရတေ ဖလံ;

ကလျာဏကာရီ ကလျာဏံ, ပါပကာရီ စ ပါပက’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၅၆);

“යම් බීජයක් වපුරන්නේ ද, එවැනිම ඵලයක් නෙළා ගන්නේය. යහපත කරන්නා යහපත් ඵල ද, පව කරන්නා අයහපත් ඵල ද ලබන්නේය.”

တသ္မာ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော ယံ ကာယဒုစ္စရိတဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

එබැවින් ‘කාය දුශ්චරිතයේ (මිහිරි විපාකයක් ලැබීම) සිදු විය නොහැක්කකි, එයට අවකාශයක් නැත’ යනුවෙන් වදාරන ලදී.”

ကာယဒုစ္စရိတသမင်္ဂီတိအာဒီသု သမင်္ဂီတိ ပဉ္စဝိဓာ သမင်္ဂိတာ အာယူဟနသမင်္ဂိတာ စေတနာသမင်္ဂိတာ ကမ္မသမင်္ဂိတာ ဝိပါကသမင်္ဂိတာ, ဥပဋ္ဌာနသမင်္ဂိတာတိ. တတ္ထ ကုသလာကုသလကမ္မာယူဟနက္ခဏေ အာယူဟနသမင်္ဂိတာတိ ဝုစ္စတိ. တထာ စေတနာသမင်္ဂိတာ. ယာဝ ပန အရဟတ္တံ န ပါပုဏန္တိ, တာဝ သဗ္ဗေပိ သတ္တာ ပုဗ္ဗေ ဥပစိတံ ဝိပါကာရဟံ ကမ္မံ သန္ဓာယ ‘‘ကမ္မသမင်္ဂိနော’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဧသာ ကမ္မသမင်္ဂိတာ. ဝိပါကသမင်္ဂိတာ ဝိပါကက္ခဏေယေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယာဝ ပန သတ္တာ အရဟတ္တံ န ပါပုဏန္တိ, တာဝ နေသံ တတော တတော စဝိတွာ နိရယေ တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အဂ္ဂိဇာလလောဟကုမ္ဘိအာဒီဟိ ဥပဋ္ဌာနာကာရေဟိ နိရယော, ဂဗ္ဘသေယျကတ္တံ အာပဇ္ဇမာနာနံ မာတုကုစ္ဆိ, ဒေဝေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ကပ္ပရုက္ခဝိမာနာဒီဟိ ဥပဋ္ဌာနာကာရေဟိ ဒေဝလောကောတိ ဧဝံ ဥပ္ပတ္တိနိမိတ္တံ ဥပဋ္ဌာတိ, ဣတိ နေသံ ဣမိနာ ဥပ္ပတ္တိနိမိတ္တဥပဋ္ဌာနေန အပရိမုတ္တတာ ဥပဋ္ဌာနသမင်္ဂိတာ နာမ. သာ စလတိ သေသာ နိစ္စလာ. နိရယေ ဟိ ဥပဋ္ဌိတေပိ ဒေဝလောကော ဥပဋ္ဌာတိ, ဒေဝလောကေ ဥပဋ္ဌိတေပိ နိရယော ဥပဋ္ဌာတိ, မနုဿလောကေ ဥပဋ္ဌိတေပိ တိရစ္ဆာနယောနိ ဥပဋ္ဌာတိ, တိရစ္ဆာနယောနိယာ စ ဥပဋ္ဌိတာယပိ မနုဿလောကော ဥပဋ္ဌာတိယေဝ.

‘කායදුච්චරිතසමංගී’ (කාය දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා) යනාදී තැන්වල ‘සමංගී’ (යුක්ත වීම) යනු පස් වැදෑරුම් වේ. එනම්: ආයූහන සමංගී බව, චේතනා සමංගී බව, කර්ම සමංගී බව, විපාක සමංගී බව සහ උපස්ථාන සමංගී බව යන්නයි. එහිදී කුසල් හෝ අකුසල් කර්මයන් රැස් කරන (සිදු කරන) මොහොතේ පවතින තත්ත්වය ‘ආයූහන සමංගී බව’ යැයි කියනු ලැබේ. චේතනා සමංගී බව ද එසේමය. යම් තාක් රහත් බවට පත් නොවේ ද, ඒ තාක් සියලු සත්වයෝ පෙර රැස් කළා වූ ද, විපාක දීමට සුදුසු වූ ද කර්මය මුල් කරගෙන ‘කර්මයෙන් යුක්ත වූවෝ’ (කම්මසමංගිනෝ) යැයි කියනු ලබති. මෙය ‘කර්ම සමංගී බව’ යි. විපාක සමංගී බව වනාහි විපාක දෙන මොහොතේම දත යුතුය. යම් තාක් සත්වයෝ රහත් බවට පත් නොවේ ද, ඒ තාක් ඔවුන් ඒ ඒ භවයන්ගෙන් චුත වී නිරයෙහි උපදින කල්හි ගිනිදැල්, ලෝකුඹු නිරය ආදී ලක්ෂණ පහළ වීමෙන් නිරය ද, මව්කුසක පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි මව්කුස ද, දෙවියන් අතර උපදින කල්හි කල්ප වෘක්ෂ, දිව්‍ය විමාන ආදී ලක්ෂණ පහළ වීමෙන් දිව්‍ය ලෝකය ද වශයෙන් මෙසේ උප්පත්ති නිමිත්ත පහළ වෙයි. මෙසේ ඒ සත්වයන්ට මෙම උප්පත්ති නිමිත්ත පහළ වීමෙන් නොමිදුණු බව ‘උපස්ථාන සමංගී බව’ නම් වේ. එය (කර්ම නිමිත්ත/උපස්ථානය) වෙනස් වේ (සෙලවේ), ඉතිරි සමංගී බව් හතර ස්ථාවරය. නිරය නිමිත්ත පහළ වී තිබියදීත් දිව්‍ය ලෝකය පහළ විය හැකිය, දිව්‍ය ලෝකය පහළ වී තිබියදීත් නිරය පහළ විය හැකිය, මනුෂ්‍ය ලෝකය පහළ වී තිබියදීත් තිරිසන් යෝනිය පහළ විය හැකිය, තිරිසන් යෝනිය පහළ වී තිබියදීත් මනුෂ්‍ය ලෝකයම පහළ විය හැකිය.

တတြိဒံ ဝတ္ထု – သောဏဂိရိပါဒေ ကိရ အစေလဝိဟာရေ သောဏတ္ထေရော နာမ ဧကော ဓမ္မကထိကော, တဿ ပိတာ သုနခဇီဝိကော အဟောသိ. ထေရော တံ ပဋိဗာဟန္တောပိ သံဝရေ ဌပေတုံ အသက္ကောန္တော ‘‘မာ နဿိ ဇရကော’’တိ [Pg.88] မဟလ္လကကာလေ အကာမကံ ပဗ္ဗာဇေသိ. တဿ ဂိလာနသေယျာယ နိပန္နဿ နိရယော ဥပဋ္ဌာတိ, သောဏဂိရိပါဒတော မဟန္တာ မဟန္တာ သုနခါ အာဂန္တွာ ခါဒိတုကာမာ ဝိယ သမ္ပရိဝါရေသုံ. သော မဟာဘယဘီတော – ‘‘ဝါရေဟိ, တာတ သောဏ, ဝါရေဟိ, တာတ သောဏာ’’တိ အာဟ. ကိံ မဟာထေရာတိ. န ပဿသိ တာတာတိ တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိ. သောဏတ္ထေရော – ‘‘ကထဉှိ နာမ မာဒိသဿ ပိတာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ, ပတိဋ္ဌာ’ဿ ဘဝိဿာမီ’’တိ သာမဏေရေဟိ နာနာပုပ္ဖာနိ အာဟရာပေတွာ စေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏေသု တလသန္ထရဏပူဇံ အာသနပူဇဉ္စ ကာရေတွာ ပိတရံ မဉ္စေန စေတိယင်္ဂဏံ အာဟရိတွာ မဉ္စေ နိသီဒါပေတွာ – ‘‘အယံ မဟာထေရ-ပူဇာ တုမှာကံ အတ္ထာယ ကတာ ‘အယံ မေ ဘဂဝါ ဒုဂ္ဂတပဏ္ဏာကာရော’တိ ဝတွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ စိတ္တံ ပသာဒေဟီ’’တိ အာဟ. သော မဟာထေရော ပူဇံ ဒိသွာ တထာ ကရောန္တော စိတ္တံ ပသာဒေသိ, တာဝဒေဝဿ ဒေဝလောကော ဥပဋ္ဌာသိ, နန္ဒနဝန-စိတ္တလတာဝန-မိဿကဝန-ဖာရုသကဝနဝိမာနာနိ စေဝ နာဋကာနိ စ ပရိဝါရေတွာ ဌိတာနိ ဝိယ အဟေသုံ. သော ‘‘အပေထ အပေထ သောဏာ’’တိ အာဟ. ကိမိဒံ ထေရာတိ? ဧတာ တေ, တာတ, မာတရော အာဂစ္ဆန္တီတိ. ထေရော ‘‘သဂ္ဂေါ ဥပဋ္ဌိတော မဟာထေရဿာ’’တိ စိန္တေသိ. ဧဝံ ဥပဋ္ဌာနသမင်္ဂိတာ စလတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတာသု သမင်္ဂိတာသု ဣဓ အာယူဟနစေတနာကမ္မသမင်္ဂိတာဝသေန ကာယဒုစ္စရိတသမင်္ဂီတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

මීට අදාළ කතා පුවත මෙයයි – සෝණගිරි පර්වත පාමුල වූ අචේල විහාරයෙහි ධර්ම කථිකයෙකු වූ සෝණ තෙරුන් නමින් එක් ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ විසූහ. උන්වහන්සේගේ පියා බල්ලන් ඇති කර දඩයම් කර ජීවත් වන්නෙකු විය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහු එම අකුසලයෙන් වැළැක්වීමට උත්සාහ කළත් සංවරයෙහි පිහිටුවීමට නොහැකි වූ තැන, ‘මේ මහල්ලා විනාශ නොවේවා’ යි සිතා මහලු වියේදී අකමැත්තෙන් වුව ද ඔහුව පැවිදි කළහ. ඔහු ගිලන් ඇඳෙහි වැතිර සිටියදී නිරය නිමිති පහළ විය. සෝණගිරි පර්වත පාමුල සිට ඉතා විශාල බල්ලන් පැමිණ තමා කෑමට කැමති සේ වට කර ගත්හ. ඔහු මහා බියට පත්ව, “පුත සෝණ, මුන්ව වළක්වන්න! පුත සෝණ, මුන්ව වළක්වන්න!” යැයි කීවේය. “මහා තෙරුන් වහන්ස, කුමක් වළක්වන්න ද?” යැයි විමසූ විට, “පුතේ, තොපට නොපෙනේද?” යැයි පවසා ඒ තොරතුරු පැවසීය. එවිට සෝණ තෙරුන් වහන්සේ, “මා වැනි (ගුණවත්) කෙනෙකුගේ පියා කෙසේ නම් නිරයෙහි උපදින්න ද? මම ඔහුට පිහිට වන්නෙමි” යි සිතා, සාමණේරයන් ලවා නොයෙක් මල් ගෙන්වා චෛත්‍ය මළුවෙහි සහ බෝධි මළුවෙහි මල් අතුරා පූජාවක් කරවා, පියාණන් ඇඳ පිටින්ම මළුවට ගෙන්වා අසුනක හිඳුවා මෙසේ කීහ: “මහා තෙරුන් වහන්ස, මේ පූජාව ඔබ වහන්සේ වෙනුවෙන්ම කරන ලද්දකි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙය මාගේ දුගී පඬුරකි’ යි පවසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ සිත පහදවා ගන්න.” ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේ මල් පූජාව දැක එසේ කරමින් සිත පහදවා ගත්හ. එකෙණෙහිම උන්වහන්සේට දිව්‍ය ලෝකය පහළ විය. නන්දන වනය, චිත්තලතා වනය, මිස්සක වනය, ඵාරුසක වනය සහ දිව්‍ය විමානයන් ද දිව්‍ය අප්සරාවන් ද පිරිවරා සිටින්නාක් මෙන් පෙනුණි. එවිට උන්වහන්සේ, “අහක් වෙන්න, අහක් වෙන්න සෝණ!” යැයි කීහ. “මොකක්ද මේ තෙරුන් වහන්ස?” යැයි විමසූ විට, “පුතේ, මේ ඔබේ මව්වරුන් පැමිණෙති” යැයි කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ “මහා තෙරුන්ට ස්වර්ගය පහළ වී ඇතැයි” සිතූහ. මෙසේ උපස්ථාන සමංගී බව වෙනස් වන බව දත යුතුය. මෙම සමංගීත්වයන් අතුරින් මෙහිදී ‘කායදුච්චරිතසමංගී’ යනාදිය වදාරා ඇත්තේ ආයූහන, චේතනා සහ කර්ම සමංගී බව් වශයෙන්ය.

၁၃၂. ဧဝံ ဝုတ္တေ အာယသ္မာ အာနန္ဒောတိ ‘‘ဧဝံ ဘဂဝတာ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝုတ္တေ ထေရော အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗသုတ္တံ သမန္နာဟရိတွာ ဧဝံ သဿိရိကံ ကတွာ ဒေသိတသုတ္တဿ နာမ ဘဂဝတာ နာမံ န ဂဟိတံ. ဟန္ဒဿ နာမံ ဂဏှာပေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ.

132. ‘ඒවං වුත්තේ ආයස්මා ආනන්දෝ’ යනු – භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම සූත්‍රය වදාළ කල්හි, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මුල පටන් මුළු සූත්‍රයම මෙනෙහි කොට, මෙසේ අලංකාර ලෙස දේශනා කරන ලද සූත්‍රයට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නමක් ලබා නොදුන් බැවින්, “දැන් මම මෙයට නමක් තබවන්නෙමි” යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ.

တသ္မာ တိဟ တွန္တိအာဒီသု အယံ အတ္ထယောဇနာ –

‘තස්මා තිහ ත්වං’ යනාදී තැන්හි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය –

အာနန္ဒ, ယသ္မာ ဣမသ္မိံ ဓမ္မပရိယာယေ ‘‘အဋ္ဌာရသ ခေါ ဣမာ, အာနန္ဒ, ဓာတုယော, ဆ ဣမာ, အာနန္ဒ, ဓာတုယော’’တိ ဧဝံ ဗဟုဓာတုယော ဝိဘတ္တာ, တသ္မာ တိဟ တွံ ဣမံ ဓမ္မပရိယာယံ ဗဟုဓာတုကောတိပိ နံ ဓာရေဟိ. ယသ္မာ ပနေတ္ထ ဓာတုအာယတနပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဋ္ဌာနာဋ္ဌာနဝသေန စတ္တာရော ပရိဝဋ္ဋာ ကထိတာ[Pg.89], တသ္မာ စတုပရိဝဋ္ဋောတိပိ နံ ဓာရေဟိ. ယသ္မာ စ အာဒါသံ ဩလောကေန္တဿ မုခနိမိတ္တံ ဝိယ ဣမံ ဓမ္မပရိယာယံ ဩလောကေန္တဿ ဧတေ ဓာတုအာဒယော အတ္ထာ ပါကဋာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဓမ္မာဒါသောတိပိ နံ ဓာရေဟိ. ယသ္မာ စ ယထာ နာမ ပရသေနမဒ္ဒနာ ယောဓာ သင်္ဂါမတူရိယံ ပဂ္ဂဟေတွာ ပရသေနံ ပဝိသိတွာ သပတ္တေ မဒ္ဒိတွာ အတ္တနော ဇယံ ဂဏှန္တိ, ဧဝမေဝ ကိလေသသေနမဒ္ဒနာ ယောဂိနော ဣဓ ဝုတ္တဝသေန ဝိပဿနံ ပဂ္ဂဟေတွာ ကိလေသေ မဒ္ဒိတွာ အတ္တနော အရဟတ္တဇယံ ဂဏှန္တိ, တသ္မာ အမတဒုန္ဒုဘီတိပိ နံ ဓာရေဟိ. ယသ္မာ စ ယထာ သင်္ဂါမယောဓာ ပဉ္စာဝုဓံ ဂဟေတွာ ပရသေနံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ ဇယံ ဂဏှန္တိ, ဧဝံ ယောဂိနောပိ ဣဓ ဝုတ္တံ ဝိပဿနာဝုဓံ ဂဟေတွာ ကိလေသသေနံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ အရဟတ္တဇယံ ဂဏှန္တိ. တသ္မာ အနုတ္တရော သင်္ဂါမဝိဇယောတိပိ နံ ဓာရေဟီတိ.

“ආනන්දය, යම් හෙයකින් මෙම ධර්ම පර්යායෙහි ‘ආනන්දය, මේ ධාතු දහඅටකි, ආනන්දය, මේ ධාතු සයකි’ වශයෙන් මෙසේ බොහෝ ධාතූන් විභජනය කරන ලද ද, එබැවින් ඔබ මෙම ධර්ම පර්යාය ‘බහුධාතුක සූත්‍රය’ යැයි දරා ගන්න. යම් හෙයකින් මෙහි ධාතු, ආයතන, පටිච්චසමුප්පාද සහ ස්ථානාස්ථාන වශයෙන් වට (පරිවර්තන) සතරක් දේශනා කරන ලද ද, එබැවින් මෙය ‘චතුපරිවට්ට සූත්‍රය’ යැයි ද දරා ගන්න. යම් හෙයකින් කැඩපතක් බලන්නෙකුට මුහුණේ සලකුණ පෙනෙන්නාක් මෙන්, මෙම ධර්ම පර්යාය බලන්නෙකුට ධාතු ආදී මෙම අර්ථයන් පැහැදිලි වෙයි ද, එබැවින් මෙය ‘ධම්මාදාස’ (දහම් කැඩපත) යැයි ද දරා ගන්න. යම් සේ සතුරු සේනා මඩිනා සෙබළු යුධ බෙර වයමින් සතුරු සේනාවට වැදී සතුරන් මර්දනය කොට තමාගේ ජයග්‍රහණය ලබා ගනිත් ද, එසේම කෙලෙස් සේනා මඩිනා යෝගීහු මෙහි වදාළ පරිදි විදර්ශනාව දියුණු කොට කෙලෙසුන් නසා තමාගේ අර්හත් ඵල ජයග්‍රහණය ලබා ගනිති; එබැවින් මෙය ‘අමතදුන්දුභි’ (අමෘත බෙරය) යැයි ද දරා ගන්න. තවද යම් සේ යුධ සෙබළුන් පංචායුධ ගෙන සතුරු සේනාව විනාශ කර ජයග්‍රහණය ලබා ගනිත් ද, එසේම යෝගීහු ද මෙහි වදාළ විදර්ශනා අවිය ගෙන කෙලෙස් සේනාව නසා අර්හත් ඵල ජයග්‍රහණය ලබා ගනිති. එබැවින් මෙය ‘අනුත්තර සංගාම විජය’ (උතුම් යුධ ජයග්‍රහණය) යැයි ද දරා ගන්න.”

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

පපඤ්චසූදනිය නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි

ဗဟုဓာတုကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බහුධාතුක සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၆. ဣသိဂိလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ඉසිගිලි සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၃. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဣသိဂိလိသုတ္တံ. တတ္ထ အညာဝ သမညာ အဟောသီတိ ဣသိဂိလိဿ ဣသိဂိလီတိ သမညာယ ဥပ္ပန္နကာလေ ဝေဘာရော န ဝေဘာရောတိ ပညာယိတ္ထ, အညာယေဝဿ သမညာ အဟောသိ. အညာ ပညတ္တီတိ ဣဒံ ပုရိမပဒဿေဝ ဝေဝစနံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

133. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය ඉසිගිලි සූත්‍රයයි. එහි ‘අඤ්ඤාව සමඤ්ඤා අහෝසි’ යනු – ඉසිගිලි පර්වතයට ‘ඉසිගිලි’ යන නාමය උපන් කාලයේ වේභාර පර්වතය ‘වේභාර’ යැයි ප්‍රකටව නොතිබුණි, එයට වෙනත් නමක් තිබුණි. ‘අඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති’ යනු කලින් පදයටම සමාන අර්ථ ඇති පදයකි. ඉතිරි පදවල ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

တဒါ ကိရ ဘဂဝါ သာယနှသမယေ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမိတွာ ယသ္မိံ ဌာနေ နိသိန္နာနံ ပဉ္စ ပဗ္ဗတာ ပညာယန္တိ, တတ္ထ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော နိသီဒိတွာ ဣမေ ပဉ္စ ပဗ္ဗတေ ပဋိပါဋိယာ အာစိက္ခိ. တတ္ထ န ဘဂဝတော ပဗ္ဗတေဟိ အတ္ထော အတ္ထိ, ဣတိ ဣမေသု ပန ပဗ္ဗတေသု ပဋိပါဋိယာ ကထိယမာနေသု ဣသိဂိလိဿ ဣသိဂိလိဘာဝေါ ကထေတဗ္ဗော ဟောတိ. တသ္မိံ ကထိယမာနေ ပဒုမဝတိယာ ပုတ္တာနံ ပဉ္စသတာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ နာမာနိ စေဝ ပဒုမဝတိယာ စ ပတ္ထနာ ကထေတဗ္ဗာ ဘဝိဿတီတိ ဘဂဝါ ဣမံ ပဉ္စ ပဗ္ဗတပဋိပါဋိံ အာစိက္ခိ.

එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සවස් කාලයේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ගන්ධකුටියෙන් නික්ම, පර්වත පහම පෙනෙන යම් තැනක භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වැඩ සිටියහ. එහිදී උන්වහන්සේ මෙම පර්වත පහ පිළිවෙළින් වදාළ සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පර්වත පිළිබඳ විශේෂ අවශ්‍යතාවක් නොතිබුණ ද, මෙම පර්වත පිළිවෙළින් දේශනා කරන කල්හි ඉසිගිලි පර්වතයේ ‘ඉසිගිලි’ යන නමෙහි අර්ථය දේශනා කළ යුතු විය. එය දේශනා කරන විට පදුමවතී දේවියගේ පුත්‍රයන් වූ පන්සියයක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ නාමයන් ද, පදුමවතියගේ ප්‍රාර්ථනාව ද දේශනා කළ යුතු බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම පර්වත පහේ පිළිවෙළ වදාළ සේක.

ပဝိသန္တာ [Pg.90] ဒိဿန္တိ ပဝိဋ္ဌာ န ဒိဿန္တီတိ ယထာဖာသုကဋ္ဌာနေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စာ အာဂန္တွာ စေတိယဂဗ္ဘေ ယမကမဟာဒွါရံ ဝိဝရန္တာ ဝိယ တံ ပဗ္ဗတံ ဒွေဓာ ကတွာ အန္တော ပဝိသိတွာ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနာနိ မာပေတွာ တတ္ထ ဝသိံသု, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဣမေ ဣသီတိ ဣမေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဣသီ.

"ප්‍රවිෂ්ට වන්නාහු පෙනෙන්නාහුය, ප්‍රවිෂ්ට වූ පසු නොපෙනෙන්නාහුය" යනු, රිසි පරිදි සැප ඇති ස්ථානයන්හි පිඬුසිඟා වැඩම කොට බත් කිස නිමවා පැමිණි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා, චෛත්‍ය ගර්භයක මහා ද්වාර යුගලයක් විවෘත කරන්නාක් මෙන් ඒ පර්වතය දෙබෑ කොට අභ්‍යන්තරයට ප්‍රවිෂ්ට වී, එහි දිවා රෑ වාසය සඳහා ස්ථානයන් මවාගෙන වැඩ විසූහ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. "මෙම සෘෂීහු" යනු, මෙම පසේබුදු සෘෂීහු ය.

ကဒါ ပန တေ တတ္ထ ဝသိံသု? အတီတေ ကိရ အနုပ္ပန္နေ တထာဂတေ ဗာရာဏသိံ ဥပနိဿာယ ဧကသ္မိံ ဂါမကေ ဧကာ ကုလဓီတာ ခေတ္တံ ရက္ခမာနာ ဧကဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ပဉ္စဟိ လာဇာသတေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကံ ပဒုမပုပ္ဖံ ဒတွာ ပဉ္စ ပုတ္တသတာနိ ပတ္ထေသိ. တသ္မိံယေဝ စ ခဏေ ပဉ္စသတာ မိဂလုဒ္ဒကာ မဓုရမံသံ ဒတွာ ‘‘ဧတိဿာ ပုတ္တာ ဘဝေယျာမာ’’တိ ပတ္ထယိံသု. သာ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တာ, တတော စုတာ ဇာတဿရေ ပဒုမဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တိ. တမေကော တာပသော ဒိသွာ ပဋိဇဂ္ဂိ, တဿာ ဝိစရန္တိယာဝ ပါဒုဒ္ဓါရေ ပါဒုဒ္ဓါရေ ဘူမိတော ပဒုမာနိ ဥဋ္ဌဟန္တိ. ဧကော ဝနစရကော ဒိသွာ ဗာရာဏသိရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ နံ အာဟရာပေတွာ အဂ္ဂမဟေသိံ အကာသိ, တဿာ ဂဗ္ဘော သဏ္ဌာသိ. မဟာပဒုမကုမာရော မာတုကုစ္ဆိယံ ဝသိ, သေသာ ဂဗ္ဘမလံ နိဿာ နိဗ္ဗတ္တာ. ဝယပ္ပတ္တာ ဥယျာနေ ပဒုမဿရေ ကီဠန္တာ ဧကေကသ္မိံ ပဒုမေ နိသီဒိတွာ ခယဝယံ ပဋ္ဌပေတွာ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ နိဗ္ဗတ္တယိံသု. အယံ တေသံ ဗျာကရဏဂါထာ အဟောသိ –

කවර කලෙක ඔවුන් එහි වැඩ විසූහු ද? අතීතයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ නූපන් කාලයක, බරණැස ඇසුරු කොට එක්තරා ගමක කුල දියණියක් කෙතක් රකිද්දී එක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකට පස්සියයක් විලඳ හා එක් පියුම් මලක් පූජා කර පස්සියයක් පුතුන් පැතීය. එම මොහොතේම පස්සියයක් මුව වැද්දන් මිහිරි මස් පූජා කර "ඇයගේ පුත්‍රයන් වෙමු වා" යි පැතූහ. ඇය ආයු කෙළවර දෙව්ලොව ඉපදී, එයින් චුතව ජාතස්සර විලෙහි පියුම් ගැබක උපන්නාය. එක් තාපසයෙක් ඇය දැක හදා වඩා ගත්තේය. ඇය ඇවිදින විට පියවරක් පාසා පොළොවෙන් පියුම් මතු විය. එක් වැද්දෙක් මෙය දැක බරණැස් රජුට දැන්වීය. රජු ඇය ගෙන්වාගෙන අග මෙහෙසිය කර ගත්තේය. ඇයට ගැබක් පිහිටා මහා පදුම කුමාරයා මව් කුසෙහි වැඩුණි, සෙසු පිරිස ගැබ් මල ඇසුරින් සංසේදජව උපන්හ. වැඩිවියට පත් ඔවුහු උයනෙහි පියුම් විලෙහි ක්‍රීඩා කරමින් සිටියදී, එක් එක් පියුමක හිඳ ක්ෂය හා වැය (අනිත්‍යය) මෙනෙහි කර පසේබුද්ධත්වයට පත් වූහ. මෙය ඔවුන්ගේ ව්‍යාකරණ ගාථාව විය -

‘‘သရောရုဟံ ပဒုမပလာသပတ္တဇံ, သုပုပ္ဖိတံ ဘမရဂဏာနုစိဏ္ဏံ;

အနိစ္စတာယုပဂတံ ဝိဒိတွာ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော’’တိ.

"දියෙහි හටගත්, පියුම් පත් ඇති, මැනවින් පිපුණු, බඹර සමූහයා ගැවසෙන පියුම් මල පවා අනිත්‍යතාවයට පත් වන බව දැක, ඛග්ගවිසාණ කල්පව (කඟවේනකුගේ අඟක් මෙන්) හුදෙකලාව හැසිරෙන්නේය" යනුවෙනි.

တသ္မိံ ကာလေ တေ တတ္ထ ဝသိံသု, တဒါ စဿ ပဗ္ဗတဿ ဣသိဂိလီတိ သမညာ ဥဒပါဒိ.

එකල ඔවුහු එහි වැඩ විසූහ, එකල්හිම ඒ පර්වතයට "ඉසිගිලි" යන නාමය ඇති විය.

၁၃၅. ယေ သတ္တသာရာတိ အရိဋ္ဌော ဥပရိဋ္ဌော တဂရသိခီ ယသဿီ သုဒဿနော ပိယဒဿီ ဂန္ဓာရော ပိဏ္ဍောလော ဥပါသဘော နီတော တထော သုတဝါ ဘာဝိတတ္တောတိ တေရသန္နံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ နာမာနိ ဝတွာ ဣဒါနိ တေသဉ္စ အညေသဉ္စ ဂါထာဗန္ဓေန နာမာနိ အာစိက္ခန္တော ယေ သတ္တသာရာတိအာဒိမာဟ[Pg.91]. တတ္ထ သတ္တသာရာတိ သတ္တာနံ သာရဘူတာ. အနီဃာတိ နိဒ္ဒုက္ခာ. နိရာသာတိ နိတ္တဏှာ.

135. "යම් සත්වසාර කෙනෙක් වෙද්ද" යනු, අරිට්ඨ, උපරිට්ඨ, තගරසිඛී, යසස්සී, සුදස්සන, පියදස්සී, ගන්ධාර, පිණ්ඩෝල, උපාසභ, නීත, තථ, සුතවා, භාවිතත්ත යන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා දහතුන් නමකගේ නම් වදාරා, දැන් ඔවුන්ගේ හා සෙසු අයගේ නම් ගාථා බන්ධනයෙන් දක්වමින් "යම් සත්වසාර කෙනෙක් වෙද්ද" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "සත්වසාර" යනු සත්වයන් අතර සාරභූත වූ (ගුණවත්) වූවෝ ය. "අනීඝ" යනු දුක් රහිත වූවෝ ය. "නිරාස" යනු තෘෂ්ණාව නැත්තෝ ය.

ဒွေ ဇာလိနောတိ စူဠဇာလိ မဟာဇာလီတိ ဒွေ ဇာလိနာမကာ. သန္တစိတ္တောတိ ဣဒမ္ပိ ဧကဿ နာမမေဝ. ပဿိ ဇဟိ ဥပဓိဒုက္ခမူလန္တိ ဧတ္ထ ပဿိ နာမ သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ, ဒုက္ခဿ ပန မူလံ ဥပဓိံ ဇဟီတိ အယမဿ ထုတိ. အပရာဇိတောတိပိ ဧကဿ နာမမေဝ.

"ජාලීහු දෙදෙනෙක්" යනු, චූළජාලී සහ මහාජාලී යන නාම ඇති පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙදෙනා ය. "සන්තචිත්ත" යනු ද එක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේම නමකි. "පස්සී ජහි උපධිදුක්ඛමූලං" යන්නෙහි "පස්සී" යනු ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ නමයි. දුකට මුල වූ උපධීන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් එය උන්වහන්සේට කළ ප්‍රශංසාවකි. "අපරාජිත" යනු ද එක් නමකි.

သတ္ထာ ပဝတ္တာ သရဘင်္ဂေါ လောမဟံသော ဥစ္စင်္ဂမာယောတိ ဣမေ ပဉ္စ ဇနာ. အသိတော အနာသဝေါ မနောမယောတိ ဣမေပိ တယော ဇနာ. မာနစ္ဆိဒေါ စ ဗန္ဓုမာတိ ဗန္ဓုမာ နာမ ဧကော, မာနဿ ပန ဆိန္နတ္တာ မာနစ္ဆိဒေါတိ ဝုတ္တော. တဒါဓိမုတ္တောတိပိ နာမမေဝ.

සත්ථා, පවත්තා, සරභංග, ලෝමහංස, උච්චංගමාය යන මොවුහු පස්දෙනෙකි. අසිත, අනාසව, මනෝමය යන මොවුහු තිදෙනෙකි. "මානච්ඡිදෝ ච බන්ධුමා" යන්නෙහි බන්ධුමා යනු එක් පසේබුදු නමකි, මානය සිඳ දැමූ බැවින් "මානච්ඡිද" යැයි කියනු ලැබේ. "තදාධිමුත්ත" යනු ද නමයකි.

ကေတုမ္ဘရာဂေါ စ မာတင်္ဂေါ အရိယောတိ ဣမေ တယော ဇနာ. အထစ္စုတောတိ အထ အစ္စုတော. အစ္စုတဂါမဗျာမင်္ကောတိ ဣမေ ဒွေ ဇနာ. ခေမာဘိရတော စ သောရတောတိ ဣမေ ဒွေယေဝ.

කේතුම්භරාග, මාතංග, අරිය යන මොවුහු තිදෙනෙකි. "අථ අච්චුතෝ" යනු අච්චුත නම් වූ පසේබුදු නමයි. අච්චුතගාමී හා බ්‍යාමක යන මොවුහු දෙදෙනෙකි. ඛේමාභිරත හා සෝරත යන මොවුහු දෙදෙනෙකි.

သယှော အနောမနိက္ကမောတိ သယှော နာမ သော ဗုဒ္ဓေါ, အနောမဝီရိယတ္တာ ပန အနောမနိက္ကမောတိ ဝုတ္တော. အာနန္ဒော နန္ဒော ဥပနန္ဒော ဒွါဒသာတိ စတ္တာရော အာနန္ဒာ, စတ္တာရော နန္ဒာ စတ္တာရော ဥပနန္ဒာတိ ဧဝံ ဒွါဒသ. ဘာရဒွါဇော အန္တိမဒေဟဓာရီတိ ဘာရဒွါဇော နာမ သော ဗုဒ္ဓေါ. အန္တိမဒေဟဓာရီတိ ထုတိ.

"සය්හෝ අනෝමනික්කමෝ" යනු සය්හ යනු ඒ බුදුන්ගේ (පසේබුදුන්ගේ) නමයි, උතුම් වීර්යය ඇති බැවින් "අනෝමනික්කම" යැයි කියනු ලැබේ. "ආනන්දෝ නන්දෝ උපනන්දෝ ද්වාදස" යනු ආනන්ද නමින් හතර නමකි, නන්ද නමින් හතර නමකි, උපනන්ද නමින් හතර නමකි, මෙසේ දොළොස් නමකි. "භාරද්වාජෝ අන්තිමදේහධාරී" යනු භාරද්වාජ යනු ඒ පසේබුදු නමයි, "අන්තිම දේහය දරන්නා" යනු ප්‍රශංසාවකි.

တဏှစ္ဆိဒေါတိ သိခရိဿာယံ ထုတိ. ဝီတရာဂေါတိ မင်္ဂလဿ ထုတိ. ဥသဘစ္ဆိဒါ ဇာလိနိံ ဒုက္ခမူလန္တိ ဥသဘော နာမ သော ဗုဒ္ဓေါ ဒုက္ခမူလဘူတံ ဇာလိနိံ အစ္ဆိဒါတိ အတ္ထော. သန္တံ ပဒံ အဇ္ဈဂမောပနီတောတိ ဥပနီတော နာမ သော ဗုဒ္ဓေါ သန္တံ ပဒံ အဇ္ဈဂမာ. ဝီတရာဂေါတိပိ ဧကဿ နာမမေဝ. သုဝိမုတ္တစိတ္တောတိ အယံ ကဏှဿ ထုတိ.

"තණ්හච්ඡිද" යනු සිඛරී පසේබුදුන්ට කළ ප්‍රශංසාවකි. "වීතරාග" යනු මංගල පසේබුදුන්ට කළ ප්‍රශංසාවකි. "උසභච්ඡිදා ජාලිනිං දුක්ඛමූලං" යනු උසභ නම් වූ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ දුකට මුල වූ තෘෂ්ණා දැල සිඳ දැමූ සේක යනු අර්ථයයි. "සන්තං පදං අජ්ඣගමෝපනීතෝ" යනු උපනීත නම් වූ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ශාන්ත පද වූ නිවනට පැමිණි සේක. "වීතරාග" යනු ද එක් නමකි. "සුවිමුත්තචිත්ත" යනු කණ්හ පසේබුදුන්ට කළ ප්‍රශංසාවකි.

ဧတေ စ အညေ စာတိ ဧတေ ပါဠိယံ အာဂတာ စ ပါဠိယံ အနာဂတာ အညေ စ ဧတေသံ ဧကနာမကာယေဝ. ဣမေသု ဟိ ပဉ္စသု ပစ္စေကဗုဒ္ဓသတေသု ဒွေပိ တယောပိ ဒသပိ ဒွါဒသပိ အာနန္ဒာဒယော ဝိယ ဧကနာမကာ အဟေသုံ. ဣတိ ပါဠိယံ အာဂတနာမေဟေဝ သဗ္ဗေသံ နာမာနိ ဝုတ္တာနိ [Pg.92] ဟောန္တီတိ ဣတော ပရံ ဝိသုံ ဝိသုံ အဝတွာ ‘‘ဧတေ စ အညေ စာ’’တိ အာဟ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

"මොවුහු ද සෙසු අය ද" යනු පෙළ දහමෙහි සඳහන් වූ හා සඳහන් නොවූ සෙසු අය ද එම නාමයන්ගෙන්ම යුක්ත වූහ. මෙම පස්සියයක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා අතර දෙදෙනෙක්, තිදෙනෙක්, දස දෙනෙක් හෝ දොළොස් දෙනෙක් ආනන්ද ආදී එකම නාමයෙන් සිටියහ. මෙසේ පෙළෙහි එන නාමයන්ගෙන්ම සියලු දෙනාගේ නම් වදාරන ලද බැවින් මෙතැන් සිට වෙන් වෙන්ව නොකියා "මොවුහු ද සෙසු අය ද" යැයි වදාළ සේක. සෙසු සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි

ဣသိဂိလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉසිගිලි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၇. မဟာစတ္တာရီသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. මහාචත්තාරීසක සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာစတ္တာရီသကသုတ္တံ. တတ္ထ အရိယန္တိ နိဒ္ဒေါသံ လောကုတ္တရံ, နိဒ္ဒေါသဉှိ ‘‘အရိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သမ္မာသမာဓိန္တိ မဂ္ဂသမာဓိံ. သဥပနိသန္တိ သပစ္စယံ. သပရိက္ခာရန္တိ သပရိဝါရံ.

136. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය මහාචත්තාරීසක සූත්‍රයයි. එහි "අරිය" යනු නිර්දෝෂී වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයයි, නිර්දෝෂී දෙය "ආර්ය" යැයි කියනු ලැබේ. "සම්මාසමාධි" යනු මාර්ග සමාධියයි. "සඋපනිස" යනු ප්‍රත්‍යයන් (හේතූන්) සහිත වූ යන්නයි. "සපරික්ඛාර" යනු පිරිවර සහිත වූ යන්නයි.

ပရိက္ခတာတိ ပရိဝါရိတာ. သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဟောတီတိ ဒွိဓာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဟောတိ ပုရေစာရိကာ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ စ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ စ. ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ တေဘူမကသင်္ခါရေ အနိစ္စာဒိဝသေန ပရိဝီမံသတိ; မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ ပန ပရိဝီမံသနပရိယောသာနေ ဘူမိလဒ္ဓံ ဝဋ္ဋံ သမုဂ္ဃာဋယမာနာ ဝူပသမယမာနာ သီတုဒကဃဋသဟဿံ မတ္ထကေ အာသိဉ္စမာနာ ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာ ဟိ ခေတ္တံ ကုရုမာနော ကဿကော ပဌမံ အရညေ ရုက္ခေ ဆိန္ဒတိ, ပစ္ဆာ အဂ္ဂိံ ဒေတိ, သော အဂ္ဂိ ပဌမံ ဆိန္နေ ရုက္ခေ အနဝသေသေ ဈာပေတိ, ဧဝမေဝ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ပဌမံ အနိစ္စာဒိဝသေန သင်္ခါရေ ဝီမံသတိ, မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ တာယ ဝီမံသနတ္ထံ သင်္ခါရေ ပုန အပ္ပဝတ္တိဝသေန သမုဂ္ဃာဋယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သာ ဒုဝိဓာပိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ.

"පරික්ඛතා" යනු පිරිවරන ලද්දේ ය. "සම්මාදිට්ඨි පුබ්බංගමා හෝති" යනු විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨිය හා මාර්ග සම්මා දිට්ඨිය යන දෙපරිදි සම්මා දිට්ඨියම පෙරටුගාමී වේ. විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨිය ත්‍රෛභූමික සංස්කාරයන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් විමසයි. මාර්ග සම්මා දිට්ඨිය වනාහි විමසීමේ කෙළවර, භූමියෙහි ලත් වෘත්තය (සංසාරය) මුලිනුපුටා දමමින්, ශාන්ත කරමින්, හිස මත සීතල පැන් කළ දහසක් වත් කරන්නාක් මෙන් උපදී. කෘෂිකර්මය කරන ගොවියෙකු මුලින් වනයේ ගස් කපා පසුව ගිනි තබන්නාක් මෙන් ද, ඒ ගින්න මුලින් කැපූ ගස් ඉතිරි නැතිව දවන්නාක් මෙන් ද, එලෙසම විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨිය මුලින් අනිත්‍යාදී වශයෙන් සංස්කාර විමසයි, මාර්ග සම්මා දිට්ඨිය ඒ විමසීම නිසා සංස්කාරයන් නැවත නූපදනා ලෙස මුලිනුපුටා දමමින් උපදී. මෙහි ඒ දෙවර්ගයම අදහස් කෙරේ.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ပဇာနာတီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ လက္ခဏပဋိဝေဓေန အာရမ္မဏတော ပဇာနာတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ကိစ္စတော အသမ္မောဟတော ပဇာနာတိ. သာဿ ဟောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ သာ ဧဝံ ပဇာနနာ အဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိ နာမ ဟောတိ.

"මිච්ඡාදිට්ඨීති පජානාති" යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ලෙස ලක්ෂණ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් අරමුණු කොට දැනගනියි, සම්මා දිට්ඨිය කෘත්‍යය (කාර්යය) වශයෙන් හා නොමුළා බවින් දැනගනියි. "සාස්ස හෝති සම්මාදිට්ඨි" යනු ඇයගේ ඒ ආකාරයෙන් දැනගැනීම සම්මා දිට්ඨිය නම් වේ.

ဒွါယံ ဝဒါမီတိ ဒွယံ ဝဒါမိ, ဒုဝိဓကောဋ္ဌာသံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ပုညဘာဂိယာတိ ပုညကောဋ္ဌာသဘူတာ. ဥပဓိဝေပက္ကာတိ ဥပဓိသင်္ခါတဿ ဝိပါကဿ ဒါယိကာ.

"ද්වයං වදාමි" යනු ලෞකික සම්මා දිට්ඨිය හා ලෝකෝත්තර සම්මා දිට්ඨිය යන දෙවර්ගය ම වදාරමි, හෙවත් කොටස් දෙකකින් යුත් සම්මා දිට්ඨිය වදාරමි යනු අර්ථයයි. "පුඤ්ඤභාගියා" යනු පින් කොටසට අයත් වූ හෙවත් කුසල සංඛ්‍යාත වූ සම්මා දිට්ඨියයි. "උපධිවේපක්කා" යනු උපධි සංඛ්‍යාත ස්කන්ධයන්ගේ විපාකය ලබා දෙන්නා වූ සම්මා දිට්ඨියයි.

ပညာ ပညိန္ဒြိယန္တိအာဒီသု ဝိဘဇိတွာ ဝိဘဇိတွာ အမတဒွါရံ ပညပေတိ ဒဿေတီတိ ပညာ. တသ္မိံ အတ္ထေ ဣန္ဒတ္တံ ကရောတီတိ ပညိန္ဒြိယံ. အဝိဇ္ဇာယ န [Pg.93] ကမ္ပတီတိ ပညာဗလံ. ဗောဇ္ဈင်္ဂပ္ပတ္တာ ဟုတွာ စတုသစ္စဓမ္မေ ဝိစိနာတီတိ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. မဂ္ဂသမ္ပတ္တိယာ ပသဋ္ဌာ သောဘနာ ဒိဋ္ဌီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. အရိယမဂ္ဂဿ အင်္ဂန္တိ မဂ္ဂင်္ဂံ. သောတိ သော ဘိက္ခု. ပဟာနာယာတိ ပဇဟနတ္ထာယ. ဥပသမ္ပဒါယာတိ ပဋိလာဘတ္ထာယ. သမ္မာဝါယာမောတိ နိယျာနိကော ကုသလဝါယာမော. သတောတိ သတိယာ သမန္နာဂတော ဟုတွာ. အနုပရိဓာဝန္တိ အနုပရိဝတ္တန္တီတိ သဟဇာတာ စ ပုရေဇာတာ စ ဟုတွာ ပရိဝါရေန္တိ. ဧတ္ထ ဟိ သမ္မာဝါယာမော စ သမ္မာသတိ စ လောကုတ္တရသမ္မာဒိဋ္ဌိံ သဟဇာတာ ပရိဝါရေန္တိ ရာဇာနံ ဝိယ ဧကရထေ ဌိတာ အသိဂ္ဂါဟဆတ္တဂ္ဂါဟာ. ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ပန ပုရေဇာတာ ဟုတွာ ပရိဝါရေတိ ရထဿ ပုရတော ပတ္တိကာဒယော ဝိယ. ဒုတိယပဗ္ဗတော ပဋ္ဌာယ ပန သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒီနံ တယောပိ သဟဇာတပရိဝါရာဝ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

"පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්‍රියං" යනාදී තැන්වලදී, විභජනය කරමින් (බෙදා දක්වමින්) අමා මහ නිවනේ දොරටුව පෙන්වා දෙන බැවින් "ප්‍රඥාව" (පඤ්ඤා) නම් වේ. එම අර්ථයෙහි ම අධිපති බව උසුලන බැවින් "ප්‍රඥේන්ද්‍රිය" නම් වේ. අවිද්‍යාවෙන් කම්පා නොවන බැවින් "ප්‍රඥා බලය" නම් වේ. බොජ්ඣංග භාවයට පැමිණ සිවුසච්ච දහම් විමසන බැවින් "ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය" නම් වේ. මාර්ග සම්පත්තියෙන් පසස්නා ලද ශෝභන වූ දෘෂ්ටිය බැවින් "සම්මා දිට්ඨිය" නම් වේ. ආර්ය මාර්ගයේ අංගයක් බැවින් "මග්ගංග" නම් වේ. "සො" යනු ඒ භික්ෂුවයි. "පහානාය" යනු ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසයි. "උපසම්පදාය" යනු ලබා ගැනීම පිණිසයි. "සම්මා වායාමෝ" යනු සසරින් එතෙර කරවන කුසල වීර්යයයි. "සතෝ" යනු සිහියෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි. "අනුපරිධාවන්ති අනුපරිවත්තන්ති" යනු සහජාත හා පුරේජාත වශයෙන් පිරිවර කොට පවතින බවයි. මෙහි ලෝකෝත්තර සම්මා දිට්ඨියට සහජාත වූ සම්මා වායාමය හා සම්මා සතිය, එකම රථයක සිටින රජු පිරිවරන කඩුවක් ගත් හා කුඩයක් ගත් සේවකයන් මෙන් පිරිවර වෙති. විපස්සනා සම්මා දිට්ඨිය වනාහි රථයකට ඉදිරියෙන් යන පාබල සේනාව මෙන් පුරේජාතව පිරිවරයි. දෙවන පර්වයේ සිට සම්මා සංකප්පාදී තිදෙනා ද සහජාත පිරිවර ම වන බව දත යුතුය.

၁၃၇. မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပောတိ ပဇာနာတီတိ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ လက္ခဏပဋိဝေဓေန အာရမ္မဏတော ပဇာနာတိ သမ္မာသင်္ကပ္ပံ ကိစ္စတော အသမ္မောဟတော ပဇာနာတိ. ဣတော အပရေသု သမ္မာဝါစာဒီသုပိ ဧဝမေဝ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကာမသင်္ကပ္ပာဒယော ဒွေဓာဝိတက္ကသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၂၀၆) ဝုတ္တာယေဝ.

137. "මිච්ඡාසංකප්පෝති පජානාති" යනු මිථ්‍යා සංකල්පය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයෙන් හා අරමුණු වශයෙන් පිරිසිඳ දැනගනියි; සම්මා සංකල්පය කෘත්‍ය වශයෙන් ද මුළා නොවී ද පිරිසිඳ දැනගනියි. මින් ඉදිරියට සම්මා වාචා ආදියෙහි ද මෙලෙස ම සම්බන්ධය දත යුතුය. කාම සංකල්පාදිය ද්වේධාවිතක්ක සූත්‍රයෙහි වදාරන ලද්දේ ම ය.

တက္ကောတိအာဒီသု တက္ကနဝသေန တက္ကော. သွေဝ စ ဥပသဂ္ဂေန ပဒံ ဝဍ္ဎေတွာ ဝိတက္ကောတိ ဝုတ္တော, သွေဝ သင်္ကပ္ပနဝသေန သင်္ကပ္ပော. ဧကဂ္ဂေါ ဟုတွာ အာရမ္မဏေ အပ္ပေတီတိ အပ္ပနာ. ဥပသဂ္ဂေန ပန ပဒံ ဝဍ္ဎေတွာ ဗျပ္ပနာတိ ဝုတ္တံ. စေတသော အဘိနိရောပနာတိ စိတ္တဿ အဘိနိရောပနာ. ဝိတက္ကသ္မိဉှိ သတိ ဝိတက္ကော အာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဘိနိရောပေတိ ဝိတက္ကေ ပန အသတိ အတ္တနောယေဝ ဓမ္မတာယ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ အဘိရုဟတိ ဇာတိသမ္ပန္နော အဘိညာတပုရိသော ဝိယ ရာဇဂေဟံ. အနဘိညာတဿ ဟိ ပဋိဟာရေန ဝါ ဒေါဝါရိကေန ဝါ အတ္ထော ဟောတိ, အဘိညာတံ ဇာတိသမ္ပန္နံ သဗ္ဗေ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာ ဇာနန္တီတိ အတ္တနောဝ ဓမ္မတာယ နိက္ခမတိ စေဝ ပဝိသတိ စ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝါစံ သင်္ခရောတီတိ ဝစီသင်္ခါရော. ဧတ္ထ စ လောကိယဝိတက္ကော ဝါစံ သင်္ခရောတိ, န လောကုတ္တရော. ကိဉ္စာပိ န သင်္ခရောတိ, ဝစီသင်္ခါရောတွေဝ စ ပနဿ နာမံ ဟောတိ. သမ္မာသင်္ကပ္ပံ အနုပရိဓာဝန္တီတိ လောကုတ္တရသမ္မာသင်္ကပ္ပံ ပရိဝါရေန္တိ. ဧတ္ထ စ တယောပိ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒယော [Pg.94] ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာစိတ္တေသု လဗ္ဘန္တိ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန တိဏ္ဏမ္ပိ ကာမသင်္ကပ္ပာဒီနဉ္စ ပဒစ္ဆေဒံ သမုဂ္ဃာတံ ကရောန္တော မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနော ဧကောဝ သမ္မာသင်္ကပ္ပော ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒိဝသေန တီဏိ နာမာနိ လဘတိ. ပရတော သမ္မာဝါစာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

"තක්කෝ" යනාදී තැන්වලදී සිතන ස්වභාවයෙන් "තක්ක" නම් වේ. එය ම උපසර්ගයක් යොදා වැඩූ කල "විතක්ක" යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එය ම සිතෙහි මනාව පිහිටුවීමේ අර්ථයෙන් "සංකප්ප" නම් වේ. ඒකාග්‍රව අරමුණෙහි පිහිටන බැවින් "අප්පනා" නම් වේ. උපසර්ග යොදා වැඩූ කල "ව්‍යප්පනා" යයි වදාරන ලදී. "චේතසෝ අභිනිරෝපනා" යනු සිත අරමුණෙහි පිහිටුවීමයි. විතර්කය ඇති කල්හි විතර්කය විසින් සිත අරමුණෙහි පිහිටුවයි. විතර්කය නැති කල්හි ස්වභාවයෙන් ම සිත අරමුණට නැඟෙයි; එය උසස් ජන්මයක් ඇති ප්‍රකට පුද්ගලයෙකු රජමාලිගාවට යනවා මෙනි. අප්‍රකට අයෙකුට ද්වාරපාලකයෙකුගේ සහාය අවශ්‍ය වුවත්, කුලවන්ත ප්‍රකට තැනැත්තා සියලු දෙනා හඳුනන බැවින් නිරායාසයෙන් ම ඇතුළුවන්නාක් මෙන් මේ උපමාව දත යුතුය. "වචීසංඛාරෝ" යනු වචනය සකස් කරන බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. මෙහි ලෞකික විතර්කය වචනය සකස් කරයි, ලෝකෝත්තර විතර්කය වචනය සකස් නොකළ ද ඊට "වචීසංඛාර" යන නම ම වේ. "සම්මාසංකප්පං අනුපරිධාවන්ති" යනු ලෝකෝත්තර සම්මා සංකල්පය පිරිවරන බවයි. මෙහි නෙක්ඛම්ම සංකල්පාදී තිදෙනා පූර්ව භාගයෙහි විවිධ සිත්හි ලැබෙති. මාර්ග ක්ෂණයෙහි දී කාම සංකල්පාදීන් සහමුලින් ම සිඳලමින් මාර්ගාංග සම්පූර්ණ කරන එක් සම්මා සංකල්පයක් ඉපිද නෙක්ඛම්ම සංකල්පාදී වශයෙන් නම් තුනක් ලබයි. මින් මතු සම්මා වාචා ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමය ම ය.

၁၃၈. မုသာဝါဒါ ဝေရမဏီတိအာဒီသု ဝိရတိပိ စေတနာပိ ဝဋ္ဋတိ. အာရတီတိအာဒီသု ဝစီဒုစ္စရိတေဟိ အာရကာ ရမတီတိ အာရတိ. ဝိနာ တေဟိ ရမတီတိ ဝိရတိ. တတော တတော ပဋိနိဝတ္တာဝ ဟုတွာ တေဟိ ဝိနာ ရမတီတိ ပဋိဝိရတိ. ဥပသဂ္ဂဝသေန ဝါ ပဒံ ဝဍ္ဎိတံ, သဗ္ဗမိဒံ ဩရမနဘာဝဿေဝ အဓိဝစနံ. ဝေရံ မဏတိ ဝိနာသေတီတိ ဝေရမဏိ. ဣဒမ္ပိ ဩရမနဿေဝ ဝေဝစနံ.

138. "මුසාවාදා වේරමණී" යනාදී තැන්වලදී විරතිය හා චේතනාව යන දෙක ම උචිතය. "ආරති" යනාදී තැන්වලදී වචී දුශ්චරිතයන්ගෙන් දුරින් ම වැළකෙන බැවින් "ආරති" නම් වේ. ඒවායින් තොරව වැළකෙන බැවින් "විරති" නම් වේ. ඒ ඒ අකුසලයෙන් වැළකී තොරව වසන බැවින් "පටිවිරති" නම් වේ. උපසර්ග වශයෙන් පදය වැඩුව ද මේ සියල්ල වැළකී සිටීමේ අර්ථය ම ගෙන දෙයි. "වේරං මණති විනාසේති" යනු වෛරය හෙවත් අකුසලය වනසන බැවින් "වේරමණී" නම් වේ. මෙය ද වැළකී සිටීම යන අර්ථයට ම පර්යාය නාමයකි.

၁၃၉. ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီတိအာဒီသုပိ စေတနာ ဝိရတီတိ ဥဘယမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ.

139. "පාණාතිපාතා වේරමණී" යනාදී තැන්වලදී ද චේතනාව හා විරතිය යන දෙක ම සුදුසු වේ.

၁၄၀. ကုဟနာတိအာဒီသု တိဝိဓေန ကုဟနဝတ္ထုနာ လောကံ ဧတာယ ကုဟယန္တိ ဝိမှာပယန္တီတိ ကုဟနာ. လာဘသက္ကာရတ္ထိကာ ဟုတွာ ဧတာယ လပန္တီတိ လပနာ. နိမိတ္တံ သီလမေတေသန္တိ နေမိတ္တိကာ, တေသံ ဘာဝေါ နေမိတ္တိကတာ. နိပ္ပေသော သီလမေတေသန္တိ နိပ္ပေသိကာ, တေသံ ဘာဝေါ နိပ္ပေသိကတာ. လာဘေန လာဘံ နိဇိဂီသန္တိ မဂ္ဂန္တိ ပရိယေသန္တီတိ လာဘေန လာဘံ နိဇိဂီသနာ, တေသံ ဘာဝေါ လာဘေန လာဘံ နိဇိဂီသနတာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရေန ပနေတာ ကုဟနာဒိကာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ သီလနိဒ္ဒေသေယေဝ ပါဠိဉ္စ အဋ္ဌကထဉ္စ အာဟရိတွာ ပကာသိတာ. မိစ္ဆာအာဇီဝဿ ပဟာနာယာတိ ဧတ္ထ န ကေဝလံ ပါဠိယံ အာဂတောဝ မိစ္ဆာအာဇီဝေါ, အာဇီဝဟေတု ပန ပဝတ္တိတာ ပါဏာတိပါတာဒယော သတ္တကမ္မပထစေတနာပိ မိစ္ဆာအာဇီဝေါဝ. တာသံယေဝ သတ္တန္နံ စေတနာနံ ပဒပစ္ဆေဒံ သမုဂ္ဃာတံ ကုရုမာနံ မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဥပ္ပန္နာ ဝိရတိ သမ္မာအာဇီဝေါ နာမ.

140. "කුහනා" යනාදී තැන්වලදී තෙවැදෑරුම් කුහන වස්තූන්ගෙන් ලෝකයා රවටන බැවින් "කුහනා" නම් වේ. ලාභ සත්කාර කැමැත්තෙන් කරන වචන පාවිච්චිය "ලපනා" නම් වේ. නිමිති කිරීම ස්වභාවය කොට ඇති බව "නෙමිත්තිකතා" නම් වේ. ලාභ සත්කාර උදෙසා පීඩා කිරීමේ ස්වභාවය "නිප්පේසිකතා" නම් වේ. තමාට ලැබුණු දෙයින් අනුන්ගේ ලාභය සෙවීම "ලාභේන ලාභං නිජිගීසනා" නම් වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි; විස්තර වශයෙන් මේ කුහනාදිය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි සීල නිද්දේසයෙහි පාළි හා අටුවා ගෙන හැර දක්වන ලද්දේ ම ය. "මිච්ඡාආජීවස්ස පහානාය" යන්නෙහි හුදෙක් පාළියෙහි එන කුහනාදී මිථ්‍යා ආජීවය පමණක් නොව, ජීවිකාව උදෙසා පවත්වන ලද ප්‍රාණාතිපාතාදී සත් කර්මපථ චේතනාවෝ ද මිථ්‍යා ආජීවයෝ ම වෙති. ඒ සත් වැදෑරුම් චේතනාවන්ගේ මුල සිඳලමින් මාර්ගාංග සම්පූර්ණ කරමින් උපදින විරතිය "සම්මා ආජීවය" නම් වේ.

၁၄၁. သမ္မာဒိဋ္ဌိဿာတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယံ ဌိတဿ ပုဂ္ဂလဿ. သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပဟောတီတိ မဂ္ဂသမ္မာသင်္ကပ္ပော ပဟောတိ, ဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိဿပိ ဖလသမ္မာသင်္ကပ္ပော ပဟောတီတိ ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္မာဉာဏဿ [Pg.95] သမ္မာဝိမုတ္တီတိ ဧတ္ထ ပန မဂ္ဂသမ္မာသမာဓိမှိ ဌိတဿ မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခဏံ သမ္မာဉာဏံ ပဟောတိ, ဖလသမ္မာသမာဓိမှိ ဌိတဿ ဖလပစ္စဝေက္ခဏံ သမ္မာဉာဏံ ပဟောတိ. မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခဏသမ္မာဉာဏေ စ ဌိတဿ မဂ္ဂသမ္မာဝိမုတ္တိ ပဟောတိ, ဖလပစ္စဝေက္ခဏသမ္မာဉာဏေ ဌိတဿ ဖလသမ္မာဝိမုတ္တိ ပဟောတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဌပေတွာ အဋ္ဌ ဖလင်္ဂါနိ သမ္မာဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏံ ကတွာ သမ္မာဝိမုတ္တိံ ဖလံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ.

141. "සම්මා දිට්ඨිස්ස" යනු මාර්ග සම්මා දිට්ඨියෙහි පිහිටි පුද්ගලයාට යන්නයි. "සම්මා සංකප්පෝ පහෝති" යනු මාර්ග සම්මා සංකල්පය ඇති වේ යන්නයි. ඵල සම්මා දිට්ඨිය ඇති තැනැත්තාට ඵල සම්මා සංකල්පය ඇති වේ යනාදී වශයෙන් සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. "සම්මා ඤාණස්ස සම්මා විමුත්තී" යන්නෙහි මාර්ග සම්මා සමාධියෙහි පිහිටි තැනැත්තාට මාර්ග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සම්මා ඥානය ඇති වේ. ඵල සම්මා සමාධියෙහි පිහිටි තැනැත්තාට ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සම්මා ඥානය ඇති වේ. මාර්ග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සම්මා ඥානයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට මාර්ග සම්මා විමුක්තිය ඇති වේ. ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සම්මා ඥානයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට ඵල සම්මා විමුක්තිය ඇති වේ යනු අර්ථයයි. මෙහි ඵල අංග අට බැහැර කර ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය සම්මා ඥානය කොට සෙසු ඵල සිත් සම්මා විමුක්තිය ලෙස ගැනීම සුදුසු යයි වදාරන ලදී.

၁၄၂. သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ, ဘိက္ခဝေ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဟောတီတိအာဒီသု အဝသေသနိကာယဘာဏကာ ဖလံ ကထိတန္တိ ဝဒန္တိ, မဇ္ဈိမဘာဏကာ ပန ဒသန္နံ နိဇ္ဇရဝတ္ထူနံ အာဂတဋ္ဌာနေ မဂ္ဂေါ ကထိတောတိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ဒဿနဋ္ဌေန သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန သမ္မာဉာဏံ, တဒဓိမုတ္တဋ္ဌေန သမ္မာဝိမုတ္တိ.

142. "සම්මා දිට්ඨිස්ස භික්ඛවේ මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හෝති" යනාදී තැන්වලදී සෙසු නිකාය භාණකවරුන් පවසන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙයින් ඵලය වදාළ බවයි. මජ්ඣිම භාණකවරුන් පවසන්නේ දස වැදෑරුම් නිර්ජරා වස්තූන් විස්තර වන තැන මෙයින් මාර්ගය වදාළ බවයි. එහි දැකීමේ අර්ථයෙන් "සම්මා දිට්ඨිය" දත යුතුය. දැනගත් දෙය සාක්ෂාත් කිරීමේ අර්ථයෙන් "සම්මා ඥානය" ද, එයින් මනාව මිදුණු හෙවත් බැසගත් අර්ථයෙන් "සම්මා විමුක්තිය" ද දත යුතුය.

ဝီသတိ ကုသလပက္ခာတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော ဒသ, ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ စ အနေကေ ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာ ဒသာတိ ဧဝံ ဝီသတိ ကုသလပက္ခာ ဟောန္တိ. ဝီသတိ အကုသလပက္ခာတိ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒယော ဒသ, ‘‘ယေ စ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ အနေကေ ပါပကာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ ဒသ စာတိ ဧဝံ ဝီသတိ အကုသလပက္ခာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. မဟာစတ္တာရီသကောတိ မဟာဝိပါကဒါနေန မဟန္တာနံ ကုသလပက္ခိကာနဉ္စေဝ အကုသလပက္ခိကာနဉ္စ စတ္တာရီသာယ ဓမ္မာနံ ပကာသိတတ္တာ မဟာစတ္တာရီသကောတိ.

විසි කුසල පක්ෂ යනු සම්මා දිට්ඨිය ආදී වූ දසය ද, 'සම්මා දිට්ඨිය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන හටගන්නා වූ නොයෙක් කුසල් දහම්' ආදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද දසය ද යන මේ විසි කුසල පක්ෂයන් ය. විසි අකුසල පක්ෂ යනු 'මිච්ඡා දිට්ඨිය දුරු කරන ලද්දේ වෙයි' ආදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද මිච්ඡා දිට්ඨිය ආදී දසය ද, 'මිච්ඡා දිට්ඨිය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන හටගන්නා වූ නොයෙක් පාපී ධර්ම' ආදී වශයෙන් වදාරන ලද දසය ද යන මේ විසි අකුසල පක්ෂයන් බව දත යුතු ය. 'මහාචත්තාරීසක' යනු මහා විපාක ලබා දෙන බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ කුසල පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් ද, අකුසල පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් ද යන ධර්ම හතළිහක් ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින් මහාචත්තාරීසක (දේසනාව) නම් වේ.

ဣမသ္မိဉ္စ ပန သုတ္တေ ပဉ္စ သမ္မာဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိ ပစ္စဝေက္ခဏာသမ္မာဒိဋ္ဌီတိ. တတ္ထ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ နာမ. ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာ ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိ နာမ. ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ ပန မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖလသမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ဒွေပိ ကထိတာ. ‘‘သမ္မာဉာဏံ ပဟောတီ’’တိ. ဧတ္ထ ပန ပစ္စဝေက္ခဏာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

තවද මෙම සූත්‍රයෙහි සම්මා දිට්ඨි පහක් වදාරන ලදී. එනම්: විපස්සනා සම්මා දිට්ඨිය, කම්මස්සකතා සම්මා දිට්ඨිය, මග්ග සම්මා දිට්ඨිය, ඵල සම්මා දිට්ඨිය සහ පච්චවෙක්ඛණ සම්මා දිට්ඨියයි. එහි 'මිච්ඡා දිට්ඨිය මිච්ඡා දිට්ඨිය යැයි දැනගනියි' ආදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේ විපස්සනා සම්මා දිට්ඨියයි. 'අත්ථි දින්නං' (දුන් දෙයෙහි විපාක ඇත) ආදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේ කම්මස්සකතා සම්මා දිට්ඨියයි. 'මහණෙනි, සම්මා දිට්ඨිය ඇත්තහුට සම්මා සංකප්පය උපදී' යන මෙහි මග්ග සම්මා දිට්ඨිය සහ ඵල සම්මා දිට්ඨිය යන දෙකම වදාරන ලදී. 'සම්මා ඤාණය උපදියි' යන මෙහි පච්චවෙක්ඛණ සම්මා දිට්ඨිය වදාරන ලද බව දත යුතු ය.

၁၄၃. သမ္မာဒိဋ္ဌိံ [Pg.96] စေ ဘဝံ ဂရဟတီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နာမာယံ သောဘနာတိ ဝဒန္တောပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ နာမာယံ န သောဘနာတိ ဝဒန္တောပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဂရဟတိ နာမ. ဩက္ကလာတိ ဩက္ကလဇနပဒဝါသိနော. ဝဿဘညာတိ ဝဿော စ ဘညော စာတိ ဒွေ ဇနာ. အဟေတုဝါဒါတိ နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာတိ ဧဝမာဒိဝါဒိနော. အကိရိယဝါဒါတိ ကရောတော န ကရီယတိ ပါပန္တိ ဧဝံ ကိရိယပဋိက္ခေပဝါဒိနော. နတ္ထိကဝါဒါတိ နတ္ထိ ဒိန္နန္တိအာဒိဝါဒိနော. တေ ဣမေသု တီသုပိ ဒဿနေသု ဩက္ကန္တနိယာမာ အဟေသုံ. ကထံ ပနေတေသု နိယာမော ဟောတီတိ. ယော ဟိ ဧဝရူပံ လဒ္ဓိံ ဂဟေတွာ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နော သဇ္ဈာယတိ ဝီမံသတိ, တဿ ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော ကရောတော န ကရီယတိ ပါပံ, နတ္ထိ ဒိန္နံ, ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ မိစ္ဆာသတိ သန္တိဋ္ဌတိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, ဇဝနာနိ ဇဝန္တိ. ပဌမဇဝနေ သတေကိစ္ဆော ဟောတိ, တထာ ဒုတိယာဒီသု. သတ္တမေ ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ အတေကိစ္ဆော အနိဝတ္တီ အရိဋ္ဌကဏ္ဍကသဒိသော ဟောတိ.

143. සම්මා දිට්ඨියට ගරහයි යනු 'මේ මිච්ඡා දිට්ඨිය යහපත් ය'යි පවසන්නා ද, 'මේ සම්මා දිට්ඨිය යහපත් නොවේ'යි පවසන්නා ද සම්මා දිට්ඨියට ගරහන්නෙක් නම් වේ. 'උක්කලා' යනු උක්කල ජනපදවාසීන් ය. 'වස්සභඤ්ඤා' යනු වස්ස සහ භඤ්ඤ යන පුද්ගලයන් දෙදෙනා ය. 'අහේතුවාදී' යනු සත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීමට හේතුවක් හෝ ප්‍රත්‍යයක් නැතැයි පවසන්නෝ ය. 'අකිරියවාදී' යනු පව් කරන්නාට එයින් පවක් සිදු නොවේ යැයි පවසන ක්‍රියාව ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෝ ය. 'නත්ථිකවාදී' යනු දානයෙහි විපාක නැතැයි ආදී වශයෙන් පවසන්නෝ ය. ඔවුන් මේ දෘෂ්ටි තුනෙහි ම ස්ථාවරව බැසගත් (නියත මිච්ඡාදිට්ඨික) අය වූහ. ඔවුන් තුළ එම දෘෂ්ටීන් ස්ථාවර වන්නේ කෙසේ ද? යමෙක් මෙවැනි මතයක් ගෙන රැයෙහි හෝ දවාලෙහි වාඩි වී එය ම සජ්ඣායනා කරයි ද, විමසයි ද, ඔහුට 'හේතුවක් නැත, ප්‍රත්‍යයක් නැත, පව් කළාට පව් සිදු නොවේ, දුන් දෙයෙහි විපාක නැත, ශරීරය බිඳීමෙන් සත්වයා සිඳී යයි' යන අරමුණෙහි මිච්ඡා සතිය පිහිටයි, සිත එකඟ වෙයි, ජවන් සිතුවිලි පහළ වෙයි. පළමු ජවනයේ දී එය පිළියම් කළ හැකි මට්ටමක පවතී, දෙවන ආදී ජවනයන්හි දී ද එසේ ම ය. සත්වන ජවනයේ දී බුදුවරුන්ට පවා පිළියම් කළ නොහැකි, ආපසු හැරවිය නොහැකි, අරිට්ඨකණ්ටක සාමණේරයා මෙන් (නියත මිච්ඡාදිට්ඨික) බවට පත් වේ.

တတ္ထ ကောစိ ဧကံ ဒဿနံ ဩက္ကမတိ, ကောစိ ဒွေ, ကောစိ တီဏိပိ, နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကောဝ ဟောတိ, ပတ္တော သဂ္ဂမဂ္ဂါဝရဏဉ္စေဝ မောက္ခမဂ္ဂါဝရဏဉ္စ. အဘဗ္ဗော တဿ အတ္တဘာဝဿ အနန္တရံ သဂ္ဂမ္ပိ ဂန္တုံ, ပဂေဝ မောက္ခံ, ဝဋ္ဋခါဏု နာမေသ သတ္တော ပထဝီဂေါပကော, ယေဘုယျေန ဧဝရူပဿ ဘဝတော ဝုဋ္ဌာနံ နတ္ထိ. ဝဿဘညာပိ ဧဒိသာ အဟေသုံ. နိန္ဒာဗျာရောသဥပါရမ္ဘဘယာတိ အတ္တနော နိန္ဒာဘယေန ဃဋ္ဋနဘယေန ဥပဝါဒဘယေန စာတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

එහි ඇතැම් කෙනෙක් එක් දෘෂ්ටියකට ද, ඇතැම් කෙනෙක් දෘෂ්ටි දෙකකට ද, ඇතැම් කෙනෙක් දෘෂ්ටි තුනට ම ද බැස ගනිති. එවිට හෙතෙම නියත මිච්ඡාදිට්ඨිකයෙකු බවට පත් වී, ස්වර්ග මාර්ගය මෙන් ම මෝක්ෂ මාර්ගය ද අවහිර කරගත්තෙක් වෙයි. එම ආත්මභාවයෙන් පසුව ස්වර්ගයට යාමට පවා ඔහු නුසුදුස්සෙකු වේ, මෝක්ෂය ගැන කවර කතා ද? ඒ සත්වයා සංසාර චක්‍රය නමැති මඩෙහි එරුණු කොටයක් වැනි ය, පෘථිවිය රකින්නෙකු (නිරන්තරයෙන් නිරයගාමී වන්නෙකු) වැනි ය. බොහෝ විට මෙවැනි පුද්ගලයාට භවයෙන් මිදීමක් නැත. වස්ස සහ භඤ්ඤ යන අය ද එබඳු වූහ. 'නින්දාබ්‍යාරෝසඋපාරම්භභයා' යනු තමාට ලැබෙන නින්දාවට බියෙන් ද, විවේචනයට ඇති බියෙන් ද, උපවාදයට ඇති බියෙන් ද යන අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනක ම පැහැදිලි අර්ථ සහිත ය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

မဟာစတ္တာရီသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාචත්තාරීසක සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၈. အာနာပါနဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. ආනාපානස්සති සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၄၄. ဧဝံ မေ သုတန္တိ အာနာပါနဿတိသုတ္တံ. တတ္ထ အညေဟိ စာတိ ဌပေတွာ ပါဠိယံ အာဂတေ ဒသ ထေရေ အညေဟိပိ အဘိညာတေဟိ ဗဟူဟိ [Pg.97] သာဝကေဟိ သဒ္ဓိံ. တဒါ ကိရ မဟာ ဘိက္ခုသံဃော အဟောသိ အပရိစ္ဆိန္နဂဏနော.

144. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය ආනාපානස්සති සූත්‍රයයි. එහි 'අන්‍යයන් ද සමඟ' යනු පාලියෙහි සඳහන් වන දස දෙනෙක් වූ මහා තෙරවරුන් හැර, ප්‍රකට වූ තවත් බොහෝ ශ්‍රාවකයන් සමඟ යන්නයි. එකල භික්ෂු සංඝයා ඉතා විශාල වූහ, ගණන් කළ නොහැකි සංඛ්‍යාවකින් යුක්ත වූහ.

ဩဝဒန္တိ အနုသာသန္တီတိ အာမိသသင်္ဂဟေန ဓမ္မသင်္ဂဟေန စာတိ ဒွီဟိ သင်္ဂဟေဟိ သင်္ဂဏှိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနောဝါဒါနုသာသနီဟိ ဩဝဒန္တိ စ အနုသာသန္တိ စ. တေ စာတိ စကာရော အာဂမသန္ဓိမတ္တံ. ဥဠာရံ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသံ ဇာနန္တီတိ သီလပရိပူရဏာဒိတော ပုဗ္ဗဝိသေသတော ဥဠာရတရံ အပရံ ကသိဏပရိကမ္မာဒိဝိသေသံ ဇာနန္တီတိ အတ္ထော.

'අවවාද කරති, අනුශාසනා කරති' යනු ආමිස සංග්‍රහයෙන් සහ ධර්ම සංග්‍රහයෙන් යන සංග්‍රහ දෙකෙන් සංග්‍රහ කොට, කර්මස්ථාන ලබා දීම හා අනුශාසනා කිරීම් මඟින් අවවාද හා අනුශාසනා කරති. 'තේ ච' යන්නෙහි 'ච' අකුර නිපාතයකි. 'පෙරට වඩා උසස් විශේෂයක් දැනගනිති' යනු සීල පාරිශුද්ධිය ආදී පූර්ව විශේෂයන්ට වඩා උසස් වූ, මතු කාලයෙහි කසිණ පරිකර්ම ආදී විශේෂ ධර්මයන් දැනගනිති යන අර්ථයයි.

၁၄၅. အာရဒ္ဓေါတိ တုဋ္ဌော. အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာတိ အပ္ပတ္တဿ အရဟတ္တဿ ပါပုဏနတ္ထံ. သေသပဒဒွယေပိ အယမေဝ အတ္ထော. ကောမုဒိံ စာတုမာသိနိန္တိ ပစ္ဆိမကတ္တိကစာတုမာသပုဏ္ဏမံ. သာ ဟိ ကုမုဒါနံ အတ္ထိတာယ ကောမုဒီ, စတုန္နံ ဝဿိကာနံ မာသာနံ ပရိယောသာနတ္တာ စာတုမာသိနီတိ ဝုစ္စတိ. အာဂမေဿာမီတိ ဥဒိက္ခိဿာမိ, အဇ္ဇ အပဝါရေတွာ ယာဝ သာ အာဂစ္ဆတိ, တာဝ ကတ္ထစိ အဂန္တွာ ဣဓေဝ ဝသိဿာမီတိ အတ္ထော. ဣတိ ဘိက္ခူနံ ပဝါရဏသင်္ဂဟံ အနုဇာနန္တော ဧဝမာဟ.

145. 'ආරද්ධ' යනු සතුටට පත් වූ යන්නයි. 'නොපැමිණි දෙයට පැමිණීම පිණිස' යනු තවම පත් නොවූ අර්හත් ඵලයට පැමිණීම සඳහා යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද අර්ථය මෙයම වේ. 'කෝමුදී චාතුමාසිනී' යනු වස්සාන කාලයේ සිව්වන මාසය වූ පශ්චිම කත්තික මාසයේ (ඉල් මස) පසළොස්වක පෝය දිනයයි. කුමුදු මල් ඇති බැවින් එය 'කෝමුදී' නම් වේ, වස් කාලයේ මාස හතර අවසානයේ එන බැවින් 'චාතුමාසිනී' යැයි කියනු ලැබේ. 'බලාපොරොත්තු වෙමි' යනු බලා සිටිමි යන්නයි. 'අද පවාරණය කොට, ඒ (ඉල්) මස පැමිණෙන තෙක් වෙනත් තැනකට නොගොස් මෙහි ම (පූර්වාරාමයෙහි) වසන්නෙමි' යනු එහි අර්ථයයි. මෙලෙස භික්ෂූන්ට පවාරණ සංග්‍රහය අනුදැන වදාරමින් (බුදුරජාණන් වහන්සේ) මෙසේ වදාළ සේක.

ပဝါရဏသင်္ဂဟော နာမ ဉတ္တိဒုတိယေန ကမ္မေန ဒိယျတိ ကဿ ပနေသ ဒိယျတိ, ကဿ န ဒိယျတီတိ. အကာရကဿ တာဝ ဗာလပုထုဇ္ဇနဿ န ဒိယျတိ, တထာ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ စေဝ အရိယသာဝကဿ စ. ယဿ ပန သမထော ဝါ တရုဏော ဟောတိ ဝိပဿနာ ဝါ, တဿ ဒိယျတိ. ဘဂဝါပိ တဒါ ဘိက္ခူနံ စိတ္တာစာရံ ပရိဝီမံသန္တော သမထဝိပဿနာနံ တရုဏဘာဝံ ဉတွာ – ‘‘မယိ အဇ္ဇ ပဝါရေန္တေ ဒိသာသု ဝဿံဝုဋ္ဌာ ဘိက္ခူ ဣဓ ဩသရိဿန္တိ. တတော ဣမေ ဘိက္ခူ ဝုဍ္ဎတရေဟိ ဘိက္ခူဟိ သေနာသနေ ဂဟိတေ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ခိဿန္တိ. သစေပိ စာရိကံ ပက္ကမိဿာမိ, ဣမေသံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဒုလ္လဘမေဝ ဘဝိဿတိ. မယိ ပန အပဝါရေန္တေ ဘိက္ခူပိ ဣမံ သာဝတ္ထိံ န ဩသရိဿန္တိ, အဟမ္ပိ စာရိကံ န ပက္ကမိဿာမိ, ဧဝံ ဣမေသံ ဘိက္ခူနံ ဝသနဋ္ဌာနံ အပလိဗုဒ္ဓံ ဘဝိဿတိ. တေ အတ္တနော အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ ဖာသု ဝိဟရန္တာ သမထဝိပဿနာ ထာမဇာတာ ကတွာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ သက္ခိဿန္တီ’’တိ သော တံဒိဝသံ အပဝါရေတွာ ကတ္တိကပုဏ္ဏမာယံ ပဝါရေဿာမီတိ ဘိက္ခူနံ ပဝါရဏသင်္ဂဟံ [Pg.98] အနုဇာနိ. ပဝါရဏသင်္ဂဟသ္မိဉှိ လဒ္ဓေ ယဿ နိဿယပဋိပန္နဿ အာစရိယုပဇ္ဈာယာ ပက္ကမန္တိ, သောပိ ‘‘သစေ ပတိရူပေါ နိဿယဒါယကော အာဂမိဿတိ, တဿ သန္တိကေ နိဿယံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ ယာဝ ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမမာသာ ဝသိတုံ လဘတိ. သစေပိ သဋ္ဌိဝဿာ ဘိက္ခူ အာဂစ္ဆန္တိ, တဿ သေနာသနံ ဂဟေတုံ န လဘန္တိ. အယဉ္စ ပန ပဝါရဏသင်္ဂဟော ဧကဿ ဒိန္နောပိ သဗ္ဗေသံ ဒိန္နောယေဝ ဟောတိ.

'පවාරණා සංග්‍රහය' නම් වූ මෙය ඥත්තිදුතිය කර්මයෙන් දෙනු ලැබේ. මෙය කවුරුන් හට දෙනු ලැබේද, කවුරුන් හට නොදෙනු ලැබේද යන්න ප්‍රශ්නයකි. පළමුවෙන්ම, (සමථ විපස්සනා) භාවනාවන්හි නොයෙදෙන බාල පෘථග්ජනයා හට මෙය නොදෙනු ලැබේ. එමෙන්ම ආරද්ධ විපස්සක (විපස්සනා ආරම්භ කළ) පුද්ගලයාට හෝ ආර්ය ශ්‍රාවකයාට ද නොදෙනු ලැබේ. යමෙකුගේ සමථය හෝ විපස්සනාව 'තරුණ' (මෝරා නොගිය) මට්ටමක පවතීද, ඔහුට මෙය දෙනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එකල්හි භික්ෂූන්ගේ සිත් පැවැත්ම විමසා බලන සේක්, ඔවුන්ගේ සමථ විපස්සනා භාවනාවන්හි පවතින තරුණ බව (නොමේරූ බව) දැන මෙසේ සිතූ සේක: 'මා අද දින පවාරණය කළහොත්, දසතින් වස් විසූ භික්ෂූන් මෙහි (සාවත්ථියට) රැස්වනු ඇත. එවිට වැඩිමහලු භික්ෂූන් විසින් සේනාසන ලබා ගත් කල්හි, මෙම (භාවනාවෙහි නොමේරූ) භික්ෂූන්ට විශේෂාධිගමයක් ලබා ගැනීමට නොහැකි වනු ඇත. ඉදින් මා චාරිකාවේ වැඩියහොත්, මොවුන්ට වාසස්ථාන ලැබීම ද අසීරු වනු ඇත. එහෙත් මා පවාරණය නොකර සිටියහොත්, සෙසු භික්ෂූන් ද මෙම සාවත්ථියට නොපැමිණෙනු ඇත, මා ද චාරිකාවේ නොවැඩියහොත්, මෙම භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන පිළිබඳ ගැටලුවක් පැන නොනගිනු ඇත. ඔවුහු තම තමන්ගේ වාසස්ථානයන්හි සුවසේ වෙසෙමින්, සමථ විපස්සනා භාවනාවන් ශක්තිමත් කොට විශේෂාධිගමයන් ලැබීමට සමත් වනු ඇත.' මෙලෙස සිතා උන්වහන්සේ එදින පවාරණය නොකොට, මැදින් දින පුන් පොහෝ දිනක (කත්තික පුණ්ණමියෙහි) පවාරණය කරන බව දන්වා භික්ෂූන්ට පවාරණා සංග්‍රහය අනුදැන වදාළ සේක. පවාරණා සංග්‍රහය ලැබුණු කල්හි, යම් නිශ්‍රය ගෙන වෙසෙන භික්ෂුවකගේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් පිටත්ව ගියද, ඔහුට 'ඉදින් සුදුසු නිශ්‍රය දායකයෙක් පැමිණියහොත් ඔහු වෙතින් නිශ්‍රය ගන්නෙමි' යි සිතා ගිම්හාන කාලයේ අවසන් මාසය දක්වා එහි වාසය කිරීමට අවස්ථාව ලැබේ. හැට වසක් පිරුණු (සැට වස් ඇති) භික්ෂූන් පැමිණියද, ඔහුගේ සේනාසනය පැහැර ගැනීමට ඔවුනට අවසර නැත. තවද මෙම පවාරණා සංග්‍රහය එක් භික්ෂුවකට දුන්නද, එය සියලු භික්ෂූන්ට දුන්නා හා සමාන වේ.

သာဝတ္ထိံ ဩသရန္တီတိ ဘဂဝတာ ပဝါရဏသင်္ဂဟော ဒိန္နောတိ သုတသုတဋ္ဌာနေယေဝ ယထာသဘာဝေန ဧကံ မာသံ ဝသိတွာ ကတ္တိကပုဏ္ဏမာယ ဥပေါသထံ ကတွာ ဩသရန္တေ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗေနာပရန္တိ ဣဓ တရုဏသမထဝိပဿနာသု ကမ္မံ ကတွာ သမထဝိပဿနာ ထာမဇာတာ အကံသု, အယံ ပုဗ္ဗေ ဝိသေသော နာမ. တတော သမာဟိတေန စိတ္တေန သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ ကေစိ သောတာပတ္တိဖလံ…ပေ… ကေစိ အရဟတ္တံ သစ္ဆိကရိံသု. အယံ အပရော ဥဠာရော ဝိသေသော နာမ.

'සාවත්ථිං ඔසරන්ති' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පවාරණා සංග්‍රහය ලබා දුන් බව අසා, ඒ ඒ තැන්වල තම ස්වභාවය පරිදි තවත් එක් මසක් වාසය කොට, ඉල් (කත්තික) පුන් පොහෝ දින උපෝසථය සිදුකොට සාවත්ථියට පැමිණෙන භික්ෂූන් අරභයා පවසන ලද්දකි. 'පුබ්බේනාපරං' යන්නෙහි අදහස නම්: මෙහි තරුණ සමථ විපස්සනා භාවනාවන්හි යෙදී ඒවා ශක්තිමත් කළහ, මෙය 'පූර්ව විශේෂය' (පළමු විශේෂාධිගමය) නම් වේ. ඉන්පසුව සමාහිත සිතින් සංස්කාර ධර්මයන් විමසා බලා සමහරු සෝතාපත්ති ඵලය...පෙ... සමහරු අරහත් ඵලය සාක්ෂාත් කළහ. මෙය 'අපර උදාර විශේෂය' (පසුකාලීන උදාර විශේෂාධිගමය) නම් වේ.

၁၄၆. အလန္တိ ယုတ္တံ. ယောဇနဂဏနာနီတိ ဧကံ ယောဇနံ ယောဇနမေဝ, ဒသပိ ယောဇနာနိ ယောဇနာနေဝ, တတော ဥဒ္ဓံ ယောဇနဂဏနာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. ဣဓ ပန ယောဇနသတမ္ပိ ယောဇနသဟဿမ္ပိ အဓိပ္ပေတံ. ပုဋောသေနာပီတိ ပုဋောသံ ဝုစ္စတိ ပါထေယျံ. တံ ပါထေယျံ ဂဟေတွာပိ ဥပသင်္ကမိတုံ ယုတ္တမေဝါတိ အတ္ထော. ‘‘ပုဋံသေနာ’’တိပိ ပါဌော, တဿတ္ထော – ပုဋော အံသေ အဿာတိ ပုဋံသော, တေန ပုဋံသေန, အံသေ ပါထေယျပုဋံ ဝဟန္တေနာပီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

146. 'අලං' යනු සුදුසුය යන්නයි. 'යෝජනගණනානි' යනු එක් යොදුනක් ද යොදුනක්මය, යොදුන් දසයක් ද යොදුන්මය, ඊට වැඩි ප්‍රමාණයන් යොදුන් ගණන් යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී යොදුන් සියයක් හෝ යොදුන් දහසක් වුවද අදහස් කෙරේ. 'පුටෝසේනාපි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මග වියදම් සඳහා වූ මල්ලක් (පාථෙය්‍ය) රැගෙන හෝ පැමිණීමට සුදුසු බවයි. 'පුටංසේනාති' යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී, එහි අර්ථය නම් - උරහිසේ මල්ලක් ඇත්තා 'පුටංස' නම් වේ, ඒ අනුව උරහිසින් මග වියදම් මල්ලක් දරාගෙන හෝ පැමිණෙන බවයි.

၁၄၇. ဣဒါနိ ဧဝရူပေဟိ စရဏေဟိ သမန္နာဂတာ ဧတ္ထ ဘိက္ခူ အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ သန္တိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနန္တိအာဒီနိ တေသံ ဘိက္ခူနံ အဘိနိဝိဋ္ဌကမ္မဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ လောကိယလောကုတ္တရာ ကထိတာ. တတြ ဟိ ယေ ဘိက္ခူ တသ္မိံ ခဏေ မဂ္ဂံ ဘာဝေန္တိ, တေသံ လောကုတ္တရာ ဟောန္တိ. အာရဒ္ဓဝိပဿကာနံ လောကိယာ. အနိစ္စသညာဘာဝနာနုယောဂန္တိ ဧတ္ထ သညာသီသေန ဝိပဿနာ ကထိတာ. ယသ္မာ ပနေတ္ထ အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာနဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌာဝ [Pg.99] ဗဟူ ဘိက္ခူ, တသ္မာ သေသကမ္မဋ္ဌာနာနိ သင်္ခေပေန ကထေတွာ အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိတ္ထာရေန ကထေန္တော အာနာပါနဿတိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. ဣဒံ ပန အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာနံ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတံ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝဿ ပါဠိတ္ထော စ ဘာဝနာနယော စ ဝေဒိတဗ္ဗော.

147. දැන් මෙබඳු වූ ප්‍රතිපත්තිගරුක හැසිරීමෙන් යුත් භික්ෂූන් මෙහි (ශාසනයෙහි) සිටින බව පෙන්වීම සඳහා 'සන්ති භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සතර සතිපට්ඨානයන්' යනාදිය වදාළේ එම භික්ෂූන් විසින් ප්‍රගුණ කරන ලද කර්මස්ථානයන් දැක්වීම පිණිසය. එහිදී ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වදාරන ලදී. එහි යම් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ මොහොතේ මාර්ග භාවනාව සිදු කරත්ද, ඔවුන්ට ඒවා ලෝකෝත්තර වේ. විපස්සනා වඩන භික්ෂූන්ට ඒවා ලෞකික වේ. 'අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයෝගං' යන්නෙහි සඤ්ඤාව මූලික කරගෙන විපස්සනාව වදාරන ලදී. තවද මෙහි ආනාපානසති කර්මස්ථානය මූලික කරගත් භික්ෂූන් බොහෝ බැවින්, සෙසු කර්මස්ථානයන් සංක්ෂේපයෙන් වදාරා, ආනාපානසති කර්මස්ථානය විස්තර වශයෙන් වදාරනු පිණිස 'ආනාපානසති භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. මෙම ආනාපානසති කර්මස්ථානය සියලු ආකාරයෙන්ම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත, එබැවින් එහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම මෙහි පාලි අර්ථය හා භාවනා ක්‍රමය දත යුතුය.

၁၄၉. ကာယညတရန္တိ ပထဝီကာယာဒီသု စတူသု ကာယေသု အညတရံ ဝဒါမိ, ဝါယော ကာယံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ရူပါယတနံ…ပေ… ကဗဠီကာရော အာဟာရောတိ ပဉ္စဝီသတိ ရူပကောဋ္ဌာသာ ရူပကာယော နာမ. တေသု အာနာပါနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနေ သင်္ဂဟိတတ္တာ ကာယညတရံ ဟောတိ, တသ္မာပိ ဧဝမာဟ. တသ္မာတိဟာတိ ယသ္မာ စတူသု ကာယေသု အညတရံ ဝါယောကာယံ, ပဉ္စဝီသတိရူပကောဋ္ဌာသေ ဝါ ရူပကာယေ အညတရံ အာနာပါနံ အနုပဿတိ, တသ္မာ ကာယေ ကာယာနုပဿီတိ အတ္ထော. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝေဒနာညတရန္တိ တီသု ဝေဒနာသု အညတရံ, သုခဝေဒနံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သာဓုကံ မနသိကာရန္တိ ပီတိပဋိသံဝေဒိတာဒိဝသေန ဥပ္ပန္နံ သုန္ဒရမနသိကာရံ. ကိံ ပန မနသိကာရော သုခဝေဒနာ ဟောတီတိ. န ဟောတိ, ဒေသနာသီသံ ပနေတံ. ယထေဝ ဟိ ‘‘အနိစ္စသညာဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ သညာနာမေန ပညာ ဝုတ္တာ, ဧဝမိဓာပိ မနသိကာရနာမေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတသ္မိံ စတုက္ကေ ပဌမပဒေ ပီတိသီသေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, ဒုတိယပဒေ သုခန္တိ သရူပေနေဝ ဝုတ္တာ. စိတ္တသင်္ခါရပဒဒွယေ ‘‘သညာ စ ဝေဒနာ စ စေတသိကာ, ဧတေ ဓမ္မာ စိတ္တပဋိဗဒ္ဓါ စိတ္တသင်္ခါရာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၄) ဝစနတော ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရေ ဌပေတွာ သဗ္ဗေပိ စိတ္တသမ္ပယုတ္တကာ ဓမ္မာ စိတ္တသင်္ခါရေ သင်္ဂဟိတာ’’တိ ဝစနတော စိတ္တသင်္ခါရနာမေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာ. တံ သဗ္ဗံ မနသိကာရနာမေန သင်္ဂဟေတွာ ဣဓ ‘‘သာဓုကံ မနသိကာရ’’န္တိ အာဟ.

149. 'කායඤ්ඤතරං' යනු පඨවි කාය ආදී සතර කායන් අතරින් එක්තරා කායයක්, එනම් වායෝ කායය පවසන බව අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් රූපායතනය...පෙ... කබලීකාර ආහාරය යන පස්විසි රූප කොටස් 'රූප කාය' නම් වේ. ඒ අතරින් ආනාපානසතිය (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය) පොට්ඨබ්බායතනයට ඇතුළත් වන බැවින් එය 'කායඤ්ඤතර' (එක්තරා කායයක්) වේ, එබැවින් ද මෙසේ වදාරන ලදී. 'තස්මාතිහා' යනු යම් හෙයකින් සතර කායන් අතුරින් එක්තරා වායෝ කායයක් වූ හෝ පස්විසි රූප කොටස් අතරින් එක්තරා රූප කායයක් වූ ආනාපානය අනුපස්සනා කරයිද (නැවත නැවත බලයිද), එබැවින් 'කායේ කායානුපස්සී' (කයෙහි කය අනුව බලනසුලු) යැයි කියනු ලැබේ. මෙලෙස සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය. 'වේදනාඤ්ඤතරං' යනු වේදනා තුන අතුරින් එක්තරා වේදනාවක් වූ සුඛ වේදනාව අරභයා පවසන ලද්දකි. 'සාධුකං මනසිකාරං' යනු ප්‍රීතිය අත්විඳීම ආදියෙන් උපන් යහපත් මනසිකාරයයි. 'මනසිකාරය යනු සුඛ වේදනාවක්ද?' යනුවෙන් ප්‍රශ්නයක් නැගිය හැක. එය එසේ නොවේ, මෙය දේශනාවේ මූලික ශීර්ෂයකි. 'අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයෝගං' යන්නෙහි සඤ්ඤා යන නාමයෙන් ප්‍රඥාව වදාළාක් මෙන්, මෙහිද මනසිකාරය යන නාමයෙන් වේදනාව වදාළ බව දත යුතුය. මෙම (වේදනා) චතුක්කයෙහි පළමු පදයෙහි ප්‍රීතිය මූලික කරගෙන වේදනාව වදාළ අතර, දෙවන පදයෙහි 'සුඛං' යනුවෙන් එහි නමින්ම වේදනාව වදාරන ලදී. 'චිත්තසංඛාර' පද ද්වයෙහි 'සඤ්ඤාව හා වේදනාව ඇතුළු චෛතසික ධර්මයන් සිතට බැඳී පවතින බැවින් චිත්තසංඛාර නම් වේ' යන වචනයට අනුවත්, 'විතර්ක විචාර හැර සෙසු සියලු චිත්ත සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් චිත්ත සංඛාරයට ඇතුළත් වේ' යන වචනයට අනුවත්, චිත්තසංඛාර යන නාමයෙන් වේදනා චෛතසිකය වදාරන ලදී. ඒ සියල්ල මනසිකාර යන නාමයෙන් සංග්‍රහ කොට මෙහි 'සාධුකං මනසිකාරං' යැයි වදාළ සේක.

ဧဝံ သန္တေပိ ယသ္မာ ဧသာ ဝေဒနာ အာရမ္မဏံ န ဟောတိ, တသ္မာ ဝေဒနာနုပဿနာ န ယုဇ္ဇတီတိ. နော န ယုဇ္ဇတိ, သတိပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာယမ္ပိ ဟိ ‘‘တံတံသုခါဒီနံ ဝတ္ထုံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝေဒနာဝ ဝေဒယတိ, တံ ပန ဝေဒနာပဝတ္တိံ ဥပါဒါယ ‘အဟံ ဝေဒယာမီ’တိ ဝေါဟာရမတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ[Pg.100]. အပိစ ပီတိပဋိသံဝေဒီတိအာဒီနံ အတ္ထဝဏ္ဏနာယမေတဿ ပရိဟာရော ဝုတ္တောယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ –

මෙසේ වුවද, යම් හෙයකින් මෙම වේදනාව (භාවනාවේ) අරමුණ නොවේ නම්, වේදනානුපස්සනාව නොගැලපේ යැයි කිව හැක. එය නොගැලපෙන්නේ නොවේ, ගැලපේමය. සතිපට්ඨාන වණ්ණනාවෙහි ද 'ඒ ඒ සුඛාදී වස්තූන් අරමුණු කොට වේදනාවම විඳියි, එම වේදනා පැවැත්ම නිසා මම විඳිමි යැයි ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් (සම්මුතියක්) පවතී' යැයි වදාරන ලදී. තවද 'පීතිපටිසංවේදී' යනාදී පදයන්හි අර්ථ වර්ණනාවෙහි මෙයට පිළිතුරු දී ඇත. එය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘ဒွီဟာကာရေဟိ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ အာရမ္မဏတော စ အသမ္မောဟတော စ. ကထံ အာရမ္မဏတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ? သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇတိ, တဿ သမာပတ္တိက္ခဏေ ဈာနပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ အာရမ္မဏဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ. ကထံ အသမ္မောဟတော (ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ)? သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဈာနသမ္ပယုတ္တံ ပီတိံ ခယတော ဝယတော သမ္မသတိ, တဿ ဝိပဿနာက္ခဏေ လက္ခဏပဋိဝေဓာ အသမ္မောဟတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ‘ဒီဃံ အဿာသဝသေန စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ အဝိက္ခေပံ ပဇာနတော သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတိ, တာယ သတိယာ, တေန ဉာဏေန သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတီ’တိ. ဧတေနေဝ နယေန အဝသေသပဒါနိပိ အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ.

අරමුණු කිරීම් වශයෙන් හා නොමුළා වීම් වශයෙන් යන ආකාර දෙකකින් ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු ලැබේ. කෙසේ අරමුණු කිරීම් වශයෙන් ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේද? ප්‍රීතිය සහිත වූ ප්‍රථම ධ්‍යාන හා ද්විතීය ධ්‍යාන දෙකට සමවැදෙයි. ඒ සමවැදුණු අවස්ථාවේදී, ධ්‍යාන ලැබීමෙන් (පෘථිවි කසිණාදී) අරමුණු කෙරෙහි යොමු වීමෙන් ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු ලැබේ. එයට හේතුව අරමුණ කෙරෙහි ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ වීමයි. කෙසේ නොමුළා වීම් වශයෙන් ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේද? ප්‍රීතිය සහිත වූ එම ධ්‍යාන දෙකින් නැගී සිට, ධ්‍යානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ප්‍රීතිය ක්ෂය වීම් වශයෙන් හා විනාශ වීම් වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. ඒ විදර්ශනා අවස්ථාවේදී ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය (අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ අවබෝධ කර ගැනීම) මගින් නොමුළා වීම් වශයෙන් ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු ලැබේ. පටිසම්භිදාමග්ග පාලියෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: "දීර්ඝ වශයෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරීමේ බලයෙන් සිතෙහි ඒකාග්‍රතාවය හා අවික්ෂේපය (නොවිසිරුණු බව) දැනගන්නා තැනැත්තාට සිහිය පිහිටයි. ඒ සිහියෙන් හා ඒ ඥානයෙන් එම ප්‍රීතිය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු ලැබේ" යනුවෙනි. මේ ක්‍රමයෙන්ම සෙසු පදයන්හි ද අර්ථ තේරුම් ගත යුතුය.

ဣတိ ယထေဝ ဈာနပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ပီတိသုခစိတ္တသင်္ခါရာ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဣမိနာပိ ဈာနသမ္ပယုတ္တေန ဝေဒနာသင်္ခါတမနသိကာရပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ဝေဒနာ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. တသ္မာ သုဝုတ္တမေတံ ဟောတိ ‘‘ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿီ တသ္မိံ သမယေ ဘိက္ခု ဝိဟရတီ’’တိ.

මෙසේ ධ්‍යාන ලැබීමෙන් අරමුණු වශයෙන් ප්‍රීතිය, සැපය හා චිත්ත සංස්කාරයන් ප්‍රත්‍යක්ෂ වන්නාක් මෙන්ම, මේ යෝගී පුද්ගලයා ද ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත වූ වේදනා සංඛ්‍යාත මනසිකාරය ලැබීමෙන්, අරමුණු වශයෙන් වේදනාව ප්‍රත්‍යක්ෂ කරයි. එබැවින් "වේදනාවන්හි වේදනානුපස්සීව ඒ අවස්ථාවෙහි භික්ෂුව වෙසෙයි" යන්න ඉතා මැනවින් වදාරන ලද්දකි.

နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, မုဋ္ဌဿတိဿ အသမ္ပဇာနဿာတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ယသ္မာ စိတ္တပဋိသံဝေဒီ အဿသိဿာမီတိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တော ဘိက္ခု ကိဉ္စာပိ အဿာသပဿာသနိမိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကရောတိ, တဿ ပန စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သတိဉ္စ သမ္ပဇညဉ္စ ဥပဋ္ဌပေတွာ ပဝတ္တနတော စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီယေဝ နာမေသ ဟောတိ. န ဟိ မုဋ္ဌဿတိဿ အသမ္ပဇာနဿ အာနာပါနဿတိဘာဝနာ အတ္ထိ. တသ္မာ အာရမ္မဏတော စိတ္တပဋိသံဝိဒိတာဒိဝသေန စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီ တသ္မိံ သမယေ ဘိက္ခု ဝိဟရတီတိ. သော ယံ တံ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနံ ပဟာနံ, တံ ပညာယ ဒိသွာ သာဓုကံ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ ဧတ္ထ အဘိဇ္ဈာယ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ, ဒေါမနဿဝသေန ဗျာပါဒနီဝရဏံ [Pg.101] ဒဿိတံ. ဣဒဉှိ စတုက္ကံ ဝိပဿနာဝသေနေဝ ဝုတ္တံ, ဓမ္မာနုပဿနာ စ နီဝရဏပဗ္ဗာဒိဝသေန ဆဗ္ဗိဓာ ဟောတိ, တဿာ နီဝရဏပဗ္ဗံ အာဒိ, တဿပိ ဣဒံ နီဝရဏဒွယံ အာဒိ, ဣတိ ဓမ္မာနုပဿနာယ အာဒိံ ဒဿေတုံ ‘‘အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာန’’န္တိ အာဟ. ပဟာနန္တိ အနိစ္စာနုပဿနာယ နိစ္စသညံ ပဇဟတီတိ ဧဝံ ပဟာနကရဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ. တံ ပညာယ ဒိသွာတိ တံ အနိစ္စဝိရာဂနိရောဓပဋိနိဿဂ္ဂါဉာဏသင်္ခါတံ ပဟာနဉာဏံ အပရာယ ဝိပဿနာပညာယ, တမ္ပိ အပရာယာတိ ဧဝံ ဝိပဿနာပရမ္ပရံ ဒဿေတိ. အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ ယဉ္စ သမထပဋိပန္နံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ, ယဉ္စ ဧကတော ဥပဋ္ဌာနံ အဇ္ဈုပေက္ခတီတိ ဒွိဓာ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. တတ္ထ သဟဇာတာနမ္ပိ အဇ္ဈုပေက္ခနာ ဟောတိ အာရမ္မဏဿပိ အဇ္ဈုပေက္ခနာ, ဣဓ အာရမ္မဏအဇ္ဈုပေက္ခနာ အဓိပ္ပေတာ. တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေတိ ယသ္မာ အနိစ္စာနုပဿီ အဿသိဿာမီတိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တော န ကေဝလံ နီဝရဏာဒိဓမ္မေ, အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿသီသေန ပန ဝုတ္တာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနဉာဏမ္ပိ ပညာယ ဒိသွာ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ တသ္မိံ သမယေ ဘိက္ခု ဝိဟရတီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

"මහණෙනි, මුළා වූ සිහි ඇති, සම්‍යක් ප්‍රඥාව නැති තැනැත්තාට (මෙය) මම නොකියමි" යන්නෙහි අදහස මෙයයි: යම් හෙයකින් "සිත ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින් ආශ්වාස කරමි" යනාදී ක්‍රමයෙන් පිළිපන් භික්ෂුව, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කරයි ද, එම සිතෙහි අරමුණ කෙරෙහි සිහිය හා ප්‍රඥාව පිහිටුවා පවත්වන බැවින්, ඔහු "සිතෙහි චිත්තානුපස්සීව" වෙසෙන්නෙකි. මුළා වූ සිහි ඇති, නුවණ නැත්තාට ආනාපානසති භාවනාවක් නැත. එබැවින් අරමුණු වශයෙන් සිත ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම් ආදී වශයෙන් "සිතෙහි චිත්තානුපස්සීව ඒ අවස්ථාවෙහි භික්ෂුව වෙසෙයි" යන්න මැනවින් වදාරන ලද්දකි. "ඔහු ඒ අභිජ්ඣා හා දෝමනස්සයන් ප්‍රහීණ කිරීම නුවණින් දැක දැක මැනවින් උපේක්ෂාවෙන් බලන්නෙක් වෙයි" යන්නෙහි, අභිජ්ඣා යන්නෙන් කාමච්ඡන්ද නීවරණය ද, දෝමනස්ස යන්නෙන් ව්‍යාපාද නීවරණය ද දක්වන ලදී. මේ සතරවන චතුක්කය (ධර්මානුපස්සනාව) විදර්ශනා වශයෙන්ම වදාරන ලද්දකි. ධර්මානුපස්සනාව නීවරණ පබ්බ ආදී වශයෙන් සය වැදෑරුම් වේ. එහි නීවරණ පබ්බය ආරම්භයයි. එහි ද මේ නීවරණ දෙක ප්‍රමුඛ වේ. මෙසේ ධර්මානුපස්සනාවේ ආරම්භය දැක්වීමට "අභිජ්ඣාදෝමනස්සානං" යි වදාළ සේක. "ප්‍රහාණය" යනු අනිත්‍යානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය සංඥාව ප්‍රහීණ කිරීමයි; මෙසේ ප්‍රහාණය කරන විදර්ශනා ඥානය මෙයින් අදහස් කෙරේ. "එය නුවණින් දැක" යන්නෙන්, එම අනිත්‍ය-විරාග-නිරෝධ-පටිනිස්සග්ග ඥාන සංඛ්‍යාත ප්‍රහාණ ඥානය මතු මතු විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් දැකීම යන විදර්ශනා පරම්පරාව දක්වයි. "උපේක්ෂාවෙන් බලන්නෙක් වෙයි" යනු සමථයට පිළිපන් සිත උපේක්ෂාවෙන් බැලීම හා නීවරණ රහිතව එකඟව පිහිටි සිත උපේක්ෂාවෙන් බැලීම යන ද්විවිධ උපේක්ෂාවයි. එහිදී සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහි ද අරමුණ කෙරෙහි ද උපේක්ෂාව ඇති වන අතර, මෙහිදී අරමුණ කෙරෙහි උපේක්ෂාව අදහස් කෙරේ. "එබැවින් මහණෙනි" යනු, යම් හෙයකින් අනිත්‍යානුපස්සීව පිළිපන් භික්ෂුව නීවරණාදී ධර්මයන් පමණක් නොව, අභිජ්ඣා දෝමනස්සයන් ප්‍රමුඛ කොට වදාළ ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණ ඥානය ද නුවණින් දැක උපේක්ෂාවෙන් බලන්නේ වේ ද, එබැවින් "ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සීව ඒ අවස්ථාවෙහි භික්ෂුව වෙසෙයි" යන්න තේරුම් ගත යුතුය.

၁၅၀. ပဝိစိနတီတိ အနိစ္စာဒိဝသေန ပဝိစိနတိ. ဣတရံ ပဒဒွယံ ဧတဿေဝ ဝေဝစနံ. နိရာမိသာတိ နိက္ကိလေသာ. ပဿမ္ဘတီတိ ကာယိကစေတသိကဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ ပဿမ္ဘတိ. သမာဓိယတီတိ သမ္မာ ဌပိယတိ, အပ္ပနာပတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ သဟဇာတအဇ္ဈုပေက္ခနာယ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ.

150. "පවිචිනති" යනු අනිත්‍යාදී වශයෙන් විමසා බැලීමයි. ඉතිරි පද දෙක (පවිචය, පරිවීමංස) මෙයටම පර්යාය පද වේ. "නිරාමිස" යනු කෙලෙස් රහිත බවයි. "පස්සම්භති" යනු කායික හා චෛතසික පීඩාවන් සංසිඳීමෙන් කය ද සිත ද සංසිඳීමයි. "සමාධියති" යනු මැනවින් අරමුණෙහි පිහිටුවීමයි, එය අර්පණාවට පත් වූවාක් මෙන් වෙයි. "උපේක්ෂාවෙන් බලන්නෙක් වෙයි" යනු සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහි උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වීමයි.

ဧဝံ စုဒ္ဒသဝိဓေန ကာယပရိဂ္ဂါဟကဿ ဘိက္ခုနော တသ္မိံ ကာယေ သတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, သတိယာ သမ္ပယုတ္တံ ဉာဏံ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တံသမ္ပယုတ္တမေဝ ကာယိကစေတသိကဝီရိယံ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပီတိ, ပဿဒ္ဓိ, စိတ္တေကဂ္ဂတာ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ဣမေသံ ဆန္နံ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အနောသက္ကနအနတိဝတ္တနသင်္ခါတော မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. ယထေဝ ဟိ သမပ္ပဝတ္တေသု အဿေသု သာရထိနော ‘‘အယံ ဩလီယတီ’’တိ တုဒနံ ဝါ, ‘‘အယံ အတိဓာဝတီ’’တိ အာကဍ္ဎနံ ဝါ နတ္ထိ, ကေဝလံ ဧဝံ ပဿမာနဿ ဌိတာကာရောဝ ဟောတိ, ဧဝမေဝ ဣမေသံ ဆန္နံ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အနောသက္ကနအနတိဝတ္တနသင်္ခါတော မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ နာမ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ ကိံ ကထိတံ? ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ နာနာရသလက္ခဏာ ဝိပဿနာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ နာမ ကထိတာ.

මෙසේ තුදුස් වැදෑරුම් ලෙස කාය පරිග්‍රහය (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කාය පිරිසිඳ ගැනීම) කරන්නා වූ භික්ෂුවට එම කායයෙහි පවත්නා සිහිය සති සම්බොජ්ඣංගයයි. සිහිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඥානය ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයයි. ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ කායික හා චෛතසික වීර්යය විරිය සම්බොජ්ඣංගයයි. ප්‍රීතිය, පස්සද්ධිය හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය (සමාධිය) පිළිවෙළින් පීති, පස්සද්ධි හා සමාධි සම්බොජ්ඣංගයන් වේ. මේ සම්බොජ්ඣංග හයේම පසුබෑමක් හෝ ඉක්මවා යෑමක් නොමැති මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයයි. මැනවින් සමානව දුවන අශ්වයන් ඇති රථයක රියදුරාට, "මේ අශ්වයා පස්සට අදියි" කියා තැලීමක් හෝ "මේ අශ්වයා වේගයෙන් දුවයි" කියා ඇදීමක් හෝ අවශ්‍ය නැත, හුදෙක් බලා සිටින විට එය මධ්‍යස්ථව පවතින්නාක් මෙන්ම, මේ සම්බොජ්ඣංග සයේ මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය නම් වේ. මෙපමණකින් කුමක් වදාරන ලද්දේද? එක් චිත්ත ක්ෂණයක උපදින, විවිධ කෘත්‍ය හා ලක්ෂණ ඇති විදර්ශනා සම්බොජ්ඣංගයන් වදාරන ලදී.

၁၅၂. ဝိဝေကနိဿိတန္တိအာဒီနိ [Pg.102] ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ဧတ္ထ ပန အာနာပါနပရိဂ္ဂါဟိကာ သတိ လောကိယာ ဟောတိ, လောကိယာ အာနာပါနာ လောကိယသတိပဋ္ဌာနံ ပရိပူရေန္တိ, လောကိယာ သတိပဋ္ဌာနာ လောကုတ္တရဗောဇ္ဈင်္ဂေ ပရိပူရေန္တိ, လောကုတ္တရာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလနိဗ္ဗာနံ ပရိပူရေန္တိ. ဣတိ လောကိယဿ အာဂတဋ္ဌာနေ လောကိယံ ကထိတံ, လောကုတ္တရဿ အာဂတဋ္ဌာနေ လောကုတ္တရံ ကထိတန္တိ. ထေရော ပနာဟ ‘‘အညတ္ထ ဧဝံ ဟောတိ, ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ လောကုတ္တရံ ဥပရိ အာဂတံ, လောကိယာ အာနာပါနာ လောကိယသတိပဋ္ဌာနေ ပရိပူရေန္တိ, လောကိယာ သတိပဋ္ဌာနာ လောကိယေ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ပရိပူရေန္တိ, လောကိယာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ လောကုတ္တရံ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလနိဗ္ဗာနံ ပရိပူရေန္တိ, ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိပဒေန ဟိ ဣဓ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလနိဗ္ဗာနံ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ.

152. "විවේක නිස්සිත" යනාදී පද පෙර වදාරන ලද අර්ථ ඇත්තාහුමය. මෙහිදී ආනාපානය පිරිසිඳ ගන්නා සිහිය ලෞකික වෙයි. ලෞකික ආනාපානයන් ලෞකික සතිපට්ඨානයන් සම්පූර්ණ කරයි. ලෞකික සතිපට්ඨානයන් ලෝකෝත්තර බොජ්ඣංගයන් සම්පූර්ණ කරයි. ලෝකෝත්තර බොජ්ඣංගයන් විද්‍යා විමුක්ති ඵල නිබ්බානය සම්පූර්ණ කරයි. මෙසේ ලෞකික බොජ්ඣංග පැමිණෙන තැන ලෞකික සතිපට්ඨානය වදාරන ලදී; ලෝකෝත්තර බොජ්ඣංග පැමිණෙන තැන ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨානය වදාරන ලදී. මහා ධම්මරක්ඛිත ස්ථවිරයන් වහන්සේ වදාරන්නේ: "අන් තැන්හි මෙසේ වුවද, මේ සූත්‍රයෙහි ලෝකෝත්තර දහම මතුපිටින් පැමිණේ; ලෞකික ආනාපානයන් ලෞකික සතිපට්ඨානයන් සම්පූර්ණ කරයි, ලෞකික සතිපට්ඨානයන් ලෞකික බොජ්ඣංගයන් සම්පූර්ණ කරයි, ලෞකික බොජ්ඣංගයන් ලෝකෝත්තර වූ විද්‍යා විමුක්ති ඵල නිබ්බානය සම්පූර්ණ කරයි; මෙහි විද්‍යා විමුක්ති පදයෙන් විද්‍යා විමුක්ති ඵල නිබ්බානය අදහස් කරන ලදී" යනුවෙනි.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

အာနာပါနဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආනාපානසති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၉. ကာယဂတာသတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. කායගතාසති සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၅၃-၄. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ကာယဂတာသတိသုတ္တံ. တတ္ထ ဂေဟသိတာတိ ပဉ္စကာမဂုဏနိဿိတာ. သရသင်္ကပ္ပာတိ ဓာဝနသင်္ကပ္ပာ. သရန္တီတိ ဟိ သရာ, ဓာဝန္တီတိ အတ္ထော. အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တသ္မိံယေဝ. ကာယဂတာသတိန္တိ ကာယပရိဂ္ဂါဟိကမ္ပိ ကာယာရမ္မဏမ္ပိ သတိံ. ကာယပရိဂ္ဂါဟိကန္တိ ဝုတ္တေ သမထော ကထိတော ဟောတိ, ကာယာရမ္မဏန္တိ ဝုတ္တေ ဝိပဿနာ. ဥဘယေန သမထဝိပဿနာ ကထိတာ ဟောန္တိ.

153-4. "ඒවං මේ සුතං" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන මේ සූත්‍රය කායගතාසති සූත්‍රයයි. එහි "ගේහසිතා" යනු පඤ්චකාමගුණයන් ඇසුරු කොට පවත්නා බවයි. "සරසංකප්පා" යනු අරමුණු කරා දුවන්නා වූ කල්පනාවන් (විතර්කයන්) ය. එම සිතුවිලි අරමුණු කරා දුවන (සරන්ති) බැවින් "සර" නම් වේ. එහි අර්ථය වන්නේ විවිධ අරමුණු කරා වේගයෙන් යෑමයි. "අජ්ඣත්තමේවා" යනු කමටහන් අරමුණ වූ අධ්‍යාත්මයෙහිමය. "කායගතාසතිං" යනු කය පිරිසිඳ ගන්නා වූ (කායපරිග්ගාහික) සහ කය අරමුණු කරගත් (කායාරම්මණ) සිහියයි. "කායපරිග්ගාහික" යන්නෙන් සමථය ද, "කායාරම්මණ" යන්නෙන් විපස්සනාව ද කියැවේ. මේ දෙයාකාරයෙන්ම සමථ විපස්සනා භාවනා දෙකම වදාරන ලද්දේ වෙයි.

ပုန စပရံ…ပေ… ဧဝမ္ပိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကာယဂတာသတိံ ဘာဝေတီတိ သတိပဋ္ဌာနေ စုဒ္ဒသဝိဓေန ကာယာနုပဿနာ ကထိတာ.

"පුන චපරං...පෙ... ඒවම්පි භික්ඛවේ භික්ඛු කායගතාසතිං භාවේති" යන්නෙන් සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි ආකාර දහහතරකින් දක්වන ලද කායානුපස්සනාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දේ වෙයි.

၁၅၆. အန္တောဂဓာဝါဿာတိ တဿ ဘိက္ခုနော ဘာဝနာယ အဗ္ဘန္တရဂတာဝ ဟောန္တိ. ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာတိ ဧတ္ထ သမ္ပယောဂဝသေန ဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တီတိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ. ဝိဇ္ဇာဘာဂေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တန္တီတိပိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ. တတ္ထ [Pg.103] ဝိပဿနာဉာဏံ, မနောမယိဒ္ဓိ, ဆ အဘိညာတိ အဋ္ဌ ဝိဇ္ဇာ. ပုရိမေန အတ္ထေန တာဟိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ. ပစ္ဆိမေန အတ္ထေန တာသု ယာ ကာစိ ဧကာ ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ, သေသာ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာတိ ဧဝံ ဝိဇ္ဇာပိ ဝိဇ္ဇာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာပိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာတေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စေတသာ ဖုဋောတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓံ ဖရဏံ အာပေါဖရဏဉ္စ, ဒိဗ္ဗစက္ခုဖရဏဉ္စ, တတ္ထ အာပေါကသိဏံ သမာပဇ္ဇိတွာ အာပေန ဖရဏံ အာပေါဖရဏံ နာမ. ဧဝံ ဖုဋေပိ မဟာသမုဒ္ဒေ သဗ္ဗာ သမုဒ္ဒင်္ဂမာ ကုန္နဒိယော အန္တောဂဓာဝ ဟောန္တိ, အာလောကံ ပန ဝဍ္ဎေတွာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ သကလသမုဒ္ဒဿ ဒဿနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖရဏံ နာမ. ဧဝံ ဖရဏေပိ မဟာသမုဒ္ဒေ သဗ္ဗာ သမုဒ္ဒင်္ဂမာ ကုန္နဒိယော အန္တောဂဓာဝ ဟောန္တိ.

156. "අන්තෝගධාවාස්සා" යනු එම කායගතාසති භාවනාවෙහි යෙදෙන භික්ෂුවගේ භාවනාවටම ඒවා අන්තර්ගත වන බවයි. "විජ්ජාභාගියා" යනු විද්‍යාවට සම්බන්ධ වූ හෝ විද්‍යාවේ කොටස් වූ ධර්මයන්ය. එහිදී විපස්සනා ඤාණය, මනෝමය ඉද්ධි ඥානය සහ ෂඩ් අභිඥාවන් යන අෂ්ට විද්‍යාවන් අදහස් කෙරේ. මුල් අර්ථයට අනුව එම විද්‍යාවන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ධර්මයන් ද විද්‍යාභාගීය නම් වේ. දෙවන අර්ථයට අනුව එම විද්‍යාවන් අතුරින් එක් ධර්මයක් විද්‍යාව වන අතර ඉතිරි ධර්මයන් විද්‍යාභාගීය වේ. "චේතසා ඵුටෝ" යන්නෙහි පැතිරවීම දෙවදෑරුම්ය; එනම් ආපෝ කසිණ පරිකර්මය මගින් පැතිරවීම සහ දිබ්බචක්ඛු අභිඥාවෙන් පැතිරවීමයි. ආපෝ කසිණයට සමවැදී පැතිරවීම ආපෝ-ඵරණයයි. එසේ පැතිරවූ කල්හි මහා සාගරයට සියලු කුඩා ගංගාවන් ඇතුළත් වන්නා සේ අරමුණු ඇතුළත් වේ. ආලෝක කසිණය වඩා දිබ්බචක්ඛු අභිඥාවෙන් මුළු සාගරයම දැකීම දිබ්බචක්ඛු-ඵරණයයි. එවිට ද සියලු ගංගාවන් සාගරයෙහි අන්තර්ගත වන්නාක් මෙන් අරමුණු පැහැදිලි වේ.

ဩတာရန္တိ ဝိဝရံ ဆိဒ္ဒံ. အာရမ္မဏန္တိ ကိလေသုပ္ပတ္တိပစ္စယံ. လဘေထ ဩတာရန္တိ လဘေယျ ပဝေသနံ, ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ယာဝ ပရိယောသာနာ ဂစ္ဆေယျာတိ အတ္ထော. နိက္ခေပနန္တိ နိက္ခိပနဋ္ဌာနံ.

"ඕතාර" යනු සිදුර හෙවත් කෙලෙස් ඇතිවීමට ඇති අවස්ථාවයි. "ආරම්මණ" යනු කෙලෙස් ඉපදීමට හේතු වන කරුණයි. "ලභේථ ඕතාරං" යනු ඇතුළු වීමට අවස්ථාවක් ලැබීමයි, එනම් බරැති ගල් බෝලයක් මඩ ගොඩක් විදගෙන පතුලටම යන්නාක් මෙන් කෙලෙස්වලට ඇතුළු වීමට ඉඩ ලැබීමයි. "නික්ඛේපන" යනු යමක් බහා තබන හෝ ජලය වක්කරන ස්ථානයයි.

၁၅၇. ဧဝံ အဘာဝိတကာယဂတာသတိံ ပုဂ္ဂလံ အလ္လမတ္တိကပုဉ္ဇာဒီဟိ ဥပမေတွာ ဣဒါနိ ဘာဝိတကာယဂတာသတိံ သာရဖလကာဒီဟိ ဥပမေတုံ သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဂ္ဂဠဖလကန္တိ ကဝါဋံ.

157. මෙලෙස කායගතාසතිය නොවඩන ලද පුද්ගලයා තෙත මැටි ගොඩකට උපමා කොට, දැන් වඩන ලද කායගතාසතිය ඇති පුද්ගලයා සාරවත් ලී පුවරුවකට උපමා කිරීම සඳහා "සෙය්‍යථාපි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "අග්ගළඵලක" යනු දොර පියනයි.

၁၅၈. ကာကပေယျောတိ မုခဝဋ္ဋိယံ နိသီဒိတွာ ကာကေန ဂီဝံ အနာမေတွာဝ ပါတဗ္ဗော. အဘိညာသစ္ဆိကရဏီယဿာတိ အဘိညာယ သစ္ဆိကာတဗ္ဗဿ. သက္ခိဘဗ္ဗတံ ပါပုဏာတီတိ ပစ္စက္ခဘာဝံ ပါပုဏာတိ. သတိ သတိ အာယတနေတိ သတိသတိ ကာရဏေ. ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏန္တိ? အဘိညာဝ ကာရဏံ. အာဠိဗန္ဓာတိ မရိယာဒဗဒ္ဓါ.

158. "කාකපෙයියෝ" යනු කළයක කට ළඟටම ජලය පිරී ඇති විට, කපුටෙකුට තම බෙල්ල නොනමාම පැන් බිය හැකි තරම් වූ පූර්ණ භාවයයි. "අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයස්ස" යනු අභිඥාවෙන් සාක්ෂාත් කළ යුතු ධර්මයන්ය. "සක්ඛිබ්භබ්බතං" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ බවට පැමිණීමයි. "සති සති ආයතනේ" යනු හේතුව පවතින කල්හිය. මෙහි හේතුව නම් අභිඥාවයි. "ආළිබන්ධා" යනු නියරවල් හෝ වේලි මගින් ජලය රඳවා ඇති බැම්මයි.

ယာနီကတာယာတိ ယုတ္တယာနံ ဝိယ ကတာယ. ဝတ္ထုကတာယာတိ ပတိဋ္ဌာကတာယ. အနုဋ္ဌိတာယာတိ အနုပ္ပဝတ္တိတာယ. ပရိစိတာယာတိ ပရိစယကတာယ. သုသမာရဒ္ဓါယာတိ သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါယ သုသမ္ပဂ္ဂဟိတာယ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

"යානීකතායා" යනු මනාව පුරුදු කරන ලද යානයක් මෙන් වූ බවයි. "වත්ථුකතායා" යනු පදනමක් ලෙස ස්ථාවර කරන ලද බවයි. "අනුට්ඨිතායා" යනු නිරන්තරයෙන් පවත්වන ලද බවයි. "පරිචිතායා" යනු හුරුපුරුදු කරන ලද බවයි. "සුසමාරද්ධායා" යනු මනාව පටන් ගන්නා ලද හෙවත් උත්සාහයෙන් යුක්තව වඩන ලද බවයි. ඉතිරි කොටස් සියලු තන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

ကာယဂတာသတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කායගතාසති සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၁၀. သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. සංඛාරුපපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၆၀. ဧဝံ [Pg.104] မေ သုတန္တိ သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ္တံ. တတ္ထ သင်္ခါရုပပတ္တိန္တိ သင်္ခါရာနံယေဝ ဥပပတ္တိံ, န သတ္တဿ, န ပေါသဿ, ပုညာဘိသင်္ခါရေန ဝါ ဘဝူပဂက္ခန္ဓာနံ ဥပပတ္တိံ.

160. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය සංඛාරුපපත්ති සූත්‍රයයි. එහි "සංඛාරුපපත්ති" යනු සංස්කාරයන්ගේම උපතයි. සත්වයෙකුගේ හෝ පුද්ගලයෙකුගේ උපතක් මෙහිදී අදහස් නොකෙරේ. එනම් පින් නැමැති අභිසංස්කාරයන් හේතුවෙන් භවයෙහි ස්කන්ධයන්ගේ පහළ වීමයි.

၁၆၁. သဒ္ဓါယ သမန္နာဂတောတိ သဒ္ဓါဒယော ပဉ္စ ဓမ္မာ လောကိကာ ဝဋ္ဋန္တိ. ဒဟတီတိ ဌပေတိ. အဓိဋ္ဌာတီတိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. သင်္ခါရာ စ ဝိဟာရာ စာတိ သဟ ပတ္ထနာယ သဒ္ဓါဒယောဝ ပဉ္စ ဓမ္မာ. တတြုပပတ္တိယာတိ တသ္မိံ ဌာနေ နိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယ. အယံ မဂ္ဂေါ အယံ ပဋိပဒါတိ သဟ ပတ္ထနာယ ပဉ္စ ဓမ္မာဝ. ယဿ ဟိ ပဉ္စ ဓမ္မာ အတ္ထိ, န ပတ္ထနာ, တဿ ဂတိ အနိဗဒ္ဓါ. ယဿ ပတ္ထနာ အတ္ထိ, န ပဉ္စ ဓမ္မာ, တဿပိ အနိဗဒ္ဓါ. ယေသံ ဥဘယံ အတ္ထိ, တေသံ ဂတိ နိဗဒ္ဓါ. ယထာ ဟိ အာကာသေ ခိတ္တဒဏ္ဍော အဂ္ဂေန ဝါ မဇ္ဈေန ဝါ မူလေန ဝါ နိပတိဿတီတိ နိယမော နတ္ထိ, ဧဝံ သတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ အနိယတံ. တသ္မာ ကုသလံ ကမ္မံ ကတွာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ပတ္ထနံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ.

161. "සද්ධයා සමන්නාගතෝ" යනු ශ්‍රද්ධාව ආදී ලෞකික පංච ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. "දහති" යනු තැන්පත් කරයි හෙවත් ප්‍රාර්ථනා කරයි. "අධිට්ඨාති" යනු පිහිටුවයි. "සංඛාරා ච විහාරා ච" යනු ප්‍රාර්ථනාව සමග පවතින ශ්‍රද්ධාදී ධර්ම පහයි. "තත්‍රූපපත්තියා" යනු එම ක්ෂත්‍රිය මහාසාල ආදී ස්ථානයක උපත ලැබීම පිණිසයි. "අයං මග්ගෝ අයං පටිපදා" යනු එම ප්‍රාර්ථනාව සහිත ධර්ම පහම මාවත සහ පිළිවෙත වන බවයි. යමෙකුට මෙම ධර්ම පහ තිබී ප්‍රාර්ථනාව නැත්නම්, ඔහුගේ උපත අස්ථිරය. ප්‍රාර්ථනාව තිබී ධර්ම පහ නැත්නම්, ඔහුගේ උපත ද අස්ථිරය. මේ දෙකම ඇත්නම් උපත ස්ථිර වේ. අහසට දැමූ දණ්ඩක් අගින් හෝ මැදින් හෝ මුලින් වැටේ යැයි නියමයක් නැත්තා සේ සත්වයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධිය අස්ථිරය. එබැවින් කුසල් කොට එක් ස්ථානයක උපත ලැබීමට ප්‍රාර්ථනා කිරීම සුදුසුය.

၁၆၅. အာမဏ္ဍန္တိ အာမလကံ. ယထာ တံ ပရိသုဒ္ဓစက္ခုဿ ပုရိသဿ သဗ္ဗသောဝ ပါကဋံ ဟောတိ, ဧဝံ တဿ ဗြဟ္မုနော သဒ္ဓိံ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တသတ္တေဟိ သဟဿီ လောကဓာတု. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

165. "ආමණ්ඩ" යනු නෙල්ලි ගෙඩියයි. පිරිසිදු ඇස් ඇති පුද්ගලයෙකුට නෙල්ලි ගෙඩියක් මනාව පැහැදිලි වන්නාක් මෙන්, ඒ මහා බ්‍රහ්මයාට දසදහසක් ලෝක ධාතුව සහ එහි උපන් සත්වයෝ පැහැදිලිව පෙනෙති. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය.

၁၆၇. သုဘောတိ သုန္ဒရော. ဇာတိမာတိ အာကရသမ္ပန္နော. သုပရိကမ္မကတောတိ ဓောဝနာဒီဟိ သုဋ္ဌုကတပရိကမ္မော. ပဏ္ဍုကမ္ဗလေ နိက္ခိတ္တောတိ ရတ္တကမ္ဗလေ ဌပိတော.

167. "සුභෝ" යනු යහපත්ය. "ජාතිමා" යනු හැඩයෙන් හා වර්ණයෙන් යුක්ත වූවකි. "සුපරිකම්මකතෝ" යනු මැදීමෙන් හා සේදීමෙන් මනාව පිරිසිදු කරන ලද බවයි. "පණ්ඩුකම්බලේ නික්ඛිත්තෝ" යනු රතු පලසක් මත තබන ලද බවයි.

၁၆၈. သတသဟဿောတိ လောကဓာတုသတသဟဿမှိ အာလောကဖရဏဗြဟ္မာ. နိက္ခန္တိ နိက္ခေန ကတံ ပိဠန္ဓနံ, နိက္ခံ နာမ ပဉ္စသုဝဏ္ဏံ, ဦနကနိက္ခေန ကတံ ပသာဓနဉှိ ဃဋ္ဋနမဇ္ဇနက္ခမံ န ဟောတိ, အတိရေကေန ကတံ ဃဋ္ဋနမဇ္ဇနံ ခမတိ, ဝဏ္ဏဝန္တံ ပန န ဟောတိ, ဖရုသဓာတုကံ ခါယတိ. နိက္ခေန ကတံ ဃဋ္ဋနမဇ္ဇနဉ္စေဝ ခမတိ, ဝဏ္ဏဝန္တဉ္စ ဟောတိ. ဇမ္ဗောနဒန္တိ ဇမ္ဗုနဒိယံ နိဗ္ဗတ္တံ. မဟာဇမ္ဗုရုက္ခဿ ဟိ ဧကေကာ သာခါ ပဏ္ဏာသ ပဏ္ဏာသ ယောဇနာနိ ဝဍ္ဎိတာ, တာသု မဟန္တာ နဒိယော သန္ဒန္တိ, တာသံ နဒီနံ ဥဘယတီရေသု ဇမ္ဗုပက္ကာနံ ပတိတဋ္ဌာနေ သုဝဏ္ဏင်္ကုရာ ဥဋ္ဌဟန္တိ, တေ နဒီဇလေန ဝုယှမာနာ [Pg.105] အနုပုဗ္ဗေန မဟာသမုဒ္ဒံ ပဝိသန္တိ. တံ သန္ဓာယ ဇမ္ဗောနဒန္တိ ဝုတ္တံ. ဒက္ခကမ္မာရပုတ္တဥက္ကာမုခသုကုသလသမ္ပဟဋ္ဌန္တိ ဒက္ခေန သုကုသလေန ကမ္မာရပုတ္တေန ဥက္ကာမုခေ ပစိတွာ သမ္ပဟဋ္ဌံ. ဥက္ကာမုခေတိ ဥဒ္ဓနေ. သမ္ပဟဋ္ဌန္တိ ဓောတဃဋ္ဋိတမဇ္ဇိတံ. ဝတ္ထောပမေ (မ. နိ. ၁.၇၅-၇၆) စ ဓာတုဝိဘင်္ဂေ (မ. နိ. ၃.၃၅၇-၃၆၀) စ ပိဏ္ဍသောဓနံ ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ကတဘဏ္ဍသောဓနံ ဝုတ္တံ.

168. "සතසහස්සෝ" යනු ලෝක ධාතු ලක්ෂයක් පුරා ආලෝකය පැතිරවීමට සමත් බ්‍රහ්මයාය. "නික්ඛ" යනු රන් නික්ඛයක බරින් යුත් ස්වර්ණාභරණයකි. "ජම්බෝනද" යනු ජම්බු නදියෙහි උපන් රන්ය. මහා ජම්බු වෘක්ෂයේ අතු යොදුන් පනහක් පමණ විශාල වන අතර, එම පලතුරු වැටෙන තැන රන් හටගනී. දක්ෂ රන්කරුවෙකු විසින් මනාව පුළුස්සා, මදින ලද එම රන් ආභරණ අතිශයින්ම දීප්තිමත් වේ. ධාතුවිභංග සූත්‍රයෙහි ස්වර්ණමය වස්තුව ගැන සඳහන් වන අතර, මෙම සූත්‍රයෙහි නිම කරන ලද රන් ආභරණ ගැන සඳහන් වේ.

ယံ ပန သဗ္ဗဝါရေသု ဖရိတွာ အဓိမုစ္စိတွာတိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ ပဉ္စဝိဓံ ဖရဏံ စေတောဖရဏံ ကသိဏဖရဏံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖရဏံ အာလောကဖရဏံ သရီရဖရဏန္တိ. တတ္ထ စေတောဖရဏံ နာမ လောကဓာတုသဟဿေ သတ္တာနံ စိတ္တဇာနနံ. ကသိဏဖရဏံ နာမ လောကဓာတုသဟဿေ ကသိဏပတ္ထရဏံ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဖရဏံ နာမ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ သဟဿလောကဓာတုဒဿနံ. အာလောကဖရဏမ္ပိ ဧတဒေဝ. သရီရဖရဏံ နာမ လောကဓာတုသဟဿေ သရီရပဘာယ ပတ္ထရဏံ. သဗ္ဗတ္ထ ဣမာနိ ပဉ္စ ဖရဏာနိ အဝိနာသေန္တေန ကထေတဗ္ဗန္တိ.

සියලු වාරයන්හි 'පැතිරී අධිමුක්තව' (ඵරිත්වා අධිමුච්චිත්වා) යයි යමක් වදාරන ලද ද, එහි පැතිරවීම (ඵරණ) පස් වැදෑරුම් වේ. එනම්: චෙතොඵරණය (සිත පැතිරවීම), කසිණඵරණය (කසිණ පැතිරවීම), දිබ්බචක්ඛුඵරණය (දිවැස් පැතිරවීම), ආලෝකඵරණය (ආලෝකය පැතිරවීම) සහ ශරීරඵරණය (ශරීර ප්‍රභාව පැතිරවීම) යන්නයි. එහි චෙතොඵරණය නම් දස දහසක් ලෝක ධාතුවෙහි සත්ත්වයන්ගේ සිත් දැන ගැනීමයි. කසිණඵරණය නම් දස දහසක් ලෝක ධාතුවෙහි කසිණය පැතිරවීමයි. දිබ්බචක්ඛුඵරණය නම් ආලෝකය වඩවා දිවැසින් දස දහසක් ලෝක ධාතුව දැකීමයි. ආලෝකඵරණය ද එයම වේ. ශරීරඵරණය නම් දස දහසක් ලෝක ධාතුවෙහි ශරීර ප්‍රභාව පැතිරවීමයි. සෑම තැනකදීම මෙම පැතිරවීම් පහ පලුදු නොවන සේ විස්තර කළ යුතුය.

တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘မဏိဩပမ္မေ ကသိဏဖရဏံ ဝိယ နိက္ခောပမ္မေ သရီရဖရဏံ ဝိယ ဒိဿတီ’’တိ. တဿ ဝါဒံ ဝိယ အဋ္ဌကထာ နာမ နတ္ထီတိ ပဋိက္ခိတွာ သရီရဖရဏံ န သဗ္ဗကာလိကံ, စတ္တာရိမာနိ ဖရဏာနိ အဝိနာသေတွာဝ ကထေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. အဓိမုစ္စတီတိ ပဒံ ဖရဏပဒဿေဝ ဝေဝစနံ, အထ ဝါ ဖရတီတိ ပတ္ထရတိ. အဓိမုစ္စတီတိ ဇာနာတိ.

තිපිටක චූළාභය තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "මිණි උපමාවෙහි කසිණ පැතිරවීම මෙන් ද, ස්වර්ණාභරණ උපමාවෙහි ශරීර ප්‍රභාව පැතිරවීම මෙන් ද පෙනේ" යනුවෙනි. උන්වහන්සේගේ ඒ මතය අටුවා මතයක් නොවේ යයි ප්‍රතික්ෂේප කොට, ශරීර ප්‍රභාව පැතිරවීම සෑම කල්හිම සිදු නොවන බවත්, මෙම පැතිරවීම් හතර පලුදු නොවන සේ විස්තර කළ යුතු බවත් වදාරන ලදී. 'අධිමුච්චති' යන පදය 'ඵරණ' යන පදයටම සමාන පදයකි. එසේත් නැතහොත් 'ඵරති' යනු පැතිරවීමයි, 'අධිමුච්චති' යනු (කල්‍යාණ මනසින්) දැන ගැනීමයි.

၁၆၉. အာဘာတိအာဒီသု အာဘာဒယော နာမ ပါဋိယေက္ကာ ဒေဝါ နတ္ထိ, တယော ပရိတ္တာဘာဒယော ဒေဝါ အာဘာ နာမ, ပရိတ္တာသုဘာဒယော စ. သုဘကိဏှာဒယော စ သုဘာ နာမ. ဝေဟပ္ဖလာဒိဝါရာ ပါကဋာယေဝ.

169. ආභා ආදී තැන්හි 'ආභා' නම් වූ වෙනම දෙවිවරු නැත. පිරිත්තාභ ආදී තුන් වැදෑරුම් (දෙවන ධ්‍යානලාභී) දෙවිවරු 'ආභා' නම් වෙති. පිරිත්තසුභ ආදී දෙවිවරු ද සුභකිණ්හ ආදී (තෙවන ධ්‍යානලාභී) දෙවිවරු ද 'සුභා' නම් වෙති. වේහප්ඵල ආදී වාරයන් පැහැදිලි බැවින් ප්‍රකටය.

ဣမေ တာဝ ပဉ္စ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ကာမာဝစရေသု နိဗ္ဗတ္တတု. ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တံ ပန အာသဝက္ခယဉ္စ ကထံ ပါပုဏာတီတိ? ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ သီလံ, သော ဣမသ္မိံ သီလေ ပတိဋ္ဌာယ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ တာ တာ သမာပတ္တိယော ဘာဝေတွာ ရူပီဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တတိ, အရူပဇ္ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တေတွာ [Pg.106] အရူပီဗြဟ္မလောကေ, သမာပတ္တိပဒဋ္ဌာနံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အနာဂါမိဖလံ သစ္ဆိကတွာ ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသေသု နိဗ္ဗတ္တတိ. ဥပရိမဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ အာသဝက္ခယံ ပါပုဏာတီတိ.

පළමුව මෙම ධර්ම පහ වැඩීමෙන් කාමාවචර ලෝකවල උපත ලැබිය හැකිය. එහෙත් බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපත ලැබීම සහ ආසවක්ඛය (ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම) ලබන්නේ කෙසේද? මෙම ධර්ම පහ සීලයයි; එම භික්ෂුව මෙම සීලයෙහි පිහිටා කසිණ පරිකර්ම කොට, ඒ ඒ සමාපත්තීන් වඩා රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකවල උපදියි. අරූප ධ්‍යාන උපදවා අරූපී බ්‍රහ්ම ලෝකවල උපදියි. සමාපත්තිය පාදක කරගෙන විදර්ශනාව වඩා අනාගාමී ඵලය සාක්ෂාත් කොට ශුද්ධාවාස පසෙහි උපදියි. අනතුරුව ඉහළ මඟ (අරිහත් මග) වඩා ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමට (රහත් බවට) පැමිණෙන්නේය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංඛාරුපපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. သုညတဝဂ္ဂေါ

3. ශුන්‍යත වර්ගය

၁. စူဠသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. චූළසුඤ්ඤත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၇၆. ဧဝံ [Pg.107] မေ သုတန္တိ စူဠသုညတသုတ္တံ. တတ္ထ ဧကမိဒန္တိ ထေရော ကိရ ဘဂဝတော ဝတ္တံ ကတွာ အတ္တနော ဒိဝါဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ သုညတာဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသိန္နော ယထာပရိစ္ဆေဒေန ဝုဋ္ဌာသိ. အထဿ သင်္ခါရာ သုညတော ဥပဋ္ဌဟိံသု. သော သုညတာကထံ သောတုကာမော ဇာတော. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘န ခေါ ပန သက္ကာ ဓုရေန ဓုရံ ပဟရန္တေန ဝိယ ဂန္တွာ ‘သုညတာကထံ မေ, ဘန္တေ, ကထေထာ’တိ ဘဂဝန္တံ ဝတ္တုံ, ဟန္ဒာဟံ ယံ မေ ဘဂဝါ နဂရကံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တော ဧကံ ကထံ ကထေသိ, တံ သာရေမိ, ဧဝံ မေ ဘဂဝါ သုညတာကထံ ကထေဿတီ’’တိ ဒသဗလံ သာရေန္တော ဧကမိဒန္တိအာဒိမာဟ.

176. 'ඒවං මෙ සුතං' යනුවෙන් ආරම්භ වන්නේ චූළසුඤ්ඤත සූත්‍රයයි. එහි 'එකමිදං' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: තෙරුන් වහන්සේ (ආනන්ද හිමියන්) භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වත්පිළිවෙත් කොට, තමන් වහන්සේ දහවල් කාලය ගත කරන ස්ථානයට වැඩම කොට, කාලය නියම කරගෙන නිවන අරමුණු කොට ඇති ශුන්‍යතා ඵල සමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිට, නියමිත කාලය අවසානයේ ඉන් නැගී සිටියහ. එකල්හි උන්වහන්සේට සංස්කාර ධර්මයන් ශුන්‍ය වශයෙන් වැටහුණි. උන්වහන්සේ ශුන්‍යතාව පිළිබඳ ධර්ම කථාවක් ඇසීමට කැමැත්තක් ඇති කරගත්හ. එවිට උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: 'කලබලයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් "ස්වාමීනි, මට ශුන්‍යතා කථාවක් දේශනා කළ මැනව"යි කීම සුදුසු නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නගරක නම් ශාක්‍ය ජනපදය ඇසුරු කොට වසන සමයෙහි කළ එක් දේශනාවක් මම සිහිපත් කරවන්නෙමි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට ශුන්‍යතා කථාව දේශනා කරනු ඇත.' මෙසේ දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට කරුණු සිහිපත් කරවමින් 'එකමිදං' ආදිය ප්‍රකාශ කළහ.

တတ္ထ ဣဒန္တိ နိပါတမတ္တမေဝ. ကစ္စိမေတံ, ဘန္တေတိ ထေရော ဧကပဒေ ဌတွာ သဋ္ဌိပဒသဟဿာနိ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဓာရေတုံ သမတ္ထော, ကိံ သော ‘‘သုညတာဝိဟာရေနာ’’တိ ဧကံ ပဒံ ဓာရေတုံ န သက္ခိဿတိ, သောတုကာမေန ပန ဇာနန္တေန ဝိယ ပုစ္ဆိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ပါကဋံ ကတွာ ဝိတ္ထာရိယမာနံ သုညတာကထံ သောတုကာမော အဇာနန္တော ဝိယ ဧဝမာဟ. ဧကော အဇာနန္တောပိ ဇာနန္တော ဝိယ ဟောတိ, ထေရော ဧဝရူပံ ကောဟညံ ကိံ ကရိဿတိ, အတ္တနော ဇာနနဋ္ဌာနေပိ ဘဂဝတော အပစိတိံ ဒဿေတွာ ‘‘ကစ္စိမေတ’’န္တိအာဒိမာဟ.

එහි 'ඉදං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. 'කච්චිමෙතං භන්තේ' යන්නෙහි අර්ථය: තෙරුන් වහන්සේට එක් වරකදී පද හැට දහසක් ඉගෙන ගෙන මතක තබා ගැනීමට හැකියාව තිබියදී, 'ශුන්‍යතා විහාරයෙන්' යන එක පදයක් මතක තබා ගැනීමට නොහැකි වේද? එහෙත් ධර්මය ඇසීමට කැමති තැනැත්තා තමන් දන්නා බව පෙන්වමින් ප්‍රශ්න කිරීම සුදුසු නැත. විස්තර සහිතව දේශනා කරන ශුන්‍යතා කථාව ඇසීමට කැමති බැවින් උන්වහන්සේ නොදන්නෙකු මෙන් මෙසේ ඇසූහ. ඇතැම් විට නොදන්නා අයෙක් දන්නා බව අඟවයි; එහෙත් තෙරුන් වහන්සේ එවැනි කපටිකමක් කරන්නේ ඇයි? තමන් වහන්සේ දැන සිටියද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෞරවය දක්වමින් 'කච්චිමෙතං' ආදිය ප්‍රකාශ කළහ.

ပုဗ္ဗေပီတိ ပဌမဗောဓိယံ နဂရကံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရဏကာလေပိ. ဧတရဟိပီတိ ဣဒါနိပိ. ဧဝံ ပန ဝတွာ စိန္တေသိ – ‘‘အာနန္ဒော သုညတာကထံ သောတုကာမော, ဧကော ပန သောတုံ သက္ကောတိ, န ဥဂ္ဂဟေတုံ, ဧကော သောတုမ္ပိ ဥဂ္ဂဟေတုမ္ပိ သက္ကောတိ, န ကထေတုံ, အာနန္ဒော ပန သောတုမ္ပိ သက္ကောတိ ဥဂ္ဂဟေတုမ္ပိ ကထေတုမ္ပိ, (ကထေမိဿ) သုညတာကထ’’န္တိ. ဣတိ တံ ကထေန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုညော ဟတ္ထိဂဝါဿဝဠဝေနာတိ တတ္ထ ကဋ္ဌရူပပေါတ္ထကရူပစိတ္တရူပဝသေန ကတာ ဟတ္ထိအာဒယော အတ္ထိ, ဝေဿဝဏမန္ဓာတာဒီနံ ဌိတဋ္ဌာနေ စိတ္တကမ္မဝသေန ကတမ္ပိ, ရတနပရိက္ခတာနံ ဝါတပါနဒွါရဗန္ဓမဉ္စပီဌာဒီနံ ဝသေန သဏ္ဌိတမ္ပိ, ဇိဏ္ဏပဋိသင်္ခရဏတ္ထံ [Pg.108] ဌပိတမ္ပိ ဇာတရူပရဇတံ အတ္ထိ, ကဋ္ဌရူပါဒိဝသေန ကတာ ဓမ္မသဝနပဉှပုစ္ဆနာဒိဝသေန အာဂစ္ဆန္တာ စ ဣတ္ထိပုရိသာပိ အတ္ထိ, တသ္မာ န သော တေဟိ သုညော. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါနံ သဝိညာဏကာနံ ဟတ္ထိအာဒီနံ, ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဿ ဇာတရူပရဇတဿ, နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသန္တာနံ ဣတ္ထိပုရိသာနဉ္စ အဘာဝံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

'පොබ්බේපි' යනු ප්‍රථම බෝධි සමයෙහි නගරක ජනපදය ඇසුරු කොට වාසය කළ කාලයෙහි ද යන්නයි. 'එතරහි' යනු දැනුදු යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා මෙසේ සිතූහ: 'ආනන්ද ශුන්‍යතා කථාව ඇසීමට කැමතිය. ඇතමෙකුට ඇසීමට හැකි වුවද මතක තබා ගැනීමට නොහැකිය. ඇතමෙකුට ඇසීමටත් මතක තබා ගැනීමටත් හැකි වුවද දේශනා කිරීමට නොහැකිය. එහෙත් ආනන්දට ඇසීමට, මතක තබා ගැනීමට සහ දේශනා කිරීමට යන තුනටම හැකියාව ඇත.' මෙසේ සිතා එම ශුන්‍යතා කථාව දේශනා කරමින් 'සෙය්‍යථාපි' ආදිය වදාළහ. එහි ඇතුන්, ගවයන්, අසුන් සහ වෙළඹුන්ගෙන් ශුන්‍යය යනු: එහි ලීයෙන්, මැටියෙන් හෝ සිතුවමින් කළ ඇත් රූප ආදිය තිබිය හැකිය. වෛශ්‍රවණ, මන්ධාතු ආදී රූප හෝ සිතුවම් තිබිය හැකිය. රත්නයෙන් කළ කවුළු, දොරවල්, ඇඳ පුටු ආදිය තිබිය හැකිය. ප්‍රතිසංස්කරණය සඳහා තැබූ රන් රිදී තිබිය හැකිය. ලී රූප ආදිය මෙන්ම ධර්ම ශ්‍රවණයට හා ප්‍රශ්න ඇසීමට පැමිණෙන ස්ත්‍රී පුරුෂයන් ද සිටිය හැකිය. එබැවින් එම ප්‍රාසාදය ඔවුන්ගෙන් ශුන්‍ය නොවේ. මෙහි 'ශුන්‍යය' යයි වදාරන ලද්දේ පංචෙන්ද්‍රිය සහිත සජීවී ඇතුන් ආදීන්ගෙන් ද, අවශ්‍ය පරිදි පරිභෝජනය කළ හැකි රන් රිදීවලින් ද, එහි නිත්‍ය වාසය කරන ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගෙන් ද තොර බව යන අදහසිනි.

ဘိက္ခုသံဃံ ပဋိစ္စာတိ ဘိက္ခူသု ဟိ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌေသုပိ ဝိဟာရဘတ္တံ သာဒိယန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ စေဝ ဂိလာနဂိလာနုပဋ္ဌာကဥဒ္ဒေသစီဝရကမ္မပသုတာဒီဟိ စ ဘိက္ခူဟိ သော အသုညောဝ ဟောတိ, ဣတိ နိစ္စမ္ပိ ဘိက္ခူနံ အတ္ထိတာယ ဧဝမာဟ. ဧကတ္တန္တိ ဧကဘာဝံ, ဧကံ အသုညတံ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ဧကော အသုညဘာဝေါ အတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အမနသိကရိတွာတိ စိတ္တေ အကတွာ အနာဝဇ္ဇိတွာ အပစ္စဝေက္ခိတွာ. ဂါမသညန္တိ ဂါမောတိ ပဝတ္တဝသေန ဝါ ကိလေသဝသေန ဝါ ဥပ္ပန္နံ ဂါမသညံ. မနုဿသညာယပိ ဧသေဝ နယော. အရညသညံ ပဋိစ္စ မနသိ ကရောတိ ဧကတ္တန္တိ ဣဒံ အရညံ, အယံ ရုက္ခော, အယံ ပဗ္ဗတော, အယံ နီလောဘာသော ဝနသဏ္ဍောတိ ဧဝံ ဧကံ အရညံယေဝ ပဋိစ္စ အရညသညံ မနသိ ကရောတိ. ပက္ခန္ဒတီတိ ဩတရတိ. အဓိမုစ္စတီတိ ဧဝန္တိ အဓိမုစ္စတိ. ယေ အဿု ဒရထာတိ ယေ စ ပဝတ္တဒရထာ ဝါ ကိလေသဒရထာ ဝါ ဂါမသညံ ပဋိစ္စ ဘဝေယျုံ, တေ ဣဓ အရညသညာယ န သန္တိ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. အတ္ထိ စေဝါယန္တိ အယံ ပန ဧကံ အရညသညံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ပဝတ္တဒရထမတ္တာ အတ္ထိ.

"භික්ෂු සංඝයා නිසා" යන්නෙහි අර්ථය නම්, භික්ෂූන් වහන්සේලා පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩි අවස්ථාවලදී පවා, විහාරයේ දානය පිළිගන්නා භික්ෂූන්ගෙන් ද, ගිලන් භික්ෂූන්, ගිලන් උපස්ථායකයන්, ධර්මය හදාරන භික්ෂූන් සහ සිවුරු මැසීම වැනි කටයුතුවල නිරත භික්ෂූන්ගෙන් ද එම විශාඛා මහෝපාසිකාවගේ ප්‍රාසාදය හිස් නොවන බවයි. මේ නිසා නිරන්තරයෙන් ම භික්ෂූන් වහන්සේලා එහි සිටින බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. "ඒකත්තං" යනු ඒකීය ස්වභාවයයි, එනම් එක්තරා හිස් නොවන බවක් පවතින බවයි. එක්තරා හිස් නොවන ස්වභාවයක් පවතී යනු මෙහි අදහසයි. "මෙනෙහි නොකොට" (අමනසිකරිත්වා) යනු සිතෙහි නොතබා, ආවර්ජනය නොකොට, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට යන්නයි. "ගම් සංඥාව" යනු ගම යන පවතින ස්වභාවය අනුව හෝ එහි ඇති ඇල්ම ආදී කෙලෙස් වශයෙන් උපදින ගම් පිළිබඳ හැඟීමයි. මිනිස් සංඥාව කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතුය. "අරණ්‍ය සංඥාව නිසා ඒකීය බව මෙනෙහි කරයි" යනු මෙය වනාන්තරයයි, මෙය ගසයි, මෙය පර්වතයයි, මෙය නිල් පැහැති වන ලැහැබයි යනුවෙන් එක් අරණ්‍යයක් ම අරමුණු කොට අරණ්‍ය සංඥාව මෙනෙහි කිරීමයි. "බැසගනියි" (පක්ඛන්දති) යනු එයට පිවිසෙයි යන්නයි. "අධිමුක්ත වෙයි" යනු මෙසේ යැයි නිශ්චය කරගනියි. "යම් පීඩාවන්" (යෙ අස්සු දරථා) යනු ගම් සංඥාව නිසා ඇතිවන යම් පඤ්චස්කන්ධ පීඩාවන් හෝ කෙලෙස් පීඩාවන් වේද, ඒවා මෙහි අරණ්‍ය සංඥාව පවතින කල්හි නැත. දෙවන පදයෙහි ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතුය. "මෙහි පවතී" යනු එක් අරණ්‍ය සංඥාවක් නිසා හටගන්නා වූ පඤ්චස්කන්ධ පීඩාවන් පමණක් මෙහි පවතින බවයි.

ယဉှိ ခေါ တတ္ထ န ဟောတီတိ ယံ မိဂါရမာတုပါသာဒေ ဟတ္ထိအာဒယော ဝိယ ဣမိဿာ အရညသညာယ ဂါမသညာမနုဿသညာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပဝတ္တဒရထကိလေသဒရထဇာတံ, တံ န ဟောတိ. ယံ ပန တတ္ထ အဝသိဋ္ဌန္တိ ယံ မိဂါရမာတုပါသာဒေ ဘိက္ခုသံဃော ဝိယ တတ္ထ အရညသညာယ ပဝတ္တဒရထမတ္တံ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ. တံ သန္တမိဒံ အတ္ထီတိ ပဇာနာတီတိ တံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ ‘‘အတ္ထိ ဣဒ’’န္တိ ပဇာနာတိ, သုညတာဝက္ကန္တီတိ သုညတာနိဗ္ဗတ္တိ.

"යමක් එහි නැද්ද" යනු මිගාරමාතු ප්‍රාසාදයෙහි ඇතුන් ආදීන් නොසිටින්නා සේ, මේ අරණ්‍ය සංඥාව තුළ ගම් සංඥා හෝ මිනිස් සංඥා නිසා හටගන්නා පඤ්චස්කන්ධ පීඩා හෝ කෙලෙස් පීඩා නැත. "යමක් එහි ඉතිරිව ඇද්ද" යනු මිගාරමාතු ප්‍රාසාදයෙහි භික්ෂු සංඝයා ඉතිරිව සිටින්නා සේ, එහි අරණ්‍ය සංඥාව නිසා හටගන්නා පඤ්චස්කන්ධ පීඩාවන් පමණක් ඉතිරිව පවතී. "ඇති මේ දෙය ඇතැයි දැනගනියි" යනු පවතින ඒ අරණ්‍ය සංඥාව "මෙය ඇත" යනුවෙන් දැනගැනීමයි. "ශුන්‍යතාවයට බැසගැනීම" යනු ශුන්‍යතාවයේ හටගැනීමයි.

၁၇၇. အမနသိကရိတွာ မနုဿသညန္တိ ဣဓ ဂါမသညံ န ဂဏှာတိ. ကသ္မာ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘မနုဿသညာယ ဂါမသညံ နိဝတ္တေတွာ, အရညသညာယ မနုဿသညံ, ပထဝီသညာယ အရညသညံ, အာကာသာနဉ္စာယတနသညာယ ပထဝီသညံ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနသညာယ အာကိဉ္စညာယတနသညံ[Pg.109], ဝိပဿနာယ နေဝသညာနာသညာယတနသညံ, မဂ္ဂေန ဝိပဿနံ နိဝတ္တေတွာ အနုပုဗ္ဗေန အစ္စန္တသုညတံ နာမ ဒဿေဿာမီ’’တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ပထဝီသညန္တိ ကသ္မာ အရညသညံ ပဟာယ ပထဝီသညံ မနသိ ကရောတိ? အရညသညာယ ဝိသေသာနဓိဂမနတော. ယထာ ဟိ ပုရိသဿ ရမဏီယံ ခေတ္တဋ္ဌာနံ ဒိသွာ – ‘‘ဣဓ ဝုတ္တာ သာလိအာဒယော သုဋ္ဌု သမ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, မဟာလာဘံ လဘိဿာမီ’’တိ သတ္တက္ခတ္တုမ္ပိ ခေတ္တဋ္ဌာနံ ဩလောကေန္တဿ သာလိအာဒယော န သမ္ပဇ္ဇန္တေဝ, သစေ ပန တံ ဌာနံ ဝိဟတခါဏုကကဏ္ဋကံ ကတွာ ကသိတွာ ဝပတိ, ဧဝံ သန္တေ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, ဧဝမေဝ – ‘‘ဣဒံ အရညံ, အယံ ရုက္ခော, အယံ ပဗ္ဗတော, အယံ နီလောဘာသော ဝနသဏ္ဍော’’တိ သစေပိ သတ္တက္ခတ္တုံ အရညသညံ မနသိ ကရောတိ, နေဝူပစာရံ န သမာဓိံ ပါပုဏာတိ, ပထဝီသညာယ ပနဿ ဓုဝသေဝနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပထဝီကသိဏံ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနပဒဋ္ဌာနမ္ပိ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ သက္ကာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ. တသ္မာ အရညသညံ ပဟာယ ပထဝီသညံ မနသိ ကရောတိ. ပဋိစ္စာတိ ပဋိစ္စ သမ္ဘူတံ.

177. "මිනිස් සංඥාව මෙනෙහි නොකොට" යන්නෙහි දී මෙහි ගම් සංඥාව ගනු නොලැබේ. ඒ මන්ද? බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති වූ බැවිනි: "මිනිස් සංඥාවෙන් ගම් සංඥාව ද, අරණ්‍ය සංඥාවෙන් මිනිස් සංඥාව ද, පඨවි සංඥාවෙන් අරණ්‍ය සංඥාව ද, ආකාසානඤ්චායතන සංඥාවෙන් පඨවි සංඥාව ද... පෙ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සංඥාවෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සංඥාව ද, විපස්සනාවෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සංඥාව ද ඉවත් කොට, මාර්ගයෙන් විපස්සනාව ද ඉවත් කොට, අනුපිළිවෙළින් ඒකාන්ත ශුන්‍යතාවය නම් වූ අර්හත් ඵලය පෙන්වා දෙන්නෙමි" යනුවෙනි. එබැවින් මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි "පඨවි සංඥාව" ගැන විමසීමේදී, අරණ්‍ය සංඥාව අත්හැර පඨවි සංඥාව මෙනෙහි කරන්නේ මන්ද? අරණ්‍ය සංඥාවෙන් ධ්‍යාන මාර්ග ආදී විශේෂ ගුණයක් ලබාගත නොහැකි බැවිනි. යම් පුරුෂයෙක් රමණීය කෙත් බිමක් දැක, "මෙහි වපුරන ලද හැල් වී ආදිය මැනවින් සපල වනු ඇත, මම මහා ලාභයක් ලබන්නෙමි" යි සත් වරක් කෙත් බිම දෙස බලා සිටිය ද ඔහුට අස්වැන්නක් නොලැබේ. ඉදින් ඔහු එහි කටු පඳුරු ඉවත් කර, සීසා වපුරන්නේ නම් පමණක් අස්වැන්න ලැබේ. එමෙන්ම "මෙය වනාන්තරයකි, මෙය ගසකි, මෙය පර්වතයකි, මෙය නිල්වන් වන ලැහැබකි" යි සත් වරක් අරණ්‍ය සංඥාව මෙනෙහි කළ ද, උපචාර සමාධියක් හෝ අර්පණා සමාධියක් නොලැබේ. එහෙත් පඨවි සංඥාවෙන් යුක්තව නිරතුරුවම පඨවි කසිණ පරිකර්මය කොට ධ්‍යාන උපදවා, ඒ ධ්‍යානය පදනම් කරගෙන විපස්සනාව වඩා අර්හත් ඵලයට පැමිණිය හැකිය. එබැවින් අරණ්‍ය සංඥාව හැර පඨවි සංඥාව මෙනෙහි කරයි. "නිසා" (පටිච්ච) යනු එය ඇසුරු කරගෙන හටගත් බවයි.

ဣဒါနိ ယသ္မိံ ပထဝီကသိဏေ သော ပထဝီသညီ ဟောတိ, တဿ ဩပမ္မဒဿနတ္ထံ သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥသဘဿ ဧတန္တိ အာသဘံ. အညေသံ ပန ဂုန္နံ ဂဏ္ဍာပိ ဟောန္တိ ပဟာရာပိ. တေသဉှိ စမ္မံ ပသာရိယမာနံ နိဗ္ဗလိကံ န ဟောတိ, ဥသဘဿ လက္ခဏသမ္ပန္နတာယ တေ ဒေါသာ နတ္ထိ. တသ္မာ တဿ စမ္မံ ဂဟိတံ. သင်္ကုသတေနာတိ ခိလသတေန. သုဝိဟတန္တိ ပသာရေတွာ သုဋ္ဌု ဝိဟတံ. ဦနကသတသင်္ကုဝိဟတဉှိ နိဗ္ဗလိကံ န ဟောတိ, သင်္ကုသတေန ဝိဟတံ ဘေရိတလံ ဝိယ နိဗ္ဗလိကံ ဟောတိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဥက္ကူလဝိက္ကူလန္တိ ဥစ္စနီစံ ထလဋ္ဌာနံ နိန္နဋ္ဌာနံ. နဒီဝိဒုဂ္ဂန္တိ နဒိယော စေဝ ဒုဂ္ဂမဋ္ဌာနဉ္စ. ပထဝီသညံ ပဋိစ္စ မနသိ ကရောတိ ဧကတ္တန္တိ ကသိဏပထဝိယံယေဝ ပဋိစ္စ သမ္ဘူတံ ဧကံ သညံ မနသိ ကရောတိ. ဒရထမတ္တာတိ ဣတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗဝါရေသု ပဝတ္တဒရထဝသေန ဒရထမတ္တာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

දැන් ඔහු යම් පඨවි කසිණයක පඨවි සංඥාවෙන් යුක්ත වෙයිද, ඒ සඳහා උපමාවක් දැක්වීමට "සෙය්‍යථාපි" යනාදිය බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහි "වෘෂභයාට අයත්" යන අර්ථයෙන් "ආසභ" නම් වේ. අනෙක් ගවයන්ගේ සමෙහි ගෙඩි හෝ තැළුම් සලකුණු තිබිය හැකිය. ඔවුන්ගේ සම දිග හැරි විට රැලි සහිත විය හැකිය. එහෙත් ලක්ෂණ සම්පන්න වෘෂභයාගේ සමෙහි එවැනි දෝෂ නැත. එබැවින් ඔහුගේ සම උපමාවට ගන්නා ලදී. "සංකුසතේන" යනු ඇණ සියයකින් ගැසූ බවයි. "සුවිහතං" යනු මැනවින් දිග හැර ඇණ ගැසූ බවයි. ඇණ සියයකට වඩා අඩුවෙන් ගැසූ විට රැලි ඉතිරි වේ. නමුත් ඇණ සියයකින් ගැසූ විට බෙර ඇසක් මෙන් රැලි රහිත වේ. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී. "උක්කූල වික්කූල" යනු උස් පහත් ගොඩබිම් හා මඩ වගුරු සහිත තැන්ය. "නදී විදුග්ග" යනු ගංගා සහ යා නොහැකි දුෂ්කර ස්ථානයි. "පඨවි සංඥාව නිසා ඒකීය බව මෙනෙහි කරයි" යනු පඨවි කසිණය ම ඇසුරු කොට හටගත් එක් සංඥාවක් මෙනෙහි කිරීමයි. "පීඩා මාත්‍රයක්" (දරථමත්තා) යනු මෙතැන් සිට සියලු අවස්ථාවල පඤ්චස්කන්ධයේ පැවැත්ම නිසා ඇතිවන පීඩා මාත්‍රය ලෙස දත යුතුය.

၁၈၂. အနိမိတ္တံ စေတောသမာဓိန္တိ ဝိပဿနာစိတ္တသမာဓိံ. သော ဟိ နိစ္စနိမိတ္တာဒိဝိရဟိတော အနိမိတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. ဣမမေဝ ကာယန္တိ ဝိပဿနာယ ဝတ္ထုံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ဣမမေဝါတိ ဣမံ ဧဝ စတုမဟာဘူတိကံ. သဠာယတနိကန္တိ [Pg.110] သဠာယတနပဋိသံယုတ္တံ. ဇီဝိတပစ္စယာတိ ယာဝ ဇီဝိတိန္ဒြိယာနံ ပဝတ္တိ, တာဝ ဇီဝိတပစ္စယာ ပဝတ္တဒရထမတ္တာ အတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

182. "අනිමිත්ත චේතෝ සමාධිය" යනු විපස්සනා චිත්ත සමාධියයි. එය නිත්‍ය සංඥා ආදී නිමිතිවලින් තොර බැවින් "අනිමිත්ත" යැයි කියනු ලැබේ. "මෙම කය ම" යන පදයෙන් විපස්සනාවට අරමුණු වන වස්තුව පෙන්වයි. එහි "මෙම කය ම" යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් යුත් මෙම ශරීරය ම ය. "සළායතනික" යනු ආයතන හයක් හා සම්බන්ධ බවයි. "ජීවිත ප්‍රත්‍යයෙන්" යනු යම් තාක් ජීවිතේන්ද්‍රිය පවතී ද, ඒ තාක් කල් ජීවිතය නිසා පවතින පීඩා මාත්‍රයක් පවතින බවයි.

၁၈၃. ပုန အနိမိတ္တန္တိ ဝိပဿနာယ ပဋိဝိပဿနံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ကာမာသဝံ ပဋိစ္စာတိ ကာမာသဝံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇနပဝတ္တဒရထာ ဣဓ န သန္တိ, အရိယမဂ္ဂေ စေဝ အရိယဖလေ စ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣမမေဝ ကာယန္တိ ဣမံ ဥပါဒိသေသဒရထဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဣတိ မနုဿသညာယ ဂါမသညံ နိဝတ္တေတွာ…ပေ… မဂ္ဂေန ဝိပဿနံ နိဝတ္တေတွာ အနုပုဗ္ဗေန အစ္စန္တသုညတာ နာမ ဒဿိတာ ဟောတိ.

183. නැවත "අනිමිත්ත" යන්න වදාළේ විපස්සනාව පිළිබඳ නැවත විපස්සනා කිරීම පෙන්වීමටය. "කාමාසවය නිසා" යනු කාමාසවය නිසා හටගන්නා පීඩාවන් මෙහි (අර්හත් මාර්ග ඵලයේදී) නැති බවත්, ආර්ය මාර්ගයේ හෝ ආර්ය ඵලයේ ඒවා නොමැති බවත් වදාළ අයුරුයි. "මෙම කය ම" යන්න වදාළේ උපාදිශේෂ පීඩාවන් පෙන්වීමටය. මෙසේ මිනිස් සංඥාවෙන් ගම් සංඥාව ඉවත් කොට... පෙ... මාර්ගයෙන් විපස්සනාව ඉවත් කොට අනුපිළිවෙළින් ඒකාන්ත ශුන්‍යතාවය නම් වූ අර්හත් ඵලය පෙන්වා දෙන ලදී.

၁၈၄. ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိရုပက္ကိလေသံ. အနုတ္တရန္တိ ဥတ္တရဝိရဟိတံ သဗ္ဗသေဋ္ဌံ. သုညတန္တိ သုညတဖလသမာပတ္တိံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ အတီတေပိ, ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကသင်္ခါတာ သမဏဗြာဟ္မဏာ. အနာဂတေပိ, ဧတရဟိပိ ဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကသင်္ခါတာ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဣမံယေဝ ပရိသုဒ္ဓံ ပရမံ အနုတ္တရံ သုညတံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိံသု ဝိဟရိဿန္တိ ဝိဟရန္တိ စ, တသ္မာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

184. "පිරිසිදු" යනු උපක්ලේශ රහිත බවයි. "අනුත්තර" යනු එයට වඩා උසස් දෙයක් නොමැති, සියල්ලටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බවයි. "ශුන්‍යතාවය" යනු ශුන්‍යතා ඵල සමාපත්තියයි. "එබැවින්" යන්න වදාළේ, අතීතයෙහි ද බුදු, පසේබුදු, මහ රහතන් වහන්සේලා වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ද, අනාගතයෙහි ද, වර්තමානයෙහි ද බුදු රජාණන් වහන්සේලා සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් වූ ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ද මේ පිරිසිදු වූ, උතුම් වූ, අනුත්තර වූ ශුන්‍යතාවයට පැමිණ වාසය කළ නිසාත්, වාසය කරන නිසාත්, වාසය කරනු ලබන නිසාත් ය. ඉතිරි කොටස් සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි මෙසේ දැක්වේ.

စူဠသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළසුඤ්ඤත සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၂. မဟာသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. මහාසුඤ්ඤත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၈၅. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာသုညတသုတ္တံ. တတ္ထ ကာဠခေမကဿာတိ ဆဝိဝဏ္ဏေန သော ကာဠော, ခေမကောတိ ပနဿ နာမံ. ဝိဟာရောတိ တသ္မိံယေဝ နိဂြောဓာရာမေ ဧကသ္မိံ ပဒေသေ ပါကာရေန ပရိက္ခိပိတွာ ဒွါရကောဋ္ဌကံ မာပေတွာ ဟံသဝဋ္ဋကာဒိသေနာသနာနိ စေဝ မဏ္ဍလမာဠဘောဇနသာလာဒီနိ စ ပတိဋ္ဌပေတွာ ကတော ဝိဟာရော. သမ္ဗဟုလာနိ သေနာသနာနီတိ မဉ္စော ပီဌံ ဘိသိဗိမ္ဗောဟနံ တဋ္ဋိကာ စမ္မခဏ္ဍော တိဏသန္ထာရော ပဏ္ဏသန္ထာရော ပလာလသန္ထာရောတိအာဒီနိ ပညတ္တာနိ ဟောန္တိ, မဉ္စေန မဉ္စံ…ပေ… ပလာလသန္ထာရေနေဝ ပလာလသန္ထာရံ အာဟစ္စ ဌပိတာနိ, ဂဏဘိက္ခူနံ ဝသနဋ္ဌာနသဒိသံ အဟောသိ.

185. 'ඒවං මෙ සුතං' යනු මහාසුඤ්ඤත සූත්‍රයයි. එහි 'කාළඛේමකස්ස' යනු ශරීර වර්ණයෙන් කළු පැහැති වූ බැවින් ඒ ශාක්‍ය රජු 'කාළ' නම් විය, 'ඛේමක' යනු ඔහුගේ නියම නාමයයි. 'විහාරො' යනු ඒ නිග්‍රෝධාරාමයෙහිම එක් පෙදෙසක ප්‍රාකාරයකින් වටකොට, ද්වාර මණ්ඩප සාදා, හංසවට්ටකාදී හැඩයේ සේනාසන ද මණ්ඩප හා භෝජන ශාලා ආදිය ද පිහිටුවා කරන ලද විහාරයයි. 'සම්බහුලානි සේනාසනානි' යනු ඇඳ, පුටු, මෙට්ට, කොට්ට, පැදුරු, සම් කැබලි, තණ ඇතිරිලි, කොළ ඇතිරිලි, පිදුරු ඇතිරිලි ආදිය පනවන ලද්දේ වෙයි. ඇඳකට ඇඳක් ළං කොට... පෙ... පිදුරු ඇතිරිල්ලකට පිදුරු ඇතිරිල්ලක් ළං කොට තබන ලද එම සේනාසන, සමූහ වශයෙන් වසන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් බඳු විය.

သမ္ဗဟုလာ [Pg.111] နု ခေါတိ ဘဂဝတော ဗောဓိပလ္လင်္ကေယေဝ သဗ္ဗကိလေသာနံ သမုဂ္ဃာဋိတတ္တာ သံသယော နာမ နတ္ထိ, ဝိတက္ကပုဗ္ဗဘာဂါ ပုစ္ဆာ, ဝိတက္ကပုဗ္ဗဘာဂေ စာယံ နုကာရော နိပါတမတ္တော. ပါဋိမတ္ထကံ ဂစ္ဆန္တေ အဝိနိစ္ဆိတော နာမ န ဟောတိ. ဣတော ကိရ ပုဗ္ဗေ ဘဂဝတာ ဒသ ဒွါဒသ ဘိက္ခူ ဧကဋ္ဌာနေ ဝသန္တာ န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ.

'සම්බහුලා නු ඛො' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට බෝධි පල්ලංකයේදීම සියලු කෙලෙසුන් උදුරා දැමූ බැවින් කිසිදු සැකයක් නැත. මෙය විතර්කය පෙරදැරි කොට කරන ලද විමසීමකි. මෙහි 'නු' යන්න විතර්කය හඟවන නිපාත මාත්‍රයකි. දේශනාවේ උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණෙන විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කිසිදු අවිනිශ්චිත බවක් නැත. මීට පෙර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දස දොළොස් නමක් වූ භික්ෂූන් එක් තැනක වසනු නුදුටු විරූ බව කියනු ලැබේ.

အထဿ ဧတဒဟောသိ – ဂဏဝါသော နာမာယံ ဝဋ္ဋေ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏော နဒီဩတိဏ္ဏဥဒကသဒိသော, နိရယတိရစ္ဆာနယောနိပေတ္တိဝိသယာသုရကာယေသုပိ, မနုဿလောက-ဒေဝလောကဗြဟ္မလောကေသုပိ ဂဏဝါသောဝ အာစိဏ္ဏော. ဒသယောဇနသဟဿော ဟိ နိရယော တိပုစုဏ္ဏဘရိတာ နာဠိ ဝိယ သတ္တေဟိ နိရန္တရော, ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏကရဏဋ္ဌာနေ သတ္တာနံ ပမာဏံ ဝါ ပရိစ္ဆေဒေါ ဝါ နတ္ထိ, တထာ ဝါသီဟိ တစ္ဆနာဒိဌာနေသု, ဣတိ ဂဏဘူတာဝ ပစ္စန္တိ. တိရစ္ဆာနယောနိယံ ဧကသ္မိံ ဝမ္မိကေ ဥပသိကာနံ ပမာဏံ ဝါ ပရိစ္ဆေဒေါ ဝါ နတ္ထိ, တထာ ဧကေကဗိလာဒီသုပိ ကိပိလ္လိကာဒီနံ. တိရစ္ဆာနယောနိယမ္ပိ ဂဏဝါသောဝ. ပေတနဂရာနိ စ ဂါဝုတိကာနိ အဍ္ဎယောဇနိကာနိပိ ပေတဘရိတာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ ပေတ္တိဝိသယေပိ ဂဏဝါသောဝ. အသုရဘဝနံ ဒသယောဇနသဟဿံ ကဏ္ဏေ ပက္ခိတ္တသူစိယာ ကဏ္ဏဗိလံ ဝိယ ဟောတိ. ဣတိ အသုရကာယေပိ ဂဏဝါသောဝ. မနုဿလောကေ သာဝတ္ထိယံ သတ္တပဏ္ဏာသ ကုလသတသဟဿာနိ, ရာဇဂဟေ အန္တော စ ဗဟိ စ အဋ္ဌာရသ မနုဿကောဋိယော ဝသိံသု. ဧဝံ အညေသုပိ ဌာနေသူတိ မနုဿလောကေပိ ဂဏဝါသောဝ. ဘုမ္မဒေဝတာ အာဒိံ ကတွာ ဒေဝလောကဗြဟ္မလောကေသုပိ ဂဏဝါသောဝ. ဧကေကဿ ဟိ ဒေဝပုတ္တဿ အဍ္ဎတိယာ နာဋကကောဋိယော ဟောန္တိ, နဝပိ ကောဋိယော ဟောန္တိ, ဧကဋ္ဌာနေ ဒသသဟဿာပိ ဗြဟ္မာနော ဝသန္တိ.

ඉක්බිති උන්වහන්සේට මෙසේ සිතිවිල්ලක් විය - මේ 'ගණවාසය' (සමූහ වශයෙන් විසීම) නම් වූ කලී සංසාර වට්ටයෙහි නිරන්තරයෙන් පුරුදු කරන ලද්දකි. එය ගඟකට බැසගත් ජලය වැනිය. නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත ලෝකය, අසුර කාය යන සතර අපායෙහි ද, මනුෂ්‍ය ලෝකය, දේව ලෝකය, බ්‍රහ්ම ලෝකය යන ලෝකයන්හි ද ගණවාසයම පුරුදු කරන ලද්දකි. යොදුන් දස දහසක් වන නිරය, තඹ කුඩු පුරවන ලද නළයක් මෙන් සත්වයන්ගෙන් පිරී පවතී. පංචවිධ බන්ධන හා කර්මකාරණා පමුණුවන ස්ථානයන්හි සත්වයන්ගේ ප්‍රමාණය හෝ සීමාව මෙතෙකැයි කිව නොහැකිය. එසේම වෑ ආදියෙන් තැචීම ආදී වධ දෙන ස්ථානයන්හි ද එසේමය. මෙලෙස සමූහ වශයෙන් එක්ව ඔවුහු පැසෙති. තිරිසන් යෝනියෙහි ද එක් වේය හුඹසක වසන වේයන්ගේ ප්‍රමාණය හෝ සීමාව මෙතෙකැයි කිව නොහැකිය. එසේම එක් එක් ගුල් ආදියෙහි වසන කූඹින්ගේ ද එසේමය. තිරිසන් ලෝකයෙහි ද ගණවාසයමය. ප්‍රේත නගර ද ගාවුතයක් හෝ අඩ යොදුනක් පමණ විශාල වූවත් ප්‍රේතයන්ගෙන් පිරී පවතී. මෙලෙස ප්‍රේත ලෝකයෙහි ද ගණවාසයමය. යොදුන් දස දහසක් වූ අසුර භවනය, සිදුරු කළ කනකට දැමූ ඉඳිකටුවකින් පිරුණු කන් සිදුරක් වැනිය. මෙලෙස අසුර කායෙහි ද ගණවාසයමය. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි සැවැත් නුවර පවුල් ලක්ෂ පනස් හතක් ද, රජගහ නුවර ඇතුළු නුවර හා පිට නුවර මනුෂ්‍යයන් කෝටි දහඅටක් ද විසූහ. මෙසේම අන් ස්ථානයන්හි ද මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ද ගණවාසයමය. භූමාටු දේවතාවන් පටන් දේව ලෝක හා බ්‍රහ්ම ලෝකයන්හි ද ගණවාසයමය. එක් එක් දිව්‍ය පුත්‍රයකුට නාටිකාංගනාවන් කෝටි තුනහමාරක් බැගින් හෝ කෝටි නවයක් බැගින් ද සිටිති. එක් ස්ථානයක දස දහසක් බ්‍රහ්මයෝ ද වසති.

တတော စိန္တေသိ – ‘‘မယာ သတသဟဿကပ္ပာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဂဏဝါသဝိဒ္ဓံသနတ္ထံ ဒသ ပါရမိယော ပူရိတာ, ဣမေ စ ဘိက္ခူ ဣတော ပဋ္ဌာယေဝ ဂဏံ ဗန္ဓိတွာ ဂဏာဘိရတာ ဇာတာ အနနုစ္ဆဝိကံ ကရောန္တီ’’တိ. သော ဓမ္မသံဝေဂံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပုန စိန္တေသိ – ‘‘သစေ ‘ဧကဋ္ဌာနေ ဒွီဟိ ဘိက္ခူဟိ န ဝသိတဗ္ဗ’န္တိ သက္ကာ ဘဝေယျ သိက္ခာပဒံ ပညပေတုံ, သိက္ခာပဒံ ပညာပေယျံ, န ခေါ ပနေတံ သက္ကာ. ဟန္ဒာဟံ မဟာသုညတာပဋိပတ္တိံ နာမ သုတ္တန္တံ [Pg.112] ဒေသေမိ, ယံ သိက္ခာကာမာနံ ကုလပုတ္တာနံ သိက္ခာပဒပညတ္တိ ဝိယ နဂရဒွါရေ နိက္ခိတ္တသဗ္ဗကာယိကအာဒါသော ဝိယ စ ဘဝိဿတိ. တတော ယထာ နာမေကသ္မိံ အာဒါသေ ခတ္တိယာဒယော အတ္တနော ဝဇ္ဇံ ဒိသွာ တံ ပဟာယ အနဝဇ္ဇာ ဟောန္တိ, ဧဝမေဝံ မယိ ပရိနိဗ္ဗုတေပိ ပဉ္စဝဿသဟဿာနိ ဣမံ သုတ္တံ အာဝဇ္ဇိတွာ ဂဏံ ဝိနောဒေတွာ ဧကီဘာဝါဘိရတာ ကုလပုတ္တာ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တံ ကရိဿန္တီ’’တိ. ဘဂဝတော စ မနောရထံ ပူရေန္တာ ဝိယ ဣမံ သုတ္တံ အာဝဇ္ဇိတွာ ဂဏံ ဝိနောဒေတွာ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ခေပေတွာ ပရိနိဗ္ဗုတာ ကုလပုတ္တာ ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ. ဝါလိကပိဋ္ဌိဝိဟာရေပိ ဟိ အာဘိဓမ္မိကအဘယတ္ထေရော နာမ ဝဿူပနာယိကသမယေ သမ္ဗဟုလေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဣမံ သုတ္တံ သဉ္ဈာယိတွာ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဧဝံ ကာရေတိ, မယံ ကိံ ကရောမာ’’တိ အာဟ. တေ သဗ္ဗေပိ အန္တောဝဿေ ဂဏံ ဝိနောဒေတွာ ဧကီဘာဝါဘိရတာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. ဂဏဘေဒနံ နာမ ဣဒံ သုတ္တန္တိ.

ඉක්බිති උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ - 'මම කල්ප ලක්ෂයකට අධික සතර අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලේ ගණවාසය විනාශ කිරීම පිණිස දස පාරමිතාවන් පිරුවෙමි. එහෙත් මේ භික්ෂූහු දැන් පටන්ම කණ්ඩායම් ගැසී ගණවාසයෙහි ඇලී ගැලී සිටිමින් නුසුදුසු දෙයක් කරති'යි. උන්වහන්සේ ධර්ම සංවේගය උපදවා ගෙන නැවත මෙසේ සිතූහ - 'ඉදින් එක් තැනක භික්ෂූන් දෙනමක් වසන්නට නුසුදුසුය කියා ශික්ෂා පදයක් පැනවිය හැකි නම්, මම ශික්ෂා පදයක් පනවන්නෙමි. එහෙත් එසේ කළ නොහැකිය. මම දැන් මහාසුඤ්ඤත පටිපත්තිය නම් වූ සූත්‍ර දේශනාව පවත්වන්නෙමි. එය ශික්ෂාකාමී කුලපුත්‍රයන්ට ශික්ෂා පද පැනවීමක් මෙන් ද, නගර ද්වාරයෙහි තබන ලද මුළු ශරීරයම පෙනෙන කැඩපතක් මෙන් ද වනු ඇත. එවිට යම් සේ කැඩපතකින් රජවරු ආදීහු තමන්ගේ අඩුපාඩු දැක, ඒවා දුරු කොට නිවැරදි පුද්ගලයන් බවට පත් වෙත් ද, එලෙසම මා පිරිනිවන් පෑමෙන් පසුව වුවත් වසර පන්දහසක් මුළුල්ලේ මේ සූත්‍රය මෙනෙහි කරමින්, ගණවාසය දුරු කොට හුදකලා බවෙහි ඇලී වසන කුලපුත්‍රයෝ සංසාර දුක් කෙළවර කරන්නාහ' යි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මනෝරථය පූර්ණය කරන්නාක් මෙන්, මේ සූත්‍රය මෙනෙහි කොට ගණවාසය දුරු කරමින් සංසාර දුක් ක්ෂය කර පිරිනිවන් පෑ කුලපුත්‍රයෝ ගණනාව ඉක්මවා ගියහ. වාලිකපිට්ඨි විහාරයෙහි ද ආභිධම්මික අභය නම් තෙරුන් වහන්සේ වස් කාලයෙහි බොහෝ භික්ෂූන් සමඟ මේ සූත්‍රය සජ්ඣායනා කොට, 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ අනුශාසනා කරති, අපි කුමක් නිසා එසේ නොකරමුද?' යි පැවසූහ. ඒ සියලු දෙනාම වස් කාලය තුළ ගණවාසය දුරු කොට හුදකලා වාසයට ඇලුම් කරමින් රහත් බවට පැමිණියහ. මේ සූත්‍රය ගණවාසය නැමැති තණ්හාව බිඳ දමන සූත්‍රයක් ලෙස දත යුතුය.

၁၈၆. ဃဋာယာတိ ဧဝံနာမကဿ သက္ကဿ. ဝိဟာရေတိ အယမ္ပိ ဝိဟာရော နိဂြောဓာရာမဿေဝ ဧကဒေသေ ကာဠခေမကဿ ဝိဟာရော ဝိယ ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. စီဝရကမ္မန္တိ ဇိဏ္ဏမလိနာနံ အဂ္ဂဠဋ္ဌာနုပ္ပာဒနဓောဝနာဒီဟိ ကတပရိဘဏ္ဍမ္ပိ, စီဝရတ္ထာယ ဥပ္ပန္နဝတ္ထာနံ ဝိစာရဏသိဗ္ဗနာဒီဟိ အကတံ သံဝိဓာနမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ, ဣဓ ပန အကတံ သံဝိဓာနံ အဓိပ္ပေတံ. မနုဿာ ဟိ အာနန္ဒတ္ထေရဿ စီဝရသာဋကေ အဒံသု. တသ္မာ ထေရော သမ္ဗဟုလေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ တတ္ထ စီဝရကမ္မံ အကာသိ. တေပိ ဘိက္ခူ ပါတောဝ သူစိပါသကဿ ပညာယနကာလတော ပဋ္ဌာယ နိသိန္နာ အပညာယနကာလေ ဥဋ္ဌဟန္တိ. သူစိကမ္မေ နိဋ္ဌိတေယေဝ သေနာသနာနိ သံဝိဒဟိဿာမာတိ န သံဝိဒဟိံသု. စီဝရကာရသမယော နောတိ ထေရော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အဒ္ဓါ ဧတေဟိ ဘိက္ခူဟိ န ပဋိသာမိတာနိ သေနာသနာနိ, ဘဂဝတာ စ ဒိဋ္ဌာနိ ဘဝိဿန္တိ. ဣတိ အနတ္တမနော သတ္ထာ သုဋ္ဌု နိဂ္ဂဟေတုကာမော, ဣမေသံ ဘိက္ခူနံ ဥပတ္ထမ္ဘော ဘဝိဿာမီ’’တိ; တသ္မာ ဧဝမာဟ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ‘‘န, ဘန္တေ, ဣမေ ဘိက္ခူ ကမ္မာရာမာ ဧဝ, စီဝရကိစ္စဝသေန ပန ဧဝံ ဝသန္တီ’’တိ.

186. 'ඝටායා' යනු ඒ නම ඇති ශාක්‍ය රජුටයි. 'විහාරෙ' යනු මේ විහාරය ද නිග්‍රෝධාරාමයෙහිම එක් ප්‍රදේශයක කාළඛේමකගේ විහාරය මෙන් සාදන ලද්දක් බව දත යුතුය. 'චීවරකම්මං' යනු දිරාගිය හා කිලිටි වූ සිවුරුවලට රෙදි කෑලි තබා පිළිසකර කිරීම් ද, සිවුරු සඳහා ලැබුණු රෙදි කැපීම හා මැසීම ආදී වශයෙන් තවමත් නිම නොකළ කටයුතු ද මෙයට අයත් වේ. මෙහිදී අදහස් කළේ නිම නොකළ කටයුතු පිළිබඳ විධිවිධාන යෙදීමයි. මිනිස්සු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට සිවුරු සඳහා රෙදි පූජා කළහ. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේ බොහෝ භික්ෂූන් කැඳවාගෙන ඒ කාළඛේමක ශාක්‍යයාගේ විහාරයෙහි සිවුරු කටයුත්තක් කළහ. ඒ භික්ෂූහු ද උදෑසන ඉඳිකටු සිදුර පෙනෙන වේලාවේ සිට හිඳගෙන සිට, එය නොපෙනී යන වේලාවේදී නැගිට යති. ඉඳිකටු කටයුත්ත අවසන් වූ පසු සේනාසන පිළිවෙළක් කරමුයි සිතා ඒවා පිළිවෙළක් නොකළහ. 'චීවරකාර සමයො නො' යන්නෙහි අර්ථය නම්, තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ බවයි - 'සැබවින්ම මේ භික්ෂූන් විසින් සේනාසන අස්පස් කර නැත, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ද මෙය පෙනෙනු ඇත. එවිට සතුටු නොවන ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ භික්ෂූන්ට හොඳින් අනුශාසනා කරනු කැමති වෙති, මම ද මේ භික්ෂූන්ට උපකාරයක් වන්නෙමි' යි සිතා මෙසේ පැවසූහ. මෙහි අදහස නම් - 'ස්වාමීනි, මේ භික්ෂූහු කර්මාන්ත කෙරෙහි ඇලුම් කරන්නෝ නොවෙති, සිවුරු කටයුත්තක් නිසා මෙලෙස වෙසෙති' යන්නයි.

န ခေါ, အာနန္ဒာတိ, အာနန္ဒ, ကမ္မသမယော ဝါ ဟောတု အကမ္မသမယော ဝါ, စီဝရကာရသမယော ဝါ ဟောတု အစီဝရကာရသမယော ဝါ, အထ ခေါ သင်္ဂဏိကာရာမော ဘိက္ခု န သောဘတိယေဝ. မာ တွံ အနုပတ္ထမ္ဘဋ္ဌာနေ ဥပတ္ထမ္ဘော အဟောသီတိ. တတ္ထ သင်္ဂဏိကာတိ သကပရိသသမောဓာနံ. ဂဏောတိ နာနာဇနသမောဓာနံ. ဣတိ သင်္ဂဏိကာရာမော ဝါ ဟောတု ဂဏာရာမော [Pg.113] ဝါ, သဗ္ဗထာပိ ဂဏဗာဟုလ္လာဘိရတော ဂဏဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ ဘိက္ခု န သောဘတိ. ပစ္ဆာဘတ္တေ ပန ဒိဝါဋ္ဌာနံ သမ္မဇ္ဇိတွာ သုဓောတဟတ္ထပါဒေါ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဧကာရာမတမနုယုတ္တော ဘိက္ခု ဗုဒ္ဓသာသနေ သောဘတိ. နေက္ခမ္မသုခန္တိ ကာမတော နိက္ခန္တဿ သုခံ. ပဝိဝေကသုခမ္ပိ ကာမပဝိဝေကသုခမေဝ. ရာဂါဒီနံ ပန ဝူပသမတ္ထာယ သံဝတ္တတီတိ ဥပသမသုခံ. မဂ္ဂသမ္ဗောဓတ္ထာယ သံဝတ္တတီတိ သမ္ဗောဓိသုခံ. နိကာမလာဘီတိ ကာမလာဘီ ဣစ္ဆိတလာဘီ. အကိစ္ဆလာဘီတိ အဒုက္ခလာဘီ. အကသိရလာဘီတိ ဝိပုလလာဘီ.

“ආනන්දයෙනි, වැඩකටයුතු ඇති කාලයෙහි හෝ වේවා, නැති කාලයෙහි හෝ වේවා, සිවුරු මසන කාලයෙහි හෝ වේවා, නැති කාලයෙහි හෝ වේවා, සමූහයා අතර ගැවසීමට ප්‍රිය කරන භික්ෂුව බැබළෙන්නේ නැත. ඔබ නුසුදුසු තැන්හි අනුබල දෙන්නෙකු නොවන්න” යන්නයි. එහි 'සංගණිකා' යනු තමාගේම පිරිස සමඟ එක්වීමයි. 'ගණ' යනු විවිධ පුද්ගලයන් සමඟ එක්වීමයි. මෙසේ තමාගේ පිරිසෙහි හෝ වේවා, වෙනත් පිරිසක හෝ වේවා, ඇලුම් කරන, සමූහයා හා බැඳී වසන භික්ෂුව නොබබළයි. නමුත් දහවල දානයෙන් පසු විවේකස්ථානය පිරිසිදු කර, අත් පා සෝදාගෙන, මූල කර්මස්ථානය ගෙන හුදෙකලාව වසන භික්ෂුව බුදු සසුනෙහි බබළයි. 'නෙක්ඛම්ම සුඛය' යනු කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමෙන් ලබන සැපයයි. 'පවිවේක සැපය' යනුද කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමෙන් ලැබෙන සැපයමයි. රාගාදී කෙලෙසුන් සන්සිඳවීමට හේතු වන බැවින් එය 'උපසම සැපය' නම් වේ. මාර්ග සම්බෝධියට හේතු වන බැවින් 'සම්බෝධි සැපය' නම් වේ. 'නිකාමලාභී' යනු පහසුවෙන් කැමති සේ ලබන සුළු බවයි. 'අකිච්ඡලාභී' යනු දුකක් රහිතව ලබන බවයි. 'අකසිරලාභී' යනු ප්‍රමාණවත් ලෙස (අපහසුවකින් තොරව) ලබන බවයි.

သာမာယိကန္တိ အပ္ပိတပ္ပိတသမယေ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တံ. ကန္တန္တိ မနာပံ. စေတောဝိမုတ္တိန္တိ ရူပါရူပါဝစရစိတ္တဝိမုတ္တိံ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘စတ္တာရိ စ ဈာနာနိ စတဿော စ အရူပသမာပတ္တိယော, အယံ သာမာယိကော ဝိမောက္ခော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၃). အသာမာယိကန္တိ န သမယဝသေန ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တံ, အထ ခေါ အစ္စန္တဝိမုတ္တံ လောကုတ္တရံ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘စတ္တာရော စ အရိယမဂ္ဂါ စတ္တာရိ စ သာမညဖလာနိ, အယံ အသာမာယိကော ဝိမောက္ခော’’တိ. အကုပ္ပန္တိ ကိလေသေဟိ အကောပေတဗ္ဗံ.

'සාමායික' යනු සමපත්තියට සමවැදුණු අවස්ථාවන්හිදී කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීමයි. 'කන්ත' යනු ප්‍රියමනාප වූ යන්නයි. 'චේතෝවිමුක්ති' යනු රූපාවචර හා අරූපාවචර සිත්වලින් මිදීමයි. මේ ගැන මෙසේ වදාරා ඇත - 'ධ්‍යාන හතර සහ අරූප සමාපත්ති හතර සාමායික විමොක්ෂය වේ'. 'අසාමායික' යනු කාලය අනුව (තාවකාලිකව) කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීම නොව, සදාකාලිකව මිදුණු ලෝකෝත්තර දහමයි. මේ ගැන මෙසේ වදාරා ඇත - 'සතර ආර්ය මාර්ග හා සතර සාමඤ්ඤ ඵල අසාමායික විමොක්ෂය වේ'. 'අකුප්ප' යනු කෙලෙසුන් විසින් කෝප ගැන්විය (වෙනස් කළ) නොහැකි බවයි.

ဧတ္တာဝတာ ကိံ ကထိတံ ဟောတိ? သင်္ဂဏိကာရာမော ဘိက္ခု ဂဏဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ နေဝ လောကိယဂုဏံ, န စ လောကုတ္တရဂုဏံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ သက္ကောတိ, ဂဏံ ဝိနောဒေတွာ ပန ဧကာဘိရတော သက္ကောတိ. တထာ ဟိ ဝိပဿီ ဗောဓိသတ္တော စတုရာသီတိယာ ပဗ္ဗဇိတသဟဿေဟိ ပရိဝုတော သတ္တ ဝဿာနိ ဝိစရန္တော သဗ္ဗညုဂုဏံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ နာသက္ခိ, ဂဏံ ဝိနောဒေတွာ သတ္တဒိဝသေ ဧကီဘာဝါဘိရတော ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ သဗ္ဗညုဂုဏံ နိဗ္ဗတ္တေသိ. အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော ပဉ္စဝဂ္ဂိယေဟိ သဒ္ဓိံ ဆဗ္ဗဿာနိ ဝိစရန္တော သဗ္ဗညုဂုဏံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ နာသက္ခိ, တေသု ပက္ကန္တေသု ဧကီဘာဝါဘိရတော ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ သဗ္ဗညုဂုဏံ နိဗ္ဗတ္တေသိ.

මේ මගින් කුමක් පවසන ලද්දේද? සමූහයාට ඇලුම් කරන, පිරිස්වලට බැඳී සිටින භික්ෂුවට ලෞකික ගුණයක් හෝ ලෝකෝත්තර ගුණයක් හෝ උපදවා ගත නොහැකි බවත්, සමූහයාගෙන් වෙන්වී හුදෙකලාව වසන්නාට එය කළ හැකි බවත්ය. එසේම විපස්සී බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අසූහාරදහසක් පැවිදි පිරිස පිරිවරාගෙන වසර හතක් හැසිරෙද්දී සර්වඥතා ගුණය උපදවා ගත නොහැකි වූහ. පිරිසෙන් වෙන්වී හත්වැනි දින හුදෙකලාව බෝ මැඩට වැඩම කර සර්වඥතා ගුණය උපදවා ගත්හ. අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේද පස්වග මහණුන් සමඟ වසර හයක් හැසිරෙද්දී සර්වඥතා ගුණය උපදවා ගත නොහැකි වූහ. ඔවුන් නික්ම ගිය පසු හුදෙකලාව බෝ මැඩට වැඩම කර සර්වඥතා ගුණය සාක්ෂාත් කළහ.

ဧဝံ သင်္ဂဏိကာရာမဿ ဂုဏာဓိဂမာဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဒေါသုပ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော နာဟံ အာနန္ဒာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရူပန္တိ သရီရံ. ယတ္ထ ရတ္တဿာတိ ယသ္မိံ ရူပေ ရာဂဝသေန ရတ္တဿ. န ဥပ္ပဇ္ဇေယျုန္တိ ယသ္မိံ ရူပေ ရတ္တဿ န ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တံ ရူပံ န သမနုပဿာမိ, အထ ခေါ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာနံ ဒသဗလသာဝကတ္တုပဂမနသင်္ခါတေန အညထာဘာဝေန သဉ္စယဿ [Pg.114] ဝိယ, ဥပါလိဂဟပတိနော အညထာဘာဝေန နာဋပုတ္တဿ ဝိယ, ပိယဇာတိကသုတ္တေ သေဋ္ဌိအာဒီနံ ဝိယ စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိယေဝ.

මෙසේ සමූහයා අතර ගැවසීමේ ගුණයක් අත්කර ගත නොහැකි බව පෙන්වා දී, දැන් එහි දොස් පෙන්වා දීම සඳහා 'නෙහි ආනන්දය' යනුවෙන් වදාළහ. එහි 'රූප' යනු ශරීරයයි. 'යත්ථ රත්තස්ස' යනු යම් රූපයක් කෙරෙහි රාගය නිසා ඇලුණේ වේද යන්නයි. 'න උප්පජ්ජෙය්‍යුං' යනු යම් රූපයක් කෙරෙහි ඇලුණු තැනැත්තාට සෝකාදිය උපදින්නේ නැති එවැනි රූපයක් මම නොදකිමි යන්නයි. එනම්, සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන දෙනම දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් බවට පත්වීම නිසා සංජයට සෝකාදිය උපන්වා සේ ද, උපාසක උපාළි ගෘහපතියා දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙකු වීම නිසා නිගණ්ඨනාථපුත්තට සෝකාදිය උපන්වා සේ ද, පියජාතික සූත්‍රයේ සිටු පිරිසට සෝකාදිය ඇති වූවා සේ ද, (ඇලීම ඇති තැන) සෝකාදිය උපදින්නේමය.

၁၈၇. အယံ ခေါ ပနာနန္ဒာတိ ကော အနုသန္ဓိ? သစေ ဟိ ကောစိ ဒုဗ္ဗုဒ္ဓီ နဝပဗ္ဗဇိတော ဝဒေယျ – ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ခေတ္တံ ပဝိဋ္ဌာ ဂါဝိယော ဝိယ အမှေယေဝ ဂဏတော နီဟရတိ, ဧကီဘာဝေ နိယောဇေတိ, သယံ ပန ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီဟိ ပရိဝုတော ဝိဟရတီ’’တိ, တဿ ဝစနောကာသုပစ္ဆေဒနတ္ထံ – ‘‘စက္ကဝါဠပရိယန္တာယ ပရိသာယ မဇ္ဈေ နိသိန္နောပိ တထာဂတော ဧကကောဝါ’’တိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ ရူပါဒီနံ သင်္ခနိမိတ္တာနံ. အဇ္ဈတ္တန္တိ ဝိသယဇ္ဈတ္တံ. သုညတန္တိ သုညတဖလသမာပတ္တိံ. တတြ စေတိ ဥပယောဂတ္ထေ ဘုမ္မံ, တံ စေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပုန တတြာတိ တသ္မိံ ပရိသမဇ္ဈေ ဌိတော. ဝိဝေကနိန္နေနာတိ နိဗ္ဗာနနိန္နေန. ဗျန္တီဘူတေနာတိ အာသဝဋ္ဌာနီယဓမ္မေဟိ ဝိဂတန္တေန နိဿဋေန ဝိသံယုတ္တေန. ဥယျောဇနိကပဋိသံယုတ္တန္တိ ဂစ္ဆထ တုမှေတိ ဧဝံ ဥယျောဇနိကေန ဝစနေန ပဋိသံယုတ္တံ.

187. 'අයං ඛෝ පනානන්ද' යන්නෙහි අනුසන්ධිය කුමක්ද? යම් කිසි අඥාන නවක භික්ෂුවක් මෙසේ කීවොත්, එනම් 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කුඹුරට වැදුණු එළදෙනුන් එළවා දමන්නාක් මෙන් අපව පිරිසෙන් බැහැර කර තනිව වසන්නට යොමු කරති, නමුත් උන්වහන්සේ රජුන් හා රජ ඇමතියන් පිරිවරා වසති' යනුවෙන් පැවසුවහොත්, එවැනි කතාවකට ඇති ඉඩකඩ අහුරාලීම පිණිස ද, සක්වළ කෙළවර දක්වා විහිදුණු පිරිසක් මධ්‍යයේ වැඩ සිටියත් තථාගතයන් වහන්සේ හුදෙකලාවම වසන බව පෙන්වීමට ද මෙම දේශනාව ආරම්භ කළහ. එහි 'සබ්බ නිමිත්තානං' යනු රූප ආදී සංඛත නිමිත්තන්ගේ යන්නයි. 'අජ්ඣත්තං' යනු විෂය අභ්‍යන්තරය වූ ඵල සමාපත්තියයි. 'සුඤ්ඤතං' යනු ශුන්‍යත ඵල සමාපත්තියයි. 'තත්‍ර ච' යන්නෙන් පිරිස මැද වැඩසිටින තථාගතයන් වහන්සේ අදහස් වේ. 'විවේකනින්නේන' යනු නිවනට නැඹුරු වූ සිතින් යන්නයි. 'බ්‍යන්තීභූතේන' යනු ආශ්‍රවයන්ට හේතු වන ධර්මයන්ගෙන් පහ වූ, නික්මුණු, වෙන් වූ සිතින් යන්නයි. 'උය්‍යෝජනික පටිසංයුත්තං' යනු 'ඔබ යන්න' යනාදී වශයෙන් පිරිස විසිරුවා හරින වචන හා සම්බන්ධ වූ දේශනාවයි.

ကာယ ပန ဝေလာယ ဘဂဝါ ဧဝံ ကထေတိ? ပစ္ဆာဘတ္တကိစ္စဝေလာယ, ဝါ ပုရိမယာမကိစ္စဝေလာယ ဝါ. ဘဂဝါ ဟိ ပစ္ဆာဘတ္တေ ဂန္ဓကုဋိယံ သီဟသေယျံ ကပ္ပေတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒတိ. တသ္မိံ သမယေ ဓမ္မဿဝနတ္ထာယ ပရိသာ သန္နိပတန္တိ. အထ ဘဂဝါ ကာလံ ဝိဒိတွာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမိတွာ ဗုဒ္ဓါသနဝရဂတော ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ဘေသဇ္ဇတေလပါကံ ဂဏှန္တော ဝိယ ကာလံ အနတိက္ကမိတွာ ဝိဝေကနိန္နေန စိတ္တေန ပရိသံ ဥယျောဇေတိ. ပုရိမယာမေပိ ‘‘အဘိက္ကန္တာ ခေါ ဝါသေဋ္ဌာ ရတ္တိ, ယဿ ဒါနိ ကာလံ မညထာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၉၉) ဧဝံ ဥယျောဇေတိ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဗောဓိပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ ဒွေ ပဉ္စဝိညာဏာနိပိ နိဗ္ဗာနနိန္နာနေဝ. တသ္မာတိဟာနန္ဒာတိ ယသ္မာ သုညတာဝိဟာရော သန္တော ပဏီတော, တသ္မာ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙලෙස පිරිස විසිරුවා හැරීම පවසන්නේ කිනම් වේලාවකද? දහවල් දානයෙන් පසු කාලයෙහි හෝ රාත්‍රී ප්‍රථම යාමයෙහි කාලයෙහිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දහවල දානයෙන් පසු ගන්ධකුටියෙහි සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපී, පසුව නැගිට ඵල සමාපත්තියට සමවැදී වැඩ සිටිති. ඒ වේලාවට දහම් ඇසීම සඳහා පිරිස රැස් වෙති. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාලය දැන ගන්ධකුටියෙන් නික්මී උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිට දහම් දෙසති. ඉන්පසු ඖෂධ තෙල් උතුරුවන්නාක් මෙන් කාලය ඉක්ම නොගොස් නිවනට නැඹුරු වූ සිතින් පිරිස විසිරුවා හරිති. ප්‍රථම යාමයෙහිද, 'වාශිෂ්ඨයෙනි, රාත්‍රිය බොහෝ සෙයින් ගෙවී ගොස් ඇත, දැන් යෑමට සුදුසු කාලයයි ඔබ සිතන්නේ නම් එය කරන්න' යනුවෙන් පවසා පිරිස යවති. බුදුවරුන්ගේ බෝධිය ලැබූ දා පටන් ද්වි-පංච විඥානයෝ පවා නිවනටම නැඹුරු වූහ. 'තස්මාතිහානන්ද' යනු යම් හෙයකින් ශුන්‍යතා විහාරය ශාන්ත ද ප්‍රණීත ද වන්නේද, ඒ නිසා (යන්නයි).

၁၈၈. အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တမေဝ. အဇ္ဈတ္တံ သုညတန္တိ ဣဓ နိယကဇ္ဈတ္တံ, အတ္တနော ပဉ္စသု ခန္ဓေသု နိဿိတန္တိ အတ္ထော. သမ္ပဇာနော ဟောတီတိ ကမ္မဋ္ဌာနဿ အသမ္ပဇ္ဇနဘာဝဇာနနေန သမ္ပဇာနော. ဗဟိဒ္ဓါတိ ပရဿ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု. အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါတိ ကာလေန အဇ္ဈတ္တံ ကာလေန ဗဟိဒ္ဓါ[Pg.115]. အာနေဉ္ဇန္တိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဘဝိဿာမာတိ အာနေဉ္ဇံ အရူပသမာပတ္တိံ မနသိ ကရောတိ.

188. 'අජ්ඣත්තමේව' යනු ගෝචර අභ්‍යන්තරයෙහිම (කර්මස්ථාන අරමුණෙහිම) යන්නයි. 'අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං' යනු මෙහිදී තමාගේ අභ්‍යන්තරය වූ, තමාගේම පංචස්කන්ධය ඇසුරු කළ ශුන්‍යතාවයි. 'සම්පජානෝ හෝති' යනු කර්මස්ථානය සම්පූර්ණ නොවන බව දැනගැනීමෙන් යුත් ප්‍රඥාවන්තයෙක් වීමයි. 'බහිද්ධ' යනු අන්‍යයන්ගේ පංචස්කන්ධයන් කෙරෙහිය. 'අජ්ඣත්ත බහිද්ධා' යනු වරින් වර අභ්‍යන්තරයෙහි ද වරින් වර බාහිරයෙහි ද යන්නයි. 'ආනේඤ්ජ' යනු 'මම උභතෝභාග විමුක්ත වන්නෙමි' යි සිතා ආනෙඤ්ජ අරූප සමාපත්තිය මෙනෙහි කිරීමයි.

တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိန္တိ ပါဒကဇ္ဈာနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အပဂုဏပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတဿ ဟိ အဇ္ဈတ္တံ သုညတံ မနသိကရောတော တတ္ထ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ. တတော ‘‘ပရဿ သန္တာနေ နု ခေါ ကထ’’န္တိ ဗဟိဒ္ဓါ မနသိ ကရောတိ, တတ္ထပိ န ပက္ခန္ဒတိ. တတော – ‘‘ကာလေန အတ္တနော သန္တာနေ, ကာလေန ပရဿ သန္တာနေ နု ခေါ ကထ’’န္တိ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ မနသိ ကရောတိ, တတ္ထပိ န ပက္ခန္ဒတိ. တတော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဟောတုကာမော ‘‘အရူပသမာပတ္တိယံ နု ခေါ ကထ’’န္တိ အာနေဉ္ဇံ မနသိ ကရောတိ, တတ္ထပိ န ပက္ခန္ဒတိ. ဣဒါနိ – ‘‘န မေ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ ဝိဿဋ္ဌဝီရိယေန ဥပဋ္ဌာကာဒီနံ ပစ္ဆတော န စရိတဗ္ဗံ, ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ ပန သာဓုကံ ပုနပ္ပုနံ မနသိကာတဗ္ဗံ. ဧဝမဿ ရုက္ခေ ဆိန္ဒတော ဖရသုမှိ အဝဟန္တေ ပုန နိသိတံ ကာရေတွာ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိဇ္ဇေသု ဖရသု ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနေ မနသိကာရော ဝဟတီ’’တိ ဒဿေတုံ တသ္မိံယေဝါတိအာဒိမာဟ. ဣဒါနိဿ ဧဝံ ပဋိပန္နဿ ယံ ယံ မနသိ ကရောတိ, တတ္ထ တတ္ထ မနသိကာရော သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဿေန္တော ပက္ခန္ဒတီတိ အာဟ.

"එම පළමු (ධ්‍යානයෙහි) ම" යන්නෙන් අදහස් කළේ පාදක ධ්‍යානය පිළිබඳවය. මැනවින් පුහුණු නොකළ පාදක ධ්‍යානයකින් නැගී සිට ආධ්‍යාත්මික ශූන්‍යතාව මෙනෙහි කරන්නාගේ සිත එහි නොබැස ගනී. එබැවින් "අන් අයගේ සන්තානයෙහි කෙසේ දැයි" බාහිර ශූන්‍යතාව මෙනෙහි කරයි; එහි ද සිත නොබැස ගනී. ඉන්පසු "කලෙක තමාගේ සන්තානයෙහි ද, කලෙක අන් අයගේ සන්තානයෙහි ද කෙසේ දැයි" ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ශූන්‍යතාව මෙනෙහි කරයි; එහි ද සිත නොබැස ගනී. ඉන්පසු උභතෝභාගවිමුක්තයකු වීමට කැමති ව "අරූප සමාපත්තියෙහි කෙසේ දැයි" ආනෙඤ්ජ (අකම්පිත) ධ්‍යානය මෙනෙහි කරයි; එහි ද සිත නොබැස ගනී. "දැන් මගේ සිත එහි නොබැස ගනිතියි" වීර්යය අත්හැර උපස්ථායකයන් ආදීන් පසුපස නොයා යුතුය. පාදක ධ්‍යානයම නැවත නැවතත් මැනවින් මෙනෙහි කළ යුතුය. ගසක් කපන මිනිසෙකුගේ පොරව මොට වූ විට එය නැවත මුවහත් කර කපන්නාට කැපීම සාර්ථක වන්නාක් මෙන්, කර්මස්ථානයෙහි මෙනෙහි කිරීම ද සාර්ථක වන බව දැක්වීමට "එහි ම" යනාදිය වදාළ සේක. මෙසේ පිළිපන් යෝගියා යම් යම් දෙයක් මෙනෙහි කරයි ද, එහි එම මෙනෙහි කිරීම සම්පූර්ණ වන බව දැක්වීමට "බැස ගනී" (පක්ඛන්දති) යැයි වදාළ සේක.

၁၈၉. ဣမိနာ ဝိဟာရေနာတိ ဣမိနာ သမထဝိပဿနာဝိဟာရေန. ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနောတိ ဣတိ စင်္ကမန္တောပိ တသ္မိံ ကမ္မဋ္ဌာနေ သမ္ပဇ္ဇမာနေ ‘‘သမ္ပဇ္ဇတိ မေ ကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ ဇာနနေန သမ္ပဇာနော ဟောတိ. သယတီတိ နိပဇ္ဇတိ. ဧတ္ထ ကဉ္စိ ကာလံ စင်္ကမိတွာ – ‘‘ဣဒါနိ ဧတ္တကံ ကာလံ စင်္ကမိတုံ သက္ခိဿာမီ’’တိ ဉတွာ ဣရိယာပထံ အဟာပေတွာ ဌာတဗ္ဗံ. ဧသ နယော သဗ္ဗဝါရေသု. န ကထေဿာမီတိ, ဣတိဟ တတ္ထာတိ ဧဝံ န ကထေဿာမီတိ ဇာနနေန တတ္ထ သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတိ.

189. "මේ විහරණයෙන්" යනු මේ සමථ විපස්සනා විහරණයෙනි. "මෙසේ එහි සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව" යනු සක්මන් කරන විට ද එම කර්මස්ථානය සාර්ථක වන කල්හි "මගේ කර්මස්ථානය සාර්ථක වේ" යැයි දැනගැනීමෙන් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වේ. "සයනය කරයි" යනු නිදාගැනීමයි. මෙහිදී යම් කලක් සක්මන් කොට, "දැන් මෙපමණ වේලාවක් සක්මන් කිරීමට මට නොහැකිය" යන්න දැන ඉරියව්ව පලුදු නොකර සිටිය යුතුය. මේ ක්‍රමය සියලු වාරයන්හි දී දත යුතුය. "කථා නොකරන්නෙමි" යනු මෙසේ (තිරශ්චීන කථාවන්) කථා නොකරන්නෙමි යි දැනගැනීමෙන් එහි සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුතුව කටයුතු කරන්නෙකු වේ.

ပုန ဒုတိယဝါရေ ဧဝရူပိံ ကထံ ကထေဿာမီတိ ဇာနနေန သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတိ, ဣမဿ ဘိက္ခုနော သမထဝိပဿနာ တရုဏာဝ, တာသံ အနုရက္ခဏတ္ထံ –

නැවත දෙවන වාරයෙහි "මෙබඳු කථාවක් (සල්ලේඛ කථා ආදිය) කරන්නෙමි" යි දැනගැනීමෙන් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුතුව කටයුතු කරන්නෙකු වේ. මේ භික්ෂුවගේ සමථ විපස්සනා භාවනාව තවමත් ලාබාල බැවින්, ඒවා ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා -

‘‘အာဝါသော ဂေါစရော ဘဿံ, ပုဂ္ဂလော အထ ဘောဇနံ;

ဥတု ဣရိယာပထော စေဝ, သပ္ပာယော သေဝိတဗ္ဗကော’’တိ.

"ආවාසය, ගොචර ග්‍රාමය, කථාව, පුද්ගලයා, භෝජනය, සෘතුව හා ඉරියව්ව යන මේ සප්ත සප්පායයන් (භාවනාවට හිතකර දේ) සේවනය කළ යුතුය."

သတ္တ သပ္ပာယာနိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာနိ. တေသံ ဒဿနတ္ထမိဒံ ဝုတ္တံ. ဝိတက္ကဝါရေသု အဝိတက္ကနဿ စ ဝိတက္ကနဿ စ ဇာနနေန သမ္ပဇာနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

සප්ත සප්පායයන් කැමති විය යුතුය. ඒවා දැක්වීමට මෙය වදාරන ලදී. විතර්ක වාරයන්හි දී විතර්ක නොකිරීම හා විතර්ක කිරීම යන දෙකම දැනගැනීමෙන් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බව දත යුතුය.

၁၉၀. ဣတိ [Pg.116] ဝိတက္ကပဟာနေန ဒွေ မဂ္ဂေ ကထေတွာ ဣဒါနိ တတိယမဂ္ဂဿ ဝိပဿနံ အာစိက္ခန္တော ပဉ္စ ခေါ ဣမေ, အာနန္ဒ, ကာမဂုဏာတိအာဒိမာဟ. အာယတနေတိ တေသုယေဝ ကာမဂုဏေသု ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ကိလေသုပ္ပတ္တိကာရဏေ. သမုဒါစာရောတိ သမုဒါစရဏတော အပ္ပဟီနကိလေသော. ဧဝံ သန္တန္တိ ဧဝံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ. သမ္ပဇာနောတိ ကမ္မဋ္ဌာနဿ အသမ္ပတ္တိဇာနနေန သမ္ပဇာနော. ဒုတိယဝါရေ ဧဝံ သန္တမေတန္တိ ဧဝံ သန္တေ ဧတံ. သမ္ပဇာနောတိ ကမ္မဋ္ဌာနသမ္ပတ္တိဇာနနေန သမ္ပဇာနော. အယဉှိ ‘‘ပဟီနော နု ခေါ မေ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂေါ နော’’တိ ပစ္စဝေက္ခမာနော အပဟီနဘာဝံ ဉတွာ ဝီရိယံ ပဂ္ဂဟေတွာ တံ အနာဂါမိမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာဋေတိ, တတော မဂ္ဂါနန္တရံ ဖလံ, ဖလတော ဝုဋ္ဌာယ ပစ္စဝေက္ခမာနော ပဟီနဘာဝံ ဇာနာတိ, တဿ ဇာနနေန ‘‘သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

190. මෙසේ විතර්ක ප්‍රහාණය කිරීමෙන් මාර්ග දෙකක් (සෝවාන් හා සකෘදාගාමී) වදාරා, දැන් තුන්වන මාර්ගයෙහි (අනාගාමී) විපස්සනාව පෙන්වා දෙමින් "ආනන්දය, මේ පඤ්ච කාමගුණයෝ" යනාදිය වදාළ සේක. "ආයතනයෙහි" යනු එම කාමගුණයන් තුළම කෙලෙස් ඉපදීමට හේතු වන යම් කරුණකය. "සමුදාචාරය" යනු නිරතුරුව පවතින ප්‍රහීණ නොකළ කෙලෙස් ය. "මෙසේ පවතින කල්හි" යනු මෙසේ විද්‍යමාන වන බවමය. "සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත" යනු කර්මස්ථානය සාර්ථක නොවන බව දැනගැනීමෙන් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. දෙවන වාරයේ දී "මෙසේ පවතින මෙය" යනු මෙසේ පවතින කල්හි මෙයයි. "සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත" යනු කර්මස්ථානය සාර්ථක වන බව දැනගැනීමෙන් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. මේ මහණ තෙමේ "පඤ්ච කාමගුණයන් කෙරෙහි මගේ ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ වී ද නැද්ද" යි පච්චවෙක්ඛණා කරමින්, එය ප්‍රහීණ නොවූ බව දැන වීර්යය වඩා අනාගාමී මාර්ගයෙන් එය සහමුලින්ම උදුරා දමයි. ඉන්පසු මාර්ගයට අනතුරුව ඵලය ලැබේ. ඵලයෙන් නැගී සිට පච්චවෙක්ඛණා කරන ඔහු එය ප්‍රහීණ වූ බව දනී. එය දැනගැනීමෙන් "සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වේ" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

၁၉၁. ဣဒါနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနံ အာစိက္ခန္တော ပဉ္စ ခေါ ဣမေ, အာနန္ဒ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သော ပဟီယတီတိ ရူပေ အသ္မီတိ မာနော အသ္မီတိ ဆန္ဒော အသ္မီတိ အနုသယော ပဟီယတိ. တထာ ဝေဒနာဒီသု သမ္ပဇာနတာ ဝုတ္တနာယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

191. දැන් අර්හත් මාර්ගයේ විපස්සනාව පෙන්වා දෙමින් "ආනන්දය, මේ පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයෝ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "එය ප්‍රහීණ වේ" යනු රූපයෙහි "මම වෙමි" යන මානය, "මම වෙමි" යන ඡන්දය හා "මම වෙමි" යන අනුශය ප්‍රහීණ වීමයි. එලෙසම වේදනා ආදියෙහි ද සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බව කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

ဣမေ ခေါ တေ, အာနန္ဒ, ဓမ္မာတိ ဟေဋ္ဌာ ကထိတေ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဓမ္မေ သန္ဓာယာဟ. ကုသလာယတိကာတိ ကုသလတော အာဂတာ. ကုသလာ ဟိ ကုသလာပိ ဟောန္တိ ကုသလာယတိကာပိ, သေယျထိဒံ, ပဌမဇ္ဈာနံ ကုသလံ, ဒုတိယဇ္ဈာနံ ကုသလဉ္စေဝ ကုသလာယတိကဉ္စ…ပေ… အာကိဉ္စညာယတနံ ကုသလံ, နေဝသညာနာသညာယတနံ ကုသလဉ္စေဝ ကုသလာယတိကဉ္စ, နေဝသညာနာသညာယတနံ ကုသလံ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ကုသလော စေဝ ကုသလာယတိကော စ…ပေ… အနာဂါမိမဂ္ဂေါ ကုသလော, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ကုသလော စေဝ ကုသလာယတိကော စ. တထာ ပဌမဇ္ဈာနံ ကုသလံ, တံသမ္ပယုတ္တကာ ဓမ္မာ ကုသလာ စေဝ ကုသလာယတိကာ စ…ပေ… အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ကုသလော, တံသမ္ပယုတ္တကာ ဓမ္မာ ကုသလာ စေဝ ကုသလာယတိကာ စ.

"ආනන්දය, මේ ධර්මයෝ" යන්නෙන් පෙර කියන ලද සමථ, විපස්සනා, මාර්ග හා ඵල ධර්මයන් අදහස් කර වදාළ සේක. "කුසලායතිික" යනු කුසලයෙන් පැමිණි දේ ය. කුසල ධර්මයෝ කුසල් ද වෙති, කුසලායතිික ද වෙති. එනම්, ප්‍රථම ධ්‍යානය කුසලයකි, ද්විතීය ධ්‍යානය කුසලයක් මෙන්ම කුසලායතිික ද වේ...පෙ... ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය කුසලයකි, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය කුසලයක් මෙන්ම කුසලායතිික ද වේ. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය කුසලයකි. සෝවාන් මාර්ගය කුසලයක් මෙන්ම කුසලායතිික ද වේ...පෙ... අනාගාමී මාර්ගය කුසලයකි, අර්හත් මාර්ගය කුසලයක් මෙන්ම කුසලායතිික ද වේ. එලෙසම ප්‍රථම ධ්‍යානය කුසලයකි, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ කුසල් මෙන්ම කුසලායතිික ද වෙති...පෙ... අර්හත් මාර්ගය කුසලයකි, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ කුසල් මෙන්ම කුසලායතිික ද වෙති.

အရိယာတိ နိက္ကိလေသာ ဝိသုဒ္ဓါ. လောကုတ္တရာတိ လောကေ ဥတ္တရာ ဝိသိဋ္ဌာ. အနဝက္ကန္တာ ပါပိမတာတိ ပါပိမန္တေန မာရေန အနောက္ကန္တာ. ဝိပဿနာပါဒကာ [Pg.117] အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော အပ္ပေတွာ နိသိန္နဿ ဟိ ဘိက္ခုနော စိတ္တံ မာရော န ပဿတိ, ‘‘ဣဒံ နာမ အာရမ္မဏံ နိဿာယ သံဝတ္တတီ’’တိ ဇာတိတုံ န သက္ကောတိ. တသ္မာ ‘‘အနဝက္ကန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

"ආර්ය" යනු කෙලෙස් රහිත වූ පිරිසිදු බවයි. "ලෝකෝත්තර" යනු ලොවට වඩා උසස් වූ විශිෂ්ට බවයි. "පවිටු මාරයා විසින් මැඩපැවැත්විය නොහැකි" (අනවක්කන්තා පාපිමතා) යනු පවිටු මාරයාට මැඩපැවැත්විය නොහැකි බවයි. සැබවින්ම විපස්සනාවට පදනම් වූ අෂ්ට සමාපත්තීන්ට සමවැදී සිටින භික්ෂුවගේ සිත මාරයාට නොපෙනේ. "මේ අරමුණ ඇසුරු කරගෙන පවතී" යැයි දැනගැනීමට මාරයාට නොහැකිය. එබැවින් "මැඩපැවැත්විය නොහැකි" යැයි වදාළ සේක.

တံ ကိံ မညသီတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာဟ? ဂဏေပိ ဧကော အာနိသံသော အတ္ထိ, တံ ဒဿေတုံ ဣဒမာဟ. အနုဗန္ဓိတုန္တိ အနုဂစ္ဆိတုံ ပရိစရိတုံ.

"ඒ පිළිබඳ කුමක් සිතෙහි ද?" යන්න කුමකට වදාරන ලද්දේ ද? පිරිසක් ඇසුරු කිරීමෙහි ද එක් ආනිසංසයක් පවතී, එය දැක්වීමට මෙය වදාළ සේක. "පසුපස යාම" (අනුබන්ධිතုံ) යනු අනුගමනය කිරීම හා ඇප උපස්ථාන කිරීමයි.

န ခေါ, အာနန္ဒာတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဘဂဝတာ – ‘‘သုတာဝုဓော, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတိ, သာဝဇ္ဇံ ပဇဟတိ, အနဝဇ္ဇံ ဘာဝေတိ, သုဒ္ဓံ အတ္တာနံ ပရိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၇) ဗဟုဿုတော ပဉ္စာဝုဓသမ္ပန္နော ယောဓော ဝိယ ကတော. ယသ္မာ ပန သော သုတပရိယတ္တိံ ဥဂ္ဂဟေတွာပိ တဒနုစ္ဆဝိကံ အနုလောမပဋိပဒံ န ပဋိပဇ္ဇတိ, န တဿ တံ အာဝုဓံ ဟောတိ. ယော ပဋိပဇ္ဇတိ, တဿေဝ ဟောတိ. တသ္မာ ဧတဒတ္ထံ အနုဗန္ဓိတုံ နာရဟတီတိ ဒဿေန္တော န ခေါ, အာနန္ဒာတိ အာဟ.

"ආනන්දය, එය එසේ නොවේ" යන්නෙහි දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් - "මහණෙනි, ශ්‍රැතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා අකුසල් ප්‍රහීණ කරයි, කුසල් වඩයි, සාවද්‍ය දේ අත්හරියි, නිරවද්‍ය දේ වඩයි, තමා පිරිසිදුව පවත්වයි" යනුවෙන් බහුශ්‍රැතයා පඤ්චාවුධයන්ගෙන් සන්නද්ධ සෙන්පතියෙකු වැනි යැයි වදාළ ද, යම් අයෙකු ශ්‍රැත පර්යාප්තිය ඉගෙන ගත්ත ද ඊට අනුකූල වූ ලෝකෝත්තර ප්‍රතිපදාවෙහි නොයෙදේ නම්, ඔහුට එම ශ්‍රැතය අවියක් නොවේ. ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදෙන්නාටම එය අවියක් වේ. එබැවින් හුදෙක් ශ්‍රැතය සඳහාම අනුගමනය නොකළ යුතු බව දැක්වීමට "ආනන්දය, එය එසේ නොවේ" යැයි වදාළ සේක.

ဣဒါနိ ယဒတ္ထံ အနုဗန္ဓိတဗ္ဗော, တံ ဒဿေတုံ ယာ စ ခေါတိအာဒိမာဟ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တီသု ဌာနေသု ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ အာဂတာနိ. ‘‘ဣတိ ဧဝရူပံ ကထံ ကထေဿာမီ’’တိ သပ္ပာယာသပ္ပာယဝသေန အာဂတာနိ, ‘‘ယဒိဒံ သုတ္တံ ဂေယျ’’န္တိ ဧတ္ထ သုတပရိယတ္တိဝသေန အာဂတာနိ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ ပရိပူရဏဝသေန အာဂတာနိ. တသ္မာ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ကထေန္တေန ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဌတွာ ကထေတဗ္ဗာနိ.

දැන්, යම් අරමුණක් සඳහා අනුගමනය කළ යුතු දේ පෙන්වීමට "යා ච ඛෝ" යනාදිය වදාළ සේක. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි ස්ථාන තුනක දස කථාවස්තු පැමිණෙයි. "මේ අයුරින් කතා කරන්නෙමි" යනුවෙන් සුදුසු නුසුදුසු බව අනුව ද, "යදිදං සුත්තං ගෙය්‍යං" යන්නෙහි ඉගෙනීම (පරියත්තිය) අනුව ද, මෙම ස්ථානයෙහි (නිර්දේශය) සම්පූර්ණ කිරීම් වශයෙන් ද දස කථාවස්තු පැමිණෙයි. එබැවින් මෙම සූත්‍රයෙහි දස කථාවස්තු දේශනා කරන භික්ෂුව විසින් මෙම ස්ථානයෙහි පිහිටා ඒවා දේශනා කළ යුතුය.

ဣဒါနိ ယသ္မာ ဧကစ္စဿ ဧကကဿ ဝိဟရတောပိ အတ္ထော န သမ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ တံ သန္ဓာယ ဧကီဘာဝေ အာဒီနဝံ ဒဿေန္တော ဧဝံ သန္တေ ခေါ, အာနန္ဒာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ ဧကီဘာဝေ သန္တေ.

දැන්, යම් හෙයකින් ඇතැමෙකුට තනිව වාසය කිරීමෙන් පවා මහණකමේ අර්ථය සම්පූර්ණ නොවන බැවින්, ඔහු අරභයා තනිව වාසය කිරීමෙහි ඇති දෝෂය පෙන්වා වදාරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ඒවං සන්තේ ඛෝ ආනන්ද" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "ඒවං සන්තේ" යනු මෙසේ තනිව විසීම ඇති කල්හිය.

၁၉၃. သတ္ထာတိ ဗာဟိရကော တိတ္ထကရသတ္ထာ. အနွာဝတ္တန္တီတိ အနုအာဝတ္တန္တိ ဥပသင်္ကမန္တိ. မုစ္ဆံ ကာမယတီတိ မုစ္ဆနတဏှံ ပတ္ထေတိ, ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. အာစရိယူပဒ္ဒဝေနာတိ အဗ္ဘန္တရေ ဥပ္ပန္နေန ကိလေသူပဒ္ဒဝေန အာစရိယဿုပဒ္ဒဝေါ. သေသုပဒ္ဒဝေသုပိ ဧသေဝ နယော. အဝဓိံသု နန္တိ မာရယိံသု နံ. ဧတေန ဟိ ဂုဏမရဏံ ကထိတံ.

193. "සත්ථා" යනු ශාසනයෙන් බැහැර වූ තීර්ථක ශාස්තෘවරයායි. "අන්වාවත්තන්ති" යනු නැවත නැවතත් පැමිණෙති, ඇසුරු කරති යන්නයි. "මුච්ඡං කාමයති" යනු සතර පසය කෙරෙහි ඇති වන තෘෂ්ණාව පතයි, පවත්වයි යන්න අර්ථයයි. "ආචරියූපද්දවේන" යනු තමා තුළ උපන් ක්ලේශ උපද්‍රවයන් නිසා ගුරුවරයාට වන උපද්‍රවයයි. සෙසු උපද්‍රවයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. "අවධිංසු නං" යනු ඔහුව විනාශ කළහ (මරා දැමූහ) යන්නයි. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ගුණධර්මයන්ගේ විනාශය වදාරන ලදී.

ဝိနိပါတာယာတိ [Pg.118] သုဋ္ဌု နိပတနာယ. ကသ္မာ ပန ဗြဟ္မစာရုပဒ္ဒဝေါဝ – ‘‘ဒုက္ခဝိပါကတရော စ ကဋုကဝိပါကတရော စ ဝိနိပါတာယ စ သံဝတ္တတီ’’တိ ဝုတ္တောတိ. ဗာဟိရပဗ္ဗဇ္ဇာ ဟိ အပ္ပလာဘာ, တတ္ထ မဟန္တော နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗဂုဏော နတ္ထိ, အဋ္ဌသမာပတ္တိပဉ္စာဘိညာမတ္တကမေဝ ဟောတိ. ဣတိ ယထာ ဂဒြဘပိဋ္ဌိတော ပတိတဿ မဟန္တံ ဒုက္ခံ န ဟောတိ, သရီရဿ ပံသုမက္ခနမတ္တမေဝ ဟောတိ, ဧဝံ ဗာဟိရသမယေ လောကိယဂုဏမတ္တတောဝ ပရိဟာယတိ, တေန ပုရိမံ ဥပဒ္ဒဝဒွယံ န ဧဝံ ဝုတ္တံ. သာသနေ ပန ပဗ္ဗဇ္ဇာ မဟာလာဘာ, တတ္ထ စတ္တာရော မဂ္ဂါ စတ္တာရိ ဖလာနိ နိဗ္ဗာနန္တိ မဟန္တာ အဓိဂန္တဗ္ဗဂုဏာ. ဣတိ ယထာ ဥဘတော သုဇာတော ခတ္တိယကုမာရော ဟတ္ထိက္ခန္ဓဝရဂတော နဂရံ အနုသဉ္စရန္တော ဟတ္ထိက္ခန္ဓတော ပတိတော မဟာဒုက္ခံ နိဂစ္ဆတိ, ဧဝံ သာသနတော ပရိဟာယမာနော နဝဟိ လောကုတ္တရဂုဏေဟိ ပရိဟာယတိ. တေနာယံ ဗြဟ္မစာရုပဒ္ဒဝေါ ဧဝံ ဝုတ္တော.

"විනිපාතාය" යනු මැනවින් සතර අපායට වැටීම පිණිසයි. කුමක් හෙයින් බ්‍රහ්මචර්ය උපද්‍රවයම - "අතිශයින් දුක් විපාක දෙන්නේ ද, කටුක විපාක දෙන්නේ ද, සතර අපායට වැටීම පිණිස පවතින්නේ ද වේ" යයි වදාරන ලද්දේ ද? ශාසනයෙන් බැහැර පැවිද්දෙහි ලාභය අල්පය, එහි උපදවා ගත යුතු මහත් වූ ගුණධර්ම නැත, ඇත්තේ අෂ්ට සමාපත්ති හා පංච අභිඥා පමණකි. මෙසේ බූරුවෙකුගේ පිටෙන් වැටුණු අයෙකුට මහත් වූ දුකක් නොවන අතර ශරීරයෙහි දූවිලි තැවරීමක් පමණක් වන්නේ යම් සේ ද, එසේම බාහිර සමයෙහි (ශාසනයෙන් බැහැර) ලෞකික ගුණ පමණක් පිරිහෙයි. එබැවින් පූර්ව උපද්‍රව දෙක (ගුරු සහ අතේවාසික උපද්‍රව) ගැන එසේ වදාරා නැත. නමුදු බුද්ධ ශාසනයෙහි පැවිද්ද මහත් වූ ආනිසංස සහිතය, එහි සතර මග, සතර පල හා නිවන යන මහත් වූ ලැබිය යුතු ගුණධර්ම පවතී. මෙසේ මවුපිය දෙපසින්ම උසස් ජාතියෙහි උපන්, මංගල හස්ති රාජයෙකු පිට නැගී නගරයෙහි සංචාරය කරන ක්ෂත්‍රිය කුමාරයෙකු ඇත් පිටින් වැටුණු විට මහත් වූ දුකකට පත් වන්නේ යම් සේ ද, එසේම ශාසනයෙන් පිරිහෙන තැනැත්තා නව ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් පිරිහෙයි. එබැවින් මෙම බ්‍රහ්මචර්ය උපද්‍රවය ගැන මෙසේ වදාරන ලදී.

၁၉၆. တသ္မာတိ ယသ္မာ သေသုပဒ္ဒဝေဟိ ဗြဟ္မစာရုပဒ္ဒဝေါ ဒုက္ခဝိပါကတရော, ယသ္မာ ဝါ သပတ္တပဋိပတ္တိံ ဝီတိက္ကမန္တော ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတိ, မိတ္တပဋိပတ္တိ ဟိတာယ, တသ္မာ. ဧဝံ ဥပရိမေနပိ ဟေဋ္ဌိမေနပိ အတ္ထေန ယောဇေတဗ္ဗံ. မိတ္တဝတာယာတိ မိတ္တပဋိပတ္တိယာ. သပတ္တဝတာယာတိ ဝေရပဋိပတ္တိယာ.

196. "තස්මා" යනු යම් හෙයකින් සෙසු උපද්‍රවයන්ට වඩා බ්‍රහ්මචර්ය උපද්‍රවය දුක්ඛවිපාකතර වේ ද, එසේම සතුරු පිළිවෙතින් හැසිරෙන්නා බොහෝ කාලයක් අහිත පිණිස හා දුක් පිණිස පවතී ද, මිතුරු පිළිවෙත හිත සුව පිණිස පවතී ද, එබැවිනි. මෙසේ ඉහළ සහ පහළ අර්ථයන් හා ගැලපිය යුතුය. "මිත්තවතාය" යනු මිතුරු පිළිවෙතින් හැසිරීමයි. "සපත්තවතාය" යනු වෛරී පිළිවෙතින් හැසිරීමයි.

ဝေါက္ကမ္မ စ သတ္ထုသာသနာတိ ဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတမတ္တမ္ပိ ဟိ သဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကမန္တော ဝေါက္ကမ္မ ဝတ္တတိ နာမ. တဒေဝ အဝီတိက္ကမန္တော န ဝေါက္ကမ္မ ဝတ္တတိ နာမ.

"වොක්කම්ම ච සත්ථුසාසනා" යන්නෙහි, දුක්කට හා දුබ්භාසිත වැනි සුළු ඇවතක් වුවද දැන දැන උල්ලංඝනය කරන තැනැත්තා ශාසනය උල්ලංඝනය කරමින් හැසිරෙන්නේ නම් වේ. එය උල්ලංඝනය නොකරන්නා ශාසනය උල්ලංඝනය කරමින් හැසිරෙන්නේ නොවේ.

န ဝေါ အဟံ, အာနန္ဒ, တထာ ပရက္ကမိဿာမီတိ အဟံ တုမှေသု တထာ န ပဋိပဇ္ဇိဿာမိ. အာမကေတိ အပက္ကေ. အာမကမတ္တေတိ အာမကေ နာတိသုက္ခေ ဘာဇနေ. ကုမ္ဘကာရော ဟိ အာမကံ နာတိသုက္ခံ အပက္ကံ ဥဘောဟိ ဟတ္ထေဟိ သဏှိကံ ဂဏှာတိ ‘‘မာ ဘိဇ္ဇတူ’’တိ. ဣတိ ယထာ ကုမ္ဘကာရော တတ္ထ ပဋိပဇ္ဇတိ, နာဟံ တုမှေသု တထာ ပဋိပဇ္ဇိဿာမိ. နိဂ္ဂယှ နိဂ္ဂယှာတိ သကိံ ဩဝဒိတွာ တုဏှီ န ဘဝိဿာမိ, နိဂ္ဂဏှိတွာ နိဂ္ဂဏှိတွာ ပုနပ္ပုနံ ဩဝဒိဿာမိ အနုသာသိဿာမိ. ပဝယှ ပဝယှာတိ ဒေါသေ ပဝါဟေတွာ ပဝါဟေတွာ. ယထာ ပက္ကဘာဇနေသု ကုမ္ဘကာရော ဘိန္နဆိန္နဇဇ္ဇရာနိ ပဝါဟေတွာ [Pg.119] ဧကတော ကတွာ သုပက္ကာနေဝ အာကောဋေတွာ အာကောဋေတွာ ဂဏှာတိ, ဧဝမေဝ အဟမ္ပိ ပဝါဟေတွာ ပဝါဟေတွာ ပုနပ္ပုနံ ဩဝဒိဿာမိ အနုသာသိဿာမိ. ယော သာရော သော ဌဿတီတိ ဧဝံ ဝေါ မယာ ဩဝဒိယမာနာနံ ယော မဂ္ဂဖလသာရော, သော ဌဿတိ. အပိစ လောကိယဂုဏာပိ ဣဓ သာရောတွေဝ အဓိပ္ပေတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

"න වෝ අහං ආනන්ද තථා පරක්කමිස්සාමි" යනු ආනන්දය, මම ඔබලා කෙරෙහි එම කුඹල්කරු මෙන් මෘදු ලෙස පිළිපදින්නේ නැත යන්නයි. "ආමකේ" යනු නොපිසූ භාජනයෙහිය. "ආමකමත්තේ" යනු අමු වූ, තවම මැනවින් වියළී නැති භාජනයෙහිය. කුඹල්කරු අමු වූ, මැනවින් වියළී නැති භාජනය "නොබිඳේවා" යි සිතා දෑතින්ම ඉතා සෙමින් අල්ලයි. කුඹල්කරු එහිදී පිළිපදින ආකාරයට මම ඔබලා කෙරෙහි පිළිපදින්නේ නැත. "නිග්ගය්හ නිග්ගය්හ" යනු එක්වරක් අවවාද කොට නිශ්ශබ්ද නොවී, නැවත නැවතත් නිග්‍රහ කොට (තදින්) අවවාද අනුශාසනා කරන්නෙමි යන්නයි. "පවය්හ පවය්හ" යනු දෝෂයන් බැහැර කර කර (ප්‍රහීණ කරමින්) යන්නයි. යම් සේ කුඹල්කරු පිසූ භාජන අතරින් බිඳුණු, සිදුරු සහිත හෝ දුර්වල භාජන බැහැර කොට, මැනවින් පිසින ලද භාජන පමණක් තෝරා තට්ටු කර බලමින් ලබා ගන්නේ ද, එසේම මම ද දෝෂයන් බැහැර කරවමින් නැවත නැවතත් අවවාද අනුශාසනා කරන්නෙමි. "යෝ සාරෝ සෝ ඨස්සති" යනු මා විසින් මෙසේ අවවාද කරනු ලබන ඔබලාගේ යම් මගපල සාරයක් ඇද්ද, එය පවතිනු ඇත යන්නයි. තවද මෙහි ලෞකික ගුණ ද "සාර" යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. සෙසු සියල්ල සියලු තැන්හි පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

පපංචසූදනී නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

မဟာသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාසුඤ්ඤත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. අච්ඡරියඅබ්භුත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၉၇. ဧဝံ မေ သုတန္တိ အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတသုတ္တံ. တတ္ထ ယတြ ဟိ နာမာတိ အစ္ဆရိယတ္ထေ နိပါတော. ယော နာမ တထာဂတောတိ အတ္ထော. ဆိန္နပပဉ္စေတိ ဧတ္ထ ပပဉ္စာ နာမ တဏှာ မာနော ဒိဋ္ဌီတိ ဣမေ တယော ကိလေသာ. ဆိန္နဝဋုမေတိ ဧတ္ထ ဝဋုမန္တိ ကုသလာကုသလကမ္မဝဋ္ဋံ ဝုစ္စတိ. ပရိယာဒိန္နဝဋ္ဋေတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သဗ္ဗဒုက္ခဝီတိဝတ္တေတိ သဗ္ဗံ ဝိပါကဝဋ္ဋသင်္ခါတံ ဒုက္ခံ ဝီတိဝတ္တေ. အနုဿရိဿတီတိ ဣဒံ ယတြာတိ နိပါတဝသေန အနာဂတဝစနံ, အတ္ထော ပနေတ္ထ အတီတဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘဂဝါ ဟိ တေ ဗုဒ္ဓေ အနုဿရိ, န ဣဒါနိ အနုဿရိဿတိ. ဧဝံဇစ္စာတိ ဝိပဿီအာဒယော ခတ္တိယဇစ္စာ, ကကုသန္ဓာဒယော ဗြာဟ္မဏဇစ္စာတိ. ဧဝံဂေါတ္တာတိ ဝိပဿီအာဒယော ကောဏ္ဍညဂေါတ္တာ, ကကုသန္ဓာဒယော ကဿပဂေါတ္တာတိ. ဧဝံသီလာတိ လောကိယလောကုတ္တရသီလေန ဧဝံသီလာ. ဧဝံဓမ္မာတိ ဧတ္ထ သမာဓိပက္ခာ ဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ. လောကိယလောကုတ္တရေန သမာဓိနာ ဧဝံသမာဓိနောတိ အတ္ထော. ဧဝံပညာတိ လောကိယလောကုတ္တရပညာယ ဧဝံပညာ. ဧဝံဝိဟာရီတိ ဧတ္ထ ပန ဟေဋ္ဌာ သမာဓိပက္ခာနံ ဓမ္မာနံ ဂဟိတတ္တာ ဝိဟာရော ဂဟိတောဝ, ပုန ကသ္မာ ဂဟိတမေဝ ဂဏှာတီတိ စေ, န ဣဒံ ဂဟိတမေဝ. ဣဒဉှိ နိရောဓသမာပတ္တိဒီပနတ္ထံ, တသ္မာ ဧဝံနိရောဓသမာပတ္တိဝိဟာရီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

197. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය අච්ඡරියඅබ්භුත සූත්‍රයයි. එහි "යත්‍ර හි නාම" යනු පුදුමය ප්‍රකාශ කරන අර්ථයෙහි යෙදුණු නිපාතයකි. "යම් තථාගත කෙනෙක් නම් වෙද්ද" යනු එහි අර්ථයයි. "ඡින්නපපංචේ" යන්නෙහි පපංච නම් තෘෂ්ණාව, මානය හා දිට්ඨිය යන කෙලෙස් තුනයි. "ඡින්නවටුමේ" යන්නෙහි 'වටුම' යනු කුසලාකුසල කර්ම වට්ටයයි. "පරියාදින්නවට්ටේ" යනු එයටම පර්යාය වචනයකි. "සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තේ" යනු සියලු විපාක වට්ට සංඛ්‍යාත දුක් ඉක්මවූ (බුදුවරුන්) යන්නයි. "අනුස්සරිස්සති" යනු 'යත්‍ර' යන නිපාතයේ බලයෙන් අනාගත කාල ක්‍රියාවක් වුවද, මෙහි අර්ථය අතීත කාලය අනුව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ බුදුවරුන් අනුස්මරණය කළ සේක, දැන් අනුස්මරණය කරන්නේ නොවේ. "ඒවංජච්චා" යනු විපස්සී ආදී බුදුවරු ක්ෂත්‍රිය ජාතියෙහි වූහ, කකුසඳ ආදී බුදුවරු බ්‍රාහ්මණ ජාතියෙහි වූහ යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. "ඒවංගොත්තා" යනු විපස්සී ආදී බුදුවරු කොණ්ඩඤ්ඤ ගෝත්‍රයෙහි ද, කකුසඳ ආදී බුදුවරු කස්සප ගෝත්‍රයෙහි ද වූහ යන්නයි. "ඒවංසීලා" යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සීලයෙන් යුක්ත වූහ යන්නයි. "ඒවංධම්මා" යන්නෙන් සමාධි පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් අදහස් කෙරේ. ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සමාධියෙන් යුක්ත වූහ යනු අර්ථයයි. "ඒවංපඤ්ඤා" යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූහ යන්නයි. "ඒවංවිහාරී" යන්නෙහි ඉහත සමාධි පක්ෂ ධර්මයන් ගැන සඳහන් වූ බැවින් ධ්‍යාන විහරණ ගැන දත යුතුය. නැවත වරක් එයම පවසන්නේ කුමට ද යත්, මෙය නිරෝධ සමාපත්තිය දැක්වීම පිණිසයි. එබැවින් "මෙසේ නිරෝධ සමාපත්ති විහරණයෙන් යුක්ත වූහ" යන්න මෙහි අර්ථයයි.

ဧဝံဝိမုတ္တာတိ [Pg.120] ဧတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ တဒင်္ဂဝိမုတ္တိ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိ နိဿရဏဝိမုတ္တီတိ ပဉ္စဝိဓာ ဝိမုတ္တိယော. တတ္ထ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော သယံ ဝိက္ခမ္ဘိတေဟိ နီဝရဏာဒီဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. အနိစ္စာနုပဿနာဒိကာ သတ္တ အနုပဿနာ သယံ တဿ တဿ ပစ္စနီကင်္ဂဝသေန ပရိစတ္တာဟိ နိစ္စသညာဒီဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ တဒင်္ဂဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ သယံ သမုစ္ဆိန္နေဟိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ မဂ္ဂါနုဘာဝေန ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓန္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗကိလေသေဟိ နိဿဋတ္တာ အပဂတတ္တာ ဒူရေ ဌိတတ္တာ နိဿရဏဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂတံ. ဣတိ ဣမာသံ ပဉ္စန္နံ ဝိမုတ္တီနံ ဝသေန ဧဝံဝိမုတ္တာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘එවංවිමුත්තා’ (මෙසේ මිදුණු) යන්නෙහි විමුක්තිය පස් ආකාරයකි. එනම්: විෂ්කම්භන විමුක්තිය, තදංග විමුක්තිය, සමුච්ඡේද විමුක්තිය, පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තිය සහ නිස්සරණ විමුක්තියයි. එහිදී අෂ්ට සමාපත්තීන් යනු තමන් විසින්ම යටපත් කරන ලද (විෂ්කම්භනය කරන ලද) නීවරණාදී ධර්මයන්ගෙන් නිදහස් වූ බැවින් ඒවා ‘විෂ්කම්භන විමුක්තිය’ යන නමින් හැඳින්වේ. අනිච්චානුපස්සනාව ආදී සප්ත අනුපස්සනාවන්, ඒ ඒ අනුපස්සනාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අංගයන්ගේ බලයෙන් ප්‍රහීණ කරන ලද නිත්‍ය සඤ්ඤා ආදියෙන් මිදුණු බැවින් ‘තදංග විමුක්තිය’ නමින් හැඳින්වේ. සතර ආර්ය මාර්ගයන් තමන් විසින්ම සහමුලින්ම සිඳලන ලද කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ‘සමුච්ඡේද විමුක්තිය’ නමින් හැඳින්වේ. සතර සාමඤ්ඤඵලයන් මාර්ගානුභාවයෙන් කෙලෙසුන් සංසිඳුණු පසු උපදින බැවින් ‘පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තිය’ නමින් හැඳින්වේ. නිවන යනු සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මුණු, දුරු වූ සහ දුරින් පිහිටි බැවින් ‘නිස්සරණ විමුක්තිය’ නමින් හැඳින්වේ. මෙසේ මෙම පස්වැදෑරුම් විමුක්තියේ බලයෙන් ‘එවංවිමුත්තා’ යන්නෙහි අර්ථය මෙහිදී තේරුම් ගත යුතුය.

၁၉၉. တသ္မာတိဟာတိ ယသ္မာ တွံ ‘‘တထာဂတာ အစ္ဆရိယာ’’တိ ဝဒသိ, တသ္မာ တံ ဘိယျောသော မတ္တာယ ပဋိဘန္တု တထာဂတဿ အစ္ဆရိယာ အဗ္ဘုတဓမ္မာတိ. သတော သမ္ပဇာနောတိ ဧတ္ထ ဒွေသမ္ပဇညာနိ မနုဿလောကေ ဒေဝလောကေ စ. တတ္ထ ဝေဿန္တရဇာတကေ ဗြာဟ္မဏဿ ဒွေ ပုတ္တေ ဒတွာ ပုနဒိဝသေ သက္ကဿ ဒေဝိံ ဒတွာ သက္ကေန ပသီဒိတွာ ဒိန္နေ အဋ္ဌ ဝရေ ဂဏှန္တော –

199. ‘තස්මාතිහ’ යනු යම් හෙයකින් ඔබ (ආනන්ද) “තථාගතයන් වහන්සේලා ආශ්චර්යවත්ය” කියා පවසන්නේද, එබැවින් ඔබට තථාගතයන් වහන්සේගේ ආශ්චර්යවත් වූ සහ අද්භූත වූ ධර්මයන් තව තවත් අධික ලෙස වැටහේවා යන්නයි. ‘සතෝ සම්පජානෝ’ යන්නෙහි මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි සහ දිව්‍ය ලෝකයෙහි වශයෙන් සම්පජඤ්ඤ (ප්‍රඥාව/යහපත් වැටහීම) දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී වෙස්සන්තර ජාතකයේදී බමුණාට පුතුන් දෙදෙනා දන් දී, පසු දින සක් දෙවිඳුට මද්දී දේවිය දන් දී, සක් දෙවිඳු පැහැදී ලබා දුන් වර අටක් පිළිගන්නා වූ වෙස්සන්තර රජු මෙසේ කීවේය –

‘‘ဣတော ဝိမုစ္စမာနာဟံ, သဂ္ဂဂါမီ ဝိသေသဂူ;

အနိဝတ္တီ တတော အဿံ, အဋ္ဌမေတံ ဝရံ ဝရေ’’တိ. (ဇာ. ၂.၂၂.၂၃၀၀) –

“මම මෙයින් (මිනිස් ලොවෙන්) මිදී යන්නෙම් නම්, උසස් ගති ඇති ස්වර්ගයට යන්නෙම්ද, එතැනින් නැවත (පහත් උපතකට) නොපැමිණෙන්නෙම්ද, මම අටවැනි වරය ලෙස මෙය පතමි.”

ဧဝံ တုသိတဘဝနေ မေ ပဋိသန္ဓိ ဟောတူတိ ဝရံ အဂ္ဂဟေသိ, တတော ပဋ္ဌာယ တုသိတဘဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿာမီတိ ဇာနာတိ, ဣဒံ မနုဿလောကေ သမ္ပဇညံ. ဝေဿန္တရတ္တဘာဝတော ပန စုတော ပုန တုသိတဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ နိဗ္ဗတ္တောသ္မီတိ အညာသိ, ဣဒံ ဒေဝလောကေ သမ္ပဇညံ.

මෙසේ “තුසිත භවනයෙහි මාගේ ප්‍රතිසන්ධිය වේවා” යි උතුම් වරය ලබාගත් අතර, එතැන් සිට “මම තුසිත භවනයෙහි උපදින්නෙමි” යි දැන ගැනීම මනුෂ්‍ය ලෝකයේදී ඇති වූ සම්පජඤ්ඤයයි. වෙස්සන්තර ආත්මයෙන් චුත වී නැවත තුසිත භවනයෙහි ඉපදී “මම උපන්නෙමි” යි දැන ගැනීම දිව්‍ය ලෝකයේ පවතින සම්පජඤ්ඤයයි.

ကိံ ပန သေသဒေဝတာ န ဇာနန္တီတိ? နော န ဇာနန္တိ. တာ ပန ဥယျာနဝိမာနကပ္ပရုက္ခေ ဩလောကေတွာ ဒေဝနာဋကေဟိ တူရိယသဒ္ဒေန ပဗောဓိတာ ‘‘မာရိသ အယံ ဒေဝလောကော တုမှေ ဣဓ နိဗ္ဗတ္တာ’’တိ သာရိတာ ဇာနန္တိ. ဗောဓိသတ္တော ပဌမဇဝနဝါရေ န ဇာနာတိ, ဒုတိယဇဝနတော ပဋ္ဌာယ ဇာနာတိ. ဣစ္စဿ အညေဟိ အသာဓာရဏဇာနနံ ဟောတိ.

සෙසු දෙවිවරුන් තමන් උපන් බව නොදන්නාහුද? නැත, ඔවුහුද දනිති. නමුත් ඔවුහු උද්‍යාන, විමාන සහ කල්පවෘක්ෂ දෙස බැලීමෙන් හෝ දිව්‍ය නාටිකාවන්ගේ තූර්ය වාදනයෙන් පිබිදීමෙන් පසු, “නිදුකාණෙනි, මේ දිව්‍ය ලෝකයයි, ඔබ මෙහි උපත ලබා ඇත” කියා මතක් කර දුන් විට එය දනිති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පළමු ජවන වාරයේදී නොදන්නා අතර දෙවැනි ජවන වාරයේ සිට එය දන්නා සේක. මෙසේ උන්වහන්සේට අන්‍ය දෙවිවරුන් හා සාධාරණ නොවන (විශේෂිත වූ) දැනීමක් ඇති වේ.

အဋ္ဌာသီတိ [Pg.121] ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ အညေပိ ဒေဝါ တတ္ထ ဌိတာ ဌိတမှာတိ ဇာနန္တိ, တေ ပန ဆသု ဒွါရေသု ဗလဝတာ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေန အဘိဘုယျမာနာ သတိံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အတ္တနော ဘုတ္တပီတဘာဝမ္ပိ အဇာနန္တာ အာဟာရူပစ္ဆေဒေန ကာလံ ကရောန္တိ. ဗောဓိသတ္တဿ ကိံ တထာရူပံ အာရမ္မဏံ နတ္ထီတိ? နော နတ္ထိ. သော ဟိ သေသဒေဝေ ဒသဟိ ဌာနေဟိ အဓိဂ္ဂဏှာတိ, အာရမ္မဏေန ပန အတ္တာနံ မဒ္ဒိတုံ န ဒေတိ, တံ အာရမ္မဏံ အဘိဘဝိတွာ တိဋ္ဌတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သတော သမ္ပဇာနော, အာနန္ဒ, ဗောဓိသတ္တော တုသိတေ ကာယေ အဋ္ဌာသီ’’တိ.

‘අට්ඨාසි’ යන්නෙහි සෙසු දෙවිවරුන් ද එහි සිටින බව දන්නා නමුත්, ඔවුහු ද්වාර හයෙහි බලවත් වූ ප්‍රියජනක අරමුණු වලට යටපත් වී, සිහිය මුළා කොට, තමන් අනුභව කළ හෝ පානය කළ දේ පවා අමතක වී ආහාර නොමැතිකම නිසා (අනුභව කිරීමට අමතක වීමෙන්) මිය යති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේට එවැනි බලවත් අරමුණු නැද්ද? නැත, ඇත්තේමය. සැබවින්ම උන්වහන්සේ කරුණු දසයකින් සෙසු දෙවිවරුන් අභිබවා සිටින සේක. උන්වහන්සේ අරමුණු වලට තමන්ව යටපත් කිරීමට ඉඩ නොදෙන අතර, එම අරමුණු අභිබවා සිටින සේක. එබැවින් “ආනන්දය, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව තුසිත කයෙහි (දිව්‍ය ලෝකයෙහි) විසූ සේක” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

၂၀၀. ယာဝတာယုကန္တိ သေသတ္တဘာဝေသု ကိံ ယာဝတာယုကံ န တိဋ္ဌတ္တီတိ? အာမ န တိဋ္ဌတိ. အညဒါ ဟိ ဒီဃာယုကဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော တတ္ထ ပါရမိယော န သက္ကာ ပူရေတုန္တိ အက္ခီနိ နိမီလေတွာ အဓိမုတ္တိကာလံကိရိယံ နာမ ကတွာ မနုဿလောကေ နိဗ္ဗတ္တတိ. အယံ ကာလင်္ကိရိယာ အညေသံ န ဟောတိ. တဒါ ပန အဒိန္နဒါနံ နာမ နတ္ထိ, အရက္ခိတသီလံ နာမ နတ္ထိ, သဗ္ဗပါရမီနံ ပူရိတတ္တာ ယာဝတာယုကံ အဋ္ဌာသိ.

200. ‘යාවතායුකං’ යන්නෙහි සෙසු ආත්මයන්හි ආයු පවතින තෙක් නොසිටින්නේ මන්ද? එසේය, නොසිටිති. මක්නිසාද යත්, අන්‍ය කාලයක දීර්ඝායුෂ ඇති දෙව්ලොවක උපන් බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එහි සිට පාරමිතාවන් පිරිය නොහැකි බව සලකා, ‘අධිමුක්ති කාලක්‍රියාව’ (කැමැත්තෙන් ආයුෂ අත්හැරීම) සිදු කර මිනිස් ලොව උපදින සේක. මෙවැනි කාලක්‍රියාවක් අන්‍යයන්ට කළ නොහැක. එහෙත් අවසාන තුසිත භවනයෙහි වෙසෙන කාලයේදී නුදුන් දානයක් හෝ නොරැක්ක සීලයක් නැත. සියලු පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කර ඇති බැවින්, උන්වහන්සේ එහි ආයු කාලය අවසන් වන තෙක්ම වැඩ සිටි සේක.

သတော သမ္ပဇာနော တုသိတာ ကာယာ စဝိတွာ မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမတီတိ ဧဝံ တာဝ သဗ္ဗပါရမိယော ပူရေတွာ တဒါ ဗောဓိသတ္တော ယာဝတာယုကံ အဋ္ဌာသိ. ဒေဝတာနံ ပန – ‘‘မနုဿဂဏနာဝသေန ဣဒါနိ သတ္တဟိ ဒိဝသေဟိ စုတိ ဘဝိဿတီ’’တိ ပဉ္စ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – မာလာ မိလာယန္တိ, ဝတ္ထာနိ ကိလိဿန္တိ, ကစ္ဆေဟိ သေဒါ မုစ္စန္တိ, ကာယေ ဒုဗ္ဗဏ္ဏိယံ ဩက္ကမတိ, ဒေဝေါ ဒေဝါသနေ န သဏ္ဌာတိ.

“සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව තුසිත කයෙන් චුත වී මව් කුසට පිවිසෙයි” යනු මෙසේ සියලු පාරමිතාවන් පුරා එදා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ආයු කාලය අවසන් වන තෙක් වැඩ සිටි බවයි. දෙවිවරුන්ට මනුෂ්‍ය ගණනයට අනුව “දැන් තව දින හතකින් චුත වීම සිදු වන්නේය” යනුවෙන් පෙර නිමිති පහක් පහළ වේ. එනම්: මල් මාලා මැලවෙයි, වස්ත්‍ර කිලිටි වෙයි, කිහිලි වලින් දහඩිය පිටවෙයි, ශරීරය අවර්ණ (අප්‍රසන්න) වෙයි, දෙවියාට තම දිව්‍ය ආසනයෙහි ස්ථාවරව සිටිය නොහැකි වෙයි.

တတ္ထ မာလာတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဒိဝသေ ပိဠန္ဓနမာလာ. တာ ကိရ သဋ္ဌိသတသဟဿာဓိကာ သတ္တပဏ္ဏာသ-ဝဿကောဋိယော အမိလာယိတွာ တဒါ မိလာယန္တိ. ဝတ္ထေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္တကံ ပန ကာလံ ဒေဝါနံ နေဝ သီတံ န ဥဏှံ ဟောတိ, တသ္မိံ ကာလေ သရီရတော ဗိန္ဒုဗိန္ဒုဝသေန သေဒါ မုစ္စန္တိ. ဧတ္တကဉ္စ ကာလံ တေသံ သရီရေ ခဏ္ဍိစ္စပါလိစ္စာဒိဝသေန ဝိဝဏ္ဏတာ န ပညာယတိ, ဒေဝဓီတာ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကာ ဝိယ, ဒေဝပုတ္တာ ဝီသတိဝဿုဒ္ဒေသိကာ ဝိယ ခါယန္တိ. မရဏကာလေ ပန နေသံ ကိလန္တရူပေါ အတ္တဘာဝေါ ဟောတိ. ဧတ္တကဉ္စ နေသံ ကာလံ ဒေဝလောကေ ဥက္ကဏ္ဌိတာ [Pg.122] နာမ နတ္ထိ, မရဏကာလေ ပန နိဿသန္တိ ဝိဇမ္ဘန္တိ, သကေ အာသနေ နာဘိရမန္တိ.

එහි ‘මාලා’ යනු ප්‍රතිසන්ධිය ගත් දින පැළඳි මල් මාලාවන්ය. ඒවා වසර කෝටි පනස් හතක් සහ ලක්ෂ හයක් පමණ කාලයක් නොමැලවී තිබී, චුත වන අවස්ථාවේදී මැලවී යයි. වස්ත්‍ර සම්බන්ධයෙන්ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එතෙක් කාලයක් දෙවියන්ට සීතලක් හෝ උණුසුමක් දැනෙන්නේ නැත. නමුත් චුත වන කාලයේදී ශරීරයෙන් බිංදු බිංදු වශයෙන් දහඩිය පිටවේ. එතෙක් කාලයක් ඔවුන්ගේ ශරීරයේ දත් වැටීම හෝ කෙස් පැසීම ආදී විවර්ණ වීම් දක්නට නැත. දෙවඟනන් අවුරුදු දහසයක් වැනිද, දෙව්පුතුන් විසි වැනි වියෙහි පසුවන්නන් වැනිද පෙනෙති. නමුත් මරණාසන්න කාලයේදී ඔවුන්ගේ ශරීරය ගිලන් ස්වභාවයක් ගනී. එතෙක් කාලයක් ඔවුන්ට දෙව්ලොවෙහි කලකිරීමක් ඇති නොවේ. මරණාසන්න මොහොතේදී ඔවුහු සුසුම් හෙළති, ඇඟ මැලි කඩති, තම ආසනයෙහි නොඇලෙති.

ဣမာနိ ပန ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ, ယထာ လောကေ မဟာပုညာနံ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီနံယေဝ ဥက္ကာပါတဘူမိစာလစန္ဒဂ္ဂါဟာဒီနိ နိမိတ္တာနိ ပညာယန္တိ, န သဗ္ဗေသံ, ဧဝမေဝ မဟေသက္ခာနံ ဒေဝတာနံယေဝ ပညာယန္တိ, န သဗ္ဗေသံ. ယထာ စ မနုဿေသု ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ နက္ခတ္တပါဌကာဒယောဝ ဇာနန္တိ, န သဗ္ဗေ, ဧဝမေဝ တာနိပိ သဗ္ဗေ ဒေဝါ န ဇာနန္တိ, ပဏ္ဍိတာ ဧဝ ပန ဇာနန္တိ. တတ္ထ ယေ စ မန္ဒေန ကုသလကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တာ ဒေဝပုတ္တာ, တေ တေသု ဥပ္ပန္နေသု – ‘‘ဣဒါနိ ကော ဇာနာတိ, ကုဟိံ နိဗ္ဗတ္တိဿာမာ’’တိ ဘာယန္တိ. ယေ မဟာပုညာ, တေ – ‘‘အမှေဟိ ဒိန္နံ ဒါနံ ရက္ခိတံ သီလံ ဘာဝိတံ ဘာဝနံ အာဂမ္မ ဥပရိဒေဝလောကေသု သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိဿာမာ’’တိ န ဘာယန္တိ. ဗောဓိသတ္တောပိ တာနိ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဒိသွာ ‘‘ဣဒါနိ အနန္တရေ အတ္တဘာဝေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမီ’’တိ န ဘာယိ. အထဿ တေသု နိမိတ္တေသု ပါတုဘူတေသု ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာ သန္နိပတိတွာ – ‘‘မာရိသ တုမှေဟိ ဒသ ပါရမိယော ပူရေန္တေဟိ န သက္ကသမ္ပတ္တိံ န မာရဗြဟ္မစက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိံ ပတ္ထေန္တေဟိ ပူရိတာ, လောကနိတ္ထရဏတ္ထာယ ပန ဗုဒ္ဓတ္တံ ပတ္ထယမာနေဟိ ပူရိတာ. သော ဝေါ ဣဒါနိ ကာလော မာရိသ ဗုဒ္ဓတ္တာယ, သမယော မာရိသ ဗုဒ္ဓတ္တာယာ’’တိ ယာစန္တိ.

මේ පූර්ව නිමිති පහ වනාහි, ලෝකයෙහි මහා පින් ඇති රජවරුන්ට සහ රජ මහා ඇමතිවරුන්ට පමණක් උල්කාපාත වැටීම, භූමි කම්පාවීම, චන්ද්‍රග්‍රහණය ආදී නිමිති පෙනෙන්නා සේම, මහා තේජවන්ත මහේශාක්‍ය දෙවියන්ටම පෙනේ, සියලු දෙවියන්ට නොපෙනේ. මනුෂ්‍යයන් අතර පූර්ව නිමිති ජ්‍යෝතිෂවේදීන් ආදීන් පමණක් දන්නා සේම, සියලු දෙවියෝ ද මේවා නොදනිති, පණ්ඩිත දෙවිවරු පමණක්ම දනිති. එහිදී අල්ප වූ කුසල කර්මයන් නිසා උපන් යම් දේවපුත්‍රයෝ වෙත්ද, ඔවුහු මේ නිමිති පහළ වූ කල්හි, 'දැන් අපට කුමක් වේද? කොහේ උපදිමුද?' කියා මනසින් සිතමින් බියපත් වෙති. මහා පින් ඇති යම් දෙවිවරු වෙත්ද, ඔවුහු 'අප විසින් දෙන ලද දානය, රකින ලද සීලය, වඩන ලද භාවනාව ඇසුරු කරගෙන ඉහළ දෙව්ලොවක සම්පත් අනුභව කරන්නෙමු' යි මනසින් සිතා බිය නොවෙති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද ඒ පූර්ව නිමිති දැක, 'දැන් මම මීළඟ ආත්මභාවයේදී බුද්ධත්වයට පත්වන්නෙමි' යි මනසින් සිතා බිය නොවූහ. ඉන්පසු උන්වහන්සේට ඒ නිමිති පහළ වූ කල්හි, දසදහසක් සක්වල දෙවිවරු රැස්ව, 'නිදුකාණෙනි, ඔබ වහන්සේ දස පාරමිතාවන් පිරුවේ ශක්‍ර සම්පත්තියක් හෝ මාර, බ්‍රහ්ම, සක්විති සම්පත්තියක් පතා නොව, ලෝකයා සසරින් එතෙර කරනු පිණිස බුද්ධත්වය පතාමය. නිදුකාණෙනි, ඔබ වහන්සේට බුදු වීමට දැන් කාලයයි, නිදුකාණෙනි, බුදු වීමට මෙය සුදුසුම සමයයි' කියා බෝධිසත්වයන් වහන්සේට මනුෂ්‍ය ලෝකයේ උපත ලබන ලෙස ආරාධනා කළහ.

အထ မဟာသတ္တော ဒေဝတာနံ ပဋိညံ အဒတွာဝ ကာလဒီပဒေသကုလဇနေတ္တိအာယုပရိစ္ဆေဒဝသေန ပဉ္စမဟာဝိလောကနံ နာမ ဝိလောကေသိ. တတ္ထ ‘‘ကာလော နု ခေါ, န ကာလော’’တိ ပဌမံ ကာလံ ဝိလောကေသိ. တတ္ထ ဝဿသတသဟဿတော ဥဒ္ဓံ ဝဍ္ဎိတအာယုကာလော ကာလော နာမ န ဟောတိ. ကသ္မာ? တဒါ ဟိ သတ္တာနံ ဇာတိဇရာမရဏာနိ န ပညာယန္တိ, ဗုဒ္ဓါနဉ္စ ဓမ္မဒေသနာ နာမ တိလက္ခဏမုတ္တာ နတ္ထိ, တေသံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ကထေန္တာနံ ‘‘ကိံ နာမေတံ ကထေန္တီ’’တိ နေဝ သောတုံ န သဒ္ဓါတုံ မညန္တိ, တတော အဘိသမယော န ဟောတိ, တသ္မိံ အသတိ အနိယျာနိကံ သာသနံ ဟောတိ. တသ္မာ သော အကာလော. ဝဿသတတော ဦနအာယုကာလောပိ ကာလော နာမ န ဟောတိ. ကသ္မာ? တဒါ ဟိ သတ္တာ ဥဿန္နကိလေသာ ဟောန္တိ, ဥဿန္နကိလေသာနဉ္စ ဒိန္နောဝါဒေါ ဩဝါဒဋ္ဌာနေ န တိဋ္ဌတိ. ဥဒကေ ဒဏ္ဍရာဇိ ဝိယ ခိပ္ပံ ဝိဂစ္ဆတိ. တသ္မာ သောပိ အကာလော. သတသဟဿတော [Pg.123] ပန ပဋ္ဌာယ ဟေဋ္ဌာ ဝဿသတတော ပဋ္ဌာယ ဥဒ္ဓံ အာယုကာလော ကာလော နာမ. တဒါ စ ဝဿသတကာလော ဟောတိ. အထ မဟာသတ္တော ‘‘နိဗ္ဗတ္တိတဗ္ဗကာလော’’တိ ကာလံ ပဿိ.

ඉන්පසු මහා බෝසතාණන් වහන්සේ දෙවියන්ට (එකවරම) පොරොන්දුවක් නොදී ම, කාලය, දීපය, දේශය, කුලය සහ මෑණියන්ගේ ආයුෂ සීමාව යන කරුණු අනුව 'පඤ්ච මහා විලෝකනය' නම් වූ පස්මහ බැලුම් බැලූහ. එහිදී පළමුව 'බුදුවීමට සුදුසු කාලය ද, නැතහොත් කාලය නොවේ ද?' යි කාලය බැලූහ. එහිදී වසර ලක්ෂයකට වඩා වැඩි ආයුෂ ඇති කාලය බුදුවීමට සුදුසු කාලය නොවේ. ඒ මන්ද? එකල සත්වයන්ට ජාති, ජරා, මරණ පිළිබඳ වැටහීමක් නැත. බුදුවරුන්ගේ ධර්ම දේශනාව වනාහි ත්‍රිලක්ෂණයෙන් තොර වූවක් නොවේ. අනිච්ච, දුක්ඛ, අනත්ත යැයි පවසන්නා වූ ඒ බුදුවරුන්ගෙන්, 'මේ පවසන්නේ කුමක් ගැනද?' කියා ඇසීමට හෝ එය විශ්වාස කිරීමට ඔවුන් සිතන්නේ නැත. ඒ හේතුවෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ නොවේ. එය නොමැති කල්හි බුද්ධ ශාසනය සසරින් එතෙර කරවන්නක් නොවේ. එබැවින් එය අකාලයකි. වසර සියයකට වඩා අඩු ආයු කාලය ද බුදුවීමට සුදුසු කාලය නොවේ. ඒ මන්ද? එකල සත්වයෝ කෙලෙස් බහුල අය වෙති. කෙලෙස් බහුල වූවන්ට දෙන අවවාදය අවවාද දිය යුතු තැන නොපිහිටයි. එය ජලයෙහි දණ්ඩකින් ඇඳි ඉරක් මෙන් වහා මැකී යයි. එබැවින් එය ද අකාලයකි. වසර ලක්ෂයේ සිට පහළටත්, වසර සියයේ සිට ඉහළටත් වූ ආයු කාලය ම බුදුවීමට සුදුසු කාලය ලෙස හැඳින්වේ. එකල මනුෂ්‍යයන්ගේ ආයුෂ වසර සියයක් වූ බැවින්, මහා බෝසතාණන් වහන්සේ 'දැන් උපත ලැබිය යුතු කාලයයි' කාලය දුටුහ.

တတော ဒီပံ ဝိလောကေန္တော သပရိဝါရေ စတ္တာရော ဒီပေ ဩလောကေတွာ – ‘‘တီသု ဒီပေသု ဗုဒ္ဓါ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ နိဗ္ဗတ္တန္တီ’’တိ ဒီပံ ပဿိ.

ඉන්පසු දීපය (මහද්වීපය) පරීක්ෂා කරමින්, පිරිවර දූපත් සමඟ සතර මහද්වීපයන් බලා, 'මහද්වීප තුනක බුදුවරු උපත නොලබති, ජම්බුද්වීපයෙහි ම උපත ලබති' යි දීපය දුටුහ.

တတော – ‘‘ဇမ္ဗုဒီပေါ နာမ မဟာ, ဒသယောဇနသဟဿပရိမာဏော, ကတရသ္မိံ နု ခေါ ပဒေသေ ဗုဒ္ဓါ နိဗ္ဗတ္တန္တီ’’တိ ဒေသံ ဝိလောကေန္တော မဇ္ဈိမဒေသံ ပဿိ. မဇ္ဈိမဒေသော နာမ ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဂဇင်္ဂလံ နာမ နိဂမော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိနယေ (မဟာဝ. ၂၅၉) ဝုတ္တောဝ. သော ပန အာယာမတော တီဏိ ယောဇနသတာနိ. ဝိတ္ထာရတော အဍ္ဎတိယာနိ, ပရိက္ခေပတော နဝယောဇနသတာနီတိ. ဧတသ္မိဉှိ ပဒေသေ စတ္တာရိ အဋ္ဌ သောဠသ ဝါ အသင်္ချေယျာနိ, ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပါရမိယော ပူရေတွာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ, ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပါရမိယော ပူရေတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဧကံ အသင်္ချေယျံ, ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပါရမိယော ပူရေတွာ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာဒယော မဟာသာဝကာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, စတုန္နံ မဟာဒီပါနံ ဒွိသဟဿာနံ ပရိတ္တဒီပါနဉ္စ ဣဿရိယာဓိပစ္စကာရကစက္ကဝတ္တိရာဇာနော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အညေ စ မဟေသက္ခာ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏဂဟပတိမဟာသာလာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဣဒဉ္စေတ္ထ ကပိလဝတ္ထု နာမ နဂရံ, တတ္ထ မယာ နိဗ္ဗတ္တိတဗ္ဗန္တိ နိဋ္ဌမဂမာသိ.

ඉන්පසු, 'ජම්බුද්වීපය යනු යොදුන් දසදහසක් පමණ විශාල වූවකි, එහි කිනම් දේශයක බුදුවරු උපදින්නේ දැ?' යි දේශය බලද්දී මජ්ඣිම දේශය දුටුහ. මජ්ඣිම දේශය යනු 'පෙරදිග දිශාවෙන් ගජංගල නම් නියම් ගම' යනාදී වශයෙන් විනය පිටකයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම සීමා පනවන ලද්දකි. එය දිගින් යොදුන් තුන්සියයක් ද, පළලින් යොදුන් දෙසිය පනහක් ද, වට ප්‍රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් ද වන බව දත යුතුය. මෙම ප්‍රදේශයෙහි සතරක් හෝ අටක් හෝ දහසයක් අසංඛ්‍ය කල්ප හා කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරා සම්‍යක් සම්බුදුවරුන් පහළ වෙති. අසංඛ්‍ය කල්ප දෙකක් සහ කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරා පසේබුදුවරුන් පහළ වෙති, අසංඛ්‍ය කල්පයක් සහ කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරා සැරියුත් මුගලන් ආදී මහා ශ්‍රාවකයෝ පහළ වෙති, සතර මහාද්වීපයට සහ දෙදහසක් පිරිවර දූපත්වලට අධිපති සක්විති රජවරු පහළ වෙති, තවත් මහේශාක්‍ය වූ ක්ෂත්‍රිය මහාසාල, බ්‍රාහ්මණ මහාසාල, ගෘහපති මහාසාලවරු ද පහළ වෙති. මෙහි කපිලවස්තු නම් වූ මේ නගරයක් ඇත, එහි මම උපත ලැබිය යුතුය' යි නිශ්චයට පැමිණියහ.

တတော ကုလံ ဝိလောကေန္တော – ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ လောကသမ္မတေ ကုလေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဣဒါနိ စ ခတ္တိယကုလံ လောကသမ္မတံ, တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တိဿာမိ, သုဒ္ဓေါဒနော နာမ ရာဇာ မေ ပိတာ ဘဝိဿတီ’’တိ ကုလံ ပဿိ.

ඉන්පසු කුලය බලද්දී, 'බුදුවරු ලෝසම්මත උසස් කුලයක උපදිති, දැන් ක්ෂත්‍රිය කුලය ලෝක සම්මත උසස් කුලයයි, එහි උපත ලබන්නෙමි, ශුද්ධෝදන රජතුමා මගේ පියා වනු ඇත' යි කුලය දුටුහ.

တတော မာတရံ ဝိလောကေန္တော – ‘‘ဗုဒ္ဓမာတာ နာမ လောလာ သုရာဓုတ္တာ န ဟောတိ, ကပ္ပသတသဟဿံ ပူရိတပါရမီ ဇာတိတော ပဋ္ဌာယ အခဏ္ဍပဉ္စသီလာ ဟောတိ, အယဉ္စ မဟာမာယာ နာမ ဒေဝီ ဧဒိသာ. အယံ မေ မာတာ ဘဝိဿတိ. ကိတ္တကံ ပနဿာ အာယူ’’တိ အာဝဇ္ဇန္တော – ‘‘ဒသန္နံ မာသာနံ ဥပရိ သတ္တ ဒိဝသာနီ’’တိ ပဿိ.

ඉන්පසු මෑණියන් බලද්දී, 'බුදු මෑණියෝ චපල තැනැත්තියක් හෝ සුරා ලෝලියක් නොවෙති, ඇය කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරා උපතේ සිට ම අඛණ්ඩව පඤ්ච සීලය රකින්නියකි, මේ මහාමායා දේවිය එවැනි ගුණැත්තියකි. ඇය මගේ මෑණියන් වන්නීය' යි දැක, 'ඇයගේ ආයුෂ කොපමණ දැ?' යි පරීක්ෂා කරද්දී, 'මව් කුස පිළිසිඳගෙන මාස දහයකට පසු තව දින හතක් පමණක් ආයුෂ ඇතැ' යි දුටුහ.

ဣတိ [Pg.124] ဣမံ ပဉ္စမဟာဝိလောကနံ ဝိလောကေတွာ – ‘‘ကာလော မေ မာရိသာ ဗုဒ္ဓဘာဝါယာ’’တိ ဒေဝတာနံ သင်္ဂဟံ ကရောန္တော ပဋိညံ ဒတွာ ‘‘ဂစ္ဆထ တုမှေ’’တိ တာ ဒေဝတာ ဥယျောဇေတွာ တုသိတဒေဝတာဟိ ပရိဝုတော တုသိတပုရေ နန္ဒနဝနံ ပါဝိသိ. သဗ္ဗဒေဝလောကေသု ဟိ နန္ဒနဝနံ အတ္ထိယေဝ. တတ္ထ နံ ဒေဝတာ – ‘‘ဣတော စုတော သုဂတိံ ဂစ္ဆ, ဣတော စုတော သုဂတိံ ဂစ္ဆာ’’တိ ပုဗ္ဗေကတကုသလကမ္မောကာသံ သာရယမာနာ ဝိစရန္တိ. သော ဧဝံ ဒေဝတာဟိ ကုသလံ သာရယမာနာဟိ ပရိဝုတော တတ္ထ ဝိစရန္တောဝ စဝိ.

මෙසේ මේ පඤ්ච මහා විලෝකනයන් බලා, 'නිදුකාණෙනි, මගේ බුද්ධත්වය සඳහා කාලය පැමිණ ඇත' යි ආරාධනා කරන දෙවියන්ට සංග්‍රහ පිණිස පොරොන්දු දී, 'ඔබලා යන්න' යැයි ඒ දෙවියන් පිටත් කර යවා, තුසිත දෙවියන් පිරිවරා තුසිත පුරයෙහි නන්දන වනයට පිවිසියහ. සියලු දෙව්ලොවවල නන්දන වනය නමින් උයනක් ඇත්තේමය. එහිදී දෙවියෝ 'මෙයින් චුත වී සුගතියට යන්න, මෙයින් චුත වී සුගතියට යන්න' යැයි උන්වහන්සේට පෙර කරන ලද කුසල කර්මයන් සිහිපත් කර දෙමින් සැරිසරති. උන්වහන්සේ මෙසේ කුසල් සිහිපත් කර දෙන දෙවියන් පිරිවරා එහි හැසිරෙමින් ම චුත වූහ.

ဧဝံ စုတော စဝါမီတိ ပဇာနာတိ, စုတိစိတ္တံ န ဇာနာတိ. ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာပိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ န ဇာနာတိ, ဣမသ္မိံ မေ ဌာနေ ပဋိသန္ဓိ ဂဟိတာတိ ဧဝံ ပန ဇာနာတိ. ကေစိ ပန ထေရာ ‘‘အာဝဇ္ဇနပရိယာယော နာမ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ, ဒုတိယတတိယစိတ္တဝါရေယေဝ ဇာနိဿတီ’’တိ ဝဒန္တိ. တိပိဋကမဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘မဟာသတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိ န အညေသံ ပဋိသန္ဓိသဒိသာ, ကောဋိပ္ပတ္တံ တေသံ သတိသမ္ပဇညံ. ယသ္မာ ပန တေနေဝ စိတ္တေန တံ စိတ္တံ ဉာတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ စုတိစိတ္တံ န ဇာနာတိ. စုတိက္ခဏေပိ စဝါမီတိ ပဇာနာတိ, ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာပိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ န ဇာနာတိ, အသုကသ္မိံ ဌာနေ ပဋိသန္ဓိ ဂဟိတာတိ ပဇာနာတိ, တသ္မိံ ကာလေ ဒသသဟဿီ ကမ္ပတီ’’တိ. ဧဝံ သတော သမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမန္တော ပန ဧကူနဝီသတိယာ ပဋိသန္ဓိစိတ္တေသု မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂဿ သောမနဿ-သဟဂတ-ဉာဏသမ္ပယုတ္တ-အသင်္ခါရိက-ကုသလစိတ္တဿ သဒိသမဟာဝိပါကစိတ္တေန ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. မဟာသီဝတ္ထေရော ပန ‘‘ဥပေက္ခာသဟဂတေနာ’’တိ အာဟ.

මෙසේ චුත වූ තැනැත්තා 'මම චුත වෙමි' යි දැනගනියි, එහෙත් චුති සිත (මරණ සිත) නොදනියි. ප්‍රතිසන්ධිය ගත්ත ද ප්‍රතිසන්ධි සිත නොදනියි, එහෙත් 'මා විසින් මේ ස්ථානයෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ගන්නා ලදී' යයි මෙසේ දැනගනියි. ඇතැම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පවසන්නේ 'ආවජ්ජන පරියාය' (මෙනෙහි කිරීමේ ක්‍රමය) ලැබිය යුතු බවත්, දෙවන හෝ තුන්වන චිත්ත වාරයේදීම එය දැනගන්නා බවත්ය. ටිපිටක මහාසීව ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'මහාසත්වයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධිය අන් අයගේ ප්‍රතිසන්ධිය හා සමාන නොවේ, ඔවුන්ගේ සති සම්පජඤ්ඤය අග්‍රප්‍රාප්තය (උච්චතම අවස්ථාවට පත් වූවකි). එහෙත් යම් හෙයකින් එම සිතින්ම එම සිත දැනගත නොහැකි බැවින්, චුති සිත නොදනියි. චුති ක්ෂණයේදී පවා මම චුත වෙමි යි දැනගනියි, ප්‍රතිසන්ධිය ගත්ත ද ප්‍රතිසන්ධි සිත නොදනියි, අසවල් ස්ථානයෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ගන්නා ලදී යි දැනගනියි, ඒ අවස්ථාවේ දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා වේ.' මෙසේ සිහි නුවණින් යුක්තව මව් කුසට පිවිසෙන බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, ප්‍රතිසන්ධි සිත් දහනවය අතුරින් මෙත්තා පුබ්බභාග (මෛත්‍රිය පූර්වාංගම කොට ඇති) සෝමනස්ස සහගත ඤාණ සම්පයුත්ත අසංඛාරික කුසල් සිතට සමාන වූ මහා විපාක සිතින් ප්‍රතිසන්ධිය ගත්හ. මහාසීව ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි 'උපේක්ඛා සහගත සිතින්' යැයි වදාළහ.

ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တော ပန အာသာဠှီပုဏ္ဏမာယံ ဥတ္တရာသာဠှနက္ခတ္တေန အဂ္ဂဟေသိ. တဒါ ကိရ မဟာမာယာ ပုရေ ပုဏ္ဏမာယ သတ္တမဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဝိဂတသုရာပါနံ မာလာဂန္ဓဝိဘူသနသမ္ပန္နံ နက္ခတ္တကီဠံ အနုဘဝမာနာ သတ္တမေ ဒိဝသေ ပါတော ဝုဋ္ဌာယ ဂန္ဓောဒကေန နှာယိတွာ သဗ္ဗာလင်္ကာရဝိဘူသိတာ ဝရဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ သိရီဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ သိရီသယနေ နိပန္နာ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမမာနာ ဣဒံ သုပိနံ အဒ္ဒသ – ‘‘စတ္တာရော ကိရ နံ မဟာရာဇာနော သယနေနေဝ သဒ္ဓိံ ဥက္ခိပိတွာ အနောတတ္တဒဟံ နေတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌံသု. အထ နေသံ ဒေဝိယော အာဂန္တွာ မနုဿမလဟရဏတ္ထံ နှာပေတွာ ဒိဗ္ဗဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ ဂန္ဓေဟိ ဝိလိမ္ပေတွာ ဒိဗ္ဗပုပ္ဖာနိ ပိဠန္ဓိတွာ တတော အဝိဒူရေ ရဇတပဗ္ဗတော, တဿ အန္တော ကနကဝိမာနံ အတ္ထိ, တသ္မိံ ပါစီနတော [Pg.125] သီသံ ကတွာ နိပဇ္ဇာပေသုံ. အထ ဗောဓိသတ္တော သေတဝရဝါရဏော ဟုတွာ တတော အဝိဒူရေ ဧကော သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတော, တတ္ထ စရိတွာ တတော ဩရုယှ ရဇတပဗ္ဗတံ အဘိရုဟိတွာ ဥတ္တရဒိသတော အာဂမ္မ ကနကဝိမာနံ ပဝိသိတွာ မာတရံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဒက္ခိဏပဿံ ဖာလေတွာ ကုစ္ဆိံ ပဝိဋ္ဌသဒိသော အဟောသိ.

ප්‍රතිසන්ධිය ගන්නා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඇසළ පුර පසළොස්වක පෝය දිනක උත්තරාසළ්හ නැකතින් ප්‍රතිසන්ධිය ගත්හ. එකල මහාමායා දේවිය පෝය දිනට සත් දිනකට පෙර සිට සුරාපානයෙන් තොරව, මල් සුවඳ විලවුන් හා ආභරණවලින් සැරසී නැකත් කෙළියෙහි නිරතව සිට, සත්වන දින අළුයම අවදි වී සුවඳ පැණින් ස්නානය කොට, සියලු අබරණින් සැරසී ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කොට, අටසිල් සමාදන්ව සිරිගැබට (සිරියහන් ගැබට) පිවිස සිරියහනෙහි සැතපී නින්දට පත් වන විට මෙම සිහිනය දුටුවාය: 'සතර වරම් දෙවි මහරජවරු ඇය සිරියහන පිටින්ම ඔසවාගෙන ගොස් අනවතප්ත විල අසල තබා පසෙක සිටියහ. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ දේවියන් පැමිණ මනුෂ්‍ය කිලුටු දුරු කරනු පිණිස ස්නානය කරවා, දිව්‍ය වස්ත්‍ර හැන්දවා, දිව්‍ය සුවඳ විලවුන් ගල්වා, දිව්‍ය මල් පැළඳවූහ. එයට නුදුරින් රජත පර්වතයක් (රිදී පර්වතයක්) විය, ඒ තුළ රන් විමනක් විය, එහි නැගෙනහිරට හිස දමා සැතපෙන්නට සැලැස්වූහ. එකල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සුදු ඇත් රජෙකු වී, එයට නුදුරින් වූ රන් පර්වතයෙහි හැසිරී, ඉන් බැස රිදී පර්වතයට නැග, උතුරු දෙසින් පැමිණ රන් විමනට වැදී, මෑණියන් වටා පැදකුණු කොට, දකුණු ඇලය පළාගෙන කුසට පිවිසෙන්නාක් මෙන් පෙනුණි.' මෙසේ සිහිනයක් දුටුවාය.

အထ ပဗုဒ္ဓါ ဒေဝီ တံ သုပိနံ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ ပဘာတာယ ရတ္တိယာ စတုသဋ္ဌိမတ္တေ ဗြာဟ္မဏပါမောက္ခေ ပက္ကောသာပေတွာ ဟရိတူပလိတ္တာယ လာဇာဒီဟိ ကတမင်္ဂလသက္ကာရာယ ဘူမိယာ မဟာရဟာနိ အာသနာနိ ပညာပေတွာ တတ္ထ နိသိန္နာနံ ဗြာဟ္မဏာနံ သပ္ပိမဓုသက္ကရာဘိသင်္ခါရဿ ဝရပါယာသဿ သုဝဏ္ဏရဇတပါတိယော ပူရေတွာ သုဝဏ္ဏရဇတပါတီတိဟေဝ ပဋိကုဇ္ဇိတွာ အဒါသိ, အညေဟိ စ အဟတဝတ္ထကပိလဂါဝီဒါနာဒီဟိ တေ သန္တပ္ပေသိ. အထ နေသံ သဗ္ဗကာမသန္တပ္ပိတာနံ သုပိနံ အာရောစာပေတွာ – ‘‘ကိံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ဗြာဟ္မဏာ အာဟံသု – ‘‘မာ စိန္တယိ မဟာရာဇ, ဒေဝိယာ တေ ကုစ္ဆိမှိ ဂဗ္ဘော ပတိဋ္ဌိတော, သော စ ခေါ ပုရိသဂဗ္ဘော, န ဣတ္ထိဂဗ္ဘော, ပုတ္တော တေ ဘဝိဿတိ. သော သစေ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသိဿတိ, ရာဇာ ဘဝိဿတိ စက္ကဝတ္တီ. သစေ အဂါရာ နိက္ခမ္မ ပဗ္ဗဇိဿတိ, ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ လောကေ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒေါ’’တိ. ဧဝံ သတော သမ္ပဇာနော ဗောဓိသတ္တော တုသိတကာယာ စဝိတွာ မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမတိ.

ඉන්පසු නින්දෙන් පිබිදුණු දේවිය ඒ සිහිනය රජතුමාට සැළ කළාය. රජතුමා රැය පහන් වූ පසු බ්‍රාහ්මණ ප්‍රමුඛයන් හැට හතර දෙනෙකු කැඳවා, ගොම මැටි ගා පිරිසිදු කොට විලඳ ආදියෙන් මංගල සත්කාර කරන ලද භූමියෙහි උතුම් පුද්ගලයන්ට සුදුසු අසුන් පනවා, එහි වැඩ සිටි බ්‍රාහ්මණයන්ට ගිතෙල් මී පැණි සක්කරා ආදියෙන් පිළියෙළ කළ උතුම් කිරිපිඬු රන් රිදී තැටිවල පුරවා, රන් රිදී තැටිවලින්ම වසා පූජා කළහ. තවද අලුත් වස්ත්‍ර, කපිල වර්ණ එළදෙනුන් දීම ආදියෙන් ඔවුන්ව සතුටු කළහ. ඉන්පසු සියලු කැමති වස්තූන්ගෙන් සතුටට පත් වූ ඔවුන්ට සිහිනය දන්වා 'මෙහි විපාකය කුමක්ද?' යි විමසූහ. බ්‍රාහ්මණයෝ මෙසේ කීහ: 'මහරජතුමනි, කල්පනා නොකරන්න, දේවියගේ කුසෙහි ගැබක් පිහිටා ඇත, එය පුරුෂ ගැබකි, ස්ත්‍රී ගැබක් නොවේ, ඔබට පුතෙකු ලැබෙනු ඇත. ඔහු ඉදින් ගිහිගෙයි වසන්නේ නම් සක්විති රජෙක් වන්නේය. ඉදින් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වන්නේ නම් ලොව පටල (කෙලෙස් වැස්ම) දුරු කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් වන්නේය.' මෙසේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව තුසිත දෙව්ලොවින් චුතව මව් කුසට පැමිණි සේක.

တတ္ထ သတော သမ္ပဇာနောတိ ဣမိနာ စတုတ္ထာယ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိယာ ဩက္ကမတီတိ ဒဿေတိ. စတဿော ဟိ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိယော.

එහි 'සතෝ සම්පජානෝ' (සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව) යන මෙයින් හතරවන ආකාරයේ ගැබ් වැකීමෙන් (කුසට පිවිසීමෙන්) වඩින බව දක්වයි. කුසට පිවිසීම් සතරකි.

‘‘စတဿော ဣမာ, ဘန္တေ, ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိယော. ဣဓ, ဘန္တေ, ဧကစ္စော အသမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမတိ, အသမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ဌာတိ, အသမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိမှာ နိက္ခမတိ, အယံ ပဌမာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ.

ස්වාමීනි, කුසට පිවිසීම් (ගර්භාවක්‍රාන්ති) සතරකි. ඒ සතර කවරේ ද? ස්වාමීනි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සිහියක් නැතිව මව් කුසට පිවිසෙයි, සිහියක් නැතිව මව් කුසෙහි වසයි, සිහියක් නැතිව මව් කුසින් නික්මෙයි, මෙය පළමු ගැබ් වැකීමයි.

ပုန စပရံ, ဘန္တေ, ဣဓေကစ္စော သမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမတိ, အသမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ဌာတိ, အသမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိမှာ နိက္ခမတိ, အယံ ဒုတိယာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ.

නැවත ද ස්වාමීනි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සිහියෙන් යුක්තව මව් කුසට පිවිසෙයි, එහෙත් සිහියක් නැතිව මව් කුසෙහි වසයි, සිහියක් නැතිව මව් කුසින් නික්මෙයි, මෙය දෙවන ගැබ් වැකීමයි.

ပုန စပရံ, ဘန္တေ, ဣဓေကစ္စော သမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမတိ, သမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ဌာတိ, အသမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိမှာ နိက္ခမတိ, အယံ တတိယာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ.

නැවත ද ස්වාමීනි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සිහියෙන් යුක්තව මව් කුසට පිවිසෙයි, සිහියෙන් යුක්තව මව් කුසෙහි වසයි, එහෙත් සිහියක් නැතිව මව් කුසින් නික්මෙයි, මෙය තුන්වන ගැබ් වැකීමයි.

ပုန [Pg.126] စပရံ, ဘန္တေ, ဣဓေကစ္စော သမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမတိ, သမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ဌာတိ, သမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိမှာ နိက္ခမတိ, အယံ စတုတ္ထာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၄၇).

නැවත ද ස්වාමීනි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සිහියෙන් යුක්තව මව් කුසට පිවිසෙයි, සිහියෙන් යුක්තව මව් කුසෙහි වසයි, සිහියෙන් යුක්තව මව් කුසින් නික්මෙයි, මෙය හතරවන ගැබ් වැකීමයි.

ဧတာသု ပဌမာ လောကိယမနုဿာနံ ဟောတိ, ဒုတိယာ အသီတိမဟာသာဝကာနံ, တတိယာ ဒွိန္နံ အဂ္ဂသာဝကာနံ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာနဉ္စ. တေ ကိရ ကမ္မဇဝါတေဟိ ဥဒ္ဓံပါဒါ အဓောသိရာ အနေကသတပေါရိသေ ပပါတေ ဝိယ ယောနိမုခေ တာဠစ္ဆိဂ္ဂလေန ဟတ္ထီ ဝိယ အတိဝိယ သမ္ဗာဓေန ယောနိမုခေန နိက္ခမမာနာ အနန္တံ ဒုက္ခံ ပါပုဏန္တိ. တေန နေသံ ‘‘မယံ နိက္ခမာမာ’’တိ သမ္ပဇာနတာ န ဟောတိ. စတုတ္ထာ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ. တေ ဟိ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တာပိ ဇာနန္တိ, တတ္ထ ဝသန္တာပိ ဇာနန္တိ. နိက္ခမနကာလေပိ နေသံ ကမ္မဇဝါတာ ဥဒ္ဓံပါဒေ အဓောသိရေ ကတွာ ခိပိတုံ န သက္ကောန္တိ, ဒွေ ဟတ္ထေ ပသာရေတွာ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဌိတကာဝ နိက္ခမန္တိ.

මොවුන් අතුරින් පළමු වැන්න ලෞකික මනුෂ්‍යයන්ට වේ, දෙවැන්න අසූ මහා ශ්‍රාවකයන්ට වේ, තෙවැන්න අග්‍ර ශ්‍රාවකයන් දෙනමට සහ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලාට වේ. ඔවුන් කර්මජ වාතයන් නිසා උඩුකුරුව පාද ද යටිකුරුව හිස ද ඇතිව, සිය ගණනක් පුරුෂ උස ඇති ප්‍රපාතයකට වැටෙන්නාක් මෙන් යෝනි මුඛයෙන්, යතුරක සිදුරෙන් ඇතෙකු නික්මෙන්නාක් මෙන් ඉතා පටු යෝනි මුඛයෙන් නික්මෙමින් අනන්ත දුක් විඳිති. ඒ නිසා ඔවුන්ට 'අපි නික්මෙමු' යි යන දැනුවත් බවක් (සම්පජානතාවක්) නැත. හතරවැන්න සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේලාට වේ. උන්වහන්සේලා මව් කුසෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ගන්නා විටත් දනිති, එහි වසන විටත් දනිති. නික්මෙන අවස්ථාවේදී පවා කර්මජ වාතයන්ට උන්වහන්සේලාගේ පාද උඩටත් හිස යටටත් හරවා බැහැර කිරීමට නොහැක. උන්වහන්සේලා දෑත් දිගු කොට, දෑස් හැර, කෙලින් සිටගෙනම නික්මෙති.

၂၀၁. မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမတီတိ ဧတ္ထ မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကန္တော ဟောတီတိ အတ္ထော. ဩက္ကန္တေ ဟိ တသ္မိံ ဧဝံ ဟောတိ, န ဩက္ကမမာနေ. အပ္ပမာဏောတိ ဗုဒ္ဓပ္ပမာဏော, ဝိပုလောတိ အတ္ထော. ဥဠာရောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဒေဝါနုဘာဝန္တိ ဧတ္ထ ဒေဝါနံ အယမာနုဘာဝေါ – နိဝတ္ထဝတ္ထဿ ပဘာ ဒွါဒသ ယောဇနာနိ ဖရတိ, တထာ သရီရဿ, တထာ အလင်္ကာရဿ, တထာ ဝိမာနဿ, တံ အတိက္ကမိတွာတိ အတ္ထော.

201. 'මවු කුසට පිවිසෙයි' (මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති) යන්නෙහි අර්ථය මවු කුසට පිවිස සිටියි යන්නයි. පිවිසි පසු මෙසේ සිදුවේ මිස පිවිසෙන අතරතුර නොවේ. 'අප්පමාණෝ' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රමාණය හෙවත් අපරිමිත බවයි, විපුල යනුද එහිම අර්ථයයි. 'උළාරෝ' යනු ඒ සඳහාම යෙදෙන තවත් වචනයකි. 'දේවානුභාවං' යන්නෙහි අර්ථය දෙවිවරුන්ගේ මෙම ආනුභාවයයි - එනම් ඔවුන් ඇඳ සිටින වස්ත්‍රයේ ප්‍රභාව (ආලෝකය) යොදුන් දොළසක් පැතිරෙයි, එසේම ශරීරයේ ද, ආභරණවල ද, විමානයේ ද ආලෝකය දොළොස් යොදුනක් පැතිරෙයි. එය ඉක්මවා පවතින යන අර්ථයයි.

လောကန္တရိကာတိ တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ စက္ကဝါဠာနံ အန္တရာ ဧကေကော လောကန္တရိကာ ဟောတိ, တိဏ္ဏံ သကဋစက္ကာနံ ပတ္တာနံ ဝါ အညမညံ အာဟစ္စ ဌပိတာနံ မဇ္ဈေ ဩကာသော ဝိယ. သော ပန လောကန္တရိကနိရယော ပရိမာဏတော အဋ္ဌယောဇနသဟဿော ဟောတိ. အဃာတိ နိစ္စဝိဝဋာ. အသံဝုတာတိ ဟေဋ္ဌာပိ အပ္ပတိဋ္ဌာ. အန္ဓကာရာတိ တမဘူတာ. အန္ဓကာရတိမိသာတိ စက္ခုဝိညာဏုပ္ပတ္တိနိဝါရဏတော အန္ဓဘာဝကရဏတိမိသေန သမန္နာဂတာ. တတ္ထ ကိရ စက္ခုဝိညာဏံ န ဇာယတိ. ဧဝံမဟိဒ္ဓိကာတိ စန္ဒိမသူရိယာ ကိရ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ တီသု ဒီပေသု ပညာယန္တိ, ဧဝံမဟိဒ္ဓိကာ. ဧကေကာယ ဒိသာယ နဝနဝယောဇနသတသဟဿာနိ အန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ အာလောကံ ဒဿေန္တိ, ဧဝံ မဟာနုဘာဝါ. အာဘာယ နာနုဘောန္တီတိ အတ္တနော [Pg.127] ပဘာယ နပ္ပဟောန္တိ. တေ ကိရ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတဿ ဝေမဇ္ဈေန စရန္တိ, စက္ကဝါဠပဗ္ဗတဉ္စ အတိက္ကမ္မ လောကန္တရိကနိရယော, တသ္မာ တေ တတ္ထ အာဘာယ နပ္ပဟောန္တိ.

‘ලෝකන්තරික’ යනු සක්වළවල් තුනක් අතර මැද පිහිටි අවකාශයයි. එකිනෙක ගැටෙන සේ තැබූ කරත්ත රෝද තුනක් හෝ පාත්‍ර තුනක් අතර මැද ඇති ඉඩකඩ මෙන් සක්වළ තුනක් අතර එක් ලෝකන්තරික නිරයක් පවතී. එම ලෝකන්තරික නිරය ප්‍රමාණයෙන් යොදුන් අටදහසක් පමණ වේ. ‘අඝා’ යනු නිරන්තරයෙන්ම විවෘත වූ හෙවත් හිස් අවකාශයක් බඳු වූ ස්වභාවයයි. ‘අසංවුතා’ යනු යටින් කිසිදු ආධාරකයක් නැති බවයි. ‘අන්ධකාරා’ යනු ඝන අඳුරෙන් යුක්ත වූ බවයි. ‘අන්ධකාර තිමිසා’ යනු ඇසට පෙනීම ලැබෙන චක්ඛු විඤ්ඤාණය ඉපදීම වළක්වන, අන්ධභාවය ඇති කරන ඝන අඳුරෙන් යුක්ත වීමයි. එහි සැබවින්ම චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදින්නේ නැත. ‘ඒවංමහිද්ධිකා’ යනු චන්ද්‍ර සූර්යයන්ට මහත් තේජසක් ඇති බවයි; ඔවුන් එකවර දීප තුනක් ආලෝකවත් කරන තරම් මහත් සෘද්ධිමන්ත වෙති. එක් එක් දිශාවකට යොදුන් නව ලක්ෂය බැගින් අඳුර දුරු කොට ආලෝකය පැතිරවීමට ඔවුහු සමත් වෙති, එතරම්ම ඔවුහු මහානුභාව සම්පන්න වෙති. ‘ආභාය නානුභොන්ති’ යනු චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ ස්වකීය ආලෝකයෙන් එහි බැබළීමට නොහැකි බවයි. ඔවුන් සක්වළ පර්වතය මධ්‍යයෙන් ගමන් කරන අතර ලෝකන්තරික නිරය පිහිටා ඇත්තේ සක්වළ පර්වතයෙන් එපිට බැවින්, ඔවුන්ගේ ආලෝකය එතැනට පතිත වීමට නොහැකි වේ.

ယေပိ တတ္ထ သတ္တာတိ ယေပိ တသ္မိံ လောကန္တရမဟာနိရယေ သတ္တာ ဥပပန္နာ. ကိံ ပန ကမ္မံ ကတွာ တေ တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ? ဘာရိယံ ဒါရုဏံ မာတာပိတူနံ ဓမ္မိကသမဏဗြာဟ္မဏာနဉ္စ ဥပရိ အပရာဓံ အညဉ္စ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ပါဏဝဓာဒိသာဟသိကကမ္မံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ အဘယစောရနာဂစောရာဒယော ဝိယ. တေသံ အတ္တဘာဝေါ တိဂါဝုတိကော ဟောတိ, ဝဂ္ဂုလီနံ ဝိယ ဒီဃနခါ ဟောန္တိ. တေ ရုက္ခေ ဝဂ္ဂုလိယော ဝိယ နခေဟိ စက္ကဝါဠပါဒေ လဂ္ဂန္တိ. ယဒါ ပန သံသပ္ပန္တာ အညမညဿ ဟတ္ထပါသံ ဂတာ ဟောန္တိ, အထ ‘‘ဘက္ခော နော လဒ္ဓေါ’’တိ မညမာနာ တတ္ထ ဝါဝဋာ ဝိပရိဝတ္တိတွာ လောကသန္ဓာရကဥဒကေ ပတန္တိ. ဝါတေ ပဟရန္တေ မဓုကဖလာနိ ဝိယ ဆိဇ္ဇိတွာ ဥဒကေ ပတန္တိ. ပတိတမတ္တာ စ အစ္စန္တခါရေ ဥဒကေ ပိဋ္ဌပိဏ္ဍိ ဝိယ ဝိလီယန္တိ.

‘යේපි තත්ථ සත්තා’ යනු ඒ ලෝකන්තරික මහා නිරයෙහි උපන් යම් සත්ත්ව කෙනෙක් වෙත් ද ඔවුන්ය. ඔවුන් එහි උපදින්නේ කිනම් කර්මයක් කිරීමෙන් ද? මවුපියන්ට හෝ දැහැමි ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ට මහත් වූ ද දරුණු වූ ද අපරාධ කොට, ලංකාද්වීපයේ අභය සොර සහ නාග සොර මෙන් නිරන්තරයෙන් ප්‍රාණඝාතාදී සාහසික ක්‍රියා කිරීමෙන් එහි උපදිති. ඔවුන්ගේ ශරීර ප්‍රමාණය ගාවුත තුනක් වන අතර, වවුලන්ට මෙන් දිගු නියපොතු පිහිටා ඇත. වවුලන් ගසක එල්ලී සිටින්නාක් මෙන් ඔවුහු තම නියපොතුවලින් සක්වළ පර්වත පාමුල එල්ලී සිටිති. බඩගාගෙන යන විට එකිනෙකා ස්පර්ශ වූ විට “අපට ආහාර ලැබුණේය” යි සිතා අල්ලා ගැනීමට වෙර දරද්දී, පෙරළී ලෝකය දරා සිටින ජලය මතට වැටෙති. සුළඟ වැදීමෙන් මධුක ඵල වැටෙන්නාක් මෙන් ගිලිහී ජලයට වැටෙති. වැටුණු සැනින් අතිශයින්ම ක්ෂාරීය (ලුණු අධික) වූ ඒ ජලයේ පිටි ගුලියක් මෙන් දිය වී යති.

အညေပိ ကိရ ဘော သန္တိ သတ္တာတိ – ‘‘ယထာ မယံ မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝါမ, ဧဝံ အညေပိ ကိရ သတ္တာ ဣဒံ ဒုက္ခံ အနုဘဝန္တာ ဣဓူပပန္နာ’’တိ တံ ဒိဝသံ ပဿန္တိ. အယံ ပန ဩဘာသော ဧကယာဂုပါနမတ္တမ္ပိ န တိဋ္ဌတိ, ယာဝတာ နိဒ္ဒါယိတွာ ပဗုဒ္ဓေါ အာရမ္မဏံ ဝိဘာဝေတိ, တတ္တကံ ကာလံ ဟောတိ. ဒီဃဘာဏကာ ပန ‘‘အစ္ဆရာသံဃာဋမတ္တမေဝ ဝိဇ္ဇုဘာသော ဝိယ နိစ္ဆရိတွာ ကိံ ဣဒန္တိ ဘဏန္တာနံယေဝ အန္တရဓာယတီ’’တိ ဝဒန္တိ. သင်္ကမ္ပတီတိ သမန္တတော ကမ္ပတိ. ဣတရဒွယံ ပုရိမပဿေဝ ဝေဝစနံ. ပုန အပ္ပမာဏော စာတိအာဒိ နိဂမနတ္ထံ ဝုတ္တံ.

“අහෝ, අප හැර තවත් සත්ත්වයන් මෙහි සිටිත් ද?” යනුවෙන් පවසා, “අප මහා දුකක් අනුභව කරන්නාක් මෙන්, මේ සත්ත්වයන් ද මෙම දුක විඳිමින් මෙහි උපදී සිටිති” යැයි එදින ඔවුහු එකිනෙකා දකිති. මෙම ආලෝකය එක් කැඳ කෝප්පයක් පානය කරන කාලයක්වත් පවතින්නේ නැත. නිදා පිබිදුණු අයෙකුට අරමුණක් වැටහෙන තාක් සුළු කාලයක් පමණක් පවතී. දීඝභාණක තේරවරුන් පවසන්නේ විදුලි කෙටීමක් මෙන් ආලෝකය විහිදී, “මෙය කුමක්ද” කියා පවසන විටම එය අතුරුදන් වන බවයි. ‘සංකම්පති’ යනු හාත්පසින්ම සෙලවීමයි. අනෙක් පද දෙක පෙර පදයේම සමාන අර්ථ සපයන වචන වේ. නැවත ‘අප්පමාණො ච’ යනාදී කොටස නිගමනය පිණිස වදාරන ලදී.

၂၀၂. စတ္တာရော ဒေဝပုတ္တာ စတုဒ္ဒိသံ အာရက္ခာယ ဥပဂစ္ဆန္တီတိ ဧတ္ထ စတ္တာရောတိ စတုန္နံ မဟာရာဇူနံ ဝသေန ဝုတ္တံ, ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ ပန စတ္တာရော စတ္တာရော ကတွာ စတ္တာလီသဒသသဟဿာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ဣမသ္မိံ စက္ကဝါဠေ မဟာရာဇာနော ခဂ္ဂဟတ္ထာ အာဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တဿ အာရက္ခဏတ္ထာယ ဥပဂန္တွာ သိရီဂဗ္ဘံ ပဝိဋ္ဌာ, ဣတရေ ဂဗ္ဘဒွါရတော ပဋ္ဌာယ အဝရုဒ္ဓပံသုပိသာစကာဒိယက္ခဂဏေ [Pg.128] ပဋိက္ကမာပေတွာ ယာဝ စက္ကဝါဠာ အာရက္ခံ ဂဏှိံသု.

202. ‘සතර දේවපුත්‍රයෝ සතර දිසාවෙන් ආරක්ෂාව පිණිස පැමිණෙති’ යන මෙහි ‘සතර’ යනු සතර මහා රජවරුන් අදහස් කොට වදාරන ලද්දකි. දස දහසක් සක්වළවල සතර බැගින් සතළිස් දහසක් සතර මහා රජවරු වෙති. එහිදී අපේ සක්වළ වසන සතර මහා රජවරු කඩු අතැතිව පැමිණ බෝසතුන්ගේ ආරක්ෂාව පිණිස සිරිගැබට ඇතුළු වූහ. සෙසු සක්වළවලින් පැමිණි සතර මහා රජවරු සිරිගැබ දොරටුවේ සිට බියකරු පිසාචාදී යක්ෂ සමූහයා ඈතට පලවා හැර සක්වළ කෙළවර දක්වාම ආරක්ෂාව සැලසූහ.

ကိမတ္ထံ ပနာယံ ရက္ခာ အာဂတာ? နနု ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကလလကာလတော ပဋ္ဌာယ သစေပိ ကောဋိသတသဟဿာ မာရာ ကောဋိသတသဟဿံ သိနေရုံ ဥက္ခိပိတွာ ဗောဓိသတ္တဿ ဝါ ဗောဓိသတ္တမာတုယာ ဝါ အန္တရာယကရဏတ္ထံ အာဂစ္ဆေယျုံ, သဗ္ဗေ အန္တရာဝ အန္တရဓာယေယျုံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဘဂဝတာ ရုဟိရုပ္ပာဒဝတ္ထုသ္မိံ – ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ပရူပက္ကမေန တထာဂတံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ. အနုပက္ကမေန, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတာ ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ. ဂစ္ဆထ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ယထာဝိဟာရံ, အရက္ခိယာ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတာ’’တိ (စူဠဝ. ၃၄၁). ဧဝမေတံ, န ပရူပက္ကမေန တေသံ ဇီဝိတန္တရာယော အတ္ထိ. သန္တိ ခေါ ပန အမနုဿာ ဝိရူပါ ဒုဒ္ဒသိကာ, ဘေရဝရုပါ ပက္ခိနော, ယေသံ ရူပံ ဒိသွာ သဒ္ဒံ ဝါ သုတွာ ဗောဓိသတ္တမာတု ဘယံ ဝါ သန္တာသော ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တေသံ နိဝါရဏတ္ထာယ ရက္ခံ အဂ္ဂဟေသုံ. အပိစ ခေါ ဗောဓိသတ္တဿ ပုညတေဇေန သဉ္ဇာတဂါရဝါ အတ္တနော ဂါရဝစောဒိတာပိ တေ ဧဝမကံသု.

මේ ආරක්ෂාව කුමකට පැමිණියේ ද? පිළිසඳෙහි කෂණයේ පටන්, ලක්ෂයක් මාරයන් පැමිණ මහා මේරු පර්වත ලක්ෂයක් එසවූවත් බෝසතුන්ට හෝ මෑණියන්ට අනතුරක් කළ නොහැක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද “මහණෙනි, අන්‍යයෙකුගේ උපක්‍රමයකින් තථාගතයන් වහන්සේ ජීවිතයෙන් තොර කළ නොහැක” යනුවෙන් චූළවග්ගයේ වදාරා ඇත. එබැවින් අන්‍ය උපක්‍රමයකින් ඔවුන්ගේ ජීවිතයට අනතුරක් නැති බව සැබෑවකි. එසේ වුවද විරූපී වූ ද දැකීමට අප්‍රිය වූ ද බියකරු රූප ඇති අමනුෂ්‍යයන් හා පක්ෂීන් සිටිය හැකිය. ඔවුන් දැකීමෙන් හෝ ඔවුන්ගේ හඬ ඇසීමෙන් බෝසත් මවට බියක් හෝ තැතිගැනීමක් ඇති විය හැක. එය වැළැක්වීම පිණිස ඔවුහු ආරක්ෂාව සැලසූහ. තවද බෝසතුන්ගේ පුණ්‍ය තේජස නිසා උපන් ගෞරවයෙන් ද තම ස්වකීය ගෞරවය නිසා ද ඔවුහු මෙසේ කළහ.

ကိံ ပန တေ အန္တောဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ ဌိတာ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ဗောဓိသတ္တမာတုယာ အတ္တာနံ ဒဿေန္တိ န ဒဿေန္တီတိ? နဟာနမဏ္ဍနဘောဇနာဒိသရီရကိစ္စကာလေ န ဒဿေန္တိ, သိရီဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ ဝရသယနေ နိပန္နကာလေ ပန ဒဿေန္တိ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ အမနုဿဒဿနံ နာမ မနုဿာနံ သပ္ပဋိဘယံ ဟောတိ, ဗောဓိသတ္တမာတာ ပန အတ္တနော စေဝ ပုတ္တဿ စ ပုညာနုဘာဝေန တေ ဒိသွာ န ဘာယတိ, ပကတိအန္တေပုရပါလကေသု ဝိယ အဿာ တေသု စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

සිරිගැබ තුළට වැදී සිටි ඒ සතර මහා රජවරු බෝසත් මවට තමන්ව පෙනෙන්නට සැලැස්වූවා ද නැද්ද? ස්නානය කිරීම, සැරසීම සහ ආහාර ගැනීම වැනි ශරීර කෘත්‍යයන් කරන අවස්ථාවලදී ඔවුහු පෙනී නොසිටිති. සිරිගැබට ඇතුළු වී උතුම් යහනෙහි සැතපෙන අවස්ථාවලදී පමණක් ඔවුහු පෙනී සිටිති. අමනුෂ්‍යයන් දැකීම මනුෂ්‍යයන්ට සාමාන්‍යයෙන් බියජනක වුවත්, බෝසත් මව තමාගේ සහ පුත් බෝසතාණන්ගේ පුණ්‍ය අනුභාවයෙන් ඔවුන් දැක බිය නොවෙයි. සාමාන්‍ය අන්තඃපුර ආරක්ෂකයන් කෙරෙහි මෙන් ඇයට ඔවුන් කෙරෙහි සිතක් උපදී.

၂၀၃. ပကတိယာ သီလဝတီတိ သဘာဝေနေဝ သီလသမ္ပန္နာ. အနုပ္ပန္နေ ကိရ ဗုဒ္ဓေ မနုဿာ တာပသပရိဗ္ဗာဇကာနံ သန္တိကေ ဝန္ဒိတွာ ဥက္ကုဋိကံ နိသီဒိတွာ သီလံ ဂဏှန္တိ, ဗောဓိသတ္တမာတာပိ ကာလဒေဝိလဿ ဣသိနော သန္တိကေ ဂဏှာတိ. ဗောဓိသတ္တေ ပန ကုစ္ဆိဂတေ အညဿ ပါဒမူလေ နိသီဒိတုံ နာမ န သက္ကာ, သမာသနေ နိသီဒိတွာ ဂဟိတသီလမ္ပိ အဝညာ ကာရဏမတ္တံ ဟောတိ. တသ္မာ သယမေဝ သီလံ အဂ္ဂဟေသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

203. ‘පකතියා සීලවතී’ යනු ඇය සහජයෙන්ම සීලසම්පන්න වූ බවයි. බුදුන් වහන්සේ නමක ලොව පහළ නොවූ කාලයක වුව ද, මිනිස්සු තාපසයන් හා පරිබ්‍රාජකයන් වෙත ගොස් වැඳ නමස්කාර කොට උක්කුටිකයෙන් හිඳ සිල් සමාදන් වෙති. බෝසත් මව ද කාලදේවල තාපසයා වෙතින් සිල් සමාදන් වූවාය. බෝසතුන් කුසට පැමිණි පසු අන් අයෙකුගේ පාමුල හිඳීම නොහොබිනා බැවින් ද, තමාගේ ආසනයේම හිඳ සිල් රැකීම ආවර්ජනා මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවින් ද, ඇය විසින්ම ස්වයංව සිල් සමාදන් වූ බව මෙයින් අදහස් කෙරේ.

ပုရိသေသူတိ [Pg.129] ဗောဓိသတ္တဿ ပိတရံ အာဒိံ ကတွာ ကေသုစိ မနုဿေသု ပုရိသာဓိပ္ပာယစိတ္တံ နုပ္ပဇ္ဇတိ. တဉ္စ ခေါ ဗောဓိသတ္တေ ဂါရဝေန, န ပဟီနကိလေသတာယ. ဗောဓိသတ္တမာတု ရူပံ ပန သုကုသလာပိ သိပ္ပိကာ ပေါတ္ထကမ္မာဒီသုပိ ကာတုံ န သက္ကောန္တိ, တံ ဒိသွာ ပုရိသဿ ရာဂေါ နုပ္ပဇ္ဇတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. သစေ ပန တံ ရတ္တစိတ္တော ဥပသင်္ကမိတုကာမော ဟောတိ, ပါဒါ န ဝဟန္တိ, ဒိဗ္ဗသင်္ခလိကာ ဝိယ ဗဇ္ဈန္တိ. တသ္မာ ‘‘အနတိက္ကမနီယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

‘පුරිසේසු’ යනු බෝසතුන්ගේ පියාණන් වූ සුද්ධෝදන රජු ඇතුළු කිසිදු පුරුෂයෙකු කෙරෙහි කාම සිතක් නූපදින බවයි. එය බෝසතුන් කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා මිස කෙලෙසුන් සහමුලින් ප්‍රහීණ කළ නිසා නොවේ. බෝසත් මවගේ රූපය කෙතරම් අසිරිමත් ද යත්, ඉතා දක්ෂ ශිල්පියෙකුට වුව ද එය මූර්තියකින් හෝ අනුකරණය කළ නොහැක. එබැවින් ඇය දැක පුරුෂයෙකුට රාගයක් නූපදී යැයි කිව නොහැක. නමුත් යමෙකු රාග සිතින් ඇය වෙත පැමිණෙන්නට අදහස් කළහොත්, දිව්‍යමය විලංගු දැමූවාක් මෙන් ඔහුගේ පාද ඉදිරියට නොයයි. එබැවින් ඇය ‘ඉක්මවිය නොහැකි’ (අනතික්කමනීයා) තැනැත්තියකැයි වදාරන ලදී.

ပဉ္စန္နံ ကာမဂုဏာနန္တိ ပုဗ္ဗေ ‘‘ကာမဂုဏူပသံဟိတ’’န္တိ ပုရိသာဓိပ္ပာယဝသေန ဝတ္ထုပဋိက္ခေပေါ ကထိတော, ဣဓ အာရမ္မဏပ္ပဋိလာဘော ဒဿိတော. တဒါ ကိရ ‘‘ဒေဝိယာ ဧဝရူပေါ ပုတ္တော ကုစ္ဆိသ္မိံ ဥပ္ပန္နော’’တိ, သုတွာ သမန္တတော ရာဇာနော မဟဂ္ဃအာဘရဏတူရိယာဒိဝသေန ပဉ္စဒွါရာရမ္မဏဝတ္ထုဘူတံ ပဏ္ဏာကာရံ ပေသေန္တိ, ဗောဓိသတ္တဿ စ ဗောဓိသတ္တမာတုယာ စ ကတကမ္မဿ ဥဿန္နတ္တာ လာဘသက္ကာရဿ ပမာဏပရိစ္ဆေဒေါ နာမ နတ္ထိ.

"පඤ්චන්නං කාමගුණානං" යන්නෙන් මීට පෙර "කාමගුණූපසංහිතං" යන වචනයෙන් පුරුෂයන්ගේ අභිප්‍රාය පරිදි අබ්‍රහ්මචර්යාවට වස්තු වූ (කාම වස්තු වූ) පුරුෂයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ගැන කියන ලදී. මෙහිදී (පඤ්චන්නං කාමගුණානං යන්නෙන්) පංච කාමගුණ නම් වූ අරමුණු ලැබීම දක්වන ලදී. එකල්හි "දේවියගේ කුසෙහි මෙබඳු වූ පුත් රුවනක් පිළිසිඳ ගත්තේය" යි අසා, හාත්පස සිටි රජවරු මහාර්ඝ ආභරණ හා තූර්ය භාණ්ඩ ආදිය පඬුරු වශයෙන් එව්වෝය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේත්, බෝධිසත්ව මෑණියන්ගේත් කළා වූ කුසල් කර්මයන්ගේ උසස් බව නිසා ලාභ සත්කාරයන්ගේ ප්‍රමාණය මෙතෙකැයි කිව නොහැකිය.

၂၀၄. အကိလန္တကာယာတိ ယထာ အညာ ဣတ္ထိယော ဂဗ္ဘဘာရေန ကိလမန္တိ, ဟတ္ထပါဒါ ဥဒ္ဓုမာတကာဒီနိ ပါပုဏန္တိ, န ဧဝံ တဿာ ကောစိ ကိလမထော အဟောသိ. တိရောကုစ္ဆိဂတန္တိ အန္တောကုစ္ဆိဂတံ. ကလလာဒိကာလံ အတိက္ကမိတွာ သဉ္ဇာတအင်္ဂပစ္စင်္ဂံ အဟီနိန္ဒြိယဘာဝံ ဥပဂတံယေဝ ပဿတိ. ကိမတ္ထံ ပဿတိ? သုခဝါသတ္ထံ. ယထေဝ ဟိ မာတာ ပုတ္တေန သဒ္ဓိံ နိသိန္နာ ဝါ နိပန္နာ ဝါ ‘‘ဟတ္ထံ ဝါ ပါဒံ ဝါ ဩလမ္ဗန္တံ ဥက္ခိပိတွာ သဏ္ဌပေဿာမီ’’တိ သုခဝါသတ္ထံ ပုတ္တံ ဩလောကေတိ, ဧဝံ ဗောဓိသတ္တမာတာပိ ယံ တံ မာတု ဥဋ္ဌာနဂမနပရိဝတ္တနနိသဇ္ဇာဒီသု ဥဏှသီတလောဏိကတိတ္တကကဋုကာဟာရအဇ္ဈောဟရဏကာလေသု စ ဂဗ္ဘဿ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အတ္ထိ နု ခေါ မေ တံ ပုတ္တဿာတိ သုခဝါသတ္ထံ ဗောဓိသတ္တံ ဩလောကယမာနာ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိသိန္နံ ဗောဓိသတ္တံ ပဿတိ. ယထာ ဟိ အညေ အန္တောကုစ္ဆိဂတာ ပက္ကာသယံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အာမာသယံ ဥက္ခိပိတွာ ဥဒရပဋလံ ပိဋ္ဌိတော ကတွာ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကံ နိဿာယ ဥက္ကုဋိကာ ဒွီသု မုဋ္ဌီသု ဟနုကံ ဌပေတွာ ဒေဝေ ဝဿန္တေ ရုက္ခသုသိရေ မက္ကဋာ ဝိယ နိသီဒန္တိ, န ဧဝံ ဗောဓိသတ္တော. ဗောဓိသတ္တော ပန ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကံ ပိဋ္ဌိတော ကတွာ ဓမ္မာသနေ ဓမ္မကထိကော ဝိယ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ပုရတ္ထာဘိမုခေါ နိသီဒတိ. ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မံ ပနဿာ ဝတ္ထုံ သောဓေတိ, သုဒ္ဓေ ဝတ္ထုမှိ သုခုမစ္ဆဝိလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ[Pg.130]. အထ နံ ကုစ္ဆိဂတံ တစော ပဋိစ္ဆာဒေတုံ န သက္ကောတိ, ဩလောကေန္တိယာ ဗဟိ ဌိတော ဝိယ ပညာယတိ. တမတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. ဗောဓိသတ္တော ပန အန္တောကုစ္ဆိဂတော မာတရံ န ပဿတိ. န ဟိ အန္တောကုစ္ဆိယံ စက္ခုဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

204. "අකිලන්තකායා" යනු සෙසු ස්ත්‍රීන් ගර්භ භාරය නිසා පීඩා විඳින්නාක් මෙන් හෝ අත් පා ඉදිමීම ආදියට පත් වන්නාක් මෙන් බෝධිසත්ව මෑණියන් වහන්සේට කිසිදු පීඩාවක් හෝ වෙහෙසක් නොවූ බවයි. "තිරොකුච්ඡිගතං" යනු කුස තුළ සිටින බවයි. කලල ආදී අවස්ථා ඉක්මවා අඟ පසඟ සම්පූර්ණ වී නොපිරිහුණු ඉන්ද්‍රියයන් ඇතිව සිටින බෝධිසත්වයන් වහන්සේවම මව දකියි. කුමන අර්ථයකින් දකියි ද? සැපසේ වාසය කිරීමේ අරමුණෙනි. යම් සේ මවක් තම දරුවා සමඟ හිඳගෙන හෝ සැතපී සිටින විට, දරුවාගේ අතක් හෝ පයක් එල්ලෙමින් පවතී නම් එය ඔසවා තබා සැපසේ සිටුවන්නෙමියි සිතා දරුවා දෙස බලයි ද, එමෙන්ම බෝධිසත්ව මෑණියන් ද තම නැගී සිටීම, ගමන් කිරීම, ඇල වීම හා හිඳීම ආදියේදීත්, උණුසුම්, සිසිල්, ලුණු අධික, තිත්ත හෝ කටුක ආහාර අනුභව කරන කල්හිත් "මගේ පුතාට එයින් දුකක් වේද?" යනුවෙන් සිතා සැපසේ වාසය කරනු පිණිස බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දෙස බලමින්, පර්යංකයෙන් (එරමිණියා ගොතා) වැඩ සිටින බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දකියි. අනෙක් දරුවන් කුස තුළ සිටින විට අමු ආහාර ඇති තැනට ඉහළින් හා පැසුණු ආහාර ඇති තැනට පහළින් මවගේ පිටකොන්දට පිටුපා කුදු වී, මිට මොළවා ගත් අත් දෙක මත නිකට තබාගෙන, වැසි වසින කල ගස් බෙනයක සිටින වඳුරන් මෙන් සිටියද, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එසේ නොවෙති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මවගේ පිටකොන්ද තමන්ගේ පිටුපසට කර, ධර්මාසනයක වැඩසිටින ධර්ම කථිකයෙකු මෙන් පර්යංකයෙන් වැඩ සිටිති. පෙර කළ පින්කම් නිසා මෑණියන්ගේ කුස පිරිසිදු වේ. ගර්භාෂය පිරිසිදු වූ කල්හි සියුම් සමෙහි ලක්ෂණය පහළ වේ. එවිට කුස තුළ සිටින උන්වහන්සේව කුසෙහි සමට වැසීමට නොහැකිය. බලන මෑණියන්ට පිටත සිටින අයෙකු දකින්නාක් මෙන් පෙනේ. ඒ අර්ථය උපමාවකින් පැහැදිලි කිරීමට "සෙය්‍යථාපි" යනාදිය වදාළ සේක. කුසෙහි සිටින බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මව නොදකියි. මන්දයත් කුස තුළ සිටින කල චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදින්නේ නැත.

၂၀၅. ကာလံ ကရောတီတိ န ဝိဇာတဘာဝပစ္စယာ, အာယုပရိက္ခယေနေဝ. ဗောဓိသတ္တေန ဝသိတဋ္ဌာနဉှိ စေတိယကုဋိသဒိသံ ဟောတိ အညေသံ အပရိဘောဂံ, န စ သက္ကာ ဗောဓိသတ္တမာတရံ အပနေတွာ အညံ အဂ္ဂမဟေသိဋ္ဌာနေ ဌပေတုန္တိ တတ္တကံယေဝ ဗောဓိသတ္တမာတု အာယုပ္ပမာဏံ ဟောတိ, တသ္မာ တဒါ ကာလံ ကရောတိ. ကတရသ္မိံ ပန ဝယေ ကာလံ ကရောတီတိ? မဇ္ဈိမဝယေ. ပဌမဝယသ္မိဉှိ သတ္တာနံ အတ္တဘာဝေ ဆန္ဒရာဂေါ ဗလဝါ ဟောတိ, တေန တဒါ သဉ္ဇာတဂဗ္ဘာ ဣတ္ထီ တံ ဂဗ္ဘံ အနုရက္ခိတုံ န သက္ကောန္တိ, ဂဗ္ဘော ဗဟွာဗာဓော ဟောတိ. မဇ္ဈိမဝယဿ ပန ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ အတိက္ကမ္မ တတိယကောဋ္ဌာသေ ဝတ္ထုံ ဝိသဒံ ဟောတိ, ဝိသဒေ ဝတ္ထုမှိ နိဗ္ဗတ္တာ ဒါရကာ အရောဂါ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဗောဓိသတ္တမာတာပိ ပဌမဝယေ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိတွာ မဇ္ဈိမဝယဿ တတိယကောဋ္ဌာသေ ဝိဇာယိတွာ ကာလံ ကရောတိ.

205. "කාලං කරොති" යනු දරුවා ප්‍රසූත කිරීමේ හේතුවෙන් නොව ආයුෂය අවසන් වීමෙන්ම මරණයට පත්වන බවයි. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ විසූ ස්ථානය (ගර්භාෂය) චෛත්‍ය ගෘහයක් මෙන් අන් අයට පරිභෝජනය කිරීමට සුදුසු නොවන එකක් වෙයි. බෝධිසත්ව මෑණියන්ව එම තනතුරෙන් ඉවත් කර වෙනත් අයෙකු අග්‍රමහේෂිකා තනතුරෙහි තැබිය නොහැකි බැවින් බෝධිසත්ව මෑණියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය එපමණක්ම වෙයි. එබැවින් එකල්හි කලුරිය කරයි. කුමන වයසකදී කලුරිය කරයිද? මධ්‍යම වයසේදීය. ප්‍රථම වයසේදී සත්වයන්ගේ ශරීරය කෙරෙහි ඡන්දරාගය ප්‍රබලව පවතියි. එබැවින් එකල්හි පිළිසිඳ ගත් ගැබ ආරක්ෂා කර ගැනීමට ස්ත්‍රීන් අපොහොසත් වන අතර ගැබ් පෙළෙන රෝග ද බහුල වෙයි. මධ්‍යම වයසේ කොටස් තුනෙන් දෙකක් ඉක්මවා තුන්වන කොටසට පැමිණි විට ගර්භාෂය පිරිසිදු වෙයි. පිරිසිදු ගර්භාෂයක උපදින දරුවෝ නිරෝගී වෙති. එබැවින් බෝධිසත්ව මෑණියන් ද ප්‍රථම වයසේදී සම්පත් අනුභව කර, මධ්‍යම වයසේ තුන්වන කොටසේදී ප්‍රසූත කොට කලුරිය කරයි.

နဝ ဝါ ဒသ ဝါတိ ဧတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒေန ဝိကပ္ပနဝသေန သတ္တ ဝါ အဋ္ဌ ဝါ ဧကာဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါတိ ဧဝမာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ သတ္တမာသဇာတော ဇီဝတိ, သီတုဏှက္ခမော ပန န ဟောတိ. အဋ္ဌမာသဇာတော န ဇီဝတိ, သေသာ ဇီဝန္တိ.

"නව වා දස වා" යන්නෙහි "වා" ශබ්දයෙන් විකල්ප වශයෙන් සත් මසක්, අට මසක්, එකොළොස් මසක් හෝ දොළොස් මසක් යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. එහි සත් මසින් උපන් දරුවා ජීවත් වෙයි, නමුත් ශීත උෂ්ණ දරා ගැනීමට නොහැකි වෙයි. අට මසින් උපන් දරුවා ජීවත් නොවේ. සෙසු මාසවල උපන් අය ජීවත් වෙති.

ဌိတာဝါတိ ဌိတာဝ ဟုတွာ. မဟာမာယာပိ ဒေဝီ ဥပဝိဇညာ ဉာတိကုလဃရံ ဂမိဿာမီတိ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ ကပိလဝတ္ထုတော ဒေဝဒဟနဂရဂါမိမဂ္ဂံ အလင်္ကာရာပေတွာ ဒေဝိံ သုဝဏ္ဏသိဝိကာယ နိသီဒါပေသိ. သကလနဂရဝါသိနော သကျာ ပရိဝါရေတွာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇယမာနာ ဒေဝိံ ဂဟေတွာ ပါယိံသု. သာ ဒေဝဒဟနဂရဿ အဝိဒူရေ လုမ္ဗိနိသာလဝနုယျာနံ ဒိသွာ ဥယျာနဝိစရဏတ္ထာယ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ ရညော သညံ အဒါသိ. ရာဇာ ဥယျာနံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတွာ အာရက္ခံ သံဝိဒဟာပေသိ. ဒေဝိယာ ဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌမတ္တာယ ကာယဒုဗ္ဗလျံ အဟောသိ, အထဿာ မင်္ဂလသာလမူလေ သိရီသယနံ ပညာပေတွာ သာဏိယာ ပရိက္ခိပိံသု. သာ [Pg.131] အန္တောသာဏိံ ပဝိသိတွာ သာလသာခံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ အဋ္ဌာသိ. အထဿာ တာဝဒေဝ ဂဗ္ဘဝုဋ္ဌာနံ အဟောသိ.

"ඨිතාවා" යනු සිටගෙනම යන්නයි. මහාමායා දේවිය ද ප්‍රසූත කාලය ආසන්න වූ විට "මම මගේ නෑ කුල ගෙදරට යන්නෙමි" යි රජුට දැන්වූවාය. රජතුමා කපිලවස්තු පුරයේ සිට දේවදහ නුවර දක්වා වූ මාර්ගය අලංකාර කරවා දේවිය රන් සිවි ගෙයක වඩා හිඳුවූයේය. සියලු නගරවාසී ශාක්‍යයෝ පිරිවරාගෙන සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා පවත්වමින් දේවිය කැටුව ගියහ. ඇය දේවදහ නුවරට නුදුරු ලුම්බිණි සල් උයන දැක, එහි ඇවිදිනු රිසියෙන් රජුට සංඥාවක් කළාය. රජතුමා උයන පිළියෙල කරවා ආරක්ෂාව යෙදවීය. දේවිය උයනට ඇතුළු වූ සැණින්ම ශරීරයට වෙහෙසක් දැනුණි. ඉක්බිති ඇය වෙනුවෙන් මංගල සල් ගස මුල සිරි යහනක් පනවා තිර රෙදිවලින් වට කළහ. ඇය තිරය ඇතුළට ගොස් සල් අත්තක් අතින් අල්ලාගෙන සිටියාය. එකෙණෙහිම ඇයට ප්‍රසූතිය සිදු විය.

ဒေဝါ နံ ပဌမံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တီတိ ခီဏာသဝါ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာနော ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ. ကထံ? သူတိဝေသံ ဂဏှိတွာတိ ဧကေ. တံ ပန ပဋိက္ခိပိတွာ ဣဒံ ဝုတ္တံ – တဒါ ဗောဓိသတ္တမာတာ သုဝဏ္ဏခစိတံ ဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ မစ္ဆက္ခိသဒိသံ ဒုကူလပဋံ ယာဝ ပါဒန္တာဝ ပါရုပိတွာ အဋ္ဌာသိ. အထဿာ သလ္လဟုကံ ဂဗ္ဘဝုဋ္ဌာနံ အဟောသိ ဓမ္မကရဏတော ဥဒကနိက္ခမနသဒိသံ. အထ တေ ပကတိဗြဟ္မဝေသေနေဝ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဌမံ သုဝဏ္ဏဇာလေန ပဋိဂ္ဂဟေသုံ. တေသံ ဟတ္ထတော မနုဿာ ဒုကူလစုမ္ဗဋကေန ပဋိဂ္ဂဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဒေဝါ နံ ပဌမံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ ပစ္ဆာ မနုဿာ’’တိ.

"දේවා නං පඨමං පටිග්ගණ්හන්ති" යනු රහත් වූ ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මයන් වහන්සේලා පළමුව පිළිගන්නා බවයි. කෙසේ පිළිගනිත් ද? ඇතැම්හු පවසන්නේ වින්නඹු ස්ත්‍රියකගේ වෙසක් ගෙන පිළිගන්නා බවයි. එය ප්‍රතික්ෂේප කර මෙසේ පවසන ලදී - එකල බෝධිසත්ව මෑණියන් රනින් කළ වස්ත්‍රයක් හැඳ, දිලිසෙන සුදු වස්ත්‍රයක් පාදාන්තය දක්වා පෙරවාගෙන සිටියාය. එවිට ඇයට ඉතා පහසුවෙන් පැන් කෙණ්ඩියකින් ජලය ගලා එන්නාක් මෙන් ප්‍රසූතිය සිදු විය. එකල්හි එම බ්‍රහ්මරාජයන් වහන්සේලා ස්වකීය බ්‍රහ්ම වේශයෙන්ම පැමිණ පළමුව රන් දැලකින් පිළිගත්හ. ඔවුන්ගේ අතින් මිනිස්සු සියුම් වස්ත්‍රයකින් පිළිගත්හ. එබැවින් "දෙවියෝ පළමුව පිළිගනිති, පසුව මිනිස්සු පිළිගනිති" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

၂၀၆. စတ္တာရော နံ ဒေဝပုတ္တာတိ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော. ပဋိဂ္ဂဟေတွာတိ အဇိနပ္ပဝေဏိယာ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ. မဟေသက္ခောတိ မဟာတေဇော မဟာယသော လက္ခဏသမ္ပန္နောတိ အတ္ထော.

206. "චත්තාරො නං දේවපුත්තා" යනු සතර වරම් දෙවි රජවරුන්ය. "පටිග්ගහෙත්වා" යනු අඳුන් දිවි සමින් කළ ඇතිරිල්ලකින් පිළිගෙන යන්නයි. "මහේසක්ඛො" යනු මහා තේජස් ඇති, මහා යසස් ඇති, ලක්ෂණයන්ගෙන් සමන්විත වූ යන්නයි.

ဝိသဒေါဝ နိက္ခမတီတိ ယထာ အညေ သတ္တာ ယောနိမဂ္ဂေ လဂ္ဂန္တာ ဘဂ္ဂဝိဘဂ္ဂါ နိက္ခမန္တိ, န ဧဝံ နိက္ခမတိ, အလဂ္ဂေါ ဟုတွာ နိက္ခမတီတိ အတ္ထော. ဥဒေနာတိ ဥဒကေန. ကေနစိ အသုစိနာတိ ယထာ အညေ သတ္တာ ကမ္မဇဝါတေဟိ ဥဒ္ဓံပါဒါ အဓောသိရာ ယောနိမဂ္ဂေ ပက္ခိတ္တာ သတပေါရိသနရကပပါတံ ပတန္တာ ဝိယ တာဠစ္ဆိဒ္ဒေန နိက္ကဍ္ဎိယမာနာ ဟတ္ထီ ဝိယ မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝန္တာ နာနာအသုစိမက္ခိတာဝ နိက္ခမန္တိ, န ဧဝံ ဗောဓိသတ္တော. ဗောဓိသတ္တဉှိ ကမ္မဇဝါတာ ဥဒ္ဓံပါဒံ အဓောသိရံ ကာတုံ န သက္ကောန္တိ. သော ဓမ္မာသနတော ဩတရန္တော ဓမ္မကထိကော ဝိယ နိဿေဏိတော ဩတရန္တော ပုရိသော ဝိယ စ ဒွေ ဟတ္ထေ စ ပါဒေ စ ပသာရေတွာ ဌိတကောဝ မာတုကုစ္ဆိသမ္ဘဝေန ကေနစိ အသုစိနာ အမက္ခိတောဝ နိက္ခမတိ.

‘විසදොව නික්ඛමතීති’ යනු අනෙක් සත්ත්වයන් යෝනි මාර්ගයෙහි ඇලෙමින්, අවයව කැඩී බිඳී පෑරෙමින් මවු කුසින් නික්මෙන්නාක් මෙන් නොව, කිසිදු ඇලීමකින් තොරව (පිරිසිදුව) නික්මෙන බවයි. ‘උදේනාති’ යනු (ගර්භාෂගත) ජලයෙනි. ‘කේනචි අසුචිනාති’ යනු අනෙක් සත්ත්වයන් කර්මජ වාතයන්ගේ බලපෑමෙන් හිස යටිකුරු වී පාද උඩුකුරු වී යෝනි මාර්ගයෙහි බහාලන ලද්දාක් මෙන් ද, රියන් සියයක් ගැඹුරු නිරය ප්‍රපාතයකට වැටෙන්නාක් මෙන් ද, අඬුවකින් අදිනු ලබන ඇතෙකු මෙන් ද මහත් දුක් විඳිමින් විවිධ අශුචියෙන් තැවරී නික්මෙති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එසේ නොවෙති. කර්මජ වාතයන්ට උන්වහන්සේගේ හිස යටිකුරු කිරීමට හෝ පාද උඩුකුරු කිරීමට නොහැකිය. උන්වහන්සේ දහම් අසුනකින් බසින ධර්ම කථිකයකු මෙන් ද, ඉණිමඟකින් බසින පුරුෂයකු මෙන් ද, දෑත් දෙපා දිගු කරමින් කෙළින් සිටගෙනම, මවු කුසෙහි හටගත් කිසිදු අශුචියකින් නොතැවරී පිරිසිදුව නික්මෙන සේක.

ဥဒကဿ ဓာရာတိ ဥဒကဝဋ္ဋိယော. တာသု သီတာ သုဝဏ္ဏကဋာဟေ ပတတိ, ဥဏှာ ရဇတကဋာဟေ. ဣဒဉ္စ ပထဝီတလေ ကေနစိ အသုစိနာ အသမ္မိဿံ တေသံ ပါနီယပရိဘောဇနီယဥဒကဉ္စေဝ အညေဟိ အသာဓာရဏံ ကီဠနဥဒကဉ္စ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. အညဿ ပန သုဝဏ္ဏရဇတဃဋေဟိ အာဟရိယမာနဥဒကဿ စေဝ ဟံသဝဋ္ဋကာဒိပေါက္ခရဏိဂတဿ စ ဥဒကဿ ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ.

‘උදකස්ස ධාරාති’ යනු ජල ධාරාවන්ය. එම ජල ධාරාවන් දෙකෙන් සීතල ජල ධාරාව රන් භාජනයකට ද, උණුසුම් ජල ධාරාව රිදී භාජනයකට ද පතිත වේ. මෙය මිහිතලය මත කිසිදු අශුචියක් හා මිශ්‍ර නොවී, බෝධිසත්වයන්ට හා මවු බිසවට පරිභෝජනය සඳහාත්, සෙසු අයට අසාධාරණ වූ ක්‍රීඩා ජලය ලෙසත් පෙන්වා දීම සඳහා වදාරන ලද්දකි. දෙවියන් විසින් රන් රිදී කලසින් ගෙන එනු ලබන ජලයේ හෝ හංස තටාකාදියෙහි ඇති ජලයේ සීමාවක් නැත.

၂၀၇. သမ္ပတိဇာတောတိ [Pg.132] မုဟုတ္တဇာတော. ပါဠိယံ ပန မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခန္တမတ္တော ဝိယ ဒဿိတော, န ပန ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိက္ခန္တမတ္တဉှိ တံ ပဌမံ ဗြဟ္မာနော သုဝဏ္ဏဇာလေန ပဋိဂ္ဂဏှိံသု, တေသံ ဟတ္ထတော စတ္တာရော မဟာရာဇာနော မင်္ဂလသမ္မတာယ သုခသမ္ဖဿာယ အဇိနပ္ပဝေဏိယာ, တေသံ ဟတ္ထတော မနုဿာ ဒုကူလစုမ္ဗဋကေန, မနုဿာနံ ဟတ္ထတော မုစ္စိတွာ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတော.

207. ‘සම්පතිජාතො’ යනු උපන් කෙණෙහිමය. පාලියෙහි මවු කුසින් නික්මුණු සැණින් යනුවෙන් දක්වා තිබුණ ද, එය එලෙසම පමණක් නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, උපන් සැණින්ම උන්වහන්සේව පළමුව බ්‍රහ්මයන් විසින් රන් දැලකින් පිළිගන්නා ලදී. ඔවුන්ගේ අතින් සතර වරම් දෙවිවරු මංගල සම්මත වූ, සැපදායක ස්පර්ශ ඇති අඳුන් දිවි සමින් කළ ඇතිරිල්ලකින් පිළිගත්තාහුය. ඔවුන්ගේ අතින් මිනිසුන් විසින් සියුම් වස්ත්‍රයකින් (දුකුළා වස්ත්‍රයෙන්) පිළිගන්නා ලදී. මිනිසුන්ගේ අතින් මිදී උන්වහන්සේ පොළොවෙහි පිහිටි සේක.

သေတမှိ ဆတ္တေ အနုဓာရိယမာနေတိ ဒိဗ္ဗသေတစ္ဆတ္တေ အနုဓာရိယမာနေ. ဧတ္ထ စ ဆတ္တဿ ပရိဝါရာနိ ခဂ္ဂါဒီနိ ပဉ္စ ရာဇကကုဓဘဏ္ဍာနိပိ အာဂတာနေဝ. ပါဠိယံ ပန ရာဇဂမနေ ရာဇာ ဝိယ ဆတ္တမေဝ ဝုတ္တံ. တေသု ဆတ္တမေဝ ပညာယတိ, န ဆတ္တဂ္ဂါဟကာ. တထာ ခဂ္ဂ-တာလဝဏ္ဋ-မောရဟတ္ထက-ဝါဠဗီဇနိ-ဥဏှီသမတ္တာယေဝ ပညာယန္တိ, န တေသံ ဂါဟကာ. သဗ္ဗာနိ ကိရ တာနိ အဒိဿမာနရူပါ ဒေဝတာ ဂဏှိံသု. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

‘සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ’ යනු දිව්‍යමය සේසත් දරනු ලබද්දී යන්නයි. මෙහි සේසතට අමතරව කඩුව ආදී පංච රාජ කකුධ භාණ්ඩ ද එහි පැමිණියේය. පාලියෙහි රජෙකු යන විට පිරිවර ද ඇතුළත් වන්නා සේ මෙහි සේසත පමණක් සඳහන් කරන ලදී. එම භාණ්ඩ අතුරින් සේසත පමණක් පෙනෙන අතර එය දරන්නන් නොපෙනේ. එසේම කඩුව, තල්වැට, මෝරහත්ථක (මයුර පිල් කළඹ), වල්විදුනාව හා උෂ්ණීෂය පමණක් පෙනෙන අතර ඒවා දරන්නන් නොපෙනේ. මේ සියල්ල නොපෙනෙන ස්වරූප ඇති දේවතාවන් විසින් දරන ලදී. ඒ පිළිබඳ මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘အနေကသာခဉ္စ သဟဿမဏ္ဍလံ,ဆတ္တံ မရူ ဓာရယုမန္တလိက္ခေ;

သုဝဏ္ဏဒဏ္ဍာ ဝိပတန္တိ စာမရာ,န ဒိဿရေ စာမရဆတ္တဂါဟကာ’’တိ. (သု. နိ. ၆၉၃);

“අතු රාශියක් ඇති, රවුම් දහසකින් යුත් සේසත දෙවිවරු අහසෙහි දරා සිටියහ. රන් මිටි සහිත සෙමර වල්විදුනා ලෙලදෙයි. එහෙත් සෙමර හා සේසත් දරන්නන් නොපෙනේ.” (සුත්ත නිපාතය 693)

သဗ္ဗာ စ ဒိသာတိ ဣဒံ သတ္တပဒဝီတိဟာရူပရိ ဌိတဿ ဝိယ သဗ္ဗဒိသာနုဝိလောကနံ ဝုတ္တံ, န ခေါ ပနေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မဟာသတ္တော ဟိ မနုဿာနံ ဟတ္ထတော မုစ္စိတွာ ပုရတ္ထိမဒိသံ ဩလောကေသိ, အနေကစက္ကဝါဠသဟဿာနိ ဧကင်္ဂဏာနိ အဟေသုံ. တတ္ထ ဒေဝမနုဿာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇယမာနာ – ‘‘မဟာပုရိသ ဣဓ တုမှေဟိ သဒိသောပိ နတ္ထိ, ကုတော ဥတ္တရိတရော’’တိ အာဟံသု. ဧဝံ စတဿော ဒိသာ, စတဿော အနုဒိသာ, ဟေဋ္ဌာ, ဥပရီတိ ဒသပိ ဒိသာ အနုဝိလောကေတွာ အတ္တနာ သဒိသံ အဒိသွာ အယံ ဥတ္တရာ ဒိသာတိ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန အဂမာသီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာသဘိန္တိ ဥတ္တမံ. အဂ္ဂေါတိ ဂုဏေဟိ သဗ္ဗပဌမော. ဣတရာနိ ဒွေ ပဒါနိ ဧတဿေဝ ဝေဝစနာနိ. အယမန္တိမာ ဇာတိ, နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါတိ ပဒဒွယေန ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ပတ္တဗ္ဗံ အရဟတ္တံ ဗျာကာသိ.

‘සබ්බා ච දිසා’ යනු සත් පියවරක් ගොස් සිටි බෝධිසත්වයන් දස දිශාවම බැලීම ගැන වදාරන ලද්දකි. එසේ වුව ද මෙය මෙලෙසම (එනම් සත් පියවරට පසුවම සිදු වූ බව පමණක්) නොගත යුතුය. මහාසත්වයන් වහන්සේ මිනිසුන්ගේ අතින් මිදී පළමුව පෙරදිග බැලූ සේක. එවිට දස දහසක් සක්වළ එකම මිදුලක් මෙන් විය. එහි සිටි දෙවි මිනිස්සු සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදමින් “මහා පුරුෂයාණෙනි, මෙලොව ඔබ හා සමාන කෙනෙකු පවා නැත, වඩා උතුම් කෙනෙකු කොයින්ද?” යි පැවසූහ. මෙසේ සතර දිශාව, සතර අනුදිශාව, උඩ හා යට යන දස දිශාවම බලා තමන් හා සමාන කෙනෙකු නොදැක, මෙය උතුරු දිශාව යැයි සලකා සත් පියවරක් වැඩි සේක. මෙහි අර්ථය එසේ දත යුතුය. ‘ආසභිං’ යනු උත්තම වූ යන්නයි. ‘අග්ගො’ යනු ගුණවලින් සැමට පළමු වූ යන්නයි. අනෙක් පද දෙක (ජෙට්ඨෝ, සෙට්ඨෝ) මෙහි පර්යාය පද වේ. ‘අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’ යන පද දෙකෙන් මෙම ආත්මයේදීම ලබන්නා වූ අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කළ සේක.

ဧတ္ထ [Pg.133] စ သမေဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာနံ စတုဣဒ္ဓိပါဒပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဥတ္တရာဘိမုခဘာဝေါ မဟာဇနံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အဘိဘဝိတွာ ဂမနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, သတ္တပဒဂမနံ သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂရတနပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဒိဗ္ဗသေတစ္ဆတ္တဓာရဏံ ဝိမုတ္တိစ္ဆတ္တပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ပဉ္စရာဇကကုဓဘဏ္ဍာနိ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ ဝိမုစ္စနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဒိသာနုဝိလောကနံ အနာဝရဏဉာဏပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, အာသဘီဝါစာဘာသနံ အပ္ပဋိဝတ္တိယဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ‘‘အယမန္တိမာ ဇာတီ’’တိ သီဟနာဒေါ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမေ ဝါရာ ပါဠိယံ အာဂတာ, သမ္ဗဟုလဝါရော ပန အာဂတော, အာဟရိတွာ ဒီပေတဗ္ဗော.

මෙහි සම වැ පය තැබීම සතර ඉද්ධිපාද ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. උතුරු දෙස බැලීම මහා ජනයා අභිබවා යාමේ පූර්ව නිමිත්තයි. සත් පියවරක් ගමන් කිරීම සප්ත බොජ්ඣංග රත්නයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. දිව්‍යමය සේසත් දැරීම විමුක්ති සේසත ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. පංච රාජ කකුධ භාණ්ඩ පංච විමුක්තීන්ගෙන් මිදීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. දස දිශාව බැලීම අනාවරණ ඥානය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. ආසභී වාචාව (උත්තම වචන) පැවසීම අප්‍රතිවර්තීය ධර්ම චක්‍රය පැවැත්වීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. ‘අයමන්තිමා ජාති’ යන සිංහ නාදය අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පරිනිර්වාණය වීමේ පූර්ව නිමිත්ත ලෙස දත යුතුය. මෙම විස්තර පාලියෙහි සඳහන් වන අතර, සම්බහුල වාරය ද මෙහිලා විස්තර කළ යුතුය.

မဟာပုရိသဿ ဟိ ဇာတဒိဝသေ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ကမ္ပိ. ဒသသဟဿိလောကဓာတုမှိ ဒေဝတာ ဧကစက္ကဝါဠေ သန္နိပတိံသု. ပဌမံ ဒေဝါ ပဋိဂ္ဂဟိံသု, ပစ္ဆာ မနုဿာ. တန္တိဗဒ္ဓါ ဝီဏာ စမ္မဗဒ္ဓါ ဘေရိယော စ ကေနစိ အဝါဒိတာ သယမေဝ ဝဇ္ဇိံသု, မနုဿာနံ အန္ဒုဗန္ဓနာဒီနိ ခဏ္ဍာခဏ္ဍံ ဘိဇ္ဇိံသု. သဗ္ဗရောဂါ အမ္ဗိလေန ဓောတတမ္ဗမလံ ဝိယ ဝိဂစ္ဆိံသု, ဇစ္စန္ဓာ ရူပါနိ ပဿိံသု. ဇစ္စဗဓိရာ သဒ္ဒံ သုဏိံသု, ပီဌသပ္ပီ ဇဝနသမ္ပန္နာ အဟေသုံ, ဇာတိဇဠာနမ္ပိ ဧဠမူဂါနံ သတိ ပတိဋ္ဌာသိ, ဝိဒေသေ ပက္ခန္ဒနာဝါ သုပဋ္ဋနံ ပါပုဏိံသု, အာကာသဋ္ဌကဘူမဋ္ဌကရတနာနိ သကတေဇောဘာသိတာနိ အဟေသုံ, ဝေရိနော မေတ္တစိတ္တံ ပဋိလဘိံသု, အဝီစိမှိ အဂ္ဂိ နိဗ္ဗာယိ. လောကန္တရေ အာလောကော ဥဒပါဒိ, နဒီသု ဇလံ န ပဝတ္တိ, မဟာသမုဒ္ဒေသု မဓုရသဒိသံ ဥဒကံ အဟောသိ, ဝါတော န ဝါယိ, အာကာသပဗ္ဗတရုက္ခဂတာ သကုဏာ ဘဿိတွာ ပထဝီဂတာ အဟေသုံ, စန္ဒော အတိရောစိ, သူရိယော န ဥဏှော န သီတလော နိမ္မလော ဥတုသမ္ပန္နော အဟောသိ, ဒေဝတာ အတ္တနော အတ္တနော ဝိမာနဒွါရေ ဌတွာ အပ္ဖောဋနသေဠနစေလုက္ခေပါဒီဟိ မဟာကီဠံ ကီဠိံသု, စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃော ဝဿိ, မဟာဇနံ နေဝ ခုဒါ န ပိပါသာ ပီဠေသိ, ဒွါရကဝါဋာနိ သယမေဝ ဝိဝရိံသု, ပုပ္ဖူပဂဖလူပဂါ ရုက္ခာ ပုပ္ဖဖလာနိ ဂဏှိံသု, ဒသသဟဿိလောကဓာတု ဧကဒ္ဓဇမာလာ အဟောသီတိ.

මහා පුරුෂයන් වහන්සේ උපන් දිනයෙහි දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය. දස දහසක් ලෝක ධාතුවේ වසන දේවතාවෝ එකම සක්වළකට රැස් වූහ. පළමුව දෙවියෝ ද පසුව මිනිස්සු ද පිළිගත්හ. තත් සහිත වීණා සහ සම්වලින් බැඳි බෙර ආදිය කිසිවෙකු විසින් නොවයන ලදුව නිතැතින්ම නාද විය. මිනිසුන්ගේ විලංගු ආදී බන්ධනයන් කැබලිවලට කැඩී බිඳී ගියේය. සියලු රෝගයන් අඹුල් දියෙන් සේදූ තඹ මලකඩ මෙන් දුරු විය. උපන් ගෙයි අන්ධයන්ට රූප පෙනුණි. බිහිරන්ට ශබ්ද ඇසුණි. කොරුන් වේගයෙන් ගමන් කරන්නන් බවට පත් විය. උපතින් ගොළු හා මන්දබුද්ධික වූවන්ගේ පවා සිහිය පිහිටියේය. විදේශයන්හි යාත්‍රා කළ නැව් සුරක්ෂිතව වරායන් කරා ළඟා විය. අහසෙහි හා පොළොවෙහි වූ රත්නයන් තමන්ගේම තේජසින් බැබළුණි. සතුරෝ මෙත් සිත ලැබූහ. අවීචි නිරයේ ගින්න නිවී ගියේය. ලෝකන්තරික නිරයෙහි ආලෝකය පහළ විය. ගංගාවන්හි ජලය ගලා නොබසින ලදී. මහා සාගරයේ ජලය මී පැණි මෙන් මිහිරි විය. චණ්ඩ මාරුතයන් නොහැමීය. අහසෙහි, කඳු මුදුන්වල හා ගස්වල සිටි පක්ෂීන් බිමට බැස ඇවිද ගියහ. චන්ද්‍රයා අතිශයින් බැබළුණි. සූර්යයා අධික රශ්මියෙන් හෝ අධික සීතලෙන් තොරව නිමල වූ සෘතු ගුණයෙන් යුක්ත විය. දෙවියෝ තම තමන්ගේ විමාන ද්වාරයන්හි සිට අත්පොළසන් දෙමින්, සළු උදුම්මමින් මහා ක්‍රීඩා කළහ. සිවු මහා ද්වීපයටම මහා මේඝයක් වැස්සේය. මහා ජනයාට සාගින්නක් හෝ පිපාසාවක් පීඩා නොකළේය. දොරටු පියන් නිතැතින්ම විවෘත විය. මල් සහ පල දරන ගස් මල් පලවලින් බර විය. දස දහසක් ලෝක ධාතුව එකම මල් දමකින් සැරසුණාක් මෙන් විය.

တတြာပိဿ ဒသသဟဿိလောကဓာတုကမ္ပော သဗ္ဗညုတဉာဏပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဒေဝတာနံ ဧကစက္ကဝါဠေ သန္နိပါတော ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနကာလေ ဧကပ္ပဟာရေန သန္နိပတိတွာ ဓမ္မပဋိဂ္ဂဏှနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ပဌမံ ဒေဝတာနံ [Pg.134] ပဋိဂ္ဂဟဏံ စတုန္နံ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ ပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ပစ္ဆာ မနုဿာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ စတုန္နံ အရူပဇ္ဈာနာနံ ပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, တန္တိဗဒ္ဓဝီဏာနံ သယံ ဝဇ္ဇနံ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, စမ္မဗဒ္ဓဘေရီနံ ဝဇ္ဇနံ မဟတိယာ ဓမ္မဘေရိယာ အနုဿာဝနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, အန္ဒုဗန္ဓနာဒီနံ ဆေဒေါ အသ္မိမာနသမုစ္ဆေဒဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, သဗ္ဗရောဂဝိဂမော သဗ္ဗကိလေသဝိဂမဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဇစ္စန္ဓာနံ ရူပဒဿနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဇစ္စဗဓိရာနံ သဒ္ဒဿဝနံ ဒိဗ္ဗသောတဓာတုပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ပီဌသပ္ပီနံ ဇဝနသမ္ပဒါ စတုဣဒ္ဓိပါဒါဓိဂမဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဇဠာနံ သတိပတိဋ္ဌာနံ စတုသတိပဋ္ဌာနပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဝိဒေသပက္ခန္ဒနာဝါနံ သုပဋ္ဋနသမ္ပာပုဏနံ စတုပဋိသမ္ဘိဒါဓိဂမဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ရတနာနံ သကတေဇောဘာသိတတ္တံ ယံ လောကဿ ဓမ္မောဘာသံ ဒဿေဿတိ တဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ.

එහි දස සහශ්‍රී ලෝක ධාතුව කම්පා වීම සර්වඥතා ඥානය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. එක් සක්වළක දේවතාවන් රැස්වීම, ධම්මචක්කප්පවත්තන අවස්ථාවේදී එකවර රැස්වී ධර්මය පිළිගැනීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. මුලින් දෙවියන් විසින් පිළිගැනීම සතර රූපාවචර ධ්‍යානයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. පසුව මිනිසුන් විසින් පිළිගැනීම සතර අරූප ධ්‍යානයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. තත් බැඳි වීණා නිතැතින්ම වැයීම අනුපූර්ව විහාර සමාපත්ති ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සම් බැඳි බෙර වැයීම මහා ධර්ම භේරිය ලොව පුරා ඇසෙන්නට සැලැස්වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. විලංගු හා බන්ධනයන් සිඳී යාම අස්මිමානය සහමුලින්ම සිඳ දැමීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සියලු රෝග පහවීම සියලු කෙලෙස් පහවීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. උපන්ගෙයි අන්ධයන්ට රූප පෙනීම දිව්‍ය චක්ෂුස ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. උපන්ගෙයි බහිරයන්ට හඬ ඇසීම දිව්‍ය සෝත ධාතුව ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. කොර වූවන්ට වේගයෙන් ගමන් කළ හැකි වීම සතර ඉද්ධිපාදයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. මන්දබුද්ධික වූවන්ට සිහිය පිහිටීම සතර සතිපට්ඨානය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. අන් දිශාවන්ට ගසාගෙන යන නැව් නිවැරදි තොටුපළවල් කරා පැමිණීම සතර පටිසම්භිදාවන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. රත්නයන් තමන්ගේම තේජසින් බැබළීම, ලෝකයාට යම් ධර්මාලෝකයක් පෙන්වන්නේද එහි පූර්ව නිමිත්තකි.

ဝေရီနံ မေတ္တစိတ္တပဋိလာဘော စတုဗြဟ္မဝိဟာရပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, အဝီစိမှိ အဂ္ဂိနိဗ္ဗာနံ ဧကာဒသအဂ္ဂိနိဗ္ဗာနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, လောကန္တရာလောကော အဝိဇ္ဇန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ ဉာဏာလောကဒဿနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, မဟာသမုဒ္ဒဿ မဓုရတာ နိဗ္ဗာနရသေန ဧကရသဘာဝဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဝါတဿ အဝါယနံ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတဘိန္ဒနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, သကုဏာနံ ပထဝီဂမနံ မဟာဇနဿ ဩဝါဒံ သုတွာ ပါဏေဟိ သရဏဂမနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, စန္ဒဿ အတိဝိရောစနံ ဗဟုဇနကန္တတာယ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, သူရိယဿ ဥဏှသီတဝိဝဇ္ဇနဥတုသုခတာ ကာယိကစေတသိကသုခုပ္ပတ္တိယာ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဒေဝတာနံ ဝိမာနဒွါရေသု အပ္ဖောဋနာဒီဟိ ကီဠနံ ဗုဒ္ဓဘာဝံ ပတွာ ဥဒါနံ ဥဒါနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃဝဿနံ မဟတော ဓမ္မမေဃဝဿနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ခုဒါပီဠနဿ အဘာဝေါ ကာယဂတာသတိအမတပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ပိပါသာပီဠနဿ အဘာဝေါ ဝိမုတ္တိသုခေန သုခိတဘာဝဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဒွါရကဝါဋာနံ သယမေဝ ဝိဝရဏံ အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂဒွါရဝိဝရဏဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ရုက္ခာနံ ပုပ္ဖဖလဂဟဏံ ဝိမုတ္တိပုပ္ဖေဟိ ပုပ္ဖိတဿ စ သာမညဖလဘာရဘရိတဘာဝဿ စ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဒသသဟဿိလောကဓာတုယာ ဧကဒ္ဓဇမာလတာ အရိယဒ္ဓဇမာလာမာလိတာယ ပုဗ္ဗနိမိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ သမ္ဗဟုလဝါရော နာမ.

සතුරන් තුළ මෙත් සිත ඇතිවීම සතර බ්‍රහ්මවිහාර ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. අවීචි නිරයේ ගින්න නිවී යාම එකොළොස් ගින්න නිවී යාමේ පූර්ව නිමිත්තකි. ලෝකන්තරික නිරයේ ආලෝකය ඇතිවීම අවිද්‍යා අන්ධකාරය දුරු කර ප්‍රඥා ආලෝකය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. මහා සාගරයේ ජලය මිහිරි වීම නිවන් රසයෙන් ලෝකය ඒකරස වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. තද සුළඟ නතර වීම හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි බිඳ දැමීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. පක්ෂීන් බිම හැසිරීම මහා ජනයා බුදුන්ගේ අවවාද අසා දිවි හිමියෙන් සරණ යෑමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සඳ අතිශයින් බැබළීම බොහෝ ජනයාට ප්‍රිය වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. හිරුගේ රශ්මිය තද රස්නයෙන් හා අධික සීතලෙන් තොර වීම කායික හා චෛතසික සුවය ඇතිවීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. දෙවියන් තම විමාන දොරටු අසල අත්පොළසන් දෙමින් ක්‍රීඩා කිරීම බුද්ධත්වය ලැබ සතුටින් උදම් ඇනීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සතර මහා දීපයට මහා වැසි වැසීම මහා ධර්ම වර්ෂාව වැසීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සාගින්න නැතිවීම කායගතාසති නම් වූ අමෘතය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. පිපාසය නැතිවීම විමුක්ති සුවයෙන් සුවපත් වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. දොර පියන් නිතැතින්ම විවෘත වීම ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නම් වූ දොරටුව විවෘත වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. වෘක්ෂයන් මල් පලවලින් බරවීම විමුක්ති මල්වලින් පිපී යාමේ සහ ශ්‍රමණ ඵල නමැති බරින් පිරී යාමේ පූර්ව නිමිත්තකි. දස සහශ්‍රී ලෝක ධාතුව එකම ධජ මාලාවක් මෙන් සැරසීම ආර්ය ධජ මාලාවන්ගෙන් සැරසීමේ පූර්ව නිමිත්ත යැයි දත යුතුය. මෙය සම්බහුල වාරය නම් වේ.

ဧတ္ထ ပဉှေ ပုစ္ဆန္တိ – ‘‘ယဒါ မဟာပုရိသော ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌဟိတွာ ဥတ္တရာဘိမုခေါ ဂန္တွာ အာသဘိံ ဝါစံ ဘာသတိ, တဒါ ကိံ ပထဝိယာ ဂတော[Pg.135], ဥဒါဟု အာကာသေန? ဒိဿမာနော ဂတော, ဥဒါဟု အဒိဿမာနော? အစေလကော ဂတော, ဥဒါဟု အလင်္ကတပ္ပဋိယတ္တော? ဒဟရော ဟုတွာ ဂတော, ဥဒါဟု မဟလ္လကော? ပစ္ဆာပိ ကိံ တာဒိသောဝ အဟောသိ, ဥဒါဟု ပုန ဗာလဒါရကော’’တိ? အယံ ပန ပဉှော ဟေဋ္ဌာ လောဟပါသာဒေ သံဃသန္နိပါတေ တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရေန ဝိဿဇ္ဇိတောဝ. ထေရော ကိရေတ္ထ နိယတိ ပုဗ္ဗေကတကမ္မ-ဣဿရနိမ္မာနဝါဒဝသေန တံ တံ ဗဟုံ ဝတွာ အဝသာနေ ဧဝံ ဗျာကာသိ – ‘‘မဟာပုရိသော ပထဝိယံ ဂတော, မဟာဇနဿ ပန အာကာသေ ဂစ္ဆန္တော ဝိယ အဟောသိ. ဒိဿမာနော ဂတော, မဟာဇနဿ ပန အဒိဿမာနော ဝိယ အဟောသိ. အစေလကော ဂတော, မဟာဇနဿ ပန အလင်္ကတပ္ပဋိယတ္တောဝ ဥပဋ္ဌာသိ. ဒဟရောဝ ဂတော, မဟာဇနဿ ပန သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကော ဝိယ အဟောသိ. ပစ္ဆာ ပန ဗာလဒါရကောဝ အဟောသိ, န တာဒိသော’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ ပရိသာ စဿ ‘‘ဗုဒ္ဓေန ဝိယ ဟုတွာ ဘော ထေရေန ပဉှော ကထိတော’’တိ အတ္တမနာ အဟောသိ. လောကန္တရိကဝါရော ဝုတ္တနယော ဧဝ.

මෙහිදී මෙබඳු ප්‍රශ්න අසනු ලැබේ – 'මහා පුරුෂයා පොළොවෙහි පිහිටා උතුරු දෙස බලා අභීත වචන පවසන කල, උන්වහන්සේ පොළොවෙන් වැඩි සේක්ද නැතහොත් අහසින් වැඩි සේක්ද? පෙනෙමින් වැඩි සේක්ද නැතහොත් නොපෙනෙමින් වැඩි සේක්ද? නිරුවත්ව වැඩි සේක්ද නැතහොත් මනාව සැරසී වැඩි සේක්ද? ළදරුවෙකු ලෙස වැඩි සේක්ද නැතහොත් වැඩිහිටියෙකු ලෙසද? පසුවත් එලෙසම සිටියේද නැතහොත් නැවත ළදරුවෙකු වූයේද?' යනුවෙනි. මේ ප්‍රශ්නය මීට පෙර ලෝවාමහාපායේ පැවති සංඝ සන්නිපාතයකදී තිපිටක චූළාභය තෙරුන් විසින් විසඳන ලදී. තෙරුන් වහන්සේ එහිදී නියතිවාදය, පූර්ව කර්මවාදය සහ ඊශ්වර නිර්මාණවාදය අනුව බොහෝ කරුණු දක්වා අවසානයේ මෙසේ පැහැදිලි කළහ – 'මහා පුරුෂයා පොළොවෙන් වැඩි නමුත් මහා ජනයාට පෙනුණේ අහසින් වඩින්නාක් මෙනි. උන්වහන්සේ පෙනෙමින් වැඩි නමුත් ඇතැම් අයට නොපෙනෙමින් වඩින්නාක් මෙන් විය. උන්වහන්සේ වස්ත්‍ර රහිතව වැඩි නමුත් මහා ජනයාට පෙනුණේ මනාව සැරසුණු අයෙකු ලෙසිනි. උන්වහන්සේ ළදරුවෙකු ලෙස වැඩි නමුත් මහා ජනයාට පෙනුණේ සොළොස් හැවිරිදි තරුණයෙකු මෙනි. පසුව නැවත සාමාන්‍ය බිළිඳෙකු මෙන් විය.' මෙසේ පැවසූ කල පිරිස 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මේ ප්‍රශ්නය විසඳුවේ බුදු කෙනෙකු වැනි වූ තෙරුන් වහන්සේ නමක ලෙසයි' යනුවෙන් පවසමින් බොහෝ සේ සතුටු වූහ. ලෝකන්තරික වාරයද පවසා ඇති පරිදිමය.

ဝိဒိတာတိ ပါကဋာ ဟုတွာ. ယထာ ဟိ သာဝကာ နဟာနမုခဓောဝနခါဒနပိဝနာဒိကာလေ အနောကာသဂတေ အတီတသင်္ခါရေ နိပ္ပဒေသေ သမ္မသိတုံ န သက္ကောန္တိ, ဩကာသပတ္တယေဝ သမ္မသန္တိ, န ဧဝံ ဗုဒ္ဓါ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ဝဝတ္ထိတသင်္ခါရေ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သမ္မသိတွာ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာဝ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ, တေသံ အဝိပဿိတဓမ္မော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘ဝိဒိတာ’’တိ အာဟ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

'විදිතා' යනු ප්‍රකට වූයේ යන්නයි. ශ්‍රාවකයන් ස්නානය කරන, මුහුණ සෝදන, අනුභව කරන හෝ පානය කරන අවස්ථාවන්හිදී විදර්ශනා කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති විට අතීත සංස්කාරයන් සම්පූර්ණයෙන්ම මෙනෙහි කිරීමට අපොහොසත් වෙති. ඔවුනට එය කළ හැක්කේ සුදුසු අවස්ථාවක් ලැබුණු විට පමණි. එහෙත් බුදුවරු එසේ නොවෙති. බුදුවරු වනාහි සත් දිනක් ඇතුළත සිදු වූ සංස්කාරයන් ආරම්භයේ සිටම මෙනෙහි කොට, ත්‍රිලක්ෂණයට නංවා ප්‍රශ්න විසඳති. උන්වහන්සේලාට විදර්ශනා නොකළ ධර්මයක් නම් නැත. එබැවින් 'විදිතා' (දන්නා ලද) යැයි කියන ලදී. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි සහිතය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි

အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අච්ඡරියබ්භුත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၄. ဗာကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. බාකුල සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၀၉. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဗာကုလသုတ္တံ. တတ္ထ ဗာကုလောတိ ယထာ ဒွါဝီသတိ ဒွတ္တိံသာတိအာဒိမှိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗာဝီသတိ ဗာတ္တိံသာတိအာဒီနိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝမေဝ ဒွိကုလောတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗာကုလောတိ ဝုတ္တံ. တဿ ဟိ ထေရဿ ဒွေ ကုလာနိ အဟေသုံ. သော ကိရ ဒေဝလောကော စဝိတွာ ကောသမ္ဗိနဂရေ နာမ [Pg.136] မဟာသေဋ္ဌိကုလေ နိဗ္ဗတ္တော, တမေနံ ပဉ္စမေ ဒိဝသေ သီသံ နှာပေတွာ ဂင်္ဂါကီဠံ အကံသု. ဓာတိယာ ဒါရကံ ဥဒကေ နိမုဇ္ဇနုမ္မုဇ္ဇနဝသေန ကီဠာပေန္တိယာ ဧကော မစ္ဆော ဒါရကံ ဒိသွာ ‘‘ဘက္ခော မေ အယ’’န္တိ မညမာနော မုခံ ဝိဝရိတွာ ဥပဂတော. ဓာတီ ဒါရကံ ဆဍ္ဍေတွာ ပလာတာ. မစ္ဆော တံ ဂိလိ. ပုညဝါ သတ္တော ဒုက္ခံ န ပါပုဏိ, သယနဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ နိပန္နော ဝိယ အဟောသိ. မစ္ဆော ဒါရကဿ တေဇေန တတ္တကပလ္လံ ဂိလိတွာ ဒယှမာနော ဝိယ ဝေဂေန တိံသယောဇနမဂ္ဂံ ဂန္တွာ ဗာရာဏသိနဂရဝါသိနော မစ္ဆဗန္ဓဿ ဇာလံ ပါဝိသိ, မဟာမစ္ဆာ နာမ ဇာလဗဒ္ဓါ ပဟရိယမာနာ မရန္တိ. အယံ ပန ဒါရကဿ တေဇေန ဇာလတော နီဟဋမတ္တောဝ မတော. မစ္ဆဗန္ဓာ စ မဟန္တံ မစ္ဆံ လဘိတွာ ဖာလေတွာ ဝိက္ကိဏန္တိ. တံ ပန ဒါရကဿ အာနုဘာဝေန အဖာလေတွာ သကလမေဝ ကာဇေန ဟရိတွာ သဟဿေန ဒေမာတိ ဝဒန္တာ နဂရေ ဝိစရိံသု. ကောစိ န ဂဏှာတိ.

209. "එවං මේ සුතං" යනාදිය බාකුල සූත්‍රයයි. එහි "බාකුල" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. විසි දෙක (ද්වාවීසති) හෝ තිස් දෙක (ද්වත්තිංස) යැයි කීමේදී ලෝකයේ මිනිසුන් "බාවීසති" හෝ "බාත්තිංසති" යනාදී වශයෙන් පවසන්නාක් මෙනි. එසේම "ද්විකුල" (කුල දෙකක් ඇත්තා) යැයි පැවසිය යුතු තැන "බාකුල" යැයි පවසන ලදී. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේට කුල (පවුල්) දෙකක් විය. උන්වහන්සේ දෙව්ලොවින් චුතව කොසඹෑ නුවර මහා සිටු කුලයක උපන්හ. පස්වන දිනයේදී උන්වහන්සේගේ හිස සෝදා ගංගා නදියෙහි දියකෙළියට ගෙන යන ලදී. කිරි මව විසින් දරුවා දියෙහි ගිල්වමින් හා මතු කරමින් ක්‍රීඩා කරවන විට, එක් මත්ස්‍යයෙක් මේ දරුවා දැක "මෙය මාගේ ආහාරය" යැයි සිතා කට ඇර ගෙන ආවේය. කිරි මව දරුවා අත්හැර පලා ගියාය. මත්ස්‍යයා ඔහු ගිල්ලේය. පින්වත් සත්ත්වයෙක් වූ බැවින් උන්වහන්සේට කිසිදු දුකක් පීඩාවක් නොවීය. ගැබ්ගෙයක සැතපී සිටින්නාක් මෙන් මත්ස්‍ය කුසෙහි වූහ. ඒ දරුවාගේ පින් මහිමය නිසා මත්ස්‍යයාට ගිනිගත් පෑලක් (තැටියක්) ගිල්ලක් මෙන් දැනී, දැවෙන්නාක් මෙන් වේගයෙන් යොදුන් තිහක පමණ මඟක් ගොස් බරණැස් නුවර වැසි වැද්දෙකුගේ දැලට හසු විය. සාමාන්‍යයෙන් මහා මත්ස්‍යයන් දැලට හසු වූ විට මිය යති. නමුත් මොහු දරුවාගේ තේජසින් දැලෙන් ගොඩගත් සැණින් මිය ගියේය. මසුන් මරන්නෝ ඒ මහා මත්ස්‍යයා ලබාගෙන, පලා විකිණීමට ගියහ. දරුවාගේ ආනුභාවයෙන් මත්ස්‍යයා නොපලා මුළුමනින්ම කදක තබාගෙන "කහවණු දහසකට දෙන්නෙමු" යැයි පවසමින් නගරය පුරා ඇවිද්දහ. කිසිවෙක් එය මිලට නොගත්තේය.

တသ္မိံ ပန နဂရေ အပုတ္တကံ အသီတိကောဋိဝိဘဝံ သေဋ္ဌိကုလံ အတ္ထိ, တဿ ဒွါရမူလံ ပတွာ ‘‘ကိံ ဂဟေတွာ ဒေထာ’’တိ ဝုတ္တာ ကဟာပဏန္တိ အာဟံသု. တေဟိ ကဟာပဏံ ဒတွာ ဂဟိတော. သေဋ္ဌိဘရိယာပိ အညေသု ဒိဝသေသု မစ္ဆေ န ကေလာယတိ, တံ ဒိဝသံ ပန မစ္ဆံ ဖလကေ ဌပေတွာ သယမေဝ ဖာလေသိ. မစ္ဆဉ္စ နာမ ကုစ္ဆိတော ဖာလေန္တိ, သာ ပန ပိဋ္ဌိတော ဖာလေန္တီ မစ္ဆကုစ္ဆိယံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ဒါရကံ ဒိသွာ – ‘‘မစ္ဆကုစ္ဆိယံ မေ ပုတ္တော လဒ္ဓေါ’’တိ နာဒံ နဒိတွာ ဒါရကံ အာဒါယ သာမိကဿ သန္တိကံ အဂမာသိ. သေဋ္ဌိ တာဝဒေဝ ဘေရိံ စရာပေတွာ ဒါရကံ အာဒါယ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ – ‘‘မစ္ဆကုစ္ဆိယံ မေ ဒေဝ ဒါရကော လဒ္ဓေါ, ကိံ ကရောမီ’’တိ အာဟ. ပုညဝါ ဧသ, ယော မစ္ဆကုစ္ဆိယံ အရောဂေါ ဝသိ, ပေါသေဟိ နန္တိ.

එනමුදු ඒ නගරයෙහි දරුවන් නැති, අසූ කෝටියක ධනය ඇති සිටු පවුලක් විය. ඔවුන්ගේ දොරකඩට පැමිණි විට "මොනවා ලබා දී මත්ස්‍යයා ගන්නේද?" යැයි ඇසූ විට, "කහවණුවක් දී ගන්න" යැයි මසුන් මරන්නෝ පැවසූහ. ඔවුහු කහවණුවක් දී මත්ස්‍යයා ගත්හ. සිටු දේවිය අනෙක් දවස්වල මසුන් කෙරෙහි ඇලුම් නොකළ ද, එදින මත්ස්‍යයා ලෑල්ලක් මත තබා ඇය විසින්ම පැලුවාය. සාමාන්‍යයෙන් මසුන් පලන්නේ බඩ දෙසිනි. එහෙත් ඇය මත්ස්‍යයාගේ පිට පැත්තෙන් පැලුවාය. මත්ස්‍ය කුසෙහි රන්වන් පැහැති දරුවකු දැක "මත්ස්‍ය කුසෙන් මට පුතෙකු ලැබුණා" යැයි හඬ නගා දරුවා රැගෙන සිටුතුමා වෙත ගියාය. සිටුතුමා එකෙණෙහිම බෙර හඬවා දරුවා රැගෙන රජු වෙත ගොස්, "දේවයන් වහන්ස, මට මත්ස්‍ය කුසෙන් දරුවකු ලැබුණි. මම කුමක් කරම්ද?" යැයි ඇසීය. "මත්ස්‍ය කුසෙහි නිරෝගීව සිටි මේ දරුවා මහත් පින් ඇත්තෙකි, මොහු හදා වඩා ගන්න" යැයි රජු පැවසීය.

အဿောသိ ခေါ ဣတရံ ကုလံ – ‘‘ဗာရာဏသိယံ ကိရ ဧကံ သေဋ္ဌိကုလံ မစ္ဆကုစ္ဆိယံ ဒါရကံ လဘတီ’’တိ, တေ တတ္ထ အဂမံသု. အထဿ မာတာ ဒါရကံ အလင်္ကရိတွာ ကီဠာပိယမာနံ ဒိသွာဝ ‘‘မနာပေါ ဝတာယံ ဒါရကော’’တိ ဂန္တွာ ပဝတိံ အာစိက္ခိ. ဣတရာ မယှံ ပုတ္တောတိအာဒိမာဟ. ကဟံ တေ လဒ္ဓေါတိ? မစ္ဆကုစ္ဆိယန္တိ. နော တုယှံ ပုတ္တော, မယှံ ပုတ္တောတိ. ကဟံ တေ လဒ္ဓေါတိ? မယာ ဒသမာသေ ကုစ္ဆိယာ ဓာရိတော, အထ နံ နဒိယာ ကီဠာပိယမာနံ [Pg.137] မစ္ဆော ဂိလီတိ. တုယှံ ပုတ္တော အညေန မစ္ဆေန ဂိလိတော ဘဝိဿတိ, အယံ ပန မယာ မစ္ဆကုစ္ဆိယံ လဒ္ဓေါတိ, ဥဘောပိ ရာဇကုလံ အဂမံသု. ရာဇာ အာဟ – ‘‘အယံ ဒသ မာသေ ကုစ္ဆိယာ ဓာရိတတ္တာ အမာတာ ကာတုံ န သက္ကာ, မစ္ဆံ ဂဏှန္တာပိ ဝက္ကယကနာဒီနိ ဗဟိ ကတွာ ဂဏှန္တာ နာမ နတ္ထီတိ မစ္ဆကုစ္ဆိယံ လဒ္ဓတ္တာ အယမ္ပိ အမာတာ ကာတုံ န သက္ကာ, ဒါရကော ဥဘိန္နမ္ပိ ကုလာနံ ဒါယာဒေါ ဟောတု, ဥဘောပိ နံ ဇဂ္ဂထာ’’တိ ဥဘောပိ ဇဂ္ဂိံသု.

අනෙක් සිටු පවුල (කොසඹෑ සිටු පවුල), "බරණැස එක් සිටු පවුලකට මත්ස්‍ය කුසකින් දරුවෙකු ලැබී ඇතැයි" අසා එහි ගියහ. එහිදී දරුවාගේ (මුල්) මව දරුවා සරසා ක්‍රීඩා කරනු දැක, "මේ දරුවා ඉතා ප්‍රියමනාපය" යැයි පවසා සිද්ධිය විස්තර කළාය. අනෙක් මව (බරණැස මව) "මොහු මගේ පුතාය" යනාදිය පැවසුවාය. "ඔබට මොහු කොහෙන් ලැබුණේද?" යැයි ඇසූ විට, "මත්ස්‍ය කුසෙන් ලැබුණා" යැයි ඇය පැවසුවාය. එවිට මුල් මව "ඔබට ලැබුණේ ඔබේ පුතා නොවේ, මගේ පුතාය" යැයි කීවාය. "ඔබට මොහු කොහෙන් ලැබුණේද?" යැයි ඇසූ විට, "මම මොහු දස මසක් කුසෙහි දැරුවෙමි. පසුව ගඟේ ක්‍රීඩා කරවන විට මත්ස්‍යයෙක් ගිල්ලේය" යැයි කීවාය. එවිට බරණැස මව, "ඔබේ පුතා වෙනත් මත්ස්‍යයෙකු ගිලින්නට ඇත, මොහු මට මත්ස්‍ය කුසෙන් ලැබුණා" යැයි පවසා දෙදෙනාම රජ මැදුරට ගියහ. රජු මෙසේ පැවසීය: "මේ තැනැත්තිය දස මාසයක් කුසෙහි දැරූ බැවින් ඇය මවක් නොවේ යැයි කිව නොහැකිය. මත්ස්‍යයෙකු මිලදී ගන්නා විට කිසිවෙකුත් එහි බඩවැල් ආදිය ඉවත් කරන්නේ නැත. මත්ස්‍ය කුසෙන් ලැබුණු බැවින් මේ තැනැත්තිය ද මවක් නොවේ යැයි කිව නොහැකිය. එබැවින් මේ දරුවා කුල දෙකටම උරුමකරු වේවා. ඔබ දෙදෙනාම මොහු ඇති දැඩි කරන්න." මෙසේ පවුල් දෙකම ඔහු ඇති දැඩි කළහ.

ဝိညုတံ ပတ္တဿ ဒွီသုပိ နဂရေသု ပါသာဒံ ကာရေတွာ နာဋကာနိ ပစ္စုပဋ္ဌာပေသုံ. ဧကေကသ္မိံ နဂရေ စတ္တာရော စတ္တာရော မာသေ ဝသတိ, ဧကသ္မိံ နဂရေ စတ္တာရော မာသေ ဝုဋ္ဌဿ သံဃာဋနာဝါယ မဏ္ဍပံ ကာရေတွာ တတ္ထ နံ သဒ္ဓိံ နာဋကာဟိ အာရောပေန္တိ. သော သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝမာနော ဣတရံ နဂရံ ဂစ္ဆတိ. တံနဂရဝါသိနော နာဋကာနိ ဥပဍ္ဎမဂ္ဂံ အဂမံသု. တေ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ တံ ပရိဝါရေတွာ အတ္တနော ပါသာဒံ နယန္တိ. ဣတရာနိ နာဋကာနိ နိဝတ္တိတွာ အတ္တနော နဂရမေဝ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ စတ္တာရော မာသေ ဝသိတွာ တေနေဝ နိယာမေန ပုန ဣတရံ နဂရံ ဂစ္ဆတိ. ဧဝမဿ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တဿ အသီတိ ဝဿာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ.

වැඩිවියට පත් වූ පසු නගර දෙකෙහිම ප්‍රාසාද කරවා නාට්‍ය කණ්ඩායම් පිළියෙළ කළහ. ඔහු එක් නගරයක මාස හතර බැගින් වාසය කළේය. එක් නගරයක මාස හතරක් විසූ පසු ඔරු යාත්‍රා මගින් මණ්ඩපයක් සාදා එහි නාටිකාවන් සමඟ ඔහු නංවති. ඔහු සැප සම්පත් විඳිමින් අනෙක් නගරයට යයි. ඒ නගර වැසියෝ හා නාටිකාවෝ අඩමඟට පැමිණෙති. ඔවුහු ඔහු පිළිගෙන පිරිවරා තම ප්‍රාසාදයට කැඳවාගෙන යති. අනෙක් නාටිකාවෝ ආපසු තම නගරයටම යති. එහි මාස හතරක් වාසය කර එම ක්‍රමයටම නැවත අනෙක් නගරයට යයි. මෙලෙස සැප සම්පත් විඳින ඔහුට වයස අවුරුදු අසූවක් සම්පූර්ණ විය.

အထ ဘဂဝါ စာရိကံ စရမာနော ဗာရာဏသိံ ပတ္တော. သော ဘဂဝတော သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတော. ပဗ္ဗဇိတွာ သတ္တာဟမေဝ ပုထုဇ္ဇနော အဟောသိ, အဋ္ဌမေ ပန သော သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ ဧဝမဿ ဒွေ ကုလာနိ အဟေသုံ. တသ္မာ ဗာကုလောတိ သင်္ခံ အဂမာသီတိ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චාරිකාවෙහි වඩිමින් බරණැසට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසා ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගෙන පැවිදි වූහ. පැවිදි වී සත් දිනක්ම පෘථග්ජනව සිටි උන්වහන්සේ අටවන දිනයේදී සිවුපිළිසිඹියාපත් මහරහත් භාවයට පත් වූහ. මෙසේ උන්වහන්සේට කුල දෙකක් විය. එබැවින් "බාකුල" යන නාමය ලැබූ බව දත යුතුය.

ပုရာဏဂိဟိသဟာယောတိ ပုဗ္ဗေ ဂိဟိကာလေ သဟာယော. အယမ္ပိ ဒီဃာယုကောဝ ထေရံ ပဗ္ဗဇိတံ ပဿိတုံ ဂစ္ဆန္တော အသီတိမေ ဝဿေ ဂတော. မေထုနော ဓမ္မောတိ ဗာလော နဂ္ဂသမဏကော ဗာလပုစ္ဆံ ပုစ္ဆတိ, န သာသနဝစနံ, ဣဒါနိ ထေရေန ဒိန္နနယေ ဌိတော ဣမေဟိ ပန တေတိ ပုစ္ဆိ.

"පොරාණගිහිසහායෝ" යනු පෙර ගිහි කල යහළුවා යන්නයි. මේ අචේලක කස්සප ද දීර්ඝායුෂ්ක වූවෙක් වන අතර, පැවිදි වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැකීමට අසූවන වියේදී පැමිණියේය. "මෙථුනෝ ධම්මෝ" යන පදයෙන් අදහස් වන්නේ අඥාන වූ ඒ නිර්වස්ත්‍ර ශ්‍රමණයා මෝඩ ප්‍රශ්නයක් විමසූ බවයි. ශාසනයට අදාළ කරුණක් විමසුවේ නැත. දැන් ස්ථවිරයන් වහන්සේ දුන් මගෙහි පිහිටා "ඉමේහි පන තේ" යනාදී වශයෙන් විමසීය.

၂၁၀. ယံပါယသ္မာတိအာဒီနိ ပဒါနိ သဗ္ဗဝါရေသု ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ နိယမေတွာ ဌပိတာနိ. တတ္ထ သညာ ဥပ္ပန္နမတ္တာဝ, ဝိတက္ကော ကမ္မပထဘေဒကောတိ[Pg.138]. ထေရော ပနာဟ – ‘‘ကသ္မာ ဝိသုံ ကရောထ, ဥဘယမ္ပေတံ ကမ္မပထဘေဒကမေဝါ’’တိ.

210. "යම්පායස්මා" යනාදී පද සියලු වාරයන්හි ධර්ම සංගායක ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් නියම කර තබන ලදී. එහි "සංඥා" යනු උපන් මාත්‍රයම වේ. "විතක්ක" යනු කර්ම පථයෙහි වෙනස හඳුන්වන්නකි. එහෙත් ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "කුමට වෙන් කර පවසනවාද? මේ දෙකම (සංඥා හා විතක්ක) කර්ම පථයෙහි වෙනස දක්වන්නක්මය."

၂၁၁. ဂဟပတိစီဝရန္တိ ဝဿာဝါသိကံ စီဝရံ. သတ္ထေနာတိ ပိပ္ဖလကေန. သူစိယာတိ သူစိံ ဂဟေတွာ သိဗ္ဗိတဘာဝံ န သရာမီတိ အတ္ထော. ကထိနေ စီဝရန္တိ ကထိနစီဝရံ, ကထိနစီဝရမ္ပိ ဟိ ဝဿာဝါသိကဂတိကမေဝ. တသ္မာ တတ္ထ ‘‘သိဗ္ဗိတာ နာဘိဇာနာမီ’’တိ အာဟ.

211. "ගහපතිචීවරං" යනු වස් වැසූ භික්ෂූන්ට පූජා කරන සිවුරයි. "සත්ථේන" යනු පිහියකින් (කතුරකින්) යන්නයි. "සූචියා" යනු ඉදිකටුවක් ගෙන මැසූ බවක් මතක නැති බව අර්ථයයි. "කඨිනේ චීවරං" යනු කඨින චීවරයයි. කඨින චීවරය ද වස් වැසීම හා සම්බන්ධ සිවුරක්ම වේ. එබැවින් එහි "මැසූ බවක් නොදනිමි (මතක නැත)" යැයි ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැවසූහ.

ဧတ္တကံ ပနဿ ကာလံ ဂဟပတိစီဝရံ အသာဒိယန္တဿ ဆိန္ဒနသိဗ္ဗနာဒီနိ အကရောန္တဿ ကုတော စီဝရံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ဒွီဟိ နဂရေဟိ. ထေရော ဟိ မဟာယသဿီ, တဿ ပုတ္တဓီတရော နတ္တပနတ္တကာ သုခုမသာဋကေဟိ စီဝရာနိ ကာရေတွာ ရဇာပေတွာ သမုဂ္ဂေ ပက္ခိပိတွာ ပဟိဏန္တိ. ထေရဿ နှာနကာလေ နှာနကောဋ္ဌကေ ဌပေန္တိ. ထေရော တာနိ နိဝါသေတိ စေဝ ပါရုပတိ စ, ပုရာဏစီဝရာနိ သမ္ပတ္တပဗ္ဗဇိတာနံ ဒေတိ. ထေရော တာနိ နိဝါသေတွာ စ ပါရုပိတွာ စ နဝကမ္မံ န ကရောတိ, ကိဉ္စိ အာယူဟနကမ္မံ နတ္ထိ. ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ အပ္ပေတွာ နိသီဒတိ. စတူသု မာသေသု ပတ္တေသု လောမကိလိဋ္ဌာနိ ဟောန္တိ, အထဿ ပုန တေနေဝ နိယာမေန ပဟိဏိတွာ ဒေန္တိ. အဍ္ဎမာသေ အဍ္ဎမာသေ ပရိဝတ္တတီတိပိ ဝဒန္တိယေဝ.

මේ ත්‍රාක් කාලයක් මුළුල්ලෙහි ගෘහපතීන් විසින් පූජා කරන ලද සිවුරු කෙරෙහි ඇල්මක් නැති, සිවුරු කැපීම, මැසීම ආදිය නොකරන්නා වූ ඒ බාකුල මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට කොතැනින් සිවුරු ලැබුණේ ද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු මෙසේය: නගර දෙකකින් (කොසඹෑ සහ බරණැස) ලැබුණි. මහා යසස් ඇති ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේට උන්වහන්සේගේ පුත්‍ර දූවරුන් සහ මුණුබුරු මිණිබිරියන් ඉතා සියුම් රෙදිවලින් සිවුරු කරවා, පඬු පොවවා, කරඬුවල බහා එවති. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ස්නානය කරන වේලාවට ස්නානය කරන කුටියෙහි ඒවා තබති. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒවා හැඳ පෙරවා ගන්නා අතර, පැරණි සිවුරු පැමිණි මහණ වන්නන්හට පූජා කරති. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒවා හැඳ පෙරවා ගත්තද අලුතින් මැසීම් ආදී කිසිදු කර්මාන්තයක් නොකරති, උන්වහන්සේ විසින්ම කරනු ලබන කිසිදු උත්සාහයක් එහි නැත. ඵලසමාපත්තියට සමවැදී සමවැදී වැඩ සිටිති. මාස හතරක් ගත වූ පසු එම සිවුරු දුර්වර්ණ වූ විට, නැවතත් එම ක්‍රමයටම සිවුරු එවා පූජා කරති. සමහර ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ උන්වහන්සේ අඩමසින් අඩමස සිවුරු මාරු කරන බවයි.

အနစ္ဆရိယဉ္စေတံ ထေရဿ မဟာပုညဿ မဟာဘိညဿ သတသဟဿကပ္ပေ ပူရိတပါရမိဿ, အသောကဓမ္မရညော ကုလူပကော နိဂြောဓတ္ထေရော ဒိဝသဿ နိက္ခတ္တုံ စီဝရံ ပရိဝတ္တေသိ. တဿ ဟိ တိစီဝရံ ဟတ္ထိက္ခန္ဓေ ဌပေတွာ ပဉ္စဟိ စ ဂန္ဓသမုဂ္ဂသတေဟိ ပဉ္စဟိ စ မာလာသမုဂ္ဂသတေဟိ သဒ္ဓိံ ပါတောဝ အာဟရိယိတ္ထ, တထာ ဒိဝါ စေဝ သာယဉ္စ. ရာဇာ ကိရ ဒိဝသဿ နိက္ခတ္တုံ သာဋကေ ပရိဝတ္တေန္တော ‘‘ထေရဿ စီဝရံ နီတ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘အာမ နီတ’’န္တိ သုတွာဝ ပရိဝတ္တေသိ. ထေရောပိ န ဘဏ္ဍိကံ ဗန္ဓိတွာ ဌပေသိ, သမ္ပတ္တသဗြဟ္မစာရီနံ အဒါသိ. တဒါ ကိရ ဇမ္ဗုဒီပေ ဘိက္ခုသံဃဿ ယေဘုယျေန နိဂြောဓဿေဝ သန္တကံ စီဝရံ အဟောသိ.

ලක්ෂයක් කල්ප මුළුල්ලේ පාරමිතා පිරූ, මහත් පින් ඇති, මහා අභිඥා ඇති ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙය පුදුමයක් නොවේ. අසෝක ධර්මරාජයාගේ කුලූපක නිග්‍රෝධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ දිනකට තුන් වරක් සිවුරු මාරු කළහ. උන්වහන්සේ උදෙසා තුන් සිවුරක් ඇතෙකුගේ පිට මත තබා සුවඳ කරඬු පන්සියයක් සහ මල් කරඬු පන්සියයක් සමඟ උදෑසනම ගෙන එනු ලැබීය. එලෙසම දහවල් කාලයේදීත් සවස් කාලයේදීත් ගෙන එනු ලැබීය. රජතුමා දිනකට තුන් වරක් රෙදි මාරු කරන අතරතුර 'ස්ථවිරයන් වහන්සේට සිවුරු ගෙන ගියේ දැයි' විමසා, 'එසේය, ගෙන යන ලදී' යන්න අසාම තම රෙදි මාරු කරන්නේලු. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද එම සිවුරු මිටි බැඳ තබා නොගෙන, පැමිණි සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට පූජා කළහ. එකල දඹදිව භික්ෂු සංඝයා සතු වූ සිවුරු බොහෝ දුරට නිග්‍රෝධ ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් ලැබුණු ඒවාමය.

အဟော ဝတ မံ ကောစိ နိမန္တေယျာတိ ကိံ ပန စိတ္တဿ အနုပ္ပာဒနံ ဘာရိယံ, ဥပ္ပန္နဿ ပဟာနန္တိ. စိတ္တံ နာမ လဟုကပရိဝတ္တံ, တသ္မာ အနုပ္ပာဒနံ ဘာရိယံ[Pg.139], ဥပ္ပန္နဿ ပဟာနမ္ပိ ဘာရိယမေဝ. အန္တရဃရေတိ မဟာသကုလုဒါယိသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၂၃၇) ဣန္ဒခီလတော ပဋ္ဌာယ အန္တရဃရံ နာမ ဣဓ နိမ္ဗောဒကပတနဋ္ဌာနံ အဓိပ္ပေတံ. ကုတော ပနဿ ဘိက္ခာ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာတိ. ထေရော ဒွီသု နဂရေသု အဘိညာတော, ဂေဟဒွါရံ အာဂတဿေဝဿ ပတ္တံ ဂဟေတွာ နာနာရသဘောဇနဿ ပူရေတွာ ဒေန္တိ. သော လဒ္ဓဋ္ဌာနတော နိဝတ္တတိ, ဘတ္တကိစ္စကရဏဋ္ဌာနံ ပနဿ နိဗဒ္ဓမေဝ အဟောသိ. အနုဗျဉ္ဇနသောတိ ထေရေန ကိရ ရူပေ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ မာတုဂါမော န ဩလောကိတပုဗ္ဗော. မာတုဂါမဿ ဓမ္မန္တိ မာတုဂါမဿ ဆပ္ပဉ္စဝါစာဟိ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ ဝဋ္ဋတိ, ပဉှံ ပုဋ္ဌေန ဂါထာသဟဿမ္ပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ထေရော ပန ကပ္ပိယမေဝ န အကာသိ. ယေဘုယျေန ဟိ ကုလူပကထေရာနမေတံ ကမ္မံ ဟောတိ. ဘိက္ခုနုပဿယန္တိ ဘိက္ခုနိဥပဿယံ. တံ ပန ဂိလာနပုစ္ဆကေန ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ, ထေရော ပန ကပ္ပိယမေဝ န အကာသိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. စုဏ္ဏေနာတိ ကောသမ္ဗစုဏ္ဏာဒိနာ. ဂတ္တပရိကမ္မေတိ သရီရသမ္ဗာဟနကမ္မေ. ဝိစာရိတာတိ ပယောဇယိတာ. ဂဒ္ဒူဟနမတ္တန္တိ ဂါဝိံ ထနေ ဂဟေတွာ ဧကံ ခီရဗိန္ဒုံ ဒူဟနကာလမတ္တမ္ပိ.

'අහෝ! යමෙක් මට ආරාධනා කරන්නේ නම් මැනවැ' යි සිතක් නූපදවීම දුෂ්කර ද? නැතහොත් උපන් සිත ප්‍රහීණ කිරීම දුෂ්කර ද? සිත ඉතා ලුහු කොට පෙරළෙන සුළුය, එබැවින් එවැනි සිතක් නූපදවීම දුෂ්කර වන්නා සේම උපන් සිත ප්‍රහීණ කිරීම ද දුෂ්කරමය. 'අන්තරඝරේ' යනු මහා සකුලුදායි සූත්‍රයෙහි සඳහන් වන පරිදි ඉන්ද්‍රඛීලයේ සිට ගම ඇතුළත ප්‍රදේශයයි. මෙහිදී බාකුල සූත්‍රයෙහි අදහස් කරන්නේ වැහි බිංදු වැටෙන සීමාවයි. උන්වහන්සේට පිණ්ඩපාතය ලැබුණේ කෙසේද? ස්ථවිරයන් වහන්සේ නගර දෙකක ඉතා ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, උන්වහන්සේ නිවසක් ඉදිරිපිටට වැඩි විටම උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන නානාවිධ රසවත් භෝජනයෙන් පුරවා පූජා කරති. උන්වහන්සේ එම ස්ථානයෙන් ආපසු වඩිති. උන්වහන්සේගේ දානමය කටයුතු සිදුවන ස්ථානය නියත වූවකි. 'අනුව්‍යඤ්ජනසෝ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ රූපයෙහි නිමිති ගෙන කිසි කලෙක මාතුගාමිකයන් දෙස නොබැලූ බවයි. 'මාතුගාමස්ස ධම්මං' යන්නෙන් වචන හයක් හෝ පහක් පමණක් පවසා ස්ත්‍රීන්ට ධර්මය දේශනා කිරීම සුදුසු වුවද, ප්‍රශ්නයක් විමසූ විට ගාථා දහසක් වුවද කීම සුදුසු වුවද, ස්ථවිරයන් වහන්සේ කැප වුවද එසේ නොකළ සේක. බොහෝ දුරට කුලූපක ස්ථවිරවරුන්ගේ කාර්යය එය වන බැවිනි. 'භික්ඛුනුපස්සයං' යනු මෙහෙණවරයි. ගිලන් විමසීම සඳහා එහි යෑම සුදුසු වුවද ස්ථවිරයන් වහන්සේ කැප වුවද එසේ නොකළ සේක. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. 'චුණ්ණේන' යනු කොසඹ චූර්ණ ආදියෙනි. 'ගත්තපරිකම්මේ' යනු ශරීරය පිරිමැදීම හෝ සම්බාහනය කිරීමයි. 'විචාරිතා' යනු යොදවන ලද යන්නයි. 'ගද්දූහනමත්තං' යනු එළදෙනකගේ තනෙන් කිරි බින්දුවක් දොවා ගැනීමට ගතවන කාලය තරම් වූ අතිශය කෙටි කාලයකි.

ကေန ပန ကာရဏေန ထေရော နိရာဗာဓော အဟောသိ. ပဒုမုတ္တရေ ကိရ ဘဂဝတိ သတသဟဿဘိက္ခုပရိဝါရေ စာရိကံ စရမာနေ ဟိမဝတိ ဝိသရုက္ခာ ပုပ္ဖိံသု. ဘိက္ခုသတသဟဿာနမ္ပိ တိဏပုပ္ဖကရောဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ထေရော တသ္မိံ သမယေ ဣဒ္ဓိမာ တာပသော ဟောတိ, သော အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ဘိက္ခုသံဃံ ဒိသွာ ဩတရိတွာ ရောဂံ ပုစ္ဆိတွာ ဟိမဝန္တတော ဩသဓံ အာဟရိတွာ အဒါသိ. ဥပသိင်္ဃနမတ္တေနေဝ ရောဂေါ ဝူပသမိ. ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေပိ ပဌမဝပ္ပဒိဝသေ ဝပ္ပံ ဌပေတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ ပရိဘောဂံ အဂ္ဂိသာလဉ္စေဝ ဝစ္စကုဋိဉ္စ ကာရေတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ ဘေသဇ္ဇဝတ္တံ နိဗန္ဓိ, ဣမိနာ ကမ္မေန နိရာဗာဓော အဟောသိ. ဥက္ကဋ္ဌနေသဇ္ဇိကော ပနေသ ဥက္ကဋ္ဌာရညကော စ တသ္မာ ‘‘နာဘိဇာနာမိ အပဿေနကံ အပဿယိတာ’’တိအာဒိမာဟ.

කිනම් කරුණක් නිසා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නිරෝගී වූයේ ද? පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේ ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරා චාරිකාවේ වඩින කල හිමාලයෙහි විෂ වෘක්ෂයන් පිපුණි. භික්ෂූන් ලක්ෂයකටම 'තිණපුප්ඵක' නම් රෝගය වැළඳුණි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එකල ඉර්ධිමත් තාපසයෙකුව සිටි අතර, අහසින් යන කල භික්ෂු සංඝයා දැක බිමට බැස රෝගය පිළිබඳ විමසා හිමාලයෙන් ඖෂධ ගෙනවුත් පූජා කළහ. එය ආඝ්‍රාණය කිරීමෙන්ම රෝගය සන්සිඳුණි. කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී ද පළමු වප් මඟුල් දිනයේදී වැඩ නවත්වා භික්ෂු සංඝයාගේ පරිභෝජනය සඳහා ගිනිහල් ගෙයක් සහ වැසිකිළියක් කරවා භික්ෂූන්ට අවශ්‍ය ඖෂධ නිරන්තරයෙන් පූජා කළහ. ඒ කර්මය නිසා උන්වහන්සේ නිරෝගී වූහ. උන්වහන්සේ උත්කෘෂ්ට නෛසජ්ජික ධුතාංගය සහ උත්කෘෂ්ට ආරණ්‍යක ධුතාංගය සමාදන් වූ බැවින් 'ඇඳ පුටු ආදියට හේත්තු වූ බවක් මම නොදනිමි' යනාදී වශයෙන් වදාළහ.

သရဏောတိ သကိလေသော. အညာ ဥဒပါဒီတိ အနုပသမ္ပန္နဿ အညံ ဗျာကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ထေရော ကသ္မာ ဗျာကာသိ? န ထေရော အဟံ အရဟာတိ အာဟ, အညာ ဥဒပါဒီတိ ပနာဟ. အပိစ ထေရော အရဟာတိ ပါကဋော, တသ္မာ ဧဝမာဟ.

'සරණෝ' යනු කෙලෙස් සහිතව ය. 'අඤ්ඤා උදපාදී' යනු උපසම්පදා නොවූවෙකුට අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසු නැත. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළේ ඇයි? ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'මම රහතෙක්මි' යි නොකීහ, 'අර්හත් ඵලය උපන්නේය' යි පමණක් වදාළහ. තවද ස්ථවිරයන් වහන්සේ රහතන් වහන්සේ නමක් ලෙස ප්‍රකටව සිටි බැවින් එසේ වදාළහ.

၂၁၂. ပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ [Pg.140] ထေရော သယံ နေဝ ပဗ္ဗာဇေသိ, န ဥပသမ္ပာဒေသိ အညေဟိ ပန ဘိက္ခူဟိ ဧဝံ ကာရာပေသိ. အဝါပုရဏံ အာဒါယာတိ ကုဉ္စိကံ ဂဟေတွာ.

212. මහණ කිරීම් සම්බන්ධයෙන් ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින්ම කිසිවෙකු මහණ නොකළ සේක, උපසම්පදා නොකළ සේක, වෙනත් භික්ෂූන් ලවාම ඒවා කරවූහ. 'අවාපුරණං ආදාය' යනු යතුර ගෙන යන්නයි.

နိသိန္နကောဝ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အဟံ ဓရမာနောပိ န အညဿ ဘိက္ခုဿ ဘာရော အဟောသိံ, ပရိနိဗ္ဗုတဿာပိ မေ သရီရံ ဘိက္ခုသံဃဿ ပလိဗောဓော မာ အဟောသီတိ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိ. သရီရတော ဇာလာ ဥဋ္ဌဟိ, ဆဝိမံသလောဟိတံ သပ္ပိ ဝိယ ဈာယမာနံ ပရိက္ခယံ ဂတံ, သုမနမကုလသဒိသာ ဓာတုယောဝ အဝသေသိံသု. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ. ဣဒံ ပန သုတ္တံ ဒုတိယသင်္ဂဟေ သင်္ဂီတန္တိ.

'වැඩහිඳිමින්ම පිරිනිවන් පෑ සේක' යනු 'මම ජීවත්ව සිටින කාලයේ ද අන් භික්ෂුවකට බරක් නොවූයෙමි, පිරිනිවන් පෑ පසු ද මගේ ශරීරය භික්ෂු සංඝයාට බරක් (පළිබෝධයක්) නොවේවා' යි තේජෝ ධාතුවට සමවැදී පිරිනිවන් පෑ සේක. ශරීරයෙන් ගිනිදැල් පැන නැගුණි, සම, මස් සහ ලේ ගිතෙල් මෙන් දැවී ගොස් නැති වී ගිය අතර, සමන් කැකුළු වැනි ධාතූන් වහන්සේලා පමණක් ඉතිරි වූහ. සෙසු පුවත් සෑම තැනකම ප්‍රකටය. මෙම සූත්‍රය දෙවන සංගායනාවේදී සංගීතයට නගන ලදී.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

ဗာကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බාකුල සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၅. ဒန္တဘူမိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දන්තභූමි සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၁၃. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဒန္တဘူမိသုတ္တံ. တတ္ထ အရညကုဋိကာယန္တိ တဿေဝ ဝေဠုဝနဿ ဧကသ္မိံ ဝိဝိတ္တဋ္ဌာနေ ပဓာနကမ္မိကာနံ ဘိက္ခူနံ အတ္ထာယ ကတသေနာသနေ. ရာဇကုမာရောတိ ဗိမ္ဗိသာရဿ ပုတ္တော ဩရသကော.

213. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදී සූත්‍රය දන්තභූමි සූත්‍රයයි. එහි 'අරඤ්ඤකුටිකායං' යනු එම වේළුවනාරාමයේම එක් විවේකී ස්ථානයක වීර්යය වඩන භික්ෂූන් උදෙසා කරන ලද සෙනසුනකි. 'රාජකුමාරෝ' යනු බිම්බිසාර රජුගේ ඖරස පුත්‍රයාය.

ဖုသေယျာတိ လဘေယျ. ဧကဂ္ဂတန္တိ ဧဝံ ပဋိပန္နော သမာပတ္တိံ နာမ လဘတိ, ဈာနံ နာမ လဘတီတိ ဣဒံ မယာ သုတန္တိ ဝဒတိ. ကိလမထောတိ ကာယကိလမထော. ဝိဟေသာတိ သွေဝ ကိလမထော ဝုတ္တော. ယထာသကေ တိဋ္ဌေယျာသီတိ အတ္တနော အဇာနနကောဋ္ဌာသေယေဝ တိဋ္ဌေယျာသီတိ.

'ඵුසෙය්‍ය' යනු ලබන්නේ යන්නයි. 'එකග්ගතං' යනු මෙලෙස පිළිපන් තැනැත්තා සමාපත්තිය ලබයි, ධ්‍යානය ලබයි යන මේ කරුණ මා විසින් අසන ලදැයි පවසයි. 'කිලමථෝ' යන පදයෙන් කායික පීඩාව කියවේ. 'විහේසා' යන පදයෙන් ද එම කායික පීඩාවම කියවේ. 'යථාසකේ තිට්ඨෙය්‍යාසි' යනු තමාගේ නොදන්නා කොටසෙහිම රැඳී සිටිනු යන්නයි.

၂၁၄. ဒေသေသီတိ စိတ္တေကဂ္ဂတံ နာမ ဧဝံ လဘတိ, သမာပတ္တိံ ဧဝံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ အပ္ပနာဥပစာရံ ပါပေတွာ ဧကကသိဏပရိကမ္မံ ကထေသိ. ပဝေဒေတွာတိ ပကာသေတွာ.

214. 'දේසේති' යනු සිතේ එකඟතාව මෙලෙස ලබයි, සමාපත්තිය මෙලෙස උපදවයි යනුවෙන් අර්පණා සහ උපචාර සමාධි දක්වා එක් කසිණ පරිකර්මයක් සාමණේරයන් වහන්සේ දේශනා කළහ. 'පවේදෙත්වා' යනු ප්‍රකාශ කරලීමයි.

နေက္ခမ္မေန ဉာတဗ္ဗန္တိ ကာမတော နိဿဋဂုဏေန ဉာတဗ္ဗံ. ကာမတော နိဿဋဂုဏေ ဌိတေန ပုဂ္ဂလေန ဧကဂ္ဂံ နာမ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေနေတံ ဝုတ္တံ[Pg.141]. သေသာနိ တဿေဝ ဝေဝစနာနိ. ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇန္တောတိ ဒုဝိဓေပိ ကာမေ ဘုဉ္ဇမာနော.

"නෙක්ඛම්මයෙන් දතයුතුය" යනු කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමේ (අභිනිෂ්ක්‍රමණ) ගුණයෙන් දත යුතුය යන්නයි. කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමේ ගුණයෙහි පිහිටි පුද්ගලයා විසින් සිතේ ඒකාග්‍රතාවය දත යුතුය යන අදහසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. සෙසු පද (දැක්ක යුතුය, පැමිණිය යුතුය ආදිය) එහිම පර්යාය පද වේ. "කාමයන් අනුභව කරන්නා වූ" යනු වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාම යන දෙවැදෑරුම් වූම කාමයන් අනුභව කරන්නා යන්නයි.

၂၁၅. ဟတ္ထိဒမ္မာ ဝါ အဿဒမ္မာ ဝါ ဂေါဒမ္မာ ဝါတိ ဧတ္ထ အဒန္တဟတ္ထိဒမ္မာဒယော ဝိယ စိတ္တေကဂ္ဂရဟိတာ ပုဂ္ဂလာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဒန္တဟတ္ထိအာဒယော ဝိယ စိတ္တေကဂ္ဂသမ္ပန္နာ. ယထာ အဒန္တဟတ္ထိဒမ္မာဒယော ကူဋာကာရံ အကတွာ ဓုရံ အဆဍ္ဍေတွာ ဒန္တဂမနံ ဝါ ဂန္တုံ, ဒန္တေဟိ ဝါ ပတ္တဗ္ဗံ ဘူမိံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောန္တိ, ဧဝမေဝ စိတ္တေကဂ္ဂရဟိတာ သမ္ပန္နစိတ္တေကဂ္ဂေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတဂုဏံ ဝါ နိဗ္ဗတ္တေတုံ ပတ္တဘူမိံ ဝါ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောန္တိ.

215. "හික්මවිය යුතු ඇතෙකු, අශ්වයෙකු හෝ ගොනෙකු" යන මෙහිදී, නොහික්මුණු ඇතෙකු ආදිය මෙන් සිතේ ඒකාග්‍රතාවයෙන් තොර පුද්ගලයන් දත යුතුය. හික්මුණු ඇතෙකු ආදිය මෙන් සිතේ ඒකාග්‍රතාවයෙන් යුත් පුද්ගලයන් දත යුතුය. නොහික්මුණු ඇතෙකු ආදිය වංචනික ක්‍රියා නොකර, වියගහ අත්නොහැර, හික්මුණු සතුන් යන ගමන යාමට හෝ හික්මුණු සතුන් විසින් පැමිණිය යුතු භූමියට පැමිණීමට යම්සේ සමත් නොවේද, එමෙන්ම සිතේ ඒකාග්‍රතාවයෙන් තොර පුද්ගලයන් ද සමාධියෙන් යුත් සිතැත්තන් විසින් උපදවන ලද ගුණයන් ඉපදවීමට හෝ ඔවුන් පැමිණි භූමියට පැමිණීමට සමත් නොවේ.

၂၁၆. ဟတ္ထဝိလင်္ဃကေနာတိ ဟတ္ထေန ဟတ္ထံ ဂဟေတွာ.

216. "හත්ථවිලංඝකේන" යනු එක් අයෙකුගේ අතින් තවත් අයෙකුගේ අත අල්ලා ගැනීමෙනි.

ဒဋ္ဌေယျန္တိ ပဿိတဗ္ဗယုတ္တကံ. အာဝုတောတိ အာဝရိတော. နိဝုတောတိ နိဝါရိတော. ဩဖုဋောတိ ဩနဒ္ဓေါ.

"දිට්ඨෙය්‍යං" යනු දැකිය යුතු ස්වභාවය හා යුක්ත වූවකි. "ආවුටෝ" යනු ආවරණය කරන ලද්දකි. "නිවුටෝ" යනු වළක්වන ලද්දකි. "ඕඵුටෝ" යනු වෙළාගන්නා ලද හෙවත් වැසුණු බවයි.

၂၁၇. နာဂဝနိကန္တိ ဟတ္ထိပဒေါပမေ (မ. နိ. ၁.၂၈၈ အာဒယော) နာဂဝနစရကော ပုရိသော ‘‘နာဂဝနိကော’’တိ ဝုတ္တော, ဣဓ ဟတ္ထိသိက္ခာယ ကုသလော ဟတ္ထိံ ဂဟေတုံ သမတ္ထော. အတိပဿိတွာတိ ဒိသွာ. ဧတ္ထဂေဓာတိ ဧတသ္မိံ ပဝတ္တဂေဓာ. သရသင်္ကပ္ပာနန္တိ ဓာဝနသင်္ကပ္ပာနံ. မနုဿကန္တေသု သီလေသု သမာဒပနာယာတိ ဧတ္ထ ယဒါ နာဂေါ ဣတ္ထိပုရိသေဟိ ကုမာရကုမာရိကာဟိ သောဏ္ဍာဒီသု ဂဟေတွာ ဥပကေဠယမာနော ဝိကာရံ န ကရောတိ သုခါယတိ, တဒါနေန မနုဿကန္တာနိ သီလာနိ သမာဒိန္နာနိ နာမ ဟောန္တိ.

217. "නාගවනික" යනු හත්ථිපදෝපම සූත්‍රයෙහි ඇතුන් වසන වනයේ හැසිරෙන පුරුෂයාට කියනු ලැබේ. මෙහිදී (දන්තභූමි සූත්‍රයෙහි) ඇතුන් පුහුණු කිරීමෙහි දක්ෂ, ඇතෙකු අල්ලා ගැනීමට සමත් පුරුෂයාට කියනු ලැබේ. "අතිපස්සිත්වා" යනු (ඇතුන්ගේ හොඳ-නරක) දැක යන්නයි. "එත්ථගේධා" යනු ඒ ඇතුන් කෙරෙහි ඇති වන ඇලීමයි. "සරසංකප්පානං" යනු හිංසාකාරී හෝ ක්‍රෝධ සහගත සිතුවිලිවලටයි. "මනුස්සකන්තේසු සීලේසු සමාදපනාය" යන මෙහි, යම් කලෙක ඇතා ස්ත්‍රී පුරුෂයන් විසින් හෝ කුමර කුමරියන් විසින් හොඬවැල ආදියෙන් අල්ලා කෙළිසෙල්ලම් කරන කල, කිසිදු විකාරයක් නොකරයිද, සුවසේ සිටියිද, එකල්හි ඒ ඇතා මිනිසුන් ප්‍රිය කරන සිරිත්-විරිත් (පුරුදු) සමාදන් වූවෙක් නම් වේ.

ပေမနီယာတိ တာတ ရာဇာ တေ ပသန္နော မင်္ဂလဟတ္ထိဋ္ဌာနေဝ ဌပေဿတိ, ရာဇာရဟာနိ ဘောဇနာဒီနိ လဘိဿသီတိ ဧဝရူပီ နာဂေဟိ ပိယာပိတဗ္ဗာ ကထာ. သုဿူသတီတိ တံ ပေမနီယကထံ သောတုကာမော ဟောတိ. တိဏဃာသောဒကန္တိ တိဏဃာသဉ္စေဝ ဥဒကဉ္စ, တိဏဃာသန္တိ ဃာသိတဗ္ဗံ တိဏံ, ခါဒိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

"පේමනීය" යනු "දරුව ඇත පින්වත, අපගේ රජතුමා ඔබ කෙරෙහි පැහැදුණේය, ඔබව මංගල හස්ති තනතුරෙහි තබන්නේය, රජුට සුදුසු භෝජන ආදිය ලබන්නේය" යනුවෙන් ඇතුන් ප්‍රිය කළ යුතු මෙබඳු ස්වභාවයේ කතාවයි. "සුස්සූසති" යනු ඒ ප්‍රියශීලී කතාව ඇසීමට කැමති වෙයි යන්නයි. "තිණඝාසෝදකං" යනු තණකොළ නමින් හැඳින්වෙන ආහාරය හා පානය කරන පැන්ය. "තිණඝාස" යනු අනුභව කළ යුතු හා සැපිය යුතු තණකොළ යන අර්ථයයි.

ပဏဝေါတိ ဍိဏ္ဍိမော. သဗ္ဗဝင်္ကဒေါသနိဟိတနိန္နီတကသာဝေါတိ နိဟိတသဗ္ဗဝင်္ကဒေါသော စေဝ အပနီတကသာဝေါ စ. အင်္ဂန္တေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီတိ အင်္ဂသမော ဟောတိ.

"පණවෝ" යනු බෙරයකි. "සබ්බවංකදෝසනිහිතනින්නීතකසාවෝ" යනු සියලු ඇදකුදු දෝෂයන් දුරු කළා වූ ද, පහ කරන ලද කෙලෙස් කහට ඇත්තා වූ ද යන්නයි. "අංගන්තේව සංඛං ගච්ඡති" යනු රජුගේ හස්ත-පාදාදී අවයවයක් මෙන් (විශ්වාසවන්තයෙක්) වෙයි යන්නයි.

၂၁၉. ဂေဟသိတသီလာနန္တိ [Pg.142] ပဉ္စကာမဂုဏနိဿိတသီလာနံ. ဉာယဿာတိ အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂဿ.

219. "ගේහසිතසීලානං" යනු පංචකාම ගුණයන් ඇසුරු කළ අකුසල සහගත පුරුදුය. "ඤායස්ස" යනු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අවබෝධ කරගනු පිණිසයි.

၂၂၂. အဒန္တမရဏံ မဟလ္လကော ရညော နာဂေါ ကာလင်္ကတောတိ ရညော မဟလ္လကော နာဂေါ အဒန္တမရဏံ မတော ကာလံ ကတော ဟောတိ, အဒန္တမရဏံ ကာလံကိရိယံ နာမ ကရိယတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

222. "අදන්තමරණං මහල්ලකෝ රඤ්ඤෝ නාගෝ කාලංකතෝ" යනු රජුගේ මහලු ඇතා නොහික්මී මරණයට පත්විය, මියගියේය යන්නයි. නොහික්මී මරණයට පත්වීම යනු අශික්ෂිතව මියයාමයි. සියලු තන්හි මේ ක්‍රමය දත යුතුය. සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

ဒန္တဘူမိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දන්තභූමි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. ဘူမိဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. භූමිජ සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၂၃. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဘူမိဇသုတ္တံ. တတ္ထ ဘူမိဇောတိ အယံ ထေရော ဇယသေနရာဇကုမာရဿ မာတုလော. အာသဉ္စ အနာသဉ္စာတိ ကာလေန အာသံ ကာလေန အနာသံ. သကေန ထာလိပါကေနာတိ ပကတိပဝတ္တာယ ဘိက္ခာယ အတ္တနော နိဋ္ဌိတဘတ္တတောပိ ဘတ္တေန ပရိဝိသိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

223. "ඒවං මේ සුතං" යනු භූමිජ සූත්‍රයයි. එහි "භූමිජ" යනු ජයසේන රජකුමරුගේ මයිලනුවන් වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේය. "ආසඤ්ච අනාසඤ්ච" යනු වරෙක බලාපොරොත්තු සහිතව ද (නිවන පතා) වරෙක බලාපොරොත්තු රහිතව ද යන්නයි. "සකේන ථාලිපාකේන" යනු සාමාන්‍යයෙන් ලැබෙන දානය ද, ජයසේන කුමරු තමා උදෙසා පිළියෙළ කළ බතින් ද සංග්‍රහ කළේය යන්නයි. සෙසු සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

ဘူမိဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

භූමිජ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. အနုရုဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. අනුරුද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၃၀. ဧဝံ မေ သုတန္တိ အနုရုဒ္ဓသုတ္တံ. တတ္ထ ဧဝမာဟံသူတိ တဿ ဥပါသကဿ အဖာသုကကာလော အဟောသိ, တဒါ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝမာဟံသု. အပဏ္ဏကန္တိ အဝိရာဓိတံ. ဧကတ္ထာတိ အပ္ပမာဏာတိ ဝါ မဟဂ္ဂတာတိ ဝါ ဈာနမေဝ စိတ္တေကဂ္ဂတာယေဝ ဧဝံ ဝုစ္စတီတိ ဣမံ သန္ဓာယ ဧဝမာဟ.

230. "ඒවං මේ සුතං" යනු අනුරුද්ධ සූත්‍රයයි. එහි "ඒවමාහංසු" යනු ඒ පඤ්චකංග උපාසකයාට අසනීප වූ කලෙක භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩම කර මෙසේ කීහ යන්නයි. "අපණ්ණකං" යනු වැරදීමක් නොමැති හෙවත් ඒකාන්ත වූ යන්නයි. "ඒකත්ථා" යනු "අප්පමාණ" කියා හෝ "මහග්ගත" කියා හෝ කියනු ලබන්නේ ධ්‍යානයට හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයටම බැවින් එය අරමුණු කරගෙන උපාසකයා මෙසේ කීවේය.

၂၃၁. ယာဝတာ [Pg.143] ဧကံ ရုက္ခမူလံ မဟဂ္ဂတန္တိ ဖရိတွာ အဓိမုစ္စိတွာ ဝိဟရတီတိ ဧကရုက္ခမူလပမာဏဋ္ဌာနံ ကသိဏနိမိတ္တေန ဩတ္ထရိတွာ တသ္မိံ ကသိဏနိမိတ္တေ မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနံ ဖရိတွာ အဓိမုစ္စိတွာ ဝိဟရတိ. မဟဂ္ဂတန္တိ ပနဿ အာဘောဂေါ နတ္ထိ, ကေဝလံ မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနပဝတ္တိဝသေန ပနေတံ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဣမိနာ ခေါ ဧတံ ဂဟပတိ ပရိယာယေနာတိ ဣမိနာ ကာရဏေန. ဧတ္ထ ဟိ အပ္ပမာဏာတိ ဝုတ္တာနံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ နိမိတ္တံ န ဝဍ္ဎတိ, ဥဂ္ဃာဋနံ န ဇာယတိ, တာနိ ဈာနာနိ အဘိညာနံ ဝါ နိရောဓဿ ဝါ ပါဒကာနိ န ဟောန္တိ, ဝိပဿနာပါဒကာနိ ပန ဝဋ္ဋပါဒကာနိ ဘဝေါက္ကမနာနိ စ ဟောန္တိ. ‘‘မဟဂ္ဂတာ’’တိ ဝုတ္တာနံ ပန ကသိဏဇ္ဈာနာနံ နိမိတ္တံ ဝဍ္ဎတိ, ဥဂ္ဃာဋနံ ဇာယတိ, သမတိက္ကမာ ဟောန္တိ, အဘိညာပါဒကာနိ နိရောဓပါဒကာနိ ဝဋ္ဋပါဒကာနိ ဘဝေါက္ကမနာနိ စ ဟောန္တိ. ဧဝမိမေ ဓမ္မာ နာနတ္ထာ, အပ္ပမာဏာ မဟဂ္ဂတာတိ ဧဝံ နာနာဗျဉ္ဇနာ စ.

231. "යාවතා ඒකං රුක්ඛමූලං මහග්ගතන්ති ඵරිත්වා අධිමුච්චිත්වා විහරති" යනු එක් රුක් මූලයක් පමණ ස්ථානයක් කසිණ නිමිත්තෙන් පතුරුවා, ඒ කසිණ නිමිත්තෙහි මහග්ගත ධ්‍යානය පතුරුවා අධිෂ්ඨාන කරගෙන වසයි යන්නයි. එහෙත් ඔහුට "මහග්ගත" යැයි විශේෂ මෙනෙහි කිරීමක් නැත, හුදෙක් මහග්ගත ධ්‍යානය පැවැත්මේ අනුසාරයෙන් මෙය වදාරන ලදී. සියලු තන්හි මේ ක්‍රමය දත යුතුය. "ඉමිනා ඛෝ ඒතං ගහපති පරියායේන" යනු මේ හේතුවෙන් යන්නයි. මෙහි "අප්පමාණ" යැයි වදාරන ලද බ්‍රහ්මවිහාරයන්ගේ නිමිත්ත වර්ධනය නොවේ, නිමිත්ත ඉවත් කිරීමක් (උග්ඝාටනයක්) සිදු නොවේ. ඒ ධ්‍යානයෝ අභිඥාවන්ට හෝ නිරෝධ සමාපත්තියට පාදක නොවේ; එහෙත් විපස්සනාවට, වෘත්තයට හා භව උත්පත්තියට පාදක වේ. "මහග්ගත" යැයි වදාරන ලද කසිණ ධ්‍යානයන්ගේ නිමිත්ත වර්ධනය වේ, ඉවත් කිරීම (උග්ඝාටනය) සිදුවේ, මට්ටම් ඉක්මවා යා හැකිය; ඒවා අභිඥා හා නිරෝධ සමාපත්තියට ද, වෘත්තයට හා භව උත්පත්තියට ද පාදක වේ. මෙසේ මේ ධර්මයන් අර්ථයෙන් නානාප්‍රකාර වන අතර, "අප්පමාණ" හා "මහග්ගත" යන පද අනුව ව්‍යඤ්ජනයෙන් ද නානාප්‍රකාර වේ.

၂၃၂. ဣဒါနိ မဟဂ္ဂတသမာပတ္တိတော နီဟရိတွာ ဘဝူပပတ္တိကာရဏံ ဒဿေန္တော စတဿော ခေါ ဣမာတိအာဒိမာဟ. ပရိတ္တာဘာတိ ဖရိတွာ ဇာနန္တဿ အယမာဘောဂေါ အတ္ထိ, ပရိတ္တာဘေသု ပန ဒေဝေသု နိဗ္ဗတ္တိကာရဏံ ဈာနံ ဘာဝေန္တော ဧဝံ ဝုတ္တော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ပရိတ္တာဘာ သိယာ သံကိလိဋ္ဌာဘာ ဟောန္တိ သိယာ ပရိသုဒ္ဓါဘာ, အပ္ပမာဏာဘာ သိယာ သံကိလိဋ္ဌာဘာ ဟောန္တိ သိယာ ပရိသုဒ္ဓါဘာ. ကထံ? သုပ္ပမတ္တေ ဝါ သရာဝမတ္တေ ဝါ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ သမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပဉ္စဟာကာရေဟိ အာစိဏ္ဏဝသိဘာဝေါ ပစ္စနီကဓမ္မာနံ သုဋ္ဌု အပရိသောဓိတတ္တာ ဒုဗ္ဗလမေဝ သမာပတ္တိံ ဝဠဉ္ဇိတွာ အပ္ပဂုဏဇ္ဈာနေ ဌိတော ကာလံ ကတွာ ပရိတ္တာဘေသု နိဗ္ဗတ္တတိ, ဝဏ္ဏော ပနဿ ပရိတ္တော စေဝ ဟောတိ သံကိလိဋ္ဌော စ. ပဉ္စဟိ ပနာကာရေဟိ အာစိဏ္ဏဝသိဘာဝေါ ပစ္စနီကဓမ္မာနံ သုဋ္ဌု ပရိသောဓိတတ္တာ သုဝိသုဒ္ဓံ သမာပတ္တိံ ဝဠဉ္ဇိတွာ ပဂုဏဇ္ဈာနေ ဌိတော ကာလံ ကတွာ ပရိတ္တာဘေသု နိဗ္ဗတ္တတိ, ဝဏ္ဏော ပနဿ ပရိတ္တော စေဝ ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓေါ စ. ဧဝံ ပရိတ္တာဘာ သိယာ သံကိလိဋ္ဌာဘာ ဟောန္တိ သိယာ ပရိသုဒ္ဓါဘာ. ကသိဏေ ပန ဝိပုလပရိကမ္မံ ကတွာ သမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပဉ္စဟာကာရေဟိ အာစိဏ္ဏဝသိဘာဝေါတိ သဗ္ဗံ ပုရိမသဒိသမေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ အပ္ပမာဏာဘာ သိယာ သံကိလိဋ္ဌာဘာ ဟောန္တိ သိယာ ပရိသုဒ္ဓါဘာတိ.

232. දැන් මහග්ගත සමාපත්තියෙන් පසු භව උත්පත්තියට හේතුව දක්වමින් "චතස්සෝ ඛෝ ඉමා" යනාදිය වදාරන ලදී. "පරිත්තාභා" යනු නිමිත්ත පතුරුවා දැනගන්නා තැනැත්තාට මෙබඳු මෙනෙහි කිරීමක් ඇති බවයි. පරිත්තාභ දේව ලෝකයන්හි උපතට හේතු වන ධ්‍යානය වඩන්නා මෙසේ වදාරන ලදී. සියලු තන්හි මේ ක්‍රමය දත යුතුය. පරිත්තාභයන් අතුරින් ඇතැමෙක් කිලිටි වූ (දුබල) ආලෝක ඇත්තෝ වෙති, ඇතැමෙක් පිරිසිදු ආලෝක ඇත්තෝ වෙති. අප්පමාණාභයන් අතුරින් ද ඇතැමෙක් කිලිටි වූ ආලෝක ඇත්තෝ වෙති, ඇතැමෙක් පිරිසිදු ආලෝක ඇත්තෝ වෙති. ඒ කෙසේද? කුල්ලක් හෝ තැටියක් පමණ වූ කසිණ පරිකර්මයක් කර සමාපත්තිය උපදවා පංචවිධ වසීභාවයන් ඇතිව, එහෙත් නීවරණ ධර්මයන් මැනවින් පිරිසිදු නොකළ බැවින් දුර්වල වූ සමාපත්තියක් භුක්ති විඳිමින්, මැනවින් පුරුදු නොකළ ධ්‍යානයෙහි පිහිටා කළුරිය කර පරිත්තාභ දේව ලෝකයෙහි උපදියි. ඔහුගේ ශරීර ප්‍රභාව ස්වල්ප වේ, කිලිටි ද වේ. පංචවිධ වසීභාවයන් ඇතිව, නීවරණ ධර්මයන් මැනවින් පිරිසිදු කළ බැවින් ඉතා පිරිසිදු සමාපත්තියක් භුක්ති විඳිමින්, මැනවින් පුහුණු කළ ධ්‍යානයෙහි පිහිටා කළුරිය කර පරිත්තාභ දේව ලෝකයෙහි උපදියි. ඔහුගේ ශරීර ප්‍රභාව ස්වල්ප වුවද පිරිසිදු වේ. මෙසේ පරිත්තාභයෝ කිලිටි වූ ආලෝක ඇත්තෝ හෝ පිරිසිදු ආලෝක ඇත්තෝ වෙති. කසිණයෙහි විශාල වශයෙන් පරිකර්ම කර සමාපත්තිය උපදවා පංචවිධ වසීභාවයන් ඇති පුද්ගලයා පිළිබඳව ද පෙර පරිදිම දත යුතුය. මෙසේ අප්පමාණාභයෝ කිලිටි වූ ආලෝක ඇත්තෝ හෝ පිරිසිදු ආලෝක ඇත්තෝ වෙති.

ဝဏ္ဏနာနတ္တန္တိ [Pg.144] သရီရဝဏ္ဏဿ နာနတ္တံ. နော စ အာဘာနာနတ္တန္တိ အာလောကေ နာနတ္တံ န ပညာယတိ. အစ္စိနာနတ္တန္တိ ဒီဃရဿအဏုထူလဝသေန အစ္စိယာ နာနတ္တံ.

‘වර්ණනානාත්වය’ යනු ශරීර වර්ණයේ පවතින විවිධත්වයයි. ‘ආලෝකයේ නානාත්වය නොවේ’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ආලෝකයෙහි එබඳු විවිධත්වයක් නොපෙනෙන බවයි. ‘සිළු නානාත්වය’ යනු දිග, කෙටි, කුඩා සහ මහත් වශයෙන් පහන් සිළුවෙහි පවතින විවිධත්වයයි.

ယတ္ထ ယတ္ထာတိ ဥယျာနဝိမာနကပ္ပရုက္ခနဒီတီရပေါက္ခရဏီတီရေသု ယတ္ထ ယတ္ထ. အဘိနိဝိသန္တီတိ ဝသန္တိ. အဘိရမန္တီတိ ရမန္တိ န ဥက္ကဏ္ဌန္တိ. ကာဇေနာတိ ယာဂုဘတ္တတေလဖာဏိတမစ္ဆမံသကာဇေသု ယေန ကေနစိ ကာဇေန. ‘‘ကာစေနာတိ’’ပိ ပါဌော, အယမေဝ အတ္ထော. ပိဋကေနာတိ ပစ္ဆိယာ. တတ္ထ တတ္ထေဝါတိ သပ္ပိမဓုဖာဏိတာဒီနံ သုလဘဋ္ဌာနတော လောဏပူတိမစ္ဆာဒီနံ ဥဿန္နဋ္ဌာနံ နီတာ ‘‘ပုဗ္ဗေ အမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဖာသုကံ, တတ္ထ သုခံ ဝသိမှာ, ဣဓ လောဏံ ဝါ နော ဗာဓတိ ပူတိမစ္ဆဂန္ဓော ဝါ သီသရောဂံ ဥပ္ပာဒေတီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တံ အနုပ္ပာဒေတွာ တတ္ထ တတ္ထေဝ ရမန္တိ.

‘යම් යම් තැනක’ (යත්ථ යත්ථ) යනු උයන්, විමන්, කල්පවෘක්ෂ, ගංතෙර සහ පොකුණුතෙර ආදී යම් යම් ස්ථානයන්හි යන්නයි. ‘අභිනිවිසන්ති’ යනු වාසය කරති යන්නයි. ‘අභිරමන්ති’ යනු ඇලුම් කරති, නොකලකිරෙති යන්නයි. ‘කජේන’ යනු කැඳ, බත්, තෙල්, පැණි, මස්, මාළු ආදිය ගෙන යන යම්කිසි කාවස්තුවක් (වියගහක්) මගිනි. ‘කාචේන’ යන්නද පාඨයකි, අර්ථය එයම වේ. ‘පිටකේන’ යනු වට්ටියක් හෝ කූඩයක් මගිනි. ‘ඒ ඒ තැන්හිම’ (තත්ථ තත්ථේව) යනු ගිතෙල්, මීපැණි, පැණි ආදිය සුලභ ස්ථානවල සිට ලුණු සහ කුණුමස් ආදිය බහුල ස්ථානවලට රැගෙන යන ලද මැස්සන්, "පෙර අපේ වාසස්ථානය සැපවත්ය, එහි සුවසේ විසුවෙමු, මෙහි ලුණු රස හෝ කුණුමස් ගඳ අපට පීඩා කරයි, හිසරදය ඇති කරයි" යනුවෙන් සිතක් උපදවා නොගෙන, ඒ ඒ අපවිත්‍ර ස්ථානවලම ඇලුම් කරමින් වෙසෙති යන්නයි.

၂၃၄. အာဘာတိ အာဘာသမ္ပန္နာ. တဒင်္ဂေနာတိ တဿာ ဘဝူပပတ္တိယာ အင်္ဂေန, ဘဝူပပတ္တိကာရဏေနာတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တံ ကာရဏံ ပုစ္ဆန္တော ကော နု ခေါ, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ.

234. ‘ආභා’ යනු දීප්තියෙන් යුක්ත වූවෝ යන්නයි. ‘තදංගෙන’ යනු ඒ භවයෙහි උපත ලැබීමේ හේතුවෙන් හෙවත් උප්පත්ති කාරණයෙන් යන්න අර්ථයයි. දැන් ඒ කරුණ විමසමින් "ස්වාමීනි, එයට හේතුව කුමක්ද?" යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය.

ကာယဒုဋ္ဌုလ္လန္တိ ကာယာလသိယဘာဝေါ. ဈာယတောတိ ဇလတော.

‘කායදුට්ඨුල්ල’ යනු ශරීරයේ පවතින අලස බවයි. ‘ඣායතෝ’ යනු දැල්වෙන්නා වූ (පහනක් වැනි) යන්නයි.

၂၃၅. ဒီဃရတ္တံ ခေါ မေတိ ထေရော ကိရ ပါရမိယော ပူရေန္တော ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ သမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ နိရန္တရံ တီဏိ အတ္တဘာဝသတာနိ ဗြဟ္မလောကေ ပဋိလဘိ, တံ သန္ဓာယေတံ အာဟ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

235. ‘දීඝරත්තං ඛෝ මේ’ යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ පාරමිතා පුරන සමයෙහි සෘෂි ප්‍රව්‍රජ්‍යාවෙන් පැවිදිව, සමාපත්ති උපදවාගෙන, අඛණ්ඩව ආත්මභාව තුන්සියයක් බඹලොව උප්පත්තිය ලැබූ බව කියැවේ. ඒ අරභයා මෙය වදාරන ලදී. මෙය මෙසේද පවසා ඇත –

‘‘အဝေါကိဏ္ဏံ တီဏိ သတံ, ယံ ပဗ္ဗဇိံ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ;

အသင်္ခတံ ဂဝေသန္တော, ပုဗ္ဗေ သဉ္စရိတံ မမ’’န္တိ.

“අසංඛත වූ නිර්වාණය සොයන්නා වූ මම, (මනුෂ්‍ය ලෝකය ආදියෙහි) මිශ්‍ර නොවී අඛණ්ඩව ආත්මභාව තුන්සියයක් යම් සෘෂි පැවිද්දක් ලැබුවෙම්ද, එය පෙර මා විසින් පුරුදු කරන ලද්දකි.”

သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

အနုရုဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනුරුද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. ဥပက္ကိလေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. උපක්කිලේස සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၃၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဥပက္ကိလေသသုတ္တံ. တတ္ထ ဧတဒဝေါစာတိ နေဝ ဘေဒါဓိပ္ပာယေန န ပိယကမျတာယ, အထ ခွာဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ [Pg.145] မမ ဝစနံ ဂဟေတွာ န ဩရမိဿန္တိ, ဗုဒ္ဓါ စ နာမ ဟိတာနုကမ္ပကာ, အဒ္ဓါ နေသံ ဘဂဝါ ဧကံ ကာရဏံ ကထေဿတိ, တံ သုတွာ ဧတေ ဩရမိဿန္တိ, တတော တေသံ ဖာသုဝိဟာရော ဘဝိဿတီ’’တိ. တသ္မာ ဧတံ ‘‘ဣဓ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနမဝေါစ. မာ ဘဏ္ဍနန္တိအာဒီသု ‘‘အကတ္ထာ’’တိ ပါဌသေသံ ဂဟေတွာ ‘‘မာ ဘဏ္ဍနံ အကတ္ထာ’’တိ ဧဝံ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အညတရောတိ သော ကိရ ဘိက္ခု ဘဂဝတော အတ္ထကာမော, အယံ ကိရဿ အဓိပ္ပာယော – ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ ကောဓာဘိဘူတာ သတ္ထု ဝစနံ န ဂဏှန္တိ, မာ ဘဂဝါ ဧတေ ဩဝဒန္တော ကိလမီ’’တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ.

236. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය උපක්කිලේස සූත්‍රයයි. එහි ‘එතදවෝච’ යනු භේදයක් ඇති කිරීමේ අදහසින් හෝ ප්‍රියභාවය ලැබීමේ අදහසින් පැවසූවක් නොවේ. එසේ වුවද, ඒ භික්ෂුවට මෙබඳු අදහසක් විය: "මේ භික්ෂූන් මාගේ වචනය පිළිගෙන කලහයෙන් ඉවත් නොවෙති. බුදුවරු නම් හිතානුකම්පී වෙති. ඒකාන්තයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මොවුන්ට කිසියම් කරුණක් දේශනා කරනු ඇත. එය අසා මොවුහු කලහයෙන් ඉවත් වන්නාහ. එවිට ඔවුන්ට සුවසේ විසීමට හැකි වනු ඇත." එබැවින් "ස්වාමීනි, මෙහි..." යනාදී වචන පැවසීය. ‘මා භණ්ඩනං’ යනාදී තැන්හි ‘අකත්ථ’ යන පාඨය ගෙන "කලහ නොකරන්න" යනුවෙන් අර්ථය දත යුතුය. ‘අඤ්ඤතරෝ’ යනු ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යහපත කැමති වූවෙකි. ඔහුගේ අදහස වූයේ මෙයයි: "ක්‍රෝධයෙන් මැඬුණු මේ භික්ෂූහු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය පිළිනොගනිති. මොවුන්ට අවවාද කිරීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙහෙසට පත් නොවේවා." එබැවින් ඔහු එසේ පැවසීය.

ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသီတိ န ကေဝလံ ပါဝိသိ, ယေနပိ ဇနေန န ဒိဋ္ဌော, သော မံ ပဿတူတိပိ အဓိဋ္ဌာသိ. ကိမတ္ထံ အဓိဋ္ဌာသီတိ? တေသံ ဘိက္ခူနံ ဒမနတ္ထံ. ဘဂဝါ ဟိ တဒါ ပိဏ္ဍပါတပ္ပဋိက္ကန္တော ‘‘ပုထုသဒ္ဒေါ သမဇနော’’တိအာဒိဂါထာ ဘာသိတွာ ကောသမ္ဗိတော ဗာလကလောဏကာရဂါမံ ဂတော. တတော ပါစီနဝံသဒါယံ, တတော ပါလိလေယျကဝနသဏ္ဍံ ဂန္တွာ ပါလိလေယျဟတ္ထိနာဂေန ဥပဋ္ဌဟိယမာနော တေမာသံ ဝသိ. နဂရဝါသိနောပိ – ‘‘သတ္ထာ ဝိဟာရံ ဂတော, ဂစ္ဆာမ ဓမ္မဿဝနာယာ’’တိ ဂန္ဓပုပ္ဖဟတ္ထာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ‘‘ကဟံ, ဘန္တေ, သတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိံသု. ‘‘ကဟံ တုမှေ သတ္ထာရံ ဒက္ခထ, သတ္ထာ ‘ဣမေ ဘိက္ခူ သမဂ္ဂေ ကရိဿာမီ’တိ အာဂတော, သမဂ္ဂေ ကာတုံ အသက္ကောန္တော နိက္ခမိတွာ ဂတော’’တိ. ‘‘မယံ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ ဒတွာ သတ္ထာရံ အာနေတုံ န သက္ကောမ, သော နော အယာစိတော သယမေဝ အာဂတော, မယံ ဣမေ ဘိက္ခူ နိဿာယ သတ္ထု သမ္မုခါ ဓမ္မကထံ သောတုံ န လဘိမှာ. ဣမေ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတာ, တသ္မိမ္ပိ သာမဂ္ဂိံ ကရောန္တေ သမဂ္ဂါ န ဇာတာ, ကဿာညဿ ဝစနံ ကရိဿန္တိ. အလံ န ဣမေသံ ဘိက္ခာ ဒါတဗ္ဗာ’’တိ သကလနဂရေ ဒဏ္ဍံ ဌပယိံသု. တေ ပုနဒိဝသေ သကလနဂရံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကဋစ္ဆုမတ္တမ္ပိ ဘိက္ခံ အလဘိတွာ ဝိဟာရံ အာဂမံသု. ဥပါသကာပိ တေ ပုန အာဟံသု – ‘‘ယာဝ သတ္ထာရံ န ခမာပေထ, တာဝ ဝေါ တမေဝ ဒဏ္ဍကမ္မ’’န္တိ. တေ ‘‘သတ္ထာရံ ခမာပေဿာမာ’’တိ ဘဂဝတိ သာဝတ္ထိယံ အနုပ္ပတ္တေ တတ္ထ အဂမံသု. သတ္ထာ တေသံ အဋ္ဌာရသ ဘေဒကရဝတ္ထူနိ ဒေသေသီတိ အယမေတ္ထ ပါဠိမုတ္တကကထာ.

‘පිණ්ඩාය පාවිසි’ යනු හුදෙක් පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩම කිරීම පමණක් නොවේ. "යම් අයෙකු මා නොදුටුවේද, ඔහු මාව දකීවා" යනුවෙන් අධිෂ්ඨාන ද කළ සේක. කුමක් සඳහා අධිෂ්ඨාන කළ සේකද? ඒ භික්ෂූන් දමනය කිරීම පිණිසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එකල පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී ‘පුථුසද්දෝ සමජනෝ’ යනාදී ගාථාවන් දේශනා කොට කෝසම්බියෙන් බාලකලෝණකාර ගමට වැඩම කළ සේක. එතැනින් පාචීනවංස මිගදායටත්, එතැනින් පාලිලෙය්යක වනයටත් වැඩම කොට, පාලිලෙය්යක හස්ති රාජයාගේ උපස්ථාන ලබමින් තුන් මසක් එහි වැඩ විසූ සේක. නගරවාසීහු ද "ශාස්තෘන් වහන්සේ විහාරයට වැඩම කළහ, දහම් ඇසීමට යමු" යැයි සුවඳ මල් ගෙන විහාරයට ගොස්, "ස්වාමීනි, ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහිද?" යයි විමසූහ. "ඔබලා ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේ දකින්නද? ශාස්තෘන් වහන්සේ ‘මේ භික්ෂූන් සමගි කරවන්නෙමි’ යි වැඩම කළ සේක. ඔවුන් සමගි කරවීමට නොහැකිව පිටව වැඩම කළ සේක" යයි භික්ෂූහු පැවසූහ. එවිට දායකයෝ "අපට සියයක් දහසක් ධනය දී හෝ ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙහි වැඩම කරවිය නොහැක. උන්වහන්සේ ආරාධනයක් නැතිවම වැඩම කළ සේක. අප මේ භික්ෂූන් නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් දහම් ඇසීමට අවස්ථාව අහිමි කර ගත්තෙමු. මොවුහු ශාස්තෘන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ සමගි කරන්නට උත්සාහ කළත් මොවුහු සමගි නොවූහ. තවත් කාගේ වචනයක් මොවුහු අසත්ද? මොවුන්ට දන් නොදිය යුතුය" යි මුළු නගරයෙහිම සම්මුතියක් ඇති කළහ. එම භික්ෂූහු පසුදින මුළු නගරය පුරා පිණ්ඩපාතයේ හැසිර හැන්දක පමණ දානයක්වත් නොලැබ විහාරයට පෙරළා ආහ. උපාසකවරු ද නැවත ඔවුන්ට මෙසේ කීහ: "යම් තාක් ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් සමාව නොගන්නහුද, ඒ තාක් ඔබට මේ සම්මුතිය පවතිනු ඇත." එවිට ඔවුහු "ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් සමාව ගන්නෙමු" යි සිතා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවරට වැඩම කළ කල්හි එහි ගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට සංඝ භේදයට හේතු වන කරුණු දහඅට දේශනා කළ සේක. මෙය මෙහි එන පාලියෙන් බැහැර කථා පුවතයි.

၂၃၇. ဣဒါနိ ပုထုသဒ္ဒေါတိအာဒိဂါထာသု ပုထု မဟာသဒ္ဒေါ အဿာတိ ပုထုသဒ္ဒေါ. သမဇနောတိ သမာနော ဧကသဒိသော ဇနော, သဗ္ဗောဝါယံ ဘဏ္ဍနကာရကဇနော [Pg.146] သမန္တတော သဒ္ဒနိစ္ဆရဏေန ပုထုသဒ္ဒေါ စေဝ သဒိသော စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န ဗာလော ကောစိ မညထာတိ တတြ ကောစိ ဧကောပိ အဟံ ဗာလောတိ န မညတိ, သဗ္ဗေပိ ပဏ္ဍိတမာနိနောယေဝ. နာညံ ဘိယျော အမညရုန္တိ ကောစိ ဧကောပိ အဟံ ဗာလောတိ န စ မညိ, ဘိယျော စ သံဃသ္မိံ ဘိဇ္ဇမာနေ အညမ္ပိ ဧကံ ‘‘မယှံ ကာရဏာ သံဃော ဘိဇ္ဇတီ’’တိ ဣဒံ ကာရဏံ န မညီတိ အတ္ထော.

237. දැන් ‘පුථුසද්දෝ’ යනාදී ගාථාවල: මහත් වූ ශබ්දයක් ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් ‘පුථුසද්දෝ’ නම් වේ. ‘සමජනෝ’ යනු එක හා සමාන වූ ජනයායි. මේ කලහ කරන සියලු භික්ෂූන් හාත්පසින් ශබ්ද නැගීම නිසා ‘පුථුසද්ද’ වන අතරම, කලහකාරී අදහස්වලින් සමාන වන නිසා ‘සමජන’ වන බව පවසන ලදී. ‘න බාලෝ කෝචි මඤ්ඤථ’ යනු එහි කිසිවකුත් "මම අනුවණයෙකි" යි නොසිතති, සියලු දෙනාම "මම පණ්ඩිතයෙකි" යි සිතන්නෝමය. ‘නාඤ්ඤං භිය්‍යෝ අමඤ්ඤරුං’ යනු කිසිවකුත් "මම බාලයෙකි" යි නොසිතූ අතර, සංඝයා භේද වන කල්හි "මා නිසා සංඝයා භේද වේ" යන මේ තවත් එක් කරුණක් ද නොසිතූහ යන්න අර්ථයයි.

ပရိမုဋ္ဌာတိ မုဋ္ဌဿတိနော. ဝါစာဂေါစရဘာဏိနောတိ ရာကာရဿ ရဿာဒေသော ကတော; ဝါစာဂေါစရာဝ, န သတိပဋ္ဌာနဂေါစရာ, ဘာဏိနော စ, ကထံ ဘာဏိနော? ယာဝိစ္ဆန္တိ မုခါယာမံ, ယာဝ မုခံ ပသာရေတုံ ဣစ္ဆန္တိ, တာဝ ပသာရေတွာ ဘာဏိနော, ဧကောပိ သံဃဂါရဝေန မုခသင်္ကောစနံ န ကရောတီတိ အတ္ထော. ယေန နီတာတိ ယေန ကလဟေန ဣမံ နိလ္လဇ္ဇဘာဝံ နီတာ. န တံ ဝိဒူ န တံ ဇာနန္တိ ‘‘ဧဝံ သာဒီနဝေါ အယ’’န္တိ.

‘පරිමුට්ඨා’ යනු සිහිය මුළා වූවෝ යන්නයි. ‘වාචාගෝචරභාණිනෝ’ යන්නෙහි ‘රා’ අක්ෂරයට ලුහු කිරීමක් කර ඇත; ඔවුහු වචනයම අරමුණු කරගත්තෝ වෙති, සතිපට්ඨානය අරමුණු කරගත්තෝ නොවෙති. කෙබඳු කථිකයෝද යත්? ‘යාවිච්ඡන්ති මුඛායාමං’ යනු යම් තාක් කට ඇරීමට කැමති වෙත්ද, ඒ තාක් කට ඇර කථා කරන්නෝ වෙති. කිසිවකුත් සංඝ ගෞරවය නිසා මුහුණ හැකිලීමක් නොකරති යන්න අර්ථයයි. ‘යේන නීතා’ යනු යම් කලහයක් නිසා මේ ලැජ්ජා නැති බවට පත් වූවෝ ද, ඔවුහු "මෙය මෙබඳු ආදීනව ඇත්තකි" යි ඒ බව නොදනිති.

ယေ စ တံ ဥပနယှန္တီတိ တံ အက္ကောစ္ဆိ မန္တိအာဒိကံ အာကာရံ ယေ ဥပနယှန္တိ. သနန္တနောတိ ပေါရာဏော.

‘යේ ච තං උපනය්හන්ති’ යනු "මට ආක්‍රෝශ කළේය" යනාදී වශයෙන් ඒ වෛරී අදහස් ගැටගසා ගන්නෝ යන්නයි. ‘සනන්තනෝ’ යනු පැරණි වූවකි.

ပရေတိ ပဏ္ဍိတေ ဌပေတွာ တတော အညေ ဘဏ္ဍနကာရကာ ပရေ နာမ. တေ ဧတ္ထ သံဃမဇ္ဈေ ကလဟံ ကရောန္တာ ‘‘မယံ ယမာမသေ ဥပယမာမ နဿာမ သတတံ သမိတံ မစ္စုသန္တိကံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ န ဇာနန္တိ. ယေ စ တတ္ထ ဝိဇာနန္တီတိ ယေ စ တတ္ထ ပဏ္ဍိတာ ‘‘မယံ မစ္စုနော သမီပံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဝိဇာနန္တိ. တတော သမ္မန္တိ မေဓဂါတိ ဧဝဉှိ တေ ဇာနန္တာ ယောနိသောမနသိကာရံ ဥပ္ပာဒေတွာ မေဓဂါနံ ကလဟာနံ ဝူပသမာယ ပဋိပဇ္ဇန္တိ.

'පරේ' යනු පණ්ඩිතයන් හැර අන්‍ය වූ, කලහ කරන්නා වූ බාල පිරිසයි. මේ සංඝයා මැද කලහ කරන්නා වූ ඒ භික්ෂූහු, 'අපි මරණයට පත් වන්නෙමු, නිරන්තරයෙන් මාරයා වෙතට යන්නෙමු' යි අනිත්‍ය සංඥාව වැඩීමෙන් තොරව නොදනිති. එහි යම් පණ්ඩිත භික්ෂූහු 'අපි මරණය වෙත යන්නෙමු' යි අනිත්‍ය සංඥාව වැඩීමෙන් දැනගනිත් ද, ඔවුන් එසේ දැනගෙන නිසි පරිදි මෙනෙහි කිරීම (යෝනිසෝ මනසිකාරය) උපදවා කලහ සංසිඳුවීම පිණිස පිළිපදින බැවින් ඒ කලහයෝ සංසිඳෙති.

အဋ္ဌိစ္ဆိန္နာတိ အယံ ဂါထာ ဇာတကေ (ဇာ. ၁.၉.၁၆) အာဂတာ, ဗြဟ္မဒတ္တဉ္စ ဒီဃာဝုကုမာရဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တာ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – တေသမ္ပိ တထာ ပဝတ္တဝေရာနံ ဟောတိ သင်္ဂတိ, ကသ္မာ တုမှာကံ န ဟောတိ, ယေသံ ဝေါ နေဝ မာတာပိတူနံ အဋ္ဌီနိ ဆိန္နာနိ, န ပါဏာ ဟဋာ န ဂဝါဿဓနာနိ ဟဋာနီတိ.

'අට්ඨිච්ඡින්නා' යන මේ ගාථාව ජාතක පාලියෙහි එන අතර, එය බ්‍රහ්මදත්ත රජු සහ දීඝාවු කුමරු අරභයා දේශනා කරන ලද්දකි. එහි අර්ථය නම් - මෙසේ වෛර බැඳගත් ඔවුන් (බ්‍රහ්මදත්ත සහ දීඝාවු) අතර පවා නැවත සමගියක් ඇති වූයේ නම්, මවුපියන්ගේ ඇට කටු පවා සිඳ බිඳ දමන ලද්දේ වුව ද, එවැනි තත්ත්වයකදී පවා ඔවුන් එක් වූයේ නම්, තොපට ඒ සමගිය ඇති නොවන්නේ මන්ද? තොපගේ මවුපියන් මරා නැත, පණ පැහැරගෙන නැත, ගවයන්, අශ්වයන් හෝ ධනය පැහැරගෙන නැත යන්නයි.

သစေ [Pg.147] လဘေထာတိအာဒိဂါထာ ပဏ္ဍိတသဟာယဿ စ ဗာလသဟာယဿ စ ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တာ. အဘိဘုယျ သဗ္ဗာနိ ပရိဿယာနီတိ ပါကဋပရိဿယေ စ ပဋိစ္ဆန္နပရိဿယေ စ အဘိဘဝိတွာ တေန သဒ္ဓိံ အတ္တမနော သတိမာ စရေယျာတိ.

'සචේ ලභේථ' යනාදි ගාථාවන් දේශනා කරන ලද්දේ පණ්ඩිත යහළුවාගේ සහ බාල යහළුවාගේ ගුණ අගුණ පෙන්වා දීම පිණිස ය. 'අභිභුය්‍ය සබ්බාණි පරිස්සයානි' යනු සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදී ප්‍රකට උපද්‍රව මෙන් ම රාග, දෝෂ ආදී අප්‍රකට උපද්‍රව ද මැඩ පවත්වා, ඒ කල්‍යාණ මිත්‍රයා සමඟ සතුටු සිතින් හා සිහියෙන් යුක්තව හැසිරිය යුතු බවයි.

ရာဇာဝ ရဋ္ဌံ ဝိဇိတန္တိ ယထာ အတ္တနော ဝိဇိတရဋ္ဌံ မဟာဇနကရာဇာ စ အရိန္ဒမမဟာရာဇာ စ ပဟာယ ဧကကာ ဝိစရိံသု, ဧဝံ ဝိစရေယျာတိ အတ္ထော. မာတင်္ဂရညေဝ နာဂေါတိ မာတင်္ဂေါ အရညေ နာဂေါဝ. မာတင်္ဂေါတိ ဟတ္ထိ ဝုစ္စတိ. နာဂေါတိ မဟန္တာဓိဝစနမေတံ. ယထာ ဟိ မာတုပေါသကော မာတင်္ဂနာဂေါ အရညေ ဧကော စရိ, န စ ပါပါနိ အကာသိ, ယထာ စ ပါလိလေယျကော, ဧဝံ ဧကော စရေ, န စ ပါပါနိ ကယိရာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'රාජාව රට්ඨං විජිතං' යනු මහාජනක රජු සහ අරින්දම මහා රජු තමන් ජයගත් රාජ්‍යය අත්හැර තනිව හැසුරුණාක් මෙන් හැසිරිය යුතු බවයි. 'මාතංගරඤ්ඤේව නාගෝ' යනු වනයේ වෙසෙන මාතංග නම් හස්ති රාජයා මෙනි. 'මාතංග' යනු ඇතාට නමකි. 'නාග' යනු විශාල යන අර්ථයයි. මවුපියන් පෝෂණය කළ මාතංග හස්ති රාජයා වනයේ තනිව හැසිරෙමින් පව් නොකළාක් මෙන් ද, පාලිලෙය්‍යක ඇතා මෙන් ද, තනිව හැසිරිය යුතු බවත් පව් නොකළ යුතු බවත් මෙයින් අදහස් කෙරේ.

၂၃၈. ဗာလကလောဏကာရဂါမောတိ ဥပါလိဂဟပတိဿ ဘောဂဂါမော. တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? ဂဏေ ကိရဿ အာဒီနဝံ ဒိသွာ ဧကဝိဟာရိံ ဘိက္ခုံ ပဿိတုကာမတာ ဥဒပါဒိ, တသ္မာ သီတာဒီဟိ ပီဠိတော ဥဏှာဒီနိ ပတ္ထယမာနော ဝိယ ဥပသင်္ကမိ. ဓမ္မိယာ ကထာယာတိ ဧကီဘာဝေ အာနိသံသပ္ပဋိသံယုတ္တာယ. ယေန ပါစီနဝံသဒါယော, တတ္ထ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? ကလဟကာရကေ ကိရဿ ဒိဋ္ဌာဒီနဝတ္တာ သမဂ္ဂဝါသိနော ဘိက္ခူ ပဿိတုကာမတာ ဥဒပါဒိ, တသ္မာ သီတာဒီဟိ ပီဠိတော ဥဏှာဒီနိ ပတ္ထယမာနော ဝိယ တတ္ထ ဥပသင်္ကမိ. အာယသ္မာ စ အနုရုဒ္ဓေါတိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ.

238. 'බාලකලෝණකාරගාමෝ' යනු උපාලි ගෘහපතියාගේ ගමකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩම කළේ කුමට ද? සමූහයා සමඟ විසීමේ දෝෂ දැක තනිව වෙසෙන භික්ෂුවක් දැකීමේ කැමැත්තක් උන්වහන්සේ තුළ ඇති වූ බැවිනි. එය සීතලෙන් පීඩා විඳින්නෙකු උණුසුම සොයා යන්නාක් මෙනි. 'ධම්මියා කථායා' යනු තනිව විසීමේ ආනිසංස පිළිබඳ දේශනාවයි. පාචීනවංස මිගදායට වැඩම කළේ කුමට ද? කලහ කරන්නන්ගේ දෝෂ දැක සමඟියෙන් වෙසෙන අනුරුද්ධ, නන්දිල, කිමිල යන භික්ෂූන් දැකීමේ කැමැත්ත ඇති වූ බැවිනි. 'ආයස්මා ච අනුරුද්ධෝ' යනාදියෙහි අර්ථය කලින් සඳහන් කළ පරිදි ම වේ.

၂၄၁. အတ္ထိ ပန ဝေါတိ ပစ္ဆိမပုစ္ဆာယ လောကုတ္တရဓမ္မံ ပုစ္ဆေယျ. သော ပန ထေရာနံ နတ္ထိ, တသ္မာ တံ ပုစ္ဆိတုံ န ယုတ္တန္တိ ပရိကမ္မောဘာသံ ပုစ္ဆတိ. ဩဘာသဉ္စေဝ သဉ္ဇာနာမာတိ ပရိကမ္မောဘာသံ သဉ္ဇာနာမ. ဒဿနဉ္စ ရူပါနန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ရူပဒဿနဉ္စ သဉ္ဇာနာမ. တဉ္စ နိမိတ္တံ နပ္ပဋိဝိဇ္ဈာမာတိ တဉ္စ ကာရဏံ န ဇာနာမ, ယေန နော ဩဘာသော စ ရူပဒဿနဉ္စ အန္တရဓာယတိ.

241. 'අත්ථි පන වෝ' යන අවසන් පැනයෙන් ලෝකෝත්තර ධර්මය ගැන විමසීමට තිබුණ ද, ඒ වන විටත් ඒ තෙරවරුන් තුළ ලෝකෝත්තර ධර්මයක් නොතිබූ බැවින් ඒ ගැන විමසීම නුසුදුසු යැයි සිතා, බුදුරජාණන් වහන්සේ පරිකර්ම සමාධියෙන් උපදනා ආලෝකය (පරිකම්මෝභාසය) ගැන විමසූ සේක. 'ඕභාසං චේව සඤ්ජානාම' යනු පරිකර්ම ආලෝකය හඳුනා ගන්නා බවයි. 'දස්සනඤ්ච රූපානං' යනු දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූප දැකීම හඳුනා ගන්නා බවයි. 'තඤ්ච නිමිත්තං නප්පටිවිජ්ඣාම' යනු අපගේ ඒ ආලෝකය සහ රූප දැකීම අතුරුදන් වීමට හේතුව කුමක්දැයි අප නොදන්නා බවයි.

တံ ခေါ ပန ဝေါ အနုရုဒ္ဓါ နိမိတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗန္တိ တံ ဝေါ ကာရဏံ ဇာနိတဗ္ဗံ. အဟမ္ပိ သုဒန္တိ အနုရုဒ္ဓါ တုမှေ ကိံ န အာဠုလေဿန္တိ, အဟမ္ပိ ဣမေဟိ ဧကာဒသဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ အာဠုလိတပုဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ [Pg.148] အာရဘိ. ဝိစိကိစ္ဆာ ခေါ မေတိအာဒီသု မဟာသတ္တဿ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ နာနာဝိဓာနိ ရူပါနိ ဒိသွာ ‘‘ဣဒံ ခေါ ကိ’’န္တိ ဝိစိကိစ္ဆာ ဥဒပါဒိ. သမာဓိ စဝီတိ ပရိကမ္မသမာဓိ စဝိ. ဩဘာသောတိ ပရိကမ္မောဘာသောပိ အန္တရဓာယိ, ဒိဗ္ဗစက္ခုနာပိ ရူပံ န ပဿိ. အမနသိကာရောတိ ရူပါနိ ပဿတော ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣဒါနိ ကိဉ္စိ န မနသိကရိဿာမီတိ အမနသိကာရော ဥဒပါဒိ.

'අනුරුද්ධයෙනි, ඒ හේතුව තොප විසින් දැනගත යුතුයි' යනු එහි අර්ථයයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද තමන් වහන්සේ බුදු වීමට පෙර මේ එකොළොස් උපක්ලේශයන්ගෙන් පීඩා විඳි බව පෙන්වා දීමට 'අහම්පි සුදං' යනාදිය දේශනා කළ සේක. ආලෝකය වර්ධනය කර දිව්‍ය චක්ෂුසින් විවිධ රූප දකින විට 'මේ කුමක්ද?' යනුවෙන් විචිකිච්ඡාව ඇති විය. එවිට පරිකර්ම සමාධිය පිරිහී ආලෝකය ද අතුරුදන් විය. රූප දැකීමට ද නොහැකි විය. එවිට 'දැන් මම කිසිවක් මෙනෙහි නොකරමි' යි අමනසිකාරය ඇති විය.

ထိနမိဒ္ဓန္တိ ကိဉ္စိ အမနသိကရောန္တဿ ထိနမိဒ္ဓံ ဥဒပါဒိ.

කිසිවක් මෙනෙහි නොකර සිටින විට බුදුරජාණන් වහන්සේට ස්ථීනමිද්ධය (සිතේ සහ කයේ අලස බව) ඇති විය.

ဆမ္ဘိတတ္တန္တိ ဟိမဝန္တာဘိမုခံ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒါနဝရက္ခသအဇဂရာဒယော အဒ္ဒသ, အထဿ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဥဒပါဒိ.

හිමවත දෙසට ආලෝකය පතුරුවා දානව, රක්ෂස, පිඹුරන් ආදිය දකින විට උන්වහන්සේට තැතිගැනීම (ඡම්භිතත්තය) ඇති විය.

ဥပ္ပိလန္တိ ‘‘မယာ ဒိဋ္ဌဘယံ ပကတိယာ ဩလောကိယမာနံ နတ္ထိ. အဒိဋ္ဌေ ကိံ နာမ ဘယ’’န္တိ စိန္တယတော ဥပ္ပိလာဝိတတ္တံ ဥဒပါဒိ. သကိဒေဝါတိ ဧကပယောဂေနေဝ ပဉ္စ နိဓိကုမ္ဘိယောပိ ပဿေယျ.

'ස්වභාවිකව බලන විට මීට පෙර දුටු භයක් මෙහි නැත, නොදුටු දෙයෙහි ඇති භය කුමක්ද?' යි සිතන විට සතුටින් උදම් වීම (උප්පිලනය) ඇති විය. 'සකිදේව' යනු එක් වරක් කළ උත්සාහයකින් නිදන් කළස් පහක් වුව ද දැකිය හැකි බවයි.

ဒုဋ္ဌုလ္လန္တိ မယာ ဝီရိယံ ဂါဠှံ ပဂ္ဂဟိတံ, တေန မေ ဥပ္ပိလံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဝီရိယံ သိထိလမကာသိ, တတော ကာယဒရထော ကာယဒုဋ္ဌုလ္လံ ကာယာလသိယံ ဥဒပါဒိ.

'මා විසින් වීර්යය දැඩි ලෙස කරන ලදී, එයින් මට උප්පිලනය (පීතිය) ඇති විය' යි සිතා වීර්යය ලිහිල් කළ විට, කයේ පීඩාව සහ කයේ අලස බව (දුට්ඨුල්ලය) ඇති විය.

အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယန္တိ မမ ဝီရိယံ သိထိလံ ကရောတော ဒုဋ္ဌုလ္လံ ဥပ္ပန္နန္တိ ပုန ဝီရိယံ ပဂ္ဂဏှတော အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယံ ဥဒပါဒိ. ပတမေယျာတိ မရေယျ.

'මා වීර්යය ලිහිල් කරන විට දුට්ඨුල්ලය ඇති විය' යි සිතා නැවත වීර්යය දැඩි කරන විට 'අච්චාරද්ධවීරිය' (අධික වීර්යය) ඇති විය. 'පතමෙය්‍ය' යනු මිය යන්නාක් මෙනි.

အတိလီနဝီရိယန္တိ မမ ဝီရိယံ ပဂ္ဂဏှတော ဧဝံ ဇာတန္တိ ပုန ဝီရိယံ သိထိလံ ကရောတော အတိလီနဝီရိယံ ဥဒပါဒိ.

'මා වීර්යය දැඩි කරන විට මෙවැන්නක් සිදු විය' යි සිතා නැවත වීර්යය ලිහිල් කරන විට 'අතිලීනවීරිය' (අධික ලෙස ලිහිල් වූ වීර්යය) ඇති විය.

အဘိဇပ္ပာတိ ဒေဝလောကာဘိမုခံ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒေဝသံဃံ ပဿတော တဏှာ ဥဒပါဒိ.

දෙව්ලොව දෙසට ආලෝකය පතුරුවා දේව සමූහයා දකින විට ඔවුන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව (අභිජප්පා) ඇති විය.

နာနတ္တသညာတိ မယှံ ဧကဇာတိကံ ရူပံ မနသိကရောန္တဿ အဘိဇပ္ပာ ဥပ္ပန္နာ, နာနာဝိဓရူပံ မနသိ ကရိဿာမီတိ ကာလေန ဒေဝလောကာဘိမုခံ ကာလေန မနုဿလောကာဘိမုခံ ဝဍ္ဎေတွာ နာနာဝိဓာနိ ရူပါနိ မနသိကရောတော နာနတ္တသညာ ဥဒပါဒိ.

'එක් වර්ගයක රූප මෙනෙහි කරන මට තෘෂ්ණාව ඇති විය, එබැවින් විවිධ රූප මෙනෙහි කරමි' යි සිතා වරෙක දෙව්ලොව දෙසට ද වරෙක මිනිස් ලොව දෙසට ද ආලෝකය පතුරුවා විවිධ රූප මෙනෙහි කරන විට නානත්තසඤ්ඤාව (විවිධත්වය පිළිබඳ සංඥාව) ඇති විය.

အတိနိဇ္ဈာယိတတ္တန္တိ မယှံ နာနာဝိဓာနိ ရူပါနိ မနသိကရောန္တဿ နာနတ္တသညာ ဥဒပါဒိ, ဣဋ္ဌံ ဝါ အနိဋ္ဌံ ဝါ ဧကဇာတိကမေဝ မနသိ ကရိဿာမီတိ တထာ မနသိကရောတော အတိနိဇ္ဈာယိတတ္တံ ရူပါနံ ဥဒပါဒိ.

'විවිධ රූප මෙනෙහි කරන මට නානත්තසඤ්ඤාව ඇති විය, එබැවින් ඉෂ්ට වූ හෝ අනිෂ්ට වූ එක් වර්ගයක ම රූපයක් මෙනෙහි කරමි' යි සිතා එලෙස මෙනෙහි කරන විට රූපයන් පිළිබඳව අධික ලෙස බැලීමේ ස්වභාවය (අතිනිජ්ඣායිතත්තය) ඇති විය.

၂၄၃. ဩဘာသနိမိတ္တံ [Pg.149] မနသိ ကရောမီတိ ပရိကမ္မောဘာသမေဝ မနသိ ကရောမိ. န စ ရူပါနိ ပဿာမီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ရူပါနိ န ပဿာမိ. ရူပနိမိတ္တံ မနသိ ကရောမီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဝိသယရူပမေဝ မနသိ ကရောမိ.

243. 'ඕභාසනිමිත්තං මනසි කරෝමි' යනු පරිකර්ම ආලෝකය පමණක් මෙනෙහි කිරීමයි. 'න ච රූපනි පස්සාමි' යනු දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූප නොදැකීමයි. 'රූපනිමිත්තං මනසි කරෝමි' යනු දිව්‍ය චක්ෂුසින් ගෝචර වන රූපමය අරමුණ පමණක් මෙනෙහි කිරීමයි.

ပရိတ္တဉ္စေဝ ဩဘာသန္တိ ပရိတ္တကဋ္ဌာနေ ဩဘာသံ. ပရိတ္တာနိ စ ရူပါနီတိ ပရိတ္တကဋ္ဌာနေ ရူပါနိ. ဝိပရိယာယေန ဒုတိယဝါရော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရိတ္တော သမာဓီတိ ပရိတ္တကော ပရိကမ္မောဘာသော, ဩဘာသပရိတ္တတဉှိ သန္ဓာယ ဣဓ ပရိကမ္မသမာဓိ ‘‘ပရိတ္တော’’တိ ဝုတ္တော. ပရိတ္တံ မေ တသ္မိံ သမယေတိ တသ္မိံ သမယေ ဒိဗ္ဗစက္ခုပိ ပရိတ္တကံ ဟောတိ. အပ္ပမာဏဝါရေပိ ဧသေဝ နယော.

'පරිත්තඤ්චේව ඕභාසං' යනු කුඩා ප්‍රදේශයක ආලෝකය හඳුනා ගැනීමයි. 'පරිත්තානි ච රූපානි' යනු කුඩා ප්‍රදේශයක රූප දැකීමයි. මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දෙවන වාරය (අප්‍රමාණ වාරය) දත යුතු ය. 'පරිත්තෝ සමාධි' යනු කුඩා වූ පරිකර්ම ආලෝකයයි. ආලෝකයේ කුඩා බව අරභයා මෙහි පරිකර්ම සමාධිය 'පරිත්ත' යැයි කියන ලදී. 'පරිත්තං මේ තස්මිං සමයේ' යනු එම කාලයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුස ද කුඩා වන බවයි. අප්‍රමාණ වාරයෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම දත යුතු ය.

၂၄၅. အဝိတက္ကမ္ပိ ဝိစာရမတ္တန္တိ ပဉ္စကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနသမာဓိံ. အဝိတက္ကမ္ပိ အဝိစာရန္တိ စတုက္ကနယေပိ ပဉ္စကနယေပိ ဈာနတ္တယသမာဓိံ. သပ္ပီတိကန္တိ ဒုကတိကဇ္ဈာနသမာဓိံ. နိပ္ပီတိကန္တိ ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိံ. သာတသဟဂတန္တိ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနသမာဓိံ. ဥပေက္ခာသဟဂတန္တိ စတုက္ကနယေ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိံ ပဉ္စကနယေ ပဉ္စမဇ္ဈာနသမာဓိံ.

245. 'අවිතක්ක විචාරමත්ත' යනු පංචක ක්‍රමයේ දෙවන දැහැනේ සමාධියයි. 'අවිතක්ක අවිචාර' යනු චතුක්ක ක්‍රමයේත් පංචක ක්‍රමයේත් ඉතිරි දැහන් තුනේ (ද්විතීය, තෘතීය, චතුර්ථ) සමාධියයි. 'සප්පීතික' යනු දැහන් යුගලයක (චතුක්ක ක්‍රමයේ ප්‍රථම හා ද්විතීය) සමාධියයි. 'නිප්පීතික' යනු දැහන් දෙකක (චතුක්ක ක්‍රමයේ තෘතීය හා චතුර්ථ) සමාධියයි. 'සාතසහගත' යනු තික (තුන්වන) හා චතුක්ක (හතරවන) දැහන් වල සමාධියයි. 'උපෙක්ඛාසහගත' යනු චතුක්ක ක්‍රමයේ සතරවන දැහැනේ සමාධිය හා පංචක ක්‍රමයේ පස්වන දැහැනේ සමාධියයි.

ကဒါ ပန ဘဂဝါ ဣမံ တိဝိဓံ သမာဓိံ ဘာဝေတိ? မဟာဗောဓိမူလေ နိသိန္နော ပစ္ဆိမယာမေ. ဘဂဝတော ဟိ ပဌမမဂ္ဂေါ ပဌမဇ္ဈာနိကော အဟောသိ, ဒုတိယာဒယော ဒုတိယတတိယစတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ. ပဉ္စကနယေ ပဉ္စမဇ္ဈာနဿ မဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ သော လောကိယော အဟောသီတိ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කවදා මේ ත්‍රිවිධ සමාධිය වැඩූ සේක් ද? මහා බෝධි මූලයේ වැඩසිටිනා කල්හි පශ්චිම යාමයේදී ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රථම මාර්ගය (සෝවාන් මාර්ගය) ප්‍රථම ධ්‍යානික විය. ද්විතීයාදී මාර්ගයන් (සකෘදාගාමී ආදී) ද්විතීය, තෘතීය හා චතුර්ථ ධ්‍යානික විය. පංචක ක්‍රමයේ පස්වන ධ්‍යානයට මාර්ගයක් නැති බැවින් එය ලෞකික බව කියන ලදී. මෙසේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතව අරමුණු කරගෙන මෙය වදාරන ලදී. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම ඉතා පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි...

ဥပက္ကိလေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උපක්කිලේස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. ဗာလပဏ္ဍိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. බාලපණ්ඩිත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၄၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဗာလပဏ္ဍိတသုတ္တံ. တတ္ထ ဗာလလက္ခဏာနီတိ ဗာလော အယန္တိ ဧတေဟိ လက္ခိယတိ ဉာယတီတိ ဗာလလက္ခဏာနိ. တာနေဝ တဿ သဉ္ဇာနနကာရဏာနီတိ ဗာလနိမိတ္တာနိ. ဗာလဿ အပဒါနာနီတိ ဗာလာပဒါနာနိ[Pg.150]. ဒုစ္စိန္တိတစိန္တီတိ စိန္တယန္တော အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒမိစ္ဆာဒဿနဝသေန ဒုစ္စိန္တိတမေဝ စိန္တေတိ. ဒုဗ္ဘာသိတဘာသီတိ ဘာသမာနောပိ မုသာဝါဒါဒိဘေဒံ ဒုဗ္ဘာသိတမေဝ ဘာသတိ. ဒုက္ကဋကမ္မကာရီတိ ကရောန္တောပိ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ဒုက္ကဋကမ္မမေဝ ကရောတိ. တတြ စေတိ ယတ္ထ နိသိန္နော, တဿံ ပရိသတိ. တဇ္ဇံ တဿာရုပ္ပန္တိ တဇ္ဇာတိကံ တဒနုစ္ဆဝိကံ, ပဉ္စန္နံ ဝေရာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မကသမ္ပရာယိကအာဒီနဝပ္ပဋိသံယုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. တတြာတိ တာယ ကထာယ ကစ္ဆမာနာယ. ဗာလန္တိအာဒီနိ သာမိအတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ.

246. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය බාලපණ්ඩිත සූත්‍රයයි. එහි 'බාල ලක්ඛණානි' යනු මේ ලක්ෂණ වලින් 'මොහු අඥානයෙකි' යැයි හඳුනාගන්නා බැවින් බාල ලක්ෂණ නම් වේ. ඒවාම ඔහු හඳුනාගැනීමට හේතු වන බැවින් 'බාල නිමිත්ත' නම් වේ. අඥානයාගේ ක්‍රියා කලාපයන් බැවින් 'බාල ආපදාන' නම් වේ. 'දුච්චින්තිත චින්තී' යනු සිතන කල්හි අභිජ්ඣා, ව්‍යාපාද හා මිච්ඡා දිට්ඨි වශයෙන් නරක දේම සිතීමයි. 'දුබ්භාසිත භාසී' යනු කතා කරන කල්හිද මුසාවාදාදී ප්‍රභේද ඇති නරක වචනම කතා කිරීමයි. 'දුක්කට කම්මකාරී' යනු කටයුතු කරන කල්හිද ප්‍රාණාතිපාතාදී වශයෙන් අකුසල්ම සිදු කිරීමයි. 'තත්‍ර ච' යනු යම් පිරිසක වාඩි වී සිටින විට ය. 'තජ්ජං තස්සාරුප්පං' යනු අඥානයාගේ ස්වභාවයට අනුරූප වූ, පංච වෛරයන්ගේ (අකුසල්වල) දිට්ඨධම්මවේදනීය හා සම්පරායික ආදීනවයන්ට අදාළ කතා පවසයි යන්න අදහසයි. 'තත්‍ර' යනු එම කතාව පවසන කල්හි ය. 'බාලං' යනාදී පද සාමි අර්ථයෙහි (අයිතිය පෙන්වීමේදී) යෙදෙන උපයෝග විභක්ති වචනයන් ය.

၂၄၈. ဩလမ္ဗန္တီတိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ, ဩလမ္ဗနာဒိအာကာရေန ဟိ တာနိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ပထဝိယာ ဩလမ္ဗန္တီတိ ပထဝိတလေ ပတ္ထရန္တိ. သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပတ္ထရဏာကာရောယေဝ ဟေသ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ဗာလဿာတိ တသ္မိံ ဥပဋ္ဌာနာကာရေ အာပါထဂတေ ဗာလဿ ဧဝံ ဟောတိ.

248. 'ඔලම්බන්ති' යනු (මරණාසන්නයේදී) ඉදිරියට පැමිණෙයි. ඉතිරි පද දෙකද එයටම පර්යාය පද වේ. එල්ලෙන ආකාරයෙන් අරමුණු ඉදිරිපත් වන බැවින් මෙසේ වදාරන ලදී. 'පඨවියං ඔලම්බන්ති' යනු පෘථිවි තලයේ පැතිර පවතී යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකද එයටම පර්යාය පද වේ. එය පැතිරෙන ස්වභාවයම පෙන්වයි. 'තත්‍ර, භික්ඛවේ, බාලස්ස' යනු මහණෙනි, අඥානයාට ඒ අරමුණ විද්‍යමාන වූ කල්හි මෙසේ සිතෙයි.

၂၄၉. ဧတဒဝေါစာတိ အနုသန္ဓိကုသလော ဘိက္ခု ‘‘နိရယဿ ဥပမာ ကာတုံ န သက္ကာ’’တိ န ဘဂဝါ ဝဒတိ, ‘‘န သုကရာ’’တိ ပန ဝဒတိ, န သုကရံ ပန သက္ကာ ဟောတိ ကာတုံ, ဟန္ဒာဟံ ဒသဗလံ ဥပမံ ကာရာပေမီတိ စိန္တေတွာ ဧတံ ‘‘သက္ကာ, ဘန္တေ’’တိ ဝစနံ အဝေါစ. ဟနေယျုန္တိ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဂမနဝသေန ယထာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဒွေ ပဟာရာ နိပတန္တိ, ဧဝံ ဟနေယျုံ. တေနဿ ဒွေ ဝဏမုခသတာနိ ဟောန္တိ. ဣတော ဥတ္တရိပိ ဧသေဝ နယော.

249. 'ඒතදවෝච' යනු අනුසන්ධියෙහි දක්ෂ භික්ෂුවක්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'නිරයෙහි උපමාවක් කළ නොහැක' යැයි නොවදාරන බැවින්ද, 'එය පහසු නැත' යැයි පමණක් වදාරන බැවින්ද, අපහසු වුවද කළ හැකි බැවින් 'මම දසබලයන් ලවා උපමාවක් කරවා ගන්නෙමි' යි සිතා 'ස්වාමීනි, කළ හැකි නේද?' යි පැවසීය. 'හනෙය්‍යුං' යනු විදගෙන යන ආකාරයට එකම ස්ථානයක හෙල්ල පහරවල් දෙකක් වැටෙන්නාක් මෙන් පහර දෙන්නාහු ය. ඉන් ඔහුට තුවාල මුවවල් දෙසියයක් ඇති වේ. මෙතැන් සිට ඉදිරියටද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

၂၅၀. ပါဏိမတ္တန္တိ အန္တောမုဋ္ဌိယံ ဌပနမတ္တံ. သင်္ခမ္ပိ န ဥပေတီတိ ဂဏနမတ္တမ္ပိ န ဂစ္ဆတိ. ကလဘာဂမ္ပီတိ သတိမံ ကလံ သဟဿိမံ ကလံ သတသဟဿိမံ ဝါ ကလံ ဥပဂစ္ဆတီတိပိ ဝတ္တဗ္ဗတံ န ဥပေတိ. ဥပနိဓမ္ပီတိ ဥပနိက္ခေပနမတ္တမ္ပိ န ဥပေတိ, ဩလောကေန္တဿ ဩလောကိတမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ. တတ္တံ အယောခိလန္တိ တိဂါဝုတံ အတ္တဘာဝံ သမ္ပဇ္ဇလိတာယ လောဟပထဝိယာ ဥတ္တာနကံ နိပဇ္ဇာပေတွာ တဿ ဒက္ခိဏဟတ္ထေ တာလပ္ပမာဏံ အယသူလံ ပဝေသေန္တိ, တထာ ဝါမဟတ္ထာဒီသု. ယထာ စ ဥတ္တာနကံ နိပဇ္ဇာပေတွာ, ဧဝံ ဥရေနပိ ဒက္ခိဏပဿေနပိ ဝါမပဿေနပိ နိပဇ္ဇာပေတွာ တံ ကမ္မကာရဏံ ကရောန္တိယေဝ. သံဝေသေတွာတိ သမ္ပဇ္ဇလိတာယ လောဟပထဝိယာ တိဂါဝုတံ အတ္တဘာဝံ နိပဇ္ဇာပေတွာ. ကုဌာရီဟီတိ မဟတီဟိ ဂေဟဿ ဧကပက္ခဆဒနမတ္တာဟိ ကုဌာရီဟိ တစ္ဆန္တိ. လောဟိတံ နဒီ ဟုတွာ သန္ဒတိ, လောဟပထဝိတော ဇာလာ ဥဋ္ဌဟိတွာ တစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဂဏှန္တိ. မဟာဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တစ္ဆန္တာ [Pg.151] ပန သုတ္တာဟတံ ကရိတွာ ဒါရူ ဝိယ အဋ္ဌံသမ္ပိ ဆဠံသမ္ပိ ကရောန္တိ. ဝါသီဟီတိ မဟာသုပ္ပပမာဏာဟိ ဝါသီဟိ. တာဟိ တစ္ဆန္တာ တစတော ယာဝ အဋ္ဌီနိ သဏိကံ တစ္ဆန္တိ, တစ္ဆိတံ တစ္ဆိတံ ပဋိပါကတိကံ ဟောတိ. ရထေ ယောဇေတွာတိ သဒ္ဓိံ ယုဂယောတ္တပဉ္စရစက္ကကုဗ္ဗရပါစနေဟိ သဗ္ဗတော သမ္ပဇ္ဇလိတေ ရထေ ယောဇေတွာ. မဟန္တန္တိ မဟာကူဋာဂါရပ္ပမာဏံ. အာရောပေန္တီတိ သမ္ပဇ္ဇလိတေဟိ အယမုဂ္ဂရေဟိ ပေါထေန္တာ အာရောပေန္တိ. သကိမ္ပိ ဥဒ္ဓန္တိ သုပက္ကုထိတာယ ဥက္ခလိယာ ပက္ခိတ္တတဏ္ဍုလာ ဝိယ ဥဒ္ဓံ အဓော တိရိယဉ္စ ဂစ္ဆတိ.

250. 'පාණිමත්තං' යනු මිටක් ඇතුළත තැබිය හැකි ප්‍රමාණයේ ගලකි. 'සංඛම්පි න උපේති' යනු ගණනය කිරීමකටවත් නොපැමිණෙයි. 'කලභාගම්පි' යනු සියයෙන් පංගුවක්, දහසින් පංගුවක් හෝ ලක්ෂයෙන් පංගුවක් යැයි කීමට පවා නොහැකි තරම් අතිශයින් ස්වල්ප වේ. 'උපනිධම්පි' යනු සැසඳීමකටවත් ලක් නොවේ, බලන්නෙකුට බලන මාත්‍රයක්වත් නැත. 'තත්තං අයෝඛිලං' යනු ගව් තුනක් දිගු වූ ශරීරය ගිනියම් වූ යකඩ පොළොවෙහි උඩුබැලි අතට නිදි කරවා, ඔහුගේ දකුණු අතෙහි තල් කඳක් පමණ වූ යකඩ හුලක් බස්වති, වම් අත ආදියේද එසේමය. උඩුබැලි අතට නිදිකරවා වද දෙන්නාක් මෙන්, පපුව පැත්තටද, දකුණු ඇලයට හා වම් ඇලයටද නිදිකරවා එම පස්වැදෑරුම් වද දෙන්නාහුමය. 'සංවේසෙත්වා' යනු ගිනියම් වූ යකඩ පොළොවෙහි ගව් තුනක් පමණ වූ ශරීරය නිදි කරවා ය. 'කුඨාරීහි' යනු නිවසක එක් වහලක් පමණ වන විශාල පොරෝ වලින් සිඳිති. ලේ ගංගාවක් මෙන් ගලා යයි, යකඩ පොළොවෙන් ගිනි දැල් පැන නැගී ඒ සිඳින ලද ස්ථාන දවයි. මහා දුක් උපදී. සිඳින්නාහු නූල් ඇද ලීයක් ඉරන්නාක් මෙන් අටැස්ව හෝ සයැස්ව සිඳිති. 'වාසීහි' යනු විශාල කුළු ප්‍රමාණයේ වෑ පොරෝ වලිනි. ඒවායින් සිඳින්නාහු සමේ සිට ඇටය දක්වා සෙමින් සිඳිති. සිඳින සිඳින තැන නැවත ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් වෙයි. 'රථේ යොජෙත්වා' යනු වියගස්, රැහැන්, රිය කූඩු, රෝද හා තෝත්තු ආදියෙන් යුක්තව සතර දිගින්ම ඇවිළෙන රියක යොදා ය. 'මහන්තං' යනු මහා කූටාගාරයක් බඳු ගිනි අඟුරු කන්දකි. 'ආරෝපෙන්ති' යනු ගිනියම් වූ යකඩ මුගුරු වලින් තළමින් ඒ මතට නංවති. 'සකිම්පි උද්ධං' යනු හොඳින් උතුරන සැළියක දැමූ සහල් මෙන් උඩටත්, යටටත්, හරහටත් පෙරළෙමින් තැවෙයි.

ဘာဂသော မိတောတိ ဘာဂေ ဌပေတွာ ဌပေတွာ ဝိဘတ္တော. ပရိယန္တောတိ ပရိက္ခိတ္တော. အယသာတိ ဥပရိ အယပဋ္ဋေန ဆာဒိတော.

'භාගසො මිතො' යනු කොටස් වලට බෙදා වෙන් කරන ලද්දකි. 'පරියන්තො' යනු වට කරන ලද්දකි. 'අයසා' යනු ඉහළින් යකඩ තහඩු වලින් වසන ලද්දකි.

သမန္တာ ယောဇနသတံ ဖရိတွာ တိဋ္ဌတီတိ ဧဝံ ဖရိတွာ တိဋ္ဌတိ, ယထာ သမန္တာ ယောဇနသတေ ဌာနေ ဌတွာ ဩလောကေန္တဿ အက္ခီနိ ယမကဂေါဠကာ ဝိယ နိက္ခမန္တိ.

'සමන්තා යෝජනසතං ඵරිත්වා තිට්ඨති' යනු හාත්පස යොදුන් සියයක් පුරා පැතිර පවතී. යොදුන් සියයක් ඈත සිට බලන්නෙකුගේ වුවද ඇස් (ගින්නෙහි තේජස නිසා) ගැලවී එළියට එන තරම් දරුණු ලෙස පැතිර පවතී.

န သုကရာ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုန္တိ နိရယော နာမ ဧဝမ္ပိ ဒုက္ခော ဧဝမ္ပိ ဒုက္ခောတိ ဝဿသတံ ဝဿသဟဿံ ကထေန္တေနာပိ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ကထေတုံ န သုကရာတိ အတ္ထော.

'න සුකරා අක්ඛානේන පාපුණිතුං' යනු නිරය නම් මෙසේ මෙසේ වූ දුක් ඇත්තකි, මෙසේ මෙසේ වූ දුක් ඇත්තකි යනුවෙන් වසර සියයක් දහසක් කීවත් එහි කෙළවර දැක විස්තර කිරීම පහසු නැත යන්න අර්ථයයි.

၂၅၁. ဒန္တုလ္လေဟကန္တိ ဒန္တေဟိ ဥလ္လေဟိတွာ, လုဉ္စိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရသာဒေါတိ ရသဂေဓေန ပရိဘုတ္တရသော.

251. 'දන්තුල්ලේහකං' යනු දත් වලින් සූරා, උදුරා දැමීම යැයි කියන ලදී. 'රසාදෝ' යනු රසයට ඇති ගිජු බව නිසා පෙර භවයන්හි රස විඳින ලද්දා වූ අඥානයා ය.

၂၅၂. အညမညခါဒိကာတိ အညမညခါဒနံ.

252. 'අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකා' යනු එකිනෙකා කා දැමීමයි.

ဒုဗ္ဗဏ္ဏောတိ ဒုရူပေါ. ဒုဒ္ဒသိကောတိ ဒါရကာနံ ဘယာပနတ္ထံ ကတယက္ခော ဝိယ ဒုဒ္ဒသော. ဩကောဋိမကောတိ လကုဏ္ဍကော ပဝိဋ္ဌဂီဝေါ မဟောဒရော. ကာဏောတိ ဧကက္ခိကာဏော ဝါ ဥဘယက္ခိကာဏော ဝါ. ကုဏီတိ ဧကဟတ္ထကုဏီ ဝါ ဥဘယဟတ္ထကုဏီ ဝါ. ပက္ခဟတောတိ ပီဌသပ္ပီ. သော ကာယေနာတိ ဣဒမဿ ဒုက္ခာနုပဗန္ဓဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ.

'දුබ්බණ්ණො' යනු විරූපී වූයේය. 'දුද්දසිකො' යනු කුඩා දරුවන් බිය ගැන්වීමට සෑදූ යක්ෂයෙකු මෙන් දැකීමට අප්‍රසන්න වූයේය. 'ඔකොටිමකො' යනු මිටි ශරීරයක් ඇති, ගිලුණු බෙල්ලක් ඇති, විශාල උදරයක් ඇති තැනැත්තා ය. 'කාණො' යනු එක් ඇසක් හෝ ඇස් දෙකම නොපෙනෙන තැනැත්තා ය. 'කුණී' යනු එක් අතක් හෝ අත් දෙකම වකුටු වූ තැනැත්තා ය. 'පක්ඛහතො' යනු අංශභාගය වැළඳී බිම ඇදෙන (පිළිකන්නාක් බඳු) තැනැත්තා ය. 'සෝ කායේන' යනු ඔහුට ශරීරය නිසා වන ඒ දුකෙහි අඛණ්ඩ පැවැත්ම දැක්වීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

ကလိဂ္ဂဟေနာတိ ပရာဇယေန. အဓိဗန္ဓံ နိဂစ္ဆေယျာတိ ယသ္မာ ဗဟုံ ဇိတော သဗ္ဗသာပတေယျမ္ပိဿ နပ္ပဟောတိ, တသ္မာ အတ္တနာပိ ဗန္ဓံ နိဂစ္ဆေယျ. ကေဝလာ ပရိပူရာ ဗာလဘူမီတိ ဗာလော တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ ပူရေတွာ [Pg.152] နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ, တတ္ထ ပက္ကာဝသေသေန မနုဿတ္တံ အာဂတော ပဉ္စသု နီစကုလေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပုန တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ ပူရေတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတီတိ အယံ သကလာ ပရိပုဏ္ဏာ ဗာလဘူမိ.

කලිග්ගහේන යනු පරාජය වීමෙනි. ‘අධිබන්ධං නිගච්ඡෙය්‍ය’ යනු යම් හෙයකින් සූදුවෙන් බොහෝ සේ පරාජය වූවෙකුට තම සියලු වස්තුව පවා ණය පියවීමට ප්‍රමාණවත් නොවේ ද, එවිට ඔහු තමාගේ ශරීරය පවා බන්ධනයට (වහල්භාවයට) පත් කර ගන්නේ යම් සේද එලෙසිනි. ‘කේවල පරිපූරා බාලභූමි’ යනු අඥාන පුද්ගලයා අකුසල් තුනක් සම්පූර්ණ කොට නිරයේ උපත ලබයි. එහිදී විපාක විඳ අවසානයේ ඉතිරි වූ කර්ම බලයෙන් නැවත මනුෂ්‍ය ලෝකයට පැමිණ, කුල පහකට (චණ්ඩාල ආදී පහත් කුලවලට) අයත් වී උපත ලබා, නැවතත් අකුසල් තුනක් සම්පූර්ණ කොට නිරයේම උපත ලබයි. මෙය මුළුමනින්ම සම්පූර්ණ වූ බාල භූමියයි.

၂၅၃. ပဏ္ဍိတလက္ခဏာနီတိအာဒိ ဝုတ္တာနုသာရေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သုစိန္တိတစိန္တီတိအာဒီနိ စေတ္ထ မနောသုစရိတာဒီနံ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗာနိ.

253. පණ්ඩිත ලක්ෂණ ආදිය පූර්වෝක්ත ක්‍රමයටම තේරුම් ගත යුතුය. මෙහි සඳහන් වන ‘සුචින්තිත චින්තී’ ආදී වචන අනභිජ්ඣා, අව්‍යාපාද හා සම්මා දිට්ඨි යන මනෝ සුචරිතයන්ගේ බලයෙන් ගළපා ගත යුතුය.

စက္ကရတနဝဏ္ဏနာ

සක්විති රුවණ පිළිබඳ විස්තරය.

၂၅၆. သီသံ နှာတဿာတိ သီသေန သဒ္ဓိံ ဂန္ဓောဒကေန နှာတဿ. ဥပေါသထိကဿာတိ သမာဒိန္နဥပေါသထင်္ဂဿ. ဥပရိပါသာဒဝရဂတဿာတိ ပါသာဒဝရဿ ဥပရိ ဂတဿ သုဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ပါသာဒဝရဿ ဥပရိ မဟာတလေ သိရီဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ သီလာနိ အာဝဇ္ဇန္တဿ. တဒါ ကိရ ရာဇာ ပါတောဝ သတသဟဿံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ မဟာဒါနံ ဒတွာ ပုနပိ သောဠသဟိ ဂန္ဓောဒကဃဋေဟိ သီသံ နှာယိတွာ ကတပါတရာသော သုဒ္ဓံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ဧကံသံ ကတွာ ဥပရိပါသာဒဿ သိရီသယနေ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိသိန္နော အတ္တနော ဒါနမယပုညသမုဒယံ အာဝဇ္ဇေတွာ နိသီဒတိ, အယံ သဗ္ဗစက္ကဝတ္တီနံ ဓမ္မတာ.

256. ‘සීසං න්හාතස්ස’ යනු හිස පවා සුවඳ පැනින් ස්නානය කළ සක්විති රජුට ය. ‘උපොසථිකස්ස’ යනු අෂ්ටාංග උපෝසථ ශීලය සමාදන් වූ රජුට ය. ‘උපරිපාසාදවරගතස්ස’ යනු උතුම් ප්‍රාසාදය මතුපිටට ගිය රජුට ය. ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කොට උතුම් ප්‍රාසාදය මතුපිට මහතලයේ පිහිටි සිරිගැබට ඇතුළු වී සිල් ගුණ ආවර්ජනය කරන සක්විති රජුට ය. එසමයෙහි රජු උදෑසනම ලක්ෂයක් ධනය වියදම් කර මහා දානයක් දී, නැවතත් සුවඳ පැනින් පිරුණු කළගෙඩි දහසයකින් හිස පවා ස්නානය කොට, උදෑසන ආහාරය ගෙන, පිරිසිදු උතුරු සළුවක් එකාංශ කොට පොරවා, ප්‍රාසාදය මතුපිට ශ්‍රී ශයනයෙහි පර්යංකයෙන් වාඩි වී, තමා කළ දානමය පින් සමූහය මෙනෙහි කරමින් සිටියි. මෙය සියලු සක්විති රජවරුන්ගේ ධර්මතාවයකි.

တေသံ တံ အာဝဇ္ဇန္တာနံယေဝ ဝုတ္တပ္ပကာရပုညကမ္မပစ္စယံ ဥတုသမုဋ္ဌာနံ နီလမဏိသံဃာဋသဒိသံ ပါစီနသမုဒ္ဒဇလတလံ ဆိန္ဒမာနံ ဝိယ အာကာသံ အလင်္ကုရုမာနံ ဝိယ ဒိဗ္ဗံ စက္ကရတနံ ပါတုဘဝတိ. တယိဒံ ဒိဗ္ဗာနုဘာဝယုတ္တတ္တာ ဒိဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. သဟဿံ အဿ အရာနန္တိ သဟဿာရံ. သဟ နေမိယာ သဟ နာဘိယာ စာတိ သနေမိကံ သနာဘိကံ. သဗ္ဗေဟိ အာကာရေဟိ ပရိပူရန္တိ သဗ္ဗာကာရပရိပူရံ.

එම පින් සමූහය මෙනෙහි කරන ඔවුන්ට, පූර්වෝක්ත පින්කම් හේතුවෙන් හටගත්, ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍ය රාශියක් වැනි වූ, පෙරදිග සාගර ජල තලය කපාගෙන එන්නාක් වැනි වූ ද, අහස අලංකාර කරන්නාක් වැනි වූ ද දිව්‍යමය වූ සක්විති රුවණ පහළ වෙයි. එය දිව්‍යමය ආනුභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ‘දිව්‍ය’ (දිබ්බං) යයි කියනු ලැබේ. එහි අරවල් දහසක් ඇති බැවින් එය ‘සහස්සාර’ නම් වේ. නිමිය (රෝදයේ වටය) සහ පෙබෝරුව (මැද කොටස) සහිත බැවින් එය ‘සනෙමික’ සහ ‘සනාභික’ නම් වේ. සියලු අංගයන්ගෙන් සම්පූර්ණ බැවින් එය ‘සබ්බකාරපරිපූර’ නම් වේ.

တတ္ထ စက္ကဉ္စ တံ ရတိဇနနဋ္ဌေန ရတနဉ္စာတိ စက္ကရတနံ. ယာယ ပန တံ နာဘိယာ ‘‘သနာဘိက’’န္တိ ဝုတ္တံ, သာ ဣန္ဒနီလမဏိမယာ ဟောတိ. မဇ္ဈေ ပနဿာ ရဇတမယာ ပနာဠိ, ယာယ သုဒ္ဓသိနိဒ္ဓဒန္တပန္တိယာ ဟသမာနံ ဝိယ ဝိရောစတိ. မဇ္ဈေ ဆိဒ္ဒေန ဝိယ စန္ဒမဏ္ဍလေန ဥဘောသုပိ ဗာဟိရန္တေသု ရဇတပဋ္ဋေန ကတပရိက္ခေပေါ ဟောတိ. တေသု ပနဿာ နာဘိပနာဠိ ပရိက္ခေပပဋ္ဋေသု ယုတ္တဋ္ဌာနေ ပရိစ္ဆေဒလေခါ သုဝိဘတ္တာဝ ဟုတွာ ပညာယန္တိ. အယံ တာဝဿ နာဘိယာ သဗ္ဗာကာရပရိပူရတာ.

මෙහි ප්‍රීතිය උපදවන අර්ථයෙන් ‘චක්ක’ ද, උතුම් වූ බැවින් ‘රතන’ ද වන බැවින් එය ‘චක්කරතන’ නම් වේ. ‘සනාභික’ යයි කියනු ලබන එහි පෙබෝරුව ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයෙන් නිමවා ඇත. එහි මධ්‍යයෙහි රිදියෙන් නිමවූ සිදුරක් ඇත. එය ඉතා පිරිසිදු, සිනිඳු දත් පෙළකින් සිනාසෙන්නාක් මෙන් බබළයි. සඳ මඩලක් බඳු වූ මධ්‍ය සිදුර වටා පිටතින් රිදි පටියකින් වට කර ඇත. ඒ පෙබෝරු සිදුරු වටා ඇති රිදි පටිවල සුදුසු ස්ථානයන්හි සීමා රේඛාවන් මැනවින් බෙදා දක්වා ඇත. මෙය එහි පෙබෝරුවේ ඇති සර්වාංග සම්පූර්ණ බවයි.

ယေဟိ [Pg.153] ပန တံ အရေဟိ ‘‘သဟဿာရ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တေ သတ္တရတနမယာ သူရိယရသ္မိယော ဝိယ ပဘာသမ္ပန္နာ ဟောန္တိ. တေသမ္ပိ ဃဋမဏိကပရိစ္ဆေဒလေခါဒီနိ သုဝိဘတ္တာနေဝ ပညာယန္တိ. အယမဿ အရာနံ သဗ္ဗာကာရပရိပူရတာ.

‘සහස්සාර’ යයි කියනු ලබන එහි අරවල් දහස සප්ත රත්නයෙන් නිමවා ඇති අතර ඒවා සූර්ය රශ්මිය මෙන් දීප්තිමත් ය. ඒවායෙහි ද කැටයම්, මැණික් හා සීමා රේඛාවන් මැනවින් වෙන් වෙන්ව දක්නට ලැබේ. මෙය එහි අරවල්වල ඇති සර්වාංග සම්පූර්ණ බවයි.

ယာယ ပန တံ နေမိယာ သဟ ‘‘သနေမိက’’န္တိ ဝုတ္တံ, သာ ဗာလသူရိယရသ္မိကလာပသိရိံ အဝဟသမာနာ ဝိယ သုရတ္တသုဒ္ဓသိနိဒ္ဓပဝါဠမယာ ဟောတိ. သန္ဓီသု ပနဿာ သဉ္ဈာရာဂသဿိရိကရတ္တဇမ္ဗောနဒပဋ္ဋာ ဝဋ္ဋပရိစ္ဆေဒလေခါ စ သုဝိဘတ္တာ ပညာယန္တိ. အယမဿ နေမိယာ သဗ္ဗာကာရပရိပူရတာ.

‘සනෙමික’ යයි කියනු ලබන එහි නිමිය අලුත උදා වූ හිරු කිරණ මෙන් ඉතා රතු පැහැති පිරිසිදු සිනිඳු පබළුවලින් නිමවා ඇත. එහි සන්ධිස්ථානයන්හි සන්ධ්‍යා කාලයේ අහසේ පැහැය ගත් රන්වන් රත්රන් පටි හා වටකුරු රේඛාවන් මැනවින් බෙදා දක්වා ඇත. මෙය එහි නිමියේ ඇති සර්වාංග සම්පූර්ණ බවයි.

နေမိမဏ္ဍလပိဋ္ဌိယံ ပနဿ ဒသန္နံ ဒသန္နံ အရာနမန္တရေ ဓမနဝံသော ဝိယ အန္တောသုသိရော ဆိဒ္ဒမဏ္ဍလစိတ္တော ဝါတဂါဟီ ပဝါဠဒဏ္ဍော ဟောတိ, ယဿ ဝါတေန ပဟရိတဿ သုကုသလသမန္နာဟတဿ ပဉ္စင်္ဂိကတူရိယဿ ဝိယ သဒ္ဒေါ ဝဂ္ဂု စ ရဇနီယော စ ကမနီယော စ ဟောတိ. တဿ ခေါ ပန ပဝါဠဒဏ္ဍဿ ဥပရိ သေတစ္ဆတ္တံ, ဥဘောသု ပဿေသု သမောသရိတကုသုမဒါမပန္တိယောတိ ဧဝံ သမောသရိတကုသုမဒါမပန္တိသတဒွယပရိဝါရေန သေတစ္ဆတ္တသတဓာရိနာ ပဝါဠဒဏ္ဍသတေန သမုပသောဘိတနေမိပရိက္ခေပဿ ဒွိန္နမ္ပိ နာဘိပနာဠီနံ အန္တော ဒွေ သီဟမုခါနိ ဟောန္တိ, ယေဟိ တာလက္ခန္ဓပ္ပမာဏာ ပုဏ္ဏစန္ဒကိရဏကလာပသဿိရိကာ တရုဏရဝိသမာနရတ္တကမ္ဗလဂေဏ္ဍုကပရိယန္တာ အာကာသဂင်္ဂါဂတိသောဘံ အဘိဘဝမာနာ ဝိယ ဒွေ မုတ္တကလာပါ ဩလမ္ဗန္တိ, ယေဟိ စက္ကရတနေန သဒ္ဓိံ အာကာသေ သမ္ပရိဝတ္တမာနေဟိ တီဏိ စက္ကာနိ ဧကတော ပရိဝတ္တန္တာနိ ဝိယ ခါယန္တိ. အယမဿ သဗ္ဗသော သဗ္ဗာကာရပရိပူရတာ.

එහි නිමි වටයේ පිටුපස, අරවල් දහයෙන් දහයට අතරමැද, නළාවක් වැනි වූ, ඇතුළත සිදුරු සහිත, වාතය ඇතුළු වන පබළු දණ්ඩක් ඇත. සුළඟ වැදෙන විට ඉතා දක්ෂ තූර්ය වාදකයෙකු වයන පංචාංගික තූර්ය නාදයක් මෙන් මිහිරි වූ ද, ආශ්වාදජනක වූ ද, සිත්ගන්නාසුලු වූ ද හඬක් ඉන් නිකුත් වේ. එම පබළු දණ්ඩට ඉහළින් සේසතක් ඇති අතර දෙපස මල්දම් එල්ලා ඇත. මෙලෙස මල්දම් දෙසියයකින් හා සේසත් සියයකින් යුත් පබළු දඬු සියයකින් නිමිය අලංකාර කර ඇත. පෙබෝරු නළයේ ඇතුළත සිංහ මුඛ දෙකක් ඇති අතර, තල් කඳක් පමණ විශාල වූ, පූර්ණ චන්ද්‍ර කිරණ මෙන් සුදු වූ, උදා හිරු මෙන් රතු පැහැති කම්බිලි පන්දු කෙළවර ඇති මුතු දැල් දෙකක් ඉන් පහළට එල්ලෙයි. සක්විති රුවණ අහසේ කැරකෙන විට එම මුතු දැල් ද කැරකෙන බැවින් රෝද තුනක් එකවර කැරකෙන්නාක් මෙන් පෙනේ. මෙය එහි සෑම අයුරින්ම ඇති සර්වාංග සම්පූර්ණ බවයි.

တံ ပနေတံ ဧဝံ သဗ္ဗာကာရပရိပူရံ ပကတိယာ သာယမာသဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ အတ္တနော အတ္တနော ဃရဒွါရေ ပညတ္တာသနေသု နိသီဒိတွာ ပဝတ္တကထာသလ္လာပေသု မနုဿေသု ဝီထိစတုက္ကာဒီသု ကီဠမာနေ ဒါရကဇနေ နာတိဥစ္စေန နာတိနီစေန ဝနသဏ္ဍမတ္ထကာသန္နေန အာကာသပ္ပဒေသေန ဥပသောဘယမာနံ ဝိယ ရုက္ခသာခဂ္ဂါနိ, ဒွါဒသယောဇနတော ပဋ္ဌာယ သုယျမာနေန မဓုရဿရေန သတ္တာနံ သောတာနိ ဩဓာပယမာနံ ယောဇနတော ပဋ္ဌာယ နာနပ္ပဘာသမုဒယသမုဇ္ဇလေန ဝဏ္ဏေန နယနာနိ သမာကဍ္ဎန္တံ [Pg.154] ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ပုညာနုဘာဝံ ဥဂ္ဃောသယန္တံ ဝိယ ရာဇဓာနိအဘိမုခံ အာဂစ္ဆတိ.

සර්වාංග සම්පූර්ණ වූ එම සක්විති රුවණ, සාමාන්‍ය මිනිසුන් රාත්‍රී ආහාර ගෙන තම තම නිවෙස් දොරකඩ අසුන්ගෙන කතාබස් කරමින් සිටින විට ද, දරුවන් මංසන්ධිවල සෙල්ලම් කරමින් සිටින විට ද, ඉතා උස් නොවූ ද ඉතා පහත් නොවූ ද වනාන්තර මට්ටමින් අහස අලංකාර කරමින්, ගස් අතුවල වැදෙන්නාක් මෙන්, යොදුන් දොළසක සිට ඇසෙන මිහිරි හඬින් සත්ත්වයන්ගේ කන් පිනවමින්, යොදුනක සිට පෙනෙන නන්විධ දීප්තිමත් වර්ණයන්ගෙන් දෑස් පිනවමින්, සක්විති රජුගේ පින් මහිමය ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන් රාජධානිය දෙසට පැමිණෙයි.

အထ တဿ စက္ကရတနဿ သဒ္ဒဿဝနေနေဝ ‘‘ကုတော နု ခေါ, ကဿ နု ခေါ အယံ သဒ္ဒေါ’’တိ အာဝဇ္ဇိတဟဒယာနံ ပုရတ္ထိမဒိသံ ဩလောကယမာနာနံ တေသံ မနုဿာနံ အညတရော အညတရံ ဧဝမာဟ – ‘‘ပဿ ဘော အစ္ဆရိယံ, အယံ ပုဏ္ဏစန္ဒော ပုဗ္ဗေ ဧကော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ, အဇ္ဇ ပန အတ္တဒုတိယော ဥဂ္ဂတော, ဧတဉှိ ရာဇဟံသမိထုနံ ဝိယ ပုဏ္ဏစန္ဒမိထုနံ ပုဗ္ဗာပရိယေန ဂဂနတလံ အဘိလင်္ဃတီ’’တိ. တမညော အာဟ – ‘‘ကိံ ကထေသိ သမ္မ ကဟံ နာမ တယာ ဒွေ ပုဏ္ဏစန္ဒာ ဧကတော ဥဂ္ဂစ္ဆန္တာ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ, နနု ဧသ တပနီယရံသိဓာရော ပိဉ္ဆရကိရဏော ဒိဝါကရော ဥဂ္ဂတော’’တိ. တမညော သိတံ ကတွာ ဧဝမာဟ – ‘‘ကိံ ဥမ္မတ္တောသိ, နနု ခေါ ဣဒါနိမေဝ ဒိဝါကရော အတ္ထင်္ဂတော, သော ကထံ ဣမံ ပုဏ္ဏစန္ဒံ အနုဗန္ဓမာနော ဥဂ္ဂစ္ဆိဿတိ, အဒ္ဓါ ပနေတံ အနေကရတနပ္ပဘာသမုဇ္ဇလံ ဧကဿ ပုညဝတော ဝိမာနံ ဘဝိဿတီ’’တိ. တေ သဗ္ဗေပိ အပသာဒယန္တာ အညေ ဧဝမာဟံသု – ‘‘ကိံ ဗဟုံ ဝိပ္ပလပထ, နေဝေသ ပုဏ္ဏစန္ဒော, န သူရိယော န ဒေဝဝိမာနံ. န ဟေတေသံ ဧဝရူပါ သိရိသမ္ပတ္တိ အတ္ထိ, စက္ကရတနေန ပနေတေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ.

එවිට ඒ සක්විති රුවනෙහි හඬ ඇසීමෙන්ම "මේ ශබ්දය කොහෙන් එන එකක්ද, කාගේ ශබ්දයක්ද" කියා සිතමින් නැගෙනහිර දිශාව දෙස බලන ඒ මනුෂ්‍යයන් අතරින් එක් අයෙක් තවත් අයෙකුට මෙසේ කීවේය: "පින්වත, බලන්න! මෙය පුදුමයකි. පෙර කාලයේ පුර හඳ උදා වූයේ තනිවමය. නමුත් අද තමා හා සමාන තවත් හඳක් සමඟ (දෙදෙනෙකු වී) උදා වී ඇත. රාජ හංස ජෝඩුවක් මෙන් මේ පුර හඳවල් දෙක එකිනෙක පරයමින් අහස් තලයෙහි පියාසර කරති." එවිට අනෙකා මෙසේ කීවේය: "යහළුවා, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? එකට උදා වන පුර හඳවල් දෙකක් ඔබ කොහේදී දැක තිබේද? සැබවින්ම මේ රන්වන් රැස් විහිදුවන, මොනර පිල් මෙන් විසිතුරු රැස් ඇති සූර්යයා උදා වී ඇති සැටියි." එවිට තවත් අයෙක් සිනාසෙමින් මෙසේ කීවේය: "ඔබට පිස්සුද? දැන්ම නේද සූර්යයා බැස ගියේ? ඒ සූර්යයා මේ පුර හඳ පසුපස ලුහුබඳිමින් කෙසේ නම් උදා වන්නේද? සැබවින්ම මෙය නොයෙක් රත්නයන්ගේ කාන්තියෙන් බබළන පින්වන්තයෙකුගේ දිව්‍ය විමානයක් විය යුතුයි." ඒ සියල්ලන්ගේම මත ප්‍රතික්ෂේප කරමින් තවත් පිරිසක් මෙසේ කීවෝය: "ඔබලා කුමට මෙතරම් බොරු කියවන්නහුද? මෙය පුර හඳක් නොවේ, සූර්යයාද නොවේ, දිව්‍ය විමානයක්ද නොවේ. ඔවුන්ට මෙවැනි මහා ශබ්ද සම්පත්තියක් නැත. සැබවින්ම මෙය සක්විති රුවනම විය යුතුය."

ဧဝံ ပဝတ္တသလ္လာပဿေဝ တဿ ဇနဿ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဩဟာယ တံ စက္ကရတနံ အဘိမုခံ ဟောတိ. တတော တေဟိ ‘‘ကဿ နု ခေါ ဣဒံ နိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တေ ဘဝန္တိ ဝတ္တာရော – ‘‘န ကဿစိ အညဿ, နနု အမှာကံ ရာဇာ ပူရိတစက္ကဝတ္တိဝတ္တော, တဿေတံ နိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ. အထ သော စ မဟာဇနော, ယော စ အညော ပဿတိ, သဗ္ဗော စက္ကရတနမေဝ အနုဂစ္ဆတိ. တမ္ပိ စက္ကရတနံ ရညောယေဝ အတ္ထာယ အတ္တနော အာဂတဘာဝံ ဉာပေတုကာမံ ဝိယ သတ္တက္ခတ္တုံ ပါကာရမတ္ထကေနေဝ နဂရံ အနုသံယာယိတွာ ရညော အန္တေပုရံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ အန္တေပုရဿ ဥတ္တရသီဟပဉ္ဇရအာသန္နေ ဌာနေ ယထာ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီဟိ သုခေန သက္ကာ ဟောတိ ပူဇေတုံ, ဧဝံ အက္ခာဟတံ ဝိယ တိဋ္ဌတိ.

මිනිසුන් මෙලෙස කතාබස් කරමින් සිටියදීම, ඒ සක්විති රුවන සඳ මඬල අතහැර රජමාලිගාව දෙසට අභිමුඛ විය. එවිට "මේ රුවන පහළ වූයේ කා වෙනුවෙන්ද" කියා විමසූ විට, ඇතැම්හු මෙසේ කියන්නෝ වූහ: "අපගේ රජතුමා හැර වෙන කවරෙකුටද? අපේ මහරජතුමා සක්විති රජෙකුගේ වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කළ උත්තමයෙකි, එබැවින් මෙය ඔහු වෙනුවෙන්ම පහළ විය." එවිට ඒ මහා ජනයා මෙන්ම එය දකින අන් සියල්ලෝද සක්විති රුවන පසුපසම ගියහ. ඒ සක්විති රුවනද තමා රජු උදෙසාම පැමිණි බව දැන්වීමට මෙන්, සත් වරක් නගර ප්‍රාකාරය මට්ටමින් නගරය වටා ගොස්, රජුගේ අන්තඃපුරය ප්‍රදක්ෂිණා කළේය. පසුව අන්තඃපුරයෙහි උතුරු දිශාවේ පිහිටි සිංහ පංජරය (කවුළුව) අසල, සුවඳ මල් ආදියෙන් පහසුවෙන් පූජා පැවැත්විය හැකි ස්ථානයක, අක්ෂයකට තබා ගැසූවාක් මෙන් නිසලව නතර විය.

ဧဝံ ဌိတဿ ပနဿ ဝါတပါနစ္ဆိဒ္ဒါဒီဟိ ပဝိသိတွာ နာနာဝိရာဂရတနပ္ပဘာသမုဇ္ဇလံ အန္တော ပါသာဒံ အလင်္ကုရုမာနံ ပဘာသမူဟံ ဒိသွာ ဒဿနတ္ထာယ သဉ္ဇာတာဘိလာသော ရာဇာ ဟောတိ. ပရိဇနောပိဿ ပိယဝစနပါဘတေန အာဂန္တွာ တမတ္ထံ နိဝေဒေတိ. အထ ရာဇာ ဗလဝပီတိပါမောဇ္ဇဖုဋသရီရော ပလ္လင်္ကံ [Pg.155] မောစေတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ သီဟပဉ္ဇရသမီပံ ဂန္တွာ တံ စက္ကရတနံ ဒိသွာ ‘‘သုတံ ခေါ ပန မေတ’’န္တိအာဒိကံ စိန္တနံ စိန္တေသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဒိသွာန ရညော ခတ္တိယဿ…ပေ… အဿံ နု ခေါ အဟံ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ’’တိ. တတ္ထ သော ဟောတိ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီတိ ကိတ္တာဝတာ စက္ကဝတ္တီ ဟောတိ? ဧကင်္ဂုလဒွင်္ဂုလမတ္တမ္ပိ စက္ကရတနေ အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပဝတ္တေ.

එසේ නතර වී ඇති ඒ සක්විති රුවනෙහි නොයෙක් වර්ණ ඇති රත්න කාන්තිය කවුළු සිදුරු තුළින් ඇතුළු වී මුළු මාලිගා අභ්‍යන්තරයම ඒකාලෝක කරන අයුරු දැක, රජතුමා එය දැකීමේ දැඩි කැමැත්තෙන් පසු විය. රජුගේ පිරිවර ජනයාද ප්‍රිය වචන නැමති තෑගි රැගෙන පැමිණ ඒ පුවත රජුට සැළ කළහ. එවිට බලවත් ප්‍රීතියෙන් හා සොම්නසින් සිරුර පිරී ගිය රජතුමා පර්යංකය ලිහිල් කොට ආසනයෙන් නැගිට, සිංහ පංජරය අසලට ගොස් ඒ සක්විති රුවන දැක, "මා මෙබඳු දෙයක් ගැන අසා ඇත" යනාදී වශයෙන් සිතන්නට විය. ඒ නිසාවෙන් "රජතුමා එය දැක... මා සක්විති රජෙකු වන්නෙම්ද" යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහි 'ඔහු සක්විති රජෙක් වෙයි' යනු කොපමණකින් සක්විති රජෙක් වේද යත්, සක්විති රුවන අඟලක් හෝ දෙකක් වැනි සුළු ප්‍රමාණයක් වුවද අහසට පැන නැගී භ්‍රමණය වන්නට වූ කල ඔහු සක්විති රජෙකු බවට පත් වේ.

ဣဒါနိ တဿ ပဝတ္တာပနတ္ထံ ယံ ကာတဗ္ဗံ တံ ဒဿေန္တော အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥဋ္ဌာယာသနာတိ နိသိန္နာသနတော ဥဋ္ဌဟိတွာ စက္ကရတနသမီပံ အာဂန္တွာ. ဘိင်္ကာရံ ဂဟေတွာတိ ဟတ္ထိသောဏ္ဍသဒိသပနာဠိံ သုဝဏ္ဏဘိင်္ကာရံ ဥက္ခိပိတွာ ဝါမဟတ္ထေန ဥဒကံ ဂဟေတွာ. ပဝတ္တတု ဘဝံ စက္ကရတနံ, အဘိဝိဇိနာတု ဘဝံ စက္ကရတနန္တိ. အနွဒေဝ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ သဒ္ဓိံ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယာတိ သဗ္ဗစက္ကဝတ္တီနဉှိ ဥဒကေန အဘိသိဉ္စိတွာ ‘‘အဘိဝိဇာနာတု ဘဝံ စက္ကရတန’’န္တိ ဝစနသမနန္တရမေဝ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ စက္ကရတနံ ပဝတ္တတိ, ယဿ ပဝတ္တိသမကာလမေဝ သော ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ နာမ ဟောတိ.

දැන් එම සක්විති රුවන ගමන් කරවීමට කළ යුතු දේ දක්වමින් "මහණෙනි, ඉක්බිති..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ආසනයෙන් නැගිට' යනු හිඳගෙන සිටි අසුනෙන් නැගිට සක්විති රුවන අසලට පැමිණීමයි. 'පැන් කෙණ්ඩිය ගෙන' යනු ඇතෙකුගේ සොඬක් වැනි නළයක් සහිත රන් කෙණ්ඩිය වම් අතින් ඔසවා, දකුණු අතින් ජලය ගෙන "පින්වත් සක්විති රුවන පෙරළේවා, පින්වත් සක්විති රුවන දිනේවා" යැයි කියා පැන් වැගිරීමයි. සියලු සක්විති රජවරුන් විසින් පැන් වත්කොට "පින්වත් සක්විති රුවන දිනේවා" යැයි කී සැනින්ම සක්විති රුවන අහසට පැන නැගී භ්‍රමණය වේ. යමෙකුගේ ඒ රුවන කැරකෙන්නට පටන් ගන්නා මොහොතේදීම ඒ රජතුමා 'සක්විති රජ' යන නාමය ලබයි.

ပဝတ္တေ ပန စက္ကရတနေ တံ အနုဗန္ဓမာနောဝ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ ယာနဝရံ အာရုယှ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ, အထဿ ဆတ္တစာမရာဒိဟတ္ထော ပရိဇနော စေဝ အန္တေပုရဇနော စ. တတော နာနပ္ပကာရကဉ္စုကကဝစာဒိသန္နာဟဝိဘူသိတေန ဝိဝိဓာဟရဏပ္ပဘာသမုဇ္ဇလိတေန သမုဿိတဒ္ဓဇပဋာကပဋိမဏ္ဍိတေန အတ္တနော အတ္တနော ဗလကာယေန သဒ္ဓိံ ဥပရာဇသေနာပတိ ပဘူတယောပိ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ရာဇာနမေဝ ပရိဝါရေန္တိ. ရာဇယုတ္တာ ပန ဇနသင်္ဂဟတ္ထံ နဂရဝီထီသု ဘေရိယော စရာပေန္တိ ‘‘တာတာ အမှာကံ ရညော စက္ကရတနံ နိဗ္ဗတ္တံ, အတ္တနော အတ္တနော ဝိဘဝါနုရူပေန မဏ္ဍိတပ္ပသာဓိတာ သန္နိပတထာ’’တိ. မဟာဇနော ပန ပကတိယာ စက္ကရတနသဒ္ဒေနေဝ သဗ္ဗကိစ္စာနိ ပဟာယ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီနိ အာဒါယ သန္နိပတိတောဝ, သောပိ သဗ္ဗော ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ရာဇာနမေဝ ပရိဝါရေတိ. ယဿ ယဿ ဟိ ရညာ သဒ္ဓိံ ဂန္တုကာမတာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော သော အာကာသဂတောဝ ဟောတိ. ဧဝံ ဒွါဒသယောဇနာယာမဝိတ္ထာရာ ပရိသာ ဟောတိ. တတ္ထ ဧကပုရိသောပိ ဆိန္နဘိန္နသရီရော ဝါ ကိလိဋ္ဌဝတ္ထော ဝါ နတ္ထိ. သုစိပရိဝါရော ဟိ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ. စက္ကဝတ္တိပရိသာ နာမ ဝိဇ္ဇာဓရပရိသာ ဝိယ အာကာသေ ဂစ္ဆမာနာ ဣန္ဒနီလမဏိတလေ [Pg.156] ဝိပ္ပကိဏ္ဏရတနသဒိသာ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အနွဒေဝ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ သဒ္ဓိံ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယာ’’တိ.

සක්විති රුවන භ්‍රමණය වන විට, සක්විති රජතුමා උතුම් යානයකට නැගී එය පසුපසම අහසට පැන නගියි. එවිට කුඩ සහ චාමර අතින් ගත් පිරිවරද අන්තඃපුර වැසියෝද ඔහු අනුව යති. ඉන්පසු නොයෙක් වර්ගයේ සන්නාහයන්ගෙන් සැරසුණු, විවිධ ආයුධවල කාන්තියෙන් බබළන, එසවූ කොඩිවලින් විසිතුරු වූ තම තම සේනාවන් සමඟ යුවරාජ, සේනාපති ආදීහුද අහසට පැන නැගී රජු පිරිවරා ගනිති. රාජ්‍ය නිලධාරීහුද ජනයාට සංග්‍රහ පිණිස "පින්වත්නි, අපේ රජතුමාට සක්විති රුවන පහළ වී ඇත, තම තමන්ගේ වත්කම් ප්‍රමාණයට සැරසී පැමිණ රැස්වෙන්න" යැයි පවසමින් නගර වීදිවල අණබෙර පවත්වති. මහා ජනයාද ස්වභාවයෙන්ම සක්විති රුවනෙහි හඬ ඇසීමෙන්ම තමන්ගේ සියලු වැඩ අතහැර, සුවඳ මල් ආදිය ගෙන රැස්වෙති. ඔවුන් සියල්ලෝද අහසට පැන නැගී රජු පිරිවරා ගනිති. සැබවින්ම, රජු සමඟ යෑමට කැමති වන යම් අයෙක් වේද, ඔහු අහසෙහිම රඳා පවතියි. මෙසේ සක්විති රජුගේ පිරිස දොළොස් යොදුනක් දිග හා පළල වෙයි. එහි තුවාල වූ ශරීර ඇති හෝ කිලිටි වස්ත්‍ර හැඳි හෝ එකදු පුද්ගලයෙක්වත් නැත. සක්විති රජු සැමවිටම පිරිසිදු පිරිවරක් ඇත්තෙකි. සක්විති රජුගේ පිරිස විද්‍යාධර පිරිසක් මෙන් අහසින් යන විට, ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍ය තලයක් මත විසිරුණු රත්නයන් මෙන් බබළයි. එබැවින් "සක්විති රජු සිවුරඟ සේනාව සමඟ..." යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

တမ္ပိ စက္ကရတနံ ရုက္ခဂ္ဂါနံ ဥပရူပရိ နာတိဥစ္စေန ဂဂနပဒေသေန ပဝတ္တတိ, ယထာ ရုက္ခာနံ ပုပ္ဖဖလပလ္လဝေဟိ အတ္ထိကာ တာနိ သုခေန ဂဟေတုံ သက္ကောန္တိ, ဘူမိယံ ဌိတာ ‘‘ဧသ ရာဇာ, ဧသ ဥပရာဇာ, ဧသ သေနာပတီ’’တိ သလ္လက္ခေတုံ သက္ကောန္တိ. ဌာနာဒီသုပိ ဣရိယာပထေသု ယော ယေန ဣစ္ဆတိ, သော တေနေဝ ဂစ္ဆတိ. စိတ္တကမ္မာဒိသိပ္ပပသုတာ စေတ္ထ အတ္တနော အတ္တနော ကိစ္စံ ကရောန္တာယေဝ ဂစ္ဆန္တိ. ယထေဝ ဟိ ဘူမိယံ, တထာ နေသံ သဗ္ဗကိစ္စာနိ အာကာသေ ဣဇ္ဈန္တိ. ဧဝံ စက္ကဝတ္တိပရိသံ ဂဟေတွာ တံ စက္ကရတနံ ဝါမပဿေန သိနေရုံ ပဟာယ သမုဒ္ဒဿ ဥပရိဘာဂေန အဋ္ဌယောဇနသဟဿပ္ပမာဏံ ပုဗ္ဗဝိဒေဟံ ဂစ္ဆတိ.

ඒ සක්විති රුවනද ගස් මුදුන්වලට මඳක් ඉහළින්, එතරම් උස නොවන අහස් ප්‍රදේශයක භ්‍රමණය වෙමින් ගමන් කරයි. එසේ ගමන් කරන්නේ ගස්වල මල්, පලතුරු සහ දලු අවශ්‍ය අයෙකුට ඒවා පහසුවෙන් නෙළා ගත හැකි වන පරිදිය. පොළොවේ සිටින අයට "මේ රජතුමාය, මේ යුවරාජයාය, මේ සේනාපතියාය" කියා හඳුනාගත හැකි පරිදි එය ගමන් කරයි. සිටගෙන සිටීම ආදී ඉරියව් අතුරින් යමෙක් යම් ඉරියව්වකින් යාමට කැමතිද, ඔහු එම ඉරියව්වෙන්ම ගමන් කරයි. චිත්‍ර ශිල්පය ආදී ශිල්පවල නිරත වූවෝද එහිදී තම තමන්ගේ වැඩ කරමින්ම ගමන් කරති. පොළොව මතදී යම් සේ වැඩකටයුතු සාර්ථක වේද, ඔවුන්ගේ සියලු වැඩකටයුතු අහසේදීද එලෙසම ඉටු වේ. මෙසේ සක්විති පිරිස පිරිවරාගත් ඒ සක්විති රුවන, වම් පසින් මහා මේරු පර්වතය අතහැර මුහුදට ඉහළින් යොදුන් අසූ දහසක් පමණ විශාල වූ පූර්වවිදේහ ද්වීපය කරා ගමන් කරයි.

တတ္ထ ယော ဝိနိဗ္ဗေဓေန ဒွါဒသယောဇနာယ ပရိက္ခေပတော ဆတ္တိံသယောဇနပရိသာယ သန္နိဝေသက္ခမော သုလဘာဟာရူပကရဏော ဆာယူဒကသမ္ပန္နော သုစိသမတလော ရမဏီယော ဘူမိဘာဂေါ, တဿ ဥပရိဘာဂေ တံ စက္ကရတနံ အာကာသေ အက္ခာဟတံ ဝိယ တိဋ္ဌတိ. အထ တေန သညာဏေန သော မဟာဇနော ဩတရိတွာ ယထာရုစိ နှာနဘောဇနာဒီနိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ ကရောန္တော ဝါသံ ကပ္ပေတိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မိံ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေ, ပဒေသေ တံ စက္ကရတနံ ပတိဋ္ဌာတိ, တတ္ထ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ ဝါသံ ဥပေတိ သဒ္ဓိံ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယာ’’တိ.

එහි, විනිවිද යන පරිදි යොදුන් දොළසක් වූ ද, වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් තිස්හයක් වූ ද පිරිසට වාසය කිරීමට සුදුසු වූ, ආහාර පාන හා උපකරණ පහසුවෙන් ලබාගත හැකි වූ, සෙවණ හා පැන්වලින් යුක්ත වූ, පිරිසිදු සමතලා වූ ද රමණීය භූමි භාගයක් ඇද්ද, ඒ භූමි භාගයට ඉහළ අහසේ ඒ සක්විති රුවන අක්ෂයකින් ඇමිණුවාක් මෙන් නොසැලී පවතී. එවිට ඒ සලකුණින් සක්විති රජු ඇතුළු ඒ මහා ජනයා පොළොවට බැස, තම රුචිය පරිදි ස්නානය කිරීම, අනුභව කිරීම ආදී සියලු කටයුතු කරමින් එහි වාසය කරති. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, යම් ප්‍රදේශයක ඒ සක්විති රුවන පිහිටයි ද, එහි සක්විති රජු සිව් රඟ සේනාව සමග වාසය කරයි" කියායි.

ဧဝံ ဝါသံ ဥပဂတေ စက္ကဝတ္တိမှိ ယေ တတ္ထ ရာဇာနော, တေ ‘‘ပရစက္ကံ အာဂတ’’န္တိ သုတွာပိ န ဗလကာယံ သန္နိပါတေတွာ ယုဒ္ဓသဇ္ဇာ ဟောန္တိ. စက္ကရတနဿ ဥပ္ပတ္တိသမနန္တရမေဝ နတ္ထိ သော သတ္တော နာမ, ယော ပစ္စတ္ထိကသညာယ ရာဇာနံ အာရဗ္ဘ အာဝုဓံ ဥက္ခိပိတုံ ဝိသဟေယျ. အယမနုဘာဝေါ စက္ကရတနဿ.

මෙසේ සක්විති රජු වාසයට පැමිණි කල්හි, එහි සිටින ප්‍රාදේශීය රජවරු "වෙනත් සක්විති රජෙක් පැමිණියේය" යන්න ඇසූවත්, සේනාව රැස් කොට යුද්ධයට සූදානම් නොවෙති. සක්විති රුවන පහළ වූ සැණින්ම, සතුරු හැඟීමෙන් සක්විති රජුට එරෙහිව ආයුධයක් එසවීමට තරම් නිර්භීත වන කිසිදු සත්වයෙක් ලොව නැත. මෙය වනාහි සක්විති රුවනේ ඇති ආනුභාවයයි.

စက္ကာနုဘာဝေန ဟိ တဿ ရညော,အရီ အသေသာ ဒမထံ ဥပေန္တိ;

အရိန္ဒမံ နာမ နရာဓိပဿ,တေနေဝ တံ ဝုစ္စတိ တဿ စက္ကံ.

සක්විති රුවනේ ආනුභාවයෙන් ඒ රජුගේ සියලු සතුරෝ දමනය වෙති. නරපතියාට සතුරන් දමනය කරන්නා (අරින්දම) යන නාමය කියනු ලබන්නේ එබැවිනි. ඒ නිසාම ඔහුගේ ඒ චක්‍ර රත්නයට 'චක්ක' (ආඥා චක්‍රය) යැයි කියනු ලැබේ.

တသ္မာ [Pg.157] သဗ္ဗေပိ တေ ရာဇာနော အတ္တနော အတ္တနော ရဇ္ဇသိရိဝိဘဝါနုရူပံ ပါဘတံ ဂဟေတွာ တံ ရာဇာနံ ဥပဂမ္မ ဩနတသိရာ အတ္တနော မောဠိယမဏိပ္ပဘာဘိသေကေနဿ ပါဒပူဇံ ကရောန္တော ‘‘ဧဟိ ခေါ မဟာရာဇာ’’တိအာဒီဟိ ဝစနေဟိ တဿ ကိင်္ကာရပ္ပဋိဿာဝိတံ အာပဇ္ဇန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ယေ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေ, ပုရတ္ထိမာယ…ပေ… အနုသာသ မဟာရာဇာတိ.

එබැවින් ඒ සියලු රජවරු තම තමන්ගේ රාජ්‍ය ශ්‍රී විභූතියට අනුරූප පරිදි පඬුරු රැගෙන ඒ සක්විති රජු වෙත පැමිණ, හිස නමා තම ඔටුන්නෙහි ඇති මැණික් ප්‍රභාවෙන් රජුගේ පාද පූජා කරමින්, "මහරජාණෙනි, වඩිනු මැනව" යනාදී වචනයෙන් ඔහුට කීකරුව සේවය කිරීමට සැරසෙති. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, නැගෙනහිර දිශාවෙහි... පෙ... මහරජාණෙනි, අනුශාසනා කළ මැනව" කියායි.

တတ္ထ သွာဂတန္တိ သုအာဂမနံ. ဧကသ္မိဉှိ အာဂတေ သောစန္တိ, ဂတေ နန္ဒန္တိ. ဧကသ္မိံ အာဂတေ နန္ဒန္တိ, ဂတေ သောစန္တိ. တာဒိသော တွံ အာဂတနန္ဒနော ဂမနသောစနော, တသ္မာ တဝ အာဂမနံ သုအာဂမနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ ပန စက္ကဝတ္တီ နာပိ ‘‘ဧတ္တကံ နာမ မေ အနုဝဿံ ဗလိံ ဥပကပ္ပေထာ’’တိ ဝဒတိ, နာပိ အညဿ ဘောဂံ အစ္ဆိန္ဒိတွာ အညဿ ဒေတိ. အတ္တနော ပန ဓမ္မရာဇဘာဝဿ အနုရူပါယ ပညာယ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ဥပပရိက္ခိတွာ ပေမနီယေန မဉ္ဇုနာ သရေန ‘‘ပဿထ တာတာ, ပါဏာတိပါတော နာမေသ အာသေဝိတော ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော နိရယသံဝတ္တနိကော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ‘‘ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗော’’တိအာဒိကံ ဩဝါဒံ ဒေတိ. တေန ဝုတ္တံ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ ဧဝမာဟ ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗော…ပေ… ယထာဘုတ္တဉ္စ ဘုဉ္ဇထာတိ.

එහි 'ස්වාගතං' යනු යහපත් පැමිණීමයි. ඇතැමෙක් පැමිණි විට මිනිස්සු ශෝක කරති, ගිය විට සතුටු වෙති. ඇතැමෙක් පැමිණි විට සතුටු වෙති, ගිය විට ශෝක කරති. ඔබ වනාහි පැමිණි කල සතුට ඇති කරන, යන කල ශෝකය ඇති කරන එවැනි උතුමෙකි. එබැවින් ඔබේ පැමිණීම යහපත් පැමිණීමක් යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ කී කල්හි සක්විති රජු "මට සෑම වසරකම මෙපමණ බදු ගෙවන්න" යැයි නොකියයි, අන් සතු සම්පතක් උදුරාගෙන තවකෙකුට නොදෙයි. තම ධර්මරාජ භාවයට ගැලපෙන ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රාණඝාතාදිය පිළිබඳව විමසා බලා, ප්‍රියමනාප මෘදු හඬින්, "දරුවෙනි, බලන්න, මේ ප්‍රාණඝාතය නිරයට පමුණුවන දෙයකි" යනාදී වශයෙන් ධර්මය දේශනා කර, "පණ ඇති සතුන් නොමැරිය යුතුය" යනාදී අනුශාසනා දෙයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ "සක්විති රජු මෙසේ කියයි - සතුන් නොමැරිය යුතුය... පෙ... හිමි පරිදි භුක්ති විඳින්න" කියායි.

ကိံ ပန သဗ္ဗေပိ ရညော ဣမံ ဩဝါဒံ ဂဏှန္တီတိ. ဗုဒ္ဓဿပိ တာဝ သဗ္ဗေ န ဂဏှန္တိ, ရညော ကိံ ဂဏှိဿန္တိ. တသ္မာ ယေ ပဏ္ဍိတာ ဝိဘာဝိနော, တေ ဂဏှန္တိ. သဗ္ဗေ ပန အနုယန္တာ ဘဝန္တိ. တသ္မာ ‘‘ယေ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ.

සියලු දෙනාම රජුගේ මේ අනුශාසනාව පිළිගන්නවාද? බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව පවා සියලු දෙනා පිළි නොගනිත් නම්, රජුගේ අනුශාසනාව ගැන කිව යුත්තේ කුමක්ද? එබැවින් නුවණැති, විචක්ෂණශීලී ජනයා පමණක් එය පිළිගනිති. එහෙත් සියල්ලෝම රජුගේ අනුගාමිකයෝ වෙති. ඒ නිසා "මහණෙනි, යම් කෙනෙක්..." යනාදිය වදාළ සේක.

အထ တံ စက္ကရတနံ ဧဝံ ပုဗ္ဗဝိဒေဟဝါသီနံ ဩဝါဒေ ဒိန္နေ ကတပါတရာသေ စက္ကဝတ္တီဗလေန ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပုရတ္ထိမံ သမုဒ္ဒံ အဇ္ဈောဂါဟတိ. ယထာ ယထာ စ တံ အဇ္ဈောဂါဟတိ, တထာ တထာ အဂဒဂန္ဓံ ဃာယိတွာ သံခိတ္တဖဏော နာဂရာဇာ ဝိယ သံခိတ္တဦမိဝိပ္ဖာရံ ဟုတွာ ဩဂစ္ဆမာနံ မဟာသမုဒ္ဒသလိလံ ယောဇနမတ္တံ ဩဂန္တွာ အန္တောသမုဒ္ဒေ ဝေဠုရိယဘိတ္တိ ဝိယ တိဋ္ဌတိ. တင်္ခဏညေဝ စ တဿ ရညော ပုညသိရိံ ဒဋ္ဌုကာမာနိ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒတလေ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနိ နာနာရတနာနိ တတော တတော အာဂန္တွာ တံ ပဒေသံ ပူရယန္တိ. အထ သာ ရာဇပရိသာ တံ နာနာရတနပရိပူရံ မဟာသမုဒ္ဒတလံ ဒိသွာ ယထာရုစိ ဥစ္ဆင်္ဂါဒီဟိ အာဒိယတိ, ယထာရုစိ အာဒိန္နရတနာယ [Pg.158] ပန ပရိသာယ တံ စက္ကရတနံ ပဋိနိဝတ္တတိ. ပဋိနိဝတ္တမာနေ စ တသ္မိံ ပရိသာ အဂ္ဂတော ဟောတိ, မဇ္ဈေ ရာဇာ, အန္တေ စက္ကရတနံ. တမ္ပိ ဇလနိဓိဇလံ ပလောဘိယမာနမိဝ စက္ကရတနသိရိယာ, အသဟမာနမိဝ စ တေန ဝိယောဂံ, နေမိမဏ္ဍလပရိယန္တံ အဘိဟနန္တံ နိရန္တရမေဝ ဥပဂစ္ဆတိ.

ඉන්පසු ඒ සක්විති රුවන පූර්වවිදේහ වැසියන්ට මෙසේ අනුශාසනා කොට, උදෑසන ආහාරයෙන් පසු සක්විති රජුගේ බලයෙන් අහසට පැන නැගී නැගෙනහිර මුහුදට ඇතුළු වෙයි. එය මුහුදට ඇතුළු වන විට, විෂෙහි ගඳ ආඝ්‍රාණය කර පෙනය හකුළුවා ගත් නාග රාජයෙකු මෙන්, රළ වේගය සංසිඳී මහා සාගර ජලය යොදුනක් පමණ ගැඹුරට බැස ගොස් සාගරය තුළ වෛදූර්යමය පවුරක් මෙන් පවතී. එම මොහොතේම ඒ රජුගේ පුණ්‍ය මහිමය දැකීමට කැමැත්තාක් මෙන් මහා සාගර පතුලේ විසිරී තිබූ නොයෙක් රත්නයෝ එතැනට පැමිණ ඒ ප්‍රදේශය පුරවති. එවිට ඒ රාජකීය පිරිස නානාවිධ රත්නයෙන් පිරුණු මහා සාගර පතුල දැක, රුචි පරිදි ඒවා ලබා ගනිති. පිරිස රුචි පරිදි රත්න ලබා ගත් පසු ඒ සක්විති රුවන ආපසු හැරෙයි. එය ආපසු හැරෙන විට පිරිස පෙරමුණෙහි ද, රජු මැද ද, සක්විති රුවන පසුපසින් ද ගමන් කරයි. ඒ සාගර ජලය ද සක්විති රුවනේ සිරියාවෙන් වශී වූවාක් මෙන් ද, එයින් වෙන්වීම ඉවසිය නොහැක්කාක් මෙන් ද, සක්විති රුවනේ නිම් වළල්ල දක්වා ගැටෙමින් නිරන්තරයෙන් පසුපසින් ඇදී එයි.

၂၅၇. ဧဝံ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ ပုရတ္ထိမသမုဒ္ဒပရိယန္တံ ပုဗ္ဗဝိဒေဟံ အဘိဝိဇိနိတွာ ဒက္ခိဏသမုဒ္ဒပရိယန္တံ ဇမ္ဗုဒီပံ ဝိဇေတုကာမော စက္ကရတနဒေသိတေန မဂ္ဂေန ဒက္ခိဏသမုဒ္ဒါဘိမုခေါ ဂစ္ဆတိ. တေန ဝုတ္တံ အထ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေ, စက္ကရတနံ ပုရတ္ထိမသမုဒ္ဒံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ ဒက္ခိဏံ ဒိသံ ပဝတ္တတီတိ. ဧဝံ ပဝတ္တမာနဿ ပန တဿ ပဝတ္တနဝိဓာနံ သေနာသန္နိဝေသော ပဋိရာဇဂမနံ တေသံ အနုသာသနိပ္ပဒါနံ ဒက္ခိဏသမုဒ္ဒံ အဇ္ဈောဂါဟနံ သမုဒ္ဒသလိလဿ ဩဂစ္ဆနံ ရတနာဒါနန္တိ သဗ္ဗံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

257. මෙසේ සක්විති රජු නැගෙනහිර මුහුද සීමා කොට ඇති පූර්වවිදේහය ජයගෙන, දකුණු මුහුද සීමා කොට ඇති ජම්බුද්වීපය ජය ගැනීමට කැමතිව සක්විති රුවන පෙන්වන මගින් දකුණු මුහුද දෙසට ගමන් කරයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ "මහණෙනි, ඉන්පසු ඒ සක්විති රුවන නැගෙනහිර මුහුදට ඇතුළු වී, එයින් නික්ම දකුණු දිශාවට ගමන් කරයි" කියායි. මෙසේ ගමන් කරන එහි ක්‍රියා පටිපාටිය, සේනාව රැස් කිරීම, සතුරු රජුන් හමුවීම, ඔවුන්ට අනුශාසනා කිරීම, දකුණු මුහුදට ඇතුළු වීම, මුහුදු ජලය බැස යාම සහ රත්න ලබා ගැනීම යන සියල්ල පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဝိဇိနိတွာ ပန တံ ဒသသဟဿယောဇနပ္ပမာဏံ ဇမ္ဗုဒီပံ ဒက္ခိဏသမုဒ္ဒတောပိ ပစ္စုတ္တရိတွာ သတ္တယောဇနသဟဿပ္ပမာဏံ အပရဂေါယာနံ ဝိဇေတုံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂန္တွာ တမ္ပိ သမုဒ္ဒပရိယန္တံ တထေဝ အဘိဝိဇိနိတွာ ပစ္ဆိမသမုဒ္ဒတောပိ ပစ္စုတ္တရိတွာ အဋ္ဌယောဇနသဟဿပ္ပမာဏံ ဥတ္တရကုရုံ ဝိဇေတုံ တထေဝ ဂန္တွာ တမ္ပိ သမုဒ္ဒပရိယန္တံ တထေဝ အဘိဝိဇိယ ဥတ္တရသမုဒ္ဒတောပိ ပစ္စုတ္တရတိ.

යොදුන් දසදහසක් පමණ වූ ඒ ජම්බුද්වීපය ජයගෙන, දකුණු මුහුදෙන් ද නික්ම, යොදුන් හත්දහසක් පමණ වූ අපරගෝයානය ජය ගැනීමට පෙර කී පරිදිම ගොස්, එය ද මුහුද කෙළවර කොට ජයගෙන, බටහිර මුහුදෙන් ද නික්ම, යොදුන් අටදහසක් පමණ වූ උත්තරකුරු දිවයින ජය ගැනීමට එලෙසම ගොස්, එය ද මුහුද කෙළවර කොට ජයගෙන, උතුරු මුහුදෙන් ද නික්මෙයි.

ဧတ္တာဝတာ ရညာ စက္ကဝတ္တိနာ စာတုရန္တာယ ပထဝိယာ အာဓိပစ္စံ အဓိဂတံ ဟောတိ. သော ဧဝံ ဝိဇိတဝိဇယော အတ္တနော ရဇ္ဇသိရိသမ္ပတ္တိဒဿနတ္ထံ သပရိသော ဥဒ္ဓံ ဂဂနတလံ အဘိလင်္ဃိတွာ သုဝိကသိတပဒုမုပ္ပလပုဏ္ဍရီကဝနဝိစိတ္တေ စတ္တာရော ဇာတဿရေ ဝိယ ပဉ္စသတပဉ္စသတပရိတ္တဒီပပရိဝါရေ စတ္တာရော မဟာဒီပေ ဩလောကေတွာ စက္ကရတနဒေသိတေနေဝ မဂ္ဂေန ယထာနုက္ကမံ အတ္တနော ရာဇဓာနိမေဝ ပစ္စာဂစ္ဆတိ. အထ တံ စက္ကရတနံ အန္တေပုရဒွါရံ သောဘယမာနံ ဝိယ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ.

මෙතෙකින් සක්විති රජු සතර සාගරය සීමා කොට ඇති මුළු පෘථිවියේම ආධිපත්‍යය ලබා ගත්තේ වෙයි. මෙසේ ජයග්‍රහණය කළ ඒ සක්විති රජු, තම රාජ්‍ය ශ්‍රී සම්පත්තිය දැකීම සඳහා පිරිස සමග අහසට පැන නැගී, මනාව පිපුණු පියුම්, උපුල් හා හෙළ පියුම් වනයන්ගෙන් විසිතුරු වූ විල් සතරක් දෙස බලන්නාක් මෙන්, පන්සියයක් බැගින් වූ කුඩා දූපත් පිරිවරා ඇති මහාද්වීප සතර දෙස බලා, සක්විති රුවන පෙන්වන මගින් අනුපිළිවෙලින් තම අගනුවරටම ආපසු පැමිණෙයි. එවිට ඒ සක්විති රුවන අන්තඃපුර ද්වාරය බබළවන්නාක් මෙන් එහි රැඳී පවතී.

ဧဝံ ပတိဋ္ဌိတေ ပန တသ္မိံ စက္ကရတနေ ရာဇန္တေပုရေ ဥက္ကာဟိ ဝါ ဒီပိကာဟိ ဝါ ကိဉ္စိ ကရဏီယံ န ဟောတိ, စက္ကရတနောဘာသောယေဝ ရတ္တိံ အန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ. ယေ စ ပန ရတ္တိံ အန္ဓကာရတ္ထိကာ ဟောန္တိ, တေသံ အန္ဓကာရမေဝ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ဒက္ခိဏသမုဒ္ဒံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ…ပေ… ဧဝရူပံ စက္ကရတနံ ပါတုဘဝတီတိ.

එලෙස ඒ චක්‍ර රත්නය පිහිටි කල්හි, රජුගේ අන්තඃපුරයෙහි පන්දම්වලින් හෝ පහන්වලින් හෝ කළ යුතු කිසිදු කාර්යයක් නොමැත. චක්‍ර රත්නයෙහි ආලෝකයම රාත්‍රී කාලයෙහි අඳුර දුරු කරයි. එහෙත් රාත්‍රියෙහි අඳුර කැමති වන්නන්ට අඳුරම පවතී. ඒ බව සඳහන් කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'දකුණු මුහුදට බැස... මෙබඳු චක්‍ර රත්නයක් පහළ වේ' යැයි වදාළ සේක.

ဟတ္ထိရတနဝဏ္ဏနာ

ඇත් රත්නය පිළිබඳ විස්තරය

၂၅၈. ဧဝံ [Pg.159] ပါတုဘူတစက္ကရတနဿ ပနဿ စက္ကဝတ္တိနော အမစ္စာ ပကတိမင်္ဂလဟတ္ထိဋ္ဌာနံ သုစိဘူမိဘာဂံ ကာရေတွာ ဟရိစန္ဒနာဒီဟိ သုရဘိဂန္ဓေဟိ ဥပလိမ္ပာပေတွာ ဟေဋ္ဌာ ဝိစိတ္တဝဏ္ဏသုရဘိကုသုမသမာကိဏ္ဏံ ဥပရိ သုဝဏ္ဏတာရကာနံ အန္တရန္တရာ သမောသရိတမနုည-ကုသုမဒါမပ္ပဋိမဏ္ဍိတဝိတာနံ ဒေဝဝိမာနံ ဝိယ အဘိသင်္ခရိတွာ ‘‘ဧဝရူပဿ နာမ ဒေဝ ဟတ္ထိရတနဿ အာဂမနံ စိန္တေထာ’’တိ ဝဒန္တိ. သော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ မဟာဒါနံ ဒတွာ သီလာနိ သမာဒါယ တံ ပုညသမ္ပတ္တိံ အာဝဇ္ဇန္တော နိသီဒတိ, အထဿ ပုညာနုဘာဝစောဒိတော ဆဒ္ဒန္တကုလာ ဝါ ဥပေါသထကုလာ ဝါ တံ သက္ကာရဝိသေသံ အနုဘဝိတုကာမော တရုဏရဝိမဏ္ဍလာဘိရတ္တစရဏ-ဂီဝမုခပ္ပဋိမဏ္ဍိတဝိသုဒ္ဓသေတသရီရော သတ္တပ္ပတိဋ္ဌော သုသဏ္ဌိတင်္ဂပစ္စင်္ဂသန္နိဝေသော ဝိကသိတရတ္တ-ပဒုမစာရုပေါက္ခရော ဣဒ္ဓိမာ ယောဂီ ဝိယ ဝေဟာသံ ဂမနသမတ္ထော မနောသိလာစုဏ္ဏရဉ္ဇိတပရိယန္တော ဝိယ ရဇတပဗ္ဗတော ဟတ္ထိသေဋ္ဌော တသ္မိံ ပဒေသေ ပတိဋ္ဌာတိ. သော ဆဒ္ဒန္တကုလာ အာဂစ္ဆန္တော သဗ္ဗကနိဋ္ဌော အာဂစ္ဆတိ, ဥပေါသထကုလာ သဗ္ဗဇေဋ္ဌော. ပါဠိယံ ပန ‘‘ဥပေါသထော နာဂရာဇာ’’ ဣစ္စေဝ အာဂစ္ဆတိ. သွာယံ ပူရိတစက္ကဝတ္တိဝတ္တာနံ စက္ကဝတ္တီနံ သုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ စိန္တယန္တာနံ အာဂစ္ဆတိ, န ဣတရေသံ. သယမေဝ ပကတိမင်္ဂလဟတ္ထိဋ္ဌာနံ အာဂန္တွာ မင်္ဂလဟတ္ထိံ အပနေတွာ တတ္ထ တိဋ္ဌတိ. တေန ဝုတ္တံ ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ…ပေ… နာဂရာဇာတိ.

258. මෙසේ චක්‍ර රත්නය පහළ වූ පසු, ඒ සක්විති රජුගේ ඇමතිවරු සාමාන්‍ය මංගල ඇත්හල පිරිසිදු කර, හඳුන් ආදී සුවඳ විලවුන්වලින් ආලේප කර, විසිතුරු මල්වලින් සරසා, රන් තරු හා මල්දම්වලින් යුත් වියන් බැඳ, දිව්‍ය විමනක් මෙන් සරසා 'මෙබඳු දිව්‍යමය ඇත් රත්නයකගේ පැමිණීම පතත්වා' යි පවසති. රජු ද පෙර පරිදිම මහා දන් දී සිල් සමාදන්ව ඒ පින් මෙනෙහි කරමින් සිටියි. එවිට රජුගේ පින් බලයෙන් පෙළඹී, ඡද්දන්ත කුලයෙන් හෝ උපෝසථ කුලයෙන් වූ, ඒ සත්කාර විඳීමට කැමති, උදෑසන හිරු මෙන් රත් පැහැ වූ පාද, ගෙල හා මුඛ ඇති, ඉතා සුදු ශරීරයක් ඇති, සප්තප්‍රතිෂ්ඨිත වූ, මනා අවයව පිහිටීමක් ඇති, පිපුණු රතු පියුමක් වැනි සොඳුරු සොඬක් ඇති, සෘද්ධිමත් වූ, යෝගියකු මෙන් අහසින් යා හැකි, රිදී පර්වතයක් වැනි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ ඇතෙක් එහි පහළ වේ. ඔහු ඡද්දන්ත කුලයෙන් පැමිණෙන්නේ නම් ඇතුන් අතරින් බාලයා පැමිණෙයි; උපෝසථ කුලයෙන් පැමිණෙන්නේ නම් සියලු ඇතුන්ට වඩා වැඩිමහල් (ජ්‍යෙෂ්ඨ) ඇතා පැමිණෙයි. එහෙත් පාලියෙහි 'උපෝසථ නම් නාග රාජයා' යැයි පමණක් සඳහන් වේ. ඔහු සක්විති වත් පුරන සක්විති රජවරුන් මෙනෙහි කරන විට පැමිණෙයි; අන් අයට එසේ නොපැමිණේ. ඔහු තමාම මංගල ඇත්හලට පැමිණ, එහි සිටි මංගල ඇතා ඉවත් කර එහි පිහිටයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, නැවත ද... නාග රාජයා' යනාදිය වදාළ සේක.

ဧဝံ ပါတုဘူတံ ပန တံ ဟတ္ထိရတနံ ဒိသွာ ဟတ္ထိဂေါပကာဒယော ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ ဝေဂေန ဂန္တွာ ရညော အာရောစေန္တိ. ရာဇာ တုရိတတုရိတံ အာဂန္တွာ တံ ဒိသွာ ပသန္နစိတ္တော ‘‘ဘဒ္ဒကံ ဝတ ဘော ဟတ္ထိယာနံ, သစေ ဒမထံ ဥပေယျာ’’တိ စိန္တယန္တော ဟတ္ထံ ပသာရေတိ. အထ သော ဃရဓေနုဝစ္ဆကော ဝိယ ကဏ္ဏေ ဩလမ္ဗေတွာ သူရတဘာဝံ ဒဿေန္တော ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမတိ, ရာဇာ တံ အဘိရုဟိတုကာမော ဟောတိ. အထဿ ပရိဇနာ အဓိပ္ပာယံ ဉတွာ တံ ဟတ္ထိရတနံ သောဝဏ္ဏဒ္ဓဇံ သောဝဏ္ဏာလင်္ကာရံ ဟေမဇာလပဋိစ္ဆန္နံ ကတွာ ဥပနေန္တိ. ရာဇာ တံ အနိသီဒါပေတွာဝ သတ္တရတနမယာယ နိဿေဏိယာ အဘိရုယှ အာကာသံ ဂမနနိန္နစိတ္တော ဟောတိ. တဿ သဟ စိတ္တုပ္ပာဒေနေဝ သော ဟတ္ထိရာဇာ ရာဇဟံသော ဝိယ ဣန္ဒနီလမဏိပ္ပဘာဇာလနီလဂဂနတလံ အဘိလင်္ဃတိ, တတော စက္ကစာရိကာယ ဝုတ္တနယေနေဝ [Pg.160] သကလရာဇပရိသာ. ဣတိ သပရိသော ရာဇာ အန္တောပါတရာသေယေဝ သကလပထဝိံ အနုသံယာယိတွာ ရာဇဓာနိံ ပစ္စာဂစ္ဆတိ, ဧဝံ မဟိဒ္ဓိကံ စက္ကဝတ္တိနော ဟတ္ထိရတနံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ဒိသွာန ရညော စက္ကဝတ္တိဿ…ပေ… ဧဝရူပံ ဟတ္ထိရတနံ ပါတုဘဝတီတိ.

මෙසේ පහළ වූ ඒ ඇත් රත්නය දැක ඇත්ගොව්වෝ සතුටු වී වහා රජු වෙත ගොස් ඒ බව දන්වති. රජු වහා පැමිණ එය දැක පැහැදුණු සිතින් 'භවත්නි, මේ ඇත් වාහනය ඉතා යහපත්ය, ඉදින් දමනය වන්නේ නම් මැනවි' යි සිතා අත දිගු කරයි. එවිට ඒ ඇත් රජු හීලෑ වස්සෙකු මෙන් කන් පහත් කර කීකරු බව පෙන්වමින් රජු වෙත පැමිණෙයි. රජුගේ අදහස දැන පිරිස ඒ ඇත් රත්නය රන් ධජ හා රන් ආභරණවලින් සරසා රන් දැල්වලින් වසා රජු වෙත පමුණුවති. රජු ඇතා බිම හිඳුවන්නේම නැතිව සත්රුවන් මය ඉණිමඟකින් නැගී අහසින් යාමට සිතයි. රජුට සිත උපදිනවාත් සමඟම ඒ ඇත් රජු හංස රාජයෙකු මෙන් අහසට පැන නඟී. ඉන්පසු චක්‍ර රත්නය සමඟ ගිය ආකාරයටම මුළු රජ පිරිසම ඔහු පසුපස යති. මෙසේ පිරිවර සමඟ රජු උදෑසන ආහාරයට පෙර මුළු මහ පොළොවම පැදකුණු කර නැවත අගනුවරට පැමිණෙයි. සක්විති රජුගේ ඇත් රත්නය එතරම් මහානුභාව සම්න්නය. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සක්විති රජු දැක... මෙබඳු ඇත් රත්නයක් පහළ වේ' යැයි වදාළ සේක.

အဿရတနဝဏ္ဏနာ

අස් රත්නය පිළිබඳ විස්තරය

ဧဝံ ပါတုဘူတဟတ္ထိရတနဿ ပန စက္ကဝတ္တိနော ပရိသာ ပကတိမင်္ဂလအဿဋ္ဌာနံ သုစိသမတလံ ကာရေတွာ အလင်္ကရိတွာ စ ပုရိမနယေနေဝ ရညော တဿ အာဂမနစိန္တနတ္ထံ ဥဿာဟံ ဇနေန္တိ. သော ပုရိမနယေနေဝ ကတဒါနသက္ကာရော သမာဒိန္နသီလောဝ ပါသာဒတလေ နိသိန္နော ပုညသမ္ပတ္တိံ သမနုဿရတိ, အထဿ ပုညာနုဘာဝစောဒိတော သိန္ဓဝကုလတော ဝိဇ္ဇုလ္လတာဝိနဒ္ဓသရဒကာလသေတဝလာဟကရာသိသဿိရိကော ရတ္တပါဒေါ ရတ္တတုဏ္ဍော စန္ဒပ္ပဘာပုဉ္ဇသဒိသသုဒ္ဓသိနိဒ္ဓဃနသံဃာတသရီရော ကာကဂီဝါ ဝိယ ဣန္ဒနီလမဏိ ဝိယ စ ကာဠဝဏ္ဏေန သီသေန သမန္နာဂတတ္တာ ကာဠသီသော သုဋ္ဌု ကပ္ပေတွာ ဌပိတေဟိ ဝိယ မုဉ္ဇသဒိသေဟိ သဏှဝဋ္ဋဥဇုဂတိဂတေဟိ ကေသေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ မုဉ္ဇကေသော ဝေဟာသင်္ဂမော ဝလာဟကော နာမ အဿရာဇာ အာဂန္တွာ တသ္မိံ ဌာနေ ပတိဋ္ဌာတိ. သေသံ သဗ္ဗံ ဟတ္ထိရတနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝရူပံ အဿရတနံ သန္ဓာယ ဘဂဝါ ပုန စပရန္တိအာဒိမာဟ.

ඇත් රත්නය පහළ වූ පසු, සක්විති රජුගේ පිරිස සාමාන්‍ය මංගල අශ්වහල පිරිසිදු කර සරසා පෙර පරිදිම රජුට ඒ අස් රත්නය පැමිණීම සඳහා උනන්දුවක් ඇති කරති. රජු ද පෙර පරිදිම දන් දී සිල් සමාදන්ව ප්‍රාසාදයෙහි සිට පින් මෙනෙහි කරයි. එවිට රජුගේ පින් බලයෙන් පෙළඹී සින්ධු අශ්ව කුලයෙන්, වලාකුළු මෙන් සුදු වූ, රතු පාද හා රතු මුව ඇති, ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයක් මෙන් කළු පැහැති හිසක් ඇති, මෘදු වූ කෙස් ඇති, අහසින් යා හැකි 'වලාහක' නම් අස් රජෙක් පැමිණ එහි පිහිටයි. සෙසු සියල්ල ඇත් රත්නයෙහි කී පරිදිම දත යුතුය. මෙබඳු අස් රත්නයක් අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, නැවත ද...' යනාදිය වදාළ සේක.

မဏိရတနဝဏ္ဏနာ

මණි රත්නය පිළිබඳ විස්තරය

ဧဝံ ပါတုဘူတအဿရတနဿ ပန ရညော စက္ကဝတ္တိဿ စတုဟတ္ထာယာမံ သကဋနာဘိသမပ္ပမာဏံ ဥဘောသု အန္တေသု ကဏ္ဏိကပရိယန္တတော ဝိနိဂ္ဂတသုပရိသုဒ္ဓမုတ္တာကလာပေဟိ ဒွီဟိ ကဉ္စနပဒုမေဟိ အလင်္ကတံ စတုရာသီတိမဏိသဟဿပရိဝါရံ တာရာဂဏပရိဝုတဿ ပုဏ္ဏစန္ဒဿ သိရိံ ပဋိပ္ဖရမာနံ ဝိယ ဝေပုလ္လပဗ္ဗတတော မဏိရတနံ အာဂစ္ဆတိ. တဿေဝံ အာဂတဿ မုတ္တာဇာလကေ ဌပေတွာ ဝေဠုပရမ္ပရာယ သဋ္ဌိဟတ္ထပ္ပမာဏံ အာကာသံ အာရောပိတဿ ရတ္တိဘာဂေ သမန္တာ ယောဇနပ္ပမာဏံ ဩကာသံ အာဘာ ဖရတိ, ယာယ သဗ္ဗော သော ဩကာသော အရုဏုဂ္ဂမနဝေလာ ဝိယ သဉ္ဇာတာလောကော ဟောတိ. တတော ကဿကာ ကသိကမ္မံ, ဝါဏိဇာ အာပဏုဂ္ဃာဋနံ[Pg.161], တေ တေ စ သိပ္ပိနော တံ တံ ကမ္မန္တံ ပယောဇေန္တိ ဒိဝါတိ မညမာနာ. တေန ဝုတ္တံ ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ…ပေ… မဏိရတနံ ပါတုဘဝတီတိ.

අස් රත්නය පහළ වූ පසු, සක්විති රජුට රියන් හතරක් දිග, රියසකක නැබ බඳු ප්‍රමාණය ඇති, දෙකෙළවර මුතු හා රන් පියුම්වලින් සැරසූ, අසූ හතර දහසක් මැණික් පිරිවර ඇති, තරු පිරිවැරූ පුන් සඳක සිරිය පරදන වේපුල්ල පර්වතයෙන් උපන් මණි රත්නය පහළ වේ. එය මුතු දැලක තබා රියන් හැටක් උසට අහසෙහි එසවූ විට රාත්‍රී කාලයෙහි අවට යොදුනක් මානයෙහි ආලෝකය විහිදෙයි. ඒ ආලෝකය නිසා මුළු ප්‍රදේශයම අරුණෝදය මෙන් ආලෝකවත් වේ. එවිට ගොවියෝ ගොවිතැන් කටයුතු ද, වෙළෙන්දෝ වෙළඳාම් කටයුතු ද, ශිල්පීහු ඒ ඒ කර්මාන්ත ද මෙය දහවල යැයි සිතා සිදු කරති. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, නැවත ද... මණි රත්නය පහළ වේ' යැයි වදාළ සේක.

ဣတ္ထိရတနဝဏ္ဏနာ

ස්ත්‍රී රත්නය පිළිබඳ විස්තරය

ဧဝံ ပါတုဘူတမဏိရတနဿ ပန စက္ကဝတ္တိဿ ဝိသယသုခဝိသေသကာရဏံ ဣတ္ထိရတနံ ပါတုဘဝတိ. မဒ္ဒရာဇကုလတော ဝါ ဟိဿ အဂ္ဂမဟေသိံ အာနေန္တိ, ဥတ္တရကုရုတော ဝါ ပုညာနုဘာဝေန သယံ အာဂစ္ဆတိ. အဝသေသာ ပနဿာ သမ္ပတ္တိ ‘‘ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ဣတ္ထိရတနံ ပါတုဘဝတိ အဘိရူပါ ဒဿနီယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ပါဠိယံယေဝ အာဂတာ.

මණි රත්නය පහළ වූ පසු, සක්විති රජුට විශේෂිත සැප ලබා දීමට හේතු වන ස්ත්‍රී රත්නය පහළ වේ. ඇය මද්ද රජ කුලයෙන් හෝ උතුරුකුරු දිවයිනෙන් රජුගේ පින් බලයෙන් තමාම පැමිණෙයි. ඇයගේ අනෙකුත් සම්පත් 'මහණෙනි, නැවත ද සක්විති රජුට ස්ත්‍රී රත්නයක් පහළ වේ, ඇය රූපවත්ය, දර්ශනීයය' යනාදී වශයෙන් පාලියෙහිම විස්තර කර ඇත.

တတ္ထ သဏ္ဌာနပါရိပူရိယာ အဓိကံ ရူပံ အဿာတိ အဘိရူပါ. ဒိဿမာနာ စ စက္ခူနိ ပီဏယတိ, တသ္မာ အညံ ကိစ္စဝိက္ခေပံ ဟိတွာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဒဿနီယာ. ဒိဿမာနာ စ သောမနဿဝသေန စိတ္တံ ပသာဒေတီတိ ပါသာဒိကာ. ပရမာယာတိ ဧဝံ ပသာဒါဝဟတ္တာ ဥတ္တမာယ. ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယာတိ ဝဏ္ဏသုန္ဒရတာယ. သမန္နာဂတာတိ ဥပေတာ. အဘိရူပါ ဝါ ယသ္မာ နာတိဒီဃာ နာတိရဿာ ဒဿနီယာ ယသ္မာ နာတိကိသာ နာတိထူလာ, ပါသာဒိကာ ယသ္မာ နာတိကာဠိကာ နစ္စောဒါတာ. ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ သမန္နာဂတာ ယသ္မာ အတိက္ကန္တာ မာနုသံ ဝဏ္ဏံ အပ္ပတ္တာ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏံ. မနုဿာနဉှိ ဝဏ္ဏာဘာ ဗဟိ န နိစ္ဆရတိ, ဒေဝါနံ အတိဒူရံ နိစ္ဆရတိ, တဿာ ပန ဒွါဒသဟတ္ထပ္ပမာဏံ ပဒေသံ သရီရာဘာ ဩဘာသေတိ.

එහි අඟපසඟ සම්පූර්ණ වීමෙන් අධික වූ රූපයක් ඇත්තී යන අර්ථයෙන් 'අභිරූප' නම් වේ. ඇය දක්නා කල්හි ඇස් පිනවයි, එබැවින් අන් කටයුතුවල නිරත වීම අත්හැර වුවද නැරඹිය යුතු බැවින් 'දස්සනීය' නම් වේ. දක්නා විට සෝමනස්සය ඇති කරමින් අනුන්ගේ සිත පහදවන බැවින් 'පාසාදික' නම් වේ. 'පරමාය' යනු මෙසේ ප්‍රසාදය එළවන සුළු බව නිසා උතුම් වූ යන්නයි. 'වණ්ණපොක්ඛරතාය' යනු වර්ණ සෞන්දර්යයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'සමන්නාගතා' යනු යුක්ත වූ (පැමිණි) යන්නයි. තවද ඕතොමෝ පමණට වඩා උස් නොවන බැවින් හා පමණට වඩා මිටි නොවන බැවින් 'අභිරූප' වේ; පමණට වඩා කෘශ නොවන බැවින් හා පමණට වඩා ස්ථූල නොවන බැවින් 'දස්සනීය' වේ; පමණට වඩා කළු නොවන බැවින් හා ඉතා සුදු නොවන බැවින් 'පාසාදික' වේ. මනුෂ්‍ය වර්ණය ඉක්මවා ගියත් දිව්‍ය වර්ණයට නොපැමිණි බැවින් උතුම් වර්ණ සෞන්දර්යයෙන් යුක්ත වේ. සැබවින්ම සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයන්ගේ ශරීර ප්‍රභාව පිටතට විහිදෙන්නේ නැත, දෙවියන්ගේ ශරීර ප්‍රභාව ඉතා ඈතට විහිදෙයි. නමුත් මේ ස්ත්‍රී රත්නයෙහි ශරීර ප්‍රභාව රියන් දොළසක පමණ ප්‍රදේශයක් ආලෝකවත් කරයි.

နာတိဒီဃာဒီသု စဿာ ပဌမယုဂဠေန အာရောဟသမ္ပတ္တိ, ဒုတိယယုဂဠေန ပရိဏာဟသမ္ပတ္တိ, တတိယယုဂဠေန ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ. ဆဟိ ဝါပိ ဧတေဟိ ကာယဝိပတ္တိယာ အဘာဝေါ, အတိက္ကန္တာ မာနုသံ ဝဏ္ဏန္တိ ဣမိနာ ကာယသမ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ.

'නාතිදීඝ' ආදී පද අතරින් පළමු යුගලයෙන් (නාතිදීඝ-නාතිරස්ස) ඇගේ උසෙහි සම්පත්තිය ද, දෙවන යුගලයෙන් (නාතිකිස-නාතිථූල) ඇගේ වටප්‍රමාණයෙහි සම්පත්තිය ද, තුන්වන යුගලයෙන් (නාතිකාළ-නාතිඕදාත) ඇගේ වර්ණ සම්පත්තිය ද වදාරන ලදී. එසේත් නැතිනම් මේ කරුණු හයෙන් ශරීරයේ දොස් නොමැති බව කියන ලදී. 'මනුෂ්‍ය වර්ණය ඉක්මවා ගිය' යන මෙයින් ඇගේ කාය සම්පත්තිය ප්‍රකාශ වේ.

တူလပိစုနော ဝါ ကပ္ပာသပိစုနော ဝါတိ သပ္ပိမဏ္ဍေ ပက္ခိပိတွာ ဌပိတဿ သတဝိဟတဿ တူလပိစုနော ဝါ သတဝိဟတဿ ကပ္ပာသပိစုနော ဝါ ကာယသမ္ဖဿော ဟောတိ. သီတေတိ ရညော သီတကာလေ. ဥဏှေတိ ရညော ဥဏှကာလေ. စန္ဒနဂန္ဓောတိ နိစ္စကာလမေဝ သုပိသိတဿ အဘိနဝဿ စတုဇ္ဇာတိသမာယောဇိတဿ ဟရိစန္ဒနဿ ဂန္ဓော ကာယတော ဝါယတိ. ဥပ္ပလဂန္ဓောတိ ဟသိတကထိတကာလေသု မုခတော နိက္ခန္တော တင်္ခဏံ ဝိကသိတဿေဝ နီလုပ္ပလဿ အတိသုရဘိဂန္ဓော ဝါယတိ.

'තූලපිචුනෝ වා කප්පාසපිචුනෝ වා' යනු ගිතෙල් මණ්ඩයෙහි බහා තබන ලද, සියක් වරක් පොළන ලද පුළුන් රොදක හෝ සියක් වරක් පොළන ලද කපු පුළුන් රොදක ස්පර්ශය බඳු ඇගේ කයෙහි ස්පර්ශය වේ. 'සීතේ' යනු සක්විති රජුට ශීත කාලයේදීය. 'උණ්හේ' යනු සක්විති රජුට උෂ්ණ කාලයේදීය. 'චන්දනගන්ධෝ' යනු සැම කල්හිම මැනවින් අඹරන ලද, නැවුම් වූ, සිව්වැදෑරුම් සුවඳ ද්‍රව්‍යයන්ගෙන් යුත් රන් සඳුන් සුවඳ ඇගේ ශරීරයෙන් විහිදෙයි. 'උප්පලගන්ධෝ' යනු සිනාසෙන හා කථා කරන අවස්ථාවලදී ඇගේ මුවින් නික්මෙන, එවෙලේම පිපුණු නිල් මහනෙල් මලක සුවඳ බඳු වූ අතිශය සුගන්ධය හමයි.

ဧဝံ [Pg.162] ရူပသမ္ဖဿဂန္ဓသမ္ပတ္တိယုတ္တာယ ပနဿာ သရီရသမ္ပတ္တိယာ အနုရူပံ အာစာရံ ဒဿေတုံ တံ ခေါ ပနာတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ရာဇာနံ ဒိသွာ နိသိန္နာသနတော အဂ္ဂိဒဍ္ဎာ ဝိယ ပဌမမေဝ ဥဋ္ဌာတီတိ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိနီ. တသ္မိံ နိသိန္နေ တဿ ရညော တာလဝဏ္ဋေန ဗီဇနာဒိကိစ္စံ ကတွာ ပစ္ဆာ နိပတတိ နိသီဒတီတိ ပစ္ဆာနိပါတိနီ. ကိံ ကရောမိ ဒေဝါတိ တဿ ကိံကာရံ ပဋိဿာဝေတီတိ ကိံကာရပဋိဿာဝိနီ. ရညော မနာပမေဝ စရတိ ကရောတီတိ မနာပစာရိနီ. ယံ ရညော ပိယံ, တဒေဝ ဝဒတီတိ ပိယဝါဒိနီ.

මෙසේ රූප, ස්පර්ශ හා ගන්ධ සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ ඇගේ ශරීර සම්පත්තියට අනුරූප වූ හැසිරීම දැක්වීමට 'තං ඛො පන' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි රජු දැක තමා හිඳගෙන සිටි ආසනයෙන් ගින්නෙන් පිළිස්සුණෙකු මෙන් (එතරම් වේගයෙන්) පළමුවම නැගී සිටින බැවින් 'පුබ්බුට්ඨායිනී' නම් වේ. රජු හිඳගත් කල්හි ඒ රජුට තල්වැටෙන් පවන් සැලීම ආදී කටයුතු කොට පසුව නිදියන හෝ හිඳගන්නා බැවින් 'පච්ඡානිපාතිනී' නම් වේ. 'ස්වාමීනි, මම කුමක් කරම්ද?' යයි රජුට තමා කළ යුතු මෙහෙවර විමසන බැවින් 'කිංකාරපටිස්සාවිනී' නම් වේ. රජුගේ මනාපය පරිදිම හැසිරෙන බැවින් 'මනාපචාරිනී' නම් වේ. රජුට ප්‍රිය වූ දෙයම පවසන බැවින් 'පියවාදිනී' නම් වේ.

ဣဒါနိ သွာဿာ အာစာရော ဘာဝသုဒ္ဓိယာ ဧဝ, န သာဌေယျေနာတိ ဒဿေတုံ တံ ခေါ ပနာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နော အတိစရတီတိ န အတိက္ကမိတွာ စရတိ, အညံ ပုရိသံ စိတ္တေနပိ န ပတ္ထေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ယေ တဿာ အာဒိမှိ ‘‘အဘိရူပါ’’တိအာဒယော အန္တေ ‘‘ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိနီ’’တိအာဒယော ဂုဏာ ဝုတ္တာ, တေ ပကတိဂုဏာ ဧဝ ‘‘အတိက္ကန္တာ မာနုသံ ဝဏ္ဏ’’န္တိအာဒယော ပန စက္ကဝတ္တိနော ပုညံ ဥပနိဿာယ စက္ကရတနပါတုဘာဝတော ပဋ္ဌာယ ပုရိမကမ္မာနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဘိရူပတာဒိကာပိ ဝါ စက္ကရတနပါတုဘာဝတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗာကာရပါရိပူရာ ဇာတာ. တေနာဟ ဧဝရူပံ ဣတ္ထိရတနံ ပါတုဘဝတီတိ.

දැන් ඇගේ ඒ හැසිරීම අවංක භාවයෙන්ම මිස කපටිකමකින් නොවන බව දැක්වීමට 'තං ඛො පන' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'නෝ අතිචරති' යන්නෙන් රජු ඉක්මවා නොහැසිරෙන බවත්, වෙනත් පුරුෂයෙකු සිතින්වත් නොපතන බවත් අදහස් වේ. එහි ඇය කෙරෙහි ආරම්භයේදී සඳහන් කළ 'අභිරූප' ආදී ගුණ හා අවසානයේ සඳහන් කළ 'පුබ්බුට්ඨායිනී' ආදී ගුණ ඇගේ ස්වභාවික ගුණ වේ. 'මනුෂ්‍ය වර්ණය ඉක්මවා ගිය' යනාදී ගුණ සක්විති රජුගේ පින නිශ්‍රය කරගෙන සක් රුවන පහළ වූ තැන් සිට පෙර කර්ම අනුභාවයෙන් හටගන්නා බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් අභිරූප භාවය ආදිය ද සක් රුවන පහළ වූ දා සිට සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණව හටගත්තේය. එහෙයින් 'මෙබඳු වූ ස්ත්‍රී රත්නය පහළ වේ' යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ဂဟပတိရတနဝဏ္ဏနာ

ගහපති රත්නය පිළිබඳ වර්ණනාව

ဧဝံ ပါတုဘူတဣတ္ထိရတနဿ ပန ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ဓနကရဏီယာနံ ကိစ္စာနံ ယထာသုခပ္ပဝတ္တနတ္ထံ ဂဟပတိရတနံ ပါတုဘဝတိ. သော ပကတိယာဝ မဟာဘောဂေါ မဟာဘောဂကုလေ ဇာတော ရညော ဓနရာသိဝဍ္ဎကော သေဋ္ဌိ ဂဟပတိ ဟောတိ, စက္ကရတနာနုဘာဝသဟိတံ ပနဿ ကမ္မဝိပါကဇံ ဒိဗ္ဗစက္ခု ပါတုဘဝတိ, ယေန အန္တောပထဝိယံ ယောဇနဗ္ဘန္တရေ နိဓိံ ပဿတိ. သော တံ သမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ တုဋ္ဌဟဒယော ဂန္တွာ ရာဇာနံ ဓနေန ပဝါရေတွာ သဗ္ဗာနိ ဓနကရဏီယာနိ သမ္ပာဒေတိ. တေန ဝုတ္တံ ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ…ပေ… ဧဝရူပံ ဂဟပတိရတနံ ပါတုဘဝတီတိ.

මෙසේ ස්ත්‍රී රත්නය පහළ වූ සක්විති රජුට ධනයෙන් කළ යුතු කටයුතු කැමති පරිදි සිදු කරගනු පිණිස ගහපති රත්නය පහළ වේ. ඔහු ස්වභාවයෙන්ම මහා භෝග ඇත්තෙකි, මහා භෝග ඇති කුලයක උපන්නෙකි, රජුගේ ධන රාශිය වර්ධනය කරන සිටු-ගහපතියෙකි. සක් රුවනේ අනුභාවයෙන් හා තම කර්ම විපාකයෙන් හටගත් දිව්‍යමය ඇසක් ඔහුට පහළ වේ, එයින් පොළොව අභ්‍යන්තරයෙහි යොදුනක් මානයෙහි ඇති නිධන් දකියි. ඔහු ඒ සම්පත්තිය දැක සතුටු වූ සිත් ඇත්තේ රජු වෙත ගොස් ධනයෙන් ආරාධනා කොට සියලු ධන කටයුතු සම්පූර්ණ කර දෙයි. එහෙයින් 'මහණෙනි, නැවත ද... මෙබඳු වූ ගහපති රත්නය පහළ වේ' යයි වදාරන ලදී.

ပရိဏာယကရတနဝဏ္ဏနာ

පරිණායක රත්නය පිළිබඳ වර්ණනාව

ဧဝံ ပါတုဘူတဂဟပတိရတနဿ ပန ရညော စက္ကဝတ္တိဿ သဗ္ဗကိစ္စသံဝိဓာနသမတ္ထံ ပရိဏာယကရတနံ ပါတုဘဝတိ. သော ရညော ဇေဋ္ဌပုတ္တောဝ ဟောတိ[Pg.163]. ပကတိယာ ဧဝ ပဏ္ဍိတော ဗျတ္တော မေဓာဝီ, ရညော ပုညာနုဘာဝံ နိဿာယ ပနဿ အတ္တနော ကမ္မာနုဘာဝေန ပရစိတ္တဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယေန ဒွါဒသယောဇနာယ ရာဇပရိသာယ စိတ္တာစာရံ ဉတွာ ရညော အဟိတေ ဟိတေ စ ဝဝတ္ထပေတုံ သမတ္ထော ဟောတိ. သောပိ တံ အတ္တနော အာနုဘာဝံ ဒိသွာ တုဋ္ဌဟဒယော ရာဇာနံ သဗ္ဗကိစ္စာနုသာသနေန ပဝါရေတိ. တေန ဝုတ္တံ ပုန စပရံ…ပေ… ပရိဏာယကရတနံ ပါတုဘဝတီတိ. တတ္ထ ဌပေတဗ္ဗံ ဌပေတုန္တိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနန္တရေ ဌပေတဗ္ဗံ ဌပေတုံ.

මෙසේ ගහපති රත්නය පහළ වූ සක්විති රජුට සියලු කටයුතු සම්විධානය කිරීමට සමර්ථ වූ පරිණායක රත්නය පහළ වේ. ඔහු රජුගේම වැඩිමහල් පුත්‍රයා වේ. ස්වභාවයෙන්ම පණ්ඩිතයෙකි, දක්ෂයෙකි, මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි. රජුගේ පින් අනුභාවය නිසාත්, තමාගේ කර්ම අනුභාවය නිසාත් ඔහුට පරසිත් දන්නා ඥානය පහළ වේ. එයින් යොදුන් දොළසක් වූ රාජ පිරිසගේ සිතිවිලි දැනගෙන, රජුට අහිත වූ හා හිත වූ දේ වෙන් කර හඳුනා ගැනීමට ඔහු සමර්ථ වේ. ඔහු ද තමාගේ ඒ අනුභාවය දැක සතුටු සිත් ඇත්තේ සියලු කටයුතු පිළිබඳ අනුශාසනා කරමින් රජුට ආරාධනා කරයි. එහෙයින් 'නැවත ද... පරිණායක රත්නය පහළ වේ' යයි වදාරන ලදී. එහි 'ඨපේතබ්බං ඨපේතුං' යනු ඒ ඒ තනතුරු වල තැබිය යුත්තන් තැබීමට යන්නයි.

၂၅၉. သမဝေပါကိနိယာတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

259. 'සමවේපාකිනියා' යනාදියෙහි අර්ථය යට (පෙර සූත්‍ර වල) පවසන ලද්දේමය.

၂၆၀. ကဋဂ္ဂဟေနာတိ ဇယဂ္ဂါဟေန. မဟန္တံ ဘောဂက္ခန္ဓန္တိ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ သတသဟဿာနိ. ကေဝလာ ပရိပူရာ ပဏ္ဍိတဘူမီတိ ပဏ္ဍိတော တီဏိ သုစရိတာနိ ပူရေတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တတိ, တတော မနုဿလောကံ အာဂစ္ဆန္တော ကုလရူပဘောဂသမ္ပတ္တိယံ နိဗ္ဗတ္တတိ, တတ္ထ ဌိတော တီဏိ စ သုစရိတာနိ ပူရေတွာ ပုန သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တတီတိ အယံ သကလာ ပရိပုဏ္ဏာ ပဏ္ဍိတဘူမိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

260. 'කටග්ගහේන' යනු ජයග්‍රහණය ලැබීමෙනි. 'මහන්තං භෝගක්ඛන්ධං' යනු එකවරම ලක්ෂ දෙකක් හෝ තුනක් තරම් විශාල ධනස්කන්ධයකි. 'කේවලං පරිපූරා පණ්ඩිතභූමි' යනු පණ්ඩිතයා ත්‍රිවිධ සුචරිතය පුරා ස්වර්ගයෙහි උපදී, එතැනින් මනුෂ්‍ය ලෝකයට එන විට උසස් කුල, රූප හා භෝග සම්පත්තිය ඇති තැනක උපදී, එහි සිට නැවතත් ත්‍රිවිධ සුචරිතය පුරා නැවත ස්වර්ගයෙහි උපදී. මෙය සම්පූර්ණයෙන්ම පිරිපුන් පණ්ඩිත භූමියයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි —

ဗာလပဏ္ဍိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බාලපණ්ඩිත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၁၀. ဒေဝဒူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දේවදූත සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၆၁. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဒေဝဒူတသုတ္တံ. တတ္ထ ဒွေ အဂါရာတိအာဒိ အဿပုရသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ.

261. 'ඒවං මේ සුතං' යනු දේවදූත සූත්‍රයයි. එහි 'ද්වේ අගාරා' යනාදිය අස්සපුර සූත්‍රයෙහි විස්තර කරන ලද්දේමය.

၂၆၂. နိရယံ ဥပပန္နာတိ ဘဂဝါ ကတ္ထစိ နိရယတော ပဋ္ဌာယ ဒေသနံ ဒေဝလောကေန ဩသာပေတိ, ကတ္ထစိ ဒေဝလောကတော ပဋ္ဌာယ နိရယေန ဩသာပေတိ. သစေ သဂ္ဂသမ္ပတ္တိံ ဝိတ္ထာရေတွာ ကထေတုကာမော ဟောတိ, နိရယဒုက္ခံ ဧကဒေသတော ကထေတိ, တိရစ္ဆာနယောနိဒုက္ခံ ပေတ္တိဝိသယဒုက္ခံ မနုဿလောကသမ္ပတ္တိံ ဧကဒေသတော ကထေတိ, သဂ္ဂသမ္ပတ္တိမေဝ ဝိတ္ထာရေတိ. သစေ နိရယဒုက္ခံ ဝိတ္ထာရေတွာ ကထေတုကာမော ဟောတိ, ဒေဝလောကမနုဿလောကေသု [Pg.164] သမ္ပတ္တိံ တိရစ္ဆာနယောနိပေတ္တိဝိသယေသု စ ဒုက္ခံ ဧကဒေသတော ကထေတိ, နိရယဒုက္ခမေဝ ဝိတ္ထာရေတိ. သော ဣမသ္မိံ သုတ္တေ နိရယဒုက္ခံ ဝိတ္ထာရေတုကာမော, တသ္မာ ဒေဝလောကတော ပဋ္ဌာယ ဒေသနံ နိရယေန ဩသာပေတိ. ဒေဝလောကမနုဿလောကသမ္ပတ္တိယော တိရစ္ဆာနယောနိပေတ္တိဝိသယဒုက္ခာနိ စ ဧကဒေသတော ကထေတွာ နိရယဒုက္ခမေဝ ဝိတ္ထာရေန ကထေတုံ တမေနံ, ဘိက္ခဝေ, နိရယပါလာတိအာဒိမာဟ.

262. "නිරයට පැමිණියාහුය" යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතැම් තැනක නිරයේ සිට ආරම්භ කොට දේශනාව දෙව්ලොවෙන් අවසන් කරන සේක. ඇතැම් තැනක දෙව්ලොවෙන් ආරම්භ කොට නිරයෙන් අවසන් කරන සේක. ඉදින් දිව්‍ය සම්පත්තිය විස්තර කරමින් දේශනා කරනු කැමැති නම්, නිරය දුක එක් කොටසකින් පවසා, තිරිසන් යෝනි දුක, ප්‍රේත විෂය දුක සහ මනුෂ්‍ය ලෝක සම්පත්තිය එක් කොටසකින් පවසා, දිව්‍ය සම්පත්තියම විස්තර කරන සේක. ඉදින් නිරය දුක විස්තර කරමින් දේශනා කරනු කැමැති නම්, දෙව්ලොව හා මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි සම්පත්තිය ද තිරිසන් හා ප්‍රේත ලෝකයන්හි දුක ද එක් කොටසකින් පවසා, නිරය දුකම විස්තර කරන සේක. උන්වහන්සේ මෙම සූත්‍රයෙහි නිරය දුක විස්තර කිරීමට කැමැති වූ සේක. එබැවින් දෙව්ලොව සිට ආරම්භ කොට නිරයෙන් දේශනාව අවසන් කරන සේක. දෙව්ලොව හා මනුෂ්‍ය ලෝක සම්පත්තිය ද තිරිසන් හා ප්‍රේත ලෝකයන්හි දුක ද ස්වල්ප වශයෙන් පවසා, නිරය දුකම විස්තර වශයෙන් පැවසීම සඳහා "මහණෙනි, ඒ මොහු නිරය පාලකයෝ..." යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ဧကစ္စေ ထေရာ ‘‘နိရယပါလာ နာမ နတ္ထိ, ယန္တရူပံ ဝိယ ကမ္မမေဝ ကာရဏံ ကာရေတီ’’တိ ဝဒန္တိ. တေသံ တံ ‘‘အတ္ထိ နိရယေ နိရယပါလာတိ, အာမန္တာ, အတ္ထိ စ ကာရဏိကာ’’တိအာဒိနာ နယေန အဘိဓမ္မေ (ကထာ. ၈၆၆) ပဋိသေဓိတမေဝ. ယထာ ဟိ မနုဿလောကေ ကမ္မကာရဏကာရကာ အတ္ထိ, ဧဝမေဝ နိရယေ နိရယပါလာ အတ္ထီတိ. ယမဿ ရညောတိ ယမရာဇာ နာမ ဝေမာနိကပေတရာဇာ, ဧကသ္မိံ ကာလေ ဒိဗ္ဗဝိမာနေ ဒိဗ္ဗကပ္ပရုက္ခဒိဗ္ဗဥယျာနဒိဗ္ဗနာဋကာဒိသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတိ, ဧကသ္မိံ ကာလေ ကမ္မဝိပါကံ, ဓမ္မိကော ရာဇာ. န စေသ ဧကောဝ ဟောတိ, စတူသု ပန ဒွါရေသု စတ္တာရော ဇနာ ဟောန္တိ. နာဒ္ဒသန္တိ အတ္တနော သန္တိကေ ပေသိတဿ ကဿစိ ဒေဝဒူတဿ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝဒတိ. အထ နံ ယမော ‘‘နာယံ ဘာသိတဿ အတ္ထံ သလ္လက္ခေတီ’’တိ ဉတွာ သလ္လက္ခာပေတုကာမော အမ္ဘောတိအာဒိမာဟ.

එහි ඇතැම් තෙරවරු (අන්තක වැනි විඥානවාදීහු) "නිරය පාලකයන් කියා පිරිසක් නැත, රූපකයක් මෙන් කර්මයම වධ හිංසා පමුණුවයි" කියා පවසති. ඔවුන්ගේ ඒ ප්‍රකාශය "නිරයෙහි නිරය පාලකයෝ ඇත්තාහුද? එසේය, වධ දෙන්නෝ ඇත්තාහුය" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි (කථාවත්ථුප්පකරණයෙහි) ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත්තේමය. මිනිස් ලෝකයෙහි වධකයන් සිටින්නාක් මෙන්ම නිරයෙහි ද නිරය පාලකයන් සිටින බව දත යුතුය. "යම රජුගේ" යනු යම රජු නම් වේමානික ප්‍රේත රජෙකි. ඔහු එක් කාලයක දිව්‍ය විමානයක දිව්‍ය කල්ප වෘක්ෂ, දිව්‍ය උද්‍යාන, දිව්‍ය නාටිකාංගනාවන් ආදී සම්පත් අනුභව කරයි. එක් කාලයක අකුසල කර්ම විපාකය අනුභව කරයි. හෙතෙම ධාර්මික රජෙකි. ඔහු එක් අයෙකුම පමණක් නොවේ; සතර ද්වාරයෙහි (යම රජුන්) සතර දෙනෙක් සිටිති. "නොදැක්කාහුද" යනු තමා වෙත එවන ලද කිසිදු දේවදූතයෙකුගේ අභාවය (නොපැමිණීම) අරමුණු කරගෙන නිරයට පැමිණි තැනැත්තා මෙසේ පවසයි. එවිට යම රජු "මොහු මා පවසන දෙයෙහි අර්ථය වටහා නොගනී" යයි දැන, ඔහු ලවා වටහා දෙනු කැමැත්තෙන් "එම්බා පුරුෂය" යනාදිය පැවසීය.

ဇာတိဓမ္မောတိ ဇာတိသဘာဝေါ, အပရိမုတ္တော ဇာတိယာ, ဇာတိ နာမ မယှံ အဗ္ဘန္တရေယေဝ အတ္ထီတိ. ပရတော ဇရာဓမ္မောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

"ජාතිධම්මො" යනු ජාති ස්වභාවය ඇති, ජාතියෙන් (උපතින්) නොමිදුණු, "ජාතිය යන්න මා තුළම පවතී" යන අර්ථයයි. මින් පසුව එන "ජරාධම්මො" යනාදී පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

၂၆၃. ပဌမံ ဒေဝဒူတံ သမနုယုဉ္ဇိတွာတိ ဧတ္ထ ဒဟရကုမာရော အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒတိ နာမ ‘‘ပဿထ, ဘော, မယှမ္ပိ တုမှာကံ ဝိယ ဟတ္ထပါဒါ အတ္ထိ, သကေ ပနမှိ မုတ္တကရီသေ ပလိပန္နော, အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဥဋ္ဌဟိတွာ နှာယိတုံ န သက္ကောမိ, အဟံ ကိလိဋ္ဌဂတ္တောမှိ, နှာပေထ မန္တိ ဝတ္တုမ္ပိ န သက္ကောမိ, ဇာတိတောမှိ အပရိမုတ္တတာယ ဧဒိသော ဇာတော. န ခေါ ပနာဟမေဝ, တုမှေပိ ဇာတိတော အပရိမုတ္တာဝ. ယထေဝ ဟိ မယှံ, ဧဝံ တုမှာကမ္ပိ ဇာတိ အာဂမိဿတိ, ဣတိ တဿာ ပုရေ အာဂမနာဝ ကလျာဏံ ကရောထာ’’တိ. တေနေသ ဒေဝဒူတော နာမ ဇာတော, ဝစနတ္ထော ပန မဃဒေဝသုတ္တေ ဝုတ္တောဝ.

263. "පළමු දේවදූතයා ගැන ප්‍රශ්න කරනු ලැබ" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: කුඩා බිළිඳා අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසන්නාක් වැනිය: "පින්වතුනි බලන්න, මටත් ඔබ සැමට මෙන් අත් පා තිබේ. එහෙත් මම මගේම මළමුත්‍රයෙහි ගැලී සිටිමි. මගේම ස්වභාවයෙන් නැගිට ස්නානය කරන්නට මට නොහැකිය. මගේ ශරීරය අපවිත්‍ර වී ඇත. මාව නාවන්නැයි කියා කීමටවත් මට නොහැකිය. උපතින් නොමිදුණු නිසා මට මෙවැනි තත්වයකට මුහුණ දීමට සිදු විය. මම පමණක් නොව, ඔබ සැම ද උපතින් (ජාතියෙන්) නොමිදුණාහුමය. මට යම් සේ ද, ඔබ සැමට ද ජාතිය (උපත) පැමිණෙනු ඇත. එබැවින් එය පැමිණීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න." මෙයින් ඔහු දේවදූතයෙකු නමින් හැඳින්වේ. මෙහි වචනාර්ථය මඝදේව සූත්‍රයෙහි පවසා ඇත.

ဒုတိယံ [Pg.165] ဒေဝဒူတန္တိ ဧတ္ထာပိ ဇရာဇိဏ္ဏသတ္တော အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒတိ နာမ – ‘‘ပဿထ, ဘော, အဟမ္ပိ တုမှေ ဝိယ တရုဏော အဟောသိံ ဦရုဗလဗာဟုဗလဇဝနသမ္ပန္နော, တဿ မေ တာ ဗလဇဝနသမ္ပတ္တိယော အန္တရဟိတာ, ဝိဇ္ဇမာနာပိ မေ ဟတ္ထပါဒါ ဟတ္ထပါဒကိစ္စံ န ကရောန္တိ, ဇရာယမှိ အပရိမုတ္တတာယ ဧဒိသော ဇာတော. န ခေါ ပနာဟမေဝ, တုမှေပိ ဇရာယ အပရိမုတ္တာဝ. ယထေဝ ဟိ မယှံ, ဧဝံ တုမှာကမ္ပိ ဇရာ အာဂမိဿတိ, ဣတိ တဿာ ပုရေ အာဂမနာဝ ကလျာဏံ ကရောထာ’’တိ. တေနေသ ဒေဝဒူတော နာမ ဇာတော.

"දෙවන දේවදූතයා" යන්නෙහි ද, දිරාගිය මහලු තැනැත්තා අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසන්නාක් වැනිය: "පින්වතුනි බලන්න, මමත් ඔබ සැම මෙන් යොවුන් වියේ සිටියෙමි. කලව බලය, බාහු බලය හා වේගවත් බව මා සතු විය. දැන් මගේ ඒ ශක්තීන් අතුරුදන් වී ඇත. මට අත් පා තිබුණ ද ඉන් කළ යුතු කාර්යයන් කරන්නට මට නොහැකිය. ජරාවෙන් (මහලු බවෙන්) නොමිදුණු නිසා මට මෙසේ වන්නට සිදු විය. මම පමණක් නොව, ඔබ සැම ද ජරාවෙන් නොමිදුණාහුමය. මට යම් සේ ද, ඔබ සැමට ද ජරාව පැමිණෙනු ඇත. එබැවින් එය පැමිණීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න." මෙයින් ඔහු දේවදූතයෙකු නමින් හැඳින්වේ.

တတိယံ ဒေဝဒူတန္တိ ဧတ္ထာပိ ဂိလာနသတ္တော အတ္ထတော ဧဝ ဝဒတိ နာမ – ‘‘ပဿထ, ဘော, အဟမ္ပိ တုမှေ ဝိယ နိရောဂေါ အဟောသိံ, သောမှိ ဧတရဟိ ဗျာဓိနာ အဘိဟတော သကေ မုတ္တကရီသေ ပလိပန္နော, ဥဋ္ဌာတုမ္ပိ န သက္ကောမိ, ဝိဇ္ဇမာနာပိ မေ ဟတ္ထပါဒါ ဟတ္ထပါဒကိစ္စံ န ကရောန္တိ, ဗျာဓိတောမှိ အပရိမုတ္တတာယ ဧဒိသော ဇာတော. န ခေါ ပနာဟမေဝ, တုမှေပိ ဗျာဓိတော အပရိမုတ္တာဝ. ယထေဝ ဟိ မယှံ, ဧဝံ တုမှာကံ ဗျာဓိ အာဂမိဿတိ, ဣတိ တဿ ပုရေ အာဂမနာဝ ကလျာဏံ ကရောထာ’’တိ. တေနေသ ဒေဝဒူတော နာမ ဇာတော.

"තෙවන දේවදූතයා" යන්නෙහි ද, රෝගී තැනැත්තා අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසන්නාක් වැනිය: "පින්වතුනි බලන්න, මමත් ඔබ සැම මෙන් නිරෝගීව සිටියෙමි. ඒ මම දැන් රෝගයෙන් මඬිනු ලැබ මගේම මළමුත්‍රයෙහි වැතිර සිටිමි. නැගිටින්නටවත් මට නොහැකිය. අත් පා තිබුණ ද ඉන් ප්‍රයෝජනයක් ගත නොහැකිය. ව්‍යාධියෙන් නොමිදුණු නිසා මට මෙසේ වන්නට සිදු විය. මම පමණක් නොව, ඔබ සැම ද ව්‍යාධියෙන් නොමිදුණාහුමය. මට යම් සේ ද, ඔබ සැමට ද ව්‍යාධිය පැමිණෙනු ඇත. එබැවින් එය පැමිණීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න." මෙයින් ඔහු දේවදූතයෙකු නමින් හැඳින්වේ.

၂၆၅. စတုတ္ထံ ဒေဝဒူတန္တိ ဧတ္ထ ပန ကမ္မကာရဏာ ဝါ ဒေဝဒူတာတိ ကာတဗ္ဗာ ကမ္မကာရဏိကာ ဝါ. တတ္ထ ပန ကမ္မကာရဏပက္ခေ ဗာတ္တိံသ တာဝ ကမ္မကာရဏာ အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒန္တိ နာမ – ‘‘မယံ နိဗ္ဗတ္တမာနာ န ရုက္ခေ ဝါ ပါသာဏေ ဝါ နိဗ္ဗတ္တာမ, တုမှာဒိသာနံ သရီရေ နိဗ္ဗတ္တာမ, ဣတိ အမှာကံ ပုရေ နိဗ္ဗတ္တိတောဝ ကလျာဏံ ကရောထာ’’တိ. တေနေတေ ဒေဝဒူတာ နာမ ဇာတာ. ကမ္မကာရဏိကာပိ အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒန္တိ နာမ – ‘‘မယံ ဒွတ္တိံသ ကမ္မကာရဏာ ကရောန္တာ န ရုက္ခာဒီသု ကရောမ, တုမှာဒိသေသု သတ္တေသုယေဝ ကရောမ, ဣတိ အမှာကံ တုမှေသု ပုရေ ကမ္မကာရဏာကရဏတောဝ ကလျာဏံ ကရောထာ’’တိ. တေနေတေပိ ဒေဝဒူတာ နာမ ဇာတာ.

265. "සිව්වන දේවදූතයා" යන්නෙහි වධ හිංසාවන් (දඬුවම්) හෝ දඬුවම් පමුණුවන්නන් දේවදූතයන් ලෙස දත යුතුය. එහි වධ හිංසා පක්ෂයෙහි ගත් කල, දෙතිස් වධයෝ අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසන්නාක් වැනිය: "අප හටගන්නා කල්හි ගස්වල හෝ ගල්වල හට නොගනිමු, ඔබ වැනි අයගේ ශරීරවලම හටගනිමු. එබැවින් අප හටගැනීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න." මෙයින් ඒවා දේවදූතයෝ නමින් හැඳින්වේ. දඬුවම් පමුණුවන්නෝ ද අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසති: "අපි දෙතිස් වධ පමුණුවන කල්හි ගස්වැල්වලට දඬුවම් නොකරමු, ඔබ වැනි සත්වයන්ටම දඬුවම් කරමු. එබැවින් අප ඔබට දඬුවම් කිරීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න." මෙයින් ඔවුහු ද දේවදූතයෝ නමින් හැඳින්වෙති.

၂၆၆. ပဉ္စမံ ဒေဝဒူတန္တိ ဧတ္ထ မတကသတ္တော အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒတိ နာမ – ‘‘ပဿထ ဘော မံ အာမကသုသာနေ ဆဍ္ဍိတံ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဘာဝံ ပတ္တံ, မရဏတောမှိ အပရိမုတ္တတာယ ဧဒိသော ဇာတော. န ခေါ ပနာဟမေဝ, တုမှေပိ [Pg.166] မရဏတော အပရိမုတ္တာဝ. ယထေဝ ဟိ မယှံ, ဧဝံ တုမှာကမ္ပိ မရဏံ အာဂမိဿတိ, ဣတိ တဿ ပုရေ အာဂမနာဝ ကလျာဏံ ကရောထာ’’တိ. တေနေသ ဒေဝဒူတော နာမ ဇာတော.

266. "පස්වන දේවදූතයා" යන්නෙහි මළසිරුර අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසන්නාක් වැනිය: "පින්වතුනි බලන්න, අමු සොහොනෙහි දමා ඇති, ඉදිමී ගිය මාව දෙස බලන්න. මරණයෙන් නොමිදුණු නිසා මට මෙවැනි තත්වයක් අත් විය. මම පමණක් නොව, ඔබ සැම ද මරණයෙන් නොමිදුණාහුමය. මට යම් සේ ද, ඔබ සැමට ද මරණය පැමිණෙනු ඇත. එබැවින් මරණය පැමිණීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න." මෙයින් එය දේවදූතයෙකු නමින් හැඳින්වේ.

ဣမံ ပန ဒေဝဒူတာနုယောဂံ ကော လဘတိ, ကော န လဘတီတိ? ယေန တာဝ ဗဟုံ ပါပံ ကတံ, သော ဂန္တွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိယေဝ. ယေန ပန ပရိတ္တံ ပါပကမ္မံ ကတံ, သော လဘတိ. ယထာ ဟိ သဘဏ္ဍံ စောရံ ဂဟေတွာ ကတ္တဗ္ဗမေဝ ကရောန္တိ, န ဝိနိစ္ဆိနန္တိ. အနုဝိဇ္ဇိတွာ ဂဟိတံ ပန ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနံ နယန္တိ, သော ဝိနိစ္ဆယံ လဘတိ. ဧဝံသမ္ပဒမေတံ. ပရိတ္တပါပကမ္မာ ဟိ အတ္တနော ဓမ္မတာယပိ သရန္တိ, သာရိယမာနာပိ သရန္တိ.

මෙම දේවදූතයන් පිළිබඳ විමසීම ලබන්නේ කවුද, නොලබන්නේ කවුද? යමෙකු බොහෝ පව්කම් කළේ නම්, ඔහු (සෘජුවම) නිරයට ගොස් උපදියි. යමෙකු ස්වල්ප වශයෙන් පව්කම් කළේ නම් ඔහුට (මෙම විමසීම) ලැබේ. සොරබඩු සමඟ අසු වූ සොරාට නඩු විභාගයක් නැතිවම කළ යුතු දඬුවම පමුණුවන්නාක් මෙනි. එහෙත් සැකපිට අල්ලාගත් අයෙකු විනිශ්චය ශාලාවට පමුණුවා ඔහුට විනිශ්චය (නඩු විභාගය) ලැබේ. මෙය ද එසේමය. ස්වල්ප පව්කම් කළ අය තම ස්වභාවයෙන්ම හෝ (යම රජු විසින්) සිහිපත් කරවන ලදුව හෝ (තමන් කළ කුසල්) සිහිපත් කර ගනිති.

တတ္ထ ဒီဃဇယန္တဒမိဠော နာမ အတ္တနော ဓမ္မတာယ သရိ. သော ကိရ ဒမိဠော သုမနဂိရိဝိဟာရေ အာကာသစေတိယံ ရတ္တပဋေန ပူဇေသိ. အထ နိရယေ ဥဿဒသာမန္တေ နိဗ္ဗတ္တော အဂ္ဂိဇာလသဒ္ဒံ သုတွာဝ အတ္တနော ပူဇိတပဋံ အနုဿရိ, သော ဂန္တွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တော. အပရောပိ ပုတ္တဿ ဒဟရဘိက္ခုနော ခလိသာဋကံ ဒေန္တော ပါဒမူလေ ဌပေသိ, မရဏကာလမှိ ပဋပဋာတိ သဒ္ဒေ နိမိတ္တံ ဂဏှိ, သောပိ ဥဿဒသာမန္တေ နိဗ္ဗတ္တော ဇာလသဒ္ဒေန တံ သာဋကံ အနုဿရိတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တော. ဧဝံ တာဝ အတ္တနော ဓမ္မတာယ ကုသလံ ကမ္မံ သရိတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တတီတိ.

එහිදී දීඝජයන්ත නම් වූ දෙමළ වැසියෙකු තමන්ගේම ස්වභාවයෙන් කළ කුසල් සිහිපත් කළේය. ඒ දෙමළ වැසියා සුමනගිරි විහාරයේ ආකාශ චෛත්‍යයට රතු වස්ත්‍රයකින් පූජාවක් කළ බව කියනු ලැබේ. පසුව ඔහු උස්සද නිරය අසල උපත ලැබූ අතර, නිරගින්නේ ශබ්දය ඇසූ සැනින් තමන් කළ වස්ත්‍ර පූජාව සිහිපත් විය. ඒ හේතුවෙන් ඔහු එහි මියගොස් දෙව්ලොව උපන්නේය. තවත් දායකයෙක් තම පුත් කුඩා භික්ෂුවකට වස්ත්‍රයක් පූජා කරමින් උන්වහන්සේගේ පාමුල තැබීය. ඔහු මරණාසන්න මොහොතේදී එම වස්ත්‍රයෙන් නැඟුණු 'පට පට' යන හඬ නිමිත්තක් කර ගත්තේය. ඔහුද උස්සද නිරය අසල උපත ලැබූ නමුත්, නිරගින්නේ ශබ්දයෙන් ඒ වස්ත්‍රයේ ශබ්දය සිහිපත් වී දෙව්ලොව උපන්නේය. මෙලෙස තමන්ගේම ස්වභාවයෙන් කුසල් සිහිපත් කිරීමෙන් දෙව්ලොව උපදින බව දත යුතුය.

အတ္တနော ဓမ္မတာယ အသရန္တေ ပန ပဉ္စ ဒေဝဒူတေ ပုစ္ဆတိ. တတ္ထ ကောစိ ပဌမေန ဒေဝဒူတေန သရတိ, ကောစိ ဒုတိယာဒီဟိ. ယော ပန ပဉ္စဟိပိ န သရတိ, တံ ယမော ရာဇာ သယံ သာရေတိ. ဧကော ကိရ အမစ္စော သုမနပုပ္ဖကုမ္ဘေန မဟာစေတိယံ ပူဇေတွာ ယမဿ ပတ္တိံ အဒါသိ, တံ အကုသလကမ္မေန နိရယေ နိဗ္ဗတ္တံ ယမဿ သန္တိကံ နယိံသု. တသ္မိံ ပဉ္စဟိပိ ဒေဝဒူတေဟိ ကုသလေ အသရန္တေ ယမော သယံ ဩလောကေန္တော ဒိသွာ – ‘‘နနု တွံ မဟာစေတိယံ သုမနပုပ္ဖကုမ္ဘေန ပူဇေတွာ မယှံ ပတ္တိံ အဒါသီ’’တိ သာရေသိ, သော တသ္မိံ ကာလေ သရိတွာ ဒေဝလောကံ ဂတော. ယမော ပန သယံ ဩလောကေတွာပိ အပဿန္တော – ‘‘မဟာဒုက္ခံ နာမ အနုဘဝိဿတိ အယံ သတ္တော’’တိ တုဏှီ ဟောတိ.

තමන් විසින්ම කුසල් සිහිපත් නොකරන අයගෙන් යම රජු පස් දේවදූතයන් පිළිබඳව විමසයි. එහිදී ඇතමෙක් පළමු දේවදූතයාගේ විමසීමෙන් කුසල් සිහිපත් කරයි, ඇතමෙක් දෙවැනි ආදී දේවදූතයන් මඟින් සිහිපත් කරයි. පස් දේවදූතයන් කෙරෙන් පවා සිහිපත් නොකරන්නවුන්ට යම රජු විසින්ම කුසල් සිහිපත් කරවනු ලැබේ. එක්තරා අමාත්‍යවරයෙක් සුමන මල් පිරවූ කළ ගෙඩිවලින් මහා චෛත්‍යයට පූජා පවත්වා එහි පින් යම රජුට අනුමෝදන් කළේය. ඔහු අකුසල කර්මය නිසා නිරයේ උපන් අතර ඔහුව යම රජු ඉදිරියට පමුණුවන ලදී. පස් දේවදූතයන් පිළිබඳ විමසීමේදීත් ඔහු කළ කුසල් සිහිපත් නොකළ කල්හි, යම රජු තමන් විසින්ම බලා එය දැක, 'ඔබ මහා චෛත්‍යයට සුමන මල් පිරවූ කළ ගෙඩිවලින් පූජා පවත්වා මට පින් අනුමෝදන් කළා නොවේදැ'යි සිහිපත් කරවීය. එවිට ඔහු එම කුසලය සිහිපත් වී දෙව්ලොව ගියේය. යම රජු විසින් බලාත් කිසිදු කුසලයක් නොදකින්නේ නම්, 'මේ සත්වයා ඒකාන්තයෙන්ම මහත් දුක් අනුභව කරනු ඇතැයි' සිතා නිහඬ වෙයි.

၂၆၇. မဟာနိရယေတိ အဝီစိမဟာနိရယမှိ. ကိံ ပနဿ ပမာဏံ? အဗ္ဘန္တရံ အာယာမေန စ ဝိတ္ထာရေန စ ယောဇနသတံ ဟောတိ. လောဟပထဝီ လောဟဆဒနံ ဧကေကာ စ ဘိတ္တိ နဝနဝယောဇနိကာ ဟောတိ. ပုရတ္ထိမာယ ဘိတ္တိယာ [Pg.167] အစ္စိ ဥဋ္ဌိတာ ပစ္ဆိမံ ဘိတ္တိံ ဂဟေတွာ တံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ပရတော ယောဇနသတံ ဂစ္ဆတိ. သေသဒိသာသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဇာလပရိယန္တဝသေန အာယာမဝိတ္ထာရတော အဋ္ဌာရသယောဇနာဓိကာနိ တီဏိ ယောဇနသတာနိ, ပရိက္ခေပတော ပန နဝယောဇနသတာနိ စတုပဏ္ဏာသယောဇနာနိ, သမန္တာ ပန ဥဿဒေဟိ သဒ္ဓိံ ဒသယောဇနသဟဿံ ဟောတိ.

267. මහා නිරය යනු අවීචි මහා නිරයයි. එහි ප්‍රමාණය කෙතරම්ද? එහි ඇතුළත දිගින් හා පළලින් යොදුන් සියයකි. පොළොව සහ වහලය ලෝහයෙන් යුක්තය. එක් එක් තාප්පය යොදුන් නවයක් බැගින් ඝනකම්ය. නැඟෙනහිර බිත්තියෙන් නැඟෙන ගිනි දැල් බටහිර බිත්තිය දක්වා විහිදී එය විනිවිද ගොස් එතැන් සිට තවත් යොදුන් සියයක් දුරට යයි. අනෙක් දිශාවන්ටද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. මෙලෙස ගිනිදැල්වල සීමාව අනුව බලන කල දිගින් හා පළලින් යොදුන් 318ක් වන අතර, වටප්‍රමාණය අනුව යොදුන් 954ක් වේ. අවට ඇති උස්සද නිරයන්ද සමඟ මුළු ප්‍රමාණය යොදුන් දස දහසක් වේ.

၂၆၈. ဥဗ္ဘတံ တာဒိသမေဝ ဟောတီတိ ဧတ္ထ အက္ကန္တပဒံ ယာဝ အဋ္ဌိတော ဒဠှံ ဥဒ္ဓရိတုမေဝ န သက္ကာ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – ဟေဋ္ဌတော ပဋ္ဌာယ ဍယှတိ, ဥပရိတော ပဋ္ဌာယ ဈာယတိ, ဣတိ အက္ကမနကာလေ ဍယှမာနံ ပညာယတိ, ဥဒ္ဓရဏကာလေ တာဒိသမေဝ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဗဟုသမ္ပတ္တောတိ ဗဟူနိ ဝဿသတဝဿသဟဿာနိ သမ္ပတ္တော.

268. 'එසවූ පාදයද එලෙසම වේ' යන්නෙහි අර්ථය නම්, තැබූ පාදය අස්ථිය දක්වා තදින් දැවෙන බැවින් එය එසවීමට පවා නොහැකි බවයි. මෙහි අර්ථය නම් ශරීරයේ යට සිට දැවෙන අතර උඩ සිට ගිනි ඇවිළෙයි. මෙලෙස පාදය තබන විට දැවෙන බව පෙනෙන අතර, එය එසවීමේදීද එම තත්ත්වයම පවතී. එබැවින් එසේ කියන ලදී. 'බහුසම්පත්තෝ' යනු වසර සිය දහස් ගණනක් ආයුෂ විඳින බවයි.

ကသ္မာ ပနေသ နရကော အဝီစီတိ သင်္ခံ ဂတောတိ. ဝီစိ နာမ အန္တရံ ဝုစ္စတိ, တတ္ထ စ အဂ္ဂိဇာလာနံ ဝါ သတ္တာနံ ဝါ ဒုက္ခဿ ဝါ အန္တရံ နတ္ထိ. တသ္မာ သော အဝီစီတိ သင်္ခံ ဂတောတိ. တဿ ဟိ ပုရတ္ထိမဘိတ္တိတော ဇာလာ ဥဋ္ဌိတာ သံသိဗ္ဗမာနာ ယောဇနသတံ ဂန္တွာ ပစ္ဆိမဘိတ္တိံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ပရတော ယောဇနသတံ ဂစ္ဆတိ. သေသဒိသာသုပိ ဧသေဝ နယော.

මේ නිරයට 'අවීචි' යන නම ලැබුණේ ඇයි? 'වීචි' යනු අන්තරය හෙවත් විවේකයයි. එහි ගිනිදැල්වල හෝ සතුන්ගේ හෝ දුක් වේදනාවේ කිසිදු අන්තරයක් හෙවත් විවේකයක් නොමැත. එබැවින් එය අවීචි නම් වේ. එහි නැඟෙනහිර බිත්තියෙන් නැඟෙන ගිනි දැල් එකිනෙක වෙළී යොදුන් සියයක් ගොස් බටහිර බිත්තිය විනිවිද ගොස් තවත් යොදුන් සියයක් විහිදෙයි. අනෙක් දිශාවන්ටද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ဣမေသံ ဆန္နံ ဇာလာနံ မဇ္ဈေ နိဗ္ဗတ္တော ဒေဝဒတ္တော, တဿ ယောဇနသတပ္ပမာဏော အတ္တဘာဝေါ, ဒွေ ပါဒါ ယာဝ ဂေါပ္ဖကာ လောဟပထဝိံ ပဝိဋ္ဌာ, ဒွေ ဟတ္ထာ ယာဝ မဏိဗန္ဓာ လောဟဘိတ္တိယော ပဝိဋ္ဌာ, သီသံ ယာဝ ဘမုကဋ္ဌိတော လောဟဆဒနေ ပဝိဋ္ဌံ, အဓောဘာဂေန ဧကံ လောဟသူလံ ပဝိသိတွာ ကာယံ ဝိနိဝိဇ္ဈန္တံ ဆဒနေ ပဝိဋ္ဌံ, ပါစီနဘိတ္တိတော နိက္ခန္တသူလံ ဟဒယံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ပစ္ဆိမဘိတ္တိံ ပဝိဋ္ဌံ, ဥတ္တရဘိတ္တိတော နိက္ခန္တသူလံ ဖာသုကာ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဒက္ခိဏဘိတ္တိံ ပဝိဋ္ဌံ. နိစ္စလေ တထာဂတမှိ အပရဒ္ဓတ္တာ နိစ္စလောဝ ဟုတွာ ပစ္စတီတိ ကမ္မသရိက္ခတာယ ဧဒိသော ဇာတော. ဧဝံ ဇာလာနံ နိရန္တရတာယ အဝီစိ နာမ.

මේ සය දිශාවෙන්ම එන ගිනිදැල් මැද දේවදත්ත උපත ලබා ඇත. ඔහුගේ ශරීරය යොදුන් සියයක් පමණ විශාලය. දෙපා වලලුකර දක්වා ලෝහමය පොළොවට ගිලී ඇත. දෙඅත් මැණික්කටුව දක්වා ලෝහමය බිත්තිවලට ගිලී ඇත. හිස ඇහිබැම අස්ථිය දක්වා ලෝහමය වහලයට ගිලී ඇත. යට සිට ඇතුළු වූ එක් ලෝහ උලක් ශරීරය විනිවිද ගොස් වහලයට වැදී ඇත. නැඟෙනහිර බිත්තියෙන් නික්මුණු උලක් හෘදය විනිවිද ගොස් බටහිර බිත්තියට වැදී ඇත. උතුරු බිත්තියෙන් නික්මුණු උලක් ඉළ ඇට විනිවිද ගොස් දකුණු බිත්තියට වැදී ඇත. අකම්පිත වූ තථාගතයන් වහන්සේට කළ අපරාධය නිසාම නිශ්චලව මෙලෙස පැසවනු ලබයි. මෙය තමන් කළ කර්මයට සමාන වූ දඬුවමකි. මෙලෙස ගිනිදැල්වල නිරන්තර බව නිසාම මෙය අවීචි නම් වේ.

အဗ္ဘန္တရေ ပနဿ ယောဇနသတိကေ ဌာနေ နာဠိယံ ကောဋ္ဋေတွာ ပူရိတပိဋ္ဌံ ဝိယ သတ္တာ နိရန္တရာ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ သတ္တော အတ္ထိ, ဣမသ္မိံ နတ္ထီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ဂစ္ဆန္တာနံ ဌိတာနံ နိသိန္နာနံ နိပန္နာနံ အန္တော နတ္ထိ, ဂစ္ဆန္တေ ဝါ ဌိတေ ဝါ နိသိန္နေ ဝါ နိပန္နေ ဝါ အညမညံ န ဗာဓန္တိ. ဧဝံ သတ္တာနံ နိရန္တရတာယ အဝီစိ.

එහි ඇතුළත යොදුන් සියයක් වූ ස්ථානයක, නළයකට දමා තළා පුරවන ලද පිටි මෙන් සත්වයන් පිරී සිටිති. 'මේ තැන සත්වයෙක් සිටී, මේ තැන සත්වයෙක් නැත' යැයි කිව නොහැකි තරමට ඔවුහු නිරන්තරව සිටිති. යන, සිටින, හිඳින හෝ නිදා සිටින සත්වයන්ගේ කෙළවරක් නැත. ඔවුන් යන එන විට හෝ හිඳින විට හෝ එකිනෙකාට බාධාවක් නොවෙයි. මෙලෙස සත්වයන්ගේ නිරන්තර බව නිසාද එය අවීචි නම් වේ.

ကာယဒွါရေ [Pg.168] ပန ဆ ဥပေက္ခာသဟဂတာနိ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဧကံ ဒုက္ခသဟဂတံ. ဧဝံ သန္တေပိ ယထာ ဇိဝှဂ္ဂေ ဆ မဓုဗိန္ဒူနိ ဌပေတွာ ဧကသ္မိံ တမ္ဗလောဟဗိန္ဒုမှိ ဌပိတေ အနုဒဟနဗလဝတာယ တဒေဝ ပညာယတိ, ဣတရာနိ အဗ္ဗောဟာရိကာနိ ဟောန္တိ, ဧဝံ အနုဒဟနဗလဝတာယ ဒုက္ခမေဝေတ္ထ နိရန္တရံ, ဣတရာနိ အဗ္ဗောဟာရိကာနီတိ. ဧဝံ ဒုက္ခဿ နိရန္တရတာယ အဝီစိ.

කාය ද්වාරයෙහි උපේක්ෂා සහගත සිත් හයක් සහ එක් දුක් සහගත සිතක් උපදියි. එසේ වුවද, දිව අග මී පැණි බින්දු හයක් තබා එක් රත් වූ තඹ බින්දුවක් තැබූ විට එහි දාහයේ බලවත් බව නිසා තඹ බින්දුව පමණක් දැනෙන්නාක් මෙන්, අනෙක් මී පැණි බින්දු නොදැනී යයි. එමෙන්ම නිරගින්නේ දාහය බලවත් නිසා එහි නිරන්තරයෙන් දැනෙන්නේ දුක් වේදනාවම පමණි. අනෙක් සිත් නොදැනෙන තරම්ය. මෙලෙස දුක් වේදනාවේ නිරන්තර බව නිසාද අවීචි නම් වේ.

၂၆၉. မဟန္တောတိ ယောဇနသတိကော. သော တတ္ထ ပတတီတိ ဧကော ပါဒေါ မဟာနိရယေ ဟောတိ, ဧကော ဂူထနိရယေ နိပတတိ. သူစိမုခါတိ သူစိသဒိသမုခါ, တေ ဟတ္ထိဂီဝပ္ပမာဏာ ဧကဒေါဏိကနာဝါပ္ပမာဏာ ဝါ ဟောန္တိ.

269. 'මහන්තෝ' යනු යොදුන් සියයක් විශාල බවයි. ඔහු එහි වැටෙන විට එක් පාදයක් මහා නිරයෙහිද, අනෙක් පාදය ගූථ නිරයෙහිද පිහිටයි. 'සූචිමුඛා' යනු ඉදිකටුවක් වැනි මුඛ ඇති පණුවන්ය. උන් ඇතෙකුගේ බෙල්ලක් පමණ විශාල හෝ එක් මිනිසෙකුට නැඟිය හැකි කුඩා බෝට්ටුවක් පමණ විශාල වෙති.

ကုက္ကုလနိရယောတိ ယောဇနသတပ္ပမာဏောဝ အန္တော ကူဋာဂါရမတ္တဝိတစ္စိတအင်္ဂါရပုဏ္ဏော အာဒိတ္တဆာရိကနိရယော, ယတ္ထ ပတိတပတိတာ ကုဒြူသကရာသိမှိ ခိတ္တဖာလဝါသိသိလာဒီနိ ဝိယ ဟေဋ္ဌိမတလမေဝ ဂဏှန္တိ.

කුක්කුල නිරය යනු යොදුන් සියයක් පමණ වූ, ඇතුළත කූටාගාරයක් බඳු විශාල රත් වූ අඟුරු හා ගිනිගත් අළු පිරුණු නිරයකි. එහි වැටුණු සත්වයන්, කුද්‍රූස ධාන්‍ය රාශියකට දැමූ රත් වූ නගුල් තල මෙන් යට අඩිය දක්වාම ගිලී යති.

အာရောပေန္တီတိ အယဒဏ္ဍေဟိ ပေါထေန္တာ အာရောပေန္တိ. တေသံ အာရောဟနကာလေ တေ ကဏ္ဋကာ အဓောမုခါ ဟောန္တိ, ဩရောဟနကာလေ ဥဒ္ဓံမုခါ.

'නංවති' යනු යම පල්ලන් ලෝහ දඬුවලින් තළමින් සතුන්ව කටු ඉඹුල් ගසට නංවන බවයි. ඔවුන් නඟින විට ඒ කටු පහළට හැරී පවතින අතර, බසින විට ඉහළට හැරී පවතී.

ဝါတေရိတာနီတိ ကမ္မမယေန ဝါတေန စလိတာနိ. ဟတ္ထမ္ပိ ဆိန္ဒန္တီတိ ဖလကေ မံသံ ဝိယ ကောဋ္ဋယမာနာနိ ဆိန္ဒန္တိ. သစေ ဥဋ္ဌာယ ပလာယတိ, အယောပါကာရော သမုဋ္ဌဟိတွာ ပရိက္ခိပတိ, ဟေဋ္ဌာ ခုရဓာရာ သမုဋ္ဌာတိ.

'වාතේරිතානි' යනු කර්ම බලයෙන් හටගත් වාතයෙන් සැලෙන (කඩු පත්) යන්නයි. 'හත්ථම්පි ඡින්දන්ති' යනු මස් කපන ලෑල්ලක් මත තබා මස් කපන්නාක් මෙන් අත් පා කපා දමන බවයි. යම් හෙයකින් සත්වයෙකු නැඟිට පලා යන්නේ නම්, ලෝහ පවුරක් ඉස්මතු වී ඔහුව වට කරයි. පහළින් ක්ෂුරධාරා (මුවහත් දැලි පිහි වැනි පොළොවක්) ඉස්මතු වෙයි.

ခါရောဒကာ နဒီတိ ဝေတရဏီ နာမ တမ္ဗလောဟနဒီ. တတ္ထ အယောမယာနိ ခရဝါလိက-ပေါက္ခရပတ္တာနိ, ဟေဋ္ဌာ ခုရဓာရာ ဥဘောသု တီရေသု ဝေတ္တလတာ စ ကုသတိဏာနိ စ. သော တတ္ထ ဒုက္ခာ တိဗ္ဗာ ခရာတိ သော တတ္ထ ဥဒ္ဓဉ္စ အဓော စ ဝုယှမာနော ပေါက္ခရပတ္တေသု ဆိဇ္ဇတိ. သိင်္ဃာဋကသဏ္ဌာနာယ ခရဝါလိကာယ ကဏ္ဋကေဟိ ဝိဇ္ဈိယတိ, ခုရဓာရာဟိ ဖာလိယတိ, ဥဘောသု တီရေသု ကုသတိဏေဟိ ဝိလေခတိ, ဝေတ္တလတာဟိ အာကဍ္ဎိယတိ, တိက္ခသတ္တီဟိ ဖာလိယတိ.

"ක්ෂාරෝදකා නදී" යනු වේතරණී නම් වූ, රත් කළ තඹ ලෝදිය ගලා බසින මහා නදියයි. එහි යකඩින් නිම වූ, රළු වැලි සහිත සහ දැළි පිහියක් මෙන් තියුණු දාර ඇති පියුම් පත් ඇත; යටින් දැළි පිහි දාර වැනි තියුණු බවක් ඇත; දෙපස ඉවුරුවල වේවැල් පඳුරු ද කුස තණ ද ඇත. "සො තත්ථ දුක්ඛා තිබ්බා ඛරා" යනු ඒ නිරයෙහි උපන් සත්වයා එහි උඩට සහ යටට ගසාගෙන යමින් ඒ පියුම් පත්වලින් කැපී යයි. සතරමං සන්ධියක හැඩය ඇති රළු වැලි තලාවෙහි කටුවලින් ඇනෙයි, දැළි පිහි දාරවලින් පැළෙයි, දෙපස ඉවුරුවල කුස තණවලින් සීරෙයි, වේවැල්වලින් ඇදගනු ලබයි, තියුණු හෙල්ලවලින් පලනු ලබයි.

၂၇၀. တတ္တေန [Pg.169] အယောသင်္ကုနာတိ တေန ဇိဂစ္ဆိတောမှီတိ ဝုတ္တေ မဟန္တံ လောဟပစ္ဆိံ လောဟဂုဠာနံ ပူရေတွာ တံ ဥပဂစ္ဆန္တိ, သော လောဟဂုဠဘာဝံ ဉတွာ ဒန္တေ သမ္ဖုသေတိ, အထဿ တေ တတ္တေန အယောသင်္ကုနာ မုခံ ဝိဝရန္တိ, တမ္ဗလောဟဓာရေဟိ မဟန္တေန လောဟကဋာဟေန တမ္ဗလောဟံ ဥပနေတွာ ဧဝမေဝံ ကရောန္တိ. ပုန မဟာနိရယေတိ ဧဝံ ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ တမ္ဗလောဟပါနာ တမ္ဗလောဟပါနတော ပဋ္ဌာယ ပုန ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနာဒီနိ ကာရေတွာ မဟာနိရယေ ပက္ခိပန္တိ. တတ္ထ ကောစိ ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနေနေဝ မုစ္စတိ, ကောစိ ဒုတိယေန, ကောစိ တတိယေန, ကောစိ တမ္ဗလောဟပါနေန မုစ္စတိ, ကမ္မေ ပန အပရိက္ခီဏေ ပုန မဟာနိရယေ ပက္ခိပန္တိ.

270. "තත්තේන අයසංකුනා" යනු ඒ නිරිසතුන් "මම බඩගින්නේ සිටිමි" යි කී කල්හි, නිරය පාලකයෝ යකඩ බෝලවලින් පිරවූ විශාල යකඩ කූඩයක් රැගෙන ඔහු වෙත පැමිණෙති. ඔහු ඒ යකඩ බෝල බව දැන දත් මිටි කයි; එවිට ඔවුන් රත්වූ යකඩ කොක්කකින් ඔහුගේ කට අරවා, විශාල යකඩ හැන්දකින් රත් වූ තඹ ලෝදිය ඔහුට බොන්නට දෙයි. මෙලෙස පස්වැදෑරුම් බන්ධනයේ පටන් තඹ ලෝදිය පෙවීම දක්වා ද, තඹ ලෝදිය පෙවීමේ පටන් නැවත පස්වැදෑරුම් බන්ධනය දක්වා ද නිරය පාලකයෝ වධ දෙමින් මහා නිරයෙහි දමති. එහි ඇතැම් සත්වයෙක් පස්වැදෑරුම් බන්ධනයෙන්ම මිදෙයි, ඇතැමෙක් දෙවන වධයෙහිදී ද, ඇතැමෙක් තුන්වන වධයෙහිදී ද, ඇතැමෙක් තඹ ලෝදිය බොන කල්හි ද කර්මය ගෙවී මියගොස් මිදෙයි. අකුසල් කර්ම ගෙවී නොමැති නම් නැවතත් මහා නිරයෙහිම දමති.

ဣဒံ ပန သုတ္တံ ဂဏှန္တော ဧကော ဒဟရဘိက္ခု, – ‘‘ဘန္တေ, ဧတ္တကံ ဒုက္ခမနုဘဝိတသတ္တံ ပုနပိ မဟာနိရယေ ပက္ခိပန္တီ’’တိ အာဟ. အာမ, အာဝုသော, ကမ္မေ အပရိက္ခီဏေ ပုနပ္ပုနံ ဧဝံ ကရောန္တီတိ. တိဋ္ဌတု, ဘန္တေ, ဥဒ္ဒေသော, ကမ္မဋ္ဌာနမေဝ ကထေထာတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ သောတာပန္နော ဟုတွာ အာဂမ္မ ဥဒ္ဒေသံ အဂ္ဂဟေသိ. အညေသမ္ပိ ဣမသ္မိံ ပဒေသေ ဥဒ္ဒေသံ ဌပေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တာနံ ဂဏနာ နတ္ထိ. သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနဉ္စေတံ သုတ္တံ အဝိဇဟိတမေဝ ဟောတိ.

මේ සූත්‍රය උගන්නා එක්තරා තරුණ භික්ෂුවක්, "ස්වාමීනී, මෙතරම් දුකක් අනුභව කළ සත්වයා නැවතත් මහා නිරයට දමනු ලබනවාද?" යි ඇසීය. "එසේය ඇවැත්නි, කර්මය ගෙවී නොමැති නම් නැවත නැවතත් මෙලෙස වධ පමුණුවති" යි ගුරුවරයා පැවසීය. එවිට ඔහු "ස්වාමීනී, පාලි ඉගෙනීම නතර වේවා, මට කර්මස්ථානයක්ම වදාරනු මැනවි" යි කියා, කර්මස්ථානය උගෙන සෝවාන් වී, පසුව පාලි ඉගෙනීම ද සම්පූර්ණ කර රහත් භාවයට පත් විය. මේ ප්‍රදේශයෙහි පාලි ඉගෙනීම නතර කර රහත් භාවයට පත් වූවන්ගේ ගණනක් නැත. සියලු බුදුවරුන් විසින් මේ දේවදූත සූත්‍රය අත්නොහරින ලද්දක්ම වෙයි.

၂၇၁. ဟီနကာယူပဂါတိ ဟီနကာယံ ဥပဂတာ ဟုတွာ. ဥပါဒါနေတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဂဟဏေ. ဇာတိမရဏသမ္ဘဝေတိ ဇာတိယာ စ မရဏဿ စ ကာရဏဘူတေ. အနုပါဒါတိ စတူဟိ ဥပါဒါနေဟိ အနုပါဒိယိတွာ. ဇာတိမရဏသင်္ခယေတိ ဇာတိမရဏသင်္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ ဝိမုစ္စန္တိ.

271. "හීනකායූපගා" යනු හීන වූ පවිටු සත්ව සමූහයා කරා පැමිණි වූවෝ ය. "උපාදානේ" යනු තණ්හාව හා දෘෂ්ටියෙන් දැඩිව අල්ලා ගැනීමයි. "ජාතිමරණසම්භවේ" යනු ජාතියට හා මරණයට හේතු වූ උපාදාන ධර්මයන්හි ය. "අනුපාදා" යනු සතර වැදෑරුම් උපාදානයන්ගෙන් දැඩිව නොගන්නා බැවිනි. "ජාතිමරණසංඛයේ" යනු ජාති මරණ ක්ෂය වීම නම් වූ නිවනෙහි විමුක්තිය ලබති.

ဒိဋ္ဌဓမ္မာဘိနိဗ္ဗုတာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ သဗ္ဗကိလေသနိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗုတာ. သဗ္ဗဒုက္ခံ ဥပစ္စဂုန္တိ သဗ္ဗဒုက္ခာတိက္ကန္တာ နာမ ဟောန္တိ.

"දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතා" යනු මේ ආත්මභාවයේදීම සියලු කෙලෙසුන් නිවී යාමෙන් ශාන්ත වූවෝ ය. "සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුං" යනු සියලු දුක් ඉක්මවා ගියෝ වෙති.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

ဒေဝဒူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දේවදූත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

တတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තෘතීය වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၄. ဝိဘင်္ဂဝဂ္ဂေါ

4. විභංග වර්ගය

၁. ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၇၂. ဧဝံ [Pg.170] မေ သုတန္တိ ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တံ. တတ္ထ ဘဒ္ဒေကရတ္တဿာတိ ဝိပဿနာနုယောဂသမန္နာဂတတ္တာ ဘဒ္ဒကဿ ဧကရတ္တဿ. ဥဒ္ဒေသန္တိ မာတိကံ. ဝိဘင်္ဂန္တိ ဝိတ္ထာရဘာဇနီယံ.

272. "ඒවං මේ සුතං" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන්නේ භද්දේකරත්ත සූත්‍රයයි. එහි "භද්දේකරත්තස්ස" යනු විපස්සනානුයෝගයෙන් යුක්ත බැවින් යහපත් වූ එක් රැයක් ඇති තැනැත්තාගේ යන්නයි. "උද්දේසං" යනු මාතෘකාවයි. "විභංගං" යනු විස්තරාත්මකව බෙදා දැක්වීමයි.

အတီတန္တိ အတီတေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ. နာနွာဂမေယျာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ နာနုဂစ္ဆေယျ. နပ္ပဋိကင်္ခေတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ န ပတ္ထေယျ. ယဒတီတန္တိ ဣဒမေတ္ထ ကာရဏဝစနံ. ယသ္မာ ယံ အတီတံ, တံ ပဟီနံ နိရုဒ္ဓံ အတ္ထင်္ဂတံ, တသ္မာ တံ ပုန နာနုဂစ္ဆေယျ. ယသ္မာ စ ယံ အနာဂတံ, တံ အပ္ပတ္တံ အဇာတံ အနိဗ္ဗတ္တံ, တသ္မာ တမ္ပိ န ပတ္ထေယျ.

"අතීතං" යනු අතීත වූ පංචස්කන්ධ ධර්මයන් ය. "නාන්වාගමෙය්‍ය" යනු තණ්හා දෘෂ්ටිවලින් ලුහුනොබැඳිය යුතුය යන්නයි. "නප්පටිකංඛේ" යනු තණ්හා දෘෂ්ටිවලින් අනාගතය ප්‍රාර්ථනා නොකළ යුතුය. "යදතීතං" යනාදිය මෙහි හේතුව දැක්වීමයි. යම් හෙයකින් අතීත වූයේ ද, එය ප්‍රහීණ විය, නිරුද්ධ විය, අවසන් විය. එබැවින් එය නැවත ලුහුනොබැඳිය යුතුය. යම් අනාගතයක් වේද, එය තවම පැමිණ නැත, උපත ලබා නැත, හටගෙන නැත. එබැවින් එය ද ප්‍රාර්ථනා නොකළ යුතුය.

တတ္ထ တတ္ထာတိ ပစ္စုပ္ပန္နမ္ပိ ဓမ္မံ ယတ္ထ ယတ္ထေဝ ဥပ္ပန္နော, တတ္ထ တတ္ထေဝ စ နံ အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ သတ္တဟိ အနုပဿနာဟိ ယော ဝိပဿတိ အရညာဒီသု ဝါ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဝိပဿတိ. အသံဟီရံ အသံကုပ္ပန္တိ ဣဒံ ဝိပဿနာပဋိဝိပဿနာဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာ ဟိ ရာဂါဒီဟိ န သံဟီရတိ န သံကုပ္ပတီတိ အသံဟီရံ အသံကုပ္ပံ, တံ အနုဗြူဟယေ ဝဍ္ဎေယျ, ပဋိဝိပဿေယျာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ နိဗ္ဗာနံ ရာဂါဒီဟိ န သံဟီရတိ န သံကုပ္ပတီတိ အသံဟီရံ အသံကုပ္ပံ. တံ ဝိဒွါ ပဏ္ဍိတော ဘိက္ခု အနုဗြူဟယေ, ပုနပ္ပုနံ တဒါရမ္မဏံ တံ တံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေန္တော ဝဍ္ဎေယျာတိ အတ္ထော.

"තත්ථ තත්ථ" යනු වර්තමාන වූ පංචස්කන්ධ ධර්මය ද යම් යම් මොහොතක උපදී ද, ඒ ඒ මොහොතේදීම එය අනිච්චානුපස්සනා ආදී සප්ත අනුපස්සනාවන්ගෙන් යම් විපස්සනා යෝගියකු දක්නේද, ආරණ්‍ය ආදියේදී ද ඒ ඒ තැන්හිදීම විපස්සනා කරයි. "අසංහීරං අසංකුප්පං" යනු විපස්සනාව සහ ප්‍රති-විපස්සනාව දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද්දකි. විපස්සනාව රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් නොසැලෙයි, විනාශ නොවේ; එබැවින් එය "අසංහීර අසංකුප්ප" නම් වේ. එය අනුබ්‍රෑහණය කළ යුතුය, වැඩිය යුතුය, නැවත නැවතත් විපස්සනා කළ යුතුය යනු අදහසයි. එසේත් නැතහොත්, නිවන රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් නොසැලෙන බැවින් හා විනාශ නොවන බැවින් "අසංහීර අසංකුප්ප" නම් වේ. නුවණැති මහණ තෙමේ එය නැවත නැවතත් අනුබ්‍රෑහණය කරමින්, ඒ ඒ ඵලසමාපත්තිවලට සමවදිමින් වැඩිය යුතුය යනු අර්ථයයි.

တဿ ပန အနုဗြူဟန္တဿ အတ္ထာယ – အဇ္ဇေဝ ကိစ္စမာတပ္ပန္တိ ကိလေသာနံ အာတာပနပရိတာပနေန အာတပ္ပန္တိ လဒ္ဓနာမံ ဝီရိယံ အဇ္ဇေဝ ကာတဗ္ဗံ. ကော ဇညာ မရဏံ သုဝေတိ သွေ ဇီဝိတံ ဝါ မရဏံ ဝါ ကော ဇာနာတိ. အဇ္ဇေဝ ဒါနံ ဝါ ဒဿာမိ, သီလံ ဝါ ရက္ခိဿာမိ, အညတရံ ဝါ ပန ကုသလံ ကရိဿာမီတိ ဟိ ‘‘အဇ္ဇ တာဝ ပပဉ္စော အတ္ထိ, သွေ ဝါ ပုနဒိဝသေ ဝါ ကရိဿာမီ’’တိ စိတ္တံ အနုပ္ပာဒေတွာ အဇ္ဇေဝ ကရိဿာမီတိ ဧဝံ ဝီရိယံ ကာတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. မဟာသေနေနာတိ အဂ္ဂိဝိသသတ္ထာဒီနိ အနေကာနိ မရဏကာရဏာနိ တဿ သေနာ, တာယ မဟတိယာ သေနာယ ဝသေန မဟာသေနေန ဧဝရူပေန မစ္စုနာ သဒ္ဓိံ ‘‘ကတိပါဟံ တာဝ အာဂမေဟိ ယာဝါဟံ ဗုဒ္ဓပူဇာဒိံ အတ္တနော အဝဿယကမ္မံ ကရောမီ’’တိ[Pg.171]. ဧဝံ မိတ္တသန္ထဝါကာရသင်္ခါတော ဝါ, ‘‘ဣဒံ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ ဂဟေတွာ ကတိပါဟံ အာဂမေဟီ’’တိ ဧဝံ လဉ္ဇာနုပ္ပဒါနသင်္ခါတော ဝါ, ‘‘ဣမိနာဟံ ဗလရာသိနာ ပဋိဗာဟိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ဗလရာသိသင်္ခါတော ဝါ သင်္ဂရော နတ္ထိ. သင်္ဂရောတိ ဟိ မိတ္တသန္ထဝါကာရလဉ္ဇာနုပ္ပဒါနဗလရာသီနံ နာမံ, တသ္မာ အယမတ္ထော ဝုတ္တော.

එසේ අනුබ්‍රෑහණය කරන්නාගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස - "අජ්ජේව කිච්චමාතප්පං" යනු කෙලෙසුන් තවන වීර්යය අදම කළ යුතුය යන්නයි. "කෝ ජඤ්ඤා මරණං සුවේ" යනු හෙට ජීවත් වේද මියයයිද යන්න කවුරු දනිත්ද? අදම දන් දෙන්නෙමි, සිල් රකින්නෙමි, යම්කිසි පින්කමක් කරන්නෙමි යි සිතා, "අදට ප්‍රමාදයක් ඇත, හෙට හෝ අනිද්දා කරන්නෙමි" යි ප්‍රමාද සිතක් නූපදවා, අදම කරමි යි මෙලෙස වීර්යය කළ යුතු බව දක්වයි. "මහාසේනේන" යනු ගින්න, විෂ, ආයුධ ආදී බොහෝ වූ මරණීය හේතූන් මාරයාගේ සේනාවයි. එබඳු මහා සේනාවක් ඇති මෘත්‍යු රාජයා සමඟ, "මම බුද්ධ පූජාදී මාගේ පිහිට පිණිස වූ කටයුතු කරන තෙක් දින කිහිපයක් රැඳී සිටින්න" යි මිත්‍රකමින් හෝ, අල්ලස් දීමෙන් හෝ, බල පෙන්වීමෙන් හෝ කිසිදු එකඟතාවක් (ගිවිසුමක්) ඇති කරගත නොහැක. "සංගරො" යනු මිත්‍රත්වයෙන්, අල්ලසින් හෝ බලයෙන් මරණය පලවා හැරීමට උත්සාහ කිරීමට කියන නමකි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ අර්ථය වදාළහ.

အတန္ဒိတန္တိ အနလသံ ဥဋ္ဌာဟကံ. ဧဝံ ပဋိပန္နတ္တာ ဘဒ္ဒေါ ဧကရတ္တော အဿာတိ ဘဒ္ဒေကရတ္တော. ဣတိ တံ ဧဝံ ပဋိပန္နပုဂ္ဂလံ ‘‘ဘဒ္ဒေကရတ္တော အယ’’န္တိ. ရာဂါဒီနံ သန္တတာယ သန္တော ဗုဒ္ဓမုနိ အာစိက္ခတိ.

"අතන්ඩිතං" යනු කුසීත නොවීම හා උත්සාහයයි. මෙසේ පිළිපදින බැවින් ඔහුට යහපත් වූ එක් රැයක් ඇත, එබැවින් ඔහු "භද්දේකරත්ත" නම් වේ. මෙලෙස පිළිපදින පුද්ගලයා "භද්දේකරත්ත" යැයි රාගාදී කෙලෙසුන් සංසිඳුණු ශාන්ත වූ බුද්ධ මුනිවරයාණෝ වදාරති.

၂၇၃. ဧဝံရူပေါတိအာဒီသု ကာဠောပိ သမာနော ဣန္ဒနီလမဏိဝဏ္ဏော အဟောသိန္တိ ဧဝံ မနုညရူပဝသေနေဝ ဧဝံရူပေါ အဟောသိံ. ကုသလသုခသောမနဿဝေဒနာဝသေနေဝ ဧဝံဝေဒနော. တံသမ္ပယုတ္တာနံယေဝ သညာဒီနံ ဝသေန ဧဝံသညော ဧဝံသင်္ခါရော ဧဝံဝိညာဏော အဟောသိံ အတီတမဒ္ဓါနန္တိ.

273. "ඒවංරූපෝ" යනාදී තැන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: "මම කළු පැහැති වුවද ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයක් බඳු පැහැයක් ඇතිව උපන්නෙමි" යනාදී වශයෙන් මනාප රූප ස්වභාවයෙන් මෙබඳු රූපයක් ඇති විය. කුසල සුඛ සෝමනස්ස වේදනාවන්ගෙන් මෙබඳු වේදනාවක් විය. ඒ සමඟ යෙදුණු සංඥා ආදියේ ස්වභාවයෙන් මෙබඳු සංඥාවක්, මෙබඳු සංස්කාරයක්, මෙබඳු විඥානයක් අතීත කාලයෙහි මට තිබුණේය යන්නයි.

တတ္ထ နန္ဒိံ သမနွာနေတီတိ တေသု ရူပါဒီသု တဏှံ သမနွာနေတိ အနုပဝတ္တေတိ. ဟီနရူပါဒိဝသေန ပန ဧဝံရူပေါ အဟောသိံ…ပေ… ဧဝံဝိညာဏော အဟောသိန္တိ န မညတိ.

එහි 'නන්දිය අනුගමනය කරයි' යනු එම රූප ආදියෙහි තෘෂ්ණාව අනුගමනය කරවීමයි, නැවත නැවත ඉපදවීමයි. එහෙත් හීන වූ රූප ආදියෙහි වසයෙන් 'මම මෙබඳු රූපයක් ඇතිව සිටියෙමි... මෙබඳු විඤ්ඤාණයක් ඇතිව සිටියෙමි' යනාදී වශයෙන් (මානයෙන් හෝ දෘෂ්ටියෙන්) නොසිතයි.

နန္ဒိံ န သမနွာနေတီတိ တဏှံ ဝါ တဏှာသမ္ပယုတ္တဒိဋ္ဌိံ ဝါ နာနုပဝတ္တယတိ.

'නන්දිය අනුගමනය නොකරයි' යනු තෘෂ්ණාව හෝ තෘෂ්ණාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ දෘෂ්ටිය හෝ අනුගමනය නොකරවීමයි (නැවත ඇති නොකිරීමයි).

၂၇၄. ဧဝံရူပေါ သိယန္တိအာဒီသုပိ တံမနုညရူပါဒိဝသေနေဝ တဏှာဒိဋ္ဌိပဝတ္တသင်္ခါတာ နန္ဒိသမနွာနယနာဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

274. 'මම මෙබඳු රූප ඇත්තෙක් වෙම්වා' යනාදී තැන්වලදී ද එම ප්‍රණීත වූ මනෝඥ වූ රූප ආදියේ වසයෙන් ම තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටිය පැවැත්ම සංඛ්‍යාත නන්දිය අනුගමනය කිරීම ම දත යුතු ය.

၂၇၅. ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု သံဟီရတီတိ ဣဒံ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နဉ္စ ယော ဓမ္မံ, တတ္ထ တတ္ထ ဝိပဿတိ. အသံဟီရံ အသံကုပ္ပ’’န္တိ ဥဒ္ဒေသဿ နိဒ္ဒေသတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပစ္စုပ္ပန္နံ ဓမ္မံ န ဝိပဿတီ’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ယသ္မာ ပန အသံဟီရာတိ စ အသံကုပ္ပာတိ စ ဝိပဿနာ ဝုတ္တာ, တသ္မာ တဿာ ဧဝ အဘာဝဉ္စ ဘာဝဉ္စ ဒဿေတုံ သံဟီရတီတိ မာတိကံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဝိတ္ထာရော ဝုတ္တော. တတ္ထ သံဟီရတီတိ ဝိပဿနာယ အဘာဝတော တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ [Pg.172] အာကဍ္ဎိယတိ. န သံဟီရတီတိ ဝိပဿနာယ ဘာဝေန တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ နာကဍ္ဎိယတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

275. "මහණෙනි, වර්තමාන ධර්මයන් කෙරෙහි කෙසේ නම් ඇදගනු ලැබේද?" යන්න "යමෙක් වර්තමාන වූ ධර්මය ඒ ඒ තැන විදර්ශනා කරයි ද, නොවෙනස් වන සුළු වූ, කම්පා නොවන සුළු වූ..." යන උද්දේශය විස්තර කිරීම පිණිස වදාරන ලද්දකි. මෙහි "මහණෙනි, වර්තමාන ධර්මය විදර්ශනා නොකරන්නේ කෙසේද?" යනාදී වශයෙන් පැවසිය යුතුව තිබුණත්, විදර්ශනාව 'නොඇදගන්නා සුළු' (අසංහීර) සහ 'කම්පා නොවන සුළු' (අසංකුප්ප) ලෙස වදාරා ඇති බැවින්, එම විදර්ශනාවෙහි ම පැවැත්ම සහ නොපැවැත්ම දැක්වීම පිණිස "සංහීරති" (ඇදගනු ලැබේ) යන මාතෘකාව උපුටා ගෙන විස්තර කරන ලදී. එහි 'ඇදගනු ලැබේ' (සංහීරති) යනු විදර්ශනාව නොමැතිකම නිසා තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටිය විසින් (සතර අපායට හෝ සංසාර සාගරයට) ඇදගනු ලැබීමයි. 'ඇදගනු නොලැබේ' (න සංහීරති) යනු විදර්ශනාව වැඩීම නිසා තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටිය විසින් ඇදගනු නොලැබීමයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි ය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකායෙහි අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. အာနန္ဒဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ආනන්ද භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၇၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ အာနန္ဒဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တံ. တတ္ထ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတော. ကော နု ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဇာနန္တောဝ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ ပုစ္ဆိ.

276. "ඒවං මේ සුතං" යනු ආනන්ද භද්දේකරත්ත සූත්‍රයයි. එහි "විවේකයෙන් නැගී සිටි" (පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ) යනු ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටීමයි. "මහණෙනි, කවරෙක් නම් ද?" යන්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන දැනම කතාව ආරම්භ කිරීම පිණිස විමසූ සේක.

၂၇၈. သာဓု သာဓူတိ ထေရဿ သာဓုကာရမဒါသိ. သာဓု ခေါ တွန္တိ ပရိမဏ္ဍလေဟိ ပဒဗျဉ္ဇနေဟိ ပရိသုဒ္ဓေဟိ ကထိတတ္တာ ဒေသနံ ပသံသန္တော အာဟ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

278. "සාධු සාධු" යනු තෙරුන් වහන්සේට සාධුකාර දීමයි. "පින්වත, ඔබ යහපත් ලෙස (දේශනා කළා)" යනු හාත්පසින් ම පරිපූර්ණ වූ, පිරිසිදු පද ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් දේශනා කරන ලද බැවින් දේශනාව වර්ණනා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි ය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකායෙහි අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

အာနန္ဒဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආනන්ද භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. မဟာကစ္စာနဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. මහා කච්චාන භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၇၉. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာကစ္စာနဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တံ. တတ္ထ တပေါဒါရာမေတိ တတ္တောဒကဿ ရဟဒဿ ဝသေန ဧဝံလဒ္ဓနာမေ အာရာမေ. ဝေဘာရပဗ္ဗတဿ ကိရ ဟေဋ္ဌာ ဘူမဋ္ဌကနာဂါနံ ပဉ္စယောဇနသတိကံ နာဂဘဝနံ ဒေဝလောကသဒိသံ မဏိမယေန တလေန အာရာမဥယျာနေဟိ စ သမန္နာဂတံ, တတ္ထ နာဂါနံ ကီဠနဋ္ဌာနေ မဟာဥဒကရဟဒေါ, တတော တပေါဒါ နာမ နဒီ သန္ဒတိ ကုထိတာ ဥဏှောဒကာ. ကသ္မာ ပနေသာ ဧဒိသာ ဇာတာ? ရာဇဂဟံ ကိရ ပရိဝါရေတွာ မဟာ ပေတလောကော, တတ္ထ ဒွိန္နံ မဟာလောဟကုမ္ဘိနိရယာနံ အန္တရေန အယံ တပေါဒါ အာဂစ္ဆတိ, တသ္မာ သာ ကုထိတာ သန္ဒတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ယတာယံ, ဘိက္ခဝေ, တပေါဒါ သန္ဒတိ, သော ဒဟော အစ္ဆောဒကော သီတောဒကော သာတောဒကော သေတောဒကော သုပ္ပတိတ္ထော ရမဏီယော ပဟူတမစ္ဆကစ္ဆပေါ, စက္ကမတ္တာနိ စ ပဒုမာနိ ပုပ္ဖန္တိ[Pg.173]. အပိစာယံ, ဘိက္ခဝေ, တပေါဒါ ဒွိန္နံ မဟာနိရယာနံ အန္တရိကာယ အာဂစ္ဆတိ, တေနာယံ တပေါဒါ ကုထိတာ သန္ဒတီ’’တိ (ပါရာ. ၂၃၁). ဣမဿ ပန အာရာမဿ အဘိသမ္မုခဋ္ဌာနေ တတော မဟာဥဒကရဟဒေါ ဇာတော, တဿ နာမဝသေနာယံ ဝိဟာရော တပေါဒါရာမောတိ ဝုစ္စတိ.

279. "ඒවං මේ සුතං" යනු මහා කච්චාන භද්දේකරත්ත සූත්‍රයයි. එහි 'තපෝදාරාමයෙහි' යනු රත් වූ ජලය ඇති විලක් නිසා ඒ නම ලැබුණු ආරාමයෙහි ය. වේභාර පර්වතයට යටින් පොළොවෙහි වසන නාගයන්ගේ යොදුන් පන්සියයක් පමණ වූ, දෙව්ලොවක් බඳු, මිණිමය පොළොවෙන් හා උයන්වතු වලින් යුත් නාග භවනයක් ඇතැයි කියනු ලැබේ. එහි නාගයන් ක්‍රීඩා කරන ස්ථානයෙහි මහා ජල තටාකයක් ඇත. එයින් 'තපෝදා' නම් වූ නටන සුළු උණු ජලය ඇති ගඟක් ගලා බසී. මෙය මෙසේ උණුසුම් වීමට හේතුව කුමක්ද? රජගහ නුවර පිරිවරාගෙන මහා ප්‍රේත ලෝකයක් ඇති බව කියවේ. එහි මහා ලෝහකුම්භී නිරයන් දෙකක් අතරින් මේ තපෝදා නදිය ගලා එයි. එබැවින් එය රත් වී නටමින් ගලා යයි. මෙය මෙසේ ද වදාරා ඇත - "මහණෙනි, යම් තැනකින් මේ තපෝදා නදිය ගලා බසී ද, ඒ විල පිරිසිදු ජලය ඇති, සිසිල් ජලය ඇති, මිහිරි ජලය ඇති, සුදු ජලය ඇති, මනා තොටුපළවල් ඇති, රමණීය වූ, බොහෝ මත්ස්‍යයන් හා කැස්බෑවුන් ඇති, රිය සකක් පමණ විශාල පියුම් පිපෙන විලකි. එසේ වුවත් මහණෙනි, මේ තපෝදා නදිය මහා නිරයන් දෙකක් අතරින් පැමිණෙන නිසා මෙසේ නටන ජලයෙන් යුක්තව ගලා බසී." මෙම ආරාමයට ඉදිරිපිටින් එම ගඟෙන් හටගත් විශාල ජල තටාකයක් ඇත. එහි නාමයෙන් මේ විහාරයට 'තපෝදාරාමය' යැයි කියනු ලැබේ.

၂၈၀. သမိဒ္ဓီတိ တဿ ကိရ ထေရဿ အတ္တဘာဝေါ သမိဒ္ဓေါ အဘိရူပေါ ပါသာဒိကော, တသ္မာ သမိဒ္ဓိတွေဝ သင်္ခံ ဂတော. အာဒိဗြဟ္မစရိယကောတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပတ္တိဘူတော. ဣဒံ ဝတွာန သုဂတော ဥဋ္ဌာယာသနာတိ မဓုပိဏ္ဍိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၁၉၉ အာဒယော) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

280. "සමිද්ධි" යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ ආත්මභාවය ඉතා සම්පූර්ණ වූ, රූපවත් වූ, ප්‍රසාදජනක වූ බැවින් "සමිද්ධි" යන නාමයට පැමිණි සේක. "ආදිබ්‍රහ්මචාරී" යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට පූර්වභාගී වූ පිළිවෙතයි. "ඉදං වත්වාන සුගතෝ උට්ඨායාසනා" යනාදිය මධුපිණ්ඩික සූත්‍රයේ වදාළ ක්‍රමයට ම විස්තර කර දත යුතු ය.

၂၈၂. ဣတိ မေ စက္ခုန္တိ ဣမသ္မိံ ကိရ သုတ္တေ ဘဂဝါ ဒွါဒသာယတနဝသေနေဝ မာတိကံ ဌပေသိ. ထေရောပိ ‘‘ဘဂဝတာ ဟေဋ္ဌာ ဒွီသု, ဥပရိ စတုတ္ထေ စာတိ ဣမေသု တီသု သုတ္တေသု ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန မာတိကာ စ ဝိဘင်္ဂေါ စ ကတော, ဣဓ ပန ဒွါဒသာယတနဝသေနေဝ ဝိဘဇနတ္ထံ မာတိကာ ဌပိတာ’’တိ နယံ ပဋိလဘိတွာ ဧဝမာဟ. ဣမံ ပန နယံ လဘန္တေန ထေရေန ဘာရိယံ ကတံ, အပဒေ ပဒံ ဒဿိတံ, အာကာသေ ပဒံ ကတံ, တေန နံ ဘဂဝါ ဣမမေဝ သုတ္တံ သန္ဓာယ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ ဝိဘဇန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာကစ္စာနော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၇) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ. ဧတ္ထ ပန စက္ခူတိ စက္ခုပသာဒေါ. ရူပါတိ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပါ. ဣမိနာ နယေန သေသာယတနာနိပိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဝိညာဏန္တိ နိကန္တိဝိညာဏံ. တဒဘိနန္ဒတီတိ တံ စက္ခုဉ္စေဝ ရူပဉ္စ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနန္ဒတိ. အနွာဂမေတီတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အနုဂစ္ဆတိ.

282. "ඉති මේ චක්ඛුං" යනාදී වශයෙන් මේ සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොළොස් ආයතනයන්ගේ වසයෙන් ම මාතෘකාව තැබූ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර සූත්‍ර දෙකකදී සහ මින් පසු හතරවන සූත්‍රයේදී පංචස්කන්ධය වසයෙන් මාතෘකාව හා විභංගය වදාළ සේක. මෙහිදී දොළොස් ආයතන වසයෙන් බෙදා දැක්වීම පිණිස මාතෘකාව තබන ලදී" යන ක්‍රමය වටහාගෙන මෙසේ වදාළහ. මෙම ක්‍රමය වටහාගෙන තෙරුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දේ ඉතා දුෂ්කර කාර්යයකි. පිය සටහන් තැබිය නොහැකි තැනක පිය සටහන් දැක්වීමකි, අහසෙහි පිය සටහන් තැබීමක් බඳු ය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රයම අරභයා, "මහණෙනි, මාගේ සංක්ෂිප්ත දේශනයන් විස්තර වශයෙන් බෙදා දක්වන ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා කච්චාන තෙරුන් අග්‍ර වන්නේ ය" යි ඒතදග්‍ර තනතුරෙහි තැබූ සේක. මෙහි 'චක්ඛු' යනු චක්ඛුපසාදයයි. 'රූප' යනු සතර සමුට්ඨානික රූපයන් ය. මෙම ක්‍රමයට ම ඉතිරි ආයතනයන් ද දත යුතු ය. 'විඤ්ඤාණ' යනු තෘෂ්ණාව හා බැඳුණු විඤ්ඤාණයයි. 'තදභිනන්දති' යනු එම ඇස සහ රූපය තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වසයෙන් අතිශයින් සතුටින් පිළිගැනීමයි. 'අන්වාගමේති' යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි මගින් අනුගමනය කිරීමයි.

ဣတိ မေ မနော အဟောသိ အတီတမဒ္ဓါနံ ဣတိ ဓမ္မာတိ ဧတ္ထ ပန မနောတိ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ. ဓမ္မာတိ တေဘူမကဓမ္မာရမ္မဏံ.

"අතීත කාලයෙහි මට මෙබඳු මනසක් විය, මෙබඳු ධර්මයන් විය" යන මෙහි 'මන' යනු භවාංග සිතයි. 'ධර්ම' යනු තෛභූමක ධර්ම අරමුණු ය.

၂၈၃. ပဏိဒဟတီတိ ပတ္ထနာဝသေန ဌပေသိ. ပဏိဓာနပစ္စယာတိ ပတ္ထနာဋ္ဌပနကာရဏာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

283. 'පිහිටුවයි' (පණිදහති) යනු ප්‍රාර්ථනා වසයෙන් සිත තැබීමයි. 'ප්‍රාර්ථනා ප්‍රත්‍යයෙන්' යනු ප්‍රාර්ථනා පිහිටුවීමේ හේතුවෙනි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි ය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකායෙහි අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

မဟာကစ္စာနဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහා කච්චාන භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄. လောမသကင်္ဂိယဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ලෝමසකංගිය භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၈၆. ဧဝံ [Pg.174] မေ သုတန္တိ လောမသကင်္ဂိယဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တံ. တတ္ထ လောမသကင်္ဂိယောတိ အင်္ဂထေရော ကိရ နာမေသ, ကာယဿ ပန ဤသကလောမသာကာရတာယ လောမသကင်္ဂိယောတိ ပါကဋော ဇာတော. စန္ဒနော ဒေဝပုတ္တောတိ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရေသ စန္ဒနော နာမ ဥပါသကော အဍ္ဎော မဟဒ္ဓနော တီဏိ ရတနာနိ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ပူဇေတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော, ပုရိမနာမေန စန္ဒနော ဒေဝပုတ္တောတွေဝ သင်္ခံ ဂတော. ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယန္တိ ရတ္တကမ္ဗလသိလာယံ. တဿာ ကိရ ရတ္တကမ္ဗလဿေဝ ဇယသုမနပုပ္ဖရာသိ ဝိယ ဝဏ္ဏော, တသ္မာ ‘‘ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

286. "ඒවං මේ සුතං" යනු ලෝමසකංගිය භද්දේකරත්ත සූත්‍රයයි. එහි 'ලෝමසකංගිය' යනු එම තෙරුන් වහන්සේගේ නම 'අංග තෙර' බව පැවසේ. එහෙත් ශරීරයෙහි ස්වල්ප වශයෙන් ලොම් වැඩී තිබුණු බැවින් 'ලෝමසකංගිය' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. 'චන්දන දේවපුත්‍ර' යනු කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි 'චන්දන' නම් වූ ඒ උපාසක තෙමේ බොහෝ ධන සම්පත් ඇතිව තෙරුවන් උදෙසා සිව්පසයෙන් පූජා පවත්වා දෙව්ලොව උපන්නේ ය. පැරණි නමින් ම 'චන්දන දේවපුත්‍ර' යන නාමයට පැමිණියේ ය. 'පණ්ඩුකම්බල සිලාවෙහි' යනු රතු පලසක් බඳු ගල්තලාවෙහි ය. එම රතු පලසක පැහැය බන්දුජීවක මල් රාශියක පැහැය බඳු වූ බව කියනු ලැබේ. එබැවින් 'පණ්ඩුකම්බල සිලා' යැයි කියනු ලැබේ.

ကဒါ ပန တတ္ထ ဘဂဝါ ဝိဟာသီတိ? ဗောဓိပတ္တိတော သတ္တမေ သံဝစ္ဆရေ သာဝတ္ထိယံ အာသာဠှီမာသပုဏ္ဏမာယ ဒွါဒသယောဇနာယ ပရိသာယ မဇ္ဈေ ယမကပါဋိဟာရိယံ ကတွာ ဩရုယှ ကဏ္ဍမ္ဗမူလေ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မဒေသနာယ မဟာဇနံ မဟာဝိဒုဂ္ဂတော ဥဒ္ဓရိတွာ ဗုဒ္ဓါ နာမ ယသ္မာ ပါဋိဟာရိယံ ကတွာ မနုဿပထေ န ဝသန္တိ, တသ္မာ ပဿမာနဿေဝ တဿ ဇနဿ ပဒဝီက္ကမံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ ပါရိစ္ဆတ္တကမူလေ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယံ ဝဿံ ဥပဂတော, တသ္မိံ သမယေ ဝိဟာသိ.

තවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කවර කලෙක එහි (පඬුඇඹුල් සෛලාසනයෙහි) වැඩසිටි සේක් ද? සම්බුද්ධත්වයට පත්ව සත්වන වර්ෂයෙහි, සැවැත් නුවරදී ඇසළ මස පුර පසළොස්වක පොහෝ දින දොළොස් යොදුන් පිරිසක් මධ්‍යයෙහි යමාමහ පෙළහර දක්වා, අහසින් බැස කණ්ඩම්බ රුක් මූලයෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිට ධර්ම දේශනාවෙන් මහා ජනයා සසරින් එතෙර කරවා, බුදුවරුන් ප්‍රාතිහාර්ය පෑමෙන් පසු මනුෂ්‍ය පථයෙහි වාසය නොකරන හෙයින්, ඒ දොළොස් යොදුන් මහා ජනයා බලා සිටියදීම දෙපියවරක් තබා තව්තිසා භවනයට වැඩම කොට පරසතු රුක් මූලයෙහි පඬුඇඹුල් සෛලාසනයෙහි වස් එළඹි සේක. ඒ කාලයෙහි එහි වැඩසිටි සේක. මෙය පිළිතුරයි.

တတြ ဘဂဝါတိ တတြ ဝိဟရန္တော ဘဂဝါ ယေဘုယျေန ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ သန္နိပတိတာဟိ ဒေဝတာဟိ ပရိဝုတော မာတရံ ကာယသက္ခိံ ကတွာ အဘိဓမ္မပိဋကံ ကထေန္တော ဂမ္ဘီရံ နိပုဏံ တိလက္ခဏာဟတံ ရူပါရူပပရိစ္ဆေဒကထံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသက္ကောန္တာနံ ဒေဝါနံ သံဝေဂဇနနတ္ထံ အန္တရန္တရာ ဘဒ္ဒေကရတ္တဿ ဥဒ္ဒေသဉ္စ ဝိဘင်္ဂဉ္စ အဘာသိ. တတြာယံ ဒေဝပုတ္တော ဥဂ္ဂဏှန္တော ဣမာ ဂါထာ သဒ္ဓိံ ဝိဘင်္ဂေန ဥဂ္ဂဏှိ, ဒေဝတ္တဿ ပန ပမာဒါဓိဋ္ဌာနတ္တာ ဒိဗ္ဗေဟိ အာရမ္မဏေဟိ နိပ္ပီဠိယမာနော အနုပုဗ္ဗေန သုတ္တံ သမ္မုဋ္ဌော ဂါထာမတ္တမေဝ ဓာရေသိ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ ခေါ အဟံ ဘိက္ခု ဓာရေမိ ဘဒ္ဒေကရတ္တိယော ဂါထာ’’တိ.

‘එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ යනු, එහි (තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි) වැඩවසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝ කොට දසදහසක් සක්වළින් රැස්වූ දෙවිවරුන් පිරිවරාගෙන, සිය මෑණියන් සාක්ෂියෙහි තබා අභිධර්ම පිටකය දේශනා කරමින්, ගැඹුරු වූ ද සියුම් වූ ද ත්‍රිලක්ෂණයෙන් යුත් රූප-අරූප විභාගය අවබෝධ කර ගැනීමට අපොහොසත් වූ දෙවිවරුන් කෙරෙහි සංවේගය උපදවනු පිණිස අතරින් පතර භද්දේකරත්ත සූත්‍රයේ උද්දේශය හා විභංගය (විග්‍රහය) දේශනා කළ සේක. එහිදී මෙම දිව්‍ය පුත්‍රයා (චන්දන දිව්‍ය පුත්‍රයා) ඉගෙන ගන්නා අතරතුර මෙම ගාථාවන් විභංගය ද සහිතව ඉගෙන ගත්තේය. එසේ වුවත් දිව්‍ය ආත්මභාවයේ ඇති ප්‍රමාදයට හේතුවන දිව්‍යමය අරමුණු නිසා පීඩිතව, අනුපිළිවෙළින් සූත්‍ර පාඨය අමතක වී ගාථා පමණක් මතක තබා ගත්තේය. එබැවින් “ස්වාමීනි, මම භද්දේකරත්ත ගාථාවන් දනිමි” යි කීවේය.

ဥဂ္ဂဏှာဟိ [Pg.175] တွန္တိအာဒီသု တုဏှီဘူတော နိသီဒိတွာ သုဏန္တော ဥဂ္ဂဏှာတိ နာမ, ဝါစာယ သဇ္ဈာယံ ကရောန္တော ပရိယာပုဏာတိ နာမ, အညေသံ ဝါစေန္တော ဓာရေတိ နာမ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

‘උග්ගණ්හාහි ත්වං’ යනාදී තැන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: නිශ්ශබ්දව හිඳ ශ්‍රවණය කරන්නා ‘උගනියි’ (උග්ගණ්හාති) නම් වේ. වචනයෙන් සජ්ඣායනා කරන්නා ‘පිරිවහයි’ (පරියාපුණාති) නම් වේ. අන් අයට උගන්වන්නා ‘ධරයි’ (ධාරේති) නම් වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

လောမသကင်္ဂိယဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලෝමසකංගිය භද්දේකරත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၅. စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. චූළකම්මවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၈၉. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ သုဘောတိ သော ကိရ ဒဿနီယော အဟောသိ ပါသာဒိကော, တေနဿ အင်္ဂသုဘတာယ သုဘောတွေဝ နာမံ အကံသု. မာဏဝေါတိ ပန တံ တရုဏကာလေ ဝေါဟရိံသု, သော မဟလ္လကကာလေပိ တေနေဝ ဝေါဟာရေန ဝေါဟရိယတိ. တောဒေယျပုတ္တောတိ တောဒေယျဿ နာမ ပသေနဒိရညော ပုရောဟိတဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော. သော ကိရ သာဝတ္ထိယာ အဝိဒူရေ တုဒိဂါမော နာမ အတ္ထိ, တဿ အဓိပတိတ္တာ တောဒေယျောတိ သင်္ခံ ဂတော. မဟာဓနော ပန ဟောတိ သတ္တာသီတိကောဋိဝိဘဝေါ ပရမမစ္ဆရီ, ‘‘ဒဒတော ဘောဂါနံ အပရိက္ခယော နာမ နတ္ထီ’’တိ စိန္တေတွာ ကဿစိ ကိဉ္စိ န ဒေတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

289. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය චූළකම්මවිභංග සූත්‍රයයි. එහි ‘සුභ’ යනු, ඒ තරුණයා දැකීමට ප්‍රියජනක වූ ද, ප්‍රසාදජනක වූ ද කෙනෙකු වූ බැවින්, ශරීරයේ අංගයන්ගේ ශෝභනත්වය නිසා ඔහුට ‘සුභ’ යන නම තැබූහ. ‘මාණව’ යනු තරුණ කාලයෙහි ඔහු හැඳින්වූ නාමයයි, ඔහු මහලු කල ද එම නාමයෙන්ම හඳුන්වනු ලැබීය. ‘තෝදෙය්‍යපුත්ත’ යනු කොසොල් රජුගේ පුරෝහිත බ්‍රාහ්මණ වූ තෝදෙය්‍යගේ පුත්‍රයාය. සැවැත් නුවරට නුදුරින් ‘තුදි’ නම් ගමක් ඇත, එහි අධිපතියා වූ බැවින් ඔහු ‘තෝදෙය්‍ය’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ඔහු අසූ හත් කෝටියක් ධනය ඇති මහා ධනවතෙකු වුවද පරම මසුරෙක් විය. “දන්දීමෙන් වස්තුව ක්ෂය වේ” යැයි සිතා කිසිවෙකුට කිසිවක් නොදුන්නේය. මෙය ද පවසන ලදී -

‘‘အဉ္ဇနာနံ ခယံ ဒိသွာ, ဝမ္မိကာနဉ္စ သဉ္စယံ;

မဓူနဉ္စ သမာဟာရံ, ပဏ္ဍိတော ဃရမာဝသေ’’တိ.

“අඳුන් ක්ෂය වීම ද, හුඹස් බැඳීම ද, මී මැස්සන් මී පැණි රැස් කිරීම ද දැක පණ්ඩිතයා ගිහිගෙයි වාසය කළ යුතුය.”

ဧဝံ အဒါနမေဝ သိက္ခာပေသိ. ဓုရဝိဟာရေ ဝသတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ယာဂုဥဠုင်္ဂမတ္တံ ဝါ ဘတ္တကဋစ္ဆုမတ္တံ ဝါ အဒတွာ ဓနလောဘေန ကာလံ ကတွာ တသ္မိံယေဝ ဃရေ သုနခေါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော. သုဘော တံ သုနခံ အတိဝိယ ပိယာယတိ, အတ္တနော ဘုဉ္ဇနကဘတ္တံယေဝ ဘောဇေတိ, ဥက္ခိပိတွာ ဝရသယနေ သယာပေတိ. အထ ဘဂဝါ ဧကဒိဝသံ ပစ္စူသသမယေ လောကံ ဝေါလောကေန္တော တံ သုနခံ ဒိသွာ – ‘‘တောဒေယျဗြာဟ္မဏော ဓနလောဘေန အတ္တနောဝ ဃရေ သုနခေါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော, အဇ္ဇ မယိ သုဘဿ ဃရံ ဂတေ မံ ဒိသွာ သုနခေါ ဘုက္ကာရံ ကရိဿတိ, အထဿာဟံ ဧကံ ဝစနံ ဝက္ခာမိ, သော ‘ဇာနာတိ မံ သမဏော ဂေါတမော’တိ ဂန္တွာ ဥဒ္ဓနဋ္ဌာနေ [Pg.176] နိပဇ္ဇိဿတိ. တတောနိဒါနံ သုဘဿ မယာ သဒ္ဓိံ ဧကော ကထာသလ္လာပေါ ဘဝိဿတိ, သော ဓမ္မံ သုတွာ သရဏေသု ပတိဋ္ဌဟိဿတိ, သုနခေါ ပန ကာလံ ကတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿတီ’’တိ ဣမံ မာဏဝဿ သရဏေသု ပတိဋ္ဌာနဘာဝံ ဉတွာ ဘဂဝါ တံ ဒိဝသံ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဧကကောဝ ဂါမံ ပဝိသိတွာ နိက္ခန္တေ မာဏဝေ တံ ဃရံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ.

මෙසේ ඔහු දන් නොදීමටම අනුශාසනා කළේය. අග්‍ර විහාරයෙහි වැඩවසන සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට කැඳ සැන්දක් හෝ බත් හැන්දක් හෝ පවා නොදී, ධන ලෝභය නිසා මියගොස් එම නිවසේම සුනඛයෙකු වී උපන්නේය. සුභ මාණවකයා එම සුනඛයාට ඉතා ආදරය කළේය, තමා අනුභව කරන බතම කැවීය, උසස් යහන් මත නිදිකරවීය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දිනක් අලුයම් කාලයෙහි ලොව බලන සේක්, එම සුනඛයා දැක, “තෝදෙය්‍ය බ්‍රාහ්මණයා ධන ලෝභය නිසා තමාගේම නිවසේ සුනඛයෙකු වී ඉපදී ඇත, අද මා සුභගේ නිවසට ගියවිට මාව දැක සුනඛයා බුරනු ඇත, එවිට මම ඔහුට එක් වචනයක් පවසන්නෙමි, ඔහු ‘ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මාව හඳුනති’ යි සිතා ලිප අසල ලැග සිටිනු ඇත. ඒ හේතුවෙන් සුභට මා සමඟ සාකච්ඡා කිරීමට අවස්ථාවක් ලැබෙනු ඇත. ඔහු ධර්මය අසා තිසරණෙහි පිහිටනු ඇත, සුනඛයා මියගොස් නිරයෙහි උපදින්නේය” යි මාණවකයා තිසරණෙහි පිහිටන බව දැක, එදින සිරුරු කිස නිමවා තනිවම ගමට පිවිස මාණවකයා බැහැරව ගිය කල්හි ඒ නිවසට පිඬු සිඟා වැඩම කළ සේක.

သုနခေါ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ဘုက္ကာရံ ကရောန္တော ဘဂဝတော သမီပံ ဂတော. တတော နံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘တောဒေယျ တွံ ပုဗ္ဗေပိ မံ ဘော ဘောတိ ပရိဘဝိတွာ သုနခေါ ဇာတော, ဣဒါနိပိ ဘုက္ကာရံ ကတွာ အဝီစိံ ဂမိဿသီ’’တိ. သုနခေါ တံ သုတွာ – ‘‘ဇာနာတိ မံ သမဏော ဂေါတမော’’တိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ ဂီဝံ ဩနာမေတွာ ဥဒ္ဓနန္တရေ ဆာရိကာယံ နိပန္နော. မနုဿာ ဥက္ခိပိတွာ သယနေ သယာပေတုံ နာသက္ခိံသု. သုဘော အာဂန္တွာ – ‘‘ကေနာယံ သုနခေါ သယနာ ဩရောပိတော’’တိ အာဟ. မနုဿာ န ကေနစီတိ ဝတွာ တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသုံ. မာဏဝေါ သုတွာ – ‘‘မမ ပိတာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တော, တောဒေယျော နာမ သုနခေါ နတ္ထိ. သမဏော ပန ဂေါတမော ပိတရံ သုနခံ ကရောတိ, ယံကိဉ္စိ ဧသ မုခါရုဠှံ ဘာသတီ’’တိ ကုဇ္ဈိတွာ ဘဂဝန္တံ မုသာဝါဒေန နိဂ္ဂဟေတုကာမော ဝိဟာရံ ဂန္တွာ တံ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆိ.

සුනඛයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක බුරමින් උන්වහන්සේ අසලට ගියේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක: “තෝදෙය්‍ය, ඔබ පෙර මනුෂ්‍යව සිටියදීත් මට ‘භෝ භෝ’ යනුවෙන් පරිභව කළ නිසා සුනඛයෙකු වී උපන්නෙහිය. දැන් ද බුරන්නෙහි නම් අසීචි නිරයට යන්නෙහිය.” සුනඛයා එය අසා “ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මාව හඳුනති” යි පසුතැවිලි වී, ගෙල පහත් කරගෙන ලිප අසල අළු ගොඩෙහි ලැග ගත්තේය. මිනිසුන් ඔහුව ඔසවා යහනෙහි සැතපවීමට උත්සාහ කළත් නොහැකි විය. සුභ මාණවකයා පැමිණ “මෙම සුනඛයා යහනෙන් බැස්සවූයේ කවුද?” යි ඇසීය. මිනිසුන් “කිසිවෙකුත් නොවෙයි” යැයි පවසා සිදු වූ පුවත සැළ කළහ. මාණවකයා එය අසා, “මගේ පියා බඹලොව උපන්නේය, තෝදෙය්‍ය නම් සුනඛයෙකු නැත. ගෞතම ශ්‍රමණයන් මගේ පියාව සුනඛයෙකු කරති, මොහු කටට ආ පලියට යමක් පවසති” යි කිපී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මුසාවාදයෙන් චෝදනා කරනු පිණිස විහාරයට ගොස් ඒ පිළිබඳව විමසීය.

ဘဂဝါပိ တဿ တထေဝ ဝတွာ အဝိသံဝါဒနတ္ထံ အာဟ – ‘‘အတ္ထိ ပန တေ မာဏဝ ပိတရာ အနက္ခာတံ ဓန’’န္တိ. အတ္ထိ, ဘော ဂေါတမ, သတသဟဿဂ္ဃနိကာ သုဝဏ္ဏမာလာ သတသဟဿဂ္ဃနိကာ သုဝဏ္ဏပါဒုကာ သတသဟဿဂ္ဃနိကာ သုဝဏ္ဏပါတိ သတသဟဿဉ္စ ကဟာပဏန္တိ. ဂစ္ဆ တံ သုနခံ အပ္ပောဒကပါယာသံ ဘောဇာပေတွာ သယနေ အာရောပေတွာ ဤသကံ နိဒ္ဒံ ဩက္ကန္တကာလေ ပုစ္ဆ, သဗ္ဗံ တေ အာစိက္ခိဿတိ. အထ နံ ဇာနေယျာသိ ‘‘ပိတာ မေ ဧသော’’တိ. မာဏဝေါ – ‘‘သစေ သစ္စံ ဘဝိဿတိ, ဓနံ လစ္ဆာမိ, နော စေ, သမဏံ ဂေါတမံ မုသာဝါဒေန နိဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ ဒွီဟိပိ ကာရဏေဟိ တုဋ္ဌော ဂန္တွာ တထာ အကာသိ. သုနခေါ – ‘‘ဉာတောမှိ ဣမိနာ’’တိ ရောဒိတွာ ဟုံ ဟုန္တိ ကရောန္တော ဓနနိဓာနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ပါဒေန ပထဝိံ ခဏိတွာ သညံ အဒါသိ, မာဏဝေါ ဓနံ ဂဟေတွာ – ‘‘ဘဝပဋိစ္ဆန္နံ နာမ ဧဝံ သုခုမံ ပဋိသန္ဓိအန္တရံ ပါကဋံ သမဏဿ ဂေါတမဿ, အဒ္ဓါ ဧသ သဗ္ဗညူ’’တိ ဘဂဝတိ ပသန္နစိတ္တော စုဒ္ဒသ ပဉှေ အဘိသင်္ခရိ. အင်္ဂဝိဇ္ဇာပါဌကော ကိရေသ, တေနဿ [Pg.177] ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣဒံ ဓမ္မပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ သမဏံ ဂေါတမံ ပဉှေ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ ဒုတိယဂမနေန ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ, တေန ပုဋ္ဌပဉှေ ပန ဘဂဝါ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ကမ္မဿကာတိအာဒိမာဟ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ඒ තරුණයාට පෙර පරිද්දෙන්ම පවසා, තම වචනයෙහි සත්‍යතාව තහවුරු කරනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක: “තරුණය, ඔබේ පියා විසින් ඔබට නොපවසන ලද යම් සැඟවුණු ධනයක් ඇත්ද?” “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ලක්ෂයක් වටිනා රන් මාලාවක් ද, ලක්ෂයක් වටිනා රන් පාවහන් යුවළක් ද, ලක්ෂයක් වටිනා රන් තැටියක් ද, ලක්ෂයක් කහවනු ද ඇත” යි ඔහු පැවසීය. “ඔබ ගොස් ඒ බල්ලාට උකු කිරි බතක් කන්නට දී, යහනක නිදිකරවා, ඌ මඳක් නින්දට වැටුණු කල්හි විමසන්න. එවිට ඌ ඔබට සියලු ධනය ඇති තැන් පවසනු ඇත. එවිට ‘මොහු මාගේ පියාමය’ කියා ඔබ දැනගනු ඇත” යි වදාළ සේක. එවිට සුභ මාණවකයා “ඉදින් මෙය සත්‍යයක් වුවහොත් මට ධනය ලැබෙනු ඇත, එසේ නොවුවහොත් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට මුසාවාදයෙන් නිග්‍රහ කරන්නෙමි” යි යන කරුණු දෙක නිසා සතුටු වී, නිවසට ගොස් එලෙසම කළේය. බල්ලා ද “මොහු මාගේ පුත්‍රයා බවත්, මාව හඳුනාගත් බවත්” සිතා හඬා, ‘හුං හුං’ යන හඬ නගමින් ධනය නිදන් කළ තැනට ගොස් පාදයෙන් පොළොව හාරා සලකුණු කළේය. මාණවකයා ඒ ධනය ලබාගෙන, “භවයෙන් වැසුණු මෙබඳු සියුම් ප්‍රතිසන්ධි අන්තරයක් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට ප්‍රකටය, ඒකාන්තයෙන්ම උන්වහන්සේ සර්වඥය” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණු සිතැතිව ප්‍රශ්න දහහතරක් පිළියෙළ කළේය. ඔහු අංගවිද්‍යා ශාස්ත්‍රයෙහි නිපුණ අයෙකි. ඔහුට මෙබඳු අදහසක් විය: “මේ ධර්ම පඬුර රැගෙන ගොස් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විමසන්නෙමි” යි දෙවන වරට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය. ඔහු විමසූ ප්‍රශ්නවලට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එකවරම පිළිතුරු දෙමින් “කම්මස්සකා” (සත්වයන් කර්මය තමා සතු කරගෙන ඇත) යනාදී දේශනාව වදාළ සේක.

တတ္ထ ကမ္မံ ဧတေသံ သကံ အတ္တနော ဘဏ္ဍကန္တိ ကမ္မဿကာ. ကမ္မဿ ဒါယာဒါတိ ကမ္မဒါယာဒါ, ကမ္မံ ဧတေသံ ဒါယဇ္ဇံ ဘဏ္ဍကန္တိ အတ္ထော. ကမ္မံ ဧတေသံ ယောနိ ကာရဏန္တိ ကမ္မယောနီ. ကမ္မံ ဧတေသံ ဗန္ဓူတိ ကမ္မဗန္ဓူ, ကမ္မဉာတကာတိ အတ္ထော. ကမ္မံ ဧတေသံ ပဋိသရဏံ ပတိဋ္ဌာတိ ကမ္မပဋိသရဏာ. ယဒိဒံ ဟီနပ္ပဏီတတာယာတိ ယံ ဣဒံ ‘‘တွံ ဟီနော ဘဝ, တွံ ပဏီတော, တွံ အပ္ပာယုကော, တွံ ဒီဃာယုကော…ပေ… တွံ ဒုပ္ပညော ဘဝ, တွံ ပညဝါ’’တိ ဧဝံ ဟီနပ္ပဏီတတာယ ဝိဘဇနံ, တံ န အညော ကောစိ ကရောတိ, ကမ္မမေဝ ဧဝံ သတ္တေ ဝိဘဇတီတိ အတ္ထော. န မာဏဝေါ ကထိတဿ အတ္ထံ သဉ္ဇာနာသိ, ဃနဒုဿပဋ္ဋေနဿ မုခံ ဗန္ဓိတွာ မဓုရံ ပုရတော ဌပိတံ ဝိယ အဟောသိ. မာနနိဿိတော ကိရေသ ပဏ္ဍိတမာနီ, အတ္တနာ သမံ န ပဿတိ. အထဿ ‘‘ကိံ သမဏော ဂေါတမော ကထေတိ, ယမဟံ ဇာနာမိ, တဒေဝ ကထေတီတိ အယံ မာနော မာ အဟောသီ’’တိ မာနဘဉ္ဇနတ္ထံ ဘဂဝါ ‘‘အာဒိတောဝ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈံ ကတွာ ကထေဿာမိ, တတော ‘နာဟံ ဘော ဂေါတမ ဇာနာမိ, ဝိတ္ထာရေန မေ ပါကဋံ ကတွာ ကထေထာ’တိ မံ ယာစိဿတိ, အထဿာဟံ ယာစိတကာလေ ကထေဿာမိ, ဧဝဉ္စဿ သာတ္ထကံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈံ ကတွာ ကထေသိ.

එහි ‘කම්මස්සකා’ යනු සත්වයන්ට කර්මයම තමා සතු වස්තුව වන බැවිනි. ‘කම්මදායාදා’ යනු කර්මය දායාදය හෙවත් උරුමය කොට ඇති බැවිනි. ‘කම්මයෝනි’ යනු කර්මය උපතට හේතුව වන බැවිනි. ‘කම්මබන්ධූ’ යනු කර්මයම නෑයා කොට ඇති බැවිනි; එනම් කර්මයම ඔවුන්ගේ ඥාතියා බවයි. ‘කම්මපටිසරණා’ යනු කර්මයම පිළිසරණ හෙවත් පිහිට කොට ඇති බැවිනි. ‘යදිදං හීනප්පණීතතායා’ යන්නෙන්, ‘ඔබ හීන වන්න, ඔබ ප්‍රණීත වන්න, ඔබ අල්පායුෂ්ක වන්න, ඔබ දීර්ඝායුෂ්ක වන්න... ඔබ අඥාන වන්න, ඔබ ප්‍රඥාවන්ත වන්න’ යනාදී වශයෙන් හීන-ප්‍රණීත භාවයට බෙදා දැක්වීම, වෙනත් බ්‍රහ්ම හෝ විෂ්ණු වැනි අයෙකු විසින් කරනු ලබන්නක් නොව, කර්මය විසින්ම සත්වයන් මෙසේ බෙදා දක්වන බව අදහසයි. මාණවකයා පවසන ලද ධර්මයෙහි අර්ථය වටහා නොගත්තේය. එය ඝන රෙදි කඩකින් මුහුණ බැඳ සිටින අයෙකු ඉදිරියෙහි මිහිරි ආහාර තැබුවාක් මෙන් විය. ඔහු මානයෙන් උදම් වූ, තමා පණ්ඩිතයෙකු යැයි සිතා සිටි, තමාට සමාන අයෙකු ලොව නොදැක්කෙකි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මා දන්නා දේම පවසන්නේය යන මානය ඔහු තුළ ඇති නොවීම පිණිසත්, එම මානය බිඳීම පිණිසත්, මුලින්ම වටහා ගැනීමට අපහසු වන පරිදි දේශනා කරමි; එවිට ඔහු ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම මෙය නොදනිමි, මට විස්තර සහිතව පැහැදිලි කර වදාරන්න’ යි අයදිනු ඇත; එවිට මම ඔහුට විස්තරාත්මකව වදාරන්නෙමි, එවිට එය ඔහුට වැඩදායී වනු ඇත” යි සලකා පළමුව වටහා ගැනීමට අපහසු අයුරින් දේශනා කළ සේක.

ဣဒါနိ သော အတ္တနော အပ္ပဋိဝိဒ္ဓဘာဝံ ပကာသေန္တော န ခေါ အဟန္တိအာဒိမာဟ.

දැන් ඔහු තමාට එය අවබෝධ නොවන බව ප්‍රකාශ කරමින් ‘න ඛො අහං’ (මම මෙය නොදනිමි) යනාදිය පැවසීය.

၂၉၀. သမတ္တေနာတိ ပရိပုဏ္ဏေန. သမာဒိန္နေနာတိ ဂဟိတေန ပရာမဋ္ဌေန. အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကာ ဧသာ, မာဏဝ, ပဋိပဒါ ယဒိဒံ ပါဏာတိပါတီတိ ယံ ဣဒံ ပါဏာတိပါတကမ္မံ, ဧသာ အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကာ ပဋိပဒါတိ.

290. ‘සමත්තේනා’ යනු සම්පූර්ණ බවිනි. ‘සමාදින්නේනා’ යනු වැරදි ලෙස ග්‍රහණය කර ගැනීම හෙවත් අල්ලා ගැනීමයි. ‘තරුණය, යම් මේ ප්‍රාණඝාත කර්මයක් ඇද්ද, මෙය අල්පායුෂ්ක වීමට හේතු වන පිළිවෙතයි’ යනු අර්ථයයි.

ကထံ ပနေသာ အပ္ပာယုကတံ ကရောတိ? စတ္တာရိ ဟိ ကမ္မာနိ ဥပပီဠကံ ဥပစ္ဆေဒကံ ဇနကံ ဥပတ္ထမ္ဘကန္တိ. ဗလဝကမ္မေန ဟိ နိဗ္ဗတ္တံ ပဝတ္တေ ဥပပီဠကံ အာဂန္တွာ [Pg.178] အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒတိ နာမ – ‘‘သစာဟံ ပဌမတရံ ဇာနေယျံ, န တေ ဣဓ နိဗ္ဗတ္တိတုံ ဒဒေယျံ, စတူသုယေဝ တံ အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တာပေယျံ. ဟောတု, တွံ ယတ္ထ ကတ္ထစိ နိဗ္ဗတ္တ, အဟံ ဥပပီဠကကမ္မံ နာမ တံ ပီဠေတွာ နိရောဇံ နိယူသံ ကသဋံ ကရိဿာမီ’’တိ. တတော ပဋ္ဌာယ တံ တာဒိသံ ကရောတိ. ကိံ ကရောတိ? ပရိဿယံ ဥပနေတိ, ဘောဂေ ဝိနာသေတိ.

මෙය අල්පායුෂ්ක බව ඇති කරන්නේ කෙසේද? කර්මයන් හතරකි: උපපීළක, උපච්ඡේදක, ජනක සහ උපත්ථම්භක කර්ම යනුවෙනි. ප්‍රබල කුසල කර්මයකින් සුගතියක උපන් අයෙකුට පවා පවත්වන කාලයෙහි (ජීවත් වන කාලයෙහි) උපපීළක කර්මය පැමිණ මෙසේ පවසන්නාක් මෙනි: “ඉදින් මම මීට පෙර දැන සිටියේ නම්, ඔබට මෙහි උපදින්නට ඉඩ නොදෙමි. ඔබ සිව් අපායෙහිම උපදවන්නෙමි. කමක් නැත, ඔබ කොතැනක උපන්නත්, උපපීළක කර්මය වන මම ඔබව පීඩාවට පත් කරමින්, ඔබගේ ජීව ගුණය හා සාරය නැති කර දමන්නෙමි.” එතැන් පටන් ඔහුට නොයෙක් අනතුරු පමුණුවමින් සම්පත් විනාශ කරයි.

တတ္ထ ဒါရကဿ မာတုကုစ္ဆိယံ နိဗ္ဗတ္တကာလတော ပဋ္ဌာယ မာတု အဿာဒေါ ဝါ သုခံ ဝါ န ဟောတိ, မာတာပိတူနံ ပီဠာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ပရိဿယံ ဥပနေတိ. ဒါရကဿ ပန မာတုကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တကာလတော ပဋ္ဌာယ ဂေဟေ ဘောဂါ ဥဒကံ ပတွာ လောဏံ ဝိယ ရာဇာဒီနံ ဝသေန နဿန္တိ, ကုမ္ဘဒေါဟနဓေနုယော ခီရံ န ဒေန္တိ, သူရတာ ဂေါဏာ စဏ္ဍာ ဟောန္တိ, ကာဏာ ဟောန္တိ, ခုဇ္ဇာ ဟောန္တိ, ဂေါမဏ္ဍလေ ရောဂေါ ပတတိ, ဒါသာဒယော ဝစနံ န ကရောန္တိ, ဝါပိတံ သဿံ န ဇာယတိ, ဂေဟဂတံ ဂေဟေ, အရညဂတံ အရညေ နဿတိ, အနုပုဗ္ဗေန ဃာသစ္ဆာဒနမတ္တံ ဒုလ္လဘံ ဟောတိ, ဂဗ္ဘပရိဟာရော န ဟောတိ, ဝိဇာတကာလေ မာတုထညံ ဆိဇ္ဇတိ, ဒါရကော ပရိဟာရံ အလဘန္တော ပီဠိတော နိရောဇော နိယူသော ကသဋော ဟောတိ, ဣဒံ ဥပပီဠကကမ္မံ နာမ.

එහිදී, දරුවා මවුකුස උපන් තැන් පටන් මවට සතුටක් හෝ සැපයක් නැති වේ, මව්පියන්ට පීඩාවම උපදී. මෙසේ විපත් පමුණුවයි. තවද දරුවා මවුකුස පිළිසිඳගත් දා සිට නිවසේ ඇති ධනය රජුන් ආදීන්ගේ බලපෑමෙන් ජලයට දැමූ ලුණු මෙන් විනාශ වී යයි. කිරි දෙන දෙනුන් කිරි නොදෙති. මෘදු ගොනුන් සැර වෙති, ඇතැමුන් කණ, කොර හෝ කුදු වෙති. ගව පට්ටිවලට වසංගත රෝග වැළඳේ. සේවකයෝ වචනයට අවනත නොවේ. වැපිරූ බෝග නොවැවේ. ගෙදර ඇති සම්පත් ගෙදරදීමත්, වනයේ ඇති සම්පත් වනයේදීමත් විනාශ වේ. අනුපිළිවෙළින් ආහාර හා වස්ත්‍ර පවා සොයා ගැනීම දුෂ්කර වේ. ගර්භ ආරක්ෂාව නිසි පරිදි සිදු නොවේ. ප්‍රසූත කළ පසු මවගේ කිරි සිඳී යයි. දරුවා නිසි රැකවරණයක් නොලබා පීඩිතව, ජීව ගුණයෙන් තොරව, දුබලව වැඩෙයි. මෙය උපපීළක කර්මය නම්‍ වේ.

ဒီဃာယုကကမ္မေန ပန နိဗ္ဗတ္တဿ ဥပစ္ဆေဒကကမ္မံ အာဂန္တွာ အာယုံ ဆိန္ဒတိ. ယထာ ဟိ ပုရိသော အဋ္ဌုသဘဂမနံ ကတွာ သရံ ခိပေယျ တမညော ဓနုတော ဝိမုတ္တမတ္တံ မုဂ္ဂရေန ပဟရိတွာ တတ္ထေဝ ပါတေယျ, ဧဝံ ဒီဃာယုကကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တဿ ဥပစ္ဆေဒကကမ္မံ အာယုံ ဆိန္ဒတိ. ကိံ ကရောတိ? စောရာနံ အဋဝိံ ပဝေသေတိ, ဝါဠမစ္ဆောဒကံ ဩတာရေတိ, အညတရံ ဝါ ပန သပရိဿယဋ္ဌာနံ ဥပနေတိ, ဣဒံ ဥပစ္ဆေဒကကမ္မံ နာမ, ‘‘ဥပဃာတက’’န္တိပိ ဧတဿေဝ နာမံ.

දීර්ඝායුෂ්ක වීමට හේතු වන කර්මයකින් උපන් අයෙකුගේ ආයුෂ පවා උපච්ඡේදක කර්මය පැමිණ සිඳ දමයි. යම් පුරුෂයෙක් ඉසුබු අටක් පමණ දුර යනු පිණිස ඊතලයක් විද්දේ නම්, තවත් අයෙකු එම ඊතලය දුන්නෙන් මිදුණු සැණින් මුගුරකින් පහර දී එතැනම වට්ටන්නාක් මෙනි. එසේම උපච්ඡේදක කර්මය ආයුෂ සිඳ දමයි. එය කුමක් කරන්නේද? සොරුන් සිටින වනාන්තරවලට ඇතුළු කරවයි, දරුණු මසුන් සිටින ජලයට බස්සවයි, එසේත් නැතිනම් වෙනත් අනතුරුදායක ස්ථානයකට පමුණුවයි. මෙය උපච්ඡේදක කර්මයයි. ‘උපඝාතක’ යනුද මෙයටම නමකි.

ပဋိသန္ဓိနိဗ္ဗတ္တကံ ပန ကမ္မံ ဇနကကမ္မံ နာမ. အပ္ပဘောဂကုလာဒီသု နိဗ္ဗတ္တဿ ဘောဂသမ္ပဒါဒိကရဏေန ဥပတ္ထမ္ဘကကမ္မံ ဥပတ္ထမ္ဘကကမ္မံ နာမ.

ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන කර්මය ‘ජනක කර්මය’ නමි. අල්ප සම්පත් ඇති කුලයක උපන් අයෙකුට වුවද භෝග සම්පත් ආදිය ලබා දෙමින් උපකාර වන කර්මය ‘උපත්ථම්භක කර්මය’ නමි.

ဣမေသု စတူသု ပုရိမာနိ ဒွေ အကုသလာနေဝ, ဇနကံ ကုသလမ္ပိ အကုသလမ္ပိ, ဥပတ္ထမ္ဘကံ ကုသလမေဝ. တတ္ထ ပါဏာတိပါတကမ္မံ ဥပစ္ဆေဒကကမ္မေန အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကံ ဟောတိ. ပါဏာတိပါတိနာ ဝါ ကတံ ကုသလကမ္မံ [Pg.179] ဥဠာရံ န ဟောတိ, ဒီဃာယုကပဋိသန္ဓိံ ဇနေတုံ န သက္ကောတိ. ဧဝံ ပါဏာတိပါတော အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကော ဟောတိ. ပဋိသန္ဓိမေဝ ဝါ နိယာမေတွာ အပ္ပာယုကံ ကရောတိ, သန္နိဋ္ဌာနစေတနာယ ဝါ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ, ပုဗ္ဗာပရစေတနာဟိ ဝုတ္တနယေန အပ္ပာယုကော ဟောတိ.

මෙම කර්ම සතර අතරින්, මුල් කර්ම දෙක (උපපීළක සහ උපච්ඡේදක) අකුසල්ම වන්නේය. ජනක කර්මය කුසල් මෙන්ම අකුසල්ද විය හැකිය. උපත්ථම්භක කර්මය කුසල්ම වන්නේය. එහිදී ප්‍රාණඝාත අකුසල කර්මය උපච්ඡේදක කර්මයක් ලෙස ක්‍රියා කරමින් ආයුෂ කෙටි කිරීමට හේතු වෙයි. එසේත් නැතහොත්, ප්‍රාණඝාතය කරන්නෙකු විසින් කරන ලද කුසල් කර්මය මහත්ඵල නොවන අතර, දීර්ඝායුෂ සහිත ප්‍රතිසන්ධියක් ලබා දීමට එයට නොහැකිය. මෙලෙස ප්‍රාණඝාතය ආයුෂ කෙටි වීමට හේතු වෙයි. නැතහොත් ප්‍රතිසන්ධියම ආයුෂ කෙටි වන ලෙස නියම කරයි, නැතහොත් ස්ථිර වූ චේතනාවෙන් නිරයෙහි උපදියි, නැතහොත් පූර්ව හා අපර චේතනාවන් නිසා ඉහත කී පරිදි අල්පායුෂ්ක වෙයි.

ဒီဃာယုကသံဝတ္တနိကာ ဧသာ မာဏဝ ပဋိပဒါတိ ဧတ္ထ ပရိတ္တကမ္မေနပိ နိဗ္ဗတ္တံ ပဝတ္တေ ဧတံ ပါဏာတိပါတာ ဝိရတိကမ္မံ အာဂန္တွာ အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒတိ နာမ – ‘‘သစာဟံ ပဌမတရံ ဇာနေယျံ, န တေ ဣဓ နိဗ္ဗတ္တိတုံ ဒဒေယျံ, ဒေဝလောကေယေဝ တံ နိဗ္ဗတ္တာပေယျံ. ဟောတု, တွံ ယတ္ထ ကတ္ထစိ နိဗ္ဗတ္တိ, အဟံ ဥပတ္ထမ္ဘကကမ္မံ နာမ ထမ္ဘံ တေ ကရိဿာမီ’’တိ ဥပတ္ထမ္ဘံ ကရောတိ. ကိံ ကရောတိ? ပရိဿယံ နာသေတိ, ဘောဂေ ဥပ္ပာဒေတိ.

‘මානවකය, දීර්ඝායුෂ ලැබීමට හේතු වන පිළිවෙත මෙයයි’ යන මෙහිදී, යම් සත්වයෙක් අල්ප වූ අකුසල කර්මයකින් උපත ලැබුවද, ජීවිත කාලය තුළ (පවත්ති අවස්ථාවේ) මෙම ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමේ කුසල කර්මය ඉදිරිපත් වී අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසන්නාක් වැනි වෙයි. එනම්, ‘මම මෙය කලින්ම දැන සිටියේ නම්, ඔබට මෙහි උපදින්නට ඉඩ නොදෙමි, දෙව්ලොවකම උපදවන්නෙමි. කමක් නැත, ඔබ කොහේ හෝ උපත ලැබුවා නම් මම උපත්ථම්භක කර්මය නමින් ඔබට උපකාර වන්නෙමි’ යි පවසන්නාක් මෙන් උපකාර කරයි. කෙසේ උපකාර කරයිද? උවදුරු නසයි, සම්පත් උපදවයි.

တတ္ထ ဒါရကဿ မာတုကုစ္ဆိယံ နိဗ္ဗတ္တကာလတော ပဋ္ဌာယ မာတာပိတူနံ သုခမေဝ သာတမေဝ ဟောတိ. ယေပိ ပကတိယာ မနုဿာမနုဿပရိဿယာ ဟောန္တိ, တေ သဗ္ဗေ အပဂစ္ဆန္တိ. ဧဝံ ပရိဿယံ နာသေတိ. ဒါရကဿ ပန မာတုကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တကာလတော ပဋ္ဌာယ ဂေဟေ ဘောဂါနံ ပမာဏံ န ဟောတိ, နိဓိကုမ္ဘိယော ပုရတောပိ ပစ္ဆတောပိ ဂေဟံ ပဝဋ္ဋမာနာ ပဝိသန္တိ. မာတာပိတရော ပရေဟိ ဌပိတဓနဿာပိ သမ္မုခီဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ. ဓေနုယော ဗဟုခီရာ ဟောန္တိ, ဂေါဏာ သုခသီလာ ဟောန္တိ, ဝပ္ပဋ္ဌာနေ သဿာနိ သမ္ပဇ္ဇန္တိ. ဝဍ္ဎိယာ ဝါ သမ္ပယုတ္တံ, တာဝကာလိကံ ဝါ ဒိန္နံ ဓနံ အစောဒိတာ သယမေဝ အာဟရိတွာ ဒေန္တိ, ဒါသာဒယော သုဝစာ ဟောန္တိ, ကမ္မန္တာ န ပရိဟာယန္တိ. ဒါရကော ဂဗ္ဘတော ပဋ္ဌာယ ပရိဟာရံ လဘတိ, ကောမာရိကဝေဇ္ဇာ သန္နိဟိတာဝ ဟောန္တိ. ဂဟပတိကုလေ ဇာတော သေဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, အမစ္စကုလာဒီသု ဇာတော သေနာပတိဋ္ဌာနာဒီနိ လဘတိ. ဧဝံ ဘောဂေ ဥပ္ပာဒေတိ. သော အပရိဿယော သဘောဂေါ စိရံ ဇီဝတီတိ. ဧဝံ အပါဏာတိပါတကမ္မံ ဒီဃာယုကသံဝတ္တနိကံ ဟောတိ.

එහිදී දරුවා මව්කුස පිළිසිඳ ගත් දින සිට මව්පියන්ට සුවයක්ම, සතුටක්ම වෙයි. ස්වභාවයෙන්ම යම් මනුෂ්‍ය හෝ අමනුෂ්‍ය උවදුරු ඇත්ද, ඒ සියල්ල පහව යයි. මෙලෙස උවදුරු නසයි. තවද, දරුවා මව්කුස පිළිසිඳ ගත් තැන් සිට නිවසේ සම්පත්වල ප්‍රමාණයක් නැති තරම් වෙයි. නිධන් සැළි නිවසේ ඉදිරිපසින් හා පසුපසින් පෙරළී ගෙන නිවසටම එයි. මව්පියෝ අන් අය විසින් තැබූ ධනය පවා පහසුවෙන් ලබති. දෙනුන්ගේ කිරි බහුල වෙයි, ගවයෝ සුවසේ වෙසෙති, ගොවිතැන් සශ්‍රීක වෙයි. පොලියට හෝ තාවකාලිකව දුන් ධනය ඉල්ලන්නේ නැතිවම තමන් විසින්ම ගෙනැවිත් දෙති. දාසයන් කීකරු වෙයි, කටයුතු පිරිහෙන්නේ නැත. දරුවා පිළිසිඳ ගත් තැන් සිට රැකවරණය ලබයි, කුමාර වෛද්‍යවරුන් නිතර රැඳී සිටිති. ගැහැවි කුලයක උපන්නේ නම් සිටු තනතුරුද, අමාත්‍ය කුලයක උපන්නේ නම් සේනාපති තනතුරුද ලබයි. මෙලෙස සම්පත් උපදවයි. ඔහු උවදුරු රහිතව සම්පත් සහිතව බොහෝ කල් ජීවත් වෙයි. මෙසේ ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම දීර්ඝායුෂ ලැබීමට හේතු වෙයි.

အပါဏာတိပါတိနာ ဝါ ကတံ အညမ္ပိ ကုသလံ ဥဠာရံ ဟောတိ, ဒီဃာယုကပဋိသန္ဓိံ ဇနေတုံ သက္ကောတိ, ဧဝမ္ပိ ဒီဃာယုကသံဝတ္တနိကံ ဟောတိ. ပဋိသန္ဓိမေဝ ဝါ နိယာမေတွာ ဒီဃာယုကံ ကရောတိ. သန္နိဋ္ဌာနစေတနာယ ဝါ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တတိ, ပုဗ္ဗာပရစေတနာဟိ ဝုတ္တနယေန ဒီဃာယုကော ဟောတိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဉှဝိဿဇ္ဇနေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ප්‍රාණඝාතයෙන් වළකින්නා විසින් කරන ලද අනෙකුත් කුසල්ද උසස් වෙයි, දීර්ඝායුෂ සහිත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති කිරීමට සමත් වෙයි. මෙසේද දීර්ඝායුෂ ලැබීමට හේතු වෙයි. නැතහොත් ප්‍රතිසන්ධියම දීර්ඝායුෂ ලබන ලෙස නියම කරයි. ස්ථිර වූ චේතනාවෙන් දෙව්ලොව උපදියි, පූර්ව හා අපර චේතනාවන් මගින් පවසන ලද පරිදි දීර්ඝායුෂ්ක වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු ප්‍රශ්න විසඳීමේදී අර්ථය දත යුතුය.

ဝိဟေဌနကမ္မာဒီနိပိ [Pg.180] ဟိ ပဝတ္တေ အာဂန္တွာ အတ္ထတော တထေဝ ဝဒမာနာနိ ဝိယ ဥပပီဠနေန နိဗ္ဘောဂတံ အာပါဒေတွာ ပဋိဇဂ္ဂနံ အလဘန္တဿ ရောဂုပ္ပာဒနာဒီဟိ ဝါ, ဝိဟေဌကာဒီဟိ ကတဿ ကုသလဿ အနုဠာရတာယ ဝါ, အာဒိတောဝ ပဋိသန္ဓိနိယာမနေန ဝါ, ဝုတ္တနယေနေဝ ပုဗ္ဗာပရစေတနာဝသေန ဝါ ဗဟွာဗာဓတာဒီနိ ကရောန္တိ, အပါဏာတိပါတော ဝိယ စ အဝိဟေဌနာဒီနိပိ အပ္ပာဗာဓတာဒီနီတိ.

හිංසා කිරීම් ආදී කර්මයන්ද පවත්ති අවස්ථාවේදී අර්ථ වශයෙන් ප්‍රාණඝාත කර්මය මෙන් ක්‍රියා කරයි. එනම් උපපීළක වශයෙන් සම්පත් නැති කරවයි, උපස්ථාන ලබන්නට නොහැකි වන සේ රෝගාදිය ඇති කරයි. එසේම හිංසා කරන්නන් විසින් කරන ලද කුසල් කර්මය මහත්ඵල නොවන ලෙස බලපෑම් කරයි, නැතහොත් මුල සිටම ප්‍රතිසන්ධිය රෝගී වන ලෙස නියම කරයි, නැතහොත් පෙර කී පරිදි පූර්ව හා අපර චේතනා මගින් බහු රෝගී බව ඇති කරයි. ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම මෙන්ම හිංසා නොකිරීම ආදියද නිරෝගී බව ආදිය ඇති කරයි.

၂၉၃. ဧတ္ထ ပန ဣဿာမနကောတိ ဣဿာသမ္ပယုတ္တစိတ္တော. ဥပဒုဿတီတိ ဣဿာဝသေနေဝ ဥပက္ကောသန္တော ဒုဿတိ. ဣဿံ ဗန္ဓတီတိ ယဝကလာပံ ဗန္ဓန္တော ဝိယ ယထာ န နဿတိ ဧဝံ ဗန္ဓိတွာ ဝိယ ဌပေတိ. အပ္ပေသက္ခောတိ အပ္ပပရိဝါရော, ရတ္တိံ ခိတ္တော ဝိယ သရော န ပညာယတိ, ဥစ္ဆိဋ္ဌဟတ္ထော နိသီဒိတွာ ဥဒကဒါယကမ္ပိ န လဘတိ.

293. මෙහි ‘ඉස්සාමානක’ යනු ඊර්ෂ්‍යාවෙන් යුක්ත සිතක් ඇති තැනැත්තායි. ‘උපදුස්සති’ යනු ඊර්ෂ්‍යාව නිසාම ගර්හා කරමින් ද්වේෂ කරන්නායි. ‘ඉස්සං බන්ධති’ යනු ගොයම් මිටියක් බඳින්නාක් මෙන් ඊර්ෂ්‍යාව බැඳ තබා ගන්නා බවයි. ‘අප්පේසක්ඛෝ’ යනු අල්ප පිරිවර ඇති බවයි. රාත්‍රියේ විදි ඊතලයක් නොපෙනෙන්නාක් මෙන් ඔහු ප්‍රසිද්ධ නැත. ඔහු ඉඳුල් අතින්ම වාඩි වී සිටියත් පැන් දෙන්නෙකු පවා නොලබන්නෙකි.

၂၉၄. န ဒါတာ ဟောတီတိ မစ္ဆရိယဝသေန န ဒါတာ ဟောတိ. တေန ကမ္မေနာတိ တေန မစ္ဆရိယကမ္မေန.

294. ‘න දාතා හෝති’ යනු මසුරුකම නිසා දන් නොදෙන්නා යන්නයි. ‘තේන කම්මේන’ යනු එම මසුරු කර්මය නිසා යන්නයි.

၂၉၅. အဘိဝါဒေတဗ္ဗန္တိ အဘိဝါဒနာရဟံ ဗုဒ္ဓံ ဝါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဝါ အရိယသာဝကံ ဝါ. ပစ္စုဋ္ဌာတဗ္ဗာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမသ္မိံ ပန ပဉှဝိဿဇ္ဇနေ ဥပပီဠကဥပတ္ထမ္ဘကကမ္မာနိ န ဂဟေတဗ္ဗာနိ. န ဟိ ပဝတ္တေ နီစကုလိနံ ဝါ ဥစ္စာကုလိနံ ဝါ သက္ကာ ကာတုံ, ပဋိသန္ဓိမေဝ ပန နိယာမေတွာ နီစကုလိယံ ကမ္မံ နီစကုလေ နိဗ္ဗတ္တေတိ, ဥစ္စာကုလိယံ ကမ္မံ ဥစ္စာကုလေ.

295. වැඳිය යුත්තේ වැඳුම් ලැබීමට සුදුසු බුදුන් වහන්සේට හෝ පසේබුදුන් වහන්සේට හෝ ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේටය. දැක හුනස්නෙන් නැගිටීම ආදී අනෙකුත් කරුණුවලදීද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙම ප්‍රශ්න විසඳීමේදී උපපීළක හා උපත්ථම්භක කර්මයන් ගත යුතු නැත. මන්ද පවත්ති අවස්ථාවේදී උසස් හෝ පහත් කුල ඇති කළ නොහැකි බැවිනි. එහෙත් ප්‍රතිසන්ධියේදීම නියම කරමින්, පහත් කුලයක උපදවන කර්මය පහත් කුලයකද, උසස් කුලයක උපදවන කර්මය උසස් කුලයකද උපදවයි.

၂၉၆. န ပရိပုစ္ဆိတာ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ပန အပရိပုစ္ဆနေန နိရယေ န နိဗ္ဗတ္တတိ. အပရိပုစ္ဆကော ပန ‘‘ဣဒံ ကာတဗ္ဗံ, ဣဒံ န ကာတဗ္ဗ’’န္တိ န ဇာနာတိ, အဇာနန္တော ကာတဗ္ဗံ န ကရောတိ, အကာတဗ္ဗံ ကရောတိ. တေန နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ, ဣတရော သဂ္ဂေ. ဣတိ ခေါ, မာဏဝ…ပေ… ယဒိဒံ ဟီနပ္ပဏီတတာယာတိ သတ္ထာ ဒေသနံ ယထာနုသန္ဓိံ ပါပေသိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

296. ‘ප්‍රශ්න විචාරන්නෙකු නොවීම’ යන මෙහිදී ප්‍රශ්න නොඇසීම නිසාම නිරයේ උපදින්නේ නැත. එහෙත් ප්‍රශ්න නොඅසන්නා ‘මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය’ යන්න නොදනියි. නොදැනීම නිසා කළ යුතු දේ නොකරයි, නොකළ යුතු දේ කරයි. ඒ නිසා නිරයේ උපදියි. අනෙක් තැනැත්තා (විමසන්නා) ස්වර්ගයේ උපදියි. ‘මානවකය, මෙලෙස හීන ප්‍රණීත භාවය ඇති වෙයි’ යනුවෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ දේශනාව අනුසන්ධි ගළපා නිම කළ සේක. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලිය. මෙසේ සුභ සූත්‍රයේ විවරණය අවසන් විය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළකම්මවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

သုဘသုတ္တန္တိပိ ဝုစ္စတိ.

මීට සුභ සූත්‍රය යැයිද කියනු ලැබේ.

၆. မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. මහාකම්මවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၉၈. ဧဝံ [Pg.181] မေ သုတန္တိ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ မောဃန္တိ တုစ္ဆံ အဖလံ. သစ္စန္တိ တထံ ဘူတံ. ဣဒဉ္စ ဧတေန န သမ္မုခါ သုတံ, ဥပါလိသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၅၆) ပန – ‘‘မနောကမ္မံ မဟာသာဝဇ္ဇတရံ ပညပေမိ ပါပဿ ကမ္မဿ ကိရိယာယ ပါပဿ ကမ္မဿ ပဝတ္တိယာ, နော တထာ ကာယကမ္မံ နော တထာ ဝစီကမ္မ’’န္တိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ အတ္ထိ, သာ ကထာ တိတ္ထိယာနံ အန္တရေ ပါကဋာ ဇာတာ, တံ ဂဟေတွာ ဧသ ဝဒတိ. အတ္ထိ စ သာ သမာပတ္တီတိ ဣဒံ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘော, အဘိသညာနိရောဓော ဟောတီ’’တိ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၁.၄၀၆ အာဒယော) ဥပ္ပန္နံ အဘိသညာနိရောဓကထံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. န ကိဉ္စိ ဝေဒိယတီတိ ဧကဝေဒနမ္ပိ န ဝေဒိယတိ. အတ္ထိ စ ခေါတိ ထေရော နိရောဓသမာပတ္တိံ သန္ဓာယ အနုဇာနာတိ. ပရိရက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဂရဟတော မောစနေန ရက္ခိတဗ္ဗံ. သဉ္စေတနာ အဿ အတ္ထီတိ သဉ္စေတနိကံ, သာဘိသန္ဓိကံ သဉ္စေတနိကကမ္မံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဒုက္ခံ သောတိ ထေရော ‘‘အကုသလမေဝ သန္ဓာယ ပရိဗ္ဗာဇကော ပုစ္ဆတီ’’တိ သညာယ ဧဝံ ဝဒတိ.

298. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු මහාකම්මවිභංග සූත්‍රයයි. එහි ‘මෝඝං’ යනු හිස් වූ, ඵල රහිත වූ යන්නයි. ‘සච්චං’ යනු ඒකාන්ත වූ, සත්‍ය වූ යන්නයි. මෙය ඔහු (පෝතලිපුත්ත) ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ ඇසූවක් නොවේ. එහෙත් උපාළි සූත්‍රයෙහි ‘පව්කම් කිරීමටත් පව් පැවැත්වීමටත් මනෝ කර්මයම මහා සාවද්‍ය යැයි පනවමි, කාය කර්මය හෝ වචී කර්මය එසේ නොවේ’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ. එම කථාව තීර්ථකයන් අතර ප්‍රකට විය. එය ගෙන මොහු (පෝතලිපුත්ත) කතා කරයි. ‘එම සමාපත්තිය ඇත’ යන්න, ‘භවත්නි, සංඥා නිරෝධය වන්නේ කෙසේද?’ යනුවෙන් පොට්ඨපාද සූත්‍රයේ එන අභිසංඥා නිරෝධ කථාව අරභයා පවසයි. ‘කිසිවක් විඳින්නේ නැත’ යනු එකදු වේදනාවක්වත් නොවිඳින බවයි. ‘ඇත්තෙන්ම ඇත’ යන පදයෙන් තෙරණුවෝ නිරෝධ සමාපත්තිය අරභයා අනුමත කරති. ‘රැකිය යුතුය’ යනු ගර්හාවෙන් මිදෙන ලෙස ආරක්ෂා කළ යුතුය යන්නයි. ‘ඔහුට චේතනාව ඇත’ යනු සිතාමතා කරන ලද, චේතනාන්විත කර්මය කර යන අර්ථයයි. ‘සො දුක්ඛං’ යනු තෙරණුවෝ ‘පරිබ්බාජකයා අකුසලයම අරභයා විමසන්නේය’ යන හැඟීමෙන් මෙසේ වදාළහ.

ဒဿနမ္ပိ ခေါ အဟန္တိ ဘဂဝါ စတုရင်္ဂေပိ အန္ဓကာရေ သမန္တာ ယောဇနဋ္ဌာနေ တိလမတ္တမ္ပိ သင်္ခါရံ မံသစက္ခုနာဝ ပဿတိ, အယဉ္စ ပရိဗ္ဗာဇကော န ဒူရေ ဂါဝုတမတ္တဗ္ဘန္တရေ ဝသတိ, ကသ္မာ ဘဂဝါ ဧဝမာဟာတိ? သမာဂမဒဿနံ သန္ဓာယေဝမာဟ.

'දස්සනම්පි ඛො අහං' (මම ඔහුව දැක ඇත්තෙමි) යනු: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිවුරඟ අඳුරෙහි වුවද හාත්පස යොදුනක් මානයේ ඇති තල ඇටයක් බඳු වූ සංස්කාරයක් පවා මාංස චක්ෂුසින්ම දක්නා සේක. මේ පරිබ්‍රාජකයාද නුදුරු වූ ගාවුතයක් පමණ ඇතුළත වසයි. එසේ තිබියදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ආනන්දය, මම ඔහුව දැක ඇත්තෙමි" යි වදාළේ කුමක් නිසාද? පිරිසක් මැදදී (සමාගමයකදී) දැකීම අභිප්‍රාය කොට ගෙන මෙසේ වදාළ සේක.

၂၉၉. ဥဒါယီတိ လာလုဒါယီ. တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခမေဝ. ဣတိ ဣမံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ကိလေသဒုက္ခံ သင်္ခါရဒုက္ခံ သန္ဓာယ ‘‘သစေ ဘာသိတံ ဘဝေယျ ဘဂဝါ’’တိ ပုစ္ဆတိ.

299. 'උදායී' යනු ලාළුදායී ස්ථවිරයන් වහන්සේය. 'තං දුක්ඛස්මිං' යනු ඒ සියල්ල දුකක්ම බවයි. මෙසේ මේ වෘත්ත දුක්ඛය, ක්ලේශ දුක්ඛය සහ සංස්කාර දුක්ඛය අරභයා, "ස්වාමීනි, ඉදින් මෙසේ පවසන ලද්දේ නම් (සමිද්ධි තෙරුන්ගේ ප්‍රකාශය) යෝග්‍ය වේමය" යි පවසයි.

၃၀၀. ဥမ္မင်္ဂန္တိ ပဉှာဥမ္မင်္ဂံ. ဥမ္မုဇ္ဇမာနောတိ သီသံ နီဟရမာနော. အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇိဿတီတိ အနုပါယေန သီသံ နီဟရိဿတိ. ဣဒဉ္စ ပန ဘဂဝါ ဇာနန္တော နေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ န စေတောပရိယဉာဏေန န သဗ္ဗညုတဉာဏေန ဇာနိ, အဓိပ္ပာယေနေဝ ပန အညာသိ. ကထေန္တဿ ဟိ အဓိပ္ပာယော နာမ သုဝိဇာနော ဟောတိ, ကထေတုကာမော ဂီဝံ ပဂ္ဂဏှာတိ, ဟနုကံ စာလေတိ, မုခမဿ ဖန္ဒတိ, သန္နိသီဒိတုံ န သက္ကောတိ. ဘဂဝါ တဿ တံ အာကာရံ [Pg.182] ဒိသွာ ‘‘အယံ ဥဒါယီ သန္နိသီဒိတုံ န သက္ကောတိ, ယံ အဘူတံ, တဒေဝ ကထေဿတီ’’တိ ဩလောကေတွာဝ အညာသိ. အာဒိံ ယေဝါတိအာဒိမှိယေဝ. တိဿော ဝေဒနာတိ ‘‘ကိံ သော ဝေဒိယတီ’’တိ? ပုစ္ဆန္တေန ‘‘တိဿော ဝေဒနာ ပုစ္ဆာမီ’’တိ ဧဝံ ဝဝတ္ထပေတွာဝ တိဿော ဝေဒနာ ပုစ္ဆိတာ. သုခဝေဒနိယန္တိ သုခဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

300. 'උම්මංගං' යනු ප්‍රඥා උමඟයි (ප්‍රශ්නය විනිවිද දකින නුවණයි). 'උම්මුජ්ජමානො' යනු හිස ඔසවමින් යන්නයි. 'අයොනිසො උම්මුජ්ජිස්සති' යනු අනුපායයකින් (අකර්මණ්‍ය ලෙස) හිස ඔසවනු ඇත යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය දැනගත්තේ දිව්‍ය චක්ෂුසින් හෝ චේතෝපරිය ඥානයෙන් හෝ සර්වඥතා ඥානයෙන් නොව, ඔහුගේ අභිප්‍රාය දෙස බැලීමෙනි. කතා කිරීමට කැමති වූවෙකුගේ අභිප්‍රාය පහසුවෙන් දත හැකිය; කතා කිරීමට රුචි තැනැත්තා බෙල්ල ඔසවයි, හකු පවත්වයි (සොලවයි), ඔහුගේ මුහුණ සලිත වෙයි, නිසලව සිටීමට නොහැකි වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ ඒ ආකාරය දැක, "මේ උදායීට නිසලව සිටිය නොහැකිය, මොහු අසත්‍යයක්ම පවසනු ඇතැයි" බලා වදාරා දැනගත් සේක. 'ආදිං යෙව' යනු ආරම්භයේදීමය. 'තිස්සො වේදනා' යනු "ඔහු කුමක් විඳින්නේද?" යි විමසන පොතලිපුත්ත පරිබ්‍රාජකයා විසින් "මම වේදනාවන් තුනක් විමසමි" යි මෙසේ වෙන් කොට ගෙන වේදනා තුනක්ම විමසන ලදී. 'සුඛවේදනීයං' යනු සුඛ වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වූ (හේතු වූ) කර්මයයි. සෙසු පදයන්හිද ක්‍රමය මෙසේමය.

ဧတ္ထ စ ကာမာဝစရကုသလတော သောမနဿသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ စတဿော စေတနာ, ဟေဋ္ဌာ တိကဇ္ဈာနစေတနာတိ ဧဝံ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တေသု သုခဝေဒနာယ ဇနနတော သုခဝေဒနိယံ ကမ္မံ နာမ. ကာမာဝစရဉ္စေတ္ထ ပဋိသန္ဓိယံယေဝ ဧကန္တေန သုခံ ဇနေတိ, ပဝတ္တေ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေ အဒုက္ခမသုခမ္ပိ.

මෙහි කාමාවචර කුසල් සිත් අතුරින් සෝමනස්ස සහගත සිත් සතර හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ චේතනා සතරද, රූපාවචර කුසල් සිත් අතුරින් පහළ ධ්‍යාන තුනෙහි (ප්‍රථම, ද්විතීය, තෘතීය) චේතනාවෝද යන මොහු ප්‍රතිසන්ධි හා ප්‍රවෘත්ති කාලයන්හි සුඛ වේදනාව උපදවන බැවින් 'සුඛවේදනීය කර්ම' නම් වෙති. මෙහි කාමාවචර (සෝමනස්ස සහගත) චේතනාව ප්‍රතිසන්ධියේදී ඒකාන්තයෙන්ම සුඛය උපදවයි. ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී ඉෂ්ට මධ්‍යස්ථ අරමුණකදී අදුක්ඛමසුඛ (උපේක්ෂා) වේදනාවද උපදවයි.

အကုသလစေတနာ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တေသု ဒုက္ခဿေဝ ဇနနတော ဒုက္ခဝေဒနိယံ ကမ္မံ နာမ. ကာယဒွါရေ ပဝတ္တေယေဝ စေတံ ဧကန္တေန ဒုက္ခံ ဇနေတိ, အညတ္ထ အဒုက္ခမသုခမ္ပိ, သာ ပန ဝေဒနာ အနိဋ္ဌာနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသုယေဝ အာရမ္မဏေသု ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဒုက္ခာတွေဝ သင်္ခံ ဂတာ.

අකුසල චේතනාව ප්‍රතිසන්ධි හා ප්‍රවෘත්ති කාලයන්හි දුක් වේදනාවම උපදවන බැවින් 'දුක්ඛවේදනීය කර්ම' නම් වේ. එය කායද්වාරයේ ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී ඒකාන්තයෙන්ම දුක් උපදවයි. සෙසු (චක්ඛු ආදී) ද්වාරයන්හිදී අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව උපදවන නමුත්, එම වේදනාව අනිෂ්ට හා අනිෂ්ට මධ්‍යස්ථ අරමුණුවලදීම උපදින බැවින් 'දුක්ඛ' යන සංඛ්‍යාවටම (නමටම) පැමිණෙයි.

ကာမာဝစရကုသလတော ပန ဥပေက္ခာသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ စတဿော စေတနာ, ရူပါဝစရကုသလတော စတုတ္ထဇ္ဈာနစေတနာတိ ဧဝံ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တေသု တတိယဝေဒနာယ ဇနနတော အဒုက္ခမသုခဝေဒနိယံ ကမ္မံ နာမ. ဧတ္ထ စ ကာမာဝစရံ ပဋိသန္ဓိယံယေဝ ဧကန္တေန အဒုက္ခမသုခံ ဇနေတိ, ပဝတ္တေ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ သုခမ္ပိ. အပိစ သုခဝေဒနိယကမ္မံ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တိဝသေန ဝဋ္ဋတိ, တထာ အဒုက္ခမသုခဝေဒနိယံ, ဒုက္ခဝေဒနိယံ ပဝတ္တိဝသေနေဝ ဝဋ္ဋတိ. ဧတဿ ပန ဝသေန သဗ္ဗံ ပဝတ္တိဝသေနေဝ ဝဋ္ဋတိ.

කාමාවචර කුසල් අතුරින් උපේක්ෂා සහගත සිත් සතර හා සම්ප්‍රයුක්ත චේතනා සතරද, රූපාවචර කුසල් අතුරින් සිව්වන ධ්‍යාන චේතනාවද යන මොහු ප්‍රතිසන්ධි හා ප්‍රවෘත්ති කාලයන්හි තුන්වන වේදනාව (උපේක්ෂාව) උපදවන බැවින් 'අදුක්ඛමසුඛවේදනීය කර්ම' නම් වෙති. මෙහි කාමාවචර උපේක්ෂා සහගත චේතනාව ප්‍රතිසන්ධියේදී ඒකාන්තයෙන්ම අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව උපදවයි. ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී ඉෂ්ට අරමුණකදී සුඛයද උපදවයි. තවද සුඛවේදනීය කර්මය ප්‍රතිසන්ධි හා ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් ද්විවිධව පවතියි. අදුක්ඛමසුඛවේදනීය කර්මයද එසේමය. දුක්ඛවේදනීය කර්මය ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් පමණක් පවතියි. මෙහි (දුක්ඛවේදනීය කර්මයේ) අනුසාරයෙන් සියල්ල ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් පමණක්ද සැලකිය හැකිය.

ဧတဿ ဘဂဝါတိ ထေရော တထာဂတေန မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂကထနတ္ထံ အာလယော ဒဿိတော, တထာဂတံ ယာစိတွာ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏံ ဘိက္ခုသံဃဿ ပါကဋံ ကရိဿာမီတိ စိန္တေတွာ အနုသန္ဓိကုသလတာယ ဧဝမာဟ. တတ္ထ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂန္တိ မဟာကမ္မဝိဘဇနံ. ကတမေ စတ္တာရော…ပေ… ဣဓာနန္ဒ, ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော…ပေ… နိရယံ ဥပပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ န မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏဘာဇနံ, မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏဘာဇနတ္ထာယ ပန မာတိကာဋ္ဌပနံ.

'ඒතස්ස භගවා' යනු: තථාගතයන් වහන්සේ මහාකම්මවිභංග සූත්‍රය දේශනා කිරීම සඳහා කැමැත්ත දක්වන බව තෙරුන් වහන්සේ (ආනන්ද හිමි) දැනගත් සේක. තථාගතයන් වහන්සේගෙන් අයැද මහාකම්මවිභංග ඥානය භික්ෂු සංඝයාට ප්‍රකට කරන්නෙමියි සිතා, අනුසන්ධි ගැළපීමට දක්ෂ බැවින් මෙසේ වදාළ සේක. එහි 'මහාකම්මවිභංග' යනු මහා කර්ම විභජනයයි (බෙදා දැක්වීමයි). "ආනන්දය, මේ පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙක් වෙති... ඇතැම් පුද්ගලයෙක් නිරයේ උපදියි" යන මේ කොටස මහාකම්මවිභංග ඥානය බෙදා දැක්වීමක් (විස්තර කිරීමක්) නොව, මහාකම්මවිභංග ඥානය බෙදා දැක්වීම සඳහා මාතෘකා තැබීමක් පමණි.

၃၀၁. ဣဓာနန္ဒ[Pg.183], ဧကစ္စော သမဏော ဝါတိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. ဣဒဉှိ ဘဂဝါ – ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုကာ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဣဒံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဣမံ ပစ္စယံ လဘိတွာ ဣဒံ ဒဿနံ ဂဏှန္တီ’’တိ ပကာသနတ္ထံ အာရဘိ. တတ္ထ အာတပ္ပန္တိအာဒီနိ ပဉ္စပိ ဝီရိယဿေဝ နာမာနိ. စေတောသမာဓိန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုသမာဓိံ. ပဿတီတိ ‘‘သော သတ္တော ကုဟိံ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ ဩလောကေန္တော ပဿတိ. ယေ အညထာတိ ယေ ‘‘ဒသန္နံ ကုသလာနံ ကမ္မပထာနံ ပူရိတတ္တာ နိရယံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ဇာနန္တိ, မိစ္ဆာ တေသံ ဉာဏန္တိ ဝဒတိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိဒိတန္တိ ပါကဋံ. ထာမသာတိ ဒိဋ္ဌိထာမေန. ပရာမာသာတိ ဒိဋ္ဌိပရာမာသေန. အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရတီတိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ အာဒိယိတွာ ဝေါဟရတိ.

301. 'ඉධානන්ද, ඒකච්චො සමණො වා' යනු වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. "දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ මෙය අරමුණු කොට ගෙන, මේ ප්‍රත්‍යය ලබාගෙන, මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ගනිති" යන්න ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය ඇරඹූ සේක. එහි 'ආතප්පං' ආදී පද පහම වීර්යයට නාමයන් වේ. 'චේතෝසමාධිං' යනු දිව්‍ය චක්ෂුස හා පවතින සමාධියයි. 'පස්සති' යනු "ඒ සත්වයා කොහි උපන්නේද?" යි බලමින් දකින බවයි. 'යෙ අඤ්ඤථා' යනු: "දස කුසල කර්මපථයන් සම්පූර්ණ කිරීම නිසා නිරයේ උපදියි" කියා යමෙක් දනිත් නම්, ඔවුන්ගේ ඒ ඥානය වැරදි බව (මිථ්‍යා බව) පවසයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු වාරයන්හි අර්ථය දත යුතුය. 'විදිතං' යනු ප්‍රකටය. 'ථාමසා' යනු දෘෂ්ටි බලයෙනි. 'පරාමාසා' යනු දෘෂ්ටි පරාමාසයෙනි (වැරදි ලෙස දැඩිව ගැනීමෙනි). 'අභිනිවිස්ස වෝහරති' යනු (වැරදි දෘෂ්ටිය) ඉටාගෙන, දැඩිව ගෙන ව්‍යවහාර කරයි යන්නයි.

၃၀၂. တတြာနန္ဒာတိ ဣဒမ္ပိ န မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏဿ ဘာဇနံ, အထ ခွာဿ မာတိကာဋ္ဌပနမေဝ. ဧတ္ထ ပန ဧတေသံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ ဝစနေ ဧတ္တကာ အနုညာတာ, ဧတ္တကာ အနနုညာတာတိ ဣဒံ ဒဿိတံ. တတ္ထ တတြာတိ တေသု စတူသု သမဏဗြာဟ္မဏေသု. ဣဒမဿာတိ ဣဒံ ဝစနံ အဿ. အညထာတိ အညေနာကာရေန. ဣတိ ဣမေသံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ဝါဒေ ဒွီသု ဌာနေသု အနုညာတာ, တီသု အနနုညာတာတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အနုညာ နာနုညာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

302. 'තත්‍රානන්ද' යන මෙහිද මහාකම්මවිභංග ඥානය බෙදා දැක්වීමක් නැත, එහෙත් එය මහාකම්මවිභංග ඥානය සඳහා මාතෘකා තැබීමක්ම වේ. මෙහිදී ඒ දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ වචන අතුරින් මෙපමණක් පිළිගත හැකිය (අනුමතය), මෙපමණක් පිළිගත නොහැකිය (අනුමත නොවේ) යන්න දක්වන ලදී. එහි 'තත්‍ර' යනු ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සිව්දෙනා අතුරින් යන්නයි. 'ඉදමස්ස' යනු මොහුගේ මේ වචනයයි. 'අඤ්ඤථා' යනු වෙනත් ආකාරයකිනි. මෙසේ මේ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ වාදයන්හි කරුණු දෙකක් අනුමත වන අතර කරුණු තුනක් අනුමත නොවන බව සියලු තන්හි දත යුතුය.

၃၀၃. ဧဝံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ ဝစနေ အနုညာ စ အနနုညာ စ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏံ ဝိဘဇန္တော တတြာနန္ဒ, ယွာယံ ပုဂ္ဂလောတိအာဒိမာဟ.

303. මෙසේ දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තන්ගේ වචනයෙහි අනුමත හා අනනුමත (පිළිගත හැකි හා නොහැකි) දෑ දක්වා, දැන් මහාකම්මවිභංග ඥානය විභජනය කරමින් "තත්‍රානන්ද ය්වායං පුග්ගලෝ" (ආනන්දය, එහි යම් පුද්ගලයෙක්...) යනාදිය වදාළ සේක.

ပုဗ္ဗေ ဝါဿ တံ ကတံ ဟောတီတိ ယံ ဣမိနာ ဒိဗ္ဗစက္ခုကေန ကမ္မံ ကရောန္တော ဒိဋ္ဌော, တတော ပုဗ္ဗေ ကတံ. ပုဗ္ဗေ ကတေနပိ ဟိ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ, ပစ္ဆာ ကတေနပိ နိဗ္ဗတ္တတိ, မရဏကာလေ ဝါ ပန – ‘‘ခန္ဒော သေဋ္ဌော သိဝေါ သေဋ္ဌော, ပိတာမဟော သေဋ္ဌော, ဣဿရာဒီဟိ ဝါ လောကော ဝိသဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ မိစ္ဆာဒဿနေနပိ နိဗ္ဗတ္တတေဝ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ယံ တတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ ဟောတိ, တဿ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ, ယံ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယံ, တဿ ဥပပဇ္ဇိတွာ, ယံ အပရာပရိယဝေဒနီယံ, တဿ အပရသ္မိံ ပရိယာယေ ဝိပါကံ ပဋိသံဝေဒေတိ.

'පුබ්බේ වාස්ස තං කතං හෝති' යනු: දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති තැනැත්තා විසින් කර්මයක් කරනවා දුටු ඒ අවස්ථාවට පෙර කරන ලද්දකි. පෙර කරන ලද කර්මයෙන්ද නිරයෙහි උපදියි, පසුව කරන ලද කර්මයෙන්ද උපදියි. නැතහොත් මරණාසන්න කාලයෙහි "කඳ දෙවි (ස්කන්ධ) ශ්‍රේෂ්ඨය, ශිව දෙවි ශ්‍රේෂ්ඨය, මහා බ්‍රහ්මයා ශ්‍රේෂ්ඨය, ඊශ්වරයා ආදීන් විසින් ලෝකය මවන ලදී" යනාදී මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන්ද නිරයෙහි උපදියි. 'දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු: එහි යම් කර්මයක් දිට්ඨධම්මවේදනීය වේද, එහි විපාකය මෙලොවදීම විඳියි. යමක් උපපජ්ජවේදනීය වේද, එහි විපාකය මතු භවයෙහි උපත ලබා විඳියි. යමක් අපරාපරියවේදනීය වේද, එහි විපාකය ඉන්පසු පැමිණෙන වාරයන්හිදී විඳියි.

ဣတိ [Pg.184] အယံ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဧကံ ကမ္မရာသိံ ဧကဉ္စ ဝိပါကရာသိံ အဒ္ဒသ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဣမိနာ အဒိဋ္ဌေ တယော ကမ္မရာသီ, ဒွေ စ ဝိပါကရာသီ အဒ္ဒသ. ဣမိနာ ပန ဒိဋ္ဌေ အဒိဋ္ဌေ စ စတ္တာရော ကမ္မရာသီ တယော စ ဝိပါကရာသီ အဒ္ဒသ. ဣမာနိ သတ္တ ဌာနာနိ ဇာနနဉာဏံ တထာဂတဿ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏံ နာမ. ဒုတိယဝါရေ ဒိဗ္ဗစက္ခုကေန ကိဉ္စိ န ဒိဋ္ဌံ, တထာဂတေန ပန တယော ကမ္မရာသီ, ဒွေ စ ဝိပါကရာသီ ဒိဋ္ဌာတိ. ဣမာနိပိ ပဉ္စ ပစ္စတ္တဋ္ဌာနာနိ ဇာနနဉာဏံ တထာဂတဿ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏံ နာမ. သေသဝါရဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

මෙසේ මේ ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් එක් කර්ම රාශියක් සහ එක් විපාක රාශියක් දුටුවේය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙයින් තමන් වහන්සේට පෙර නොදුටු කර්ම රාශි තුනක් සහ විපාක රාශි දෙකක් දුටු සේක. තවද තථාගතයන් වහන්සේ මෙයින් දුටු මෙන්ම නොදුටු කර්ම රාශි හතරක් සහ විපාක රාශි තුනක් දුටු සේක. මේ කරුණු සත පිළිබඳ දැනගන්නා වූ ඥානය තථාගතයන් වහන්සේගේ 'මහා කම්ම විභංග ඥානය' නම් වේ. දෙවන වාරයේදී දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තා වූ පුද්ගලයා කිසිවක් නොදුටු අතර, තථාගතයන් වහන්සේ කර්ම රාශි තුනක් සහ විපාක රාශි දෙකක් දුටු සේක. මේ පස පුද්ගලික කරුණු පිළිබඳ දැනගන්නා වූ ඥානය තථාගතයන් වහන්සේගේ මහා කම්ම විභංග ඥානය නම් වේ. ඉතිරි වාර දෙකෙහිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

အဘဗ္ဗန္တိ ဘူတဝိရဟိတံ အကုသလံ. အဘဗ္ဗာဘာသန္တိ အဘဗ္ဗံ အာဘာသတိ အဘိဘဝတိ ပဋိဗာဟတီတိ အတ္ထော. ဗဟုကသ္မိဉှိ အကုသလကမ္မေ အာယူဟိတေ ဗလဝကမ္မံ ဒုဗ္ဗလကမ္မဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကဿ ဩကာသံ ကရောတိ ဣဒံ အဘဗ္ဗဉ္စေဝ အဘဗ္ဗာဘာသဉ္စ. ကုသလံ ပန အာယူဟိတွာ အာသန္နေ အကုသလံ ကတံ ဟောတိ, တံ ကုသလဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကဿ ဩကာသံ ကရောတိ, ဣဒံ အဘဗ္ဗံ ဘဗ္ဗာဘာသံ. ဗဟုမှိ ကုသလေ အာယူဟိတေပိ ဗလဝကမ္မံ ဒုဗ္ဗလကမ္မဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကဿ ဩကာသံ ကရောတိ, ဣဒံ ဘဗ္ဗဉ္စေဝ ဘဗ္ဗာဘာသဉ္စ. အကုသလံ ပန အာယူဟိတွာ အာသန္နေ ကုသလံ ကတံ ဟောတိ, တံ အကုသလဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကဿ ဩကာသံ ကရောတိ, ဣဒံ ဘဗ္ဗံ အဘဗ္ဗာဘာသံ.

'අභබ්බ' යනු සත්‍ය ස්වභාවයෙන් තොර වූ අකුසල කර්මයයි. 'අභබ්බාභාස' යනු අභබ්බ වූ (දුබල) අකුසල කර්මය යටපත් කරන, වළක්වන යන අර්ථයයි. බොහෝ අකුසල කර්ම රැස් කළ කල්හි, බලවත් කර්මය දුබල කර්මයේ විපාකය වළක්වා තමාගේ විපාකයට අවකාශය සලසා දෙයි. මෙය 'අභබ්බ' මෙන්ම 'අභබ්බාභාස' ද වේ. තවද කුසල් රැස් කර මරණාසන්න මොහොතේ අකුසලයක් සිදු වූයේ නම්, එය කුසලයේ විපාකය වළක්වා තමාගේ විපාකයට අවකාශය කරයි. මෙය 'අභබ්බ භබ්බාභාස' වේ. බොහෝ කුසල් රැස් කළත් බලවත් කර්මයක් දුබල කර්මයේ විපාකය වළක්වා අවකාශය සලසයි නම් එය 'භබ්බ' මෙන්ම 'භබ්බාභාස' ද වේ. අකුසල් රැස් කර මරණාසන්නයේ කුසලයක් සිදු කළ විට එය අකුසල විපාකය වළක්වා තමාට අවකාශය කර ගනියි. මෙය 'භබ්බ අභබ්බාභාස' නම් වේ.

အပိစ ဥပဋ္ဌာနာကာရေနပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, အဘဗ္ဗတော အာဘာသတိ ဥပဋ္ဌာတီတိ အဘဗ္ဗာဘာသံ. တတ္ထ ‘‘ယွာယံ ပုဂ္ဂလော ဣဓ ပါဏာတိပါတီ’’တိအာဒိနာ နယေန စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ ဝုတ္တာ, တေသု ပဌမဿ ကမ္မံ အဘဗ္ဗံ အဘဗ္ဗာဘာသံ, တဉှိ အကုသလတ္တာ အဘဗ္ဗံ, တဿ စ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တိကာရဏဘူတံ အကုသလံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. ဒုတိယဿ ကမ္မံ အဘဗ္ဗံ ဘဗ္ဗာဘာသံ, တဉှိ အကုသလတ္တာ အဘဗ္ဗံ. တဿ ပန သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ အညတိတ္ထိယာနံ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိကာရဏဘူတံ [Pg.185] ကုသလံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. ဣတရသ္မိမ္ပိ ကမ္မဒွယေ ဧသေဝ နယော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

තවද මෙහි 'ආභාස' යන්නෙහි අර්ථය කුසල අකුසලයන්ගේ පෙනී සිටීමේ ආකාරය අනුව දත යුතුය. මෙහි අදහස මෙසේය: අභබ්බතාවයෙන් යුක්තව පෙනී සිටින බැවින් 'අභබ්බාභාස' නම් වේ. එහි 'යම් පුද්ගලයෙක් මෙලොව ප්‍රාණඝාත කරන්නෙක් වේද' යනාදී වශයෙන් පුද්ගලයන් සතර දෙනෙකු වදාරන ලදී. ඔවුන් අතරින් පළමු පුද්ගලයාගේ කර්මය 'අභබ්බ' මෙන්ම 'අභබ්බාභාස' ද වේ. එය අකුසලයක් බැවින් 'අභබ්බ' වන අතර, ඔහු නිරයේ උපදින බැවින් එහි උත්පත්ති හේතුව වූ අකුසලය මරණාසන්න ජවන් සිතෙහි පෙනී සිටියි. දෙවන පුද්ගලයාගේ කර්මය 'අභබ්බ' සහ 'භබ්බාභාස' වේ. එය අකුසලයක් බැවින් 'අභබ්බ' වන නමුත්, ඔහු ස්වර්ගයේ උපදින බැවින් අන්‍ය තීර්ථකයන්ට අනුව ස්වර්ගයට හේතු වන කුසලයක් ලෙස එය පෙනී සිටියි. ඉතිරි කර්ම දෙකෙහිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මෙසේ මහා කම්ම විභංග සූත්‍රයේ අර්ථ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපංචසූදනියෙහි,

မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හයවන මහා කම්ම විභංග සූත්‍රය නිම විය. (වර්ණනාව අවසන්ය). 4. විභංග වර්ගය.

၇. သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. 7. සළායතන විභංග සූත්‍රය.

၃၀၄. ဧဝံ မေ သုတန္တိ သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ သဟဝိပဿနေန မဂ္ဂေန ဇာနိတဗ္ဗာနိ. မနောပဝိစာရာတိ ဝိတက္ကဝိစာရာ. ဝိတက္ကုပ္ပာဒကဉှိ မနော ဣဓ မနောတိ အဓိပ္ပေတံ, မနဿ ဥပဝိစာရာတိ မနောပဝိစာရာ. သတ္တပဒါတိ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋနိဿိတာနံ သတ္တာနံ ပဒါ. ဧတ္ထ ဟိ အဋ္ဌာရသ ဝဋ္ဋပဒါ နာမ, အဋ္ဌာရသ ဝိဝဋ္ဋပဒါ နာမ, တေပိ သဟဝိပဿနေန မဂ္ဂေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယောဂ္ဂါစရိယာနန္တိ ဟတ္ထိယောဂ္ဂါဒိအာစာရသိက္ခာပကာနံ, ဒမေတဗ္ဗဒမကာနန္တိ အတ္ထော. သေသံ ဝိဘင်္ဂေယေဝ အာဝိဘဝိဿတိ. အယမုဒ္ဒေသောတိ ဣဒံ မာတိကာဋ္ဌပနံ.

304. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය සළායතන විභංග සූත්‍රයයි. එහි 'වේදිතබ්බානි' යනු විපස්සනා සහ මාර්ග ඥානය සමඟින් දත යුතු බවයි. 'මනෝපවිචාර' යනු විතර්ක විචාරයන්ය. විතර්ක උපදවන සිත මෙහි 'මන' ලෙස අදහස් කෙරේ. සිතෙහි හැසිරීම් බැවින් 'මනෝපවිචාර' නම් වේ. 'සත්තපදා' යනු වට්ටය (සංසාරය) හා විවට්ටය (නිවන) ඇසුරු කළ සත්වයන්ගේ පිළිවෙත්ය. මෙහි වට්ට පද දහඅටක් සහ විවට්ට පද දහඅටක් ඇති අතර, ඒවාද විපස්සනා සහිත මාර්ග ඥානයෙන්ම දත යුතුය. 'යෝගාචරියානං' යනු හස්ති ශිල්ප ආදී ලෝකී ගුරුවරුන්ට වඩා වැඩි වූ, දමනය කළ යුතු සතුන් දමනය කරන්නන් වැනි යන අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස විභංගයෙහිම ප්‍රකට වනු ඇත. 'අයමුද්දේසෝ' යනු මාතෘකාව තැබීමයි.

၃၀၅. စက္ခာယတနာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာနိ. စက္ခုဝိညာဏန္တိ ကုသလာကုသလဝိပါကတော ဒွေ စက္ခုဝိညာဏာနိ. သေသပသာဒဝိညာဏေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမာနိ ပန ဒသ ဌပေတွာ သေသံ ဣဓ မနောဝိညာဏံ နာမ.

305. චක්ඛායතනාදිය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'චක්ඛු විඤ්ඤාණ' යනු කුසල හා අකුසල විපාක වශයෙන් වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණ දෙකකි. ඉතිරි ප්‍රසාද විඤ්ඤාණයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. මේ දසය හැර ඉතිරි සිත් මෙහි 'මනෝ විඤ්ඤාණ' නම් වේ.

စက္ခုသမ္ဖဿောတိ စက္ခုမှိ သမ္ဖဿော. စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တသမ္ဖဿဿေတံ အဓိဝစနံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

'චක්ඛුසම්ඵස්ස' යනු ඇසෙහි ඇසුරු කොට උපන් ස්පර්ශයයි. මෙය චක්ඛු විඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශයට නමකි. ඉතිරි ඒවායේද මේ ක්‍රමයම වේ.

စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ စက္ခုဝိညာဏေန ရူပံ ဒိသွာ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ. သောမနဿဋ္ဌာနိယန္တိ သောမနဿဿ အာရမ္မဏဝသေန ကာရဏဘူတံ. ဥပဝိစရတီတိ တတ္ထ ဝိစာရပဝတ္တနေန ဥပဝိစရတိ, ဝိတက္ကော တံသမ္ပယုတ္တော စာတိ ဣမိနာ နယေန အဋ္ဌာရသ ဝိတက္ကဝိစာရသင်္ခါတာ မနောပဝိစာရာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဆ သောမနဿူပဝိစာရာတိ ဧတ္ထ ပန သောမနဿေန သဒ္ဓိံ ဥပဝိစရန္တီတိ သောမနဿူပဝိစာရာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

'චක්ඛුනා රූපං දිස්වා' යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපය දැක යන්නයි. සෑම තැනකම මේ ක්‍රමයම වේ. 'සෝමනස්සට්ඨානියං' යනු සෝමනස්ස වේදනාවට අරමුණු වශයෙන් හේතු වූ රූපයයි. 'උපවිචරති' යනු එහි විචාරය පැවැත්වීමෙන් සලකා බලයි යන්නයි. විතර්කයද එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වේ. මෙලෙස විතර්ක විචාර සංඛ්‍යාත මනෝපවිචාර දහඅට දත යුතුය. 'ඡ සෝමනස්සූපවිචාරා' යනු සෝමනස්සය සමඟ හැසිරෙන බැවින් සෝමනස්සූපවිචාර නම් වේ. ඉතිරි පද දෙකෙහිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

၃၀၆. ဂေဟသိတာနီတိ [Pg.186] ကာမဂုဏနိဿိတာနိ. နေက္ခမ္မသိတာနီတိ ဝိပဿနာနိဿိတာနိ. ဣဋ္ဌာနန္တိ ပရိယေသိတာနံ. ကန္တာနန္တိ ကာမိတာနံ. မနောရမာနန္တိ မနော ဧတေသု ရမတီတိ မနောရမာနိ, တေသံ မနောရမာနံ. လောကာမိသပဋိသံယုတ္တာနန္တိ တဏှာပဋိသံယုတ္တာနံ. အတီတန္တိ ပဋိလဒ္ဓံ. ပစ္စုပ္ပန္နံ တာဝ အာရဗ္ဘ သောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတု, အတီတေ ကထံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. အတီတေပိ – ‘‘ယထာဟံ ဧတရဟိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ အနုဘဝါမိ, ဧဝံ ပုဗ္ဗေပိ အနုဘဝိ’’န္တိ အနုဿရန္တဿ ဗလဝသောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

306. 'ගේහසිත' යනු කාම ගුණයන් ඇසුරු කළ ඒවාය. 'නෙක්ඛම්මසිත' යනු විපස්සනාව ඇසුරු කළ ඒවාය. 'ඉට්ඨානං' යනු සොයන ලද දේය. 'කන්තානං' යනු කැමති වූ දේය. 'මනෝරමානං' යනු සිත ඒවායෙහි ඇලෙන බැවින් මනෝරම්‍ය වූ දේය. 'ලෝකාමිස පටිසංයුත්තානං' යනු තණ්හාව හා සම්බන්ධ වූ දේය. 'අතීත' යනු ලැබූ දේය. වර්තමාන රූපයක් අරමුණු කොට සෝමනස්සය උපදියි නම්, අතීතයෙහි කෙසේ උපදියිද? 'මම දැන් යම් සේ ඉෂ්ට අරමුණක් අනුභව කරම්ද, එසේම පෙරදීත් අනුභව කළෙමි' යි සිහිපත් කරන්නාට බලවත් සෝමනස්සයක් උපදියි.

အနိစ္စတန္တိ အနိစ္စာကာရံ. ဝိပရိဏာမဝိရာဂနိရောဓန္တိ ပကတိဝိဇဟနေန ဝိပရိဏာမံ, ဝိဂစ္ဆနေန ဝိရာဂံ, နိရုဇ္ဈနေန နိရောဓံ. သမ္မပညာယာတိ ဝိပဿနာပညာယ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ နေက္ခမ္မသိတံ သောမနဿန္တိ ဣဒံ ရညော ဝိယ အတ္တနော သိရိသမ္ပတ္တိံ ဩလောကေန္တဿ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နိသိန္နဿ သင်္ခါရာနံ ဘေဒံ ပဿတော သင်္ခါရဂတမှိ တိက္ခေ သူရေ ဝိပဿနာဉာဏေ ဝဟန္တေ ဥပ္ပန္နသောမနဿံ ‘‘နေက္ခမ္မသိတံ သောမနဿ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

'අනිච්චතං' යනු අනිත්‍ය ස්වභාවයයි. 'විපරිණාම විරාග නිරෝධ' යනු ප්‍රකති ස්වභාවය අත්හැරීමෙන් විපරිණාමයද, පහව යාමෙන් විරාගයද, නිරුද්ධ වීමෙන් නිරෝධයද වේ. 'සම්මාපඤ්ඤාය' යනු විපස්සනා ප්‍රඥාවෙනි. 'ඉදං වුච්චති නෙක්ඛම්මසිතං සෝමනස්සං' යනු රජෙකු තම ශ්‍රී විභූතිය දෙස බලන්නාක් මෙන්, විපස්සනා අරඹා හිඳිමින් සංස්කාරයන්ගේ බිඳීම බලන්නා වූ යෝගී පුද්ගලයාට සංස්කාර අරමුණු කෙරෙහි තියුණු වූ විපස්සනා ඥානය පවතිද්දී උපදින සෝමනස්සය 'නෙක්ඛම්මසිත සෝමනස්සය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය මෙසේද වදාරන ලදී:

‘‘သုညာဂါရံ ပဝိဋ္ဌဿ, သန္တစိတ္တဿ ဘိက္ခုနော;

အမာနုသီ ရတီ ဟောတိ, သမ္မာ ဓမ္မံ ဝိပဿတော.

"ශුන්‍යාගාරයකට පිවිසි, ශාන්ත සිත් ඇති, මැනවින් ධර්මය විදර්ශනා කරන්නා වූ මහණහට අමානුෂික (ලෝකෝත්තර) රතියක් ඇති වෙයි.

ယတော ယတော သမ္မသတိ, ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ;

လဘတီ ပီတိပါမောဇ္ဇံ, အမတန္တံ ဝိဇာနတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၇၃-၃၇၄);

යම් යම් ආකාරයකින් ස්කන්ධයන්ගේ උදයව්‍යය (හටගැනීම හා බිඳීම) මැනවින් පිරික්සයිද, එවිට ඒ ධර්මය අවබෝධ කරන්නා වූ විදර්ශකයා හට නිවනට හේතු වන්නා වූ පීති ප්‍රාමෝද්‍යය ලැබෙයි."

ဣမာနီတိ ဣမာနိ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နိသိန္နဿ ဥပ္ပန္နာနိ ဆ နေက္ခမ္မသိတာနိ သောမနဿာနိ.

'ඉමානි' යනු ද්වාර හයෙහි ඉෂ්ට ආරම්මණයන් හමු වූ විට අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් විපස්සනාව අරඹා හිඳින්නා වූ යෝගියාට උපදින නෙක්ඛම්මසිත සෝමනස්ස හයයි.

၃၀၇. အတီတန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နံ တာဝ ပတ္ထေတွာ အလဘန္တဿ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတု, အတီတေ ကထံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. အတီတေပိ ‘‘ယထာဟံ ဧတရဟိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ ပတ္ထေတွာ န လဘာမိ, ဧဝံ ပုဗ္ဗေပိ ပတ္ထေတွာ န လဘိ’’န္တိ အနုဿရန္တဿ ဗလဝဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

307. ‘අතීත’ යනු: වර්තමාන පංචේන්ද්‍රිය අරමුණු ප්‍රාර්ථනා කොට ඒවා නොලබන්නා හට දොම්නසක් හටගනීවා, එහෙත් අතීත අරමුණු කෙරෙහි කෙසේ නම් දොම්නසක් හටගන්නේද? යන මෙය ප්‍රශ්නයකි. අතීත අරමුණු කෙරෙහි ද “මා දැන් ඉෂ්ට අරමුණු ප්‍රාර්ථනා කරමින් ඒවා නොලබන්නාක් මෙන්, පෙර කාලයේදී ද ප්‍රාර්ථනා කළත් නොලැබුණේමය” යි මෙසේ අනුස්මරණය කරන (මෙනෙහි කරන) පුද්ගලයාට ප්‍රබල දොම්නසක් හටගනී.

အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသူတိ အနုတ္တရဝိမောက္ခော နာမ အရဟတ္တံ, အရဟတ္တေ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေန္တဿာတိ အတ္ထော. အာယတနန္တိ အရဟတ္တာယတနံ. ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတောတိ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေန္တဿ. တံ ပနေတံ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေန္တဿ [Pg.187] ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣတိ ပတ္ထနာမူလကတ္တာ ‘‘ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမာနိ ဆ နေက္ခမ္မသိတာနိ ဒေါမနဿာနီတိ ဣမာနိ ဧဝံ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ အရဟတ္တေ ပိဟံ ပဋ္ဌပေတွာ တဒဓိဂမာယ အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဥဿုက္ကာပေတုံ အသက္ကောန္တဿ – ‘‘ဣမမ္ပိ ပက္ခံ ဣမမ္ပိ မာသံ ဣမမ္ပိ သံဝစ္ဆရံ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ နာသက္ခိ’’န္တိ အနုသောစတော ဂါမန္တပဗ္ဘာရဝါသိမဟာသီဝတ္ထေရဿ ဝိယ အဿုဓာရာပဝတ္တနဝသေန ဥပ္ပန္နဒေါမနဿာနိ ဆ နေက္ခမ္မသိတဒေါမနဿာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဝတ္ထု ပန သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ သက္ကပဉှဝဏ္ဏနာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၆၁) ဝိတ္ထာရိတံ, ဣစ္ဆန္တေန တတော ဂဟေတဗ္ဗံ.

‘අනුත්තර විමොක්ඛයන්හි’ යනු අනුත්තර විමොක්ඛය නම් අර්හත් ඵලයයි. අර්හත් ඵලයෙහි ප්‍රාර්ථනාව පවත්වන්නා හට යනු එහි අර්ථයයි. ‘ආයතනය’ යනු අර්හත් ඵලය නමැති ආයතනයයි. ‘පිහං උපට්ඨාපයතෝ’ යනු ප්‍රාර්ථනාව පවත්වන්නා හට යන්නයි. ප්‍රාර්ථනාව පවත්වන්නා වූ තැනැත්තා හට එම දොම්නස හටගනී. මෙසේ දොම්නස ප්‍රාර්ථනාව (තණ්හාව) මූලික කොට පවතින බැවින් ‘පිහං උපට්ඨාපයතෝ’ (ප්‍රාර්ථනාව පවත්වන කල්හි) යැයි වදාරන ලදී. ‘මේ ෂඩ් නෙක්ඛම්මසිත දොම්නස්’ යනු: මෙසේ ද්වාර සයෙහි ඉෂ්ට අරමුණු හමු වූ කල්හි, අර්හත් ඵලය කෙරෙහි ඇල්ම උපදවා, එය අවබෝධ කරගනු පිණිස අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් විදර්ශනාව වඩාත් උත්සාහවත් වීමට නොහැකි වූ තැනැත්තා හට, “මේ සති දෙකෙහි ද, මේ මාසයෙහි ද, මේ වර්ෂයෙහි ද මට අර්හත් ඵලයට පැමිණීමට නොහැකි විය” යැයි නැවත නැවත ශෝක වන්නා වූ, ගාමන්ත පබ්භාරවාසී මහාසීව තෙරුන් වහන්සේට මෙන් කඳුළු ධාරා වැගිරෙන පරිදි හටගන්නා වූ දොම්නස් ‘සය වැදෑරුම් නෙක්ඛම්මසිත දොම්නස්’ ලෙස දත යුතුය. මහාසීව තෙරුන් වහන්සේගේ කථාව සුමංගලවිලාසිනී නම් දීඝනිකාය අටුවාවෙහි සක්කපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි විස්තර කර ඇත. ඒ පිළිබඳව දැනගැනීමට කැමති අයෙකුට එයින් කරුණු ලබාගත හැකිය.

၃၀၈. ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပေက္ခာတိ ဧတ္ထ ဥပေက္ခာ နာမ အညာဏုပေခါ. အနောဓိဇိနဿာတိ ကိလေသောဓိံ ဇိနိတွာ ဌိတတ္တာ ခီဏာသဝေါ ဩဓိဇိနော နာမ, တသ္မာ အခီဏာသဝဿာတိ အတ္ထော. အဝိပါကဇိနဿာတိ ဧတ္ထပိ အာယတိံ ဝိပါကံ ဇိနိတွာ ဌိတတ္တာ ခီဏာသဝေါဝ ဝိပါကဇိနော နာမ, တသ္မာ အခီဏာသဝဿေဝါတိ အတ္ထော. အနာဒီနဝဒဿာဝိနောတိအာဒီနဝတော ဥပဒ္ဒဝတော အပဿန္တဿ. ဣမာ ဆ ဂေဟသိတာ ဥပေက္ခာတိ ဣမာ ဧဝံ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ဂုဠပိဏ္ဍကေ နိလီနမက္ခိကာ ဝိယ ရူပါဒီနိ အနတိဝတ္တမာနာ တတ္ထ လဂ္ဂါ လဂ္ဂိတာ ဟုတွာ ဥပ္ပန္နာ ဥပေက္ခာ ဆ ဂေဟသိတာ ဥပေက္ခာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

308. ‘උපේක්ෂාව හටගනී’ යන මෙහි උපේක්ෂාව නම් අඥාණ උපේක්ෂාවයි. ‘අනෝධිජිනස්ස’ යනු කෙලෙස් සීමාවන් ජයගෙන සිටින බැවින් රහතන් වහන්සේ ‘ඕධිජින’ නම් වෙති; එබැවින් අනෝධිජින යනු රහත් නොවූ (සේඛ හෝ පෘථග්ජන) පුද්ගලයා හට යන්න අර්ථයයි. ‘අවිපාකජිනස්ස’ යන මෙහි ද මතු උපදින විපාකයන් ජයගෙන සිටින බැවින් රහතන් වහන්සේම ‘විපාකජින’ නම් වෙති; එබැවින් රහත් නොවූවෙකුටම යන්න අර්ථයයි. ‘අනාදීනවදස්සාවිනෝ’ යනු ආදීනව වශයෙන් හෝ උපද්‍රව වශයෙන් අරමුණු දෙස නොබලන්නා හට යන්නයි. ‘මේ ෂඩ් ගෙහසිත උපේක්ෂා’ යනු: මෙසේ ද්වාර සයෙහි ඉෂ්ට අරමුණු හමු වූ කල්හි, පැණි පිණ්ඩයක ලැගුණු මැස්සන් මෙන් රූප ආදිය ඉක්මවා යා නොහැකිව, එහි ඇලී ගැලී හටගන්නා වූ උපේක්ෂාවන් ‘සය වැදෑරුම් ගෙහසිත උපේක්ෂා’ ලෙස දත යුතුය.

ရူပံ သာ အတိဝတ္တတီတိ ရူပံ သာ အနတိက္ကမတိ, တတ္ထ နိကန္တိဝသေန န တိဋ္ဌတိ. ဣမာ ဆ နေက္ခမ္မသိတာ ဥပေက္ခာတိ ဣမာ ဧဝံ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာဒိအာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ဣဋ္ဌေ အရဇ္ဇန္တဿ, အနိဋ္ဌေ အဒုဿန္တဿ, အသမပေက္ခနေ အသမ္မုယှန္တဿ, ဥပ္ပန္နဝိပဿနာ-ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ ဆ နေက္ခမ္မသိတာ ဥပေက္ခာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘ඈ රූපය ඉක්මවා යයි’ යනු ඈ (එම නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂාව) රූපය ඉක්මවා යයි (විදර්ශනා කරයි), එහි තණ්හාවෙන් නොසිටියි. ‘මෙම ෂඩ් නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂා’ යනු: මෙසේ ද්වාර සයෙහි ඉෂ්ටාදී අරමුණු හමු වූ කල්හි, ඉෂ්ට අරමුණෙහි නොඇලෙන්නා වූ, අනිෂ්ට අරමුණෙහි ද්වේෂ නොකරන්නා වූ, අසමපේක්ෂණයේදී (නොමනා ලෙස බැලීමේදී) මුළා නොවන්නා වූ තැනැත්තා හට හටගන්නා වූ, විදර්ශනා ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ උපේක්ෂාවන් ‘සය වැදෑරුම් නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂා’ ලෙස දත යුතුය.

၃၀၉. တတြ ဣဒံ နိဿာယ ဣဒံ ပဇဟထာတိ တေသု ဆတ္တိံသသတ္တပဒေသု အဋ္ဌာရသ နိဿာယ အဋ္ဌာရသ ပဇဟထာတိ အတ္ထော. တေနေဝ – ‘‘တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယာနိ ဆ နေက္ခမ္မသိတာနီ’’တိအာဒိမာဟ. နိဿာယ အာဂမ္မာတိ ပဝတ္တနဝသေန နိဿာယ စေဝ အာဂမ္မ စ. ဧဝမေတေသံ သမတိက္ကမော [Pg.188] ဟောတီတိ ဧဝံ နေက္ခမ္မသိတာနံ ပဝတ္တနေန ဂေဟသိတာနိ အတိက္ကန္တာနိ နာမ ဟောန္တိ.

309. ‘එහිදී මෙය ඇසුරු කොට මෙය ප්‍රහීණ කරවු’ යනු එම සත්ත්ව පද තිස් හය අතුරින් (නෙක්ඛම්මසිත) දහඅට ඇසුරු කොට (ගෙහසිත) දහඅට ප්‍රහීණ කරවු යන අර්ථයයි. එබැවිනුම “මහණෙනි, එහි යම් නෙක්ඛම්මසිත දහඅටක් වේද” යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී. ‘ඇසුරු කොට, පැමිණ’ යනු පැවැත්මේ වශයෙන් ඇසුරු කොට ද, ප්‍රත්‍යය වශයෙන් පැමිණ ද යන්නයි. ‘මෙසේ මොවුන්ගේ ඉක්මවා යාම වෙයි’ යනු මෙසේ නෙක්ඛම්මසිත ධර්මයන්ගේ පැවැත්මෙන් ගෙහසිත ධර්මයන් ඉක්මවා ගියෝ නම් වෙති යන්නයි.

ဧဝံ သရိက္ခကေနေဝ သရိက္ခကံ ဇဟာပေတွာ ဣဒါနိ ဗလဝတာ ဒုဗ္ဗလံ ဇဟာပေန္တော – ‘‘တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယာနိ ဆ နေက္ခမ္မသိတာနိ သောမနဿာနီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧဝံ နေက္ခမ္မသိတသောမနဿေဟိ နေက္ခမ္မသိတဒေါမနဿာနိ, နေက္ခမ္မသိတဥပေက္ခာဟိ စ နေက္ခမ္မသိတသောမနဿာနိ ဇဟာပေန္တေန ဗလဝတာ ဒုဗ္ဗလပ္ပဟာနံ ကထိတံ.

මෙසේ සමාන ස්වභාවයක් ඇති දෙයකින්ම සමාන ස්වභාවයක් ඇති දෙය ප්‍රහීණ කරවා, දැන් බලවත් දෙයකින් දුර්වල දෙය ප්‍රහීණ කරවනු පිණිස “මහණෙනි, එහි යම් නෙක්ඛම්මසිත සොමනස්සයන් හයක් වේද” යනාදිය වදාරන ලදී. මෙසේ නෙක්ඛම්මසිත සොමනස්සයන්ගෙන් නෙක්ඛම්මසිත දොම්නස් ද, නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂාවන්ගෙන් නෙක්ඛම්මසිත සොමනස්සයන් ද ප්‍රහීණ කරවන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බලවත් වූ ධර්මයකින් දුර්වල වූ ධර්මය ප්‍රහීණ කිරීම වදාරන ලදී.

ဧတ္ထ ပန ဌတွာ ဥပေက္ခာကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ – အဋ္ဌသု ဟိ သမာပတ္တီသု ပဌမာဒီနိ စ တီဏိ ဈာနာနိ, သုဒ္ဓသင်္ခါရေ စ ပါဒကေ ကတွာ ဝိပဿနံ အာရဒ္ဓါနံ စတုန္နံ ဘိက္ခူနံ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ သောမနဿသဟဂတာ ဝါ ဟောတိ ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဝါ, ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ပန သောမနဿသဟဂတာဝ. စတုတ္ထဇ္ဈာနာဒီနိ ပါဒကာနိ ကတွာ ဝိပဿနံ အာရဒ္ဓါနံ ပဉ္စန္နံ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ပုရိမသဒိသာဝ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ပန ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဟောတိ. ဣဒံ သန္ဓာယ – ‘‘ယာ ဆ နေက္ခမ္မသိတာ ဥပေက္ခာ, တာ နိဿာယ တာ အာဂမ္မ, ယာနိ ဆ နေက္ခမ္မသိတာနိ သောမနဿာနိ, တာနိ ပဇဟထာ’’တိ ဝုတ္တံ. န ကေဝလဉ္စ ဧဝံပဋိပန္နဿ ဘိက္ခုနော အယံ ဝိပဿနာယ ဝေဒနာဝိသေသောဝ ဟောတိ, အရိယမဂ္ဂေပိ ပန ဈာနင်္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါနမ္ပိ ဝိသေသော ဟောတိ.

මෙහිදී නැවතී උපේක්ෂාව පිළිබඳ කථාව දත යුතුය. එනම්, අෂ්ට සමාපත්තීන් අතුරින් ප්‍රථමධ්‍යානාදී ධ්‍යාන තුන සහ ධ්‍යාන රහිත ශුද්ධ සංස්කාරයන් පාදක කොටගෙන විදර්ශනා ආරම්භ කරන භික්ෂූන් සතර නමකට පූර්වභාග විදර්ශනාව සොමනස්ස සහගත හෝ උපේක්ෂා සහගත වේ. එහෙත් වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාව සොමනස්ස සහගතම වේ. චතුර්ථධ්‍යානාදිය පාදක කොටගෙන විදර්ශනා ආරම්භ කරන භික්ෂූන් පස් නමකට පූර්වභාග විදර්ශනාව පෙර පරිදිම වේ. එහෙත් වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාව උපේක්ෂා සහගත වේ. මෙය අරභයා, “යම් නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂා සයක් වේද, ඒවා ඇසුරු කොට ඒවාට පැමිණ, යම් නෙක්ඛම්මසිත සොමනස්සයන් සයක් වේද ඒවා ප්‍රහීණ කරවු” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී. මෙසේ පිළිපන් භික්ෂුව හට හුදෙක් විදර්ශනාවෙහි මෙම වේදනා විශේෂය පමණක් නොව, ආර්ය මාර්ගයෙහි ද ධ්‍යාන අංග, බෝධ්‍යංග සහ මාර්ග අංගයන්ගේ ද විශේෂත්වයක් (වෙනසක්) ඇති වේ.

ကော ပနေတံ ဝိသေသံ နိယမေတိ? ကေစိ တာဝ ထေရာ ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ နိယမေတီတိ ဝဒန္တိ, ကေစိ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာ နိယမေန္တီတိ ဝဒန္တိ, ကေစိ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော နိယမေတီတိ ဝဒန္တိ. တေသမ္ပိ ဝါဒေ အယမေဝ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ နိယမေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိနိစ္ဆယကထာ ပနေတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ သင်္ခါရုပေက္ခာနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တာဝ.

මෙම විශේෂත්වය තීරණය කරන්නේ කවර ධර්මයක් ද? ඇතැම් තේරවරුන් වහන්සේලා විදර්ශනාවට පාදක වූ ධ්‍යානය එය තීරණය කරන බව පවසති. ඇතැමුන් විදර්ශනාවට අරමුණු වූ ස්කන්ධයන් එය තීරණය කරන බව පවසති. ඇතැමුන් පුද්ගලයාගේ අභිලාෂය අනුව එය තීරණය වන බව පවසති. එම ආචාර්යවරුන් තිදෙනාගේම මතයෙහි පූර්වභාගයෙහි වූ මෙම වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාවම එය තීරණය කරන බව දත යුතුය. මේ පිළිබඳ විනිශ්චය කථාව විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ‘සංඛාරුපෙක්ඛා නිද්දේසයෙහි’ දක්වා ඇත.

၃၁၀. နာနတ္တာတိ နာနာ ဗဟူ အနေကပ္ပကာရာ. နာနတ္တသိတာတိ နာနာရမ္မဏနိဿိတာ. ဧကတ္တာတိ ဧကာ. ဧကတ္တသိတာတိ ဧကာရမ္မဏနိဿိတာ. ကတမာ ပနာယံ ဥပေက္ခာတိ? ဟေဋ္ဌာ တာဝ အညာဏုပေက္ခာ ဝုတ္တာ, ဥပရိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ ဝက္ခတိ, ဣဓ သမထဥပေက္ခာ, ဝိပဿနုပေက္ခာတိ ဒွေ ဥပေက္ခာ ဂဟိတာ.

310. ‘නානත්ත’ යනු නොයෙක්, බොහෝ, අනේක ප්‍රකාර වූ යන්නයි. ‘නානත්තසිත’ යනු නොයෙක් අරමුණු ඇසුරු කළ උපේක්ෂාවයි. ‘ඒකත්ත’ යනු එකම ස්වභාවයක් ඇති උපේක්ෂාවයි. ‘ඒකත්තසිත’ යනු එකම අරමුණක් ඇසුරු කළ උපේක්ෂාවයි. මෙම උපේක්ෂාව කුමක්ද? පෙර අවස්ථාවක අඥාණ උපේක්ෂාව වදාරන ලදී. ඉදිරියට ‘සළංගුපේක්ෂාව’ වදාරනු ඇත. මෙහිදී (මේ වාරයෙහි) සමථ උපේක්ෂාව සහ විදර්ශනා උපේක්ෂාව යන උපේක්ෂා දෙවර්ගයම ගන්නා ලදී.

တတ္ထ ယသ္မာ အညာဝ ရူပေသု ဥပေက္ခာ, အညာဝ သဒ္ဒါဒီသု, န ဟိ ယာ ရူပေ ဥပေက္ခာ, သာ သဒ္ဒါဒီသု ဟောတိ. ရူပေ ဥပေက္ခာ စ ရူပမေဝ အာရမ္မဏံ ကရောတိ[Pg.189], န သဒ္ဒါဒယော. ရူပေ ဥပေက္ခာဘာဝဉ္စ အညာ သမထဥပေက္ခာ ပထဝီကသိဏံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အညာ အာပေါကသိဏာဒီနိ. တသ္မာ နာနတ္တံ နာနတ္တသိတံ ဝိဘဇန္တော အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, ဥပေက္ခာ ရူပေသူတိအာဒိမာဟ. ယသ္မာ ပန ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ အာကာသာနဉ္စာယတနာနိ ဝါ ဝိညာဏဉ္စာယတနာဒီနိ ဝါ နတ္ထိ, တသ္မာ ဧကတ္တံ ဧကတ္တသိတံ ဝိဘဇန္တော အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, ဥပေက္ခာ အာကာသာနဉ္စာယတနနိဿိတာတိအာဒိမာဟ.

එහිදී, රූපයෙහි පවතින උපේක්ෂාව එක් ආකාරයක් වන අතර, ශබ්දාදියෙහි පවතින උපේක්ෂාව තවත් ආකාරයකි. මක්නිසාද යත්, රූපයෙහි ඇති උපේක්ෂාව ශබ්දාදියෙහි නොපවතින බැවිනි. රූපයෙහි උපේක්ෂාව රූපයම අරමුණු කරයි, ශබ්දාදිය අරමුණු නොකරයි. රූපයෙහි උපේක්ෂාව ද පඨවි කසිණය අරමුණු කොට උපදින සමථ උපේක්ෂාව එකක් වන අතර ආපෝ කසිණාදිය අරමුණු කොට උපදින්නේ තවත් එකකි. එබැවින් නානත්ත වූ ද නානත්තසිත වූ ද උපේක්ෂාව විග්‍රහ කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනි, රූපයන්හි උපේක්ෂාව ඇත” යනාදිය වදාරන ලදී. එහෙත් ආකාසානඤ්චායතනය හෝ විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදිය දෙකක් හෝ තුනක් නොමැති බැවින්, ඒකත්ත වූ ද ඒකත්තසිත වූ ද උපේක්ෂාව විග්‍රහ කරමින් “මහණෙනි, ආකාසානඤ්චායතනය ඇසුරු කළ උපේක්ෂාව ඇත” යනාදිය වදාරන ලදී.

တတ္ထ အာကာသာနဉ္စာယတနဥပေက္ခာ သမ္ပယုတ္တဝသေန အာကာသာနဉ္စာယတနနိဿိတာ, အာကာသာနဉ္စာယတနခန္ဓေ ဝိပဿန္တဿ ဝိပဿနုပေက္ခာ အာရမ္မဏဝသေန အာကာသာနဉ္စာယတနနိဿိတာ. သေသာသုပိ ဧသေဝ နယော.

එහි 'ආකාසානඤ්චායතනඋපෙක්ඛා' යනු සම්ප්‍රයුක්ත වශයෙන් ආකාසානඤ්චායතන ධ්‍යානය ඇසුරු කළ එකකි. ආකාසානඤ්චායතන ස්කන්ධයන් විදර්ශනා කරන්නහුගේ විපස්සනූපේක්ෂාව අරමුණු වශයෙන් ආකාසානඤ්චායතනය ඇසුරු කළ එකකි. ඉතිරි (විඤ්ඤාණඤ්චායතන ආදී) පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

တံ ပဇဟထာတိ ဧတ္ထ အရူပါဝစရသမာပတ္တိဥပေက္ခာယ ရူပါဝစရသမာပတ္တိဥပေက္ခံ ပဇဟာပေတိ, အရူပါဝစရဝိပဿနုပေက္ခာယ ရူပါဝစရဝိပဿနုပေက္ခံ.

'තං පජහථ' යන මෙහි අරූපාවචර සමාපත්ති උපේක්ෂාවෙන් රූපාවචර සමාපත්ති උපේක්ෂාව ප්‍රහීණ කරවයි; අරූපාවචර විපස්සනූපේක්ෂාවෙන් රූපාවචර විපස්සනූපේක්ෂාව ප්‍රහීණ කරවයි.

အတမ္မယတန္တိ ဧတ္ထ တမ္မယတာ နာမ တဏှာ, တဿာ ပရိယာဒါနတော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ အတမ္မယတာတိ ဝုစ္စတိ. တံ ပဇဟထာတိ ဣဓ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာယ အရူပါဝစရသမာပတ္တိဥပေက္ခဉ္စ ဝိပဿနုပေက္ခဉ္စ ပဇဟာပေတိ.

'අතම්මයතං' යන මෙහි 'තම්මයතා' යනු තෘෂ්ණාවයි. එය අවසන් කරන බැවින් වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව 'අතම්මයතා' යැයි කියනු ලැබේ. 'තං පජහථ' යනු මෙහි වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවෙන් අරූපාවචර සමාපත්ති උපේක්ෂාව ද විපස්සනූපේක්ෂාව ද ප්‍රහීණ කරවයි යන අර්ථයයි.

၃၁၁. ယဒရိယောတိ ယေ သတိပဋ္ဌာနေ အရိယော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သေဝတိ. တတ္ထ တီသု ဌာနေသု သတိံ ပဋ္ဌပေန္တော သတိပဋ္ဌာနေ သေဝတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. န သုဿူသန္တီတိ သဒ္ဒဟိတွာ သောတုံ န ဣစ္ဆန္တိ. န အညာတိ ဇာနနတ္ထာယ စိတ္တံ န ဥပဋ္ဌပေန္တိ. ဝေါက္ကမ္မာတိ အတိက္ကမိတွာ. သတ္ထု သာသနာတိ သတ္ထု ဩဝါဒံ ဂဟေတဗ္ဗံ ပူရေတဗ္ဗံ န မညန္တီတိ အတ္ထော. န စ အတ္တမနောတိ န သကမနော. ဧတ္ထ စ ဂေဟသိတဒေါမနဿဝသေန အပ္ပတီတော ဟောတီတိ န ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, အပ္ပဋိပန္နကေသု ပန အတ္တမနတာကာရဏဿ အဘာဝေနေတံ ဝုတ္တံ. အနဝဿုတောတိ ပဋိဃအဝဿဝေန အနဝဿုတော. သတော သမ္ပဇာနောတိ သတိယာ စ ဉာဏေန စ သမန္နာဂတော[Pg.190]. ဥပေက္ခကောတိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာယ ဥပေက္ခကော. အတ္တမနောတိ ဣဓာပိ ဂေဟသိတသောမနဿဝသေန ဥပ္ပိလာဝိတောတိ န ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ပဋိပန္နကေသု ပန အနတ္တမနတာကာရဏဿ အဘာဝေနေတံ ဝုတ္တံ. အနဝဿုတောတိ ရာဂါဝဿဝေန အနဝဿုတော.

311. 'යදරියෝ' යනු යම් සතිපට්ඨානයන් ආර්ය වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සේවනය කරන සේක් ද (එයයි). එහි කරුණු තුනකදී සිහිය පිහිටුවමින් සතිපට්ඨානයන් සේවනය කරන බව දත යුතුය. 'න සුස්සූසන්ති' යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව ඇසීමට අකමැති වෙති යන්නයි. 'න අඤ්ඤා' යනු දැනගැනීම පිණිස සිත එළවා නොතබති යන්නයි. 'වොක්කම්ම' යනු ඉක්මවා ගොස් යන්නයි. 'සත්ථු සාසනා' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවවාදය පිළිගත යුතුය, සම්පූර්ණ කළ යුතුය කියා නොසිතති යන අර්ථයයි. 'න ච අත්තමනෝ' යනු ස්වකීය මනසින් (නොසතුටු වූවෙක්) නොවේ යන්නයි. මෙහි ගෘහශ්‍රිත දෝමනස්සය නිසා නොසතුටු වූවෙක් වේ යන අර්ථය නොගත යුතුය. නමුත් ප්‍රතිපත්තියෙහි නොපිහිටි ශිෂ්‍යයන් කෙරෙහි සතුටු වීමට කරුණු නොමැති බැවින් මෙය වදාරන ලදී. 'අනවස්සුතෝ' යනු පටිඝ (ක්‍රෝධ) නැමැති වැගිරීමෙන් තෙත් නොවූයේ යන්නයි. 'සතෝ සම්පජානෝ' යනු සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි. 'උපෙක්ඛකෝ' යනු ඡළංගුපේක්ෂාවෙන් යුක්තව වසන සේක යන්නයි. 'අත්තමනෝ' යන්නෙහි ද මෙහි ද ගෘහශ්‍රිත සෝමනස්සය නිසා උදම් වූවෙක් යන අර්ථය නොගත යුතුය. එහෙත් පිළිවෙත් පුරන ශිෂ්‍යයන් කෙරෙහි සතුටු වීමට කරුණු ඇති බැවින් මෙය වදාරන ලදී. 'අනවස්සුතෝ' යනු රාග නැමැති වැගිරීමෙන් තෙත් නොවූයේ යන්නයි.

၃၁၂. သာရိတောတိ ဒမိတော. ဧကမေဝ ဒိသံ ဓာဝတီတိ အနိဝတ္တိတွာ ဓာဝန္တော ဧကံယေဝ ဒိသံ ဓာဝတိ, နိဝတ္တိတွာ ပန အပရံ ဓာဝိတုံ သက္ကောတိ. အဋ္ဌ ဒိသာ ဝိဓာဝတီတိ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသိန္နော ကာယေန အနိဝတ္တိတွာဝ ဝိမောက္ခဝသေန ဧကပ္ပဟာရေနေဝ အဋ္ဌ ဒိသာ ဝိဓာဝတိ, ပုရတ္ထာဘိမုခေါ ဝါ ဒက္ခိဏာဒီသု အညတရဒိသာဘိမုခေါ ဝါ နိသီဒိတွာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇတိယေဝါတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

312. 'සාරිතෝ' යනු දමනය කරන ලද්දේ යන්නයි. 'ඒකමේව දිසං ධාවති' යනු ආපසු හැරීමක් නැතිව දුවන ඇතා එකම දිශාවකට දුවයි, ආපසු හැරී වෙනත් දිශාවකට දිවීමට ද පුළුවන. 'අට්ඨ දිසා විධාවති' යනු එකම පර්යංකයෙන් හිඳ ශරීරය නොතැතිගෙනම විමොක්ෂයන්ගේ (අට සමාපත්ති) බලයෙන් එකවරම අට දිශාවටම දිවෙයි. පෙරදිගට මුහුණ ලා හෝ දකුණ ආදී අන්‍ය දිශාවකට මුහුණ ලා හෝ හිඳ අෂ්ට සමාපත්තීන්ට සමවැදෙයි යන අර්ථයයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි සහිතය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සළායතන විභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၈. ဥဒ္ဒေသဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. උද්දේස විභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၁၃. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဥဒ္ဒေသဝိဘင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ ဥဒ္ဒေသဝိဘင်္ဂန္တိ ဥဒ္ဒေသဉ္စ ဝိဘင်္ဂဉ္စ, မာတိကဉ္စ ဝိဘဇနဉ္စာတိ အတ္ထော. ဥပပရိက္ခေယျာတိ တုလေယျ တီရေယျ ပရိဂ္ဂဏှေယျ ပရိစ္ဆိန္ဒေယျ. ဗဟိဒ္ဓါတိ ဗဟိဒ္ဓါအာရမ္မဏေသု. အဝိက္ခိတ္တံ အဝိသဋန္တိ နိကန္တိဝသေန အာရမ္မဏေ တိဋ္ဌမာနံ ဝိက္ခိတ္တံ ဝိသဋံ နာမ ဟောတိ, တံ ပဋိသေဓေန္တော ဧဝမာဟ. အဇ္ဈတ္တံ အသဏ္ဌိတန္တိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ နိကန္တိဝသေန အသဏ္ဌိတံ. အနုပါဒါယ န ပရိတဿေယျာတိ အနုပါဒိယိတွာ အဂ္ဂဟေတွာ တံ ဝိညာဏံ န ပရိတဿေယျ. ယထာ ဝိညာဏံ ဗဟိဒ္ဓါ အဝိက္ခိတ္တံ အဝိသဋံ, အဇ္ဈတ္တံ အသဏ္ဌိတံ အနုပါဒါယ န ပရိတဿေယျ, ဧဝံ ဘိက္ခု ဥပပရိက္ခေယျာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဇာတိဇရာမရဏဒုက္ခသမုဒယသမ္ဘဝေါတိ ဇာတိဇရာမရဏဿ စေဝ အဝသေသဿ စ ဒုက္ခဿ နိဗ္ဗတ္တိ န ဟောတီတိ အတ္ထော.

313. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය උද්දේස විභංග සූත්‍රයයි. එහි 'උද්දේස විභංගං' යනු උද්දේසය (මාතෘකාව) සහ විභංගය (විස්තරය) ද, මාතෘකාව සහ බෙදා දැක්වීම ද යන අර්ථයයි. 'උපපරික්ඛෙය්‍ය' යනු තුලනය කළ යුතුය, විමසිය යුතුය, පිරිසිඳ දැකිය යුතුය. 'බහිද්ධා' යනු බාහිර අරමුණු කෙරෙහිය. 'අවික්ඛිත්තං අවිසටං' යනු තෘෂ්ණාව නිසා අරමුණෙහි රැඳී සිටීම 'වික්ඛිත්තං' (විසිරුණු) හෝ 'විසටං' (පැතිරුණු) නමි. එය වළක්වනු පිණිස මෙසේ වදාරන ලදී. 'අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතං' යනු කසිණ ආදී අභ්‍යන්තර අරමුණු කෙරෙහි තෘෂ්ණාව නිසා නොරැඳීමයි. 'අනුපාදාය න පරිතස්සෙය්‍ය' යනු (තෘෂ්ණාවෙන්) අල්ලා නොගෙන, ග්‍රහණය නොකොට ඒ විඤ්ඤාණය තැති නොගැනිය යුතුය. යම් සේ විඤ්ඤාණය බාහිරව විසිරී නොයයි ද, අභ්‍යන්තරව නොරැඳෙයි ද, දැඩිව නොගෙන තැති නොගනියි ද, එසේ භික්ෂුව විමසිය යුතුය යනු මෙහි අදහසයි. 'ජාතිජරාමරණදුක්ඛසමුදයසම්භවෝ' යනු ජාති, ජරා, මරණ සහ ඉතිරි දුක්වල හටගැනීමක් සිදු නොවේ යන අර්ථයයි.

၃၁၆. ရူပနိမိတ္တာနုသာရီတိ [Pg.191] ရူပနိမိတ္တံ အနုဿရတိ အနုဓာဝတီတိ ရူပနိမိတ္တာနုသာရီ.

316. 'රූපනිමිත්තානුසාරී' යනු රූප නිමිත්ත අනුව යයි, ඒ පස්සේ දුවයි, එබැවින් 'රූපනිමිත්තානුසාරී' නමි.

၃၁၈. ဧဝံ ခေါ, အာဝုသော, အဇ္ဈတ္တံ အသဏ္ဌိတန္တိ နိကန္တိဝသေန အသဏ္ဌိတံ. နိကန္တိဝသေန ဟိ အတိဋ္ဌမာနံ ဟာနဘာဂိယံ န ဟောတိ, ဝိသေသဘာဂိယမေဝ ဟောတိ.

318. 'ඒවං ඛෝ ආවුසෝ අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතං' යනු තෘෂ්ණාවෙන් (ආලය වශයෙන්) අරමුණෙහි නොපිහිටීමයි. තෘෂ්ණාවෙන් නොරැඳෙන කල එය පිරිහීමට (හානභාගිය) හේතු නොවන අතර සුවිශේෂී (විසෙසභාගිය) තත්ත්වයට පත්වීමටම හේතු වේ.

၃၂၀. အနုပါဒါ ပရိတဿနာတိ သတ္ထာရာ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ‘‘ဥပါဒါပရိတဿနဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ အနုပါဒါအပရိတဿနဉ္စာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၇) ဧဝံ ဂဟေတွာ ပရိတဿနာ, အဂ္ဂဟေတွာဝ အပရိတဿနာ စ ကထိတာ, တံ မဟာထေရော ဥပါဒါပရိတဿနမေဝ အနုပါဒါပရိတဿနန္တိ ကတွာ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ကထံ ပနေသာ အနုပါဒါပရိတဿနာ ဟောတီတိ. ဥပါဒါတဗ္ဗဿ အဘာဝတော. ယဒိ ဟိ ကောစိ သင်္ခါရော နိစ္စော ဝါ ဓုဝေါ ဝါ အတ္တာ ဝါ အတ္တနိယော ဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗယုတ္တကော အဘဝိဿ, အယံ ပရိတဿနာ ဥပါဒါပရိတဿနာဝ အဿ. ယသ္မာ ပန ဧဝံ ဥပါဒါတဗ္ဗော သင်္ခါရော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ရူပံ အတ္တာတိအာဒိနာ နယေန ရူပါဒယော ဥပါဒိန္နာပိ အနုပါဒိန္နာဝ ဟောန္တိ. ဧဝမေသာ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဥပါဒါပရိတဿနာပိ သမာနာ အတ္ထတော အနုပါဒါပရိတဿနာယေဝ နာမ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

320. 'අනුපාදා පරිතස්සනා' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් ඛන්ධක වර්ගයෙහි 'මහණෙනි, මම තොපට උපාදාන පරිතස්සනාව ද අනුපාදාන අපරිතස්සනාව ද දේශනා කරමි' යි මෙසේ ගෙන තැතිගැනීමක් (පරිතස්සනා) ලෙසත්, ග්‍රහණය නොකොට තැති නොගැනීම (අපරිතස්සනා) ලෙසත් වදාරන ලදී. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ එම උපාදාන පරිතස්සනාවම අනුපාදාන පරිතස්සනාවක් කොට දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. 'ඇවැත්නි, අනුපාදාන පරිතස්සනාව කෙසේ වේද?' යත්; උපාදානය කළ යුතු යමක් නොමැති බැවිනි. ඉදින් කිසියම් සංස්කාරයක් නිත්‍ය වූ ද, ස්ථිර වූ ද, ආත්ම වූ ද, ආත්මයට අයත් වූ ද ලෙස ග්‍රහණය කිරීමට සුදුසු වූයේ නම්, මෙම තැතිගැනීම උපාදාන පරිතස්සනාවක්ම වනු ඇත. එහෙත් එලෙස ග්‍රහණය කළ හැකි සංස්කාරයක් නොමැති බැවින්, 'රූපය ආත්මය' යනාදී වශයෙන් රූපය උපාදානය කළ ද, සත්‍ය වශයෙන්ම එය අනුපාදානයකි (අල්ලාගත නොහැක්කකි). මෙලෙස මෙම තෘෂ්ණාව දෘෂ්ටි වශයෙන් උපාදාන පරිතස්සනාවක් වුව ද, පරමාර්ථ වශයෙන් එය 'අනුපාදාන පරිතස්සනාව' ම බව දත යුතුය.

အညထာ ဟောတီတိ ပရိဝတ္တတိ ပကတိဇဟနေန နဿတိ, ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တီတိ ‘‘မမ ရူပံ ဝိပရိဏတ’’န္တိ ဝါ, ‘‘ယံ အဟု, တံ ဝတ မေ နတ္ထီ’’တိ ဝါ အာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၄၂) နယေန ကမ္မဝိညာဏံ ရူပဿ ဘေဒါနုပရိဝတ္တိ ဟောတိ. ဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တဇာတိ ဝိပရိဏာမဿ အနုပရိဝတ္တနတော ဝိပရိဏာမာရမ္မဏစိတ္တတော ဇာတာ. ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါတိ တဏှာပရိတဿနာ စ အကုသလဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စ. စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တီတိ ကုသလစိတ္တံ ပရိယာဒိယိတွာ ဂဟေတွာ ခေပေတွာ တိဋ္ဌန္တိ. ဥတ္တာသဝါတိ ဘယတာသေနပိ သဥတ္တာသော တဏှာတာသေနပိ သဥတ္တာသော. ဝိဃာတဝါတိ သဝိဃာတော သဒုက္ခော. အပေက္ခဝါတိ သာလယော သသိနေဟော. ဧဝံ ခေါ, အာဝုသော, အနုပါဒါ ပရိတဿနာ ဟောတီတိ ဧဝံ မဏိကရဏ္ဍကသညာယ တုစ္ဆကရဏ္ဍကံ ဂဟေတွာ တသ္မိံ နဋ္ဌေ ပစ္ဆာ ဝိဃာတံ အာပဇ္ဇန္တဿ ဝိယ ပစ္ဆာ အဂ္ဂဟေတွာ ပရိတဿနာ ဟောတိ.

'අඤ්ඤථා හෝති' යනු වෙනස් වෙයි, ස්වභාවය හැර දමා විනාශ වෙයි. 'රූපවිපරිණාමානුපරිවත්ති' යනු 'මගේ රූපය විපරීත විය' කියා හෝ 'යමක් තිබුණේ ද එය දැන් මට නැත' යනාදී වශයෙන් කර්ම විඤ්ඤාණය රූපයේ බිඳීයාම අනුව පැවතීමයි. 'විපරිණාමානුපරිවත්තිජා' යනු විපරීත වීම අනුව පවතින බැවින් විපරීත වූ අරමුණ නිසා හටගත් සිතයි. 'පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදා' යනු තෘෂ්ණාව නැමැති තැතිගැනීම සහ අකුසල ධර්මයන්ගේ උපතයි. 'චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති' යනු කුසල් සිත මැඩගෙන, එය ග්‍රහණය කරගෙන, විනාශ කරමින් පවතී. 'උත්තාසවා' යනු බය නිසා ඇතිවන තැතිගැනීමෙන් මෙන්ම තෘෂ්ණාව නිසා ඇතිවන තැතිගැනීමෙන් ද යුක්ත වීමයි. 'විඝාතවා' යනු පීඩාවෙන් හා දුකෙන් යුක්ත වීමයි. 'අපෙක්ඛවා' යනු ආලය හා සෙනෙහසින් යුක්ත වීමයි. 'ඒවං ඛෝ ආවුසෝ අනුපාදා පරිතස්සනා හෝති' යනු මෙසේ මිණි කරඬුවක් යැයි සිතා හිස් කරඬුවක් ගෙන, එය නැති වූ විට පසුව පීඩාවට පත්වන්නකු මෙන්, පසුව අල්ලා ගැනීමට නොහැකිව තැතිගැනීම ඇතිවේ.

၃၂၁. န [Pg.192] စ ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တီတိ ခီဏာသဝဿ ကမ္မဝိညာဏမေဝ နတ္ထိ, တသ္မာ ရူပဘေဒါနုပရိဝတ္တိ န ဟောတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

321. 'න ච රූපවිපරිණාමානුපරිවත්ති' යනු ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට කර්ම විඤ්ඤාණයම නොමැත, එබැවින් රූපය බිඳීම අනුව පැවතීමක් සිදු නොවේ. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි සහිතය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

ဥဒ္ဒေသဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උද්දේස විභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၉. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. අරණ විභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၂၃. ဧဝံ မေ သုတန္တိ အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ နေဝုဿာဒေယျ န အပသာဒေယျာတိ ဂေဟသိတဝသေန ကဉ္စိ ပုဂ္ဂလံ နေဝ ဥက္ခိပေယျ န အဝက္ခိပေယျ. ဓမ္မမေဝ ဒေသေယျာတိ သဘာဝမေဝ ကထေယျ. သုခဝိနိစ္ဆယန္တိ ဝိနိစ္ဆိတသုခံ. ရဟော ဝါဒန္တိ ပရမ္မုခါ အဝဏ္ဏံ, ပိသုဏဝါစန္တိ အတ္ထော. သမ္မုခါ န ခီဏန္တိ သမ္မုခါပိ ခီဏံ အာကိဏ္ဏံ သံကိလိဋ္ဌံ ဝါစံ န ဘဏေယျ. နာဘိနိဝေသေယျာတိ န အဓိဋ္ဌဟိတွာ အာဒါယ ဝေါဟရေယျ. သမညန္တိ လောကသမညံ လောကပဏ္ဏတ္တိံ. နာတိဓာဝေယျာတိ နာတိက္ကမေယျ.

323. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු අරණවිභංග සූත්‍රයයි. එහි ‘නෙවුස්සාදෙය්‍ය න අපසාදෙය්‍ය’ යනු, කෙලෙස් ඇසුරු කිරීම් වශයෙන් කිසිදු පුද්ගලයෙකු උසස් කොට නොතැබිය යුතුය, පහත් කොට නොසැලකිය යුතුය යන්නයි. ‘ධම්මමෙව දේසේය්‍ය’ යනු සත්‍ය ස්වභාවයම කථා කළ යුතුය යන්නයි. ‘සුඛ විනිච්ඡයං’ යනු සැපය පිළිබඳ වූ විනිශ්චයයි. ‘රහො වාදං’ යනු පසෙක සිට කියන අගුණ හෙවත් කේලාම් බස් යන අර්ථයයි. ‘සම්මුඛා න ඛීණං’ යනු මුහුණට මුහුණ ලා කෙරෙන නින්දිත, රළු හෝ කිලුටු වචන නොපැවසිය යුතුය යන්නයි. ‘නාභිනිවිසේය්‍ය’ යනු අල්ලාගෙන හෝ දැඩිව ගෙන ව්‍යවහාර නොකළ යුතුය යන්නයි. ‘සමඤ්ඤා’ යනු ලෝක සම්මුතිය හෙවත් ලෝක ප්‍රඥප්තියයි. ‘නාතිධාවෙය්‍ය’ යනු ඉක්මවා නොයා යුතුය යන්නයි.

၃၂၄. ကာမပဋိသန္ဓိသုခိနောတိ ကာမပဋိသန္ဓိနာ ကာမူပသံဟိတေန သုခေန သုခိတဿ. သဒုက္ခောတိ ဝိပါကဒုက္ခေန သံကိလေသဒုက္ခေနပိ သဒုက္ခော. သဥပဃာတောတိ ဝိပါကူပဃာတကိလေသူပဃာတေဟေဝ သဥပဃာတော. တထာ သပရိဠာဟော. မိစ္ဆာပဋိပဒါတိ အယာထာဝပဋိပဒါ အကုသလပဋိပဒါ.

324. ‘කාමපටිසන්ධිසුඛිනො’ යනු කාම වස්තූන් හා බැඳුණු කෙලෙස් කාමයන්ගෙන් උපන් සැපයෙහි ඇලී සිටින බවයි. ‘සදුක්ඛො’ යනු විපාක දුකෙන් මෙන්ම කෙලෙස් දුකෙන් ද සහිත වූ දුකකි. ‘සඋපඝාතො’ යනු විපාක උපඝාතයන්ගෙන් සහ කෙලෙස් උපඝාතයන්ගෙන් ම පීඩා සහිත වූ බවයි. ‘සපරිළාහො’ යන්නෙහි ද අර්ථය එසේමය (එනම් කෙලෙස් දැවිල්ලෙන් යුක්ත බවයි). ‘මිච්ඡාපටිපදා’ යනු සත්‍ය නොවන පිළිවෙත හෙවත් අකුසල ප්‍රතිපදාවයි.

၃၂၆. ဣတ္ထေကေ အပသာဒေတီတိ ဧဝံ ဂေဟသိတဝသေန ဧကစ္စေ ပုဂ္ဂလေ အပသာဒေတိ. ဥဿာဒနေပိ ဧသေဝ နယော. ဘဝသံယောဇနန္တိ ဘဝဗန္ဓနံ, တဏှာယေတံ နာမံ.

326. ‘ඉත්ථෙකේ අපසාදේති’ යනු මෙලෙස ලෞකික ඇලීම් මත ඇතැම් පුද්ගලයන් හෙළා දකින බවයි. උසස් කොට තැබීමේදී ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ‘භව සංයෝජනං’ යනු භවයෙහි බැඳීමයි, මෙය තෘෂ්ණාවට නමකි.

သုဘူတိတ္ထေရော ကိရ ဣမံ စတုက္ကံ နိဿာယ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. ဘဂဝတော ဟိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တဿ ပုဂ္ဂလာနံ ဥဿာဒနာအပသာဒနာ ပညာယန္တိ, တထာ သာရိပုတ္တတ္ထေရာဒီနံ. သုဘူတိတ္ထေရဿ ပန ဓမ္မဒေသနာယ ‘‘အယံ ပုဂ္ဂလော အပ္ပဋိပန္နကော အနာရာဓကော’’တိ ဝါ, ‘‘အယံ သီလဝါ ဂုဏဝါ လဇ္ဇိပေသလော အာစာရသမ္ပန္နော’’တိ ဝါ နတ္ထိ, ဓမ္မဒေသနာယ ပနဿ ‘‘အယံ မိစ္ဆာပဋိပဒါ, အယံ [Pg.193] သမ္မာပဋိပဒါ’’တွေဝ ပညာယတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ အရဏဝိဟာရီနံ ယဒိဒံ သုဘူတီ’’တိ အာဟ.

සුභූති තෙරුන් වහන්සේ මේ සිවු වැදෑරුම් කරුණු නිසාවෙන් එතදග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන කල්හි පුද්ගලයන් උසස් කිරීම් හා පහත් කිරීම් දක්නට ලැබේ, සැරියුත් තෙරුන් ආදී මහා රහතන් වහන්සේලාගේ දේශනාවන්හි ද එසේමය. නමුත් සුභූති තෙරුන්ගේ ධර්ම දේශනාවන්හි ‘මේ පුද්ගලයා ප්‍රතිපත්තියෙහි නැත, අසාර්ථක පුද්ගලයෙකි’ කියා හෝ ‘මේ පුද්ගලයා සිල්වත් ය, ගුණවත් ය, ලජ්ජාශීලී ය, සිල්වත් බවට කැමති ය, ආචාර සම්පන්න ය’ කියා පුද්ගල පදනමින් දේශනා කිරීමක් නැත. උන්වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවෙහි ‘මේ මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවයි, මේ සම්‍යක් ප්‍රතිපදාවයි’ යනුවෙන් ම පමණක් දක්නට ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මාගේ ශ්‍රාවක වූ, කෙලෙස් රහිතව වාසය කරන්නා වූ භික්ෂූන් අතර මේ සුභූති තෙරුන් අග්‍ර වන්නේ ය’ යැයි වදාළ සේක.

၃၂၉. ကာလညူ အဿာတိ အသမ္ပတ္တေ စ အတိက္ကန္တေ စ ကာလေ အကထေတွာ ‘‘ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနံ မဟာဇနော ဂဏှိဿတီ’’တိ ယုတ္တပတ္တကာလံ ဉတွာဝ ပရမ္မုခါ အဝဏ္ဏံ ဘာသေယျ. ခီဏဝါဒေပိ ဧသေဝ နယော.

329. ‘කාලඤ්ඤූ අස්ස’ යනු නොපැමිණි කාලයෙහි හෝ ඉක්ම ගිය කාලයෙහි නොව, ‘දැන් පවසන දෙය මහජනයා පිළිගනු ඇතැයි’ සුදුසු කල් දැන පසෙක සිට අගුණයක් වුව ද කිව යුතුය යන්නයි. නින්දා බස් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

၃၃၀. ဥပဟညတီတိ ဃာတိယတိ. သရောပိ ဥပဟညတီတိ သဒ္ဒေါပိ ဘိဇ္ဇတိ. အာတုရီယတီတိ အာတုရော ဟောတိ ဂေလညပ္ပတ္တော သာဗာဓော. အဝိဿဋ္ဌန္တိ ဝိဿဋ္ဌံ အပလိဗုဒ္ဓံ န ဟောတိ.

330. ‘උපහඤ්ඤති’ යනු නැසෙයි හෙවත් පීඩාවට පත් වෙයි. ‘සරොපි උපහඤ්ඤති’ යනු හඬ ද බිඳී යයි. ‘ආතුරීයති’ යනු ආතුර වෙයි හෙවත් ගිලන් බවට හා පීඩාවට පත්වෙයි. ‘අවිස්සට්ඨං’ යනු නිදහස් නොවන, අවහිර වූ බවයි.

၃၃၁. တဒေဝါတိ တံယေဝ ဘာဇနံ. အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရတီတိ ပတ္တန္တိ သဉ္ဇာနနဇနပဒံ ဂန္တွာ ‘‘ပတ္တံ အာဟရထ ဓောဝထာ’’တိ သုတွာ ‘‘အန္ဓဗာလပုထုဇ္ဇနော, နယိဒံ ပတ္တံ, ပါတိ နမေသာ, ဧဝံ ဝဒါဟီ’’တိ အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရတိ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေဟိ ယောဇေတဗ္ဗံ. အတိသာရောတိ အတိဓာဝနံ.

331. ‘තදෙව’ යනු ඒ භාජනයමයි. ‘අභිනිවිස්ස වොහරති’ යනු ‘පාත්‍රය’ කියා හඳුන්වන ජනපදයකට ගොස් ‘පාත්‍රය ගෙනෙන්න, සෝදන්න’ කියා අසා, අන්ධ බාල පෘථග්ජනයා ‘මෙය පාත්‍රය නොවේ, මෙය පාතියකි, මෙසේ කියන්න’ යැයි දැඩිව ගෙන ව්‍යවහාර කරයි. මෙසේ සියලු පදයන්හි යෙදිය යුතුය. ‘අතිසාරො’ යනු සීමාව ඉක්මවා දිවීමයි.

၃၃၂. တထာ တထာ ဝေါဟရတိ အပရာမသန္တိ အမှာကံ ဇနပဒေ ဘာဇနံ ပါတီတိ ဝုစ္စတိ, ဣမေ ပန နံ ပတ္တန္တိ ဝဒန္တီတိ တတော ပဋ္ဌာယ ဇနပဒဝေါဟာရံ မုဉ္စိတွာ ပတ္တံ ပတ္တန္တေဝ အပရာမသန္တော ဝေါဟရတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

332. ‘තථා තථා වොහරති අපරාමසං’ යනු ‘අපේ ජනපදයේ භාජනයට පාතිය යැයි කියති, මුහු ඒ භාජනයට පාත්‍රය යැයි කියති’ යනුවෙන් එතැන් සිට තම ජනපද ව්‍යවහාරය අතහැර, පාත්‍රයට පාත්‍රය කියාම වරදවා නොගෙන ව්‍යවහාර කිරීමයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

၃၃၃. ဣဒါနိ မရိယာဒဘာဇနီယံ ကရောန္တော တတြ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သရဏောတိ သရဇော သကိလေသော. အရဏောတိ အရဇော နိက္ကိလေသော. သုဘူတိ စ ပန, ဘိက္ခဝေတိ အယံ ထေရော ဒွီသု ဌာနေသု ဧတဒဂ္ဂံ အာရုဠှော ‘‘အရဏဝိဟာရီနံ ယဒိဒံ သုဘူတိ, ဒက္ခိဏေယျာနံ ယဒိဒံ သုဘူတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၀၂).

333. දැන් සීමා බෙදා වෙන් කරමින් ‘තත්‍ර භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘ස රණො’ යනු කෙලෙස් ධූලි සහිත වූ, කෙලෙස් සහිත වූ බවයි. ‘අ රණො’ යනු කෙලෙස් ධූලි රහිත වූ, කෙලෙස් නැති බවයි. ‘සුභූති ච පන භික්ඛවෙ’ යන්නෙන්, මේ තෙරුන් වහන්සේ කරුණු දෙකකින් එතදග්‍රස්ථානයට පත්වූ බව පෙන්වයි: එනම් කෙලෙස් රහිතව වාසය කරන්නන් අතර සහ දක්ෂිණාර්හයන් අතර අග්‍ර වීමයි.

ဓမ္မသေနာပတိ ကိရ ဝတ္ထုံ သောဓေတိ, သုဘူတိတ္ထေရော ဒက္ခိဏံ သောဓေတိ. တထာ ဟိ ဓမ္မသေနာပတိ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော ဂေဟဒွါရေ ဌိတော ယာဝ ဘိက္ခံ အာဟရန္တိ, တာဝ ပုဗ္ဗဘာဂေ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇတိ, နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ ဒေယျဓမ္မံ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ. သုဘူတိတ္ထေရော စ တထေဝ မေတ္တာဈာနံ သမာပဇ္ဇတိ, မေတ္တာဈာနာ ဝုဋ္ဌာယ ဒေယျဓမ္မံ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ. ဧဝံ ပန ကာတုံ သက္ကာတိ. အာမ သက္ကာ, နေဝ အစ္ဆရိယဉ္စေတံ, ယံ [Pg.194] မဟာဘိညပ္ပတ္တာ သာဝကာ ဧဝံ ကရေယျုံ. ဣမသ္မိမ္ပိ ဟိ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ပေါရာဏကရာဇကာလေ ပိင်္ဂလဗုဒ္ဓရက္ခိတတ္ထေရော နာမ ဥတ္တရဂါမံ နိဿာယ ဝိဟာသိ. တတ္ထ သတ္တ ကုလသတာနိ ဟောန္တိ, ဧကမ္ပိ တံ ကုလဒွါရံ နတ္ထိ, ယတ္ထ ထေရော သမာပတ္တိံ န သမာပဇ္ဇိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

ධර්ම සේනාපති සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ ස්වකීය වස්තුව (තමන් වහන්සේව) පිරිසිදු කරන බවත්, සුභූති තෙරුන් වහන්සේ දක්ෂිණාව (දානය) පිරිසිදු කරන බවත් කියනු ලැබේ. එනම්, සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ පිඬු සිඟා වඩිනා කල්හි නිවෙස් දොරකඩ සිට දානය ගෙනෙන තෙක් පෙර කොටසෙහි නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදිති, නිරෝධයෙන් නැගී දානය පිළිගනිති. සුභූති තෙරුන් වහන්සේ ද එසේම මෙත්තා සමාපත්තියට සමවැදී, එයින් නැගී දානය පිළිගනිති. මෙසේ කළ හැකි ද? ඔව්, කළ හැකිය. මහා අභිඥාලාභී ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා මෙසේ කිරීම අසිරිමත් දෙයක් නොවේ. මේ ලංකාද්වීපයෙහි ද පැරණි රජ දවස විංගල බුද්ධරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ උත්තර ග්‍රාමය ඇසුරු කොට වාසය කළහ. එහි කුල නිවාස හත්සියයක් තිබූ අතර, තෙරුන් වහන්සේ සමාපත්තියට සමනොවැදී පිඬු සිඟා වැඩි එකදු නිවසක් හෝ නොවීය. සෙසු සියලු කරුණු පැහැදිලි සහිතය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකායෙහි අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අරණවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၁၀. ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ධාතුවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ စာရိကန္တိ တုရိတဂမနစာရိကံ. သစေ တေ ဘဂ္ဂဝ အဂရူတိ သစေ တုယှံ ဘာရိယံ အဖာသုကံ ကိဉ္စိ နတ္ထိ. သစေ သော အနုဇာနာတီတိ ဘဂ္ဂဝဿ ကိရ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ပဗ္ဗဇိတာ နာမ နာနာအဇ္ဈာသယာ, ဧကော ဂဏာဘိရတော ဟောတိ, ဧကော ဧကာဘိရတော. သစေ သော ဧကာဘိရတော ဘဝိဿတိ, ‘အာဝုသော, မာ ပါဝိသိ, မယာ သာလာ လဒ္ဓါ’တိ ဝက္ခတိ. သစေ အယံ ဧကာဘိရတော ဘဝိဿတိ, ‘အာဝုသော, နိက္ခမ, မယာ သာလာ လဒ္ဓါ’တိ ဝက္ခတိ. ဧဝံ သန္တေ အဟံ ဥဘိန္နံ ဝိဝါဒကာရေတာ နာမ ဘဝိဿာမိ, ဒိန္နံ နာမ ဒိန္နမေဝ ဝဋ္ဋတိ, ကတံ ကတမေဝါ’’တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

342. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු ධාතුවිභංග සූත්‍රයයි. එහි ‘චාරිකං’ යනු ඉක්මන් ගමනින් වැඩීමයි. ‘සචේ තේ භග්ගව අගරු’ යනු භග්ගව නම් කුඹල්කරුණි, ඔබට බරක් හෝ අපහසුවක් නැතිනම් යන්නයි. ‘සචේ සෝ අනුජානාති’ යන්නෙහි, භග්ගවට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: ‘පැවිද්දෝ විවිධ අදහස් ඇත්තෝය. ඇතැමෙක් පිරිස සමඟ සිටීමට කැමතිය, ඇතැමෙක් තනිව සිටීමට කැමතිය. ඉදින් ඒ භික්ෂුව (පළමුව පැමිණි තැනැත්තා) තනිව සිටීමට කැමති නම්, ඇවැත්නි ඇතුළු නොවන්න, මම මේ ශාලාව ලබා ගතිමි යි පවසනු ඇත. ඉදින් දෙවනුව පැමිණි මේ භික්ෂුව තනිව සිටීමට කැමති නම්, ඇවැත්නි ඉවත් වන්න, මම මේ ශාලාව ලබා ගතිමි යි පවසනු ඇත. එසේ වුවහොත් මා දෙදෙනෙකු අතර විවාදයක් ඇති කළ අයෙකු වනු ඇත. දෙන ලද දෙය දෙන ලද්දක් සේ තිබීම මැනවි, කරන ලද දෙය කරන ලද්දක් සේ තිබීම මැනවි’ යනුවෙනි. එබැවින් (අවසර ගෙන) මෙසේ කීවේය.

ကုလပုတ္တောတိ ဇာတိကုလပုတ္တောပိ အာစာရကုလပုတ္တောပိ. ဝါသူပဂတောတိ ဝါသံ ဥပဂတော. ကုတော အာဂန္တွာတိ? တက္ကသီလနဂရတော.

‘කුලපුත්තො’ යනු ජාතියෙන් මෙන්ම ආචාර ධර්මවලින් ද උසස් කුලපුත්‍රයෙකි. ‘වාසුපගතො’ යනු වාසය සඳහා පැමිණි බවයි. කොහේ සිට පැමිණියේ ද? තක්සලා නුවර සිටය.

တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – မဇ္ဈိမပ္ပဒေသေ ကိရ ရာဇဂဟနဂရေ ဗိမ္ဗိသာရေ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တေ ပစ္စန္တေ တက္ကသီလနဂရေ ပုက္ကုသာတိ ရာဇာ ရဇ္ဇံ ကာရေသိ. အထ တက္ကသီလတော ဘဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ဝါဏိဇာ ရာဇဂဟံ အာဂတာ ပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ ရာဇာနံ အဒ္ဒသံသု. ရာဇာ တေ ဝန္ဒိတွာ ဌိတေ ‘‘ကတ္ထဝါသိနော တုမှေ’’တိ ပုစ္ဆိ. တက္ကသီလဝါသိနော ဒေဝါတိ. အထ နေ ရာဇာ ဇနပဒဿ ခေမသုဘိက္ခတာဒီနိ နဂရဿ စ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ကော နာမ တုမှာကံ ရာဇာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ပုက္ကုသာတိ နာမ ဒေဝါတိ. ဓမ္မိကောတိ? အာမ ဒေဝ ဓမ္မိကော. စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ ဇနံ သင်္ဂဏှာတိ, လောကဿ မာတာပိတိဋ္ဌာနေ [Pg.195] ဌိတော, အင်္ဂေ နိပန္နဒါရကံ ဝိယ ဇနံ တောသေတီတိ. ကတရသ္မိံ ဝယေ ဝတ္တတီတိ? အထဿ ဝယံ အာစိက္ခိံသု. ဝယေသုပိ ဗိမ္ဗိသာရေန သမဝယော ဇာတော. အထ တေ ရာဇာ အာဟ – ‘‘တာတာ တုမှာကံ ရာဇာ ဓမ္မိကော, ဝယေန စ မေ သမာနော, သက္ကုဏေယျာထ တုမှာကံ ရာဇာနံ မမ မိတ္တံ ကာတု’’န္တိ. သက္ကောမ ဒေဝါတိ. ရာဇာ တေသံ သုင်္ကံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဂေဟဉ္စ ဒါပေတွာ – ‘‘ဂစ္ဆထ ဘဏ္ဍံ ဝိက္ကိဏိတွာ ဂမနကာလေ မံ ဒိသွာ ဂစ္ဆေယျာထာ’’တိ အာဟ. တေ တထာ ကတွာ ဂမနကာလေ ရာဇာနံ အဒ္ဒသံသု. ‘‘ဂစ္ဆထ တုမှာကံ ရာဇာနံ မမ ဝစနေန ပုနပ္ပုနံ အာရောဂျံ ပုစ္ဆိတွာ ‘ရာဇာ တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ မိတ္တဘာဝံ ဣစ္ဆတီ’တိ ဝဒထာ’’တိ အာဟ.

එහි පිළිවෙළ කතාව මෙසේය – මධ්‍ය දේශයේ රජගහ නුවර බිම්බිසාර රජු රජකම් කරන සමයෙහි, සීමාන්තයේ පිහිටි තක්සලා නුවර පුක්කුසාති නම් රජෙක් රජකම් කළේය. එක් කලෙක තක්සලාවෙන් බඩු බාහිරාදිය ගත් වෙළෙන්දෝ රජගහ නුවරට පැමිණ, පඬුරු රැගෙන බිම්බිසාර රජු බැහැදුටුවහ. රජතුමා වැඳ නමස්කාර කර සිටි ඔවුන්ගෙන්, “නුඹලා කොහේ සිට පැමිණි අයද?” යි විමසීය. “දේවයන් වහන්ස, අපි තක්සලා වැසියන් වෙමු” යි ඔවුහු කීහ. එවිට රජතුමා එම ජනපදයේ සැප-දුක්, ආහාර පාන සුලභ බව ආදිය හා නගරයේ තොරතුරු විමසා, “නුඹලාගේ රජුගේ නම කුමක්ද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, පුක්කුසාති නම් වේ” යැයි ඔවුහු පැවසූහ. “ඔහු දැහැමි රජෙක්ද?” යි විමසූ කල, “එසේය දේවයන් වහන්ස, ඔහු දැහැමිය. සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ජනතාව සංග්‍රහ කරයි, ලෝකයාට මව්පියන් මෙන් සිටියි, උකුළේ හොත් දරුවෙකු සනසන්නාක් මෙන් ජනතාව සනසවයි” යැයි පැවසූහ. “ඔහු කිනම් වයසක පසුවන්නේද?” යි විමසූ විට ඔවුහු ඔහුගේ වයස කීහ. වයසින්ද ඔහු බිම්බිසාර රජුට සමාන විය. එවිට රජතුමා ඔවුන්ට මෙසේ කීය – “දරුවනි, නුඹලාගේ රජු දැහැමිය, වයසින්ද මට සමානය, නුඹලාගේ රජු මාගේ මිතුරෙකු කිරීමට නුඹලාට හැකිද?” “දේවයන් වහන්ස, අපට එය කළ හැකිය” යි ඔවුහු පැවසූහ. රජතුමා ඔවුන්ගේ බදු මුදල් නිදහස් කර, නවාතැන් දී, “ගොස් බඩු විකුණා ආපසු යන කලෙක මා දැක යන්න” යැයි පැවසීය. ඔවුහු එලෙසම කර ආපසු යන විට රජු බැහැදුටුවහ. “නුඹලා ගොස් නුඹලාගේ රජුට මාගේ වචනයෙන් නැවත නැවතත් සුවදුක් විමසා, ‘රජතුමා ඔබ වහන්සේ සමඟ මිත්‍රත්වයක් කැමති වෙයි’ යනුවෙන් පවසන්න” යැයි රජු කීය.

တေ သာဓူတိ ပဋိဿုဏိတွာ ဂန္တွာ ဘဏ္ဍံ ပဋိသာမေတွာ ဘုတ္တပါတရာသာ ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိံသု. ရာဇာ ‘‘ကဟံ ဘဏေ တုမှေ ဧတ္တကေ ဣမေ ဒိဝသေ န ဒိဿထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. တေ သဗ္ဗံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသုံ. ရာဇာ – ‘‘သာဓု, တာတာ, တုမှေ နိဿာယ မယာ မဇ္ဈိမပ္ပဒေသေ ရာဇာ မိတ္တော လဒ္ဓေါ’’တိ အတ္တမနော အဟောသိ. အပရဘာဂေ ရာဇဂဟဝါသိနောပိ ဝါဏိဇာ တက္ကသီလံ အဂမံသု. တေ ပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ အာဂတေ ပုက္ကုသာတိ ရာဇာ ‘‘ကုတော အာဂတတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ရာဇဂဟတော’’တိ သုတွာ ‘‘မယှံ သဟာယဿ နဂရတော အာဂတာ တုမှေ’’တိ. အာမ ဒေဝါတိ. အာရောဂျံ မေ သဟာယဿာတိ အာရောဂျံ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘အဇ္ဇ ပဋ္ဌာယ ယေ မယှံ သဟာယဿ နဂရတော ဇင်္ဃသတ္ထေန ဝါ သကဋသတ္ထေန ဝါ ဝါဏိဇာ အာဂစ္ဆန္တိ, သဗ္ဗေသံ မမ ဝိသယံ ပဝိဋ္ဌကာလတော ပဋ္ဌာယ ဝသနဂေဟာနိ, ရာဇကောဋ္ဌာဂါရတော နိဝါပဉ္စ ဒေန္တု, သုင်္ကံ ဝိဿဇ္ဇေန္တု, ကိဉ္စိ ဥပဒ္ဒဝံ မာ ကရောန္တူ’’တိ ဘေရိံ စရာပေသိ. ဗိမ္ဗိသာရောပိ အတ္တနော နဂရေ တထေဝ ဘေရိံ စရာပေသိ.

ඔවුහු “යහපතැයි” පිළිගෙන ආපසු ගොස් බඩු බාහිරාදිය තැන්පත් කර, උදෑසන ආහාරය ගෙන රජු වෙත එළඹ වැඳ නමස්කාර කළහ. රජතුමා “එම්බා පින්වත්නි, නුඹලා මෙපමණ දිනක් දක්නට නොසිටියේ කොහේද?” යි විමසීය. ඔවුහු සියලු තොරතුරු සැළ කළහ. රජතුමා “යහපති දරුවනි, නුඹලා නිසා මට මධ්‍ය දේශයෙන් රජෙක් මිතුරෙකු ලෙස ලැබුණේය” යි සතුටට පත් විය. පසුව රජගහ නුවර වැසි වෙළෙන්දෝද තක්සලාවට පැමිණියහ. පඬුරු රැගෙන පැමිණි ඔවුන්ගෙන් පුක්කුසාති රජු “කොහේ සිට පැමිණියහුද?” යි විමසා, “රජගහ නුවර සිට” යැයි අසා, “නුඹලා මාගේ මිතුරාගේ නගරයෙන් පැමිණි අයද?” යි ඇසීය. “එසේය දේවයන් වහන්ස” යි ඔවුහු පැවසූහ. මාගේ මිතුරාට සුවදුක් දැයි විමසා, “අද පටන් මාගේ මිතුරාගේ නගරයෙන් පාගමනින් හෝ කරත්ත මගින් යම් වෙළෙන්දෙක් පැමිණෙන්නේද, ඔවුන් සියලු දෙනා මාගේ රාජ්‍යයට ඇතුළු වූ තැන් පටන් නවාතැන් ගෙවල් ලබා දෙන්න, රජයේ ගබඩාවෙන් ආහාර පාන ලබා දෙන්න, බදු නිදහස් කරන්න, කිසිදු කරදරයක් නොකරන්න” යැයි අණබෙර යැවීය. බිම්බිසාර රජුද තම නගරයෙහි එලෙසම අණබෙර යැවීය.

အထ ဗိမ္ဗိသာရော ပုက္ကုသာတိဿ ပဏ္ဏံ ပဟိဏိ – ‘‘ပစ္စန္တဒေသေ နာမ မဏိမုတ္တာဒီနိ ရတနာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ယံ မယှံ သဟာယဿ ရဇ္ဇေ ဒဿနီယံ ဝါ သဝနီယံ ဝါ ရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ မေ မာ မစ္ဆရာယတူ’’တိ. ပုက္ကုသာတိပိ – ‘‘မဇ္ဈိမဒေသော နာမ မဟာဇနပဒေါ, ယံ တတ္ထ ဧဝရူပံ ရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ မေ သဟာယော မာ မစ္ဆရာယတူ’’တိ ပဋိပဏ္ဏံ ပဟိဏိ. ဧဝံ တေ ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ အညမညံ အဒိသွာပိ ဒဠှမိတ္တာ အဟေသုံ.

ඉන්පසු බිම්බිසාර රජු පුක්කුසාති රජු වෙත පණිවිඩයක් යැවීය – “ප්‍රත්‍යන්ත දේශයන්හි මිණි මුතු ආදී වටිනා වස්තූන් උපදී. මාගේ මිතුරාගේ රාජ්‍යයෙහි දැකිය යුතු හෝ ඇසිය යුතු යම් වටිනා වස්තුවක් උපදී නම්, එහිදී මට මසුරුකම් නොකළ මැනවි” යනුවෙනි. පුක්කුසාති රජුද – “මධ්‍ය දේශය යනු මහා ජනපදයකි, එහි එවැනි යම් වටිනා වස්තුවක් උපදී නම්, එහිදී මගේ මිතුරා මට මසුරුකම් නොකෙරේවා” යි පිළිතුරු පණිවිඩයක් යැවීය. මෙසේ කාලය ගත වෙද්දී ඔවුහු එකිනෙකා නොදුටුවද දැඩි මිතුරන් බවට පත් වූහ.

ဧဝံ [Pg.196] တေသံ ကတိကံ ကတွာ ဝသန္တာနံ ပဌမတရံ ပုက္ကုသာတိဿ ပဏ္ဏာကာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ. ရာဇာ ကိရ အဋ္ဌ ပဉ္စဝဏ္ဏေ အနဂ္ဃကမ္ဗလေ လဘိ. သော – ‘‘အတိသုန္ဒရာ ဣမေ ကမ္ဗလာ, အဟံ သဟာယဿ ပေသိဿာမီ’’တိ လာခါဂုဠမတ္တေ အဋ္ဌ သာရကရဏ္ဍကေ လိခါပေတွာ တေသု တေ ကမ္ဗလေ ပက္ခိပိတွာ လာခါယ ဝဋ္ဋာပေတွာ သေတဝတ္ထေန ဝေဌေတွာ သမုဂ္ဂေ ပက္ခိပိတွာ ဝတ္ထေန ဝေဌေတွာ ရာဇမုဒ္ဒိကာယ လဉ္ဆေတွာ ‘‘မယှံ သဟာယဿ ဒေထာ’’တိ အမစ္စေ ပေသေသိ. သာသနဉ္စ အဒါသိ – ‘‘အယံ ပဏ္ဏာကာရော နဂရမဇ္ဈေ အမစ္စာဒိပရိဝုတေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. တေ ဂန္တွာ ဗိမ္ဗိသာရဿ အဒံသု.

මෙසේ ඔවුන් ගිවිසුම් ඇති කරගෙන වසන කල, පළමුව පුක්කුසාති රජුට වටිනා තෑග්ගක් ලැබුණි. රජුට පස්වණක් පැහැයෙන් යුත් අනර්ඝ ලොම් රෙදි (කම්බිලි) අටක් ලැබුණි. ඔහු “මේ රෙදි ඉතා සුන්දරය, මම මෙය මගේ මිතුරාට යවන්නෙමි” යි සිතා, ලාකඩ ගුලි ප්‍රමාණයට වටිනා හරවත් ලීයෙන් කළ කරඬු අටක් කරවා, ඒ තුළ මෙම රෙදි තැන්පත් කොට, ලාකඩින් වසා, සුදු රෙද්දකින් ඔතා, පෙට්ටිවල දමා, නැවතත් රෙදිවලින් ඔතා රාජ මුද්‍රාව තැබීය. “මෙය මගේ මිතුරාට දෙන්න” යැයි පවසා අමාත්‍යවරුන් පිටත් කර යැවීය. “මෙම තෑග්ග නගරය මධ්‍යයේ ඇමතිවරුන් පිරිවරාගෙන සිටියදී බැලිය යුතුය” යි පණිවිඩයක්ද දුන්නේය. ඔවුහු ගොස් බිම්බිසාර රජුට එය පිළිගැන්වූහ.

သော သာသနံ သုတွာ အမစ္စာဒယော သန္နိပတန္တူတိ ဘေရိံ စရာပေတွာ နဂရမဇ္ဈေ အမစ္စာဒိပရိဝုတော သေတစ္ဆတ္တေန ဓာရိယမာနေန ပလ္လင်္ကဝရေ နိသိန္နော လဉ္ဆနံ ဘိန္ဒိတွာ ဝတ္ထံ အပနေတွာ သမုဂ္ဂံ ဝိဝရိတွာ အန္တော ဘဏ္ဍိကံ မုဉ္စိတွာ လာခါဂုဠေ ဒိသွာ ‘‘မယှံ သဟာယော ပုက္ကုသာတိ ‘ဇုတဝိတ္တကော မေ သဟာယော’တိ မညမာနော မညေ ဣမံ ပဏ္ဏာကာရံ ပဟိဏီ’’တိ ဧကံ ဂုဠံ ဂဟေတွာ ဟတ္ထေန ဝဋ္ဋေတွာ တုလယန္တောဝ အန္တော ဒုဿဘဏ္ဍိကံ အတ္ထီတိ အညာသိ. အထ နံ ပလ္လင်္ကပါဒေ ပဟရိတွာ တာဝဒေဝ လာခါ ပရိပတိ, သော နခေန ကရဏ္ဍကံ ဝိဝရိတွာ အန္တော ကမ္ဗလရတနံ ဒိသွာ ဣတရေပိ ဝိဝရာပေသိ, သဗ္ဗေပိ ကမ္ဗလာ အဟေသုံ. အထ နေ ပတ္ထရာပေသိ, တေ ဝဏ္ဏသမ္ပန္နာ ဖဿသမ္ပန္နာ ဒီဃတော သောဠသဟတ္ထာ တိရိယံ အဋ္ဌဟတ္ထာ အဟေသုံ. မဟာဇနော ဒိသွာ အင်္ဂုလိယော ပေါဌေသိ, စေလုက္ခေပံ အကာသိ, – ‘‘အမှာကံ ရညော အဒိဋ္ဌသဟာယော ပုက္ကုသာတိ အဒိသွာဝ ဧဝရူပံ ပဏ္ဏာကာရံ ပေသေသိ, ယုတ္တံ ဧဝရူပံ မိတ္တံ ကာတု’’န္တိ အတ္တမနော အဟောသိ. ရာဇာ ဧကမေကံ ကမ္ဗလံ အဂ္ဃာပေသိ, သဗ္ဗေ အနဂ္ဃာ အဟေသုံ. တေသု စတ္တာရော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပေသေသိ, စတ္တာရော အတ္တနော ဃရေ အကာသိ. တတော စိန္တေသိ – ‘‘ပစ္ဆာ ပေသေန္တေန ပဌမံ ပေသိတပဏ္ဏာကာရတော အတိရေကံ ပေသေတုံ ဝဋ္ဋတိ, သဟာယေန စ မေ အနဂ္ဃော ပဏ္ဏာကာရော ပေသိတော, ကိံ နု ခေါ ပေသေမီ’’တိ?

රජු එම පණිවිඩය අසා, “ඇමතිවරුන් රැස්වෙත්වා” යි අණබෙර යවා, නගර මධ්‍යයේ ඇමති පිරිස පිරිවරා, සුදු සේසත් යට උතුම් පල්ලැක්කියක හිඳ, මුද්‍රාව කඩා, වැසුම් ඉවත් කර, පෙට්ටිය විවෘත කොට ඒ තුළ තිබූ මිටිය ලෙහා, ලාකඩ ගුලි දැක, “මාගේ මිතුරා වූ පුක්කුසාති ‘මාගේ මිතුරා දූ කෙළියට ප්‍රිය කරන්නෙකි’ යි සිතා මේවා එවන්නට ඇතැයි” සිතීය. එක් ගුළියක් ගෙන අතින් කරකවා බලන විට, එහි බර අනුව ඒ තුළ රෙදි මිටියක් ඇති බව දැනගත්තේය. පසුව එය පල්ලැක්කි පයේ ගසා කඩන විටම ලාකඩ හැලී ගියේය. රජු නියපොත්තෙන් කරඬුව විවෘත කර ඒ තුළ තිබූ වටිනා කම්බිලිය දැක, සෙසු ඒවාද විවෘත කරවීය. ඒ සියල්ලම කම්බිලි රෙදි විය. රජු ඒවා දිග හැරවීය. ඒවා වර්ණයෙන් හා ස්පර්ශයෙන් ඉතා උසස් විය, දිගින් රියන් දහසයක් හා පළලින් රියන් අටක් විය. මහා ජනයා මෙය දැක ඇඟිලි ගසමින්, රෙදි පිළි අහසට වීසි කරමින් ප්‍රීති ඝෝෂා කළහ. “අපගේ රජුගේ නොදුටු මිතුරා වූ පුක්කුසාති රජු නොදැකම මෙවැනි වටිනා තෑග්ගක් එවන ලදී, මෙවැනි මිතුරෙකු ඇසුරු කිරීම ඉතා සුදුසුය” යි ඔවුහු සතුටු වූහ. රජු එක එක රෙද්දෙහි වටිනාකම තක්සේරු කරවීය, ඒ සියල්ලම මිල කළ නොහැකි තරම් අගනේය. ඒ අතරින් රෙදි හතරක් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කළ අතර, රෙදි හතරක් තම මාලිගයේ ප්‍රයෝජනයට තබා ගත්තේය. ඉන්පසු ඔහු මෙසේ සිතීය – “පසුව තෑගි යවන තැනැත්තා පළමුව ලැබුණු තෑග්ගට වඩා වැඩි යමක් යැවිය යුතුය. මාගේ මිතුරා මිල කළ නොහැකි තෑග්ගක් එවීය. මම කුමක් යවම්ද?”

ကိံ ပန ရာဇဂဟေ တတော အဓိကံ ရတနံ နတ္ထီတိ? နော နတ္ထိ, မဟာပုညော ရာဇာ, အပိစ ခေါ ပနဿ သောတာပန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ဌပေတွာ တီဏိ ရတနာနိ အညံ ရတနံ သောမနဿံ ဇနေတုံ သမတ္ထံ နာမ နတ္ထိ[Pg.197]. သော ရတနံ ဝိစိနိတုံ အာရဒ္ဓေါ – ရတနံ နာမ သဝိညာဏကံ အဝိညာဏကန္တိ ဒုဝိဓံ. တတ္ထ အဝိညာဏကံ သုဝဏ္ဏရဇတာဒိ, သဝိညာဏကံ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓံ. အဝိညာဏကံ သဝိညာဏကဿေဝ အလင်္ကာရာဒိဝသေန ပရိဘောဂံ ဟောတိ, ဣတိ ဣမေသု ဒွီသု ရတနေသု သဝိညာဏကံ သေဋ္ဌံ. သဝိညာဏကမ္ပိ ဒုဝိဓံ တိရစ္ဆာနရတနံ မနုဿရတနန္တိ. တတ္ထ တိရစ္ဆာနရတနံ ဟတ္ထိအဿရတနံ, တမ္ပိ မနုဿာနံ ဥပဘောဂတ္ထမေဝ နိဗ္ဗတ္တတိ, ဣတိ ဣမေသုပိ ဒွီသု မနုဿရတနံ သေဋ္ဌံ. မနုဿရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ ဣတ္ထိရတနံ ပုရိသရတနန္တိ. တတ္ထ စက္ကဝတ္တိနော ရညော ဥပ္ပန္နံ ဣတ္ထိရတနမ္ပိ ပုရိသဿေဝ ဥပဘောဂံ. ဣတိ ဣမေသုပိ ဒွီသု ပုရိသရတနမေဝ သေဋ္ဌံ.

එසේනම් රජගහනුවර මීට වඩා උතුම් රත්නයක් නැද්ද? නැත්තේ නොවේ, රජතුමා මහත් පින් ඇත්තෙකි. එසේ වුවත්, සෝවාන් වූ දා පටන් ඒ රජතුමාට රත්නත්‍රය හැර සතුට උපදවන්නට සමත් වෙනත් කිසිදු රත්නයක් නැත. ඔහු රත්නයක් තෝරන්නට පටන් ගත්තේය. රත්නය යනු සවිඤ්ඤාණක හා අවිඤ්ඤාණක යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී රන් රිදී ආදිය අවිඤ්ඤාණක වන අතර, ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුත් සත්වයෝ සවිඤ්ඤාණක වෙති. අවිඤ්ඤාණක රත්නය සවිඤ්ඤාණක රත්නයටම ආභරණ ආදී වශයෙන් පරිභෝජනය සඳහා වෙයි. එබැවින් මෙම රත්න දෙක අතරින් සවිඤ්ඤාණක රත්නය උතුම්ය. සවිඤ්ඤාණක රත්නය ද තිරිසන් රත්නය හා මනුෂ්‍ය රත්නය යැයි දෙවදෑරුම්ය. එහිදී ඇත් රත්නය හා අස් රත්නය තිරිසන් රත්නයන්ය. ඒවා ද මනුෂ්‍යයන්ගේ පරිභෝජනය පිණිසම උපදියි. එහෙයින් මේ දෙකෙන් මනුෂ්‍ය රත්නය උතුම්ය. මනුෂ්‍ය රත්නය ද ස්ත්‍රී රත්නය හා පුරුෂ රත්නය යැයි දෙවදෑරුම්ය. එහිදී සක්විති රජුට පහළ වන ස්ත්‍රී රත්නය ද පුරුෂයාගේම පරිභෝජනය පිණිස වෙයි. එබැවින් මේ දෙකෙන් පුරුෂ රත්නයම උතුම්ය.

ပုရိသရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ အဂါရိယရတနံ အနဂါရိယရတနဉ္စ. တတ္ထ အဂါရိယရတနေသုပိ စက္ကဝတ္တိရာဇာ အဇ္ဇ ပဗ္ဗဇိတသာမဏေရံ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒတိ, ဣတိ ဣမေသုပိ ဒွီသု အနဂါရိယရတနမေဝ သေဋ္ဌံ. အနဂါရိယရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ သေက္ခရတနဉ္စ အသေက္ခရတနဉ္စ. တတ္ထ သတသဟဿမ္ပိ သေက္ခာနံ အသေက္ခဿ ပဒေသံ န ပါပုဏာတိ, ဣတိ ဣမေသုပိ ဒွီသု အသေက္ခရတနမေဝ သေဋ္ဌံ. တမ္ပိ ဒုဝိဓံ ဗုဒ္ဓရတနံ သာဝကရတနန္တိ. တတ္ထ သတသဟဿမ္ပိ သာဝကရတနာနံ ဗုဒ္ဓရတနဿ ပဒေသံ န ပါပုဏာတိ, ဣတိ ဣမေသုပိ ဒွီသူ ဗုဒ္ဓရတနမေဝ သေဋ္ဌံ.

පුරුෂ රත්නය ද ගිහි රත්නය හා පැවිදි රත්නය යැයි දෙවදෑරුම්ය. එහිදී ගිහි රත්නයන් අතර උතුම් වූ සක්විති රජු පවා අද මහණ වූ සාමණේරයන් වහන්සේ නමකට පස්වණක් පිහිටුවා වඳියි. එහෙයින් මේ දෙවර්ගය අතරින් පැවිදි (අනගාරිය) රත්නයම උතුම්ය. පැවිදි රත්නය ද සේඛ රත්නය හා අසේඛ රත්නය යැයි දෙවදෑරුම්ය. එහිදී සේඛයන් (මාර්ගඵලලාභීන්) ලක්ෂයක් වුව ද අසේඛ (රහතන්) වහන්සේ නමකගේ ගුණයෙන් ස්වල්පයකටවත් සමාන නොවේ. එබැවින් මේ දෙකෙන් අසේඛ රත්නයම උතුම්ය. එය ද බුද්ධ රත්නය හා ශ්‍රාවක රත්නය යැයි දෙවදෑරුම්ය. එහිදී ශ්‍රාවක රත්නයන් ලක්ෂයක් වුව ද බුද්ධ රත්නයකගේ ගුණයෙන් ස්වල්පයකටවත් සමාන නොවේ. එබැවින් මේ දෙකෙන් බුද්ධ රත්නයම උතුම්ය.

ဗုဒ္ဓရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓရတနံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓရတနန္တိ. တတ္ထ သတသဟဿမ္ပိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဿ ပဒေသံ န ပါပုဏာတိ, ဣတိ ဣမေသုပိ ဒွီသု သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓရတနံယေဝ သေဋ္ဌံ. သဒေဝကသ္မိဉှိ လောကေ ဗုဒ္ဓရတနသမံ ရတနံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ အသဒိသမေဝ ရတနံ မယှံ သဟာယဿ ပေသေဿာမီတိ စိန္တေတွာ တက္ကသီလဝါသိနော ပုစ္ဆိ – ‘‘တာတာ တုမှာကံ ဇနပဒေ ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မော သံဃောတိ ဣမာနိ တီဏိ ရတနာနိ ဒိဿန္တီ’’တိ. ဃောသောပိ သော မဟာရာဇ တာဝ တတ္ထ နတ္ထိ, ဒဿနံ ပန ကုတောတိ.

බුද්ධ රත්නය ද පසේබුදු රත්නය හා සර්වඥ බුද්ධ රත්නය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී පසේබුදුවරුන් ලක්ෂයක් වුව ද සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ගුණයෙන් ස්වල්පයකටවත් සමාන නොවේ. එබැවින් මේ දෙකෙන් සර්වඥ බුද්ධ රත්නයම උතුම්ය. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බුද්ධ රත්නයට සමාන වූ වෙනත් රත්නයක් නම් නැත. එබැවින් මෙවැනි අසදෘශ රත්නයක් මාගේ මිත්‍රයාට යවන්නෙමියි සිතා, තක්සලා වැසියන්ගෙන් මෙසේ ඇසුවේය - 'පින්වත්නි, ඔබගේ ජනපදයෙහි බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන මේ රත්න තුන දක්නට ලැබේද?' එවිට ඔවුහු, 'මහාරාජයෙනි, ඒ නාමය ඇසීම පවා තවමත් එහි නැත, එසේ තිබියදී දැකීමක් කොහින්ද?' යැයි පැවසූහ.

‘‘သုန္ဒရံ တာတာ’’တိ ရာဇာ တုဋ္ဌော စိန္တေသိ – ‘‘သက္ကာ ဘဝေယျ ဇနသင်္ဂဟတ္ထာယ မယှံ သဟာယဿ ဝသနဋ္ဌာနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ပေသေတုံ, ဗုဒ္ဓါ ပန ပစ္စန္တိမေသု ဇနပဒေသု န အရုဏံ ဥဋ္ဌပေန္တိ. တသ္မာ သတ္ထာရာ ဂန္တုံ န သက္ကာ. သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာဒယော မဟာသာဝကေ ပေသေတုံ သက္ကာ ဘဝေယျ. မယာ [Pg.198] ပန ‘ထေရာ ပစ္စန္တေ ဝသန္တီ’တိ သုတွာပိ မနုဿေ ပေသေတွာ တေ အတ္တနော သမီပံ အာဏာပေတွာ ဥပဋ္ဌာတုမေဝ ယုတ္တံ. တသ္မာ န ထေရေဟိပိ သက္ကာ ဂန္တုံ. ယေန ပနာကာရေန သာသနေ ပေသိတေ သတ္ထာ စ မဟာသာဝကာ စ ဂတာ ဝိယ ဟောန္တိ, တေနာကာရေန သာသနံ ပဟိဏိဿာမီ’’တိ. စိန္တေတွာ စတုရတနာယာမံ ဝိဒတ္ထိမတ္တပုထုလံ နာတိတနုံ နာတိဗဟလံ သုဝဏ္ဏပဋ္ဋံ ကာရာပေတွာ ‘‘တတ္ထ အဇ္ဇ အက္ခရာနိ လိခိဿာမီ’’တိ. ပါတောဝ သီသံ နှာယိတွာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ ဘုတ္တပါတရာသော အပနီတဂန္ဓမာလာဘရဏော သုဝဏ္ဏသရကေန ဇာတိဟိင်္ဂုလိကံ အာဒါယ ဟေဋ္ဌတော ပဋ္ဌာယ ဒွါရာနိ ပိဒဟန္တော ပါသာဒမာရုယှ ပုဗ္ဗဒိသာမုခံ သီဟပဉ္ဇရံ ဝိဝရိတွာ အာကာသတလေ နိသီဒိတွာ သုဝဏ္ဏပဋ္ဋေ အက္ခရာနိ လိခန္တော – ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပန္နော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော သုဂတော လောကဝိဒူ အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထိ သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာနံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ’’တိ. ဗုဒ္ဓဂုဏေ တာဝ ဧကဒေသေန လိခိ.

'පින්වත්නි, ඉතා යහපත්' යැයි රජතුමා සතුටට පත්ව මෙසේ සිතුවේය - 'ජනතාවට සංග්‍රහ පිණිස මාගේ මිත්‍රයා වසන තක්සලාවට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව වැඩම කරවන්නට හැකි වුවහොත් මැනවි. එහෙත් බුදුවරු පසල් දනව්වල අරුණෝදය නොනංවති (එහි වැඩ නොවසති). එබැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඩම කළ නොහැකිය. සැරියුත් මුගලන් ආදී මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වැඩම කරවන්නට හැකි වනු ඇත. එහෙත් ස්වාමීන් වහන්සේලා පසල් දනව්වක වසන බව අසා, මිනිසුන් යවා උන්වහන්සේලා තමා වෙත කැඳවා උපස්ථාන කිරීමම සුදුසුය. එබැවින් මහා තෙරුන් වහන්සේලාට ද වැඩම කළ නොහැකිය. යම් ක්‍රමයකින් පණිවිඩයක් යැවූ විට ශාස්තෘන් වහන්සේ හා මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වැඩම කළා හා සමාන වේ ද, ඒ ක්‍රමයෙන්ම පණිවිඩය යවන්නෙමි.' මෙසේ සිතා රියන් හතරක් දිග, වියතක් පළල, ඉතා තුනී හෝ ඉතා ඝන නොවන රන් පතක් කරවා, 'මෙහි අද අකුරු ලියන්නෙමි' යි සිතුවේය. උදෑසනම හිස සෝදා ස්නානය කර, අටසිල් සමාදන්ව, උදෑසන ආහාරය ගෙන, සුවඳ විලවුන් හා මල් මාලා ආභරණ ඉවත් කර, රන් බඳුනකින් සැබෑ හිඟුල් ගෙන, පහළ මාලයේ සිට දොරවල් වසමින් මාලිගාවට නැගී, නැගෙනහිර දෙස බලා ඇති සීහපඤ්ජරය හැර, එළිමහනෙහි හිඳගෙන රන් පතෙහි අකුරු ලියමින් - 'මෙලොව අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුද්ධ වූ, විජ්ජාචරණ සම්පන්න වූ, සුගත වූ, ලෝකවිදූ වූ, අනුත්තර පුරිසදම්මසාරථි වූ, දෙවි මිනිසුන්ට ශාස්තෘ වූ, බුද්ධ වූ, භාග්‍යවත් වූ තථාගතයන් වහන්සේ උපන් සේක' යනාදී වශයෙන් බුදුගුණ කොටසක් ලියුවේය.

တတော ‘‘ဧဝံ ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာ တုသိတဘဝနတော စဝိတွာ မာတုကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ, ဧဝံ လောကဝိဝရဏံ အဟောသိ, မာတုကုစ္ဆိယံ ဝသမာနေ ဣဒံ နာမ အဟောသိ, အဂါရမဇ္ဈေ ဝသမာနေ ဣဒံ နာမ အဟောသိ, ဧဝံ မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခန္တော ဧဝံ မဟာပဓာနံ ပဒဟိ. ဧဝံ ဒုက္ကရကာရိကံ ကတွာ မဟာဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိ, သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿ ဧဝံ လောကဝိဝရဏံ အဟောသိ. သဒေဝကေ လောကေ အညံ ဧဝရူပံ ရတနံ နာမ နတ္ထီတိ.

ඉන්පසු මෙසේ ලියුවේය - 'මෙසේ දස පාරමිතාවන් පුරමින් තුසිත භවනයෙන් චුතව මව් කුසෙහි පිළිසඳ ගත් සේක, එවිට ලෝක විවරණය සිදු විය, මව් කුස වසන කාලයෙහි මෙබඳු පෙළහර සිදු විය, ගිහිගෙයි වසන කාලයෙහි මෙබඳු සැප සම්පත් විය, මෙසේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ සේක, මෙසේ මහා ප්‍රධාන් වීර්යය කළ සේක. මෙසේ දුෂ්කර ක්‍රියා කොට මහා බෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කර අපරාජිත පර්යංකයේ වැඩහිඳ සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කළ සේක. සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරන කල්හි මෙසේ ලෝක විවරණය සිදු විය. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මෙවැනි වෙනත් රත්නයක් නම් නැත' යනුවෙනි.

ယံကိဉ္စိ ဝိတ္တံ ဣဓ ဝါ ဟုရံ ဝါ,သဂ္ဂေသု ဝါ ယံ ရတနံ ပဏီတံ;

န နော သမံ အတ္ထိ တထာဂတေန,ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ ရတနံ ပဏီတံ;

ဧတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ. (ခု. ပါ. ၆.၃;

သု. နိ. ၂၂၆) –

'මෙලොව හෝ පරලොව හෝ දිව්‍ය ලෝකයන්හි යම් උතුම් රත්නයක් ඇද්ද, ඒ කිසිදු රත්නයක් තථාගතයන් වහන්සේට සම නොවේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති මේ රත්න ගුණය ද උතුම්ය. මේ සත්‍ය බලයෙන් සෙත් වේවා!'

ဧဝံ ဧကဒေသေန ဗုဒ္ဓဂုဏေပိ လိခိတွာ ဒုတိယံ ဓမ္မရတနံ ထောမေန္တော – ‘‘သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော…ပေ… ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိညူဟီ’’တိ. ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ…ပေ… အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ. ‘‘သတ္ထာရာ ဒေသိတဓမ္မော နာမ ဧဝရူပေါ စ ဧဝရူပေါ စာ’’တိ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယေ ဧကဒေသေန လိခိတွာ –

මෙසේ බුදුගුණ ද කොටසක් ලියා, දෙවනුව ධර්ම රත්නය වර්ණනා කරමින් - 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය ස්වක්ඛාත වේ... පඤ්ඤාවන්තයන් විසින් තම තමන් කෙරෙහිලා දත යුතුය' යනාදී වශයෙන් ද, 'සතර සතිපට්ඨානය... ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය' යනාදී වශයෙන් ද, 'ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දේශිත ධර්මය නම් මෙබඳු වූත් මෙබඳු වූත් ස්වභාව ඇත්තේය' යි සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් ද එක් දේශනාවක් වශයෙන් ලියුවේය.

‘‘ယံ [Pg.199] ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌော ပရိဝဏ္ဏယီ သုစိံ,သမာဓိမာနန္တရိကညမာဟု;

သမာဓိနာ တေန သမော န ဝိဇ္ဇတိ,ဣဒမ္ပိ ဓမ္မေ ရတနံ ပဏီတံ;

ဧတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ. (ခု. ပါ. ၆.၅;

သု. နိ. ၂၂၈) –

'බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් පිරිසිදු සමාධියක් වර්ණනා කළ සේක් ද, යම් සමාධියක් ආනන්තරික (අනතුරු නැතිව ඵල දෙන) යැයි පැවසූ සේක් ද, ඒ සමාධියට සමාන වෙනත් සමාධියක් නැත. ධර්මයෙහි ඇති මේ රත්න ගුණය ද උතුම්ය. මේ සත්‍ය බලයෙන් සෙත් වේවා!'

ဧဝံ ဧကဒေသေန ဓမ္မဂုဏေ လိခိတွာ တတိယံ သံဃရတနံ ထောမေန္တော – ‘‘သုပ္ပဋိပန္နော ဘဂဝတော သာဝကသံဃော…ပေ… ပုညက္ခေတ္တံ လောကဿာ’’တိ. ‘‘ကုလပုတ္တာ နာမ သတ္ထု ဓမ္မကထံ သုတွာ ဧဝံ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇန္တိ, ကေစိ သေတစ္ဆတ္တံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇန္တိ, ကေစိ ဥပရဇ္ဇံ, ကေစိ သေနာပတိဋ္ဌာနာဒီနိ ပဟာယ ပဗ္ဗဇန္တိ. ပဗ္ဗဇိတွာ စ ပန ဣမဉ္စ ပဋိပတ္တိံ ပူရေန္တီ’’တိ စူဠသီလမဇ္ဈိမသီလမဟာသီလာဒီနိ ဧကဒေသေန လိခိတွာ ဆဒွါရသံဝရံ သတိသမ္ပဇညံ စတုပစ္စယသန္တောသံ နဝဝိဓံ သေနာသနံ, နီဝရဏပ္ပဟာနံ ပရိကမ္မံ ဈာနာဘိညာ အဋ္ဌတိံသ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ယာဝ အာသဝက္ခယာ ဧကဒေသေန လိခိ, သောဠသဝိဓံ အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိတ္ထာရေနေဝ လိခိတွာ ‘‘သတ္ထု သာဝကသံဃော နာမ ဧဝရူပေဟိ စ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတော.

මෙසේ එක් කොටසක් වශයෙන් ධර්ම ගුණයන් ලියා, තෙවනුව සංඝ රත්නයට ප්‍රශංසා කරමින් - 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ මනා පිළිපැදීම් ඇත්තාහ... ලෝකයාගේ උතුම් පින්කෙත වන්නාහ' යනාදී වශයෙන් ලීවේය. "කුලපුත්‍රයෝ නම් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම කථාව අසා මෙසේ නික්ම ගොස් පැවිදි වෙති. ඇතැමෙක් සේසත් අතහැර පැවිදි වෙති, ඇතැමෙක් උපරාජ තනතුරු ද, ඇතැමෙක් සෙනෙවිරත් තනතුරු ආදිය ද අතහැර පැවිදි වෙති. පැවිදි වී නැවත මේ පිළිවෙත පුරන්නාහ" යි චූළසීල, මජ්ඣිමසීල, මහාසීල ආදිය එක් කොටසක් ලෙස ලියා, සදොර සංවරය, සතිසම්පජඤ්ඤය, සිව්පසයෙහි සතුට, නව වැදෑරුම් සේනාසන, නීවරණ ප්‍රහාණය, පරිකර්ම, ධ්‍යාන අභිඥා හා තිස් අටක් වූ කර්මස්ථානයන් ආසවක්ඛය (අර්හත්වය) දක්වා එක් කොටසක් ලෙස ලීවේය. සොළොස් වැදෑරුම් ආනාපානසති කර්මස්ථානය විස්තර සහිතවම ලියා "ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා නම් මෙබඳු ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වන්නාහ" යි (ලීවේය).

ယေ ပုဂ္ဂလာ အဋ္ဌသတံ ပသဋ္ဌာ,စတ္တာရိ ဧတာနိ ယုဂါနိ ဟောန္တိ;

တေ ဒက္ခိဏေယျာ သုဂတဿ သာဝကာ,ဧတေသု ဒိန္နာနိ မဟပ္ဖလာနိ;

ဣဒမ္ပိ သံဃေ ရတနံ ပဏီတံ,ဧတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ. (ခု. ပါ. ၆.၆;

သု. နိ. ၂၂၉) –

"යම් පුද්ගලයන් අට දෙනෙක් (සතර යුගලක්) සත්පුරුෂයන් විසින් පසසන ලද්දාහුද, මේ පුද්ගලයෝ සතර යුගලක් වෙත්. සුගත තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ඒ පුද්ගලයෝ දක්ෂිණාවට (පිදිය යුත්තට) සුදුසු වන්නාහ. ඔවුන් කෙරෙහි දෙන ලද දානයෝ මහත් ඵල ඇත්තාහ. සංඝයා කෙරෙහි වූ මේ රත්නය ද උතුම්ය. මේ සත්‍ය බලයෙන් සෙත් වේවා!" යි (ලීවේය).

ဧဝံ ဧကဒေသေန သံဃဂုဏေ လိခိတွာ – ‘‘ဘဂဝတော သာသနံ သွာက္ခာတံ နိယျာနိကံ, သစေ မယှံ သဟာယော သက္ကောတိ, နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇတူ’’တိ လိခိတွာ သုဝဏ္ဏပဋ္ဋံ သံဟရိတွာ သုခုမကမ္ဗလေန ဝေဌေတွာ သာရသမုဂ္ဂေ ပက္ခိပိတွာ တံ သမုဂ္ဂံ သုဝဏ္ဏမယေ, သုဝဏ္ဏမယံ, ရဇတမယေ ရဇတမယံ မဏိမယေ, မဏိမယံ ပဝါဠမယေ, ပဝါဠမယံ လောဟိတင်္ကမယေ, လောဟိတင်္ကမယံ မသာရဂလ္လမယေ, မသာရဂလ္လမယံ ဖလိကမယေ, ဖလိကမယံ ဒန္တမယေ, ဒန္တမယံ သဗ္ဗရတနမယေ, သဗ္ဗရတနမယံ ကိလဉ္ဇမယေ, ကိလဉ္ဇမယံ သမုဂ္ဂံ သာရကရဏ္ဍကေ ဌပေသိ.

මෙසේ සංඝ ගුණයන් එක් කොටසක් වශයෙන් ලියා - "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය මනාව දේශනා කරන ලද්දකි, සසරින් එතෙර කරවන්නකි. ඉදින් මගේ යහළුවාට (පුක්කුසාති රජුට) හැකි නම්, ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වේවා" යි ලියා, රන් පත හකුළුවා, සියුම් සළුවකින් වෙළා, සඳුන් මංජුසාවක බහා, එම මංජුසාව රන් මංජුසාවක ද, රන් මංජුසාව රිදී මංජුසාවක ද, රිදී මංජුසාව මිණි මංජුසාවක ද, මිණි මංජුසාව පබළු මංජුසාවක ද, පබළු මංජුසාව රතුකැට මංජුසාවක ද, රතුකැට මංජුසාව මසාරගල්ල (වෛදූර්ය) මංජුසාවක ද, මසාරගල්ල මංජුසාව පළිඟු මංජුසාවක ද, පළිඟු මංජුසාව ඇත්දළ මංජුසාවක ද, ඇත්දළ මංජුසාව සර්ව රත්නමය මංජුසාවක ද, සර්ව රත්නමය මංජුසාව බට පහුරු (කිලඤ්ජ) මංජුසාවක බහා, ඒ බට පහුරු මංජුසාව සඳුන් කරඬුවක තැබුවේය.

ပုန [Pg.200] သာရကရဏ္ဍကံ သုဝဏ္ဏကရဏ္ဍကေတိ ပုရိမနယေနေဝ ဟရိတွာ သဗ္ဗရတနမယံ ကရဏ္ဍကံ ကိလဉ္ဇမယေ ကရဏ္ဍကေ ဌပေသိ. တတော ကိလဉ္ဇမယံ ကရဏ္ဍကံ သာရမယပေဠာယာတိ ပုန ဝုတ္တနယေနေဝ ဟရိတွာ သဗ္ဗရတနမယံ ပေဠံ ကိလဉ္ဇမယပေဠာယ ဌပေတွာ ဗဟိ ဝတ္ထေန ဝေဌေတွာ ရာဇမုဒ္ဒိကာယ လဉ္ဆေတွာ အမစ္စေ အာဏာပေသိ – ‘‘မမ အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနေ မဂ္ဂံ အလင်္ကာရာပေထ မဂ္ဂေါ အဋ္ဌုသဘဝိတ္ထတော ဟောတု, စတုဥသဘဋ္ဌာနံ သောဓိတမတ္တကမေဝ ဟောတု, မဇ္ဈေ စတုဥသဘံ ရာဇာနုဘာဝေန ပဋိယာဒေထာ’’တိ. တတော မင်္ဂလဟတ္ထိံ အလင်္ကာရာပေတွာ တဿ ဥပရိ ပလ္လင်္ကံ ပညပေတွာ သေတစ္ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ နဂရဝီထိယော သိတ္တသမ္မဋ္ဌာ သမုဿိတဒ္ဓဇပဋာကာ ကဒလိပုဏ္ဏဃဋဂန္ဓဓူမပုပ္ဖာဒီဟိ သုပ္ပဋိမဏ္ဍိတာ ကာရေတွာ ‘‘အတ္တနော အတ္တနော ဝိသယပ္ပဒေသေ ဧဝရူပံ ပူဇံ ကာရေန္တူ’’တိ အန္တရဘောဂိကာနံ ဇဝနဒူတေ ပေသေတွာ သယံ သဗ္ဗာလင်္ကာရေန အလင်္ကရိတွာ – ‘‘သဗ္ဗတာဠာဝစရသမ္မိဿဗလကာယပရိဝုတော ပဏ္ဏာကာရံ ပေသေမီ’’တိ အတ္တနော ဝိသယပရိယန္တံ ဂန္တွာ အမစ္စဿ မုခသာသနံ အဒါသိ – ‘‘တာတ မယှံ သဟာယော ပုက္ကုသာတိ ဣမံ ပဏ္ဏာကာရံ ပဋိစ္ဆန္တော ဩရောဓမဇ္ဈေ အပဋိစ္ဆိတွာ ပါသာဒံ အာရုယှ ပဋိစ္ဆတူ’’တိ. ဧဝံ သာသနံ ဒတွာ ပစ္စန္တဒေသံ သတ္ထာ ဂစ္ဆတီတိ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ နိဝတ္တိ. အန္တရဘောဂိကာ တေနေဝ နိယာမေန မဂ္ဂံ ပဋိယာဒေတွာ ပဏ္ဏာကာရံ နယိံသု.

නැවත ඒ සඳුන් කරඬුව රන් කරඬුවක යනාදී වශයෙන් පෙර ක්‍රමයටම ගෙන ගොස්, සර්ව රත්නමය කරඬුව බට පහුරු කරඬුවක තැබුවේය. ඉන්පසු බට පහුරු කරඬුව සඳුන්මය පෙට්ටියක තැබුවේය. මෙසේ නැවතත් පවසන ලද ක්‍රමයටම ගෙන ගොස් සර්ව රත්නමය පෙට්ටිය බට පහුරු පෙට්ටියක තබා, පිටතින් රෙදි කඩකින් වෙළා, රාජ මුද්‍රාව තබා අමාත්‍යවරුන්ට මෙසේ අණ කළේය - "මාගේ අණ පවතින ප්‍රදේශයෙහි මාර්ගය අලංකාර කරවන්න. මාවත උසභ අටක් පළල් වේවා, උසභ හතරක ප්‍රදේශයක් පිරිසිදු කරන ලද මාත්‍රයක් වේවා, මධ්‍යයෙහි උසභ හතරක් රාජානුභාවයෙන් පිළියෙළ කරවන්න" යි. ඉක්බිති මංගල හස්තියා අලංකාර කරවා, ඌ පිට පල්ලැක්කියක් පනවා, සේසත් නංවා, නගර වීථීන් පිරිසිදු කරවා, ධජ පතාක නංවා, කෙසෙල් ගස්, පුන්කලස්, සුවඳ දුම් හා මල් ආදියෙන් මනාව සරසා, "තම තමන්ගේ බල ප්‍රදේශයන්හි මෙබඳු පූජාවන් කරත්වා" යි ප්‍රදේශාධිපති අමාත්‍යවරුන් වෙත වේගවත් දූතයන් යවා, තමන් වහන්සේ ද සියලු ආභරණයෙන් සැරසී - "සියලු තූර්ය වාදකයන් හා සේනා පිරිවරා පඬුරු යවමි" යි තමන්ගේ සීමාව දක්වා ගොස් අමාත්‍යවරයා අත මුඛ පණිවිඩයක් දුන්නේය - "දරුවනි, මාගේ යහළු පුක්කුසාති රජු මේ පඬුර පිළිගන්නා කල්හි, අන්තඃපුර මැදදී නොපිළිගෙන, ප්‍රාසාදයට නැඟ පිළිගනීවා" යි. මෙසේ පණිවිඩය දී, "ශාස්තෘන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යන්ත දේශයට වැඩම කරති" යි (යන හැඟීමෙන්) පසඟ පිහිටුවා වැඳ ආපසු හැරුණේය. ප්‍රදේශාධිපති අමාත්‍යවරු ද ඒ අයුරින්ම මාවත පිළියෙළ කර පඬුර රැගෙන ගියහ.

ပုက္ကုသာတိပိ အတ္တနော ရဇ္ဇသီမတော ပဋ္ဌာယ တေနေဝ နိယာမေန မဂ္ဂံ ပဋိယာဒေတွာ နဂရံ အလင်္ကာရာပေတွာ ပဏ္ဏာကာရဿ ပစ္စုဂ္ဂမနံ အကာသိ. ပဏ္ဏာကာရော တက္ကသီလံ ပါပုဏန္တော ဥပေါသထဒိဝသေ ပါပုဏိ, ပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဂတအမစ္စောပိ ရညော ဝုတ္တသာသနံ အာရောစေသိ. ရာဇာ တံ သုတွာ ပဏ္ဏာကာရေန သဒ္ဓိံ အာဂတာနံ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ ဝိစာရေတွာ ပဏ္ဏာကာရံ အာဒါယ ပါသာဒံ အာရုယှ ‘‘မာ ဣဓ ကောစိ ပဝိသတူ’’တိ ဒွါရေ အာရက္ခံ ကာရေတွာ သီဟပဉ္ဇရံ ဝိဝရိတွာ ပဏ္ဏာကာရံ ဥစ္စာသနေ ဌပေတွာ သယံ နီစာသနေ နိသိန္နော လဉ္ဆနံ ဘိန္ဒိတွာ နိဝါသနံ အပနေတွာ ကိလဉ္ဇပေဠတော ပဋ္ဌာယ အနုပုဗ္ဗေန ဝိဝရန္တော သာရမယံ သမုဂ္ဂံ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘မဟာပရိဟာရော နာယံ အညဿ ရတနဿ ဘဝိဿတိ, အဒ္ဓါ မဇ္ဈိမဒေသေ သောတဗ္ဗယုတ္တကံ ရတနံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ. အထ တံ သမုဂ္ဂံ ဝိဝရိတွာ ရာဇလဉ္ဆနံ ဘိန္ဒိတွာ သုခုမကမ္ဗလံ ဥဘတော ဝိယူဟိတွာ သုဝဏ္ဏပဋ္ဋံ အဒ္ဒသ.

පුක්කුසාති රජු ද තම රාජ්‍ය සීමාවේ සිට එම ක්‍රමයටම මාවත පිළියෙළ කරවා, නගරය අලංකාර කරවා පඬුරට පෙරගමන් කළේය. පඬුර තක්සලා නුවරට පැමිණියේ පොහොය දිනකදීය. පඬුර රැගෙන ගිය අමාත්‍යවරයා ද රජු පැවසූ පණිවිඩය සැළ කළේය. රජු එය අසා පඬුර සමඟ පැමිණි පිරිසට කළ යුතු සංග්‍රහයන් විචාරා, පඬුර ගෙන ප්‍රාසාදයට නැඟ "මෙහි කිසිවෙකුත් ඇතුළු නොවේවා" යි දොරටු රැකවල් යොදවා, සිංහ පඤ්ජරය (කවුළුව) විවෘත කර, පඬුර උස් අසුනක තබා, තෙමේ මිටි අසුනක හිඳ මුද්‍රාව කඩා, වෙළා තිබූ රෙදි ඉවත් කර, බට පහුරු පෙට්ටියේ සිට අනුපිළිවෙළින් විවෘත කරන්නේ, සඳුන්මය මංජුසාව දැක මෙසේ සිතුවේය - "මේ මහත් වූ ආවරණ පෙළ වෙනත් රත්නයක් සඳහා නොවිය යුතුය, ඒකාන්තයෙන්ම මධ්‍ය දේශයෙහි ඇසිය යුතු වූ රත්නයක් උපන්නා විය යුතුය" යි. ඉක්බිති ඒ මංජුසාව විවෘත කර, රාජ මුද්‍රාව කඩා, සියුම් සළුව දෙපසට ඉවත් කර රන් පත දුටුවේය.

သော [Pg.201] တံ ပသာရေတွာ – ‘‘မနာပါနိ ဝတ အက္ခရာနိ သမသီသာနိ သမပန္တီနိ စတုရဿာနီ’’တိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဝါစေတုံ အာရဘိ. တဿ – ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပန္နော’’တိ ဗုဒ္ဓဂုဏေ ဝါစေန္တဿ ဗလဝသောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိ, နဝနဝုတိလောမကူပသဟဿာနိ ဥဒ္ဓဂ္ဂလောမာနိ အဟေသုံ. အတ္တနော ဌိတဘာဝံ ဝါ နိသိန္နဘာဝံ ဝါ န ဇာနာတိ. အထဿ – ‘‘ကပ္ပကောဋိသတသဟဿေဟိပိ ဧတံ ဒုလ္လဘသာသနံ သဟာယံ နိဿာယ သောတုံ လဘာမီ’’တိ ဘိယျော ဗလဝပီတိ ဥဒပါဒိ. သော ဟိ ဥပရိ ဝါစေတုံ အသက္ကောန္တော ယာဝ ပီတိဝေဂပဿဒ္ဓိယာ နိသီဒိတွာ ပရတော – ‘‘သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော’’တိ ဓမ္မဂုဏေ အာရဘိ. တတြာပိဿ တထေဝ အဟောသိ. သော ပုန ယာဝ ပီတိဝေဂပဿဒ္ဓိယာ နိသီဒိတွာ ပရတော ‘‘သုပ္ပဋိပန္နော’’တိ သံဃဂုဏေ အာရဘိ. တတြာပိဿ တထေဝ အဟောသိ. အထ သဗ္ဗပရိယန္တေ အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါစေတွာ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တေသိ, သော ဈာနသုခေနေဝ ဝီတိနာမေသိ. အညော ကောစိ ဒဋ္ဌုံ န လဘတိ, ဧကောဝ စူဠုပဋ္ဌာကော ပဝိသတိ. ဧဝံ အဒ္ဓမာသမတ္တံ ဝီတိနာမေသိ.

ඔහු එය දිග හැර - "අකුරු ඉතා මනහරය, අකුරු හිස් සමය, පේළි සමය, සතරැස්ය" යි මුල සිට කියවන්නට පටන් ගත්තේය. "මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි උපන් සේක" යන බුදුගුණ කියවන ඔහුට බලවත් සෝමනස්සයක් උපන්නේය. අනූ නව දහසක් වූ රෝම කූපයන්හි ලොමුදහගැනීම ඇති විය. තමා සිටගෙන සිටිනවාද හිඳගෙන සිටිනවාද යන්න පවා ඔහුට නොදැනුණි. ඉක්බිති ඔහුට, "කල්ප කෝටි ශතසහස්‍රයකින් පවා ලැබීමට දුෂ්කර වූ මේ ශාසනය පිළිබඳව මාගේ යහළුවා නිසා අසන්නට ලැබුණි" යි තව තවත් බලවත් ප්‍රීතියක් හටගත්තේය. ඔහුට ප්‍රීතියේ වේගය නිසා ඉදිරියට කියවීමට නොහැකිව, එම ප්‍රීති වේගය සංසිඳෙන තෙක් හිඳගෙන සිට, පසුව "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය මනාව දේශනා කරන ලද්දේය" යන ධර්ම ගුණයන් කියවන්නට පටන් ගත්තේය. එහිදී ද ඔහුට පෙර පරිදිම විය. ඔහු නැවතත් ප්‍රීති වේගය සංසිඳෙන තෙක් හිඳගෙන සිට, පසුව "මනා පිළිපැදීම් ඇති" යන සංඝ ගුණයන් කියවන්නට පටන් ගත්තේය. එහිදී ද ඔහුට පෙර පරිදිම විය. ඉක්බිති අවසානයේදී ආනාපානසති කර්මස්ථානය කියවා සතරවන සහ පස්වන ධ්‍යානයන් උපදවා ගත්තේය. ඔහු ධ්‍යාන සැපයෙන්ම කාලය ගත කළේය. වෙනත් කිසිවෙකුට ඔහු දකින්නට නොලැබුණි, එක් කුඩා උපස්ථායකයෙකු පමණක් ඇතුළු වෙයි. මෙසේ අඩ මසක් පමණ කාලය ගත කළේය.

နာဂရာ ရာဇင်္ဂဏေ သန္နိပတိတွာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ အကံသု ‘‘ပဏ္ဏာကာရံ ပဋိစ္ဆိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဗလဒဿနံ ဝါ နာဋကဒဿနံ ဝါ နတ္ထိ, ဝိနိစ္ဆယဒါနံ နတ္ထိ, ရာဇာ သဟာယေန ပဟိတံ ပဏ္ဏာကာရံ ယဿိစ္ဆတိ တဿ ဒဿေတု, ရာဇာနော နာမ ဧကစ္စဿ ပဏ္ဏာကာရဝသေနပိ ဝဉ္စေတွာ ရဇ္ဇံ အတ္တနော ကာတုံ ဝါယမန္တိ. ကိံ နာမ အမှာကံ ရာဇာ ကရောတီ’’တိ? ရာဇာ ဥက္ကုဋ္ဌိသဒ္ဒံ သုတွာ – ‘‘ရဇ္ဇံ နု ခေါ ဓာရေမိ, ဥဒါဟု သတ္ထာရ’’န္တိ စိန္တေသိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ရဇ္ဇကာရိတအတ္တဘာဝေါ နာမ နေဝ ဂဏကေန, န ဂဏကမဟာမတ္တေန ဂဏေတုံ သက္ကော. သတ္ထုသာသနံ ဓာရေဿာမီ’’တိ သယနေ ဌပိတံ အသိံ ဂဟေတွာ ကေသေ ဆိန္ဒိတွာ သီဟပဉ္ဇရံ ဝိဝရိတွာ – ‘‘ဧတံ ဂဟေတွာ ရဇ္ဇံ ကာရေထာ’’တိ သဒ္ဓိံ စူဠာမဏိနာ ကေသကလာပံ ပရိသမဇ္ဈေ ပါတေသိ, မဟာဇနော တံ ဥက္ခိပိတွာ – ‘‘သဟာယကသန္တိကာ လဒ္ဓပဏ္ဏာကာရာ နာမ ရာဇာနော တုမှာဒိသာ ဟောန္တိ ဒေဝါ’’တိ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဝိရဝိ. ရညောပိ ဒွင်္ဂုလမတ္တံ ကေသမဿု အဟောသိ. ဗောဓိသတ္တဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာသဒိသမေဝ ကိရ ဇာတံ.

වැසියෝ රජ මළුවට රැස් වී, “තෑගි පඬුරු පිළිගත් දවසේ සිට සේනාව බැලීමක් හෝ නැටුම් බැලීමක් හෝ නැත, විනිශ්චය දීමක් ද නැත. බිම්බිසාර රජු එවූ තෑගි පඬුරු ගැන රජු කැමති නම් ඒවා ඔහුටම පෙන්වමු. රජවරු යනු ඇතැම් විට පඬුරු මගින් රවටා රාජ්‍යය තමා සතු කර ගැනීමට උත්සාහ කරන්නෝ ය. අපේ රජු කරන්නේ කුමක්ද?” යැයි පවසමින් මහා ඝෝෂාවක් කළහ. රජු ඒ ඝෝෂා හඬ අසා - “මම රාජ්‍යය දරම් ද? නැතහොත් ශාස්තෘන් වහන්සේ සරණ යම් ද?” යි සිතී ය. පසුව ඔහුට මෙසේ සිතුණි - “රාජ්‍ය පාලනය කළ ආත්මභාව ගණනය කරන්නෙකුට හෝ ගණකාධිකාරී අමාත්‍යවරයෙකුට හෝ ගණනය කළ නොහැකි තරම් ය. මම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනය දරන්නෙමි” යි සිතා යහනෙහි තබා තිබූ කඩුව ගෙන කෙස් කපා, සිහ පවුළ විවෘත කර - “මෙය ගෙන රාජ්‍යය පාලනය කරව්” යැයි පවසමින් චූඩාමාණික්‍යය ද සමඟ කෙස් කළඹ පිරිස මැදට දැමීය. මහා ජනයා එය ඔසවාගෙන - “දේවයන් වහන්ස, ඔබ වැනි රජවරු මිතුරන්ගෙන් තෑගි පඬුරු ලබන්නෝ දැයි” පවසමින් එකවර ම හඬා වැලපුණහ. රජුගේ කෙස් හා රැවුල අඟල් දෙකක් පමණ විය. එය බෝසතුන්ගේ පැවිදි වීම වැනිම විය.

တတော [Pg.202] စူဠုပဋ္ဌာကံ ပေသေတွာ အန္တရာပဏာ ဒွေ ကာသာယဝတ္ထာနိ မတ္တိကာပတ္တဉ္စ အာဟရာပေတွာ – ‘‘ယေ လောကေ အရဟန္တော, တေ ဥဒ္ဒိဿ မယှံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိဿ ဧကံ ကာသာဝံ နိဝါသေတွာ ဧကံ ပါရုပိတွာ ပတ္တံ ဝါမအံသကူဋေ ကတွာ ကတ္တရဒဏ္ဍံ ဂဟေတွာ – ‘‘သောဘတိ နု ခေါ မေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ နော ဝါ’’တိ မဟာတလေ ကတိပယဝါရေ အပရာပရံ စင်္ကမိတွာ – ‘‘သောဘတိ မေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ပါသာဒါ ဩတရိ. ဩတရန္တံ ပန နံ တီသု ဒွါရေသု ဌိတနာဋကာဒီနိ ဒိသွာပိ န သဉ္ဇာနိံသု. ‘‘ဧကော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ အမှာကံ ရညော ဓမ္မကထံ ကထေတုံ အာဂတော’’တိ ကိရ စိန္တယိံသု. ဥပရိပါသာဒံ ပန အာရုယှ ရညော ဌိတနိသိန္နဋ္ဌာနာနိ ဒိသွာ ရာဇာ ဂတောတိ ဉတွာ သမုဒ္ဒမဇ္ဈေ ဩသီဒမာနာယ နာဝါယ ဇနော ဝိယ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဝိရဝိံသု. ကုလပုတ္တံ ဘူမိတလံ ဩတိဏ္ဏမတ္တံ အဋ္ဌာရသသေနိယော သဗ္ဗေ နာဂရာ ဗလကာယာ စ ပရိဝါရေတွာ မဟာဝိရဝံ ဝိရဝိံသု. အမစ္စာပိ တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ဒေဝ မဇ္ဈိမဒေသရာဇာနော နာမ ဗဟုမာယာ, သာသနံ ပေသေတွာ ဗုဒ္ဓရတနံ နာမ လောကေ ဥပ္ပန္နံ ဝါ နော ဝါတိ ဉတွာ ဂမိဿထ, နိဝတ္တထ ဒေဝါ’’တိ. သဒ္ဒဟာမဟံ မယှံ သဟာယကဿ, တဿ မယာ သဒ္ဓိံ ဒွေဇ္ဈဝစနံ နာမ နတ္ထိ, တိဋ္ဌထ တုမှေတိ. တေ အနုဂစ္ဆန္တိယေဝ.

ඉන්පසු කුඩා උපස්ථායකයෙකු යවා වෙළඳසැලකින් කාසාව වස්ත්‍ර දෙකක් හා මැටි පාත්‍රයක් ගෙන්වා ගෙන - “ලොව යම් රහත් උතුමෝ වෙත් ද, ඒ උතුමන් උදෙසා මාගේ මේ පැවිදි වීම වේවා” යි පවසා, ශාස්තෘන් වහන්සේ උදෙසා එක් සිවුරක් හැඳ, අනෙක පොරවා, පාත්‍රය වම් උරහිසේ තබා ගෙන, සැරයටියක් ගෙන - “මගේ පැවිද්ද ශෝභන ද නැද්ද?” යි විමසමින් උඩුමහලේ කීප වරක් සක්මන් කර - “මගේ පැවිද්ද ශෝභන ය” යි සිතා දොර හැර මාලිගයෙන් බැස ගියේය. ඔහු බසින විට දොරටු තුනෙහි සිටි නාට්‍ය ස්ත්‍රීන් ඇතුළු පිරිස ඔහු දැකත් හඳුනා නොගත්හ. “අපේ රජුට ධර්මය දේශනා කිරීමට එක් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් වැඩම කර ඇතැයි” ඔවුන් සිතූහ. පසුව මාලිගයේ උඩුමහලට නැග රජු සිටි හා වාඩි වී සිටි තැන් දැක, රජු නික්ම ගොස් ඇති බව දැන, මුහුද මැද ගිලෙන නැවක සිටින මිනිසුන් මෙන් එකවර ම හඬා වැලපුණහ. මාලිගයෙන් බැස පොළොවට පැමිණි ඒ කුල පුත්‍රයා වටා සේනා දහඅටක් ද සියලු නගර වැසියන් හා සේනාව ද පිරිවරාගෙන මහත් සේ විලාප නැගූහ. ඇමතිවරු ද ඔහුට මෙසේ කීහ - “දේවයන් වහන්ස, මජ්ඣිම දේශයේ රජවරු බොහෝ මායා ඇති අය වෙති. පණිවිඩයක් යවා බුද්ධ රත්නය ලොව පහළ වී ඇත්දැයි දැනගෙන පසුව වඩින්න, දේවයන් වහන්ස, ආපසු හැරෙන්න.” එවිට ඔහු “මම මාගේ මිත්‍රයාගේ වචනය විශ්වාස කරමි, ඔහු හා මා අතර දෙබස් නැත, ඔබලා මෙහි නතර වන්න” යි පැවසීය. එසේ වුවත් ඔවුහු පස්සෙන් ම ගියහ.

ကုလပုတ္တော ကတ္တရဒဏ္ဍေန လေခံ ကတွာ – ‘‘ဣဒံ ရဇ္ဇံ ကဿာ’’တိ အာဟ? တုမှာကံ ဒေဝါတိ. ယော ဣမံ လေခံ အန္တရံ ကရောတိ, ရာဇာဏာယ ကာရေတဗ္ဗောတိ. မဟာဇနကဇာတကေ ဗောဓိသတ္တေန ကတလေခံ သီဝလိဒေဝီ အန္တရံ ကာတုံ အဝိသဟန္တီ ဝိဝတ္တမာနာ အဂမာသိ. တဿာ ဂတမဂ္ဂေန မဟာဇနော အဂမာသိ. တံ ပန လေခံ မဟာဇနော အန္တရံ ကာတုံ န ဝိသဟိ, လေခံ ဥဿီသကံ ကတွာ ဝိဝတ္တမာနာ ဝိရဝိံသု. ကုလပုတ္တော ‘‘အယံ မေ ဂတဋ္ဌာနေ ဒန္တကဋ္ဌံ ဝါ မုခေါဒကံ ဝါ ဒဿတီ’’တိ အန္တမသော ဧကစေဋကမ္ပိ အဂ္ဂဟေတွာ ပက္ကာမိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ ‘‘မမ သတ္ထာ စ မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမိတွာ ဧကကောဝ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဧကကောဝ အဂမာသိ. ‘‘သတ္ထု လဇ္ဇာမီ’’တိ စ – ‘‘သတ္ထာ ကိရ မေ ပဗ္ဗဇိတွာ ယာနံ နာရုဠှော’’တိ စ အန္တမသော ဧကပဋလိကမ္ပိ ဥပါဟနံ နာရုဟိ, ပဏ္ဏစ္ဆတ္တကမ္ပိ န ဓာရေသိ. မဟာဇနော ရုက္ခပါကာရဋ္ဋာလကာဒီနိ အာရုယှ ဧသ အမှာကံ ရာဇာ ဂစ္ဆတီတိ ဩလောကေသိ. ကုလပုတ္တော – ‘‘ဒူရံ ဂန္တဗ္ဗံ, န သက္ကာ ဧကေန မဂ္ဂေါ နိတ္ထရိတု’’န္တိ ဧကံ သတ္ထဝါဟံ အနုဗန္ဓိ. သုခုမာလဿ ကုလပုတ္တဿ ကဌိနတတ္တာယ [Pg.203] ပထဝိယာ ဂဆန္တဿ ပါဒတလေသု ဖောဋာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဘိဇ္ဇန္တိ, ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သတ္ထဝါဟေ ခန္ဓာဝါရံ ဗန္ဓိတွာ နိသိန္နေ ကုလပုတ္တော မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ ဧကသ္မိံ ရုက္ခမူလေ နိသီဒတိ. နိသိန္နဋ္ဌာနေ ပါဒပရိကမ္မံ ဝါ ပိဋ္ဌိပရိကမ္မံ ဝါ ကတ္တာ နာမ နတ္ထိ, ကုလပုတ္တော အာနာပါနစတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ မဂ္ဂဒရထကိလမထပရိဠာဟံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဈာနရတိယာ ဝီတိနာမေတိ.

ඒ කුල පුත්‍රයා සැරයටියෙන් ඉරක් ඇඳ - “මේ රාජ්‍යය කාගේ ද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ය” යි ඔවුහු කීහ. “යමෙක් මේ ඉර පනින්නේ ද, ඔහු රජ අණ උල්ලංඝනය කරන්නෙකි” යි කීවේය. මහාජනක ජාතකයේ දී බෝසතුන් ඇඳි ඉර පැනීමට සීවලී දේවිය අපොහොසත් වී පෙරළෙමින් හඬමින් පස්සෙන් ගියා සේ ම, මහා ජනයා ද ඒ මාර්ගයේම ගියහ. නමුත් ඒ ඉර පැනීමට මහා ජනයා නොපෙළඹුණහ. ඉර තමන්ගේ හිස පැත්තට කරගෙන බිම පෙරළෙමින් විලාප දුන්හ. ඒ කුල පුත්‍රයා “යන තැනකදී මොහු මට දැහැටි හෝ මුහුණ සෝදන පැන් හෝ දෙනු ඇතැයි” සිතා අඩුම තරමින් එක් සේවකයෙකු පවා කැඳවා නොගෙන නික්ම ගියේය. “මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කර තනිවම පැවිදි වූ සේක” යි සිතා ඔහු ද තනිවම ගියේය. “ශාස්තෘන් වහන්සේට ලැජ්ජා වෙමි” යි ද, “මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ පැවිදි වී වාහනවල නැගී නොගියහ” යි සිතා, අඩුම තරමින් තනි පතුලක් ඇති වහන් පවා පැළඳුවේ නැත, තල්පත් කුඩයක්වත් නොදැරුවේය. මහා ජනයා ගස්, තාප්ප හා කොත් ආදියට නැග “අපේ රජු මේ යන්නේ ය” යි බලා සිටියහ. කුල පුත්‍රයා “ඈතට යා යුතු ය, තනිවම මාර්ගය නිම කළ නොහැක” යි සිතා එක් වෙළඳ කණ්ඩායමක් පස්සෙන් ගියේය. ඉතා සුකුමාල වූ ඒ කුල පුත්‍රයා රළු පොළොවේ පයින් යන විට පතුල්වල බිබිලි මතුවී ඒවා පැලී ගියේය, දැඩි වේදනාවන් ඇති විය. වෙළඳ පිරිස කඳවුරු බැඳ විවේක ගන්නා විට, කුල පුත්‍රයා මගින් ඉවත් වී රුක් මුලක වාඩි විය. වාඩි වී සිටින තැන පාද පිරිමැදීමට හෝ පිට පිරිමැදීමට කිසිවෙක් නොවීය. ඒ කුල පුත්‍රයා ආනාපානසති සිව්වන දැහැනට සමවැදී, මග ගෙවීමේ ක්ලාන්තය හා විඩාව මැඩපවත්වා ධ්‍යාන සැපයෙන් කල් ගෙවීය.

ပုနဒိဝသေ ဥဋ္ဌိတေ အရုဏေ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ပုန သတ္ထဝါဟံ အနုဗန္ဓတိ. ပါတရာသကာလေ ကုလပုတ္တဿ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ပတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ဒေန္တိ. တံ ဥတ္တဏ္ဍုလမ္ပိ ဟောတိ ကိလိန္နမ္ပိ သမသက္ခရမ္ပိ အလောဏာတိလောဏမ္ပိ, ကုလပုတ္တော ပဝိသနဋ္ဌာနံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ အမတံ ဝိယ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ဧတေန နိယာမေန အဋ္ဌဟိ ဦနကာနိ ဒွေ ယောဇနသတာနိ ဂတော. ဇေတဝနဒွါရကောဋ္ဌကဿ ပန သမီပေန ဂစ္ဆန္တောပိ – ‘‘ကဟံ သတ္ထာ ဝသတီ’’တိ နာပုစ္ဆိ. ကသ္မာ? သတ္ထုဂါရဝေန စေဝ ရညော ပေသိတသာသနဝသေန စ. ရညော ဟိ – ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ သတ္ထာရံ ရာဇဂဟေ ဥပ္ပန္နံ ဝိယ ကတွာ သာသနံ ပေသိတံ, တသ္မာ နံ အပုစ္ဆိတွာဝ ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနမတ္တံ မဂ္ဂံ အတိက္ကန္တော. သော သူရိယတ္ထင်္ဂမနဝေလာယ ရာဇဂဟံ ပတွာ သတ္ထာ ကဟံ ဝသတီတိ ပုစ္ဆိ. ကုတော နု, ဘန္တေ, အာဂတောတိ? ဣတော ဥတ္တရတောတိ. သတ္ထာ တုယှံ အာဂတမဂ္ဂေ ဣတော ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနမတ္တေ သာဝတ္ထိ နာမ အတ္ထိ, တတ္ထ ဝသတီတိ. ကုလပုတ္တော စိန္တေသိ – ‘‘ဣဒါနိ အကာလော န သက္ကာ ဂန္တုံ, အဇ္ဇ ဣဓေဝ ဝသိတွာ သွေ သတ္ထု သန္တိကံ ဂမိဿာမီ’’တိ. တတော – ‘‘ဝိကာလေ သမ္ပတ္တပဗ္ဗဇိတာ ကဟံ ဝသန္တီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ဣမာယ ကုမ္ဘကာရသာလာယ, ဘန္တေတိ. အထ သော တံ ကုမ္ဘကာရံ ယာစိတွာ တတ္ထ ဝါသတ္ထာယ ပဝိသိတွာ နိသီဒိ.

පසුදින අලුයම අවදි වී ශරීර කෘත්‍යයන් අවසන් කර නැවත වෙළඳ පිරිස පස්සෙන් ගියේය. උදෑසන ආහාර වේලෙහි මිනිස්සු කුල පුත්‍රයාගේ පාත්‍රය ගෙන කැඳ හා බත් එහි දමා පූජා කළහ. ඒවා ඇතැම් විට නොපිසූ ඒවා, ඇතැම් විට බෙරි වූ ඒවා, ඇතැම් විට ගල් කැට සහිත ඒවා හෝ ලුණු වැඩි හෝ අඩු ඒවා විය. කුල පුත්‍රයා ආහාරය ශරීරයට ඇතුල් වන ආකාරය මෙනෙහි කරමින් එය අමෘතයක් මෙන් වැළඳුවේය. මේ ආකාරයෙන් යොදුන් දෙසියයකට අටක් අඩු දුරක් ඔහු ගමන් කළේය. ජේතවනාරාම ද්වාර කොෂ්ඨකය අසලින් යන විට පවා “ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේද වසන්නේ?” යි ඔහු නොඇසීය. ඒ මන්ද? ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසාත්, රජු එවා තිබූ පණිවිඩය නිසාත් ය. රජු එවූ පණිවිඩයේ “තථාගතයන් වහන්සේ ලොව පහළ වී ඇත්තේ මෙහිය” යි පවසා ශාස්තෘන් වහන්සේ රජගහ නුවර පහළ වූ බවක් ඇඟවූ බැවින්, ඔහු කිසිවෙකුගෙන් නොවිමසා ම යොදුන් හතළිස් පහක පමණ මගක් ඉක්මවා ගියේය. ඔහු සූර්යයා බැස යන වේලාවට රජගහ නුවරට පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේද වසන්නේ දැයි ඇසීය. “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කොහේ සිට වැඩම කළේ ද?” යි ඇසූ විට, “මෙතැන් සිට උතුරු දෙසින් ආවෙමි” යි පැවසීය. “ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔබ වහන්සේ පැමිණි මගෙහි මෙතැන් සිට යොදුන් හතළිස් පහක් පමණ දුරින් වූ සැවැත් නුවර වැඩ වසන සේක” යි කීහ. එවිට ඒ කුල පුත්‍රයා “දැන් නොකල් වේලාවකි, ආපසු යා නොහැක, අද මෙහිම නැවතී හෙට ශාස්තෘන් වහන්සේ හමුවට යන්නෙමි” යි සිතුවේය. පසුව “නොකල්හි පැමිණි පැවිද්දන් ලැගුම් ගන්නේ කොහේද?” යි ඇසීය. “ස්වාමීනි, මේ කුඹල් ශාලාවෙහි ය” යි ඔවුහු කීහ. එවිට ඔහු ඒ කුඹල්කරුගෙන් අවසර ගෙන එහි ලැගුම් ගැනීම පිණිස ඇතුළු වී වාඩි විය.

ဘဂဝါပိ တံဒိဝသံ ပစ္စူသကာလေ လောကံ ဝေါလောကေန္တော ပုက္ကုသာတိံ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ကုလပုတ္တော သဟာယေန ပေသိတံ သာသနမတ္တကံ ဝါစေတွာ အတိရေကတိယောဇနသတိကံ မဟာရဇ္ဇံ ပဟာယ မံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတွာ အဋ္ဌဟိ ဦနကာနိ ဒွေ ယောဇနသတာနိ အတိက္ကမ္မ ရာဇဂဟံ ပါပုဏိဿတိ, မယိ အဂစ္ဆန္တေ ပန တီဏိ သာမညဖလာနိ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဧကရတ္တိဝါသေန အနာထကာလကိရိယံ ကရိဿတိ, မယိ ပန ဂတေ [Pg.204] တီဏိ သာမညဖလာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိဿတိ. ဇနသင်္ဂဟတ္ထာယေဝ ပန မယာ သတသဟဿကပ္ပာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ပါရမိယော ပူရိတာ, ကရိဿာမိ တဿ သင်္ဂဟ’’န္တိ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော သာဝတ္ထိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပ္ပဋိက္ကန္တော ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ မုဟုတ္တံ အတ္တဒရထကိလမထံ ပဋိပဿမ္ဘေတွာ – ‘‘ကုလပုတ္တော မယိ ဂါရဝေန ဒုက္ကရံ အကာသိ, အတိရေကယောဇနသတံ ရဇ္ဇံ ပဟာယ အန္တမသော မုခဓောဝနဒါယကမ္ပိ စေဋကံ အဂ္ဂဟေတွာ ဧကကောဝ နိက္ခန္တော’’တိ သာရိပုတ္တမဟာမောဂ္ဂလ္လာနာဒီသု ကဉ္စိ အနာမန္တေတွာ သယမေဝ အတ္တနော ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဧကကောဝ နိက္ခန္တော. ဂစ္ဆန္တော စ နေဝ အာကာသေ ဥပ္ပတိ, န ပထဝိံ သံခိပိ, – ‘‘ကုလပုတ္တော မမ လဇ္ဇမာနော ဟတ္ထိအဿရထသုဝဏ္ဏသိဝိကာဒီသု ဧကယာနေပိ အနိသီဒိတွာ အန္တမသော ဧကပဋလိကံ ဥပါဟနမ္ပိ အနာရုယှ ပဏ္ဏစ္ဆတ္တကမ္ပိ အဂ္ဂဟေတွာ နိက္ခန္တော, မယာပိ ပဒသာဝ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ပန စိန္တေတွာ ပဒသာဝ အဂမာသိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එදින අලුයම ලොව දෙස බලන සේක්, පුක්කුසාති රජු දැක මෙසේ සිතූ සේක: "මේ කුලපුත්‍රයා තම මිත්‍රයා විසින් එවූ පණිවිඩය පමණක් කියවා, යොජනා තුන්සියයකට වඩා වැඩි මහා රාජ්‍යයක් අත්හැර මා උදෙසා පැවිදි වී, යොජනා එකසිය අනූ දෙකක (දෙසියයකට අටක් අඩු) මඟ ගෙවා රජගහ නුවරට පැමිණෙනු ඇත. මා එහි නොගියහොත්, ඔහු ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල තුනක් අවබෝධ කර නොගෙනම එක් රැයක් එහි වැස අසරණ ලෙස කළුරිය කරනු ඇත. මා ගියහොත් ඔහු ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල තුනක් අවබෝධ කරගනු ඇත. සැබවින්ම මා විසින් සුවහස් කල්පයකට අධික සතර අසංඛ්‍යයක් පාරමී ධර්මයන් පුරන ලද්දේ ජනයාට සංග්‍රහ කිරීම පිණිසම වේ; එබැවින් මම ඔහුට සංග්‍රහ කරන්නෙමි"යි සිතා, අලුයම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සාවත්ථි නුවර පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, පස්වරු කාලයෙහි පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී ගන්ධකුටියට ඇතුළු වී මොහොතක් ශරීරයේ විඩාව සංසිඳුවා ගත් සේක. අනතුරුව, "මේ කුලපුත්‍රයා මා කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා දුෂ්කර ක්‍රියාවක් කළේය. යොජනා තුන්සියයකට වැඩි රාජ්‍යයක් අත්හැර, අවසානයේ මුහුණ සේදීමට පැන් දෙන මෙහෙකරුවකුවත් පවා කැටුව නොවිත් හුදෙකලාවම නික්මුණේය"යි සිතා සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලානාදී කිසිදු භික්ෂුවකට නොදන්වා, තමන් වහන්සේම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන හුදෙකලාවම නික්මුණු සේක. වඩිනා කල්හි අහසින් වැඩිම කළේ ද නැත, පොළොව හැකිළුවේ ද නැත. "මා කෙරෙහි ලජ්ජා වන මේ කුලපුත්‍රයා ඇත්, අස්, රිය, රන් සිවිකාදී කිසිදු වාහනයක නොනැඟ, අවම වශයෙන් තනි පතුලක් ඇති පාවහන් යුගලක්වත් නොපළඳා, තල් අත්තක්වත් අතින් නොගෙන නික්මුණේය; එබැවින් මා විසින් ද පයින්ම වැඩම කිරීම සුදුසුය"යි නැවත සිතා පයින්ම වැඩම කළ සේක.

သော အသီတိ အနုဗျဉ္ဇနာနိ ဗျာမပ္ပဘာ ဗာတ္တိံသ မဟာပုရိသလက္ခဏာနီတိ ဣမံ ဗုဒ္ဓသိရိံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဝလာဟကပဋိစ္ဆန္နော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ အညတရဘိက္ခုဝေသေန ဂစ္ဆန္တော ဧကပစ္ဆာဘတ္တေနေဝ ပဉ္စစတ္တာလီသ ယောဇနာနိ အတိက္ကမ္မ သူရိယတ္ထင်္ဂမလီဝေလာယ ကုလပုတ္တေ ပဝိဋ္ဌမတ္တေယေဝ တံ ကုမ္ဘကာရသာလံ ပါပုဏိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန, ပုက္ကုသာတိ, နာမ ကုလပုတ္တော ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ သဒ္ဓါယ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော, သော တသ္မိံ ကုမ္ဘကာရာဝေသနေ ပဌမံ ဝါသူပဂတော ဟောတီ’’တိ.

උන්වහන්සේ අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් ද, බ්‍යමප්‍රභාවෙන් හා තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් ද යුත් මේ බුද්ධ ශ්‍රීය වලාකුළකින් වැසුණු පුන් සඳක් මෙන් සඟවාගෙන, එක්තරා සාමාන්‍ය භික්ෂුවකගේ වේශයෙන් වඩිමින්, දවල් දානයෙන් පසු එකම ගමනින් යොජනා හතළිස් පහක් ගෙවා හිරු බැස යන වේලාවෙහි කුලපුත්‍රයා ඇතුළු වූවා පමණක් වූ ඒ කුඹල් ශාලාවට පැමිණි සේක. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී: "පින්වත් පුක්කුසාති, ඒ සමයෙහි එක්තරා කුලපුත්‍රයෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා ශ්‍රද්ධාවෙන් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූයේ වෙයි. ඔහු ඒ කුඹල් ශාලාවෙහි පළමුව වාසයට පැමිණ සිටියේය."

ဧဝံ ဂန္တွာပိ ပန ဘဂဝါ – ‘‘အဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ပသယှ ကုမ္ဘကာရသာလံ အပဝိသိတွာ ဒွါရေ ဌိတောဝ ကုလပုတ္တံ ဩကာသံ ကာရေန္တော သစေ တေ ဘိက္ခူတိအာဒိမာဟ. ဥရုန္ဒန္တိ ဝိဝိတ္တံ အသမ္ဗာဓံ. ဝိဟရတာယသ္မာ ယထာသုခန္တိ ယေန ယေန ဣရိယာပထေန ဖာသု ဟောတိ, တေန တေန ယထာသုခံ အာယသ္မာ ဝိဟရတူတိ ဩကာသံ အကာသိ. အတိရေကတိယောဇနသတဉှိ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတော ကုလပုတ္တော ပရဿ ဆဍ္ဍိတပတိတံ [Pg.205] ကုမ္ဘကာရသာလံ ကိံ အညဿ သဗြဟ္မစာရိနော မစ္ဆရာယိဿတိ. ဧကစ္စေ ပန မောဃပုရိသာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ အာဝါသမစ္ဆရိယာဒီဟိ အဘိဘူတာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ မယှံ ကုဋိ မယှံ ပရိဝေဏန္တိ အညေသံ အဝါသာယ ပရက္ကမန္တိ. နိသီဒီတိ အစ္စန္တသုခုမာလော လောကနာထော ဒေဝဝိမာနသဒိသံ ဂန္ဓကုဋိံ ပဟာယ တတ္ထ တတ္ထ ဝိပ္ပကိဏ္ဏဆာရိကာယ ဘိန္နဘာဇနတိဏပလာသကုက္ကုဋသူကရဝစ္စာဒိသံကိလိဋ္ဌာယ သင်္ကာရဋ္ဌာနသဒိသာယ ကုမ္ဘကာရသာလာယ တိဏသန္ထာရံ သန္ထရိတွာ ပံသုကူလစီဝရံ ပညပေတွာ ဒေဝဝိမာနသဒိသံ ဒိဗ္ဗဂန္ဓသုဂန္ဓံ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ နိသီဒန္တော ဝိယ နိသီဒိ.

එසේ වැඩම කළ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මම සම්මා සම්බුදු වෙමි"යි බලහත්කාරයෙන් කුඹල් ශාලාවට ඇතුළු නොවී, දොරටුවෙහි සිටම කුලපුත්‍රයාගෙන් අවසර ගනිමින්, "මහණ, ඉදින් ඔබට බාධාවක් නොවන්නේ නම්..." ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. "උරුද්ධං" යනු විවේකී වූ, අසම්බාධ වූ ස්ථානයකි. "වැඩිහිටි පින්වතා කැමති පරිදි වසත්වා" යනු යම් යම් ඉරියව්වකින් පහසුවක් වේද, ඒ ඒ ඉරියව්වෙන් රිසි පරිදි වසන්නැයි අවසර දීමයි. යොජනා තුන්සියයකට වැඩි රාජ්‍යයක් අත්හැර පැවිදි වූ කුලපුත්‍රයා අන් අයකු විසින් ඉවත දැමූ මේ කුඹල් ශාලාව කෙරෙහි වෙනත් සබ්‍රහ්මචාරියෙකුට කුමට මසුරු වන්නේද? ඇතැම් නිෂ්ඵල පුරුෂයෝ (මෝඝ පුරුෂයෝ) ශාසනයෙහි පැවිදි වී ආවාස මසුරුකම ආදියෙන් මඩනා ලද්දෝව, තමන් වසන තැන "මගේ කුටියයි, මගේ පිරිවෙනයි" කියා අන් අයට වසන්නට ඉඩ නොදෙති. "වැඩ සිටියේය" යනු අතිශයින් සුකුමාර වූ ලෝකනාථයන් වහන්සේ දිව්‍ය විමානයක් බඳු ගන්ධකුටිය අත්හැර, තැන තැන විසිරුණු අළු සහිත වූ, බිඳුණු බඳුන්, තණ, පිදුරු, කුකුළු වත්, ඌරු වත් ආදියෙන් කිලිටි වූ, කුණු කසළ දමන තැනක් බඳු ඒ කුඹල් ශාලාවෙහි තණ ඇතිරියක් පනවා පාංශුකූල සිවුර අතුරා, දිව්‍ය විමානයක් බඳු වූ දිව්‍ය ගන්ධයෙන් සුගන්ධවත් ගන්ධකුටියකට ඇතුළු වී වැඩ සිටින්නාක් මෙන් වැඩ සිටි සේක.

ဣတိ ဘဂဝါပိ အသမ္ဘိန္နမဟာသမ္မတဝံသေ ဥပ္ပန္နော, ကုလပုတ္တောပိ ခတ္တိယဂဗ္ဘေ ဝဍ္ဎိတော. ဘဂဝါပိ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော, ကုလပုတ္တောပိ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော. ဘဂဝါပိ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတော, ကုလပုတ္တောပိ. ဘဂဝါပိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော, ကုလပုတ္တောပိ. ဘဂဝါပိ သမာပတ္တိလာဘီ, ကုလပုတ္တောပိ. ဣတိ ဒွေပိ ခတ္တိယာ ဒွေပိ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နာ ဒွေပိ ရာဇပဗ္ဗဇိတာ ဒွေပိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ဒွေပိ သမာပတ္တိလာဘိနော ကုမ္ဘကာရသာလံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နာတိ တေဟိ ကုမ္ဘကာရသာလာ အတိဝိယ သောဘတိ, ဒွီဟိ သီဟာဒီဟိ ပဝိဋ္ဌဂုဟာဒီဟိ အာဟရိတွာ ဒီပေတဗ္ဗံ. တေသု ပန ဒွီသု ဘဂဝါ – ‘‘သုခုမာလော အဟံ ပရမသုခုမာလော ဧကပစ္ဆာဘတ္တေန ပဉ္စစတ္တာလီသ ယောဇနာနိ အာဂတော, မုဟုတ္တံ တာဝ သီဟသေယျံ ကပ္ပေတွာ မဂ္ဂဒရထံ ပဋိပဿမ္ဘေမီ’’တိ စိတ္တမ္ပိ အနုပ္ပာဒေတွာ နိသီဒန္တောဝ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိ. ကုလပုတ္တောပိ – ‘‘ဒွါနဝုတိယောဇနသတံ အာဂတောမှိ, မုဟုတ္တံ တာဝ နိပဇ္ဇိတွာ မဂ္ဂဒရထံ ဝိနောဒေမီ’’တိ စိတ္တံ အနုပ္ပာဒေတွာ နိသီဒမာနောဝ အာနာပါနစတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိ. ဣဒံ သန္ဓာယ အထ ခေါ ဘဂဝါ ဗဟုဒေဝ ရတ္တိန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අසම්භින්න මහාසම්මත වංශයෙහි උපන් සේක, කුලපුත්‍රයා ද ක්ෂත්‍රිය ගර්භයකම වැඩුණේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අභිනීහාර සම්පන්න වූ සේක, කුලපුත්‍රයා ද අභිනීහාර සම්පන්න විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද රාජ්‍යය අත්හැර පැවිදි වූ සේක, කුලපුත්‍රයා ද එසේමය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ස්වර්ණ වර්ණ වූ සේක, කුලපුත්‍රයා ද එසේමය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද සමාපත්ති ලාභී වූ සේක, කුලපුත්‍රයා ද එසේමය. මෙසේ ක්ෂත්‍රිය වූ, අභිනීහාර සම්පන්න වූ, රාජ්‍යය අත්හැර පැවිදි වූ, ස්වර්ණ වර්ණ වූ, සමාපත්ති ලාභී වූ ඒ දෙදෙනාම කුඹල් ශාලාවට ඇතුළු වී වැඩ සිටි හෙයින් ඒ කුඹල් ශාලාව අතිශයින්ම ශෝභමාන විය. මෙය ලෙනකට ඇතුළු වූ සිංහ රාජයන් දෙදෙනෙකුට උපමා කොට දැක්විය යුතුය. ඒ දෙදෙනා අතුරින් සුකුමාර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මම අතිශයින්ම සුකුමාර වෙමි, එකම ගමනින් යොජනා හතළිස් පහක් පැමිණියෙමි, මොහොතක් සීහසෙය්‍යාව කොට ගමන් විඩාව නිවාගන්නෙමි"යි යන සිතක්වත් නූපදවා, හිඳගෙනම ඵල සමාපත්තියට සමවැදුණු සේක. කුලපුත්‍රයා ද "මම යොජනා එකසිය අනූ දෙකක් පැමිණියෙමි, මොහොතක් සැතපී ගමන් විඩාව නිවාගන්නෙමි"යි සිතක් නූපදවා හිඳගෙනම ආනාපාන චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැදුණේය. මෙය අරභයා "එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාත්‍රියෙහි වැඩි වේලාවක්..." යනාදිය වදාරන ලදී.

နနု စ ဘဂဝါ ကုလပုတ္တဿ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမီတိ အာဂတော, ကသ္မာ န ဒေသေသီတိ? ကုလပုတ္တဿ မဂ္ဂဒရထော အပ္ပဋိပဿဒ္ဓေါ, န သက္ခိဿတိ ဓမ္မဒေသနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ, သော တာဝဿ ပဋိပဿမ္ဘတူတိ န ဒေသေသိ. အပရေ – ‘‘ရာဇဂဟံ နာမ အာကိဏ္ဏမနုဿံ အဝိဝိတ္တံ ဒသဟိ သဒ္ဒေဟိ, သော သဒ္ဒေါ ဒိယဍ္ဎယာမမတ္တေန သန္နိသီဒတိ, တံ အာဂမေန္တော န ဒေသေသီ’’တိ ဝဒန္တိ. တံ အကာရဏံ, ဗြဟ္မလောကပ္ပမာဏမ္ပိ ဟိ သဒ္ဒံ ဘဂဝါ အတ္တနော အာနုဘာဝေန [Pg.206] ဝူပသမေတုံ သက္ကောတိ, မဂ္ဂဒရထဝူပသမံ အာဂမေန္တောယေဝ ပန န ဒေသေသိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළේ කුලපුත්‍රයාට ධර්මය දේශනා කිරීමට නම්, වහාම එය නොකළේ මන්ද? කුලපුත්‍රයාගේ ගමන් විඩාව තවම නොසන්සිඳුණු බැවින් ඔහුට ධර්ම දේශනාව පිළිගැනීමට නොහැකි වනු ඇතැයි සිතා, එය සන්සිඳෙන තෙක් දේශනා නොකළ සේක. ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ, රජගහ නුවර යනු මිනිසුන්ගෙන් ගැවසී ගත්, දස වැදෑරුම් ශබ්දයෙන් නොවිවේකී තැනක් බවත්, ඒ ශබ්දය රාත්‍රී යාම එකහමාරක් පමණ ගතවන තෙක් නොසන්සිඳෙන බැවින්, එය සන්සිඳෙන තෙක් බලා සිටි බවත්ය. එය නිවැරදි හේතුවක් නොවේ; මන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තම ආනුභාවයෙන් බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා පැතිරෙන ශබ්ද පවා සංසිඳුවීමට හැකි බැවිනි. සැබවින්ම උන්වහන්සේ ධර්මය දේශනා නොකළේ කුලපුත්‍රයාගේ ගමන් විඩාව සංසිඳෙන තෙක් බලා සිටි හෙයිනි.

တတ္ထ ဗဟုဒေဝ ရတ္တိန္တိ ဒိယဍ္ဎယာမမတ္တံ. ဧတဒဟောသီတိ ဘဂဝါ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ သုဝဏ္ဏဝိမာနေ မဏိသီဟပဉ္ဇရံ ဝိဝရန္တော ဝိယ ပဉ္စပသာဒပ္ပဋိမဏ္ဍိတာနိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဩလောကေသိ, အထဿ ဟတ္ထကုက္ကုစ္စပါဒကုက္ကုစ္စသီသကမ္ပနဝိရဟိတံ သုနိခါတဣန္ဒခီလံ ဝိယ နိစ္စလံ အဝိဗ္ဘန္တံ သုဝဏ္ဏပဋိမံ ဝိယ နိသိန္နံ ကုလပုတ္တံ ဒိသွာ ဧတံ – ‘‘ပါသာဒိကံ ခေါ’’တိအာဒိ အဟောသိ. တတ္ထ ပါသာဒိကန္တိ ပသာဒါဝဟံ. ဘာဝနပုံသကံ ပနေတံ, ပါသာဒိကေန ဣရိယာပထေန ဣရိယတိ. ယထာ ဣရိယတော ဣရိယာပထော ပါသာဒိကော ဟောတိ, ဧဝံ ဣရိယတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. စတူသု ဟိ ဣရိယာပထေသု တယော ဣရိယာပထာ န သောဘန္တိ. ဂစ္ဆန္တဿ ဟိ ဘိက္ခုနော ဟတ္ထာ စလန္တိ, ပါဒါ စလန္တိ, သီသံ စလတိ, ဌိတဿ ကာယော ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, နိပန္နဿာပိ ဣရိယာပထော အမနာပေါ ဟောတိ, ပစ္ဆာဘတ္တေ ပန ဒိဝါဋ္ဌာနံ သမ္မဇ္ဇိတွာ စမ္မခဏ္ဍံ ပညပေတွာ သုဓောတဟတ္ထပါဒဿ စတုသန္ဓိကပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိပန္နဿေဝ ဣရိယာပထော သောဘတိ. အယဉ္စ ကုလပုတ္တော ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ အာနာပါနစတုတ္ထဇ္ဈာနံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိ. ဣတိဿ ဣရိယာပထေနေဝ ပသန္နော ဘဂဝါ – ‘‘ပါသာဒိကံ ခေါ’’တိ ပရိဝိတက္ကေသိ.

එහි 'බහුදේව රත්තිං' යනු යාමකුත් අඩකුත් (පැය හයකට ආසන්න කාලයක්) පමණ වූ කාලයයි. 'ඒතදහොසි' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිට, ස්වර්ණ විමානයක මැණික් එබ්බවූ සිංහ පංජරයක් (කවුළුවක්) විවෘත කරන්නාක් මෙන්, පංචප්‍රසාදයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ නෙත් විවර කර බැලූ සේක. එකල්හි අත් පා සෙලවීමක් හෝ හිස සෙලවීමක් නොමැතිව, මනාකොට පොළොවෙහි පිහිටුවන ලද ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් නිශ්චලව, රන් පිළිමයක් මෙන් වැඩසිටින කුලපුත්‍රයා දැක, 'මොහු ඉතා ප්‍රසාදජනක ය' යනාදී වශයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිතෙහි අදහසක් ඇති විය. එහි 'පාසාදිකං' යනු ප්‍රසාදය එළවන්නා වූ යන්නයි. මෙය භාවනපුංසක පදයකි. ප්‍රසාදජනක ඉරියව්වෙන් යුක්තව වසන බව මෙයින් කියැවේ. වාසය කරන තැනැත්තාගේ ඉරියව්ව යම් සේ ප්‍රසාදජනක වේද, එසේ වසයි යන අර්ථය මෙහි වෙයි. මක්නිසාද යත්, සතර ඉරියව් අතුරින් ඉතිරි ඉරියව් තුන (ගමන, සිටීම, සැතපීම) එතරම් ශෝභමාන නොවන බැවිනි. ගමන් කරන භික්ෂුවකගේ දෑත්, දෙපා හා හිස සෙලවෙයි. සිටගෙන සිටින භික්ෂුවගේ කය තද බවට පත්වෙයි. සැතපී සිටින භික්ෂුවගේ ඉරියව්ව ද බලන්නාට එතරම් ප්‍රියමනාප නොවේ. එහෙත් දවල් කාලයේ වාසය කරන ස්ථානය අමදා, සම් කඩක් එළා, දෑත් දෙපා මනාකොට සෝදා, සතර සන්ධි එකතු වන සේ පර්යංකයෙන් (එරමිණිය ගොතා) හිඳිනා තැනැත්තාගේ ඉරියව්වම ශෝභමාන වෙයි. මේ කුලපුත්‍රයා ද පර්යංකයෙන් හිඳ ආනාපානසති සතරවන ධ්‍යානයට සමවැදී සිටියේය. මෙසේ ඔහුගේ ඉරියව්වෙන්ම පැහැදුණු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මොහු ඉතා ප්‍රසාදජනක ය' යැයි සිතූ සේක.

ယံနူနာဟံ ပုစ္ဆေယျန္တိ ကသ္မာ ပုစ္ဆတိ? ကိံ ဘဂဝါ အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတဘာဝံ န ဇာနာတီတိ? နော န ဇာနာတိ, အပုစ္ဆိတေ ပန ကထာ န ပတိဋ္ဌာတိ, အပတိဋ္ဌိတာယ ကထာယ ကထာ န သဉ္ဇာယတီတိ ကထာပတိဋ္ဌာပနတ္ထံ ပုစ္ဆိ.

'මම මොහුගෙන් විමසන්නෙම් නම් මැනවි' යැයි කුමක් නිසා විමසන්නේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ උදෙසාම මොහු පැවිදි වූ බව නොදන්නා සේක්ද? නොදන්නවා නොවේ, දන්නා සේක. එහෙත් ප්‍රශ්නයක් නොඅසා කතාවක් ස්ථාවර නොවන බැවින්ද, ස්ථාවර නොවූ කතාවක් තුළින් දහම් කරුණක් හට නොගන්නා බැවින්ද, කතාව ආරම්භ කිරීම පිණිස විමසූ සේක.

ဒိသွာ စ ပန ဇာနေယျာသီတိ တထာဂတံ ဗုဒ္ဓသိရိယာ ဝိရောစန္တံ အယံ ဗုဒ္ဓေါတိ သဗ္ဗေ ဇာနန္တိ. အနစ္ဆရိယမေတံ ဇာနနံ, ဗုဒ္ဓသိရိံ ပန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အညတရပိဏ္ဍပါတိကဝေသေန စရန္တော ဒုဇ္ဇာနော ဟောတိ. ဣစ္စာယသ္မာ, ပုက္ကုသာတိ, ‘‘န ဇာနေယျ’’န္တိ သဘာဝမေဝ ကထေတိ. တထာ ဟိ နံ ဧကကုမ္ဘကာရသာလာယ နိသိန္နမ္ပိ န ဇာနာတိ.

'දැක හෝ දැනගත යුතුයි' යන්නෙහි අර්ථය නම්, බුද්ධ ශ්‍රීයෙන් බැබළෙන තථාගතයන් වහන්සේව දුටු විට 'මේ බුදුන් වහන්සේය' යන්න කවුරුත් දනිති. එසේ දැනගැනීම පුදුමයක් නොවේ. එහෙත් බුද්ධ ශ්‍රී විභූතිය සඟවාගෙන සාමාන්‍ය පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවකගේ වේශයෙන් වඩින විට හඳුනාගැනීම අපහසුය. එබැවින් ආයුෂ්මත් පුක්කුසාති තෙරුන් 'මම හඳුනා නොගනිමි' යැයි තමන්ගේ සැබෑ තත්ත්වයම පැවසීය. ඒ නිසාම එක්තරා කුඹල් ශාලාවක වැඩසිටි තථාගතයන් වහන්සේව ඔහු හඳුනා නොගත්තේය.

ဧတဒဟောသီတိ မဂ္ဂဒရထဿ ဝူပသမဘာဝံ ဉတွာ အဟောသိ. ဧဝမာဝုသောတိ ကုလပုတ္တော သဟာယေန ပေသိတံ သာသနမတ္တံ ဝါစေတွာ ရဇ္ဇံ [Pg.207] ပဟာယ ပဗ္ဗဇမာနော – ‘‘ဒသဗလဿ မဓုရဓမ္မဒေသနံ သောတုံ လဘိဿာမီ’’တိ. ပဗ္ဗဇိတော, ပဗ္ဗဇိတွာ ဧတ္တကံ အဒ္ဓါနံ အာဂစ္ဆန္တော – ‘‘ဓမ္မံ တေ ဘိက္ခု ဒေသေဿာမီ’’တိ ပဒမတ္တဿ ဝတ္တာရံ နာလတ္ထ, သော ‘‘ဓမ္မံ တေ ဘိက္ခု ဒေသေဿာမီ’’တိ ဝုတ္တံ ကိံ သက္ကစ္စံ န သုဏိဿတိ. ပိပါသိတသောဏ္ဍော ဝိယ ဟိ ပိပါသိတဟတ္ထီ ဝိယ စာယံ, တသ္မာ သက္ကစ္စံ သဝနံ ပဋိဇာနန္တော ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ အာဟ.

'ඒතදහොසි' යනු ඔහුගේ මාර්ග ක්ලමථය (ගමන් විඩාව) සංසිඳුණු බව දැන ඇති වූ අදහසයි. 'එසේය ඇවැත්නි' යනු බිම්බිසාර රජු එවූ පණිවිඩය කියවා, රජ සැප අතහැර 'මම දසබලයන් වහන්සේගේ මිහිරි දහම් අසන්නට ලබන්නෙමි' යන අදහසින් පැවිදිව, යොදුන් එකසිය අනූ දෙකක දීර්ඝ මාර්ගයක් ගෙවා පැමිණි කුලපුත්‍රයා, 'මහණ, මම ඔබට දහම් දෙසමි' යන වචන මාත්‍රය පැවසූ විට එය ගෞරවයෙන් ශ්‍රවණය නොකරන්නේ කෙසේද? ඔහු පිපාසිත බීමත් පුද්ගලයෙකු හෝ පිපාසිත ඇතෙකු මෙනි. එබැවින් ගෞරවයෙන් ඇසීමට එකඟ වෙමින් 'එසේය ඇවැත්නි' යැයි පැවසීය.

၃၄၃. ဆဓာတုရော အယန္တိ ဘဂဝါ ကုလပုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ အကထေတွာ အာဒိတောဝ အရဟတ္တဿ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ အစ္စန္တသုညတံ ဝိပဿနာလက္ခဏမေဝ အာစိက္ခိတုံ အာရဒ္ဓေါ. ယဿ ဟိ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ အပရိသုဒ္ဓါ ဟောတိ, တဿ ပဌမမေဝ သီလသံဝရံ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတံ ဘောဇနေ မတ္တညုတံ ဇာဂရိယာနုယောဂံ သတ္တ သဒ္ဓမ္မေ စတ္တာရိ ဈာနာနီတိ ဣမံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ အာစိက္ခတိ. ယဿ ပနေသာ ပရိသုဒ္ဓါ, တဿ တံ အကထေတွာ အရဟတ္တဿ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ ဝိပဿနမေဝ အာစိက္ခတိ. ကုလပုတ္တဿ စ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ပရိသုဒ္ဓါ. တထာ ဟိ အနေန သာသနံ ဝါစေတွာ ပါသာဒဝရဂတေနေဝ အာနာပါနစတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တိတံ, ယဒဿ ဒွါနဝုတိယောဇနသဘံ အာဂစ္ဆန္တဿ ယာနကိစ္စံ သာဓေသိ, သာမဏေရသီလမ္ပိဿ ပရိပုဏ္ဏံ. တသ္မာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ အကထေတွာ အရဟတ္တဿ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ အစ္စန္တသုညတံ ဝိပဿနာလက္ခဏမေဝဿ အာစိက္ခိတုံ အာရဒ္ဓေါ.

343. 'ෂට් ධාතුන්ගෙන් යුක්ත වූ මේ පුරුෂයා' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම කුලපුත්‍රයාට පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දේශනා නොකර, ආරම්භයේදීම අරහත් ඵලයට පදනම වූ අතිශය ශූන්‍ය විදර්ශනා ලක්ෂණයන්ම දේශනා කිරීමට ආරම්භ කළ සේක. යමෙකුගේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව අපිරිසිදුද, ඔහුට පළමුව සීල සංවරය, ඉන්ද්‍රිය සංවරය, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව, නිදි වැරීම, සප්ත සද්ධර්මය හා සතර ධ්‍යානයන් යන පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දේශනා කරති. එහෙත් යමෙකුගේ එම ප්‍රතිපදාව පිරිසිදුද, ඔහුට එය දේශනා නොකර අරහත් ඵලයට පදනම වන විදර්ශනාවම දේශනා කරති. පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයාගේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව පිරිසිදුය. මක්නිසාද යත්, ඔහු පණිවිඩය කියවා රජ මාලිගයේ සිටියදීම ආනාපානසති සතරවන ධ්‍යානය උපදවාගෙන තිබුණි. යොදුන් එකසිය අනූ දෙකක් දුර ගෙවා එන ඔහුට එම ධ්‍යානය යානයක කාර්යය ඉටු කළේය. ඔහුගේ සාමණේර සීලයද පරිපූර්ණය. එබැවින් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව නොකියා අරහත් ඵලයට ආසන්න හේතුව වූ අතිශය ශූන්‍ය වූ විදර්ශනා ලක්ෂණම දේශනා කිරීමට මෙය ආරම්භ කරන ලදී.

တတ္ထ ဆဓာတုရောတိ ဓာတုယော ဝိဇ္ဇမာနာ, ပုရိသော အဝိဇ္ဇမာနော. ဘဂဝါ ဟိ ကတ္ထစိ ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေတိ, ကတ္ထစိ အဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနံ, ကတ္ထစိ ဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနံ, ကတ္ထစိ အဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနန္တိ သဗ္ဗာသဝေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. ဣဓ ပန ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. သစေ ဟိ ဘဂဝါ ပုရိသောတိ ပဏ္ဏတ္တိံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဓာတုယော ဣစ္စေဝ ဝတွာ စိတ္တံ ဥပဋ္ဌာပေယျ, ကုလပုတ္တော သန္ဒေဟံ ကရေယျ, သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇေယျ, ဒေသနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ န သက္ကုဏေယျ. တသ္မာ တထာဂတော အနုပုဗ္ဗေန ပုရိသောတိ ပဏ္ဏတ္တိံ ပဟာယ ‘‘သတ္တောတိ ဝါ ပုရိသောတိ ဝါ ပုဂ္ဂလောတိ ဝါ ပဏ္ဏတ္တိမတ္တမေဝ, ပရမတ္ထတော သတ္တော နာမ နတ္ထိ, ဓာတုမတ္တေယေဝ စိတ္တံ ဌပါပေတွာ တီဏိ ဖလာနိ ပဋိဝိဇ္ဈာပေဿာမီ’’တိ [Pg.208] အနင်္ဂဏသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၅၇ အာဒယော) ဝုတ္တဘာသန္တရကုသလော တာယ တာယ ဘာသာယ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှာပေန္တော အာစရိယော ဝိယ ဧဝမာဟ.

එහි 'ෂට් ධාතුන්ගෙන් යුක්තය' යනු ධාතු පරමාර්ථ වශයෙන් පවතී, නමුත් 'පුද්ගලයා' පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතැම් තැනක පවතින දෙයින් නොපවතින දෙයද, නොපවතින දෙයින් පවතින දෙයද දක්වන සේක. මෙය සබ්බාසව සූත්‍රයෙහි කී පරිදි විස්තර කළ යුතුය. මෙහිදී පවතින දෙයින් (ධාතු) නොපවතින දෙය (පුද්ගලයා) දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'පුරුෂයා' යන පැනවීම අතහැර 'ධාතු' යනුවෙන්ම දේශනා කර සිත පිහිටුවූයේ නම්, කුලපුත්‍රයා සැක උපදවා ගන්නේය, මුළාවට පත්වන්නේය, දේශනාව පිළිගැනීමට අපොහොසත් වන්නේය. එබැවින් තථාගතයන් වහන්සේ අනුපිළිවෙළින් 'පුරුෂයා' යන පැනවීම අතහැර, 'සත්වයා හෝ පුද්ගලයා යනු පැනවීමක් පමණි, පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයෙක් නැත' යැයි පවසා, ධාතුන් කෙරෙහිම සිත පිහිටුවා මාර්ග ඵලයන් අවබෝධ කරවමි යන අදහසින්, අනංගණ සූත්‍රයෙහි දැක්වෙන පරිදි විවිධ භාෂාවන්හි දක්ෂව ඒ ඒ භාෂාවෙන් ශිල්පය උගන්වන ගුරුවරයෙකු මෙන් මෙසේ වදාළ සේක.

တတ္ထ ဆ ဓာတုယော အဿာတိ ဆဓာတုရော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယံ တွံ ပုရိသောတိ သဉ္ဇာနာသိ, သော ဆဓာတုကော, န စေတ္ထ ပရမတ္ထတော ပုရိသော အတ္ထိ, ပုရိသောတိ ပန ပဏ္ဏတ္တိမတ္တမေဝါတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. စတုရာဓိဋ္ဌာနောတိ ဧတ္ထ အဓိဋ္ဌာနံ ဝုစ္စတိ ပတိဋ္ဌာ, စတုပတိဋ္ဌာနောတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သွာယံ ဘိက္ခု ပုရိသော ဆဓာတုရော ဆဖဿာယတနော အဋ္ဌာရသမနောပဝိစာရော, သော ဧတ္တောဝ ဝိဝဋ္ဋိတွာ ဥတ္တမသိဒ္ဓိဘူတံ အရဟတ္တံ ဂဏှမာနော ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု ပတိဋ္ဌာယ ဂဏှာတီတိ စတုရာဓိဋ္ဌာနောတိ. ယတ္ထ ဌိတန္တိ ယေသု အဓိဋ္ဌာနေသု ပတိဋ္ဌိတံ. မညဿ ဝါ နပ္ပဝတ္တန္တီတိ မညဿ ဝါ မာနဿ ဝါ နပ္ပဝတ္တန္တိ. မုနိ သန္တောတိ ဝုစ္စတီတိ ခီဏာသဝမုနိ ဥပသန္တော နိဗ္ဗုတောတိ ဝုစ္စတိ. ပညံ နပ္ပမဇ္ဇေယျာတိ အရဟတ္တဖလပညာယ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထံ အာဒိတောဝ သမာဓိဝိပဿနာပညံ နပ္ပမဇ္ဇေယျ. သစ္စမနုရက္ခေယျာတိ ပရမတ္ထသစ္စဿ နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယတ္ထံ အာဒိတောဝ ဝစီသစ္စံ ရက္ခေယျ. စာဂမနုဗြူဟေယျာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သဗ္ဗကိလေသပရိစ္စာဂကရဏတ္ထံ အာဒိတောဝ ကိလေသပရိစ္စာဂံ ဗြူဟေယျ. သန္တိမေဝ သော သိက္ခေယျာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သဗ္ဗကိလေသဝူပသမနတ္ထံ အာဒိတောဝ ကိလေသဝူပသမနံ သိက္ခေယျ. ဣတိ ပညာဓိဋ္ဌာနာဒီနံ အဓိဂမတ္ထာယ ဣမာနိ သမထဝိပဿနာပညာဒီနိ ပုဗ္ဗဘာဂါဓိဋ္ဌာနာနိ ဝုတ္တာနိ.

එහි ධාතු හයක් ඇති බැවින් 'සධතුර්' (ධාතු හයක් ඇත්තා) නම් වේ. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - "ඔබ 'පුද්ගලයා' කියා යමක් හඳුනා ගන්නේද, එය ධාතු හයක සමූහයක් පමණි. පරමාර්ථ වශයෙන් මෙහි පුද්ගලයෙකු නැත, 'පුද්ගලයා' යනු ප්‍රඥප්තියක් පමණි" යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'චතුරාධිෂ්ඨානෝ' යන්නෙහි 'අධිෂ්ඨාන' යනු පිහිටීමයි, අධිෂ්ඨාන සතරක පිහිටීම යන අර්ථයයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ - "මහණෙනි, ඒ මෙම පුද්ගලයා ධාතු හයක් ඇත්තෙකි, ස්පර්ශ ආයතන හයක් ඇත්තෙකි, මනෝපවිචාර දහඅටක් ඇත්තෙකි. ඔහු මෙතෙකින් සංසාරයෙන් මිදී උත්තම සිද්ධිය වූ අර්හත් ඵලය ලබාගන්නා කල්හි මෙම කරුණු සතරෙහි පිහිටා එය ලබාගනී" යන බැවින් 'චතුරාධිෂ්ඨාන' නම් වේ. 'යත්ථ ඨිතං' යනු යම් අධිෂ්ඨානයන්හි පිහිටියා වූ යන්නයි. 'මඤ්ඤස්ස වා නප්පවත්තන්ති' යනු ඔහු තුළ මඤ්ඤනා හෙවත් මානයන් ඇති නොවේ යන්නයි. 'මුනි සන්තෝති වුච්චති' යනු කෙලෙසුන් සන්සිඳුණු බැවින් ක්ෂීණාශ්‍රව මුනිවරයා 'ශාන්ත' වූයේ යැයි කියනු ලැබේ. 'පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍ය' යනු අර්හත් ඵල ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දැකීම පිණිස ආරම්භයේ සිටම සමථ විපස්සනා ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රමාද නොවිය යුතුය යන්නයි. 'සච්චමනුරක්ඛෙය්‍ය' යනු පරමාර්ථ සත්‍යය වූ නිවන සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස ආරම්භයේ සිටම වචී සත්‍යය ආරක්ෂා කළ යුතුය යන්නයි. 'චාගමනුබ්‍රූහෙය්‍ය' යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙස් අත්හැරීම පිණිස ආරම්භයේ සිටම කෙලෙස් ප්‍රහාණය වැඩි දියුණු කළ යුතුය යන්නයි. 'සන්තිමෙව සෝ සික්ඛෙය්‍ය' යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙස් සන්සිඳුවීම පිණිස ආරම්භයේ සිටම කෙලෙස් සන්සිඳුවීමේ පිළිවෙත හික්මවිය යුතුය යන්නයි. මෙසේ ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානාදිය ලැබීම පිණිස මෙම සමථ විපස්සනා ප්‍රඥා ආදී පූර්වභාග අධිෂ්ඨානයන් වදාරන ලදී.

၃၄၅. ဖဿာယတနန္တိ ဖဿဿ အာယတနံ, အာကရောတိ အတ္ထော. ပညာဓိဋ္ဌာနန္တိအာဒီနိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာနံ အရဟတ္တဖလပညာဒီနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

345. 'ඵස්සායතනං' යනු ස්පර්ශයේ පිහිටීම හෙවත් ආකාරය යන අර්ථයයි. 'පඤ්ඤාධිට්ඨාන' ආදී පදයන් පෙර සඳහන් කරන ලද අර්හත් ඵල ප්‍රඥා ආදියෙහි වසයෙන් දත යුතුය.

၃၄၈. ဣဒါနိ နိက္ခိတ္တမာတိကာဝသေန ‘‘ယတ္ထ ဌိတံ မညဿ ဝါ နပ္ပဝတ္တန္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဘဝေယျ, အရဟတ္တေ ပန ပတ္တေ ပုန ‘‘ပညံ နပ္ပမဇ္ဇေယျာ’’တိအာဒီဟိ ကိစ္စံ နတ္ထိ. ဣတိ ဘဂဝါ မာတိကံ ဥပ္ပဋိပါဋိဓာတုကံ ဌပေတွာပိ ယထာဓမ္မဝသေနေဝ ဝိဘင်္ဂံ ဝိဘဇန္တော ပညံ နပ္ပမဇ္ဇေယျာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကော ပညံ ပမဇ္ဇတိ, ကော နပ္ပမဇ္ဇတိ? ယော တာဝ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝေဇ္ဇကမ္မာဒိဝသေန ဧကဝီသတိဝိဓာယ အနေသနာယ [Pg.209] ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တော ပဗ္ဗဇ္ဇာနုရူပေန စိတ္တုပ္ပာဒံ ဌပေတုံ န သက္ကောတိ, အယံ ပညံ ပမဇ္ဇတိ နာမ. ယော ပန သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ သီလေ ပတိဋ္ဌာယ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ သပ္ပာယံ ဓုတင်္ဂံ သမာဒါယ စိတ္တရုစိတံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝိဝိတ္တံ သေနာသနံ နိဿာယ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ သမာပတ္တိံ ပတွာ အဇ္ဇေဝ အရဟတ္တန္တိ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ဝိစရတိ, အယံ ပညံ နပ္ပမဇ္ဇတိ နာမ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ဧသ ပညာယ အပ္ပမာဒေါ ဝုတ္တော. ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနေ ပနေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တာဒီသု ဝုတ္တမေဝ.

348. දැන් පනවන ලද මාතෘකාව අනුව "යම් අධිෂ්ඨානයක පිහිටා මානයන් නොපවතිද්ද" යන්න විස්තර කළ යුතුව තිබුණි. එහෙත් අර්හත් භාවයට පත් වූ පසු නැවත "ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රමාද නොවිය යුතුය" ආදී වශයෙන් කළ යුතු කාර්යයක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාතෘකාව අනුපිළිවෙලින් බැහැරව වුවද ධර්ම රසයට අනුකූලවම විභංගය බෙදා දක්වමින් "ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රමාද නොවිය යුතුය" යනාදිය වදාළ සේක. එහි කවරෙක් ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රමාද වෙයිද? කවරෙක් ප්‍රමාද නොවෙයිද? යමෙක් මෙම ශාසනයෙහි පැවිදි වී වෙදකම් කිරීම් ආදී විසිඑක් වැදෑරුම් වැරදි ආජීවයෙන් (අනේසනාවෙන්) ජීවත් වෙමින් පැවිද්දට අනුකූලව සිත පිහිටුවා ගැනීමට අපොහොසත් වේද, ඔහු ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රමාද වන්නා නම් වේ. යමෙක් ශාසනයෙහි පැවිදි වී සීලයෙහි පිහිටා බුද්ධ වචනය උගෙන තමාට ගැලපෙන ධුතාංග සමාදන්ව සිතට ප්‍රිය කමටහන් ගෙන විවේකී සේනාසන ඇසුරු කරමින් කසිණ පරිකර්ම කොට සමාපත්තීන්ට පැමිණ "අදම අර්හත් භාවයට පත් වෙමි" යි විදර්ශනා වඩා වාසය කරයිද, ඔහු ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රමාද නොවන්නා නම් වේ. මෙම සූත්‍රයෙහි ධාතු කමටහන් වසයෙන් ප්‍රඥාවෙහි මෙම අප්‍රමාදය වදාරන ලදී. ධාතු කමටහන් සම්බන්ධයෙන් මෙහි පැවසිය යුතු යමක් වේද, එය යට සඳහන් හත්ථිපදෝපම සූත්‍ර ආදියෙහි වදාරන ලද්දේමය.

၃၅၄. အထာပရံ ဝိညာဏံယေဝ အဝသိဿတီတိ အယမ္ပေတ္ထ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. ဟေဋ္ဌတော ဟိ ရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထိတံ, ဣဒါနိ အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ဝေဒနာဝသေန နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဒဿေတုံ အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. ယံ ဝါ ပနေတံ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ပထဝီဓာတုအာဒီသု အာဂမနိယဝိပဿနာဝသေန ကမ္မကာရကဝိညာဏံ, တံ ဝိညာဏဓာတုဝသေန ဘာဇေတွာ ဒဿေန္တောပိ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ အဝသိဿတီတိ ကိမတ္ထာယ အဝသိဿတိ? သတ္ထု ကထနတ္ထာယ ကုလပုတ္တဿ စ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ အဝသိဿတိ. ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိရုပက္ကိလေသံ. ပရိယောဒါတန္တိ ပဘဿရံ. သုခန္တိပိ ဝိဇာနာတီတိ သုခဝေဒနံ ဝေဒယမာနော သုခဝေဒနံ ဝေဒယာမီတိ ပဇာနာတိ. သေသပဒဒွယေသုပိ ဧသေဝ နယော. သစေ ပနာယံ ဝေဒနာကထာ ဟေဋ္ဌာ န ကထိတာ ဘဝေယျ, ဣဓ ဌတွာ ကထေတုံ ဝဋ္ဋေယျ. သတိပဋ္ဌာနေ ပနေသာ ကထိတာဝါတိ တတ္ထ ကထိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုခဝေဒနိယန္တိ ဧဝမာဒိ ပစ္စယဝသေန ဥဒယတ္ထင်္ဂမနဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သုခဝေဒနိယန္တိ သုခဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

354. "ඉන්පසු විඤ්ඤාණයම ඉතිරි වේ" යන්න මෙහි වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. යටින් රූප කමටහන් පවසන ලදී, දැන් අරූප කමටහන් වේදනා වසයෙන් උපදවා දැක්වීම පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. එසේත් නැතිනම් මෙම භික්ෂුවගේ පඨවි ධාතු ආදියෙහි විදර්ශනා කිරීමේ වසයෙන් යම් විඤ්ඤාණයක් පවතීද, එය විඤ්ඤාණ ධාතු වසයෙන් බෙදා දැක්වීමට ද මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'ඉතිරි වේ' යන්න කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහාද? ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනාව පිණිස ද කුලපුත්‍රයාගේ අවබෝධය පිණිස ද එය ඉතිරි වේ. 'පරිශුද්ධ' යනු කෙලෙස් රහිත බවයි. 'පරියෝදාත' යනු ප්‍රභාස්වර බවයි. 'සැප යයිද දැනගනී' යනු සුඛ වේදනාව විඳින කල්හි "මම සැප වේදනාවක් විඳිමි" යි දැනගැනීමයි. සෙසු පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඉදින් මෙම වේදනා කථාව යටින් පවසා නොතිබුණේ නම් මෙහි සිට විස්තර කිරීම සුදුසුය. එහෙත් සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි මෙය පවසා ඇති බැවින් එහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම දත යුතුය. 'සුඛවේදනීය' යනාදිය ප්‍රත්‍ය වසයෙන් ඇතිවීම හා නැතිවීම දැක්වීම පිණිස වදාරන ලදී. එහි 'සුඛවේදනීය' යනු සුඛ වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වූ ස්පර්ශයයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

၃၆၀. ဥပေက္ခာယေဝ အဝသိဿတီတိ ဧတ္တာဝတာ ဟိ ယထာ နာမ ဆေကေန မဏိကာရာစရိယေန ဝဇိရသူစိယာ ဝိဇ္ဈိတွာ စမ္မခဏ္ဍေ ပါတေတွာ ပါတေတွာ ဒိန္နမုတ္တံ အန္တေဝါသိကော ဂဟေတွာ ဂဟေတွာ သုတ္တဂတံ ကရောန္တော မုတ္တောလမ္ဗကမုတ္တဇာလာဒီနိ ကရောတိ, ဧဝမေဝ ဘဂဝတာ ကထေတွာ ကထေတွာ ဒိန္နံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အယံ ကုလပုတ္တော မနသိကရောန္တော မနသိကရောန္တော ပဂုဏံ အကာသီတိ ရူပကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိဿ အရူပကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိ ပဂုဏံ [Pg.210] ဇာတံ, အထ ဘဂဝါ ‘‘အထာပရံ ဥပေက္ခာယေဝ အဝသိဿတီ’’တိ အာဟ.

360. "උපේක්ෂාවම ඉතිරි වන්නේය" යන්නෙහි විස්තරය මෙයයි: දක්ෂ මැණික් ශිල්පියෙකු විසින් වජ්‍ර සූචියකින් විද හම් කැබැල්ලක් මත තබා දෙන ලද මුතු, අතවැසියා විසින් ගෙන නූලක අමුණා මුතු වැල් හා මුතු දැල් ආදිය සාදන්නා සේම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරා දෙන ලද කමටහන් මෙම කුලපුත්‍රයා විසින් මෙනෙහි කරමින් ප්‍රගුණ කරන ලදී. ඔහුට රූප කමටහන් මෙන්ම අරූප කමටහන් ද ප්‍රගුණ විය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ඉන්පසු උපේක්ෂාවම ඉතිරි වේ" යයි වදාළ සේක.

ကိမတ္ထံ ပန အဝသိဿတီတိ? သတ္ထု ကထနတ္ထံ. ကုလပုတ္တဿ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထန္တိပိ ဝဒန္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ကုလပုတ္တေန ဟိ သဟာယဿ သာသနံ ဝါစေတွာ ပါသာဒတလေ ဌိတေနေဝ အာနာပါနစတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တိတံ, ယဒဿ ဧတ္တကံ မဂ္ဂံ အာဂစ္ဆန္တဿ ယာနကိစ္စံ သာဓေတိ. သတ္ထု ကထနတ္ထံယေဝ အဝသိဿတိ. ဣမသ္မိဉှိ ဌာနေ သတ္ထာ ကုလပုတ္တဿ ရူပါဝစရဇ္ဈာနေ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ. ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ဘိက္ခု ပဂုဏံ တဝ ဣဒံ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာန’’န္တိ. ပရိသုဒ္ဓါတိအာဒိ တဿာယေဝ ဥပေက္ခာယ ဝဏ္ဏဘဏနံ. ဥက္ကံ ဗန္ဓေယျာတိ အင်္ဂါရကပလ္လံ သဇ္ဇေယျ. အာလိမ္ပေယျာတိ တတ္ထ အင်္ဂါရေ ပက္ခိပိတွာ အဂ္ဂိံ ဒတွာ နာဠိကာယ ဓမေန္တော အဂ္ဂိံ ဇာလေယျ. ဥက္ကာမုခေ ပက္ခိပေယျာတိ အင်္ဂါရေ ဝိယူဟိတွာ အင်္ဂါရမတ္ထကေ ဝါ ဌပေယျ, တတ္တကေ ဝါ ပက္ခိပေယျ. နီဟဋန္တိ နီဟဋဒေါသံ. နိန္နီတကသာဝန္တိ အပနီတကသာဝံ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ တံ သုဝဏ္ဏံ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတာယ ပိဠန္ဓနဝိကတိယာ သံဝတ္တတိ, ဧဝမေဝ အယံ တာဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခာ ဝိပဿနာ အဘိညာ နိရောဓော ဘဝေါက္ကန္တီတိ ဣမေသု ယံ ဣစ္ဆတိ, တဿတ္ထာယ ဟောတီတိ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ.

තවද කවර අර්ථයක් සඳහා (උපේක්ෂාව) ඉතිරි කළේ ද? ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසය (නිද්දේසය) පිණිසයි. කුලපුත්‍රයාගේ (පුක්කුසාතිගේ) අවබෝධය පිණිස යැයි ද ඇතැම්හු කියති. එය පිළිගත යුතු නොවේ. මක්නිසාද යත්, කුලපුත්‍රයා සිය මිත්‍ර බිම්බිසාර රජුගේ හසුන කියවා ප්‍රාසාද තලයේ සිටියදීම ආනාපාන සතරවන ධ්‍යානය උපදවා ගත් බැවිනි. එය ඔහුට මේ සා දීර්ඝ මාර්ගයක් (යොදුන් 192ක්) එන ගමනේදී වාහනයක් බඳු කාර්යයක් ඉටු කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසය පිණිසම උපේක්ෂාව ඉතිරි කළේය. මෙහිදී ශාස්තෘන් වහන්සේ කුලපුත්‍රයාට ඔහු ලැබූ රූපාවචර ධ්‍යානයේ ගුණ වදාළ සේක. 'මහණ, ඔබට මෙම රූපාවචර සතරවන ධ්‍යානය පුරුදුයි, පිරිසිදුයි' යන්න මෙහි අදහසයි. 'පරිසුද්ධා' යනාදී වචන එම උපේක්ෂාවේම ගුණ වර්ණනා කිරීමකි. 'උක්කං බන්ධෙය්‍ය' යනු ගිනි කබලක් පිළියෙල කිරීමයි. 'ආලිම්පෙය්‍ය' යනු එහි අඟුරු දමා, ගිනි මොළවා, නළයකින් පිඹ ගින්න දැල්වීමයි. 'උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍ය' යනු අඟුරු ඉවත් කර අඟුරු මත තැබීම හෝ ඒ හා සමාන තැනක බහාලීමයි. 'නීහතං' යනු දොස් දුරු කළ බවයි. 'නින්නීතකසාවං' යනු කිලිටි ඉවත් කළ බවයි. 'ඒවමෙව ඛො' යනු ඒ පිරිසිදු රන් කැමති කැමති පරිදි ආභරණ විශේෂයන් තැනීමට යොදා ගත හැක්කාක් මෙන්, මෙම සතරවන ධ්‍යාන උපේක්ෂාව පූර්වාංගම කොට ඇති විදර්ශනාව, අභිඥා, නිරෝධය සහ සුගති භවයට පැමිණීම යන මෙයින් තමා කැමති යම් අර්ථයක් වේද, ඒ සඳහා හේතු වන බව දක්වමින් ගුණ වදාළ සේක.

ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဣမသ္မိံ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနေ နိကန္တိပရိယာဒါနတ္ထံ အဝဏ္ဏံ အကထေတွာ ဝဏ္ဏံ ကထေသီတိ. ကုလပုတ္တဿ ဟိ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ နိကန္တိပရိယုဋ္ဌာနံ ဗလဝံ. သစေ အဝဏ္ဏံ ကထေယျ, – ‘‘မယှံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဒွါနဝုတိယောဇနသတံ အာဂစ္ဆန္တဿ ဣမံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ယာနကိစ္စံ သာဓေသိ, အဟံ ဧတ္တကံ မဂ္ဂံ အာဂစ္ဆန္တော ဈာနသုခေန ဈာနရတိယာ အာဂတော, ဧဝရူပဿ နာမ ပဏီတဓမ္မဿ အဝဏ္ဏံ ကထေတိ, ဇာနံ နု ခေါ ကထေတိ အဇာန’’န္တိ ကုလပုတ္တော သံသယံ သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ ဘဂဝါ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම රූපාවචර සතරවන ධ්‍යානය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම (තෘෂ්ණාව) ප්‍රහීණ කරනු පිණිස එහි අගුණ නොදක්වා ගුණ වදාළේ මන්ද? කුලපුත්‍රයාට සතරවන ධ්‍යානය කෙරෙහි බලවත් ඇල්මක් තිබුණි. ඉදින් එහි අගුණ වදාළේ නම්, 'මහණ වී යොදුන් එකසිය අනූ දෙකක මගක් ගෙවා ආ මට මෙම සතරවන ධ්‍යානය වාහනයක කෘත්‍යය ඉටු කළේය. මා මෙපමණ මගක් ආවේ ධ්‍යාන සැපයෙන් හා ධ්‍යාන රතියෙනි. මෙබඳු ප්‍රණීත ධර්මයක අගුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරති. උන්වහන්සේ මෙහි ගුණ දැන වදාරනවාද නැතිනම් නොදැන වදාරනවාද?' යනුවෙන් කුලපුත්‍රයා සැකයට හා මුළාවට පත්විය හැකිය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි ගුණ වදාළ සේක.

၃၆၁. တဒနုဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ ဓမ္မော နာမ, တံ အနုဂတတ္တာ ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ အနုဓမ္မောတိ ဝုတ္တံ. ဝိပါကဇ္ဈာနံ ဝါ ဓမ္မော, ကုသလဇ္ဈာနံ အနုဓမ္မော. တဒုပါဒါနာတိ တဂ္ဂဟဏာ. စိရံ ဒီဃမဒ္ဓါနန္တိ ဝီသတိကပ္ပသဟဿာနိ. ဝိပါကဝသေန ဟေတံ ဝုတ္တံ. ဣတော ဥတ္တရိမ္ပိ ဧသေဝ နယော.

361. 'තදනුධම්මං' යන්නෙහි අරූපාවචර ධ්‍යානය 'ධර්මය' නම් වේ. එය අනුගමනය කරන බැවින් රූපාවචර ධ්‍යානය 'අනුධර්මය' යැයි වදාරන ලදී. නැතහොත් විපාක ධ්‍යානය 'ධර්මය' වන අතර කුසල් ධ්‍යානය 'අනුධර්මය' වේ. 'තදුපාදානා' යනු එය ග්‍රහණය කිරීම නිසා යන්නයි. 'චිරං දීඝමද්ධානං' යනු කල්ප විසිදහසකි. මෙය විපාක වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. මින් ඉදිරියට ඇති වාරයන්හිදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

၃၆၂. ဧဝံ [Pg.211] စတူဟိ ဝါရေဟိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ ဣဒါနိ တဿေဝ အာဒီနဝံ ဒဿေန္တော သော ဧဝံ ပဇာနာတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သင်္ခတမေတန္တိ ကိဉ္စာပိ ဧတ္ထ ဝီသတိကပ္ပသဟဿာနိ အာယု အတ္ထိ, ဧတံ ပန သင်္ခတံ ပကပ္ပိတံ အာယူဟိတံ, ကရောန္တေန ကရီယတိ, အနိစ္စံ အဓုဝံ အသဿတံ တာဝကာလိကံ, စဝနပရိဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မံ, ဇာတိယာ အနုဂတံ, ဇရာယ အနုသဋံ, မရဏေန အဗ္ဘာဟတံ, ဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတံ, အတာဏံ အလေဏံ အသရဏံ အသရဏီဘူတန္တိ. ဝိညာဏဉ္စာယတနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

362. මෙසේ වාර සතරකින් අරූපාවචර ධ්‍යානයේ ගුණ වදාරා, දැන් එහිම ආදීනව දක්වනු පිණිස 'සො ඒවං පජානාති' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සංඛතමෙතං' යනු මෙහි කල්ප විසිදහසක ආයුෂ තිබුණ ද, මෙය හේතූන්ගෙන් සැකසූ (සංඛත), පිළියෙල කළ, උත්සාහයෙන් උපදවා ගත් දෙයකි. එය කරන්නා විසින් කරනු ලැබේ. එබැවින් එය අනිත්‍යය, අස්ථිරය, සදාකාලික නොවේ, තාවකාලිකය. චුත වන, බිඳෙන, විනාශ වන ස්වභාවය ඇත්තකි. ජාතිය (ඉපදීම) අනුව ගිය, ජරාවෙන් පෙළෙන, මරණයෙන් පහර ලත්, දුකෙහි පිහිටි, ආරක්ෂාවක් පලායෑමට තැනක් හෝ සරණක් නොමැති, අසරණ වූවකි. විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဣဒါနိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ ဂဏှန္တော သော နေဝ တံ အဘိသင်္ခရောတီတိအာဒိမာဟ. ယထာ ဟိ ဆေကော ဘိသက္ကော ဝိသဝိကာရံ ဒိသွာ ဝမနံ ကာရေတွာ ဝိသံ ဌာနတော စာဝေတွာ ဥပရိ အာရောပေတွာ ခန္ဓံ ဝါ သီသံ ဝါ ဂဟေတုံ အဒတွာ ဝိသံ ဩတာရေတွာ ပထဝိယံ ပါတေယျ, ဧဝမေဝ ဘဂဝါ ကုလပုတ္တဿ အရူပါဝစရဇ္ဈာနေ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ. တံ သုတွာ ကုလပုတ္တော ရူပါဝစရဇ္ဈာနေ နိကန္တိံ ပရိယာဒါယ အရူပါဝစရဇ္ဈာနေ ပတ္ထနံ ဌပေသိ.

දැන් අරහත් ඵලය මුදුන්පත් කරමින් දේශනාව අවසන් කරනු පිණිස 'සො නෙව තං අභිසංඛරොති' යනාදිය වදාළ සේක. දක්ෂ වෛද්‍යවරයෙකු විෂ විකාර දැක, වමනය කරවා විෂ ඇති තැනින් ඉවත් කොට, එය උඩට එනම් කරට හෝ හිසට යාමට ඉඩ නොදී, විෂ බස්සවා පොළොවට දමන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුලපුත්‍රයාට අරූපාවචර ධ්‍යානවල ගුණ වදාළ සේක. එය ඇසූ කුලපුත්‍රයා රූපාවචර ධ්‍යාන කෙරෙහි ඇල්ම ප්‍රහීණ කර අරූපාවචර ධ්‍යාන කෙරෙහි පැතුම ඇති කර ගත්තේය.

ဘဂဝါ တံ ဉတွာ တံ အသမ္ပတ္တဿ အပ္ပဋိလဒ္ဓဿေဝ ဘိက္ခုနော ‘‘အတ္ထေသာ အာကာသာနဉ္စာယတနာဒီသု သမ္ပတ္တိ နာမ. တေသဉှိ ပဌမဗြဟ္မလောကေ ဝီသတိကပ္ပသဟဿာနိ အာယု, ဒုတိယေ စတ္တာလီသံ, တတိယေ သဋ္ဌိ, စတုတ္ထေ စတုရာသီတိ ကပ္ပသဟဿာနိ အာယု. တံ ပန အနိစ္စံ အဓုဝံ အသဿတံ တာဝကာလိကံ, စဝနပရိဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မံ, ဇာတိယာ အနုဂတံ, ဇရာယ အနုသဋံ, မရဏေန အဗ္ဘာဟတံ, ဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတံ, အတာဏံ အလေဏံ အသရဏံ အသရဏီဘူတံ, ဧတ္တကံ ကာလံ တတ္ထ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိတွာပိ ပုထုဇ္ဇနကာလကိရိယံ ကတွာ ပုန စတူသု အပါယေသု ပတိတဗ္ဗ’’န္တိ သဗ္ဗမေတံ အာဒီနဝံ ဧကပဒေနေဝ ‘‘သင်္ခတမေတ’’န္တိ ကထေသိ. ကုလပုတ္တော တံ သုတွာ အရူပါဝစရဇ္ဈာနေ နိကန္တိံ ပရိယာဒိယိ, ဘဂဝါ တဿ ရူပါဝစရာရူပါဝစရေသု နိကန္တိယာ ပရိယာဒိန္နဘာဝံ ဉတွာ အရဟတ္တနိကူဋံ ဂဏှန္တော ‘‘သော နေဝ တံ အဘိသင်္ခရောတီ’’တိအာဒိမာဟ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ එම පැතුම දැන, අරූපාවචර සමාපත්තියට තවම නොපැමිණි ඒ භික්ෂුවට, 'ආකාසානඤ්චායතනාදියේ මෙබඳු සම්පත්තියක් ඇත. එහි පළමු බ්‍රහ්ම ලෝකයේ ආයුෂ කල්ප විසිදහසකි, දෙවැන්නේ හතළිස් දහසකි, තුන්වැන්නේ සැට දහසකි, හතරවැන්නේ අසූ හතර දහසකි. එහෙත් එය අනිත්‍යය, අස්ථිරය... සරණක් නොමැති දෙයකි. මෙපමණ කලක් එහි සම්පත් අනුභව කළද, පෘථග්ජනයෙකු ලෙස මියගොස් නැවත සතර අපායෙහි වැටීමට සිදු වේ' යැයි මේ සියලු ආදීනව 'සංඛතමෙතං' යන එකම පදයකින් වදාළ සේක. කුලපුත්‍රයා එය අසා අරූපාවචර ධ්‍යාන කෙරෙහි ද ඇල්ම ප්‍රහීණ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ රූපාවචර හා අරූපාවචර ධ්‍යාන කෙරෙහි ඇල්ම ප්‍රහීණ වූ බව දැන අරහත් ඵලයෙහි පිහිටුවනු පිණිස 'සො නෙව තං අභිසංඛරොති' යනාදිය වදාළ සේක.

ယထာ ဝါ ပနေကော မဟာယောဓော ဧကံ ရာဇာနံ အာရာဓေတွာ သတသဟဿုဋ္ဌာနကံ ဂါမဝရံ လဘေယျ, ပုန ရာဇာ တဿာနုဘာဝံ သရိတွာ – ‘‘မဟာနုဘာဝေါ ယောဓော, အပ္ပကံ တေန လဒ္ဓ’’န္တိ – ‘‘နာယံ တာတ ဂါမော [Pg.212] တုယှံ အနုစ္ဆဝိကော, အညံ စတုသတသဟဿုဋ္ဌာနကံ ဂဏှာဟီ’’တိ ဒဒေယျ သော သာဓု ဒေဝါတိ တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဣတရံ ဂါမံ ဂဏှေယျ. ရာဇာ အသမ္ပတ္တမေဝ စ နံ ပက္ကောသာပေတွာ – ‘‘ကိံ တေ တေန, အဟိဝါတရောဂေါ ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ? အသုကသ္မိံ ပန ဌာနေ မဟန္တံ နဂရံ အတ္ထိ, တတ္ထ ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ ရဇ္ဇံ ကာရေဟီ’’တိ ပဟိဏေယျ, သော တထာ ကရေယျ.

නැතහොත් එක්තරා මහා යෝධයෙකු එක් රජකු සතුටු කර ලක්ෂයක ආදායමක් ලැබෙන උතුම් ගමක් ලබන්නේය. පසුව රජු ඔහුගේ ශක්තිය සිහිපත් කර, 'මෙය මහානුභාව සම්පන්න යෝධයෙකි, ඔහුට ලැබී ඇත්තේ ස්වල්ප දෙයකි' යි සිතා, 'පුතණුවනි, මේ ගම ඔබට නොගැලපේ, ලක්ෂ හතරක ආදායමක් ඇති වෙනත් ගමක් ගන්න' යැයි පවසන්නේය. ඔහු 'දේවයන් වහන්ස, යහපතැ' යි පවසා එය අත්හැර අනෙක් ගම ගන්නේය. ඔහු එම ගමට යාමටත් පෙර රජු ඔහු කැඳවා, 'ඔබට එයින් ඇති ඵලය කුමක්ද? එහි වසංගත රෝග ඇති වේ. අසවල් තැන මහා නගරයක් ඇත, එහි සේසත් නගා රජකම් කරන්න' යැයි පවසන්නේය. ඔහු ද එසේම කරන්නේය.

တတ္ထ ရာဇာ ဝိယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, မဟာယောဓော ဝိယ ပုက္ကုသာတိ ကုလပုတ္တော, ပဌမလဒ္ဓဂါမော ဝိယ အာနာပါနစတုတ္ထဇ္ဈာနံ, တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဣတရံ ဂါမံ ဂဏှာဟီတိ ဝုတ္တကာလော ဝိယ အာနာပါနစတုတ္ထဇ္ဈာနေ နိကန္တိပရိယာဒါနံ ကတွာ အာရုပ္ပကထနံ, တံ ဂါမံ အသမ္ပတ္တမေဝ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘ကိံ တေ တေန, အဟိဝါတရောဂေါ ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ? အသုကသ္မိံ ဌာနေ နဂရံ အတ္ထိ, တတ္ထ ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ ရဇ္ဇံ ကာရေဟီ’’တိ ဝုတ္တကာလော ဝိယ အရူပေ သင်္ခတမေတန္တိ အာဒီနဝကထနေန အပ္ပတ္တာသုယေဝ တာသု သမာပတ္တီသု ပတ္ထနံ နိဝတ္ထာပေတွာ ဥပရိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနာဂဟဏံ.

එහි රජු මෙන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, මහා යෝධයා මෙන් පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයා ද, පළමු ලැබූ ගම මෙන් ආනාපාන සතරවන ධ්‍යානය ද දත යුතුය. 'එය අත්හැර අනෙක් ගම ගන්න' යැයි කී කාලය මෙන් ආනාපාන සතරවන ධ්‍යානය කෙරෙහි ඇල්ම ප්‍රහීණ කරවා අරූපාවචර කතා වදාළ කාලය ද, එම ගමට නොපැමිණෙමින්ම ඔහු කැඳවා 'ඔබට එයින් ඇති ඵලය කුමක්ද? එහි රෝග බිය ඇත. අසවල් තැන නගරයක් ඇත, එහි රජකම් කරන්න' යැයි කී කාලය මෙන් අරූපාවචර ධ්‍යානයන්හි 'සංඛතමෙතං' යනාදී ලෙස ආදීනව පවසා, තවම නොලැබූ ඒ සමාපත්තීන් කෙරෙහි පැතුම වළක්වා, ඉහළින් අරහත් ඵලය මුදුන්පත් වන පරිදි දේශනාව මෙහෙයවීම ද දත යුතුය.

တတ္ထ နေဝ အဘိသင်္ခရောတီတိ နာယူဟတိ န ရာသိံ ကရောတိ. န အဘိသဉ္စေတယတီတိ န ကပ္ပေတိ. ဘဝါယ ဝါ ဝိဘဝါယ ဝါတိ ဝုဒ္ဓိယာ ဝါ ပရိဟာနိယာ ဝါ, သဿတုစ္ဆေဒဝသေနပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီတိ လောကေ ရူပါဒီသု ကိဉ္စိ ဧကဓမ္မမ္ပိ တဏှာယ န ဂဏှာတိ, န ပရာမသတိ. နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီတိ ဘဂဝါ အတ္တနော ဗုဒ္ဓဝိသယေ ဌတွာ ဒေသနာယ အရဟတ္တနိကူဋံ ဂဏှိ. ကုလပုတ္တော ပန အတ္တနော ယထောပနိဿယေန တီဏိ သာမညဖလာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိ. ယထာ နာမ ရာဇာ သုဝဏ္ဏဘာဇနေန နာနာရသဘောဇနံ ဘုဉ္ဇန္တော အတ္တနော ပမာဏေန ပိဏ္ဍံ ဝဋ္ဋေတွာ အင်္ကေ နိသိန္နေန ရာဇကုမာရေန ပိဏ္ဍမှိ အာလယေ ဒဿိတေ တံ ပိဏ္ဍံ ဥပနာမေယျ, ကုမာရော အတ္တနော မုခပ္ပမာဏေနေဝ ကဗဠံ ကရေယျ, သေသံ ရာဇာ သယံ ဝါ ဘုဉ္ဇေယျ, ပါတိယံ ဝါ ပက္ခိပေယျ, ဧဝံ ဓမ္မရာဇာ တထာဂတော အတ္တနော ပမာဏေန အရဟတ္တနိကူဋံ ဂဏှန္တော ဒေသနံ ဒေသေသိ, ကုလပုတ္တော အတ္တနော ယထောပနိဿယေန တီဏိ သာမညဖလာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိ.

එහි ‘නේච අභිසංඛරොති’ යනු, එම අරූපාවචර ධ්‍යාන සතර (වැඩීම පිණිස හෝ පිරිහීම පිණිස) අමුතුවෙන් උත්සාහ නොකරයි, රැස් නොකරයි යන්නයි. ‘න අභිසඤ්චේතයති’ යනු (වැඩීම හෝ පිරිහීම පිණිස) නොසකසයි යන්නයි. ‘භවාය වා විභවාය වා’ යනු දියුණුව පිණිස හෝ පිරිහීම පිණිස යන්නයි. මෙය ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටි වශයෙන් ද යෙදිය හැකිය. ‘න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති’ යනු ලෝකයෙහි රූප ආදී වූ කිසිදු එක් ධර්මයක්වත් තණ්හාවෙන් ග්‍රහණය නොකරයි, වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය නොකරයි යන්නයි. ‘නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය බුද්ධ විෂයෙහි පිහිටා දේශනාව මගින් අර්හත්වය නැමැති කූටප්‍රාප්තිය ගත් සේක. එහෙත් එම කුලපුත්‍රයා (පුක්කුසාති රජු) තම තමාගේ උපනිශ්‍රය අනුව සෙසු සාමණ්‍ය ඵල තුන (අනාගාමී ඵලය දක්වා) අවබෝධ කරගත්තේය. එය මෙසේ උපමාවකින් දැක්විය හැකිය: රජෙකු රන් තලියක විවිධ රසැති භෝජන වළඳන අතරතුර, තමන්ගේ ප්‍රමාණයට අහර පිඬක් සකසාගෙන සිටියදී, උකුලෙහි ඉන්නා කුමාරයෙක් එම අහර පිඬ කෙරෙහි ආශාවක් දැක්වුවහොත් රජු එම පිඬ කුමාරයාට දෙයි. කුමාරයා තම මුඛයේ ප්‍රමාණයට පමණක් ඉන් කවක් (බත් පිඬක්) ගනියි. ඉතිරිය රජු විසින්ම වළඳනු ලබයි, නැතහොත් තලියෙහිම තබයි. එලෙසම ධර්මරාජ වූ තථාගතයන් වහන්සේ ස්වකීය ප්‍රමාණය වූ අර්හත්වය නැමැති අග්‍රඵලය අරමුණු කරගනිමින් දේශනා කළ සේක. කුලපුත්‍රයා තමාගේ උපනිශ්‍රය පරිදි පහළ ඵලයන් තුන අවබෝධ කරගත්තේය.

ဣတော ပုဗ္ဗေ ပနဿ ခန္ဓာ ဓာတုယော အာယတနာနီတိ ဧဝရူပံ အစ္စန္တသုညတံ တိလက္ခဏာဟတံ ကထံ ကထေန္တဿ နေဝ ကင်္ခါ, န ဝိမတိ, နာပိ – ‘‘ဧဝံ ကိရ တံ, ဧဝံ မေ အာစရိယေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဣတိ ကိရ န ဒန္ဓာယိတတ္တံ န ဝိတ္ထာယိတတ္တံ အတ္ထိ[Pg.213]. ဧကစ္စေသု စ ကိရ ဌာနေသု ဗုဒ္ဓါ အညာတကဝေသေန ဝိစရန္တိ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ ဧသောတိ အဟုဒေဝ သံသယော, အဟု ဝိမတိ. ယတော အနေန အနာဂါမိဖလံ ပဋိဝိဒ္ဓံ, အထ အယံ မေ သတ္ထာတိ နိဋ္ဌံ ဂတော. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ အစ္စယံ န ဒေသေသီတိ. ဩကာသာဘာဝတော. ဘဂဝါ ဟိ ယထာနိက္ခိတ္တာယ မာတိကာယ အစ္ဆိန္နဓာရံ ကတွာ အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယ ဒေသနံ ဒေသေသိယေဝ.

මීට පෙර (අනාගාමී ඵලය ලැබීමට පෙර) ඔහුට ‘මේවා ස්කන්ධයෝය, ධාතූන්ය, ආයතනයෝය’ යනුවෙන් මෙබඳු වූ අතිශය ශූන්‍යතාවයෙන් යුත්, ත්‍රිලක්ෂණයෙන් විනිවිද දකිනා දේශනාව පවත්වන කල්හි කිසිදු සැකයක් හෝ විමතියක් ඇති නොවීය. ‘මෙය මෙසේලු, මාගේ ආචාර්යවරයා මෙසේ කීවාලු’ ආදී වශයෙන් කිසිදු මන්දගාමී බවක් හෝ චකිතයක් ඇති නොවීය. ඇතැම් අවස්ථාවල බුදුවරුන් හඳුනාගත නොහැකි වේශයෙන් හැසිරෙන බව කියැවේ. ‘මේ ශ්‍රමණයා සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ නමකැයි’ සැකයක් හා විමතියක් ඔහු තුළ ඇති විය. යම් කලෙක මොහු විසින් අනාගාමී ඵලය අවබෝධ කරන ලද්දේ ද, එවිට ‘මේ මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේය’ යන නිගමනයට පැමිණියේය. එසේ නම් ඔහු සිය වරද (බුදුන් ලෙස මුලින් හඳුනා නොගැනීම) ක්ෂමා කරවා නොගත්තේ මන්ද? අවස්ථාවක් නොලැබුණු බැවිනි. මක්නිසාද යත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තැබූ මාතෘකාවට අනුව අඛණ්ඩ ධාරාවකින් යුතුව ආකාශ ගංගාව ගලා බසින්නාක් මෙන් දේශනාව පවත්වමින්ම සිටි බැවිනි.

၃၆၃. သောတိ အရဟာ. အနဇ္ဈောသိတာတိ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌာပေတွာ ဂဟေတုံ န ယုတ္ထာတိ ပဇာနာတိ. အနဘိနန္ဒိတာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနန္ဒိတုံ န ယုတ္တာတိ ပဇာနာတိ.

363. ‘සො’ යනු රහතන් වහන්සේයි. ‘අනජ්ඣොසිතා’ යනු ගිලගෙන හෝ අවසන් කර හෝ ග්‍රහණය කර ගැනීමට සුදුසු නැතැයි දැනගැනීමයි. ‘අනභිනන්දිතා’ යනු තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් අතිශයින් සතුටු වීමට සුදුසු නැතැයි දැනගැනීමයි.

၃၆၄. ဝိသံယုတ္တော နံ ဝေဒေတီတိ သစေ ဟိဿ သုခဝေဒနံ အာရဗ္ဘ ရာဂါနုသယော, ဒုက္ခဝေဒနံ အာရဗ္ဘ ပဋိဃာနုသယော, ဣတရံ အာရဗ္ဘ အဝိဇ္ဇာနုသယော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, သံယုတ္တော ဝေဒိယေယျ နာမ. အနုပ္ပဇ္ဇနတော ပန ဝိသံယုတ္တော နံ ဝေဒေတိ နိဿဋော ဝိပ္ပမုတ္တော. ကာယပရိယန္တိကန္တိ ကာယကောဋိကံ. ယာဝ ကာယပဝတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တတော ပရံ အနုပ္ပဇ္ဇနဝေဒနန္တိ အတ္ထော. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. အနဘိနန္ဒိတာနိ သီတီဘဝိဿန္တီတိ ဒွါဒသသု အာယတနေသု ကိလေသာနံ ဝိသေဝနဿ နတ္ထိတာယ အနဘိနန္ဒိတာနိ ဟုတွာ ဣဓ ဒွါဒသသုယေဝ အာယတနေသု နိရုဇ္ဈိဿန္တိ. ကိလေသာ ဟိ နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ နိရုဒ္ဓါပိ ယတ္ထ နတ္ထိ, တတ္ထ နိရုဒ္ဓါတိ ဝုစ္စန္တိ. သွာယမတ္ထော – ‘‘ဧတ္ထေသာ တဏှာ နိရုဇ္ဈမာနာ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ သမုဒယပဉှေန ဒီပေတဗ္ဗော. တသ္မာ ဘဂဝါ နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ သီတိဘူတာနိပိ ဣဓေဝ သီတီဘဝိဿန္တီတိ အာဟ. နနု စ ဣဓ ဝေဒယိတာနိ ဝုတ္တာနိ, န ကိလေသာတိ. ဝေဒယိတာနိပိ ကိလေသာဘာဝေနေဝ သီတီဘဝန္တိ. ဣတရထာ နေသံ သီတိဘာဝေါ နာမ နတ္ထီတိ သုဝုတ္တမေတံ.

364. ‘විසංයුත්තො නං වෙදෙති’ යනු, ඉදින් උන්වහන්සේට සුඛ වේදනාව ඇසුරු කොට රාගානුසය ද, දුක්ඛ වේදනාව ඇසුරු කොට පටිඝානුසය ද, උපේක්ෂා වේදනාව ඇසුරු කොට අවිජ්ජානුසය ද උපදින්නේ නම්, ‘සංයුක්ත’ (බැඳුණු) ලෙස විඳින්නේ යැයි කිව හැකිය. එහෙත් අනුසයයන් නූපදින බැවින් උන්වහන්සේ එයින් වෙන් වූයේ, මිදුණේ (විසංයුක්තව) විඳියි. ‘කායපරියන්තිකං’ යනු කය කෙළවර කොට ඇති වේදනාවයි. යම් තාක් කය පවතින්නේ ද ඒ තාක් උපදින, ඉන් පසුව නූපදින වේදනාව යන අර්ථයයි. දෙවන පදයෙහි ද (ජීවිතපරියන්තික) මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ‘අනභිනන්දිතානි සීතීභවිස්සන්ති’ යනු ආයතන දොළොසෙහි කෙලෙස් විශේෂයන් නොමැති බැවින්, තණ්හා දිට්ඨිවලින් ආශා නොකළේ වී මෙලොවදීම ඒ ආයතන දොළොසෙහිම නිරුද්ධ වනු ඇත. සැබවින්ම නිර්වාණය ඇසුරින් කෙලෙස් නිරුද්ධ වූවත්, යම් තැනක (අර්හත් පුද්ගලයා තුළ) කෙලෙස් නැත්තේද, එහි නිරුද්ධ වූයේ යැයි කියනු ලැබේ. මෙම අර්ථය මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රයේ එන සමුදය ප්‍රශ්නයෙන් ද පැහැදිලි කළ යුතුය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිර්වාණය හේතුවෙන් සන්සිඳුණු කෙලෙස් මෙලොවදීම ශීතල (නිවී) යන්නේ යැයි වදාළ සේක. මෙහි වේදනාවන් ගැන මිස කෙලෙස් ගැන වදාරා නැතැයි කෙනෙකු කිව හැකිය. එහෙත් වේදනාවන් ද නිවී යන්නේ කෙලෙස් රහිත බැවිනි. එසේ නොවන්නේ නම් වේදනාවන්ගේ නිවීමක් නැත. එබැවින් මෙය මැනවින් වදාරන ලද්දකි.

၃၆၅. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ယထာ ဟိ ဧကော ပုရိသော တေလပဒီပဿ ဈာယတော တေလေ ခီဏေ တေလံ အာသိဉ္စတိ, ဝဋ္ဋိယာ ခီဏာယ ဝဋ္ဋိံ ပက္ခိပတိ, ဧဝံ ဒီပသိခါယ အနုပစ္ဆေဒေါဝ ဟောတိ, ဧဝမေဝ ပုထုဇ္ဇနော ဧကသ္မိံ ဘဝေ ဌိတော ကုသလာကုသလံ ကရောတိ, သော တေန သုဂတိယဉ္စ အပါယေသု စ နိဗ္ဗတ္တတိယေဝ, ဧဝံ ဝေဒနာနံ အနုပစ္ဆေဒေါဝ [Pg.214] ဟောတိ. ယထာ ပနေကော ဒီပသိခါယ ဥက္ကဏ္ဌိတော – ‘‘ဣမံ ပုရိသံ အာဂမ္မ ဒီပသိခါ န ဥပစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ နိလီနော တဿ ပုရိသဿ သီသံ ဆိန္ဒေယျ, ဧဝံ ဝဋ္ဋိယာ စ တေလဿ စ အနုပဟာရာ ဒီပသိခါ အနာဟာရာ နိဗ္ဗာယတိ, ဧဝမေဝ ဝဋ္ဋေ ဥက္ကဏ္ဌိတော ယောဂါဝစရော အရဟတ္တမဂ္ဂေန ကုသလာကုသလံ သမုစ္ဆိန္ဒတိ, တဿ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော ကာယဿ ဘေဒါ ပုန ဝေဒယိတာနိ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ.

365. ‘එවමෙව ඛො’ යනාදී තැන මේ උපමා සැසඳීමයි: යම්සේ එක් පුරුෂයෙක් දැල්වෙන තෙල් පහනකට තෙල් අවසන් වූ විට තෙල් වත් කරයිද, වැටිය අවසන් වූ විට වැටියක් දමයිද, එවිට පහන් සිළේ සිඳීමක් සිදු නොවේ. එමෙන්ම පෘථග්ජනයා එක් භවයක සිටිමින් කුසල් අකුසල් රැස් කරයි, ඔහු ඒ හේතුවෙන් සුගතියෙහි හෝ අපායෙහි උපදී, එවිට වේදනාවන්ගේ සිඳීමක් සිදු නොවේ. යම් පුරුෂයෙක් පහන් සිළ කෙරෙහි කලකිරී, ‘මේ තැනැත්තා නිසා පහන් සිළ නොසිඳේ’ යැයි සිතා සැඟවී සිට එම තැනැත්තාගේ හිස සිඳින්නේ නම්, එවිට වැටියෙන් හා තෙලෙන් උපකාරයක් නැතිව පහන් සිළ නිරාහාරව නිවී යයි. එමෙන්ම වට්ටයෙහි (සංසාරයෙහි) කලකිරුණු යෝගාවචරයා අර්හත් මාර්ගයෙන් කුසල් අකුසල් සම්පූර්ණයෙන් සිඳලයි. එය සිඳලූ බැවින් ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුවගේ කය බිඳුණු පසු නැවත වේදනාවන් හට නොගන්නා බව දත යුතුය.

တသ္မာတိ ယသ္မာ အာဒိမှိ သမာဓိဝိပဿနာပညာဟိ အရဟတ္တဖလပညာ ဥတ္တရိတရာ, တသ္မာ. ဧဝံ သမန္နာဂတောတိ ဣမိနာ ဥတ္တမေန အရဟတ္တဖလပညာဓိဋ္ဌာနေန သမန္နာဂတော. သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယေ ဉာဏံ နာမ အရဟတ္တမဂ္ဂေ ဉာဏံ, ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ အရဟတ္တဖလေ ဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ. တေနေဝါဟ တဿ သာ ဝိမုတ္တိ သစ္စေ ဌိတာ အကုပ္ပာ ဟောတီတိ.

‘තස්මා’ යනු, යම් හෙයකින් ආරම්භයෙහි වූ සමාධි විදර්ශනා ප්‍රඥාවන්ට වඩා අර්හත් ඵල ප්‍රඥාව උතුම් වන බැවිනි. ‘එවං සමන්නාගතො’ යනු මෙම උතුම් වූ අර්හත් ඵල ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘සබ්බදුක්ඛක්ඛයෙ ඤාණං’ යනු සාමාන්‍යයෙන් අර්හත් මාර්ග ඥානය වුවද, මෙම සූත්‍රයෙහි අදහස් කරන්නේ අර්හත් ඵල ඥානයයි. එබැවිනුයි ‘ඔහුගේ ඒ විමුක්තිය සත්‍යයෙහි පිහිටි, නොවෙනස් වන එකකි’ යැයි වදාළේ.

၃၆၆. ဧတ္ထ ဟိ ဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ, သစ္စန္တိ ပရမတ္ထသစ္စံ နိဗ္ဗာနံ. ဣတိ အကုပ္ပာရမ္မဏကရဏေန အကုပ္ပာတိ ဝုတ္တာ. မုသာတိ ဝိတထံ. မောသဓမ္မန္တိ နဿနသဘာဝံ. တံ သစ္စန္တိ တံ အဝိတထံ သဘာဝေါ. အမောသဓမ္မန္တိ အနဿနသဘာဝံ.

366. මෙහි ‘විමුක්ති’ යන පදයෙන් අර්හත් ඵල විමුක්තියත්, ‘සත්‍යය’ යන පදයෙන් පරමාර්ථ සත්‍යය වූ නිර්වාණයත් අදහස් වේ. නොවෙනස් වන නිර්වාණය අරමුණු කරන බැවින් එය ‘අකුප්පා’ (නොවෙනස් වන) යැයි කියනු ලැබේ. ‘මුසා’ යනු බොරුව හෙවත් අසත්‍යයයි. ‘මොසධම්මං’ යනු විනාශ වන ස්වභාවයයි. ‘තං සච්චං’ යනු එම අවිතථ (සැබෑ) ස්වභාවයයි. ‘අමොසධම්මං’ යනු විනාශ නොවන ස්වභාවයයි.

တသ္မာတိ ယသ္မာ အာဒိတော သမထဝိပဿနာဝသေန ဝစီသစ္စတော ဒုက္ခသစ္စသမုဒယသစ္စေဟိ စ ပရမတ္ထသစ္စံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဥတ္တရိတရံ, တသ္မာ. ဧဝံ သမန္နာဂတောတိ ဣမိနာ ဥတ္တမေန ပရမတ္ထသစ္စာဓိဋ္ဌာနေန သမန္နာဂတော.

‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් ආරම්භයේ පටන් සමථ විදර්ශනා වශයෙන් පවතින වචී සත්‍යයට වඩා ද, දුක්ඛ සත්‍ය හා සමුදය සත්‍යයන්ට වඩා ද පරමාර්ථ සත්‍යය වූ නිර්වාණයම අතිශයින් උතුම් වන බැවිනි. ‘එවං සමන්නාගතො’ යනු මෙබඳු උතුම් පරමාර්ථ සත්‍ය අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි.

၃၆၇. ပုဗ္ဗေတိ ပုထုဇ္ဇနကာလေ. ဥပဓီ ဟောန္တီတိ ခန္ဓူပဓိ ကိလေသူပဓိ အဘိသင်္ခါရူပဓိ ပဉ္စကာမဂုဏူပဓီတိ ဣမေ ဥပဓယော ဟောန္တိ. သမတ္တာ သမာဒိန္နာတိ ပရိပူရာ ဂဟိတာ ပရမဋ္ဌာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ အာဒိတော သမထဝိပဿနာဝသေန ကိလေသပရိစ္စာဂတော, သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒီဟိ စ ကိလေသပရိစ္စာဂတော အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ကိလေသပရိစ္စာဂေါ ဥတ္တရိတရော, တသ္မာ. ဧဝံ သမန္နာဂတောတိ ဣမိနာ ဥတ္တမေန စာဂါဓိဋ္ဌာနေန သမန္နာဂတော.

367. ‘පුබ්බෙ’ යනු පෘථග්ජන කාලයේදීය. ‘උපධී හොන්ති’ යනු ස්කන්ධූපධි, ක්ලේශූපධි, අභිසංඛාරූපධි හා පඤ්චකාමගුණූපධි යන මොහු උපධීහු වෙති. ‘සමත්තා සමාදින්නා’ යනු පිරිපුන් ලෙස වැරදි ලෙස ගන්නා ලද (ග්‍රහණය කළ) උපධීන්ය. ‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් ආරම්භයේ පටන් සමථ විදර්ශනා මගින් කෙලෙස් අත්හැරීමට වඩා ද, සෝවාන් ආදී මාර්ගයන්ගෙන් කෙලෙස් අත්හැරීමට වඩා ද අර්හත් මාර්ගයෙන්ම කෙලෙස් අත්හැරීම අතිශයින් උතුම් වන බැවිනි. ‘එවං සමන්නාගතො’ යනු මෙබඳු උතුම් වූ ත්‍යාග (අත්හැරීමේ) අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි.

၃၆၈. အာဃာတောတိအာဒီသု အာဃာတကရဏဝသေန အာဃာတော, ဗျာပဇ္ဇနဝသေန ဗျာပါဒေါ, သမ္ပဒုဿနဝသေန သမ္ပဒေါသောတိ တီဟိ ပဒေဟိ ဒေါသာကုသလမူလမေဝ ဝုတ္တံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ အာဒိတော သမထဝိပဿနာဝသေန [Pg.215] ကိလေသဝူပသမတော, သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒီဟိ ကိလေသဝူပသမတော စ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ကိလေသဝူပသမော ဥတ္တရိတရော, တသ္မာ. ဧဝံ သမန္နာဂတောတိ ဣမိနာ ဥတ္တမေန ဥပသမာဓိဋ္ဌာနေန သမန္နာဂတော.

368. 'ආඝාත' යනාදියෙහි, වෛර කිරීමේ අර්ථයෙන් 'ආඝාත' යන්න ද, ව්‍යාපන්න වන අර්ථයෙන් 'ව්‍යාපාද' යන්න ද, සම්පූර්ණයෙන් දූෂණය වන අර්ථයෙන් 'සම්පදෝස' යන්න ද යන පද තුනෙන් ද්වේෂය නැමැති අකුසල මූලයම කියන ලදී. 'තස්මා' යනු, යම් හෙයකින් ආරම්භයේදී සමථ විපස්සනා මඟින් කෙලෙස් සන්සිඳවීමට වඩා ද, සෝවාන් මාර්ගය ආදියෙන් කෙලෙස් සන්සිඳවීමට වඩා ද අර්හත් මාර්ගයෙන්ම සිදුවන කෙලෙස් සන්සිඳවීම අතිශයින් උතුම් වන බැවිනි. 'ඒවං සමන්නාගතෝ' යනු මේ උතුම් වූ උපසමාධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය.

၃၆၉. မညိတမေတန္တိ တဏှာမညိတံ မာနမညိတံ ဒိဋ္ဌိမညိတန္တိ တိဝိဓမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. အယမဟမသ္မီတိ ဧတ္ထ ပန အယမဟန္တိ ဧကံ တဏှာမညိတမေဝ ဝဋ္ဋတိ. ရောဂေါတိအာဒီသု အာဗာဓဋ္ဌေန ရောဂေါ, အန္တောဒေါသဋ္ဌေန ဂဏ္ဍော, အနုပဝိဋ္ဌဋ္ဌေန သလ္လံ. မုနိ သန္တောတိ ဝုစ္စတီတိ ခီဏာသဝမုနိ သန္တော နိဗ္ဗုတောတိ ဝုစ္စတိ. ယတ္ထ ဌိတန္တိ ယသ္မိံ ဌာနေ ဌိတံ. သံခိတ္တေနာတိ ဗုဒ္ဓါနံ ကိရ သဗ္ဗာပိ ဓမ္မဒေသနာ သံခိတ္တာဝ, ဝိတ္ထာရဒေသနာ နာမ နတ္ထိ, သမန္တပဋ္ဌာနကထာပိ သံခိတ္တာယေဝ. ဣတိ ဘဂဝါ ဒေသနံ ယထာနုသန္ဓိံ ပါပေသိ. ဥဂ္ဃာဋိတညူတိအာဒီသု ပန စတူသု ပုဂ္ဂလေသု ပုက္ကုသာတိ ကုလပုတ္တော ဝိပဉ္စိတညူ, ဣတိ ဝိပဉ္စိတညုဝသေန ဘဂဝါ ဣမံ ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ္တံ ကထေသိ.

369. 'මඤ්ඤිතමෙතං' යනු තණ්හා මඤ්ඤිතය, මාන මඤ්ඤිතය සහ දිට්ඨි මඤ්ඤිතය යන තෙවැදෑරුම් ආකාරයටම ගැලපේ. 'අයමහමස්මි' (මම මේ වෙමි) යන්නෙහි දී 'අයමහං' යන පදයෙන් තණ්හා මඤ්ඤිතයම අදහස් වේ. 'රෝග' යනාදියෙහි පීඩා කරන අර්ථයෙන් 'රෝග' ද, ඇතුළත දූෂිත වන අර්ථයෙන් 'ගණ්ඩ' ද, ඇතුළට කිඳා බසින අර්ථයෙන් 'සල්ල' ද වේ. 'මුනි සන්තෝ' යනු ක්ෂීණාශ්‍රව මුණිවරයා ශාන්ත වූයේ, නිවුණේ යැයි කියනු ලැබේ. 'යත්ථ ඨිතං' යනු යම් තැනක (අසේඛ භූමියෙහි) පිහිටියේ ද යන්නයි. 'සංඛිත්තේන' යනු බුදුවරුන්ගේ සියලුම ධර්ම දේශනා සංක්ෂිප්ත බවත්, විස්තරාත්මක දේශනා නම් නැති බවත්, සමන්ත පට්ඨාන කථාව පවා සංක්ෂිප්ත බවත් කියනු ලැබේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුසන්ධි ගැලපෙන සේ දේශනාව අවසන් කළ සේක. උග්ඝාටිතඤ්ඤූ ආදී පුද්ගලයන් සිව්දෙනා අතරින් පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයා 'විපඤ්චිතඤ්ඤූ' පුද්ගලයෙකු වූ බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම පුද්ගලයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මෙම ධාතුවිභංග සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

၃၇၀. န ခေါ မေ, ဘန္တေ, ပရိပုဏ္ဏံ ပတ္တစီဝရန္တိ ကသ္မာ ကုလပုတ္တဿ ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရံ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ပုဗ္ဗေ အဋ္ဌန္နံ ပရိက္ခာရာနံ အဒိန္နတ္တာ. ကုလပုတ္တော ဟိ ဒိန္နဒါနော ကတာဘိနီဟာရော, န ဒိန္နတ္တာတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရံ ပန ပစ္ဆိမဘဝိကာနံယေဝ နိဗ္ဗတ္တတိ, အယဉ္စ ပုနပဋိသန္ဓိကော, တသ္မာ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ. အထ ဘဂဝါ သယံ ပရိယေသိတွာ ကသ္မာ န ဥပသမ္ပာဒေသီတိ. ဩကာသာဘာဝတော. ကုလပုတ္တဿ အာယု ပရိက္ခီဏံ, သုဒ္ဓါဝါသိကော အနာဂါမီ မဟာဗြဟ္မာ ကုမ္ဘကာရသာလံ အာဂန္တွာ နိသိန္နော ဝိယ အဟောသိ. တသ္မာ သယံ န ပရိယေသိ.

370. "ස්වාමීනි, මට පාත්‍ර සිවුරු සම්පූර්ණ නැත" යන්නෙහි දී, කුලපුත්‍රයාට ඍද්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු පහළ නොවූයේ මන්ද යන ප්‍රශ්නය පැන නගී. ඊට හේතුව පෙර භවයන්හි අටපිරිකර අතරින් කිසිවක් දන් නොදීමයි. පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයා දන් දුන් තැනැත්තෙකු හා අභිනීහාර කළ අයෙකු බැවින්, දන් දී නැතැයි කිව නොහැක. එහෙත් ඍද්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු පහළ වන්නේ පශ්චිමභවික (එම ආත්මයේදීම රහත් වන) අයට පමණි. මොහු නැවත උපතක් (ශුද්ධාවාසයෙහි) ලබන බැවින් එය පහළ නොවීය. එසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම පාත්‍ර සිවුරු සොයා ඔහු මහණ නොකළේ මන්ද? ඊට අවකාශයක් නොතිබූ බැවිනි. කුලපුත්‍රයාගේ ආයුෂ අවසන් වී තිබුණි. ඔහු ශුද්ධාවාස බඹලොව උපදින අනාගාමී මහා බ්‍රහ්මයෙකු වී කුඹල් ශාලාවට පැමිණ හිඳගෙන සිටින්නාක් මෙන් විය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම පාත්‍ර සිවුරු සෙවීමට කටයුතු නොකළ සේක.

ပတ္တစီဝရပရိယေသနံ ပက္ကာမီတိ ကာယ ဝေလာယ ပက္ကာမိ? ဥဋ္ဌိတေ အရုဏေ. ဘဂဝတော ကိရ ဓမ္မဒေသနာပရိနိဋ္ဌာနဉ္စ အရုဏုဋ္ဌာနဉ္စ ရသ္မိဝိဿဇ္ဇနဉ္စ ဧကက္ခဏေ အဟောသိ. ဘဂဝါ ကိရ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေတွာဝ ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော ဝိဿဇ္ဇိ, သကလကုမ္ဘကာရနိဝေသနံ ဧကပဇ္ဇောတံ အဟောသိ, ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော ဇာလဇာလာ ပုဉ္ဇပုဉ္ဇာ ဟုတွာ ဝိဓာဝန္တိယော သဗ္ဗဒိသာဘာဂေ သုဝဏ္ဏပဋပရိယောနဒ္ဓေ ဝိယ စ နာနာဝဏ္ဏကုသုမရတနဝိသရသမုဇ္ဇလေ ဝိယ စ အကံသု. ဘဂဝါ ‘‘နဂရဝါသိနော မံ ပဿန္တူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. နဂရဝါသိနော ဘဂဝန္တံ ဒိသွာဝ ‘‘သတ္ထာ ကိရ အာဂတော, ကုမ္ဘကာရသာလာယ ကိရ နိသိန္နော’’တိ အညမညဿ အာရောစေတွာ ရညော အာရောစေသုံ.

"පාත්‍ර සිවුරු සෙවීමට පිටත් විය" යන්නෙහි දී, ඔහු පිටත් වූයේ කිනම් වේලාවක ද? අරුණෝදය උදා වූ කල ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අවසන් වීම, අරුණ උදාවීම සහ රශ්මි මාලා විහිදුවීම යන සියල්ල එකම මොහොතක සිදු වූ බව කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාව අවසන් කරමින්ම සවනක් රැස් විහිදුවූ සේක. මුළු කුඹල් ශාලාවම එකම ආලෝකයක් විය. ඒ සවනක් රැස් මාලාවන් ජාලයන් මෙන් ද, රශ්මි කදම්බයන් මෙන් ද ඔබිනොබ විහිදෙමින් සෑම දිශාවක්ම රන් පටකින් වැසුවාක් මෙන් ද, නොයෙක් වර්ණ ඇති මල් හා රත්න සමූහයකින් බැබළුණාක් මෙන් ද විය. "නුවර වැසියෝ මා දකිත්වා" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අධිෂ්ඨාන කළ සේක. නුවර වැසියෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක "ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කර ඇත, කුඹල් ශාලාවෙහි වැඩ සිටින සේක" යි එකිනෙකාට පවසා රජුට ද සැළ කළහ.

ရာဇာ [Pg.216] အာဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ, ‘‘ဘန္တေ, ကာယ ဝေလာယ အာဂတတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ဟိယျော သူရိယတ္ထင်္ဂမနဝေလာယ မဟာရာဇာတိ. ကေန ကမ္မေန ဘဂဝါတိ? တုမှာကံ သဟာယော ပုက္ကုသာတိ ရာဇာ တုမှေဟိ ပဟိတံ သာသနံ သုတွာ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ မံ ဥဒ္ဒိဿ အာဂစ္ဆန္တော သာဝတ္ထိံ အတိက္ကမ္မ ပဉ္စစတ္တာလီသ ယောဇနာနိ အာဂန္တွာ ဣမံ ကုမ္ဘကာရသာလံ ပဝိသိတွာ နိသီဒိ, အဟံ တဿ သင်္ဂဟတ္ထံ အာဂန္တွာ ဓမ္မကထံ ကထေသိံ, ကုလပုတ္တော တီဏိ ဖလာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိ မဟာရာဇာတိ. ဣဒါနိ ကဟံ, ဘန္တေတိ? ဥပသမ္ပဒံ ယာစိတွာ အပရိပုဏ္ဏပတ္တစီဝရတာယ ပတ္တစီဝရပရိယေသနတ္ထံ ဂတော မဟာရာဇာတိ. ရာဇာ ကုလပုတ္တဿ ဂတဒိသာဘာဂေန အဂမာသိ. ဘဂဝါပိ အာကာသေနာဂန္တွာ ဇေတဝနဂန္ဓကုဋိမှိယေဝ ပါတုရဟောသိ.

රජු පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ, "ස්වාමීනි, කිනම් වේලාවක වැඩම කළ සේක් ද?" යි ඇසීය. "මහ රජ, ඊයේ ඉර බැස යන වේලාවෙහි වැඩම කළෙමි" යි වදාළ සේක. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිනම් කටයුත්තකට වැඩම කළ සේක් ද?" යි ඇසූ කල, "මහ රජ, ඔබගේ යහළු පුක්කුසාති රජු ඔබ එවන ලද පණිවිඩය අසා, රජගෙයින් නික්ම මහණ වී, මා සොයා එමින් සැවැත් නුවර පසු කර යොදුන් හතළිස් පහක් ගෙවා මෙම කුඹල් ශාලාවට පැමිණ සිටියේය. මම ඔහුට සංග්‍රහ පිණිස මෙහි පැමිණ දහම් දෙසුවෙමි. මහ රජ, ඒ කුලපුත්‍රයා මාර්ග ඵල තුනක් අවබෝධ කරගත්තේය" යි වදාළ සේක. "ස්වාමීනි, දැන් ඔහු කොහේද?" යි ඇසූ කල, "මහ රජ, ඔහු මහණ වීමට අවසර ඉල්ලා, පාත්‍ර සිවුරු සම්පූර්ණ නැති බැවින් ඒවා සෙවීමට ගියේය" යි වදාළ සේක. රජතුමා කුලපුත්‍රයා ගිය දිශාවට ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අහසින් වැඩම කර ජේතවනාරාමයේ ගන්ධකුටියෙහිම පහළ වූ සේක.

ကုလပုတ္တောပိ ပတ္တစီဝရံ ပရိယေသမာနော နေဝ ဗိမ္ဗိသာရရညော န တက္ကသီလကာနံ ဇင်္ဃဝါဏိဇာနံ သန္တိကံ အဂမာသိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘န ခေါ မေ ကုက္ကုဋဿ ဝိယ တတ္ထ တတ္ထ မနာပါမနာပမေဝ ဝိစိနိတွာ ပတ္တစီဝရံ ပရိယေသိတုံ ယုတ္တံ, မဟန္တံ နဂရံ ဝဇ္ဇိတွာ ဥဒကတိတ္ထသုသာနသင်္ကာရဋ္ဌာနအန္တရဝီထီသု ပရိယေသိဿာမီ’’တိ အန္တရဝီထိယံ သင်္ကာရကူဋေသု တာဝ ပိလောတိကံ ပရိယေသိတုံ အာရဒ္ဓေါ.

කුලපුත්‍රයා ද පාත්‍ර සිවුරු සොයමින් බිම්බිසාර රජු වෙත හෝ තක්සලා නුවරින් පැමිණි වෙළඳුන් වෙත හෝ නොගියේය. ඔහුට මෙසේ සිතුණි: "කිකිළියක මෙන් ඒ ඒ තැන මනාප අමනාප දේ සොයමින් පාත්‍ර සිවුරු සෙවීම මට සුදුසු නැත. මම මේ මහා නුවර හැර දමා, දිය තොටවල්, සොහොන්, කුණු කසළ දමන තැන් සහ වීථි අතර සොයන්නෙමි" යි සිතා, වීථි අතර වූ කුණු ගොඩවල් වල මුලින්ම රෙදි කඩක් සෙවීමට පටන් ගත්තේය.

ဇီဝိတာ ဝေါရောပေသီတိ ဧတသ္မိံ သင်္ကာရကူဋေ ပိလောတိကံ ဩလောကေန္တံ ဝိဗ္ဘန္တာ တရုဏဝစ္ဆာ ဂါဝီ ဥပဓာဝိတွာ သိင်္ဂေန ဝိဇ္ဈိတွာ ဃာတေသိ. ဆာတကဇ္ဈတ္တော ကုလပုတ္တော အာကာသေယေဝ အာယုက္ခယံ ပတွာ ပတိတော. သင်္ကာရဋ္ဌာနေ အဓောမုခဋ္ဌပိတာ သုဝဏ္ဏပဋိမာ ဝိယ အဟောသိ, ကာလင်္ကတော စ ပန အဝိဟာဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ, နိဗ္ဗတ္တမတ္တောဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. အဝိဟာဗြဟ္မလောကေ ကိရ နိဗ္ဗတ္တမတ္တာဝ သတ္တ ဇနာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. ဝုတ္တဉှေတံ –

"ජීවිතයෙන් තොර කළේය" යනු, ඒ කුණු ගොඩෙහි රෙදි කඩක් සොයමින් සිටි ඔහු වෙත කලබලයට පත් වූ ලාබාල වස්සෙකු සිටින දෙනක වේගයෙන් පැමිණ අඟින් ඇන මරා දැමුවාය. කුසගින්නෙන් පීඩිතව සිටි කුලපුත්‍රයා එම ස්ථානයේදීම ආයුෂ ගෙවී මිය ගොස් ඇද වැටුණි. ඔහු කුණු ගොඩ මත මුහුණ බිමට හැරී තිබුණු රන් පිළිමයක් මෙන් විය. ඔහු මිය ගොස් අවිහ බඹලොව උපන් අතර, උපන් කෙණෙහිම අර්හත් ඵලයට පත් විය. අවිහ බඹලොව උපන් කෙණෙහිම පුද්ගලයන් සත් දෙනෙකු රහත් වූ බව කියනු ලැබේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘အဝိဟံ ဥပပန္နာသေ, ဝိမုတ္တာ သတ္တ ဘိက္ခဝေါ;

ရာဂဒေါသပရိက္ခီဏာ, တိဏ္ဏာ လောကေ ဝိသတ္တိကံ.

"අවිහ බඹලොව උපන්නා වූ, කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු භික්ෂූන් වහන්සේලා සත්නමක් වෙති. උන්වහන්සේලා රාග ද්වේෂයන් ක්ෂය කළ සේක, ලෝකයෙහි තණ්හාව නමැති දැලෙන් එතෙර වූ සේක."

ကေ စ တေ အတရုံ ပင်္ကံ, မစ္စုဓေယျံ သုဒုတ္တရံ;

ကေ ဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, ဒိဗ္ဗယောဂံ ဥပစ္စဂုံ.

"අතිශයින්ම එතෙර වීමට අපහසු වූ කෙලෙස් මඩ වගුරෙන් සහ මාරයාගේ විෂයයෙන් එතෙර වූයේ කවුරුන් ද? මිනිස් සිරුර අතහැර දිව්‍යමය වූ තත්ත්වයට පත් වූයේ කවුරුන් ද?"

ဥပကော [Pg.217] ပလဂဏ္ဍော စ, ပုက္ကုသာတိ စ တေ တယော;

ဘဒ္ဒိယော ခဏ္ဍဒေဝေါ စ, ဗာဟုရဂ္ဂိ စ သိင်္ဂိယော;

တေ ဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, ဒိဗ္ဗယောဂံ ဥပစ္စဂု’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၅၀, ၁၀၅);

"උපක, පලගණ්ඩ සහ පුක්කුසාති යන ඒ තිදෙනා ද, භද්දිය, ඛණ්ඩදේව, බාහුරග්ගි සහ සිංගිය යන මොවුන් ද යන ඒ සත්දෙනා මිනිස් සිරුර අතහැර දිව්‍යමය වූ තත්ත්වයට පත් වූහ."

ဗိမ္ဗိသာရောပိ ‘‘မယှံ သဟာယော မယာ ပေသိတသာသနမတ္တံ ဝါစေတွာ ဟတ္ထဂတံ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ဧတ္တကံ အဒ္ဓါနံ အာဂတော, ဒုက္ကရံ ကတံ ကုလပုတ္တေန, ပဗ္ဗဇိတသက္ကာရေန တံ သက္ကရိဿာမီ’’တိ ‘‘ပရိယေသထ မေ သဟာယက’’န္တိ တတ္ထ တတ္ထ ပေသေသိ. ပေသိတာ တံ အဒ္ဒသံသု သင်္ကာရဋ္ဌာနေ ပတိတံ, ဒိသွာ အာဂမ္မ ရညော အာရောစေသုံ. ရာဇာ ဂန္တွာ ကုလပုတ္တံ ဒိသွာ – ‘‘န ဝတ, ဘော, လဘိမှာ သဟာယကဿ သက္ကာရံ ကာတုံ, အနာထော မေ ဇာတော သဟာယကော’’တိ. ပရိဒေဝိတွာ ကုလပုတ္တံ မဉ္စကေန ဂဏှာပေတွာ ယုတ္တောကာသေ ဌပေတွာ အနုပသမ္ပန္နဿ သက္ကာရံ ကာတုံ ဇာနနာဘာဝေန နှာပကကပ္ပကာဒယော ပက္ကောသာပေတွာ ကုလပုတ္တံ သီသံ နှာပေတွာ သုဒ္ဓဝတ္ထာနိ နိဝါသာပေတွာ ရာဇဝေသေန အလင်္ကာရာပေတွာ သောဝဏ္ဏသိဝိကံ အာရောပေတွာ သဗ္ဗတာဠာဝစရဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇံ ကရောန္တော နဂရာ နီဟရိတွာ ဗဟူဟိ ဂန္ဓကဋ္ဌေဟိ မဟာစိတကံ ကာရေတွာ ကုလပုတ္တဿ သရီရကိစ္စံ ကတွာ ဓာတုယော အာဒါယ စေတိယံ ပတိဋ္ဌပေသိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

බිම්බිසාර රජතුමා ද, “මාගේ මිත්‍රයා මා විසින් එවන ලද පණිවිඩය පමණක් කියවා, අතට පත් වූ රාජ්‍යය ද අත්හැර මෙපමණ දුරක් පැමිණියේය. මේ කුලපුත්‍රයා විසින් කළ නොහැකි දෙයක් කරන ලදී. මම පැවිදි උතුමෙකුට දක්වන ගෞරව සම්මානයෙන් ඔහුට සත්කාර කරන්නෙමි”යි සිතා, “මාගේ මිත්‍රයා සොයන්න”යි ඒ ඒ තැන්වලට පුරුෂයන් යැවීය. එසේ යවන ලද පුරුෂයෝ කසළ ගොඩක් අසල වැටී සිටි ඔහු දුටුවෝය. ඔහු දැක පැමිණ රජුට ඒ බව සැළ කළහ. රජතුමා එහි ගොස් කුලපුත්‍රයා දැක, “පින්වතුනි, මිත්‍රයාට සත්කාර කිරීමට අපට නොලැබුණේමය, මාගේ මිත්‍රයා අනාථ වූයේය”යි හඬා වැළපී, කුලපුත්‍රයාව ඇඳකින් ඔසවා ගෙන්වා ගෙන සුදුසු තැනක තබා, උපසම්පදා නොවූවකුට සත්කාර කරන ආකාරය පිළිබඳ දැනුමක් නොමැති බැවින් නහවන අය සහ කරණවෑමියන් කැඳවා කුලපුත්‍රයාගේ හිස නහවා, පිරිසිදු වස්ත්‍ර හැඳ කරවා, රාජ වේශයෙන් සරසා, රන් සිවිගෙයක නංවා, සියලු තූර්ය වාදනයන්ගෙන් හා සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා පවත්වමින් නුවරින් බැහැරට ගෙන ගොස්, බොහෝ සුවඳ දරවලින් මහා චිතකයක් කරවා, කුලපුත්‍රයාගේ ශරීර කෘත්‍යය නිමවා ධාතූන් වහන්සේලා රැගෙන චෛත්‍යයක් පිහිටෙවූයේය. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධාතුවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၁၁. သစ္စဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. සච්චවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၇၁. ဧဝံ မေ သုတန္တိ သစ္စဝိဘင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ အာစိက္ခနာတိ ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ နာမ…ပေ… အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စံ နာမာတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. အပိစေတ္ထ ပညာပနာ နာမ ဒုက္ခသစ္စာဒီနံ ဌပနာ. အာသနံ ဌပေန္တော ဟိ အာသနံ ပညပေတီတိ ဝုစ္စတိ. ပဋ္ဌပနာတိ ပညာပနာ. ဝိဝရဏာတိ ဝိဝဋကရဏာ. ဝိဘဇနာတိ ဝိဘာဂကိရိယာ. ဥတ္တာနီကမ္မန္တိ ပါကဋဘာဝကရဏံ.

371. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය සච්චවිභංග සූත්‍රයයි. එහි ‘ආචික්ඛනා’ යනු ‘මෙය දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයයි...පෙ... මෙය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යයයි’ කියා මුල සිට පැවසීමයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. තවද මෙහි ‘පඤ්ඤාපනා’ යනු දුක්ඛ සත්‍යය ආදිය පිහිටුවීම (පැනවීම) යි. අසුනක් පනවන්නා ‘අසුන පනවයි’ (ආසනං පඤ්ඤාපේති) යැයි ලෝකයෙහි කියනු ලැබේ. ‘පට්ඨපනා’ යනු පැනවීමයි. ‘විවරණා’ යනු විවෘත කිරීමයි. ‘විභජනා’ යනු බෙදා දැක්වීමයි. ‘උත්තානීකම්මං’ යනු ප්‍රකට කිරීමයි.

အနုဂ္ဂါဟကာတိ [Pg.218] အာမိသသင်္ဂဟေန ဓမ္မသင်္ဂဟေနာတိ ဒွီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ အနုဂ္ဂါဟကာ. ဇနေတာတိ ဇနိကာ မာတာ. အာပါဒေတာတိ ပေါသေတာ. ပေါသိကမာတာ ဝိယ မောဂ္ဂလ္လာနောတိ ဒီပေတိ. ဇနိကမာတာ ဟိ နဝ ဝါ ဒသ ဝါ မာသေ လောဏမ္ဗိလာဒီနိ ပရိဟရမာနာ ကုစ္ဆိယာ ဒါရကံ ဓာရေတွာ ကုစ္ဆိတော နိက္ခန္တံ ပေါသိကမာတရံ ဓာတိံ ပဋိစ္ဆာပေတိ. သာ ခီရနဝနီတာဒီဟိ ဒါရကံ ပေါသေတွာ ဝဍ္ဎေတိ, သော ဝုဒ္ဓိမာဂမ္မ ယထာသုခံ ဝိစရတိ. ဧဝမေဝ သာရိပုတ္တော အတ္တနော ဝါ ပရေသံ ဝါ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတေ ဒွီဟိ သင်္ဂဟေဟိ သင်္ဂဏှန္တော ဂိလာနေ ပဋိဇဂ္ဂန္တော ကမ္မဋ္ဌာနေ ယောဇေတွာ သောတာပန္နဘာဝံ ဉတွာ အပါယဘယေဟိ ဝုဋ္ဌိတကာလတော ပဋ္ဌာယ – ‘‘ဣဒါနိ ပစ္စတ္တပုရိသကာရေန ဥပရိမဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တေဿန္တီ’’တိ တေသု အနပေက္ခော ဟုတွာ အညေ နဝေ နဝေ ဩဝဒတိ. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနောပိ အတ္တနော ဝါ ပရေသံ ဝါ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတေ တထေဝ သင်္ဂဏှိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ ယောဇေတွာ ဟေဋ္ဌာ တီဏိ ဖလာနိ ပတ္တေသုပိ အနပေက္ခတံ န အာပဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? ဧဝံ ကိရဿ ဟောတိ – ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ – ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, အပ္ပမတ္တကောပိ ဂူထော ဒုဂ္ဂန္ဓော ဟောတိ…ပေ… အပ္ပမတ္တကမ္ပိ မုတ္တံ… ခေဠော… ပုဗ္ဗော… လောဟိတံ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ဟောတိ, ဧဝမေဝ ခေါ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဘဝံ န ဝဏ္ဏေမိ အန္တမသော အစ္ဆရာသံဃတမတ္တမ္ပီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၂၀-၃၂၁). တသ္မာ ယာဝ အရဟတ္တံ န ပါပုဏန္တိ, တာဝ တေသု အနပေက္ခတံ အနာပဇ္ဇိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တေသုယေဝ အာပဇ္ဇတီတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဇနေတာ ဧဝံ သာရိပုတ္တော. သေယျထာပိ ဇာတဿ အာပါဒေတာ, ဧဝံ မောဂ္ဂလ္လာနော. သာရိပုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, သောတာပတ္တိဖလေ ဝိနေတိ, မောဂ္ဂလ္လာနော ဥတ္တမတ္ထေ’’တိ. ပဟောတီတိ သက္ကောတိ.

‘අනුග්ගාහකා’ යනු ආමිස සංග්‍රහයෙන් සහ ධර්ම සංග්‍රහයෙන් යන සංග්‍රහ දෙකෙන්ම අනුග්‍රහ කරන්නෝය. ‘ජනේතා’ යනු වැදූ මවයි. ‘ආපාදේතා’ යනු පෝෂණය කරන්නාය. මොග්ගල්ලාන හිමියන් ඇති දැඩි කරන මවක් වැනි බව මෙයින් දක්වයි. වැදූ මව මාස නවයක් හෝ දහයක් ලුණු ඇඹුල් ආදියෙන් වැළකී කුසින් දරුවා දරාගෙන, ප්‍රසූත වූ පසු ඇති දැඩි කරන කිරි මවට භාර දෙයි. ඇය කිරි, වෙඬරු ආදියෙන් දරුවා පෝෂණය කර හදාවඩා ගනියි. දරුවා වැඩී සුවසේ හැසිරෙයි. එමෙන්ම සැරියුත් හිමියන් තමන් සමීපයේ හෝ අන් අය සමීපයේ පැවිදි වූවන් සංග්‍රහ දෙකෙන් සංග්‍රහ කරමින්, ගිලන් වූවන්ට උපස්ථාන කරමින්, කමටහන්හි යොදවා සෝවාන් භාවය දැන, අපාය බියෙන් මිදුණු කාලයේ සිට, “දැන් මොවුන් තමන්ගේම වීර්යයෙන් මතු මඟ නිපදවා ගනිති”යි ඔවුන් කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව අලුත් අලුත් අයට අවවාද කරති. මහා මොග්ගල්ලාන හිමියන් ද තමන් සමීපයේ හෝ අන් අය සමීපයේ පැවිදි වූවන් එලෙසම සංග්‍රහ කර කමටහන්හි යොදවා පහළ ඵල තුනට පැමිණිය ද ඔවුන් කෙරෙහි ඇති අපේක්ෂාව අත්නොහරිති. ඒ මන්ද? උන්වහන්සේට මෙසේ සිතේ: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “මහණෙනි, ස්වල්ප වූ ද අසූචි දුර්ගන්ධ වන්නා සේ...පෙ... ස්වල්ප වූ ද මුත්‍රා, කෙළ, සැරව, ලේ දුර්ගන්ධ වන්නා සේම, මහණෙනි මම ස්වල්ප වූ ද භවය වර්ණනා නොකරමි, අසුරු සැණක් මාත්‍ර වූ භවයක් වුව ද වර්ණනා නොකරමි”යි වදාරන ලදී. එබැවින් යම් තාක් රහත් බවට පත් නොවෙත් ද, ඒ තාක් ඔවුන් කෙරෙහි අපේක්ෂාව අත් නොහැර රහත් වූවන් කෙරෙහිම අපේක්ෂාව අත්හරිති. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මහණෙනි, සැරියුත් තෙමේ වැදූ මවක් වැනිය, මොග්ගල්ලාන තෙමේ පෝෂණය කරන්නෙකු වැනිය. සැරියුත් තෙමේ සෝවාන් ඵලයෙහි විනයනය කරවයි, මොග්ගල්ලාන තෙමේ උත්තමාර්ථයෙහි යොදවයි” කියා වදාළ සේක. ‘පහෝති’ යනු සමර්ථ වෙයි යන්නයි.

ဒုက္ခေ ဉာဏန္တိ သဝနသမ္မသနပဋိဝေဓဉာဏံ, တထာ ဒုက္ခသမုဒယေ. ဒုက္ခနိရောဓေ သဝနပဋိဝေဓဉာဏန္တိ ဝဋ္ဋတိ, တထာ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ. နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒီသု ကာမပစ္စနီကဋ္ဌေန, ကာမတော နိဿဋဘာဝေန ဝါ, ကာမံ သမ္မသန္တဿ ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ, ကာမပဒဃာတံ ကာမဝူပသမံ ကရောန္တော ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ, ကာမဝိဝိတ္တန္တေ ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. သဗ္ဗေပိ စေတေ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာစိတ္တေသု, မဂ္ဂက္ခဏေ ဧကစိတ္တေ လဗ္ဘန္တိ. တတြ ဟိ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပစေတနာယ သမုဂ္ဃာတကော ဧကောဝ သင်္ကပ္ပော လဗ္ဘတိ, န နာနာ လဗ္ဘတိ[Pg.219]. သမ္မာဝါစာဒယောပိ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာစိတ္တေသု, ဝုတ္တနယေနေဝ မဂ္ဂက္ခဏေ ဧကစိတ္တေ လဗ္ဘန္တိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရေန ပန သစ္စကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၈၉ အာဒယော) စ ဝုတ္တာယေဝါတိ.

‘දුක්ඛේ ඤාණං’ යනු ශ්‍රැතමය, සම්මසන සහ පටිවේධ ඤාණයයි. දුක්ඛ සමුදයෙහි ද එසේමය. දුක්ඛ නිරෝධයෙහි ‘ශ්‍රැත සහ පටිවේධ’ ඤාණයන් යැයි පැවසීම සුදුසුය. දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාවෙහි ද එසේමය. නෙක්ඛම්ම සංකල්ප ආදියේදී, කාමයන්ට විරුද්ධ අර්ථයෙන් හෝ, කාමයන්ගෙන් නික්මුණු බවින් හෝ, කාමය මෙනෙහි කරන්නාට උපදින බැවින් හෝ, කාම ප්‍රහාරය සහ කාම සංසිඳවීම කරන බැවින් හෝ, කාමයෙන් වෙන් වූ මඟ කෙළවර උපදින බැවින් හෝ නෙක්ඛම්ම සංකල්පය නම් වේ. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මේ සියල්ලම පූර්ව භාගයෙහි නානාවිධ සිත්වල ලැබෙන අතර, මාර්ග ක්ෂණයේදී එක් සිතක ලැබේ. එහිදී මිච්ඡා සංකල්ප චේතනාව සහමුලින් නැති කරන බැවින් එක් සංකල්පයක්ම ලැබේ, විවිධ සංකල්ප නොලැබේ. සම්මා වාචා ආදිය ද පූර්ව භාගයෙහි විවිධ සිත්වල ද, කී ක්‍රමයෙන්ම මාර්ග ක්ෂණයේදී එක් සිතක ද ලැබේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් සත්‍ය කථාව විසුද්ධි මාර්ගයෙහි ද සම්මා දිට්ඨි සූත්‍රයෙහි ද පවසා ඇත.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

သစ္စဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සච්චවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၁၂. ဒက္ခိဏာဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

12. දක්ඛිණාවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၇၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဒက္ခိဏာဝိဘင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ မဟာပဇာပတိ ဂေါတမီတိ ဂေါတမီတိ ဂေါတ္တံ. နာမကရဏဒိဝသေ ပနဿာ လဒ္ဓသက္ကာရာ ဗြာဟ္မဏာ လက္ခဏသမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ – ‘‘သစေ အယံ ဓီတရံ လဘိဿတိ, စက္ကဝတ္တိရညော အဂ္ဂမဟေသီ ဘဝိဿတိ. သစေ ပုတ္တံ လဘိဿတိ, စက္ကဝတ္တိရာဇာ ဘဝိဿတီတိ ဥဘယထာပိ မဟတီယေဝဿာ ပဇာ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကရိံသု. အထဿာ မဟာပဇာပတီတိ နာမံ အကံသု. ဣဓ ပန ဂေါတ္တေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိတွာ မဟာပဇာပတိဂေါတမီတိ ဝုတ္တံ. နဝန္တိ အဟတံ. သာမံ ဝါယိတန္တိ န သဟတ္ထေနေဝ ဝါယိတံ, ဧကဒိဝသံ ပန ဓာတိဂဏပရိဝုတာ သိပ္ပိကာနံ ဝါယနဋ္ဌာနံ အာဂန္တွာ ဝေမကောဋိံ ဂဟေတွာ ဝါယနာကာရံ အကာသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

376. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු දක්ඛිණාවිභංග සූත්‍රයයි. එහි ‘මහාපජාපති ගෝතමී’ යන්නෙහි ‘ගෝතමී’ යනු ගෝත්‍ර නාමයයි. නම් තබන දිනයේදී බමුණෝ ඇයගේ ලක්ෂණ සම්පත්තිය දැක, “සැබවින්ම මැය දියණියක ලැබුවහොත් ඕ තොමෝ සක්විති රජුගේ අග්‍ර මහේෂිකාව වන්නීය. පුතෙකු ලැබුවහොත් ඔහු සක්විති රජෙකු වන්නේය. මෙසේ දෙපරිද්දෙන්ම ඇයගේ පජාව මහා වන්නීය”යි ප්‍රකාශ කළහ. එකල්හි ඇයට ‘මහාපජාපති’ යන නම තැබූහ. මෙහිදී ගෝත්‍රය සමඟ එක් කොට ‘මහාපජාපති ගෝතමී’ යැයි පවසන ලදී. ‘නවං’ යනු අලුත් වස්ත්‍රයයි. ‘සාමං වායිතං’ යනු තමාගේම අතින් පමණක් වියන ලද්දක් නොවේ. එක් දිනක ඕ තොමෝ කිරි මව්වරුන් පිරිවරාගෙන වියන්නන් සිටින තැනට ගොස්, වෙමෙහි කෙළවර ගෙන වියන ආකාරයක් දැක්වූවාය. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී.

ကဒါ ပန ဂေါတမိယာ ဘဂဝတော ဒုဿယုဂံ ဒါတုံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နန္တိ. အဘိသမ္ဗောဓိံ ပတွာ ပဌမဂမနေန ကပိလပုရံ အာဂတကာလေ. တဒါ ဟိ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌံ သတ္ထာရံ ဂဟေတွာ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာ သကံ နိဝေသနံ ပဝေသေသိ, အထ ဘဂဝတော ရူပသောဘဂ္ဂံ ဒိသွာ မဟာပဇာပတိဂေါတမီ စိန္တေသိ – ‘‘သောဘတိ ဝတ မေ ပုတ္တဿ အတ္တဘာဝေါ’’တိ. အထဿာ ဗလဝသောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. တတော စိန္တေသိ – ‘‘မမ ပုတ္တဿ ဧကူနတိံသ ဝဿာနိ အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တဿ အန္တမသော မောစဖလမတ္တမ္ပိ မယာ ဒိန္နကမေဝ အဟောသိ, ဣဒါနိပိဿ စီဝရသာဋကံ ဒဿာမီ’’တိ. ‘‘ဣမသ္မိံ ခေါ ပန ရာဇဂေဟေ ဗဟူနိ မဟဂ္ဃာနိ ဝတ္ထာနိ အတ္ထိ, တာနိ မံ န တောသေန္တိ, သဟတ္ထာ ကတမေဝ မံ တောသေတိ, သဟတ္ထာ ကတွာ ဒဿာမီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ.

මහාපජාපතී ගෝතමියට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වස්ත්‍ර යුගලයක් පූජා කිරීමේ සිතක් ඇති වූයේ කවදාද? බුද්ධත්වයට පත්ව ප්‍රථම වතාවට කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කළ අවස්ථාවේදීය. එකල පිඬු සිඟා වැඩිය බුදුරජාණන් වහන්සේව කැඳවාගෙන සුද්ධෝදන මහාරාජයා තමන්ගේ මාලිගාවට වැඩම කරවූයේය. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූප සෝභාව දැක මහාපජාපතී ගෝතමිය, "මාගේ පුත්‍රයාගේ ශරීරය කෙතරම් ලස්සනද!" යි සිතුවාය. එවිට ඇයට බලවත් සොම්නසක් ඇති විය. අනතුරුව ඇය මෙසේ සිතුවාය: "මාගේ පුත්‍රයා අවුරුදු විසි නවයක් මාලිගාවෙහි වෙසෙන විට, අවම වශයෙන් කෙසෙල් ගෙඩියක් තරම් දෙයක්වත් මා විසින් පූජා කර නැත. දැන් ඔහුට සිවුරු සඳහා වස්ත්‍රයක් පූජා කරමි." "මේ රජමාලිගාවෙහි ඉතා අගනා වස්ත්‍ර බොහෝ ඇතත්, ඒවායින් මගේ සිත පිනවන්නේ නැත. මාගේම දෑතින් කළ දෙයක්ම මා සතුටු කරයි. එබැවින් මාගේම දෑතින් සකස් කර පූජා කරමි" යි සිතක් උපදවා ගත්තාය.

အထန္တရာပဏာ [Pg.220] ကပ္ပာသံ အာဟရာပေတွာ သဟတ္ထေနေဝ ပိသိတွာ ပေါထေတွာ သုခုမသုတ္တံ ကန္တိတွာ အန္တောဝတ္ထုသ္မိံယေဝ သာလံ ကာရာပေတွာ သိပ္ပိကေ ပက္ကောသာပေတွာ သိပ္ပိကာနံ အတ္တနော ပရိဘောဂခါဒနီယဘောဇနီယမေဝ ဒတွာ ဝါယာပေသိ, ကာလာနုကာလဉ္စ ဓာတိဂဏပရိဝုတာ ဂန္တွာ ဝေမကောဋိံ အဂ္ဂဟေသိ. နိဋ္ဌိတကာလေ သိပ္ပိကာနံ မဟာသက္ကာရံ ကတွာ ဒုဿယုဂံ ဂန္ဓသမုဂ္ဂေ ပက္ခိပိတွာ ဝါသံ ဂါဟာပေတွာ – ‘‘မယှံ ပုတ္တဿ စီဝရသာဋကံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမီ’’တိ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ မဂ္ဂံ ပဋိယာဒါပေသိ, ဝီထိယော သမ္မဇ္ဇိတွာ ပုဏ္ဏဃဋေ ဌပေတွာ ဓဇပဋာကာ ဥဿာပေတွာ ရာဇဃရဒွါရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နိဂြောဓာရာမာ မဂ္ဂံ ပဋိယာဒါပေတွာ ပုပ္ဖာဘိကိဏ္ဏံ အကံသု. မဟာပဇာပတိပိ သဗ္ဗာလင်္ကာရံ အလင်္ကရိတွာ ဓာတိဂဏပရိဝုတာ သမုဂ္ဂံ သီသေ ဌပေတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂန္တွာ ဣဒံ မေ, ဘန္တေ, နဝံ ဒုဿယုဂန္တိအာဒိမာဟ.

ඉක්බිති ඇය වෙළඳසැලකින් පුළුන් ගෙන්වාගෙන, තම දෑතින්ම ඒවා පොඩි කර, පිරිසිදු කර, සියුම් නූල් කටින ලද්දේය. මාලිගාව තුළම වියන ශාලාවක් කරවා, වියන්නන් කැඳවා, ඔවුන්ට තමන් පරිභෝජනය කරන කැවිලි පෙවිලි හා ආහාරපානම ලබා දී වස්ත්‍ර විවීමට සැලැස්වූවාය. කලින් කලට කිරි මව්වරුන් පිරිවරාගෙන ගොස් ඇය ද ඒ කටයුතු අධීක්ෂණය කළාය. වස්ත්‍ර විවීම අවසන් වූ පසු වියන්නන්ට මහා සත්කාර කර, වස්ත්‍ර යුගලය සුවඳ කරඬුවක බහා, එය තමන්ගේ වාසස්ථානයට ගෙන්වාගෙන "මාගේ පුත්‍රයාට පූජා කිරීම සඳහා සිවුරු වස්ත්‍රය රැගෙන යන්නෙමි" යි රජුට දැන්වූවාය. රජු මාවත සකස් කළේය. වීථි අතුගා පිරිසිදු කර, පුන් කලස් තබා, කොඩි දමා, රජ මාලිගාවේ දොරටුවේ සිට නිග්‍රෝධාරාමය දක්වා මාවත පිළියෙළ කර මල් ඉස තිබුණි. මහාපජාපතී ගෝතමිය ද සියලු ආභරණවලින් සැරසී, කිරි මව්වරුන් පිරිවරාගෙන, ඒ කරඬුව හිස මත තබාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, මේ අලුත් වස්ත්‍ර යුගලය මා විසින් පූජා කරනු ලැබේ" යනාදී වශයෙන් පැවසුවාය.

ဒုတိယမ္ပိ ခေါတိ ‘‘သံဃေ ဂေါတမိ ဒေဟီ’’တိ ဝုတ္တေ – ‘‘ပဟောမဟံ, ဘန္တေ, ဒုဿကောဋ္ဌာဂါရတော ဘိက္ခုသတဿာပိ ဘိက္ခုသဟဿဿာပိ ဘိက္ခုသတသဟဿဿာပိ စီဝရဒုဿာနိ ဒါတုံ, ဣဒံ ပန မေ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ သာမံ ကန္တံ သာမံ ဝါယိတံ, တံ မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ပဋိဂ္ဂဏှာတူ’’တိ နိမန္တယမာနာ အာဟ. ဧဝံ ယာဝတတိယံ ယာစိ, ဘဂဝါပိ ပဋိက္ခိပိယေဝ.

දෙවැනි වරටත් "ගෝතමිය, සංඝයාට පූජා කරන්න" යි වදාළ කල්හි — "ස්වාමීනි, මට වස්ත්‍ර ගබඩාවෙන් භික්ෂූන් සිය නමකට, දහසකට හෝ ලක්ෂයකට වුව ද සිවුරු පූජා කළ හැකිය. නමුත් මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසාම මා විසින්ම නූල් කටින ලද, මා විසින්ම වියන ලද්දකි. එබැවින් ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේම මෙය පිළිගන්නා සේක්වා!" යි ඇය ආරාධනා කරමින් පැවසුවාය. මෙසේ තුන් වරක්ම ඉල්ලා සිටියද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක.

ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ အတ္တနော ဒိယျမာနံ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒါပေတီတိ? မာတရိ အနုကမ္ပာယ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဣမိဿာ မံ အာရဗ္ဘ ပုဗ္ဗစေတနာ မုဉ္စစေတနာ ပရစေတနာတိ တိဿော စေတနာ ဥပ္ပန္နာ, ဘိက္ခုသံဃမ္ပိဿာ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇန္တု, ဧဝမဿာ ဆ စေတနာ ဧကတော ဟုတွာ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ပဝတ္တိဿန္တီ’’တိ. ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပနာဟ – ‘‘သံဃေ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလန္တိ တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘ကိံ တွံ သတ္ထု ဒိန္နတော သံဃေ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလတရံ ဝဒသီ’’တိ အာမ ဝဒါမီတိ. သုတ္တံ အာဟရာတိ. သံဃေ ဂေါတမိ ဒေဟိ, သံဃေ တေ ဒိန္နေ အဟဉ္စေဝ ပူဇိတော ဘဝိဿာမိ သံဃော စာတိ. ကိံ ပနဿ သုတ္တဿ အယမေဝ အတ္ထောတိ? အာမ အယမေဝါတိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘တေန ဟာနန္ဒ, ဝိဃာသာဒါနံ ပူဝံ ဒေဟီ’’တိ စ (ပါစိ. ၂၆၉) ‘‘တေန ဟိ တွ, ကစ္စာန, ဝိဃာသာဒါနံ ဂုဠံ ဒေဟီ’’တိ (မဟာဝ. ၂၈၄) စ ဝစနတော ဝိဃာသာဒါနံ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလတရဉ္စ ဘဝေယျ. ဧဝမ္ပိ ဟိ ‘‘သတ္ထာ အတ္တနော ဒိယျမာနံ [Pg.221] ဒါပေတီ’’တိ. ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒယောပိ အတ္တနော အာဂတံ ပဏ္ဏာကာရံ ဟတ္ထိဂေါပကာဒီနံ ဒါပေန္တိ, တေ ရာဇာဒီဟိ မဟန္တတရာ ဘဝေယျုံ. တသ္မာ မာ ဧဝံ ဂဏှ –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේට පූජා කරන ලද වස්ත්‍රය භික්ෂු සංඝයාට පූජා කරවූයේ මන්ද? මව් පාර්ශවයට ඇති අනුකම්පාව නිසාය. උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: "මැයට මා උදෙසා පූර්ව චේතනාව, මුඤ්චන චේතනාව සහ අපර චේතනාව යන චේතනා තුනම ඇති විය. භික්ෂු සංඝයා උදෙසා ද ඇයට එවැනිම චේතනාවන් ඇති වේවා! එවිට ඇයගේ චේතනා හයම එක් වී දීර්ඝ කාලයක් ඇයට හිතසුව පිණිස පවතිනු ඇත." එහෙත් විතණ්ඩවාදියා පවසන්නේ — "සංඝයාට දෙන දානය මහාඵල සහිතය, එබැවින් මෙසේ වදාළා" යනුවෙනි. ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: "ඔබ බුදුරජාණන් වහන්සේට දෙන දානයට වඩා සංඝයාට දෙන දානය මහාඵල සහිත යැයි පවසන්නේද?" "එසේය" යි ඔහු පවසන්නේ නම්, එවිට "පාළි පාඨයක් දක්වන්න" යැයි කිව යුතුය. "ගෝතමිය, සංඝයාට පූජා කරන්න, සංඝයාට පූජා කළ විට මා හට ද සංඝයා හට ද පූජා කළා වේ" යන පාඨය ඔහු ඉදිරිපත් කළහොත්, එවිට ඇසිය යුත්තේ "මේ පාළි පාඨයේ අර්ථය මෙයම ද?" යන්නයි. "එසේය" යි ඔහු පවසන්නේ නම්, "එසේ නම් 'ආනන්දයෙනි, වීඝාසාදයන්ට මේ කැවුම් දෙන්න' සහ 'කච්චානයෙනි, වීඝාසාදයන්ට මේ හකුරු දෙන්න' යන දේශනා අනුව වීඝාසාදයන්ට (ඉඳුල් අනුභව කරන්නන්ට) දෙන දානය ද මහාඵල සහිත විය යුතුය" යි පැවසිය යුතුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන්ට ලැබුණු දේ අන් අයට පූජා කරවන්නේ මෙසේය: රජවරුන්ට හෝ මහා අමාත්‍යවරුන්ට ලැබෙන පඬුරු ඔවුන් ඇත් ගොව්වන් ආදීන්ට ලබා දෙති. එපමණකින් ඇත් ගොව්වන් රජුට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නේ නැත. එබැවින් එසේ වරදවා තේරුම් නොගන්න.

‘‘နယိမသ္မိံ လောကေ ပရသ္မိံ ဝါ ပန,ဗုဒ္ဓေန သေဋ္ဌော သဒိသော ဝါ ဝိဇ္ဇတိ;

ယမာဟုနေယျာနမဂ္ဂတံ ဂတော,ပုညတ္ထိကာနံ ဝိပုလဖလေသိန’’န္တိ. –

"මේ ලෝකයෙහි වේවා, පරලොවෙහි වේවා, බුදුරජාණන් වහන්සේට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හෝ සමාන වූ කිසිවෙක් නැත. පින් කැමති, මහාඵල සොයන අයට උන්වහන්සේ දක්ෂිණෙයයන් අතර අග්‍රප්‍රාප්ත වන සේක."

ဝစနတော ဟိ သတ္ထာရာ ဥတ္တရိတရော ဒက္ခိဏေယျော နာမ နတ္ထိ. ဧဝမဿာ ဆ စေတနာ ဧကတော ဟုတွာ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿန္တီတိ သန္ဓာယ ယာဝတတိယံ ပဋိဗာဟိတွာ သံဃဿ ဒါပေသိ.

මේ වචනය අනුව බුදුරජාණන් වහන්සේට වඩා උතුම් දක්ෂිණෙය පුද්ගලයෙකු නැත. ඇයගේ චේතනා හයම එකතු වී දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස වේවා යන අදහසින් උන්වහන්සේ තුන් වරක්ම ප්‍රතික්ෂේප කර එය සංඝයාට පූජා කරවූ සේක.

ပစ္ဆိမာယ ဇနတာယ သံဃေ စိတ္တီကာရဇနနတ္ထံ စာပိ ဧဝမာဟ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ န စိရဋ္ဌိတိကော, မယှံ ပန သာသနံ ဘိက္ခုသံဃေ ပတိဋ္ဌဟိဿတိ, ပစ္ဆိမာ ဇနတာ သံဃေ စိတ္တီကာရံ ဇနေတူ’’တိ ယာဝတတိယံ ပဋိဗာဟိတွာ သံဃဿ ဒါပေသိ. ဧဝဉှိ သတိ – ‘‘သတ္ထာ အတ္တနော ဒိယျမာနမ္ပိ သံဃဿ ဒါပေသိ, သံဃော နာမ ဒက္ခိဏေယျော’’တိ ပစ္ဆိမာ ဇနတာ သံဃေ စိတ္တီကာရံ ဥပ္ပာဒေတွာ စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒါတဗ္ဗေ မညိဿတိ, သံဃော စတူဟိ ပစ္စယေဟိ အကိလမန္တော ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ သမဏဓမ္မံ ကရိဿတိ. ဧဝံ မမ သာသနံ ပဉ္စ ဝဿသဟဿာနိ ဌဿတီတိ. ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိ ဝစနတောပိ စေတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ ‘‘သတ္ထာရာ ဥတ္တရိတရော ဒက္ခိဏေယျော နာမ နတ္ထီ’’တိ. န ဟိ အာနန္ဒတ္ထေရဿ မဟာပဇာပတိယာ အာဃာတော ဝါ ဝေရံ ဝါ အတ္ထိ. န ထေရော – ‘‘တဿာ ဒက္ခိဏာ မာ မဟပ္ဖလာ အဟောသီ’’တိ ဣစ္ဆတိ. ပဏ္ဍိတော ဟိ ထေရော ဗဟုဿုတော သေက္ခပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တော, သော သတ္ထု ဒိန္နဿ မဟပ္ဖလဘာဝေ သမ္ပဿမာနောဝ ပဋိဂ္ဂဏှာတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါတိ ဂဟဏတ္ထံ ယာစိ.

අනාගත පරපුරට සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කරලීම පිණිස ද මෙසේ වදාළ සේක. උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: "මම වැඩි කලක් නොසිටිමි. මාගේ ශාසනය භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි පිහිටනු ඇත. අනාගත ජනයා සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කරගනිත්වා!" එබැවින් තුන් වරක්ම වළක්වා සංඝයාට පූජා කරවූ සේක. මෙසේ වූ විට, "බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන්ට ලැබුණු දේ පවා සංඝයාට පූජා කරවූ සේක, එබැවින් සංඝයා වනාහි උතුම් දක්ෂිණෙය පිරිසකි" යි අනාගත ජනයා සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කරගෙන සතර පසයෙන් උපස්ථාන කිරීමට සිතනු ඇත. එවිට සංඝයා වහන්සේලා සතර පසයෙන් පීඩා නොවී බුද්ධ වචනය උගෙන ශ්‍රමණ ධර්මයේ යෙදෙනු ඇත. එවිට මාගේ ශාසනය වසර පන්දහසක් පවතිනු ඇත. "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය පිළිගන්නා සේක්වා" යන වචනයෙන් ද පැහැදිලි වන්නේ බුදුරජාණන් වහන්සේට වඩා උතුම් දක්ෂිණෙයයෙකු නොමැති බවයි. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට මහාපජාපතී ගෝතමිය කෙරෙහි කිසිදු ක්‍රෝධයක් හෝ වෛරයක් නොතිබුණි. "ඇයගේ දානය මහාඵල නොවේවා" යන අදහසක් උන්වහන්සේට නොතිබුණි. පණ්ඩිත වූ ද බහුශ්‍රුත වූ ද ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේට දෙන දානයෙහි මහාඵල බව දකිමින්ම, ඇයගේ ඉල්ලීම ඉටු කරනු පිණිස "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය පිළිගන්නා සේක්වා" යි ආරාධනා කළ සේක.

ပုန ဝိတဏ္ဍဝါဒီ အာဟ – ‘‘သံဃေ တေ ဒိန္နေ အဟဉ္စေဝ ပူဇိတော ဘဝိဿာမိ သံဃော စာ’’တိ ဝစနတော သတ္ထာ သံဃပရိယာပန္နော ဝါတိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘ဇာနာသိ ပန တွံ ကတိ သရဏာနိ, ကတိ အဝေစ္စပ္ပသာဒါ’’တိ ဇာနန္တော တီဏီတိ ဝက္ခတိ, တတော ဝတ္တဗ္ဗော – တဝ လဒ္ဓိယာ သတ္ထု သံဃပရိယာပန္နတ္တာ ဒွေယေဝ ဟောန္တိ. ဧဝံ သန္တေ စ – ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေဟိ [Pg.222] တီဟိ သရဏဂမနေဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပသမ္ပဒ’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၄) ဧဝံ အနုညာတာ ပဗ္ဗဇ္ဇာပိ ဥပသမ္ပဒါပိ န ရုဟတိ. တတော တွံ နေဝ ပဗ္ဗဇိတော အသိ, န ဂိဟိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ စ ဂန္ဓကုဋိယံ နိသိန္နေ ဘိက္ခူ ဥပေါသထမ္ပိ ပဝါရဏမ္ပိ သံဃကမ္မာနိပိ ကရောန္တိ, တာနိ သတ္ထု သံဃပရိယာပန္နတ္တာ ကုပ္ပာနိ ဘဝေယျုံ, န စ ဟောန္တိ. တသ္မာ န ဝတ္တဗ္ဗမေတံ ‘‘သတ္ထာ သံဃပရိယာပန္နော’’တိ.

නැවතත්, විතණ්ඩවාදී පුද්ගලයා මෙසේ පවසයි: "'සංඝයාට දන් දුන් කල මම ද පිදුම් ලබමි, සංඝයා ද පිදුම් ලබති' යන වචනයට අනුව ශාස්තෘන් වහන්සේ ද සංඝයාටම ඇතුළත් වන සේක් නේද?" එවිට ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: "ඔබ සරණාගමන කීයක් ඇත්දැයි දන්නෙහිද? නොසැලෙන ප්‍රසාදය (අවෙච්චප්පසාදය) කීයක් ඇත්දැයි දන්නෙහිද?" ඔහු දන්නේ නම් "තුනකි" යි පවසනු ඇත. එවිට ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: "ඔබේ මතයට අනුව ශාස්තෘන් වහන්සේ සංඝයාටම ඇතුළත් වන්නේ නම්, සරණාගමන ඇත්තේ දෙකක් පමණි. එසේ වූ විට 'මහණෙනි, මේ සරණාගමන තුනෙන් පැවිද්ද හා උපසම්පදාව අනුදනිමි' යි වදාළ පරිදි අනුදත් ඒ පැවිද්ද හෝ උපසම්පදාව සිදු නොවේ. එවිට ඔබ පැවිද්දෙකුත් නොවේ, ගිහියෙකුත් නොවේ. තවද, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩසිටින විට භික්ෂූහු උපෝසථය, පවාරණය හා සංඝකර්ම කරති. ශාස්තෘන් වහන්සේ සංඝයාට ඇතුළත් වූයේ නම් (මුළු සංඝයාම නොපැමිණි බැවින්) එම කර්මයන් බිඳී යන්නේය. නමුත් ඒවා එසේ බිඳී නොයයි. එබැවින් 'ශාස්තෘන් වහන්සේ සංඝයාට ඇතුළත්ය' යන ඒ වචනය නොපැවසිය යුතුය."

၃၇၇. အာပါဒိကာတိ သံဝဍ္ဎိကာ, တုမှာကံ ဟတ္ထပါဒေသု ဟတ္ထပါဒကိစ္စံ အသာဓေန္တေသု ဟတ္ထေ စ ပါဒေ စ ဝဍ္ဎေတွာ ပဋိဇဂ္ဂိကာတိ အတ္ထော. ပေါသိကာတိ ဒိဝသဿ ဒွေ တယော ဝါရေ နှာပေတွာ ဘောဇေတွာ ပါယေတွာ တုမှေ ပေါသေသိ. ထညံ ပါယေသီတိ နန္ဒကုမာရော ကိရ ဗောဓိသတ္တတော ကတိပါဟေနေဝ ဒဟရော, တသ္မိံ ဇာတေ မဟာပဇာပတိ အတ္တနော ပုတ္တံ ဓာတီနံ ဒတွာ သယံ ဗောဓိသတ္တဿ ဓာတိကိစ္စံ သာဓယမာနာ အတ္တနော ထညံ ပါယေသိ. တံ သန္ဓာယ ထေရော ဧဝမာဟ. ဣတိ မဟာပဇာပတိယာ ဗဟူပကာရတံ ကထေတွာ ဣဒါနိ တထာဂတဿ ဗဟူပကာရတံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါပိ, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘဂဝန္တံ, ဘန္တေ, အာဂမ္မာတိ ဘဂဝန္တံ ပဋိစ္စ နိဿာယ သန္ဓာယ.

377. 'ආපාදිකා' යනු වර්ධනය කළ, ඇති දැඩි කළ තැනැත්තියයි. ඔබ වහන්සේගේ අත් පා මගින් කරගත යුතු කාර්යයන් තනිව කරගත නොහැකි කාලයේ, අත් පා පෝෂණය කරමින් රැකබලා ගත් තැනැත්තිය යන අර්ථයයි. 'පෝසිකා' යනු දිනකට දෙතුන් වරක් නහවා, පෝෂණය කර, කිරි පොවා ඔබ වහන්සේව ඇති දැඩි කළ තැනැත්තියයි. 'තඤ්ඤං පායේසි' (මව්කිරි පෙව්වාය) යනු: නන්ද කුමාරයා බෝධිසත්වයන් වහන්සේට වඩා දින කිහිපයකින් බාලය. ඔහු උපන් පසු මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමිය තමාගේම පුත්‍රයා කිරිමව්වරුන්ට භාර දී, තමාම බෝධිසත්වයන් වහන්සේට කිරිමවකගේ කාර්යය කරමින් මව්කිරි පෙව්වාය. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ එය අරමුණු කරගෙන මෙසේ වදාළහ. මෙසේ මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමියගේ මහත් උපකාරය පවසා, දැන් තථාගතයන් වහන්සේගේ මහත් උපකාරය පෙන්වනු පිණිස "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසාම" යනාදිය වදාළහ. එහි 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසාම' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේවම අරමුණු කරගෙන, උන්වහන්සේම ඇසුරු කරගෙන යන්නයි.

၃၇၈. အထ ဘဂဝါ ဒွီသု ဥပကာရေသု အတိရေကတရံ အနုမောဒန္တော ဧဝမေတန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယံ ဟာနန္ဒ, ပုဂ္ဂလော ပုဂ္ဂလံ အာဂမ္မာတိ ယံ အာစရိယပုဂ္ဂလံ အန္တေဝါသိကပုဂ္ဂလော အာဂမ္မ. ဣမဿာနန္ဒ, ပုဂ္ဂလဿ ဣမိနာ ပုဂ္ဂလေနာတိ ဣမဿ အာစရိယပုဂ္ဂလဿ ဣမိနာ အန္တေဝါသိကပုဂ္ဂလေန. န သုပ္ပဋိကာရံ ဝဒါမီတိ ပစ္စူပကာရံ န သုကရံ ဝဒါမိ, အဘိဝါဒနာဒီသု အာစရိယံ ဒိသွာ အဘိဝါဒနကရဏံ အဘိဝါဒနံ နာမ. ယသ္မိံ ဝါ ဒိသာဘာဂေ အာစရိယော ဝသတိ, ဣရိယာပထေ ဝါ ကပ္ပေန္တော တဒဘိမုခေါ ဝန္ဒိတွာ ဂစ္ဆတိ, ဝန္ဒိတွာ နိသီဒတိ, ဝန္ဒိတွာ နိပဇ္ဇတိ, အာစရိယံ ပန ဒူရတောဝ ဒိသွာ ပစ္စုဋ္ဌာယ ပစ္စုဂ္ဂမနကရဏံ ပစ္စုဋ္ဌာနံ နာမ. အာစရိယံ ပန ဒိသွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ သီသေ ဌပေတွာ အာစရိယံ နမဿတိ, ယသ္မိံ ဝါ ဒိသာဘာဂေ သော ဝသတိ, တဒဘိမုခေါပိ တထေဝ နမဿတိ, ဂစ္ဆန္တောပိ ဌိတောပိ နိသိန္နောပိ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ နမဿတိယေဝါတိ ဣဒံ အဉ္ဇလိကမ္မံ နာမ. အနုစ္ဆဝိကကမ္မဿ ပန ကရဏံ သာမီစိကမ္မံ နာမ. စီဝရာဒီသု စီဝရံ ဒေန္တော န ယံ ဝါ တံ ဝါ ဒေတိ, မဟဂ္ဃံ သတမူလိကမ္ပိ ပဉ္စသတမူလိကမ္ပိ သဟဿမူလိကမ္ပိ ဒေတိယေဝ[Pg.223]. ပိဏ္ဍပါတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ကိံ ဗဟုနာ, စတူဟိ ပဏီတပစ္စယေဟိ စက္ကဝါဠန္တရံ ပူရေတွာ သိနေရုပဗ္ဗတေန ကူဋံ ဂဟေတွာ ဒေန္တောပိ အာစရိယဿ အနုစ္ဆဝိကံ ကိရိယံ ကာတုံ န သက္ကောတိယေဝ.

378. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපකාර කළ දෙදෙනා අතුරින් වඩාත් උසස් උපකාරය අනුමෝදන් වෙමින් "ආනන්දය, එය එසේමය" යනාදිය වදාළහ. එහි "ආනන්දය, යම් පුද්ගලයෙකු තවත් පුද්ගලයෙකු නිසා" යනු යම් ආචාර්යවරයෙකු නිසා ශිෂ්‍යයා ලබන උපකාරයයි. "ප්‍රත්‍යුපකාර කිරීම පහසු යැයි මම නොකියමි" යනු කළ උපකාරයට පෙරළා උපකාර කිරීම පහසු නොවන බවයි. අභිවාදනය ආදියේදී: ආචාර්යවරයා දැක වැඳීම 'අභිවාදනය' නම් වේ. ආචාර්යවරයා වසන දිශාවකට හෝ උන්වහන්සේ වැඩසිටින දිශාවකට මුහුණ ලා වැඳගෙන යාම, වැඳගෙන හිඳීම, වැඳගෙන සැතපීම ද මීට අයත් වේ. ආචාර්යවරයා දුරදීම දැක ආසනයෙන් නැගී සිට පෙරගමන් කිරීම 'පච්චුට්ඨානය' (පෙරගමන) නම් වේ. ආචාර්යවරයා දැක දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කිරීම 'අංජලිකර්මය' නම් වේ. උන්වහන්සේ වසන දිශාවට මුහුණ ලා එලෙසම නමස්කාර කිරීම, යමින්, සිටිමින් හෝ හිඳිමින් වුවද දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම අංජලිකර්මයයි. සුදුසු වත්පිළිවෙත් කිරීම 'සාමීචිකර්මය' නම් වේ. සිවුරු පිරිකර පූජා කිරීමේදී හමු වූ ඕනෑම දෙයක් පූජා නොකර, සියයක්, පන්සියයක් හෝ දහසක් වටිනා උසස් සිවුරුම පූජා කරයි. පිණ්ඩපාත ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. වැඩිමනත් කුමකටද? ප්‍රණීත සිවුපසයෙන් මුළු සක්වළම පුරවා, මහා මේරු පර්වතය තරම් උසට ගොඩගසා පූජා කළද, ආචාර්යවරයාට කළ යුතු නිසි උපකාරය සම්පූර්ණ කළ නොහැක්කේමය.

၃၇၉. စုဒ္ဒသ ခေါ ပနိမာတိ ကသ္မာ အာရဘိ? ဣဒံ သုတ္တံ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ ဒက္ခိဏံ အာရဗ္ဘ သမုဋ္ဌိတံ. အာနန္ဒတ္ထေရောပိ ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကဒက္ခိဏံယေဝ သမာဒပေတိ, စုဒ္ဒသသု စ ဌာနေသု ဒိန္နဒါနံ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ နာမ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. အယံ ပဌမာတိ အယံ ဒက္ခိဏာ ဂုဏဝသေနပိ ပဌမာ ဇေဋ္ဌကဝသေနပိ. အယဉှိ ပဌမာ အဂ္ဂါ ဇေဋ္ဌိကာ, ဣမိဿာ ဒက္ခိဏာယ ပမာဏံ နာမ နတ္ထိ. ဒုတိယတတိယာပိ ပရမဒက္ခိဏာယေဝ, သေသာ ပရမဒက္ခိဏဘာဝံ န ပါပုဏန္တိ. ဗာဟိရကေ ကာမေသု ဝီတရာဂေတိ ကမ္မဝါဒိကိရိယဝါဒိမှိ လောကိယပဉ္စာဘိညေ. ပုထုဇ္ဇနသီလဝန္တေတိ ပုထုဇ္ဇနသီလဝါ နာမ ဂေါသီလဓာတုကော ဟောတိ, အသဌော အမာယာဝီ ပရံ အပီဠေတွာ ဓမ္မေန သမေန ကသိယာ ဝါ ဝဏိဇ္ဇာယ ဝါ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတာ. ပုထုဇ္ဇနဒုဿီလေတိ ပုထုဇ္ဇနဒုဿီလာ နာမ ကေဝဋ္ဋမစ္ဆဗန္ဓာဒယော ပရံ ပီဠာယ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတာ.

379. "දහහතරක් වූ මේවා" යයි කුමකට ආරම්භ කළේද? මේ සූත්‍රය පෞද්ගලික (පාළිපුග්ගලික) දක්ෂිණාව අරමුණු කරගෙන දේශනා කරන ලද්දකි. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිගන්නා සේක්වා" යි පෞද්ගලික දානයක්ම පිළිගැනීමට ඇරයුම් කළහ. ස්ථාන දහහතරකදී පූජා කරන දානය පුද්ගලික දක්ෂිණාව නම් වන බව පෙන්වීමට මෙම දේශනාව ඇරඹූහ. 'පළමුවැන්න' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කරන දානයයි. එය ගුණයෙන් මෙන්ම ජ්‍යෙෂ්ඨත්වයෙන් ද ප්‍රමුඛ වේ. මෙය අග්‍ර වූ දානයකි; මෙහි විපාකයට ප්‍රමාණයක් නැත. දෙවන හා තුන්වන (පසේබුදුන්ට දෙන) දානයන් ද උතුම් දක්ෂිණාවන්ය. සෙසු එකොළොස් වැදෑරුම් දානයන් ඒ උතුම් බවට පත් නොවේ. 'කාමයන්ගෙන් වෙන් වූ බාහිර පුද්ගලයන්' යනු කර්මය හා ක්‍රියාව පිළිගන්නා, ලෞකික පංච අභිඥා ලාභීන්ය. 'සිල්වත් පෘථග්ජනයා' යනු ගවයන් රකින සේ (පරෙස්සමින්) සිල් රකින, කපටි නොවන, වංචා රහිත, අන්‍යයන් නොපෙළා දැහැමින් සෙමෙන් ගොවිතැනින් හෝ වෙළඳාමෙන් ජීවත් වන්නාය. 'දුශ්ශීල පෘථග්ජනයා' යනු ධීවරයන් හා මසුන් මරන්නන් වැනි, අන්‍යයන් පෙළීමෙන් ජීවත් වන්නන්ය.

ဣဒါနိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကဒက္ခိဏာယ ဝိပါကံ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တော တတြာနန္ဒာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တိရစ္ဆာနဂတေတိ ယံ ဂုဏဝသေန ဥပကာရဝသေန ပေါသနတ္ထံ ဒိန္နံ, ဣဒံ န ဂဟိတံ. ယမ္ပိ အာလောပအဍ္ဎအာလောပမတ္တံ ဒိန္နံ, တမ္ပိ န ဂဟိတံ. ယံ ပန သုနခသူကရကုက္ကုဋကာကာဒီသု ယဿ ကဿစိ သမ္ပတ္တဿ ဖလံ ပဋိကင်္ခိတွာ ယာဝဒတ္ထံ ဒိန္နံ, ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘တိရစ္ဆာနဂတေ ဒါနံ ဒတွာ’’တိ. သတဂုဏာတိ သတာနိသံသာ. ပါဋိကင်္ခိတဗ္ဗာတိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အယံ ဒက္ခိဏာ အာယုသတံ ဝဏ္ဏသတံ သုခသတံ ဗလသတံ ပဋိဘာနသတန္တိ ပဉ္စ အာနိသံသသတာနိ ဒေတိ, အတ္တဘာဝသတေ အာယုံ ဒေတိ, ဝဏ္ဏံ, သုခံ, ဗလံ, ပဋိဘာနံ ဒေတိ, နိပ္ပရိတသံ ကရောတိ. ဘဝသတေပိ ဝုတ္တေ အယမေဝ အတ္ထော. ဣမိနာ ဥပါယေန သဗ္ဗတ္ထ နယော နေတဗ္ဗော.

දැන් පෞද්ගලික දක්ෂිණාවේ විපාකය වෙන් කර පෙන්වමින් "ආනන්දය, එහිදී" යනාදිය වදාළහ. එහි 'තිරිසන්ගත සත්වයන්' යනු: ගුණය හෝ උපකාරය සලකා ඇති දැඩි කිරීම පිණිස යමක් දෙන්නේ නම් එය මෙහි අදහස් නොවේ. පෝෂණය කිරීම සඳහා දෙන අහරින් අඩක් වැනි වූ දෙය ද මෙහි අදහස් නොවේ. යම්කිසිවෙක් බල්ලන්, ඌරන්, කුකුළන්, කපුටන් ආදී යම් සතෙකු තමා වෙත පැමිණි විට, විපාක බලාපොරොත්තුවෙන් කැමති තාක් ආහාර දෙන්නේද, එය අරමුණු කරගෙන "තිරිසන් සතෙකුට දන් දී" යයි වදාරන ලදී. 'සිය ගුණයක්' යනු සියයක් ආනිසංස ලැබීමයි. 'ප්‍රාර්ථනා කළ යුතුය' යනු කැමති විය යුතුය යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ: මෙම දක්ෂිණාව ආත්ම භාව සියයකදී ආයුෂය, වර්ණය, සැපය, බලය සහ ප්‍රඥාව යන ආනිසංස පහම සියය බැගින් ලබා දෙන බවයි. ආත්ම භාව සියයකදී ආයුෂ, වර්ණය, සැපය, බලය හා ප්‍රඥාව ලබා දෙයි. ඒකාන්තයෙන්ම ආයුෂ මුල් කරගත් මහත් විපාක ඇති කරයි. 'භව සියයක' කීවද එහි අර්ථය මෙයම වේ. මේ ක්‍රමය අනුව සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතුය.

သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နေတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ တိသရဏံ ဂတော ဥပါသကောပိ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော နာမ, တသ္မိံ ဒိန္နဒါနမ္ပိ အသင်္ချေယျံ အပ္ပမေယျံ. ပဉ္စသီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ တတော ဥတ္တရိ မဟပ္ဖလံ, ဒသသီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ တတော [Pg.224] ဥတ္တရိ, တဒဟုပဗ္ဗဇိတဿ သာမဏေရဿ တတော ဥတ္တရိ, ဥပသမ္ပန္နဘိက္ခုနော တတော ဥတ္တရိ, ဥပသမ္ပန္နဿေဝ ဝတ္တသမ္ပန္နဿ တတော ဥတ္တရိ, ဝိပဿကဿ တတော ဥတ္တရိ, အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ တတော ဥတ္တရိ, ဥတ္တမကောဋိယာ ပန မဂ္ဂသမင်္ဂီ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော နာမ. ဧတဿ ဒိန္နဒါနံ တတော ဥတ္တရိ မဟပ္ဖလမေဝ.

‘සෝතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්න’ (සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරනු පිණිස පිළිපන් තැනැත්තා) යන මෙහි, පහළම මට්ටමෙන් ගත් කල තිසරණ ගත වූ උපාසකයා ද සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරනු පිණිස පිළිපන්නෙකු ලෙස හැඳින්වේ. එවැනි පුද්ගලයෙකුට දෙනු ලබන දානය ද අසංඛ්‍ය වූත්, අප්‍රමාණ වූත් අනුසස් සහිත වේ. පංචශීලයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට දෙන දානය ඊට වඩා මහත්ඵල වේ. දසශීලයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට දෙන දානය ඊටත් වඩා මහත්ඵල වේ. එදිනම පැවිදි වූ සාමණේරයන් වහන්සේ නමකට දෙන දානය ඊටත් වඩා මහත්ඵල වේ. උපසම්පදා භික්ෂුවකට දෙන දානය ඊටත් වඩා මහත්ඵල වේ. වත්පිළිවෙත් පුරන උපසම්පදා භික්ෂුවකට දෙන දානය ඊටත් වඩා මහත්ඵල වේ. විදර්ශනා වඩන භික්ෂුවකට දෙන දානය ඊටත් වඩා මහත්ඵල වේ. වීර්යයෙන් විදර්ශනා වඩන භික්ෂුවකට දෙන දානය ඊටත් වඩා මහත්ඵල වේ. උසස්ම මට්ටමෙන් ගත් කල, මාර්ග චිත්තයෙන් යුක්ත වූ ‘මඟසමඟි’ පුද්ගලයා සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරනු පිණිස පිළිපන්නා නම් වේ. එවැනි උත්තමයෙකුට දෙනු ලබන දානය ඊටත් වඩා අතිශයින්ම මහත්ඵල මහානිසංස වේ.

ကိံ ပန မဂ္ဂသမင်္ဂိဿ သက္ကာ ဒါနံ ဒါတုန္တိ? အာမ သက္ကာ. အာရဒ္ဓဝိပဿကော ဟိ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ, တဿ ဂေဟဒွါရေ ဌိတဿ ဟတ္ထတော ပတ္တံ ဂဟေတွာ ခါဒနီယဘောဇနီယံ ပက္ခိပန္တိ. တသ္မိံ ခဏေ ဘိက္ခုနော မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, ဣဒံ ဒါနံ မဂ္ဂသမင်္ဂိနော ဒိန္နံ နာမ ဟောတိ. အထ ဝါ ပနေသ အာသနသာလာယ နိသိန္နော ဟောတိ, မနုဿာ ဂန္တွာ ပတ္တေ ခါဒနီယဘောဇနီယံ ဌပေန္တိ, တသ္မိံ ခဏေ တဿ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, ဣဒမ္ပိ ဒါနံ မဂ္ဂသမင်္ဂိနော ဒိန္နံ နာမ. အထ ဝါ ပနဿ ဝိဟာရေ ဝါ အာသနသာလာယ ဝါ နိသိန္နဿ ဥပါသကာ ပတ္တံ အာဒါယ အတ္တနော ဃရံ ဂန္တွာ ခါဒနီယဘောဇနီယံ ပက္ခိပန္တိ, တသ္မိံ ခဏေ တဿ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, ဣဒမ္ပိ ဒါနံ မဂ္ဂသမင်္ဂိနော ဒိန္နံ နာမ. တတ္ထ သောဏ္ဍိယံ ဥဒကဿ ဝိယ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နေ ဒိန္နဒါနဿ အသင်္ချေယျတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တာသု တာသု မဟာနဒီသု မဟာသမုဒ္ဒေ စ ဥဒကဿ ဝိယ သောတာပန္နာဒီသု ဒိန္နဒါနဿ ဥတ္တရိတရဝသေန အသင်္ချေယျတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပထဝိယာ ခယမဏ္ဍလမတ္တေ ပဒေသေ ပံသုံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ မဟာပထဝိယာ ပံသုနော အပ္ပမေယျတာယပိ အယမတ္ထော ဒီပေတဗ္ဗော.

මාර්ග චිත්තය පහළ වූ මොහොතේ පසුවන ‘මඟසමඟි’ පුද්ගලයාට දානයක් දිය හැකි ද? ඔව්, දිය හැකිය. වීර්යයෙන් විදර්ශනා වඩන භික්ෂුවක් පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට වඩින විට, නිවසක දොරකඩ වැඩසිටින උන්වහන්සේගේ අතින් පාත්‍රය ගෙන ජනයා කෑ යුතු හා බොජුන් පූජා කරති. එම පූජාව සිදුකරන මොහොතේම භික්ෂුවට මාර්ග ඥානය පහළ වී මාර්ගයෙන් නැගී සිටීම සිදු වූයේ නම්, එම දානය මඟසමඟි පුද්ගලයාට පූජා කළ දානයක් වේ. එසේත් නැතිනම් උන්වහන්සේ දාන ශාලාවක අසුන්ගෙන සිටින විට, මිනිසුන් පැමිණ පාත්‍රයට දන් පූජා කරද්දී එම මොහොතේ මාර්ගයෙන් නැගී සිටීම සිදු වූයේ නම්, එය ද මඟසමඟි පුද්ගලයාට පූජා කළ දානයක් වේ. එසේත් නැතිනම් විහාරයේ හෝ දාන ශාලාවේ වැඩසිටින උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන උපාසකවරු තමන්ගේ නිවෙස්වලට ගොස් දන් පූජා කරද්දී, එම මොහොතේ මාර්ගයෙන් නැගී සිටීම සිදු වූයේ නම් එය ද මඟසමඟි පුද්ගලයාට පූජා කළ දානයක්ම වේ. යම් පොකුණක ජලය මැනිය නොහැකි සේම, සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරනු පිණිස පිළිපන් තැනැත්තාට දෙන දානයේ අනුසස් ද අසංඛ්‍ය බව දැනගත යුතුය. විවිධ මහා ගංගාවන්හි සහ මහා සමුද්‍රයේ ජලය මැනිය නොහැකි සේම, සෝවාන් ආදී ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ට දෙන දානයේ අනුසස් ද අනුපිළිවෙළින් අතිශයින්ම අසංඛ්‍ය බව දැනගත යුතුය. මහපොළොවේ කමතක පමණ ප්‍රමාණයේ ඇති පස් පටන් මුළු මහපොළොවේම පස් ප්‍රමාණය මැනිය නොහැකි සේම මෙම කරුණේ අර්ථය ද තේරුම් ගත යුතුය.

၃၈၀. သတ္တ ခေါ ပနိမာတိ ကသ္မာ အာရဘိ? ‘‘သံဃေ ဂေါတမိ ဒေဟိ, သံဃေ တေ ဒိန္နေ အဟဉ္စေဝ ပူဇိတော ဘဝိဿာမိ သံဃော စာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ သတ္တသု ဌာနေသု ဒိန္နဒါနံ သံဃေ ဒိန္နံ နာမ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေ ဥဘတောသံဃေတိ ဧကတော ဘိက္ခုသံဃော, ဧကတော ဘိက္ခုနိသံဃော, သတ္ထာ မဇ္ဈေ နိသိန္နော ဟောတီတိ အယံ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေါ ဥဘတောသံဃော နာမ. အယံ ပဌမာတိ ဣမာယ ဒက္ခိဏာယ သမပ္ပမာဏာ ဒက္ခိဏာ နာမ နတ္ထိ. ဒုတိယဒက္ခိဏာဒယော ပန ဧတံ ပရမဒက္ခိဏံ န ပါပုဏန္တိ.

380. ‘සත්ත ඛො පනිමා’ යන මෙම දේශනාව ආරම්භ කළේ ඇයි? ‘ගෝතමිය, සංඝයාට පූජා කරන්න, සංඝයාට පූජා කළ විට මට ද පූජා කළා වෙයි, සංඝයාට ද පූජා කළා වෙයි’ යනුවෙන් වදාළ බැවින්, කරුණු හතක් යටතේ සංඝයාට පූජා කරන දානය සංඝික දානයක් වන ආකාරය පෙන්වා දීම පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘බුද්ධප්පමුඛ උභතෝසංඝ’ යනු එක් පසෙක භික්ෂු සංඝයා ද, අනෙක් පසෙක භික්ෂුණී සංඝයා ද වැඩසිටින අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ මැද වැඩසිටින සංඝ සමූහයයි. මෙය පළමු සංඝික දානය වන අතර මෙම දක්ෂිණාවට සමාන වූ වෙනත් දක්ෂිණාවක් නම් නැත. දෙවන සංඝික දානය ආදිය මෙම ශ්‍රේෂ්ඨතම දානයට සම කළ නොහැකිය.

ကိံ [Pg.225] ပန တထာဂတေ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဥဘတောသံဃဿ ဒါနံ ဒါတုံ သက္ကာတိ? သက္ကာ. ကထံ? ဥဘတောသံဃဿ ဟိ ပမုခေ သဓာတုကံ ပဋိမံ အာသနေ ဌပေတွာ အာဓာရကံ ဌပေတွာ ဒက္ခိဏောဒကံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗံ သတ္ထု ပဌမံ ဒတွာ ဥဘတောသံဃဿ ဒါတဗ္ဗံ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဥဘတောသံဃဿ ဒါနံ ဒိန္နံ နာမ ဟောတိ. တတ္ထ ယံ သတ္ထု ဒိန္နံ, တံ ကိံ ကာတဗ္ဗန္တိ? ယော သတ္ထာရံ ပဋိဇဂ္ဂတိ ဝတ္တသမ္ပန္နော ဘိက္ခု, တဿ ဒါတဗ္ဗံ. ပိတုသန္တကဉှိ ပုတ္တဿ ပါပုဏာတိ, ဘိက္ခုသံဃဿ ဒါတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ, သပ္ပိတေလာနိ ပန ဂဟေတွာ ဒီပါ ဇလိတဗ္ဗာ, သာဋကံ ဂဟေတွာ ပဋာကာ အာရောပေတဗ္ဗာတိ. ဘိက္ခုသံဃေတိ အပရိစ္ဆိန္နကမဟာဘိက္ခုသံဃေ. ဘိက္ခုနိသံဃေပိ ဧသေဝ နယော.

තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ උභතෝ සංඝයාට දානයක් පූජා කළ හැකි ද? ඔව්, කළ හැකිය. ඒ කෙසේ ද? උභතෝ සංඝයා ඉදිරියේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් පනවන ලද අසුනක ධාතූන් වහන්සේලා සහිත බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් වඩා හිඳුවා, පාත්‍රය තබන ආධාරකය තබා, පැන් පූජා කිරීමෙන් පටන් ගෙන සියලු දාන වස්තූන් පළමුව බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා පූජා කොට පසුව උභතෝ සංඝයාට පූජා කළ යුතුය. එවිට එය බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ උභතෝ සංඝයාට පූජා කළ දානයක් වේ. එහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා පූජා කළ දෙයට කුමක් කළ යුතු ද? බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා ඇප උපස්ථාන කරන, වත්සම්පන්න භික්ෂුවට එය දිය යුතුය. පියා සතු දේ පුත්‍රයාට අයිති වන්නා සේමය. එසේත් නැතිනම් භික්ෂු සංඝයාට පූජා කිරීම ද සුදුසුය. ගිතෙල්, තෙල් ආදිය ගෙන පහන් දැල්විය යුතුය. වස්ත්‍ර ගෙන ධජ පතාක ආදිය ඔසවා පූජා කළ යුතුය. ‘භික්ෂුසංඝේ’ යනු සීමා නොකළ මහා භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි යන්නයි. භික්ෂුණී සංඝයා කෙරෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဂေါတြဘုနောတိ ဂေါတ္တမတ္တကမေဝ အနုဘဝမာနာ, နာမမတ္တသမဏာတိ အတ္ထော. ကာသာဝကဏ္ဌာတိ ကာသာဝကဏ္ဌနာမကာ. တေ ကိရ ဧကံ ကာသာဝခဏ္ဍံ ဟတ္ထေ ဝါ ဂီဝါယ ဝါ ဗန္ဓိတွာ ဝိစရိဿန္တိ. ဃရဒွါရံ ပန တေသံ ပုတ္တဘရိယာ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိကမ္မာနိ စ ပါကတိကာနေဝ ဘဝိဿန္တိ. တေသု ဒုဿီလေသု သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဒါနံ ဒဿန္တီတိ ဧတ္ထ ဒုဿီလသံဃန္တိ န ဝုတ္တံ. သံဃော ဟိ ဒုဿီလော နာမ နတ္ထိ. ဒုဿီလာ ပန ဥပါသကာ တေသု ဒုဿီလေသု ဘိက္ခုသံဃံ ဥဒ္ဒိဿ သံဃဿ ဒေမာတိ ဒါနံ ဒဿန္တိ. ဣတိ ဘဂဝတာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေ သံဃေ ဒိန္နဒက္ခိဏာပိ ဂုဏသင်္ခါယ အသင်္ချေယျာတိ ဝုတ္တံ. ကာသာဝကဏ္ဌသံဃေ ဒိန္နဒက္ခိဏာပိ ဂုဏသင်္ခါယေဝ အသင်္ချေယျာတိ ဝုတ္တာ. သံဃဂတာ ဒက္ခိဏာ ဟိ သံဃေ စိတ္တီကာရံ ကာတုံ သက္ကောန္တဿ ဟောတိ, သံဃေ ပန စိတ္တီကာရော ဒုက္ကရော ဟောတိ.

‘ගෝත්‍රභූ’ යනු පැවිදි බවේ නාමය පමණක් දරන, සංඝ යන නාම මාත්‍රයෙන් පමණක් පෙනී සිටින දුස්සීල පුද්ගලයන් ය. ‘කාසාවකණ්ඨ’ යනු ගෙලෙහි සිවුරු කඩක් බැඳගෙන සිටින පුද්ගලයන් ය. ඔවුන් අතෙහි හෝ ගෙලෙහි සිවුරු කැබැල්ලක් බැඳගෙන සැරිසරන බව කියනු ලැබේ. ඔවුන්ට නිවාස, අඹුදරුවන් සහ ගොවිතැන් වෙළඳාම් ආදී කටයුතු සාමාන්‍ය ගිහියන්ගේ මෙන් පවතී. එවැනි දුස්සීලයන් කෙරෙහි වුව ද ‘සංඝයා උදෙසා’ දානය දෙන විට, එහිදී ඔවුන් ‘දුස්සීල සංඝයා’ ලෙස හඳුන්වා නැත. මන්දයත් සංඝයා යන නාමය දුස්සීල විය නොහැකි බැවිනි. දුස්සීල වන්නේ පුද්ගලයන් ය. උපාසකවරු එවැනි දුස්සීල පුද්ගලයන් හමුවේ වුව ද භික්ෂු සංඝයා උදෙසා ‘සංඝයාට පූජා කරමු’ යන සිතින් දන් දෙති. මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ සංඝයා කෙරෙහි දෙන දානය මෙන්ම, කාසාවකණ්ඨ සංඝයා කෙරෙහි දෙන දානය ද ගුණානුසස් වශයෙන් ගත් කල අසංඛ්‍ය බව භගවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. සංඝගත දක්ෂිණාවක් වනුයේ සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කළ හැකි තැනැත්තාට පමණි. එහෙත් සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කර ගැනීම දුෂ්කර කාර්යයකි.

ယော ဟိ သံဃဂတံ ဒက္ခိဏံ ဒဿာမီတိ ဒေယျဓမ္မံ ပဋိယာဒေတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ, – ‘‘ဘန္တေ, သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဧကံ ထေရံ ဒေထာ’’တိ ဝဒတိ, အထ သံဃတော သာမဏေရံ လဘိတွာ ‘‘သာမဏေရော မေ လဒ္ဓေါ’’တိ အညထတ္တံ အာပဇ္ဇတိ, တဿ ဒက္ခိဏာ သံဃဂတာ န ဟောတိ. မဟာထေရံ လဘိတွာပိ ‘‘မဟာထေရော မေ လဒ္ဓေါ’’တိ သောမနဿံ ဥပ္ပာဒေန္တဿာပိ န ဟောတိယေဝ. ယော ပန သာမဏေရံ ဝါ ဥပသမ္ပန္နံ ဝါ ဒဟရံ ဝါ ထေရံ ဝါ ဗာလံ ဝါ ပဏ္ဍိတံ ဝါ ယံကိဉ္စိ သံဃတော လဘိတွာ နိဗ္ဗေမတိကော ဟုတွာ သံဃဿ ဒေမီတိ သံဃေ စိတ္တီကာရံ ကာတုံ သက္ကောတိ, တဿ ဒက္ခိဏာ သံဃဂတာ နာမ ဟောတိ. ပရသမုဒ္ဒဝါသိနော ကိရ ဧဝံ ကရောန္တိ.

යමෙක් ‘මම සංඝික දක්ෂිණාවක් දෙන්නෙමි’ යි සිතා දාන වස්තූන් පිළියෙළ කොට විහාරයට ගොස්, ‘ස්වාමීනි, සංඝයා උදෙසා එක් ස්ථවිර නමක ලබා දෙන්න’ යැයි පවසයි. එවිට සංඝයා වෙනුවෙන් සාමණේර නමක ලැබුණු විට ‘මට ලැබුණේ සාමණේර නමකි’ යි සිතා වෙනස් වූ ආකාරයක් (අසතුටක්) පෙන්වයි නම්, ඔහුගේ එම දක්ෂිණාව සංඝික දානයක් නොවේ. මහා ස්ථවිර නමක ලැබුණු විට ‘මට මහා ස්ථවිර නමක ලැබුණේය’ යි සිතා සතුටක් ඇති කර ගන්නා තැනැත්තාගේ දානය ද සංඝික දානයක් නොවේ. යමෙක් සාමණේර නමක වුව ද, උපසම්පදා භික්ෂුවක වුව ද, තරුණ භික්ෂුවක වුව ද, ස්ථවිර නමක වුව ද, නුවණ නැති හෝ නුවණ ඇති භික්ෂුවක වුව ද, සංඝයාගෙන් ලැබෙන ඕනෑම නමක කෙරෙහි සැකයක් නැතිව ‘සංඝයාට පූජා කරමි’ යන සිතින් යුක්තව සංඝ ගෞරවය ඇති කරයි ද, ඔහුගේ එම දක්ෂිණාව ‘සංඝගත දක්ෂිණාව’ (සංඝික දානය) නම් වේ. මුහුදෙන් එතෙර වසන්නෝ (ලක්වැසියෝ) මෙසේ ක්‍රියා කරන බව කියනු ලැබේ.

တတ္ထ [Pg.226] ဟိ ဧကော ဝိဟာရသာမိ ကုဋုမ္ဗိကော ‘‘သံဃဂတံ ဒက္ခိဏံ ဒဿာမီ’’တိ သံဃတော ဥဒ္ဒိသိတွာ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဒေထာတိ ယာစိ. သော ဧကံ ဒုဿီလဘိက္ခုံ လဘိတွာ နိသိန္နဋ္ဌာနံ ဩပုဉ္ဇာပေတွာ အာသနံ ပညာပေတွာ ဥပရိ ဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ ဂန္ဓဓူမပုပ္ဖေဟိ ပူဇေတွာ ပါဒေ ဓောဝိတွာ တေလေန မက္ခေတွာ ဗုဒ္ဓဿ နိပစ္စကာရံ ကရောန္တော ဝိယ သံဃေ စိတ္တီကာရေန ဒေယျဓမ္မံ အဒါသိ. သော ဘိက္ခု ပစ္ဆာဘတ္တံ ဝိဟာရဇဂ္ဂနတ္ထာယ ကုဒါလကံ ဒေထာတိ ဃရဒွါရံ အာဂတော, ဥပါသကော နိသိန္နောဝ ကုဒါလံ ပါဒေန ခိပိတွာ ‘‘ဂဏှာ’’တိ အဒါသိ. တမေနံ မနုဿာ အာဟံသု – ‘‘တုမှေဟိ ပါတောဝ ဧတဿ ကတသက္ကာရော ဝတ္တုံ န သက္ကာ, ဣဒါနိ ဥပစာရမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ, ကိံ နာမေတ’’န္တိ. ဥပါသကော – ‘‘သံဃဿ သော အယျာ စိတ္တီကာရော, န ဧတဿာ’’တိ အာဟ. ကာသာဝကဏ္ဌသံဃဿ ဒိန္နဒက္ခိဏံ ပန ကော သောဓေတီတိ? သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာဒယော အသီတိ မဟာထေရာ သောဓေန္တီတိ. အပိစ ထေရာ စိရပရိနိဗ္ဗုတာ, ထေရေ အာဒိံ ကတွာ ယာဝဇ္ဇ ဓရမာနာ ခီဏာသဝါ သောဓေန္တိယေဝ.

එහි එක් විහාරස්වාමී වූ ගෘහපතියෙක්, "මම සංඝයා උදෙසා දක්ෂිණාවක් දෙන්නෙමි" යි සිතා සංඝයා කෙරෙන් එක් භික්ෂුවක නියම කර දෙන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. ඔහුට එක් දුශ්ශීල භික්ෂුවක ලැබුණු අතර, ඔහු වැඩසිටින තැන පිරිසිදු කර, අසුන් පනවා, උඩින් වියන් බැඳ, සුවඳ දුම් මලින් පුදා, පා දෝවනය කර තෙල් ගල්වා බුදුරජාණන් වහන්සේට දක්වන ගෞරවය මෙන් සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවයෙන් යුතුව දානය පිරිනැමුවේය. එම භික්ෂුව පසුව විහාරයේ කටයුත්තක් සඳහා උදැල්ලක් ඉල්ලා ගෙදර දොරකඩට පැමිණි විට, ගෘහපතියා අසුනේ සිටම උදැල්ල පයින් තල්ලු කර "මෙය ගන්න" යැයි කියා දුන්නේය. එවිට මිනිස්සු, "ඔබ උදෑසන මොහුට දැක්වූ සත්කාරය දැන් අංශුවකුදු නැත, මෙය කුමක්ද?" යි ඇසූහ. ගෘහපතියා, "ස්වාමීනි, ඒ ගෞරවය සංඝයාට මිස මොහුට නොවෙයි" යි පැවසීය. කාසාවකණ්ඨ (සිවුර ගෙලෙහි බැඳගත් දුශ්ශීල) සංඝයාට දෙන දක්ෂිණාව කවුරුන් පිරිසිදු කරයිද? සැරියුත් මුගලන් ආදී අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා පිරිසිදු කරති. තවද ඒ තෙරණුවන් පිරිනිවන් පෑ පසු, එතැන් පටන් අද දක්වා වැඩසිටින රහතන් වහන්සේලාම එය පිරිසිදු කරති.

န တွေဝါဟံ, အာနန္ဒ, ကေနစိ ပရိယာယေန သံဃဂတာယ ဒက္ခိဏာယာတိ ဧတ္ထ အတ္ထိ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေါ သံဃော, အတ္ထိ ဧတရဟိ သံဃော, အတ္ထိ အနာဂတေ ကာသာဝကဏ္ဌသံဃော. ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေါ သံဃော ဧတရဟိ သံဃေန န ဥပနေတဗ္ဗော, ဧတရဟိ သံဃော အနာဂတေ ကာသာဝကဏ္ဌသံဃေန သဒ္ဓိံ န ဥပနေတဗ္ဗော. တေန တေနေဝ သမယေန ကထေတဗ္ဗံ. သံဃတော ဥဒ္ဒိသိတွာ ဂဟိတသမဏပုထုဇ္ဇနော ဟိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကော သောတာပန္နော, သံဃေ စိတ္တီကာရံ ကာတုံ သက္ကောန္တဿ ပုထုဇ္ဇနသမဏေ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလတရံ. ဥဒ္ဒိသိတွာ ဂဟိတော သောတာပန္နော ပါဋိပုဂ္ဂလိကော သကဒါဂါမီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သံဃေ စိတ္တီကာရံ ကာတုံ သက္ကောန္တဿ ဟိ ခီဏာသဝေ ဒိန္နဒါနတော ဥဒ္ဒိသိတွာ ဂဟိတေ ဒုဿီလေပိ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလတရမေဝ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သီလဝတော ခေါ, မဟာရာဇ, ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ, နော တထာ ဒုဿီလေ’’တိ, တံ ဣမံ နယံ ပဟာယ ‘‘စတဿော ခေါ ဣမာနန္ဒ, ဒက္ခိဏာ ဝိသုဒ္ဓိယော’’တိ ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

"ආනන්දයෙනි, කිසිදු ආකාරයකින් සංඝගත දක්ෂිණාවකට වඩා පුද්ගලික දානය උතුම් යැයි මම නොකියමි" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේ වැඩසිටිති, දැනට ද මහා සංඝයා වහන්සේ වැඩසිටිති, අනාගතයෙහි ද කාසාවකණ්ඨ සංඝයා වහන්සේ පහළ වන්නාහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ සංඝයා වහන්සේ වර්තමාන සංඝයා හා සැසඳිය යුතු නොවේ; වර්තමාන සංඝයා අනාගත කාසාවකණ්ඨ සංඝයා සමඟ ද සැසඳිය යුතු නොවේ. ඒ ඒ කාලයට අනුකූලව එය ප්‍රකාශ කළ යුතුය. සංඝයා උදෙසා යැයි නියම කර පිළිගනු ලැබූ පෘථග්ජන පැවිද්දෙකුට වුවද, සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය ඇතිව දෙනු ලබන දානය පුද්ගලිකව සෝවාන් පුද්ගලයෙකුට දෙන දානයට වඩා මහත්ඵල වේ. සෝවාන්, සකෘදාගාමී ආදීන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මන්ද යත්, සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවයෙන් යුතුව දිය හැකි උපාසකයාට රහතන් වහන්සේට දෙන පුද්ගලික දානයට වඩා සංඝයා උදෙසා යැයි නියම කර පිළිගත් දුශ්ශීල භික්ෂුවකට වුවද දෙන දානය මහත්ඵලම වන බැවිනි. "මහා රාජය, සිල්වතුන්ට දෙන දානය මහත්ඵල වේ, දුශ්ශීලයන්ට දෙන දානය එසේ නොවේ" යැයි වදාළ වචනය මෙම ක්‍රමය හැර "ආනන්දයෙනි, දක්ෂිණා විශුද්ධි සතරකි" යන මෙම සතර අවස්ථාවෙහි දත යුතුය.

၃၈၁. ဒါယကတော ဝိသုဇ္ဈတီတိ မဟပ္ဖလဘာဝေန ဝိသုဇ္ဈတိ, မဟပ္ဖလာ ဟောတီတိ အတ္ထော. ကလျာဏဓမ္မောတိ သုစိဓမ္မော, န ပါပဓမ္မော. ဒါယကတော ဝိသုဇ္ဈတီတိ စေတ္ထ ဝေဿန္တရမဟာရာဇာ ကထေတဗ္ဗော. သော ဟိ ဇူဇကဗြာဟ္မဏဿ ဒါရကေ ဒတွာ ပထဝိံ ကမ္ပေသိ.

381. 'දායකයාගෙන් පිරිසිදු වේ' යනු මහත්ඵල වන බැවින් පිරිසිදු වේ, මහත්ඵල වේ යන්නයි. 'කල්‍යාණධර්ම' යනු පිරිසිදු ස්වභාවයයි, පාපී ස්වභාවය නොවේ. 'දායකයාගෙන් පිරිසිදු වේ' යන මෙහි වෙස්සන්තර මහා රජු ගැන පැවසිය යුතුය. උන්වහන්සේ ජූජක බමුණාට දරුවන් දන් දී පොළොව කම්පා කරවූ සේක.

ပဋိဂ္ဂါဟကတော [Pg.227] ဝိသုဇ္ဈတီတိ ဧတ္ထ ကလျာဏီနဒီမုခဒွါရဝါသိကေဝဋ္ဋော ကထေတဗ္ဗော. သော ကိရ ဒီဃသောမတ္ထေရဿ တိက္ခတ္တုမ္ပိ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ မရဏမဉ္စေ နိပန္နော ‘‘အယျဿ မံ ဒီဃသောမတ္ထေရဿ ဒိန္နပိဏ္ဍပါတော ဥဒ္ဓရတီ’’တိ အာဟ.

'ප්‍රතිග්‍රාහකයාගෙන් පිරිසිදු වේ' යන මෙහි කැලණි ගඟ මෝය අසල විසූ ධීවරයෙකු ගැන පැවසිය යුතුය. ඔහු දීඝසෝම තෙරුන්ට තුන් වරක් පිණ්ඩපාතය දී මරණ මංචකයෙහි වැතිර සිටියදී, "දීඝසෝම ස්වාමීන් වහන්සේට දුන් පිණ්ඩපාතය මා නිරයෙන් මුදවන්නේය" යි පැවසීය.

နေဝ ဒါယကတောတိ ဧတ္ထ ဝဍ္ဎမာနဝါသိလုဒ္ဒကော ကထေတဗ္ဗော. သော ကိရ ပေတဒက္ခိဏံ ဒေန္တော ဧကဿ ဒုဿီလဿေဝ တယော ဝါရေ အဒါသိ, တတိယဝါရေ ‘‘အမနုဿော ဒုဿီလော မံ ဝိလုမ္ပတီ’’တိ ဝိရဝိ, ဧကဿ သီလဝန္တဘိက္ခုနော ဒတွာ ပါပိတကာလေယေဝဿ ပါပုဏိ.

'දායකයාගෙන්වත් ප්‍රතිග්‍රාහකයාගෙන්වත් පිරිසිදු නොවේ' යන මෙහි වඩ්ඪමාන වැසි වැද්දෙකු ගැන පැවසිය යුතුය. ඔහු මියගිය නෑයන් උදෙසා දක්ෂිණා දෙමින් එක් දුශ්ශීලයෙකුටම තුන් වරක් දන් දුන්නේය. තුන්වන වර මියගිය ප්‍රේතයා, "මේ දුශ්ශීලයා මාව කොල්ලකයි" කියා මොරගෑවේය. පසුව එක් සිල්වත් භික්ෂුවකට දන් දුන් විගසම ඔහුට එහි පලය ලැබුණි.

ဒါယကတော စေဝ ဝိသုဇ္ဈတီတိ ဧတ္ထ အသဒိသဒါနံ ကထေတဗ္ဗံ.

'දායකයාගෙන් මෙන්ම ප්‍රතිග්‍රාහකයාගෙන් ද පිරිසිදු වේ' යන මෙහි අසදෘශ දානය ගැන පැවසිය යුතුය.

သာ ဒက္ခိဏာ ဒါယကတော ဝိသုဇ္ဈတီတိ ဧတ္ထ ယထာ နာမ ဆေကော ကဿကော အသာရမ္ပိ ခေတ္တံ လဘိတွာ သမယေ ကသိတွာ ပံသုံ အပနေတွာ သာရဗီဇာနိ ပတိဋ္ဌပေတွာ ရတ္တိန္ဒိဝံ အာရက္ခေ ပမာဒံ အနာပဇ္ဇန္တော အညဿ သာရခေတ္တတော အဓိကတရံ ဓညံ လဘတိ, ဧဝံ သီလဝါ ဒုဿီလဿ ဒတွာပိ ဖလံ မဟန္တံ အဓိဂစ္ဆတီတိ. ဣမိနာ ဥပါယေန သဗ္ဗပဒေသု ဝိသုဇ္ဈနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"ඒ දක්ෂිණාව දායකයාගෙන් පිරිසිදු වේ" යන මෙහි උපමාවක් දැක්විය යුතුය: යම් සේ දක්ෂ ගොවියෙක් සාරවත් නොවන කුඹුරක් ලැබුවද, නියමිත කාලයෙහි සීසා, පස් පිරිසිදු කර, සාරවත් බීජ වපුරා, රෑ දවල් නොපමාව රැකවල් කරමින් අනෙක් සාරවත් කුඹුරකට වඩා වැඩි අස්වැන්නක් ලබයිද, එමෙන්ම සිල්වත් දායකයා දුශ්ශීලයෙකුට දුන්නද මහත්ඵල ලබන්නේය. මෙසේ සියලු පදයන්හි පිරිසිදු බව දත යුතුය.

ဝီတရာဂေါ ဝီတရာဂေသူတိ ဧတ္ထ ဝီတရာဂေါ နာမ အနာဂါမီ, အရဟာ ပန ဧကန္တဝီတရာဂေါဝ, တသ္မာ အရဟတာ အရဟတော ဒိန္နဒါနမေဝ အဂ္ဂံ. ကသ္မာ? ဘဝါလယဿ ဘဝပတ္ထနာယ အဘာဝတော. နနု ခီဏာသဝေါ ဒါနဖလံ န သဒ္ဒဟတီတိ? ဒါနဖလံ သဒ္ဒဟန္တာ ခီဏာသဝသဒိသာ န ဟောန္တိ. ခီဏာသဝေန ကတကမ္မံ ပန နိစ္ဆန္ဒရာဂတ္တာ ကုသလံ ဝါ အကုသလံ ဝါ န ဟောတိ, ကိရိယဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတိ, တေနေဝဿ ဒါနံ အဂ္ဂံ ဟောတီတိ ဝဒန္တိ.

'වීතරාගී තැනැත්තා වීතරාගීන්ට' යන මෙහි වීතරාගී නම් අනාගාමී උත්තමයායි. රහතන් වහන්සේ වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම වීතරාගී වන බැවින්, රහතන් වහන්සේ විසින් රහතන් වහන්සේට දෙන දානයම අග්‍ර වේ. ඒ මන්ද? භවයෙහි ඇල්මක් හෝ භවය ප්‍රාර්ථනා කිරීමක් නැති බැවිනි. රහතන් වහන්සේ දන් පල අදහා නොගන්නේද? දන් පල අදහන්නෝ රහතන් වහන්සේ හා සමාන නොවෙති. රහතන් වහන්සේ විසින් කරන ලද කර්මය ඡන්ද රාගයෙන් තොර බැවින් කුසල් හෝ අකුසල් නොවේ, එය ක්‍රියා මාත්‍රයක් පමණි. එබැවින් උන්වහන්සේගේ දානය අග්‍ර වේ යැයි පවසති.

ကိံ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ, ဥဒါဟု သာရိပုတ္တတ္ထေရေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဒိန္နန္တိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလန္တိ ဝဒန္တိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဉှိ ဌပေတွာ အညော ဒါနဿ ဝိပါကံ ဇာနိတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ဒါနဉှိ စတူဟိ သမ္ပဒါဟိ ဒါတုံ သက္ကောန္တဿ တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒေတိ. တတြိမာ သမ္ပဒါ – ဒေယျဓမ္မဿ ဓမ္မေန [Pg.228] သမေန ပရံ အပီဠေတွာ ဥပ္ပန္နတာ, ပုဗ္ဗစေတနာဒိဝသေန စေတနာယ မဟတ္တတာ, ခီဏာသဝဘာဝေန ဂုဏာတိရေကတာ, တံဒိဝသံ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌိတဘာဝေန ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာတိ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සැරියුත් තෙරුන්ට දෙන ලද දානය මහත්ඵලද? නැතහොත් සැරියුත් තෙරුන් විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේට දෙන ලද දානය මහත්ඵලද? බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සැරියුත් තෙරුන්ට දෙන ලද දානය මහත්ඵල බව පවසති. මක්නිසාද යත්, බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර දානයක විපාකය දැන ගැනීමට සමර්ථ අන් කිසිවෙකු නැති බැවිනි. දානය සම්පත් සතරකින් යුක්තව දීමට හැකිනම් එම ආත්මයෙහිම විපාක දෙයි. එහි මෙම සම්පත් සතර මෙසේය: දෙය්‍යධර්මය දැහැමිව සෙස්සන් නොපෙළා උපයාගත් බව, පූර්ව චේතනා ආදියෙන් චේතනාවේ මහත් බව, රහත් භාවය නිසා ඇති වන ගුණාතිරේක බව සහ එදිනම නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම නිසා ඇති වන වස්තු සම්පත්තියයි.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

ဒက္ခိဏာဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දක්ඛිණාවිභංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

စတုတ္ထဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හතරවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၅. သဠာယတနဝဂ္ဂေါ

5. සළායතන වර්ගය

၁. အနာထပိဏ္ဍိကောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අනාථපිණ්ඩිකෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၈၃. ဧဝံ [Pg.229] မေ သုတန္တိ အနာထပိဏ္ဍိကောဝါဒသုတ္တံ. တတ္ထ ဗာဠှဂိလာနောတိ အဓိမတ္တဂိလာနော မရဏသေယျံ ဥပဂတော. အာမန္တေသီတိ ဂဟပတိဿ ကိရ ယာဝ ပါဒါ ဝဟိံသု, တာဝ ဒိဝသေ သကိံ ဝါ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝါ တိက္ခတ္တုံ ဝါ ဗုဒ္ဓုပဋ္ဌာနံ အခဏ္ဍံ အကာသိ. ယတ္တကဉ္စဿ သတ္ထု ဥပဋ္ဌာနံ အဟောသိ, တတ္တကံယေဝ မဟာထေရာနံ. သော အဇ္ဇ ဂမနပါဒဿ ပစ္ဆိန္နတ္တာ အနုဋ္ဌာနသေယျံ ဥပဂတော သာသနံ ပေသေတုကာမော အညတရံ ပုရိသံ အာမန္တေသိ. တေနုပသင်္ကမီတိ ဘဂဝန္တံ အာပုစ္ဆိတွာ သူရိယတ္ထင်္ဂမနဝေလာယ ဥပသင်္ကမိ.

383. 'ඒවං මේ සුතං' යනු අනාථපිණ්ඩිකෝවාද සූත්‍රයයි. එහි 'බාළ්හගිලානෝ' යනු දැඩි ලෙස රෝගාතුරව මරණ මංචකයට පත්වීමයි. 'ආමන්තේසි' යන්නෙහි අර්ථය: ඒ ගෘහපතියාට පයින් ඇවිද යා හැකිව තිබූ තාක් දිනකට එක් වරක් හෝ දෙවරක් හෝ තෙවරක් නොකඩවා බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේට යම් සේ උපස්ථාන කළේද, මහා තෙරුන් වහන්සේලාට ද එලෙසම උපස්ථාන කළේය. ඔහු අද ඇවිද යා නොහැකි බැවින් මරණාසන්නව සිට පණිවුඩයක් යැවීමට අදහස් කර එක්තරා පුරුෂයෙකු කැඳවීය. 'තේනුපසංකමී' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන ඉර බැස යන වේලාවේදී සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කළහ.

၃၈၄. ပဋိက္ကမန္တီတိ ဩသက္ကန္တိ, တနုကာ ဘဝန္တိ. အဘိက္ကမန္တီတိ အဘိဝဍ္ဎန္တိ ဩတ္ထရန္တိ, ဗလဝတိယော ဟောန္တိ.

384. 'පටික්කමන්ති' යනු පසු බසින්නේය, අඩු වන්නේය යන්නයි. 'අභික්කමන්ති' යනු වැඩි වන්නේය, මැඩපවත්වන්නේය, ප්‍රබල වන්නේය යන්නයි.

အဘိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ နော ပဋိက္ကမောတိ ယသ္မိဉှိ သမယေ မာရဏန္တိကာ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဥပရိဝါတေ ဇလိတဂ္ဂိ ဝိယ ဟောတိ, ယာဝ ဥသ္မာ န ပရိယာဒိယတိ, တာဝ မဟတာပိ ဥပက္ကမေန န သက္ကာ ဝူပသမေတုံ, ဥသ္မာယ ပန ပရိယာဒိန္နာယ ဝူပသမ္မတိ.

"ඉදිරියට පැමිණීම (වැඩිවීම) පමණක් පෙනේ, ආපසු හැරීමක් (අඩුවීමක්) නොපෙනේ" යන්නෙහි අර්ථය නම්, යම් කලෙක මරණාසන්න වේදනාවන් හටගන්නේද, එවිට එය ඉහළින් එන සුළඟින් ඇවිලෙන ගින්නක් වැනිය. යම්තාක් කර්මජ තේජෝ ධාතුව (ශරීර උෂ්ණත්වය) ක්ෂය නොවේද, ඒ තාක් මහත් වූ උත්සාහයකින් වුවද එම දුක්ඛ වේදනාව සංසිඳුවිය නොහැකිය. ශරීර උෂ්ණත්වය ක්ෂය වූ කල්හිම එම දුක්ඛ වේදනාව සංසිඳේ.

၃၈၅. အထာယသ္မာ သာရိပုတ္တော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ မဟာသေဋ္ဌိဿ ဝေဒနာ မာရဏန္တိကာ, န သက္ကာ ပဋိဗာဟိတုံ, အဝသေသာ ကထာ နိရတ္ထကာ, ဓမ္မကထမဿ ကထေဿာမီ’’တိ. အထ နံ တံ ကထေန္တော တသ္မာတိဟာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ စက္ခုံ တီဟိ ဂါဟေဟိ ဂဏှန္တော ဥပ္ပန္နံ မာရဏန္တိကံ ဝေဒနံ ပဋိဗာဟိတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ. န စက္ခုံ ဥပါဒိယိဿာမီတိ စက္ခုံ တီဟိ ဂါဟေဟိ န ဂဏှိဿာမိ. န စ မေ စက္ခုနိဿိတံ ဝိညာဏန္တိ ဝိညာဏဉ္စာပိ မေ စက္ခုနိဿိတံ န ဘဝိဿတိ. န ရူပန္တိ ဟေဋ္ဌာ အာယတနရူပံ ကထိတံ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ သဗ္ဗမ္ပိ ကာမဘဝရူပံ ကထေန္တော ဧဝမာဟ.

385. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත මාහිමියන් මෙසේ සිතූහ: "මහා සිටුතුමාගේ මෙම වේදනාව මරණාසන්නය, මෙය වළක්වාලිය නොහැකිය. සෙසු කතාවන් නිරර්ථකය, එබැවින් මොහුට දහම් කතාවක් දේශනා කරන්නෙමි" යි සිතා, ඉක්බිති දහම් දෙසනු කැමති උන්වහන්සේ "තස්මාතිහ" යනාදිය වදාළහ. එහි "තස්මා" යනු යම් හෙයකින් ඇස කෙරෙහි තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි යන තෙවැදෑරුම් දැඩිව අල්ලා ගැනීම් පවතින්නේ නම්, හටගත් මරණාසන්න වේදනාව වැළැක්වීමට සමත් කිසිවෙකු නැත, එබැවිනි. "ඇස උපාදානය නොකරන්නෙමි" යනු තෙවැදෑරුම් ග්‍රහණයන්ගෙන් ඇස දැඩිව නොගන්නෙමි යන්නයි. "මාගේ ඇස ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණයද නොවන්නේය" යනු මාගේ චක්ඛු විඤ්ඤාණයද චක්ඛු ප්‍රසාදය ඇසුරු කර නොපවතින්නේය යන්නයි. "රූපය නොවන්නේය" යන්නෙන් මින් පෙර ආයතන රූපය ගැන කියැවුණු අතර, මෙහිදී සියලු කාමභව රූපයන් ගැන පවසමින් උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.

၃၈၆. န ဣဓလောကန္တိ ဝသနဋ္ဌာနံ ဝါ ဃာသစ္ဆာဒနံ ဝါ န ဥပါဒိယိဿာမီတိ အတ္ထော. ဣဒဉှိ ပစ္စယေသု အပရိတဿနတ္ထံ ကထိတံ. န ပရလောကန္တိ [Pg.230] ဧတ္ထ ပန မနုဿလောကံ ဌပေတွာ သေသာ ပရလောကာ နာမ. ဣဒံ – ‘‘အသုကဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အသုကဋ္ဌာနေ ဘဝိဿာမိ, ဣဒံ နာမ ခါဒိဿာမိ ဘုဉ္ဇိဿာမိ နိဝါသေဿာမိ ပါရုပိဿာမီ’’တိ ဧဝရူပါယ ပရိတဿနာယ ပဟာနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တမ္ပိ န ဥပါဒိယိဿာမိ, န စ မေ တန္နိဿိတံ ဝိညာဏံ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ တီဟိ ဂါဟေဟိ ပရိမောစေတွာ ထေရော ဒေသနံ အရဟတ္တနိကူဋေန နိဋ္ဌပေသိ.

386. "මේ ලෝකය නොවන්නේය" යන්නෙන් වාසස්ථාන හෝ ආහාර පාන හා වස්ත්‍ර කෙරෙහි දැඩිව නොගන්නෙමි යන්න අදහස් වේ. මෙය ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව ඇති නොවනු පිණිස දේශනා කරන ලද්දකි. "පරලොව නොවන්නේය" යන්නෙහි මනුෂ්‍ය ලෝකය හැර සෙසු රූපාවචර හා අරූපාවචර ලෝක පරලොව නම් වේ. මෙය "අසවල් දිව්‍ය ලෝකයේ උපත ලබා අසවල් ස්ථානයක වසන්නෙමි, අසවල් දෑ අනුභව කරන්නෙමි, අසවල් දිව්‍ය වස්ත්‍ර අබරණ පළඳින්නෙමි" යන මෙබඳු වූ තෘෂ්ණාව ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස වදාරන ලද්දකි. "එයද උපාදානය නොකරන්නෙමි, ඒ ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණයද මට නොවන්නේය" යි මෙසේ තෙවැදෑරුම් ග්‍රහණයන්ගෙන් මිදුවූ සාරිපුත්ත මාහිමියන් අරිහත් ඵලය අග්‍ර කොට දේශනාව අවසන් කළහ.

၃၈၇. ဩလီယသီတိ အတ္တနော သမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ အာရမ္မဏေသု ဗဇ္ဈသိ အလ္လီယသီတိ. ဣတိ အာယသ္မာ အာနန္ဒော – ‘‘အယမ္ပိ နာမ ဂဟပတိ ဧဝံ သဒ္ဓေါ ပသန္နော မရဏဘယဿ ဘာယတိ, အညော ကော န ဘာယိဿတီ’’တိ မညမာနော တဿ ဂါဠှံ ကတွာ ဩဝါဒံ ဒေန္တော ဧဝမာဟ. န စ မေ ဧဝရူပီ ဓမ္မီကထာ သုတပုဗ္ဗာတိ အယံ ဥပါသကော – ‘‘သတ္ထု သန္တိကာပိ မေ ဧဝရူပီ ဓမ္မကထာ န သုတပုဗ္ဗာ’’တိ ဝဒတိ, ကိံ သတ္ထာ ဧဝရူပိ သုခုမံ ဂမ္ဘီရကထံ န ကထေတီတိ? နော န ကထေတိ. ဧဝံ ပန ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ ဆ ဗာဟိရာနိ ဆ ဝိညာဏကာယေ ဆ ဖဿကာယေ ဆ ဝေဒနာကာယေ ဆ ဓာတုယော ပဉ္စက္ခန္ဓေ စတ္တာရော အရူပေ ဣဓလောကဉ္စ ပရလောကဉ္စ ဒဿေတွာ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတဝသေန အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ကထိတကထာ ဧတေန န သုတပုဗ္ဗာ, တသ္မာ ဧဝံ ဝဒတိ.

387. "ගිලෙන්නෙහිද (පසුබසින්නෙහිද)" යනු තමාගේ සම්පත්තිය දැක අරමුණු කෙරෙහි බැඳෙන්නෙහිද, ඇලෙන්නෙහිද යන්නයි. ආයුෂ්මත් ආනන්ද මාහිමියන් මෙසේ සිතූහ: "මෙසේ ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ පැහැදුණු මෙම අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා පවා මරණ බියට පත්වේ නම්, අන් කවරෙක් නම් බිය නොවන්නේද?" යි සිතා සිටුතුමාට තදින් අවවාද කරමින් මෙසේ වදාළහ. "මා විසින් මෙබඳු වූ දහම් කතාවක් මින් පෙර අසන ලද්දේ නැත" යි මේ උපාසක තෙමේ "බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවෙන් පවා මට මෙබඳු දහම් කතාවක් අසන්නට ලැබී නැත" යි පවසයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙබඳු සියුම් වූ ගැඹුරු දහමක් දේශනා නොකරන සේක්ද? එසේ නොවේ, දේශනා කරන සේක. එහෙත් ආධ්‍යාත්මික ආයතන සය, බාහිර ආයතන සය, විඤ්ඤාණ කාය සය, ඵස්ස කාය සය, වේදනා කාය සය, ධාතු හය, පංචස්කන්ධය, අරූප ධර්ම හතර සහ මෙලොව පරලොව දක්වා, දුටු ඇසූ ස්පර්ශ කළ හා දැනගත් දේ ඇසුරින් අරිහත් ඵලයට ඇතුළත් කරමින් දේශනා කළ මෙබඳු දේශනාවක් මින් පෙර මොහු විසින් අසන ලද්දේ නැත. එබැවින් ඔහු මෙසේ පවසයි.

အပိစာယံ ဥပါသကော ဒါနာဓိမုတ္တော ဒါနာဘိရတော ဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တော တုစ္ဆဟတ္ထော န ဂတပုဗ္ဗော. ပုရေဘတ္တံ ဂစ္ဆန္တော ယာဂုခဇ္ဇကာဒီနိ ဂါဟာပေတွာ ဂစ္ဆတိ, ပစ္ဆာဘတ္တံ သပ္ပိမဓုဖာဏိတာဒီနိ. တသ္မိံ အသတိ ဝါလိကံ ဂါဟာပေတွာ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏေ ဩကိရာပေတိ, ဒါနံ ဒတွာ သီလံ ရက္ခိတွာ ဂေဟံ ဂတော. ဗောဓိသတ္တဂတိကော ကိရေသ ဥပါသကော, တသ္မာ ဘဂဝါ စတုဝီသတိ သံဝစ္ဆရာနိ ဥပါသကဿ ယေဘုယျေန ဒါနကထမေဝ ကထေသိ – ‘‘ဥပါသက, ဣဒံ ဒါနံ နာမ ဗောဓိသတ္တာနံ ဂတမဂ္ဂေါ, မယှမ္ပိ ဂတမဂ္ဂေါ, မယာ သတသဟဿကပ္ပာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဒါနံ ဒိန္နံ, တွံ မယာ ဂတမဂ္ဂမေဝ အနုဂစ္ဆသီ’’တိ. ဓမ္မသေနာပတိအာဒယော မဟာသာဝကာပိ အတ္တနော အတ္တနော သန္တိကံ အာဂတကာလေ ဒါနကထမေဝဿ ကထေန္တိ. တေနေဝါဟ န ခေါ ဂဟပတိ ဂိဟီနံ ဩဒါတဝသနာနံ ဧဝရူပီ ဓမ္မီကထာ ပဋိဘာတီတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဂဟပတိ ဂိဟီနံ နာမ ခေတ္တဝတ္ထုဟိရညသုဝဏ္ဏဒါသီဒါသပုတ္တဘရိယာဒီသု တိဗ္ဗော အာလယော တိဗ္ဗံ နိကန္တိပရိယုဋ္ဌာနံ[Pg.231], တေသံ – ‘‘ဧတ္ထ အာလယော န ကာတဗ္ဗော, နိကန္တိ န ကာတဗ္ဗာ’’တိ ကထာ န ပဋိဘာတိ န ရုစ္စတီတိ.

තවද මෙම උපාසක තෙමේ දානයෙහි ඇලුනු, දානයෙහි නිරත වූවෙකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවට යන කිසිදු කලෙක හිස් අතින් නොගියේය. දහවල් කාලයේ යනවිට කැඳ, කැවිලි ආදිය රැගෙන යයි. සවස් කාලයේ යනවිට ගිතෙල්, මී පැණි, සකුරු ආදිය රැගෙන යයි. ඒවා නොමැති විට වැලි ගෙන්වා ගඳකිළි මිදුලේ ඉසවයි. දානය දී, සිල් රැක නැවත නිවසට යයි. මේ උපාසක තෙමේ බෝධිසත්ත්ව ගුණ ඇත්තෙකැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ වසර විසි හතරක් මුළුල්ලෙහි මෙම උපාසකයාට බොහෝ සෙයින් දාන කතාවම දේශනා කළ සේක: "උපාසකය, මෙම දානය නම් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා ගිය මගයි, මාගේද මගයි. මා විසින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික සතර අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලෙහි දානය දෙන ලදී. ඔබද මා ගිය මගෙහිම අනුගමනය කරන්න" යි වදාළ සේක. ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත මාහිමියන් ඇතුළු මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාද තමන් හමුවට පැමිණි කල්හි ඔහුට දාන කතාවම පවසති. එබැවින් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ, "ගෘහපතිය, සුදු වස්ත්‍ර හැඳි ගිහියන්ට මෙබඳු වූ දහම් කතාවක් වැටහෙන්නේ නැත" යි වදාළහ. මෙහි අදහස නම්: "ගෘහපතිය, ගිහියන්ට කුඹුරු, ඉඩම්, රන්, රිදී, දැසි දසයන් සහ අඹුදරුවන් කෙරෙහි දැඩි ඇල්මක් හා ආසාවක් පවතී. ඔවුන්ට 'මෙහි ඇල්මක් නොකළ යුතුය, ආසාවක් නොකළ යුතුය' යි වදාරන දේශනාවන් නොවැටහේ, රුචි නොවේ" යන්නයි.

ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? တုသိတဘဝနေ ကိရဿ နိဗ္ဗတ္တမတ္တဿေဝ တိဂါဝုတပ္ပမာဏံ သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓံ ဝိယ ဝိဇ္ဇောတမာနံ အတ္တဘာဝံ ဥယျာနဝိမာနာဒိသမ္ပတ္တိဉ္စ ဒိသွာ – ‘‘မဟတီ အယံ မယှံ သမ္ပတ္တိ, ကိံ နု ခေါ မေ မနုဿပထေ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ ဩလောကေန္တော တီသု ရတနေသု အဓိကာရံ ဒိသွာ စိန္တေသိ ‘‘ပမာဒဋ္ဌာနမိဒံ ဒေဝတ္တံ နာမ, ဣမာယ ဟိ မေ သမ္ပတ္တိယာ မောဒမာနဿ သတိသမ္မောသောပိ သိယာ, ဟန္ဒာဟံ ဂန္တွာ မမ ဇေတဝနဿ စေဝ ဘိက္ခုသံဃဿ စ တထာဂတဿ စ အရိယမဂ္ဂဿ စ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ စ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ တတော အာဂန္တွာ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိဿာမီ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. တံ ဒဿေတုံ အထ ခေါ အနာထပိဏ္ဍိကောတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

"බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩසිටි සේක්ද, එතැනට පැමිණියේය" යන්නෙහි, ඔහු කුමකට පැමිණියේද? තුසිත භවනයෙහි උපන් සැණින්, ගාවුත් තුනක් පමණ උසැති රන් කුලක් මෙන් බැබළෙන තම ආත්මභාවය හා උද්‍යාන විමානාදී සම්පත් දැක, "මට මේ මහත් වූ සම්පත්තිය ලැබුණේ මනුෂ්‍ය ලෝකයේදී කවර පින්කමක් කළ නිසාද?" යි බලන්නේ, තෙරුවන් කෙරෙහි කළ පින්කම් දැක මෙසේ සිතිණි: "මේ දිව්‍ය ලෝකය යනු ප්‍රමාදයට කරුණකි. මෙම සම්පත්වලින් සතුටු වන මට සිහිය මුළා වීමක්ද විය හැකිය. එබැවින් මම දැන්ම ගොස් මාගේ ජේතවනය ගැනද, භික්ෂු සංඝයා ගැනද, තථාගතයන් වහන්සේ ගැනද, ආර්ය මාර්ගය ගැනද, සාරිපුත්ත මාහිමියන් ගැනද ගුණ පවසා, ඉන්පසු මෙහි පැමිණ සම්පත් අනුභව කරන්නෙමි" යි සිතීය. ඔහු එලෙසම කළේය. එය දැක්වීමට "ඉක්බිති අනාථපිණ්ඩික දිව්‍ය පුත්‍ර තෙමේ" යනාදිය වදාරන ලදී.

တတ္ထ ဣသိသံဃနိသေဝိတန္တိ ဘိက္ခုသံဃနိသေဝိတံ. ဧဝံ ပဌမဂါထာယ ဇေတဝနဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ ဣဒါနိ အရိယမဂ္ဂဿ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တော ကမ္မံ ဝိဇ္ဇာ စာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကမ္မန္တိ မဂ္ဂစေတနာ. ဝိဇ္ဇာတိ မဂ္ဂပညာ. ဓမ္မောတိ သမာဓိပက္ခိကော ဓမ္မော. သီလံ ဇီဝိတမုတ္တမန္တိ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ ဇီဝိတံ ဥတ္တမန္တိ ဒဿေတိ. အထ ဝါ ဝိဇ္ဇာတိ ဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပော. ဓမ္မောတိ ဝါယာမသတိသမာဓယော. သီလန္တိ ဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ. ဇီဝိတမုတ္တမန္တိ ဧတသ္မိံ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ ဇီဝိတံ နာမ ဥတ္တမံ. ဧတေန မစ္စာ သုဇ္ဈန္တီတိ ဧတေန အဋ္ဌင်္ဂိကေန မဂ္ဂေန သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ.

එහි "ඉසිසංඝනිසේවිතං" යනු භික්ෂු සංඝයා විසින් සේවනය කරන ලද (ජේතවනය) යන්නයි. මෙසේ පළමු ගාථාවෙන් ජේතවනයේ ගුණ පවසා, දැන් ආර්ය මාර්ගයේ ගුණ පවසමින් "කම්මං විජ්ජා ච" යනාදිය වදාළේය. එහි "කම්මං" යනු මාර්ග චේතනාවයි. "විජ්ජා" යනු මාර්ග ප්‍රඥාවයි. "ධම්මෝ" යනු සමාධි පක්ෂයට අයත් ධර්මයන්ය. "සීලං ජීවිතමුත්තමං" යන්නෙන් සීලයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ජීවිතය උතුම් බව දක්වයි. එසේත් නැතහොත්, "විජ්ජා" යනු සම්මා දිට්ඨි හා සම්මා සංකප්පයන්ය. "ධම්මෝ" යනු සම්මා වායාම, සම්මා සති හා සම්මා සමාධි යන මොහුය. "සීලං" යනු සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත හා සම්මා ආජීව යන මොහුය. "ජීවිතමුත්තමං" යනු මේ මාර්ග සීලයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ජීවිතය උතුම් බවයි. "එතේන මච්චා සුජ්ඣන්ති" යනු අෂ්ටාංගික වූ මේ ආර්ය මාර්ගය හේතුවෙන් සත්ත්වයෝ (කෙලෙසුන්ගෙන්) පිරිසිදු වෙති.

တသ္မာတိ ယသ္မာ မဂ္ဂေန သုဇ္ဈန္တိ, န ဂေါတ္တဓနေဟိ, တသ္မာ. ယောနိသော ဝိစိနေ ဓမ္မန္တိ ဥပါယေန သမာဓိပက္ခိယံ ဓမ္မံ ဝိစိနေယျ. ဧဝံ တတ္ထ ဝိသုဇ္ဈတီတိ ဧဝံ တသ္မိံ အရိယမဂ္ဂေ ဝိသုဇ္ဈတိ. အထ ဝါ ယောနိသော ဝိစိနေ ဓမ္မန္တိ ဥပါယေန ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မံ ဝိစိနေယျ. ဧဝံ တတ္ထ ဝိသုဇ္ဈတီတိ ဧဝံ တေသု စတူသု သစ္စေသု ဝိသုဇ္ဈတိ.

"තස්මා" යනු යම් හෙයකින් මාර්ගය මගින්ම පිරිසිදු වෙත්ද, කුලය හෝ ධනය නිසා පිරිසිදු නොවෙත්ද, එබැවිනි. "යෝනිසෝ විචිනේ ධම්මං" යනු උපායශීලීව සමාධි පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් විමසා බැලිය යුතුය. "ඒවං තත්ථ විසුජ්ඣති" යනු මෙසේ එම ආර්ය මාර්ගයෙහි පිරිසිදු වේ. එසේත් නැතහොත්, "යෝනිසෝ විචිනේ ධම්මං" යනු උපායශීලීව පංචස්කන්ධ ධර්මයන් විමසා බැලිය යුතුය. "ඒවං තත්ථ විසුජ්ඣති" යනු මෙසේ එම සතර සත්‍යයන් අවබෝධ කරගැනීමෙන් පිරිසිදු වේ යන්නයි.

ဣဒါနိ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တော သာရိပုတ္တော ဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သာရိပုတ္တော ဝါတိ အဝဓာရဏဝစနံ. ဧတေဟိ ပညာဒီဟိ သာရိပုတ္တောဝ သေယျောတိ ဝဒတိ. ဥပသမေနာတိ ကိလေသဥပသမေန. ပါရင်္ဂတောတိ [Pg.232] နိဗ္ဗာနံ ဂတော. ယော ကောစိ နိဗ္ဗာနံ ပတ္တော ဘိက္ခု, သော ဧတာဝပရမော သိယာ, န ထေရေန ဥတ္တရိတရော နာမ အတ္ထီတိ ဝဒတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

දැන් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ගුණ පවසමින් (අනාථපිණ්ඩික දිව්‍යපුත්‍රයා) "සාරිපුත්තෝ ව" යනාදිය පැවසීය. එහි "සාරිපුත්තෝ ව" යනු ඒකාන්තකොට දැක්වීමකි (අවධාරණයකි). මේ ප්‍රඥා ආදියෙන් සාරිපුත්තයන් වහන්සේම ශ්‍රේෂ්ඨ බව පවසයි. "උපසමේන" යනු කෙලෙස් සංසිඳුවීමෙනි. "පාරංගතෝ" යනු නිවනට පැමිණි තැනැත්තායි. නිවනට පැමිණි යම් කිසි භික්ෂුවක් වේ නම්, ඔහු එපමණකින්ම උතුම් වෙයි, එහෙත් තේරණන් වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙකු නැතැයි පවසයි. ඉතිරිය සෑම තැනම පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

အနာထပိဏ္ဍိကောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනාථපිණ්ඩිකෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၂. ဆန္နောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ඡන්නෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၈၉. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဆန္နောဝါဒသုတ္တံ. တတ္ထ ဆန္နောတိ ဧဝံနာမကော ထေရော, န အဘိနိက္ခမနံ နိက္ခန္တတ္ထေရော. ပဋိသလ္လာနာတိ ဖလသမာပတ္တိတော. ဂိလာနပုစ္ဆကာတိ ဂိလာနုပဋ္ဌာနံ နာမ ဗုဒ္ဓဝဏ္ဏိတံ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. သတ္ထန္တိ ဇီဝိတဟာရကသတ္ထံ. နာဝကင်္ခါမီတိ ဣစ္ဆာမိ.

389. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය ඡන්නෝවාද සූත්‍රයයි. එහි "ඡන්නෝ" යනු ඒ නම ඇති ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමකි, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි එක්ව නික්මුණු ඡන්න ස්ථවිරයන් නොවේ. "පටිසල්ලාණා" යනු ඵලසමාපත්තියෙනි. "ගිලානපුච්ඡකා" (ගිලනුන්ගෙන් විමසීම) යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ගිලන් උපස්ථානය වර්ණනා කරන ලද බැවින් එසේ කීහ. "සත්ථං" යනු ජීවිතය තොර කරන ආයුධයයි. "නාවකංඛාමි" යනු කැමති නොවෙමි (දිවි රැකගැනීමට ආශා නොකරමි) යන්නයි.

၃၉၀. အနုပဝဇ္ဇန္တိ အနုပ္ပတ္တိကံ အပ္ပဋိသန္ဓိကံ.

390. "අනුපවජ්ජං" යනු නැවත උප්පත්තියක් නැති, නැවත ප්‍රතිසන්ධියක් නැති (පිරිනිවීමයි).

၃၉၁. ဧတံ မမာတိအာဒီနိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂါဟဝသေန ဝုတ္တာနိ. နိရောဓံ ဒိသွာတိ ခယဝယံ ဉတွာ. နေတံ မမ နေသောဟမသ္မိ န မေသော အတ္တာတိ သမနုပဿာမီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ သမနုပဿာမိ.

391. "ඒතං මම" යනාදිය තණ්හා, මාන, දිට්ඨි යන ග්‍රහණයන්ගේ වශයෙන් පවසන ලදි. "නිරෝධං දිස්වා" යනු ක්ෂය වීම හා වැය වීම දැනගැනීමයි. "න ඒතං මම, න ඒසෝහමස්මි, න මේසෝ අත්තා" යයි දක්නා ලද්දේ, අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් දක්නෙමි යන්නයි.

၃၉၃. တသ္မာတိ ယသ္မာ မာရဏန္တိကဝေဒနံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော သတ္ထံ အာဟရာမီတိ ဝဒတိ, တသ္မာ. ပုထုဇ္ဇနော အာယသ္မာ, တေန ဣဒမ္ပိ မနသိ ကရောဟီတိ ဒီပေတိ. နိစ္စကပ္ပန္တိ နိစ္စကာလံ. နိဿိတဿာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ နိဿိတဿ. စလိတန္တိ ဝိပ္ဖန္ဒိတံ ဟောတိ. ပဿဒ္ဓီတိ ကာယစိတ္တပဿဒ္ဓိ, ကိလေသပဿဒ္ဓိ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. နတီတိ တဏှာနတိ. နတိယာ အသတီတိ ဘဝတ္ထာယ အာလယနိကန္တိပရိယုဋ္ဌာနေသု အသတိ. အာဂတိဂတိ န ဟောတီတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂတိ နာမ န ဟောတိ, စုတိဝသေန ဂမနံ နာမ န ဟောတိ. စုတူပပါတောတိ စဝနဝသေန စုတိ, ဥပပဇ္ဇနဝသေန ဥပပါတော. နေဝိဓ န ဟုရံ န ဥဘယမန္တရေနာတိ နယိဓ လောကေ, န ပရလောကေ, န ဥဘယတ္ထ ဟောတိ. ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခကိလေသဒုက္ခဿ အယမေဝ အန္တော အယံ ပရိစ္ဆေဒေါ [Pg.233] ပရိဝဋုမဘာဝေါ ဟောတိ. အယမေဝ ဟိ ဧတ္ထ အတ္ထော. ယေ ပန ‘‘န ဥဘယမန္တရေနာ’’တိ ဝစနံ ဂဟေတွာ အန္တရာဘဝံ ဣစ္ဆန္တိ, တေသံ ဥတ္တရံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

393. "තස්මා" යනු යම් හෙයකින් මාරාන්තික වේදනාව ඉවසාගත නොහැකිව ආයුධය ගනිමි (දිවි නසාගනිමි) යයි පවසන බැවින් "එබැවින්" යනුයි. ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ පෘථග්ජනයෙකි, එබැවින් මෙයද මෙනෙහි කරන්නැයි දක්වයි. "නිච්චකප්පං" යනු නිරන්තරයෙනි. "නිස්සිතස්ස" යනු තණ්හා දිට්ඨි නිශ්‍රය කරගත් තැනැත්තාටයි. "චලිතං" යනු සැලීමයි. "පස්සද්ධි" යනු කය හා සිතේ සන්සුන් බවයි, එනම් කෙලෙස් සංසිඳීමයි. "නති" යනු තණ්හා නැමීමයි. "නතියා අසති" යනු භවය පිණිස පවතින ආලය, ඇල්ම හා පරියුට්ඨාන නැති කල්හිය. "ආගතිගති න හෝති" යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පැමිණීමක් නැත, චුති වශයෙන් යාමක් නැත යන්නයි. "චුතූපපාතෝ" යනු චුත වීම හා උපත ලැබීමයි. "නේවීධ න හුරං න උභයමන්තරේන" යනු මේ ලෝකයෙහි ද නැත, පරලොව ද නැත, දෙලොවම නැත යන්නයි. "ඒසේවන්තෝ දුක්ඛස්ස" යනු වට්ට දුක්ඛයාගේ හා කෙලෙස් දුක්ඛයාගේ කෙළවර මෙයම වේ, මෙය සීමාවයි, සහමුලින් සිඳීයාමයි. මෙහි අර්ථය මෙයමය. යම් කෙනෙක් "න උභයමන්තරේන" යන වචනය ගෙන අතරමැදි භවයක් (අන්තරාභවයක්) අනුමත කරද්ද, ඔවුන්ට පිළිතුරු පෙර සඳහන් කරන ලද්දේමය.

၃၉၄. သတ္ထံ အာဟရေသီတိ ဇီဝိတဟာရကံ သတ္ထံ အာဟရိ, ကဏ္ဌနာဠိံ ဆိန္ဒိ. အထဿ တသ္မိံ ခဏေ မရဏဘယံ ဩက္ကမိ, ဂတိနိမိတ္တံ ဥပဋ္ဌာသိ. သော အတ္တနော ပုထုဇ္ဇနဘာဝံ ဉတွာ သံဝိဂ္ဂေါ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ သင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှန္တော အရဟတ္တံ ပတွာ သမသီသီ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိ. သမ္မုခါယေဝ အနုပဝဇ္ဇတာ ဗျာကတာတိ ကိဉ္စာပိ ဣဒံ ထေရဿ ပုထုဇ္ဇနကာလေ ဗျာကရဏံ ဟောတိ, ဧတေန ပန ဗျာကရဏေန အနန္တရာယမဿ ပရိနိဗ္ဗာနံ အဟောသိ. တသ္မာ ဘဂဝါ တမေဝ ဗျာကရဏံ ဂဟေတွာ ကထေသိ. ဥပဝဇ္ဇကုလာနီတိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗကုလာနိ. ဣမိနာ ထေရော, – ‘‘ဘန္တေ, ဧဝံ ဥပဋ္ဌာကေသု စ ဥပဋ္ဌာယိကာသု စ ဝိဇ္ဇမာနာသု သော ဘိက္ခု တုမှာကံ သာသနေ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီ’’တိ ပုစ္ဆတိ. အထဿ ဘဂဝါ ကုလေသု သံသဂ္ဂါဘာဝံ ဒီပေန္တော ဟောန္တိ ဟေတေ သာရိပုတ္တာတိအာဒိမာဟ. ဣမသ္မိံ ကိရ ဌာနေ ထေရဿ ကုလေသု အသံသဋ္ဌဘာဝေါ ပါကဋော အဟောသိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

394. "සත්ථං ආහරේසි" යනු ජීවිතය නැති කරන ආයුධය ගත්තේය, ගෙල නහර සිඳගත්තේය. එකල්හි ඒ මොහොතේ ඔහුට මරණ බිය පැමිණියේය, ගති නිමිත්ත පහළ විය. ඔහු තමාගේ පෘථග්ජන භාවය දැන සංවේගයට පත්ව විදර්ශනා වඩා සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දැන රහත් බවට පැමිණ "සමසීසී" (ආයුෂ හා කෙලෙස් එකවිට නිම කළ තැනැත්තා) වී පිරිනිවන් පෑවේය. "සම්මුඛා යේව අනුපවජ්ජතා බ්‍යාකතා" යනු මේ ප්‍රකාශය ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පෘථග්ජන කාලයේ වූවක් වුවද, එම ප්‍රකාශය (සත්‍යය) නිසාම ඔහුට බාධාවකින් තොරව පිරිනිවීම සිදු විය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ප්‍රකාශයම ගෙන වදාළ සේක. "උපවජ්ජකුලානි" යනු උපස්ථායක කුලයන්ය. මෙයින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ "ස්වාමීනි, මෙසේ උපස්ථායක උපාසක උපාසිකාවන් සිටියදී ඒ භික්ෂුව ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයෙහි කෙසේ පිරිනිවන් පාන්නේද?" යි විචාරයි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුලයන් කෙරෙහි ඔහුගේ නොඇලීම දක්වමින් "හොන්ති හේතේ සාරිපුත්ත" යනාදිය වදාළ සේක. මෙහිදී ස්ථවිරයන් වහන්සේ කුලයන් සමඟ මිශ්‍ර නොවී වාසය කිරීම ප්‍රකට විය. ඉතිරිය සෑම තැනම පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

ဆန္နောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඡන්නෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၃. ပုဏ္ဏောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. පුණ්ණෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၉၅. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ပုဏ္ဏောဝါဒသုတ္တံ. တတ္ထ ပဋိသလ္လာနာတိ ဧကီဘာဝါ. တံ စေတိ တံ စက္ခုဉ္စေဝ ရူပဉ္စ. နန္ဒီသမုဒယာ ဒုက္ခသမုဒယောတိ နန္ဒိယာ တဏှာယ သမောဓာနေန ပဉ္စက္ခန္ဓဒုက္ခဿ သမောဓာနံ ဟောတိ. ဣတိ ဆသု ဒွါရေသု ဒုက္ခံ သမုဒယောတိ ဒွိန္နံ သစ္စာနံ ဝသေန ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေသိ. ဒုတိယနယေ နိရောဓော မဂ္ဂေါတိ ဒွိန္နံ သစ္စာနံ ဝသေန ဝိဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေသိ. ဣမိနာ စ တွံ ပုဏ္ဏာတိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. ဧဝံ တာဝ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဝသေန ဒေသနံ အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ဣဒါနိ ပုဏ္ဏတ္ထေရံ သတ္တသု ဌာနေသု သီဟနာဒံ နဒါပေတုံ ဣမိနာ စ တွန္တိအာဒိမာဟ.

395. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය පුණ්ණෝවාද සූත්‍රයයි. එහි "පටිසල්ලාණා" යනු හුදෙකලා වීමෙනි. "තං චේ" යනු ඒ ඇසත් රූපයත්ය. "නන්දීසමුදයා දුක්ඛසමුදයෝ" යනු නන්දි නම් වූ තණ්හාවේ එක්වීමෙන් පංචස්කන්ධ දුක්ඛයාගේ එක්වීම (හටගැනීම) සිදුවේ යන්නයි. මෙසේ ද්වාර හයෙහි දුක්ඛ සහ සමුදය යන සත්‍යයන් දෙකේ වශයෙන් වෘත්තය (සංසාරය) මතුකොට දැක්වීය. දෙවන ක්‍රමයේදී නිරෝධ හා මාර්ග සත්‍යයන් දෙකේ වශයෙන් විවෘත්තය (නිවන) මතුකොට දැක්වීය. "ඉමිනා ච ත්වං පුණ්ණ" යනු වෙනමම අනුසන්ධියකි. මෙසේ වෘත්ත සහ විවෘත්ත වශයෙන් දේශනාව අර්හත්වය දක්වා පමුණුවා, දැන් පුණ්ණ ස්ථවිරයන් ලවා කරුණු සතක් ඔස්සේ සීහනාද පවත්වනු පිණිස "ඉමිනා ච ත්වං" යනාදිය වදාළ සේක.

၃၉၆. စဏ္ဍာတိ [Pg.234] ဒုဋ္ဌာ ကိဗ္ဗိသာ. ဖရုသာတိ ကက္ခဠာ. အက္ကောသိဿန္တီတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသိဿန္တိ. ပရိဘာသိဿန္တီတိ ကိံ သမဏော နာမ တွံ, ဣဒဉ္စ ဣဒဉ္စ တေ ကရိဿာမာတိ တဇ္ဇေဿန္တိ. ဧဝမေတ္ထာတိ ဧဝံ မယှံ ဧတ္ထ ဘဝိဿတိ.

396. "චණ්ඩා" යනු නපුරු තැනැත්තන්ය. "ඵරුසා" යනු රළු තැනැත්තන්ය. "අක්කෝසිස්සන්ති" යනු දස අක්කෝස වස්තූන්ගෙන් ආක්‍රෝශ කරනු ඇත යන්නයි. "පරිභාසිස්සන්ති" යනු "නුඹ මොන මහණෙක්ද? නුඹට මෙය මෙය කරන්නෙමු" යි කියමින් තර්ජනය කරනු ඇත යන්නයි. "ඒවමෙත්ථ" යනු මෙහිදී මට මෙසේ (සිතිවිලි) ඇති වනු ඇත යන්නයි.

ဒဏ္ဍေနာတိ စတုဟတ္ထေန ဒဏ္ဍေန ဝါ ဃဋိကမုဂ္ဂရေန ဝါ. သတ္ထေနာတိ ဧကတောဓာရာဒိနာ. သတ္ထဟာရကံ ပရိယေသန္တီတိ ဇီဝိတဟာရကံ သတ္ထံ ပရိယေသန္တိ. ဣဒံ ထေရော တတိယပါရာဇိကဝတ္ထုသ္မိံ အသုဘကထံ သုတွာ အတ္တဘာဝေန ဇိဂုစ္ဆန္တာနံ ဘိက္ခူနံ သတ္ထဟာရကပရိယေသနံ သန္ဓာယာဟ. ဒမူပသမေနာတိ ဧတ္ထ ဒမောတိ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနံ ဧတံ နာမံ. ‘‘သစ္စေန ဒန္တော ဒမသာ ဥပေတော, ဝေဒန္တဂူ ဝုသိတဗြဟ္မစရိယော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၉၅; သု. နိ. ၄၆၇) ဧတ္ထ ဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရော ဒမောတိ ဝုတ္တော. ‘‘ယဒိ သစ္စာ ဒမာ စာဂါ, ခန္တျာ ဘိယျောဓ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆; သု. နိ. ၁၉၁) ဧတ္ထ ပညာ ဒမောတိ ဝုတ္တော. ‘‘ဒါနေန ဒမေန သံယမေန သစ္စဝဇ္ဇေနာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၆; မ. နိ. ၂.၂၂၆) ဧတ္ထ ဥပေါသထကမ္မံ ဒမောတိ ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ခန္တိ ဒမောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥပသမောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

"දණ්ඩේන" යනු රියන් හතරක් පමණ වූ දණ්ඩෙන් හෝ මුගුරෙනි. "සත්ථේන" යනු එක පැත්තක් මුවහත් ආයුධ ආදියෙනි. "සත්ථහාරකං පරියේසන්ති" යනු ජීවිතය තොර කරන ආයුධයක් සොයති යන්නයි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙය පැවසුවේ තෙවන පාරාජිකා වස්තුවේදී අසුභ කථාව අසා තමාගේ ආත්මභාවය පිළිකුල් කරමින් ජීවිතය නසාගැනීමට ආයුධ සෙවූ භික්ෂූන් අරභයාය. "දමූපසමේන" යන්නෙහි "දම" යනු ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදියට නමකි. "සච්චේන දන්තෝ දමසා උපේතෝ..." යන තැන ඉන්ද්‍රිය සංවරය "දම" ලෙස දැක්වේ. "යදි සච්චා දමා චාගා..." යන තැන ප්‍රඥාව "දම" ලෙස දැක්වේ. "දානේන දමේන සංයමේන..." යන තැන උපෝසථ කර්මය "දම" ලෙස දැක්වේ. එහෙත් මෙම සූත්‍රයෙහි "දම" යනු ඉවසීම (ක්ෂාන්තිය) බව දත යුතුය. "උපසම" යනු ද ඒ සඳහාම යෙදෙන තවත් නමකි.

၃၉၇. အထ ခေါ အာယသ္မာ ပုဏ္ဏောတိ ကော ပနေသ ပုဏ္ဏော, ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဂန္တုကာမော အဟောသီတိ. သုနာပရန္တဝါသိကော ဧဝ ဧသော, သာဝတ္ထိယံ ပန အသပ္ပာယဝိဟာရံ သလ္လက္ခေတွာ တတ္ထ ဂန္တုကာမော အဟောသိ.

397. "අථ ඛෝ ආයස්මා පුණ්ණෝ" යනු, කවුද මේ පුණ්ණ? ඔහු කුමකට එහි යන්නට කැමති වූයේද? මොහු සුනාපරන්තවාසී අයෙකි, ශ්‍රාවස්තියෙහි වාසය තමාට අසප්පාය (අනුචිත) බව දැක එහි (සුනාපරන්තයට) යාමට කැමති විය.

တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – သုနာပရန္တရဋ္ဌေ ကိရ ဧကသ္မိံ ဝါဏိဇကဂါမေ ဧတေ ဒွေ ဘာတရော. တေသု ကဒါစိ ဇေဋ္ဌော ပဉ္စ သကဋသတာနိ ဂဟေတွာ ဇနပဒံ ဂန္တွာ ဘဏ္ဍံ အာဟရတိ, ကဒါစိ ကနိဋ္ဌော. ဣမသ္မိံ ပန သမယေ ကနိဋ္ဌံ ဃရေ ဌပေတွာ ဇေဋ္ဌဘာတိကော ပဉ္စ သကဋသတာနိ ဂဟေတွာ ဇနပဒစာရိကံ စရန္တော အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနဿ နာတိဒူရေ သကဋသတ္ထံ နိဝါသေတွာ ဘုတ္တပါတရာသော ပရိဇနပရိဝုတော ဖာသုကဋ္ဌာနေ နိသီဒိ.

එහි මේ අනුපිළිවෙළ කතාවයි – සුනාපරන්ත ජනපදයෙහි එක්තරා වෙළෙඳ ගමක මේ සොහොයුරන් දෙදෙනෙක් වාසය කළහ. ඔවුන් අතරින් සමහර විට වැඩිමහල් සොහොයුරා ගැල් පන්සියයක් ගෙන ජනපදයට ගොස් වෙළෙඳ බඩු රැගෙන එයි. සමහර විට බාල සොහොයුරා එසේ කරයි. මේ අවස්ථාවෙහි බාල සොහොයුරා නිවසේ නවතා, වැඩිමහල් සොහොයුරා ගැල් පන්සියයක් ගෙන ජනපද චාරිකාවේ හැසිරෙමින් අනුපිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට පැමිණියේය. ඔහු ජේතවනාරාමයට නුදුරු ස්ථානයක ගැල් කණ්ඩායම නතර කරවා, උදෑසන ආහාරය ගෙන පිරිවර පිරිවරා පහසු ස්ථානයක වාඩි විය.

တေန စ သမယေန သာဝတ္ထိဝါသိနော ဘုတ္တပါတရာသာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ သုဒ္ဓုတ္တရာသင်္ဂါ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒိဟတ္ထာ ယေန ဗုဒ္ဓေါ ယေန ဓမ္မော ယေန သံဃော, တန္နိန္နာ တပ္ပောဏာ တပ္ပာဗ္ဘာရာ ဟုတွာ ဒက္ခိဏဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ဇေတဝနံ [Pg.235] ဂစ္ဆန္တိ. သော တေ ဒိသွာ ‘‘ကဟံ ဣမေ ဂစ္ဆန္တိ’’တိ ဧကမနုဿံ ပုစ္ဆိ. ကိံ တွံ အယျော န ဇာနာသိ, လောကေ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃရတနာနိ နာမ ဥပ္ပန္နာနိ, ဣစ္စေသ မဟာဇနော သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မကထံ သောတုံ ဂစ္ဆတီတိ. တဿ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝစနံ ဆဝိစမ္မာဒီနိ ဆိန္ဒိတွာ အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အာဟစ္စ အဋ္ဌာသိ. အထ အတ္တနော ပရိဇနပရိဝုတော တာယ ပရိသာယ သဒ္ဓိံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သတ္ထု မဓုရဿရေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တဿ ပရိသပရိယန္တေ ဌိတော ဓမ္မံ သုတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ. အထ တထာဂတေန ကာလံ ဝိဒိတွာ ပရိသာယ ဥယျောဇိတာယ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ သွာတနာယ နိမန္တေတွာ ဒုတိယဒိဝသေ မဏ္ဍပံ ကာရေတွာ အာသနာနိ ပညပေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာ ဘုတ္တပါတရာသော ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ ဘဏ္ဍာဂါရိကံ ပက္ကောသာပေတွာ, ဧတ္တကံ ဘဏ္ဍံ ဝိဿဇ္ဇိတံ, ဧတ္တကံ န ဝိဿဇ္ဇိတန္တိ သဗ္ဗံ အာစိက္ခိတွာ – ‘‘ဣမံ သာပတေယျံ မယှံ ကနိဋ္ဌဿ ဒေဟီ’’တိ သဗ္ဗံ နိယျာတေတွာ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနပရာယဏော အဟောသိ.

ඒ අවස්ථාවෙහි සැවැත් නුවර වැසියෝ උදෑසන ආහාර අනුභව කොට, පෙහෙවස් සමාදන් වී, පිරිසිදු උතුරු සළු හැඳ, සුවඳ මල් ආදිය දෑතින් ගෙන බුදුන් වහන්සේ යම් තැනක ද, දහම් සඟුන් යම් තැනක ද, ඒ දෙසට ම නැඹුරු වූ සිත් ඇතිව දකුණු දොරටුවෙන් නික්ම ජේතවනයට යති. ඔහු ඔවුන් දැක "මොවුන් කොහේ යන්නේදැයි" එක් මිනිසෙකුගෙන් ඇසීය. "ස්වාමීනි, ඔබ නොදන්නේද? ලොව බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රය පහළ වී ඇත. එබැවින් මේ මහා ජනයා ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් දහම් ඇසීමට යති" යි ඔහු කීවේය. ඔහුට "බුදු රජාණන් වහන්සේ" යන වචනය ඇසීමෙන් එය සම, මස් ආදිය සිඳගෙන ඇටමිදුලු දක්වා කා වැදී ගියේය. ඉක්බිති තම පිරිවර සමග ඒ පිරිස සමග ම විහාරයට ගොස්, ශාස්තෘන් වහන්සේ මිහිරි හඬින් දහම් දෙසද්දී පිරිස කෙළවර සිට දහම් අසා පැවිදි වීමට සිතක් උපදවා ගත්තේය. එවිට තථාගතයන් වහන්සේ කාලය දැන පිරිස පිටත් කර හැරි කල්හි, ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ, පසු දිනට ආරාධනා කළේය. දෙවන දිනයෙහි මණ්ඩප කරවා, අසුන් පනවා බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝ රත්නයට මහා දානයක් දී, ආහාරයෙන් පසු පෙහෙවස් සමාදන් විය. ඔහු භාණ්ඩාගාරිකයා කැඳවා, "මෙපමණ බඩු විකුණන ලදී, මෙපමණක් ඉතිරි විය" යනාදී සියල්ල පවසා, "මේ වස්තුව මගේ බාල සොහොයුරාට දෙන්න" යයි සියල්ල පවරා ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී කර්මස්ථානයෙහි නිරත විය.

အထဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ဥပဋ္ဌာတိ. တတော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ဇနပဒေါ မယှံ အသပ္ပာယော, ယံနူနာဟံ သတ္ထု သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သကဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆေယျ’’န္တိ. အထ ပုဗ္ဗဏှသမယေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ သာယနှသမယေ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ သတ္တ သီဟနာဒေ နဒိတွာ ပက္ကာမိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော…ပေ… ဝိဟရတီ’’တိ.

ඉක්බිති කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරන ඔහුට කර්මස්ථානය මනා කොට නොවැටහුණි. එවිට ඔහු "මේ ජනපදය මට අසප්පාය ය, මම ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් කර්මස්ථානය ලබාගෙන මගේ උපන් ගමට ම යන්නෙමි" යි සිතුවේය. පසුව පෙරවරු කාලයෙහි පිණ්ඩපාතයේ හැසිරී, සවස් කාලයෙහි විවේකයෙන් නැගී සිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, කර්මස්ථානය විමසා සිංහ නාද හතක් පවත්වා නික්ම ගියේය. ඒ පිළිබඳව "ඉක්බිති ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරණුවෝ... පෙ... වාසය කරති" යි වදාරන ලදී.

ကတ္ထ ပနာယံ ဝိဟာသီတိ? စတူသု ဌာနေသု ဝိဟာသိ, သုနာပရန္တရဋ္ဌံ တာဝ ပဝိသိတွာ အဇ္ဇုဟတ္ထပဗ္ဗတေ နာမ ပဝိသိတွာ ဝါဏိဇဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. အထ နံ ကနိဋ္ဌဘာတာ သဉ္ဇာနိတွာ ဘိက္ခံ ဒတွာ, ‘‘ဘန္တေ, အညတ္ထ အဂန္တွာ ဣဓေဝ ဝသထာ’’တိ ပဋိညံ ကာရေတွာ တတ္ထေဝ ဝသာပေသိ.

උන්වහන්සේ කොහේ වාසය කළේ ද? ස්ථාන හතරක වාසය කළහ. පළමුව සුනාපරන්ත ජනපදයට ඇතුළු වී අජ්ජුහත්ථ පර්වතයෙහි වෙසෙමින් වෙළෙඳ ගමට පිඬු පිණිස වැඩියහ. එවිට බාල සොහොයුරා උන්වහන්සේව හඳුනාගෙන දන් පිළිගන්වා, "ස්වාමීනි, වෙනත් තැනක නොවැඩ මෙහි ම වාසය කරනු මැනවැ" යි පොරොන්දු කරවා එහි ම වැඩ විසුවාහ.

တတော သမုဒ္ဒဂိရိဝိဟာရံ နာမ အဂမာသိ. တတ္ထ အယကန္တပါသာဏေဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ကတစင်္ကမော အတ္ထိ, တံ ကောစိ စင်္ကမိတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. တတ္ထ သမုဒ္ဒဝီစိယော အာဂန္တွာ အယကန္တပါသာဏေသု ပဟရိတွာ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တိ. ထေရောနံ – ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တာနံ ဖာသုဝိဟာရော ဟောတူ’’တိ သမုဒ္ဒံ နိဿဒ္ဒံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ.

ඉන්පසු උන්වහන්සේ සමුද්‍රගිරි විහාරයට වැඩම කළහ. එහි අයකාන්ත පාෂාණයෙන් වට කර සාදන ලද සක්මන් මළුවක් විය. එහි සක්මන් කිරීමට කිසිවෙකුටත් නොහැකි විය. එහිදී මුහුදු රළ පැමිණ අයකාන්ත පාෂාණවල වැදී මහත් ශබ්දයක් ඇති කළහ. "කර්මස්ථාන වඩන භික්ෂූන්ට පහසු විහරණයක් වේවා" යි සිතූ තෙරණුවෝ මුහුද නිශ්ශබ්ද කොට අධිෂ්ඨාන කළහ.

တတော [Pg.236] မာတုလဂိရိံ နာမ အဂမာသိ. တတ္ထ သကုဏသံဃော ဥဿန္နော, ရတ္တိဉ္စ ဒိဝါ စ သဒ္ဒေါ ဧကာဗဒ္ဓေါဝ ဟောတိ, ထေရော ဣမံ ဌာနံ အဖာသုကန္တိ တတော မကုလကာရာမဝိဟာရံ နာမ ဂတော. သော ဝါဏိဇဂါမဿ နာတိဒူရော နစ္စာသန္နော ဂမနာဂမနသမ္ပန္နော ဝိဝိတ္တော အပ္ပသဒ္ဒေါ. ထေရော ဣမံ ဌာနံ ဖာသုကန္တိ တတ္ထ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနစင်္ကမနာဒီနိ ကာရေတွာ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆိ. ဧဝံ စတူသု ဌာနေသု ဝိဟာသိ.

ඉන්පසු මාතුලගිරි නම් ස්ථානයට වැඩම කළහ. එහි පක්ෂි සමූහයා බොහෝ වූහ, රෑ දවල් දෙකෙහි ම ඔවුන්ගේ ශබ්දය නිරන්තරයෙන් පැවතුණි. "මේ ස්ථානය අපහසු ය" යි සිතූ තෙරණුවෝ එතැනින් මකුලකාරාම විහාරයට වැඩම කළහ. එය වෙළෙඳ ගමට ඉතා දුරත් නොවන ඉතා ළඟත් නොවන, ගමනාගමනයට පහසු, විවේකී වූ, අල්ප ශබ්ද ඇති ස්ථානයකි. "මේ ස්ථානය පහසු ය" යි සිතූ තෙරණුවෝ එහි රාත්‍රී ස්ථාන, දහවල් ස්ථාන හා සක්මන් මළු ආදිය කරවා වස් සමාදන් වූහ. මෙසේ ස්ථාන හතරක වාසය කළහ.

အထေကဒိဝသံ တသ္မိံယေဝ အန္တောဝဿေ ပဉ္စ ဝါဏိဇသတာနိ ပရသမုဒ္ဒံ ဂစ္ဆာမာတိ နာဝါယ ဘဏ္ဍံ ပက္ခိပိံသု. နာဝါရောဟနဒိဝသေ ထေရဿ ကနိဋ္ဌဘာတာ ထေရံ ဘောဇေတွာ ထေရဿ သန္တိကေ သိက္ခာပဒါနိ ဂဟေတွာ ဝန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တော, – ‘‘ဘန္တေ, မဟာသမုဒ္ဒေါ နာမ အပ္ပမေယျော အနေကန္တရာယော, အမှေ အာဝဇ္ဇေယျာထာ’’တိ ဝတွာ နာဝံ အာရုဟိ. နာဝါ ဥတ္တမဇဝေန ဂစ္ဆမာနာ အညတရံ ဒီပကံ ပါပုဏိ. မနုဿာ ပါတရာသံ ကရိဿာမာတိ ဒီပကေ ဩတိဏ္ဏာ. တသ္မိံ ဒီပေ အညံ ကိဉ္စိ နတ္ထိ, စန္ဒနဝနမေဝ အဟောသိ.

එක් දිනක් ඒ වස් කාලය තුළ ම වෙළෙඳුන් පන්සියයක් "අපි එතෙර මුහුදට යන්නෙමු" යි සිතා නැවට බඩු පැටවූහ. නැවට නගින දිනයෙහි තෙරුන්ගේ බාල සොහොයුරා තෙරුන්ට දන් පිරිනමා උන්වහන්සේගෙන් සිල් සමාදන් වී වැඳ යමින්, "ස්වාමීනි, මහා සමුද්‍රය යනු අප්‍රමාණ වූ අනේකවිධ අන්තරායන් සහිත තැනකි, අප ගැන සිහිපත් කරනු මැනවැ" යි පවසා නැවට නැග්ගේය. නැව ඉතා වේගයෙන් ගොස් එක්තරා දූපතකට පැමිණියේය. එහි මිනිසුන් උදෑසන ආහාරය පිළියෙළ කරගනු පිණිස දූපතට බැස්සහ. ඒ දූපතෙහි වෙනත් කිසිවක් නොවූ අතර රත් සඳුන් වනයක් ම විය.

အထေကော ဝါသိယာ ရုက္ခံ အာကောဋေတွာ လောဟိတစန္ဒနဘာဝံ ဉတွာ အာဟ – ‘‘ဘော မယံ လာဘတ္ထာယ ပရသမုဒ္ဒံ ဂစ္ဆာမ, ဣတော စ ဥတ္တရိ လာဘော နာမ နတ္ထိ, စတုရင်္ဂုလမတ္တာ ဃဋိကာ သတသဟဿံ အဂ္ဃတိ, ဟာရေတဗ္ဗကယုတ္တံ ဘဏ္ဍံ ဟာရေတွာ စန္ဒနဿ ပူရေမာ’’တိ. တေ တထာ ကရိံသု. စန္ဒနဝနေ အဓိဝတ္ထာ အမနုဿာ ကုဇ္ဈိတွာ – ‘‘ဣမေဟိ အမှာကံ စန္ဒနဝနံ နာသိတံ, ဃာတေဿာမ နေ’’တိ စိန္တေတွာ – ‘‘ဣဓေဝ ဃာတိတေသု သဗ္ဗံ ဝနံ ဧကံ ကုဏပံ ဘဝိဿတိ, သမုဒ္ဒမဇ္ဈေ နေသံ နာဝံ ဩသီဒေဿာမာ’’တိ အာဟံသု. အထ တေသံ နာဝံ အာရုယှ မုဟုတ္တံ ဂတကာလေယေဝ ဥပ္ပာဒိကံ ဥဋ္ဌပေတွာ သယမ္ပိ တေ အမနုဿာ ဘယာနကာနိ ရူပါနိ ဒဿယိံသု. ဘီတာ မနုဿာ အတ္တနော အတ္တနော ဒေဝတာ နမဿန္တိ. ထေရဿ ကနိဋ္ဌော စူဠပုဏ္ဏကုဋုမ္ဗိကော – ‘‘မယှံ ဘာတာ အဝဿယော ဟောတူ’’တိ ထေရဿ နမဿမာနော အဋ္ဌာသိ.

එවිට එක් අයෙක් වෑයකින් ගසකට කොටා එය රත් සඳුන් බව දැනගෙන මෙසේ කීවේය: "පින්වත්නි, අපි ලාභ ප්‍රයෝජනය සඳහා එතෙර මුහුදට යන්නෙමු. මීට වඩා වැඩි ලාභයක් තවත් නැත. සතර අඟලක් පමණ වූ සඳුන් කැබැල්ලක් ලක්ෂයක් වටී. එබැවින් ඉවත් කළ යුතු පැරණි බඩු ඉවත් කර නැව සඳුන්වලින් පුරවමු." ඔවුහු එසේ කළහ. රත් සඳුන් වනයෙහි වාසය කරන අමනුෂ්‍යයෝ කිපී, "මොවුන් අපේ සඳුන් වනය විනාශ කළහ, මුන්ව මරා දමමු" යි සිතා, "මෙහිදීම මැරුවහොත් මුළු දූපත ම කුණුප ගඳින් පිරෙනු ඇත, සමුද්‍ර මධ්‍යයේදී මොවුන්ගේ නැව ගිල්වමු" යි කතා කර ගත්හ. ඉන්පසු ඔවුන් නැවට නැගී මොහොතක් යන විට මහත් රළ පහරක් නංවා ඒ අමනුෂ්‍යයෝ ද බියකරු රූප මවා පෑහ. බියට පත් මිනිස්සු තමන් අදහන දෙවිවරුන් නමදින්නට වූහ. තෙරුන්ගේ බාල සොහොයුරු වූ චූළපුණ්ණ කුටුම්බිකයා "මගේ සොහොයුරා මට පිහිට වේවා" යි පවසමින් තෙරුන් වහන්සේට නමස්කාර කරමින් සිටියේය.

ထေရောပိ ကိရ တသ္မိံယေဝ ခဏေ အာဝဇ္ဇိတွာ တေသံ ဗျသနုပ္ပတ္တိံ ဉတွာ ဝေဟာသံ ဥပ္ပတိတွာ သမ္မုခေ အဋ္ဌာသိ. အမနုဿာ ထေရံ ဒိသွာ ‘‘အယျော ပုဏ္ဏတ္ထေရော ဧတီ’’တိ ပက္ကမိံသု, ဥပ္ပာဒိကံ သန္နိသီဒိ. ထေရော မာ ဘာယထာတိ တေ [Pg.237] အဿာသေတွာ ‘‘ကဟံ ဂန္တုကာမတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ဘန္တေ, အမှာကံ သကဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆာမာတိ. ထေရော နာဝံ ဖလေ အက္ကမိတွာ ‘‘ဧတေသံ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. ဝါဏိဇာ သကဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ တံ ပဝတ္တိံ ပုတ္တဒါရဿ အာရောစေတွာ ‘‘ဧထ ထေရံ သရဏံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ပဉ္စသတာ အတ္တနော ပဉ္စမာတုဂါမသတေဟိ သဒ္ဓိံ တီသု သရဏေသု ပတိဋ္ဌာယ ဥပါသကတ္တံ ပဋိဝေဒေသုံ. တတော နာဝါယ ဘဏ္ဍံ ဩတာရေတွာ ထေရဿ ဧကံ ကောဋ္ဌာသံ ကတွာ – ‘‘အယံ, ဘန္တေ, တုမှာကံ ကောဋ္ဌာသော’’တိ အာဟံသု. ထေရော – ‘‘မယှံ ဝိသုံ ကောဋ္ဌာသကိစ္စံ နတ္ထိ, သတ္ထာ ပန တုမှေဟိ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော’’တိ. န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော, ဘန္တေတိ. တေန ဟိ ဣမိနာ သတ္ထု မဏ္ဍလမာဠံ ကရောထ, ဧဝံ သတ္ထာရံ ပဿိဿထာတိ. တေ သာဓု, ဘန္တေတိ တေန စ ကောဋ္ဌာသေန အတ္တနော စ ကောဋ္ဌာသေဟိ မဏ္ဍလမာဠံ ကာတုံ အာရဘိံသု.

මහා පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ ද ඒ මොහොතේම ආවර්ජනා කොට ඒ නාවිකයන්ගේ විපත්තිය දැක අහසට පැන නැගී නැව ඉදිරියෙහි වැඩ සිටි සේක. අමනුෂ්‍යයෝ තෙරුන් වහන්සේ දැක "ආර්ය වූ පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ වඩින සේකැ" යි සිතා පලා ගියහ. රළ ගෙඩි ද සංසිඳී ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ "බිය නොවන්න" යැයි ඔවුන් අස්වසා "කොහි යාමට කැමති දැ" යි ඇසූ සේක. "ස්වාමීනි, අපේම වාසස්ථානය වන සුනාපරන්තයට යාමට කැමැත්තෙමු" යි ඔවුහු කීහ. තෙරුන් වහන්සේ නැවෙහි ලෑල්ලක් මත පය තබා "මොවුන් කැමති තැනට නැව යේවා" යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. වෙළෙන්දෝ තමන්ගේ වාසභූමියට ගොස් ඒ පුවත අඹුදරුවන්ට දන්වා "එන්න, තෙරුන් වහන්සේ සරණ යමු" යැයි පවසා, පන්සියයක් වෙළෙන්දෝ තමන්ගේ පන්සියයක් භාර්යාවන් ද සමග තිසරණෙහි පිහිටා උපාසක භාවයට පත් වූහ. ඉක්බිති නැවෙහි තිබූ බඩු බාහිරාදිය ගොඩබා තෙරුන් වහන්සේ වෙනුවෙන් එක් කොටසක් වෙන් කර, "ස්වාමීනි, මෙය ඔබ වහන්සේගේ කොටසය" යි කීහ. තෙරුන් වහන්සේ "මට වෙන් වූ කොටසකින් වැඩක් නැත, නුඹලා ශාස්තෘන් වහන්සේව දැක තිබේද?" යි ඇසූ සේක. "ස්වාමීනි, දැක නැත" යි කී කල, "එසේ නම් මේ කොටසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙනුවෙන් මණ්ඩල මාලයක් කරවන්න, එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේව දැකගත හැකි වනු ඇතැ" යි වදාළ සේක. ඔවුහු "යහපති ස්වාමීනි" යි පවසා ඒ කොටසින් ද තමන්ගේ කොටස්වලින් ද මණ්ඩල මාලයක් තැනීම ආරම්භ කළහ.

သတ္ထာပိ ကိရ အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ ပရိဘောဂံ အကာသိ. အာရက္ခမနုဿာ ရတ္တိံ ဩဘာသံ ဒိသွာ ‘‘မဟေသက္ခာ ဒေဝတာ အတ္ထီ’’တိ သညံ ကရိံသု. ဥပါသကာ မဏ္ဍလမာဠဉ္စ ဘိက္ခုသံဃဿ စ သေနာသနာနိ နိဋ္ဌပေတွာ ဒါနသမ္ဘာရံ သဇ္ဇေတွာ – ‘‘ကတံ, ဘန္တေ, အမှေဟိ အတ္တနော ကိစ္စံ, သတ္ထာရံ ပက္ကောသထာ’’တိ ထေရဿ အာရောစေသုံ. ထေရော သာယနှသမယေ ဣဒ္ဓိယာ သာဝတ္ထိံ ပတွာ, ‘‘ဘန္တေ, ဝါဏိဇဂါမဝါသိနော တုမှေ ဒဋ္ဌုကာမာ, တေသံ အနုကမ္ပံ ကရောထာ’’တိ ဘဂဝန္တံ ယာစိ. ဘဂဝါ အဓိဝါသေသိ. ထေရော ဘဂဝတော အဓိဝါသနံ ဝိဒိတွာ သကဋ္ဌာနမေဝ ပစ္စာဂတော.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ද එය ආරම්භ කළ කාලයේ සිටම පරිභෝජනය කළ සේක. මුරකරුවෝ රාත්‍රියෙහි ආලෝකය දැක "මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවෝ මෙහි වෙසෙති" යි සලකා ගත්හ. උපාසකවරු මණ්ඩල මාලය ද භික්ෂු සංඝයා වෙනුවෙන් සේනාසන ද නිමවා දාන වස්තූන් පිළියෙළ කොට, "ස්වාමීනි, අපගේ කටයුත්ත නිම කළෙමු, ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කරනු මැනවැ" යි තෙරුන් වහන්සේට දැන්වූහ. තෙරුන් වහන්සේ සවස් කාලයෙහි සෘද්ධියෙන් සැවැත් නුවරට වැඩම කොට, "ස්වාමීනි, වාණිජග්‍රාම වැසියෝ ඔබ වහන්සේ දැකීමට කැමති වෙති, ඔවුන්ට අනුකම්පා කළ මැනවැ" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය පිළිගත් සේක. තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිළිගැනීම දැන තම වාසස්ථානයටම පෙරළා වැඩම කළ සේක.

ဘဂဝါပိ အာနန္ဒထေရံ အာမန္တေသိ, – ‘‘အာနန္ဒ, သွေ သုနာပရန္တေ ဝါဏိဇဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိဿာမ, တွံ ဧကူနပဉ္စသတာနံ ဘိက္ခူနံ သလာကံ ဒေဟီ’’တိ. ထေရော သာဓု, ဘန္တေတိ ဘိက္ခုသံဃဿ တမတ္ထံ အာရောစေတွာ နဘစာရိကာ ဘိက္ခူ သလာကံ ဂဏှန္တူတိ အာဟ. တံဒိဝသံ ကုဏ္ဍဓာနတ္ထေရော ပဌမံ သလာကံ အဂ္ဂဟေသိ. ဝါဏိဇဂါမဝါသိနောပိ ‘‘သွေ ကိရ သတ္ထာ အာဂမိဿတီ’’တိ ဂါမမဇ္ဈေ မဏ္ဍပံ ကတွာ ဒါနဂ္ဂံ သဇ္ဇယိံသု. ဘဂဝါ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိ. သက္ကဿ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာသနံ ဥဏှံ အဟောသိ. သော ကိံ ဣဒန္တိ အာဝဇ္ဇေတွာ [Pg.238] သတ္ထု သုနာပရန္တဂမနံ ဒိသွာ ဝိဿကမ္မံ အာမန္တေသိ – ‘‘တာတ အဇ္ဇ ဘဂဝါ တိမတ္တာနိ ယောဇနသတာနိ ပိဏ္ဍာစာရံ ကရိဿတိ, ပဉ္စ ကူဋာဂါရသတာနိ မာပေတွာ ဇေတဝနဒွါရကောဋ္ဌမတ္ထကေ ဂမနသဇ္ဇာနိ ကတွာ ဌပေဟီ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. ဘဂဝတော ကူဋာဂါရံ စတုမုခံ အဟောသိ, ဒွိန္နံ အဂ္ဂသာဝကာနံ ဒွိမုခါနိ, သေသာနိ ဧကမုခါနိ. သတ္ထာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမ္မ ပဋိပါဋိယာ ဌပိတကူဋာဂါရေသု ဓုရကူဋာဂါရံ ပါဝိသိ. ဒွေ အဂ္ဂသာဝကေ အာဒိံ ကတွာ ဧကူနပဉ္စဘိက္ခုသတာနိပိ ကူဋာဂါရံ ဂန္တွာ နိသိန္နာ အဟေသုံ. ဧကံ တုစ္ဆကူဋာဂါရံ အဟောသိ, ပဉ္စပိ ကူဋာဂါရသတာနိ အာကာသေ ဥပ္ပတိံသု.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ඇමතූ සේක, "ආනන්ද, හෙට සුනාපරන්තයේ වාණිජග්‍රාමයට පිඬුසිඟා වඩින්නෙමු, නුඹ එක් නමක් අඩු පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට සලාක පත් දෙන්න" යැයි වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ "යහපති ස්වාමීනි" යි පිළිගෙන භික්ෂු සංඝයාට ඒ බව දන්වා "අහසින් ගමන් කළ හැකි භික්ෂූන් වහන්සේලා සලාක පත් ගනිත්වා" යි කීහ. එදින කුණ්ඩධාන තෙරුන් වහන්සේ පළමුවෙන්ම සලාක පත ගත් සේක. වාණිජග්‍රාම වැසියෝ ද "හෙට ශාස්තෘන් වහන්සේ වඩින සේකැ" යි අසා ගම් මැද මණ්ඩපයක් තනවා මහා දානයක් පිළියෙළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අලුයම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා ගන්ධකුටියට වැඩම කොට ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වැඩ සිටි සේක. සක්දෙවිඳුගේ පඬු ඇඹුල් සෛලාසනය උණු විය. ඒ කුමක්දැයි ආවර්ජනා කළ ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සුනාපරන්ත ගමන දැක විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා කැඳවා, "පින්වත, අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යොදුන් තුන්සියයක් පමණ දුර පිඬුසිඟා වඩින සේක. පන්සියයක් කූටාගාර මවා ජේතවන ද්වාර මණ්ඩපය මතුපිට ගමනට සූදානම් කර තබව" යි කීවේය. ඔහු එසේම කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කූටාගාරය සතර මුව සහිත විය, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනමගේ කූටාගාර ද්වි-මුඛ විය, ඉතිරි ඒවා ඒක-මුඛ විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ගන්ධකුටියෙන් නික්ම පිළිවෙළින් තබා තිබූ කූටාගාර අතරින් ප්‍රධාන කූටාගාරයට වැඩම කළ සේක. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම ප්‍රමුඛ එක් නමක් අඩු පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ද කූටාගාරවලට වැඩම කොට වැඩ සිටියහ. එක් කූටාගාරයක් හිස්ව තිබුණි. ඒ පන්සියයක්ම කූටාගාර අහසට පැන නැගුණි.

သတ္ထာ သစ္စဗန္ဓပဗ္ဗတံ နာမ ပတွာ ကူဋာဂါရံ အာကာသေ ဌပေသိ. တသ္မိံ ပဗ္ဗတေ သစ္စဗန္ဓော နာမ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကတာပသော မဟာဇနံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ဥဂ္ဂဏှာပေန္တော လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တော ဟုတွာ ဝသတိ. အဗ္ဘန္တရေ စဿ အန္တောစာဋိယံ ပဒီပေါ ဝိယ အရဟတ္တဿ ဥပနိဿယော ဇလတိ. တံ ဒိသွာ ဓမ္မမဿ ကထေဿာမီတိ ဂန္တွာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တာပသော ဒေသနာပရိယောသာနေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ, မဂ္ဂေနေဝါဿ အဘိညာ အာဂတာ. ဧဟိဘိက္ခု ဟုတွာ ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရဓရော ဟုတွာ ကူဋာဂါရံ ပါဝိသိ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ සච්චබද්ධ නම් පර්වතයට වැඩම කොට කූටාගාරය අහසෙහි නැවැත්වූ සේක. ඒ පර්වතයෙහි සච්චබද්ධ නම් මිථ්‍යාදෘෂ්ටික තාපසයෙක් මහා ජනයාට මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය උගන්වමින් මහා ලාභ සත්කාර ලබමින් වාසය කළේය. ඔහුගේ සන්තානයෙහි කළයක් ඇතුළත දැල්වෙන පහනක් මෙන් අර්හත් ඵලයට උපනිශ්‍රය දැල්වෙමින් පවතින බව දැක, "මොහුට ධර්මය දේශනා කරමි" යි සිතා වැඩම කොට ධර්මය දේශනා කළ සේක. තාපසයා දේශනාව කෙළවර අර්හත් ඵලයට පත් විය. මාර්ගය සමගම ඔහුට අභිඥාවෝ පහළ වූහ. ඔහු "ඒහි භික්ෂු" භාවයෙන් පැවිදි වී සෘද්ධියෙන් මවන ලද පාසිවුරු දරා හිස්ව තිබූ කූටාගාරයට ඇතුළු විය.

ဘဂဝါ ကူဋာဂါရဂတေဟိ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ ဝါဏိဇဂါမံ ဂန္တွာ ကူဋာဂါရာနိ အဒိဿမာနာနိ ကတွာ ဝါဏိဇဂါမံ ပါဝိသိ. ဝါဏိဇာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာ သတ္ထာရံ မကုလကာရာမံ နယိံသု. သတ္ထာ မဏ္ဍလမာဠံ ပါဝိသိ. မဟာဇနော ယာဝ သတ္ထာ ဘတ္တဒရထံ ပဋိပဿမ္ဘေတိ, တာဝ ပါတရာသံ ကတွာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ သမာဒါယ ဗဟုံ ဂန္ဓဉ္စ ပုပ္ဖဉ္စ အာဒါယ ဓမ္မဿဝနတ္ထာယ အာရာမံ ပစ္စာဂမာသိ. သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. မဟာဇနဿ ဗန္ဓနမောက္ခော ဇာတော, မဟန္တံ ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ အဟောသိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කූටාගාරවල වැඩ සිටි පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමග වාණිජග්‍රාමයට වැඩම කොට, කූටාගාර නොපෙනෙන සේ සලස්වා ගමට ඇතුළු වූ සේක. වෙළෙන්දෝ බුදුන් ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට මහා දානයක් පූජා කොට ශාස්තෘන් වහන්සේව මකුළකාරාමයට වැඩම කරවූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ මණ්ඩල මාලයට වැඩම කළ සේක. මහා ජනයා ශාස්තෘන් වහන්සේ දන් වැළඳීමේ විඩාව සංසිඳුවා ගන්නා තෙක් උදෑසන ආහාරය ගෙන, පෙහෙවස් සමාදන් වී, බොහෝ සුවඳ විලවුන් හා මල් රැගෙන බණ ඇසීම පිණිස ආරාමයට පැමිණියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. මහා ජනයාට කෙලෙස් බැඳීම්වලින් මිදීම උදා විය. මහා බුද්ධ කෝලාහලයක් ඇති විය.

သတ္ထာ မဟာဇနဿ သင်္ဂဟတ္ထံ ကတိပါဟံ တတ္ထေဝ ဝသိ, အရုဏံ ပန မဟာဂန္ဓကုဋိယံယေဝ ဥဋ္ဌပေသိ. တတ္ထ ကတိပါဟံ ဝသိတွာ ဝါဏိဇဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ‘‘တွံ ဣဓေဝ ဝသာဟီ’’တိ ပုဏ္ဏတ္ထေရံ နိဝတ္တေတွာ အန္တရေ နမ္မဒါနဒီ [Pg.239] နာမ အတ္ထိ, တဿာ တီရံ အဂမာသိ. နမ္မဒါနာဂရာဇာ သတ္ထု ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ နာဂဘဝနံ ပဝေသေတွာ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ သက္ကာရံ အကာသိ. သတ္ထာ တဿ ဓမ္မံ ကထေတွာ နာဂဘဝနာ နိက္ခမိ. သော – ‘‘မယှံ, ဘန္တေ, ပရိစရိတဗ္ဗံ ဒေထာ’’တိ ယာစိ, ဘဂဝါ နမ္မဒါနဒီတီရေ ပဒစေတိယံ ဒဿေသိ. တံ ဝီစီသု အာဂတာသု ပိဓီယတိ, ဂတာသု ဝိဝရီယတိ, မဟာသက္ကာရပ္ပတ္တံ အဟောသိ. သတ္ထာ တတော နိက္ခမ္မ သစ္စဗန္ဓပဗ္ဗတံ ဂန္တွာ သစ္စဗန္ဓံ အာဟ – ‘‘တယာ မဟာဇနော အပါယမဂ္ဂေ ဩတာရိတော, တွံ ဣဓေဝ ဝသိတွာ ဧတေသံ လဒ္ဓိံ ဝိဿဇ္ဇာပေတွာ နိဗ္ဗာနမဂ္ဂေ ပတိဋ္ဌာပေဟီ’’တိ. သောပိ ပရိစရိတဗ္ဗံ ယာစိ. သတ္ထာ ဃနပိဋ္ဌိပါသာဏေ အလ္လမတ္တိကပိဏ္ဍမှိ လဉ္ဆနံ ဝိယ ပဒစေတိယံ ဒဿေသိ, တတော ဇေတဝနမေဝ ဂတော. ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ တေနေဝန္တရဝဿေနာတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ මහා ජනයාට සංග්‍රහ කිරීම පිණිස කිහිප දිනක් එහිම වැඩ සිටි සේක. එහෙත් අලුයම කාලය මහා ගන්ධකුටියෙහිම ගත කළ සේක. එහි කිහිප දිනක් වැඩ සිට වාණිජග්‍රාමයේ පිඬුසිඟා වැඩ, "නුඹ මෙහිම වසව" යි පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේව නතර කරවා මඟ අතරතුර තිබූ නර්මදා නම් නදිය අසලට වැඩම කළ සේක. නර්මදා නාග රාජයා ශාස්තෘන් වහන්සේට පෙරගමන් කොට පිළිගෙන නාග භවනයට වැඩම කරවා තෙරුවන් උදෙසා සත්කාර කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට ධර්මය දේශනා කොට නාග භවනයෙන් නික්මුණු සේක. ඔහු, "ස්වාමීනි, මට පුදපූජා පැවැත්වීම පිණිස වස්තුවක් ලබා දුන මැනවැ" යි අයැද සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නර්මදා නදී තීරයෙහි ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් දැක්වූ සේක. එය රළ පහර එන විට වැසී යන අතර රළ පහර පහව ගිය විට දක්නට ලැබුණි. එය මහා සත්කාරයට පාත්‍ර විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනින් නික්ම සච්චබද්ධ පර්වතයට වැඩම කොට සච්චබද්ධ තෙරුන්ට මෙසේ වදාළ සේක: "නුඹ විසින් මහා ජනයා අපාය මාර්ගයට යොමු කරන ලදී. නුඹ මෙහිම නැවතී ඔවුන්ගේ මිථ්‍යා මත දුරු කරවා නිවන් මගෙහි පිහිටුවව" යි වදාළ සේක. ඔහු ද වන්දනාමාන කිරීමට යමක් ඉල්ලා සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ තද ගල් පර්වතය මතුපිට තෙත මැටි පිඩක් මත තැබූ මුද්‍රාවක් මෙන් ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් දැක්වූ සේක. ඉන්පසු ජේතවනයටම වැඩම කළ සේක. මේ කරුණ අරභයා "තේනේවන්තරවස්සේනා" යනාදිය වදාරන ලදී.

ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ. မဟာဇနော ထေရဿ သတ္တ ဒိဝသာနိ သရီရပူဇံ ကတွာ ဗဟူနိ ဂန္ဓကဋ္ဌာနိ သမောဓာနေတွာ သရီရံ ဈာပေတွာ ဓာတုယော အာဒါယ စေတိယံ အကာသိ. သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူတိ ထေရဿ အာဠာဟနေ ဌိတဘိက္ခူ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

"පරිනිබ්බායී" යනු අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑවේය යන්නයි. මහා ජනයා තෙරුන් වහන්සේගේ ශරීරයට සත් දිනක් පුරා සරීර පූජා පවත්වා, බොහෝ සුවඳ දර එක්රැස් කොට ශරීරය ආදාහනය කර, ධාතූන් වහන්සේලා රැගෙන චෛත්‍යයක් කරවූහ. "සම්බහුලා භික්ඛූ" යනු තෙරුන් වහන්සේගේ ආදාහන භූමියෙහි සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලාය. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

ပုဏ္ဏောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පුණ්ණෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄. နန္ဒကောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. නන්දකෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၉၈. ဧဝံ မေ သုတန္တိ နန္ဒကောဝါဒသုတ္တံ. တတ္ထ တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ ဘဂဝါ မဟာပဇာပတိယာ ယာစိတော ဘိက္ခုနိသံဃံ ဥယျောဇေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတေတွာ – ‘‘ထေရာ ဘိက္ခူ ဝါရေန ဘိက္ခုနိယော ဩဝဒန္တူ’’တိ သံဃဿ ဘာရံ အကာသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပရိယာယေနာတိ ဝါရေန. န ဣစ္ဆတီတိ အတ္တနော ဝါရေ သမ္ပတ္တေ ဒူရံ ဂါမံ ဝါ ဂန္တွာ သူစိကမ္မာဒီနိ ဝါ အာရဘိတွာ ‘‘အယံ နာမဿ ပပဉ္စော’’တိ ဝဒါပေသိ. ဣမံ ပန ပရိယာယေန ဩဝါဒံ ဘဂဝါ နန္ဒကတ္ထေရဿေဝ ကာရဏာ အကာသိ. ကသ္မာ? ဣမာသဉှိ ဘိက္ခုနီနံ ထေရံ ဒိသွာ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ [Pg.240] ပသီဒတိ. တေန တာ တဿ ဩဝါဒံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုကာမာ, ဓမ္မကထံ သောတုကာမာ. တသ္မာ ဘဂဝါ – ‘‘နန္ဒကော အတ္တနော ဝါရေ သမ္ပတ္တေ ဩဝါဒံ ဒဿတိ, ဓမ္မကထံ ကထေဿတီ’’တိ ဝါရေန ဩဝါဒံ အကာသိ. ထေရော ပန အတ္တနော ဝါရံ န ကရောတိ, ကသ္မာတိ စေ? တာ ကိရ ဘိက္ခုနိယော ပုဗ္ဗေ ထေရဿ ဇမ္ဗုဒီပေ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တဿ ဩရောဓာ အဟေသုံ. ထေရော ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေန တံ ကာရဏံ ဉတွာ စိန္တေသိ – ‘‘မံ ဣမဿ ဘိက္ခုနိသံဃဿ မဇ္ဈေ နိသိန္နံ ဥပမာယော စ ကာရဏာနိ စ အာဟရိတွာ ဓမ္မံ ကထယမာနံ ဒိသွာ အညော ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏလာဘီ ဘိက္ခု ဣမံ ကာရဏံ ဩလောကေတွာ ‘အာယသ္မာ နန္ဒကော ယာဝဇ္ဇဒိဝသာ ဩရောဓေ န ဝိဿဇ္ဇေတိ, သောဘတာယမာယသ္မာ ဩရောဓပရိဝုတော’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ မညေယျာ’’တိ. ဧတမတ္ထံ သမ္ပဿမာနော ထေရော အတ္တနော ဝါရံ န ကရောတိ. ဣမာသဉ္စ ကိရ ဘိက္ခုနီနံ ထေရဿေဝ ဒေသနာ သပ္ပာယာ ဘဝိဿတီတိ ဉတွာ အထ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ နန္ဒကံ အာမန္တေသိ.

398. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය නන්දකෝවාද සූත්‍රයයි. එහි "තේන ඛෝ පන සමයේන" යනු, මහාපජාපතී ගෝතමිය කළ ආරාධනයෙන් පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂුණී සංඝයා පිටත් කර යවා, භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා "ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලා වාරය අනුව භික්ෂුණීන් හට අවවාද කරත්වා" යි සංඝයාට ඒ වගකීම පැවරූ සේක. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. එහි "පරියායේන" යනු වාරය අනුව යන්නයි. "න ඉච්ඡති" යනු තමන්ගේ වාරය පැමිණි කල්හි දුර බැහැර ගමකට වැඩම කිරීම හෝ මහණකම් ආදී වැඩකටයුතුවල නිරත වෙමින් "මොහුගේ මේ කටයුත්ත ප්‍රමාදයකි" යි පවසන්නට සැලැස්වීමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නන්දක තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහිම වූ කරුණක් නිසා වාරය අනුව අවවාද දීමට නියම කළ සේක. ඒ මක්නිසාද යත්? මෙම භික්ෂුණීන් හට තෙරුන් වහන්සේ දුටු විට සිත එකඟ වේ, පැහැදීම ඇති වේ. ඒ නිසා ඔවුහු තෙරුන් වහන්සේගේ අවවාද පිළිගැනීමට හා ධර්ම කථාව ඇසීමට කැමැත්තෙන් සිටිති. එම නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "නන්දක තෙරුන් තමන්ගේ වාරය පැමිණි විට අවවාද දෙනු ඇත, ධර්මය දේශනා කරනු ඇත" යනුවෙන් සලකා වාර ක්‍රමයට අවවාද කිරීම නියම කළ සේක. එසේ වුවද තෙරුන් වහන්සේ තමන්ගේ වාරය පැමිණි විටත් එය නොකළහ. ඒ මක්නිසාද යත්? ඒ භික්ෂුණීන් අතීතයේ දඹදිව රජකම් කළ කාලයේ තෙරුන් වහන්සේගේ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන්ව සිටි බැවිනි. තෙරුන් වහන්සේ පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් ඒ හේතුව දැන මෙසේ සිතූහ: "මම මේ භික්ෂුණී සංඝයා මැද හිඳ උපමා හා කරුණු ගෙන හැර දක්වමින් ධර්මය දේශනා කරනු දැක, පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය ලත් වෙනත් භික්ෂූන් වහන්සේලා මේ කරුණ දෙස බලා 'ආයුෂ්මත් නන්දක තෙරුන් අද දක්වාත් අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් අත්නොහරියි, අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් පිරිවරාගත් මේ ආයුෂ්මතුන් බැබළෙයි' යනුවෙන් පැවසිය යුතු යැයි සිතනු ඇත." තෙරුන් වහන්සේ මේ කාරණය සලකා තමන්ගේ වාරයේදී අවවාද කිරීමට නොගියහ. එහෙත් මෙම භික්ෂුණීන්ට තෙරුන් වහන්සේගේ දේශනාවම සප්පාය වන බව දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් නන්දක තෙරුන් ඇමතූ සේක.

တာသံ ဘိက္ခုနီနံ ပုဗ္ဗေ တဿ ဩရောဓဘာဝဇာနနတ္ထံ ဣဒံ ဝတ္ထုံ – ပုဗ္ဗေ ကိရ ဗာရာဏသိယံ ပဉ္စ ဒါသသတာနိ ပဉ္စ ဒါသိသတာနိ စာတိ ဇင်္ဃသဟဿံ ဧကတောဝ ကမ္မံ ကတွာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဝသိ. အယံ နန္ဒကတ္ထေရော တသ္မိံ ကာလေ ဇေဋ္ဌကဒါသော ဟောတိ, ဂေါတမီ ဇေဋ္ဌကဒါသီ. သာ ဇေဋ္ဌကဒါသဿ ပါဒပရိစာရိကာ အဟောသိ ပဏ္ဍိတာ ဗျတ္တာ. ဇင်္ဃသဟဿမ္ပိ ပုညကမ္မံ ကရောန္တံ ဧကတော ကရောတိ. အထ ဝဿူပနာယိကသမယေ ပဉ္စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရတော ဣသိပတနေ ဩတရိတွာ နဂရေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဣသိပတနမေဝ ဂန္တွာ – ‘‘ဝဿူပနာယိကကုဋိယာ အတ္ထာယ ဟတ္ထကမ္မံ ယာစိဿာမာ’’တိ စီဝရံ ပါရုပိတွာ သာယနှသမယေ နဂရံ ပဝိသိတွာ သေဋ္ဌိဿ ဃရဒွါရေ အဋ္ဌံသု. ဇေဋ္ဌကဒါသီ ကုဋံ ဂဟေတွာ ဥဒကတိတ္ထံ ဂစ္ဆန္တီ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ နဂရံ ပဝိသန္တေ အဒ္ဒသ. သေဋ္ဌိ တေသံ အာဂတကာရဏံ သုတွာ ‘‘အမှာကံ ဩကာသော နတ္ထိ, ဂစ္ဆန္တူ’’တိ အာဟ.

ඒ භික්ෂුණීන් පෙර කාලයේ තෙරුන් වහන්සේගේ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන්ව සිටි බව දැක්වීමට මේ කථාවයි. පෙර බරණැස පන්සියයක් දාසයන් හා පන්සියයක් දාසියන් වශයෙන් දහසක් පිරිස එක්ව වැඩ කරමින් එකම ස්ථානයක විසූහ. ඒ කාලයෙහි මේ නන්දක තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රධාන දාසයා වූහ, මහාපජාපතී ගෝතමිය ප්‍රධාන දාසිය වූවාය. ඇය ප්‍රධාන දාසයාගේ පාදපරිචාරිකාව වූ අතර ප්‍රඥාවන්ත, දක්ෂ තැනැත්තියක් වූවාය. ඇය දහසක් පමණ වූ පිරිස ලවා එක්ව පින්කම් කරවයි. ඉක්බිති වස් එළඹෙන සමයෙහි පසේබුදුන් වහන්සේලා පස්නමක් නන්දමූලක පබ්භාරයේ සිට ඉසිපතනයට වැඩම කොට, නගරයේ පිඬුසිඟා වැඩ, "වස් කාලයෙහි වැඩසිටීම සඳහා කුටි තැනීමට මිනිසුන්ගෙන් ශ්‍රම දායකත්වය ඉල්ලන්නෙමු" යි සිතා, සිවුරු පෙරවාගෙන සවස් කාලයේ නගරයට පිවිස සිටුවරයාගේ ගෙදොර නතර වූහ. ප්‍රධාන දාසිය පැන් කළයක් ගෙන තොටුපළට යන අතරතුර පසේබුදුන් වහන්සේලා නගරයට පිවිසෙනු දුටුවාය. සිටුවරයා උන්වහන්සේලා වැඩම කළ හේතුව අසා "අපට විවේකයක් නැත, වැඩම කරනු මැනවි" යි පැවසීය.

အထ တေ နဂရာ နိက္ခမန္တေ ဇေဋ္ဌကဒါသီ ကုဋံ ဂဟေတွာ ပဝိသန္တီ ဒိသွာ ကုဋံ ဩတာရေတွာ ဝန္ဒိတွာ ဩနမိတွာ မုခံ ပိဓာယ – ‘‘အယျာ နဂရံ ပဝိဋ္ဌမတ္တာဝ နိက္ခန္တာ, ကိံ နု ခေါ’’တိ ပုစ္ဆိ. ဝဿူပနာယိကကုဋိယာ ဟတ္ထကမ္မံ ယာစိတုံ အာဂမိမှာတိ. လဒ္ဓံ, ဘန္တေတိ. န လဒ္ဓံ ဥပါသိကေတိ? ကိံ ပနေသာ ကုဋိ ဣဿရေဟေဝ ကာတဗ္ဗာ, ဒုဂ္ဂတေဟိပိ သက္ကာ ကာတုန္တိ. ယေန ကေနစိ သက္ကာတိ? သာဓု, ဘန္တေ, မယံ ကရိဿာမ. သွေ မယှံ ဘိက္ခံ ဂဏှထာတိ နိမန္တေတွာ [Pg.241] ဥဒကံ နေတွာ ပုန ကုဋံ ဂဟေတွာ အာဂမ္မ တိတ္ထမဂ္ဂေ ဌတွာ အာဂတာ အဝသေသဒါသိယော ‘‘ဧတ္ထေဝ ဟောထာ’’တိ ဝတွာ သဗ္ဗာသံ အာဂတကာလေ အာဟ – ‘‘အမ္မ ကိံ နိစ္စမေဝ ပရဿ ဒါသကမ္မံ ကရိဿထ, ဥဒါဟု ဒါသဘာဝတော မုစ္စိတုံ ဣစ္ဆထာ’’တိ? အဇ္ဇေဝ မုစ္စိတုမိစ္ဆာမ အယျေတိ. ယဒိ ဧဝံ မယာ ပဉ္စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဟတ္ထကမ္မံ အလဘန္တာ သွာတနာယ နိမန္တိတာ, တုမှာကံ သာမိကေဟိ ဧကဒိဝသံ ဟတ္ထကမ္မံ ဒါပေထာတိ. တာ သာဓူတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ သာယံ အဋဝိတော အာဂတကာလေ သာမိကာနံ အာရောစေသုံ. တေ သာဓူတိ ဇေဋ္ဌကဒါသဿ ဂေဟဒွါရေ သန္နိပတိံသု.

ඉක්බිති උන්වහන්සේලා නගරයෙන් පිටත්ව යන විට, ප්‍රධාන දාසිය කළය රැගෙන එන අතරතුර දැක, කළය බිම තබා වැඳ නමස්කාර කොට මුඛය වසාගෙන "ස්වාමීනි, නගරයට පිවිසියා පමණින් නික්ම යන්නේ මක්නිසාද?" යි ඇසුවාය. "වස් කුටි සඳහා ශ්‍රම දායකත්වය පතා ආවෙමු" යි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, එය ලැබුණේද?" "උපාසිකාවනි, නොලැබුණි." "කුටි තැනිය හැක්කේ අධිපතියන්ට පමණක්ද? දිළිඳු අයටත් කළ නොහැකිද?" "ඕනෑම කෙනෙකුට කළ හැකියි." "ස්වාමීනි ඉතා යහපති, අපි එය කරන්නෙමු. හෙට මාගේ දානය පිළිගනු මැනවි" යි ආරාධනා කොට, ජලය රැගෙන ගොස් නැවත පැමිණ තොටුපළ අසල සිට සෙසු දාසියන් එනතුරු බලා සිටියාය. සියල්ලන් පැමිණි කල ඇය මෙසේ ඇසුවාය: "අම්මලා නිරන්තරයෙන්ම අනුන්ගේ දාසකම් කරන්නෙහිද, නැතහොත් දාසභාවයෙන් මිදීමට කැමතිද?" "ආර්යාවනි, අදම මිදීමට කැමැත්තෙමු" යි ඔවුහු කීහ. "එසේ නම් මා විසින් ශ්‍රම දායකත්වය නොලැබූ පසේබුදුන් වහන්සේලා පස්නමකට හෙට දිනට ආරාධනා කරන ලදී. ඔබලාගේ ස්වාමිපුරුෂයන් ලවා එක් දිනක් ශ්‍රම දායකත්වය ලබා දෙන්න" යි කීවාය. ඔවුහු "යහපති" යි පිළිගෙන සවස් කාලයේ වනයෙන් පැමිණි තම ස්වාමිපුරුෂයන්ට ඒ බව දැන්වූහ. ඔවුහුද "යහපති" යි පවසා ප්‍රධාන දාසයාගේ ගෙදර දොරකඩ රැස් වූහ.

အထ နေ ဇေဋ္ဌကဒါသီ သွေ တာတာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဟတ္ထကမ္မံ ဒေထာတိ အာနိသံသံ အာစိက္ခိတွာ ယေပိ န ကာတုကာမာ, တေ ဂါဠှေန ဩဝါဒေန တဇ္ဇေတွာ ပဋိစ္ဆာပေသိ. သာ ပုနဒိဝသေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဘတ္တံ ဒတွာ သဗ္ဗေသံ ဒါသပုတ္တာနံ သညံ အဒါသိ. တေ တာဝဒေဝ အရညံ ပဝိသိတွာ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေ သမောဓာနေတွာ သတံ သတံ ဟုတွာ ဧကေကကုဋိံ ဧကေကစင်္ကမနာဒိပရိဝါရံ ကတွာ မဉ္စပီဌပါနီယပရိဘောဇနီယဘာဇနာဒီနိ ဌပေတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ တေမာသံ တတ္ထ ဝသနတ္ထာယ ပဋိညံ ကာရေတွာ ဝါရဘိက္ခံ ပဋ္ဌပေသုံ. ယော အတ္တနော ဝါရဒိဝသေ န သက္ကောတိ. တဿ ဇေဋ္ဌကဒါသီ သကဂေဟတော အာဟရိတွာ ဒေတိ. ဧဝံ တေမာသံ ဇဂ္ဂိတွာ ဇေဋ္ဌကဒါသီ ဧကေကံ ဒါသံ ဧကေကံ သာဋကံ ဝိဿဇ္ဇာပေသိ. ပဉ္စ ထူလသာဋကသတာနိ အဟေသုံ. တာနိ ပရိဝတ္တာပေတွာ ပဉ္စန္နံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ တိစီဝရာနိ ကတွာ အဒါသိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ယထာဖာသုကံ အဂမံသု. တမ္ပိ ဇင်္ဃသဟဿံ ဧကတော ကုသလံ ကတွာ ကာယဿ ဘေဒါ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ. တာနိ ပဉ္စ မာတုဂါမသတာနိ ကာလေန ကာလံ တေသံ ပဉ္စန္နံ ပုရိသသတာနံ ဂေဟေ ဟောန္တိ, ကာလေန ကာလံ သဗ္ဗာပိ ဇေဋ္ဌကဒါသပုတ္တဿေဝ ဂေဟေ ဟောန္တိ. အထ ဧကသ္မိံ ကာလေ ဇေဋ္ဌကဒါသပုတ္တော ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တော. တာပိ ပဉ္စသတာ ဒေဝကညာ မဟာဘောဂကုလေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ တဿ ရဇ္ဇေ ဌိတဿ ဂေဟံ အဂမံသု. ဧတေန နိယာမေန သံသရန္တိယော အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ ကောလိယနဂရေ ဒေဝဒဟနဂရေ စ ခတ္တိယကုလေသု နိဗ္ဗတ္တာ.

ඉන්පසුව එම ප්‍රධාන දාසිය, "පින්වත්නි, හෙට දින පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා උදෙසා අත්පතේ මෙහෙවර ඉටුකරන්න" යැයි පවසමින් එහි ආනිශංස දේශනා කොට, අකමැති වූවන් පවා දැඩි අවවාදයෙන් දමනය කර එම කටයුත්තට එකඟ කරවා ගත්තාය. ඈ පසුදින පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට දන් පිළිගන්වා සියලු දාස පුත්‍රයන්ට ඒ බව දැනුම් දුන්නාය. ඔවුහු එකෙණෙහිම වනයට පිවිස, දැව දඬු ආදිය රැස්කර, සියයකින් යුත් කණ්ඩායම් පහක් වී එක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකට එක් කුටිය බැගින්, සක්මන් මළු ආදී පිරිවර සහිතව කුටි පහක් කරවා, ඇඳ පුටු පැන් කළ හා පරිභෝජන භාජන ආදිය තබා, තෙමසක් එහි වැඩවසන ලෙස පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට ආරාධනා කොට වාර දානය පැවැත්වූහ. යමෙකුට තමාගේ වාරයේදී දානය දීමට නොහැකි වුවහොත්, එම ප්‍රධාන දාසිය තමාගේ නිවසින් සහල් ආදිය ගෙනවුත් දෙන්නීය. මෙසේ තෙමසක් උපස්ථාන කොට ප්‍රධාන දාසිය එක් එක් දාසයෙකු ලවා එක් එක් සළුව බැගින් පූජා කරවා සළු පන්සියයක් එක්රැස් කළාය. ඒවා මාරුකර පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා පස්නමට තුන් සිවුරු පිළියෙළ කර පූජා කළාය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සුවසේ වැඩි සේක. එම දාස පිරිසද එකතුව කුසල් කොට කලුරිය කර දෙව්ලොව උපන්හ. එම කාන්තාවන් පන්සියය කලින් කලට එම පුරුෂයන් පන්සිය දෙනාගේ නිවෙස්වලද, කලින් කලට ප්‍රධාන දාස පුත්‍රයාගේ නිවසේද උපත ලැබූහ. එක් කලෙක ප්‍රධාන දාස පුත්‍රයා දෙව්ලොවින් චුතව රජකුලයක උපන්නේය. එම දේවකන්‍යාවන් පන්සියයද දෙව්ලොවින් චුතව මහාභෝග කුලවල උපත ලබා රජ බවට පත් වූ ඔහුගේ නිවසට පැමිණියහ. මේ නියාමයෙන් සංසාරයේ සැරිසරන්නා වූ ඔවුහු අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයේ කෝලිය නගරයෙහි හා දේවදහ නගරයෙහි ක්ෂත්‍රිය කුලවල උපත ලැබූහ.

နန္ဒကတ္ထေရောပိ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော, ဇေဋ္ဌကဒါသိဓီတာ ဝယံ အာဂမ္မ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ အဂ္ဂမဟေသိဋ္ဌာနေ ဌိတာ, ဣတရာပိ တေသံ တေသံ [Pg.242] ရာဇပုတ္တာနံယေဝ ဃရံ ဂတာ. တာသံ သာမိကာ ပဉ္စသတာ ရာဇကုမာရာ ဥဒကစုမ္ဗဋကလဟေ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိတာ, ရာဇဓီတရော တေသံ ဥက္ကဏ္ဌနတ္ထံ သာသနံ ပေသေသုံ. တေ ဥက္ကဏ္ဌိတေ ဘဂဝါ ကုဏာလဒဟံ နေတွာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌပေတွာ မဟာသမယဒိဝသေ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာပေသိ. တာပိ ပဉ္စသတာ ရာဇဓီတရော နိက္ခမိတွာ မဟာပဇာပတိယာ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိံသု. အယမာယသ္မာ နန္ဒကော ဧတ္တာဝ တာ ဘိက္ခုနိယောတိ ဧဝမေတံ ဝတ္ထု ဒီပေတဗ္ဗံ.

නන්දක තෙරණුවෝද පැවිදිව අර්හත්වයට පත් වූහ. ප්‍රධාන දාසියගේ දියණිය වූ කුමරිය වැඩිවියට පත්ව ශුද්ධෝදන මහාරාජයාණන්ගේ අග්‍ර මහේෂිකා තනතුරෙහි පිහිටියාය. සෙසු රාජකුමාරියෝ ද ඒ ඒ රාජකුමාරවරුන්ගේම නිවෙස්වලට බිසවුන් ලෙස ගියහ. ඔවුන්ගේ ස්වාමිවරුන් වූ පන්සියයක් රාජකුමාරවරු දිය බෙදාගැනීමේ කලහයේදී ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කර පැවිදි වූහ. රාජකුමාරියෝ ඔවුන් උකටලී කරවීම (පැවිදි ජීවිතය කෙරෙහි කලකිරවීම) සඳහා පණිවිඩ යැවූහ. ඔවුන් උකටලී වූ කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් කුණාල විල වෙත කැඳවාගෙන ගොස් සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටුවා, මහාසමය සූත්‍රය දේශනා කළ දිනයේ අර්හත්වයෙහි පිහිටුවූහ. එම පන්සියයක් රාජකුමාරියෝ ද ගිහිගෙයින් නික්ම මහාපජාපතී ගෝතමිය සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. ආයුෂ්මත් නන්දක තෙරණුවන් සහ මේ සියලු භික්ෂුණීන් වහන්සේලා පිළිබඳ පුවත මෙසේ දත යුතුය.

ရာဇကာရာမောတိ ပသေနဒိနာ ကာရိတော နဂရဿ ဒက္ခိဏဒိသာဘာဂေ ထူပါရာမသဒိသေ ဌာနေ ဝိဟာရော.

'රාජකාරාම' යනු පසේනදී කොසොල් රජතුමා විසින් කරවන ලද, නගරයේ දකුණු දිශාභාගයෙහි ථූපාරාමයට සමාන ස්ථානයක පිහිටි විහාරයකි.

၃၉၉. သမ္မပ္ပညာယ သုဒိဋ္ဌန္တိ ဟေတုနာ ကာရဏေန ဝိပဿနာပညာယ ယာထာဝသရသတော ဒိဋ္ဌံ.

399. 'සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං' යනු නිවැරදි හේතු සාධක සහිතව විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් තත්ත්වාකාරයෙන් (ලක්ෂණත්‍රය) දැකීමයි.

၄၀၁. တဇ္ဇံ တဇ္ဇန္တိ တံသဘာဝံ တံသဘာဝံ, အတ္ထတော ပန တံ တံ ပစ္စယံ ပဋိစ္စ တာ တာ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

401. 'තජ්ජං තජ්ජං' යනු ඒ ඒ ස්වභාවයයි. අර්ථය වශයෙන් ගත්කල, ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන් නිසා ඒ ඒ වේදනාවන් උපදී යන්න මෙයින් අදහස් වේ.

၄၀၂. ပဂေဝဿ ဆာယာတိ မူလာဒီနိ နိဿာယ နိဗ္ဗတ္တာ ဆာယာ ပဌမတရံယေဝ အနိစ္စာ.

402. 'පගේවස්ස ඡායා' යනු මුල් ආදිය නිශ්‍රය කොට හටගත් සෙවණැල්ල මුලින්ම අනිත්‍ය වන බව දත යුතුය.

၄၁၃. အနုပဟစ္စာတိ အနုပဟနိတွာ. တတ္ထ မံသံ ပိဏ္ဍံ ပိဏ္ဍံ ကတွာ စမ္မံ အလ္လိယာပေန္တော မံသကာယံ ဥပဟနတိ နာမ. စမ္မံ ဗဒ္ဓံ ဗဒ္ဓံ ကတွာ မံသေ အလ္လိယာပေန္တော မံသကာယံ ဥပဟနတိ နာမ. ဧဝံ အကတွာ. ဝိလိမံသံ နှာရုဗန္ဓနန္တိ သဗ္ဗစမ္မေ လဂ္ဂဝိလီပနမံသမေဝ. အန္တရာကိလေသသံယောဇနဗန္ဓနန္တိ သဗ္ဗံ အန္တရကိလေသမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

413. 'අනුපහච්ච' යනු විනාශ නොකර යන්නයි. එහිදී මස් ලේ වැදැල්ල ගුළි කරමින් සම් ඇලවීමට උත්සාහ කරන්නා මස් වැදැල්ල විනාශ කරයි. සම් තැන් තැන්වල ගැටගසමින් මස්වල ඇලවීමට උත්සාහ කරන්නාද මස් වැදැල්ල විනාශ කරයි. එසේ නොකර (මස් වැදැල්ලට හානි නොකර) සම ඉවත් කිරීම මෙහි අදහසයි. 'විලිමංසං නහාරුබන්ධනං' යනු මුළු සම් කොටසෙහිම තැවරී ඇති මස් ස්වල්පයයි. 'අන්තරාකිලේසසංයෝජනබන්ධනං' යනු සියලු අභ්‍යන්තර ක්ලේශයන්ම අරභයා වදාරන ලද්දකි.

၄၁၄. သတ္တ ခေါ ပနိမေတိ ကသ္မာ အာဟာတိ? ယာ ဟိ ဧသာ ပညာ ကိလေသေ ဆိန္ဒတီတိ ဝုတ္တာ, သာ န ဧကိကာဝ အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဆိန္ဒိတုံ သက္ကောတိ. ယထာ ပန ကုဌာရီ န အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဆေဇ္ဇံ ဆိန္ဒတိ, ပုရိသဿ တဇ္ဇံ ဝါယာမံ ပဋိစ္စေဝ ဆိန္ဒတိ, ဧဝံ န ဝိနာ ဆဟိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေဟိ ပညာ ကိလေသေ ဆိန္ဒိတုံ သက္ကောတိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. တေန ဟီတိ ယေန ကာရဏေန တယာ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ, ဆ ဗာဟိရာနိ[Pg.243], ဆ ဝိညာဏကာယေ, ဒီပေါပမံ, ရုက္ခောပမံ, ဂါဝူပမဉ္စ ဒဿေတွာ သတ္တဟိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေဟိ အာသဝက္ခယေန ဒေသနာ နိဋ္ဌပိတာ, တေန ကာရဏေန တွံ သွေပိ တာ ဘိက္ခုနိယော တေနေဝ ဩဝါဒေန ဩဝဒေယျာသီတိ.

414. 'සත්ත ඛො පනිමේ' (මේ සතක් වූ...) යැයි කුමක් හෙයින් වදාළේ ද? ක්ලේශයන් සිඳලන බවට වදාළ එම ප්‍රඥාව, තනිවම තම ස්වභාවයෙන්ම ක්ලේශයන් සිඳීමට අසමත්ය. පොරවක් තනිවම තමාගේ ස්වභාවයෙන් කැපිය යුතු දෑ කැපීමට අසමත් වුවද, පුරුෂයෙකුගේ උත්සාහය නිසා කැපීම සිදුකරයිද, එසේම සෙසු බොජ්ඣංග ධර්ම හය නොමැතිව ප්‍රඥාවට ක්ලේශයන් සිඳලිය නොහැක. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. 'තේන හි' යනු යම් හෙයකින් ඔබ (නන්දක තෙරණුවන්) විසින් ආධ්‍යාත්මික ආයතන හය, බාහිර ආයතන හය, විඤ්ඤාණ කාය හය, පහන් උපමාව, වෘක්ෂ උපමාව හා ගව උපමාව දක්වා සප්ත බොජ්ඣංගයන් මගින් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම දක්වා දේශනාව අවසන් කරන ලද්දේද, එම කරුණ නිසා ඔබ හෙටත් එම භික්ෂුණීන්ට එම අවවාදයෙන්ම අවවාද කළ යුතුය යන්නයි.

၄၁၅. သာ သောတာပန္နာတိ ယာ သာ ဂုဏေဟိ သဗ္ဗပစ္ဆိမိကာ, သာ သောတာပန္နာ. သေသာ ပန သကဒါဂါမိအနာဂါမိနိယော စ ခီဏာသဝါ စ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပာတိ. အဇ္ဈာသယပါရိပူရိယာ. ယဿာ ဟိ ဘိက္ခုနိယာ ဧဝမဟောသိ – ‘‘ကဒါ နု ခေါ အဟံ အယျဿ နန္ဒကဿ ဓမ္မဒေသနံ သုဏန္တီ တသ္မိံယေဝ အာသနေ သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရေယျ’’န္တိ, သာ သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆာကာသိ. ယဿာ အဟောသိ ‘‘သကဒါဂါမိဖလံ အနာဂါမိဖလံ အရဟတ္တ’’န္တိ, သာ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘အတ္တမနာ စေဝ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပာ စာ’’တိ.

415. 'සා සෝතාපන්නා' යනු ගුණයෙන් ඉතාම අන්තිම තැන සිටි තැනැත්තියයි. ඕ තොමෝ සෝවාන් වූවාය. සෙසු භික්ෂුණීහු සකෘදාගාමී, අනාගාමී හා රහත් වූහ. එසේ නම් 'පරිපුණ්ණ සංකප්පා' (පිරිපුන් අදහස් ඇත්තී) යැයි කීවේ කෙසේද? අධ්‍යාශය පූර්ණ වූ බැවිනි. යම් භික්ෂුණියකට "මම කවදා නම් ආයුෂ්මත් නන්දක තෙරණුවන්ගෙන් ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරමින් එම අසුනේදීම සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරන්නෙම්ද" යන අදහස වූයේද, ඕ තොමෝ සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කළාය. යම් තැනැත්තියකට සකෘදාගාමී, අනාගාමී හෝ අර්හත් ඵලය පිළිබඳ අදහසක් වූයේද, ඕ තොමෝ එය සාක්ෂාත් කළාය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සතුටු සිත් ඇත්තාහු හා පිරිපුන් අදහස් ඇත්තාහු" යැයි වදාළ සේක.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

နန္ဒကောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නන්දකෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. රාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

၄၁၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ရာဟုလောဝါဒသုတ္တံ. တတ္ထ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာတိ ဝိမုတ္တိံ ပရိပါစေန္တီတိ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ. ဓမ္မာတိ ပန္နရသ ဓမ္မာ. တေ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ ဝိသုဒ္ဓိကာရဏဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

416. 'ඒවං මෙ සුතං' යනාදී සූත්‍රය රාහුලෝවාද සූත්‍රයයි. එහි 'විමුත්තිපරිපාචනීයා' යනු විමුක්තිය මුහුකුරුවන්නා වූ යන්නයි. ධර්මයෝ යනු (විමුක්තිය මුහුකුරුවන) ධර්ම පසළොසකි. ඒවා ශ්‍රද්ධා ඉන්ද්‍රිය ආදිය පිරිසිදු වීමේ හේතූන් වශයෙන් දත යුතුය. මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘အဿဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော, သဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော ပသာဒနီယေ သုတ္တန္တေ ပစ္စဝေက္ခတော ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ. ကုသီတေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော အာရဒ္ဓဝီရိယေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော သမ္မပ္ပဓာနေ ပစ္စဝေက္ခတော ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ. မုဋ္ဌဿတီ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော ဥပဋ္ဌိတဿတီ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော သတိပဋ္ဌာနေ ပစ္စဝေက္ခတော ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ သတိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ[Pg.244]. အသမာဟိတေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော သမာဟိတေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော ဈာနဝိမောက္ခေ ပစ္စဝေက္ခတော ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ သမာဓိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ. ဒုပ္ပညေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော ပညဝန္တေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယံ ပစ္စဝေက္ခတော ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ ပညိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ. ဣတိ ဣမေ ပဉ္စ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော ပဉ္စ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော ပဉ္စ သုတ္တန္တက္ခန္ဓေ ပစ္စဝေက္ခတော ဣမေဟိ ပန္နရသဟိ အာကာရေဟိ ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၈၅).

‘‘ශ්‍රද්ධාව නැති පුද්ගලයන් බැහැර කිරීමෙන් ද, ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, ප්‍රසාදය දනවන සුළු සූත්‍රයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. අලස පුද්ගලයන් බැහැර කිරීමෙන් ද, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, සතර සම්‍යක් ප්‍රධානයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් වීර්යින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. මුළා වූ සිහි ඇති පුද්ගලයන් බැහැර කිරීමෙන් ද, එළඹ සිටි සිහි ඇති පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, සතර සතිපට්ඨානයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් සතින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. සමාහිත නොවූ (චිත්ත ඒකාග්‍රතාවක් නැති) පුද්ගලයන් බැහැර කිරීමෙන් ද, සමාහිත වූ පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, ධ්‍යාන හා විමොක්ෂයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් සමාධින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. ප්‍රඥාව නැති පුද්ගලයන් බැහැර කිරීමෙන් ද, ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන්, ඇසුරු කිරීමෙන් හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, ගැඹුරු ඥානයන්ට විෂය වූ (ඛන්ධ, ආයතන, ධාතු, සච්ච, පටිච්චසමුප්පාද ආදී) ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම කරුණු තුනෙන් ප්‍රඥින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. මෙසේ පස් වැදෑරුම් පුද්ගලයන් බැහැර කිරීමෙන් ද, පස් වැදෑරුම් පුද්ගලයන් සේවනය, ඇසුරු හා පයිරුපාසනය කිරීමෙන් ද, පස් වැදෑරුම් සූත්‍ර සමූහයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මෙම පහළොස් ආකාරයකින් මෙම පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයෝ පිරිසිදු වෙති’’ (පටි. ම. 1.185).

အပရေပိ ပန္နရသ ဓမ္မာ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ – သဒ္ဓါဒီနိ ပဉ္စိမာနိ ဣန္ဒြိယာနိ, အနိစ္စသညာ, အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာ, ဒုက္ခေ အနတ္တသညာ, ပဟာနသညာ, ဝိရာဂသညာတိ, ဣမာ ပဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ သညာ, မေဃိယတ္ထေရဿ ကထိတာ ကလျာဏမိတ္တတာဒယော ပဉ္စဓမ္မာတိ. ကာယ ပန ဝေလာယ ဘဂဝတော ဧတဒဟောသီတိ. ပစ္စူသသမယေ လောကံ ဝေါလောကေန္တဿ.

විමුක්තිය මෝරා යාමට හේතු වන්නා වූ තවත් ධර්ම පහළොවක් ද වෙති. එනම්: ශ්‍රද්ධා ආදී වූ මෙම ඉන්ද්‍රිය පහ ද, අනිත්‍ය සංඥාව, අනිත්‍යයෙහි දුක්ඛ සංඥාව, දුකෙහි අනාත්ම සංඥාව, ප්‍රහාණ සංඥාව, විරාග සංඥාව යන විනිවිද දැකීමට (විදර්ශනාවට) පසක් වූ මෙම සංඥා පහ ද, මේඝිය තෙරුන් හට වදාරන ලද කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය ආදී වූ ධර්ම පහ ද වශයෙනි. කවර වේලාවක භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති වූයේ ද? අලුයම් කාලයෙහි ලෝකය දෙස බලා වදාරන කල්හි ඇති විය.

၄၁၉. အနေကာနံ ဒေဝတာသဟဿာနန္တိ အာယသ္မတာ ရာဟုလေန ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ ပါလိတနာဂရာဇကာလေ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေန္တေန သဒ္ဓိံ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပိတဒေဝတာယေဝ. တာသု ပန ကာစိ ဘူမဋ္ဌကာ ဒေဝတာ, ကာစိ အန္တလိက္ခကာ, ကာစိ စာတုမဟာရာဇိကာ, ကာစိ ဒေဝလောကေ, ကာစိ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တာ. ဣမသ္မိံ ပန ဒိဝသေ သဗ္ဗာ ဧကဋ္ဌာနေ အန္ဓဝနသ္မိံယေဝ သန္နိပတိတာ. ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဥပါလိဩဝါဒ- (မ. နိ. ၂.၆၉) ဒီဃနခသုတ္တေသု (မ. နိ. ၂.၂၀၆) ပဌမမဂ္ဂေါ ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဝုတ္တော, ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၉၅) တီဏိ ဖလာနိ, ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတ္တာရော မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ စ ဖလာနိ ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တတ္ထ ဟိ ကာစိ ဒေဝတာ သောတာပန္နာ အဟေသုံ, ကာစိ သကဒါဂါမီ, အနာဂါမီ, ခီဏာသဝါ. တာသဉ္စ ပန ဒေဝတာနံ ဧတ္တကာတိ ဂဏနဝသေန ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

419. ‘අනේකානං දේවතා සහස්සානං’ යනු ආයුෂ්මත් රාහුල තෙරුන් පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාමුල, පාලිත නාග රාජව සිටි කාලයෙහි ශ්‍රාවක සම්පත්තිය පතා කළ ප්‍රාර්ථනාවත් සමඟම එකට ප්‍රාර්ථනා කළා වූ ම දෙවියෝ ය. ඒ දෙවියන් අතර ඇතැම් කෙනෙක් භූමස්ථ දේවතාවෝ ය, ඇතැම් කෙනෙක් ආකාශස්ථ දේවතාවෝ ය, ඇතැම් කෙනෙක් චාතුම්මහාරාජික දෙවියෝ ය, ඇතැම් කෙනෙක් (ඉහළ) දිව්‍ය ලෝකවල ද, ඇතැම් කෙනෙක් බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ද උපන් අය වෙති. එදින සියලු දෙනා ම අන්ධවනයෙහි එක් තැනකට රැස් වූහ. ‘ධම්මචක්ඛුං’ යනු උපාලි ඕවාද සහ දීඝනඛ සූත්‍රයන්හි පළමු මාර්ගය (සෝතාපත්ති මග්ග) ධර්ම චක්ෂුස ලෙස දක්වා ඇත. බ්‍රහ්මායු සූත්‍රයෙහි යටත් ඵල තුන ද, මෙම සූත්‍රයෙහි මාර්ග සතර සහ ඵල සතර ම ධර්ම චක්ෂුස ලෙස දත යුතු ය. එහි දී ඇතැම් දේවතාවෝ සෝවාන් වූහ, ඇතැම් කෙනෙක් සකෘදාගාමී, අනාගාමී හෝ රහත් වූහ. ඒ දෙවියන්ගේ සංඛ්‍යාව මෙතෙකැයි ගණනය කර ප්‍රමාණ කළ නොහැක. සෙසු පද සියලු තැන ම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

පපඤ්චසූදනිය නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි -

ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. ဆဆက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ඡඡක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၂၀. ဧဝံ [Pg.245] မေ သုတန္တိ ဆဆက္ကသုတ္တံ. တတ္ထ အာဒိကလျာဏန္တိအာဒိမှိ ကလျာဏံ ဘဒ္ဒကံ နိဒ္ဒေါသံ ကတွာ ဒေသေဿာမိ. မဇ္ဈပရိယောသာနေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဘဂဝါ အရိယဝံသံ နဝဟိ, မဟာသတိပဋ္ဌာနံ သတ္တဟိ, မဟာအဿပုရံ သတ္တဟိယေဝ ပဒေဟိ ထောမေသိ. ဣဒံ ပန သုတ္တံ နဝဟိ ပဒေဟိ ထောမေသိ.

420. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු ඡඡක්ක සූත්‍රයයි. එහි ‘ආදිකල්‍යාණං’ යනු ආරම්භයෙහි යහපත් වූ, සිත්කලු වූ සහ දොස් රහිත වූ ධර්මයක් දේශනා කරමි යන්නයි. මධ්‍ය සහ පර්යසානය සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතු ය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරියවංස ධර්මය පද නවයකින් ද, මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රය පද හතකින් ද, මහා අස්සපුර සූත්‍රය පද හතකින් ම ද වර්ණනා කළ සේක. මෙම සූත්‍රය ද පද නවයකින් වර්ණනා කළ සේක.

ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ သဟဝိပဿနေန မဂ္ဂေန ဇာနိတဗ္ဗာနိ. မနာယတနေန တေဘူမကစိတ္တမေဝ ကထိတံ, ဓမ္မာယတနေန ဗဟိဒ္ဓါ တေဘူမကဓမ္မာ စ, မနောဝိညာဏေန ဌပေတွာ ဒွေ ပဉ္စဝိညာဏာနိ သေသံ ဗာဝီသတိဝိဓံ လောကိယဝိပါကစိတ္တံ. ဖဿဝေဒနာ ယထာဝုတ္တဝိပါကဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာဝ. တဏှာတိ ဝိပါကဝေဒနာပစ္စယာ ဇဝနက္ခဏေ ဥပ္ပန္နတဏှာ.

‘වේදිතබ්බානි’ යනු විදර්ශනාව සහිත මාර්ග ඥානයෙන් දත යුතු දේ යන්නයි. ‘මනායතනය’ තුළින් තෛභූමික සිත් ම පවසන ලදී. ‘ධම්මායතනය’ තුළින් බාහිර වූ තෛභූමික ධර්මයන් ද පවසන ලදී. ‘මනෝ විඤ්ඤාණය’ යන්නෙන් ද්විපඤ්ච විඤ්ඤාණ දසය හැර සෙසු විසි දෙවැදෑරුම් ලෞකික විපාක සිත් පවසන ලදී. එසේම ඵස්ස හා වේදනා යනු ඉහත කී විපාක විඤ්ඤාණයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඒවා ම ය. ‘තණ්හා’ යනු විපාක වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් ජවන ක්ෂණයේ උපදින තණ්හාවයි.

၄၂၂. စက္ခု အတ္တာတိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. ဟေဋ္ဌာ ကထိတာနဉှိ ဒွိန္နံ သစ္စာနံ အနတ္တဘာဝဒဿနတ္ထံ အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. တတ္ထ န ဥပပဇ္ဇတီတိ န ယုဇ္ဇတိ. ဝေတီတိ ဝိဂစ္ဆတိ နိရုဇ္ဈတိ.

422. ‘චක්ඛු අත්තා’ යනු වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. පහතින් පවසන ලද දුක්ඛ සත්‍යය සහ සමුදය සත්‍යය යන සත්‍ය දෙකෙහි අනාත්ම බව පෙන්වීම පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘න උපපජ්ජති’ යනු නොගැලපේ යන්නයි. ‘වේති’ යනු පහව යයි, නිරුද්ධ වෙයි යන්නයි.

၄၂၄. အယံ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေတိ အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. အယဉှိ ဒေသနာ တိဏ္ဏံ ဂါဟာနံ ဝသေန ဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓါ. ဒုက္ခံ သမုဒယောတိ ဒွိန္နံ သစ္စာနံ ဝသေန ဝဋ္ဋံ ဒဿေတုန္တိပိ ဝဒန္တိယေဝ. ဧတံ မမာတိအာဒီသု တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂါဟာဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သမနုပဿတီတိ ဂါဟတ္တယဝသေန ပဿတိ.

424. ‘අයං ඛෝ පන භික්ඛවේ’ යනු ද තවත් වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. මෙම දේශනාව තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි යන ග්‍රහණයන් (උපාදාන) තුන අනුව වට්ටය (සංසාරය) පෙන්වනු පිණිස ආරම්භ කරන ලදී. මෙය දුක්ඛ සහ සමුදය යන සත්‍ය දෙකෙහි බලයෙන් වට්ටය පෙන්වීමක් ලෙස ද කියනු ලැබේ. ‘ඒතං මම’ ආදී පදවලින් තෘෂ්ණා, මාන සහ දිට්ඨි ග්‍රහණයන් ම දත යුතු ය. ‘සමනුපස්සති’ යනු ඒ ග්‍රහණයන් තුන මගින් බලයි යන්නයි.

ဧဝံ ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တိဏ္ဏံ ဂါဟာနံ ပဋိပက္ခဝသေန, နိရောဓော မဂ္ဂေါတိ ဣမေသံ ဝါ ဒွိန္နံ သစ္စာနံ ဝသေန ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ အယံ ခေါ ပနာတိအာဒိမာဟ. နေတံ မမာတိအာဒီနိ တဏှာဒီနံ ပဋိသေဓဝစနာနိ. သမနုပဿတီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာတိ ပဿတိ.

මෙසේ වට්ටය පෙන්වා, දැන් ඒ ග්‍රහණයන් තුනට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් නිරෝධ සත්‍යය සහ මාර්ග සත්‍යය යන සත්‍ය දෙක මගින් විවට්ටය (නිවන) පෙන්වීමට ‘අයං ඛෝ පන’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘නේතං මම’ ආදී පද තෘෂ්ණා ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කරන වචන වේ. ‘සමනුපස්සති’ යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ලෙස දකියි යන්නයි.

၄၂၅. ဧဝံ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တိဏ္ဏံ အနုသယာနံ ဝသေန ပုန ဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ စက္ခုဉ္စ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဘိနန္ဒတီတိအာဒီနိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနေဝ ဝုတ္တာနိ. အနုသေတီတိ အပ္ပဟီနော ဟောတိ. ဒုက္ခဿာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခကိလေသဒုက္ခဿ.

425. මෙසේ විවට්ටය පෙන්වා, දැන් අනුසය තුනෙහි බලයෙන් නැවත වට්ටය පෙන්වීම පිණිස ‘චක්ඛුඤ්ච භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘අභිනන්දති’ ආදී පද තෘෂ්ණා හා දිට්ඨි බලයෙන් ම පවසන ලදී. ‘අනුසේති’ යනු ප්‍රහීණ නොවුණු බවයි. ‘දුක්ඛස්ස’ යනු වට්ට දුක්ඛය සහ කිලෙස දුක්ඛය පිළිබඳවයි.

၄၂၆. ဧဝံ [Pg.246] တိဏ္ဏံ အနုသယာနံ ဝသေန ဝဋ္ဋံ ကထေတွာ ဣဒါနိ တေသံ ပဋိက္ခေပဝသေန ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေန္တော ပုန စက္ခုဉ္စာတိအာဒိမာဟ. အဝိဇ္ဇံ ပဟာယာတိ ဝဋ္ဋမူလိကံ အဝိဇ္ဇံ ပဇဟိတွာ. ဝိဇ္ဇန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေတွာ.

426. මෙසේ අනුසය තුන මගින් වට්ටය පවසා, දැන් ඒවා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් විවට්ටය පෙන්වමින් නැවත ‘චක්ඛුඤ්ච’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘අවිජ්ජං පහාය’ යනු වට්ටයට මූලික වූ අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කර යන්නයි. ‘විජ්ජං’ යනු අරහත් මාර්ග විද්‍යාව උපදවාගෙන යන්නයි.

၄၂၇. ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတီတိ ဧတ္တကေနေဝ ကထာမဂ္ဂေန ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဝသေန ဒေသနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ပုန တဒေဝ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဒဿေန္တော ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. သဋ္ဌိမတ္တာနံ ဘိက္ခူနန္တိ ဧတ္ထ အနစ္ဆရိယမေတံ, ယံ သယမေဝ တထာဂတေ ဒေသေန္တေ သဋ္ဌိ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာ. ဣမဉှိ သုတ္တံ ဓမ္မသေနာပတိမှိ ကထေန္တေပိ သဋ္ဌိ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာ, မဟာမောဂ္ဂလ္လာနေ ကထေန္တေပိ, အသီတိမဟာထေရေသု ကထေန္တေသုပိ ပတ္တာ ဧဝ. ဧတမ္ပိ အနစ္ဆရိယံ. မဟာဘိညပ္ပတ္တာ ဟိ တေ သာဝကာ.

427. ‘ඨානමේතං විජ්ජති’ යනු මෙපමණ වූ කථා මාර්ගයකින් වට්ට-විවට්ට වශයෙන් දේශනාව අග්‍රප්‍රාප්ත කර (නිමවා), නැවත එය ම එක්කොට පෙන්වමින් ‘ඒවං පස්සං භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ ය: තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ම මෙය දේශනා කරද්දී භික්ෂූන් සැට නමක් රහත් වීම පුදුමයක් නොවේ. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි ද භික්ෂූන් සැට නමක් රහත් වූහ. මහා මොග්ගල්ලානයන් වහන්සේ දේශනා කරන කල්හි ද, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දේශනා කරන කල්හි ද සැට නම බැගින් රහත් වූහ. එය ද පුදුමයක් නොවේ, මන්ද ඒ ශ්‍රාවකයන් මහා අභිඥාලාභී බැවිනි.

အပရဘာဂေ ပန တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ မာလေယျဒေဝတ္ထေရော နာမ ဟေဋ္ဌာ လောဟပါသာဒေ ဣဒံ သုတ္တံ ကထေသိ. တဒါပိ သဋ္ဌိ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာ. ယထာ စ လောဟပါသာဒေ, ဧဝံ ထေရော မဟာမဏ္ဍပေပိ ဣဒံ သုတ္တံ ကထေသိ. မဟာဝိဟာရာ နိက္ခမိတွာ စေတိယပဗ္ဗတံ ဂတော, တတ္ထာပိ ကထေသိ. တတော သာကိယဝံသဝိဟာရေ, ကူဋာလိဝိဟာရေ, အန္တရသောဗ္ဘေ, မုတ္တင်္ဂဏေ, ဝါတကပဗ္ဗတေ, ပါစိနဃရကေ, ဒီဃဝါပိယံ, လောကန္ဒရေ, နောမဏ္ဍလတလေ ကထေသိ. တေသုပိ ဌာနေသု သဋ္ဌိ သဋ္ဌိ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာ. တတော နိက္ခမိတွာ ပန ထေရော စိတ္တလပဗ္ဗတံ ဂတော. တဒါ စ စိတ္တလပဗ္ဗတဝိဟာရေ အတိရေကသဋ္ဌိဝဿော မဟာထေရော, ပေါက္ခရဏိယံ ကုရုဝကတိတ္ထံ နာမ ပဋိစ္ဆန္နဋ္ဌာနံ အတ္ထိ, တတ္ထ ထေရော နှာယိဿာမီတိ ဩတိဏ္ဏော. ဒေဝတ္ထေရော တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ နှာပေမိ, ဘန္တေတိ အာဟ. ထေရော ပဋိသန္ထာရေနေဝ – ‘‘မာလေယျဒေဝေါ နာမ အတ္ထီတိ ဝဒန္တိ, သော အယံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဉတွာ တွံ ဒေဝေါတိ အာဟ. အာမ, ဘန္တေတိ. သဋ္ဌိဝဿဒ္ဓါနံ မေ, အာဝုသော, ကောစိ သရီရံ ဟတ္ထေန ဖုသိတုံ နာမ န လဘိ, တွံ ပန နှာပေဟီတိ ဥတ္တရိတွာ တီရေ နိသီဒိ.

මීට අමතරව, මාලෙය්‍ය දේව තෙරණුවන් නමින් හඳුන්වන ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් පසුකාලීනව ලක්දිව ලෝවාමහාපායෙහි පහළ මාලයේදී මෙම ඡඡක්ක සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. එකල්හිද භික්ෂූන් වහන්සේලා හැට නමක් අරහත් ඵලයට පැමිණි සේක. ලෝවාමහාපායේදී මෙන්ම තෙරණුවෝ මහා මණ්ඩපයේදී ද මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. මහා විහාරයෙන් පිටත්ව සෑගිරියට වැඩම කළ තෙරණුවෝ එහිදී ද මෙම සූත්‍රය දේශනා කළහ. ඉන්පසු සාකියවංස විහාරය, කූටාලි විහාරය, අන්තරසොබ්භය, මුත්තංගණය, වාතක පබ්බතය, පාසීනඝරක, දීඝවාපිය, ලෝකන්තරය සහ නෝමණ්ඩලතලය යන ස්ථානයන්හිදී ද දේශනා කළහ. ඒ සෑම ස්ථානයකදීම භික්ෂූන් වහන්සේලා හැට නම බැගින් අරහත් ඵලයට පැමිණි සේක. ඉන්පසු තෙරණුවෝ එතැනින් පිටත්ව චිත්තල පබ්බතයට වැඩම කළහ. එකල්හි චිත්තල පබ්බත විහාරයෙහි සැට වස් ඉක්මවූ එක් මහ තෙරනමක් වැඩ සිටි අතර, එහි පොකුණෙහි කුරුවක තොට නම් වූ ආවරණය වූ ස්ථානයක් විය. එහිදී අර මහ තෙරණුවෝ ‘මම ස්නානය කරන්නෙමි’යි සිතා දියට බැස සිටියහ. මාලෙය්‍ය දේව තෙරණුවෝ උන්වහන්සේ සමීපයට ගොස්, ‘ස්වාමීනි, මම ඔබ වහන්සේ නාවන්නෙමි’යි පැවසූහ. එවිට මහ තෙරණුවෝ පිළිසඳරෙහි යෙදෙමින්ම, ‘මාලෙය්‍ය දේව නමින් තෙරනමකගේ ගුණ පවසති, මේ ඒ තෙරණුවෝ විය යුතුය’යි දැනගෙන ‘ඔබ මාලෙය්‍ය දේව තෙරණුවෝද?’යි ඇසූහ. ‘එසේය ස්වාමීනි’යි පැවසූ කල්හි, ‘ඇවැත්නි, සැට වසක් මුළුල්ලේ කිසිවෙකුට මගේ ශරීරය අතින් ස්පර්ශ කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබුණි, එහෙත් ඔබ මාව නාවන්න’යි පවසා දියෙන් ගොඩට අවුත් ඉවුරෙහි වාඩි වූහ.

ထေရော သဗ္ဗမ္ပိ ဟတ္ထပါဒါဒိပရိကမ္မံ ကတွာ မဟာထေရံ နှာပေသိ. တံ ဒိဝသဉ္စ ဓမ္မဿဝနဒိဝသော ဟောတိ. အထ မဟာထေရော – ‘‘ဒေဝ အမှာကံ ဓမ္မဒါနံ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ အာဟ. ထေရော သာဓု, ဘန္တေတိ သမ္ပဋိစ္ဆိ. အတ္ထင်္ဂတေ သူရိယေ [Pg.247] ဓမ္မဿဝနံ ဃောသေသုံ. အတိက္ကန္တသဋ္ဌိဝဿာဝ သဋ္ဌိ မဟာထေရာ ဓမ္မဿဝနတ္ထံ အဂမံသု. ဒေဝတ္ထေရော သရဘာဏာဝသာနေ ဣမံ သုတ္တံ အာရဘိ, သုတ္တန္တပရိယောသာနေ စ သဋ္ဌိ မဟာထေရာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. တတော တိဿမဟာဝိဟာရံ ဂန္တွာ ကထေသိ, တသ္မိမ္ပိ သဋ္ဌိ ထေရာ. တတော နာဂမဟာဝိဟာရေ ကာဠကစ္ဆဂါမေ ကထေသိ, တသ္မိမ္ပိ သဋ္ဌိ ထေရာ. တတော ကလျာဏိံ ဂန္တွာ တတ္ထ စာတုဒ္ဒသေ ဟေဋ္ဌာပါသာဒေ ကထေသိ, တသ္မိမ္ပိ သဋ္ဌိ ထေရာ. ဥပေါသထဒိဝသေ ဥပရိပါသာဒေ ကထေသိ, တသ္မိမ္ပိ သဋ္ဌိ ထေရာတိ ဧဝံ ဒေဝတ္ထေရေယေဝ ဣဒံ သုတ္တံ ကထေန္တေ သဋ္ဌိဋ္ဌာနေသု သဋ္ဌိ သဋ္ဌိ ဇနာ အရဟတ္တံ ပတ္တာ.

තෙරණුවෝ අත් පා පිරිමැදීම් ආදී සියලු වත් පිළිවෙත් කර මහ තෙරණුවන් නාවනු ලැබූහ. එදින ධර්ම ශ්‍රවණ දිනයක් විය. ඉක්බිති මහ තෙරණුවෝ ‘දේවයෙනි, අපට ධර්ම දානයක් දීම සුදුසුය’යි පැවසූහ. තෙරණුවෝ ‘යහපති ස්වාමීනි’යි පවසා එය පිළිගත්හ. හිරු බැස ගිය කල්හි ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා ඝෝෂා කළහ. සැට වස් ඉක්මවූ මහ තෙරණුවෝ හැට නමක් ධර්මය ඇසීමට පැමිණි සේක. මාලෙය්‍ය දේව තෙරණුවෝ සරභඤ්ඤ දේශනාව අවසානයේ මෙම සූත්‍රය ආරම්භ කළහ. සූත්‍ර දේශනාව අවසානයේ මහ තෙරණුවෝ හැට නමම අරහත් ඵලයට පැමිණි සේක. ඉන්පසු තිස්ස මහා විහාරයට වැඩම කර දේශනා කළහ, එහිදී ද හැට නමකි. ඉන්පසු නාග මහා විහාරයෙහි කාලකච්ඡ ගමෙහි දේශනා කළහ, එහිදී ද හැට නමකි. ඉන්පසු කැලණියට වැඩම කර එහි දහහතරවන දින පහළ ප්‍රාසාදයෙහි දේශනා කළහ, එහිදී ද හැට නමකි. උපෝසථ දිනයෙහි ඉහළ ප්‍රාසාදයෙහි දේශනා කළහ, එහිදී ද හැට නමකි. මෙසේ මාලෙය්‍ය දේව තෙරණුවන්ම මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි ස්ථාන සැටකදී භික්ෂූන් හැට බැගින් රහත් භාවයට පැමිණි සේක.

အမ္ဗိလကာဠကဝိဟာရေ ပန တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရေ ဣမံ သုတ္တံ ကထေန္တေ မနုဿပရိသာ ဂါဝုတံ အဟောသိ, ဒေဝပရိသာ ယောဇနိကာ. သုတ္တပရိယောသာနေ သဟဿဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာ, ဒေဝေသု ပန တတော တတော ဧကေကောဝ ပုထုဇ္ဇနော အဟောသီတိ.

අම්බිලකාලක විහාරයෙහිදී ත්‍රිපිටක චූළනාග තෙරණුවන් මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි මිනිස් පිරිස ගාවුතයක් පමණ විය, දේව පිරිස යොදුනක් පමණ විය. සූත්‍රය අවසානයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසක් අරහත් ඵලයට පැමිණියහ. දෙවියන් අතරින් ද එතැන මෙතැන සිටි පෘථග්ජනයන් පමණක් ඉතිරි විය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි

ဆဆက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඡඡක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. မဟာသဠာယတနိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. මහා සළායතනික සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၂၈. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာသဠာယတနိကသုတ္တံ. တတ္ထ မဟာသဠာယတနိကန္တိ မဟန္တာနံ ဆန္နံ အာယတနာနံ ဇောတကံ ဓမ္မပရိယာယံ.

428. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය මහා සළායතනික සූත්‍රයයි. එහි ‘මහාසළායතනික’ යනු විශාල වූ ආයතන සය පිළිබඳව කරුණු පැහැදිලි කරන ධර්ම දේශනාවයි.

၄၂၉. အဇာနန္တိ သဟဝိပဿနေန မဂ္ဂေန အဇာနန္တော. ဥပစယံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝုဍ္ဎိံ ဂစ္ဆန္တိ, ဝသိဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ကာယိကာတိ ပဉ္စဒွါရိကဒရထာ. စေတသိကာတိ မနောဒွါရိကဒရထာ. သန္တာပါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

429. ‘අජානන්ති’ යනු විදර්ශනාව හා මාර්ගය සමඟින් නොදන්නා වූ පෘථග්ජනයායි. ‘උපචයං ගච්ඡන්ති’ යනු වෘද්ධියට පත්වීම හෝ වසඟ භාවයට පත්වීම යන අර්ථයයි. ‘කායිකා’ යනු පඤ්ච ද්වාරයන්හි හටගන්නා පීඩාවන් (දරථ) වැඩේ යන්නයි. ‘චේතසිකා’ යනු මනෝ ද්වාරයෙහි හටගන්නා පීඩාවන් වැඩේ යන්නයි. සන්තාප ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

၄၃၀. ကာယသုခန္တိ ပဉ္စဒွါရိကသုခံ. စေတောသုခန္တိ မနောဒွါရိကသုခံ. ဧတ္ထ စ ပဉ္စဒွါရိကဇဝနေန သမာပဇ္ဇနံ ဝါ ဝုဋ္ဌာနံ ဝါ နတ္ထိ, ဥပ္ပန္နမတ္တကမေဝ ဟောတိ. မနောဒွါရိကေန သဗ္ဗံ ဟောတိ. အယဉ္စ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနဿ ပစ္စယဘူတာ ဗလဝဝိပဿနာ, သာပိ မနောဒွါရိကေနေဝ ဟောတိ.

430. ‘කායසුඛං’ යනු පඤ්ච ද්වාරික ජවනයෙහි හටගන්නා සැපයයි. ‘චේතෝසුඛං’ යනු මනෝ ද්වාරික සැපයයි. මෙහිදී පඤ්ච ද්වාරික ජවනයෙන් සමාපත්තියට සමවැදීමක් හෝ එයින් නැගී සිටීමක් නැත, එය හුදෙක් සිතෙහි ඉපදීමක් පමණක්ම වේ. මනෝ ද්වාරය මගින් සියල්ල සිදු වේ. මෙය වෘත්තයෙන් (සංසාරයෙන්) මිදෙන මාර්ගයට හේතු වන බලවත් විදර්ශනාවයි, එය ද මනෝ ද්වාරික ජවනයෙන් ම සිදු වේ.

၄၃၁. တထာဘူတဿာတိ [Pg.248] ကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တစေတောသုခသမင်္ဂီဘူတဿ. ပုဗ္ဗေဝ ခေါ ပနဿာတိ အဿ ဘိက္ခုနော ဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ ပုဗ္ဗသုဒ္ဓိကာ နာမ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပရိသုဒ္ဓါဝ ဟောန္တိ. ဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပဝါယာမသတိသမာဓိသင်္ခါတာနိ ပန ပဉ္စင်္ဂါနိ သဗ္ဗတ္ထကကာရာပကင်္ဂါနိ နာမ. ဧဝံ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ အဋ္ဌင်္ဂိကော ဝါ သတ္တင်္ဂိကော ဝါ ဟောတိ.

431. ‘තථාභූතස්ස’ යනු කුසල් සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ මානසික සැපයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයාටයි. ‘පුබ්බේව ඛෝ පනස්ස’ යනු එම භික්ෂුවගේ වාචා, කම්මන්ත හා ආජීව යන මොවුන් විදර්ශනාවට පෙර සිටම පිරිසිදු වූ බැවින් ඒවා පූර්ව ශුද්ධිය නම් වේ. සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන අංග පහ සියලු කටයුතු සම්පූර්ණ කරන (සබ්බත්ථකකාරාපක) අංග නම් වේ. මෙසේ ලෝකෝත්තර මාර්ගය අෂ්ටාංගික හෝ සප්තාංගික වේ.

ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပန ‘‘ယာ ယထာဘူတဿ ဒိဋ္ဌီ’’တိ ဣမမေဝ သုတ္တပဒေသံ ဂဟေတွာ ‘‘လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ပဉ္စင်္ဂိကော’’တိ ဝဒတိ. သော – ‘‘ဧဝမဿာယံ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဣမိနာ အနန္တရဝစနေနေဝ ပဋိသေဓိတဗ္ဗော. ဥတ္တရိ စ ဧဝံ သညာပေတဗ္ဗော – လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ပဉ္စင်္ဂိကော နာမ နတ္ထိ, ဣမာနိ ပန ပဉ္စ သဗ္ဗတ္ထကကာရာပကင်္ဂါနိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဝိရတိဝသေန ပူရေန္တိ. ‘‘ယာ စတူဟိ ဝစီဒုစ္စရိတေဟိ အာရတိ ဝိရတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တဝိရတီသု ဟိ မိစ္ဆာဝါစံ ပဇဟတိ, သမ္မာဝါစံ ဘာဝေတိ, ဧဝံ သမ္မာဝါစံ ဘာဝေန္တဿ ဣမာနိ ပဉ္စင်္ဂိကာနိ န ဝိနာ, သဟေဝ ဝိရတိယာ ပူရေန္တိ. သမ္မာကမ္မန္တာဇီဝေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဝစီကမ္မာဒီနိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပရိသုဒ္ဓါနေဝ ဝဋ္ဋန္တိ. ဣမာနိ ပန ပဉ္စ သဗ္ဗတ္ထကကာရာပကင်္ဂါနိ ဝိရတိဝသေန ပရိပူရေန္တီတိ ပဉ္စင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ နာမ နတ္ထိ. သုဘဒ္ဒသုတ္တေပိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၄) စေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘ယသ္မိံ ခေါ, သုဘဒ္ဒ, ဓမ္မဝိနယေ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ. အညေသု စ အနေကေသု သုတ္တသတေသု အဋ္ဌင်္ဂိကောဝ မဂ္ဂေါ အာဂတောတိ.

විටණ්ඩවාදියා ‘යම් තථාභූත දෘෂ්ටියක් වේද’ යන මෙම සූත්‍ර පාඨය පමණක් ගෙන ‘ලෝකෝත්තර මාර්ගය පඤ්චාංගිකය’යි පවසයි. ‘මෙසේ ඔහුට මෙම ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය භාවනාවෙන් පිරිපුන් බවට පැමිණේ’ යන මීළඟ වචනයෙන්ම ඔහු නිහඬ කළ යුතුය. තවදුරටත් මෙසේ කරුණු අවබෝධ කරවිය යුතුය. එනම්, පඤ්චාංගික වූ ලෝකෝත්තර මාර්ගයක් නම් නැත. මෙම සබ්බත්ථකකාරාපක අංග පහ මාර්ගක්ෂණයේදී විරති (වැළකීම්) වශයෙන් සම්පූර්ණ වේ. ‘යම් සතරක් වූ වාග් දුශ්චරිතයන්ගෙන් වැළකීමක් වේද’ යනාදී වශයෙන් වදාළ විරතීන්හිදී මිච්ඡා වාචාව ප්‍රහීණ කරයි, සම්මා වාචාව වඩයි. මෙසේ සම්මා වාචාව වඩන්නාට මෙම පඤ්චාංගික මාර්ගය විරතියෙන් තොරව නොව, විරතිය සමඟම සම්පූර්ණ වේ. සම්මා කම්මන්ත හා සම්මා ආජීවයන්හිදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ වාග් කර්ම ආදිය ආරම්භයේ සිටම පිරිසිදුව පවතී. මෙම අංග පහ විරති වශයෙන් සම්පූර්ණ වන බැවින් හුදෙක් පඤ්චාංගික මාර්ගයක් කියා දෙයක් නැත. සුභද්ද සූත්‍රයේ ද ‘යම් ධර්ම විනයක ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ඇද්ද’යි මෙය වදාරා ඇත. අනෙකුත් බොහෝ සූත්‍ර සිය ගණනකදීම දක්වා ඇත්තේ අෂ්ටාංගික මාර්ගයම පමණි.

၄၃၃. စတ္တာရောပိ သတိပဋ္ဌာနာတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာဝ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ. သမ္မပ္ပဓာနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ယုဂနန္ဓာတိ ဧကက္ခဏိကယုဂနန္ဓာ. ဧတေဟိ အညသ္မိံ ခဏေ သမာပတ္တိ, အညသ္မိံ ဝိပဿနာတိ. ဧဝံ နာနာခဏိကာပိ ဟောန္တိ, အရိယမဂ္ဂေ ပန ဧကက္ခဏိကာ.

433. ‘සතර සතිපට්ඨානයන්’ යනු මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සතිපට්ඨාන සතරයි. සම්මප්පධාන ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘යුගනද්ධ’ යනු එක් සිතක උපදින සමථ හා විදර්ශනාවයි. මින් පරිබාහිර අවස්ථාවලදී එක් මොහොතක සමාපත්තිය ද තවත් මොහොතක විදර්ශනාව ද වශයෙන් නානා ක්ෂණික විය හැකිය. එහෙත් ආර්ය මාර්ගයේදී මෙය ඒක ක්ෂණික වේ.

ဝိဇ္ဇာ စ ဝိမုတ္တိ စာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇာ စ ဖလဝိမုတ္တိ စ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

‘විජ්ජා ච විමුත්ති ච’ යනු අරහත් මාර්ග ප්‍රඥාව සහ ඵල විමුක්තියයි. ඉතිරි කොටස් සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි

မဟာသဠာယတနိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහා සළායතනික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. နဂရဝိန္ဒေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. නගරවින්දෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၃၅. ဧဝံ [Pg.249] မေ သုတန္တိ နဂရဝိန္ဒေယျသုတ္တံ. တတ္ထ သမဝိသမံ စရန္တီတိ ကာလေန သမံ စရန္တိ, ကာလေန ဝိသမံ. သမစရိယမ္ပိ ဟေတန္တိ သမစရိယမ္ပိ ဟိ ဧတံ.

435. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදිය නගරවින්දෙය්‍ය සූත්‍රයයි. එහි ‘සමවිසමං චරන්ති’ යනු ඇතැම් විට ධාර්මිකව හැසිරෙති, ඇතැම් විට අධාර්මිකව හැසිරෙති යන්නයි. ‘සමචරියම්පි හේතං’ යනු ‘සමචරියම්පි හි ඒතං’ යන්නෙහි පද සම්බන්ධයයි.

၄၃၇. ကေ အာကာရာတိ ကာနိ ကာရဏာနိ? ကေ အနွယာတိ ကာ အနုဗုဒ္ဓိယော? နတ္ထိ ခေါ ပန တတ္ထာတိ ကသ္မာ အာဟ, နနု အရညေ ဟရိတတိဏစမ္ပကဝနာဒိဝသေန အတိမနုညာ ရူပါဒယော ပဉ္စ ကာမဂုဏာ အတ္ထီတိ? နော နတ္ထိ. န ပနေတံ ဝနသဏ္ဍေန ကထိတံ, ဣတ္ထိရူပါဒီနိ ပန သန္ဓာယေတံ ကထိတံ. တာနိ ဟိ ပုရိသဿ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. ယထာဟ – ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကရူပမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ ပုရိသဿ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ, ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဣတ္ထိရူပံ. ဣတ္ထိရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသဿ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁) ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

437. ‘කේ ආකාරා’ යනු කුමන කරුණු ද? ‘කේ අන්වයා’ යනු කුමන අනුමාන ඥානයන් ද? ‘එහි කිසිවක් නැත’ යැයි කුමන හේතුවක් නිසා වදාළ සේක් ද? ආරණ්‍යයෙහි නිල් තණකොළ, සපු වනාන්තර ආදියෙහි ඇති අතිශය මනෝඥ වූ රූප ආදී පංච කාමගුණයන් ඇත්තේ නොවේ ද? එසේ නොවේ, ඒවා එහි පවතී. එහෙත් එම වචනය (එහි කිසිවක් නැත යන්න) වනාන්තරය පිළිබඳව නොව, ස්ත්‍රී රූප ආදිය අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි. මන්දයත්, එම ස්ත්‍රී රූපයන් පුරුෂයාගේ සිත මුළුමනින්ම මැඬගෙන පවතින බැවිනි. එය මෙසේ විස්තර කළ යුතුය: ‘මහණෙනි, යම් රූපයක් පුරුෂයාගේ සිත මෙසේ මුළුමනින්ම මැඬගෙන පවතිනවා ද, එවැනි ස්ත්‍රී රූපය බඳු වෙනත් එකම රූපයක්වත් මම නොදකිමි. මහණෙනි, ස්ත්‍රී රූපය පුරුෂයාගේ සිත මැඬගෙන පවතී’ (අංගුත්තර නිකාය 1.1). ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

පපඤ්චසූදනී නම් මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි එන,

နဂရဝိန္ဒေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නගරවින්දෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၉. ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၃၈. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိသုတ္တံ. တတ္ထ ပဋိသလ္လာနာတိ ဖလသမာပတ္တိတော.

438. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී වූයේ පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධි සූත්‍රයයි. එහි ‘පටිසල්ලානා’ යනු ඵල සමපත්තියෙන් (විවේකීව සිටීමයි).

ဝိပ္ပသန္နာနီတိ ဩကာသဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. ဖလသမာပတ္တိတော ဟိ ဝုဋ္ဌိတဿ ပဉ္စဟိ ပသာဒေဟိ ပတိဋ္ဌိတောကာသော ဝိပ္ပသန္နော ဟောတိ, ဆဝိဝဏ္ဏော ပရိသုဒ္ဓေါ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. သုညတဝိဟာရေနာတိ သုညတဖလသမာပတ္တိဝိဟာရေန. မဟာပုရိသဝိဟာရောတိ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓတထာဂတမဟာသာဝကာနံ မဟာပုရိသာနံ ဝိဟာရော. ယေန စာဟံ မဂ္ဂေနာတိအာဒီသု ဝိဟာရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဂါမဿ ဣန္ဒခီလာ ဧသ ပဝိဋ္ဌမဂ္ဂေါ နာမ, အန္တောဂါမံ ပဝိသိတွာ ဂေဟပဋိပါဋိယာ စရိတွာ ယာဝ နဂရဒွါရေန နိက္ခမနာ ဧသ စရိတဗ္ဗပဒေသော နာမ, ဗဟိ ဣန္ဒခီလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဝိဟာရာ ဧသ ပဋိက္ကန္တမဂ္ဂေါ နာမ. ပဋိဃံ ဝါပိ စေတသောတိ စိတ္တေ ပဋိဟညနကိလေသဇာတံ [Pg.250] ကိဉ္စိ အတ္ထိ နတ္ထီတိ. အဟောရတ္တာနုသိက္ခိနာတိ ဒိဝသဉ္စ ရတ္တိဉ္စ အနုသိက္ခန္တေန.

‘විප්පසන්නානි’ යනු ආයතනයන් පිහිටි ස්ථාන (ඉන්ද්‍රියයන්) අනුව පවසන ලද්දකි. ඵල සමපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාගේ පසිඳුරන් පිහිටි ස්ථානය ඉතා ප්‍රසන්න වේ, ශරීර වර්ණය පිරිසිදු වේ. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. ‘සුඤ්ඤත විහාරේනා’ යනු ශුන්‍යතා ඵල සමපත්ති විහරණයෙන් යුක්තව යන්නයි. ‘මහාපුරිසවිහාරෝ’ යනු බුදු, පසේබුදු සහ තථාගත මහා ශ්‍රාවකයන් වන මහා පුරුෂයන්ගේ විහරණයයි. ‘යේන චාහං මග්ගේනා’ යනාදී තැන්හි, විහාරයේ (ආරාමයේ) සිට ගමේ ඉන්ද්‍රඛීලය (දොරටුව) දක්වා ඇති මාවත ‘පිවිසෙන මාවත’ (පවිට්ඨ මග්ග) නම් වේ. ගම ඇතුළට පිවිස, නිවාස පේළි අනුපිළිවෙළින් පිඬුසිඟා වැඩ, නගර ද්වාරයෙන් නික්මෙන තෙක් වූ ප්‍රදේශය ‘හැසිරිය යුතු ප්‍රදේශය’ (චරිතබ්බ පදේස) නම් වේ. ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් පිටත සිට විහාරය දක්වා ඇති මාවත ‘ආපසු එන මාවත’ (පටික්කන්ත මග්ග) නම් වේ. ‘පටිඝං වාපි චේතසෝ’ යනු සිතෙහි ගැටෙන ස්වභාවය ඇති කිසියම් කෙලෙස් සමූහයක් ඇද්ද නැද්ද යන්නයි. ‘අහෝරත්තානුසික්ඛිනා’ යනු දිවා රෑ දෙක්හිම නොකඩවා හික්මෙන (අනුගමනය කරන) මහණහු විසිනි.

၄၄၀. ပဟီနာ နု ခေါ မေ ပဉ္စ ကာမဂုဏာတိအာဒီသု ဧကဘိက္ခုဿ ပစ္စဝေက္ခဏာ နာနာ, နာနာဘိက္ခူနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ နာနာတိ. ကထံ? ဧကော ဟိ ဘိက္ခု ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော ပတ္တစီဝရံ ပဋိသာမေတွာ ဝိဝိတ္တောကာသေ နိသိန္နော ပစ္စဝေက္ခတိ ‘‘ပဟီနာ နု ခေါ မေ ပဉ္စကာမဂုဏာ’’တိ. သော ‘‘အပ္ပဟီနာ’’တိ ဉတွာ ဝီရိယံ ပဂ္ဂယှ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂံ သမုဂ္ဃာဋေတွာ မဂ္ဂါနန္တရံ ဖလံ ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂံ တတော ဝုဋ္ဌာယ ပစ္စဝေက္ခန္တော ‘‘ပဟီနာ’’တိ ပဇာနာတိ. နီဝရဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတေသံ ပန အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဟာနာဒီနိ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဧကဘိက္ခုဿ နာနာပစ္စဝေက္ခဏာ ဟောတိ. ဧတာသု ပန ပစ္စဝေက္ခဏာသု အညော ဘိက္ခု ဧကံ ပစ္စဝေက္ခဏံ ပစ္စဝေက္ခတိ, အညော ဧကန္တိ ဧဝံ နာနာဘိက္ခူနံ နာနာပစ္စဝေက္ခဏာ ဟောတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

440. ‘පහීනා නු ඛෝ මේ පඤ්ච කාමගුණා’ යනාදී තැන්හි එක් භික්ෂුවකගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව විවිධ වේ, නානා භික්ෂූන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ද විවිධ වේ. ඒ කෙසේද යත්? එක් භික්ෂුවක් දහවල් ආහාරයෙන් පසු පිණ්ඩපාතයෙන් ආපසු වැඩම කර, පාත්‍ර සිවුරු තැන්පත් කොට, විවේකී ස්ථානයක වාඩි වී ‘මාගේ පඤ්ච කාමගුණයන් ප්‍රහීණ වී ඇද්ද?’ යි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. එම භික්ෂුව ඒවා ‘ප්‍රහීණ වී නැතැයි’ දැන, වීර්යය වඩා අනාගාමි මාර්ගයෙන් පඤ්ච කාමගුණික රාගය සහමුලින්ම උදුරා දමා, මාර්ගයට අනතුරුව ඵලයටත්, ඵලයට අනතුරුව මාර්ගයටත් පැමිණ, ඉන් නැගී සිට ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කල ‘ප්‍රහීණ වී ඇතැයි’ මැනවින් දැනගනී. නීවරණ ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. රහත් මගින් මේවායේ සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වීම සිදු වේ. මෙලෙස එක් භික්ෂුවකගේ නානා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පැවතිය හැකිය. තවද, මෙම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවන් අතරින් එක් භික්ෂුවක් එක් දෙයක් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන අතර තවත් භික්ෂුවක් වෙනත් දෙයක් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. මෙලෙස නානා භික්ෂූන්ගේ නානා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පැවතිය හැකිය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

පපඤ්චසූදනී නම් මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි එන,

ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၀. ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ඉන්ද්‍රියභාවනා සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၅၃. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ္တံ. တတ္ထ ဂဇင်္ဂလာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နိဂမေ. သုဝေဠုဝနေတိ သုဝေဠု နာမ ဧကာ ရုက္ခဇာတိ, တေဟိ သဉ္ဆန္နော မဟာဝနသဏ္ဍော, တတ္ထ ဝိဟရတိ. စက္ခုနာ ရူပံ န ပဿတိ, သောတေန သဒ္ဒံ န သုဏာတီတိ စက္ခုနာ ရူပံ န ပဿိတဗ္ဗံ, သောတေန သဒ္ဒေါ န သောတဗ္ဗောတိ ဧဝံ ဒေသေတီတိ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ.

453. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනු ඉන්ද්‍රියභාවනා සූත්‍රයයි. එහි ‘ගජංගලායං’ යනු එම නම ඇති නිගමයෙහිය. ‘සුවේළුවනේ’ යනු සුවේළ නම් වූ එක්තරා වෘක්ෂ වර්ගයකි, එම ගස්වලින් වැසුණු මහා වනාන්තරයෙහි උන්වහන්සේ වැඩ වසන සේක. ‘ඇසින් රූප නොදකියි, කනින් ශබ්ද නොඅසයි’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඇසින් රූප නොබැලිය යුතුය, කනින් ශබ්ද නොඇසිය යුතුය යන අදහසින් යුතුව උත්තර මානවකයා පවසන බවයි.

အညထာ အရိယဿ ဝိနယေတိ ဣမိနာ ဘဂဝါ အတ္တနော သာသနေ အသဒိသာယ ဣန္ဒြိယဘာဝနာယ ကထနတ္ထံ အာလယံ အကာသိ. အထာယသ္မာ အာနန္ဒော – ‘‘သတ္ထာ အာလယံ ဒဿေတိ, ဟန္ဒာဟံ ဣမိဿံ ပရိသတိ ဘိက္ခုသံဃဿ ဣန္ဒြိယဘာဝနာကထံ ကာရေမီ’’တိ သတ္ထာရံ ယာစန္တော ဧတဿ [Pg.251] ဘဂဝါတိအာဒိမာဟ. အထဿ ဘဂဝါ ဣန္ဒြိယဘာဝနံ ကထေန္တော တေန ဟာနန္ဒာတိအာဒိမာဟ.

‘අඤ්ඤථා අරියස්ස විනයේ’ යන මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය ශාසනයෙහි අසදෘශ වූ ඉන්ද්‍රිය භාවනාව වදාළ අතර, ඒ කෙරෙහි උනන්දුවක් දැක්වූ සේක. එවිට ආයුෂ්මත් ආනන්ද තේරණුවන්— ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙහිලා උනන්දුව දක්වන සේක, එබැවින් මම මෙම පිරිස මැද භික්ෂු සංඝයාට ඉන්ද්‍රිය භාවනා කථාවක් කරවන්නෙමි’ යි සිතා ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් අයැද සිටිමින් ‘ඒතස්ස භගවා’ යනාදිය පැවසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉන්ද්‍රිය භාවනාව දේශනා කරමින් ‘තේන හානන්ද’ යනාදිය වදාළ සේක.

၄၅၄. တထ ယဒိဒံ ဥပေက္ခာတိ ယာ ဧသာ ဝိပဿနုပေက္ခာ နာမ, ဧသာ သန္တာ ဧသာ ပဏီတာ, အတပ္ပိကာတိ အတ္ထော. ဣတိ အယံ ဘိက္ခု စက္ခုဒွါရေ ရူပါရမ္မဏမ္ပိ ဣဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ မနာပံ, အနိဋ္ဌေ အမနာပံ, မဇ္ဈတ္တေ မနာပါမနာပဉ္စ စိတ္တံ, တဿ ရဇ္ဇိတုံ ဝါ ဒုဿိတုံ ဝါ မုယှိတုံ ဝါ အဒတွာဝ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝိပဿနံ မဇ္ဈတ္တေ ဌပေတိ. စက္ခုမာတိ သမ္ပန္နစက္ခုဝိသုဒ္ဓနေတ္တော. စက္ခာဗာဓိကဿ ဟိ ဥဒ္ဓံ ဥမ္မီလနနိမ္မီလနံ န ဟောတိ, တသ္မာ သော န ဂဟိတော.

454. එහි ‘යදිදං උපෙක්ඛා’ යනු යම් විදර්ශනා උපේක්ෂාවක් ඇද්ද, එය ශාන්තය, එය ප්‍රණීතය, එය නොඇලුණකි යන අර්ථයයි. මෙලෙස මෙම භික්ෂුව චක්ඛු ද්වාරයට රූප අරමුණක් පැමිණි විට, ඉෂ්ට අරමුණෙහි මනාප වූ හෝ අනිෂ්ට අරමුණෙහි අමනාප වූ හෝ මධ්‍යස්ථ අරමුණෙහි මනාප-අමනාප වූ හෝ සිතට, ඇලීමට, ගැටීමට හෝ මුළා වීමට ඉඩ නොදී, එය විදර්ශනා ඥානයෙන් පිරිසිඳ දැක උපේක්ෂාවෙහි පිහිටුවයි. ‘චක්ඛුමා’ යනු පිරිපුන් ඇස් ඇති, පිරිසිදු දෙනෙත් ඇති තැනැත්තාය. ඇස් ලෙඩ ඇති අයෙකුට දෙනෙත් පියවීම හෝ ඇරීම කළ නොහැකි බැවින්, එවැනි අයෙකු මෙහි උදාහරණයට ගෙන නැත.

၄၅၆. ဤသကံပေါဏေတိ ရထီသာ ဝိယ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဌိတေ.

456. ‘ඊසකංපෝණේ’ යනු රියක වියගහක් මෙන් ඉහළට එසවී තිබෙන පියුම් පතක් වැනි යන්නයි.

၄၆၁. ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီတိအာဒီသု ပဋိကူလေ မေတ္တာဖရဏေန ဝါ ဓာတုသော ဥပသံဟာရေန ဝါ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. အပ္ပဋိကူလေ အသုဘဖရဏေန ဝါ အနိစ္စတော ဥပသံဟာရေန ဝါ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာတိ မဇ္ဈတ္တော ဟုတွာ ဝိဟရိတုကာမော ကိံ ကရောတီတိ? ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အာပါထဂတေသု နေဝ သောမနဿိကော န ဒေါမနဿိကော ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

461. ‘පටිකූලේ අප්පටිකූලසඤ්ඤී’ යනාදී තැන්හි පටික්කුල (අමනාප) අරමුණෙහි මෙත්තා විහරණයෙන් හෝ ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙන් අප්පටිකූල (මනාප) හැඟීමෙන් යුතුව වාසය කරයි. අප්පටිකූල (මනාප) අරමුණෙහි අසුභ වශයෙන් හෝ අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙන් පටිකූල (අමනාප) හැඟීමෙන් යුතුව වාසය කරයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. ‘තදුභයං අභිනිවජ්ජේත්වා’ යනු ඒ දෙකම බැහැර කොට මධ්‍යස්ථව වාසය කිරීමට කැමති මහණෙක් කුමක් කරයි ද? මෙය ප්‍රශ්නයකි. ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු හමුවේ ඔහු සෝමනස්සයට හෝ දෝමනස්සයට පත් නොවේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී—

‘‘ကထံ ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? အနိဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာယ ဝါ ဖရတိ, ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတိ, ဧဝံ ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. ကထံ အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? ဣဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ အသုဘာယ ဝါ ဖရတိ, အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတိ, ဧဝံ အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. ကထံ ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? အနိဋ္ဌသ္မိဉ္စ ဣဋ္ဌသ္မိဉ္စ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာယ ဝါ ဖရတိ, ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတိ. ဧဝံ ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. ကထံ အပ္ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? ဣဋ္ဌသ္မိဉ္စ အနိဋ္ဌသ္မိဉ္စ ဝတ္ထုသ္မိံ အသုဘာယ ဝါ ဖရတိ, အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတိ, ဧဝံ အပ္ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ[Pg.252]. ကထံ ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော? ဣဓ ဘိက္ခု စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နေဝ သုမနော ဟောတိ န ဒုမ္မနော, ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော…ပေ… မနသာ ဓမ္မံ ဝိညာယ နေဝ သုမနော ဟောတိ န ဒုမ္မနော, ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဧဝံ ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော’’တိ.

‘‘කෙසේ නම් පිළිකුල් සහගත අරමුණක පිළිකුල් නොවන සංඥාව ඇතිව වාසය කරයිද? අනිෂ්ට වූ (අකමැති) වස්තුව කෙරෙහි මෙත්තාව පතුරුවයි, නොහොත් ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. මෙසේ පිළිකුල් සහගත අරමුණක පිළිකුල් නොවන සංඥාව ඇතිව වාසය කරයි. කෙසේ නම් පිළිකුල් නොවන අරමුණක පිළිකුල් සහගත සංඥාව ඇතිව වාසය කරයිද? ඉෂ්ට වූ (කැමති) වස්තුව කෙරෙහි අසුභ වශයෙන් පතුරුවයි, නොහොත් අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. මෙසේ පිළිකුල් නොවන අරමුණක පිළිකුල් සහගත සංඥාව ඇතිව වාසය කරයි. කෙසේ නම් පිළිකුල් සහගත වූද පිළිකුල් නොවන වූද යන දෙකෙහිම පිළිකුල් නොවන සංඥාව ඇතිව වාසය කරයිද? අනිෂ්ට වූද ඉෂ්ට වූද වස්තූන් කෙරෙහි මෙත්තාව පතුරුවයි, නොහොත් ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. මෙසේ පිළිකුල් සහගත හා පිළිකුල් නොවන අරමුණුවල පිළිකුල් නොවන සංඥාවෙන් වාසය කරයි. කෙසේ නම් පිළිකුල් නොවන හා පිළිකුල් සහගත අරමුණුවල පිළිකුල් සහගත සංඥාවෙන් වාසය කරයිද? ඉෂ්ට වූ හා අනිෂ්ට වූ වස්තූන් කෙරෙහි අසුභ වශයෙන් පතුරුවයි, නොහොත් අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. මෙසේ පිළිකුල් නොවන හා පිළිකුල් සහගත අරමුණුවල පිළිකුල් සහගත සංඥාවෙන් වාසය කරයි. කෙසේ නම් පිළිකුල් සහගත හා පිළිකුල් නොවන යන දෙකම බැහැර කොට සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුතුව උපේක්ෂාවෙන් වාසය කරයිද? මෙහි මහණ තෙමේ ඇසින් රූපයක් දැක සතුටු වන්නේද නැත, මනෝ දුක්ඛයට පත් වන්නේද නැත, සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුතුව උපේක්ෂාවෙන් වාසය කරයි...පෙ... මනසින් ධර්මයක් දැන සතුටු වන්නේද නැත, මනෝ දුක්ඛයට පත් වන්නේද නැත, සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුතුව උපේක්ෂාවෙන් වාසය කරයි. මෙසේ පිළිකුල් සහගත හා පිළිකුල් නොවන යන දෙකම බැහැර කොට සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුතුව උපේක්ෂාවෙන් වාසය කරයි.’’

ဣမေသု စ တီသု နယေသု ပဌမနယေ မနာပံ အမနာပံ မနာပါမနာပန္တိ သံကိလေသံ ဝဋ္ဋတိ, နိက္ကိလေသံ ဝဋ္ဋတိ. ဒုတိယနယေ သံကိလေသံ, တတိယနယေ သံကိလေသနိက္ကိလေသံ ဝဋ္ဋတိ. ပုန ဝုတ္တံ – ‘‘ပဌမံ သံကိလေသံ ဝဋ္ဋတိ, ဒုတိယံ သံကိလေသမ္ပိ နိက္ကိလေသမ္ပိ, တတိယံ နိက္ကိလေသမေဝ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

මෙම ක්‍රම තුන අතුරින් පළමු ක්‍රමයේදී මනාප, අමනාප සහ මනාපාමනාප යන කරුණු අනුව සංකිලෙස ධර්මයන්ද නික්කිලෙස ධර්මයන්ද අදාළ වේ. දෙවන ක්‍රමයේදී සංකිලෙස ධර්මයන්ද, තුන්වන ක්‍රමයේදී සංකිලෙස හා නික්කිලෙස ධර්මයන්ද අදාළ වේ. නැවතත් මෙසේ පවසන ලදී – ‘‘පළමු ක්‍රමයෙන් සංකිලෙස ධර්මයන් අදාළ වේ, දෙවන ක්‍රමයෙන් සංකිලෙස හා නික්කිලෙස ධර්මයන්ද, තුන්වන ක්‍රමයෙන් නික්කිලෙස ධර්මයන්ම පමණක් අදාළ වේ’’ යනුවෙනි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉන්ද්‍රිය භාවනා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවන ලදී.

ပဉ္စမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන වග්ග වර්ණනාව නිමවන ලදී.

ဥပရိပဏ္ဏာသဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථාව නිමවන ලදී.

ယော စာယံ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မမူလပရိယာယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသိဿာမီ’’တိ အာရဒ္ဓတ္တာ အာဒိကလျာဏော, မဇ္ဈေ ‘‘သုတ္တံ ဂေယျံ ဝေယျာကရဏံ ဂါထာ ဥဒါနံ ဣတိဝုတ္တကံ ဇာတကံ အဗ္ဘုတဓမ္မံ ဝေဒလ္လ’’န္တိ ဝစနတော မဇ္ဈေကလျာဏော, သန္နိဋ္ဌာနေ ‘‘အရိယော ဘာဝိတိန္ဒြိယော’’တိ ဝစနတော ပရိယောသာနကလျာဏောတိ တိဝိဓကလျာဏော မဇ္ဈိမနိကာယော ‘‘မဟာဝိပဿနာ နာမာယ’’န္တိ ဝုတ္တော, သော ဝဏ္ဏနာဝသေန သမတ္တော ဟောတိ.

යම් මේ මජ්ඣිම නිකායෙක් ‘‘මහණෙනි, මම තොපට සියලු ධර්මයන්ගේ මූලපරියාය දේශනා කරන්නෙමි’’ යි ආරම්භ කළ බැවින් ආදිකල්‍යාණ වූයේද, මධ්‍යයෙහි ‘‘සූත්‍ර, ගෙය්‍ය, වෙය්‍යාකරණ, ගාථා, උදාන, ඉතිවුත්තක, ජාතක, අබ්භුතධම්ම, වේදල්ල’’ යන දේශනා පවතින බැවින් මධ්‍යකල්‍යාණ වූයේද, අවසානයෙහි ‘‘ආර්ය වූ භාවනා කළ ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙක්’’ යන වචනය පවතින බැවින් පර්යොසාන කල්‍යාණ වූයේද, එසේ තිවිධ කල්‍යාණ වූ මෙම මජ්ඣිම නිකාය ‘‘මහා විපස්සනා’’ නමින්ද හඳුන්වනු ලබන අතර, එය මෙම වර්ණනාවෙන් යුක්තව සමාප්ත වේ.

နိဂမနကထာ

නිගමන කථා

ဧတ္တာဝတာ [Pg.253] စ –

මෙතෙක් ප්‍රකාශ කරන ලද පරිදි –

အာယာစိတော သုမတိနာ ထေရေန ဘဒန္တဗုဒ္ဓမိတ္တေန,ပုဗ္ဗေ မယူရဒူတပဋ္ဋနမှိ သဒ္ဓိံ နိဝသန္တေန.

පෙර මයුරදූතපට්ටනයෙහි මා සමඟ වාසය කළ, යහපත් ප්‍රඥාවෙන් යුත් භදන්ත බුද්ධමිත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ආරාධනය පිළිගනිමින්,

ပရဝါဒဝိဓံသနဿ မဇ္ဈိမနိကာယသေဋ္ဌဿ,ယမဟံ ပပဉ္စသူဒနိမဋ္ဌကထံ ကာတုမာရဘိံ.

පරවාද මර්දනය කරන්නා වූ උතුම් මජ්ඣිම නිකාය සඳහා මෙම පපඤ්චසූදනී නම් අට්ඨකථාව කිරීමට මම ආරම්භ කළෙමි.

သာ ဟိ မဟာအဋ္ဌကထာယ သာရမာဒါယ နိဋ္ဌိတာ ဧသာ,သတ္တုတ္တရသတမတ္တာယ ပါဠိယာ ဘာဏဝါရေဟိ.

එම අට්ඨකථාව මහා අට්ඨකථාවෙහි සාරය ගෙන භාණවාර එකසිය හතකින් යුත් පාලි පාඨයන්ට අනුකූලව නිමවන ලදී.

ဧကူနသဋ္ဌိမတ္တော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါပိ ဘာဏဝါရေဟိ,အတ္ထပ္ပကာသနတ္ထာယ အာဂမာနံ ကတော ယသ္မာ.

භාණවාර පනස් නවයකින් යුත් විසුද්ධිමග්ග ග්‍රන්ථයද අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස මූලාශ්‍ර කොටගත් බැවින්,

တသ္မာ တေန သဟာ’ယံ ဂါထာဂဏနာနယေန အဋ္ဌကထာ,သမဓိကဆသဋ္ဌိသတမိတိ ဝိညေယျာ ဘာဏဝါရာနံ.

එම ග්‍රන්ථයත් සමඟ ගාථා ගණනය කිරීමේ ක්‍රමයට අනුව මෙම අට්ඨකථාව භාණවාර එකසිය හැට හයකින් යුක්ත බව දත යුතුය.

သမဓိကဆသဋ္ဌိသတပမာဏမိတိ ဘာဏဝါရတော ဧသာ,သမယံ ပကာသယန္တီ မဟာဝိဟာရာဓိဝါသီနံ.

භාණවාර එකසිය හැට හයක ප්‍රමාණයෙන් යුත් මෙය, මහා විහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ සම්ප්‍රදාය ප්‍රකාශ කරන්නකි.

မူလဋ္ဌကထာသာရံ အာဒါယ မယာ ဣမံ ကရောန္တေန,ယံ ပညမုပစိတံ တေန ဟောတု လောကော သဒါ သုခိတောတိ.

මූල අට්ඨකථාවන්හි සාරය ගෙන මා විසින් මෙය සිදු කිරීමෙන් රැස් කරගත් යම් පින් බලයක් වේද, එයින් ලෝකයා සැමදා සුවපත් වෙත්වා!

ပရမဝိသုဒ္ဓသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝီရိယပ္ပဋိမဏ္ဍိတေန သီလာစာရဇ္ဇဝမဒ္ဒဝါဒိဂုဏသမုဒယသမုဒိတေန သကသမယသမယန္တရဂဟနဇ္ဈောဂါဟနသမတ္ထေန ပညာဝေယျတ္တိယသမန္နာဂတေန တိပိဋကပရိယတ္တိပ္ပဘေဒေ သာဋ္ဌကထေ သတ္ထု သာသနေ အပ္ပဋိဟတဉာဏပ္ပဘာဝေန မဟာဝေယျာကရဏေန ကရဏသမ္ပတ္တိဇနိတသုခဝိနိဂ္ဂတမဓုရောဒါရဝစနလာဝဏ္ဏယုတ္တေန ယုတ္တမုတ္တဝါဒိနာ ဝါဒီဝရေန မဟာကဝိနာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါပရိဝါရေ ဆဠဘိညာဒိပ္ပဘေဒဂုဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဗုဒ္ဓီနံ ထေရဝံသပ္ပဒီပါနံ ထေရာနံ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝံသာလင်္ကာရဘူတေန ဝိပုလဝိသုဒ္ဓဗုဒ္ဓိနာ ဗုဒ္ဓဃောသောတိ ဂရူဟိ ဂဟိတနာမဓေယျေန ထေရေန ကတာ အယံ ပပဉ္စသူဒနီ နာမ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာ –

පරම පිරිසිදු ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රඥාව හා වීර්යයෙන් අලංකෘත වූ, ශීල-ආචාර-ඍජුබව-මෘදුබව ආදී ගුණ සමූහයෙන් පිරිපුන් වූ, ස්වසම්‍යය හා පරසම්‍යය යන දහම් ගැඹුරු ලෙස අවබෝධ කිරීමට සමත් වූ, ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් යුක්ත වූ, අට්ඨකථා සහිත ත්‍රිපිටක පර්යාප්ති ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥානාලෝකයක් ඇති, මහා වෛයාකරණික වූ, සුපිරිසිදු මිහිරි හා උදාර වචන ලාවණ්‍යයෙන් යුක්ත වූ, යෝග්‍ය වූ දේ පවසන්නා වූ, වාදීන් අතර උත්තම වූ, මහා කවියෙකු වූ, ප්‍රභින්න පටිසම්භිදාවන් පිරිවර කොට ඇති ෂඩභිඥා ආදී ගුණයන්ගෙන් බැබළෙන උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි මනාව පිහිටි ප්‍රඥාව ඇති ස්ථවිර වංශයට ප්‍රදීපයක් බඳු වූ, මහා විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන්ගේ වංශයට ආභරණයක් බඳු වූ, විපුල වූත් නිර්මල වූත් ප්‍රඥාවෙන් යුත්, ගුරු දේවයන් විසින් ‘බුද්ධඝෝෂ’ යන නාමය තබන ලද ස්ථවිරයන් විසින් කරන ලද මෙම පපඤ්චසූදනී නම් මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව –

တာဝ [Pg.254] တိဋ္ဌတု လောကသ္မိံ, လောကနိတ္ထရဏေသိနံ;

ဒဿေန္တီ ကုလပုတ္တာနံ, နယံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိယာ.

සංසාරයෙන් එතෙර වීමට කැමති කුලපුත්‍රයන්ට දෘෂ්ටි විශුද්ධිය සඳහා මඟ පෙන්වමින් ලෝකයෙහි පවතිත්වා!

ဗုဒ္ဓေါတိ နာမမ္ပိ, သုဒ္ဓစိတ္တဿ တာဒိနော;

လောကမှိ လောကဇေဋ္ဌဿ, ပဝတ္တတိ မဟေသိနောတိ.

පිරිසිදු සිත් ඇති, තාදී ගුණයෙන් යුත්, ලෝක ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, මහේසී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ නාමය ලෝකයෙහි පවතින තාක් කල් මෙයද පවතිත්වා!

ပပဉ္စသူဒနီ နာမ

පපඤ්චසූදනී නම් වූ

မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာ သဗ္ဗာကာရေန နိဋ္ဌိတာ.

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව සියලු ආකාරයෙන් නිමවන ලදී.