Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homenaje a él, el Bendito, el Noble, el plenamente Despierto por sí mismo.

มชฺฌิมนิกาเย

En el Majjhima Nikaya (Colección de Discursos Medianos).

มชฺฌิมปณฺณาส-อฏฺฐกถา

Comentario a los Cincuenta Discursos Medianos (Majjhima Paṇṇāsa Aṭṭhakathā).

๑. คหปติวคฺโค

1. Capítulo de los Padres de Familia (Gahapati Vagga).

๑. กนฺทรกสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Kandaraka Sutta.

๑. เอวํ [Pg.1] เม สุตนฺติ กนฺทรกสุตฺตํ. ตตฺถ จมฺปายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตสฺส หิ นครสฺส อารามโปกฺขรณีอาทีสุ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ จมฺปกรุกฺขาว อุสฺสนฺนา อเหสุํ, ตสฺมา จมฺปาติ สงฺขมคมาสิ. คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเรติ ตสฺส จมฺปานครสฺส อวิทูเร คคฺคราย นาม ราชมเหสิยา ขณิตตฺตา คคฺคราติ ลทฺธโวหารา โปกฺขรณี อตฺถิ. ตสฺสา ตีเร สมนฺตโต นีลาทิปญฺจวณฺณกุสุมปฏิมณฺฑิตํ มหนฺตํ จมฺปกวนํ. ตสฺมึ ภควา กุสุมคนฺธสุคนฺเธ จมฺปกวเน วิหรติ. ตํ สนฺธาย ‘‘คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร’’ติ วุตฺตํ. มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธินฺติ อทสฺสิตปริจฺเฉเทน มหนฺเตน ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ. เปสฺโสติ ตสฺส นามํ. หตฺถาโรหปุตฺโตติ หตฺถาจริยสฺส ปุตฺโต. กนฺทรโก จ ปริพฺพาชโกติ กนฺทรโกติ เอวํนาโม ฉนฺนปริพฺพาชโก. อภิวาเทตฺวาติ ฉพฺพณฺณานํ ฆนพุทฺธรสฺมีนํ อนฺตรํ ปวิสิตฺวา ปสนฺนลาขารเส นิมุชฺชมาโน วิย, สิงฺคีสุวณฺณวณฺณํ ทุสฺสวรํ ปสาเรตฺวา สสีสํ ปารุปมาโน วิย, วณฺณคนฺธสมฺปนฺนจมฺปกปุปฺผานิ สิรสา สมฺปฏิจฺฉนฺโต วิย, สิเนรุปาทํ อุปคจฺฉนฺโต ปุณฺณจนฺโท วิย ภควโต จกฺกลกฺขณปฏิมณฺฑิเต อลตฺตกวณฺณผุลฺลปทุมสสฺสิริเก ปาเท วนฺทิตฺวาติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ นิสีทีติ ฉนิสชฺชโทสวิรหิเต เอกสฺมึ โอกาเส นิสีทิ.

1. «Evaṃ me sutaṃ» y lo que sigue es el Kandaraka Sutta. En cuanto a «campāyaṃ» (en Campā), se refiere a la ciudad que lleva ese nombre. Se le llamó Campā porque en diversos lugares de dicha ciudad, como en sus jardines y estanques, abundaban los árboles Campaka. Respecto a «gaggarāya pokkharaṇiyā tīre» (en la orilla del estanque Gaggarā), se dice que no lejos de la ciudad de Campā existe un estanque llamado Gaggarā, nombre que recibió por haber sido excavado por la reina principal llamada Gaggarā. En su orilla, por todas partes, hay un gran bosque de Campaka, adornado con flores de cinco colores, incluyendo el azul. El Bendito residía en ese bosque de Campaka, fragante con el aroma de las flores. En referencia a esto se dijo: «en la orilla del estanque Gaggarā». «Mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ» significa junto a una gran comunidad de monjes, sin especificar un número determinado como quinientos o trescientos. «Pesso» es el nombre del hijo del entrenador de elefantes. «Hatthārohaputto» significa el hijo de un maestro de elefantes. En la frase «Kandarako ca paribbājako», Kandaraka es el nombre de un asceta errante que viste ropas. «Abhivādetvā» (habiendo saludado) significa que, tras entrar en el aura de los rayos búdicos de seis colores, como si se sumergiera en un límpido tinte de laca, extendiendo un fino manto de color dorado puro como si se cubriera con él incluyendo la cabeza, y como si recibiera sobre su cabeza un adorno hecho de flores de Campaka llenas de color y fragancia, se inclinó ante los pies del Bendito —pies gloriosos como lotos en flor del color de la laca y adornados con la marca de la rueda— tal como si se acercara a la base del monte Sineru bajo la luna llena. «Ekamantaṃ nisīdi» significa que se sentó en un lugar apropiado, libre de las seis faltas relativas al asiento.

ตุณฺหีภู [Pg.2] ตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยโต ยโต อนุวิโลเกติ, ตโต ตโต ตุณฺหีภูตเมวาติ อตฺโถ. ตตฺถ หิ เอกภิกฺขุสฺสาปิ หตฺถกุกฺกุจฺจํ วา ปาทกุกฺกุจฺจํ วา นตฺถิ, สพฺเพ ภควโต เจว คารเวน อตฺตโน จ สิกฺขิตสิกฺขตาย อญฺญมญฺญํ วิคตสลฺลาปา อนฺตมโส อุกฺกาสิตสทฺทมฺปิ อกโรนฺตา สุนิขาตอินฺทขีลา วิย นิวาตฏฺฐาเน สนฺนิสินฺนํ มหาสมุทฺทอุทกํ วิย กาเยนปิ นิจฺจลา มนสาปิ อวิกฺขิตฺตา รตฺตวลาหกา วิย สิเนรุกูฏํ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ปริพฺพาชกสฺส เอวํ สนฺนิสินฺนํ ปริสํ ทิสฺวา มหนฺตํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. อุปฺปนฺนํ ปน อนฺโตหทยสฺมึเยว สนฺนิทหิตุํ อสกฺโกนฺโต ปิยสมุทาหารํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตสฺมา อจฺฉริยํ โภติอาทิมาห.

«Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ» (silencioso, silencioso) significa que, hacia cualquier dirección que mirara, todos estaban en absoluto silencio. En esa asamblea, ni un solo monje mostraba inquietud alguna en las manos o en los pies. Todos los monjes, tanto por respeto al Bendito como por su propio entrenamiento en la disciplina, permanecían sin conversar entre ellos. Ni siquiera emitían el sonido de una tos. Inmóviles de cuerpo, como pilares firmemente plantados o como las aguas del gran océano en un lugar sin viento, y sin distracción mental, se sentaron rodeando al Bendito, tal como las nubes rojizas rodean la cumbre del monte Sineru. Al ver a la asamblea de monjes sentada en tal armonía, en el asceta errante Kandaraka surgió una gran alegría y regocijo. Siendo incapaz de contener en su corazón tal gozo, pronunció palabras de aprecio. Por ello, dijo: «Es maravilloso, Señor», entre otras expresiones.

ตตฺถ อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย นิจฺจํ น โหตีติ อจฺฉริยํ. อยํ ตาว สทฺทนโย. อยํ ปน อฏฺฐกถานโย, อจฺฉราโยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ. อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. อภูตปุพฺพํ ภูตนฺติ อพฺภุตํ. อุภยมฺเปตํ วิมฺหยสฺเสวาธิวจนํ. ตํ ปเนตํ ครหอจฺฉริยํ, ปสํสาอจฺฉริยนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ อจฺฉริยํ โมคฺคลฺลาน อพฺภุตํ โมคฺคลฺลาน, ยาว พาหาคหณาปิ นาม โส โมฆปุริโส อาคเมสฺสตีติ (จูฬว. ๓๘๓; อ. นิ. ๘.๒๐), อิทํ ครหอจฺฉริยํ นาม. ‘‘อจฺฉริยํ นนฺทมาเต อพฺภุตํ นนฺทมาเต, ยตฺร หิ นาม จิตฺตุปฺปาทมฺปิ ปริโสเธสฺสสีติ (อ. นิ. ๗.๕๓) อิทํ ปสํสาอจฺฉริยํ นาม. อิธาปิ อิทเมว อธิปฺเปตํ’’ อยญฺหิ ตํ ปสํสนฺโต เอวมาห.

En dicho pasaje, «acchariya» (maravilloso) se refiere a algo que no sucede con frecuencia, similar a un ciego subiendo a la cima de una montaña. Este es el significado literal. Según el método de los Comentarios, «acchariya» significa algo digno de un chasquido de dedos (en señal de aprobación). «Abbhuta» significa algo asombroso que no ha ocurrido antes. Ambos términos son sinónimos de aquello que provoca admiración. Sin embargo, el asombro puede ser de dos tipos: asombro por reproche y asombro por alabanza. Entre ellos, el pasaje que dice «Es maravilloso, Moggallāna; es asombroso, Moggallāna, que ese hombre vano espere tanto tiempo incluso hasta ser sujetado del brazo», es un ejemplo de asombro por reproche. El pasaje que dice «Es maravilloso, Nandamātā; es asombroso, Nandamātā, que seas capaz de purificar incluso el surgimiento de un pensamiento», es un ejemplo de asombro por alabanza. En este contexto, se refiere precisamente a este último tipo de asombro por alabanza, pues el asceta errante Kandaraka habló así para alabar al Bendito.

ยาวญฺจิทนฺติ เอตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยาวาติ ปมาณปริจฺเฉโท, ยาว สมฺมา ปฏิปาทิโต, ยตฺตเกน ปมาเณน สมฺมา ปฏิปาทิโต, น สกฺกา ตสฺส วณฺเณ วตฺตุํ, อถ โข อจฺฉริยเมเวตํ อพฺภุตเมเวตนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอตปรมํเยวาติ เอวํ สมฺมา ปฏิปาทิโต เอโส ภิกฺขุสงฺโฆ ตสฺสาปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปรโมติ เอตปรโม, ตํ เอตปรมํ ยถา อยํ ปฏิปาทิโต, เอวํ ปฏิปาทิตํ กตฺวา ปฏิปาเทสุํ, น อิโต ภิยฺโยติ อตฺโถ. ทุติยนเย เอวํ ปฏิปาเทสฺสนฺติ, น อิโต ภิยฺโยติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปฏิปาทิโตติ อาภิสมาจาริกวตฺตํ อาทึ กตฺวา สมฺมา อปจฺจนีกปฏิปตฺติยํ โยชิโต. อถ กสฺมา อยํ ปริพฺพาชโก [Pg.3] อตีตานาคเต พุทฺเธ ทสฺเสติ, กิมสฺส ติยทฺธชานนญาณํ อตฺถีติ. นตฺถิ, นยคฺคาเห ปน ฐตฺวา ‘‘เยนากาเรน อยํ ภิกฺขุสงฺโฆ สนฺนิสินฺโน ทนฺโต วินีโต อุปสนฺโต, อตีตพุทฺธาปิ เอตปรมํเยว กตฺวา ปฏิปชฺชาเปสุํ, อนาคตพุทฺธาปิ ปฏิปชฺชาเปสฺสนฺติ, นตฺถิ อิโต อุตฺตริ ปฏิปาทนา’’ติ มญฺญมาโน อนุพุทฺธิยา เอวมาห.

En la frase «yāvañcidaṃ», la palabra «idaṃ» es solo una partícula. «Yāva» es un término que delimita una medida o extensión. Significa: «hasta tal medida han sido bien entrenados». No es posible expresar plenamente las virtudes de esa comunidad de monjes; simplemente se quiere decir que es algo maravilloso y asombroso que hayan sido establecidos en tan buena práctica. «Etaparamaṃyeva» indica que este es el límite máximo; así como esta comunidad de monjes ha sido bien entrenada por el Señor Gautama, de la misma manera los Budas del pasado entrenaron a sus discípulos, y no hubo nada superior a este entrenamiento. En el segundo caso, se debe aplicar del mismo modo: los Budas del futuro los entrenarán así, y no habrá nada superior a ello. Aquí, «paṭipādito» significa que han sido vinculados a la práctica correcta y sin oposición, comenzando por las reglas de conducta (abhisamācārika). Ahora bien, ¿por qué este asceta errante menciona a los Budas del pasado y del futuro? ¿Posee acaso el conocimiento de los tres tiempos? No lo posee. Sin embargo, basándose en la observación de los métodos y viendo cómo esta comunidad de monjes se sienta en armonía, disciplinada, instruida y pacífica, deduce y piensa: «Los Budas del pasado deben haber entrenado a sus discípulos exactamente de esta manera, y los Budas del futuro también lo harán; no existe un entrenamiento superior a este». Pensando así, expresó tales palabras mediante su propio razonamiento.

๒. เอวเมตํ กนฺทรกาติ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. ภควา กิร ตํ สุตฺวา ‘‘กนฺทรก ตฺวํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสนฺโตติ วทสิ, อิมสฺส ปน ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปสนฺตการณํ ตุยฺหํ อปากฏํ, น หิ ตฺวํ สมตึส ปารมิยา ปูเรตฺวา กุสลมูลํ ปริปาเจตฺวา โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิ, มยา ปน ปารมิโย ปูเรตฺวา ญาตตฺถจริยํ โลกตฺถจริยํ พุทฺธตฺถจริยญฺจ โกฏึ ปาเปตฺวา โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิทฺธํ, มยฺหํ เอเตสํ อุปสนฺตการณํ ปากฏ’’นฺติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

2. «Evametaṃ kandaraka» (Así es, Kandaraka) constituye una conexión temática específica. Se dice que el Bendito, tras escucharle, pensó: «Kandaraka, dices que la comunidad de monjes está pacificada, pero la causa de tal paz en esta comunidad no te resulta evidente. Tú no eres alguien que haya completado las treinta perfecciones (pāramīs), madurado las raíces del mérito y realizado el conocimiento de la omnisciencia en el trono de la iluminación. Yo, en cambio, habiendo completado las perfecciones, habiendo llevado a su culmen la práctica por el bien de los parientes, por el bien del mundo y por el bien de la budeidad, he realizado la omnisciencia en el trono de la iluminación; por tanto, la causa de la paz de estos monjes me es manifiesta». Para mostrar este significado, el Buda inició esta enseñanza.

สนฺติ หิ กนฺทรกาติ อยมฺปิ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. ภควโต กิร เอตทโหสิ – ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก อิมํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสนฺโตติ วทติ, อยญฺจ ภิกฺขุสงฺโฆ กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา กุหกภาเวน อิริยาปถํ สณฺฐเปนฺโต จิตฺเตน อนุปสนฺโต น อุปสนฺตาการํ ทสฺเสติ. เอตฺถ ปน ภิกฺขุสงฺเฆ ปฏิปทํ ปูรยมานาปิ ปฏิปทํ ปูเรตฺวา มตฺถกํ ปตฺวา ฐิตภิกฺขูปิ อตฺถิ, ตตฺถ ปฏิปทํ ปูเรตฺวา มตฺถกํ ปตฺตา อตฺตนา ปฏิวิทฺธคุเณเหว อุปสนฺตา, ปฏิปทํ ปูรยมานา อุปริมคฺคสฺส วิปสฺสนาย อุปสนฺตา, อิโต มุตฺตา ปน อวเสสา จตูหิ สติปฏฺฐาเนหิ อุปสนฺตา. ตํ เนสํ อุปสนฺตการณํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ‘‘อิมินา จ อิมินา จ การเณน อยํ ภิกฺขุสงฺโฆ อุปสนฺโต’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺติ หิ กนฺทรกา’’ติอาทิมาห.

La frase 'Santi hi kandarakā' representa otra conexión (anusandhi) independiente. Se dice que el Buddha tuvo este pensamiento: 'Este parivrajaka afirma que la comunidad de monjes es pacífica. Y esta comunidad de monjes no está simplemente fingiendo una apariencia de paz mediante el engaño, ajustando sus posturas mientras sus mentes no están en paz. Pues en esta comunidad de monjes hay quienes están perfeccionando la práctica y quienes han alcanzado la cima (el Arhatado) y permanecen en ella. De ellos, quienes han alcanzado la cima son pacíficos por las cualidades que han penetrado por sí mismos; los que están perfeccionando la práctica son pacíficos mediante la visión cabal (vipassanā) para el logro de los senderos superiores; y los restantes, aparte de estos dos grupos, son pacíficos mediante los cuatro fundamentos de la atención plena (satipaṭṭhāna). Mostraré a este parivrajaka la causa de su paz'. Con el propósito de mostrar que 'por tal y tal razón esta comunidad de monjes es pacífica', dijo: 'Santi hi kandarakā', etc.

ตตฺถ อรหนฺโต ขีณาสวาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ มูลปริยายสุตฺตวณฺณนายเมว วุตฺตํ. เสขปฏิปทมฺปิ ตตฺเถว วิตฺถาริตํ. สนฺตตสีลาติ สตตสีลา นิรนฺตรสีลา. สนฺตตวุตฺติโนติ ตสฺเสว เววจนํ, สนฺตตชีวิกา วาติปิ อตฺโถ. ตสฺมึ สนฺตตสีเล ฐตฺวาว ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, น ทุสฺสีลฺยํ มรณํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ.

En ese pasaje, lo que debe decirse sobre 'Arhats, cuyas máculas han sido destruidas' (arahanto khīṇāsavā), etc., ya se ha expuesto en el comentario al Mūlapariyāya Sutta. La práctica de los Sekha (los que están en entrenamiento) también se detalló allí. 'Santatasīlā' significa poseer una virtud constante e ininterrumpida. 'Santatavuttino' es un sinónimo de lo mismo, significando que poseen un medio de vida constante. El sentido es que, establecidos en esa virtud constante, llevan a cabo su vida y no recurren a medios de vida inmorales incluso ante la muerte.

นิปกาติ เนปกฺเกน สมนฺนาคตา ปญฺญวนฺโต. นิปกวุตฺติโนติ ปญฺญาย วุตฺติโน, ปญฺญาย ฐตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺติ. ยถา เอกจฺโจ สาสเน ปพฺพชิตฺวาปิ [Pg.4] ชีวิตการณา ฉสุ อโคจเรสุ จรติ, เวสิยาโคจโร โหติ, วิธวถุลฺลกุมาริกปณฺฑกปานาคารภิกฺขุนิโคจโร โหติ. สํสฏฺโฐ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน (วิภ. ๕๑๔), เวชฺชกมฺมํ กโรติ, ทูตกมฺมํ กโรติ, ปหิณกมฺมํ กโรติ, คณฺฑํ ผาเลติ, อรุมกฺขนํ เทติ, อุทฺธํวิเรจนํ เทติ, อโธวิเรจนํ เทติ, นตฺถุเตลํ ปจติ, ปิวนเตลํ ปจติ, เวฬุทานํ, ปตฺตทานํ, ปุปฺผทานํ, ผลทานํ, สินานทานํ, ทนฺตกฏฺฐทานํ, มุโขทกทานํ, จุณฺณมตฺติกทานํ เทติ, จาฏุกมฺยํ กโรติ, มุคฺคสูปิยํ, ปาริภฏุํ, ชงฺฆเปสนิยํ กโรตีติ เอกวีสติวิธาย อเนสนาย ชีวิกํ กปฺเปนฺโต อนิปกวุตฺติ นาม โหติ, น ปญฺญาย ฐตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ, ตโต กาลกิริยํ กตฺวา สมณยกฺโข นาม หุตฺวา ‘‘ตสฺส สงฺฆาฏิปิ อาทิตฺตา โหติ สมฺปชฺชลิตา’’ติ วุตฺตนเยน มหาทุกฺขํ อนุโภติ. เอวํวิธา อหุตฺวา ชีวิตเหตุปิ สิกฺขาปทํ อนติกฺกมนฺโต จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาย ยถาพลํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา รถวินีตปฏิปทํ, มหาโคสิงฺคปฏิปทํ, มหาสุญฺญตปฏิปทํ, อนงฺคณปฏิปทํ, ธมฺมทายาทปฏิปทํ, นาลกปฏิปทํ, ตุวฏฺฏกปฏิปทํ, จนฺโทปมปฏิปทนฺติ อิมานิ อริยปฏิปทานิ ปูเรนฺโต จตุปจฺจย-สนฺโตส-ภาวนาราม-อริยวํสปฏิปตฺติยํ กายสกฺขิโน หุตฺวา อนีกา นิกฺขนฺตหตฺถี วิย ยูถา วิสฺสฏฺฐสีโห วิย นิปจฺฉาพนฺธมหานาวา วิย จ คมนาทีสุ เอกวิหาริโน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อชฺชอชฺเชว อรหตฺตนฺติ ปวตฺตอุสฺสาหา วิหรนฺตีติ อตฺโถ.

'Nipakā' significa sabios, dotados de prudencia. 'Nipakavuttino' significa que viven con sabiduría, que llevan a cabo su vida establecidos en la sabiduría. Por el contrario, un monje que, tras ordenarse en la Enseñanza, por causa del sustento frecuenta los seis lugares inapropiados como prostitutas, viudas, solteronas, eunucos, tabernas o monjas; o que vive en asociación inapropiada con reyes, ministros, sectarios y sus discípulos; o que realiza labores médicas, actúa como mensajero, realiza comisiones, opera abscesos, aplica ungüentos, administra eméticos o purgantes, prepara aceites nasales o para beber; o que regala bambú, hojas, flores, frutas, productos de baño, palillos de dientes, agua para lavarse la cara o polvo de arcilla; o que practica la adulación, el engaño, el servilismo o actúa como recadero; quien lleva su vida mediante estas veintiuna formas de búsqueda inapropiada (anesanā) se llama 'de conducta no sabia' y no vive establecido en la sabiduría. Al morir, renace como un espíritu errante (samaṇayakkha) y experimenta un gran sufrimiento, como se describe: 'incluso su manto exterior está en llamas y ardiendo'. Evitando tales conductas, aquel que no transgrede los preceptos ni por salvar su vida, establecido en la virtud de la pureza de cuatro clases, estudiando la palabra del Buddha según su capacidad, cumpliendo las prácticas de los Suttas (Rathavinīta, Mahāgosiṅga, etc.), satisfecho con los cuatro requisitos y morando solitario como un elefante que ha dejado la manada o un león libre, habiendo establecido la visión cabal con el esfuerzo de alcanzar el Arhatado en este mismo día, así es como moran.

สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตาติ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุฏฺฐปิตจิตฺตา หุตฺวา. เสสา สติปฏฺฐานกถา เหฏฺฐา วิตฺถาริตาว. อิธ ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา สติปฏฺฐานา กถิตา, เอตฺตเกน ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปสนฺตการณํ กถิตํ โหติ.

'Suppatiṭṭhitacittā' significa que tienen la mente bien establecida en los cuatro fundamentos de la atención plena. El resto de la explicación sobre los fundamentos de la atención plena ya fue detallada anteriormente. En este Kandaraka Sutta, sin embargo, se enseñan los fundamentos de la atención plena integrando lo mundano y lo supramundano. Mediante esta exposición, queda explicada la causa de la paz de la comunidad de monjes.

๓. ยาว สุปญฺญตฺตาติ ยาว สุฏฺฐปิตา สุเทสิตา. มยมฺปิ หิ, ภนฺเตติ อิมินา เอส อตฺตโน การกภาวํ ทสฺเสติ, ภิกฺขุสงฺฆญฺจ อุกฺขิปติ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย, มยมฺปิ หิ, ภนฺเต, คิหิ…เป… สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตา วิหราม, ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปน อยเมว กสิ จ พีชญฺจ ยุคนงฺคลญฺจ ผาลปาจนญฺจ, ตสฺมา ภิกฺขุสงฺโฆ สพฺพกาลํ สติปฏฺฐานปรายโณ, มยํ [Pg.5] ปน กาเลน กาลํ โอกาสํ ลภิตฺวา เอตํ มนสิการํ กโรม, มยมฺปิ การกา, น สพฺพโส วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานาเยวาติ. มนุสฺสคหเนติ มนุสฺสานํ อชฺฌาสยคหเนน คหนตา, อชฺฌาสยสฺสาปิ เนสํ กิเลสคหเนน คหนตา เวทิตพฺพา. กสฏสาเฐยฺเยสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อปริสุทฺธฏฺเฐน กสฏตา, เกราฏิยฏฺเฐน สาเฐยฺยตา เวทิตพฺพา. สตฺตานํ หิตาหิตํ ชานาตีติ เอวํ คหนกสฏเกราฏิยานํ มนุสฺสานํ หิตาหิตปฏิปทํ ยาว สุฏฺฐุ ภควา ชานาติ. ยทิทํ ปสโวติ เอตฺถ สพฺพาปิ จตุปฺปทชาติ ปสโวติ อธิปฺเปตา. ปโหมีติ สกฺโกมิ. ยาวตเกน อนฺตเรนาติ ยตฺตเกน ขเณน. จมฺปํ คตาคตํ กริสฺสตีติ อสฺสมณฺฑลโต ยาว จมฺปานครทฺวารา คมนญฺจ อาคมนญฺจ กริสฺสติ. สาเฐยฺยานีติ สฐตฺตานิ. กูเฏยฺยานีติ กูฏตฺตานิ. วงฺเกยฺยานีติ วงฺกตฺตานิ. ชิมฺเหยฺยานีติ ชิมฺหตฺตานิ. ปาตุกริสฺสตีติ ปกาเสสฺสติ ทสฺเสสฺสติ. น หิ สกฺกา เตน ตานิ เอตฺตเกน อนฺตเรน ทสฺเสตุํ.

3. 'Yāva supaññattā' significa tan bien establecidas y bien enseñadas. Con la frase 'Incluso nosotros, señor', el parivrajaka muestra su propia condición de practicante y elogia a la comunidad de monjes. El significado aquí es: 'Señor, aunque nosotros como laicos... moramos con la mente bien establecida, para la comunidad de monjes, esto mismo es su labranza, su semilla, su yugo, su arado y su aguijada. Por lo tanto, la comunidad de monjes está siempre dedicada a los fundamentos de la atención plena. Nosotros, en cambio, lo hacemos ocasionalmente cuando encontramos la oportunidad. También somos practicantes y no hemos abandonado por completo el objeto de meditación'. 'Manussagahane' se refiere a la naturaleza intrincada de los seres humanos debido a la maleza de sus intenciones y deficiencias (kilesa). El mismo método se aplica a 'kasaṭasāṭheyyesu', donde 'kasaṭatā' es la impureza y 'sāṭheyyatā' es el engaño. El Buddha conoce perfectamente lo que es beneficioso o perjudicial para estos seres humanos intrincados y engañosos. En 'yadidaṃ pasavo', se refiere a todas las especies de cuadrúpedos. 'Pahomi' significa soy capaz. 'Yāvatakena antarena' se refiere al breve tiempo en que un caballo va y vuelve desde los establos hasta las puertas de la ciudad de Campā. 'Sāṭheyyāni', 'kūṭeyyāni', 'vaṅkeyyānī' y 'jimheyyānī' se refieren a las diversas formas de astucia y doblez animal. El Buddha las manifestará; pues no es posible que un animal muestre tales engaños por sí solo en tan breve intervalo.

ตตฺถ ยสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน ฐาตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา วญฺเจตฺวา ฐสฺสามีติ น โหติ, ตสฺมึ ฐาตุกามฏฺฐาเนเยว นิขาตตฺถมฺโภ วิย จตฺตาโร ปาเท นิจฺจเล กตฺวา ติฏฺฐติ, อยํ สโฐ นาม. ยสฺส ปน กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน อวจฺฉินฺทิตฺวา ขนฺธคตํ ปาเตตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา วญฺเจตฺวา ปาเตสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว อวจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตติ, อยํ กูโฏ นาม. ยสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน มคฺคา อุกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา ปฏิมคฺคํ อาโรหิตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา วญฺเจตฺวา เอวํ กริสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว มคฺคา อุกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา ปฏิมคฺคํ อาโรหติ, อยํ วงฺโก นาม. ยสฺส ปน กาเลน วามโต กาเลน ทกฺขิณโต กาเลน อุชุมคฺเคเนว คนฺตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา วญฺเจตฺวา เอวํ กริสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว กาเลน วามโต กาเลน ทกฺขิณโต กาเลน อุชุมคฺคํ คจฺฉติ, ตถา ลณฺฑํ วา ปสฺสาวํ วา วิสฺสชฺเชตุกามสฺส สโต อิทํ ฐานํ สุสมฺมฏฺฐํ อากิณฺณมนุสฺสํ รมณียํ, อิมสฺมึ ฐาเน เอวรูปํ กาตุํ น ยุตฺตํ, ปุรโต คนฺตฺวา ปฏิจฺฉนฺนฐาเน กริสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว กโรติ, อยํ ชิมฺโห นาม. อิติ อิมํ จตุพฺพิธมฺปิ กิริยํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. สพฺพานิ ตานิ สาเฐยฺยานิ [Pg.6] กูเฏยฺยานิ วงฺเกยฺยานิ ชิมฺเหยฺยานิ ปาตุกริสฺสตีติ เอวํ กโรนฺตาปิ เต สฐาทโย ตานิ สาเฐยฺยาทีนิ ปาตุกโรนฺติ นาม.

En este contexto, cuando un caballo o un elefante desea detenerse en un lugar determinado que resulta peligroso para los humanos, no surge en él el pensamiento: 'Caminaré primero hacia adelante, daré un rodeo y luego me detendré'; por el contrario, se queda inmóvil con sus cuatro patas en el lugar donde deseaba detenerse, como si fuera un pilar clavado en el suelo. Esto se denomina 'engaño' (saṭho) en el reino animal. Asimismo, cuando uno de estos animales desea sacudirse y derribar a quien está sobre su lomo en un lugar peligroso para los humanos, no piensa: 'Iré más adelante, daré un rodeo y entonces lo derribaré'; simplemente lo derriban allí mismo donde lo planearon. Esto se llama 'fraude' (kūṭo) animal. Cuando desea apartarse del camino, regresar y tomar la senda por la que vino en un lugar peligroso para los humanos, no piensa: 'Iré primero hacia adelante, daré un rodeo y así lo haré'; simplemente se aparta del camino allí mismo y regresa por donde vino. Esto se llama 'tortuosidad' (vaṅko) animal. Además, cuando desea ir a veces por la izquierda, a veces por la derecha o a veces por el camino recto en un lugar peligroso, no piensa: 'Iré adelante, daré un rodeo y actuaré así'; simplemente procede de esa manera en el lugar planeado. Del mismo modo, cuando desea defecar u orinar y piensa: 'Este lugar está bien barrido, lleno de gente y es agradable; no es apropiado hacer esto aquí, iré más adelante a un lugar cubierto y allí lo haré', tal pensamiento no ocurre; lo hace allí mismo. Esto se denomina 'deshonestidad' (jimho) animal. Refiriéndose a estos cuatro tipos de acciones, se ha dicho: 'Manifestará todos esos engaños, fraudes, tortuosidades y deshonestidades'. Al actuar de esta manera, se dice que estos animales manifiestan tales engaños.

เอวํ ปสูนํ อุตฺตานภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ มนุสฺสานํ คหนภาวํ ทสฺเสนฺโต อมฺหากํ ปน, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ทาสาติ อนฺโตชาตกา วา ธนกฺกีตา วา กรมรานีตา วา สยํ วา ทาสพฺยํ อุปคตา. เปสฺสาติ เปสนการกา. กมฺมกราติ ภตฺตเวตนภตา. อญฺญถาว กาเยนาติ อญฺเญเนวากาเรน กาเยน สมุทาจรนฺติ, อญฺเญเนวากาเรน วาจาย, อญฺเญน จ เนสํ อากาเรน จิตฺตํ ฐิตํ โหตีติ ทสฺเสติ. ตตฺถ เย สมฺมุขา สามิเก ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺติ, หตฺถโต ภณฺฑกํ คณฺหนฺติ, อิมํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิมํ คณฺหนฺตา เสสานิปิ อาสน-ปญฺญาปน-ตาลวณฺฏพีชน-ปาทโธวนาทีนิ สพฺพานิ กิจฺจานิ กโรนฺติ, ปรมฺมุขกาเล ปน เตลมฺปิ อุตฺตรนฺตํ น โอโลเกนฺติ, สตคฺฆนเกปิ สหสฺสคฺฆนเกปิ กมฺเม ปริหายนฺเต นิวตฺติตฺวา โอโลเกตุมฺปิ น อิจฺฉนฺติ, อิเม อญฺญถา กาเยน สมุทาจรนฺติ นาม. เย ปน สมฺมุขา ‘‘อมฺหากํ สามิ อมฺหากํ อยฺโย’’ติอาทีนิ วตฺวา ปสํสนฺติ, ปรมฺมุขา อวตฺตพฺพํ นาม นตฺถิ, ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ วทนฺติ, อิเม อญฺญถา วาจาย สมุทาจรนฺติ นาม.

Habiendo mostrado así la naturaleza evidente de los animales, ahora, para mostrar la naturaleza compleja de los seres humanos, se dice: 'Sin embargo, para nosotros, venerable Señor', etc. En ese pasaje, el significado debe entenderse así: los 'esclavos' (dāsā) son aquellos nacidos en la casa, comprados con dinero, capturados en la guerra o que se han sometido voluntariamente a la servidumbre. Los 'mensajeros' (pessā) son quienes realizan recados y tareas asignadas. Los 'trabajadores' (kammakarā) son quienes se mantienen a cambio de comida y salario. La expresión 'de otra manera con el cuerpo' significa que se comportan con el cuerpo de una forma externa, hablan con la lengua de otra forma, mientras que su mente permanece en un estado distinto. Al respecto, aquellos que, al ver a sus dueños de frente, salen a recibirlos, toman los objetos de sus manos y, dejando a un lado lo que tienen, asumen las tareas de preparar el asiento, abanicar con hojas de palmera, lavar los pies y todos los demás deberes; pero que, en ausencia de sus dueños, no miran ni siquiera el aceite que se derrama, y aunque se pierda una tarea que vale cien o mil monedas, no desean siquiera volverse para mirar; de estos se dice que actúan 'de otra manera con el cuerpo'. Aquellos que, estando presentes, elogian diciendo: 'Nuestro dueño, nuestro señor', etc., pero que en su ausencia no hay difamación que no digan y expresan todo lo que desean, de estos se dice que actúan 'de otra manera con el habla'.

๔. จตฺตาโรเม เปสฺสปุคฺคลาติ อยมฺปิ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. อยญฺหิ เปสฺโส ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภนฺเต, ภควา เอวํ มนุสฺสคหเณ เอวํ มนุสฺสกสเฏ เอวํ มนุสฺสสาเฐยฺเย วตฺตมาเน สตฺตานํ หิตาหิตํ ชานาตี’’ติ อาห. ปุริเม จ ตโย ปุคฺคลา อหิตปฏิปทํ ปฏิปนฺนา, อุปริ จตุตฺโถ หิตปฏิปทํ, เอวมหํ สตฺตานํ หิตาหิตํ ชานามีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. เหฏฺฐา กนฺทรกสฺส กถาย สทฺธึ โยเชตุมฺปิ วฏฺฏติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยาวญฺจิทํ โภตา โคตเมน สมฺมา ภิกฺขุสงฺโฆ ปฏิปาทิโต’’ติ. อถสฺส ภควา ‘‘ปุริเม ตโย ปุคฺคเล ปหาย อุปริ จตุตฺถปุคฺคลสฺส หิตปฏิปตฺติยํเยว ปฏิปาเทมี’’ติ ทสฺเสนฺโตปิ อิมํ เทสนํ อารภิ. สนฺโตติ อิทํ สํวิชฺชมานาติ ปทสฺเสว เววจนํ. ‘‘สนฺตา โหนฺติ สมิตา วูปสนฺตา’’ติ (วิภ. ๕๔๒) เอตฺถ หิ นิรุทฺธา สนฺตาติ วุตฺตา. ‘‘สนฺตา เอเต วิหารา อริยสฺส วินเย วุจฺจนฺตี’’ติ เอตฺถ (ม. นิ. ๑.๘๒) นิพฺพุตา. ‘‘สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตี’’ติ เอตฺถ (ชา. ๒.๒๑.๔๑๓) ปณฺฑิตา. อิธ ปน วิชฺชมานา อุปลพฺภมานาติ อตฺโถ.

4. La frase 'estos cuatro tipos de personas empleadas' (pessapuggalā) representa una conexión temática independiente. De hecho, este empleado dijo: 'Es asombroso, venerable Señor, cómo el Bienaventurado conoce lo que es beneficioso y perjudicial para los seres, en medio de esta complejidad humana, de esta corrupción y engaño humanos'. El Bienaventurado inició esta enseñanza para mostrar: 'Las primeras tres personas han emprendido una práctica perjudicial, mientras que la cuarta persona de arriba ha emprendido una práctica beneficiosa; así es como conozco lo beneficioso y lo perjudicial para los seres'. También es apropiado relacionar esto con el discurso previo de Kandaraka; por ello se dijo: 'Es asombroso cómo el venerable Gotama ha guiado correctamente a la comunidad de monjes'. Asimismo, para mostrar: 'Habiendo dejado de lado a las primeras tres personas, guío solo a la cuarta en la práctica del beneficio', el Bienaventurado presentó esta enseñanza. El término 'santo' (existente/presente) es un sinónimo de 'saṃvijjamānā'. En el pasaje 'Están tranquilos (santā), calmados, pacificados', el término 'santā' se refiere a lo que ha cesado. En el pasaje 'Estas moradas se llaman pacíficas (santā) en la disciplina del Noble', se refiere a lo extinguido (nibbutā). En 'Los sabios (santo) ciertamente proclaman a los buenos', se refiere a los sabios. Sin embargo, en este contexto, significa 'existentes' o 'que se encuentran'.

อตฺตนฺตปาทีสุ [Pg.7] อตฺตานํ ตปติ ทุกฺขาเปตีติ อตฺตนฺตโป. อตฺตโน ปริตาปนานุโยคํ อตฺตปริตาปนานุโยคํ. ปรํ ตปติ ทุกฺขาเปตีติ ปรนฺตโป. ปเรสํ ปริตาปนานุโยคํ ปรปริตาปนานุโยคํ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. นิจฺฉาโตติ ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา, สา อสฺส นตฺถีติ นิจฺฉาโต. สพฺพกิเลสานํ นิพฺพุตตฺตา นิพฺพุโต. อนฺโต ตาปนกิเลสานํ อภาวา สีตโล ชาโตติ สีติภูโต. ฌานมคฺคผลนิพฺพานสุขานิ ปฏิสํเวเทตีติ สุขปฏิสํเวที. พฺรหฺมภูเตน อตฺตนาติ เสฏฺฐภูเตน อตฺตนา. จิตฺตํ อาราเธตีติ จิตฺตํ สมฺปาเทติ, ปริปูเรติ คณฺหาติ ปสาเทตีติ อตฺโถ.

En cuanto a los términos 'attantapa' y otros: aquel que se atormenta o hace sufrir a sí mismo es 'attantapo'. El apego a la práctica de afligirse a sí mismo es 'attaparitāpanānuyoga'. Aquel que atormenta o hace sufrir a otros es 'parantapo'. El apego a afligir a otros es 'paraparitāpanānuyoga'. 'En esta misma vida' (diṭṭhe va dhamme) se refiere a esta existencia presente. 'Sin hambre' (nicchāto): se dice que el deseo ardiente o la sed es hambre; aquel que ya no posee ese deseo es 'nicchāto'. Es 'nibbuto' (extinguido) debido a la extinción de todas las impurezas (kilesas). Debido a la ausencia de las impurezas que queman internamente, se ha vuelto frío, por lo tanto es 'sītibhūto' (refrescado). Es 'sukhapaṭisaṃvedī' porque experimenta la felicidad de las absorciones meditativas, del sendero, de sus frutos y del Nibbāna. 'Con un ser que se ha vuelto sublime' (brahmabhūtena attanā) significa con un estado de ser que se ha vuelto excelente. 'Satisface la mente' (cittaṃ ārādheti) significa que perfecciona, completa, capta y purifica la mente; este es el significado.

๕. ทุกฺขปฏิกฺกูลนฺติ ทุกฺขสฺส ปฏิกูลํ, ปจฺจนีกสณฺฐิตํ ทุกฺขํ อปตฺถยมานนฺติ อตฺโถ.

5. 'Averso al sufrimiento' (dukkhapaṭikkūlaṃ) significa que siente disgusto por el sufrimiento; el sentido es que no desea el sufrimiento, pues lo ve como algo contrario a su bienestar.

๖. ปณฺฑิโตติ อิธ จตูหิ การเณหิ ปณฺฑิโตติ น วตฺตพฺโพ, สติปฏฺฐาเนสุ ปน กมฺมํ กโรตีติ ปณฺฑิโตติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. มหาปญฺโญติ อิทมฺปิ มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาตีติอาทินา มหาปญฺญลกฺขเณน น วตฺตพฺพํ, สติปฏฺฐานปริคฺคาหิกาย ปน ปญฺญาย สมนฺนาคตตฺตา มหาปญฺโญติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. มหตา อตฺเถน สํยุตฺโต อคมิสฺสาติ มหตา อตฺเถน สํยุตฺโต หุตฺวา คโต ภเวยฺย, โสตาปตฺติผลํ ปาปุเณยฺยาติ อตฺโถ. กึ ปน เยสํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย อตฺถิ, พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว ฐิเตปิ เตสํ อนฺตราโย โหตีติ. อาม โหติ, น ปน พุทฺเธ ปฏิจฺจ, อถ โข กิริยปริหานิยา วา ปาปมิตฺตตาย วา โหติ. ตตฺถ กิริยปริหานิยา โหติ นาม – สเจ หิ ธมฺมเสนาปติ ธนญฺชานิสฺส พฺราหฺมณสฺส อาสยํ ญตฺวา ธมฺมํ อเทสยิสฺสา, โส พฺราหฺมโณ โสตาปนฺโน อภวิสฺสา, เอวํ ตาว กิริยปริหานิยา โหติ. ปาปมิตฺตตาย โหติ นาม – สเจ หิ อชาตสตฺตุ เทวทตฺตสฺส วจนํ คเหตฺวา ปิตุฆาตกมฺมํ นากริสฺสา, สามญฺญผลสุตฺตกถิตทิวเสว โสตาปนฺโน อภวิสฺสา, ตสฺส วจนํ คเหตฺวา ปิตุฆาตกมฺมสฺส กตตฺตา ปน น โหติ, เอวํ ปาปมิตฺตตาย โหติ. อิมสฺสาปิ อุปาสกสฺส กิริยปริหานิ ชาตา, อปรินิฏฺฐิตาย เทสนาย อุฏฺฐหิตฺวา ปกฺกนฺโต. อปิจ, ภิกฺขเว, เอตฺตาวตาปิ เปสฺโส หตฺถาโรหปุตฺโต มหตา อตฺเถน สํยุตฺโตติ กตเรน มหนฺเตน อตฺเถน? ทฺวีหิ อานิสํเสหิ. โส กิร อุปาสโก สงฺเฆ จ ปสาทํ ปฏิลภิ, สติปฏฺฐานปริคฺคหณตฺถาย จสฺส อภินโว นโย อุทปาทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘มหตา อตฺเถน สํยุตฺโต’’ติ. กนฺทรโก ปน สงฺเฆ ปสาทเมว [Pg.8] ปฏิลภิ. เอตสฺส ภควา กาโลติ เอตสฺส ธมฺมกฺขานสฺส, จตุนฺนํ วา ปุคฺคลานํ วิภชนสฺส กาโล.

6. "Paṇḍita" (sabio): aquí, uno no debe ser llamado "paṇḍita" simplemente por cuatro razones (como el conocimiento de los elementos, etc.); más bien, es apropiado llamar "paṇḍita" a aquel que se esfuerza en la práctica de los fundamentos de la atención plena (satipaṭṭhāna). "Mahāpañña" (de gran sabiduría): esto tampoco debe decirse simplemente por la característica de comprender grandes beneficios, sino que es apropiado llamar "mahāpañña" a aquel que posee la sabiduría que comprende los cuatro fundamentos de la atención plena. "Llegará unido a un gran beneficio" (mahatā atthena saṃyutto agamissā) significa que habría ido después de haberse unido al gran beneficio del fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala); este es el significado. Sin embargo, surge la pregunta: "Para aquellos individuos que poseen la condición necesaria (upanissaya) para los senderos y sus frutos, incluso ante la presencia de los Budas, ¿existe algún obstáculo?". La respuesta es: "Sí, lo hay". Pero el obstáculo no ocurre debido al Buda; más bien, ocurre ya sea por una deficiencia en la aplicación (kiriyaparihāni) o por las malas amistades (pāpamittatā). En cuanto a la deficiencia en la aplicación: si el General del Dhamma (Sāriputta), conociendo la inclinación del brahmán Dhanañjāni, le hubiera enseñado el Dhamma adecuado, ese brahmán se habría convertido en un sotāpanna; así ocurre el obstáculo por deficiencia en la aplicación. En cuanto a las malas amistades: si Ajātasattu, al no seguir las palabras de Devadatta, no hubiera cometido el parricidio, se habría convertido en un sotāpanna el mismo día en que se predicó el Samaññaphala Sutta; pero debido a que siguió sus palabras y cometió el parricidio, no lo logró; así ocurre el obstáculo por las malas amistades. Para este seguidor laico, Pessa, el hijo del domador de elefantes, también ocurrió una deficiencia en la aplicación, ya que se levantó y se fue antes de que terminara la enseñanza. Además, monjes, la expresión "incluso con esto, Pessa está unido a un gran beneficio" ¿a qué gran beneficio se refiere? A dos beneficios: se dice que aquel seguidor laico obtuvo fe en la Sangha y que surgió en él un nuevo método para comprender los fundamentos de la atención plena. Por eso se dice "unido a un gran beneficio". Kandaraka, por su parte, solo obtuvo fe en la Sangha. "Es el momento para el Bienaventurado" (etassa bhagavā kālo) significa que es el momento para esta enseñanza del Dhamma, o para la clasificación de los cuatro tipos de personas.

๘. โอรพฺภิกาทีสุ อุรพฺภา วุจฺจนฺติ เอฬกา, อุรพฺเภ หนตีติ โอรพฺภิโก. สูกริกาทีสุปิ เอเสว นโย. ลุทฺโทติ ทารุโณ กกฺขโฬ. มจฺฉฆาตโกติ มจฺฉพนฺธเกวฏฺโฏ. พนฺธนาคาริโกติ พนฺธนาคารโคปโก. กุรุรกมฺมนฺตาติ ทารุณกมฺมนฺตา.

8. En términos como "orabbhika" (matarife de ovejas), a las ovejas se les llama "urabbha"; aquel que mata ovejas es un "orabbhika". Lo mismo se aplica a "sūkarika" (matarife de cerdos) y otros. "Ludda" (cazador) significa alguien cruel y rudo. "Macchaghātaka" (pescador) es un pescador que atrapa peces. "Bandhanāgārika" es el guardián de una prisión. "Kururakammantā" son aquellos que realizan acciones crueles.

๙. มุทฺธาวสิตฺโตติ ขตฺติยาภิเสเกน มุทฺธนิ อภิสิตฺโต. ปุรตฺถิเมน นครสฺสาติ นครโต ปุรตฺถิมทิสาย. สนฺถาคารนฺติ ยญฺญสาลํ. ขราชินํ นิวาเสตฺวาติ สขุรํ อชินจมฺมํ นิวาเสตฺวา. สปฺปิเตเลนาติ สปฺปินา จ เตเลน จ. ฐเปตฺวา หิ สปฺปึ อวเสโส โย โกจิ สฺเนโห เตลนฺติ วุจฺจติ. กณฺฑูวมาโนติ นขานํ ฉินฺนตฺตา กณฺฑูวิตพฺพกาเล เตน กณฺฑูวมาโน. อนนฺตรหิตายาติ อสนฺถตาย. สรูปวจฺฉายาติ สทิสวจฺฉาย. สเจ คาวี เสตา โหติ, วจฺโฉปิ เสตโกว. สเจ คาวี กพรา วา รตฺตา วา, วจฺโฉปิ ตาทิโส วาติ เอวํ สรูปวจฺฉาย. โส เอวมาหาติ โส ราชา เอวํ วเทติ. วจฺฉตราติ ตรุณวจฺฉกภาวํ อติกฺกนฺตา พลววจฺฉา. วจฺฉตรีสุปิ เอเสว นโย. พริหิสตฺถายาติ ปริกฺเขปกรณตฺถาย เจว ยญฺญภูมิยํ อตฺถรณตฺถาย จ. เสสํ เหฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ วิตฺถาริตตฺตา อุตฺตานเมวาติ.

9. "Muddhāvasitta" es un rey que ha sido ungido en la cabeza mediante la consagración real (khattiyābhiṣeka). "Al este de la ciudad" (puratthimena nagarassāti) significa en la dirección oriental desde la ciudad. "Santhāgāra" es una sala de sacrificios. "Habiéndose vestido con una piel de antílope con pezuñas" (khurājinaṃ nivāsetvā) significa habiéndose puesto una piel de animal salvaje que aún conserva las pezuñas. "Con mantequilla clarificada y aceite" (sappitelenā): con ghee (sappi) y aceite (tela). En verdad, a excepción del ghee, cualquier otra sustancia aceitosa se llama "tela". "Rascándose" (kaṇḍūvamāno): debido a que sus uñas habían sido cortadas, se rascaba con un cuerno de animal cuando era necesario. "Sobre el suelo desnudo" (anantarahitāyā) significa en un suelo que no tiene alfombra ni cobertura. "Con una vaca que tiene un ternero de igual apariencia" (sarūpavacchāyā) significa que el ternero es similar a la madre. Si la vaca es blanca, el ternero también es blanco; si la vaca es moteada o roja, el ternero es igual a ella; así es una "sarūpavacchā". "Él dijo así" (so evamāha): aquel rey consagrado ordena que maten a los animales de esa manera. "Vacchatarā" son terneros fuertes que han pasado la etapa de terneros jóvenes. Lo mismo se aplica a "vacchatarī". "Para el sacrificio" (barihisatthāyā): tanto para cercar el lugar del sacrificio como para cubrir el suelo de la zona de sacrificios. El resto, al haber sido explicado detalladamente en varios suttas anteriores, es evidente por sí mismo.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el Comentario al Majjhima Nikāya.

กนฺทรกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación del Kandarakasutta. Primero, el Kandarakasutta ha finalizado.

๒. อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา

2. Explicación del Aṭṭhakanāgarasutta.

๑๗. เอวํ เม สุตนฺติ อฏฺฐกนาครสุตฺตํ. ตตฺถ เพลุวคามเกติ เวสาลิยา ทกฺขิณปสฺเส อวิทูเร เพลุวคามโก นาม อตฺถิ, ตํ โคจรคามํ กตฺวาติ อตฺโถ. ทสโมติ โส หิ ชาติโคตฺตวเสน เจว [Pg.9] สารปฺปตฺตกุลคณนาย จ ทสเม ฐาเน คณียติ, เตนสฺส ทสโมตฺเวว นามํ ชาตํ. อฏฺฐกนาคโรติ อฏฺฐกนครวาสี. กุกฺกุฏาราโมติ กุกฺกุฏเสฏฺฐินา การิโต อาราโม.

17. "Así lo he oído" (evaṃ me sutaṃ) se refiere al Aṭṭhakanāgara Sutta. Allí, "en Beluvagāmaka" (veḷuvagāmaketi) se refiere a una aldea llamada Beluva, situada no muy lejos del lado derecho de Vesālī; el significado es que se hizo de esa aldea el lugar para recolectar limosnas. "Dasama" (el décimo): se le llama así porque es contado en el décimo lugar, tanto por su casta y linaje como por el número de familias prominentes; por eso recibió el nombre de Dasama. "Aṭṭhakanāgara" significa un residente de la ciudad de Aṭṭhaka. "Kukkuṭārāma" es un monasterio construido por el acaudalado Kukkuṭa.

๑๘. เตน ภควตา…เป… อกฺขาโตติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ, โย โส ภควา สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพกิเลเส ภญฺชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, เตน ภควตา, เตสํ เตสํ สตฺตานํ อาสยานุสยํ ชานตา, หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ วิย สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ปสฺสตา. อปิจ ปุพฺเพนิวาสาทีหิ ชานตา, ทิพฺเพน จกฺขุนา ปสฺสตา, ตีหิ วิชฺชาหิ ฉหิ วา ปน อภิญฺญาหิ ชานตา, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหเตน สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสตา, สพฺพธมฺมชานนสมตฺถาย ปญฺญาย ชานตา, สพฺพสตฺตานํ จกฺขุวิสยาตีตานิ ติโรกุฏฺฏาทิคตานิปิ รูปานิ อติวิสุทฺเธน มํสจกฺขุนา ปสฺสตา, อตฺตหิตสาธิกาย สมาธิปทฏฺฐานาย ปฏิเวธปญฺญาย ชานตา, ปรหิตสาธิกาย กรุณาปทฏฺฐานาย เทสนาปญฺญาย ปสฺสตา, อรีนํ หตตฺตา ปจฺจยาทีนญฺจ อรหตฺตา อรหตา, สมฺมา สามญฺจ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน. อนฺตรายิกธมฺเม วา ชานตา, นิยฺยานิกธมฺเม ปสฺสตา, กิเลสารีนํ หตตฺตา อรหตา, สามํ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ เอวํ จตุเวสารชฺชวเสน จตูหิ การเณหิ โถมิเตน. อตฺถิ นุ โข เอโก ธมฺโม อกฺขาโตติ.

18. "Por aquel Bienaventurado... proclamado" (tena bhagavatā... akkhāto): aquí el significado resumido es que aquel Bienaventurado que, tras haber cumplido las treinta perfecciones (pāramī) y destruido todas las impurezas, alcanzó la suprema iluminación (sammāsambodhi); por aquel Bienaventurado que conoce las inclinaciones latentes (āsayānusaya) de los diversos seres; que ve todas las cosas cognoscibles (ñeyyadhamma) como un fruto de amla puesto en la palma de la mano. Además, por aquel que conoce a través del conocimiento de vidas pasadas, que ve con el ojo divino, que conoce mediante las tres ciencias (vijjā) o las seis facultades superiores (abhiññā), que ve con el ojo universal (samantacakkhu) sin obstrucciones, que conoce mediante la sabiduría capaz de comprender todos los fenómenos, que ve con el ojo físico extremadamente puro incluso las formas que están fuera del alcance de la vista común, como las que están detrás de muros. Por aquel que conoce mediante la sabiduría de la penetración (paṭivedhapaññā), que tiene como base la concentración y cumple el propio beneficio; que ve con la sabiduría de la enseñanza (desanāpaññā), que tiene como base la compasión y cumple el beneficio de los demás. "Arahat" por haber destruido a los enemigos de las impurezas y por ser digno de recibir ofrendas. "Sammāsambuddha" por haber comprendido las verdades correctamente por sí mismo. O bien, por aquel que conoce los estados obstructivos, ve los estados de liberación, es un "Arahat" por haber destruido las impurezas y un "Sammāsambuddha" por conocer todos los fenómenos por sí mismo. Así, Él es alabado por cuatro razones mediante el poder de los cuatro tipos de intrepidez (vesārajja). "¿Existe acaso un solo fenómeno proclamado [por Él]?" es el significado resumido.

๑๙. อภิสงฺขตนฺติ กตํ อุปฺปาทิตํ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตยิตํ ปกปฺปิตํ. โส ตตฺถ ฐิโตติ โส ตสฺมึ สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโต. ธมฺมราเคน ธมฺมนนฺทิยาติ ปททฺวเยหิ สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค วุตฺโต. สมถวิปสฺสนาสุ หิ สพฺเพน สพฺพํ ฉนฺทราคํ ปริยาทิยิตุํ สกฺโกนฺโต อรหา โหติ, อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหติ. โส สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราคสฺส อปฺปหีนตฺตา จตุตฺถชฺฌานเจตนาย สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตติ, อยํ อาจริยานํ สมานกถา.

19. «"Construido" (abhisaṅkhata) significa hecho, producido. "Volicionado" (abhisañcetayita) significa provocado, preparado. "Establecido en ello" (so tattha ṭhito) significa que él [el Anāgāmī] está establecido en esos estados de calma y visión cabal. Mediante las dos palabras "apego al Dhamma" (dhammarāga) y "deleite en el Dhamma" (dhammanandi), se describe el deseo ferviente (chandarāgo) hacia la calma y la visión cabal. Pues aquel que es capaz de agotar completamente todo deseo ferviente por la calma y la visión cabal se convierte en un Arahant; quien no es capaz, se convierte en un Anāgāmī. Debido a que no ha abandonado el deseo ferviente por la calma y la visión cabal, él renace en las Moradas Puras (suddhāvāse) mediante la volición vinculada al cuarto jhāna; esta es la explicación uniforme de los maestros.»

วิตณฺฑวาที ปนาห ‘‘เตเนว ธมฺมราเคนาติ วจนโต อกุสเลน สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตตี’’ติ โส ‘‘สุตฺตํ อาหรา’’ติ วตฺตพฺโพ, อทฺธา อญฺญํ อปสฺสนฺโต อิทเมว อาหริสฺสติ, ตโต วตฺตพฺโพ ‘‘กึ ปนิทํ สุตฺตํ เนยฺยตฺถํ นีตตฺถ’’นฺติ, อทฺธา นีตตฺถนฺติ วกฺขติ. ตโต วตฺตพฺโพ – เอวํ สนฺเต อนาคามิผลตฺถิเกน [Pg.10] สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ ภวิสฺสติ, ฉนฺทราเค อุปฺปาทิเต อนาคามิผลํ ปฏิวิทฺธํ ภวิสฺสติ ‘‘มา สุตฺตํ เม ลทฺธ’’นฺติ ยํ วา ตํ วา ทีเปหิ. ปญฺหํ กเถนฺเตน หิ อาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคเหตฺวา อตฺถรสํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา กเถตุํ วฏฺฏติ, อกุสเลน หิ สคฺเค, กุสเลน วา อปาเย ปฏิสนฺธิ นาม นตฺถิ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

«Sin embargo, un polemista (vitaṇḍavādī) dice: "Debido a la declaración 'por ese mismo apego al Dhamma', uno renace en las Moradas Puras mediante un acto perjudicial (akusala)". A él se le debe decir: "Presenta un sutta [que lo respalde]". Ciertamente, al no ver otro, presentará este mismo. Entonces se le debe preguntar: "¿Es este sutta de significado por deducir (neyyattha) o de significado explícito (nītattha)?". Ciertamente dirá que es de significado explícito. Entonces se le debe decir: "Siendo así, quien desee el fruto del No-Retorno (anāgāmiphala) deberá cultivar el deseo ferviente por la calma y la visión cabal; una vez producido el deseo ferviente, el fruto del No-Retorno será penetrado. No pienses: 'He obtenido un sutta [que apoya mi visión]', exponiendo cualquier cosa. Pues quien explica una cuestión debe haber aprendido de un maestro, penetrando el sentido de la esencia antes de hablar. Pues no hay tal cosa como un renacimiento en un mundo celestial mediante un acto perjudicial, ni en un estado de privación mediante un acto beneficioso. Pues esto fue dicho por el Bienaventurado:"»

‘‘น, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน โทสเชน กมฺเมน โมหเชน กมฺเมน เทวา ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสา ปญฺญายนฺติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโย, อถ โข, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน โทสเชน กมฺเมน โมหเชน กมฺเมน นิรโย ปญฺญายติ, ติรจฺฉานโยนิ ปญฺญายติ, เปตฺติวิสโย ปญฺญายติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย’’ติ –

«"Monjes, por el kamma nacido de la codicia, por el kamma nacido del odio, por el kamma nacido del engaño, no aparecen los dioses ni aparecen los seres humanos, ni ningún otro destino feliz (sugati). Por el contrario, monjes, por el kamma nacido de la codicia, por el kamma nacido del odio, por el kamma nacido del engaño, aparece el infierno, aparece el reino animal, aparece el ámbito de los espectros o cualquier otro destino de sufrimiento (duggati)". Esta declaración fue pronunciada.»

เอวํ ปญฺญาเปตพฺโพ. สเจ สญฺชานาติ สญฺชานาตุ, โน เจ สญฺชานาติ, ‘‘คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวาหี’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ.

«Así es como debe ser informado. Si lo comprende, que lo comprenda; si no lo comprende, debe ser despedido diciéndole: "Ve, entra temprano al monasterio y bebe tu gachas (yāgu)".»

ยถา จ ปน อิมสฺมึ สุตฺเต, เอวํ มหามาลุกฺโยวาเทปิ มหาสติปฏฺฐาเนปิ กายคตาสติสุตฺเตปิ สมถวิปสฺสนา กถิตา. ตตฺถ อิมสฺมึ สุตฺเต สมถวเสน คจฺฉโตปิ วิปสฺสนาวเสน คจฺฉโตปิ สมถธุรเมว ธุรํ, มหามาลุกฺโยวาเท วิปสฺสนาว ธุรํ, มหาสติปฏฺฐานํ ปน วิปสฺสนุตฺตรํ นาม กถิตํ, กายคตาสติสุตฺตํ สมถุตฺตรนฺติ.

«Y tal como en este sutta, también en el Mahāmālukyovāda, en el Mahāsatipaṭṭhāna y en el Kāyagatāsatisutta se explican la calma (samatha) y la visión cabal (vipassanā). Sin embargo, en este sutta, ya sea que uno progrese por el poder de la calma o por el poder de la visión cabal, la calma es la carga principal (dhura). En el Mahāmālukyovāda, la visión cabal es la carga principal. Por otro lado, el Mahāsatipaṭṭhāna ha sido declarado como "superior en visión cabal" (vipassanuttara), mientras que el Kāyagatāsatisutta es "superior en calma" (samathuttara).»

อยํ โข คหปติ…เป… เอกธมฺโม อกฺขาโตติ เอกธมฺมํ ปุจฺฉิเตน อยมฺปิ เอกธมฺโมติ เอวํ ปุจฺฉาวเสน กถิตตฺตา เอกาทสปิ ธมฺมา เอกธมฺโม นาม ชาโต. มหาสกุลุทายิสุตฺตสฺมิญฺหิ เอกูนวีสติ ปพฺพานิ ปฏิปทาวเสน เอกธมฺโม นาม ชาตานิ, อิธ เอกาทสปุจฺฉาวเสน เอกธมฺโมติ อาคตานิ. อมตุปฺปตฺติยตฺเถน วา สพฺพานิปิ เอกธมฺโมติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

«"Esto, oh jefe de hogar... [etc.] ...ha sido declarado como el único estado" (ekadhammo): aunque se le preguntó por un solo estado, el venerable Ānanda, debido al poder de la pregunta del devoto Dasama, explicó once estados que se consideran como "un solo estado". Pues en el Mahāsakuludāyisutta, diecinueve secciones, por el poder de la práctica, se consideran "un solo estado"; aquí, por el poder de las once preguntas, se presentan como "un solo estado". O bien, en el sentido de producir lo Inmortal (Nibbāna), es apropiado decir que todos ellos son "un solo estado".»

๒๑. นิธิมุขํ คเวสนฺโตติ นิธึ ปริเยสนฺโต. สกิเทวาติ เอกปโยเคน. กถํ ปน เอกปโยเคเนว เอกาทสนฺนํ นิธีนํ อธิคโม โหตีติ. อิเธกจฺโจ อรญฺเญ นิธึ คเวสมาโน จรติ, ตเมนํ อญฺญตโร อตฺถจรโก ทิสฺวา ‘‘กึ โภ จรสี’’ติ ปุจฺฉติ. โส ‘‘ชีวิตวุตฺตึ ปริเยสามี’’ติ [Pg.11] อาห. อิตโร ‘‘เตน หิ สมฺม อาคจฺฉ, เอตํ ปาสาณํ ปวตฺเตหี’’ติ อาห. โส ตํ ปวตฺเตตฺวา อุปรูปริ ฐปิตา วา กุจฺฉิยา กุจฺฉึ อาหจฺจ ฐิตา วา เอกาทส กุมฺภิโย ปสฺเสยฺย, เอวํ เอกปโยเคน เอกาทสนฺนํ นิธีนํ อธิคโม โหติ.

21. «"Buscando la entrada a un tesoro" (nidhimukhaṃ gavesanto) significa buscando una fortuna. "De una sola vez" (sakideva) significa mediante un solo esfuerzo. Pero, ¿cómo es que mediante un solo esfuerzo se obtienen once tesoros? Aquí, alguien camina por el bosque buscando un tesoro. Otra persona que busca su bienestar lo ve y le pregunta: "¿Qué buscas, amigo?". Él responde: "Busco un medio de vida". El otro le dice: "Entonces, amigo, ven, voltea esta piedra". Él, tras voltearla, podría ver once vasijas de oro colocadas una sobre otra o puestas una al lado de la otra; así, con un solo esfuerzo, se produce la obtención de once tesoros.»

อาจริยธนํ ปริเยสิสฺสนฺตีติ อญฺญติตฺถิยา หิ ยสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ, ตสฺส สิปฺปุคฺคหณโต ปุเร วา ปจฺฉา วา อนฺตรนฺตเร วา เคหโต นีหริตฺวา ธนํ เทนฺติ. เยสํ เคเห นตฺถิ, เต ญาติสภาคโต ปริเยสนฺติ, ตถา อลภมานา ภิกฺขมฺปิ จริตฺวา เทนฺติเยว. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

«"Buscarán la riqueza para el maestro" (ācariyadhanaṃ pariyesissantīti): los seguidores de otras doctrinas (aññatitthiyā), ya sea antes, después o durante el aprendizaje de un arte con un maestro, sacan riqueza de sus casas y se la entregan. Aquellos que no tienen riqueza en sus casas, la buscan entre sus parientes o allegados, e incluso si no la encuentran, mendigan comida para dársela. A esto se refiere esta declaración.»

กิมงฺคํ ปนาหนฺติ พาหิรกา ตาว อนิยฺยานิเกปิ สาสเน สิปฺปมตฺตทายกสฺส ธนํ ปริเยสนฺติ; อหํ ปน เอวํวิเธ นิยฺยานิกสาสเน เอกาทสวิธํ อมตุปฺปตฺติปฏิปทํ เทเสนฺตสฺส อาจริยสฺส ปูชํ กึ น กริสฺสามิ, กริสฺสามิเยวาติ วทติ. ปจฺเจกทุสฺสยุเคน อจฺฉาเทสีติ เอกเมกสฺส ภิกฺขุโน เอเกกํ ทุสฺสยุคมทาสีติ อตฺโถ. สมุทาจารวจนํ ปเนตฺถ เอวรูปํ โหติ, ตสฺมา อจฺฉาเทสีติ วุตฺตํ. ปญฺจสตวิหารนฺติ ปญฺจสตคฺฆนิกํ ปณฺณสาลํ กาเรสีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

«"¿Y qué decir de mí?" (kimaṅgaṃ panāhaṃ): si los externos buscan riqueza para entregarla a quien simplemente les enseña un arte en una enseñanza que no conduce a la liberación, entonces, en una enseñanza que sí conduce a la liberación, ¿cómo no voy a rendir homenaje al maestro [venerable Ānanda] que me enseña la práctica de once formas para alcanzar lo Inmortal? Ciertamente lo haré. "Lo vistió con un par de túnicas para cada uno" significa que dio un par de túnicas a cada monje. En este contexto, esta forma de hablar es una expresión convencional; por eso se dice "lo vistió". "Un monasterio de quinientos" (pañcasatavihāraṃ) significa que hizo construir una cabaña de hojas con un valor de quinientas monedas. El resto de la explicación en todo lugar es evidente. Así termina el comentario del Aṭṭhakanāgara Sutta.»

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

«De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya,»

อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

«ha finalizado el comentario del segundo sutta, el Aṭṭhakanāgara Sutta. 1. Capítulo de los jefes de hogar.»

๓. เสขสุตฺตวณฺณนา

3. «3. Comentario del Sekha Sutta»

๒๒. เอวํ เม สุตนฺติ เสขสุตฺตํ. ตตฺถ นวํ สนฺถาคารนฺติ อธุนา การิตํ สนฺถาคารํ, เอกา มหาสาลาติ อตฺโถ. อุยฺโยคกาลาทีสุ หิ ราชาโน ตตฺถ ฐตฺวา ‘‘เอตฺตกา ปุรโต คจฺฉนฺตุ, เอตฺตกา ปจฺฉา, เอตฺตกา อุโภหิ ปสฺเสหิ, เอตฺตกา หตฺถีสุ อภิรุหนฺตุ, เอตฺตกา อสฺเสสุ, เอตฺตกา รเถสุ ติฏฺฐนฺตู’’ติ เอวํ สนฺถํ กโรนฺติ, มริยาทํ พนฺธนฺติ, ตสฺมา ตํ ฐานํ สนฺถาคารนฺติ วุจฺจติ. อุยฺโยคฏฺฐานโต จ อาคนฺตฺวา ยาว เคเหสุ อลฺลโคมยปริภณฺฑาทีนิ กโรนฺติ, ตาว ทฺเว ตีณิ ทิวสานิ เต ราชาโน ตตฺถ สนฺถมฺภนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. เตสํ ราชูนํ สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคารํ คณราชาโน หิ เต[Pg.12], ตสฺมา อุปฺปนฺนกิจฺจํ เอกสฺส วเสน น ฉิชฺชติ, สพฺเพสํ ฉนฺโท ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ตสฺมา สพฺเพ ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา อนุสาสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคาร’’นฺติ. ยสฺมา ปเนเต ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิมสฺมึ กาเล กสิตุํ วฏฺฏติ, อิมสฺมึ กาเล วปิตุ’’นฺติ เอวมาทินา นเยน ฆราวาสกิจฺจานิ สมฺมนฺตยนฺติ, ตสฺมา ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ฆราวาสํ ตตฺถ สนฺถรนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. อจิรการิตํ โหตีติ กฏฺฐกมฺม-สิลากมฺม-จิตฺตกมฺมาทิวเสน สุสชฺชิตํ เทววิมานํ วิย อธุนา นิฏฺฐาปิตํ. สมเณน วาติ เอตฺถ ยสฺมา ฆรวตฺถุปริคฺคหกาเลเยว เทวตา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา ‘‘เทเวน วา’’ติ อวตฺวา ‘‘สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตนา’’ติ วุตฺตํ.

22. «Así he oído» se refiere al Sekhasutta. En dicho sutta, «nueva sala de asambleas» (navaṃ santhāgāraṃ) significa una sala de reuniones recientemente construida, es decir, un gran salón. Para explicarlo en detalle: en tiempos de movilización militar y ocasiones similares, los reyes se situaban allí y daban órdenes como: «Que tantos vayan al frente, tantos detrás, tantos por ambos flancos; que tantos monten los elefantes, tantos los caballos y tantos se sitúen en los carros». De esta manera, establecían la organización (santhaṃ karonti) y fijaban los límites (mariyādaṃ bandhanti); por lo tanto, ese lugar se llama sala de asambleas (santhāgāra). Además, al regresar del campo de batalla, mientras en sus casas se realizaban las tareas de limpieza con estiércol de vaca fresco, los reyes permanecían allí descansando durante dos o tres días; por este motivo también se le llama sala de asambleas. También se denomina así por ser la «casa para la instrucción conjunta sobre el bienestar» (saha atthānusāsanaṃ agāraṃ) de dichos reyes; pues ellos eran gobernantes de una asamblea (gaṇarājāno), y por ello, los asuntos que surgían no se decidían por la voluntad de uno solo, sino que convenía obtener el consenso de todos. Por tanto, todos se reunían allí para deliberar. De ahí que se diga: «Santhāgāra es también la casa para la instrucción conjunta sobre el bienestar». Además, dado que allí se reunían para consultar sobre las tareas del hogar y la vida social, diciendo: «En este tiempo conviene arar, en este tiempo conviene sembrar», y así sucesivamente, sostenían o daban soporte (sandharanti) a la vida familiar en sus diversos aspectos; por ello también se llama santhāgāra. «Estaba recién terminada» significa que se había completado recientemente, bien dispuesta con trabajos en madera, piedra y pinturas decorativas, como una mansión celestial. En cuanto a la expresión «por un asceta» (samaṇena vā), debe entenderse que, dado que las deidades toman posesión de sus lugares de residencia desde el momento mismo en que se ocupa el terreno para la casa, el texto no dice «por una deidad», sino «por un asceta, un brahmán o cualquier ser humano».

เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ สนฺถาคารํ นิฏฺฐิตนฺติ สุตฺวา ‘‘คจฺฉาม, นํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ คนฺตฺวา ทฺวารโกฏฺฐกโต ปฏฺฐาย สพฺพํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิทํ สนฺถาคารํ เทววิมานสทิสํ อติวิย มโนรมํ สสฺสิริกํ เกน ปฐมํ ปริภุตฺตํ อมฺหากํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อสฺสา’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐสฺส ปฐมํ ทิยฺยมาเนปิ สตฺถุโนว อนุจฺฉวิกํ, ทกฺขิเณยฺยวเสน ทิยฺยมาเนปิ สตฺถุโนว อนุจฺฉวิกํ, ตสฺมา ปฐมํ สตฺถารํ ปริภุญฺชาเปสฺสาม, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาคมนํ กริสฺสาม, ภิกฺขุสงฺเฆ อาคเต เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อาคตเมว ภวิสฺสติ, สตฺถารํ ติยามรตฺตึ อมฺหากํ ธมฺมกถํ กถาเปสฺสาม, อิติ ตีหิ รตเนหิ ปริภุตฺตํ มยํ ปจฺฉา ปริภุญฺชิสฺสาม, เอวํ โน ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อุปสงฺกมึสุ.

«Se acercaron a donde estaba el Bendito»: tras oír que la sala de asambleas estaba terminada, dijeron: «Vayamos a verla». Fueron y, observando toda la estructura empezando por el portal, pensaron: «Esta sala de asambleas es sumamente encantadora y espléndida, similar a una mansión celestial. ¿Quién debería usarla primero para que sea para nuestro bienestar y felicidad por largo tiempo?». Entonces reflexionaron: «Incluso si se ofreciera primero a nuestro más noble pariente, solo es apropiado para el Maestro; incluso si se ofreciera como una ofrenda a quien es digno de ella, solo es apropiado para el Maestro. Por lo tanto, haremos que el Maestro la use primero. Invitaremos al Sangha de monjes y, cuando este llegue, el Tipitaka —la palabra del Buda— vendrá con ellos. Haremos que el Maestro nos imparta una plática sobre el Dhamma durante las tres vigilias de la noche. Una vez que la sala haya sido utilizada por las Tres Joyas, nosotros la usaremos después. Si lo hacemos así, será para nuestro beneficio y felicidad durante mucho tiempo». Tras llegar a esta conclusión, se acercaron al Bendito.

เยน สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสูติ ตํ ทิวสํ กิร สนฺถาคารํ กิญฺจาปิ ราชกุลานํ ทสฺสนตฺถาย เทววิมานํ วิย สุสชฺชิตํ โหติ สุปฏิชคฺคิตํ, พุทฺธารหํ ปน กตฺวา อปฺปญฺญตฺตํ. พุทฺธา หิ นาม อรญฺญชฺฌาสยา อรญฺญารามา อนฺโตคาเม วเสยฺยุํ วา โน วา, ตสฺมา ภควโต มนํ ชานิตฺวาว ปญฺญาเปสฺสามาติ จินฺเตตฺวา เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ. อิทานิ ปน มนํ ลภิตฺวา ปญฺญาเปตุกามา เยน สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ.

«Se dirigieron hacia la sala de asambleas»: se dice que aquel día, aunque la sala estaba bien preparada y limpia como una mansión celestial para que el clan real la viera, aún no se había dispuesto nada de forma adecuada para el Buda. Pues los Budas, por naturaleza, prefieren el bosque y se deleitan en la soledad; pueden residir en una aldea o no. Por tanto, pensando: «Dispondremos el lugar solo tras conocer la intención del Bendito», se acercaron a Él. Ahora, habiendo obtenido Su consentimiento y deseando preparar el lugar, se dirigieron hacia la sala de asambleas.

สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวาติ ยถา สพฺพเมว สนฺถตํ โหติ, เอวํ ตํ สนฺถราเปตฺวา. สพฺพปฐมํ ตาว ‘‘โคมยํ นาม สพฺพมงฺคเลสุ วฏฺฏตี’’ติ [Pg.13] สุธาปริกมฺมกตมฺปิ ภูมึ อลฺลโคมเยน โอปุญฺฉาเปตฺวา ปริสุกฺขภาวํ ญตฺวา ยถา อกฺกนฺตฏฺฐาเน ปทํ น ปญฺญายติ, เอวํ จตุชฺชาติยคนฺเธหิ ลิมฺปาเปตฺวา อุปริ นานาวณฺเณ กฏสารเก สนฺถริตฺวา เตสํ อุปริ มหาปิฏฺฐิกโกชวเก อาทึ กตฺวา หตฺถตฺถรก-อสฺสตฺถรก-สีหตฺถรก-พฺยคฺฆตฺถรก-จนฺทตฺถรก-สูริยตฺถรก-จิตฺตตฺถรกาทีหิ นานาวณฺเณหิ อตฺถรเณหิ สนฺถริตพฺพกยุตฺตํ สพฺโพกาสํ สนฺถราเปสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวา’’ติ.

«Habiendo cubierto toda la sala con alfombras»: significa que la hicieron cubrir de tal modo que toda la superficie quedara tapizada. En primer lugar, pensando que «el estiércol de vaca es apropiado en todas las ocasiones auspiciosas», hicieron limpiar el suelo, aunque ya tuviera un acabado de cal, con una mezcla de estiércol de vaca fresco. Al comprobar que estaba seco, de modo que no quedaran huellas al pisar, hicieron ungir el lugar con las cuatro clases de fragancias. Encima extendieron esteras de diversos colores y, sobre estas, dispusieron grandes alfombras de lana, seguidas de cubiertas con figuras de elefantes, caballos, leones, tigres, lunas y soles, así como tapices decorados con flores y enredaderas. Hicieron cubrir todo el espacio con estos diversos y coloridos revestimientos según correspondía. De ahí que se diga: «Habiendo cubierto toda la sala con alfombras».

อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวาติ มชฺฌฏฺฐาเน ตาว มงฺคลตฺถมฺภํ นิสฺสาย มหารหํ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ ยํ ยํ มุทุกญฺจ มโนรมญฺจ ปจฺจตฺถรณํ, ตํ ตํ ปจฺจตฺถริตฺวา ภควโต โลหิตกํ มนุญฺญทสฺสนํ อุปธานํ อุปทหิตฺวา อุปริ สุวณฺณรชตตารกวิจิตฺตํ วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธทามปุปฺผทามปตฺตทามาทีหิ ปจฺจตฺถรเณหิ อลงฺกริตฺวา สมนฺตา ทฺวาทสหตฺถฏฺฐาเน ปุปฺผชาลํ กริตฺวา ตึสหตฺถมตฺตํ ฐานํ ปฏสาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา ปจฺฉิมภิตฺตึ นิสฺสาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปลฺลงฺกปีฐ-อปสฺสยปีฐ-มุณฺฑปีฐานิ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ เสตปจฺจตฺถรเณหิ ปจฺจตฺถราเปตฺวา ปาจีนภิตฺตึ นิสฺสาย อตฺตโน อตฺตโน มหาปิฏฺฐิกโกชวเก ปญฺญาเปตฺวา หํสโลมาทิปูริตานิ อุปธานานิ ฐปาเปสุํ ‘‘เอวํ อกิลมมานา สพฺพรตฺตึ ธมฺมํ สุณิสฺสามา’’ติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา’’ติ.

«Habiendo preparado los asientos»: primero, en el centro, junto al pilar auspicioso, prepararon el asiento del Buda, digno de los seres más nobles. Sobre este extendieron diversas cubiertas suaves y encantadoras, y colocaron para el uso del Bendito un cojín de color rojo, de apariencia agradable, para que pudiera reclinarse. Arriba colgaron un dosel adornado con estrellas de oro y plata, decorándolo con guirnaldas de fragancias, flores y hojas. Alrededor, en un radio de doce codos, dispusieron una red de flores y cercaron un espacio de unos treinta codos con una cortina de tela. Apoyados en la pared occidental, prepararon para el Sangha de monjes asientos con respaldo, plataformas y taburetes sencillos, cubriéndolos con mantos blancos. Apoyados en la pared oriental, para los propios nobles Sakyas, extendieron grandes alfombras de lana y colocaron almohadas rellenas de plumón de cisne y otros materiales suaves. Lo hicieron pensando: «Así, sin cansarnos, podremos escuchar el Dhamma durante toda la noche». Refiriéndose a estos preparativos, se dice: «Habiendo preparado los asientos».

อุทกมณิกนฺติ มหากุจฺฉิกํ อุทกจาฏึ. อุปฏฺฐเปตฺวาติ เอวํ ภควา จ ภิกฺขุสงฺโฆ จ ยถารุจิยา หตฺเถ วา โธวิสฺสนฺติ ปาเท วา, มุขํ วา วิกฺขาเลสฺสนฺตีติ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ มณิวณฺณสฺส อุทกสฺส ปูราเปตฺวา วาสตฺถาย นานาปุปฺผานิ เจว อุทกวาสจุณฺณานิ จ ปกฺขิปิตฺวา กทลิปณฺเณหิ ปิทหิตฺวา ปติฏฺฐาเปสุํ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ.

La expresión 'udakamaṇika' se refiere a una gran vasija de agua de gran capacidad. Respecto a 'upaṭṭhāpetvā' (habiéndolas dispuesto), se refiere a que establecieron dichas vasijas pensando: 'Así, tanto el Bienaventurado como la asamblea de monjes podrán lavarse las manos, los pies o enjuagarse la boca según su deseo'. Las llenaron en diversos lugares con agua clara de color de gema, añadieron diversas flores y polvos aromáticos para perfumarla, las cubrieron con hojas de banano y las colocaron allí. Los recitadores del concilio dijeron 'upaṭṭhāpetvā' refiriéndose a esta disposición.

เตลปฺปทีปํ อาโรเปตฺวาติ รชตสุวณฺณาทิมยทณฺฑาสุ ทีปิกาสุ โยนกรูปกิราตรูปกาทีนํ หตฺเถ ฐปิตสุวณฺณรชตาทิมยกปลฺลกาทีสุ จ เตลปฺปทีปํ ชลยิตฺวาติ อตฺโถ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ เอตฺถ ปน เต สกฺยราชาโน น เกวลํ สนฺถาคารเมว, อถ โข โยชนาวฏฺเฏ กปิลวตฺถุสฺมึ นครวีถิโยปิ สมฺมชฺชาเปตฺวา ธเช [Pg.14] อุสฺสาเปตฺวา เคหทฺวาเรสุ ปุณฺณฆเฏ จ กทลิโย จ ฐปาเปตฺวา สกลนครํ ทีปมาลาทีหิ วิปฺปกิณฺณตารกํ วิย กตฺวา ‘‘ขีรปายเก ทารเก ขีรํ ปาเยถ, ทหเร กุมาเร ลหุํ ลหุํ โภเชตฺวา สยาเปถ, อุจฺจาสทฺทํ มา กริตฺถ, อชฺช เอกรตฺตึ สตฺถา อนฺโตคาเม วสิสฺสติ, พุทฺธา นาม อปฺปสทฺทกามา โหนฺตี’’ติ เภรึ จราเปตฺวา สยํ ทณฺฑทีปิกา อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ.

'Telappadīpaṃ āropetvā' significa haber encendido lámparas de aceite en pedestales hechos de oro, plata y otros materiales, así como en cuencos sostenidos por estatuas con formas de griegos (yonaka), de montañeses (kirāta) y otros. Además, sobre la frase 'se acercaron a donde estaba el Bienaventurado', debe entenderse que los reyes Sakyas no solo decoraron el salón de asambleas, sino que también mandaron barrer las calles de la ciudad de Kapilavatthu en un perímetro de una yojana, izaron banderas y estandartes, y colocaron vasijas llenas de agua y árboles de banano en las puertas de las casas. Hicieron que toda la ciudad resplandeciera con hileras de lámparas como si estuviera sembrada de estrellas. Ordenaron: 'Den leche a los lactantes, alimenten y acuesten pronto a los niños pequeños; no hagan ruidos fuertes, pues hoy el Maestro residirá en la ciudad durante la noche, y los Budas desean el silencio'. Tras hacer sonar el tambor con este aviso, los propios reyes Sakyas, portando antorchas manuales, se acercaron a donde estaba el Bienaventurado.

อถ โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมีติ. ‘‘ยสฺส ทานิ, ภนฺเต, ภควา กาลํ มญฺญตี’’ติ เอวํ กิร กาเล อาโรจิเต ภควา ลาขารเสน ตินฺตรตฺตโกวิฬารปุปฺผวณฺณํ รตฺตทุปฏฺฏํ กตฺตริยา ปทุมํ กนฺตนฺโต วิย สํวิธาย ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต นิวาเสตฺวา สุวณฺณปามงฺเคน ปทุมกลาปํ ปริกฺขิปนฺโต วิย วิชฺชุลฺลตาสสฺสิริกํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา รตฺตกมฺพเลน คชกุมฺภํ ปริโยนทฺธนฺโต วิย รตนสตุพฺเพเธ สุวณฺณคฺฆิเก ปวาฬชาลํ ขิปมาโน วิย สุวณฺณเจติเย รตฺตกมฺพลกญฺจุกํ ปฏิมุญฺจนฺโต วิย คจฺฉนฺตํ ปุณฺณจนฺทํ รตฺตวณฺณวลาหเกน ปฏิจฺฉาทยมาโน วิย กญฺจนปพฺพตมตฺถเก สุปกฺกลาขารสํ ปริสิญฺจนฺโต วิย จิตฺตกูฏปพฺพตมตฺถกํ วิชฺชุลฺลตาย ปริกฺขิปนฺโต วิย จ สจกฺกวาฬสิเนรุยุคนฺธรํ มหาปถวึ จาเลตฺวา คหิตํ นิคฺโรธปลฺลวสมานวณฺณํ รตฺตวรปํสุกูลํ ปารุปิตฺวา คนฺธกุฏิทฺวารโต นิกฺขมิ กญฺจนคุหโต สีโห วิย อุทยปพฺพตกูฏโต ปุณฺณจนฺโท วิย จ. นิกฺขมิตฺวา ปน คนฺธกุฏิปมุเข อฏฺฐาสิ.

Entonces, el Bienaventurado, tras vestirse y tomar su cuenco y sus mantos, se dirigió hacia el nuevo salón de asambleas junto con la asamblea de monjes. Se dice que, cuando le informaron que era el momento propicio diciendo: 'Venerable Señor, es el momento que el Bienaventurado considere adecuado', el Bienaventurado se puso su manto inferior doble de color rojo intenso, similar al color de las flores de kovidāra teñidas con esencia de laca, cubriendo perfectamente los tres círculos (ombligo y rodillas). Se ciñó el cinturón, resplandeciente como un relámpago, como si rodeara un ramo de lotos con una cuerda de oro. Luego, se cubrió con su excelente manto rojo de trapos desechados (paṃsukūla), del color de los brotes del árbol banyan, como si cubriera la frente de un elefante con una manta roja, o como si lanzara una red de coral sobre un monumento de oro de cien codos de altura, o como si cubriera una estupa de oro con una funda de manta roja. Salió de la cámara perfumada (gandhakuṭi) como la luna llena atravesando nubes rojizas, o como si se derramara laca refinada sobre la cima de una montaña de oro, o como si un relámpago rodeara la cumbre del monte Cittakūṭa, haciendo vibrar la gran tierra junto con el universo, el monte Sineru y el monte Yugandhara. Salió como un león de una cueva de oro o como la luna llena que surge de la cima de la montaña de oriente. Tras salir, se detuvo frente a la cámara perfumada.

อถสฺส กายโต เมฆมุเขหิ วิชฺชุกลาปา วิย รสฺมิโย นิกฺขมิตฺวา สุวณฺณรสธาราปริเสกมญฺชริปตฺตปุปฺผผลวิฏเป วิย อารามรุกฺเข กรึสุ. ตาวเทว จ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย มหาภิกฺขุสงฺโฆ ภควนฺตํ ปริวาเรสิ. เต ปน ปริวาเรตฺวา ฐิตา ภิกฺขู เอวรูปา อเหสุํ อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา ปวิวิตฺตา อสํสฏฺฐา อารทฺธวีริยา วตฺตาโร วจนกฺขมา โจทกา ปาปครหี สีลสมฺปนฺนา สมาธิสมฺปนฺนา ปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนาติ. เตหิ ปริวาริโต ภควา รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณกฺขนฺโธ รตฺตปทุมสณฺฑมชฺฌคตา วิย สุวณฺณนาวา ปวาฬเวทิกาปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณปาสาโท วิโรจิตฺถ. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาเถราปิ นํ เมฆวณฺณํ ปํสุกูลํ [Pg.15] ปารุปิตฺวา มณิวมฺมวมฺมิกา วิย มหานาคา ปริวารยึสุ วนฺตราคา ภินฺนกิเลสา วิชฏิตชฏา ฉินฺนพนฺธนา กุเล วา คเณ วา อลคฺคา.

Entonces, desde el cuerpo del Bienaventurado emanaron rayos de luz como ráfagas de relámpagos desde las nubes, haciendo que los árboles del monasterio parecieran bañados por corrientes de oro líquido, con sus brotes, hojas, flores y frutos resplandecientes. En ese mismo instante, la gran asamblea de monjes, tomando sus propios cuencos y mantos, rodeó al Bienaventurado. Los monjes que lo rodeaban poseían tales cualidades: eran de pocos deseos, satisfechos, amantes del retiro, no socializados con laicos, de energía persistente, sabios en el habla, pacientes ante las críticas, exhortadores, reprobadores del mal, perfectos en la virtud (sīla), en la concentración (samādhi), en la sabiduría, en la liberación y en el conocimiento y visión de la liberación. El Bienaventurado, rodeado por ellos, resplandecía como un bloque de oro envuelto en una manta roja, como una barca de oro en medio de un grupo de lotos rojos, o como un palacio de oro rodeado por barandillas de coral. Los grandes ancianos, encabezados por Sāriputta y Moggallāna, quienes habían abandonado la pasión, destruido las impurezas, desenredado la maraña y cortado las ataduras, y que no estaban apegados ni a familias ni a grupos, le rodeaban cubiertos con sus mantos de trapos desechados del color de las nubes, pareciendo grandes elefantes reales protegidos por armaduras de gemas.

อิติ ภควา สยํ วีตราโค วีตราเคหิ, วีตโทโส วีตโทเสหิ, วีตโมโห วีตโมเหหิ, นิตฺตณฺโห นิตฺตณฺเหหิ, นิกฺกิเลโส นิกฺกิเลเสหิ, สยํ พุทฺโธ พหุสฺสุตพุทฺเธหิ ปริวาริโต, ปตฺตปริวาริตํ วิย เกสรํ, เกสรปริวาริตา วิย กณฺณิกา, อฏฺฐนาคสหสฺสปริวาริโต วิย ฉทฺทนฺโต นาคราชา, นวุติหํสสหสฺสปริวาริโต วิย ธตรฏฺโฐ หํสราชา, เสนงฺคปริวาริโต วิย จกฺกวตฺติ, มรุคณปริวาริโต วิย สกฺโก เทวราชา, พฺรหฺมคณปริวาริโต วิย หาริตมหาพฺรหฺมา, ตาราคณปริวาริโต วิย ปุณฺณจนฺโท, อสเมน พุทฺธเวเสน อปริมาเณน พุทฺธวิลาเสน กปิลวตฺถุคมนมคฺคํ ปฏิปชฺชิ.

De esta manera, el Bienaventurado, estando él mismo libre de pasión, era rodeado por quienes carecían de pasión; libre de odio, por quienes carecían de odio; libre de ilusión, por quienes carecían de ilusión; libre de deseo, por quienes carecían de deseo; libre de impurezas, por quienes carecían de impurezas. Siendo él mismo el Despierto (Buddha), era rodeado por monjes de gran conocimiento. Parecía el polen del loto rodeado por sus pétalos, o el receptáculo del loto rodeado por sus estambres. Era como el rey de los elefantes Chaddanta rodeado por ocho mil elefantes, como el rey de los cisnes Dhataraṭṭha rodeado por noventa mil cisnes, como un monarca universal (cakkavatti) rodeado por su ejército de cuatro divisiones, como Sakka, el rey de los dioses, rodeado por las huestes celestiales, como el Gran Brahma Hārita rodeado por la asamblea de Brahmas, o como la luna llena rodeada por el séquito de estrellas. Con una apariencia búdica incomparable y una majestad búdica inconmensurable, emprendió el camino hacia la ciudad de Kapilavatthu.

อถสฺส ปุรตฺถิมกายโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมี อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. ปจฺฉิมกายโต ทกฺขิณหตฺถโต, วามหตฺถโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมี อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสาวตฺเตหิ โมรคีววณฺณา รสฺมี อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เหฏฺฐา ปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมี อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวิยํ อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เอวํ สมนฺตา อสีติหตฺถมตฺตํ ฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา กญฺจนทณฺฑทีปิกาหิ นิจฺฉริตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทชาลา วิย จาตุทฺทีปิกมหาเมฆโต นิกฺขนฺตวิชฺชุลฺลตา วิย วิธาวึสุ. สพฺพทิสาภาคา สุวณฺณจมฺปกปุปฺเผหิ วิกิริยมานา วิย, สุวณฺณฆฏา นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธาราหิ สิญฺจมานา วิย, ปสาริตสุวณฺณปฏปริกฺขิตฺตา วิย, เวรมฺภวาตสมุฏฺฐิตกึสุกกณิการปุปฺผจุณฺณสโมกิณฺณา วิย วิปฺปกิรึสุ.

Entonces, de la parte anterior del cuerpo del Bienaventurado, surgieron rayos de color dorado que se extendieron por un espacio de ochenta codos. De la parte posterior, del brazo derecho y del brazo izquierdo, surgieron rayos de color dorado que se extendieron por un espacio de ochenta codos. Desde la parte superior, empezando por las puntas del cabello, de todos los rizos surgieron rayos del color del cuello de un pavo real que se elevaron hacia el cielo por ochenta codos. De la parte inferior, desde las plantas de los pies, surgieron rayos de color carmesí como el coral que penetraron en la tierra sólida por ochenta codos. Así, en un radio de ochenta codos, los rayos de seis colores del Buda brillaban y centelleaban, proyectándose como llamas de lámparas de oro hacia el firmamento o como relámpagos que emergen de una gran nube que cubre los cuatro continentes. Todas las direcciones parecían estar sembradas de flores campaka doradas, bañadas por corrientes de oro líquido provenientes de vasijas de oro, cubiertas por telas de oro desplegadas o esparcidas con el polvillo de las flores kimsuka y kanikara agitadas por el viento Verambha.

ภควโตปิ อสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสวรลกฺขณสมุชฺชลํ สรีรํ สมุคฺคตตารกํ วิย คคนตลํ, วิกสิตมิว ปทุมวนํ, สพฺพปาลิผุลฺโล วิย โยชนสติโก ปาริจฺฉตฺตโก, ปฏิปาฏิยา ฐปิตานํ ทฺวตฺตึสูจนฺทานํ ทฺวตฺตึสสูริยานํ ทฺวตฺตึสจกฺกวตฺตีนํ ทฺวตฺตึสเทวราชานํ ทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมานํ [Pg.16] สิริยา สิรึ อภิภวมานํ วิย วิโรจิตฺถ, ยถา ตํ ทสหิ ปารมีหิ ทสหิ อุปปารมีหิ ทสหิ ปรมตฺถปารมีหิ สุปูริตาหิ สมตึสปารมิตาหิ อลงฺกตํ. กปฺปสตสหสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทินฺนทานํ รกฺขิตสีลํ กตกลฺยาณกมฺมํ เอกสฺมึ อตฺตภาเว โอสริตฺวา วิปากํ ทาตุํ ฐานํ อลภมานํ สมฺพาธปตฺตํ วิย อโหสิ. นาวาสหสฺสภณฺฑํ เอกนาวํ อาโรปนกาโล วิย, สกฏสหสฺสภณฺฑํ เอกสกฏํ อาโรปนกาโล วิย, ปญฺจวีสติยา นทีนํ โอฆสฺส สมฺภิชฺช มุขทฺวาเร เอกโต ราสีภูตกาโล วิย จ อโหสิ.

El cuerpo del Bienaventurado resplandecía, adornado con las treinta y dos marcas del gran hombre y los ochenta signos secundarios, junto con el aura de un brazo de extensión. Era como el firmamento lleno de estrellas, como un bosque de lotos en flor, o como el árbol Parichattaka de cien leguas totalmente florecido. Con su esplendor, eclipsaba la gloria de treinta y dos lunas, de treinta y dos soles, de treinta y dos monarcas universales, de treinta y dos reyes de los devas y de treinta y dos Grandes Brahmas. Estaba adornado con las treinta perfecciones —las diez perfecciones, las diez perfecciones superiores y las diez perfecciones supremas— plenamente cumplidas. Fue como si la generosidad practicada, la virtud protegida y las acciones meritorias realizadas durante cuatro asankhyeyyas y cien mil eones se hubieran concentrado en una sola existencia para dar sus frutos, sintiéndose como si estuvieran en un espacio estrecho. Era como cargar la mercancía de mil barcos en uno solo, o la carga de mil carretas en una sola, o como la confluencia de las corrientes de veinticinco ríos en la desembocadura de un solo estuario.

อิมาย พุทฺธสิริยา โอภาสมานสฺสาปิ จ ภควโต ปุรโต อเนกานิ ทณฺฑทีปิกสหสฺสานิ อุกฺขิปึสุ. ตถา ปจฺฉโต. วามปสฺเส ทกฺขิณปสฺเส. ชาติกุสุมจมฺปกวนมลฺลิกรตฺตุปฺปลนีลุปฺปลมกุลสินฺทุวารปุปฺผานิ เจว นีลปีตาทิวณฺณสุคนฺธคนฺธจุณฺณานิ จ จาตุทฺทีปิกเมฆวิสฺสฏฺโฐทกวุฏฺฐิโย วิย วิปฺปกิรึสุ. ปญฺจงฺคิกตูริยนิคฺโฆสา เจว พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณปฺปฏิสํยุตฺตา ถุติโฆสา จ สพฺพทิสา ปูรยึสุ. เทวมนุสฺสนาคสุปณฺณคนฺธพฺพยกฺขาทีนํ อกฺขีนิ อมตปานํ วิย ลภึสุ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ฐตฺวา ปทสหสฺเสน คมนวณฺณํ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ตตฺริทํ มุขมตฺตํ –

A pesar de que el Bienaventurado resplandecía con tal gloria búdica, se alzaron ante Él miles de antorchas, y lo mismo hicieron por detrás, a su izquierda y a su derecha. Flores de jazmín, campaka, mallika, lotos rojos, lotos azules y de sinduvāra, junto con polvos aromáticos de diversos colores, fueron esparcidos como la lluvia que cae de una nube sobre los cuatro continentes. El sonido de los cinco tipos de instrumentos musicales y las voces de alabanza sobre las cualidades del Buda, el Dhamma y el Sangha llenaron todas las direcciones. Los ojos de los devas, humanos, nagas, suparnas, gandhabbas y yakkhas recibieron aquello como si bebieran el néctar de la inmortalidad. En este punto, conviene describir la gloria de su caminar con mil versos; lo siguiente es solo una breve introducción:

‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺโน, กมฺปยนฺโต วสุนฺธรํ;

อเหฐยนฺโต ปาณานิ, ยาติ โลกวินายโก.

«Poseyendo la perfección en todos sus miembros, haciendo estremecer la tierra pero sin dañar a ningún ser vivo, así camina el Guía del Mundo.

ทกฺขิณํ ปฐมํ ปาทํ, อุทฺธรนฺโต นราสโภ;

คจฺฉนฺโต สิริสมฺปนฺโน, โสภเต ทฺวิปทุตฺตโม.

Levantando primero el pie derecho, el noble entre los hombres, dotado de gloria, el supremo entre los seres de dos pies, resplandece al caminar.

คจฺฉโต พุทฺธเสฏฺฐสฺส, เหฏฺฐา ปาทตลํ มุทุ;

สมํ สมฺผุสเต ภูมึ, รชสา นุปลิปฺปติ.

Al caminar el Excelso Buda, la suave planta de su pie toca el suelo de manera uniforme; el polvo no se adhiere a ella.

นินฺนฏฺฐานํ อุนฺนมติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก;

อุนฺนตญฺจ สมํ โหติ, ปถวี จ อเจตนา.

Los lugares bajos se elevan y los elevados se nivelan cuando camina el Guía del Mundo; así reacciona la tierra, aunque carece de conciencia.

ปาสาณา สกฺขรา เจว, กถลา ขาณุกณฺฏกา;

สพฺเพ มคฺคา วิวชฺชนฺติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก.

Piedras, gravilla, fragmentos de vasijas, troncos y espinas; todos se apartan del camino cuando camina el Guía del Mundo.

นาติทูเร [Pg.17] อุทฺธรติ, นจฺจาสนฺเน จ นิกฺขิปํ;

อฆฏฺฏยนฺโต นิยฺยาติ, อุโภ ชาณู จ โคปฺผเก.

No levanta el pie a una distancia excesiva ni lo asienta demasiado cerca; camina de modo que sus rodillas y tobillos no se rocen entre sí.

นาติสีฆํ ปกฺกมติ, สมฺปนฺนจรโณ มุนิ;

น จาติสณิกํ ยาติ, คจฺฉมาโน สมาหิโต.

El Sabio no camina demasiado rápido ni demasiado lento; camina con serenidad y perfecta compostura.

อุทฺธํ อโธ จ ติริยํ, ทิสญฺจ วิทิสํ ตถา;

น เปกฺขมาโน โส ยาติ, ยุคมตฺตมฺหิ เปกฺขติ.

No camina mirando hacia arriba, hacia abajo, hacia los lados, ni hacia los puntos cardinales o intermedios; mantiene su mirada a la distancia de un yugo.

นาควิกฺกนฺตจาโร โส, คมเน โสภเต ชิโน;

จารุํ คจฺฉติ โลกคฺโค, หาสยนฺโต สเทวเก.

Con el paso majestuoso de un elefante, el Vencedor resplandece al andar. El Supremo del Mundo camina con hermosura, regocijando a los seres celestiales y humanos.

อุฬุราชาว โสภนฺโต, จตุจารีว เกสรี;

โตสยนฺโต พหู สตฺเต, ปุรํ เสฏฺฐํ อุปาคมี’’ติ.

Resplandeciendo como el rey de las estrellas y como un león en su dominio, brindando alegría a multitud de seres, llegó a la noble ciudad».

วณฺณกาโล นาม กิเรส, เอวํวิเธสุ กาเลสุ พุทฺธสฺส สรีรวณฺเณ วา คุณวณฺเณ วา ธมฺมกถิกสฺส ถาโมเยว ปมาณํ จุณฺณิยปเทหิ วา คาถาพนฺเธน วา ยตฺตกํ สกฺโกติ, ตตฺตกํ วตฺตพฺพํ. ทุกฺกถิตนฺติ น วตฺตพฺพํ. อปฺปมาณวณฺณา หิ พุทฺธา, เตสํ พุทฺธาปิ อนวเสสโต วณฺณํ วตฺตุํ อสมตฺถา, ปเคว อิตรา ปชาติ. อิมินา สิริวิลาเสน อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ สกฺยราชปุรํ ปวิสิตฺวา ภควา ปสนฺนจิตฺเตน ชเนน คนฺธธูมวาสจุณฺณาทีหิ ปูชยมาโน สนฺถาคารํ ปาวิสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน เอวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมี’’ติ.

Este es el llamado «tiempo de alabanza». En tales ocasiones, al describir la belleza física o las virtudes del Buda, el límite es solo la capacidad del orador del Dhamma. Ya sea en prosa o en verso, se debe decir tanto como se pueda. No debe decirse que ha sido «mal expresado», pues los Budas poseen cualidades infinitas. Ni siquiera los propios Budas podrían describir sus cualidades de manera exhaustiva, ¡cuánto menos otros seres! Con este esplendor glorioso, el Bienaventurado entró en la ciudad de los reyes Sakyas, siendo honrado por la gente con devoción mediante inciensos, perfumes y polvos aromáticos, y entró en la sala de asambleas. Por eso se dijo: «Entonces el Bienaventurado, habiéndose vestido y tomando su cuenco y manto, se dirigió junto con la comunidad de monjes hacia la sala de asambleas».

ภควนฺตํเยว ปุรกฺขตฺวาติ ภควนฺตํ ปุรโต กตฺวา. ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนญฺเจว อุปาสกานญฺจ มชฺเฌ นิสินฺโน คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน โวทกํ กตฺวา ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา รตฺตกมฺพลปลิเวฐิเต ปีเฐ ฐปิตรตฺตสุวณฺณฆนปฏิมา วิย อติวิโรจิตฺถ. อยํ ปเนตฺถ โปราณานํ วณฺณภณนมคฺโค –

«Bhagavantaṃyeva purakkhatvā» significa poniendo al Bendito por delante. Allí, el Bendito, sentado en medio de los monjes y de los devotos laicos, después de haber sido bañado con agua perfumada, secado con un paño de lino fino, ungido con cinabrio de primera calidad, brillaba intensamente como una estatua de oro macizo rojizo colocada sobre un pedestal envuelto en mantas de lana roja. Y este es el método de los antiguos maestros para expresar las alabanzas en este contexto:

‘‘คนฺตฺวาน มณฺฑลมาฬํ, นาควิกฺกนฺตจรโณ;

โอภาสยนฺโต โลกคฺโค, นิสีทิ วรมาสเน.

«Habiendo ido a la sala circular, con el andar majestuoso de un elefante rey, iluminando con sus rayos, el Supremo del mundo se sentó en el noble asiento».

ตสฺมึ [Pg.18] นิสินฺโน นรทมฺมสารถิ,เทวาติเทโว สตปุญฺญลกฺขโณ;

พุทฺธาสเน มชฺฌคโต วิโรจติ,สุวณฺณเนกฺขํ วิย ปณฺฑุกมฺพเล.

«Sentado en ese asiento búdico, el domador de hombres para ser guiados, el Dios de los dioses, dotado de los cien signos del mérito, habiendo llegado al centro de la asamblea, brilla como un níkkha de oro sobre una manta carmesí».

เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว, นิกฺขิตฺตํ ปณฺฑุกมฺพเล;

วิโรจติ วีตมโล, มณิเวโรจโน ยถา.

«Como un níkkha de oro Jambonada depositado sobre una manta carmesí, así brilla el Inmaculado, como una joya radiante».

มหาสาโลว สมฺผุลฺโล, เนรุราชาวลงฺกโต;

สุวณฺณยูปสงฺกาโส, ปทุโม โกกนโท ยถา.

«Como un gran árbol Sala en plena floración, como el rey Neru (Meru) adornado, semejante a un pilar de oro, o como un loto rojo Kokanada».

ชลนฺโต ทีปรุกฺโขว, ปพฺพตคฺเค ยถา สิขี;

เทวานํ ปาริจฺฉตฺโตว, สพฺพผุลฺโล วิโรจถา’’ติ.

«Resplandeciente como un árbol de lámparas, como el fuego en la cima de una montaña, o como el árbol Parichatta de los dioses en total florecimiento, así brillaba». Esta es la senda de la recitación de las alabanzas.

กาปิลวตฺถเว สกฺเย พหุเทว รตฺตึ ธมฺมิยา กถายาติ เอตฺถ ธมฺมี กถา นาม สนฺถาคารอนุโมทนปฺปฏิสํยุตฺตา ปกิณฺณกกถา เวทิตพฺพา. ตทา หิ ภควา อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย ปถโวชํ อากฑฺฒนฺโต วิย มหาชมฺพุํ ขนฺเธ คเหตฺวา จาเลนฺโต วิย โยชนิกํ มธุภณฺฑํ จกฺกยนฺเตน ปีเฬตฺวา มธุปานํ ปายมาโน วิย กาปิลวตฺถวานํ สกฺยานํ หิตสุขาวหํ ปกิณฺณกกถํ กเถสิ. ‘‘อาวาสทานํ นาเมตํ มหาราช มหนฺตํ, ตุมฺหากํ อาวาโส มยา ปริภุตฺโต ภิกฺขุสงฺเฆน ปริภุตฺโต มยา จ ภิกฺขุสงฺเฆน จ ปริภุตฺโต ปน ธมฺมรตเนน ปริภุตฺโต เยวาติ ตีหิ รตเนหิ ปริภุตฺโต นาม โหติ. อาวาสทานสฺมิญฺหิ ทินฺเน สพฺพทานํ ทินฺนเมว โหติ. ภูมฏฺฐกปณฺณสาลาย วา สาขามณฺฑปสฺส วาปิ อานิสํโส นาม ปริจฺฉินฺทิตุํ น สกฺกา’’ติ นานานยวิจิตฺตํ พหุํ ธมฺมกถํ กเถตฺวา –

En el pasaje «Kāpilavatthave sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyā», debe entenderse que la llamada plática de Dhamma es una charla miscelánea relacionada con el regocijo por la sala de asambleas. Pues en ese momento, el Bendito, como si hiciera descender el Ganges celestial, como si extrajera la esencia de la tierra, como si sacudiera las ramas de un gran árbol Jambu tomándolas entre sus brazos, o como si exprimiera un panal de miel de una yojana con una prensa mecánica para dar de beber el néctar de miel, pronunció una plática miscelánea que traía bienestar y felicidad a los Sakyas habitantes de Kapilavatthu. Dijo: «Gran Rey, esta llamada donación de una morada tiene un gran fruto; vuestra morada ha sido utilizada por mí, ha sido utilizada por la comunidad de monjes, y al ser utilizada por mí y por la comunidad de monjes, es verdaderamente utilizada por la Joya del Dhamma; así, se dice que es utilizada por las tres Joyas. Ciertamente, cuando se da la donación de una morada, se ha dado toda clase de donación. El beneficio de una choza de hojas sobre la tierra o de un pabellón de ramas no puede ser medido». Tras haber impartido una extensa plática de Dhamma adornada con diversos métodos, añadió:

‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนฺติ, ตโต วาฬมิคานิ จ;

สรีสเป จ มกเส, สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโย.

«Repele el frío y el calor, y también a las fieras salvajes, a los reptiles y a los mosquitos, y también las lluvias de la estación fría».

ตโต วาตาตโป โฆโร, สญฺชาโต ปฏิหญฺญติ;

เลณตฺถญฺจ สุขตฺถญฺจ, ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุํ.

«De igual modo, el viento y el sol abrasador son repelidos cuando surgen; es para el propósito de refugio, de comodidad, para meditar y para desarrollar la visión profunda».

วิหารทานํ สงฺฆสฺส, อคฺคํ พุทฺเธน วณฺณิตํ;

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน.

«La donación de un monasterio a la Sangha es alabada por el Buddha como la suprema; por lo tanto, el hombre sabio, viendo su propio beneficio»,

วิหาเร [Pg.19] การเย รมฺเม, วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต;

เตสํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ.

«debería construir hermosos monasterios y hacer que residan allí aquellos de gran conocimiento; a ellos debería ofrecerles comida y bebida, ropa y asientos para dormir».

ทเทยฺย อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

เต ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺติ, สพฺพทุกฺขาปนูทนํ;

ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญาย, ปรินิพฺพาติ อนาสโว’’ติ. (จูฬว. ๒๙๕) –

«Debería dar a los que son rectos con una mente de fe serena; ellos le enseñarán el Dhamma que elimina todo sufrimiento; habiendo comprendido ese Dhamma aquí, él se extingue totalmente (alcanza el Nibbāna), libre de máculas».

เอวํ อยมฺปิ อาวาเส อานิสํโส, อยมฺปิ อานิสํโสติ พหุเทวรตฺตึ อติเรกตรํ ทิยฑฺฒยามํ อาวาสานิสํสกถํ กเถสิ. ตตฺถ อิมา คาถาว สงฺคหํ อารุฬฺหา, ปกิณฺณกธมฺมเทสนา ปน สงฺคหํ น อาโรหติ. สนฺทสฺเสสีติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว.

«De esta manera, este es el beneficio de la morada; este es el beneficio», así habló durante gran parte de la noche, durante más de una vigilia y media, sobre los beneficios de la morada. De entre esas palabras, solo estas estrofas fueron elevadas al canon en el Recitado (Saṅgaha), pero la plática miscelánea de Dhamma no fue elevada al canon. Las palabras «Sandassesī», etc., tienen el mismo significado que ya se ha explicado.

อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสีติ ธมฺมกถํ กถาเปตุกาโม ชานาเปสิ. อถ กสฺมา สาริปุตฺตมหาโมคฺคลฺลานมหากสฺสปาทีสุ อสีติมหาเถเรสุ วิชฺชมาเนสุ ภควา อานนฺทตฺเถรสฺส ภารมกาสีติ. ปริสชฺฌาสยวเสน. อายสฺมา หิ อานนฺโท พหุสฺสุตานํ อคฺโค, ปโหสิ ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ มธุรธมฺมกถํ กเถตุนฺติ สากิยมณฺฑเล ปากโฏ ปญฺญาโต. ตสฺส สกฺยราชูหิ วิหารํ คนฺตฺวาปิ ธมฺมกถา สุตปุพฺพา, โอโรธา ปน เนสํ น ยถารุจิยา วิหารํ คนฺตุํ ลภนฺติ, เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘อโห วต ภควา อปฺปํเยว ธมฺมกถํ กเถตฺวา อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐสฺส อานนฺทสฺส ภารํ กเรยฺยา’’ติ. เตสํ อชฺฌาสยวเสน ภควา ตสฺเสว ภารมกาสิ.

«Se dirigió al Venerable Ananda» significa que deseando que él continuara la plática de Dhamma, se lo hizo saber. Ahora bien, ¿por qué, estando presentes los ochenta grandes ancianos como Sāriputta, Mahāmoggallāna y Mahākassapa, el Bendito le encargó la tarea al Venerable Ananda? Por deferencia a la inclinación de la audiencia. El Venerable Ananda es el primero entre los de gran conocimiento y era capaz de impartir una dulce plática de Dhamma con palabras y frases perfectas, por lo cual era famoso y reconocido en el círculo de los Sakyas. Los reyes Sakyas ya habían escuchado antes sus pláticas de Dhamma al ir al monasterio, pero sus mujeres de la corte no podían ir al monasterio a su voluntad. Ellas pensaron: «¡Oh, ojalá el Bendito, habiendo impartido él mismo una breve plática de Dhamma, encargara la tarea a nuestro noble pariente Ananda!». Por deferencia a la inclinación de ellas, el Bendito le encargó la tarea a él mismo.

เสโข ปาฏิปโทติ ปฏิปนฺนโก เสขสมโณ. โส ตุยฺหํ ปฏิภาตุ อุปฏฺฐาตุ, ตสฺส ปฏิปทํ เทเสหีติ ปฏิปทาย ปุคฺคลํ นิยเมตฺวา ทสฺเสติ. กสฺมา ปน ภควา อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ? พหูหิ การเณหิ. อิเม ตาว สกฺยา มงฺคลสาลาย มงฺคลํ ปจฺจาสีสนฺติ วฑฺฒึ อิจฺฉนฺติ, อยญฺจ เสขปฏิปทา มยฺหํ สาสเน มงฺคลปฏิปทา วฑฺฒมานกปฏิปทาติปิ อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ. ตสฺสญฺจ ปริสติ เสขาว พหู นิสินฺนา, เต อตฺตนา ปฏิวิทฺธฏฺฐาเน กถียมาเน อกิลมนฺตาว สลฺลกฺเขสฺสนฺตีติปิ อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ. อายสฺมา จ อานนฺโท เสขปฏิสมฺภิทาปตฺโตว, โส อตฺตนา ปฏิวิทฺเธ ปจฺจกฺขฏฺฐาเน กเถนฺโต อกิลมนฺโต วิญฺญาเปตุํ สกฺขิสฺสตีติปิ อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ. เสขปฏิปทาย จ ติสฺโสปิ สิกฺขา โอสฏา[Pg.20], ตตฺถ อธิสีลสิกฺขาย กถิตาย สกลํ วินยปิฏกํ กถิตเมว โหติ, อธิจิตฺตสิกฺขาย กถิตาย สกลํ สุตฺตนฺตปิฏกํ กถิตํ โหติ, อธิปญฺญาสิกฺขาย กถิตาย สกลํ อภิธมฺมปิฏกํ กถิตํ โหติ, อานนฺโท จ พหุสฺสุโต ติปิฏกธโร, โส ปโหติ ตีหิ ปิฏเกหิ ติสฺโส สิกฺขา กเถตุํ, เอวํ กถิเต สกฺยานํ มงฺคลเมว วฑฺฒิเยว ภวิสฺสตีติปิ อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ.

"El camino del adiestramiento" se refiere a un monje en adiestramiento que está practicando el sendero. [El Buda dijo:] "Que se presente ante tu conocimiento; enseña su camino a Ānanda". Al definir el camino, identifica a la persona. ¿Por qué el Bendito determinó este camino? Por muchas razones. Primero, estos Sakyas desean prosperidad y bendiciones en el salón de asambleas; en mi enseñanza, este camino del adiestramiento es un camino de bendición y crecimiento. En esa asamblea, muchos de los presentes eran Sekhas (en adiestramiento); cuando se enseña lo que ellos mismos han penetrado, lo comprenderán sin fatiga. Además, el Venerable Ānanda ha alcanzado el conocimiento analítico de un Sekha; él podrá explicar lo que ha penetrado personalmente sin fatigarse. En el camino del adiestramiento están incluidas las tres instrucciones (sikkhā): Al explicar la instrucción en la ética superior (adhisīla), se explica todo el Vinaya Piṭaka; al explicar la instrucción en la mente superior (adhicitta), se explica todo el Suttanta Piṭaka; y al explicar la instrucción en la sabiduría superior (adhipaññā), se explica todo el Abhidhamma Piṭaka. Ānanda es muy instruido y conocedor de los tres Piṭakas; él es capaz de enseñar las tres instrucciones mediante los tres Piṭakas. Al enseñarse de esta manera, habrá bendición y crecimiento para los Sakyas. Por estas razones, determinó este camino.

ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตีติ กสฺมา อาคิลายติ? ภควโต หิ ฉพฺพสฺสานิ ปธานํ ปทหนฺตสฺส มหนฺตํ กายทุกฺขํ อโหสิ, อถสฺส อปรภาเค มหลฺลกกาเล ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชิ. อการณํ วา เอตํ. ปโหติ หิ ภควา อุปฺปนฺนํ เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา เอกมฺปิ ทฺเวปิ สตฺตาเห เอกปลฺลงฺเกน นิสีทิตุํ. สนฺถาคารสาลํ ปน จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ, ตตฺถ ปาทโธวนฏฺฐานโต ยาว ธมฺมาสนา อคมาสิ, เอตฺตเก ฐาเน คมนํ นิปฺผนฺนํ. ธมฺมาสนํ ปตฺโต โถกํ ฐตฺวา นิสีทิ, เอตฺตเก ฐานํ. ทิยฑฺฒยามํ ธมฺมาสเน นิสีทิ, เอตฺตเก ฐาเน นิสชฺชา นิปฺผนฺนา. อิทานิ ทกฺขิเณน ปสฺเสน โถกํ นิปนฺเน สยนํ นิปฺผชฺชิสฺสตีติ เอวํ จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ. อุปาทินฺนกสรีรญฺจ นาม ‘‘โน อาคิลายตี’’ติ น วตฺตพฺพํ, ตสฺมา จิรํ นิสชฺชาย สญฺชาตํ อปฺปกมฺปิ อาคิลายนํ คเหตฺวา เอวมาห.

"Me duele la espalda": ¿Por qué le dolía? Debido a los seis años de prácticas austeras que realizó el Bendito, sufrió un gran dolor físico. Más tarde, en su vejez, surgió un dolor de espalda (piṭṭhivāto). O tal vez esto no sea la razón principal. El Bendito es capaz de suprimir cualquier dolor surgido y permanecer sentado en una sola postura durante uno, dos o siete días. Sin embargo, deseaba consagrar el salón de asambleas mediante las cuatro posturas corporales (iriyāpatha). Caminó desde el lugar donde se lavó los pies hasta el asiento del Dhamma; allí se cumplió la postura de caminar. Al llegar al asiento, permaneció de pie un momento; allí se cumplió la postura de estar de pie. Permaneció sentado en el asiento del Dhamma por una vigilia y media; allí se cumplió la postura de estar sentado. Pensó: "Ahora, al recostarme un poco sobre mi costado derecho, se cumplirá la postura de estar acostado". Así deseaba utilizar las cuatro posturas corporales. Además, no se puede decir que un cuerpo nacido del apego (upādinnakasarīra) no experimente fatiga. Por eso, tomando incluso el pequeño cansancio causado por estar sentado mucho tiempo, dijo: "Me duele la espalda".

สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวาติ สนฺถาคารสฺส กิร เอกปสฺเส เต ราชาโน ปฏฺฏสาณึ ปริกฺขิปาเปตฺวา กปฺปิยมญฺจกํ ปญฺญเปตฺวา กปฺปิยปจฺจตฺถรเณน อตฺถริตฺวา อุปริ สุวณฺณ-ตารก-คนฺธมาลา-ทามปฏิมณฺฑิตํ วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธเตลปฺปทีปํ อาโรปยึสุ ‘‘อปฺเปว นาม สตฺถา ธมฺมาสนโต วุฏฺฐาย โถกํ วิสฺสมนฺโต อิธ นิปชฺเชยฺย, เอวํ โน อิมํ สนฺถาคารํ ภควตา จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุตฺตํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. สตฺถาปิ ตเทว สนฺธาย ตตฺถ สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา นิปชฺชิ. อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวาติ เอตฺตกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา วุฏฺฐหิสฺสามีติ วุฏฺฐานสญฺญํ จิตฺเต ฐเปตฺวา.

"Habiendo preparado el manto exterior": Se dice que en un lado del salón, los nobles Sakyas hicieron colocar una cortina, dispusieron un lecho adecuado cubierto con telas apropiadas, y encima colocaron un dosel decorado con estrellas de oro y guirnaldas de flores perfumadas, y encendieron lámparas de aceite aromático. Pensaron: "Tal vez el Maestro, al levantarse del asiento del Dhamma, descanse un poco recostándose aquí; así, este salón, habiendo sido usado por el Bendito en las cuatro posturas, será para nuestro bienestar y felicidad por mucho tiempo". El Maestro, teniendo en cuenta ese deseo, extendió allí su manto y se recostó. "Teniendo en mente la percepción de levantarse": Significa que estableció en su mente la intención de levantarse después de que pasara cierto tiempo.

๒๓. มหานามํ สกฺกํ อามนฺเตสีติ โส กิร ตสฺมึ กาเล ตสฺสํ ปริสติ เชฏฺฐโก ปาโมกฺโข, ตสฺมึ สงฺคหิเต เสสปริสา สงฺคหิตาว [Pg.21] โหตีติ เถโร ตเมว อามนฺเตสิ. สีลสมฺปนฺโนติ สีเลน สมฺปนฺโน, สมฺปนฺนสีโล ปริปุณฺณสีโลติ อตฺโถ. สทฺธมฺเมหีติ สุนฺทรธมฺเมหิ, สตํ วา สปฺปุริสานํ ธมฺเมหิ.

23. "Se dirigió a Mahānāma el Sakya": En ese momento, él era el líder principal en esa asamblea. Al ser él incluido, toda la asamblea se considera incluida; por eso el Thera se dirigió a él. "Dotado de virtud": Significa perfeccionado en la virtud, con una virtud completa. "Con las buenas enseñanzas": Con las enseñanzas hermosas o las doctrinas de los seres nobles (sappurisa).

๒๔. กถญฺจ มหานามาติ อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน เสขปฏิปทาย มาติกํ ฐเปตฺวา ปฏิปาฏิยา วิตฺถาเรตุกาโม เอวมาห. ตตฺถ สีลสมฺปนฺโนติอาทีนิ ‘‘สมฺปนฺนสีลา, ภิกฺขเว, วิหรถา’’ติ อากงฺเขยฺยสุตฺตาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

24. "¿Y cómo, Mahānāma?": Con este esquema inicial, el Venerable deseaba detallar el camino del adiestramiento en orden y por eso dijo esto. En este contexto, "dotado de virtud", etc., debe entenderse según el método explicado en el Ākaṅkheyya Sutta y otros: "Vivid, monjes, perfeccionados en la virtud".

๒๕. กายทุจฺจริเตนาติอาทีสุ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ, หิริยิตพฺพานิ กายทุจฺจริตาทีนิ หิริยติ ชิคุจฺฉตีติ อตฺโถ. โอตฺตปฺปนิทฺเทเส เหตฺวตฺเถ กรณวจนํ, กายทุจฺจริตาทีหิ โอตฺตปฺปสฺส เหตุภูเตหิ โอตฺตปฺปติ ภายตีติ อตฺโถ. อารทฺธวีริโยติ ปคฺคหิตวีริโย อโนสกฺกิตมานโส. ปหานายาติ ปหานตฺถาย. อุปสมฺปทายาติ ปฏิลาภตฺถาย. ถามวาติ วีริยถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม. อนิกฺขิตฺตธุโร กุสเลสุ ธมฺเมสูติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อโนโรปิตธุโร อโนสกฺกิตวีริโย. ปรเมนาติ อุตฺตเมน. สติเนปกฺเกนาติ สติยา จ นิปกภาเวน จ. กสฺมา ปน สติภาชนิเย ปญฺญา อาคตาติ? สติยา พลวภาวทีปนตฺถํ. ปญฺญาวิปฺปยุตฺตา หิ สติ ทุพฺพลา โหติ, สมฺปยุตฺตา พลวตีติ.

25. En "por la mala conducta corporal", etc., el caso instrumental se usa en el sentido del acusativo; significa que uno se avergüenza y aborrece las malas conductas corporales que deben ser avergonzadas. En la explicación del temor moral (ottappa), el instrumental se usa en sentido causal; significa que uno teme debido a las malas conductas corporales que son la causa del temor. "De energía persistente": Con energía aplicada y una mente que no retrocede. "Para abandonar": Con el propósito de abandonar. "Para obtener": Con el propósito de adquirir. "Fuerte": Dotado del poder de la energía. "De esfuerzo firme": Con un esfuerzo sólido. "Sin abandonar la carga en los estados saludables": Significa que no ha depuesto su responsabilidad ni ha disminuido su energía en las prácticas sanas. "Con lo supremo": Con lo más excelente. "Con atención plena y prudencia": Dotado tanto de atención como de sabiduría. ¿Por qué aparece la sabiduría en la clasificación de la atención plena? Para mostrar la fuerza de la atención plena. Pues la atención plena sin sabiduría es débil, pero cuando está asociada con ella, es poderosa.

จิรกตมฺปีติ อตฺตนา วา ปเรน วา กาเยน จิรกตํ เจติยงฺคณวตฺตาทิ อสีติ มหาวตฺตปฏิปตฺติปูรณํ. จิรภาสิตมฺปีติ อตฺตนา วา ปเรน วา วาจาย จิรภาสิตํ สกฺกจฺจํ อุทฺทิสน-อุทฺทิสาปน-ธมฺโมสารณ-ธมฺมเทสนา-อุปนิสินฺนกถา-อนุโมทนิยาทิวเสน ปวตฺติตํ วจีกมฺมํ. สริตา อนุสฺสริตาติ ตสฺมึ กาเยน จิรกเต ‘‘กาโย นาม กายวิญฺญตฺติ, จิรภาสิเต วาจา นาม วจีวิญฺญตฺติ. ตทุภยมฺปิ รูปํ, ตํสมุฏฺฐาปิกา จิตฺตเจตสิกา อรูปํ. อิติ อิเม รูปารูปธมฺมา เอวํ อุปฺปชฺชิตฺวา เอวํ นิรุทฺธา’’ติ สรติ เจว อนุสฺสรติ จ, สติสมฺโพชฺฌงฺคํ สมุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. โพชฺฌงฺคสมุฏฺฐาปิกา หิ สติ อิธ อธิปฺเปตา. ตาย สติยา เอส สกิมฺปิ สรเณน สริตา, ปุนปฺปุนํ สรเณน อนุสฺสริตาติ เวทิตพฺพา.

'Cirakatampi' se refiere a lo que ha sido realizado hace mucho tiempo, ya sea por uno mismo o por otro, mediante el cuerpo, como el cumplimiento de los ochenta grandes deberes, empezando por los deberes en el recinto de la estupa. 'Cirabhāsitampi' se refiere a lo que ha sido dicho hace mucho tiempo, ya sea por uno mismo o por otro, mediante el habla, una acción verbal llevada a cabo con respeto a través de métodos como la instrucción, la solicitud de instrucción, la recitación del Dhamma, la enseñanza del Dhamma, la conversación sentada o la expresión de regocijo (anumodanā). 'Saritā anussaritā' significa que uno recuerda y recuerda repetidamente respecto a aquello realizado corporalmente hace mucho tiempo: 'Lo que se llama cuerpo es comunicación corporal; lo que se llama habla en lo dicho hace mucho tiempo es comunicación verbal. Ambas son materia (rūpa), y los estados mentales que las originan son no-materia (arūpa). Así, estos fenómenos materiales e inmateriales han surgido de esta manera y han cesado de esta manera'. De este modo, recuerda y recuerda repetidamente, lo cual significa que hace surgir el factor de iluminación de la atención plena (satisambojjhaṅga). Pues aquí se refiere a la atención plena que origina los factores de iluminación. Mediante esa atención plena, se debe entender que uno es 'saritā' por recordar una vez, y 'anussaritā' por recordar repetidamente.

อุทยตฺถคามินิยาติ [Pg.22] ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยวยคามินิยา อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถาย. อริยายาติ วิกฺขมฺภนวเสน จ สมุจฺเฉทวเสน จ กิเลเสหิ อารกา ฐิตาย ปริสุทฺธาย. ปญฺญาย สมนฺนาคโตติ วิปสฺสนาปญฺญาย เจว มคฺคปญฺญาย จ สมงฺคีภูโต. นิพฺเพธิกายาติ สาเยว นิพฺพิชฺฌนโต นิพฺเพธิกาติ วุจฺจติ, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตตฺถ มคฺคปญฺญาย สมุจฺเฉทวเสน อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปทาลิตปุพฺพํ โลภกฺขนฺธํ โทสกฺขนฺธํ โมหกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกา. วิปสฺสนาปญฺญาย ตทงฺควเสน นิพฺเพธิกาย มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต จาติ วิปสฺสนา ‘‘นิพฺเพธิกา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยาติ อิธาปิ มคฺคปญฺญา ‘‘สมฺมา เหตุนา นเยน วฏฺฏทุกฺขํ เขปยมานา คจฺฉตีติ สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินี นาม. วิปสฺสนา ตทงฺควเสน วฏฺฏทุกฺขญฺจ กิเลสทุกฺขญฺจ เขปยมานา คจฺฉตีติ ทุกฺขกฺขยคามินี. ทุกฺขกฺขยคามินิยา วา มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต เอสา ทุกฺขกฺขยคามินี’’ติ เวทิตพฺพา.

'Udayatthagāminiyā' significa que posee la sabiduría que percibe el surgimiento y la desaparición de los cinco agregados, siendo capaz de penetrar tanto el surgimiento como la desaparición. 'Ariyāyā' significa que es pura y está alejada de las impurezas (kilesas) mediante la supresión y la erradicación. 'Paññāya samannāgato' significa que está dotado tanto de la sabiduría del insight (vipassanāpaññā) como de la sabiduría del camino (maggapaññā). 'Nibbedhikāyā' se dice porque esa misma sabiduría penetra; el significado es que uno está dotado de ella. Allí, con la sabiduría del camino, penetra y rompe la masa de codicia, la masa de odio y la masa de engaño que no habían sido penetradas ni rotas antes mediante la erradicación (samuccheda); por eso se llama 'penetrativa'. Con la sabiduría del insight, se dice que es 'penetrativa' porque penetra y rompe la masa de codicia, odio y engaño mediante la erradicación parcial (tadaṅga) y porque conduce a la obtención de la sabiduría del camino penetrativa. 'Sammā dukkhakkhayagāminiyā': aquí también, la sabiduría del camino se llama 'la que conduce rectamente al fin del sufrimiento' porque marcha agotando el sufrimiento de la ronda de renacimientos (vaṭṭadukkha) de manera correcta, mediante causas y métodos. La sabiduría del insight se llama 'la que conduce al fin del sufrimiento' porque marcha agotando el sufrimiento de la ronda y el sufrimiento de las impurezas mediante la erradicación parcial. O bien, debe entenderse que se llama así porque conduce a la obtención de la sabiduría del camino que lleva al fin del sufrimiento.

๒๖. อภิเจตสิกานนฺติ อภิจิตฺตํ เสฏฺฐจิตฺตํ สิตานํ นิสฺสิตานํ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ สุขปฏิลาภเหตูนํ. นิกามลาภีติ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตา. อกิจฺฉลาภีติ นิทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี. ปคุณภาเวน เอโก อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ, สมาธิปาริปนฺถิกธมฺเม ปน อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภตุํ น สกฺโกติ, โส อตฺตโน อนิจฺฉาย ขิปฺปเมว วุฏฺฐาติ, ยถาปริจฺเฉทวเสน สมาปตฺตึ ฐเปตุํ น สกฺโกติ อยํ กิจฺฉลาภี กสิรลาภี นาม. เอโก อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ จ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ, สมาธิปาริปนฺถิกธมฺเม จ อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ, โส ยถาปริจฺเฉทวเสเนว วุฏฺฐาตุํ สกฺโกติ, อยํ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี นาม.

26. 'Abhicetasikānaṃ' se refiere a los jhānas que dependen o se apoyan en la mente superior (abhicitta), es decir, la mente excelente. 'Diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ' se refiere a los jhānas que son causa para obtener felicidad en cada momento de su absorción. 'Nikāmalābhī' significa que puede entrar en ellos en cualquier momento que lo desee. 'Akicchalābhī' significa que los obtiene sin dificultad. 'Akasiralābhī' significa que los obtiene de manera abundante. Por la maestría alcanzada, uno puede ser capaz de entrar en la absorción en cualquier momento que desee, pero si no puede suprimir los obstáculos (nīvaraṇas) que son enemigos de la concentración sin fatigarse, sale de la absorción rápidamente contra su voluntad y no puede mantenerla por el tiempo determinado; a tal persona se le llama 'alguien que obtiene con dificultad y esfuerzo'. Otro puede entrar en la absorción en cualquier momento que desee y también suprimir los obstáculos sin fatiga; este puede salir de la absorción precisamente según el tiempo determinado; a tal persona se le llama 'alguien que obtiene sin dificultad y sin esfuerzo'.

๒๗. อยํ วุจฺจติ มหานาม อริยสาวโก เสโข ปาฏิปโทติ มหานาม อริยสาวโก เสโข ปาฏิปโท วิปสฺสนาคพฺภาย วฑฺฒมานกปฏิปทาย สมนฺนาคโตติ วุจฺจตีติ ทสฺเสติ. อปุจฺจณฺฑตายาติ อปูติอณฺฑตาย. ภพฺโพ อภินิพฺภิทายาติ วิปสฺสนาทิญาณปฺปเภทาย ภพฺโพ. สมฺโพธายาติ อริยมคฺคาย. อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺสาติ อรหตฺตํ [Pg.23] อนุตฺตโร โยคกฺเขโม นาม, ตทภิคมาย ภพฺโพติ ทสฺเสติ. ยา ปนายเมตฺถ อตฺถทีปนตฺถํ อุปมา อาหฏา, สา เจโตขิลสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เกวลญฺหิ ตตฺถ ‘‘ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ ติวิธกิริยกรณํ วิย หิ อิมสฺส ภิกฺขุโน อุสฺโสฬฺหิปนฺนรเสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตภาโว’’ติ ยํ เอวํ โอปมฺมสํสนฺทนํ อาคตํ, ตํ อิธ เอวํ สีลสมฺปนฺโน โหตีติอาทิวจนโต ‘‘ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ ติวิธกิริยกรณํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน สีลสมฺปนฺนตาทีหิ ปนฺนรเสหิ ธมฺเมหิ สมงฺคิภาโว’’ติ. เอวํ โยเชตฺวา เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตสทิสเมว.

27. 'Ayaṃ vuccati mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipado': esto muestra que un noble discípulo que está en entrenamiento (sekha) y posee tal práctica está dotado de la práctica que hace crecer el embrión del insight (vipassanā). 'Apuccaṇḍatāyā' significa poseer una condición similar a un huevo que no está podrido. 'Bhabbo abhinibbhidāyā' significa capaz de romper o manifestar los diversos tipos de conocimiento, como el conocimiento del insight. 'Sambodhāyā' se refiere al Noble Camino. 'Anuttarassa yogakkhemassā' se refiere al fruto del Arahatship, que es la seguridad suprema frente a los yugos; muestra que es capaz de alcanzarlo. En cuanto a la comparación presentada aquí para ilustrar el significado, debe entenderse según el método expuesto en el Cetokhila Sutta. Solo que allí se dice: 'Al igual que la gallina realiza tres tipos de acciones sobre sus huevos, así debe entenderse la posesión de las quince cualidades de esfuerzo de este monje'. Debido a las palabras 'así es dotado de virtud', etc., aquí debe entenderse uniendo la comparación de la siguiente manera: 'Al igual que la gallina realiza tres tipos de acciones sobre sus huevos, así este monje posee las quince cualidades, empezando por la perfección en la virtud'. El resto es igual a lo que se ha dicho en todos los demás lugares.

๒๘. อิมํเยว อนุตฺตรํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธินฺติ อิมํ ปฐมาทิชฺฌาเนหิ อสทิสํ อุตฺตมํ จตุตฺถชฺฌานิกํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ. ปฐมาภินิพฺภิทาติ ปฐโม ญาณเภโท. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. กุกฺกุฏจฺฉาปโก ปน เอกวารํ มาตุกุจฺฉิโต เอกวารํ อณฺฑโกสโตติ ทฺเว วาเร ชายติ. อริยสาวโก ตีหิ วิชฺชาหิ ตาโย วาเร ชายติ. ปุพฺเพนิวาสจฺฉาทกํ ตมํ วิโนเทตฺวา ปุพฺเพนิวาสญาเณน ปฐมํ ชายติ, สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิจฺฉาทกํ ตมํ วิโนเทตฺวา ทิพฺพจกฺขุญาเณน ทุติยํ ชายติ, จตุสจฺจปฏิจฺฉาทกํ ตมํ วิโนเทตฺวา อาสวกฺขยญาเณน ตติยํ ชายติ.

28. 'Imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ' se refiere a esta pureza de la atención plena nacida de la ecuanimidad, propia del cuarto jhāna, la cual es suprema y distinta de los jhānas como el primero. 'Paṭhamābhinibbhidā' es la primera ruptura del conocimiento, es decir, el conocimiento que recuerda las vidas pasadas. El mismo método se aplica al segundo y los demás conocimientos. Sin embargo, un polluelo nace dos veces: una vez del vientre de la madre y otra de la cáscara del huevo. El noble discípulo nace tres veces a través de los tres conocimientos (vijjā): nace por primera vez mediante el conocimiento que recuerda las vidas pasadas tras disipar la oscuridad del engaño que oculta las vidas previas; nace por segunda vez mediante el ojo divino tras disipar la oscuridad que oculta la muerte y el renecimiento de los seres; y nace por tercera vez mediante el conocimiento de la destrucción de las impurezas tras disipar la oscuridad que oculta las Cuatro Nobles Verdades.

๒๙. อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมินฺติ อิทมฺปิ สีลํ อสฺส ภิกฺขุโน จรณํ นาม โหตีติ อตฺโถ. จรณํ นาม พหุ อเนกวิธํ, สีลาทโย ปนฺนรสธมฺมา, ตตฺถ อิทมฺปิ เอกํ จรณนฺติ อตฺโถ. ปทตฺโถ ปน จรติ เตน อคตปุพฺพํ ทิสํ คจฺฉตีติ จรณํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

29. 'Idampissa hoti caraṇasmiṃ' significa que, para este monje, esta virtud también se denomina conducta (caraṇa). La conducta es de muchos tipos y diversa, consistiendo en las quince cualidades que comienzan con la virtud; en ese contexto, el significado es que 'esto también es un tipo de conducta'. En cuanto al significado de la palabra: 'caraṇa' es aquello mediante lo cual uno marcha o se dirige hacia la región no alcanzada antes, es decir, el Nibbāna. Este método se aplica a todos los términos.

อิทมฺปิสฺส โหติ วิชฺชายาติ อิทํ ปุพฺเพนิวาสญาณํ ตสฺส วิชฺชา นาม โหตีติ อตฺโถ. วิชฺชา นาม พหุ อเนกวิธา, วิปสฺสนญาณาทีนิ อฏฺฐ ญาณานิ, ตตฺถ อิทมฺปิ ญาณํ เอกา วิชฺชาติปิ อตฺโถ. ปทตฺโถ ปน วินิวิชฺฌิตฺวา เอตาย ชานาตีติ วิชฺชา. เอส นโย สพฺพตฺถ. วิชฺชาสมฺปนฺโน อิติปีติ ตีหิ วิชฺชาหิ วิชฺชาสมฺปนฺโน อิติปิ. จรณสมฺปนฺโน อิติปีติ ปญฺจทสหิ ธมฺเมหิ จรณสมฺปนฺโน อิติปิ. ตทุภเยน ปน วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน อิติปีติ.

'Esto también es para su conocimiento' significa que este conocimiento de las vidas pasadas es lo que se llama conocimiento (vijjā) para ese monje. El conocimiento es múltiple y de diversos tipos, incluyendo los ocho tipos de conocimiento, como el de la visión cabal (vipassanā). En este contexto, se debe entender que este conocimiento es también un tipo de conocimiento. El significado del término es: se llama 'conocimiento' porque a través de él uno conoce habiendo penetrado [la realidad]. Este método se aplica en todas partes. 'Dotado de conocimiento' significa dotado de los tres conocimientos. 'Dotado de conducta' significa dotado de los quince factores de la conducta. Por ambos, se le llama 'dotado de conocimiento y conducta'.

๓๐. สนงฺกุมาเรนาติ [Pg.24] โปราณกกุมาเรน, จิรกาลโต ปฏฺฐาย กุมาโรติ ปญฺญาเตน. โส กิร มนุสฺสปเถ ปญฺจจูฬกกุมารกกาเล ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ, ตสฺส โส อตฺตภาโว ปิโย อโหสิ มนาโป, ตสฺมา ตาทิเสเนว อตฺตภาเวน จรติ, เตน นํ สนงฺกุมาโรติ สญฺชานนฺติ. ชเนตสฺมินฺติ ชนิตสฺมึ, ปชายาติ อตฺโถ. เย โคตฺตปฏิสาริโนติ เย ชเนตสฺมึ โคตฺตํ ปฏิสรนฺติ ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ, เตสุ โลเก โคตฺตปฏิสารีสุ ขตฺติโย เสฏฺโฐ. อนุมตา ภควตาติ มม ปญฺหพฺยากรเณน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา เทสิตาติ อมฺพฏฺฐสุตฺเต พุทฺเธน ภควตา ‘‘อหมฺปิ, อมฺพฏฺฐ, เอวํ วทามิ –

30. 'Por Sanaṅkumāra' se refiere al antiguo joven, conocido como 'joven' desde hace mucho tiempo. Se dice que en el mundo humano, cuando era un niño con cinco mechones de cabello, alcanzó los jhānas y, habiendo muerto sin perderlos, renació en el mundo de Brahmā. Aquella apariencia le resultaba querida y agradable, por lo cual deambula con esa misma forma; por eso se le conoce como Sanaṅkumāra. 'En la gente' significa entre los seres humanos, entre los seres. 'Quienes se guían por el linaje' son aquellos que entre la gente recurren a su linaje diciendo: 'Yo soy Gotama' o 'Yo soy Kassapa'; entre tales personas en el mundo, el khattiya es el superior. 'Aprobado por el Bienaventurado' significa que fue enseñado por el Buda en el Ambaṭṭha Sutta, coincidiendo con mi propia respuesta. El Buda dijo: 'Yo también, Ambaṭṭha, digo lo siguiente...'

‘ขตฺติโย เสฏฺโฐ ชเนตสฺมึ, เย โคตฺตปฏิสาริโน;

วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน, โส เสฏฺโฐ เทวมานุเส’ติ’’. (ที. นิ. ๑.๒๗๗) –

'El khattiya es el superior entre la gente que se guía por el linaje; pero aquel que está dotado de conocimiento y conducta es el superior entre los dioses y los hombres'.

เอวํ ภาสนฺเตน อนุญฺญาตา อนุโมทิตา. สาธุ สาธุ อานนฺทาติ, ภควา กิร อาทิโต ปฏฺฐาย นิทฺทํ อโนกฺกมนฺโตว อิมํ สุตฺตํ สุตฺวา อานนฺเทน เสขปฏิปทาย กูฏํ คหิตนฺติ ญตฺวา อุฏฺฐาย ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺโน สาธุการํ อทาสิ. เอตฺตาวตา จ ปน อิทํ สุตฺตํ ชินภาสิตํ นาม ชาตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

Al hablar de esta manera, fue autorizado y celebrado. 'Bien, bien, Ānanda': se dice que el Bienaventurado, sin haber caído en el sueño desde el principio, escuchó este discurso y, reconociendo que Ānanda había captado la culminación de la práctica del discípulo en instrucción (sekha), se levantó, se sentó con las piernas cruzadas y expresó su aprobación. Con esto, este discurso llegó a ser considerado como 'palabra del Conquistador' (Jinabhāsita). El resto del texto es claro en todas partes.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

เสขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación del Sekha Sutta.

๔. โปตลิยสุตฺตวณฺณนา

4. Explicación del Potaliya Sutta.

๓๑. เอวํ เม สุตนฺติ โปตลิยสุตฺตํ. ตตฺถ องฺคุตฺตราเปสูติ องฺคาเยว โส ชนปโท, มหิยา ปนสฺส อุตฺตเรน ยา อาโป, ตาสํ อวิทูรตฺตา อุตฺตราโปติปิ วุจฺจติ. กตรมหิยา อุตฺตเรน ยา อาโปติ, มหามหิยา. ตตฺถายํ อาวิภาวกถา – อยํ กิร ชมฺพุทีโป ทสสหสฺสโยชนปริมาโณ. ตตฺถ จ จตุสหสฺสโยชนปฺปมาโณ ปเทโส อุทเกน อชฺโฌตฺถโฏ สมุทฺโทติ สงฺขํ คโต[Pg.25]. ติสหสฺสโยชนปฺปมาเณ มนุสฺสา วสนฺติ. ติสหสฺสโยชนปฺปมาเณ หิมวา ปติฏฺฐิโต อุพฺเพเธน ปญฺจโยชนสติโก จตุราสีติกูฏสหสฺสปฏิมณฺฑิโต สมนฺตโต สนฺทมานปญฺจสตนทีวิจิตฺโต, ยตฺถ อายามวิตฺถาเรน เจว คมฺภีรตาย จ ปณฺณาสปณฺณาสโยชนา ทิยฑฺฒโยชนสตปริมณฺฑลา อโนตตฺตทโห กณฺณมุณฺฑทโห รถการทโห ฉทฺทนฺตทโห กุณาลทโห มนฺทากินีทโห สีหปปาตทโหติ สตฺต มหาสรา ปติฏฺฐิตา. เตสุ อโนตตฺตทโห สุทสฺสนกูฏํ จิตฺรกูฏํ กาฬกูฏํ คนฺธมาทนกูฏํ เกลาสกูฏนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ ปพฺพเตหิ ปริกฺขิตฺโต.

31. 'Así lo he oído' se refiere al Potaliya Sutta. En ese texto, 'entre los anguttarāpas' indica que esa región es la misma de Aṅga; sin embargo, debido a su proximidad a las aguas que están al norte del río Mahī, también se le llama Uttarāpa. ¿Al norte de qué río Mahī están esas aguas? Del gran río Mahī. He aquí la explicación detallada: se dice que este continente de Jambudīpa tiene una extensión de diez mil yojanas. De esa área, una región de cuatro mil yojanas está cubierta por agua y se conoce como el océano. En una región de tres mil yojanas viven los seres humanos. En otra región de tres mil yojanas se alzan las montañas del Himavā, con una altura de quinientas yojanas, adornadas con ochenta y cuatro mil picos y embellecidas por quinientos ríos que fluyen por todas partes. Allí se encuentran siete grandes lagos, con una extensión de cincuenta por cincuenta yojanas y una circunferencia de ciento cincuenta yojanas: el lago Anotatta, el lago Kaṇṇamuṇḍa, el lago Rathakāra, el lago Chaddanta, el lago Kuṇāla, el lago Mandākinī y el lago Sīhapapāta. Entre estos, el lago Anotatta está rodeado por estas cinco montañas: el pico Sudassana, el pico Citra, el pico Kāḷa, el pico Gandhamādana y el pico Kelāsa.

ตตฺถ สุทสฺสนกูฏํ โสวณฺณมยํ ทฺวิโยชนสตุพฺเพธํ อนฺโตวงฺกํ กากมุขสณฺฐานํ ตเมว สรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตํ. จิตฺรกูฏํ สพฺพรตนมยํ. กาฬกูฏํ อญฺชนมยํ. คนฺธมาทนกูฏํ สานุมยํ อพฺภนฺตเร มุคฺควณฺณํ, มูลคนฺโธ สารคนฺโธ เผคฺคุคนฺโธ ตจคนฺโธ ปปฏิกคนฺโธ รสคนฺโธ ปตฺตคนฺโธ ปุปฺผคนฺโธ ผลคนฺโธ คนฺธคนฺโธติ อิเมหิ ทสหิ คนฺเธหิ อุสฺสนฺนํ นานปฺปการโอสธสญฺฉนฺนํ, กาฬปกฺขอุโปสถทิวเส อาทิตฺตมิว องฺคารํ ชลนฺตํ ติฏฺฐติ. เกลาสกูฏํ รชตมยํ. สพฺพานิ สุทสฺสเนน สมานุพฺเพธสณฺฐานานิ, ตเมว สรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตานิ. ตานิ สพฺพานิ เทวานุภาเวน นาคานุภาเวน จ วสฺสนฺติ, นทิโย จ เตสุ สนฺทนฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ อุทกํ อโนตตฺตเมว ปวิสติ. จนฺทิมสูริยา ทกฺขิเณน วา อุตฺตเรน วา คจฺฉนฺตา ปพฺพตนฺตเรน ตตฺถ โอภาสํ กโรนฺติ, อุชุํ คจฺฉนฺตา น กโรนฺติ, เตเนวสฺส อโนตตฺตนฺติ สงฺขา อุทปาทิ.

Entre ellos, el pico Sudassana es de oro, tiene doscientas yojanas de altura, está inclinado hacia adentro con la forma de un pico de cuervo y se yergue cubriendo ese mismo lago. El pico Citra está hecho de todas las gemas. El pico Kāḷa es de piedra de colirio. El pico Gandhamādana es una meseta, de color verde como el frijol en su interior, y es abundante en estos diez tipos de fragancias: aroma de raíces, de duramen, de madera blanda, de corteza, de escamas, de resina, de hojas, de flores, de frutos y el aroma de todas las fragancias juntas; está cubierto de diversos tipos de plantas medicinales y, en los días de Uposatha de la quincena oscura, permanece brillando como carbones encendidos. El pico Kelāsa es de plata. Todos estos picos tienen la misma altura y forma que el Sudassana y se yerguen cubriendo el mismo lago. Todos ellos derraman agua por el poder de los devas y los nagas, y los ríos fluyen desde ellos. Toda esa agua entra exclusivamente en el lago Anotatta. La luna y el sol, al desplazarse por el sur o por el norte, iluminan el lugar a través de las brechas entre las montañas; pero cuando se desplazan directamente por encima, no lo iluminan. Por esta razón, surgió el nombre de Anotatta [el no calentado].

ตตฺถ มโนหรสิลาตลานิ นิมฺมจฺฉกจฺฉปานิ ผลิกสทิสนิมฺมลุทกานิ นฺหานติตฺถานิ สุปฏิยตฺตานิ โหนฺติ, เยสุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา จ อิทฺธิมนฺโต จ อิสโย นฺหายนฺติ, เทวยกฺขาทโย อุยฺยานกีฬกํ กีฬนฺติ.

Allí hay hermosas superficies de piedra, aguas libres de peces y tortugas, puras como el cristal, y lugares para bañarse bien dispuestos, donde se bañan los Budas, los Paccekabuddhas, los nobles que han destruido las impurezas (khīṇāsava) y los eremitas dotados de poderes psíquicos; también los devas, yakkhas y otros seres disfrutan de juegos de jardín.

ตสฺส จตูสุ ปสฺเสสุ สีหมุขํ หตฺถิมุขํ อสฺสมุขํ อุสภมุขนฺติ จตฺตาริ มุขานิ โหนฺติ, เยหิ จตสฺโส นทิโย สนฺทนฺติ. สีหมุเขน นิกฺขนฺตนทีตีเร สีหา พหุตรา โหนฺติ. หตฺถิมุขาทีหิ หตฺถิอสฺสอุสภา. ปุรตฺถิมทิสโต นิกฺขนฺตนที อโนตตฺตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อิตรา ติสฺโส นทิโย อนุปคมฺม [Pg.26] ปาจีนหิมวนฺเตเนว อมนุสฺสปถํ คนฺตฺวา มหาสมุทฺทํ ปวิสติ. ปจฺฉิมทิสโต จ อุตฺตรทิสโต จ นิกฺขนฺตนทิโยปิ ตเถว ปทกฺขิณํ กตฺวา ปจฺฉิมหิมวนฺเตเนว อุตฺตรหิมวนฺเตเนว จ อมนุสฺสปถํ คนฺตฺวา มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. ทกฺขิณทิสโต นิกฺขนฺตนที ปน ตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทกฺขิเณน อุชุกํ ปาสาณปิฏฺเฐเนว สฏฺฐิโยชนานิ คนฺตฺวา ปพฺพตํ ปหริตฺวา วุฏฺฐาย ปริกฺเขเปน ติคาวุตปฺปมาณา อุทกธารา จ หุตฺวา อากาเสน สฏฺฐิโยชนานิ คนฺตฺวา ติยคฺคเฬ นาม ปาสาเณ ปติตา, ปาสาโณ อุทกธาราเวเคน ภินฺโน. ตตฺถ ปญฺญาสโยชนปฺปมาณา ติยคฺคฬา นาม โปกฺขรณี ชาตา, โปกฺขรณิยา กูลํ ภินฺทิตฺวา ปาสาณํ ปวิสิตฺวา สฏฺฐิโยชนานิ คตา. ตโต ฆนปถวึ ภินฺทิตฺวา อุมงฺเคน สฏฺฐิโยชนานิ คนฺตฺวา วิญฺฌุํ นาม ติรจฺฉานปพฺพตํ ปหริตฺวา หตฺถตเล ปญฺจงฺคุลิสทิสา ปญฺจธารา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. สา ติกฺขตฺตุํ อโนตตฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา คตฏฺฐาเน อาวฏฺฏคงฺคาติ วุจฺจติ. อุชุกํ ปาสาณปิฏฺเฐน สฏฺฐิโยชนานิ คตฏฺฐาเน กณฺหคงฺคาติ, อากาเสน สฏฺฐิโยชนานิ คตฏฺฐาเน อากาสคงฺคาติ, ติยคฺคฬปาสาเณ ปญฺญาสโยชโนกาเส ฐิตา ติยคฺคฬโปกฺขรณีติ, กูลํ ภินฺทิตฺวา ปาสาณํ ปวิสิตฺวา สฏฺฐิโยชนานิ คตฏฺฐาเน พหลคงฺคาติ, อุมงฺเคน สฏฺฐิโยชนานิ คตฏฺฐาเน อุมงฺคคงฺคาติ วุจฺจติ. วิญฺฌุํ นาม ติรจฺฉานปพฺพตํ ปหริตฺวา ปญฺจธารา หุตฺวา ปวตฺตฏฺฐาเน ปน คงฺคา ยมุนา อจิรวตี สรภู มหีติ ปญฺจธา สงฺขํ คตา. เอวเมตา ปญฺจ มหานทิโย หิมวนฺตโต ปภวนฺติ. ตาสุ ยา อยํ ปญฺจมี มหี นาม, สา อิธ มหามหีติ อธิปฺเปตา. ตสฺสา อุตฺตเรน ยา อาโป, ตาสํ อวิทูรตฺตา โส ชนปโท องฺคุตฺตราโปติ เวทิตพฺโพ. ตสฺมึ องฺคุตฺตราเปสุ ชนปเท.

A lo largo de sus cuatro costados [del lago Anotatta], se encuentran cuatro aberturas: la boca de león, la boca de elefante, la boca de caballo y la boca de toro, de las cuales fluyen cuatro ríos. En las orillas del río que sale de la boca de león, los leones son sumamente numerosos. Lo mismo ocurre con los elefantes, caballos y toros en las orillas de los ríos que salen de la boca del elefante y las demás. El río que sale por el lado este, tras circundar el lago Anotatta tres veces en el sentido de las agujas del reloj (padakkhiṇa), sin acercarse a los otros tres ríos, fluye a través del Himalaya oriental por regiones inhabitadas por humanos y entra en el gran océano. Los ríos que fluyen desde el oeste y el norte también circundan el lago de la misma manera y, fluyendo a través del Himalaya occidental y septentrional respectivamente por regiones inhabitadas, entran en el gran océano. Sin embargo, el río que sale por el lado sur, tras circundar el lago tres veces, fluye directamente hacia el sur sobre una superficie de piedra durante sesenta yojanas; luego, al golpear una montaña, se eleva formando una corriente de agua de tres gavutas de ancho, viaja por el aire durante sesenta yojanas y cae sobre una roca llamada Tiyaggaḷa. La roca se rompe por la fuerza de la corriente de agua y allí se forma un estanque llamado Tiyaggaḷa de cincuenta yojanas de extensión. Al romper la orilla del estanque, el agua penetra en la roca y fluye por sesenta yojanas; luego, atravesando la tierra sólida, recorre sesenta yojanas a través de un túnel subterráneo y, al chocar contra la cordillera transversal llamada Viñjhu, se divide en cinco corrientes que fluyen como los cinco dedos de una palma. El tramo donde circunda el Anotatta tres veces se llama Āvaṭṭagaṅgā. El tramo que fluye directamente sobre la superficie de piedra durante sesenta yojanas se llama Kaṇhagaṅgā. El tramo que viaja por el aire durante sesenta yojanas se llama Ākāsagaṅgā. El tramo situado en el área de cincuenta yojanas en la roca Tiyaggaḷa se llama estanque Tiyaggaḷa. El tramo que fluye tras romper la orilla y penetrar en la roca por sesenta yojanas se llama Bahalagaṅgā. El tramo que fluye por sesenta yojanas a través del túnel se llama Umaṅgagaṅgā. Donde choca con la cordillera Viñjhu y se divide en cinco corrientes, estas son conocidas como Gaṅgā, Yamunā, Aciravatī, Sarabhū y Mahī. Así, estos cinco grandes ríos se originan en el Himalaya. De entre ellos, el quinto llamado Mahī es el que aquí se denomina Mahāmahī. Se debe entender que la región situada al norte de este río Mahī, debido a la cercanía de estas aguas, se conoce como Aṅguttarāpa. En esa región de Aṅguttarāpa...

อาปณํ นามาติ ตสฺมึ กิร นิคเม วีสติ อาปณมุขสหสฺสานิ วิภตฺตานิ อเหสุํ. อิติ โส อาปณานํ อุสฺสนฺนตฺตา อาปณนฺตฺเวว สงฺขํ คโต. ตสฺส จ นิคมสฺส อวิทูเร นทีตีเร ฆนจฺฉาโย รมณีโย ภูมิภาโค มหาวนสณฺโฑ, ตสฺมึ ภควา วิหรติ. เตเนเวตฺถ วสนฏฺฐานํ น นิยามิตนฺติ เวทิตพฺพํ. เยนญฺญตโร วนสณฺโฑ เตนุปสงฺกมีติ [Pg.27] ภิกฺขุสงฺฆํ วสนฏฺฐานํ เปเสตฺวา เอกโกว อุปสงฺกมิ โปตลิยํ คหปตึ สนฺธาย. โปตลิโยปิ โข คหปตีติ โปตลิโยติ เอวํนามโก คหปติ. สมฺปนฺนนิวาสนปาวุรโณติ ปริปุณฺณนิวาสนปาวุรโณ, เอกํ ทีฆทสํ สาฏกํ นิวตฺโถ เอกํ ปารุโตติ อตฺโถ. ฉตฺตุปาหนาหีติ ฉตฺตํ คเหตฺวา อุปาหนา อารุยฺหาติ อตฺโถ. อาสนานีติ ปลฺลงฺกปีฐปลาลปีฐกาทีนิ. อนฺตมโส สาขาภงฺคมฺปิ หิ อาสนนฺเตว วุจฺจติ. คหปติวาเทนาติ คหปตีติ อิมินา วจเนน. สมุทาจรตีติ โวหรติ.

En cuanto al nombre "Āpaṇa", se dice que en ese pueblo de mercado había veinte mil frentes de tiendas distribuidos. Debido a la abundancia de tiendas (āpaṇa), llegó a ser conocido simplemente como Āpaṇa. No lejos de ese pueblo, a la orilla del río, había una arboleda (vanasaṇḍo) en un terreno encantador y de sombra densa; allí residía el Bienaventurado. Por lo tanto, debe entenderse que el lugar de residencia aquí no está específicamente delimitado. "Se acercó a cierta arboleda": esto significa que, tras enviar a la comunidad de monjes a sus respectivos lugares de residencia, se acercó solo, con la intención de ver al jefe de hogar Potaliya. "Potaliya, el jefe de hogar": Potaliya es el nombre de dicho jefe de hogar. "Vestido con ropas completas" significa que sus vestiduras eran perfectas; el sentido es que llevaba puesto un manto de flecos largos y estaba cubierto con otro manto similar. "Con sombrilla y calzado" significa que sostenía una sombrilla y calzaba sandalias. "Asientos" se refiere a sillas en forma de diván, sillas de paja, etc. De hecho, incluso un lecho hecho de ramas rotas se considera un "asiento". "Con el término jefe de hogar": se refiere al uso de la palabra "gahapati". "Se dirigió a él" significa que lo llamó de esa manera.

ภควนฺตํ เอตทโวจาติ ตติยํ คหปตีติ วจนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ภควนฺตเมตํ ‘‘ตยิทํ, โภ, โคตมา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ นจฺฉนฺนนฺติ น อนุจฺฉวิกํ. นปฺปติรูปนฺติ น สารุปฺปํ. อาการาติอาทีนิ สพฺพาเนว การณเววจนานิ. ทีฆทสวตฺถธารณ-เกสมสฺสุนขฐปนาทีนิ หิ สพฺพาเนว คิหิพฺยญฺชนานิ ตสฺส คิหิภาวํ ปากฏํ กโรนฺตีติ อาการา, คิหิสณฺฐาเนน สณฺฐิตตฺตา ลิงฺคา, คิหิภาวสฺส สญฺชานนนิมิตฺตตาย นิมิตฺตาติ วุตฺตา. ยถา ตํ คหปติสฺสาติ ยถา คหปติสฺส อาการลิงฺคนิมิตฺตา ภเวยฺยุํ, ตเถว ตุยฺหํ. เตน ตาหํ เอวํ สมุทาจรามีติ ทสฺเสติ. อถ โส เยน การเณน คหปติวาทํ นาธิวาเสติ, ตํ ปกาเสนฺโต ‘‘ตถา หิ ปน เม’’ติอาทิมาห.

"Dijo esto al Bienaventurado": incapaz de tolerar que lo llamaran "jefe de hogar" por tercera vez, el jefe de hogar Potaliya le dijo al Bienaventurado: "Esto, honorable Gotama...", etc. En ese pasaje, "no es apropiado" (nacchannaṃ) significa que no es adecuado. "No es correcto" (nappaṭirūpaṃ) significa que no es conveniente. Los términos "apariencia" (ākāra) y demás son todos sinónimos que indican la causa o razón. Pues todas las señales de un laico, como vestir ropas de flecos largos y el arreglo del cabello y la barba, manifiestan su condición de laico; por ello se llaman "apariencias" (ākārā). Se llaman "señales" (liṅgā) porque se establecen según la forma laica, y se llaman "marcas" (nimittā) por ser el medio para reconocer la condición de laico. "Tal como corresponde a un jefe de hogar": significa que así como un jefe de hogar posee tales apariencias, señales y marcas, tú también las tienes. "Por eso me dirijo a ti de esta manera", muestra el Buda. Entonces, para explicar la razón por la cual no podía tolerar ser llamado "jefe de hogar", Potaliya dijo: "Así es, sin embargo, para mí...", etc.

นิยฺยาตนฺติ นิยฺยาติตํ. อโนวาที อนุปวาทีติ ‘‘ตาตา, กสถ, วปถ, วณิปฺปถํ ปโยเชถา’’ติอาทินา หิ นเยน โอวทนฺโต โอวาที นาม โหติ. ‘‘ตุมฺเห น กสถ, น วปถ, น วณิปฺปถํ ปโยเชถ, กถํ ชีวิสฺสถ, ปุตฺตทารํ วา ภริสฺสถา’’ติอาทินา นเยน ปน อุปวทนฺโต อุปวาที นาม โหติ. อหํ ปน อุภยมฺปิ ตํ น กโรมิ. เตนาหํ ตตฺถ อโนวาที อนุปวาทีติ ทสฺเสติ. ฆาสจฺฉาทนปรโม วิหรามีติ ฆาสมตฺตญฺเจว อจฺฉาทนมตฺตญฺจ ปรมํ กตฺวา วิหรามิ, ตโต ปรํ นตฺถิ, น จ ปตฺเถมีติ ทีเปติ.

"Entregado" (niyyātaṃ) significa renunciado o cedido. "Sin dar consejos ni reproches": uno se llama "consejero" (ovādī) cuando instruye de esta manera: "Hijos míos, arad, sembrad, dedicaos al comercio", etc. Por otro lado, uno se llama "reprochador" (upavādī) cuando amonesta diciendo: "No aráis, no sembráis, no os dedicáis al comercio; ¿cómo viviréis o cómo mantendréis a vuestra esposa e hijos?". "Yo, sin embargo, no hago ninguna de las dos cosas". Con esto muestra: "Por lo tanto, no doy consejos ni reproches respecto a mis hijos y posesiones". "Vivo dedicado únicamente al sustento y al vestido": significa que vivo estableciendo como límite solo lo suficiente para comer y vestirse; más allá de eso, no hay nada, ni lo deseo. Esto es lo que se aclara.

๓๒. คิทฺธิโลโภ ปหาตพฺโพติ เคธภูโต โลโภ ปหาตพฺโพ. อนินฺทาโรสนฺติ อนินฺทาภูตํ อฆฏฺฏนํ. นินฺทาโรโสติ นินฺทาฆฏฺฏนา. โวหารสมุจฺเฉทายาติ เอตฺถ โวหาโรติ พฺยวหารโวหาโรปิ ปณฺณตฺติปิ วจนมฺปิ เจตนาปิ. ตตฺถ –

32. «Giddhilobho pahātabbo» significa que la codicia que se ha vuelto un anhelo ávido debe ser abandonada. «Anindārosanti» se refiere a la no censura y la no agresión. «Nindārosoti» es la agresión por medio de la censura. En la expresión «vohārasamucchedāyāti» (para la erradicación de los discursos/convenciones), el término «vohāro» se refiere tanto al comercio, como a la designación conceptual, al habla y a la intención volitiva. Entre ellos:

‘‘โย [Pg.28] หิ โกจิ มนุสฺเสสุ, โวหารํ อุปชีวติ;

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ, วาณิโช โส น พฺราหฺมโณ’’ติ. (ม. นิ. ๒.๔๕๗) –

«Cualquiera entre los hombres que vive del comercio (vohāra); sabe esto, oh Vāseṭṭha: él es un comerciante, no un brahmán».

อยํ พฺยวหารโวหาโร นาม. ‘‘สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร’’ติ (ธ. ส. ๑๓๑๓-๑๓๑๕) อยํ ปณฺณตฺติโวหาโร นาม. ‘‘ตถา ตถา โวหรติ อปรามส’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๓๒) อยํ วจนโวหาโร นาม. ‘‘อฏฺฐ อริยโวหารา อฏฺฐ อนริยโวหรา’’ติ (อ. นิ. ๘.๖๗) อยํ เจตนาโวหาโร นาม, อยมิธาธิปฺเปโต. ยสฺมา วา ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย คิหีติ เจตนา นตฺถิ, สมโณติ เจตนา โหติ. คิหีติ วจนํ นตฺถิ, สมโณติ วจนํ โหติ. คิหีติ ปณฺณตฺติ นตฺถิ, สมโณติ ปณฺณตฺติ โหติ. คิหีติ พฺยวหาโร นตฺถิ, สมโณติ วา ปพฺพชิโตติ วา พฺยวหาโร โหติ. ตสฺมา สพฺเพเปเต ลพฺภนฺติ.

Este se denomina «vohāra» comercial. «Enumeración, denominación, designación, convención» (Dhs. 1313-1315); este se denomina «vohāra» conceptual. «Se expresa de tal y tal manera sin aferrarse» (MN 139); este se denomina «vohāra» verbal. «Ocho discursos nobles, ocho discursos no nobles» (AN 8.67); este se denomina «vohāra» volitivo, y es este el que se entiende en este contexto. Pues, desde el momento de la ordenación, la intención de 'soy un laico' no existe, sino que surge la intención de 'soy un asceta'. No existe el habla de 'laico', sino el habla de 'asceta'. No existe la designación de 'laico', sino la designación de 'asceta'. No existe el comercio de 'laico', sino que existe la convención de ser llamado 'asceta' o 'renunciante'. Por lo tanto, todos estos sentidos son aplicables.

๓๓. เยสํ โข อหํ สํโยชนานํ เหตุ ปาณาติปาตีติ เอตฺถ ปาณาติปาโตว สํโยชนํ. ปาณาติปาตสฺเสว หิ เหตุ ปาณาติปาตปจฺจยา ปาณาติปาตี นาม โหติ. ปาณาติปาตานํ ปน พหุตาย ‘‘เยสํ โข อห’’นฺติ วุตฺตํ. เตสาหํ สํโยชนานนฺติ เตสํ อหํ ปาณาติปาตพนฺธนานํ. ปหานาย สมุจฺเฉทาย ปฏิปนฺโนติ อิมินา อปาณาติปาตสงฺขาเตน กายิกสีลสํวเรน ปหานตฺถาย สมุจฺเฉทนตฺถาย ปฏิปนฺโน. อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺยาติ กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ นาม ชีวิตา อโวโรปนกสาสเน ปพฺพชิตฺวา ปาณาติปาตมตฺตโตปิ โอรมิตุํ น สกฺโกมิ, กึ มยฺหํ ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺย. อนุวิจฺจาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุนฺติ เอวรูเป นาม สาสเน ปพฺพชิตฺวา ปาณาติปาตมตฺตโตปิ โอรมิตุํ น สกฺโกติ, กึ เอตสฺส ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อนุวิจฺจ ตุลยิตฺวา ปริโยคาเหตฺวา อญฺเญปิ วิญฺญู ปณฺฑิตา ครเหยฺยุํ. เอตเทว โข ปน สํโยชนเมตํ นีวรณนฺติ ทสสุ สํโยชเนสุ ปญฺจสุ จ นีวรเณสุ อปริยาปนฺนมฺปิ ‘‘อฏฺฐ นีวรณา’’ติ เทสนาวเสเนตํ วุตฺตํ. วฏฺฏพนฺธนฏฺเฐน หิ หิตปฏิจฺฉาทนฏฺเฐน จ สํโยชนนฺติปิ นีวรณนฺติปิ วุตฺตํ. อาสวาติ ปาณาติปาตการณา เอโก อวิชฺชาสโว อุปฺปชฺชติ. วิฆาตปริฬาหาติ วิฆาตา จ ปริฬาหา จ. ตตฺถ [Pg.29] วิฆาตคฺคหเณน กิเลสทุกฺขญฺจ วิปากทุกฺขญฺจ คหิตํ, ปริฬาหคฺคหเณนปิ กิเลสปริฬาโห จ วิปากปริฬาโห จ คหิโต. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

33. En la frase «aquellos grilletes por cuya causa yo sería un matador de seres vivos», el acto de matar es en sí mismo el grillete (saṃyojana). Pues debido a la causa y condición del acto de matar, uno es llamado 'matador'. Debido a la multiplicidad de seres vivos asesinados, se utiliza el plural «aquellos». «Aquellos grilletes» se refiere a los vínculos producidos por el acto de matar. «Habiendo emprendido el camino para el abandono y la erradicación» significa que uno practica para abandonar y erradicar mediante la restricción de la conducta física conocida como la abstención de matar. «Incluso mi propio ser podría reprocharme»: si habiendo renunciado al mundo en la Dispensación donde no se debe privar de la vida ni a una termita o hormiga, no puedo abstenerme ni siquiera del mero acto de matar, ¿qué beneficio tiene mi vida monástica? Así, el propio ser podría reprocharle a uno. «Incluso los sabios, tras investigar, podrían censurarme»: habiendo renunciado en tal Dispensación, no puede abstenerse ni del mero acto de matar, ¿qué beneficio tiene su vida monástica? Así, tras investigar, evaluar y profundizar, otros sabios y eruditos podrían censurarle. «Esto es precisamente un grillete, esto es un obstáculo»: aunque no esté incluido [estrictamente] entre los diez grilletes o los cinco obstáculos, se dice así por el poder de la enseñanza que menciona «ocho obstáculos». Se llaman «grilletes» porque atan a la rueda de la existencia (vaṭṭa) y «obstáculos» porque encubren el bienestar. «Máculas» (āsavā): por causa del acto de matar, surge la mácula de la ignorancia. «Angustia y tormento» se refiere a la aflicción y al ardor febril. Aquí, por «angustia» se entiende tanto el sufrimiento de las deficiencias (kilesa) como el sufrimiento del resultado (vipāka); por «tormento» se entiende tanto el ardor de las deficiencias como el ardor del resultado. Por este método, debe entenderse el significado en todos los casos.

๓๔-๔๐. อยํ ปน วิเสโส – เตสาหํ สํโยชนานํ ปหานายาติ อิมสฺมึ ปเท อิมินา ทินฺนาทานสงฺขาเตน กายิกสีลสํวเรน, สจฺจวาจาสงฺขาเตน วาจสิกสีลสํวเรน, อปิสุณาวาจาสงฺขาเตน วาจสิกสีลสํวเรน, อคิทฺธิโลภสงฺขาเตน มานสิกสีลสํวเรน, อนินฺทาโรสสงฺขาเตน กายิกวาจสิกสีลสํวเรน, อโกธุปายาสสงฺขาเตน มานสิกสีลสํวเรน, อนติมานสงฺขาเตน มานสิกสีลสํวเรน ปหานตฺถาย สมุจฺเฉทนตฺถาย ปฏิปนฺโนติ เอวํ สพฺพวาเรสุ โยชนา กาตพฺพา.

34-40. Esta es la distinción: en la frase «para el abandono de esos grilletes», se refiere a practicar para el abandono y la erradicación mediante: la restricción de la conducta física conocida como abstención de tomar lo no dado; la restricción de la conducta verbal conocida como habla veraz; la restricción de la conducta verbal conocida como abstención de la calumnia; la restricción de la conducta mental conocida como ausencia de codicia ávida; la restricción de la conducta física y verbal conocida como ausencia de censura y agresión; la restricción de la conducta mental conocida como ausencia de ira y malicia; y la restricción de la conducta mental conocida como ausencia de orgullo excesivo. Así debe aplicarse la conexión en todos los casos.

อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺย อนุวิจฺจาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุนฺติ อิเมสุ ปน ปเทสุ ติณสลากมฺปิ นาม อุปาทาย อทินฺนํ อคฺคหณสาสเน ปพฺพชิตฺวา อทินฺนาทานมตฺตโตปิ วิรมิตุํ น สกฺโกมิ, กึ มยฺหํ ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺย. เอวรูเป นาม สาสเน ปพฺพชิตฺวา อทินฺนาทานมตฺตโตปิ โอรมิตุํ น สกฺโกติ, กึ อิมสฺส ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อนุวิจฺจาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุํ? หสาเปกฺขตายปิ นาม ทวกมฺยตาย วา มุสาวาทํ อกรณสาสเน ปพฺพชิตฺวา. สพฺพากาเรน ปิสุณํ อกรณสาสเน นาม ปพฺพชิตฺวา. อปฺปมตฺตกมฺปิ คิทฺธิโลภํ อกรณสาสเน นาม ปพฺพชิตฺวาปิ. กกเจน องฺเคสุ โอกฺกนฺติยมาเนสุปิ นาม ปเรสํ นินฺทาโรสํ อกรณสาสเน ปพฺพชิตฺวา. ฉินฺนขาณุกณฺฏกาทีสุปิ นาม โกธุปายาสํ อกรณสาสเน ปพฺพชิตฺวา. อธิมานมตฺตมฺปิ นาม มานํ อกรณสาสเน ปพฺพชิตฺวา อติมานมตฺตมฺปิ ปชหิตุํ น สกฺโกมิ, กึ มยฺหํ ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺย. เอวรูเป นาม สาสเน ปพฺพชิตฺวา อติมานมตฺตมฺปิ ปชหิตุํ น สกฺโกติ, กึ อิมสฺส ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อนุวิจฺจาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุนฺติ เอวํ สพฺพวาเรสุ โยชนา กาตพฺพา.

En las frases «mi propio ser podría reprocharme...» etc.: habiendo renunciado en la Dispensación donde no se debe tomar lo ajeno ni siquiera una brizna de hierba o una astilla de madera, si no puedo abstenerme ni siquiera del mero acto de tomar lo no dado, ¿de qué sirve mi vida monástica? Así, el propio ser podría reprocharle, y tras investigar, los sabios podrían censurarle. Lo mismo se aplica al habla falsa, incluso por diversión o por deseo de bromear, en la Dispensación donde no se debe mentir. A la calumnia en todas sus formas, en la Dispensación donde no se debe calumniar. A la codicia ávida, incluso en mínima medida, en la Dispensación donde no se debe codiciar. A la censura y agresión hacia otros, incluso cuando los miembros son cortados con una sierra, en la Dispensación donde no se debe agredir. A la ira y malicia, incluso ante tocones y espinas, en la Dispensación donde no se debe airar. Al orgullo excesivo, incluso en su mera forma, en la Dispensación donde no se debe ser orgulloso; si no puedo abandonar ni siquiera el orgullo excesivo, ¿qué beneficio tiene mi vida monástica? Así, el propio ser podría reprocharle, y los sabios, tras investigar, podrían censurarle. De esta manera, debe aplicarse la conexión en todos los casos.

อาสวาติ อิมสฺมึ ปน ปเท อทินฺนาทานการณา กามาสโว ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโวติ ตโย อาสวา อุปฺปชฺชนฺติ, ตถา มุสาวาทการณา ปิสุณาวาจาการณา จ, คิทฺธิโลภการณา ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว [Pg.30] จ, นินฺทาโรสการณา อวิชฺชาสโวว, ตถา โกธุปายาสการณา, อติมานการณา ภวาสโว อวิชฺชาสโว จาติ ทฺเวว อาสวา อุปฺปชฺชนฺตีติ เอวํ อาสวุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา.

En cuanto al término «máculas» (āsavā): por causa de tomar lo no dado, surgen tres máculas: la del deseo sensorial, la de las opiniones y la de la ignorancia. Lo mismo ocurre por causa del habla falsa y de la calumnia. Por causa de la codicia ávida, surgen la mácula de las opiniones y la mácula de la ignorancia. Por causa de la censura y la agresión, surge únicamente la mácula de la ignorancia; del mismo modo ocurre por la ira y la malicia. Por causa del orgullo excesivo, surgen dos máculas: la de la existencia y la de la ignorancia. De esta manera debe entenderse el surgimiento de las máculas.

อิเมสุ ปน อฏฺฐสุปิ วาเรสุ อสมฺโมหตฺถํ ปุน อยํ สงฺเขปวินิจฺฉโย – ปุริเมสุ ตาว จตูสุ วิรมิตุํ น สกฺโกมีติ วตฺตพฺพํ, ปจฺฉิเมสุ ปชหิตุํ น สกฺโกมีติ. ปาณาติปาตนินฺทาโรสโกธุปายาเสสุ จ เอโก อวิชฺชาสโวว โหติ, อทินฺนาทานมุสาวาทปิสุณาวาจาสุ กามาสโว ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว, คิทฺธิโลเภ ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว, อติมาเน ภวาสโว อวิชฺชาสโว, อปาณาติปาตํ ทินฺนาทานํ กายิกํ สีลํ, อมุสา อปิสุณํ วาจสิกสีลํ, ฐเปตฺวา อนินฺทาโรสํ เสสานิ ตีณิ มานสิกสีลานิ. ยสฺมา ปน กาเยนปิ ฆฏฺเฏติ โรเสติ วาจายปิ, ตสฺมา อนินฺทาโรโส ทฺเว ฐานานิ ยาติ, กายิกสีลมฺปิ โหติ วาจสิกสีลมฺปิ. เอตฺตาวตา กึ กถิตํ? ปาติโมกฺขสํวรสีลํ. ปาติโมกฺขสํวรสีเล ฐิตสฺส จ ภิกฺขุโน ปฏิสงฺขาปหานวเสน คิหิโวหารสมุจฺเฉโท กถิโตติ เวทิตพฺโพ.

Para evitar la confusión respecto a estas ocho secciones, he aquí una decisión concisa: en las primeras cuatro, debe decirse 'no puedo abstenerme', y en las últimas cuatro, 'no puedo abandonar'. En el acto de matar, el insulto, el enojo y la ira con desesperación, solo existe el efluvio de la ignorancia (avijjāsava). En el robo, la mentira y el habla maliciosa, existen tres efluvios: el del deseo sensorial (kāmāsavo), el de los puntos de vista (diṭṭhāsavo) y el de la ignorancia. En la codicia, están el efluvio de los puntos de vista y el de la ignorancia. En el orgullo excesivo, están el efluvio de la existencia (bhavāsavo) y el de la ignorancia. Abstenerse de matar y de robar constituye la moralidad corporal (kāyikaṃ sīlaṃ). Abstenerse de la mentira y del habla maliciosa constituye la moralidad verbal (vācasikasīlaṃ). Exceptuando el no insultar, las otras tres son moralidades mentales (mānasikasīlāni). No obstante, dado que uno agrede y molesta tanto con el cuerpo como con la palabra, la abstención del insulto pertenece a ambos ámbitos: es moralidad corporal y también moralidad verbal. ¿Qué se ha expuesto hasta aquí? La moralidad de la restricción del Pātimokkha (pātimokkhasaṃvarasīlaṃ). Se debe entender que para un monje establecido en la restricción del Pātimokkha, se ha expuesto el corte definitivo con las costumbres y designaciones laicas mediante el abandono a través de la reflexión.

กามาทีนวกถาวณฺณนา

Comentario sobre la explicación de los peligros de los placeres sensoriales

๔๒. วิตฺถารเทสนายํ ตเมนํ ทกฺโขติ ปทสฺส อุปสุมฺเภยฺยาติ อิมินา สทฺธึ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อิทํ วุตฺตํ โหติ, ตเมนํ กุกฺกุรํ อุปสุมฺเภยฺย, ตสฺส สมีเป ขิเปยฺยาติ อตฺโถ. อฏฺฐิกงฺกลนฺติ อุรฏฺฐึ วา ปิฏฺฐิกณฺฏกํ วา สีสฏฺฐึ วา. ตญฺหิ นิมฺมํสตฺตา กงฺกลนฺติ วุจฺจติ. สุนิกฺกนฺตํ นิกฺกนฺตนฺติ ยถา สุนิกฺกนฺตํ โหติ, เอวํ นิกฺกนฺตํ นิลฺลิขิตํ, ยเทตฺถ อลฺลีนมํสํ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ นิลฺลิขิตฺวา อฏฺฐิมตฺตเมว กตนฺติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘นิมฺมํส’’นฺติ. โลหิตํ ปน มกฺขิตฺวา ติฏฺฐติ, เตน วุตฺตํ ‘‘โลหิตมกฺขิต’’นฺติ.

42. En la enseñanza detallada, la conexión del término 'tamenaṃ' con 'dakkho' debe entenderse junto con 'upasumbheyya'. Esto significa: 'lanzaría a ese perro', es decir, lo arrojaría cerca de él. 'Aṭṭhikaṅkalaṃ' se refiere al hueso del pecho, de la columna o de la cabeza. Ciertamente, debido a la ausencia de carne, se le llama 'esqueleto' (kaṅkala). 'Sunikkantaṃ nikkantaṃ' significa raspado de tal manera que quede bien limpio; esto es, raspando totalmente cualquier resto de carne que estuviera adherida, dejando únicamente el hueso. Por eso se dijo: 'sin carne'. Sin embargo, permanece manchado de sangre, por ello se dijo: 'manchado de sangre'.

พหุทุกฺขา พหุปายาสาติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกหิ ทุกฺเขหิ พหุทุกฺขา, อุปายาสสํกิเลเสหิ พหุปายาสา. ยายํ อุเปกฺขา นานตฺตา นานตฺตสิตาติ ยา อยํ ปญฺจกามคุณารมฺมณวเสน นานาสภาวา, ตาเนว [Pg.31] จ อารมฺมณานิ นิสฺสิตตฺตา ‘‘นานตฺตสิตา’’ติ วุจฺจติ ปญฺจกามคุณูเปกฺขา, ตํ อภินิวชฺเชตฺวา. เอกตฺตา เอกตฺตสิตาติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขา, สา หิ ทิวสมฺปิ เอกสฺมึ อารมฺมเณ อุปฺปชฺชนโต เอกสภาวา, ตเทว เอกํ อารมฺมณํ นิสฺสิตตฺตา เอกตฺตสิตา นาม. ยตฺถ สพฺพโส โลกามิสูปาทานา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ ยตฺถ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขายํ ยํ อุเปกฺขํ อาคมฺม ยํ ปฏิจฺจ สพฺเพน สพฺพํ อปริเสสา โลกามิสสงฺขาตา ปญฺจกามคุณามิสา นิรุชฺฌนฺติ. ปญฺจกามคุณามิสาติ จ กามคุณารมฺมณฉนฺทราคา, คหณฏฺเฐน เตเยว จ อุปาทานาติปิ วุตฺตา. ตเมวูเปกฺขํ ภาเวตีติ ตํ โลกามิสูปาทานานํ ปฏิปกฺขภูตํ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขเมว วฑฺเฒติ.

'Mucho sufrimiento, mucha desesperación' significa mucho sufrimiento debido a los dolores en esta vida y en las futuras, y mucha desesperación debido a las impurezas de la angustia. 'Esta ecuanimidad que es diversa y basada en la diversidad' se refiere a la ecuanimidad que tiene diversas naturalezas según los objetos de los cinco hilos de los placeres sensoriales; se llama 'basada en la diversidad' porque depende de esos mismos objetos. Al evitar esa ecuanimidad de los placeres sensoriales, se llega a la 'ecuanimidad basada en la unidad', que se refiere a la ecuanimidad del cuarto Jhana. Esta tiene una sola naturaleza porque surge en un único objeto incluso durante todo el día, y se llama 'basada en la unidad' porque depende de ese único objeto. 'Donde cesan completamente y sin residuo los apegos a los cebos del mundo' significa que en la ecuanimidad del cuarto Jhana, recurriendo a ella y dependiendo de ella, cesan totalmente y sin dejar rastro los grandes deseos conocidos como cebos del mundo, que son los cebos de los cinco placeres sensoriales. 'Cebos de los cinco placeres sensoriales' son el deseo y la pasión por los objetos de los sentidos; estos mismos se llaman 'apegos' (upādāna) por su naturaleza de aferramiento intenso. 'Cultiva esa misma ecuanimidad' significa que desarrolla precisamente la ecuanimidad del cuarto Jhana, que es lo opuesto a los apegos y cebos mundanos.

๔๓. อุฑฺฑีเยยฺยาติ อุปฺปติตฺวา คจฺเฉยฺย. อนุปติตฺวาติ อนุพนฺธิตฺวา. วิตจฺเฉยฺยุนฺติ มุขตุณฺฑเกน ฑํสนฺตา ตจฺเฉยฺยุํ. วิสฺสชฺเชยฺยุนฺติ มํสเปสึ นเขหิ กฑฺฒิตฺวา ปาเตยฺยุํ.

43. 'Uḍḍīyeyya' significa que volaría hacia arriba. 'Anupatitvā' significa persiguiendo. 'Vitaccheyyuṃ' significa que picotearían mordiendo con el pico. 'Vissajjeyyuṃ' significa que harían caer el trozo de carne tras arrastrarlo con sus garras.

๔๗. ยานํ วา โปริเสยฺยนฺติ ปุริสานุจฺฉวิกํ ยานํ. ปวรมณิกุณฺฑลนฺติ นานปฺปการํ อุตฺตมมณิญฺจ กุณฺฑลญฺจ. สานิ หรนฺตีติ อตฺตโน ภณฺฑกานิ คณฺหนฺติ.

47. 'Yānaṃ vā poriseyya' se refiere a un vehículo adecuado para un hombre. 'Pavaramaṇikuṇḍalaṃ' significa diversas clases de gemas y aretes excelentes. 'Sāni haranti' significa que se llevan sus propias pertenencias.

๔๘. สมฺปนฺนผลนฺติ มธุรผลํ. อุปปนฺนผลนฺติ ผลูปปนฺนํ พหุผลํ.

48. 'Sampannaphalaṃ' significa con frutas dulces. 'Upapannaphalaṃ' significa un árbol cargado de frutas, con abundantes frutos.

๔๙. อนุตฺตรนฺติ อุตฺตมํ ปภสฺสรํ นิรุปกฺกิเลสํ.

49. 'Anuttaraṃ' significa supremo, resplandeciente y libre de impurezas.

๕๐. อารกา อหํ, ภนฺเตติ ปถวิโต นภํ วิย สมุทฺทสฺส โอริมตีรโต ปรตีรํ วิย จ สุวิทูรวิทูเร อหํ. อนาชานีเยติ คิหิโวหารสมุจฺเฉทนสฺส การณํ อชานนเก. อาชานียโภชนนฺติ การณํ ชานนฺเตหิ ภุญฺชิตพฺพํ โภชนํ. อนาชานียโภชนนฺติ การณํ อชานนฺเตหิ ภุญฺชิตพฺพํ โภชนํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

50. 'Estoy lejos, Venerable' significa que estoy en un lugar extremadamente distante, como el cielo de la tierra o como la otra orilla de esta orilla del océano. 'Anājānīye' se refiere a quienes no conocen la razón del corte con las convenciones laicas. 'Ājānīyabhojanaṃ' es el alimento que debe ser consumido por los monjes excelentes que conocen la razón. 'Anājānīyabhojanaṃ' es el alimento que debe ser consumido por nosotros, los errantes que no conocemos la razón. El resto de las palabras en todos los casos tiene un significado evidente. Aquí termina el comentario del Potaliya Sutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario al Majjhima Nikāya

โปตลิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Termina la explicación del Potaliya Sutta.

๕. ชีวกสุตฺตวณฺณนา

5. Explicación del Jīvaka Sutta

๕๑. เอวํ [Pg.32] เม สุตนฺติ ชีวกสุตฺตํ. ตตฺถ ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเนติ เอตฺถ ชีวตีติ ชีวโก. กุมาเรน ภโตติ โกมารภจฺโจ. ยถาห ‘‘กึ เอตํ ภเณ กาเกหิ สมฺปริกิณฺณนฺติ? ทารโก เทวาติ. ชีวติ ภเณติ? ชีวติ เทวาติ. เตน หิ ภเณ ตํ ทารกํ อมฺหากํ อนฺเตปุรํ เนตฺวา ธาตีนํ เทถ โปเสตุนฺติ. ตสฺส ชีวตีติ ชีวโกติ นามํ อกํสุ, กุมาเรน โปสาปิโตติ โกมารภจฺโจติ นามํ อกํสู’’ติ (มหาว. ๓๒๘). อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาเรน ปน ชีวกวตฺถุ ขนฺธเก อาคตเมว. วินิจฺฉยกถาปิสฺส สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย วุตฺตา.

51. 'Así lo he oído' se refiere al Jīvaka Sutta. Allí, en 'en el bosque de mangos de Jīvaka Komārabhacca', se le llama 'Jīvaka' porque 'aún vive' (jīvati). Se le llama 'Komārabhacca' porque fue criado por el príncipe. Como se dijo: '¡Eh, hombres! ¿Qué es eso rodeado de cuervos? —Un niño, señor. —¿Aún vive? —Vive, señor. —Entonces, hombres, llevad a ese niño a nuestro palacio interior y dádselo a las nodrizas para que lo críen'. Debido a que se dijo 'vive', le dieron el nombre de Jīvaka; y debido a que fue criado por orden del príncipe, le dieron el nombre de Komārabhacca. Este es el resumen aquí. La historia detallada de Jīvaka aparece en el Khandhaka del Vinaya. Su análisis también se ha expuesto en el Samantapāsādikā, el comentario del Vinaya.

อยํ ปน ชีวโก เอกสฺมึ สมเย ภควโต โทสาภิสนฺนํ กายํ วิเรเจตฺวา สีเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ ทตฺวา วตฺถานุโมทนปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย จินฺเตสิ – ‘‘มยา ทิวสสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ พุทฺธุปฏฺฐานํ คนฺตพฺพํ, อิทญฺจ เวฬุวนํ อติทูเร, มยฺหํ อุยฺยานํ อมฺพวนํ อาสนฺนตรํ, ยํนูนาหเมตฺถ ภควโต วิหารํ กาเรยฺย’’นฺติ. โส ตสฺมึ อมฺพวเน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานเลณกุฏิมณฺฑปาทีนิ สมฺปาเทตฺวา ภควโต อนุจฺฉวิกํ คนฺธกุฏึ กาเรตฺวา อมฺพวนํ อฏฺฐารสหตฺถุพฺเพเธน ตมฺพปฏฺฏวณฺเณน ปากาเรน ปริกฺขิปาเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ จีวรภตฺเตน สนฺตปฺเปตฺวา ทกฺขิโณทกํ ปาเตตฺวา วิหารํ นิยฺยาเตสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเน’’ติ.

En cierta ocasi3n, este J7vaka, habiendo purgado el cuerpo del Bienaventurado que estaba afectado por un exceso de humores, y habi9ndole ofrecido un par de finas telas del pa7s de Siveyyaka, se estableci3 en el fruto de entrar en la corriente (sotāpattiphale) al finalizar la bendici3n por el ofrecimiento de las telas. Entonces pens3: "Debo acudir a servir al Buda dos o tres veces al d7a; sin embargo, este monasterio de Veጶuvana est1 demasiado lejos, mientras que mi huerto de mangos est1 mucho m1s cerca. "Qu9 tal si hago construir all7 un monasterio para el Bienaventurado?". En aquel huerto de mangos, hizo preparar lugares para la noche y el d7a, cuevas, caba#as, pabellones y dem1s; y habiendo hecho construir una residencia fragante (gandhakuṡiṃ) adecuada para el Bienaventurado, rode3 el huerto de mangos con un muro de dieciocho codos de altura y del color de las planchas de cobre. Despu9s de haber satisfecho a la comunidad de monjes encabezada por el Buda con ofrecimientos de mantos y comida, y habiendo vertido el agua de donaci3n, entreg3 el monasterio. En referencia a esto se dijo: "En el huerto de mangos de J7vaka Komārabhacca".

อารภนฺตีติ ฆาเตนฺติ. อุทฺทิสฺสกตนฺติ อุทฺทิสิตฺวา กตํ. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจ กตํ. อถ วา ปฏิจฺจกมฺมนฺติ นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปฏิจฺจ กมฺมเมตฺถ อตฺถีติ มํสํ ‘‘ปฏิจฺจกมฺม’’นฺติ วุตฺตํ โหติ โย เอวรูปํ มํสํ ปริภุญฺชติ, โสปิ ตสฺส กมฺมสฺส ทายาโท โหติ, วธกสฺส วิย ตสฺสาปิ ปาณฆาตกมฺมํ โหตีติ เตสํ ลทฺธิ. ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ ภควตา วุตฺตการณสฺส อนุการณํ กเถนฺติ. เอตฺถ จ การณํ นาม ติโกฏิปริสุทฺธมจฺฉมํสปริโภโค, อนุการณํ นาม มหาชนสฺส ตถา พฺยากรณํ. ยสฺมา ปน ภควา อุทฺทิสฺสกตํ น ปริภุญฺชติ, ตสฺมา เนว ตํ การณํ โหติ, น ติตฺถิยานํ ตถา พฺยากรณํ [Pg.33] อนุการณํ. สหธมฺมิโก วาทานุวาโทติ ปเรหิ วุตฺตการเณน สการโณ หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วา อนุวาโท วา วิญฺญูหิ ครหิตพฺพการณํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กึ น อาคจฺฉติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘กึ สพฺพากาเรนปิ ตุมฺหากํ วาเท คารยฺหํ การณํ นตฺถี’’ติ. อพฺภาจิกฺขนฺตีติ อภิภวิตฺวา อาจิกฺขนฺติ.

"Matan" (ārabhanti) significa que quitan la vida. "Preparado espec7ficamente" (uddissakataṃ) significa aquello que se hace teniendo a alguien en mente. "Acci3n condicionada" (paṡiccakammaṃ) significa aquello realizado por causa de uno mismo. O bien, "acci3n condicionada" es un nombre para el acto de destruir la vida (pāṇātipāta) como causa ra7z; puesto que hay una acci3n de matar implicada por causa de ello, a esa carne se le llama "acci3n condicionada". La creencia de ellos (los ascetas de otras escuelas) es que quien consume tal carne se convierte en heredero de esa acci3n, y al igual que el matador, quien la consume comete el acto de destruir la vida. "Explican la doctrina de acuerdo con la ense#anza" (dhammassa cānudhammaṃ byākaronti) significa que exponen una raz3n conforme a lo declarado por el Bienaventurado. Aqu7, la "raz3n" (kāraṇa) es el consumo de pescado y carne puro en tres aspectos, y la "consecuencia" (anukāraṇa) es la explicaci3n dada a la gran multitud de esa manera. Sin embargo, puesto que el Bienaventurado no consume carne preparada espec7ficamente para l, tal consumo no es la raz3n, ni la explicaci3n de los seguidores de otras escuelas es una consecuencia vālida. "Una declaraci3n o contradeclaraci3n leg7tima" (sahadhammiko vādānuvādo) significa que, teniendo un fundamento basado en la raz3n expuesta por otros, acaso no recae sobre vuestra declaraci3n o contradeclaraci3n ni siquiera el m1s m7nimo motivo de reproche por parte de los sabios? Esto significa: "Acaso no hay en vuestra declaraci3n ning9n motivo de censura en ning9n sentido?". "Calumnian" (abbhācikkhanti) significa que hablan con la intenci3n de difamar o dominar.

๕๒. ฐาเนหีติ การเณหิ. ทิฏฺฐาทีสุ ทิฏฺฐํ นาม ภิกฺขูนํ อตฺถาย มิคมจฺเฉ วธิตฺวา คยฺหมานํ ทิฏฺฐํ. สุตํ นาม ภิกฺขูนํ อตฺถาย มิคมจฺเฉ วธิตฺวา คหิตนฺติ สุตํ. ปริสงฺกิตํ นาม ทิฏฺฐปริสงฺกิตํ สุตปริสงฺกิตํ ตทุภยวิมุตฺตปริสงฺกิตนฺติ ติวิธํ โหติ.

52. "Por motivos" (ṡhānehi) significa por razones. Entre los aspectos de "visto" y los dem1s, "visto" (diṡṡhaṃ) es cuando uno ha visto que se matan animales o peces y se traen espec7ficamente para el beneficio de los monjes. "O7do" (sutaṃ) es cuando uno ha o7do que se han matado animales o peces y se han tomado para el beneficio de los monjes. "Sospechado" (parisaṃkitaṃ) es de tres tipos: sospechado por haberlo visto, sospechado por haberlo o7do, y sospechado de forma independiente de ambos.

ตตฺรายํ สพฺพสงฺคาหกวินิจฺฉโย – อิธ ภิกฺขู ปสฺสนฺติ มนุสฺเส ชาลวาคุราทิหตฺเถ คามโต วา นิกฺขมนฺเต อรญฺเญ วา วิจรนฺเต. ทุติยทิวเส จ เนสํ ตํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐานํ สมจฺฉมํสํ ปิณฺฑปาตํ อภิหรนฺติ. เต เตน ทิฏฺเฐน ปริสงฺกนฺติ ‘‘ภิกฺขูนํ นุ โข อตฺถาย กต’’นฺติ, อิทํ ทิฏฺฐปริสงฺกิตํ นาม, เอตํ คเหตุํ น วฏฺฏติ. ยํ เอวํ อปริสงฺกิตํ, ตํ วฏฺฏติ. สเจ ปน เต มนุสฺสา ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, น คณฺหถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘นยิทํ, ภนฺเต, ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตํ, อมฺเหหิ อตฺตโน อตฺถาย วา ราชยุตฺตาทีนํ อตฺถาย วา กต’’นฺติ วทนฺติ, กปฺปติ.

Este es el juicio exhaustivo al respecto: aqu7, los monjes ven a hombres que salen de la aldea o andan por el bosque con redes, trampas y otros instrumentos en sus manos. Al segundo d7a, cuando los monjes entran en esa aldea para recibir limosnas, les ofrecen comida con pescado y carne. Debido a lo que han visto, los monjes sospechan: "Acaso esto habr1 sido preparado para el beneficio de los monjes?". Esto se denomina "sospechado por haberlo visto" (diṡṡhaparisaṃkitaṃ), y no es l7cito aceptarlo. Lo que no se sospecha de esta manera es l7cito. Pero si esos hombres preguntan: "Se#or, por qu9 no lo acepta?", y al escuchar el motivo de la sospecha dicen: "Se#or, esto no fue hecho para el beneficio de los monjes; lo hicimos para nosotros mismos o para los oficiales del rey", entonces es permisible.

น เหว โข ภิกฺขู ปสฺสนฺติ, อปิจ สุณนฺติ ‘‘มนุสฺสา กิร ชาลวาคุราทิหตฺถา คามโต วา นิกฺขมนฺติ อรญฺเญ วา วิจรนฺตี’’ติ. ทุติยทิวเส จ เนสํ ตํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐานํ สมจฺฉมํสํ ปิณฺฑปาตํ อภิหรนฺติ. เต เตน สุเตน ปริสงฺกนฺติ ‘‘ภิกฺขูนํ นุ โข อตฺถาย กต’’นฺติ, อิทํ สุตปริสงฺกิตํ นาม, เอตํ คเหตุํ น วฏฺฏติ. ยํ เอวํ อปริสงฺกิตํ, ตํ วฏฺฏติ. สเจ ปน เต มนุสฺสา ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, น คณฺหถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘นยิทํ, ภนฺเต, ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตํ, อมฺเหหิ อตฺตโน อตฺถาย วา ราชยุตฺตาทีนํ อตฺถาย วา กต’’นฺติ วทนฺติ, กปฺปติ.

En este caso, los monjes no ven, sino que oyen: "Se dice que unos hombres han salido de la aldea o andan por el bosque con redes, trampas y otros instrumentos en sus manos". Al segundo d7a, cuando entran en esa aldea para recibir limosnas, les ofrecen comida con pescado y carne. Debido a lo que han o7do, los monjes sospechan: "Acaso esto habr1 sido preparado para el beneficio de los monjes?". Esto se denomina "sospechado por haberlo o7do" (sutaparisaṃkitaṃ), y no es l7cito aceptarlo. Lo que no se sospecha de esta manera es l7cito. Pero si esos hombres preguntan: "Se#or, por qu9 no lo acepta?", y al escuchar el motivo de la sospecha dicen: "Se#or, esto no fue hecho para el beneficio de los monjes; lo hicimos para nosotros mismos o para los oficiales del rey", entonces es permisible.

น เหว โข ปน ปสฺสนฺติ น สุณนฺติ, อปิจ เตสํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐานํ ปตฺตํ คเหตฺวา สมจฺฉมํสํ ปิณฺฑปาตํ อภิสงฺขริตฺวา อภิหรนฺติ. เต ปริสงฺกนฺติ ‘‘ภิกฺขูนํ นุ โข อตฺถาย กต’’นฺติ, อิทํ ตทุภยวิมุตฺตปริสงฺกิตํ นาม. เอตมฺปิ คเหตุํ น วฏฺฏติ. ยํ เอวํ อปริสงฺกิตํ, ตํ วฏฺฏติ[Pg.34]. สเจ ปน เต มนุสฺสา ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, น คณฺหถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘นยิทํ, ภนฺเต, ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตํ, อมฺเหหิ อตฺตโน อตฺถาย วา ราชยุตฺตาทีนํ อตฺถาย วา กตํ, ปวตฺตมํสํ วา กตํ, กปฺปิยเมว ลภิตฺวา ภิกฺขูนํ อตฺถาย สมฺปาทิต’’นฺติ วทนฺติ, กปฺปติ.

Adem1s, cuando ni ven ni oyen, pero al entrar en la aldea para recibir limosnas, la gente toma sus cuencos y, tras preparar y arreglar comida con pescado y carne, se la ofrecen. Los monjes sospechan: "Acaso esto habr1 sido preparado para el beneficio de los monjes?". Esto se denomina "sospechado de forma independiente de ambos" (tadubhayavimuttaparisaṃkitaṃ). Esto tampoco es l7cito aceptarlo. Lo que no se sospecha de esta manera es l7cito. Pero si esos hombres preguntan: "Se#or, por qu9 no lo acepta?", y al escuchar el motivo de la sospecha dicen: "Se#or, esto no fue hecho para el beneficio de los monjes; lo hicimos para nosotros mismos o para los oficiales del rey, o es carne ya disponible (comprada), y habiendo obtenido lo que es l7cito, lo hemos preparado para el beneficio de los monjes", entonces es permisible.

มตานํ เปตกิจฺจตฺถาย มงฺคลาทีนํ วา อตฺถาย กเตปิ เอเสว นโย. ยํ ยญฺหิ ภิกฺขูนํเยว อตฺถาย อกตํ, ยตฺถ จ นิพฺเพมติกา โหนฺติ, ตํ สพฺพํ กปฺปติ. สเจ ปน เอกสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู อุทฺทิสฺส กตํ โหติ, เต จ อตฺตโน อตฺถาย กตภาวํ น ชานนฺติ, อญฺเญ ชานนฺติ. เย ชานนฺติ, เตสํ น วฏฺฏติ, อิตเรสํ วฏฺฏติ. อญฺเญ น ชานนฺติ, เตเยว ชานนฺติ, เตสํเยว น วฏฺฏติ, อญฺเญสํ วฏฺฏติ. เตปิ ‘‘อมฺหากํ อตฺถาย กตํ’’ติ ชานนฺติ อญฺเญปิ ‘‘เอเตสํ อตฺถาย กต’’นฺติ ชานนฺติ, สพฺเพสมฺปิ ตํ น วฏฺฏติ. สพฺเพ น ชานนฺติ, สพฺเพสํ วฏฺฏติ. ปญฺจสุ หิ สหธมฺมิเกสุ ยสฺส กสฺสจิ วา อตฺถาย อุทฺทิสฺส กตํ สพฺเพสํ น กปฺปติ.

Este mismo método debe aplicarse incluso cuando se realiza [una ofrenda de carne] para los ritos funerarios de los difuntos o para ceremonias auspiciosas. Pues todo aquello que no ha sido preparado específicamente para los monjes, y sobre lo cual estos no tienen sospechas, es lícito. Sin embargo, si en un monasterio se prepara [carne] dirigida a los monjes que residen allí, y estos no saben que ha sido preparada para ellos, pero otros monjes sí lo saben: para aquellos que lo saben, no es lícita; para los otros, sí lo es. Si otros no lo saben, pero los destinatarios sí lo saben: solo para los que saben no es lícita; para los demás, sí. Si tanto los destinatarios como los otros saben que 'ha sido preparado para ellos', no es lícita para ninguno. Si ninguno lo sabe, es lícita para todos. Pues entre los cinco tipos de compañeros en el Dhamma, si se prepara específicamente para cualquiera de ellos, no es lícita para ninguno de los cinco.

สเจ ปน โกจิ เอกํ ภิกฺขุํ อุทฺทิสฺส ปาณํ วธิตฺวา ตสฺส ปตฺตํ ปูเรตฺวา เทติ, โส เจ อตฺตโน อตฺถาย กตภาวํ ชานํเยว คเหตฺวา อญฺญสฺส ภิกฺขุโน เทติ, โส ตสฺส สทฺธาย ปริภุญฺชติ. กสฺสาปตฺตีติ? ทฺวินฺนมฺปิ อนาปตฺติ. ยญฺหิ อุทฺทิสฺส กตํ, ตสฺส อภุตฺตตาย อนาปตฺติ, อิตรสฺส อชานนตาย. กปฺปิยมํสสฺส หิ ปฏิคฺคหเณ อาปตฺติ นตฺถิ. อุทฺทิสฺสกตญฺจ อชานิตฺวา ภุตฺตสฺส ปจฺฉา ญตฺวา อาปตฺติเทสนากิจฺจํ นาม นตฺถิ. อกปฺปิยมํสํ ปน อชานิตฺวา ภุตฺเตน ปจฺฉา ญตฺวาปิ อาปตฺติ เทเสตพฺพา. อุทฺทิสฺสกตญฺหิ ญตฺวา ภุญฺชโตว อาปตฺติ, อกปฺปิยมํสํ อชานิตฺวา ภุตฺตสฺสาปิ อาปตฺติเยว. ตสฺมา อาปตฺติภีรุเกน รูปํ สลฺลกฺเขนฺเตนาปิ ปุจฺฉิตฺวาว มํสํ ปฏิคฺคเหตพฺพํ, ปริโภคกาเล ปุจฺฉิตฺวา ปริภุญฺชิสฺสามีติ วา คเหตฺวา ปุจฺฉิตฺวาว ปริภุญฺชิตพฺพํ. กสฺมา? ทุวิญฺเญยฺยตฺตา. อจฺฉมํสญฺหิ สูกรมํสสทิสํ โหติ, ทีปิมํสาทีนิ จ มิคมํสสทิสานิ, ตสฺมา ปุจฺฉิตฺวา คหณเมว วฏฺฏตีติ วทนฺติ.

Si alguien, con la intención de ofrecer a un monje específico, mata a un ser vivo y, tras llenar el cuenco de dicho monje, se lo entrega; si el monje, sabiendo que fue preparado para él, lo acepta y se lo da a otro monje [que no lo sabe], y este último lo consume con confianza en el donante, ¿quién incurre en falta? Ninguno de los dos comete una falta. Para aquel a quien se dirigió la ofrenda, no hay falta por no haberla consumido; para el otro, no hay falta por ignorancia. Pues no hay falta en recibir carne que es lícita. Si alguien consume carne preparada específicamente para él sin saberlo y se entera después, no existe el deber de confesar una falta. Sin embargo, si se consume carne no permitida (akappiyamaṃsa) por ignorancia, se debe confesar la falta incluso si se descubre después. Pues en el caso de la carne matada específicamente para uno, la falta ocurre solo si se consume sabiendo; pero en el caso de la carne no permitida, hay falta incluso si se consume sin saber. Por lo tanto, un monje que teme las faltas, aun observando la apariencia de la carne, debe preguntar antes de aceptarla; o bien, al recibirla con la intención de preguntar al momento del consumo, debe preguntar necesariamente antes de comerla. ¿Por qué? Porque es difícil de distinguir. La carne de oso se asemeja a la de cerdo, y la de leopardo y otros felinos a la de ciervo; por ello, los maestros dicen que lo correcto es preguntar antes de aceptarla.

อทิฏฺฐนฺติ ภิกฺขูนํ อตฺถาย วธิตฺวา คยฺหมานํ อทิฏฺฐํ. อสุตนฺติ ภิกฺขูนํ อตฺถาย วธิตฺวา คหิตนฺติ อสุตํ. อปริสงฺกิตนฺติ ทิฏฺฐปริสงฺกิตาทิวเสน อปริสงฺกิตํ. ปริโภคนฺติ วทามีติ อิเมหิ ตีหิ การเณหิ ปริสุทฺธํ ติโกฏิปริสุทฺธํ นาม โหติ, ตสฺส ปริโภโค อรญฺเญ ชาตสูเปยฺยสากปริโภคสทิโส โหติ, ตถารูปํ ปริภุญฺชนฺตสฺส เมตฺตาวิหาริสฺส [Pg.35] ภิกฺขุโน โทโส วา วชฺชํ วา นตฺถิ, ตสฺมา ตํ ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ วทามีติ อตฺโถ.

'No visto' significa que no se ha visto matar a un animal para obtener carne para los monjes. 'No oído' significa que no se ha escuchado que se haya matado con ese fin. 'No sospechado' significa que no hay sospecha basada en lo visto o escuchado. Cuando digo 'lo considero alimento lícito', me refiero a que la carne pura por estas tres razones se denomina 'pura en tres aspectos' (tikoṭiparisuddha). Su consumo es comparable al de las verduras silvestres que crecen en el bosque. Para un monje que mora en la bondad amorosa (mettāvihārī) y consume tal alimento, no hay falta ni reproche; por lo tanto, digo que debe ser consumido. Este es el significado.

๕๓. อิทานิ ตาทิสสฺส ปริโภเค เมตฺตาวิหาริโนปิ อนวชฺชตํ ทสฺเสตุํ อิธ, ชีวก, ภิกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา ภิกฺขูติ วุตฺตํ, อถ โข อตฺตานเมว สนฺธาย เอตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ภควตา หิ มหาวจฺฉโคตฺตสุตฺเต, จงฺกีสุตฺเต, อิมสฺมึ สุตฺเตติ ตีสุ ฐาเนสุ อตฺตานํเยว สนฺธาย เทสนา กตา. ปณีเตน ปิณฺฑปาเตนาติ เหฏฺฐา อนงฺคณสุตฺเต โย โกจิ มหคฺโฆ ปิณฺฑปาโต ปณีตปิณฺฑปาโตติ อธิปฺเปโต, อิธ ปน มํสูปเสจโนว อธิปฺเปโต. อคถิโตติ ตณฺหาย อคถิโต. อมุจฺฉิโตติ ตณฺหามุจฺฉนาย อมุจฺฉิโต. อนชฺโฌปนฺโนติ น อธิโอปนฺโน, สพฺพํ อาลุมฺปิตฺวา เอกปฺปหาเรเนว คิลิตุกาโม กาโก วิย น โหตีติ อตฺโถ. อาทีนวทสฺสาวีติ เอกรตฺติวาเสน อุทรปฏลํ ปวิสิตฺวา นวหิ วณมุเขหิ นิกฺขมิสฺสตีติอาทินา นเยน อาทีนวํ ปสฺสนฺโต. นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชตีติ อิทมตฺถมาหารปริโภโคติ ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปริภุญฺชติ. อตฺตพฺยาพาธาย วา เจเตตีติ อตฺตทุกฺขาย วา จิเตติ. สุตเมตนฺติ สุตํ มยา เอตํ ปุพฺเพ, เอตํ มยฺหํ สวนมตฺตเมวาติ ทสฺเสติ. สเจ โข เต, ชีวก, อิทํ สนฺธาย ภาสิตนฺติ, ชีวก, มหาพฺรหฺมุนา วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน พฺยาปาทาทโย ปหีนา, เตน โส เมตฺตาวิหารี มยฺหํ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน, สเจ เต อิทํ สนฺธาย ภาสิตํ, เอวํ สนฺเต ตว อิทํ วจนํ อนุชานามีติ อตฺโถ. โส สมฺปฏิจฺฉิ.

53. Ahora, para mostrar la ausencia de falta incluso en un monje que mora en la bondad amorosa al consumir tal alimento, se dice: 'Aquí, Jīvaka, un monje...', etc. En este pasaje, aunque se usa el término general 'monje', debe entenderse que el Bienaventurado se refiere a sí mismo. Pues el Bienaventurado se refirió a sí mismo en tres lugares: en el Mahāvacchagotta Sutta, en el Caṅkī Sutta y en este Jīvaka Sutta. 'Con una refinada limosna de comida': mientras que en el Anaṅgaṇa Sutta anterior se entiende por 'comida refinada' cualquier alimento costoso, aquí se refiere específicamente a la comida mezclada con carne. 'Sin codicia': sin el ansia de la sed (taṇhā). 'Sin embotamiento': sin la confusión causada por la sed. 'Sin estar subyugado': no dominado por el deseo; el significado es que no es como un cuervo que desea tragarlo todo de un solo bocado tras tomarlo. 'Viendo el peligro': viendo las desventajas del alimento consumido, como el hecho de que tras una noche entrará en el abdomen y saldrá por las nueve aberturas. 'Consume con la sabiduría de la liberación': consume habiendo discernido con sabiduría que el alimento es para el sustento de este cuerpo. 'No piensa en su propio daño': no se propone su propio sufrimiento. 'He oído esto': Jīvaka indica que 'he escuchado estas palabras antes, y para mí son solo algo escuchado'. 'Si, Jīvaka, has dicho esto refiriéndote a esto': Jīvaka, el Gran Brahma ha abandonado la malevolencia y otros estados mediante el abandono por supresión (vikkhambhanappahāna), por lo que se le llama 'uno que mora en la bondad amorosa'; yo los he abandonado mediante el abandono por extirpación (samucchedappahāna). Si te has referido a este tipo de morada divina al hablar, entonces apruebo tus palabras. Este es el significado. Jīvaka lo aceptó.

๕๔. อถสฺส ภควา เสสพฺรหฺมวิหารวเสนาปิ อุตฺตริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต ‘‘อิธ, ชีวก, ภิกฺขู’’ติอาทิมาห. ตํ อุตฺตานตฺถเมว.

54. Entonces, el Bienaventurado, deseando expandir la enseñanza mediante las restantes moradas divinas (compasión, alegría altruista y ecuanimidad), dijo: 'Aquí, Jīvaka, un monje...', etc. El significado de esto es evidente.

๕๕. โย โข ชีวกาติ อยํ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ภควา ทฺวารํ ถเกติ, สตฺตานุทฺทยํ ทสฺเสติ. สเจ หิ กสฺสจิ เอวมสฺส ‘‘เอกํ รสปิณฺฑปาตํ ทตฺวา กปฺปสตสหสฺสํ สคฺคสมฺปตฺตึ ปฏิลภนฺติ, ยํกิญฺจิ กตฺวา ปรํ มาเรตฺวาปิ รสปิณฺฑปาโตว ทาตพฺโพ’’ติ, ตํ ปฏิเสเธนฺโต ‘‘โย โข, ชีวก, ตถาคตํ วา’’ติอาทิมาห.

55. 'Aquel que, Jīvaka...': esta es una conclusión separada. En este punto, el Bienaventurado cierra la puerta a las críticas de otros y muestra compasión hacia los seres. Pues si alguien pensara: 'Al ofrecer una comida deliciosa se obtiene la gloria del cielo por cien mil eones; por lo tanto, incluso cometiendo cualquier acto malvado como matar a otro, se debe ofrecer una comida sabrosa', el Bienaventurado, prohibiendo tal pensamiento, dijo: 'Aquel que, Jīvaka, para el Tathāgata...', etc.

ตตฺถ [Pg.36] อิมินา ปฐเมน ฐาเนนาติ อิมินา อาณตฺติมตฺเตเนว ตาว ปฐเมน การเณน. คลปฺปเวธเกนาติ โยตฺเตน คเล พนฺธิตฺวา กฑฺฒิโต คเลน ปเวเธนฺเตน. อารภิยมาโนติ มาริยมาโน. อกปฺปิเยน อาสาเทตีติ อจฺฉมํสํ สูกรมํสนฺติ, ทีปิมํสํ วา มิคมํสนฺติ ขาทาเปตฺวา – ‘‘ตฺวํ กึ สมโณ นาม, อกปฺปิยมํสํ เต ขาทิต’’นฺติ ฆฏฺเฏติ. เย ปน ทุพฺภิกฺขาทีสุ วา พฺยาธินิคฺคหณตฺถํ วา ‘‘อจฺฉมํสํ นาม สูกรมํสสทิสํ, ทีปิมํสํ มิคมํสสทิส’’นฺติ ชานนฺตา ‘‘สูกรมํสํ อิทํ, มิคมํสํ อิท’’นฺติ วตฺวา หิตชฺฌาสเยน ขาทาเปนฺติ, น เต สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตสญฺหิ พหุปุญฺญเมว โหติ. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ อยํ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน ทิฏฺฐสจฺโจ อริยสาวโก. อิมํ ปน ธมฺมเทสนํ โอคาหนฺโต ปสาทํ อุปฺปาเทตฺวา ธมฺมกถาย ถุตึ กโรนฺโต เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

En ese pasaje, «por esta primera razón» (iminā paṭhamena ṭhānenāti) significa por la causa inicial de meramente dar la orden. «Atando el cuello» (galappavedhakenāti) se refiere a atar el cuello con una soga y arrastrarlo mientras se aprieta el cuello. «Siendo sacrificado» (ārabhiyamāno) significa siendo matado. «Ofende con lo impropio» (akappiyena āsādetīti) se refiere a dar de comer carne de oso diciendo que es cerdo, o carne de leopardo diciendo que es venado, para luego reprochar: «¿Qué clase de asceta eres tú? Has comido carne impropia». Sin embargo, respecto a aquellos que, en tiempos de hambruna o para tratar una enfermedad, sabiendo que la carne de oso es similar a la de cerdo y la de leopardo a la de venado, la ofrecen diciendo «esto es cerdo» o «esto es venado» con una intención de beneficio (hitajjhāsayena), esto no se refiere a ellos. Pues para tales personas de intención benévola, esto genera gran mérito. Las palabras «Yo, Señor, me refugio en el Bendito, en el Dhamma y en la Sangha de monjes» indican que Jīvaka es un noble discípulo que ya ha alcanzado el fruto, comprendido la enseñanza y visto la verdad. Sin embargo, al profundizar en esta enseñanza, habiendo surgido en él una fe serena y deseando expresar su alabanza al discurso del Dhamma, habló de esta manera. El resto, en todas sus partes, es de significado claro.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

En el Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

ชีวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario del Jīvaka Sutta.

๖. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario del Upāli Sutta.

๕๖. เอวํ เม สุตนฺติ อุปาลิสุตฺตํ. ตตฺถ นาฬนฺทายนฺติ นาลนฺทาติ เอวํนามเก นคเร ตํ นครํ โคจรคามํ กตฺวา. ปาวาริกมฺพวเนติ ทุสฺสปาวาริกเสฏฺฐิโน อมฺพวเน. ตํ กิร ตสฺส อุยฺยานํ อโหสิ, โส ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภควติ ปสนฺโน ตสฺมึ อุยฺยาเน กุฏิเลณมณฺฑปาทิปฏิมณฺฑิตํ ภควโต วิหารํ กตฺวา นิยฺยาเทสิ, โส วิหาโร ชีวกมฺพวนํ วิย ปาวาริกมฺพวนนฺเตว สงฺขํ คโต. ตสฺมึ ปาวาริกมฺพวเน วิหรตีติ อตฺโถ. ทีฆตปสฺสีติ ทีฆตฺตา เอวํลทฺธนาโม. ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโตติ ปิณฺฑปาตโต ปฏิกฺกนฺโต. สาสเน วิย กึ ปน พาหิรายตเน ปิณฺฑปาโตติ โวหาโร อตฺถีติ, นตฺถิ.

56. «Así lo he oído» introduce el Upāli Sutta. Allí, «en Nāḷandā» se refiere a la ciudad de ese nombre, habiéndola convertido en su lugar de recolección de limosnas. «En el bosque de mangos de Pāvārika» se refiere al huerto de mangos de un acaudalado comerciante de mantos. Se dice que aquel huerto era suyo; tras escuchar la enseñanza del Dhamma del Bendito, se sintió inspirado por Él y, habiendo construido un monasterio adornado con celdas, cuevas y pabellones para el Bendito en ese huerto, se lo ofreció. Ese monasterio llegó a ser conocido simplemente como el bosque de mangos de Pāvārika, tal como el de Jīvaka. «Residía en aquel bosque de mangos de Pāvārika» es el significado. «Dīghatapassī» es el nombre que recibió un Nigaṇṭha por su gran estatura. «Habiendo regresado de la ronda de limosnas» significa habiendo vuelto de pedir comida. Se pregunta si el término «piṇḍapāta» (ronda de limosnas) existe en las tradiciones externas como en la Dispensación; la respuesta es no.

ปญฺญเปตีติ ทสฺเสติ ฐเปติ. ทณฺฑานิ ปญฺญเปตีติ อิทํ นิคณฺฐสมเยน ปุจฺฉนฺโต อาห. กายทณฺฑํ วจีทณฺฑํ มโนทณฺฑนฺติ เอตฺถ ปุริมทณฺฑทฺวยํ เต อจิตฺตกํ ปยฺยเปนฺติ. ยถา กิร วาเต วายนฺเต สาขา จลติ, อุทกํ [Pg.37] จลติ, น จ ตตฺถ จิตฺตํ อตฺถิ, เอวํ กายทณฺโฑปิ อจิตฺตโกว โหติ. ยถา จ วาเต วายนฺเต ตาลปณฺณาทีนิ สทฺทํ กโรนฺติ, อุทกานิ สทฺทํ กโรนฺติ, น จ ตตฺถ จิตฺตํ อตฺถิ, เอวํ วจีทณฺโฑปิ อจิตฺตโกว โหตีติ อิมํ ทณฺฑทฺวยํ อจิตฺตกํ ปญฺญเปนฺติ. จิตฺตํ ปน มโนทณฺฑนฺติ ปญฺญเปนฺติ. อถสฺส ภควา วจนํ ปติฏฺฐเปตุกาโม ‘‘กึ ปน ตปสฺสี’’ติอาทิมาห.

«Prescribe» (paññapetīti) significa muestra o establece. «Prescribe castigos» (daṇḍāni paññapetīti) es lo que dijo el Bendito preguntando según la doctrina de los Nigaṇṭhas. En la expresión «castigo corporal, castigo verbal y castigo mental», ellos establecen que los dos primeros tipos de castigos carecen de conciencia. Así como cuando sopla el viento, las ramas se mueven y el agua se agita sin que haya conciencia allí, de igual modo el castigo corporal carece de conciencia. Y así como cuando sopla el viento, las hojas de palma y otros objetos emiten sonido, o las aguas emiten sonido sin que haya conciencia allí, de igual modo el castigo verbal carece de conciencia; así establecen que este par de castigos no posee intención. Sin embargo, a la mente la prescriben como «castigo mental». Entonces, el Bendito, deseando que él fijara sus palabras, dijo: «¿Pero cómo, Tapassī?», etc.

ตตฺถ กถาวตฺถุสฺมินฺติ เอตฺถ กถาเยว กถาวตฺถุ. กถายํ ปติฏฺฐเปสีติ อตฺโถ. กสฺมา ปน ภควา เอวมกาสิ? ปสฺสติ หิ ภควา ‘‘อยํ อิมํ กถํ อาทาย คนฺตฺวา อตฺตโน สตฺถุ มหานิคณฺฐสฺส อาโรเจสฺสติ, ตาสญฺจ ปริสติ, อุปาลิ คหปติ นิสินฺโน, โส อิมํ กถํ สุตฺวา มม วาทํ อาโรเปตุํ อาคมิสฺสติ, ตสฺสาหํ ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, โส ติกฺขตฺตุํ สรณํ คมิสฺสติ, อถสฺส จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาเสสฺสามิ, โส สจฺจปกาสนาวสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิสฺสติ, ปเรสํ สงฺคหตฺถเมว หิ มยา ปารมิโย ปูริตา’’ติ. อิมมตฺถํ ปสฺสนฺโต เอวมกาสิ.

Allí, «en el tema de la conversación» (kathāvatthusmiṃ) significa que la conversación misma es el tema. «Lo estableció en la conversación» es el significado. ¿Por qué el Bendito actuó así? Pues el Bendito vio: «Este hombre, tomando esta conversación, irá a informar a su maestro, el gran Nigaṇṭha; y en esa asamblea estará sentado el dueño de casa Upāli. Él, tras escuchar esta conversación, vendrá para intentar refutarme; yo le enseñaré el Dhamma, él buscará refugio tres veces, y luego le declararé las cuatro verdades, y al final de la declaración de las verdades, se establecerá en el fruto de la entrada en la corriente. Ciertamente, las perfecciones fueron cumplidas por mí solo para beneficiar a los demás». Viendo este propósito, actuó de esta manera.

๕๗. กมฺมานิ ปญฺญเปสีติ อิทํ นิคณฺโฐ พุทฺธสมเยน ปุจฺฉนฺโต อาห. กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมนฺติ เอตฺถ กายทฺวาเร อาทานคหณมุญฺจนโจปนปตฺตา อฏฺฐกามาวจรกุสลเจตนา ทฺวาทสากุสลเจตนาติ วีสติเจตนา กายกมฺมํ นาม. กายทฺวาเร อาทานาทีนิ อปตฺวา วจีทฺวาเร วจนเภทํ ปาปยมานา อุปฺปนฺนา ตาเยว วีสติเจตนา วจีกมฺมํ นาม. อุภยทฺวาเร โจปนํ อปฺปตฺวา มโนทฺวาเร อุปฺปนฺนา เอกูนตึสกุสลากุสลเจตนา มโนกมฺมํ นาม. อปิจ สงฺเขปโต ติวิธํ กายทุจฺจริตํ กายกมฺมํ นาม, จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ วจีกมฺมํ นาม, ติวิธํ มโนทุจฺจริตํ มโนกมฺมํ นาม. อิมสฺมิญฺจ สุตฺเต กมฺมํ ธุรํ, อนนฺตรสุตฺเต ‘‘จตฺตาริมานิ ปุณฺณ กมฺมานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานี’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๑) เอวมาคเตปิ เจตนา ธุรํ. ยตฺถ กตฺถจิ ปวตฺตา เจตนา ‘‘กณฺหํ กณฺหวิปาก’’นฺติอาทิเภทํ ลภติ. นิทฺเทสวาเร จสฺส ‘‘สพฺยาพชฺฌํ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรตี’’ติอาทินา นเยน สา วุตฺตาว. กายทฺวาเร ปวตฺตา ปน อิธ กายกมฺมนฺติ อธิปฺเปตํ, วจีทฺวาเร [Pg.38] ปวตฺตา วจีกมฺมํ, มโนทฺวาเร ปวตฺตา มโนกมฺมํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต กมฺมํ ธุรํ, อนนฺตรสุตฺเต เจตนา’’ติ. กมฺมมฺปิ หิ ภควา กมฺมนฺติ ปญฺญเปติ ยถา อิมสฺมึเยว สุตฺเต. เจตนมฺปิ, ยถาห – ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามิ, เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๖๓). กสฺมา ปน เจตนา กมฺมนฺติ วุตฺตา? เจตนามูลกตฺตา กมฺมสฺส.

57. «Prescribió acciones» (kammāni paññapesīti) es lo que dijo el Nigaṇṭha preguntando según la doctrina del Buda. En cuanto a «acción corporal, acción verbal y acción mental», las veinte voliciones (ocho voliciones sanas de la esfera de los sentidos y doce voliciones insanas) que se manifiestan en la puerta del cuerpo al tomar, agarrar, soltar o mover, se denominan acción corporal. Esas mismas veinte voliciones, cuando no se manifiestan en la puerta del cuerpo sino que producen la articulación de palabras en la puerta del habla, se denominan acción verbal. Las veintinueve voliciones sanas e insanas mundanas que surgen en la puerta de la mente sin llegar a producir movimiento en ninguna de las otras dos puertas, se denominan acción mental. Además, en resumen, los tres tipos de mala conducta corporal se llaman acción corporal, los cuatro tipos de mala conducta verbal se llaman acción verbal, y los tres tipos de mala conducta mental se llaman acción mental. En este sutta, la acción (las puertas) es lo principal, pero en el sutta siguiente, aunque se menciona por su nombre como «estas cuatro acciones puras han sido realizadas por mí...», la volición es lo principal. La volición manifestada en cualquier lugar recibe clasificaciones como «acción oscura con resultado oscuro», etc. En la sección explicativa, dicha volición es descrita con términos como «genera una formación corporal con aflicción». Sin embargo, aquí, la que ocurre en la puerta del cuerpo se entiende como acción corporal, la que ocurre en la puerta del habla como acción verbal, y la que ocurre en la puerta de la mente como acción mental. Por ello se dijo: «En este sutta la acción es lo principal, en el sutta siguiente lo es la volición». Pues el Bendito prescribe incluso el kamma como acción, como en este mismo sutta, y también la volición, como dijo: «Monjes, digo que la volición es acción; tras haber tenido una volición, uno realiza una acción». ¿Por qué se dice que la volición es acción? Porque la acción tiene su raíz en la volición.

เอตฺถ จ อกุสลํ ปตฺวา กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มหนฺตนฺติ วทนฺโต น กิลมติ, กุสลํ ปตฺวา มโนกมฺมํ. ตถา หิ มาตุฆาตาทีนิ จตฺตาริ กมฺมานิ กาเยเนว อุปกฺกมิตฺวา กาเยเนว กโรติ, นิรเย กปฺปฏฺฐิกสงฺฆเภทกมฺมํ วจีทฺวาเรน กโรติ. เอวํ อกุสลํ ปตฺวา กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มหนฺตนฺติ วทนฺโต น กิลมติ นาม. เอกา ปน ฌานเจตนา จตุราสีติกปฺปสหสฺสานิ สคฺคสมฺปตฺตึ อาวหติ, เอกา มคฺคเจตนา สพฺพากุสลํ สมุคฺฆาเตตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาเปติ. เอวํ กุสลํ ปตฺวา มโนกมฺมํ มหนฺตนฺติ วทนฺโต น กิลมติ นาม. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ภควา อกุสลํ ปตฺวา มโนกมฺมํ มหาสาวชฺชํ วทมาโน นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐึ สนฺธาย วทติ. เตเนวาห – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหาสาวชฺชํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมานิ, ภิกฺขเว, มหาสาวชฺชานี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๐).

En este contexto, en lo que respecta a lo insalubre (akusala), aquel que afirma que la acción corporal (kāyakamma) y la acción verbal (vacīkamma) son de gran peso, no se fatiga [es decir, habla con propiedad]. Del mismo modo, en lo que respecta a lo saludable (kusala), lo es la acción mental. Pues así es: cuatro acciones como el matricidio y otras similares se emprenden y realizan mediante el cuerpo, mientras que la acción de causar un cisma en la Sangre, que conduce a la permanencia en el infierno durante un eón, se realiza mediante la puerta del habla. Por tanto, al referirse a lo insalubre, quien afirma que la acción corporal y la verbal son de gran peso, se dice que no se fatiga. Por otro lado, una sola voluntad asociada al jhana (jhānacetanā) produce felicidad celestial durante ochenta y cuatro mil eones, y una sola voluntad asociada al sendero (maggacetanā), habiendo erradicado todo lo insalubre, conduce al logro del estado de Arahat. Así, al referirse a lo saludable, quien afirma que la acción mental es de gran peso, se dice que no se fatiga. Sin embargo, en este pasaje, el Bienaventurado, al declarar que la acción mental es la de mayor reproche en lo que respecta a lo insalubre, lo dice refiriéndose a la visión errónea de consecuencias fijas (niyatamicchādiṭṭhi). Por ello dijo: ‘Monjes, no veo ninguna otra cosa que sea de tanto reproche como esta, monjes: la visión errónea. Monjes, las ofensas supremas son las visiones erróneas’.

อิทานิ นิคณฺโฐปิ ตถาคเตน คตมคฺคํ ปฏิปชฺชนฺโต กิญฺจิ อตฺถนิปฺผตฺตึ อปสฺสนฺโตปิ ‘‘กึ ปนาวุโส, โคตมา’’ติอาทิมาห.

Ahora, el Nigantha, aunque deseaba seguir el camino recorrido por el Tathāgata, aun sin ver la obtención de ningún beneficio personal, dijo estas palabras que comienzan con: ‘Pero, ¿cómo es esto, venerable Gotama?’.

๕๘. พาลกินิยาติ อุปาลิสฺส กิร พาลกโลณการคาโม นาม อตฺถิ, ตโต อายํ คเหตฺวา มนุสฺสา อาคตา, โส ‘‘เอถ ภเณ, อมฺหากํ สตฺถารํ มหานิคณฺฐํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ ตาย ปริสาย ปริวุโต ตตฺถ อคมาสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘พาลกินิยา ปริสายา’’ติ, พาลกคามวาสินิยาติ อตฺโถ. อุปาลิปมุขายาติ อุปาลิเชฏฺฐกาย. อปิจ พาลกินิยาติ พาลวติยา พาลุสฺสนฺนายาติปิ อตฺโถ. อุปาลิปมุขายาติ อุปาลิคหปติเยว ตตฺถ โถกํ สปฺปญฺโญ, โส ตสฺสา ปมุโข เชฏฺฐโก. เตนาปิ วุตฺตํ ‘‘อุปาลิปมุขายา’’ติ. หนฺทาติ วจสายตฺเถ นิปาโต. ฉโวติ ลามโก. โอฬาริกสฺสาติ มหนฺตสฺส[Pg.39]. อุปนิธายาติ อุปนิกฺขิปิตฺวา. อิทํ วุตฺตํ โหติ, กายทณฺฑสฺส สนฺติเก นิกฺขิปิตฺวา ‘‘อยํ นุ โข มหนฺโต, อยํ มหนฺโต’’ติ เอวํ โอโลกิยมาโน ฉโว มโนทณฺโฑ กึ โสภติ, กุโต โสภิสฺสติ, น โสภติ, อุปนิกฺเขปมตฺตมฺปิ นปฺปโหตีติ ทีเปติ. สาธุ สาธุ, ภนฺเต, ตปสฺสีติ ทีฆตปสฺสิสฺส สาธุการํ เทนฺโต, ภนฺเตติ นาฏปุตฺตมาลปติ.

58. Sobre ‘Bālakiniyā’: se dice que Upāli poseía una aldea llamada Bālakaloṇakāra; los hombres que habían recolectado los impuestos de allí habían regresado. Él dijo: ‘Venid, amigos, visitemos a nuestro maestro, el gran Nigantha’, y rodeado de ese grupo, se dirigió allí. Refiriéndose a eso se dijo ‘bālakiniyā parisāyā’, que significa ‘con el grupo de residentes de la aldea de Bālaka’. ‘Upālipamukhāyā’ significa ‘liderados por Upāli’. Además, ‘bālakiniyā’ también puede significar ‘con un grupo lleno de necios (bāla)’. En ‘upālipamukhāyā’, el jefe de familia Upāli era el único allí con algo de sabiduría, por lo que era el líder y superior de ellos; por eso se dice ‘liderados por Upāli’. ‘Handa’ es una partícula empleada en el sentido de exhortación verbal. ‘Chavo’ significa vil o inferior. ‘Oḷārikassa’ significa grande. ‘Upanidhāyā’ significa habiéndolo comparado o puesto cerca. El significado es este: si se coloca [la acción mental] cerca de la gran acción corporal y se observa preguntando ‘¿es esta realmente la más grande?’, la acción mental resulta vil e insignificante; ¿cómo podría brillar? No brilla, pues ni siquiera es suficiente para ser comparada. ‘Sādhu sādhu, bhante, tapassī’ indica que Upāli, queriendo expresar su aprobación a Dīghatapassī, se dirige a Nātaputta con el término ‘bhante’.

๖๐. น โข เมตํ, ภนฺเต, รุจฺจตีติ, ภนฺเต, เอตํ มยฺหํ น รุจฺจติ. มายาวีติ มายากาโร. อาวฏฺฏนิมายนฺติ อาวฏฺเฏตฺวา คหณมายํ. อาวฏฺเฏตีติ อาวฏฺเฏตฺวา ปริกฺขิปิตฺวา คณฺหาติ. คจฺฉ ตฺวํ คหปตีติ กสฺมา มหานิคณฺโฐ คหปตึ ยาวตติยํ ปหิณติเยว? ทีฆตปสฺสี ปน ปฏิพาหเตว? มหานิคณฺเฐน หิ ภควตา สทฺธึ เอกํ นครํ อุปนิสฺสาย วิหรนฺเตนปิ น ภควา ทิฏฺฐปุพฺโพ. โย หิ สตฺถุวาทปฏิญฺโญ โหติ, โส ตํ ปฏิญฺญํ อปฺปหาย พุทฺธทสฺสเน อภพฺโพ. ตสฺมา เอส พุทฺธทสฺสนสฺส อลทฺธปุพฺพตฺตา ทสพลสฺส ทสฺสนสมฺปตฺติญฺจ นิยฺยานิกกถาภาวญฺจ อชานนฺโต ยาวตติยํ ปหิณเตว. ทีฆตปสฺสี ปน กาเลน กาลํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ติฏฺฐติปิ นิสีทติปิ ปญฺหมฺปิ ปุจฺฉติ, โส ตถาคตสฺส ทสฺสนสมฺปตฺติมฺปิ นิยฺยานิกกถาภาวมฺปิ ชานาติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ คหปติ ปณฺฑิโต, สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติเก คนฺตฺวา ทสฺสเนปิ ปสีเทยฺย, นิยฺยานิกกถํ สุตฺวาปิ ปสีเทยฺย. ตโต น ปุน อมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ. ตสฺมา ยาวตติยํ ปฏิพาหเตว.

60. ‘Na kho metaṃ, bhante, ruccatī’ significa: ‘Señor, esto no me agrada’. ‘Māyāvī’ significa engañador o ilusionista. ‘Āvaṭṭanimāyaṃ’ se refiere a la magia que cautiva y convierte. ‘Āvaṭṭetī’ significa que él [el Buddha] atrae, envuelve y captura. ¿Por qué el gran Nigantha envió al jefe de familia Upāli hasta tres veces, mientras que Dīghatapassī trató de impedirlo repetidamente? Es verdad que, aunque el gran Nigantha residía en la misma ciudad que el Bienaventurado, nunca lo había visto antes. Pues aquel que profesa ser un maestro no está dispuesto a visitar a otro Buddha sin renunciar a esa pretensión. Por lo tanto, al no haber visto nunca al Buddha y desconociendo la perfección de la presencia del Poseedor de los Diez Poderes y la naturaleza liberadora de su discurso, lo envió hasta tres veces. Dīghatapassī, en cambio, se acercaba al Bienaventurado de vez en cuando, permanecía allí, se sentaba y le hacía preguntas; por eso conocía tanto la majestad de la presencia del Tathāgata como la eficacia liberadora de su palabra. Entonces pensó: ‘Este jefe de familia es inteligente; si va ante el asceta Gotama, se purificará con solo verlo, y se purificará aún más al escuchar su discurso liberador. Después de eso, no volverá más a nosotros’. Por esta razón, trató de impedirlo hasta tres veces.

อภิวาเทตฺวาติ วนฺทิตฺวา. ตถาคตญฺหิ ทิสฺวา ปสนฺนาปิ อปฺปสนฺนาปิ เยภุยฺเยน วนฺทนฺติเยว, อปฺปกา น วนฺทนฺติ. กสฺมา? อติอุจฺเจ หิ กุเล ชาโต อคารํ อชฺฌาวสนฺโตปิ วนฺทิตพฺโพเยวาติ. อยํ ปน คหปติ ปสนฺนตฺตาว วนฺทิ, ทสฺสเนเยว กิร ปสนฺโน. อาคมา นุ ขฺวิธาติ อาคมา นุ โข อิธ.

‘Abhivādetvā’ significa habiendo rendido homenaje. Es un hecho que, al ver al Tathāgata, tanto los que tienen fe como los que no la tienen suelen rendirle homenaje; solo unos pocos no lo hacen. ¿Por qué? Porque habiendo nacido en una familia extremadamente noble, incluso si todavía viviera en el hogar, sería digno de ser homenajeado. Sin embargo, este jefe de familia le rindió homenaje debido a su devoción, pues se dice que quedó impresionado con solo verlo. La expresión ‘āgamā nu khvidha’ debe desglosarse como ‘āgamā nu kho idha’ (¿ha venido aquí?).

๖๑. สาธุ สาธุ, ภนฺเต, ตปสฺสีติ ทีฆตปสฺสิสฺส สาธุการํ เทนฺโต, ภนฺเตติ, ภควนฺตํ อาลปติ. สจฺเจ ปติฏฺฐายาติ ถุสราสิมฺหิ อาโกฏิตขาณุโก วิย อจลนฺโต วจีสจฺเจ ปติฏฺฐหิตฺวา. สิยา โนติ ภเวยฺย อมฺหากํ.

61. ‘Sādhu sādhu, bhante, tapassī’: Upāli, al dar su aprobación a Dīghatapassī, se dirige al Bienaventurado con el término ‘Bhante’. ‘Sacce patiṭṭhāya’ significa permanecer firme en la verdad de sus palabras, sin vacilar, como un poste clavado firmemente en un montón de paja. ‘Siyā no’ significa ‘que sea para nosotros’ [en el sentido de entablar un diálogo].

๖๒. อิธาติ [Pg.40] อิมสฺมึ โลเก. อสฺสาติ ภเวยฺย. สีโตทกปฏิกฺขิตฺโตติ นิคณฺฐา สตฺตสญฺญาย สีโตทกํ ปฏิกฺขิปนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. มโนสตฺตา นาม เทวาติ มนมฺหิ สตฺตา ลคฺคา ลคิตา. มโนปฏิพทฺโธติ ยสฺมา มนมฺหิ ปฏิพทฺโธ หุตฺวา กาลงฺกโรติ, ตสฺมา มโนสตฺเตสุ เทเวสุ อุปปชฺชตีติ ทสฺเสติ. ตสฺส หิ ปิตฺตชรโรโค ภวิสฺสติ. เตนสฺส อุณฺโหทกํ ปิวิตุํ วา หตฺถปาทาทิโธวนตฺถาย วา คตฺตปริสิญฺจนตฺถาย วา อุปเนตุํ น วฏฺฏติ, โรโค พลวตโร โหติ. สีโตทกํ วฏฺฏติ, โรคํ วูปสเมติ. อยํ ปน อุณฺโหทกเมว ปฏิเสวติ, ตํ อลภมาโน โอทนกญฺชิกํ ปฏิเสวติ. จิตฺเตน ปน สีโตทกํ ปาตุกาโม จ ปริภุญฺชิตุกาโม จ โหติ. เตนสฺส มโนทณฺโฑ ตตฺเถว ภิชฺชติ. โส กายทณฺฑํ วจีทณฺฑํ รกฺขามีติ สีโตทกํ ปาตุกาโม วา ปริภุญฺชิตุกาโม วา สีโตทกเมว เทถาติ วตฺตุํ น วิสหติ. ตสฺส เอวํ รกฺขิตาปิ กายทณฺฑวจีทณฺฑา จุตึ วา ปฏิสนฺธึ วา อากฑฺฒิตุํ น สกฺโกนฺติ. มโนทณฺโฑ ปน ภินฺโนปิ จุติมฺปิ ปฏิสนฺธิมฺปิ อากฑฺฒติเยว. อิติ นํ ภควา ทุพฺพลกายทณฺฑวจีทณฺฑา ฉวา ลามกา, มโนทณฺโฑว พลวา มหนฺโตติ วทาเปสิ.

62. «Aquí» significa en este mundo. «Sería» significa que podría ser. «Restringido de agua fría» significa que los Nigaṇṭhas rechazan el agua fría debido a la percepción de que en ella residen seres vivos. Respecto a este rechazo se dice esta palabra. Los dioses llamados «Manosattā» son aquellos dioses que están apegados o vinculados a la mente. «Vinculado a la mente» significa que, debido a que mueren estando apegados a la mente, renacen entre los dioses Manosattā; esto es lo que muestra. Ciertamente, para aquel que no tiene esta precaución, surgirá una enfermedad causada por la bilis. Por ello, no es apropiado llevarle agua caliente para beber, para lavarse las manos y los pies, o para rociar su cuerpo, pues la enfermedad se volvería más poderosa. El agua fría es apropiada, pues calma la enfermedad. Sin embargo, este (Nigaṇṭha) solo consume agua caliente; si no la obtiene, consume agua de arroz fermentada. Pero mentalmente desea beber y usar agua fría. Debido a ello, su «bastón mental» se rompe en ese mismo instante. Aunque piensa: «protegeré el bastón del cuerpo y el bastón del habla», no se atreve a decir: «denme solo agua fría», aun deseando beberla o usarla. Para él, incluso si el bastón del cuerpo y el del habla están así protegidos, no pueden por sí mismos atraer el momento de la muerte o del renacimiento. Sin embargo, el bastón mental, incluso si está perturbado, ciertamente atrae tanto la muerte como el renacimiento. Así, el Bienaventurado le hizo admitir que los bastones del cuerpo y del habla son débiles, despreciables y bajos, mientras que solo el bastón mental es poderoso y grande.

ตสฺสปิ อุปาสกสฺส เอตทโหสิ. ‘‘มุจฺฉาวเสน อสญฺญิภูตานญฺหิ สตฺตาหมฺปิ อสฺสาสปสฺสาสา นปฺปวตฺตนฺติ, จิตฺตสนฺตติปวตฺติมตฺเตเนว ปน เต มตาติ น วุจฺจนฺติ. ยทา เนสํ จิตฺตํ นปฺปวตฺตติ, ตทา ‘มตา เอเต นีหริตฺวา เต ฌาเปถา’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชนฺติ. กายทณฺโฑ นิรีโห อพฺยาปาโร, ตถา วจีทณฺโฑ. จิตฺเตเนว ปน เตสํ จุติปิ ปฏิสนฺธิปิ โหติ. อิติปิ มโนทณฺโฑว มหนฺโต. ภิชฺชิตฺวาปิ จุติปฏิสนฺธิอากฑฺฒนโต เอเสว มหนฺโต. อมฺหากํ ปน มหานิคณฺฐสฺส กถา อนิยฺยานิกา’’ติ สลฺลกฺเขสิ. ภควโต ปน วิจิตฺตานิ ปญฺหปฏิภานานิ โสตุกาโม น ตาว อนุชานาติ.

Aquel seguidor Upāli también tuvo este pensamiento: «Ciertamente, en el caso de seres que han perdido la conciencia por un desvanecimiento, incluso durante siete días no ocurre la inhalación ni la exhalación; sin embargo, no se dice que estén muertos solo por la continuidad del flujo de la conciencia. Cuando su conciencia ya no procede, entonces se llega a decir: 'estos han muerto, sacadlos y quemadlos'. El bastón del cuerpo carece de esfuerzo y actividad, así como el bastón del habla. Pero solo a través de la mente ocurre para ellos tanto la muerte como el renacimiento. Por tanto, solo el bastón mental es grande. Incluso al destruirse, es este el que es grande por atraer la muerte y el renacimiento. En cambio, el discurso de nuestro gran Nigaṇṭha no conduce a la liberación». Así reflexionó. No obstante, deseando escuchar las ingeniosas y variadas respuestas del Bienaventurado a las preguntas, todavía no se declaró seguidor.

น โข เต สนฺธิยตีติ น โข เต ฆฏิยติ. ปุริเมน วา ปจฺฉิมนฺติ ‘‘กายทณฺโฑ มหนฺโต’’ติ อิมินา ปุริเมน วจเนน อิทานิ ‘‘มโนทณฺโฑ มหนฺโต’’ติ อิทํ วจนํ. ปจฺฉิเมน วา ปุริมนฺติ เตน วา ปจฺฉิเมน อทุํ ปุริมวจนํ น ฆฏิยติ.

«Ciertamente no concuerda contigo» significa que ciertamente no encaja. «Lo anterior con lo posterior» significa que esta frase actual «el bastón mental es grande» no encaja con aquella frase anterior «el bastón del cuerpo es grande». O «lo posterior con lo anterior» significa que con aquella frase posterior el bastón mental es grande, no encaja la mencionada frase anterior de que el bastón del cuerpo es grande.

๖๓. อิทานิสฺส [Pg.41] ภควา อญฺญานิปิ การณานิ อาหรนฺโต ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จาตุยามสํวรสํวุโตติ น ปาณมติปาเตติ, น ปาณมติปาตยติ, น ปาณมติปาตยโต สมนุญฺโญ โหติ. น อทินฺนํ อาทิยติ, น อทินฺนํ อาทิยาเปติ, น อทินฺนํ อาทิยโต สมนุญฺโญ โหติ. น มุสา ภณติ, น มุสา ภณาเปติ, น มุสา ภณโต สมนุญฺโญ โหติ. น ภาวิตมาสีสติ, น ภาวิตมาสีสาเปติ, น ภาวิตมาสีสโต สมนุญฺโญ โหตีติ อิมินา จตุโกฏฺฐาเสน สํวเรน สํวุโต. เอตฺถ จ ภาวิตนฺติ ปญฺจกามคุณา.

63. Ahora, el Bienaventurado, presentando otras razones, dijo: «¿Qué piensas tú?», y así sucesivamente. Allí, «restringido por la restricción de los cuatro tipos de control» significa: no mata seres vivos, no hace matar seres vivos, ni aprueba a quien mata seres vivos. No toma lo no dado, no hace que se tome lo no dado, ni aprueba a quien toma lo no dado. No habla mentiras, no hace que se digan mentiras, ni aprueba a quien dice mentiras. No anhela lo experimentado (los placeres sensuales), no hace que se anhele lo experimentado, ni aprueba a quien anhela lo experimentado. Así está protegido por esta restricción que consta de cuatro partes. Y aquí, «lo experimentado» se refiere a los cinco hilos de los placeres sensuales.

สพฺพวาริวาริโตติ วาริตสพฺพอุทโก, ปฏิกฺขิตฺตสพฺพสีโตทโกติ อตฺโถ. โส หิ สีโตทเก สตฺตสญฺญี โหติ, ตสฺมา น ตํ วลญฺเชติ. อถ วา สพฺพวาริวาริโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน วาริตปาโป. สพฺพวาริยุตฺโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน ยุตฺโต. สพฺพวาริธุโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน ธุตปาโป. สพฺพวาริผุโฏติ สพฺเพน ปาปวารเณน ผุโฏ. ขุทฺทเก ปาเณ สงฺฆาตํ อาปาเทตีติ ขุทฺทเก ปาเณ วธํ อาปาเทติ. โส กิร เอกินฺทฺริยํ ปาณํ ทุวินฺทฺริยํ ปาณนฺติ ปญฺญเปติ. สุกฺขทณฺฑก-ปุราณปณฺณสกฺขร-กถลานิปิ ปาโณเตว ปญฺญเปติ. ตตฺถ ขุทฺทกํ อุทกพินฺทุ ขุทฺทโก ปาโณ, มหนฺตํ มหนฺโตติ สญฺญี โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. กิสฺมึ ปญฺญเปตีติ กตฺถ กตรสฺมึ โกฏฺฐาเส ปญฺญเปติ. มโนทณฺฑสฺมินฺติ มโนทณฺฑโกฏฺฐาเส, ภนฺเตติ. อยํ ปน อุปาสโก ภณนฺโตว สยมฺปิ สลฺลกฺเขสิ – ‘‘อมฺหากํ มหานิคณฺโฐ ‘อสญฺเจตนิกํ กมฺมํ อปฺปสาวชฺชํ, สญฺเจตนิกํ มหาสาวชฺช’นฺติ ปญฺญเปตฺวา เจตนํ มโนทณฺโฑติ ปญฺญเปติ, อนิยฺยานิกา เอตสฺส กถา, ภควโตว นิยฺยานิกา’’ติ.

«Restringido de toda agua» (Sabbavārivārito) significa que tiene toda agua fría prohibida y rechazada. Pues él tiene la percepción de que en el agua fría hay seres vivos, por lo cual no la utiliza. Alternativamente, «Sabbavārivārito» significa que ha evitado el mal mediante toda forma de restricción del mal. «Sabbavāriyutto» significa dotado de toda restricción del mal. «Sabbavāridhuto» significa que ha sacudido el mal mediante toda restricción del mal. «Sabbavāriphuṭo» significa que está impregnado de toda restricción del mal. «Causa la destrucción de pequeños seres» significa que causa la muerte de pequeños insectos. Se dice que él designa seres de una sola facultad y seres de dos facultades. Incluso designa como seres vivos a palos secos, hojas viejas, guijarros y tiestos de cerámica. Allí, percibe que una gota de agua pequeña es un ser pequeño y una grande es un ser grande. Con referencia a eso se dice esto. «¿En qué lo designa?» significa en qué lugar, en cuál de las tres partes (cuerpo, habla o mente). «En el bastón mental», respondió: «Señor, lo designa en la parte llamada bastón mental». Mientras hablaba, este seguidor reflexionó por sí mismo: «Nuestro gran Nigaṇṭha, habiendo designado que el acto involuntario es de poco pecado y el acto voluntario es de gran pecado, designa la intención como el bastón mental; su discurso no conduce a la liberación, solo el del Bienaventurado conduce a la liberación».

๖๔. อิทฺธาติ สมิทฺธา. ผีตาติ อติสมิทฺธา สพฺพปาลิผุลฺลา วิย. อากิณฺณมนุสฺสาติ ชนสมากุลา. ปาณาติ หตฺถิอสฺสาทโย ติรจฺฉานคตา เจว อิตฺถิปุริสทารกาทโย มนุสฺสชาติกา จ. เอกํ มํสขลนฺติ เอกํ มํสราสึ. ปุญฺชนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อิทฺธิมาติ อานุภาวสมฺปนฺโน. เจโตวสิปฺปตฺโตติ จิตฺเต วสีภาวปฺปตฺโต. ภสฺมํ กริสฺสามีติ ฉาริกํ กริสฺสามิ. กิญฺหิ โสภติ เอกา ฉวา นาฬนฺทาติ อิทมฺปิ ภณนฺโต โส คหปติ – ‘‘กายปโยเคน ปญฺญาสมฺปิ มนุสฺสา เอกํ นาฬนฺทํ เอกํ มํสขลํ กาตุํ น สกฺโกนฺติ, อิทฺธิมา ปน เอโก [Pg.42] เอเกเนว มโนปโทเสน ภสฺมํ กาตุํ สมตฺโถ. อมฺหากํ มหานิคณฺฐสฺส กถา อนิยฺยานิกา, ภควโตว กถา นิยฺยานิกา’’ติ สลฺลกฺเขสิ.

64. «Próspera» significa exitosa. «Opulenta» significa sumamente exitosa, como si estuviera en plena floración. «Llena de gente» significa concurrida de personas. «Seres vivos» se refiere tanto a animales como elefantes y caballos, como a seres humanos, incluyendo mujeres, hombres y niños. «Un solo montón de carne» significa una sola masa de carne. «Puñja» (montón) es un sinónimo de esa misma palabra «khala». «Poseedor de poder» significa dotado de influencia y poder sobrenatural. «Aquel que ha alcanzado la maestría mental» significa que ha logrado el dominio sobre su mente. «Lo convertiré en cenizas» significa que lo reduciré a polvo de ceniza. Al decir también «¿Qué importancia tiene una sola Nāḷandā insignificante?», el seguidor Upāli reflexionó: «Ni siquiera cincuenta hombres mediante el esfuerzo físico pueden convertir esta ciudad de Nāḷandā en un montón de carne, pero un solo hombre con poder sobrenatural es capaz de convertirla en cenizas con un solo pensamiento de odio. El discurso de nuestro gran Nigaṇṭha no conduce a la liberación, solo el discurso del Bienaventurado es el que libera».

๖๕. อรญฺญํ อรญฺญภูตนฺติ อคามกํ อรญฺญเมว หุตฺวา อรญฺญํ ชาตํ. อิสีนํ มโนปโทเสนาติ อิสีนํ อตฺถาย กเตน มโนปโทเสน ตํ มโนปโทสํ อสหมานาหิ เทวตาหิ ตานิ รฏฺฐานิ วินาสิตานิ. โลกิกา ปน อิสโย มนํ ปโทเสตฺวา วินาสยึสูติ มญฺญนฺติ. ตสฺมา อิมสฺมึ โลกวาเท ฐตฺวาว อิทํ วาทาโรปนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

65. «El bosque se convirtió en bosque» significa que, al quedar deshabitado, se convirtió en un bosque puro; se volvió un bosque. «Por la malicia mental hacia los sabios» significa que esas naciones fueron destruidas por las deidades, quienes no pudieron tolerar la malicia mental dirigida hacia los sabios. Sin embargo, la gente común cree que los sabios mismos corrompieron sus mentes y causaron la destrucción. Por lo tanto, debe entenderse que esta afirmación se hizo basándose en esa creencia popular.

ตตฺถ ทณฺฑกีรญฺญาทีนํ เอวํ อรญฺญภูตภาโว ชานิตพฺโพ – สรภงฺคโพธิสตฺตสฺส ตาว ปริสาย อติเวปุลฺลตํ คตาย กิสวจฺโฉ นาม ตาปโส มหาสตฺตสฺส อนฺเตวาสี วิเวกวาสํ ปตฺถยมาโน คณํ ปหาย โคธาวรีตีรโต กลิงฺครฏฺเฐ ทณฺฑกีรญฺโญ กุมฺภปุรํ นาม นครํ อุปนิสฺสาย ราชุยฺยาเน วิเวกมนุพฺรูหยมาโน วิหรติ. ตสฺส เสนาปติ อุปฏฺฐาโก โหติ.

En este contexto, se debe conocer la transformación en bosque de lugares como el de Daṇḍakī de la siguiente manera: Cuando el séquito del Bodhisatta Sarabhaṅga alcanzó una gran magnitud, un asceta llamado Kisavaccha, discípulo del Gran Ser, anhelando una vida en soledad, dejó el grupo. Partiendo de las orillas del río Godhāvarī, se estableció en el parque real cerca de la ciudad de Kumbhapura del rey Daṇḍakī, en el reino de Kaliṅga, donde permaneció cultivando la reclusión. El general del ejército era su servidor.

ตทา จ เอกา คณิกา รถํ อภิรุหิตฺวา ปญฺจมาตุคามสตปริวารา นครํ อุปโสภยมานา วิจรติ. มหาชโน ตเมว โอโลกยมาโน ปริวาเรตฺวา วิจรติ, นครวีถิโย นปฺปโหนฺติ. ราชา วาตปานํ วิวริตฺวา ฐิโต ตํ ทิสฺวา กา เอสาติ ปุจฺฉิ. ตุมฺหากํ นครโสภินี เทวาติ. โส อุสฺสูยมาโน ‘‘กึ เอตาย โสภติ, นครํ สยํ โสภิสฺสตี’’ติ ตํ ฐานนฺตรํ อจฺฉินฺทาเปสิ.

En aquel tiempo, una cortesana, montada en un carro y acompañada por un séquito de quinientas mujeres, recorría la ciudad embelleciéndola. Una gran multitud la seguía rodeándola para contemplarla, de modo que las calles de la ciudad resultaban insuficientes. El rey, habiendo abierto una ventana y viéndola, preguntó: «¿Quién es ella?». Le respondieron: «Es vuestra embellecedora de la ciudad, Majestad». El rey, movido por el resentimiento, dijo: «¿Qué belleza aporta ella? ¡La ciudad será bella por sí misma!», y le arrebató su cargo y posición.

สา ตโต ปฏฺฐาย เกนจิ สทฺธึ สนฺถวํ กตฺวา ฐานนฺตรํ ปริเยสมานา เอกทิวสํ ราชุยฺยานํ ปวิสิตฺวา จงฺกมนโกฏิยํ อาลมฺพนผลกํ นิสฺสาย ปาสาณผลเก นิสินฺนํ ตาปสํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘กิลิฏฺโฐ วตายํ ตาปโส อนญฺชิตมณฺฑิโต, ทาฐิกาหิ ปรุฬฺหาหิ มุขํ ปิหิตํ, มสฺสุนา อุรํ ปิหิตํ, อุโภ กจฺฉา ปรุฬฺหา’’ติ. อถสฺสา โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ – ‘‘อหํ เอเกน กิจฺเจน วิจรามิ, อยญฺจ เม กาฬกณฺณี ทิฏฺโฐ, อุทกํ อาหรถ, อกฺขีนิ โธวิสฺสามี’’ติ อุทกทนฺตกฏฺฐํ อาหราเปตฺวา ทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา ตาปสสฺส สรีเร ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ เขฬํ ปาเตตฺวา ทนฺตกฏฺฐํ ชฏามตฺถเก ขิปิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา อุทกํ ตาปสสฺส มตฺถกสฺมึเยว สิญฺจิตฺวา [Pg.43] – ‘‘เยหิ เม อกฺขีหิ กาฬกณฺณี ทิฏฺโฐ, ตานิ โธตานิ กลิปวาหิโต’’ติ นิกฺขนฺตา.

A partir de entonces, ella buscaba recuperar su posición entablando relaciones con diversas personas. Un día, al entrar en el parque real, vio al asceta sentado en una losa de piedra al final del sendero de meditación y pensó: «¡Qué descuidado está este asceta! No está adornado con cosméticos, sus barbas crecidas le cubren el rostro, su vello le cubre el pecho y tiene vello largo en las axilas». Entonces sintió aversión y pensó: «He salido por un asunto y me he topado con este ser de mal agüero. Traed agua; me lavaré los ojos». Habiendo hecho traer agua y un palillo de dientes, mascó el palillo, escupió flemas sobre el cuerpo del asceta, arrojó el palillo sobre su cabeza de cabellos enmarañados, se enjuagó la boca, vertió el agua sobre la misma cabeza del asceta y se marchó diciendo: «Con los mismos ojos que vi a ese malhadado, ahora han sido lavados y la desgracia ha sido apartada».

ตํทิวสญฺจ ราชา สตึ ปฏิลภิตฺวา – ‘‘โภ กุหึ นครโสภินี’’ติ ปุจฺฉิ. อิมสฺมึเยว นคเร เทวาติ. ปกติฏฺฐานนฺตรํ ตสฺสา เทถาติ ฐานนฺตรํ ทาเปสิ. สา ปุพฺเพ สุกตกมฺมํ นิสฺสาย ลทฺธํ ฐานนฺตรํ ตาปสสฺส สรีเร เขฬปาตเนน ลทฺธนฺติ สญฺญมกาสิ.

Ese mismo día, el rey recobró el buen juicio y preguntó: «¡Oigan! ¿Dónde está la embellecedora de la ciudad?». «Está en esta misma ciudad, Majestad», le dijeron. «Devolvedle su posición original», ordenó, y así le fue restituido su cargo. Ella tuvo la falsa percepción de que había recuperado su posición, la cual obtuvo gracias a sus méritos pasados, debido a que había escupido sobre el cuerpo del asceta.

ตโต กติปาหสฺสจฺจเยน ราชา ปุโรหิตสฺส ฐานนฺตรํ คณฺหิ. โส นครโสภินิยา สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ภคินิ กินฺติ กตฺวา ฐานนฺตรํ ปฏิลภี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘กึ พฺราหฺมณ อญฺญํ กาตพฺพํ อตฺถิ, ราชุยฺยาเน อนญฺชิตกาฬกณฺณี กูฏชฏิโล เอโก อตฺถิ, ตสฺส สรีเร เขฬํ ปาเตหิ, เอวํ ฐานนฺตรํ ลภิสฺสสี’’ติ อาห. โส ‘‘เอวํ กริสฺสามิ ภคินี’’ติ ตตฺถ คนฺตฺวา ตาย กถิตสทิสเมว สพฺพํ กตฺวา นิกฺขมิ. ราชาปิ ตํทิวสเมว สตึ ปฏิลภิตฺวา – ‘‘กุหึ, โภ, พฺราหฺมโณ’’ติ ปุจฺฉิ. อิมสฺมึเยว นคเร เทวาติ. ‘‘อมฺเหหิ อนุปธาเรตฺวา กตํ, ตเทวสฺส ฐานนฺตรํ เทถา’’ติ ทาเปสิ. โสปิ ปุญฺญพเลน ลภิตฺวา ‘‘ตาปสสฺส สรีเร เขฬปาตเนน ลทฺธํ เม’’ติ สญฺญมกาสิ.

Pasados unos días, el rey retiró de su cargo al capellán (purohita). Este fue ante la cortesana y le preguntó: «Hermana, ¿qué hiciste para recuperar tu posición?». Ella respondió: «Brahmán, ¿qué otra cosa se ha de hacer? En el parque real vive un asceta fraudulento de cabellos enmarañados que no usa cosméticos; escupe sobre su cuerpo y así recuperarás tu cargo». Él aceptó diciendo: «Así lo haré, hermana». Fue allí, hizo todo exactamente como ella le había indicado y se marchó. El rey, ese mismo día, recuperó la sensatez y preguntó: «¡Oigan! ¿Dónde está el brahmán?». «Está en esta misma ciudad, Majestad», respondieron. «Actuamos sin reflexionar; devolvedle su cargo», ordenó. Él también, habiéndolo obtenido por el poder de sus méritos, creyó: «Lo he recuperado por haber escupido sobre el cuerpo del asceta».

ตโต กติปาหสฺสจฺจเยน รญฺโญ ปจฺจนฺโต กุปิโต. ราชา ปจฺจนฺตํ วูปสเมสฺสามีติ จตุรงฺคินิยา เสนาย นิกฺขมิ. ปุโรหิโต คนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโต ฐตฺวา ‘‘ชยตุ มหาราชา’’ติ วตฺวา – ‘‘ตุมฺเห, มหาราช, ชยตฺถาย คจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิ. อาม พฺราหฺมณาติ. เอวํ สนฺเต ราชุยฺยาเน อนญฺชิตกาฬกณฺณี เอโก กูฏชฏิโล วสติ, ตสฺส สรีเร เขฬํ ปาเตถาติ. ราชา ตสฺส วจนํ คเหตฺวา ยถา คณิกาย จ เตน จ กตํ, ตเถว สพฺพํ กตฺวา โอโรเธปิ อาณาเปสิ – ‘‘เอตสฺส กูฏชฏิลสฺส สรีเร เขฬํ ปาเตถา’’ติ. ตโต โอโรธาปิ โอโรธปาลกาปิ ตเถว อกํสุ. อถ ราชา อุยฺยานทฺวาเร รกฺขํ ฐปาเปตฺวา ‘‘รญฺญา สทฺธึ นิกฺขมนฺตา สพฺเพ ตาปสสฺส สรีเร เขฬํ อปาเตตฺวา นิกฺขมิตุํ น ลภนฺตี’’ติ อาณาเปสิ. อถ สพฺโพ พลกาโย จ เสนิโย จ เตเนว นิยาเมน ตาปสสฺส อุปริ เขฬญฺจ ทนฺตกฏฺฐานิ จ มุขวิกฺขาลิต อุทกญฺจ ปาปยึสุ, เขโฬ จ ทนฺตกฏฺฐานิ จ สกลสรีรํ อวตฺถรึสุ.

Días después, la zona fronteriza del reino se sublevó. El rey Daṇḍakī salió con su ejército de cuatro divisiones con la intención de pacificar la frontera. El capellán se presentó ante el rey y le dijo: «¡Que el gran rey sea victorioso! Majestad, ¿partís para alcanzar la victoria?». «Así es, brahmán», respondió. «Siendo así, en el parque real vive un asceta fraudulento y malhadado; escupíd sobre su cuerpo». El rey, siguiendo el consejo de aquel brahmán necio, hizo todo tal como lo habían hecho la cortesana y el capellán, y ordenó también a las mujeres de su harén: «Escupid sobre el cuerpo de este asceta fraudulento». Después, tanto las mujeres como sus guardianes hicieron lo mismo. Entonces el rey puso guardias en la puerta del parque y ordenó: «Nadie que salga con el rey podrá partir sin haber escupido sobre el cuerpo del asceta». Así, toda la tropa y las legiones de soldados, siguiendo ese mismo método, arrojaron saliva, palillos de dientes y agua de enjuague sobre el asceta, hasta que la saliva y los palillos cubrieron todo su cuerpo.

เสนาปติ [Pg.44] สพฺพปจฺฉา สุณิตฺวา ‘‘มยฺหํ กิร สตฺถารํ ภวนฺตํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ สคฺคโสปานํ เอวํ ฆฏฺฏยึสู’’ติ อุสุมชาตหทโย มุเขน อสฺสสนฺโต เวเคน ราชุยฺยานํ อาคนฺตฺวา ตถา พฺยสนปตฺตํ อิสึ ทิสฺวา กจฺฉํ พนฺธิตฺวา ทฺวีหิ หตฺเถหิ ทนฺตกฏฺฐานิ อปวิยูหิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา นิสีทาเปตฺวา อุทกํ อาหราเปตฺวา นฺหาเปตฺวา สพฺพโอสเธหิ เจว จตุชฺชาติคนฺเธหิ จ สรีรํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา สุขุมสาฏเกน ปุญฺฉิตฺวา ปุรโต อญฺชลึ กตฺวา ฐิโต เอวมาห ‘‘อยุตฺตํ, ภนฺเต, มนุสฺเสหิ กตํ, เอเตสํ กึ ภวิสฺสตี’’ติ. เทวตา เสนาปติ ติธา ภินฺนา, เอกจฺจา ‘‘ราชานเมว นาเสสฺสามา’’ติ วทนฺติ, เอกจฺจา ‘‘สทฺธึ ปริสาย ราชาน’’นฺติ, เอกจฺจา ‘‘รญฺโญ วิชิตํ สพฺพํ นาเสสฺสามา’’ติ. อิทํ วตฺวา ปน ตาปโส อปฺปมตฺตกมฺปิ โกปํ อกตฺวา โลกสฺส สนฺติอุปายเมว อาจิกฺขนฺโต อาห ‘‘อปราโธ นาม โหติ, อจฺจยํ ปน เทเสตุํ ชานนฺตสฺส ปากติกเมว โหตี’’ติ.

El general, tras haberlo oído después de todos, pensó: «Han maltratado de tal forma a mi maestro, el Bendito, el campo de méritos, la escalera al cielo», y con el corazón ardiendo de angustia y suspirando profundamente, se dirigió rápidamente al parque real. Al ver al sabio asceta sumido en tal desgracia, se ajustó las vestiduras y, con ambas manos, apartó los restos de palillos de dientes, lo levantó con cuidado y lo sentó en un lugar adecuado. Hizo traer agua para bañarlo y ungió su cuerpo con diversas medicinas y las cuatro clases de fragancias; luego, tras secarlo con una tela fina, se detuvo ante él con las manos en gesto de respeto y dijo: «Venerable señor, estas personas han cometido un acto indebido. ¿Cuál será su destino?». El asceta Kisavaccha respondió: «General, las deidades se han dividido en tres grupos: unos dicen: ‘Destruiremos solo al rey’; otros: ‘Destruiremos al rey junto con su séquito’; y otros: ‘Destruiremos todo el reino del rey’». Habiendo dicho esto, el asceta, sin mostrar la más mínima ira y buscando solo el medio para la paz de la gente, añadió: «Las ofensas ocurren, pero para aquel que sabe confesar su falta, las cosas vuelven a su estado normal».

เสนาปติ นยํ ลภิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ตุมฺเหหิ, มหาราช, นิราปราเธ มหิทฺธิเก ตาปเส อปรชฺฌนฺเตหิ ภาริยํ กมฺมํ กตํ, เทวตา กิร ติธา ภินฺนา เอวํ วทนฺตี’’ติ สพฺพํ อาโรเจตฺวา – ‘‘ขมาปิเต กิร, มหาราช, ปากติกํ โหติ, รฏฺฐํ มา นาเสถ, ตาปสํ ขมาเปถา’’ติ อาห. ราชา อตฺตนิ โทสํ กตํ ทิสฺวาปิ เอวํ วทติ ‘‘น ตํ ขมาเปสฺสามี’’ติ. เสนาปติ ยาวตติยํ ยาจิตฺวา อนิจฺฉนฺตมาห – ‘‘อหํ, มหาราช, ตาปสสฺส พลํ ชานามิ, น โส อภูตวาที, นาปิ กุปิโต, สตฺตานุทฺทเยน ปน เอวมาห ขมาเปถ นํ มหาราชา’’ติ. น ขมาเปมีติ. เตน หิ เสนาปติฏฺฐานํ อญฺญสฺส เทถ, อหํ ตุมฺหากํ อาณาปวตฺติฏฺฐาเน น วสิสฺสามีติ. ตฺวํ เยนกามํ คจฺฉ, อหํ มยฺหํ เสนาปตึ ลภิสฺสามีติ. ตโต เสนาปติ ตาปสสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘กถํ ปฏิปชฺชามิ, ภนฺเต’’ติ อาห. เสนาปติ เย เต วจนํ สุณนฺติ, สพฺเพ สปริกฺขาเร สธเน สทฺวิปทจตุปฺปเท คเหตฺวา สตฺตทิวสพฺภนฺตเร พหิ รชฺชสีมํ คจฺฉ, เทวตา อติวิย กุปิตา ธุวํ รฏฺฐมฺปิ อรฏฺฐํ กริสฺสนฺตีติ. เสนาปติ ตถา อกาสิ.

El general, habiendo comprendido el modo de evitar el peligro, fue ante el rey Daṇḍakī, le rindió homenaje y le dijo: «Gran rey, al ofender a un asceta inocente de gran poder, habéis cometido una acción sumamente grave. Las deidades están divididas en tres grupos y dicen esto...», y tras relatarle todo, añadió: «Si se pide perdón, gran rey, las cosas volverán a su estado normal. ¡No destruyáis el país! Pedid perdón al asceta». El rey, no viendo falta alguna en sus actos, dijo: «No le pediré perdón». El general le rogó hasta tres veces, y al ver que el rey se negaba, dijo: «Gran rey, conozco el poder del asceta; él no miente ni está airado, pero por compasión hacia los seres os dice esto: ‘Gran rey, pedid perdón’». El rey insistió: «No pediré perdón». Entonces el general dijo: «En ese caso, entregad mi cargo de general a otro; no viviré más bajo vuestro mando». El rey respondió: «Ve a donde desees, yo conseguiré otro general». Entonces el general fue ante el asceta, le rindió homenaje y preguntó: «Venerable señor, ¿cómo debo proceder?». El asceta le dijo: «General, todos aquellos que sigan tu palabra, que tomen sus pertenencias, sus riquezas y sus animales y, en el plazo de siete días, salgan fuera de las fronteras del reino. Las deidades están sumamente enfurecidas y ciertamente convertirán el reino en una tierra desolada». El general actuó según sus palabras.

ราชา คตมตฺโตเยว อมิตฺตมถนํ กตฺวา ชนปทํ วูปสเมตฺวา อาคมฺม ชยขนฺธาวารฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา นครํ ปฏิชคฺคาเปตฺวา อนฺโตนครํ ปาวิสิ. เทวตา [Pg.45] ปฐมํเยว อุทกวุฏฺฐึ ปาตยึสุ. มหาชโน อตฺตมโน อโหสิ ‘‘กูฏชฏิลํ อปรทฺธกาลโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ รญฺโญ วฑฺฒิเยว, อมิตฺเต นิมฺมเถสิ, อาคตทิวเสเยว เทโว วุฏฺโฐ’’ติ. เทวตา ปุน สุมนปุปฺผวุฏฺฐึ ปาตยึสุ, มหาชโน อตฺตมนตโร อโหสิ. เทวตา ปุน มาสกวุฏฺฐึ ปาตยึสุ. ตโต กหาปณวุฏฺฐึ, ตโต กหาปณตฺถํ น นิกฺขเมยฺยุนฺติ มญฺญมานา หตฺถูปคปาทูปคาทิกตภณฺฑวุฏฺฐึ ปาเตสุํ. มหาชโน สตฺตภูมิกปาสาเท ฐิโตปิ โอตริตฺวา อาภรณานิ ปิฬนฺธนฺโต อตฺตมโน อโหสิ. ‘‘อรหติ วต กูฏชฏิลเก เขฬปาตนํ, ตสฺส อุปริ เขฬปาติตกาลโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ รญฺโญ วฑฺฒิ ชาตา, อมิตฺตมถนํ กตํ, อาคตทิวเสเยว เทโว วสฺสิ, ตโต สุมนวุฏฺฐิ มาสกวุฏฺฐิ กหาปณวุฏฺฐิ กตภณฺฑวุฏฺฐีติ จตสฺโส วุฏฺฐิโย ชาตา’’ติ อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรตฺวา รญฺโญ กตปาเป สมนุญฺโญ ชาโต.

Apenas regresó el rey, tras haber aplastado a sus enemigos y pacificado el territorio, se sentó en su palacio de victoria, ordenó limpiar la ciudad y entró en ella. Primero, las deidades hicieron caer una lluvia de agua. La gente se alegró pensando: «Desde que se ofendió a ese asceta falso, nuestro rey solo ha tenido prosperidad: ha sometido a sus enemigos y el mismo día de su regreso ha llovido». Luego, las deidades hicieron caer una lluvia de flores de jazmín, y la gente se alegró aún más. Después hicieron caer una lluvia de pequeñas monedas y luego una lluvia de monedas de oro. Después, pensando que la gente no saldría a recogerlas, las deidades hicieron caer una lluvia de diversos ornamentos para las manos y los pies. Incluso quienes estaban en los palacios de siete pisos bajaron para recoger las joyas y se regocijaron. Decían: «¡Cuán apropiado fue escupir sobre ese asceta! Desde aquel momento, nuestro rey ha prosperado, ha vencido a sus enemigos y hoy han caído cuatro tipos de lluvia: flores, monedas y joyas». Así, con palabras de júbilo, el pueblo se hizo cómplice de la maldad cometida por el rey.

ตสฺมึ สมเย เทวตา เอกโตธารอุภโตธาราทีนิ นานปฺปการานิ อาวุธานิ มหาชนสฺส อุปริ ผลเก มํสํ โกฏฺฏยมานา วิย ปาตยึสุ. ตทนนฺตรํ วีตจฺจิเก วีตธูเม กึสุกปุปฺผวณฺเณ องฺคาเร, ตทนนฺตรํ กูฏาคารปฺปมาเณ ปาสาเณ, ตทนนฺตรํ อนฺโตมุฏฺฐิยํ อสณฺฐหนิกํ สุขุมวาลิกํ วสฺสาปยมานา อสีติหตฺถุพฺเพธํ ถลํ อกํสุ. รญฺโญ วิชิตฏฺฐาเน กิสวจฺฉตาปโส เสนาปติ มาตุโปสกราโมติ ตโยว มนุสฺสภูตา อโรคา อเหสุํ. เสสานํ ตสฺมึ กมฺเม อสมงฺคีภูตานํ ติรจฺฉานานํ ปานียฏฺฐาเน ปานียํ นาโหสิ, ติณฏฺฐาเน ติณํ. เต เยน ปานียํ เยน ติณนฺติ คจฺฉนฺตา อปฺปตฺเตเยว สตฺตเม ทิวเส พหิรชฺชสีมํ ปาปุณึสุ. เตนาห สรภงฺคโพธิสตฺโต –

En ese momento, las deidades hicieron caer sobre la multitud diversos tipos de armas de uno y dos filos, despedazándolos como si picaran carne sobre una tabla de madera. Inmediatamente después, hicieron llover carbones ardientes sin llama ni humo, del color de las flores del árbol palāsa; luego, rocas del tamaño de una casa y, finalmente, una lluvia de arena tan fina que no podía sostenerse en un puño cerrado, formando un montículo de ochenta codos de altura. En todo el reino del rey, solo tres seres humanos resultaron ilesos: el asceta Kisavaccha, el general y Rāma, el que cuidaba de su madre. Para el resto de los animales que no pudieron refugiarse, no hubo agua ni hierba en sus lugares habituales. Aquellos animales que, buscando agua y hierba, lograron cruzar las fronteras del reino antes del séptimo día, sobrevivieron. Por eso dijo el Bodhisatta Sarabhaṅga:

‘‘กิสญฺหิ วจฺฉํ อวกิริย ทณฺฑกี,อุจฺฉินฺนมูโล สชโน สรฏฺโฐ;

กุกฺกุฬนาเม นิรยมฺหิ ปจฺจติ,ตสฺส ผุลิงฺคานิ ปตนฺติ กาเย’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๐);

«Por haber escupido al asceta Kisavaccha, el rey Daṇḍakī fue destruido de raíz junto con su pueblo y su reino; ahora arde en el infierno llamado Kukkuḷa, mientras las ascuas ardientes caen incesantemente sobre su cuerpo».

เอวํ ตาว ทณฺฑกีรญฺญสฺส อรญฺญภูตภาโว เวทิตพฺโพ.

De esta manera, debe entenderse cómo el territorio del rey Daṇḍakī se convirtió en un bosque desolado.

กลิงฺครฏฺเฐ [Pg.46] ปน นาฬิกิรรญฺเญ รชฺชํ การยมาเน หิมวติ ปญฺจสตตาปสา อนิตฺถิคนฺธา อชินชฏวากจีรธรา วนมูลผลภกฺขา หุตฺวา จิรํ วีตินาเมตฺวา โลณมฺพิลเสวนตฺถํ มนุสฺสปถํ โอตริตฺวา อนุปุพฺเพน กลิงฺครฏฺเฐ นาฬิกิรรญฺโญ นครํ สมฺปตฺตา. เต ชฏาชินวากจีรานิ สณฺฐเปตฺวา ปพฺพชิตานุรูปํ อุปสมสิรึ ทสฺสยมานา นครํ ภิกฺขาย ปวิสึสุ. มนุสฺสา อนุปฺปนฺเน พุทฺธุปฺปาเท ตาปสปพฺพชิเต ทิสฺวา ปสนฺนา นิสชฺชฏฺฐานํ สํวิธาย หตฺถโต ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ สมฺปาเทตฺวา อทํสุ. ตาปสา กตภตฺตกิจฺจา อนุโมทนํ อกํสุ. มนุสฺสา สุตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ‘‘กุหึ ภทนฺตา คจฺฉนฺตี’’ติ ปุจฺฉึสุ. ยถาผาสุกฏฺฐานํ, อาวุโสติ. ภนฺเต, อลํ อญฺญตฺถ คมเนน, ราชุยฺยาเน วสถ, มยํ ภุตฺตปาตราสา อาคนฺตฺวา ธมฺมกถํ โสสฺสามาติ. ตาปสา อธิวาเสตฺวา อุยฺยานํ อคมํสุ. นาครา ภุตฺตปาตราสา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา ‘‘ธมฺมกถํ โสสฺสามา’’ติ สงฺฆา คณา คณีภูตา อุยฺยานาภิมุขา อคมํสุ. ราชา อุปริปาสาเท ฐิโต เต ตถา คจฺฉมาเน ทิสฺวา อุปฏฺฐากํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ เอเต ภเณ นาครา สุทฺธวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา หุตฺวา อุยฺยานาภิมุขา คจฺฉนฺติ, กิเมตฺถ สมชฺชํ วา นาฏกํ วา อตฺถี’’ติ? นตฺถิ เทว, เอเต ตาปสานํ สนฺติเก ธมฺมํ โสตุกามา คจฺฉนฺตีติ. เตน หิ ภเณ อหมฺปิ คจฺฉิสฺสามิ, มยา สทฺธึ คจฺฉนฺตูติ. โส คนฺตฺวา เตสํ อาโรเจสิ – ‘‘ราชาปิ คนฺตุกาโม, ราชานํ ปริวาเรตฺวาว คจฺฉถา’’ติ. นาครา ปกติยาปิ อตฺตมนา ตํ สุตฺวา – ‘‘อมฺหากํ ราชา อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ทุสฺสีโล, ตาปสา ธมฺมิกา, เต อาคมฺม ราชาปิ ธมฺมิโก ภวิสฺสตี’’ติ อตฺตมนตรา อเหสุํ.

En el reino de Kaliṅga, mientras reinaba el rey Nāḷikira, quinientos ascetas en el Himalaya, libres del deseo por las mujeres, portando pieles de antílope, cabellos trenzados y mantos de corteza, alimentándose de raíces y frutos del bosque, habiendo pasado mucho tiempo allí, descendieron a los asentamientos humanos para consumir sal y ácidos. Gradualmente llegaron a la ciudad del rey Nāḷikira en el reino de Kaliṅga. Arreglando sus cabellos trenzados, pieles de antílope y mantos de corteza, y mostrando el esplendor de la serenidad propia de los renunciantes, entraron en la ciudad en busca de limosna. La gente, al ver a los ascetas renunciantes en una época en que no había aparecido un Buda, se llenó de fe; prepararon un lugar para sentarse, tomaron los cuencos de limosna de sus manos, los hicieron sentar, proveyeron comida y se la ofrecieron. Los ascetas, habiendo terminado su comida, ofrecieron palabras de regocijo. La gente, al escuchar el Dhamma, con el corazón lleno de fe, preguntó: “Venerables señores, ¿a dónde irán?”. Los ascetas respondieron: “A cualquier lugar que sea propicio, devotos”. La gente dijo: “Señores, no es necesario ir a otro lugar; moren en el jardín real. Nosotros, después de desayunar, vendremos a escuchar el discurso del Dhamma”. Los ascetas aceptaron y se dirigieron al jardín. Los ciudadanos, después de desayunar, vestidos con ropas limpias, pensando “escucharemos el discurso del Dhamma”, se dirigieron hacia el jardín en grandes grupos y congregaciones. El rey, de pie en lo alto de su palacio, al verlos caminar de esa manera, preguntó a su sirviente: “¡Eh, hombre! ¿Por qué estos ciudadanos van hacia el jardín con ropas limpias y mantos superiores limpios? ¿Acaso hay allí algún festival o representación teatral?”. El sirviente respondió: “No, gran rey; ellos van porque desean escuchar el Dhamma de parte de los ascetas”. El rey dijo: “¡Eh, hombre! Si es así, yo también iré. Que vayan conmigo”. El sirviente fue y les informó: “El rey también desea ir; vayan escoltando al rey”. Los ciudadanos, que por naturaleza ya estaban alegres, al escuchar esto, se regocijaron aún más, pensando: “Nuestro rey carece de fe, no es devoto y es inmoral; los ascetas son virtuosos; por medio de ellos, el rey también se volverá virtuoso”.

ราชา นิกฺขมิตฺวา เตหิ ปริวาริโต อุยฺยานํ คนฺตฺวา ตาปเสหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตาปสา ราชานํ ทิสฺวา ปริกถาย กุสลสฺเสกสฺส ตาปสสฺส ‘‘รญฺโญ ธมฺมํ กเถหี’’ติ สญฺญมทํสุ, โส ตาปโส ปริสํ โอโลเกตฺวา ปญฺจสุ เวเรสุ อาทีนวํ ปญฺจสุ จ สีเลสุ อานิสํสํ กเถนฺโต –

El rey salió de la ciudad escoltado por los ciudadanos, llegó al jardín, intercambió saludos de cortesía con los ascetas y se sentó a un lado. Los ascetas, al ver al rey, hicieron una señal a uno de ellos que era experto en el discurso para que hablara: “Predica el Dhamma al rey”. Aquel asceta, observando a la asamblea, habló sobre el peligro en los cinco actos hostiles y el beneficio en los cinco preceptos, diciendo:

‘‘ปาโณ [Pg.47] น หนฺตพฺโพ, อทินฺนํ นาทาตพฺพํ, กาเมสุมิจฺฉาจาโร น จริตพฺโพ, มุสา น ภาสิตพฺพา, มชฺชํ น ปาตพฺพํ, ปาณาติปาโต นาม นิรยสํวตฺตนิโก โหติ ติรจฺฉานโยนิสํวตฺตนิโก เปตฺติวิสยสํวตฺตนิโก, ตถา อทินฺนาทานาทีนิ. ปาณาติปาโต นิรเย ปจฺจิตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคตสฺส วิปากาวเสเสน อปฺปายุกสํวตฺตนิโก โหติ, อทินฺนาทานํ อปฺปโภคสํวตฺตนิกํ, มิจฺฉาจาโร พหุสปตฺตสํวตฺตนิโก, มุสาวาโท อภูตพฺภกฺขานสํวตฺตนิโก, มชฺชปานํ อุมฺมตฺตกภาวสํวตฺตนิก’’นฺติ –

“No se debe matar a ningún ser vivo, no se debe tomar lo que no es dado, no se debe cometer conducta sexual ilícita, no se debe decir falsedad, no se debe beber embriagantes. La destrucción de la vida conduce al infierno, al reino animal o al reino de los espíritus hambrientos; lo mismo sucede con el robo y los demás actos. El que destruye la vida, después de sufrir en el infierno, si renace en el mundo humano, debido al resto del resultado, tendrá una vida corta; el robo conduce a la escasez de posesiones; la conducta sexual ilícita conduce a tener muchos enemigos; la falsedad conduce a ser acusado falsamente; y el consumo de embriagantes conduce a un estado de locura”.

ปญฺจสุ เวเรสุ อิมํ อาทีนวํ กเถสิ.

De esta manera, explicó este peligro en los cinco actos hostiles.

ราชา ปกติยาปิ อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ทุสฺสีโล, ทุสฺสีลสฺส จ สีลกถา นาม ทุกฺกถา, กณฺเณ สูลปฺปเวสนํ วิย โหติ. ตสฺมา โส จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ‘เอเต ปคฺคณฺหิสฺสามี’ติ อาคโต, อิเม ปน มยฺหํ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย มํเยว ฆฏฺเฏนฺตา วิชฺฌนฺตา ปริสมชฺเฌ กเถนฺติ, กริสฺสามิ เนสํ กาตฺตพฺพ’’นฺติ. โส ธมฺมกถาปริโยสาเน ‘‘อาจริยา สฺเว มยฺหํ เคเห ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ นิมนฺเตตฺวา อคมาสิ. โส ทุติยทิวเส มหนฺเต มหนฺเต โกฬุมฺเพ อาหราเปตฺวา คูถสฺส ปูราเปตฺวา กทลิปตฺเตหิ เนสํ มุขานิ พนฺธาเปตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ฐปาเปสิ, ปุน พหลมธุกเตลนาคพลปิจฺฉิลฺลาทีนํ กูเฏ ปูเรตฺวา นิสฺเสณิมตฺถเก ฐปาเปสิ, ตตฺเถว จ มหามลฺเล พทฺธกจฺเฉ หตฺเถหิ มุคฺคเร คาหาเปตฺวา ฐเปตฺวา อาห ‘‘กูฏตาปสา อติวิย มํ วิเหฐยึสุ, เตสํ ปาสาทโต โอตรณกาเล กูเฏหิ ปิจฺฉิลฺลํ โสปานมตฺถเก วิสฺสชฺเชตฺวา สีเส มุคฺคเรหิ โปเถตฺวา คเล คเหตฺวา โสปาเน ขิปถา’’ติ. โสปานปาทมูเล ปน จณฺเฑ กุกฺกุเร พนฺธาเปสิ.

El rey, que por naturaleza carecía de fe, no era devoto y era inmoral, sintió que el discurso sobre la virtud para alguien inmoral es un discurso desagradable; era como si le introdujeran una aguja en el oído. Por tanto, pensó: “Yo vine pensando ‘honraré a estos hombres’, pero ellos, desde el momento en que llegué, me están hiriendo y pinchando, hablando en medio de la asamblea. Les haré lo que se debe hacer”. Al finalizar el discurso del Dhamma, los invitó diciendo: “Maestros, mañana acepten la limosna en mi palacio”, y se marchó. Al segundo día, mandó traer grandes vasijas, las hizo llenar de excrementos, mandó atar sus bocas con hojas de plátano y las hizo colocar aquí y allá. Además, hizo llenar cántaros con sustancias viscosas como aceite de madhuka, aceite de naga-bala y otros, y los colocó en la parte superior de las escaleras. En ese mismo lugar apostó a grandes luchadores con los cinturones ceñidos, haciéndoles sostener mazos con las manos, y les dijo: “Estos falsos ascetas me han atormentado en exceso. Cuando bajen del palacio, derramen la sustancia viscosa de los cántaros en lo alto de la escalera, golpéenlos en la cabeza con los mazos, agárrenlos por el cuello y arrójenlos por la escalera”. Además, en la base de la escalera, mandó atar perros feroces.

ตาปสาปิ ‘‘สฺเว ราชเคเห ภุญฺชิสฺสามา’’ติ อญฺญมญฺญํ โอวทึสุ – ‘‘มาริสา ราชเคหํ นาม สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ, ปพฺพชิเตหิ นาม ฉทฺวารารมฺมเณ สญฺญเตหิ ภวิตพฺพํ, ทิฏฺฐทิฏฺเฐ อารมฺมเณ นิมิตฺตํ น คเหตพฺพํ, จกฺขุทฺวาเร สํวโร ปจฺจุปฏฺฐเปตพฺโพ’’ติ.

Los ascetas también, pensando “mañana comeremos en el palacio real”, se aconsejaron unos a otros: “Amigos, el palacio real es un lugar de sospecha y peligro. Los renunciantes deben estar restringidos respecto a los objetos de las seis puertas; no deben captar señales en lo que sea que vean, y deben mantener establecida la restricción en la puerta del ojo”.

ปุนทิวเส [Pg.48] ภิกฺขาจารเวลํ สลฺลกฺเขตฺวา วากจีรํ นิวาเสตฺวา อชินจมฺมํ เอกํสคตํ กตฺวา ชฏากลาปํ สณฺฐเปตฺวา ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา ปฏิปาฏิยา ราชนิเวสนํ อภิรุฬฺหา. ราชา อารุฬฺหภาวํ ญตฺวา คูถโกฬุมฺพมุขโต กทลิปตฺตํ นีหราเปสิ. ทุคฺคนฺโธ ตาปสานํ นาสปุฏํ ปหริตฺวา มตฺถลุงฺคปาตนาการปตฺโต อโหสิ. มหาตาปโส ราชานํ โอโลเกสิ. ราชา – ‘‘เอตฺถ โภนฺโต ยาวทตฺถํ ภุญฺชนฺตุ เจว หรนฺตุ จ, ตุมฺหากเมตํ อนุจฺฉวิกํ, หิยฺโย อหํ ตุมฺเห ปคฺคณฺหิสฺสามีติ อาคโต, ตุมฺเห ปน มํเยว ฆฏฺเฏนฺโต วิชฺฌนฺตา ปริสมชฺเฌ กถยิตฺถ, ตุมฺหากมิทํ อนุจฺฉวิกํ, ภุญฺชถา’’ติ มหาตาปสสฺส อุลุงฺเกน คูถํ อุปนาเมสิ. มหาตาปโส ธี ธีติ วทนฺโต ปฏินิวตฺติ. ‘‘เอตฺตเกเนว คจฺฉิสฺสถ ตุมฺเห’’ติ โสปาเน กูเฏหิ ปิจฺฉิลฺลํ วิสฺสชฺชาเปตฺวา มลฺลานํ สญฺญมทาสิ. มลฺลา มุคฺคเรหิ สีสานิ โปเถตฺวา คีวาย คเหตฺวา โสปาเน ขิปึสุ, เอโกปิ โสปาเน ปติฏฺฐาตุํ นาสกฺขิ, ปวฏฺฏมานา โสปานปาทมูลํเยว ปาปุณึสุ. สมฺปตฺเต สมฺปตฺเต จณฺฑกุกฺกุรา ปฏปฏาติ ลุญฺจมานา ขาทึสุ. โยปิ เนสํ อุฏฺฐหิตฺวา ปลายติ, โสปิ อาวาเฏ ปตติ, ตตฺราปิ นํ กุกฺกุรา อนุพนฺธิตฺวา ขาทนฺติเยว. อิติ เนสํ กุกฺกุรา อฏฺฐิสงฺขลิกเมว อวเสสยึสุ. เอวํ โส ราชา ตปสมฺปนฺเน ปญฺจสเต ตาปเส เอกทิวเสเนว ชีวิตา โวโรเปสิ.

Al día siguiente, tras observar el momento adecuado para la ronda de limosnas, los ascetas se vistieron con sus túnicas de corteza, se colocaron la piel de antílope sobre un hombro, se arreglaron sus cabellos trenzados y, tomando sus cuencos de limosna, subieron en orden al palacio real. El rey, sabiendo que habían subido, mandó sacar una hoja de plátano de un recipiente lleno de excrementos. El fétido olor golpeó las fosas nasales de los ascetas, dándoles la sensación de que se les caería el cerebro. El gran asceta miró al rey. El rey dijo: «Señores, coman y lleven cuanto deseen de este recipiente; esto es lo apropiado para ustedes. Ayer salí al parque pensando que les brindaría mi apoyo, pero ustedes, en medio de la multitud, hablaron hiriéndome y atacándome. Esto es lo que les corresponde; ¡coman!». Dicho esto, acercó los excrementos al gran asceta con un cucharón. El gran asceta, exclamando «¡Qué asco, qué asco!», se retiró. El rey, diciendo: «¿Se irán solo con esto?», mandó derramar aceite resbaladizo en las escaleras desde unas jarras y dio una señal a sus luchadores. Los luchadores, golpeándoles las cabezas con mazas y agarrándoles por el cuello, los arrojaron por las escaleras; ni uno solo pudo mantenerse en pie en los peldaños y, rodando, llegaron hasta la base de la escalera. A medida que llegaban al pie, unos perros feroces los devoraban despedazándolos ruidosamente. Incluso aquel que lograba levantarse y huir, caía en un foso, y allí también los perros lo perseguían y lo devoraban. Así, los perros no dejaron de ellos más que los esqueletos. De esta manera, aquel rey arrebató la vida a los quinientos ascetas dotados de virtud en un solo día.

อถสฺส รฏฺเฐ เทวตา ปุริมนเยเนว ปุน นววุฏฺฐิโย ปาเตสุํ. ตสฺส รชฺชํ สฏฺฐิโยชนุพฺเพเธน วาลิกถเลน อวจฺฉาทิยิตฺถ. เตนาห สรภงฺโค โพธิสตฺโต –

Posteriormente, en el reino de aquel rey, las deidades, siguiendo el mismo patrón anterior, hicieron caer nuevamente nueve clases de lluvia. Su reino quedó cubierto por una capa de arena de sesenta yojanas de profundidad. Por ello, el Bodhisatta Sarabhaṅga dijo:

‘‘โย สญฺญเต ปพฺพชิเต อวญฺจยิ,ธมฺมํ ภณนฺเต สมเณ อทูสเก;

ตํ นาฬิเกรํ สุนขา ปรตฺถ,สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๑);

«Aquel Nāḷikira que engañó a los ascetas que se autocontrolan, a los que hablan del Dhamma, a los ascetas inofensivos; a ese mismo rey, en el otro mundo, los perros se reúnen para devorarlo mientras él se retuerce en agonía».

เอวํ กาลิงฺคารญฺญสฺส อรญฺญภูตภาโว เวทิตพฺโพ.

De esta manera debe entenderse cómo la región de Kaliṅga se convirtió en un bosque.

อตีเต ปน พาราณสินคเร ทิฏฺฐมงฺคลิกา นาม จตฺตาลีสโกฏิวิภวสฺส เสฏฺฐิโน เอกา ธีตา อโหสิ ทสฺสนียา ปาสาทิกา. สา รูปโภคกุลสมฺปตฺติสมฺปนฺนตาย พหูนํ ปตฺถนียา อโหสิ. โย [Pg.49] ปนสฺสา วาเรยฺยตฺถาย ปหิณาติ, ตํ ตํ ทิสฺวานสฺส ชาติยํ วา หตฺถปาทาทีสุ วา ยตฺถ กตฺถจิ โทสํ อาโรเปตฺวา ‘‘โก เอส ทุชฺชาโต ทุสฺสณฺฐิโต’’ติอาทีนิ วตฺวา – ‘‘นีหรถ น’’นฺติ นีหราเปตฺวา ‘‘เอวรูปมฺปิ นาม อทฺทสํ, อุทกํ อาหรถ, อกฺขีนิ โธวิสฺสามี’’ติ อกฺขีนิ โธวติ. ตสฺสา ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ วิปฺปการํ ปาเปตฺวา นีหราเปตีติ ทิฏฺฐมงฺคลิกา ตฺเวว สงฺขา อุทปาทิ, มูลนามํ อนฺตรธายิ.

En el pasado, en la ciudad de Benarés, vivía una hija de un banquero poseedor de una fortuna de cuatrocientos millones, llamada Diṭṭhamaṅgalikā, quien era hermosa y encantadora. Debido a su belleza, riqueza y linaje, era pretendida por muchos. Sin embargo, a cualquiera que fuera enviado para pedir su mano, ella, tras verlo, le atribuía algún defecto ya fuera en su casta, en sus manos o pies, o en cualquier otra parte, diciendo: «¿Quién es este de bajo nacimiento y apariencia deforme?», y tras ordenar «¡Échenlo!», hacía que lo expulsaran. Luego decía: «He tenido que ver a alguien semejante; traigan agua, me lavaré los ojos», y se lavaba los ojos. Debido a que ella causaba tales desprecios y hacía expulsar a cuanto hombre veía, se originó el apodo de Diṭṭhamaṅgalikā (la que busca auspicios en lo que ve), y su nombre original desapareció.

สา เอกทิวสํ คงฺคาย อุทกกีฬํ กีฬิสฺสามีติ ติตฺถํ สชฺชาเปตฺวา ปหูตํ ขาทนียโภชนียํ สกเฏสุ ปูราเปตฺวา พหูนิ คนฺธมาลาทีนิ อาทาย ปฏิจฺฉนฺนยานํ อารุยฺห ญาติคณปริวุตา เคหมฺหา นิกฺขมิ. เตน จ สมเยน มหาปุริโส จณฺฑาลโยนิยํ นิพฺพตฺโต พหินคเร จมฺมเคเห วสติ, มาตงฺโคตฺเววสฺส นามํ อโหสิ. โส โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก หุตฺวา เกนจิเทว กรณีเยน อนฺโตนครํ ปวิสิตุกาโม เอกํ นีลปิโลติกํ นิวาเสตฺวา เอกํ หตฺเถ พนฺธิตฺวา เอเกน หตฺเถน ปจฺฉึ, เอเกน ฆณฺฑํ คเหตฺวา ‘‘อุสฺสรถ อยฺยา, จณฺฑาโลห’’นฺติ ชานาปนตฺถํ ตํ วาเทนฺโต นีจจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ทิฏฺฐทิฏฺเฐ มนุสฺเส นมสฺสมาโน นครํ ปวิสิตฺวา มหาปถํ ปฏิปชฺชิ.

Un día, pensando: «Me divertiré en las aguas del río Ganges», mandó preparar el embarcadero, hizo llenar carros con abundantes manjares sólidos y blandos, tomó muchos perfumes y flores y, subiendo a un carruaje cubierto, salió de su casa rodeada de sus parientes. En aquel tiempo, el Gran Ser, habiendo nacido en el vientre de una familia de parias (caṇḍāla), vivía en una choza de paja a las afueras de la ciudad; su nombre era Mātanga. Él, teniendo unos dieciséis años de edad, deseando entrar en la ciudad por algún asunto, se vistió con un trapo azul andrajoso, se ató otro a la mano, y llevando una canasta en una mano y una campana en la otra, la hacía sonar para avisar: «¡Apártense, señores, soy un paria!». Con mente humilde y saludando a las personas que veía, entró en la ciudad y tomó el camino principal.

ทิฏฺฐมงฺคลิกา ฆณฺฑสทฺทํ สุตฺวา สาณิอนฺตเรน โอโลเกนฺตี ทูรโตว ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กิเมต’’นฺติ ปุจฺฉิ. มาตงฺโค อยฺเยติ. ‘‘กึ วต, โภ, อกุสลํ อกรมฺห, กสฺสายํ นิสฺสนฺโท, วินาโส นุ โข เม ปจฺจุปฏฺฐิโต, มงฺคลกิจฺเจน นาม คจฺฉมานา จณฺฑาลํ อทฺทส’’นฺติ สรีรํ กมฺเปตฺวา ชิคุจฺฉมานา เขฬํ ปาเตตฺวา ธาติโย อาห – ‘‘เวเคน อุทกํ อาหรถ, จณฺฑาโล ทิฏฺโฐ, อกฺขีนิ เจว นาม คหิตมุขญฺจ โธวิสฺสามี’’ติ โธวิตฺวา รถํ นิวตฺตาเปตฺวา สพฺพปฏิยาทานํ เคหํ เปเสตฺวา ปาสาทํ อภิรุหิ. สุราโสณฺฑาทโย เจว ตสฺสา อุปฏฺฐากมนุสฺสา จ ‘‘กุหึ, โภ ทิฏฺฐมงฺคลิกา, อิมายปิ เวลาย นาคจฺฉตี’’ติ ปุจฺฉนฺตา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา – ‘‘มหนฺตํ วต, โภ, สุรามํสคนฺธมาลาทิสกฺการํ จณฺฑาลํ นิสฺสาย อนุภวิตุํ น ลภิมฺห, คณฺหถ จณฺฑาล’’นฺติ คตฏฺฐานํ คเวสิตฺวา นิราปราธํ มาตงฺคปณฺฑิตํ ตชฺชิตฺวา – ‘‘อเร มาตงฺค ตํ นิสฺสาย อิทญฺจิทญฺจ สกฺการํ อนุภวิตุํ น ลภิมฺหา’’ติ เกเสสุ [Pg.50] คเหตฺวา ภูมิยํ ปาเตตฺวา ชาณุกปฺปรปาสาณาทีหิ โกฏฺเฏตฺวา มโตติ สญฺญาย ปาเท คเหตฺวา กฑฺฒนฺตา สงฺการกูเฏ ฉฑฺเฑสุํ.

Diṭṭhamaṅgalikā, al oír el sonido de la campana, miró a través de las cortinas y, viendo desde lejos al paria Mātanga que se acercaba, preguntó: «¿Qué es esto?». Le respondieron: «Es el paria Mātanga, señora». Ella exclamó: «¡Oh, qué acto demeritorio hemos cometido! ¿De qué acción es este resultado? ¿Acaso me ha sobrevenido la ruina? Estando en camino para un acto auspicioso, me he topado con un paria». Temblando de repugnancia, escupió y dijo a sus nodrizas: «¡Traigan agua rápido! He visto a un paria; lavaré mis ojos y también mi boca por haber pronunciado su nombre». Tras lavarse, hizo dar la vuelta al carruaje, envió todos los preparativos de regreso a casa y subió a su palacio. Los borrachos y los sirvientes de ella, preguntando: «¡Eh! ¿Dónde está Diṭṭhamaṅgalikā? No llega ni a esta hora», al enterarse de lo sucedido, exclamaron: «¡Vaya! Por culpa de este paria no hemos podido disfrutar del gran festín de licor, carne y perfumes. ¡Atrapen al paria!». Buscaron el lugar a donde había ido y, amenazando al sabio Mātanga, quien era inocente, le dijeron: «¡Eh, Mātanga! Por tu culpa no hemos podido disfrutar de tales honores». Agarrándolo por los cabellos, lo derribaron al suelo, lo golpearon con rodillas, codos y piedras, y creyéndolo muerto, lo arrastraron por los pies y lo arrojaron en un montón de basura.

มหาปุริโส สญฺญํ ปฏิลภิตฺวา หตฺถปาเท ปรามสิตฺวา – ‘‘อิทํ ทุกฺขํ กํ นิสฺสาย อุปฺปนฺน’’นฺติ จินฺเตนฺโต – ‘‘น อญฺญํ กญฺจิ, ทิฏฺฐมงฺคลิกํ นิสฺสาย อุปฺปนฺน’’นฺติ ญตฺวา ‘‘สจาหํ ปุริโส, ปาเทสุ นํ นิปาเตสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เวธมาโน ทิฏฺฐมงฺคลิกาย กุลทฺวารํ คนฺตฺวา – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ลภนฺโต วุฏฺฐหิสฺสามิ, อลภนฺตสฺส เอตฺเถว มรณ’’นฺติ เคหงฺคเณ นิปชฺชิ. เตน จ สมเยน ชมฺพุทีเป อยํ ธมฺมตา โหติ – ยสฺส จณฺฑาโล กุชฺฌิตฺวา คพฺภทฺวาเร นิปนฺโน มรติ, เย จ ตสฺมึ คพฺเภ วสนฺติ, สพฺเพ จณฺฑาลา โหนฺติ. เคหมชฺฌมฺหิ มเต สพฺเพ เคหวาสิโน, ทฺวารมฺหิ มเต อุภโต อนนฺตรเคหวาสิกา, องฺคณมฺหิ มเต อิโต สตฺต อิโต สตฺตาติ จุทฺทสเคหวาสิโน สพฺเพ จณฺฑาลา โหนฺตีติ. โพธิสตฺโต ปน องฺคเณ นิปชฺชิ.

El Gran Ser, habiendo recuperado el sentido y palpando sus manos y pies, reflexionó: '¿Por qué ha surgido este sufrimiento?'. Comprendiendo que no surgió por ninguna otra razón, sino por causa de Diṭṭhamaṅgalikā, pensó: 'Si soy un hombre de valor, haré que ella caiga a mis pies'. Temblando, se dirigió a la puerta de la familia de Diṭṭhamaṅgalikā y se acostó en el patio de la casa, pensando: 'Si obtengo a Diṭṭhamaṅgalikā me levantaré; si no la obtengo, moriré aquí mismo'. En aquel tiempo, esta era la ley natural en Jambudīpa: si un paria (caṇḍāla), estando enojado, moría acostado a la puerta de una habitación, todos los que vivían en esa habitación se convertían en parias. Si moría en medio de la casa, todos los habitantes de la casa se volvían parias; si moría en el portal, los habitantes de las casas contiguas a ambos lados se volvían parias; si moría en el patio, los habitantes de catorce casas —siete hacia arriba y siete hacia abajo— se volvían parias. Por lo tanto, el Bodhisatta se acostó en el patio.

เสฏฺฐิสฺส อาโรเจสุํ – ‘‘มาตงฺโค เต สามิ เคหงฺคเณ ปติโต’’ติ คจฺฉถ ภเณ, กึ การณาติ วตฺวา เอกมาสกํ ทตฺวา อุฏฺฐาเปถาติ. เต คนฺตฺวา ‘‘อิมํ กิร มาสกํ คเหตฺวา อุฏฺฐหา’’ติ วทึสุ. โส – ‘‘นาหํ มาสกตฺถาย นิปนฺโน, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย สฺวาหํ นิปนฺโน’’ติ อาห. ทิฏฺฐมงฺคลิกาย โก โทโสติ? กึ ตสฺสา โทสํ น ปสฺสถ, นิรปราโธ อหํ ตสฺสา มนุสฺเสหิ พฺยสนํ ปาปิโต, ตํ ลภนฺโตว วุฏฺฐหิสฺสามิ, อลภนฺโต น วุฏฺฐหิสฺสามีติ.

Informaron al banquero: 'Señor, el paria Mātaṅga está caído en el patio de su casa'. Él dijo: '¡Id, hombres! ¿Por qué está caído?', y dándoles una moneda māsaka, ordenó: 'Haced que se levante'. Ellos fueron y le dijeron: 'Toma esta māsaka y levántate'. Él respondió: 'No me he acostado por una moneda māsaka; me he acostado por causa de Diṭṭhamaṅgalikā'. Cuando le preguntaron qué falta había cometido Diṭṭhamaṅgalikā, él dijo: '¿Acaso no veis su falta? Sin yo tener culpa, he sido llevado a la ruina por los hombres de ella. Me levantaré solo si la obtengo; si no la obtengo, no me levantaré'.

เต คนฺตฺวา เสฏฺฐิสฺส อาโรเจสุํ. เสฏฺฐิ ธีตุ โทสํ ญตฺวา ‘‘คจฺฉถ, เอกํ กหาปณํ เทถา’’ติ เปเสติ. โส ‘‘น อิจฺฉามิ กหาปณํ, ตเมว อิจฺฉามี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ จ เสฏฺฐิภริยา จ – ‘‘เอกาเยว โน ปิยธีตา, ปเวณิยา ฆฏโก อญฺโญ ทารโกปิ นตฺถี’’ติ สํเวคปฺปตฺตา – ‘‘คจฺฉถ ตาตา, โกจิ อมฺหากํ อสหนโก เอตํ ชีวิตาปิ โวโรเปยฺย, เอตสฺมิญฺหิ มเต สพฺเพ มยํ นฏฺฐา โหม, อารกฺขมสฺส คณฺหถา’’ติ ปริวาเรตฺวา อารกฺขํ สํวิธาย ยาคุํ เปสยึสุ, ภตฺตํ ธนํ เปสยึสุ, เอวํ โส สพฺพํ ปฏิกฺขิปิ. เอวํ เอโก ทิวโส คโต; ทฺเว, ตโย, จตฺตาโร, ปญฺจ ทิวสา คตา.

Ellos fueron e informaron al banquero. El banquero, reconociendo la falta de su hija, los envió diciendo: 'Id y dadle una moneda kahāpaṇa'. Él respondió: 'No deseo una kahāpaṇa, la deseo solo a ella'. Al oír esto, el banquero y su esposa, angustiados, dijeron: 'Ella es nuestra única y querida hija; no tenemos otro descendiente que continúe el linaje. Id, queridos, pues algún intolerante entre nosotros podría incluso quitarle la vida; si él muere, todos nosotros estaremos perdidos. Vigiladlo'. Habiéndolo rodeado y dispuesto protección, le enviaron gachas, comida y riquezas, pero él lo rechazó todo. Así pasó un día; pasaron dos, tres, cuatro y cinco días.

ตโต [Pg.51] สตฺตสตฺตเคหวาสิกา อุฏฺฐาย – ‘‘น สกฺโกม มยํ ตุมฺเห นิสฺสาย จณฺฑาลา ภวิตุํ, อมฺเห มา นาเสถ, ตุมฺหากํ ทาริกํ ทตฺวา เอตํ อุฏฺฐาเปถา’’ติ อาหํสุ. เต สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ สตสหสฺสมฺปิ ปหิณึสุ, โส ปฏิกฺขิปเตว. เอวํ ฉ ทิวสา คตา. สตฺตเม ทิวเส อุภโต จุทฺทสเคหวาสิกา สนฺนิปติตฺวา – ‘‘น มยํ จณฺฑาลา ภวิตุํ สกฺโกม, ตุมฺหากํ อกามกานมฺปิ มยํ เอตสฺส ทาริกํ ทสฺสามา’’ติ อาหํสุ.

Entonces, los habitantes de las catorce casas se levantaron y dijeron: 'No podemos permitirnos convertirnos en parias por vuestra causa; no nos arruinéis. Entregad a vuestra hija y haced que él se levante'. Le enviaron cien, mil y cien mil monedas, pero él las rechazó todas. Así pasaron seis días. Al séptimo día, los habitantes de las catorce casas de ambos lados se reunieron y dijeron: 'No podemos convertirnos en parias. Aunque no queráis, nosotros mismos le entregaremos a la muchacha'.

มาตาปิตโร โสกสลฺลสมปฺปิตา วิสญฺญี หุตฺวา สยเน นิปตึสุ. อุภโต จุทฺทสเคหวาสิโน ปาสาทํ อารุยฺห สุปุปฺผิตกึสุกสาขํ อุจฺฉินฺทนฺตา วิย ตสฺสา สพฺพาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา นเขหิ สีมนฺตํ กตฺวา เกเส พนฺธิตฺวา นีลสาฏกํ นิวาสาเปตฺวา หตฺเถ นีลปิโลติกขณฺฑํ เวเฐตฺวา กณฺเณสุ ติปุปฏฺฏเก ปิฬนฺธาเปตฺวา ตาลปณฺณปจฺฉึ ทตฺวา ปาสาทโต โอตาราเปตฺวา ทฺวีสุ พาหาสุ คเหตฺวา – ‘‘ตว สามิกํ คเหตฺวา ยาหี’’ติ มหาปุริสสฺส อทํสุ.

Los padres, atravesados por la flecha del dolor, quedaron inconscientes y cayeron sobre su lecho. Los habitantes de las catorce casas de ambos lados subieron al palacio y, como quien corta una rama de kiṃsuka en plena floración, le quitaron todos sus adornos. Le abrieron una raya en el cabello con las uñas, le ataron el pelo, le hicieron vestir un manto azul, le envolvieron la mano con un trapo viejo y azulado, le pusieron láminas de estaño en las orejas, le dieron un cesto de hojas de palma y, haciéndola bajar del palacio, la tomaron de los brazos y se la entregaron al Gran Ser diciendo: 'Toma a tu esposo y vete'.

นีลุปฺปลมฺปิ อติภาโรติ อนุกฺขิตฺตปุพฺพา สุขุมาลทาริกา ‘‘อุฏฺฐาหิ สามิ, คจฺฉามา’’ติ อาห. โพธิสตฺโต นิปนฺนโกว อาห ‘‘นาหํ อุฏฺฐหามี’’ติ. อถ กินฺติ วทามีติ. ‘‘อุฏฺเฐหิ อยฺย มาตงฺคา’’ติ เอวํ มํ วทาหีติ. สา ตถา อโวจ. น ตุยฺหํ มนุสฺสา อุฏฺฐานสมตฺถํ มํ อกํสุ, พาหาย มํ คเหตฺวา อุฏฺฐาเปหีติ. สา ตถา อกาสิ. โพธิสตฺโต อุฏฺฐหนฺโต วิย ปริวฏฺเฏตฺวา ภูมิยํ ปติตฺวา – ‘‘นาสิตํ, โภ, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย ปฐมํ มนุสฺเสหิ โกฏฺฏาเปตฺวา, อิทานิ สยํ โกฏฺเฏตี’’ติ วิรวิตฺถ. สา กึ กโรมิ อยฺยาติ? ทฺวีหิ หตฺเถหิ คเหตฺวา อุฏฺฐาเปหีติ. สา ตถา อุฏฺฐาเปตฺวา นิสีทาเปตฺวา คจฺฉาม สามีติ. คจฺฉา นาม อรญฺเญ โหนฺติ, มยํ มนุสฺสา, อติโกฏฺฏิโตมฺหิ ตุยฺหํ มนุสฺเสหิ, น สกฺโกมิ ปทสา คนฺตุํ, ปิฏฺฐิยา มํ เนหีติ. สา โอนมิตฺวา ปิฏฺฐึ อทาสิ. โพธิสตฺโต อภิรุหิ. กุหึ เนมิ สามีติ? พหินครํ เนหีติ. สา ปาจีนทฺวารํ คนฺตฺวา – ‘‘อิธ เต สามิ วสนฏฺฐาน’’นฺติ ปุจฺฉิ. กตรฏฺฐานํ เอตนฺติ? ปาจีนทฺวารํ สามีติ. ปาจีนทฺวาเร จณฺฑาลปุตฺตา วสิตุํ น ลภนฺตีติ อตฺตโน วสนฏฺฐานํ อนาจิกฺขิตฺวาว สพฺพทฺวารานิ อาหิณฺฑาเปสิ. กสฺมา? ภวคฺคปตฺตมสฺสา [Pg.52] มานํ ปาเตสฺสามีติ. มหาชโน อุกฺกุฏฺฐิมกาสิ – ‘‘ฐเปตฺวา ตุมฺหาทิสํ อญฺโญ เอติสฺสา มานํ เภทโก นตฺถี’’ติ.

La delicada muchacha, para quien incluso un loto azul habría sido una carga pesada y que nunca antes había portado peso alguno, dijo: 'Levántese, señor, vámonos'. El Bodhisatta, permaneciendo acostado, dijo: 'Yo no me levanto'. Ella preguntó: 'Entonces, ¿cómo debo llamarlo?'. Él dijo: 'Dime: "¡Levántese, noble Mātaṅga!"'. Ella lo llamó así. Él dijo: 'Tu gente no me ha dejado capaz de levantarme; tómame del brazo y levántame'. Ella lo hizo. El Bodhisatta, como si intentara levantarse, se revolvió y cayó al suelo, clamando: '¡Oh, Diṭṭhamaṅgalikā me ha arruinado! Primero hizo que sus hombres me golpearan y ahora me golpea ella misma'. Ella preguntó: 'Señor, ¿qué debo hacer?'. Él dijo: 'Tómame con ambas manos y levántame'. Ella lo levantó y lo sentó, y dijo: 'Vámonos, esposo'. Él respondió: 'Los árboles (gacchā) están en el bosque; nosotros somos humanos. He sido muy golpeado por tu gente y no puedo caminar a pie; llévame sobre tu espalda'. Ella se inclinó y le ofreció su espalda. El Bodhisatta montó sobre ella. Ella preguntó: '¿A dónde lo llevo, señor?'. Él dijo: 'Llévame fuera de la ciudad'. Ella fue a la puerta oriental y preguntó: 'Señor, ¿es este su lugar de residencia?'. Él preguntó: '¿Qué lugar es este?'. Ella respondió: 'Señor, es la puerta oriental'. Él dijo: 'Los hijos de parias no tienen permitido vivir en la puerta oriental', y sin indicarle su morada, la hizo recorrer todas las puertas. ¿Por qué hizo esto? Pensando: 'Abatiré su orgullo, que ha alcanzado la cima de la existencia'. La multitud gritaba: '¡Aparte de alguien como tú, no hay nadie que pueda romper el orgullo de ella!'.

สา ปจฺฉิมทฺวารํ ปตฺวา ‘‘อิธ เต สามิ วสนฏฺฐาน’’นฺติ ปุจฺฉิ. กตรฏฺฐานํ เอตนฺติ? ปจฺฉิมทฺวารํ สามีติ. อิมินา ทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา จมฺมเคหํ โอโลเกนฺตี คจฺฉาติ. สา ตตฺถ คนฺตฺวา อาห ‘‘อิทํ จมฺมเคหํ ตุมฺหากํ วสนฏฺฐานํ สามี’’ติ? อามาติ ปิฏฺฐิโต โอตริตฺวา จมฺมเคหํ ปาวิสิ.

Al llegar a la puerta occidental, ella preguntó: 'Señor, ¿es este su lugar de residencia?'. Él preguntó: '¿Qué lugar es este?'. Ella dijo: 'Señor, es la puerta occidental'. Él le ordenó: 'Sal por esta puerta y ve mirando hacia la cabaña de cuero'. Al llegar allí, ella preguntó: '¿Es esta cabaña de cuero su lugar de residencia, señor?'. Él respondió: 'Sí', y bajando de su espalda, entró en la cabaña de cuero.

ตตฺถ สตฺตฏฺฐทิวเส วสนฺโต สพฺพญฺญุตคเวสนธีโร เอตฺตเกสุ ทิวเสสุ น จ ชาติสมฺเภทมกาสิ. ‘‘มหากุลสฺส ธีตา สเจ มํ นิสฺสาย มหนฺตํ ยสํ น ปาปุณาติ, น จมฺหาหํ จตุวีสติยา พุทฺธานํ อนฺเตวาสิโก. เอติสฺสา ปาทโธวนอุทเกน สกลชมฺพุทีเป ราชูนํ อภิเสกกิจฺจํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘อคารมชฺเฌวสนฺโต น สกฺขิสฺสามิ, ปพฺพชิตฺวา ปน สกฺขิสฺสามี’’ติ. จินฺเตตฺวา ตํ อามนฺเตสิ – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิเก มยํ ปุพฺเพ เอกจรา กมฺมํ กตฺวาปิ อกตฺวาปิ สกฺกา ชีวิตุํ, อิทานิ ปน ทารภรณํ ปฏิปนฺนมฺห, กมฺมํ อกตฺวา น สกฺกา ชีวิตุํ, ตฺวํ ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาว มา อุกฺกณฺฐิตฺถา’’ติ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สุสานาทีสุ นนฺตกานิ สงฺกฑฺฒิตฺวา นิวาสนปารุปนํ กตฺวา สมณปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา เอกจโร ลทฺธกายวิเวโก กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ อภิญฺญาโย จ นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘อิทานิ สกฺกา ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อวสฺสเยน มยา ภวิตุ’’นฺติ พาราณสิอภิมุโข คนฺตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขํ จรมาโน ทิฏฺฐมงฺคลิกาย เคหาภิมุโข อคมาสิ.

Allí, residiendo durante siete días en aquella casa cubierta de cuero, el sabio que buscaba la omnisciencia no permitió que se produjera mezcla alguna de castas durante ese tiempo. Pensó: «Si la hija de esta noble familia no alcanza una gran prosperidad apoyándose en mí, entonces no soy discípulo de los veinticuatro Budas. Haré que con el agua de lavar sus pies se realice la ceremonia de consagración de los reyes en toda Jambudīpa». Habiendo reflexionado así, volvió a pensar: «Viviendo en medio de un hogar no podré lograrlo; sin embargo, al renunciar a la vida mundana y convertirme en asceta, podré hacerlo». Tras pensar esto, se dirigió a ella diciendo: «Diṭṭhamaṅgalikā, antes, cuando aún no estábamos casados y vivíamos solos, podíamos subsistir trabajáramos o no; pero ahora que hemos asumido la responsabilidad de mantener un hogar, no es posible vivir sin trabajar. No te angusties hasta que yo regrese». Dicho esto, entró en el bosque y, tras recoger trapos viejos en lugares como cementerios para confeccionarse sus vestiduras, se ordenó como asceta. Viviendo en soledad y habiendo obtenido el retiro físico, practicó las preparaciones de los kasiṇa, desarrolló las ocho absorciones y los cinco conocimientos superiores. Entonces pensó: «Ahora puedo ser el refugio de Diṭṭhamaṅgalikā». Se dirigió hacia Benarés, se vistió con sus hábitos y, mientras mendigaba limosna, se encaminó hacia la casa de Diṭṭhamaṅgalikā.

สา ตํ ทฺวาเร ฐิตํ ทิสฺวา อสญฺชานนฺตี – ‘‘อติจฺฉถ, ภนฺเต, จณฺฑาลานํ วสนฏฺฐานเมต’’นฺติ อาห. โพธิสตฺโต ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. สา ปุนปฺปุนํ โอโลเกนฺตี สญฺชานิตฺวา หตฺเถหิ อุรํ ปหริตฺวา วิรวมานา ปาทมูเล ปติตฺวา อาห – ‘‘ยทิ เต สามิ เอทิสํ จิตฺตํ อตฺถิ, กสฺมา มํ มหตา ยสา ปริหาเปตฺวา อนาถํ อกาสี’’ติ. นานปฺปการํ ปริเทวํ ปริเทวิตฺวา อกฺขีนิ ปุญฺฉมานา อุฏฺฐาย ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา อนฺโตเคเห นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ อทาสิ. มหาปุริโส ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา อาห – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิเก มา โสจิ มา ปริเทวิ, อหํ ตุยฺหํ ปาทโธวนอุทเกน สกลชมฺพุทีเป ราชูนํ อภิเสกกิจฺจํ กาเรตุํ สมตฺโถ, ตฺวํ ปน [Pg.53] เอกํ มม วจนํ กโรหิ, นครํ ปวิสิตฺวา ‘น มยฺหํ สามิโก จณฺฑาโล, มหาพฺรหฺมา มยฺหํ สามิโก’ติ อุคฺโฆสยมานา สกลนครํ จราหี’’ติ.

Al verlo de pie ante la puerta, ella, sin reconocer que era el sabio Mātaṅga, le dijo: «Continúe su camino, venerable, pues este es el lugar de residencia de los caṇḍālas». El Bodhisatta permaneció allí mismo. Al observarlo repetidamente, ella lo reconoció; se golpeó el pecho con las manos y, llorando y lamentándose, cayó a los pies del Bodhisatta y dijo: «Señor mío, si tenías tal intención de hacerte asceta, ¿por qué me privaste de mi gran prosperidad y me dejaste sin protección?». Tras lamentarse de diversas maneras y secarse los ojos, se levantó, tomó el cuenco de limosna, lo hizo sentar dentro de la casa y le ofreció comida. El Gran Hombre, tras terminar de comer, le dijo: «Diṭṭhamaṅgalikā, no te aflijas ni llores. Soy capaz de hacer que, con el agua de lavar tus pies, se realice la ceremonia de consagración de todos los reyes de Jambudīpa. Pero tú, cumple una palabra mía: entra en la ciudad y recorre toda la población proclamando: 'Mi esposo no es un caṇḍāla; mi esposo es el Gran Brahmā'».

เอวํ วุตฺเต ทิฏฺฐมงฺคลิกา – ‘‘ปกติยาปิ อหํ สามิ มุขโทเสเนว พฺยสนํ ปตฺตา, น สกฺขิสฺสาเมวํ วตฺตุ’’นฺติ อาห. โพธิสตฺโต – ‘‘กึ ปน ตยา มยฺหํ อคาเร วสนฺตสฺส อลิกวจนํ สุตปุพฺพํ, อหํ ตทาปิ อลิกํ น ภณามิ, อิทานิ ปพฺพชิโต กึ วกฺขามิ, สจฺจวาที ปุริโส นามาห’’นฺติ วตฺวา – ‘‘อชฺช ปกฺขสฺส อฏฺฐมี, ตฺวํ ‘อิโต สตฺตาหสฺสจฺจเยน อุโปสถทิวเส มยฺหํ สามิโก มหาพฺรหฺมา จนฺทมณฺฑลํ ภินฺทิตฺวา มม สนฺติกํ อาคมิสฺสตี’ติ สกลนคเร อุคฺโฆเสหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ.

Ante estas palabras, Diṭṭhamaṅgalikā dijo: «Señor mío, por naturaleza ya he caído en la desgracia debido a mi imprudencia al hablar; no seré capaz de decir algo así». El Bodhisatta respondió: «¿Acaso alguna vez, mientras vivía en casa, me has oído decir una mentira? Si ni siquiera entonces decía mentiras, ¿por qué habría de decirlas ahora que soy un asceta? Soy un hombre que dice la verdad». Y añadió: «Hoy es el octavo día de la quincena lunar. Proclama por toda la ciudad: 'De aquí a siete días, en el día de Uposatha, mi esposo, el Gran Brahmā, hendirá el disco lunar y vendrá a mi presencia'». Tras decir esto, se marchó.

สา สทฺทหิตฺวา หฏฺฐตุฏฺฐา สูรา หุตฺวา สายํปาตํ นครํ ปวิสิตฺวา ตถา อุคฺโฆเสสิ. มนุสฺสา ปาณินา ปาณึ ปหรนฺตา – ‘‘ปสฺสถ, อมฺหากํ ทิฏฺฐมงฺคลิกา จณฺฑาลปุตฺตํ มหาพฺรหฺมานํ กโรตี’’ติ หสนฺตา เกฬึ กโรนฺติ. สา ปุนทิวเสปิ ตเถว สายํปาตํ ปวิสิตฺวา – ‘‘อิทานิ ฉาหจฺจเยน, ปญฺจาห-จตูห-ตีห-ทฺวีห-เอกาหจฺจเยน มยฺหํ สามิโก มหาพฺรหฺมา จนฺทมณฺฑลํ ภินฺทิตฺวา มม สนฺติกํ อาคมิสฺสตี’’ติ อุคฺโฆเสสิ.

Ella, creyendo en sus palabras y sintiéndose gozosa y valiente, entraba en la ciudad mañana y tarde y proclamaba tal como el Bodhisatta le había indicado. La gente, golpeando sus palmas contra sus manos, se reía y se burlaba diciendo: «Miren, nuestra Diṭṭhamaṅgalikā convierte al hijo de un caṇḍāla en el Gran Brahmā». Al día siguiente, ella volvió a entrar en la ciudad mañana y tarde, y continuó proclamando: «Ahora, al cabo de seis días... de cinco, cuatro, tres, dos o un día, mi esposo, el Gran Brahmā, hendirá el disco lunar y vendrá a mi presencia».

พฺราหฺมณา จินฺตยึสุ – ‘‘อยํ ทิฏฺฐมงฺคลิกา อติสูรา หุตฺวา กเถติ, กทาจิ เอวํ สิยา, เอถ มยํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย วสนฏฺฐานํ ปฏิชคฺคามา’’ติ จมฺมเคหสฺส พาหิรภาคํ สมนฺตา ตจฺฉาเปตฺวา วาลิกํ โอกิรึสุ. สาปิ อุโปสถทิวเส ปาโตว นครํ ปวิสิตฺวา ‘‘อชฺช มยฺหํ สามิโก อาคมิสฺสตี’’ติ อุคฺโฆเสสิ. พฺราหฺมณา จินฺตยึสุ – ‘‘อยํ โภ น ทูรํ อปทิสฺสติ, อชฺช กิร มหาพฺรหฺมา อาคมิสฺสติ, วสนฏฺฐานํ สํวิทหามา’’ติ จมฺมเคหํ สมชฺชาเปตฺวา หริตูปลิตฺตํ อหตวตฺเถหิ ปริกฺขิปิตฺวา มหารหํ ปลฺลงฺกํ อตฺถริตฺวา อุปริ เจลวิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธมาลทามานิ โอสารยึสุ. เตสํ ปฏิชคฺคนฺตานํเยว สูริโย อตฺถํ คโต.

Los brahmanes pensaron: «Esta Diṭṭhamaṅgalikā habla con gran valentía. Quizás sea así. Vengan, purifiquemos el lugar de residencia de Diṭṭhamaṅgalikā». Pensando esto, mandaron nivelar el terreno exterior de la casa de cuero y esparcieron arena. También ella, en el día de Uposatha, entró temprano en la ciudad y proclamó: «Hoy vendrá mi esposo». Los brahmanes pensaron: «Amigos, ella no señala un tiempo lejano; se dice que el Gran Brahmā vendrá hoy mismo. Preparemos el lugar de residencia». Así, mandaron barrer la casa de cuero, la ungieron con estiércol fresco de vaca, la rodearon con telas nuevas, prepararon un trono digno de nobles, colocaron un dosel de tela arriba y colgaron guirnaldas de fragancias y flores. Mientras ellos terminaban los preparativos, el sol se puso.

มหาปุริโส จนฺเท อุคฺคตมตฺเต อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย กามาวจรจิตฺเตน ปริกมฺมํ กตฺวา อิทฺธิจิตฺเตน ทฺวาทสโยชนิกํ พฺรหฺมตฺตภาวํ มาเปตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา จนฺทวิมานสฺส อนฺโต ปวิสิตฺวา [Pg.54] วนนฺตโต อพฺภุสฺสกฺกมานํ จนฺทํ ภินฺทิตฺวา จนฺทวิมานํ โอหาย ปุรโต หุตฺวา ‘‘มหาชโน มํ ปสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. มหาชโน ทิสฺวา – ‘‘สจฺจํ, โภ, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย วจนํ, อาคจฺฉนฺตํ มหาพฺรหฺมานํ ปูเชสฺสามา’’ติ คนฺธมาลํ อาทาย ทิฏฺฐมงฺคลิกาย ฆรํ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. มหาปุริโส มตฺถกมตฺถเกน สตฺตวาเร พาราณสึ อนุปริคนฺตฺวา มหาชเนน ทิฏฺฐภาวํ ญตฺวา ทฺวาทสโยชนิกํ อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา มนุสฺสปฺปมาณเมว มาเปตฺวา มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว จมฺมเคหํ ปาวิสิ. มหาชโน ทิสฺวา – ‘‘โอติณฺโณ โน มหาพฺรหฺมา, สาณึ อาหรถา’’ติ นิเวสนํ มหาสาณิยา ปริกฺขิปิตฺวา ปริวาเรตฺวา ฐิโต.

El Gran Hombre, apenas salió la luna, entró en el jhāna que sirve de base para el conocimiento superior y, tras salir de él, habiendo realizado los actos preliminares con la conciencia de la esfera de los sentidos, manifestó mediante la conciencia de poderes sobrenaturales una forma de Brahmā de doce yojanas; ascendió al firmamento, entró en la mansión lunar y, atravesando el disco lunar mientras este se elevaba, abandonó la mansión lunar y se situó frente a ella resolviendo: «Que la multitud me vea». Al verlo, la gente exclamó: «¡Es verdad, señores, la palabra de Diṭṭhamaṅgalikā! Honremos al Gran Brahmā que viene», y tomando perfumes y guirnaldas, rodearon la casa de Diṭṭhamaṅgalikā. El Gran Hombre, tras sobrevolar la ciudad de Benarés siete veces, al percibir que la multitud lo había visto, abandonó su forma de doce yojanas, manifestó una forma de tamaño humano y entró en la casa cubierta de pieles mientras la multitud lo observaba. Al verlo, la multitud dijo: «Nuestro Gran Brahmā ha descendido; traed una cortina», y rodearon la morada cubriéndola con grandes cortinas.

มหาปุริโสปิ สิริสยนมชฺเฌ นิสีทิ. ทิฏฺฐมงฺคลิกา สมีเป อฏฺฐาสิ. อถ นํ ปุจฺฉิ ‘‘อุตุสมโย เต ทิฏฺฐมงฺคลิเก’’ติ. อาม อยฺยาติ. มยา ทินฺนํ ปุตฺตํ คณฺหาหีติ องฺคุฏฺฐเกน นาภิมณฺฑลํ ผุสิ. ตสฺสา ปรามสเนเนว คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ. มหาปุริโส – ‘‘เอตฺตาวตา เต ทิฏฺฐมงฺคลิเก ปาทโธวนอุทกํ สกลชมฺพุทีเป ราชูนํ อภิเสโกทกํ ภวิสฺสติ, ตฺวํ ติฏฺฐา’’ติ วตฺวา พฺรหฺมตฺตภาวํ มาเปตฺวา ปสฺสนฺตสฺเสว มหาชนสฺส นิกฺขมิตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา จณฺฑมณฺฑลเมว ปวิฏฺโฐ. สา ตโต ปฏฺฐาย พฺรหฺมปชาปตี นาม ชาตา. ปาทโธวนอุทกํ ลภนฺโต นาม นตฺถิ.

El Gran Hombre se sentó en medio del lecho espléndido. Diṭṭhamaṅgalikā permaneció a su lado. Entonces él le preguntó: «¿Es tu tiempo fértil, Diṭṭhamaṅgalikā?». Ella respondió: «Sí, señor». Él dijo: «Recibe el hijo que te he dado», y le tocó el ombligo con el pulgar. Con solo ese toque, el feto se estableció en ella. El Gran Hombre dijo: «Con esto, Diṭṭhamaṅgalikā, el agua con que laves tus pies se convertirá en el agua de consagración para los reyes de toda Jambudīpa; quédate aquí», y manifestando su forma de Brahmā, salió mientras la multitud lo observaba, ascendió al espacio y regresó al disco lunar. Desde aquel momento, ella fue conocida como la Esposa de Brahmā (Brahmapajāpatī). No había nadie que pudiera obtener el agua de lavar sus pies [debido a su gran santidad].

พฺราหฺมณา – ‘‘พฺรหฺมปชาปตึ อนฺโตนคเร วสาเปสฺสามา’’ติ สุวณฺณสิวิกาย อาโรเปตฺวา ยาว สตฺตมโกฏิยา อปริสุทฺธชาติกสฺส สิวิกํ คเหตุํ น อทํสุ. โสฬส ชาติมนฺตพฺราหฺมณา คณฺหึสุ. เสสา คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตฺวา นครํ ปวิสิตฺวา – ‘‘น สกฺกา, โภ, อุจฺฉิฏฺฐเคเห พฺรหฺมปชาปติยา วสิตุํ, วตฺถุํ คเหตฺวา เคหํ กริสฺสาม, ยาว ปน ตํ กรียติ, ตาว มณฺฑเปว วสตู’’ติ มณฺฑเป วสาเปสุํ. ตโต ปฏฺฐาย จกฺขุปเถ ฐตฺวา วนฺทิตุกามา กหาปณํ ทตฺวา วนฺทิตุํ ลภนฺติ, สวนูปจาเร วนฺทิตุกามา สตํ ทตฺวา ลภนฺติ, อาสนฺเน ปกติกถํ สวนฏฺฐาเน วนฺทิตุกามา ปญฺจสตานิ ทตฺวา ลภนฺติ, ปาทปิฏฺฐิยํ สีสํ ฐเปตฺวา วนฺทิตุกามา สหสฺสํ ทตฺวา ลภนฺติ, ปาทโธวนอุทกํ ปตฺถยมานา ทสสหสฺสานิ ทตฺวา ลภนฺติ. พหินครโต อนฺโตนคเร ยาว มณฺฑปา อาคจฺฉนฺติยา ลทฺธธนํเยว โกฏิสตมตฺตํ อโหสิ.

Los brahmanas, diciendo: «Haremos que la Esposa de Brahmā resida dentro de la ciudad», la subieron a un palanquín de oro y no permitieron que nadie de casta impura, hasta la séptima generación, tocara el palanquín. Dieciséis brahmanas de linaje puro lo cargaron. Los demás, tras honrarla con perfumes y flores, la llevaron a la ciudad. Pensaron: «Señores, la Esposa de Brahmā no puede habitar en una casa usada por otros; tomemos un terreno y construyamos una casa nueva, pero mientras se construye, que resida en un pabellón». Así, la hicieron morar en un pabellón en el centro de la ciudad. A partir de entonces, quienes deseaban venerarla a simple vista daban un kahāpaṇa; quienes deseaban venerarla desde una distancia donde se oyeran sus palabras daban cien; quienes deseaban venerarla de cerca en el lugar donde se escucha la charla ordinaria daban quinientos; quienes deseaban venerarla poniendo la cabeza en sus pies daban mil; y quienes anhelaban el agua de lavar sus pies daban diez mil. Solo por el trayecto desde fuera de la ciudad hasta el pabellón dentro de la ciudad, la riqueza obtenida ascendió a cien koṭis.

สกลชมฺพุทีโป [Pg.55] สงฺขุภิ, ตโต สพฺพราชาโน ‘‘พฺรหฺมปชาปติยา ปาทโธวเนน อภิเสกํ กริสฺสามา’’ติ สตสหสฺสํ เปเสตฺวา ลภึสุ. มณฺฑเป วสนฺติยา เอว คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. มหาปุริสํ ปฏิจฺจ ลทฺธกุมาโร ปาสาทิโก อโหสิ ลกฺขณสมฺปนฺโน. มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺโต ชาโตติ สกล ชมฺพุทีโป เอกโกลาหโล อโหสิ. กุมารสฺส ขีรมณิมูลํ โหตูติ ตโต ตโต อาคตธนํ โกฏิสหสฺสํ อโหสิ. เอตฺตาวตา นิเวสนมฺปิ นิฏฺฐิตํ. กุมารสฺส นามกรณํ กริสฺสามาติ นิเวสนํ สชฺเชตฺวา กุมารํ คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา อลงฺกริตฺวา มณฺฑเป ชาตตฺตา มณฺฑพฺโยตฺเวว นามํ อกํสุ.

Toda Jambudīpa se conmovió, y todos los reyes enviaron cien mil con el pensamiento: «Haremos nuestra consagración con el agua de lavar los pies de la Esposa de Brahmā». Mientras ella residía en el pabellón, tuvo lugar el parto. El niño nacido del Gran Hombre era agraciado y poseía las marcas auspiciosas. Se corrió la voz por toda Jambudīpa: «Ha nacido el hijo del Gran Brahmā», produciendo un clamor unánime. Diciendo: «Que esto sea para los gastos de leche y joyas del niño», la riqueza que llegó de diversos lugares sumó mil koṭis. Con tal cantidad de riqueza, se completó la construcción de la mansión. Pensando en realizar la ceremonia de imposición de nombre al niño, prepararon la casa, bañaron al niño con agua perfumada, lo adornaron y, por haber nacido en un pabellón (maṇḍapa), lo llamaron Maṇḍabya.

กุมาโร สุเขน สํวฑฺฒมาโน สิปฺปุคฺคหณวยปตฺโตติ สกลชมฺพุทีเป สิปฺปชานนกา ตสฺส สนฺติเก อาคนฺตฺวา สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ. กุมาโร เมธาวี ปญฺญวา สุตํ สุตํ มุตํ อาวุณนฺโต วิย คณฺหาติ, คหิตคหิตํ สุวณฺณฆเฏ ปกฺขิตฺตเตลํ วิย ติฏฺฐติ. ยาวตา วาจุคฺคตา ปริยตฺติ อตฺถิ, เตน อนุคฺคหิตา นาม นาโหสิ. พฺราหฺมณา ตํ ปริวาเรตฺวา จรนฺติ, โสปิ พฺราหฺมณภตฺโต อโหสิ. เคเห อสีติพฺราหฺมณสหสฺสานิ นิจฺจภตฺตํ ภุญฺชนฺติ. เคหมฺปิสฺส สตฺตทฺวารโกฏฺฐกํ มหนฺตํ อโหสิ. เคเห มงฺคลทิวเส ชมฺพุทีปวาสีหิ เปสิตธนํ โกฏิสหสฺสมตฺตํ อโหสิ.

El joven, creciendo con felicidad, al alcanzar la edad de aprender las artes, los maestros de artes de toda Jambudīpa acudieron ante él para enseñarle. El joven era sabio y perspicaz; captaba todo lo que oía como quien ensarta perlas, y lo aprendido permanecía en él como el aceite de león vertido en una vasija de oro. Dominó todos los textos tradicionales que existen, no hubo tratado mundano que no hubiera aprendido. Los brahmanas lo rodeaban constantemente, y él era devoto de los brahmanas. En su casa, ochenta mil brahmanas recibían comida diaria permanente. Su mansión era inmensa, con siete puertas monumentales. El día de la inauguración de la casa, la riqueza enviada por los habitantes de Jambudīpa alcanzó los mil koṭis.

โพธิสตฺโต อาวชฺเชสิ – ‘‘ปมตฺโต นุ โข กุมาโร อปฺปมตฺโต’’ติ. อถสฺส ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา – ‘‘พฺราหฺมณภตฺโต ชาโต, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ โหติ, ตํ น ชานาติ, คจฺฉามิ นํ ทเมมี’’ติ จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา – ‘‘ทฺวารโกฏฺฐกา อติสมฺพาธา, น สกฺกา โกฏฺฐเกน ปวิสิตุ’’นฺติ อากาเสนาคนฺตฺวา อสีติพฺราหฺมณสหสฺสานํ ภุญฺชนฏฺฐาเน อากาสงฺคเณ โอตริ. มณฺฑพฺยกุมาโรปิ สุวณฺณกฏจฺฉุํ คาหาเปตฺวา – ‘‘อิธ สูปํ เทถ อิธ โอทน’’นฺติ ปริวิสาเปนฺโต โพธิสตฺตํ ทิสฺวา ทณฺฑเกน ฆฏฺฏิตอาสิวิโส วิย กุปิตฺวา อิมํ คาถมาห –

El Bodhisatta reflexionó: «¿Estará el joven Maṇḍabya siendo negligente o diligente?». Al conocer su proceder, vio que se había vuelto un devoto de los brahmanas [ordinarios] y pensó: «No sabe dónde una ofrenda produce gran fruto; iré a disciplinar a mi hijo». Se puso el manto, tomó su cuenco de limosnas y, considerando que las puertas de entrada estarían muy congestionadas, llegó por el aire y descendió en el espacio abierto del lugar donde comían los ochenta mil brahmanas. El joven Maṇḍabya, mientras supervisaba el servicio diciendo: «Dad sopa aquí, dad arroz allá», vio al Bodhisatta y, enfurecido como una cobra golpeada con una vara, pronunció este verso:

‘‘กุโต [Pg.56] นุ อาคจฺฉสิ ทุมฺมวาสี,โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว;

สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ,โก เร ตุวํ โหสิ อทกฺขิเณยฺโย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑);

«¿De dónde vienes, tú, de aspecto andrajoso, vil como un demonio de los basureros? Llevas un trapo de muladar al cuello. ¡Eh, tú!, ¿quién eres, que no eres digno de recibir ofrendas?».

อถ นํ มหาสตฺโต อกุชฺฌิตฺวาว โอวทนฺโต อาห –

Entonces, el Gran Ser, sin enojarse y con el deseo de instruirlo, le dijo:

‘‘อนฺนํ ตเวทํ ปกตํ ยสสฺสิ,ตํ ขชฺชเร ภุญฺชเร ปิยฺยเร จ;

ชานาสิ มํ ตฺวํ ปรทตฺตูปชีวึ,อุตฺติฏฺฐ ปิณฺฑํ ลภตํ สปาโก’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๒);

“Oh famoso joven, aquí está esta comida preparada por ti. Otros la mastican, la comen y la beben. ¿Por qué te enojas solo conmigo? ¿Acaso me conoces como uno que vive de lo que otros dan? Que este paria reciba también el alimento ofrecido”.

โส นยิทํ ตุมฺหาทิสานํ ปฏิยตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห –

Él (el joven Maṇḍabya), mostrando que esta comida no había sido preparada para alguien como él, dijo:

‘‘อนฺนํ มเมทํ ปกตํ พฺราหฺมณานํ,อตฺถตฺถิตํ สทฺทหโต มเมทํ;

อเปหิ เอตฺโต กิมิธฏฺฐิโตสิ,น มาทิสา ตุยฺหํ ททนฺติ ชมฺมา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๓);

“Esta comida ha sido preparada por mí para los brahmanes; ha sido dispuesta por mí, que creo en los beneficios del más allá. ¡Vete de aquí! ¿Por qué te quedas ahí parado? Los nobles como yo no dan nada a un despreciable como tú”.

อถ โพธิสตฺโต ‘‘ทานํ นาม สคุณสฺสปิ นิคฺคุณสฺสปิ ยสฺส กสฺสจิ ทาตพฺพํ, ยถา หิ นินฺเนปิ ถเลปิ ปติฏฺฐาปิตํ พีชํ ปถวีรสํ อาโปรสญฺจ อาคมฺม สมฺปชฺชติ, เอวํ นิปฺผลํ นาม นตฺถิ, สุเขตฺเต วปิตพีชํ วิย คุณวนฺเต มหปฺผลํ โหตี’’ติ ทสฺเสตุํ อิมํ คาถมาห –

Entonces el Bodhisatta, con el fin de mostrar que la caridad debe ofrecerse a cualquiera, sea virtuoso o no, y que así como una semilla plantada tanto en tierras bajas como altas crece gracias a la esencia de la tierra y del agua, ninguna ofrenda carece de fruto, aunque la semilla sembrada en un campo fértil, es decir, en una persona virtuosa, produce un gran fruto, dijo esta estrofa:

‘‘ถเล จ นินฺเน จ วปนฺติ พีชํ,อนูปเขตฺเต ผลมาสมานา;

เอตาย สทฺธาย ททาหิ ทานํ,อปฺเปว อาราธเย ทกฺขิเณยฺเย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๔);

“Aquellos que desean el fruto de la cosecha siembran la semilla tanto en tierras altas como en tierras bajas y en campos bien regados. De igual manera, con esa misma fe, da limosna a todos los que lleguen; tal vez así logres complacer a aquellos que son verdaderamente dignos de ofrendas”.

อถ กุมาโร โกธาภิภูโต – ‘‘เกนิมสฺส มุณฺฑกสฺส ปเวโส ทินฺโน’’ติ ทฺวารรกฺขาทโย ตชฺเชตฺวา –

Entonces el joven, dominado por la ira, amenazó a los guardias de la puerta y a los demás, diciendo: ‘¿Quién ha permitido la entrada a este de cabeza rapada?’.

‘‘เขตฺตานิ [Pg.57] มยฺหํ วิทิตานิ โลเก,เยสาหํ พีชานิ ปติฏฺฐเปมิ;

เย พฺราหฺมณา ชาติมนฺตูปปนฺนา,ตานีธ เขตฺตานิ สุเปสลานี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๕) –

“Los campos de este mundo donde siembro mis semillas de mérito me son bien conocidos. Los brahmanes que poseen linaje y conocimiento de los mantras son aquí los campos fértiles y muy virtuosos”.

คาถํ วตฺวา ‘‘อิมํ ชมฺมํ เวณุปทเรน โปเถตฺวา คีวายํ คเหตฺวา สตฺตปิ ทฺวารโกฏฺฐเก อติกฺกมิตฺวา พหิ นีหรถา’’ติ อาห. อถ นํ มหาปุริโส อาห –

Tras decir esta estrofa, ordenó: ‘Golpead a este miserable con varas de bambú, agarradlo por el cuello y expulsadlo fuera, pasando por las siete puertas de la entrada’. Entonces el Gran Ser le dijo:

‘‘คิรึ นเขน ขณสิ, อโย ทนฺเตภิ ขาทสิ;

ชาตเวทํ ปทหสิ, โย อิสึ ปริภาสสี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๙);

“Como quien cava una montaña con sus uñas, como quien muerde el hierro con sus dientes o como quien se arroja al fuego, así actúas tú, que insultas a un sabio asceta”.

เอวญฺจ ปน วตฺวา – ‘‘สเจ มฺยายํ หตฺเถ วา ปาเท วา คณฺหาเปตฺวา ทุกฺขํ อุปฺปาเทยฺย, พหุํ อปุญฺญํ ปสเวยฺยา’’ติ สตฺตานุทฺทยตาย เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา อนฺตรวีถิยํ โอตริ. ภควา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

Habiendo dicho esto, pensando: ‘Si permito que me agarren por las manos o los pies y me causen dolor, él acumulará un gran demérito’, y por compasión hacia ese ser, se elevó por los aires y descendió en medio de la calle principal. El Bienaventurado, habiendo alcanzado la omnisciencia, para revelar este hecho, pronunció esta estrofa:

‘‘อิทํ วตฺวาน มาตงฺโค, อิสิ สจฺจปรกฺกโม;

อนฺตลิกฺขสฺมึ ปกฺกามิ, พฺราหฺมณานํ อุทิกฺขต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๐);

“Habiendo dicho esto, Mātaṅga, el asceta de veraz esfuerzo, partió por el cielo mientras los brahmanes lo observaban”.

ตาวเทว นครรกฺขิกเทวตานํ เชฏฺฐกเทวราชา มณฺฑพฺยสฺส คีวํ ปริวตฺเตสิ. ตสฺส มุขํ ปริวตฺเตติตฺวา ปจฺฉามุขํ ชาตํ, อกฺขีนิ ปริวตฺตานิ, มุเขน เขฬํ วมติ, สรีรํ ถทฺธํ สูเล อาโรปิตํ วิย อโหสิ. อสีติสหสฺสา ปริจารกยกฺขา อสีติพฺราหฺมณสหสฺสานิ ตเถว อกํสุ. เวเคน คนฺตฺวา พฺรหฺมปชาปติยา อาโรจยึสุ. สา ตรมานรูปา อาคนฺตฺวา ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา คาถมาห –

En ese mismo instante, el rey de las deidades protectoras de la ciudad torció el cuello de Maṇḍabya. Su rostro quedó vuelto hacia atrás, sus ojos giraban sin control, escupía saliva por la boca y su cuerpo quedó rígido como si estuviera empalado. Ochenta mil yakkhas servidores hicieron lo mismo con los ochenta mil brahmanes. Corrieron rápidamente e informaron a Diṭṭhamaṅgalikā, la esposa del brahmán. Ella, llena de agitación, llegó y al ver tal estado de aflicción, dijo la estrofa:

‘‘อาเวธิตํ ปิฏฺฐิโต อุตฺตมงฺคํ,พาหุํ ปสาเรติ อกมฺมเนยฺยํ;

เสตานิ อกฺขีนิ ยถา มตสฺส,โก เม อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอว’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๑);

“Su cabeza está vuelta hacia atrás, sus brazos se extienden rígidos e inertes; sus ojos están blancos como los de un muerto. ¿Quién le ha hecho esto a mi hijo?”

อถสฺสา [Pg.58] อาโรเจสุํ –

Entonces, le informaron:

‘‘อิธาคมา สมโณ ทุมฺมวาสี,โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว,สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ,โส เต อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอว’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๒);

“Un asceta de apariencia humilde y harapienta vino aquí, parecido a un espíritu que busca comida entre los desperdicios, con un trapo de basurero rodeando su cuello. Fue él quien le hizo esto a tu hijo”.

สา สุตฺวาว อญฺญาสิ – ‘‘มยฺหํ ยสทายโก อยฺโย อนุกมฺปาย ปุตฺตสฺส ปมตฺตภาวํ ญตฺวา อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ. ตโต อุปฏฺฐาเก ปุจฺฉิ –

Al oír esto, ella comprendió: ‘Mi señor, quien me otorgó mi prosperidad, debe haber venido por compasión, al conocer la negligencia de mi hijo’. Entonces, preguntó a los sirvientes:

‘‘กตมํ ทิสํ อคมา ภูริปญฺโญ,อกฺขาถ เม มาณวา เอตมตฺถํ;

คนฺตฺวาน ตํ ปฏิกเรมุ อจฺจยํ,อปฺเปว นํ ปุตฺต ลเภมุ ชีวิต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๓);

“¿Hacia qué dirección se ha ido el sabio de vasta sabiduría? Decidme, jóvenes, la verdad sobre esto; iremos ante él para enmendar esta falta, tal vez así recuperemos la vida de mi hijo”.

เต อาหํสุ –

Ellos respondieron:

‘‘เวหายสํ อคมา ภูริปญฺโญ,ปถทฺธุโน ปนฺนรเสว จนฺโท;

อปิจาปิ โส ปุริมทิสํ อคจฺฉิ,สจฺจปฺปฏิญฺโญ อิสิ สาธุรูโป’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๔);

“El sabio de vasta sabiduría se fue por el aire, como la luna llena que viaja por el firmamento; aquel asceta de naturaleza noble y palabra veraz se dirigió hacia el oriente”.

มหาปุริโสปิ อนฺตรวีถิยํ โอติณฺณฏฺฐานโต ปฏฺฐาย – ‘‘มยฺหํ ปทวฬญฺชํ หตฺถิอสฺสาทีนํ วเสน มา อนฺตรธายิตฺถ, ทิฏฺฐมงฺคลิกาเยว นํ ปสฺสตุ, มา อญฺเญ’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ยาปนมตฺตํ มิสฺสโกทนํ คเหตฺวา ปฏิกฺกมนสาลายํ นิสินฺโน ภุญฺชิตฺวา โถกํ ภุตฺตาวเสสํ ภิกฺขาภาชเนเยว ฐเปสิ. ทิฏฺฐมงฺคลิกาปิ ปาสาทา โอรุยฺห อนฺตรวีถึ ปฏิปชฺชมานา ปทวฬญฺชํ ทิสฺวา – ‘‘อิทํ มยฺหํ ยสทายกสฺส อยฺยสฺส ปท’’นฺติ ปทานุสาเรนาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, ทาเสน กตาปราธํ มยฺหํ ขมถ, น หิ ตุมฺเห โกธวสิกา นาม, เทถ เม ปุตฺตสฺส ชีวิต’’นฺติ.

El Gran Ser, desde el lugar donde descendió en la calle, determinó: ‘Que mi huella no desaparezca por el paso de elefantes o caballos; que solo Diṭṭhamaṅgalikā la vea’. Tras recoger limosna consistente en arroz mezclado suficiente para subsistir, se sentó en la sala de descanso y, después de comer, dejó un poco de sobra en su cuenco. Diṭṭhamaṅgalikā bajó del palacio y, al entrar en la calle, vio la huella y pensó: ‘Esta es la huella de mi señor, quien me dio mi fortuna’. Siguiendo el rastro, llegó ante él, le rindió homenaje y le rogó: ‘Señor, perdonad la ofensa cometida por vuestro siervo. Ciertamente, vosotros no sois de los que se dejan dominar por la ira; devolvedle la vida a mi hijo’.

เอวญฺจ ปน วตฺวา –

Y tras decir esto, añadió:

‘‘อาเวธิตํ [Pg.59] ปิฏฺฐิโต อุตฺตมงฺคํ,พาหุํ ปสาเรติ อกมฺมเนยฺยํ;

เสตานิ อกฺขีนิ ยถา มตสฺส,โก เม อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอว’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๕) –

“Su cabeza está vuelta hacia atrás, sus brazos se extienden rígidos e inertes; sus ojos están blancos como los de un muerto. ¿Quién le ha hecho esto a mi hijo?”

คาถํ อภาสิ. มหาปุริโส อาห – ‘‘น มยํ เอวรูปํ กโรม, ปพฺพชิตํ ปน หึสนฺเต ทิสฺวา ปพฺพชิเตสุ สคารวาหิ ภูตยกฺขเทวตาหิ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ.

Así pronunció esta estrofa. El Gran Ser respondió: “Nosotros no hacemos tales cosas. Sin embargo, al ver que se agredía a un asceta, los espíritus, yakkhas y deidades que sienten respeto por los renunciantes deben haber sido quienes hicieron esto”.

เกวลํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ มโนปโทโส มา โหตุ, เทวตาหิ กตํ โหตุ, สุขมาปยา, ภนฺเต, เทวตา, อปิจาหํ, ภนฺเต, กถํ ปฏิปชฺชามีติ. เตน หิ โอสธํ เต กเถสฺสามิ, มม ภิกฺขาภาชเน ภุตฺตาวเสสํ ภตฺตมตฺถิ, ตตฺถ โถกํ อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา โถกํ คเหตฺวา ตว ปุตฺตสฺส มุเข ปกฺขิป, อวเสสํ อุทกจาฏิยํ อาโลเฬตฺวา อสีติยา พฺราหฺมณสหสฺสานํ มุเข ปกฺขิปาติ. สา เอวํ กริสฺสามีติ ภตฺตํ คเหตฺวา มหาปุริสํ วนฺทิตฺวา คนฺตฺวา ตถา อกาสิ.

—Venerable señor, simplemente que no haya malicia mental en su mente hacia usted; que lo ocurrido sea atribuido a las deidades. Las deidades desean el bienestar, venerable señor. Sin embargo, ¿cómo debo actuar yo? —Él respondió: —En ese caso, te indicaré la medicina. En mi cuenco de limosnas hay restos de comida. Vierte un poco de agua en ella, toma una porción y ponla en la boca de tu hijo. El resto, mézclalo en una tinaja de agua y ponlo en las bocas de los ochenta mil brahmanes. Ella dijo: «Así lo haré», tomó la comida, rindió homenaje al Gran Hombre, se fue e hizo tal como se le indicó.

มุเข ปกฺขิตฺตมตฺเต เชฏฺฐกเทวราชา – ‘‘สามิมฺหิ สยํ เภสชฺชํ กโรนฺเต อมฺเหหิ น สกฺกา กิญฺจิ กาตุ’’นฺติ กุมารํ วิสฺสชฺเชสิ. โสปิ ขิปิตฺวา กิญฺจิ ทุกฺขํ อปฺปตฺตปุพฺโพ วิย ปกติวณฺโณ อโหสิ. อถ นํ มาตา อโวจ – ‘‘ปสฺส ตาต ตว กุลุปกานํ หิโรตฺตปฺปรหิตานํ วิปฺปการํ, สมณา ปน น เอวรูปา โหนฺติ, สมเณ ตาต โภเชยฺยาสี’’ติ. ตโต เสสกํ อุทกจาฏิยํ อาลุฬาเปตฺวา พฺราหฺมณานํ มุเข ปกฺขิปาเปสิ. ยกฺขา ตาวเทว วิสฺสชฺเชตฺวา ปลายึสุ. พฺราหฺมณา ขิปิตฺวา ขิปิตฺวา อุฏฺฐหิตฺวา กึ อมฺหากํ มุเข ปกฺขิตฺตนฺติ ปุจฺฉึสุ. มาตงฺคอิสิสฺส อุจฺฉิฏฺฐภตฺตนฺติ. เต ‘‘จณฺฑาลสฺส อุจฺฉิฏฺฐกํ ขาทาปิตมฺหา, อพฺราหฺมณา ทานิมฺหา ชาตา, อิทานิ โน พฺราหฺมณา ‘อสุทฺธพฺราหฺมณา อิเม’ติ สมฺโภคํ น ทสฺสนฺตี’’ติ ตโต ปลายิตฺวา มชฺฌรฏฺฐํ คนฺตฺวา มชฺฌราชสฺส นคเร อคฺคาสนิกา พฺราหฺมณา นาม มยนฺติ ราชเคเห ภุญฺชนฺติ.

Tan pronto como se puso la comida en su boca, el rey de los devas, el líder, pensando: «Puesto que el propio señor asceta está preparando la medicina, no podemos hacer nada nosotros», liberó al joven. Él recuperó su apariencia normal, como si nunca hubiera sufrido dolor alguno. Entonces su madre le dijo: «Mira, hijo mío, el comportamiento de estos brahmanes que frecuentan nuestra casa, carentes de vergüenza y temor moral. Los verdaderos ascetas no son así. Hijo mío, alimenta a los verdaderos ascetas». Luego, hizo mezclar el resto en la tinaja de agua y mandó ponerla en la boca de los brahmanes. En ese mismo instante, los yakkhas los liberaron y huyeron. Los brahmanes, tras vomitar y levantarse, preguntaron: «¿Qué han puesto en nuestras bocas?». «Las sobras de la comida del sabio Mātaṅga», fue la respuesta. Ellos pensaron: «Nos han hecho comer las sobras de un paria (caṇḍāla); ahora hemos dejado de ser brahmanes. Los brahmanes puros no nos permitirán asociarnos con ellos, diciendo: 'Estos son brahmanes impuros'». Huyendo de allí, fueron al Reino Medio y, en la ciudad del rey de Majjha, comieron en el palacio real afirmando: «Somos brahmanes de linaje superior».

ตสฺมึ สมเย โพธิสตฺโต ปาปนิคฺคหํ กโรนฺโต มานชาติเก นิมฺมทยนฺโต วิจรติ. อเถโก ‘‘ชาติมนฺตตาปโส นาม มยา สทิโส [Pg.60] นตฺถี’’ติ อญฺเญสุ สญฺญมฺปิ น กโรติ. โพธิสตฺโต ตํ คงฺคาตีเร วสมานํ ทิสฺวา ‘‘มานนิคฺคหมสฺส กริสฺสามี’’ติ ตตฺถ อคมาสิ. ตํ ชาติมนฺตตาปโส ปุจฺฉิ – ‘‘กึ ชจฺโจ ภว’’นฺติ? จณฺฑาโล อหํ อาจริยาติ. อเปหิ จณฺฑาล อเปหิ จณฺฑาล, เหฏฺฐาคงฺคาย วส, มา อุปริคงฺคาย อุทกํ อุจฺฉิฏฺฐมกาสีติ.

En aquel tiempo, el Bodhisatta andaba recorriendo el lugar, sometiendo a los malvados y humillando a los orgullosos. Había un asceta llamado Jātimanta que no reconocía a nadie como su igual, ni siquiera de pensamiento. El Bodhisatta, al verlo viviendo a orillas del Ganges, pensó: «Humillaré su orgullo», y se dirigió allí. El asceta Jātimanta le preguntó: «¿De qué casta es usted?». «Soy un paria (caṇḍāla), maestro», respondió. «¡Aléjate, paria! ¡Aléjate, paria! Vive en la parte baja del Ganges. No ensucies el agua de la parte alta con tus sobras», dijo él.

โพธิสตฺโต – ‘‘สาธุ อาจริย, ตุมฺเหหิ วุตฺตฏฺฐาเน วสิสฺสามี’’ติ เหฏฺฐาคงฺคาย วสนฺโต ‘‘คงฺคาย อุทกํ ปฏิโสตํ สนฺทตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. ชาติมนฺตตาปโส ปาโตว คงฺคํ โอรุยฺห อุทกํ อาจมติ, ชฏา โธวติ. โพธิสตฺโต ทนฺตกฏฺฐํ ขาทนฺโต ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ เขฬํ อุทเก ปาเตติ. ทนฺตกฏฺฐกุจฺฉิฏฺฐกมฺปิ ตตฺเถว ปวาเหติ. ยถา เจ ตํ อญฺญตฺถ อลคฺคิตฺวา ตาปสสฺเสว ชฏาสุ ลคฺคติ, ตถา อธิฏฺฐาสิ. เขฬมฺปิ ทนฺตกฏฺฐมฺปิ ตาปสสฺส ชฏาสุเยว ปติฏฺฐาติ.

El Bodhisatta dijo: «Está bien, maestro, viviré en el lugar que usted ha indicado». Mientras vivía en la parte baja del Ganges, hizo la resolución: «Que el agua del Ganges fluya contra la corriente». Muy temprano en la mañana, el asceta Jātimanta descendió al Ganges para enjuagarse y lavar sus cabellos trenzados. El Bodhisatta, mientras usaba un palillo para los dientes, dejó caer grumos de saliva en el agua. También arrojó allí el resto del palillo usado. Y resolvió de tal modo que, sin detenerse en ningún otro lugar, estos se enredaran precisamente en los cabellos del asceta. Así, tanto la saliva como el palillo quedaron atrapados en las trenzas del asceta.

ตาปโส จณฺฑาลสฺสิทํ กมฺมํ ภวิสฺสตีติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา คนฺตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อิทํ, โภ จณฺฑาล, คงฺคาย อุทกํ ตยา ปฏิโสตคามิกต’’นฺติ? อาม อาจริย. เตน หิ ตฺวํ เหฏฺฐาคงฺคาย มา วส, อุปริคงฺคาย วสาติ. สาธุ อาจริย, ตุมฺเหหิ วุตฺตฏฺฐาเน วสิสฺสามีติ ตตฺถ วสนฺโต อิทฺธึ ปฏิปฺปสฺสมฺเภสิ, อุทกํ ยถาคติกเมว ชาตํ. ปุน ตาปโส ตเทว พฺยสนํ ปาปุณิ. โส ปุน คนฺตฺวา โพธิสตฺตํ ปุจฺฉิ, – ‘‘โภ จณฺฑาล, ตฺวมิทํ คงฺคาย อุทกํ กาเลน ปฏิโสตคามึ กาเลน อนุโสตคามึ กโรสี’’ติ? อาม อาจริย. จณฺฑาล, ‘‘ตฺวํ สุขวิหารีนํ ปพฺพชิตานํ สุเขน วสิตุํ น เทสิ, สตฺตเม เต ทิวเส สตฺตธา มุทฺธา ผลตู’’ติ. สาธุ อจริย, อหํ ปน สูริยสฺส อุคฺคนฺตุํ น ทสฺสามีติ.

El asceta, pensando: «Esta debe ser una acción de ese paria», se sintió indignado, fue hacia él y le preguntó: «¡Eh, paria! ¿Has hecho tú que el agua del Ganges fluya contra la corriente?». «Sí, maestro». «Entonces, no vivas en la parte baja del Ganges, vive en la parte alta». «Está bien, maestro, viviré donde me ha indicado». Al vivir allí, el Bodhisatta hizo cesar su poder sobrenatural y el agua volvió a fluir normalmente. De nuevo, el asceta sufrió el mismo percance. Volvió a ir hacia el Bodhisatta y le preguntó: «¡Eh, paria! ¿Haces tú que el agua del Ganges fluya a veces contra la corriente y a veces a favor de ella?». «Sí, maestro». El asceta le maldijo diciendo: «¡Paria, tú no permites que los ascetas que viven en paz moren con tranquilidad! ¡Que en el séptimo día se parta tu cabeza en siete pedazos!». El Bodhisatta respondió: «Está bien, maestro, pero yo no permitiré que salga el sol».

อถ มหาสตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘เอตสฺส อภิสาโป เอตสฺเสว อุปริ ปติสฺสติ, รกฺขามิ น’’นฺติ สตฺตานุทฺทยตาย ปุนทิวเส อิทฺธิยา สูริยสฺส อุคฺคนฺตุํ น อทาสิ. อิทฺธิมโต อิทฺธิวิสโย นาม อจินฺเตยฺโย, ตโต ปฏฺฐาย อรุณุคฺคํ น ปญฺญายติ, รตฺตินฺทิวปริจฺเฉโท นตฺถิ, กสิวณิชฺชาทีนิ กมฺมานิ ปโยเชนฺโต นาม นตฺถิ.

Entonces el Gran Ser pensó: «Su maldición caerá sobre él mismo; lo protegeré». Por compasión hacia los seres, al día siguiente, mediante su poder sobrenatural, no permitió que el sol saliera. El ámbito de los poderes de quien posee tales facultades es inconcebible. A partir de entonces, no se veía la aurora ni había distinción entre el día y la noche. Nadie podía dedicarse a sus labores como la agricultura o el comercio.

มนุสฺสา – ‘‘ยกฺขาวฏฺโฏ นุ โข อยํ ภูตเทวฏฺโฏนาคสุปณฺณาวฏฺโฏ’’ติ อุปทฺทวปฺปตฺตา ‘‘กึ นุ โข กาตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘ราชกุลํ นาม มหาปญฺญํ, โลกสฺส หิตํ จินฺเตตุํ สกฺโกติ, ตตฺถ คจฺฉามา’’ติ ราชกุลํ คนฺตฺวา [Pg.61] ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ราชา สุตฺวา ภีโตปิ อภีตาการํ กตฺวา – ‘‘มา ตาตา ภายถ, อิมํ การณํ คงฺคาตีรวาสี ชาติมนฺตตาปโส ชานิสฺสติ, ตํ ปุจฺฉิตฺวา นิกฺกงฺขา ภวิสฺสามา’’ติ กติปเยเหว อตฺถจรเกหิ มนุสฺเสหิ สทฺธึ ตาปสํ อุปสงฺกมิตฺวา กตปฏิสนฺถาโร ตมตฺถํ ปุจฺฉิ. ตาปโส อาห – ‘‘อาม มหาราช, เอโก จณฺฑาโล อตฺถิ, โส อิมํ คงฺคาย อุทกํ กาเลน อนุโสตคามึ กาเลน ปติโสตคามึ กโรติ, มยา ตทตฺถํ กิญฺจิ กถิตํ อตฺถิ, ตํ ปุจฺฉถ, โส ชานิสฺสตี’’ติ.

La gente pensaba: «¿Será esto una perturbación causada por yakkhas, o por espíritus, dioses, nagas o garudas?». Ante tal calamidad, pensando: «¿Qué debemos hacer?», razonaron: «La familia real es de gran sabiduría y puede velar por el bienestar del mundo. Vayamos allá». Fueron al palacio y explicaron el asunto. El rey, aunque temeroso, aparentó valentía y dijo: «No teman, amigos. El asceta Jātimanta, que vive a orillas del Ganges, sabrá la causa de esto. Le preguntaremos y saldremos de dudas». Acompañado de unos pocos consejeros, se acercó al asceta y, tras los saludos de cortesía, le preguntó la causa. El asceta dijo: «Así es, gran rey, hay un paria que puede hacer que el agua del Ganges fluya a veces a favor y a veces en contra de la corriente. Yo le dije algo con ese propósito; pregúntenle a él, que él lo sabrá».

ราชา มาตงฺคอิสิสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา – ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, อรุณสฺส อุคฺคนฺตุํ น เทถา’’ติ ปุจฺฉิ. อาม, มหาราชาติ. กึ การณา ภนฺเตติ? ชาติมนฺตตาปสการณา, มหาราช, ชาติมนฺตตาปเสน อาคนฺตฺวา มํ วนฺทิตฺวา ขมาปิตกาเล ทสฺสามิ มหาราชาติ. ราชา คนฺตฺวา ‘‘เอถ อาจริย, ตาปสํ ขมาเปถา’’ติ อาห. นาหํ, มหาราช, จณฺฑาลํ วนฺทามีติ. มา อาจริย, เอวํ กโรถ, ชนปทสฺส มุขํ ปสฺสถาติ. โส ปุน ปฏิกฺขิปิเยว. ราชา โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อาจริโย ขมาเปตุํ น อิจฺฉิตี’’ติ อาห. อขมาปิเต อหํ สูริยํ น มุญฺจามีติ. ราชา ‘‘อยํ ขมาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ อขมาปิเต สูริยํ น มุญฺจติ, กึ อมฺหากํ เตน ตาปเสน, โลกํ โอโลเกสฺสามา’’ติ ‘‘คจฺฉถ, โภ, ตาปสสนฺติกํ, ตํ หตฺเถสุ จ ปาเทสุ จ คเหตฺวา มาตงฺคอิสิสฺส ปาทมูเล เนตฺวา นิปชฺชาเปตฺวา ขมาเปถ เอตสฺส ชนปทานุทฺทยตํ ปฏิจฺจา’’ติ อาห. เต ราชปุริสา คนฺตฺวา ตํ ตถา กตฺวา อาเนตฺวา มาตงฺคอิสิสฺส ปาทมูเล นิปชฺชาเปตฺวา ขมาเปสุํ.

El rey se dirigió a la presencia del sabio Mātaṅga y le preguntó: “Venerable, ¿por qué no permites que raye el alba?”. Él respondió: “Así es, gran rey”. “¿Por qué razón, venerable?”, preguntó el rey. “Debido al asceta Jātimanta, gran rey. Cuando el asceta Jātimanta venga a mi presencia, me rinda homenaje y me pida perdón, entonces permitiré que raye el alba, gran rey”, dijo. El rey fue y le dijo: “Venga, maestro, pida perdón al asceta”. Él respondió: “Gran rey, yo no rindo homenaje a un caṇḍāla (paria)”. “Maestro, no hagáis eso, considerad el bienestar del país”, dijo el rey. Él volvió a rechazarlo firmemente. El rey se acercó al Bodhisatta y le dijo: “El maestro no desea pedir perdón”. “Si no pide perdón, no liberaré al sol”, dijo el Bodhisatta. El rey pensó: “Este no quiere pedir perdón y aquel no liberará al sol si no se le pide perdón. ¿Qué haremos con ese asceta? Debemos mirar por el bien del mundo”. Y ordenó: “Id, señores, ante el asceta, agarradlo por pies y manos, llevadlo ante los pies del sabio Mātaṅga, haced que se postre y haced que pida perdón por compasión hacia los habitantes del país”. Los hombres del rey fueron, hicieron tal como se les ordenó, lo trajeron ante los pies del sabio Mātaṅga, lo hicieron postrarse y pedir perdón.

อหํ นาม ขมิตพฺพํ ขมามิ, อปิจ โข ปน เอตสฺส กถา เอตสฺเสว อุปริ ปติสฺสติ. มยา สูริเย วิสฺสชฺชิเต สูริยรสฺมิ เอตสฺส มตฺถเก ปติสฺสติ, อถสฺส สตฺตธา มุทฺธา ผลิสฺสติ. ตญฺจ โข ปเนส พฺยสนํ มา ปาปุณาตุ, เอถ ตุมฺเห เอตํ คลปฺปมาเณ อุทเก โอตาเรตฺวา มหนฺตํ มตฺติกาปิณฺฑมสฺส สีเส ฐเปถ. อถาหํ สูริยํ วิสฺสชฺชิสฺสามิ. สูริยรสฺมิ มตฺติกาปิณฺเฑ ปติตฺวา ตํ สตฺตธา ภินฺทิสฺสติ. อเถส มตฺติกาปิณฺฑํ ฉฑฺเฑตฺวา นิมุชฺชิตฺวา อญฺเญน ติตฺเถน อุตฺตรตุ, อิติ นํ วทถ, เอวมสฺส โสตฺถิ ภวิสฺสตีติ. เต มนุสฺสา ‘‘เอวํ กริสฺสามา’’ติ ตถา กาเรสุํ. ตสฺสาปิ ตเถว โสตฺถิ ชาตา. โส ตโต ปฏฺฐาย – ‘‘ชาติ [Pg.62] นาม อการณํ, ปพฺพชิตานํ อพฺภนฺตเร คุโณว การณ’’นฺติ ชาติโคตฺตมานํ ปหาย นิมฺมโท อโหสิ.

“Yo perdono a quien debe ser perdonado, pero las consecuencias de las palabras de este caerán sobre él mismo. Cuando yo libere al sol, sus rayos caerán sobre su cabeza y entonces su cráneo se partirá en siete pedazos. Sin embargo, que no sufra tal desgracia; id vosotros, haced que entre en el agua hasta el cuello y colocad un gran terrón de arcilla sobre su cabeza. Entonces liberaré al sol. Los rayos del sol caerán sobre el terrón de arcilla y lo partirán en siete. Después, decidle que deseche el terrón de arcilla, se sumerja y salga por otro lugar del río; de este modo se salvará”, dijo el Bodhisatta. Los hombres aceptaron diciendo: “Así lo haremos”, y procedieron según las instrucciones. De igual modo, él se salvó. Desde entonces, abandonó el orgullo basado en el linaje y la casta, comprendiendo que “el nacimiento no es lo importante, sino que la virtud es lo esencial entre los renunciantes”, y quedó libre de vanidad.

อิติ ชาติมนฺตตาปเส ทมิเต มหาชโน โพธิสตฺตสฺส ถามํ อญฺญาสิ, มหาโกลาหลํ ชาตํ. ราชา อตฺตโน นครํ คมนตฺถาย โพธิสตฺตํ ยาจิ. มหาสตฺโต ปฏิญฺญํ ทตฺวา ตานิ จ อสีติพฺราหฺมณสหสฺสานิ ทเมสฺสามิ, ปฏิญฺญญฺจ โมเจสฺสามีติ มชฺฌราชสฺส นครํ อคมาสิ. พฺราหฺมณา โพธิสตฺตํ ทิสฺวาว – โภ, ‘‘อยํ โส, โภ มหาโจโร, อาคโต, อิทาเนว สพฺเพ เอเต มยฺหํ อุจฺฉิฏฺฐกํ ขาทิตฺวา อพฺราหฺมณา ชาตาติ อมฺเห ปากเฏ กริสฺสติ, เอวํ โน อิธาปิ อาวาโส น ภวิสฺสติ, ปฏิกจฺเจว มาเรสฺสามา’’ติ ราชานํ ปุน อุปสงฺกมิตฺวา อาหํสุ – ‘‘ตุมฺเห, มหาราช, เอตํ จณฺฑาลปพฺพชิตํ มา สาธุรูโปติ มญฺญิตฺถ, เอส ครุกมนฺตํ ชานาติ, ปถวึ คเหตฺวา อากาสํ กโรติ, อากาสํ ปถวึ, ทูรํ คเหตฺวา สนฺติกํ กโรติ, สนฺติกํ ทูรํ, คงฺคํ นิวตฺเตตฺวา อุทฺธคามินึ กโรติ, อิจฺฉนฺโต ปถวึ อุกฺขิปิตฺวา ปาเตตุํ มญฺเญ สกฺโกติ. ปรสฺส วา จิตฺตํ นาม สพฺพกาลํ น สกฺกา คเหตุํ, อยํ อิธ ปติฏฺฐํ ลภนฺโต ตุมฺหากํ รชฺชมฺปิ นาเสยฺย, ชีวิตนฺตรายมฺปิ วํสุปจฺเฉทมฺปิ กเรยฺย, อมฺหากํ วจนํ กโรถ, มหาราช, อชฺเชว อิมํ มาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ.

Habiendo sido así sometido el asceta Jātimanta, la multitud reconoció el poder del Bodhisatta y se produjo un gran clamor. El rey le suplicó al Bodhisatta que fuera a su ciudad para su visita. El Gran Ser dio su palabra pensando: “Someteré también a esos ochenta mil brahmanes y cumpliré mi promesa”, y partió hacia la ciudad del rey Majjha. En cuanto los brahmanes vieron al Bodhisatta, dijeron: “¡Oh! Este es ese gran ladrón que ha vuelto. Ahora mismo nos hará quedar ante todos como no-brahmanes por haber comido sus sobras, y así no tendremos lugar donde vivir aquí. Matémoslo de antemano”. Fueron de nuevo ante el rey y dijeron: “Gran rey, no consideréis a este asceta caṇḍāla como alguien virtuoso. Él conoce un mantra poderoso: tomando la tierra la convierte en cielo, y el cielo en tierra; lo lejano lo vuelve cercano, y lo cercano lejano; hace retroceder al Ganges y lo hace fluir hacia arriba. Si quisiera, creemos que sería capaz de levantar la tierra y arrojarla. Nunca se puede conocer realmente el corazón de otro; si este obtiene refugio aquí, podría destruir vuestro reino, poner en peligro vuestra vida o cortar vuestro linaje. Escuchad nuestras palabras, gran rey: es necesario matarlo hoy mismo”.

ราชาโน นาม ปรปตฺติยา โหนฺติ, อิติ โส พหูนํ กถาวเสน นิฏฺฐํ คโต. โพธิสตฺโต ปน นคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา อุทกผาสุกฏฺฐาเน มิสฺสโกทนํ ภุญฺชิตฺวา ราชุยฺยานํ คนฺตฺวา นิราปราธตาย นิราสงฺโก มงฺคลสิลาปฏฺเฏ นิสีทิ. อตีเต จตฺตาลีส, อนาคเต จตฺตาลีสาติ อสีติกปฺเป อนุสฺสริตุํ สมตฺถญาณสฺส อนาวชฺชนตาย มุหุตฺตมตฺตเก กาเล สติ นปฺปโหติ, ราชา อญฺญํ อชานาเปตฺวา สยเมว คนฺตฺวา นิราวชฺชนตาย ปมาเทน นิสินฺนํ มหาปุริสํ อสินา ปหริตฺวา ทฺเว ภาเค อกาสิ. อิมสฺส รญฺโญ วิชิเต อฏฺฐมํ โลหกูฏวสฺสํ, นวมํ กลลวสฺสํ วสฺสิ. อิติ อิมสฺสาปิ รฏฺเฐ นว วุฏฺฐิโย ปติตา. โส จ ราชา สปริโส มหานิรเย นิพฺพตฺโต. เตนาห สํกิจฺจปณฺฑิโต –

Los reyes suelen dejarse llevar por la voluntad de otros, por lo que aquel rey llegó a una determinación basado en las palabras de la multitud. El Bodhisatta, por su parte, tras haber recorrido la ciudad pidiendo limosna y comido arroz mixto en un lugar agradable cerca del agua, fue al jardín real y se sentó en la losa de piedra auspiciosa, sin temores por su propia inocencia. Aunque poseía un conocimiento capaz de recordar ochenta eones (cuarenta pasados y cuarenta futuros), por falta de reflexión deliberada, no tuvo atención plena en ese breve instante. El rey, sin informar a nadie más, fue personalmente al jardín y, con su espada, cortó en dos al Gran Ser que estaba sentado allí distraído. En el dominio de este rey cayó una octava lluvia de masas de hierro y una novena lluvia de lodo. Así, en su reino cayeron nueve clases de lluvias. Ese rey renació junto con su séquito en el gran infierno. Por eso dijo el sabio Saṅkicca:

‘‘อุปหจฺจ [Pg.63] มนํ มชฺโฌ, มาตงฺคสฺมึ ยสสฺสิเน;

สปาริสชฺโช อุจฺฉินฺโน, มชฺฌารญฺญํ ตทา อหูติ’’. (ชา. ๒.๑๙.๙๖) –

“Habiendo ofendido mentalmente al célebre Mātaṅga, Majjha fue destruido junto con su séquito; en aquel entonces, el lugar se convirtió en el bosque de Majjha”.

เอวํ มชฺฌารญฺญสฺส อรญฺญภูตภาโว เวทิตพฺโพ. มาตงฺคสฺส ปน อิสิโน วเสน ตเทว มาตงฺคารญฺญนฺติ วุตฺตํ.

Así debe entenderse cómo el reino de Majjha se convirtió en bosque. Debido al sabio Mātaṅga, a ese mismo bosque se le llama el bosque de Mātaṅga.

๖๖. ปญฺหปฏิภานานีติ ปญฺหพฺยากรณานิ. ปจฺจนีกํ กตพฺพนฺติ ปจฺจนีกํ กาตพฺพํ. อมญฺญิสฺสนฺติ วิโลมภาคํ คณฺหนฺโต วิย อโหสินฺติ อตฺโถ.

66. “Pañhapaṭibhānāni” se refiere a las respuestas a las preguntas. “Paccanīkaṃ katabbaṃ” significa actuar en oposición. “Amaññissanti” tiene el significado de actuar como si estuviera adoptando una postura adversa o errónea.

๖๗. อนุวิจฺจการนฺติ อนุวิจาเรตฺวา จินฺเตตฺวา ตุลยิตฺวา กาตพฺพํ กโรหีติ วุตฺตํ โหติ. สาธุ โหตีติ สุนฺทโร โหติ. ตุมฺหาทิสสฺมิญฺหิ มํ ทิสฺวา มํ สรณํ คจฺฉนฺเต นิคณฺฐํ ทิสฺวา นิคณฺฐํ สรณํ คจฺฉนฺเต – ‘‘กึ อยํ อุปาลิ ทิฏฺฐทิฏฺฐเมว สรณํ คจฺฉตี’’ติ? ครหา อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺมา อนุวิจฺจกาโร ตุมฺหาทิสานํ สาธูติ ทสฺเสติ. ปฏากํ ปริหเรยฺยุนฺติ เต กิร เอวรูปํ สาวกํ ลภิตฺวา – ‘‘อสุโก นาม ราชา วา ราชมหามตฺโต วา เสฏฺฐิ วา อมฺหากํ สรณํ คโต สาวโก ชาโต’’ติ ปฏากํ อุกฺขิปิตฺวา นคเร โฆเสนฺตา อาหิณฺฑนฺติ. กสฺมา? เอวํ โน มหนฺตภาโว อาวิ ภวิสฺสตีติ จ, สเจ ตสฺส ‘‘กิมหํ เอเตสํ สรณํ คโต’’ติ วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺเชยฺย, ตมฺปิ โส ‘‘เอเตสํ เม สรณคตภาวํ พหู ชานนฺติ, ทุกฺขํ อิทานิ ปฏินิวตฺติตุ’’นฺติ วิโนเทตฺวา น ปฏิกฺกมิสฺสตีติ จ. ‘‘เตนาห ปฏากํ ปริหเรยฺยุ’’นฺติ.

67. "Actuar con investigaci3n" significa que se dice: "act2a despu3s de haber investigado, reflexionado y sopesado cuidadosamente". "Es bueno" significa que es excelente. Pues, si alguien como t", al verme, buscara refugio en m& —o al ver a un Nigantha buscara refugio en un Nigantha— surgir&a la cr&tica: "&Por qu3 este Up&li busca refugio en cualquiera que ve?". Por tanto, "el actuar con investigaci3n es bueno para personas prominentes como t"" muestra este significado. "Portar&an estandartes" significa que esos otros maestros, al obtener un disc&pulo tan distinguido, ir&an por la ciudad proclamando: "Tal rey, tal gran ministro o tal banquero ha buscado refugio en nosotros y se ha convertido en nuestro disc&pulo", levantando estandartes. &Por qu3? Pensando: "As& nuestra grandeza se har! evidente" y tambi3n: "Si a este seguidor le surgiera el remordimiento pensando '&por qu3 he buscado refugio en ellos?', al considerar que 'muchos saben que he buscado refugio en ellos, ahora es dif&cil retractarse', abandonar&a el remordimiento y no se retirar&a". Por eso dijo: "Portar&an estandartes".

๖๘. โอปานภูตนฺติ ปฏิยตฺตอุทปาโน วิย ฐิตํ. กุลนฺติ ตว นิเวสนํ. ทาตพฺพํ มญฺเญยฺยาสีติ ปุพฺเพ ทสปิ วีสติปิ สฏฺฐิปิ ชเน อาคเต ทิสฺวา นตฺถีติ อวตฺวา เทติ. อิทานิ มํ สรณํ คตการณมตฺเตนว มา อิเมสํ เทยฺยธมฺมํ, อุปจฺฉินฺทิตฺถ, สมฺปตฺตานญฺหิ ทาตพฺพเมวาติ โอวทติ. สุตเมตํ, ภนฺเตติ กุโต สุตํ? นิคณฺฐานํ สนฺติกา, เต กิร กุลฆเรสุ เอวํ ปกาเสนฺติ – ‘‘มยํ ‘ยสฺส กสฺสจิ สมฺปตฺตสฺส ทาตพฺพ’นฺติ วทาม, สมโณ ปน โคตโม ‘มยฺหเมว ทานํ ทาตพฺพํ…เป… น อญฺเญสํ สาวกานํ ทินฺนํ มหปฺผล’นฺติ วทตี’’ติ. ตํ สนฺธาย อยํ คหปติ ‘‘สุตเมต’’นฺติ อาห.

68. "Como un pozo de agua" significa que permanece como un pozo de agua bien preparado. "La familia" se refiere a tu hogar. "Debes considerar que se ha de dar" significa: anteriormente, antes de establecerte en el refugio, al ver venir a diez, veinte o incluso sesenta personas que buscaban limosna, dabas sin decir que no hab&a nada. Ahora, por el simple hecho de haber buscado refugio en m&, no interrumpas las ofrendas a estas personas; pues ciertamente se debe dar a quienes se presentan. As& le instruye. "He o&do esto, Se!or": &de qui3n lo oy3? Lo oy3 de los Niganthas. Se dice que ellos proclaman en las casas de los seguidores de esta manera: "Nosotros decimos que se ha de dar a cualquiera que se presente, pero el asceta Gotama dice: 'Solo a m& se me debe dar la limosna... y no a otros; lo dado a sus disc&pulos tiene gran fruto'". Refiri3ndose a eso, el jefe de familia dijo: "He o&do esto".

๖๙. อนุปุพฺพึ [Pg.64] กถนฺติ ทานานนฺตรํ สีลํ, สีลานนฺตรํ สคฺคํ, สคฺคานนฺตรํ มคฺคนฺติ เอวํ อนุปฏิปาฏิกถํ. ตตฺถ ทานกถนฺติ อิทํ ทานํ นาม สุขานํ นิทานํ, สมฺปตฺตีนํ มูลํ, โภคานํ ปติฏฺฐา, วิสมคตสฺส ตาณํ เลณํ คติปรายณํ, อิธโลกปรโลเกสุ ทานสทิโส อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ นตฺถิ. อิทญฺหิ อวสฺสยฏฺเฐน รตนมยสีหาสนสทิสํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน มหาปถวิสทิสํ, อาลมฺพนฏฺเฐน อาลมฺพนรชฺชุสทิสํ. อิทญฺหิ ทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐน นาวา, สมสฺสาสนฏฺเฐน สงฺคามสูโร, ภยปริตฺตาณฏฺเฐน สุสงฺขตนครํ, มจฺเฉรมลาทีหิ อนุปลิตฺตฏฺเฐน ปทุมํ, เตสํ นิทหนฏฺเฐน อคฺคิ, ทุราสทฏฺเฐน อาสีวิโส. อสนฺตาสนฏฺเฐน สีโห, พลวนฺตฏฺเฐน หตฺถี, อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐน เสตวสโภ, เขมนฺตภูมิสมฺปาปนฏฺเฐน วลาหโก อสฺสราชา. ทานํ นาเมภํ มยฺหํ คตมคฺโค, มยฺเหเวโส วํโส, มยา ทส ปารมิโย ปูเรนฺเตน เวลามมหายญฺโญ, มหาโควินฺทมหายญฺโญ มหาสุทสฺสนมหายญฺโญ, เวสฺสนฺตรมหายญฺโญติ อเนกมหายญฺญา ปวตฺติตา, สสภูเตน ชลิเต อคฺคิกฺขนฺเธ อตฺตานํ นิยฺยาเทนฺเตน สมฺปตฺตยาจกานํ จิตฺตํ คหิตํ. ทานญฺหิ โลเก สกฺกสมฺปตฺตึ เทติ, มารสมฺปตฺตึ เทติ, พฺรหฺมสมฺปตฺตึ เทติ, จกฺกวตฺติสมฺปตฺตึ เทติ, สาวกปารมีญาณํ, ปจฺเจกโพธิญาณํ, อภิสมฺโพธิญาณํ เทตีติ เอวมาทึ ทานคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ.

69. "El discurso gradual" se refiere al discurso dado en orden sucesivo: despu3s de la generosidad, la virtud; despu3s de la virtud, el cielo; despu3s del cielo, el camino; etc. Entre ellos, "el discurso sobre la generosidad" es este: esta generosidad es la causa de las felicidades, la ra&z de las perfecciones, el soporte de las riquezas, la protecci3n, el refugio, el destino y el amparo para quien ha ca&do en desgracia. En este mundo y en el m!s all!, no hay amparo, soporte, apoyo, protecci3n, refugio, destino ni amparo igual a la generosidad. Pues esta, por ser un amparo, es como un trono de le3n hecho de joyas; por ser un soporte, es como la gran tierra; por ser un apoyo, es como una cuerda de la que sostenerse. Pues esta, por cruzar el sufrimiento, es como una balsa; por dar consuelo, es como un h3roe en la batalla; por proteger del peligro, es como una ciudad bien fortificada; por no estar manchada por la impureza de la taca!er&a y dem!s, es como un loto; por quemar esas impurezas, es como el fuego; por ser dif&cil de atacar por la taca!er&a, es como una serpiente venenosa. Por no tener temor, es como un le3n; por su gran fuerza, es como un elefante; por ser considerada un signo de buen augurio, es como un buey blanco; por conducir a una tierra de seguridad, es como el rey de los caballos Val!haka. Esta generosidad es el camino que yo he recorrido, es mi propio linaje. Por m&, mientras cumpl&a las diez perfecciones, se realizaron muchos grandes sacrificios como el del brahm!n Vel!ma, el de Mah!govinda, el del rey Mah!sudassana y el del rey Vessantara. Siendo el rey de los conejos, entregando mi propio cuerpo en una hoguera ardiente, me gan3 el coraz3n de los mendicantes que se acercaron. Pues en el mundo, la generosidad otorga la prosperidad de Sakka, de M!ra, de Brahm!, de un monarca universal, el conocimiento de la perfecci3n de un disc&pulo, el conocimiento de un Buda privado y el conocimiento de la iluminaci3n suprema; tal es el discurso relacionado con las cualidades de la generosidad.

ยสฺมา ปน ทานํ ททนฺโต สีลํ สมาทาตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา ตทนตรํ สีลกถํ กเถสิ. สีลกถนฺติ สีลํ นาเมตํ อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ, สีลํ นาเมตํ มม วํโส, อหํ สงฺขปาลนาคราชกาเล, ภูริทตฺตนาคราชกาเล, จมฺเปยฺยนาคราชกาเล, สีลวนาคราชกาเล, มาตุโปสกหตฺถิราชกาเล, ฉทฺทนฺตหตฺถิราชกาเลติ อนนฺเตสุ อตฺตภาเวสุ สีลํ ปริปูเรสึ. อิธโลกปรโลกสมฺปตฺตีนญฺหิ สีลสทิโส อวสฺสโย, สีลสทิสา ปติฏฺฐา, อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ นตฺถิ, สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ, สีลปุปฺผสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถิ, สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถิ. สีลาลงฺกาเรน หิ อลงฺกตํ สีลกุสุมปิฬนฺธนํ สีลคนฺธานุลิตฺตํ [Pg.65] สเทวโกปิ โลโก โอโลเกนฺโต ติตฺตึ น คจฺฉตีติ เอวมาทึ สีลคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ.

Pero como aquel que practica la generosidad es capaz de emprender la virtud, por ello, inmediatamente despu3s, pronunci3 el discurso sobre la virtud. "El discurso sobre la virtud" es este: esta virtud es el amparo, el soporte, el apoyo, la protecci3n, el refugio, el destino y el amparo supremo. Esta virtud es mi linaje; yo la perfeccion3 en infinitas existencias, como cuando fui el rey de los nagas Saṅkhap!la, Bh"ridatta, Campeyya, S&lava, el rey de los elefantes que cuidaba a su madre y el rey de los elefantes Chaddanta. Para las prosperidades de este mundo y del m!s all!, no existe amparo, soporte, apoyo, protecci3n, refugio, destino ni amparo igual a la virtud. No hay adorno igual al adorno de la virtud, no hay flor igual a la flor de la virtud, no hay fragancia igual a la fragancia de la virtud. Pues el mundo, incluidos los dioses, al observar a alguien engalanado con el adorno de la virtud, que porta la flor de la virtud y est! ungido con la fragancia de la virtud, no se cansa de mirarlo; tal es el discurso relacionado con las cualidades de la virtud.

อิทํ ปน สีลํ นิสฺสาย อยํ สคฺโค ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ สีลานนฺตรํ สคฺคกถํ กเถสิ. สคฺคกถนฺติ อยํ สคฺโค นาม อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป, นิจฺจเมตฺถ กีฬา, นิจฺจํ สมฺปตฺติโย ลพฺภนฺติ, จาตุมหาราชิกา เทวา นวุติวสฺสสตสหสฺสานิ ทิพฺพสุขํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ, ตาวตึสา ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานีติ เอวมาทึ สคฺคคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ. สคฺคสมฺปตฺตึ กถยนฺตานญฺหิ พุทฺธานํ มุขํ นปฺปโหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อเนกปริยาเยน โข อหํ, ภิกฺขเว, สคฺคกถํ กเถยฺย’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๓.๒๕๕).

Pero para mostrar que este cielo se obtiene bas!ndose en esta virtud, despu3s de la virtud pronunci3 el discurso sobre el cielo. "El discurso sobre el cielo" es este: este cielo es deseable, encantador y placentero; all& hay juego constante y siempre se obtienen prosperidades. Los dioses del reino de los Cuatro Grandes Reyes disfrutan de la felicidad y prosperidad celestiales durante novecientos mil a!os; los de T!vatiṃsa durante treinta y seis millones de a!os; tal es el discurso relacionado con las cualidades del cielo. Pues para los Budas que describen la prosperidad del cielo, su boca no es suficiente para terminar de describirla. Y as& se ha dicho: "Monjes, en verdad, de muchas maneras podr&a yo pronunciar el discurso sobre el cielo", etc.

เอวํ สคฺคกถาย ปโลเภตฺวา ปุน หตฺถึ อลงฺกริตฺวา ตสฺส โสณฺฑํ ฉินฺทนฺโต วิย – ‘‘อยมฺปิ สคฺโค อนิจฺโจ อทฺธุโว, น เอตฺถ ฉนฺทราโค กาตพฺโพ’’ติ ทสฺสนตฺถํ – ‘‘อปฺปสฺสาทา กามา วุตฺตา มยา พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย’’ติอาทินา (ปาจิ. ๔๑๗; ม. นิ. ๑.๒๓๕) นเยน กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ กเถสิ. ตตฺถ อาทีนโวติ โทโส. โอกาโรติ อวกาโร ลามกภาโว. สํกิเลโสติ เตหิ สตฺตานํ สํสาเร สํกิลิสฺสนํ. ยถาห ‘‘กิลิสฺสนฺติ วต, โภ, สตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๕๑).

Habiendo seducido así con la plática sobre el cielo, como quien adorna a un elefante y luego le corta la trompa, para mostrar que «este cielo también es impermanente e inestable, y no se debe concebir apego por él», explicó el peligro, la bajeza y la impureza de los placeres sensuales mediante el método: «He dicho que los placeres sensuales proporcionan poco deleite, mucho sufrimiento y mucha desesperación; el peligro en ellos es mayor». Aquí, «peligro» (ādīnava) significa falta o defecto. «Bajeza» (okāra) significa degradación o estado vil. «Impureza» (saṃkilesa) es la contaminación de los seres en el samsara a través de dichos placeres. Como dijo: «¡Oh, señores, los seres están ciertamente contaminados!».

เอวํ กามาทีนเวน ตชฺชิตฺวา เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสิ. กลฺลจิตฺตนฺติ อโรคจิตฺตํ. สามุกฺกํสิกาติ สามํ อุกฺกํสิกา อตฺตนาเยว คเหตฺวา อุทฺธริตฺวา คหิตา, สยมฺภูญาเณน ทิฏฺฐา, อสาธารณา อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. กา ปเนสาติ, อริยสจฺจเทสนา? เตเนวาห – ‘‘ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺค’’นฺติ.

Habiendo advertido así sobre el peligro de los placeres sensuales, manifestó los beneficios de la renuncia. «Mente preparada» (kallacitta) significa una mente sana, libre de enfermedad. «Sāmukkaṃsikā» se refiere a la enseñanza de la doctrina que él mismo, habiéndola extraído y tomado por su cuenta, vio mediante su conocimiento omnisciente; es una enseñanza que no comparte con otros. ¿Cuál es esta enseñanza de las Nobles Verdades? Por eso dijo: «el sufrimiento, el origen, la cesación y el camino».

วิรชํ วีตมลนฺติ ราครชาทีนํ อภาวา วิรชํ, ราคมลาทีนํ วิคตตฺตา วีตมลํ. ธมฺมจกฺขุนฺติ อุปริ พฺรหฺมายุสุตฺเต ติณฺณํ มคฺคานํ, จูฬราหุโลวาเท อาสวกฺขยสฺเสตํ นามํ. อิธ ปน โสตาปตฺติมคฺโค อธิปฺเปโต. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนตฺถํ ‘‘ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อาห. ตญฺหิ นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจวเสน เอวํ สพฺพสงฺขตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ อุปฺปชฺชติ.

«Sin polvo y sin mancha»: «sin polvo» (viraja) por la ausencia del polvo de la pasión y otros estados; «sin mancha» (vītamala) por haber desaparecido la mancha de la pasión y otros estados. «Ojo del Dhamma» es el nombre de los tres senderos inferiores en el Brahmāyu Sutta, y del agotamiento de las impurezas en el Cūḷarāhulovāda Sutta. Sin embargo, aquí se refiere al sendero de la entrada en la corriente (sotāpattimagga). Para mostrar el modo en que surge, dijo: «Todo lo que tiene la naturaleza de surgir, todo eso tiene la naturaleza de cesar». Pues surge penetrando de este modo todo lo condicionado mediante su función, tomando la cesación como objeto.

ทิฏฺโฐ [Pg.66] อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม. เอส นโย เสสปเทสุปิ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉา อเนนาติ ติณฺณวิจิกิจฺโฉ. วิคตา กถํกถา อสฺสาติ วิคตกถํกโถ. เวสารชฺชปฺปตฺโตติ เวสารชฺชํ ปตฺโต. กตฺถ? สตฺถุ สาสเน. นาสฺส ปโร ปจฺจโย, น ปรสฺส สทฺธาย เอตฺถ วตฺตตีติ อปรปฺปจฺจโย.

Se llama «quien ha visto el Dhamma» (diṭṭhadhammo) porque por él ha sido visto el Dhamma de las Nobles Verdades. Este mismo método se aplica a los términos restantes. Se llama «quien ha cruzado la duda» (tiṇṇavicikiccho) porque por él ha sido cruzada la duda. Se llama «quien ha disipado la incertidumbre» (vigatakathaṃkatho) porque para él la incertidumbre ha desaparecido. Se llama «quien ha alcanzado la intrepidez» (vesārajjappatto) porque ha alcanzado la confianza. ¿En dónde? En la enseñanza del Maestro. «Independiente de otros» (aparappaccayo) significa que no tiene a otro como condición y que su fe en esta enseñanza no depende de nadie más.

๗๐. จิตฺเตน สมฺปฏิจฺฉมาโน อภินนฺทิตฺวา, วาจาย ปสํสมาโน อนุโมทิตฺวา. อาวรามีติ ถเกมิ ปิทหามิ. อนาวฏนฺติ น อาวริตํ วิวฏํ อุคฺฆาฏิตํ.

70. «Habiendo celebrado» (abhinanditvā) significa aceptando con la mente; «habiendo regocijado» (anumoditvā) significa alabando con la palabra. «Cierro» (āvarāmi) significa que bloqueo o tapo. «Abierto» (anāvaṭaṃ) significa no obstruido, revelado o descubierto.

๗๑. อสฺโสสิ โข ทีฆตปสฺสีติ โส กิร ตสฺส คตกาลโต ปฏฺฐาย – ‘‘ปณฺฑิโต คหปติ, สมโณ จ โคตโม ทสฺสนสมฺปนฺโน นิยฺยานิกกโถ, ทสฺสเนปิ ตสฺส ปสีทิสฺสติ, ธมฺมกถายปิ ปสีทิสฺสติ, ปสีทิตฺวา สรณํ คมิสฺสติ, คโต นุ โข สรณํ คหปติ น ตาว คโต’’ติ โอหิตโสโตว หุตฺวา วิจรติ. ตสฺมา ปฐมํเยว อสฺโสสิ.

71. «Dīghatapassī escuchó»: se dice que desde el momento en que Upāli se marchó, él andaba con los oídos atentos pensando: «El jefe de hogar es sabio, y el asceta Gotama posee una apariencia perfecta y una plática que conduce a la liberación; tan solo con verlo, el jefe de hogar se complacerá, y también se complacerá con su plática del Dhamma; tras complacerse, irá en busca de refugio. ¿Habrá ido ya el jefe de hogar por refugio o no habrá ido todavía?». Por eso se enteró de inmediato.

๗๒. เตน หิ สมฺมาติ พลวโสเกน อภิภูโต ‘‘เอตฺเถว ติฏฺฐา’’ติ วจนํ สุตฺวาปิ อตฺถํ อสลฺลกฺเขนฺโต โทวาริเกน สทฺธึ สลฺลปติเยว.

72. «Entonces, amigo»: abrumado por un intenso pesar, aun escuchando las palabras del portero «quédate aquí mismo», el Nigantha, sin captar el sentido, continúa conversando con él.

มชฺฌิมาย ทฺวารสาลายานฺติ ยสฺส ฆรสฺส สตฺต ทฺวารโกฏฺฐกา, ตสฺส สพฺพอพฺภนฺตรโต วา สพฺพพาหิรโต วา ปฏฺฐาย จตุตฺถทฺวารโกฏฺฐโก, ยสฺส ปญฺจ, ตสฺส ตติโย, ยสฺส ตโย, ตสฺส ทุติโย ทฺวารโกฏฺฐโก มชฺฌิมทฺวารสาลา นาม. เอกทฺวารโกฏฺฐกสฺส ปน ฆรสฺส มชฺฌฏฺฐาเน มงฺคลตฺถมฺภํ นิสฺสาย มชฺฌิมทฺวารสาลา. ตสฺส ปน เคหสฺส สตฺต ทฺวารโกฏฺฐกา, ปญฺจาติปิ วุตฺตํ.

«En el salón de la puerta central»: para una casa que tiene siete portales, se refiere al cuarto portal contando desde el más interno o desde el más externo; para la que tiene cinco, al tercero; para la que tiene tres, al segundo. Pero para una casa de un solo portal, el salón de la puerta central está en el medio, apoyado en el pilar de los auspicios. Se dice que la casa de Upāli tenía siete portales, o también se dice que cinco.

๗๓. อคฺคนฺติอาทีนิ สพฺพานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. ยํ สุทนฺติ เอตฺถ ยนฺติ ยํ นาฏปุตฺตํ. สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. ปริคฺคเหตฺวาติ เตเนว อุตฺตราสงฺเคน อุทเร ปริกฺขิปนฺโต คเหตฺวา. นิสีทาเปตีติ สณิกํ อาจริย, สณิกํ อาจริยาติ มหนฺตํ เตลฆฏํ ฐเปนฺโต วิย นิสีทาเปติ. ทตฺโตสีติ กึ ชโฬสิ ชาโตติ อตฺโถ. ปฏิมุกฺโกติ สีเส ปริกฺขิปิตฺวา [Pg.67] คหิโต. อณฺฑหารโกติอาทึ ทุฏฺฐุลฺลวจนมฺปิ สมานํ อุปฏฺฐากสฺส อญฺญถาภาเวน อุปฺปนฺนพลวโสกตาย อิทํ นาม ภณามีติ อสลฺลกฺเขตฺวาว ภณติ.

73. «El mejor» (agga) y demás términos son todos sinónimos entre sí. En la expresión «yaṃ sudaṃ», «yaṃ» se refiere al hijo de los Nāṭa, y «sudaṃ» es solo una partícula. «Habiéndolo sujetado» significa envolviéndolo por la cintura con ese mismo manto superior. «Lo hace sentar» significa que lo sienta diciendo: «Despacio, maestro; despacio, maestro», como si estuviera colocando una gran vasija de aceite. «Estás acabado» (dattosi) tiene el sentido de «¿te has vuelto idiota?». «Atado» (paṭimukko) significa envuelto o sujetado a la cabeza. Aunque emplea un lenguaje grosero, el Nigantha habla sin darse cuenta de que dice tales groserías debido al intenso pesar surgido por el cambio de actitud de su seguidor Upāli.

๗๔. ภทฺทิกา, ภนฺเต, อาวฏฺฏนีติ นิคณฺโฐ มายเมว สนฺธาย วทติ, อุปาสโก อตฺตนา ปฏิวิทฺธํ โสตาปตฺติมคฺคํ. เตน หีติ นิปาตมตฺตเมตํ, ภนฺเต, อุปมํ เต กริสฺสามิจฺเจว อตฺโถ. การณวจนํ วา, เยน การเณน ตุมฺหากํ สาสนํ อนิยฺยานิกํ, มม สตฺถุ นิยฺยานิกํ, เตน การเณน อุปมํ เต กริสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ.

74. «Señor, es un excelente conversor»: el Nigantha dice esto refiriéndose a un sentido malicioso, mientras que el seguidor laico habla refiriéndose al sendero de la entrada en la corriente que él mismo ha penetrado. «Entonces» (tena hi) es solo una partícula; el sentido es: «Señor, le haré un símil». O bien, es una expresión de causalidad: «Puesto que su enseñanza no conduce a la liberación y la de mi Maestro sí, por esa razón le haré un símil».

๗๕. อุปวิชญฺญาติ วิชายนกาลํ อุปคตา. มกฺกฏจฺฉาปกนฺติ มกฺกฏโปตกํ. กิณิตฺวา อาเนหีติ มูลํ ทตฺวาว อาหร. อาปเณสุ หิ สวิญฺญาณกมฺปิ อวิญฺญาณกมฺปิ มกฺกฏาทิกีฬนภณฺฑกํ วิกฺกิณนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ อาห. รชิตนฺติ พหลพหลํ ปีตาวเลปนรงฺคชาตํ คเหตฺวา รชิตฺวา ทินฺนํ อิมํ อิจฺฉามีติ อตฺโถ. อาโกฏิตปจฺจาโกฏิตนฺติ อาโกฏิตญฺเจว ปริวตฺเตตฺวา ปุนปฺปุนํ อาโกฏิตญฺจ. อุภโตภาควิมฏฺฐนฺติ มณิปาสาเณน อุโภสุ ปสฺเสสุ สุฏฺฐุ วิมฏฺฐํ ฆฏฺเฏตฺวา อุปฺปาทิตจฺฉวึ.

75. «A punto de parir» (upavijaññā) significa que ha llegado el momento del parto. «Un monito» (makkaṭacchāpaka) es una cría de mono. «Cómpralo y tráelo» significa tráelo habiendo pagado su precio. Pues en las tiendas venden juguetes de mono, tanto seres vivos como objetos inanimados; refiriéndose a eso, ella dijo tales palabras. «Teñido» (rajita) significa: «Quiero este monito que ha sido teñido y entregado tras aplicarle una densa capa de tinte amarillo». «Golpeado y vuelto a golpear» significa que ha sido lavado y golpeado, y tras darle la vuelta, golpeado una y otra vez. «Pulido por ambos lados» se refiere a una piel que ha sido bien suavizada y frotada en ambos costados con una piedra pulidora o gema.

รงฺคกฺขโม หิ โขติ สวิญฺญาณกมฺปิ อวิญฺญาณกมฺปิ รงฺคํ ปิวติ. ตสฺมา เอวมาห. โน อาโกฏฺฏนกฺขโมติ สวิญฺญาณกสฺส ตาว อาโกฏฺฏนผลเก ฐเปตฺวา กุจฺฉิยํ อาโกฏิตสฺส กุจฺฉิ ภิชฺชติ, กรีสํ นิกฺขมติ. เสสี อาโกฏิตสฺส สีสํ ภิชฺชติ, มตฺตลุงฺคํ นิกฺขมติ. อวิญฺญาณโก ขณฺฑขณฺฑิตํ คจฺฉติ. ตสฺมา เอวมาห. โน วิมชฺชนกฺขโมติ สวิญฺญาณโก มณิปาสาเณน วิมทฺทิยมาโน นิลฺโลมตํ นิจฺฉวิตญฺจ อาปชฺชติ, อวิญฺญาณโกปิ วจุณฺณกภาวํ อาปชฺชติ. ตสฺมา เอวมาห. รงฺคกฺขโม หิ โข พาลานนฺติ พาลานํ มนฺทพุทฺธีนํ รงฺคกฺขโม, ราคมตฺตํ ชเนติ, ปิโย โหติ. ปณฺฑิตานํ ปน นิคณฺฐวาโท วา อญฺโญ วา ภารตรามสีตาหรณาทิ นิรตฺถกกถามคฺโค อปฺปิโยว โหติ. โน อนุโยคกฺขโม, โน วิมชฺชนกฺขโมติ อนุโยคํ วา วีมํสํ วา น ขมติ, ถุเส โกฏฺเฏตฺวา ตณฺฑุลปริเยสนํ วิย กทลิยํ สารคเวสนํ วิย จ ริตฺตโก ตุจฺฉโกว โหติ. รงฺคกฺขโม เจว ปณฺฑิตานนฺติ [Pg.68] จตุสจฺจกถา หิ ปณฺฑิตานํ ปิยา โหติ, วสฺสสตมฺปิ สุณนฺโต ติตฺตึ น คจฺฉติ. ตสฺมา เอวมาห. พุทฺธวจนํ ปน ยถา ยถาปิ โอคาหิสฺสติ มหาสมุทฺโท วิย คมฺภีรเมว โหตีติ ‘‘อนุโยคกฺขโม จ วิมชฺชนกฺขโม จา’’ติ อาห. สุโณหิ ยสฺสาหํ สาวโกติ ตสฺส คุเณ สุณาหีติ ภควโต วณฺเณ วตฺตุํ อารทฺโธ.

Respecto a 'receptivo al tinte' (raṅgakkhamo hi kho), significa que tanto un objeto con conciencia como uno sin ella absorbe el tinte, sea azul, dorado u otro; por ello, el tintorero dice 'receptivo al tinte'. 'No receptivo al golpe' (no ākoṭṭanakkhamo) significa que, en primer lugar, si un mono pequeño (ser consciente) es colocado sobre una tabla de lavar y es golpeado en el vientre, su vientre se rompe y los excrementos salen; si es golpeado en la cabeza, su cabeza se rompe y el cerebro se sale. Un mono de juguete (objeto sin conciencia) se rompe en pedazos. Por eso, el tintorero dice 'no receptivo al golpe'. 'No receptivo al frotamiento' (no vimajjanakkhamo) significa que si un mono vivo es frotado con una piedra preciosa, pierde el pelo y la piel; un objeto inanimado se vuelve polvo al ser frotado con dicha piedra. Por eso, el tintorero dice así. 'Receptivo al tinte para los necios' (raṅgakkhamo hi kho bālānaṃ) significa que para los necios de poca inteligencia, la doctrina de los Nigaṇṭhas parece 'receptiva al tinte' porque solo genera pasión y afecto superficial. Pero para los sabios (paṇḍitānaṃ), tanto la doctrina de los Nigaṇṭhas como otros discursos inútiles, como las historias sobre la guerra de los Bhāratas o el rapto de Sītā por Rāma, son desagradables. 'No receptivo al examen ni al análisis' (no anuyogakkhamo, no vimajjanakkhamoti) significa que no soporta la investigación ni el escrutinio; buscar esencia en la doctrina Nigaṇṭha es como triturar paja buscando arroz o buscar duramen en el tronco de un plátano: es vacío y vano. 'Receptivo al tinte para los sabios' (raṅgakkhamo ceva paṇḍitānanti) significa que la enseñanza de las Cuatro Nobles Verdades es amada por los sabios; incluso escuchándola por cien años, no se cansan de ella. Por eso Upāli dijo esto. Para aclarar más: la palabra del Buddha (buddhavacanaṃ), cuanto más se profundiza en ella, más profunda se vuelve, como el gran océano. Por eso dijo Upāli: 'es receptiva al examen y al análisis'. Al decir 'escucha de quién soy discípulo' (suṇohi yassāhaṃ sāvako), Upāli comenzó a elogiar las virtudes del Exaltado para que otros las escucharan.

๗๖. ธีรสฺสาติ ธีรํ วุจฺจติ ปณฺฑิจฺจํ, ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, เตน สมนฺนาคตสฺส ธาตุอายตนปฏิจฺจสมุปฺปาทฏฺฐานาฏฺฐานกุสลสฺส ปณฺฑิตสฺสาหํ สาวโก, โส มยฺหํ สตฺถาติ เอวํ สพฺพปเทสุ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปภินฺนขีลสฺสาติ ภินฺนปญฺจเจโตขิลสฺส. สพฺพปุถุชฺชเน วิชินึสุ วิชินนฺติ วิชินิสฺสนฺติ วาติ วิชยา. เก เต, มจฺจุมารกิเลสมารเทวปุตฺตมาราติ? เต วิชิตา วิชยา เอเตนาติ วิชิตวิชโย. ภควา, ตสฺส วิชิตวิชยสฺส. อนีฆสฺสาติ กิเลสทุกฺเขนปิ วิปากทุกฺเขนปิ นิทฺทุกฺขสฺส. สุสมจิตฺตสฺสาติ เทวทตฺตธนปาลกองฺคุลิมาลราหุลเถราทีสุปิ เทวมนุสฺเสสุ สุฏฺฐุ สมจิตฺตสฺส. วุทฺธสีลสฺสาติ วฑฺฒิตาจารสฺส. สาธุปญฺญสฺสาติ สุนฺทรปญฺญสฺส. เวสมนฺตรสฺสาติ ราคาทิวิสมํ ตริตฺวา วิตริตฺวา ฐิตสฺส. วิมลสฺสาติ วิคตราคาทิมลสฺส.

76. 'Del Sabio' (dhīrassā): por el término 'dhīra' se entiende la sabiduría. Se refiere a aquel que posee sabiduría, comprensión... (p) y visión correcta; al Sabio (el Buddha) que es experto en los elementos, las bases de los sentidos, el origen dependiente y en lo que es posible o imposible, de Él soy discípulo. Él es mi Maestro. Esta conexión de significado debe aplicarse a todos los términos siguientes. 'De quien ha roto los obstáculos' (pabhinnakhīlassā) significa de aquel que ha destruido los cinco obstáculos mentales. 'Victorioso sobre las victorias' (vijitavijayo) se explica así: los tres Maras —el Mara de la muerte (maccumāra), el Mara de las impurezas (kilesamāra) y el Mara de los dioses (devaputtamāra)— han vencido, vencen y vencerán a todos los seres mundanos; por lo tanto, se llaman 'victorias'. El Exaltado ha vencido a estos tres Maras que vencen a los demás; por eso se le llama 'Victorioso sobre las victorias'. De ese Victorioso soy discípulo. 'Libre de angustia' (anīghassā) significa libre del sufrimiento de las impurezas y del sufrimiento de la retribución. 'De mente perfectamente ecuánime' (susamacittassā) se refiere a aquel que tiene una mente igualitaria hacia Devadatta, el elefante Dhanapāla, el bandido Aṅgulimāla y el venerable Rāhula, así como hacia dioses y humanos. 'De conducta madura' (vuddhasīlassā) significa de conducta y virtud desarrolladas. 'De excelente sabiduría' (sādhupaññassā) significa de sabiduría bella. 'De quien ha cruzado la desigualdad' (vesamantarassā) significa de aquel que ha cruzado y trascendido la desigualdad de la pasión y otros venenos. 'Inmaculado' (vimalassā) significa libre de la mancha de la pasión.

ตุสิตสฺสาติ ตุฏฺฐจิตฺตสฺส. วนฺตโลกามิสสฺสาติ วนฺตกามคุณสฺส. มุทิตสฺสาติ มุทิตาวิหารวเสน มุทิตสฺส, ปุนรุตฺตเมว วา เอตํ. ปสาทวเสน หิ เอกมฺปิ คุณํ ปุนปฺปุนํ วทติเยว. กตสมณสฺสาติ กตสามญฺญสฺส, สมณธมฺมสฺส มตฺถกํ ปตฺตสฺสาติ อตฺโถ. มนุชสฺสาติ โลกโวหารวเสน เอกสฺส สตฺตสฺส. นรสฺสาติ ปุนรุตฺตํ. อญฺญถา วุจฺจมาเน เอเกกคาถาย ทส คุณา นปฺปโหนฺติ.

'Del satisfecho' (tusitassā) significa de mente gozosa. 'De quien ha renunciado a los cebos del mundo' (vantalokāmisassā) significa de aquel que ha vomitado los cinco placeres sensuales. 'Del gozoso' (muditassā) significa que se regocija mediante la morada de la alegría altruista; o bien, es una repetición enfática, pues por devoción se suele repetir una misma virtud una y otra vez. 'De quien ha cumplido la vida ascética' (katasamaṇassā) significa que ha completado los deberes del asceta y ha alcanzado la cúspide del Dhamma del renunciante. 'Del hombre' (manujassā) se usa según la convención mundana para referirse a un individuo. 'Del varón' (narassā) es otra repetición. De no interpretarse así, no habría diez virtudes en cada estrofa.

เวนยิกสฺสาติ สตฺตานํ วินายกสฺส. รุจิรธมฺมสฺสาติ สุจิธมฺมสฺส. ปภาสกสฺสาติ โอภาสกสฺส. วีรสฺสาติ วีริยสมฺปนฺนสฺส. นิสภสฺสาติ อุสภวสภนิสเภสุ สพฺพตฺถ อปฺปฏิสมฏฺเฐน นิสภสฺส. คมฺภีรสฺสาติ คมฺภีรคุณสฺส, คุเณหิ วา คมฺภีรสฺส. โมนปตฺตสฺสาติ ญาณปตฺตสฺส. เวทสฺสาติ เวโท วุจฺจติ ญาณํ, เตน สมนฺนาคตสฺส. ธมฺมฏฺฐสฺสาติ ธมฺเม ฐิตสฺส. สํวุตตฺตสฺสาติ ปิหิตตฺตสฺส.

'Del instructor' (venayikassā) significa de aquel que guía y disciplina a los seres. 'De Dhamma radiante' (ruciradhammassā) significa de doctrina pura. 'Del iluminador' (pabhāsakassā) significa de aquel que crea la luz de la sabiduría. 'Del heroico' (vīrassā) significa dotado de energía viril. 'Del eminente' (nisabhassā) significa aquel que es como un toro nisabha por su imperturbabilidad en todas las asambleas. 'Del profundo' (gambhīrassā) significa de cualidades profundas o profundo por sus virtudes. 'De quien ha alcanzado la sabiduría silenciosa' (monappattassā) significa que ha alcanzado la omnisciencia. 'Del conocedor' (vedassā): 'veda' significa sabiduría; de aquel que posee tal sabiduría. 'Establecido en el Dhamma' (dhammaṭṭhassā) significa establecido en el cuerpo del Dhamma. 'De ser resguardado' (saṃvutattassā) significa de aquel que tiene sus sentidos y su ser protegidos y cerrados a las impurezas.

นาคสฺสาติ [Pg.69] จตูหิ การเณหิ นาคสฺส. ปนฺตเสนสฺสาติ ปนฺตเสนาสนสฺส. ปฏิมนฺตกสฺสาติ ปฏิมนฺตนปญฺญาย สมนฺนาคตสฺส. โมนสฺสาติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ, เตน สมนฺนาคตสฺส, ธุตกิเลสสฺส วา. ทนฺตสฺสาติ นิพฺพิเสวนสฺส.

'Del Noble' (nāgassā) significa de aquel que no comete el mal por cuatro razones. 'De quien busca la soledad' (pantasenassā) significa de aquel que habita habitualmente en moradas remotas y silenciosas. 'De sabiduría dialéctica' (paṭimantakassā) significa dotado de sabiduría capaz de refutar las doctrinas ajenas. 'De sabiduría' (monassā): 'mona' significa conocimiento; de aquel dotado de tal conocimiento, o bien, de aquel que ha sacudido las impurezas. 'Del controlado' (dantassā) significa de aquel que tiene sus facultades disciplinadas y puras.

อิสิสตฺตมสฺสาติ วิปสฺสิอาทโย ฉ อิสโย อุปาทาย สตฺตมสฺส. พฺรหฺมปตฺตสฺสาติ เสฏฺฐปตฺตสฺส. นฺหาตกสฺสาติ นฺหาตกิเลสสฺส. ปทกสฺสาติ อกฺขราทีนิ สโมธาเนตฺวา คาถาปทกรณกุสลสฺส. วิทิตเวทสฺสาติ วิทิตญาณสฺส. ปุรินฺททสฺสาติ สพฺพปฐมํ ธมฺมทานทายกสฺส. สกฺกสฺสาติ สมตฺถสฺส. ปตฺติปตฺตสฺสาติ เย ปตฺตพฺพา คุณา, เต ปตฺตสฺส. เวยฺยากรณสฺสาติ วิตฺถาเรตฺวา อตฺถทีปกสฺส. ภควตา หิ อพฺยากตํ นาม ตนฺติ ปทํ นตฺถิ สพฺเพสํเยว อตฺโถ กถิโต.

'Del séptimo sabio' (isisattamassā) significa de aquel que es el séptimo de los Buddhas, contando desde Vipassī y los demás sabios. 'De quien ha alcanzado lo supremo' (brahmapattassā) significa que ha alcanzado la excelente omnisciencia. 'Del purificado' (nhātakassā) significa de aquel cuyas impurezas han sido lavadas. 'Del experto en la palabra' (padakassā) significa experto en componer versos y estrofas uniendo sílabas y letras. 'De sabiduría conocida' (viditavedassā) significa de aquel que posee un conocimiento plenamente realizado. 'Del primer dador' (purindadassā) significa de aquel que entrega el don del Dhamma antes que todos los demás. 'Del capaz' (sakkassā) significa de aquel capaz de soportar lo difícil. 'De quien ha logrado los logros' (pattipattissā) significa de aquel que ha obtenido plenamente todas las virtudes alcanzables. 'Del expositor' (veyyākaraṇassā) significa de aquel que muestra el significado con detalle. En efecto, no existe término en el canon que el Exaltado no haya aclarado; Él ha expuesto el significado de todas las palabras de la enseñanza.

วิปสฺสิสฺสาติ วิปสฺสนกสฺส. อนภินตสฺสาติ อนตสฺส. โน อปนตสฺสาติ อทุฏฺฐสฺส.

'Del dotado de visión' (vipassissā) significa de aquel que practica la visión cabal. 'De quien no se inclina' (anabhinatassā) significa de aquel que no se inclina hacia las impurezas. 'De quien no rechaza' (no apanatassā) significa de aquel que no posee malicia o aversión.

อนนุคตนฺตรสฺสาติ กิเลเส อนนุคตจิตฺตสฺส. อสิตสฺสาติ อพทฺธสฺส.

'De mente libre de rastro' (ananugatantarassā) significa de aquel cuya mente no es seguida por las impurezas. 'Del desapegado' (asitassā) significa libre de la atadura de la sed de placeres.

ภูริปญฺญสฺสาติ ภูริ วุจฺจติ ปถวี, ตาย ปถวีสมาย ปญฺญาย วิปุลาย มหนฺตาย วิตฺถตาย สมนฺนาคตสฺสาติ อตฺโถ. มหาปญฺญสฺสาติ มหาปญฺญาย สมนฺนาคตสฺส.

'De sabiduría vasta como la tierra' (bhūripaññassā): por el término 'bhūri' se entiende la tierra; significa aquel dotado de una sabiduría comparable a la masa de la tierra por ser vasta, grande y extendida. 'De gran sabiduría' (mahāpaññassā) significa dotado de una sabiduría de gran poder.

อนุปลิตฺตสฺสาติ ตณฺหาทิฏฺฐิกิเลเสหิ อลิตฺตสฺส. อาหุเนยฺยสฺสาติ อาหุตึ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตสฺส. ยกฺขสฺสาติ อานุภาวทสฺสนฏฺเฐน อาทิสฺสมานกฏฺเฐน วา ภควา ยกฺโข นาม. เตนาห ‘‘ยกฺขสฺสา’’ติ. มหโตติ มหนฺตสฺส. ตสฺส สาวโกหมสฺมีติ ตสฺส เอวํวิวิธคุณสฺส สตฺถุสฺส อหํ สาวโกติ. อุปาสกสฺส โสภาปตฺติมคฺเคเนว ปฏิสมฺภิทา อาคตา. อิติ ปฏิสมฺภิทาวิสเย ฐตฺวา ปทสเตน ทสพลสฺส กิเลสปฺปหานวณฺณํ กเถนฺโต ‘‘กสฺส ตํ คหปติ สาวกํ ธาเรมา’’ติ ปญฺหสฺส อตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ.

"Anupalittassa" significa aquel que no está manchado por las impurezas de la avidez y los puntos de vista erróneos. "Āhuneyyassāti" se refiere a aquel que es digno de recibir y aceptar las ofrendas de todos los seres. "Yakkhassāti": el Bienaventurado es llamado "Yakkha" debido a su capacidad de manifestar su asombroso, impensable e inconmensurable poder (ānubhāva) al mundo de los seres, o bien por su naturaleza invisible y profunda. Por eso el jefe de familia Upāli dijo: "yakkhassa". "Mahato" significa del Grande. "Tassa sāvakohamasmīti" significa: "Yo soy discípulo de ese Maestro que posee tales y diversos tipos de virtudes". Al devoto Upāli le surgieron los conocimientos analíticos (paṭisambhidā) precisamente a través del Sendero de la Entrada en la Corriente (sotāpattimagga). Así, situándose en el dominio de los conocimientos analíticos y describiendo la virtud de haber abandonado las impurezas del Poseedor de los Diez Poderes (dasabala) mediante cien versos, respondió al sentido de la pregunta del Nigaṇṭha: "¿A quién consideramos tu maestro, jefe de familia?".

๗๗. กทา [Pg.70] สญฺญูฬฺหาติ กทา สมฺปิณฺฑิตา. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ อิทาเนว สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาคโต, กทาเนน เอเต วณฺณา สมฺปิณฺฑิตา’’ติ. ตสฺมา เอวมาห. วิจิตฺตํ มาลํ คนฺเถยฺยาติ สยมฺปิ ทกฺขตาย ปุปฺผานมฺปิ นานาวณฺณตาย เอกโตวณฺฏิกาทิเภทํ วิจิตฺรมาลํ คนฺเถยฺย. เอวเมว โข, ภนฺเตติ เอตฺถ นานาปุปฺผานํ มหาปุปฺผราสิ วิย นานาวิธานํ วณฺณานํ ภควโต สิเนรุมตฺโต วณฺณราสิ ทฏฺฐพฺโพ. เฉกมาลากาโร วิย อุปาลิ คหปติ. มาลาการสฺส วิจิตฺรมาลาคนฺถนํ วิย คหปติโน ตถาคตสฺส วิจิตฺรวณฺณคนฺถนํ.

77. "¿Cuándo fueron reunidas?" (kadā saññūḷhāti) significa ¿cuándo fueron recolectadas o compuestas? Se dice que Nātaputta pensó lo siguiente: "Este jefe de familia acaba de regresar de la presencia del asceta Gotama; ¿cuándo recolectó todas estas alabanzas sobre sus virtudes?". Por tal motivo, dijo eso. "Como se teje una guirnalda variada" significa que un hombre experto fabricante de guirnaldas, debido a su propia destreza y a la diversidad de colores de las flores, podría tejer una guirnalda hermosa con flores unidas por un solo tallo y otras variedades. "Así mismo, señor", en este contexto de la comparación, el cúmulo de diversas y variadas virtudes del Bienaventurado, vasto como el monte Sineru, debe verse como un inmenso montón de flores diversas. El jefe de familia Upāli debe ser visto como el experto fabricante de guirnaldas. La composición de los versos sobre las variadas virtudes del Tathāgata por parte del jefe de familia debe ser entendida como el tejido de una guirnalda hermosa por parte del fabricante de guirnaldas.

อุณฺหํ โลหิตํ มุขโต อุคฺคญฺฉีติ ตสฺส หิ ภควโต สกฺการํ อสหมานสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อนตฺถิโก ทานิ อยํ คหปติ อมฺเหหิ, สฺเว ปฏฺฐาย ปณฺณาส สฏฺฐิ ชเน คเหตฺวา เอตสฺส ฆรํ ปวิสิตฺวา ภุญฺชิตุํ น ลภิสฺสามิ, ภินฺนา เม ภตฺตกุมฺภี’’ติ. อถสฺส อุปฏฺฐากวิปริณาเมน พลวโสโก อุปฺปชฺชิ. อิเม หิ สตฺตา อตฺตโน อตฺตโนว จินฺตยนฺติ. ตสฺส ตสฺมึ โสเก อุปฺปนฺเน อพฺภนฺตรํ อุณฺหํ อโหสิ, โลหิตํ วิลียิตฺถ, ตํ มหาวาเตน สมุทฺธริตํ กุเฏ ปกฺขิตฺตรชนํ วิย ปตฺตมตฺตํ มุขโต อุคฺคญฺฉิ. นิธานคตโลหิตํ วมิตฺวา ปน อปฺปกา สตฺตา ชีวิตุํ สกฺโกนฺติ. นิคณฺโฐ ตตฺเถว ชาณุนา ปติโต, อถ นํ ปาฏงฺกิยา พหินครํ นีหริตฺวา มญฺจกสิวิกาย คเหตฺวา ปาวํ อคมํสุ, โส น จิรสฺเสว ปาวายํ กาลมกาสิ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อุคฺฆาฏิตญฺญูปุคฺคลสฺส วเสน ธมฺมเทสนา ปรินิฏฺฐิตาติ.

"Sangre caliente salió de su boca": al no poder soportar el honor que el jefe de familia Upāli rendía al Bienaventurado, el Nigaṇṭha tuvo este pensamiento: "Ahora este jefe de familia ya no tiene necesidad de nosotros; a partir de mañana, no podré llevar a cincuenta o sesenta nigaṇṭhas a su casa para comer; mi olla de arroz se ha roto". Entonces, debido a la traición o cambio de actitud de su seguidor, le surgió un dolor y una aflicción intensos. Ciertamente, estos seres solo piensan en su propio beneficio. Al surgir ese dolor, se produjo un calor interno en su cuerpo y la sangre se licuó; impulsada hacia arriba por un fuerte viento interno, como el tinte vertido en una jarra, salió de su boca aproximadamente un cuenco lleno de sangre. Pocos seres son capaces de sobrevivir tras vomitar la sangre acumulada en sus órganos internos. El Nigaṇṭha cayó allí mismo de rodillas; luego, sacándolo de la ciudad en una parihuela y llevándolo en una litera, se dirigieron a la ciudad de Pāvā, donde murió poco tiempo después. En este discurso, la enseñanza del Dhamma concluyó según la disposición de una persona de intelecto agudo (ugghāṭitaññū). Aquí termina el Upāli Sutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya.

อุปาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí finaliza el Comentario del Upāli Sutta. 1. Gahapati Vagga.

๗. กุกฺกุรวติกสุตฺตวณฺณนา

7. 7. Kukkuravatika Sutta

๗๘. เอวํ เม สุตนฺติ กุกฺกุรวติกสุตฺตํ. ตตฺถ โกลิเยสูติ เอวํนามเก ชนปเท. โส หิ เอโกปิ โกลนคเร ปติฏฺฐิตานํ โกลิยานํ ราชกุมารานํ นิวาสฏฺฐานตฺตา เอวํ วุจฺจติ. ตสฺมึ โกลิเยสุ ชนปเท. หลิทฺทวสนนฺติ ตสฺส กิร นิคมสฺส มาปิตกาเล ปีตกวตฺถนิวตฺถา [Pg.71] มนุสฺสา นกฺขตฺตํ กีฬึสุ. เต นกฺขตฺตกีฬาวสาเน นิคมสฺส นามํ อาโรเปนฺตา หลิทฺทวสนนฺติ นามํ อกํสุ. ตํ โคจรคามํ กตฺวา วิหรตีติ อตฺโถ. วิหาโร ปเนตฺถ กิญฺจาปิ น นิยามิโต, ตถาปิ พุทฺธานํ อนุจฺฉวิเก เสนาสเนเยว วิหาสีติ เวทิตพฺโพ. โควติโกติ สมาทินฺนโควโต, สีเส สิงฺคานิ ฐเปตฺวา นงฺคุฏฺฐํ พนฺธิตฺวา คาวีหิ สทฺธึ ติณานิ ขาทนฺโต วิย จรติ. อเจโลติ นคฺโค นิจฺเจโล. เสนิโยติ ตสฺส นามํ.

78. "Así lo he oído" y el resto de la frase se refieren al Kukkuravatika Sutta (El discurso sobre el que practica el deber del perro). "Entre los Koliyas" significa en la provincia de ese nombre. Se le llama así en plural porque era el lugar de residencia de los príncipes del clan de los Koliyas establecidos en la ciudad de Koliya. En esa provincia de los Koliyas. "Haliddavasana": se dice que cuando se fundó esa aldea, la gente vestía ropas de color amarillo y celebraba un festival. Al terminar el festival, al asignar un nombre a la aldea, la llamaron Haliddavasana. El Bienaventurado residía allí, haciendo de ella su aldea para la colecta de limosna; este es el significado. Aunque en este pasaje no se especifica un monasterio determinado, debe entenderse que residía en una morada adecuada para los Buddhas. "Govatiko" es el que ha asumido el deber de un buey: se coloca cuernos en la cabeza, se ata una cola y se desplaza como si comiera hierba junto con las vacas. "Acelo" significa desnudo, sin vestiduras. "Seniyo" es el nombre de ese asceta desnudo.

กุกฺกุรวติโกติ สมาทินฺนกุกฺกุรวโต, สพฺพํ สุนขกิริยํ กโรติ. อุโภเปเต สหปํสุกีฬิกา สหายกา. กุกฺกุโรว ปลิกุชฺชิตฺวาติ สุนโข นาม สามิกสฺส สนฺติเก นิสีทนฺโต ทฺวีหิ ปาเทหิ ภูมิยํ วิเลขิตฺวา กุกฺกุรกูชิตํ กูชนฺโต นิสีทติ, อยมฺปิ ‘‘กุกฺกุรกิริยํ กริสฺสามี’’ติ ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา ทฺวีหิ หตฺเถหิ ภูมิยํ วิเลขิตฺวา สีสํ วิธุนนฺโต ‘ภู ภู’ติ กตฺวา หตฺถปาเท สมิญฺชิตฺวา สุนโข วิย นิสีทิ. ฉมานิกฺขิตฺตนฺติ ภูมิยํ ฐปิตํ. สมตฺตํ สมาทินฺนนฺติ ปริปุณฺณํ กตฺวา คหิตํ. กา คตีติ กา นิปฺผตฺติ. โก อภิสมฺปราโยติ อภิสมฺปรายมฺหิ กตฺถ นิพฺพตฺติ. อลนฺติ ตสฺส อปฺปิยํ ภวิสฺสตีติ ยาวตติยํ ปฏิพาหติ. กุกฺกุรวตนฺติ กุกฺกุรวตสมาทานํ.

"Kukkuravatikoti" es Punna, quien ha asumido el deber de un perro y realiza todas las acciones de un perro. Ambos [Punna y Seniya] eran amigos de la infancia que jugaban juntos en la arena. "Gimiendo como un perro" (palikujjitvā): se dice que un perro, al sentarse cerca de su amo, araña el suelo con sus patas y se sienta emitiendo sonidos quejumbrosos. Pensando "yo también realizaré las acciones de un perro", tras intercambiar saludos cordiales con el Bienaventurado, arañó el suelo con sus manos, sacudió la cabeza haciendo el sonido "bhū bhū" y, encogiendo pies y manos, se agachó como un perro. "Puesto en el suelo" (chamānikkhittanti) se refiere a la comida colocada sobre la tierra. "Plenamente asumido" (samattaṃ samādinnaṃ) significa tomado y practicado de manera completa. "¿Cuál es el destino?" se refiere a cuál será su renacimiento. "¿Cuál es el estado futuro?" significa en qué lugar del más allá renacerá. "¡Basta!" (alaṃ): el Buddha lo rechaza hasta tres veces porque la respuesta le resultaría increíble o dolorosa al solicitante. "Kukkuravataṃ" es la observancia del deber del perro.

๗๙. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. ปริปุณฺณนฺติ อนูนํ. อพฺโพกิณฺณนฺติ นิรนฺตรํ. กุกฺกุรสีลนฺติ กุกฺกุราจารํ. กุกฺกุรจิตฺตนฺติ ‘‘อชฺช ปฏฺฐาย กุกฺกุเรหิ กาตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนจิตฺตํ. กุกฺกุรากปฺปนฺติ กุกฺกุรานํ คมนากาโร อตฺถิ, ติฏฺฐนากาโร อตฺถิ, นิสีทนากาโร อตฺถิ, สยนากาโร อตฺถิ, อุจฺจารปสฺสาวกรณากาโร อตฺถิ, อญฺเญ กุกฺกุเร ทิสฺวา ทนฺเต วิวริตฺวา คมนากาโร อตฺถิ, อยํ กุกฺกุรากปฺโป นาม, ตํ ภาเวตีติ อตฺโถ. อิมินาหํ สีเลนาติอาทีสุ อหํ อิมินา อาจาเรน วา วตสมาทาเนน วา ทุกฺกรตปจรเณน วา เมถุนวิรติพฺรหฺมจริเยน วาติ อตฺโถ. เทโวติ สกฺกสุยามาทีสุ อญฺญตโร. เทวญฺญตโรติ เตสํ ทุติยตติยฏฺฐานาทีสุ อญฺญตรเทโว. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อเทวโลกคามิมคฺคเมว เทวโลกคามิมคฺโคติ คเหตฺวา อุปฺปนฺนตาย สา อสฺส [Pg.72] มิจฺฉาทิฏฺฐิ นาม โหติ. อญฺญตรํ คตึ วทามีติ ตสฺส หิ นิรยโต วา ติรจฺฉานโยนิโต วา อญฺญา คติ นตฺถิ, ตสฺมา เอวมาห. สมฺปชฺชมานนฺติ ทิฏฺฐิยา อสมฺมิสฺสํ หุตฺวา นิปชฺชมานํ.

79. «Bhāvetīti» significa que aumenta o desarrolla. «Paripuṇṇanti» significa que no tiene deficiencias, que es completo. «Abbokiṇṇanti» significa ininterrumpidamente. «Kukkurasīlanti» se refiere a la conducta de los perros. «Kukkuracittanti» es el pensamiento que surge así: «A partir de hoy, realizaré las acciones que deben hacer los perros». «Kukkurākappanti» significa que existe una manera de caminar de los perros, una manera de estar de pie, una manera de sentarse, una manera de acostarse, una manera de defecar y orinar; y existe una manera de caminar mostrando los dientes al ver a otros perros; esto se llama comportamiento de perro. «Taṃ bhāveti» significa que cultiva dicho comportamiento. En la frase «Imināhaṃ sīlena...» (Por esta virtud...), el sentido es: «ya sea por esta conducta, por esta observancia de votos, por esta práctica de austeridades difíciles o por esta vida santa de abstinencia sexual». «Devoti» se refiere a uno de los dioses entre los de Sakka, Suyāma, etc. «Devaññataroti» se refiere a un dios que ocupa un segundo o tercer rango entre esos mismos dioses. «Micchādiṭṭhīti» se llama visión errónea porque surge al tomar como el camino que conduce al mundo celestial precisamente aquello que no es el camino que conduce a dicho mundo. «Aññataraṃ gatiṃ vadāmīti» (declaro uno de los destinos) se dice porque, para quien tiene esa visión errónea, no existe otro destino que no sea el infierno o el reino animal. «Sampajjamānanti» significa que se perfecciona sin mezclarse con visiones como el eternalismo o el nihilismo.

นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามิ, ยํ มํ ภควา เอวมาหาติ ยํ มํ, ภนฺเต, ภควา เอวมาห, อหเมตํ ภควโต พฺยากรณํ น โรทามิ น ปริเทวามิ, น อนุตฺถุนามีติ อตฺโถ. เอวํ สกมฺมกวเสเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, น อสฺสุมุญฺจนมตฺเตน.

«Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhagavā evamāhāti» significa: «Señor, por estas palabras que el Bienaventurado me ha dicho de tal manera, yo no lloro por esta respuesta del Bienaventurado, no me lamento ni me aflijo». Así debe entenderse el significado aquí, mediante la función de un verbo transitivo (referente al objeto del lamento), y no simplemente por el hecho de derramar lágrimas.

‘‘มตํ วา อมฺม โรทนฺติ, โย วา ชีวํ น ทิสฺสติ;

ชีวนฺตํ อมฺม ปสฺสนฺตี, กสฺมา มํ อมฺม โรทสี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๓๙) –

«Lloran por el muerto, madre, o por aquel a quien no ven vivo; pero a mí, que me ves vivo, madre, ¿por qué lloras por mí?». (Saṃ. Ni. 1.239).

อยญฺเจตฺถ ปโยโค. อปิจ เม อิทํ, ภนฺเตติ อปิจ โข เม อิทํ, ภนฺเต, กุกฺกุรวตํ ทีฆรตฺตํ สมาทินฺนํ, ตสฺมึ สมฺปชฺชนฺเตปิ วุทฺธิ นตฺถิ, วิปชฺชนฺเตปิ. อิติ ‘‘เอตฺตกํ กาลํ มยา กตกมฺมํ โมฆํ ชาต’’นฺติ อตฺตโน วิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขมาโน โรทามิ, ภนฺเตติ.

Y este es el ejemplo aquí. «Apica me idaṃ, bhanteti» significa: «Sin embargo, Señor, esta práctica de perro ha sido asumida por mí durante mucho tiempo; incluso si se perfecciona, no hay progreso en ella, y mucho menos si falla». Así, debe entenderse que dice: «Lloro, Señor, al reflexionar sobre mi propia desgracia, pensando que durante todo este tiempo, la acción que he realizado ha sido en vano».

๘๐. โควตนฺติอาทีนิ กุกฺกุรวตาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ควากปฺปนฺติ โคอากปฺปํ. เสสํ กุกฺกุรากปฺเป วุตฺตสทิสเมว. ยถา ปน ตตฺถ อญฺเญ กุกฺกุเร ทิสฺวา ทนฺเต วิวริตฺวา คมนากาโร, เอวมิธ อญฺเญ คาโว ทิสฺวา กณฺเณ อุกฺขิปิตฺวา คมนากาโร เวทิตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมว.

80. Las palabras «Govatanti» y demás deben entenderse siguiendo el mismo método explicado para la práctica de perro. «Gavākappanti» es el comportamiento de los bueyes. El resto es similar a lo dicho sobre el comportamiento de perro. Pero hay una distinción: así como allí se menciona el caminar mostrando los dientes al ver a otros perros, aquí debe entenderse el caminar levantando las orejas al ver a otros bueyes. Lo demás es idéntico.

๘๑. จตฺตาริมานิ ปุณฺณ กมฺมานีติ กสฺมา อิมํ เทสนํ อารภิ? อยญฺหิ เทสนา เอกจฺจกมฺมกิริยวเสน อาคตา, อิมสฺมิญฺจ กมฺมจตุกฺเก กถิเต อิเมสํ กิริยา ปากฏา ภวิสฺสตีติ อิมํ เทสนํ อารภิ. อปิจ อิมํ กมฺมจตุกฺกเมว เทสิยมานํ อิเม สญฺชานิสฺสนฺติ, ตโต เอโก สรณํ คมิสฺสติ, เอโก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตีติ อยเมว เอเตสํ สปฺปายาติ ญตฺวาปิ อิมํ เทสนํ อารภิ.

81. «Cattārimāni puṇṇa kammānīti» (Estos cuatro tipos de acciones, Punna): ¿Por qué inició esta enseñanza? Esta enseñanza fue expuesta en virtud de la ejecución de ciertas acciones; al explicar estos cuatro tipos de acciones, la conducta de estos hombres quedaría al descubierto, por ello inició esta enseñanza. Además, el Buda la inició sabiendo que: «Al exponerse este grupo de cuatro acciones, ellos comprenderán; entonces, uno de ellos (Punna) irá al refugio, y el otro (Seniya) se ordenará y alcanzará el estado de Arahat»; esta enseñanza era lo más adecuado para ellos.

ตตฺถ กณฺหนฺติ กาฬกํ ทสอกุสลกมฺมปถกมฺมํ. กณฺหวิปากนฺติ อปาเย นิพฺพตฺตนโต กาฬกวิปากํ. สุกฺกนฺติ ปณฺฑรํ ทสกุสลกมฺมปถกมฺมํ. สุกฺกวิปากนฺติ สคฺเค นิพฺพตฺตนโต ปณฺฑรวิปากํ. กณฺหสุกฺกนฺติ โวมิสฺสกกมฺมํ. กณฺหสุกฺกวิปากนฺติ สุขทุกฺขวิปากํ. มิสฺสกกมฺมญฺหิ กตฺวา [Pg.73] อกุสเลน ติรจฺฉานโยนิยํ มงฺคลหตฺถิฏฺฐานาทีสุ อุปฺปนฺโน กุสเลน ปวตฺเต สุขํ เวทิยติ. กุสเลน ราชกุเลปิ นิพฺพตฺโต อกุสเลน ปวตฺเต ทุกฺขํ เวทิยติ. อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ กมฺมกฺขยกรํ จตุมคฺคเจตนากมฺมํ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ ยทิ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. ยทิ สุกฺกํ ภเวยฺย, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย. อุภยวิปากสฺส ปน อทานโต อกณฺหาสุกฺกวิปากตฺตา ‘‘อกณฺหํ อสุกฺก’’นฺติ วุตฺตํ. อยํ ตาว อุทฺเทเส อตฺโถ.

En ese pasaje, «kaṇhaṃ» se refiere a la acción oscura, que son los diez senderos de la acción insalubre. «Kaṇhavipākaṃ» se refiere a que produce un resultado oscuro por nacer en los estados de privación (apāya). «Sukkaṃ» se refiere a la acción brillante, que son los diez senderos de la acción saludable. «Sukkavipākaṃ» se refiere a que produce un resultado brillante por nacer en el cielo. «Kaṇhasukkaṃ» es la acción mixta. «Kaṇhasukkavipākaṃ» es la acción que tiene resultados de felicidad y de sufrimiento. En efecto, tras realizar una acción mixta, debido a lo insalubre, uno nace en el reino animal como un elefante real bendecido con lujos, y debido a lo saludable, experimenta felicidad en su transcurso de vida. O bien, nace en una familia real debido a lo saludable, pero experimenta sufrimiento en su vida debido a lo insalubre. Con los términos «akaṇhaṃ asukkaṃ» (ni oscura ni brillante) se refiere a la acción de la volición de los cuatro senderos que pone fin a la acción (kamma). Pues si fuera oscura, daría un resultado oscuro; si fuera brillante, daría un resultado brillante. Pero al no otorgar ninguno de esos dos resultados, por ser un resultado ni oscuro ni brillante, se llama «akaṇhaṃ asukkaṃ». Este es el significado en cuanto a la exposición inicial.

นิทฺเทเส ปน สพฺยาพชฺฌนฺติ สทุกฺขํ. กายสงฺขาราทีสุ กายทฺวาเร คหณาทิวเสน โจปนปฺปตฺตา ทฺวาทส อกุสลเจตนา สพฺยาพชฺฌกายสงฺขาโร นาม. วจีทฺวาเร หนุสญฺโจปนวเสน วจีเภทปวตฺติกา ตาเยว ทฺวาทส วจีสงฺขาโร นาม. อุภยโจปนํ อปฺปตฺตา รโห จินฺตยนฺตสฺส มโนทฺวาเร ปวตฺตา มโนสงฺขาโร นาม. อิติ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ กายทุจฺจริตาทิเภทา อกุสลเจตนาว สงฺขาราติ เวทิตพฺพา. อิมสฺมิญฺหิ สุตฺเต เจตนา ธุรํ, อุปาลิสุตฺเต กมฺมํ. อภิสงฺขริตฺวาติ สงฺกฑฺฒิตฺวา, ปิณฺฑํ กตฺวาติ อตฺโถ. สพฺยาพชฺฌํ โลกนฺติ สทุกฺขํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺตีติ สทุกฺขา วิปากผสฺสา ผุสนฺติ. เอกนฺตทุกฺขนฺติ นิรนฺตรทุกฺขํ. ภูตาติ เหตฺวตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ, ภูตกมฺมโต ภูตสฺส สตฺตสฺส อุปฺปตฺติ โหติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถาภูตํ กมฺมํ สตฺตา กโรนฺติ, ตถาภูเตน กมฺเมน กมฺมสภาควเสน เตสํ อุปปตฺติ โหติ. เตเนวาห ‘‘ยํ กโรติ เตน อุปปชฺชตี’’ติ. เอตฺถ จ เตนาติ กมฺเมน วิย วุตฺตา, อุปปตฺติ จ นาม วิปาเกน โหติ. ยสฺมา ปน วิปากสฺส กมฺมํ เหตุ, ตสฺมา เตน มูลเหตุภูเตน กมฺเมน นิพฺพตฺตตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ผสฺสา ผุสนฺตีติ เยน กมฺมวิปาเกน นิพฺพตฺโต, ตํกมฺมวิปากผสฺสา ผุสนฺติ. กมฺมทายาทาติ กมฺมทายชฺชา กมฺมเมว เนสํ ทายชฺชํ สนฺตกนฺติ วทามิ.

En cuanto al Niddesa, 'sabyāpajjha' (con aflicción) significa con sufrimiento (sadukkha). Las doce voliciones perjudiciales (akusalacetanā) que alcanzan el movimiento (copanappattā) en la puerta del cuerpo, a través de acciones como asir objetos, se denominan 'sabyāpajjha-kāyasaṅkhāra' (formación corporal con aflicción). Esas mismas doce voliciones, cuando producen el habla mediante el movimiento de la mandíbula en la puerta verbal, se denominan 'vacīsaṅkhāra'. Las voliciones que surgen en la puerta de la mente de quien reflexiona en soledad (raho), sin llegar al movimiento corporal o verbal, se denominan 'manosaṅkhāra'. Así, debe entenderse que en las tres puertas, las voliciones perjudiciales divididas en mala conducta corporal y demás son las 'formaciones' (saṅkhārā). En este sutta, la volición (cetanā) es lo principal, mientras que en el Upāli Sutta, la acción (kamma) es lo principal. 'Abhisaṅkharitvā' significa habiendo acumulado o agrupado. 'Sabyāpajjhaṃ lokaṃ' significa que renacen en un mundo de sufrimiento (los reinos de miseria). 'Sabyāpajjhā phassā phusanti' significa que los contactos que son resultados asociados al sufrimiento les afectan. 'Ekantadukkhaṃ' se refiere al sufrimiento ininterrumpido. 'Bhūtā' es un término en caso ablativo con sentido de causa; significa que el renacimiento del ser ocurre debido a la acción (kamma) que produce la existencia. Esto es lo que se quiere decir: así como los seres realizan una acción que conduce a la existencia, así ocurre su renacimiento mediante esa acción, de acuerdo con la naturaleza de dicha acción. Por eso se dijo: 'según lo que hace, así renace'. En este contexto, se dice 'por la acción' (tenāti kammena), aunque el renacimiento ocurre propiamente a través del resultado (vipāka). Sin embargo, como la acción es la causa del resultado, se dice que uno nace por esa acción que es la causa raíz; este es el significado aquí. 'Phassā phusanti' significa que los contactos que son resultados de aquella acción por la cual nació, le afectan. 'Kammadāyādā' significa herederos de sus acciones; digo que la acción misma es su herencia y su propiedad.

อพฺยาพชฺฌนฺติ นิทฺทุกฺขํ. อิมสฺมึ วาเร กายทฺวาเร ปวตฺตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา กายสงฺขาโร นาม. ตาเยว วจีทฺวาเร ปวตฺตา วจีสงฺขาโร นาม. มโนทฺวาเร ปวตฺตา ตาเยว อฏฺฐ, ติสฺโส จ เหฏฺฐิมฌานเจตนา อพฺยาพชฺฌมโนสงฺขาโร นาม. ฌานเจตนา ตาว โหตุ, กามาวจรา กินฺติ อพฺยาพชฺฌมโนสงฺขาโร นาม ชาตาติ. กสิณสชฺชนกาเล [Pg.74] จ กสิณาเสวนกาเล จ ลพฺภนฺติ. กามาวจรเจตนา ปฐมชฺฌานเจตนาย ฆฏิตา, จตุตฺถชฺฌานเจตนา ตติยชฺฌานเจตนาย ฆฏิตา. อิติ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ กายสุจริตาทิเภทา กุสลเจตนาว สงฺขาราติ เวทิตพฺโพ. ตติยวาโร อุภยมิสฺสกวเสน เวทิตพฺพา.

'Abyāpajjha' (sin aflicción) significa libre de sufrimiento. En esta sección, las ocho voliciones saludables del plano de los sentidos (kāmāvacara kusala cetanā) que ocurren en la puerta del cuerpo se denominan 'kāyasaṅkhāra'. Esas mismas, cuando ocurren en la puerta verbal, se denominan 'vacīsaṅkhāra'. En la puerta de la mente, esas mismas ocho junto con las tres voliciones de los jhanas inferiores se denominan 'abyāpajjha-manosaṅkhāra'. Que así sea para las voliciones de los jhanas, pero ¿cómo se originan las voliciones del plano de los sentidos como 'manosaṅkhāra sin aflicción'? Se obtienen en el momento de preparar el objeto de meditación (kasiṇa) y en el momento de cultivarlo repetidamente. Las voliciones del plano de los sentidos están vinculadas con la volición del primer jhana, y la volición del cuarto jhana con la del tercer jhana. Así, debe entenderse que en las tres puertas, las voliciones saludables divididas en buena conducta corporal y demás son las 'formaciones' (saṅkhārā). El tercer caso debe entenderse como una mezcla de ambos tipos (saludables y perjudiciales).

เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติอาทีสุ มนุสฺสานํ ตาว กาเลน สุขํ กาเลน ทุกฺขํ ปากฏเมว, เทเวสุ ปน ภุมฺมเทวตานํ, วินิปาติเกสุ เวมานิกเปตานํ กาเลน สุขํ กาเลน ทุกฺขํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. หตฺถิอาทีสุ ติรจฺฉาเนสุปิ ลพฺภติเยว.

En pasajes como 'así como los seres humanos', debe entenderse que para los humanos es evidente que a veces hay felicidad y a veces sufrimiento. Entre los devas, esto ocurre a las deidades terrestres (bhummadevatā), y entre los seres caídos, a los petas con palacios (vemānika-peta), quienes experimentan felicidad a veces y sufrimiento a veces. Esto también se encuentra incluso entre los animales, como elefantes y otros.

ตตฺราติ เตสุ ตีสุ กมฺเมสุ. ตสฺส ปหานาย ยา เจตนาติ ตสฺส ปหานตฺถาย มคฺคเจตนา. กมฺมํ ปตฺวาว มคฺคเจตนาย อญฺโญ ปณฺฑรตโร ธมฺโม นาม นตฺถิ. อิทํ ปน กมฺมจตุกฺกํ ปตฺวา ทฺวาทส อกุสลเจตนา กณฺหา นาม, เตภูมกกุสลเจตนา สุกฺกา นาม, มคฺคเจตนา อกณฺหา อสุกฺกาติ อาคตา.

'Tatra' significa entre esos tres tipos de acciones. 'Tassa pahānāya yā cetanā' se refiere a la volición del Sendero (maggacetanā) que surge para el abandono de dichas acciones. En comparación con la volición del Sendero, no existe ningún otro fenómeno (dhamma) que sea más puramente blanco. Llegando a este cuarto tipo de acción, las doce voliciones perjudiciales se denominan 'negras', las voliciones saludables de los tres planos se denominan 'blancas', y la volición del Sendero se denomina 'ni negra ni blanca'.

๘๒. ‘‘ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต’’ติ อิทํ โส ‘‘จิรํ วต เม อนิยฺยานิกปกฺเข โยเชตฺวา อตฺตา กิลมิโต, ‘สุกฺขนทีตีเร นฺหายิสฺสามี’ติ สมฺปริวตฺเตนฺเตน วิย ถุเส โกฏฺเฏนฺเตน วิย จ น โกจิ อตฺโถ นิปฺผาทิโต, หนฺทาหํ อตฺตานํ โยเค โยเชมี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห. อถ ภควา โยเนน ขนฺธเก ติตฺถิยปริวาโส ปญฺญตฺโต, ยํ อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ สามเณรภูมิยํ ฐิโต – ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนาโม อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อากงฺขามิ อุปสมฺปทํ, สฺวาหํ, ภนฺเต, สงฺฆํ จตฺตาโร มาเส ปริวาสํ ยาจามี’’ติอาทินา (มหาว. ๘๖) นเยน สมาทิยิตฺวา ปริวสติ, ตํ สนฺธาย ‘‘โย โข, เสนิย, อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ’’ติอาทิมาห.

82. Él dijo: '¡Que pueda yo, venerable señor!', pensando: 'Ciertamente, durante mucho tiempo me he agotado en prácticas que no conducen a la liberación; como alguien que intenta bañarse en la orilla de un río seco o como quien machaca paja sin obtener beneficio alguno. ¡Ahora me aplicaré al esfuerzo correcto!'. Entonces el Bienaventurado se refirió al período de prueba para los ascetas de otras sectas (titthiyaparivāso) prescrito en el Khandhaka del Vinaya, donde aquel que anteriormente fue miembro de otra secta, establecido en el estado de novicio, solicita el período de prueba de cuatro meses ante la Orden.

ตตฺถ ปพฺพชฺชนฺติ วจนสิลิฏฺฐตาวเสเนว วุตฺตํ. อปริวสิตฺวาเยว หิ ปพฺพชฺชํ ลภติ. อุปสมฺปทตฺถิเกน ปน นาติกาเลน คามปฺปเวสนาทีนิ อฏฺฐ วตฺตานิ ปูเรนฺเตน ปริวสิตพฺพํ. อารทฺธจิตฺตาติ อฏฺฐวตฺตปูรเณน ตุฏฺฐจิตฺตา. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปเนส ติตฺถิยปริวาโส สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย ปพฺพชฺชขนฺธกวณฺณนายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๘๖) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ[Pg.75]. อปิจ เมตฺถาติ อปิจ เม เอตฺถ. ปุคฺคลเวมตฺตตา วิทิตาติ ปุคฺคลนานตฺตํ วิทิตํ. อยํ ปุคฺคโล ปริวาสารโห, อยํ น ปริวาสารโหติ อิทํ มยฺหํ ปากฏนฺติ ทสฺเสติ.

En ese contexto, la mención de 'pabbajjā' (la salida al hogar) se hizo solo por la fluidez del discurso, pues uno puede recibir la ordenación como novicio sin el período de prueba. Sin embargo, aquel que desea la ordenación completa (upasampadā) debe cumplir el período de prueba observando los ocho deberes, como no entrar al pueblo demasiado temprano. 'Āraddhacittā' se refiere a los monjes cuyas mentes están complacidas por el cumplimiento de los ocho deberes. Este es el resumen aquí. En detalle, este período de prueba para miembros de otras sectas debe entenderse según el método explicado en el Samantapāsādikā, el comentario del Vinaya, en la explicación del Pabbajjākhandhaka. En la frase 'apica mettha', debe hacerse la división silábica como 'apica me ettha'. 'Puggalavemattatā viditā' significa que la diversidad o diferencia entre las personas es conocida. Esto muestra: 'Es evidente para mí que esta persona es apta para el período de prueba y esta otra no lo es'.

ตโต เสนิโย จินฺเตสิ – ‘‘อโห อจฺฉริยํ พุทฺธสาสนํ, ยตฺถ เอวํ ฆํสิตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ยุตฺตเมว คณฺหนฺติ, อยุตฺตํ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ. ตโต สุฏฺฐุตรํ ปพฺพชฺชาย สญฺชาตุสฺสาโห สเจ, ภนฺเตติอาทิมาห. อถ ภควา ตสฺส ติพฺพจฺฉนฺทตํ วิทิตฺวา น เสนิโย ปริวาสํ อรหตีติ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘คจฺฉ ตฺวํ, ภิกฺขุ, เสนิยํ นฺหาเปตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อาเนหี’’ติ. โส ตถา กตฺวา ตํ ปพฺพาเชตฺวา ภควโต สนฺติกํ อานยิ. ภควา คเณ นิสีทิตฺวา อุปสมฺปาเทสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อลตฺถ โข อเจโล เสนิโย ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ อลตฺถ อุปสมฺปท’’นฺติ.

Luego, Seniya pensó: '¡Oh, qué maravillosa es la enseñanza del Buda!, donde examinan y prueban todo rigurosamente, aceptando solo lo que es apto y desechando lo que no lo es'. A partir de ahí, habiendo surgido en él un entusiasmo aún mayor por la vida monástica, dijo: 'Si, venerable señor', y demás. Entonces el Bienaventurado, conociendo su intensa determinación (tibbacchandata), declaró que Seniya no requería el período de prueba y llamó a cierto monje diciendo: 'Ve, monje, baña a Seniya, dalo de alta como novicio y tráelo'. Aquel monje, habiendo actuado según las instrucciones del Buda, lo inició y lo llevó ante el Bienaventurado. El Bienaventurado, sentado en medio de la asamblea de monjes, le otorgó la ordenación completa. Por eso se dijo: 'El asceta Seniya recibió ante el Bienaventurado la salida al hogar y la ordenación completa'.

อจิรูปสมฺปนฺโนติ อุปสมฺปนฺโน หุตฺวา นจิรเมว. วูปกฏฺโฐติ วตฺถุกามกิเลสกาเมหิ กาเยน จ จิตฺเตน จ วูปกฏฺโฐ. อปฺปมตฺโตติ กมฺมฏฺฐาเน สตึ อวิชหนฺโต. อาตาปีติ กายิกเจตสิกสงฺขาเตน วีริยาตาเปน อาตาปี. ปหิตตฺโตติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย เปสิตตฺโต วิสฺสฏฺฐอตฺตภาโว. ยสฺสตฺถายาติ ยสฺส อตฺถาย. กุลปุตฺตาติ อาจารกุลปุตฺตา. สมฺมเทวาติ เหตุนาว การเณเนว. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยปริโยสานภูตํ อรหตฺตผลํ. ตสฺส หิ อตฺถาย กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาเยว ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา, อปรปฺปจฺจยํ ญตฺวาติ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺช วิหาสีติ ปาปุณิตฺวา สมฺปาเทตฺวา วิหาสิ. เอวํ วิหรนฺโตว ขีณา ชาติ…เป… อพฺภญฺญาสิ.

Acirūpasampanno significa habiéndose ordenado no hace mucho tiempo. Vūpakaṭṭho significa aquel que se ha retirado de los objetos de deseo sensual (vatthukāma) y de las impurezas del deseo (kilesakāma), tanto física como mentalmente. Appamatto significa no abandonar la atención plena (sati) en el objeto de meditación (kammaṭṭhāna). Ātāpī significa poseer un esfuerzo (vīriya) ardiente, tanto físico como mental, que consume las impurezas. Pahitatto significa aquel cuya mente ha sido dirigida hacia el Nibbāna, habiendo renunciado a la preocupación por el cuerpo y la vida, entregando su propio ser. Yassatthāya significa por el propósito de (el fruto del Arhat). Kulaputtā significa hijos de buena familia en términos de conducta. Sammadeva significa correctamente, a través de causas de apoyo (upathambaka) y causas productoras (janaka). Taṃ anuttaraṃ se refiere a ese insuperable fruto del Arhat. Brahmacariyapariyosānaṃ significa el fruto del Arhat, que es la culminación de la vida santa del sendero (magga-brahmacariya). Pues es con ese propósito que los hijos de buena familia se ordenan. Diṭṭheva dhamme significa en esta misma existencia. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā significa habiéndolo realizado directamente mediante la sabiduría propia del fruto del Arhat, conociéndolo por sí mismo sin depender de otros. Upasampajja vihāsi significa habiendo alcanzado y perfeccionado, moró. Mientras moraba de esta manera, el venerable Seniya comprendió: 'El nacimiento se ha agotado... (pe)... lo comprendió plenamente'.

เอวมสฺส ปจฺจเวกฺขณภูมึ ทสฺเสตฺวา อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปตุํ ‘‘อญฺญตโร โข ปนายสฺมา เสนิโย อรหตํ อโหสี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญตโรติ เอโก. อรหตนฺติ อรหนฺตานํ, ภควโต สาวกานํ อรหนฺตานํ อพฺภนฺตโร อโหสีติ อยเมวตฺถ อธิปฺปาโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

Habiendo mostrado así la etapa del conocimiento de revisión (paccavekkhaṇā) de Seniya, y con el fin de concluir la enseñanza con la culminación del Arhatship, se dijo: 'El venerable Seniya se convirtió en uno de los Arhats'. Aquí, aññataro significa uno de los Arhats. Arahatanti significa que llegó a estar entre los Arhats que son discípulos del Bienaventurado. Este es el significado pretendido. El resto es claro en todo el texto. Aquí termina el comentario del Kukkuravatika Sutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

กุกฺกุรวติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario del séptimo sutta, el Kukkuravatika Sutta. Capítulo de los jefes de hogar (Gahapati-vagga).

๘. อภยราชกุมารสุตฺตวณฺณนา

8. 8. Comentario del Abhayarājakumāra Sutta.

๘๓. เอวํ [Pg.76] เม สุตนฺติ อภยสุตฺตํ. ตตฺถ อภโยติ ตสฺส นามํ. ราชกุมาโรติ พิมฺพิสารสฺส โอรสปุตฺโต. วาทํ อาโรเปหีติ โทสํ อาโรเปหิ. เนรยิโกติ นิรเย นิพฺพตฺตโก. กปฺปฏฺโฐติ กปฺปฏฺฐิติโก. อเตกิจฺโฉติ พุทฺธสหสฺเสนาปิ ติกิจฺฉิตุํ น สกฺกา. อุคฺคิลิตุนฺติ ทฺเว อนฺเต โมเจตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺโต อุคฺคิลิตุํ พหิ นีหริตุํ น สกฺขิติ. โอคิลิตุนฺติ ปุจฺฉาย โทสํ ทตฺวา หาเรตุํ อสกฺโกนฺโต โอคิลิตุํ อนฺโต ปเวเสตุํ น สกฺขิติ.

83. 'Evaṃ me sutaṃ' es el Abhayarājakumāra Sutta. Allí, Abhaya es el nombre del príncipe. Rājakumāro significa el hijo biológico del rey Bimbisāra. Vādaṃ āropehi significa impútale una falta o refútalo. Nerayiko significa aquel destinado a renacer en el infierno. Kappaṭṭho significa que permanece allí por la duración de un eón (kappa). Atekiccho significa incurable, alguien a quien ni siquiera mil Buddhas podrían sanar. Uggilituṃ se refiere a que el asceta Gotama, al no poder responder a los dos extremos de la pregunta, no sería capaz de 'vomitarla' o sacarla fuera. Ogilituṃ significa que, al no poder evitar la falta en la pregunta, no sería capaz de 'tragarla' o internalizarla.

เอวํ, ภนฺเตติ นิคณฺโฐ กิร จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม มยฺหํ สาวเก ภินฺทิตฺวา คณฺหาติ, หนฺทาหํ เอกํ ปญฺหํ อภิสงฺขโรมิ, ยํ ปุฏฺโฐ สมโณ โคตโม อุกฺกุฏิโก หุตฺวา นิสินฺโน อุฏฺฐาตุํ น สกฺขิสฺสตี’’ติ. โส อภยสฺส เคหา นีหฏภตฺโต สินิทฺธโภชนํ ภุญฺชนฺโต พหู ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวา – ‘‘เอตฺถ สมโณ โคตโม อิมํ นาม โทสํ ทสฺเสสฺสติ, เอตฺถ อิมํ นามา’’ติ สพฺเพ ปหาย จาตุมาสมตฺถเก อิมํ ปญฺหํ อทฺทส. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิมสฺส ปญฺหสฺส ปุจฺฉาย วา วิสฺสชฺชเน วา น สกฺกา โทโส ทาตุํ, โอวฏฺฏิกสาโร อยํ, โก นุ โข อิมํ คเหตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ อาโรเปสฺสตี’’ติ. ตโต ‘‘อภโย ราชกุมาโร ปณฺฑิโต, โส สกฺขิสฺสตีติ ตํ อุคฺคณฺหาเปมี’’ติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหาเปสิ. โส วาทชฺฌาสยตาย ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต ‘‘เอวํ, ภนฺเต,’’ติ อาห.

'Sí, señor', así se dice que pensó el Nigaṇṭha: 'El asceta Gotama está dividiendo y llevándose a mis discípulos. Ahora prepararé una pregunta tal que, cuando se le formule, el asceta Gotama, aun estando sentado, no podrá levantarse'. Se dice que él, tras recibir una comida refinada de la casa de Abhaya, ideó muchas preguntas. Pensó: 'En esta cuestión, el asceta Gotama mostrará tal error, y en esta otra, tal otro'. Finalmente, descartó todas y, al cabo de cuatro meses, encontró esta pregunta de 'doble filo'. Entonces pensó: 'No es posible hallar falta ni en la formulación ni en la respuesta a esta pregunta; es como un tesoro guardado en el cinturón. ¿Quién podrá llevar esta pregunta y refutar al asceta Gotama?'. Luego decidió: 'El príncipe Abhaya es sabio, él podrá hacerlo; haré que la aprenda'. Llegando a esta conclusión, se la enseñó. El príncipe, movido por el deseo de debatir, aceptó las palabras del Nigaṇṭha diciendo: 'Sí, señor'.

๘๔. อกาโล โข อชฺชาติ อยํ ปญฺโห จตูหิ มาเสหิ อภิสงฺขโต, ตตฺถ อิทํ คเหตฺวา อิทํ วิสฺสชฺชิยมาเน ทิวสภาโค นปฺปโหสฺสตีติ มญฺญนฺโต เอวํ จินฺเตสิ. โส ทานีติ สฺเว ทานิ. อตฺตจตุตฺโถติ กสฺมา พหูหิ สทฺธึ น นิมนฺเตสิ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘พหูสุ นิสินฺเนสุ โถกํ ทตฺวา วทนฺตสฺส อญฺญํ สุตฺตํ อญฺญํ การณํ อญฺญํ ตถารูปํ วตฺถุํ อาหริตฺวา ทสฺเสสฺสติ, เอวํ สนฺเต กลโห วา โกลาหลเมว วา ภวิสฺสติ. อถาปิ เอกกํเยว นิมนฺเตสฺสามิ, เอวมฺปิ เม ครหา อุปฺปชฺชิสฺสติ ‘ยาวมจฺฉรี วายํ อภโย, ภควนฺตํ ทิวเส ทิวเส ภิกฺขูนํ สเตนปิ สหสฺเสนปิ สทฺธึ จรนฺตํ ทิสฺวาปิ เอกกํเยว [Pg.77] นิมนฺเตสี’’’ติ. ‘‘เอวํ ปน โทโส น ภวิสฺสตี’’ติ อปเรหิ ตีหิ สทฺธึ อตฺตจตุตฺถํ นิมนฺเตสิ.

84. 'Hoy no es el momento adecuado': el príncipe pensó esto considerando que, habiendo sido esta pregunta preparada por el Nigaṇṭha durante cuatro meses, si se discutía su planteamiento y resolución, la parte restante del día no sería suficiente. 'So dānī' debe entenderse como 'sve dāni' (mañana). ¿Por qué no invitó a muchos monjes? Se dice que pensó: 'Si hay muchos monjes sentados, el Bienaventurado, para responder a quien ofrece poco, podría citar otros suttas, razones o evidencias similares, y ante tal situación, se produciría una disputa o un gran alboroto. Por otro lado, si invito solo al Buddha, se me criticará diciendo: "¡Qué tacaño es este Abhaya! Aunque ve al Bienaventurado caminando diariamente con cientos o miles de monjes, lo invita a Él solo"'. Pensando que 'así no habrá reproche', invitó al Bienaventurado junto con otros tres monjes, siendo él mismo el cuarto.

๘๕. น ขฺเวตฺถ, ราชกุมาร, เอกํเสนาติ น โข, ราชกุมาร, เอตฺถ ปญฺเห เอกํเสน วิสฺสชฺชนํ โหติ. เอวรูปญฺหิ วาจํ ตถาคโต ภาเสยฺยาปิ น ภาเสยฺยาปิ. ภาสิตปจฺจเยน อตฺถํ ปสฺสนฺโต ภาเสยฺย, อปสฺสนฺโต น ภาเสยฺยาติ อตฺโถ. อิติ ภควา มหานิคณฺเฐน จตูหิ มาเสหิ อภิสงฺขตํ ปญฺหํ อสนิปาเตน ปพฺพตกูฏํ วิย เอกวจเนเนว สํจุณฺเณสิ. อนสฺสุํ นิคณฺฐาติ นฏฺฐา นิคณฺฐา.

85. 'No hay una respuesta categórica en este asunto, príncipe': esto significa que en esta pregunta no existe una respuesta de un solo lado. El Tathāgata puede decir tales palabras o puede no decirlas. El significado es que las diría si ve un beneficio en decirlas, y no las diría si no ve beneficio alguno. Así, el Bienaventurado, con una sola frase, pulverizó la pregunta que el gran Nigaṇṭha había preparado durante cuatro meses, como un rayo que destruye la cima de una montaña. 'Anassuṃ nigaṇṭhā' significa que los Nigaṇṭhas fueron derrotados.

๘๖. องฺเก นิสินฺโน โหตีติ อูรูสุ นิสินฺโน โหติ. เลสวาทิโน หิ วาทํ ปฏฺฐเปนฺตา กิญฺจิเทว ผลํ วา ปุปฺผํ วา โปตฺถกํ วา คเหตฺวา นิสีทนฺติ. เต อตฺตโน ชเย สติ ปรํ อชฺโฌตฺถรนฺติ, ปรสฺส ชเย สติ ผลํ ขาทนฺตา วิย ปุปฺผํ ฆายนฺตา วิย โปตฺถกํ วาเจนฺตา วิย วิกฺเขปํ ทสฺเสนฺติ. อยํ ปน จินฺเตสิ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอส โอสฏสงฺคาโม ปรวาทมทฺทโน. สเจ เม ชโย ภวิสฺสติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ ภวิสฺสติ, ทารกํ วิชฺฌิตฺวา โรทาเปสฺสามิ. ตโต ปสฺสถ, โภ, อยํ ทารโก โรทติ, อุฏฺฐหถ ตาว, ปจฺฉาปิ ชานิสฺสามา’’ติ ตสฺมา ทารกํ คเหตฺวา นิสีทิ. ภควา ปน ราชกุมารโต สหสฺสคุเณนปิ สตสหสฺสคุเณนปิ วาทีวรตโร, ‘‘อิมเมวสฺส ทารกํ อุปมํ กตฺวา วาทํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ราชกุมารา’’ติอาทิมาห.

86. "Sentado en el regazo" (aṅke nisinno) significa que está sentado sobre los muslos (ūrūsu). Pues aquellos que proponen una doctrina basada en argucias (lesavādino) se sientan sosteniendo algún fruto, flor o libro. Cuando triunfan, dominan al oponente; cuando el otro triunfa, muestran distracción como si estuvieran comiendo el fruto, oliendo la flor o leyendo el libro. Pero este príncipe pensó: "Este es el Buda Completamente Iluminado, veterano en mil batallas de debate y destructor de las doctrinas ajenas. Si triunfo, esto será bueno. Si no triunfo, golpearé al niño para que llore. Entonces diré: '¡Miren, señores, este niño llora! Levántense por ahora; sabremos el resultado más tarde'". Por eso se sentó sosteniendo al niño. Sin embargo, el Bienaventurado, siendo un debatiente muy superior al príncipe por miles y cientos de miles de veces, pensó: "Usando a este mismo niño como ejemplo, destruiré su argumento", y dijo: "¿Qué piensas, príncipe?", y así sucesivamente.

ตตฺถ มุเข อาหเรยฺยาติ มุเข ฐเปยฺย. อาหเรยฺยสฺสาหนฺติ อปเนยฺยํ อสฺส อหํ. อาทิเกเนวาติ ปฐมปโยเคเนว. อภูตนฺติ อภูตตฺถํ. อตจฺฉนฺติ น ตจฺฉํ. อนตฺถสํหิตนฺติ น อตฺถสํหิตํ น วฑฺฒินิสฺสิตํ. อปฺปิยา อมนาปาติ เนว ปิยา น มนาปา. อิมินา นเยเนว สพฺพตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Allí, "lo pondría en la boca" (mukhe āhareyya) significa que lo colocaría en la boca. "Yo se lo sacaría" (āhareyyassāhaṃ) significa "yo se lo quitaría a él". "Al primer intento" (ādikeneva) significa solo con el primer esfuerzo. "Falso" (abhūtaṃ) significa de naturaleza inexistente. "No veraz" (atacchaṃ) significa que no es real. "Inútil" (anatthasaṃhitaṃ) significa no relacionado con el beneficio ni con el crecimiento. "Desagradable y molesto" (appiyā amanāpā) significa ni querido ni placentero. De esta misma manera debe entenderse el significado en todos los casos.

ตตฺถ อปฺปิยปกฺเข ปฐมวาจา อโจรํเยว โจโรติ, อทาสํเยว ทาโสติ, อทุปฺปยุตฺตํเยว ทุปฺปยุตฺโตติ ปวตฺตา. น ตํ ตถาคโต ภาสติ. ทุติยวาจา โจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน ปวตฺตา. ตมฺปิ [Pg.78] ตถาคโต น ภาสติ. ตติยวาจา ‘‘อิทานิ อกตปุญฺญตาย ทุคฺคโต ทุพฺพณฺโณ อปฺเปสกฺโข, อิธ ฐตฺวาปิ ปุน ปุญฺญํ น กโรสิ, ทุติยจิตฺตวาเร กถํ จตูหิ อปาเยหิ น มุจฺจิสฺสสี’’ติ เอวํ มหาชนสฺส อตฺถปุเรกฺขาเรน ธมฺมปุเรกฺขาเรน อนุสาสนีปุเรกฺขาเรน จ วตฺตพฺพวาจา. ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโตติ ตสฺมึ ตติยพฺยากรเณ ตสฺสา วาจาย พฺยากรณตฺถาย ตถาคโต กาลญฺญู โหติ, มหาชนสฺส อาทานกาลํ คหณกาลํ ชานิตฺวาว พฺยากโรตีติ อตฺโถ.

Entre ellos, en el lado de lo desagradable, la primera palabra es aquella que ocurre al decir de alguien que no es un ladrón que es un "ladrón", de alguien que no es un esclavo que es un "esclavo", o de alguien que no ha actuado mal que es "malvado". El Tathāgata no dice tal palabra. La segunda palabra es aquella que ocurre basada en decir "este es un ladrón" de alguien que realmente es un ladrón, y así sucesivamente. El Tathāgata tampoco dice esa palabra. La tercera palabra es aquella que debe decirse con el propósito del beneficio, de la verdad y de la instrucción a la multitud, de esta manera: "Ahora, por no haber hecho méritos, eres desafortunado, de apariencia desagradable y de poca influencia; si permaneciendo aquí no haces méritos de nuevo, ¿cómo te liberarás de los cuatro estados de sufrimiento en el futuro?". En ese contexto, "el Tathāgata conoce el momento oportuno" (tatra kālaññū tathāgato) significa que, en esa tercera declaración, el Tathāgata conoce el momento para pronunciar esa palabra; conociendo el momento de recepción y el momento de comprensión por parte de la gran multitud, solo entonces la pronuncia. Este es el significado.

ปิยปกฺเข ปฐมวาจา อฏฺฐานิยกถา นาม. สา เอวํ เวทิตพฺพา – เอวํ กิร คามวาสิมหลฺลกํ นครํ อาคนฺตฺวา ปานาคาเร ปิวนฺตํ วญฺเจตุกามา สมฺพหุลา ธุตฺตา ปีตฏฺฐาเน ฐตฺวา เตน สทฺธึ สุรํ ปิวนฺตา ‘‘อิมสฺส นิวาสนปาวุรณมฺปิ หตฺเถ ภณฺฑกมฺปิ สพฺพํ คณฺหิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา กติกํ อกํสุ – ‘‘เอเกกํ อตฺตปจฺจกฺขกถํ กเถม, โย ‘อภูต’นฺติ กเถสิ, กถิตํ วา น สทฺทหติ, ตํ ทาสํ กตฺวา คณฺหิสฺสามา’’ติ. ตมฺปิ มหลฺลกํ ปุจฺฉึสุ ‘‘ตุมฺหากมฺปิ ตาต รุจฺจตี’’ติ. เอวํ โหตุ ตาตาติ.

En el lado de lo agradable, la primera palabra se llama "charla sin fundamento" (aṭṭhāniyakathā). Debe entenderse así: se dice que muchos pícaros, deseando engañar a un anciano habitante de una aldea que había venido a la ciudad y estaba bebiendo en una taberna, se pararon en el lugar de la bebida y, bebiendo licor con él, pensaron: "Le quitaremos todo, incluso su ropa y la mercancía que lleva en la mano", e hicieron un pacto: "Contemos cada uno una historia basada en nuestra propia experiencia; a aquel que diga '¡Eso es falso!' o no crea en lo dicho, lo tomaremos como esclavo". También le preguntaron a ese anciano: "Padre, ¿estás de acuerdo?". Él respondió: "¡Que así sea, hijos!".

เอโก ธุตฺโต อาห – มยฺหํ, โภ มาตุ, มยิ กุจฺฉิคเต กปิฏฺฐผลโทหโล อโหสิ. สา อญฺญํ กปิฏฺฐหารกํ อลพฺภมานา มํเยว เปเสสิ. อหํ คนฺตฺวา รุกฺขํ อภิรุหิตุํ อสกฺโกนฺโต อตฺตนาว อตฺตานํ ปาเท คเหตฺวา มุคฺครํ วิย รุกฺขสฺส อุปริ ขิปึ; อถ สาขโต สาขํ วิจรนฺโต ผลานิ คเหตฺวา โอตริตุํ อสกฺโกนฺโต ฆรํ คนฺตฺวา นิสฺเสณึ อาหริตฺวา โอรุยฺห มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ผลานิ มาตุยา อทาสึ; ตานิ ปน มหนฺตานิ โหนฺติ จาฏิปฺปมาณานิ. ตโต เม มาตรา เอกาสเน นิสินฺนาย สมสฏฺฐิผลานิ ขาทิตานิ. มยา เอกุจฺฉงฺเคน อานีตผเลสุ เสสกานิ กุลสนฺตเก คาเม ขุทฺทกมหลฺลกานํ อเหสุํ. อมฺหากํ ฆรํ โสฬสหตฺถํ, เสสปริกฺขารภณฺฑกํ อปเนตฺวา กปิฏฺฐผเลเหว ยาว ฉทนํ ปูริตํ. ตโต อติเรกานิ คเหตฺวา เคหทฺวาเร ราสึ อกํสุ. โส อสีติหตฺถุพฺเพโธ ปพฺพโต วิย อโหสิ. กึ อีทิสํ, โภ สกฺกา, สทฺทหิตุนฺติ?

Un pícaro comenzó diciendo: "Señores, cuando yo estaba en el vientre de mi madre, ella tuvo un antojo de comer el fruto del árbol kapiṭṭha. Al no encontrar a nadie más que trajera los frutos, me envió a mí. Yo, estando en el vientre, fui al bosque de estos árboles, y al no poder escalarlos, me agarré mis propios pies y me lancé hacia arriba del árbol como si fuera un mazo. Entonces, moviéndome de rama en rama y recogiendo los frutos, al no poder descender, fui a casa, traje una escalera, bajé del árbol, fui ante mi madre y le di los frutos. Estos eran grandes, del tamaño de grandes vasijas. Entonces, mi madre, sentada en un solo lugar, se comió sesenta frutos. De los frutos sobrantes que traje en un solo pliegue de mi túnica, hubo suficiente para todos los miembros del clan en la aldea, jóvenes y ancianos. Nuestra casa tenía dieciséis codos de altura; quitando los demás enseres, se llenó de frutos de kapiṭṭha hasta el techo. Luego, tomaron los sobrantes e hicieron un montón a la puerta de la casa. Era como una montaña de ochenta codos de altura. Señores, ¿es posible creer tal cosa?".

คามิกมหลฺลโก [Pg.79] ตุณฺหี นิสีทิตฺวา สพฺเพสํ กถาปริโยสาเน ปุจฺฉิโต อาห – ‘‘เอวํ ภวิสฺสติ ตาตา, มหนฺตํ รฏฺฐํ, รฏฺฐมหนฺตตาย สกฺกา สทฺทหิตุ’’นฺติ. ยถา จ เตน, เอวํ เสเสหิปิ ตถารูปาสุ นิกฺการณกถาสุ กถิตาสุ อาห – มยฺหมฺปิ ตาตา สุณาถ, น ตุมฺหากํเยว กุลานิ, อมฺหากมฺปิ กุลํ มหากุลํ, อมฺหากํ ปน อวเสสเขตฺเตหิ กปฺปาสเขตฺตํ มหนฺตตรํ. ตสฺส อเนกกรีสสตสฺส กปฺปาสเขตฺตสฺส มชฺเฌ เอโก กปฺปาสรุกฺโข มหา อสีติหตฺถุพฺเพโธ อโหสิ. ตสฺส ปญฺจ สาขา, ตาสุ อวเสสสาขา ผลํ น คณฺหึสุ, ปาจีนสาขาย เอกเมว มหาจาฏิมตฺตํ ผลํ อโหสิ. ตสฺส ฉ อํสิโย, ฉสุ อํสีสุ ฉ กปฺปาสปิณฺฑิโย ปุปฺผิตา. อหํ มสฺสุํ กาเรตฺวา นฺหาตวิลิตฺโต เขตฺตํ คนฺตฺวา ตา กปฺปาสปิณฺฑิโย ปุปฺผิตา ทิสฺวา ฐิตโกว หตฺถํ ปสาเรตฺวา คณฺหึ. ตา กปฺปาสปิณฺฑิโย ถามสมฺปนฺนา ฉ ทาสา อเหสุํ. เต สพฺเพ มํ เอกกํ โอหาย ปลาตา. เอตฺตเก อทฺธาเน เต น ปสฺสามิ, อชฺช ทิฏฺฐา, ตุมฺเห เต ฉ ชนา. ตฺวํ นนฺโท นาม, ตฺวํ ปุณฺโณ นาม, ตฺวํ วฑฺฒมาโน นาม, ตฺวํ จิตฺโต นาม ตฺวํ มงฺคโล นาม, ตฺวํ โปฏฺฐิโย นามาติ วตฺวา อุฏฺฐาย นิสินฺนเกเยว จูฬาสุ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ. เต ‘‘น มยํ ทาสา’’ติปิ วตฺตุํ นาสกฺขึสุ. อถ เน กฑฺฒนฺโต วินิจฺฉยํ เนตฺวา ลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ยาวชีวํ ทาเส กตฺวา ปริภุญฺชิ. เอวรูปึ กถํ ตถาคโต น ภาสติ.

Un anciano de la aldea, habiéndose sentado en silencio, cuando todos los seis borrachos terminaron de hablar y se le preguntó, dijo: ‘Hijos míos, así será; el país es muy vasto, y debido a la inmensidad del país, es posible creerlo’. Y tal como él habló, así también los demás borrachos dijeron palabras sin fundamento. Entonces el anciano de la aldea dijo: ‘Hijos míos, escuchadme también; no solo vuestras familias son grandes, nuestra familia también es una gran familia. Además, nuestro campo de algodón es mucho más grande que el resto de los campos. En medio de ese gran campo de algodón de muchos cientos de karīsas, había un solo árbol de algodón de ochenta codos de altura. Tenía cinco ramas; de ellas, las demás ramas no dieron fruto, pero en la rama oriental hubo un solo fruto del tamaño de una gran tinaja. Tenía seis gajos, y en esos seis gajos florecieron seis copos de algodón. Yo, habiéndome arreglado la barba, bañado y ungido, fui al campo y, viendo esos copos de algodón florecidos, extendí la mano mientras estaba de pie y los tomé. Esos seis copos de algodón se convirtieron en seis esclavos dotados de fuerza. Todos ellos huyeron dejándome solo. Durante todo este tiempo no los he visto, pero hoy los he encontrado; vosotros sois esas seis personas. Tú te llamas Nanda, tú Puṇṇa, tú Vaḍḍhamāna, tú Citta, tú Maṅgala, tú Poṭṭhiya’. Dicho esto, se levantó y agarró por el cabello a los seis que estaban sentados. Ellos no pudieron decir: ‘No somos esclavos’. Luego, arrastrándolos ante el juez y registrándolos oficialmente, los convirtió en esclavos de por vida y se sirvió de ellos. Tal tipo de conversación no la pronuncia el Tathāgata.

ทุติยวาจา อามิสเหตุจาฏุกมฺยตาทิวเสน นานปฺปการา ปเรสํ โถมนวาจา เจว, โจรกถํ ราชกถนฺติ อาทินยปฺปวตฺตา ติรจฺฉานกถา จ. ตมฺปิ ตถาคโต น ภาสติ. ตติยวาจา อริยสจฺจสนฺนิสฺสิตกถา, ยํ วสฺสสตมฺปิ สุณนฺตา ปณฺฑิตา เนว ติตฺตึ คจฺฉนฺติ. อิติ ตถาคโต เนว สพฺพมฺปิ อปฺปิยวาจํ ภาสติ น ปิยวาจํ. ตติยํ ตติยเมว ปน ภาสิตพฺพกาลํ อนติกฺกมิตฺวา ภาสติ. ตตฺถ ตติยํ อปฺปิยวาจํ สนฺธาย เหฏฺฐา ทหรกุมารอุปมา อาคตาติ เวทิตพฺพํ.

La segunda palabra es el habla con diversos propósitos de obtener beneficios materiales mediante la adulación y otros medios para ensalzar a los donantes, así como el habla baja (tiracchānakathā) que trata sobre ladrones, sobre reyes y temas similares. El Tathāgata tampoco pronuncia eso. La tercera palabra es el habla basada en las Nobles Verdades, la cual, aunque los sabios la escuchen incluso por cien años, nunca se sacian de ella. Por lo tanto, el Tathāgata no pronuncia en absoluto ni palabras desagradables ni palabras agradables. Sin embargo, pronuncia solo el tercer tipo, sin exceder el tiempo apropiado para hablar. En ese contexto, debe entenderse que la comparación del niño pequeño mencionada anteriormente se refiere a la tercera clase de palabra que es desagradable para otros, pero verdadera y beneficiosa.

๘๗. อุทาหุ ฐานโสเวตนฺติ อุทาหุ ฐานุปฺปตฺติกญาเณน ตงฺขณํเยว ตํ ตถาคตสฺส อุปฏฺฐาตีติ ปุจฺฉติ. สญฺญาโตติ ญาโต ปญฺญาโต ปากโฏ. ธมฺมธาตูติ ธมฺมสภาโว. สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสตํ อธิวจนํ[Pg.80]. ตํ ภควตา สุปฺปฏิวิทฺธํ, หตฺถคตํ ภควโต. ตสฺมา โส ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ สพฺพํ ฐานโสว ปฏิภาตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อยํ ปน ธมฺมเทสนา เนยฺยปุคฺคลวเสน ปรินิฏฺฐิตาติ.

87. ‘¿O es espontáneo?’ (udāhu ṭhānasovetaṃ) pregunta si esa comparación surge al Tathāgata en ese mismo instante a través de un conocimiento que aparece según la situación. ‘Saññāto’ significa conocido, plenamente conocido, evidente. ‘Dhammadhātu’ es la naturaleza de la realidad (dhammasabhāvo). Este es un epíteto del conocimiento de la omnisciencia (sabbaññutaññāṇa). Eso ha sido perfectamente penetrado por el Bienaventurado, está al alcance de la mano del Bienaventurado. Por lo tanto, cualquier significado que el Bienaventurado desee, todo ese significado se le manifiesta instantáneamente en su conocimiento. El resto, en todos los casos, es de significado claro. Esta enseñanza del Dhamma concluye de acuerdo con las personas que necesitan guía (neyyapuggala). Así termina el Abhayarājakumārasutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

อภยราชกุมารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Concluye la explicación del Abhayarājakumārasutta.

๙. พหุเวทนียสุตฺตวณฺณนา

9. 1. Vagga Gahapati. 9. Bahuvedanīyasutta. Explicación del Bahuvedanīyasutta.

๘๘. เอวํ เม สุตนฺติ พหุเวทนียสุตฺตํ. ตตฺถ ปญฺจกงฺโค ถปตีติ ปญฺจกงฺโคติ ตสฺส นามํ. วาสิผรสุนิขาทนทณฺฑมุคฺครกาฬสุตฺตนาฬิสงฺขาเตหิ วา องฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา โส ปญฺจงฺโคติ ปญฺญาโต. ถปตีติ วฑฺฒกีเชฏฺฐโก. อุทายีติ ปณฺฑิตอุทายิตฺเถโร.

88. ‘Así lo he oído’ se refiere al Bahuvedanīyasutta. Allí, en la frase ‘Pañcakaṅgo thapatī’, Pañcakaṅga es el nombre de ese maestro carpintero. Se le conoce como Pañcakaṅga (el de los cinco miembros) por estar provisto de las herramientas de carpintero: la azuela, el hacha, el cincel, el mazo con mango y el cordel de marcar con su estuche. ‘Thapatī’ significa el maestro carpintero. ‘Udāyī’ se refiere al sabio venerable Udāyī.

๘๙. ปริยายนฺติ การณํ. ทฺเวปานนฺทาติ ทฺเวปิ, อานนฺท. ปริยาเยนาติ การเณน. เอตฺถ จ กายิกเจตสิกวเสน ทฺเว เวทิตพฺพา. สุขาทิวเสน ติสฺโส, อินฺทฺริยวเสน สุขินฺทฺริยาทิกา ปญฺจ, ทฺวารวเสน จกฺขุสมฺผสฺสชาทิกา ฉ, อุปวิจารวเสน ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา โสมนสฺสฏฺฐานิยํ รูปํ อุปวิจรตี’’ติอาทิกา อฏฺฐารส, ฉ เคหสฺสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เคหสฺสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เคหสฺสิตา อุเปกฺขา, ฉ เนกฺขมฺมสิตาติ เอวํ ฉตฺตึส, ตา อตีเต ฉตฺตึส, อนาคเต ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึสาติ เอวํ อฏฺฐเวทนาสตํ เวทิตพฺพํ.

89. ‘Pariyāyaṃ’ significa causa o método. ‘Dvepānanda’ significa ‘también dos, Ānanda’. ‘Pariyāyena’ significa por un método o causa. Y aquí, deben entenderse dos sensaciones según lo físico y lo mental. Tres sensaciones según lo placentero, etc.; cinco sensaciones según las facultades, empezando por la facultad del placer; seis sensaciones según las puertas (de los sentidos), empezando por la nacida del contacto visual; dieciocho sensaciones según el examen mental, como en ‘habiendo visto una forma con el ojo, uno examina una forma que es base para la alegría’, etc.; treinta y seis sensaciones así: seis alegrías mundanas vinculadas a los sentidos, seis alegrías de renuncia vinculadas al jhana, seis pesares mundanos, seis pesares de renuncia, seis ecuanimidades mundanas y seis ecuanimidades de renuncia; así son treinta y seis. Estas treinta y seis en el pasado, treinta y seis en el futuro y treinta y seis en el presente suman las ciento ocho sensaciones que deben conocerse.

๙๐. ปญฺจ โข อิเม, อานนฺท, กามคุณาติ อยํ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. น เกวลมฺปิ ทฺเว อาทึ กตฺวา เวทนา ภควตา ปญฺญตฺตา, ปริยาเยน เอกาปิ เวทนา กถิตา. ตํ ทสฺเสนฺโต ปญฺจกงฺคสฺส ถปติโน วาทํ อุปตฺถมฺเภตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

90. ‘Estos cinco, Ānanda, son los hilos de los placeres sensoriales’: esta es una conexión temática independiente. El Bienaventurado no solo designó las sensaciones empezando por dos hasta treinta y seis, sino que también habló de una sola sensación de manera metódica. Para mostrar esto y para apoyar la tesis del maestro carpintero Pañcakaṅga, comenzó esta enseñanza.

อภิกฺกนฺตตรนฺติ สุนฺทรตรํ. ปณีตตรนฺติ อตปฺปกตรํ. เอตฺถ จ จตุตฺถชฺฌานโต ปฏฺฐาย อทุกฺขมสุขา เวทนา, สาปิ สนฺตฏฺเฐน ปณีตฏฺเฐน จ สุขนฺติ วุตฺตา. ฉ เคหสฺสิตานิ สุขนฺติ วุตฺตานิ. นิโรโธ อเวทยิตสุขวเสน [Pg.81] สุขํ นาม ชาโต. ปญฺจกามคุณวเสน หิ อฏฺฐสมาปตฺติวเสน จ อุปฺปนฺนํ เวทยิตสุขํ นาม. นิโรโธ อเวทยิตสุขํ นาม. อิติ เวทยิตสุขํ วา โหตุ อเวทยิตสุขํ วา, ตํ นิทฺทุกฺขภาวสงฺขาเตน สุขฏฺเฐน เอกนฺตสุขเมว ชาตํ.

‘Abhikkantataraṃ’ significa más excelente. ‘Paṇītataraṃ’ significa más refinado. Y aquí, a partir del cuarto jhana, la sensación ni-dolorosa-ni-placentera se denomina ‘placer’ (sukha) tanto por su naturaleza pacífica como por su naturaleza excelente. Las seis sensaciones vinculadas a la vida mundana se denominan placer. El cese (nirodha) se llama placer en el sentido de un placer no experimentado. Pues el placer que surge mediante los cinco hilos de los placeres sensoriales y mediante las ocho realizaciones (samāpatti) se llama placer experimentado. El cese se llama placer no experimentado. Así, ya sea placer experimentado o placer no experimentado, ambos se consideran puramente placer por su característica de felicidad, definida como el estado de ausencia de sufrimiento.

๙๑. ยตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ฐาเน. สุขํ อุปลพฺภตีติ เวทยิตสุขํ วา อเวทยิตสุขํ วา อุปลพฺภติ. ตํ ตํ ตถาคโต สุขสฺมึ ปญฺญเปตีติ ตํ สพฺพํ ตถาคโต นิทฺทุกฺขภาวํ สุขสฺมึเยว ปญฺญเปตีติ. อิธ ภควา นิโรธสมาปตฺตึ สีสํ กตฺวา เนยฺยปุคฺคลวเสน อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ.

91. 'Yattha yattha' (en cualquier lugar) significa en cualquier sitio. 'Se obtiene felicidad': se obtiene ya sea felicidad sentida o felicidad no sentida. 'A eso, el Tathagata lo designa como felicidad': el Tathagata designa todo aquello que es ausencia de sufrimiento (nidukkhatā) únicamente como felicidad. Debe entenderse que en este sutta, el Bienaventurado, poniendo el logro de la cesación (nirodhasamāpatti) a la cabeza, concluyó la enseñanza por medio de las personas que han de ser guiadas (neyyapuggala), culminando con el Fruto de la Arahantez.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

พหุเวทนียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Bahuvedanīya Sutta ha finalizado.

๑๐. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา

10. Explicación del Apaṇṇaka Sutta

๙๒. เอวํ เม สุตนฺติ อปณฺณกสุตฺตํ. ตตฺถ จาริกนฺติ อตุริตจาริกํ.

92. 'Evaṃ me sutaṃ' (Así he oído) y demás es el Apaṇṇaka Sutta. En él, 'cārikaṃ' significa un viaje realizado sin prisas.

๙๓. อตฺถิ ปน โว คหปตโยติ กสฺมา อาห? โส กิร คาโม อฏวิทฺวาเร นิวิฏฺโฐ. นานาวิธา สมณพฺราหฺมณา ทิวสํ มคฺคํ คนฺตฺวา สายํ ตํ คามํ วาสตฺถาย อุเปนฺติ, เตสํ เต มนุสฺสา มญฺจปีฐานิ ปตฺถริตฺวา ปาเท โธวิตฺวา ปาเท มกฺเขตฺวา กปฺปิยปานกานิ ทตฺวา ปุนทิวเส นิมนฺเตตฺวา ทานํ เทนฺติ. เต ปสนฺนจิตฺตา เตหิ สทฺธึ สมฺมนฺตยมานา เอวํ วทนฺติ ‘‘อตฺถิ ปน โว คหปตโย กิญฺจิ ทสฺสนํ คหิต’’นฺติ? นตฺถิ, ภนฺเตติ. ‘‘คหปตโย วินา ทสฺสเนน โลโก น นิยฺยาติ, เอกํ ทสฺสนํ รุจฺจิตฺวา ขมาเปตฺวา คเหตุํ วฏฺฏติ, ‘สสฺสโต โลโก’ติ ทสฺสนํ คณฺหถา’’ติ วตฺวา ปกฺกนฺตา. อปรทิวเส อญฺเญ อาคตา. เตปิ ตเถว ปุจฺฉึสุ. เต เตสํ ‘‘อาม, ภนฺเต, ปุริเมสุ ทิวเสสุ ตุมฺหาทิสา สมณพฺราหฺมณา อาคนฺตฺวา ‘สสฺสโต โลโก’ติ อมฺเห อิทํ ทสฺสนํ คาหาเปตฺวา คตา’’ติ อาโรเจสุํ. ‘‘เต พาลา กึ ชานนฺติ? ‘อุจฺฉิชฺชติ อยํ โลโก’ติ อุจฺเฉททสฺสนํ คณฺหถา’’ติ เอวํ เตปิ อุจฺเฉททสฺสนํ คณฺหาเปตฺวา ปกฺกนฺตา. เอเตนุปาเยน อญฺเญ เอกจฺจสสฺสตํ, อญฺเญ อนฺตานนฺตํ[Pg.82], อญฺเญ อมราวิกฺเขปนฺติ เอวํ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย อุคฺคณฺหาเปสุํ. เต ปน เอกทิฏฺฐิยมฺปิ ปติฏฺฐาตุํ นาสกฺขึสุ. สพฺพปจฺฉา ภควา อคมาสิ. โส เตสํ หิตตฺถาย ปุจฺฉนฺโต ‘‘อตฺถิ ปน โว คหปตโย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อาการวตีติ การณวตี สเหตุกา. อปณฺณโกติ อวิรทฺโธ อทฺเวชฺฌคามี เอกํสคาหิโก.

93. ¿Por qué dijo: '¿Tienen, pues, oh jefes de hogar [alguna doctrina]'? Se dice que esa aldea [Sālā] estaba situada a la entrada de un bosque. Diversos ascetas y brahmanes, tras caminar todo el día, llegaban a esa aldea al atardecer para hospedarse. Los aldeanos, después de prepararles asientos y camas, lavarles los pies, ungirlos y ofrecerles bebidas permitidas, los invitaban al día siguiente a comer. Los aldeanos, con mente devota, conversando con ellos, les preguntaban: '¿Tienen, jefes de hogar, alguna doctrina aceptada?'. Respondían: 'No, venerables'. Ellos decían: 'Jefes de hogar, el mundo no se libera sin una doctrina; es conveniente elegir y aceptar una. Acepten la doctrina de que el mundo es eterno'. Tras decir esto, se marchaban. Al día siguiente llegaban otros. Ellos también preguntaban del mismo modo. Los aldeanos les informaban: 'Sí, venerables, en días anteriores llegaron ascetas y brahmanes como ustedes y nos hicieron aceptar la doctrina de que el mundo es eterno'. Ellos decían: 'Esos necios, ¿qué saben? El mundo se aniquila; acepten la doctrina de la aniquilación'. Así, también ellos, tras hacerles aceptar la doctrina de la aniquilación, se marchaban. Por este medio, otros enseñaban el eternalismo parcial, otros el finitismo e infinitismo, otros la ambigüedad evasiva, y así les hicieron aprender las sesenta y dos visiones. Sin embargo, los aldeanos no podían establecerse en ninguna de esas visiones. Al final de todos llegó el Bienaventurado. Él, preguntando para el beneficio de ellos, dijo: '¿Tienen, pues, oh jefes de hogar...', y así sucesivamente. Allí, 'ākāravatī' significa con razones o causas. 'Apaṇṇako' significa inerrante, sin dudas (advejjhagāmī) y que toma un solo lado.

๙๔. นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิ ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ เหฏฺฐา สาเลยฺยกสุตฺเต วิตฺถาริตา. ตถา ตพฺพิปจฺจนีกภูตา สมฺมาทิฏฺฐิ.

94. La visión incorrecta de diez bases, que comienza con 'no hay lo dado', ha sido explicada detalladamente antes en el Sāleyyaka Sutta. Del mismo modo, se explicó la visión correcta que es su opuesta.

๙๕. เนกฺขมฺเม อานิสํสนฺติ โย เนสํ อกุสลโต นิกฺขนฺตภาเว อานิสํโส, โย จ โวทานปกฺโข วิสุทฺธิปกฺโข, ตํ น ปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อสทฺธมฺมสญฺญตฺตีติ อภูตธมฺมสญฺญาปนา. อตฺตานุกฺกํเสตีติ ฐเปตฺวา มํ โก อญฺโญ อตฺตโน ทสฺสนํ ปเร คณฺหาเปตุํ สกฺโกตีติ อตฺตานํ อุกฺขิปติ. ปรํ วมฺเภตีติ เอตฺตเกสุ ชเนสุ เอโกปิ อตฺตโน ทสฺสนํ ปเร คณฺหาเปตุํ น สกฺโกตีติ เอวํ ปรํ เหฏฺฐา ขิปติ. ปุพฺเพว โข ปนาติ ปุพฺเพ มิจฺฉาทสฺสนํ คณฺหนฺตสฺเสว สุสีลฺยํ ปหีนํ โหติ, ทุสฺสีลภาโว ปจฺจุปฏฺฐิโต. เอวมสฺสิเมติ เอวํ อสฺส อิเม มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย สตฺต. อปราปรํ อุปฺปชฺชนวเสน ปน เตเยว มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ นาม.

95. 'Elogian la renuncia': el significado es que no ven el beneficio que existe en el estado de haber salido de lo perjudicial, ni el lado de la pureza y la limpieza. 'Asaddhammasaññatti' es la persuasión de una doctrina falsa. 'Se ensalza a sí mismo': se exalta diciendo '¿Quién más que yo puede hacer que otros acepten su propia visión?'. 'Desprecia a otros': rebaja a los demás diciendo 'Ni uno solo entre todas estas personas puede hacer que otros acepten su propia visión'. 'Anteriormente, en verdad': para quien acepta una visión incorrecta, su buena conducta se pierde y se manifiesta un estado de mala conducta. 'Así para él estos': para ese individuo existen estos siete factores como la visión incorrecta. Además, debido a la visión incorrecta como causa, surgen repetidamente diversos estados perjudiciales y malvados.

ตตฺราติ ตาสุ เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ ลทฺธีสุ. กลิคฺคโหติ ปราชยคฺคาโห. ทุสฺสมตฺโต สมาทินฺโนติ ทุคฺคหิโต ทุปฺปรามฏฺโฐ. เอกํสํ ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ เอกนฺตํ เอกโกฏฺฐาสํ สกวาทเมว ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา ติฏฺฐติ, ‘‘สเจ โข นตฺถิ ปโร โลโก’’ติ เอวํ สนฺเตเยว โสตฺถิภาวาวโห โหติ. ริญฺจตีติ วชฺเชติ.

'Allí' se refiere a esas creencias de aquellos ascetas y brahmanes. 'Kaliggaho' significa tomar la derrota. 'Dussamatto samādinno' significa mal tomado y mal comprendido. 'Abarcando un solo lado, permanece': habiendo penetrado y decidido firmemente por su propia tesis, que tiene una sola parte o extremo, permanece en ella. 'Si en verdad no hay otro mundo': aun siendo así, conduce a un estado de bienestar. 'Riñcati' significa evita.

๙๖. สทฺธมฺมสญฺญตฺตีติ ภูตธมฺมสญฺญาปนา.

96. 'Saddhammasaññatti' significa la persuasión de la verdadera doctrina.

กฏคฺคโหติ ชยคฺคาโห. สุสมตฺโต สมาทินฺโนติ สุคฺคหิโต สุปรามฏฺโฐ. อุภยํสํ ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ อุภยนฺตํ อุภยโกฏฺฐาสํ สกวาทํ ปรวาทญฺจ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา ติฏฺฐติ ‘‘สเจ โข อตฺถิ ปโร โลโก’’ติ เอวํ สนฺเตปิ ‘‘สเจ โข นตฺถิ ปโร โลโก’’ติ เอวํ สนฺเตปิ โสตฺถิภาวาวโห โหติ. ปรโตปิ เอกํสอุภยํเสสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

'Kaṭaggaho' significa tomar la victoria. 'Susamatto samādinno' significa bien tomado y bien comprendido. 'Abarcando ambos lados, permanece': habiendo penetrado y decidido por ambos extremos o partes —su propia tesis y la tesis ajena— permanece en ellas. 'Si en verdad hay otro mundo' o 'si en verdad no hay otro mundo', incluso así conduce al bienestar. De este mismo modo debe entenderse el significado posterior respecto a lo que es de un solo lado o de ambos lados.

๙๗. กโรโตติ [Pg.83] สหตฺถา กโรนฺตสฺส. การยโตติ อาณตฺติยา กาเรนฺตสฺส. ฉินฺทโตติ ปเรสํ หตฺถาทีนิ ฉินฺทนฺตสฺส. ปจโตติ ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺส วา ตชฺเชนฺตสฺส วา. โสจยโตติ ปรสฺส ภณฺฑหรณาทีหิ โสกํ สยํ กโรนฺตสฺสปิ ปเรหิ กาเรนฺตสฺสปิ. กิลมโตติ อาหารูปจฺเฉท-พนฺธนาคารปฺปเวสนาทีหิ สยํ กิลมนฺตสฺสาปิ ปเรหิ กิลมาเปนฺตสฺสาปิ. ผนฺทโต ผนฺทาปยโตติ ปรํ ผนฺทนฺตํ ผนฺทนกาเล สยมฺปิ ผนฺทโต ปรมฺปิ ผนฺทาปยโต. ปาณมติปาตยโตติ ปาณํ หนนฺตสฺสปิ หนาเปนฺตสฺสปิ. เอวํ สพฺพตฺถ กรณการาปนวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

97. 'Del que actúa': del que lo hace con su propia mano. 'Del que hace actuar': del que lo hace mediante una orden. 'Del que corta': del que corta las manos u otros miembros de otros. 'Del que castiga': del que oprime con un palo o del que amenaza. 'Del que aflige': del que causa dolor por sí mismo mediante el robo de los bienes ajenos, o del que hace que otros lo causen. 'Del que fatiga': del que se fatiga a sí mismo mediante la privación de comida o el encarcelamiento, o del que hace que otros lo fatiguen. 'Del que agita o hace agitar': del que se agita a sí mismo en el momento de agitar a otro, o del que hace que otro se agite. 'Del que quita la vida': del que mata a un ser vivo por sí mismo o del que hace que lo maten. Así, en todos los casos, el significado debe entenderse bajo los aspectos de realizar la acción por uno mismo o hacer que otros la realicen.

สนฺธินฺติ ฆรสนฺธึ. นิลฺโลปนฺติ มหาวิโลปํ. เอกาคาริกนฺติ เอกเมว ฆรํ ปริวาเรตฺวา วิลุมฺปนํ. ปริปนฺเถ ติฏฺฐโตติ อาคตาคตานํ อจฺฉินฺทนตฺถํ มคฺเค ติฏฺฐโต. กโรโต น กรียติ ปาปนฺติ ยํกิญฺจิ ปาปํ กโรมีติ สญฺญาย กโรโตปิ ปาปํ น กรียติ, นตฺถิ ปาปํ. สตฺตา ปน กโรมาติ เอวํสญฺญิโน โหนฺตีติ อตฺโถ. ขุรปริยนฺเตนาติ ขุรเนมินา, ขุรธารสทิสปริยนฺเตน วา. เอกํ มํสขลนฺติ เอกํ มํสราสึ. ปุญฺชนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตโตนิทานนฺติ เอกมํสขลกรณนิทานํ. ทกฺขิณตีเร มนุสฺสา กกฺขฬา ทารุณา, เต สนฺธาย หนนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. อุตฺตรตีเร สทฺธา โหนฺติ ปสนฺนา พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา, เต สนฺธาย ททนฺโตติอาทิ วุตฺตํ.

«Sandhi» se refiere a la fractura de una casa para robar. «Nillopa» se refiere a un gran saqueo. «Ekāgārika» se refiere al acto de saquear rodeando una sola casa por completo. «Paripanthe tiṭṭhato» significa apostarse en el camino con el fin de robar a quienes van y vienen. Respecto a «para quien actúa, no se comete mal», significa que incluso si alguien actúa con la percepción de «estoy haciendo un mal», no se considera que cometa un mal; el mal no existe. El sentido es que los seres simplemente tienen la percepción de «estamos actuando», sin que exista realmente el mal. «Khurapariyantena» significa con un borde circular afilado como una cuchilla, o un borde que consiste en el filo de una navaja. «Ekaṃ maṃsakhalaṃ» significa una sola masa de carne. «Puñja» es un sinónimo de ese mismo término. «Tatonidānaṃ» significa debido a la causa de convertirlo en una sola masa de carne. Se dice que los hombres en la orilla sur del Ganges son rudos y feroces; refiriéndose a ellos se mencionan actos como «matando», etc. En la orilla norte, los hombres son fieles, devotos y seguidores del Buda, el Dhamma y el Sangha; refiriéndose a ellos se mencionan actos como «dando», etc.

ตตฺถ ยชนฺโตติ มหายาคํ กโรนฺโต. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน อุโปสถกมฺเมน. สํยเมนาติ สีลสํยเมน. สจฺจวชฺเชนาติ สจฺจวจเนน. อาคโมติ อาคมนํ, ปวตฺตีติ อตฺโถ. สพฺพถาปิ ปาปปุญฺญานํ กิริยเมว ปฏิกฺขิปนฺติ. สุกฺกปกฺโขปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เสสเมตฺถ ปุริมวาเร วุตฺตสทิสเมว.

En ese contexto, «yajanto» significa realizar un gran sacrificio. «Damena» se refiere al dominio de las facultades sensoriales o a la práctica de la observancia (uposatha). «Saṃyamena» se refiere a la restricción mediante la moralidad (sīla). «Saccavajjena» se refiere a decir palabras veraces. «Āgamo» significa llegada o manifestación. De todas las formas posibles, estas visiones niegan la realización misma de las acciones malas o meritorias. La parte blanca (las acciones positivas) debe entenderse siguiendo el mismo método ya explicado. El resto en este pasaje es similar a lo expresado en la sección anterior.

๑๐๐. นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโยติ เอตฺถ ปจฺจโย เหตุเววจนํ. อุภเยนาปิ วิชฺชมานกเมว กายทุจฺจริตาทิสํกิเลสปจฺจยํ กายสุจริตาทิวิสุทฺธิปจฺจยํ ปฏิกฺขิปนฺติ. นตฺถิ พลํ, นตฺถิ วีริยํ, นตฺถิ ปุริสถาโม, นตฺถิ ปุริสปรกฺกโมติ สตฺตานํ สํกิเลสิตุํ วา วิสุชฺฌิตุํ วา [Pg.84] พลํ วา วีริยํ วา ปุริเสน กาตพฺโพ นาม ปุริสถาโม วา ปุริสปรกฺกโม วา นตฺถิ.

100. En la frase «no hay causa, no hay condición», el término «condición» (paccaya) es un sinónimo de «causa» (hetu). Mediante ambos términos, ciertos ascetas y brahmanes niegan la causa realmente existente de la impureza, como la mala conducta corporal, etc., y la causa realmente existente de la purificación, como la buena conducta corporal, etc. «No hay fuerza, no hay energía, no hay poder humano, no hay esfuerzo humano» significa que para que los seres se contaminen o se purifiquen, no existe fuerza ni energía, ni tampoco lo que se denomina poder humano o esfuerzo humano que deba ser ejercido por un hombre.

สพฺเพ สตฺตาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภาทโย อนวเสเส นิทสฺเสนฺติ. สพฺเพ ปาณาติ เอกินฺทฺริโย ปาโณ ทฺวินฺทฺริโย ปาโณติ อาทิวเสน วทนฺติ. สพฺเพ ภูตาติ อณฺฑโกสวตฺถิโกเสสุ ภูเต สนฺธาย วทนฺติ. สพฺเพ ชีวาติ สาลิยวโคธุมาทโย สนฺธาย วทนฺติ. เตสุ เหเต วิรุหนภาเวน ชีวสญฺญิโน. อวสา อพลา อวีริยาติ เตสํ อตฺตโน วโส วา พลํ วา วีริยํ วา นตฺถิ. นิยติสงฺคติภาวปริณตาติ เอตฺถ นิยตีติ นิยตตา. สงฺคตีติ ฉนฺนํ อภิชาตีนํ ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ภาโวติ สภาโวเยว. เอวํ นิยติยา จ สงฺคติยา จ ภาเวน จ ปริณตา นานปฺปการตํ ปตฺตา. เยน หิ ยถา ภวิตพฺพํ, โส ตเถว ภวติ. เยน โน ภวิตพฺพํ, โส น ภวตีติ ทสฺเสนฺติ. ฉสฺเววาภิชาตีสูติ ฉสุ เอว อภิชาตีสุ ฐตฺวา สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺติ, อญฺญา สุขทุกฺขภูมิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺติ.

Con el término «todos los seres» (sabbe sattā), se refieren a camellos, bueyes, asnos, etc., sin excepción. Con «todos los seres vivos» (sabbe pāṇā), se refieren a seres con una sola facultad, con dos facultades, etc. Con «todos los seres generados» (sabbe bhūtā), se refieren a los seres nacidos de huevos o del útero. Con «todas las vidas» (sabbe jīvā), se refieren al arroz, la cebada, el trigo, etc.; pues ellos perciben «vida» en estos debido a su capacidad de crecimiento. «Sin control, sin fuerza, sin energía» significa que tales seres carecen de poder, fuerza o voluntad propios. En «transformados por el destino, la casualidad y la naturaleza», «destino» (niyati) significa fijeza. «Casualidad» (saṅgati) se refiere al tránsito entre las seis clases de nacimiento (abhijāti). «Naturaleza» (bhāva) es la propia disposición natural. Así, transformados por el destino, la casualidad y la naturaleza, alcanzan diversos estados. Enseñan que: «Lo que ha de sucederle a alguien de cierta manera, así le sucede inevitablemente; lo que no ha de suceder, no sucede». «Solo en las seis clases de nacimiento» significa que permaneciendo únicamente en estos seis nacimientos experimentan el placer y el dolor, y que no existe otro plano para la experiencia del placer y el dolor.

ตตฺถ ฉ อภิชาติโย นาม กณฺหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิทฺทาภิชาติ สุกฺกาภิชาติ ปรมสุกฺกาภิชาตีติ. ตตฺถ สากุณิโก สูกริโก ลุทฺโท มจฺฉฆาตโก โจโร โจรฆาตโก, เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ กุรูรกมฺมนฺตา, อยํ กณฺหาภิชาติ นาม. ภิกฺขู นีลาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ. ‘‘ภิกฺขู จ กณฺฏกวุตฺติโน’’ติ อยญฺหิ เนสํ ปาฬิเยว. อถ วา กณฺฏกวุตฺติกา เอวํ นาม เอเก ปพฺพชิตาติ วทนฺติ. ‘‘สมณกณฺฏกวุตฺติกา’’ติปิ หิ เนสํ ปาฬิ. โลหิตาภิชาติ นาม นิคณฺฐา เอกสาฏกาติ วทนฺติ. อิเม กิร ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปณฺฑรตรา. คิหี อเจลกสาวกา หลิทฺทาภิชาตีติ วทนฺติ. อิติ อตฺตโน ปจฺจยทายเก นิคณฺเฐหิปิ เชฏฺฐกตเร กโรนฺติ. นนฺโท, วจฺโฉ, สงฺกิจฺโจ, อยํ สุกฺกาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร ปุริเมหิ จตูหิ ปณฺฑรตรา. อาชีวเก ปน ปรมสุกฺกาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร สพฺเพหิ ปณฺฑรตรา.

Allí, las seis clases de nacimiento son: nacimiento negro, azul, rojo, amarillo, blanco y blanco supremo. El cazador de aves, el criador de cerdos, el trampero, el pescador, el ladrón, el verdugo y cualquier otro que realice oficios crueles, pertenecen al llamado nacimiento negro. Dicen que los monjes (seguidores del Buda) son de nacimiento azul, pues afirman que ellos consumen los cuatro requisitos como si contuvieran espinas; «los monjes tienen un modo de vida espinoso» es su propia escritura. O bien, dicen que ciertos renunciantes que practican el ascetismo extremo son llamados «de vida espinosa», y «ascetas de vida espinosa» es también su escritura. Dicen que los Niganthas que visten una sola prenda son de nacimiento rojo; afirman que estos son más puros que los dos tipos anteriores. Dicen que los laicos seguidores de los ascetas desnudos son de nacimiento amarillo; así, consideran a sus propios donantes más excelentes que los propios Niganthas. Nanda, Vaccha y Saṅkicca son llamados de nacimiento blanco; se dice que son más puros que los cuatro anteriores. A los Ājīvakas, sin embargo, los llaman de nacimiento blanco supremo, afirmando que son los más puros de todos.

ตตฺถ [Pg.85] สพฺเพ สตฺตา ปฐมํ สากุณิกาทโยว โหนฺติ, ตโต วิสุชฺฌมานา สกฺยสมณา โหนฺติ, ตโต วิสุชฺฌมานา นิคณฺฐา, ตโต อาชีวกสาวกา, ตโต นนฺทาทโย, ตโต อาชีวกาติ อยเมเตสํ ลทฺธิ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปจฺจนีเกน เวทิตพฺโพ. เสสมิธาปิ ปุริมวาเร วุตฺตสทิสเมว.

En su doctrina, todos los seres son primero cazadores de aves y similares; luego, al purificarse, se convierten en ascetas Sakyas; luego, al purificarse más, en Niganthas; luego en seguidores de los Ājīvakas; luego en seres como Nanda, etc., y finalmente en Ājīvakas. La parte blanca (positiva) debe entenderse por el método opuesto al mencionado. El resto aquí es idéntico a lo dicho en la sección anterior.

อิมาสุ ปน ตีสุ ทิฏฺฐีสุ นตฺถิกทิฏฺฐิ วิปากํ ปฏิพาหติ, อกิริยทิฏฺฐิ กมฺมํ ปฏิพาหติ, อเหตุกทิฏฺฐิ อุภยมฺปิ ปฏิพาหติ. ตตฺถ กมฺมํ ปฏิพาหนฺเตนาปิ วิปาโก ปฏิพาหิโต โหติ, วิปากํ ปฏิพาหนฺเตนาปิ กมฺมํ ปฏิพาหิตํ. อิติ สพฺเพเปเต อตฺถโต อุภยปฏิพาหกา นตฺถิกวาทา เจว อเหตุกวาทา อกิริยวาทา จ โหนฺติ. เย ปน เตสํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐาเน ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนา สชฺฌายนฺติ วีมํสนฺติ, เตสํ – ‘‘นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิ ยิฏฺฐํ, กโรโต น กริยติ ปาปํ, นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ, ปฐมชวเน สเตกิจฺฉา โหนฺติ, ตถา ทุติยาทีสุ. สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺฉา อนิวตฺติโน อริฏฺฐกณฺฏกสทิสา.

De estas tres visiones, la visión nihilista (natthikadiṭṭhi) niega el resultado de las acciones; la visión de la no-acción (akiriyadiṭṭhi) niega el karma; y la visión de la no-causalidad (ahetukadiṭṭhi) niega ambos. En este contexto, al negar el karma, el resultado queda negado; y al negar el resultado, el karma queda negado. Por lo tanto, en esencia, las tres visiones niegan tanto el karma como el resultado, siendo doctrinas nihilistas, de no-causalidad y de no-acción. Aquellos que adoptan esta doctrina y reflexionan sobre ella de día o de noche, pensando: «no hay nada dado, no hay sacrificio, para quien actúa no hay mal, no hay causa ni condición», establecen en ese objeto una falsa atención (micchāsati). Su mente se concentra en ello y los procesos de consciencia impulsiva (javana) se activan. En el primer javana aún son curables, y así hasta el sexto. Pero en el séptimo javana, son incurables incluso para los Budas; no retroceden en su error, volviéndose como el monje Ariṭṭha o el novicio Kaṇṭaka.

ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปิ, เอกสฺมึ โอกฺกนฺเตปิ ทฺวีสุ ตีสุ โอกฺกนฺเตสุปิ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ, ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ, อภพฺโพ ตสฺส อตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ. วฏฺฏขาณุ นาเมส สตฺโต ปถวีโคปโก. กึ ปเนส เอกสฺมึเยว อตฺตภาเว นิยโต โหติ, อุทาหุ อญฺญสฺมิมฺปีติ? เอกสฺมิญฺเญว นิยโต, อาเสวนวเสน ปน ภวนฺตเรปิ ตํ ตํ ทิฏฺฐึ โรเจติเยว. เอวรูปสฺส หิ เยภุยฺเยน ภวโต วุฏฺฐานํ นาม นตฺถิ.

En ese contexto, algunos caen en una visión errónea, otros en dos, y otros incluso en tres. Ya sea que se caiga en una, en dos o en tres visiones erróneas, el ser se convierte únicamente en alguien de visión errónea fija (niyatamicchādiṭṭhiko), convirtiéndose en un obstáculo para el camino al cielo y en un obstáculo para el camino a la liberación (Nibbāna). Es incapaz de ir al cielo inmediatamente después de esa existencia, y mucho menos a la liberación. Tal ser es llamado 'un tocón en el ciclo de renacimientos' (vaṭṭakhāṇu) o 'un guardián de la tierra'. Ahora bien, se plantea esta pregunta: ¿es este ser fijo en su visión solo en esa existencia o también en otra? Es fijo solo en una existencia, pero debido al poder del hábito repetido (āsevana), se deleita en tal o cual visión [nihilista, etc.] incluso en otras existencias. Pues, para una persona de tal naturaleza, generalmente no existe lo que se llama 'emergencia' (vuṭṭhāna) o salida de la existencia.

ตสฺมา อกลฺยาณชนํ, อาสีวิสมิโวรคํ;

อารกา ปริวชฺเชยฺย, ภูติกาโม วิจกฺขโณติ.

Por lo tanto, aquel sabio que tiene la visión del discernimiento y desea su bienestar, debe alejarse del hombre malvado como si se alejara de una serpiente de veneno veloz.

๑๐๓. นตฺถิ สพฺพโส อารุปฺปาติ อรูปพฺรหฺมโลโก นาม สพฺพากาเรน นตฺถิ. มโนมยาติ ฌานจิตฺตมยา. สญฺญามยาติ อรูปชฺฌานสญฺญาย สญฺญามยา. รูปานํเยว นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อยํ ลาภี วา โหติ ตกฺกี วา. ลาภี นาม รูปาวจรชฺฌานลาภี. ตสฺส รูปาวจเร กงฺขา นตฺถิ, อรูปาวจรโลเก อตฺถิ[Pg.86]. โส – ‘‘อหํ อารุปฺปา อตฺถีติ วทนฺตานมฺปิ นตฺถีติ วทนฺตานมฺปิ สุณามิ, อตฺถิ นตฺถีติ ปน น ชานามิ. จตุตฺถชฺฌานํ ปทฏฺฐานํ กตฺวา อรูปาวจรชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสฺสามิ. สเจ อารุปฺปา อตฺถิ, ตตฺถ นิพฺพตฺติสฺสามิ, สเจ นตฺถิ, รูปาวจรพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติสฺสามิ. เอวํ เม อปณฺณโก ธมฺโม อปณฺณโกว อวิรทฺโธว ภวิสฺสตี’’ติ ตถา ปฏิปชฺชติ. ตกฺกี ปน อปฺปฏิลทฺธชฺฌาโน, ตสฺสาปิ รูปชฺฌาเน กงฺขา นตฺถิ, อรูปโลเก ปน อตฺถิ. โส – ‘‘อหํ อารุปฺปา อตฺถีติ วทนฺตานมฺปิ นตฺถีติ วทนฺตานมฺปิ สุณามิ, อตฺถิ นตฺถีติ ปน น ชานามิ. กสิณปริกมฺมํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตํ ปทฏฺฐานํ กตฺวา อรูปาวจรชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสฺสามิ. สเจ อารุปฺปา อตฺถิ, ตตฺถ นิพฺพตฺติสฺสามิ. สเจ นตฺถิ, รูปาวจรพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติสฺสามิ. เอวํ เม อปณฺณโก ธมฺโม อปณฺณโกว อวิรทฺโธว ภวิสฺสตี’’ติ ตถา ปฏิปชฺชติ.

103. 'No existen estados inmateriales en absoluto' significa que el reino de Brahma inmaterial no existe de ninguna manera. 'Hecho de mente' (manomayā) significa hecho por la mente del jhāna de la esfera de la forma. 'Hecho de percepción' (saññāmaya) significa hecho por la percepción asociada con el jhāna inmaterial. 'Aquel que practica para el desencanto, el desapego y el cese de las formas mismas' se refiere a un poseedor de logros (lābhī) o a un razonador (takkī). El poseedor de logros es aquel que ha alcanzado los jhānas de la esfera de la forma; él no tiene dudas sobre la esfera de la forma, pero tiene dudas sobre el reino inmaterial. Él piensa: 'Escucho las palabras de quienes dicen que los estados inmateriales existen y de quienes dicen que no existen, pero no lo sé con certeza. Tomando el cuarto jhāna como base, produciré el jhāna de la esfera inmaterial. Si los estados inmateriales existen, renaceré allí; si no existen, renaceré en el reino de Brahma de la esfera de la forma. De este modo, mi práctica será infalible (apaṇṇako) y tendrá un resultado seguro y sin pérdida'. Así es como practica. El razonador, por su parte, es aquel que no ha obtenido los jhānas; él tampoco tiene dudas sobre el jhāna de la forma, pero sí sobre el mundo inmaterial. Él piensa: 'Escucho las palabras de quienes dicen que existen y de quienes dicen que no existen, pero no lo sé con certeza. Realizando los preparativos de los kasiṇas y produciendo el cuarto jhāna, y tomándolo como base, produciré el jhāna inmaterial. Si existen los estados inmateriales, renaceré allí. Si no existen, renaceré en el reino de Brahma de la esfera de la forma. De este modo, mi práctica será infalible e inevitable en su beneficio'. Así es como practica.

๑๐๔. ภวนิโรโธติ นิพฺพานํ. สาราคาย สนฺติเกติ ราควเสน วฏฺเฏ รชฺชนสฺส สนฺติเก. สํโยคายาติ ตณฺหาวเสน สํโยชนตฺถาย. อภินนฺทนายาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทนาย. ปฏิปนฺโน โหตีติ อยมฺปิ ลาภี วา โหติ ตกฺกี วา. ลาภี นาม อฏฺฐสมาปตฺติลาภี. ตสฺส อารุปฺเป กงฺขา นตฺถิ, นิพฺพาเน อตฺถิ. โส – ‘‘อหํ นิโรโธ อตฺถีติปิ นตฺถีติปิ สุณามิ, สยํ น ชานามิ. สมาปตฺตึ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒสฺสามิ. สเจ นิโรโธ ภวิสฺสติ, อรหตฺตํ ปตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสามิ. โน เจ ภวิสฺสติ, อารุปฺเป นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ เอวํ ปฏิปชฺชติ. ตกฺกี ปน เอกสมาปตฺติยาปิ น ลาภี, อารุปฺเป ปนสฺส กงฺขา นตฺถิ, ภวนิโรเธ อตฺถิ. โส – ‘‘อหํ นิโรโธ อตฺถีติปิ นตฺถีติปิ สุณามิ, สยํ น ชานามิ, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐสมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา สมาปตฺติปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒสฺสามิ. สเจ นิโรโธ ภวิสฺสติ, อรหตฺตํ ปตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสามิ. โน เจ ภวิสฺสติ, อารุปฺเป นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ เอวํ ปฏิปชฺชติ. เอตฺถาห – ‘‘อตฺถิ ทินฺนนฺติอาทีนิ ตาว อปณฺณกานิ ภวนฺตุ, นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทีนิ ปน กถํ อปณฺณกานี’’ติ. คหณวเสน. ตานิ หิ อปณฺณกํ อปณฺณกนฺติ เอวํ คหิตตฺตา อปณฺณกานิ นาม ชาตานิ.

104. 'Cese de la existencia' se refiere al Nibbāna. 'Cerca de la pasión' significa cerca del apego al ciclo de renacimientos por el poder de la lujuria. 'Para la unión' significa para el propósito de vincularse al ciclo por el poder de la avidez. 'Para el regocijo' significa para el deleite intenso por el poder de la avidez y la visión errónea. 'Aquel que practica' se refiere tanto a un poseedor de logros como a un razonador. El poseedor de logros es aquel que ha alcanzado las ocho samāpattis; él no tiene dudas sobre lo inmaterial, pero sí sobre el Nibbāna. Él piensa: 'Escucho que el cese existe y que no existe, pero no lo sé por mí mismo. Tomando los logros meditativos como base, desarrollaré la visión cabal (vipassanā). Si el cese existe, alcanzaré el estado de Arahat y entraré en el Parinibbāna. Si no existe, renaceré en los reinos inmateriales'. Así es como practica. El razonador, aunque no haya obtenido ni siquiera un logro meditativo, no tiene dudas sobre lo inmaterial, pero sí sobre el cese de la existencia. Él piensa: 'Escucho que el cese existe y que no existe, pero no lo sé por mí mismo. Realizando los preparativos de los kasiṇas, produciendo las ocho samāpattis y desarrollando la visión cabal basada en ellas: si el cese existe, alcanzaré el estado de Arahat y entraré en el Parinibbāna. Si no existe, renaceré en los reinos inmateriales'. Así es como practica. En este punto, un objetor pregunta: 'Que las visiones de que existe lo dado, etc., sean infalibles (apaṇṇakāni), está bien; pero ¿cómo pueden ser infalibles las visiones de que no existe lo dado?'. Se responde: por el poder de la adherencia firme. Debido a que esas visiones se asumen firmemente como 'esto es lo infalible, esto es lo seguro', se denominan 'infalibles' [desde la perspectiva del practicante de tales doctrinas].

๑๐๕. จตฺตาโรเมติ [Pg.87] อยํ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. นตฺถิกวาโท, อเหตุกวาโท อกิริยวาโท, อารุปฺปา นตฺถิ นิโรโธ นตฺถีติ เอวํวาทิโน จ ทฺเวติ อิเม ปญฺจ ปุคฺคลา เหฏฺฐา ตโย ปุคฺคลาว โหนฺติ. อตฺถิกวาทาทโย ปญฺจ เอโก จตุตฺถปุคฺคโลว โหติ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ภควา อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ สพฺพํ อตฺถโต อุตฺตานเมวาติ.

105. 'Estos cuatro' representa una conexión temática independiente. Las cinco personas —el que sostiene el nihilismo, el que sostiene la no-causalidad, el que sostiene la inacción, y los dos que dicen que no hay estados inmateriales ni hay cese— son iguales a las tres primeras personas descritas anteriormente [los que se atormentan a sí mismos, etc.]. Los cinco que sostienen que 'existe' [lo dado, etc.] son como la cuarta persona [que no se atormenta ni a sí misma ni a otros]. Para mostrar este significado, el Bienaventurado inició esta enseñanza. En ella, todo el contenido es claro en cuanto a su significado.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la exposición del Majjhima Nikāya, el Papañcasūdanī.

อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí finaliza el comentario del Apaṇṇaka Sutta.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí finaliza el comentario del primer vagga (Gahapativagga).

๒. ภิกฺขุวคฺโค

2. Bhikkhuvagga (El Grupo de los Monjes).

๑. อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario del Ambalaṭṭhikarāhulovāda Sutta.

๑๐๗. เอวํ [Pg.88] เม สุตนฺติ อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตํ. ตตฺถ อมฺพลฏฺฐิกายํ วิหรตีติ เวฬุวนวิหารสฺส ปจฺจนฺเต ปธานฆรสงฺเขเป วิเวกกามานํ วสนตฺถาย กเต อมฺพลฏฺฐิกาติ เอวํนามเก ปาสาเท ปวิเวกํ พฺรูหยนฺโต วิหรติ. กณฺฏโก นาม ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ติขิโณว โหติ, เอวเมวํ อยมฺปิ อายสฺมา สตฺตวสฺสิกสามเณรกาเลเยว ปวิเวกํ พฺรูหยมาโน ตตฺถ วิหาสิ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย. อาสนนฺติ ปกติปญฺญตฺตเมเวตฺถ อาสนํ อตฺถิ, ตํ ปปฺโผเฏตฺวา ฐเปสิ. อุทกาธาเนติ อุทกภาชเน. ‘‘อุทกฏฺฐาเน’’ติปิ ปาโฐ.

107. 'Así lo he oído' se refiere al Ambalaṭṭhikarāhulovāda Sutta. Allí, 'residía en Ambalaṭṭhikā' significa que residía cultivando la reclusión en un pabellón llamado Ambalaṭṭhikā, construido para la estancia de quienes buscaban la soledad en una sección de chozas de meditación en el límite del monasterio Veḷuvana. Así como una espina es afilada desde el momento de su formación, de la misma manera el venerable Rāhula, incluso siendo un novicio de siete años, residía allí cultivando la reclusión. 'Habiendo salido de la meditación' significa habiendo emergido del logro del fruto (phalasamāpatti). 'El asiento' significa que allí había un asiento ya dispuesto de forma habitual; él lo sacudió y lo preparó. 'En un recipiente de agua' (udakādhāne) significa en un cuenco para agua. También existe la lectura 'udakaṭṭhāne' (en el lugar del agua).

อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อามนฺเตสีติ โอวาททานตฺถํ อามนฺเตสิ. ภควตา หิ ราหุลตฺเถรสฺส สมฺพหุลา ธมฺมเทสนา กตา. สามเณรปญฺหํ เถรสฺเสว วุตฺตํ. ตถา ราหุลสํยุตฺตํ มหาราหุโลวาทสุตฺตํ จูฬราหุโลวาทสุตฺตมิทํ อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตนฺติ.

"Llamó al venerable Rāhula" significa que lo llamó con el propósito de darle una exhortación. Pues el Bienaventurado impartió numerosas enseñanzas de Dhamma al venerable Rāhula. El "Sāmaṇerapañha" (Preguntas del Novicio) fue declarado exclusivamente para este venerable. Asimismo, se enseñaron el Rāhulasaṃyutta, el Mahārāhulovādasutta, el Cūḷarāhulovādasutta y este Ambalaṭṭhikarāhulovādasutta.

อยญฺหิ อายสฺมา สตฺตวสฺสิกกาเล ภควนฺตํ จีวรกณฺเณ คเหตฺวา ‘‘ทายชฺชํ เม สมณ เทหี’’ติ ทายชฺชํ ยาจมาโน ภควตา ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสฺส นิยฺยาเทตฺวา ปพฺพาชิโต. อถ ภควา ทหรกุมารา นาม ยุตฺตายุตฺตํ กถํ กเถนฺติ, โอวาทมสฺส เทมีติ ราหุลกุมารํ อามนฺเตตฺวา ‘‘สามเณเรน นาม, ราหุล, ติรจฺฉานกถํ กเถตุํ น วฏฺฏติ, ตฺวํ กถยมาโน เอวรูปํ กถํ กเถยฺยาสี’’ติ สพฺพพุทฺเธหิ อวิชหิตํ ทสปุจฺฉํ ปญฺจปณฺณาสวิสฺสชฺชนํ – ‘‘เอโก ปญฺโห เอโก อุทฺเทโส เอกํ เวยฺยากรณํ ทฺเว ปญฺหา…เป… ทส ปญฺหา ทส อุทฺเทสา ทส เวยฺยากรณาติ. เอกํ นาม กึ? สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา…เป… ทส นาม กึ? ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ วุจฺจตี’’ติ (ขุ. ปา. ๔.๑๐) อิมํ สามเณรปญฺหํ กเถสิ. ปุน จินฺเตสิ ‘‘ทหรกุมารา นาม ปิยมุสาวาทา โหนฺติ, อทิฏฺฐเมว ทิฏฺฐํ อมฺเหหิ, ทิฏฺฐเมว น ทิฏฺฐํ อมฺเหหีติ วทนฺติ โอวาทมสฺส เทมี’’ติ อกฺขีหิ โอโลเกตฺวาปิ สุขสญฺชานนตฺถํ ปฐมเมว จตสฺโส อุทกาธานูปมาโย[Pg.89], ตโต ทฺเว หตฺถิอุปมาโย เอกํ อาทาสูปมญฺจ ทสฺเสตฺวา อิมํ สุตฺตํ กเถสิ. จตูสุ ปน ปจฺจเยสุ ตณฺหาวิวฏฺฏนํ ปญฺจสุ กามคุเณสุ ฉนฺทราคปฺปหานํ กลฺยาณมิตฺตุปนิสฺสยสฺส มหนฺตภาวญฺจ ทสฺเสตฺวา ราหุลสุตฺตํ (สุ. นิ. ราหุลสุตฺต) กเถสิ. อาคตาคตฏฺฐาเน ภเวสุ ฉนฺทราโค น กตฺตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ราหุลสํยุตฺตํ (สํ. นิ. ๒.๑๘๘ อาทโย) กเถสิ. ‘‘อหํ โสภามิ, มม วณฺณายตนํ ปสนฺน’’นฺติ อตฺตภาวํ นิสฺสาย เคหสฺสิตฉนฺทราโค น กตฺตพฺโพติ มหาราหุโลวาทสุตฺตํ กเถสิ.

Pues este venerable, a la edad de siete años, habiendo asido la punta del manto del Bienaventurado y pidiendo su herencia diciendo: "¡Oh asceta, dame mi herencia!", fue encomendado por el Bienaventurado al venerable Sāriputta, el General del Dhamma, para ser ordenado. Entonces el Bienaventurado, considerando: "Los niños pequeños suelen decir palabras apropiadas e inapropiadas; le daré una instrucción", llamó al joven Rāhula y le dijo: "Rāhula, para quien es llamado novicio no es adecuado entablar conversaciones mundanas; al hablar, deberías emplear este tipo de lenguaje", y enseñó el Sāmaṇerapañha, que consta de diez preguntas y cincuenta y cinco respuestas, nunca omitido por ningún Buda: "¿Qué es lo uno? Todos los seres subsisten por el alimento... ¿Qué es lo diez? Aquel dotado de diez factores es llamado un Arahant". De nuevo pensó: "Los niños pequeños suelen mentir por diversión, diciendo: 'He visto lo que no vi' o 'No he visto lo que vi'; le daré una instrucción". Habiéndolo observado directamente, para que comprendiera con facilidad, enseñó este sutta tras mostrar primero cuatro analogías con el recipiente de agua, luego dos con el elefante y una con el espejo. Además, enseñó el Rāhulasutta mostrando el desapego de los cuatro requisitos, el abandono del deseo-pasión en los cinco placeres sensoriales y la gran importancia de apoyarse en un buen amigo. Enseñó el Rāhulasaṃyutta para mostrar que no se debe tener deseo-pasión por los estados de existencia. Enseñó el Mahārāhulovādasutta indicando que no se debe tener deseo-pasión mundano basado en el propio cuerpo, pensando: 'Soy hermoso, mi apariencia es radiante'.

ตตฺถ ราหุลสุตฺตํ อิมสฺมึ นาม กาเล วุตฺตนฺติ น วตฺตพฺพํ. ตญฺหิ อภิณฺโหวาทวเสน วุตฺตํ. ราหุลสํยุตฺตํ สตฺตวสฺสิกกาลโต ปฏฺฐาย ยาว อวสฺสิกภิกฺขุกาลา วุตฺตํ. มหาราหุโลวาทสุตฺตํ อฏฺฐารส วสฺสสามเณรกาเล วุตฺตํ. จูฬราหุโลวาทสุตฺตํ อวสฺสิกภิกฺขุกาเล วุตฺตํ. กุมารกปญฺหญฺจ อิทญฺจ อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตํ สตฺตวสฺสิกสามเณรกาเล วุตฺตํ. เตสุ ราหุลสุตฺตํ อภิณฺโหวาทตฺถํ, ราหุลสํยุตฺตํ, เถรสฺส วิปสฺสนาคพฺภคหณตฺถํ, มหาราหุโลวาทํ เคหสฺสิตฉนฺทราควิโนทนตฺถํ, จูฬราหุโลวาทํ เถรสฺส ปญฺจทส-วิมุตฺติปริปาจนีย-ธมฺมปริปากกาเล อรหตฺตคาหาปนตฺถํ วุตฺตํ. อิทญฺจ ปน สนฺธาย ราหุลตฺเถโร ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ ตถาคตสฺส คุณํ กเถนฺโต อิทมาห –

Allí, no se puede decir que el Rāhulasutta fuera enseñado en un momento específico, pues se impartió como una instrucción constante. El Rāhulasaṃyutta fue enseñado desde los siete años hasta que fue un monje recién ordenado. El Mahārāhulovādasutta fue enseñado cuando era un novicio de dieciocho años. El Cūḷarāhulovādasutta fue enseñado cuando era un monje recién ordenado. El Kumārakapañha y este Ambalaṭṭhikarāhulovādasutta fueron enseñados cuando era un novicio de siete años. De ellos, el Rāhulasutta fue para la instrucción frecuente; el Rāhulasaṃyutta para que el venerable lograra la práctica de la visión cabal; el Mahārāhulovāda para eliminar el deseo-pasión por la vida mundana; y el Cūḷarāhulovāda para que el venerable alcanzara el Arantado en el momento en que maduraron los quince factores de la liberación. Refiriéndose a esto, el venerable Rāhula, elogiando las virtudes del Tathāgata ante la asamblea de monjes, dijo esto:

‘‘กิกีว พีชํ รกฺเขยฺย, จามรี วาลมุตฺตมํ;

นิปโก สีลสมฺปนฺโน, มมํ รกฺขิ ตถาคโต’’ติ. (อป. ๑.๒.๘๓);

"Como un ave protege su huevo, o un buey yak su espléndida cola; el Tathāgata, sabio y perfecto en virtud, me protegió y vigiló".

สามเณรปญฺหํ อยุตฺตวจนปหานตฺถํ, อิทํ อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตํ สมฺปชานมุสาวาทสฺส อกรณตฺถํ วุตฺตํ.

El Sāmaṇerapañha fue enseñado con el fin de abandonar el habla inapropiada, y este Ambalaṭṭhikarāhulovādasutta para evitar la mentira deliberada.

ตตฺถ ปสฺสสิ โนติ ปสฺสสิ นุ. ปริตฺตนฺติ โถกํ. สามญฺญนฺติ สมณธมฺโม. นิกฺกุชฺชิตฺวาติ อโธมุขํ กตฺวา. อุกฺกุชฺชิตฺวาติ อุตฺตานํ กตฺวา.

En ese pasaje, 'passasi no' significa '¿acaso ves?'. 'Parittaṃ' significa 'poco'. 'Sāmaññaṃ' significa 'la vida ascética'. 'Nikkujjitvā' significa 'habiendo puesto boca abajo'. 'Ukkujjitvā' significa 'habiendo puesto boca arriba'.

๑๐๘. เสยฺยถาปิ, ราหุล, รญฺโญ นาโคติ อยํ อุปมา สมฺปชานมุสาวาเท สํวรรหิตสฺส โอปมฺมทสฺสนตฺถํ วุตฺตา. ตตฺถ อีสาทนฺโตติ รถีสาสทิสทนฺโต[Pg.90]. อุรุฬฺหวาติ อภิวฑฺฒิโต อาโรหสมฺปนฺโน. อภิชาโตติ สุชาโต ชาติสมฺปนฺโน. สงฺคามาวจโรติ สงฺคามํ โอติณฺณปุพฺโพ. กมฺมํ กโรตีติ อาคตาคเต ปวฏฺเฏนฺโต ฆาเตติ. ปุรตฺถิมกายาทีสุ ปน ปุรตฺถิมกาเยน ตาว ปฏิเสนาย ผลกโกฏฺฐกมุณฺฑปาการาทโย ปาเตติ, ตถา ปจฺฉิมกาเยน. สีเสน กมฺมํ นาม นิยเมตฺวา เอตํ ปเทสํ มทฺทิสฺสามีติ นิวตฺติตฺวา โอโลเกติ, เอตฺตเกน สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ ทฺเวธา ภิชฺชติ. กณฺเณหิ กมฺมํ นาม อาคตาคเต สเร กณฺเณหิ ปหริตฺวา ปาตนํ. ทนฺเตหิ กมฺมํ นาม ปฏิหตฺถิอสฺสหตฺถาโรหอสฺสาโรหปทาทีนํ วิชฺฌนํ. นงฺคุฏฺเฐน กมฺมํ นาม นงฺคุฏฺเฐ พนฺธาย ทีฆาสิลฏฺฐิยา วา อยมุสเลน วา เฉทนเภทนํ. รกฺขเตว โสณฺฑนฺติ โสณฺฑํ ปน มุเข ปกฺขิปิตฺวา รกฺขติ.

108. 'Como un elefante del rey, Rāhula...' esta analogía se enseñó para ilustrar a alguien desprovisto de restricción en la mentira deliberada. Allí, 'īsādanto' significa que tiene colmillos curvados como los ejes de un carro. 'Uruḷhavā' significa desarrollado y de gran porte. 'Abhijāto' significa de noble linaje. 'Saṅgāmāvacaro' significa que ha entrado anteriormente en batalla. 'Kammaṃ karoti' significa que destruye a los enemigos que se acercan. Respecto a la acción 'con la parte delantera del cuerpo', primero derriba con el frontal los cobertizos y muros del ejército enemigo; lo mismo hace con la parte trasera. La 'acción con la cabeza' es cuando determina: 'Aplastaré esta zona', se gira y mira; con solo esto, ejércitos de cientos o miles se dispersan. La 'acción con las orejas' consiste en golpear y derribar las flechas que le lanzan. La 'acción con los colmillos' es la embestida a elefantes enemigos, jinetes e infantería. La 'acción con la cola' es cortar o atravesar con una maza de hierro atada a ella. 'Protege su trompa' significa que la guarda dentro de su boca para protegerla.

ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺส หตฺถิโน กรเณ. อปริจฺจตฺตนฺติ อนิสฺสฏฺฐํ, ปเรสํ ชยํ อมฺหากญฺจ ปราชยํ ปสฺสีติ มญฺญติ. โสณฺฑายปิ กมฺมํ กโรตีติ อยมุคฺครํ วา ขทิรมุสลํ วา คเหตฺวา สมนฺตา อฏฺฐารสหตฺถฏฺฐานํ มทฺทติ. ปริจฺจตฺตนฺติ วิสฺสฏฺฐํ, อิทานิ หตฺถิโยธาทีสุ น กุโตจิ ภายติ, อมฺหากํ ชยํ ปเรสญฺจ ปราชยํ ปสฺสีติ มญฺญติ. นาหํ ตสฺส กิญฺจิ ปาปนฺติ ตสฺส ทุกฺกฏาทิอาปตฺติวีติกฺกเม วา มาตุฆาตกาทิกมฺเมสุ วา กิญฺจิ ปาปํ อกตฺตพฺพํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา ติห เตติ ยสฺมา สมฺปชานมุสาวาทิโน อกตฺตพฺพํ ปาปํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา ตยา หสายปิ ทวกมฺยตายปิ มุสา น ภณิสฺสามีติ สิกฺขิตพฺพํ. ปจฺจเวกฺขณตฺโถติ โอโลกนตฺโถ, ยํ มุเข วชฺชํ โหติ, ตสฺส ทสฺสนตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ โอโลเกตฺวา โอโลเกตฺวา.

'Tatthāti' significa en esa acción de ese elefante. 'Apariccattanti' significa no entregado o no renunciado; el jinete del elefante piensa: "Él ve la victoria de otros y nuestra derrota [y por eso no arriesga su vida]". 'Soṇḍāyapi kammaṃ karotīti' significa que tomando un mazo o un garrote de madera de khadira, el elefante pisotea el área de dieciocho codos a su alrededor. 'Pariccattanti' significa renunciado; el jinete piensa: "Ahora mi elefante ha renunciado a su vida, ya no teme a los guerreros enemigos ni a ningún peligro; mi elefante ha visto nuestra victoria y la derrota de los otros". 'Nāhaṃ tassa kiñci pāpanti' indica que para la persona que miente deliberadamente, no hay mal que no pueda cometer, ya sea una transgresión menor como un dukkaṭa o crímenes graves como el matricidio. 'Tasmā tiha te': dado que para quien miente deliberadamente no existe mal que no sea capaz de realizar, por lo tanto, tú, Rāhula, debes entrenarte pensando: "No diré una mentira ni siquiera en broma o por diversión". 'Paccavekkhaṇattho' significa con el propósito de observar; se dice que es para ver cualquier falta o mancha que haya en el rostro. 'Paccavekkhitvā paccavekkhitvāti' significa observando u observando repetidamente.

๑๐๙. สสกฺกํ น กรณียนฺติ เอกํเสเนว น กาตพฺพํ. ปฏิสํหเรยฺยาสีติ นิวตฺเตยฺยาสิ มา กเรยฺยาสิ. อนุปทชฺเชยฺยาสีติ อนุปเทยฺยาสิ อุปตฺถมฺเภยฺยาสิ ปุนปฺปุนํ กเรยฺยาสิ. อโหรตฺตานุสิกฺขีติ รตฺติญฺจ ทิวญฺจ สิกฺขมาโน.

109. 'Sasakkaṃ na karaṇīyanti' significa que ciertamente no debe hacerse. 'Paṭisaṃhareyyāsīti' significa que debes retirarte o desistir, no lo hagas. 'Anupadajjeyyāsīti' significa que no debes repetirlo ni continuarlo una y otra vez. 'Ahorattānusikkhīti' significa aquel que se entrena practicando tanto de noche como de día.

๑๑๑. อฏฺฏียิตพฺพนฺติ อฏฺเฏน ปีฬิเตน ภวิตพฺพํ. หรายิตพฺพนฺติ ลชฺชิตพฺพํ. ชิคุจฺฉิตพฺพนฺติ คูถํ ทิสฺวา วิย ชิคุจฺฉา อุปฺปาเทตพฺพา. มโนกมฺมสฺส ปน อเทสนาวตฺถุกตฺตา อิธ เทเสตพฺพนฺติ น วุตฺตํ. กิตฺตเก ปน ฐาเน กายกมฺมวจีกมฺมานิ [Pg.91] โสเธตพฺพานิ, กิตฺตเก มโนกมฺมนฺติ. กายกมฺมวจีกมฺมานิ ตาว เอกสฺมึ ปุเรภตฺเตเยว โสเธตพฺพานิ. ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺเนน หิ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ ‘‘อรุณุคฺคมนโต ปฏฺฐาย ยาว อิมสฺมึ ฐาเน นิสชฺชา อตฺถิ นุ โข เม อิมสฺมึ อนฺตเร ปเรสํ อปฺปิยํ กายกมฺมํ วา วจีกมฺมํ วา’’ติ. สเจ อตฺถีติ ชานาติ, เทสนายุตฺตํ เทเสตพฺพํ, อาวิกรณยุตฺตํ อาวิกาตพฺพํ. สเจ นตฺถิ, เตเนว ปีติปาโมชฺเชน วิหาตพฺพํ. มโนกมฺมํ ปน เอตสฺมึ ปิณฺฑปาตปริเยสนฏฺฐาเน โสเธตพฺพํ. กถํ? ‘‘อตฺถิ นุ โข เม อชฺช ปิณฺฑปาตปริเยสนฏฺฐาเน รูปาทีสุ ฉนฺโท วา ราโค วา ปฏิฆํ วา’’ติ? สเจ อตฺถิ, ‘‘ปุน น เอวํ กริสฺสามี’’ติ จิตฺเตเนว อธิฏฺฐาตพฺพํ. สเจ นตฺถิ, เตเนว ปีติปาโมชฺเชน วิหาตพฺพํ.

111. 'Aṭṭīyitabbanti' significa que uno debe sentirse afligido u oprimido por la falta. 'Harāyitabbanti' significa que uno debe avergonzarse. 'Jigucchitabbanti' significa que se debe generar repugnancia, tal como se siente al ver excrementos. Debido a que la acción mental (manokamma) no es objeto de confesión formal de faltas (adesanāvatthu), no se menciona aquí el término "debe confesarse". Sin embargo, surge la pregunta: ¿en qué momento deben purificarse las acciones corporales y verbales, y en qué momento la acción mental? Las acciones corporales y verbales deben purificarse primero, antes de la comida. El monje, sentado en su lugar de estancia diurna tras terminar sus deberes de la comida, debe reflexionar: "Desde el amanecer hasta este momento en que estoy sentado, ¿ha habido en este intervalo alguna acción corporal o verbal mía que fuera desagradable para otros?". Si reconoce que la hubo, debe confesar lo que es apto para confesión y manifestar lo que debe ser manifestado. Si no la hubo, debe morar en ese mismo gozo y alegría. La acción mental, por otro lado, debe purificarse durante la búsqueda de limosnas. ¿Cómo? "Hoy, durante la búsqueda de limosnas, ¿surgió en mí deseo, apego o aversión hacia las formas y demás objetos?". Si surgieron, debe determinarse mentalmente: "No lo haré de nuevo". Si no surgieron, debe permanecer en ese mismo gozo y alegría.

๑๑๒. สมณา วา พฺราหฺมณา วาติ พุทฺธา วา ปจฺเจกพุทฺธา วา ตถาคตสาวกา วา. ตสฺมาติหาติ ยสฺมา อตีเตปิ เอวํ ปริโสเธสุํ, อนาคเตปิ ปริโสเธสฺสนฺติ, เอตรหิปิ ปริโสเธนฺติ, ตสฺมา ตุมฺเหหิปิ เตสํ อนุสิกฺขนฺเตหิ เอวํ สิกฺขิตพฺพนฺติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อิมํ ปน เทสนํ ภควา ยาว ภวคฺคา อุสฺสิตสฺส รตนราสิโน โยชนิยมณิกฺขนฺเธน กูฏํ คณฺหนฺโต วิย เนยฺยปุคฺคลวเสน ปรินิฏฺฐาเปสีติ.

112. 'Samaṇā vā brāhmaṇā vā' se refiere a los Budas, a los Budas Pacceka o a los discípulos del Tathāgata. 'Tasmātihāti' significa que, puesto que en el pasado se purificaron así, en el futuro se purificarán y en el presente se purifican, por lo tanto, ustedes también, siguiendo su ejemplo, deben entrenarse de esta manera. El resto del texto es claro en todo lugar. El Bienaventurado concluyó esta enseñanza de acuerdo con la capacidad de los individuos guiables (neyyapuggala), como quien coloca una gema de cien yojanas en la cima de una pila de tesoros que alcanza el plano más alto de la existencia (bhavagga). Así concluye el comentario al Ambalaṭṭhikarāhulovāda Sutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el Comentario al Majjhima Nikāya.

อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Ha finalizado la explicación del Ambalaṭṭhikarāhulovāda Sutta.

๒. มหาราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

2. 2. Vagga de los Monjes. 2. Explicación del Mahārāhulovāda Sutta.

๑๑๓. เอวํ เม สุตนฺติ มหาราหุโลวาทสุตฺตํ. ตตฺถ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธีติ ทสฺสนํ อวิชหิตฺวา คมนํ อพฺโพจฺฉินฺนํ กตฺวา ปจฺฉโต ปจฺฉโต อิริยาปถานุพนฺธเนน อนุพนฺธิ. ตทา หิ ภควา ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺโต วิลาสิตคมเนน ปุรโต ปุรโต คจฺฉติ, ราหุลตฺเถโร ทสพลสฺส ปทานุปทิโก หุตฺวา ปจฺฉโต ปจฺฉโต.

113. 'Evaṃ me sutaṃ' y demás palabras conforman el Mahārāhulovāda Sutta. Allí, 'piṭṭhito piṭṭhito anubandhī' significa seguir de cerca sin perder de vista, marchando continuamente detrás de él en cada movimiento. En aquel momento, el Bienaventurado caminaba adelante con pasos majestuosos y elegantes, y el venerable Thera Rāhula seguía los pasos del Poseedor de las Diez Fuerzas, marchando justo detrás de él.

ตตฺถ ภควา สุปุปฺผิตสาลวนมชฺฌคโต สุภูมิโอตรณตฺถาย นิกฺขนฺตมตฺตวรวารโณ วิย วิโรจิตฺถ, ราหุลภทฺโท จ วรวารณสฺส ปจฺฉโต [Pg.92] นิกฺขนฺตคชโปตโก วิย. ภควา สายนฺหสมเย มณิคุหโต นิกฺขมิตฺวา โคจรํ ปฏิปนฺโน เกสรสีโห วิย, ราหุลภทฺโท จ สีหมิคราชานํ อนุพนฺธนฺโต นิกฺขนฺตสีหโปตโก วิย. ภควา มณิปพฺพตสสฺสิริกวนสณฺฑโต ทาฐพโล มหาพฺยคฺโฆ วิย, ราหุลภทฺโท จ พฺยคฺฆราชานํ อนุพนฺธพฺยคฺฆโปตโก วิย. ภควา สิมฺพลิทายโต นิกฺขนฺตสุปณฺณราชา วิย, ราหุลภทฺโท จ สุปณฺณราชสฺส ปจฺฉโต นิกฺขนฺตสุปณฺณโปตโก วิย. ภควา จิตฺตกูฏปพฺพตโต คคนตลํ ปกฺขนฺทสุวณฺณหํสราชา วิย, ราหุลภทฺโท จ หํสาธิปตึ อนุปกฺขนฺทหํสโปตโก วิย. ภควา มหาสรํ อชฺโฌคาฬฺหา สุวณฺณมหานาวา วิย, ราหุลภทฺโท จ สุวณฺณนาวํ ปจฺฉา อนุพนฺธนาวาโปตโก วิย. ภควา จกฺกรตนานุภาเวน คคนตเล สมฺปยาตจกฺกวตฺติราชา วิย, ราหุลภทฺโท จ ราชานํ อนุสมฺปยาตปริณายกรตนํ วิย. ภควา วิคตวลาหกํ นภํ ปฏิปนฺนตารกราชา วิย, ราหุลภทฺโท จ ตารกาธิปติโน อนุมคฺคปฏิปนฺนา ปริสุทฺธโอสธิตารกา วิย.

En esa escena, el Bienaventurado resplandecía como un noble elefante en celo que emerge de un bosque de salas en plena floración para descender a una llanura favorable, mientras que el noble Rāhula parecía un pequeño elefante que sigue al gran elefante. El Bienaventurado resplandecía como un león de melena que sale de su cueva de gemas al atardecer para buscar su alimento, y el noble Rāhula como un cachorro de león que sigue al rey de las bestias. El Bienaventurado resplandecía como un gran tigre de garras poderosas saliendo de un espléndido bosque en una montaña de gemas, y el noble Rāhula como un cachorro de tigre siguiendo al rey tigre. El Bienaventurado resplandecía como el rey de los Garudas emergiendo de un bosque de árboles de seda, y el noble Rāhula como un pequeño Garuda tras el rey de los Garudas. El Bienaventurado resplandecía como un rey cisne de oro volando desde el monte Cittakūṭa hacia el firmamento, y el noble Rāhula como un pequeño cisne volando tras el soberano de los cisnes. El Bienaventurado resplandecía como un gran barco de oro surcando un vasto lago, y el noble Rāhula como un pequeño bote siguiendo al barco de oro. El Bienaventurado resplandecía como un monarca universal que viaja por el cielo por el poder de la joya de la rueda, y el noble Rāhula como la joya del hijo primogénito que acompaña al rey. El Bienaventurado resplandecía como la luna cruzando un cielo despejado de nubes, y el noble Rāhula como la resplandeciente estrella de la mañana siguiendo la senda del señor de los astros.

ภควาปิ มหาสมฺมตปเวณิยํ โอกฺกากราชวํเส ชาโต, ราหุลภทฺโทปิ. ภควาปิ สงฺเข ปกฺขิตฺตขีรสทิโส สุปริสุทฺธชาติขตฺติยกุเล ชาโต, ราหุลภทฺโทปิ. ภควาปิ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต, ราหุลภทฺโทปิ. ภควโตปิ สรีรํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณปฏิมณฺฑิตํ เทวนคเรสุ สมุสฺสิตรตนโตรณํ วิย สพฺพปาลิผุลฺโล ปาริจฺฉตฺตโก วิย จ อติมโนหรณํ, ราหุลภทฺทสฺสาปิ. อิติ ทฺเวปิ อภินีหารสมฺปนฺนา, ทฺเวปิ ราชปพฺพชิตา, ทฺเวปิ ขตฺติยสุขุมาลา, ทฺเวปิ สุวณฺณวณฺณา, ทฺเวปิ ลกฺขณสมฺปนฺนา เอกมคฺคํ ปฏิปนฺนา ปฏิปาฏิยา คจฺฉนฺตานํ ทฺวินฺนํ จนฺทมณฺฑลานํ ทฺวินฺนํ สูริยมณฺฑลานํ ทฺวินฺนํ สกฺกสุยามสนฺตุสิตสุนิมฺมิตวสวตฺติมหาพฺรหฺมาทีนํ สิริยา สิรึ อภิภวมานา วิย วิโรจึสุ.

El Bienaventurado nació en el linaje de Mahāsammata, en la dinastía de Okkāka, y también el noble Rāhula. El Bienaventurado nació en una familia de guerreros (khattiya) de nacimiento sumamente puro, como leche vertida en una caracola, y también el noble Rāhula. El Bienaventurado renunció al reino y se ordenó, y también el noble Rāhula. El cuerpo del Bienaventurado estaba adornado con las treinta y dos marcas del gran hombre, sumamente encantador, como una torre enjoyada erigida en la ciudad de los dioses o como un árbol celestial Pāricchattaka en plena floración; y así era también el cuerpo del noble Rāhula. Así, ambos poseían la perfección de sus aspiraciones pasadas, ambos eran de realeza que renunció al mundo, ambos eran delicados khattiyas, ambos tenían un color dorado y ambos poseían las marcas de excelencia. Mientras caminaban uno tras otro por el mismo camino, resplandecían superando con su propio esplendor la gloria de dos círculos lunares, dos círculos solares, o el esplendor de deidades como Sakka, Suyāma, Santusita, Sunimmita, Vasavatti o el Gran Brahmā.

ตตฺรายสฺมา ราหุโล ภควโต ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คจฺฉนฺโตว ปาทตลโต ยาว อุปริ เกสนฺตา ตถาคตํ อาโลเกสิ. โส ภควโต พุทฺธเวสวิลาสํ ทิสฺวา ‘‘โสภติ ภควา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺตสรีโร พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺตตาย วิปฺปกิณฺณสุวณฺณจุณฺณมชฺฌคโต วิย, วิชฺชุลตาปริกฺขิตฺโต กนกปพฺพโต วิย, ยนฺตสุตฺตสมากฑฺฒิตรตนวิจิตฺตํ สุวณฺณอคฺฆิกํ วิย, รตฺตปํสุกูลจีวรปฏิจฺฉนฺโนปิ รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺตกนกปพฺพโต วิย, ปวาฬลตาปฏิมณฺฑิตํ สุวณฺณอคฺฆิกํ วิย[Pg.93], จีนปิฏฺฐจุณฺณปูชิตํ สุวณฺณเจติยํ วิย, ลาขารสานุลิตฺโต กนกยูโป วิย, รตฺตวลาหกนฺตรโต ตงฺขณพฺภุคฺคตปุณฺณจนฺโท วิย, อโห สมตึสปารมิตานุภาวสชฺชิตสฺส อตฺตภาวสฺส สิรีสมฺปตฺตี’’ติ จินฺเตสิ. ตโต อตฺตานมฺปิ โอโลเกตฺวา – ‘‘อหมฺปิ โสภามิ. สเจ ภควา จตูสุ มหาทีเปสุ จกฺกวตฺติรชฺชํ อกริสฺสา, มยฺหํ ปริณายกฏฺฐานนฺตรํ อทสฺสา. เอวํ สนฺเต อติวิย ชมฺพุทีปตลํ อโสภิสฺสา’’ติ อตฺตภาวํ นิสฺสาย เคหสฺสิตํ ฉนฺทราคํ อุปฺปาเทสิ.

Allí, mientras el venerable Rāhula seguía al Bienaventurado paso a paso, lo contempló desde la planta de los pies hasta la punta del cabello. Al ver la belleza de la apariencia búdica del Bienaventurado, pensó: «El Bienaventurado resplandece, con su cuerpo adornado con las treinta y dos marcas del gran hombre, rodeado por un aura de una braza como si estuviera en medio de polvo de oro esparcido, como una montaña de oro rodeada de relámpagos, como un altar de oro adornado con diversas joyas trabajadas con hilos mecánicos. Aunque está cubierto con mantos de trapos teñidos de rojo, es como una montaña de oro envuelta en mantas carmesíes, como un altar de oro adornado con lianas de coral, como una estupa de oro honrada con polvo de cinabrio, como una imagen de oro ungida con laca roja, como la luna llena emergiendo en ese instante de entre nubes carmesíes. ¡Oh, qué magnífica es la gloria de esta forma física, preparada por el poder de las treinta perfecciones!». Luego, mirándose a sí mismo, pensó: «Yo también soy hermoso. Si el Bienaventurado gobernara como un monarca universal sobre los cuatro grandes continentes, me otorgaría el rango de príncipe heredero. Siendo así, la superficie de Jambudīpa resplandecería sobremanera». Así, basándose en su propia forma física, dio lugar a un intenso deseo y apego mundano.

ภควาปิ ปุรโต คจฺฉนฺโตว จินฺเตสิ – ‘‘ปริปุณฺณจฺฉวิมํสโลหิโต ทานิ ราหุลสฺส อตฺตภาโว. รชนีเยสุ รูปารมฺมณาทีสุ หิ จิตฺตสฺส ปกฺขนฺทนกาโล ชาโต, กึ พหุลตาย นุ โข ราหุโล วีตินาเมตี’’ติ. อถ สหาวชฺชเนเนว ปสนฺนอุทเก มจฺฉํ วิย, ปริสุทฺเธ อาทาสมณฺฑเล มุขนิมิตฺตํ วิย จ ตสฺส ตํ จิตฺตุปฺปาทํ อทฺทส. ทิสฺวาว – ‘‘อยํ ราหุโล มยฺหํ อตฺรโช หุตฺวา มม ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโต ‘อหํ โสภามิ, มยฺหํ วณฺณายตนํ ปสนฺน’นฺติ อตฺตภาวํ นิสฺสาย เคหสฺสิตฉนฺทราคํ อุปฺปาเทติ, อติตฺเถ ปกฺขนฺโท อุปฺปถํ ปฏิปนฺโน อโคจเร จรติ, ทิสามูฬฺหอทฺธิโก วิย อคนฺตพฺพํ ทิสํ คจฺฉติ. อยํ โข ปนสฺส กิเลโส อพฺภนฺตเร วฑฺฒนฺโต อตฺตตฺถมฺปิ ยถาภูตํ ปสฺสิตุํ น ทสฺสติ, ปรตฺถมฺปิ, อุภยตฺถมฺปิ. ตโต นิรเยปิ ปฏิสนฺธึ คณฺหาเปสฺสติ, ติรจฺฉานโยนิยมฺปิ, เปตฺติวิสเยปิ, อสุรกาเยปิ, สมฺพาเธปิ มาตุกุจฺฉิสฺมินฺติ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ปริปาเตสฺสติ. อยญฺหิ –

El Bienaventurado, mientras caminaba delante, pensó: «Ahora la forma física de Rāhula está llena de color, carne y sangre. Ha llegado el momento en que la mente se lanza hacia los objetos visuales placenteros. ¿En qué estará pasando el tiempo Rāhula mayormente?». Entonces, con solo reflexionar, vio ese surgimiento de pensamiento en él, como quien ve un pez en agua clara o como quien ve el reflejo del rostro en un espejo limpio. Al verlo, pensó: «Este Rāhula, siendo mi propio hijo, me sigue pensando: ‘Yo soy hermoso, mi apariencia es radiante’, y basándose en su propia forma, genera un apego mundano. Se ha lanzado a lo que no es un vado, ha tomado el camino equivocado y frecuenta lo que no es un lugar adecuado; como un viajero perdido en las direcciones, va hacia donde no debe ir. Ciertamente, si esta impureza crece en su interior, no le permitirá ver según la realidad ni su propio beneficio, ni el beneficio ajeno, ni ambos. Debido a ello, le hará tomar el renacimiento en el infierno, en el reino animal, en el mundo de los espíritus hambrientos, en el de los asuras, o en la estrechez del vientre materno, haciéndolo caer en la rueda del Saṃsāra, cuyo principio es desconocido». Pues:

อนตฺถชนโน โลโภ, โลโภ จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

«La codicia genera la desgracia; la codicia agita la mente. El peligro surge desde adentro, pero la gente no se da cuenta».

ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, ลุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โลโภ สหเต นรํ. (อิติวุ. ๘๘) –

«El codicioso no conoce el beneficio, el codicioso no ve el Dhamma. En ese momento, hay una oscuridad total cuando la codicia domina al hombre».

ยถา โข ปน อเนกรตนปูรา มหานาวา ภินฺนผลกนฺตเรน อุทกํ อาทิยมานา มุหุตฺตมฺปิ น อชฺฌุเปกฺขิตพฺพา โหติ, เวเคนสฺสา วิวรํ ปิทหิตุํ วฏฺฏติ, เอวเมวํ อยมฺปิ น อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ. ยาวสฺส อยํ กิเลโส อพฺภนฺตเร สีลรตนาทีนิ น วินาเสติ, ตาวเทว นํ นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ อชฺฌาสยมกาสิ. เอวรูเปสุ ปน ฐาเนสุ พุทฺธานํ นาควิโลกนํ [Pg.94] นาม โหติ. ตสฺมา ยนฺเตน ปริวตฺติตสุวณฺณปฏิมา วิย สกลกาเยเนว ปริวตฺเตตฺวา ฐิโต ราหุลภทฺทํ อามนฺเตสิ. ตํ สนฺธาย ‘‘อถ โข ภควา อปโลเกตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

«Ciertamente, tal como una gran nave llena de diversas joyas que empieza a hacer agua por la grieta de una tabla rota no debe ser descuidada ni por un momento, sino que se debe cerrar el agujero con rapidez; del mismo modo, este deseo mental no debe ser descuidado. Antes de que esta impureza destruya las joyas de su virtud en su interior, lo someteré». Con esta resolución, el Bienaventurado decidió actuar. En tales situaciones, el mirar de los Budas se conoce como el mirar del elefante real (nāgavilokana). Por lo tanto, girando con todo su cuerpo como una estatua de oro movida por un mecanismo, se detuvo y llamó al noble Rāhula. Refiriéndose a esto se dice: «Entonces el Bienaventurado, habiéndose vuelto a mirar...».

ตตฺถ ยํกิญฺจิ รูปนฺติอาทีนิ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค ขนฺธนิทฺเทเส วิตฺถาริตานิ. เนตํ มมาติอาทีนิ มหาหตฺถิปโทปเม วุตฺตานิ. รูปเมว นุ โข ภควาติ กสฺมา ปุจฺฉติ? ตสฺส กิร – ‘‘สพฺพํ รูปํ เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตา’’ติ สุตฺวา – ‘‘ภควา สพฺพํ รูปํ วิปสฺสนาปญฺญาย เอวํ ทฏฺฐพฺพนฺติ วทติ, เวทนาทีสุ นุ โข กถํ ปฏิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ นโย อุทปาทิ. ตสฺมา ตสฺมึ นเย ฐิโต ปุจฺฉติ. นยกุสโล เหส อายสฺมา ราหุโล, อิทํ น กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเต อิทมฺปิ น กตฺตพฺพํ อิทมฺปิ น กตฺตพฺพเมวาติ นยสเตนปิ นยสหสฺเสนปิ ปฏิวิชฺฌติ. อิทํ กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย.

En ese pasaje, las palabras «cualquier forma que sea» y demás están explicadas detalladamente en todas sus formas en el Visuddhimagga, en la sección sobre los agregados. Las palabras «esto no es mío» y demás fueron dichas en el Mahāhatthipadopama Sutta. ¿Por qué pregunta: «¿Es solo la forma, Bienaventurado?»? Se dice que, al escuchar: «Toda forma no es mía, no soy yo, esto no es mi yo», surgió en él este razonamiento: «El Bienaventurado dice que toda forma debe ser vista así con el conocimiento de la visión profunda (vipassanā); ¿cómo se debe practicar respecto a la sensación y demás agregados?». Por lo tanto, basándose en ese razonamiento, preguntó. Pues el venerable Rāhula es experto en el método; cuando se dice «esto no debe hacerse», él comprende mediante cientos y miles de métodos que «esto otro tampoco debe hacerse». Incluso cuando se dice «esto debe hacerse», el método es el mismo.

สิกฺขากาโม หิ อยํ อายสฺมา, ปาโตว คนฺธกุฏิปริเวเณ ปตฺถมตฺตํ วาลิกํ โอกิรติ – ‘‘อชฺช สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติกา มยฺหํ อุปชฺฌายสฺส สนฺติกา เอตฺตกํ โอวาทํ เอตฺตกํ ปริภาสํ ลภามี’’ติ. สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ นํ เอตทคฺเค ฐเปนฺโต – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ สิกฺขากามานํ ยทิทํ ราหุโล’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๐๙) สิกฺขายเมว อคฺคํ กตฺวา ฐเปสิ. โสปิ อายสฺมา ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ ตเมว สีหนาทํ นทิ –

En verdad, este venerable [Rāhula] era deseoso del entrenamiento. Temprano por la mañana, en los alrededores de la Fragante Morada (Gandhakuṭi), solía esparcir un puñado de arena, pensando: 'Que hoy pueda recibir de parte del Perfecto Buda o de mi preceptor [el venerable Sāriputta] tantas instrucciones y exhortaciones como granos de arena'. El Perfecto Buda, al designarlo en la posición más destacada, dijo: 'Monjes, el más destacado entre mis discípulos monjes deseosos del entrenamiento es Rāhula' (A. Ni. 1.209), estableciéndolo así como el principal precisamente en el entrenamiento. Ese mismo venerable, en medio de la asamblea de monjes, emitió este mismo rugido de león:

‘‘สพฺพเมตํ อภิญฺญาย, ธมฺมราชา ปิตา มม;

สมฺมุขา ภิกฺขุสงฺฆสฺส, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ.

Habiendo comprendido todo esto con conocimiento directo, el Rey del Dhamma, mi padre, me designó en la posición más destacada ante la asamblea de monjes.

สิกฺขากามานหํ อคฺโค, ธมฺมราเชน โถมิโต;

สทฺธาปพฺพชิตานญฺจ, สหาโย ปวโร มม.

Soy el primero entre quienes desean el entrenamiento, elogiado por el Rey del Dhamma; y entre aquellos que han renunciado por fe, mi compañero [el venerable Raṭṭhapāla] ha sido elogiado como excelente por el Rey del Dhamma.

ธมฺมราชา ปิตา มยฺหํ, ธมฺมารกฺโข จ เปตฺติโย;

สาริปุตฺโต อุปชฺฌาโย, สพฺพํ เม ชินสาสน’’นฺติ.

El Rey del Dhamma es mi padre y el venerable Sāriputta, el guardián del Dhamma, es mi preceptor; ellos me han entregado toda la enseñanza del Conquistador (Jina).

อถสฺส ภควา ยสฺมา น เกวลํ รูปเมว, เวทนาทโยปิ เอวํ ทฏฺฐพฺพา, ตสฺมา รูปมฺปิ ราหุลาติอาทิมาห. โก นชฺชาติ โก นุ อชฺช. เถรสฺส กิร เอตทโหสิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ มยฺหํ อตฺตภาวนิสฺสิตํ ฉนฺทราคํ ญตฺวา ‘สมเณน นาม เอวรูโป วิตกฺโก น วิตกฺกิตพฺโพ’ติ เนว ปริยาเยน กถํ กเถสิ, คจฺฉ ภิกฺขุ ราหุลํ วเทหิ [Pg.95] ‘มา ปุน เอวรูปํ วิตกฺกํ วิตกฺเกสี’ติ น ทูตํ เปเสสิ. มํ สมฺมุกฺเข ฐตฺวาเยว ปน สภณฺฑกํ โจรํ จูฬาย คณฺหนฺโต วิย สมฺมุขา สุคโตวาทํ อทาสิ. สุคโตวาโท จ นาม อสงฺเขยฺเยหิปิ กปฺเปหิ ทุลฺลโภ. เอวรูปสฺส พุทฺธสฺส สมฺมุขา โอวาทํ ลภิตฺวา โก นุ วิญฺญู ปณฺฑิตชาติโก อชฺช คามํ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสตี’’ติ. อเถส อายสฺมา อาหารกิจฺจํ ปหาย ยสฺมึ นิสินฺนฏฺฐาเน ฐิเตน โอวาโท ลทฺโธ, ตโตว ปฏินิวตฺเตตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. ภควาปิ ตํ อายสฺมนฺตํ นิวตฺตมานํ ทิสฺวา น เอวมาห – ‘‘มา นิวตฺต ตาว, ราหุล, ภิกฺขาจารกาโล เต’’ติ. กสฺมา? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อชฺช ตาว กายคตาสติอมตโภชนํ ภุญฺชตู’’ติ.

Entonces, debido a que no solo la forma física debe ser observada con sabiduría, sino también las sensaciones y los demás agregados, el Bienaventurado le dijo: 'Incluso la forma, Rāhula...', etc. '¿Quién hoy?' (ko nu ajja) significa '¿quién ahora?'. Se dice que el venerable pensó: 'El Perfecto Buda, conociendo el deseo y el apego que residen en mi propio cuerpo, no me habló con rodeos ni envió un mensajero diciendo: 'Ve, monje, y dile a Rāhula que no piense tales pensamientos'. Por el contrario, permaneciendo frente a mí, me dio una instrucción tal como quien atrapa a un ladrón con el botín agarrándolo del cabello. Una instrucción del Sugata es difícil de obtener incluso en incontables eones. Tras recibir tal instrucción de la propia presencia del Buda, ¿qué persona sabia y prudente entraría hoy al pueblo para pedir limosna?'. Así, este venerable, abandonando la necesidad de alimento, regresó desde el mismo lugar donde recibió la instrucción y se sentó al pie de un árbol. El Bienaventurado, viendo que el venerable regresaba, no le dijo: 'No regreses todavía, Rāhula, es hora de ir por limosna'. ¿Por qué no lo dijo? Porque pensó: 'Que hoy se alimente primero con el manjar de la inmortalidad que es la atención plena en el cuerpo'.

อทฺทสา โข อายสฺมา สาริปุตฺโตติ ภควติ คเต ปจฺฉา คจฺฉนฺโต อทฺทส. เอตสฺส กิรายสฺมโต เอกกสฺส วิหรโต อญฺญํ วตฺตํ, ภควตา สทฺธึ วิหรโต อญฺญํ. ยทา หิ ทฺเว อคฺคสาวกา เอกากิโน วสนฺติ, ตทา ปาโตว เสนาสนํ สมฺมชฺชิตฺวา สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา สนฺนิสินฺนา อตฺตโน จิตฺตรุจิยา ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺติ. ภควตา สทฺธึ วิหรนฺตา ปน เถรา เอวํ น กโรนฺติ. ตทา หิ ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ปฐมํ ภิกฺขาจารํ คจฺฉติ. ตสฺมึ คเต เถโร อตฺตโน เสนาสนา นิกฺขมิตฺวา – ‘‘พหูนํ วสนฏฺฐาเน นาม สพฺเพว ปาสาทิกํ กาตุํ สกฺโกนฺติ วา, น วา สกฺโกนฺตี’’ติ ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา อสมฺมฏฺฐํ ฐานํ สมฺมชฺชติ. สเจ กจวโร อฉฑฺฑิโต โหติ, ตํ ฉฑฺเฑติ. ปานียฏฺฐเปตพฺพฏฺฐานมฺหิ ปานียกูเฏ อสติ ปานียฆฏํ ฐเปติ. คิลานานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘อาวุโส, ตุมฺหากํ กึ อาหรามิ, กึ โว อิจฺฉิตพฺพ’’นฺติ? ปุจฺฉติ. อวสฺสิกทหรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา – ‘‘อภิรมถ, อาวุโส, มา อุกฺกณฺฐิตฺถ, ปฏิปตฺติสารกํ พุทฺธสาสน’’นฺติ โอวทติ. เอวํ กตฺวา สพฺพปจฺฉา ภิกฺขาจารํ คจฺฉติ. ยถา หิ จกฺกวตฺติ กุหิญฺจิ คนฺตุกาโม เสนาย ปริวาริโต ปฐมํ นิกฺขมติ, ปริณายกรตนํ เสนงฺคานิ สํวิธาย ปจฺฉา นิกฺขมติ, เอวํ สทฺธมฺมจกฺกวตฺติ ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ปฐมํ นิกฺขมติ, ตสฺส ภควโต ปริณายกรตนภูโต ธมฺมเสนาปติ อิมํ กิจฺจํ กตฺวา สพฺพปจฺฉา นิกฺขมติ. โส เอวํ นิกฺขนฺโต ตสฺมึ ทิวเส อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสินฺนํ ราหุลภทฺทํ อทฺทส. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉา คจฺฉนฺโต อทฺทสา’’ติ.

'El venerable Sāriputta vio' significa que, después de que el Bienaventurado se marchara, el venerable [Sāriputta], que venía detrás, lo vio. Se dice que este venerable tenía un deber diferente cuando vivía solo y otro cuando vivía con el Bienaventurado. En efecto, cuando los dos discípulos principales viven solos, temprano por la mañana, después de barrer las viviendas y asearse, entran en absorción meditativa y luego van por limosna según su voluntad. Sin embargo, cuando viven con el Bienaventurado, el venerable Sāriputta no actúa así. En ese caso, el Bienaventurado, rodeado por la asamblea de monjes, sale primero a pedir limosna. Una vez que Él se ha ido, el venerable sale de su propia vivienda y, pensando: 'En un lugar donde habitan muchos, algunos podrán mantenerlo todo en orden y otros no', recorre los distintos monasterios y barre los lugares que no han sido limpiados. Si hay basura acumulada, la desecha. Si en el lugar del agua no hay jarras, las coloca. Acude a los enfermos y les pregunta: 'Venerables, ¿qué alimento puedo traerles? ¿Qué necesitan?'. También acude a los monjes jóvenes y les instruye diciendo: 'Regocíjense, venerables, no se desanimen; la práctica de la enseñanza del Buda es lo esencial'. Después de hacer esto, sale a pedir limosna el último de todos. Así como un rey universal (cakkavatti) que desea viajar sale primero rodeado de su ejército, mientras que el hijo mayor (pariṇāyaka) organiza a las tropas y sale después, de la misma manera el Bienaventurado, el Rey del Verdadero Dhamma, sale primero rodeado por la asamblea de monjes, y el General del Dhamma, quien es como su hijo mayor, realiza estas tareas y sale al final. Habiendo salido de esa manera, vio aquel día al joven Rāhula sentado al pie de un árbol. Por eso se dice: 'Viniendo detrás, lo vio'.

อถ [Pg.96] กสฺมา อานาปานสฺสติยํ นิโยเชสิ? นิสชฺชานุจฺฉวิกตฺตา. เถโร กิร ‘‘เอตสฺส ภควตา รูปกมฺมฏฺฐานํ กถิต’’นฺติ อนาวชฺชิตฺวาว เยนากาเรน อยํ อจโล อโนพทฺโธ หุตฺวา นิสินฺโน, อิทมสฺส เอติสฺสา นิสชฺชาย กมฺมฏฺฐานํ อนุจฺฉวิกนฺติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. ตตฺถ อานาปานสฺสตินฺติ อสฺสาสปสฺสาเส ปริคฺคเหตฺวา ตตฺถ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาหีติ ทสฺเสติ.

Entonces, ¿por qué lo instó a practicar la atención plena en la respiración? Porque era adecuado para su postura sentada. Se dice que el venerable, sin considerar que el Bienaventurado ya le había enseñado la meditación sobre la forma (rūpa), al ver cómo estaba sentado, inmóvil y desapegado, pensó que este tema de meditación era el apropiado para su postura. Al decir esto, muestra que, tras aprehender la inhalación y la exhalación, debe producir el cuarto o quinto dhyana (jhāna), desarrollar la visión cabal (vipassanā) y alcanzar el estado de Arahant.

มหปฺผลา โหตีติ กีวมหปฺผลา โหติ? อิธ ภิกฺขุ อานาปานสฺสตึ อนุยุตฺโต เอกาสเน นิสินฺโนว สพฺพาสเว เขเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตถา อสกฺโกนฺโต มรณกาเล สมสีสี โหติ, ตถา อสกฺโกนฺโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ธมฺมกถิกเทวปุตฺตสฺส ธมฺมํ สุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตโต วิรทฺโธ อนุปฺปนฺเน พุทฺธุปฺปาเท ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ, ตํ อสจฺฉิกโรนฺโต พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว พาหิยตฺเถราทโย วิย ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ, เอวํ มหปฺผลา. มหานิสํสาติ ตสฺเสว เววจนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

'Es de gran fruto': ¿qué tan grande es este fruto? En esta enseñanza, un monje dedicado a la atención plena en la respiración, sentado en un solo asiento, puede agotar todas las impurezas (āsavas) y alcanzar el estado de Arahant. De no lograrlo, al momento de la muerte se convierte en un 'Samasīsī' (quien alcanza la liberación al morir). De no lograrlo, tras renacer en el mundo de los devas y escuchar el Dhamma de boca de un hijo de los devas que predica el Dhamma, alcanza el estado de Arahant. Si esto no sucede, en un tiempo en que no surja un Buda, alcanza la iluminación por sí mismo (Paccekabodhi). Si no logra esto, ante la presencia de los Budas, se convierte en alguien de conocimiento instantáneo (khippābhiñño), como el venerable Bāhiya y otros. Por ello es de gran fruto. 'De gran beneficio' es solo un sinónimo de lo anterior. Y sobre esto se ha dicho:

‘‘อานาปานสฺสตี ยสฺส, ปริปุณฺณา สุภาวิตา;

อนุปุพฺพํ ปริจิตา, ยถา พุทฺเธน เทสิตา;

โสมํ โลกํ ปภาเสติ, อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา’’ติ. (เถรคา. ๕๔๘;

ปฏิ. ม. ๑.๑.๖๐) –

“Aquel que tiene la atención plena en la respiración completa y bien desarrollada, practicada gradualmente tal como fue enseñada por el Buda, ilumina este mundo como la luna cuando se libera de las nubes”.

อิมํ มหปฺผลตํ สมฺปสฺสมาโน เถโร สทฺธิวิหาริกํ ตตฺถ นิโยเชติ.

Viendo este gran beneficio, el Venerable Anciano instó a su discípulo en dicha práctica de meditación.

อิติ ภควา รูปกมฺมฏฺฐานํ, เถโร อานาปานสฺสตินฺติ อุโภปิ กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา คตา, ราหุลภทฺโท วิหาเรเยว โอหีโน. ภควา ตสฺส โอหีนภาวํ ชานนฺโตปิ เนว อตฺตนา ขาทนียํ โภชนียํ คเหตฺวา อคมาสิ, น อานนฺทตฺเถรสฺส หตฺเถ เปเสสิ, น ปเสนทิมหาราชอนาถปิณฺฑิกาทีนํ สญฺญํ อทาสิ. สญฺญามตฺตกญฺหิ ลภิตฺวา เต กาชภตฺตํ อภิหเรยฺยุํ. ยถา จ ภควา, เอวํ สาริปุตฺตตฺเถโรปิ น กิญฺจิ อกาสิ. ราหุลตฺเถโร นิราหาโร ฉินฺนภตฺโต อโหสิ. ตสฺส ปนายสฺมโต – ‘‘ภควา มํ วิหาเร โอหีนํ ชานนฺโตปิ อตฺตนา ลทฺธปิณฺฑปาตํ นาปิ สยํ คเหตฺวา อาคโต, น อญฺญสฺส หตฺเถ ปหิณิ[Pg.97], น มนุสฺสานํ สญฺญํ อทาสิ, อุปชฺฌาโยปิ เม โอหีนภาวํ ชานนฺโต ตเถว น กิญฺจิ อกาสี’’ติ จิตฺตมฺปิ น อุปฺปนฺนํ, กุโต ตปฺปจฺจยา โอมานํ วา อติมานํ วา ชเนสฺสติ. ภควตา ปน อาจิกฺขิตกมฺมฏฺฐานเมว ปุเรภตฺตมฺปิ ปจฺฉาภตฺตมฺปิ – ‘‘อิติปิ รูปํ อนิจฺจํ, อิติปิ ทุกฺขํ, อิติปิ อสุภํ, อิติปิ อนตฺตา’’ติ อคฺคึ อภิมตฺเถนฺโต วิย นิรนฺตรํ มนสิกตฺวา สายนฺหสมเย จินฺเตสิ – ‘‘อหํ อุปชฺฌาเยน อานาปานสฺสตึ ภาเวหีติ วุตฺโต, ตสฺส วจนํ น กริสฺสามิ. อาจริยุปชฺฌายานญฺหิ วจนํ อกโรนฺโต ทุพฺพโจ นาม โหติ. ‘ทุพฺพโจ ราหุโล, อุปชฺฌายสฺสปิ วจนํ น กโรตี’ติ จ ครหุปฺปตฺติโต กกฺขฬตรา ปีฬา นาม นตฺถี’’ติ ภาวนาวิธานํ ปุจฺฉิตุกาโม ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข อายสฺมา ราหุโลติอาทิ วุตฺตํ.

Así, el Bienaventurado enseñó la meditación sobre la forma y el Anciano la atención plena en la respiración; habiendo enseñado ambos el tema de meditación, partieron, quedando el noble Rāhula solo en el monasterio. El Bienaventurado, aun sabiendo que se había quedado atrás, no le llevó alimentos sólidos o blandos por sí mismo, ni los envió a través del Venerable Ānanda, ni avisó al rey Pasenadi, a Anāthapiṇḍika u otros. Pues de haber recibido solo una indicación, ellos habrían traído abundantes ofrendas de comida. Y tal como hizo el Bienaventurado, tampoco el Venerable Sāriputta hizo nada. El Venerable Rāhula se quedó sin alimento y con su comida interrumpida. Sin embargo, en aquel Venerable no surgió ni siquiera el pensamiento de: 'El Bienaventurado, sabiendo que me quedé en el monasterio, no vino trayendo la comida recibida, ni la envió con otro, ni avisó a la gente; mi preceptor también, sabiendo que me quedé, no hizo nada junto al Bienaventurado'. ¿Cómo podría entonces, por esa causa, surgir en él el menosprecio o el orgullo? Por el contrario, se dedicó continuamente, tanto antes como después del mediodía, a reflexionar sobre el tema de meditación enseñado por el Bienaventurado: 'Así es la forma, transitoria; así es sufriente, impura y no-yo', como quien frota madera para encender fuego, y al atardecer pensó: 'Mi preceptor me dijo: "Desarrolla la atención plena en la respiración"; no dejaré de cumplir su palabra. Pues quien no cumple la palabra de sus maestros y preceptores es llamado difícil de instruir. No hay aflicción más dura que el surgimiento del reproche: "Rāhula es difícil de instruir, no cumple ni la palabra de su preceptor"'. Con el deseo de preguntar sobre el método de desarrollo, fue ante el Bienaventurado. Para mostrar esto, se dijo: 'Entonces el Venerable Rāhula...', etc.

๑๑๔. ตตฺถ ปฏิสลฺลานาติ เอกีภาวโต. ยํกิญฺจิ ราหุลาติ กสฺมา? ภควา อานาปานสฺสตึ ปุฏฺโฐ รูปกมฺมฏฺฐานํ กเถตีติ. รูเป ฉนฺทราคปฺปหานตฺถํ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ราหุลสฺส อตฺตภาวํ นิสฺสาย ฉนฺทราโค อุปฺปนฺโน, เหฏฺฐา จสฺส สงฺเขเปน รูปกมฺมฏฺฐานํ กถิตํ. อิทานิสฺสาปิ ทฺวิจตฺตาลีสาย อากาเรหิ อตฺตภาวํ วิราเชตฺวา วิสงฺขริตฺวา ตํนิสฺสิตํ ฉนฺทราคํ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาเทสฺสามี’’ติ. อถ อากาสธาตุํ กสฺมา วิตฺถาเรสีติ? อุปาทารูปทสฺสนตฺถํ. เหฏฺฐา หิ จตฺตาริ มหาภูตาเนว กถิตานิ, น อุปาทารูปํ. ตสฺมา อิมินา มุเขน ตํ ทสฺเสตุํ อากาสธาตุํ วิตฺถาเรสิ. อปิจ อชฺฌตฺติเกน อากาเสน ปริจฺฉินฺนรูปมฺปิ ปากฏํ โหติ.

114. Allí, 'retiro' significa el estado de soledad. Sobre 'lo que sea, Rāhula': ¿Por qué el Bienaventurado, al ser consultado sobre la atención plena en la respiración, explica la meditación sobre la forma? Lo hace para abandonar el deseo y el apego hacia la forma. Se dice que el Bienaventurado pensó: 'En Rāhula ha surgido deseo y apego basado en su propio cuerpo; anteriormente se le enseñó la meditación sobre la forma de manera resumida. Ahora, mediante cuarenta y dos modos, haré que se desapegue y desmonte su concepción del cuerpo, para lograr que el deseo y el apego basados en él no vuelvan a surgir'. ¿Y por qué detalló el elemento espacio? Para mostrar la forma derivada. Anteriormente solo se enseñaron los cuatro grandes elementos, no la forma derivada. Por lo tanto, a través de este medio, detalló el elemento espacio para mostrarla. Además, a través del espacio interno, la forma delimitada se hace evidente.

อากาเสน ปริจฺฉินฺนํ, รูปํ ยาติ วิภูตตํ;

ตสฺเสวํ อาวิภาวตฺถํ, ตํ ปกาเสสิ นายโก.

La forma delimitada por el espacio se vuelve claramente manifiesta; para que esto se hiciera evidente, el Guía lo reveló de esta manera.

เอตฺถ ปน ปุริมาสุ ตาว จตูสุ ธาตูสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ มหาหตฺถิปโทปเม วุตฺตเมว.

En este contexto, lo que debe decirse sobre los cuatro elementos anteriores ya ha sido expuesto en el Mahāhatthipadopama Sutta.

๑๑๘. อากาสธาตุยํ อากาสคตนฺติ อากาสภาวํ คตํ. อุปาทินฺนนฺติอาทินฺนํ คหิตํ ปรามฏฺฐํ, สรีรฏฺฐกนฺติ อตฺโถ. กณฺณจฺฉิทฺทนฺติ มํสโลหิตาทีหิ อสมฺผุฏฺฐกณฺณวิวรํ. นาสจฺฉิทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. เยน [Pg.98] จาติ เยน ฉิทฺเทน. อชฺโฌหรตีติ อนฺโต ปเวเสติ, ชิวฺหาพนฺธนโต หิ ยาว อุทรปฏลา มนุสฺสานํ วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ ฉิทฺทฏฺฐานํ โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ยตฺถ จาติ ยสฺมึ โอกาเส. สนฺติฏฺฐตีติ ปติฏฺฐาติ. มนุสฺสานญฺหิ มหนฺตํ ปฏปริสฺสาวนมตฺตญฺจ อุทรปฏลํ นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อโธภาคํ นิกฺขมตีติ เยน เหฏฺฐา นิกฺขมติ. ทฺวตฺตึสหตฺถมตฺตํ เอกวีสติยา ฐาเนสุ วงฺกํ อนฺตํ นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ยํ วา ปนญฺญมฺปีติ อิมินา สุขุมสุขุมํ จมฺมมํสาทิอนฺตรคตญฺเจว โลมกูปภาเวน จ ฐิตํ อากาสํ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถาปิ ปถวีธาตุอาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

118. En la explicación del elemento espacio: 'ido al espacio' significa que ha alcanzado la naturaleza del espacio. 'Aferrado' significa tomado y asido por el deseo y las visiones; se refiere a lo que reside en el cuerpo. 'Orificio del oído' es el canal auditivo no obstruido por carne o sangre. Lo mismo debe entenderse para los orificios de la nariz, etc. 'Por el cual' se refiere al orificio por el que uno ingiere; 'traga' significa que lo introduce al interior, pues desde la base de la lengua hasta la pared del estómago hay un espacio de un palmo y cuatro dedos en los seres humanos. A esto se refiere lo dicho. 'Donde permanece' indica el lugar donde se asienta. Los seres humanos tienen una cavidad estomacal del tamaño de un gran filtro de tela; a esto se refiere lo dicho. 'Sale por la parte inferior' indica por dónde se evacua hacia abajo; existe el llamado intestino, de unos treinta y dos codos de largo, situado en veintiuna curvas. A esto se refiere lo dicho. Con la frase 'o cualquier otro', muestra el espacio sumamente sutil dentro de la piel y la carne, así como los poros de los vellos. El resto aquí debe entenderse según el método ya explicado para el elemento tierra y los demás.

๑๑๙. อิทานิสฺส ตาทิภาวลกฺขณํ อาจิกฺขนฺโต ปถวีสมนฺติอาทิมาห. อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ หิ อรชฺชนฺโต อทุสฺสนฺโต ตาที นาม โหติ. มนาปามนาปาติ เอตฺถ อฏฺฐ โลภสหคตจิตฺตสมฺปยุตฺตา มนาปา นาม, ทฺเว โทมนสฺสจิตฺตสมฺปยุตฺตา อมนาปา นาม. จิตฺตํ น ปริยาทาย ฐสฺสนฺตีติ เอเต ผสฺสา อุปฺปชฺชิตฺวา ตว จิตฺตํ อนฺโตมุฏฺฐิคตํ กโรนฺโต วิย ปริยาทาย คเหตฺวา ฐาตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ ‘‘อหํ โสภามิ, มยฺหํ วณฺณายตนํ ปสนฺน’’นฺติ ปุน อตฺตภาวํ นิสฺสาย ฉนฺทราโค นุปฺปชฺชิสฺสติ. คูถคตนฺติอาทีสุ คูถเมว คูถคตํ. เอวํ สพฺพตฺถ.

119. Ahora, para enseñarle la característica de la ecuanimidad, dijo: 'como la tierra', etc. En efecto, aquel que no se apega a lo agradable ni se irrita con lo desagradable es llamado 'tādi' (inconmovible). En 'lo agradable y lo desagradable', los ocho estados de conciencia asociados con la codicia son lo agradable; los dos asociados con el pesar son lo desagradable. 'No abrumarán la mente' significa que estos contactos, aunque surjan, no podrán apoderarse de tu mente ni someterla como si estuviera en un puño. Pensamientos como 'soy hermoso, mi apariencia es radiante' no surgirán de nuevo basados en el propio cuerpo. En 'lo que ha ido a ser excremento', etc., el término significa simplemente excremento. Así en todos los casos.

น กตฺถจิ ปติฏฺฐิโตติ ปถวีปพฺพตรุกฺขาทีสุ เอกสฺมิมฺปิ น ปติฏฺฐิโต, ยทิ หิ ปถวิยํ ปติฏฺฐิโต ภเวยฺย, ปถวิยา ภิชฺชมานาย สเหว ภิชฺเชยฺย, ปพฺพเต ปตมาเน สเหว ปเตยฺย, รุกฺเข ฉิชฺชมาเน สเหว ฉิชฺเชยฺย.

'No establecido en ningún lugar' significa que no está fijo en la tierra, las montañas o los árboles. Pues si estuviera establecido en la tierra, se rompería junto con la tierra al quebrarse esta; si el monte cayera, caería con él; si el árbol fuera cortado, se cortaría con él.

๑๒๐. เมตฺตํ ราหุลาติ กสฺมา อารภิ? ตาทิภาวสฺส การณทสฺสนตฺถํ. เหฏฺฐา หิ ตาทิภาวลกฺขณํ ทสฺสิตํ, น จ สกฺกา อหํ ตาที โหมีติ อการณา ภวิตุํ, นปิ ‘‘อหํ อุจฺจากุลปฺปสุโต พหุสฺสุโต ลาภี, มํ ราชราชมหามตฺตาทโย ภชนฺติ, อหํ ตาที โหมี’’ติ อิเมหิ การเณหิ โกจิ ตาที นาม โหติ, เมตฺตาทิภาวนาย ปน โหตีติ ตาทิภาวสฺส การณทสฺสนตฺถํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

120. ¿Por qué comenzó la enseñanza que dice 'Amor benevolente, Rāhula' (Mettāṃ rāhula)? Con el propósito de mostrar la causa del estado de inmutabilidad (tādibhāva). Pues, habiéndose mostrado anteriormente la característica del estado de inmutabilidad, no es posible ser inmutable sin una causa; ni tampoco se es inmutable por razones como 'soy de noble cuna, muy instruido, poseedor de ganancias, y los reyes y grandes ministros me frecuentan'. Más bien, uno llega a ser inmutable mediante el desarrollo del amor benevolente y otras cualidades; por lo tanto, comenzó esta enseñanza para mostrar la causa de dicho estado.

ตตฺถ [Pg.99] ภาวยโตติ อุปจารํ วา อปฺปนํ วา ปาเปนฺตสฺส. โย พฺยาปาโทติ โย สตฺเต โกโป, โส ปหียิสฺสติ. วิเหสาติ ปาณิอาทีหิ สตฺตานํ วิหึสนํ. อรตีติ ปนฺตเสนาสเนสุ เจว อธิกุสลธมฺเมสุ จ อุกฺกณฺฐิตตา. ปฏิโฆติ ยตฺถ กตฺถจิ สตฺเตสุ สงฺขาเรสุ จ ปฏิหญฺญนกิเลโส. อสุภนฺติ อุทฺธุมาตกาทีสุ อุปจารปฺปนํ. อุทฺธุมาตกาทีสุ อสุภภาวนา จ นาเมสา วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค กถิตาว. ราโคติ ปญฺจกามคุณิกราโค. อนิจฺจสญฺญนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาย สหชาตสญฺญํ. วิปสฺสนา เอว วา เอสา อสญฺญาปิ สญฺญาสีเสน สญฺญาติ วุตฺตา. อสฺมิมาโนติ รูปาทีสุ อสฺมีติ มาโน.

En ese contexto, 'para quien desarrolla' (bhāvayato) se refiere a quien alcanza el samādhi de acceso (upacāra) o el de absorción (appanā). 'Lo que es malevolencia' (yo byāpādo) es la ira hacia los seres, la cual será abandonada. 'Crueldad' (vihesā) es el acto de dañar a los seres con las manos o medios similares. 'Descontento' (aratī) es la insatisfacción tanto en las moradas solitarias como en las cualidades superiores de virtud. 'Aversión' (paṭigho) es el kileśa de irritación que surge en cualquier lugar hacia los seres o las formaciones (saṅkhāras). 'Lo no-bello' (asubhaṃ) se refiere al samādhi de acceso y absorción basado en objetos como los cadáveres hinchados. Este desarrollo de la meditación sobre lo no-bello se explica detalladamente en el Visuddhimagga. 'Lujuria' (rāgo) es el deseo por los cinco hilos de los placeres sensuales. 'Percepción de la impermanencia' (aniccasaññā) es la percepción que surge junto con la contemplación de la impermanencia; o bien, es el conocimiento de la visión clara (vipassanā) que, aunque no es percepción en sí misma, se denomina 'percepción' por ser su factor predominante. 'Presunción de yo soy' (asmimāno) es el orgullo de pensar 'yo soy' respecto a la forma y los demás agregados.

๑๒๑. อิทานิ เถเรน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ วิตฺถาเรนฺโต อานาปานสฺสตินฺติอาทิมาห. ตตฺถ อิทํ กมฺมฏฺฐานญฺจ กมฺมฏฺฐานภาวนา จ ปาฬิอตฺโถ จ สทฺธึ อานิสํสกถาย สพฺโพ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค อนุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริโตเยว. อิมํ เทสนํ ภควา เนยฺยปุคฺคลวเสเนว ปรินิฏฺฐาเปสีติ.

121. Ahora, el Bienaventurado, detallando la pregunta planteada por el venerable Rāhula, pronunció las palabras que comienzan con 'la atención plena en la respiración' (ānāpānassati). En ese pasaje, este tema de meditación, su desarrollo, el significado de las palabras pali y sus beneficios están detallados en todos sus aspectos en el capítulo sobre los recuerdos (anussatiniddese) del Visuddhimagga. El Bienaventurado concluyó esta enseñanza de acuerdo con la capacidad de una persona que requiere guía (neyyapuggala).

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya,

มาหาราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha finalizado la explicación del Mahārāhulovāda Sutta.

๓. จูฬมาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา

3. Explicación del Cūḷamālukya Sutta

๑๒๒. เอวํ เม สุตนฺติ มาลุกฺยสุตฺตํ. ตตฺถ มาลุกฺยปุตฺตสฺสาติ เอวํนามกสฺส เถรสฺส. ฐปิตานิ ปฏิกฺขิตฺตานีติ ทิฏฺฐิคตานิ นาม น พฺยากาตพฺพานีติ เอวํ ฐปิตานิ เจว ปฏิกฺขิตฺตานิ จ. ตถาคโตติ สตฺโต. ตํ เม น รุจฺจตีติ ตํ อพฺยากรณํ มยฺหํ น รุจฺจติ. สิกฺขํ ปจฺจกฺขายาติ สิกฺขํ ปฏิกฺขิปิตฺวา.

122. La enseñanza 'Así lo he oído' se refiere al Mālukya Sutta. Allí, 'del hijo de Mālukya' (mālukyaputtassa) se refiere al venerable de ese nombre. 'Puestas a un lado y rechazadas' (ṭhapitāni paṭikkhittāni) significa que los puntos de vista especulativos no deben ser declarados, por lo tanto, fueron omitidos y rechazados. 'Tathāgata' se refiere a un ser (satta). 'Eso no me agrada' (taṃ me na ruccati) significa que ese silencio o falta de respuesta no le satisface. 'Abandonando el entrenamiento' (sikkhaṃ paccakkhāya) significa rechazando la disciplina aceptada.

๑๒๕. โก สนฺโต กํ ปจฺจาจิกฺขสีติ ยาจโก วา หิ ยาจิตกํ ปจฺจาจิกฺเขยฺย, ยาจิตโก วา ยาจกํ. ตฺวํ เนว ยาจโก น ยาจิตโก, โส ทานิ ตฺวํ โก สนฺโต กํ ปจฺจาจิกฺขสีติ อตฺโถ.

125. '¿Siendo quién, a quién rechazas?' El sentido es: un suplicante podría rechazar a quien le concede algo, o quien es suplicado podría rechazar al suplicante; pero tú no eres ni el que pide ni el que es pedido; ahora, pues, ¿quién eres tú para rechazar a quién?

๑๒๖. วิทฺโธ [Pg.100] อสฺสาติ ปรเสนาย ฐิเตน วิทฺโธ ภเวยฺย. คาฬฺหปเลปเนนาติ พหลเลปเนน. ภิสกฺกนฺติ เวชฺชํ. สลฺลกตฺตนฺติ สลฺลกนฺตนํ สลฺลกนฺติยสุตฺตวาจกํ. อกฺกสฺสาติ อกฺกวาเก คเหตฺวา ชิยํ กโรนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อกฺกสฺสา’’ติ. สณฺหสฺสาติ เวณุวิลีวสฺส. มรุวาขีรปณฺณีนมฺปิ วาเกหิเยว กโรนฺติ. เตน วุตฺตํ ยทิ วา มรุวาย ยทิ วา ขีรปณฺณิโนติ. คจฺฉนฺติ ปพฺพตคจฺฉนทีคจฺฉาทีสุ ชาตํ. โรปิมนฺติ โรเปตฺวา วฑฺฒิตํ สรวนโต สรํ คเหตฺวา กตํ. สิถิลหนุโนติ เอวํนามกสฺส ปกฺขิโน. เภรวสฺสาติ กาฬสีหสฺส. เสมฺหารสฺสาติ มกฺกฏสฺส. เอวํ โนติ เอตาย ทิฏฺฐิยา สติ น โหตีติ อตฺโถ.

126. 'Herido' (viddho assā) significa que habría sido herido por alguien apostado en el ejército enemigo. 'Con una capa espesa' (gāḷhapalepanenā) significa untado con abundante veneno. 'Médico' (bhisakkaṃ) es el doctor. 'Cirujano' (sallakattaṃ) es quien extrae la flecha o el término que designa a quien corta el dardo. 'Del cáñamo' (akkassā) se refiere a que usan las fibras de la planta akka para hacer la cuerda del arco. 'De bambú' (saṇhassā) se refiere a las tiras de caña. También hacen cuerdas con las fibras de plantas como maruvā o khīrapaṇṇī. 'De un matorral' (gacchanti) significa nacido en matorrales de montaña o de río. 'Cultivado' (ropimanti) se refiere a lo que se ha hecho crecer mediante el cultivo, tomando la flecha de un bosque de cañas. 'Sithilahanu' es el nombre de un tipo de ave. 'Bherava' se refiere a un león negro. 'Semhāra' se refiere a un mono. 'Así no' (evaṃ no) significa que, existiendo tal punto de vista, la vida santa del sendero no es posible.

๑๒๗. อตฺเถว ชาตีติ เอตาย ทิฏฺฐิยา สติ พฺรหฺมจริยวาโสว นตฺถิ, ชาติ ปน อตฺถิเยว. ตถา ชรามรณาทีนีติ ทสฺเสติ. เยสาหนฺติ เยสํ อหํ. นิฆาตนฺติ อุปฆาตํ วินาสํ. มม สาวกา หิ เอเตสุ นิพฺพินฺนา อิเธว นิพฺพานํ ปาปุณนฺตีติ อธิปฺปาโย.

127. 'Ciertamente existe el nacimiento' (attheva jāti) significa que, aun con ese punto de vista, no hay vida santa del sendero, pero el nacimiento ciertamente existe. Lo mismo muestra respecto a la vejez y la muerte. 'De quienes yo' (yesāhaṃ) es la división de las palabras 'yesaṃ ahaṃ'. 'Destrucción' (nighātaṃ) significa el cese o la eliminación del sufrimiento. Pues mis discípulos, desencantados con esos puntos de vista especulativos, alcanzan el Nibbāna en esta misma vida; tal es el significado.

๑๒๘. ตสฺมาติหาติ ยสฺมา อพฺยากตเมตํ, จตุสจฺจเมว มยา พฺยากตํ, ตสฺมาติ อตฺโถ. น เหตํ มาลุกฺยปุตฺต อตฺถสํหิตนฺติ เอตํ ทิฏฺฐิคตํ วา เอตํ พฺยากรณํ วา การณนิสฺสิตํ น โหติ. น อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ พฺรหฺมจริยสฺส อาทิมตฺตมฺปิ ปุพฺพภาคสีลมตฺตมฺปิ น โหติ. น นิพฺพิทายาติอาทีสุ วฏฺเฏ นิพฺพินฺทนตฺถาย วา วิรชฺฌนตฺถาย วา วฏฺฏนิโรธาย วา ราคาทิวูปสมนตฺถาย วา อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม อภิชานนตฺถาย วา จตุมคฺคสงฺขาตสมฺโพธตฺถาย วา อสงฺขตนิพฺพานสจฺฉิกิริยตฺถาย วา น โหติ. เอตํ หีติ เอตํ จตุสจฺจพฺยากรณํ. อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ พฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตํ ปุพฺพปทฏฺฐานํ. เสสํ วุตฺตปฏิวิปกฺขนเยน เวทิตพฺพํ. อิมมฺปิ เทสนํ ภควา เนยฺยปุคฺคลวเสน นิฏฺฐาเปสีติ.

128. 'Por lo tanto' (tasmātihā) significa que, dado que esto no ha sido declarado y solo las Cuatro Nobles Verdades han sido declaradas por mí, se dice 'por lo tanto'. 'Pues esto, Mālukyaputta, no conduce al objetivo' (na hetaṃ mālukyaputta atthasaṃhitaṃ) significa que ni ese punto de vista ni su declaración se basan en una razón provechosa. 'No es el comienzo de la vida santa' (na ādibrahmacariyakanti) significa que no constituye ni siquiera el inicio de la vida santa del sendero, ni siquiera la virtud preliminar. En los pasajes como 'no conduce al desencanto' (na nibbidāyā), significa que no sirve para el desencanto del ciclo de existencias, ni para el desapasionamiento, ni para el cese del ciclo, ni para la pacificación de la lujuria y demás pasiones, ni para conocer con sabiduría superior los estados que deben ser conocidos, ni para la iluminación de los cuatro senderos, ni para la realización del Nibbāna incondicionado. 'Esto sí' (etañhī) se refiere a la declaración de las Cuatro Nobles Verdades. 'Es el comienzo de la vida santa' (ādibrahmacariyakanti) porque es el fundamento inicial y la causa próxima para la vida santa del sendero. El resto debe entenderse por el método opuesto a lo ya dicho. El Bienaventurado concluyó esta enseñanza de acuerdo con la capacidad de una persona que requiere guía (neyyapuggala).

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya,

จูฬมาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha finalizado la explicación del Cūḷamālukya Sutta.

๔. มหามาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา

4. Explicación del Mahāmālukya Sutta

๑๒๙. เอวํ [Pg.101] เม สุตนฺติ มหามาลุกฺยสุตฺตํ. ตตฺถ โอรมฺภาคิยานีติ เหฏฺฐา โกฏฺฐาสิกานิ กามภเว นิพฺพตฺติสํวตฺตนิกานิ. สํโยชนานีติ พนฺธนานิ. กสฺส โข นามาติ กสฺส เทวสฺส วา มนุสฺสสฺส วา เทสิตานิ ธาเรสิ, กึ ตฺวเมเวโก อสฺโสสิ, น อญฺโญ โกจีติ? อนุเสตีติ อปฺปหีนตาย อนุเสติ. อนุสยมาโน สํโยชนํ นาม โหติ.

129. La enseñanza 'Así lo he oído' se refiere al Mahāmālukya Sutta. Allí, 'pertenecientes a la parte inferior' (orambhāgiyānī) se refiere a los que pertenecen a la división baja, es decir, los que conducen al renacimiento en el reino de los sentidos (kāmabhava). 'Grilletes' (saṃyojanānī) son los vínculos. '¿De quién, en verdad?' (kassa kho nāmā) significa: '¿De qué deva o humano recuerdas que yo haya enseñado esto? ¿Acaso tú solo lo oíste y nadie más?'. 'Yace de forma latente' (anusetī) significa que persiste por no haber sido abandonado por el sendero. Aquello que yace latente se denomina grillete (saṃyojana).

เอตฺถ จ ภควตา สํโยชนํ ปุจฺฉิตํ, เถเรนปิ สํโยชนเมว พฺยากตํ. เอวํ สนฺเตปิ ตสฺส วาเท ภควตา โทโส อาโรปิโต. โส กสฺมาติ เจ? เถรสฺส ตถาลทฺธิกตฺตา. อยญฺหิ ตสฺส ลทฺธิ ‘‘สมุทาจารกฺขเณเยว กิเลเสหิ สํยุตฺโต นาม โหติ, อิตรสฺมึ ขเณ อสํยุตฺโต’’ติ. เตนสฺส ภควตา โทโส อาโรปิโต. อถายสฺมา อานนฺโท จินฺเตสิ – ‘‘ภควตา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ อตฺตโน ธมฺมตาเยว อยํ ธมฺมเทสนา อารทฺธา, สา อิมินา อปณฺฑิเตน ภิกฺขุนา วิสํวาทิตา. หนฺทาหํ ภควนฺตํ ยาจิตฺวา ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ. โส เอวมกาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโท’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Y en este contexto, el Sublime preguntó acerca de los grilletes (saṃyojana), y el venerable [Mālunkyaputta] respondió también únicamente sobre los grilletes. A pesar de esto, el Sublime señaló un error en su planteamiento. Si se pregunta: '¿Por qué se señaló ese error?', es debido a que el venerable sostenía tal punto de vista. En efecto, su postura era: 'Uno está vinculado por las impurezas (kilesas) solo en el momento de su manifestación activa (samudācārakkhaṇe), pero en otros momentos no está vinculado'. Por esa razón, el Sublime le señaló el error. Entonces, el venerable Ānanda pensó: 'El Sublime ha iniciado este discurso del Dhamma con la disposición natural de enseñar el Dhamma a la asamblea de monjes, pero este monje insensato lo ha desvirtuado. Ahora, yo pediré al Sublime que enseñe el Dhamma a los monjes'. Él así lo hizo. Para mostrar ese punto, se dice: 'Cuando esto fue dicho, el venerable Ānanda...', etc.

ตตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิปริยุฏฺฐิเตนาติ สกฺกายทิฏฺฐิยา คหิเตน อภิภูเตน. สกฺกายทิฏฺฐิปเรเตนาติ สกฺกายทิฏฺฐิยา อนุคเตน. นิสฺสรณนฺติ ทิฏฺฐินิสฺสรณํ นาม นิพฺพานํ, ตํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อปฺปฏิวินีตาติ อวิโนทิตา อนีหฏา. โอรมฺภาคิยํ สํโยชนนฺติ เหฏฺฐาภาคิยสํโยชนํ นาม โหติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สุกฺกปกฺโข อุตฺตานตฺโถเยว. ‘‘สานุสยา ปหียตี’’ติ วจนโต ปเนตฺถ เอกจฺเจ ‘‘อญฺญํ สํโยชนํ อญฺโญ อนุสโย’’ติ วทนฺติ. ‘‘ยถา หิ สพฺยญฺชนํ ภตฺต’’นฺติ วุตฺเต ภตฺตโต อญฺญํ พฺยญฺชนํ โหติ, เอวํ ‘‘สานุสยา’’ติ วจนโต ปริยุฏฺฐานสกฺกายทิฏฺฐิโต อญฺเญน อนุสเยน ภวิตพฺพนฺติ เตสํ ลทฺธิ. เต ‘‘สสีสํ ปารุปิตฺวา’’ติอาทีหิ ปฏิกฺขิปิตพฺพา. น หิ สีสโต อญฺโญ ปุริโส อตฺถิ. อถาปิ สิยา – ‘‘ยทิ ตเทว สํโยชนํ โส อนุสโย, เอวํ สนฺเต ภควตา เถรสฺส [Pg.102] ตรุณูปโม อุปารมฺโภ ทุอาโรปิโต โหตี’’ติ. น ทุอาโรปิโต, กสฺมา? เอวํลทฺธิกตฺตาติ วิตฺถาริตเมตํ. ตสฺมา โสเยว กิเลโส พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนํ, อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสโยติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ภควตา ‘‘สานุสยา ปหียตี’’ติ เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Allí, 'obsesionado por la visión de la identidad personal' (sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitena) significa estar atrapado o subyugado por dicha visión. 'Dominado por la visión de la identidad personal' (sakkāyadiṭṭhiparetenā) significa estar seguido o influenciado por dicha visión. 'Escape' (nissaraṇa) se refiere al Nibbāna como el escape de las visiones; él no conoce ese Nibbāna tal como es. 'No eliminada' (appaṭivinītā) significa no disipada ni erradicada. 'Grillete de los planos inferiores' (orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ) se refiere a los grilletes pertenecientes a las esferas inferiores. El mismo método se aplica a los términos restantes. La parte clara (sukkapakkha) tiene un significado evidente. Sin embargo, debido a la expresión 'se abandonan con sus tendencias latentes' (sānusayā pahīyanti), algunos maestros dicen: 'El grillete es una cosa y la tendencia latente (anusaya) es otra'. Dicen que así como cuando se dice 'arroz con guarnición', la guarnición es algo distinto del arroz, del mismo modo, por la palabra 'con tendencias latentes', la tendencia latente debe ser algo distinto de la visión de la identidad personal manifiesta. Ellos deben ser refutados con argumentos como 'envolverse junto con la cabeza', etc. Pues no existe un hombre distinto de su cabeza. Además, podría pensarse: 'Si ese mismo grillete es la tendencia latente, entonces el Sublime habría impuesto injustamente un reproche excesivo al venerable'. Pero no fue injustamente impuesto, ¿por qué? Debido a que el venerable sostenía tal punto de vista, como ya se explicó. Por lo tanto, debe entenderse que esa misma impureza se llama 'grillete' en el sentido de atadura, y 'tendencia latente' en el sentido de no haber sido abandonada. Refiriéndose a este significado, el Sublime dijo: 'se abandonan con sus tendencias latentes'.

๑๓๒. ตจํ เฉตฺวาติอาทีสุ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ตจจฺเฉโท วิย หิ สมาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา, เผคฺคุจฺเฉโท วิย วิปสฺสนา, สารจฺเฉโท วิย มคฺโค. ปฏิปทา ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว วฏฺฏติ. เอวเมเต ทฏฺฐพฺพาติ เอวรูปา ปุคฺคลา เอวํ ทฏฺฐพฺพา.

132. En 'cortando la corteza', etc., esta es la correspondencia de la metáfora: el logro meditativo (samāpatti) debe verse como el corte de la corteza, la visión cabal (vipassanā) como el corte de la albura, y el Sendero (maggo) como el corte del duramen. Sin embargo, la práctica (paṭipadā) se considera una mezcla de lo mundano y lo supramundano. 'Así deben ser vistos' significa que personas de tal naturaleza deben ser vistas de esa manera.

๑๓๓. อุปธิวิเวกาติ อุปธิวิเวเกน. อิมินา ปญฺจกามคุณวิเวโก กถิโต. อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาติ อิมินา นีวรณปฺปหานํ กถิตํ. กายทุฏฺฐุลฺลานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ อิมินา กายาลสิยปฏิปฺปสฺสทฺธิ กถิตา. วิวิจฺเจว กาเมหีติ อุปธิวิเวเกน กาเมหิ วินา หุตฺวา. วิวิจฺจ อกุสเลหีติ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหาเนน กายทุฏฺฐุลฺลานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา จ อกุสเลหิ วินา หุตฺวา. ยเทว ตตฺถ โหตีติ ยํ ตตฺถ อนฺโตสมาปตฺติกฺขเณเยว สมาปตฺติสมุฏฺฐิตญฺจ รูปาทิธมฺมชาตํ โหติ. เต ธมฺเมติ เต รูปคตนฺติอาทินา นเยน วุตฺเต รูปาทโย ธมฺเม. อนิจฺจโตติ น นิจฺจโต. ทุกฺขโตติ น สุขโต. โรคโตติอาทีสุ อาพาธฏฺเฐน โรคโต, อนฺโตโทสฏฺเฐน คณฺฑโต, อนุปวิทฺธฏฺเฐน ทุกฺขชนนฏฺเฐน จ สลฺลโต, ทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, โรคฏฺเฐน อาพาธโต, อสกฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต, นิสฺสตฺตฏฺเฐน สุญฺญโต, น อตฺตฏฺเฐน อนตฺตโต. ตตฺถ อนิจฺจโต, ปโลกโตติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ, ทุกฺขโตติอาทีหิ ฉหิ ทุกฺขลกฺขณํ, ปรโต สุญฺญโต อนตฺตโตติ ตีหิ อนตฺตลกฺขณํ.

133. 'Seclusión de las adquisiciones' (upadhiviveka) se refiere a la seclusión de los cinco placeres sensoriales. Con esta expresión se explica la seclusión de los placeres de los sentidos. Con 'para el abandono de los estados perjudiciales' se explica el abandono de los obstáculos (nīvaraṇa). Con 'para el apaciguamiento de la pesadez corporal' se explica el apaciguamiento de la pereza física. 'Alejado de los placeres sensoriales' significa estar sin deseos sensoriales mediante la seclusión de las adquisiciones. 'Alejado de los estados perjudiciales' significa estar libre de ellos mediante el abandono de los estados inmorales y el apaciguamiento de la pesadez corporal. 'Lo que sea que allí exista' se refiere al grupo de fenómenos como la forma (rūpa), etc., que surgen del logro meditativo en el momento mismo de la absorción. 'Esos fenómenos' se refiere a la forma, etc., mencionados en términos como 'consistente en la forma'. 'Como impermanente' significa no permanente. 'Como sufrimiento' significa no felicidad. En 'como una enfermedad', etc.: 'como una enfermedad' por su naturaleza de oprimir; 'como un tumor' por su naturaleza de corrupción interna; 'como un dardo' por su naturaleza de herir y generar dolor; 'como una calamidad' por su naturaleza de sufrimiento; 'como una dolencia' por su naturaleza de aflicción; 'como algo ajeno' por su naturaleza de no pertenencia; 'como algo que se desintegra' por su naturaleza de destrucción; 'como vacío' por carecer de un ser; 'como no-yo' por ser opuesto al yo. Allí, con los dos términos 'impermanente' y 'que se desintegra' se explica la característica de impermanencia; con los seis términos desde 'sufrimiento' se explica la característica de sufrimiento; y con los tres términos 'ajeno', 'vacío' y 'no-yo' se explica la característica de no-yo.

โส เตหิ ธมฺเมหีติ โส เตหิ เอวํ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ทิฏฺเฐหิ อนฺโตสมาปตฺติยํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺเมหิ. จิตฺตํ ปฏิวาเปตีติ จิตฺตํ ปฏิสํหรติ โมเจติ อปเนติ. อุปสํหรตีติ วิปสฺสนาจิตฺตํ ตาว สวนวเสน [Pg.103] ถุติวเสน ปริยตฺติวเสน ปญฺญตฺติวเสน จ เอตํ สนฺตํ นิพฺพานนฺติ เอวํ อสงฺขตาย อมตาย ธาตุยา อุปสํหรติ. มคฺคจิตฺตํ นิพฺพานํ อารมฺมณกรณวเสเนว เอตํ สนฺตเมตํ ปณีตนฺติ น เอวํ วทติ, อิมินา ปน อากาเรน ตํ ปฏิวิชฺฌนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ อุปสํหรตีติ อตฺโถ. โส ตตฺถ ฐิโตติ ตาย ติลกฺขณารมฺมณาย วิปสฺสนาย ฐิโต. อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ อนุกฺกเมน จตฺตาโร มคฺเค ภาเวตฺวา ปาปุณาติ. เตเนว ธมฺมราเคนาติ สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฉนฺทราเคน. สมถวิปสฺสนาสุ หิ สพฺพโส ฉนฺทราคํ ปริยาทาตุํ สกฺโกนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหติ.

'Él con esos fenómenos' se refiere a aquel que observa los fenómenos de los cinco agregados dentro del logro meditativo, aplicándoles las tres características. 'Dirige su mente' significa que reorienta su mente, la libera y la aparta. 'La conduce' significa que primero conduce la mente de visión cabal mediante la escucha, el elogio, el estudio y la designación de 'esto es la paz' hacia el elemento no condicionado y no mortal (Nibbāna). La mente del Sendero, al tomar el Nibbāna como objeto, no dice 'esto es la paz, esto es lo sublime', sino que el practicante, al penetrar el Nibbāna de esta manera, conduce su mente hacia él; este es el significado. 'Él, establecido allí' significa establecido en esa visión cabal que tiene las tres características como objeto. 'Alcanza la destrucción de los influjos' significa que alcanza la meta habiendo desarrollado sucesivamente los cuatro Senderos. 'Por ese mismo apego al Dhamma' significa por el deseo y apego hacia los estados de tranquilidad y visión cabal. Pues, si uno es capaz de agotar completamente el deseo y el apego en la tranquilidad y la visión cabal, alcanza el estado de Arahant; si no es capaz, se convierte en un No-retornante (anāgāmī).

ยเทว ตตฺถ โหติ เวทนาคตนฺติ อิธ ปน รูปํ น คหิตํ. กสฺมา? สมติกฺกนฺตตฺตา. อยญฺหิ เหฏฺฐา รูปาวจรชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา รูปํ อติกฺกมิตฺวา อรูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺโนติ สมถวเสนปิเนน รูปํ อติกฺกนฺตํ, เหฏฺฐา รูปํ สมฺมเทว สมฺมสิตฺวา ตํ อติกฺกมฺม อิทานิ อรูปํ สมฺมสตีติ วิปสฺสนาวเสนปิเนน รูปํ อติกฺกนฺตํ. อรูเป ปน สพฺพโสปิ รูปํ นตฺถีติ ตํ สนฺธายปิ อิธ รูปํ น คหิตํ.

Dondequiera que se diga 'lo que allí esté presente de naturaleza de sensación' (vedanāgata), en este contexto la forma (rūpa) no es incluida. ¿Por qué? Debido a haber sido trascendida. Ciertamente, después de haber alcanzado previamente los jhanas de la esfera de la forma (rūpāvacara) y haber trascendido la forma, este individuo entra en el logro de la esfera sin forma (arūpāvacara); así, por el poder de la tranquilidad (samatha), la forma ha sido trascendida por él. Habiendo contemplado plenamente la forma anteriormente y habiéndola trascendido, ahora contempla lo inmaterial (arūpa); así, también por el poder de la visión clara (vipassanā), la forma ha sido trascendida por él. Además, puesto que en los planos sin forma no existe la forma en absoluto, es con referencia a esto que aquí la forma no es incluida.

อถ กิญฺจรหีติ กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? สมถวเสน คจฺฉโต จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหติ, โส เจโตวิมุตฺโต นาม. วิปสฺสนาวเสน คจฺฉโต ปญฺญา ธุรํ โหติ, โส ปญฺญาวิมุตฺโต นามาติ เอตฺถ เถรสฺส กงฺขา นตฺถิ. อยํ สภาวธมฺโมเยว, สมถวเสเนว ปน คจฺฉนฺเตสุ เอโก เจโตวิมุตฺโต นาม โหติ, เอโก ปญฺญาวิมุตฺโต. วิปสฺสนาวเสน คจฺฉนฺเตสุปิ เอโก ปญฺญาวิมุตฺโต นาม โหติ, เอโก เจโตวิมุตฺโตติ เอตฺถ กึ การณนฺติ ปุจฺฉติ.

Con respecto a 'entonces, ¿cuál es el motivo?', pregunta: '¿Qué estoy preguntando?'. Para quien procede por el poder del samatha, la unificación de la mente (cittekaggatā) es predominante; él es llamado 'liberado por la mente' (cetovimutto). Para quien procede por el poder de la vipassanā, la sabiduría (paññā) es predominante; él es llamado 'liberado por la sabiduría' (paññāvimutto). Sobre este punto, el venerable Ananda no tiene dudas, pues esta es la naturaleza misma de las cosas. Sin embargo, entre aquellos que proceden únicamente por el poder del samatha, uno es llamado liberado por la mente y otro liberado por la sabiduría. Igualmente, entre quienes proceden por el poder de la vipassanā, uno es llamado liberado por la sabiduría y otro liberado por la mente. Pregunta: '¿Cuál es la causa en este caso?'.

อินฺทฺริยเวมตฺตตํ วทามีติ อินฺทฺริยนานตฺตตํ วทามิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ, น ตฺวํ, อานนฺท, ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปฏิวิชฺฌิ, เตน เต เอตํ อปากฏํ. อหํ ปน ปฏิวิชฺฌึ, เตน เม เอตํ ปากฏํ. เอตฺถ หิ อินฺทฺริยนานตฺตตา การณํ. สมถวเสเนว หิ คจฺฉนฺเตสุ เอกสฺส ภิกฺขุโน จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหติ, โส เจโตวิมุตฺโต นาม โหติ. เอกสฺส ปญฺญา ธุรํ โหติ, โส ปญฺญาวิมุตฺโต นาม โหติ. วิปสฺสนาวเสเนว จ คจฺฉนฺเตสุ เอกสฺส ปญฺญา ธุรํ โหติ, โส ปญฺญาวิมุตฺโต [Pg.104] นาม โหติ. เอกสฺส จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหติ, โส เจโตวิมุตฺโต นาม โหติ. ทฺเว อคฺคสาวกา สมถวิปสฺสนาธุเรน อรหตฺตํ ปตฺตา. เตสุ ธมฺมเสนาปติ ปญฺญาวิมุตฺโต ชาโต, มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เจโตวิมุตฺโต. อิติ อินฺทฺริยเวมตฺตเมตฺถ การณนฺติ เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

Al decir 'hablo de la diversidad de las facultades' (indriyavemattataṃ), se refiere a la diferencia entre las facultades. Esto es lo que se quiere decir: 'Ananda, tú no has penetrado la omnisciencia habiendo completado las diez perfecciones (pāramiyo); por lo tanto, esto no es evidente para ti. Yo, sin embargo, la he penetrado, y por ello es evidente para mí'. Aquí, la causa es ciertamente la diferencia en las facultades. Pues entre quienes proceden únicamente por el poder del samatha, para un monje la unificación de la mente es predominante y es llamado liberado por la mente; para otro, la sabiduría es predominante y es llamado liberado por la sabiduría. Y entre quienes proceden únicamente por el poder de la vipassanā, para un monje la sabiduría es predominante y es llamado liberado por la sabiduría; para otro, la unificación de la mente es predominante y es llamado liberado por la mente. Los dos principales discípulos alcanzaron el estado de Arahant mediante el esfuerzo tanto del samatha como de la vipassanā. Entre ellos, el General del Dhamma (Sariputta) resultó ser liberado por la sabiduría, y el venerable Maha Moggallana, liberado por la mente. Así, debe entenderse que la diferencia de facultades es la causa en este asunto. El resto de las palabras en todo el texto son claras por sí mismas.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

มหามาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario al Mahāmālukya Sutta.

๕. ภทฺทาลิสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Bhaddāli Sutta.

๑๓๔. เอวํ เม สุตนฺติ ภทฺทาลิสุตฺตํ. ตตฺถ เอกาสนโภชนนฺติ เอกสฺมึ ปุเรภตฺเต อสนโภชนํ, ภุญฺชิตพฺพภตฺตนฺติ อตฺโถ. อปฺปาพาธตนฺติอาทีนิ กกโจปเม วิตฺถาริตานิ. น อุสฺสหามีติ น สกฺโกมิ. สิยา กุกฺกุจฺจํ สิยา วิปฺปฏิสาโรติ เอวํ ภุญฺชนฺโต ยาวชีวํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ สกฺขิสฺสามิ นุ โข, น นุ โขติ อิติ เม วิปฺปฏิสารกุกฺกุจฺจํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เอกเทสํ ภุญฺชิตฺวาติ โปราณกตฺเถรา กิร ปตฺเต ภตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา สปฺปิมฺหิ ทินฺเน สปฺปินา อุณฺหเมว โถกํ ภุญฺชิตฺวา หตฺเถ โธวิตฺวา อวเสสํ พหิ นีหริตฺวา ฉายูทกผาสุเก ฐาเน นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺติ. เอตํ สนฺธาย สตฺถา อาห. ภทฺทาลิ, ปน จินฺเตสิ – ‘‘สเจ สกึ ปตฺตํ ปูเรตฺวา ทินฺนํ ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ปุน ปตฺตํ โธวิตฺวา โอทนสฺส ปูเรตฺวา ลทฺธํ พหิ นีหริตฺวา ฉายูทกผาสุเก ฐาเน ภุญฺเชยฺย, อิติ เอวํ วฏฺเฏยฺย, อิตรถา โก สกฺโกตี’’ติ. ตสฺมา เอวมฺปิ โข อหํ, ภนฺเต, น อุสฺสหามีติ อาห. อยํ กิร อตีเต อนนฺตราย ชาติยา กากโยนิยํ นิพฺพตฺติ. กากา จ นาม มหาฉาตกา โหนฺติ. ตสฺมา ฉาตกตฺเถโร นาม อโหสิ. ตสฺส ปน วิรวนฺตสฺเสว ภควา ตํ มทฺทิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา – ‘‘โย ปน ภิกฺขุ วิกาเล ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ขาเทยฺย วา ภุญฺเชยฺย วา ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๔๘) สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ. เตน วุตฺตํ อถ โข อายสฺมา, ภทฺทาลิ,…เป… อนุสฺสาหํ ปเวเทสีติ.

134. 'Así lo he oído' se refiere al Bhaddāli Sutta. Allí, 'comer en una sola sesión' (ekāsanabhojana) significa la comida que se toma en una sola ocasión antes del mediodía; este es el significado. Los términos como 'ausencia de enfermedad' y otros fueron explicados extensamente en el Kakacūpama Sutta. 'No me atrevo' significa 'no puedo'. 'Podría haber remordimiento y arrepentimiento' significa: '¿Podré o no podré llevar la vida santa (brahmacariya) hasta el fin de mis días comiendo de esta manera?'; así, el significado es que podría surgir en mí inquietud y remordimiento. 'Habiendo comido una parte': se dice que los antiguos ancianos, habiendo puesto la comida en el cuenco y habiéndoseles ofrecido mantequilla clarificada (sappi), comían un poco de la comida caliente con la mantequilla, se lavaban las manos y, llevando el resto afuera, se sentaban a comer en un lugar agradable con sombra y agua. El Maestro dijo esto refiriéndose a tal práctica. Pero Bhaddāli pensó: 'Si después de comer la comida ofrecida llenando el cuenco una vez, pudiera lavar el cuenco, llenarlo de nuevo con arroz y, llevándolo afuera, comer en un lugar agradable con sombra y agua, entonces esto sería aceptable; de lo contrario, ¿quién podría hacerlo?'. Por eso dijo: 'Incluso así, venerable señor, no me atrevo'. Se dice que este Bhaddāli, en una vida pasada inmediatamente anterior, nació en el reino de los cuervos. Y los cuervos son conocidos por ser muy voraces. Por ello, fue conocido como 'el anciano hambriento'. Sin embargo, mientras él protestaba, el Bendito, sometiéndolo y prevaleciendo sobre él, promulgó la regla de entrenamiento: 'Si un monje come alimentos sólidos o blandos en un momento inadecuado (vikāla), incurre en una ofensa de confesión (pācittiya)'. Por eso se dice: 'Entonces el venerable Bhaddāli... manifestó su incapacidad'.

ยถา [Pg.105] ตนฺติ ยถา อญฺโญปิ สิกฺขาย น ปริปูรการี เอกวิหาเรปิ วสนฺโต สตฺถุ สมฺมุขีภาวํ น ทเทยฺย, ตเถว น อทาสีติ อตฺโถ. เนว ภควโต อุปฏฺฐานํ อคมาสิ, น ธมฺมเทสนฏฺฐานํ น วิตกฺกมาฬกํ, น เอกํ ภิกฺขาจารมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ยสฺมึ กุเล ภควา นิสีทติ, ตสฺส ทฺวาเรปิ น อฏฺฐาสิ. สจสฺส วสนฏฺฐานํ ภควา คจฺฉติ, โส ปุเรตรเมว ญตฺวา อญฺญตฺถ คจฺฉติ. สทฺธาปพฺพชิโต กิเรส กุลปุตฺโต ปริสุทฺธสีโล. เตนสฺส น อญฺโญ วิตกฺโก อโหสิ, – ‘‘มยา นาม อุทรการณา ภควโต สิกฺขาปทปญฺญาปนํ ปฏิพาหิตํ, อนนุจฺฉวิกํ เม กต’’นฺติ อยเมว วิตกฺโก อโหสิ. ตสฺมา เอกวิหาเร วสนฺโตปิ ลชฺชาย สตฺถุ สมฺมุขีภาวํ นาทาสิ.

'Tal como' significa que así como cualquier otro que no cumple plenamente con el entrenamiento no se presentaría ante el Maestro, incluso viviendo en el mismo monasterio, del mismo modo él no se presentó; este es el significado. Ni fue a servir al Bendito, ni al lugar de la enseñanza del Dhamma, ni al pabellón de reflexión, ni siguió el mismo camino de recolección de limosnas. Ni siquiera se detuvo ante la puerta de la familia en cuya casa el Bendito estaba sentado. Si el Bendito se dirigía hacia su lugar de residencia, él, habiéndolo advertido de antemano, se marchaba a otro sitio. Se dice que este era un hijo de buena familia que se había ordenado por fe y poseía una conducta pura. Por ello, no tuvo otro pensamiento más que este: 'Alguien como yo, por causa de su estómago, se opuso a la promulgación de una regla de entrenamiento del Bendito; he cometido un acto inapropiado'. Este fue su único pensamiento. Por lo tanto, aunque vivía en el mismo monasterio, por vergüenza no se presentó ante el Maestro.

๑๓๕. จีวรกมฺมํ กโรนฺตีติ มนุสฺสา ภควโต จีวรสาฏกํ อทํสุ, ตํ คเหตฺวา จีวรํ กโรนฺติ. เอตํ โทสกนฺติ เอตํ โอกาสเมตํ อปราธํ, สตฺถุ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺตสฺส ปฏิพาหิตการณํ สาธุกํ มนสิ กโรหีติ อตฺโถ. ทุกฺกรตรนฺติ วสฺสญฺหิ วสิตฺวา ทิสาปกฺกนฺเต ภิกฺขู กุหึ วสิตฺถาติ ปุจฺฉนฺติ, เตหิ เชตวเน วสิมฺหาติ วุตฺเต, ‘‘อาวุโส, ภควา อิมสฺมึ อนฺโตวสฺเส กตรํ ชาตกํ กเถสิ, กตรํ สุตฺตนฺตํ, กตรํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสี’’ติ ปุจฺฉิตาโร โหนฺติ. ตโต ‘‘วิกาลโภชนสิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ, ภทฺทาลิ, นาม นํ เอโก เถโร ปฏิพาหี’’ติ วกฺขนฺติ. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู – ‘‘ภควโตปิ นาม สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺตสฺส ปฏิพาหิตํ อยุตฺตํ อการณ’’นฺติ วทนฺติ. เอวํ เต อยํ โทโส มหาชนนฺตเร ปากโฏ หุตฺวา ทุปฺปฏิการตํ อาปชฺชิสฺสตีติ มญฺญมานา เอวมาหํสุ. อปิจ อญฺเญปิ ภิกฺขู ปวาเรตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อาคมิสฺสนฺติ. อถ ตฺวํ ‘‘เอถาวุโส, มม สตฺถารํ ขมาเปนฺตสฺส สหายา โหถา’’ติ สงฺฆํ สนฺนิปาเตสฺสสิ. ตตฺถ อาคนฺตุกา ปุจฺฉิสฺสนฺติ, ‘‘อาวุโส, กึ อิมินาปิ ภิกฺขุนา กต’’นฺติ. ตโต เอตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘ภาริยํ กตํ ภิกฺขุนา, ทสพลํ นาม ปฏิพาหิสฺสตีติ อยุตฺตเมต’’นฺติ วกฺขนฺติ. เอวมฺปิ เต อยํ อปราโธ มหาชนนฺตเร ปากโฏ หุตฺวา ทุปฺปฏิการตํ อาปชฺชิสฺสตีติ มญฺญมานาปิ เอวมาหํสุ. อถ วา ภควา ปวาเรตฺวา จาริกํ ปกฺกมิสฺสติ, อถ ตฺวํ คตคตฏฺฐาเน ภควโต ขมาปนตฺถาย สงฺฆํ สนฺนิปาเตสฺสสิ. ตตฺร ทิสาวาสิโน [Pg.106] ภิกฺขู ปุจฺฉิสฺสนฺติ, ‘‘อาวุโส, กึ อิมินา ภิกฺขุนา กต’’นฺติ…เป… ทุปฺปฏิการตํ อาปชฺชิสฺสตีติ มญฺญมานาปิ เอวมาหํสุ.

135. «Cīvarakammaṃ karontīti»: los laicos dieron al Bienaventurado tela para mantos; habiéndola recibido, ellos (los monjes) confeccionan el manto. «Etaṃ dosakanti»: considera bien esta oportunidad, esta falta, la razón de la resistencia hacia el Maestro que establece la regla de entrenamiento. «Dukkarataranti»: pues tras haber pasado el retiro de las lluvias, cuando los monjes parten hacia diversas regiones, la gente les pregunta: «¿Dónde pasaron las lluvias?». Cuando ellos responden que las pasaron en Jetavana, les preguntan: «Venerables, ¿qué Jātaka, qué Suttanta o qué regla de entrenamiento enseñó o estableció el Bienaventurado en este retiro de las lluvias?». Entonces dirán: «Estableció la regla de entrenamiento sobre la comida fuera de tiempo (vikālabhojana), y un monje llamado Bhaddāli se opuso a ella». Al escuchar esto, los monjes dirán: «Es inapropiado e injustificado que alguien se oponga al Bienaventurado cuando establece una regla de entrenamiento». Pensando así, que «esta falta tuya se hará pública entre la multitud y se volverá difícil de remediar», dijeron esto. Además, otros monjes, después de celebrar la ceremonia de Pavāraṇā, vendrán ante el Maestro. Entonces tú reunirás a la comunidad diciendo: «Vengan, venerables, sean mis compañeros para pedir perdón al Maestro». Allí, los monjes visitantes preguntarán: «Venerables, ¿qué hizo este monje?». Al escuchar el asunto, dirán: «Este monje ha cometido algo grave al oponerse a aquel que posee las diez fuerzas (Dasabala); esto es inapropiado». Pensando así, que «esta falta tuya se hará pública entre la multitud y se volverá difícil de remediar», dijeron esto. O bien, el Bienaventurado, tras la Pavāraṇā, partirá en viaje; entonces tú, en cada lugar al que Él llegue, reunirás a la comunidad para pedir perdón al Bienaventurado. Allí, los monjes residentes de esas regiones preguntarán: «Venerable, ¿qué hizo este monje?», y así sucesivamente, pensando que «se volverá difícil de remediar», dijeron esto.

เอตทโวจาติ อปฺปติรูปํ มยา กตํ, ภควา ปน มหนฺเตปิ อคุเณ อลคฺคิตฺวา มยฺหํ อจฺจยํ ปฏิคฺคณฺหิสฺสตีติ มญฺญมาโน เอตํ ‘‘อจฺจโย มํ, ภนฺเต,’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ อจฺจโยติ อปราโธ. มํ อจฺจคมาติ มํ อติกฺกมฺม อภิภวิตฺวา ปวตฺโต. ปฏิคฺคณฺหาตูติ ขมตุ. อายตึ สํวรายาติ อนาคเต สํวรณตฺถาย, ปุน เอวรูปสฺส อปราธสฺส โทสสฺส ขลิตสฺส อกรณตฺถาย. ตคฺฆาติ เอกํเสน. สมโยปิ โข เต, ภทฺทาลีติ, ภทฺทาลิ, ตยา ปฏิวิชฺฌิตพฺพยุตฺตกํ เอกํ การณํ อตฺถิ, ตมฺปิ เต น ปฏิวิทฺธํ น สลฺลกฺขิตนฺติ ทสฺเสติ.

«Etadavocāti»: pensando: «He actuado de forma inapropiada, pero el Bienaventurado, sin aferrarse a mis grandes faltas, aceptará mi transgresión», pronunció estas palabras: «Una transgresión me ha vencido, venerable», etc. En ese contexto, «accayo» significa falta o transgresión. «Maṃ accagāmāti»: procedió sobrepasándome y venciéndome. «Paṭiggaṇhātūti»: que lo perdone. «Āyatiṃ saṃvarāyāti»: para el autocontrol en el futuro, para no volver a cometer tal falta, error o caída. «Tagghāti»: ciertamente. «Samayopi kho te, bhaddālīti»: Bhaddāli, hay una razón que debería haber sido penetrada por el conocimiento, y tú ni la penetraste ni la advertiste; esto es lo que muestra.

๑๓๖. อุภโตภาควิมุตฺโตติอาทีสุ ธมฺมานุสารี, สทฺธานุสารีติ ทฺเว เอกจิตฺตกฺขณิกา มคฺคสมงฺคิปุคฺคลา. เอเต ปน สตฺตปิ อริยปุคฺคเล ภควตาปิ เอวํ อาณาเปตุํ น ยุตฺตํ, ภควตา อาณตฺเต เตสมฺปิ เอวํ กาตุํ น ยุตฺตํ. อฏฺฐานปริกปฺปวเสน ปน อริยปุคฺคลานํ สุวจภาวทสฺสนตฺถํ ภทฺทาลิตฺเถรสฺส จ ทุพฺพจภาวทสฺสนตฺถเมตํ วุตฺตํ.

136. En pasajes como «Ubhatobhāgavimutto», los términos «dhammānusārī» (seguidor por el Dhamma) y «saddhānusārī» (seguidor por fe) se refieren a dos tipos de personas que poseen el momento mental del sendero de entrada en la corriente (sotāpattimagga). No sería apropiado que el Bienaventurado ordenara algo así incluso a estos siete tipos de personas nobles, ni sería apropiado que ellos actuaran así aunque el Bienaventurado se lo ordenara. Sin embargo, mediante la suposición de una situación hipotética, esto se dijo para mostrar la docilidad (facilidad para ser instruidos) de las personas nobles y la terquedad (dificultad para ser instruido) del venerable Bhaddāli.

อปิ นุ ตฺวํ ตสฺมึ สมเย อุภโตภาควิมุตฺโตติ เทสนํ กสฺมา อารภิ? ภทฺทาลิสฺส นิคฺคหณตฺถํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – ภทฺทาลิ, อิเม สตฺต อริยปุคฺคลา โลเก ทกฺขิเณยฺยา มม สาสเน สามิโน, มยิ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺเต ปฏิพาหิตพฺพยุตฺเต การเณ สติ เอเตสํ ปฏิพาหิตุํ ยุตฺตํ. ตฺวํ ปน มม สาสนโต พาหิรโก, มยิ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺเต ตุยฺหํ ปฏิพาหิตุํ น ยุตฺตนฺติ.

¿Por qué inició la enseñanza sobre el «liberado de ambos lados» (ubhatobhāgavimutto) en ese momento? Para reprender a Bhaddāli. El sentido aquí es este: «Bhaddāli, estas siete personas nobles son dignas de ofrendas en el mundo y son los dueños en mi enseñanza; si hubiera una razón justificada para oponerse mientras yo establezco una regla de entrenamiento, sería apropiado que ellos se opusieran. Pero tú eres un extraño a mi enseñanza; no es apropiado que te opongas mientras yo establezco una regla de entrenamiento».

ริตฺโต ตุจฺโฉติ อนฺโต อริยคุณานํ อภาเวน ริตฺตโก ตุจฺฉโก, อิสฺสรวจเน กิญฺจิ น โหติ. ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตเถว กโรสิ, ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ตํ ตว อปราธํ มยํ ขมาม. วุฑฺฒิ เหสา, ภทฺทาลิ, อริยสฺส วินเยติ เอสา, ภทฺทาลิ, อริยสฺส วินเย พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน วุฑฺฒิ นาม. กตมา? อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา. เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต ‘‘โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อาห.

«Ritto tucchoti»: vacío y hueco por la ausencia de las cualidades nobles en su interior; no hay nada en él que siga la palabra del soberano. «Yathādhammaṃ paṭikarosīti»: actúas conforme a como la verdad está establecida; significa que pides perdón. «Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti»: perdonamos esa transgresión tuya. «Vuḍḍhi hesā, bhaddāli, ariyassa vinayeti»: esto, Bhaddāli, se llama progreso en la disciplina noble, en la enseñanza del Buda, el Bienaventurado. ¿Cuál es? Ver la transgresión como tal, actuar conforme al Dhamma (confesarla) y alcanzar el autocontrol en el futuro. Al realizar la enseñanza centrada en la persona (puggalādhiṭṭhāna), dijo: «Aquel que ve la transgresión como tal, actúa conforme al Dhamma y alcanza el autocontrol futuro».

๑๓๗. สตฺถาปิ [Pg.107] อุปวทตีติ ‘‘อสุกวิหารวาสี อสุกสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริโก อสุกสฺส อนฺเตวาสิโก อิตฺถนฺนาโม นาม ภิกฺขุ โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตตุํ อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ’’ติ สุตฺวา – ‘‘กึ ตสฺส อรญฺญวาเสน, โย มยฺหํ ปน สาสเน สิกฺขาย อปริปูรการี’’ติ เอวํ อุปวทติ, เสสปเทสุปิ เอเสว นโย, อปิเจตฺถ เทวตา น เกวลํ อุปวทนฺติ, เภรวารมฺมณํ ทสฺเสตฺวา ปลายนาการมฺปิ กโรนฺติ. อตฺตนาปิ อตฺตานนฺติ สีลํ อาวชฺชนฺตสฺส สํกิลิฏฺฐฏฺฐานํ ปากฏํ โหติ, จิตฺตํ วิธาวติ, น กมฺมฏฺฐานํ อลฺลียติ. โส ‘‘กึ มาทิสสฺส อรญฺญวาเสนา’’ติ วิปฺปฏิสารี อุฏฺฐาย ปกฺกมติ. อตฺตาปิ อตฺตานํ อุปวทิโตติ อตฺตนาปิ อตฺตา อุปวทิโต, อยเมว วา ปาโฐ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปจฺจนีกนเยน เวทิตพฺโพ. โส วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิ เอวํ สจฺฉิกโรตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

137. «Satthāpi upavadatīti»: al escuchar que «un monje llamado tal, residente en tal monasterio, compañero de tal monje o discípulo de tal maestro, ha entrado al bosque para realizar los estados supramundanos», el Maestro lo censura diciendo: «¿De qué le sirve vivir en el bosque a quien no cumple plenamente el entrenamiento en mi enseñanza?». El mismo método se aplica a los demás términos. Además, en este contexto, las deidades no solo lo censuran, sino que muestran objetos aterradores y hacen que huya. «Attanāpi attānanti»: al monje de moral impura que reflexiona sobre su virtud, su estado corrupto se le hace evidente, su mente se dispersa y el objeto de meditación no se asienta. Él, arrepentido, pensando: «¿De qué me sirve vivir en el bosque a alguien como yo?», se levanta y se marcha. «Attāpi attānaṃ upavaditoti»: él mismo se reprocha a sí mismo, o bien esta es la lectura del texto. El lado luminoso (sukkapakkho) debe entenderse por el método opuesto a lo mencionado. Lo referente a «él, alejado de los placeres sensuales», etc., se dice para mostrar cómo alguien lo realiza plenamente.

๑๔๐. ปสยฺห ปสยฺห การณํ กโรนฺตีติ อปฺปมตฺตเกปิ โทเส นิคฺคเหตฺวา ปุนปฺปุนํ กาเรนฺติ. โน ตถาติ มหนฺเตปิ อปราเธ ยถา อิตรํ, เอวํ ปสยฺห น กาเรนฺติ. โส กิร, ‘‘อาวุโส, ภทฺทาลิ, มา จินฺตยิตฺถ, เอวรูปํ นาม โหติ, เอหิ สตฺถารํ ขมาเปหี’’ติ ภิกฺขุสงฺฆโตปิ, กญฺจิ ภิกฺขุํ เปเสตฺวา อตฺตโน สนฺติกํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘ภทฺทาลิ, มา จินฺตยิตฺถ, เอวรูปํ นาม โหตี’’ติ เอวํ สตฺถุสนฺติกาปิ อนุคฺคหํ ปจฺจาสีสติ. ตโต ‘‘ภิกฺขุสงฺเฆนาปิ น สมสฺสาสิโต, สตฺถาราปี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห.

140. ‘Infligen castigo repetidamente’ significa que, incluso ante una falta mínima, reprimen y castigan una y otra vez. ‘No así’ significa que, incluso ante una falta mayor, no recurren a la opresión ni castigan de la misma manera que a otros. Se dice que él esperaba palabras de aliento del Sangha de monjes tales como: ‘Amigo Bhaddāli, no te preocupes, esto suele suceder; ven y pide perdón al Maestro’, o bien esperaba que el Maestro enviara a algún monje a llamarlo ante su presencia y le dijera: ‘Bhaddāli, no te preocupes, esto suele suceder’. Al reflexionar: ‘Ni el Sangha de monjes ni el Maestro me han consolado’, fue que habló de esa manera.

อถ ภควา ภิกฺขุสงฺโฆปิ สตฺถาปิ โอวทิตพฺพยุตฺตเมว โอวทติ, น อิตรนฺติ ทสฺเสตุํ อิธ, ภทฺทาลิ, เอกจฺโจติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺเญนาญฺญนฺติอาทีนิ อนุมานสุตฺเต วิตฺถาริตานิ. น สมฺมา วตฺตตีติ สมฺมา วตฺตมฺปิ น วตฺตติ. น โลมํ ปาเตตีติ อนุโลมวตฺเต น วตฺตติ, วิโลมเมว คณฺหาติ. น นิตฺถารํ วตฺตตีติ นิตฺถารณกวตฺตมฺหิ น วตฺตติ, อาปตฺติวุฏฺฐานตฺถํ ตุริตตุริโต ฉนฺทชาโต น โหติ. ตตฺราติ ตสฺมึ ตสฺส ทุพฺพจกรเณ. อภิณฺหาปตฺติโกติ นิรนฺตราปตฺติโก. อาปตฺติพหุโลติ สาปตฺติกกาโลวสฺส พหุ, สุทฺโธ นิราปตฺติกกาโล อปฺโปติ อตฺโถ. น ขิปฺปเมว วูปสมฺมตีติ ขิปฺปํ น วูปสมฺมติ, ทีฆสุตฺตํ โหติ. วินยธรา [Pg.108] ปาทโธวนกาเล อาคตํ ‘‘คจฺฉาวุโส, วตฺตเวลา’’ติ วทนฺติ. ปุน กาลํ มญฺญิตฺวา อาคตํ ‘‘คจฺฉาวุโส, ตุยฺหํ วิหารเวลา, คจฺฉาวุโส, สามเณราทีนํ อุทฺเทสทานเวลา, อมฺหากํ นฺหานเวลา, เถรูปฏฺฐานเวลา, มุขโธวนเวลา’’ติอาทีนิ วตฺวา ทิวสภาเคปิ รตฺติภาเคปิ อาคตํ อุยฺโยเชนฺติเยว. ‘‘กาย เวลาย, ภนฺเต, โอกาโส ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺเตปิ ‘‘คจฺฉาวุโส, ตฺวํ อิมเมว ฐานํ ชานาสิ, อสุโก นาม วินยธรตฺเถโร สิเนหปานํ ปิวติ, อสุโก วิเรจนํ กาเรติ, กสฺมา ตุริโตสี’’ติอาทีนิ วตฺวา ทีฆสุตฺตเมว กโรนฺติ.

Entonces, para mostrar que tanto el Sangha de monjes como el Maestro instruyen solo a aquel que es digno de ser instruido y no a otro, el Bendito dijo: ‘Aquí, Bhaddāli, cierto monje...’. Allí, términos como ‘una cosa por otra’ se detallan en el Anumāna Sutta. ‘No se comporta correctamente’ significa que no cumple con sus deberes como es debido. ‘No se somete’ (na lomaṃ pātetī) significa que no sigue la conducta acorde a las reglas, sino que adopta una conducta contraria. ‘No se esfuerza en salir de la falta’ significa que no cumple con el procedimiento de rehabilitación; no tiene un deseo urgente de rehabilitarse de su ofensa. ‘Allí’ se refiere a su conducta difícil de corregir. ‘De ofensas frecuentes’ significa que incurre en faltas sin cesar. ‘De muchas ofensas’ significa que el tiempo que pasa en estado de ofensa es mucho, mientras que el tiempo puro sin ofensas es poco. ‘No se resuelve rápidamente’ significa que no se soluciona pronto; se convierte en un asunto prolongado. Los expertos en Vinaya, cuando están lavándose los pies, le dicen al que viene: ‘Vete, amigo, es tiempo de mis deberes’. Cuando vuelve en otro momento, le dicen: ‘Vete, amigo, es tiempo de que estés en tu celda’, o ‘Vete, amigo, es tiempo de dar lecciones a los novicios’, ‘es nuestro tiempo de baño’, ‘tiempo de atender a los ancianos’, ‘tiempo de lavarse la cara’, etc. Ya sea de día o de noche, simplemente lo despiden. Incluso cuando él pregunta: ‘Venerables, ¿cuándo habrá una oportunidad para resolver esto?’, le responden: ‘Vete, amigo, tú ya conoces este lugar; tal anciano experto en Vinaya está bebiendo zumo de frutas, tal otro está tomando un purgante, ¿por qué tienes tanta prisa?’. Diciendo tales cosas, prolongan el asunto deliberadamente.

๑๔๑. ขิปฺปเมว วูปสมฺมตีติ ลหุํ วูปสมฺมติ, น ทีฆสุตฺตํ โหติ. อุสฺสุกฺกาปนฺนา ภิกฺขู – ‘‘อาวุโส, อยํ สุพฺพโจ ภิกฺขุ, ชนปทวาสิโน นาม คามนฺตเสนาสเน วสนฏฺฐานนิสชฺชนาทีนิ น ผาสุกานิ โหนฺติ, ภิกฺขาจาโรปิ ทุกฺโข โหติ, สีฆมสฺส อธิกรณํ วูปสเมมา’’ติ สนฺนิปติตฺวา อาปตฺติโต วุฏฺฐาเปตฺวา สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐาเปนฺติ.

141. ‘Se resuelve rápidamente’ significa que se soluciona con prontitud, no se vuelve un asunto largo. Los monjes se esfuerzan, pensando: ‘Amigos, este monje es fácil de corregir. Para quienes viven en las provincias, los lugares para vivir y sentarse en los monasterios cercanos a las aldeas no son cómodos, y la búsqueda de limosnas es difícil. Resolvamos su caso rápidamente’. Habiendo deliberado así, se reúnen, lo rehabilitan de su ofensa y lo establecen en un estado de pureza.

๑๔๒. อธิจฺจาปตฺติโกติ กทาจิ กทาจิ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. โส กิญฺจาปิ ลชฺชี โหติ ปกตตฺโต, ทุพฺพจตฺตา ปนสฺส ภิกฺขู ตเถว ปฏิปชฺชนฺติ.

142. ‘De ofensas ocasionales’ significa que incurre en faltas de vez en cuando. Aunque sea una persona con vergüenza moral y de buena naturaleza, debido a su actitud difícil de corregir, los monjes actúan con él de la misma manera.

๑๔๔. สทฺธามตฺตเกน วหติ เปมมตฺตเกนาติ อาจริยุปชฺฌาเยสุ อปฺปมตฺติกาย เคหสฺสิตสทฺธาย อปฺปมตฺตเกน เคหสฺสิตเปเมน ยาเปติ. ปฏิสนฺธิคฺคหณสทิสา หิ อยํ ปพฺพชฺชา นาม, นวปพฺพชิโต ปพฺพชฺชาย คุณํ อชานนฺโต อาจริยุปชฺฌาเยสุ เปมมตฺเตน ยาเปติ, ตสฺมา เอวรูปา สงฺคณฺหิตพฺพา. อปฺปมตฺตกมฺปิ หิ สงฺคหํ ลภิตฺวา ปพฺพชฺชาย ฐิตา อภิญฺญาปตฺตา มหาสมณา ภวิสฺสนฺติ. เอตฺตเกน กถามคฺเคน ‘‘โอวทิตพฺพยุตฺตกํ โอวทนฺติ, น อิตร’’นฺติ อิมเมว ภควตา ทสฺสิตํ.

144. ‘Se mantiene por mera fe, por mero afecto’ significa que subsiste con una fe y un afecto mínimos hacia sus maestros y preceptores, basados en el apego mundano. Pues esta ordenación es como una nueva concepción; el recién ordenado, al no conocer los beneficios de la vida monástica, se mantiene solo por el afecto filial hacia sus maestros y preceptores. Por lo tanto, tales monjes deben ser acogidos y apoyados. Pues, al recibir aunque sea un poco de apoyo, permanecerán en la vida monástica y se convertirán en grandes ascetas que alcanzarán conocimientos superiores. Con este discurso, el Bendito mostró que ‘instruyen a quien es digno de ser instruido, no a otro’.

๑๔๕. อญฺญาย สณฺฐหึสูติ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. สตฺเตสุ หายมาเนสูติ ปฏิปตฺติยา หายมานาย สตฺตา หายนฺติ นาม. สทฺธมฺเม อนฺตรธายมาเนติ ปฏิปตฺติสทฺธมฺเม อนฺตรธายมาเน. ปฏิปตฺติสทฺธมฺโมปิ หิ ปฏิปตฺติปูรเกสุ สตฺเตสุ อสติ อนฺตรธายติ นาม[Pg.109]. อาสวฏฺฐานียาติ อาสวา ติฏฺฐนฺติ เอเตสูติ อาสวฏฺฐานียา. เยสุ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกา ปรูปวาทวิปฺปฏิสารวธพนฺธนาทโย เจว อปายทุกฺขวิเสสภูตา จ อาสวา ติฏฺฐนฺติเยว. ยสฺมา เนสํ เต การณํ โหนฺตีติ อตฺโถ. เต อาสวฏฺฐานียา วีติกฺกมธมฺมา ยาว น สงฺเฆ ปาตุภวนฺติ, น ตาว สตฺถา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปตีติ อยเมตฺถ โยชนา.

145. ‘Se establecieron en el conocimiento’ significa que se establecieron en el estado de Arahant. ‘Mientras los seres declinan’ significa que, al declinar la práctica, se dice que los seres declinan. ‘Al desaparecer el verdadero Dhamma’ significa al desaparecer el Dhamma de la práctica. Pues el Dhamma de la práctica desaparece cuando ya no hay seres que lo cumplan. ‘Causas de taints’ (āsavaṭṭhānīya) se refiere a aquello en lo que residen los taints (peligros). Son llamados así porque en tales transgresiones de las reglas residen peligros como las críticas de otros, el remordimiento, el castigo o el encarcelamiento, tanto en esta vida como en la futura, así como peligros que resultan en el sufrimiento de los reinos de miseria. Por lo tanto, se dice que esas transgresiones son la causa de dichos peligros. La conexión aquí es: ‘Mientras esos estados que son causas de taints y actos de transgresión no aparezcan en el Sangha, el Maestro no prescribe reglas de disciplina para sus discípulos’.

เอวํ อกาลํ ทสฺเสตฺวา ปุน กาลํ ทสฺเสตุํ ยโต จ โข, ภทฺทาลีติอาทิมาห. ตตฺถ ยโตติ ยทา, ยสฺมึ กาเลติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. อยํ วา เอตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺมึ กาเล อาสวฏฺฐานียา ธมฺมาติ สงฺขํ คตา วีติกฺกมโทสา สงฺเฆ ปาตุภวนฺติ, ตทา สตฺถา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ. กสฺมา? เตสํเยว อาสวฏฺฐานียธมฺมสงฺขาตานํ วีติกฺกมโทสานํ ปฏิฆาตาย.

Habiendo mostrado así el momento inapropiado, para mostrar el momento apropiado para prescribir las reglas, dijo: ‘Pero cuando, Bhaddāli...’. Allí, ‘cuando’ (yato) significa ‘en el momento en que’. El resto debe entenderse según lo ya explicado. O bien, este es el significado resumido: en el momento en que las faltas por transgresión, conocidas como estados que son causas de taints, aparecen en el Sangha, entonces el Maestro prescribe reglas de disciplina para sus discípulos. ¿Por qué las prescribe? Para contrarrestar precisamente esas faltas por transgresión denominadas estados que son causas de taints.

เอวํ อาสวฏฺฐานียานํ ธมฺมานํ อนุปฺปตฺตึ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา อกาลํ, อุปฺปตฺติญฺจ กาลนฺติ วตฺวา อิทานิ เตสํ ธมฺมานํ อนุปฺปตฺติกาลญฺจ อุปฺปตฺติกาลญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘น ตาว, ภทฺทาลิ, อิเธกจฺเจ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มหตฺตนฺติ มหนฺตภาวํ. สงฺโฆ หิ ยาว น เถรนวมชฺฌิมานํ วเสน มหตฺตํ ปตฺโต โหติ, ตาว เสนาสนานิ ปโหนฺติ, สาสเน เอกจฺเจ อาสวฏฺฐานียา ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ. มหตฺตํ ปตฺเต ปน เต อุปฺปชฺชนฺติ, อถ สตฺถา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ. ตตฺถ มหตฺตํ ปตฺเต สงฺเฆ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทานิ –

Habiendo hablado así sobre el momento inapropiado para prescribir reglas de entrenamiento ante la no aparición de estados que causan máculas (āsavaṭṭhānīya), y sobre el momento apropiado ante su aparición; ahora, para mostrar tanto el momento de su no aparición como el de su aparición, dijo: “No todavía, Bhaddāli, en este caso algunos...”, y así sucesivamente. Aquí, “grandeza” (mahattaṃ) se refiere al estado de ser numeroso. Pues, mientras la Sangha no ha alcanzado la grandeza mediante monjes mayores, medianos y nuevos, los alojamientos son suficientes y ciertos estados que causan máculas no surgen en la Dispensación. Pero al alcanzar la grandeza, estos surgen, y entonces el Maestro prescribe una regla de entrenamiento. Allí, habiendo alcanzado la Sangha la grandeza, las reglas de entrenamiento prescritas son:

‘‘โย ปน ภิกฺขุ อนุปสมฺปนฺเนน อุตฺตริทฺวิรตฺตติรตฺตํ สหเสยฺยํ กปฺเปยฺย ปาจิตฺติยํ (ปาจิ. ๕๑). ยา ปน ภิกฺขุนี อนุวสฺสํ วุฏฺฐาเปยฺย ปาจิตฺติยํ (ปาจิ. ๑๑๗๑). ยา ปน ภิกฺขุนี เอกวสฺสํ ทฺเว วุฏฺฐาเปยฺย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๑๑๗๕).

“Si un monje duerme en el mismo lugar que alguien que no ha recibido la ordenación superior por más de dos o tres noches, comete una ofensa de pācittiya”. “Si una monja otorga la ordenación cada año, comete una ofensa de pācittiya”. “Si una monja otorga la ordenación a dos en un mismo año, comete una ofensa de pācittiya”.

อิมินา นเยน เวทิตพฺพานิ.

Debe entenderse de acuerdo con este método.

ลาภคฺคนฺติ ลาภสฺส อคฺคํ. สงฺโฆ หิ ยาว น ลาภคฺคปตฺโต โหติ, น ตาว ลาภํ ปฏิจฺจ อาสวฏฺฐานียา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. ปตฺเต ปน อุปฺปชฺชนฺติ, อถ สตฺถา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ –

“Cúspide de las ganancias” (lābhagga) significa la excelencia de las ganancias. Pues, mientras la Sangha no ha alcanzado la cúspide de las ganancias, los estados que causan máculas no surgen debido a las ganancias. Sin embargo, al alcanzarla, estos surgen, y entonces el Maestro prescribe una regla de entrenamiento:

‘‘โย [Pg.110] ปน ภิกฺขุ อเจลกสฺส วา ปริพฺพาชกสฺส วา ปริพฺพาชิกาย วา สหตฺถา ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ทเทยฺย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๗๐).

“Si un monje entrega con su propia mano comida masticable o consumible a un asceta desnudo, a un paribbājaka (errante) o a una paribbājikā, comete una ofensa de pācittiya”.

อิทญฺหิ ลาภคฺคปตฺเต สงฺเฆ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ.

Pues esta regla de entrenamiento fue prescrita cuando la Sangha alcanzó la cúspide de las ganancias.

ยสคฺคนฺติ ยสสฺส อคฺคํ. สงฺโฆ หิ ยาว น ยสคฺคปตฺโต โหติ, น ตาว ยสํ ปฏิจฺจ อาสวฏฺฐานียา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. ปตฺเต ปน อุปฺปชฺชนฺติ, อถ สตฺถา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ ‘‘สุราเมรยปาเน ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๓๒๗). อิทญฺหิ ยสคฺคปตฺเต สงฺเฆ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ.

“Cúspide de la fama” (yasagga) significa la excelencia de la fama y el séquito. Pues, mientras la Sangha no ha alcanzado la cúspide de la fama, los estados que causan máculas no surgen debido a la fama. Sin embargo, al alcanzarla, estos surgen, y entonces el Maestro prescribe la regla de entrenamiento: “En el consumo de bebidas fermentadas y destiladas hay una ofensa de pācittiya”. Pues esta regla de entrenamiento fue prescrita cuando la Sangha alcanzó la cúspide de la fama.

พาหุสจฺจนฺติ พหุสฺสุตภาวํ. สงฺโฆ หิ ยาว น พาหุสจฺจปตฺโต โหติ, น ตาว อาสวฏฺฐานียา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. พาหุสจฺจปตฺเต ปน ยสฺมา เอกํ นิกายํ ทฺเว นิกาเย ปญฺจปิ นิกาเย อุคฺคเหตฺวา อโยนิโส อุมฺมุชฺชมานา ปุคฺคลา รเสน รสํ สํสนฺเทตฺวา อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุ สาสนํ ทีเปนฺติ, อถ สตฺถา – ‘‘โย ปน ภิกฺขุ เอวํ วเทยฺย ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ (ปาจิ. ๔๑๘)…เป… สมณุทฺเทโสปิ เจ เอวํ วเทยฺยา’’ติอาทินา (ปาจิ. ๔๒๙) นเยน สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ.

“Gran conocimiento” (bāhusacca) significa el estado de ser muy instruido. Pues, mientras la Sangha no ha alcanzado el gran conocimiento, los estados que causan máculas no surgen. Pero al alcanzar el gran conocimiento, sucede que algunas personas, habiendo aprendido una, dos o incluso las cinco Colecciones (Nikāyas), surgen de manera incorrecta y, mezclando un sabor con otro, exponen la Dispensación del Maestro como algo que no es el Dhamma ni el Vinaya; entonces el Maestro prescribe una regla de entrenamiento mediante este método: “Si un monje dijera: ‘Así entiendo yo el Dhamma enseñado por el Bienaventurado...’ [etc.] ... o si un novicio dijera así...”.

รตฺตญฺญุตํ ปตฺโตติ เอตฺถ รตฺติโย ชานนฺตีติ รตฺตญฺญู. อตฺตโน ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย พหู รตฺติโย ชานนฺติ, จิรปพฺพชิตาติ วุตฺตํ โหติ. รตฺตญฺญูนํ ภาวํ รตฺตญฺญุตํ. ตตฺร รตฺตญฺญุตํ ปตฺเต สงฺเฆ อุปเสนํ วงฺคนฺตปุตฺตํ อารพฺภ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. โส หายสฺมา อูนทสวสฺเส ภิกฺขู อุปสมฺปาเทนฺเต ทิสฺวา เอกวสฺโส สทฺธิวิหาริกํ อุปสมฺปาเทสิ. อถ ภควา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อูนทสวสฺเสน อุปสมฺปาเทตพฺโพ, โย อุปสมฺปาเทยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (มหาว. ๗๕). เอวํ ปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท ปุน ภิกฺขู ‘‘ทสวสฺสมฺหา ทสวสฺสมฺหา’’ติ พาลา อพฺยตฺตา อุปสมฺปาเทนฺติ. อถ ภควา อปรมฺปิ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ – ‘‘น, ภิกฺขเว, พาเลน อพฺยตฺเตน อุปสมฺปาเทตพฺโพ, โย อุปสมฺปาเทยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. อนุชานามิ, ภิกฺขเว, พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลน ทสวสฺเสน วา อติเรกทสวสฺเสน วา อุปสมฺปาเทตุ’’นฺติ. อิติ รตฺตญฺญุตํ ปตฺตกาเล ทฺเว สิกฺขาปทานิ ปญฺญตฺตานิ.

En la expresión “alcanzó la veteranía” (rattaññutaṃ patto), aquellos que “conocen las noches” son los veteranos (rattaññū). Se dice que conocen muchas noches a partir del día de su propia ordenación; esto significa que han estado ordenados por mucho tiempo. El estado de los veteranos es la veteranía. Debe entenderse que, al alcanzar la Sangha la veteranía, se prescribió una regla de entrenamiento con referencia a Upasena Vaṅgantaputta. Pues aquel venerable, habiendo visto a monjes con menos de diez lluvias de antigüedad otorgando la ordenación superior, él mismo, con solo una lluvia de antigüedad, otorgó la ordenación a un compañero de vida. Entonces el Bienaventurado prescribió la regla de entrenamiento: “Monjes, no debe otorgarse la ordenación superior por alguien con menos de diez lluvias. Quien la otorgue, comete una ofensa de dukkaṭa”. Una vez prescrita así la regla de entrenamiento, de nuevo los monjes decían: “¡Tenemos diez lluvias, tenemos diez lluvias!”, pero siendo necios e ignorantes en el Vinaya, otorgaban la ordenación. Entonces el Bienaventurado prescribió otra regla de entrenamiento: “Monjes, no debe otorgarse la ordenación superior por alguien necio e ignorante. Quien la otorgue, comete una ofensa de dukkaṭa. Autorizo, monjes, a que la ordenación superior sea otorgada por un monje competente y capaz que tenga diez lluvias o más de diez lluvias”. Así, en el momento en que se alcanzó la veteranía, se prescribieron dos reglas de entrenamiento.

๑๔๖. อาชานียสุสูปมํ [Pg.111] ธมฺมปริยายํ เทเสสินฺติ ตรุณาชานียอุปมํ กตฺวา ธมฺมํ เทสยึ. ตตฺราติ ตสฺมึ อสรเณ. น โข, ภทฺทาลิ, เอเสว เหตูติ น เอส สิกฺขาย อปริปูรการีภาโวเยว เอโก เหตุ.

146. “Expuso el discurso del Dhamma con el símil del joven potro de pura raza” significa que enseñó el Dhamma haciendo uso de la comparación con un joven caballo de linaje noble. “Allí” (tatrā) se refiere a ese estado de no recordar. “No ciertamente, Bhaddāli, es esta la única causa” significa que el hecho de no cumplir plenamente el entrenamiento no es la única causa.

๑๔๗. มุขาธาเน การณํ กาเรตีติ ขลีนพนฺธาทีหิ มุขฏฺฐปเน สาธุกํ คีวํ ปคฺคณฺหาเปตุํ การณํ กาเรติ. วิสูกายิตานีติอาทีหิ วิเสวนาจารํ กเถสิ. สพฺพาเนว เหตานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. ตสฺมึ ฐาเนติ ตสฺมึ วิเสวนาจาเร. ปรินิพฺพายตีติ นิพฺพิเสวโน โหติ, ตํ วิเสวนํ ชหตีติ อตฺโถ. ยุคาธาเนติ ยุคฏฺฐปเน ยุคสฺส สาธุกํ คหณตฺถํ.

147. “Hace que se le aplique el tratamiento en la embocadura” significa que, al colocar el bocado y las riendas en la boca, se le aplica un tratamiento para que mantenga el cuello bien erguido. Con términos como “contorsiones” (visūkāyitāni), se refirió al comportamiento indisciplinado. Todos estos son sinónimos entre sí. “En ese estado” significa en ese comportamiento indisciplinado. “Se apacigua” (parinibbāyati) significa que se vuelve disciplinado, que abandona esa indisciplina. “En la colocación del yugo” (yugādhāne) significa al ponerle el yugo para que lo sostenga correctamente.

อนุกฺกเมติ จตฺตาโรปิ ปาเท เอกปฺปหาเรเนว อุกฺขิปเน จ นิกฺขิปเน จ. ปรเสนาย หิ อาวาเฏ ฐตฺวา อสึ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตสฺส อสฺสสฺส ปาเท ฉินฺทนฺติ. ตสฺมึ สมเย เอส เอกปฺปหาเรเนว จตฺตาโรปิ ปาเท อุกฺขิปิสฺสตีติ รชฺชุพนฺธนวิธาเนน เอตํ การณํ กโรนฺติ. มณฺฑเลติ ยถา อสฺเส นิสินฺโนเยว ภูมิยํ ปติตํ อาวุธํ คเหตุํ สกฺโกติ, เอวํ กรณตฺถํ มณฺฑเล การณํ กาเรติ. ขุรกาเสติ อคฺคคฺคขุเรหิ ปถวีกมเน. รตฺตึ โอกฺกนฺตกรณสฺมิญฺหิ ยถา ปทสทฺโท น สุยฺยติ, ตทตฺถํ เอกสฺมึ ฐาเน สญฺญํ ทตฺวา อคฺคคฺคขุเรหิเยว คมนํ สิกฺขาเปนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ชเวติ สีฆวาหเน. ‘‘ธาเว’’ติปิ ปาโฐ. อตฺตโน ปราชเย สติ ปลายนตฺถํ, ปรํ ปลายนฺตํ อนุพนฺธิตฺวา คหณตฺถญฺจ เอตํ การณํ กาเรติ. ทวตฺเตติ ทวตฺตาย, ยุทฺธกาลสฺมิญฺหิ หตฺถีสุ วา โกญฺจนาทํ กโรนฺเตสุ อสฺเสสุ วา หสนฺเตสุ รเถสุ วา นิโฆสนฺเตสุ โยเธสุ วา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺเตสุ ตสฺส รวสฺส อภายิตฺวา ปรเสนปเวสนตฺถํ อยํ การณา กรียติ.

«Avanzar al unísono» se refiere al acto de levantar y asentar las cuatro patas simultáneamente. De hecho, los guerreros del ejército enemigo, situándose en fosos y empuñando espadas, cortan las patas de los caballos que avanzan. En ese momento, se entrena al caballo mediante el método de atarlo con cuerdas para que realice esta proeza de levantar las cuatro patas al unísono. «En círculo» significa que se le entrena para que, mientras el jinete está montado, este pueda recoger un arma caída al suelo; así se le hace ejercitar en círculos. «Caminar sobre las puntas de los cascos» significa caminar sobre la tierra con los extremos de los cascos. Esto se hace para que, al realizar una incursión nocturna en el campamento enemigo, no se oiga el sonido de los cascos; con este fin, dándoles una señal en un solo lugar, se les enseña a caminar solo con las puntas de los cascos. A esto se refiere esa expresión. «Velocidad» se refiere a la conducción rápida. También existe la variante «correr». Se le entrena en esto para poder huir en caso de derrota propia, o para perseguir y capturar al enemigo que huye. «Maniobras de distracción» se hace para el juego o la exhibición; en tiempo de guerra, para que el caballo no tema a los ruidos —ya sean elefantes barritando, caballos relinchando, carros estruendosos o guerreros gritando— y pueda entrar en las filas del ejército enemigo, se realiza este entrenamiento.

ราชคุเณติ รญฺญา ชานิตพฺพคุเณ. กูฏกณฺณรญฺโญ กิร คุฬวณฺโณ นาม อสฺโส อโหสิ. ราชา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เจติยปพฺพตํ คมิสฺสามีติ [Pg.112] กลมฺพนทีตีรํ สมฺปตฺโต. อสฺโส ตีเร ฐตฺวา อุทกํ โอตริตุํ น อิจฺฉติ, ราชา อสฺสาจริยํ อามนฺเตตฺวา – ‘‘อโห ตยา อสฺโส สิกฺขาปิโต อุทกํ โอตริตุํ น อิจฺฉตี’’ติ อาห. อาจริโย – ‘‘สุสิกฺขาปิโต เทว อสฺโส, เอวมสฺส หิ จิตฺตํ ‘สจาหํ อุทกํ โอตริสฺสามิ, วาลํ เตมิสฺสติ, วาเล ตินฺเต รญฺโญ องฺเค อุทกํ ปาเตยฺยา’ติ เอวํ ตุมฺหากํ สรีเร อุทกปาตนภเยน น โอตรติ, วาลํ คณฺหาเปถา’’ติ อาห. ราชา ตถา กาเรสิ. อสฺโส เวเคน โอตริตฺวา ปารํ คโต. เอตทตฺถํ อยํ การณา กรียติ. ราชวํเสติ อสฺสราชวํเส. วํโส เจโส อสฺสราชานํ, ตถารูเปน ปหาเรน ฉินฺนภินฺนสรีราปิ อสฺสาโรหํ ปรเสนาย อปาเตตฺวา พหิ นีหรนฺติเยว. เอตทตฺถํ การณํ กาเรตีติ อตฺโถ.

«Cualidades reales» se refiere a las cualidades que un rey debe conocer. Se dice que el rey Kūṭakaṇṇa tenía un caballo llamado Gulavaṇṇa. El rey, saliendo por la puerta oriental con la intención de ir a la montaña Cetiyapabbata, llegó a la orilla del río Kulumbā. El caballo se detuvo en la orilla y no quería entrar al agua. El rey llamó al maestro de caballería y le dijo: «¡Vaya! El caballo que has entrenado no quiere entrar al agua». El maestro dijo: «Gran rey, el caballo está muy bien entrenado. Su pensamiento es este: “Si entro al agua, se mojará mi cola, y al estar mojada, podrían caer gotas de agua sobre el regazo del rey”. Por temor a que caigan gotas de agua sobre vuestro cuerpo, no entra. Mandad a alguien que sostenga la cola». El rey lo hizo así. El caballo entró rápidamente y cruzó a la otra orilla. Con este propósito se realiza tal entrenamiento. «Linaje real» se refiere al linaje de los nobles corceles. Este es el linaje de los reyes de los caballos: incluso si sus cuerpos son cortados y destrozados por tales golpes, no dejan caer al jinete entre el ejército enemigo y lo sacan fuera. Con ese propósito se les hace entrenar.

อุตฺตเม ชเวติ ชวสมฺปตฺติยํ, ยถา อุตฺตมชโว โหติ, เอวํ การณํ กาเรตีติ อตฺโถ. อุตฺตเม หเยติ อุตฺตมหยภาเว, ยถา อุตฺตมหโย โหติ, เอวํ การณํ กาเรตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ปกติยา อุตฺตมหโยว อุตฺตมหยการณํ อรหติ, น อญฺโญ. อุตฺตมหยการณาย เอว จ หโย อุตฺตมชวํ ปฏิปชฺชติ, น อญฺโญติ.

«En la excelencia de la velocidad» significa en la perfección de la rapidez; el sentido es que se le entrena para que posea una velocidad suprema. «En la excelencia del corcel» significa en la condición de ser un caballo noble; el sentido es que se le entrena para que sea un corcel supremo. Al respecto, solo un caballo noble por naturaleza es digno del entrenamiento de un caballo supremo, no otro. Y solo a través del entrenamiento para caballos supremos, un caballo alcanza la velocidad suprema, no otros. Así debe entenderse.

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ราชา เอกํ สินฺธวโปตกํ ลภิตฺวา สินฺธวภาวํ อชานิตฺวาว อิมํ สิกฺขาเปหีติ อาจริยสฺส อทาสิ. อาจริโยปิ ตสฺส สินฺธวภาวํ อชานนฺโต ตํ มาสขาทกโฆฏกานํ การณาสุ อุปเนติ. โส อตฺตโน อนนุจฺฉวิกตฺตา การณํ น ปฏิปชฺชติ. โส ตํ ทเมตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘กูฏสฺโส อยํ มหาราชา’’ติ วิสฺสชฺชาเปสิ.

Aquí está la historia: se cuenta que un rey, habiendo obtenido un potrillo de raza Sindhava pero sin reconocer su naturaleza, se lo entregó al maestro diciendo: «Entrena a este caballo». El maestro, desconociendo también su condición de Sindhava, lo sometió al entrenamiento de los caballos ordinarios que comen frijoles. El caballo, por no ser ese trato apropiado para él, no seguía el entrenamiento. El maestro, incapaz de domarlo, informó: «Gran rey, este es un caballo astuto y rebelde», y lo hizo descartar.

อเถกทิวสํ เอโก อสฺสาจริยปุพฺพโก ทหโร อุปชฺฌายสฺส ภณฺฑกํ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต ตํ ปริขาปิฏฺเฐ จรนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อนคฺโฆ, ภนฺเต, สินฺธวโปตโก’’ติ อุปชฺฌายสฺส กเถสิ. สเจ ราชา ชาเนยฺย, มงฺคลสฺสํ นํ กเรยฺยาติ. เถโร อาห – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, ตาต, ราชา อปฺเปว นาม พุทฺธสาสเน ปสีเทยฺย รญฺโญ กเถหี’’ติ. โส คนฺตฺวา, – ‘‘มหาราช, อนคฺโฆ สินฺธวโปตโก อตฺถี’’ติ กเถสิ. ตยา ทิฏฺโฐ[Pg.113], ตาตาติ? อาม, มหาราชาติ. กึ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ? ตุมฺหากํ ภุญฺชนกสุวณฺณถาเล ตุมฺหากํ ภุญฺชนกภตฺตํ ตุมฺหากํ ปิวนกรโส ตุมฺหากํ คนฺธา ตุมฺหากํ มาลาติ. ราชา สพฺพํ ทาเปสิ. ทหโร คาหาเปตฺวา อคมาสิ.

Entonces, un día, un joven monje que antes había sido maestro de caballería, mientras caminaba llevando las pertenencias de su preceptor, vio al caballo vagando por los alrededores del foso y le dijo a su preceptor: «Venerable señor, este es un potrillo Sindhava de valor incalculable. Si el rey lo supiera, lo convertiría en su corcel real». El anciano dijo: «Hijo, el rey tiene visiones erróneas; tal vez llegue a tener fe en la enseñanza del Buda. Infórmaselo al rey». Él fue y dijo: «Gran rey, hay un potrillo Sindhava de valor incalculable». El rey preguntó: «¿Lo has visto, hijo?». «Sí, gran rey». «¿Qué es apropiado darle?», preguntó. «Arroz de vuestro propio plato de oro, la bebida que vos bebéis, vuestros perfumes y vuestras guirnaldas». El rey ordenó entregarlo todo. El joven lo tomó y se dirigió a donde estaba el caballo.

อสฺโส คนฺธํ ฆายิตฺวาว ‘‘มยฺหํ คุณชานนกอาจริโย อตฺถิ มญฺเญ’’ติ สีสํ อุกฺขิปิตฺวา โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. ทหโร คนฺตฺวา ‘‘ภตฺตํ ภุญฺชา’’ติ อจฺฉรํ ปหริ. อสฺโส อาคนฺตฺวา สุวณฺณถาเล ภตฺตํ ภุญฺชิ, รสํ ปิวิ. อถ นํ คนฺเธหิ วิลิมฺปิตฺวา ราชปิฬนฺธนํ ปิฬนฺธิตฺวา ‘‘ปุรโต ปุรโต คจฺฉา’’ติ อจฺฉรํ ปหริ. โส ทหรสฺส ปุรโต ปุรโต คนฺตฺวา มงฺคลสฺสฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. ทหโร – ‘‘อยํ เต, มหาราช, อนคฺโฆ สินฺธวโปตโก, อิมินาว นํ นิยาเมน กติปาหํ ปฏิชคฺคาเปหี’’ติ วตฺวา นิกฺขมิ.

El caballo, en cuanto olió la fragancia, pensó: «Parece que hay un maestro que reconoce mis cualidades», y se quedó allí levantando la cabeza y mirando. El joven se acercó, chasqueó los dedos y dijo: «Come el arroz». El caballo se acercó y comió el arroz del plato de oro y bebió el líquido. Después, tras ungirlo con perfumes y ponerle las flores que el rey solía usar, chasqueó los dedos y dijo: «Camina delante de mí». El caballo caminó delante del joven y se detuvo en el establo real. El joven dijo: «Gran rey, este es vuestro potrillo Sindhava de valor incalculable. Haced que lo cuiden de esta manera por unos días», y se marchó.

อถ กติปาหสฺส อจฺจเยน อาคนฺตฺวา อสฺสสฺส อานุภาวํ ปสฺสิสฺสสิ, มหาราชาติ. สาธุ อาจริย กุหึ ฐตฺวา ปสฺสามาติ? อุยฺยานํ คจฺฉ, มหาราชาติ. ราชา อสฺสํ คาหาเปตฺวา อคมาสิ. ทหโร อจฺฉรํ ปหริตฺวา ‘‘เอตํ รุกฺขํ อนุปริยาหี’’ติ อสฺสสฺส สญฺญํ อทาสิ. อสฺโส ปกฺขนฺทิตฺวา รุกฺขํ อนุปริคนฺตฺวา อาคโต. ราชา เนว คจฺฉนฺตํ น อาคจฺฉนฺตํ อทฺทส. ทิฏฺโฐ เต, มหาราชาติ? น ทิฏฺโฐ, ตาตาติ. วลญฺชกทณฺฑํ เอตํ รุกฺขํ นิสฺสาย ฐเปถาติ วตฺวา อจฺฉรํ ปหริ ‘‘วลญฺชกทณฺฑํ คเหตฺวา เอหี’’ติ. อสฺโส ปกฺขนฺทิตฺวา มุเขน คเหตฺวา อาคโต. ทิฏฺฐํ, มหาราชาติ. ทิฏฺฐํ, ตาตาติ.

Transcurridos unos días, regresó y dijo: «Gran rey, veréis el poder del caballo». «Bien, maestro, ¿desde dónde lo veremos?», preguntó el rey. «Id al jardín, gran rey». El rey mandó traer al caballo y fue. El joven chasqueó los dedos y dio una señal al caballo: «Rodea este árbol». El caballo galopó, rodeó el árbol y regresó. El rey no lo vio ni cuando iba ni cuando venía. El joven preguntó: «¿Lo habéis visto, gran rey?». «No lo vi, hijo», respondió. «Colocad vuestro cetro real junto a ese árbol», dijo, y chasqueó los dedos diciendo: «Ve y trae el cetro». El caballo galopó, lo tomó con la boca y regresó. «¿Lo habéis visto, gran rey?». «Lo he visto, hijo», respondió.

ปุน อจฺฉรํ ปหริ ‘‘อุยฺยานสฺส ปาการมตฺถเกน จริตฺวา เอหี’’ติ. อสฺโส ตถา อกาสิ. ทิฏฺโฐ, มหาราชาติ. น ทิฏฺโฐ, ตาตาติ. รตฺตกมฺพลํ อาหราเปตฺวา อสฺสสฺส ปาเท พนฺธาเปตฺวา ตเถว สญฺญํ อทาสิ. อสฺโส อุลฺลงฺฆิตฺวา ปาการมตฺถเกน อนุปริยายิ. พลวตา ปุริเสน อาวิญฺฉนอลาตคฺคิสิขา วิย อุยฺยานปาการมตฺถเก ปญฺญายิตฺถ. อสฺโส คนฺตฺวา สมีเป ฐิโต. ทิฏฺฐํ, มหาราชาติ. ทิฏฺฐํ, ตาตาติ. มงฺคลโปกฺขรณิปาการมตฺถเก อนุปริยาหีติ สญฺญํ อทาสิ.

Nuevamente, chasqueó los dedos y dijo: «Habiendo recorrido la parte superior del muro del jardín, regresa». El caballo hizo exactamente eso. «¿Lo vio, gran rey?», preguntó. «No lo vi todavía, querido», respondió. Entonces, habiendo hecho traer una manta de lana roja y habiéndola atado a las cuatro patas del caballo, dio la señal de la misma manera. El caballo saltó y rodeó la parte superior del muro del jardín. Se percibía sobre el muro como la punta de una antorcha encendida que es girada por un hombre fuerte. El caballo fue y se detuvo cerca. «¿Lo vio, gran rey?», preguntó. «Lo vi, querido», respondió. Entonces dio la señal diciendo: «Rodea la parte superior del muro del estanque ceremonial».

ปุน ‘‘โปกฺขรณึ โอตริตฺวา ปทุมปตฺเตสุ จาริกํ จราหี’’ติ สญฺญํ อทาสิ. โปกฺขรณึ โอตริตฺวา สพฺพปทุมปตฺเต จริตฺวา อคมาสิ, เอกํ ปตฺตมฺปิ [Pg.114] อนกฺกนฺตํ วา ผาลิตํ วา ฉินฺทิตํ วา ขณฺฑิตํ วา นาโหสิ. ทิฏฺฐํ, มหาราชาติ. ทิฏฺฐํ, ตาตาติ. อจฺฉรํ ปหริตฺวา ตํ หตฺถตลํ อุปนาเมสิ. ธาตูปตฺถทฺโธ ลงฺฆิตฺวา หตฺถตเล อฏฺฐาสิ. ทิฏฺฐํ, มหาราชาติ? ทิฏฺฐํ, ตาตาติ. เอวํ อุตฺตมหโย เอว อุตฺตมการณาย อุตฺตมชวํ ปฏิปชฺชติ.

Nuevamente dio la señal diciendo: «Habiendo bajado al estanque, camina sobre las hojas de loto». Bajando al estanque, el caballo recorrió todas las hojas de loto y regresó; ni una sola hoja resultó pisoteada, ni partida, ni cortada, ni rota. «¿Lo vio, gran rey?», preguntó. «Lo vi, querido», respondió. Chasqueando los dedos, extendió la palma de su mano hacia el caballo. Este, volviéndose tan firme como un elemento sólido, saltó y se paró sobre la palma de su mano. «¿Lo vio, gran rey?». «Lo vi, querido». Así, solo un caballo excelente, por una causa excelente, despliega una velocidad excelente.

อุตฺตเม สาขลฺเยติ มุทุวาจาย. มุทุวาจาย หิ, ‘‘ตาต, ตฺวํ มา จินฺตยิ, รญฺโญ มงฺคลสฺโส ภวิสฺสสิ, ราชโภชนาทีนิ ลภิสฺสสี’’ติ อุตฺตมหยการณํ กาเรตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุตฺตเม สาขลฺเย’’ติ. ราชโภคฺโคติ รญฺโญ อุปโภโค. รญฺโญ องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉตีติ ยตฺถ กตฺถจิ คจฺฉนฺเตน หตฺถํ วิย ปาทํ วิย อโนหาเยว คนฺตพฺพํ โหติ. ตสฺมา องฺคนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ, จตูสุ วา เสนงฺเคสุ เอกํ องฺคํ โหติ.

«En la noble amabilidad» se refiere a las palabras suaves. Pues con palabras suaves debe ser entrenado el motivo de un caballo excelente, diciendo: «Querido, no te preocupes, serás el caballo ceremonial del rey, recibirás la comida del rey, etc.». Por eso se dijo «en la noble amabilidad». «Propiedad del rey» significa el uso y disfrute del rey. «Se considera como un miembro del rey» porque dondequiera que el rey vaya, el caballo debe ir sin ser abandonado, tal como su mano o su pie. Por eso se le llama «miembro»; o bien, es uno de los cuatro componentes (miembros) del ejército.

อเสขาย สมฺมาทิฏฺฐิยาติ อรหตฺตผลสมฺมาทิฏฺฐิยา. สมฺมาสงฺกปฺปาทโยปิ ตํสมฺปยุตฺตาว. สมฺมาญาณํ ปุพฺเพ วุตฺตสมฺมาทิฏฺฐิเยว. ฐเปตฺวา ปน อฏฺฐ ผลงฺคานิ เสสา ธมฺมา วิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อยํ ปน เทสนา อุคฺฆฏิตญฺญูปุคฺคลสฺส วเสน อรหตฺตนิกูฏํ คเหตฺวา นิฏฺฐาปิตาติ.

«Por la Correcta Visión del que ya no entrena» significa por la Correcta Visión asociada con el Fruto del Arhat. El Recto Pensamiento y los demás factores también están asociados con ella. El «Conocimiento Correcto» es la misma Correcta Visión mencionada anteriormente. Debe entenderse que, exceptuando los ocho factores del Fruto, los estados restantes se conocen como «Liberación». El resto es claro en todos los puntos. Esta enseñanza, por el poder de una persona de comprensión rápida (ugghaṭitaññū), se concluye tomando el estado de Arhat como la cumbre. Aquí termina la explicación del Bhaddāli Sutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

ภทฺทาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación del Bhaddāli Sutta.

๖. ลฏุกิโกปมสุตฺตวณฺณนา

6. Explicación del Laṭukikopama Sutta.

๑๔๘. เอวํ เม สุตนฺติ ลฏุกิโกปมสุตฺตํ. ตตฺถ เยน โส วนสณฺโฑติ อยมฺปิ มหาอุทายิตฺเถโร ภควตา สทฺธึเยว ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา สทฺธึ ปฏิกฺกมิ. ตสฺมา เยน โส ภควตา อุปสงฺกมนฺโต วนสณฺโฑ เตนุปสงฺกมีติ เวทิตพฺโพ. อปหตฺตาติ อปหารโก. อุปหตฺตาติ อุปหารโก. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต.

148. «Así lo escuché» se refiere al Laṭukikopama Sutta. Allí, «hacia aquel matorral» indica que este Venerable Mahāudāyī también entró al pueblo para pedir limosna junto con el Bienaventurado y regresó con Él. Por lo tanto, debe entenderse que hacia aquel matorral donde el Bienaventurado se acercaba, él también se acercó. «Apahattā» significa el que quita o remueve. «Upahattā» significa el que ofrece o trae. «Habiendo surgido de la reclusión» significa haber surgido del logro del fruto (phalasamāpatti).

๑๔๙. ยํ [Pg.115] ภควาติ ยสฺมึ สมเย ภควา. อิงฺฆาติ อาณตฺติยํ นิปาโต. อญฺญถตฺตนฺติ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ. ตญฺจ โข น ภควนฺตํ ปฏิจฺจ, เอวรูปํ ปน ปณีตโภชนํ อลภนฺตา กถํ ยาเปสฺสามาติ เอวํ ปณีตโภชนํ ปฏิจฺจ อโหสีติ เวทิตพฺพํ. ภูตปุพฺพนฺติ อิมินา รตฺติโภชนสฺส ปณีตภาวํ ทสฺเสติ. สูเปยฺยนฺติ สูเปน อุปเนตพฺพํ มจฺฉมํสกฬีราทิ. สมคฺคา ภุญฺชิสฺสามาติ เอกโต ภุญฺชิสฺสาม. สงฺขติโยติ อภิสงฺขาริกขาทนียานิ. สพฺพา ตา รตฺตินฺติ สพฺพา ตา สงฺขติโย รตฺตึเยว โหนฺติ, ทิวา ปน อปฺปา ปริตฺตา โถกิกา โหนฺตีติ. มนุสฺสา หิ ทิวา ยาคุกญฺชิยาทีหิ ยาเปตฺวาปิ รตฺตึ ยถาสตฺติ ยถาปณีตเมว ภุญฺชนฺติ.

149. «Lo que el Bienaventurado...» se refiere al momento en que el Bienaventurado hablaba. «Iṅgha» es una partícula usada en el sentido de una orden. «Aññathatta» es la alteración de la mente (un cambio de estado). Debe entenderse que esto no ocurrió debido al Bienaventurado, sino con respecto a la comida excelente, pensando: «Al no obtener tal comida excelente, ¿cómo sobreviviremos?». Con las palabras «en el pasado», muestra la excelencia de la comida nocturna. «Sūpeyya» se refiere a lo que se acompaña con caldo o curry, como pescado, carne, brotes de bambú, etc. «Comeremos en armonía» significa que comeremos juntos. «Saṅkhatiyo» son manjares preparados. Todas esas preparaciones se daban por la noche; durante el día, sin embargo, eran escasas y breves. Pues los hombres, aunque durante el día sobrevivan con gachas o agua de arroz, por la noche comen según su capacidad lo que es más excelente.

ปุน ภูตปุพฺพนฺติ อิมินา รตฺติ วิกาลโภชเน อาทีนวํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อนฺธการติมิสายนฺติ พหลนฺธกาเร. มาณเวหีติ โจเรหิ. กตกมฺเมหีติ กตโจรกมฺเมหิ. โจรา กิร กตกมฺมา ยํ เนสํ เทวตํ อายาจิตฺวา กมฺมํ นิปฺผนฺนํ, ตสฺส อุปหารตฺถาย มนุสฺเส มาเรตฺวา คลโลหิตาทีนิ คณฺหนฺติ. เต อญฺเญสุ มนุสฺเสสุ มาริยมาเนสุ โกลาหลา อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, ปพฺพชิตํ ปริเยสนฺโต นาม นตฺถีติ มญฺญมานา ภิกฺขู คเหตฺวา มาเรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อกตกมฺเมหีติ อฏวิโต คามํ อาคมนกาเล กมฺมนิปฺผนฺนตฺถํ ปุเรตรํ พลิกมฺมํ กาตุกาเมหิ. อสทฺธมฺเมน นิมนฺเตตีติ ‘‘เอหิ ภิกฺขุ อชฺเชกรตฺตึ อิเธว ภุญฺชิตฺวา อิธ วสิตฺวา สมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา สฺเว คมิสฺสสี’’ติ เมถุนธมฺเมน นิมนฺเตติ.

Nuevamente, con «en el pasado», muestra el peligro de comer por la noche en el tiempo inapropiado. Allí, «en la densa oscuridad de la noche» significa en una oscuridad profunda. «Māṇavehi» se refiere a los ladrones. «Katakammehi» se refiere a aquellos que han cometido actos de robo. Se dice que los ladrones, después de cometer un crimen, para realizar una ofrenda a la deidad a la que suplicaron por el éxito de su acto, matan a hombres y toman la sangre de sus gargantas. Pensando: «Si se mata a otros hombres habrá un gran alboroto, pero no hay nadie que busque a un monje», capturan y matan a los monjes. Refiriéndose a esto se dijo aquello. «Akatakammehi» se refiere a los que desean hacer una ofrenda de sacrificio antes de salir del bosque hacia el pueblo para lograr el éxito en su crimen. «Invita con lo que no es el Dhamma» significa que invita con una propuesta sexual: «Ven, monje, come hoy aquí esta noche, quédate aquí, disfruta del placer de los sentidos y vete mañana».

ปุน ภูตปุพฺพนฺติ อิมินา อตฺตนา ทิฏฺฐการณํ กเถติ. วิชฺชนฺตริกายาติ วิชฺชุวิชฺโชตนกฺขเณ. วิสฺสรมกาสีติ มหาสทฺทมกาสิ. อภุมฺเมติ ภู’ติ วฑฺฒิ, อภู’ติ อวฑฺฒิ, วินาโส มยฺหนฺติ อตฺโถ. ปิสาโจ วต มนฺติ ปิสาโจ มํ ขาทิตุํ อาคโต วต. อาตุมารี มาตุมารีติ เอตฺถ อาตูติ ปิตา, มาตูติ มาตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺส ปิตา วา มาตา วา อตฺถิ, ตํ มาตาปิตโร อมฺหากํ ปุตฺตโกติ ยถา ตถา วา อุปฺปาเทตฺวา ยํกิญฺจิ ขาทนียโภชนียํ ทตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน สยาเปนฺติ. โส เอวํ รตฺตึ ปิณฺฑาย น จรติ. ตุยฺหํ ปน มาตาปิตโร มตา มญฺเญ, เตน เอวํ จรสีติ.

Nuevamente, con «en el pasado», relata un hecho presenciado por él mismo. «Vijjantarikāya» significa en el momento del destello de un relámpago. «Vissaramakāsi» significa que dio un gran grito. En «abhumme», «bhū» significa crecimiento y «abhū» significa falta de crecimiento, es decir, «mi ruina». «¡Un fantasma contra mí!» significa «un fantasma ha venido para devorarme». En «ātumārī mātumārī», «ātu» es padre y «mātu» es madre. El significado es este: a aquel que tiene padre o madre, sus padres, diciendo «este es nuestro querido hijo», le preparan y dan cualquier comida o golosina y lo hacen dormir en un lugar. Él no anda pidiendo comida durante la noche. «Parece que tus padres han muerto, por eso andas así», es lo que se quiso decir.

๑๕๐. เอวเมวาติ [Pg.116] เอวเมว กิญฺจิ อานิสํสํ อปสฺสนฺตา นิกฺการเณเนว. เอวมาหํสูติ ครหนฺโต อาห. ตตฺถ อาหํสูติ วทนฺติ. กึ ปนิมสฺสาติ อิมสฺส อปฺปมตฺตกสฺส เหตุ กึ วตฺตพฺพํ นาม, นนุ อปสฺสนฺเตน วิย อสุณนฺเตน วิย ภวิตพฺพนฺติ. โอรมตฺตกสฺสาติ ปริตฺตมตฺตกสฺส. อธิสลฺลิขเตวายนฺติ อยํ สมโณ นวนีตํ ปิสนฺโต วิย ปทุมนาฬสุตฺตํ กกเจน โอกฺกนฺตนฺโต วิย อติสลฺเลขติ, อติวายามํ กโรติ. สิกฺขากามาติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย วิย สิกฺขากามา, เตสุ จ อปฺปจฺจยํ อุปฏฺฐเปนฺติ. เตสญฺหิ เอวํ โหติ ‘‘สเจ เอเต ‘อปฺปมตฺตกเมตํ, หรถ ภควา’ติ วเทยฺยุํ, กึ สตฺถา น หเรยฺย. เอวํ ปน อวตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ‘เอวํ ภควา, สาธุ ภควา, ปญฺญเปถ ภควา’ติ อติเรกตรํ อุสฺสาหํ ปฏิลภนฺตี’’ติ. ตสฺมา เตสุ อปฺปจฺจยํ อุปฏฺฐเปนฺติ.

150. "Exactamente así" significa que, al no ver ningún beneficio (ānisaṃsa), ellos hablan sin motivo. "Así dijeron" se expresa como una crítica. En ese contexto, "dijeron" significa que afirman esto. "¿Y por qué por esto?" significa: "¿Por qué se debería decir algo sobre este asunto insignificante? ¿No debería uno actuar como si no viera o no oyera?". "Insignificante" significa algo muy pequeño. "Él está raspando excesivamente" significa que este asceta está raspando en exceso, esforzándose demasiado, como si estuviera moliendo mantequilla o cortando las fibras de un tallo de loto con una sierra. "Aquellos que desean el entrenamiento" son los monjes como Sāriputta y Moggallāna; y para ellos, los hombres necios provocan descontento. Pues ellos piensan: "Si ellos dijeran: 'Esto es algo insignificante, deséchelo, Señor', ¿acaso el Maestro no lo desecharía? Pero en lugar de decir eso, se sientan alrededor del Bienaventurado diciendo: 'Así es, Señor; bien, Señor; establezca la regla, Señor', y muestran un esfuerzo aún mayor". Por eso, les provocan descontento.

เตสนฺติ เตสํ เอกจฺจานํ โมฆปุริสานํ. ตนฺติ ตํ อปฺปมตฺตกํ ปหาตพฺพํ. ถูโล กลิงฺคโรติ คเล พทฺธํ มหากฏฺฐํ วิย โหติ. ลฏุกิกา สกุณิกาติ จาตกสกุณิกา. สา กิร รวสตํ รวิตฺวา นจฺจสตํ นจฺจิตฺวา สกึ โคจรํ คณฺหาติ. อากาสโต ภูมิยํ ปติฏฺฐิตํ ปน นํ ทิสฺวา วจฺฉปาลกาทโย กีฬนตฺถํ ปูติลตาย พนฺธนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อาคเมตีติ อุเปติ. ตญฺหิ ตสฺสาติ ตํ ปูติลตาพนฺธนํ ตสฺสา อปฺปสรีรตาย เจว อปฺปถามตาย จ พลวพนฺธนํ นาม, มหนฺตํ นาฬิเกรรชฺชุ วิย ทุจฺฉิชฺชํ โหติ. เตสนฺติ เตสํ โมฆปุริสานํ สทฺธามนฺทตาย จ ปญฺญามนฺทตาย จ พลวํ พนฺธนํ นาม, ทุกฺกฏวตฺถุมตฺตกมฺปิ มหนฺตํ ปาราชิกวตฺถุ วิย ทุปฺปชหํ โหติ.

"De ellos" se refiere a aquellos hombres necios. "Eso" es lo insignificante que debe ser abandonado. "Un tronco grueso" significa que es como un gran madero atado al cuello. "El pájaro Laṭukikā" es el pájaro Cātaka. Se dice que después de gorjear cien veces y bailar cien veces, busca su alimento una vez. Al verlo descender del cielo a la tierra, los pastores de terneros y otros, para jugar, lo atan con una enredadera fétida (pūtilatā). El Bienaventurado dijo esto refiriéndose a aquel hecho. "Se acerca" significa que se aproxima. "Para ella, eso" significa que esa atadura de enredadera, debido a la pequeñez del cuerpo del ave y a su falta de fuerza, es una atadura poderosa, tan difícil de romper como una gran cuerda de fibra de coco. "De ellos" se refiere a esos hombres necios; debido a su debilidad en la fe y en la sabiduría, es una atadura poderosa, y para ellos incluso una simple falta menor (dukkaṭa) es tan difícil de abandonar como una falta grave (pārājika).

๑๕๑. สุกฺกปกฺเข ปหาตพฺพสฺสาติ กึ อิมสฺส อปฺปมตฺตกสฺส ปหาตพฺพสฺส เหตุ ภควตา วตฺตพฺพํ อตฺถิ, ยสฺส โน ภควา ปหานมาห. นนุ เอวํ ภควโต อธิปฺปายํ ญตฺวาปิ ปหาตพฺพเมวาติ อตฺโถ. อปฺโปสฺสุกฺกาติ อนุสฺสุกฺกา. ปนฺนโลมาติ ปติตโลมา, น ตสฺส ปหาตพฺพภเยน อุทฺธคฺคโลมา. ปรทตฺตวุตฺตาติ ปเรหิ ทินฺนวุตฺติโน, ปรโต ลทฺเธน ยาเปนฺตาติ อตฺโถ. มิคภูเตน เจตสา วิหรนฺตีติ อปจฺจาสีสนปกฺเข [Pg.117] ฐิตา หุตฺวา วิหรนฺติ. มิโค หิ ปหารํ ลภิตฺวา มนุสฺสาวาสํ คนฺตฺวา เภสชฺชํ วา วณเตลํ วา ลภิสฺสามีติ อชฺฌาสยํ อกตฺวา ปหารํ ลภิตฺวาว อคามกํ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ปหฏฏฺฐานํ เหฏฺฐา กตฺวา นิปติตฺวา ผาสุภูตกาเล อุฏฺฐาย คจฺฉติ. เอวํ มิคา อปจฺจาสีสนปกฺเข ฐิตา. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘มิคภูเตน เจตสา วิหรนฺตี’’ติ. ตญฺหิ ตสฺสาติ ตํ วรตฺตพนฺธนํ ตสฺส หตฺถินาคสฺส มหาสรีรตาย เจว มหาถามตาย จ ทุพฺพลพนฺธนํ นาม. ปูติลตา วิย สุฉิชฺชํ โหติ. เตสํ ตนฺติ เตสํ ตํ กุลปุตฺตานํ สทฺธามหนฺตตาย จ ปญฺญามหนฺตตาย จ มหนฺตํ ปาราชิกวตฺถุปิ ทุกฺกฏวตฺถุมตฺตกํ วิย สุปฺปชหํ โหติ.

151. Con respecto al lado de la luz, "de lo que debe ser abandonado" significa: "¿Acaso el Bienaventurado no tiene razón al hablar sobre este pequeño asunto que debe ser abandonado, dado que Él nos ha enseñado su abandono?". El sentido es que, habiendo comprendido la intención del Bienaventurado, esto debe ser ciertamente abandonado. "Sin preocupaciones" significa sin afán. "Con el vello calmado" significa que el vello está caído; por el miedo a lo que debe ser abandonado, el vello no se le eriza. "Que viven de lo dado por otros" significa que su subsistencia proviene de lo que otros ofrecen; el sentido es que viven con lo obtenido de otros. "Viven con la mente de un ciervo" significa que viven establecidos en el estado de no tener expectativas de recibir nada. Pues un ciervo, al ser herido, no va a un asentamiento humano pensando: "Obtendré medicina o aceite para la herida", sino que, tras ser herido, entra en la selva donde no hay aldeas, se tumba poniendo la parte herida hacia abajo y, cuando se siente aliviado, se levanta y se va. Así, los ciervos se mantienen sin expectativas. Refiriéndose a esto, se dijo: "Viven con la mente de un ciervo". "Para él, eso" significa que esa atadura de cuero, para ese gran elefante, debido a la grandeza de su cuerpo y a su gran fuerza, es una atadura débil. Es fácil de romper como una enredadera fétida. "Para ellos, eso" significa que para esos hijos de buena familia, debido a su gran fe y gran sabiduría, incluso una falta grave (pārājika) es tan fácil de abandonar como una falta menor (dukkaṭa).

๑๕๒. ทลิทฺโทติ ทาลิทฺทิเยน สมนฺนาคโต. อสฺสโกติ นิสฺสโก. อนาฬฺหิโยติ อนฑฺโฒ. อคารกนฺติ ขุทฺทกเคหํ. โอลุคฺควิลุคฺคนฺติ ยสฺส เคหยฏฺฐิโย ปิฏฺฐิวํสโต มุจฺจิตฺวา มณฺฑเล ลคฺคา, มณฺฑลโต มุจฺจิตฺวา ภูมิยํ ลคฺคา. กากาติทายินฺติ ยตฺถ กิญฺจิเทว ภุญฺชิสฺสามาติ อนฺโต นิสินฺนกาเล วิสุํ ทฺวารกิจฺจํ นาม นตฺถิ, ตโต ตโต กากา ปวิสิตฺวา ปริวาเรนฺติ. สูรกากา หิ ปลายนกาเล จ ยถาสมฺมุขฏฺฐาเนเนว นิกฺขมิตฺวา ปลายนฺติ. นปรมรูปนฺติ น ปุญฺญวนฺตานํ เคหํ วิย อุตฺตมรูปํ. ขโฏปิกาติ วิลีวมญฺจโก. โอลุคฺควิลุคฺคาติ โอณตุณฺณตา. ธญฺญสมวาปกนฺติ ธญฺญญฺจ สมวาปกญฺจ. ตตฺถ ธญฺญํ นาม กุทฺรูสโก. สมวาปกนฺติ ลาพุพีชกุมฺภณฺฑพีชกาทิ พีชชาตํ. นปรมรูปนฺติ ยถา ปุญฺญวนฺตานํ คนฺธสาลิพีชาทิ ปริสุทฺธํ พีชํ, น เอวรูปํ. ชายิกาติ กปณชายา. นปรมรูปาติ ปจฺฉิสีสา ลมฺพตฺถนี มโหทรา ปิสาจา วิย พีภจฺฉา. สามญฺญนฺติ สมณภาโว. โส วตสฺสํ, โยหนฺติ โส วตาหํ ปุริโส นาม อสฺสํ, โย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา ปพฺพเชยฺยนฺติ.

152. "Pobre" significa alguien sumido en la indigencia. "Sin posesiones" significa que no tiene nada. "Indigente" significa que no es próspero. "Una casita" es una vivienda pequeña. "Deteriorada y ruinosa" se refiere a una casa cuyas vigas se han soltado del caballete y cuelgan de los soportes, o se han soltado de los soportes y tocan el suelo. "Donde se ofrecen sobras a los cuervos" se refiere a un lugar donde, mientras uno está sentado adentro con la intención de comer algo, no hay necesidad de usar la puerta, ya que los cuervos entran por todas partes y lo rodean. Pues los cuervos audaces, al huir, salen y escapan por cualquier lugar que tengan enfrente. "No de la mejor apariencia" significa que no tiene una forma excelente como la casa de quienes poseen méritos. "Un camastro" es un lecho hecho de fibras. "Deteriorada y ruinosa" significa que está deformada, con partes hundidas y elevadas. "Un campo sembrado de granos mezclados" se refiere a granos y semillas diversas. Allí, "grano" se refiere al mijo kudrūsako. "Semillas mezcladas" se refiere a tipos de semillas como las de calabaza, de zapallo y similares. "No de la mejor calidad" significa que no es como la semilla pura de arroz aromático sāli de quienes poseen méritos. "Una esposa" es una mujer pobre. "No de la mejor apariencia" significa que tiene una cesta sobre la cabeza, pechos caídos y un vientre prominente, siendo tan repulsiva como una ogresa (pisācā). "Vida ascética" se refiere a la condición de ser un asceta. "¡Ojalá fuera yo aquel!" significa: "Ciertamente, yo sería un hombre de verdad si, habiéndome afeitado el cabello y la barba, me ordenara como monje".

โส น สกฺกุเณยฺยาติ โส เอวํ จินฺเตตฺวาปิ เคหํ คนฺตฺวา – ‘‘ปพฺพชฺชา นาม ลาภครุกา ทุกฺกรา ทุราสทา, สตฺตปิ อฏฺฐปิ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ยถาโธเตเนว ปตฺเตน อาคนฺตพฺพมฺปิ โหติ, เอวํ ยาเปตุํ อสกฺโกนฺตสฺส [Pg.118] เม ปุน อาคตสฺส วสนฏฺฐานํ อิจฺฉิตพฺพํ, ติณวลฺลิทพฺพสมฺภารา นาม ทุสฺสโมธานิยา, กินฺติ กโรมี’’ติ วีมํสติ. อถสฺส ตํ อคารกํ เวชยนฺตปาสาโท วิย อุปฏฺฐาติ. อถสฺส ขโฏปิกํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มยิ คเต อิมํ วิสงฺขริตฺวา อุทฺธนาลาตํ กริสฺสนฺติ, ปุน อฏฺฏนิปาทวิลีวาทีนิ ลทฺธพฺพานิ โหนฺติ, กินฺติ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตติ. อถสฺส สา สิริสยนํ วิย อุปฏฺฐาติ. ตโต ธญฺญกุมฺภึ โอโลเกตฺวา – ‘‘มยิ คเต อยํ ฆรณี อิมํ ธญฺญํ เตน เตน สทฺธึ ภุญฺชิสฺสติ. ปุน อาคเตน ชีวิตวุตฺติ นาม ลทฺธพฺพา โหติ, กินฺติ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตติ. อถสฺส สา อฑฺฒเตฬสานิ โกฏฺฐาคารสตานิ วิย อุปฏฺฐาติ. ตโต มาตุคามํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มยิ คเต อิมํ หตฺถิโคปโก วา อสฺสโคปโก วา โย โกจิ ปโลเภสฺสติ, ปุน อาคเตน ภตฺตปาจิกา นาม ลทฺธพฺพา โหติ, กินฺติ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตติ. อถสฺส สา รูปินี เทวี วิย อุปฏฺฐาติ. อิทํ สนฺธาย ‘‘โส น สกฺกุเณยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Sobre las palabras «so na sakkuṇeyyā» (él no podría): habiendo pensado así, aquel hombre pobre regresó a su casa y consideró: «La vida de renuncia valora las ganancias, es difícil de practicar y difícil de alcanzar; incluso después de recorrer siete u ocho aldeas para pedir limosna, uno puede regresar con el cuenco tan vacío como cuando fue lavado. Para alguien como yo, incapaz de subsistir así, si regreso a casa de nuevo, necesitaré un lugar donde vivir. Conseguir materiales de construcción como paja, lianas y madera es difícil; ¿qué haré?». Entonces, aquel pequeño tugurio se le apareció como el palacio Vejayanta. Luego, mirando su catre de fibras de palma, pensó: «Si me voy, lo desarmarán y usarán las piezas como leña para el fuego; si regreso, tendré que conseguir marcos, patas y fibras de nuevo; ¿qué haré?». Entonces, aquel catre se le apareció como un lecho real. Luego, mirando su vasija de grano, pensó: «Si me voy, esta ama de casa consumirá este grano con tal o cual hombre. Si regreso, tendré que obtener medios de vida de nuevo; ¿qué haré?». Entonces, esa vasija de grano se le apareció como si fueran mil doscientos cincuenta grandes graneros. Luego, mirando a su mujer, pensó: «Si me voy, un cuidador de elefantes, un cuidador de caballos o cualquier otro la seducirá; si regreso, tendré que obtener de nuevo a alguien que cocine mi comida; ¿qué haré?». Entonces, ella se le apareció como una diosa de gran belleza. Refiriéndose a esta incapacidad de renunciar, se dijo: «Él no podría», etc.

๑๕๓. นิกฺขคณานนฺติ สุวณฺณนิกฺขสตานํ. จโยติ สนฺตานโต กตสนฺนิจโย. ธญฺญคณานนฺติ ธญฺญสกฏสตานํ.

153. «Nikkhagaṇānaṃ» se refiere a cientos de nikhas (unidades) de oro puro. «Cayo» significa una acumulación o montón formado sucesivamente. «Dhaññagaṇānaṃ» se refiere a cientos de carretas de grano.

๑๕๔. จตฺตาโรเม, อุทายิ, ปุคฺคลาติ อิธ กึ ทสฺเสติ? เหฏฺฐา ‘‘เต ตญฺเจว ปชหนฺติ, เต ตญฺเจว นปฺปชหนฺตี’’ติ ปชหนกา จ อปฺปชหนกา จ ราสิวเสน ทสฺสิตา, น ปาฏิเยกฺกํ วิภตฺตา. อิทานิ ยถา นาม ทพฺพสมฺภารตฺถํ คโต ปุริโส ปฏิปาฏิยา รุกฺเข ฉินฺทิตฺวา ปุน นิวตฺติตฺวา วงฺกญฺจ ปหาย กมฺเม อุปเนตพฺพยุตฺตกเมว คณฺหาติ, เอวเมว อปฺปชหนเก ฉฑฺเฑตฺวา อพฺโพหาริเก กตฺวา ปชหนกปุคฺคลา จตฺตาโร โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

154. ¿Qué muestra el Bendito aquí con «Udāyi, existen estas cuatro personas»? Anteriormente, con las palabras «Ellos abandonan eso, ellos no abandonan aquello», mostró a los que abandonan y a los que no abandonan basándose únicamente en grupos colectivos, sin distinguirlos individualmente. Ahora, tal como un hombre que va al bosque por madera corta los árboles en orden y, al regresar, descarta la madera torcida y toma solo la madera adecuada para ser llevada para el trabajo, de la misma manera, descartando a los que no abandonan y considerándolos como insignificantes, el Bendito comenzó esta enseñanza para mostrar que hay cuatro tipos de personas que abandonan [los sustratos].

อุปธิปหานายาติ ขนฺธุปธิกิเลสุปธิอภิสงฺขารุปธิกามคุณูปธีติ อิเมสํ อุปธีนํ ปหานาย. อุปธิปฏิสํยุตฺตาติ อุปธิอนุธาวนกา. สรสงฺกปฺปาติ เอตฺถ สรนฺติ ธาวนฺตีติ สรา. สงฺกปฺเปนฺตีติ สงฺกปฺปา. ปททฺวเยนปิ วิตกฺกาเยว วุตฺตา. สมุทาจรนฺตีติ อภิภวนฺติ อชฺโฌตฺถริตฺวา วตฺตนฺติ. สํยุตฺโตติ กิเลเสหิ สํยุตฺโต. อินฺทฺริยเวมตฺตตาติ อินฺทฺริยนานตฺตตา[Pg.119]. กทาจิ กรหจีติ พหุกาลํ วีติวตฺเตตฺวา. สติสมฺโมสาติ สติสมฺโมเสน. นิปาโตติ อโยกฏาหมฺหิ ปตนํ. เอตฺตาวตา ‘‘นปฺปชหติ, ปชหติ, ขิปฺปํ ปชหตี’’ติ ตโย ราสโย ทสฺสิตา. เตสุ จตฺตาโร ชนา นปฺปชหนฺติ นาม, จตฺตาโร ปชหนฺติ นาม, จตฺตาโร ขิปฺปํ ปชหนฺติ นาม.

«Upadhipahānāya» significa para el abandono de estos sustratos (upadhis): el sustrato de los agregados, el sustrato de las defilecciones, el sustrato de las formaciones volitivas y el sustrato de los placeres sensoriales. «Upadhipaṭisaṃyuttā» significa aquellos pensamientos que corren repetidamente hacia los cuatro tipos de sustratos. En el término «sarasaṅkappā», «sarā» significa que corren hacia diversos objetos, y «saṅkappā» significa que piensan en esos objetos; con ambos términos, el Bendito se refiere únicamente a los pensamientos sensuales (vitakkā). «Samudācaranti» significa que abruman, que ocurren dominando la mente. «Saṃyutto» significa unido a las defilecciones. «Indriyavemattatā» significa la diversidad en las facultades. «Kadāci karahaci» significa después de que ha pasado mucho tiempo. «Satisammosā» significa debido a la pérdida de la atención. «Nipāto» se refiere a la caída de una gota de agua sobre una sartén de hierro caliente. Con esta explicación, el Bendito mostró tres grupos: «no abandona», «abandona» y «abandona rápidamente». Entre estos, se dice que cuatro personas no abandonan, cuatro personas abandonan y cuatro personas abandonan rápidamente.

ตตฺถ ปุถุชฺชโน โสตาปนฺโน สกทาคามี อนาคามีติ อิเม จตฺตาโร ชนา นปฺปชหนฺติ นาม. ปุถุชฺชนาทโย ตาว มา ปชหนฺตุ, อนาคามี กถํ น ปชหตีติ? โสปิ หิ ยาวเทวสฺส ภวโลโภ อตฺถิ, ตาว อโหสุขํ อโหสุขนฺติ อภินนฺทติ. ตสฺมา นปฺปชหติ นาม. เอเตเยว ปน จตฺตาโร ชนา ปชหนฺติ นาม. โสตาปนฺนาทโย ตาว ปชหนฺตุ, ปุถุชฺชโน กถํ ปชหตีติ? อารทฺธวิปสฺสโก หิ สติสมฺโมเสน สหสา กิเลเส อุปฺปนฺเน ‘‘มาทิสสฺส นาม ภิกฺขุโน กิเลโส อุปฺปนฺโน’’ติ สํเวคํ กตฺวา วีริยํ ปคฺคยฺห วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา มคฺเคน กิเลเส สมุคฺฆาเตติ. อิติ โส ปชหติ นาม. เตเยว จตฺตาโร ขิปฺปํ ปชหนฺติ นาม. ตตฺถ อิมสฺมึ สุตฺเต, มหาหตฺถิปโทปเม (ม. นิ. ๑.๒๘๘ อาทโย), อินฺทฺริยภาวเนติ (ม. นิ. ๓.๔๕๓ อาทโย) อิเมสุ สุตฺเตสุ กิญฺจาปิ ตติยวาโร คหิโต, ปญฺโห ปน ทุติยวาเรเนว กถิโตติ เวทิตพฺโพ.

Entre ellos, estas cuatro personas: el individuo común, el que ha entrado en la corriente, el que regresa una vez y el que no regresa, se denominan como los que «no abandonan». Dejando de lado al individuo común y a los demás, ¿por qué se dice que el anāgāmī no abandona? Porque mientras posea deseo por la existencia, se deleita en ella. Por eso, se dice que no abandona. Por otro lado, estos mismos cuatro tipos de personas se denominan como los que «abandonan». Dejando de lado al que ha entrado en la corriente y a los demás, ¿cómo es que el individuo común abandona? Un individuo común que practica la visión cabal, cuando surge repentinamente una defilección debido a un descuido en la atención, siente urgencia espiritual pensando: «Una defilección ha surgido en un monje como yo», y tras esforzarse y desarrollar la visión cabal, erradica las defilecciones con el Camino del Arhat. Así, él se denomina como uno que «abandonan». Esos mismos cuatro se denominan como los que «abandonan rápidamente». En este sutta, así como en el Mahāhatthipadopama y el Indriyabhāvanā, aunque se menciona el tercer caso, debe entenderse que el problema se explica principalmente a través del segundo caso.

อุปธิ ทุกฺขสฺส มูลนฺติ เอตฺถ ปญฺจ ขนฺธา อุปธิ นาม. ตํ ทุกฺขสฺส มูลนฺติ อิติ วิทิตฺวา กิเลสุปธินา นิรุปธิ โหติ, นิคฺคหโณ นิตณฺโหติ อตฺโถ. อุปธิสงฺขเย วิมุตฺโตติ ตณฺหกฺขเย นิพฺพาเน อารมฺมณโต วิมุตฺโต.

En la frase «Upadhi dukkhassa mūlaṃ», los cinco agregados se denominan «upadhi». Habiendo comprendido que estos son la raíz de todo el sufrimiento, uno se vuelve «nirupadhi» (libre de sustratos) mediante la erradicación de las defilecciones; el significado es que está libre de asimientos y de sed. «Upadhisaṅkhaye vimutto» significa que está liberado de las defilecciones al tomar como objeto el Nibbāna, que es la extinción de los sustratos.

๑๕๕. เอวํ จตฺตาโร ปุคฺคเล วิตฺถาเรตฺวา อิทานิ เย ปชหนฺติ, เต ‘‘อิเม นาม เอตฺตเก กิเลเส ปชหนฺติ’’. เย นปฺปชหนฺติ, เตปิ ‘‘อิเม นาม เอตฺตเก กิเลเส นปฺปชหนฺตี’’ติ ทสฺเสตุํ ปญฺจ โข อิเม อุทายิ กามคุณาติอาทิมาห. ตตฺถ มิฬฺหสุขนฺติ อสุจิสุขํ. อนริยสุขนฺติ อนริเยหิ เสวิตสุขํ. ภายิตพฺพนฺติ เอตสฺส สุขสฺส ปฏิลาภโตปิ วิปากโตปิ ภายิตพฺพํ. เนกฺขมฺมสุขนฺติ กามโต นิกฺขนฺตสุขํ. ปวิเวกสุขนฺติ คณโตปิ กิเลสโตปิ ปวิวิตฺตสุขํ. อุปสมสุขนฺติ ราคาทิวูปสมตฺถาย สุขํ. สมฺโพธสุขนฺติ มคฺคสงฺขาตสฺส สมฺโพธสฺส นิพฺพตฺตนตฺถาย [Pg.120] สุขํ. น ภายิตพฺพนฺติ เอตสฺส สุขสฺส ปฏิลาภโตปิ วิปากโตปิ น ภายิตพฺพํ, ภาเวตพฺพเมเวตํ.

155. Habiendo detallado así a las cuatro personas, ahora, para mostrar que «aquellos que abandonan, abandonan tales defilecciones» y «aquellos que no abandonan, no abandonan tales defilecciones», el Bendito dijo: «Udāyi, existen estos cinco placeres sensoriales», etc. Allí, «miḷhasukhaṃ» significa felicidad impura. «Anariyasukhaṃ» significa felicidad disfrutada por los que no son nobles. «Bhāyitabbanti» significa que uno debe temer a esta felicidad sensual, tanto por su obtención como por su resultado. «Nekkhammasukhaṃ» significa la felicidad de los jhanas que surge al alejarse de los placeres sensoriales. «Pavivekasukhaṃ» significa la felicidad de los jhanas que surge de la reclusión de la compañía y de las defilecciones. «Upasamasukhaṃ» significa la felicidad de los jhanas que ocurre para la pacificación de la pasión, etc. «Sambodhasukhaṃ» significa la felicidad de los jhanas que ocurre para la realización del despertar conocido como el Camino. «Na bhāyitabbaṃ» significa que uno no debe temer a esta felicidad de los jhanas, ni por su obtención ni por su resultado; más bien, debe ser cultivada.

๑๕๖. อิญฺชิตสฺมึ วทามีติ อิญฺชนํ จลนํ ผนฺทนนฺติ วทามิ. กิญฺจ ตตฺถ อิญฺชิตสฺมินฺติ กิญฺจ ตตฺถ อิญฺชิตํ. อิทํ ตตฺถ อิญฺชิตสฺมินฺติ เย เอเต อนิรุทฺธา วิตกฺกวิจารา, อิทํ ตตฺถ อิญฺชิตํ. ทุติยตติยชฺฌาเนสุปิ เอเสว นโย. อนิญฺชิตสฺมึ วทามีติ อิทํ จตุตฺถชฺฌานํ อนิญฺชนํ อจลนํ นิปฺผนฺทนนฺติ วทามิ.

156. "Digo en cuanto a la perturbación"; con esto quiero decir que hay movimiento y agitación. "¿Qué es allí la perturbación?" significa ¿qué es lo que se agita en ese primer jhāna? "Esto es allí la perturbación" se refiere a aquellos pensamientos aplicados y sostenidos (vitakka y vicāra) que aún no han cesado; esto es lo que constituye la perturbación allí. El mismo método debe aplicarse para el segundo y el tercer jhāna. "Digo en cuanto a lo imperturbable"; con esto me refiero a que este cuarto jhāna es sin movimiento, sin oscilación y sin agitación.

อนลนฺติ วทามีติ อกตฺตพฺพอาลยนฺติ วทามิ, ตณฺหาลโย เอตฺถ น อุปฺปาเทตพฺโพติ ทสฺเสติ. อถ วา อนลํ อปริยตฺตํ, น เอตฺตาวตา อลเมตนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ กาตพฺพนฺติ วทามิ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺสาปีติ เอวรูปายปิ สนฺตาย สมาปตฺติยา ปหานเมว วทามิ. อณุํ วา ถูลํ วาติ ขุทฺทกํ วา มหนฺตํ วา อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ วา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. เทสนา ปน เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน อรหตฺตนิกูเฏเนว นิฏฺฐาปิตาติ.

"Digo que no es suficiente"; digo que no se debe crear un refugio de apego, mostrando que aquí no debe producirse el refugio del deseo (taṇhā). O bien, "insuficiente" significa incompleto; digo que no se debe llegar a la conclusión definitiva de que "con esto es suficiente". "Incluso respecto a la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción"; digo que incluso de tal pacífica obtención debe haber un abandono. "Sea pequeño o grande" significa sea menor o mayor, de poca falta o de gran falta. El resto en todos los casos es de significado evidente. Sin embargo, la enseñanza ha sido concluida en virtud de una persona que requiere guía (neyyapuggala), culminando en el estado de Arhat.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

ลฏุกิโกปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación del Laṭukikopama Sutta.

๗. จาตุมสุตฺตวณฺณนา

7. Explicación del Cātuma Sutta

๑๕๗. เอวํ เม สุตนฺติ จาตุมสุตฺตํ. ตตฺถ จาตุมายนฺติ เอวํนามเก คาเม. ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานีติ อธุนา ปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนํ ปญฺจ สตานิ. เถรา กิร จินฺเตสุํ – ‘‘อิเม กุลปุตฺตา ทสพลํ อทิสฺวาว ปพฺพชิตา, เอเตสํ ภควนฺตํ ทสฺเสสฺสาม, ภควโต สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ยถาอุปนิสฺสเยน ปติฏฺฐหิสฺสนฺตี’’ติ. ตสฺมา เต ภิกฺขู คเหตฺวา อาคตา. ปฏิสมฺโมทมานาติ ‘‘กจฺจาวุโส, ขมนีย’’นฺติอาทึ ปฏิสนฺถารกถํ กุรุมานา. เสนาสนานิ ปญฺญาปยมานาติ อตฺตโน อตฺตโน อาจริยุปชฺฌายานํ วสนฏฺฐานานิ ปุจฺฉิตฺวา ทฺวารวาตปานานิ วิวริตฺวา มญฺจปีฐกฏสารกาทีนิ นีหริตฺวา ปปฺโผเฏตฺวา ยถาฏฺฐาเน สณฺฐาปยมานา. ปตฺตจีวรานิ ปฏิสามยมานาติ, ภนฺเต, อิทํ [Pg.121] เม ปตฺตํ ฐเปถ, อิทํ จีวรํ, อิทํ ถาลกํ, อิทํ อุทกตุมฺพํ, อิมํ กตฺตรยฏฺฐินฺติ เอวํ สมณปริกฺขาเร สงฺโคปยมานา.

157. "Así lo he oído": el Cātuma Sutta. Allí, "en Cātuma" se refiere a una aldea de ese nombre. "Unos quinientos monjes" se refiere a quinientos monjes recientemente ordenados. Se dice que los Ancianos pensaron: "Estos hijos de buena familia se han ordenado sin haber visto al Poseedor de las Diez Fuerzas; se los presentaremos al Bienaventurado, para que al escuchar el Dhamma en presencia del Bienaventurado, se establezcan cada uno según sus propias tendencias latentes". Por eso, los llevaron consigo y llegaron. "Saludándose amistosamente" significa intercambiando palabras de cortesía como "¿Cómo estás, venerable? ¿Es esto tolerable?", etc. "Preparando los asientos" significa que preguntaron por los lugares de estancia de sus propios maestros y preceptores, abrieron las puertas y ventanas, sacaron y sacudieron los catres, bancos, esteras y alfombras, y los colocaron debidamente en sus lugares. "Guardando los cuencos y mantos" significa que pusieron a buen recaudo los requisitos de los ascetas, diciendo: "Venerables, guarden este cuenco mío, guarden este manto, este plato, este recipiente para el agua, este bastón", asegurando así sus pertenencias.

อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทาติ อุทฺธํ อุคฺคตตฺตา อุจฺจํ, ปตฺถฏตฺตา มหนฺตํ อวินิพฺโภคสทฺทํ กโรนฺตา. เกวฏฺฏา มญฺเญ มจฺฉวิโลเปติ เกวฏฺฏานํ มจฺฉปจฺฉิฐปิตฏฺฐาเน มหาชโน สนฺนิปติตฺวา – ‘‘อิธ อญฺญํ เอกํ มจฺฉํ เทหิ, เอกํ มจฺฉผาลํ เทหิ, เอตสฺส เต มหา ทินฺโน, มยฺหํ ขุทฺทโก’’ติ เอวํ อุจฺจาสทฺทํ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. มจฺฉคหณตฺถํ ชาเล ปกฺขิตฺเตปิ ตสฺมึ ฐาเน เกวฏฺฏา เจว อญฺเญ จ ‘‘ปวิฏฺโฐ น ปวิฏฺโฐ, คหิโต น คหิโต’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตมฺปิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ปณาเมมีติ นีหรามิ. น โว มม สนฺติเก วตฺถพฺพนฺติ ตุมฺเห มาทิสสฺส พุทฺธสฺส วสนฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา เอวํ มหาสทฺทํ กโรถ, อตฺตโน ธมฺมตาย วสนฺตา กึ นาม สารุปฺปํ กริสฺสถ, ตุมฺหาทิสานํ มม สนฺติเก วสนกิจฺจํ นตฺถีติ ทีเปติ. เตสุ เอกภิกฺขุปิ ‘‘ภควา ตุมฺเห มหาสทฺทมตฺตเกน อมฺเห ปณาเมถา’’ติ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ วตฺตุํ นาสกฺขิ, สพฺเพ ภควโต วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺตา ‘‘เอวํ, ภนฺเต,’’ติ วตฺวา นิกฺขมึสุ. เอวํ ปน เตสํ อโหสิ ‘‘มยํ สตฺถารํ ปสฺสิสฺสาม, ธมฺมกถํ โสสฺสาม, สตฺถุ สนฺติเก วสิสฺสามาติ อาคตา. เอวรูปสฺส ปน ครุโน สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา มหาสทฺทํ กริมฺหา, อมฺหากเมว โทโสยํ, ปณามิตมฺหา, น โน ลทฺธํ ภควโต สนฺติเก วตฺถุํ, น สุวณฺณวณฺณสรีรํ โอโลเกตุํ, น มธุรสฺสเรน ธมฺมํ โสตุ’’นฺติ. เต พลวโทมนสฺสชาตา หุตฺวา ปกฺกมึสุ.

"Sonidos elevados, grandes sonidos" significa que hacían un ruido indistinguible, elevado por haber subido y grande por haberse difundido. "Como pescadores en un saqueo de peces": en el lugar donde los pescadores ponen sus cestas de peces, una gran multitud se reúne y hace un gran ruido diciendo: "Dame otro pez aquí, dame una rodaja de pescado, a este le diste uno grande, a mí uno pequeño". El Bienaventurado dijo esto refiriéndose a eso. También, cuando se echa la red para atrapar peces, en ese lugar los pescadores y otros hacen un gran ruido diciendo: "¡Entró, no entró! ¡Atrapado, no atrapado!". El Bienaventurado dijo esto refiriéndose también a eso. "Los despido" significa los expulso. "No deben vivir en mi presencia" indica: han venido al lugar de residencia de un Buda como yo y aún hacen tal ruido; viviendo según su propia naturaleza indisciplinada, ¿qué conducta apropiada mostrarían? Muestra que para personas como ustedes no hay necesidad de vivir en mi presencia. Entre ellos, ni un solo monje pudo decir: "Señor, ¿nos expulsa solo por un ruido?", ni ninguna otra cosa. Todos, aceptando la palabra del Bienaventurado, dijeron: "Así es, Señor", y se marcharon. Sin embargo, pensaron así: "Vinimos con la intención de ver al Maestro, escuchar el Dhamma y vivir en presencia del Maestro. Pero al venir ante un Maestro tan venerable, hicimos un gran ruido; esta es nuestra propia falta, hemos sido expulsados, no hemos obtenido vivir cerca del Bienaventurado, ni contemplar su cuerpo de color dorado, ni escuchar el Dhamma con su dulce voz". Así, sumidos en un profundo pesar, se retiraron.

๑๕๘. เตนุปสงฺกมึสูติ เต กิร สกฺยา อาคมนสมเยปิ เต ภิกฺขู ตตฺเถว นิสินฺนา ปสฺสึสุ. อถ เนสํ เอตทโหสิ – ‘‘กึ นุ โข เอเต ภิกฺขู ปวิสิตฺวาว ปฏินิวตฺตา, ชานิสฺสาม ตํ การณ’’นฺติ จินฺเตตฺวา เยน เต ภิกฺขู เตนุปสงฺกมึสุ. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. กหํ ปน ตุมฺเหติ ตุมฺเห อิทาเนว อาคนฺตฺวา กหํ คจฺฉถ, กึ ตุมฺหากํ โกจิ อุปทฺทโว, อุทาหุ ทสพลสฺสาติ? เตสํ ปน ภิกฺขูนํ, – ‘‘อาวุโส, มยํ ภควนฺตํ ทสฺสนาย อาคตา, ทิฏฺโฐ โน ภควา, อิทานิ อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คจฺฉามา’’ติ กิญฺจาปิ เอวํ วจนปริหาโร อตฺถิ, เอวรูปํ ปน เลสกปฺปํ [Pg.122] อกตฺวา ยถาภูตเมว อาโรเจตฺวา ภควตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุสงฺโฆ ปณามิโตติ อาหํสุ. เต ปน ราชาโน สาสเน ธุรวหา, ตสฺมา จินฺเตสุํ – ‘‘ทฺวีหิ อคฺคสาวเกหิ สทฺธึ ปญฺจสุ ภิกฺขุสเตสุ คจฺฉนฺเตสุ ภควโต ปาทมูลํ วิคจฺฉิสฺสติ, อิเมสํ นิวตฺตนาการํ กริสฺสามา’’ติ. เอวํ จินฺเตตฺวา เตน หายสฺมนฺโตติอาทิมาหํสุ. เตสุปิ ภิกฺขูสุ ‘‘มยํ มหาสทฺทมตฺตเกน ปณามิตา, น มยํ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา ปพฺพชิตา’’ติ เอกภิกฺขุปิ ปฏิปฺผริโต นาม นาโหสิ, สพฺเพ ปน สมกํเยว, ‘‘เอวมาวุโส,’’ติ สมฺปฏิจฺฉึสุ.

158. "Se acercaron a ellos": se dice que esos Sakyas vieron a los monjes sentados en ese mismo lugar incluso en el momento de su llegada. Entonces pensaron: "¿Por qué estos monjes se han vuelto justo después de entrar? Conoceremos la razón", y acercándose a ellos, les preguntaron. "¡Ea!" (Handa) es una partícula usada en el sentido de decisión. "¿Pero a dónde van ustedes?", es decir: ustedes que acaban de llegar, ¿a dónde van ahora? ¿Tienen algún contratiempo, o lo tiene el Poseedor de las Diez Fuerzas? Aunque los monjes pudieron haber respondido de forma evasiva: "Amigos, vinimos a ver al Bienaventurado, ya lo hemos visto y ahora vamos a nuestro lugar", informaron las cosas tal como eran, diciendo: "Amigos, la comunidad de monjes ha sido expulsada por el Bienaventurado". Aquellos Sakyas, siendo devotos de la religión, pensaron: "Si quinientos monjes se van junto con los dos discípulos principales, el entorno del Bienaventurado quedará vacío; haremos algo para que regresen". Pensando así, dijeron: "Por lo tanto, venerables...". Entre esos monjes, ni uno solo se mostró rebelde pensando: "Se nos expulsa solo por un ruido; no nos hemos ordenado porque no pudiéramos ganarnos la vida". Por el contrario, todos unánimemente aceptaron diciendo: "Así es, amigos".

๑๕๙. อภินนฺทตูติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาคมนํ อิจฺฉนฺโต อภินนฺทตุ. อภิวทตูติ เอตุ ภิกฺขุสงฺโฆติ เอวํ จิตฺตํ อุปฺปาเทนฺโต อภิวทตุ. อนุคฺคหิโตติ อามิสานุคฺคเหน จ ธมฺมานุคฺคเหน จ อนุคฺคหิโต. อญฺญถตฺตนฺติ ทสพลสฺส ทสฺสนํ น ลภามาติ ปสาทญฺญถตฺตํ ภเวยฺย. วิปริณาโมติ ปสาทญฺญถตฺเตน วิพฺภมนฺตานํ วิปริณามญฺญถตฺตํ ภเวยฺย. พีชานํ ตรุณานนฺติ ตรุณสสฺสานํ. สิยา อญฺญถตฺตนฺติ อุทกวารกาเล อุทกํ อลภนฺตานํ มิลาตภาเวน อญฺญถตฺตํ ภเวยฺย, สุสฺสิตฺวา มิลาตภาวํ อาปชฺชเนน วิปริณาโม ภเวยฺย. วจฺฉกสฺส ปน ขีรปิปาสาย สุสฺสนํ อญฺญถตฺตํ นาม, สุสฺสิตฺวา กาลกิริยา วิปริณาโม นาม.

159. “Que se regocije” significa que, deseando la llegada de la asamblea de monjes, se regocije (el Buda). “Que los salude” significa que, generando el pensamiento: “Que venga la asamblea de monjes”, así los salude. “Favorecido” significa apoyado tanto con el apoyo material (āmisa) como con el apoyo del Dhamma. “Alteración” significa que podría haber un cambio en la devoción al pensar: “No obtenemos la visión del Poseedor de las Diez Fuerzas”. “Transformación” se refiere a la alteración mediante la transformación para aquellos que vuelven a la vida laica debido a un cambio en su devoción. “De las semillas jóvenes” se refiere a los cultivos jóvenes. “Habría una alteración” significa que para los cultivos que no reciben agua en el tiempo del riego, habría una alteración por el estado de marchitamiento; habría una transformación al llegar al estado de marchitamiento tras secarse. En el caso de un ternero, secarse debido a la sed de leche se llama alteración; morir después de secarse se llama transformación.

๑๖๐. ปสาทิโต ภควาติ เถโร กิร ตตฺถ นิสินฺโนว ทิพฺพจกฺขุนา พฺรหฺมานํ อาคตํ อทฺทส, ทิพฺพาย โสตธาตุยา จ อายาจนสทฺทํ สุณิ, เจโตปริยญาเณน ภควโต ปสนฺนภาวํ อญฺญาสิ. ตสฺมา – ‘‘กญฺจิ ภิกฺขุํ เปเสตฺวา ปกฺโกสิยมานานํ คมนํ นาม น ผาสุกํ, ยาว สตฺถา น เปเสติ, ตาวเทว คมิสฺสามา’’ติ มญฺญมาโน เอวมาห. อปฺโปสฺสุกฺโกติ อญฺเญสุ กิจฺเจสุ อนุสฺสุกฺโก หุตฺวา. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ ผลสมาปตฺติวิหารํ อนุยุตฺโต มญฺเญ ภควา วิหริตุกาโม, โส อิทานิ ยถารุจิยา วิหริสฺสตีติ เอวํ เม อโหสีติ วทติ. มยมฺปิ ทานีติ มยํ ปรํ โอวทมานา วิหารโต นิกฺกฑฺฒิตา, กึ อมฺหากํ ปโรวาเทน. อิทานิ มยมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรเนว วิหริสฺสามาติ ทีเปติ. เถโร อิมสฺมึ ฐาเน วิรทฺโธ อตฺตโน ภารภาวํ น อญฺญาสิ. อยญฺหิ ภิกฺขุสงฺโฆ ทฺวินฺนมฺปิ มหาเถรานํ ภาโร, เตน [Pg.123] นํ ปฏิเสเธนฺโต ภควา อาคเมหีติอาทิมาห. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปน อตฺตโน ภารภาวํ อญฺญาสิ. เตนสฺส ภควา สาธุการํ อทาสิ.

160. “El Bendito está complacido”: Se dice que el Venerable (Mahā Moggallāna), sentado allí mismo, vio con el ojo divino la llegada de Brahmā, escuchó con el elemento del oído divino el sonido de la súplica, y con el conocimiento de la penetración de las mentes supo que el Bendito estaba complacido. Por lo tanto, pensando: “No es agradable el ir de aquellos que son convocados mediante el envío de algún monje; iremos mientras el Maestro aún no nos envíe”, dijo esto. “Sin preocupación” significa estar libre de preocupación por otros asuntos que no sean el logro del fruto. “Morada de felicidad en esta misma vida” significa que el Venerable Sāriputta pensó: “Me parece que el Bendito desea morar dedicado a la morada del logro del fruto; ahora morará según su deseo”. Sāriputta dice: “Nosotros, por amonestar a otros, hemos sido expulsados del monasterio. ¿De qué nos sirve amonestar a otros? Ahora nosotros también moraremos solo en la morada de la felicidad en esta misma vida”. Con esto, el Venerable muestra este significado. En este punto, el Venerable Sāriputta se equivocó al no reconocer su propia carga (responsabilidad). Pues esta asamblea de monjes es la carga de ambos Grandes Venerables. Por ello, el Bendito, prohibiéndole esa actitud, dijo: “Espera”, etc. El Venerable Mahā Moggallāna, por el contrario, reconoció su propia responsabilidad. Por eso, el Bendito le dio su aprobación (sādhukāra).

๑๖๑. จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารภิ? อิมสฺมึ สาสเน จตฺตาริ ภยานิ. โย ตานิ อภีโต โหติ, โส อิมสฺมึ สาสเน ปติฏฺฐาตุํ สกฺโกติ. อิตโร ปน น สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อุทโกโรหนฺเตติ อุทกํ โอโรหนฺเต ปุคฺคเล. กุมฺภีลภยนฺติ สุํสุมารภยํ. สุสุกาภยนฺติ จณฺฑมจฺฉภยํ.

161. “Monjes, estos cuatro”: ¿Por qué comenzó esta enseñanza? En esta Dispensación hay cuatro peligros. Aquel que no los teme puede establecerse en esta Dispensación. Pero el otro no puede; para mostrar esto comenzó esta enseñanza. Allí, “al que desciende al agua” se refiere a la persona que entra en el agua. “Peligro de los cocodrilos” es el peligro de los caimanes. “Peligro de los peces feroces” es el peligro de los peces agresivos.

๑๖๒. โกธุปายาสสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ อูมีสุ โอสีทิตฺวา มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน โกธุปายาเส โอสีทิตฺวา วิพฺภมติ. ตสฺมา โกธุปายาโส ‘‘อูมิภย’’นฺติ วุตฺโต.

162. “Designación para el enojo y la desesperación”: Así como quien desciende al agua exterior muere hundiéndose en las olas, de la misma manera, en esta Dispensación, uno se hunde en el enojo y la desesperación y vuelve a la vida laica. Por lo tanto, el enojo y la desesperación se llaman “peligro de las olas” (ūmibhaya).

๑๖๓. โอทริกตฺตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ กุมฺภีเลน ขาทิโต มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน โอทริกตฺเตน ขาทิโต วิพฺภมติ. ตสฺมา โอทริกตฺตํ ‘‘กุมฺภีลภย’’นฺติ วุตฺตํ.

163. “Designación para la glotonería”: Así como quien desciende al agua exterior muere devorado por un cocodrilo, de la misma manera, en esta Dispensación, uno es devorado por la glotonería (o el afán por el sustento) y vuelve a la vida laica. Por lo tanto, la glotonería se llama “peligro de los cocodrilos” (kumbhīlabhaya).

๑๖๔. อรกฺขิเตเนว กาเยนาติ สีสปฺปจาลกาทิกรเณน อรกฺขิตกาโย หุตฺวา. อรกฺขิตาย วาจายาติ ทุฏฺฐุลฺลภาสนาทิวเสน อรกฺขิตวาโจ หุตฺวา. อนุปฏฺฐิตาย สติยาติ กายคตาสตึ อนุปฏฺฐาเปตฺวา. อสํวุเตหีติ อปิหิเตหิ. ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ อาวฏฺเฏ นิมุชฺชิตฺวา มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิโต ปญฺจกามคุณาวฏฺเฏ นิมุชฺชิตฺวา วิพฺภมติ. ตสฺมา ปญฺจ กามคุณา ‘‘อาวฏฺฏภย’’นฺติ วุตฺตา.

164. “Con el cuerpo desprotegido”: teniendo un cuerpo no guardado debido a acciones como mover la cabeza, etc., entra a pedir limosna. “Con el habla desprotegida”: teniendo un habla no guardada debido a la expresión de palabras groseras, etc. “Con la atención plena no establecida”: por no establecer la atención plena en el cuerpo. “Con los sentidos no restringidos”: con los sentidos no cerrados. “Designación para los cinco placeres sensuales”: Así como quien desciende al agua exterior muere hundiéndose en un remolino, de la misma manera, en esta Dispensación, un monje se hunde en el remolino de los cinco placeres sensuales y vuelve a la vida laica. Por lo tanto, los cinco placeres sensuales se llaman “peligro del remolino” (āvaṭṭabhaya).

๑๖๕. อนุทฺธํเสตีติ กิลเมติ มิลาเปติ. ราคานุทฺธํเสนาติ ราคานุทฺธํสิเตน. มาตุคามสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ จณฺฑมจฺฉํ อาคมฺม ลทฺธปฺปหาโร มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน มาตุคามํ อาคมฺม อุปฺปนฺนกามราโค วิพฺภมติ. ตสฺมา มาตุคาโม ‘‘สุสุกาภย’’นฺติ วุตฺโต.

165. “Aflige” significa que fatiga o marchita. “Por la aflicción de la pasión” significa por aquello que es oprimido por la pasión. “Designación para las mujeres”: Así como quien desciende al agua exterior muere al recibir el golpe de un pez feroz, de la misma manera, en esta Dispensación, debido a las mujeres (mātugāma), surge el deseo sensual y se vuelve a la vida laica. Por lo tanto, las mujeres se llaman “peligro de los peces feroces” (susukābhaya).

อิมานิ [Pg.124] ปน จตฺตาริ ภยานิ ภายิตฺวา ยถา อุทกํ อโนโรหนฺตสฺส อุทกํ นิสฺสาย อานิสํโส นตฺถิ, อุทกปิปาสาย ปิปาสิโต จ โหติ รโชชลฺเลน กิลิฏฺฐสรีโร จ, เอวเมวํ อิมานิ จตฺตาริ ภยานิ ภายิตฺวา สาสเน อปพฺพชนฺตสฺสาปิ อิมํ สาสนํ นิสฺสาย อานิสํโส นตฺถิ, ตณฺหาปิปาสาย ปิปาสิโต จ โหติ กิเลสรเชน สํกิลิฏฺฐจิตฺโต จ. ยถา ปน อิมานิ จตฺตาริ ภยานิ อภายิตฺวา อุทกํ โอโรหนฺตสฺส วุตฺตปฺปกาโร อานิสํโส โหติ, เอวํ อิมานิ อภายิตฺวา สาสเน ปพฺพชิตสฺสาปิ วุตฺตปฺปกาโร อานิสํโส โหติ. เถโร ปนาห – ‘‘จตฺตาริ ภยานิ ภายิตฺวา อุทกํ อโนตรนฺโต โสตํ ฉินฺทิตฺวา ปรตีรํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ, อภายิตฺวา โอตรนฺโต สกฺโกติ, เอวเมวํ ภายิตฺวา สาสเน อปพฺพชนฺโตปิ ตณฺหาโสตํ ฉินฺทิตฺวา นิพฺพานปารํ ทฏฺฐุํ น สกฺโกติ, อภายิตฺวา ปพฺพชนฺโต ปน สกฺโกตี’’ติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อยํ ปน เทสนา เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน นิฏฺฐาปิตาติ.

Sin embargo, así como para quien no desciende al agua por temor a estos cuatro peligros no hay beneficio derivado del agua, y permanece sediento por la sed de agua y con el cuerpo sucio por el polvo, del mismo modo, para quien no se ordena en la Dispensación por temor a estos cuatro peligros, no hay beneficio derivado de esta Dispensación, y permanece sediento por la sed del deseo y con la mente manchada por el polvo de las impurezas. Pero así como para quien entra al agua sin temer estos peligros existe el beneficio del tipo mencionado, así también para quien se ordena en la Dispensación sin temer estos peligros existe el beneficio del tipo mencionado. El Venerable dijo: “Aquel que no entra al agua por temor a los cuatro peligros no puede cortar la corriente y llegar a la otra orilla; el que entra sin temor, puede. De la misma manera, quien no se ordena por temor no puede cortar la corriente del deseo y ver la otra orilla del Nibbāna; pero el que se ordena sin temor, puede”. El resto en todas partes es de significado evidente. Esta enseñanza fue concluida en atención a la persona que requiere guía (neyyapuggala).

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

จาตุมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Ha terminado la explicación del Cātuma Sutta.

๘. นฬกปานสุตฺตวณฺณนา

8. Explicación del Naḷakapāna Sutta.

๑๖๖. เอวํ เม สุตนฺติ นฬกปานสุตฺตํ. ตตฺถ นฬกปาเนติ เอวํนามเก คาเม. ปุพฺเพ กิร อมฺหากํ โพธิสตฺโต วานรโยนิยํ นิพฺพตฺโต, มหากาโย กปิราชา อเนกวานรสหสฺสปริวุโต ปพฺพตปาเท วิจรติ. ปญฺญวา โข ปน โหติ มหาปุญฺโญ. โส ปริสํ เอวํ โอวทติ – ‘‘อิมสฺมึ ปพฺพตปาเท ตาตา, วิสผลานิ นาม โหนฺติ, อมนุสฺสปริคฺคหิตา โปกฺขรณิโย นาม โหนฺติ, ตุมฺเห ปุพฺเพ ขาทิตปุพฺพาเนว ผลานิ ขาทถ, ปีตปุพฺพาเนว ปานียานิ จ ปิวถ, เอตฺถ โว มํ ปฏิปุจฺฉิตพฺพกิจฺจํ นตฺถิ, อขาทิตปุพฺพานิ ปน ผลานิ อปีตปุพฺพานิ จ ปานียานิ มํ อปุจฺฉิตฺวา มา ขาทิตฺถ มา ปิวิตฺถา’’ติ.

166. 'Así he oído' se refiere al Naḷakapānasutta. En aquel lugar, 'en Naḷakapāna' significa en la aldea de ese nombre. Se dice que antiguamente, cuando nuestro Bodhisatta nació en el reino de los monos, era un rey de los monos de gran cuerpo que vagaba al pie de una montaña rodeado de varios miles de monos. Era sabio y poseía un gran mérito. Él instruía a su séquito de esta manera: 'Queridos, en este pie de montaña existen los llamados frutos venenosos y estanques poseídos por seres no humanos. Vosotros comed solo los frutos que hayáis comido antes y bebed solo el agua que hayáis bebido antes. En cuanto a lo que ya se conoce, no tenéis necesidad de preguntarme; sin embargo, no comáis frutos que no hayáis comido antes ni bebáis agua que no hayáis bebido antes sin haberme consultado'.

เต [Pg.125] เอกทิวสํ จรมานา อญฺญํ ปพฺพตปาทํ คนฺตฺวา โคจรํ คเหตฺวา ปานียํ โอโลเกนฺตา เอกํ อมนุสฺสปริคฺคหิตํ โปกฺขรณึ ทิสฺวา สหสา อปิวิตฺวา สมนฺตา ปริวาเรตฺวา มหาสตฺตสฺส อาคมนํ โอโลกยมานา นิสีทึสุ. มหาสตฺโต อาคนฺตฺวา ‘‘กึ ตาตา ปานียํ น ปิวถา’’ติ อาห. ตุมฺหากํ อาคมนํ โอโลเกมาติ. สาธุ ตาตาติ สมนฺตา ปทํ ปริเยสมาโน โอติณฺณปทํเยว อทฺทส, น อุตฺติณฺณปทํ, ทิสฺวา สปริสฺสยาติ อญฺญาสิ. ตาวเทว จ ตตฺถ อภินิพฺพตฺตอมนุสฺโส อุทกํ ทฺเวธา กตฺวา อุฏฺฐาสิ เสตมุโข นีลกุจฺฉิ รตฺตหตฺถปาโท มหาทาฐิโก วงฺกทาโฐ วิรูโป พีภจฺโฉ อุทกรกฺขโส. โส เอวมาห – ‘‘กสฺมา ปานียํ น ปิวถ, มธุรํ อุทกํ ปิวถ, กึ ตุมฺเห เอตสฺส วจนํ สุณาถา’’ติ? มหาสตฺโต อาห – ‘‘ตฺวํ อิธ อธิวตฺโถ อมนุสฺโส’’ติ? อามาหนฺติ. ตฺวํ อิธ โอติณฺเณ ลภสีติ? อาม ลภามิ, ตุมฺเห ปน สพฺเพ ขาทิสฺสามีติ. น สกฺขิสฺสสิ, ยกฺขาติ. ปานียํ ปน ปิวิสฺสถาติ? อาม ปิวิสฺสามาติ. เอวํ สนฺเต เอโกปิ โว น มุจฺจิสฺสตีติ. ปานียญฺจ ปิวิสฺสาม, น จ เต วสํ คมิสฺสามาติ เอกนฬํ อาหราเปตฺวา โกฏิยํ คเหตฺวา ธมิ, สพฺโพ เอกจฺฉิทฺโท อโหสิ, ตีเร นิสีทิตฺวาว ปานียํ ปิวิ, เสสวานรานํ ปาฏิเยกฺเก นเฬ อาหราเปตฺวา ธมิตฺวา อทาสิ. สพฺเพ ยกฺขสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ปานียํ ปิวึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Un día, mientras deambulaban, llegaron al pie de otra montaña y, tras buscar alimento, buscaron agua. Al ver un estanque poseído por un ser no humano, no bebieron de inmediato, sino que se sentaron alrededor esperando la llegada del Gran Ser. Al llegar, el Gran Ser preguntó: 'Queridos, ¿por qué no bebéis agua?'. Ellos respondieron: 'Estamos esperando su llegada'. Él dijo: 'Está bien, queridos', y al examinar los alrededores en busca de huellas, vio solo huellas de descenso al agua pero ninguna de ascenso. Al ver esto, comprendió que el lugar era peligroso. En ese mismo instante, un ser no humano que moraba allí emergió partiendo el agua en dos; era un ogro de agua (udakarakkhaso) de cara blanca, vientre azulado, manos y pies rojos, grandes colmillos curvos y una apariencia deforme y espantosa. Él dijo: '¿Por qué no bebéis agua? Bebed esta agua dulce. ¿Por qué escucháis las palabras de este (mono)?'. El Gran Ser preguntó: '¿Eres tú el ser no humano que habita aquí?'. Él respondió: 'Sí, lo soy'. '¿Capturas a quienes descienden aquí?'. 'Sí, los capturo; de hecho, os comeré a todos vosotros', respondió el ogro. El Gran Ser dijo: 'Ogro, no podrás hacerlo'. El ogro preguntó: '¿Pero beberéis el agua?'. 'Sí, beberemos', respondió el Bodhisatta. 'Si es así, ni uno solo de vosotros escapará de mis manos', dijo el ogro. El Bodhisatta respondió: 'Beberemos el agua, pero no caeremos bajo tu poder'. Entonces, hizo que le trajeran una caña, la tomó por un extremo y sopló en ella; los nudos desaparecieron y quedó con un solo agujero de extremo a extremo. Sentado en la orilla, bebió el agua a través de ella. Luego, hizo traer cañas individuales para los demás monos, las sopló y se las entregó. Todos los monos bebieron agua ante la mirada del ogro. También se ha dicho esto:

‘‘ทิสฺวา ปทมนุตฺติณฺณํ, ทิสฺวาโน’ ตริตํ ปทํ;

นเฬน วารึ ปิสฺสาม, เนว มํ ตฺวํ วธิสฺสสี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๒๐);

'Habiendo visto las huellas que solo descienden y no habiendo visto huellas que asciendan, beberemos el agua mediante una caña; no podrás matarme'.

ตโต ปฏฺฐาย ยาว อชฺชทิวสา ตสฺมึ ฐาเน นฬา เอกจฺฉิทฺทาว โหนฺติ. อิมินา หิ สทฺธึ อิมสฺมึ กปฺเป จตฺตาริ กปฺปฏฺฐิยปาฏิหาริยานิ นาม – จนฺเท สสพิมฺพํ, วฏฺฏกชาตกมฺหิ สจฺจกิริยฏฺฐาเน อคฺคิสฺส คมนุปจฺเฉโท, ฆฏิการกุมฺภการสฺส มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐาเน เทวสฺส อวสฺสนํ, ตสฺสา โปกฺขรณิยา ตีเร นฬานํ เอกจฺฉิทฺทภาโวติ. อิติ สา โปกฺขรณี นเฬน ปานียสฺส ปีตตฺตา นฬกปานาติ นามํ ลภิ. อปรภาเค ตํ โปกฺขรณึ นิสฺสาย คาโม ปติฏฺฐาสิ, ตสฺสาปิ นฬกปานนฺเตว นามํ ชาตํ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นฬกปาเน’’ติ. ปลาสวเนติ กึสุกวเน.

Desde entonces y hasta el día de hoy, las cañas en ese lugar son huecas (de un solo agujero). En efecto, junto con esta, existen cuatro maravillas que perduran por todo el eón (kappaṭṭhiyapāṭihāriya) en este presente ciclo: la figura de la liebre en la luna, el lugar donde el fuego se extinguió por un acto de verdad en el Vaṭṭakajātaka, la ausencia de lluvia sobre el lugar de residencia de los padres del alfarero Ghaṭikāra, y el hecho de que las cañas en la orilla de aquel estanque sean huecas. Así, aquel estanque recibió el nombre de Naḷakapāna (caña de beber) por el hecho de haber bebido agua con una caña. Posteriormente, se fundó una aldea cerca de ese estanque, la cual también llegó a llamarse Naḷakapāna. A esto se refiere 'en Naḷakapāna'. 'En el bosque de Palāsa' significa en un bosque de árboles de Butea monosperma.

๑๖๗. ตคฺฆ [Pg.126] มยํ, ภนฺเตติ เอกํเสเนว มยํ, ภนฺเต, อภิรตา. อญฺเญปิ เย ตุมฺหากํ สาสเน อภิรมนฺติ, เต อมฺเหหิ สทิสาว หุตฺวา อภิรมนฺตีติ ทีเปนฺติ.

167. 'Ciertamente nosotros, Señor' significa 'en verdad, Señor, estamos plenamente dedicados (a la vida santa)'. Muestran que 'otros que se deleitan en Tu enseñanza se deleitan siendo iguales a nosotros'.

เนว ราชาภินีตาติอาทีสุ เอโก รญฺโญ อปราธํ กตฺวา ปลายติ. ราชา กุหึ, โภ, อสุโกติ? ปลาโต เทวาติ. ปลาตฏฺฐาเนปิ เม น มุจฺจิสฺสติ, สเจ ปน ปพฺพเชยฺย, มุจฺเจยฺยาติ วทติ. ตสฺส โกจิเทว สุหโท คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา ตฺวํ สเจ ชีวิตุมิจฺฉสิ, ปพฺพชาหีติ. โส ปพฺพชิตฺวา ชีวิตํ รกฺขมาโน จรติ. อยํ ราชาภินีโต นาม.

En las palabras 'no conducidos por el rey', etc., el significado debe entenderse así: un hombre, tras cometer una ofensa contra el rey, huye. El rey pregunta: 'Amigos, ¿dónde está fulano?'. Le responden: 'Señor, ha huido'. El rey dice: 'Incluso en el lugar donde ha huido no escapará de mis manos, pero si se ordenara como monje, entonces escaparía'. Alguien cercano a él va y le informa de la situación diciendo: 'Si quieres conservar la vida, ordénate'. Él se ordena y vive protegiendo su vida. Este se denomina 'conducido por el rey'.

เอโก ปน โจรานํ มูลํ ฉินฺทนฺโต จรติ. โจรา สุตฺวา ‘‘ปุริสานํ อตฺถิกภาวํ น ชานาติ, ชานาเปสฺสาม น’’นฺติ วทนฺติ. โส ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปลายติ. โจรา ปลาโตติ สุตฺวา ‘‘ปลาตฏฺฐาเนปิ โน น มุจฺจิสฺสติ, สเจ ปน ปพฺพเชยฺย, มุจฺเจยฺยา’’ติ วทนฺติ. โส ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปพฺพชติ. อยํ โจราภินีโต นาม.

Otro hombre vive eliminando la raíz de los ladrones (siendo su enemigo). Los ladrones, al enterarse, dicen: 'Él no conoce la existencia de hombres valientes; se lo haremos saber (matándolo)'. Él, al oír esto, huye. Los ladrones, al saber que ha huido, dicen: 'Incluso en el lugar donde ha huido no escapará de nuestras manos, pero si se ordenara como monje, escaparía'. Él, al oír esto, se ordena. Este se denomina 'conducido por los ladrones'.

เอโก ปน พหุํ อิณํ ขาทิตฺวา เตน อิเณน อฏฺโฏ ปีฬิโต ตมฺหา คามา ปลายติ. อิณสามิกา สุตฺวา ‘‘ปลาตฏฺฐาเนปิ โน น มุจฺจิสฺสติ, สเจ ปน ปพฺพเชยฺย, มุจฺเจยฺยา’’ติ วทนฺติ. โส ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปพฺพชติ. อยํ อิณฏฺโฏ นาม.

Otro, tras haber consumido muchas deudas y verse abrumado y oprimido por ellas, huye de su aldea. Los acreedores, al enterarse, dicen: 'Incluso donde ha huido no escapará de nuestras manos, pero si se ordenara, escaparía'. Al oír esto, se ordena. Este se denomina 'afligido por deudas'.

ราชภยาทีนํ ปน อญฺญตเรน ภเยน ภีโต อฏฺโฏ อาตุโร หุตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชิโต ภยฏฺโฏ นาม. ทุพฺภิกฺขาทีสุ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต ปพฺพชิโต อาชีวิกาปกโต นาม, อาชีวิกาย ปกโต อภิภูโตติ อตฺโถ. อิเมสุ ปน เอโกปิ อิเมหิ การเณหิ ปพฺพชิโต นาม นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘เนว ราชาภินีโต’’ติอาทิมาห.

Aquel que, temeroso de peligros como el castigo real u otros, afligido y atormentado por el miedo, sale de la vida mundana y se ordena, se llama 'afligido por el miedo'. Aquel que se ordena al ser incapaz de subsistir durante una hambruna u otras crisis, se llama 'forzado por el sustento'; el significado es que es vencido por la necesidad de sobrevivir. Sin embargo, entre estos (monjes que estaban con Anuruddha), ni uno solo se ha ordenado por tales razones; por eso el Bienaventurado dijo: 'ni conducidos por el rey', etc.

วิเวกนฺติ วิวิจฺจ วิวิตฺโต หุตฺวา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ กาเมหิ จ อกุสลธมฺเมหิ จ วิวิตฺเตน ปฐมทุติยชฺฌานสงฺขาตํ ปีติสุขํ อธิคนฺตพฺพํ, สเจ ตํ วิวิจฺจ กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ ปีติสุขํ นาธิคจฺฉติ, อญฺญํ วา อุปริ ทฺวินฺนํ ฌานานํ จตุนฺนญฺจ มคฺคานํ วเสน สนฺตตรํ สุขํ นาธิคจฺฉติ, ตสฺส อิเม อภิชฺฌาทโย จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตีติ. ตตฺถ อรตีติ อธิกุสเลสุ ธมฺเมสุ อุกฺกณฺฐิตตา. ตนฺทีติ อาลสิยภาโว. เอวํ โย ปพฺพชิตฺวา ปพฺพชิตกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, ตสฺส อิเม สตฺต ปาปธมฺมา อุปฺปชฺชิตฺวา [Pg.127] จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺส เต ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, โสเยว สมณกิจฺจมฺปิ กาตุํ น สกฺโกตีติ ปุน วิเวกํ อนุรุทฺธา…เป… อญฺญํ วา ตโต สนฺตตรนฺติ อาห.

"Viveka" (desapego o reclusión) significa haberse apartado y estar recluido de los estados perjudiciales. Lo que se quiere decir es esto: si uno no alcanza la alegría y la felicidad (pītisukha) designadas como el primer y segundo jhāna, mediante la reclusión de los deseos sensoriales (kāma) y de los estados perjudiciales (akusaladhamma), o si no alcanza la felicidad aún más pacífica por medio de los dos jhānas superiores y los cuatro senderos (magga), entonces estos estados como la codicia (abhijjhā) y otros, permanecen habiendo abrumado la mente. Aquí, "arati" significa el descontento o la insatisfacción con los estados supremamente meritorios. "Tandi" es el estado de pereza. Habiendo mostrado así que, para aquel que habiéndose ordenado no puede cumplir con los deberes de un monje, estos siete estados malvados surgen y abruman su mente, ahora dice de nuevo: "manteniéndose en el desapego (vivekaṃ anuruddhā)... o algo más pacífico que aquello", para indicar que aquel en cuya mente permanecen tales estados abrumándola, tampoco es capaz de cumplir con los deberes de la vida ascética (samaṇakicca).

เอวํ กณฺหปกฺขํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตเนว นเยน สุกฺกปกฺขํ ทสฺเสตุํ ปุน วิเวกนฺติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

Habiendo mostrado así el lado oscuro (kaṇhapakkha), ahora para mostrar el lado brillante (sukkapakkha) según el mismo método, ha dicho nuevamente las palabras que comienzan con "viveka". Su significado debe entenderse del mismo modo que el ya expuesto.

๑๖๘. สงฺขายาติ ชานิตฺวา. เอกนฺติ เอกจฺจํ. ปฏิเสวตีติ เสวิตพฺพยุตฺตกํ เสวติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อุปปตฺตีสุ พฺยากโรตีติ สปฺปฏิสนฺธิเก ตาว พฺยากโรตุ, อปฺปฏิสนฺธิเก กถํ พฺยากโรตีติ. อปฺปฏิสนฺธิกสฺส ปุน ภเว ปฏิสนฺธิ นตฺถีติ วทนฺโต อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ นาม.

168. "Saṅkhāya" significa habiendo conocido o reflexionado. "Ekaṃ" significa una cierta parte. "Paṭisevati" significa que hace uso de aquello que es adecuado para ser usado. En las demás palabras, se debe observar este mismo método. "Upapattīsu byākaroti" (declara con respecto a los renacimientos): esto se refiere a que puede declarar respecto a aquellos que tienen renacimiento, pero ¿cómo declara respecto a aquellos que no tienen renacimiento? Al decir que para aquel que no tiene renacimiento ya no hay un nuevo renacimiento en la existencia futura, se dice que "declara con respecto a los renacimientos".

ชนกุหนตฺถนฺติ ชนวิมฺหาปนตฺถํ. ชนลปนตฺถนฺติ มหาชนสฺส อุปลาปนตฺถํ. น อิติ มํ ชโน ชานาตูติ เอวํ มํ มหาชโน ชานิสฺสติ, เอวํ เม มหาชนสฺส อนฺตเร กิตฺติสทฺโท อุคฺคจฺฉิสฺสตีติ อิมินาปิ การเณน น พฺยากโรตีติ อตฺโถ. อุฬารเวทาติ มหนฺตตุฏฺฐิโน.

"Janakuhanatthaṃ" significa con el propósito de maravillar o engañar a la gente. "Janalapanatthaṃ" significa con el propósito de halagar o persuadir a las multitudes. La expresión "que la gente no me conozca así" significa que no declara con el motivo de que "la multitud me conocerá así" o "así mi reputación se elevará entre las multitudes". "Uḷāravedā" significa aquellos que poseen una gran satisfacción.

๑๖๙. โส โข ปนสฺส อายสฺมาติ โส ปรินิพฺพุโต อายสฺมา อิมสฺส ฐิตสฺส อายสฺมโต. เอวํสีโลติอาทีสุ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว สีลาทโย เวทิตพฺโพ. เอวํธมฺโมติ เอตฺถ ปน สมาธิปกฺขิกา ธมฺมา ธมฺมาติ อธิปฺเปตา. ผาสุวิหาโร โหตีติ เตน ภิกฺขุนา ปูริตปฏิปตฺตึ ปูเรนฺตสฺส อรหตฺตผลํ สจฺฉิกตฺวา ผลสมาปตฺติวิหาเรน ผาสุวิหาโร โหติ, อรหตฺตํ ปตฺตุมสกฺโกนฺตสฺส ปฏิปตฺตึ ปูรยมานสฺส จรโตปิ ผาสุวิหาโรเยว นาม โหติ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

169. "So kho panassa āyasmā" (ese venerable para él) se refiere a aquel venerable que ha alcanzado el parinibbāna, con respecto a este otro venerable que aún permanece con vida. En pasajes como "así era su virtud" (evaṃsīlo), etc., se debe entender que la virtud y las demás cualidades son una mezcla de lo mundano (lokiya) y lo supramundano (lokuttara). En "así era su enseñanza" (evaṃdhammo), con la palabra "dhammā" se refieren a los estados asociados con la concentración (samādhi). "Phāsuvihāro hoti" (mora cómodamente) significa que para aquel monje que, siguiendo la práctica perfeccionada por el otro, realiza el fruto de la santidad (arahattaphala), hay una morada cómoda mediante la permanencia en el logro del fruto (phalasamāpatti); e incluso para quien, siendo incapaz de alcanzar la santidad, está todavía perfeccionando la práctica y progresando en ella, esto se denomina ciertamente una morada cómoda. Por este método, debe entenderse el significado en todas las secciones.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

นฬกปานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye la explicación del Naḷakapāna Sutta.

๙. โคลิยานิสุตฺตวณฺณนา

9. Explicación del Goliyāni Sutta.

๑๗๓. เอวํ เม สุตนฺติ โคลิยานิสุตฺตํ. ตตฺถ ปทสมาจาโรติ ทุพฺพลสมาจาโร โอฬาริกาจาโร, ปจฺจเยสุ สาเปกฺโข มหารกฺขิตตฺเถโร [Pg.128] วิย. ตํ กิร อุปฏฺฐากกุเล นิสินฺนํ อุปฏฺฐาโก อาห ‘‘อสุกตฺเถรสฺส เม, ภนฺเต, จีวรํ ทินฺน’’นฺติ. สาธุ เต กตํ ตํเยว ตกฺเกตฺวา วิหรนฺตสฺส จีวรํ เทนฺเตนาติ. ตุมฺหากมฺปิ, ภนฺเต, ทสฺสามีติ. สาธุ กริสฺสสิ ตํเยว ตกฺเกนฺตสฺสาติ อาห. อยมฺปิ เอวรูโป โอฬาริกาจาโร อโหสิ. สปฺปติสฺเสนาติ สเชฏฺฐเกน, น อตฺตานํ เชฏฺฐกํ กตฺวา วิหริตพฺพํ. เสริวิหาเรนาติ สจฺฉนฺทวิหาเรน นิรงฺกุสวิหาเรน.

173. "Evaṃ me sutaṃ" (Así he oído) introduce el Goliyāni Sutta. Allí, "padasamācāro" significa una conducta débil o un comportamiento grosero, similar al del venerable Mahārakkhita, quien tenía apego por los requisitos. Se dice que, mientras él estaba sentado en la casa de una familia de servidores, el servidor dijo: "Señor, he dado un manto al venerable tal". Él respondió: "Has hecho bien al dar un manto a quien vive pensando solo en eso". El servidor dijo: "Señor, también le daré a usted". Y él respondió: "Harás bien, pues también yo vivo pensando en lo mismo". Este monje [Goliyāni] también tenía un comportamiento grosero de esta naturaleza. "Sappatissena" significa con respeto hacia los mayores o superiores; uno no debe vivir considerándose a sí mismo como el jefe. "Serivihārena" significa vivir según el propio deseo o voluntad, una forma de vida sin restricciones.

นานูปขชฺชาติ น อนุปขชฺช น อนุปวิสิตฺวา. ตตฺถ โย ทฺวีสุ มหาเถเรสุ อุภโต นิสินฺเนสุ เต อนาปุจฺฉิตฺวาว จีวเรน วา ชาณุนา วา ฆฏฺเฏนฺโต นิสีทติ, อยํ อนุปขชฺช นิสีทติ นาม. เอวํ อกตฺวา ปน อตฺตโน ปตฺตอาสนสนฺติเก ฐตฺวา นิสีทาวุโสติ วุตฺเต นิสีทิตพฺพํ. สเจ น วทนฺติ, นิสีทามิ, ภนฺเตติ อาปุจฺฉิตฺวา นิสีทิตพฺพํ อาปุจฺฉิตกาลโต ปฏฺฐาย นิสีทาติ วุตฺเตปิ อวุตฺเตปิ นิสีทิตุํ วฏฺฏติเยว. น ปฏิพาหิสฺสามีติ เอตฺถ โย อตฺตโน ปตฺตาสนํ อติกฺกมิตฺวา นวกานํ ปาปุณนฏฺฐาเน นิสีทติ, อยํ นเว ภิกฺขู อาสเนน ปฏิพาหติ นาม. ตสฺมิญฺหิ ตถา นิสินฺเน นวา ภิกฺขู ‘‘อมฺหากํ นิสีทิตุํ น เทตี’’ติ อุชฺฌายนฺตา ติฏฺฐนฺติ วา อาสนํ วา ปริเยสนฺตา อาหิณฺฑนฺติ. ตสฺมา อตฺตโน ปตฺตาสเนเยว นิสีทิตพฺพํ. เอวํ น ปฏิพาหติ นาม.

"Nānūpakhajja" significa sin empujar o sin entrar de manera intrusiva. En ese contexto, aquel monje que, estando sentados dos grandes ancianos a ambos lados, se sienta rozándolos con su manto o con su cuerpo sin haberles pedido permiso, se dice que "se sienta empujando o entrometiéndose". Por el contrario, sin actuar así, uno debe permanecer cerca del asiento que le corresponde según su rango de antigüedad y sentarse solo cuando se le diga: "Siéntate, hermano". Si no dicen nada, debe pedir permiso diciendo: "Señor, me sentaré", y entonces podrá sentarse; a partir del momento en que pide permiso, es apropiado sentarse aunque se le diga o no se le diga "siéntate". En cuanto a "no excluiré/obstruiré" (na paṭibāhissāmi), aquel que sobrepasa el asiento que le corresponde y se sienta en el lugar destinado a los monjes nuevos, se dice que "obstruye a los monjes nuevos con respecto al asiento". Pues, cuando él se sienta de esa manera, los monjes nuevos se quejan diciendo: "No nos permite sentarnos", y tienen que permanecer de pie o andar de un lado a otro buscando un asiento. Por lo tanto, uno debe sentarse únicamente en el asiento que le corresponde por antigüedad. Actuando así, se dice que "no obstruye".

อาภิสมาจาริกมฺปิ ธมฺมนฺติ อภิสมาจาริกํ วตฺตปฏิปตฺติมตฺตมฺปิ. นาติกาเลนาติ น อติปาโต ปวิสิตพฺพํ, น อติทิวา ปฏิกฺกมิตพฺพํ, ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึเยว ปวิสิตพฺพญฺจ นิกฺขมิตพฺพญฺจ. อติปาโต ปวิสิตฺวา อติทิวา นิกฺขมนฺตสฺส หิ เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตาทีนิ ปริหายนฺติ. กาลสฺเสว มุขํ โธวิตฺวา มกฺกฏกสุตฺตานิ ฉินฺทนฺเตน อุสฺสาวพินฺทู นิปาเตนฺเตน คามํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปริเยสิตฺวา ยาว ภิกฺขากาลา อนฺโตคาเมเยว นานปฺปการํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺเตน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ทิวา นิกฺขมฺม ภิกฺขูนํ ปาทโธวนเวลาย วิหารํ ปจฺจาคนฺตพฺพํ โหติ. น ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ กุเลสุ จาริตฺตํ อาปชฺชิตพฺพนฺติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ นิมนฺติโต สภตฺโต สมาโน สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉา ปุเรภตฺตํ วา ปจฺฉาภตฺตํ วา กุเลสุ จาริตฺตํ อาปชฺเชยฺย, อญฺญตฺร สมยา ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๙๙) อิมํ สิกฺขาปทํ รกฺขนฺเตน ตสฺส [Pg.129] วิภงฺเค วุตฺตํ ปุเรภตฺตญฺจ ปจฺฉาภตฺตญฺจ จาริตฺตํ น อาปชฺชิตพฺพํ. อุทฺธโต โหติ จปโลติ อุทฺธจฺจปกติโก เจว โหติ จีวรมณฺฑน-ปตฺตมณฺฑน-เสนาสนมณฺฑนา อิมสฺส วา ปูติกายสฺส เกลายนา มณฺฑนาติ เอวํ วุตฺเตน จ ตรุณทารกาวจาปลฺเยน สมนฺนาคโต.

"Ābhisamācārikampi dhamman" se refiere a la conducta decorosa, es decir, a la mera práctica de los deberes y observancias (vatta-paṭipatti). "Nātikālena" significa que uno no debe entrar [a la aldea] demasiado temprano ni regresar demasiado tarde; se debe entrar y salir únicamente junto con la comunidad de monjes (bhikkhusaṅgha). Pues para aquel que entra demasiado temprano y sale demasiado tarde, se descuidan deberes tales como los del patio de la estupa (cetiyaṅgaṇa) y del patio del árbol Bodhi (bodhiyaṅgaṇa). Habiéndose lavado el rostro muy temprano, quitando las telas de araña y sacudiendo las gotas de rocío, si un monje entra a la aldea para buscar gachas y se queda allí hasta la hora de la limosna, sentado y manteniendo diversas clases de charlas mundanas (tiracchānakathā), y habiendo realizado sus deberes de la comida sale tarde durante el día, regresando al monasterio solo a la hora en que los monjes se lavan los pies. "Na purebhattaṃ pacchābhattaṃ kulesu cārittaṃ āpajjitabbaṃ" [no se debe frecuentar a las familias antes o después de la comida] se refiere a la regla: "Si un monje que ha sido invitado y ha aceptado una comida, visita familias antes o después de la comida sin haber consultado a otro monje presente, excepto en la ocasión debida, incurre en una falta pācittiya" (Pāc. 32). Quien observa este precepto, según lo dicho en su análisis (vibhaṅga), no debe realizar tales visitas antes ni después de la comida. "Uddhato hoti capalo" significa que es de naturaleza agitada y frívola, dado al embellecimiento de sus hábitos, su cuenco o su vivienda, o al cuidado y adorno de este cuerpo pútrido; así, posee la ligereza propia de los niños pequeños.

ปญฺญวตา ภวิตพฺพนฺติ จีวรกมฺมาทีสุ อิติกตฺตพฺเพสุ อุปายปญฺญาย สมนฺนาคเตน ภวิตพฺพํ. อภิธมฺเม อภิวินเยติ อภิธมฺมปิฏเก เจว วินยปิฏเก จ ปาฬิวเสน เจว อฏฺฐกถาวเสน จ โยโค กรณีโย. สพฺพนฺติเมน หิ ปริจฺเฉเทน อภิธมฺเม ทุกติกมาติกาหิ สทฺธึ ธมฺมหทยวิภงฺคํ วินา น วฏฺฏติ. วินเย ปน กมฺมากมฺมวินิจฺฉเยน สทฺธึ สุวินิจฺฉิตานิ ทฺเว ปาติโมกฺขานิ วินา น วฏฺฏติ.

"Paññavatā bhavitabbaṃ" significa que uno debe poseer sabiduría sobre los medios (upāyapaññā) respecto a lo que debe hacerse, como la confección de hábitos y otras tareas. "Abhidhamme abhivinaye" indica que se debe aplicar el esfuerzo (yogo) tanto en el Abhidhamma Piṭaka como en el Vinaya Piṭaka, tanto en los textos originales (pāḷi) como en sus comentarios (aṭṭhakathā). Pues, como límite mínimo, en el Abhidhamma no es apropiado [vivir en el bosque] sin conocer los esquemas de los díadas y tríadas (dukatika-mātikā) junto con el Dhammahadaya-vibhaṅga. En cuanto al Vinaya, no es apropiado sin conocer los dos Pātimokkhas bien definidos junto con el discernimiento de lo que constituye un acto formal y lo que no (kammākamma-vinicchaya).

อารุปฺปาติ เอตฺตาวตา อฏฺฐปิ สมาปตฺติโย วุตฺตา โหนฺติ. ตา ปน สพฺเพน สพฺพํ อสกฺโกนฺเตน สตฺตสุปิ โยโค กรณีโย, ฉสุปิ…เป… ปญฺจสุปิ. สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน เอกํ กสิเณ ปริกมฺมกมฺมฏฺฐานํ ปคุณํ กตฺวา อาทาย วิจริตพฺพํ, เอตฺตกํ วินา น วฏฺฏติ. อุตฺตริมนุสฺสธมฺเมติ อิมินา สพฺเพปิ โลกุตฺตรธมฺเม ทสฺเสติ. ตสฺมา อรหนฺเตน หุตฺวา วิหาตพฺพํ, อรหตฺตํ อนภิสมฺภุณนฺเตน อนาคามิผเล สกทาคามิผเล โสตาปตฺติผเล วา ปติฏฺฐาตพฺพํ. สพฺพนฺติเมน ปริยาเยน เอกํ วิปสฺสนามุขํ ยาว อรหตฺตา ปคุณํ กตฺวา อาทาย วิจริตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อิมํ ปน เทสนํ อายสฺมา สาริปุตฺโต เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน อาภิสมาจาริกวตฺตโต ปฏฺฐาย อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ ปาเปตฺวา นิฏฺฐาเปสีติ.

"Āruppā" indica que con este término se mencionan los ocho logros meditativos (samāpatti). Sin embargo, aquel que no sea capaz de alcanzarlos todos, debe esforzarse por alcanzar siete, o seis... o cinco. Como límite mínimo, debe practicar y dominar al menos un tema de meditación preparatorio de un kasiṇa (kasiṇa-parikamma) antes de vivir en el bosque; sin esto, no es apropiado. Con la expresión "uttarimanussadhamma" se muestran todos los estados supramundanos (lokuttaradhamma). Por lo tanto, uno debe vivir habiéndose convertido en un Arahant; y si no alcanza el estado de Arahant, debe establecerse en el fruto de quien no regresa (anāgāmiphala), de quien regresa una vez (sakadāgāmiphala) o de quien ha entrado en la corriente (sotāpattiphala). Como último recurso, debe practicar y dominar al menos una puerta de la visión cabal (vipassanāmukha) hasta alcanzar el estado de Arahant. El resto del texto es claro en todos sus puntos. El venerable Sāriputta concluyó esta enseñanza para beneficio de las personas que necesitan guía (neyyapuggala), llevándolas gradualmente desde los deberes de la conducta decorosa hasta la realización del estado de Arahant.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

โคลิยานิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí finaliza la explicación del Goḷiyānisutta.

๑๐. กีฏาคิริสุตฺตวณฺณนา

10. Explicación del Kīṭāgirisutta.

๑๗๔. เอวํ เม สุตนฺติ กีฏาคิริสุตฺตํ. ตตฺถ กาสีสูติ เอวํนามเก ชนปเท. เอถ ตุมฺเหปิ, ภิกฺขเวติ เอถ ตุมฺเหปิ, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ อานิสํเส [Pg.130] สมฺปสฺสมานา อญฺญตฺเรว รตฺติโภชนา ภุญฺชถ. อิติ ภควา รตฺตึ วิกาลโภชนํ, ทิวา วิกาลโภชนนฺติ อิมานิ ทฺเว โภชนานิ เอกปฺปหาเรน อชหาเปตฺวา เอกสฺมึ สมเย ทิวา วิกาลโภชนเมว ชหาเปสิ, ปุน กาลํ อตินาเมตฺวา รตฺตึ วิกาลโภชนํ ชหาเปนฺโต เอวมาห. กสฺมา? อิมานิ หิ ทฺเว โภชนานิ วตฺตมานานิ วฏฺเฏ อาจิณฺณานิ สมาจิณฺณานิ นทึ โอติณฺณอุทกํ วิย อนุปกฺขนฺทานิ, นิวาเตสุ จ ฆเรสุ สุโภชนานิ ภุญฺชิตฺวา วฑฺฒิตา สุขุมาลา กุลปุตฺตา ทฺเว โภชนานิ เอกปฺปหาเรน ปชหนฺตา กิลมนฺติ. ตสฺมา เอกปฺปหาเรน อชหาเปตฺวา ภทฺทาลิสุตฺเต ทิวา วิกาลโภชนํ ชหาเปสิ, อิธ รตฺตึ วิกาลโภชนํ. ชหาเปนฺโต ปน น ตชฺชิตฺวา วา นิคฺคณฺหิตฺวา วา, เตสํ ปหานปจฺจยา ปน อปฺปาพาธตญฺจ สญฺชานิสฺสถาติ เอวํ อานิสํสํ ทสฺเสตฺวาว ชหาเปสิ. กีฏาคิรีติ ตสฺส นิคมสฺส นามํ.

174. "Evaṃ me sutaṃ" introduce el Kīṭāgirisutta. Allí, "kāsīsū" se refiere al país de ese nombre. "Etha tumhepi, bhikkhave" significa: "Venid, monjes, ved estos cinco beneficios y comed absteniéndoos de la comida nocturna". Así, el Bienaventurado no hizo que se abandonaran simultáneamente las dos clases de comidas fuera de tiempo (en la noche y en el día), sino que primero hizo abandonar la comida fuera de tiempo durante el día; luego, pasado un tiempo, dijo esto para hacer abandonar la comida nocturna. ¿Por qué? Porque estas dos comidas son hábitos muy arraigados en el ciclo de la existencia, a los que los seres se lanzan como el agua que fluye hacia un río. Además, los hijos de buena familia (kulaputtā), criados delicadamente en casas protegidas del viento y alimentados con manjares, sufrirían demasiado si abandonaran ambas comidas a la vez. Por ello, en el Bhaddālisutta hizo abandonar la comida diurna fuera de tiempo, y aquí, la comida nocturna. Al hacerlo, el Bienaventurado no los obligó mediante amenazas o castigos, sino mostrándoles los beneficios, diciendo: "Comprobaréis que estaréis libres de enfermedades por el abandono de estas". Kīṭāgiri es el nombre de esa aldea de mercado.

๑๗๕. อสฺสชิปุนพฺพสุกาติ อสฺสชิ จ ปุนพฺพสุโก จ ฉสุ ฉพฺพคฺคิเยสุ ทฺเว คณาจริยา. ปณฺฑุโก โลหิตโก เมตฺติโย ภุมฺมชโก อสฺสชิ ปุนพฺพสุโกติ อิเม ฉ ชนา ฉพฺพคฺคิยา นาม. เตสุ ปณฺฑุกโลหิตกา อตฺตโน ปริสํ คเหตฺวา สาวตฺถิยํ วสนฺติ, เมตฺติยภุมฺมชกา ราชคเห, อิเม ทฺเว ชนา กีฏาคิริสฺมึ อาวาสิกา โหนฺติ. อาวาสิกาติ นิพทฺธวาสิโน, ตํนิพนฺธา อกตํ เสนาสนํ กโรนฺติ, ชิณฺณํ ปฏิสงฺขโรนฺติ, กเต อิสฺสรา โหนฺติ. กาลิกนฺติ อนาคเต กาเล ปตฺตพฺพํ อานิสํสํ.

175. "Assajipunabbasukā" se refiere a Assaji y Punabbasu, quienes eran dos líderes de grupo entre los monjes del grupo de seis (chabbaggiyā). Estos seis monjes eran Paṇḍuka, Lohitaka, Mettiya, Bhummajaka, Assaji y Punabbasu. De ellos, Paṇḍuka y Lohitaka vivían en Sāvatthī con sus seguidores; Mettiya y Bhummajaka vivían en Rājagaha; y estos dos, Assaji y Punabbasu, eran los monjes residentes en Kīṭāgiri. "Āvāsikā" significa que residían allí permanentemente; debido a esa permanencia, construían viviendas nuevas, reparaban las viejas y actuaban como señores de las instalaciones terminadas. "Kālikan" se refiere al beneficio o recompensa que se ha de obtener en el futuro.

๑๗๘. มยา เจตํ, ภิกฺขเวติ อิธ กึ ทสฺเสติ? ภิกฺขเว, ทิวสสฺส ตโย วาเร ภุญฺชิตฺวา สุขเวทนํเยว อุปฺปาเทนฺโต น อิมสฺมึ สาสเน กิจฺจการี นาม โหติ, เอตฺตกา ปน เวทนา เสวิตพฺพา, เอตฺตกา น เสวิตพฺพาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. เอวรูปํ สุขเวทนํ ปชหถาติ อิทญฺจ เคหสฺสิตโสมนสฺสวเสน วุตฺตํ, อุปสมฺปชฺช วิหรถาติ อิทญฺจ เนกฺขมฺมสิตโสมนสฺสวเสน. อิโต ปเรสุปิ ทฺวีสุ วาเรสุ เคหสฺสิตเนกฺขมฺมสิตานํเยว โทมนสฺสานญฺจ อุเปกฺขานญฺจ วเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

178. ¿Qué se muestra aquí con las palabras 'Por mí esto, monjes'? Monjes, un monje que, comiendo tres veces al día, solo genera sensaciones placenteras, no se dice que cumple con su deber en esta Dispensación (sāsana). Esta enseñanza se inició para mostrar este significado: 'tantas sensaciones no deben ser cultivadas y tantas deben ser cultivadas'. La frase 'abandonad tal tipo de sensación placentera' se dice respecto al gozo basado en la vida mundana (gehasita-somanassa). 'Alcanzad y permaneced' se dice respecto al gozo basado en la renuncia (nekkhammasita-somanassa). El significado de los siguientes dos casos (sensaciones dolorosas y neutras) debe entenderse de igual manera en términos de lo mundano y de la renuncia.

๑๘๑. เอวํ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพเวทนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เยสํ อปฺปมาเทน กิจฺจํ กตฺตพฺพํ, เยสญฺจ น กตฺตพฺพํ, เต ทสฺเสตุํ นาหํ, ภิกฺขเว[Pg.131], สพฺเพสํเยวาติอาทิมาห. ตตฺถ กตํ เตสํ อปฺปมาเทนาติ เตสํ ยํ อปฺปมาเทน กตฺตพฺพํ, ตํ กตํ. อนุโลมิกานีติ ปฏิปตฺติอนุโลมานิ กมฺมฏฺฐานสปฺปายานิ, ยตฺถ วสนฺเตน สกฺกา โหนฺติ มคฺคผลานิ ปาปุณิตุํ. อินฺทฺริยานิ สมนฺนานยมานาติ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ สมานํ กุรุมานา.

181. Habiendo mostrado así las sensaciones que deben y no deben ser cultivadas, ahora, para señalar a aquellos que deben actuar con diligencia (appamāda) y a aquellos que no, dijo: 'Monjes, no digo de todos...', etc. Allí, 'lo que debía hacerse con diligencia por ellos' significa que aquello que debían realizar con diligencia ya ha sido realizado. 'Favorables' (anulomikāni) se refiere a las condiciones adecuadas para el desarrollo de la meditación (kammaṭṭhāna) donde, al residir un monje, es capaz de alcanzar los senderos y los frutos. 'Equilibrando las facultades' significa que los nobles discípulos están armonizando las facultades espirituales como la fe, etc., dándoles la misma importancia en su función.

๑๘๒. สตฺติเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลาติ อิธ กึ ทสฺเสติ? เยสํ อปฺปมาเทน กรณียํ นตฺถิ, เต ทฺเว โหนฺติ. เยสํ อตฺถิ, เต ปญฺจาติ เอวํ สพฺเพปิ อิเม สตฺต ปุคฺคลา โหนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

182. ¿Qué se muestra aquí con 'Monjes, existen estos siete tipos de personas'? Se muestra este significado: hay dos tipos de personas [Arahants] para quienes ya no hay nada que deba hacerse con diligencia, y hay cinco tipos para quienes aún existe tal deber; así, en total, todas estas son las siete personas mencionadas.

ตตฺถ อุภโตภาควิมุตฺโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต. อรูปสมาปตฺติยา รูปกายโต วิมุตฺโต, มคฺเคน นามกายโต. โส จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตานํ จตุนฺนํ, นิโรธา วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตอนาคามิโน จ วเสน ปญฺจวิโธ โหติ. ปาฬิ ปเนตฺถ – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘) เอวํ อภิธมฺเม อฏฺฐวิโมกฺขลาภิโน วเสน อาคตา.

Allí, 'liberado por ambos lados' (ubhatobhāgavimutto) significa liberado por dos partes: liberado del cuerpo de la forma mediante las realizaciones inmateriales (arūpasamāpatti) y liberado del cuerpo mental mediante el Sendero. Este es de cinco tipos: los cuatro que alcanzan el estado de Arahant tras emerger de cada una de las cuatro realizaciones inmateriales y contemplar las formaciones, y el que alcanza el estado de Arahant tras emerger del logro de la cesación (nirodha). Según el Abhidhamma, se refiere a aquel que obtiene las ocho liberaciones (vimokkha).

ปญฺญาวิมุตฺโตติ ปญฺญาย วิมุตฺโต. โส สุกฺขวิปสฺสโก, จตูหิ ฌาเนหิ วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตา จตฺตาโร จาติ อิเมสํ วเสน ปญฺจวิโธว โหติ. ปาฬิ ปเนตฺถ อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขปวเสเนว อาคตา. ยถาห – ‘‘น เหว โข อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต’’ติ.

'Liberado por la sabiduría' (paññāvimutto) significa liberado de los efluvios (āsava) por medio de la sabiduría. Este es de cinco tipos: el practicante de la visión cabal pura (sukkhavipassaka) y los cuatro que alcanzan el estado de Arahant tras emerger de los cuatro Jhanas [inmateriales]. En este contexto, el texto del Abhidhamma viene determinado por la exclusión de las ocho liberaciones, refiriéndose a la práctica. Como se dice: 'Ciertamente no reside habiendo experimentado las ocho liberaciones con el cuerpo, pero habiendo visto con la sabiduría, sus efluvios se han extinguido. Esta persona es llamada liberada por la sabiduría'.

ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขี. โย ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, โส โสตาปตฺติผลฏฺฐํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺฐา ฉพฺพิโธ โหนฺตีติ เวทิตพฺโพ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล กายสกฺขี’’ติ.

'Testigo corporal' (kāyasakkhī) es quien experimenta la realidad mientras está en contacto con las realizaciones inmateriales. Se debe entender que aquel que primero experimenta el contacto del Jhana y luego realiza el Nibbana es de seis tipos, comenzando desde el que posee el fruto de la entrada en la corriente hasta el que está en el sendero de la santidad (arahattamagga). Por eso se dice: 'Aquí, cierta persona reside habiendo experimentado las ocho liberaciones con el cuerpo, y habiendo visto con la sabiduría, algunos de sus efluvios se han extinguido. Esta persona es llamada testigo corporal'.

ทิฏฺฐนฺตํ [Pg.132] ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. ตตฺริทํ สงฺเขปลกฺขณํ – ทุกฺขา สงฺขารา, สุโข นิโรโธติ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ วิทิตํ สจฺฉิกตํ ผุสิตํ ปญฺญายาติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. วิตฺถารโต ปเนโสปิ กายสกฺขิ วิย ฉพฺพิโธ โหติ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา…เป… อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘).

'El que ha alcanzado la visión' (diṭṭhippatto) es quien ha llegado al final del sendero de la entrada en la corriente. Esta es la característica resumida: 'Las formaciones son sufrimiento, la cesación es felicidad'; esto es conocido, visto, comprendido, realizado y experimentado mediante la sabiduría. En detalle, este es de seis tipos, al igual que el testigo corporal. Por eso se dice: 'Aquí, cierta persona comprende según la realidad: "esto es el sufrimiento"... "este es el camino que conduce a la cesación del sufrimiento"; y las enseñanzas proclamadas por el Tathagata son bien vistas y examinadas por su sabiduría. Esta persona es llamada la que ha alcanzado la visión'.

สทฺธาวิมุตฺโตติ สทฺธาย วิมุตฺโต. โสปิ วุตฺตนเยเนว ฉพฺพิโธ โหติ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อิทํ ทุกฺขนฺติ – ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา…เป… โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘). เอเตสุ หิ สทฺธาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ สทฺทหนฺตสฺส วิย โอกปฺเปนฺตสฺส วิย อธิมุจฺจนฺตสฺส วิย จ กิเลสกฺขโย โหติ, ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ กิเลสจฺเฉทกญาณํ อทนฺธํ ติขิณํ สูรํ หุตฺวา วหติ. ตสฺมา ยถา นาม นาติติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ น มฏฺฐํ โหติ, อสิ น สีฆํ วหติ, สทฺโท สุยฺยติ, พลวตโร วายาโม กาตพฺโพ โหติ, เอวรูปา สทฺธาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคภาวนา. ยถา ปน นิสิตอสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ มฏฺฐํ โหติ, อสิ สีฆํ วหติ, สทฺโท น สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ น โหติ, เอวรูปา ปญฺญาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคภาวนา เวทิตพฺพา.

'Liberado por la fe' (saddhāvimutto) significa liberado de las impurezas por medio de la fe. Este también es de seis tipos según el método mencionado. Por eso se dice: 'Aquí, cierta persona comprende según la realidad... las enseñanzas proclamadas por el Tathagata son bien examinadas por su sabiduría... pero no al mismo grado que el que ha alcanzado la visión'. Para el liberado por la fe, la extinción de las impurezas ocurre de manera lenta en el momento del sendero preliminar, como quien confía o se entrega. Para el que ha alcanzado la visión, el conocimiento que corta las impurezas es rápido, agudo y valiente. Como cuando se corta un banano con una espada desafilada: el corte no es limpio, la espada no avanza rápido y se requiere un gran esfuerzo; así es el desarrollo preliminar para el liberado por la fe. Pero como cuando se corta con una espada afilada: el corte es limpio y rápido; así debe entenderse el desarrollo del sendero preliminar para el liberado por la sabiduría.

ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. ธมฺโมติ ปญฺญา, ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ มคฺคํ ภาเวตีติ อตฺโถ. สทฺธานุสาริมฺหิ จ เอเสว นโย. อุโภ ปเนเต โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ปญฺญาวาหึ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘). ตถา – ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี’’ติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต [Pg.133] ปเนสา อุภโตภาควิมุตฺตาทิกถา วิสุทฺธิมคฺเค ปญฺญาภาวนาธิกาเร วุตฺตา. ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. ยา ปเนสา เอเตสํ วิภาคทสฺสนตฺถํ อิธ ปาฬิ อาคตา, ตตฺถ ยสฺมา รูปสมาปตฺติยา วินา อรูปสมาปตฺติโย นาม นตฺถิ, ตสฺมา อารุปฺปาติ วุตฺเตปิ อฏฺฐ วิโมกฺขา วุตฺตาว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

Se le llama seguidor del Dhamma (dhammānusārī) porque sigue la sabiduría (paññā). Dhamma significa aquí sabiduría; el sentido es que desarrolla el sendero precedido por la sabiduría. El mismo método se aplica al seguidor por fe (saddhānusārī). Ambos se encuentran en el sendero de la entrada en la corriente (sotāpattimagga). Se ha dicho: "Aquel individuo que practica para la realización del fruto de la entrada en la corriente, cuya facultad de la sabiduría es predominante, y que desarrolla el noble sendero guiado por la sabiduría, es llamado seguidor del Dhamma". De igual modo: "Aquel individuo que practica para la realización del fruto de la entrada en la corriente, cuya facultad de la fe es predominante, y que desarrolla el noble sendero guiado por la fe, es llamado seguidor por fe". Este es el resumen aquí. La explicación detallada sobre los liberados por ambos medios y otros se encuentra en el Visuddhimagga, en la sección sobre el desarrollo de la sabiduría. Por lo tanto, debe entenderse según el método allí expuesto. En cuanto al texto canónico (pāḷi) que aparece aquí para mostrar la distinción entre ellos, dado que no existen los logros inmateriales sin los logros materiales, debe entenderse que, aunque se mencionen los estados inmateriales, se están indicando las ocho liberaciones (vimokkha).

กาเยน ผุสิตฺวาติ สหชาตนามกาเยน ผุสิตฺวา. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวาติ ปญฺญาย จ เอตสฺส อริยสจฺจธมฺเม ทิสฺวา. เอกจฺเจ อาสวาติ ปฐมมคฺคาทีหิ ปหาตพฺพา เอกเทสอาสวา. ตถาคตปฺปเวทิตาติ ตถาคเตน ปเวทิตา จตุสจฺจธมฺมา. ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺตีติ อิมสฺมึ ฐาเน สีลํ กถิตํ, อิมสฺมึ สมาธิ, อิมสฺมึ วิปสฺสนา, อิมสฺมึ มคฺโค, อิมสฺมึ ผลนฺติ เอวํ อตฺเถน อตฺเถ การเณน การเณ จิณฺณจริตตฺตา มคฺคปญฺญาย สุทิฏฺฐา โหนฺติ. โวจริตาติ วิจริตา. สทฺธา นิวิฏฺฐา โหตีติ โอกปฺปนสทฺธา ปติฏฺฐิตา โหติ. มตฺตโส นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ มตฺตาย โอโลกนํ ขมนฺติ. สทฺธามตฺตนฺติ สทฺธาเยว, อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ

"Habiendo tocado con el cuerpo" significa habiendo tocado con el cuerpo mental que surge simultáneamente. "Habiendo visto con sabiduría" significa habiendo visto las verdades de los nobles con sabiduría. "Algunos efluvios" se refiere a una parte de los efluvios que deben ser abandonados por el primer sendero y los siguientes. "Proclamadas por el Tathāgata" son las cuatro verdades de los nobles enseñadas por el Tathāgata. "Son bien vistos con sabiduría" significa que en este contexto se enseña la virtud, la concentración, la visión cabal, el sendero y el fruto; así, por haber practicado con respecto al significado y la causa de la virtud, etc., son bien vistos por la sabiduría del sendero. "Vocaritā" significa practicados. "La fe está establecida" significa que la fe de convicción está asentada. "Soportan el examen en cierta medida" significa que son capaces de observar con moderación. "Solo fe" es simplemente fe; el otro término (pemamatta) es un sinónimo de este mismo.

อิติ อิเมสุ อปฺปมาเทน กรณีเยสุ ปุคฺคเลสุ ตโย ปฏิวิทฺธมคฺคผลา เสขา. เตสุ อนุโลมเสนาสนํ เสวมานา กลฺยาณมิตฺเต ภชมานา อินฺทฺริยานิ สมนฺนานยมานา อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา เตสํ ยถาฐิโตว ปาฬิอตฺโถ. อวสาเน ปน ทฺเว โสตาปตฺติมคฺคสมงฺคิโน. เตหิ ตสฺส มคฺคสฺส อนุโลมเสนาสนํ เสวิตํ, กลฺยาณมิตฺตา ภชิตา, อินฺทฺริยานิ สมนฺนานีตานิ. อุปริ ปน ติณฺณํ มคฺคานํ อตฺถาย เสวมานา ภชมานา สมนฺนานยมานา อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺตีติ อยเมตฺถ ปาฬิอตฺโถ.

Así, entre estas personas que deben actuar con diligencia, tres son aprendices (sekha) que han penetrado el sendero y el fruto. Entre ellos, al frecuentar lugares de vida adecuados, asociarse con buenos amigos y armonizar sus facultades, alcanzan gradualmente el estado de Arahant. Por lo tanto, el significado del texto canónico para ellos es tal como se presenta. Sin embargo, al final se mencionan dos que poseen el sendero de la entrada en la corriente. Por ellos, se ha frecuentado un lugar adecuado para ese sendero, se han asociado con buenos amigos y se han armonizado las facultades. Pero para el propósito de los tres senderos superiores, al frecuentar, asociarse y armonizar, alcanzarán gradualmente el estado de Arahant; este es el significado del texto canónico en este punto.

วิตณฺฑวาที ปน อิมเมว ปาฬึ คเหตฺวา – ‘‘โลกุตฺตรมคฺโค น เอกจิตฺตกฺขณิโก, พหุจิตฺตกฺขณิโก’’ติ วทติ. โส วตฺตพฺโพ – ‘‘ยทิ อญฺเญน จิตฺเตน เสนาสนํ ปฏิเสวติ, อญฺเญน กลฺยาณมิตฺเต ภชติ, อญฺเญน อินฺทฺริยานิ สมนฺนาเนติ, อญฺญํ มคฺคจิตฺตนฺติ สนฺธาย ตฺวํ ‘น เอกจิตฺตกฺขณิโก มคฺโค, พหุจิตฺตกฺขณิโก’ติ วทสิ, เอวํ สนฺเต เสนาสนํ เสวมาโน นีโลภาสํ ปพฺพตํ ปสฺสติ, วนํ ปสฺสติ, มิคปกฺขีนํ [Pg.134] สทฺทํ สุณาติ, ปุปฺผผลานํ คนฺธํ ฆายติ, ปานียํ ปิวนฺโต รสํ สายติ, นิสีทนฺโต นิปชฺชนฺโต ผสฺสํ ผุสติ. เอวํ เต ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคีปิ โลกุตฺตรธมฺมสมงฺคีเยว ภวิสฺสติ. สเจ ปเนตํ สมฺปฏิจฺฉสิ, สตฺถารา สทฺธึ ปฏิวิรุชฺฌสิ. สตฺถารา หิ ปญฺจวิญฺญาณกายา เอกนฺตํ อพฺยากตาว วุตฺตา, ตํสมงฺคิสฺส กุสลากุสลํ ปฏิกฺขิตฺตํ, โลกุตฺตรมคฺโค จ เอกนฺตกุสโล. ตสฺมา ปชเหตํ วาท’’นฺติ ปญฺญเปตพฺโพ. สเจ ปญฺญตฺตึ น อุปคจฺฉติ, ‘‘คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวาหี’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ.

Un sofista (vitaṇḍavādī), tomando este mismo texto, dice: "El sendero supramundano no es de un solo momento mental, sino de muchos". Se le debe decir: "Si afirmas que uno frecuenta un lugar con una mente, se asocia con buenos amigos con otra, armoniza las facultades con otra, y que la mente del sendero es otra, y basándote en esto dices que el sendero no es de un solo momento mental sino de muchos; si fuera así, mientras frecuenta el lugar, vería una montaña de color azul oscuro, escucharía el sonido de aves y fieras, olería el aroma de flores y frutos, saborearía el agua al beberla, y sentiría el contacto al sentarse o acostarse. De este modo, incluso aquel que posee las cinco conciencias sensoriales poseería el Dhamma supramundano. Si aceptas esto, contradices al Maestro. Pues el Maestro enseñó que los cinco grupos de conciencia son exclusivamente indeterminados (abyākata), y para quien los posee, se excluyen los estados sanos o insanos, mientras que el sendero supramundano es exclusivamente sano (kusala). Por lo tanto, abandona esa teoría". Así debe ser instruido. Si no acepta la explicación, debe ser despedido diciéndole: "Vete, entra temprano al monasterio y bebe tu gachas".

๑๘๓. นาหํ, ภิกฺขเว, อาทิเกเนวาติ อหํ, ภิกฺขเว, ปฐมเมว มณฺฑูกสฺส อุปฺปติตฺวา คมนํ วิย อญฺญาราธนํ อรหตฺเต ปติฏฺฐานํ น วทามิ. อนุปุพฺพสิกฺขาติ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. ปรโต ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. สทฺธาชาโตติ โอกปฺปนิยสทฺธาย ชาตสทฺโธ. อุปสงฺกมตีติ ครูนํ สมีปํ คจฺฉติ. ปยิรุปาสตีติ สนฺติเก นิสีทติ. ธาเรตีติ สาธุกํ กตฺวา ธาเรติ. ฉนฺโท ชายตีติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท ชายติ. อุสฺสหตีติ วีริยํ กโรติ. ตุเลตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ตุลยติ. ตุลยิตฺวา ปทหตีติ เอวํ ตีรณวิปสฺสนาย ตุลยนฺโต มคฺคปธานํ ปทหติ. ปหิตตฺโตติ เปสิตจิตฺโต. กาเยน เจว ปรมสจฺจนฺติ นามกาเยน นิพฺพานสจฺจํ สจฺฉิกโรติ. ปญฺญาย จาติ นามกายสมฺปยุตฺตาย มคฺคปญฺญาย ปฏิวิชฺฌติ ปสฺสติ.

183. "Monjes, yo no digo [que la realización ocurra] desde el principio", significa: "Monjes, no digo que el logro del conocimiento final y el establecimiento en el estado de Arahant ocurran de inmediato, como el salto de una rana". "Entrenamiento gradual" es un término en caso nominativo con sentido instrumental. El mismo método se aplica a los dos términos siguientes. "Nacido de la fe" significa que la fe ha surgido a través de la fe de convicción. "Se acerca" significa que va a la presencia de los maestros. "Sirve" significa que se sienta cerca de ellos. "Retiene" significa que lo memoriza bien. "Surge el deseo" significa que nace el deseo sano de actuar. "Se esfuerza" significa que aplica energía. "Examina" significa que evalúa como impermanente, sufriente y no-yo. "Habiendo examinado, se esfuerza" significa que, evaluando mediante la visión cabal de investigación, aplica el esfuerzo del sendero. "Resuelto" significa con la mente enviada [hacia el Nibbāna]. "Con el cuerpo [toca] la verdad suprema" significa que realiza la verdad del Nibbāna con el cuerpo mental. "Y con la sabiduría" significa que penetra y ve con la sabiduría del sendero asociada al cuerpo mental.

อิทานิ ยสฺมา เต สตฺถุ อาคมนํ สุตฺวา ปจฺจุคฺคมนมตฺตมฺปิ น อกํสุ, ตสฺมา เตสํ จริยํ ครหนฺโต สาปิ นาม, ภิกฺขเว, สทฺธา นาโหสีติอาทิมาห. ตตฺถ กีวทูเรวิเมติ กิตฺตกํ ทูเร ฐาเน. โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ อปกฺกนฺตาติ วตฺตุํ วฏฺฏติ, น ปน กิญฺจิ อาห. จตุปฺปทํ เวยฺยากรณนฺติ จตุสจฺจพฺยากรณํ สนฺธาย วุตฺตํ.

Ahora, puesto que ellos, habiendo oído de la llegada del Maestro, ni siquiera salieron a recibirlo, Él, censurando su conducta, dijo: "Monjes, incluso esa fe no existía", etc. En ese pasaje, "¿A qué distancia están estos de mí?" significa qué tan lejos se han apartado de las enseñanzas. Se podría decir que se han alejado cien o mil yoyanas, pero Él no dijo nada específico. La expresión "explicación de cuatro versos" fue dicha en referencia a la explicación de las cuatro verdades.

๑๘๔. ยสฺสุทฺทิฏฺฐสฺสาติ ยสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส. โยปิ โส, ภิกฺขเว, สตฺถาติ พาหิรกสตฺถารํ ทสฺเสติ. เอวรูปีติ เอวํชาติกา. ปโณปณวิยาติ ปณวิยา จ โอปณวิยา จ. น อุเปตีติ น โหติ. กยวิกฺกยกาเล วิย อคฺฆวฑฺฒนหาปนํ น โหตีติ อตฺโถ. อยํ โคโณ [Pg.135] กึ อคฺฆติ, วีสติ อคฺฆตีติ ภณนฺโต ปณติ นาม. น วีสติ อคฺฆติ, ทส อคฺฆตีติ ภณนฺโต โอปณติ นาม. อิทํ ปฏิเสเธนฺโต อาห ‘‘ปโณปณวิยา น อุเปตี’’ติ. อิทานิ ตํ ปโณปณวิยํ ทสฺเสตุํ เอวญฺจ โน อสฺส, อถ นํ กเรยฺยาม, น จ โน เอวมสฺส, น นํ กเรยฺยามาติ อาห.

184. Con respecto a 'Yassuddiṭṭhassāti', se refiere a aquel a quien se le ha indicado [la enseñanza]. Con las palabras 'incluso aquel que es un maestro, monjes', se muestra a un maestro ajeno a la Dispensación. 'Evarūpīti' significa de tal clase o naturaleza. 'Paṇopaṇaviyāti' se refiere tanto a la compra como a la venta. 'Na upetīti' significa que no ocurre. El sentido es que no hay aumento ni disminución del valor [del Dhamma] como ocurre en el momento de la compra y venta comercial. Quien dice: '¿Cuánto vale este buey? Vale veinte', se llama 'paṇati'. Quien dice: 'Este buey no vale veinte, vale diez', se llama 'opaṇati'. Prohibiendo esto, el Señor dijo: 'No se dedica al regateo (paṇopaṇaviyā)'. Ahora, para mostrar ese regateo, dijo: 'Si fuera así para nosotros, lo haríamos; si no fuera así para nosotros, no lo haríamos'.

กึ ปน, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, ยํ ตถาคโต สพฺพโส อามิเสหิ วิสํสฏฺโฐ วิหรติ, เอวํ วิสํสฏฺฐสฺส สตฺถุโน เอวรูปา ปโณปณวิยา กึ ยุชฺชิสฺสติ? ปริโยคาหิย วตฺตโตติ ปริโยคาหิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา คเหตฺวา วตฺตนฺตสฺส. อยมนุธมฺโมติ อยํ สภาโว. ชานาติ ภควา, นาหํ ชานามีติ ภควา เอกาสนโภชเน อานิสํสํ ชานาติ, อหํ น ชานามีติ มยิ สทฺธาย ทิวสสฺส ตโย วาเร โภชนํ ปหาย เอกาสนโภชนํ ภุญฺชติ. รุฬหนียนฺติ โรหนียํ. โอชวนฺตนฺติ สิเนหวนฺตํ. กามํ ตโจ จาติ อิมินา จตุรงฺควีริยํ ทสฺเสติ. เอตฺถ หิ ตโจ เอกํ องฺคํ, นฺหารุ เอกํ, อฏฺฐิ เอกํ, มํสโลหิตํ เอกนฺติ เอวํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยํ อธิฏฺฐหิตฺวา อรหตฺตํ อปฺปตฺวา น วุฏฺฐหิสฺสามีติ เอวํ ปฏิปชฺชตีติ ทสฺเสติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. เทสนํ ปน ภควา เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน อรหตฺตนิกูเฏน นิฏฺฐาเปสีติ.

Con respecto a 'Kiṃ pana, bhikkhaveti', significa: 'Monjes, dado que el Tathāgata vive totalmente desapegado de las cosas materiales, para un maestro así de desapegado, ¿cómo sería apropiado tal regateo?'. 'Pariyogāhiya vattatoti' se refiere a aquel que procede habiéndose sumergido, habiéndose elevado y habiéndose aferrado [a la práctica]. 'Ayamanudhammoti' significa que esta es su naturaleza adecuada. 'Jānāti bhagavā, nāhaṃ jānāmīti' significa que el Señor conoce el beneficio de comer en una sola sesión, mientras que yo no lo conozco; así, por fe en mí, el discípulo abandona la comida de tres veces al día y come en una sola sesión. 'Ruḷahanīyanti' significa lo que debe hacerse crecer o sanar. 'Ojavantanti' significa que posee esencia o vitalidad. Con las palabras 'Kāmaṃ taco cā', muestra el esfuerzo de los cuatro factores. Aquí, la piel es un factor, los tendones son otro, los huesos son otro, y la carne y la sangre son otro; así, habiendo emprendido el esfuerzo dotado de estos cuatro factores, uno practica pensando: 'No desistiré hasta alcanzar el estado de Arahant'. El resto es claro en todas partes. El Señor concluyó la enseñanza por medio de la culminación en el estado de Arahant, de acuerdo con la capacidad de la persona que es guiable (neyyapuggala).

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya.

กีฏาคิริสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Ha finalizado la explicación del Kīṭāgirisutta.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Ha finalizado la explicación del segundo capítulo (Vagga).

๓. ปริพฺพาชกวคฺโค

3. Capítulo de los Vagabundos (Paribbājakavagga).

๑. เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Tevijjavacchasutta.

๑๘๕. เอวํ [Pg.136] เม สุตนฺติ เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตํ. ตตฺถ เอกปุณฺฑรีเกติ ปุณฺฑรีโก วุจฺจติ เสตมฺพรุกฺโข, โส ตสฺมึ อาราเม เอโก ปุณฺฑรีโก อตฺถีติ เอกปุณฺฑรีโก. เอตทโหสีติ ตตฺถ ปวิสิตุกามตาย อโหสิ. จิรสฺสํ โข, ภนฺเตติ ปกติยา อาคตปุพฺพตํ อุปาทาย. ธมฺมสฺส จานุธมฺมนฺติ อิธ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ธมฺโม นาม, มหาชนสฺส พฺยากรณํ อนุธมฺโม นาม. เสสํ ชีวกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๕๑ อาทโย) วุตฺตนยเมว. น เม เตติ อนนุญฺญาย ฐตฺวา อนุญฺญมฺปิ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาตี’’ติ หิ อิทํ อนุชานิตพฺพํ สิยา, – ‘‘จรโต จ เม…เป… ปจฺจุปฏฺฐิต’’นฺติ อิทํ ปน นานุชานิตพฺพํ. สพฺพญฺญุตญฺญาเณน หิ อาวชฺชิตฺวา ปชานาติ. ตสฺมา อนนุญฺญาย ฐตฺวา อนุญฺญมฺปิ ปฏิกฺขิปนฺโต เอวมาห.

185. 'Evaṃ me sutaṃ' introduce el Tevijjavacchasutta. Allí, 'ekapuṇḍarīketi' se refiere a un árbol de mango blanco llamado puṇḍarīka; como en ese parque hay un solo puṇḍarīka, se llama Ekapuṇḍarīka. 'Etadahosīti' se refiere al pensamiento que surgió por el deseo de entrar allí. 'Cirassaṃ kho, bhanteti' se dice en relación al hecho de que [el Señor] no había venido allí desde hacía mucho tiempo por su naturaleza habitual. 'Dhammassa cānudhammanti': aquí, el conocimiento de la omnisciencia se llama 'Dhamma', y la explicación dada a la gran multitud se llama 'anudhammo'. El resto es exactamente como se explicó en el Jīvakasutta. Con las palabras 'Na me te', el Señor se mantiene sin dar su consentimiento y rechaza lo que el vagabundo permite. Ciertamente, la afirmación: 'Él es omnisciente y todo lo ve, reclamando un conocimiento y visión total', podría ser aceptada por el Señor, pero la afirmación: 'Mientras camino... etc., [el conocimiento] está siempre presente', no debe ser aceptada. Pues el Señor conoce habiendo reflexionado con su conocimiento omnisciente. Por lo tanto, manteniéndose sin dar su consentimiento y rechazando lo que se permitía, habló de esa manera.

๑๘๖. อาสวานํ ขยาติ เอตฺถ สกึ ขีณานํ อาสวานํ ปุน เขเปตพฺพาภาวา ยาวเทวาติ น วุตฺตํ. ปุพฺเพนิวาสญาเณน เจตฺถ ภควา อตีตชานนคุณํ ทสฺเสติ, ทิพฺพจกฺขุญาเณน ปจฺจุปฺปนฺนชานนคุณํ, อาสวกฺขยญาเณน โลกุตฺตรคุณนฺติ. อิติ อิมาหิ ตีหิ วิชฺชาหิ สกลพุทฺธคุเณ สํขิปิตฺวา กเถสิ.

186. Con respecto a 'Āsavānaṃ khayā', puesto que una vez que las impurezas (āsavas) han sido extinguidas no necesitan ser extinguidas de nuevo, no se dijo 'yāvadeva' (tanto como sea necesario). Con el conocimiento de las vidas pasadas, el Señor muestra aquí la cualidad de conocer el pasado; con el conocimiento del ojo divino, muestra la cualidad de conocer el presente; y con el conocimiento de la destrucción de las impurezas, muestra la cualidad supramundana. Así, con estos tres conocimientos (vijjā), resumió y expuso todas las cualidades del Buda.

คิหิสํโยชนนฺติ คิหิพนฺธนํ คิหิปริกฺขาเรสุ นิกนฺตึ. นตฺถิ โข วจฺฉาติ คิหิสํโยชนํ อปฺปหาย ทุกฺขสฺสนฺตกโร นาม นตฺถิ. เยปิ หิ สนฺตติมหามตฺโต อุคฺคเสโน เสฏฺฐิปุตฺโต วีตโสกทารโกติ คิหิลิงฺเค ฐิตาว อรหตฺตํ ปตฺตา, เตปิ มคฺเคน สพฺพสงฺขาเรสุ นิกนฺตึ สุกฺขาเปตฺวา ปตฺตา. ตํ ปตฺวา ปน น เตน ลิงฺเคน อฏฺฐํสุ, คิหิลิงฺคํ นาเมตํ หีนํ, อุตฺตมคุณํ ธาเรตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา ตตฺถ ฐิโต อรหตฺตํ ปตฺวา ตํทิวสเมว ปพฺพชติ วา ปรินิพฺพาติ วา. ภูมเทวตา ปน ติฏฺฐนฺติ. กสฺมา? นิลียโนกาสสฺส อตฺถิตาย. เสสกามภเว มนุสฺเสสุ โสตาปนฺนาทโย ตโย ติฏฺฐนฺติ, กามาวจรเทเวสุ [Pg.137] โสตาปนฺนา สกทาคามิโน จ, อนาคามิขีณาสวา ปเนตฺถ น ติฏฺฐนฺติ. กสฺมา? ตญฺหิ ฐานํ ลฬิตชนสฺส อาวาโส, นตฺถิ ตตฺถ เตสํ ปวิเวการหํ ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐานญฺจ. อิติ ตตฺถ ขีณาสโว ปรินิพฺพาติ, อนาคามี จวิตฺวา สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตติ. กามาวจรเทวโต อุปริ ปน จตฺตาโรปิ อริยา ติฏฺฐนฺติ.

'Gihisaṃyojananti' se refiere a las ataduras de un laico, al apego por las pertenencias laicas. 'Natthi kho vacchāti' significa que sin abandonar las ataduras laicas, no es posible poner fin al sufrimiento. Aunque personas como el gran ministro Santati, el hijo del banquero Uggasena y el joven Vītasoka alcanzaron el estado de Arahant mientras permanecían en forma laica, lo lograron tras secar el apego por todos los condicionamientos (saṅkhāras) a través del Sendero. Sin embargo, tras alcanzarlo, no permanecieron en esa forma laica, pues la forma laica es inferior y no puede sostener la cualidad suprema del estado de Arahant. Por lo tanto, quien permanece en ese estado, tras alcanzar el Arahantado, ese mismo día se ordena como monje o entra en el Parinibbāna. Sin embargo, las deidades terrestres sí permanecen en su forma, porque existe lugar para retirarse [en bosques y montañas]. Entre los seres humanos en los restantes reinos del deseo, los tres tipos de personas [nobles], comenzando por el Sotāpanna, pueden permanecer; en los reinos celestiales del deseo, permanecen los Sotāpannas y Sakadāgāmins, pero los Anāgāmins y Arahants no permanecen allí. ¿Por qué? Porque ese lugar es la morada de seres entregados al placer, y no hay allí lugares ocultos apropiados para el retiro. Así, un Arahant allí entra en Parinibbāna, y un Anāgāmin, tras morir, renace en las Moradas Puras. Por encima de los reinos celestiales del deseo [en los reinos de Brahma], los cuatro tipos de nobles pueden permanecer en su forma de Brahma.

โสปาสิ กมฺมวาทีติ โสปิ กมฺมวาที อโหสิ, กิริยมฺปิ น ปฏิพาหิตฺถ. ตญฺหิ เอกนวุติกปฺปมตฺถเก อตฺตานํเยว คเหตฺวา กเถติ. ตทา กิร มหาสตฺโต ปาสณฺฑปริคฺคณฺหนตฺถํ ปพฺพชิโต ตสฺสปิ ปาสณฺฑสฺส นิปฺผลภาวํ ชานิตฺวา วีริยํ น หาเปสิ, กิริยวาที หุตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ. ตสฺมา เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

'Sopāsi kammavādīti' significa que él [el Bodhisatta en forma de un asceta Ajivaka] también era un defensor del kamma y no rechazaba la eficacia de la acción (kiriya). El Señor relató esto refiriéndose a sí mismo hace noventa y un eones. En aquel entonces, se dice que el Gran Ser se había ordenado para examinar las sectas y, habiendo comprendido la inutilidad de esa secta, no abandonó su esfuerzo y, siendo un defensor de la acción, renació en el cielo. Por eso habló así. El resto es claro en todas partes.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya.

เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Ha finalizado la explicación del Tevijjavacchasutta.

๒. อคฺคิวจฺฉสุตฺตวณฺณนา

2. Explicación del Aggivacchasutta.

๑๘๗. เอวํ เม สุตนฺติ อคฺคิวจฺฉสุตฺตํ. ตตฺถ น โข อหนฺติ ปฐมวาเร นาหํ สสฺสตทิฏฺฐิโกติ วทติ, ทุติเย นาหํ อุจฺเฉททิฏฺฐิโกติ. เอวํ อนฺตานนฺติกาทิวเสน สพฺพวาเรสุ ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. โหติ จ น จ โหตีติ อยํ ปเนตฺถ เอกจฺจสสฺสตวาโท. เนว โหติ น น โหตีติ อยํ อมราวิกฺเขโปติ เวทิตพฺโพ.

187. ‘Evaṃ me sutaṃ’ se refiere al Aggivacchasutta. En ese contexto, ‘na kho ahaṃ’ (ciertamente yo no) significa que en la primera declaración el Buda dice: ‘No soy uno que sostiene la visión eternista’. En la segunda declaración, dice: ‘No soy uno que sostiene la visión aniquilacionista’. De este modo, debe entenderse el rechazo en todos los casos según las visiones de finitud, infinitud y demás. ‘Hoti ca na ca hoti’ (es y no es) es la visión del eternismo parcial. ‘Neva hoti na na hoti’ (ni es ni no es) debe entenderse como la visión de la evasión equívoca (amarāvikkhepa).

๑๘๙. สทุกฺขนฺติ กิเลสทุกฺเขน เจว วิปากทุกฺเขน จ สทุกฺขํ. สวิฆาตนฺติ เตสํเยว ทฺวินฺนํ วเสน สอุปฆาตกํ. สอุปายาสนฺติ เตสํเยว วเสน สอุปายาสํ. สปริฬาหนฺติ เตสํเยว วเสน สปริฬาหํ.

189. ‘Sadukkhaṃ’ (con sufrimiento) significa con el sufrimiento de las impurezas (kilesa-dukkha) y el sufrimiento de los resultados (vipāka-dukkha). ‘Savighātaṃ’ (con angustia) significa con opresión debido a esos mismos dos tipos de sufrimiento. ‘Saupāyāsaṃ’ (con desesperación) significa con aflicción debido a esos mismos dos. ‘Sapariḷāhaṃ’ (con febrilidad) significa con ardor debido a esos mismos dos.

กิญฺจิ ทิฏฺฐิคตนฺติ กาจิ เอกา ทิฏฺฐิปิ รุจฺจิตฺวา ขมาเปตฺวา คหิตา อตฺถีติ ปุจฺฉติ. อปนีตนฺติ นีหฏํ อปวิทฺธํ. ทิฏฺฐนฺติ ปญฺญาย ทิฏฺฐํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยวยํ อทฺทส, ตสฺมา. สพฺพมญฺญิตานนฺติ สพฺเพสํ ติณฺณมฺปิ ตณฺหาทิฏฺฐิมานมญฺญิตานํ. มถิตานนฺติ เตสํเยว เววจนํ. อิทานิ ตานิ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต สพฺพอหํการ-มมํการ-มานานุสยานนฺติ อาห. เอตฺถ [Pg.138] หิ อหํกาโร ทิฏฺฐิ, มมํกาโร ตณฺหา, มานานุสโย มาโน. อนุปาทา วิมุตฺโตติ จตูหิ อุปาทาเนหิ กญฺจิ ธมฺมํ อนุปาทิยิตฺวา วิมุตฺโต.

‘Kiñci diṭṭhigataṃ’ (alguna visión): el errante pregunta si el Venerable Gotama ha aceptado, aprobado o tomado alguna visión en particular. ‘Apanītaṃ’ (eliminado) significa extraído o desechado. ‘Diṭṭhaṃ’ (visto) significa visto por la sabiduría del Sendero junto con la sabiduría de la visión cabal (vipassanā). ‘Tasmā’ (por lo tanto) se dice porque el Buda vio el surgimiento y la desaparición de los cinco agregados. ‘Sabbamaññitānaṃ’ (de todas las concepciones) se refiere a las tres formas de concepción: el deseo, la visión y el orgullo. ‘Mathitānaṃ’ (agitaciones) es un sinónimo de esas mismas concepciones. Ahora, para mostrarlas analíticamente, dice: ‘ahaṃkāra-mamaṃkāra-mānānusayānaṃ’ (el hacer-yo, el hacer-mío y la tendencia latente al orgullo). Aquí, el ‘hacer-yo’ es la visión, el ‘hacer-mío’ es el deseo y la ‘tendencia latente al orgullo’ es el orgullo mismo. ‘Anupādā vimutto’ (liberado mediante el no-apego) significa liberado tras no aferrarse a ningún fenómeno mediante los cuatro tipos de apego.

๑๙๐. น อุเปตีติ น ยุชฺชติ. เอตฺถ จ ‘‘น อุปปชฺชตี’’ติ อิทํ อนุชานิตพฺพํ สิยา. ยสฺมา ปน เอวํ วุตฺเต โส ปริพฺพาชโก อุจฺเฉทํ คณฺเหยฺย, อุปปชฺชตีติ ปน สสฺสตเมว, อุปปชฺชติ จ น จ อุปปชฺชตีติ เอกจฺจสสฺสตํ, เนว อุปปชฺชติ น น อุปปชฺชตีติ อมราวิกฺเขปํ, ตสฺมา ภควา – ‘‘อยํ อปฺปติฏฺโฐ อนาลมฺโพ โหตุ, สุขปเวสนฏฺฐานํ มา ลภตู’’ติ อนนุญฺญาย ฐตฺวา อนุญฺญมฺปิ ปฏิกฺขิปิ. อลนฺติ สมตฺถํ ปริยตฺตํ. ธมฺโมติ ปจฺจยาการธมฺโม. อญฺญตฺรโยเคนาติ อญฺญตฺถ ปโยเคน. อญฺญตฺราจริยเกนาติ ปจฺจยาการํ อชานนฺตานํ อญฺเญสํ อาจริยานํ สนฺติเก วสนฺเตน.

190. ‘Na upeti’ (no se aplica) significa que no es adecuado. En este punto, la expresión ‘no renace’ (na upapajjatī) podría haber sido permitida; sin embargo, si se dijera así, el errante podría adoptar la visión aniquilacionista. Por otro lado, si se dijera ‘renace’, adoptaría el eternismo; si se dijera ‘renace y no renace’, el eternismo parcial; y si se dijera ‘ni renace ni no renace’, la evasión equívoca. Por ello, el Bienaventurado, considerando: ‘Que este errante permanezca sin base ni apoyo, que no encuentre un lugar de entrada (para sus visiones)’, se mantuvo sin concederle la razón e incluso rechazó lo que podría haber sido admisible. ‘Alaṃ’ significa suficiente o adecuado. ‘Dhammo’ es la ley de la originación dependiente. ‘Aññatrayogena’ significa mediante un esfuerzo en otra dirección. ‘Aññatrācariyakena’ se refiere a alguien que vive bajo otros maestros que no conocen la ley de la originación dependiente.

๑๙๑. เตน หิ วจฺฉาติ ยสฺมา ตฺวํ สมฺโมหมาปาทินฺติ วทสิ, ตสฺมา ตํเยเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. อนาหาโร นิพฺพุโตติ อปฺปจฺจโย นิพฺพุโต.

191. ‘Tena hi Vaccha’: el Buda dice: ‘Puesto que dices que has caído en la confusión, por lo tanto, te interrogaré de nuevo sobre este mismo punto’. ‘Anāhāro nibbuto’ (extinguido sin combustible) significa extinguido por carecer de condiciones o causas.

๑๙๒. เยน รูเปนาติ เยน รูเปน สตฺตสงฺขาตํ ตถาคตํ รูปีติ ปญฺญาเปยฺย. คมฺภีโรติ คุณคมฺภีโร. อปฺปเมยฺโยติ ปมาณํ คณฺหิตุํ น สกฺกุเณยฺโย. ทุปฺปริโยคาฬฺโหติ ทุโอคาโห ทุชฺชาโน. เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโทติ ยถา มหาสมุทฺโท คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุชฺชาโน, เอวเมว ขีณาสโวปิ. ตํ อารพฺภ อุปปชฺชตีติอาทิ สพฺพํ น ยุชฺชติ. กถํ? ยถา ปรินิพฺพุตํ อคฺคึ อารพฺภ ปุรตฺถิมํ ทิสํ คโตติอาทิ สพฺพํ น ยุชฺชติ, เอวํ.

192. ‘Yena rūpena’ (por la forma): se refiere a la forma material, clasificada en elementos primarios y derivados, por la cual se podría designar al Tathāgata (concebido como un ser) como ‘poseedor de forma’. ‘Gambhīro’ (profundo) significa profundo en virtudes. ‘Appameyyoti’ (inconmensurable) significa que su medida no puede ser tomada. ‘Duppariyogāḷho’ (difícil de sondear) significa difícil de penetrar y difícil de conocer. ‘Seyyathāpi mahāsamuddo’ (como el gran océano): así como el gran océano es profundo, inconmensurable y difícil de conocer, así es también el Arahant. Decir ‘surge en dependencia de eso’ y demás afirmaciones no es aplicable. ¿Cómo? Así como no es aplicable decir que un fuego extinguido ha ido hacia el este, etc., del mismo modo ocurre en este caso.

อนิจฺจตาติ อนิจฺจตาย. สาเร ปติฏฺฐิตนฺติ โลกุตฺตรธมฺมสาเร ปติฏฺฐิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

‘Aniccatā’ (impermanencia): debido a la condición de ser impermanente. ‘Sāre patiṭṭhitaṃ’ (establecido en la esencia) significa establecido en la esencia del Dhamma supramundano. El resto es evidente en todos los casos.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

อคฺคิวจฺฉสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Finaliza el comentario del Aggivacchasutta.

๓. มหาวจฺฉสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario del Mahāvacchasutta.

๑๙๓. เอวํ [Pg.139] เม สุตนฺติ มหาวจฺฉสุตฺตํ. ตตฺถ สหกถีติ สทฺธึวาโท, พหุํ มยา ตุมฺเหหิ สทฺธึ กถิตปุพฺพนฺติ กถํ สาเรติ เมตฺตึ ฆเฏติ. ปุริมานิ หิ ทฺเว สุตฺตานิ เอตสฺเสว กถิตานิ, สํยุตฺตเก อพฺยากตสํยุตฺตํ (สํ. นิ. ๔.๔๑๖ อาทโย) นาม เอตสฺเสว กถิตํ – ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, สสฺสโต โลโก อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อพฺยากตเมต’’นฺติ เอวํ เอกุตฺตรนิกาเยปิ อิมินา สทฺธึ กถิตํ อตฺถิเยว. ตสฺมา เอวมาห. สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ ตสฺส อาคตาคตสฺส สงฺคหํ กตฺวา โอกาสมกาสิเยว. กสฺมา? อยญฺหิ สสฺสตทิฏฺฐิโก, สสฺสตทิฏฺฐิกา จ สีฆํ ลทฺธึ น วิสฺสชฺเชนฺติ, วสาเตลมกฺขิตปิโลติกา วิย จิเรน สุชฺฌนฺติ. ปสฺสติ จ ภควา – ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก กาเล คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต ลทฺธึ วิสฺสชฺเชตฺวา มม สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ฉ อภิญฺญาโย สจฺฉิกตฺวา อภิญฺญาตสาวโก ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา ตสฺส อาคตาคตสฺส สงฺคหํ กตฺวา โอกาสมกาสิเยว. อิทํ ปนสฺส ปจฺฉิมคมนํ. โส หิ อิมสฺมึ สุตฺเต ตรณํ วา โหตุ อตรณํ วา, ยฏฺฐึ โอตริตฺวา อุทเก ปตมาโน วิย สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชิสฺสามีติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อาคโต. ตสฺมา ธมฺมเทสนํ ยาจนฺโต สาธุ เม ภวํ โคตโมติอาทิมาห. ตสฺส ภควา มูลวเสน สํขิตฺตเทสนํ, กมฺมปถวเสน วิตฺถารเทสนํ เทเสสิ. มูลวเสน เจตฺถ อติสํขิตฺตา เทสนา, กมฺมปถวเสน สํขิตฺตา วิตฺถารสทิสา. พุทฺธานํ ปน นิปฺปริยาเยน วิตฺถารเทสนา นาม นตฺถิ. จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานมฺปิ หิ สตฺตปกรเณ อภิธมฺมปิฏเก จ สพฺพํ สํขิตฺตเมว. ตสฺมา มูลวเสนาปิ กมฺมปถวเสนาปิ สํขิตฺตเมว เทเสสีติ เวทิตพฺโพ.

193. ‘Evaṃ me sutaṃ’ se refiere al Mahāvacchasutta. En él, ‘sahakathī’ significa diálogo; Vacchagotta recuerda su conversación previa diciendo: ‘He conversado mucho con usted anteriormente’, estableciendo así una conexión amistosa. En efecto, los dos suttas anteriores fueron predicados a él, y en el Saṃyutta Nikāya se le predicó el Abyākata Saṃyutta. También en el Anguttara Nikāya existen diálogos con él. El Buda brindaba acogida y daba oportunidad a Vacchagotta cada vez que venía. ¿Por qué? Porque él tenía la visión eternista, y los que la sostienen no abandonan su creencia rápidamente; se purifican después de mucho tiempo, como un paño viejo manchado de grasa y aceite. El Buda vio: ‘Con el paso del tiempo, este errante abandonará su creencia, se ordenará en mi presencia, realizará los seis conocimientos superiores (abhiññā) y será un discípulo distinguido’. Esta fue su última visita. Él vino con la determinación: ‘Sea que logre cruzar o no, iré al asceta Gotama y me ordenaré, como quien entra al agua apoyándose en un bastón’. El Buda le enseñó de forma breve mediante las raíces (mūla) y de forma detallada mediante los caminos de acción (kammapatha). En realidad, para los Budas no existe una ‘enseñanza detallada’ en sentido absoluto, pues incluso el Paṭṭhāna y todo el Abhidhamma se consideran enseñanzas resumidas.

๑๙๔. ตตฺถ ปาณาติปาตา เวรมณี กุสลนฺติอาทีสุ ปฏิปาฏิยา สตฺตธมฺมา กามาวจรา, อนภิชฺฌาทโย ตโย จตุภูมิกาปิ วฏฺฏนฺติ.

194. En pasajes como ‘el abstenerse de matar es saludable’, los siete primeros factores son de la esfera de los sentidos (kāmāvacara). Los tres factores finales, como la no codicia y otros, pueden pertenecer a los cuatro planos de existencia.

ยโต โข, วจฺฉ, ภิกฺขุโนติ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, ยถา ปน ชีวกสุตฺเต จ จงฺกีสุตฺเต จ, เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต จ อตฺตานเมว สนฺธาเยตํ ภควตา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

En cuanto a las palabras 'Desde que, Vaccha, un monje...', aunque se han dicho sin especificar a alguien en particular, debe entenderse que en este sutta, al igual que en el Jīvakasutta y el Caṅkīsutta, el Bienaventurado se refirió a sí mismo al pronunciarlas.

๑๙๕. อตฺถิ [Pg.140] ปนาติ กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? อยํ กิรสฺส ลทฺธิ – ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ สาสเน สตฺถาว อรหา โหติ, สาวโก ปน อรหตฺตํ ปตฺตุํ สมตฺโถ นตฺถิ. สมโณ จ โคตโม ‘ยโต โข, วจฺฉ, ภิกฺขุโน’ติ เอกํ ภิกฺขุํ กเถนฺโต วิย กเถติ, อตฺถิ นุ โข สมณสฺส โคตมสฺส สาวโก อรหตฺตปฺปตฺโต’’ติ. เอตมตฺถํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ ติฏฺฐตูติ ภวํ ตาว โคตโม ติฏฺฐตุ, ภวญฺหิ โลเก ปากโฏ อรหาติ อตฺโถ. ตสฺมึ พฺยากเต อุตฺตริ ภิกฺขุนีอาทีนํ วเสน ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ภควาปิสฺส พฺยากาสิ.

195. Con respecto a '¿Pero existe?', ¿con qué intención pregunta? Se dice que él tenía esta creencia: 'En esa enseñanza, solo el Maestro es un Arahant; ningún discípulo es capaz de alcanzar el estado de Arahant'. Al decir el Asceta Gotama 'Desde que, Vaccha, un monje...', como si hablara de un solo monje, Vaccha se pregunta: '¿Acaso hay algún discípulo del Asceta Gotama que haya alcanzado el estado de Arahant?'. Con esta intención pregunta. Allí, 'que esto quede a un lado' (tiṭṭhatu) significa: 'Que el venerable Gotama quede a un lado por ahora, pues es bien conocido en el mundo como un Arahant'. Una vez que esto fue respondido, él preguntó más basándose en las monjas y demás, y el Bienaventurado le respondió.

๑๙๖. อาราธโกติ สมฺปาทโก ปริปูรโก.

196. 'Aquel que ha logrado el éxito' (ārādhako) significa alguien que cumple y completa la práctica.

๑๙๗. เสขาย วิชฺชาย ปตฺตพฺพนฺติ เหฏฺฐิมผลตฺตยํ ปตฺตพฺพํ. ตํ สพฺพํ มยา อนุปฺปตฺตนฺติ วทติ. วิตณฺฑวาที ปนาห – ‘‘กตเม ธมฺมา เสกฺขา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา เหฏฺฐิมานิ จ ตีณิ สามญฺญผลานี’’ติ (ธ. ส. ๑๐๒๓) วจนโต อรหตฺตมคฺโคปิ อเนน ปตฺโตเยว. ผลํ ปน อปตฺตํ, ตสฺส ปตฺติยา อุตฺตริ โยคํ กถาเปตีติ. โส เอวํ สญฺญาเปตพฺโพ –

197. 'Debe ser alcanzado mediante el conocimiento de quien está en entrenamiento' (sekhāya vijjāya pattabbaṃ) se refiere a que deben alcanzarse los tres frutos inferiores. Él dice: 'Todo eso ha sido alcanzado por mí'. Sin embargo, un polemista (Vitaṇḍavādī) dice: '¿Cuáles son los estados de entrenamiento? Los cuatro caminos supramundanos y los tres frutos inferiores de la vida ascética'. Según este dicho, el camino al estado de Arahant también habría sido alcanzado por él. Pero como no ha alcanzado el fruto, se le hace hablar sobre el esfuerzo adicional para alcanzarlo. A él se le debe instruir de esta manera:

‘‘โย เว กิเลสานิ ปหาย ปญฺจ,ปริปุณฺณเสโข อปริหานธมฺโม;

เจโตวสิปฺปตฺโต สมาหิตินฺทฺริโย,ส เว ฐิตตฺโตติ นโร ปวุจฺจตี’’ติ. (อ. นิ. ๔.๕);

'Aquel que ciertamente ha abandonado los cinco [grilletes], que ha perfeccionado el entrenamiento y posee una naturaleza que no declina; que ha alcanzado el dominio sobre su mente y tiene sus facultades compuestas, ese hombre es llamado verdaderamente alguien de ser firme'.

อนาคามิปุคฺคโล หิ เอกนฺตปริปุณฺณเสโข. ตํ สนฺธาย ‘‘เสขาย วิชฺชาย ปตฺตพฺพ’’นฺติ อาห. มคฺคสฺส ปน เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา ตตฺถ ฐิตสฺส ปุจฺฉา นาม นตฺถิ. อิมินา สุตฺเตน มคฺโคปิ พหุจิตฺตกฺขณิโก โหตูติ เจ. เอตํ น พุทฺธวจนํ, วุตฺตคาถาย จ อตฺโถ วิรุชฺฌติ. ตสฺมา อนาคามิผเล ฐตฺวา อรหตฺตมคฺคสฺส วิปสฺสนํ กถาเปตีติ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปนสฺส น เกวลํ สุทฺธอรหตฺตสฺเสว อุปนิสฺสโย, ฉนฺนมฺปิ อภิญฺญานํ อุปนิสฺสโย อตฺถิ, ตสฺมา ภควา – ‘‘เอวมยํ สมเถ กมฺมํ กตฺวา ปญฺจ อภิญฺญา นิพฺพตฺเตสฺสติ, วิปสฺสนาย กมฺมํ กตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ. เอวํ ฉฬภิญฺโญ มหาสาวโก ภวิสฺสตี’’ติ วิปสฺสนามตฺตํ อกเถตฺวา สมถวิปสฺสนา อาจิกฺขิ.

Pues el que no regresa (anāgāmī) es el que ha perfeccionado plenamente el entrenamiento. Refiriéndose a él, dijo: 'debe ser alcanzado mediante el conocimiento de quien está en entrenamiento'. Debido a que el momento del camino dura un solo instante de consciencia, no es posible hacer preguntas mientras se está en él. Si se dijera que, según este sutta, el camino también tiene muchos instantes de consciencia, eso no sería la palabra del Buda y contradiría la estrofa citada. Por lo tanto, debe entenderse que, establecido en el fruto de no regresar, se le hace hablar sobre la visión cabal para el camino del estado de Arahant. Además, dado que él tenía no solo el potencial para el estado de Arahant puro, sino también el potencial para las seis aplicaciones del conocimiento directo, el Bienaventurado pensó: 'Habiendo practicado la tranquilidad (samatha), este producirá los cinco conocimientos directos; y habiendo practicado la visión cabal (vipassanā), alcanzará el estado de Arahant. Así será un gran discípulo dotado de los seis conocimientos directos'. Por ello, en lugar de enseñar solo la visión cabal, le instruyó en tanto tranquilidad como visión cabal.

๑๙๘. สติ [Pg.141] สติอายตเนติ สติ สติการเณ. กิญฺเจตฺถ การณํ? อภิญฺญา วา อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ วา อวสาเน ปน อรหตฺตํ วา การณํ อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา วาติ เวทิตพฺพํ.

198. 'Habiendo siempre una base' (sati sati āyatane) significa habiendo siempre una causa. ¿Cuál es aquí la causa? Debe entenderse que la causa es ya sea el jhana que sirve de base para el conocimiento directo o, en última instancia, el estado de Arahant o la visión cabal para el estado de Arahant.

๒๐๐. ปริจิณฺโณ เม ภควาติ สตฺต หิ เสขา ภควนฺตํ ปริจรนฺติ นาม, ขีณาสเวน ภควา ปริจิณฺโณ โหติ. อิติ สงฺเขเปน อรหตฺตํ พฺยากโรนฺโต เถโร เอวมาห. เต ปน ภิกฺขู ตมตฺถํ น ชานึสุ, อชานนฺตาว ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา. ภควโต อาโรเจสุํ. เทวตาติ เตสํ คุณานํ ลาภี เทวตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

200. 'El Bienaventurado ha sido servido por mí' (pariciṇṇo me bhagavā): los siete tipos de personas en entrenamiento ciertamente sirven al Bienaventurado, pero para un Arahant, el Bienaventurado ya ha sido servido. Declarando así brevemente su estado de Arahant, el Anciano habló de esta manera. Sin embargo, aquellos monjes no comprendieron ese significado y, sin comprenderlo, simplemente aceptaron sus palabras e informaron al Bienaventurado. 'Deidad' (devatā) se refiere a una deidad que posee esas cualidades. El resto es evidente en todas partes.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya,

มหาวจฺฉสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha concluido la explicación del Mahāvacchasutta.

๔. ทีฆนขสุตฺตวณฺณนา

4. Explicación del Dīghanakhasutta

๒๐๑. เอวํ เม สุตนฺติ ทีฆนขสุตฺตํ. ตตฺถ สูกรขตายนฺติ สูกรขตาติ เอวํนามเก เลเณ. กสฺสปพุทฺธกาเล กิร ตํ เลณํ เอกสฺมึ พุทฺธนฺตเร ปถวิยา วฑฺฒมานาย อนฺโตภูมิคตํ ชาตํ. อเถกทิวสํ เอโก สูกโร ตสฺส ฉทนปริยนฺตสมีเป ปํสุํ ขณิ. เทเว วุฏฺเฏ ปํสุโธโต ฉทนปริยนฺโต ปากโฏ อโหสิ. เอโก วนจรโก ทิสฺวา – ‘‘ปุพฺเพ สีลวนฺเตหิ ปริภุตฺตเลเณน ภวิตพฺพํ, ปฏิชคฺคิสฺสามิ น’’นฺติ สมนฺตโต ปํสุํ อปเนตฺวา เลณํ โสเธตฺวา กุฏฺฏปริกฺเขปํ กตฺวา ทฺวารวาตปานํ โยเชตฺวา สุปรินิฏฺฐิต-สุธากมฺมจิตฺตกมฺมรชตปฏฺฏสทิสาย วาลุกาย สนฺถตปริเวณํ เลณํ กตฺวา มญฺจปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต วสนตฺถาย อทาสิ. เลณํ คมฺภีรํ อโหสิ โอตริตฺวา อภิรุหิตพฺพํ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

201. 'Así lo he oído' se refiere al Dīghanakhasutta. Allí, 'en Sūkarakhatā' significa en la cueva de ese nombre. Se dice que en la época del Buda Kassapa, durante el intervalo entre budas, la tierra creció y la cueva quedó enterrada bajo el suelo. Entonces, un día, un cerdo excavó la tierra cerca del borde del techo de esa cueva. Al llover, el borde del techo, lavado de tierra, se hizo visible. Un habitante del bosque lo vio y pensó: 'En el pasado, esta debe haber sido una cueva utilizada por monjes virtuosos; la restauraré'. Retiró la tierra de los alrededores, limpió la cueva, construyó paredes, instaló puertas y ventanas, completó el enlucido y la decoración, cubrió el patio con arena similar a placas de plata, dispuso camas y asientos, y la ofreció para la morada del Bienaventurado. La cueva era profunda y había que descender y subir. A esto se refiere lo dicho.

ทีฆนโขติ ตสฺส ปริพฺพาชกสฺส นามํ. อุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? โส กิร เถเร อฑฺฒมาสปพฺพชิเต จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ มาตุโล อญฺญํ ปาสณฺฑํ คนฺตฺวา น จิรํ ติฏฺฐติ, อิทานิ ปนสฺส สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คตสฺส อฑฺฒมาโส ชาโต. ปวตฺติมฺปิสฺส น สุณามิ, โอชวนฺตํ [Pg.142] นุ โข สาสนํ, ชานิสฺสามิ น’’นฺติ คนฺตุกาโม ชาโต. ตสฺมา อุปสงฺกมิ. เอกมนฺตํ ฐิโตติ ตสฺมึ กิร สมเย เถโร ภควนฺตํ พีชยมาโน ฐิโต โหติ, ปริพฺพาชโก มาตุเล หิโรตฺตปฺเปน ฐิตโกว ปญฺหํ ปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกมนฺตํ ฐิโต’’ติ.

'Dīghanakha' es el nombre de ese asceta errante. '¿Por qué se acercó?' Se dice que cuando el Anciano llevaba medio mes de ordenado, él pensó: 'Mi tío materno no suele permanecer mucho tiempo en otras sectas, pero ahora ya ha pasado medio mes desde que fue a la presencia del asceta Gotama. No escucho noticias de él. ¿Será acaso que su enseñanza es sustanciosa? Lo averiguaré'. Deseando ir, se acercó. 'Parado a un lado': se dice que en ese momento el Anciano estaba de pie abanicando al Bienaventurado, y el asceta errante hizo su pregunta permaneciendo de pie por respeto y temor reverencial hacia su tío. Por eso se dice 'parado a un lado'.

สพฺพํ เม นกฺขมตีติ สพฺพา เม อุปปตฺติโย นกฺขมนฺติ, ปฏิสนฺธิโย นกฺขมนฺตีติ อธิปฺปาเยน วทติ. เอตฺตาวตาเนน ‘‘อุจฺเฉทวาโทหมสฺมี’’ติ ทีปิตํ โหติ. ภควา ปนสฺส อธิปฺปายํ มุญฺจิตฺวา อกฺขเร ตาว โทสํ ทสฺเสนฺโต ยาปิ โข เตติอาทิมาห. ตตฺถ เอสาปิ เต ทิฏฺฐิ นกฺขมตีติ เอสาปิ เต ปฐมํ รุจฺจิตฺวา ขมาเปตฺวา คหิตทิฏฺฐิ นกฺขมตีติ. เอสา เจ เม, โภ โคตม, ทิฏฺฐิ ขเมยฺยาติ มยฺหญฺหิ สพฺพํ นกฺขมตีติ ทิฏฺฐิ, ตสฺส มยฺหํ ยา เอสา สพฺพํ เม นกฺขมตีติ ทิฏฺฐิ, เอสา เม ขเมยฺย. ยํ ตํ ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิสฺส ตาทิสเมว. ยถา สพฺพคหเณน คหิตาปิ อยํ ทิฏฺฐิ ขมติ, เอวเมวํ ตมฺปิ ขเมยฺย. เอวํ อตฺตโน วาเท อาโรปิตํ โทสํ ญตฺวา ตํ ปริหรามีติ สญฺญาย วทติ, อตฺถโต ปนสฺส ‘‘เอสา ทิฏฺฐิ น เม ขมตี’’ติ อาปชฺชติ. ยสฺส ปเนสา น ขมติ น รุจฺจติ, ตสฺสายํ ตาย ทิฏฺฐิยา สพฺพํ เม น ขมตีติ ทิฏฺฐิ รุจิตํ. เตน หิ ทิฏฺฐิอกฺขเมน อรุจิเตน ภวิตพฺพนฺติ สพฺพํ ขมตีติ รุจฺจตีติ อาปชฺชติ. น ปเนส ตํ สมฺปฏิจฺฉติ, เกวลํ ตสฺสาปิ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อุจฺเฉทเมว คณฺหาติ. เตนาห ภควา อโต โข เต, อคฺคิเวสฺสน,…เป… อญฺญญฺจ ทิฏฺฐึ อุปาทิยนฺตีติ. ตตฺถ อโตติ ปชหนเกสุ นิสฺสกฺกํ, เย ปชหนฺติ, เตหิ เย นปฺปชหนฺตีติ วุจฺจิยนฺติ, เตว พหุตราติ อตฺโถ. พหู หิ พหุตราติ เอตฺถ หิกาโร นิปาตมตฺตํ, พหู พหุตราติ อตฺโถ. ปรโต ตนู หิ ตนุตราติ ปเทปิ เอเสว นโย. เย เอวมาหํสูติ เย เอวํ วทนฺติ. ตญฺเจว ทิฏฺฐึ นปฺปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทิฏฺฐึ อุปาทิยนฺตีติ มูลทสฺสนํ นปฺปชหนฺติ, อปรทสฺสนํ อุปาทิยนฺติ.

La frase 'Nada me complace' significa: 'ninguna forma de existencia posterior me complace, los renacimientos no me complacen'; con este propósito habla él. Con estas palabras, él está indicando: 'Soy un aniquilacionista (ucchedavāda)'. Sin embargo, el Bienaventurado, dejando de lado por un momento la intención profunda de Dīghanakha y queriendo señalar primero el error literal en sus palabras, dijo 'Incluso esa visión tuya...', etc. Allí, 'Incluso esa visión tuya no te complace' significa que esta visión que inicialmente aceptaste y adoptaste con agrado, tampoco te complace. En la frase 'Si esta visión mía, Honorable Gotama, me complaciera', el sentido es: 'Tengo la visión de que nada me complace, por lo tanto, para mí, que sostengo tal visión de aniquilación, esta visión debería complacerme'. Lo que se expresó como 'nada me complace' es exactamente de esa naturaleza para él. Así como esta visión es aceptada al incluirlo todo (como si fuera un punto de vista eterno), de la misma manera debería complacerle su propia visión. Al darse cuenta del error que el Bienaventurado señaló en su propia tesis, él habla con la intención de decir: 'Rechazo ese error'; sin embargo, en sentido estricto, de ello se sigue que 'esta visión no me complace'. Para aquel a quien esta visión no le agrada, le resulta agradable la visión de que 'nada me complace' en virtud de esa misma postura. Por tanto, si se rechaza la visión y no agrada, se incurre en el error de que 'todo le complace'. Pero él no acepta esa conclusión; meramente se aferra a la aniquilación absoluta a través de esa misma visión aniquilacionista. Por eso el Bienaventurado dijo: 'De esos, Aggivessana... se aferran a otra visión'. Allí, 'de esos' (ato) es un ablativo referido a quienes abandonan las visiones; el sentido es que aquellos de quienes se dice que no las abandonan son mucho más numerosos que los que sí lo hacen. En 'muchos son más numerosos', la partícula 'hi' es solo un expletivo; el significado es que son extremadamente muchos. El mismo método se aplica después al término 'pocos son más escasos'. 'Quienes así hablaron' se refiere a quienes así dicen. 'No abandonan esa visión y se aferran a otra' significa que no abandonan su visión original y se apegan a una visión posterior.

เอตฺถ จ สสฺสตํ คเหตฺวา ตมฺปิ อปฺปหาย อุจฺเฉทํ วา เอกจฺจสสฺสตํ วา คเหตุํ น สกฺกา, อุจฺเฉทมฺปิ คเหตฺวา ตํ อปฺปหาย สสฺสตํ วา เอกจฺจสสฺสตํ วา น สกฺกา คเหตุํ, เอกจฺจสสฺสตมฺปิ คเหตฺวา ตํ อปฺปหาย สสฺสตํ วา อุจฺเฉทํ วา น สกฺกา คเหตุํ. มูลสสฺสตํ ปน อปฺปหาย [Pg.143] อญฺญํ สสฺสตเมว สกฺกา คเหตุํ. กถํ? เอกสฺมิญฺหิ สมเย ‘‘รูปํ สสฺสต’’นฺติ คเหตฺวา อปรสฺมึ สมเย ‘‘น สุทฺธรูปเมว สสฺสตํ, เวทนาปิ สสฺสตา, วิญฺญาณมฺปิ สสฺสต’’นฺติ คณฺหาติ. อุจฺเฉเทปิ เอกจฺจสสฺสเตปิ เอเสว นโย. ยถา จ ขนฺเธสุ, เอวํ อายตเนสุปิ โยเชตพฺพํ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ตญฺเจว ทิฏฺฐึ นปฺปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทิฏฺฐึ อุปาทิยนฺตี’’ติ.

En este contexto, habiendo adoptado el eternismo, no es posible adoptar el aniquilacionismo o el eternismo parcial sin abandonar aquel primero; habiendo adoptado el aniquilacionismo, no es posible adoptar el eternismo o el eternismo parcial sin abandonarlo; y habiendo adoptado el eternismo parcial, no es posible adoptar el eternismo o el aniquilacionismo sin abandonarlo. Sin embargo, sin abandonar el eternismo original, sí es posible adoptar otra forma de la misma visión eternista. ¿Cómo ocurre esto? En un momento dado, uno asume que 'la forma es eterna', y en otro momento asume que 'no solo la forma pura es eterna, sino que también la sensación es eterna... el conocimiento es eterno'. Lo mismo se aplica al aniquilacionismo y al eternismo parcial. Y así como se aplica a los agregados, debe aplicarse también a las bases sensoriales. Con referencia a esto se dijo: 'No abandonan esa visión y se aferran a otra'.

ทุติยวาเร อโตติ อปฺปชหนเกสุ นิสฺสกฺกํ, เย นปฺปชหนฺติ, เตหิ, เย ปชหนฺตีติ วุจฺจิยนฺติ, เตว ตนุตรา อปฺปตราติ อตฺโถ. ตญฺเจว ทิฏฺฐึ ปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทิฏฺฐึ น อุปาทิยนฺตีติ ตญฺจ มูลทสฺสนํ ปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทสฺสนํ น คณฺหนฺติ. กถํ? เอกสฺมิญฺหิ สมเย ‘‘รูปํ สสฺสต’’นฺติ คเหตฺวา อปรสฺมึ สมเย ตตฺถ อาทีนวํ ทิสฺวา ‘‘โอฬาริกเมตํ มยฺหํ ทสฺสน’’นฺติ ปชหติ ‘‘น เกวลญฺจ รูปํ สสฺสตนฺติ ทสฺสนเมว โอฬาริกํ, เวทนาปิ สสฺสตา…เป… วิญฺญาณมฺปิ สสฺสตนฺติ ทสฺสนํ โอฬาริกเมวา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. อุจฺเฉเทปิ เอกจฺจสสฺสเตปิ เอเสว นโย. ยถา จ ขนฺเธสุ, เอวํ อายตเนสุปิ โยเชตพฺพํ. เอวํ ตญฺจ มูลทสฺสนํ ปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทสฺสนํ น คณฺหนฺติ.

En la segunda sección, 'de esos' (ato) es un ablativo referido a quienes no abandonan sus visiones; el sentido es que aquellos de quienes se dice que las abandonan son más escasos y pocos que los anteriores. 'Abandonan esa visión y no se aferran a otra' significa que abandonan su visión original y no adoptan ninguna otra. ¿Cómo ocurre esto? En un momento dado, uno asume que 'la forma es eterna', pero en otro momento, al ver el peligro en ello, reflexiona: 'Esta visión mía es burda' y la abandona; y no solo descarta la visión de que 'la forma es eterna', sino que reflexiona: 'La visión de que la sensación es eterna... el conocimiento es eterno, es igualmente burda', y la suelta. Lo mismo se aplica al aniquilacionismo y al eternismo parcial. Y así como se aplica a los agregados, debe aplicarse también a las bases sensoriales. De este modo, abandonan su visión original y no adoptan ninguna otra visión.

สนฺตคฺคิเวสฺสนาติ กสฺมา อารภิ? อยํ อุจฺเฉทลทฺธิโก อตฺตโน ลทฺธึ นิคูหติ, ตสฺสา ปน ลทฺธิยา วณฺเณ วุจฺจมาเน อตฺตโน ลทฺธึ ปาตุกริสฺสตีติ ติสฺโส ลทฺธิโย เอกโต ทสฺเสตฺวา วิภชิตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

¿Por qué el Bienaventurado inició la enseñanza diciendo 'Aggivessana, existen...'? Este Dīghanakha, siendo un aniquilacionista, ocultaba su propia doctrina; sin embargo, el Buda pensó que si se mencionaban las características de tales doctrinas, él revelaría la suya. Por lo tanto, presentó las tres doctrinas juntas para analizarlas e inició este discurso.

สาราคาย สนฺติเกติอาทีสุ ราควเสน วฏฺเฏ รชฺชนสฺส อาสนฺนา ตณฺหาทิฏฺฐิสํโยชเนน วฏฺฏสํโยชนสฺส สนฺติเก. อภินนฺทนายาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสเนว คิลิตฺวา ปริยาทิยนสฺส คหณสฺส จ อาสนฺนาติ อตฺโถ. อสาราคาย สนฺติเกติอาทีสุ วฏฺเฏ อรชฺชนสฺส อาสนฺนาติอาทินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

En pasajes como 'cerca del apego' (sārāgāya santike), el sentido es que por el poder del deseo se está cerca de deleitarse en el ciclo de renacimientos (vaṭṭa), y cerca de la atadura al ciclo mediante los grilletes del anhelo y las visiones. 'Para el regocijo' (abhinandanāyā) significa estar cerca de ser consumido y atrapado meramente por el poder del anhelo y las visiones. En pasajes como 'cerca del desapego' (asārāgāya santike), el sentido debe entenderse por el método opuesto, como estar cerca de no deleitarse en el ciclo de renacimientos.

เอตฺถ จ สสฺสตทสฺสนํ อปฺปสาวชฺชํ ทนฺธวิราคํ, อุจฺเฉททสฺสนํ มหาสาวชฺชํ ขิปฺปวิราคํ. กถํ? สสฺสตวาที หิ อิธโลกํ ปรโลกญฺจ อตฺถีติ ชานาติ, สุกตทุกฺกฏานํ ผลํ อตฺถีติ ชานาติ, กุสลํ กโรติ, อกุสลํ กโรนฺโต ภายติ, วฏฺฏํ อสฺสาเทติ, อภินนฺทติ. พุทฺธานํ [Pg.144] วา พุทฺธสาวกานํ วา สมฺมุขีภูโต สีฆํ ลทฺธึ ชหิตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา ตํ สสฺสตทสฺสนํ อปฺปสาวชฺชํ ทนฺธวิราคนฺติ วุจฺจติ. อุจฺเฉทวาที ปน อิธโลกปรโลกํ อตฺถีติ ชานาติ, สุกตทุกฺกฏานํ ผลํ อตฺถีติ ชานาติ, กุสลํ น กโรติ, อกุสลํ กโรนฺโต น ภายติ, วฏฺฏํ น อสฺสาเทติ, นาภินนฺทติ, พุทฺธานํ วา พุทฺธสาวกานํ วา สมฺมุขีภาเว สีฆํ ทสฺสนํ ปชหติ. ปารมิโย ปูเรตุํ สกฺโกนฺโต พุทฺโธ หุตฺวา, อสกฺโกนฺโต อภินีหารํ กตฺวา สาวโก หุตฺวา ปรินิพฺพายติ. ตสฺมา อุจฺเฉททสฺสนํ มหาสาวชฺชํ ขิปฺปวิราคนฺติ วุจฺจติ.

Aquí, la visión eternalista conlleva poca falta pero es difícil de abandonar, mientras que la visión aniquilacionista conlleva una gran falta pero se abandona rápidamente. ¿Cómo es así? El eternalista sabe que existe este mundo y el otro, sabe que existe el fruto de las acciones bien y mal hechas, realiza lo que es meritorio, teme hacer lo que no es meritorio, se deleita en la ronda de renacimientos y se regocija en ella. Al estar frente a los Budas o a los discípulos de los Budas, no es capaz de abandonar su creencia rápidamente. Por eso, se dice que la visión eternalista es de poca falta y difícil de abandonar. Por el contrario, el aniquilacionista sabe que existe este mundo y el otro, sabe que existe el fruto de las acciones bien y mal hechas, pero no realiza lo que es meritorio y, al realizar lo que no es meritorio, no teme; no se deleita en la ronda de renacimientos ni se regocija en ella. Ante la presencia de los Budas o de los discípulos de los Budas, abandona rápidamente su visión. Siendo capaz de completar las perfecciones, se convierte en un Buda y alcanza el parinibbāna; si no es capaz de completar las perfecciones, tras haber hecho la resolución y convertirse en un discípulo, alcanza el parinibbāna. Por eso, se dice que la visión aniquilacionista es de gran falta y rápida de abandonar.

๒๐๒. โส ปน ปริพฺพาชโก เอตมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา – ‘‘มยฺหํ ทสฺสนํ สํวณฺเณติ ปสํสติ, อทฺธา เม สุนฺทรํ ทสฺสน’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา อุกฺกํเสติ เม ภวนฺติอาทิมาห.

202. Sin embargo, aquel asceta errante, sin comprender este significado, pensó: «El Bienaventurado alaba y elogia mi visión; ciertamente mi visión es excelente». Pensando así, pronunció las palabras que comienzan con: «Él me exalta».

อิทานิ ยสฺมา อยํ ปริพฺพาชโก กญฺชิเยเนว ติตฺตกาลาพุ, อุจฺเฉททสฺสเนเนว ปูริโต, โส ยถา กญฺชิยํ อปฺปหาย น สกฺกา ลาพุมฺหิ เตลผาณิตาทีนิ ปกฺขิปิตุํ, ปกฺขิตฺตานิปิ น คณฺหาติ, เอวเมวํ ตํ ลทฺธึ อปฺปหาย อภพฺโพ มคฺคผลานํ ลาภาย, ตสฺมา ลทฺธึ ชหาปนตฺถํ ตตฺรคฺคิเวสฺสนาติอาทิ อารทฺธํ. วิคฺคโหติ กลโห. เอวเมตาสํ ทิฏฺฐีนํ ปหานํ โหตีติ เอวํ วิคฺคหาทิอาทีนวํ ทิสฺวา ตาสํ ทิฏฺฐีนํ ปหานํ โหติ. โส หิ ปริพฺพาชโก ‘‘กึ เม อิมินา วิคฺคหาทินา’’ติ ตํ อุจฺเฉททสฺสนํ ปชหติ.

Ahora bien, dado que este asceta errante estaba lleno únicamente de la visión aniquilacionista, como una calabaza amarga llena de vinagre, así como no es posible verter aceite, melaza o sustancias similares en una calabaza sin antes desechar el vinagre, y aunque se vertieran no los recibiría, de la misma manera, sin abandonar esa creencia errónea, él es incapaz de alcanzar los senderos y sus frutos. Por lo tanto, para hacer que abandonara su creencia, el Bienaventurado comenzó el discurso con las palabras: «En ese respecto, Aggivessana», y así sucesivamente. «Viggaho» significa disputa. «Así ocurre el abandono de estas visiones» significa que, habiendo visto el peligro de la disputa y demás, ocurre el abandono de esas tres visiones. Pues aquel asceta errante, reflexionando: «¿Qué beneficio obtengo yo de esta disputa y demás?», abandona esa visión aniquilacionista.

๒๐๕. อถสฺส ภควา วมิตกญฺชิเย ลาพุมฺหิ สปฺปิผาณิตาทีนิ ปกฺขิปนฺโต วิย หทเย อมโตสธํ ปูเรสฺสามีติ วิปสฺสนํ อาจิกฺขนฺโต อยํ โข ปน, อคฺคิเวสฺสน, กาโยติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ วมฺมิกสุตฺเต วุตฺโต. อนิจฺจโตติอาทีนิปิ เหฏฺฐา วิตฺถาริตาเนว. โย กายสฺมึ กายฉนฺโทติ ยา กายสฺมึ ตณฺหา. สฺเนโหติ ตณฺหาสฺเนโหว. กายนฺวยตาติ กายานุคมนภาโว, กายํ อนุคจฺฉนกกิเลโสติ อตฺโถ.

205. Entonces el Bienaventurado, como quien vierte el elixir de la inmortalidad en el corazón de Dighanakha, tal como si pusiera mantequilla clarificada o melaza en una calabaza de la cual se ha vaciado el vinagre, deseando enseñar la visión cabal (vipassanā), dijo: «Este cuerpo, Aggivessana», y así sucesivamente. Su significado ha sido explicado en el Vammika Sutta. Los pasajes que comienzan con «impermanencia» también han sido detallados anteriormente. «Lo que es el deseo por el cuerpo» se refiere a la sed (taṇhā) que surge respecto al cuerpo. «Sneha» es el apego viscoso de la sed misma. «Kāyanvayatā» es la condición de seguir al cuerpo, es decir, las impurezas (kilesas) que acompañan al cuerpo; este es el significado.

เอวํ รูปกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อรูปกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต ติสฺโส โขติอาทิมาห. ปุน ตาสํเยว เวทนานํ อสมฺมิสฺสภาวํ ทสฺเสนฺโต ยสฺมึ, อคฺคิเวสฺสน, สมเยติอาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ [Pg.145] – ยสฺมึ สมเย สุขาทีสุ เอกํ เวทนํ เวทยติ, ตสฺมึ สมเย อญฺญา เวทนา อตฺตโน วารํ วา โอกาสํ วา โอโลกยมานา นิสินฺนา นาม นตฺถิ, อถ โข อนุปฺปนฺนาว โหนฺติ ภินฺนอุทกปุปฺผุฬา วิย จ อนฺตรหิตา วา. สุขาปิ โขติอาทิ ตาสํ เวทนานํ จุณฺณวิจุณฺณภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

Habiendo mostrado así el tema de meditación sobre la materia (rūpa), para mostrar ahora el tema de meditación sobre lo inmaterial (arūpa), dijo: «Hay tres [sensaciones]», y así sucesivamente. Luego, deseando mostrar la naturaleza no mezclada de esas mismas sensaciones, dijo: «En el momento en que, Aggivessana», y así sucesivamente. Aquí el significado resumido es este: en el momento en que uno experimenta una sola sensación de entre el placer y las demás, en ese momento de la experiencia no existen las otras sensaciones esperando su turno o lugar; más bien, o no han surgido aún o han desaparecido como burbujas de agua que estallan. «Incluso la placentera», y así sucesivamente, fue dicho para mostrar la naturaleza de completa desintegración de esas sensaciones.

น เกนจิ สํวทตีติ ตสฺสตํ คเหตฺวา ‘‘สสฺสตวาที อห’’นฺติ อุจฺเฉทวาทินาปิ สทฺธึ น สํวทติ, ตเมว คเหตฺวา ‘‘สสฺสตวาที อห’’นฺติ เอกจฺจสสฺสตวาทินา สทฺธึ น วิวทติ. เอวํ ตโยปิ วาทา ปริวตฺเตตฺวา โยเชตพฺพา. ยญฺจ โลเก วุตฺตนฺติ ยํ โลเก กถิตํ โวหริตํ, เตน โวหรติ อปรามสนฺโต กิญฺจิ ธมฺมํ ปรามาสคฺคาเหน อคฺคณฺหนฺโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

«No discute con nadie» significa que, habiendo adoptado la visión eternalista, no discute con un aniquilacionista diciendo: «Yo soy un eternalista», ni discute con un eternalista parcial habiendo adoptado esa misma visión. De esta manera, las tres doctrinas deben ser aplicadas alternadamente. «Lo que se dice en el mundo» se refiere a lo que es hablado y expresado convencionalmente en el mundo; con ese lenguaje convencional él se expresa sin apegarse, sin aferrarse a ningún fenómeno (dhamma) como la materia y demás a través del asimiento de la percepción errónea de permanencia, belleza, felicidad o un yo. Y también se ha dicho esto:

‘‘โย โหติ ภิกฺขุ อรหํ กตาวี,ขีณาสโว อนฺติมเทหธารี;

อหํ วทามีติปิ โส วเทยฺย,มมํ วทนฺตีติปิ โส วเทยฺย;

โลเก สมญฺญํ กุสโล วิทิตฺวา,โวหารมตฺเตน โส โวหเรยฺยา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๕);

«Aquel monje que es un Arahant, que ha completado su tarea, cuyas impurezas se han agotado y que posee su último cuerpo; él podría decir «yo digo», y también podría decir «me dicen»; siendo experto en las designaciones del mundo y conociéndolas, él hablaría meramente por convención».

อปรมฺปิ วุตฺตํ – ‘‘อิมา โข จิตฺต โลกสมญฺญา โลกนิรุตฺติโย โลกโวหารา โลกปญฺญตฺติโย, ยาหิ ตถาคโต โวหรติ อปรามส’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๔๔๐).

También se ha dicho lo siguiente: «Estas, Citta, son designaciones del mundo, expresiones del mundo, convenciones del mundo y conceptos del mundo, que el Tathāgata utiliza sin apegarse a ellas».

๒๐๖. อภิญฺญาปหานมาหาติ สสฺสตาทีสุ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สสฺสตํ อภิญฺญาย ชานิตฺวา สสฺสตสฺส ปหานมาห, อุจฺเฉทํ, เอกจฺจสสฺสตํ อภิญฺญาย เอกจฺจสสฺสตสฺส ปหานํ วทติ. รูปํ อภิญฺญาย รูปสฺส ปหานํ วทตีติอาทินา นเยเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

206. «Enseña el abandono mediante el conocimiento directo» significa que, respecto al eternalismo y demás, habiendo conocido directamente cada uno de esos fenómenos —su surgimiento, su cese, su falta de esencia y la liberación de ellos—, el Buda habla del abandono del eternalismo. Habiendo conocido directamente el aniquilacionismo y el eternalismo parcial, habla del abandono del eternalismo parcial. Habiendo conocido directamente la materia (rūpa), habla del abandono de la materia; de esta manera debe entenderse el significado en este pasaje.

ปฏิสญฺจิกฺขโตติ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส. อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจีติ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธหิ อาสเวหิ อคฺคเหตฺวาว จิตฺตํ วิมุจฺจิ. เอตฺตาวตา เจส ปรสฺส วฑฺฒิตํ ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ขุทํ วิโนเทนฺโต วิย ปรสฺส [Pg.146] อารทฺธาย ธมฺมเทสนาย ญาณํ เปเสตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตญฺเจว ปตฺโต, สาวกปารมีญาณสฺส จ มตฺถกํ, โสฬส จ ปญฺญา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิโต. ทีฆนโข ปน โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา สรเณสุ ปติฏฺฐิโต.

«Para quien reflexiona» significa para quien contempla. «Sin apego, su mente fue liberada de las impurezas» significa que su mente se liberó de las impurezas que cesaron mediante el cese que impide el resurgimiento, sin aferrarse en absoluto. Con este alcance de la enseñanza, el venerable Sariputta, como quien sacia su hambre comiendo el arroz servido para otro, dirigió su conocimiento a la enseñanza del Dhamma dada para el beneficio de otro (el asceta Dighanakha), desarrolló la visión cabal y alcanzó el fruto del Arahant y la cúspide del conocimiento de la perfección de un discípulo, permaneciendo tras haber penetrado las dieciséis clases de sabiduría. Dighanakha, por su parte, alcanzó el fruto de la entrada en la corriente y se estableció en los refugios.

ภควา ปน อิมํ เทสนํ สูริเย ธรมาเนเยว นิฏฺฐาเปตฺวา คิชฺฌกูฏา โอรุยฺห เวฬุวนํ คนฺตฺวา สาวกสนฺนิปาตมกาสิ, จตุรงฺคสมนฺนาคโต สนฺนิปาโต อโหสิ. ตตฺริมานิ องฺคานิ – มาฆนกฺขตฺเตน ยุตฺโต ปุณฺณมอุโปสถทิวโส, เกนจิ อนามนฺติตานิ หุตฺวา อตฺตโนเยว ธมฺมตาย สนฺนิปติตานิ อฑฺฒเตลสานิ ภิกฺขุสตานิ, เตสุ เอโกปิ ปุถุชฺชโน วา โสตาปนฺน-สกทาคามิ-อนาคามิ-สุกฺขวิปสฺสก-อรหนฺเตสุ วา อญฺญตโร นตฺถิ, สพฺเพ ฉฬภิญฺญาว, เอโกปิ เจตฺถ สตฺถเกน เกเส ฉินฺทิตฺวา ปพฺพชิโต นาม นตฺถิ, สพฺเพ เอหิภิกฺขุโนเยวาติ.

El Bienaventurado, tras concluir esta enseñanza mientras el sol aún brillaba, descendió del monte Gijjhakūṭa y se dirigió al monasterio de Veḷuvana, donde convocó una asamblea de discípulos; fue una asamblea dotada de cuatro factores. Estos son los factores: era el día de observancia de luna llena en conjunción con la constelación de Māgha; mil doscientos cincuenta monjes se reunieron por su propia naturaleza, sin haber sido invitados por nadie; entre ellos, no había ni un solo monje común (puthujjana), ni tampoco monjes en los estados de sotāpanna, sakadāgāmi o anāgāmi, ni arahants por visión seca (sukkhavipassaka), sino que todos eran poseedores de las seis facultades superiores (chaḷabhiññā); y entre ellos, no había ninguno que se hubiera ordenado cortándose el cabello con una navaja, sino que todos habían recibido la ordenación por la fórmula 'ehi bhikkhu'.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdaniyā, el Comentario al Majjhimanikāya.

ทีฆนขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario del Dīghanakhasutta.

๕. มาคณฺฑิยสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario del Māgaṇḍiyasutta.

๒๐๗. เอวํ เม สุตนฺติ มาคณฺฑิยสุตฺตํ. ตตฺถ อคฺยาคาเรติ อคฺคิโหมสาลยํ. ติณสนฺถารเกติ ทฺเว มาคณฺฑิยา มาตุโล จ ภาคิเนยฺโย จ. เตสุ มาตุโล ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, ภาคิเนยฺโยปิ สอุปนิสฺสโย นจิรสฺเสว ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ. อถสฺส ภควา อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา รมณียํ เทวคพฺภสทิสํ คนฺธกุฏึ ปหาย ตตฺถ ฉาริกติณกจวราทีหิ อุกฺลาเป อคฺยาคาเร ติณสนฺถารกํ ปญฺญาเปตฺวา ปรสงฺคหกรณตฺถํ กติปาหํ วสิตฺถ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนุปสงฺกมีติ น เกวลํ ตํทิวสเมว, ยสฺมา ปน ตํ อคฺยาคารํ คามูปจาเร ทารกทาริกาหิ โอกิณฺณํ อวิวิตฺตํ, ตสฺมา ภควา นิจฺจกาลมฺปิ ทิวสภาคํ ตสฺมึ วนสณฺเฑ วีตินาเมตฺวา สายํ วาสตฺถาย ตตฺถ อุปคจฺฉติ.

207. «Evaṃ me sutaṃ» es el Māgaṇḍiyasutta. Allí, «agyāgāreti» significa en la sala del sacrificio del fuego. En cuanto a «tiṇasanthārake», había dos llamados Māgaṇḍiya: el tío y el sobrino. De ellos, el tío se había ordenado y alcanzado el estado de arahant; el sobrino también poseía las condiciones necesarias y, no mucho después de ordenarse, alcanzaría el estado de arahant. Entonces, el Bienaventurado, viendo su potencial, abandonó su deleitable celda perfumada (gandhakuṭi), que era como la estancia de un dios, y tras preparar un lecho de hierba en aquella sala del fuego, que estaba sucia con cenizas, paja y desechos, residió allí durante unos días con el fin de beneficiar a otro. Refiriéndose a esto, se dijo lo siguiente. «Tenupasaṅkamīti» no se refiere únicamente al día en que llegó el sobrino; puesto que aquella sala del fuego estaba cerca de la aldea y se encontraba llena de niños y niñas, y por tanto no era solitaria, el Bienaventurado solía pasar la parte diurna en aquel bosque y, al atardecer, se dirigía allí para pernoctar.

อทฺทสา [Pg.147] โข…เป… ติณสนฺถารกํ ปญฺญตฺตนฺติ ภควา อญฺเญสุ ทิวเสสุ ติณสนฺถารกํ สงฺฆริตฺวา สญฺญาณํ กตฺวา คจฺฉติ, ตํทิวสํ ปน ปญฺญเปตฺวาว อคมาสิ. กสฺมา? ตทา หิ ปจฺจูสสมเย โลกํ โอโลเกตฺวาว อทฺทส – ‘‘อชฺช มาคณฺฑิโย อิธาคนฺตฺวา อิมํ ติณสนฺถารกํ ทิสฺวา ภารทฺวาเชน สทฺธึ ติณสนฺถารกํ อารพฺภ กถาสลฺลาปํ กริสฺสติ, อถาหํ อาคนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, โส ธมฺมํ สุตฺวา มม สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ. ปเรสํ สงฺคหกรณตฺถเมว หิ มยา ปารมิโย ปูริตา’’ติ ติณสนฺถารกํ ปญฺญเปตฺวาว อคมาสิ.

«Addasā kho… pe… tiṇasanthārakaṃ paññattanti»: en otros días, el Bienaventurado solía recoger el lecho de hierba y dejar una señal antes de marcharse, pero aquel día se fue tras haberlo dejado preparado. ¿Por qué? Pues en aquel entonces, al observar el mundo al amanecer, vio: «Hoy Māgaṇḍiya vendrá aquí, verá este lecho de hierba y entablará una conversación con el brahmán Bhāradvāja acerca de él; entonces yo llegaré y enseñaré el Dhamma, y él, tras escucharlo, se ordenará bajo mi guía y alcanzará el estado de arahant. Ciertamente, he completado las perfecciones solo con el propósito de beneficiar a los demás». Por esta razón, se marchó tras dejar el lecho de hierba preparado.

สมณเสยฺยานุรูปํ มญฺเญติ อิมํ ติณสนฺถารกํ ‘‘สมณสฺส อนุจฺฉวิกา เสยฺยา’’ติ มญฺญามิ. น จ อสญฺญตสมณสฺส นิวุตฺถฏฺฐานเมตํ. ตถาเหตฺถ หตฺเถน อากฑฺฒิตฏฺฐานํ วา ปาเทน อากฑฺฒิตฏฺฐานํ วา สีเสน ปหฏฏฺฐานํ วา น ปญฺญายติ, อนากุโล อนากิณฺโณ อภินฺโน เฉเกน จิตฺตกาเรน ตูลิกาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปญฺญตฺโต วิย. สญฺญตสมณสฺส วสิตฏฺฐานํ, กสฺส โภ วสิตฏฺฐานนฺติ ปุจฺฉติ. ภูนหุโนติ หตวฑฺฒิโน มริยาทการกสฺส. กสฺมา เอวมาห? ฉสุ ทฺวาเรสุ วฑฺฒิปญฺญาปนลทฺธิกตฺตา. อยญฺหิ ตสฺส ลทฺธิ – จกฺขุ พฺรูเหตพฺพํ วฑฺเฒตพฺพํ, อทิฏฺฐํ ทกฺขิตพฺพํ, ทิฏฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพํ. โสตํ พฺรูเหตพฺพํ วฑฺเฒตพฺพํ, อสุตํ โสตพฺพํ, สุตํ สมติกฺกมิตพฺพํ. ฆานํ พฺรูเหตพฺพํ วฑฺเฒตพฺพํ, อฆายิตํ ฆายิตพฺพํ, ฆายิตํ สมติกฺกมิตพฺพํ. ชิวฺหา พฺรูเหตพฺพา วฑฺเฒตพฺพา, อสฺสายิตํ สายิตพฺพํ, สายิตํ สมติกฺกมิตพฺพํ. กาโย พฺรูเหตพฺโพ วฑฺเฒตพฺโพ, อผุฏฺฐํ ผุสิตพฺพํ, ผุฏฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพํ. มโน พฺรูเหตพฺโพ วฑฺเฒตพฺโพ, อวิญฺญาตํ วิชานิตพฺพํ, วิญฺญาตํ สมติกฺกมิตพฺพํ. เอวํ โส ฉสุ ทฺวาเรสุ วฑฺฒึ ปญฺญเปติ. ภควา ปน –

«Samaṇaseyyānurūpaṃ maññeti»: considero que este lecho de hierba es una «cama adecuada para un asceta». No es el lugar de residencia de un asceta carente de autocontrol. Pues en él no se percibe rastro de haber sido removido por las manos, ni por los pies, ni golpeado por la cabeza; está ordenado, sin perturbación y sin daños, como si hubiera sido dispuesto por un hábil artista con un pincel. «Es el lugar de residencia de un asceta controlado; ¿de quién es este lugar, señor?», así pregunta. «Bhūnahunoti»: del que destruye el crecimiento, del que impone límites. ¿Por qué dice esto? Porque el Bienaventurado tiene la doctrina de establecer la restricción en las seis puertas de los sentidos. Pues esta es la creencia de Māgaṇḍiya: que el ojo debe ser nutrido y aumentado, que lo no visto debe ser visto y lo visto debe ser superado. Que el oído debe ser nutrido y aumentado, que lo no oído debe ser oído y lo oído superado. Que el olfato debe ser nutrido y aumentado, lo no olido debe olerse y lo olido superado. Que la lengua debe ser nutrida y aumentada, lo no saboreado debe ser probado y lo saboreado superado. Que el cuerpo debe ser nutrido y aumentado, lo no tocado debe ser sentido y lo tocado superado. Que la mente debe ser nutrida y aumentada, lo no conocido debe ser conocido y lo conocido superado. Así, él propone el aumento en las seis puertas de los sentidos. El Bienaventurado, en cambio, enseña:

‘‘จกฺขุนา สํวโร สาธุ, สาธุ โสเตน สํวโร;

ฆาเนน สํวโร สาธุ, สาธุ ชิวฺหาย สํวโร.

«Buena es la restricción en el ojo, buena es la restricción en el oído; buena es la restricción en el olfato, buena es la restricción en la lengua.

กาเยน สํวโร สาธุ, สาธุ วาจาย สํวโร;

มนสา สํวโร สาธุ, สาธุ สพฺพตฺถ สํวโร;

สพฺพตฺถ สํวุโต ภิกฺขุ, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๓๖๐-๓๖๑) –

Buena es la restricción en el cuerpo, buena es la restricción en el habla; buena es la restricción en la mente, buena es la restricción en todo. El monje restringido en todo lugar se libera de todo sufrimiento».

ฉสุ [Pg.148] ทฺวาเรสุ สํวรํ ปญฺญเปติ. ตสฺมา โส ‘‘วฑฺฒิหโต สมโณ โคตโม มริยาทการโก’’ติ มญฺญมาโน ‘‘ภูนหุโน’’ติ อาห.

Así, el Bienaventurado prescribe la restricción en las seis puertas de los sentidos. Por ello, pensando que «el asceta Gotama es un destructor del crecimiento que impone límites», Māgaṇḍiya lo llamó «bhūnahu».

อริเย ญาเย ธมฺเม กุสเลติ ปริสุทฺเธ การณธมฺเม อนวชฺเช. อิมินา กึ ทสฺเสติ? เอวรูปสฺส นาม อุคฺคตสฺส ปญฺญาตสฺส ยสสฺสิโน อุปริ วาจํ ภาสมาเนน วีมํสิตฺวา อุปธาเรตฺวา มุเข อารกฺขํ ฐเปตฺวา ภาสิตพฺโพ โหติ. ตสฺมา มา สหสา อภาสิ, มุเข อารกฺขํ ฐเปหีติ ทสฺเสติ. เอวญฺหิ โน สุตฺเต โอจรตีติ ยสฺมา อมฺหากํ สุตฺเต เอวํ อาคจฺฉติ, น มยํ มุขารุฬฺหิจฺฉามตฺตํ วทาม, สุตฺเต จ นาม อาคตํ วทมานา กสฺส ภาเยยฺยาม, ตสฺมา สมฺมุขาปิ นํ วเทยฺยามาติ อตฺโถ. อปฺโปสฺสุกฺโกติ มม รกฺขนตฺถาย อนุสฺสุกฺโก อวาวโฏ หุตฺวาติ อตฺโถ. วุตฺโตว นํ วเทยฺยาติ มยา วุตฺโตว หุตฺวา อปุจฺฉิโตว กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อมฺพชมฺพูอาทีนิ คเหตฺวา วิย อปูรยมาโน มยา กถิตนิยาเมน ภวํ ภารทฺวาโช วเทยฺย, วทสฺสูติ อตฺโถ.

«Ariye ñāye dhamme kusaleti»: en el Dhamma puro, impecable y conforme a la razón. ¿Qué se muestra con esto? Que al hablar sobre alguien tan eminente, reconocido y célebre, se debe hablar tras haber investigado, reflexionado y con cautela en el hablar. Por tanto, muestra: «No hables precipitadamente, mantén una guardia en tu boca». «Evañhi no sutte ocaratīti»: puesto que así aparece en nuestras escrituras, no hablamos simplemente según nuestros deseos o lo que nos viene a la boca; y al decir lo que consta en nuestras escrituras, ¿a quién habríamos de temer? Por ello, se lo diríamos incluso en su propia cara. «Appossukkoti»: sin esforzarse ni preocuparse por mi protección. «Vuttova naṃ vadeyyāti»: habiendo sido instruido por mí, sin que se lo pregunten, inicie una conversación y, como si llenara un espacio con diversas frutas como mangos o manzanas, hable el señor Bhāradvāja según lo que yo he dicho; este es el significado.

๒๐๘. อสฺโสสิ โขติ สตฺถา อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺพจกฺขุนา มาคณฺฑิยํ ตตฺถ อาคตํ อทฺทส, ทฺวินฺนํ ชนานํ ภาสมานานํ ทิพฺพโสเตน สทฺทมฺปิ อสฺโสสิ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐิโต. สํวิคฺโคติ ปีติสํเวเคน สํวิคฺโค จลิโต กมฺปิโต. ตสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘เนว มาคณฺฑิเยน สมณสฺส โคตมสฺส อาโรจิตํ, น มยา. อมฺเห มุญฺจิตฺวา อญฺโญ เอตฺถ ตติโยปิ นตฺถิ, สุโต ภวิสฺสติ อมฺหากํ สทฺโท ติขิณโสเตน ปุริเสนา’’ติ. อถสฺส อพฺภนฺตเร ปีติ อุปฺปชฺชิตฺวา นวนวุติโลมกูปสหสฺสานิ อุทฺธคฺคานิ อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต’’ติ. อถ โข มาคณฺฑิโย ปริพฺพาชโกติ ปริพฺพาชกสฺส ปภินฺนมุขํ วิย พีชํ ปริปากคตํ ญาณํ, ตสฺมา สนฺนิสีทิตุํ อสกฺโกนฺโต อาหิณฺฑมาโน ปุน สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ โข มาคณฺฑิโย’’ติอาทิ วุตฺตํ.

208. «Escuchó, por cierto»: el Maestro, habiendo desarrollado la percepción del signo de la luz, vio con el ojo divino a Māgaṇḍiya que llegaba a la sala del fuego. También escuchó con el oído divino el sonido de las voces de los dos hombres, Bhāradvāja y Māgaṇḍiya, mientras conversaban. «Habiendo salido del retiro»: significa haber salido del logro del fruto (phalasamāpatti). «Conmovido»: significa agitado, movido y tembloroso por la conmoción del regocijo (pītisaṃvega). Se dice que este pensamiento surgió en aquel brahmán Bhāradvāja: «Ni Māgaṇḍiya le ha informado al asceta Gotama, ni yo lo he hecho. No hay una tercera persona aquí excepto nosotros dos; nuestro sonido debe haber sido escuchado por este hombre de oído agudo». Entonces, el gozo (pīti) surgió en su interior, haciendo que los noventa y nueve mil poros de su piel se erizaran. Por eso se dice: «conmovido, con el vello erizado». «Entonces Māgaṇḍiya, el parascético»: para el parascético Māgaṇḍiya, su conocimiento había alcanzado la madurez, como una semilla cuya cáscara se ha abierto; por lo tanto, incapaz de permanecer sentado, deambuló de regreso ante el Maestro y se sentó a un lado. Para mostrar esto, se dice: «Entonces Māgaṇḍiya...», etc.

๒๐๙. สตฺถา – ‘‘เอวํ กิร ตฺวํ, มาคณฺฑิย, มํ อวจา’’ติ อวตฺวาว จกฺขุํ โข, มาคณฺฑิยาติ ปริพฺพาชกสฺส ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตตฺถ วสนฏฺฐานฏฺเฐน [Pg.149] รูปํ จกฺขุสฺส อาราโมติ จกฺขุ รูปารามํ. รูเป รตนฺติ รูปรตํ. รูเปน จกฺขุ อาโมทิตํ ปโมทิตนฺติ รูปสมุทิตํ. ทนฺตนฺติ นิพฺพิเสวนํ. คุตฺตนฺติ โคปิตํ. รกฺขิตนฺติ ฐปิตรกฺขํ. สํวุตนฺติ ปิหิตํ. สํวรายาติ ปิธานตฺถาย.

209. El Maestro, sin decir: «Así que dijiste esto de mí, Māgaṇḍiya», inició el discurso del Dhamma para el parascético diciendo: «El ojo, Māgaṇḍiya...». En ese pasaje, debido a que es el lugar de residencia de la conciencia visual, la forma es el deleite del ojo; por lo tanto, el ojo es «aquel cuyo deleite son las formas» (rūpārāma). Se deleita en las formas, por eso es «rūparata». El ojo es complacido y regocijado intensamente por la forma, por eso es «rūpasamudita». «Domado»: significa sin espinas, es decir, sin perturbaciones. «Guardado»: significa protegido. «Protegido»: significa que se ha establecido una salvaguardia. «Cerrado»: significa obstruido. «Para la restricción»: significa con el propósito de cerrar o cubrir.

๒๑๐. ปริจาริตปุพฺโพติ อภิรมิตปุพฺโพ. รูปปริฬาหนฺติ รูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนปริฬาหํ. อิมสฺส ปน เต, มาคณฺฑิย, กิมสฺส วจนียนฺติ อิมสฺส รูปํ ปริคฺคณฺหิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส ตยา กึ วจนํ วตฺตพฺพํ อสฺส, วุฑฺฒิหโต มริยาทการโกติ อิทํ วตฺตพฺพํ, น วตฺตพฺพนฺติ ปุจฺฉติ. น กิญฺจิ, โภ โคตมาติ, โภ โคตม, กิญฺจิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย.

210. «Habiendo disfrutado anteriormente»: significa habiéndose deleitado antes. «La fiebre por las formas»: se refiere a la fiebre de las impurezas (kilesa) que surge tomando como objeto las formas. «Para este [Khīṇāsava], Māgaṇḍiya, ¿qué debería decirse?»: el Buda pregunta: «Para este Khīṇāsava que, tras haber comprendido la forma con la sabiduría de la visión cabal, ha alcanzado el estado de Arahat, ¿qué palabras deberías decir tú? ¿Se debería decir que es un destructor del crecimiento o alguien que pone límites, o no se debería decir tal cosa?». «Nada, señor Gotama»: significa «Señor Gotama, no hay nada que deba decirse». En las demás puertas de los sentidos, el método es el mismo.

๒๑๑. อิทานิ ยสฺมา ตยา ปญฺจกฺขนฺเธ ปริคฺคเหตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส กิญฺจิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ, อหญฺจ ปญฺจกฺขนฺเธ ปริคฺคเหตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, ตสฺมา อหมฺปิ เต น กิญฺจิ วตฺตพฺโพติ ทสฺเสตุํ อหํ โข ปนาติอาทิมาห. ตสฺส มยฺหํ มาคณฺฑิยาติ คิหิกาเล อตฺตโน สมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห. ตตฺถ วสฺสิโกติอาทีสุ ยตฺถ สุขํ โหติ วสฺสกาเล วสิตุํ, อยํ วสฺสิโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – วสฺสํ วาโส วสฺสํ, วสฺสํ อรหตีติ วสฺสิโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย.

211. Ahora, puesto que tú, Māgaṇḍiya, no tienes nada que decir contra un Khīṇāsava que ha comprendido los cinco agregados y alcanzado el estado de Arahat, y yo también he comprendido los cinco agregados y alcanzado la omnisciencia, por lo tanto, tampoco tienes nada que decir contra mí; para mostrar este significado, dijo: «Yo, ciertamente...», etc. «Para mí, Māgaṇḍiya»: el Maestro dijo esto mostrando su propia prosperidad cuando era un laico (como el Príncipe Siddhartha). En los términos «vassika» (de la estación de lluvias), etc., el significado debe entenderse así: aquel palacio donde es placentero residir durante la estación de lluvias es el palacio «vassika». El mismo método se aplica a los demás (invierno y verano). Etimológicamente: reside durante la lluvia (vassa), o es digno de la estación de lluvias, por lo tanto es «vassika». El mismo método para los demás.

ตตฺถ วสฺสิโก ปาสาโท นาติอุจฺโจ โหติ นาตินีโจ, ทฺวารวาตปานานิปิสฺส นาติตนูนิ นาติพหูนิ, ภูมตฺถรณปจฺจตฺถรณขชฺชโภชฺชานิเปตฺถ มิสฺสกาเนว วฏฺฏนฺติ. เหมนฺติเก ถมฺภาปิ ภิตฺติโยปิ นีจา โหนฺติ, ทฺวารวาตปานานิ ตนุกานิ สุขุมจฺฉิทฺทานิ. อุณฺหปเวสนตฺถาย ภิตฺตินิยูหานิ นีหรียนฺติ. ภูมตฺถรณปจฺจตฺถรณนิวาสนปารุปนานิ ปเนตฺถ อุณฺหวีริยานิ กมฺพลาทีนิ วฏฺฏนฺติ. ขชฺชโภชฺชํ สินิทฺธํ กฏุกสนฺนิสฺสิตญฺจ. คิมฺหิเก ถมฺภาปิ ภิตฺติโยปิ อุจฺจา โหนฺติ. ทฺวารวาตปานานิ ปเนตฺถ พหูนิ วิปุลชาลานิ ภวนฺติ. ภูมตฺถรณาทีนิ ทุกูลมยานิ วฏฺฏนฺติ, ขชฺชโภชฺชานิ มธุรรสสีตวีริยานิ. วาตปานสมีเปสุ เจตฺถ นว จาฏิโย ฐเปตฺวา อุทกสฺส ปูเรตฺวา นีลุปฺปลาทีหิ สญฺฉาเทนฺติ. เตสุ เตสุ ปเทเสสุ อุทกยนฺตานิ [Pg.150] กโรนฺติ, เยหิ เทเว วสฺสนฺเต วิย อุทกธารา นิกฺขมนฺติ.

Allí, el palacio de la estación de lluvias no es ni demasiado alto ni demasiado bajo; sus puertas y ventanas no son ni muy delgadas ni muy numerosas; allí son adecuados los revestimientos de suelo, las mantas, y los alimentos sólidos y blandos que son de naturaleza mixta (templada). En el de invierno, los pilares y las paredes son bajos; las puertas y ventanas son delgadas y con pequeñas aberturas. Se retiran las vigas de las paredes para permitir la entrada del calor. Los revestimientos, mantas y vestimentas que son de naturaleza cálida, como las de lana, son adecuados allí. El alimento es aceitoso y especiado. En el de verano, los pilares y las paredes son altos. Las puertas y ventanas allí son numerosas y con amplias rejillas. Los revestimientos de suelo de seda fina son adecuados, y los alimentos tienen un sabor dulce y una potencia refrescante. Cerca de las ventanas se colocan vasijas nuevas llenas de agua y cubiertas con lotos azules. En diversos lugares se instalan máquinas de agua (fuentes) de las cuales salen corrientes de agua como si estuviera lloviendo.

โพธิสตฺตสฺส ปน อฏฺฐสตสุวณฺณฆเฏ จ รชตฆเฏ จ คนฺโธทกสฺส ปูเรตฺวา นีลุปฺปลคจฺฉเก กตฺวา สยนํ ปริวาเรตฺวา ฐปยึสุ. มหนฺเตสุ โลหกฏาเหสุ คนฺธกลลํ ปูเรตฺวา นีลุปฺปลปทุมปุณฺฑรีกานิ โรเปตฺวา อุตุคฺคหณตฺถาย ตตฺถ ตตฺถ ฐเปสุํ. สูริยรสฺมีหิ ปุปฺผานิ ปุปฺผนฺติ. นานาวิธา ภมรคณา ปาสาทํ ปวิสิตฺวา ปุปฺเผสุ รสํ คณฺหนฺตา วิจรนฺติ. ปาสาโท อติสุคนฺโธ โหติ. ยมกภิตฺติยา อนฺตเร โลหนาฬึ ฐเปตฺวา นวภูมิกปาสาทสฺส อุปริ อากาสงฺคเณ รตนมณฺฑปมตฺถเก สุขุมจฺฉิทฺทกํ ชาลํ พทฺธํ อโหสิ. เอกสฺมึ ฐาเน สุกฺขมหึสจมฺมํ ปสาเรติ. โพธิสตฺตสฺส อุทกกีฬนเวลาย มหึสจมฺเม ปาสาณคุเฬ ขิปนฺติ, เมฆถนิตสทฺโท วิย โหติ. เหฏฺฐา ยนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ, อุทกํ อภิรุหิตฺวา ชาลมตฺถเก ปตติ, วสฺสปตนสลิลํ วิย โหติ. ตทา โพธิสตฺโต นีลปฏํ นิวาเสติ, นีลปฏํ ปารุปติ, นีลปสาธนํ ปสาเธติ. ปริวาราปิสฺส จตฺตาลีสนาฏกสหสฺสานิ นีลวตฺถาภรณาเนว นีลวิเลปนานิ หุตฺวา มหาปุริสํ ปริวาเรตฺวา รตนมณฺฑปํ คจฺฉนฺติ. ทิวสภาคํ อุทกกีฬํ กีฬนฺโต สีตลํ อุตุสุขํ อนุโภติ.

Para el Bodhisatta, colocaron ciento ocho vasijas de oro y de plata llenas de agua perfumada, con ramos de lotos azules, rodeando su lecho. En grandes recipientes de cobre pusieron lodo perfumado y plantaron lotos azules, rojos y blancos para capturar su fragancia en diversos lugares. Las flores se abrían con los rayos del sol. Diversos enjambres de abejas entraban al palacio y volaban extrayendo el néctar de las flores. El palacio era extremadamente fragante. Entre las paredes dobles se colocó una tubería de cobre y, sobre el palacio de nueve pisos, en el patio superior, se fijó una red de cobre con poros finos sobre el pabellón de joyas. En un lugar se extendió una piel seca de búfalo. En el momento en que el Bodhisatta jugaba en el agua, lanzaban bolas de piedra sobre la piel de búfalo, produciendo un sonido como el fragor del trueno. Abajo, hacían girar una máquina; el agua subía y caía sobre la red, asemejándose a la lluvia que cae. En ese momento, el Bodhisatta vestía ropas azules, se cubría con mantos azules y usaba ornamentos azules. Sus acompañantes, cuarenta mil bailarinas, vestían asimismo ropas y adornos azules, y ungidas con esencias azules, rodeaban al Gran Hombre y se dirigían al pabellón de joyas. Pasaba el día jugando en el agua, disfrutando de la comodidad del clima fresco.

ปาสาทสฺส จตูสุ ทิสาสุ จตฺตาโร สรา โหนฺติ. ทิวากาเล นานาวณฺณสกุณคณา ปาจีนสรโต วุฏฺฐาย วิรวมานา ปาสาทมตฺถเกน ปจฺฉิมสรํ คจฺฉนฺติ. ปจฺฉิมสรโต วุฏฺฐาย ปาจีนสรํ, อุตฺตรสรโต ทกฺขิณสรํ, ทกฺขิณสรโต อุตฺตรสรํ คจฺฉนฺติ, อนฺตรวสฺสสมโย วิย โหติ. เหมนฺติกปาสาโท ปน ปญฺจภูมิโก อโหสิ, วสฺสิกปาสาโท สตฺตภูมิโก.

En las cuatro direcciones del palacio hay cuatro estanques. Durante el día, bandadas de aves de diversos colores, alzándose desde el estanque oriental y gorjeando, vuelan sobre la parte superior del palacio hacia el estanque occidental. Alzándose desde el estanque occidental, vuelan hacia el estanque oriental; desde el estanque septentrional hacia el meridional, y desde el estanque meridional hacia el septentrional, de modo que parece como si fuera la temporada de lluvias. Además, el palacio de invierno tenía cinco pisos, mientras que el palacio para la temporada de lluvias tenía siete pisos.

นิปฺปุริเสหีติ ปุริสวิรหิเตหิ. น เกวลญฺเจตฺถ ตูริยาเนว นิปฺปุริสานิ, สพฺพฏฺฐานานิปิ นิปฺปุริสาเนว. โทวาริกาปิ อิตฺถิโยว, นฺหาปนาทิปริกมฺมกราปิ อิตฺถิโยว. ราชา กิร – ‘‘ตถารูปํ อิสฺสริยสุขสมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ปุริสํ ทิสฺวา ปริสงฺกา อุปฺปชฺชติ, สา เม ปุตฺตสฺส [Pg.151] มา อโหสี’’ติ สพฺพกิจฺเจสุ อิตฺถิโยว ฐเปสิ. ตาย รติยา รมมาโนติ อิทํ จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรตึ สนฺธาย วุตฺตํ.

«Nippurisehīti» significa sin hombres. En este contexto, no solo los músicos carecían de hombres, sino que en todos los lugares no había sino mujeres. Incluso los porteros eran solo mujeres, y quienes realizaban servicios como el baño eran también únicamente mujeres. Se dice que el Rey Suddhodana, pensando: «Al ver a otro hombre, podría surgir recelo o inquietud en quien disfruta de tal excelencia de felicidad y soberanía; que tal recelo no le ocurra a mi hijo», dispuso que solo hubiera mujeres en todos los asuntos. La frase «deleitándose con ese placer» se dijo en referencia al deleite en el logro del fruto del cuarto jhana (catutthajjhānikaphalasamāpatti).

๒๑๒. คหปติ วา คหปติปุตฺโต วาติ เอตฺถ ยสฺมา ขตฺติยานํ เสตจฺฉตฺตสฺมึเยว ปตฺถนา โหติ, มหา จ เนสํ ปปญฺโจ, พฺราหฺมณา มนฺเตหิ อติตฺตา มนฺเต คเวสนฺตา วิจรนฺติ, คหปติโน ปน มุทฺทาคณนมตฺตํ อุคฺคหิตกาลโต ปฏฺฐาย สมฺปตฺตึเยว อนุภวนฺติ, ตสฺมา ขตฺติยพฺราหฺมเณ อคฺคเหตฺวา ‘‘คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา’’ติ อาห. อาวฏฺเฏยฺยาติ มานุสกกามเหตุ อาวฏฺโฏ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อภิกฺกนฺตตราติ วิสิฏฺฐตรา. ปณีตตราติ อตปฺปกตรา. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

212. Respecto a «gahapati vā gahapatiputto vā» (un jefe de hogar o el hijo de un jefe de hogar), el significado debe entenderse de la siguiente manera: puesto que los guerreros (khattiyas) solo aspiran al parasol blanco y tienen grandes complicaciones, y los brahamanes nunca se sacian de los mantras y andan buscándolos, mientras que los jefes de hogar, desde el momento en que aprenden el arte del cálculo, simplemente disfrutan de su riqueza; por eso, omitiendo a guerreros y brahmanes, dijo «un jefe de hogar o el hijo de un jefe de hogar». «Āvaṭṭeyyā» significa que podría haber un retorno debido a los deseos sensoriales humanos. «Abhikkantatarā» significa más excelentes. «Paṇītatarā» significa más sublimes o insuperables. También se ha dicho esto:

‘‘กุสคฺเคนุทกมาทาย, สมุทฺเท อุทกํ มิเน;

เอวํ มานุสกา กามา, ทิพฺพกามาน สนฺติเก’’ติ. (ชา. ๒.๒๑.๓๘๙) –

«Si uno tomara agua con la punta de una hierba kusa y la comparara con el agua del océano; así son los placeres humanos en comparación con los placeres divinos».

สมธิคยฺห ติฏฺฐตีติ ทิพฺพสุขํ คณฺหิตฺวา ตโต วิสิฏฺฐตรา หุตฺวา ติฏฺฐติ.

«Samadhigayha tiṭṭhatīti» significa que, habiendo alcanzado la felicidad celestial, permanece siendo más excelente que ella.

โอปมฺมสํสนฺทนํ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺพํ – คหปติสฺส ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมงฺคีภูตกาโล วิย โพธิสตฺตสฺส ตีสุ ปาสาเทสุ จตฺตาลีสสหสฺสอิตฺถิมชฺเฌ โมทนกาโล, ตสฺส สุจริตํ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตกาโล วิย โพธิสตฺตสฺส อภินิกฺขมนํ กตฺวา โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตํ ปฏิวิทฺธกาโล, ตสฺส นนฺทนวเน สมฺปตฺตึ อนุภวนกาโล วิย ตถาคตสฺส จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรติยา วีติวตฺตนกาโล, ตสฺส มานุสกานํ ปญฺจนฺนํ กามคุณานํ อปตฺถนกาโล วิย ตถาคตสฺส จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรติยา วีตินาเมนฺตสฺส หีนชนสุขสฺส อปตฺถนกาโลติ.

La comparación de la similitud debe entenderse aquí así: el tiempo en que el jefe de hogar está dotado de los cinco placeres sensoriales es como el tiempo en que el Bodhisatta se deleitaba en los tres palacios entre cuarenta mil mujeres; el tiempo en que aquel, tras cumplir con su buena conducta, renace en el cielo es como el tiempo en que el Bodhisatta, tras realizar la gran renuncia, penetró la omnisciencia en el trono de la iluminación; el tiempo en que aquel disfruta de la gloria en el bosque de Nandavana es como el tiempo que el Tathāgata pasa en el deleite del logro del fruto del cuarto jhana; y el tiempo en que aquel no desea los cinco placeres sensoriales humanos es como el tiempo en que el Tathāgata, pasando el tiempo en el deleite del logro del fruto del cuarto jhana, no desea la felicidad inferior de la gente común.

๒๑๓. สุขีติ ปฐมํ ทุกฺขิโต ปจฺฉา สุขิโต อสฺส. เสรีติ ปฐมํ เวชฺชทุติยโก ปจฺฉา เสรี เอกโก ภเวยฺย. สยํวสีติ ปฐมํ เวชฺชสฺส วเส วตฺตมาโน เวชฺเชน นิสีทาติ วุตฺเต นิสีทิ, นิปชฺชาติ วุตฺเต นิปชฺชิ, ภุญฺชาติ วุตฺเต ภุญฺชิ, ปิวาติ วุตฺเต ปิวิ, ปจฺฉา สยํวสี ชาโต. เยน กามํ [Pg.152] คโมติ ปฐมํ อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ คนฺตุํ นาลตฺถ, ปจฺฉา โรเค วูปสนฺเต วนทสฺสน-คิริทสฺสน-ปพฺพตทสฺสนาทีสุปิ เยนกามํ คโม ชาโต, ยตฺถ ยตฺเถว คนฺตุํ อิจฺฉติ, ตตฺถ ตตฺเถว คจฺเฉยฺย.

213. «Sukhī» significa que alguien que antes estaba sufriendo, después alcanza la felicidad. «Serī» (independiente) significa que alguien que antes dependía de un médico, después se vuelve independiente y está solo. «Sayaṃvasī» (dueño de sí mismo) significa que antes estaba bajo el control de un médico y cuando el médico decía «siéntate», se sentaba; cuando decía «uéstate», se acostaba; cuando decía «come», comía; cuando decía «bebe», bebía; pero después se convirtió en dueño de su propia voluntad. «Yena kāmaṃ gamo» significa que antes no podía ir a donde deseaba, pero después, una vez calmada la enfermedad, podía ir a su antojo incluso para ver bosques, colinas o montañas; a cualquier lugar que desee ir, allí podría ir.

เอตฺถาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ปุริสสฺส กุฏฺฐิกาโล วิย หิ โพธิสตฺตสฺส อคารมชฺเฌ วสนกาโล, องฺคารกปลฺลํ วิย เอกํ กามวตฺถุ, ทฺเว กปลฺลานิ วิย ทฺเว วตฺถูนิ, สกฺกสฺส ปน เทวรญฺโญ อฑฺฒเตยฺยโกฏิยานิ องฺคารกปลฺลานิ วิย อฑฺฒติยนาฏกโกฏิโย, นเขหิ วณมุขานิ ตจฺเฉตฺวา องฺคารกปลฺเล ปริตาปนํ วิย วตฺถุปฏิเสวนํ, เภสชฺชํ อาคมฺม อโรคกาโล วิย กาเมสุ อาทีนวํ เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ ทิสฺวา นิกฺขมฺม พุทฺธภูตกาเล จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรติยา วีติวตฺตนกาโล, อญฺญํ กุฏฺฐิปุริสํ ทิสฺวา อปตฺถนกาโล วิย ตาย รติยา วีตินาเมนฺตสฺส หีนชนรติยา อปตฺถนกาโลติ.

Aquí también se presenta la comparación de la similitud: el tiempo de la lepra del hombre es como el tiempo del Bodhisatta viviendo en el hogar; un foso de carbones encendidos es como un objeto de deseo sensual, y dos fosos son como dos objetos. Sin embargo, como los dos y medio de millones de fosos de carbones de Sakka, el rey de los dioses, son las veinticinco millones de bailarinas. El rascarse las aberturas de las llagas con las uñas y calentarlas sobre el foso de carbones es como la práctica de los placeres sensuales. El tiempo de estar libre de enfermedad gracias a la medicina es como el tiempo en que, tras ver el peligro en los deseos y el beneficio en la renuncia, el Bodhisatta renunció y se convirtió en Buda, pasando el tiempo en el deleite del logro del fruto del cuarto jhana. El tiempo de no desear nada al ver a otro hombre con lepra es como el tiempo en que el Tathāgata, pasando el tiempo en aquel deleite del fruto, no desea el deleite de los placeres sensuales inferiores de la gente común. Así debe entenderse esta comparación.

๒๑๔. อุปหตินฺทฺริโยติ กิมิรกุฏฺเฐน นาม อุปหตกายปฺปสาโท. อุปหตินฺทฺริยาติ อุปหตปญฺญินฺทฺริยา. เต ยถา โส อุปหตกายินฺทฺริโย กุฏฺฐี ทุกฺขสมฺผสฺสสฺมึเยว อคฺคิสฺมึ สุขมิติ วิปรีตสญฺญํ ปจฺจลตฺถ, เอวํ ปญฺญินฺทฺริยสฺส อุปหตตฺตา ทุกฺขสมฺผสฺเสสฺเวว กาเมสุ สุขมิติ วิปรีตสญฺญํ ปจฺจลตฺถุํ.

214. «Upahatindriyo» se refiere a aquel cuya sensibilidad corporal ha sido destruida por el tipo de lepra llamada timira. «Upahatindriyā» se refiere a los seres cuya facultad de la sabiduría está dañada. Así como aquel leproso con el sentido del tacto dañado percibía erróneamente como felicidad el fuego que solo produce contacto doloroso, del mismo modo, debido a que su facultad de sabiduría está dañada, estos seres perciben erróneamente como felicidad los deseos sensoriales que solo producen contactos dolorosos.

๒๑๕. อสุจิตรานิ เจวาติอาทีสุ ปกติยาว ตานิ อสุจีนิ จ ทุคฺคนฺธานิ จ ปูตีนิ จ, อิทานิ ปน อสุจิตรานิ เจว ทุคฺคนฺธตรานิ จ ปูติตรานิ จ โหนฺติ. กาจีติ ตสฺส หิ ปริตาเปนฺตสฺส จ กณฺฑูวนฺตสฺส จ ปาณกา อนฺโต ปวิสนฺติ, ทุฏฺฐโลหิตทุฏฺฐปุพฺพา ปคฺฆรนฺติ. เอวมสฺส กาจิ อสฺสาทมตฺตา โหติ.

215. En las palabras «asucitarāni ceva» y siguientes, el significado es: por naturaleza, esas aberturas de las llagas son impuras, malolientes y pútridas; pero ahora, al rascarlas y calentarlas al fuego, se vuelven aún más impuras, más malolientes y más pútridas. «Kāci»: para ampliar, se dice que mientras aquel hombre se calienta y se rasca, los gusanos entran en su interior y fluye sangre corrupta y pus corrompido. De esta manera, para ese hombre, hay solo una mera medida de placer o gratificación.

อาโรคฺยปรมาติ คาถาย เย เกจิ ธนลาภา วา ยสลาภา วา ปุตฺตลาภา วา อตฺถิ, อาโรคฺยํ เตสํ ปรมํ อุตฺตมํ, นตฺถิ ตโต อุตฺตริตโร ลาโภติ, อาโรคฺยปรมา ลาภา. ยํกิญฺจิ ฌานสุขํ วา มคฺคสุขํ วา ผลสุขํ วา อตฺถิ, นิพฺพานํ ตตฺถ ปรมํ, นตฺถิ ตโต อุตฺตริตรํ สุขนฺติ นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ. อฏฺฐงฺคิโก มคฺคานนฺติ ปุพฺพภาคมคฺคานํ ปุพฺพภาคคมเนเนว อมตคามีนํ อฏฺฐงฺคิโก เขโม, นตฺถิ ตโต เขมตโร [Pg.153] อญฺโญ มคฺโค. อถ วา เขมํ อมตคามินนฺติ เอตฺถ เขมนฺติปิ อมตนฺติปิ นิพฺพานสฺเสว นามํ. ยาวตา ปุถุสมณพฺราหฺมณา ปรปฺปวาทา เขมคามิโน จ อมตคามิโน จาติ ลทฺธิวเสน คหิตา, สพฺเพสํ เตสํ เขมอมตคามีนํ มคฺคานํ อฏฺฐงฺคิโก ปรโม อุตฺตโมติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

En relación con la estrofa que comienza con 'ārogyāparamā', el significado debe entenderse mediante el siguiente método: de todas las ganancias que existen, ya sean ganancias de riqueza, de fama o de hijos, la salud (ausencia de enfermedad) es la suprema y más excelente entre ellas. Puesto que no hay ganancia superior a la salud, se denomina 'ārogyāparamā lābhā' (la salud es la ganancia suprema). De cualquier felicidad que exista, ya sea la felicidad de las absorciones (jhāna), del camino (magga) o del fruto (phala), el Nibbāna es lo supremo entre ellas. Debido a que no hay felicidad superior al Nibbāna, se denomina 'nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ'. Respecto a 'aṭṭhaṅgiko maggānaṃ', el camino de ocho factores es seguro (khemo) para aquellos que se dirigen a lo inmortal, precisamente por transitar la etapa preliminar del camino trascendental. No existe otro camino más seguro que ese camino trascendental. Alternativamente, en la frase 'khemaṃ amatagāminaṃ', tanto el nombre 'khema' como el nombre 'amata' pertenecen únicamente al Nibbāna. El significado aquí es que, entre todos los caminos seguidos por los diversos ascetas y brahmanes de otras doctrinas que, según sus propios dogmas, se consideran conductores a la seguridad y a lo inmortal, el Camino Noble de ocho factores es el más excelente y supremo.

๒๑๖. อาจริยปาจริยานนฺติ อาจริยานญฺเจว อาจริยาจริยานญฺจ. สเมตีติ เอกนาฬิยา มิตํ วิย เอกตุลาย ตุลิตํ วิย สทิสํ โหติ นินฺนานากรณํ. อโนมชฺชตีติ ปาณึ เหฏฺฐา โอตาเรนฺโต มชฺชติ – ‘‘อิทํ ตํ, โภ โคตม, อาโรคฺยํ, อิทํ ตํ นิพฺพาน’’นฺติ กาเลน สีสํ กาเลน อุรํ ปริมชฺชนฺโต เอวมาห.

216. 'Ācariyapācariyānaṃ' se refiere tanto a los maestros como a los maestros de los maestros. 'Sametī' significa que es semejante o igual, como lo que se mide con una vasija (nāḷi) o lo que se pesa con una sola balanza; es decir, no hay distinción. 'Anomajjatī' significa que acaricia moviendo la mano hacia abajo. Al decir 'esto es salud, Gautama; esto es el Nibbāna', [Māgaṇḍiya] habló mientras se acariciaba repetidamente unas veces la cabeza y otras veces el pecho.

๒๑๗. เฉกนฺติ สมฺปนฺนํ. สาหุฬิจีเรนาติ กาฬเกหิ เอฬกโลเมหิ กตถูลจีเรน. สงฺการโจฬเกนาติปิ วทนฺติ. วาจํ นิจฺฉาเรยฺยาติ กาเลน ทสาย กาเลน อนฺเต กาเลน มชฺเฌ ปริมชฺชนฺโต นิจฺฉาเรยฺย, วเทยฺยาติ อตฺโถ. ปุพฺพเกเหสาติ ปุพฺพเกหิ เอสา. วิปสฺสีปิ หิ ภควา…เป… กสฺสโปปิ ภควา จตุปริสมชฺเฌ นิสินฺโน อิมํ คาถํ อภาสิ, ‘‘อตฺถนิสฺสิตคาถา’’ติ มหาชโน อุคฺคณฺหิ. สตฺถริ ปรินิพฺพุเต อปรภาเค ปริพฺพาชกานํ อนฺตรํ ปวิฏฺฐา. เต โปตฺถกคตํ กตฺวา ปททฺวยเมว รกฺขิตุํ สกฺขึสุ. เตนาห – สา เอตรหิ อนุปุพฺเพน ปุถุชฺชนคาถาติ.

217. 'Chekaṃ' significa perfecto o consumado. 'Sāhuḷicīrena' se refiere a un manto burdo hecho de lana de oveja negra. También dicen que se trata de un trapo viejo recogido de un basurero. 'Vācaṃ nicchāreyya' significa que hablaría mientras se acaricia repetidamente unas veces el borde, otras el extremo y otras el centro [del manto]. En el pasaje 'pubbakehesā', se debe realizar la división de palabras como 'pubbakehi esā'. De hecho, el Bienaventurado Vipassī... [y así sucesivamente] hasta el Bienaventurado Kassapa, sentados en medio de las cuatro asambleas, pronunciaron esta estrofa. La multitud la aprendió reflexionando en ella como una 'estrofa vinculada al beneficio'. Tras el Parinibbāna del Maestro, en un período posterior, esta estrofa se introdujo entre los ascetas errantes (paribbājakas). Ellos solo fueron capaces de preservar dos versos: 'ārogyāparamā lābhā, nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ'. Por esta razón, se dice que actualmente, por transmisión sucesiva, es una estrofa de la gente común (puthujjanagāthā).

๒๑๘. โรโคว ภูโตติ โรคภูโต. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อริยํ จกฺขุนฺติ ปริสุทฺธํ วิปสฺสนาญาณญฺเจว มคฺคญาณญฺจ. ปโหตีติ สมตฺโถ. เภสชฺชํ กเรยฺยาติ อุทฺธํวิเรจนํ อโธวิเรจนํ อญฺชนญฺจาติ เภสชฺชํ กเรยฺย.

218. 'Rogabhūto' significa que ha llegado a ser nada más que una enfermedad. En los términos restantes se debe entender este mismo método. 'Ariyaṃ cakkhuṃ' se refiere al conocimiento puro, que comprende tanto el conocimiento de la introspección (vipassanāñāṇa) como el conocimiento del camino (maggañāṇa). 'Pahotī' significa que es capaz o competente. 'Bhesajjaṃ kareyya' significa que realizaría tratamientos médicos tales como eméticos (para vomitar), purgantes, colirios y otros remedios similares.

๒๑๙. น จกฺขูนิ อุปฺปาเทยฺยาติ ยสฺส หิ อนฺตรา ปิตฺตเสมฺหาทิปลิเวเฐน จกฺขุปสาโท อุปหโต โหติ, โส เฉกํ เวชฺชํ อาคมฺม สปฺปายเภสชฺชํ เสวนฺโต จกฺขูนิ อุปฺปาเทติ นาม. ชจฺจนฺธสฺส ปน [Pg.154] มาตุกุจฺฉิยํเยว วินฏฺฐานิ, ตสฺมา โส น ลภติ. เตน วุตฺตํ ‘‘น จกฺขูนิ อุปฺปาเทยฺยา’’ติ.

219. 'No produciría los ojos' significa que cuando a alguien se le daña la sensibilidad visual (cakkhupasāda) debido a una obstrucción de bilis, flema o factores similares durante el curso de su vida, puede recuperar la vista acudiendo a un médico hábil y empleando la medicina adecuada. Sin embargo, en el caso de un ciego de nacimiento, los ojos se destruyeron ya en el vientre materno; por lo tanto, no los obtiene. Por eso se dice 'no produciría los ojos'.

๒๒๐. ทุติยวาเร ชจฺจนฺโธติ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ปิตฺตาทิปลิเวเฐน อนฺโธ. อมุสฺมินฺติ ตสฺมึ ปุพฺเพ วุตฺเต. อมิตฺตโตปิ ทเหยฺยาติ อมิตฺโต เม อยนฺติ เอวํ อมิตฺตโต ฐเปยฺย. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อิมินา จิตฺเตนาติ วฏฺเฏ อนุคตจิตฺเตน. ตสฺส เม อุปาทานปจฺจยาติ เอกสนฺธิ ทฺวิสงฺเขโป ปจฺจยากาโร กถิโต, วฏฺฏํ วิภาวิตํ.

220. En la segunda sección, 'jaccandho' es aquel que es ciego desde el momento del nacimiento debido a una obstrucción de bilis y otros humores. 'Amusmiṃ' se refiere a aquel manto burdo mencionado anteriormente. 'Amittatopi daheyyā' significa que consideraría a la persona que le dio el manto como un enemigo, tratándola como tal. En el segundo término se aplica este mismo método. 'Iminā cittenā' se refiere al pensamiento que sigue vagando en el ciclo de existencias (vaṭṭa). Con la frase 'tassa me upādānapaccayā', se expone el origen dependiente (paccayākāro) con su conexión y sus secciones, esclareciendo así la naturaleza del ciclo de sufrimientos (vaṭṭa).

๒๒๑. ธมฺมานุธมฺมนฺติ ธมฺมสฺส อนุธมฺมํ อนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ. อิเม โรคา คณฺฑา สลฺลาติ ปญฺจกฺขนฺเธ ทสฺเสติ. อุปาทานนิโรธาติ วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

221. 'Dhammānudhammaṃ' se refiere a la práctica adecuada y conducente a la liberación del ciclo, la cual es conforme al Dhamma del Nibbāna. Con los términos 'estas enfermedades, tumores y flechas', el Buda muestra los cinco agregados del apego. Al decir 'debido al cese del apego' (upādānanirodhā), el Bienaventurado habló mostrando la cesación del ciclo de renacimientos (vivaṭṭa). El resto del texto es claro en todas sus partes.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

มาคณฺฑิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario del Māgaṇḍiya Sutta.

๖. สนฺทกสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario del Sandaka Sutta

๒๒๓. เอวํ เม สุตนฺติ สนฺทกสุตฺตํ. ตตฺถ ปิลกฺขคุหายนฺติ ตสฺสา คุหาย ทฺวาเร ปิลกฺขรุกฺโข อโหสิ, ตสฺมา ปิลกฺขคุหาตฺเวว สงฺขํ คตา. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ วิเวกโต วุฏฺฐิโต. เทวกตโสพฺโภติ วสฺโสทเกเนว ตินฺนฏฺฐาเน ชาโต มหาอุทกรหโท. คุหาทสฺสนายาติ เอตฺถ คุหาติ ปํสุคุหา. สา อุนฺนเม อุทกมุตฺตฏฺฐาเน อโหสิ, เอกโต อุมงฺคํ กตฺวา ขาณุเก จ ปํสุญฺจ นีหริตฺวา อนฺโต ถมฺเภ อุสฺสาเปตฺวา มตฺถเก ปทรจฺฉนฺนเคหสงฺเขเปน กตา, ตตฺถ เต ปริพฺพาชกา วสนฺติ. สา วสฺสาเน อุทกปุณฺณา ติฏฺฐติ, นิทาเฆ ตตฺถ วสนฺติ. ตํ สนฺธาย ‘‘คุหาทสฺสนายา’’ติ อาห. วิหารทสฺสนตฺถญฺหิ อนมตคฺคิยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สมุทฺทปพฺพตทสฺสนตฺถํ วาปิ คนฺตุํ วฏฺฏตีติ.

223. La serie de discursos que comienza con 'evaṃ me sutaṃ' es el Sandaka Sutta. En él, 'pilakkhaguhāyaṃ' significa que en la entrada de esa cueva había un árbol Pilakkha; por eso llegó a ser conocida como Cueva Pilakkha. 'Paṭisallānā vuṭṭhito' significa que se levantó de su retiro solitario. 'Devakatasobbho' es un gran estanque de agua formado naturalmente por la lluvia en un lugar donde el terreno cedió. En la frase 'guhādassanāya', 'guhā' se refiere a una cueva de tierra. Dicha cueva estaba en una elevación donde el agua no alcanzaba; se construyó excavando un túnel por un lado, retirando tocones y tierra, erigiendo pilares en su interior y cubriéndola con un techo de tablas a modo de casa; allí residían esos ascetas errantes. En la estación de lluvias, la cueva permanecía llena de agua, pero en la estación seca, los ascetas vivían en ella. Refiriéndose a esto, el venerable Ānanda dijo 'para ver la cueva'. De hecho, se debe saber que es apropiado ir a ver monasterios, el océano o las montañas después de haber reflexionado sobre la naturaleza interminable del ciclo de renacimientos (anamataggiya).

อุนฺนาทินิยาติ [Pg.155] อุจฺจํ นทมานาย. เอวํ นทมานาย จสฺสา อุทฺธงฺคมนวเสน อุจฺโจ, ทิสาสุ ปตฺถฏวเสน มหาสทฺโทติ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺโท, ตาย อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาย. เตสํ ปริพฺพาชกานํ ปาโตว อุฏฺฐาย กตฺตพฺพํ นาม เจติยวตฺตํ วา โพธิวตฺตํ วา อาจริยุปชฺฌายวตฺตํ วา โยนิโสมนสิกาโร วา นตฺถิ. เตน เต ปาโตว อุฏฺฐาย พาลาตเป นิสินฺนา, สายํ วา กถาย ผาสุกตฺถาย สนฺนิปติตา ‘‘อิมสฺส หตฺโถ โสภโณ อิมสฺส ปาโท’’ติ เอวํ อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาทาทีนิ วา อารพฺภ อิตฺถิปุริสทารกทาริกาวณฺเณ วา อญฺญํ วา กามสฺสาทภวสฺสาทาทิวตฺถุํ อารพฺภ กถํ ปฏฺฐเปตฺวา อนุปุพฺเพน ราชกถาทิอเนกวิธํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติ. สา หิ อนิยฺยานิกตฺตา สคฺคโมกฺขมคฺคานํ ติรจฺฉานภูตา กถาติ ติรจฺฉานกถา. ตตฺถ ราชานํ อารพฺภ ‘‘มหาสมฺมโต มนฺธาตา ธมฺมาโสโก เอวํมหานุภาโว’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตา กถา ราชกถา. เอส นโย โจรกถาทีสุ.

"Ruidosa" se refiere a la multitud que clama en voz alta. Debido a que el sonido se eleva y se difunde en todas las direcciones, se denomina "gran ruido y estruendo". Estos ascetas errantes no tienen deberes matutinos obligatorios, como el servicio a la estupa, al árbol Bodhi, a sus maestros o preceptores, ni practican la atención sabia (yoniso manasikāra). Por ello, tras levantarse temprano, se sientan al sol de la mañana y se reúnen por la tarde para conversar por comodidad, iniciando diálogos sobre las manos o pies de unos y otros, diciendo: "su mano es hermosa, su pie es hermoso", o sobre las cualidades de hombres, mujeres, niños y niñas, o sobre los placeres de los sentidos y de la existencia. Así, terminan hablando sobre diversos tipos de "charla mundana" (tiracchānakathā), como conversaciones sobre reyes. Se llama "charla mundana" (lit. charla de animales) porque no conduce a la liberación y obstruye el camino hacia los reinos celestiales y el Nirvana. En ese contexto, la charla sobre reyes se refiere a hablar sobre su gran poder, como en los casos de Mahāsammata, Mandhātā o Dhammāsoka. El mismo principio se aplica a la charla sobre ladrones y otros temas similares.

เตสุ ‘‘อสุโก ราชา อภิรูโป ทสฺสนีโย’’ติอาทินา นเยน เคหสฺสิตกถาว ติรจฺฉานกถา โหติ. ‘‘โสปิ นาม เอวํ มหานุภาโว ขยํ คโต’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน กมฺมฏฺฐานภาเว ติฏฺฐติ. โจเรสุปิ ‘‘มูลเทโว เอวํมหานุภาโว, เมฆมาโล เอวํมหานุภาโว’’ติ เตสํ กมฺมํ ปฏิจฺจ อโห สูราติ เคหสฺสิตกถาว ติรจฺฉานกถา. ยุทฺเธปิ ภารตยุทฺธาทีสุ ‘‘อสุเกน อสุโก เอวํ มาริโต เอวํ วิทฺโธ’’ติ กามสฺสาทวเสเนว กถา ติรจฺฉานกถา. ‘‘เตปิ นาม ขยํ คตา’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน สพฺพตฺถ กถา กมฺมฏฺฐานเมว โหติ. อปิจ อนฺนาทีสุ ‘‘เอวํ วณฺณวนฺตํ คนฺธวนฺตํ รสวนฺตํ ผสฺสสมฺปนฺนํ ขาทิมฺห ภุญฺชิมฺห ปิวิมฺห ปริภุญฺชิมฺหา’’ติ กามสฺสาทวเสน กเถตุํ น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา – ‘‘ปุพฺเพ เอวํ วณฺณาทิสมฺปนฺนํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ สยนํ มาลํ คนฺธํ สีลวนฺตานํ อทมฺห, เจติเย ปูชํ อกริมฺหา’’ติ กเถตุํ วฏฺฏติ.

Entre estos temas, hablar sobre un rey diciendo: "tal rey es muy apuesto y agradable de ver", es una charla mundana basada en la vida mundana. Sin embargo, si se dice: "incluso aquel rey de gran poder ha llegado a su fin", tal conversación se sitúa en el ámbito del objeto de meditación (kammaṭṭhāna). En cuanto a los ladrones, decir: "Mūladeva tenía tal poder, Meghamāla tenía tal poder", admirando sus actos como valientes, es charla mundana. En cuanto a la guerra, como en el caso de las guerras de los Bharata, decir: "este mató a aquel de esta forma" movido por el deleite sensual, es charla mundana. Pero decir: "incluso ellos han perecido", convierte la charla en todos los casos en un objeto de meditación. Además, con respecto a la comida y otros artículos, no es apropiado hablar con deleite sensual diciendo: "hemos comido y disfrutado de tales manjares de excelente color, aroma, sabor y textura". Pero es apropiado hablar con un propósito beneficioso diciendo: "en el pasado, ofrecimos tal comida, bebida, ropa, lecho, flores y perfumes de excelente calidad a personas virtuosas, o realizamos ofrendas en la estupa".

ญาติกถาทีสุปิ ‘‘อมฺหากํ ญาตกา สูรา สมตฺถา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวํ วิจิตฺเรหิ ยาเนหิ จริมฺหา’’ติ วา อสฺสาทวเสน วตฺตุํ น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘เตปิ โน ญาตกา ขยํ คตา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวรูปา อุปาหนา สงฺฆสฺส อทมฺหา’’ติ วา กเถตพฺพา. คามกถาปิ สุนิวิฏฺฐทุนฺนิวิฏฺฐสุภิกฺขทุพฺภิกฺขาทิวเสน วา ‘‘อสุกคามวาสิโน สูรา สมตฺถา’’ติ วา เอวํ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา สทฺธา ปสนฺนาติ [Pg.156] วา ขยวยํ คตาติ วา วตฺตุํ วฏฺฏติ. นิคมนครชนปทกถาสุปิ เอเสว นโย. อิตฺถิกถาปิ วณฺณสณฺฐานาทีนิ ปฏิจฺจ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตาติ เอวเมว วฏฺฏติ. สูรกถาปิ นนฺทิมิตฺโต นาม โยโธ สูโร อโหสีติ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, สทฺโธ ปสนฺโน อโหสิ ขยํ คโตติ เอวเมว วฏฺฏติ. วิสิขากถาปิ อสุกา วิสิขา สุนิวิฏฺฐา ทุนฺนิวิฏฺฐา สูรา สมตฺถาติ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตา อิจฺเจวํ วฏฺฏติ.

En las charlas sobre parientes, no es apropiado hablar con deleite diciendo: "nuestros parientes son valientes y capaces" o "antes viajábamos en carruajes tan hermosos". En cambio, se debe hablar con un propósito útil diciendo: "incluso nuestros parientes han perecido" o "en el pasado, ofrecimos tales sandalias a la Sangha". En cuanto a las charlas sobre aldeas, no es apropiado hablar con deleite sobre si están bien o mal situadas, si hay abundancia o escasez de alimentos, o que "los habitantes de tal aldea son valientes y capaces". Sin embargo, es apropiado hablar con un propósito útil diciendo que son personas con fe y devoción, o que han fallecido. Este mismo principio se aplica a las charlas sobre pueblos, ciudades y distritos. Tampoco es apropiado hablar sobre mujeres con deleite, refiriéndose a su belleza o forma; solo es adecuado mencionar que poseen fe, devoción o que han fallecido. En cuanto a la charla sobre héroes, no se debe decir con deleite: "el guerrero llamado Nandimitta era muy valiente", sino que es apropiado decir que tenía fe, era devoto o que ha fallecido. Sobre las calles, no se debe hablar con deleite sobre si son fáciles o difíciles de transitar o sobre la valentía de quienes las habitan, sino que se puede decir que en ellas viven personas con fe y devoción, o que han fallecido.

กุมฺภฏฺฐานกถาติ กุมฺภฏฺฐานอุทกติตฺถกถา วา วุจฺจติ กุมฺภทาสิกถา วา. สาปิ ‘‘ปาสาทิกา นจฺจิตุํ คายิตุํ เฉกา’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, สทฺธา ปสนฺนาติอาทินา นเยเนว วฏฺฏติ. ปุพฺพเปตกถาติ อตีตญาติกถา. ตตฺถ วตฺตมานญาติกถาสทิโสว วินิจฺฉโย.

La "charla sobre el lugar de las vasijas" se refiere a conversaciones sobre el lugar de los alfareros, sobre los muelles o sobre las esclavas de los alfareros. No es apropiado hablar con deleite diciendo: "ella es encantadora y hábil para bailar y cantar", sino que es adecuado hablar mencionando que tiene fe y devoción. "Charla sobre los antepasados difuntos" se refiere a conversaciones sobre parientes fallecidos. En este caso, el juicio es el mismo que para la charla sobre parientes vivos.

นานตฺตกถาติ ปุริมปจฺฉิมกถาวิมุตฺตา อวเสสา นานาสภาวา นิรตฺถกกถา. โลกกฺขายิกาติ อยํ โลโก เกน นิมฺมิโต, อสุเกน นาม นิมฺมิโต, กากา เสตา อฏฺฐีนํ เสตตฺตา, พกา รตฺตา โลหิตสฺส รตฺตตฺตาติ เอวมาทิกา โลกายตวิตณฺฑสลฺลาปกถา.

"Charlas diversas" se refiere a las conversaciones restantes, de naturalezas variadas y sin provecho, que no están incluidas en las categorías anteriores ni posteriores. "Especulaciones sobre el mundo" se refiere a conversaciones sobre quién creó este mundo ("fue creado por tal persona"), o por qué los cuervos son blancos (debido a la blancura de sus huesos), o las grullas son rojas (debido al color de la sangre); tales son las discusiones propias de los textos Lokāyata y de los sofistas (vitaṇḍā).

สมุทฺทกฺขายิกา นาม กสฺมา สมุทฺโท สาคโร, สาครเทเวน ขณิตตฺตา สาคโร, ขโต เมติ หตฺถมุทฺทาย นิเวทิตตฺตา สมุทฺโทติ เอวมาทิกา นิรตฺถกา สมุทฺทกฺขายิกกถา. อิติ ภโว, อิติ อภโวติ ยํ วา ตํ วา นิรตฺถกการณํ วตฺวา ปวตฺติตกถา อิติภวาภวกถา. เอตฺถ จ ภโวติ สสฺสตํ, อภโวติ อุจฺเฉทํ. ภโวติ วฑฺฒิ, อภโวติ หานิ. ภโวติ กามสุขํ, อภโวติ อตฺตกิลมโถ. อิติ อิมาย ฉพฺพิธาย อิติภวาภวกถาย สทฺธึ พาตฺตึสติรจฺฉานกถา นาม โหติ. เอวรูปึ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติยา นิสินฺโน โหติ.

"Especulaciones sobre el océano" se refiere a charlas inútiles como por qué el océano se llama "Sāgara" (porque fue excavado por el príncipe Sāgara) o por qué se llama "Samudda" (porque fue señalado con un gesto de la mano diciendo "esto fue excavado por mí"). "Charlas sobre la existencia y la no existencia" se refiere a conversaciones que exponen cualquier razón inútil sobre el ser o el no ser. En este contexto, "existencia" (bhava) representa la visión del eternalismo y "no existencia" (abhava) la visión del nihilismo. Asimismo, "existencia" significa prosperidad y "no existencia" declive; o "existencia" el deleite en los placeres sensoriales y "no existencia" la automortificación. Incluyendo estos seis tipos de charla sobre la existencia y la no existencia, existen treinta y dos tipos de "charla mundana" (tiracchānakathā). El texto se refiere a quien se encuentra sentado en una asamblea donde se mantienen este tipo de conversaciones mundanas.

ตโต สนฺทโก ปริพฺพาชโก เต ปริพฺพาชเก โอโลเกตฺวา – ‘‘อิเม ปริพฺพาชกา อติวิย อญฺญมญฺญํ อคารวา อปฺปติสฺสา, มยญฺจ สมณสฺส [Pg.157] โคตมสฺส ปาตุภาวโต ปฏฺฐาย สูริยุคฺคมเน ขชฺโชปนกูปมา ชาตา, ลาภสกฺกาโรปิ โน ปริหีโน. สเจ ปน อิมํ ฐานํ สมโณ โคตโม โคตมสาวโก วา คิหิอุปฏฺฐาโกปิ วาสฺส อาคจฺเฉยฺย, อติวิย ลชฺชนียํ ภวิสฺสติ. ปริสโทโส โข ปน ปริสเชฏฺฐกสฺเสว อุปริ อาโรหตี’’ติ อิโต จิโต จ วิโลเกนฺโต เถรํ อทฺทส. เตน วุตฺตํ อทฺทสา โข สนฺทโก ปริพฺพาชโก…เป… ตุณฺหี อเหสุนฺติ.

Después de eso, el asceta errante Sandaka, mirando a esos ascetas errantes que eran sus discípulos, pensó: “Estos ascetas errantes son excesivamente irrespetuosos y carecen de deferencia mutua. Desde la aparición del asceta Gotama, nos hemos vuelto como luciérnagas al salir el sol. Nuestras ganancias y honores también han disminuido. Ciertamente, si el asceta Gotama, o un discípulo de Gotama, o incluso un seguidor laico suyo viniera a este lugar, sería extremadamente vergonzoso. Pues la culpa de la asamblea recae únicamente sobre el jefe de la misma”. Entonces, mirando de un lado a otro, vio al venerable Ananda. Por eso se dice: “El asceta errante Sandaka vio... (etc.) ...se quedaron en silencio”.

ตตฺถ สณฺฐเปสีติ สิกฺขาเปสิ, วชฺชมสฺสา ปฏิจฺฉาเทสิ. ยถา สุฏฺฐปิตา โหติ, ตถา นํ ฐเปสิ. ยถา นาม ปริสมชฺฌํ ปวิสนฺโต ปุริโส วชฺชปฏิจฺฉาทนตฺถํ นิวาสนํ สณฺฐเปติ, ปารุปนํ สณฺฐเปติ, รโชกิณฺณฏฺฐานํ ปุญฺฉติ, เอวมสฺสา วชฺชปฏิจฺฉาทนตฺถํ ‘‘อปฺปสทฺทา โภนฺโต’’ติ สิกฺขาเปนฺโต ยถา สุฏฺฐปิตา โหติ, ตถา นํ ฐเปสีติ อตฺโถ. อปฺปสทฺทกามาติ อปฺปสทฺทํ อิจฺฉนฺติ, เอกกา นิสีทนฺติ, เอกกา ติฏฺฐนฺติ, น คณสงฺคณิกาย ยาเปนฺติ. อปฺปสทฺทวินีตาติ อปฺปสทฺเทน นิรเวน พุทฺเธน วินีตา. อปฺปสทฺทสฺส วณฺณวาทิโนติ ยํ ฐานํ อปฺปสทฺทํ นิสฺสทฺทํ. ตสฺส วณฺณวาทิโน. อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ อิธาคนฺตพฺพํ มญฺเญยฺย.

Allí, “los hizo asentar” (saṇṭhapesīti) significa que los instruyó, ocultando las faltas de su asamblea. Así como un hombre que entra en medio de una multitud arregla su vestimenta inferior y exterior para ocultar cualquier defecto, o limpia un lugar lleno de polvo, del mismo modo, él los instruyó diciendo: “Señores, hagan poco ruido”, para ocultar las faltas de su asamblea; el sentido es que los dispuso de tal manera que quedaran bien ordenados. “Deseosos de poco ruido” (appasaddakāmā) significa que desean el silencio, se sientan solos, permanecen solos y no pasan el tiempo deleitándose en la compañía de grupos. “Entrenados en el poco ruido” (appasaddavinītā) significa que han sido disciplinados por el Buddha, quien es silencioso y sin ruido. “Elogiadores del poco ruido” (appasaddassa vaṇṇavādino) significa que suelen alabar el lugar que es silencioso y sin ruido. “Pensaría que se debe acercar” (upasaṅkamitabbaṃ maññeyyāti) significa que pensaría que se debe venir a este lugar nuestro.

กสฺมา ปเนส เถรสฺส อุปสงฺกมนํ ปจฺจาสีสตีติ. อตฺตโน วุทฺธึ ปตฺถยมาโน. ปริพฺพาชกา กิร พุทฺเธสุ วา พุทฺธสาวเกสุ วา อตฺตโน สนฺติกํ อาคเตสุ – ‘‘อชฺช อมฺหากํ สนฺติกํ สมโณ โคตโม อาคโต, สาริปุตฺโต อาคโต, น โข ปเนเต ยสฺส วา ตสฺส วา สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, ปสฺสถ อมฺหากํ อุตฺตมภาว’’นฺติ อตฺตโน อุปฏฺฐากานํ สนฺติเก อตฺตานํ อุกฺขิปนฺติ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺติ. ภควโตปิ อุปฏฺฐาเก คณฺหิตุํ วายมนฺติ. เต กิร ภควโต อุปฏฺฐาเก ทิสฺวา เอวํ วทนฺติ – ‘‘ตุมฺหากํ สตฺถา ภวํ โคตโมปิ โคตมสฺส สาวกาปิ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺฉนฺติ, มยํ อญฺญมญฺญํ สมคฺคา. ตุมฺเห ปน อมฺเห อกฺขีหิ ปสฺสิตุํ น อิจฺฉถ, สามีจิกมฺมํ น กโรถ, กึ โว อมฺเหหิ อปรทฺธ’’นฺติ. อปฺเปกจฺเจ มนุสฺสา – ‘‘พุทฺธาปิ เอเตสํ สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, กึ อมฺหาก’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย เต ทิสฺวา นปฺปมชฺชนฺติ. ตุณฺหี อเหสุนฺติ สนฺทกํ ปริวาเรตฺวา นิสฺสทฺทา นิสีทึสุ.

¿Por qué este asceta errante anhelaba la visita del venerable? Lo anhelaba deseando su propio beneficio y prosperidad. Se dice que cuando los Buddhas o sus discípulos llegan ante los ascetas errantes, estos dicen a sus propios seguidores: “Hoy el asceta Gotama ha venido a nosotros, Sariputta ha venido; ellos no van ante cualquiera, observen nuestra excelencia”, elevándose así a sí mismos y situándose en una posición elevada. También se esfuerzan por atraer a los seguidores del Bienaventurado. Al ver a los seguidores del Bienaventurado, les dicen: “Vuestro maestro, el señor Gotama, y sus discípulos vienen ante nosotros, estamos en armonía unos con otros. Sin embargo, ustedes no quieren ni vernos con sus ojos, ni nos presentan sus respetos; ¿en qué les hemos fallado?”. Algunos hombres, pensando: “Incluso los Buddhas van ante ellos, ¿qué decir de nosotros?”, van allí también. A partir de entonces, al ver a esos ascetas errantes, los laicos no los descuidan. “Se quedaron en silencio” (tuṇhī ahesunti) significa que se sentaron callados rodeando a su maestro Sandaka.

๒๒๔. สฺวาคตํ โภโต อานนฺทสฺสาติ สุอาคมนํ โภโต อานนฺทสฺส. ภวนฺเต หิ โน อาคเต อานนฺโท โหติ, คเต โสโกติ [Pg.158] ทีเปติ. จิรสฺสํ โขติ ปิยสมุทาจารวจนเมตํ. เถโร ปน กาเลน กาลํ ปริพฺพาชการามํ จาริกตฺถาย คจฺฉตีติ ปุริมคมนํ คเหตฺวา เอวมาห. เอวญฺจ ปน วตฺวา น มานตฺถทฺโธ หุตฺวา นิสีทิ, อตฺตโน ปน อาสนา วุฏฺฐาย ตํ อาสนํ ปปฺโผเฏตฺวา เถรํ อาสเนน นิมนฺเตนฺโต นิสีทตุ ภวํ อานนฺโท, อิทมาสนํ ปญฺญตฺตนฺติ อาห.

224. “Bienvenido sea el venerable Ananda” (svāgataṃ bhoto ānandassāti) indica que la llegada del venerable Ananda es una buena llegada. Muestra el sentido de: “Cuando el venerable viene, nos alegramos; cuando se va, nos entristecemos”. “Después de mucho tiempo” (cirassaṃ kho) es una frase de cortesía afectuosa. Dado que el venerable solía ir de vez en cuando al parque de los ascetas errantes en su recorrido, Sandaka dijo esto refiriéndose a sus visitas anteriores. Habiendo dicho esto, no se quedó sentado con orgullo, sino que se levantó de su propio asiento, lo sacudió y, ofreciéndole el asiento al venerable, dijo: “Que el señor Ananda se siente, este asiento ha sido preparado”.

อนฺตรากถา วิปฺปกตาติ นิสินฺนานํ โว อารมฺภโต ปฏฺฐาย ยาว มมาคมนํ เอตสฺมึ อนฺตเร กา นาม กถา วิปฺปกตา, มมาคมนปจฺจยา กตมา กถา ปริยนฺตํ น คตาติ ปุจฺฉติ.

“¿Qué conversación ha quedado interrumpida?” (antarākathā vippakatāti) pregunta: “¿Qué charla entre ustedes, que estaban aquí sentados desde que empezaron hasta mi llegada, ha quedado inconclusa en este intervalo? ¿Qué conversación no ha llegado a su fin debido a mi llegada?”.

อถ ปริพฺพาชโก ‘‘นิรตฺถกกถาว เอสา นิสฺสารา วฏฺฏสนฺนิสฺสิตา, น ตุมฺหากํ ปุรโต วตฺตพฺพตํ อรหตี’’ติ ทีเปนฺโต ติฏฺฐเตสา, โภติอาทิมาห. เนสา โภโตติ สเจ ภวํ โสตุกาโม ภวิสฺสติ, ปจฺฉาเปสา กถา น ทุลฺลภา ภวิสฺสติ, อมฺหากํ ปนิมาย อตฺโถ นตฺถิ. โภโต ปน อาคมนํ ลภิตฺวา อญฺญเทว สุการณํ กถํ โสตุกามมฺหาติ ทีเปติ. ตโต ธมฺมเทสนํ ยาจนฺโต สาธุ วต ภวนฺตํ เย วาติอาทิมาห. ตตฺถ อาจริยเกติ อาจริยสมเย. อนสฺสาสิกานีติ อสฺสาสวิรหิตานิ. สสกฺกนฺติ เอกํสตฺเถ นิปาโต, วิญฺญู ปุริโส เอกํเสเนว น วเสยฺยาติ อตฺโถ. วสนฺโต จ นาราเธยฺยาติ น สมฺปาเทยฺย, น ปริปูเรยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ การณภูตํ อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ ธมฺมํ.

Entonces el asceta errante, indicando: “Esta conversación nuestra es inútil, carece de esencia y está ligada al ciclo de renacimientos; no es digna de ser contada ante ustedes”, dijo: “Que esto quede así, señor”, etc. “No es para el señor” (nesā bhototi) significa que si el señor desea escucharla, esta charla no será difícil de encontrar más adelante, pero para nosotros carece de provecho. Indica además: “Habiendo obtenido la llegada del venerable, deseamos escuchar otra conversación que tenga una buena razón”. Después, solicitando una enseñanza de Dhamma, dijo: “Sería bueno que el venerable...”, etc. Allí, “en las doctrinas de los maestros” (ācariyaketi) significa en la tradición aceptada de los maestros. “Incapaces de dar consuelo” (anassāsikānīti) significa carentes de satisfacción. “Ciertamente” (sasakkaṃ) es una partícula que denota certeza; el sentido es que un hombre sabio ciertamente no las practicaría. “Viviendo en ellas, no lograría el éxito” significa que no las completaría ni las perfeccionaría. “Este Dhamma que es saludable” (ñāyaṃ dhammaṃ kusalanti) se refiere al Dhamma saludable por ser irreprochable y actuar como causa.

๒๒๕. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทีนิ สาเลยฺยกสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๔๐) วุตฺตานิ. จาตุมหาภูติโกติ จตุมหาภูตมโย. ปถวี ปถวีกายนฺติ อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ พาหิรปถวีธาตุํ. อนุเปตีติ อนุยาติ. อนุปคจฺฉตีติ ตสฺเสว เววจนํ, อนุคจฺฉตีติปิ อตฺโถ, อุภเยนาปิ อุเปติ อุปคจฺฉตีติ ทสฺเสติ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย. อินฺทฺริยานีติ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ อากาสํ ปกฺขนฺทนฺติ. อาสนฺทิปญฺจมาติ นิปนฺนมญฺเจน ปญฺจมา, มญฺโจ เจว, จตฺตาโร มญฺจปาเท คเหตฺวา ฐิตา จตฺตาโร ปุริสา จาติ อตฺโถ. ยาวาฬาหนาติ ยาว สุสานา. ปทานีติ อยํ เอวํ สีลวา อโหสิ, เอวํ ทุสฺสีโลติอาทินา นเยน ปวตฺตานิ [Pg.159] คุณปทานิ. สรีรเมว วา เอตฺถ ปทานีติ อธิปฺเปตํ. กาโปตกานีติ กโปตกวณฺณานิ, ปาราวตปกฺขวณฺณานีติ อตฺโถ.

225. “Aquí” (idhāti) significa en este mundo. Las frases “no existe lo dado”, etc., han sido explicadas en el Sāleyyaka Sutta. “Compuesto por los cuatro grandes elementos” (cātumahābhūtikoti) significa hecho de los cuatro grandes elementos. “La tierra [vuelve] al cuerpo de tierra” (pathavī pathavīkāyanti) se refiere a que el elemento tierra interno se une al elemento tierra externo. “Sigue a” (anupetīti) significa que va tras él. “Se aproxima” (anupagacchatīti) es un sinónimo de lo anterior; también significa que sigue de cerca. Con ambos términos muestra que se acerca o llega. En el caso del agua, etc., el método es el mismo. “Las facultades” (indriyānīti) se refiere a las facultades, siendo la mente la sexta, que se lanzan al espacio. “Con la camilla como quinta” (āsandipañcamāti) significa que son cinco contando la litera donde yace el difunto; es decir, la litera misma y los cuatro hombres que la sostienen por sus patas. “Hasta el lugar de la cremación” (yāvāḷāhanāti) significa hasta el cementerio. “Las palabras” (padānīti) se refiere a los elogios sobre sus cualidades, tales como: “esta persona era virtuosa” o “esta persona era inmoral”, etc. O bien, en este contexto, se refiere al cuerpo mismo. “De color grisáceo” (kāpotakānīti) significa del color de una paloma; es decir, del color de las alas de una paloma.

ภสฺสนฺตาติ ภสฺมนฺตา, อยเมว วา ปาฬิ. อาหุติโยติ ยํ ปเหณกสกฺการาทิเภทํ ทินฺนทานํ, สพฺพํ ตํ ฉาริกาวสานเมว โหติ, น ตโต ปรํ ผลทายกํ หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. ทตฺตุปญฺญตฺตนฺติ ทตฺตูหิ พาลมนุสฺเสหิ ปญฺญตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – พาเลหิ อพุทฺธีหิ ปญฺญตฺตมิทํ ทานํ, น ปณฺฑิเตหิ. พาลา เทนฺติ, ปณฺฑิตา คณฺหนฺตีติ ทสฺเสติ. อตฺถิกวาทนฺติ อตฺถิ ทินฺนํ ทินฺนผลนฺติ อิมํ อตฺถิกวาทํเยว วทนฺติ เตสํ ตุจฺฉํ วจนํ มุสาวิลาโป. พาเล จ ปณฺฑิเต จาติ พาลา จ ปณฺฑิตา จ.

'Bhassantā' significa que terminan en cenizas, o bien esta es la lectura correcta (bhasmantā). 'Āhutiyo' se refiere a las donaciones ofrecidas que consisten en diversos tipos de hospitalidad, honores y similares; todo eso simplemente termina en cenizas, lo cual significa que no continúa produciendo frutos después de eso. 'Dattupaññattanti' significa prescrito por los 'dattū' o personas necias. Esto es lo que se quiere decir: esta generosidad ha sido establecida por los necios carentes de sabiduría, no por los sabios. Muestra que los necios dan y los sabios reciben. 'Atthikavādanti' se refiere a quienes sostienen la doctrina de la eficacia, es decir, que existe la acción de dar y el fruto de lo dado; para ellos (los seguidores de esta visión errónea), las palabras de tales personas son vacías y una charla mentirosa. 'Bāle ca paṇḍite cā' se refiere tanto a los necios como a los sabios.

อกเตน เม เอตฺถ กตนฺติ มยฺหํ อกเตเนว สมณกมฺเมน เอตฺถ เอตสฺส สมเย กมฺมํ กตํ นาม โหติ, อวุสิเตเนว พฺรหฺมจริเยน วุสิตํ นาม โหติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สมณธมฺเม. สมสมาติ อติวิย สมา, สเมน วา คุเณน สมา. สามญฺญํ ปตฺตาติ สมานภาวํ ปตฺตา.

'Akatena me ettha kataṃ' significa que, para mí, a través de lo que no se ha hecho (en términos de deberes ascéticos), el trabajo se considera realizado en esta doctrina; mediante una vida de pureza no practicada, se considera practicada. 'Ettha' significa en este deber ascético. 'Samasamā' significa extremadamente iguales, o bien iguales en virtud. 'Sāmaññaṃ pattā' significa que han alcanzado un estado de igualdad.

๒๒๖. กรโตติอาทีนิ อปณฺณกสุตฺเต วุตฺตานิ. ตถา นตฺถิ เหตูติอาทีนิ.

226. Las explicaciones que comienzan con 'Karatoti' han sido expuestas por mí en el Apaṇṇaka Sutta. Del mismo modo, aquellas que comienzan con 'natthi hetu'.

๒๒๘. จตุตฺถพฺรหฺมจริยวาเส อกฏาติ อกตา. อกฏวิธาติ อกตวิธานา, เอวํ กโรหีติ เกนจิ การาปิตา น โหนฺตีติ อตฺโถ. อนิมฺมิตาติ อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมาตาติ อนิมฺมาปิตา. เกจิ อนิมฺมิตพฺพาติ ปทํ วทนฺติ, ตํ เนว ปาฬิยํ, น อฏฺฐกถายํ สนฺทิสฺสติ. วญฺฌาติ วญฺฌปสุวญฺฌตาลาทโย วิย อผลา, กสฺสจิ อชนกาติ อตฺโถ. เอเตน ปถวีกายาทีนํ รูปาทิชนกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ปพฺพตกูฏา วิย ฐิตาติ กูฏฏฺฐา. อีสิกฏฺฐายิฏฺฐิตาติ มุญฺเช อีสิกา วิย ฐิตา. ตตฺรายมธิปฺปาโย – ยมิทํ ชายตีติ วุจฺจติ, ตํ มุญฺชโต อีสิกา วิย วิชฺชมานเมว นิกฺขมตีติ. ‘‘เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา’’ติปิ ปาโฐ, สุนิขาโต เอสิกตฺถมฺโภ นิจฺจโล ติฏฺฐติ, เอวํ ฐิตาติ อตฺโถ. อุภเยนปิ เตสํ วินาสาภาวํ ทีเปติ. น อิญฺชนฺตีติ เอสิกตฺถมฺโภ วิย ฐิตตฺตา น จลนฺติ. น วิปริณาเมนฺตีติ ปกตึ น ชหนฺติ. น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ อญฺญมญฺญํ น อุปหนนฺติ. นาลนฺติ น สมตฺถา.

228. En la cuarta sección sobre la vida de pureza, 'akaṭā' significa no creados (por causas). 'Akaṭavidhā' significa que no tienen una disposición creada, es decir, no son ordenados por nadie que diga 'hazlo así'. 'Animmitā' significa no creados incluso por poderes psíquicos. 'Animmātā' significa no causados para ser creados. Algunos dicen el término 'animmitabbā', pero eso no aparece ni en el Canon (Pāḷi) ni en el Comentario. 'Vañjhā' (estériles) significa que no tienen frutos, como una vaca estéril o una palmera estéril; el significado es que no generan ningún tipo de existencia futura. Con esto, se rechaza la capacidad del elemento tierra y otros de producir formas y demás. 'Kūṭaṭṭhā' significa que permanecen firmes como la cima de una montaña. 'Īsikaṭṭhāyiṭṭhitā' significa que permanecen como un brote dentro de la hierba muñja. Aquí la intención es: aquello de lo que se dice 'nace', simplemente emerge estando ya presente, como el brote emerge de la hierba muñja. También existe la lectura 'Esikaṭṭhāyiṭṭhitā', que significa que permanecen como un pilar de piedra (esika) firmemente plantado e inmóvil. De ambas formas, se indica la ausencia de destrucción de estos elementos. 'Na iñjanti' significa que no se mueven por estar establecidos como un pilar. 'Na vipariṇāmenti' significa que no abandonan su naturaleza original. 'Na aññamaññaṃ byābādhenti' significa que no se dañan unos a otros. 'Nālaṃ' significa que no son capaces (de afectarse mutuamente).

ปถวีกาโยติอาทีสุ [Pg.160] ปถวีเยว ปถวีกาโย, ปถวีสมูโห วา. ตตฺถาติ เตสุ ชีวสตฺตเมสุ กาเยสุ. นตฺถิ หนฺตา วาติ หนฺตุํ วา ฆาเตตุํ วา โสตุํ วา สาเวตุํ วา ชานิตุํ วา ชานาเปตุํ วา สมตฺโถ นาม นตฺถีติ ทีเปติ. สตฺตนฺนํตฺเวว กายานนฺติ ยถา มุคฺคราสิอาทีสุ ปหฏํ สตฺถํ มุคฺคราสิอาทีนํ อนฺตเรน ปวิสติ, เอวํ สตฺตนฺนํ กายานํ อนฺตเรน ฉิทฺเทน วิวเรน สตฺถํ ปวิสติ. ตตฺถ ‘‘อหํ อิมํ ชีวิตา โวโรเปมี’’ติ เกวลํ สญฺญามตฺตเมว โหตีติ ทสฺเสติ. โยนิปมุขสตสหสฺสานีติ ปมุขโยนีนํ อุตฺตมโยนีนํ จุทฺทสสตสหสฺสานิ อญฺญานิ จ สฏฺฐิสตานิ อญฺญานิ จ ฉสตานิ. ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานีติ ปญฺจ กมฺมสตานิ จ, เกวลํ ตกฺกมตฺตเกน นิรตฺถกํ ทิฏฺฐึ ทีเปติ. ปญฺจ จ กมฺมานิ ตีณิ จ กมฺมานีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เกจิ ปนาหุ ปญฺจ กมฺมานีติ ปญฺจินฺทฺริยวเสน ภณติ. ตีณีติ กายกมฺมาทิวเสนาติ. กมฺเม จ อฑฺฒกมฺเม จาติ เอตฺถ ปนสฺส กายกมฺมญฺจ วจีกมฺมญฺจ กมฺมนฺติ ลทฺธิ, มโนกมฺมํ อุปฑฺฒกมฺมนฺติ. ทฺวฏฺฐิปฏิปทาติ ทฺวาสฏฺฐิ ปฏิปทาติ วทติ. ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปาติ เอกสฺมึ กปฺเป จตุสฏฺฐิ อนฺตรกปฺปา นาม โหนฺติ, อยํ ปน อญฺเญ ทฺเว อชานนฺโต เอวมาห. ฉฬาภิชาติโย อปณฺณกสุตฺเต วิตฺถาริตา.

En pasajes como 'pathavīkāyo', el elemento tierra en sí mismo es el 'cuerpo de tierra', o bien una acumulación de tierra. 'Tattha' significa entre esos cuerpos, siendo el alma (jīva) el séptimo. 'Natthi hantā vā' indica que no hay nadie capaz de matar, de hacer matar, de oír, de hacer oír, de conocer o de hacer conocer. 'Sattannaṃtveva kāyānaṃ' significa que así como un arma lanzada contra un montón de frijol mungo entra por los intersticios de los granos, de la misma manera el arma entra por el espacio o abertura entre los siete cuerpos. En ese contexto, muestra que 'yo privo a este de la vida' es meramente una percepción nominal. 'Yonipamukhasatasahassāni' se refiere a un millón cuatrocientas mil matrices principales, además de otras seis mil y otras seiscientas. 'Pañca ca kammuno satānī' significa las quinientas clases de kamma; esto muestra una visión inútil basada en la mera especulación. El mismo método se aplica a 'pañca ca kammāni tīṇi ca kammāni', etc. Sin embargo, algunos maestros dicen que con 'pañca kammāni' se refiere a los cinco sentidos, y con 'tīṇi' se refiere al kamma corporal, etc. En cuanto a 'kamme ca aḍḍhakamme ca', en esta doctrina se sostiene que el kamma corporal y el kamma verbal son 'kamma', mientras que el kamma mental es 'medio kamma'. 'Dvaṭṭhipaṭipadā' se refiere a las sesenta y dos prácticas. 'Dvaṭṭhantarakappā' se refiere a que en un eón (kappa) hay sesenta y cuatro eones intermedios (antarakappa), pero este maestro dice esto por no conocer los otros dos. Las seis clases de linajes (chaḷābhijātiyo) han sido detalladas en el Apaṇṇaka Sutta.

อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ มนฺทภูมิ ขิฑฺฑาภูมิ วีมํสกภูมิ อุชุคตภูมิ เสกฺขภูมิ สมณภูมิ ชินภูมิ ปนฺนภูมีติ อิมา อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ วทติ. ตตฺถ ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย สตฺตทิวเส สมฺพาธฏฺฐานโต นิกฺขนฺตตฺตา สตฺตา มนฺทา โหนฺติ โมมูหา. อยํ มนฺทภูมีติ วทติ. เย ปน ทุคฺคติโต อาคตา โหนฺติ, เต อภิณฺหํ โรทนฺติ เจว วิรวนฺติ จ. สุคติโต อาคตา ตํ อนุสฺสริตฺวา อนุสฺสริตฺวา หสนฺติ. อยํ ขิฑฺฑาภูมิ นาม. มาตาปิตูนํ หตฺถํ วา ปาทํ วา มญฺจํ วา ปีฐํ วา คเหตฺวา ภูมิยํ ปทนิกฺขิปนํ วีมํสกภูมิ นาม. ปทสาว คนฺตุํ สมตฺถกาโล อุชุคตภูมิ นาม. สิปฺปานํ สิกฺขนกาโล เสกฺขภูมิ นาม. ฆรา นิกฺขมฺม ปพฺพชนกาโล สมณภูมิ นาม. อาจริยํ เสวิตฺวา ชานนกาโล ชินภูมิ นาม. ภิกฺขุ จ ปนฺนโก ชิโน น กิญฺจิ อาหาติ เอวํ อลาภึ สมณํ ปนฺนภูมีติ วทติ.

'Aṭṭha purisabhūmiyoti' se refiere a las ocho etapas del hombre: la etapa de torpeza (mandabhūmi), la etapa de juego (khiḍḍābhūmi), la etapa de investigación (vīmaṃsakabhūmi), la etapa de andar erguido (ujugatabhūmi), la etapa de aprendizaje (sekkhabhūmi), la etapa de ascetismo (samaṇabhūmi), la etapa de victoria (jinabhūmi) y la etapa de caída (pannabhūmi). De estas, desde el día del nacimiento y durante siete días, debido a haber salido del lugar estrecho del útero materno, los seres son torpes y están sumamente confundidos; a esto lo llaman 'mandabhūmi'. Aquellos seres que vienen de estados de privación lloran y gritan constantemente. Los que vienen de estados felices ríen al recordar repetidamente ese estado; esto se llama 'khiḍḍābhūmi'. El acto de poner los pies en el suelo sosteniéndose de la mano de los padres, o de una cama o silla, se llama 'vīmaṃsakabhūmi'. El tiempo en que se es capaz de caminar solo se llama 'ujugatabhūmi'. El tiempo de aprender artes y oficios se llama 'sekkhabhūmi'. El tiempo de salir del hogar y ordenarse se llama 'samaṇabhūmi'. El tiempo de conocer tras haber servido a un maestro se llama 'jinabhūmi'. Y cuando un asceta es un 'vencido caído' (pannako jino) y no obtiene nada de alimento, a ese estado de privación del asceta lo llaman 'pannabhūmi'.

เอกูนปญฺญาส [Pg.161] อาชีวสเตติ เอกูนปญฺญาส อาชีววุตฺติสตานิ. ปริพฺพาชกสเตติ ปริพฺพาชกปพฺพชฺชสตานิ. นาคาวาสสเตติ นาคมณฺฑลสตานิ. วีเส อินฺทฺริยสเตติ วีส อินฺทฺริยสตานิ. ตึเส นิรยสเตติ ตึส นิรยสตานิ. รโชธาตุโยติ รชโอกิรณฏฺฐานานิ. หตฺถปิฏฺฐิปาทปิฏฺฐาทีนิ สนฺธาย วทติ. สตฺต สญฺญีคพฺภาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภอชปสุมิคมหึเส สนฺธาย วทติ. อสญฺญีคพฺภาติ สาลิยวโคธุมมุคฺคกงฺคุวรกกุทฺรูสเก สนฺธาย วทติ. นิคณฺฐิคพฺภาติ นิคณฺฐิมฺหิ ชาตคพฺภา, อุจฺฉุเวฬุนฬาทโย สนฺธาย วทติ. สตฺต เทวาติ พหู เทวา, โส ปน สตฺตาติ วทติ. มานุสาปิ อนนฺตา, โส สตฺตาติ วทติ. สตฺต ปิสาจาติ ปิสาจา มหนฺตา, สตฺตาติ วทติ.

"Ekūnapaññāsa ājīvasata" se refiere a ciento cuarenta y nueve tipos de medios de vida. "Paribbājakasata" se refiere a cien tipos de ordenaciones de ascetas errantes. "Nāgāvāsasata" se refiere a cien moradas de nagas o cien grupos de elefantes. "Vīse indriyasata" se refiere a ciento veinte facultades. "Tiṃse nirayasata" se refiere a ciento treinta infiernos. "Rajodhātuyo" se refiere a los lugares donde se deposita el polvo, aludiendo específicamente al dorso de las manos y de los pies. Con el término "satta saññīgabbhā" se refiere a siete tipos de matrices o nacimientos conscientes, como camellos, bueyes, asnos, cabras, ciervos y búfalos. Con "asaññīgabbhā" se refiere a siete tipos de matrices inconscientes, como el arroz shali, la cebada, el trigo, el frijol mungo, el mijo, el mijo silvestre y el grano kudrūsa. "Nigaṇṭhigabbhā" se refiere a las semillas que nacen en los nudos, aludiendo a la caña de azúcar, el bambú y los juncos. "Satta devā" se refiere a que, aunque hay muchos dioses, ese individuo afirma que hay solo siete. Del mismo modo, aunque los humanos son infinitos, él dice que hay siete. "Satta pisācā" significa que, aunque hay muchos espíritus pisācas, él afirma que solo hay siete.

สราติ มหาสรา. กณฺณมุณฺฑ-รถการ-อโนตตฺต-สีหปปาตกุฬิร-มุจลินฺท-กุณาลทเห คเหตฺวา วทติ. ปวุฏาติ คณฺฐิกา. ปปาตาติ มหาปปาตา. ปปาตสตานีติ ขุทฺทกปปาตสตานิ. สุปินาติ มหาสุปินา. สุปินสตานีติ ขุทฺทกสุปินสตานิ. มหากปฺปิโนติ มหากปฺปานํ. เอตฺถ เอกมฺหา สรา วสฺสสเต วสฺสสเต กุสคฺเคน เอกํ อุทกพินฺทุํ นีหริตฺวา นีหริตฺวา สตฺตกฺขตฺตุํ ตมฺหิ สเร นิรุทเก กเต เอโก มหากปฺโปติ วทติ. เอวรูปานํ มหากปฺปานํ จตุราสีติสตสหสฺสานิ เขเปตฺวา พาลา จ ปณฺฑิตา จ ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรนฺตีติ อยมสฺส ลทฺธิ. ปณฺฑิโตปิ กิร อนฺตรา สุชฺฌิตุํ น สกฺโกติ, พาโลปิ ตโต อุทฺธํ น คจฺฉติ.

"Sarā" se refiere a los grandes lagos, incluyendo los lagos Kaṇṇamuṇḍa, Rathakāra, Anotatta, Sīhapapāta, Kuḷira, Mucalinda y Kuṇāla. "Pavuṭā" se refiere a protuberancias o nudos en las montañas. "Papātā" se refiere a grandes precipicios, mientras que "papātasatāni" se refiere a cientos de pequeños precipicios. "Supinā" son grandes sueños y "supinasatāni" son cientos de pequeños sueños. "Mahākappino" se refiere a los grandes eones. En este contexto, un gran eon se ilustra así: si de un lago se extrajera una sola gota de agua con la punta de una brizna de hierba cada cien años, y se repitiera el proceso hasta que el lago quedara seco siete veces, eso constituiría el tiempo de un gran eon. Su doctrina afirma que después de agotar ochocientos cuarenta mil de tales eones, tanto los necios como los sabios pondrán fin al sufrimiento. Según su visión, ni el sabio puede purificarse antes de ese tiempo, ni el necio excede dicho límite.

สีเลนาติ อเจลกสีเลน วา อญฺเญน วา เยน เกนจิ. วเตนาติ ตาทิเสน วเตน. ตเปนาติ ตโปกมฺเมน. อปริปกฺกํ ปริปาเจติ นาม โย ‘‘อหํ ปณฺฑิโต’’ติ อนฺตรา วิสุชฺฌติ. ปริปกฺกํ ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตึ กโรติ นาม โย ‘‘อหํ พาโล’’ติ วุตฺตปริมาณํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา ยาติ. เหวํ นตฺถีติ เอวํ นตฺถิ. ตญฺหิ อุภยมฺปิ น สกฺกา กาตุนฺติ ทีเปติ. โทณมิเตติ โทเณน มิตํ วิย. สุขทุกฺเขติ สุขทุกฺขํ. ปริยนฺตกเตติ วุตฺตปริมาเณน กาเลน กตปริยนฺโต. นตฺถิ หายนวฑฺฒเนติ นตฺถิ หายนวฑฺฒนานิ. น สํสาโร ปณฺฑิตสฺส หายติ, น พาลสฺส วฑฺฒตีติ อตฺโถ. อุกฺกํสาวกํเสติ อุกฺกํสาวกํสา, หาปนวฑฺฒนานเมเวตํ เววจนํ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต [Pg.162] เสยฺยถาปิ นามาติอาทิมาห. ตตฺถ สุตฺตคุเฬติ เวเฐตฺวา กตสุตฺตคุฬํ. นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลตีติ ปพฺพเต วา รุกฺขคฺเค วา ฐตฺวา ขิตฺตํ สุตฺตปมาเณน นิพฺเพฐิยมานํ คจฺฉติ, สุตฺเต ขีเณ ตตฺถ ติฏฺฐติ น คจฺฉติ. เอวเมวํ วุตฺตกาลโต อุทฺธํ น คจฺฉตีติ ทสฺเสติ.

"Sīlena" se refiere a la conducta de los ascetas desnudos u otras prácticas similares. "Vatena" por tales votos. "Tapena" por la práctica de austeridades. Se dice que "madura lo no maduro" aquel que, pensando "soy sabio", intenta purificarse prematuramente. Se dice que "agota lo ya maduro" aquel que, pensando "soy necio", atraviesa el periodo de tiempo mencionado anteriormente experimentando los resultados del karma. "Hevaṃ natthi" significa que no es así, indicando que ninguna de estas dos acciones es posible. "Doṇamite" significa medido como si fuera por una vasija doṇa. "Sukhadukkha" es placer y dolor. "Pariyantakate" significa que el fin ha sido fijado por el tiempo mencionado. "Natthi hāyanavaḍḍhane" significa que no hay disminución ni aumento; el samsara no disminuye para el sabio ni aumenta para el necio. "Ukkaṃsāvakaṃse" son sinónimos de aumento y disminución. Para ilustrar esto, menciona la analogía de un ovillo de hilo: así como un ovillo de hilo lanzado desde un lugar alto se desenrolla solo hasta que el hilo se agota y allí se detiene, de la misma manera, los seres no van más allá del tiempo especificado.

๒๒๙. กิมิทนฺติ กิมิทํ ตว อญฺญาณํ, กึ สพฺพญฺญุ นาม ตฺวนฺติ เอวํ ปุฏฺโฐ สมาโน นิยติวาเท ปกฺขิปนฺโต สุญฺญํ เม อคารนฺติอาทิมาห.

229. "Kimidanti" se refiere a: "¿A qué se debe esta ignorancia tuya? ¿Acaso eres tú un omnisciente?". Al ser interrogado de esta manera, Sannaka el Paribbājaka, para refugiarse en su doctrina del fatalismo, dijo: "Mi casa está vacía", etc.

๒๓๐. อนุสฺสวิโก โหตีติ อนุสฺสวนิสฺสิโต โหติ. อนุสฺสวสจฺโจติ สวนํ สจฺจโต คเหตฺวา ฐิโต. ปิฏกสมฺปทายาติ วคฺคปณฺณาสกาย ปิฏกคนฺถสมฺปตฺติยา.

230. "Anussaviko hotīti" significa que depende de la tradición oral o de lo que ha escuchado. "Anussavasacco" es aquel que sostiene lo escuchado como la verdad. "Piṭakasampadāyāti" se refiere a la integridad o suficiencia de la colección de los textos de los Pitakas.

๒๓๒. มนฺโทติ มนฺทปญฺโญ. โมมูโหติ อติมูฬฺโห. วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชตีติ วาจาย วิกฺเขปํ อาปชฺชติ. กีทิสํ? อมราวิกฺเขปํ, อปริยนฺตวิกฺเขปนฺติ อตฺโถ. อถ วา อมรา นาม มจฺฉชาติ. สา อุมฺมุชฺชนนิมฺมุชฺชนาทิวเสน อุทเก สนฺธาวมานา คเหตุํ น สกฺกาติ เอวเมว อยมฺปิ วาโท อิโต จิโต จ สนฺธาวติ, คาหํ น อุปคจฺฉตีติ อมราวิกฺเขโปติ วุจฺจติ. ตํ อมราวิกฺเขปํ.

232. "Mando" significa de sabiduría lenta. "Momūho" significa extremadamente confundido. "Vācāvikkhepaṃ āpajjati" significa que recurre a la evasión verbal. ¿De qué tipo? Se refiere a la evasión ilimitada o zigzagueo de la anguila (amarāvikkhepa). Alternativamente, "amarā" es un tipo de pez que, al nadar subiendo y bajando en el agua, no puede ser atrapado; del mismo modo, esta doctrina huye de un lado a otro y no puede ser asida, por eso se llama amarāvikkhepa.

เอวนฺติปิ เม โนติอาทีสุ อิทํ กุสลนฺติ ปุฏฺโฐ ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติ วทติ, ตโต กึ อกุสลนฺติ วุตฺเต ‘‘ตถาติปิ เม โน’’ติ วทติ, กึ อุภยโต อญฺญถาติ วุตฺเต ‘‘อญฺญถาติปิ เม โน’’ติ วทติ, ตโต ติวิเธนาปิ น โหตีติ เต ลทฺธีติ วุตฺเต ‘‘โนติปิ เม โน’’ติ วทติ, ตโต กึ โน โนติ เต ลทฺธีติ วุตฺเต ‘‘โน โนติปิ เม โน’’ติ วิกฺเขปมาปชฺชติ, เอกสฺมิมฺปิ ปกฺเข น ติฏฺฐติ. นิพฺพิชฺช ปกฺกมตีติ อตฺตโนปิ เอส สตฺถา อวสฺสโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, มยฺหํ กึ สกฺขิสฺสตีติ นิพฺพินฺทิตฺวา ปกฺกมติ. ปุริเมสุปิ อนสฺสาสิเกสุ เอเสว นโย.

En pasajes como "evantipi me no", cuando se le pregunta si algo es meritorio, responde: "No digo que sea así". Si se le pregunta si es demeritorio, dice: "Tampoco digo que sea así". Si se le pregunta si es de otra manera distinta a ambas, responde de nuevo negativamente. Si se le pregunta si su doctrina es que no es de ninguna de esas tres formas, vuelve a evadir. No se posiciona en ningún lado. "Nibbijja pakkamatīti" significa que el discípulo, pensando: "Si este maestro no puede ser un refugio ni para sí mismo, ¿cómo podrá serlo para mí?", se cansa y se retira. Lo mismo se aplica a los casos anteriores de enseñanzas poco fiables.

๒๓๔. สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุนฺติ ยถา ปุพฺเพ คิหิภูโต สนฺนิธึ กตฺวา วตฺถุกาเม ปริภุญฺชติ, เอวํ ติลตณฺฑุลสปฺปินวนีตาทีนิ สนฺนิธึ กตฺวา อิทานิ ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพติ อตฺโถ. นนุ จ ขีณาสวสฺส วสนฏฺฐาเน [Pg.163] ติลตณฺฑุลาทโย ปญฺญายนฺตีติ. โน น ปญฺญายนฺติ, น ปเนส เต อตฺตโน อตฺถาย ฐเปติ, อผาสุกปพฺพชิตาทีนํ อตฺถาย ฐเปติ. อนาคามิสฺส กถนฺติ. ตสฺสาปิ ปญฺจ กามคุณา สพฺพโสว ปหีนา, ธมฺเมน ปน ลทฺธํ วิจาเรตฺวา ปริภุญฺชติ.

234. "Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ" significa que, así como antes como laico almacenaba y disfrutaba de objetos de deseo, un Arahant ahora es incapaz de almacenar sésamo, arroz, mantequilla clarificada o aceite para su propio uso. Si se encuentran tales provisiones en su morada, no es porque las guarde para sí mismo, sino para el beneficio de monjes enfermos. Ante la pregunta de cómo es para un Anāgāmī, se explica que este también ha abandonado completamente los cinco placeres sensuales, pero utiliza los requisitos que ha obtenido justamente tras reflexionar sobre ellos.

๒๓๖. ปุตฺตมตาย ปุตฺตาติ โส กิร อิมํ ธมฺมํ สุตฺวา อาชีวกา มตา นามาติ สญฺญี หุตฺวา เอวมาห. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – อาชีวกา มตา นาม, เตสํ มาตา ปุตฺตมตา โหติ, อิติ อาชีวกา ปุตฺตมตาย ปุตฺตา นาม โหนฺติ. สมเณ โคตเมติ สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยวาโส อตฺถิ, อญฺญตฺถ นตฺถีติ ทีเปติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

236. Con la expresión 'hijos de una madre cuyos hijos han muerto', se refiere a que aquel Sandaka, tras escuchar esta enseñanza, tuvo la percepción de que los Ājīvakas están, por así decirlo, muertos, y así lo expresó. El significado aquí es el siguiente: los Ājīvakas están muertos; su madre es una cuyos hijos han muerto; de este modo, los Ājīvakas son llamados 'hijos de una madre cuyos hijos han muerto'. En la expresión 'en el asceta Gotama', se indica que solo en el asceta Gotama existe la práctica de la vida santa (brahmacariya), y no en otros lugares. El resto es evidente en todos los puntos.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdani, el comentario del Majjhima Nikāya.

สนฺทกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye la explicación del Sandaka Sutta.

๗. มหาสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา

7. Explicación del Mahāsakuludāyisutta.

๒๓๗. เอวํ เม สุตนฺติ มหาสกุลุทายิสุตฺตํ. ตตฺถ โมรนิวาเปติ ตสฺมึ ฐาเน โมรานํ อภยํ โฆเสตฺวา โภชนํ อทํสุ. ตสฺมา ตํ ฐานํ โมรนิวาโปติ สงฺขํ คตํ. อนฺนภาโรติ เอกสฺส ปริพฺพาชกสฺส นามํ. ตถา วรธโรติ. อญฺเญ จาติ น เกวลํ อิเม ตโย, อญฺเญปิ อภิญฺญาตา พหู ปริพฺพาชกา. อปฺปสทฺทสฺส วณฺณวาทีติ อิธ อปฺปสทฺทวินีโตติ อวตฺวาว อิทํ วุตฺตํ. กสฺมา? น หิ ภควา อญฺเญน วินีโตติ.

237. 'Así he oído' introduce el Mahāsakuludāyisutta. Allí, 'Moranivāpa' se refiere a un lugar donde, tras proclamar la protección para los pavos reales, les daban alimento; por ello, ese lugar es conocido como Moranivāpa. 'Annabhāra' es el nombre de un paribbājaka (asceta errante). Del mismo modo, 'Varadhara'. 'Y otros' indica que no solo estos tres, sino muchos otros paribbājakas reconocidos se encontraban allí. Respecto a 'elogia el poco ruido', aquí se dice esto en lugar de 'entrenado en el poco ruido' (como en el Sandaka Sutta). ¿Por qué? Porque el Bienaventurado no fue entrenado por ningún otro.

๒๓๘. ปุริมานีติ หิยฺโยทิวสํ อุปาทาย ปุริมานิ นาม โหนฺติ, ตโต ปรํ ปุริมตรานิ. กุตูหลสาลายนฺติ กุตูหลสาลา นาม ปจฺเจกสาลา นตฺถิ, ยตฺถ ปน นานาติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณา นานาวิธํ กถํ ปวตฺเตนฺติ, สา พหูนํ – ‘‘อยํ กึ วทติ, อยํ กึ วทตี’’ติ กุตูหลุปฺปตฺติฏฺฐานโต ‘‘กุตูหลสาลา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘โกตูหลสาลา’’ติปิ ปาโฐ. ลาภาติ เย เอวรูเป สมณพฺราหฺมเณ ทฏฺฐุํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ [Pg.164] ธมฺมกถํ วา เนสํ โสตุํ ลภนฺติ, เตสํ องฺคมคธานํ อิเม ลาภาติ อตฺโถ.

238. 'Los anteriores' se refiere a los días precedentes, empezando por el día de ayer; y después de esos, los días previos. En 'Kutūhalasālā', no existe una sala específica con ese nombre; se llama así a cualquier sala donde ascetas y brahmanas de diversas sectas entablan conversaciones variadas, siendo un lugar donde surge la curiosidad (o agitación) de muchos preguntando: '¿Qué dice este? ¿Qué dice aquel?'. También existe la variante 'Kotūhalasālā'. 'Beneficios' significa que aquellos habitantes de Anga y Magadha tienen la oportunidad de ver a tales ascetas y brahmanas, de hacerles preguntas o de escuchar sus discursos sobre el Dhamma.

สงฺฆิโนติอาทีสุ ปพฺพชิตสมูหสงฺขาโต สงฺโฆ เอเตสํ อตฺถีติ สงฺฆิโน. สฺเวว คโณ เอเตสํ อตฺถีติ คณิโน. อาจารสิกฺขาปนวเสน ตสฺส คณสฺส อาจริยาติ คณาจริยา. ญาตาติ ปญฺญาตา ปากฏา. ยถาภุจฺจคุเณหิ เจว อยถาภูตคุเณหิ จ สมุคฺคโต ยโส เอเตสํ อตฺถีติ ยสสฺสิโน. ปูรณาทีนญฺหิ ‘‘อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ, อปฺปิจฺฉตาย วตฺถมฺปิ น นิวาเสตี’’ติอาทินา นเยน ยโส สมุคฺคโต, ตถาคตสฺส ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทีหิ ยถาภูตคุเณหิ. ติตฺถกราติ ลทฺธิกรา. สาธุสมฺมตาติ อิเม สาธู สุนฺทรา สปฺปุริสาติ เอวํ สมฺมตา. พหุชนสฺสาติ อสฺสุตวโต เจว อนฺธพาลปุถุชฺชนสฺส วิภาวิโน จ ปณฺฑิตชนสฺส. ตตฺถ ติตฺถิยา พาลชนสฺส เอวํ สมฺมตา, ตถาคโต ปณฺฑิตชนสฺส. อิมินา นเยน ปูรโณ กสฺสโป สงฺฆีติอาทีสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ภควา ปน ยสฺมา อฏฺฐตึส อารมฺมณานิ วิภชนฺโต พหูนิ นิพฺพานโอตรณติตฺถานิ อกาสิ, ตสฺมา ‘‘ติตฺถกโร’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

En términos como 'Saṅghino', se refiere a quienes poseen un Saṅgha, es decir, una comunidad de ordenados. Quienes tienen su propio grupo (gaṇa) son 'Gaṇino'. Son 'Gaṇācariyā' por ser los maestros de ese grupo en la instrucción de la conducta. 'Ñātā' significa conocidos o célebres. 'Yasassino' son aquellos que poseen fama, ya sea por cualidades reales o irreales. En el caso de Pūraṇa y otros, su fama surgió de nociones como 'tiene pocos deseos, está satisfecho, y por su falta de deseos ni siquiera viste ropa'; en el caso del Tathāgata, por sus cualidades reales como 'así es el Bienaventurado...'. 'Titthakarā' significa fundadores de doctrinas. 'Sādhu-sammatā' significa que son considerados por la gente como 'buenos, excelentes, hombres íntegros'. 'De la mucha gente' se refiere tanto al hombre común ciego y necio (puthujjana) que no ha escuchado el Dhamma, como al hombre sabio y perspicaz. Entre ellos, los seguidores de otras sectas son considerados así por los necios, mientras que el Tathāgata es considerado así por los sabios. De esta manera debe entenderse el significado en pasajes como 'Pūraṇa Kassapa es el líder de un Saṅgha'. Sin embargo, el Bienaventurado puede ser llamado con justicia 'Titthakara' (creador de un vado) porque, al clasificar los treinta y ocho objetos de meditación, creó muchos vados para entrar en el Nibbāna.

กสฺมา ปเนเต สพฺเพปิ ตตฺถ โอสฏาติ? อุปฏฺฐากรกฺขณตฺถญฺเจว ลาภสกฺการตฺถญฺจ. เตสญฺหิ เอวํ โหติ – ‘‘อมฺหากํ อุปฏฺฐากา สมณํ โคตมํ สรณํ คจฺเฉยฺยุํ, เต จ รกฺขิสฺสาม. สมณสฺส จ โคตมสฺส อุปฏฺฐาเก สกฺการํ กโรนฺเต ทิสฺวา อมฺหากมฺปิ อุปฏฺฐากา อมฺหากํ สกฺการํ กริสฺสนฺตี’’ติ. ตสฺมา ยตฺถ ยตฺถ ภควา โอสรติ, ตตฺถ ตตฺถ สพฺเพ โอสรนฺติ.

¿Por qué todos ellos se establecieron allí [en Rājagaha]? Para retener a sus seguidores y por causa de las ganancias y honores. Pues pensaban: 'Nuestros seguidores podrían acudir al asceta Gotama como refugio; nosotros los protegeremos'. Y también: 'Al ver a quienes rinden honores al asceta Gotama, nuestros seguidores también nos rendirán honores a nosotros'. Por ello, dondequiera que el Bienaventurado se establece, allí se establecen todos ellos.

๒๓๙. วาทํ อาโรเปตฺวาติ วาเท โทสํ อาโรเปตฺวา. อปกฺกนฺตาติ, อปคตา, เกจิ ทิสํ ปกฺกนฺตา, เกจิ คิหิภาวํ ปตฺตา, เกจิ อิมํ สาสนํ อาคตา. สหิตํ เมติ มยฺหํ วจนํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ, อตฺถยุตฺตํ การณยุตฺตนฺติ อตฺโถ. อสหิตํ เตติ ตุยฺหํ วจนํ อสหิตํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตุยฺหํ ทีฆรตฺตาจิณฺณวเสน สุปฺปคุณํ, ตํ มยฺหํ เอกวจเนเนว วิปราวตฺตํ วิปริวตฺติตฺวา ฐิตํ, น กิญฺจิ ชาตนฺติ อตฺโถ. อาโรปิโต เต วาโทติ มยา ตว วาเท โทโส [Pg.165] อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ โทสโมจนตฺถํ จร วิจร, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สิกฺขาติ อตฺโถ. นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อถ สยํ ปโหสิ, อิทาเนว นิพฺเพเฐหิ. ธมฺมกฺโกเสนาติ สภาวกฺโกเสน.

239. 'Habiendo refutado la doctrina' significa habiendo señalado los fallos en su postura. 'Se retiraron' significa que se alejaron; algunos partieron hacia otras regiones, otros regresaron a la vida de laicos y algunos se unieron a esta Dispensación. 'Mi palabra es coherente' significa que mis palabras tienen sentido, son armoniosas y están dotadas de propósito y razón. 'La tuya es incoherente' significa que tus palabras carecen de coherencia. 'Lo que has practicado ha sido revertido' significa que aquello en lo que eras experto por haberlo practicado durante mucho tiempo ha sido revertido por una sola de mis palabras, quedando invalidado y sin valor alguno. 'Tu doctrina ha sido refutada' significa que yo he señalado el fallo en tu doctrina. 'Ve para liberarte de tu doctrina' significa: ve, muévete de aquí para allá y aprende para liberarte de tus fallos. 'O desenrédala si puedes' significa: si eres capaz por ti mismo, desenrédala ahora mismo. 'Con injurias al Dhamma' significa mediante injurias a la naturaleza de las cosas.

๒๔๐. ตํ โน โสสฺสามาติ ตํ อมฺหากํ เทสิตํ ธมฺมํ สุณิสฺสาม. ขุทฺทมธุนฺติ ขุทฺทกมกฺขิกาหิ กตํ ทณฺฑกมธุํ. อเนลกนฺติ นิทฺโทสํ อปคตมจฺฉิกณฺฑกํ. ปีเฬยฺยาติ ทเทยฺย. ปจฺจาสีสมานรูโปติ ปูเรตฺวา นุ โข โน โภชนํ ทสฺสตีติ ภาชนหตฺโถ ปจฺจาสีสมาโน ปจฺจุปฏฺฐิโต อสฺส. สมฺปโยเชตฺวาติ อปฺปมตฺตกํ วิวาทํ กตฺวา.

240. 'Lo escucharemos' significa que escucharemos ese Dhamma que nos ha sido enseñado. 'Miel de abejas pequeñas' se refiere a la miel de panales pequeños en ramas. 'Pura' significa sin tacha, libre de huevos o larvas de abeja. 'Exprimiría' significa que daría la miel. 'Con actitud de expectativa' describe a alguien que, con el cuenco en la mano, permanece esperando, pensando: '¿Me dará comida para llenar mi recipiente?'. 'Habiendo entablado' significa habiendo tenido una pequeña disputa.

๒๔๑. อิตรีตเรนาติ ลามกลามเกน. ปวิวิตฺโตติ อิทํ ปริพฺพาชโก กายวิเวกมตฺตํ สนฺธาย วทติ, ภควา ปน ตีหิ วิเวเกหิ วิวิตฺโตว.

241. 'Con cualquier cosa' significa con un manto de ínfima calidad. Con la palabra 'solitario', el paribbājaka se refiere meramente al aislamiento físico; sin embargo, el Bienaventurado está verdaderamente solitario mediante los tres tipos de aislamiento (físico, mental y de las adquisiciones).

๒๔๒. โกสกาหาราปีติ ทานปตีนํ ฆเร อคฺคภิกฺขาฐปนตฺถํ ขุทฺทกสราวา โหนฺติ, ทานปติโน อคฺคภตฺตํ วา ตตฺถ ฐเปตฺวา ภุญฺชนฺติ, ปพฺพชิเต สมฺปตฺเต ตํ ภตฺตํ ตสฺส เทนฺติ. ตํ สราวกํ โกสโกติ วุจฺจติ. ตสฺมา เย จ เอเกเนว ภตฺตโกสเกน ยาเปนฺติ, เต โกสกาหาราติ. เพลุวาหาราติ เพลุวมตฺตภตฺตาหารา. สมติตฺติกนฺติ โอฏฺฐวฏฺฏิยา เหฏฺฐิมเลขาสมํ. อิมินา ธมฺเมนาติ อิมินา อปฺปาหารตาธมฺเมน. เอตฺถ ปน สพฺพากาเรเนว ภควา อนปฺปาหาโรติ น วตฺตพฺโพ. ปธานภูมิยํ ฉพฺพสฺสานิ อปฺปาหาโรว อโหสิ, เวรญฺชายํ ตโย มาเส ปตฺโถทเนเนว ยาเปสิ ปาลิเลยฺยกวนสณฺเฑ ตโย มาเส ภิสมุฬาเลเหว ยาเปสิ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ เอกสฺมึ กาเล อปฺปาหาโร อโหสึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ. ตสฺมา ยทิ เต อิมินา ธมฺเมน สกฺกเรยฺยุํ, มยา หิ เต วิเสสตรา. อญฺโญ เจว ปน ธมฺโม อตฺถิ, เยน มํ เต สกฺกโรนฺตีติ ทสฺเสติ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ โยชนา เวทิตพฺพา.

242. "Kosakāhārā" se refiere a que en las casas de los donantes hay cuencos pequeños destinados a colocar la primera porción de la comida. Los donantes depositan allí la mejor parte de la comida y luego comen; cuando llega un monje a la casa, le entregan la comida contenida en ese cuenco. Ese cuenco pequeño se denomina "kosaka". Por lo tanto, aquellos que subsisten con una sola porción de comida contenida en un kosaka son los "kosakāhārā". "Beluvāhārā" significa que tienen por alimento una cantidad equivalente al tamaño de un fruto de beluva. "Samatittika" significa nivelado con el borde inferior de la franja del borde del cuenco. "Iminā dhammena" significa por esta práctica de comer poco. Sin embargo, en este contexto, no debe decirse que el Bienaventurado no es un comedor de poco en todos los sentidos. Durante la etapa de gran esfuerzo (ascetismo), durante seis años, fue alguien que comía poco; en Verañjā, durante tres meses, subsistió solo con una medida de grano; en el bosque de Pālileyyaka, durante tres meses, subsistió solo con raíces y tallos de loto. Pero en este sutta, muestra este significado: "Hubo un tiempo en que yo comía poco, pero mis discípulos, desde que asumen los dhutaṅga, no los abandonan mientras viven". Por lo tanto, si lo honraran por esta práctica de comer poco, ellos serían más especiales que yo. Muestra que existe otra razón por la cual lo honran. Esta misma lógica de interpretación debe aplicarse en todas las secciones.

ปํสุกูลิกาติ [Pg.166] สมาทินฺนปํสุกูลิกงฺคา. ลูขจีวรธราติ สตฺถสุตฺตลูขานิ จีวรานิ ธารยมานา. นนฺตกานีติ อนฺตวิรหิตานิ วตฺถขณฺฑานิ, ยทิ หิ เนสํ อนฺโต ภเวยฺย, ปิโลติกาติ สงฺขํ คจฺเฉยฺยุํ. อุจฺจินิตฺวาติ ผาเลตฺวา ทุพฺพลฏฺฐานํ ปหาย ถิรฏฺฐานเมว คเหตฺวา. อลาพุโลมสานีติ อลาพุโลมสทิสสุตฺตานิ สุขุมานีติ ทีเปติ. เอตฺตาวตา จ สตฺถา จีวรสนฺโตเสน อสนฺตุฏฺโฐติ น วตฺตพฺโพ. อติมุตฺตกสุสานโต หิสฺส ปุณฺณทาสิยา ปารุปิตฺวา ปาติตสาณปํสุกูลํ คหณทิวเส อุทกปริยนฺตํ กตฺวา มหาปถวี อกมฺปิ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ เอกสฺมึเยว กาเล ปํสุกูลํ คณฺหึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ.

"Paṃsukūlikā" son aquellos que han asumido el dhutaṅga de usar mantos de trapos desechados. "Lūkhacīvaradharā" se refiere a quienes visten mantos toscos hechos de jirones cortados y cosidos. "Nantakāni" son fragmentos de tela sin bordes definidos; si tuvieran bordes, se conocerían como "pilotikā" (trapos viejos). "Uccinitvā" significa que, tras rasgar la tela, desechan las partes desgastadas y toman solo las partes firmes para confeccionar el manto. "Alābulomasāni" describe mantos con hilos finos similares al vello de la hoja de una calabaza. No por esto debe decirse que el Maestro no está satisfecho con la limitación de mantos. Pues el día en que tomó el manto de lino desechado que había sido arrojado para cubrir a la esclava Puṇṇā en el cementerio de Atimuttaka, la gran tierra tembló hasta el límite de las aguas. No obstante, en este sutta se muestra este significado: "Hubo un tiempo en que yo mismo tomé mantos de trapos, pero mis discípulos, desde que asumen el dhutaṅga, no lo abandonan mientras viven".

ปิณฺฑปาติกาติ อติเรกลาภํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนปิณฺฑปาติกงฺคา. สปทานจาริโนติ โลลุปฺปจารํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนสปทานจารา. อุญฺฉาสเก วเต รตาติ อุญฺฉาจริยสงฺขาเต ภิกฺขูนํ ปกติวเต รตา, อุจฺจนีจฆรทฺวารฏฺฐายิโน หุตฺวา กพรมิสฺสกํ ภตฺตํ สํหริตฺวา ปริภุญฺชนฺตีติ อตฺโถ. อนฺตรฆรนฺติ พฺรหฺมายุสุตฺเต อุมฺมารโต ปฏฺฐาย อนฺตรฆรํ, อิธ อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย อธิปฺเปตํ. เอตฺตาวตา จ สตฺถา ปิณฺฑปาตสนฺโตเสน อสนฺตุฏฺโฐติ น วตฺตพฺโพ, อปฺปาหารตาย วุตฺตนิยาเมเนว ปน สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ เอกสฺมึเยว กาเล นิมนฺตนํ น สาทยึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ.

"Piṇḍapātikā" son quienes, rechazando ganancias excedentes, han asumido el dhutaṅga de alimentarse solo de limosnas. "Sapadānacārino" son quienes, rechazando la búsqueda selectiva por codicia, han asumido la práctica de ir de casa en casa consecutivamente. "Uñchāsake vate ratā" significa que se deleitan en el deber natural de los monjes de recolectar limosnas; permaneciendo ante las puertas de casas tanto de alto como de bajo estatus, recolectan y consumen comida mezclada. Este es el significado. "Antaraghara" (dentro del pueblo) en el Brahmāyu Sutta se define desde el umbral en adelante; en este sutta se entiende desde el poste de la puerta de la aldea en adelante. No por ello debe decirse que el Maestro no estaba satisfecho con la comida de limosnas; todo debe explicarse según el método mencionado anteriormente sobre comer poco. Aquí, sin embargo, muestra este significado: "Hubo un tiempo en que yo no aceptaba invitaciones a comer, pero mis discípulos, desde que asumen el dhutaṅga, no lo abandonan mientras viven".

รุกฺขมูลิกาติ ฉนฺนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนรุกฺขมูลิกงฺคา. อพฺโภกาสิกาติ ฉนฺนญฺจ รุกฺขมูลญฺจ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนอพฺโภกาสิกงฺคา. อฏฺฐมาเสติ เหมนฺตคิมฺหิเก มาเส. อนฺโตวสฺเส ปน จีวรานุคฺคหตฺถํ ฉนฺนํ ปวิสนฺติ. เอตฺตาวตา จ สตฺถา เสนาสนสนฺโตเสน อสนฺตุฏฺโฐติ น วตฺตพฺโพ, เสนาสนสนฺโตโส ปนสฺส ฉพฺพสฺสิกมหาปธาเนน จ ปาลิเลยฺยกวนสณฺเฑน จ ทีเปตพฺโพ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ เอกสฺมึเยว กาเล ฉนฺนํ น ปาวิสึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ.

"Rukkhamūlikā" son quienes rechazan los techos y han asumido el dhutaṅga de vivir al pie de un árbol. "Abbhokāsikā" son quienes rechazan tanto los techos como los pies de los árboles y han asumido el dhutaṅga de vivir a la intemperie. "Aṭṭhamāse" se refiere a los ocho meses de las estaciones de invierno y verano. No obstante, durante los meses de lluvia, entran en refugios techados para proteger sus mantos. No por esto debe decirse que el Maestro no estaba satisfecho con el alojamiento; su satisfacción con el alojamiento debe evidenciarse por su gran esfuerzo de seis años y por su estancia en el bosque de Pālileyyaka. Pero en este sutta, muestra este significado: "Hubo un tiempo en que yo mismo no entré en refugios techados, pero mis discípulos, desde que asumen el dhutaṅga, no lo abandonan mientras viven".

อารญฺญิกาติ [Pg.167] คามนฺตเสนาสนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนอารญฺญิกงฺคา. สงฺฆมชฺเฌ โอสรนฺตีติ อพทฺธสีมาย กถิตํ, พทฺธสีมายํ ปน วสนฺตา อตฺตโน วสนฏฺฐาเนเยว อุโปสถํ กโรนฺติ. เอตฺตาวตา จ สตฺถา โน ปวิวิตฺโตติ น วตฺตพฺโพ, ‘‘อิจฺฉามหํ, ภิกฺขเว, อฑฺฒมาสํ ปฏิสลฺลิยิตุ’’นฺติ (ปารา. ๑๖๒; ๕๖๕) เอวญฺหิสฺส ปวิเวโก ปญฺญายติ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อหํ เอกสฺมึเยว ตถารูเป กาเล ปฏิสลฺลิยึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ. มมํ สาวกาติ มํ สาวกา.

"Āraññikā" son quienes rechazan los alojamientos cercanos a los pueblos y han asumido el dhutaṅga de vivir en el bosque. Al decir que "se presentan en medio de la Sangha", se refiere a lo dicho sobre fronteras no fijas (como las aldeas). En cambio, quienes viven en una frontera fija (baddhasīmā) realizan el Uposatha en su propio lugar de residencia. No por este hecho debe decirse que el Maestro no era alguien que buscara el retiro; su retiro se manifiesta en expresiones como: "Deseo, monjes, retirarme a la meditación solitaria por medio mes". No obstante, en este sutta muestra este significado: "En tal o cual ocasión yo me retiré a la meditación solitaria, pero mis discípulos, desde que asumen el dhutaṅga, no lo abandonan mientras viven". "Mamaṃ sāvakā" significa mis discípulos.

๒๔๔. สนิทานนฺติ สปฺปจฺจยํ. กึ ปน อปฺปจฺจยํ นิพฺพานํ น เทเสตีติ. โน น เทเสติ, สเหตุกํ ปน ตํ เทสนํ กตฺวา เทเสติ, โน อเหตุกนฺติ. สปฺปาฏิหาริยนฺติ ปุริมสฺเสเวตํ เววจนํ, สการณนฺติ อตฺโถ. ตํ วตาติ เอตฺถ วตาติ นิปาตมตฺตํ.

244. "Sanidānaṃ" significa con causa o con condición. ¿Es que acaso no enseña el Nibbāna, que es incondicionado (appaccaya)? No es que no lo enseñe; ciertamente lo enseña, pero lo hace presentando esa enseñanza de manera causal (con el camino que conduce a él), no sin fundamento. "Sappāṭihāriyaṃ" es un sinónimo del término anterior y significa con razón o motivo. En la expresión "Taṃ vata", el término "vata" es meramente una partícula enfática.

๒๔๕. อนาคตํ วาทปถนฺติ อชฺช ฐเปตฺวา สฺเว วา ปุนทิวเส วา อฑฺฒมาเส วา มาเส วา สํวจฺฉเร วา ตสฺส ตสฺส ปญฺหสฺส อุปริ อาคมนวาทปถํ. น ทกฺขตีติ ยถา สจฺจโก นิคณฺโฐ อตฺตโน นิคฺคหณตฺถํ อาคตการณํ วิเสเสตฺวา วทนฺโต น อทฺทส, เอวํ น ทกฺขตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. สหธมฺเมนาติ สการเณน. อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตยฺยุนฺติ มม กถาวารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา อนฺตรนฺตเร อตฺตโน กถํ ปเวเสยฺยุนฺติ อตฺโถ. น โข ปนาหํ, อุทายีติ, อุทายิ, อหํ อมฺพฏฺฐโสณทณฺฑกูฏทนฺตสจฺจกนิคณฺฐาทีหิ สทฺธึ มหาวาเท วตฺตมาเนปิ – ‘‘อโห วต เม เอกสาวโกปิ อุปมํ วา การณํ วา อาหริตฺวา ทเทยฺยา’’ติ เอวํ สาวเกสุ อนุสาสนึ น ปจฺจาสีสามิ. มมเยวาติ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ สาวกา มมเยว อนุสาสนึ โอวาทํ ปจฺจาสีสนฺติ.

245. Sobre la frase 'el curso de un argumento futuro' (anāgataṃ vādapathaṃ), se refiere a un argumento o respuesta que surgiría hoy, mañana, al día siguiente, en medio mes, en un mes o en un año ante cualquier pregunta planteada. 'No verá' (na dakkhatī) significa que, así como el asceta Saccaka, al hablar de las razones que traía para refutar al Buddha, no vio el medio de derrotarlo, así también 'no sucede que no vea'. 'Con justicia' (sahadhammena) significa con una causa razonable. 'Podrían interrumpir el discurso' (antarantarā kathaṃ opāteyyunti) significa que podrían cortar la secuencia de mi discurso para introducir sus propias palabras en medio; este es el significado. 'Sin embargo, Udāyi, yo no...' significa: 'Udāyi, aunque me encuentre en medio de un gran debate con Ambaṭṭha, Soṇadaṇḍa, Kūṭadanta, Saccaka Nigaṇṭha y otros, no espero de mis discípulos una instrucción tal como: ¡Oh, ojalá incluso un solo discípulo mío trajera un símil o una razón y me la diera!'. 'Solo de mí' (mamayevāti) significa que, en tales situaciones de debate, los discípulos esperan únicamente de mí la instrucción y el consejo.

๒๔๖. เตสาหํ จิตฺตํ อาราเธมีติ เตสํ อหํ ตสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ คณฺหามิ สมฺปาเทมิ ปริปูเรมิ, อญฺญํ ปุฏฺโฐ อญฺญํ น พฺยากโรมิ, อมฺพํ ปุฏฺโฐ ลพุชํ วิย ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ วิย. เอตฺถ จ ‘‘อธิสีเล สมฺภาเวนฺตี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน พุทฺธสีลํ นาม กถิตํ, ‘‘อภิกฺกนฺเต ญาณทสฺสเน [Pg.168] สมฺภาเวนฺตี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ‘‘อธิปญฺญาย สมฺภาเวนฺตี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน ฐานุปฺปตฺติกปญฺญา, ‘‘เยน ทุกฺเขนา’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน สจฺจพฺยากรณปญฺญา. ตตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ สจฺจพฺยากรณปญฺญญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา ปญฺญา อธิปญฺญํ ภชติ.

246. ‘Satisfago sus mentes’ (tesāhaṃ cittaṃ ārādhemi) significa que, mediante la explicación de esa pregunta sobre las Cuatro Nobles Verdades, capto, satisfago y colmo sus mentes; no respondo una cosa cuando se me pregunta otra, como quien, al ser preguntado por un mango, responde sobre una fruta de pan, o viceversa. En este contexto, donde se dice ‘se esfuerzan en la virtud superior’ (adhisīle sambhāventī), se refiere a la moralidad propia de un Buddha. Donde se dice ‘se esfuerzan en el conocimiento y la visión excelentes’, se refiere a la omnisciencia (sabbaññutaññāṇa). Donde se dice ‘se esfuerzan en la sabiduría superior’, se refiere a la sabiduría que surge según la situación (ṭhānuppattikapaññā). Donde se dice ‘por medio de qué sufrimiento’, se refiere a la sabiduría para explicar las Verdades (saccabyākaraṇapaññā). Entre estas, excluyendo la omnisciencia y la sabiduría para explicar las Verdades, el resto de la sabiduría se clasifica como sabiduría superior (adhipaññā).

๒๔๗. อิทานิ เตสํ เตสํ วิเสสาธิคมานํ ปฏิปทํ อาจิกฺขนฺโต ปุน จปรํ อุทายีติอาทิมาห. ตตฺถ อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตาติ อภิญฺญาโวสานสงฺขาตญฺเจว อภิญฺญาปารมีสงฺขาตญฺจ อรหตฺตํ ปตฺตา.

247. Ahora, para mostrar la práctica que conduce a esos logros especiales, el Buddha dijo: ‘Además, Udāyi’, etc. Allí, ‘quienes han alcanzado la perfección al final del conocimiento superior’ (abhiññāvosānapāramippattā) se refiere a aquellos discípulos que han alcanzado el estado de Arahant, que se define como el término y la perfección de los seis conocimientos superiores (abhiññā).

สมฺมปฺปธาเนติ อุปายปธาเน. ฉนฺทํ ชเนตีติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺทํ ชเนติ. วายมตีติ วายามํ กโรติ. วีริยํ อารภตีติ วีริยํ ปวตฺเตติ. จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ จิตฺตํ อุกฺขิปติ. ปทหตีติ อุปายปธานํ กโรติ. ภาวนาย ปาริปูริยาติ วฑฺฒิยา ปริปูรณตฺถํ. อปิเจตฺถ – ‘‘ยา ฐิติ, โส อสมฺโมโส…เป… ยํ เวปุลฺลํ, สา ภาวนาปาริปูรี’’ติ (วิภ. ๔๐๖) เอวํ ปุริมํ ปุริมสฺส ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมสฺส อตฺโถติปิ เวทิตพฺพํ.

‘En los Grandes Esfuerzos’ (sammappadhāne) se refiere al esfuerzo que es el medio para alcanzar el Camino Ariya. ‘Genera el deseo’ (chandaṃ janeti) significa que genera el deseo de obrar el bien (kattukamyatākusalachanda). ‘Se esfuerza’ (vāyamati) significa que realiza un esfuerzo diligente. ‘Inicia la energía’ (vīriyaṃ ārabhati) significa que pone en marcha tanto la energía física como mental. ‘Eleva la mente’ (cittaṃ paggaṇhāti) significa que saca a la mente de la pereza. ‘Se aplica’ (padahati) significa que realiza el esfuerzo necesario para el logro. ‘Para completar el desarrollo’ (bhāvanāya pāripūriyā) significa para alcanzar la plenitud del cultivo. Además, aquí debe entenderse que, según el Vibhaṅga, ‘lo que es estabilidad es no confusión... lo que es abundancia es la plenitud del desarrollo’; así, el primer término explica al primero y el último al último.

อิเมหิ ปน สมฺมปฺปธาเนหิ กึ กถิตํ? กสฺสปสํยุตฺตปริยาเยน สาวกสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทา กถิตา. วุตฺตญฺเหตํ ตตฺถ –

Pero, ¿qué se enseña mediante estos Grandes Esfuerzos? Se enseña la práctica de la fase preliminar del discípulo, según el método del Kassapa Saṃyutta. Pues allí se dice:

‘‘จตฺตาโรเม, อาวุโส, สมฺมปฺปธานา. กตเม จตฺตาโร? อิธาวุโส, ภิกฺขุ, อนุปฺปนฺนา เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ อาตปฺปํ กโรติ. อุปฺปนฺนา เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปฺปหียมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ อาตปฺปํ กโรติ. อนุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา อนุปฺปชฺชมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ อาตปฺปํ กโรติ. อุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ อาตปฺปํ กโรตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๔๕).

‘Existen, amigos, estos cuatro Grandes Esfuerzos. ¿Cuáles cuatro? Aquí, amigos, un monje, considerando que los estados perjudiciales e inhábiles no surgidos, de surgir, conducirían a su perjuicio, ejerce un esfuerzo ardiente. Considerando que los estados perjudiciales e inhábiles ya surgidos, de no ser abandonados, conducirían a su perjuicio, ejerce un esfuerzo ardiente. Considerando que los estados beneficiosos y hábiles no surgidos, de no surgir, conducirían a su perjuicio, ejerce un esfuerzo ardiente. Y considerando que los estados beneficiosos y hábiles ya surgidos, de cesar, conducirían a su perjuicio, ejerce un esfuerzo ardiente’.

เอตฺถ จ ปาปกา อกุสลาติ โลภาทโย เวทิตพฺพา. อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมาติ สมถวิปสฺสนา เจว มคฺโค จ, อุปฺปนฺนา กุสลา นาม สมถวิปสฺสนาว. มคฺโค ปน สกึ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌมาโน อนตฺถาย สํวตฺตนโก [Pg.169] นาม นตฺถิ. โส หิ ผลสฺส ปจฺจยํ ทตฺวาว นิรุชฺฌติ. ปุริมสฺมิมฺปิ วา สมถวิปสฺสนาว คเหตพฺพาติ วุตฺตํ, ตํ ปน น ยุตฺตํ.

Aquí, por ‘perjudiciales e inhábiles’ deben entenderse la codicia y otros estados similares. Por ‘estados beneficiosos no surgidos’ deben entenderse tanto la calma y la visión clara (samatha-vipassanā) como el Camino (magga). Lo que se denomina ‘estados beneficiosos surgidos’ se refiere únicamente a la calma y la visión clara. Pues el Camino, una vez que surge y cesa, no se dice que conduzca al perjuicio, ya que cesa solo después de haber dado la condición para su fruto (phala). Algunos maestros dicen que en el tercer caso (beneficiosos no surgidos) también deben tomarse solo la calma y la visión clara, pero eso no es adecuado.

ตตฺถ ‘‘อุปฺปนฺนา สมถวิปสฺสนา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺตนฺตี’’ติ อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถมิทํ วตฺถุ – เอโก กิร ขีณาสวตฺเถโร ‘‘มหาเจติยญฺจ มหาโพธิญฺจ วนฺทิสฺสามี’’ติ สมาปตฺติลาภินา ภณฺฑคาหกสามเณเรน สทฺธึ ชนปทโต มหาวิหารํ อาคนฺตฺวา วิหารปริเวณํ ปาวิสิ. สายนฺหสมเย มหาภิกฺขุสงฺเฆ เจติยํ วนฺทมาเน เจติยํ วนฺทนตฺถาย น นิกฺขมิ. กสฺมา? ขีณาสวานญฺหิ ตีสุ รตเนสุ มหนฺตํ คารวํ โหติ. ตสฺมา ภิกฺขุสงฺเฆ วนฺทิตฺวา ปฏิกฺกมนฺเต มนุสฺสานํ สายมาสภุตฺตเวลายํ สามเณรมฺปิ อชานาเปตฺวา ‘‘เจติยํ วนฺทิสฺสามี’’ติ เอกโกว นิกฺขมิ. สามเณโร – ‘‘กึ นุ โข เถโร อเวลาย เอกโกว คจฺฉติ, ชานิสฺสามี’’ติ อุปชฺฌายสฺส ปทานุปทิโก นิกฺขมิ. เถโร อนาวชฺชเนน ตสฺส อาคมนํ อชานนฺโต ทกฺขิณทฺวาเรน เจติยงฺคณํ อารุหิ. สามเณโรปิ อนุปทํเยว อารุฬฺโห.

Sobre este punto, para aclarar el sentido de que ‘la calma y la visión clara ya surgidas, al cesar, conducen al perjuicio’, se relata esta historia: Se dice que un anciano monje Arahant, con la intención de venerar la Gran Estupa y el Gran Bodhi, viajó desde el campo hasta el Mahāvihāra junto con un novicio que llevaba sus pertenencias y poseía logros meditativos. Al atardecer, mientras la gran comunidad de monjes veneraba la estupa, el anciano no salió para la veneración. ¿Por qué? Porque los Arahants tienen un inmenso respeto por las Tres Joyas. Por ello, esperó a que la comunidad terminara de venerar y se retirara, y cuando la gente estaba en su hora de cena, salió solo, sin avisar siquiera al novicio, pensando: ‘Veneraré la estupa’. El novicio pensó: ‘¿Por qué el maestro sale solo a una hora inusual? Lo averiguaré’, y salió siguiendo de cerca los pasos de su preceptor. El anciano, sin notar su presencia por falta de reflexión, subió a la plataforma de la estupa por la puerta sur. El novicio subió también, siguiendo inmediatamente tras sus pasos.

มหาเถโร มหาเจติยํ อุลฺโลเกตฺวา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ คเหตฺวา สพฺพํ เจตโส สมนฺนาหริตฺวา หฏฺฐปหฏฺโฐ เจติยํ วนฺทติ. สามเณโร เถรสฺส วนฺทนาการํ ทิสฺวา ‘‘อุปชฺฌาโย เม อติวิย ปสนฺนจิตฺโต วนฺทติ, กึ นุ โข ปุปฺผานิ ลภิตฺวา ปูชํ กเรยฺยา’’ติ จินฺเตสิ. เถโร วนฺทิตฺวา อุฏฺฐาย สิรสิ อญฺชลึ ฐเปตฺวา มหาเจติยํ อุลฺโลเกตฺวา ฐิโต. สามเณโร อุกฺกาสิตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปสิ. เถโร ปริวตฺเตตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘กทา อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ตุมฺหากํ เจติยํ วนฺทนกาเล, ภนฺเต. อติวิย ปสนฺนา เจติยํ วนฺทิตฺถ กึ นุ โข ปุปฺผานิ ลภิตฺวา ปูเชยฺยาถาติ? อาม สามเณร อิมสฺมึ เจติเย วิย อญฺญตฺร เอตฺตกํ ธาตูนํ นิธานํ นาม นตฺถิ, เอวรูปํ อสทิสํ มหาถูปํ ปุปฺผานิ ลภิตฺวา โก น ปูเชยฺยาติ. เตน หิ, ภนฺเต, อธิวาเสถ, อาหริสฺสามีติ ตาวเทว ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อิทฺธิยา หิมวนฺตํ คนฺตฺวา วณฺณคนฺธสมฺปนฺนปุปฺผานิ ปริสฺสาวนํ ปูเรตฺวา มหาเถเร ทกฺขิณมุขโต ปจฺฉิมํ มุขํ อสมฺปตฺเตเยว อาคนฺตฺวา ปุปฺผปริสฺสาวนํ หตฺเถ ฐเปตฺวา ‘‘ปูเชถ, ภนฺเต,’’ติ อาห. เถโร ‘‘อติมนฺทานิ โน สามเณร ปุปฺผานี’’ติ อาห. คจฺฉถ, ภนฺเต, ภควโต คุเณ อาวชฺชิตฺวา ปูเชถาติ.

El Gran Anciano, al mirar el Mahācetiya, se llenó de un gozo nacido de la contemplación de las cualidades del Buda. Habiendo reflexionado profundamente en su mente y estando sumamente alegre, rindió homenaje a la estupa. El novicio, al observar la manera en que el Anciano rendía homenaje, pensó: «Mi preceptor rinde homenaje con un corazón extremadamente devoto; ¿podría acaso realizar una ofrenda si consiguiera flores?». El Anciano, tras rendir homenaje, se levantó, colocó sus manos en añjali sobre su cabeza y permaneció mirando el Mahācetiya. El novicio aclaró su garganta para hacer notar su llegada. El Anciano se volvió y, mirando, le preguntó: «¿Cuándo has llegado?». «Llegué en el momento en que usted rendía homenaje a la estupa, venerable señor. Usted rindió homenaje con un corazón sumamente devoto; ¿desearía realizar una ofrenda si consiguiera flores?», preguntó el novicio. «Así es, novicio. En ningún otro lugar existe un depósito de reliquias de tal magnitud como en esta estupa; habiendo obtenido flores, ¿quién no rendiría culto a una Gran Estupa tan incomparable como esta?», respondió él. «En ese caso, venerable señor, aguarde un momento, que yo las traeré», dijo el novicio. Acto seguido, entró en jhāna y, mediante sus poderes psíquicos, fue al Himālaya, llenó su filtro de agua con flores dotadas de color y fragancia, y regresó antes de que el Gran Anciano, que caminaba desde el lado sur, alcanzara el lado oeste. Puso el filtro lleno de flores en sus manos y dijo: «Venerable señor, realice la ofrenda». El Anciano dijo: «Novicio, nuestras flores son muy escasas». «Vaya, venerable señor, y realice la ofrenda reflexionando sobre las cualidades del Bienaventurado», respondió el novicio.

เถโร [Pg.170] ปจฺฉิมมุขนิสฺสิเตน โสปาเณน อารุยฺห กุจฺฉิเวทิกาภูมิยํ ปุปฺผปูชํ กาตุํ อารทฺโธ. เวทิกาภูมิยํ ปริปุณฺณานิ ปุปฺผานิ ปติตฺวา ทุติยภูมิยํ ชณฺณุปมาเณน โอธินา ปูรยึสุ. ตโต โอตริตฺวา ปาทปิฏฺฐิกปนฺตึ ปูเชสิ. สาปิ ปริปูริ. ปริปุณฺณภาวํ ญตฺวา เหฏฺฐิมตเล วิกิรนฺโต อคมาสิ. สพฺพํ เจติยงฺคณํ ปริปูริ. ตสฺมึ ปริปุณฺเณ ‘‘สามเณร ปุปฺผานิ น ขียนฺตี’’ติ อาห. ปริสฺสาวนํ, ภนฺเต, อโธมุขํ กโรถาติ. อโธมุขํ กตฺวา จาเลสิ, ตทา ปุปฺผานิ ขีณานิ. ปริสฺสาวนํ สามเณรสฺส ทตฺวา สทฺธึ หตฺถิปากาเรน เจติยํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตูสุ ฐาเนสุ วนฺทิตฺวา ปริเวณํ คจฺฉนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘ยาว มหิทฺธิโก วตายํ สามเณโร, สกฺขิสฺสติ นุ โข อิมํ อิทฺธานุภาวํ รกฺขิตุ’’นฺติ. ตโต ‘‘น สกฺขิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา สามเณรมาห – ‘‘สามเณร ตฺวํ อิทานิ มหิทฺธิโก, เอวรูปํ ปน อิทฺธึ นาเสตฺวา ปจฺฉิมกาเล กาณเปสการิยา หตฺเถน มทฺทิตกญฺชิยํ ปิวิสฺสสี’’ติ. ทหรกภาวสฺส นาเมส โทโสยํ, โส อุปชฺฌายสฺส กถายํ สํวิชฺชิตฺวา – ‘‘กมฺมฏฺฐานํ เม, ภนฺเต, อาจิกฺขถา’’ติ น ยาจิ, อมฺหากํ อุปชฺฌาโย กึ วทตีติ ตํ ปน อสุณนฺโต วิย อคมาสิ.

El Anciano subió por la escalera situada en el lado oeste y comenzó a realizar la ofrenda de flores en la plataforma del recinto interior. Las flores cayeron llenando la plataforma del recinto y luego colmaron el segundo nivel hasta la altura de las rodillas. Después, descendiendo de allí, ofreció flores en la hilera de la base del pedestal, la cual también se llenó por completo. Al percatarse de que estaba llena, continuó esparciendo flores en el nivel inferior. Todo el recinto de la estupa quedó colmado. Al estar lleno, el Anciano dijo: «Novicio, las flores no se agotan». «Venerable señor, ponga el filtro de agua boca abajo», dijo el novicio. Al ponerlo boca abajo y sacudirlo, las flores finalmente se terminaron. Entregando el filtro al novicio y rodeando la estupa tres veces en sentido horario junto con el muro de los elefantes, el Anciano rindió homenaje en los cuatro puntos cardinales y, mientras se dirigía a su celda, pensó: «¡Qué grandes son los poderes psíquicos de este novicio! ¿Podrá realmente proteger este poder espiritual?». Luego, viendo que no podría protegerlo, le dijo al novicio: «Novicio, ahora posees grandes poderes; sin embargo, tras perder tal poder, en el futuro beberás gachas de arroz mezcladas por las manos de una tejedora ciega». Este es el defecto propio de la juventud: el novicio, aunque se sintió consternado por las palabras de su preceptor, no le rogó: «Venerable señor, enséñeme un tema de meditación». Actuó como si no escuchara aquellas palabras y se marchó.

เถโร มหาเจติยญฺจ มหาโพธิญฺจ วนฺทิตฺวา สามเณรํ ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา อนุปุพฺเพน กุเฏฬิติสฺสมหาวิหารํ อคมาสิ. สามเณโร อุปชฺฌายสฺส ปทานุปทิโก หุตฺวา ภิกฺขาจารํ น คจฺฉติ, ‘‘กตรํ คามํ ปวิสถ, ภนฺเต,’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปน ‘‘อิทานิ เม อุปชฺฌาโย คามทฺวารํ ปตฺโต ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อตฺตโน จ อุปชฺฌายสฺส จ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา เถรสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสติ. เถโร สพฺพกาลํ โอวทติ – ‘‘สามเณร มา เอวมกาสิ, ปุถุชฺชนิทฺธิ นาม จลา อนิพทฺธา, อสปฺปายํ รูปาทิอารมฺมณํ ลภิตฺวา อปฺปมตฺตเกเนว ภิชฺชติ, สนฺตาย สมาปตฺติยา ปริหีนาย พฺรหฺมจริยวาโส สนฺถมฺภิตุํ น สกฺโกตี’’ติ. สามเณโร ‘‘กึ กเถติ มยฺหํ อุปชฺฌาโย’’ติ โสตุํ น อิจฺฉติ, ตเถว กโรติ. เถโร อนุปุพฺเพน เจติยวนฺทนํ กโรนฺโต กมฺมุพินฺทุวิหารํ นาม คโต. ตตฺถ วสนฺเตปิ เถเร สามเณโร ตเถว กโรติ.

El Anciano, tras rendir homenaje al Mahācetiya y al Gran Árbol Bodhi, hizo que el novicio tomara el cuenco y los mantos, y se dirigió gradualmente al monasterio Kuṭeḷitissa Mahāvihāra. El novicio seguía de cerca los pasos de su preceptor, pero no iba a mendigar limosna con él; en su lugar, preguntaba: «¿A qué aldea entrará, venerable señor?». Sabiendo que su preceptor pronto llegaría a la entrada de la aldea, tomaba su propio cuenco y mantos y los de su preceptor, viajaba por el aire, se los entregaba al Anciano y entonces entraba en la aldea por comida. El Anciano lo amonestaba constantemente: «Novicio, no actúes de esa manera; los poderes psíquicos de los mundanos son inestables y no permanentes. Al encontrarse con objetos sensoriales inapropiados, como formas y otros, se pierden con facilidad. Si la absorción alcanzada se pierde, la vida santa no puede sostenerse». El novicio no deseaba escuchar lo que decía su preceptor y continuaba actuando de la misma forma. El Anciano, rindiendo homenaje a las estupas en su camino, llegó al monasterio llamado Kammubinduvihāra. Mientras el Anciano residía allí, el novicio persistía en actuar de igual modo.

อเถกทิวสํ [Pg.171] เอกา เปสการธีตา อภิรูปา ปฐมวเย ฐิตา กมฺมพินฺทุคามโต นิกฺขมิตฺวา ปทุมสฺสรํ โอรุยฺห คายมานา ปุปฺผานิ ภญฺชติ. ตสฺมึ สมเย สามเณโร ปทุมสฺสรมตฺถเกน คจฺฉติ, คจฺฉนฺโต ปน สิเลสิกาย กาณมจฺฉิกา วิย ตสฺสา คีตสทฺเท พชฺฌิ. ตาวเทวสฺส อิทฺธิ อนฺตรหิตา, ฉินฺนปกฺขกาโก วิย อโหสิ. สนฺตสมาปตฺติพเลน ปน ตตฺเถว อุทกปิฏฺเฐ อปติตฺวา สิมฺพลิตูลํ วิย ปตมานํ อนุปุพฺเพน ปทุมสรตีเร อฏฺฐาสิ. โส เวเคน คนฺตฺวา อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา นิวตฺติ. มหาเถโร ‘‘ปเคเวตํ มยา ทิฏฺฐํ, นิวาริยมาโนปิ น นิวตฺติสฺสตี’’ติ กิญฺจิ อวตฺวา ปิณฺฑาย ปาวิสิ.

Cierto día, la hija de un tejedor, muy hermosa y en la flor de su juventud, salió de la aldea de Kammubindu, descendió a un estanque de lotos y, mientras cantaba, cortaba flores. En ese momento, el novicio pasaba por encima del estanque de lotos; mientras cruzaba, quedó atrapado por el sonido de su canto, tal como un insecto queda atrapado en la resina. En ese mismo instante, sus poderes psíquicos desaparecieron y quedó como un cuervo con las alas cortadas. Sin embargo, por la fuerza de las absorciones que había poseído, no cayó directamente al agua, sino que descendió como una mota de algodón y finalmente quedó en la orilla del estanque. Él fue rápidamente, entregó el cuenco y los mantos a su preceptor y regresó. El Gran Anciano pensó: «Ya preví esto anteriormente; aunque se lo advirtiera, no se detendría». Sin decir nada, entró en la aldea por limosna.

สามเณโร คนฺตฺวา ปทุมสรตีเร อฏฺฐาสิ ตสฺสา ปจฺจุตฺตรณํ อาคมยมาโน. สาปิ สามเณรํ อากาเสน คจฺฉนฺตญฺจ ปุน อาคนฺตฺวา ฐิตญฺจ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา เอส มํ นิสฺสาย อุกฺกณฺฐิโต’’ติ ญตฺวา ‘‘ปฏิกฺกม สามเณรา’’ติ อาห. โส ปฏิกฺกมิ. อิตรา ปจฺจุตฺตริตฺวา สาฏกํ นิวาเสตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต,’’ติ ปุจฺฉิ. โส ตมตฺถํ อาโรเจสิ. สา พหูหิ การเณหิ ฆราวาเส อาทีนวํ พฺรหฺมจริยวาเส อานิสํสญฺจ ทสฺเสตฺวา โอวทมานาปิ ตสฺส อุกฺกณฺฐํ วิโนเทตุํ อสกฺโกนฺตี – ‘‘อยํ มม การณา เอวรูปาย อิทฺธิยา ปริหีโน, น ทานิ ยุตฺตํ ปริจฺจชิตุ’’นฺติ อิเธว ติฏฺฐาติ วตฺวา ฆรํ คนฺตฺวา มาตาปิตูนํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. เตปิ อาคนฺตฺวา นานปฺปการํ โอวทมานา วจนํ อคฺคณฺหนฺตํ อาหํสุ – ‘‘ตฺวํ อมฺเห อุจฺจกุลาติ สลฺลกฺเขสิ, มยํ เปสการา. สกฺขิสฺสสิ เปสการกมฺมํ กาตุ’’นฺติ สามเณโร อาห – ‘‘อุปาสก คิหิภูโต นาม เปสการกมฺมํ วา กเรยฺย นฬการกมฺมํ วา, กึ อิมินา สาฏกมตฺเตน โลภํ กโรถา’’ติ. เปสกาโร อุทเร พทฺธสาฏกํ ทตฺวา ฆรํ เนตฺวา ธีตรํ อทาสิ.

El novicio fue y se detuvo en la orilla del estanque de lotos, esperando a que ella saliera del agua. Ella, al ver al novicio que había ido por el aire y que luego regresó para quedarse allí parado, comprendió: «Ciertamente, este novicio está descontento con su vida monástica por mi causa». Entonces le dijo: «Retírate, novicio». Él se retiró un poco. La otra, tras salir del agua y vestirse con su túnica, se acercó a él y le preguntó: «Venerable señor, ¿qué sucede?». Él le explicó el motivo de su deseo. Aunque ella le advirtió mostrándole, por medio de muchas razones, los peligros de la vida de hogar y los beneficios de la vida santa, no pudo disipar el descontento del novicio. Pensando: «Este novicio se ha visto privado de tales poderes sobrenaturales por mi causa; ahora no es correcto abandonarlo», le dijo: «Quédate aquí mismo», y fue a su casa a informar de lo sucedido a sus padres. Ellos también vinieron y, tras darle diversos consejos, al ver que el novicio no aceptaba sus palabras, le dijeron: «¿Acaso crees que somos de una casta noble? Somos tejedores. ¿Podrás realizar el trabajo de un tejedor?». El novicio respondió: «Upāsaka, aquel que se ha convertido en laico puede realizar el trabajo de un tejedor o de un fabricante de cestos; ¿por qué se apegan tanto a este simple trozo de tela?». Entonces, el tejedor le entregó una túnica atada a la cintura, lo llevó a su casa y le entregó a su hija.

โส เปสการกมฺมํ อุคฺคณฺหิตฺวา เปสกาเรหิ สทฺธึ สาลาย กมฺมํ กโรติ. อญฺเญสํ อิตฺถิโย ปาโตว ภตฺตํ สมฺปาเทตฺวา อาหรึสุ, ตสฺส ภริยา น ตาว อาคจฺฉติ. โส อิตเรสุ กมฺมํ วิสฺสชฺเชตฺวา ภุญฺชมาเนสุ ตสรํ วฏฺเฏนฺโต นิสีทิ. สา ปจฺฉา อคมาสิ. อถ นํ โส ‘‘อติจิเรน [Pg.172] อาคตาสี’’ติ ตชฺเชสิ. มาตุคาโม จ นาม อปิ จกฺกวตฺติราชานํ อตฺตนิ ปฏิพทฺธจิตฺตํ ญตฺวา ทาสํ วิย สลฺลกฺเขติ. ตสฺมา สา เอวมาห – ‘‘อญฺเญสํ ฆเร ทารุปณฺณโลณาทีนิ สนฺนิหิตานิ, พาหิรโต อาหริตฺวา ทายกา เปสนตการกาปิ อตฺถิ, อหํ ปน เอกิกาว, ตฺวมฺปิ มยฺหํ ฆเร อิทํ อตฺถิ อิทํ นตฺถีติ น ชานาสิ. สเจ อิจฺฉสิ, ภุญฺช, โน เจ อิจฺฉสิ, มา ภุญฺชา’’ติ. โส ‘‘น เกวลญฺจ อุสฺสูเร ภตฺตํ อาหรสิ, วาจายปิ มํ ฆฏฺเฏสี’’ติ กุชฺฌิตฺวา อญฺญํ ปหรณํ อปสฺสนฺโต ตเมว ตสรทณฺฑกํ ตสรโต ลุญฺจิตฺวา ขิปิ. สา ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อีสกํ ปริวตฺติ. ตสรทณฺฑกสฺส จ โกฏิ นาม ติขิณา โหติ, สา ตสฺสา ปริวตฺตมานาย อกฺขิโกฏิยํ ปวิสิตฺวา อฏฺฐาสิ. สา อุโภหิ หตฺเถหิ เวเคน อกฺขึ อคฺคเหสิ, ภินฺนฏฺฐานโต โลหิตํ ปคฺฆรติ. โส ตสฺมึ กาเล อุปชฺฌายสฺส วจนํ อนุสฺสริ – ‘‘อิทํ สนฺธาย มํ อุปชฺฌาโย ‘อนาคเต กาเล กาณเปสการิยา หตฺเถหิ มทฺทิตกญฺชิยํ ปิวิสฺสสี’ติ อาห, อิทํ เถเรน ทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ, อโห ทีฆทสฺสี อยฺโย’’ติ มหาสทฺเทน โรทิตุํ อารภิ. ตเมนํ อญฺเญ – ‘‘อลํ, อาวุโส, มา โรทิ, อกฺขิ นาม ภินฺนํ น สกฺกา โรทเนน ปฏิปากติกํ กาตุ’’นฺติ อาหํสุ. โส ‘‘นาหเมตมตฺถํ โรทามิ, อปิจ โข อิมํ สนฺธาย โรทามี’’ติ สพฺพํ ปฏิปาฏิยา กเถสิ. เอวํ อุปฺปนฺนา สมถวิปสฺสนา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺตนฺติ.

Él aprendió el oficio de tejedor y comenzó a trabajar en el taller junto con los demás tejedores. Las esposas de los otros hombres preparaban y traían la comida temprano por la mañana, pero la esposa de él aún no llegaba. Mientras los demás habían dejado el trabajo y estaban comiendo, él permanecía sentado haciendo girar la lanzadera del telar. Ella llegó tarde. Entonces, él la reprendió diciendo: «Has venido demasiado tarde». Se dice que cuando una mujer sabe que un hombre tiene el corazón cautivado por ella, considera incluso a un rey universal como si fuera un esclavo. Por lo tanto, ella le respondió: «En las casas de los demás, hay provisiones de leña, verduras y sal; tienen a quienes les suministran y les mandan a traer cosas de fuera. Yo, en cambio, estoy sola. Tú ni siquiera sabes qué hay o qué falta en mi casa. Si quieres, come; si no quieres, no comas». Él, enfurecido, pensando: «No solo traes la comida tarde, sino que además me hieres con tus palabras», y al no ver otra arma a mano, arrancó la varilla de la lanzadera y se la arrojó. Ella, al ver que venía hacia ella, giró un poco la cabeza. Como la punta de la varilla de la lanzadera era muy afilada, al girarse ella, se le clavó en el ángulo del ojo. Ella se llevó rápidamente ambas manos al ojo, mientras la sangre brotaba de la herida. En ese momento, él recordó las palabras de su preceptor: «A esto se refería mi preceptor cuando me dijo: ‘En el futuro, beberás el brebaje de arroz mezclado por las manos de una tejedora ciega’. Esto es lo que el anciano debió haber visto; ¡oh, cuán clarividente es el venerable señor!», y comenzó a llorar a gritos. Los demás le dijeron: «Basta, amigo, no llores; un ojo que se ha roto no puede restaurarse con el llanto». Él respondió: «No lloro por este motivo, sino que lloro precisamente por esto», y les relató todo en orden. Así, la tranquilidad y la visión cabal, cuando surgen y luego se pierden, conducen al infortunio.

อปรมฺปิ วตฺถุ – ตึสมตฺตา ภิกฺขู กลฺยาณิมหาเจติยํ วนฺทิตฺวา อฏวิมคฺเคน มหามคฺคํ โอตรมานา อนฺตรามคฺเค ฌามเขตฺเต กมฺมํ กตฺวา อาคจฺฉนฺตํ เอกํ มนุสฺสํ อทฺทสํสุ. ตสฺส สรีรํ มสิมกฺขิตํ วิย อโหสิ. มสิมกฺขิตํเยว เอกํ กาสาวํ กจฺฉํ ปีเฬตฺวา นิวตฺถํ, โอโลกิยมาโน ฌามขาณุโก วิย ขายติ. โส ทิวสภาเค กมฺมํ กตฺวา อุปฑฺฒชฺฌายมานานํ ทารูนํ กลาปํ อุกฺขิปิตฺวา ปิฏฺฐิยํ วิปฺปกิณฺเณหิ เกเสหิ กุมฺมคฺเคน อาคนฺตฺวา ภิกฺขูนํ สมฺมุเข อฏฺฐาสิ. สามเณรา ทิสฺวา อญฺญมญฺญํ โอโลกยมานา, – ‘‘อาวุโส, ตุยฺหํ ปิตา ตุยฺหํ มหาปิตา ตุยฺหํ มาตุโล’’ติ หสมานา คนฺตฺวา ‘‘โกนาโม ตฺวํ อุปาสกา’’ติ นามํ ปุจฺฉึสุ. โส นามํ ปุจฺฉิโต วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ทารุกลาปํ ฉฑฺเฑตฺวา [Pg.173] วตฺถํ สํวิธาย นิวาเสตฺวา มหาเถเร วนฺทิตฺวา ‘‘ติฏฺฐถ ตาว, ภนฺเต,’’ติ อาห. มหาเถรา อฏฺฐํสุ.

Otra historia: Unos treinta monjes, después de venerar el Gran Cetiya de Kalyāṇi, bajaban por un camino forestal hacia la vía principal y vieron en el camino a un hombre que venía de trabajar en un campo quemado. Su cuerpo parecía manchado de hollín. Llevaba puesto un solo trozo de tela color ocre manchado de hollín y, al mirarlo, parecía un tronco quemado. Después de trabajar durante el día, traía sobre su espalda un fardo de leña a medio quemar, con el cabello despeinado, y viniendo por un camino secundario, se detuvo frente a los monjes. Los novicios, al verlo, se miraban unos a otros y, riendo, le decían: «Amigo, es tu padre, es tu abuelo, es tu tío», y acercándose le preguntaron: «¿Cómo te llamas, upāsaka?». Él, al ser preguntado por su nombre, se sintió avergonzado, soltó el fardo de leña, se arregló la ropa, se postró ante los venerables ancianos y les dijo: «Esperen un momento, venerables señores». Los grandes ancianos se detuvieron.

ทหรสามเณรา อาคนฺตฺวา มหาเถรานํ สมฺมุขาปิ ปริหาสํ กโรนฺติ. อุปาสโก อาห – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห มํ ปสฺสิตฺวา ปริหสถ, เอตฺตเกเนว มตฺถกํ ปตฺตมฺหาติ มา สลฺลกฺเขถ. อหมฺปิ ปุพฺเพ ตุมฺหาทิโสว สมโณ อโหสึ. ตุมฺหากํ ปน จิตฺเตกคฺคตามตฺตกมฺปิ นตฺถิ, อหํ อิมสฺมึ สาสเน มหิทฺธิโก มหานุภาโว อโหสึ, อากาสํ คเหตฺวา ปถวึ กโรมิ, ปถวึ อากาสํ. ทูรํ คณฺหิตฺวา สนฺติกํ กโรมิ, สนฺติกํ ทูรํ. จกฺกวาฬสตสหสฺสํ ขเณน วินิวิชฺฌามิ. หตฺเถ เม ปสฺสถ, อิทานิ มกฺกฏหตฺถสทิสา, อหํ อิเมเหว หตฺเถหิ อิธ นิสินฺโนว จนฺทิมสูริเย ปรามสึ. อิเมสํเยว ปาทานํ จนฺทิมสูริเย ปาทกถลิกํ กตฺวา นิสีทึ. เอวรูปา เม อิทฺธิ ปมาเทน อนฺตรหิตา, ตุมฺเห มา ปมชฺชิตฺถ. ปมาเทน หิ เอวรูปํ พฺยสนํ ปาปุณนฺติ. อปฺปมตฺตา วิหรนฺตา ชาติชรามรณสฺส อนฺตํ กโรนฺติ. ตสฺมา ตุมฺเห มญฺเญว อารมฺมณํ กริตฺวา อปฺปมตฺตา โหถ, ภนฺเต,’’ติ ตชฺเชตฺวา โอวาทมทาสิ. เต ตสฺส กเถนฺตสฺเสว สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา วิปสฺสมานา ตึสชนา ตตฺเถว อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ. เอวมฺปิ อุปฺปนฺนา สมถวิปสฺสนา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพา.

Los jóvenes novicios, acercándose, se burlaban incluso en presencia de los grandes ancianos. El laico dijo: «Venerables señores, al verme se burlan de mí; no consideren que solo por esto han alcanzado la meta. Yo también fui antes un monje como ustedes. Pero ustedes no poseen ni siquiera un poco de concentración mental; yo, en esta enseñanza, poseía gran poder y gran majestad: tomando el espacio lo convertía en tierra, y la tierra en espacio. Tomando lo lejano lo hacía cercano, y lo cercano lejano. Atravesaba cien mil sistemas de mundos en un instante. Miren mis manos, ahora son como las de un mono; con estas mismas manos, sentado aquí mismo, tocaba la luna y el sol. Usaba la luna y el sol como taburetes para estos mismos pies. Tal poder desapareció debido a mi negligencia; no sean negligentes. Pues por la negligencia se llega a tal desgracia. Al vivir con diligencia, se pone fin al nacimiento, la vejez y la muerte. Por lo tanto, tomándome a mí mismo como objeto, sean diligentes, venerables señores», así los reprendió y les dio consejo. Mientras él hablaba, ellos sintieron urgencia espiritual y, practicando la visión cabal, los treinta alcanzaron el estado de Arahant en ese mismo lugar. De esta manera, debe entenderse que la tranquilidad y la visión cabal que surgen y luego cesan conducen al perjuicio.

อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานนฺติ เจตฺถ ‘‘อนุปฺปนฺโน วา กามาสโว น อุปฺปชฺชตี’’ติอาทีสุ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุปฺปนฺนานํ ปาปกานนฺติ เอตฺถ ปน จตุพฺพิธํ อุปฺปนฺนํ วตฺตมานุปฺปนฺนํ ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนํ, โอกาสกตุปฺปนฺนํ, ภูมิลทฺธุปฺปนฺนนฺติ. ตตฺถ เย กิเลสา วิชฺชมานา อุปฺปาทาทิสมงฺคิโน, อิทํ วตฺตมานุปฺปนฺนํ นาม. กมฺเม ปน ชวิเต อารมฺมณรสํ อนุภวิตฺวา นิรุทฺธวิปาโก ภุตฺวา วิคตํ นาม. กมฺมํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธํ ภวิตฺวา วิคตํ นาม. ตทุภยมฺปิ ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ. กุสลากุสลํ กมฺมํ อญฺญสฺส กมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ, เอวํ กเต โอกาเส วิปาโก อุปฺปชฺชมาโน โอกาสกรณโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺโนติ สงฺขํ คจฺฉติ. อิทํ โอกาสกตุปฺปนฺนํ นาม. ปญฺจกฺขนฺธา ปน วิปสฺสนาย ภูมิ นาม. เต อตีตาทิเภทา โหนฺติ. เตสุ อนุสยิตกิเลสา ปน อตีตา วา อนาคตา วา ปจฺจุปฺปนฺนา วาติ น วตฺตพฺพา. อตีตขนฺเธสุ อนุสยิตาปิ หิ อปฺปหีนาว โหนฺติ, อนาคตขนฺเธสุ, ปจฺจุปฺปนฺนขนฺเธสุ [Pg.174] อนุสยิตาปิ อปฺปหีนาว โหนฺติ. อิทํ ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นาม. เตนาหุ โปราณา – ‘‘ตาสุ ตาสุ ภูมีสุ อสมุคฺฆาติตกิเลสา ภูมิลทฺธุปฺปนฺนาติ สงฺขํ คจฺฉนฺตี’’ติ.

En cuanto a «de los estados malvados no surgidos», el significado debe entenderse según el método expuesto en el Sabbasava Sutta y otros: «el influjo del deseo sensorial no surgido no surge». En cuanto a «de los estados malvados surgidos», aquí lo «surgido» es de cuatro tipos: surgido en el presente (vattamānuppanna), surgido tras haber ocurrido y desaparecido (bhutvāvigatuppanna), surgido por oportunidad creada (okāsakatuppanna) y surgido por haber obtenido base (bhūmiladdhuppanna). Entre ellos, aquellas deflecciones que están presentes y poseen las fases de surgimiento, etc., se denominan «surgidas en el presente». Cuando una acción (kamma) ha terminado de impulsarse y se ha experimentado el sabor del objeto, el resultado (vipāka) que ha cesado se denomina «ocurrido y desaparecido». Una acción que, habiendo surgido, ha cesado, se denomina «habiendo sido y desaparecido». Ambos casos se conocen como «surgido tras haber ocurrido y desaparecido». Una acción saludable o no saludable, al impedir el resultado de otra acción, crea una oportunidad para su propio resultado; cuando se ha creado tal oportunidad, el resultado que está surgiendo se considera «surgido» a partir del momento en que se creó la oportunidad. Esto se denomina «surgido por oportunidad creada». Los cinco agregados son el terreno (bhūmi) de la visión cabal. Estos se dividen en pasado, etc. Entre ellos, las deflecciones latentes (anusaya) no deben llamarse pasadas, futuras o presentes. Pues en los agregados pasados las deflecciones latentes no han sido eliminadas, y en los agregados futuros y presentes las deflecciones latentes tampoco han sido eliminadas. Esto se denomina «surgido por haber obtenido base». Por eso dijeron los antiguos: «En esos diversos terrenos, las deflecciones no erradicadas se conocen como surgidas por haber obtenido base».

อปรมฺปิ จตุพฺพิธํ อุปฺปนฺนํ สมุทาจารุปฺปนฺนํ, อารมฺมณาธิคหิตุปฺปนฺนํ, อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ อสมุคฺฆาติตุปฺปนฺนนฺติ. ตตฺถ สมฺปติ วตฺตมานํเยว สมุทาจารุปฺปนฺนํ นาม. สกึ จกฺขูนิ อุมฺมีเลตฺวา อารมฺมเณ นิมิตฺเต คหิเต อนุสฺสริตานุสฺสริตกฺขเณ กิเลสา นุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพา. กสฺมา? อารมฺมณสฺส อธิคหิตตฺตา. ยถา กึ? ยถา ขีรรุกฺขสฺส กุฐาริยา อาหตาหตฏฺฐาเน ขีรํ น นิกฺขมิสฺสตีติ น วตฺตพฺพํ, เอวํ. อิทํ อารมฺมณาธิคหิตุปฺปนฺนํ นาม. สมาปตฺติยา อวิกฺขมฺภิตา กิเลสา ปน อิมสฺมึ นาม ฐาเน นุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพา. กสฺมา? อวิกฺขมฺภิตตฺตา. ยถา กึ? ยถา สเจ ขีรรุกฺเข กุฐาริยา อาหเนยฺยุํ, อิมสฺมึ นาม ฐาเน ขีรํ น นิกฺขเมยฺยาติ น วตฺตพฺพํ, เอวํ. อิทํ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ นาม. มคฺเคน อสมุคฺฆาติตกิเลสา ปน ภวคฺเค นิพฺพตฺตสฺสาปิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ. อิทํ อสมุคฺฆาติตุปฺปนฺนํ นาม.

Hay además otros cuatro tipos de «surgido»: surgido por manifestación (samudācāra), surgido por aprehensión del objeto (ārammaṇādhigahita), surgido por no haber sido suprimido (avikkhambhita) y surgido por no haber sido erradicado (asamugghātita). Entre ellos, lo que está presente en este momento se llama «surgido por manifestación». No debe decirse que, una vez abiertos los ojos y tomado el signo en el objeto, las deflecciones no surgirán en cada momento de recuerdo sucesivo. ¿Por qué? Debido a que el objeto ha sido aprehendido. ¿Cómo qué? Así como no se puede decir que la savia no saldrá en cada lugar donde un árbol de savia es golpeado con un hacha, así es esto. Esto se llama «surgido por aprehensión del objeto». En cuanto a las deflecciones no suprimidas por el logro meditativo (samāpatti), no debe decirse que no surgirán en tal lugar. ¿Por qué? Porque no han sido suprimidas. ¿Cómo qué? Así como, si golpearan con un hacha un árbol de savia, no se puede decir que la savia no saldría en tal lugar, así es esto. Esto se llama «surgido por no haber sido suprimido». Las deflecciones no erradicadas por el Sendero (magga), incluso para quien ha nacido en la cumbre de la existencia (bhavagga), surgen; esto debe explicarse según el método anterior. Esto se llama «surgido por no haber sido erradicado».

อิเมสุ อุปฺปนฺเนสุ วตฺตมานุปฺปนฺนํ ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนํ โอกาสกตุปฺปนฺนํ สมุทาจารุปฺปนฺนนฺติ จตุพฺพิธํ อุปฺปนฺนํ น มคฺควชฺฌํ, ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ อารมฺมณาธิคหิตุปฺปนฺนํ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ อสมุคฺฆาติตุปฺปนฺนนฺติ จตุพฺพิธํ มคฺควชฺฌํ. มคฺโค หิ อุปฺปชฺชมาโน เอเต กิเลเส ปชหติ. โส เย กิเลเส ปชหติ, เต อตีตา วา อนาคตา วา ปจฺจุปฺปนฺนา วาติ น วตฺตพฺพา. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

De estos tipos de surgimiento, los cuatro tipos: surgido en el presente, surgido tras haber ocurrido y desaparecido, surgido por oportunidad creada y surgido por manifestación, no son eliminables por el Sendero. Los cuatro tipos: surgido por haber obtenido base, surgido por aprehensión del objeto, surgido por no haber sido suprimido y surgido por no haber sido erradicado, son eliminables por el Sendero. Pues el Sendero, al surgir, abandona estas deflecciones. Aquellas deflecciones que el Sendero abandona no deben llamarse pasadas, futuras ni presentes. También se ha dicho esto:

‘‘หญฺจิ อตีเต กิเลเส ปชหติ, เตน หิ ขีณํ เขเปติ, นิรุทฺธํ นิโรเธติ, วิคตํ วิคเมติ อตฺถงฺคตํ อตฺถงฺคเมติ. อตีตํ ยํ นตฺถิ, ตํ ปชหติ. หญฺจิ อนาคเต กิเลเส ปชหติ, เตน หิ อชาตํ ปชหติ, อนิพฺพตฺตํ, อนุปฺปนฺนํ, อปาตุภูตํ ปชหติ. อนาคตํ ยํ นตฺถิ, ตํ ปชหติ, หญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหติ, เตน หิ รตฺโต ราคํ ปชหติ, ทุฏฺโฐ โทสํ, มูฬฺโห โมหํ, วินิพทฺโธ มานํ, ปรามฏฺโฐ ทิฏฺฐึ, วิกฺเขปคโต อุทฺธจฺจํ, อนิฏฺฐงฺคโต วิจิกิจฺฉํ, ถามคโต อนุสยํ ปชหติ. กณฺหสุกฺกธมฺมา ยุคนทฺธา สมเมว วตฺตนฺติ. สํกิเลสิกา มคฺคภาวนา โหติ…เป… เตน หิ นตฺถิ มคฺคภาวนา, นตฺถิ ผลสจฺฉิกิริยา, นตฺถิ กิเลสปฺปหานํ, นตฺถิ ธมฺมาภิสมโยติ. อตฺถิ [Pg.175] มคฺคภาวนา…เป… อตฺถิ ธมฺมาภิสมโยติ. ยถา กถํ วิย, เสยฺยถาปิ ตรุโณ รุกฺโข อชาตผโล…เป… อปาตุภูตาเยว น ปาตุภวนฺตี’’ติ.

«Si se dice que uno abandona las impurezas pasadas, entonces uno estaría agotando lo que ya está agotado, cesando lo que ya ha cesado, haciendo desaparecer lo que ya ha desaparecido y extinguiendo lo que ya se ha extinguido. No se puede abandonar lo pasado porque ya no existe. Si se dice que uno abandona las impurezas futuras, entonces uno estaría abandonando lo que no ha nacido, lo que no se ha producido, lo que no ha surgido y lo que no se ha manifestado. No se puede abandonar lo futuro porque aún no existe. Si se dice que uno abandona las impurezas presentes, entonces el apasionado abandonaría la pasión, el que odia abandonaría el odio, el confundido abandonaría la confusión, el arrogante abandonaría la presunción, el de visión errónea abandonaría la visión errónea, el distraído abandonaría la agitación, el indeciso abandonaría la duda y el que tiene tendencias latentes abandonaría dichas tendencias. Pero los estados oscuros y luminosos ocurren simultáneamente de manera conjunta. El desarrollo del camino sería entonces algo contaminado... si así fuera, no habría desarrollo del camino, ni realización del fruto, ni abandono de las impurezas, ni comprensión de la Verdad. Sin embargo, el desarrollo del camino existe... y la comprensión de la Verdad existe. ¿Cómo es esto posible? Es como un árbol joven que aún no tiene frutos... donde los frutos que no se han manifestado simplemente no llegan a manifestarse».

อิติ ปาฬิยํ อชาตผลรุกฺโข อาคโต, ชาตผลรุกฺเขน ปน ทีเปตพฺพํ. ยถา หิ สผโล ตรุณมฺพรุกฺโข, ตสฺส ผลานิ มนุสฺสา ปริภุญฺเชยฺยุํ, เสสานิ ปาเตตฺวา ปจฺฉิโย ปูเรยฺยุํ. อถญฺโญ ปุริโส ตํ ผรสุนา ฉินฺเทยฺย, เตนสฺส เนว อตีตานิ ผลานิ นาสิตานิ โหนฺติ, น อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานิ นาสิตานิ. อตีตานิ หิ มนุสฺเสหิ ปริภุตฺตานิ, อนาคตานิ อนิพฺพตฺตานิ, น สกฺกา นาเสตุํ. ยสฺมึ ปน สมเย โส ฉินฺโน, ตทา ผลานิเยว นตฺถีติ ปจฺจุปฺปนฺนานิปิ อนาสิตานิ. สเจ ปน รุกฺโข อจฺฉินฺโน, อถสฺส ปถวีรสญฺจ อาโปรสญฺจ อาคมฺม ยานิ ผลานิ นิพฺพตฺเตยฺยุํ, ตานิ นาสิตานิ โหนฺติ. ตานิ หิ อชาตาเนว น ชายนฺติ, อนิพฺพตฺตาเนว น นิพฺพตฺตนฺติ, อปาตุภูตาเนว น ปาตุภวนฺติ, เอวเมว มคฺโค นาปิ อตีตาทิเภเท กิเลเส ปชหติ, นาปิ น ปชหติ. เยสญฺหิ กิเลสานํ มคฺเคน ขนฺเธสุ อปริญฺญาเตสุ อุปฺปตฺติ สิยา, มคฺเคน อุปฺปชฺชิตฺวา ขนฺธานํ ปริญฺญาตตฺตา เต กิเลสา อชาตาว น ชายนฺติ, อนิพฺพตฺตาว น นิพฺพตฺตนฺติ, อปาตุภูตาว น ปาตุภวนฺติ, ตรุณปุตฺตาย อิตฺถิยา ปุน อวิชายนตฺถํ, พฺยาธิตานํ โรควูปสมนตฺถํ ปีตเภสชฺเชหิ จาปิ อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. เอวํ มคฺโค เย กิเลเส ปชหติ, เต อตีตา วา อนาคตา วา ปจฺจุปฺปนฺนา วาติ น วตฺตพฺพา, น จ มคฺโค กิเลเส น ปชหติ. เย ปน มคฺโค กิเลเส ปชหติ, เต สนฺธาย ‘‘อุปฺปนฺนานํ ปาปกาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

Así, aunque en el Canon aparece el ejemplo del árbol sin frutos, se debe ilustrar mediante el ejemplo de un árbol con frutos. Pues supongamos que hay un árbol joven de mango con frutos; los hombres comerían sus frutos y derribarían los restantes para llenar sus cestas. Si luego otro hombre cortara ese árbol con un hacha, este hombre no habría destruido los frutos pasados ni los futuros o presentes. De hecho, los frutos pasados ya fueron consumidos por los hombres; los futuros aún no se han producido y no es posible destruirlos. En el momento en que el árbol es cortado, los frutos en sí no existen, por lo que incluso los presentes no son destruidos. Pero si el árbol no fuera cortado, los frutos que se producirían gracias a la esencia de la tierra y la esencia del agua, esos frutos son los que se consideran destruidos. Pues esos frutos, al no haber nacido, ya no nacen; al no haber sido producidos, ya no se producen; al no haberse manifestado, ya no se manifiestan. Exactamente de la misma manera, el camino no abandona las impurezas divididas en pasado y demás, ni tampoco es cierto que no las abandone. Pues aquellas impurezas que podrían surgir si los agregados no fueran plenamente comprendidos por el camino, al surgir el camino y ser comprendidos los agregados, esas impurezas, al no haber nacido, ya no nacen; al no haber sido producidas, ya no se producen; al no haberse manifestado, ya no se manifiestan. Este punto debe ilustrarse también mediante el ejemplo de las medicinas tomadas por una mujer joven para no volver a concebir, o por los enfermos para el alivio de su enfermedad. Así, respecto a las impurezas que el camino abandona, no debe decirse que sean pasadas, futuras o presentes, pero tampoco que el camino no abandone las impurezas. Pero en referencia a las impurezas que el camino abandona, se ha dicho: «para el surgimiento de los estados perjudiciales [no surgidos]», etc.

น เกวลญฺจ มคฺโค กิเลเสเยว ปชหติ, กิเลสานํ ปน อปฺปหีนตฺตา เย จ อุปฺปชฺเชยฺยุํ อุปาทินฺนกกฺขนฺธา, เตปิ ปชหติเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตี’’ติ (จูฬนิ. ๖) วิตฺถาโร. อิติ มคฺโค อุปาทินฺนอนุปาทินฺนโต วุฏฺฐาติ. ภววเสน ปน โสตาปตฺติมคฺโค อปายภวโต วุฏฺฐาติ, สกทาคามิมคฺโค สุคติภเวกเทสโต, อนาคามิมคฺโค สุคติกามภวโต, อรหตฺตมคฺโค [Pg.176] รูปารูปภวโต วุฏฺฐาติ. สพฺพภเวหิ วุฏฺฐาติเยวาติปิ วทนฺติ.

Y el camino no solo abandona las impurezas; debido al hecho de no haber abandonado las impurezas, también abandona los agregados del apego que de otro modo surgirían. También se ha dicho esto: «Con el cese de la conciencia constructora mediante el conocimiento del camino de la entrada en la corriente, exceptuando siete existencias, el nombre y la forma que habrían de surgir en el ciclo de renacimientos sin fin, aquí estos cesan» (Cūḷani. 6), según la explicación detallada. Así, el camino emerge de los agregados con apego y sin apego. Por el poder de la existencia, el camino de la entrada en la corriente emerge de las existencias en estados de miseria; el camino del que retorna una sola vez, de una parte de las existencias en estados felices; el camino del que no retorna, de las existencias en el mundo del deseo de estados felices; y el camino del arahant emerge de las existencias de forma y sin forma. También dicen que emerge de todas las existencias.

อถ มคฺคกฺขเณ กถํ อนุปฺปนฺนานํ อุปฺปาทาย ภาวนา โหติ, กถํ วา อุปฺปนฺนานํ ฐิติยาติ. มคฺคปฺปวตฺติยาเยว. มคฺโค หิ ปวตฺตมาโน ปุพฺเพ อนุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา อนุปฺปนฺโน นาม วุจฺจติ. อนาคตปุพฺพญฺหิ ฐานํ อาคนฺตฺวา อนนุภูตปุพฺพํ วา อารมฺมณํ อนุภวิตฺวา วตฺตาโร ภวนฺติ ‘‘อนาคตฏฺฐานํ อาคตมฺหา, อนนุภูตํ อารมฺมณํ อนุภวามา’’ติ. ยา จสฺส ปวตฺติ, อยเมว ฐิติ นามาติ ฐิติยา ภาเวตีติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

Entonces, ¿cómo ocurre en el momento del camino el desarrollo para el surgimiento de lo no surgido y la estabilidad de lo surgido? Ocurre por el mismo proceso del camino. Pues el camino, al estar ocurriendo, se denomina «no surgido» porque nunca antes había surgido. Así como los que llegan a un lugar al que nunca habían ido antes o experimentan un objeto que nunca antes habían experimentado dicen: «Hemos llegado a un lugar antes no alcanzado, estamos experimentando un objeto antes no experimentado». Y su misma ocurrencia es lo que se denomina «estabilidad», por lo que es apropiado decir que se desarrolla para la estabilidad.

อิทฺธิปาเทสุ สงฺเขปกถา เจโตขิลสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๑๘๕ อาทโย) วุตฺตา. อุปสมมานํ คจฺฉติ, กิเลสูปสมตฺถํ วา คจฺฉตีติ อุปสมคามี. สมฺพุชฺฌมานา คจฺฉติ, มคฺคสมฺโพธตฺถาย วา คจฺฉตีติ สมฺโพธคามี.

La explicación concisa sobre las bases del poder (iddhipāda) se ha dado en el Cetokhila Sutta. Se dice que «conduce a la paz» (upasamagāmī) porque va hacia la pacificación de las impurezas. Se dice que «conduce a la iluminación» (sambodhagāmī) porque va hacia la comprensión profunda del camino.

วิเวกนิสฺสิตาทีนิ สพฺพาสวสํวเร วุตฺตานิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปนายํ โพธิปกฺขิยกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา.

Los términos como «basado en el desapego» (vivekanissita) y otros han sido explicados en el Sabbāsavasaṃvara Sutta. Este es el resumen aquí; sin embargo, esta explicación de los factores de la iluminación (bodhipakkhiya) en detalle se encuentra en el Visuddhimagga.

๒๔๘. วิโมกฺขกถายํ วิโมกฺเขติ เกนฏฺเฐน วิโมกฺขา, อธิมุจฺจนฏฺเฐน. โก ปนายํ อธิมุจฺจนฏฺโฐ นาม? ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ, อารมฺมเณ จ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ, ปิตุองฺเก วิสฺสฏฺฐงฺคปจฺจงฺคสฺส ทารกสฺส สยนํ วิย อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อารมฺมเณ ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ปนตฺโถ ปจฺฉิมวิโมกฺเข นตฺถิ, ปุริเมสุ สพฺเพสุ อตฺถิ. รูปี รูปานิ ปสฺสตีติ เอตฺถ อชฺฌตฺตเกสาทีสุ นีลกสิณาทิวเสน อุปฺปาทิตํ รูปชฺฌานํ รูปํ, ตทสฺส อตฺถีติ รูปี. พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ พหิทฺธาปิ นีลกสิณาทีนิ รูปานิ ฌานจกฺขุนา ปสฺสติ. อิมินา อชฺฌตฺต พหิทฺธาวตฺถุเกสุ กสิเณสุ อุปฺปาทิตชฺฌานสฺส ปุคฺคลสฺส จตฺตาริปิ รูปาวจรชฺฌานานิ ทสฺสิตานิ.

248. En la explicación sobre las liberaciones (vimokkha), ¿en qué sentido se llaman liberaciones? En el sentido de estar plenamente resuelto (adhimuccana). ¿Y qué es este llamado 'sentido de estar plenamente resuelto'? Es el sentido de liberarse completamente de los estados opuestos y el sentido de liberarse plenamente en el objeto por el poder del deleite. Se dice que el jhana ocurre en el objeto con total confianza, debido a la ausencia de estados opuestos reprimidos, de manera similar al sueño de un niño con sus miembros relajados en el regazo de su padre. Este significado, sin embargo, no existe en la última liberación (el logro de la cesación), pero sí existe en todas las siete anteriores. En la frase 'poseyendo forma, ve las formas', 'forma' se refiere al jhana de la esfera de la forma producido en los cabellos y demás partes internas por medio del kasina azul y otros; aquel que posee dicho jhana es el 'poseedor de forma'. 'Ve las formas externamente' significa que ve las formas de los kasinas azules y demás en el exterior mediante el ojo del jhana. Con esta frase se muestran los cuatro jhanas de la esfera de la forma para una persona que posee el jhana producido en los kasinas que tienen bases tanto internas como externas.

อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อชฺฌตฺตํ น รูปสญฺญี, อตฺตโน เกสาทีสุ อนุปฺปาทิตรูปาวจรชฺฌาโนติ อตฺโถ. อิมินา พหิทฺธา ปริกมฺมํ กตฺวา พหิทฺธาว อุปฺปาทิตชฺฌานสฺส รูปาวจรชฺฌานานิ ทสฺสิตานิ. สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ อิมินา สุวิสุทฺเธสุ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ฌานานิ ทสฺสิตานิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อนฺโตอปฺปนายํ สุภนฺติ [Pg.177] อาโภโค นตฺถิ, โย ปน สุวิสุทฺธํ สุภกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา วิหรติ, โส ยสฺมา สุภนฺติ อธิมุตฺโต โหตีติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, ตสฺมา เอวํ เทสนา กตา. ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปน ‘‘กถํ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ วิโมกฺโข. อิธ ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ…เป… เมตฺตาย ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. กรุณาสหคเตน, มุทิตาสหคเตน, อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ…เป… อุเปกฺขาย ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. เอวํ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ วิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒) วุตฺตํ.

En 'internamente no percibiendo formas', el significado es que internamente no tiene percepción de la forma, es decir, es una persona que no ha producido el jhana de la esfera de la forma en sus propios cabellos y demás. Con esto se muestran los jhanas de la esfera de la forma de aquel que, habiendo realizado el trabajo preliminar externamente, ha producido el jhana solo de forma externa. En 'está resuelto solo en lo bello', con esto se muestran los jhanas producidos en los kasinas de colores como el azul, que son extremadamente puros. En ese contexto, aunque dentro de la absorción (appanā) no existe la reflexión consciente de 'es bello', dado que el que alcanza el jhana reside habiendo hecho de un kasina bello y muy puro su objeto, llega a ser llamado 'aquel que está resuelto en lo bello'; por lo tanto, la enseñanza se dio de esta manera. En el Patisambhidamagga, sin embargo, el General de la Doctrina, el Venerable Sāriputta, dijo: '¿Cómo es la liberación de estar resuelto solo en lo bello? Aquí, un monje reside impregnando una dirección con una mente acompañada de amor universal (mettā)... por haber desarrollado el amor, los seres no le resultan repulsivos. Reside impregnando una dirección con una mente acompañada de compasión, de alegría altruista y de ecuanimidad... por haber desarrollado la ecuanimidad, los seres no le resultan repulsivos. Así es la liberación de estar resuelto solo en lo bello'.

สพฺพโส รูปสญฺญานนฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. อยํ อฏฺฐโม วิโมกฺโขติ อยํ จตุนฺนํ ขนฺธานํ สพฺพโส วิสฺสฏฺฐตฺตา วิมุตฺตตฺตา อฏฺฐโม อุตฺตโม วิโมกฺโข นาม.

En 'en todos los aspectos, las percepciones de la forma', etc., todo lo que debe decirse ya ha sido expuesto en el Visuddhimagga. 'Esta es la octava liberación' significa que esta es la octava y suprema liberación debido a que los cuatro agregados han sido completamente abandonados y liberados sin resto.

๒๔๙. อภิภายตนกถายํ อภิภายตนานีติ อภิภวนการณานิ. กึ อภิภวนฺติ? ปจฺจนีกธมฺเมปิ อารมฺมณานิปิ. ตานิ หิ ปฏิปกฺขภาเวน ปจฺจนีกธมฺเม อภิภวนฺติ, ปุคฺคลสฺส ญาณุตฺตริตาย อารมฺมณานิ. อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญีติอาทีสุ ปน อชฺฌตฺตรูเป ปริกมฺมวเสน อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี นาม โหติ. อชฺฌตฺตญฺจ นีลปริกมฺมํ กโรนฺโต เกเส วา ปิตฺเต วา อกฺขิตารกาย วา กโรติ, ปีตปริกมฺมํ กโรนฺโต เมเท วา ฉวิยา วา หตฺถตลปาทตเลสุ วา อกฺขีนํ ปีตฏฺฐาเน วา กโรติ, โลหิตปริกมฺมํ กโรนฺโต มํเส วา โลหิเต วา ชิวฺหาย วา อกฺขีนํ รตฺตฏฺฐาเน วา กโรติ, โอทาตปริกมฺมํ กโรนฺโต อฏฺฐิมฺหิ วา ทนฺเต วา นเข วา อกฺขีนํ เสตฏฺฐาเน วา กโรติ. ตํ ปน สุนีลํ สุปีตกํ สุโลหิตกํ สุโอทาตํ น โหติ, อสุวิสุทฺธเมว โหติ.

249. En la explicación sobre las esferas de maestría (abhibhāyatana), 'esferas de maestría' significa las causas para dominar. ¿Qué dominan? Dominan tanto los estados opuestos (impedimentos) como los objetos de los kasinas. Pues dominan los estados opuestos por ser su antítesis, y dominan los objetos por la excelencia del conocimiento de la persona. En 'percibiendo formas internamente', etc., el significado debe entenderse de la siguiente manera: por el poder del trabajo preliminar en las formas internas como los cabellos o la bilis, uno llega a ser llamado 'percibiente de la forma internamente'. Y ciertamente, al realizar el trabajo preliminar del azul internamente, lo hace en los cabellos, en la bilis o en las pupilas de los ojos; al realizar el trabajo preliminar del amarillo, lo hace en la grasa, en la piel, en las palmas de las manos y plantas de los pies, o en la parte amarilla de los ojos; al realizar el trabajo preliminar del rojo, lo hace en la carne, en la sangre, en la lengua o en la parte roja de los ojos; al realizar el trabajo preliminar del blanco, lo hace en los huesos, en los dientes, en las uñas o en la parte blanca de los ojos. Sin embargo, todo ese lugar de los cabellos y demás no es perfectamente azul, ni perfectamente amarillo, ni perfectamente rojo, ni perfectamente blanco; es algo impuro.

เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ ยสฺเสตํ ปริกมฺมํ อชฺฌตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, นิมิตฺตํ ปน พหิทฺธา, โส เอวํ อชฺฌตฺตํ ปริกมฺมสฺส พหิทฺธา จ อปฺปนาย วเสน – ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. ปริตฺตานีติ อวฑฺฒิตานิ. สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ สุวณฺณานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพณฺณานิ วา, ปริตฺตวเสเนว อิทมภิภายตนํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตานิ [Pg.178] อภิภุยฺยาติ ยถา นาม สมฺปนฺนคหณิโก กฏจฺฉุมตฺตํ ภตฺตํ ลภิตฺวา ‘‘กิเมตฺถ ภุญฺชิตพฺพํ อตฺถี’’ติ สงฺกฑฺฒิตฺวา เอกกพฬเมว กโรติ, เอวเมวํ ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล วิสทญาโณ – ‘‘กิเมตฺถ ปริตฺตเก อารมฺมเณ สมาปชฺชิตพฺพํ อตฺถิ, นายํ มม ภาโร’’ติ ตานิ รูปานิ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตีติ อตฺโถ. ชานามิ ปสฺสามีติ อิมินา ปนสฺส อาโภโค กถิโต, โส จ โข สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส, น อนฺโตสมาปตฺติยํ. เอวํสญฺญี โหตีติ อาโภคสญฺญายปิ ฌานสญฺญายปิ เอวํสญฺญี โหติ. อภิภวสญฺญา หิสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ อตฺถิ, อาโภคสญฺญา ปน สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺเสว.

'Uno ve las formas externamente' se refiere a aquel para quien el trabajo preliminar ha surgido internamente, pero el signo (nimitta) ha surgido externamente; de ese modo, por el poder del trabajo preliminar interno y de la absorción externa, se dice que 'percibiendo la forma internamente, uno ve las formas externamente'. 'Limitadas' se refiere a los signos que no han sido expandidos. 'Bellas o feas' significa que, ya sean de buena o mala apariencia, debe entenderse que esta esfera de maestría se describe solo por el poder del signo del kasina que no ha sido expandido. 'Habiéndolas dominado': así como un hombre con una digestión excelente, al recibir apenas una cucharada de arroz, dice '¿qué hay aquí para comer?', y recogiéndolo, lo hace un solo bocado; de la misma manera, una persona de conocimiento superior y conocimiento claro, pensando '¿qué hay aquí para entrar en absorción en este pequeño objeto? Esto no es una carga para mí', domina esos signos y entra en absorción. El significado es que alcanza la absorción allí mismo con el surgimiento del signo. Con 'lo sé, lo veo', se describe su reflexión consciente, y esta se refiere a quien ha salido de la absorción, no dentro de ella. 'Tiene tal percepción' significa que tiene tal percepción tanto por la percepción de la reflexión como por la percepción del jhana. Pues la percepción de dominio existe para él incluso dentro de la absorción, pero la percepción de reflexión es solo para quien ha salido de la absorción.

อปฺปมาณานีติ วฑฺฒิตปฺปมาณานิ, มหนฺตานีติ อตฺโถ. อภิภุยฺยาติ เอตฺถ ปน ยถา มหคฺฆโส ปุริโส เอกํ ภตฺตวฑฺฒิตกํ ลภิตฺวา ‘‘อญฺญาปิ โหตุ, อญฺญาปิ โหตุ, กิเมสา มยฺหํ กริสฺสตี’’ติ ตํ น มหนฺตโต ปสฺสติ, เอวเมว ญาณุตฺตโร ปุคฺคโล วิสทญาโณ ‘‘กิเมตฺถ สมาปชฺชิตพฺพํ, นยิทํ อปฺปมาณํ, น มยฺหํ จิตฺเตกคฺคตากรเณ ภาโร อตฺถี’’ติ ตานิ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตีติ อตฺโถ.

'Inconmensurables' significa los signos de los kasinas que han sido expandidos; el significado es 'grandes'. En 'habiéndolas dominado', así como un hombre de gran apetito, al recibir una gran porción de arroz, dice 'que venga otra, y otra más, ¿qué me hará esta porción?', y no la ve como algo grande; de la misma manera, una persona de conocimiento superior y conocimiento claro, pensando '¿qué hay aquí para entrar en absorción? Esto no es inconmensurable, no hay carga para mí en lograr la unificación de la mente', domina esos signos expandidos y entra en absorción. El significado es que alcanza la absorción allí mismo con el surgimiento del signo.

อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อลาภิตาย วา อนตฺถิกตาย วา อชฺฌตฺตรูเป ปริกมฺมสญฺญาวิรหิโต. เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ ยสฺส ปริกมฺมมฺปิ นิมิตฺตมฺปิ พหิทฺธาว อุปฺปนฺนํ, โส เอวํ พหิทฺธา ปริกมฺมสฺส เจว อปฺปนาย จ วเสน – ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. เสสเมตฺถ จตุตฺถาภิภายตเน วุตฺตนยเมว. อิเมสุ ปน จตูสุ ปริตฺตํ วิตกฺกจริตวเสน อาคตํ, อปฺปมาณํ โมหจริตวเสน, สุวณฺณํ โทสจริตวเสน, ทุพฺพณฺณํ ราคจริตวเสน. เอเตสญฺหิ เอตานิ สปฺปายานิ. สา จ เนสํ สปฺปายตา วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเคจริยนิทฺเทเส วุตฺตา.

«Sin percepción de forma internamente» significa que uno está libre de la percepción del trabajo preparatorio en las formas internas, ya sea por no haber obtenido el signo reflejo en elementos como el cabello, etc., en su propio cuerpo, o por no desearlo. «Uno ve formas externamente» se dice de aquel para quien tanto el trabajo preparatorio como el signo han surgido solamente en objetos externos; así, mediante el trabajo preparatorio y la absorción (appanā) orientados hacia lo externo, se dice: «Sin percepción de forma internamente, uno ve formas externamente». El resto de esta cuarta esfera de maestría sigue el método ya explicado. En estas cuatro [esferas], el [objeto] limitado se presenta para quienes tienen un temperamento discursivo, el ilimitado para quienes tienen un temperamento de confusión, el de color bello para quienes tienen un temperamento de aversión, y el de color feo para quienes tienen un temperamento de apego. Pues estos objetos son adecuados para ellos. Esta idoneidad se explica detalladamente en el Visuddhimagga, en la sección sobre los temperamentos.

ปญฺจมอภิภายตนาทีสุ นีลานีติ สพฺพสงฺคาหิกวเสน วุตฺตํ. นีลวณฺณานีติ วณฺณวเสน. นีลนิทสฺสนานีติ นิทสฺสนวเสน. อปญฺญายมานวิวรานิ อสมฺภินฺนวณฺณานิ เอกนีลาเนว หุตฺวา ทิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ [Pg.179] โหติ. นีลนิภาสานีติ อิทํ ปน โอภาสวเสน วุตฺตํ, นีโลภาสานิ นีลปภายุตฺตานีติ อตฺโถ. เอเตน เนสํ สุวิสุทฺธตํ ทสฺเสติ. วิสุทฺธวณฺณวเสเนว หิ อิมานิ จตฺตาริ อภิภายตนานิ วุตฺตานิ. อุมาปุปฺผนฺติ เอตญฺหิ ปุปฺผํ สินิทฺธํ มุทุํ ทิสฺสมานมฺปิ นีลเมว โหติ. คิริกณฺณิกปุปฺผาทีนิ ปน ทิสฺสมานานิ เสตธาตุกานิ โหนฺติ. ตสฺมา อิทเมว คหิตํ, น ตานิ. พาราณเสยฺยกนฺติ พาราณสิยํ ภวํ. ตตฺถ กิร กปฺปาโสปิ มุทุ, สุตฺตกนฺติกาโยปิ ตนฺตวายาปิ เฉกา, อุทกมฺปิ สุจิ สินิทฺธํ, ตสฺมา วตฺถํ อุภโตภาควิมฏฺฐํ โหติ, ทฺวีสุ ปสฺเสสุ มฏฺฐํ มุทุ สินิทฺธํ ขายติ. ปีตานีติอาทีสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘นีลกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต นีลสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วา’’ติอาทิกํ ปเนตฺถ กสิณกรณญฺเจว ปริกมฺมญฺจ อปฺปนาวิธานญฺจ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถารโต วุตฺตเมว.

En la quinta esfera de maestría y las siguientes, el término «azules» se dice de manera inclusiva. «De color azul» se dice por el color mismo. «De apariencia azul» se dice por su aspecto visual. «Sin espacios perceptibles, de colores no mezclados, aparecen como un azul sólido», este es el significado. «Con resplandor azul» se dice por su brillo; significa que poseen un resplandor azul o están dotados de luz azul. Con esto se muestra su extrema pureza. Pues estas cuatro esferas de maestría se exponen basándose en colores purificados. Respecto a «la flor de lino» (umāpuppha): esta flor, aunque se ve tersa y suave, es puramente azul. Las flores de girikaṇṇika (clitoria ternatea), por otro lado, muestran trazas blanquecinas; por eso se toma la de lino y no las otras. «De Benarés» significa producido en Benarés. Se dice que allí el algodón es suave, los hilanderos y tejedores son expertos, y el agua es pura y límpida; por lo tanto, la tela queda pulida por ambos lados, sintiéndose suave, tersa y fina en ambas caras. El mismo método debe aplicarse a los términos «amarillos», etc. Además, todo lo referente a la creación del kasiṇa, el trabajo preparatorio y el procedimiento de absorción, empezando por: «quien aprende el kasiṇa azul toma el signo en un objeto azul, ya sea en una flor, una tela o un elemento de color», ha sido explicado detalladamente en el Visuddhimagga.

อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตาติ อิโต ปุพฺเพสุ สติปฏฺฐานาทีสุ เต ธมฺเม ภาเวตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตาว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา นาม โหนฺติ, อิเมสุ ปน อฏฺฐสุ อภิภายตเนสุ จิณฺณวสีภาวาเยว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา นาม.

«Quienes han alcanzado la perfección culminante del conocimiento directo»: con respecto a los temas anteriores como los fundamentos de la atención (satipaṭṭhāna), se refiere a aquellos que, habiendo desarrollado esos estados, alcanzaron el estado de Arahant. Sin embargo, en estas ocho esferas de maestría, se refiere específicamente a aquellos que han alcanzado la maestría (vasī) mediante la práctica constante.

๒๕๐. กสิณกถายํ สกลฏฺเฐน กสิณานิ, ตทารมฺมณานํ ธมฺมานํ เขตฺตฏฺเฐน อธิฏฺฐานฏฺเฐน วา อายตนานิ. อุทฺธนฺติ อุปริ คคนตลาภิมุขํ. อโธติ เหฏฺฐา ภูมิตลาภิมุขํ. ติริยนฺติ เขตฺตมณฺฑลมิว สมนฺตา ปริจฺฉินฺทิตฺวา. เอกจฺโจ หิ อุทฺธเมว กสิณํ วฑฺเฒติ, เอกจฺโจ อโธ, เอกจฺโจ สมนฺตโต. เตน เตน การเณน เอวํ ปสาเรติ อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาติ อุทฺธํอโธติริย’’นฺติ. อทฺวยนฺติ ทิสาอนุทิสาสุ อทฺวยํ. อิทํ ปน เอกสฺส อญฺญภาวานุปคมนตฺถํ วุตฺตํ. ยถา หิ อุทกํ ปวิฏฺฐสฺส สพฺพทิสาสุ อุทกเมว โหติ อนญฺญํ, เอวเมวํ ปถวีกสิณํ ปถวีกสิณเมว โหติ, นตฺถิ ตสฺส อญฺโญ กสิณสมฺเภโทติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อปฺปมาณนฺติ อิทํ ตสฺส ตสฺส ผรณอปฺปมาณวเสน วุตฺตํ. ตญฺหิ เจตสา ผรนฺโต สกลเมว ผรติ, อยมสฺส อาทิ, อิทํ มชฺฌนฺติ ปมาณํ คณฺหาตีติ. วิญฺญาณกสิณนฺติ เจตฺถ [Pg.180] กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตํ วิญฺญาณํ. ตตฺถ กสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส, กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป. กมฺมฏฺฐานภาวนานเยน ปเนตานิ ปถวีกสิณาทีนิ วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาเนว. อิธาปิ จิณฺณวสิภาเวเนว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ตถา อิโต อนนฺตเรสุ จตูสุ ฌาเนสุ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ มหาอสฺสปุรสุตฺเต วุตฺตเมว.

250. En la explicación de los kasiṇas, se llaman «kasiṇas» en el sentido de totalidad. Se llaman «āyatanas» (esferas) en el sentido de ser el campo o la base para los estados mentales que tienen eso como objeto. «Arriba» significa hacia la extensión del cielo. «Abajo» significa hacia la superficie de la tierra. «A los lados» significa delimitando el entorno como el círculo de un campo. Pues un yogui expande el signo del kasiṇa solo hacia arriba, otro hacia abajo, y otro en todas direcciones; por tal razón lo extiende así, tal como quien desea ver formas con el ojo divino expande la luz. Por eso se dice: «Uno percibe el kasiṇa de tierra arriba, abajo y a los lados». «Sin dualidad» (advayaṃ) significa que no hay dualidad en las direcciones intermedias; se dice para mostrar que no se convierte en algo distinto. Así como para alguien sumergido en el agua no hay nada más que agua en todas las direcciones, del mismo modo el kasiṇa de tierra es solo kasiṇa de tierra, sin mezcla con otro kasiṇa. Este método se aplica a todos. «Ilimitado» se dice por el poder de la expansión ilimitada de cada kasiṇa; pues quien lo expande con la mente lo hace por completo, sin tomar una medida como «este es el principio» o «este es el medio». En cuanto al «kasiṇa de conciencia», se refiere a la conciencia que ocurre en el espacio del cual se ha removido el kasiṇa. Allí, debe entenderse la extensión hacia arriba, abajo y a los lados respecto al espacio removido por el kasiṇa, y respecto a la conciencia que ocurre en dicho espacio. Este es el resumen aquí. El desarrollo de estos kasiṇas de tierra, etc., según el método de meditación (kammaṭṭhāna), se explica detalladamente en el Visuddhimagga. Aquí también, debe entenderse que alcanzan la perfección culminante del conocimiento directo mediante la maestría adquirida. Lo mismo ocurre con los cuatro jhanas siguientes. Lo que debe decirse al respecto ya ha sido expuesto en el Mahāassapura Sutta.

๒๕๒. วิปสฺสนาญาเณ ปน รูปีติอาทีนมตฺโถ วุตฺโตเยว. เอตฺถ สิตเมตฺถ ปฏิพทฺธนฺติ เอตฺถ จาตุมหาภูติเก กาเย นิสฺสิตญฺจ ปฏิพทฺธญฺจ. สุโภติ สุนฺทโร. ชาติมาติ สุปริสุทฺธอากรสมุฏฺฐิโต. สุปริกมฺมกโตติ สุฏฺฐุ กตปริกมฺโม อปนีตปาสาณสกฺขโร. อจฺโฉติ ตนุจฺฉวิ. วิปฺปสนฺโนติ สุฏฺฐุ วิปฺปสนฺโน. สพฺพาการสมฺปนฺโนติ โธวน เวธนาทีหิ สพฺเพหิ อากาเรหิ สมฺปนฺโน. นีลนฺติอาทีหิ วณฺณสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ตาทิสญฺหิ อาวุตํ ปากฏํ โหติ.

252. En cuanto al conocimiento de la visión cabal (vipassanā-ñāṇa), el significado de términos como «poseedor de forma» ya ha sido explicado. «Apoyado en esto, ligado a esto» se refiere a estar basado y vinculado a este cuerpo compuesto por los cuatro grandes elementos. «Bello» significa excelente. «De buena clase» (jātimā) significa surgido con una apariencia sumamente pura. «Bien preparado» significa que ha sido pulido perfectamente, habiéndosele quitado piedras y gravilla. «Limpio» significa de piel fina (transparente). «Lúcido» significa muy claro. «Dotado de todas las cualidades» significa que posee todas las características, como haber sido lavado y perforado. Con los términos «azul», etc., se muestra la perfección del color del hilo; pues un hilo ensartado de esa manera resulta evidente.

เอวเมว โขติ เอตฺถ เอวํ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – มณิ วิย หิ กรชกาโย. อาวุตสุตฺตํ วิย วิปสฺสนาญาณํ. จกฺขุมา ปุริโส วิย วิปสฺสนาลาภี ภิกฺขุ. หตฺเถ กริตฺวา ปจฺจเวกฺขโต ‘‘อยํ โข มณี’’ติ มณิโน อาวิภูตกาโล วิย วิปสฺสนาญาณํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน จาตุมหาภูติกกายสฺส อาวิภูตกาโล. ‘‘ตตฺริทํ สุตฺตํ อาวุต’’นฺติ สุตฺตสฺส อาวิภูตกาโล วิย วิปสฺสนาญาณํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ตทารมฺมณานํ ผสฺสปญฺจมกานํ วา สพฺพจิตฺตเจตสิกานํ วา วิปสฺสนาญาณสฺเสว วา อาวิภูตกาโลติ.

En este pasaje, la expresión 'así de hecho' (evameva kho) debe entenderse como la correspondencia de la comparación de la siguiente manera: el cuerpo físico (karajakāya) es como la gema. El conocimiento de la visión cabal (vipassanāñāṇa) es como el hilo ensartado. El monje que ha obtenido la visión cabal es como el hombre con buena vista. Así como el momento en que la gema se vuelve manifiesta para alguien que la examina teniéndola en su mano, del mismo modo es el momento en que el cuerpo compuesto por los cuatro grandes elementos (cātumahābhūtikakāya) se vuelve manifiesto para el monje sentado que ha dirigido su mente hacia el conocimiento de la visión cabal. La frase 'allí está ensartado este hilo' se refiere al momento en que el hilo se hace evidente; de igual modo, debe considerarse el momento en que se vuelve manifiesto el conocimiento de la visión cabal, o bien todos los estados y factores mentales —empezando por el contacto— que tienen a ese cuerpo como su objeto, para el monje que permanece sentado habiendo dirigido su mente hacia dicho conocimiento.

กึ ปเนตํ ญาณสฺส อาวิภูตํ, ปุคฺคลสฺสาติ. ญาณสฺส, ตสฺส ปน อาวิภาวตฺตา ปุคฺคลสฺส อาวิภูตาว โหนฺติ. อิทญฺจ วิปสฺสนาญาณํ มคฺคสฺส อนนฺตรํ, เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา อภิญฺญาวาเร อารทฺเธ เอตสฺส อนฺตราวาโร นตฺถิ, ตสฺมา อิเธว ทสฺสิตํ. ยสฺมา จ อนิจฺจาทิวเสน อกตสมฺมสนสฺส ทิพฺพาย โสตธาตุยา เภรวสทฺทํ สุณนฺโต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติยา เภรเว ขนฺเธ อนุสฺสรโต ทิพฺเพน จกฺขุนา เภรวรูปํ [Pg.181] ปสฺสโต ภยสนฺตาโส อุปฺปชฺชติ, น อนิจฺจาทิวเสน กตสมฺมสนสฺส, ตสฺมา อภิญฺญาปตฺตสฺส ภยวิโนทกเหตุสมฺปาทนตฺถมฺปิ อิทํ อิเธว ทสฺสิตํ. อิธาปิ อรหตฺตวเสเนว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตตา เวทิตพฺพา.

¿Se manifiesta esto para el conocimiento o para la persona? Se manifiesta para el conocimiento [de revisión]; sin embargo, debido a que es manifiesto para dicho conocimiento, se dice que es manifiesto para la persona. Aunque este conocimiento de la visión cabal surge inmediatamente después del camino, se muestra aquí porque una vez iniciada la sección de los poderes supranormales (abhiññā), no hay un lugar intermedio para este conocimiento que no posee las características de un poder supranormal ni es uno de ellos. Además, para aquel que no ha realizado la contemplación basada en la impermanencia y demás (aniccādi), al escuchar sonidos aterradores con el elemento del oído divino, al recordar agregados (khandha) aterradores con el recuerdo de vidas pasadas, o al ver formas aterradoras con el ojo divino, surgen el miedo y el pavor; pero no surgen para quien ha realizado la contemplación. Por lo tanto, con el fin de proporcionar la causa para disipar el miedo en quien ha alcanzado los poderes supranormales, este conocimiento de la visión cabal se muestra precisamente aquí, tras el cuarto jhāna. Aquí también, la perfección en la culminación de los poderes supranormales debe entenderse alcanzada mediante el poder del estado de Arahant.

๒๕๓. มโนมยิทฺธิยํ จิณฺณวสิตาย. ตตฺถ มโนมยนฺติ มเนน นิพฺพตฺตํ. สพฺพงฺคปจฺจงฺคินฺติ สพฺเพหิ องฺเคหิ จ ปจฺจงฺเคหิ จ สมนฺนาคตํ. อหีนินฺทฺริยนฺติ สณฺฐานวเสน อวิกลินฺทฺริยํ. อิทฺธิมตา นิมฺมิตรูปญฺหิ สเจ อิทฺธิมา โอทาโต, ตมฺปิ โอทาตํ. สเจ อวิทฺธกณฺโณ, ตมฺปิ อวิทฺธกณฺณนฺติ เอวํ สพฺพากาเรหิ เตน สทิสเมว โหติ. มุญฺชมฺหา อีสิกนฺติอาทิ อุปมตฺตยมฺปิ ตํ สทิสภาวทสฺสนตฺถเมว วุตฺตํ. มุญฺชสทิสา เอว หิ ตสฺส อนฺโต อีสิกา โหติ. โกสสทิโสเยว อสิ, วฏฺฏาย โกสิยา วฏฺฏํ อสิเมว ปกฺขิปนฺติ, ปตฺถฏาย ปตฺถฏํ.

253. En cuanto al poder creado por la mente (manomayiddhi), debe entenderse como la condición de haber alcanzado la perfección en la culminación de los poderes mediante la maestría ejercida. Allí, 'creado por la mente' (manomaya) significa producido por la mente [del poder supranormal]. 'Con todos sus miembros y extremidades' significa dotado de todos los órganos y apéndices, tanto mayores como menores. 'Con sus facultades completas' significa que posee facultades no deficientes en cuanto a su configuración. Pues es una verdad que la forma creada por quien posee el poder es tal que si el poseedor es de tez clara, también la forma es clara; si no tiene las orejas perforadas, también la forma las tiene sin perforar; así, en todos sus aspectos, es idéntica a quien la crea. El grupo de tres similes, comenzando con 'la caña de la hierba muñja', se expone únicamente para mostrar esa condición de similitud. Pues la caña que se encuentra dentro de la hierba muñja es igual a la hierba. La espada es similar a su vaina; en una vaina circular insertan una espada circular, y en una extendida, una extendida.

กรณฺฑาติ อิทมฺปิ อหิกญฺจุกสฺส นามํ, น วิลีวกรณฺฑกสฺส. อหิกญฺจุโก หิ อหินา สทิโสว โหติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘ปุริโส อหึ กรณฺฑา อุทฺธเรยฺยา’’ติ หตฺเถน อุทฺธรมาโน วิย ทสฺสิโต, อถ โข จิตฺเตเนวสฺส อุทฺธรณํ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ อหิ นาม สชาติยํ ฐิโต, กฏฺฐนฺตรํ วา รุกฺขนฺตรํ วา นิสฺสาย, ตจโต สรีรนิกฺกฑฺฒนปโยคสงฺขาเตน ถาเมน, สรีรํ ขาทมานํ วิย ปุราณตจํ ชิคุจฺฉนฺโตติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ สยเมว กญฺจุกํ ชหาติ, น สกฺกา ตโต อญฺเญน อุทฺธริตุํ. ตสฺมา จิตฺเตน อุทฺธรณํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิติ มุญฺชาทิสทิสํ อิมสฺส ภิกฺขุโน สรีรํ, อีสิกาทิสทิสํ นิมฺมิตรูปนฺติ อิทเมตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ. นิมฺมานวิธานํ ปเนตฺถ ปรโต จ อิทฺธิวิธาทิปญฺจอภิญฺญากถา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาติ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อุปมามตฺตเมว หิ อิธ อธิกํ.

'Karaṇḍa' es también un nombre para la muda de la piel de la serpiente, no para un cesto de mimbre. Pues la muda es similar a la serpiente misma. Allí, aunque se presenta como si 'un hombre sacara la serpiente de su muda' con la mano, debe entenderse que la extracción es solo mediante la mente. Pues esta serpiente, permaneciendo en su propia naturaleza, apoyándose en el hueco de un tronco o de un árbol, mediante el esfuerzo de arrastrar su cuerpo fuera de la piel vieja, aborrece dicha piel como si estuviera mordiendo su propio cuerpo; por estas cuatro razones, abandona la muda por sí misma, y no es posible que otro la extraiga. Por lo tanto, debe entenderse que esto se dice en referencia a la extracción mediante la mente. Así, el cuerpo de este monje es similar a la hierba muñja y demás, mientras que la forma creada es similar a la caña y demás; esta es la correspondencia de la comparación en este punto. El método de creación y la explicación de los cinco poderes supranormales, empezando por los poderes de transformación (iddhividha), se detallan en todos sus aspectos en el Visuddhimagga; por lo tanto, deben entenderse según el método allí expuesto. En este comentario, solo las comparaciones son adicionales.

ตตฺถ เฉกกุมฺภการาทโย วิย อิทฺธิวิธญาณลาภี ภิกฺขุ ทฏฺฐพฺโพ. สุปริกมฺมกตมตฺติกาทโย วิย อิทฺธิวิธญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. อิจฺฉิติจฺฉิตภาชนวิกติอาทิกรณํ วิย ตสฺส ภิกฺขุโน วิกุพฺพนํ ทฏฺฐพฺพํ. อิธาปิ จิณฺณวสิตาวเสเนว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตตา เวทิตพฺพา. ตถา อิโต ปราสุ จตูสุ อภิญฺญาสุ.

En dicha comparación, el monje que ha obtenido el conocimiento de los diversos poderes (iddhividhañāṇa) debe ser visto como un alfarero experto y demás. El conocimiento de los diversos poderes debe ser visto como la arcilla bien preparada. Las transformaciones de ese monje deben ser vistas como la creación de diversos tipos de vasijas según su deseo. Aquí también, la perfección en la culminación de los poderes supranormales debe entenderse alcanzada mediante la maestría ejercida. Del mismo modo debe entenderse en los cuatro poderes supranormales siguientes.

๒๕๕. ตตฺถ [Pg.182] ทิพฺพโสตธาตุอุปมายํ สงฺขธโมติ สงฺขธมโก. อปฺปกสิเรเนวาติ นิทฺทุกฺเขเนว. วิญฺญาเปยฺยาติ ชานาเปยฺย. ตตฺถ เอวํ จาตุทฺทิสา วิญฺญาเปนฺเต สงฺขธมเก ‘‘สงฺขสทฺโท อย’’นฺติ ววตฺถาเปนฺตานํ สตฺตานํ ตสฺส สงฺขสทฺทสฺส อาวิภูตกาโล วิย โยคิโน ทูรสนฺติกเภทานํ ทิพฺพานญฺเจว มานุสกานญฺจ สทฺทานํ อาวิภูตกาโล ทฏฺฐพฺโพ.

255. En la comparación del elemento del oído divino (dibbasotadhātu), 'saṅkhadhamo' significa el soplador de caracola. 'Sin gran dificultad' (appakasirena) significa sin esfuerzo. 'Hacer saber' (viññāpeyya) significa informar. Allí, así como el momento en que el sonido de la caracola se vuelve manifiesto para los seres que determinan 'este es el sonido de la caracola' cuando el soplador se hace oír en las cuatro direcciones, del mismo modo debe considerarse el momento en que se vuelven manifiestos para el yogi los sonidos divinos y humanos, tanto lejanos como cercanos.

๒๕๖. เจโตปริยญาณ-อุปมายํ ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพเนน สมนฺนาคโต. มณฺฑนกชาติโกติ ยุวาปิ สมาโน น อลสิโย กิลิฏฺฐวตฺถสรีโร, อถ โข มณฺฑนกปกติโก, ทิวสสฺส ทฺเว ตโย วาเร นฺหายิตฺวา สุทฺธวตฺถ-ปริทหน-อลงฺการกรณสีโลติ อตฺโถ. สกณิกนฺติ กาฬติลกวงฺก-มุขทูสิปีฬกาทีนํ อญฺญตเรน สโทสํ. ตตฺถ ยถา ตสฺส มุขนิมิตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต มุขโทโส ปากโฏ โหติ, เอวํ เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ปเรสํ โสฬสวิธํ จิตฺตํ ปากฏํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. ปุพฺเพนิวาสอุปมาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ มหาอสฺสปุเร วุตฺตเมว.

256. En la comparación del conocimiento de la lectura de la mente (cetopariyañāṇa), 'daharo' significa joven. 'Yuvā' significa dotado de juventud. 'Maṇḍanakajātiko' significa que, aun siendo joven, no es perezoso ni tiene el cuerpo o las vestiduras sucias, sino que es por naturaleza propenso al aseo; el sentido es que tiene el hábito de bañarse dos o tres veces al día, vestir ropas limpias y adornarse. 'Con una mancha' (sakaṇikaṃ) significa con algún defecto como una peca negra, una mancha facial o un grano. Allí, así como al examinar el reflejo del rostro los defectos faciales se vuelven evidentes, debe entenderse que para el monje que ha dirigido su mente al conocimiento de la lectura de la mente, los dieciséis tipos de estados mentales de los demás se vuelven manifiestos. Todo lo que debería decirse sobre las comparaciones del recuerdo de vidas pasadas y demás, ya ha sido expuesto en el Mahā-assapura Sutta.

๒๕๙. อยํ โข อุทายิ ปญฺจโม ธมฺโมติ เอกูนวีสติ ปพฺพานิ ปฏิปทาวเสน เอกํ ธมฺมํ กตฺวา ปญฺจโม ธมฺโมติ วุตฺโต. ยถา หิ อฏฺฐกนาครสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๗ อาทโย) เอกาทส ปพฺพานิ ปุจฺฉาวเสน เอกธมฺโม กโต, เอวมิธ เอกูนวีสติ ปพฺพานิ ปฏิปทาวเสน เอโก ธมฺโม กโตติ เวทิตพฺพานิ. อิเมสุ จ ปน เอกูนวีสติยา ปพฺเพสุ ปฏิปาฏิยา อฏฺฐสุ โกฏฺฐาเสสุ วิปสฺสนาญาเณ จ อาสวกฺขยญาเณ จ อรหตฺตวเสน อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตตา เวทิตพฺพา, เสเสสุ จิณฺณวสิภาววเสน. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

259. Sobre 'Este es, Udāyi, el quinto Dhamma' (Ayaṃ kho udāyi pañcamo dhammo), se dice que las diecinueve secciones, habiéndose unificado como un solo Dhamma por medio del sendero de la práctica (paṭipadā), se denominan 'el quinto Dhamma'. Así como en el Aṭṭhakanāgara Sutta se presentan once secciones como un solo Dhamma por medio de preguntas, así también en este Mahāsakuludāyī Sutta debe entenderse que las diecinueve secciones se han unificado como un solo Dhamma por medio del sendero de la práctica de Samatha y Vipassanā. Además, en estas diecinueve secciones, debe entenderse que en los ocho grupos sucesivos, así como en el conocimiento de la visión cabal (vipassanāñāṇa) y en el conocimiento de la destrucción de los influjos (āsavakkhayañāṇa), se alcanza la perfección en la culminación del conocimiento directo (abhiññā-vosāna-pāramippattatā) por medio del estado de Arahat. En las restantes secciones, como las bases de la maestría (abhibhāyatana) y demás, se debe entender el logro de dicha perfección por medio del dominio absoluto (vasībhāva) ya practicado. El resto de las palabras en todo el texto son claras por sí mismas.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el comentario al Majjhima Nikāya.

มหาสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye la explicación del Mahāsakuludāyī Sutta.

๘. สมณมุณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Samaṇamuṇḍika Sutta

๒๖๐. เอวํ [Pg.183] เม สุตนฺติ สมณมุณฺฑิกสุตฺตํ. ตตฺถ อุคฺคาหมาโนติ ตสฺส ปริพฺพาชกสฺส นามํ. สุมโนติ ปกตินามํ. กิญฺจิ กิญฺจิ ปน อุคฺคหิตุํ อุคฺคาเหตุํ สมตฺถตาย อุคฺคาหมาโนติ นํ สญฺชานนฺติ. สมยํ ปวทนฺติ เอตฺถาติ สมยปฺปวาทกํ. ตสฺมึ กิร ฐาเน จงฺกีตารุกฺขโปกฺขรสาติปฺปภุตโย พฺราหฺมณา นิคณฺฐาเจลกปริพฺพาชกาทโย จ ปพฺพชิตา สนฺนิปติตฺวา อตฺตโน อตฺตโน สมยํ ปวทนฺติ กเถนฺติ ทีเปนฺติ, ตสฺมา โส อาราโม สมยปฺปวาทโกติ วุจฺจติ. สฺเวว ตินฺทุกาจีรสงฺขาตาย ติมฺพรูสกรุกฺขปนฺติยา ปริกฺขิตฺตตฺตา ตินฺทุกาจีรํ. ยสฺมา ปเนตฺถ ปฐมํ เอกา สาลา อโหสิ, ปจฺฉา มหาปุญฺญํ โปฏฺฐปาทปริพฺพาชกํ นิสฺสาย พหู สาลา กตา, ตสฺมา ตเมว เอกํ สาลํ อุปาทาย ลทฺธนามวเสน เอกสาลโกติ วุจฺจติ. มลฺลิกาย ปน ปเสนทิรญฺโญ เทวิยา อุยฺยานภูโต โส ปุปฺผผลสญฺฉนฺโน อาราโมติ กตฺวา มลฺลิกาย อาราโมติ สงฺขํ คโต. ตสฺมึ สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม. ปฏิวสตีติ วาสผาสุตาย วสติ. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส ทิวา นาม มชฺฌนฺหาติกฺกโม, ตสฺมึ ทิวสสฺสปิ ทิวาภูเต อติกฺกนฺตมตฺเต มชฺฌนฺหิเก นิกฺขมีติ อตฺโถ. ปฏิสลฺลีโนติ ตโต ตโต รูปาทิโคจรโต จิตฺตํ ปฏิสํหริตฺวา ลีโน, ฌานรติเสวนวเสน เอกีภาวํ คโต. มโนภาวนียานนฺติ มนวฑฺฒนกานํ, เย อาวชฺชโต มนสิกโรโต จิตฺตํ วินีวรณํ โหติ อุนฺนมติ วฑฺฒติ. ยาวตาติ ยตฺตกา. อยํ เตสํ อญฺญตโรติ อยํ เตสํ อพฺภนฺตโร เอโก สาวโก. อปฺเปว นามาติ ตสฺส อุปสงฺกมนํ ปตฺถยมาโน อาห. ปตฺถนาการณํ ปน สนฺทกสุตฺเต วุตฺตเมว.

260. En cuanto al Samaṇamuṇḍika Sutta que comienza con 'Así lo he oído' (Evaṃ me sutaṃ): allí, 'Uggāhamāna' es el nombre de ese asceta errante. Su nombre original era 'Sumana'. Sin embargo, se le conoce como Uggāhamāna debido a su capacidad para aprender (uggahetuṃ) o enseñar a otros (uggāhetuṃ) aunque fuera un poco. Se llama 'Samayappavādaka' porque allí proclaman (pavadanti) sus doctrinas (samayaṃ). Se dice que en ese lugar, brahmanas como Caṅkī, Tārukkha y Pokkharasāti, así como Nigaṇṭhas, ascetas errantes que visten de tela y otros monjes, se reunían para proclamar, discutir y aclarar sus respectivas doctrinas; por lo tanto, ese parque se llama Samayappavādaka. Ese mismo parque se llama 'Tindukācīra' por estar rodeado de una hilera de árboles de ébano (timbarūsa). Se llama 'Ekasālaka' porque originalmente solo había un salón (sālā), y más tarde, gracias al gran mérito del asceta Poṭṭhapāda, se construyeron muchos salones; así, basándose en el nombre recibido por aquel primer salón, se le llama Ekasālaka. Y se conoce como el 'Parque de Mallikā' (Mallikāya Ārāma) por haber sido el jardín de la reina Mallikā, esposa del rey Pasenadi, lleno de flores y frutos. En ese lugar, en el Parque de Mallikā, en Tindukācīra, en Ekasālaka, en el sitio de las doctrinas. 'Habitaba' (Paṭivasati) significa que vivía allí para su comodidad. 'En pleno día' (Divā divassa) se refiere al momento pasado el mediodía (majjhanhātikkamo); el significado es que salió en ese preciso momento del mediodía cuando el sol estaba en lo alto. 'Retirado' (Paṭisallīno) significa que ha retirado su mente de los diversos objetos como las formas y demás, y permanece en reclusión, habiendo alcanzado la unificación mental por medio de la práctica del gozo en el Jhana. 'Inspiradores para la mente' (Manobhāvanīyānaṃ) se refiere a aquellos monjes que hacen crecer la mente, en quienes, al reflexionar y prestar atención, la mente se libera de los obstáculos, se eleva y crece en fe. 'Tanto como' (Yāvatā) significa en la medida que. 'Este es uno de ellos' (Ayaṃ tesaṃ aññataro) significa que este carpintero llamado Pañcakaṅga es uno de los discípulos internos del Asceta Gotama. 'Quizás' (Appeva nāma) se dice porque deseaba la visita del carpintero Pañcakaṅga. La razón de este deseo ya ha sido explicada en el Sandaka Sutta.

๒๖๑. เอตทโวจาติ ทนฺทปญฺโญ อยํ คหปติ, ธมฺมกถาย นํ สงฺคณฺหิตฺวา อตฺตโน สาวกํ กริสฺสามีติ มญฺญมาโน เอตํ ‘‘จตูหิ โข’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ ปญฺญเปมีติ ทสฺเสมิ ฐเปมิ. สมฺปนฺนกุสลนฺติ ปริปุณฺณกุสลํ. ปรมกุสลนฺติ อุตฺตมกุสลํ. อโยชฺฌนฺติ วาทยุทฺเธน ยุชฺฌิตฺวา จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺยํ อจลํ นิกฺกมฺปํ ถิรํ. น [Pg.184] กโรตีติ อกรณมตฺตเมว วทติ, เอตฺถ ปน สํวรปฺปหานํ วา ปฏิเสวนปฺปหานํ วา น วทติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

261. En 'le dijo esto' (Etadavoca): pensando 'este padre de familia es de sabiduría lenta, lo acogeré con una charla sobre el Dhamma y lo haré mi discípulo', el asceta dijo estas palabras que comienzan con 'por cuatro cosas'. Allí, 'designo' (Paññapemi) significa muestro o establezco. 'Consumado en lo saludable' (Sampannakusalaṃ) significa una persona con un mérito completo. 'Supremamente saludable' (Paramakusalaṃ) significa una persona con un mérito excelente. 'Invencible' (Ayojjha) significa alguien a quien no se puede conmover ni derrotar en una batalla de doctrinas, alguien inquebrantable, firme y sólido. 'No hace' (Na karoti) significa que habla solamente de la mera falta de acción; aquí no se refiere al abandono por medio del autocontrol (saṃvarappahāna) ni al abandono por medio del uso (paṭisevanappahāna). En las frases restantes (no habla, no se esfuerza, no se gana la vida), debe entenderse el mismo método.

เนว อภินนฺทีติ ติตฺถิยา นาม ชานิตฺวาปิ อชานิตฺวาปิ ยํ วา ตํ วา วทนฺตีติ มญฺญมาโน นาภินนฺทิ. น ปฏิกฺโกสีติ สาสนสฺส อนุโลมํ วิย ปสนฺนาการํ วิย วทตีติ มญฺญมาโน น ปฏิเสเธติ.

En 'ni se regocijó' (Neva abhinandi): pensando 'los seguidores de otras sectas, sepan o no de qué hablan, dicen cualquier cosa', no mostró aprobación. En 'ni lo rechazó' (Na paṭikkosi): pensando 'habla como si estuviera conforme con la enseñanza o como alguien que tiene fe en ella', no se lo prohibió ni lo contradijo.

๒๖๒. ยถา อุคฺคาหมานสฺสาติ ยถา ตสฺส วจนํ, เอวํ สนฺเต อุตฺตานเสยฺยโก กุมาโร อโยชฺฌสมโณ ถิรสมโณ ภวิสฺสติ, มยํ ปน เอวํ น วทามาติ ทีเปติ. กาโยติปิ น โหตีติ สกกาโย ปรกาโยติปิ วิเสสญาณํ น โหติ. อญฺญตฺร ผนฺทิตมตฺตาติ ปจฺจตฺถรเณ วลิสมฺผสฺเสน วา มงฺคุลทฏฺเฐน วา กายผนฺทนมตฺตํ นาม โหติ. ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ กาเยน กรณกมฺมํ นาม นตฺถิ. ตมฺปิ จ กิเลสสหคตจิตฺเตเนว โหติ. วาจาติปิ น โหตีติ มิจฺฉาวาจา สมฺมาวาจาติปิ นานตฺตํ น โหติ. โรทิตมตฺตาติ ชิฆจฺฉาปิปาสาปเรตสฺส ปน โรทิตมตฺตํ โหติ. ตมฺปิ กิเลสสหคตจิตฺเตเนว. สงฺกปฺโปติ มิจฺฉาสงฺกปฺโป สมฺมาสงฺกปฺโปติปิ นานตฺตํ น โหติ. วิกูชิตมตฺตาติ วิกูชิตมตฺตํ โรทนหสิตมตฺตํ โหติ. ทหรกุมารกานญฺหิ จิตฺตํ อตีตารมฺมณํ ปวตฺตติ, นิรยโต อาคตา นิรยทุกฺขํ สริตฺวา โรทนฺติ, เทวโลกโต อาคตา หสนฺติ, ตมฺปิ กิเลสสหคตจิตฺเตเนว โหติ. อาชีโวติ มิจฺฉาชีโว สมฺมาชีโวติปิ นานตฺตํ น โหติ. อญฺญตฺร มาตุถญฺญาติ ถญฺญโจรทารกา นาม โหนฺติ, มาตริ ขีรํ ปายนฺติยา อปิวิตฺวา อญฺญวิหิตกาเล ปิฏฺฐิปสฺเสน อาคนฺตฺวา ถญฺญํ ปิวนฺติ. เอตฺตกํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ มิจฺฉาชีโว นตฺถิ. อยมฺปิ กิเลสสหคตจิตฺเตเนว โหตีติ ทสฺเสติ.

262. En 'según Uggāhamāna' (Yathā uggāhamānassa): el Buda aclara que si las palabras de ese asceta fueran ciertas, entonces un niño pequeño que yace de espaldas sería un 'asceta invencible' o un 'asceta firme', pero 'Nosotros no hablamos de esa manera'. 'Ni siquiera tiene noción del cuerpo' (Kāyotipi na hoti) significa que no posee el conocimiento distintivo de 'mi cuerpo' o 'el cuerpo ajeno'. 'A excepción de un mero movimiento' (Aññatra phanditamattā) significa que en el lecho puede ocurrir un simple movimiento corporal debido al contacto con los pliegues de las sábanas o la picadura de un insecto. Fuera de eso, no existe ninguna acción intencional realizada con el cuerpo. E incluso ese movimiento ocurre solamente con una mente acompañada de impurezas (kilesas). 'Ni siquiera tiene noción del habla' (Vācātipi na hoti) significa que no hay distinción entre habla falsa y habla correcta. 'Mero llanto' (Roditamattā) significa que en un niño afligido por el hambre o la sed solo hay un mero llanto, el cual también ocurre con una mente acompañada de impurezas. 'Pensamiento' (Saṅkappo): no hay distinción entre pensamiento incorrecto y pensamiento correcto. 'Mero murmullo' (Vikūjitamattā) se refiere a los meros sonidos de llanto o risa. En efecto, la mente de los niños pequeños opera con objetos del pasado; los que vienen del infierno lloran al recordar el sufrimiento del infierno, y los que vienen del mundo celestial ríen al recordar la felicidad divina; eso también ocurre por una mente con impurezas. 'Medios de vida' (Ājīvo): no hay distinción entre medios de vida incorrectos y correctos. 'A excepción de la leche materna' (Aññatra mātuthaññā): existen los llamados 'niños ladrones de leche', que cuando su madre les da de mamar no beben, pero cuando ella está distraída en otra cosa, se acercan por detrás y beben de su pecho. Exceptuando este grado de medio de vida incorrecto, no hay otro; y el Buda muestra que incluso esto ocurre solamente con una mente acompañada de impurezas.

๒๖๓. เอวํ ปริพฺพาชกวาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อิทานิ สยํ เสกฺขภูมิยํ มาติกํ ฐเปนฺโต จตูหิ โข อหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สมธิคยฺห ติฏฺฐตีติ วิเสเสตฺวา ติฏฺฐติ. น กาเยน ปาป กมฺมนฺติอาทีสุ น เกวลํ อกรณมตฺตเมว, ภควา ปน เอตฺถ สํวรปฺปหานปฏิสงฺขา ปญฺญเปติ. ตํ [Pg.185] สนฺธาเยวมาห. น เจว สมฺปนฺนกุสลนฺติอาทิ ปน ขีณาสวํ สนฺธาย วุตฺตํ.

263. Habiendo rechazado así la doctrina de los errantes, ahora el Señor, deseando establecer el resumen (mātika) para la etapa de los discípulos en entrenamiento (sekkhabhūmi), dijo las palabras que comienzan con 'catūhi kho ahaṃ' (En verdad, yo enseño mediante cuatro cualidades). En ese pasaje, 'samadhigayha tiṭṭhati' significa que se mantiene habiéndolo comprendido plenamente con distinción. En las frases que comienzan con 'na kāyena pāpa kammaṃ' (no realizar acciones malvadas con el cuerpo), no se trata simplemente de la mera no realización; más bien, el Señor prescribe aquí la restricción mediante el control (saṃvara) y el abandono por medio de la reflexión (paṭisaṅkhāna). Refiriéndose a tal persona, dijo estas palabras. Sin embargo, lo que comienza con 'na ceva sampannakusalaṃ' (ni tampoco es uno de virtud consumada) se dice refiriéndose a un Khīṇāsava (un Arahant que ha destruido las contaminaciones).

อิทานิ อเสกฺขภูมิยํ มาติกํ ฐเปนฺโต ทสหิ โข อหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ตีณิ ปทานิ นิสฺสาย ทฺเว ปฐมจตุกฺกา ฐปิตา, เอกํ ปทํ นิสฺสาย ทฺเว ปจฺฉิมจตุกฺกา. อยํ เสกฺขภูมิยํ มาติกา.

Ahora, deseando establecer el resumen para la etapa de los que están más allá del entrenamiento (asekkhabhūmi), dijo las palabras que comienzan con 'dasahi kho ahaṃ' (En verdad, yo enseño mediante diez cualidades). En ese pasaje, basándose en tres términos, el Señor estableció las dos primeras tétradas; y basándose en un término, estableció las dos últimas tétradas. Este es el resumen que aparece en la etapa de entrenamiento.

๒๖๔. อิทานิ ตํ วิภชนฺโต กตเม จ ถปติ อกุสลสีลาติอาทิมาห. ตตฺถ สราคนฺติ อฏฺฐวิธํ โลภสหคตจิตฺตํ. สโทสนฺติ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตทฺวยํ. สโมหนฺติ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตจิตฺตทฺวยมฺปิ วฏฺฏติ, สพฺพากุสลจิตฺตานิปิ. โมโห สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชตีติ หิ วุตฺตํ. อิโตสมุฏฺฐานาติ อิโต สราคาทิจิตฺตโต สมุฏฺฐานํ อุปฺปตฺติ เอเตสนฺติ อิโตสมุฏฺฐานา.

264. Ahora, analizando dicho resumen, dijo: 'katame ca thapati akusalasīlā' (¿cuáles son, arquitecto, las conductas inmorales?), etc. Allí, 'sarāgaṃ' (con codicia) se refiere a la mente acompañada de los ocho tipos de codicia (lobha). 'Sadosaṃ' (con odio) se refiere al par de mentes asociadas con la aversión (paṭigha). 'Samohaṃ' (con engaño) se refiere al par de mentes acompañadas de duda e inquietud; o bien, se aplica a todas las mentes inmorales. Pues es verdad que se ha dicho que el engaño (moha) surge en toda mente inmoral. 'Itosamuṭṭhānā' (originadas de esto) significa que el origen o surgimiento de estas conductas inmorales proviene de estas mentes de codicia y demás.

กุหินฺติ กตรํ ฐานํ ปาปุณิตฺวา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. เอตฺเถเตติ โสตาปตฺติผเล ภุมฺมํ. ปาติโมกฺขสํวรสีลญฺหิ โสตาปตฺติผเล ปริปุณฺณํ โหติ, ตํ ฐานํ ปตฺวา อกุสลสีลํ อเสสํ นิรุชฺฌติ. อกุสลสีลนฺติ จ ทุสฺสีลสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ.

En cuanto a 'kuhiṃ' (¿dónde?), significa ¿alcanzando qué lugar cesan sin dejar rastro? 'Etthete' (en esto) es un caso locativo que se refiere al fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala). Pues la moralidad de restricción del Pātimokkha es perfecta en el fruto de la entrada en la corriente; al alcanzar ese estado, la conducta inmoral cesa por completo. Y debe entenderse que 'akusalasīla' (conducta inmoral) es una designación para la persona de mala conducta (dussīla).

อกุสลานํ สีลานํ นิโรธาย ปฏิปนฺโนติ เอตฺถ ยาว โสตาปตฺติมคฺคา นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ, ผลปตฺเต ปน เต นิโรธิตา นาม โหนฺติ.

En la frase 'akusalānaṃ sīlānaṃ nirodhāya paṭipanno' (quien practica para el cese de las conductas inmorales), se refiere a quien practica para su cese hasta alcanzar el camino de la entrada en la corriente (sotāpattimagga); sin embargo, una vez alcanzado el fruto, se dice que han cesado.

๒๖๕. วีตราคนฺติอาทีหิ อฏฺฐวิธํ กามาวจรกุสลจิตฺตเมว วุตฺตํ. เอเตน หิ กุสลสีลํ สมุฏฺฐาติ.

265. Con las palabras 'vītarāgaṃ' (libre de codicia) y demás, se refiere exclusivamente a los ocho tipos de mentes sanas del ámbito de los sentidos (kāmāvacarakusalacitta). Pues es a partir de estas que surge la conducta moral sana (kusalasīla).

สีลวา โหตีติ สีลสมฺปนฺโน โหติ คุณสมฺปนฺโน จ. โน จ สีลมโยติ อลเมตฺตาวตา, นตฺถิ อิโต กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียนฺติ เอวํ สีลมโย น โหติ. ยตฺถสฺส เตติ อรหตฺตผเล ภุมฺมํ. อรหตฺตผลญฺหิ ปตฺวา อกุสลสีลํ อเสสํ นิรุชฺฌติ.

'Sīlavā hoti' significa que está dotado de virtud y de cualidades excelentes. 'No ca sīlamayo' significa que, para un Arahant, esto es suficiente; no hay nada superior a esto que deba hacerse, por lo tanto, no es simplemente 'hecho de virtud' (en el sentido de que la virtud sea un fin en sí misma por alcanzar). 'Yatthassa te' es un caso locativo referido al fruto de la condición de Arahant (arahattaphala). Al alcanzar el fruto de la condición de Arahant, la conducta inmoral cesa por completo.

นิโรธาย ปฏิปนฺโนติ เอตฺถ ยาว อรหตฺตมคฺคา นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ, ผลปตฺเต ปน เต นิโรธิตา นาม โหนฺติ.

En la frase 'nirodhāya paṭipanno' (practicando para el cese), se refiere a quien practica para el cese hasta alcanzar el camino de la condición de Arahant (arahattamagga); sin embargo, una vez alcanzado el fruto, se dice que han cesado.

๒๖๖. กามสญฺญาทีสุ กามสญฺญา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตสหชาตา, อิตรา ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตทฺวเยน สหชาตา.

266. Entre las percepciones sensoriales y demás, la 'kāmasaññā' (percepción sensorial) surge junto con las ocho mentes acompañadas de codicia. Las otras dos (percepciones de malevolencia y crueldad) surgen junto con el par de mentes acompañadas de desagrado (domanassa).

ปฐมํ [Pg.186] ฌานนฺติ อนาคามิผลปฐมชฺฌานํ. เอตฺเถเตติ อนาคามิผเล ภุมฺมํ. อนาคามิผลญฺหิ ปตฺวา อกุสลสงฺกปฺปา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ.

'Paṭhamaṃ jhānaṃ' se refiere al primer Jhana asociado con el fruto del que no regresa (anāgāmiphala). 'Etthete' es un caso locativo que se refiere al fruto del que no regresa. Pues al alcanzar el fruto del que no regresa, las intenciones inmorales (akusalasaṅkappā) cesan sin dejar rastro.

นิโรธาย ปฏิปนฺโนติ เอตฺถ ยาว อนาคามิมคฺคา นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ, ผลปตฺเต ปน เต นิโรธิตา นาม โหนฺติ. เนกฺขมฺมสญฺญาทโย หิ ติสฺโสปิ อฏฺฐกามาวจรกุสลสหชาตสญฺญาว.

En la frase 'nirodhāya paṭipanno', se refiere a quien practica para el cese hasta el camino del que no regresa (anāgāmimagga); pero al alcanzar el fruto, se dice que han cesado. Pues las tres percepciones, comenzando por la percepción de renuncia (nekkhamma), surgen junto con las ocho mentes sanas del ámbito de los sentidos.

๒๖๗. เอตฺเถเตติ อรหตฺตผเล ภุมฺมํ. ทุติยชฺฌานิกํ อรหตฺตผลญฺหิ ปาปุณิตฺวา กุสลสงฺกปฺปา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. นิโรธาย ปฏิปนฺโนติ เอตฺถ ยาว อรหตฺตมคฺคา นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ, ผลปตฺเต ปน เต นิโรธิตา นาม โหนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

267. 'Etthete' es un caso locativo referido al fruto de la condición de Arahant. Al alcanzar el fruto de la condición de Arahant asociado al segundo Jhana, las intenciones sanas (kusalasaṅkappā) cesan sin dejar rastro. En 'nirodhāya paṭipanno', se refiere a quien practica para el cese hasta el camino de la condición de Arahant; al alcanzar el fruto, se dice que han cesado. El resto del texto es claro en todas partes. Así concluye el comentario al Samaṇamuṇḍika Sutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

สมณมุณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Ha finalizado la explicación del Samaṇamuṇḍika Sutta, el octavo.

๙. จูฬสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา

9. Explicación del Cūḷasakuludāyi Sutta.

๒๗๐. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬสกุลุทายิสุตฺตํ. ตตฺถ ยทา ปน, ภนฺเต, ภควาติ อิทํ ปริพฺพาชโก ธมฺมกถํ โสตุกาโม ภควโต ธมฺมเทสนาย สาลยภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห.

270. 'Evaṃ me sutaṃ' introduce el Cūḷasakuludāyi Sutta. En ese sutta, las palabras 'yadā pana, bhante, bhagavā' (pero cuando, Señor, el Bendito) fueron dichas por el errante con el deseo de escuchar una enseñanza doctrinal, mostrando su aprecio por la instrucción del Señor.

๒๗๑. ตํเยเวตฺถ ปฏิภาตูติ สเจ ธมฺมํ โสตุกาโม, ตุยฺเหเวตฺถ เอโก ปญฺโห เอกํ การณํ อุปฏฺฐาตุ. ยถา มํ ปฏิภาเสยฺยาติ เยน การเณน มม ธมฺมเทสนา อุปฏฺฐเหยฺย, เอเตน หิ การเณน กถาย สมุฏฺฐิตาย สุขํ ธมฺมํ เทเสตุนฺติ ทีเปติ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเตติ โส กิร ตํ ทิสฺวา – ‘‘สเจ ภควา อิธ อภวิสฺสา, อยเมตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถติ ทีปสหสฺสํ วิย อุชฺชลาเปตฺวา อชฺช เม ปากฏํ อกริสฺสา’’ติ ทสพลํเยว อนุสฺสริ. ตสฺมา ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อโห นูนาติ อนุสฺสรณตฺเถ นิปาตทฺวยํ. เตน ตสฺส ภควนฺตํ อนุสฺสรนฺตสฺส เอตทโหสิ ‘‘อโห นูน ภควา อโห นูน สุคโต’’ติ. โย อิเมสนฺติ โย อิเมสํ ธมฺมานํ. สุกุสโลติ สุฏฺฐุ [Pg.187] กุสโล นิปุโณ เฉโก. โส ภควา อโห นูน กเถยฺย, โส สุคโต อโห นูน กเถยฺย, ตสฺส หิ ภควโต ปุพฺเพนิวาสญาณสฺส อเนกานิ กปฺปโกฏิสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ ปากฏานีติ, อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

271. 'Taṃyevettha paṭibhātū' significa: si deseas escuchar el Dhamma, que surja aquí una sola pregunta o una sola razón para ti. 'Yathā maṃ paṭibhāseyyā' significa: por qué razón se me presentaría a mí una enseñanza del Dhamma; esto indica que cuando surge una conversación basada en un motivo, es fácil enseñar el Dhamma. 'Tassa mayhaṃ, bhante' indica que, según se dice, al ver al Señor, él reflexionó: 'Si el Señor estuviera aquí, aclararía el significado de estas palabras hoy para mí, como si encendiera mil lámparas'. Así recordó al de las diez fuerzas (Dasabala). Por eso dijo: 'tassa mayhaṃ, bhante', etc. Allí, 'aho nūna' es un par de partículas usadas en el sentido de rememorar con anhelo. A través de este par de partículas, surgió este pensamiento en aquel que recordaba al Señor: '¡Oh, si tan solo el Bendito, si tan solo el Sugata hablara!'. 'Yo imesaṃ' significa aquel que, entre estas enseñanzas, es 'sukusalo', es decir, muy hábil, experto y sabio. ¡Oh, si tan solo ese Bendito hablara, si tan solo ese Sugata hablara! Pues para el conocimiento de las vidas pasadas de ese Señor, miles de millones de eras son tan claras como un espacio abierto. Este es el significado aquí.

ตสฺส วาหํ ปุพฺพนฺตํ อารพฺภาติ โย หิ ลาภี โหติ, โส ‘‘ปุพฺเพ ตฺวํ ขตฺติโย อโหสิ, พฺราหฺมโณ อโหสี’’ติ วุตฺเต ชานนฺโต สกฺกจฺจํ สุสฺสูสติ. อลาภี ปน – ‘‘เอวํ ภวิสฺสติ เอวํ ภวิสฺสตี’’ติ สีสกมฺปเมตฺตเมว ทสฺเสติ. ตสฺมา เอวมาห – ‘‘ตสฺส วาหํ ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธยฺย’’นฺติ.

'Tassa vāhaṃ pubbantaṃ ārabbha' (a él, refiriéndome al pasado): aquel que posee el conocimiento directo, al decírsele 'en el pasado fuiste un kshatriya o un brahmán', lo reconoce y escucha con atención. Pero quien no lo posee, solo mostraría un movimiento de cabeza ante la idea de 'así será, así será'. Por lo tanto, el Señor dijo: 'A él, refiriéndome al pasado, con la respuesta a su pregunta, complaceré su mente'.

โส วา มํ อปรนฺตนฺติ ทิพฺพจกฺขุลาภิโน หิ อนาคตํสญาณํ อิชฺฌติ, ตสฺมา เอวมาห. อิตรํ ปุพฺเพ วุตฺตนยเมว.

'So vā maṃ aparantaṃ' (o él a mí sobre el futuro): para quien posee el ojo divino (dibbacakkhu), el conocimiento del futuro es exitoso; por eso dijo esto. Lo demás es tal como se explicó anteriormente sobre el conocimiento del pasado.

ธมฺมํ เต เทเสสฺสามีติ อยํ กิร อตีเต เทสิยมาเนปิ น พุชฺฌิสฺสติ, อนาคเต เทสิยมาเนปิ น พุชฺฌิสฺสติ. อถสฺส ภควา สณฺหสุขุมํ ปจฺจยาการํ เทเสตุกาโม เอวมาห. กึ ปน ตํ พุชฺฌิสฺสตีติ? เอตํ ปเคว น พุชฺฌิสฺสติ, อนาคเต ปนสฺส วาสนาย ปจฺจโย ภวิสฺสตีติ ทิสฺวา ภควา เอวมาห.

Respecto a 'Te enseñaré el Dhamma', se dice que este paribbājaka no comprendería aunque se le enseñara sobre el pasado, ni comprendería aunque se le enseñara sobre el futuro. Entonces el Bienaventurado, deseando enseñarle el sutil y profundo origen dependiente (paccayākāra), habló de esta manera. ¿Pero lo comprenderá? Ciertamente no lo comprenderá ahora; sin embargo, el Bienaventurado dijo esto viendo que se convertiría en una condición (paccayo) para sus impresiones habituales (vāsanā) en el futuro.

ปํสุปิสาจกนฺติ อสุจิฏฺฐาเน นิพฺพตฺตปิสาจํ. โส หิ เอกํ มูลํ คเหตฺวา อทิสฺสมานกาโย โหติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอกา กิร ยกฺขินี ทฺเว ทารเก ถูปารามทฺวาเร นิสีทาเปตฺวา อาหารปริเยสนตฺถํ นครํ คตา. ทารกา เอกํ ปิณฺฑปาติกตฺเถรํ ทิสฺวา อาหํสุ, – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ มาตา อนฺโต นครํ ปวิฏฺฐา, ตสฺสา วเทยฺยาถ ‘ยํ วา ตํ วา ลทฺธกํ, คเหตฺวา สีฆํ คจฺฉ, ทารกา เต ชิฆจฺฉิตํ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกนฺตี’’’ติ. ตมหํ กถํ ปสฺสิสฺสามีติ? อิทํ, ภนฺเต, คณฺหถาติ เอกํ มูลขณฺฑํ อทํสุ. เถรสฺส อเนกานิ ยกฺขสหสฺสานิ ปญฺญายึสุ, โส ทารเกหิ ทินฺนสญฺญาเณน ตํ ยกฺขินึ อทฺทส วิรูปํ พีภจฺฉํ เกวลํ วีถิยํ คพฺภมลํ ปจฺจาสีสมานํ. ทิสฺวา ตมตฺถํ กเถสิ. กถํ มํ ตฺวํ ปสฺสสีติ วุตฺเต มูลขณฺฑํ ทสฺเสสิ, สา อจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหิ. เอวํ ปํสุปิสาจกา เอกํ มูลํ คเหตฺวา อทิสฺสมานกายา โหนฺติ. ตํ สนฺธาเยส ‘‘ปํสุปิสาจกมฺปิ [Pg.188] น ปสฺสามี’’ติ อาห. น ปกฺขายตีติ น ทิสฺสติ น อุปฏฺฐาติ.

'Paṃsupisācakati' se refiere a un demonio nacido en lugares impuros. Sosteniendo una cierta raíz, este demonio se vuelve invisible. Al respecto, esta es la historia: se dice que una yakkhinī dejó a sus dos hijos en la puerta de Thūpārāma y entró en la ciudad de Anuradhapura en busca de comida. Los niños, al ver a un monje que pedía limosna, le dijeron: 'Señor, nuestra madre ha entrado en la ciudad; por favor, dígale: "Trae lo que sea que hayas obtenido y regresa pronto, pues tus hijos no pueden soportar el hambre"'. El monje preguntó: '¿Cómo podré verla?'. Ellos le dieron un trozo de raíz. El monje vio entonces a miles de yakkhas; a través de la señal dada por los niños, vio a esa yakkhinī, de aspecto deforme y repugnante, buscando únicamente restos de desperdicios en la calle. Al verla, le transmitió el mensaje. Ella le preguntó: '¿Cómo puedes verme?' y él mostró el trozo de raíz; ella se lo arrebató. Así, los demonios del polvo se vuelven invisibles al sostener una raíz. Refiriéndose a esto, el paribbājaka Sakuludāyī dijo: 'Ni siquiera veo a un demonio del polvo'. 'Na pakkhāyati' significa que no se ve, no aparece.

๒๗๒. ทีฆาปิ โข เต เอสาติ อุทายิ เอสา ตว วาจา ทีฆาปิ ภเวยฺย, เอวํ วทนฺตสฺส วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ ปวตฺเตยฺย, น จ อตฺถํ ทีเปยฺยาติ อธิปฺปาโย. อปฺปาฏิหีรกตนฺติ อนิยฺยานิกํ อมูลกํ นิรตฺถกํ สมฺปชฺชตีติ อตฺโถ.

272. Sobre 'esta palabra tuya es larga', significa: 'Udāyi, estas palabras tuyas podrían ser largas; incluso si continuaras hablando así por cien o cien mil años, no aclararías el significado'. Este es el sentido. 'Appāṭihīrakataṃ' significa que resulta ser algo que no conduce a la liberación, sin fundamento y sin provecho.

อิทานิ ตํ วณฺณํ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺโตติ วิสภาควณฺเณ รตฺตกมฺพเล ฐปิโต. เอวํวณฺโณ อตฺตา โหตีติ อิทํ โส สุภกิณฺหเทวโลเก นิพฺพตฺตกฺขนฺเธ สนฺธาย – ‘‘อมฺหากํ มตกาเล อตฺตา สุภกิณฺหเทวโลเก ขนฺธา วิย โชเตตี’’ติ วทติ.

Ahora, para mostrar esa belleza (vaṇṇa), el paribbājaka Sakuludāyī dijo: 'Como si, señor', etc. Allí, 'colocado sobre una manta de lana roja' significa puesto sobre una manta de color contrastante. Respecto a 'así es el color del ser (attā)', él se refiere a los agregados nacidos en el mundo de los dioses Subhakiṇha, diciendo: 'En el momento de nuestra muerte, el ser brilla como brillan los agregados en el mundo de los dioses Subhakiṇha'.

๒๗๓. อยํ อิเมสํ อุภินฺนนฺติ โส กิร ยสฺมา มณิสฺส พหิ อาภา น นิจฺฉรติ, ขชฺโชปนกสฺส องฺคุลทฺวงฺคุลจตุรงฺคุลมตฺตํ นิจฺฉรติ, มหาขชฺโชปนกสฺส ปน ขฬมณฺฑลมตฺตมฺปิ นิจฺฉรติเยว, ตสฺมา เอวมาห.

273. Respecto a 'esta [luz] de ambos', se dice que Sakuludāyī dijo esto porque el brillo de una joya no se proyecta hacia afuera, mientras que el brillo de una luciérnaga se proyecta a una distancia de uno, dos o cuatro dedos, y el de una luciérnaga grande se proyecta incluso hasta el tamaño de una era de trillar.

วิทฺเธติ อุพฺพิทฺเธ, เมฆวิคเมน ทูรีภูเตติ อตฺโถ. วิคตวลาหเกติ อปคตเมเฆ. เทเวติ อากาเส. โอสธิตารกาติ สุกฺกตารกา. สา หิ ยสฺมา ตสฺสา อุทยโต ปฏฺฐาย เตน สญฺญาเณน โอสธานิ คณฺหนฺติปิ ปิวนฺติปิ, ตสฺมา ‘‘โอสธิตารกา’’ติ วุจฺจติ. อภิโท อฑฺฒรตฺตสมยนฺติ อภินฺเน อฑฺฒรตฺตสมเย. อิมินา คคนมชฺเฌ ฐิตจนฺทํ ทสฺเสติ. อภิโท มชฺฌนฺหิเกปิ เอเสว นโย.

'Viddha' significa despejado; el sentido es que se ha aclarado por la desaparición de las nubes. 'Vigatavalāhake' significa sin nubes. 'Deva' significa en el cielo. 'Osadhitārakā' es la estrella de la mañana (Venus); se llama así porque, desde su salida, basándose en esa señal, las personas recogen medicinas. 'Abhido aḍḍharattasamayaṃ' se refiere a la medianoche plena; con esto muestra la luna situada en medio del firmamento. En la expresión 'abhido majjhanhike', se debe entender el mismo método.

อโต โขติ เย อนุโภนฺติ, เตหิ พหุตรา, พหู เจว พหุตรา จาติ อตฺโถ. อาภา นานุโภนฺตีติ โอภาสํ น วฬญฺชนฺติ, อตฺตโน สรีโรภาเสเนว อาโลกํ ผริตฺวา วิหรนฺติ.

'Ato kho' significa que son mucho más numerosos que aquellos [seres] que disfrutan del resplandor del sol y la luna. 'Ābhā nānubhonti' significa que no hacen uso de un resplandor externo, sino que moran difundiendo la luz únicamente con el resplandor de sus propios cuerpos.

๒๗๔. อิทานิ ยสฺมา โส ‘‘เอกนฺตสุขํ โลกํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน, ปุจฺฉามูฬฺโห ปน ชาโต, ตสฺมา นํ ภควา ตํ ปุจฺฉํ สราเปนฺโต กึ ปน, อุทายิ, อตฺถิ เอกนฺตสุโข โลโกติอาทิมาห. ตตฺถ [Pg.189] อาการวตีติ การณวตี. อญฺญตรํ วา ปน ตโปคุณนฺติ อเจลกปาฬึ สนฺธายาห, สุราปานวิรตีติ อตฺโถ.

274. Ahora, como Sakuludāyī se había sentado con la intención de preguntar sobre el mundo de felicidad absoluta, pero se confundió en su pregunta, el Bienaventurado, para recordársela, dijo: '¿Pero existe, Udāyi, un mundo de felicidad absoluta?', etc. Allí, 'ākāravatī' significa una práctica con fundamentos. Con la frase 'alguna otra virtud ascética' se refiere al texto sobre los ascetas desnudos (acelaka) y a la abstención de consumir bebidas embriagantes.

๒๗๕. กตมา ปน สา, ภนฺเต, อาการวตี ปฏิปทา เอกนฺตสุขสฺสาติ กสฺมา ปุจฺฉติ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘มยํ สตฺตานํ เอกนฺตสุขํ วทาม, ปฏิปทํ ปน กาเลน สุขํ กาเลน ทุกฺขํ วทาม. เอกนฺตสุขสฺส โข ปน อตฺตโน ปฏิปทายปิ เอกนฺตสุขาย ภวิตพฺพํ. อมฺหากํ กถา อนิยฺยานิกา, สตฺถุ กถาว นิยฺยานิกา’’ติ. อิทานิ สตฺถารํเยว ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามีติ ตสฺมา ปุจฺฉติ.

275. ¿Por qué pregunta Sakuludāyī: '¿Y cuál es, señor, esa práctica fundamentada para el mundo de felicidad absoluta?'? Se dice que pensó así: 'Nosotros hablamos de una felicidad absoluta para los seres, pero enseñamos una práctica que a veces es placentera y a veces dolorosa. Ciertamente, la práctica para el propio mundo de felicidad absoluta debería ser también absolutamente placentera. Nuestras enseñanzas no conducen a la liberación, solo las palabras del Maestro conducen a ella'. Pensando: 'Ahora lo sabré preguntando al mismo Maestro', por eso pregunta.

เอตฺถ มยํ อนสฺสามาติ เอตสฺมึ การเณ มยํ อนสฺสาม. กสฺมา ปน เอวมาหํสุ? เต กิร ปุพฺเพ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐาย กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ตติยชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌานา กาลํ กตฺวา สุภกิณฺเหสุ นิพฺพตฺตนฺตีติ ชานนฺติ, คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต ปน กาเล กสิณปริกมฺมมฺปิ น ชานึสุ, ตติยชฺฌานมฺปิ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขึสุ. ปญฺจ ปุพฺพภาคธมฺเม ปน ‘‘อาการวตี ปฏิปทา’’ติ อุคฺคเหตฺวา ตติยชฺฌานํ ‘‘เอกนฺตสุโข โลโก’’ติ อุคฺคณฺหึสุ. ตสฺมา เอวมาหํสุ. อุตฺตริตรนฺติ อิโต ปญฺจหิ ธมฺเมหิ อุตฺตริตรํ ปฏิปทํ วา ตติยชฺฌานโต อุตฺตริตรํ เอกนฺตสุขํ โลกํ วา น ชานามาติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปสทฺเท กตฺวาติ เอกปฺปหาเรเนว มหาสทฺทํ กาตุํ อารทฺเธ นิสฺสทฺเท กตฺวา.

'En esto estamos perdidos' significa que en este asunto nos sentimos perdidos. ¿Por qué dijeron esto los seguidores de Sakuludāyī? Se dice que antiguamente sabían que, estableciéndose en cinco factores, realizando los preparativos del kasiṇa y alcanzando el tercer jhana, al morir sin haber perdido el jhana, se renacía entre los dioses Subhakiṇha. Sin embargo, con el paso del tiempo, ya no conocían ni los preparativos del kasiṇa ni podían alcanzar el tercer jhana. Habiendo aprendido solo las palabras 'práctica fundamentada' respecto a los cinco factores preliminares, tomaron el tercer jhana como 'el mundo de felicidad absoluta'. Por eso hablaron así. 'Superior' significa que no conocían una práctica superior a estos cinco factores, ni un mundo de felicidad absoluta superior al tercer jhana. 'Haciendo silencio' significa que hizo callar a la multitud que había comenzado a hacer un gran estrépito de repente.

๒๗๖. สจฺฉิกิริยาเหตูติ เอตฺถ ทฺเว สจฺฉิกิริยา ปฏิลาภสจฺฉิกิริยา จ ปจฺจกฺขสจฺฉิกิริยา จ. ตตฺถ ตติยชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา สุภกิณฺหโลเก เตสํ เทวานํ สมานายุวณฺโณ หุตฺวา นิพฺพตฺตติ, อยํ ปฏิลาภสจฺฉิกิริยา นาม. จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อิทฺธิวิกุพฺพเนน สุภกิณฺหโลกํ คนฺตฺวา เตหิ เทเวหิ สทฺธึ สนฺติฏฺฐติ สลฺลปติ สากจฺฉํ อาปชฺชติ, อยํ ปจฺจกฺขสจฺฉิกิริยา นาม. ตาสํ ทฺวินฺนมฺปิ ตติยชฺฌานํ อาการวตี ปฏิปทา นาม. ตญฺหิ อนุปฺปาเทตฺวา เนว สกฺกา สุภกิณฺหโลเก นิพฺพตฺติตุํ, น จตุตฺถชฺฌานํ อุปฺปาเทตุํ. อิติ ทุวิธมฺเปตํ สจฺฉิกิริยํ สนฺธาย – ‘‘เอตสฺส นูน, ภนฺเต, เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยาเหตู’’ติ อาห.

276. En la frase 'Sacchikiriyāhetū' (por causa de la realización), hay dos tipos de realización: la realización por logro (paṭilābhasacchikiriyā) y la realización por percepción directa (paccakkhasacchikiriyā). Entre ellas, cuando uno desarrolla el tercer jhana y, sin haber perdido el jhana, fallece y renace en el mundo de los devas Subhakiṇha con una vida y apariencia similar a la de esos devas, esto se llama realización por logro. Cuando uno desarrolla el cuarto jhana y, mediante la transformación por poderes psíquicos, va al mundo Subhakiṇha, se asocia con esos devas, conversa y entabla un diálogo con ellos, esto se llama realización por percepción directa. De estas dos, el tercer jhana es lo que se llama la práctica con forma (ākāravatī paṭipadā). En verdad, sin producir ese tercer jhana, no es posible renacer en el mundo Subhakiṇha ni producir el cuarto jhana. Por lo tanto, refiriéndose a este doble tipo de realización, se dijo: 'Ciertamente, venerable señor, es por causa de la realización de este mundo de felicidad absoluta'.

๒๗๗. อุทญฺจนิโกติ [Pg.190] อุทกวารโก. อนฺตรายมกาสีติ ยถา ปพฺพชฺชํ น ลภติ, เอวํ อุปทฺทุตมกาสิ ยถา ตํ อุปนิสฺสยวิปนฺนํ. อยํ กิร กสฺสปพุทฺธกาเล ปพฺพชิตฺวา สมณธมฺมมกาสิ. อถสฺส เอโก สหายโก ภิกฺขุ สาสเน อนภิรโต, ‘‘อาวุโส, วิพฺภมิสฺสามี’’ติ อาโรเจสิ. โส ตสฺส ปตฺตจีวเร โลภํ อุปฺปาเทตฺวา คิหิภาวาย วณฺณํ อภาสิ. อิตโร ตสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา วิพฺภมิ. เตนสฺส กมฺมุนา อิทานิ ภควโต สมฺมุขา ปพฺพชฺชาย อนฺตราโย ชาโต. ภควตา ปนสฺส ปุริมสุตฺตํ อติเรกภาณวารมตฺตํ, อิทํ ภาณวารมตฺตนฺติ เอตฺตกาย ตนฺติยา ธมฺโม กถิโต, เอกเทสนายปิ มคฺคผลปฏิเวโธ น ชาโต, อนาคเต ปนสฺส ปจฺจโย ภวิสฺสตีติ ภควา ธมฺมํ เทเสติ. อนาคเต ปจฺจยภาวญฺจสฺส ทิสฺวา ภควา ธรมาโน เอกํ ภิกฺขุมฺปิ เมตฺตาวิหาริมฺหิ เอตทคฺเค น ฐเปสิ. ปสฺสติ หิ ภควา – ‘‘อนาคเต อยํ มม สาสเน ปพฺพชิตฺวา เมตฺตาวิหารีนํ อคฺโค ภวิสฺสตี’’ติ.

277. 'Udañcaniko' se refiere a un cántaro de agua. 'Antarāyamakāsi' significa que creó un obstáculo de tal manera que no obtuvo la ordenación, causándole una perturbación que arruinó sus condiciones de apoyo (upanissaya). Se dice que este Sakuludāyī, en la época del Buda Kassapa, se ordenó y practicó el dharma de un asceta. En aquel entonces, un monje compañero suyo no encontraba deleite en la enseñanza y le dijo: 'Amigo, voy a renunciar a los hábitos'. Aquel (Sakuludāyī), habiendo desarrollado codicia por el cuenco y los hábitos de su compañero, elogió la vida de laico para que este renunciara. El otro le entregó su cuenco y hábitos y renunció. Debido a esa acción kármica, ahora ha surgido un obstáculo para su ordenación en presencia del Bienaventurado. Sin embargo, el Bienaventurado le expuso el dharma mediante el sutta anterior de poco más de un bhāṇavāra y este sutta de un bhāṇavāra; aunque no alcanzó la penetración de los senderos y frutos con esta sola enseñanza, el Bienaventurado la expuso considerando que serviría como condición (paccayo) para él en el futuro. Viendo que esto sería una condición en el futuro, el Bienaventurado, mientras aún vivía, no designó a ningún otro monje en el puesto supremo (etadagga) de los que moran en la benevolencia (mettā). Pues el Bienaventurado vio: 'En el futuro, este hombre se ordenará en mi enseñanza y será el más destacado entre los que moran en la benevolencia'.

โส ภควติ ปรินิพฺพุเต ธมฺมาโสกราชกาเล ปาฏลิปุตฺเต นิพฺพตฺติตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺโต อสฺสคุตฺตตฺเถโร นาม หุตฺวา เมตฺตาวิหารีนํ อคฺโค อโหสิ. เถรสฺส เมตฺตานุภาเวน ติรจฺฉานคตาปิ เมตฺตจิตฺตํ ปฏิลภึสุ, เถโร สกลชมฺพุทีเป ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทาจริโย หุตฺวา วตฺตนิเสนาสเน อาวสิ, ตึสโยชนมตฺตา อฏวี เอกํ ปธานฆรํ อโหสิ. เถโร อากาเส จมฺมขณฺฑํ ปตฺถริตฺวา ตตฺถ นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ภิกฺขาจารมฺปิ อคนฺตฺวา วิหาเร นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ, มนุสฺสา วิหารเมว คนฺตฺวา ทานมทํสุ. ธมฺมาโสกราชา เถรสฺส คุณํ สุตฺวา ทฏฺฐุกาโม ติกฺขตฺตุํ ปหิณิ. เถโร ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทํ ทมฺมีติ เอกวารมฺปิ น คโตติ.

Él, tras el parinibbāna del Bienaventurado, nació en Pāṭaliputra durante el reinado del rey Dhammāsoka, se ordenó y alcanzó el estado de Arahant con el nombre de Elder Assagutta, convirtiéndose en el más destacado de los que moran en la benevolencia. Por el poder de la benevolencia del anciano, incluso los animales adquirieron mentes de benevolencia. El anciano fue el maestro instructor (ovādācariyo) de la comunidad de monjes en toda la isla de Jambudīpa y residió en el monasterio de Vattani; un bosque de unas treinta leguas de extensión se convirtió en un lugar exclusivo para la práctica de la meditación. El anciano extendió un trozo de piel en el aire y, sentado allí, enseñó el tema de meditación (kammaṭṭhāna). Con el paso del tiempo, incluso dejó de ir a la aldea por limosna y, sentado en el monasterio, enseñaba el tema de meditación; la gente iba directamente al monasterio para ofrecerle donaciones. El rey Dhammāsoka, habiendo oído las virtudes del anciano y deseando verlo, envió mensajeros tres veces. El anciano respondió: 'Doy instrucción a la comunidad de monjes', y ni una sola vez fue. Aquí termina el Cūḷasakuludāyī Sutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el Comentario al Majjhima Nikāya.

จูฬสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario al Cūḷasakuludāyī Sutta.

๑๐. เวขนสสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Vekhanasa Sutta.

๒๗๘. เอวํ [Pg.191] เม สุตนฺติ เวขนสสุตฺตํ. ตตฺถ เวขนโสติ อยํ กิร สกุลุทายิสฺส อาจริโย, โส ‘‘สกุลุทายี ปริพฺพาชโก ปรมวณฺณปญฺเห ปราชิโต’’ติ สุตฺวา ‘‘มยา โส สาธุกํ อุคฺคหาปิโต, เตนาปิ สาธุกํ อุคฺคหิตํ, กถํ นุ โข ปราชิโต, หนฺทาหํ สยํ คนฺตฺวา สมณํ โคตมํ ปรมวณฺณปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ ราชคหโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนํ สาวตฺถึ คนฺตฺวา เยน ภควา, เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปน ฐิตโกว ภควโต สนฺติเก อุทานํ อุทาเนสิ. ตตฺถ ปุริมสทิสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

278. 'Evaṃ me sutaṃ' introduce el Vekhanasa Sutta. Allí, Vekhanasa era, según se dice, el maestro de Sakuludāyī. Al oír que 'el parivrajaka Sakuludāyī fue derrotado por el asceta Gotama en la cuestión de la belleza suprema', pensó: 'Yo le enseñé bien y él aprendió bien; ¿cómo es que fue derrotado? Ahora iré yo mismo a preguntarle al asceta Gotama sobre la cuestión de la belleza suprema y lo averiguaré'. Así, partió de Rājagaha y recorrió cuarenta y cinco leguas hasta Sāvatthi, se acercó a donde estaba el Bienaventurado y, permaneciendo de pie, proclamó su declaración inspirada (udāna) ante el Bienaventurado. En este punto, lo que es similar al sutta anterior debe entenderse según el método ya explicado.

๒๘๐. ปญฺจ โข อิเมติ กสฺมา อารภิ? อคาริโยปิ เอกจฺโจ กามครุโก กามาธิมุตฺโต โหติ, เอกจฺโจ เนกฺขมฺมครุโก เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต โหติ. ปพฺพชิโตปิ จ เอกจฺโจ กามครุโก กามาธิมุตฺโต โหติ, เอกจฺโจ เนกฺขมฺมครุโก เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต โหติ. อยํ ปน กามครุโก กามาธิมุตฺโต โหติ. โส อิมาย กถาย กถิยมานาย อตฺตโน กามาธิมุตฺตตฺตํ สลฺลกฺเขสฺสติ, เอวมสฺสายํ เทสนา สปฺปายา ภวิสฺสตีติ อิมํ เทสนํ อารภิ. กามคฺคสุขนฺติ นิพฺพานํ อธิปฺเปตํ.

280. ¿Por qué comenzó con 'Pañca kho ime' (He aquí estos cinco)? Algunos laicos dan gran importancia a los placeres sensuales y están dedicados a ellos, mientras que otros dan importancia a la renuncia y están dedicados a ella. Asimismo, algunos monjes dan importancia a los placeres sensuales y otros a la renuncia. Este hombre (Vekhanasa), sin embargo, daba importancia a los placeres sensuales y estaba dedicado a ellos. El Bienaventurado comenzó esta enseñanza pensando: 'Mientras se expone esta plática, él reconocerá su propia dedicación a los placeres sensuales y así esta enseñanza le será provechosa'. Con el término 'kāmaggasukkhaṃ' (la felicidad suprema de los deseos), se hace referencia al Nibbāna.

๒๘๑. ปาปิโต ภวิสฺสตีติ อชานนภาวํ ปาปิโต ภวิสฺสติ. นามกํเยว สมฺปชฺชตีติ นิรตฺถกวจนมตฺตเมว สมฺปชฺชติ. ติฏฺฐตุ ปุพฺพนฺโต ติฏฺฐตุ อปรนฺโตติ ยสฺมา ตุยฺหํ อตีตกถาย อนุจฺฉวิกํ ปุพฺเพนิวาสญาณํ นตฺถิ, อนาคตกถาย อนุจฺฉวิกํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ นตฺถิ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ ติฏฺฐตูติ อาห. สุตฺตพนฺธเนหีติ สุตฺตมยพนฺธเนหิ. ตสฺส หิ อารกฺขตฺถาย หตฺถปาเทสุ เจว คีวาย จ สุตฺตกานิ พนฺธนฺติ. ตานิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. มหลฺลกกาเล ปนสฺส ตานิ สยํ วา ปูตีนิ หุตฺวา มุญฺจนฺติ, ฉินฺทิตฺวา วา หรนฺติ.

281. 'Pāpito bhavissatī' significa que será conducido a un estado de ignorancia. 'Nāmakaṃyeva sampajjatī' significa que se convierte meramente en palabras sin sentido. 'Tiṭṭhatu pubbanto tiṭṭhatu aparanto' (que el pasado quede a un lado, que el futuro quede a un lado) se dice porque, dado que tú no posees el conocimiento de las vidas pasadas adecuado para hablar del pasado ni el conocimiento del ojo divino adecuado para hablar del futuro, 'deja que ambos queden a un lado'. 'Suttabandhanehī' se refiere a ataduras hechas de hilos de algodón. En efecto, para proteger a un niño del peligro, le atan pequeños hilos en las manos, los pies y el cuello. Refiriéndose a esto se dijo esta frase. Cuando llega a la edad adulta, esos hilos se sueltan solos al pudrirse, o bien los cortan y los quitan.

เอวเมว โขติ อิมินา อิทํ ทสฺเสติ – ทหรสฺส กุมารสฺส สุตฺตพนฺธนานํ อชานนกาโล วิย อวิชฺชาย ปุริมาย โกฏิยา อชานนํ, น หิ สกฺกา อวิชฺชาย ปุริมโกฏิ ญาตุํ, โมจนกาเล ชานนสทิสํ ปน [Pg.192] อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาพนฺธนสฺส ปโมกฺโข ชาโตติ ชานนํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

Con las palabras "Evameva kho" muestra este significado: así como para un niño pequeño hay un tiempo en que desconoce las ataduras de los hilos, del mismo modo debe entenderse el desconocimiento del límite inicial de la ignorancia (avijjā). Pues no es posible conocer el límite inicial de la ignorancia. Sin embargo, al igual que el conocimiento en el momento de la liberación, debe entenderse el conocimiento, a través del sendero del arahat (arahattamagga), de que "la liberación de la atadura de la ignorancia ha ocurrido". El resto es claro en todo lugar.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

เวขนสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye la explicación del Vekhanasa Sutta.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye la explicación del tercer vagga (capítulo).

๔. ราชวคฺโค

4. Rājavagga (El Capítulo de los Reyes).

๑. ฆฏิการสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Ghaṭikāra Sutta.

๒๘๒. เอวํ [Pg.193] เม สุตนฺติ ฆฏิการสุตฺตํ. ตตฺถ สิตํ ปาตฺวากาสีติ มหามคฺเคน คจฺฉนฺโต อญฺญตรํ ภูมิปฺปเทสํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อตฺถิ นุ โข มยา จริยํ จรมาเนน อิมสฺมึ ฐาเน นิวุตฺถปุพฺพ’’นฺติ อาวชฺชนฺโต อทฺทส – ‘‘กสฺสปพุทฺธกาเล อิมสฺมึ ฐาเน เวคฬิงฺคํ นาม คามนิคโม อโหสิ, อหํ ตทา โชติปาโล นาม มาณโว อโหสึ, มยฺหํ สหาโย ฆฏิกาโร นาม กุมฺภกาโร อโหสิ, เตน สทฺธึ มยา อิธ เอกํ สุการณํ กตํ, ตํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปากฏํ ปฏิจฺฉนฺนํ, หนฺท นํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปากฏํ กโรมี’’ติ มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ ปเทเส ฐิตโกว สิตปาตุกมฺมมกาสิ, อคฺคคฺคทนฺเต ทสฺเสตฺวา มนฺทหสิตํ หสิ. ยถา หิ โลกิยมนุสฺสา อุรํ ปหรนฺตา – ‘‘กุหํ กุห’’นฺติ หสนฺติ, น เอวํ พุทฺธา, พุทฺธานํ ปน หสิตํ หฏฺฐปหฏฺฐาการมตฺตเมว โหติ.

282. "Evaṃ me sutaṃ" (Así he oído) es el Ghaṭikāra Sutta. En él, "sitaṃ pātvākāsi" (manifestó una sonrisa) significa que, mientras caminaba por el camino principal, al observar un lugar determinado del terreno, reflexionó: "¿Acaso viví en este lugar mientras practicaba la conducta (de un Bodhisatta)?". Al reflexionar, vio: "En tiempos del Buda Kassapa, en este lugar hubo una aldea llamada Vebhaliṅga. Yo era entonces el joven llamado Jotipāla. Mi amigo era el alfarero llamado Ghaṭikāra. Con él realicé aquí una excelente acción". Pensando: "Esto es desconocido y está oculto para la asamblea de monjes; ahora se lo haré evidente", se desvió del camino y, permaneciendo de pie en cierto lugar, manifestó una sonrisa. Mostrando ligeramente la punta de sus dientes, sonrió suavemente. Pues así como los hombres mundanos ríen golpeándose el pecho con un "¡ja, ja!", los Budas no ríen de ese modo; la sonrisa de los Budas es solo una manifestación de su estado de gozo.

หสิตญฺจ นาเมตํ เตรสหิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตหิ โหติ. ตตฺถ โลกิยมหาชโน อกุสลโต จตูหิ, กามาวจรกุสลโต จตูหีติ อฏฺฐหิ จิตฺเตหิ หสติ, เสกฺขา อกุสลโต ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตานิ ทฺเว อปเนตฺวา ฉหิ จิตฺเตหิ หสนฺติ, ขีณาสวา จตูหิ สเหตุกกิริยจิตฺเตหิ เอเกน อเหตุกกิริยจิตฺเตนาติ ปญฺจหิ จิตฺเตหิ หสนฺติ. เตสุปิ พลวารมฺมเณ อาปาถคเต ทฺวีหิ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตหิ หสนฺติ, ทุพฺพลารมฺมเณ ทุเหตุกจิตฺตทฺวเยน จ อเหตุกจิตฺเตน จาติ ตีหิ จิตฺเตหิ หสนฺติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโสมนสฺสสหคตจิตฺตํ ภควโต หฏฺฐปหฏฺฐาการมตฺตํ หสิตํ อุปฺปาเทสิ.

Esta sonrisa ocurre a través de trece tipos de consciencia acompañados de alegría (somanassa). Entre ellos, la gente mundana ríe con ocho tipos de consciencia: cuatro de naturaleza innhábil (akusala) y cuatro de naturaleza hábil en el plano de los sentidos (kāmāvacarakusala). Los aprendices (sekha) ríen con seis, habiendo eliminado los dos tipos asociados con visiones erróneas. Los que han extinguido las impurezas (khīṇāsava) ríen con cinco: cuatro tipos de consciencia funcional con raíz (sahetukakriyā) y un tipo de consciencia funcional sin raíz (ahetukakriyā). De estos, cuando un objeto poderoso entra en el campo de percepción, sonríen con los dos tipos de consciencia funcional asociados con el conocimiento; cuando el objeto es débil, sonríen con tres: los dos tipos con dos raíces y el tipo sin raíz. En este caso particular, la consciencia funcional de la base del conocimiento mental sin raíz, acompañada de alegría (hasituppāda), produjo en el Bienaventurado una sonrisa que fue solo una expresión de júbilo.

ตํ ปเนตํ หสิตํ เอวํ อปฺปมตฺตกมฺปิ เถรสฺส ปากฏํ อโหสิ. กถํ? ตถารูเป หิ กาเล ตถาคตสฺส จตูหิ ทาฐาหิ จตุทฺทีปิกมหาเมฆมุขโต สเตรตาวิชฺชุลตา วิย วิโรจมานา มหาตาลกฺขนฺธปมาณา รสฺมิวฏฺฏิโย อุฏฺฐหิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีสวรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา [Pg.194] ทาฐคฺเคสุเยว อนฺตรธายนฺติ. เตน สญฺญาเณน อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปจฺฉโต คจฺฉมาโนปิ สิตปาตุภาวํ ชานาติ.

Esa sonrisa, aunque fue tan sutil, resultó evidente para el venerable mathera Ānanda. ¿Cómo fue evidente? En ese momento, de los cuatro colmillos del Tathāgata, brotaron rayos de luz que resplandecían como relámpagos surgiendo de una gran nube de tormenta sobre los cuatro continentes. Estos rayos, del tamaño de troncos de palmera, se elevaron y, tras circundar la noble cabeza del Buda tres veces por la derecha, desaparecieron en las mismas puntas de sus colmillos. Por esa señal, el venerable Ānanda, que caminaba detrás del Bienaventurado, supo que este había manifestado una sonrisa.

ภควนฺตํ เอตทโวจาติ – ‘‘เอตฺถ กิร กสฺสโป ภควา ภิกฺขุสงฺฆํ โอวทิ, จตุสจฺจปฺปกาสนํ อกาสิ, ภควโตปิ เอตฺถ นิสีทิตุํ รุจึ อุปฺปาเทสฺสามิ, เอวมยํ ภูมิภาโค ทฺวีหิ พุทฺเธหิ ปริภุตฺโต ภวิสฺสติ, มหาชโน คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา เจติยฏฺฐานํ กตฺวา ปริจรนฺโต สคฺคมคฺคปรายโณ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘เตน หิ, ภนฺเต,’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

"Dijo esto al Bienaventurado" significa: pensando "Se dice que en este lugar el Bienaventurado Kassapa instruyó a la asamblea de monjes y expuso las Cuatro Nobles Verdades; despertaré en mi Bienaventurado el deseo de sentarse aquí también; de este modo, este terreno habrá sido utilizado por dos Budas, y la gente, al rendir culto con flores y perfumes y convertirlo en un lugar sagrado, se dedicará al camino que conduce a los reinos celestiales", Ānanda pronunció aquellas palabras que comienzan con: "Por lo tanto, Señor...".

๒๘๓. มุณฺฑเกน สมณเกนาติ มุณฺฑํ มุณฺโฑติ, สมณํ วา สมโณติ วตฺตุํ วฏฺฏติ, อยํ ปน อปริปกฺกญาณตฺตา พฺราหฺมณกุเล อุคฺคหิตโวหารวเสเนว หีเฬนฺโต เอวมาห. โสตฺติสินานินฺติ สินานตฺถาย กตโสตฺตึ. โสตฺติ นาม กุรุวินฺทปาสาณจุณฺณานิ ลาขาย พนฺธิตฺวา กตคุฬิกกลาปกา วุจฺจติ, ยํ สนฺธาย – ‘‘เตน โข ปน สมเยน ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู กุรุวินฺทกสุตฺติยา นหายนฺตี’’ติ (จูฬว. ๒๔๓) วุตฺตํ. ตํ อุโภสุ อนฺเตสุ คเหตฺวา สรีรํ ฆํสนฺติ. เอวํ สมฺมาติ ยถา เอตรหิปิ มนุสฺสา ‘‘เจติยวนฺทนาย คจฺฉาม, ธมฺมสฺสวนตฺถาย คจฺฉามา’’ติ วุตฺตา อุสฺสาหํ น กโรนฺติ, ‘‘นฏสมชฺชาทิทสฺสนตฺถาย คจฺฉามา’’ติ วุตฺตา ปน เอกวจเนเนว สมฺปฏิจฺฉนฺติ, ตเถว สินฺหายิตุนฺติ วุตฺเต เอกวจเนน สมฺปฏิจฺฉนฺโต เอวมาห.

283. Con "por ese asceta rapado" (muṇḍakena samaṇakena), se podría decir simplemente "el rapado" o "el asceta", pero este (Jotipāla), debido a que su conocimiento no había madurado y siguiendo el lenguaje aprendido en su familia brahmán, habló con desprecio. "Sottisinānaṃ" se refiere a una esponja de fibras hecha para el baño. Se llama "sotti" a una especie de bola hecha de polvo de piedra Kuruvinda ligado con laca, a lo cual se refiere el pasaje: "En aquel tiempo, los monjes del grupo de los seis se bañaban con una esponja de Kuruvinda". Sosteniéndola por ambos extremos, frotan el cuerpo. "Así es, amigo" (Evaṃ samma) se refiere a que, así como hoy en día la gente, cuando se le dice "vayamos a venerar una estupa" o "vayamos a escuchar el Dhamma", no muestra entusiasmo; pero cuando se les dice "vayamos a ver una función de danza o festival", aceptan con una sola palabra. De igual modo, cuando se le propuso ir a bañarse, Jotipāla aceptó de inmediato.

๒๘๔. โชติปาลํ มาณวํ อามนฺเตสีติ เอกปสฺเส อริยปริหาเรน ปฐมตรํ นฺหายิตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา ฐิโต ตสฺส มหนฺเตน อิสฺสริยปริหาเรน นฺหายนฺตสฺส นฺหานปริโยสานํ อาคเมตฺวา ตํ นิวตฺถนิวาสนํ เกเส โวทเก กุรุมานํ อามนฺเตสิ. อยนฺติ อาสนฺนตฺตา ทสฺเสนฺโต อาห. โอวฏฺฏิกํ วินิวฏฺเฐตฺวาติ นาคพโล โพธิสตฺโต ‘‘อเปหิ สมฺมา’’ติ อีสกํ ปริวตฺตมาโนว เตน คหิตคหณํ วิสฺสชฺชาเปตฺวาติ อตฺโถ. เกเสสุ ปรามสิตฺวา เอตทโวจาติ โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ โชติปาโล ปญฺญวา, สกึ ทสฺสนํ ลภมาโน ตถาคตสฺส ทสฺสเนปิ ปสีทิสฺสติ, ธมฺมกถายปิ ปสีทิสฺสติ, ปสนฺโน จ ปสนฺนาการํ กาตุํ สกฺขิสฺสติ, มิตฺตา นาม เอตทตฺถํ โหนฺติ, ยํกิญฺจิ กตฺวา มม สหายํ คเหตฺวา ทสพลสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ. ตสฺมา นํ เกเสสุ ปรามสิตฺวา เอตทโวจ.

284. "Se dirigió al joven Jotipāla": habiéndose bañado primero a un lado de manera noble y habiendo salido del agua, esperó a que Jotipāla terminara su baño realizado con gran lujo; luego, cuando este se estaba vistiendo y secando el agua de su cabello, se dirigió a él. Dijo "esto" señalando la cercanía del monasterio. "Habiendo tirado de su cinturón": el Bodhisatta Jotipāla, que poseía la fuerza de un elefante, dijo "suéltame, amigo" y, al girarse apenas, hizo que soltara su agarre. "Agarrándolo por los cabellos le dijo esto": se dice que Ghaṭikāra pensó: "Este Jotipāla es sabio; si tan solo logra ver al Tathāgata una vez, se sentirá inspirado tanto por su presencia como por sus enseñanzas, y una vez inspirado, podrá realizar actos de devoción. Los buenos amigos existen para este propósito. Por cualquier medio, llevaré a mi compañero ante el Buda de las Diez Fuerzas". Por esta razón, tomándolo por los cabellos, le dijo esas palabras.

อิตฺตรชจฺโจติ [Pg.195] อญฺญชาติโก, มยา สทฺธึ อสมานชาติโก, ลามกชาติโกติ อตฺโถ. น วติทนฺติ อิทํ อมฺหากํ คมนํ น วต โอรกํ ภวิสฺสติ น ขุทฺทกํ, มหนฺตํ ภวิสฺสติ. อยญฺหิ น อตฺตโน ถาเมน คณฺหิ, สตฺถุ ถาเมน คณฺหีติ คหณสฺมึเยว นิฏฺฐํ อคมาสิ. ยาวตาโทหิปีติ เอตฺถ โทการหิการปิการา นิปาตา, ยาวตุปริมนฺติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘วาจาย อาลปนํ โอวฏฺฏิกาย คหณญฺจ อติกฺกมิตฺวา ยาว เกสคฺคหณมฺปิ ตตฺถ คมนตฺถํ ปโยโค กตฺตพฺโพ’’ติ.

"Ittarajaccoti" significa de otro linaje, alguien que no es de mi mismo linaje (el de Jotipāla), de linaje inferior. "Na vatidanti" significa: "Ciertamente, este ir nuestro no será de poco provecho, no será insignificante; será de gran beneficio". Pues este (Ghaṭikāra) no lo agarró con su propia fuerza, sino con la fuerza del Maestro; ante el hecho mismo de ser agarrado por el cabello, [Jotipāla] llegó a una resolución. En la expresión "yāvatādohipī", las sílabas "do", "hi" y "pi" son partículas; el sentido es "hasta lo más alto". Esto es lo que se quiere decir: "Habiendo trascendido el invitar con la palabra y el agarrar por el borde del manto, se debe hacer un esfuerzo para ir allí, incluso hasta el punto de ser agarrado por el cabello".

๒๘๕. ธมฺมิยา กถายาติ อิธ สติปฏิลาภตฺถาย ปุพฺเพนิวาสปฏิสํยุตฺตา ธมฺมี กถา เวทิตพฺพา. ตสฺส หิ ภควา, – ‘‘โชติปาล, ตฺวํ น ลามกฏฺฐานํ โอติณฺณสตฺโต, มหาโพธิปลฺลงฺเก ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺเถตฺวา โอติณฺโณสิ, ตาทิสสฺส นาม ปมาทวิหาโร น ยุตฺโต’’ติอาทินา นเยน สติปฏิลาภาย ธมฺมํ กเถสิ. ปรสมุทฺทวาสีเถรา ปน วทนฺติ – ‘‘โชติปาล, ยถา อหํ ทสปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา วีสติสหสฺสภิกฺขุปริวาโร โลเก วิจรามิ, เอวเมวํ ตฺวมฺปิ ทสปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา สมณคณปริวาโร โลเก วิจริสฺสสิ. เอวรูเปน นาม ตยา ปมาทํ อาปชฺชิตุํ น ยุตฺต’’นฺติ ยถาสฺส ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ นมติ, เอวํ กาเมสุ อาทีนวํ เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ กเถสีติ.

285. "Dhammiyā kathāyāti": aquí debe entenderse una plática sobre el Dhamma relacionada con las existencias pasadas para recuperar la atención plena (sati). Pues el Bienaventurado le habló así para que recuperara la atención: "Jotipāla, tú no eres un ser descendido a un estado inferior; más bien, eres alguien que ha descendido habiendo anhelado el conocimiento de la omnisciencia en el trono de la Gran Iluminación; no es apropiado que alguien como tú viva en la negligencia". Pero los Ancianos que viven al otro lado del mar dicen: "Jotipāla, así como yo, habiendo perfeccionado las diez perfecciones (pāramīs) y realizado el conocimiento de la omnisciencia, recorro el mundo rodeado por veinte mil monjes, del mismo modo tú también, habiendo perfeccionado las diez perfecciones y realizado el conocimiento de la omnisciencia, recorrerás el mundo rodeado por una asamblea de renunciantes. No es adecuado que alguien como tú caiga en la negligencia". Habiendo hablado así, de tal manera que su mente se inclinara hacia la vida monástica, enseñó el peligro de los placeres sensoriales y los beneficios de la renuncia.

๒๘๖. อลตฺถ โข, อานนฺท,…เป… ปพฺพชฺชํ อลตฺถ อุปสมฺปทนฺติ ปพฺพชิตฺวา กิมกาสิ? ยํ โพธิสตฺเตหิ กตฺตพฺพํ. โพธิสตฺตา หิ พุทฺธานํ สมฺมุเข ปพฺพชนฺติ. ปพฺพชิตฺวา จ ปน อิตฺตรสตฺตา วิย ปติตสิงฺคา น โหนฺติ, จตุปาริสุทฺธิสีเล ปน สุปติฏฺฐาย เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา เตรส ธุตงฺคานิ สมาทาย อรญฺญํ ปวิสิตฺวา คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูรยมานา สมณธมฺมํ กโรนฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ยาว อนุโลมญาณํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ, มคฺคผลตฺถํ วายามํ น กโรนฺติ. โชติปาโลปิ ตเถว อกาสิ.

286. "Alattha kho, ānanda... pabbajjaṃ alattha upasampadaṃ": Habiéndose ordenado, ¿qué hizo? Hizo lo que deben hacer los Bodhisattas. Pues los Bodhisattas se ordenan en presencia de los Budas. Y tras ordenarse, no son como seres inferiores con los cuernos caídos; sino que, estableciéndose firmemente en la moralidad de pureza cuádruple, aprendiendo la palabra del Buda en el Tipitaka, asumiendo las trece prácticas ascéticas (dhutaṅgas) y entrando en el bosque, cumpliendo con los deberes de ida y vuelta y realizando las prácticas de monje, desarrollaron la visión cabal (vipassanā) hasta alcanzar el conocimiento de conformidad (anuloma-ñāṇa), y allí se detuvieron; no hicieron esfuerzo por alcanzar los Senderos y sus Frutos en esa vida. Jotipāla también hizo lo mismo.

๒๘๗. อฑฺฒมาสุปสมฺปนฺเนติ กุลทารกญฺหิ ปพฺพาเชตฺวา อฑฺฒมาสมฺปิ อวสิตฺวา คเต มาตาปิตูนํ โสโก น วูปสมฺมติ, โสปิ ปตฺตจีวรคฺคหณํ [Pg.196] น ชานาติ, ทหรภิกฺขุสามเณเรหิ สทฺธึ วิสฺสาโส น อุปฺปชฺชติ, เถเรหิ สทฺธึ สิเนโห น ปติฏฺฐาติ, คตคตฏฺฐาเน อนภิรติ อุปฺปชฺชติ. เอตฺตกํ ปน กาลํ นิวาเส สติ มาตาปิตโร ปสฺสิตุํ ลภนฺติ. เตน เตสํ โสโก ตนุภาวํ คจฺฉติ, ปตฺตจีวรคฺคหณํ ชานาติ, สามเณรทหรภิกฺขูหิ สทฺธึ วิสฺสาโส ชายติ, เถเรหิ สทฺธึ สิเนโห ปติฏฺฐาติ, คตคตฏฺฐาเน อภิรมติ, น อุกฺกณฺฐติ. ตสฺมา เอตฺตกํ วสิตุํ วฏฺฏตีติ อฑฺฒมาสํ วสิตฺวา ปกฺกามิ.

287. "Aḍḍhamāsupasampanneti": Si después de ordenar a un hijo de buena familia, [el Maestro] se marchara sin quedarse al menos medio mes, el pesar de los padres no se calmaría; además, el monje mismo no sabría cómo portar el cuenco y los mantos, no surgiría confianza con los monjes jóvenes y novicios, ni se establecería afecto por los Ancianos, y surgiría descontento en cualquier lugar al que fuera. Pero si reside allí por ese tiempo, los padres pueden verlo. Por eso, su pesar disminuye; el monje aprende a portar el cuenco y los mantos, nace la confianza con los novicios y monjes jóvenes, se establece el afecto por los Ancianos, se deleita en cada lugar al que va y no se siente angustiado. Por lo tanto, considerando que "es apropiado residir este tiempo", [el Bienaventurado] partió tras quedarse medio mes.

ปณฺฑุปุฏกสฺส สาลิโนติ ปุฏเก กตฺวา สุกฺขาปิตสฺส รตฺตสาลิโน. ตสฺส กิร สาลิโน วปฺปกาลโต ปฏฺฐาย อยํ ปริหาโร – เกทารา สุปริกมฺมกตา โหนฺติ, ตตฺถ พีชานิ ปติฏฺฐาเปตฺวา คนฺโธทเกน สิญฺจึสุ, วปฺปกาเล วิตานํ วิย อุปริ วตฺถกิลญฺชํ พนฺธิตฺวา ปริปกฺกกาเล วีหิสีสานิ ฉินฺทิตฺวา มุฏฺฐิมตฺเต ปุฏเก กตฺวา โยตฺตพทฺเธ เวหาสํเยว สุกฺขาเปตฺวา คนฺธจุณฺณานิ อตฺถริตฺวา โกฏฺฐเกสุ ปูเรตฺวา ตติเย วสฺเส วิวรึสุ. เอวํ ติวสฺสํ ปริวุตฺถสฺส สุคนฺธรตฺตสาลิโน อปคตกาฬเก สุปริสุทฺเธ ตณฺฑุเล คเหตฺวา ขชฺชกวิกติมฺปิ ภตฺตมฺปิ ปฏิยาทิยึสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ…เป… กาลํ อาโรจาเปสีติ.

"Paṇḍupuṭakassa sālinoti": arroz rojo secado tras ser puesto en fardos. Se dice que el cuidado de ese arroz, desde el momento de la siembra, es el siguiente: los campos de arroz están muy bien preparados; tras sembrar las semillas allí, las riegan con agua perfumada; en el tiempo de la siembra, atan esteras de tela por encima como un dosel; en el tiempo de la maduración, cortan las espigas de arroz, hacen fardos del tamaño de un puño, los atan con cuerdas, los dejan secar suspendidos en el aire, esparcen polvos perfumados, llenan los graneros y los abren al tercer año. De ese modo, tomando los granos muy puros y libres de manchas negras de ese fragante arroz rojo que ha estado almacenado por tres años, prepararon tanto delicias como comida. Refiriéndose a eso se dijo: "exquisitos alimentos sólidos y blandos... anunció que era el momento".

๒๘๘. อธิวุฏฺโฐ เมติ กึ สนฺธาย วทติ? เวคฬิงฺคโต นิกฺขมนกาเล ฆฏิกาโร อตฺตโน สนฺติเก วสฺสาวาสํ วสนตฺถาย ปฏิญฺญํ อคฺคเหสิ, ตํ สนฺธาย วทติ. อหุเทว อญฺญถตฺตํ อหุ โทมนสฺสนฺติ เตมาสํ ทานํ ทาตุํ, ธมฺมญฺจ โสตุํ, อิมินา จ นิยาเมน วีสติ ภิกฺขุสหสฺสานิ ปฏิชคฺคิตุํ นาลตฺถนฺติ อลาภํ อารพฺภ จิตฺตญฺญถตฺตํ จิตฺตโทมนสฺสํ อโหสิ, น ตถาคตํ อารพฺภ. กสฺมา? โสตาปนฺนตฺตา. โส กิร ปุพฺเพ พฺราหฺมณภตฺโต อโหสิ. อเถกสฺมึ สมเย ปจฺจนฺเต กุปิเต วูปสมนตฺถํ คจฺฉนฺโต อุรจฺฉทํ นาม ธีตรมาห – ‘‘อมฺม อมฺหากํ เทเว มา ปมชฺชี’’ติ. พฺราหฺมณา ตํ ราชธีตรํ ทิสฺวา วิสญฺญิโน อเหสุํ. เก อิเม จาติ วุตฺเต ตุมฺหากํ ภูมิเทวาติ. ภูมิเทวา นาม เอวรูปา โหนฺตีติ นิฏฺฐุภิตฺวา ปาสาทํ อภิรุหิ. สา เอกทิวสํ วีถึ โอโลเกนฺตี ฐิตา กสฺสปสฺส ภควโต อคฺคสาวกํ ทิสฺวา ปกฺโกสาเปตฺวา [Pg.197] ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา อนุโมทนํ สุณมานาเยว โสตาปนฺนา หุตฺวา ‘‘อญฺเญปิ ภิกฺขู อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สตฺถา วีสติยา ภิกฺขุสหสฺเสหิ สทฺธึ อิสิปตเน วสตี’’ติ จ สุตฺวา นิมนฺเตตฺวา ทานํ อทาสิ.

288. ¿A qué se refiere cuando dice "Adhivuṭṭho me" (ha residido conmigo)? Al momento de partir de Vegaḷiṅga, Ghaṭikāra obtuvo la promesa de que [el Maestro] residiría cerca de él para el retiro de las lluvias; a eso se refiere. "Ahudeva aññathattaṃ ahu domanassaṃ" significa que surgió una alteración en su mente y pesar debido a la pérdida, pensando: "No pude ofrecer donaciones ni escuchar el Dhamma, ni atender de esta manera a veinte mil monjes durante los tres meses"; no fue un pesar dirigido hacia el Tathāgata. ¿Por qué? Porque era un Sotāpanna. Se dice que antiguamente él era devoto de los brahmanes. En una ocasión, cuando hubo una revuelta en la frontera, al ir a pacificarla, le dijo a su hija llamada Uracchadā: "Querida, no descuides a nuestros dioses". Los brahmanes, al ver a la princesa, quedaron aturdidos. Cuando ella preguntó: "¿Quiénes son estos?", le dijeron: "Son tus dioses terrenales". Ella, pensando: "Así que así son los llamados dioses terrenales", escupió y subió al palacio. Un día, mientras observaba la calle, vio al principal discípulo del Bienaventurado Kassapa, lo hizo llamar, le ofreció limosna y, mientras escuchaba la bendición, se convirtió en una Sotāpanna. Tras preguntar: "¿Hay otros monjes?", y oír que "El Maestro reside en Isipatana con veinte mil monjes", los invitó y les ofreció donaciones.

ราชา ปจฺจนฺตํ วูปสเมตฺวา อาคโต. อถ นํ ปฐมตรเมว พฺราหฺมณา อาคนฺตฺวา ธีตุ อวณฺณํ วตฺวา ปริภินฺทึสุ. ราชา ปน ธีตุ ชาตกาเลเยว วรํ อทาสิ. ตสฺสา ‘‘สตฺต ทิวสานิ รชฺชํ ทาตพฺพ’’นฺติ วรํ คณฺหึสุ. อถสฺสา ราชา สตฺต ทิวสานิ รชฺชํ นิยฺยาเตสิ. สา สตฺถารํ โภชยมานา ราชานํ ปกฺโกสาเปตฺวา พหิสาณิยํ นิสีทาเปสิ. ราชา สตฺถุ อนุโมทนํ สุตฺวาว โสตาปนฺโน ชาโต. โสตาปนฺนสฺส จ นาม ตถาคตํ อารพฺภ อาฆาโต นตฺถิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘น ตถาคตํ อารพฺภา’’ติ.

El rey Kiki regresó tras haber pacificado la región fronteriza. Entonces, incluso antes de su llegada, unos brahmanes se le acercaron y, hablando mal de su hija, causaron una desavenencia. Sin embargo, el rey ya le había concedido un deseo a su hija en el momento de su nacimiento. Por ello, sus parientes reclamaron el deseo: «Se le debe otorgar el reino por siete días». Entonces, el rey le entregó el reino por siete días. Mientras ella ofrecía alimentos al Maestro (el Buda Kassapa), hizo llamar al rey y lo hizo sentar fuera de la cortina. El rey, al escuchar las palabras de regocijo (anumodana) del Maestro, se convirtió en un Sotāpanna. Pues es propio de un Sotāpanna no guardar resentimiento alguno hacia el Tathāgata. Por eso se dijo: «no hacia el Tathāgata».

ยํ อิจฺฉติ ตํ หรตูติ โส กิร ภาชนานิ ปจิตฺวา กยวิกฺกยํ น กโรติ, เอวํ ปน วตฺวา ทารุตฺถาย วา มตฺติกตฺถาย วา ปลาลตฺถาย วา อรญฺญํ คจฺฉติ. มหาชนา ‘‘ฆฏิกาเรน ภาชนานิ ปกฺกานี’’ติ สุตฺวา ปริสุทฺธตณฺฑุลโลณทธิเตลผาณิตาทีนิ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ. สเจ ภาชนํ มหคฺฆํ โหติ, มูลํ อปฺปํ, ยํ วา ตํ วา ทตฺวา คณฺหามาติ ตํ น คณฺหนฺติ. ธมฺมิโก วาณิโช มาตาปิตโร ปฏิชคฺคติ, สมฺมาสมฺพุทฺธํ อุปฏฺฐหติ, พหุ โน อกุสลํ ภวิสฺสตีติ ปุน คนฺตฺวา มูลํ อาหรนฺติ. สเจ ปน ภาชนํ อปฺปคฺฆํ โหติ, อาภตํ มูลํ พหุ, ธมฺมิโก วาณิโช, อมฺหากํ ปุญฺญํ ภวิสฺสตีติ ยถาภตํ ฆรสามิกา วิย สาธุกํ ปฏิสาเมตฺวา คจฺฉนฺติ. เอวํคุโณ ปน กสฺมา น ปพฺพชตีติ. รญฺโญ วจนปถํ ปจฺฉินฺทนฺโต อนฺเธ ชิณฺเณ มาตาปิตโร โปเสตีติ อาห.

«Que tome lo que desee»: se dice que él (Ghaṭikāra), tras cocer las vasijas, no realizaba transacciones de compra y venta; por el contrario, diciendo eso, se marchaba al bosque en busca de leña, arcilla o paja. La gente, al oír que «las vasijas de Ghaṭikāra están cocidas», acudía llevando arroz puro, sal, leche cuajada, aceite, melaza y otros artículos. Si una vasija era valiosa pero el precio ofrecido era poco, pensando: «Tomémosla dando cualquier cosa», no la tomaban. Pensando: «Es un comerciante justo, cuida de sus padres y sirve al Buda Completamente Iluminado; incurriríamos en mucho desmérito», regresaban y traían el precio justo. Si, por el contrario, la vasija era de poco valor pero el precio traído era alto, pensando: «Es un comerciante justo, esto será un mérito para nosotros», guardaban el precio tal como lo habían traído, como si fueran los dueños de la casa, y se marchaban. Ante la pregunta: «¿Por qué alguien con tales virtudes no se ordena?», el Maestro, cerrando el camino a la duda del rey, dijo: «Mantiene a sus padres ciegos y ancianos».

๒๘๙. โก นุ โขติ กุหึ นุ โข. กุมฺภิยาติ อุกฺขลิโต. ปริโยคาติ สูปภาชนโต. ปริภุญฺชาติ ภุญฺช. กสฺมา ปเนเต เอวํ วทนฺติ? ฆฏิกาโร กิร ภตฺตํ ปจิตฺวา สูปํ สมฺปาเทตฺวา มาตาปิตโร โภเชตฺวา สยมฺปิ ภุญฺชิตฺวา ภควโต วฑฺฒมานกํ ภตฺตสูปํ ปฏฺฐเปตฺวา อาสนํ ปญฺญเปตฺวา อาธารกํ อุปฏฺฐเปตฺวา อุทกํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา มาตาปิตูนํ สญฺญํ ทตฺวา อรญฺญํ คจฺฉติ. ตสฺมา เอวํ วทนฺติ. อภิวิสฺสตฺโถติ [Pg.198] อติวิสฺสตฺโถ. ปีติสุขํ น วิชหตีติ น นิรนฺตรํ วิชหติ, อถ โข รตฺติภาเค วา ทิวสภาเค วา คาเม วา อรญฺเญ วา ยสฺมึ ยสฺมึ ขเณ – ‘‘สเทวเก นาม โลเก อคฺคปุคฺคโล มยฺหํ เคหํ ปวิสิตฺวา สหตฺเถน อามิสํ คเหตฺวา ปริภุญฺชติ, ลาภา วต เม’’ติ อนุสฺสรติ, ตสฺมึ ตสฺมึ ขเณ ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชติ. ตํ สนฺธาย เอวํ วุตฺตํ.

289. «Ko nu kho» significa «¿A dónde habrá ido?». «Kumbhiyā» se refiere a la olla de arroz. «Pariyogā» se refiere al recipiente de la sopa. «Paribhuñja» significa «coma». ¿Por qué dicen esto los padres? Se cuenta que Ghaṭikāra, tras cocinar el arroz y preparar la sopa, alimentar a sus padres y comer él mismo, disponía una porción de comida para el Bienaventurado, preparaba el asiento, colocaba el soporte del cuenco y el agua, y tras dar una señal a sus padres, se marchaba al bosque. Por eso ellos hablan así. «Abhivissattho» significa «extremadamente familiarizado o con plena confianza». «No abandona la felicidad del rapto (pītisukha)» significa que no la abandona de manera continua; más bien, ya sea de noche o de día, en la aldea o en el bosque, en cualquier momento en que recuerda: «En este mundo con sus deidades, la Persona Suprema ha entrado en mi hogar y con Su propia mano ha tomado y consumido el alimento; ¡qué gran ganancia para mí!», en ese preciso instante surge el rapto de cinco clases. A eso se refiere lo dicho.

๒๙๐. กโฬปิยาติ ปจฺฉิโต. กึ ปน ภควา เอวมกาสีติ. ปจฺจโย ธมฺมิโก, ภิกฺขูนํ ปตฺเต ภตฺตสทิโส, ตสฺมา เอวมกาสิ. สิกฺขาปทปญฺญตฺติปิ จ สาวกานํเยว โหติ, พุทฺธานํ สิกฺขาปทเวลา นาม นตฺถิ. ยถา หิ รญฺโญ อุยฺยาเน ปุปฺผผลานิ โหนฺติ, อญฺเญสํ ตานิ คณฺหนฺตานํ นิคฺคหํ กโรนฺติ, ราชา ยถารุจิยา ปริภุญฺชติ, เอวํสมฺปทเมตํ. ปรสมุทฺทวาสีเถรา ปน ‘‘เทวตา กิร ปฏิคฺคเหตฺวา อทํสู’’ติ วทนฺติ.

290. «Kaḷopiyā» significa «del cesto». ¿Por qué el Bienaventurado actuó así (comiendo sin que se le ofreciera formalmente)? Porque era un requisito lícito, similar al alimento ya depositado en el cuenco de los monjes; por eso lo hizo. Además, el establecimiento de las reglas de disciplina (sikkhāpada) es solo para los discípulos; para los Budas no existe tal límite en las reglas. Así como en el jardín de un rey hay flores y frutos, y se castiga a otros que los toman, pero el rey los consume según su deseo; así debe entenderse este ejemplo. No obstante, los maestros de la otra orilla del océano (Sri Lanka) dicen: «Se cuenta que las deidades, tras recibirlos, se los ofrecieron».

๒๙๑. หรถ, ภนฺเต, หรถ ภทฺรมุขาติ อมฺหากํ ปุตฺโต ‘‘กุหึ คโตสี’’ติ วุตฺเต – ‘‘ทสพลสฺส สนฺติก’’นฺติ วทติ, กุหึ นุ โข คจฺฉติ, สตฺถุ วสนฏฺฐานสฺส โอวสฺสกภาวมฺปิ น ชานาตีติ ปุตฺเต อปราธสญฺญิโน คหเณ ตุฏฺฐจิตฺตา เอวมาหํสุ.

291. «Llévenselo, venerables señores, llévenselo, honorables señores»: cuando se les preguntaba «¿A dónde ha ido nuestro hijo?», ellos respondían: «A la presencia del Poseedor de los Diez Poderes». Al preguntarse a dónde iría su hijo y pensando que él no sabía que el lugar donde residía el Maestro estaba expuesto a la lluvia, los padres, con el corazón lleno de gozo por el retiro de la paja de su techo, hablaron de esa manera.

เตมาสํ อากาสจฺฉทนํ อฏฺฐาสีติ ภควา กิร จตุนฺนํ วสฺสิกานํ มาสานํ เอกํ มาสํ อติกฺกมิตฺวา ติณํ อาหราเปสิ, ตสฺมา เอวมาห. อยํ ปเนตฺถ ปทตฺโถ – อากาสํ ฉทนมสฺสาติ อากาสจฺฉทนํ. น เทโวติวสฺสีติ เกวลํ นาติวสฺสิ, ยถา ปเนตฺถ ปกติยา จ นิพฺพโกสสฺส อุทกปาตฏฺฐานพฺภนฺตเร เอกมฺปิ อุทกพินฺทุ นาติวสฺสิ, เอวํ ฆนฉทนเคหพฺภนฺตเร วิย น วาตาตปาปิ อาพาธํ อกํสุ, ปกติยา อุตุผรณเมว อโหสิ. อปรภาเค ตสฺมึ นิคเม ฉฑฺฑิเตปิ ตํ ฐานํ อโนวสฺสกเมว อโหสิ. มนุสฺสา กมฺมํ กโรนฺตา เทเว วสฺสนฺเต ตตฺถ สาฏเก ฐเปตฺวา กมฺมํ กโรนฺติ. ยาว กปฺปุฏฺฐานา ตํ ฐานํ ตาทิสเมว ภวิสฺสติ. ตญฺจ โข ปน น ตถาคตสฺส อิทฺธานุภาเวน, เตสํเยว ปน คุณสมฺปตฺติยา. เตสญฺหิ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ กตฺถ น ลเภยฺย, อมฺหากํ นาม ทฺวินฺนํ อนฺธกานํ นิเวสนํ อุตฺติณํ กาเรสี’’ติ น ตปฺปจฺจยา โทมนสฺสํ อุทปาทิ – ‘‘สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคโล อมฺหากํ [Pg.199] นิเวสนา ติณํ อาหราเปตฺวา คนฺธกุฏึ ฉาทาเปสี’’ติ ปน เตสํ อนปฺปกํ พลวโสมนสฺสํ อุทปาทิ. อิติ เตสํเยว คุณสมฺปตฺติยา อิทํ ปาฏิหาริยํ ชาตนฺติ เวทิตพฺพํ.

«Permaneció durante tres meses con el cielo por techo»: se dice que el Bienaventurado, tras haber pasado un mes de los cuatro meses de la estación de lluvias, hizo traer la paja; por eso se dijo así. El significado de los términos aquí es: «ākāsacchadana» es aquello que tiene al espacio (cielo) como techo. «No llovió» significa que no solo no llovió en exceso, sino que, así como por naturaleza no caía ni una gota de agua dentro del área de goteo de los aleros, del mismo modo, ni el viento ni el calor del sol causaron molestia alguna, como si estuvieran dentro de una casa de techo grueso; por naturaleza, solo se sentía la temperatura ambiental. Incluso tiempo después, cuando esa aldea fue abandonada, ese lugar permaneció sin que le afectara la lluvia. La gente, al realizar sus labores bajo la lluvia, dejaba allí sus mantos y trabajaba. Hasta el fin del eón, ese lugar permanecerá con esa misma naturaleza. Y esto no sucedió por el poder sobrenatural del Tathāgata, sino por la perfección de las virtudes de esos padres. Pues para ellos, lejos de surgir pesadumbre (domanassa) por el hecho de que «el Buda Completamente Iluminado mandara a quitar la paja del hogar de dos ciegos como nosotros», surgió en cambio un inmenso y poderoso gozo (somanassa) al pensar: «La Persona Suprema en el mundo con sus deidades ha hecho traer la paja de nuestra casa para cubrir Su pabellón perfumado (gandhakuṭi)». Así, debe entenderse que este milagro ocurrió debido a la perfección de las virtudes de ellos mismos.

๒๙๒. ตณฺฑุลวาหสตานีติ เอตฺถ ทฺเว สกฏานิ เอโก วาโหติ เวทิตพฺโพ. ตทุปิยญฺจ สูเปยฺยนฺติ สูปตฺถาย ตทนุรูปํ เตลผาณิตาทึ. วีสติภิกฺขุสหสฺสสฺส เตมาสตฺถาย ภตฺตํ ภวิสฺสตีติ กิร สญฺญาย ราชา เอตฺตกํ เปเสสิ. อลํ เม รญฺโญว โหตูติ กสฺมา ปฏิกฺขิปิ? อธิคตอปฺปิจฺฉตาย. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘นาหํ รญฺญา ทิฏฺฐปุพฺโพ, กถํ นุ โข เปเสสี’’ติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา พาราณสึ คโต, อทฺธา โส รญฺโญ วสฺสาวาสํ ยาจิยมาโน มยฺหํ ปฏิญฺญาตภาวํ อาโรเจตฺวา มม คุณกถํ กเถสิ, คุณกถาย ลทฺธลาโภ ปน นเฏน นจฺจิตฺวา ลทฺธํ วิย คายเกน คายิตฺวา ลทฺธํ วิย จ โหติ. กึ มยฺหํ อิมินา, กมฺมํ กตฺวา อุปฺปนฺเนน มาตาปิตูนมฺปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสปิ อุปฏฺฐานํ สกฺกา กาตุ’’นฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

292. En el pasaje 'taṇḍulavāhasatāni', debe entenderse que una carga de dos carretas constituye un 'vāha'. 'Tadupiyañca sūpeyyan' se refiere a lo que es adecuado como acompañamiento para el arroz, tales como aceite, melaza y otros ingredientes similares. Se dice que el rey [Kikī] envió tal cantidad con la convicción de que 'esto será el alimento para veinte mil monjes durante los tres meses del retiro de lluvias'. ¿Por qué lo rechazó [Ghaṭikāra]? Debido a la cualidad de pocos deseos (appicchatā) que había alcanzado. Se dice que pensó: 'El rey nunca me ha visto antes, ¿por qué me ha enviado esto?'. Luego reflexionó: 'El Maestro ha ido a Benarés; ciertamente, al ser invitado por el rey a pasar el retiro de lluvias, Él le informó sobre mi compromiso y habló de mis virtudes. Las ganancias obtenidas mediante el elogio de las virtudes de uno son como lo que obtiene un actor al bailar o un cantante al cantar. ¿De qué me sirve esto? Es posible cuidar de mis padres y servir al Buda Completamente Iluminado con lo que obtengo realizando mi propio trabajo [de alfarero]'. El resto del texto es claro en todo lugar.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el comentario al Majjhima Nikāya.

ฆฏิการสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye la explicación del Ghaṭikāra Sutta.

๒. รฏฺฐปาลสุตฺตวณฺณนา

2. Explicación del Raṭṭhapāla Sutta.

๒๙๓. เอวํ เม สุตนฺติ รฏฺฐปาลสุตฺตํ. ตตฺถ ถุลฺลโกฏฺฐิกนฺติ ถุลฺลโกฏฺฐํ ปริปุณฺณโกฏฺฐาคารํ. โส กิร ชนปโท นิจฺจสสฺโส สทา พีชภณฺฑํ นิกฺขมติ, ขลภณฺฑํ ปวิสติ. เตน ตสฺมึ นิคเม โกฏฺฐา นิจฺจปูราว โหนฺติ. ตสฺมา โส ถุลฺลโกฏฺฐิกนฺเตว สงฺขํ คโต.

293. 'Evaṃ me sutaṃ' marca el inicio del Raṭṭhapāla Sutta. Allí, 'Thullakoṭṭhika' significa 'graneros robustos', es decir, almacenes llenos. Se dice que esa región tenía cosechas permanentes; constantemente salían las semillas para la siembra y entraba el grano trillado de las eras a los graneros. Por ello, en esa aldea, los graneros siempre estaban llenos. Debido a esto, se la conoció con el nombre de Thullakoṭṭhika.

๒๙๔. รฏฺฐปาโลติ กสฺมา รฏฺฐปาโล? ภินฺนํ รฏฺฐํ สนฺธาเรตุํ ปาเลตุํ สมตฺโถติ รฏฺฐปาโล. กทา ปนสฺเสตํ นามํ อุปฺปนฺนนฺติ. ปทุมุตฺตรสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล. อิโต หิ ปุพฺเพ สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก วสฺสสตสหสฺสายุเกสุ มนุสฺเสสุ ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา อุปฺปชฺชิตฺวา ภิกฺขุสตสหสฺสปริวาโร [Pg.200] โลกหิตาย จาริกํ จริ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

294. ¿Por qué 'Raṭṭhapāla'? Es 'Raṭṭhapāla' (Protector del Reino) porque es capaz de sostener y proteger un reino en decadencia. ¿Cuándo surgió este nombre para él? En la época del Buda Completamente Iluminado Padumuttara. Hace cien mil eones, cuando los seres humanos tenían una longevidad de cien mil años, el Maestro llamado Padumuttara apareció en el mundo y, rodeado de cien mil monjes, recorrió las tierras por el bienestar del mundo. Refiriéndose a Él, se dice:

‘‘นครํ หํสวตี นาม, อานนฺโท นาม ขตฺติโย;

สุชาตา นาม ชนิกา, ปทุมุตฺตรสฺส สตฺถุโน’’ติ. (พุ. วํ. ๑๒.๑๙);

'La ciudad se llamaba Haṃsavatī, el guerrero Ānanda era el padre; Sujātā era la madre del Maestro Padumuttara'.

ปทุมุตฺตเร ปน อนุปฺปนฺเน เอว หํสวติยา ทฺเว กุฏุมฺพิกา สทฺธา ปสนฺนา กปณทฺธิกยาจกาทีนํ ทานํ ปฏฺฐปยึสุ. ตทา ปพฺพตวาสิโน ปญฺจสตา ตาปสา หํสวตึ อนุปฺปตฺตา. เต ทฺเวปิ ชนา ตาปสคณํ มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. ตาปสา กิญฺจิกาลํ วสิตฺวา ปพฺพตปาทเมว คตา. ทฺเว สงฺฆตฺเถรา โอหียึสุ. ตทา เตสํ เต ยาวชีวํ อุปฏฺฐานํ อกํสุ. ตาปเสสุ ภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ กโรนฺเตสุ เอโก สกฺกภวนสฺส วณฺณํ กเถสิ, เอโก ภูมินฺธรนาคราชภวนสฺส.

Antes de que Padumuttara apareciera, en Haṃsavatī había dos hacendados llenos de fe y devoción que establecieron donaciones para los pobres, viajeros y mendigos. En aquel tiempo, quinientos ascetas que vivían en las montañas llegaron a Haṃsavatī. Aquellas dos personas dividieron al grupo de ascetas y los atendieron [con doscientos cincuenta cada uno]. Tras residir allí por un tiempo, los ascetas regresaron a las faldas de las montañas. Dos ancianos de la orden se quedaron. Entonces, ellos los atendieron por el resto de sus vidas. Mientras los ascetas, después de comer, expresaban su regocijo (anumodana), uno describió la gloria de la morada de Sakka y el otro la morada del rey naga Bhūmindhara.

กุฏุมฺพิเกสุ เอโก สกฺกภวนํ ปตฺถนํ กตฺวา สกฺโก หุตฺวา นิพฺพตฺโต, เอโก นาคภวเน ปาลิตนาคราชา นาม. ตํ สกฺโก อตฺตโน อุปฏฺฐานํ อาคตํ ทิสฺวา นาคโยนิยํ อภิรมสีติ ปุจฺฉิ. โส นาภิรมามีติ อาห. เตน หิ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ทานํ ทตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน ปตฺถนํ กโรหิ, อุโภ สุขํ วสิสฺสามาติ. นาคราชา สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา ภิกฺขุสตสหสฺสปริวารสฺส ภควโต สตฺตาหํ มหาทานํ ททมาโน ปทุมุตฺตรสฺส ทสพลสฺส ปุตฺตํ อุปเรวตํ นาม สามเณรํ ทิสฺวา สตฺตเม ทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทิพฺพวตฺถานิ ทตฺวา สามเณรสฺส ฐานนฺตรํ ปตฺเถสิ. ภควา อนาคตํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อนาคเต โคตมสฺส นาม พุทฺธสฺส ปุตฺโต ราหุลกุมาโร ภวิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ‘‘สมิชฺฌิสฺสติ เต ปตฺถนา’’ติ กเถสิ. นาคราชา ตมตฺถํ สกฺกสฺส กเถสิ. สกฺโก ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตเถว สตฺตาหํ ทานํ ทตฺวา ภินฺนํ รฏฺฐํ สนฺธาเรตุํ ปาเลตุํ สมตฺถกุเล นิพฺพตฺติตฺวา สทฺธาปพฺพชิตํ รฏฺฐปาลํ นาม กุลปุตฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อหมฺปิ อนาคเต โลกสฺมึ ตุมฺหาทิเส พุทฺเธ อุปฺปนฺเน ภินฺนํ รฏฺฐํ สนฺธาเรตุํ ปาเลตุํ สมตฺถกุเล นิพฺพตฺติตฺวา อยํ กุลปุตฺโต วิย สทฺธาปพฺพชิโต รฏฺฐปาโล นาม ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนมกาสิ. สตฺถา สมิชฺฌนกภาวํ ญตฺวา อิมํ คาถมาห –

Entre los hacendados, uno hizo una aspiración por la morada de Sakka y renació como Sakka; el otro renació en el reino naga como el rey naga llamado Pālita. Sakka, al ver que Pālita venía a servirle, le preguntó: '¿Te deleitas en el nacimiento naga?'. Él respondió: 'No me deleito'. Sakka dijo: 'Entonces, ofrece donaciones al Bienaventurado Padumuttara y haz una aspiración por este lugar; así ambos viviremos felices'. El rey naga invitó al Maestro y, mientras ofrecía una gran donación durante siete días al Bienaventurado rodeado de cien mil monjes, vio al novicio llamado Uparevata, hijo del Poseedor de las Diez Fuerzas, Padumuttara. En el séptimo día, tras ofrecer vestiduras divinas a la comunidad monástica encabezada por el Buda, aspiró al rango de ese novicio. El Bienaventurado, observando el futuro, vio que 'en el futuro habrá un príncipe llamado Rāhula, hijo del Buda llamado Gotama', y le dijo: 'Tu aspiración se cumplirá'. El rey naga le contó esto a Sakka. Sakka, al oír sus palabras, del mismo modo ofreció donaciones durante siete días y, viendo a un hijo de buena familia llamado Raṭṭhapāla que había renunciado por fe y que era capaz de sostener y proteger un reino en decadencia, hizo la aspiración: 'Que yo también, en el futuro, cuando aparezcan en el mundo Budas como Vos, renaciendo en una familia capaz de sostener y proteger un reino en decadencia, pueda renunciar por fe y ser un Raṭṭhapāla como este hijo de buena familia'. El Maestro, sabiendo que se cumpliría, pronunció esta estrofa:

‘‘สราชิกํ [Pg.201] จาตุวณฺณํ, โปเสตุํ ยํ ปโหสฺสติ;

รฏฺฐปาลกุลํ นาม, ตตฺถ ชายิสฺสเต อย’’นฺติ. –

'Aquel que será capaz de sustentar a las cuatro castas junto con el rey; en esa familia llamada Raṭṭhapāla, él nacerá'.

เอวํ ปทุมุตฺตรสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ตสฺเสตํ นามํ อุปฺปนฺนนฺติ เวทิตพฺพํ.

Debe entenderse que así fue como surgió este nombre para él en la época del Buda Completamente Iluminado Padumuttara.

เอตทโหสีติ กึ อโหสิ? ยถา ยถา โขติอาทิ. ตตฺรายํ สงฺเขปกถา – อหํ โข เยน เยน การเณน ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, เตน เตน เม อุปปริกฺขโต เอวํ โหติ – ‘‘ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกทิวสมฺปิ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ จริตพฺพํ, เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลีนํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ, สงฺขลิขิตํ วิลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ กตฺวา จริตพฺพํ, นยิทํ สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ, ยํนูนาหํ เกสญฺจ มสฺสุญฺจ โอหาเรตฺวา กาสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’’นฺติ.

¿Qué fue 'esto que pensó'? 'Yathā yathā kho', etc. Aquí está el resumen: Por la razón que sea que comprendo el Dhamma enseñado por el Bendito, a través de mi reflexión me parece así: 'Esta vida santa del triple entrenamiento debe practicarse perfectamente íntegra, sin quebrarse ni un solo día hasta el último pensamiento; debe practicarse con absoluta pureza, sin mancha de impurezas ni un solo día hasta el último pensamiento, semejante a una caracola pulida, limpia y brillante. No es fácil para quien reside en un hogar, viviendo en medio de la casa, practicar esta vida santa en su total plenitud... Por lo tanto, sería bueno que me afeitara el cabello y la barba, me vistiera con las túnicas azafrán —apropiadas para quienes llevan la vida santa— y, saliendo del hogar, me ordenara en la vida sin hogar'.

อจิรปกฺกนฺเตสุ ถุลฺลโกฏฺฐิเกสุ พฺราหฺมณคหปติเกสุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ รฏฺฐปาโล อนุฏฺฐิเตสุ เตสุ น ภควนฺตํ ปพฺพชฺชํ ยาจิ. กสฺมา? ตตฺถสฺส พหู ญาติสาโลหิตา มิตฺตามจฺจา สนฺติ, เต – ‘‘ตฺวํ มาตาปิตูนํ เอกปุตฺตโก, น ลพฺภา ตยา ปพฺพชิตุ’’นฺติ พาหายมฺปิ คเหตฺวา อากฑฺเฒยฺยุํ, ตโต ปพฺพชฺชาย อนฺตราโย ภวิสฺสตีติ สเหว ปริสาย อุฏฺฐหิตฺวา โถกํ คนฺตฺวา ปุน เกนจิ สรีรกิจฺจเลเสน นิวตฺติตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข รฏฺฐปาโล กุลปุตฺโต อจิรปกฺกนฺเตสุ ถุลฺลโกฏฺฐิเกสุ…เป… ปพฺพาเชตุ มํ ภควา’’ติ. ภควา ปน ยสฺมา ราหุลกุมารสฺส ปพฺพชิตโต ปภุติ มาตาปิตูหิ อนนุญฺญาตํ ปุตฺตํ น ปพฺพาเชติ, ตสฺมา นํ ปุจฺฉิ อนุญฺญาโตสิ ปน ตฺวํ, รฏฺฐปาล, มาตาปิตูหิ…เป… ปพฺพชฺชายาติ.

Sobre 'una vez que los brahmanes y jefes de hogar de Thullakoṭṭhita se hubieron marchado, se acercó al Bendito': Raṭṭhapāla no pidió la ordenación mientras ellos aún estaban allí. ¿Por qué? Porque allí había muchos de sus parientes sanguíneos, amigos y compañeros; ellos podrían haberlo agarrado por los brazos y arrastrado, diciendo: 'Eres el único hijo de tus padres, no se te permite ordenarte', y así habría un obstáculo para su ordenación. Por eso, se levantó junto con la multitud, caminó un poco y luego, regresando bajo el pretexto de alguna necesidad personal, se acercó al Bendito y pidió la ordenación. Por eso se dijo: 'Entonces el noble joven Raṭṭhapāla, poco después de que se marcharan los de Thullakoṭṭhita... que el Bendito me ordene'. El Bendito, sin embargo, desde la ordenación del príncipe Rāhula, no ordena a un hijo que no tenga el permiso de sus padres; por lo tanto, le preguntó: '¿Tienes el permiso de tus padres, Raṭṭhapāla, para la ordenación?'.

๒๙๕. อมฺมตาตาติ เอตฺถ อมฺมาติ มาตรํ อาลปติ, ตาตาติ ปิตรํ. เอกปุตฺตโกติ เอโกว ปุตฺตโก, อญฺโญ โกจิ เชฏฺโฐ วา กนิฏฺโฐ วา นตฺถิ. เอตฺถ จ เอกปุตฺโตติ วตฺตพฺเพ อนุกมฺปาวเสน เอกปุตฺตโกติ วุตฺตํ. ปิโยติ ปีติชนโก. มนาโปติ มนวฑฺฒนโก. สุเขธิโตติ [Pg.202] สุเขน เอธิโต, สุขสํวฑฺฒิโตติ อตฺโถ. สุขปริภโตติ สุเขน ปริภโต, ชาตกาลโต ปภุติ ธาตีหิ องฺกโต องฺกํ อาหริตฺวา ธาริยมาโน อสฺสกรถกาทีหิ พาลกีฬนเกหิ กีฬยมาโน สาทุรสโภชนํ โภชยมาโน สุเขน ปริหโฏ. น ตฺวํ, ตาต รฏฺฐปาล, กสฺสจิ ทุกฺขสฺส ชานาสีติ ตฺวํ, ตาต รฏฺฐปาล อปฺปมตฺตกมฺปิ กลภาคํ ทุกฺขสฺส น ชานาสิ น สรสีติ อตฺโถ. มรเณนปิ เต มยํ อกามกา วินา ภวิสฺสามาติ สเจปิ ตว อมฺเหสุ ชีวมาเนสุ มรณํ ภเวยฺย, เตน เต มรเณนปิ มยํ อกามกา อนิจฺฉกา น อตฺตโน รุจิยา วินา ภวิสฺสาม, ตยา วิโยคํ ปาปุณิสฺสามาติ อตฺโถ. กึ ปน มยํ ตนฺติ เอวํ สนฺเต กึ ปน กึ นาม ตํ การณํ, เยน มยํ ตํ ชีวนฺตํ อนุชานิสฺสาม. อถ วา กึ ปน มยํ ตนฺติ เกน ปน การเณน มยํ ตํ ชีวนฺตํ อนุชานิสฺสามาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

295. En 'Ammatātā', 'ammā' se dirige a la madre y 'tātā' al padre. 'Ekaputtako' significa que es el único hijo; no hay ningún hermano mayor ni menor. Aquí, donde debería decirse 'ekaputto', se usa 'ekaputtako' por afecto. 'Piyo' significa que genera alegría. 'Manāpo' significa que deleita el corazón. 'Sukhedhito' significa crecido en la felicidad, es decir, criado con comodidad. 'Sukhaparibhato' significa cuidado con comodidad; desde el momento de su nacimiento, las niñeras lo llevaron de un regazo a otro, haciéndolo jugar con juguetes infantiles como caballos y carros de madera, alimentándolo con manjares de buen sabor, siendo así sostenido con bienestar. 'Tú, querido Raṭṭhapāla, no conoces ningún sufrimiento' significa: 'Tú, querido Raṭṭhapāla, no conoces ni has experimentado ni la más mínima parte de sufrimiento'. 'Incluso por la muerte nos separaríamos de ti contra nuestra voluntad' significa: 'Incluso si tu muerte ocurriera mientras nosotros aún vivimos, por esa muerte nos separaríamos de ti sin desearlo, no por nuestra voluntad, sino llegando a la separación de ti, nuestro amado hijo'. '¿Cómo, pues, nosotros (te daríamos permiso)?' significa: siendo así, ¿cuál podría ser la razón por la que te daríamos permiso estando vivo? O bien, ¿por qué razón te permitiríamos (ordenarte) mientras aún estás vivo? Así debe entenderse el significado aquí.

๒๙๖. ตตฺเถวาติ ยตฺถ นํ ฐิตํ มาตาปิตโร นานุชานึสุ, ตตฺเถว ฐาเน. อนนฺตรหิตายาติ เกนจิ อตฺถรเณน อนตฺถตาย. ปริจาเรหีติ คนฺธพฺพนฏนาฏกาทีนิ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ตตฺถ สหายเกหิ สทฺธึ ยถาสุขํ อินฺทฺริยานิ จาเรหิ สญฺจาเรหิ, อิโต จิโต จ อุปเนหีติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ปริจาเรหีติ คนฺธพฺพนฏนาฏกาทีนิ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา สหายเกหิ สทฺธึ ลฬ อุปลฬ รม, กีฬสฺสูติปิ วุตฺตํ โหติ. กาเม ปริภุญฺชนฺโตติ อตฺตโน ปุตฺตทาเรหิ สทฺธึ โภเค ภุญฺชนฺโต. ปุญฺญานิ กโรนฺโตติ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ อารพฺภ ทานปฺปทานาทีนิ สุคติมคฺคสํโสธกานิ กุสลกมฺมานิ กโรนฺโต. ตุณฺหี อโหสีติ กถานุปฺปพนฺธวิจฺเฉทนตฺถํ นิราลาปสลฺลาโป อโหสิ.

296. 'Allí mismo' significa en el mismo lugar donde estaba cuando sus padres le negaron el permiso. 'En el suelo (sin nada)' significa en la tierra no cubierta por ninguna alfombra o estera. 'Disfruta' significa habiendo dispuesto músicos, bailarines y actores, junto con tus amigos, permite que tus sentidos se deleiten según tu deseo, moviéndolos de aquí para allá. O bien, 'disfruta' significa que, habiendo dispuesto músicos, bailarines y actores, junto con tus amigos, retoza, diviértete, goza y juega. 'Disfrutando de los placeres' significa gozando de las riquezas junto con su esposa e hijos. 'Haciendo méritos' significa realizando actos meritorios que purifican el camino hacia los mundos celestiales, como dar limosnas y otras ofrendas, tomando como objeto al Buddha, al Dhamma y al Sangha. 'Permaneció en silencio' significa que, para cortar la continuidad de la conversación, se quedó sin responder ni entablar diálogo.

อถสฺส มาตาปิตโร ติกฺขตฺตุํ วตฺวา ปฏิวจนมฺปิ อลภมานา สหายเก ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘เอส โว สหายโก ปพฺพชิตุกาโม, นิวาเรถ น’’นฺติ อาหํสุ. เตปิ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ติกฺขตฺตุํ อโวจุํ, เตสมฺปิ ตุณฺหี อโหสิ. เตน วุตฺตํ – อถ โข รฏฺฐปาลสฺส กุลปุตฺตสฺส สหายกา…เป… ตุณฺหี อโหสีติ. อถสฺส สหายกานํ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สเจ อยํ ปพฺพชฺชํ อลภมาโน มริสฺสติ, น โกจิ คุโณ [Pg.203] ลพฺภติ. ปพฺพชิตํ ปน นํ มาตาปิตโรปิ กาเลน กาลํ ปสฺสิสฺสนฺติ, มยมฺปิ ปสฺสิสฺสาม, ปพฺพชฺชาปิ จ นาเมสา ภาริยา, ทิวเส ทิวเส มตฺติกาปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑาย จริตพฺพํ, เอกเสยฺยํ เอกภตฺตํ พฺรหฺมจริยํ อติทุกฺกรํ, อยญฺจ สุขุมาโล นาคริกชาติโย, โส ตํ จริตุํ อสกฺโกนฺโต ปุน อิเธว อาคมิสฺสติ, หนฺทสฺส มาตาปิตโร อนุชานาเปสฺสามา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. มาตาปิตโรปิ นํ ‘‘ปพฺพชิเตน จ ปน เต มาตาปิตโร อุทฺทสฺเสตพฺพา’’ติ อิมํ กติกํ กตฺวา อนุชานึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข รฏฺฐปาลสฺส กุลปุตฺตสฺส สหายกา เยน รฏฺฐปาลสฺส กุลปุตฺตสฺส มาตาปิตโร…เป… อนุญฺญาโตสิ มาตาปิตูหิ…เป… อุทฺทสฺเสตพฺพา’’ติ. ตตฺถ อุทฺทสฺเสตพฺพาติ อุทฺธํ ทสฺเสตพฺพา, ยถา ตํ กาเลน กาลํ ปสฺสนฺติ, เอวํ อาคนฺตฺวา อตฺตานํ ทสฺเสตพฺพา.

Entonces, sus padres, habiendo hablado tres veces y no obteniendo respuesta, hicieron llamar a sus amigos y les dijeron: "Este amigo vuestro, Raṭṭhapāla, desea renunciar a la vida mundana; impedídselo". Ellos también se acercaron a él y le hablaron tres veces, pero él permaneció en silencio. Por eso se dice: "Entonces los amigos del noble hijo Raṭṭhapāla... permanecieron en silencio". Entonces, tras hablarle tres veces, sus amigos pensaron: "Si este joven no obtiene la renuncia y muere, no se obtendrá ningún beneficio. Pero si renuncia, sus padres podrán verlo de vez en cuando, y nosotros también. Además, esta vida de renuncia es pesada: cada día hay que llevar un cuenco de arcilla y mendigar comida; dormir solo, comer una sola vez y practicar la vida santa es sumamente difícil. Y él es delicado, nacido en una familia de la ciudad. Si no es capaz de llevar esa vida, regresará de nuevo aquí mismo. ¡Vamos! Hagamos que sus padres le den permiso". Ellos lo hicieron así. Los padres le dieron permiso con la condición: "Incluso como renunciante, debes mostrarte ante tus padres". Por eso se dice: "Entonces los amigos del noble hijo Raṭṭhapāla se dirigieron a donde estaban los padres... has sido autorizado por tus padres... debes mostrarte". En ese contexto, "debes mostrarte" (uddassetabbā) significa que debe dejarse ver más tarde; de tal modo que ellos lo vean de vez en cuando, así debe venir y mostrarse a sí mismo.

๒๙๙. พลํ คเหตฺวาติ สปฺปายโภชนานิ ภุญฺชนฺโต อุจฺฉาทนาทีหิ จ กายํ ปริหรนฺโต กายพลํ ชเนตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา อสฺสุมุขํ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… ปพฺพาเชตุ มํ, ภนฺเต, ภควาติ. ภควา สมีเป ฐิตํ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘เตน หิ ภิกฺขุ รฏฺฐปาลํ ปพฺพาเชหิ เจว อุปสมฺปาเทหิ จา’’ติ. สาธุ, ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ปฏิสฺสุตฺวา รฏฺฐปาลํ กุลปุตฺตํ ชินทตฺติยํ สทฺธิวิหาริกํ ลทฺธา ปพฺพาเชสิ เจว อุปสมฺปาเทสิ จ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อลตฺถ โข รฏฺฐปาโล กุลปุตฺโต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปท’’นฺติ.

299. "Recuperando sus fuerzas" significa que, al consumir alimentos adecuados y cuidar su cuerpo con baños y otras atenciones, generó fuerza física; entonces, rindiendo homenaje a sus padres y dejando atrás a su círculo de parientes con rostros cubiertos de lágrimas, se dirigió a donde estaba el Bienaventurado y le dijo: "Señor, que el Bienaventurado me conceda la renuncia". El Bienaventurado se dirigió a un monje que estaba cerca: "En ese caso, monje, otorga a Raṭṭhapāla la renuncia y la ordenación completa". "Está bien, Señor", respondió aquel monje al Bienaventurado y, habiendo recibido al noble hijo Raṭṭhapāla como discípulo entregado por el Conquistador, le otorgó la renuncia y la ordenación completa. Por eso se dice: "El noble hijo Raṭṭhapāla obtuvo la renuncia y la ordenación completa en presencia del Bienaventurado".

ปหิตตฺโต วิหรนฺโตติ ทฺวาทส สํวจฺฉรานิ เอวํ วิหรนฺโต. เนยฺยปุคฺคโล หิ อยมายสฺมา, ตสฺมา ปุญฺญวา อภินีหารสมฺปนฺโนปิ สมาโน ‘‘อชฺช อชฺเชว อรหตฺต’’นฺติ สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ ทฺวาทสเม วสฺเส อรหตฺตํ ปาปุณิ.

"Viviendo con la mente firme" se refiere a vivir de esa manera, alejado de la compañía y con diligencia durante doce años. Pues este venerable era una persona de entrenamiento gradual (neyyapuggalo); por lo tanto, aunque poseía méritos y estaba dotado de una resolución perfecta, pensando "hoy mismo alcanzaré el estado de Arhat" mientras practicaba el Dhamma del monje, alcanzó el estado de Arhat en el duodécimo año.

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ มยฺหํ มาตาปิตโร ปพฺพชฺชํ อนุชานมานา – ‘‘ตยา กาเลน กาลํ อาคนฺตฺวา อมฺหากํ ทสฺสนํ ทาตพฺพ’’นฺติ วตฺวา อนุชานึสุ, ทุกฺกรการิกา โข ปน มาตาปิตโร, อหญฺจ เยนชฺฌาสเยน ปพฺพชิโต, โส เม มตฺถกํ ปตฺโต, อิทานิ ภควนฺตํ อาปุจฺฉิตฺวา อตฺตานํ [Pg.204] มาตาปิตูนํ ทสฺเสสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อาปุจฺฉิตุกาโม อุปสงฺกมิ. มนสากาสีติ ‘‘กึ นุ โข รฏฺฐปาเล คเต โกจิ อุปทฺทโว ภวิสฺสตี’’ติ มนสิ อกาสิ. ตโต ‘‘ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘สกฺขิสฺสติ นุ โข รฏฺฐปาโล ตํ มทฺทิตุ’’นฺติ โอโลเกนฺโต ตสฺส อรหตฺตสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘สกฺขิสฺสตี’’ติ อญฺญาสิ. เตน วุตฺตํ – ยถา ภควา อญฺญาสิ…เป… กาลํ มญฺญสีติ.

"Se acercó a donde estaba el Bienaventurado" significa: "Mis padres me permitieron la renuncia diciendo: 'Debes venir de vez en cuando a visitarnos'; ciertamente, los padres realizan lo que es difícil de hacer. El propósito por el cual renuncié ha llegado a su culminación; ahora, habiendo pedido permiso al Bienaventurado, me mostraré ante mis padres". Con este pensamiento, se acercó deseando pedir permiso. "Consideró en su mente" significa que el Buda pensó: "¿Habrá algún peligro si Raṭṭhapāla se marcha?". Entonces, sabiendo que habría peligros, observó si Raṭṭhapāla sería capaz de vencerlos; al ver su logro del estado de Arhat, supo que sería capaz. Por eso se dice: "Tal como el Bienaventurado supo... haz lo que consideres oportuno".

มิคจีเรติ เอวํนามเก อุยฺยาเน. ตญฺหิ รญฺญา – ‘‘อกาเล สมฺปตฺตปพฺพชิตานํ ทินฺนเมว อิทํ, ยถาสุขํ ปริภุญฺชนฺตู’’ติ เอวมนุญฺญาตเมว อโหสิ, ตสฺมา เถโร – ‘‘มม อาคตภาวํ มาตาปิตูนํ อาโรเจสฺสามิ, เต เม ปาทโธวนอุณฺโหทกปาทมกฺขนเตลาทีนิ เปสิสฺสนฺตี’’ติ จิตฺตมฺปิ อนุปฺปาเทตฺวา อุยฺยานเมว ปาวิสิ. ปิณฺฑาย ปาวิสีติ ทุติยทิวเส ปาวิสิ.

"En Migacīra" se refiere al parque de ese nombre. Pues el rey había decretado: "Este parque se entrega a los renunciantes que lleguen en cualquier momento; que lo disfruten a su voluntad". Por ello, el monje anciano, sin permitir que surgiera el pensamiento de: "Informaré a mis padres de mi llegada para que me envíen agua para los pies, aceite y otras provisiones", entró simplemente en el parque. "Entró por limosna" significa que entró en la aldea por limosna al segundo día.

มชฺฌิมายาติ สตฺตทฺวารโกฏฺฐกสฺส ฆรสฺส มชฺฌิเม ทฺวารโกฏฺฐเก. อุลฺลิขาเปตีติ กปฺปเกน เกเส ปหราเปติ. เอตทโวจาติ – ‘‘อิเม สมณกา อมฺหากํ ปิยปุตฺตกํ ปพฺพาเชตฺวา โจรานํ หตฺเถ นิกฺขิปิตฺวา วิย เอกทิวสมฺปิ น ทสฺสาเปนฺติ, เอวํ ผรุสการกา เอเต ปุน อิมํ ฐานํ อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺญนฺติ, เอตฺโตว นิกฑฺฒิตพฺพา เอเต’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘อิเมหิ มุณฺฑเกหี’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ญาติทาสีติ ญาตกานํ ทาสี. อาภิโทสิกนฺติ ปาริวาสิกํ เอกรตฺตาติกฺกนฺตํ ปูติภูตํ. ตตฺถายํ ปทตฺโถ – ปูติภาวโทเสน อภิภูโตติ อภิโทโส, อภิโทโสว อาภิโทสิโก. เอกรตฺตาติกฺกนฺตสฺเสว นามสญฺญา เอสา ยทิทํ อาภิโทสิโกติ, ตํ อาภิโทสิกํ. กุมฺมาสนฺติ ยวกุมฺมาสํ. ฉฑฺเฑตุกามา โหตีติ ยสฺมา อนฺตมโส ทาสกมฺมการานํ โครูปานมฺปิ อปริโภคารโห, ตสฺมา นํ กจวรํ วิย พหิ ฉฑฺเฑตุกามา โหติ. สเจตนฺติ สเจ เอตํ. ภคินีติ อริยโวหาเรน อตฺตโน ธาตึ ญาติทาสึ อาลปติ. ฉฑฺฑนียธมฺมนฺติ ฉฑฺเฑตพฺพสภาวํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ภคินิ เอตํ สเจ พหิ ฉฑฺฑนียธมฺมํ นิสฺสฏฺฐปริคฺคหํ, อิธ เม ปตฺเต อากิราหี’’ติ. กึ ปน เอวํ วตฺตุํ ลพฺภติ, วิญฺญตฺติ วา ปยุตฺตวาจา วา น โหตีติ. น โหติ. กสฺมา? นิสฺสฏฺฐปริคฺคหตฺตา. ยญฺหิ ฉฑฺฑนียธมฺมํ นิสฺสฏฺฐปริคฺคหํ, ยตฺถ สามิกา อนาลยา โหนฺติ, ตํ สพฺพํ ‘‘เทถ อาหรถ [Pg.205] อากิรถา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เตเนว หิ อยมายสฺมา อคฺคอริยวํสิโก สมาโนปิ เอวมาห.

"Majjhimāyā" significa en la puerta central de una casa que tiene siete puertas. "Ullikhāpeti" significa hacer que el barbero corte o retire el cabello. Dijo esto: habiendo pensado: “Estos malos monjes, después de haber hecho que nuestro amado hijo renuncie, como si lo hubieran entregado en manos de ladrones, no nos lo dejan ver ni por un solo día; estos que actúan tan cruelmente creen que deben acercarse de nuevo a este lugar; deben ser expulsados de aquí”, y dijo estas palabras que comienzan con “por estos rapados”. "Ñātidāsī" significa una sierva de los parientes. "Ābhidosika" se refiere a la comida rancia que ha pasado una noche y se ha echado a perder. En este contexto, este es el significado: "abhidosa" es aquello que está dominado por el defecto de la putrefacción; "abhidosa" es lo mismo que "ābhidosika". El nombre "ābhidosika" es una designación específica para la comida de cebada que ha pasado una noche. "Kummāsa" significa pan o gacha de cebada. "Desea desecharlo" porque, en última instancia, no es apto para el consumo ni siquiera para los siervos y trabajadores, ni para el ganado; por lo tanto, ella desea arrojarlo afuera como si fuera basura. "Sacetam" es la unión de "sace" (si) y "etam" (esto). "Hermana": se dirige a su propia nodriza, la sierva de la familia, utilizando el modo de hablar noble. "Chaḍḍanīyadhamma" significa que tiene la naturaleza de ser desechado. Esto es lo que se quiere decir: “Hermana, si esto tiene la naturaleza de ser desechado afuera y es algo a lo que se ha renunciado a su posesión, viértelo aquí en mi cuenco”. ¿Es acaso permisible hablar de esta manera? ¿No constituye una insinuación o un discurso inapropiado? No lo es. ¿Por qué? Debido a que es algo sobre lo que se ha abandonado la posesión. Pues, respecto a cualquier cosa que tenga la naturaleza de ser desechada y cuya posesión haya sido renunciada, donde los dueños no tienen apego, es apropiado decir: “Dalo, tráelo, viértelo”. Precisamente por eso, este venerable, a pesar de ser alguien que sigue el linaje supremo de los Nobles, habló de esta manera.

หตฺถานนฺติ ภิกฺขาคหณตฺถํ ปตฺตํ อุปนามยโต มณิพนฺธโต ปภุติ ทฺวินฺนมฺปิ หตฺถานํ. ปาทานนฺติ นิวาสนนฺตโต ปฏฺฐาย ทฺวินฺนมฺปิ ปาทานํ. สรสฺสาติ สเจ ตํ ภคินีติ วาจํ นิจฺฉารยโต สรสฺส จ. นิมิตฺตํ อคฺคเหสีติ หตฺถปิฏฺฐิอาทีนิ โอโลกยมานา – ‘‘ปุตฺตสฺส เม รฏฺฐปาลสฺส วิย สุวณฺณกจฺฉปปิฏฺฐิสทิสา อิมา หตฺถปาทปิฏฺฐิโย, หริตาลวฏฺฏิโย วิย สุวฏฺฏิตา องฺคุลิโย, มธุโร สโร’’ติ คิหิกาเล สลฺลกฺขิตปุพฺพํ อาการํ อคฺคเหสิ สญฺชานิ สลฺลกฺเขสิ. ตสฺส หายสฺมโต ทฺวาทสวสฺสานิ อรญฺญาวาสญฺเจว ปิณฺฑิยาโลปโภชนญฺจ ปริภุญฺชนฺตสฺส อญฺญาทิโส สรีรวณฺโณ อโหสิ, เตน นํ สา ญาติทาสี ทิสฺวาว น สญฺชานิ, นิมิตฺตํ ปน อคฺคเหสีติ.

"De las manos": se refiere a ambas manos, desde la muñeca en adelante, de aquel que extiende su cuenco para recibir limosna. "De los pies": se refiere a ambos pies, empezando desde el borde del manto inferior. "De la voz": y de la voz de aquel que emite las palabras: "Si eso, hermana...". "Captó la señal": mientras observaba el dorso de las manos y otras partes, pensó: “Estos dorsos de las manos y de los pies son como el caparazón de una tortuga dorada, similares a los de mi hijo Raṭṭhapāla; los dedos son bien redondeados como barritas de oropimente, y la voz es dulce”; así captó, reconoció y notó los rasgos que previamente había observado durante su vida como laico. Pues debido a que ese venerable había vivido en el bosque durante doce años y consumido solo la comida recibida como limosna, el color de su cuerpo se había vuelto diferente; por ello, esa sierva de la familia no lo reconoció simplemente al verlo, sino que captó la señal por sus rasgos característicos.

๓๐๐. รฏฺฐปาลสฺส มาตรํ เอตทโวจาติ เถรสฺส องฺคปจฺจงฺคานิ สณฺฐาเปตฺวา ถญฺญํ ปาเยตฺวา สํวฑฺฒิตธาตีปิ สมานา ปพฺพชิตฺวา มหาขีณาสวภาวปฺปตฺเตน สามิปุตฺเตน สทฺธึ – ‘‘ตฺวํ นุ โข, เม ภนฺเต, ปุตฺโต รฏฺฐปาโล’’ติอาทิวจนํ วตฺตุํ อวิสหนฺตี เวเคน ฆรํ ปวิสิตฺวา รฏฺฐปาลสฺส มาตรํ เอตทโวจ. ยคฺเฆติ อาโรจนตฺเถ นิปาโต. สเจ เช สจฺจนฺติ เอตฺถ เชติ อาลปเน นิปาโต. เอวญฺหิ ตสฺมึ เทเส ทาสิชนํ อาลปนฺติ, ตสฺมา ‘‘ตฺวญฺหิ, โภติ ทาสิ, สเจ สจฺจํ ภณสี’’ติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

300. "Dijo esto a la madre de Raṭṭhapāla": aunque era la nodriza que había cuidado sus miembros, le había dado de mamar y lo había criado, no atreviéndose a decirle directamente a su joven señor —quien, tras haber renunciado, había alcanzado el estado de un gran arahant— palabras tales como: “Señor, ¿eres tú acaso mi hijo Raṭṭhapāla?”, entró rápidamente en la casa y le dijo estas palabras a la madre de Raṭṭhapāla. "Yagghe" es una partícula utilizada en el sentido de informar. En la frase "Sace je saccaṃ", la palabra "je" es una partícula de tratamiento vocativo. Pues así es como llaman a las siervas en esa región; por lo tanto, el significado aquí debe verse como: “Tú, noble sierva, si estás diciendo la verdad...".

อุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? มหากุเล อิตฺถิโย พหิ นิกฺขมนฺตา ครหํ ปาปุณนฺติ, อิทญฺจ อจฺจายิกกิจฺจํ, เสฏฺฐิสฺส นํ อาโรเจสฺสามีติ จินฺเตติ. ตสฺมา อุปสงฺกมิ. อญฺญตรํ กุฏฺฏมูลนฺติ ตสฺมึ กิร เทเส ทานปตีนํ ฆเรสุ สาลา โหนฺติ, อาสนานิ เจตฺถ ปญฺญตฺตานิ โหนฺติ, อุปฏฺฐาปิตํ อุทกกญฺชิยํ. ตตฺถ ปพฺพชิตา ปิณฺฑาย จริตฺวา นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺติ. สเจ อิจฺฉนฺติ, ทานปตีนมฺปิ สนฺตกํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา ตมฺปิ อญฺญตรสฺส กุลสฺส อีทิสาย สาลาย อญฺญตรํ กุฏฺฏมูลนฺติ เวทิตพฺพํ. น หิ ปพฺพชิตา กปณมนุสฺสา วิย อสารุปฺเป ฐาเน นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺตีติ.

"Se acercó": ¿por qué se acercó? Las mujeres de grandes familias, si salen de la casa, reciben reproches, pero pensando: “Este es un asunto urgente, se lo informaré al banquero”, por eso se acercó. "A la base de un muro cualquiera": se dice que en esa región, en las casas de los donantes, hay salas; allí se disponen asientos y se coloca agua y gacha de arroz. Allí, los renunciantes, tras recorrer por limosna, se sientan y comen. Si lo desean, también toman lo que pertenece a los donantes. Por lo tanto, debe entenderse que aquel lugar era la base de un muro de una sala de ese tipo perteneciente a una familia cualquiera. Pues los renunciantes no se sientan a comer en lugares inapropiados como lo hacen las personas indigentes.

อตฺถิ [Pg.206] นาม ตาตาติ เอตฺถ อตฺถีติ วิชฺชมานตฺเถ, นามาติ ปุจฺฉนตฺเถ มญฺญนตฺเถ วา นิปาโต. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – อตฺถิ นุ โข, ตาต รฏฺฐปาล, อมฺหากํ ธนํ, นนุ มยํ นิทฺธนาติ วตฺตพฺพา, เยสํ โน ตฺวํ อีทิเส ฐาเน นิสีทิตฺวา อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสิ. ตถา อตฺถิ นุ โข, ตาต รฏฺฐปาล, อมฺหากํ ชีวิตํ, นนุ มยํ มตาติ วตฺตพฺพา, เยสํ โน ตฺวํ อีทิเส ฐาเน นิสีทิตฺวา อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสิ. ตถา อตฺถิ มญฺเญ, ตาต รฏฺฐปาล, ตว อพฺภนฺตเร สาสนํ นิสฺสาย ปฏิลทฺโธ สมณคุโณ, ยํ ตฺวํ สุโภชนรสสํวฑฺฒิโตปิ อิมํ ชิคุจฺฉเนยฺยํ อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ อมตมิว นิพฺพิกาโร ปริภุญฺชิสฺสสีติ. โส ปน คหปติ ทุกฺขาภิตุนฺนตาย เอตมตฺถํ ปริปุณฺณํ กตฺวา วตฺตุมสกฺโกนฺโต – ‘‘อตฺถิ นาม, ตาต รฏฺฐปาล, อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสี’’ติ เอตฺตกเมว อวจ. อกฺขรจินฺตกา ปเนตฺถ อิทํ ลกฺขณํ วทนฺติ – อโนกปฺปนามริสนตฺถวเสเนตํ อตฺถิสทฺเท อุปปเท ‘‘ปริภุญฺชิสฺสสี’’ติ อนาคตวจนํ กตํ. ตสฺสายมตฺโถ – ‘‘อตฺถิ นาม…เป… ปริภุญฺชิสฺสสิ, อิทํ ปจฺจกฺขมฺปิ อหํ น สทฺทหามิ น มริสยามี’’ติ. อิทํ เอตฺตกํ วจนํ คหปติ เถรสฺส ปตฺตมุขวฏฺฏิยํ คเหตฺวา ฐิตโกว กเถสิ. เถโรปิ ปิตริ ปตฺตมุขวฏฺฏิยํ คเหตฺวา ฐิเตเยว ตํ ปูติกุมฺมาสํ ปริภุญฺชิ สุนขวนฺตสทิสํ ปูติกุกฺกุฏณฺฑมิว ภินฺนฏฺฐาเน ปูติกํ วายนฺตํ. ปุถุชฺชเนน กิร ตถารูปํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิตุํ น สกฺกา. เถโร ปน อริยิทฺธิยํ ฐตฺวา ทิพฺโพชํ อมตรสํ ปริภุญฺชมาโน วิย ปริภุญฺชิตฺวา ธมกรเณน อุทกํ คเหตฺวา ปตฺตญฺจ มุขญฺจ หตฺถปาเท จ โธวิตฺวา กุโต โน คหปตีติอาทิมาห.

En la expresión 'Atthi nāma tāta', el término 'atthi' funciona como un término invariable que denota existencia, y 'nāma' es una partícula empleada en sentido interrogativo o de suposición. El significado es el siguiente: 'Querido Raṭṭhapāla, ¿acaso poseemos riquezas? ¿O es que debemos ser llamados pobres, dado que tú, sentado en un lugar tan inadecuado, comerás estas gachas de cebada rancias?'. Asimismo: 'Querido Raṭṭhapāla, ¿acaso estamos vivos? ¿O es que debemos ser llamados muertos, dado que tú, sentado en tal lugar, comerás estas gachas rancias?'. De igual modo: 'Supongo, querido Raṭṭhapāla, que en tu interior existe la virtud ascética de las etapas del sendero alcanzada mediante la vida espiritual, ya que tú, habiendo sido criado con los sabores de los mejores alimentos, comerás sin inmutarte, como si fueran néctar, estas gachas rancias y repugnantes'. Sin embargo, aquel padre de familia, abrumado por el dolor, no fue capaz de expresar este significado por completo y solo pudo decir: '¿Es posible, querido Raṭṭhapāla, que comas gachas rancias?'. Los gramáticos explican sobre este punto: la partícula 'atthi' junto al tiempo futuro 'paribhuñjissasi' se utiliza para expresar incredulidad e intolerancia. El sentido es: 'Incluso viéndolo con mis propios ojos, no puedo creer ni soportar que tú comerás esto'. El padre de familia dijo estas palabras mientras permanecía de pie sujetando el borde del cuenco del Thera. El Thera, mientras su padre aún sujetaba el borde del cuenco, comió aquellas gachas rancias que olían como un huevo de gallina podrido o el vómito de un perro. Se dice que una persona común no sería capaz de comer tales gachas. Pero el Thera, establecido en el poder de los Nobles, las consumió como si saboreara el néctar celestial; luego, tomando agua con su filtro, se lavó el cuenco, la boca, las manos y los pies, y habló comenzando con: '¿De dónde vendría para nosotros, padre de familia?'.

ตตฺถ กุโต โนติ กุโต นุ. เนว ทานนฺติ เทยฺยธมฺมวเสน เนว ทานํ อลตฺถมฺห. น ปจฺจกฺขานนฺติ ‘‘กึ, ตาต รฏฺฐปาล, กจฺจิ เต ขมนียํ, กจฺจิสิ อปฺปกิลมเถน อาคโต, น ตาว ตาต เคเห ภตฺตํ สมฺปาทิยตี’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารวเสน ปจฺจกฺขานมฺปิ น อลตฺถมฺห. กสฺมา ปน เถโร เอวมาห? ปิตุ อนุคฺคเหน. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ยถา เอส มํ วทติ, อญฺเญปิ ปพฺพชิเต เอวํ วทติ มญฺเญ. พุทฺธสาสเน จ ปตฺตนฺตเร ปทุมํ วิย ภสฺมาฉนฺโน อคฺคิ วิย เผคฺคุปฏิจฺฉนฺโน จนฺทนสาโร วิย สุตฺติกาปฏิจฺฉนฺนํ มุตฺตรตนํ วิย วลาหกปฏิจฺฉนฺโน จนฺทิมา วิย มาทิสานํ [Pg.207] ปฏิจฺฉนฺนคุณานํ ภิกฺขูนํ อนฺโต นตฺถิ, เตสุปิ น เอวรูปํ วจนํ ปวตฺเตสฺสติ, สํวเร ฐสฺสตี’’ติ อนุคฺคเหน เอวมาห.

En dicho pasaje, 'kuto no' significa '¿de dónde?'. 'Neva dānaṃ' indica que no recibieron una donación en términos de ofrendas. 'Na paccakkhānaṃ' significa que ni siquiera recibieron una negativa o explicación cortés como: '¿Cómo estás, querido Raṭṭhapāla? ¿Estás bien? ¿Llegaste sin demasiada fatiga? Hijo, la comida aún no se ha preparado en casa'. ¿Por qué el Thera habló de esta manera? Lo hizo por compasión hacia su padre. Se dice que pensó: 'Tal como me habla a mí, supongo que hablará a otros monjes. En la Dispensación del Buda no hay fin de monjes con cualidades ocultas —como un loto entre las hojas, como fuego cubierto de cenizas, como esencia de sándalo protegida por madera común, como una perla dentro de una ostra, o como la luna tras las nubes—. Que no use tales palabras ante ellos; que permanezca en el autocontrol'. Así, habló por compasión.

เอหิ ตาตาติ ตาต ตุยฺหํ ฆรํ มา โหตุ, เอหิ ฆรํ คมิสฺสามาติ วทติ. อลนฺติ เถโร อุกฺกฏฺฐเอกาสนิกตาย ปฏิกฺขิปนฺโต เอวมาห. อธิวาเสสีติ เถโร ปน ปกติยา อุกฺกฏฺฐสปทานจาริโก สฺวาตนายภิกฺขํ นาม นาธิวาเสติ, มาตุ อนุคฺคเหน ปน อธิวาเสสิ. มาตุ กิรสฺส เถรํ อนุสฺสริตฺวา มหาโสโก อุปฺปชฺชิ, โรทเนเนว ปกฺกกฺขิ วิย ชาตา, ตสฺมา เถโร ‘‘สจาหํ ตํ อปสฺสิตฺวา คมิสฺสามิ, หทยมฺปิสฺสา ผาเลยฺยา’’ติ อนุคฺคเหน อธิวาเสสิ. การาเปตฺวาติ เอกํ หิรญฺญสฺส, เอกํ สุวณฺณสฺสาติ ทฺเว ปุญฺเช การาเปตฺวา. กีวมหนฺตา ปน ปุญฺชา อเหสุนฺติ. ยถา โอรโต ฐิโต ปุริโส ปารโต ฐิตํ มชฺฌิมปฺปมาณํ ปุริสํ น ปสฺสติ, เอวํมหนฺตา.

'Ehi tāta' significa: 'Hijo, no consideres que no tienes hogar; ven, vayamos a casa', dice el padre. 'Alaṃ' (es suficiente): el Thera dijo esto rechazando la invitación debido a su estricta observancia de la práctica de comer en una sola sesión. 'Adhivāsesi' (aceptó): el Thera, aunque normalmente observa la práctica de ir de casa en casa sin omitir ninguna y no acepta invitaciones para el día siguiente, aceptó por compasión hacia su madre. Se dice que surgió un gran pesar en su madre al recordarlo, y de tanto llorar sus ojos quedaron como nublados. Por eso el Thera pensó: 'Si me voy sin verla, su corazón se rompería', y aceptó por compasión. 'Kārāpetvā': habiendo hecho preparar dos montones, uno de plata y otro de oro. ¿Qué tan grandes eran los montones? Eran tan grandes que un hombre situado a un lado no podía ver a un hombre de estatura media situado al otro lado.

๓๐๑. อิทํ เต ตาตาติ กหาปณปุญฺชญฺจ สุวณฺณปุญฺชญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห. มตฺติกนฺติ มาติโต อาคตํ, อิทํ เต มาตามหิยา มาตุ อิมํ เคหํ อาคจฺฉนฺติยา คนฺธมาลาทีนํ อตฺถาย ทินฺนํ ธนนฺติ อตฺโถ. อญฺญํ เปตฺติกํ อญฺญํ ปิตามหนฺติ ยํ ปน เต ปิตุ จ ปิตามหานญฺจ สนฺตกํ, ตํ อญฺญํเยว, นิหิตญฺจ ปยุตฺตญฺจ อติวิย พหุ. เอตฺถ จ ‘‘ปิตามห’’นฺติ ตทฺธิตโลปํ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘เปตามห’’นฺติ วา ปาโฐ. สกฺกา ตโตนิทานนฺติ ธนเหตุ ธนปจฺจยา. ตํ ตํ ธนํ รกฺขนฺตสฺส จ ราชาทีนํ วเสน ธนปริกฺขยํ ปาปุณนฺตสฺส กสฺสจิ อุปฺปชฺชมานโสกาทโย สนฺธาย เอวมาห. เอวํ วุตฺเต เสฏฺฐิ คหปติ – ‘‘อหํ อิมํ อุปฺปพฺพาเชสฺสามีติ อาเนสึ, โส ทานิ เม ธมฺมกถํ กาตุํ อารทฺโธ, อยํ น เม วจนํ กริสฺสตี’’ติ อุฏฺฐาย คนฺตฺวา อสฺส โอโรธานํ ทฺวารํ วิวราเปตฺวา – ‘‘อยํ โว สามิโก, คจฺฉถ ยํ กิญฺจิ กตฺวา นํ คณฺหิตุํ วายมถา’’ติ อุยฺโยเชสิ. สุวเย ฐิตา นาฏกิตฺถิโย นิกฺขมิตฺวา เถรํ ปริวารยึสุ[Pg.208], ตาสุ ทฺเว เชฏฺฐกิตฺถิโย สนฺธาย ปุราณทุติยิกาติอาทิ วุตฺตํ. ปจฺเจกํ ปาเทสุ คเหตฺวาติ เอเกกมฺหิ ปาเท นํ คเหตฺวา.

301. 'Idaṃ te tāta' (esto es para ti, hijo) lo dijo el padre mostrando el montón de monedas y el de oro. 'Mātikaṃ' se refiere a la riqueza proveniente de la madre; es el tesoro dado a tu madre por tu abuela materna para sus gastos personales cuando vino a esta casa. 'Aññaṃ pettikaṃ aññaṃ pitāmahaṃ' se refiere a lo que pertenece a tu padre y a tus antepasados, que es algo aparte; la riqueza enterrada y la prestada es muchísima. Aquí, el término 'pitāmaha' debe entenderse como formado omitiendo el sufijo derivativo. También existe la variante de lectura 'petāmaha'. 'Sakkā tatonidānaṃ' significa que por causa de la riqueza y debido a ella surgen sufrimientos. El Thera dijo esto refiriéndose al pesar y otros sufrimientos que surgen en quien protege tal riqueza o en quien sufre su pérdida por causa de reyes y otros peligros. Ante esto, el banquero pensó: 'Lo traje con la esperanza de que abandonara la vida monástica, pero ahora ha comenzado a darme un discurso sobre el Dhamma; él no hará lo que le pido'. Se levantó, abrió la puerta de sus aposentos privados y ordenó a sus mujeres: 'Aquí está vuestro esposo; id e intentad atraerlo de cualquier forma posible'. Las bailarinas salieron y rodearon al Thera; entre ellas, se mencionan a las dos esposas principales como 'antiguas compañeras'. 'Paccekaṃ pādesu gahetvā' significa sujetándolo por cada uno de sus pies.

กีทิสา นาม ตา อยฺยปุตฺต อจฺฉราโยติ กสฺมา เอวมาหํสุ? ตทา กิร สมฺพหุเล ขตฺติยกุมาเรปิ พฺราหฺมณกุมาเรปิ เสฏฺฐิปุตฺเตปิ มหาสมฺปตฺติโย ปหาย ปพฺพชนฺเต ทิสฺวา ปพฺพชฺชาคุณํ อชานนฺตา กถํ สมุฏฺฐาเปนฺติ ‘‘กสฺมา เอเต ปพฺพชนฺตี’’ติ. อถญฺเญ วทนฺติ ‘‘เทวจฺฉราเทวนาฏกานํ การณา’’ติ. สา กถา วิตฺถาริกา อโหสิ. ตํ คเหตฺวา สพฺพา เอวมาหํสุ. อถ เถโร ปฏิกฺขิปนฺโต น โข มยํ ภคินีติอาทิมาห. สมุทาจรตีติ โวหรติ วทติ. ตตฺเถว มุจฺฉิตา ปปตึสูติ ตํ ภคินิวาเทน สมุทาจรนฺตํ ทิสฺวา ‘‘มยํ อชฺช อาคมิสฺสติ, อชฺช อาคมิสฺสตี’’ติ ทฺวาทส วสฺสานิ พหิ น นิกฺขนฺตา, เอตํ นิสฺสาย โน ทารกา น ลทฺธา, เยสํ อานุภาเวน ชีเวยฺยาม, อิโต จมฺหา ปริหีนา อญฺญโต จ. อยํ โลโก นาม อตฺตโนว จินฺเตสิ, ตสฺมา ตาปิ ‘‘อิทานิ มยํ อนาถา ชาตา’’ติ อตฺตโนว จินฺตยมานา – ‘‘อนตฺถิโก ทานิ อมฺเหหิ อยํ, โส อมฺเห ปชาปติโย สมานา อตฺตนา สทฺธึ เอกมาตุกุจฺฉิยา สยิตทาริกา วิย มญฺญตี’’ติ สมุปฺปนฺนพลวโสกา หุตฺวา ตสฺมึเยว ปเทเส มุจฺฉิตา ปปตึสุ, ปติตาติ อตฺโถ.

¿Por qué las antiguas esposas del venerable preguntaron: ‘¿Cómo son, esposo mío, aquellas ninfas por cuya causa llevas la vida santa?’? Se dice que en aquel tiempo, al ver a muchos jóvenes de la casta de los nobles, de los brahmanes y a hijos de banqueros abandonar sus grandes riquezas para ordenarse, y sin conocer los beneficios de la vida monástica, la gente se preguntaba: ‘¿Por qué se ordenan estos?’. Entonces otros respondían: ‘Se ordenan por causa de las ninfas celestiales y las danzarinas divinas’. Aquel rumor se difundió ampliamente. Tomando esa idea, todas las antiguas esposas hablaron de ese modo. Entonces el sañero, rechazándolas, pronunció las palabras que comienzan con: ‘No somos así, hermana’. ‘Se dirige a ellas’ (samudācarati) significa que las llama o les habla. ‘Allí mismo cayeron desmayadas’ (tattheva mucchitā papatiṃsu) significa que al verlo dirigirse a ellas con el apelativo de ‘hermanas’, ellas, que durante doce años no habían salido de la casa pensando: ‘Hoy vendrá, hoy vendrá’, y que por su ausencia no habían tenido hijos gracias a los cuales pudieran vivir, y habiendo perdido tanto las riquezas de esta familia como las de la otra, cayeron. Puesto que en este mundo cada uno piensa solo en su propio beneficio, ellas también, pensando para sí mismas: ‘Ahora hemos quedado desamparadas’, y considerando: ‘Ahora este no tiene interés en nosotras; tratándonos como si fuéramos sus esposas legítimas, nos considera como hermanas que hubieran yacido con él en el mismo vientre materno’, fueron presa de un dolor intenso y cayeron desmayadas en aquel mismo lugar. Este es el significado.

มา โน วิเหเฐถาติ มา อมฺเห ธนํ ทสฺเสตฺวา มาตุคาเม จ อุยฺโยเชตฺวา วิเหฐยิตฺถ, วิเหสา เหสา ปพฺพชิตานนฺติ. กสฺมา เอวมาห? มาตาปิตูนํ อนุคฺคเหน. โส กิร เสฏฺฐิ – ‘‘ปพฺพชิตลิงฺคํ นาม กิลิฏฺฐํ, ปพฺพชฺชาเวสํ หาเรตฺวา นฺหายิตฺวา ตโย ชนา เอกโต ภุญฺชิสฺสามา’’ติ มญฺญมาโน เถรสฺส ภิกฺขํ น เทติ. เถโร – ‘‘มาทิสสฺส ขีณาสวสฺส อาหารนฺตรายํ กตฺวา เอเต พหุํ อปุญฺญํ ปสเวยฺยุ’’นฺติ เตสํ อนุคฺคเหน เอวมาห.

‘No nos molestes’ (mā no viheṭhethā) significa: ‘No nos aflijas mostrándonos riquezas y enviando a las mujeres para tentarnos’. Ciertamente, causar aflicción a los monjes es perjudicial. ¿Por qué dijo esto? Por compasión hacia sus padres. Se dice que aquel banquero pensaba: ‘El aspecto de un monje es descuidado; haré que abandone el hábito, que se bañe y que los tres comamos juntos’, y con esa intención no daba limosna al sañero. El sañero, pensando: ‘Si estos obstaculizan la comida de un ser liberado (khīṇāsava) como yo, acumularán mucho demérito’, les habló así por compasión hacia ellos.

๓๐๒. คาถา อภาสีติ คาถาโย อภาสิ. ตตฺถ ปสฺสาติ สนฺติเก ฐิตชนํ สนฺธาย วทติ. จิตฺตนฺติ จิตฺตวิจิตฺตํ. พิมฺพนฺติ อตฺตภาวํ. อรุกายนฺติ นวนฺนํ วณมุขานํ วเสน วณกายํ. สมุสฺสิตนฺติ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ นวหิ นฺหารุสเตหิ พนฺธิตฺวา นวหิ มํสเปสิสเตหิ ลิมฺปิตฺวา สมนฺตโต อุสฺสิตํ. อาตุรนฺติ ชราตุรตาย โรคาตุรตาย กิเลสาตุรตาย จ นิจฺจาตุรํ. พหุสงฺกปฺปนฺติ ปเรสํ อุปฺปนฺนปตฺถนาสงฺกปฺเปหิ พหุสงฺกปฺปํ[Pg.209]. อิตฺถีนญฺหิ กาเย ปุริสานํ สงฺกปฺปา อุปฺปชฺชนฺติ, เตสํ กาเย อิตฺถีนํ. สุสาเน ฉฑฺฑิตกเฬวรภูตมฺปิ เจตํ กากกุลลาทโย ปตฺถยนฺติเยวาติ พหุสงฺกปฺโป นาม โหติ. ยสฺส นตฺถิ ธุวํ ฐิตีติ ยสฺส กายสฺส มายามรีจิเผณปิณฺฑ อุทกปุปฺผุฬาทีนํ วิย เอกํเสเนว ฐิติ นาม นตฺถิ, ภิชฺชนธมฺมตาว นิยตา.

302. ‘Recitó los versos’ (gāthā abhāsī) significa que pronunció las estrofas. En ellas, ‘mira’ (passa) se refiere a la gente que está presente cerca. ‘Bello’ (citta) significa diversamente adornado. ‘Imagen’ (bimba) se refiere al cuerpo físico. ‘Cuerpo llagado’ (arukāya) se refiere a este cuerpo que es como una herida debido a sus nueve orificios. ‘Erigido’ (samussita) significa que está sostenido por trescientos huesos, atado por novecientos tendones, revestido por novecientos trozos de carne y erigido por todas partes. ‘Enfermo’ (ātura) significa que está permanentemente afligido por la vejez, la enfermedad y las impurezas mentales. ‘Muy imaginado’ (bahusaṅkappa) significa que es objeto de muchos deseos e imaginaciones ajenas. Ciertamente, en el cuerpo de las mujeres surgen los deseos de los hombres, y en el cuerpo de estos, los de las mujeres. Incluso cuando este cuerpo es un cadáver abandonado en el cementerio, los cuervos, buitres y otros animales lo desean ávidamente; por eso se dice que es ‘muy imaginado’. ‘En el cual no hay una estabilidad permanente’ (yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti) significa que para este cuerpo no existe una permanencia absoluta, tal como sucede con los trucos de magia, los espejismos, la espuma o las burbujas de agua; su naturaleza es inevitablemente la desintegración.

ตเจน โอนทฺธนฺติ อลฺลมนุสฺสจมฺเมน โอนทฺธํ. สห วตฺเถภิ โสภตีติ คนฺธาทีหิ มณิกุณฺฑเลหิ จ จิตฺตกตมฺปิ รูปํ วตฺเถหิ สเหว โสภติ, วินา วตฺเถหิ เชคุจฺฉํ โหติ อโนโลกนกฺขมํ.

‘Recubierto de piel’ (tacena onaddhaṃ) significa que está envuelto por la piel humana húmeda. ‘Luce junto con los vestidos’ (saha vatthebhi sobhati) significa que el cuerpo, aunque esté adornado con perfumes y pendientes de piedras preciosas, solo luce hermoso cuando está vestido; sin vestidos, es algo repugnante que no se puede ni mirar.

อลตฺตกกตาติ อลตฺตเกน รญฺชิตา. จุณฺณกมกฺขิตนฺติ สาสปกกฺเกน มุขปีฬกาทีนิ นีหริตฺวา โลณมตฺติกาย ทุฏฺฐโลหิตํ วิลิยาเปตฺวา ติลปิฏฺเฐน โลหิตํ ปสาเทตฺวา หลิทฺทิยา วณฺณํ สมฺปาเทตฺวา จุณฺณกคณฺฑิกาย มุขํ ปหรนฺติ, เตเนส อติวิย วิโรจติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

‘Decorada con laca’ (alattakakatā) significa teñida con tinte rojo. ‘Untada con ungüentos’ (cuṇṇakamakkhita) se refiere a la práctica de eliminar imperfecciones faciales con pasta de mostaza, limpiar la sangre impura con arcilla salina, suavizar la tez con harina de sésamo, mejorar el color con cúrcuma y frotar el rostro con polvos aromáticos para que brille intensamente. A esto se refiere esta expresión.

อฏฺฐาปทกตาติ รโสทเกน มกฺขิตฺวา นลาฏปริยนฺเต อาวตฺตนปริวตฺเต กตฺวา อฏฺฐปทกรจนาย รจิตา. อญฺชนีติ อญฺชนนาฬิกา.

‘Peinado en forma de tablero’ (aṭṭhāpadakatā) significa que el cabello ha sido untado con agua resinosa y arreglado en la frente con rizos y trenzas siguiendo un diseño cuadriculado. ‘Colirio’ (añjanī) se refiere al tubo o recipiente del ungüento para los ojos.

โอทหีติ ฐเปสิ. ปาสนฺติ วากราชาลํ. นาสทาติ น ฆฏฺฏยิ. นิวาปนฺติ นิวาปสุตฺเต วุตฺตนิวาปติณสทิสโภชนํ. กนฺทนฺเตติ วิรวมาเน ปริเทวมาเน. อิมาย หิ คาถาย เถโร มาตาปิตโร มิคลุทฺทเก วิย กตฺวา ทสฺเสสิ, อวเสสญาตเก มิคลุทฺทกปริสํ วิย, หิรญฺญสุวณฺณํ วากราชาลํ วิย, อตฺตนา ภุตฺตโภชนํ นิวาปติณํ วิย, อตฺตานํ มหามิคํ วิย กตฺวา ทสฺเสสิ. ยถา หิ มหามิโค ยาวทตฺถํ นิวาปติณํ ขาทิตฺวา ปานียํ ปิวิตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา ทิสํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิมํ นาม ฐานํ คตสฺส โสตฺถิ ภวิสฺสตี’’ติ มิคลุทฺทกานํ ปริเทวนฺตานํเยว วากรํ อฆฏฺฏยมาโนว อุปฺปติตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ฆนจฺฉายสฺส ฉตฺตสฺส วิย คุมฺพสฺส เหฏฺฐา มนฺทมนฺเทน วาเตน พีชยมาโน อาคตมคฺคํ โอโลเกนฺโต ติฏฺฐติ, เอวเมว เถโร อิมา คาถา ภาสิตฺวา อากาเสเนว คนฺตฺวา มิคจีเร ปจฺจุปฏฺฐาสิ.

‘Colocó’ (odahi) significa que puso. ‘Trampa’ (pāsa) es una red de caza. ‘No tocó’ (nāsadā) significa que no se quedó atrapado. ‘Cebo’ (nivāpa) se refiere al alimento similar a la hierba sembrada que se menciona en el Nivāpa Sutta. ‘Mientras lloran’ (kandante) significa mientras claman y se lamentan. A través de este verso, el sañero mostró a sus padres como si fueran cazadores de ciervos, a los demás parientes como los ayudantes del cazador, a las riquezas y a las antiguas esposas como la red de caza, a la comida que él consumió como el cebo de hierba, y a sí mismo como a un gran ciervo. Así como un gran ciervo, tras comer el cebo y beber agua según su deseo, levanta el cuello, mira a su alrededor pensando: ‘Estando en tal lugar estaré a salvo’, y sin tocar la trampa salta mientras los cazadores se lamentan, se interna en la selva y se queda bajo un espeso matorral que parece una sombrilla, refrescado por una suave brisa y vigilando el camino por donde vino; del mismo modo, el sañero, tras recitar estos versos, partió por el aire y se estableció en el parque Migacīra.

กสฺมา ปน เถโร อากาเสน คโตติ. ปิตา กิรสฺส เสฏฺฐิ สตฺตสุ ทฺวารโกฏฺฐเกสุ อคฺคฬํ ทาเปตฺวา มลฺเล อาณาเปสิ – ‘‘สเจ นิกฺขมิตฺวา [Pg.210] คจฺฉติ, หตฺถปาเทสุ นํ คเหตฺวา กาสายานิ หริตฺวา คิหิเวสํ คณฺหาเปถา’’ติ. ตสฺมา เถโร – ‘‘เอเต มาทิสํ มหาขีณาสวํ หตฺเถ วา ปาเท วา คเหตฺวา อปุญฺญํ ปสเวยฺยุํ, ตํ เนสํ มา อโหสี’’ติ จินฺเตตฺวา อากาเสน อคมาสิ. ปรสมุทฺทวาสิตฺเถรานํ ปน – ‘‘ฐิตโกว อิมา คาถา ภาสิตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา รญฺโญ โกรพฺยสฺส มิคจีเร ปจฺจุปฏฺฐาสี’’ติ อยํ วาจนามคฺโคเยว.

¿Por qué el sañero se fue por el aire? Se dice que su padre, el banquero, mandó echar el cerrojo a las siete puertas y ordenó a unos luchadores: ‘Si intenta salir, agarradlo por los pies y las manos, quitadle los hábitos y haced que vista ropas de laico’. Por lo tanto, el sañero, pensando: ‘Que estas personas no acumulen demérito al agarrar por las manos o los pies a un gran liberado (khīṇāsava) como yo’, se fue por el aire. Según la tradición de los sañeros que habitaban al otro lado del océano, él recitó estos versos estando de pie y luego se elevó por los aires para establecerse en el parque Migacīra del rey Koravya; esta es la tradición de la enseñanza.

๓๐๓. มิคโวติ ตสฺส อุยฺยานปาลสฺส นามํ. โสเธนฺโตติ อุยฺยานมคฺคํ สมํ กาเรตฺวา อนฺโตอุยฺยาเน ตจฺฉิตพฺพยุตฺตฏฺฐานานิ ตจฺฉาเปนฺโต สมฺมชฺชิตพฺพยุตฺตานิ ฐานานิ สมฺมชฺชาเปนฺโต วาลุกาโอกิรณ-ปุปฺผวิกิรณ-ปุณฺณฆฏฏฺฐปน-กทลิกฺขนฺธฐปนาทีนิ จ กโรนฺโตติ อตฺโถ. เยน ราชา โกรพฺโย เตนุปสงฺกมีติ อมฺหากํ ราชา สทา อิมสฺส กุลปุตฺตสฺส วณฺณํ กเถสิ, ปสฺสิตุกาโม เอตํ, อาคตภาวํ ปนสฺส น ชานาติ, มหา โข ปนายํ ปณฺณากาโร, คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เยน ราชา โกรพฺโย เตนุปสงฺกมิ.

303. Migavo es el nombre de ese guardián del jardín. 'Limpiando' significa que, habiendo nivelado el camino del jardín, hizo alisar los lugares que debían ser alisados dentro del jardín, hizo barrer los lugares que debían ser barridos, y realizó actos como esparcir arena, dispersar flores, colocar vasijas llenas de agua y troncos de banano, entre otros. 'Se acercó a donde estaba el rey Koravya' significa que pensó: 'Nuestro rey siempre habla de las virtudes de este hijo de buena familia, desea verlo, pero aún no sabe de su llegada; en verdad, esta noticia es un gran obsequio, iré e informaré al rey', y habiendo pensado así, se acercó a donde estaba el rey Koravya.

กิตฺตยมาโน อโหสีติ โส กิร ราชา เถรํ อนุสฺสริตฺวา พลมชฺเฌปิ นาฏกมชฺเฌปิ – ‘‘ทุกฺกรํ กตํ กุลปุตฺเตน ตาว มหนฺตํ สมฺปตฺตึ ปหาย ปพฺพชิตฺวา ปุนนิวตฺติตฺวา อนปโลเกนฺเตนา’’ติ คุณํ กเถสิ, ตํ คเหตฺวา อยํ เอวมาห. วิสฺสชฺเชถาติ วตฺวาติ โอโรธมหามตฺตพลกายาทีสุ ยสฺส ยํ อนุจฺฉวิกํ, ตสฺส ตํ ทาเปตฺวาติ อตฺโถ. อุสฺสฏาย อุสฺสฏายาติ อุสฺสิตาย อุสฺสิตาย, มหามตฺตมหารฏฺฐิกาทีนํ วเสน อุคฺคตุคฺคตเมว ปริสํ คเหตฺวา อุปสงฺกมีติ อตฺโถ. อิธ ภวํ รฏฺฐปาโล หตฺถตฺถเร นิสีทตูติ หตฺถตฺถโร ตนุโก พหลปุปฺผาทิคุณํ กตฺวา อตฺถโต อภิลกฺขิโต โหติ, ตาทิเส อนาปุจฺฉิตฺวา นิสีทิตุํ น ยุตฺตนฺติ มญฺญมาโน เอวมาห.

'Estaba siendo elogiado' significa que el rey, recordando al tintero [Thera], decía sus virtudes tanto en medio de su ejército como entre sus mujeres: 'Este hijo de buena familia ha hecho algo difícil, renunciando a tan gran fortuna para ordenarse, y sin mirar atrás ni regresar a la vida mundana'. Tomando esto en cuenta, se dijo tal frase. 'Que se desprendan [de los regalos]' significa dar a cada uno, entre las mujeres de la corte, ministros y tropas, lo que sea apropiado para ellos. 'Con gran pompa' significa que se acercó llevando consigo una asamblea muy distinguida, compuesta por grandes ministros y altos funcionarios de la región. 'Que el venerable Raṭṭhapāla se siente aquí en la manta del elefante' se refiere a que la manta del elefante es suave y está adornada con gruesas flores y otras cualidades; pensando que no sería apropiado sentarse en tal lugar sin ser invitado, el rey Koravya habló de esa manera.

๓๐๔. ปาริชุญฺญานีติ ปาริชุญฺญภาวา ปริกฺขยา. ชิณฺโณติ ชราชิณฺโณ. วุฑฺโฒติ วโยวุฑฺโฒ. มหลฺลโกติ ชาติมหลฺลโก. อทฺธคโตติ อทฺธานํ อติกฺกนฺโต. วโยอนุปฺปตฺโตติ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺโต. ปพฺพชตีติ ธุรวิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขู วนฺทิตฺวา, – ‘‘ภนฺเต, มยา ทหรกาเล [Pg.211] พหุํ กุสลํ กตํ, อิทานิ มหลฺลโกมฺหิ, มหลฺลกสฺส เจสา ปพฺพชฺชา นาม, เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา อปฺปหริตํ กตฺวา ชีวิสฺสามิ, ปพฺพาเชถ มํ, ภนฺเต,’’ติ การุญฺญํ อุปฺปาเทนฺโต ยาจติ, เถรา อนุกมฺปาย ปพฺพาเชนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทุติยวาเรปิ เอเสว นโย.

304. 'Pérdidas' se refiere a la degradación por el estado de ruina y agotamiento. 'Viejo' significa consumido por la vejez. 'Anciano' significa avanzado en edad. 'Mayor' significa de gran edad desde el nacimiento. 'Que ha recorrido el camino' significa aquel que ha pasado por el tiempo de dos o tres reinados. 'Llegado al final de su vida' significa que ha alcanzado la etapa final de la vejez. 'Se ordena' significa que, habiendo ido al monasterio principal y habiendo saludado a los monjes, dice: 'Venerables señores, en mi juventud realicé mucho mérito, ahora soy viejo, y para un anciano la ordenación consiste en barrer el patio de la estupa, mantenerlo libre de maleza y así vivir; por favor, venerables, denme la ordenación'. Así, despertando compasión, lo solicita, y los monjes, por compasión, lo ordenan. Con referencia a esto se dijo tal frase. En el segundo caso, el método debe entenderse de la misma manera.

อปฺปาพาโธติ อโรโค. อปฺปาตงฺโกติ นิทฺทุกฺโข. สมเวปากินิยาติ สมวิปาจนิยา. คหณิยาติ กมฺมชเตโชธาตุยา. ตตฺถ ยสฺส ภุตฺตภุตฺโต อาหาโร ชีรติ, ยสฺส วา ปน ปุฏภตฺตํ วิย ตเถว ติฏฺฐติ, อุโภเปเต น สมเวปากินิยา คหณิยา สมนฺนาคตา. ยสฺส ปน ภุตฺตกาเล ภตฺตจฺฉนฺโท อุปฺปชฺชเตว, อยํ สมเวปากินิยา สมนฺนาคโต. นาติสีตาย นจฺจุณฺหายาติ เตเนว การเณน นาติสีตาย นจฺจุณฺหาย. อนุปุพฺเพนาติ ราชาโน วา หรนฺตีติอาทินา อนุกฺกเมน. ทุติยวาเร ราชภยโจรภยฉาตกภยาทินา อนุกฺกเมน.

'Libre de enfermedad' significa sin dolencias. 'Libre de aflicción' significa sin sufrimiento. 'De digestión equilibrada' significa que digiere bien. 'El órgano de la digestión' se refiere al elemento fuego nacido del kamma. Al respecto, aquel cuyo alimento se digiere bien cada vez que come, o aquel en quien el alimento permanece igual como si estuviera guardado en un paquete, en ambos casos no poseen un órgano de digestión equilibrado. Pero aquel en quien, al llegar la hora de comer, surge realmente el deseo de ingerir alimento, ese posee una digestión equilibrada. 'Ni muy frío ni muy caliente' significa que, por esa misma razón (de digestión equilibrada), posee un calor corporal que no es excesivo ni insuficiente. 'Sucesivamente' se refiere al orden que comienza con 'los reyes lo arrebatan'. En el segundo caso, se refiere al orden de peligro por parte de reyes, ladrones, hambre, etc.

๓๐๕. ธมฺมุทฺเทสา อุทฺทิฏฺฐาติ ธมฺมนิทฺเทสา อุทฺทิฏฺฐา. อุปนิยฺยตีติ ชรามรณสนฺติกํ คจฺฉติ, อายุกฺขเยน วา ตตฺถ นิยฺยติ. อทฺธุโวติ ธุวฏฺฐานวิรหิโต. อตาโณติ ตายิตุํ สมตฺเถน วิรหิโต. อนภิสฺสโรติ อสรโณ อภิสริตฺวา อภิคนฺตฺวา อสฺสาเสตุํ สมตฺเถน วิรหิโต. อสฺสโกติ นิสฺสโก สกภณฺฑวิรหิโต. สพฺพํ ปหาย คมนียนฺติ สกภณฺฑนฺติ สลฺลกฺขิตํ สพฺพํ ปหาย โลเกน คนฺตพฺพํ. ตณฺหาทาโสติ ตณฺหาย ทาโส.

305. 'Los resúmenes del Dhamma han sido expuestos' significa que las explicaciones detalladas del Dhamma han sido presentadas arriba. 'Es arrastrado' significa que se encamina hacia la vejez y la muerte, o que es llevado allí por el agotamiento de la vida. 'Inestable' significa carente de permanencia. 'Sin protección' significa falto de un yo capaz de protegerlo de la destrucción como el nacimiento, etc. 'Sin refugio' significa sin amparo, falto de alguien capaz de consolarlo tras acudir a él. 'Sin propiedad' significa que no tiene nada propio, carente de bienes personales. 'Se debe partir dejando todo atrás' significa que el mundo debe partir hacia el más allá abandonando todo lo que consideraba como propiedad propia. 'Esclavo de la sed' significa que es un siervo del deseo vehemente (taṇhā).

๓๐๖. หตฺถิสฺมินฺติ หตฺถิสิปฺเป. กตาวีติ กตกรณีโย, สิกฺขิตสิกฺโข ปคุณสิปฺโปติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อูรุพลีติ อูรุพลสมฺปนฺโน. ยสฺส หิ ผลกญฺจ อาวุธญฺจ คเหตฺวา ปรเสนํ ปวิสิตฺวา อภินฺนํ ภินฺทโต ภินฺนํ สนฺธารยโต ปรหตฺถคตํ รชฺชํ อาหริตุํ อูรุพลํ อตฺถิ, อยํ อูรุพลี นาม. พาหุพลีติ พาหุพลสมฺปนฺโน. เสสํ ปุริมสทิสเมว. อลมตฺโตติ สมตฺถอตฺตภาโว.

306. 'En elefantes' se refiere al arte de la equitación de elefantes. 'Experto' significa que ha completado su formación, que ha aprendido las artes y es diestro en ellas; este es el sentido en todas partes. 'Fuerte de muslos' significa dotado de fuerza en las piernas. Pues, en verdad, aquel rey que, empuñando el escudo y el arma, entra en el ejército enemigo, rompe lo que no está roto y sostiene a su propio ejército quebrado, y tiene la fuerza en las piernas necesaria para recuperar un reino que ha caído en manos de otros, se llama 'fuerte de muslos'. 'Fuerte de brazos' significa dotado de fuerza en los brazos. El resto es igual a lo anterior. 'Capaz' significa que posee un cuerpo fuerte y apto.

ปริโยธาย วตฺติสฺสนฺตีติ อุปฺปนฺนํ อุปฺปทฺทวํ โอธาย อวตฺถริตฺวา วตฺติสฺสนฺตีติ สลฺลกฺเขตฺวา คหิตา.

'Actuarán habiendo superado' significa que actuarán habiendo contenido y dominado las calamidades surgidas; así debe entenderse.

สํวิชฺชติ [Pg.212] โข, โภ รฏฺฐปาล, อิมสฺมึ ราชกุเล ปหูตํ หิรญฺญสุวณฺณนฺติ อิทํ โส ราชา อุปริ ธมฺมุทฺเทสสฺส การณํ อาหรนฺโต อาห.

'Existe ciertamente, querido Raṭṭhapāla, en esta familia real abundante oro y riquezas'; el rey dijo esto para presentar la razón de los resúmenes del Dhamma mencionados anteriormente.

อถาปรํ เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘ปสฺสามิ โลเก’’ติอาทินา นเยน จตุนฺนํ ธมฺมุทฺเทสานํ อนุคีตึ อโวจ.

'Luego dijo esto' significa que recitó estos versos de acuerdo con el método de los cuatro resúmenes del Dhamma, comenzando con 'veo en el mundo'.

๓๐๗. ตตฺถ ภิยฺโยว กาเม อภิปตฺถยนฺตีติ เอกํ ลภิตฺวา ทฺเว ปตฺถยนฺติ, ทฺเว ลภิตฺวา จตฺตาโรติ เอวํ อุตฺตรุตฺตริ วตฺถุกามกิเลสกาเม ปตฺถยนฺติเยว.

307. Al respecto, 'anhelan aún más placeres sensoriales' significa que habiendo obtenido un objeto, desean dos; habiendo obtenido dos, desean cuatro; así, sucesivamente, anhelan tanto los objetos del deseo como las pasiones internas.

ปสยฺหาติ สปตฺตคณํ อภิภวิตฺวา. สสาครนฺตนฺติ สทฺธึ สาครนฺเตน. โอรํ สมุทฺทสฺสาติ ยํ สมุทฺทสฺส โอรโต สกรฏฺฐํ, เตน อติตฺตรูโปติ อตฺโถ. น หตฺถีติ น หิ อตฺถิ.

'Por la fuerza' significa habiendo derrotado a las huestes enemigas. 'Hasta los confines del océano' significa incluyendo el límite del mar. 'A este lado del mar' significa que el rey no se siente satisfecho con su propio reino que está a este lado del océano; este es el sentido. 'Na hatthi' debe dividirse en 'na hi atthi' (ciertamente no hay).

อโห วตา โนติ อโห วต นุ, อยเมว วา ปาโฐ. อมราติ จาหูติ อมรํ อิติ จ อาหุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ มตํ ญาตี ปริวาเรตฺวา กนฺทนฺติ, ตํ – ‘‘อโห วต อมฺหากํ ภาตา มโต, ปุตฺโต มโต’’ติอาทีนิปิ วทนฺติ.

'¡Ay, ojalá no!' significa '¡ay, ojalá!', o esta es la misma lectura. En 'amarāti cāhū', debe dividirse como 'amaraṃ iti ca āhu'. Lo que se quiere decir es esto: que los parientes rodean al difunto y lloran, diciendo también palabras como: '¡Ay! Nuestro hermano ha muerto, nuestro hijo ha muerto', etc.

ผุสนฺติ ผสฺสนฺติ มรณผสฺสํ ผุสนฺติ. ตเถว ผุฏฺโฐติ ยถา พาโล, ธีโรปิ ตเถว มรณผสฺเสน ผุฏฺโฐ, อผุฏฺโฐ นาม นตฺถิ, อยํ ปน วิเสโส. พาโล จ พาลฺยา วธิโตว เสตีติ พาโล พาลภาเวน มรณผสฺสํ อาคมฺม วธิโตว เสติ อภิหโตว สยติ. อกตํ วต เม กลฺยาณนฺติอาทิวิปฺปฏิสารวเสน จลติ เวธติ วิปฺผนฺทติ. ธีโร จ น เวธตีติ ธีโร สุคตินิมิตฺตํ ปสฺสนฺโต น เวธติ น จลติ.

«Phusanti phassanti» significa que experimentan el contacto con la muerte. «Tatheva phuṭṭho»: de la misma manera que el necio, también el sabio es tocado por el contacto con la muerte; no existe nadie que no sea tocado por ella. Sin embargo, hay una diferencia: «Bālo ca bālyā vadhitova setīti», el necio, debido a su necedad, yace afligido al enfrentar el contacto con la muerte, yace como quien ha sido herido. Bajo el peso del remordimiento pensando: «¡Ay de mí, que no he realizado el bien!», y otros pensamientos similares, se agita, tiembla y se estremece. «Dhīro ca na vedhatīti», el sabio, al ver la señal de un buen destino (sugatinimitta), no tiembla ni se agita.

ยาย โวสานํ อิธาธิคจฺฉตีติ ยาย ปญฺญาย อิมสฺมึ โลเก สพฺพกิจฺจโวสานํ อรหตฺตํ อธิคจฺฉติ, สาว ธนโต อุตฺตมตรา. อพฺโยสิตตฺตาติ อปริโยสิตตฺตา, อรหตฺตปตฺติยา, อภาเวนาติ อตฺโถ. ภวาภเวสูติ หีนปฺปณีเตสุ ภเวสุ.

«Yāya vosānaṃ idhādhigacchatīti» se refiere a la sabiduría por la cual, en este mundo, se alcanza el estado de Arahant, que es el fin de todos los deberes; esa sabiduría es el tesoro más excelente. «Abyositattā» significa no haber llegado al final, debido a la ausencia del logro del estado de Arahant. «Bhavābhavesūti» se refiere a las existencias inferiores y superiores.

อุเปติ คพฺภญฺจ ปรญฺจ โลกนฺติ เตสุ ปาปํ กโรนฺเตสุ โย โกจิ สตฺโต ปรมฺปราย สํสารํ อาปชฺชิตฺวา คพฺภญฺจ ปรญฺจ โลกํ อุเปติ. ตสฺสปฺปปญฺโญติ ตสฺส ตาทิสสฺส อปฺปปญฺญสฺส อญฺโญ อปฺปปญฺโญ อภิสทฺทหนฺโต.

«Upeti gabbhañca parañca lokaṃ»: de entre aquellos seres que cometen actos malvados, cualquiera de ellos, habiendo caído en la sucesión de nacimientos en el ciclo del saṃsāra, entra en un útero y pasa al otro mundo. «Tassappapaññoti»: al escuchar las palabras de tal persona de poca sabiduría, otro individuo de poca sabiduría deposita su fe en él.

สกมฺมุนา [Pg.213] หญฺญตีติ อตฺตนา กตกมฺมวเสน ‘‘กสาหิปิ ตาเลตี’’ติอาทีหิ กมฺมการณาหิ หญฺญติ. เปจฺจ ปรมฺหิ โลเกติ อิโต คนฺตฺวา ปรมฺหิ อปายโลเก.

«Sakammunā haññatīti»: uno es atormentado por el poder de sus propias acciones realizadas, a través de castigos como ser «golpeado con látigos» y otros tormentos similares. «Pecca paramhi loketi»: habiendo partido de esta vida, en el otro mundo de los estados de privación (apāya).

วิรูปรูเปนาติ วิวิธรูเปน, นานาสภาเวนาติ อตฺโถ. กามคุเณสูติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกสุ สพฺพกามคุเณสุ อาทีนวํ ทิสฺวา. ทหราติ อนฺตมโส กลลมตฺตภาวํ อุปาทาย ตรุณา. วุฑฺฒาติ วสฺสสตาติกฺกนฺตา. อปณฺณกํ สามญฺญเมว เสยฺโยติ อวิรุทฺธํ อทฺวชฺฌคามึ เอกนฺตนิยฺยานิกํ สามญฺญเมว ‘‘เสยฺโย, อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจา’’ติ อุปธาเรตฺวา ปพฺพชิโตสฺมิ มหาราชาติ. ตสฺมา ยํ ตฺวํ วทสิ – ‘‘กึ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา’’ติ, อิทํ ทิสฺวา จ สุตฺวา จ ปพฺพชิโตสฺมีติ มํ ธาเรหีติ เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ.

«Virūparūpenāti» significa con diversas formas, con variadas naturalezas. «Kāmaguṇesūti»: habiendo visto el peligro en todos los placeres sensoriales, tanto en los de esta vida como en los de la vida futura. «Daharā» son los jóvenes, incluyendo desde la etapa del embrión inicial (kalala). «Vuḍḍhā» son aquellos que han superado los cien años de edad. «Apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti»: habiendo reflexionado que la vida ascética, que no es contradictoria, que no es ambivalente y que conduce definitivamente a la liberación, es «lo mejor, lo más elevado y lo más excelente», dijo: «He renunciado, oh gran rey». Por lo tanto, ante lo que dices —«¿qué has visto o escuchado?»—, sábete que he renunciado tras haber visto y escuchado esto; así concluyó la enseñanza.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

รฏฺฐปาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí finaliza la explicación del Raṭṭhapāla Sutta.

๓. มฆเทวสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario del Maghadeva Sutta

๓๐๘. เอวํ เม สุตนฺติ มฆเทวสุตฺตํ. ตตฺถ มฆเทวอมฺพวเนติ ปุพฺเพ มฆเทโว นาม ราชา ตํ อมฺพวนํ โรเปสิ. เตสุ รุกฺเขสุ ปลุชฺชมาเนสุ อปรภาเค อญฺเญปิ ราชาโน โรเปสุํเยว. ตํ ปน ปฐมโวหารวเสน มฆเทวมฺพวนนฺเตว สงฺขํ คตํ. สิตํ ปาตฺวากาสีติ สายนฺหสมเย วิหารจาริกํ จรมาโน รมณียํ ภูมิภาคํ ทิสฺวา – ‘‘วสิตปุพฺพํ นุ โข เม อิมสฺมึ โอกาเส’’ติ อาวชฺชนฺโต – ‘‘ปุพฺเพ อหํ มฆเทโว นาม ราชา หุตฺวา อิมํ อมฺพวนํ โรเปสึ, เอตฺเถว ปพฺพชิตฺวา จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตึ. ตํ โข ปเนตํ การณํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปากฏํ, ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ อคฺคคฺคทนฺเต ทสฺเสนฺโต สิตํ ปาตุ อกาสิ.

308. «Evaṃ me sutaṃ» y lo que sigue es el Maghadeva Sutta. Allí, «maghadevaambavane» significa que en el pasado, un rey llamado Maghadeva plantó ese bosque de mangos. Cuando esos árboles morían, en tiempos posteriores, otros reyes volvían a plantarlos. Sin embargo, por su denominación original, llegó a ser conocido simplemente como el Bosque de Mangos de Maghadeva. «Sitaṃ pātvākāsīti»: al atardecer, mientras caminaba por el recinto del monasterio, vio un lugar agradable y reflexionó: «¿Acaso habré vivido antes en este lugar?». Al recordar, comprendió: «En el pasado fui el rey llamado Maghadeva y planté este bosque de mangos; aquí mismo renuncié, desarrollé las cuatro moradas divinas y renací en el mundo de Brahma. Pero este hecho no es conocido por la asamblea de monjes; lo haré evidente». Con este pensamiento, mostrando las puntas de sus dientes, sonrió.

ธมฺโม อสฺส อตฺถีติ ธมฺมิโก. ธมฺเมน ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. ธมฺเม ฐิโตติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเม ฐิโต. ธมฺมํ จรตีติ สมํ จรติ[Pg.214]. ตตฺร พฺราหฺมณคหปติเกสูติ โยปิ โส ปุพฺพราชูหิ พฺราหฺมณานํ ทินฺนปริหาโร, ตํ อหาเปตฺวา ปกตินิยาเมเนว อทาสิ, ตถา คหปติกานํ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ปกฺขสฺสาติ อิมินา ปาฏิหาริกปกฺโขปิ สงฺคหิโต. อฏฺฐมีอุโปสถสฺส หิ ปจฺจุคฺคมนานุคฺคมนวเสน สตฺตมิยญฺจ นวมิยญฺจ, จาตุทฺทสปนฺนรสานํ ปจฺจุคฺคมนานุคฺคมนวเสน เตรสิยญฺจ ปาฏิปเท จาติ อิเม ทิวสา ปาฏิหาริกปกฺขาติ เวทิตพฺพา. เตสุปิ อุโปสถํ อุปวสิ.

Aquel en quien reside el Dhamma es «dhammiko». Por haber llegado a ser rey a través del Dhamma, es «dhammarājā». «Dhamme ṭhito» significa establecido en el Dhamma de los diez caminos de acción saludable. «Dhammaṃ carati» significa que vive con ecuanimidad. Allí, «brāhmaṇagahapatikesūti» se refiere a que él no disminuyó las concesiones que los reyes anteriores otorgaban a los brahmanes, sino que las entregó según la costumbre tradicional, e hizo lo mismo con los jefes de hogar. Con referencia a esto se dijo tal frase. Con el término «pakkhassā» se incluye también el período de observancia extendida (pāṭihārikapakkhā). Estos días deben entenderse como el séptimo y noveno (antes y después del octavo día de Uposatha), y el decimotercer día y el primer día de la quincena (antes y después del decimocuarto o decimoquinto); en esos días también observaba el Uposatha.

๓๐๙. เทวทูตาติ เทโวติ มจฺจุ, ตสฺส ทูตาติ เทวทูตา. สิรสฺมิญฺหิ ปลิเตสุ ปาตุภูเตสุ มจฺจุราชสฺส สนฺติเก ฐิโต วิย โหติ, ตสฺมา ปลิตานิ มจฺจุเทวสฺส ทูตาติ วุจฺจนฺติ. เทวา วิย ทูตาติปิ เทวทูตา. ยถา หิ อลงฺกตปฏิยตฺตาย เทวตาย อากาเส ฐตฺวา ‘‘อสุกทิวเส มริสฺสตี’’ติ วุตฺเต ตํ ตเถว โหติ, เอวํ สิรสฺมึ ปลิเตสุ ปาตุภูเตสุ เทวตาพฺยากรณสทิสเมว โหติ. ตสฺมา ปลิตานิ เทวสทิสา ทูตาติ วุจฺจนฺติ. วิสุทฺธิเทวานํ ทูตาติปิ เทวทูตา. สพฺพโพธิสตฺตา หิ ชิณฺณพฺยาธิตมตปพฺพชิเต ทิสฺวาว สํเวคมาปชฺชิตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชนฺติ. ยถาห –

309. «Devadūtā»: «Deva» significa muerte, y sus mensajeros son los mensajeros divinos. En efecto, cuando aparecen canas en la cabeza, es como si uno estuviera ante el rey de la muerte; por eso las canas se llaman mensajeras de la muerte. También se llaman «devadūtā» porque son mensajeras similares a deidades. Pues así como cuando una deidad ataviada se sitúa en el espacio y dice «morirás en tal día», y sucede exactamente así, de igual modo, cuando aparecen canas en la cabeza, es similar a la predicción de una deidad. Por eso las canas se llaman mensajeras similares a deidades. También se llaman mensajeras divinas por ser mensajeras de los seres puros (visuddhideva). Pues todos los Bodhisattvas, al ver a un anciano, un enfermo, un muerto y un renunciante, se conmueven con la urgencia espiritual, salen al bosque y renuncian. Como se dijo:

‘‘ชิณฺณญฺจ ทิสฺวา ทุขิตญฺจ พฺยาธิตํ,มตญฺจ ทิสฺวา คตมายุสงฺขยํ;

กาสายวตฺถํ ปพฺพชิตญฺจ ทิสฺวา,ตสฺมา อหํ ปพฺพชิโตมฺหิ ราชา’’ติ.

«Habiendo visto a un anciano y a un enfermo sufriente, habiendo visto a un muerto cuyo tiempo de vida se agotó, y habiendo visto a un renunciante vestido con ropas azafrán, por eso, oh rey, he renunciado».

อิมินา ปริยาเยน ปลิตานิ วิสุทฺธิเทวานํ ทูตตฺตา เทวทูตาติ วุจฺจนฺติ.

De esta manera, las canas se llaman mensajeras divinas (devadūtā) por ser mensajeras de los seres puros (visuddhideva).

กปฺปกสฺส คามวรํ ทตฺวาติ สตสหสฺสุฏฺฐานกํ เชฏฺฐกคามํ ทตฺวา. กสฺมา อทาสิ? สํวิคฺคมานสตฺตา. ตสฺส หิ อญฺชลิสฺมึ ฐปิตานิ ปลิตานิ ทิสฺวาว สํเวโค อุปฺปชฺชติ. อญฺญานิ จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ อายุ อตฺถิ, เอวํ สนฺเตปิ มจฺจุราชสฺส สนฺติเก ฐิตํ วิย อตฺตานํ มญฺญมาโน สํวิคฺโค ปพฺพชฺชํ โรเจติ. เตน วุตฺตํ –

«Kappakassa gāmavaraṃ datvā» significa habiendo entregado al barbero una aldea principal que generaba cien mil en tributos. ¿Por qué se la dio? Por tener el corazón lleno de urgencia espiritual. Pues al ver las canas puestas en el hueco de sus manos, le surgió la urgencia espiritual. Aunque todavía le quedaban otros ochenta y cuatro mil años de vida, se consideró a sí mismo como si estuviera ante el rey de la muerte y, conmovido, eligió la renuncia. Por eso se dijo:

‘‘สิเร [Pg.215] ทิสฺวาน ปลิตํ, มฆเทโว ทิสมฺปติ;

สํเวคํ อลภี ธีโร, ปพฺพชฺชํ สมโรจยี’’ติ.

«Al ver una cana en su cabeza, Maghadeva, señor de las regiones, sintió urgencia; el sabio favoreció la renuncia».

อปรมฺปิ วุตฺตํ –

También se dijo lo siguiente:

‘‘อุตฺตมงฺครุหา มยฺหํ, อิเม ชาตา วโยหรา;

ปาตุภูตา เทวทูตา, ปพฺพชฺชาสมโย มมา’’ติ.

"Estas [canas] nacidas en mi cabeza están arrebatando mi juventud; han aparecido los mensajeros divinos, es para mí el momento de la renuncia".

ปุริสยุเคติ วํสสมฺภเว ปุริเส. เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวาติ ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชนฺตาปิ หิ ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา ปพฺพชนฺติ, ตโต ปฏฺฐาย วฑฺฒิเต เกเส พนฺธิตฺวา ชฏากลาปธรา หุตฺวา วิจรนฺติ. โพธิสตฺโตปิ ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ. ปพฺพชิโต ปน อเนสนํ อนนุยุญฺชิตฺวา ราชเคหโต อาหฏภิกฺขาย ยาเปนฺโต พฺรหฺมวิหารํ ภาเวสิ. ตสฺมา โส เมตฺตาสหคเตนาติอาทิ วุตฺตํ.

Con 'purisayuge' se refiere a los hombres nacidos en el linaje. Sobre 'kesamassuṃ ohāretvā': porque aquellos que renuncian como ascetas, primero se afeitan el cabello y la barba y luego renuncian; a partir de entonces, cuando el cabello crece, lo atan y andan portando trenzas de cabello. El Bodhisatta también renunció como asceta. Una vez renunciado, sin esforzarse en medios de vida incorrectos, se mantenía con los alimentos traídos del palacio real y cultivaba los estados sublimes (brahmavihāra). Por ello se dijo: 'asociado con la metta', etc.

กุมารกีฬิตํ กีฬีติ องฺเกน องฺกํ ปริหริยมาโน กีฬิ. มาลากลาปํ วิย หิ นํ อุกฺขิปิตฺวาว วิจรึสุ. รญฺโญ มฆเทวสฺส ปุตฺโต…เป… ปพฺพชีติ อิมสฺส ปพฺพชิตทิวเส ปญฺจ มงฺคลานิ อเหสุํ. มฆเทวรญฺโญ มตกภตฺตํ, ตสฺส รญฺโญ ปพฺพชิตมงฺคลํ, ตสฺส ปุตฺตสฺส ฉตฺตุสฺสาปนมงฺคลํ, ตสฺส ปุตฺตสฺส อุปรชฺชมงฺคลํ, ตสฺส ปุตฺตสฺส นามกรณมงฺคลนฺติ เอกสฺมึเยว สมเย ปญฺจ มงฺคลานิ อเหสุํ, สกลชมฺพุทีปตเล อุนฺนงฺคลมโหสิ.

'Kumārakīḷitaṃ kīḷī' significa que jugaba siendo llevado de un regazo a otro. En efecto, lo llevaban de un lado a otro como si fuera un ramo de flores. Sobre 'rañño maghadevassa putto…pe… pabbajī': en el día de la renuncia de este segundo rey, ocurrieron cinco celebraciones auspiciosas: la ofrenda de alimentos por el difunto Rey Maghadeva, la celebración de la renuncia de ese rey, la celebración de la elevación del parasol blanco de su hijo, la celebración del nombramiento de su nieto y la celebración de la designación como heredero. Así, en un mismo momento, hubo cinco celebraciones auspiciosas; en toda la tierra de Jambudīpa hubo un gran regocijo.

๓๑๑. ปุตฺตปปุตฺตกาติ ปุตฺตา จ ปุตฺตปุตฺตา จาติ เอวํ ปวตฺตา ตสฺส ปรมฺปรา. ปจฺฉิมโก อโหสีติ ปพฺพชฺชาปจฺฉิมโก อโหสิ. โพธิสตฺโต กิร พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต – ‘‘ปวตฺตติ นุ โข ตํ มยา มนุสฺสโลเก นิหตํ กลฺยาณวตฺต’’นฺติ อาวชฺชนฺโต อทฺทส – ‘‘เอตฺตกํ อทฺธานํ ปวตฺตติ, อิทานิ น ปวตฺติสฺสตี’’ติ. น โข ปนาหํ มยฺหํ ปเวณิยา อุจฺฉิชฺชิตุํ ทสฺสามีติ อตฺตโน วํเส ชาตรญฺโญเยว อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา อตฺตโน วํสสฺส เนมึ ฆเฏนฺโต วิย นิพฺพตฺโต, เตเนวสฺส นิมีติ นามํ อโหสิ. อิติ โส ปพฺพชิตราชูนํ [Pg.216] สพฺพปจฺฉิมโก หุตฺวา ปพฺพชิโตติ ปพฺพชฺชาปจฺฉิมโก อโหสิ. คุเณหิ ปน อติเรกตโร. ตสฺส หิ สพฺพราชูหิ อติเรกตรา ทฺเว คุณา อเหสุํ. จตูสุ ทฺวาเรสุ สตสหสฺสํ สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา เทวสิกํ ทานํ อทาสิ, อนุโปสถิกสฺส จ ทสฺสนํ นิวาเรสิ. อนุโปสถิเกสุ หิ ราชานํ ปสฺสิสฺสามาติ คเตสุ โทวาริโก ปุจฺฉติ ‘‘ตุมฺเห อุโปสถิกา โน วา’’ติ. เย อนุโปสถิกา โหนฺติ, เต นิวาเรติ ‘‘อนุโปสถิกานํ ราชา ทสฺสนํ น เทตี’’ติ. ‘‘มยํ ชนปทวาสิโน กาเล โภชนํ กุหึ ลภิสฺสามา’’ติปิ ตตฺถ วจโนกาโส นตฺถิ. จตูสุ หิ ทฺวาเรสุ ราชงฺคเณ จ อเนกานิ ภตฺตจาฏิสหสฺสานิ ปฏิยตฺตาเนว โหนฺติ. ตสฺมา มหาชโน อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐาเน มสฺสุํ กาเรตฺวา นฺหายิตฺวา วตฺถานิ ปริวตฺเตตฺวา ยถารุจิตํ โภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย รญฺโญ เคหทฺวารํ คจฺฉติ. โทวาริเกน ‘‘อุโปสถิกา ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิตปุจฺฉิตา ‘‘อาม อามา’’ติ วทนฺติ. เตน หิ อาคจฺฉถาติ ปเวเสตฺวา รญฺโญ ทสฺเสติ. อิติ อิเมหิ ทฺวีหิ คุเณหิ อติเรกตโร อโหสิ.

311. 'Puttapaputtakā' se refiere a los hijos, nietos y bisnietos; tal es la sucesión de ese linaje. 'Pacchimako ahosi' significa que fue el último de los reyes en renunciar. Se dice que el Bodhisatta, habiendo nacido en el mundo de Brahma, reflexionó: '¿Continúa todavía aquella buena práctica establecida por mí en el mundo humano?'. Al observar, vio: 'Ha continuado por tanto tiempo, pero ahora se detendrá'. Pensando: 'No permitiré que mi linaje se interrumpa', tomó el renacimiento en el vientre de la reina principal del rey nacido en su propio linaje, naciendo como quien une la llanta de la rueda de su propio linaje; por eso su nombre fue Nimi. Así, habiendo sido el último de todos los reyes que renunciaron, fue el 'último en la renuncia'. Sin embargo, fue superior en virtudes. Pues poseía dos cualidades superiores a las de todos los reyes: entregaba cien mil [monedas] de caridad diariamente en cada una de las cuatro puertas, y prohibía que lo viera aquel que no observara el Uposatha. Cuando los que no observaban el Uposatha iban diciendo 'veremos al rey', el guardián de la puerta les preguntaba: '¿Observan ustedes el Uposatha o no?'. A los que no lo observaban, les impedía el paso diciendo: 'El rey no concede audiencia a quienes no observan el Uposatha'. No había oportunidad de replicar: 'Nosotros, los habitantes de las provincias, ¿dónde obtendremos comida a tiempo?'. Pues en las cuatro puertas y en el patio del palacio, ya estaban preparadas miles de ollas de arroz. Por tanto, la multitud, en el lugar que deseaba, se arreglaba la barba, se bañaba, se cambiaba de ropa, comía según su gusto, asumía los preceptos del Uposatha y luego iba a la puerta del palacio del rey. Cuando el portero preguntaba repetidamente: '¿Observan el Uposatha?', ellos respondían: 'Sí, sí'. Entonces les decía: 'En ese caso, vengan', y haciéndoles entrar, se los presentaba al rey. Así, por estas dos virtudes, él era superior.

๓๑๒. เทวานํ ตาวตึสานนฺติ ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตเทวานํ. เต กิร เทวา วิเทหรฏฺเฐ มิถิลนครวาสิโน รญฺโญ โอวาเท ฐตฺวา ปญฺจ สีลานิ รกฺขิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺตา รญฺโญ คุณกถํ กเถนฺติ. เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เทวานํ ตาวตึสาน’’นฺติ.

312. 'Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ' se refiere a los dioses nacidos en el reino de los Treinta y Tres. Se dice que aquellos dioses, que habían vivido en la ciudad de Mithilā en el reino de Videha y habían guardado los cinco preceptos y realizado el Uposatha bajo la guía del rey, hablaban allí sobre las virtudes del rey. Refiriéndose a ellos, se dijo 'de los dioses de los Treinta y Tres'.

นิสินฺโน โหตีติ ปาสาทวรสฺส อุปริคโต ทานญฺจ สีลญฺจ อุปปริกฺขมาโน นิสินฺโน โหติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ทานํ นุ โข มหนฺตํ อุทาหุ สีลํ, ยทิ ทานํ มหนฺตํ, อชฺโฌตฺถริตฺวา ทานเมว ทสฺสามิ. อถ สีลํ, สีลเมว ปูริสฺสามี’’ติ. ตสฺส ‘‘อิทํ มหนฺตํ อิทํ มหนฺต’’นฺติ นิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺตสฺเสว สกฺโก คนฺตฺวา ปุรโต ปาตุรโหสิ. เตน วุตฺตํ อถ โข, อานนฺท,…เป… สมฺมุเข ปาตุรโหสีติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘รญฺโญ กงฺขา อุปฺปนฺนา, ตสฺส กงฺขจฺเฉทนตฺถํ ปญฺหญฺจ กเถสฺสามิ, อิธาคมนตฺถาย ปฏิญฺญญฺจ คณฺหิสฺสามี’’ติ. ตสฺมา คนฺตฺวา สมฺมุเข ปาตุรโหสิ. ราชา อทิฏฺฐปุพฺพํ รูปํ ทิสฺวา ภีโต อโหสิ โลมหฏฺฐชาโต. อถ นํ สกฺโก – ‘‘มา ภายิ, มหาราช, วิสฺสตฺโถ ปญฺหํ ปุจฺฉ, กงฺขํ เต ปฏิวิโนเทสฺสามี’’ติ อาห.

'Nisinno hoti' significa que estaba sentado en la parte superior del magnífico palacio, reflexionando sobre la caridad y la virtud. Se dice que pensó así: '¿Es más grande la caridad o la virtud? Si la caridad es más grande, me dedicaré plenamente a dar caridad. Si es la virtud, cumpliré plenamente la virtud'. Mientras no podía decidir 'esto es grande, aquello es grande', Sakka fue y apareció ante él. Por eso se dijo: 'Entonces, Ānanda…pe… apareció ante él'. Se dice que Sakka pensó: 'Ha surgido una duda en el rey; para disipar su duda, responderé a su pregunta y obtendré su promesa de venir aquí [al cielo]'. Por eso fue y apareció ante él. El rey, al ver una forma nunca antes vista, se asustó y se le erizaron los vellos. Entonces Sakka le dijo: 'No temas, gran rey, pregunta con confianza; yo disiparé tu duda'.

ราชา [Pg.217] –

El rey [dijo]:

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ มหาราช, สพฺพภูตานมิสฺสร;

ทานํ วา พฺรหฺมจริยํ วา, กตมํ สุ มหปฺผล’’นฺติ. –

"Te pregunto, gran Sakka, señor de todos los seres: entre la caridad y la vida santa (virtud), ¿cuál tiene el fruto más grande?".

ปญฺหํ ปุจฺฉิ. สกฺโก – ‘‘ทานํ นาม กึ, สีลเมว คุณวิสิฏฺฐตาย มหนฺตํ. อหญฺหิ ปุพฺเพ, มหาราช, ทสวสฺสสหสฺสานิ ทสนฺนํ ชฏิลสหสฺสานํ ทานํ ทตฺวา เปตฺติวิสยโต น มุตฺโต, สีลวนฺตา ปน มยฺหํ ทานํ ภุญฺชิตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อโวจ –

Planteó la pregunta. Sakka [dijo]: "¿Qué es la caridad comparada con la virtud? Solo la virtud es grande por su excelencia especial. Yo mismo, gran rey, en el pasado, habiendo dado caridad durante diez mil años a diez mil ascetas de cabellos trenzados, no me liberé del reino de los ancestros (pettivisaya); pero los virtuosos, tras disfrutar de mi caridad, renacieron en el mundo de Brahma". Dicho esto, recitó estos versos:

‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌติ.

"Por una vida santa inferior, uno nace entre los nobles; por una media, se alcanza la condición de deidad; y por una superior, uno se purifica [de las pasiones]".

น เหเต สุลภา กายา, ยาจโยเคน เกนจิ;

เย กาเย อุปปชฺชนฺติ, อนาคารา ตปสฺสิโน’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๒๙-๔๓๐);

"Estos estados [de Brahma] no son fáciles de obtener por cualquier tipo de sacrificio; en esos estados renacen los ascetas sin hogar que practican la austeridad".

เอวํ รญฺโญ กงฺขํ วิโนเทตฺวา เทวโลกคมนาย ปฏิญฺญาคหณตฺถํ ลาภา เต มหาราชาติอาทิมาห. ตตฺถ อวิกมฺปมาโนติ อภายมาโน. อธิวาเสสีติ อหํ มหาชนํ กุสลํ สมาทเปมิ, ปุญฺญวนฺตานํ ปน วสนฏฺฐานํ ทิสฺวา อาคเตน มนุสฺสปเถ สุขํ กเถตุํ โหตีติ อธิวาเสสิ.

Habiendo disipado así la duda del rey, con el fin de obtener su consentimiento para ir al mundo de los devas, [Mātali] dijo: "Es una fortuna para ti, Gran Rey", etc. En ese contexto, "avikampamāno" significa sin temor. "Adhivāsesi" significa: "He establecido a la gran multitud en el mérito; además, habiendo visto el lugar de residencia de los meritorios, al regresar, será fácil hablar de los frutos de las acciones meritorias en el camino de los hombres"; con este pensamiento, aceptó.

๓๑๓. เอวํ ภทฺทนฺตวาติ เอวํ โหตุ ภทฺทกํ ตว วจนนฺติ วตฺวา. โยเชตฺวาติ เอกสฺมึเยว ยุเค สหสฺสอสฺสาชานีเย โยเชตฺวา. เตสํ ปน ปาฏิเยกฺกํ โยชนกิจฺจํ นตฺถิ, มนํ อาคมฺม ยุตฺตาเยว โหนฺติ. โส ปน ทิพฺพรโถ ทิยฑฺฒโยชนสติโก โหติ, นทฺธิโต ปฏฺฐาย รถสีสํ ปญฺญาสโยชนานิ, อกฺขพนฺโธ ปณฺณาสโยชนานิ, อกฺขพนฺธโต ปฏฺฐาย ปจฺฉาภาโค ปณฺณาสโยชนานิ, สพฺโพ สตฺตวณฺณรตนมโย. เทวโลโก นาม อุทฺธํ, มนุสฺสโลโก อโธ, ตสฺมา เหฏฺฐามุขํ รถํ เปเสสีติ น สลฺลกฺเขตพฺพํ. ยถา ปน ปกติมคฺคํ เปเสติ, เอวเมว มนุสฺสานํ สายมาสภตฺเต นิฏฺฐิเต จนฺเทน สทฺธึ ยุคนทฺธํ กตฺวา เปเสสิ, ยมกจนฺทา อุฏฺฐิตา วิย อเหสุํ. มหาชโน ทิสฺวา ‘‘ยมกจนฺทา อุคฺคตา’’ติ อาห. อาคจฺฉนฺเต อาคจฺฉนฺเต น ยมกจนฺทา, เอกํ วิมานํ, น วิมานํ, เอโก รโถติ. รโถปิ อาคจฺฉนฺโต อาคจฺฉนฺโต [Pg.218] ปกติรถปฺปมาโณว, อสฺสาปิ ปกติอสฺสปฺปมาณาว อเหสุํ. เอวํ รถํ อาหริตฺวา รญฺโญ ปาสาทํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาจีนสีหปญฺชรฏฺฐาเน รถํ นิวตฺเตตฺวา อาคตมคฺคาภิมุขํ กตฺวา สีหปญฺชเร ฐตฺวาว อาโรหนสชฺชํ ฐเปสิ.

313. Diciendo: "Que así sea, venerable, tus palabras son excelentes", [Mātali] unció mil caballos de raza pura a un solo yugo. Para esos caballos no hay una tarea individual de enganche; se uncen únicamente mediante la voluntad de Mātali. El carruaje celestial tiene ciento cincuenta yojanas de largo; desde el eje, la parte frontal del carro mide cincuenta yojanas, la sección del eje mide cincuenta yojanas, y desde el eje hacia atrás mide cincuenta yojanas. Todo el carro está hecho de joyas de siete colores. El mundo de los devas está arriba y el mundo de los humanos abajo; por tanto, no debe pensarse que envió el carro hacia abajo [de forma abrupta]. Lo envió como si siguiera un camino natural; precisamente cuando los hombres terminaban su cena, lo envió haciendo que pareciera uncido junto con la luna, de modo que surgieron como lunas gemelas. La gran multitud, al verlo, dijo: "Han salido lunas gemelas". A medida que se acercaba, decían: "No son lunas gemelas, es una mansión celestial", luego: "No es una mansión, es un carruaje". Al acercarse más, el carruaje tomó el tamaño de un carro ordinario y los caballos el de caballos normales. Habiendo traído así el carro, dio una vuelta alrededor del palacio del rey a la derecha y, girándolo en el lugar de la ventana del león oriental, lo detuvo frente al camino por donde vino, disponiéndolo para que el rey subiera.

อภิรุห มหาราชาติ ราชา – ‘‘ทิพฺพยานํ เม ลทฺธ’’นฺติ น ตาวเทว อภิรุหิ, นาครานํ ปน โอวาทํ อทาสิ ‘‘ปสฺสถ ตาตา, ยํ เม สกฺเกน เทวรญฺญา ทิพฺพรโถ เปสิโต, โส จ โข น ชาติโคตฺตํ วา กุลปฺปเทสํ วา ปฏิจฺจ เปสิโต, มยฺหํ ปน สีลาจารคุเณ ปสีทิตฺวา เปสิโต. สเจ ตุมฺเหปิ สีลํ รกฺขิสฺสถ, ตุมฺหากมฺปิ เปเสสฺสติ, เอวํ รกฺขิตุํ ยุตฺตํ นาเมตํ สีลํ. นาหํ เทวโลกํ คนฺตฺวา จิรายิสฺสามิ, อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ มหาชนํ โอวทิตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา รถํ อภิรุหิ. ตโต มาตลิ สงฺคาหโก ‘‘อหมฺปิ มหาราชสฺส มมานุจฺฉวิกํ กริสฺสามี’’ติ อากาสมฺหิ ทฺเว มคฺเค ทสฺเสตฺวา อปิจ มหาราชาติอาทิมาห.

Al decirle "Sube, Gran Rey", el rey no subió de inmediato pensando: "He obtenido un vehículo celestial", sino que dio una exhortación a los ciudadanos: "Mirad, queridos, por qué Sakka, el rey de los devas, me ha enviado este carruaje celestial; no fue enviado por mi linaje o casta, sino por su devoción a mis virtudes de moralidad y conducta. Si vosotros también guardáis la virtud, os enviará uno; por tanto, es apropiado guardar esta virtud. No tardaré en regresar del mundo de los devas, permaneced diligentes". Tras exhortar así a la multitud y establecerlos en los cinco preceptos, subió al carro. Entonces Mātali, el conductor, pensando: "Yo también haré lo que es apropiado para el Gran Rey", mostró dos caminos en el espacio y dijo: "Además, Gran Rey", y demás.

ตตฺถ กตเมนาติ, มหาราช, อิเมสุ มคฺเคสุ เอโก นิรยํ คจฺฉติ, เอโก เทวโลกํ, เตสุ ตํ กตเมน เนมิ. เยนาติ เยน มคฺเคน คนฺตฺวา ยตฺถ ปาปกมฺมนฺตา ปาปกานํ กมฺมานํ วิปากํ ปฏิสํเวทิยนฺติ, ตํ ฐานํ สกฺกา โหติ ปสฺสิตุนฺติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ชาตเกปิ –

Allí, "katamena" significa: "Gran Rey, entre estos caminos, uno va al infierno y otro al mundo de los devas; de estos, ¿por cuál te llevo?". "Yena" significa: "el camino por el cual yendo se puede ver el lugar donde aquellos que realizan malas acciones experimentan el fruto de sus actos pecaminosos". Este es el significado. El mismo método se aplica al segundo verso. También en el Jātaka:

‘‘เกน ตํ เนมิ มคฺเคน, ราชเสฏฺฐ ทิสมฺปติ;

เยน วา ปาปกมฺมนฺตา, ปุญฺญกมฺมา จ เย นรา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๕๐) –

"¿Por qué camino te llevo, oh excelso rey, señor de las regiones; por aquel donde están los de malas acciones o por donde están los hombres de actos meritorios?".

คาถาย อยเมวตฺโถ. เตเนวาห –

Este es el mismo significado de la estrofa. Por eso dijo:

‘‘นิรเย ตาว ปสฺสามิ, อาวาเส ปาปกมฺมินํ;

ฐานานิ ลุทฺทกมฺมานํ, ทุสฺสีลานญฺจ ยา คตี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๕๑);

"Primero veré los infiernos, la morada de los malhechores, los lugares de quienes cometen actos crueles y el destino de los inmorales".

อุภเยเนว มํ มาตลิ เนหีติ มาตลิ ทฺวีหิ มคฺเคหิ มํ เนหิ, อหํ นิรยํ ปสฺสิตุกาโม เทวโลกมฺปีติ. ปฐมํ กตเมน เนมีติ. ปฐมํ นิรยมคฺเคน เนหีติ. ตโต มาตลิ อตฺตโน อานุภาเวน ราชานํ ปญฺจทส มหานิรเย ทสฺเสสิ. วิตฺถารกถา ปเนตฺถ –

"Llévame por ambos, Mātali", significa: "Mātali, llévame por los dos caminos, deseo ver el infierno y también el mundo de los devas". Cuando se le preguntó: "¿Por cuál te llevo primero?", respondió: "Primero llévame por el camino al infierno". Entonces Mātali, por su propio poder, mostró al rey los quince grandes infiernos. La explicación detallada aquí:

‘‘ทสฺเสสิ [Pg.219] มาตลิ รญฺโญ, ทุคฺคํ เวตรณึ นทึ;

กุถิตํ ขารสํยุตฺตํ, ตตฺตํ อคฺคิสิขูปม’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๕๒) –

"Mātali mostró al rey el río Vetaraṇī, de difícil travesía, hirviente, lleno de sustancias salinas, ardiente como una llama de fuego".

ชาตเก วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. นิรยํ ทสฺเสตฺวา รถํ นิวตฺเตตฺวา เทวโลกาภิมุขํ คนฺตฺวา พีรณีเทวธีตาย โสณทินฺนเทวปุตฺตสฺส คณเทวปุตฺตานญฺจ วิมานานิ ทสฺเสนฺโต เทวโลกํ เนสิ. ตตฺราปิ วิตฺถารกถา –

Debe entenderse según el método expuesto en el Jātaka. Habiendo mostrado el infierno, giró el carro y se dirigió hacia el mundo de los devas; mostrando las mansiones de la diosa Bīraṇī, del hijo de los devas Soṇadinna y de los hijos de los devas Gaṇa, lo llevó al mundo celestial. También allí la explicación detallada:

‘‘ยทิ เต สุตา พีรณี ชีวโลเก,อามายทาสี อหุ พฺราหฺมณสฺส;

สา ปตฺตกาเล อติถึ วิทิตฺวา,มาตาว ปุตฺตํ สกิมาภินนฺที;

สํยมา สํวิภาคา จ,สา วิมานสฺมิ โมทตี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๕๐๗) –

"Si has oído de Bīraṇī, en el mundo de los seres vivos era una esclava doméstica de un brahmán. Ella, al reconocer a un visitante en el momento oportuno, se regocijó como una madre al ver a su hijo. Debido a su autocontrol y generosidad, ahora se deleita en su mansión celestial".

ชาตเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

Debe entenderse tal como se explica en el Jātaka.

เอวํ คจฺฉโต ปน ตสฺส รถเนมิ วฏฺฏิยา จิตฺตกูฏทฺวารโกฏฺฐกสฺส อุมฺมาเร ปหตมตฺเตว เทวนคเร โกลาหลํ อโหสิ. สกฺกํ เทวราชานํ เอกกํเยว โอหาย เทวสงฺโฆ มหาสตฺตํ ปจฺจุคฺคมนมกาสิ, ตํ เทวตานํ อาทรํ ทิสฺวา สกฺโก จิตฺตํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต – ‘‘อภิรม, มหาราช, เทเวสุ เทวานุภาเวนา’’ติ อาห. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ ราชา อชฺช อาคนฺตฺวา เอกทิวเสเนว เทวคณํ อตฺตโน อภิมุขมกาสิ. สเจ เอกํ ทฺเว ทิวเส วสิสฺสติ, น มํ เทวา โอโลเกสฺสนฺตี’’ติ. โส อุสูยมาโน, ‘‘มหาราช, ตุยฺหํ อิมสฺมึ เทวโลเก วสิตุํ ปุญฺญํ นตฺถิ, อญฺเญสํ ปุญฺเญน วสาหี’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอวมาห. โพธิสตฺโต – ‘‘นาสกฺขิ ชรสกฺโก มนํ สนฺธาเรตุํ, ปรํ นิสฺสาย ลทฺธํ โข ปน ยาจิตฺวา ลทฺธภณฺฑกํ วิย โหตี’’ติ ปฏิกฺขิปนฺโต อลํ มาริสาติอาทิมาห. ชาตเกปิ วุตฺตํ –

Mientras él iba así, en el momento en que la llanta de la rueda del carro tocó el umbral de la puerta de la montaña Cittakūṭa, hubo un gran clamor en la ciudad de los devas. Abandonando al rey de los devas, Sakka, la asamblea de los devas salió al encuentro del Gran Ser. Al ver esa atención de las deidades, Sakka, incapaz de contener su mente [de celos], dijo: "Regocíjate, Gran Rey, entre los devas por el poder de los devas". Se dice que pensó: "Este rey ha llegado hoy y en un solo día ha atraído a la asamblea de los devas hacia sí. Si se queda uno o dos días, los devas ya no me mirarán". Él, sintiendo envidia, dijo con esta intención: "Gran Rey, no tienes mérito para residir en este mundo celestial por ti mismo; reside aquí dependiendo del mérito de otros". El Bodhisatta, pensando: "El viejo Sakka no pudo contener su mente; ciertamente, el placer obtenido dependiendo de otros es como un objeto obtenido por préstamo", lo rechazó diciendo: "Es suficiente, venerable", y demás. También se dice en el Jātaka:

‘‘ยถา ยาจิตกํ ยานํ, ยถา ยาจิตกํ ธนํ;

เอวํสมฺปทเมเว ตํ, ยํ ปรโต ทานปจฺจยา;

น จาหเมตมิจฺฉามิ, ยํ ปรโต ทานปจฺจยา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๕๘๕-๕๘๖) –

«Como un vehículo prestado, como una riqueza prestada; así es ciertamente el éxito que depende de los regalos de otros. No deseo aquello que depende de los regalos de otros».

สพฺพํ [Pg.220] วตฺตพฺพํ. โพธิสตฺโต ปน มนุสฺสตฺตภาเวน กติวาเร เทวโลกํ คโตติ. จตฺตาโร – มนฺธาตุราชกาเล สาธินราชกาเล คุตฺติลวีณาวาทกกาเล นิมิมหาราชกาเลติ. โส มนฺธาตุกาเล เทวโลเก อสงฺขฺเยยฺยํ กาลํ วสิ, ตสฺมิญฺหิ วสมาเนเยว ฉตฺตึส สกฺกา จวึสุ. สาธินราชกาเล สตฺตาหํ วสิ, มนุสฺสคณนาย สตฺต วสฺสสตานิ โหนฺติ. คุตฺติลวีณาวาทกกาเล จ นิมิราชกาเล จ มุหุตฺตมตฺตํ วสิ, มนุสฺสคณนาย สตฺต ทิวสานิ โหนฺติ.

Todo debe ser explicado. ¿Cuántas veces el Bodhisatta fue al mundo de los dioses en forma humana? Fueron cuatro veces: durante el reinado del rey Mandhata, durante el reinado del rey Sadhina, en la época del músico de laúd Guttila y durante el reinado del gran rey Nimi. En la época de Mandhata, residió en el mundo de los devaloka por un tiempo incalculable; de hecho, mientras residía allí, treinta y seis Sakkas fallecieron. En la época del rey Sadhina, residió durante siete días según el cómputo divino, lo cual equivale a setecientos años según el cómputo humano. Durante la época del músico de laúd Guttila y del rey Nimi, residió solo por un momento, lo cual equivale a siete días según el cómputo humano.

๓๑๔. ตตฺเถว มิถิลํ ปฏิเนสีติ ปฏิเนตฺวา ปกติสิริคพฺเภเยว ปติฏฺฐาเปสิ.

314. «Lo llevó de regreso allí mismo a Mithila» significa que, habiéndolo llevado de regreso, lo instaló en su cámara real habitual de esplendor.

๓๑๕. กฬารชนโกติ ตสฺส นามํ. กฬารทนฺตตาย ปน กฬารชนโกติ วุตฺโต. น โส อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชีติ เอตฺตกมตฺตเมว น อกาสิ, เสสํ สพฺพํ ปากติกเมว อโหสิ.

315. Kalara Janaka era su nombre. Se le llamó Kalara Janaka debido a sus dientes desiguales. «Él no solo renunció a la vida hogareña por la vida sin hogar» significa que no se limitó únicamente a ese acto de renuncia; todo lo demás siguió la práctica habitual de los antiguos reyes virtuosos.

๓๑๖. สมุจฺเฉโท โหตีติ เอตฺถ กลฺยาณวตฺตํ โก สมุจฺฉินฺทติ, เกน สมุจฺฉินฺนํ, โก ปวตฺเตติ, เกน ปวตฺติตํ นาม โหตีติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สีลวา ภิกฺขุ ‘‘น สกฺกา มยา อรหตฺตํ ลทฺธุ’’นฺติ วีริยํ อกโรนฺโต สมุจฺฉินฺทติ. ทุสฺสีเลน สมุจฺฉินฺนํ นาม โหติ. สตฺต เสขา ปวตฺเตนฺติ. ขีณาสเวน ปวตฺติตํ นาม โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

316. En la frase «hay una ruptura», se debe entender la siguiente distinción: ¿Quién interrumpe la noble práctica? ¿Por quién ha sido interrumpida? ¿Quién la continúa? ¿Por quién se dice que ha sido continuada? Al respecto, un monje virtuoso que no se esfuerza, pensando: «No es posible para mí alcanzar el estado de Arahant», interrumpe la noble práctica. Se dice que es interrumpida por aquel que es inmoral. Los siete tipos de aprendices (sekha) la continúan. Se dice que ha sido continuada por aquel que ha extinguido las impurezas (khīṇāsava). El resto de la explicación es claro en todos los puntos.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya.

มฆเทวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación del Maghadeva Sutta.

๔. มธุรสุตฺตวณฺณนา

4. Explicación del Madhura Sutta.

๓๑๗. เอวํ เม สุตนฺติ มธุรสุตฺตํ. ตตฺถ มหากจฺจาโนติ คิหิกาเล อุชฺเชนิกรญฺโญ ปุโรหิตปุตฺโต อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก สุวณฺณวณฺโณ จ. มธุรายนฺติ เอวํนามเก นคเร. คุนฺทาวเนติ กณฺหกคุนฺทาวเน[Pg.221]. อวนฺติปุตฺโตติ อวนฺติรฏฺเฐ รญฺโญ ธีตาย ปุตฺโต. วุทฺโธ เจว อรหา จาติ ทหรํ อรหนฺตมฺปิ น ตถา สมฺภาเวนฺติ ยถา มหลฺลกํ, เถโร ปน วุทฺโธ เจว อโหสิ อรหา จ. พฺราหฺมณา, โภ กจฺจานาติ โส กิร ราชา พฺราหฺมณลทฺธิโก, ตสฺมา เอวมาห. พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณติอาทีสุ ชาติโคตฺตาทีนํ ปญฺญาปนฏฺฐาเน พฺราหฺมณาว เสฏฺฐาติ ทสฺเสติ. หีโน อญฺโญ วณฺโณติ อิตเร ตโย วณฺณา หีนา ลามกาติ วทติ. สุกฺโกติ ปณฺฑโร. กณฺโหติ กาฬโก. สุชฺฌนฺตีติ ชาติโคตฺตาทิปญฺญาปนฏฺฐาเนสุ สุชฺฌนฺติ. พฺรหฺมุโน ปุตฺตาติ มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺตา. โอรสา มุขโต ชาตาติ อุเร วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตา, อุเร กตฺวา สํวทฺธิตาติ วา โอรสา. พฺรหฺมชาติ พฺรหฺมโต นิพฺพตฺตา. พฺรหฺมนิมฺมิตาติ พฺรหฺมุนา นิมฺมิตา. พฺรหฺมทายาทาติ พฺรหฺมุโน ทายาทา. โฆโสเยว โข เอโสติ โวหารมตฺตเมเวตํ.

317. «Así he oído» es el Madhura Sutta. Allí, «Mahā Kaccāna» era, en su vida laica, el hijo del capellán real (purohita) del rey de Ujjenī; era muy hermoso, de apariencia agradable, inspirador de fe y de color dorado. «En Madhurā» se refiere a la ciudad de ese nombre. «En el bosque de Gundā» se refiere al bosque de ébanos negros. «Avantiputto» era el hijo de la hija del rey del reino de Avanti. «Anciano y también un Arahant»: no se honra a un Arahant joven de la misma manera que a uno mayor; sin embargo, el venerable era tanto anciano como un Arahant. «Brahmanas, venerable Kaccāna»: se dice que ese rey era de creencia brahmánica, por eso se dirigió a él de esa manera. En frases como «los brahmanes son la casta superior», muestra que solo los brahmanes son considerados superiores en cuanto a la designación de casta y linaje. «Las otras castas son inferiores» significa que las otras tres castas son bajas y viles. «Puro» significa blanco. «Oscuro» significa negro. «Se purifican» significa que se consideran puros en las designaciones de casta y linaje. «Hijos de Brahma» significa hijos del Gran Brahma. «Legítimos, nacidos de su boca» significa que, tras residir en el pecho de Brahma, salieron por su boca; o se llaman «legítimos» (orasā) porque fueron criados tras ser puestos en el pecho de Brahma. «Nacidos de Brahma» significa surgidos de Brahma. «Creados por Brahma» significa formados por el Gran Brahma. «Herederos de Brahma» significa herederos del Gran Brahma. «Esto es solo un rumor» significa que esto es meramente una forma de hablar.

๓๑๘. อิชฺเฌยฺยาติ สมิชฺเฌยฺย, ยตฺตกานิ ธนาทีนิ ปตฺเถยฺย, ตตฺตเกหิสฺส มโนรโถ ปูเรยฺยาติ อตฺโถ. ขตฺติโยปิสฺสาสฺสาติ ขตฺติโยปิ อสฺส อิสฺสริยสมฺปตฺตสฺส ปุพฺพุฏฺฐายี อสฺส. เนสํ เอตฺถ กิญฺจีติ น เอเตสํ เอตฺถ กิญฺจิ.

318. «Prosperaría» significa que se cumpliría; el significado es que su deseo se vería colmado por la cantidad de riqueza y bienes que anhelara. «Incluso un guerrero sería para él» significa que incluso otro guerrero se levantaría primero para servir a aquel monarca que ha alcanzado tal poder y riqueza. «De ellos, en esto, nada» significa que no veo ninguna distinción en cuanto a este servicio entre las cuatro castas.

๓๒๒. อาสเนน วา นิมนฺเตยฺยามาติ นิสินฺนาสนํ ปปฺโผเฏตฺวา อิธ นิสีทาติ วเทยฺยาม. อภินิมนฺเตยฺยามปิ นนฺติ อภิหริตฺวา ตํ นิมนฺเตยฺยาม. ตตฺถ ทุวิโธ อภิหาโร วาจาย เจว กาเยน จ. ‘‘ตุมฺหากํ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ มมํ จีวราทีหิ วเทยฺยาถ เยนตฺโถ’’ติ วทนฺโต หิ วาจาย อภิหริตฺวา นิมนฺเตติ นาม. จีวราทิเวกลฺลํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘อิทํ คณฺหถา’’ติ ตานิ เทนฺโต ปน กาเยน อภิหริตฺวา นิมนฺเตติ นาม. ตทุภยมฺปิ สนฺธาย ‘‘อภินิมนฺเตยฺยามปิ น’’นฺติ อาห. รกฺขาวรณคุตฺตินฺติ รกฺขาสงฺขาตญฺเจว อาวรณสงฺขาตญฺจ คุตฺตึ. ยา ปเนสา อาวุธหตฺเถ ปุริเส ฐเปนฺเตน รกฺขา, สา ธมฺมิกา นาม สํวิหิตา น โหติ. ยถา ปน อเวลาย กฏฺฐหาริกาปณฺณหาริกาทโย วิหารํ น ปวิสนฺติ, มิคลุทฺทกาทโย วิหารสีมาย มิเค วา มจฺเฉ วา น คณฺหนฺติ, เอวํ สํวิทหนฺเตน ธมฺมิกา นาม สํวิหิตา โหติ. ตํ สนฺธายาห ‘‘ธมฺมิก’’นฺติ.

322. «O lo invitaríamos con un asiento» significa que, tras sacudir el asiento, diríamos: «Siéntese aquí». «También lo invitaríamos» significa que, acercándonos a él, lo invitaríamos. Al respecto, el acto de invitar es de dos tipos: de palabra y de obra. Aquel que dice: «Siempre que lo desee, dígame qué túnicas u otros requisitos necesita», está invitando de palabra. Pero aquel que, al notar la falta de túnicas o requisitos, dice: «Tomen esto» y los entrega, está invitando de obra. Refiriéndose a ambos tipos, se dice: «También lo invitaríamos». «Protección, amparo y custodia» se refiere a la seguridad que consiste en proteger y amparar. Aquella protección que se realiza colocando hombres con armas en mano no se considera una disposición justa (dhamma). Pero cuando se dispone de tal manera que, en horarios inadecuados, las mujeres que recolectan leña o hierbas no entren al monasterio, y los cazadores no capturen ciervos o peces dentro de los límites del monasterio, tal disposición se considera justa. Refiriéndose a esto, dijo «justa» (dhammika).

เอวํ [Pg.222] สนฺเตติ เอวํ จตุนฺนมฺปิ วณฺณานํ ปพฺพชิตานํ ปพฺพชิตสกฺกาเรน สเม สมาเน. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

«Siendo así» significa que cuando el honor otorgado a los renunciantes es igual para las cuatro castas. El resto es claro en todas partes.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya.

มธุรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación del Madhura Sutta.

๕. โพธิราชกุมารสุตฺตวณฺณนา

5. Explicación del Bodhirājakumāra Sutta.

๓๒๔. เอวํ เม สุตนฺติ โพธิราชกุมารสุตฺตํ. ตตฺถ โกกนโทติ โกกนทํ วุจฺจติ ปทุมํ. โส จ มงฺคลปาสาโท โอโลกนกปทุมํ ทสฺเสตฺวา กโต, ตสฺมา โกกนโทติ สงฺขํ ลภิ.

324. «Así he oído» es el Bodhirājakumāra Sutta. Allí, «Kokanada» es el nombre que se le da al loto paduma. Ese palacio auspicioso fue construido mostrando la forma de un loto para ser contemplado; por lo tanto, recibió el nombre de Kokanada.

๓๒๕. ยาว ปจฺฉิมโสปานกเฬวราติ เอตฺถ ปจฺฉิมโสปานกเฬวรนฺติ ปฐมํ โสปานผลกํ วุตฺตํ. อทฺทสา โขติ โอโลกนตฺถํเยว ทฺวารโกฏฺฐเก ฐิโต อทฺทส. ภควา ตุณฺหี อโหสีติ ‘‘กิสฺส นุ โข อตฺถาย ราชกุมาเรน อยํ มหาสกฺกาโร กโต’’ติ อาวชฺชนฺโต ปุตฺตปตฺถนาย กตภาวํ อญฺญาสิ. โส หิ ราชกุมาโร อปุตฺตโก, สุตญฺจาเนน อโหสิ – ‘‘พุทฺธานํ กิร อธิการํ กตฺวา มนสา อิจฺฉิตํ ลภนฺตี’’ติ. โส – ‘‘สจาหํ ปุตฺตํ ลภิสฺสามิ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ มม เจลปฺปฏิกํ อกฺกมิสฺสติ. โน เจ ลภิสฺสามิ, น อกฺกมิสฺสตี’’ติ ปตฺถนํ กตฺวา สนฺถราเปสิ. อถ ภควา ‘‘นิพฺพตฺติสฺสติ นุ โข เอตสฺส ปุตฺโต’’ติ อาวชฺเชตฺวา ‘‘น นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ อทฺทส.

325. En la frase 'hasta la estructura de la última escalera' (pacchimasopānakaḷevarāti), con el término 'pacchimasopānakaḷevara' se describe el primer peldaño o tabla de madera de la escalera. 'Él vio' (addasā kho) significa que el príncipe Bodhi, estando de pie en el pórtico de la entrada únicamente para observar, lo vio. Respecto a 'el Bienaventurado permaneció en silencio' (bhagavā tuṇhī ahosīti), el Buddha, reflexionando sobre '¿con qué propósito ha realizado el príncipe este gran honor?', comprendió que se hizo con el deseo de obtener un hijo. Pues este príncipe no tenía descendencia y había oído decir: 'Se cuenta que al realizar una gran ofrenda a los Buddhas, se obtiene lo que el corazón desea'. Pensando: 'Si he de obtener un hijo, el Completamente Despierto pisará mi alfombra de tela blanca; si no lo he de obtener, no la pisará', hizo extender la tela. Entonces el Bienaventurado, reflexionando sobre '¿nacerá un hijo para él?', vio que 'no nacerá'.

ปุพฺเพ กิร โส เอกสฺมึ ทีเป วสมาโน สมจฺฉนฺเทน สกุณโปตเก ขาทิ. สจสฺส มาตุคาโม อญฺโญว ภเวยฺย, ปุตฺตํ ลเภยฺย. อุโภหิ ปน สมานจฺฉนฺเทหิ หุตฺวา ปาปกมฺมํ กตํ, เตนสฺส ปุตฺโต น นิพฺพตฺติสฺสตีติ อญฺญาสิ. ทุสฺเส ปน อกฺกนฺเต – ‘‘พุทฺธานํ อธิการํ กตฺวา ปตฺถิตปตฺถิตํ ลภนฺตีติ โลเก อนุสฺสโว, มยา จ มหาอภินีหาโร กโต, น จ ปุตฺตํ ลภามิ, ตุจฺฉํ อิทํ วจน’’นฺติ มิจฺฉาคหณํ คณฺเหยฺย. ติตฺถิยาปิ – ‘‘นตฺถิ สมณานํ อกตฺตพฺพํ นาม, เจลปฺปฏิกํ มทฺทนฺตา อาหิณฺฑนฺตี’’ติ อุชฺฌาเยยฺยุํ[Pg.223]. เอตรหิ จ อกฺกมนฺเตสุ พหู ภิกฺขู ปรจิตฺตวิทุโน, เต ภพฺพํ ชานิตฺวา อกฺกมิสฺสนฺติ, อภพฺพํ ชานิตฺวา น อกฺกมิสฺสนฺติ. อนาคเต ปน อุปนิสฺสโย มนฺโท ภวิสฺสติ, อนาคตํ น ชานิสฺสนฺติ. เตสุ อกฺกมนฺเตสุ สเจ ปตฺถิตํ อิชฺฌิสฺสติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ อิชฺฌิสฺสติ, – ‘‘ปุพฺเพ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อภินีหารํ กตฺวา อิจฺฉิติจฺฉิตํ ลภนฺติ, ตํ อิทานิ น ลภนฺติ. เตเยว มญฺเญ ภิกฺขู ปฏิปตฺติปูรกา อเหสุํ, อิเม ปฏิปตฺตึ ปูเรตุํ น สกฺโกนฺตี’’ติ มนุสฺสา วิปฺปฏิสาริโน ภวิสฺสนฺตีติ อิเมหิ การเณหิ ภควา อกฺกมิตุํ อนิจฺฉนฺโต ตุณฺหี อโหสิ. สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ ‘‘น, ภิกฺขเว, เจลปฺปฏิกา อกฺกมิตพฺพา’’ติ (จูฬว. ๒๖๘). มงฺคลตฺถาย ปญฺญตฺตํ อนกฺกมนฺเตสุ ปน อกฺกมนตฺถาย อนุปญฺญตฺตึ ฐเปสิ – ‘‘คิหี, ภิกฺขเว, มงฺคลิกา, อนุชานามิ, ภิกฺขเว, คิหีนํ มงฺคลตฺถายา’’ติ (จูฬว. ๒๖๘).

Se relata que en una vida pasada, mientras vivía en una isla, el príncipe, junto con una mujer de deseos afines, mató y comió crías de aves. Si su esposa hubiera sido otra mujer [con distintos actos], él habría obtenido un hijo; pero como ambos actuaron con la misma intención al cometer esa mala acción, el Buddha supo que no nacería un hijo para él. Además, de haber pisado la tela, el príncipe podría haber caído en la creencia errónea: 'Existe el rumor en el mundo de que al honrar a los Buddhas se obtiene lo que se desea; yo hice un gran esfuerzo y no obtengo un hijo, por lo tanto, esta enseñanza es vana'. Asimismo, los ascetas de otras sectas habrían criticado diciendo: 'No hay nada que sea ilícito para estos ascetas [seguidores de Gotama], andan pisoteando alfombras de tela blanca'. Por otra parte, en el presente, entre los monjes que pisan, hay muchos que conocen los pensamientos ajenos; ellos pisarían sabiendo quién es digno de obtener su deseo y no pisarían sabiendo quién no lo es. Pero en el futuro, la capacidad espiritual será débil y no conocerán los pensamientos ajenos. Si al pisar ellos el deseo se cumpliera, sería bueno; pero si no se cumpliera, la gente se desanimaría diciendo: 'Antiguamente, tras realizar una ofrenda a la Sangha de monjes obtenían lo que deseaban, pero ahora no lo obtienen. Seguramente solo aquellos eran verdaderos monjes que cumplían con la práctica, pero estos no son capaces de cumplirla'. Por estas razones, el Bienaventurado, no deseando pisar, permaneció en silencio. Así estableció el precepto: 'Monjes, no se debe pisar sobre alfombras de tela blanca'. Sin embargo, en el caso de telas extendidas con el fin de un auspicio, estableció la regulación secundaria para permitirlo: 'Monjes, los laicos desean auspicios; monjes, permito pisar la tela blanca de los laicos por el bien de un auspicio'.

๓๒๖. ปจฺฉิมํ ชนตํ ตถาคโต อนุกมฺปตีติ อิทํ เถโร วุตฺเตสุ การเณสุ ตติยํ การณํ สนฺธายาห. น โข สุเขน สุขนฺติ กสฺมา อาห? กามสุขลฺลิกานุโยคสญฺญี หุตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺโธ น อกฺกมิ, ตสฺมา อหมฺปิ สตฺถารา สมานจฺฉนฺโท ภวิสฺสามีติ มญฺญมาโน เอวมาห.

326. 'El Tathāgata tiene compasión por las generaciones futuras': esta frase fue dicha por el Thera Ananda refiriéndose a la tercera de las razones mencionadas. ¿Por qué el príncipe dijo: 'la felicidad no se alcanza a través de la felicidad'? El príncipe dijo esto creyendo que el Completamente Despierto no pisó la tela por percibirla como una forma de apego a los placeres sensoriales, y pensando: 'Yo también tendré el mismo deseo que el Maestro'.

๓๒๗. โส โข อหนฺติอาทิ ‘‘ยาว รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม’’ติ ตาว มหาสจฺจเก (ม. นิ. ๑.๓๖๔ อาทโย) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ตโต ปรํ ยาว ปญฺจวคฺคิยานํ อาสวกฺขยา ปาสราสิสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๒๗๒ อาทโย) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

327. Desde las palabras 'Yo mismo, ciertamente' hasta 'hasta la última vigilia de la noche', debe entenderse según el método explicado en el Mahāsaccaka Sutta. Lo que sigue después, hasta la extinción de las impurezas de los cinco monjes de la primera congregación, debe entenderse según el método explicado en el Pāsarāsi Sutta.

๓๔๓. องฺกุสคยฺเห สิปฺเปติ องฺกุสคหณสิปฺเป. กุสโล อหนฺติ เฉโก อหํ. กสฺส ปนายํ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหีติ? ปิตุ สนฺติเก, ปิตาปิสฺส ปิตุ สนฺติเกว อุคฺคณฺหิ. โกสมฺพิยํ กิร ปรนฺตปราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. ราชมเหสี ครุภารา อากาสตเล รญฺญา สทฺธึ พาลาตปํ ตปฺปมานา รตฺตกมฺพลํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนา โหติ, เอโก หตฺถิลิงฺคสกุโณ ‘‘มํสเปสี’’ติ มญฺญมาโน คเหตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิ. สา ‘‘ฉฑฺเฑยฺย ม’’นฺติ ภเยน นิสฺสทฺทา อโหสิ, โส ตํ ปพฺพตปาเท รุกฺขวิฏเป ฐเปสิ. สา ปาณิสฺสรํ กโรนฺตี มหาสทฺทมกาสิ. สกุโณ [Pg.224] ปลายิ, ตสฺสา ตตฺเถว คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. ติยามรตฺตึ เทเว วสฺสนฺเต กมฺพลํ ปารุปิตฺวา นิสีทิ. ตโต จ อวิทูเร ตาปโส วสติ. โส ตสฺสา สทฺเทน อรุเณ อุคฺคเต รุกฺขมูลํ อาคโต ชาตึ ปุจฺฉิตฺวา นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา โอตาเรตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ เนตฺวา ยาคุํ ปาเยสิ. ทารกสฺส เมฆอุตุญฺจ ปพฺพตอุตุญฺจ คเหตฺวา ชาตตฺตา อุเทโนติ นามํ อกาสิ. ตาปโส ผลาผลานิ อาหริตฺวา ทฺเวปิ ชเน โปเสสิ.

343. En la frase 'en el arte del manejo del aguijón' (aṅkusagayhe sippe), se refiere a la destreza de sujetar el aguijón de elefantes. 'Fui experto' (kusalo ahaṃ) significa que yo, el príncipe, soy habilidoso. ¿De quién aprendió este arte? Lo aprendió de su padre, el rey Udena. Se cuenta que en la ciudad de Kosambī, un rey llamado Parantapa ejercía su reinado. Su reina, con un embarazo avanzado, estaba sentada en una terraza al aire libre junto al rey calentándose al sol de la mañana, envuelta en una manta de color rojo intenso. Un ave hatthiliṅga (con forma de elefante), pensando que era un trozo de carne, la atrapó y voló hacia el cielo. Ella, por temor a que el ave la soltara, no emitió sonido alguno; el ave la dejó en la horquilla de un árbol al pie de una montaña. Ella entonces batió sus palmas e hizo un gran ruido, provocando que el ave huyera. Allí mismo, en el árbol, dio a luz. Durante las tres vigilias de la noche, mientras llovía, permaneció sentada envuelta en su manta. No muy lejos de allí vivía un asceta, quien al amanecer, atraído por el ruido, se acercó a la base del árbol. Tras preguntar por su linaje, construyó una escalera, la bajó del árbol, la llevó a su morada y le dio gachas de beber. Debido a que el niño nació considerando el clima de las lluvias y el clima de la montaña, el asceta le dio el nombre de Udena. El asceta, recolectando diversos frutos, mantuvo y cuidó de ambos.

สา เอกทิวสํ ตาปสสฺส อาคมนเวลาย ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา อิตฺถิกุตฺตํ ทสฺเสตฺวา ตาปสํ สีลเภทํ อาปาเทสิ. เตสํ เอกโต วสนฺตานํ กาเล คจฺฉนฺเต ปรนฺตปราชา กาลํ อกาสิ. ตาปโส รตฺติภาเค นกฺขตฺตํ โอโลเกตฺวา รญฺโญ มตภาวํ ญตฺวา – ‘‘ตุยฺหํ ราชา มโต, ปุตฺโต เต กึ อิธ วสิตุํ อิจฺฉติ, อุทาหุ เปตฺติเก รชฺเช ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุ’’นฺติ ปุจฺฉิ. สา ปุตฺตสฺส อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุกามตญฺจสฺส ญตฺวา ตาปสสฺส อาโรเจสิ. ตาปโส จ หตฺถิคนฺถสิปฺปํ ชานาติ, กุโตเนน ลทฺธํ? สกฺกสฺส สนฺติกา. ปุพฺเพ กิรสฺส สกฺโก อุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ‘‘เกน กิลมถา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘หตฺถิปริสฺสโย อตฺถี’’ติ อาโรเจสิ. ตสฺส สกฺโก หตฺถิคนฺถญฺเจว วีณกญฺจ ทตฺวา ‘‘ปลาเปตุกามตาย สติ อิมํ ตนฺตึ วาเทตฺวา อิมํ สิโลกํ วเทยฺยาถ, ปกฺโกสิตุกามตาย สติ อิมํ สิโลกํ วเทยฺยาถา’’ติ อาห. ตาปโส ตํ สิปฺปํ กุมารสฺส อทาสิ. โส เอกํ วฏรุกฺขํ อภิรุหิตฺวา หตฺถีสุ อาคเตสุ ตนฺตึ วาเทตฺวา สิโลกํ วทติ, หตฺถี ภีตา ปลายึสุ.

Un día, habiendo salido al encuentro del asceta en el momento de su llegada, ella mostró gestos femeninos y provocó que el asceta quebrantara su virtud. Con el paso del tiempo, mientras vivían juntos, el rey Parantapa falleció. El asceta, observando las constelaciones durante la noche y sabiendo que el rey había muerto, le preguntó: «Tu rey ha muerto. ¿Desea tu hijo vivir aquí o desea erigir el parasol blanco en el reino de su padre?». Ella le contó a su hijo toda la historia de lo sucedido desde el principio, y habiendo conocido su deseo de erigir el parasol, se lo informó al asceta. El asceta conocía el arte del tratado de los elefantes; ¿de quién lo obtuvo? Lo obtuvo de Sakka. Se dice que anteriormente Sakka acudió a servirlo y le preguntó: «¿Por qué aflicción estáis sufriendo?». Él respondió: «Hay peligro de elefantes». Para él, Sakka le entregó el tratado de los elefantes y un laúd, diciéndole: «Si deseáis ahuyentarlos, tocad esta cuerda y recitad este verso; si deseáis llamarlos, recitad este verso». El asceta le dio ese arte al príncipe. Este, habiendo subido a un árbol banyan, cuando los elefantes llegaron, tocó la cuerda y recitó el verso; los elefantes, asustados, huyeron.

โส สิปฺปสฺส อานุภาวํ ญตฺวา ปุนทิวเส ปกฺโกสนสิปฺปํ ปโยเชสิ. เชฏฺฐกหตฺถี อาคนฺตฺวา ขนฺธํ อุปนาเมสิ. โส ตสฺส ขนฺธคโต ยุทฺธสมตฺเถ ตรุณหตฺถี อุจฺจินิตฺวา กมฺพลญฺจ มุทฺทิกญฺจ คเหตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา นิกฺขนฺโต อนุปุพฺเพน ตํ ตํ คามํ ปวิสิตฺวา – ‘‘อหํ รญฺโญ ปุตฺโต, สมฺปตฺตึ อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ ชนสงฺคหํ กตฺวา นครํ ปริวาเรตฺวา – ‘‘อหํ รญฺโญ ปุตฺโต, มยฺหํ ฉตฺตํ เทถา’’ติ อสทฺทหนฺตานํ กมฺพลญฺจ มุทฺทิกญฺจ ทสฺเสตฺวา ฉตฺตํ อุสฺสาเปสิ. โส หตฺถิวิตฺตโก หุตฺวา ‘‘อสุกฏฺฐาเน สุนฺทโร หตฺถี อตฺถี’’ติ วุตฺเต คนฺตฺวา คณฺหาติ. จณฺฑปชฺโชโต [Pg.225] ‘‘ตสฺส สนฺติเก สิปฺปํ คณฺหิสฺสามี’’ติ กฏฺฐหตฺถึ ปโยเชตฺวา ตสฺส อนฺโต โยเธ นิสีทาเปตฺวา ตํ หตฺถึ คหณตฺถาย อาคตํ คณฺหิตฺวา ตสฺส สนฺติเก สิปฺปํ คหณตฺถาย ธีตรํ อุยฺโยเชสิ. โส ตาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปตฺวา ตํ คเหตฺวา อตฺตโน นครํเยว อคมาสิ. ตสฺสา กุจฺฉิยํ อุปฺปนฺโน อยํ โพธิราชกุมาโร อตฺตโน ปิตุ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหิ.

Él, conociendo el poder del arte, al día siguiente empleó el arte de llamar a los elefantes. El elefante jefe acudió y le ofreció su lomo. Habiendo subido a su lomo, seleccionó elefantes jóvenes capaces para el combate, tomó la manta y el anillo de sello, saludó a sus padres y partió. Entrando sucesivamente en diversas aldeas, realizó una labor de congregación de personas diciendo: «Soy el hijo del rey, que vengan quienes deseen prosperidad». Habiendo rodeado la ciudad, proclamó: «Soy el hijo del rey, entregadme el parasol»; y a quienes no creían, les mostró la manta y el anillo, y erigió el parasol real. Él, convertido en un entusiasta de los elefantes, cuando se decía que en tal lugar había un excelente elefante, iba y lo capturaba. El rey Caṇḍapajjoto, pensando «obtendré el arte de él», empleó un elefante de madera, hizo sentar a soldados en su interior, y capturó al rey Udena que había acudido para tomar a dicho elefante; luego envió a su hija para que aprendiera el arte de él. Él, habiendo establecido una relación con ella, la tomó y huyó hacia su propia ciudad, Kosambī. El príncipe Bodhi, nacido de sus entrañas, aprendió el arte de los elefantes de su propio padre.

๓๔๔. ปธานิยงฺคานีติ ปธานํ วุจฺจติ ปทหนภาโว, ปธานมสฺส อตฺถีติ ปธานิโย. ปธานิยสฺส ภิกฺขุโน องฺคานีติ ปธานิยงฺคานิ. สทฺโธติ สทฺธาย สมนฺนาคโต. สา ปเนสา อาคมนสทฺธา อธิคมสทฺธา โอกปฺปนสทฺธา ปสาทสทฺธาติ จตุพฺพิธา. ตตฺถ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ สทฺธา อภินีหารโต ปฏฺฐาย อาคตตฺตา อาคมนสทฺธา นาม. อริยสาวกานํ ปฏิเวเธน อธิคตตฺตา อธิคมสทฺธา นาม. พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ วุตฺเต อจลภาเวน โอกปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. ปสาทุปฺปตฺติ ปสาทสทฺธา นาม, อิธ ปน โอกปฺปนสทฺธา อธิปฺเปตา. โพธินฺติ จตุมคฺคญาณํ. ตํ สุปฺปฏิวิทฺธํ ตถาคเตนาติ สทฺทหติ, เทสนาสีสเมว เจตํ, อิมินา ปน องฺเคน ตีสุปิ รตเนสุ สทฺธา อธิปฺเปตา. ยสฺส หิ พุทฺธาทีสุ ปสาโท พลวา, ตสฺส ปธานํ วีริยํ อิชฺฌติ.

344. «Factores del esfuerzo» (padhāniyaṅgāni): se llama «esfuerzo» (padhāna) al estado de quien se esfuerza en la meditación; quien posee este esfuerzo es un «esforzado» (padhāniyo). Los factores del monje que posee esfuerzo son los factores del esfuerzo. «Dotado de fe» (saddho) significa poseer fe. Esta fe es de cuatro tipos: fe por tradición (āgamanasaddhā), fe por logro (adhigamasaddhā), fe por convicción (okappanasaddhā) y fe por devoción (pasādasaddhā). Entre ellas, la fe de los Bodhisattas que poseen la omnisciencia, que proviene desde que hicieron el voto inicial, se denomina fe por tradición. La fe de los nobles discípulos, obtenida mediante la penetración de las Verdades, se denomina fe por logro. La convicción inquebrantable que surge cuando se dice «Buda, Dhamma, Sangha» se denomina fe por convicción. El surgimiento de la devoción serena es la fe por devoción; sin embargo, en este Sutta del Príncipe Bodhi, se refiere a la fe por convicción. «Iluminación» (bodhi) se refiere al conocimiento de los cuatro senderos. Él tiene fe en que «esta ha sido bien penetrada por el Tathāgata»; esto se dice como el encabezado de la enseñanza, pero con este factor se entiende la fe en las Tres Joyas. Pues, para aquel cuya devoción en el Buda y los demás es fuerte, su energía en el esfuerzo de meditación se perfecciona.

อปฺปาพาโธติ อโรโค. อปฺปาตงฺโกติ นิทฺทุกฺโข. สมเวปากินิยาติ สมวิปาจนิยา. คหณิยาติ กมฺมชเตโชธาตุยา. นาติสีตาย นาจฺจุณฺหายาติ อติสีตคหณิโก หิ สีตภีรู โหติ, อจฺจุณฺหคหณิโก อุณฺหภีรู, เตสํ ปธานํ น อิชฺฌติ. มชฺฌิมคหณิกสฺส อิชฺฌติ. เตนาห ‘‘มชฺฌิมาย ปธานกฺขมายา’’ติ. ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกตฺตาติ ยถาภูตํ อตฺตโน อคุณํ ปกาเสตา. อุทยตฺถคามินิยาติ อุทยญฺจ อตฺถญฺจ คนฺตุํ ปริจฺฉินฺทิตุํ สมตฺถาย, เอเตน ปญฺญาสลกฺขณปริคฺคาหิกํ อุทยพฺพยญาณํ วุตฺตํ. อริยายาติ ปริสุทฺธาย. นิพฺเพธิกายาติ อนิพฺพิทฺธปุพฺเพ โลภกฺขนฺธาทโย นิพฺพิชฺฌิตุํ สมตฺถาย. สมฺมาทุกฺขกฺขยคามินิยาติ ตทงฺควเสน กิเลสานํ ปหีนตฺตา ยํ ทุกฺขํ ขียติ, ตสฺส ทุกฺขสฺส ขยคามินิยา. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ วิปสฺสนาปญฺญาว กถิตา. ทุปฺปญฺญสฺส หิ ปธานํ น อิชฺฌติ. อิมานิ จ ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ โลกิยาเนว เวทิตพฺพานิ.

«Libre de enfermedad» (appābādho) significa sano. «Sin aflicción» (appātaṅko) significa sin sufrimiento físico. «Que digiere uniformemente» (samavepākiniyā) significa que hace digerir bien. «Facultad digestiva» (gahaṇiyā) se refiere a que está dotado del elemento fuego nacido del kamma. «Ni muy fría ni muy caliente» significa que quien posee una digestión muy fría teme al frío, y quien posee una digestión muy caliente teme al calor; para ellos, el esfuerzo no tiene éxito. Para quien tiene una digestión media, el esfuerzo sí tiene éxito. Por eso dijo: «media, adecuada para el esfuerzo». «Manifestarse tal como es» (yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā) significa mostrar sus propias faltas de manera honesta. «Que conduce al surgimiento y desaparición» (udayatthagāminiyā) significa capaz de discernir y penetrar el surgimiento y el cese de los cinco agregados; con esto se indica el conocimiento del surgimiento y la caída que comprende cincuenta características. «Noble» (ariyāyā) significa purísima. «Penetrante» (nibbedhikāyā) significa capaz de romper las masas de codicia y demás impurezas no rotas anteriormente. «Que conduce a la correcta destrucción del sufrimiento» (sammādukkhakkhayagāminiyā) se refiere a la sabiduría de la introspección que alcanza el Nibbāna, donde el sufrimiento se agota por el abandono de las impurezas mediante el abandono parcial. Así, con todos estos términos, se describe únicamente la sabiduría de la introspección. Para el falto de sabiduría, el esfuerzo no tiene éxito. Y estos cinco factores del esfuerzo deben entenderse solo como factores mundanos.

๓๔๕. สายมนุสิฏฺโฐ [Pg.226] ปาโต วิเสสํ อธิคมิสฺสตีติ อตฺถงฺคเต สูริเย อนุสิฏฺโฐ อรุณุคฺคมเน วิเสสํ อธิคมิสฺสติ. ปาตมนุสิฏฺโฐ สายนฺติ อรุณุคฺคมเน อนุสิฏฺโฐ สูริยตฺถงฺคมนเวลายํ. อยญฺจ ปน เทสนา เนยฺยปุคฺคลวเสน วุตฺตา. ทนฺธปญฺโญ หิ เนยฺยปุคฺคโล สตฺตหิ ทิวเสหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ติกฺขปญฺโญ เอกทิวเสน, เสสทิวเส มชฺฌิมปญฺญาวเสน เวทิตพฺพํ. อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม อโห ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตาติ ยสฺมา พุทฺธธมฺมานํ อุฬารตาย ธมฺมสฺส จ สฺวากฺขาตตาย ปาโต กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา สายํ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตสฺมา ปสํสนฺโต เอวมาห. ยตฺร หิ นามาติ วิมฺหยตฺเถ นิปาโต.

345. ‘Habiendo sido instruido por la tarde, alcanzará la distinción por la mañana’ significa que, una vez puesto el sol, quien ha sido instruido alcanzará la distinción especial (del Sendero, el Fruto y el Nibbāna) al amanecer. ‘Habiendo sido instruido por la mañana, alcanzará la distinción por la tarde’ se refiere a ser instruido al amanecer y alcanzarla al momento de la puesta del sol. Esta enseñanza fue expuesta en referencia a la persona que requiere guía (neyya-puggala). Pues una persona neyya de sabiduría lenta alcanza el estado de Arahant en siete días, una de sabiduría aguda en un solo día, y respecto a los días restantes, debe entenderse según el grado de sabiduría media. Las palabras ‘¡Oh Buda! ¡Oh Dhamma! ¡Oh, qué bien expuesto está el Dhamma!’ fueron dichas por el príncipe Bodhi en alabanza, ya que, debido a la grandeza de las enseñanzas de Buda y a la excelencia del Dhamma bien expuesto, tras haber recibido el tema de meditación (kammaṭṭhāna) por la mañana, se alcanza el estado de Arahant por la tarde. El término ‘Yatra hi nāma’ es una partícula empleada para expresar asombro.

๓๔๖. กุจฺฉิมตีติ อาปนฺนสตฺตา. โย เม อยํ, ภนฺเต, กุจฺฉิคโตติ กึ ปเนวํ สรณํ คหิตํ โหตีติ. น โหติ. อจิตฺตกสรณคมนํ นาม นตฺถิ, อารกฺโข ปนสฺส ปจฺจุปฏฺฐิโตว โหติ. อถ นํ ยทา มหลฺลกกาเล มาตาปิตโร, – ‘‘ตาต, กุจฺฉิคตเมว ตํ สรณํ คณฺหาปยิมฺหา’’ติ สาเรนฺติ, โส จ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘อหํ สรณํ คโต อุปาสโก’’ติ สตึ อุปฺปาเทติ, ตทา สรณํ คหิตํ นาม โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

346. ‘Kucchimatī’ se refiere a una mujer embarazada. En cuanto a la pregunta: ‘Venerable señor, aquel que está en mi vientre, ¿ha tomado así refugio?’, la respuesta es: no. No existe lo que se llama toma de refugio sin conciencia (acittaka-saraṇagamana); sin embargo, para él, la protección ya está establecida. No obstante, cuando más tarde, al llegar a la mayoría de edad, sus padres le recuerdan: ‘Querido hijo, te hicimos tomar refugio cuando aún estabas en el vientre’, y él, al reflexionar sobre ello, genera la consciencia: ‘Soy un seguidor laico (upāsaka) que ha ido por refugio’, entonces se dice que el refugio ha sido tomado. El resto es evidente en todas partes.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

En el Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya,

โพธิราชกุมารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

concluye la explicación del Bodhirājakumārasutta.

๖. องฺคุลิมาลสุตฺตวณฺณนา

6. Explicación del Aṅgulimālasutta.

๓๔๗. เอวํ เม สุตนฺติ องฺคุลิมาลสุตฺตํ. ตตฺถ องฺคุลีนํ มาลํ ธาเรตีติ กสฺมา ธาเรติ? อาจริยวจเนน. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา –

347. ‘Así lo he oído’ introduce el Aṅgulimālasutta. En este texto, respecto a ‘llevar una guirnalda de dedos’, ¿por qué la llevaba? Por orden de su maestro. Al respecto, esta es la historia cronológica:

อยํ กิร โกสลรญฺโญ ปุโรหิตสฺส มนฺตาณิยา นาม พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. พฺราหฺมณิยา รตฺติภาเค คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. ตสฺส มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนกาเล สกลนคเร อาวุธานิ ปชฺชลึสุ, รญฺโญ มงฺคลสกุนฺโตปิ สิริสยเน ฐปิตา อสิลฏฺฐิปิ [Pg.227] ปชฺชลิ. พฺราหฺมโณ นิกฺขมิตฺวา นกฺขตฺตํ โอโลเกนฺโต โจรนกฺขตฺเตน ชาโตติ รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา สุขเสยฺยภาวํ ปุจฺฉิ.

Se dice que este (Aṅgulimāla) fue concebido en el vientre de una mujer brahmán llamada Mantāṇī, esposa del capellán del rey de Kosala. Durante la noche, se produjo el nacimiento de la mujer brahmán. En el momento en que salió del vientre materno, las armas de toda la ciudad resplandecieron; incluso la pequeña espada real colocada en el lecho de gala del rey resplandeció. El brahmán, al salir y observar las constelaciones, supo que el niño había nacido bajo la ‘constelación de los ladrones’ (coranakkhatta), y dirigiéndose ante el rey, le preguntó si había dormido bien.

ราชา ‘‘กุโต, เม อาจริย, สุขเสยฺยา? มยฺหํ มงฺคลาวุธํ ปชฺชลิ, รชฺชสฺส วา ชีวิตสฺส วา อนฺตราโย ภวิสฺสติ มญฺเญ’’ติ. มา ภายิ, มหาราช, มยฺหํ ฆเร กุมาโร ชาโต, ตสฺสานุภาเวน น เกวลํ ตุยฺหํ นิเวสเน, สกลนคเรปิ อาวุธานิ ปชฺชลิตานีติ. กึ ภวิสฺสติ อาจริยาติ? โจโร ภวิสฺสติ มหาราชาติ. กึ เอกโจรโก, อุทาหุ รชฺชทูสโก โจโรติ? เอกโจรโก เทวาติ. เอวํ วตฺวา จ ปน รญฺโญ มนํ คณฺหิตุกาโม อาห – ‘‘มาเรถ นํ เทวา’’ติ. เอกโจรโก สมาโน กึ กริสฺสติ? กรีสสหสฺสเขตฺเต เอกสาลิสีสํ วิย โหติ, ปฏิชคฺคถ นนฺติ. ตสฺส นามคฺคหณํ คณฺหนฺตา สยเน ฐปิตมงฺคลอสิลฏฺฐิ, ฉทเน ฐปิตา สรา, กปฺปาสปิจุมฺหิ ฐปิตํ ตาลวณฺฏกรณสตฺถกนฺติ เอเต ปชฺชลนฺตา กิญฺจิ น หึสึสุ, ตสฺมา อหึสโกติ นามํ อกํสุ. ตํ สิปฺปุคฺคหณกาเล ตกฺกสีลํ เปสยึสุ.

El rey dijo: ‘Maestro, ¿cómo podré dormir bien? Mi arma real resplandeció; sospecho que habrá un peligro para mi reino o para mi vida’. ‘No tema, Gran Rey’, dijo el maestro, ‘un niño ha nacido en mi casa; por su poder, las armas han resplandecido no solo en su palacio, sino en toda la ciudad’. ‘¿Qué ocurrirá, maestro?’, preguntó el rey. ‘Se convertirá en un ladrón, Gran Rey’. ‘¿Será un ladrón solitario o un bandido que destruya el reino?’. ‘Un ladrón solitario, Majestad’. Tras decir esto, queriendo complacer al rey, añadió: ‘Mátenlo, Majestad’. El rey respondió: ‘Siendo un ladrón solitario, ¿qué daño podrá hacer? Es como una sola espiga de arroz en un campo de mil unidades de medida. Cuídenlo’. Al momento de darle un nombre, puesto que las espadas reales y flechas que resplandecieron no dañaron a nadie, le llamaron Ahiṃsaka (El Inofensivo). Cuando llegó el tiempo de aprender las artes, lo enviaron a Takkasīla.

โส ธมฺมนฺเตวาสิโก หุตฺวา สิปฺปํ ปฏฺฐเปสิ. วตฺตสมฺปนฺโน กึการปฏิสฺสาวี มนาปจารี ปิยวาที อโหสิ. เสสอนฺเตวาสิกา พาหิรกา อเหสุํ. เต – ‘‘อหึสกมาณวกสฺส อาคตกาลโต ปฏฺฐาย มยํ น ปญฺญายาม, กถํ นํ ภินฺเทยฺยามา’’ติ? นิสีทิตฺวา มนฺตยนฺตา – ‘‘สพฺเพหิ อติเรกปญฺญตฺตา ทุปฺปญฺโญติ. น สกฺกา วตฺตุํ, วตฺตสมฺปนฺนตฺตา ทุพฺพตฺโตติ. น สกฺกา วตฺตุํ, ชาติสมฺปนฺนตฺตา ทุชฺชาโตติ น สกฺกา วตฺตุํ, กินฺติ กริสฺสามา’’ติ? ตโต เอกํ ขรมนฺตํ มนฺตยึสุ ‘‘อาจริยสฺส อนฺตรํ กตฺวา นํ ภินฺทิสฺสามา’’ติ ตโย ราสี หุตฺวา ปฐมํ เอกจฺเจ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐํสุ. กึ ตาตาติ? อิมสฺมึ เคเห เอกา กถา สุยฺยตีติ. กึ ตาตาติ? อหึสกมาณโว ตุมฺหากํ อนฺตเร ทุพฺภตีติ มญฺญามาติ. อาจริโย สนฺตชฺเชตฺวา – ‘‘คจฺฉถ วสลา, มา เม ปุตฺตํ มยฺหํ อนฺตเร ปริภินฺทถา’’ติ นิฏฺฐุภิ. ตโต อิตเร, อถ อิตเรหิ ตโยปิ โกฏฺฐาสา อาคนฺตฺวา ตเถว วตฺวา – ‘‘อมฺหากํ อสทฺทหนฺตา อุปปริกฺขิตฺวา ชานาถา’’ติ อาหํสุ.

Él se convirtió en un discípulo residente muy devoto y comenzó sus estudios. Era ejemplar en su conducta, obediente en sus deberes, de comportamiento agradable y de habla amable. Los demás discípulos quedaron en segundo plano. Ellos pensaron: ‘Desde que el joven Ahiṃsaka llegó, no destacamos; ¿cómo podríamos separarlo del maestro?’. Tras deliberar, concluyeron: ‘No podemos decir que es tonto, pues su sabiduría supera a la de todos; ni que es negligente, pues es ejemplar en sus deberes; ni que es de baja cuna, pues es de nacimiento noble. ¿Qué haremos?’. Entonces tramaron un plan cruel: ‘Lo separaremos del maestro creando una brecha’. Dividiéndose en tres grupos, los del primero se acercaron al maestro, le saludaron y permanecieron allí. El maestro preguntó: ‘¿Qué sucede, hijos?’. ‘Maestro, en esta casa se oye un rumor’. ‘¿Qué rumor, hijos?’. ‘Creemos que el joven Ahiṃsaka está traicionando su confianza’. El maestro los reprendió: ‘¡Vayan de aquí, canallas! No intenten enemistarme con mi hijo Ahiṃsaka’, y escupió al suelo. Luego vino el segundo grupo, y luego el tercero, diciendo lo mismo y añadiendo: ‘Si no nos cree, observe cuidadosamente y lo sabrá’.

อาจริโย [Pg.228] สิเนเหน วทนฺเต ทิสฺวา ‘‘อตฺถิ มญฺเญ สนฺถโว’’ติ ปริภิชฺชิตฺวา จินฺเตสิ ‘‘ฆาเตมิ น’’นฺติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘สเจ ฆาเตสฺสามิ ‘ทิสาปาโมกฺโข อาจริโย อตฺตโน สนฺติกํ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ อาคเต มาณวเก โทสํ อุปฺปาเทตฺวา ชีวิตา โวโรเปตี’ติ. ปุน โกจิ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ น อาคมิสฺสติ, เอวํ เม ลาโภ ปริหายิสฺสติ, อถ นํ สิปฺปสฺส ปริโยสานุปจาโรติ วตฺวา ชงฺฆสหสฺสํ ฆาเตหีติ วกฺขามิ. อวสฺสํ เอตฺถ เอโก อุฏฺฐาย ตํ ฆาเตสฺสตี’’ติ.

El maestro, al ver que lo decían con aparente afecto, se convenció de que existía tal traición y pensó: ‘Lo mataré’. Luego reflexionó: ‘Si lo mato yo mismo, se dirá que el maestro de fama mundial asesina a los jóvenes que vienen a él para aprender artes, inventándoles faltas. Entonces nadie volverá a venir a estudiar conmigo y mis beneficios disminuirán. Más bien, le diré que es el requisito final de sus estudios y le ordenaré matar a mil caminantes. Seguramente, entre ellos, alguien se levantará y lo matará a él’.

อถ นํ อาห – ‘‘เอหิ ตาต ชงฺฆสหสฺสํ ฆาเตหิ, เอวํ เต สิปฺปสฺส อุปจาโร กโต ภวิสฺสตี’’ติ. มยํ อหึสกกุเล ชาตา, น สกฺกา อาจริยาติ. อลทฺธุปจารํ สิปฺปํ ผลํ น เทติ ตาตาติ. โส ปญฺจาวุธํ คเหตฺวา อาจริยํ วนฺทิตฺวา อฏวึ ปวิฏฺโฐ. อฏวึ ปวิสนฏฺฐาเนปิ อฏวิมชฺเฌปิ อฏวิโต นิกฺขมนฏฺฐาเนปิ ฐตฺวา มนุสฺเส ฆาเตติ. วตฺถํ วา เวฐนํ วา น คณฺหาติ. เอโก ทฺเวติ คณิตมตฺตเมว กโรนฺโต คจฺฉติ, คณนมฺปิ น อุคฺคณฺหาติ. ปกติยาปิ ปญฺญวา เอส, ปาณาติปาติโน ปน จิตฺตํ น ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา อนุกฺกเมน คณนมฺปิ น สลฺลกฺเขสิ, เอเกกํ องฺคุลึ ฉินฺทิตฺวา ฐเปติ. ฐปิตฏฺฐาเน องฺคุลิโย วินสฺสนฺติ, ตโต วิชฺฌิตฺวา องฺคุลีนํ มาลํ กตฺวา ธาเรสิ, เตเนว จสฺส องฺคุลิมาโลติ สงฺขา อุทปาทิ. โส สพฺพํ อรญฺญํ นิสฺสญฺจารมกาสิ, ทารุอาทีนํ อตฺถาย อรญฺญํ คนฺตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ.

Entonces le dijo: «Ven, querido, mata a mil personas; de este modo se completará el rito preliminar (upacāra) de tu ciencia». Él respondió: «Maestro, hemos nacido en una familia que no daña a otros (ahiṃsaka), no es posible hacerlo». El maestro replicó: «Querido, una ciencia que no ha recibido su rito preliminar no da fruto». Entonces él, tomando las cinco armas y rindiendo homenaje a su maestro, entró en la selva. Apostándose tanto en el lugar de entrada a la selva, como en el centro y en el lugar de salida de la misma, mataba a los hombres. No tomaba ni sus ropas ni sus turbantes. Caminaba realizando simplemente el conteo de «uno, dos», pues no había aprendido la ciencia del cálculo. Aunque por naturaleza era sabio, la mente de aquel que se dedica a quitar la vida no permanece establecida; por lo tanto, no pudo mantener el registro del conteo sucesivo. Así, cortaba cada dedo de sus víctimas y los guardaba. En los lugares donde los guardaba, los dedos se echaban a perder o desaparecían; debido a eso, los perforó y, tras hacer una guirnalda de dedos, la llevaba puesta. Solo por ese motivo surgió para él el nombre de Angulimala (el de la guirnalda de dedos). Él hizo que toda la selva fuera intransitable; no había nadie capaz de entrar en la selva ni siquiera para buscar leña u otros recursos.

รตฺติภาเค อนฺโตคามมฺปิ อาคนฺตฺวา ปาเทน ปหริตฺวา ทฺวารํ อุคฺฆาเตติ. ตโต สยิเตเยว มาเรตฺวา เอโก เอโกติ คเหตฺวา คจฺฉติ. คาโม โอสริตฺวา นิคเม อฏฺฐาสิ, นิคโม นคเร. มนุสฺสา ติโยชนโต ปฏฺฐาย ฆรานิ ปหาย ทารเก หตฺเถสุ คเหตฺวา อาคมฺม สาวตฺถึ ปริวาเรตฺวา ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา – ‘‘โจโร, เต เทว, วิชิเต องฺคุลิมาโล นามา’’ติอาทีนิ วทนฺตา กนฺทนฺติ. ภคฺคโว ‘‘มยฺหํ ปุตฺโต ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา พฺราหฺมณึ อาห – โภติ องฺคุลิมาโล นาม โจโร อุปฺปนฺโน, โส น อญฺโญ, ตว ปุตฺโต อหึสกกุมาโร. อิทานิ ราชา ตํ คณฺหิตุํ นิกฺขมิสฺสติ, กึ กตฺตพฺพนฺติ? คจฺฉ [Pg.229] สามิ, ปุตฺตํ เม คเหตฺวา เอหีติ. นาหํ ภทฺเท อุสฺสหามิ, จตูสุ หิ ชเนสุ วิสฺสาโส นาม นตฺถิ, โจโร เม ปุราณสหาโยติ อวิสฺสาสนีโย, สาขา เม ปุราณสนฺถตาติ อวิสฺสาสนียา, ราชา มํ ปูเชตีติ อวิสฺสาสนีโย, อิตฺถี เม วสํ คตาติ อวิสฺสาสนียาติ. มาตุ หทยํ ปน มุทุกํ โหติ. ตสฺมา อหํ ปน คนฺตฺวา มยฺหํ ปุตฺตํ อาเนสฺสามีติ นิกฺขนฺตา.

Durante la noche, entraba incluso en las aldeas y, tras abrir las puertas de una patada, mataba a quienes aún dormían y se marchaba contando «uno, uno». La gente de las aldeas huyó hacia los burgos, y la de los burgos hacia la ciudad. Las personas, a partir de una distancia de tres leguas (yojanas), abandonaron sus hogares y, tomando a sus niños de las manos, llegaron a Savatthi, rodearon el palacio, levantaron un campamento y se reunieron en el patio real clamando y diciendo: «¡Señor rey, en vuestro reino hay un bandido llamado Angulimala!». Bhaggava, dándose cuenta de que se trataba de su hijo, le dijo a su esposa brahamán: «Señora, ha surgido un bandido llamado Angulimala; él no es otro que tu hijo, el joven Ahimsaka. Ahora el rey saldrá para capturarlo, ¿qué debemos hacer?». Ella respondió: «Ve, señor, y trae a mi hijo de vuelta». Él dijo: «Querida, no me atrevo a ir; pues no hay confianza posible en cuatro tipos de personas: no se debe confiar en un bandido aunque sea un antiguo compañero, no se debe confiar en una rama aunque sea un antiguo lecho, no se debe confiar en un rey aunque te rinda honores, y no se debe confiar en una mujer aunque sea tu propia esposa». Sin embargo, el corazón de una madre es tierno. Por ello, pensando «iré y traeré a mi hijo», ella partió.

ตํทิวสญฺจ ภควา ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺโต องฺคุลิมาลํ ทิสฺวา – ‘‘มยิ คเต เอตสฺส โสตฺถิ ภวิสฺสติ. อคามเก อรญฺเญ ฐิโต จตุปฺปทิกํ คาถํ สุตฺวา มม สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ฉ อภิญฺญา สจฺฉิกริสฺสติ. สเจ น คมิสฺสามิ, มาตริ อปรชฺฌิตฺวา อนุทฺธรณีโย ภวิสฺสติ, กริสฺสามิสฺส สงฺคห’’นฺติ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ ตํ สงฺคณฺหิตุกาโม วิหารา นิกฺขมิ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ โข ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Ese mismo día, el Bienaventurado, al observar el mundo al amanecer, vio a Angulimala y pensó: «Si yo voy, habrá bienestar para él. Estando en la selva deshabitada, tras escuchar un verso de cuatro líneas y ordenarse en mi presencia, realizará las seis facultades supranormales (abhiññā). Si no voy, cometerá una ofensa contra su madre y será imposible rescatarlo del ciclo de sufrimientos; le prestaré mi ayuda». Así, habiéndose vestido por la mañana y tras entrar por limosna y terminar su comida, salió del monasterio con el deseo de ayudarlo. Para mostrar este hecho, se dijeron las palabras: «Entonces, el Bienaventurado...», y así sucesivamente.

๓๔๘. สงฺกริตฺวา สงฺกริตฺวาติ สงฺเกตํ กตฺวา วคฺควคฺคา หุตฺวา. หตฺถตฺถํ คจฺฉนฺตีติ หตฺเถ อตฺถํ วินาสํ คจฺฉนฺติ. กึ ปน เต ภควนฺตํ สญฺชานิตฺวา เอวํ วทนฺติ อสญฺชานิตฺวาติ? อสญฺชานิตฺวา. อญฺญาตกเวเสน หิ ภควา เอกโกว อคมาสิ. โจโรปิ ตสฺมึ สมเย ทีฆรตฺตํ ทุพฺโภชเนน จ ทุกฺขเสยฺยาย จ อุกฺกณฺฐิโต โหติ. กิตฺตกา ปนาเนน มนุสฺสา มาริตาติ? เอเกนูนสหสฺสํ. โส ปน อิทานิ เอกํ ลภิตฺวา สหสฺสํ ปูเรสฺสตีติ สญฺญี หุตฺวา ยเมว ปฐมํ ปสฺสามิ, ตํ ฆาเตตฺวา คณนํ ปูเรตฺวา สิปฺปสฺส อุปจารํ กตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา นฺหายิตฺวา วตฺถานิ ปริวตฺเตตฺวา มาตาปิตโร ปสฺสิสฺสามีติ อฏวิมชฺฌโต อฏวิมุขํ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโตว ภควนฺตํ อทฺทส. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อทฺทสา โข’’ติอาทิ วุตฺตํ.

348. «Habiéndose reunido una y otra vez» significa que, tras ponerse de acuerdo, se movían en grupos. «Caen en sus manos» significa que caen en la destrucción a manos de Angulimala. Se pregunta: «¿Acaso le dijeron esto al Bienaventurado reconociéndolo o sin reconocerlo?». Lo hicieron sin reconocerlo, pues el Bienaventurado iba solo con una apariencia no manifiesta. El bandido también, en ese momento, estaba hastiado tras un largo tiempo de mala alimentación y de dormir con dificultad. Se pregunta: «¿Cuántas personas habían sido matadas por él?». Mil personas menos una (999). Él, con la idea de que «ahora, al conseguir a uno más, se completará el millar», pensó: «A quien vea primero, lo mataré para completar el número, cumpliré el rito de mi ciencia, me afeitaré el cabello y la barba, me bañaré, me cambiaré de ropa y veré a mis padres». Así, saliendo del interior de la selva hacia la entrada de la misma, vio al Bienaventurado mientras estaba parado a un lado. Para mostrar este hecho, se dijeron las palabras: «Vio, en efecto...», y así sucesivamente.

อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสีติ มหาปถวึ อุมฺมิโย อุฏฺฐเปนฺโต วิย สํหริตฺวา อปรภาเค อกฺกมติ, โอรภาเค วลิโย นิกฺขมนฺติ, องฺคุลิมาโล สรกฺเขปมตฺตํ มุญฺจิตฺวา คจฺฉติ. ภควา ปุรโต มหนฺตํ องฺคณํ ทสฺเสตฺวา สยํ มชฺเฌ โหติ, โจโร อนฺเต. โส ‘‘อิทานิ นํ ปาปุณิตฺวา คณฺหิสฺสามี’’ติ สพฺพถาเมน ธาวติ. ภควา องฺคณสฺส ปาริมนฺเต [Pg.230] โหติ, โจโร มชฺเฌ. โส ‘‘เอตฺถ นํ ปาปุณิตฺวา คณฺหิสฺสามี’’ติ เวเคน ธาวติ. ภควา ตสฺส ปุรโต มาติกํ วา ถลํ วา ทสฺเสติ, เอเตนุปาเยน ตีณิ โยชนานิ คเหตฺวา อคมาสิ. โจโร กิลมิ, มุเข เขโฬ สุสฺสิ, กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจึสุ. อถสฺส ‘‘อจฺฉริยํ วต โภ’’ติ เอตทโหสิ. มิคมฺปีติ มิคํ กสฺมา คณฺหาติ? ฉาตสมเย อาหารตฺถํ. โส กิร เอกํ คุมฺพํ ฆฏฺเฏตฺวา มิเค อุฏฺฐาเปติ. ตโต จิตฺตรุจิยํ มิคํ อนุพนฺธนฺโต คณฺหิตฺวา ปจิตฺวา ขาทติ. ปุจฺเฉยฺยนฺติ เยน การเณนายํ คจฺฉนฺโตว ฐิโต นาม, อหญฺจ ฐิโตว อฏฺฐิโต นาม, ยํนูนาหํ อิมํ สมณํ ตํ การณํ ปุจฺเฉยฺยนฺติ อตฺโถ.

«Realizó un prodigio de poder psíquico» significa que, como si levantara olas en la gran tierra, la contraía para pisar en el extremo lejano mientras que en el extremo cercano surgían pliegues; así Angulimala corría a una velocidad similar al lanzamiento de una flecha. El Bienaventurado mostraba un gran espacio frente a él y se situaba en el centro, mientras el bandido estaba en el borde. Él, pensando «ahora lo alcanzaré y lo atraparé», corría con todas sus fuerzas. El Bienaventurado se encontraba en el extremo opuesto del espacio y el bandido en el medio. Él, pensando «aquí lo alcanzaré», corría velozmente. El Bienaventurado mostraba ante él ya fuera una zanja o un terreno elevado; de esta forma, lo llevó a lo largo de tres leguas. El bandido se cansó, la saliva se secó en su boca y el sudor brotaba de sus axilas. Entonces pensó: «¡Qué asombroso, en verdad!». Sobre «incluso a un ciervo»: ¿por qué atrapaba a un ciervo? Para alimentarse en momentos de hambre. Se dice que golpeaba un matorral para espantar a los ciervos y luego perseguía, atrapaba, cocinaba y comía al ciervo que fuera de su agrado. «Preguntaría» significa: puesto que por alguna razón este monje, aun caminando, se dice que está parado, y yo, aun estando parado, no lo estoy, sería bueno que preguntara a este asceta la razón de ello.

๓๔๙. นิธายาติ โย วิหึสนตฺถํ ภูเตสุ ทณฺโฑ ปวตฺตยิตพฺโพ สิยา, ตํ นิธาย อปเนตฺวา เมตฺตาย ขนฺติยา ปฏิสงฺขาย อวิหึสาย สารณียธมฺเมสุ จ ฐิโต อหนฺติ อตฺโถ. ตุวมฏฺฐิโตสีติ ปาเณสุ อสญฺญตตฺตา เอตฺตกานิ ปาณสหสฺสานิ ฆาเตนฺตสฺส ตว เมตฺตา วา ขนฺติ วา ปฏิสงฺขา วา อวิหึสา วา สารณียธมฺโม วา นตฺถิ, ตสฺมา ตุวํ อฏฺฐิโตสิ, อิทานิ อิริยาปเถน ฐิโตปิ นิรเย ธาวิสฺสสิ, ติรจฺฉานโยนิยํ เปตฺติวิสเย อสุรกาเย วา ธาวิสฺสสีติ วุตฺตํ โหติ.

349. 'Habiendo dejado': el significado es 'yo [el monje] permanezco establecido en la benevolencia, la paciencia, la reflexión, la no violencia y en las cualidades que propician la concordia (sāraṇīyadhamma), habiendo dejado a un lado y abandonado el bastón [o arma] con el que se podría infligir daño a los seres'. 'Tú no te has detenido': debido a la falta de control sobre tus acciones hacia los seres vivos, para ti, que has matado a miles de seres, no existe benevolencia, paciencia, reflexión, no violencia ni cualidades de concordia; por lo tanto, tú 'no te has detenido'. Incluso si ahora estás físicamente de pie, correrás hacia el infierno, el reino animal, el mundo de los espíritus hambrientos o el de los asuras.

ตโต โจโร – ‘‘มหา อยํ สีหนาโท, มหนฺตํ คชฺชิตํ, น อิทํ อญฺญสฺส ภวิสฺสติ, มหามายาย ปุตฺตสฺส สิทฺธตฺถสฺส สมณรญฺโญ เอตํ คชฺชิตํ, ทิฏฺโฐ วตมฺหิ มญฺเญ ติขิณจกฺขุนา สมฺมาสมฺพุทฺเธน, สงฺคหกรณตฺถํ เม ภควา อาคโต’’ติ จินฺเตตฺวา จิรสฺสํ วต เมติอาทิมาห. ตตฺถ มหิโตติ เทวมนุสฺสาทีหิ จตุปจฺจยปูชาย ปูชิโต. ปจฺจุปาทีติ จิรสฺสํ กาลสฺส อจฺจเยน มยฺหํ สงฺคหตฺถาย อิมํ มหาวนํ ปฏิปชฺชิ. ปหาย ปาปนฺติ ปชหิตฺวา ปาปํ.

Entonces el ladrón pensó: 'Este rugido de león es grandioso, este bramido es magnífico; esto no puede pertenecer a ningún otro. Este es el bramido del Rey de los Renunciantes, Siddhattha, el hijo de Mahāmāyā. Seguramente he sido visto por el Bienaventurado, el de visión aguda, el Perfectamente Iluminado; el Bienaventurado ha venido con el propósito de favorecerme [ayudarme]'. Pensando así, dijo las palabras que comienzan con 'Ciertamente, después de mucho tiempo'. En ese contexto, 'venerado' (mahito) significa honrado por dioses, humanos y otros con las ofrendas de los cuatro requisitos. 'Llegó' (paccupādī) significa que, después de mucho tiempo, llegó a este gran bosque con el fin de favorecerme. 'Habiendo abandonado el mal' significa habiendo renunciado a la maldad.

อิตฺเววาติ เอวํ วตฺวาเยว. อาวุธนฺติ ปญฺจาวุธํ. โสพฺเภติ สมนฺตโต ฉินฺเน. ปปาเตติ เอกโต ฉินฺเน. นรเกติ ผลิตฏฺฐาเน. อิธ ปน ตีหิปิ อิเมหิ ปเทหิ อรญฺญเมว วุตฺตํ. อกิรีติ ขิปิ ฉฑฺเฑสิ.

'Diciendo esto': habiendo hablado de esa manera. 'Arma': se refiere a las cinco armas tradicionales. 'Sobbhe' [en el foso] se refiere a un lugar cortado por todos lados; 'papāte' [en el precipicio] a un lugar cortado por un lado; 'narake' [en la grieta] a un lugar hendido. Sin embargo, en este contexto, estos tres términos se refieren simplemente al bosque. 'Arrojó' (akirī) significa que las lanzó o las descartó.

ตเมหิ [Pg.231] ภิกฺขูติ ตทา อโวจาติ ภควโต อิมํ ปพฺพาเชนฺโต กุหึ สตฺถกํ ลภิสฺสามิ, กุหึ ปตฺตจีวรนฺติ ปริเยสนกิจฺจํ นตฺถิ, กมฺมํ ปน โอโลเกสิ. อถสฺส ปุพฺเพ สีลวนฺตานํ อฏฺฐปริกฺขารภณฺฑกสฺส ทินฺนภาวํ ญตฺวา ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา – ‘‘เอหิ ภิกฺขุ สฺวากฺขาโต ธมฺโม, จร พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’ติ อาห. โส สห วจเนเนว อิทฺธิมยปตฺตจีวรํ ปฏิลภิ. ตาวเทวสฺส คิหิลิงฺคํ อนฺตรธายิ, สมณลิงฺคํ ปาตุรโหสิ.

'Ven, monje', le dijo entonces. Para el Bienaventurado, al ordenar a este [Aṅgulimāla], no hubo necesidad de buscar una navaja, ni de buscar un cuenco y mantos. En cambio, observó su karma pasado. Al conocer que en el pasado él había donado los ocho requisitos a personas virtuosas, extendió su mano derecha y dijo: 'Ven, monje, el Dhamma ha sido bien proclamado; vive la vida santa para poner fin completamente al sufrimiento'. Al instante de pronunciarse estas palabras, obtuvo un cuenco y mantos creados por poder psíquico. En ese mismo momento, sus vestiduras de laico desaparecieron y su apariencia de monje se manifestó.

‘‘ติจีวรญฺจ ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ;

ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. –

'Los tres mantos, el cuenco, la navaja, la aguja y el cinturón, junto con el filtro de agua: estos ocho son los requisitos del monje dedicado a la práctica'.

เอวํ วุตฺตา อฏฺฐ ปริกฺขารา สรีรปฏิพทฺธาว หุตฺวา นิพฺพตฺตึสุ. เอเสว ตสฺส อหุ ภิกฺขุภาโวติ เอส เอหิภิกฺขุภาโว ตสฺส อุปสมฺปนฺนภิกฺขุภาโว อโหสิ, น หิ เอหิภิกฺขูนํ วิสุํ อุปสมฺปทา นาม อตฺถิ.

Los ocho requisitos así mencionados surgieron adheridos a su cuerpo. 'Ese mismo fue su estado de monje': este estado de ser un 'ehi bhikkhu' (monje por invitación) fue su ordenación completa (upasampadā), pues para los monjes 'ehi bhikkhu' no existe un ritual de ordenación por separado.

๓๕๐. ปจฺฉาสมเณนาติ ภณฺฑคฺคาหเกน ปจฺฉาสมเณน, เตเนว อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา ตํ ปจฺฉาสมณํ กตฺวา คโตติ อตฺโถ. มาตาปิสฺส อฏฺฐอุสภมตฺเตน ฐาเนน อนฺตริตา, – ‘‘ตาต, อหึสก กตฺถ ฐิโตสิ, กตฺถ นิสินฺโนสิ, กุหึ คโตสิ? มยา สทฺธึ น กเถสิ ตาตา’’ติ วทนฺตี อาหิณฺฑิตฺวา อปสฺสมานา เอตฺโตว คตา.

350. 'Como monje acompañante': con un monje asistente que lleva los artículos necesarios. El significado es que el Bienaventurado hizo que Aṅgulimāla llevara sus propios cuenco y mantos y, convirtiéndolo en su monje acompañante, partió. Su madre, que estaba a una distancia de unos ocho usabhas [unos 500-600 metros], pero separada de su vista, andaba buscando y lamentándose: 'Hijo mío, Ahiṃsaka, ¿dónde estás? ¿Dónde estás sentado? ¿A dónde has ido? No hablas conmigo, hijo'. Al no encontrarlo, regresó a Sāvatthī desde ese mismo bosque.

ปญฺจมตฺเตหิ อสฺสสเตหีติ สเจ โจรสฺส ปราชโย ภวิสฺสติ, อนุพนฺธิตฺวา นํ คณฺหิสฺสามิ. สเจ มยฺหํ ปราชโย ภวิสฺสติ, เวเคน ปลายิสฺสามีติ สลฺลหุเกน พเลน นิกฺขมิ. เยน อาราโมติ กสฺมา อารามํ อคมาสิ? โส กิร โจรสฺส ภายติ, จิตฺเตน คนฺตุกาโม น คจฺฉติ, ครหาภเยน นิกฺขมิ. เตนสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธํ วนฺทิตฺวา นิสีทิสฺสามิ, โส ปุจฺฉิสฺสติ ‘กสฺมา พลํ คเหตฺวา นิกฺขนฺโตสี’ติ. อถาหํ อาโรเจสฺสามิ, ภควา หิ มํ น เกวลํ สมฺปรายิเกเนว อตฺเถน สงฺคณฺหาติ, ทิฏฺฐธมฺมิเกนปิ สงฺคณฺหาติเยว. โส สเจ มยฺหํ ชโย ภวิสฺสติ, อธิวาเสสฺสติ. สเจ ปราชโย ภวิสฺสติ ‘กึ เต, มหาราช, เอกํ โจรํ อารพฺภ คมเนนา’ติ วกฺขติ. ตโต [Pg.232] มํ ชโน เอวํ สญฺชานิสฺสติ – ‘ราชา โจรํ คเหตุํ นิกฺขนฺโต, สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปน นิวตฺติโต’ติ’’ ครหโมกฺขํ สมฺปสฺสมาโน อคมาสิ.

'Con unos quinientos jinetes': pensando: 'Si el ladrón es derrotado, lo capturaré persiguiéndolo; si yo soy derrotado, huiré rápidamente', partió con una fuerza ligera. 'Hacia donde estaba el monasterio': ¿por qué fue al monasterio? Se dice que él temía al ladrón. No iba con el deseo sincero de su corazón, sino que salió por temor al reproche público. Por eso pensó: 'Rendiré homenaje al Perfectamente Iluminado y me sentaré; Él me preguntará: ¿Por qué has salido con un ejército? Entonces se lo informaré. Ciertamente, el Bienaventurado no solo me favorece con el bienestar para la vida futura, sino también con el bienestar para la vida presente. Si voy a tener éxito, Él lo aceptará; si voy a ser derrotado, dirá: Gran Rey, ¿qué ganas con ir por un solo ladrón? Entonces, la gente sabrá: El Rey salió a capturar al ladrón, pero el Perfectamente Iluminado lo hizo desistir'. Así, buscando liberarse del reproche, se dirigió al monasterio.

กุโต ปนสฺสาติ กสฺมา อาห? อปิ นาม ภควา ตสฺส อุปนิสฺสยํ โอโลเกตฺวา ตํ อาเนตฺวา ปพฺพาเชยฺยาติ ภควโต ปริคณฺหนตฺถํ อาห. รญฺโญติ น เกวลํ รญฺโญเยว ภยํ อโหสิ, อวเสโสปิ มหาชโน ภีโต ผลกาวุธานิ ฉฑฺเฑตฺวา สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนว ปลายิตฺวา นครํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย อฏฺฏาลเก อารุยฺห โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. เอวญฺจ อโวจ – ‘‘องฺคุลิมาโล ‘ราชา มยฺหํ สนฺติกํ อาคจฺฉตี’ติ ญตฺวา ปฐมตรํ อาคนฺตฺวา เชตวเน นิสินฺโน, ราชา เตน คหิโต, มยํ ปน ปลายิตฺวา มุตฺตา’’ติ. นตฺถิ เต อิโต ภยนฺติ อยญฺหิ อิทานิ กุนฺถกิปิลฺลิกํ ชีวิตา น โวโรเปติ, นตฺถิ เต อิมสฺส สนฺติกา ภยนฺติ อตฺโถ.

'¿De dónde podría [tener tales cualidades]?': ¿por qué dijo esto? Lo dijo para sondear la intención del Bienaventurado, pensando: 'Quizás el Bienaventurado, viendo su potencial para el progreso espiritual, lo ha traído y ordenado'. 'Del rey': no solo el rey sentía temor, sino que el resto de la población también estaba aterrorizada; habiendo abandonado sus armas defensivas, huyeron hacia donde pudieron, entraron en la ciudad, cerraron las puertas y se quedaron observando desde las torres de vigilancia. Decían: 'Aṅgulimāla, sabiendo que el Rey venía hacia él, llegó primero y se sentó en Jetavana; el Rey ha sido capturado por él, pero nosotros hemos escapado huyendo'. 'No tienes nada que temer de él': el significado es que ahora él no quita la vida ni siquiera a una pequeña hormiga o termita; por lo tanto, no tienes peligro alguno de su parte.

กถํ โคตฺโตติ? กสฺมา ปุจฺฉติ? ปพฺพชิตํ ทารุณกมฺเมน อุปฺปนฺนนามํ คเหตฺวา โวหริตุํ น ยุตฺตํ, มาตาปิตูนํ โคตฺตวเสน นํ สมุทาจริสฺสามีติ มญฺญมาโน ปุจฺฉิ. ปริกฺขารานนฺติ เอเตสํ อตฺถาย อหํ อุสฺสุกฺกํ กริสฺสามีติ อตฺโถ. กเถนฺโตเยว จ อุทเร พทฺธสาฏกํ มุญฺจิตฺวา เถรสฺส ปาทมูเล ฐเปสิ.

'¿De qué clan es?': ¿por qué lo pregunta? Pensando que no era apropiado dirigirse a un monje usando un nombre derivado de actos crueles [Aṅgulimāla], decidió llamarlo por el nombre del clan de sus padres, y por eso preguntó. 'De los requisitos': el significado es 'yo me esforzaré por proveer estos requisitos'. Y mientras hablaba, se desató la tela que llevaba ceñida a la cintura y la depositó a los pies del Thera [Aṅgulimāla].

๓๕๑. อารญฺญิโกติอาทีนิ จตฺตาริ ธุตงฺคานิ ปาฬิยํ อาคตานิ. เถเรน ปน เตรสปิ สมาทินฺนาเนว อเหสุํ, ตสฺมา อลนฺติ อาห. ยญฺหิ มยํ, ภนฺเตติ กึ สนฺธาย วทติ? ‘‘หตฺถิมฺปิ ธาวนฺตํ อนุพนฺธิตฺวา คณฺหามี’’ติ อาคตฏฺฐาเน รญฺญา เปสิตหตฺถาทโย โส เอวํ อคฺคเหสิ. ราชาปิ – ‘‘หตฺถีหิเยว นํ ปริกฺขิปิตฺวา คณฺหถ, อสฺเสเหว, รเถเหวา’’ติ เอวํ อเนกวารํ พหู หตฺถาทโย เปเสสิ. เอวํ คเตสุ ปน เตสุ – ‘‘อหํ อเร องฺคุลิมาโล’’ติ ตสฺมึ อุฏฺฐาย สทฺทํ กโรนฺเต เอโกปิ อาวุธํ ปริวตฺเตตุํ นาสกฺขิ, สพฺเพว โกฏฺเฏตฺวา มาเรสิ. หตฺถี อรญฺญหตฺถี, อสฺสา อรญฺญอสฺสา, รถาปิ ตตฺเถว ภิชฺชนฺตีติ อิทํ สนฺธาย ราชา เอวํ วทติ.

351. Las cuatro prácticas ascéticas (dhutaṅgas), comenzando por la de 'morador del bosque' (āraññika), se mencionan en el Canon (Pāḷi). Sin embargo, el Venerable (Aṅgulimāla) asumió las trece prácticas; por ello, el Buda dijo: 'esto es suficiente'. ¿A qué se refiere cuando dice: 'Lo que nosotros, Venerable...'? Se refiere a que en el contexto donde se dice 'perseguiré y capturaré incluso a un elefante en carrera', él capturó a los conductores de elefantes y otros enviados por el rey. El rey envió muchas veces a numerosos hombres, elefantes, caballos y carros, ordenando: 'Rodeadlo y capturadlo con elefantes, con caballos, con carros'. Pero cuando estos avanzaban, él se levantaba y gritaba: '¡Eh, yo soy Aṅgulimāla!', y nadie era capaz siquiera de blandir un arma; a todos los mataba despedazándolos. Los elefantes se volvían elefantes salvajes, los caballos, caballos salvajes, y los carros se destruían allí mismo. Refiriéndose a esto, el rey se expresa de tal manera.

ปิณฺฑาย ปาวิสีติ น อิทํ ปฐมํ ปาวิสิ. อิตฺถิทสฺสนทิวสํ สนฺธาย ปเนตํ วุตฺตํ. เทวสิกมฺปิ ปเนส ปวิสเตว, มนุสฺสา จ นํ ทิสฺวา อุตฺตสนฺติปิ ปลายนฺติปิ ทฺวารมฺปิ ถเกนฺติ, เอกจฺเจ องฺคุลิมาโลติ สุตฺวาว ปลายิตฺวา อรญฺญํ วา ปวิสนฺติ, ฆรํ วา ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ถเกนฺติ. ปลายิตุํ [Pg.233] อสกฺโกนฺตา ปิฏฺฐึ ทตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เถโร อุฬุงฺคยาคุมฺปิ กฏจฺฉุภิกฺขมฺปิ น ลภติ, ปิณฺฑปาเตน กิลมติ. พหิ อลภนฺโต นครํ สพฺพสาธารณนฺติ นครํ ปวิสติ. เยน ทฺวาเรน ปวิสติ, ตตฺถ องฺคุลิมาโล อาคโตติ กูฏสหสฺสานํ ภิชฺชนการณํ โหติ. เอตทโหสีติ การุญฺญปฺปตฺติยา อโหสิ. เอเกน อูนมนุสฺสสหสฺสํ ฆาเตนฺตสฺส เอกทิวสมฺปิ การุญฺญํ นาโหสิ, คพฺภมูฬฺหาย อิตฺถิยา ทสฺสนมตฺเตเนว กถํ อุปฺปนฺนนฺติ? ปพฺพชฺชาพเลน, ปพฺพชฺชาพลญฺหิ เอตํ.

La frase 'Entró por limosna' (piṇḍāya pāvisi) no se refiere a la primera vez que entró en la ciudad. Se dijo específicamente en relación con el día en que vio a la mujer en dificultades. Aunque él entraba a diario, la gente, al verlo, se aterrorizaba, huía y cerraba las puertas; algunos, al oír el nombre '¡Aṅgulimāla!', escapaban al bosque o se encerraban en sus casas atrancando las puertas. Aquellos que no podían huir se quedaban de espaldas, paralizados. El Thera no recibía ni una cucharada de gacha ni una porción de comida, sufriendo por la carencia de sustento. Al no recibir nada fuera, entraba en la ciudad pensando que era un espacio común para todos. Por cualquier puerta que entrase, el aviso de que 'Aṅgulimāla ha llegado' provocaba tal caos que se rompían miles de cántaros de agua. 'Le surgió este pensamiento' se debió a que fue conmovido por la compasión. Alguien que había asesinado a casi mil personas nunca había sentido compasión ni un solo día; ¿cómo surgió ahora por el solo hecho de ver a una mujer con un parto difícil? Surgió por el poder de la ordenación; pues tal es la fuerza de la vida monástica.

เตน หีติ ยสฺมา เต การุญฺญํ อุปฺปนฺนํ, ตสฺมาติ อตฺโถ. อริยาย ชาติยาติ, องฺคุลิมาล, เอตํ ตฺวํ มา คณฺหิ, เนสา ตว ชาติ. คิหิกาโล เอส, คิหี นาม ปาณมฺปิ หนนฺติ, อทินฺนาทานาทีนิปิ กโรนฺติ. อิทานิ ปน เต อริยา นาม ชาติ. ตสฺมา ตฺวํ ‘‘ยโต อหํ, ภคินิ, ชาโต’’ติ สเจ เอวํ วตฺตุํ กุกฺกุจฺจายสิ, เตน หิ ‘‘อริยาย ชาติยา’’ติ เอวํ วิเสเสตฺวา วทาหีติ อุยฺโยเชสิ.

'Entonces' (tena hi) significa 'puesto que te ha surgido compasión, por tal motivo'. 'Por el nacimiento Noble' (ariyāya jātiyā): Aṅgulimāla, no tomes en cuenta tu vida pasada, ese no es tu verdadero nacimiento. Aquel fue el tiempo de la vida laica; los laicos matan seres vivos y cometen robos, entre otras faltas. Pero ahora, tu nacimiento es el llamado 'Noble' (monástico). Por lo tanto, si sientes escrúpulos o remordimiento al decir 'Desde que nací, hermana...', entonces exprésate con esta distinción: 'Por el nacimiento Noble'. Tras decir esto, el Buda lo envió.

ตํ อิตฺถึ เอตทโวจาติ อิตฺถีนํ คพฺภวุฏฺฐานฏฺฐานํ นาม น สกฺกา ปุริเสน อุปสงฺกมิตุํ. เถโร กึ กโรสีติ? องฺคุลิมาลตฺเถโร สจฺจกิริยํ กตฺวา โสตฺถิกรณตฺถาย อาคโตติ อาโรจาเปสิ. ตโต เต สาณิยา ปริกฺขิปิตฺวา เถรสฺส พหิสาณิยํ ปีฐกํ ปญฺญาเปสุํ. เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา – ‘‘ยโต อหํ ภคินิ สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส อริยาย ชาติยา ชาโต’’ติ สจฺจกิริยํ อกาสิ, สห สจฺจวจเนเนว ธมกรณโต มุตฺตอุทกํ วิย ทารโก นิกฺขมิ. มาตาปุตฺตานํ โสตฺถิ อโหสิ. อิมญฺจ ปน ปริตฺตํ น กิญฺจิ ปริสฺสยํ น มทฺทติ, มหาปริตฺตํ นาเมตนฺติ วุตฺตํ. เถเรน นิสีทิตฺวา สจฺจกิริยกตฏฺฐาเน ปีฐกํ อกํสุ. คพฺภมูฬฺหํ ติรจฺฉานคติตฺถิมฺปิ อาเนตฺวา ตตฺถ นิสชฺชาเปนฺติ, ตาวเทว สุเขน คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ. ยา ทุพฺพลา โหติ น สกฺกา อาเนตุํ, ตสฺสา ปีฐกโธวนอุทกํ เนตฺวา สีเส สิญฺจนฺติ, ตงฺขณํเยว คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ, อญฺญมฺปิ โรคํ วูปสเมติ. ยาว กปฺปา ติฏฺฐนกปาฏิหาริยํ กิเรตํ.

'Dijo esto a esa mujer': No es apropiado que un hombre se acerque al lugar donde las mujeres están dando a luz. ¿Qué hizo el Thera? Hizo anunciar que el Thera Aṅgulimāla había acudido para realizar un acto de verdad (saccakiriya) y traer bienestar. Entonces, ellos colocaron una cortina alrededor y dispusieron un asiento para el Thera fuera de ella. El Thera se sentó allí y realizó el acto de verdad: 'Hermana, desde que nací en el nacimiento Noble dentro de la enseñanza del Buda Omnisciente...'. Junto con estas palabras de verdad, el niño salió como agua fluyendo de un filtro. Hubo bienestar tanto para la madre como para el hijo. Se dice que este cántico protector (paritta) subyuga cualquier peligro y es conocido como el 'Gran Paritta'. En el lugar donde el Thera se sentó a realizar el acto de verdad, se mantuvo el asiento. Incluso traen allí a animales hembras con partos difíciles y las hacen descansar en ese sitio, y al instante el parto ocurre sin dolor. Si una mujer está muy débil y no puede ser trasladada, llevan el agua con la que lavaron el asiento y la derraman sobre su cabeza; en ese mismo instante se produce el nacimiento. También calma otras enfermedades. Se dice que este es un milagro que perdurará hasta el fin del eón.

กึ ปน ภควา เถรํ เวชฺชกมฺมํ การาเปสีติ? น การาเปสิ. เถรญฺหิ ทิสฺวา มนุสฺสา ภีตา ปลายนฺติ. เถโร ภิกฺขาหาเรน กิลมติ, สมณธมฺมํ กาตุํ น สกฺโกติ. ตสฺส อนุคฺคเหน สจฺจกิริยํ กาเรสิ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อิทานิ กิร องฺคุลิมาลตฺเถโร เมตฺตจิตฺตํ [Pg.234] ปฏิลภิตฺวา สจฺจกิริยาย มนุสฺสานํ โสตฺถิภาวํ กโรตีติ มนุสฺสา เถรํ อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, ตโต ภิกฺขาหาเรน อกิลมนฺโต สมณธมฺมํ กาตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ อนุคฺคเหน สจฺจกิริยํ กาเรสิ. น หิ สจฺจกิริยา เวชฺชกมฺมํ โหติ. เถรสฺสาปิ จ ‘‘สมณธมฺมํ กริสฺสามี’’ติ มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนสฺส จิตฺตํ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ น คจฺฉติ, อฏวิยํ ฐตฺวา มนุสฺสานํ ฆาติตฏฺฐานเมว ปากฏํ โหติ. ‘‘ทุคฺคโตมฺหิ, ขุทฺทกปุตฺโตมฺหิ, ชีวิตํ เม เทหิ สามีติ มรณภีตานํ วจนากาโร จ หตฺถปาทวิกาโร จ อาปาถํ อาคจฺฉติ, โส วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ตโตว อุฏฺฐาย คจฺฉติ, อถสฺส ภควา ตํ ชาตึ อพฺโพหาริกํ กตฺวาวายํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิสฺสตีติ อริยาย ชาติยา สจฺจกิริยํ กาเรสิ. เอโก วูปกฏฺโฐติอาทิ วตฺถสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๘๐) วิตฺถาริตํ.

¿Por qué el Bienaventurado hizo que el Thera realizara lo que parece una práctica médica (vejjakamma)? No fue así. Al ver al Thera, la gente huía despavorida. El Thera sufría por la falta de alimento y no podía cumplir con sus deberes monásticos (samaṇadhamma). Por compasión hacia él, el Buda le indicó realizar el acto de verdad. El Buda pensó: 'Ahora que el Thera Aṅgulimāla, habiendo desarrollado un corazón de amor bondadoso (metta), brinda bienestar a los hombres mediante un acto de verdad, la gente considerará que es seguro acercarse a él; así, sin padecer por la falta de comida, podrá dedicarse a la práctica monástica'. Fue por este favor que le hizo realizar el acto de verdad, el cual no constituye una práctica médica. Además, cuando el Thera se sentaba en su retiro diurno o nocturno con su tema de meditación original, su mente no lograba enfocarse; se le aparecía vívidamente el bosque donde mataba a las personas. Le venían a la mente los ruegos y gestos desesperados de quienes temían morir: '¡Señor, soy un infeliz, tengo hijos pequeños, concédame la vida!'. Lleno de remordimiento, se levantaba y se marchaba. Por ello, el Bienaventurado, haciendo que su vida pasada fuera considerada irrelevante y sabiendo que así desarrollaría la visión cabal (vipassanā) hasta alcanzar el estado de Arahant, le hizo realizar el acto de verdad basado en su nacimiento Noble. El pasaje que comienza con 'Solo, retirado...' se detalla en el Vatthasutta.

๓๕๒. อญฺเญนปิ เลฑฺฑุ ขิตฺโตติ กากสุนขสูกราทีนํ ปฏิกฺกมาปนตฺถาย สมนฺตา สรกฺเขปมตฺเต ฐาเน เยน เกนจิ ทิสาภาเคน ขิตฺโต อาคนฺตฺวา เถรสฺเสว กาเย ปตติ. กิตฺตเก ฐาเน เอวํ โหติ? คณฺฐิกํ ปฏิมุญฺจิตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ปฏินิวตฺเตตฺวา ยาว คณฺฐิกปฏิมุกฺกฏฺฐานํ อาคจฺฉติ, ตาว โหติ. ภินฺเนน สีเสนาติ มหาจมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ยาว อฏฺฐิมริยาทา ภินฺเนน.

352. «Incluso lanzado por otro un terrón» significa que un terrón de tierra lanzado por cualquier persona desde cualquier dirección, con el propósito de ahuyentar cuervos, perros, cerdos, etc., dentro de un área del alcance de un tiro de flecha a la redonda, viene y cae precisamente sobre el cuerpo del Venerable Aṅgulimāla. ¿Durante cuánto tiempo o en qué lugar sucede esto? Sucede desde el momento en que se ajusta el cinturón para salir a la colecta de limosnas hasta que regresa y vuelve al lugar donde se lo quita. «Con la cabeza rota» significa con la cabeza partida, habiéndose cortado la piel gruesa hasta el límite del hueso.

พฺราหฺมณาติ ขีณาสวภาวํ สนฺธาย อาห. ยสฺส โข ตฺวํ, พฺราหฺมณ, กมฺมสฺส วิปาเกนาติ อิทํ สภาคทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ สนฺธาย วุตฺตํ. กมฺมญฺหิ กริยมานเมว ตโย โกฏฺฐาเส ปูเรติ. สตฺตสุ จิตฺเตสุ กุสลา วา อกุสลา วา ปฐมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ นาม โหติ. ตํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตถา อสกฺโกนฺตํ อโหสิกมฺมํ, นาโหสิ กมฺมวิปาโก, น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ อิมสฺส ติกสฺส วเสน อโหสิกมฺมํ นาม โหติ. อตฺถสาธิกา สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตถา อสกฺโกนฺตํ วุตฺตนเยเนว ตํ อโหสิกมฺมํ นาม โหติ. อุภินฺนมนฺตเร ปญฺจชวนเจตนา อปราปริยเวทนียกมฺมํ นาม โหติ. ตํ อนาคเต ยทา โอกาสํ ลภติ, ตทา [Pg.235] วิปากํ เทติ. สติ สํสารปฺปวตฺติยา อโหสิกมฺมํ นาม น โหติ. เถรสฺส ปน อุปปชฺชเวทนียญฺจ อปราปริยเวทนียญฺจาติ อิมานิ ทฺเว กมฺมานิ กมฺมกฺขยกเรน อรหตฺตมคฺเคน สมุคฺฆาฏิตานิ, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อตฺถิ. ตํ อรหตฺตปฺปตฺตสฺสาปิ วิปากํ เทติเยว. ตํ สนฺธาย ภควา ‘‘ยสฺส โข ตฺว’’นฺติอาทิมาห. ตสฺมา ยสฺส โขติ เอตฺถ ยาทิสสฺส โข ตฺวํ, พฺราหฺมณ, กมฺมสฺส วิปาเกนาติ เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Con la palabra «Brāhmaṇa», el Buda se refiere al estado de un Arahant (aquel que ha destruido las impurezas). La frase «Debido al resultado de aquel kamma, oh Brāhmaṇa», se dice refiriéndose al kamma cuyos resultados se experimentan en esta misma vida (diṭṭhadhammavedanīyakamma). Ciertamente, el kamma que se está realizando llena tres porciones. Entre los siete momentos de consciencia (cittas), el primer impulso volitivo (paṭhamajavanacetanā), ya sea saludable o no saludable, se denomina kamma que se experimenta en esta misma vida. Este otorga su fruto en esta misma existencia. De no poder hacerlo, se convierte en «kamma nulo» (ahosikamma) según la tríada de: el kamma existió pero no hubo fruto, no habrá fruto y no existe fruto. El séptimo impulso volitivo (sattamajavanacetanā), que completa la acción, se denomina kamma que se experimenta en el renacimiento inmediato (upapajjavedanīyakamma). Este otorga su fruto en la existencia inmediatamente posterior. De no poder hacerlo, según el método ya mencionado, se convierte en kamma nulo. Los cinco impulsos volitivos intermedios entre los dos anteriores se denominan kamma que se experimenta en vidas sucesivas (aparāpariyavedanīyakamma). Este otorga su fruto en el futuro cuando encuentra oportunidad, mientras continúe el proceso del saṃsāra, y nunca llega a ser kamma nulo. Sin embargo, en el caso del Venerable, estos dos tipos de kammas —el de renacimiento inmediato y el de vidas sucesivas— han sido erradicados por el Sendero del Arahant, que pone fin al kamma; pero el kamma que se experimenta en esta misma vida aún permanece. Este otorga su fruto incluso a quien ha alcanzado el estado de Arahant. Refiriéndose a esto, el Bendito dijo: «Debido al resultado de aquel...». Por lo tanto, el significado de «yassa kho» debe entenderse como: «Debido al resultado de tal kamma, oh Brāhmaṇa».

อพฺภา มุตฺโตติ เทสนาสีสมตฺตเมตํ, อพฺภา มหิกา ธูโม รโช ราหูติ อิเมหิ ปน อุปกฺกิเลเสหิ มุตฺโต จนฺทิมา อิธ อธิปฺเปโต. ยถา หิ เอวํ นิรุปกฺกิเลโส จนฺทิมา โลกํ ปภาเสติ, เอวํ ปมาทกิเลสวิมุตฺโต อปฺปมตฺโต ภิกฺขุ อิมํ อตฺตโน ขนฺธายตนธาตุโลกํ ปภาเสติ, วิหตกิเลสนฺธการํ กโรติ.

«Liberada de las nubes» es solo un encabezado de la enseñanza. Aquí se entiende como la luna liberada de estas cinco impurezas: nubes, neblina, humo, polvo y Rāhu. Pues así como la luna, libre de tales impurezas, ilumina el mundo, del mismo modo, el monje diligente, liberado de todas las impurezas que tienen como raíz la negligencia (pamāda), ilumina este mundo de sus propios agregados, bases y elementos (khandhāyatanadhātuloka), destruyendo la oscuridad de las impurezas.

กุสเลน ปิธียตีติ มคฺคกุสเลน ปิธียติ อปฺปฏิสนฺธิกํ กรียติ. ยุญฺชติ พุทฺธสาสเนติ พุทฺธสาสเน กาเยน วาจาย มนสา จ ยุตฺตปฺปยุตฺโต วิหรติ. อิมา ติสฺโส เถรสฺส อุทานคาถา นาม.

«Se cubre con lo saludable» significa que se cierra mediante el kamma saludable del Sendero (maggakusala), haciendo que no produzca más renacimiento. «Se dedica a la enseñanza del Buda» significa que vive plenamente dedicado a la práctica en la enseñanza del Buda con el cuerpo, la palabra y la mente. Estas tres estrofas son las «Udānas» (versos de inspiración) del Venerable Aṅgulimāla.

ทิสา หิ เมติ อิทํ กิร เถโร อตฺตโน ปริตฺตาณาการํ กโรนฺโต อาห. ตตฺถ ทิสา หิ เมติ มม สปตฺตา. เย มํ เอวํ อุปวทนฺติ – ‘‘ยถา มยํ องฺคุลิมาเลน มาริตานํ ญาตกานํ วเสน ทุกฺขํ เวทิยาม, เอวํ องฺคุลิมาโลปิ เวทิยตู’’ติ, เต มยฺหํ ทิสา จตุสจฺจธมฺมกถํ สุณนฺตูติ อตฺโถ. ยุญฺชนฺตูติ กายวาจามเนหิ ยุตฺตปฺปยุตฺตา วิหรนฺตุ. เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโตติ เย สนฺโต สปฺปุริสา ธมฺมํเยว อาทเปนฺติ สมาทเปนฺติ คณฺหาเปนฺติ, เต มนุชา มยฺหํ สปตฺตา ภชนฺตุ เสวนฺตุ ปยิรุปาสนฺตูติ อตฺโถ.

«Que mis enemigos [escuchen]»: se dice que el Venerable pronunció esto como un acto de protección (parittāṇa). En ese verso, «mis enemigos» se refiere a mis adversarios, aquellos que me insultan diciendo: «Así como nosotros experimentamos sufrimiento por causa de los parientes asesinados por Aṅgulimāla, que Aṅgulimāla también experimente sufrimiento». El significado es: que ellos, mis enemigos, escuchen el discurso sobre las Cuatro Nobles Verdades. «Que se dediquen» significa que vivan esforzándose con cuerpo, palabra y mente. «Aquellos virtuosos que instan al Dhamma» significa que mis enemigos se asocien, sirvan y frecuenten a aquellos seres humanos virtuosos (santo) que enseñan, guían y hacen adoptar únicamente el Dhamma de los hombres de bien (sappurisa).

อวิโรธปฺปสํสีนนฺติ อวิโรโธ วุจฺจติ เมตฺตา, เมตฺตาปสํสกานนฺติ อตฺโถ. สุณนฺตุ ธมฺมํ กาเลนาติ ขเณ ขเณ ขนฺติเมตฺตาปฏิสงฺขาสารณียธมฺมํ สุณนฺตุ. ตญฺจ อนุวิธียนฺตูติ ตญฺจ ธมฺมํ อนุกโรนฺตุ ปูเรนฺตุ.

«Elogio de la no-oposición»: con la palabra «no-oposición» (avirodha) se refiere a la bondad amorosa (mettā). El significado es: «a aquellos que elogian la bondad amorosa». «Que escuchen el Dhamma a tiempo» significa que en cada momento escuchen el Dhamma de la paciencia, el amor y la reflexión, que es digno de ser recordado constantemente. «Y que lo sigan» significa que imiten ese Dhamma y lo lleven a su plenitud.

น หิ ชาตุ โส มมํ หึเสติ โย มยฺหํ ทิโส, โส มํ เอกํเสเนว น หึเสยฺย. อญฺญํ วา ปน กิญฺจิ นนฺติ น เกวลํ มํ, อญฺญมฺปิ ปน [Pg.236] กญฺจิ ปุคฺคลํ มา หึสนฺตุ มา วิเหเฐนฺตุ. ปปฺปุยฺย ปรมํ สนฺตินฺติ ปรมํ สนฺติภูตํ นิพฺพานํ ปาปุณิตฺวา. รกฺเขยฺย ตสถาวเรติ ตสา วุจฺจนฺติ สตณฺหา, ถาวรา นิตฺตณฺหา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย นิพฺพานํ ปาปุณาติ, โส สพฺพํ ตสถาวรํ รกฺขิตุํ สมตฺโถ โหติ. ตสฺมา มยฺหมฺปิ ทิสา นิพฺพานํ ปาปุณนฺตุ, เอวํ มํ เอกํเสเนว น หึสิสฺสนฺตีติ. อิมา ติสฺโส คาถา อตฺตโน ปริตฺตํ กาตุํ อาห.

«Que nunca aquel me dañe»: que aquel que es mi enemigo no me dañe en absoluto. «Ni a ningún otro»: que no solo a mí, sino que a ningún otro individuo dañen ni molesten. «Habiendo alcanzado la paz suprema»: habiendo llegado al Nibbāna, que es la paz absoluta. «Proteja a los móviles y estables»: «tasā» se refiere a aquellos con deseo (sedientos); «thāvarā» se refiere a aquellos sin deseo. El sentido es este: aquel que alcanza el Nibbāna es capaz de proteger a todos los seres, ya sean deseosos o estables. Por lo tanto, que mis enemigos también alcancen el Nibbāna; de ese modo, ciertamente no me dañarán. El Venerable pronunció estas tres estrofas para realizar su propia protección.

อิทานิ อตฺตโนว ปฏิปตฺตึ ทีเปนฺโต อุทกญฺหิ นยนฺติ เนตฺติกาติ อาห. ตตฺถ เนตฺติกาติ เย มาติกํ โสเธตฺวา พนฺธิตพฺพฏฺฐาเน พนฺธิตฺวา อุทกํ นยนฺติ. อุสุการาติ อุสุการกา. นมยนฺตีติ เตลกญฺชิเกน มกฺเขตฺวา กุกฺกุเฬ ตาเปตฺวา อุนฺนตุนฺนตฏฺฐาเน นเมนฺตา อุชุํ กโรนฺติ. เตชนนฺติ กณฺฑํ. ตญฺหิ อิสฺสาโส เตชํ กโรติ, ปรญฺจ ตชฺเชติ, ตสฺมา เตชนนฺติ วุจฺจติ. อตฺตานํ ทมยนฺตีติ ยถา เนตฺติกา อุชุมคฺเคน อุทกํ นยนฺติ, อุสุการา เตชนํ, ตจฺฉกา จ ทารุํ อุชุํ กโรนฺติ, เอวเมวํ ปณฺฑิตา อตฺตานํ ทเมนฺติ อุชุกํ กโรนฺติ นิพฺพิเสวนํ กโรนฺติ.

Ahora, el Venerable Aṅgulimāla, mostrando su propia práctica, dijo: «Los irrigadores guían el agua». En ese pasaje, «irrigadores» (nettikā) son aquellos que, tras limpiar los canales y reforzarlos donde es necesario, conducen el agua al lugar deseado. «Flecheros» (usukārā) son los fabricantes de flechas. «Enderezan» significa que, tras untarlas con aceite y calentarlas en cenizas calientes, las doblan en las partes donde hay irregularidades para ponerlas rectas. «Saeta» (tejana) es la flecha. Se llama «tejana» porque el arquero la afila y la pule. «Se doman a sí mismos»: así como los irrigadores guían el agua por un camino recto, los flecheros enderezan la saeta y los carpinteros enderezan la madera, del mismo modo los sabios se doman a sí mismos, se enderezan y eliminan de sí toda aspereza.

ตาทินาติ อิฏฺฐานิฏฺฐาทีสุ นิพฺพิกาเรน – ‘‘ปญฺจหากาเรหิ ภควา ตาที, อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที, วนฺตาวีติ ตาที, จตฺตาวีติ ตาที, ติณฺณาวีติ ตาที, ตนฺนิทฺเทสาติ ตาที’’ติ (มหานิ. ๓๘; ๑๙๒) เอวํ ตาทิลกฺขณปฺปตฺเตน สตฺถารา. ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ, ตณฺหาเยตํ นามํ. ตาย หิ โคณา วิย คีวาย รชฺชุยา, สตฺตา หทเย พทฺธา ตํ ตํ ภวํ นียนฺติ, ตสฺมา ภวเนตฺตีติ วุจฺจติ. ผุฏฺโฐ กมฺมวิปาเกนาติ มคฺคเจตนาย ผุฏฺโฐ. ยสฺมา หิ มคฺคเจตนาย กมฺมํ ปจฺจติ วิปจฺจติ ฑยฺหติ, ปริกฺขยํ คจฺฉติ, ตสฺมา สา กมฺมวิปาโกติ วุตฺตา. ตาย หิ ผุฏฺฐตฺตา เอส อณโณ นิกฺกิเลโส ชาโต, น ทุกฺขเวทนาย อณโณ. ภุญฺชามีติ เจตฺถ เถยฺยปริโภโค อิณปริโภโค ทายชฺชปริโภโค สามิปริโภโคติ จตฺตาโร ปริโภคา เวทิตพฺพา. ตตฺถ ทุสฺสีลสฺส ปริโภโค เถยฺยปริโภโค นาม. โส หิ จตฺตาโร ปจฺจเย เถเนตฺวา ภุญฺชติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘เถยฺยาย โว, ภิกฺขเว, รฏฺฐปิณฺโฑ ภุตฺโต’’ติ (ปารา. ๑๙๕). สีลวโต ปน อปจฺจเวกฺขณปริโภโค อิณปริโภโค นาม. สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ ปริโภโค ทายชฺชปริโภโค นาม. ขีณาสวสฺส ปริโภโค สามิปริโภโค [Pg.237] นาม. อิธ กิเลสอิณานํ อภาวํ สนฺธาย ‘‘อณโณ’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อนิโณ’’ติปิ ปาโฐ. สามิปริโภคํ สนฺธาย ‘‘ภุญฺชามิ โภชน’’นฺติ วุตฺตํ.

«Tādinā» significa aquel que permanece inmutable ante lo deseable y lo indeseable. El Bienaventurado es llamado «Tādī» (Aquel que es Tal) por cinco razones: es ecuánime ante lo deseable y lo indeseable; ha vomitado las impurezas (vantāvī); ha abandonado las impurezas (cattāvī); ha cruzado el ciclo del renacimiento (tiṇṇāvī); y es descrito de forma veraz por estas cualidades. Por estos cinco aspectos, el Maestro es un «Tādī». «Bhavanetti» se refiere a la soga de la existencia, que es un nombre para la avidez (taṇhā). Así como los bueyes son conducidos por una cuerda atada al cuello, los seres son atados por esa avidez en el corazón y llevados a diversas existencias; por eso se llama «Bhavanetti». «Phuṭṭho kammavipākenā» significa tocado por la voluntad del camino (maggacetanā). Dado que a través de la voluntad del camino el karma se consume, se agota y llega a su fin, esta voluntad se denomina «resultado del karma» (kammavipāka). Al ser tocado por ella, esta persona se vuelve libre de deudas (aṇaṇo) y nace sin impurezas; no es libre de deudas por haber sido tocado por sensaciones dolorosas. En cuanto a «bhuñjāmi» (consumo), deben conocerse cuatro tipos de uso (paribhoga): uso por robo, uso por deuda, uso por herencia y uso por propiedad. El uso por parte de una persona inmoral se llama «uso por robo», pues consume los cuatro requisitos robándolos. De esto se ha dicho: «Monjes, habéis consumido la limosna del país por medio del robo». El uso sin reflexión por parte de una persona virtuosa se llama «uso por deuda». El uso por parte de los siete tipos de nobles aprendices (sekkhā) se llama «uso por herencia». El uso por parte de un Arhat (khīṇāsava) se llama «uso por propiedad». En este contexto, el venerable Angulimala dijo «libre de deuda» (aṇaṇo) refiriéndose a la ausencia de la deuda de las impurezas. También existe la lectura «aniṇo». Dijo «consumo mi comida» refiriéndose al uso por propiedad.

กามรติสนฺถวนฺติ ทุวิเธสุปิ กาเมสุ ตณฺหารติสนฺถวํ มา อนุยุญฺชถ มา กริตฺถ. นยิทํ ทุมฺมนฺติตํ มมาติ ยํ มยา สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา ปพฺพชิสฺสามีติ มนฺติตํ, ตํ มม มนฺติตํ น ทุมฺมนฺติตํ. สํวิภตฺเตสุ ธมฺเมสูติ อหํ สตฺถาติ เอวํ โลเก อุปฺปนฺเนหิ เย ธมฺมา สํวิภตฺตา, เตสุ ธมฺเมสุ ยํ เสฏฺฐํ นิพฺพานํ, ตเทว อหํ อุปคมํ อุปคโต สมฺปตฺโต, ตสฺมา มยฺหํ อิทํ อาคมนํ สฺวาคตํ นาม คตนฺติ. ติสฺโส วิชฺชาติ ปุพฺเพนิวาสทิพฺพจกฺขุอาสวกฺขยปญฺญา. กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ยํ พุทฺธสฺส สาสเน กตฺตพฺพกิจฺจํ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ มยา กตํ. ตีหิ วิชฺชาหิ นวหิ จ โลกุตฺตรธมฺเมหิ เทสนํ มตฺถกํ ปาเปสีติ.

«Kāmaratisanthavaṃ»: no se entreguen ni cultiven la intimidad del placer de la avidez en ninguno de los dos tipos de deseos sensoriales. «Nayidaṃ dummantitaṃ mamā»: lo que yo (Angulimala) decidí al ver al Buda, diciendo «me ordenaré», esa decisión mía no fue una mala decisión. «Saṃvibhattesu dhammesū»: entre las enseñanzas que han sido clasificadas y dadas en el mundo por el Maestro, yo he alcanzado y llegado precisamente al Nibbana, que es lo supremo entre ellas. Por lo tanto, mi venida es verdaderamente una «buena venida» (svāgataṃ). «Tisso vijjā» se refiere al conocimiento de las vidas pasadas, el ojo divino y el conocimiento de la destrucción de las impurezas. «Kataṃ buddhassa sāsanaṃ» significa que todo lo que debía hacerse en la enseñanza del Buda ha sido realizado por mí. Con las tres ciencias y los nueve estados supramundanos, la enseñanza ha sido llevada a su culminación. Aquí termina el comentario al Angulimala Sutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario al Majjhima Nikāya.

องฺคุลิมาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Termina la explicación del Angulimala Sutta.

๗. ปิยชาติกสุตฺตวณฺณนา

7. Explicación del Piyajātika Sutta.

๓๕๓. เอวํ เม สุตนฺติ ปิยชาติกสุตฺตํ. ตตฺถ เนว กมฺมนฺตา ปฏิภนฺตีติ น สพฺเพน สพฺพํ ปฏิภนฺติ, ปกตินิยาเมน ปน น ปฏิภนฺติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ น ปฏิภาตีติ น รุจฺจติ. อาฬาหนนฺติ สุสานํ. อญฺญถตฺตนฺติ วิวณฺณตาย อญฺญถาภาโว. อินฺทฺริยานิ นาม มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, ปติฏฺฐิโตกาสํ ปน สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ. ปิยชาติกาติ ปิยโต ชายนฺติ. ปิยปฺปภาวิกาติ ปิยโต ปภวนฺติ.

353. «Evaṃ me sutaṃ» es el Piyajātika Sutta. En él, «neva kammantā paṭibhantī» no significa que las actividades no aparezcan en absoluto, sino que no se perciben de la manera habitual. Lo mismo se aplica a la segunda frase (sobre la comida). Aquí, «na paṭibhāti» significa que no agrada. «Āḷāhanaṃ» es el cementerio. «Aññathattaṃ» es el cambio de estado debido a la pérdida de color (palidez). «Indriyāni» se refiere a las facultades que se conocen por la conciencia mental, y esto se dice con referencia al lugar donde las facultades (como la vista) están establecidas. «Piyajātikā» significa que surgen a causa de lo que es querido. «Piyappabhāvikā» significa que se originan de lo que es amado.

๓๕๕. สเจ ตํ, มหาราชาติ ตสฺส อตฺถํ อสลฺลกฺขยมานาปิ สตฺถริ สทฺธาย เอวํ วทติ. จร ปิเรติ อเปหิ อมฺหากํ ปเร, อนชฺฌตฺติกภูเตติ อตฺโถ. อถ วา จร ปิเรติ ปรโต คจฺฉ, มา อิธ ติฏฺฐาติปิ อตฺโถ.

355. «Sace taṃ, mahārājā»: aunque no comprendía el significado de las palabras del Buda, el jefe de familia habló así por fe en el Maestro. «Cara pire» significa «vete de aquí, tú que eres ajena a nosotros»; este es el sentido de ser una extraña. O bien, «cara pire» significa «ve a otra parte, no te quedes aquí».

๓๕๖. ทฺวิธา [Pg.238] เฉตฺวาติ อสินา ทฺเว โกฏฺฐาเส กโรนฺโต ฉินฺทิตฺวา. อตฺตานํ อุปฺผาเลสีติ เตเนว อสินา อตฺตโน อุทรํ ผาเลสิ. ยทิ หิ ตสฺส สา อปฺปิยา ภเวยฺย, อิทานิ อญฺญํ มาตุคามํ คณฺหิสฺสามีติ อตฺตานํ น ฆาเตยฺย. ยสฺมา ปนสฺส สา ปิยา อโหสิ, ตสฺมา ปรโลเกปิ ตาย สทฺธึ สมงฺคิภาวํ ปตฺถยมาโน เอวมกาสิ.

356. «Dvidhā chetvā» significa cortar en dos partes con una espada. «Attānaṃ upphālesī» significa que con esa misma espada se abrió su propio vientre. Si esa esposa no le hubiera sido querida, él habría pensado en tomar a otra mujer en lugar de suicidarse. Pero como ella le era amada, deseando estar unido a ella incluso en el otro mundo, actuó de esa manera (matando a su esposa y suicidándose).

๓๕๗. ปิยา เต วชิรีติ เอวํ กิรสฺสา อโหสิ – ‘‘สจาหํ, ‘ภูตปุพฺพํ, มหาราช, อิมิสฺสาเยว สาวตฺถิยํ อญฺญตริสฺสา อิตฺถิยา’ติอาทิกถํ กเถยฺยํ, ‘โก เต เอวํ อกาสิ, อเปหิ นตฺถิ เอต’นฺติ มํ ปฏิเสเธยฺย, วตฺตมาเนเนว นํ สญฺญาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. วิปริณามญฺญถาภาวาติ เอตฺถ มรณวเสน วิปริณาโม, เกนจิ สทฺธึ ปลายิตฺวา คมนวเสน อญฺญถาภาโว เวทิตพฺโพ.

357. «Piyā te vajirī»: se dice que la reina Mallika pensó: «Si le cuento al rey la historia de lo que sucedió en el pasado a cierta mujer en Savatthi, él podría rechazarme diciendo: '¿Quién te hizo esto? ¡Vete, eso no existe!'. Lo haré comprender mediante un caso presente». Pensando así, ella dijo: «¿Te es querida Vajiri?». En cuanto a «Vipariṇāmaññathābhāvā», el «cambio» (vipariṇāma) debe entenderse por la muerte, y la «alteración» (aññathābhāvo) por el hecho de huir con algún hombre.

วาสภายาติ วาสภา นาม รญฺโญ เอกา เทวี, ตํ สนฺธายาห.

«Vāsabhāyā» se refiere a Vasabha, una de las reinas del rey Kosala; la reina Mallika habló refiriéndose a ella.

ปิยา เต อหนฺติ กสฺมา สพฺพปจฺฉา อาห? เอวํ กิรสฺสา อโหสิ – ‘‘อยํ ราชา มยฺหํ กุปิโต, สจาหํ สพฺพปฐมํ ‘ปิยา เต อห’นฺติ ปุจฺเฉยฺยํ, ‘น เม ตฺวํ ปิยา, จร ปิเร’ติ วเทยฺย, เอวํ สนฺเต กถา ปติฏฺฐานํ น ลภิสฺสตี’’ติ กถาย ปติฏฺฐานตฺถํ สพฺพปจฺฉา ปุจฺฉิ. กาสิโกสเลสุ ฉฑฺฑิตภาเวน วิปริณาโม, ปฏิราชูนํ หตฺถคมนวเสน อญฺญถาภาโว เวทิตพฺโพ.

«Piyā te ahaṃ»: ¿por qué preguntó esto al final de todo? Se dice que pensó: «Este rey está enojado conmigo. Si le pregunto primero: '¿Te soy querida?', él podría decir: 'No me eres querida, vete de aquí, extraña'. Si eso sucede, no habrá base para continuar la conversación». Por lo tanto, para establecer la conversación, preguntó al final de todo. En cuanto a las regiones de Kasi y Kosala, el «cambio» debe entenderse por su abandono, y la «alteración» por el hecho de caer en manos de reyes enemigos.

อาจเมหีติ อาจมโนทกํ เทหิ. อาจมิตฺวา หตฺถปาเท โธวิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา สตฺถารํ นมสฺสิตุกาโม เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

«Ācamehī» significa «dame agua para enjuagarme». El rey dijo esto deseando saludar al Maestro después de lavarse las manos y los pies y enjuagarse la boca. El resto de las palabras en todo el texto son claras por sí mismas. Aquí termina la explicación del Piyajātika Sutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario al Majjhima Nikāya.

ปิยชาติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Termina la explicación del Piyajātika Sutta.

๘. พาหิติกสุตฺตวณฺณนา

8. Explicación del Bāhitika Sutta.

๓๕๘. เอวํ เม สุตนฺติ พาหิติกสุตฺตํ. ตตฺถ เอกปุณฺฑรีกํ นาคนฺติ เอวํนามกํ หตฺถึ. ตสฺส กิร ผาสุกานํ อุปริ ตาลผลมตฺตํ ปณฺฑรฏฺฐานํ อตฺถิ[Pg.239], เตนสฺส เอกปุณฺฑรีโกติ นามํ อกํสุ. สิริวฑฺฒํ มหามตฺตนฺติ ปจฺเจกหตฺถึ อภิรุหิตฺวา กถาผาสุกตฺถํ สทฺธึ คจฺฉนฺตํ เอวํนามกํ มหามตฺตํ. อายสฺมาโนติ เอตฺถ โนติ ปุจฺฉาย นิปาโต. มหามตฺโต เถรสฺส สงฺฆาฏิปตฺตธารณาการํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘เอวํ, มหาราชา’’ติ อาห.

358. «Así he oído» se refiere al Bāhitika Sutta. En este texto, «el elefante Ekapuṇḍarīka» designa a un elefante con ese nombre. Se dice que sobre sus costillas tenía una mancha blanca del tamaño de un fruto de palmera; por eso lo llamaron «Ekapuṇḍarīka» (Loto Blanco Único). «El gran ministro Sirivaḍḍha» se refiere a un alto oficial de ese nombre que iba montado en un elefante aparte, viajando junto a él para conversar placenteramente. En la expresión «āyasmāno», «no» es una partícula interrogativa. El gran ministro, al observar la manera en que el Thera Ānanda llevaba su manto exterior y su cuenco, dijo: «Así es, Gran Rey».

๓๕๙. โอปารมฺโภติ อุปารมฺภํ โทสํ อาโรปนารโห. กึ ปุจฺฉามีติ ราชา ปุจฺฉติ. สุนฺทริวตฺถุสฺมึ อุปฺปนฺนมิทํ สุตฺตํ, ตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. ยญฺหิ มยํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, ยํ มยํ วิญฺญูหีติ อิทํ ปทํ คเหตฺวา ปญฺเหน ปริปูเรตุํ นาสกฺขิมฺหา, ตํ การณํ อายสฺมตา เอวํ วทนฺเตน ปริปูริตํ.

359. «Opārambho» significa digno de reproche o censura. El Rey pregunta: «¿Qué debo preguntar?». Este sutta surgió en el contexto del relato de Sundarī; por eso dice: «Le pregunto acerca de eso». «Pues aquello que nosotros, Venerable», significa: «Venerable, aquello que nosotros, basándonos en el término ‘los sabios’, no pudimos completar a través de preguntas, ese asunto ha sido completado por el Venerable al hablar de esta manera».

๓๖๐. อกุสโลติ อโกสลฺลสมฺภูโต. สาวชฺโชติ สโทโส. สพฺยาพชฺโฌติ สทุกฺโข. ทุกฺขวิปาโกติ อิธ นิสฺสนฺทวิปาโก กถิโต. ตสฺสาติ ตสฺส เอวํ อตฺตพฺยาพาธาทีนํ อตฺถาย ปวตฺตกายสมาจารสฺส.

360. «Inhábil» (akusala) significa originado por la falta de sabiduría o ignorancia. «Censurable» (sāvajja) significa con faltas o máculas, como la pasión, etc. «Con aflicción» (sabyābajjha) significa con sufrimiento. «Con resultado de sufrimiento» (dukkhavipāka) se refiere aquí al resultado del efecto residual o consecuencia directa. «De aquel» (tassa) se refiere a aquel cuya conducta corporal procede para la propia aflicción y otros perjuicios.

สพฺพากุสลธมฺมปหีโน โข, มหาราช, ตถาคโต กุสลธมฺมสมนฺนาคโตติ เอตฺถ สพฺเพสํเยว อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานํ วณฺเณตีติ. อาม วณฺเณตีติ วุตฺเต ยถา ปุจฺฉา, ตถา อตฺโถ วุตฺโต ภเวยฺย. เอวํ พฺยากรณํ ปน น ภาริยํ. อปฺปหีนอกุสโลปิ หิ ปหานํ วณฺเณยฺย, ภควา ปน ปหีนากุสลตาย ยถาการี ตถาวาทีติ ทสฺเสตุํ เอวํ พฺยากาสิ. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโย.

En el pasaje: «El Tathāgata, Gran Rey, ha abandonado todos los estados inhábiles y posee estados hábiles», ante la pregunta de si alaba el abandono de todos los estados inhábiles, cuando se responde «Sí, lo alaba», el significado se ajusta a la pregunta. Sin embargo, tal respuesta no es extraordinaria; pues incluso alguien que no ha abandonado lo inhábil podría alabar su abandono. Pero para mostrar que el Bienaventurado actúa tal como habla (yathākārī tathāvādī) debido a haber abandonado lo inhábil, respondió de esta manera. Este mismo método debe entenderse también respecto al lado de lo puro o estados hábiles.

๓๖๒. พาหิติกาติ พาหิติรฏฺเฐ อุฏฺฐิตวตฺถสฺเสตํ นามํ. โสฬสสมา อายาเมนาติ อายาเมน สมโสฬสหตฺถา. อฏฺฐสมา วิตฺถาเรนาติ วิตฺถาเรน สมอฏฺฐหตฺถา.

362. «Bāhitikā» es el nombre de una tela producida en el país de Bāhiti. «Dieciséis de largo» significa que mide dieciséis codos de longitud. «Ocho de ancho» significa que mide ocho codos de anchura.

๓๖๓. ภควโต ปาทาสีติ ภควโต นิยฺยาเตสิ. ทตฺวา จ ปน คนฺธกุฏิยํ วิตานํ กตฺวา พนฺธิ. ตโต ปฏฺฐาย คนฺธกุฏิ ภิยฺโยโสมตฺตาย [Pg.240] โสภิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. เนยฺยปุคฺคลสฺส ปน วเสน อยํ เทสนา นิฏฺฐิตาติ.

363. «Ofreció al Bienaventurado» significa que se la dedicó. Después de ofrecerla, se confeccionó con ella un dosel en la Cámara Perfumada (Gandhakuṭi). A partir de entonces, la Cámara Perfumada resplandeció aún más. El resto es de significado evidente en todas partes. Esta enseñanza concluyó según la disposición de la persona que debía ser guiada.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

พาหิติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario del Bāhitika Sutta.

๙. ธมฺมเจติยสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario del Dhammacetiya Sutta.

๓๖๔. เอวํ เม สุตนฺติ ธมฺมเจติยสุตฺตํ. ตตฺถ เมทาฬุปนฺติ นาเมตํ ตสฺส, ตสฺส หิ นิคมสฺส เมทวณฺณา ปาสาณา กิเรตฺถ อุสฺสนฺนา อเหสุํ, ตสฺมา เมทาฬุปนฺติ สงฺขํ คตํ. เสนาสนํ ปเนตฺถ อนิยตํ, ตสฺมา น ตํ วุตฺตํ. นครกนฺติ เอวํนามกํ สกฺยานํ นิคมํ. เกนจิเทว กรณีเยนาติ น อญฺเญน กรณีเยน, อยํ ปน พนฺธุลเสนาปตึ สทฺธึ ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ เอกทิวเสเนว คณฺหถาติ อาณาเปสิ, ตํทิวสญฺจสฺส ภริยาย มลฺลิกาย ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ภควา นิมนฺติโต, พุทฺธปฺปมุเข ภิกฺขุสงฺเฆ ฆรํ อาคนฺตฺวา นิสินฺนมตฺเต ‘‘เสนาปติ กาลงฺกโต’’ติ สาสนํ อาหริตฺวา มลฺลิกาย อทํสุ. สา ปณฺณํ คเหตฺวา มุขสาสนํ ปุจฺฉิ. ‘‘รญฺญา อยฺเย เสนาปติ สทฺธึ ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ เอกปฺปหาเรเนว คหาปิโต’’ติ อาโรเจสุํ. มหาชนคตํ มา กริตฺถาติ โอวฏฺฏิกาย ปณฺณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิ. ตสฺมึ สมเย เอกา สปฺปิจาฏิ นีหริตา, สา อุมฺมาเร อาหจฺจ ภินฺนา, ตํ อปเนตฺวา อญฺญํ อาหราเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิ.

364. «Así he oído» se refiere al Dhammacetiya Sutta. Allí, «Medāḷupa» es el nombre de ese lugar; se dice que en ese poblado abundaban piedras con el color de la grasa (meda), por lo que recibió dicho nombre. El alojamiento (senāsana) no se menciona específicamente aquí por no ser permanente. «Nagaraka» es el nombre de un poblado de los Sakyas. «Por algún asunto» no se refiere a un quehacer ordinario, sino a que el Rey ordenó que el general Bandhula fuera ejecutado junto con sus treinta y dos hijos en un solo día. Ese mismo día, su esposa Mallikā había invitado al Bienaventurado junto con quinientos monjes. Apenas la comunidad de monjes encabezada por el Buddha llegó a la casa y se sentó, trajeron la noticia de que el general había muerto. Ella tomó la carta y preguntó por el mensaje verbal. Le informaron: «Señora, el Rey ha hecho ejecutar al general junto con sus treinta y dos hijos de un solo golpe». Ella dijo: «No divulguen esto ante la gente», y tras guardarse la carta en su faja, continuó sirviendo a la comunidad de monjes. En ese momento, trajeron una vasija de mantequilla clarificada que, al chocar contra el umbral, se rompió; ella la retiró, mandó traer otra y siguió sirviendo a los monjes.

สตฺถา กตภตฺตกิจฺโจ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ – ‘‘สปฺปิจาฏิยา ภินฺนปจฺจยา น จินฺเตตพฺพ’’นฺติ อาห. ตสฺมึ สมเย มลฺลิกา ปณฺณํ นีหริตฺวา ภควโต ปุรโต ฐเปตฺวา – ‘‘ภควา อิมํ ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ สทฺธึ เสนาปติโน มตสาสนํ, อหํ เอตมฺปิ น จินฺตยามิ, สปฺปิจาฏิปจฺจยา กึ จินฺเตยฺยามี’’ติ อาห. ภควา – ‘‘มลฺลิเก, มา จินฺตยิ, อนมตคฺเค สํสาเร นาม วตฺตมานานํ โหติ เอต’’นฺติ อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ กตฺวา อคมาสิ. มลฺลิกา ทฺวตฺตึสสุณิสาโย ปกฺโกสาเปตฺวา โอวาทํ อทาสิ. ราชา มลฺลิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘เสนาปติโน อมฺหากํ อนฺตเร [Pg.241] ภินฺนโทโส อตฺถิ นตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. นตฺถิ สามีติ. โส ตสฺสา วจเนน ตสฺส นิทฺโทสภาวํ ญตฺวา วิปฺปฏิสารี พลวโทมนสฺสํ อุปฺปาเทสิ. โส – ‘‘เอวรูปํ นาม อโทสการกํ มํ สมฺภาวยิตฺวา อาคตํ สหายกํ วินาเสสิ’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย ปาสาเท วา นาฏเกสุ วา รชฺชสุเขสุ วา จิตฺตสฺสาทํ อลภมาโน ตตฺถ ตตฺถ วิจริตุํ อารทฺโธ. เอตเทว กิจฺจํ อโหสิ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เกนจิเทว กรณีเยนา’’ติ.

El Maestro, habiendo terminado su comida, para dar inicio a la plática dijo: «No se debe lamentar por la rotura de la vasija de mantequilla». En ese momento, Mallikā sacó la carta, la puso ante el Bienaventurado y dijo: «Señor, esta es la noticia de la muerte del general junto con sus treinta y dos hijos; ni siquiera por esto me lamento, ¿cómo habría de lamentarme por una vasija?». El Bienaventurado dijo: «Mallikā, no te lamentes; esto es lo que ocurre a los seres que transitan en este samsara sin fin», y tras impartir una enseñanza sobre la impermanencia, se marchó. Mallikā llamó a sus treinta y dos nueras y las aconsejó. El Rey llamó a Mallikā y le preguntó: «¿Había algún conflicto entre el general y nosotros?». Ella respondió: «No, mi señor». Por sus palabras, el Rey comprendió la inocencia del general y, lleno de remordimiento, sintió una profunda aflicción. Pensando: «He destruido a un compañero inocente que confiaba en mí», desde entonces no hallaba placer en su palacio ni en las diversiones reales, y comenzó a deambular de un lugar a otro. Esta se convirtió en su única preocupación. A esto se refiere la expresión «por algún asunto».

ทีฆํ การายนนฺติ ทีฆการายโน นาม พนฺธุลเสนาปติสฺส ภาคิเนยฺโย ‘‘เอตสฺส เม มาตุโล อโทสการโก นิกฺการเณน ฆาติโต’’ติ รญฺญา เสนาปติฏฺฐาเน ฐปิโต. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. มหจฺจา ราชานุภาเวนาติ มหตา ราชานุภาเวน, ธรณิตลํ ภินฺทนฺโต วิย สาครํ ปริวตฺเตนฺโต วิย วิจิตฺตเวสโสเภน มหตา พลกาเยนาติ อตฺโถ. ปาสาทิกานีติ ทสฺสเนเนว สห รญฺชนกานิ. ปสาทนียานีติ ตสฺเสว เววจนํ. อถ วา ปาสาทิกานีติ ปสาทชนกานิ. อปฺปสทฺทานีติ นิสฺสทฺทานิ. อปฺปนิคฺโฆสานีติ อวิภาวิตตฺเถน นิคฺโฆเสน รหิตานิ. วิชนวาตานีติ วิคตชนวาตานิ. มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานีติ มนุสฺสานํ รหสฺสกมฺมานุจฺฉวิกานิ, รหสฺสมนฺตํ มนฺเตนฺตานํ อนุรูปานีติ อตฺโถ. ปฏิสลฺลานสารุปฺปานีติ นิลียนภาวสฺส เอกีภาวสฺส อนุจฺฉวิกานิ. ยตฺถ สุทํ มยนฺติ น เตน ตตฺถ ภควา ปยิรุปาสิตปุพฺโพ, ตาทิเสสุ ปน ปยิรุปาสิตปุพฺโพ, ตสฺมา ยาทิเสสุ สุทํ มยนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

Dīghaṃ kārāyananti: Se llama Dīgha Kārāyana al sobrino del general Bandhula. El rey lo nombró en el cargo de general al considerar: 'Yo he matado a su tío, el general Bandhula, quien era inocente, sin causa alguna'. Refiriéndose a este nombramiento, se dijo esto. Mahaccā rājānubhāvenāti: Con gran majestad real; el sentido es con una gran hueste gloriosa de apariencia diversa, como si hendiera la superficie de la tierra o como si revolviera el océano. Pāsādikānīti: Que deleitan con solo verlos. Pasādanīyānīti: Es un sinónimo de lo mismo. O bien, pāsādikānīti significa que engendran devoción. Appasaddānīti: Silenciosos. Appanigghosānīti: Carentes de ruidos o gritos confusos. Vijanavātānīti: Libres de las corrientes de aire de las multitudes (libres de gente). Manussarāhasseyyakānīti: Adecuados para los actos privados de los hombres, apropiados para quienes mantienen conversaciones secretas; este es el significado. Paṭisallānasāruppānīti: Adecuados para el retiro y la vida solitaria. Yattha sudaṃ mayaṃ: No es que el rey no hubiera frecuentado al Bienaventurado allí anteriormente, sino que lo había frecuentado en lugares de esa naturaleza; por lo tanto, el sentido aquí es 'en lugares tales donde nosotros...'.

อตฺถิ, มหาราชาติ ปณฺฑิโต เสนาปติ ‘‘ราชา ภควนฺตํ มมายตี’’ติ ชานาติ, โส สเจ มํ ราชา ‘‘กหํ ภควา’’ติ วเทยฺย, อทนฺธายนฺเตน อาจิกฺขิตุํ ยุตฺตนฺติ จรปุริเส ปโยเชตฺวา ภควโต นิวาสนฏฺฐานํ ญตฺวาว วิหรติ. ตสฺมา เอวมาห. อารามํ ปาวิสีติ พหินิคเม ขนฺธาวารํ พนฺธาเปตฺวา การายเนน สทฺธึ ปาวิสิ.

Atthi, mahārājāti: El sabio general sabía que el rey estimaba al Bienaventurado. Él pensó: 'Si el rey me preguntara: ¿dónde está el Bienaventurado?, sería apropiado informarle sin demora'. Por ello, habiendo empleado espías con antelación, vivía habiendo averiguado el lugar de residencia del Bienaventurado. Por esa razón dijo esto. Ārāmaṃ pāvisīti: Habiendo hecho acampar a las tropas fuera de la aldea, entró en el monasterio junto con Kārāyana.

๓๖๖. วิหาโรติ คนฺธกุฏึ สนฺธายาหํสุ. อาฬินฺทนฺติ ปมุขํ. อุกฺกาสิตฺวาติ อุกฺกาสิตสทฺทํ กตฺวา. อคฺคฬนฺติ กวาฏํ. อาโกเฏหีติ อคฺคนเขน อีสกํ กุญฺจิกจฺฉิทฺทสมีเป โกเฏหีติ วุตฺตํ โหติ. ทฺวารํ กิร อติอุปริ อมนุสฺสา, อติเหฏฺฐา ทีฆชาติกา โกเฏนฺติ. ตถา อโกเฏตฺวา [Pg.242] มชฺเฌ ฉิทฺทสมีเป โกเฏตพฺพํ, อิทํ ทฺวารโกฏฺฏกวตฺตนฺติ ทีเปนฺตา วทนฺติ. ตตฺเถวาติ ภิกฺขูหิ วุตฺตฏฺฐาเนเยว. ขคฺคญฺจ อุณฺหีสญฺจาติ เทสนามตฺตเมตํ,

366. Vihāroti: Se refiere a la celda perfumada (gandhakuṭi). Āḷindanti: Al pórtico. Ukkāsitvāti: Habiendo aclarado la garganta. Aggalaṃ: La hoja de la puerta. Ākoṭehīti: Significa golpear suavemente con la punta de la uña cerca del ojo de la cerradura. Se dice que los seres no humanos golpean muy arriba y los de la especie de las serpientes (nāgas) golpean muy abajo. Sin golpear de ese modo, se debe golpear en el medio, cerca del orificio; esto lo dicen los monjes para mostrar el protocolo de llamar a la puerta. Tatthevāti: En el mismo lugar indicado por los monjes. Khaggañca uṇhīsañcāti: Esto es solo una mención dentro de la enseñanza.

วาลพีชนิมุณฺหีสํ, ขคฺคํ ฉตฺตญฺจุปาหนํ;

โอรุยฺห ราชา ยานมฺหา, ฐปยิตฺวา ปฏิจฺฉทนฺติ. –

El abanico de cola de yak, el turbante, la espada, la sombrilla y el calzado; habiendo descendido el rey del carruaje, entregó estas insignias reales [a Kārāyana].

อาคตานิ ปน ปญฺจปิ ราชกกุธภณฺฑานิ อทาสิ. กสฺมา ปน อทาสีติ. อติครุโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติกํ อุทฺธตเวเสน คนฺตุํ น ยุตฺตนฺติ จ, เอกโกว อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน รุจิวเสน สมฺโมทิสฺสามิ จาติ. ปญฺจสุ หิ ราชกกุธภณฺเฑสุ นิวตฺติเตสุ ตฺวํ นิวตฺตาติ วตฺตพฺพํ น โหติ, สพฺเพ สยเมว นิวตฺตนฺติ. อิติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ อทาสิ. รหายตีติ รหสฺสํ กโรติ นิคูหติ. อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย ‘‘ปุพฺเพปิ อยํ ราชา สมเณน โคตเมน สทฺธึ จตุกฺกณฺณมนฺตํ มนฺเตตฺวา มยฺหํ มาตุลํ สทฺธึ ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ คณฺหาเปสิ, อิทานิปิ จตุกฺกณฺณมนฺตํ มนฺเตตุกาโม, กจฺจิ นุ โข มํ คณฺหาเปสฺสตี’’ติ. เอวํ โกปวเสนสฺส เอตทโหสิ.

Entregó las cinco insignias reales de mando que traía. ¿Por qué las entregó? Porque consideró que no era apropiado presentarse ante el supremamente respetable Sammasambuddha con una apariencia arrogante, y pensó: 'Acercándome solo, me regocijaré con el Bienaventurado según mi propio deseo'. Pues, cuando las cinco insignias reales son devueltas, no es necesario decir 'retiraos vosotros', sino que todos se retiran por sí mismos. Por estas dos razones las entregó. Rahāyatīti: Realiza un acto secreto, se oculta. Se dice que su intención era: 'Anteriormente, este rey, tras tener una conversación privada con el asceta Gotama, hizo que arrestaran y mataran a mi tío junto con sus treinta y dos hijos; ahora también desea una conversación privada, ¿acaso no me mandará arrestar también?'. Así pensó él debido al poder de su rencor.

วิวริ ภควา ทฺวารนฺติ น ภควา อุฏฺฐาย ทฺวารํ วิวริ, วิวรตูติ ปน หตฺถํ ปสาเรสิ. ตโต – ‘‘ภควา ตุมฺเหหิ อเนเกสุ กปฺปโกฏีสุ ทานํ ททมาเนหิ น สหตฺถา ทฺวารวิวรณกมฺมํ กต’’นฺติ สยเมว ทฺวารํ วิวฏํ. ตํ ปน ยสฺมา ภควโต มเนน วิวฏํ, ตสฺมา ‘‘วิวริ ภควา ทฺวาร’’นฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. วิหารํ ปวิสิตฺวาติ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา. ตสฺมึ ปน ปวิฏฺฐมตฺเตเยว การายโน ปญฺจ ราชกกุธภณฺฑานิ คเหตฺวา ขนฺธาวารํ คนฺตฺวา วิฏฏูภํ อามนฺเตสิ ‘‘ฉตฺตํ สมฺม อุสฺสาเปหี’’ติ. มยฺหํ ปิตา กึ คโตติ? ปิตรํ มา ปุจฺฉ, สเจ ตฺวํ น อุสฺสาเปสิ, ตํ คณฺหิตฺวา อหํ อุสฺสาเปมีติ. ‘‘อุสฺสาเปมิ สมฺมา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. การายโน รญฺโญ เอกํ อสฺสญฺจ อสิญฺจ เอกเมว จ ปริจาริกํ อิตฺถึ ฐเปตฺวา – ‘‘สเจ ราชา ชีวิเตน อตฺถิโก, มา อาคจฺฉตู’’ติ วิฏฏูภสฺส ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ตํ คเหตฺวา สาวตฺถิเมว คโต.

Vivari bhagavā dvāranti: El Bienaventurado no se levantó para abrir la puerta, sino que extendió su mano con la intención de que se abriera. Entonces, la puerta se abrió por sí sola, como si dijera: 'Bienaventurado, Usted que ha practicado la generosidad durante incontables millones de eones, no es necesario que realice el acto de abrir la puerta con Su propia mano'. No obstante, dado que se abrió por la voluntad del Bienaventurado, es correcto decir 'el Bienaventurado abrió la puerta'. Vihāraṃ pavisitvāti: Habiendo entrado en la celda perfumada. Apenas el rey hubo entrado, Kārāyana tomó las cinco insignias reales, fue al campamento y dijo a Viṭaṭūbha: 'Amigo, asume el mando (levanta la sombrilla)'. Al preguntársele: '¿A dónde ha ido mi padre?', respondió: 'No preguntes por tu padre; si tú no asumes el mando, yo mismo lo asumiré tras capturarte'. Viṭaṭūbha aceptó diciendo: 'Está bien, amigo, lo asumo'. Kārāyana dejó para el rey un caballo, una espada y una sola mujer de servicio, y advirtió: 'Si el rey desea seguir con vida, que no regrese', y tras hacer que Viṭaṭūbha asumiera el mando, lo llevó consigo de vuelta a Sāvatthī.

๓๖๗. ธมฺมนฺวโยติ [Pg.243] ปจฺจกฺขญาณสงฺขาตสฺส ธมฺมสฺส อนุนโย อนุมานํ, อนุพุทฺธีติ อตฺโถ. อิทานิ เยนสฺส ธมฺมนฺวเยน ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติอาทิ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ อิธ ปนาหํ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อาปาณโกฏิกนฺติ ปาโณติ ชีวิตํ, ตํ มริยาทํ อนฺโต กริตฺวา, มรณสมเยปิ จรนฺติเยว, ตํ น วีติกฺกมนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อปาณโกฏิก’’นฺติปิ ปาโฐ, อาชีวิตปริยนฺตนฺติ อตฺโถ. ยถา เอกจฺเจ ชีวิตเหตุ อติกฺกมนฺตา ปาณโกฏิกํ กตฺวา จรนฺติ, น เอวนฺติ อตฺโถ. อยมฺปิ โข เม, ภนฺเตติ พุทฺธสุพุทฺธตาย ธมฺมสฺวากฺขาตตาย สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตาย จ เอตํ เอวํ โหติ, เอวญฺหิ เม, ภนฺเต, อยํ ภควติ ธมฺมนฺวโย โหตีติ ทีเปติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ.

367. Dhammanvayoti: Es la deducción o comprensión del Dhamma que se define como conocimiento directo (paccakkha-ñāṇa). Ahora, para mostrar el razonamiento del Dhamma por el cual surge la convicción 'el Bienaventurado es el Sammasambuddha', etc., dice 'idha panāhaṃ, bhante', etc. Allí, āpāṇakoṭikanti: 'Pāṇo' es la vida, y tomándola como límite, significa que practican incluso en el momento de la muerte, es decir, que no transgreden los preceptos. También existe la lectura 'apāṇakoṭikaṃ', con el sentido de 'hasta el final de la vida'. El significado es que no actúan como algunos que, por causa de la vida, transgreden los preceptos y no practican hasta el fin de sus días. Ayampi kho me, bhante: Muestra que, debido a que el Buda está bien iluminado, el Dhamma está bien proclamado y el Sangha ha practicado correctamente, esto es así; y declara: 'Señor, tal es mi razonamiento sobre el Dhamma respecto al Bienaventurado'. Este mismo método se aplica en todos los casos.

๓๖๙. น วิย มญฺเญ จกฺขุํ พนฺธนฺเตติ จกฺขุํ อพนฺธนฺเต วิย. อปาสาทิกญฺหิ ทิสฺวา ปุน โอโลกนกิจฺจํ น โหติ, ตสฺมา โส จกฺขุํ น พนฺธติ นาม. ปาสาทิกํ ทิสฺวา ปุนปฺปุนํ โอโลกนกิจฺจํ โหติ, ตสฺมา โส จกฺขุํ พนฺธติ นาม. อิเม จ อปาสาทิกา, ตสฺมา เอวมาห. พนฺธุกโรโค โนติ กุลโรโค. อมฺหากํ กุเล ชาตา เอวรูปา โหนฺตีติ วทนฺติ. อุฬารนฺติ มเหสกฺขํ. ปุพฺเพนาปรนฺติ ปุพฺพโต อปรํ วิเสสํ. ตตฺถ กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตนฺโต อุฬารํ ปุพฺเพ วิเสสํ สญฺชานาติ นาม, สมาปตฺตึ ปทฏฺฐานํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหนฺโต อุฬารํ ปุพฺพโต อปรํ วิเสสํ สญฺชานาติ นาม.

369. ‘Na viya maññe cakkhuṃ bandhante’ significa ‘como si no cautivaran la mirada’. Al ver a alguien que no inspira devoción (apāsādika), no surge la necesidad de mirar de nuevo; por lo tanto, se dice que tal persona no cautiva la mirada. Al ver a alguien que inspira devoción (pāsādika), surge el deseo de mirar una y otra vez; por lo tanto, se dice que cautiva la mirada. Y dado que estos ascetas no inspiran devoción, el rey habló de esta manera. ‘Bandhukarogo’ se refiere a una enfermedad hereditaria o de linaje. Dicen: ‘En nuestro linaje han nacido enfermedades de este tipo’. ‘Uḷāra’ significa magnífico o de gran poder. ‘Pubbenāpara’ se refiere a una distinción o excelencia posterior a lo anterior. En ese contexto, quien hace surgir un logro meditativo tras realizar los preparativos del kasiṇa conoce la excelencia magnífica respecto a la práctica previa; quien, tomando el logro como base, desarrolla la visión cabal y alcanza el estado de arahant, conoce la excelencia magnífica del fruto de la santidad posterior a la práctica de la visión cabal previa.

๓๗๐. ฆาเตตายํ วา ฆาเตตุนฺติ ฆาเตตพฺพยุตฺตกํ ฆาเตตุํ. ชาเปตายํ วา ชาเปตุนฺติ ธเนน วา ชาเปตพฺพยุตฺตกํ ชาเปตุํ ชานิตุํ อธนํ กาตุํ. ปพฺพาเชตายํ วา ปพฺพาเชตุนฺติ รฏฺฐโต วา ปพฺพาเชตพฺพยุตฺตกํ ปพฺพาเชตุํ.

370. ‘Para ser ejecutado o que lo ejecute’ significa ejecutar a quien es digno de ejecución. ‘Para ser despojado o que lo despoje’ significa despojar de su riqueza a quien es digno de tal pérdida, arruinarlo o dejarlo sin bienes por medio de una multa o confiscación. ‘Para ser desterrado o que lo desterre’ significa expulsar del reino a quien es digno de destierro.

๓๗๓. อิสิทตฺตปุราณาติ อิสิทตฺโต จ ปุราโณ จ. เตสุ เอโก พฺรหฺมจารี, เอโก สทารสนฺตุฏฺโฐ. มมภตฺตาติ มม สนฺตกํ ภตฺตํ [Pg.244] เอเตสนฺติ มมภตฺตา. มมยานาติ มม สนฺตกํ ยานํ เอเตสนฺติ มมยานา. ชีวิกาย ทาตาติ ชีวิตวุตฺตึ ทาตา. วีมํสมาโนติ อุปปริกฺขมาโน. ตทา กิร ราชา นิทฺทํ อโนกฺกนฺโตว โอกฺกนฺโต วิย หุตฺวา นิปชฺชิ. อถ เต ถปตโย ‘‘กตรสฺมึ ทิสาภาเค ภควา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกสฺมึ นามา’’ติ สุตฺวา มนฺตยึสุ – ‘‘เยน สมฺมาสมฺพุทฺโธ, เตน สีเส กเต ราชา ปาทโต โหติ. เยน ราชา, เตน สีเส กเต สตฺถา ปาทโต โหติ, กึ กริสฺสามา’’ติ? ตโต เนสํ เอตทโหสิ – ‘‘ราชา กุปฺปมาโน ยํ อมฺหากํ เทติ, ตํ อจฺฉินฺเทยฺย. น โข ปน มยํ สกฺโกม ชานมานา สตฺถารํ ปาทโต กาตุ’’นฺติ ราชานํ ปาทโต กตฺวา นิปชฺชึสุ. ตํ สนฺธาย อยํ ราชา เอวมาห.

373. ‘Isidattapurāṇā’ se refiere a Isidatta y Purāṇa. De ellos, uno practicaba el celibato y el otro estaba satisfecho con su propia esposa. ‘Mamabhattā’ significa que ellos dependen de mi comida [del rey]. ‘Mamayānā’ significa que ellos utilizan mis vehículos. ‘Jīvikāya dātā’ significa que el rey les provee los medios de subsistencia. ‘Vīmaṃsamāno’ significa examinando o poniendo a prueba. Se dice que en aquel entonces el rey se acostó y, sin haberse quedado dormido, fingió estarlo. Entonces, esos arquitectos preguntaron: ‘¿En qué dirección se encuentra el Bienaventurado?’. Al oír que estaba en tal lugar, deliberaron: ‘Si ponemos la cabeza hacia donde está el Buda Completamente Iluminado, el rey quedará hacia nuestros pies. Si la ponemos hacia donde está el rey, el Maestro quedará hacia nuestros pies. ¿Qué haremos?’. Entonces pensaron: ‘El rey, si se enoja, podría confiscarnos lo que nos da. Sin embargo, no podemos conscientemente poner al Maestro hacia nuestros pies’. Así, tras reflexionar, se acostaron poniendo al rey hacia sus pies. Refiriéndose a este hecho, el rey habló así.

๓๗๔. ปกฺกามีติ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา การายนสฺส ฐิตฏฺฐานํ คโต, ตํ ตตฺถ อทิสฺวา ขนฺธาวารฏฺฐานํ คโต, ตตฺถาปิ อญฺญํ อทิสฺวา ตํ อิตฺถึ ปุจฺฉิ. สา สพฺพํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. ราชา – ‘‘น อิทานิ มยา เอกเกน ตตฺถ คนฺตพฺพํ, ราชคหํ คนฺตฺวา ภาคิเนยฺเยน สทฺธึ อาคนฺตฺวา มยฺหํ รชฺชํ คณฺหิสฺสามี’’ติ ราชคหํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค กณาชกภตฺตญฺเจว ภุญฺชิ, พหลอุทกญฺจ ปิวิ. ตสฺส สุขุมาลปกติกสฺส อาหาโร น สมฺมา ปริณามิ. โส ราชคหํ ปาปุณนฺโตปิ วิกาเล ทฺวาเรสุ ปิหิเตสุ ปาปุณิ. ‘‘อชฺช สาลายํ สยิตฺวา สฺเว มยฺหํ ภาคิเนยฺยํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ พหินคเร สาลาย นิปชฺชิ. ตสฺส รตฺติภาเค อุฏฺฐานานิ ปวตฺตึสุ, กติปยวาเร พหิ นิกฺขมิ. ตโต ปฏฺฐาย ปทสา คนฺตุํ อสกฺโกนฺโต ตสฺสา อิตฺถิยา องฺเก นิปชฺชิตฺวา พลวปจฺจูเส กาลมกาสิ. สา ตสฺส มตภาวํ ญตฺวา – ‘‘ทฺวีสุ รชฺเชสุ รชฺชํ กาเรตฺวา อิทานิ ปรสฺส พหินคเร อนาถสาลาย อนาถกาลกิริยํ กตฺวา นิปนฺโน มยฺหํ สามิ โกสลราชา’’ติอาทีนิ วทมานา อุจฺจาสทฺเทน ปริเทวิตุํ อารภิ. มนุสฺสา สุตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา อาคนฺตฺวา ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา อาคตการณํ ญตฺวา มหาปริหาเรน สรีรกิจฺจํ กริตฺวา ‘‘วิฏฏูภํ คณฺหิสฺสามี’’ติ เภรึ จราเปตฺวา พลกายํ สนฺนิปาเตสิ. อมจฺจา ปาเทสุ ปติตฺวา – ‘‘สเจ, เทว, ตุมฺหากํ มาตุโล อโรโค อสฺส, ตุมฺหากํ คนฺตุํ ยุตฺตํ ภเวยฺย, อิทานิ ปน วิฏฏูโภปิ ตุมฺเห [Pg.245] นิสฺสาย ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุํ อรหติเยวา’’ติ สญฺญาเปตฺวา นิวาเรสุํ.

374. ‘Pakkāmī’ (partió): habiendo salido de la celda perfumada (gandhakuṭi), el rey fue al lugar donde estaba Kārāyana, y al no encontrarlo allí, fue al campamento militar. Al no ver a nadie allí tampoco, le preguntó a aquella mujer, quien le relató todo lo sucedido. El rey pensó: ‘Ahora no debo ir allí solo; iré a Rājagaha y regresaré con mi sobrino Ajātasattu para recuperar mi reino’. Mientras iba hacia Rājagaha, en el camino comió arroz quebrado y bebió agua turbia. Para él, que era de naturaleza delicada, la comida no se digirió bien. Al llegar a Rājagaha, las puertas de la ciudad ya estaban cerradas por ser tarde. Pensando: ‘Hoy dormiré en el albergue y mañana veré a mi sobrino’, se acostó en un albergue fuera de la ciudad. Durante la noche, sufrió ataques de su enfermedad y tuvo que salir afuera varias veces. A partir de entonces, incapaz de caminar, se recostó en el regazo de aquella mujer y falleció al gran amanecer. Ella, al saber de su muerte, comenzó a lamentarse en voz alta diciendo: ‘Mi señor, el rey Kosala, quien gobernó sobre dos reinos, ahora yace muerto sin protección en un albergue para desamparados fuera de la ciudad ajena’. La gente escuchó y avisó al rey Ajātasattu. El rey acudió, lo reconoció, supo el motivo de su llegada, realizó las exequias fúnebres con grandes honores y, pensando ‘capturaré a Viṭaṭūbha’, movilizó a su ejército. Los ministros, postrándose a sus pies, lo disuadieron diciendo: ‘Gran Rey, si vuestro tío estuviera vivo, sería apropiado ir; pero ahora, incluso Viṭaṭūbha es digno de portar el parasol real bajo vuestro amparo’.

ธมฺมเจติยานีติ ธมฺมสฺส จิตฺตีการวจนานิ. ตีสุ หิ รตเนสุ ยตฺถ กตฺถจิ จิตฺตีกาเร กเต สพฺพตฺถ กโตเยว โหติ, ตสฺมา ภควติ จิตฺตีกาเร กเต ธมฺโมปิ กโตว โหตีติ ภควา ‘‘ธมฺมเจติยานี’’ติ อาห. อาทิพฺรหฺมจริยกานีติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานิ, ปุพฺพภาคปฏิปตฺติภูตานีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

‘Dhammacetiyāni’ significa expresiones de respeto hacia el Dhamma. Pues cuando se muestra respeto hacia cualquiera de las Tres Joyas, se considera mostrado hacia todas; por lo tanto, al honrar al Bienaventurado, también se honra al Dhamma. Por eso el Bienaventurado dijo ‘Dhammacetiyāni’. ‘Ādibrahmacariyakāni’ significa aquello que constituye el inicio o la práctica preliminar del sendero de la vida santa. El resto del texto es evidente en todo su contexto.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

ธมฺมเจติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario del Dhammacetiya Sutta.

๑๐. กณฺณกตฺถลสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario del Kaṇṇakatthala Sutta.

๓๗๕. เอวํ เม สุตนฺติ กณฺณกตฺถลสุตฺตํ. ตตฺถ อุรุญฺญายนฺติ อุรุญฺญาติ ตสฺส รฏฺฐสฺสปิ นครสฺสปิ เอตเทว นามํ, ภควา อุรุญฺญานครํ อุปนิสฺสาย วิหรติ. กณฺณกตฺถเล มิคทาเยติ ตสฺส นครสฺส อวิทูเร กณฺณกตฺถลํ นาม เอโก รมณีโย ภูมิภาโค อตฺถิ, โส มิคานํ อภยตฺถาย ทินฺนตฺตา มิคทาโยติ วุจฺจติ, ตสฺมึ กณฺณกตฺถเล มิคทาเย. เกนจิเทว กรณีเยนาติ น อญฺเญน, อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตกรณีเยเนว. โสมา จ ภคินี สกุลา จ ภคินีติ อิมา ทฺเว ภคินิโย รญฺโญ ปชาปติโย. ภตฺตาภิหาเรติ ภตฺตํ อภิหรณฏฺฐาเน. รญฺโญ ภุญฺชนฏฺฐานญฺหิ สพฺพาปิ โอโรธา กฏจฺฉุอาทีนิ คเหตฺวา ราชานํ อุปฏฺฐาตุํ คจฺฉนฺติ, ตาปิ ตเถว อคมํสุ.

375. ‘Evaṃ me sutaṃ’ introduce el Kaṇṇakatthala Sutta. Allí, ‘Uruññāyaṃ’ se refiere a Uruññā, que es el nombre tanto de la región como de la ciudad; el Bienaventurado residía cerca de la ciudad de Uruññā. ‘Kaṇṇakatthale migadāye’: cerca de esa ciudad hay un hermoso paraje llamado Kaṇṇakatthala, denominado ‘parque de los ciervos’ porque fue cedido para la protección de los animales. ‘Por algún asunto’: no por otra razón, sino por el motivo mencionado en el sutta anterior. ‘Somā y Sakulā’: estas dos hermanas eran consortes del rey. ‘En la entrega de la comida’ se refiere al lugar y momento de servir la mesa real. En efecto, cuando el rey come, todas las mujeres del harén toman cucharones y otros utensilios para servirlo; ellas también acudieron de esa misma manera.

๓๗๖. กึ ปน, มหาราชาติ กสฺมา เอวมาห? รญฺโญ ครหปริโมจนตฺถํ. เอวญฺหิ ปริสา จินฺเตยฺย – ‘‘อยํ ราชา อาคจฺฉมาโนว มาตุคามานํ สาสนํ อาโรเจติ, มยํ อตฺตโน ธมฺมตาย ภควนฺตํ ทฏฺฐุํ อาคโตติ มญฺญาม, อยํ ปน มาตุคามานํ สาสนํ คเหตฺวา อาคโต, มาตุคามทาโส มญฺเญ, เอส ปุพฺเพปิ อิมินาว การเณน อาคจฺฉตี’’ติ. ปุจฺฉิโต ปน โส อตฺตโน อาคมนการณํ กเถสฺสติ, เอวมสฺส อยํ ครหา น อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ครหโมจนตฺถํ เอวมาห.

376. ¿Por qué dijo [el Buda]: 'Pero, Gran Rey'? Para liberar al rey del reproche. Pues la asamblea podría pensar: 'Este rey, nada más llegar, comunica el mensaje de las mujeres; nosotros pensábamos que había venido por su propia voluntad para ver al Bienaventurado, pero en realidad ha venido trayendo el mensaje de las mujeres; supongo que es un siervo de las mujeres, y que incluso antes venía solo por esta razón'. Sin embargo, al ser interrogado, él explicará el motivo de su venida, y así no surgirá este reproche contra él; por ello [el Buda] habló de esta manera para liberarlo del reproche.

๓๗๘. อพฺภุทาหาสีติ [Pg.246] กเถสิ. สกิเทว สพฺพํ อุสฺสติ สพฺพํ ทกฺขิตีติ โย เอกาวชฺชเนน เอกจิตฺเตน อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ สพฺพํ อุสฺสติ วา ทกฺขิติ วา, โส นตฺถีติ อตฺโถ. เอเกน หิ จิตฺเตน อตีตํ สพฺพํ ชานิสฺสามีติ อาวชฺชิตฺวาปิ อตีตํ สพฺพํ ชานิตุํ น สกฺกา, เอกเทสเมว ชานาติ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺนํ ปน เตน จิตฺเตน สพฺเพเนว สพฺพํ น ชานาตีติ. เอส นโย อิตเรสุ. เอวํ เอกจิตฺตวเสนายํ ปญฺโห กถิโต. เหตุรูปนฺติ เหตุสภาวํ การณชาติกํ. สเหตุรูปนฺติ สการณชาติกํ. สมฺปรายิกาหํ, ภนฺเตติ สมฺปรายคุณํ อหํ, ภนฺเต, ปุจฺฉามิ.

378. 'Abbhudāhāsī' significa que habló. 'Conocerlo todo o verlo todo de una sola vez' significa que no existe ninguna persona que, mediante un solo acto de atención o una sola mente, conozca o vea todo lo pasado, futuro y presente. Pues, incluso si uno reflexiona: 'Conoceré todo el pasado con una sola mente', no es posible conocer todo el pasado; solo se conoce una parte. Y con esa misma mente, no se puede conocer todo el futuro y el presente en su totalidad. Este es el método para los demás [tiempos]. Así, esta cuestión se expone en términos de un solo momento mental. 'Heturūpaṃ' significa la naturaleza de la causa o aquello que posee la naturaleza de una razón. 'Saheturūpaṃ' significa aquello que posee una naturaleza acompañada de una causa. 'Samparāyikāhaṃ, bhante' significa: 'Venerable Señor, pregunto sobre las virtudes o beneficios pertenecientes a la vida futura'.

๓๗๙. ปญฺจิมานีติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ โลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานิ. กถินงฺคณวาสีจูฬสมุทฺทตฺเถโร ปน ‘‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, กึ รุจฺจตี’’ติ วุตฺเต ‘‘มยฺหํ โลกุตฺตราเนวาติ รุจฺจตี’’ติ อาห. ปธานเวมตฺตตนฺติ ปธานนานตฺตํ. อญฺญาทิสเมว หิ ปุถุชฺชนสฺส ปธานํ, อญฺญาทิสํ โสตาปนฺนสฺส, อญฺญาทิสํ สกทาคามิโน, อญฺญาทิสํ อนาคามิโน, อญฺญาทิสํ อรหโต, อญฺญาทิสํ อสีติมหาสาวกานํ, อญฺญาทิสํ ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ, อญฺญาทิสํ ปจฺเจกพุทฺธานํ, อญฺญาทิสํ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ. ปุถุชฺชนสฺส ปธานํ โสตาปนฺนสฺส ปธานํ น ปาปุณาติ…เป… ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปธานํ สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส ปธานํ น ปาปุณาติ. อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘ปธานเวมตฺตตํ วทามี’’ติ อาห. ทนฺตการณํ คจฺเฉยฺยุนฺติ ยํ อกูฏกรณํ, อนวจฺฉินฺทนํ, ธุรสฺส อจฺฉินฺทนนฺติ ทนฺเตสุ การณํ ทิสฺสติ, ตํ การณํ อุปคจฺเฉยฺยุนฺติ อตฺโถ. ทนฺตภูมินฺติ ทนฺเตหิ คนฺตพฺพภูมึ. อสฺสทฺโธติอาทีสุ ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน จตฺตาโรปิ อสฺสทฺธา นาม. ปุถุชฺชโน หิ โสตาปนฺนสฺส สทฺธํ อปฺปตฺโตติ อสฺสทฺโธ, โสตาปนฺโน สกทาคามิสฺส, สกทาคามี อนาคามิสฺส, อนาคามี อรหโต สทฺธํ อปฺปตฺโตติ อสฺสทฺโธ, อาพาโธ อรหโตปิ อุปฺปชฺชตีติ ปญฺจปิ พหฺวาพาธา นาม โหนฺติ. อริยสาวกสฺส ปน สโฐ มายาวีติ นามํ นตฺถิ. เตเนว เถโร – ‘‘ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ โลกุตฺตรานิ กถิตานีติ มยฺหํ รุจฺจตี’’ติ อาห. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตนฺเต ปน – ‘‘ตโย จ, ภิกฺขเว, อสฺสขฬุงฺเก ตโย จ ปุริสขฬุงฺเก เทเสสฺสามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๔๑) เอตฺถ อริยสาวกสฺสาปิ สมฺโพธินามํ อาคตํ[Pg.247], ตสฺส วเสน โลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตาติ วุตฺตํ. ปุถุชฺชโน ปน โสตาปตฺติมคฺควีริยํ อสมฺปตฺโต…เป… อนาคามี อรหตฺตมคฺควีริยํ อสมฺปตฺโตติ กุสีโตปิ อสฺสทฺโธ วิย จตฺตาโรว โหนฺติ, ตถา ทุปฺปญฺโญ.

379. 'Pañcimāni': en este sutta se exponen los cinco factores del esfuerzo, mezclados con lo supramundano. Sin embargo, el anciano Cūḷasamudda, que residía en Kathinaṅgaṇa, cuando se le preguntó: 'Venerable Señor, ¿qué prefiere usted?', respondió: 'Prefiero solo lo que es puramente supramundano'. 'Padhānavemattatā' se refiere a la diversidad en el esfuerzo. Pues el esfuerzo de un individuo común (puthujjana) es de una clase, el de un entrado en la corriente (sotāpanna) es de otra, y así sucesivamente para el que retorna una vez (sakadāgāmī), el que no retorna (anāgāmī), el arahant, los ochenta grandes discípulos, los dos discípulos principales, los Budas solitarios (paccekabuddha) y los Budas omniscientes. El esfuerzo del individuo común no alcanza el esfuerzo del entrado en la corriente... y el esfuerzo de un Buda solitario no alcanza el del Buda omnisciente. Refiriéndose a este significado, dijo: 'Hablo de la diversidad en el esfuerzo'. 'Dantakāraṇaṃ gaccheyyuṃ' se refiere a lo que se observa como la causa de la doma en los [animales] domados: la ausencia de engaño, el no rendirse y el no soltar el yugo. 'Dantabhūmiṃ' es el terreno alcanzable por los domados. En pasajes como 'assaddho' (sin fe), los cuatro tipos de personas —el individuo común, el entrado en la corriente, el que retorna una vez y el que no retorna— se denominan 'sin fe' [en un sentido relativo]. Pues el individuo común es 'sin fe' porque no ha alcanzado la fe del entrado en la corriente; el entrado en la corriente respecto al que retorna una vez, y así sucesivamente; el que no retorna es 'sin fe' porque no ha alcanzado la fe del arahant. Puesto que la enfermedad también surge en un arahant, los cinco tipos son llamados 'de muchas enfermedades'. Pero para el noble discípulo, no existe el apelativo de 'engañoso' o 'hipócrita'. Por esta misma razón el anciano dijo: 'Prefiero que los cinco factores del esfuerzo se expongan como puramente supramundanos'. En el Assakhaḷuṅka Sutta, sin embargo, se dice: 'Monjes, os enseñaré tres tipos de caballos salvajes y tres tipos de personas salvajes', y allí el término 'despertar' (sambodhi) se aplica también al noble discípulo; en virtud de esto, se dice que se exponen mezclados con lo supramundano. Pero el individuo común, al no haber alcanzado la energía del camino de la entrada en la corriente... y el que no retorna, al no haber alcanzado la energía del camino del arahant, son cuatro los que, al igual que el que no tiene fe, son considerados 'perezosos' (kusīto); lo mismo ocurre con el 'falto de sabiduría' (duppañño).

เอวํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – อทนฺตหตฺถิอาทโย วิย หิ มคฺคปธานรหิโต ปุคฺคโล. ทนฺตหตฺถิอาทโย วิย มคฺคปธานวา. ยถา อทนฺตา หตฺถิอาทโย กูฏาการํ อกตฺวา อวิจฺฉินฺทิตฺวา ธุรํ อปาเตตฺวา ทนฺตคมนํ วา คนฺตุํ ทนฺตภูมึ วา ปตฺตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวเมวํ มคฺคปธานรหิโต มคฺคปธานวตา ปตฺตพฺพํ ปาปุณิตุํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ คุณํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ. ยถา ปน ทนฺตหตฺถิอาทโย กูฏาการํ อกตฺวา อวิจฺฉินฺทิตฺวา ธุรํ อปาเตตฺวา ทนฺตคมนํ วา คนฺตุํ ทนฺตภูมึ วา ปตฺตุํ สกฺโกนฺติ, เอวเมวํ มคฺคปธานวา มคฺคปธานวตา ปตฺตพฺพํ ปาปุณิตุํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ คุณํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘โสตาปตฺติมคฺคปธานวา โสตาปตฺติมคฺคปธานวตา ปตฺโตกาสํ ปาปุณิตุํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ คุณํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกติ…เป… อรหตฺตมคฺคปธานวา อรหตฺตมคฺคปธานวตา ปตฺโตกาสํ ปาปุณิตุํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ คุณํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกตี’’ติ.

De este modo, debe entenderse aquí la comparación: la persona desprovista del esfuerzo del camino es como los elefantes no domados, mientras que la persona que posee el esfuerzo del camino es como los elefantes domados. Así como los elefantes no domados, al actuar con engaño, rendirse y soltar el yugo, no pueden realizar el andar de los domados ni alcanzar el terreno de los domados, del mismo modo, quien carece del esfuerzo del camino no puede alcanzar lo que debe ser alcanzado ni producir las virtudes que deben producirse mediante dicho esfuerzo. En cambio, así como los elefantes domados, al no actuar con engaño, no rendirse y no soltar el yugo, pueden realizar el andar de los domados y alcanzar el terreno de los domados, del mismo modo, quien posee el esfuerzo del camino puede alcanzar lo que debe ser alcanzado y producir las virtudes que deben producirse mediante dicho esfuerzo. Esto es lo que se quiere decir: 'Aquel que posee el esfuerzo del camino de la entrada en la corriente puede alcanzar el estado a ser alcanzado y producir la virtud a ser producida mediante dicho esfuerzo... y aquel que posee el esfuerzo del camino del arahantado puede alcanzar el estado a ser alcanzado y producir la virtud a ser producida mediante dicho esfuerzo'.

๓๘๐. สมฺมปฺปธานาติ มคฺคปธาเนน สมฺมปฺปธานา. น กิญฺจิ นานากรณํ วทามิ ยทิทํ วิมุตฺติยา วิมุตฺตินฺติ ยํ เอกสฺส ผลวิมุตฺติยา อิตรสฺส ผลวิมุตฺตึ อารพฺภ นานากรณํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ น กิญฺจิ วทามีติ อตฺโถ. อจฺจิยา วา อจฺจินฺติ อจฺจิยา วา อจฺจิมฺหิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย, ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ อุปโยควจนํ. กึ ปน ตฺวํ, มหาราชาติ, มหาราช, กึ ตฺวํ? ‘‘สนฺติ เทวา จาตุมหาราชิกา, สนฺติ เทวา ตาวตึสา…เป… สนฺติ เทวา ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน, สนฺติ เทวา ตตุตฺตริ’’นฺติ เอวํ เทวานํ อตฺถิภาวํ น ชานาสิ, เยน เอวํ วเทสีติ. ตโต อตฺถิภาวํ ชานามิ, มนุสฺสโลกํ ปน อาคจฺฉนฺติ นาคจฺฉนฺตีติ อิทํ ปุจฺฉนฺโต ยทิ วา เต, ภนฺเตติอาทิมาห. สพฺยาพชฺฌาติ สทุกฺขา, สมุจฺเฉทปฺปหาเนน อปฺปหีนเจตสิกทุกฺขา. อาคนฺตาโรติ อุปปตฺติวเสน อาคนฺตาโร. อพฺยาพชฺฌาติ สมุจฺฉินฺนทุกฺขา. อนาคนฺตาโรติ อุปปตฺติวเสน อนาคนฺตาโร.

380. «Sammappadhānā» se refiere a los «esfuerzos correctos» a través del esfuerzo del Sendero. La expresión «No digo que haya diferencia alguna en cuanto a la liberación lograda por la liberación» significa que, sea cual sea la diferencia que pudiera decirse respecto a la liberación del fruto (phalavimutti) de una persona en relación con la liberación del fruto de otra, no afirmo ninguna en absoluto; tal es el sentido. «Acciyā vā acci» significa en una llama o sobre una llama. En el par de términos restantes, el método es el mismo; pues aquí, el caso acusativo tiene un sentido locativo. En cuanto a «¿Qué piensas, Gran Rey?», significa: «Gran Rey, ¿por qué dices eso? Existen los devas del reino de los Cuatro Grandes Reyes, existen los devas de los Treinta y Tres... existen los devas que controlan las creaciones de otros, existen devas por encima de ellos»; así, Buda pregunta: «¿Acaso no conoces la existencia de los devas, razón por la cual hablas de esa manera?». Ante esto, el rey responde: «Conozco su existencia, pero pregunto si regresan o no al mundo humano», y por eso dijo «Si ellos, Venerable», etc. «Sabyābajjhā» significa con sufrimiento, aquellos que aún poseen sufrimiento mental no abandonado mediante el abandono por erradicación (samucchedappahāna). «Āgantāro» se refiere a quienes regresan por el poder del renacimiento. «Abyābajjhā» son aquellos cuyo sufrimiento ha sido erradicado. «Anāgantāro» se refiere a quienes no regresan por vía del renacimiento.

๓๘๑. ปโหตีติ [Pg.248] สกฺโกติ. ราชา หิ ปุญฺญวนฺตมฺปิ ลาภสกฺการสมฺปนฺนํ ยถา น โกจิ อุปสงฺกมติ, เอวํ กโรนฺโต ตมฺหา ฐานา จาเวตุํ สกฺโกติ. ตํ อปุญฺญวนฺตมฺปิ สกลคามํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ยาปนมตฺตํ อลภนฺตํ ยถา ลาภสกฺการสมฺปนฺโน โหติ, เอวํ กโรนฺโต ตมฺหา ฐานา จาเวตุํ สกฺโกติ. พฺรหฺมจริยวนฺตมฺปิ อิตฺถีหิ สทฺธึ สมฺปโยเชตฺวา สีลวินาสํ ปาเปนฺโต พลกฺกาเรน วา อุปฺปพฺพาเชนฺโต ตมฺหา ฐานา จาเวตุํ สกฺโกติ. อพฺรหฺมจริยวนฺตมฺปิ สมฺปนฺนกามคุณํ อมจฺจํ พนฺธนาคารํ ปเวเสตฺวา อิตฺถีนํ มุขมฺปิ ปสฺสิตุํ อเทนฺโต ตมฺหา ฐานา จาเวติ นาม. รฏฺฐโต ปน ยํ อิจฺฉติ, ตํ ปพฺพาเชติ นาม.

381. «Pahoti» significa que es capaz. Pues un rey, incluso a alguien meritorio y dotado de ganancias y honores, actuando de tal manera que nadie se le acerque, es capaz de desplazarlo de esa posición. Incluso a aquel que carece de mérito, que recorriendo toda la aldea en busca de limosna no obtiene ni lo suficiente para subsistir, actuando de tal manera que llegue a poseer ganancias y honores, el rey es capaz de desplazarlo de su estado de pobreza. Incluso a alguien que posee una vida santa, el rey, ya sea uniéndolo con mujeres y llevándolo a la pérdida de su virtud, o forzándolo a dejar los hábitos por la fuerza, es capaz de desplazarlo de su posición. Incluso a un ministro sumergido en los placeres sensuales, encerrándolo en una prisión y no permitiéndole ver ni siquiera el rostro de una mujer, se dice que el rey lo desplaza de su posición de placer. Y respecto a «pabbājeti», se dice que destierra del reino a quien desea.

ทสฺสนายปิ นปฺปโหนฺตีติ กามาวจเร ตาว อพฺยาพชฺเฌ เทเว สพฺยาพชฺฌา เทวา จกฺขุวิญฺญาณทสฺสนายปิ นปฺปโหนฺติ. กสฺมา? อรหโต ตตฺถ ฐานาภาวโต. รูปาวจเร ปน เอกวิมานสฺมึเยว ติฏฺฐนฺติ จ นิสีทนฺติ จาติ จกฺขุวิญฺญาณทสฺสนาย ปโหนฺติ, เอเตหิ ทิฏฺฐํ ปน สลฺลกฺขิตํ ปฏิวิทฺธํ ลกฺขณํ ทฏฺฐุํ สลฺลกฺขิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น สกฺโกนฺตีติ ญาณจกฺขุนา ทสฺสนาย นปฺปโหนฺติ, อุปริเทเว จ จกฺขุวิญฺญาณทสฺสเนนาปีติ.

«Incapaces de verlos» significa que, en primer lugar, en las esferas de los sentidos (kāmāvacara), los devas que aún están afligidos (sabyābajjhā) no son capaces de ver a los devas que ya no están afligidos (abyābajjhe, como los Anāgāmīs o Arahants) ni siquiera con la consciencia visual. ¿Por qué? Debido a la ausencia de un lugar para un Arahant allí. Sin embargo, en la esfera de la materia sutil (rūpāvacara), como permanecen y se sientan en la misma mansión celestial, son capaces de verlos con la consciencia visual; pero no son capaces de percibir o penetrar las características de lo que aquellos han visto, por lo que no son capaces de verlos con el ojo del conocimiento (ñāṇacakkhu). Y lo mismo se aplica a los devas de planos superiores respecto a la visión por consciencia visual.

๓๘๒. โก นาโม อยํ, ภนฺเตติ ราชา เถรํ ชานนฺโตปิ อชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ. กสฺมา? ปสํสิตุกามตาย. อานนฺทรูโปติ อานนฺทสภาโว. พฺรหฺมปุจฺฉาปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อถ โข อญฺญตโร ปุริโสติ สา กิร กถา วิฏฏูเภเนว กถิตา, เต ‘‘ตยา กถิตา, ตยา กถิตา’’ติ กุปิตา อญฺญมญฺญํ อิมสฺมึเยว ฐาเน อตฺตโน อตฺตโน พลกายํ อุฏฺฐาเปตฺวา กลหมฺปิ กเรยฺยุนฺติ นิวารณตฺถํ โส ราชปุริโส เอตทโวจ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อยํ ปน เทสนา เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน นิฏฺฐิตาติ.

382. «¿Cómo se llama este, Venerable?»: el rey pregunta esto aun conociendo al Anciano (Ananda), como si no lo conociera. ¿Por qué? Por el deseo de alabarlo. «Ānandarūpo» significa de naturaleza placentera o encantadora. La «pregunta sobre Brahma» debe entenderse de la misma manera que se explicó para la pregunta sobre los devas. «Entonces un cierto hombre»: se dice que esa conversación fue relatada por el propio Viṭaṭūbha; se dice que el rey y Sañjaya, enojados diciendo «tú lo dijiste, tú lo dijiste», podrían haber movilizado a sus propios ejércitos en ese mismo lugar y haber iniciado una disputa; para evitar esto, aquel servidor del rey dijo esas palabras. El resto es claro en todas partes. Esta enseñanza se concluyó para el beneficio de una persona necesitada de guía (neyyapuggala).

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

กณฺณกตฺถลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario del Kaṇṇakatthala Sutta.

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario del cuarto capítulo (Vagga).

๕. พฺราหฺมณวคฺโค

5. Capítulo de los Brahmanes

๑. พฺรหฺมายุสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario del Brahmāyu Sutta

๓๘๓. เอวํ [Pg.249] เม สุตนฺติ พฺรหฺมายุสุตฺตํ. ตตฺถ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธินฺติ มหตาติ คุณมหตฺเตนปิ มหตา, สงฺขฺยามหตฺเตนปิ. โส หิ ภิกฺขุสงฺเฆ คุเณหิปิ มหา อโหสิ อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคตตฺตา, สงฺขฺยายปิ มหา ปญฺจสตสงฺขฺยตฺตา. ภิกฺขูนํ สงฺเฆน ภิกฺขุสงฺเฆน, ทิฏฺฐิสีลสามญฺญสงฺฆาตสงฺขาเตน สมณคเณนาติ อตฺโถ. สทฺธินฺติ เอกโต. ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหีติ ปญฺจ มตฺตา เอเตสนฺติ ปญฺจมตฺตานิ. มตฺตาติ ปมาณํ วุจฺจติ, ตสฺมา ยถา โภชเน มตฺตญฺญูติ วุตฺเต โภชเน มตฺตํ ชานาติ ปมาณํ ชานาตีติ อตฺโถ โหติ, เอวมิธาปิ เตสํ ภิกฺขุสตานํ ปญฺจมตฺตา ปญฺจปมาณนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภิกฺขูนํ สตานิ ภิกฺขุสตานิ. เตหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ.

383. «Evaṃ me sutaṃ» es el comienzo del Brahmāyu Sutta. Allí, en la frase «junto con una gran comunidad de monjes», el término «mahatā» (gran) se usa tanto por la grandeza de sus cualidades como por la grandeza de su número. Pues esa comunidad de monjes era grande en virtudes, al estar dotada de cualidades como el desapego y la moderación, y grande en número por contar con quinientos miembros. «Bhikkhusaṅghena» se refiere a la comunidad de monjes, es decir, un grupo de ascetas definidos por la unión y concordia en sus visiones y virtudes. «Saddhiṃ» significa conjuntamente. «Pañcamattehi bhikkhusatehi» significa que estos monjes eran aproximadamente quinientos. «Mattā» significa medida o cantidad; por tanto, así como cuando se dice «conocer la medida en la comida» (bhojane mattaññū) significa que conoce la cantidad adecuada, aquí también debe entenderse que la medida de esos monjes era quinientos. «Bhikkhusatāni» son cientos de monjes. Con esos quinientos monjes.

วีสวสฺสสติโกติ วีสาธิกวสฺสสติโก. ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทานํ. โอฏฺฐปหตกรณวเสน ปารํ คโตติ ปารคู. สห นิฆณฺฑุนา จ เกฏุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ, นิฆณฺฑูติ นามนิฆณฺฏุรุกฺขาทีนํ เววจนปฺปกาสกํ สตฺถํ. เกฏุภนฺติ กิริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการาย สตฺถํ. สห อกฺขรปฺปเภเทน สกฺขรปฺปเภทานํ. อกฺขรปฺปเภโทติ สิกฺขา จ นิรุตฺติ จ. อิติหาสปญฺจมานนฺติ อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา ‘‘อิติห อาส อิติห อาสา’’ติ อีทิสวจนปฺปฏิสํยุตฺโต ปุราณกถาสงฺขาโต อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา, เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ. ปทญฺจ ตทวเสสญฺจ พฺยากรณํ อธียติ ปเวเทติ จาติ ปทโก เวยฺยากรโณ. โลกายตํ วุจฺจติ วิตณฺฑวาทสตฺถํ. มหาปุริสลกฺขณนฺติ มหาปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ลกฺขณทีปกํ ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปฺปมาณํ สตฺถํ, ยตฺถ โสฬสสหสฺสคาถาปริมาณาย พุทฺธมนฺตา นาม อเหสุํ, เยสํ วเสน ‘‘อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคตา พุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ปจฺเจกพุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ทฺเว อคฺคสาวกา, อสีติมหาสาวกา, พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, อคฺคุปฏฺฐาโก, อคฺคุปฏฺฐายิกา, ราชา จกฺกวตฺตี’’ติ อยํ วิเสโส [Pg.250] ญายติ. อนวโยติ อิเมสุ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนูโน ปริปูรการี, อวโย น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อวโย นาม โย ตานิ อตฺถโต จ คนฺถโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. อสฺโสสิ โขติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สาเลยฺยกสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๓๙ อาทโย) วุตฺตเมว.

‘Vīsavassasatikoti’ significa aquel que tiene ciento veinte años de edad (un siglo más veinte años). ‘Tiṇṇaṃ vedānanti’ se refiere a los tres Vedas: el Rigveda (Iruveda), el Yajurveda y el Samaveda. Se le llama ‘pāragū’ (el que ha llegado a la orilla) porque ha alcanzado la maestría mediante la perfecta articulación de los sonidos labiales. ‘Sanighaṇḍukeṭubhānaṃ’ indica que posee el conocimiento junto con el Nighaṇḍu y el Keṭubha; el ‘nighaṇḍu’ es el tratado que explica los sinónimos de los nombres de árboles y otros elementos, mientras que el ‘keṭubha’ es el tratado sobre los procedimientos y variaciones de los rituales, compuesto para beneficio de los sabios (kavīnaṃ). ‘Sakkharappabhedānaṃ’ significa junto con el análisis de las letras (akkharappabheda), el cual consiste en el Sikkhā (fonética) y el Nirutti (gramática o etimología). ‘Itihāsapañcamānanti’ se refiere a que, tras contar el Atharvaveda como el cuarto, el Itihāsa (crónicas antiguas), definido por discursos que comienzan con ‘así fue en verdad’ (iti ha āsa), es el quinto de estos textos. ‘Padako’ y ‘veyyākaraṇo’ significan aquel que estudia y enseña la gramática de las palabras y el resto de los componentes lingüísticos. Se llama ‘lokāyata’ al tratado de sofística o dialéctica (vitaṇḍavāda). ‘Mahāpurisalakkhaṇanti’ es el tratado que describe las marcas de los Grandes Hombres, como los Budas y otros, el cual tiene una extensión de doce mil textos y contiene dieciséis mil estrofas llamadas ‘Buddhamantā’; a través de ellas se conoce la distinción: ‘quienes poseen estas marcas son Budas, con estas otras son Paccekabuddhas, con estas son los dos discípulos principales, los ochenta grandes discípulos, la madre del Buda, el padre del Buda, el asistente principal, la asistente principal, o un rey que hace girar la rueda (cakkavattī)’. ‘Anavayoti’ significa que es completo y perfecto en estos conocimientos de Lokāyata y Mahāpurisalakkhaṇa, sin deficiencias; se dice que no es ‘avayo’ (incompetente). Se llama ‘avayo’ a quien no es capaz de retener tales tratados tanto en su significado (attha) como en su texto (gantha). Lo que debe decirse sobre pasajes como ‘assosi kho’ y similares, ya ha sido explicado en el Sāleyyaka Sutta.

๓๘๔. อยํ ตาตาติ อยํ มหลฺลกตาย คนฺตุํ อสกฺโกนฺโต มาณวํ อามนฺเตตฺวา เอวมาห. อปิจ เอส พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺมึ โลเก ‘อหํ พุทฺโธ อหํ พุทฺโธ’ติ อุคฺคตสฺส นามํ คเหตฺวา พหู ชนา วิจรนฺติ, ตสฺมา น เม อนุสฺสวมตฺเตเนว อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตํ. เอกจฺจญฺหิ อุปสงฺกมนฺตสฺส อปกฺกมนมฺปิ ครุ โหติ, อนตฺโถปิ อุปฺปชฺชติ. ยํนูนาหํ มม อนฺเตวาสิกํ เปเสตฺวา ‘พุทฺโธ วา โน วา’ติ ชานิตฺวา อุปสงฺกเมยฺย’’นฺติ ตสฺมา มาณวํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อยํ ตาตา’’ติอาทิมาห. ตํ ภวนฺตนฺติ ตสฺส ภวโต. ตถา สนฺตํเยวาติ ตถา สโตเยว. อิทญฺหิ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ. ยถา กถํ ปนาหํ, โภติ เอตฺถ กถํ ปนาหํ, โภ, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามิ, ยถา สกฺกา โส ญาตุํ, ตถา เม อาจิกฺขาติ อตฺโถ. ยถาติ วา นิปาตมตฺตเมเวตํ. กถนฺติ อยํ อาการปุจฺฉา, เกนากาเรนาหํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามีติ อตฺโถ.

384. ‘Ayaṃ tātāti’: este brahmán Brahmāyu, siendo incapaz de ir personalmente debido a su vejez, llamó al joven (Uttara) y le habló de esta manera. Además, este brahmán pensó: ‘En este mundo, mucha gente circula usando el nombre de aquel cuya fama se ha elevado diciendo “yo soy un Buda, yo soy un Buda”; por lo tanto, no es apropiado que yo me acerque basándome únicamente en lo que he oído. Pues para alguien que se acerca a un maestro, incluso el tener que retirarse después resulta penoso y pueden surgir perjuicios. Sería mejor que enviara a mi discípulo para que averigüe si es realmente un Buda o no, y después de saberlo, me acerque’. Por esta razón, llamó al joven y le dijo: ‘Este, querido’, etc. ‘Taṃ bhavantanti’ se refiere a aquel venerable. ‘Tathā santaṃyevāti’ significa que es exactamente así; aquí se emplea el acusativo en el sentido de describir una cualidad de estado (itthambhūtākhyāna). En la frase ‘yathā kathaṃ panāhaṃ, bho’, el sentido es: ‘Pero, señor, ¿de qué manera podré yo reconocer a ese venerable Gotama? Muéstrame cómo es posible conocerlo’. Alternativamente, ‘yathā’ es simplemente una partícula; y ‘kathaṃ’ es una pregunta sobre el modo, con el significado de: ‘¿Bajo qué forma o señales reconoceré yo al venerable Gotama?’.

เอวํ วุตฺเต กิร นํ อุปชฺฌาโย – ‘‘กึ ตฺวํ, ตาต, ปถวิยํ ฐิโต ปถวึ น ปสฺสามีติ วิย จนฺทิมสูริยานํ โอภาเส ฐิโต จนฺทิมสูริเย น ปสฺสามีติ วิย วทสี’’ติอาทีนิ วตฺวา ชานนาการํ ทสฺเสนฺโต อาคตานิ โข ตาตาติอาทิมาห. ตตฺถ มนฺเตสูติ เวเทสุ. ตถาคโต กิร อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ปฏิกจฺเจว สุทฺธาวาสา เทวา เวเทสุ ลกฺขณานิ ปกฺขิปิตฺวา ‘‘พุทฺธมนฺตา นาม เอเต’’ติ พฺราหฺมณเวเสน เวเท วาเจนฺติ ‘‘ตทนุสาเรน มเหสกฺขา สตฺตา ตถาคตํ ชานิสฺสนฺตี’’ติ. เตน ปุพฺเพ เวเทสุ มหาปุริสลกฺขณานิ อาคจฺฉนฺติ. ปรินิพฺพุเต ปน ตถาคเต อนุกฺกเมน อนฺตรธายนฺติ, เตน เอตรหิ นตฺถิ. มหาปุริสสฺสาติ ปณิธิสมาทานญาณกรุณาทิคุณมหโต ปุริสสฺส. ทฺเวเยว คติโยติ ทฺเว เอว นิฏฺฐา. กามญฺจายํ คติสทฺโท – ‘‘ปญฺจ โข อิมา[Pg.251], สาริปุตฺต, คติโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๓) ภวเภเท วตฺตติ, ‘‘คติ มิคานํ ปวน’’นฺติอาทีสุ (ปริ. ๓๓๙) นิวาสฏฺฐาเน, ‘‘เอวํ อธิมตฺตคติมนฺโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๖๑) ปญฺญาย, ‘‘คติคต’’นฺติอาทีสุ วิสฏภาเว, อิธ ปน นิฏฺฐายํ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ กิญฺจาปิ เยหิ สมนฺนาคโต ราชา โหติ, น เตเหว พุทฺโธ โหติ, ชาติสามญฺญโต ปน ตานิเยว ตานีติ วุจฺจนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เยหิ สมนฺนาคตสฺสา’’ติ. สเจ อคารํ อชฺฌาวสตีติ ยทิ อคาเร วสติ, ราชา โหติ จกฺกวตฺตี. จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ สงฺคหวตฺถูหิ จ โลกํ รญฺชนโต ราชา. จกฺกรตนํ วตฺเตติ, จตูหิ สมฺปตฺติจกฺเกหิ วตฺเตติ, เตหิ จ ปรํ วตฺเตติ, ปรหิตาย จ อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต เอตสฺมึ อตฺถีติ จกฺกวตฺตี. เอตฺถ จ ราชาติ สามญฺญํ, จกฺกวตฺตีติ วิเสสนํ. ธมฺเมน จรตีติ ธมฺมิโก, ญาเยน สเมน วตฺตตีติ อตฺโถ. ธมฺเมน รชฺชํ ลภิตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. ปรหิตธมฺมกรเณน วา ธมฺมิโก, อตฺตหิตธมฺมกรเณน ธมฺมราชา. จตุรนฺตาย อิสฺสโรติ จาตุรนฺโต, จตุสมุทฺทนฺตาย จตุพฺพิธทีปภูสิตาย จ ปถวิยา อิสฺสโรติ อตฺโถ. อชฺฌตฺตํ โกปาทิปจฺจตฺถิเก พหิทฺธา จ สพฺพราชาโน วิเชสีติ วิชิตาวี. ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโตติ ชนปเท ถาวรภาวํ ธุวภาวํ ปตฺโต, น สกฺกา เกนจิ จาเลตุํ, ชนปโท วา ตมฺหิ ถาวริยปฺปตฺโต อนุสฺสุกฺโก สกมฺมนิรโต อจโล อสมฺปเวธีติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต. เสยฺยถิทนฺติ นิปาโต, ตสฺส ตานิ กตมานีติ อตฺโถ. จกฺกรตนนฺติอาทีสุ จกฺกญฺจ ตํ รติชนนตฺเถน รตนญฺจาติ จกฺกรตนํ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ.

Se dice que cuando el joven Uttara habló de esta manera, su preceptor, el brahmán Brahmāyu, con la intención de mostrar cómo se debe conocer la verdad, le dijo: «¿Acaso tú, querido, eres como aquel tonto que estando sobre la tierra dice: 'no veo la tierra', o como quien bajo el resplandor de la luna y el sol dice: 'no veo la luna ni el sol'?», y luego pronunció las palabras: «Ciertamente, querido, han llegado...». En ese pasaje, 'mantesu' significa en los Vedas. Se dice que en el momento oportuno en que el Tathāgata iba a aparecer, las deidades de las Moradas Puras (Suddhāvāsa), habiendo insertado las marcas del Gran Hombre en los Vedas de antemano, las enseñaron bajo la apariencia de brahmanes diciendo: «Estas son las llamadas ciencias búdicas», con el pensamiento de que: «siguiendo estas enseñanzas, los seres de gran poder reconocerán al Tathāgata». Por lo tanto, antiguamente las marcas del Gran Hombre aparecían en los Vedas; sin embargo, tras el Parinibbāna del Tathāgata, estas desaparecen gradualmente y por eso no existen en la actualidad. 'Mahāpurisassa' se refiere a un hombre grande por sus cualidades como la resolución, la práctica, el conocimiento y la compasión. 'Dveyeva gatiyo' significa que solo hay dos conclusiones o destinos finales. Ciertamente, este término 'gati' se usa en el sentido de diversos renacimientos en pasajes como: «Existen estas cinco clases de destinos, Sāriputta»; en el sentido de morada o lugar en pasajes como: «El bosque es el destino (refugio) de las bestias»; en el sentido de sabiduría en pasajes como: «Aquellos de sabiduría suprema»; y en el sentido de ausencia de sonido en pasajes como 'gatigataṃ'; pero aquí, debe entenderse que se utiliza en el sentido de conclusión final (niṭṭhā). Respecto a esto, aunque las marcas por las cuales uno se convierte en rey son las mismas con las que se convierte en Buda, debido a la similitud de su naturaleza, se llaman igual. Por eso se dijo: «Para aquel que posee estas marcas». 'Sace agāraṃ ajjhāvasati' significa que si permanece en la vida de hogar, será un rey que hace girar la rueda (Cakkavattī). Es 'Rājā' porque deleita al mundo con las cuatro cualidades maravillosas y los cuatro medios de benevolencia. Se llama 'Cakkavattī' porque hace girar la joya de la rueda, la hace girar mediante las cuatro ruedas de la prosperidad, hace que otros giren por ellas, y en él existe el giro de las ruedas de los movimientos corporales para el beneficio de los demás. En este contexto, 'Rājā' es el nombre genérico y 'Cakkavattī' es el calificativo específico. 'Dhammiko' significa que actúa con justicia, es decir, que procede con rectitud y equidad. 'Dhammarājā' significa que es un rey que ha obtenido su reino por el Dhamma; o 'Dhammiko' por realizar actos de justicia para el beneficio de otros y 'Dhammarājā' por realizar actos de justicia para su propio beneficio. 'Cāturanto' significa señor de la tierra limitada por los cuatro océanos, es decir, soberano de la tierra adornada por los cuatro grandes continentes. 'Vijitāvī' es aquel que ha vencido a los enemigos internos como la ira y a todos los reyes externos. 'Janapadatthāvariyappatto' significa que ha alcanzado estabilidad y firmeza en sus dominios, de modo que nadie puede perturbarlo; o bien, que sus dominios han alcanzado tal estabilidad que los habitantes viven sin ansiedad, dedicados a sus propias tareas, firmes e inamovibles. 'Seyyathidaṃ' es una partícula que significa 'esto es así' o '¿cuáles son estos?'. En 'cakkaratanaṃ', 'cakka' es la rueda y se llama 'ratana' (joya) en el sentido de que produce deleite; por tanto, 'cakkaratanaṃ'. Este mismo método de interpretación debe aplicarse a todas las demás joyas.

อิเมสุ ปน รตเนสุ อยํ จกฺกวตฺติราชา จกฺกรตเนน อชิตํ ชินาติ, หตฺถิอสฺสรตเนหิ วิชิเต ยถาสุขํ อนุวิจรติ, ปริณายกรตเนน วิชิตมนุรกฺขติ, เสเสหิ อุปโภคสุขมนุภวติ. ปฐเมน จสฺส อุสฺสาหสตฺติโยโค, หตฺถิอสฺสคหปติรตเนหิ ปภุสตฺติโยโค, ปจฺฉิเมน มนฺตสตฺติโยโค สุปริปุณฺโณ โหติ, อิตฺถิมณิรตเนหิ ติวิธสตฺติโยคผลํ. โส อิตฺถิมณิรตเนหิ โภคสุขมนุภวติ, เสเสหิ [Pg.252] อิสฺสริยสุขํ. วิเสสโต จสฺส ปุริมานิ ตีณิ อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ, มชฺฌิมานิ อโลภกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน, ปจฺฉิมเมกํ อโมหกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ เวทิตพฺพํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน โพชฺฌงฺคสํยุตฺเต รตนสุตฺตสฺส (สํ. นิ. ๕.๒๒๒-๒๒๓) อุปเทสโต คเหตพฺโพ. อปิจ พาลปณฺฑิตสุตฺเตปิ (ม. นิ. ๓.๒๕๕) อิเมสํ รตนานํ อุปฺปตฺติกฺกเมน สทฺธึ วณฺณนา อาคมิสฺสติ.

Entre estas joyas, este rey Cakkavattī conquista lo no conquistado mediante la joya de la rueda; recorre a su voluntad el territorio conquistado con las joyas del elefante y del caballo; protege el territorio conquistado con la joya del consejero-general; y disfruta del placer de las posesiones con las joyas restantes. Con la primera joya posee la perfección del poder del esfuerzo (ussāhasatti); con las joyas del elefante, el caballo y el tesorero, posee la perfección del poder de la influencia o soberanía (pabhusatti); con la última (el consejero), posee plenamente el poder del consejo o sabiduría (mantasatti); y con las joyas de la mujer y la gema, obtiene el fruto de estos tres tipos de poderes. Él disfruta del placer de la riqueza mediante las joyas de la mujer y la gema, y del placer del poder soberano mediante las demás. Específicamente, debe entenderse que sus primeras tres joyas surgen por el poder del karma nacido de la raíz meritoria del no-odio (adosa); las tres joyas intermedias por el poder del karma nacido de la raíz de la no-codicia (alobha); y la última joya por el poder del karma nacido de la raíz de la no-delusión (amoha). Este es el resumen en este contexto; la explicación detallada debe tomarse del Ratanasutta en el Bojjhaṅga Saṃyutta. Además, en el Bālapaṇḍita Sutta también aparecerá la descripción detallada junto con el orden de aparición de estas joyas.

ปโรสหสฺสนฺติ อติเรกสหสฺสํ. สูราติ อภีรุกชาติกา. วีรงฺครูปาติ เทวปุตฺตสทิสกายา, เอวํ ตาว เอเก วณฺณยนฺติ, อยํ ปเนตฺถ สภาโว – วีราติ อุตฺตมสูรา วุจฺจนฺติ. วีรานํ องฺคํ วีรงฺคํ, วีรการณํ วีริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. วีรงฺคํ รูปํ เอเตสนฺติ วีรงฺครูปา, วีริยมยสรีรา วิยาติ วุตฺตํ โหติ. ปรเสนปฺปมทฺทนาติ สเจ ปฏิมุขํ ติฏฺเฐยฺย ปรเสนา, ตํ มทฺทิตุํ สมตฺถาติ อธิปฺปาโย. ธมฺเมนาติ ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา ปญฺจสีลธมฺเมน.

'Parosahassaṃ' significa más de mil. 'Sūrā' significa que son de naturaleza valiente e intrépida. 'Vīraṅgarūpā' significa que tienen cuerpos similares a los de los hijos de los devas; así lo explican algunos maestros, pero aquí la naturaleza intrínseca es esta: el término 'vīrā' se refiere a aquellos que son supremamente heroicos. 'Vīraṅgaṃ' se refiere a la cualidad de los héroes, es decir, se refiere al esfuerzo o energía (vīriya) que es la causa del heroísmo. 'Vīraṅgarūpā' significa que poseen cuerpos formados por esa cualidad heroica, como si sus cuerpos estuvieran hechos de pura energía. 'Parasenappamaddanā' tiene el significado de que son capaces de aplastar a los ejércitos enemigos si estos se presentaran frente a ellos. 'Dhammena' se refiere a actuar mediante el Dhamma de los cinco preceptos, comenzando con 'no se debe quitar la vida a los seres vivos'.

อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏฺฏจฺฉโทติ เอตฺถ ราคโทสโมหมานทิฏฺฐิอวิชฺชาทุจฺจริตฉทเนหิ สตฺตหิ ปฏิจฺฉนฺเน กิเลสนฺธการโลเก ตํ ฉทนํ วิวฏฺเฏตฺวา สมนฺตโต สญฺชาตาโลโก หุตฺวา ฐิโตติ วิวฏฺฏจฺฉโท. ตตฺถ ปฐเมน ปเทน ปูชารหตา, ทุติเยน ตสฺสา เหตุ ยสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺโธติ, ตติเยน พุทฺธตฺตเหตุภูตา วิวฏฺฏจฺฉทตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อถ วา วิวฏฺโฏ จ วิจฺฉโท จาติ วิวฏฺฏจฺฉโท, วฏฺฏรหิโต ฉทนรหิโต จาติ วุตฺตํ โหติ. เตน อรหํ วฏฺฏาภาเวน, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ฉทนาภาเวนาติ เอวํ ปุริมปททฺวยสฺเสว เหตุทฺวยํ วุตฺตํ โหติ. ทุติยเวสารชฺเชน เจตฺถ ปุริมสิทฺธิ, ปฐเมน ทุติยสิทฺธิ, ตติยจตุตฺเถหิ ตติยสิทฺธิ โหติ. ปุริมญฺจ ธมฺมจกฺขุํ, ทุติยํ พุทฺธจกฺขุํ, ตติยํ สมนฺตจกฺขุํ สาเธตีติปิ เวทิตพฺพํ. ตฺวํ มนฺตานํ ปฏิคฺคเหตาติ อิมินาสฺส สูรภาวํ ชเนติ.

En el pasaje 'Él es el Arahant, el Buda perfectamente iluminado, aquel que ha removido el velo en el mundo', se explica que se le llama 'vivaṭṭacchado' (aquel que ha removido el velo) porque ha apartado el velo de las siete impurezas —codicia, odio, engaño, orgullo, puntos de vista falsos, ignorancia y mala conducta— en un mundo sumido en la oscuridad de las impurezas, permaneciendo con la luz de la sabiduría manifestada en todas direcciones. Aquí, el primer término indica su cualidad de ser digno de ofrendas; el segundo indica la causa de esa dignidad, pues es el Buda perfectamente iluminado; y el tercero indica la causa de su Budeidad: el haber removido todo velo, incluyendo las tendencias latentes. Alternativamente, 'vivaṭṭacchado' significa que está libre del ciclo del renacimiento (vaṭṭa) y libre de velos. Así, por estar libre del ciclo es Arahant, y por estar libre de velos es el Buda perfectamente iluminado. Por tanto, el término 'vivaṭṭacchado' expresa las dos razones de los dos términos anteriores. Además, se entiende que el primer término se establece por el segundo conocimiento de la intrepidez, el segundo por el primero, y el tercero por el tercero y el cuarto. Asimismo, el primero perfecciona el ojo del Dhamma, el segundo el ojo de Buda y el tercero el ojo universal. Con las palabras 'tú eres el receptor de los mantras', se resalta su valentía.

๓๘๕. โสปิ ตาย อาจริยกถาย ลกฺขเณสุ วิคตสมฺโมโห เอโกภาสชาโต วิย พุทฺธมนฺเต สมฺปสฺสมาโน เอวํ, โภติ อาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา, โภ, มํ ตฺวํ วทสิ, เอวํ กริสฺสามีติ. สมนฺเนสีติ คเวสิ, เอกํ ทฺเวติ วา คณยนฺโต สมานยิ. อทฺทสา โขติ [Pg.253] กถํ อทฺทส? พุทฺธานญฺหิ นิสินฺนานํ วา นิปนฺนานํ วา โกจิ ลกฺขณํ ปริเยสิตุํ น สกฺโกติ, ฐิตานํ ปน จงฺกมนฺตานํ วา สกฺโกติ. ตสฺมา ลกฺขณปริเยสนตฺถํ อาคตํ ทิสฺวา พุทฺธา อุฏฺฐายาสนา ติฏฺฐนฺติ วา จงฺกมํ วา อธิฏฺฐหนฺติ. อิติ ลกฺขณทสฺสนานุรูเป อิริยาปเถ วตฺตมานสฺส อทฺทส. เยภุยฺเยนาติ ปาเยน, พหุกานิ อทฺทส, อปฺปานิ น อทฺทสาติ อตฺโถ. ตโต ยานิ น อทฺทส, เตสํ ทีปนตฺถํ วุตฺตํ ฐเปตฺวา ทฺเวติ. กงฺขตีติ ‘‘อโห วต ปสฺเสยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อุปฺปาเทติ. วิจิกิจฺฉตีติ ตโต ตโต ตานิ วิจินนฺโต กิจฺฉติ น สกฺโกติ ทฏฺฐุํ. นาธิมุจฺจตีติ ตาย วิจิกิจฺฉาย สนฺนิฏฺฐานํ น คจฺฉติ. น สมฺปสีทตีติ ตโต ‘‘ปริปุณฺณลกฺขโณ อย’’นฺติ ภควติ ปสาทํ นาปชฺชติ. กงฺขาย วา ทุพฺพลา วิมติ วุตฺตา, วิจิกิจฺฉาย มชฺฌิมา, อนธิมุจฺจนตาย พลวตี, อสมฺปสาเทน เตหิ ตีหิ ธมฺเมหิ จิตฺตสฺส กาลุสฺสิยภาโว. โกโสหิเตติ วตฺถิโกเสน ปฏิจฺฉนฺเน. วตฺถคุยฺเหติ องฺคชาเต. ภควโต หิ วารณสฺเสว โกโสหิตวตฺถคุยฺหํ สุวณฺณวณฺณํ ปทุมคพฺภสมานํ, ตํ โส วตฺถปฏิจฺฉนฺนตฺตา, อนฺโตมุขคตาย จ ชิวฺหาย ปหูตภาวํ อสลฺลกฺเขนฺโต เตสุ ทฺวีสุ ลกฺขเณสุ กงฺขี อโหสิ วิจิกิจฺฉี.

385. Él también, libre de confusión sobre las marcas gracias a las palabras de su maestro, viendo claramente los mantras del Buda como si surgiera una gran luz, dijo: 'Así es, señor'. El significado es: 'Señor, haré tal como usted me dice'. 'Buscó' (samannesī) significa que investigó, contando una o dos marcas. ¿Cómo es que las vio? Pues nadie puede buscar las marcas de los Budas mientras están sentados o acostados, pero sí cuando están de pie o caminando. Por ello, al ver a quien venía a investigar las marcas, los Budas se levantan de su asiento o caminan. Así, él vio las marcas mientras el Buda realizaba las posturas adecuadas para tal visión. 'En su mayoría' significa que vio casi todas, pero no vio unas pocas. De aquellas que no vio, se dice 'excepto dos'. 'Duda' (kaṅkhati) significa que genera el anhelo: '¡Oh, si tan solo pudiera verlas!'. 'Vacila' (vicikicchatī) significa que al investigarlas aquí y allá, se fatiga y no logra verlas. 'No se decide' significa que, debido a esa vacilación, no llega a una conclusión. 'No se sosiega' significa que no alcanza la devoción hacia el Bienaventurado pensando: 'Este es el que posee las marcas completas'. 'Duda' se refiere a una incertidumbre débil; 'vacilación' a una intermedia; 'falta de decisión' a una fuerte; y con la 'falta de sosiego' se describe el estado de turbidez de la mente por estas tres cosas. 'Oculto en una vaina' (kosohita) significa cubierto por un prepucio. 'Órgano pudendo' se refiere a los genitales. Pues, al igual que un elefante noble, el Bienaventurado tiene los genitales ocultos en una vaina, de color dorado y semejante al interior de un loto; pero como estaban bien cubiertos por la vaina y no percibía la extensión de la lengua dentro de la boca, tuvo dudas y vacilación sobre estas dos marcas.

อถ โข ภควาติ อถ ภควา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ อิมสฺส เอตานิ ทฺเว ลกฺขณานิ น ทสฺเสสฺสามิ, นิกฺกงฺโข น ภวิสฺสติ. เอตสฺส กงฺขาย สติ อาจริโยปิสฺส นิกฺกงฺโข น ภวิสฺสติ, อถ มํ ทสฺสนาย น อาคมิสฺสติ, อนาคโต ธมฺมํ น โสสฺสติ, ธมฺมํ อสุณนฺโต ตีณิ สามญฺญผลานิ น สจฺฉิกริสฺสติ. เอตสฺมึ ปน นิกฺกงฺเข อาจริโยปิสฺส นิกฺกงฺโข มํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ตีณิ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกริสฺสติ. เอตทตฺถํเยว จ มยา ปารมิโย ปูริตา. ทสฺเสสฺสามิสฺส ตานิ ลกฺขณานี’’ติ.

Entonces el Bienaventurado pensó: 'Si no le muestro estas dos marcas, él no quedará libre de dudas. Si él tiene dudas, su maestro tampoco quedará libre de ellas; entonces no vendrá a verme, y al no venir, no escuchará el Dhamma; al no escuchar el Dhamma, no realizará los tres frutos de la vida ascética. Pero si él queda libre de dudas, su maestro también lo estará, vendrá a mí, escuchará el Dhamma y realizará los tres frutos. Precisamente para este fin he perfeccionado las virtudes trascendentales (pāramīs). Le mostraré esas marcas'.

ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารมกาสิ. กถํรูปํ? กิเมตฺถ อญฺเญน วตฺตพฺพํ? วุตฺตเมตํ นาคเสนตฺเถเรเนว มิลินฺทรญฺญา ปุฏฺเฐน –

Realizó tal acto de poder psíquico. ¿De qué naturaleza? ¿Qué más se necesita decir aquí? Esto mismo fue relatado por el Venerable Nāgasena cuando fue interrogado por el Rey Milinda:

อาห จ ทุกฺกรํ, ภนฺเต นาคเสน, ภควตา กตนฺติ. กึ มหาราชาติ? มหาชเนน หิริกรโณกาสํ พฺรหฺมายุพฺราหฺมณสฺส จ อนฺเตวาสิอุตฺตรสฺส จ พาวริยสฺส อนฺเตวาสีนํ โสฬสพฺราหฺมณานญฺจ เสลสฺส จ พฺราหฺมณสฺส อนฺเตวาสีนํ ติสตมาณวานญฺจ ทสฺเสสิ, ภนฺเตติ. น, มหาราช, ภควา คุยฺหํ [Pg.254] ทสฺเสติ, ฉายํ ภควา ทสฺเสติ, อิทฺธิยา อภิสงฺขริตฺวา นิวาสนนิวตฺถํ กายพนฺธนพทฺธํ จีวรปารุตํ ฉายารูปกมตฺตํ ทสฺเสสิ มหาราชาติ. ฉายํ ทิฏฺเฐ สติ ทิฏฺโฐเยว. นนุ, ภนฺเตติ? ติฏฺฐเตตํ, มหาราช, หทยรูปํ ทิสฺวา พุชฺฌนกสตฺโต ภเวยฺย, หทยมํสํ นีหริตฺวา ทสฺเสยฺย สมฺมาสมฺพุทฺโธติ. กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนาติ.

Y dijo: 'Venerable Nāgasena, el Bienaventurado ha realizado algo difícil'. Él preguntó: '¿Qué, oh Gran Rey?'. 'Mostró a la gran multitud, al brahmán Brahmāyu, a su discípulo Uttara, a los dieciséis brahmanes discípulos de Bāvari y a los trescientos jóvenes discípulos del brahmán Sela, lo que debe ser motivo de pudor'. 'No, Gran Rey, el Bienaventurado no muestra lo que es privado; el Bienaventurado muestra un reflejo. Habiéndolo creado mediante su poder psíquico, mostró apenas una imagen reflejada, vistiendo su prenda interior ajustada con el cinturón y cubierto con el manto superior, oh Gran Rey'. 'Venerable, si se ve un reflejo, es como si se viera la cosa misma, ¿no es así?'. 'Deja eso a un lado, Gran Rey; si hubiera un ser capaz de despertar viendo la forma del corazón, el Buda perfectamente iluminado le mostraría la carne de su corazón extrayéndola'. 'Tiene razón, Venerable Nāgasena'.

นินฺนาเมตฺวาติ นีหริตฺวา. อนุมสีติ กถินสูจึ วิย กตฺวา อนุมชฺชิ. ตถา กรเณน เจตฺถ มุทุภาโว, กณฺณโสตานุมสเนน ทีฆภาโว, นาสิกโสตานุมสเนน ตนุภาโว, นลาฏจฺฉาทเนน ปุถุลภาโว ปกาสิโตติ เวทิตพฺโพ. อุโภปิ กณฺณโสตานีติอาทีสุ เจตฺถ พุทฺธานํ กณฺณโสเตสุ มลํ วา ชลฺลิกา วา นตฺถิ, โธวิตฺวา ฐปิตรชตปนาฬิกา วิย โหนฺติ, ตถา นาสิกโสเตสุ, ตานิปิ หิ สุปริกมฺมกตกญฺจนปนาฬิกา วิย จ มณิปนาฬิกา วิย จ โหนฺติ. ตสฺมา ชิวฺหํ นีหริตฺวา กถินสูจึ วิย กตฺวา มุขปริยนฺเต อุปสํหรนฺโต ทกฺขิณกณฺณโสตํ ปเวเสตฺวา ตโต นีหริตฺวา วามกณฺณโสตํ ปเวเสสิ, ตโต นีหริตฺวา ทกฺขิณนาสิกโสตํ ปเวเสตฺวา ตโต นีหริตฺวา วามนาสิกโสตํ ปเวเสสิ, ตโต นีหริตฺวา ปุถุลภาวํ ทสฺเสนฺโต รตฺตวลาหเกน อฑฺฒจนฺทํ วิย จ สุวณฺณปตฺตํ วิย จ รตฺตกมฺพลปฏเลน วิชฺชุโชตสทิสาย ชิวฺหาย เกวลกปฺปํ นลาฏมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทสิ.

"Ninnāmetvāti" significa habiéndola sacado. "Anumasīti" significa que, habiéndola hecho rígida como una aguja, la pasó repetidamente [por las cavidades]. En este contexto, debe entenderse que mediante tal acción se revela la suavidad de la lengua; al tocar los conductos auditivos, su longitud; al tocar los orificios nasales, su delgadez; y al cubrir la frente, su anchura. En cuanto a "ambos conductos auditivos", etc., no hay suciedad ni polvo en los oídos de los Budas; son como tubos de plata que han sido lavados y colocados allí; del mismo modo sucede en los orificios nasales, pues estos son como tubos de oro bien labrados o como tubos de piedras preciosas. Por lo tanto, sacando la lengua y haciéndola como una aguja rígida, llevándola hacia los extremos del rostro, la introdujo en el conducto auditivo derecho, luego la sacó y la introdujo en el izquierdo; después la sacó y la introdujo en el orificio nasal derecho, la sacó y la introdujo en el izquierdo; finalmente, sacándola de nuevo para mostrar su anchura, cubrió toda la extensión de la frente con su lengua, la cual semejaba el resplandor del relámpago, tal como una nube roja cubre la media luna o como una tela de lana roja cubre una lámina de oro.

ยํนูนาหนฺติ กสฺมา จินฺเตสิ? อหญฺหิ มหาปุริสลกฺขณานิ สมนฺเนสิตฺวา คโต ‘‘ทิฏฺฐานิ เต, ตาต, มหาปุริสลกฺขณานี’’ติ อาจริเยน ปุจฺฉิโต ‘‘อาม, อาจริยา’’ติ วตฺตุํ สกฺขิสฺสามิ. สเจ ปน มํ ‘‘กิริยากรณมสฺส กีทิส’’นฺติ ปุจฺฉิสฺสติ, ตํ วตฺตุํ น สกฺขิสฺสามิ, น ชานามีติ วุตฺเต ปน อาจริโย กุชฺฌิสฺสติ ‘‘นนุ ตฺวํ มยา สพฺพมฺเปตํ ชานนตฺถาย เปสิโต, กสฺมา อชานิตฺวา อาคโตสี’’ติ, ตสฺมา ยนฺนูนาหนฺติ จินฺเตตฺวา อนุพนฺธิ. ภควา นฺหานฏฺฐานํ มุขโธวนฏฺฐานํ สรีรปฏิชคฺคนฏฺฐานํ ราชราชมหามตฺตาทีนํ โอโรเธหิ สทฺธึ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนฏฺฐานนฺติ อิมานิ จตฺตาริ ฐานานิ ฐเปตฺวา เสสฏฺฐาเนสุ อนฺตมโส เอกคนฺธกุฏิยมฺปิ โอกาสมกาสิ.

¿Por qué pensó "Qué tal si yo..."? [Él reflexionó]: "He venido tras investigar minuciosamente las marcas del gran hombre. Si mi maestro me pregunta: 'Hijo, ¿has visto las marcas del gran hombre?', podré decir: 'Sí, maestro'. Pero si me pregunta: '¿Cómo es su comportamiento?', no podré responderlo. Si digo 'no lo sé', el maestro se enojará diciendo: '¿Acaso no te envié para que conocieras todo esto? ¿Por qué has vuelto sin saberlo?'. Por eso pensó "Qué tal si yo..." y lo siguió. El Bienaventurado, a excepción de estos cuatro lugares: el lugar del baño, el lugar de lavarse la cara, el lugar del cuidado del cuerpo y el lugar donde se sienta rodeado por el harén de los reyes y grandes ministros, le dio la oportunidad de observar las marcas en los demás lugares, incluso dentro de la misma cabaña perfumada (Gandhakuṭi).

คจฺฉนฺเต [Pg.255] คจฺฉนฺเต กาเล – ‘‘อยํ กิร พฺรหฺมายุพฺราหฺมณสฺส มาณโว อุตฺตโร นาม ‘พุทฺโธ วา โน วา’ติ ตถาคตสฺส พุทฺธภาวํ วีมํสนฺโต จรติ, พุทฺธวีมํสโก นามาย’’นฺติ ปากโฏ ชาโต. ยมฺหิ ยมฺหิ ฐาเน พุทฺธา วสนฺติ, ปญฺจ กิจฺจานิ กตาเนว โหนฺติ, ตานิ เหฏฺฐา ทสฺสิตาเนว. ตตฺถ ปจฺฉาภตฺตํ อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา ทนฺตขจิตํ จิตฺตพีชนึ คเหตฺวา มหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสนฺเต ภควติ อุตฺตโรปิ อวิทูเร นิสีทติ. ธมฺมสฺสวนปริโยสาเน สทฺธา มนุสฺสา สฺวาตนาย ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา มาณวมฺปิ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทนฺติ – ‘‘ตาต, อมฺเหหิ ภควา นิมนฺติโต, ตฺวมฺปิ ภควตา สทฺธึ อาคนฺตฺวา อมฺหากํ เคเห ภตฺตํ คณฺเหยฺยาสี’’ติ. ปุนทิวเส ตถาคโต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คามํ ปวิสติ, อุตฺตโรปิ ปทวาเร ปทวาเร ปริคฺคณฺหนฺโต ปทานุปทิโก อนุพนฺธติ. กุลเคหํ ปวิฏฺฐกาเล ทกฺขิโณทกคฺคหณํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ โอโลเกนฺโต นิสีทติ. ภตฺตกิจฺจาวสาเน ตถาคตสฺส ปตฺตํ ภูมิยํ ฐเปตฺวา นิสินฺนกาเล มาณวกสฺส ปาตราสภตฺตํ สชฺเชนฺติ. โส เอกมนฺเต นิสินฺโน ภุญฺชิตฺวา ปุน อาคนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ฐตฺวา ภตฺตานุโมทนํ สุตฺวา ภควตา สทฺธึเยว วิหารํ คจฺฉติ.

Con el paso del tiempo, se hizo conocido: "Se dice que este joven llamado Uttara, discípulo del brahmán Brahmāyu, anda examinando la naturaleza búdica del Tathāgata, preguntándose si es un Buda o no; es llamado el examinador del Buda". En cualquier lugar donde residen los Budas, siempre se llevan a cabo los cinco deberes diarios, los cuales ya han sido explicados anteriormente. Allí, después de la comida, sentado el Bienaventurado en un asiento de Dhamma ornamentado, sosteniendo un abanico decorado e incrustado de marfil y enseñando el Dhamma a la multitud, Uttara también se sentaba no muy lejos. Al finalizar la enseñanza del Dhamma, las personas llenas de fe invitaban al Bienaventurado para el día siguiente y, acercándose al joven, le decían: "Querido, hemos invitado al Bienaventurado; ven tú también con el Bienaventurado y acepta la comida en nuestra casa". Al día siguiente, el Tathāgata, rodeado por la comunidad de monjes, entra en la aldea; Uttara también lo sigue de cerca, paso a paso, observando cada huella. Al entrar en la casa de la familia, se sienta observándolo todo, comenzando por el acto de recibir el agua de donación. Al terminar el servicio de la comida, cuando el Tathāgata se sienta habiendo colocado el cuenco en el suelo, preparan el desayuno para el joven. Él, sentado a un lado, tras comer, vuelve a presentarse ante el Maestro, escucha el agradecimiento por la comida y regresa al monasterio junto con el Bienaventurado.

ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสานํ อาคเมนฺโต คนฺธมณฺฑลมาเฬ นิสีทติ. ภิกฺขูหิ ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา อาคมฺม วนฺทิตฺวา กาเล อาโรจิเต ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสติ, มาณโวปิ ภควตา สทฺธึเยว คจฺฉติ. ภควา ปริวาเรตฺวา อาคตํ ภิกฺขุสงฺฆํ คนฺธกุฏิปฺปมุเข ฐิโต โอวทิตฺวา อุยฺโยเชตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสติ, มาณโวปิ ปวิสติ. ภควา ขุทฺทกมญฺเจ อปฺปมตฺตกํ กาลํ นิสีทติ, มาณโวปิ อวิทูเร โอโลเกนฺโต นิสีทติ. ภควา มุหุตฺตํ นิสีทิตฺวา สีโสกฺกมนํ ทสฺเสติ, – ‘‘โภโต โคตมสฺส วิหารเวลา ภวิสฺสตี’’ติ มาณโว คนฺธกุฏิทฺวารํ ปิทหนฺโต นิกฺขมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทติ. มนุสฺสา ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา ภุตฺตปาตราสา สมาทินฺนอุโปสถงฺคา สุทฺธุตฺตราสงฺคา มาลาคนฺธาทิหตฺถา ธมฺมํ สุณิสฺสามาติ วิหารํ อาคจฺฉนฺติ, จกฺกวตฺติโน ขนฺธาวารฏฺฐานํ วิย โหติ.

Allí, el Bienaventurado se sienta en el pabellón circular perfumado, esperando a que los monjes completen sus deberes de la comida. Los monjes, habiendo terminado de comer, guardado sus cuencos y mantos, se acercan, rinden homenaje al Bienaventurado y le informan que es el momento oportuno; entonces el Bienaventurado entra en la cabaña perfumada (Gandhakuṭi), y el joven también va con el Bienaventurado. El Bienaventurado, de pie frente a la cabaña perfumada, aconseja a la comunidad de monjes que lo ha seguido, los despide y entra en la cabaña; el joven también entra tras Él. El Bienaventurado se sienta por un breve momento en un pequeño lecho, y el joven también se sienta no muy lejos observándolo. Tras permanecer sentado un momento, el Bienaventurado hace un movimiento con la cabeza; pensando: "Será el momento de retiro del honorable Gotama", el joven sale cerrando la puerta de la cabaña perfumada y se sienta a un lado. Las personas que han dado limosnas por la mañana, habiendo desayunado, habiendo tomado los preceptos de Uposatha, vistiendo mantos superiores limpios y portando guirnaldas y perfumes en sus manos, acuden al monasterio pensando "escucharemos el Dhamma"; el lugar se asemeja al campamento de un monarca universal.

ภควา มุหุตฺตํ สีหเสยฺยํ กปฺเปตฺวา วุฏฺฐาย ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺทิตฺวา สมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย มหาชนสฺส อาคตภาวํ ญตฺวา [Pg.256] คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม มหาชนปริวุโต คนฺธมณฺฑลมาฬํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสนคโต ปริสาย ธมฺมํ เทเสติ. มาณโวปิ อวิทูเร นิสีทิตฺวา – ‘‘กึ นุ โข สมโณ โคตโม เคหสฺสิตวเสน ปริสํ อุสฺสาเทนฺโต วา อปสาเทนฺโต วา ธมฺมํ เทเสติ, อุทาหุ โน’’ติ อกฺขรกฺขรํ ปทํ ปทํ ปริคฺคณฺหาติ. ภควา ตถาวิธํ กถํ อกเถตฺวาว กาลํ ญตฺวา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. มาณโว อิมินา นิยาเมน ปริคฺคณฺหนฺโต สตฺต มาเส เอกโต วิจริตฺวา ภควโต กายทฺวาราทีสุ อณุมตฺตมฺปิ อวกฺขลิตํ น อทฺทส. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ พุทฺธภูตสฺส มนุสฺสภูโต มาณโว น ปสฺเสยฺย, ยสฺส โพธิสตฺตภูตสฺส ฉพฺพสฺสานิ ปธานภูมิยํ อมนุสฺสภูโต มาโร เทวปุตฺโต เคหสฺสิตวิตกฺกมตฺตมฺปิ อทิสฺวา พุทฺธภูตํ เอกสํวจฺฉรํ อนุพนฺธิตฺวา กิญฺจิ อปสฺสนฺโต –

El Bienaventurado, tras haber descansado un momento en la postura del león y haberse levantado, habiendo determinado el período previo, entró en un logro meditativo (samāpatti). Al emerger del logro meditativo y saber que una gran multitud había llegado, salió de la Cámara Perfumada rodeado por la multitud, se dirigió al pabellón circular decorado con fragancias y, habiéndose sentado en el noble asiento del Buddha que había sido preparado, predicó el Dhamma a la asamblea. El joven [Uttara], sentado no muy lejos, examinaba cada letra y cada palabra, pensando: '¿Acaso el asceta Gotama predica el Dhamma para elogiar o para reprender a la asamblea movido por el apego mundano, o no lo hace?'. El Bienaventurado, sin pronunciar tales palabras y conociendo el momento adecuado, concluyó su enseñanza. El joven, observando de esta manera, acompañó al Bienaventurado durante siete meses y no vio ni la más mínima falta en sus acciones físicas o verbales. Y esto no es sorprendente: que un joven humano no vea falta alguna en quien ha llegado a ser un Buddha, cuando incluso el devaputta Māra, un ser no humano, habiendo seguido al Bodhisattva durante seis años en el lugar de su gran esfuerzo, no pudo ver ni siquiera un pensamiento movido por el apego mundano en él, y habiendo seguido al Buddha durante un año completo sin ver nada...

‘‘สตฺต วสฺสานิ ภควนฺตํ, อนุพนฺธึ ปทาปทํ;

โอตารํ นาธิคจฺฉิสฺสํ, สมฺพุทฺธสฺส สตีมโต’’ติ. (สุ. นิ. ๔๔๘) –

'Durante siete años seguí al Bienaventurado, paso a paso; no encontré ninguna oportunidad [de falla] en el Buddha plenamente iluminado, dotado de atención plena'.

อาทิคาถาโย วตฺวา ปกฺกามิ. ตโต มาณโว จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ภวนฺตํ โคตมํ สตฺต มาเส อนุพนฺธมาโน กิญฺจิ วชฺชํ น ปสฺสามิ. สเจ ปนาหํ อญฺเญปิ สตฺต มาเส สตฺต วา วสฺสานิ วสฺสสตํ วา วสฺสสหสฺสํ วา อนุพนฺเธยฺยํ, เนวสฺส วชฺชํ ปสฺเสยฺยํ. อาจริโย โข ปนสฺส เม มหลฺลโก, โยคกฺเขมํ นาม น สกฺกา ชานิตุํ. สมณสฺส โคตมสฺส สภาวคุเณเนว พุทฺธภาวํ วตฺวา มยฺหํ อาจริยสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ ภควนฺตํ อาปุจฺฉิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิ.

Habiendo recitado estas estrofas iniciales, Māra se marchó. Entonces el joven pensó: 'He seguido al venerable Gotama durante siete meses y no he visto ninguna falta. Si lo siguiera por otros siete meses, o por siete años, o cien años, o mil años, no vería ninguna falta en él. Mi maestro, sin embargo, es anciano y no se puede saber el momento de su partida. Informaré a mi maestro sobre el estado de Buddha basándome en las cualidades naturales del asceta Gotama'. Así, tras pedir permiso al Bienaventurado y rendir homenaje a la Sangha de monjes, partió.

อาจริยสฺส สนฺติกญฺจ ปน คนฺตฺวา – ‘‘กจฺจิ, ตาต อุตฺตร, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ตถาสนฺตํเยว สทฺโท อพฺภุคฺคโต’’ติ ปุจฺฉิโต, ‘‘อาจริย, กึ วเทสิ? จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, ภวคฺคํ อตินีจํ, ตสฺส หิ, โภโต โคตมสฺส อากาสํ วิย อปริยนฺโต คุณคโณ. ตถาสนฺตํเยว, โภ, ตํ ภวนฺตํ โคตม’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ยถาทิฏฺฐานิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิปาฏิยา อาจิกฺขิตฺวา กิริยสมาจารํ อาจิกฺขิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อุตฺตโร มาณโว…เป… เอทิโส จ เอทิโส จ ภวํ โคตโม ตโต จ ภิยฺโย’’ติ.

Al llegar ante su maestro, este le preguntó: 'Querido Uttara, ¿es acaso la fama que se ha difundido sobre el venerable Gotama acorde con la realidad?'. Él respondió: 'Maestro, ¿qué estáis diciendo? El universo es demasiado estrecho y el punto más alto de la existencia es demasiado bajo; las cualidades de ese venerable Gotama son infinitas como el espacio. Realmente es tal como se dice, señor'. Tras decir esto y otras palabras, describió en orden las treinta y dos marcas del gran hombre tal como las había observado, y relató su conducta y comportamiento. Por eso se dijo: 'Entonces el joven Uttara... así y de tal manera es el venerable Gotama, e incluso más que eso'.

๓๘๖. ตตฺถ [Pg.257] สุปฺปติฏฺฐิตปาโทติ ยถา หิ อญฺเญสํ ภูมิยํ ปาทํ ฐเปนฺตานํ อคฺคตลํ วา ปณฺหิ วา ปสฺสํ วา ปฐมํ ผุสติ, เวมชฺฌํ วา ปน ฉิทฺทํ โหติ, อุกฺขิปนฺตานมฺปิ อคฺคตลาทีสุ เอกโกฏฺฐาโสว ปฐมํ อุฏฺฐหติ, น เอวํ ตสฺส. ตสฺส ปน สุวณฺณปาทุกตลํ วิย เอกปฺปหาเรเนว สกลํ ปาทตลํ ภูมึ ผุสติ, ภูมิโต อุฏฺฐหติ. ตสฺมา ‘‘สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โข ปน โส ภวํ โคตโม’’ติ วทติ.

386. En ese pasaje, 'pies bien plantados' (suppatiṭṭhitapādo) significa que, mientras que en otros, al poner el pie en el suelo, toca primero la punta, el talón o el lateral, o queda un hueco en medio, y al levantarlo se eleva primero una sola parte, no ocurre así con él. En cambio, toda la planta de su pie toca la tierra uniformemente y se eleva de la tierra de una sola vez, como la base de una sandalia de oro. Por eso el joven Uttara dice: 'El venerable Gotama tiene los pies bien plantados'.

ตตฺริทํ ภควโต สุปฺปติฏฺฐิตปาทตาย – สเจปิ หิ ภควา อเนกสตโปริสํ นรกํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาทํ นีหรติ, ตาวเทว นินฺนฏฺฐานํ วาตปูริตํ วิย กมฺมารภสฺตํ อุนฺนมิตฺวา ปถวีสมํ โหติ, อุนฺนตฏฺฐานมฺปิ อนฺโต ปวิสติ. ทูเร อกฺกมิสฺสามีติ อภินีหรนฺตสฺส สิเนรุปฺปมาโณปิ ปพฺพโต เสทิตเวตฺตงฺกุโร วิย นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคจฺฉติ. ตถา หิสฺส ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา ยุคนฺธรปพฺพตํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาเท อภินีหรโต ปพฺพโต นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคโต, โส ตํ อกฺกมิตฺวา ทุติยปาเทน ตาวตึสภวนํ อกฺกมิ. น หิ จกฺกลกฺขเณน ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ วิสมํ ภวิตุํ สกฺโกติ. ขาณุ วา กณฺฑโก วา สกฺขรกถลา วา อุจฺจารปสฺสาโว วา เขฬสิงฺฆาณิกาทีนิ วา ปุริมตราว อปคจฺฉนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว จ ปถวึ ปวิสนฺติ. ตถาคตสฺส หิ สีลเตเชน ปญฺญาเตเชน ธมฺมเตเชน ทสนฺนํ ปารมีนํ อานุภาเวน อยํ มหาปถวี สมา มุทุ ปุปฺผาภิกิณฺณา โหติ. ตตฺร ตถาคโต สมํ ปาทํ นิกฺขิปติ, สมํ อุทฺธรติ, สพฺพาวนฺเตหิ ปาทตเลหิ ภูมึ ผุสติ.

Esto se debe a la naturaleza de los pies bien plantados del Bienaventurado: si el Bienaventurado, pensando 'voy a pisar este abismo de cientos de hombres de profundidad', extiende su pie, en ese mismo instante el lugar bajo se eleva como un fuelle de herrero lleno de aire y se iguala con la superficie de la tierra, y el lugar elevado se hunde hacia adentro. Si extiende su pie pensando 'voy a pisar a lo lejos', incluso una montaña del tamaño del Sineru se inclina como un brote de mimbre cocido y se acerca a su pie. Así, al realizar el milagro doble, mientras extendía sus pies pensando 'voy a pisar el monte Yugandhara', la montaña se inclinó y se acercó a su pie, y tras pisarla, con el segundo paso pisó el reino de Tāvatiṃsa. En efecto, debido a la marca de las ruedas, el lugar donde debe posarse el pie no puede ser desigual. Los tocones, las espinas, los guijarros, los fragmentos de cerámica, los excrementos, la orina, la saliva o la mucosidad se apartan de antemano o se hunden allí mismo en la tierra. Pues por el poder de la virtud, de la sabiduría y del Dhamma del Tathāgata, y por la influencia de las diez perfecciones (pāramīs), esta gran tierra se vuelve perfectamente nivelada, suave y cubierta de flores. Allí el Tathāgata posa su pie uniformemente, lo levanta uniformemente y toca el suelo con toda la superficie de la planta del pie.

จกฺกานีติ ทฺวีสุ ปาเทสุ ทฺเว จกฺกานิ. เตสํ อรา จ เนมิ จ นาภิ จ ปาฬิยํ วุตฺตาว. สพฺพาการปริปูรานีติ อิมินา ปน อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ – เตสํ กิร จกฺกานํ ปาทตลสฺส มชฺเฌ นาภิ ทิสฺสติ, นาภิปริจฺฉินฺนา วฏฺฏเลขา ทิสฺสติ, นาภิมุขปริกฺเขปปฏฺโฏ ทิสฺสติ, ปนาฬิมุขํ ทิสฺสติ, อรา ทิสฺสนฺติ, อเรสุ วฏฺฏเลขา ทิสฺสนฺติ, เนมี ทิสฺสนฺติ, เนมิมณิกา ทิสฺสนฺติ. อิทํ ตาว ปาฬิอาคตเมว.

Respecto a 'ruedas' (cakkāni), se refiere a las dos ruedas en ambos pies. Sus radios, llantas y cubos ya han sido mencionados en el Canon. Mediante la expresión 'completas en todos sus aspectos' (sabbākāraparipūrāni), debe entenderse esta distinción: se dice que en el centro de la planta de los pies de esas ruedas se ve el cubo, se ve una línea circular que delimita el cubo, se ve la banda que rodea la boca del cubo, se ve la abertura del eje, se ven los radios, se ven líneas circulares en los radios, se ven las llantas y se ven las protuberancias decorativas (como gemas) en las llantas. Esto es lo que aparece explícitamente en el Canon.

สมฺพหุลวาโร ปน อนาคโต, โส เอวํ ทฏฺฐพฺโพ – สตฺติ สิริ วจฺโฉ นนฺทิ โสวตฺติโก วฏํสโก วฑฺฒมานกํ มจฺฉยุคลํ ภทฺทปีฐํ องฺกุสํ [Pg.258] โตมโร ปาสาโท โตรณํ เสตจฺฉตฺตํ ขคฺโค ตาลวณฺฏํ โมรหตฺถโก วาฬพีชนี อุณฺหีสํ ปตฺโต มณิ กุสุมทามํ นีลุปฺปลํ รตฺตุปฺปลํ เสตุปฺปลํ ปทุมํ ปุณฺฑรีกํ ปุณฺณฆโฏ ปุณฺณปาติ สมุทฺโท จกฺกวาโฬ หิมวา สิเนรุ จนฺทิมสูริยา นกฺขตฺตานิ จตฺตาโร มหาทีปา ทฺเวปริตฺตทีปสหสฺสานิ, อนฺตมโส จกฺกวตฺติรญฺโญ ปริสํ อุปาทาย สพฺโพ จกฺกลกฺขณสฺเสว ปริวาโร.

En cuanto a los múltiples ciclos que no aparecen en el texto original, deben entenderse de la siguiente manera: la lanza, el srivatsa, el diagrama de la felicidad, la esvástica, el ornamento de cabeza, el signo de crecimiento, el par de peces, el trono auspicioso, el aguijón, la jabalina, el palacio, el arco triunfal, el parasol blanco, la espada, el abanico de palma, el manojo de plumas de pavo real, el espantamoscas de cola de yak, la diadema, el cuenco, la gema, la guirnalda de flores, el loto azul, el loto rojo, el loto blanco, el loto paduma, el loto pundarika, el jarrón lleno, la vasija llena, el océano, el sistema de mundos, el Himalaya, el monte Sineru, la luna y el sol, las constelaciones, las cuatro grandes islas, las dos mil islas menores y, por último, incluyendo el séquito de un rey universal; todo esto constituye el acompañamiento del signo de la rueda.

อายตปณฺหีติ ทีฆปณฺหิ, ปริปุณฺณปณฺหีติ อตฺโถ. ยถา หิ อญฺเญสํ อคฺคปาโท ทีโฆ โหติ, ปณฺหิมตฺถเก ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ, ปณฺหิ ตจฺเฉตฺวา ฐปิตา วิย โหติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ทฺเว โกฏฺฐาสา อคฺคปาโท โหติ, ตติเย โกฏฺฐาเส ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ, จตุตฺเถ โกฏฺฐาเส อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตา วิย รตฺตกมฺพเล เคณฺฑุกสทิสา ปณฺหิ โหติ.

'De talones largos' significa talones extensos, queriendo decir talones plenamente desarrollados. Pues así como en otras personas la parte anterior del pie es larga y la pierna se apoya sobre el talón, pareciendo como si el talón hubiera sido recortado, no ocurre así con el Tathāgata. En el caso del Tathāgata, de cuatro partes del pie, dos partes corresponden a la parte anterior, la pierna se apoya en la tercera parte, y en la cuarta parte está el talón, el cual es como una bola de lana roja colocada sobre una alfombra roja, como si hubiera sido torneado con un instrumento de precisión.

ทีฆงฺคุลีติ ยถา อญฺเญสํ กาจิ องฺคุลิ ทีฆา โหติ, กาจิ รสฺสา, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน มกฺกฏสฺเสว ทีฆหตฺถปาทงฺคุลิโย มูเล ถูลา อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา อคฺเค ตนุกา นิยฺยาสเตเลน มทฺทิตฺวา วฏฺฏิตหริตาลวฏฺฏิสทิสา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทีฆงฺคุลี’’ติ.

'De dedos largos' significa que, mientras en otras personas algunos dedos son largos y otros cortos, no es así para el Tathāgata. Para el Tathāgata, los dedos de manos y pies son largos como los de un mono; son gruesos en la base y, disminuyendo gradualmente, se vuelven delgados en las puntas, asemejándose a varas de oropimente bien redondeadas y ungidas con aceite de resina. Por eso se dice: 'de dedos largos'.

มุทุตลุนหตฺถปาโทติ สปฺปิมณฺเฑ โอสาเทตฺวา ฐปิตํ สตวารวิหตกปฺปาสปฏลํ วิย มุทู, ชาตมตฺตกุมารสฺส วิย จ นิจฺจกาลํ ตลุนา จ หตฺถปาทา อสฺสาติ มุทุตลุนหตฺถปาโท.

En cuanto a 'de manos y pies tiernos y suaves': son suaves como una capa de algodón procesada cien veces y colocada sobre mantequilla clarificada, y son siempre tiernos como las manos y pies de un niño recién nacido; por ello se le llama 'de manos y pies tiernos y suaves'.

ชาลหตฺถปาโทติ น จมฺเมน ปฏิพทฺธองฺคุลนฺตโร. เอทิโส หิ ผณหตฺถโก ปุริสโทเสน อุปหโต ปพฺพชฺชมฺปิ น ลภติ. ตถาคตสฺส ปน จตสฺโส หตฺถงฺคุลิโย ปญฺจปิ ปาทงฺคุลิโย เอกปฺปมาณา โหนฺติ, ตาสํ เอกปฺปมาณตฺตาย ยวลกฺขณํ อญฺญมญฺญํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติฏฺฐติ. อถสฺส หตฺถปาทา กุสเลน วฑฺฒกินา โยชิตชาลวาตปานสทิสา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ชาลหตฺถปาโท’’ติ.

'De manos y pies con membranas' no significa que el espacio entre los dedos esté unido por la piel. Una persona así, con las manos como capuchas de cobra, afectada por tal defecto humano, no recibe ni siquiera la ordenación. Para el Tathāgata, los cuatro dedos de las manos y los cinco de los pies son de igual longitud; debido a esta igualdad de medida, las líneas de los signos permanecen interconectadas entre sí. Además, sus manos y pies son como una ventana de red bien dispuesta por un hábil carpintero. Por eso se dice: 'de manos y pies con membranas'.

อุทฺธํ ปติฏฺฐิตโคปฺผกตฺตา อุสฺสงฺขา ปาทา อสฺสาติ อุสฺสงฺขปาโท. อญฺเญสญฺหิ ปิฏฺฐิปาเท โคปฺผกา โหนฺติ. เตน เตสํ ปาทา อาณิพทฺธา วิย ถทฺธา โหนฺติ, น ยถาสุขํ ปริวตฺตนฺติ, คจฺฉนฺตานํ ปาทตลานิ น ทิสฺสนฺติ[Pg.259]. ตถาคตสฺส ปน อภิรุหิตฺวา อุปริ โคปฺผกา ปติฏฺฐหนฺติ. เตนสฺส นาภิโต ปฏฺฐาย อุปริมกาโย นาวาย ฐปิตสุวณฺณปฏิมา วิย นิจฺจโล โหติ, อโธกาโยว อิญฺชติ. สุเขน ปาทา ปริวตฺตนฺติ. ปุรโตปิ ปจฺฉโตปิ อุภยปสฺเสสุปิ ฐตฺวา ปสฺสนฺตานํ ปาทตลานิ ปญฺญายนฺติ, น หตฺถีนํ วิย ปจฺฉโตเยว.

'De tobillos altos' significa que posee pies con los tobillos situados en la parte superior. Pues en otras personas los tobillos están en los laterales del pie; por ello, sus pies están como trabados y rígidos, no giran con facilidad, y al caminar no se ven las plantas de sus pies. En el Tathāgata, en cambio, los tobillos ascienden y se sitúan en la parte superior. Debido a esto, el cuerpo superior desde el ombligo permanece inmóvil como una estatua de oro colocada en un bote, y solo se mueve la parte inferior del cuerpo. Sus pies giran con facilidad. Tanto para quienes miran desde el frente, desde atrás o desde ambos lados, las plantas de sus pies son visibles, no como en los elefantes, cuyas plantas solo se ven desde atrás.

เอณิชงฺโฆติ เอณิมิคสทิสชงฺโฆ มํสุสฺสเทน ปริปุณฺณชงฺโฆ, น เอกโต พทฺธปิณฺฑิกมํโส, สมนฺตโต สมสณฺฐิเตน มํเสน ปริกฺขิตฺตาหิ สุวฏฺฏิตาหิ สาลิคพฺภสทิสาหิ ชงฺฆาหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ.

'De pantorrillas de antílope' significa que tiene pantorrillas similares a las del antílope eṇi, pantorrillas plenamente desarrolladas por la abundancia de carne; los músculos no están acumulados en un solo lado, sino que está dotado de pantorrillas rodeadas de carne uniformemente distribuida, bien redondeadas y semejantes a un grano de arroz salī.

อโนนมนฺโตติ อนมนฺโต. เอเตนสฺส อขุชฺชอวามนภาโว ทีปิโต. อวเสสชนา หิ ขุชฺชา วา โหนฺติ วามนา วา, ขุชฺชานํ อุปริมกาโย อปริปุณฺโณ โหติ, วามนานํ เหฏฺฐิมกาโย. เต อปริปุณฺณกายตฺตา น สกฺโกนฺติ อโนนมนฺตา ชณฺณุกานิ ปริมชฺชิตุํ. ตถาคโต ปน ปริปุณฺณอุภยกายตฺตา สกฺโกติ.

'Sin inclinarse' significa que no se dobla. Con esto se muestra que no es jorobado ni enano. El resto de las personas son jorobadas o enanas; en los jorobados el cuerpo superior es incompleto, y en los enanos el cuerpo inferior es incompleto. Debido a sus cuerpos incompletos, no pueden tocarse las rodillas sin inclinarse. Pero el Tathāgata, por tener ambas partes del cuerpo perfectas, puede hacerlo sin inclinarse.

อุสภวารณาทีนํ วิย สุวณฺณปทุมกณฺณิกสทิเส โกเส โอหิตํ ปฏิจฺฉนฺนํ วตฺถคุยฺหํ อสฺสาติ โกโสหิตวตฺถคุยฺโห. วตฺถคุยฺหนฺติ วตฺเถน คูหิตพฺพํ องฺคชาตํ วุจฺจติ.

Posee el órgano oculto en una funda, similar al de un toro noble o un elefante de casta, guardado y cubierto en una funda semejante al pericarpio de un loto de oro; por eso se llama 'con el órgano oculto en una funda'. 'Vatthaguyha' se refiere al órgano que debe ser ocultado por el vestido.

สุวณฺณวณฺโณติ ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา ทีปิทาฐาย ฆํสิตฺวา เครุกปริกมฺมํ กตฺวา ฐปิตฆนสุวณฺณรูปกสทิโสติ อตฺโถ. เอเตนสฺส ฆนสินิทฺธสณฺหสรีรตํ ทสฺเสตฺวา ฉวิวณฺณทสฺสนตฺถํ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจติ วุตฺตํ, ปุริมสฺส วา เววจนเมว เอตํ.

'De color de oro' significa que es semejante a una estatua de oro macizo que ha sido pulida con cinabrio, frotada con una piedra de toque y tratada con ocre rojo. Con esto, habiendo mostrado la naturaleza sólida, ungida y tersa de su cuerpo, se dice 'de piel de color dorado' para describir el cutis; o bien, es simplemente un sinónimo de lo anterior.

รโชชลฺลนฺติ รโช วา มลํ วา. น อุปลิมฺปตีติ น ลคฺคติ, ปทุมปลาสโต อุทกพินฺทุ วิย วิวฏฺฏติ. หตฺถโธวนปาทโธวนาทีนิ ปน อุตุคฺคหณตฺถาย เจว ทายกานํ ปุญฺญผลตฺถาย จ พุทฺธา กโรนฺติ, วตฺตสีเสนาปิ จ กโรนฺติเยว. เสนาสนํ ปวิสนฺเตน หิ ภิกฺขุนา ปาเท โธวิตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ วุตฺตเมตํ.

'Polvo y suciedad' se refiere al polvo o a la impureza. 'No se adhiere' significa que no se pega, sino que resbala como una gota de agua de un pétalo de loto. Los Budas realizan el lavado de manos y pies para adaptarse a la estación y para el beneficio del mérito de los donantes, y también lo hacen por observancia del deber. Pues se ha dicho: 'Un monje que entra en la vivienda debe entrar habiéndose lavado los pies'.

อุทฺธคฺคโลโมติ อาวฏฺฏปริโยสาเน อุทฺธคฺคานิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมานานิ วิย ฐิตานิ โลมานิ อสฺสาติ อุทฺธคฺคโลโม.

'De vellos que crecen hacia arriba' significa que tiene vellos que, terminando en espiral hacia la derecha, se dirigen hacia arriba como si estuvieran contemplando la belleza de su rostro.

พฺรหฺมุชุคตฺโตติ [Pg.260] พฺรหฺมา วิย อุชุคตฺโต, อุชุเมว อุคฺคตทีฆสรีโร. เยภุยฺเยน หิ สตฺตา ขนฺเธ กฏิยํ ชาณูสูติ ตีสุ ฐาเนสุ นมนฺติ. เต กฏิยํ นมนฺตา ปจฺฉโต นมนฺติ, อิตเรสุ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปุรโต. ทีฆสรีรา ปเนเก ปสฺสวงฺกา โหนฺติ, เอเก มุขํ อุนฺนาเมตฺวา นกฺขตฺตานิ คณยนฺตา วิย จรนฺติ, เอเก อปฺปมํสโลหิตา สูลสทิสา โหนฺติ, ปเวธมานา คจฺฉนฺติ. ตถาคโต ปน อุชุเมว อุคฺคนฺตฺวา ทีฆปฺปมาโณ เทวนคเร อุสฺสิตสุวณฺณโตรณํ วิย โหติ.

'De cuerpo recto como un Brahma' significa que tiene el cuerpo recto como el de un Brahma, con un cuerpo elevado y alto que crece derecho. Pues la mayoría de los seres se inclinan en tres lugares: en los hombros, en la cintura o en las rodillas. Aquellos que se inclinan por la cintura, se inclinan hacia atrás; los que se inclinan por los otros dos lugares, se inclinan hacia adelante. Algunos de cuerpo alto tienen los costados encorvados, otros caminan como si estuvieran contando las estrellas, otros tienen poca carne y sangre asemejándose a una estaca y caminan temblorosos. El Tathāgata, en cambio, crece derecho, siendo de gran estatura y semejándose a un arco triunfal de oro erigido en la ciudad de los dioses.

สตฺตุสฺสโทติ ทฺเว หตฺถปิฏฺฐิโย ทฺเว ปาทปิฏฺฐิโย ทฺเว อํสกูฏานิ ขนฺโธติ อิเมสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสุสฺสโท อสฺสาติ สตฺตุสฺสโท. อญฺเญสํ ปน หตฺถปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารุชาลา ปญฺญายนฺติ, อํสกูฏขนฺเธสุ อฏฺฐิโกฏิโย, เต มนุสฺสเปตา วิย ขายนฺติ, น ตถาคโต. ตถาคโต ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสุสฺสทตฺตา นิคูฬฺหนฺหารุชาเลหิ หตฺถปิฏฺฐาทีหิ วฏฺเฏตฺวา ฐปิตสุวณฺณวณฺณาลิงฺคสทิเสน ขนฺเธน สิลารูปกํ วิย จิตฺตกมฺมรูปกํ วิย จ ขายติ.

Sobre el término 'sattussado' (aquel que posee las siete prominencias): se refiere a que en estos siete lugares —el dorso de las dos manos, el dorso de los dos pies, las dos puntas de los hombros y la nuca— hay una prominencia de carne plena y perfecta en el Bendito. En otras personas, por el contrario, en el dorso de manos y pies son visibles las redes de tendones; en las puntas de los hombros y la nuca son visibles las puntas de los huesos, y tales hombres parecen espectros (petas); pero no es así con el Tathāgata. Debido a que el Tathāgata posee una plenitud de carne en estos siete lugares, con las redes de tendones ocultas, su nuca, semejante a un tambor cilíndrico de color dorado perfectamente torneado comenzando desde el dorso de las manos, aparece como una estatua de piedra o como una figura de perfecta factura artística.

สีหสฺส ปุพฺพทฺธํ วิย กาโย อสฺสาติ สีหปุพฺพทฺธกาโย. สีหสฺส หิ ปุรตฺถิมกาโยว ปริปุณฺโณ โหติ, ปจฺฉิมกาโย อปริปุณฺโณ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส ปุพฺพทฺธกาโยว สพฺโพ กาโย ปริปุณฺโณ. โสปิ สีหสฺเสว น ตตฺถ ตตฺถ วินตุนฺนตาทิวเสน ทุสฺสณฺฐิตวิสณฺฐิโต, ทีฆยุตฺตฐาเน ปน ทีโฆ, รสฺสกิสถูลอนุวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ ตถาวิโธว โหติ. วุตฺตญฺเหตํ –

Aquel cuyo cuerpo es como la parte anterior de un león es 'sīhapubbaddhakāyo'. Pues en el león, solo la parte frontal del cuerpo es plena, mientras que la parte posterior no lo es. En el caso del Tathāgata, sin embargo, todo su cuerpo es pleno como la parte frontal de un león. Además, a diferencia del león, su cuerpo no presenta desniveles con partes hundidas o elevadas aquí y allá; por el contrario, es largo en las partes que deben ser largas, y en las partes que deben ser cortas, delgadas, gruesas o redondeadas, es exactamente así. Por eso se ha dicho:

‘‘มนาปิเย จ โข, ภิกฺขเว, กมฺมวิปาเก ปจฺจุปฏฺฐิเต เยหิ องฺเคหิ ทีเฆหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ ทีฆานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ รสฺเสหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ รสฺสานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ ถูเลหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ ถูลานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ กิเสหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ กิสานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ วฏฺเฏหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ วฏฺฏานิ สณฺฐหนฺตี’’ติ.

«Monjes, cuando el fruto del karma agradable se manifiesta, aquellos miembros que embellecen siendo largos, se establecen largos. Aquellos miembros que embellecen siendo cortos, se establecen cortos. Aquellos miembros que embellecen siendo gruesos, se establecen gruesos. Aquellos miembros que embellecen siendo delgados, se establecen delgados. Aquellos miembros que embellecen siendo redondeados, se establecen redondeados».

อิติ [Pg.261] นานาจิตฺเตน ปุญฺญจิตฺเตน จิตฺติโต ทสหิ ปารมีหิ สชฺชิโต ตถาคตสฺส อตฺตภาโว, ตสฺส โลเก สพฺพสิปฺปิโน วา อิทฺธิมนฺโต วา ปฏิรูปกมฺปิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ.

Así es la forma física del Tathāgata, ornamentada por los diversos e insignes méritos y preparada por las diez perfecciones (pāramīs); en este mundo, ni el más hábil de los artistas ni los seres con poderes milagrosos son capaces de crear siquiera una réplica de ella.

จิตนฺตรํโสติ อนฺตรํสํ วุจฺจติ ทฺวินฺนํ โกฏฺฏานมนฺตรํ, ตํ จิตํ ปริปุณฺณมสฺสาติ จิตนฺตรํโส. อญฺเญสญฺหิ ตํ ฐานํ นินฺนํ โหติ, ทฺเว ปิฏฺฐิโกฏฺฏา ปาฏิเยกฺกํ ปญฺญายนฺติ. ตถาคตสฺส ปน กฏิโต ปฏฺฐาย มํสปฏลํ ยาว ขนฺธา อุคฺคมฺม สมุสฺสิตสุวณฺณผลกํ วิย ปิฏฺฐึ ฉาเทตฺวา ปติฏฺฐิตํ.

Sobre el término 'citantaraṃso': se llama 'antaraṃsa' al espacio entre los dos omóplatos; aquel que tiene ese espacio colmado y pleno es 'citantaraṃso'. Pues en otras personas ese lugar está hundido y los dos omóplatos se perciben por separado. En el Tathāgata, sin embargo, desde la cintura hacia arriba, una capa de carne asciende hasta la nuca y cubre la espalda, permaneciendo firme como una plancha de oro erigida.

นิคฺโรธปริมณฺฑโลติ นิคฺโรโธ วิย ปริมณฺฑโล. ยถา ปณฺณาสหตฺถตาย วา สตหตฺถตาย วา สมกฺขนฺธสาโข นิคฺโรโธ ทีฆโตปิ วิตฺถารโตปิ เอกปฺปมาโณว โหติ, เอวํ กายโตปิ พฺยามโตปิ เอกปฺปมาโณ. ยถา อญฺเญสํ กาโย วา ทีโฆ โหติ พฺยาโม วา, น เอวํ วิสมปฺปมาโณติ อตฺโถ. เตเนว ‘‘ยาวตกฺวสฺส กาโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยาวตโก อสฺสาติ ยาวตกฺวสฺส.

Sobre el término 'nigrodhaparimaṇḍalo': significa proporcionado como un árbol banyan. Así como un árbol banyan de cincuenta o cien codos tiene el tronco y las ramas de igual medida, siendo su altura igual a su extensión, así también el cuerpo del Buda tiene la misma medida en su estatura que en su brazada (envergadura). El sentido es que no tiene una proporción desigual como otras personas, cuyo cuerpo puede ser largo pero su brazada corta, o viceversa. Por esta razón se ha dicho: «Tanto como es su cuerpo...», etc. En ese pasaje, 'yāvatakvassa' significa 'yāvatako assa'.

สมวฏฺฏกฺขนฺโธติ สมวฏฺฏิตกฺขนฺโธ. ยถา เอเก โกญฺจา วิย พกา วิย วราหา วิย จ ทีฆคลา วงฺกคลา ปุถุลคลา จ โหนฺติ, กถนกาเล สิราชาลํ ปญฺญายติ, มนฺโท สโร นิกฺขมติ, น เอวํ ตสฺส. ตถาคตสฺส ปน สุวฏฺฏิตสุวณฺณาลิงฺคสทิโส ขนฺโธ โหติ, กถนกาเล สิราชาลํ น ปญฺญายติ, เมฆสฺส วิย คชฺชโต สโร มหา โหติ.

Sobre el término 'samavaṭṭakkhandho': significa que tiene la nuca perfectamente redondeada. Así como algunas personas tienen cuellos largos, torcidos o gruesos, como las grullas, las garzas o los jabalíes, y al hablar se les nota la red de venas y emiten una voz débil, no es así con Él. El Tathāgata tiene una nuca similar a un pequeño tambor de oro perfectamente torneado; al hablar no se le nota la red de venas y su voz es majestuosa como el rugido del trueno.

รสคฺคสคฺคีติ เอตฺถ รสํ คสนฺตีติ รสคฺคสา, รสหรณีนเมตํ อธิวจนํ, ตา อคฺคา อสฺสาติ รสคฺคสคฺคี. ตถาคตสฺส หิ สตฺต รสหรณิสหสฺสานิ อุทฺธคฺคานิ หุตฺวา คีวายเมว ปฏิมุกฺกานิ. ติลผลมตฺโตปิ อาหาโร ชิวฺหคฺเค ฐปิโต สพฺพํ กายํ อนุผรติ, เตเนว มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส เอกตณฺฑุลาทีหิปิ กาฬายยูสปสเตนาปิ กายสฺส ยาปนํ อโหสิ. อญฺเญสํ ปน ตถา อภาวา น สกลกายํ โอชา ผรติ, เตน เต พหฺวาพาธา โหนฺติ. อิทํ ลกฺขณํ อปฺปาพาธตาสงฺขาตสฺส นิสฺสนฺทผลสฺส วเสน ปากฏํ โหติ.

Sobre el término 'rasaggasaggī': en este contexto, 'rasaggasā' son aquellos que absorben el sabor, siendo este un nombre para los nervios gustativos; aquel que posee estos nervios de forma excelente es 'rasaggasaggī'. Pues el Tathāgata tiene siete mil nervios gustativos que, orientados hacia arriba, convergen en la garganta. Incluso un alimento del tamaño de una semilla de sésamo colocado en la punta de la lengua impregna todo el cuerpo; por ello, mientras el Buda realizaba el Gran Esfuerzo (ascetismo), su cuerpo podía sostenerse con solo un grano de arroz o con una pequeña cantidad de caldo de legumbres. En otros, al no ser así, la esencia nutricional (ojā) no se difunde por todo el cuerpo, por lo cual padecen muchas enfermedades. Esta marca se manifiesta por el poder del fruto resultante (nissandaphala) consistente en estar libre de enfermedades.

สีหสฺเสว [Pg.262] หนุ อสฺสาติ สีหหนุ. ตตฺถ สีหสฺส เหฏฺฐิมหนุเมว ปริปุณฺณํ โหติ, น อุปริมํ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส เหฏฺฐิมํ วิย ทฺเวปิ ปริปุณฺณานิ ทฺวาทสิยํ ปกฺขสฺส จนฺทสทิสานิ โหนฺติ.

Aquel que tiene la mandíbula como la de un león es 'sīhahanu'. En el león, solo la mandíbula inferior es plena, no la superior. En el Tathāgata, sin embargo, ambas mandíbulas son plenas, como la mandíbula inferior del león, y son hermosas como la luna en el duodécimo día de la quincena.

จตฺตาลีสทนฺโตติอาทีสุ อุปริมหนุเก ปติฏฺฐิตา วีสติ, เหฏฺฐิเม วีสตีติ จตฺตาลีส ทนฺตา อสฺสาติ จตฺตาลีสทนฺโต. อญฺเญสญฺหิ ปริปุณฺณทนฺตานมฺปิ ทฺวตฺตึส ทนฺตา โหนฺติ, ตถาคตสฺส จตฺตาลีสํ.

En las palabras 'cattālīsadanto', etc., se explica: tiene veinte dientes fijos en la mandíbula superior y veinte en la inferior; por tener cuarenta dientes, es 'cattālīsadanto'. Pues otras personas, incluso con una dentadura completa, tienen treinta y dos dientes, pero el Tathāgata tiene cuarenta.

อญฺเญสญฺจ เกจิ ทนฺตา อุจฺจา เกจิ นีจาติ วิสมา โหนฺติ, ตถาคตสฺส ปน อยปฏฺฏฉินฺนสงฺขปฏลํ วิย สมา.

Además, en otras personas, algunos dientes son altos y otros bajos, siendo desiguales; pero en el Tathāgata son uniformes, como una lámina de nácar cortada con una sierra de hierro.

อญฺเญสํ กุมฺภีลานํ วิย ทนฺตา วิรฬา โหนฺติ, มจฺฉมํสาทีนิ ขาทนฺตานํ ทนฺตนฺตรํ ปูรติ. ตถาคตสฺส ปน กนกลตาย สมุสฺสาปิตวชิรปนฺติ วิย อวิรฬา ตุลิกาย ทสฺสิตปริจฺเฉทา วิย ทนฺตา โหนฺติ.

En otras personas, los dientes están separados como los de los cocodrilos, y los restos de comida llenan los espacios entre ellos. En el Tathāgata, sin embargo, los dientes no están separados, sino que son como una hilera de diamantes engarzados en una enredadera de oro, con sus límites tan precisos como si hubieran sido trazados con un pincel.

สุสุกฺกทาโฐติ อญฺเญสญฺจ ปูติทนฺตา อุฏฺฐหนฺติ, เตน กาจิ ทาฐา กาฬาปิ วิวณฺณาปิ โหนฺติ. ตถาคโต สุสุกฺกทาโฐ โอสธิตารกมฺปิ อติกฺกมฺม วิโรจมานาย ปภาย สมนฺนาคตทาโฐ, เตน วุตฺตํ ‘‘สุสุกฺกทาโฐ’’ติ.

Sobre el término 'susukkadāṭho': en otras personas surgen dientes cariados, por lo que algunos colmillos son negros o están descoloridos. El Tathāgata tiene los colmillos de un blanco purísimo, dotados de un brillo que supera incluso el resplandor de la estrella de la mañana (Osadhitāraka); por eso se ha dicho que es 'susukkadāṭho'.

ปหูตชิวฺโหติ อญฺเญสํ ชิวฺหา ถูลาปิ โหติ กิสาปิ รสฺสาปิ ถทฺธาปิ วิสมาปิ, ตถาคตสฺส ปน มุทุ ทีฆา ปุถุลา วณฺณสมฺปนฺนา โหติ. โส ตํ ลกฺขณํ ปริเยสิตุํ อาคตานํ กงฺขาวิโนทนตฺถํ มุทุกตฺตา ตํ ชิวฺหํ กถินสูจึ วิย วฏฺเฏตฺวา อุโภ นาสิกโสตานิ ปรามสติ, ทีฆตฺตา อุโภ กณฺณโสตานิ ปรามสติ, ปุถุลตฺตา เกสนฺตปริโยสานํ เกวลมฺปิ นลาฏํ ปฏิจฺฉาเทติ. เอวํ ตสฺสา มุทุทีฆปุถุลภาวํ ปกาเสนฺโต กงฺขํ วิโนเทติ. เอวํ ติลกฺขณสมฺปนฺนํ ชิวฺหํ สนฺธาย ‘‘ปหูตชิวฺโห’’ติ วุตฺตํ.

"El que tiene una lengua extensa": mientras que las lenguas de otros son gruesas, delgadas, cortas, ásperas o desiguales, la lengua del Tathāgata es suave, larga, ancha y de un color hermoso. Para disipar las dudas de quienes venían a investigar esa marca (como Ambaṭṭha o Uttara), debido a la suavidad de Su lengua, Él la enrollaba como una aguja firme y tocaba ambos orificios nasales; debido a su longitud, tocaba ambos conductos auditivos; y debido a su anchura, cubría toda la frente hasta el nacimiento del cabello. Así, manifestando la suavidad, longitud y anchura de Su lengua, eliminaba las dudas de los demás. Refiriéndose a esta lengua dotada de estas tres cualidades, se dice "de lengua extensa".

พฺรหฺมสฺสโรติ อญฺเญ ฉินฺนสฺสราปิ ภินฺนสฺสราปิ กากสฺสราปิ โหนฺติ, ตถาคโต ปน มหาพฺรหฺมุโน สรสทิเสน สเรน สมนฺนาคโต. มหาพฺรหฺมุโน หิ ปิตฺตเสมฺเหหิ อปลิพุทฺธตฺตา สโร วิสุทฺโธ โหติ. ตถาคเตนาปิ กตกมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุสฺส สุทฺธตฺตา นาภิโต ปฏฺฐาย สมุฏฺฐหนฺโต สโร วิสุทฺโธ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตว สมุฏฺฐาติ. กรวิโก วิย ภณตีติ กรวิกภาณี, มตฺตกรวิกรุตมญฺชุโฆโสติ อตฺโถ.

"Voz de Brahma": otros tienen voces entrecortadas, roncas o similares al graznido de un cuervo, pero el Tathāgata posee una voz semejante a la del Gran Brahma. La voz del Gran Brahma es pura porque no está obstruida por la bilis o la flema. Asimismo, el karma realizado por el Tathāgata purifica el órgano vocal; al surgir desde el ombligo gracias a la pureza del órgano, Su voz surge pura y dotada de ocho cualidades. Debido a que habla como el ave Karavika, se le llama "habla de Karavika", lo cual significa que Su voz es melodiosa como el canto de un ave Karavika embriagada de néctar.

ตตฺริทํ [Pg.263] กรวิกรุตสฺส มญฺชุตาย – กรวิกสกุเณ กิร มธุรรสํ อมฺพปกฺกํ มุขตุณฺฑเกน ปหริตฺวา ปคฺฆริตํ รสํ สายิตฺวา ปกฺเขน ตาลํ ทตฺวา วิกูชมาเน จตุปฺปทาทีนิ มตฺตานิ วิย ลฬิตุํ อารภนฺติ. โคจรปฺปสุตาปิ จตุปฺปทา มุขคตานิปิ ติณานิ ฉฑฺเฑตฺวา ตํ สทฺทํ สุณนฺติ, วาฬมิคา ขุทฺทกมิเค อนุพนฺธมานา อุกฺขิตฺตปาทํ อนุกฺขิปิตฺวาว ติฏฺฐนฺติ, อนุพทฺธมิคาปิ มรณภยํ หิตฺวาปิ ติฏฺฐนฺติ, อากาเส ปกฺขนฺทปกฺขิโนปิ ปกฺเข ปสาเรตฺวา ติฏฺฐนฺติ, อุทเก มจฺฉาปิ กณฺณปฏลํ อปฺโผเฏนฺตา ตํ สทฺทํ สุณมานาว ติฏฺฐนฺติ. เอวํ มญฺชุรุตา กรวิกา.

Respecto a la melodiosidad del canto del ave Karavika: se dice que cuando el ave Karavika pica un mango maduro de dulce sabor con su pico, prueba el jugo que fluye, bate sus alas y comienza a cantar, los cuadrúpedos y otros animales empiezan a retozar como si estuvieran embriagados. Incluso los cuadrúpedos que están pastando sueltan la hierba que tienen en la boca y escuchan ese sonido; las fieras que persiguen a animales pequeños se detienen con la pata levantada sin bajarla; los animales perseguidos también se detienen olvidando el miedo a la muerte; las aves que vuelan en el cielo se detienen extendiendo sus alas; e incluso los peces en el agua se detienen sin mover las aletas mientras escuchan ese sonido. Así de melodiosas son las aves Karavika.

อสนฺธิมิตฺตาปิ ธมฺมาโสกสฺส เทวี – ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต, พุทฺธสทฺเทน สทิโส กสฺสจิ สทฺโท’’ติ สงฺฆํ ปุจฺฉิ. อตฺถิ กรวิกสกุณสฺสาติ. กุหึ, ภนฺเต, สกุณาติ? หิมวนฺเตติ. สา ราชานํ อาห, – ‘‘เทว, กรวิกสกุณํ ทฏฺฐุกามา’’ติ. ราชา ‘‘อิมสฺมึ ปญฺชเร นิสีทิตฺวา กรวิโก อาคจฺฉตู’’ติ สุวณฺณปญฺชรํ วิสฺสชฺเชสิ. ปญฺชโร คนฺตฺวา เอกสฺส กรวิกสฺส ปุรโต อฏฺฐาสิ. โส ‘‘ราชาณาย อาคโต ปญฺชโร, น สกฺกา อคนฺตุ’’นฺติ ตตฺถ นิสีทิ. ปญฺชโร อาคนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโตว อฏฺฐาสิ. กรวิกํ สทฺทํ การาเปตุํ น สกฺโกนฺติ. อถ ราชา ‘‘กถํ ภเณ อิเม สทฺทํ กโรนฺตี’’ติ อาห? ญาตเก ทิสฺวา เทวาติ. อถ นํ ราชา อาทาเสหิ ปริกฺขิปาเปสิ. โส อตฺตโนว ฉายํ ทิสฺวา ‘‘ญาตกา เม อาคตา’’ติ มญฺญมาโน ปกฺเขน ตาฬํ ทตฺวา มญฺชุสฺสเรน มณิวํสํ ธมมาโน วิย วิรวิ. สกลนคเร มนุสฺสา มตฺตา วิย ลฬึสุ. อสนฺธิมิตฺตา จินฺเตสิ – ‘‘อิมสฺส ตาว ติรจฺฉานสฺส เอวํ มธุโร สทฺโท, กีทิโส นุ โข สพฺพญฺญุตญฺญาณสิริปฺปตฺตสฺส ภควโต อโหสี’’ติ ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ปีตึ อวิชหิตฺวา สตฺตหิ ชงฺฆสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. เอวํ มธุโร กรวิกสทฺโท. ตโต สตภาเคน สหสฺสภาเคน จ มธุรตโร ตถาคตสฺส สทฺโท, โลเก ปน กรวิกโต อญฺญสฺส มธุรรสฺส อภาวโต ‘‘กรวิกภาณี’’ติ วุตฺตํ.

Asandhimittā, la reina del Rey Dhammāsoka, preguntó a la Sangha: "Venerables, ¿existe alguna voz similar a la voz del Buda en alguien?". Respondieron: "Existe la del ave Karavika". "¿Dónde están esas aves, venerables?". "En el Himalaya". Ella le dijo al rey: "Gran Rey, deseo ver al ave Karavika". El rey envió una jaula de oro diciendo: "Que el ave Karavika venga y se siente en esta jaula". La jaula fue y se detuvo ante una de las aves. Esta pensó: "La jaula ha venido por orden del rey, no es posible no ir", y se posó en ella. La jaula regresó y se detuvo ante el rey. No lograban que el ave cantara. Entonces el rey preguntó: "Amigos, ¿cómo hacen estas aves para cantar?". "Gran Rey, cantan al ver a sus parientes". Entonces el rey hizo rodear al ave con espejos. Al ver su propio reflejo y pensar "mis parientes han venido", el ave batió sus alas y cantó con una voz melodiosa, como si soplara una flauta de gemas. En toda la ciudad, las personas retozaban como embriagadas. Asandhimittā pensó: "Si el sonido de este animal es tan dulce, ¿cómo habrá sido el del Bienaventurado que alcanzó la gloria del conocimiento de la omnisciencia?". Generando así regocijo y sin abandonar esa fe, se estableció en el fruto de entrada en la corriente junto con setecientas damas de honor. Así de dulce es el canto del Karavika. La voz del Tathāgata es cien y mil veces más dulce que esa, pero como en el mundo no existe otro sonido más dulce que el del Karavika, se dice que el Buda es "de habla de Karavika".

อภินีลเนตฺโตติ น สกลนีลเนตฺโตว, นีลยุตฺตฏฺฐาเน ปนสฺส อุมาปุปฺผสทิเสน อติวิสุทฺเธน นีลวณฺเณน สมนฺนาคตานิ อกฺขีนิ โหนฺติ. ปีตยุตฺตฏฺฐาเน กณิการปุปฺผสทิเสน ปีตวณฺเณน, โลหิตยุตฺตฏฺฐาเน [Pg.264] พนฺธุชีวกปุปฺผสทิเสน โลหิตวณฺเณน, เสตยุตฺตฏฺฐาเน โอสธิตารกสทิเสน เสตวณฺเณน, กาฬยุตฺตฏฺฐาเน อทฺทาริฏฺฐกสทิเสน กาฬวณฺเณน สมนฺนาคตานิ สุวณฺณวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิสีหปญฺชรสทิสานิ ขายนฺติ.

"De ojos de un azul profundo": esto no significa que todos los ojos sean azules; más bien, en las partes que deben ser azules, el Tathāgata posee ojos de un color azul purísimo, similar a la flor de lino. En las partes que deben ser amarillas, son de color amarillo como la flor de kaṇikāra; en las partes que deben ser rojas, de color rojo como la flor de bandhujīvaka; en las partes que deben ser blancas, de color blanco como la estrella de la mañana; y en las partes que deben ser negras, de color negro como la semilla de addāriṭṭha. Sus ojos lucen como ventanas de león adornadas con gemas que se abren en un palacio de oro.

โคปขุโมติ เอตฺถ ปขุมนฺติ สกลํ จกฺขุภณฺฑํ อธิปฺเปตํ. ตํ กาฬวจฺฉกสฺส พหลธาตุกํ โหติ, รตฺตวจฺฉกสฺส วิปฺปสนฺนํ, ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสทิสจกฺขุภณฺโฑติ อตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ อกฺขิภณฺฑา อปริปุณฺณา โหนฺติ, หตฺถิมูสิกกากาทีนํ อกฺขิสทิเสหิ วินิคฺคเตหิ คมฺภีเรหิปิ อกฺขีหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ. ตถาคตสฺส ปน โธวิตฺวา มชฺชิตฺวา ฐปิตมณิคุฬิกา วิย มุทุสินิทฺธนีลสุขุมปขุมาจิตานิ อกฺขีนิ.

"Con pestañas como de vaca": aquí, con el término "pestaña" (pakhuma) se refiere a todo el conjunto de los párpados. Estos son densos como los de un ternero negro y claros como los de un ternero rojo; el significado es que posee párpados similares a los de un ternero rojo recién nacido. Los ojos de otros seres son incompletos; algunos tienen ojos saltones o hundidos, parecidos a los de elefantes, ratones o cuervos. Sin embargo, los ojos del Tathāgata están rodeados de pestañas suaves, brillantes, oscuras y delicadas, como esferas de gemas que han sido lavadas y pulidas.

อุณฺณาติ อุณฺณโลมํ. ภมุกนฺตเรติ ทฺวินฺนํ ภมุกานํ เวมชฺเฌ นาสิกมตฺถเกเยว ชาตา. อุคฺคนฺตฺวา ปน นลาฏมชฺฌชาตา. โอทาตาติ ปริสุทฺธา โอสธิตารกวณฺณา. มุทูติ สปฺปิมณฺเฑ โอสาเทตฺวา ฐปิตสตวารวิหตกปฺปาสปฏลสทิสา. ตูลสนฺนิภาติ สิมฺพลิตูลลตาตูลสมานา, อยมสฺสา โอทาตตาย อุปมา. สา ปเนสา โกฏิยํ คเหตฺวา อากฑฺฒิยมานา อุปฑฺฒพาหุปฺปมาณา โหติ, วิสฺสฏฺฐา ทกฺขิณาวฏฺฏวเสน อาวฏฺฏิตฺวา อุทฺธคฺคา หุตฺวา สนฺติฏฺฐติ, สุวณฺณผลกมชฺเฌ ฐปิตรชตปุปฺผุฬกา วิย สุวณฺณฆฏโต นิกฺขมมานา ขีรธารา วิย อรุณปฺปภารญฺชิเต คมนตเล โอสธิตารกา วิย จ อติมโนหราย สิริยา วิโรจติ.

«Uṇṇā» se refiere al vello entre las cejas. Respecto a «bhamukantare», este vello nace justo en medio de las dos cejas, exactamente sobre la parte superior de la nariz. Al elevarse, se sitúa en el centro de la frente. «Odātā» (blanca) significa que tiene el color puro de la estrella de la mañana. «Mudū» (suave) significa que es similar a una capa de algodón cardado cien veces y sumergido en la esencia de la mantequilla clarificada. «Tūlasannibhā» significa similar al plumón del árbol de seda-algodón o de una enredadera; esta es una metáfora de su blancura. Cuando esta se toma por la punta y se estira, alcanza la longitud de medio brazo; al soltarla, se enrolla hacia la derecha con la punta hacia arriba y permanece así. Brilla con una gloria sumamente cautivadora, como una burbuja de plata colocada en medio de una plancha de oro, como una corriente de leche que fluye de una jarra de oro, o como la estrella de la mañana en la bóveda celeste teñida por el resplandor de la aurora.

อุณฺหีสสีโสติ อิทํ ปริปุณฺณนลาฏตญฺเจว ปริปุณฺณสีสตญฺจาติ ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ตถาคตสฺส หิ ทกฺขิณกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย มํสปฏลํ อุฏฺฐหิตฺวา สกลํ นลาฏํ ฉาทยมานํ ปูรยมานํ คนฺตฺวา วามกณฺณจูฬิกาย ปติฏฺฐิตํ, รญฺโญ พทฺธอุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจติ. ปจฺฉิมภวิกโพธิสตฺตานํ กิร อิมํ ลกฺขณํ วิทิตฺวา ราชูนํ อุณฺหีสปฏฺฏํ อกํสุ, อยํ ตาว เอโก อตฺโถ. อญฺเญ ปน ชนา อปริปุณฺณสีสา โหนฺติ, เกจิ กปฺปสีสา, เกจิ ผลสีสา, เกจิ อฏฺฐิสีสา, เกจิ ตุมฺพสีสา, เกจิ ปพฺภารสีสา. ตถาคตสฺส ปน อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตํ วิย สุปริปุณฺณํ อุทกปุปฺผุฬสทิสํ สีสํ โหติ. ตตฺถ ปุริมนเยน อุณฺหีสเวฐิตสีโส [Pg.265] วิยาติ อุณฺหีสสีโส. ทุติยนเยน อุณฺหีสํ วิย สพฺพตฺถ ปริมณฺฑลสีโสติ อุณฺหีสสีโส.

La expresión «uṇhīsasīso» (cabeza con protuberancia/turbante) se dice en referencia a dos significados: una frente plena y una cabeza perfectamente formada. En el Tathāgata, comenzando desde la parte superior de la oreja derecha, surge una capa de tejido carnoso que cubre y llena toda la frente hasta llegar a la parte superior de la oreja izquierda; resplandece como la banda de un turbante ceñido de un rey. Se dice que, tras reconocer esta marca en los Bodhisattas en su última existencia, se crearon las bandas de turbante para los reyes. Este es el primer significado. Otros seres humanos, en cambio, poseen cabezas imperfectas: algunos tienen cabezas de simio, otros con forma de fruto, otros con prominencias óseas, otros con forma de cesta, y otros con la parte posterior inclinada. Sin embargo, la cabeza del Tathāgata es perfectamente plena, como una burbuja de agua, como si hubiera sido moldeada y pulida con una herramienta de precisión. Según el primer sentido, se llama «uṇhīsasīso» porque su cabeza parece estar envuelta por un turbante. Según el segundo sentido, se llama «uṇhīsasīso» porque tiene una cabeza perfectamente circular en todas sus partes, similar a un turbante bien confeccionado.

อิมานิ ปน มหาปุริสลกฺขณานิ กมฺมํ กมฺมสริกฺขกํ ลกฺขณํ ลกฺขณานิสํสนฺติ อิเม จตฺตาโร โกฏฺฐาเส เอเกกสฺมึ ลกฺขเณ ทสฺเสตฺวา กถิตานิ สุกถิตานิ โหนฺติ. ตสฺมา ภควตา ลกฺขณสุตฺเต (ที. นิ. ๓.๒๐๐-๒๐๒) วุตฺตานิ อิมานิ กมฺมาทีนิ ทสฺเสตฺวา กเถตพฺพานิ. สุตฺตวเสน วินิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺเตน สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ตสฺเสว สุตฺตสฺส วณฺณนาย วุตฺตนเยน คเหตพฺพานิ.

Estas marcas del gran hombre se consideran bien explicadas cuando se exponen estos cuatro aspectos en cada una de las marcas: la acción (kamma), la correspondencia con la acción, la marca misma y el beneficio de la marca. Por lo tanto, deben explicarse mostrando estos cuatro factores, tales como el kamma y los demás, según se exponen en el Lakkhaṇa Sutta del Bhagavant. Aquel orador del Dhamma que no pueda determinarlo basándose únicamente en el Sutta, debe tomarlo según el método expuesto en el Sumaṅgalavilāsinī, el comentario del Dīgha Nikāya, específicamente en la explicación de ese mismo Sutta.

อิเมหิ โข, โภ, โส ภวํ โคตโมติ, โภ อาจริย, อิเมหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ โส ภวํ โคตโม สมนฺนาคโต เทวนคเร สมุสฺสิตรตนวิจิตฺตํ สุวณฺณโตรณํ วิย โยชนสตุพฺเพโธ สพฺพปาลิผุลฺโล ปาริจฺฉตฺตโก วิย เสลนฺตรมฺหิ สุปุปฺผิตสาลรุกฺโข วิย ตาราคณปฏิมณฺฑิตคคนตลมิว จ อตฺตโน สิริวิภเวน โลกํ อาโลกํ กุรุมาโน วิย จรตีติ อิมตฺถมฺปิ ทีเปตฺวา กิริยาจารํ อาจิกฺขิตุํ คจฺฉนฺโต โข ปนาติอาทิมาห.

«Con estas, señor, el venerable Gotama...»; esto significa: «Oh maestro (Brahmāyu), con estas treinta y dos marcas del gran hombre, el venerable Gotama está dotado». Él camina como si iluminara el mundo con la magnificencia de su gloria, como un portal de oro decorado con gemas erigido en la ciudad de los dioses, como un árbol pāricchattaka de cien yojanas de altura en plena floración, como un árbol sāla bien florecido en un valle montañoso, o como la bóveda celeste adornada por el conjunto de las estrellas. Habiendo mostrado también este significado, el joven Uttara dijo las palabras «Gacchanto kho pana...» (Al caminar...) para informar al maestro Brahmāyu sobre su conducta física y verbal.

๓๘๗. ทกฺขิเณนาติ พุทฺธานญฺหิ ฐตฺวา วา นิสีทิตฺวา วา นิปชฺชิตฺวา วา คมนํ อภินีหรนฺตานํ ทกฺขิณปาโทว ปุรโต โหติ. สตตปาฏิหาริยํ กิเรตํ. นาติทูเร ปาทํ อุทฺธรตีติ ตํ ทกฺขิณปาทํ น อติทูเร ฐเปสฺสามีติ อุทฺธรติ. อติทูรญฺหิ อภิหริยมาเน ทกฺขิณปาเทน วามปาโท อากฑฺฒิยมาโน คจฺเฉยฺย, ทกฺขิณปาโทปิ ทูรํ คนฺตุํ น สกฺกุเณยฺย, อาสนฺเนเยว ปติฏฺฐเหยฺย, เอวํ สติ ปทวิจฺเฉโท นาม โหติ. ทกฺขิณปาเท ปน ปมาเณเนว อุทฺธเต วามปาโทปิ ปมาเณเนว อุทฺธริยติ, ปมาเณน อุทฺธโต ปติฏฺฐหนฺโตปิ ปมาเณเยว ปติฏฺฐาติ. เอวมเนน ตถาคตสฺส ทกฺขิณปาทกิจฺจํ วามปาเทน นิยมิตํ, วามปาทกิจฺจํ ทกฺขิณปาเทน นิยมิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

387. «Dakkhiṇena» (Con el derecho): cuando los Budas inician el movimiento de caminar, ya sea después de estar de pie, sentados o acostados, es el pie derecho el que avanza primero. Se dice que este es un milagro constante. «Nātidūre pādaṃ uddharati» significa que levanta el pie derecho con la intención de no colocarlo demasiado lejos. Pues si el pie derecho fuera llevado a una distancia excesiva, el pie izquierdo sería arrastrado por aquel, o bien el pie derecho no podría avanzar tanto y aterrizaría demasiado cerca; en tal caso, se produciría una interrupción en la zancada. Pero cuando el pie derecho se levanta con la medida justa, el pie izquierdo también se levanta con la misma medida. Así, debe entenderse que la función del pie derecho del Tathāgata está regulada por el pie izquierdo, y la función del pie izquierdo está regulada por el pie derecho.

นาติสีฆนฺติ ทิวา วิหารภตฺตตฺถาย คจฺฉนฺโต ภิกฺขุ วิย น อติสีฆํ คจฺฉติ. นาติสณิกนฺติ ยถา ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโต โอกาสํ น ลภติ, เอวํ น อติสณิกํ คจฺฉติ. อทฺทุเวน อทฺทุวนฺติ ชณฺณุเกน ชณฺณุกํ, น [Pg.266] สตฺถึ อุนฺนาเมตีติ คมฺภีเร อุทเก คจฺฉนฺโต วิย น อูรุํ อุนฺนาเมติ. น โอนาเมตีติ รุกฺขสาขาเฉทนทณฺฑงฺกุสปาโท วิย น ปจฺฉโต โอสกฺกาเปติ. น สนฺนาเมตีติ โอพทฺธานาพทฺธฏฺฐาเนหิ ปาทํ โกฏฺเฏนฺโต วิย น ถทฺธํ กโรติ. น วินาเมตีติ ยนฺตรูปกํ กีฬาเปนฺโต วิย น อิโต จิโต จ จาเลติ. อธรกาโยวาติ เหฏฺฐิมกาโยว อิญฺชติ, อุปริมกาโย นาวาย ฐปิตสุวณฺณปฏิมา วิย นิจฺจโล โหติ. ทูเร ฐตฺวา โอโลเกนฺโต หิ พุทฺธานํ ฐิตภาวํ วา คมนภาวํ วา น ชานาติ. กายพเลนาติ พาหา ขิปนฺโต สรีรโต เสเทหิ มุจฺจนฺเตหิ น กายพเลน คจฺฉติ. สพฺพกาเยเนวาติ คีวํ อปริวตฺเตตฺวา ราหุโลวาเท วุตฺตนาคาปโลกิตวเสเนว อปโลเกติ.

«Nātisīghaṃ» significa que no camina demasiado rápido, como lo hacen los monjes que caminan apresuradamente para recibir la comida en el monasterio durante el día. «Nātisaṇikaṃ» significa que no camina tan lentamente que quien venga detrás no encuentre espacio para avanzar. «Adduvena adduvaṃ» indica que avanza rodilla tras rodilla; respecto a «na satthiṃ unnāmeti», no levanta el muslo en exceso, como quien camina en aguas profundas. «Na onāmeti» significa que no deja caer el pie hacia atrás como el pie de un hombre que golpea una rama con una vara larga. «Na sannāmeti» significa que no golpea un pie contra otro en los tobillos como si estuvieran atados. «Na vināmeti» significa que no mueve los pies de un lado a otro como quien manipula una marioneta. «Adharakāyova» significa que solo la parte inferior del cuerpo se mueve, mientras que la parte superior permanece inmóvil como una estatua de oro colocada en un bote. En verdad, alguien que lo observe desde lejos no podría distinguir si el Buda está de pie o caminando. «Kāyabalenā» indica que no camina mediante el esfuerzo físico violento, lanzando los brazos o sudando. «Sabbakāyenevāti» significa que mira sin girar solo el cuello, sino mediante la «mirada de elefante» tal como se describe en el Rāhulovāda Sutta.

น อุทฺธนฺติอาทีสุ นกฺขตฺตานิ คเณนฺโต วิย น อุทฺธํ อุลฺโลเกติ, นฏฺฐํ กากณิกํ วา มาสกํ วา ปริเยสนฺโต วิย น อโธ โอโลเกติ, น หตฺถิอสฺสาทโย ปสฺสนฺโต วิย อิโต จิโต จ วิเปกฺขมาโน คจฺฉติ. ยุคมตฺตนฺติ นววิทตฺถิมตฺเต จกฺขูนิ ฐเปตฺวา คจฺฉนฺโต ยุคมตฺตํ เปกฺขติ นาม, ภควาปิ ยุเค ยุตฺโต สุทนฺตอาชานีโย วิย เอตฺตกํ ปสฺสนฺโต คจฺฉติ. ตโต จสฺส อุตฺตรีติ ยุคมตฺตโต ปรํ น ปสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. น หิ กุฏฺฏํ วา กวาฏํ วา คจฺโฉ วา ลตา วา อาวริตุํ สกฺโกติ, อถ ขฺวสฺส อนาวรณญาณสฺส อเนกานิ จกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกงฺคณาเนว โหนฺติ. อนฺตรฆรนฺติ เหฏฺฐา มหาสกุลุทายิสุตฺเต อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย อนฺตรฆรํ, อิธ ฆรอุมฺมารโต ปฏฺฐาย เวทิตพฺพํ. น กายนฺติอาทิ ปกติอิริยปเถเนว ปวิสตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ทลิทฺทมนุสฺสานํ นีจฆรกํ ปวิสนฺเตปิ หิ ตถาคเต ฉทนํ วา อุคฺคจฺฉติ, ปถวี วา โอคจฺฉติ, ภควา ปน ปกติคมเนเนว คจฺฉติ. นาติทูเรติ อติทูเร ปริวตฺตนฺเตน หิ เอกํ ทฺเว ปทวาเร ปิฏฺฐิภาเคน คนฺตฺวา นิสีทิตพฺพํ โหติ. นาจฺจาสนฺเนติ อจฺจาสนฺเน ปริวตฺตนฺเตน เอกํ ทฺเว ปทวาเร ปุรโต คนฺตฺวา นิสีทิตพฺพํ โหติ. ตสฺมา ยสฺมึ ปทวาเร ฐิเตน ปุรโต วา ปจฺฉโต วา อคนฺตฺวา นิสีทิตพฺพํ โหติ, ตตฺถ ปริวตฺตติ.

En 'na uddhaṃ' y demás: no mira hacia arriba como si contara las estrellas; no mira hacia abajo como si buscara una moneda perdida (kākaṇika o māsaka); no camina mirando de un lado a otro como si observara elefantes o caballos. 'Yugamattanti' significa que camina fijando la mirada a una distancia de un yugo (nueve palmos); el Bienaventurado camina mirando esa distancia, como un noble corcel bien domado uncido a un yugo. No debe decirse 'tato cassa uttarī' (no ve más allá de eso), pues nada como muros, puertas, arbustos o enredaderas puede obstruir su conocimiento sin obstáculos (anāvaraṇañāṇa), para el cual miles de universos son como un solo patio. 'Antaraghara' (dentro del poblado): en el Mahāsakuludāyi Sutta se entiende desde el poste de la ciudad (indakhīla), pero aquí, en el Brahmāyu Sutta, debe entenderse desde el umbral de la casa. 'Na kāyaṃ' etc., se dice para mostrar que entra con su postura natural. Incluso cuando el Tathāgata entra en las humildes moradas de los pobres, el techo se eleva o el suelo desciende, pero el Bienaventurado camina con su paso natural. 'Nātidūre' (ni muy lejos): si se gira a mucha distancia del asiento, tendría que dar uno o dos pasos hacia atrás para sentarse. 'Nāccāsanne' (ni muy cerca): si se gira muy cerca, tendría que dar uno o dos pasos hacia adelante para sentarse. Por lo tanto, se gira exactamente donde puede sentarse sin moverse hacia adelante ni hacia atrás.

ปาณินาติ กฏิวาตาพาธิโก วิย น อาสนํ หตฺเถหิ คเหตฺวา นิสีทติ. ปกฺขิปตีติ โย กิญฺจิ กมฺมํ กตฺวา กีฬนฺโต ฐิตโกว ปตติ, โยปิ โอริมํ องฺคํ นิสฺสาย นิสินฺโน ฆํสนฺโต ยาว ปาริมงฺคา คจฺฉติ, ปาริมงฺคํ [Pg.267] วา นิสฺสาย นิสินฺโน ตเถว ยาว โอริมงฺคา อาคจฺฉติ, สพฺโพ โส อาสเน กายํ ปกฺขิปติ นาม. ภควา ปน เอวํ อกตฺวา อาสนสฺส มชฺเฌ โอลมฺพกํ ธาเรนฺโต วิย ตูลปิจุํ ฐเปนฺโต วิย สณิกํ นิสีทติ. หตฺถกุกฺกุจฺจนฺติ ปตฺตมุขวฏฺฏิยํ อุทกพินฺทุฐปนํ มกฺขิกพีชนิยา ปณฺณจฺเฉทนผาลนาทิ หตฺเถน อสํยตกรณํ. ปาทกุกฺกุจฺจนฺติ ปาเทน ภูมิฆํสนาทิ อสํยตกรณํ.

'Pāṇinā': no se sienta apoyando las manos en el asiento como quien sufre de dolores lumbares. 'Pakkhipatī': se refiere a quien, tras realizar algún trabajo, se deja caer sobre el asiento estando de pie; o quien se sienta apoyándose en un lado y se desliza hacia el otro, o viceversa; todo eso se llama 'arrojar el cuerpo en el asiento'. El Bienaventurado, en cambio, se sienta suavemente, como si sostuviera una plomada en el centro del asiento o como si colocara un copo de algodón. 'Hatthakukkuccanti': se refiere a la conducta inquieta de las manos, como poner gotas de agua en el borde del cuenco o jugar con hojas o abanicos; 'pādakukkuccanti' es la conducta inquieta de los pies, como rascar o frotar el suelo.

น ฉมฺภตีติ น ภายติ. น กมฺปตีติ น โอสีทติ. น เวธตีติ น จลติ. น ปริตสฺสตีติ ภยปริตสฺสนายปิ ตณฺหาปริตสฺสนายปิ น ปริตสฺสติ. เอกจฺโจ หิ ธมฺมกถาทีนํ อตฺถาย อาคนฺตฺวา มนุสฺเสสุ วนฺทิตฺวา ฐิเตสุ ‘‘สกฺขิสฺสามิ นุ โข เตสํ จิตฺตํ คณฺหนฺโต ธมฺมํ วา กเถตุํ, ปญฺหํ วา ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺเชตุํ, ภตฺตานุโมทนํ วา กาตุ’’นฺติ ภยปริตสฺสนาย ปริตสฺสติ. เอกจฺโจ ‘‘มนาปา นุ โข เม ยาคุ อาคจฺฉิสฺสติ, มนาปํ อนฺตรขชฺชก’’นฺติ วา ตณฺหาปริตสฺสนาย ปริตสฺสติ. ตทุภยมฺปิ ตสฺส นตฺถีติ น ปริตสฺสติ. วิเวกาวฏฺโฏติ วิเวเก นิพฺพาเน อาวฏฺฏมานโส หุตฺวา. วิเวกวตฺโตติปิ ปาโฐ, วิเวกวตฺตยุตฺโต หุตฺวาติ อตฺโถ. วิเวกวตฺตํ นาม กตภตฺตกิจฺจสฺส ภิกฺขุโน ทิวาวิหาเร สมถวิปสฺสนาวเสน มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทนํ. เอวํ นิสินฺนสฺส หิ อิริยาปโถ อุปสนฺโต โหติ.

'Na chambhatī': no teme. 'Na kampatī': no se desanima. 'Na vedhatī': no tiembla. 'Na paritassatī': no se agita ni por temor ni por deseo (taṇhā). Pues algunos monjes, al acudir ante la gente para dar una charla de Dhamma y verlos postrarse, se agitan por temor pensando: '¿Seré capaz de cautivar sus mentes y enseñarles el Dhamma, o de responder sus preguntas, o de hacer la bendición de la comida?'. Otros se agitan por deseo pensando: '¿Recibiré gachas deliciosas o algún aperitivo especial?'. Como el Bienaventurado carece de ambos, no se agita. 'Vivekāvaṭṭo': con la mente volcada hacia la reclusión, hacia el Nibbāna. También existe la variante 'vivekavattopi', que significa dotado de la práctica de la reclusión. La 'práctica de la reclusión' (vivekavatta) consiste en que un monje, tras terminar su comida, se siente en meditación cruzando las piernas (pallaṅka) durante su descanso diurno, tomando su objeto de meditación principal mediante la calma (samatha) y la visión clara (vipassanā). Para quien se sienta así, su postura es serena.

น ปตฺตํ อุนฺนาเมตีติอาทีสุ เอกจฺโจ ปตฺตมุขวฏฺฏิยา อุทกทานํ อาหรนฺโต วิย ปตฺตํ อุนฺนาเมติ, เอโก ปาทปิฏฺฐิยํ ฐเปนฺโต วิย โอนาเมติ, เอโก พทฺธํ กตฺวา คณฺหาติ, เอโก อิโต จิโต จ ผนฺทาเปติ, เอวํ อกตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ คเหตฺวา อีสกํ นาเมตฺวา อุทกํ ปฏิคฺคณฺหาตีติ อตฺโถ. น สมฺปริวตฺตกนฺติ ปริวตฺเตตฺวา ปฐมเมว ปตฺตปิฏฺฐึ น โธวติ. นาติทูเรติ ยถา นิสินฺนาสนโต ทูเร ปตติ, น เอวํ ฉฑฺเฑติ. นาจฺจาสนฺเนติ ปาทมูเลเยว น ฉฑฺเฑติ. วิจฺฉฑฺฑยมาโนติ วิกิรนฺโต, ยถา ปฏิคฺคาหโก เตมติ, น เอวํ ฉฑฺเฑติ.

En 'na pattaṃ unnāmetī' y demás: algunos elevan el cuenco como si vertieran agua por el borde; otros lo bajan como si lo pusieran sobre el empeine; otros lo sujetan firmemente o lo hacen oscilar de un lado a otro. El significado es que, sin hacer eso, el Buda lo sujeta con ambas manos y lo inclina ligeramente para recibir el agua. 'Na samparivattakaṃ': no lava primero la parte exterior (posterior) del cuenco dándole la vuelta. 'Nātidūre': no desecha el agua de modo que caiga lejos de su asiento. 'Nāccāsanne': no la desecha justo al lado de sus pies. 'Vicchaḍḍayamāno': no la vierte salpicando de tal modo que moje a quien la recibe.

นาติโถกนฺติ [Pg.268] ยถา เอกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อปฺปิจฺฉตํ ทสฺเสนฺโต มุฏฺฐิมตฺตเมว คณฺหาติ, น เอวํ. อติพหุนฺติ ยาปนมตฺตโต อติเรกํ. พฺยญฺชนมตฺตายาติ พฺยญฺชนสฺส มตฺตา นาม โอทนโต จตุตฺโถ ภาโค. เอกจฺโจ หิ ภตฺเต มนาเป ภตฺตํ พหุํ คณฺหาติ, พฺยญฺชเน มนาเป พฺยญฺชนํ พหุํ. สตฺถา ปน ตถา น คณฺหาติ. น จ พฺยญฺชเนนาติ อมนาปญฺหิ พฺยญฺชนํ ฐเปตฺวา ภตฺตเมว ภุญฺชนฺโต, ภตฺตํ วา ฐเปตฺวา พฺยญฺชนเมว ขาทนฺโต พฺยญฺชเนน อาโลปํ อตินาเมติ นาม. สตฺถา เอกนฺตริกํ พฺยญฺชนํ คณฺหาติ, ภตฺตมฺปิ พฺยญฺชนมฺปิ เอกโตว นิฏฺฐนฺติ. ทฺวตฺติกฺขตฺตุนฺติ ตถาคตสฺส หิ ปุถุชิวฺหาย ทนฺตานํ อุปนีตโภชนํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ทนฺเตหิ ผุฏฺฐมตฺตเมว สณฺหกรณียปิฏฺฐวิเลปนํ วิย โหติ, ตสฺมา เอวมาห. น มุเข อวสิฏฺฐาติ โปกฺขรปตฺเต ปติตอุทกพินฺทุ วิย วินิวตฺติตฺวา ปรคลเมว ยาติ, ตสฺมา อวสิฏฺฐา น โหติ. รสปฏิสํเวทีติ มธุรติตฺตกทุกาทิรสํ ชานาติ. พุทฺธานญฺหิ อนฺตมโส ปานีเยปิ ทิพฺโพชา ปกฺขิตฺตาว โหติ, เตน เนสํ สพฺพตฺเถว รโส ปากโฏ โหติ, รสเคโธ ปน นตฺถิ.

"No demasiado poco" significa que, a diferencia de ciertos monjes de malos deseos que, queriendo aparentar sobriedad, toman solo un puñado de comida, el Maestro no actúa de ese modo. "No demasiado" significa que no toma más de lo necesario para el sustento. "En proporción de curry" significa que la porción de curry es la cuarta parte de la de arroz. Pues algunos monjes, si el arroz es de su agrado, toman mucho arroz, y si el curry les agrada, toman mucho curry; el Maestro, sin embargo, no toma así. "Ni con el curry..." significa que aquel que aparta el curry que no le gusta y solo come el arroz, o aparta el arroz y solo consume el curry, se dice que "sobrepasa el bocado con el curry". El Maestro toma el curry de forma equilibrada y alterna; tanto el arroz como el curry se terminan al mismo tiempo. "Dos o tres veces" se refiere a que, debido a la lengua ancha del Tathāgata, la comida llevada a los dientes se vuelve como una pasta fina de harina tras ser tocada por los dientes solo dos o tres veces; por ello se dice así. "Nada queda en la boca" significa que la comida rueda y va directamente a la garganta, como una gota de agua sobre una hoja de loto; por ello, no queda resto alguno. "Sensible al sabor" significa que conoce los sabores dulces, amargos, picantes, etc. Pues para los Budas, incluso en el agua se infunde una esencia divina; por ello, el sabor es evidente en todo lo que ingieren, pero en ellos no existe apego al sabor.

อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตนฺติ ‘‘เนว ทวายา’’ติ วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ. วิสุทฺธิมคฺเค ปนสฺส วินิจฺฉโย อาคโตติ สพฺพาสวสุตฺเต วุตฺตเมตํ. หตฺเถสุ โธเตสูติ สตฺถา กึ กโรติ? ปฐมํ ปตฺตสฺส คหณฏฺฐานํ โธวติ. ตตฺถ ปตฺตํ คเหตฺวา สุขุมชาลหตฺถํ เปเสตฺวา ทฺเว วาเร สญฺจาเรติ. เอตฺตาวตา โปกฺขรปตฺเต ปติตอุทกํ วิย วินิวตฺติตฺวา คจฺฉติ. น จ อนตฺถิโกติ ยถา เอกจฺโจ ปตฺตํ อาธารเก ฐเปตฺวา ปตฺเต อุทกํ น ปุญฺฉติ, รเช ปตนฺเต อชฺฌุเปกฺขติ, น เอวํ กโรติ. น จ อติเวลานุรกฺขีติ ยถา เอกจฺโจ ปมาณาติกฺกนฺตํ อารกฺขํ ฐเปติ, ภุญฺชิตฺวา วา ปตฺเต อุทกํ ปุญฺฉิตฺวา จีวรโภคนฺตรํ ปเวเสตฺวา ปตฺตํ อุทเรน อกฺกมิตฺวา คณฺหาติ, น เอวํ กโรติ.

"Dotado de ocho factores" significa que está dotado de los ocho factores mencionados como "no para divertirse", etc. El análisis de esto se encuentra en el Visuddhimagga y se menciona en el Sabbāsava Sutta. "Habiéndose lavado las manos": ¿qué hace el Maestro? Primero lava el lugar por donde se sostiene el cuenco. Sosteniendo el cuenco allí, mueve sus manos con marcas sutiles dos veces; con esto, el agua se desliza como sobre una hoja de loto. "Y no sin cuidado" significa que, a diferencia de quien pone el cuenco en el soporte y no lo seca, permaneciendo indiferente ante el polvo que cae, el Maestro no actúa así. "Ni excesivamente protector" significa que, a diferencia de quien protege el cuenco en exceso y, tras comer, lo seca, lo guarda entre los pliegues del manto y lo sujeta presionándolo contra su vientre, el Maestro no actúa de ese modo.

น จ อนุโมทนสฺสาติ โย หิ ภุตฺตมตฺโตว ทารเกสุ ภตฺตตฺถาย โรทนฺเตสุ ฉาตชฺฌตฺเตสุ มนุสฺเสสุ ภุญฺชิตฺวา อนาคเตสฺเวว อนุโมทนํ อารภติ, ตโต สพฺพกมฺมานิ ฉฑฺเฑตฺวา เอกจฺเจ อาคจฺฉนฺติ, เอกจฺเจ อนาคตาว โหนฺติ, อยํ กาลํ อตินาเมติ. โยปิ มนุสฺเสสุ [Pg.269] อาคนฺตฺวา อนุโมทนตฺถาย วนฺทิตฺวา นิสินฺเนสุ อนุโมทนํ อกตฺวาว ‘‘กถํ ติสฺส, กถํ ผุสฺส, กถํ สุมน, กถํ ติสฺเส, กถํ ผุสฺเส, กถํ สุมเน, กจฺจิตฺถ อโรคา, สสฺสํ สมฺปนฺน’’นฺติอาทึ ปาฏิเยกฺกํ กถํ สมุฏฺฐาเปติ, อยํ อนุโมทนสฺส กาลํ อตินาเมติ, มนุสฺสานํ ปน โอกาสํ ญตฺวา อายาจิตกาเล กโรนฺโต นาตินาเมติ นาม, สตฺถา ตถา กโรติ.

"Y no para el agradecimiento (anumodana)" se refiere a aquel monje que, justo después de comer, comienza el agradecimiento antes de que lleguen las personas hambrientas o los niños que lloran por comida, de modo que algunos dejan sus tareas para venir y otros no llegan a tiempo; tal monje hace pasar el tiempo de forma inadecuada. También aquel que, cuando la gente ha venido y se ha sentado para el agradecimiento, en lugar de realizarlo, inicia una conversación mundana preguntando: "¿Cómo estás, Tissa? ¿Cómo estás, Phussa? ¿Cómo estás, Sumana? ¿Están bien de salud? ¿Va bien la cosecha?", etc. Este también hace pasar el tiempo del agradecimiento. Sin embargo, aquel que, conociendo la oportunidad y cuando se le solicita, realiza el agradecimiento, no hace pasar el tiempo. El Maestro actúa de esta última manera.

น ตํ ภตฺตนฺติ กึ ภตฺตํ นาเมตํ อุตฺตณฺฑุลํ อติกิลินฺนนฺติอาทีนิ วตฺวา น ครหติ. น อญฺญํ ภตฺตนฺติ สฺวาตนาย วา ปุนทิวสาย วา ภตฺตํ อุปฺปาเทสฺสามีติ หิ อนุโมทนํ กโรนฺโต อญฺญํ ภตฺตํ ปฏิกงฺขติ. โย วา – ‘‘ยาว มาตุคามานํ ภตฺตํ ปจฺจติ, ตาว อนุโมทนํ กริสฺสามิ, อถ เม อนุโมทนาวสาเน อตฺตโน ปกฺกภตฺตโตปิ โถกํ ทสฺสนฺตี’’ติ อนุโมทนํ วฑฺเฒติ, อยมฺปิ ปฏิกงฺขติ นาม. สตฺถา น เอวํ กโรติ. น จ มุจฺจิตุกาโมติ เอกจฺโจ หิ ปฏิสํมุญฺจิตฺวา คจฺฉติ, เวเคน อนุพนฺธิตพฺโพ โหติ. สตฺถา ปน น เอวํ คจฺฉติ, ปริสาย มชฺเฌ ฐิโตว คจฺฉติ. อจฺจุกฺกฏฺฐนฺติ โย หิ ยาว หนุกฏฺฐิโต อุกฺขิปิตฺวา ปารุปติ, ตสฺส อจฺจุกฺกฏฺฐํ นาม โหติ. โย ยาว โคปฺผกา โอตาเรตฺวาว ปารุปติ, ตสฺส อจฺจุกฺกฏฺฐํ โหติ. โยปิ อุภโต อุกฺขิปิตฺวา อุทรํ วิวริตฺวา ยาติ, ตสฺสปิ อจฺจุกฺกฏฺฐํ โหติ. โย เอกํสํ กตฺวา ถนํ วิวริตฺวา ยาติ, ตสฺสปิ อจฺจุกฺกฏฺฐํ. สตฺถา ตํ สพฺพํ น กโรติ.

"No critica esa comida" significa que no dice: "¿Qué clase de comida es esta? Está mal cocida o demasiado blanda", etc. "Ni desea otra comida" se refiere a quien, al dar el agradecimiento, piensa: "Conseguiré comida para mañana o para el día siguiente"; ese desea otra comida. O aquel que alarga el agradecimiento pensando: "Mientras las mujeres terminan de cocinar, seguiré hablando, y al final me darán algo de lo que han cocinado"; este también desea comida. El Maestro no actúa así. "Ni deseando marcharse" significa que algunos se retiran apresuradamente tras terminar, obligando a otros a seguirlos rápido; el Maestro no se marcha así, sino que lo hace permaneciendo en medio de la asamblea. "Demasiado alto" se refiere a vestir el manto subiéndolo hasta la mandíbula. Si se baja hasta los tobillos, es demasiado bajo. También es inadecuado subirlo por ambos lados dejando el vientre al descubierto, o llevarlo sobre un hombro dejando el pecho descubierto. El Maestro no hace nada de eso.

อลฺลีนนฺติ ยถา อญฺเญสํ เสเทน ตินฺตํ อลฺลียติ, น เอวํ สตฺถุ. อปกฏฺฐนฺติ ขลิสาฏโก วิย กายโต มุจฺจิตฺวาปิ น ติฏฺฐติ. วาโตติ เวรมฺภวาโตปิ อุฏฺฐหิตฺวา จาเลตุํ น สกฺโกติ. ปาทมณฺฑนานุโยคนฺติ อิฏฺฐกาย ฆํสนาทีหิ ปาทโสภานุโยคํ. ปกฺขาเลตฺวาติ ปาเทเนว ปาทํ โธวิตฺวา. โส เนว อตฺตพฺยาพาธายาติอาทีนิ น ปุพฺเพนิวาสเจโตปริยญาณานํ อตฺถิตาย วทติ, อิริยาปถสนฺตตํ ปน ทิสฺวา อนุมาเนน วทติ. ธมฺมนฺติ ปริยตฺติธมฺมํ. น อุสฺสาเทตีติ กึ มหารฏฺฐิก, กึ มหากุฏุมฺพิกาติอาทีนิ วตฺวา เคหสฺสิตวเสน น อุสฺสาเทติ. น อปสาเทตีติ ‘‘กึ, อุปาสก, กถํ เต วิหารมคฺโค ญาโต? กึ ภเยน นาคจฺฉสิ? น หิ ภิกฺขู กิญฺจิ อจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหนฺติ, มา ภายี’’ติ [Pg.270] วา ‘‘กึ ตุยฺหํ เอวํ มจฺฉริยชีวิตํ นามา’’ติ วา อาทีนิ วตฺวา เคหสฺสิตเปเมน น อปสาเทติ.

"Pegado" se refiere a que, a diferencia de otros cuyo manto se pega al cuerpo por el sudor, al Maestro no le sucede tal cosa. "Separado" significa que el manto tampoco permanece rígido y separado del cuerpo como una tela almidonada. "Viento" significa que ni siquiera el viento Verambha puede levantar o mover Su manto. "Dedicarse a embellecer los pies" se refiere al esfuerzo de embellecerlos frotándolos con ladrillos u otros objetos. "Habiéndoselos lavado" significa lavando un pie con el otro. Uttara no dice "ni para afligirse a sí mismo", etc., por poseer conocimientos de vidas pasadas o lectura de mentes, sino que lo afirma por inferencia al observar la serenidad de Sus posturas. "Dharma" se refiere al Dharma de las escrituras (pariyatti). "No exalta" significa que no halaga por motivos mundanos diciendo: "¿Cómo está, gran oficial? ¿Cómo está, gran banquero?", etc. "No menosprecia" significa que no reprende basado en afectos mundanos, diciendo: "¿Cómo es que conoces el camino al monasterio, seguidor? ¿Es por miedo que no vienes? Los monjes no te quitarán nada, no temas", o criticando su forma de vida por tacañería.

วิสฺสฏฺโฐติ สินิทฺโธ อปลิพุทฺโธ. วิญฺเญยฺโยติ วิญฺญาปนีโย ปากโฏ, วิสฺสฏฺฐตฺตาเยว เจส วิญฺเญยฺโย โหติ. มญฺชูติ มธุโร. สวนีโยติ โสตสุโข, มธุรตฺตาเยว เจส สวนีโย โหติ. พินฺทูติ สมฺปิณฺฑิโต. อวิสารีติ อวิสโฏ, พินฺทุตฺตาเยว เจส อวิสารี โหติ. คมฺภีโรติ คมฺภีรสมุฏฺฐิโต. นินฺนาทีติ นินฺนาทวา, คมฺภีรตฺตาเยว เจส นินฺนาที โหติ. ยถาปริสนฺติ จกฺกวาฬปริยนฺตมฺปิ เอกาพทฺธปริสํ วิญฺญาเปติ. พหิทฺธาติ องฺคุลิมตฺตมฺปิ ปริสโต พหิทฺธา น คจฺฉติ. ตสฺมา? โส เอวรูโป มธุรสฺสโร อการณา มา นสฺสีติ. อิติ ภควโต โฆโส ปริสาย มตฺถเกเนว จรติ.

"Vissaṭṭho" significa que es suave y no está obstruido por flema o bilis. "Viññeyyo" significa que es inteligible y claro; debido precisamente a su claridad, esta voz del Buda es comprensible. "Mañjū" significa que es dulce. "Savanīyo" significa que es agradable al oído; debido precisamente a su dulzura, esta voz es digna de ser escuchada. "Bindū" significa que es compacta o unificada. "Avisārī" significa que no se dispersa; debido precisamente a que es compacta, no se difunde. "Gambhīro" significa que surge de un lugar profundo. "Ninnādī" significa que tiene resonancia; debido precisamente a su profundidad, esta voz tiene eco. "Yathāparisaṃ" significa que hace comprender incluso a una asamblea que se extiende hasta los límites del universo como si fuera una sola multitud cohesionada. "Bahiddhā" indica que la voz no sale fuera de la asamblea ni siquiera el ancho de un dedo. ¿Por qué? Para que esa voz tan dulce no se pierda sin causa. Por lo tanto, la voz del Bienaventurado viaja solo por encima de las cabezas de la asamblea.

อวโลกยมานาติ สิรสฺมึ อญฺชลึ ฐเปตฺวา ภควนฺตํ โอโลเกนฺตาว ปจฺโจสกฺกิตฺวา ทสฺสนวิชหนฏฺฐาเน วนฺทิตฺวา คจฺฉนฺติ. อวิชหิตตฺตาติ โย หิ กถํ สุตฺวา วุฏฺฐิโต อญฺญํ ทิฏฺฐสุตาทิกํ กถํ กเถนฺโต คจฺฉติ, เอส สภาเวน วิชหติ นาม. โย ปน สุตธมฺมกถาย วณฺณํ กเถนฺโตว คจฺฉติ, อยํ น วิชหติ นาม, เอวํ อวิชหนฺตภาเวน ปกฺกมนฺติ. คจฺฉนฺตนฺติ รชฺชุยนฺตวเสน รตนสตฺตุพฺเพธํ สุวณฺณคฺฆิกํ วิย คจฺฉนฺตํ. อทฺทสาม ฐิตนฺติ สมุสฺสิตกญฺจนปพฺพตํ วิย ฐิตํ อทฺทสาม. ตโต จ ภิยฺโยติ วิตฺถาเรตฺวา คุเณ กเถตุํ อสกฺโกนฺโต อวเสเส คุเณ สํขิปิตฺวา กลาปํ วิย สุตฺตกพทฺธํ วิย จ กตฺวา วิสฺสชฺเชนฺโต เอวมาห. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – มยา กถิตคุเณหิ อกถิตาว พหุตรา. มหาปถวิมหาสมุทฺทาทโย วิย หิ ตสฺส โภโต อนนฺตา อปฺปเมยฺยา คุณา อากาสมิว วิตฺถาริตาติ.

"Avalokayamānā" significa que, colocando sus manos en gesto de reverencia sobre sus cabezas y mirando continuamente al Bienaventurado, se retiran y, tras rendir homenaje en el punto donde Él desaparece de su vista, se marchan. En el término "avijahitattā", se explica: aquel que tras escuchar el discurso se levanta y se marcha conversando sobre otros asuntos mundanos vistos o oídos, se dice que, por su propia naturaleza, abandona la enseñanza. Pero aquel que se marcha alabando las virtudes del discurso del Dhamma escuchado, se dice que no lo abandona; así, se marchan sin abandonar la enseñanza. "Gacchantanti": lo vieron caminando como si fuera una gran estupa de oro de cien codos de altura movida por un mecanismo de cuerdas. "Addasāma ṭhitaṃ": lo vieron de pie como una montaña de oro firmemente establecida. "Tato ca bhiyyo": el joven Uttara, incapaz de detallar todas las virtudes de Buda, resumió las restantes como si hiciera un fardo o un conjunto atado con hilos, y al responder dijo esto. El sentido aquí es: las virtudes no mencionadas son mucho más numerosas que las mencionadas por mí. Pues, al igual que la gran tierra o el gran océano, las virtudes de ese Honorable son infinitas e inconmensurables, extendiéndose como el espacio mismo.

๓๙๐. อปฺปฏิสํวิทิโตติ อวิญฺญาตอาคมโน. ปพฺพชิเต อุปสงฺกมนฺเตน หิ จีวรปริกมฺมาทิสมเย วา เอกํ นิวาเสตฺวา สรีรภญฺชนสมเย วา อุปสงฺกมิตฺวา ตโตว ปฏินิวตฺติตพฺพํ โหติ, ปฏิสนฺถารมตฺตมฺปิ น ชายติ. ปุเรตรํ ปน โอกาเส การิเต ทิวาฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขุ วิวิตฺเต ฐาเน นิสีทติ, ตํ อาคนฺตฺวา ปสฺสนฺตา ทสฺสเนนปิ [Pg.271] ปสีทนฺติ, ปฏิสนฺถาโร ชายติ, ปญฺหพฺยากรณํ วา ธมฺมกถา วา ลพฺภติ. ตสฺมา ปณฺฑิตา โอกาสํ กาเรนฺติ. โส จ เนสํ อญฺญตโร, เตนสฺส เอตทโหสิ. ชิณฺโณ วุฑฺโฒติ อตฺตโน อุคฺคตภาวํ อกเถตฺวา กสฺมา เอวมาห? พุทฺธา นาม อนุทฺทยสมฺปนฺนา โหนฺติ, มหลฺลกภาวํ ญตฺวา สีฆํ โอกาสํ กริสฺสตีติ เอวมาห.

390. "Appaṭisaṃvidito" significa que su llegada no fue anunciada. Pues, cuando un devoto se acerca a los monjes en momentos como la preparación de las túnicas o cuando visten una sola prenda para ungirse el cuerpo, debe retirarse inmediatamente y no surge ni siquiera un saludo cordial. En cambio, si se solicita permiso previamente, el monje barre el lugar de descanso diurno, se pone su túnica y se sienta en un lugar solitario; los devotos que vienen y lo ven se inspiran solo con la vista, surge la hospitalidad y se obtiene una respuesta a sus preguntas o un discurso sobre el Dhamma. Por eso, los sabios solicitan permiso de entrada. Ese Brahmāyu era uno de esos sabios, y por ello tuvo este pensamiento. Al decir "jiṇṇo vuḍḍho" (viejo y anciano), ¿por qué lo dijo sin mencionar su propio renombre? Pensó: "Los Budas poseen una gran compasión; al conocer mi vejez, me concederán audiencia rápidamente". Con este pensamiento en mente, dijo que era viejo y anciano.

๓๙๑. โอรมิย โอกาสมกาสีติ เวเคน อุฏฺฐาย ทฺวิธา ภิชฺชิตฺวา โอกาสมกาสิ.

391. "Oramiya okāsamakāsī" significa que la asamblea se levantó rápidamente, se dividió en dos y abrió un camino.

เย เมติ เย มยา. นารีสมานสวฺหยาติ นารีสมานนามํ อิตฺถิลิงฺคํ, เตน อวฺหาตพฺพาติ นารีสมานสวฺหยา, อิตฺถิลิงฺเคน วตฺตพฺพาติ โวหารกุสลตาย เอวํ วทติ. ปหูตชิวฺโหติ ปุถุลชิวฺโห. นินฺนามเยตนฺติ นีหร เอตํ.

"Ye me" significa aquellos [signos] que yo [he oído]. "Nārīsamānasavhayā" se refiere a un nombre de género femenino similar al de una mujer; como debe ser llamada por ese término femenino (jivhā - lengua), se dice que tiene un nombre similar al de una mujer; lo dice así por su pericia en el uso del lenguaje. "Pahūtajivho" significa que tiene una lengua ancha. "Ninnāmayetaṃ" significa "extienda esa lengua".

๓๙๓. เกวลีติ สกลคุณสมฺปนฺโน.

393. "Kevalī" significa que está dotado de todas las virtudes.

๓๙๔. ปจฺจภาสีติ เอกปฺปหาเรน ปุจฺฉิเต อฏฺฐ ปญฺเห พฺยากโรนฺโต ปติอภาสิ. โย เวทีติ โย วิทติ ชานาติ, ยสฺส ปุพฺเพนิวาโส ปากโฏ. สคฺคาปายญฺจ ปสฺสตีติ ทิพฺพจกฺขุญาณํ กถิตํ. ชาติกฺขยํ ปตฺโตติ อรหตฺตํ ปตฺโต. อภิญฺญา โวสิโตติ ตํ อรหตฺตํ อภิชานิตฺวา โวสิโต โวสานปฺปตฺโต. มุนีติ อรหตฺตญาณโมเนยฺเยน สมนฺนาคโต.

394. "Paccabhāsī" significa que, al serle formuladas ocho preguntas a la vez, el Buda respondió y replicó. "Yo vedī" significa aquel que conoce, quien posee el conocimiento de las existencias pasadas de forma clara. Con la frase "saggāpāyañca passatī", se refiere al conocimiento del ojo divino. "Jātikkhayaṃ patto" significa que ha alcanzado el fruto del Arhatship. "Abhiññā vosito" significa que, tras comprenderlo con el conocimiento del Arhatship, ha llegado al final o a la culminación. "Munī" significa que posee la sabiduría conocida como el conocimiento del fruto del Arhatship.

วิสุทฺธนฺติ ปณฺฑรํ. มุตฺตํ ราเคหีติ กิเลสราเคหิ มุตฺตํ. ปหีนชาติมรโณติ ชาติกฺขยปฺปตฺตตฺตา ปหีนชาติโก, ชาติปหาเนเนว ปหีนมรโณ. พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ ยํ พฺรหฺมจริยสฺส เกวลี สกลภาโว, เตน สมนฺนาคโต, สกลจตุมคฺคพฺรหฺมจริยวาโสติ อตฺโถ. ปารคู สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺเพสํ โลกิยโลกุตฺตรธมฺมานํ อภิญฺญาย ปารํ คโต, สพฺพธมฺเม อภิชานิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. ปารคูติ วา เอตฺตาวตา ปริญฺญาปารคู ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ, ปหานปารคู สพฺพกิเลสานํ, ภาวนาปารคู จตุนฺนํ มคฺคานํ, สจฺฉิกิริยาปารคู นิโรธสฺส, สมาปตฺติปารคู สพฺพสมาปตฺตีนนฺติ อยมตฺโถ วุตฺโต. ปุน สพฺพธมฺมานนฺติ อิมินา อภิญฺญาปารคู วุตฺโตติ. พุทฺโธ ตาที ปวุจฺจตีติ ตาทิโส ฉหิ [Pg.272] อากาเรหิ ปารํ คโต สพฺพากาเรน จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺโธติ ปวุจฺจตีติ.

"Visuddhaṃ" significa una mente pura y blanca. "Muttaṃ rāgehī" significa liberada de los apegos de las impurezas. "Pahīnajātimaraṇo" significa que ha abandonado el nacimiento por haber alcanzado la destrucción del renacimiento; por el mero hecho de abandonar el nacimiento, ha abandonado la muerte. "Brahmacariyassa kevalī" significa que posee la totalidad de la vida santa; el sentido es que está dotado de la culminación de la vida santa de los cuatro senderos. "Pāragū sabbadhammānaṃ" significa que ha cruzado a la otra orilla mediante el conocimiento superior de todos los fenómenos mundanos y supramundanos; el sentido es que permanece habiendo comprendido todos los fenómenos. Alternativamente, "pāragū" significa que ha llegado a la otra orilla del pleno entendimiento de los cinco agregados, la otra orilla del abandono de todas las impurezas, la otra orilla del desarrollo de los cuatro senderos, la otra orilla de la realización de la cesación y la otra orilla del logro de las absorciones meditativas. Nuevamente, con "sabbadhammānaṃ" se dice que ha llegado a la otra orilla del conocimiento superior. "Buddho tādī pavuccatī" significa que tal persona, habiendo cruzado a la otra orilla de seis maneras y por ser el conocedor de las cuatro verdades en todos sus aspectos, es llamada "Buda".

กึ ปน เอตฺตาวตา สพฺเพ ปญฺหา วิสฺสชฺชิตา โหนฺตีติ? อาม วิสฺสชฺชิตา, จิตฺตํ วิสุทฺธํ ชานาติ, มุตฺตํ ราเคหีติ อิมินา ตาว พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณติ ปฐมปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ปารคูติ อิมินา เวเทหิ คตตฺตา เวทคูติ ทุติยปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ปุพฺเพนิวาสนฺติอาทีหิ อิมาสํ ติสฺสนฺนํ วิชฺชานํ อตฺถิตาย เตวิชฺโชติ ตติยปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. มุตฺตํ ราเคหิ สพฺพโสติ อิมินาว นิสฺสฏตฺตา ปาปธมฺมานํ โสตฺติโยติ จตุตฺถปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ชาติกฺขยํ ปตฺโตติ อิมินา ปน อรหตฺตสฺเสว วุตฺตตฺตา ปญฺจมปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. โวสิโตติ จ พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ จ อิเมหิ ฉฏฺฐปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. อภิญฺญา โวสิโต มุนีติ อิมินา สตฺตมปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ปารคู สพฺพธมฺมานํ, พุทฺโธ ตาที ปวุจฺจตีติ อิมินา อฏฺฐมปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ.

¿Pero acaso se han respondido todas las preguntas con este extenso discurso? Sí, han sido respondidas; mediante el pasaje «conoce la mente pura, liberada de los apegos», se ha respondido a la primera pregunta: por haber desechado el mal, se le llama «Brāhmaṇa». Mediante el término «Pāragū» (el que ha ido a la otra orilla), se ha respondido a la segunda pregunta: por haber llegado a la otra orilla a través de los conocimientos (Vedas/Magga), se le llama «Vedagū». Mediante las palabras que comienzan con «Pubbenivāsaṃ» (vidas pasadas), se ha respondido a la tercera pregunta: por poseer estos tres conocimientos claros, se le llama «Tevijjo» (poseedor del triple conocimiento). Únicamente mediante el pasaje «totalmente liberado de los apegos», se ha respondido a la cuarta pregunta: por haber salido de los estados perjudiciales, se le llama «Sottiyo». Sin embargo, mediante el pasaje «alcanzó el fin del nacimiento», se ha respondido a la quinta pregunta, pues se refiere únicamente al Fruto del Arhatship (arahatta-phala). Mediante los términos «Vosito» (el que ha cumplido) y «Brahmacariyassa kevalī» (consumado en la vida santa), se ha respondido a la sexta pregunta. Mediante el pasaje «el sabio que ha cumplido mediante el conocimiento superior (Abhiññā)», se ha respondido a la séptima pregunta. Y mediante el pasaje «el que ha llegado al fin de todos los fenómenos, el Buddha, el inmutable, así es llamado», se ha respondido a la octava pregunta.

๓๙๕. ทานกถนฺติอาทีนิ เหฏฺฐา สุตฺเต วิตฺถาริตาเนว. ปจฺจปาทีติ ปฏิปชฺชิ. ธมฺมสฺสานุธมฺมนฺติ อิมสฺมึ สุตฺเต ธมฺโม นาม อรหตฺตมคฺโค, อนุธมฺโม นาม เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา ตีณิ จ สามญฺญผลานิ, ตานิ ปฏิปาฏิยา ปฏิลภีติ อตฺโถ. น จ มํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเสสีติ มญฺจ ธมฺมการณา น กิลเมสิ, น ปุนปฺปุนํ กถาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ ปน ปเทน เทสนาย อรหตฺเตเนว กูฏํ คหิตนฺติ.

395. Las palabras que comienzan con «Dānakathaṃ» (discurso sobre la generosidad) ya han sido detalladas en el sutta anterior. «Paccapādī» significa que practicó. En cuanto a «Dhammassānudhammā» (la práctica en conformidad con el Dhamma), en este contexto, «Dhamma» se refiere al Sendero del Arhatship, y «Anudhamma» se refiere a los tres senderos inferiores y a los tres frutos inferiores de la vida ascética; el significado es que los obtuvo en sucesión. «Na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesi» significa: «por el motivo de hacer comprender las Cuatro Nobles Verdades, no me fatigó, ni me hizo hablar una y otra vez». El resto de los pasajes es evidente en todas partes. En cuanto al término «Parinibbāyī» (aquel que se extingue totalmente), con esta palabra la enseñanza alcanza su culminación únicamente con el Arhatship.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya.

พฺรหฺมายุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye la explicación del Brahmāyu Sutta.

๒. เสลสุตฺตวณฺณนา

2. Explicación del Sela Sutta.

๓๙๖. เอวํ เม สุตนฺติ เสลสุตฺตํ. ตตฺถ องฺคุตฺตราเปสูติอาทิ โปตลิยสุตฺเต วิตฺถาริตเมว. อฑฺฒเตฬเสหีติ อฑฺเฒน เตฬเสหิ, ทฺวาทสหิ [Pg.273] สเตหิ ปญฺญาสาย จ ภิกฺขูหิ สทฺธินฺติ วุตฺตํ โหติ. เต ปน สาวกสนฺนิปาเต สนฺนิปติตา ภิกฺขูเยว สพฺเพ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตา ขีณาสวา. เกณิโยติ ตสฺส นามํ, ชฏิโลติ ตาปโส. โส กิร พฺราหฺมณมหาสาโล, ธนรกฺขณตฺถาย ปน ตาปสปพฺพชฺชํ สมาทาย รญฺโญ ปณฺณาการํ ทตฺวา ภูมิภาคํ คเหตฺวา ตตฺถ อสฺสมํ กาเรตฺวา วสติ ปญฺจหิ สกฏสเตหิ วณิชฺชํ ปโยเชตฺวา กุลสหสฺสสฺส นิสฺสโย หุตฺวา, อสฺสเมปิ จสฺส เอโก ตาลรุกฺโข ทิวเส ทิวเส เอกํ โสวณฺณมยํ ตาลผลํ มุญฺจตีติ วทนฺติ. โส ทิวา กาสายานิ ธาเรติ, ชฏา จ พนฺธติ, รตฺตึ กามสมฺปตฺตึ อนุภวติ. ธมฺมิยา กถายาติ ปานกานิสํสปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย. อยญฺหิ เกณิโย ตุจฺฉหตฺโถ ภควโต ทสฺสนาย คนฺตุํ ลชฺชายมาโน – ‘‘วิกาลโภชนา วิรตานมฺปิ ปานกํ กปฺปตี’’ติ จินฺเตตฺวา สุสงฺขตพทรปานํ ปญฺจหิ กาชสเตหิ คาหาเปตฺวา อคมาสิ. เอวํ คตภาโว จสฺส – ‘‘อถ โข เกณิยสฺส ชฏิลสฺส เอตทโหสิ กึ นุ โข อหํ สมณสฺส โคตมสฺส หราเปยฺย’’นฺติ เภสชฺชกฺขนฺธเก (มหาว. ๓๐๐) ปาฬิอารุฬฺโหเยว.

396. «Evaṃ me sutaṃ» introduce el Sela Sutta. En él, los pasajes que comienzan con «Aṅguttarāpesu» ya han sido explicados detalladamente en el Potaliya Sutta. «Aḍḍhateḷasehi» significa con doce cientos cincuenta monjes (mil doscientos y cincuenta monjes). Todos esos monjes reunidos en la asamblea de discípulos eran precisamente aquellos que se ordenaron mediante la ordenación «Ehi Bhikkhu» y eran Arhats (liberados de las impurezas). «Keṇiya» es el nombre de aquel asceta; «Jaṭilo» significa que era un asceta de cabellos enmarañados. Se dice que era un brahmán de gran fortuna (Mahāsāla), pero para proteger sus riquezas, adoptó la vida de asceta, ofreció regalos al rey, obtuvo una parcela de tierra, construyó allí un eremitorio y vivía allí comerciando con quinientas carretas, siendo el sustento de mil familias. Además, se cuenta que en su eremitorio había una palmera que cada día dejaba caer un fruto de palma de oro. Durante el día vestía mantos de color azafrán y llevaba el cabello enmarañado, pero por la noche disfrutaba de los placeres sensoriales. «Dhammiyā kathāyā» se refiere a una conversación sobre el Dhamma relacionada con los beneficios de las bebidas. Este Keṇiya, sintiéndose avergonzado de ir a ver al Bendito con las manos vacías, pensó: «Incluso para quienes se abstienen de comer fuera de hora, las bebidas son permitidas»; así, mandó llevar quinientos cargamentos de una bebida de azufaifa bien preparada y fue hacia allá. El hecho de que fuera de esa manera consta en el Bhesajjakkhandhaka del Vinaya: «Entonces el asceta Keṇiya pensó: ¿Qué podría ofrecerle al asceta Gotama?».

ทุติยมฺปิ โข ภควาติ กสฺมา ปุนปฺปุนํ ปฏิกฺขิปิ? ติตฺถิยานํ ปฏิกฺเขปปสนฺนตาย, อการณเมตํ, นตฺถิ พุทฺธานํ ปจฺจยเหตุ เอวรูปํ โกหญฺญํ. อยํ ปน อฑฺฒเตฬสานิ ภิกฺขุสตานิ ทิสฺวา เอตฺตกานํเยว ภิกฺขํ ปฏิยาเทสฺสติ, สฺเวว เสโล ตีหิ ปุริสสเตหิ สทฺธึ ปพฺพชิสฺสติ. อยุตฺตํ โข ปน นวเก อญฺญโต เปเสตฺวา อิเมเหว สทฺธึ คนฺตุํ, อิเม วา อญฺญโต เปเสตฺวา นวเกหิ สทฺธึ คนฺตุํ. อถาปิ สพฺเพ คเหตฺวา คมิสฺสามิ, ภิกฺขาหาโร นปฺปโหสฺสติ. ตโต ภิกฺขูสุ ปิณฺฑาย จรนฺเตสุ มนุสฺสา อุชฺฌายิสฺสนฺติ – ‘‘จิรสฺสาปิ เกณิโย สมณํ โคตมํ นิมนฺเตตฺวา ยาปนมตฺตํ ทาตุํ นาสกฺขี’’ติ, สยมฺปิ วิปฺปฏิสารี ภวิสฺสติ. ปฏิกฺเขเป ปน กเต ‘‘สมโณ โคตโม ปุนปฺปุนํ ‘ตฺวญฺจ พฺราหฺมเณสุ อภิปฺปสนฺโน’ติ พฺราหฺมณานํ นามํ คณฺหาตี’’ติ จินฺเตตฺวา พฺราหฺมเณปิ นิมนฺเตตุกาโม ภวิสฺสติ, ตโต พฺราหฺมเณ ปาฏิเยกฺกํ นิมนฺเตสฺสติ[Pg.274], เต เตน นิมนฺติตา ภิกฺขู หุตฺวา ภุญฺชิสฺสนฺติ. เอวมสฺส สทฺธา อนุรกฺขิตา ภวิสฺสตีติ ปุนปฺปุนํ ปฏิกฺขิปิ. กิญฺจาปิ โข, โภติ อิมินา อิทํ ทีเปติ, – ‘‘โภ โคตม, กึ ชาตํ ยทิ อหํ พฺราหฺมเณสุ อภิปฺปสนฺโน, อธิวาเสตุ ภวํ โคตโม, อหํ พฺราหฺมณานมฺปิ ทาตุํ สกฺโกมิ ตุมฺหากมฺปี’’ติ.

En cuanto a «Por segunda vez el Bendito...», ¿por qué lo rechazó repetidamente? Lo rechazó debido a la fe de los seguidores de otras religiones al ver un rechazo. No obstante, esto no es la razón principal; en los Buddhas no existe tal tipo de engaño o astucia motivada por los requisitos materiales. Sin embargo, el Buddha vio que Keṇiya, al ver a los mil doscientos cincuenta monjes, prepararía comida solo para ese número, pero al día siguiente Sela vendría a ordenarse con trescientos hombres más. No sería apropiado enviar a los monjes nuevos a otro lugar y venir solo con estos, ni enviar a estos a otro lugar y venir solo con los monjes nuevos. Además, si venía con todos, la comida no sería suficiente. Entonces, cuando los monjes tuvieran que salir a pedir limosna, la gente criticaría diciendo: «Después de tanto tiempo Keṇiya invitó al asceta Gotama y no fue capaz de dar ni siquiera lo suficiente para el sustento»; y él mismo se sentiría pesaroso. Al realizar el rechazo repetidamente, Keṇiya pensaría: «El asceta Gotama menciona repetidamente el nombre de los brahmanes diciendo 'tú tienes mucha fe en los brahmanes'», y así desearía invitar también a los brahmanes. Entonces, invitaría a los brahmanes por separado, y ellos, habiéndose ordenado monjes tras ser invitados, comerían. De este modo, su fe sería protegida; con esto en mente, el Buddha rechazó la invitación repetidamente. Con la frase «Kiñcāpi kho, bho», se muestra lo siguiente: «Oh Gotama, ¿qué importa si tengo fe en los brahmanes? Que el señor Gotama acepte; soy capaz de dar tanto a los brahmanes como a ustedes».

กายเวยฺยาวฏิกนฺติ กายเวยฺยาวจฺจํ. มณฺฑลมาฬนฺติ ทุสฺสมณฺฑปํ.

«Kāyaveyyāvaṭikaṃ» se refiere al servicio físico. «Maṇḍalamāḷaṃ» se refiere a un pabellón hecho de tela.

๓๙๗. อาวาโหติ กญฺญาคหณํ. วิวาโหติ กญฺญาทานํ. โส เม นิมนฺติโตติ โส มยา นิมนฺติโต. อถ พฺราหฺมโณ ปริปกฺโกปนิสฺสยตฺตา พุทฺธสทฺทํ สุตฺวาว อมเตเนวาภิสิตฺโต ปสาทํ อาวิกโรนฺโต พุทฺโธติ, โภ เกณิย, วเทสีติ อาห. เกณิโย ยถาภูตํ อาจิกฺขนฺโต พุทฺโธติ, โภ เสล, วทามีติ อาห. ตโต นํ ปุนปิ ทฬฺหีกรณตฺถํ ปุจฺฉิ, อิตโรปิ ตเถว อาโรเจสิ.

397. «Āvāho» significa tomar a una doncella (matrimonio). «Vivāho» significa entregar a una doncella en matrimonio. «So me nimantito» significa «él ha sido invitado por mí». Entonces el brahmán Sela, debido a que poseía las condiciones maduras para los senderos y frutos, tan pronto como escuchó la palabra «Buddha», se sintió como si hubiera sido ungido con el néctar de la inmortalidad (amata) y, manifestando su devoción, dijo: «Oh Keṇiya, ¿dices que es un Buddha?». Keṇiya, informando la verdad, dijo: «Oh Sela, digo que es un Buddha». Después, Sela le preguntó de nuevo para confirmarlo, y el otro le informó de la misma manera.

๓๙๘. อถสฺส กปฺปสตสหสฺเสหิปิ พุทฺธสทฺทสฺเสว ทุลฺลภภาวํ สมฺปสฺสโต. เอตทโหสีติ. เอตํ ‘‘โฆโสปิ โข’’ติอาทิ อโหสิ. นีลวนราชีติ นีลวณฺณรุกฺขปนฺติ. ปเท ปทนฺติ ปทปฺปมาเณ ปทํ. อจฺจาสนฺเน หิ อติทูเร วา ปาเท นิกฺขิปมาเน สทฺโท อุฏฺฐาติ, ตํ ปฏิเสเธนฺโต เอวมาห. สีหาว เอกจราติ คณวาสี สีโห สีหโปตกาทีหิ สทฺธึ ปมาทํ อาปชฺชติ, เอกจโร อปฺปมตฺโต โหติ. อิติ อปฺปมาทวิหารํ ทสฺเสนฺโต เอกจรสีเหน โอปมฺมํ กโรติ. มา เม โภนฺโตติ อาจารํ สิกฺขาเปนฺโต อาห. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – สเจ ตุมฺเห กถาวารํ อลภิตฺวา มม กถาย อนฺตเร กถํ ปเวเสสฺสถ, ‘‘อนฺเตวาสิเก สิกฺขาเปตุํ นาสกฺขี’’ติ มยฺหํ ครหา อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺมา โอกาสํ ปสฺสิตฺวา มนฺเตยฺยาถาติ. โน จ โข นํ ชานามีติ วิปสฺสีปิ โพธิสตฺโต จตุราสีติสหสฺสตฺเถรปพฺพชิตปริวาโร สตฺต มาสานิ โพธิสตฺตจาริกํ จริ, พุทฺธุปฺปาทกาโล วิย อโหสิ. อมฺหากมฺปิ โพธิสตฺโต ฉพฺพสฺสานิ โพธิสตฺตจาริกํ จริ. เอวํ ปริปุณฺณสรีรลกฺขเณหิ สมนฺนาคตาปิ พุทฺธา น โหนฺติ. ตสฺมา พฺราหฺมโณ ‘‘โน จ โข นํ ชานามี’’ติ อาห.

398. Entonces, para ese [Brahmin Sela], viendo claramente que incluso en cien mil eones el sonido de la palabra 'Buddha' es difícil de obtener, surgió este pensamiento: el pensamiento que comienza con 'ghosopi kho'. 'Nīlavanarājī' se refiere a una hilera de árboles de color verde oscuro. 'Pade padaṃ' significa colocar el pie en un espacio de la medida de un pie. Pues si los pies se colocan demasiado cerca o demasiado lejos, surge un sonido [fuerte]; evitando esto, el Brahmin Sela dijo así. 'Sīhāva ekacarā' en este pasaje: un león que vive en manada cae en la negligencia junto con sus cachorros y otros, pero el que anda solo es diligente. Mostrando así el morar en la diligencia, el Brahmin Sela hace una comparación con el león solitario. 'Mā me bhonto' dijo el Brahmin Sela enseñando la conducta. El sentido aquí es: si ustedes, sus discípulos, al no tener su turno de hablar, intercalan sus palabras en medio de mi discurso, surgirá un reproche contra mí diciendo: 'no pudo entrenar a sus propios discípulos'; por lo tanto, observen la oportunidad propicia y hablen. 'No ca kho naṃ jānāmī': incluso el Bodhisatta Vipassī, rodeado por ochenta y cuatro mil monjes ancianos, anduvo como Bodhisatta por siete meses; fue como el tiempo del surgimiento de un Buddha. Nuestro Bodhisatta también anduvo como Bodhisatta por seis años. Así, aunque los Buddhas estén dotados de las marcas de un cuerpo perfecto, [mientras son Bodhisattas] no son aún Buddhas. Por eso el Brahmin dijo: 'pero no lo conozco [como un Buddha]'.

๓๙๙. ปริปุณฺณกาโยติ [Pg.275] ลกฺขเณหิ ปริปุณฺณตาย อหีนงฺคตาย จ ปริปุณฺณสรีโร. สุรุจีติ สุนฺทรสรีรปฺปโภ. สุชาโตติ อาโรหปริณาหสมฺปตฺติยา สณฺฐานสมฺปตฺติยา จ สุนิพฺพตฺโต. จารุทสฺสโนติ สุจิรมฺปิ ปสฺสนฺตานํ อติตฺติชนโก มโนหรทสฺสโน. สุวณฺณวณฺโณติ สุวณฺณสทิสวณฺโณ. สุสุกฺกทาโฐติ สุฏฺฐุ สุกฺกทาโฐ. มหาปุริสลกฺขณาติ ปฐมํ วุตฺตพฺยญฺชนาเนว วจนนฺตเรน นิคเมนฺโต อาห.

399. 'Paripuṇṇakāyo' significa que tiene un cuerpo perfecto por la plenitud de las marcas y por no carecer de miembros. 'Surucī' significa que tiene un hermoso resplandor corporal. 'Sujāto' significa bien formado por la perfección en altura y circunferencia, y por la perfección en su forma. 'Cārudassano' significa que genera una insaciabilidad incluso en quienes lo miran por largo tiempo, poseyendo una apariencia que cautiva el corazón. 'Suvaṇṇavaṇṇo' significa que tiene un color semejante al oro. 'Susukkadāṭho' significa que tiene colmillos muy blancos. Con el término 'mahāpurisalakkhaṇā', el Brahmin Sela dijo esto para concluir con palabras diferentes las mismas marcas del Gran Hombre ya mencionadas anteriormente.

อิทานิ เตสุ ลกฺขเณสุ อตฺตโน จิตฺตรุจิตานิ คเหตฺวา โถเมนฺโต ปสนฺนเนตฺโตติอาทิมาห. ภควา หิ ปญฺจวณฺณปสาทสมฺปตฺติยา ปสนฺนเนตฺโต, ปุณฺณจนฺทสทิสมุขตาย สุมุโข, อาโรหปริณาหสมฺปตฺติยา พฺรหา, พฺรหฺมุชุคตฺตตาย อุชุ, ชุติมนฺตตาย ปตาปวา. ยมฺปิ เจตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตํ, ตํ ‘‘มชฺเฌ สมณสงฺฆสฺสา’’ติ อิมินา ปริยาเยน โถมยตา ปุน วุตฺตํ. เอทิโส หิ เอวํ วิโรจติ. อุตฺตรคาถายปิ เอเสว นโย. อุตฺตมวณฺณีโนติ อุตฺตมวณฺณสมฺปนฺนสฺส. รเถสโภติ อุตฺตมสารถิ. ชมฺพุสณฺฑสฺสาติ ชมฺพุทีปสฺส. ปากเฏน อิสฺสริยํ อิสฺสโร โหติ.

Ahora, tomando aquellas marcas que deleitan su propio corazón y alabándolas, el Brahmin Sela dijo: 'pasannanetto', etc. Pues el Bienaventurado tiene ojos serenos por la perfección de la claridad visual de cinco colores, tiene un rostro hermoso por ser semejante a la luna llena, es grande por la perfección en altura y circunferencia, es recto por tener un cuerpo tan derecho como el de un Brahmā, y es majestuoso por poseer resplandor. Lo que se dijo anteriormente como 'suruci' se repite aquí mediante la expresión 'en medio de la comunidad de monjes' con el propósito de alabarlo. Pues alguien con tal resplandor brilla como el sol. En el verso siguiente, 'kalyāṇadassano', se debe entender este mismo método. 'Uttamavaṇṇīno' significa de aquel que posee una complexión suprema. 'Rathesabho' significa el auriga supremo. 'Jambusaṇḍassa' significa de Jambudīpa. Al mencionar la célebre Jambudīpa, el Brahmin Sela habló para alabar su soberanía como Cakkavatti. Ciertamente, un Cakkavatti es el señor de las cuatro islas.

ขตฺติยาติ ชาติขตฺติยา. โภคีติ โภคิยา. ราชาโนติ เย เกจิ รชฺชํ กาเรนฺตา. ราชาภิราชาติ ราชูนํ ปูชนีโย, อธิราชา หุตฺวา, จกฺกวตฺตีติ อธิปฺปาโย. มนุชินฺโทติ มนุสฺสาธิปติ ปรมิสฺสโร หุตฺวา.

'Khattiyā' son los nobles por nacimiento. 'Bhogī' son los reyes que poseen riquezas. 'Rājāno' son cualesquiera que ejercen el reinado. 'Rājābhirājā' significa alguien que debe ser honrado por los reyes, habiéndose convertido en un soberano supremo, es decir, un Cakkavatti; este es el sentido del Brahmin Sela. 'Manujindo' significa siendo el señor de los hombres y el gobernante supremo.

เอวํ วุตฺเต ภควา – ‘‘เย เต ภวนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา, เต สกวณฺเณ ภญฺญมาเน อตฺตานํ ปาตุกโรนฺตี’’ติ อิมํ เสลสฺส มโนรถํ ปูเรนฺโต ราชาหมสฺมีติอาทิมาห. ตตฺรายมธิปฺปาโย – ยํ มํ ตฺวํ เสล ‘‘ราชา อรหสิ ภวิตุ’’นฺติ ยาจสิ, เอตฺถ อปฺโปสฺสุกฺโก โหติ ราชาหมสฺมิ. สติ จ ราชตฺเต ยถา อญฺโญ ราชา โยชนสตํ วา อนุสาสติ โยชนสหสฺสํ วา, จกฺกวตฺตี หุตฺวาปิ จตุทีปปริยนฺตมตฺตํ วา, นาหเมวํ ปริจฺฉินฺนวิสโย, อหญฺหิ ธมฺมราชา อนุตฺตโร ภวคฺคโต อวีจิปริยนฺตํ กตฺวา ติริยํ อปฺปมาณโลกธาตุโย อนุสาสามิ. ยาวตา [Pg.276] หิ อปททฺวิปทาทิเภทา สตฺตา, อหํ เตสํ อคฺโค. น หิ เม โกจิ สีเลน วา…เป… วิมุตฺติญาณทสฺสเนน วา ปฏิภาโค อตฺถิ, สฺวาหํ เอวํ ธมฺมราชา อนุตฺตโร อนุตฺตเรเนว จตุสติปฏฺฐานาทิเภเทน ธมฺเมน จกฺกํ วตฺเตมิ. อิทํ ปชหถ, อิทํ อุปสมฺปชฺช วิหรถาติ อาณาจกฺกํ, อิทํ โข ปน, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติอาทินา ปริยตฺติธมฺเมน ธมฺมจกฺกเมว วา. จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ยํ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ โหติ สมเณน วา…เป… เกนจิ วา โลกสฺมินฺติ.

Dicho esto por el Brahmin Sela, el Bienaventurado —cumpliendo el deseo de Sela: 'aquellos que son Arahants y Sammāsambuddhas se manifiestan a sí mismos cuando se proclaman sus propias virtudes'— dijo: 'rājāhamasmi' (Yo soy Rey), etc. En esto, el sentido del Bienaventurado es: Sela, respecto a lo que tú dices: 'mereces ser un rey', no te preocupes, pues yo soy Rey. Y habiendo un reinado, así como otro rey gobierna cien leguas o mil leguas, o incluso siendo un Cakkavatti gobierna solo hasta el límite de las cuatro islas, yo no tengo un dominio tan limitado. Pues yo soy el Rey del Dhamma supremo y, estableciendo el límite desde la cúspide de la existencia hasta el infierno Avīci, y a través de los sistemas de mundos inconmensurables, yo gobierno. Pues de todos los seres que existen, ya sean los que no tienen pies, los de dos pies, etc., yo soy el más excelente de ellos. Ciertamente, no tengo a nadie igual a mí en virtud (sīla)... o en el conocimiento y visión de la liberación. Yo, siendo tal Rey del Dhamma supremo, hago girar la rueda mediante el Dhamma supremo que consiste en las cuatro bases de la atención plena y otros. 'Abandonen esto [lo perjudicial], perfeccionen y moren en esto [lo beneficioso]', así es como hago girar la rueda de la autoridad. Mediante el Dhamma de las escrituras que comienza con 'Esta, monjes, es la Noble Truth del Sufrimiento', hago girar la rueda de la autoridad. O también, mediante el Dhamma de las escrituras hago girar la rueda del Dhamma misma. 'Cakkaṃ appaṭivattiyaṃ' se refiere a la rueda que no puede ser detenida por ningún asceta... o por nadie en el mundo.

เอวํ อตฺตานํ อาวิกโรนฺตํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ปีติโสมนสฺสชาโต เสโล ปุน ทฬฺหีกรณตฺถํ สมฺพุทฺโธ ปฏิชานาสีติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ โก นุ เสนาปตีติ รญฺโญ โภโต ธมฺเมน ปวตฺติตสฺส จกฺกสฺส อนุปวตฺตโก เสนาปติ โก นูติ ปุจฺฉิ.

Al ver al Bienaventurado revelándose así de forma clara, Sela, lleno de gozo y alegría, dijo los dos versos que comienzan con 'sambuddho paṭijānāsi' para confirmar con firmeza. Allí, con 'ko nu senāpati', preguntó: '¿Quién es el general que sigue la voluntad de Su Excelencia el Rey, quien ha puesto en movimiento la rueda de acuerdo con el Dhamma?'.

เตน จ สมเยน ภควโต ทกฺขิณปสฺเส อายสฺมา สาริปุตฺโต นิสินฺโน โหติ สุวณฺณปุญฺโช วิย สิริยา โสภมาโน, ตํ ทสฺเสนฺโต ภควา มยา ปวตฺติตนฺติ คาถมาห. ตตฺถ อนุชาโต ตถาคตนฺติ ตถาคตํ เหตุํ อนุชาโต, ตถาคเตน เหตุนา ชาโตติ อตฺโถ. อปิจ อวชาโต อนุชาโต อติชาโตติ ตโย วุตฺตา. เตสุ อวชาโต ทุสฺสีโล, โส ตถาคตสฺส ปุตฺโต นาม น โหติ. อติชาโต นาม ปิตรา อุตฺตริตโร, ตาทิโสปิ ตถาคตสฺส ปุตฺโต นตฺถิ. ตถาคตสฺส ปน เอโก อนุชาโตว ปุตฺโต โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห.

En aquel momento, el Venerable Sāriputta estaba sentado al lado derecho del Bienaventurado, resplandeciendo con esplendor como una gran pila de oro. Indicándolo a él, el Bienaventurado dijo el verso que comienza con 'mayā pavattitaṃ'. Allí, 'anujāto tathāgataṃ' significa que nació siguiendo al Tathāgata como causa, nació adecuadamente debido al Tathāgata. Además, se mencionan tres tipos de hijos: el inferior (avajāto), el que sigue al padre (anujāto) y el que supera al padre (atijāto). Entre ellos, una persona inmoral no es propiamente un hijo del Tathāgata. El hijo que es superior al padre se llama 'atijāto'; un hijo de tal naturaleza no existe para el Tathāgata. Pero el Tathāgata tiene un hijo que es 'anujāto' (que sigue a su padre); para señalarlo, dijo esto.

เอวํ ‘‘โก นุ เสนาปตี’’ติ ปญฺหํ พฺยากริตฺวา ยํ เสโล อาห ‘‘สมฺพุทฺโธ ปฏิชานาสี’’ติ, ตตฺร นํ นิกฺกงฺขํ กาตุกาโม ‘‘นาหํ ปฏิญฺญามตฺเตเนว ปฏิชานามิ, อปิจาหํ อิมินา การเณน พุทฺโธ’’ติ ญาเปตุํ อภิญฺเญยฺยนฺติ คาถมาห. ตตฺร อภิญฺเญยฺยนฺติ วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ. ภาเวตพฺพํ มคฺคสจฺจํ. ปหาตพฺพํ สมุทยสจฺจํ. เหตุวจเนน ปน ผลสิทฺธิโต เตสํ ผลานิ นิโรธสจฺจทุกฺขสจฺจานิปิ วุตฺตาเนว โหนฺติ. เอวํ สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ ปริญฺญาตพฺพํ ปริญฺญาตนฺติ อิทมฺเปตฺถ สงฺคหิตนฺติ จตุสจฺจภาวนาผลญฺจ วิมุตฺติญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘พุชฺฌิตพฺพํ พุชฺฌิตฺวา พุทฺโธ ชาโตสฺมี’’ติ ยุตฺตเหตุนา พุทฺธภาวํ สาเธติ.

Así, habiendo respondido a la pregunta sobre 'quién es el general', con respecto a lo que Sela dijo: 'Tú afirmas ser un Buda plenamente iluminado', el Bendito, deseando eliminar su duda, no solo por medio de una mera afirmación sino para hacerle saber que 'por esta razón soy un Buda', pronunció el verso que comienza con 'Lo que debe ser conocido' (Abhiññeyyaṃ). En ese verso, 'lo que debe ser conocido' se refiere tanto al conocimiento (vijjā) como a la liberación (vimutti). 'Lo que debe ser desarrollado' es la verdad del sendero (maggasacca). 'Lo que debe ser abandonado' es la verdad del origen (samudayasacca). Además, mediante la mención de la causa, se implica la consecución del fruto; por lo tanto, sus frutos, a saber, la verdad del cese (nirodhasacca) y la verdad del sufrimiento (dukkhasacca), también se consideran mencionados. De esta manera, al mostrar el desarrollo de las cuatro verdades y su fruto, la liberación, diciendo: 'He realizado lo que debe ser realizado y he comprendido plenamente lo que debe ser comprendido', Él establece su condición de Buda mediante razones válidas: 'Habiendo comprendido lo que debe ser comprendido, soy un Buda'.

เอวํ [Pg.277] นิปฺปริยาเยน อตฺตานํ อาวิกตฺวา อตฺตนิ กงฺขาวิตรณตฺถํ พฺราหฺมณํ อติจาริยมาโน วินยสฺสูติ คาถตฺตยมาห. ตตฺถ สลฺลกตฺโตติ ราคาทิสลฺลกนฺตโน. อนุตฺตโรติ ยถา พาหิรเวชฺเชน วูปสมิตโรโค อิมสฺมิญฺเญวตฺตภาเว กุปฺปติ, น เอวํ. มยา วูปสมิตสฺส ปน โรคสฺส ภวนฺตเรปิ อุปฺปตฺติ นตฺถิ, ตสฺมา อหํ อนุตฺตโรติ อตฺโถ. พฺรหฺมภูโตติ เสฏฺฐภูโต. อติตุโลติ ตุลํ อตีโต, นิรุปโมติ อตฺโถ. มารเสนปฺปมทฺทโนติ กามา เต ปฐมา เสนาติ เอวํ อาคตาย มารเสนาย ปมทฺทโน. สพฺพามิตฺเตติ ขนฺธกิเลสาภิสงฺขารมจฺจุเทวปุตฺตมารสงฺขาเต สพฺพปจฺจตฺถิเก. วสีกตฺวาติ อตฺตโน วเส วตฺเตตฺวา. อกุโตภโยติ กุโตจิ อภโย.

Habiendo manifestado así su naturaleza de manera directa (nippariyāyena), y para que el brahmán superara sus dudas, el Bendito pronunció los tres versos de 'Vinayassu', instándolo a la práctica. Allí, 'el cirujano' (sallakatto) significa aquel que extrae las espinas de la pasión y otros males. 'Incomparable' (anuttaro) significa que, a diferencia de un médico externo cuyas enfermedades curadas pueden reaparecer en esta misma existencia, las enfermedades de las impurezas curadas por el Bendito no resurgen ni siquiera en existencias futuras; por lo tanto, el significado es que Él es el médico supremo. 'Convertido en Brahma' (brahmabhūto) significa que se ha vuelto excelso. 'Incomparable' (atitulo) significa que ha trascendido todo parangón; el significado es que no tiene igual. 'Vencedor del ejército de Mara' (mārasenappamaddano) es aquel que aplasta al ejército de Mara, el cual se describe como 'los placeres sensuales son tu primer ejército'. 'Todos los enemigos' (sabbāmitte) se refiere a todos los adversarios conocidos como los Maras de los agregados, de las impurezas, de las formaciones, de la muerte y del hijo de un deva. 'Habiendo subyugado' (vasīkatvā) significa habiéndolos puesto bajo su control. 'Seguro de todo peligro' (akutobhayo) significa que no tiene temor de ninguna dirección.

เอวํ วุตฺเต เสโล พฺราหฺมโณ ตาวเทว ภควติ สญฺชาตปสาโท ปพฺพชฺชาเปกฺโข หุตฺวา อิมํ โภนฺโตติ คาถตฺตยมาห. ตตฺถ กณฺหาภิชาติโกติ จณฺฑาลาทินีจกุเล ชาโต. ตโต เตปิ มาณวกา ปพฺพชฺชาเปกฺขา หุตฺวา เอวญฺเจ รุจฺจติ, โภโตติ คาถมาหํสุ. อถ เสโล เตสุ มาณวเกสุ ตุฏฺฐจิตฺโต เต จ ทสฺเสนฺโต ปพฺพชฺชํ ยาจนฺโต ‘‘พฺราหฺมณา’’ติ คาถมาห.

Dicho esto, el brahmán Sela sintió de inmediato una profunda devoción por el Bendito y, deseando la ordenación, pronunció los tres versos que comienzan con 'Señor' (bhonto). Allí, 'de origen oscuro' (kaṇhābhijātiko) se refiere a alguien nacido en una casta baja, como los caṇḍālas. Luego, esos jóvenes discípulos también, deseando la ordenación, pronunciaron el verso: 'Si esto le place, señor'. Entonces Sela, con el corazón complacido por sus discípulos, presentándolos y solicitando la ordenación, pronunció el verso que comienza con 'Brahmán'.

ตโต ภควา ยสฺมา เสโล อตีเต ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต สาสเน เตสํเยว ติณฺณํ ปุริสสตานํ คณเสฏฺโฐ หุตฺวา เตหิ สทฺธึ ปริเวณํ กาเรตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา เตน กมฺเมน เทวมนุสฺสสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน ปจฺฉิเม ภเว เตสํเยว อาจริโย หุตฺวา นิพฺพตฺโต, ตญฺจ เตสํ กมฺมํ วิมุตฺติปริปากาย ปริปกฺกํ เอหิภิกฺขุภาวสฺส จ อุปนิสฺสยภูตํ, ตสฺมา เต สพฺเพว เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชํ ปพฺพาเชนฺโต สฺวากฺขาตนฺติ คาถมาห. ตตฺถ สนฺทิฏฺฐิกนฺติ สยเมว ทฏฺฐพฺพํ ปจฺจกฺขํ. อกาลิกนฺติ มคฺคานนฺตรผลุปฺปตฺติยา น กาลนฺตรํ ปตฺตพฺพผลํ. ยตฺถ อโมฆาติ ยสฺมึ มคฺคพฺรหฺมจริเย อปฺปมตฺตสฺส สิกฺขตฺตยปูรเณน สิกฺขโต ปพฺพชฺชา อโมฆา โหติ, สผลาติ อตฺโถ. เอวญฺจ วตฺวา ‘‘เอถ ภิกฺขโว’’ติ ภควา อโวจ. เต สพฺเพ ปตฺตจีวรธรา หุตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา วสฺสสติกตฺเถรา วิย สุวินีตา ภควนฺตํ อภิวาทยึสุ. เอวมิมํ เตสํ เอหิภิกฺขุภาวํ สนฺธาย ‘‘อลตฺถ โข เสโล’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Entonces el Bendito, debido a que Sela en el pasado, durante la enseñanza del Buda Padumuttara, fue el líder de un grupo de trescientos hombres y junto con ellos construyó un recinto (pariveṇa), realizó actos meritorios como la generosidad y experimentó las delicias de devas y humanos, nació en su última existencia como maestro de esos mismos hombres. Ese kamma suyo había madurado para la madurez de su liberación y servía de apoyo (upanissaya) para la ordenación 'Ehi Bhikkhu'. Por lo tanto, al otorgarles a todos ellos, incluido Sela y los trescientos jóvenes, la ordenación 'Ehi Bhikkhu', pronunció el verso: 'La enseñanza está bien proclamada' (svākkhātaṃ). Allí, 'visible aquí y ahora' (sandiṭṭhikaṃ) significa que debe ser visto por uno mismo directamente. 'Atemporal' (akālikaṃ) significa que el fruto se alcanza inmediatamente después del sendero, sin intervalo de tiempo. 'Donde no es en vano' (yattha amoghā) significa que en esta vida santa del sendero, para aquel que es diligente y practica completando el triple entrenamiento, la ordenación no es vana; el significado es que es fructífera. Habiendo dicho esto, el Bendito dijo: 'Vengan, monjes' (etha bhikkhavo). Todos ellos aparecieron con cuencos y mantos, y viniendo por el aire, se postraron ante el Bendito con los sentidos bien controlados, como si fueran ancianos de cien años de antigüedad. Refiriéndose a esta ordenación 'Ehi Bhikkhu' de ellos, se dijo: 'Sela obtuvo la ordenación', etc.

๔๐๐. อิมาหีติ [Pg.278] อิมาหิ เกณิยสฺส จิตฺตานุกูลาหิ คาถาหิ. ตตฺถ อคฺคิปริจริยํ วินา พฺราหฺมณานํ ยญฺญาภาวโต ‘‘อคฺคิหุตฺตมุขา ยญฺญา’’ติ วุตฺตํ. อคฺคิหุตฺตเสฏฺฐา อคฺคิชุหนปฺปธานาติ อตฺโถ. เวเท สชฺฌายนฺเตหิ ปฐมํ สชฺฌายิตพฺพโต, สาวิตฺตี, ‘‘ฉนฺทโส มุข’’นฺติ วุตฺโต. มนุสฺสานํ เสฏฺฐโต ราชา ‘‘มุข’’นฺติ วุตฺโต. นทีนํ อาธารโต ปฏิสรณโต จ สาคโร ‘‘มุข’’นฺติ วุตฺโต. จนฺทโยควเสน ‘‘อชฺช กตฺติกา อชฺช โรหิณี’’ติ สญฺญาณโต อาโลกกรณโต โสมฺมภาวโต จ ‘‘นกฺขตฺตานํ มุขํ จนฺโท’’ติ วุตฺตํ. ตปนฺตานํ อคฺคตฺตา อาทิจฺโจ ‘‘ตปตํ มุข’’นฺติ วุตฺโต. ทกฺขิเณยฺยานํ ปน อคฺคตฺตา วิเสเสน ตสฺมึ สมเย พุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ สนฺธาย ‘‘ปุญฺญํ อากงฺขมานานํ, สงฺโฆ เอว ยชตํ มุข’’นฺติ วุตฺตํ. เตน สงฺโฆ ปุญฺญสฺส อายมุขนฺติ ทสฺเสติ.

400. 'Con estos' se refiere a estos versos que armonizan con el pensamiento de Keṇiya. Allí, dado que para los brahmanes no hay sacrificio sin el culto al fuego, se dice: 'El sacrificio de fuego es el jefe de las ofrendas'. 'El sacrificio de fuego es el principal' significa que la oblación al fuego es lo primordial. Se dice que el 'Sāvitrī es el jefe de los metros' porque es lo primero que deben recitar quienes estudian los Vedas. Se dice que el 'rey es el jefe' debido a su superioridad sobre los hombres. El 'océano es el jefe' de los ríos debido a que es su base y su refugio. Debido a la conjunción lunar, como en 'hoy es Kattikā, hoy es Rohiṇī', por su brillo, por su capacidad de iluminar sobrepasando a las estrellas y por su naturaleza refrescante, se dice que 'la luna es el jefe de los astros'. Debido a que es lo más excelente entre las cosas que brillan, se dice que 'el sol es el jefe de los que radian'. Sin embargo, debido a que es lo más excelente entre aquellos dignos de ofrendas, especialmente en ese momento, refiriéndose a la Sangha encabezada por el Buda, se dijo: 'Para aquellos que buscan mérito, la Sangha es el jefe de los que sacrifican'. Con esto se muestra que la Sangha es la puerta de entrada (āyamukha) al mérito.

ยํ ตํ สรณนฺติ อญฺญํ พฺยากรณคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา ภควา ยสฺมา มยํ อิโต อฏฺฐเม ทิวเส ตํ สรณํ อาคตมฺหา, ตสฺมา อตฺตนา ตว สาสเน อนุตฺตเรน ทมเถน ทนฺตามฺหา, อโห เต สรณสฺส อานุภาโวติ.

Con las palabras 'aquel que es el refugio', pronunció otro verso de declaración de su logro. Su significado es: 'El Bendito, que posee cinco tipos de ojos, es aquel en quien nosotros, desde hace ocho días, hemos tomado refugio; por lo tanto, gracias a Su incomparable disciplina, nosotros mismos estamos ahora domados en Su enseñanza. ¡Oh, cuán grande es el poder de Su refugio!'.

ตโต ปรํ ภควนฺตํ ทฺวีหิ คาถาหิ โถเมตฺวา ตติยาย วนฺทนํ ยาจนฺโต ภิกฺขโว ติสตา อิเมติอาทิมาหาติ.

Después de eso, habiendo alabado al Bendito con dos versos, solicitando la oportunidad de rendir homenaje con el tercero, pronunció las palabras que comienzan con 'Monjes, estos son trescientos'.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

เสลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación del Sela Sutta.

๓. อสฺสลายนสุตฺตวณฺณนา

3. Explicación del Assalāyana Sutta.

๔๐๑. เอวํ เม สุตนฺติ อสฺสลายนสุตฺตํ. ตตฺถ นานาเวรชฺชกานนฺติ องฺคมคธาทีหิ นานปฺปกาเรหิ เวรชฺเชหิ อาคตานํ, เตสุ วา รฏฺเฐสุ ชาตสํวฑฺฒานนฺติปิ อตฺโถ. เกนจิเทวาติ ยญฺญุปาสนาทินา อนิยมิตกิจฺเจน. จาตุวณฺณินฺติ จตุวณฺณสาธารณํ. มยํ ปน นฺหานสุทฺธิยา ภาวนาสุทฺธิยาปิ พฺราหฺมณาว สุชฺฌนฺตีติ วทาม, อยุตฺตมฺปิ สมโณ โคตโม กโรตีติ มญฺญมานา เอวํ จินฺตยึสุ. วุตฺตสิโรติ วาปิตสิโร.

401. 'Así lo he oído' es el comienzo del Assalāyana Sutta. Allí, 'de diversas regiones' (nānāverajjakānaṃ) se refiere a los brahmanes venidos de diversas provincias como Aṅga y Magadha; o bien, el significado es que nacieron y crecieron en esos reinos. 'Por algún motivo' (kenacideva) se refiere a un asunto no especificado, como buscar ofrendas mediante la recitación de mantras en cultos de sacrificio. 'Con respecto a las cuatro castas' (cātuvaṇṇiṃ) significa lo que es común a la pureza de las cuatro castas. 'Nosotros, sin embargo', pensaban los brahmanes, 'afirmamos que solo los brahmanes se purifican mediante la purificación del baño, la purificación de la meditación o la purificación por el nacimiento'; pensando que 'el asceta Gotama hace algo incorrecto', reflexionaron de esta manera. 'De cabeza rapada' (vuttasiro) significa aquel que tiene la cabeza con el cabello afeitado.

ธมฺมวาทีติ [Pg.279] สภาววาที. ทุปฺปฏิมนฺติยาติ อมฺหาทิเสหิ อธมฺมวาทีหิ ทุกฺเขน ปฏิมนฺติตพฺพา โหนฺติ. ธมฺมวาทิโน นาม ปราชโย น สกฺกา กาตุนฺติ ทสฺเสติ. ปริพฺพาชกนฺติ ปพฺพชฺชาวิธานํ, ตโย เวเท อุคฺคเหตฺวา สพฺพปจฺฉา ปพฺพชนฺตา เยหิ มนฺเตหิ ปพฺพชนฺติ, ปพฺพชิตา จ เย มนฺเต ปริหรนฺติ, ยํ วา อาจารํ อาจรนฺติ, ตํ สพฺพํ โภตา จริตํ สิกฺขิตํ. ตสฺมา ตุยฺหํ ปราชโย นตฺถิ, ชโยว ภวิสฺสตีติ มญฺญนฺตา เอวมาหํสุ.

‘Quien habla de acuerdo con el Dhamma’ (Dhammavādī) significa alguien que habla según la naturaleza real de las cosas (sabhāvavādī). ‘Difíciles de contradecir’ (Duppaṭimantiyā) significa que son difíciles de rebatir por personas como nosotros que no hablamos según la verdad (adhammavādī). El texto muestra que no es posible derrotar a quienes hablan de acuerdo con el Dhamma. Con respecto a ‘asceta errante’ (paribbājaka), se refiere a las regulaciones de la renuncia; tras haber aprendido los tres Vedas, aquellos que renuncian lo hacen mediante ciertos mantras y, una vez ordenados, mantienen esos mantras y practican cierta conducta. Pensando que todo eso había sido practicado y aprendido por usted, Assalāyana, y que por tanto no habría derrota para ti sino que serías victorioso, dijeron esto.

๔๐๒. ทิสฺสนฺติ โข ปนาติอาทิ เตสํ ลทฺธิภินฺทนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ พฺราหฺมณิโยติ พฺราหฺมณานํ ปุตฺตปฏิลาภตฺถาย อาวาหวิวาหวเสน กุลา อานีตา พฺราหฺมณิโย ทิสฺสนฺติ. ตา โข ปเนตา อปเรน สมเยน อุตุนิโยปิ โหนฺติ, สญฺชาตปุปฺผาติ อตฺโถ. คพฺภินิโยติ สญฺชาตคพฺภา. วิชายมานาติ ปุตฺตธีตโร ชนยมานา. ปายมานาติ ทารเก ถญฺญํ ปายนฺติโย. โยนิชาว สมานาติ พฺราหฺมณีนํ ปสฺสาวมคฺเคน ชาตา สมานา. เอวมาหํสูติ เอวํ วทนฺติ. กถํ? พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ…เป… พฺรหฺมทายาทาติ. ยทิ ปน เนสํ สจฺจวจนํ สิยา, พฺราหฺมณีนํ กุจฺฉิ มหาพฺรหฺมุโน อุโร ภเวยฺย, พฺราหฺมณีนํ ปสฺสาวมคฺโค มหาพฺรหฺมุโน มุขํ ภเวยฺย, เอตฺตาวตา ‘‘มยํ มหาพฺรหฺมุโน อุเร วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตา’’ติ วตฺตุํ มา ลภนฺตูติ อยํ มุขโต ชาตจฺเฉทกวาโท วุตฺโต.

402. Las palabras que comienzan con ‘Se ve, en verdad...’ fueron dichas para destruir sus puntos de vista erróneos. En ese contexto, ‘mujeres brahmanas’ (brāhmaṇiyo) se refiere a aquellas que son traídas de otros clanes mediante el matrimonio para obtener hijos. Se observa que estas mujeres brahmanas, en el momento apropiado, tienen sus periodos menstruales; este es el significado de ‘tienen flores’ (sañjātapupphā). ‘Embarazadas’ (gabbhiniyo) significa que han concebido. ‘Dando a luz’ (vijāyamānā) significa que procrean hijos e hijas. ‘Amamantando’ (pāyamānā) significa que dan de mamar a los niños. ‘Nacidas de una matriz’ (yonijāva samānā) significa que nacieron a través del canal de parto de las mujeres brahmanas. ‘Dijeron así’ (evamāhaṃsū) significa que hablan de esta manera: ‘Solo los brahmanas son la casta superior... etc... herederos de Brahma’. Si sus palabras fueran ciertas, el vientre de las brahmanas tendría que ser el pecho del Gran Brahma, y su canal de parto la boca del Gran Brahma. Este pasaje fue dicho para refutar la pretensión de haber nacido de la boca, impidiéndoles decir: ‘Nosotros, habiendo residido en el pecho del Gran Brahma, salimos de su boca’.

๔๐๓. อยฺโย หุตฺวา ทาโส โหติ, ทาโส หุตฺวา อยฺโย โหตีติ พฺราหฺมโณ สภริโย วณิชฺชํ ปโยเชนฺโต โยนกรฏฺฐํ วา กมฺโพชรฏฺฐํ วา คนฺตฺวา กาลํ กโรติ, ตสฺส เคเห วยปฺปตฺเต ปุตฺเต อสติ พฺราหฺมณี ทาเสน วา กมฺมกเรน วา สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปติ. เอกสฺมึ ทารเก ชาเต โส ปุริโส ทาโสว โหติ, ตสฺส ชาตทารโก ปน ทายชฺชสามิโก โหติ. มาติโต สุทฺโธ ปิติโต อสุทฺโธ โส วณิชฺชํ ปโยเชนฺโต มชฺฌิมปเทสํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณทาริกํ คเหตฺวา ตสฺสา กุจฺฉิสฺมึ ปุตฺตํ ปฏิลภติ, โสปิ มาติโตว สุทฺโธ โหติ ปิติโต อสุทฺโธ. เอวํ พฺราหฺมณสมยสฺมิญฺเญว ชาติสมฺเภโท โหตีติ ทสฺสนตฺถเมตํ วุตฺตํ. กึ พลํ, โก อสฺสาโสติ ยตฺถ ตุมฺเห [Pg.280] ทาสา โหนฺตา สพฺเพว ทาสา โหถ, อยฺยา โหนฺตา สพฺเพว อยฺยา โหถ, เอตฺถ โว โก ถาโม, โก อวสฺสโย, ยํ พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณติ วทถาติ ทีเปติ.

403. ‘Habiendo sido un señor, se convierte en esclavo; habiendo sido un esclavo, se convierte en señor’ significa que si un brahmana, junto con su esposa, se dedica al comercio y, tras ir al reino de Yona o Kamboja, fallece, y si en su casa no hay un hijo que haya alcanzado la madurez, la mujer brahmana podría cohabitar con un esclavo o un trabajador. Si nace un niño, ese hombre (el padre) sigue siendo un esclavo, pero el niño nacido es el dueño legítimo de la herencia. Siendo puro por parte de madre e impuro por parte de padre, si este se dedica al comercio, va a la Región Media, toma por esposa a una joven de pura casta brahmana y engendra un hijo, ese hijo también sería puro solo por parte de madre e impuro por parte de padre. Esto fue dicho para mostrar cómo ocurre la mezcla de castas incluso dentro de la propia tradición de los brahmanas. ‘¿Qué fuerza, qué consuelo?’ señala: ‘Si en su propia sociedad todos pueden ser tanto esclavos como señores, ¿qué poder o refugio les queda para afirmar que solo los brahmanas son la casta superior?’.

๔๐๔. ขตฺติโยว นุ โขติอาทโย สุตฺตจฺเฉทกวาทา นาม โหนฺติ.

404. Las palabras que comienzan con ‘¿Es acaso el khattiya...?’, etc., se denominan argumentos que invalidan el discurso (del oponente).

๔๐๘. อิทานิ จาตุวณฺณิสุทฺธึ ทสฺเสนฺโต อิธ ราชาติอาทิมาห. สาปานโทณิยาติ สุนขานํ ปิวนโทณิยา. อคฺคิกรณียนฺติ สีตวิโนทนอนฺธการวิธมนภตฺตปจนาทิ อคฺคิกิจฺจํ. เอตฺถ อสฺสลายนาติ เอตฺถ สพฺพสฺมึ อคฺคิกิจฺจํ กโรนฺเต.

408. Ahora, para mostrar la purificación de las cuatro castas, el Bendito dijo las palabras que comienzan con ‘Aquí, un rey...’. ‘De un bebedero para perros’ (sāpānadoṇiyā) se refiere al recipiente donde beben los perros. ‘Implemento para producir fuego’ (aggikaraṇīyaṃ) se refiere a las funciones del fuego como disipar el frío, disipar la oscuridad, cocinar alimentos, etc. ‘En este caso, Assalāyana’ se refiere a cuando todos realizan estas funciones del fuego por igual.

๔๐๙. อิทานิ ยเทตํ พฺราหฺมณา จาตุวณฺณิสุทฺธีติ วทนฺติ, เอตฺถ จาตุวณฺณาติ นิยโม นตฺถิ. ปญฺจโม หิ ปาทสิกวณฺโณปิ อตฺถีติ สํขิตฺเตน เตสํ วาเท โทสทสฺสนตฺถํ อิธ ขตฺติยกุมาโรติอาทิมาห. ตตฺร อมุตฺร จ ปเนสานนฺติ อมุสฺมิญฺจ ปน ปุริมนเย เอเตสํ มาณวกานํ กิญฺจิ นานากรณํ น ปสฺสามีติ วทติ. นานากรณํ ปน เตสมฺปิ อตฺถิเยว. ขตฺติยกุมารสฺส หิ พฺราหฺมณกญฺญาย อุปฺปนฺโน ขตฺติยปาทสิโก นาม, อิตโร พฺราหฺมณปาทสิโก นาม, เอเต หีนชาติมาณวกา.

409. Respecto a lo que los brahmanas llaman ‘purificación de las cuatro castas’, no existe tal restricción absoluta. De hecho, existe una quinta clase, los ‘pādasika’; para mostrar brevemente el error en su doctrina, el Buda dijo las palabras que comienzan con ‘Aquí, un joven khattiya...’. En cuanto a ‘entre ellos, aquí y allá’, Assalāyana dice: ‘No veo ninguna distinción entre estos jóvenes en comparación con el caso anterior’. Sin embargo, ciertamente existe una distinción entre ellos. El hijo nacido de un joven khattiya y una doncella brahmana se llama ‘khattiyapādasika’, y el nacido de un brahmana y una doncella khattiya se llama ‘brāhmaṇapādasika’; estos son jóvenes de nacimiento inferior o mezclado.

เอวํ ปญฺจมสฺส วณฺณสฺส อตฺถิตาย จาตุวณฺณิสุทฺธีติ เอเตสํ วาเท โทสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปุน จาตุวณฺณิสุทฺธิยํ โอวทนฺโต ตํ กึ มญฺญสีติอาทิมาห. ตตฺถ สทฺเธติ มตกภตฺเต. ถาลิปาเกติ ปณฺณาการภตฺเต. ยญฺเญติ ยญฺญภตฺเต. ปาหุเนติ อาคนฺตุกานํ กตภตฺเต. กึ หีติ กึ มหปฺผลํ ภวิสฺสติ, โน ภวิสฺสตีติ ทีเปติ.

Habiendo mostrado así el error en su doctrina de la ‘purificación de las cuatro castas’ debido a la existencia de una quinta clase, el Buda, instruyendo nuevamente sobre la purificación de las cuatro castas, dijo las palabras que comienzan con ‘¿Qué piensas...?’. En ese contexto, ‘en una ofrenda a los ancestros’ (saddhe) se refiere a la comida para los difuntos. ‘En una ofrenda de arroz cocido’ (thālipāke) se refiere a la comida preparada como obsequio. ‘En un sacrificio’ (yaññe) se refiere a la comida del sacrificio ritual. ‘Para los invitados’ (pāhunete) se refiere a la comida para los visitantes. ‘¿Qué, pues?’ resalta si tal acto tendrá un gran fruto o no.

๔๑๐. ภูตปุพฺพนฺติ อสฺสลายน ปุพฺเพ มยิ ชาติยา หีนตเร ตุมฺเห เสฏฺฐตรา สมานาปิ มยา ชาติวาเท ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมฺปาเทตุํ น สกฺขิตฺถ, อิทานิ ตุมฺเห หีนตรา หุตฺวา มยา เสฏฺฐตเรน พุทฺธานํ สเก ชาติวาทปญฺหํ ปุฏฺฐา กึ สมฺปาเทสฺสถ? น เอตฺถ จินฺตา กาตพฺพาติ มาณวํ อุปตฺถมฺเภนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อสิโตติ กาฬโก. เทวโลติ [Pg.281] ตสฺส นามํ, อยเมว ภควา เตน สมเยน. ปฏลิโยติ คณงฺคณุปาหนา. ปตฺถณฺฑิเลติ ปณฺณสาลปริเวเณ. โก นุ โขติ กหํ นุ โข. คามณฺฑลรูโป วิยาติ คามทารกรูโป วิย. โส ขฺวาหํ, โภ, โหมีติ โส อหํ, โภ, อสิตเทวโล โหมีติ วทติ. ตทา กิร มหาสตฺโต โกณฺฑทมโก หุตฺวา วิจรติ. อภิวาเทตุํ อุปกฺกมึสูติ วนฺทิตุํ อุปกฺกมํ อกํสุ. ตโต ปฏฺฐาย จ วสฺสสติกตาปโสปิ ตทหุชาตํ พฺราหฺมณกุมารํ อวนฺทนฺโต โกณฺฑิโต โหติ.

410. ‘En el pasado...’ significa: ‘Assalāyana, antiguamente, cuando yo era inferior en nacimiento y ustedes eran superiores, no pudieron responder satisfactoriamente a las preguntas que les hice sobre la doctrina del nacimiento. Ahora que ustedes son inferiores y yo soy el superior, habiéndoles preguntado sobre la doctrina del nacimiento propia de los Budas, ¿cómo podrán responder? No hay lugar para la duda aquí’. Alentando así al joven, el Buda comenzó este relato. En ese contexto, ‘Asita’ significa de piel oscura. ‘Devala’ es su nombre; en aquel tiempo, el propio Bendito era el sabio Asita Devala. ‘Sandalias’ (paṭaliyo) se refiere a calzado de varias capas. ‘En el terreno’ (patthaṇḍile) se refiere al patio de la choza de hojas. ‘¿A dónde, pues?’ (ko nu kho) significa ¿hacia dónde fueron? ‘Como un niño de aldea’ (gāmaṇḍalarūpo viya) significa con la apariencia de los muchachos del pueblo. ‘Ese era yo, señor’ significa ‘Yo, señor, era aquel sabio Asita Devala’. Se dice que el Gran Ser andaba entonces como un domador de los rebeldes. ‘Intentaron saludarlo’ (abhivādetuṃ upakkamiṃsu) significa que se esforzaron por rendirle homenaje. Desde entonces, incluso un asceta de cien años de práctica es considerado ‘rebelde’ (koṇḍito) si no rinde homenaje a un joven brahmana recién nacido.

๔๑๑. ชนิกา มาตาติ ยาย ตุมฺเห ชนิตา, สา โว ชนิกา มาตา. ชนิกามาตูติ ชนิกาย มาตุ. โย ชนโกติ โย ชนโก ปิตา. ‘‘โย ชนิโก ปิตาเตว’’ วา ปาโฐ.

411. ‘Madre progenitora’ (janikā mātā) es la madre que los dio a luz. ‘De la madre progenitora’ (janikāmātū) se refiere a la abuela materna. ‘Quien es el progenitor’ (yo janako) es el padre. También existe la variante: ‘el padre que es el progenitor’ (yo janiko pitāteva).

อสิเตนาติ ปญฺจาภิญฺเญน อสิเตน เทวเลน อิสินา อิมํ คนฺธพฺพปญฺหํ ปุฏฺฐา น สมฺปายิสฺสนฺติ. เยสนฺติ เยสํ สตฺตนฺนํ อิสีนํ. น ปุณฺโณ ทพฺพิคาโหติ เตสํ สตฺตนฺนํ อิสีนํ ทพฺพึ คเหตฺวา ปณฺณํ ปจิตฺวา ทายโก ปุณฺโณ นาม เอโก อโหสิ, โส ทพฺพิคหณสิปฺปํ ชานาติ. ตฺวํ สาจริยโก เตสํ ปุณฺโณปิ น โหติ, เตน ญาตํ ทพฺพิคหณสิปฺปมตฺตมฺปิ น ชานาสีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

"Asitenāti" se refiere al sabio Devala, dotado de los cinco conocimientos superiores (pañcābhiññā), por quien se formuló esta pregunta de los Gandhabba, que los brahmanes no pudieron responder satisfactoriamente. "Yesanti" se refiere a los siete sabios. "Na puṇṇo dabbigāho" significa que esos siete sabios tenían un sirviente llamado Punna, quien, tomando el cucharón y cocinando las verduras, les servía; él conocía el arte de manejar el cucharón. Tú, junto con tu maestro, ni siquiera eres como Punna; no conoces ni siquiera el arte de manejar el cucharón que él conocía. El resto es claro en todas partes.

อยํ ปน อสฺสลายโน สทฺโธ อโหสิ ปสนฺโน, อตฺตโน อนฺโตนิเวสเนเยว เจติยํ กาเรสิ. ยาวชฺชทิวสา อสฺสลายนวํเส ชาตา นิเวสนํ กาเรตฺวา อนฺโตนิเวสเน เจติยํ กโรนฺเตวาติ.

Este Assalāyana se volvió lleno de fe y devoto, e hizo construir un santuario (cetiya) dentro de su propia residencia. Hasta el día de hoy, los nacidos en el linaje de Assalāyana, después de construir sus casas, erigen un santuario en su interior.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

อสฺสลายนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye la explicación del Assalāyana Sutta.

๔. โฆฏมุขสุตฺตวณฺณนา

4. Explicación del Ghoṭamukha Sutta

๔๑๒. เอวํ เม สุตนฺติ โฆฏมุขสุตฺตํ. ตตฺถ เขมิยมฺพวเนติ เอวํนามเก อมฺพวเน. ธมฺมิโก ปริพฺพโชติ ธมฺมิกา ปพฺพชฺชา. อทสฺสนาติ ตุมฺหาทิสานํ [Pg.282] วา ปณฺฑิตานํ อทสฺสเนน. โย วา ปเนตฺถ ธมฺโมติ โย วา ปน เอตฺถ ธมฺโม สภาโว, ตสฺเสว วา อทสฺสเนน. อิมินา ‘‘อมฺหากํ กถา อปฺปมาณํ, ธมฺโมว ปมาณ’’นฺติ ทสฺเสติ. ตโต เถโร ‘‘นวอุโปสถาคาเร วิย พหุนา กมฺเมน อิธ ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา จงฺกมา โอรุยฺห ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิสีทิ. ตํ ทสฺเสตุํ เอวํ วุตฺเตติอาทิ วุตฺตํ.

412. "Evaṃ me sutaṃ" marca el inicio del Ghoṭamukha Sutta. Allí, "khemiyambavane" se refiere a un bosque de mangos con ese nombre. "Dhammiko paribbajo" se refiere a la vida renunciante acorde al Dhamma. "Adassanā" significa debido a no ver a sabios como ustedes. "Yo vā panettha dhammo" se refiere a cualquier naturaleza verdadera (sabhāva) que exista en este camino renunciante, o a la falta de visión de esa práctica del Dhamma. Con esto muestra: "Nuestra charla no es la medida, solo el Dhamma es la medida". Entonces, el Thera pensó: "Aquí no debe haber tanto trabajo como en una sala de Uposatha", bajó del lugar de meditación caminando (caṅkama), entró en la cabaña de hojas y se sentó. Para mostrar esto, se dijo "evaṃ vutte", etc.

๔๑๓. จตฺตาโรเม พฺราหฺมณาติ เถรสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ‘ธมฺมิกํ ปพฺพชฺชํ อุปคโต สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา นตฺถี’ติ วทติ. อิมสฺส จตฺตาโร ปุคฺคเล ทฺเว จ ปริสา ทสฺเสตฺวา ‘จตุตฺถํ ปุคฺคลํ กตราย ปริสาย พหุลํ ปสฺสสี’ติ ปุจฺฉิสฺสามิ, ชานมาโน ‘อนาคาริยปริสาย’นฺติ วกฺขติ. เอวเมตํ สกมุเขเนว ‘ธมฺมิโก ปริพฺพโช อตฺถี’ติ วทาเปสฺสามี’’ติ อิมํ เทสนํ อารภิ.

413. "Cattārome brāhmaṇā": se dice que el Thera tuvo este pensamiento: "Este brahmán dice que no hay asceta ni brahmán que haya emprendido una vida renunciante acorde al Dhamma. Le mostraré a estas cuatro personas y dos asambleas y le preguntaré: '¿A qué persona ves más frecuentemente en qué asamblea?'. Él, sabiendo la respuesta, dirá: 'En la asamblea de los que no tienen hogar (anāgāriya)'. Así, haré que admita por su propia boca que existe el renunciante acorde al Dhamma". Con esta intención comenzó esta enseñanza.

๔๑๔. ตตฺถ สารตฺตรตฺตาติ สุฏฺฐุ รตฺตรตฺตา. สานุคฺคหา วาจา ภาสิตา สการณา วาจา ภาสิตา. วุตฺตญฺเหตํ มยา ‘‘อมฺหากํ กถา อปฺปมาณํ, ธมฺโมว ปมาณ’’นฺติ.

414. Allí, "sārattarattā" significa intensamente apegados y apasionados. "Sānuggahā vācā bhāsitā" significa que el Thera pronunció palabras con fundamento. Ciertamente dije: "Nuestra charla no es la medida, solo el Dhamma es la medida".

๔๒๑. กึ ปน เตติ คิหิ นาม กปฺปิยมฺปิ อกปฺปิยมฺปิ วเทยฺยาติ วิเวจนตฺถํ ปุจฺฉิ. การาเปสีติ มาเปสิ. การาเปตฺวา จ ปน กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. เอตสฺส กิร ชานนสิปฺเป มาตรมฺปิ ปิตรมฺปิ ฆาเตตฺวา อตฺตาว ฆาเตตพฺโพติ อาคจฺฉติ. เอตํ สิปฺปํ ชานนฺโต ฐเปตฺวา เอตํ อญฺโญ สคฺเค นิพฺพตฺโต นาม นตฺถิ, เอส ปน เถรํ อุปนิสฺสาย ปุญฺญํ กตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺติตฺวา จ ปน ‘‘เกนาหํ กมฺเมน อิธ นิพฺพตฺโต’’ติ อาวชฺเชตฺวา ยถาภูตํ ญตฺวา เอกทิวสํ ชิณฺณาย โภชนสาลาย ปฏิสงฺขรณตฺถํ สงฺเฆ สนฺนิปติเต มนุสฺสเวเสน อาคนฺตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กิมตฺถํ, ภนฺเต, สงฺโฆ สนฺนิปติโต’’ติ? โภชนสาลาย ปฏิสงฺขรณตฺถนฺติ. เกเนสา การิตาติ? โฆฏมุเขนาติ. อิทานิ โส กุหินฺติ? กาลงฺกโตติ. อตฺถิ ปนสฺส โกจิ ญาตโกติ? อตฺถิ เอกา ภคินีติ. ปกฺโกสาเปถ นนฺติ. ภิกฺขู ปกฺโกสาเปสุํ. โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา – ‘‘อหํ, ตว ภาตา, โฆฏมุโข นาม อิมํ สาลํ กาเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต, อสุเก จ อสุเก จ ฐาเน มยา ฐปิตํ ธนํ [Pg.283] อตฺถิ, ตํ คเหตฺวา อิมญฺจ โภชนสาลํ กาเรหิ, ทารเก จ โปเสหี’’ติ วตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา เวหาสํ อุปฺปติตฺวา เทวโลกเมว อคมาสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

421. Respecto a "kiṃ pana te", preguntó con el fin de distinguir (vivecana), pues un laico podría hablar tanto de lo permitido (kappiya) como de lo no permitido (akappiya). "Kārāpesī" significa que lo hizo construir. Habiéndolo construido y tras morir, renació en el cielo. Se dice que en el arte que él conocía se decía que uno debía matar a su madre y a su padre y luego a sí mismo. Aparte de este brahmán que conocía ese arte perverso, nadie más renace en el cielo con tal conocimiento; pero él, apoyándose en el Thera, hizo méritos y renació allí. Habiendo renacido, reflexionó: "¿Por qué acción he nacido aquí?", y conociendo la verdad, un día, cuando la orden (Saṅgha) se reunió para reparar el viejo comedor, se presentó en forma humana y preguntó: "Venerables, ¿con qué propósito se ha reunido la orden?". Ellos respondieron: "Para reparar el comedor". Él preguntó: "¿Quién hizo construir este lugar?". Respondieron: "Ghoṭamukha". Él preguntó: "¿Dónde está él ahora?". Respondieron: "Falleció". Él preguntó: "¿Tiene algún pariente?". Respondieron: "Tiene una hermana". Él dijo: "Llámenla". Los monjes la llamaron. Él se acercó a ella y le dijo: "Yo soy tu hermano Ghoṭamukha; construí este comedor y nací en el cielo. En tal y tal lugar hay tesoros enterrados por mí; tómalos, termina de construir este comedor y cría a los niños". Tras decir esto, saludó a la orden de monjes, se elevó al aire y regresó al mundo celestial. El resto es claro en todas partes.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

โฆฏมุขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye la explicación del Ghoṭamukha Sutta.

๕. จงฺกีสุตฺตวณฺณนา

5. Explicación del Caṅkī Sutta

๔๒๒. เอวํ เม สุตนฺติ จงฺกีสุตฺตํ. ตตฺถ เทววเน สาลวเนติ ตสฺมึ กิร เทวตานํ พลิกมฺมํ กรียติ, เตน ตํ เทววนนฺติปิ สาลวนนฺติปิ วุจฺจติ. โอปาสาทํ อชฺฌาวสตีติ โอปาสาทนามเก พฺราหฺมณคาเม วสติ, อภิภวิตฺวา วา อาวสติ, ตสฺส สามี หุตฺวา ยาย มริยาทาย ตตฺถ วสิตพฺพํ, ตาย มริยาทาย วสติ. อุปสคฺควเสน ปเนตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ เวทิตพฺพํ, ตถสฺส อนุปฺปโยคตฺตาว เสสปเทสุ. ตตฺถ ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพํ. สตฺตุสฺสทนฺติ สตฺเตหิ อุสฺสทํ อุสฺสนฺนํ, พหุชนํ อากิณฺณมนุสฺสํ โปสาวนิยหตฺถิอสฺสโมรมิคาทิอเนกสตฺตสมากิณฺณญฺจาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน โส คาโม พหิ อาวิชฺฌิตฺวา ชาเตน หตฺถิอสฺสาทีนํ ฆาสติเณน เจว เคหจฺฉทนติเณน จ สมฺปนฺโน, ตถา ทารุกฏฺเฐหิ เจว เคหสมฺภารกฏฺเฐหิ จ, ยสฺมา จสฺส อพฺภนฺตเร วฏฺฏจตุรสฺสาทิสณฺฐานา พหู โปกฺขรณิโย, ชลชกุสุมวิจิตฺตานิ จ พหิ อเนกานิ ตฬากานิ วา อุทกสฺส นิจฺจภริตาเนว โหนฺติ, ตสฺมา สติณกฏฺโฐทกนฺติ วุตฺตํ.

422. "Evaṃ me sutaṃ" se refiere al Caṅkī Sutta. Allí, "devavane sālavane" indica que en ese bosque de árboles sala se realizaban ofrendas (bali) a las deidades, por lo que se llama tanto Bosque de los Dioses como Bosque de Sala. "Opāsādaṃ ajjhāvasati" significa que reside en la aldea brahmánica llamada Opāsāda, o que reside allí habiéndola dominado; siendo su señor, vive allí según los límites establecidos. En el término "Opāsādaṃ", debido al prefijo (upa), se entiende el caso acusativo con el sentido de locativo. Lo mismo aplica a los términos siguientes por su conexión. Las reglas gramaticales deben buscarse en los tratados de gramática. "Sattussadaṃ" significa abundante en seres, con mucha gente y poblado de diversas clases de personas, así como lleno de elefantes criados, caballos, pavos reales, ciervos y muchos otros animales. "Satiṇakaṭṭhodakaṃ" se dice porque la aldea posee abundante hierba para el forraje y paja para techar casas, así como madera para leña y para la construcción. Respecto al agua, dentro de la aldea hay muchos estanques de diversas formas y fuera de ella hay numerosos embalses adornados con flores acuáticas, siempre llenos de agua. Por eso se dice "con hierba, madera y agua".

สห ธญฺเญน สธญฺญํ, ปุพฺพณฺณาปรณฺณาทิเภทํ พหุธญฺญสนฺนิจยนฺติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา ยสฺมึ คาเม พฺราหฺมโณ เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชลีลาย วสติ. ตสฺส สมิทฺธิสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติ. ราชโต ลทฺธํ โภคฺคํ ราชโภคฺคํ. เกน ทินฺนนฺติ เจ, รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ. ราชทายนฺติ รญฺโญ ทายภูตํ, ทายชฺชนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมเทยฺยนฺติ เสฏฺฐเทยฺยํ, ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชสงฺเขเปน ภุญฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อถ วา ราชโภคฺคนฺติ สพฺพํ เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสนฺเตน ติตฺถปพฺพตาทีสุ สุงฺกํ [Pg.284] คณฺหนฺเตน เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา รญฺญา หุตฺวา ภุญฺชิตพฺพํ. ตตฺถ รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ ราชทายนฺติ. เอตฺถ รญฺญา ทินฺนตฺตา ราชทายํ, ทายกราชทีปนตฺถํ ปนสฺส ‘‘รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺน’’นฺติ อิทํ วุตฺตํ. พฺรหฺมเทยฺยนฺติ เสฏฺฐเทยฺยํ, ยถา ทินฺนํ น ปุน คเหตพฺพํ โหติ นิสฺสฏฺฐปริจฺจตฺตํ, เอวํ ทินฺนนฺติ อตฺโถ.

'Sadhañña' significa 'con grano'; es decir, posee una gran acumulación de granos almacenados de diversos tipos, como cultivos primarios y secundarios. En este sentido, en aquella aldea, el brahmán vive con esplendor real, habiendo alzado el parasol blanco. Con esto se describe su plena prosperidad. 'Rājabhogga' es la riqueza o propiedad obtenida del rey. Si se pregunta quién la otorgó, fue dada por el rey Pasenadi de Kosala. 'Rājadāya' significa la propiedad dada por el rey, es decir, una herencia real. 'Brahmadeyya' significa una donación excelente, que debe ser disfrutada con las insignias de un rey tras haber alzado el parasol. O bien, 'rājabhogga' significa que debe disfrutarse actuando como un rey, ejerciendo autoridad total sobre castigos y ejecuciones, y recaudando impuestos en puertos, montañas, aldeas y bosques, tras haber alzado el parasol blanco. En el pasaje 'raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ', se llama 'rājadāya' por haber sido otorgada por el rey; y se especifica 'otorgada por el rey Pasenadi de Kosala' para indicar quién fue el rey que realizó la donación. 'Brahmadeyya' es una donación suprema; significa que se otorga de tal manera que lo entregado no puede ser reclamado de nuevo, siendo una renuncia total y definitiva.

๔๒๓. พหู พหู หุตฺวา สํหตาติ สงฺฆา. เอเกกิสฺสา ทิสาย สงฺโฆ เตสํ อตฺถีติ สงฺฆี. ปุพฺเพ คามสฺส อนฺโต อคณา พหิ นิกฺขมิตฺวา คณา สมฺปนฺนาติ คณีภูตา. อุตฺตเรนมุขาติ อุตฺตรทิสาภิมุขา. ขตฺตํ อามนฺเตสีติ ขตฺตา วุจฺจติ ปุจฺฉิตปญฺหพฺยากรณสมตฺโถ มหามตฺโต, ตํ อามนฺเตสิ. อาคเมนฺตูติ มุหุตฺตํ ปฏิมาเนนฺตุ, อจฺฉนฺตูติ วุตฺตํ โหติ.

423. 'Saṅghā' son aquellos que se han unido en grandes grupos. 'Saṅghī' es quien posee tales grupos de seguidores. 'Gaṇībhūtā' significa que, no habiéndose agrupado anteriormente dentro de la aldea, salieron de ella y se organizaron en grupos. 'Uttarenamukhā' significa orientados hacia el norte. 'Khattaṃ āmantesi' significa que llamó al 'khattā', término que designa a un alto ministro capaz de responder a las preguntas planteadas; a él llamó. 'Āgamentu' significa que esperen un momento, que aguarden un poco.

๔๒๔. นานาเวรชฺชกานนฺติ นานาวิเธสุ รชฺเชสุ อญฺเญสุ กาสิโกสลาทีสุ ชาตา วา นิวสนฺติ วา, ตโต วา อาคตาติ นานาเวรชฺชกา, เตสํ นานาเวรชฺชกานํ. เกนจิเทวาติ อนิยมิเตน ยญฺญุปาสนาทินา เกนจิ กิจฺเจน. เต ตสฺส คมนํ สุตฺวา จินฺเตสุํ – ‘‘อยํ, จงฺกี, อุคฺคตพฺราหฺมโณ, เยภุยฺเยน จ อญฺเญ พฺราหฺมณา สมณํ โคตมํ สรณํ คตา, อยเมว น คโต. สฺวายํ สเจ ตตฺถ คมิสฺสติ, อทฺธา สมณสฺส โคตมสฺส อาวฏฺฏนิยา มายาย อาวฏฺฏิโต สรณํ คมิสฺสติ. ตโต เอตสฺสาปิ เคหทฺวาเร พฺราหฺมณานํ อสนฺนิปาโต ภวิสฺสติ. หนฺทสฺส คมนนฺตรายํ กโรมา’’ติ สมฺมนฺตยิตฺวา ตตฺถ อคมํสุ. ตํ สนฺธาย ‘‘อถ โข เต พฺราหฺมณา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

424. 'Nānāverajjakānaṃ' se refiere a aquellos nacidos o que residen en diversos reinos diferentes, como Kāsi y Kosala, o que han venido de tales regiones. 'Kenacideva' se refiere a algún asunto no especificado, como asistir a un sacrificio u otra actividad. Al enterarse de la partida de Caṅkī hacia el asceta Gautama, ellos pensaron: 'Este Caṅkī es un brahmán prominente; la mayoría de los otros brahmanes ya han tomado refugio en el asceta Gautama, y solo él no ha ido aún. Si él va allí, seguramente será seducido por la magia conversora del asceta Gautama y tomará refugio en él. Debido a esto, los brahmanes ya no se reunirán en la puerta de su casa. Vamos, pongamos un obstáculo a su partida'. Tras deliberar así, acudieron ante él. A esto se refiere el pasaje que comienza con 'atha kho te brāhmaṇā'.

ตตฺถ อุภโตติ ทฺวีหิ ปกฺเขหิ. มาติโต จ ปิติโต จาติ, โภโต มาตา พฺราหฺมณี, มาตุมาตา พฺราหฺมณี, ตสฺสาปิ มาตา พฺราหฺมณี. ปิตา พฺราหฺมโณ, ปิตุปิตา พฺราหฺมโณ, ตสฺสปิ ปิตา พฺราหฺมโณติ. เอวํ ภวํ อุภโต สุชาโต, มาติโต จ ปิติโต จ. สํสุทฺธคหณิโกติ [Pg.285] สํสุทฺธา เต มาตุ คหณี, สํสุทฺธา เต มาตุ กุจฺฉีติ อตฺโถ. ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอตฺถ ปิตุ ปิตา ปิตามโห, ปิตามหสฺส ยุคํ ปิตามหยุคํ. ยุคนฺติ อายุปฺปมาณํ วุจฺจติ. อภิลาปมตฺตเมว เจตํ, อตฺถโต ปน ปิตามโหว ปิตามหยุคํ. ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา. เอวํ ยาว สตฺตโม ปุริโส, ตาว สํสุทฺธคหณิโก. อถ วา อกฺขิตฺโต อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ ทสฺเสติ. อกฺขิตฺโตติ อปเนถ เอตํ, กึ อิมินาติ เอวํ อกฺขิตฺโต อนวกฺขิตฺโต. อนุปกฺกุฏฺโฐติ น อุปกุฏฺโฐ, น อกฺโกสํ วา นินฺทํ วา ปตฺตปุพฺโพ. เกน การเณนาติ. ชาติวาเทน, อิติปิ หีนชาติโก เอโสติ เอวรูเปน วจเนนาติ อตฺโถ. อิมินาปงฺเคนาติ อิมินาปิ การเณน.

En ese contexto, 'ubhato' significa de ambas partes. 'Mātito ca pitito ca' implica que la madre del honorable Caṅkī es brahmán, su abuela materna es brahmán y la madre de esta también; su padre es brahmán, su abuelo paterno es brahmán y el padre de este también. Así, el honorable es bien nacido de ambas partes, por linaje materno y paterno. 'Saṃsuddhagahaṇiko' significa que la matriz de su madre es pura, que el vientre materno es completamente limpio. En la frase 'hasta la séptima generación de ancestros', el padre del padre es el abuelo, y 'pitāmahayuga' es la generación o el tiempo de vida del abuelo. 'Yuga' se refiere a la medida de la vida. Aunque se use esta palabra, es solo una expresión; en significado, 'pitāmahayuga' se refiere a los dos abuelos. Por encima de ellos, todos los ancestros están incluidos bajo el término 'abuelo'. Así, hasta la séptima generación, es de matriz pura. O bien, muestra que no es rechazado ni reprochado en términos de linaje. 'Akkhitto' significa no ser rechazado ni descartado con palabras como 'echen a este, ¿qué valor tiene?'. 'Anupakkuṭṭho' significa que nunca ha sido objeto de insultos o críticas. ¿Por qué razón? Por su linaje; es decir, no ha recibido palabras tales como 'este es de clase baja'. 'Imināpaṅgena' significa también por esta razón.

อฑฺโฒติ อิสฺสโร. มหทฺธโนติ มหตา ธเนน สมนฺนาคโต. โภโต หิ เคเห ปถวิยํ ปํสุวาลิกา วิย พหุ ธนํ, สมโณ ปน โคตโม อธโน ภิกฺขาย อุทรํ ปูเรตฺวา ยาเปตีติ ทสฺเสนฺติ. มหาโภโคติ ปญฺจกามคุณวเสน มหาอุปโภโค. เอวํ ยํ ยํ คุณํ วทนฺติ, ตสฺส ตสฺส ปฏิปกฺขวเสน ภควโต อคุณํเยว ทสฺเสมาติ มญฺญมานา วทนฺติ.

'Aḍḍho' significa poderoso o influyente. 'Mahaddhano' significa dotado de gran riqueza. Muestran que en la casa del honorable hay tanta riqueza como polvo y arena en la tierra, mientras que el asceta Gautama carece de riquezas y subsiste mendigando para llenar su estómago. 'Mahābhogo' significa que tiene grandes medios de disfrute a través de los cinco placeres sensoriales. De esta manera, cada cualidad que mencionan de Caṅkī, la dicen con la intención de señalar, por oposición, la supuesta falta de esa cualidad en el Bendito.

อภิรูโปติ อญฺเญหิ มนุสฺเสหิ อธิกรูโป. ทสฺสนีโยติ ทิวสมฺปิ ปสฺสนฺตานํ อติตฺติกรณโต ทสฺสนโยคฺโค, ทสฺสเนเนว จิตฺตปสาทชนนโต ปาสาทิโก. โปกฺขรตา วุจฺจติ สุนฺทรภาโว, วณฺณสฺส โปกฺขรตา วณฺณโปกฺขรตา, ตาย วณฺณโปกฺขรตาย, วณฺณสมฺปตฺติยาติ อตฺโถ. โปราณา ปน โปกฺขรนฺติ สรีรํ วทนฺติ, วณฺณํ วณฺณเมว. เตสํ มเตน วณฺโณ จ โปกฺขรญฺจ วณฺณโปกฺขรานิ, เตสํ ภาโว วณฺณโปกฺขรตา. อิติ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตายาติ อุตฺตมปริสุทฺเธน วณฺเณน เจว สรีรสณฺฐานสมฺปตฺติยา จาติ อตฺโถ. พฺรหฺมวณฺณีติ เสฏฺฐวณฺณี, ปริสุทฺธวณฺเณสุปิ เสฏฺเฐน สุวณฺณวณฺเณเนว สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. พฺรหฺมวจฺฉสีติ มหาพฺรหฺมุโน สรีรสทิเสน สรีเรน สมนฺนาคโต. อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนายาติ โภโต สรีเร ทสฺสนสฺส โอกาโส น ขุทฺทโก มหา. สพฺพาเนว เต องฺคปจฺจงฺคานิ ทสฺสนียาเนว, ตานิ จาปิ มหนฺตาเนวาติ ทีเปติ.

'Abhirūpo' significa de una apariencia superior a la de otros hombres. 'Dassanīyo' significa digno de ser visto, pues no causa saciedad incluso a quienes lo miran todo el día; es 'pāsādika' porque genera serenidad en el corazón con solo verlo. El término 'pokkharatā' se refiere a la excelencia o belleza; 'vaṇṇapokkharatā' es la belleza de la complexión, significando que posee una complexión perfecta. Los antiguos, sin embargo, dicen que 'pokkhara' se refiere al cuerpo y 'vaṇṇa' a la tez. Según su opinión, la tez y el cuerpo son 'vaṇṇapokkhara', y su estado es 'vaṇṇapokkharatā'. Así, 'paramāya vaṇṇapokkharatāya' significa que está dotado de una tez supremamente pura y de una perfección en la forma corporal. 'Brahmavaṇṇī' significa de tez excelente; que incluso entre las complexiones puras, posee la más excelente, similar al color del oro. 'Brahmavacchasī' significa que posee un cuerpo semejante al de Mahābrahmā. 'Akhuddāvakāso dassanāya' significa que en el cuerpo del honorable, el aspecto para la observación no es pequeño, sino magnífico. Indica que todos sus miembros y extremidades son dignos de contemplar y son de gran distinción.

สีลมสฺส [Pg.286] อตฺถีติ สีลวา. วุทฺธํ วฑฺฒิตํ สีลมสฺสาติ วุทฺธสีลี. วุทฺธสีเลนาติ วุทฺเธน วฑฺฒิเตน สีเลน. สมนฺนาคโตติ ยุตฺโต, อิทํ วุทฺธสีลีปทสฺเสว เววจนํ. สพฺพเมตํ ปญฺจสีลมตฺตเมว สนฺธาย วทนฺติ.

Él es virtuoso (sīlavā) porque posee virtud. Se le llama 'de virtud desarrollada' (vuddhasīlī) porque posee una virtud que ha crecido e incrementado. 'Con virtud desarrollada' significa con una virtud que ha sido aumentada y cultivada. 'Dotado de' (samannāgato) significa unido a; esta es simplemente una expresión sinónima del término 'vuddhasīlī'. Los brahmanes dicen todo esto refiriéndose meramente a los cinco preceptos (pañcasīla).

กาลฺยาณวาโจติอาทีสุ กลฺยาณา สุนฺทรา ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา วาจา อสฺสาติ กลฺยาณวาโจ. กลฺยาณํ มธุรํ วากฺกรณํ อสฺสาติ กลฺยาณวากฺกรโณ. วากฺกรณนฺติ อุทาหรณโฆโส. คุณปริปุณฺณภาเวน ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร วา ภวตฺตา โปรี. นาคริกิตฺถิยา สุขุมาลตฺตเนน สทิสาติปิ โปรี. ตาย โปริยา. วิสฺสฏฺฐายาติ อปลิพุทฺธาย, สนฺทิฏฺฐวิลมฺพิตาทิโทสรหิตาย. อเนลคลายาติ เอลคเลน วิรหิตาย. เอกจฺจสฺส หิ กเถนฺตสฺส เอลํ คลติ, ลาลา วา ปคฺฆรติ, เขฬผุสิตานิ วา นิกฺขมนฺติ, ตสฺส วาจา เอลคลา นาม โหติ. ตพฺพิปริตายาติ อตฺโถ. อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยาติอาทิมชฺฌปริโยสานํ ปากฏํ กตฺวา ภาสิตตฺถสฺส วิญฺญาปนสมตฺถาย. เสสเมตฺถ พฺราหฺมณวณฺเณ อุตฺตานเมว.

En términos como 'de habla hermosa' (kalyāṇavāco), se refiere a aquel cuya habla es bella, excelente y posee palabras y sílabas bien redondeadas. 'De elocución hermosa' (kalyāṇavākkaraṇo) significa que posee una articulación dulce; 'vākkaraṇa' se refiere al sonido de la expresión. Se llama 'urbana' (porī) porque es perfecta en sus cualidades, o porque es propia de la ciudad (pura); también se llama así porque es semejante al habla refinada y delicada de una mujer de la nobleza urbana. 'Con voz clara' (vissaṭṭhāyā) significa sin obstrucciones y libre de defectos como la vacilación o la lentitud excesiva. 'Sin goteo de saliva' (anelagalāyā) significa libre de la secreción de impurezas; pues cuando algunas personas hablan, la saliva (ela) gotea (galati), o fluye, o salen salpicaduras de saliva; su habla se llama 'elagalā'. El significado de 'anelagalā' es lo opuesto a eso. 'Que da a conocer el significado' (atthassa viññāpanī) se refiere a que es capaz de comunicar el sentido de lo expresado, haciendo claros el principio, el medio y el fin. El resto de las descripciones sobre las cualidades del brahmán en este pasaje son evidentes.

๔๒๕. เอวํ วุตฺเตติ เอวํ เตหิ พฺราหฺมเณหิ วุตฺเต, จงฺกี, ‘‘อิเม พฺราหฺมณา อตฺตโน วณฺเณ วุจฺจมาเน อตุสฺสนกสตฺโต นาม นตฺถิ, วณฺณมสฺส ภณิตฺวา นิวาเรสฺสามาติ ชาติอาทีหิ มม วณฺณํ วทนฺติ, น โข ปน เม ยุตฺตํ อตฺตโน วณฺเณ รชฺชิตุํ. หนฺทาหํ เอเตสํ วาทํ ภินฺทิตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส มหนฺตภาวํ ญาเปตฺวา เอเตสํ ตตฺถ คมนํ กโรมี’’ติ จินฺเตตฺวา เตน หิ, โภ, มมาปิ สุณาถาติอาทิมาห. ตตฺถ เยปิ ‘‘อุภโต สุชาโต’’ติอาทโย อตฺตโน คุเณหิ สทิสา คุณา, เตปิ ‘‘โก จาหํ, เก จ สมณสฺส โคตมสฺส ชาติสมฺปตฺติอาทโย คุณา’’ติ อตฺตโน คุเณหิ อุตฺตริตเรเยว มญฺญมาโน, อิตเร ปน เอกนฺเตเนว ภควโต มหนฺตภาวทีปนตฺถํ ปกาเสติ. มยเมว อรหามาติ เอวํ นิยเมนฺโต เจตฺถ อิทํ ทีเปติ – ยทิ คุณมหนฺตตาย อุปสงฺกมิตพฺโพ นาม โหติ, ยถา สิเนรุํ อุปนิธาย สาสโป, มหาสมุทฺทํ อุปนิธาย โคปทกํ, สตฺตสุ มหาสเรสุ อุทกํ อุปนิธาย อุสฺสาวพินฺทุ ปริตฺโต ลามโก, เอวเมวํ สมณสฺส โคตมสฺส ชาติสมฺปตฺติอาทโย คุเณ อุปนิธาย อมฺหากํ คุณา [Pg.287] ปริตฺตา ลามกา, ตสฺมา มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุนฺติ.

425. Cuando se dijo esto, es decir, cuando aquellos brahmanes hablaron así, el brahmán Caṅkī pensó: 'No existe ser alguno que no se complazca cuando se mencionan sus propias virtudes. Estos brahmanes mencionan mis virtudes, como mi linaje, para impedirme ir ante el asceta Gotama. Sin embargo, no es apropiado para mí deleitarme en mis propias virtudes. Ahora, desarmaré sus argumentos, les haré conocer la grandeza del asceta Gotama y haré que ellos también vayan ante él'. Habiendo reflexionado así, dijo: 'En ese caso, señores, escuchen también lo que tengo que decir', y así sucesivamente. En ese contexto, aunque él posea cualidades similares a ser 'bien nacido de ambos lados', al considerar las cualidades de Gotama, como la perfección de su linaje, piensa: '¿Quién soy yo y qué son las perfecciones de linaje y otras virtudes del asceta Gotama?', considerándolas muy superiores a las suyas. Las otras cualidades las declara únicamente para manifestar la grandeza del Bienaventurado. Al establecer 'nosotros mismos somos quienes debemos ir', aclara este punto: si uno debe acercarse a alguien debido a la grandeza de sus virtudes, entonces, comparadas con las de Gotama, nuestras virtudes son insignificantes y pobres, tal como un grano de mostaza comparado con el monte Sineru, el agua en la huella de una vaca comparada con el gran océano, o una gota de rocío comparada con el agua de los siete grandes lagos. Por lo tanto, somos nosotros quienes debemos acercarnos para ver al venerable Gotama.

ภูมิคตญฺจ เวหาสฏฺฐญฺจาติ เอตฺถ ราชงฺคเณ เจว อุยฺยาเน จ สุธามฏฺฐา โปกฺขรณิโย สตฺตรตนปูรึ กตฺวา ภูมิยํ ฐปิตํ ธนํ ภูมิคตํ นาม, ปาสาทนิยูหาทโย ปน ปูเรตฺวา ฐปิตํ เวหาสฏฺฐํ นาม. เอวํ ตาว กุลปริยาเยน อาคตํ. ตถาคตสฺส ปน ชาตทิวเสเยว สงฺโข เอโล อุปฺปโล ปุณฺฑรีโกติ จตฺตาโร นิธโย อุปคตา. เตสุ สงฺโข คาวุติโก, เอโล อฑฺฒโยชนิโก, อุปฺปโล ติคาวุติโก ปุณฺฑรีโก โยชนิโกติ. เตสุปิ คหิตคหิตฏฺฐานํ ปูรติเยว. อิติ ภควา ปหูตํ หิรญฺญสุวณฺณํ โอหาย ปพฺพชิโตติ เวทิตพฺโพ. ทหโร วาติอาทีนิ เหฏฺฐา วิตฺถาริตาเนว.

'Tanto lo que está en la tierra como lo que está en el aire': aquí, 'en la tierra' (bhūmigata) se refiere a la riqueza colocada en estanques cuadrados en los patios reales y jardines, llenos de las siete clases de joyas. 'En el aire' (vehāsaṭṭha) se refiere a la riqueza guardada llenando los desvanes y vigas de los palacios. De esta manera, Él renunció a la riqueza que le correspondía por linaje. Además, se debe saber que el día del nacimiento del Tathāgata, aparecieron cuatro grandes tesoros: Saṅkha, Ela, Uppala y Puṇḍarīka. Entre ellos, Saṅkha medía un cuarto de legua (gāvuta), Ela media legua y media (yojana), Uppala medía tres cuartos de legua y Puṇḍarīka medía una legua. Incluso cuando se extraía oro de ellos, los lugares de donde se sacaba volvían a llenarse. Así, se debe entender que el Bienaventurado renunció a una inmensa cantidad de oro y plata para ordenarse. Los términos como 'siendo joven' (daharo vā) ya han sido explicados detalladamente antes.

อขุทฺทาวกาโสติ เอตฺถ ภควติ อปริมาโณเยว ทสฺสนาวกาโสติ เวทิตพฺโพ. ตตฺริทํ วตฺถุํ – ราชคเห กิร อญฺญตโร พฺราหฺมโณ ‘‘สมณสฺส กิร โคตมสฺส ปมาณํ คเหตุํ น สกฺกา’’ติ สุตฺวา ภควโต ปิณฺฑาย ปวิสนกาเล สฏฺฐิหตฺถํ เวฬุํ คเหตฺวา นครทฺวารสฺส พหิ ฐตฺวา สมฺปตฺเต ภควติ เวฬุํ คเหตฺวา สมีเป อฏฺฐาสิ, เวฬุ ภควโต ชาณุมตฺตํ ปาปุณิ. ปุนทิวเส ทฺเว เวฬู ฆเฏตฺวา สมีเป อฏฺฐาสิ, ภควา ทฺวินฺนํ เวฬูนํ อุปริ ทฺวิเวณุมตฺตเมว ปญฺญายมาโน, ‘‘พฺราหฺมณ, กึ กโรสี’’ติ อาห? ตุมฺหากํ ปมาณํ คณฺหามีติ. ‘‘พฺราหฺมณ, สเจปิ ตฺวํ สกลจกฺกวาฬคพฺภํ ปูเรตฺวา ฐิตเวฬุํ ฆเฏตฺวา อาคมิสฺสสิ, เนว เม ปมาณํ คเหตุํ สกฺขิสฺสสิ. น หิ มยา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ตถา ปารมิโย ปูริตา, ยถา เม ปโร ปมาณํ คณฺเหยฺย, อตุโล พฺราหฺมณ, ตถาคโต อปฺปเมยฺโย’’ติ วตฺวา ธมฺมปเท คาถมาห. คาถาปริโยสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตํ ปิวึสุ.

'De visión ilimitada' (akhuddāvakāso): aquí, debe entenderse que en el Bienaventurado hay una oportunidad infinita para ser contemplado. Al respecto, se cuenta esta historia: se dice que un brahmán en Rājagaha, habiendo oído decir que 'no es posible tomar la medida del asceta Gotama', tomó una caña de bambú de sesenta codos cuando el Bienaventurado entraba por limosna. Parado fuera de la puerta de la ciudad, cuando llegó el Bienaventurado, se acercó con el bambú; este solo llegó hasta la rodilla del Bienaventurado. Al día siguiente, unió dos cañas de bambú y se acercó de nuevo. El Bienaventurado, apareciendo a una altura equivalente a dos bambúes por encima de ellos, le preguntó: 'Brahmán, ¿qué estás haciendo?'. Él respondió: 'Estoy tomando vuestra medida'. El Buddha dijo: 'Brahmán, aunque vinieras uniendo cañas de bambú que llenaran todo el interior del universo (cakkavāḷa), no podrías tomar mi medida. Pues no he cumplido las perfecciones (pāramīs) durante cuatro incalculables (asaṅkhyeyyas) y cien mil eones para que otro pueda medirme; el Tathāgata, brahmán, es incomparable e inconmensurable'. Tras decir esto, pronunció un verso del Dhammapada. Al finalizar el verso, ochenta y cuatro mil seres bebieron el néctar de la inmortalidad (amata).

อปรมฺปิ วตฺถุ – ราหุ กิร อสุรินฺโท จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ อุจฺโจ, พาหนฺตรมสฺส ทฺวาทสโยชนสตานิ, หตฺถตลปาทตลานํ ปุถุลตา ตีณิ โยชนสตานิ, องฺคุลิปพฺพานิ ปณฺณาสโยชนานิ[Pg.288], ภมุกนฺตรํ ปณฺณาสโยชนํ, นลาฏํ ติโยชนสตํ, สีสํ นวโยชนสตํ. โส – ‘‘อหํ อุจฺโจสฺมิ, สตฺถารํ โอนมิตฺวา โอโลเกตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ น คจฺฉติ. โส เอกทิวสํ ภควโต วณฺณํ สุตฺวา ‘‘ยถา กถญฺจ โอโลเกสฺสามี’’ติ อาคโต. ภควา ตสฺส อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ‘‘จตูสุ อิริยาปเถสุ กตเรน ทสฺเสมี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ฐิตโก นาม นีโจปิ อุจฺโจ วิย ปญฺญายติ, นิปนฺโนวสฺส อตฺตานํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ, ‘‘อานนฺท, คนฺธกุฏิปริเวเณ มญฺจกํ ปญฺญาเปหี’’ติ วตฺวา ตตฺถ สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ. ราหุ อาคนฺตฺวา นิปนฺนํ ภควนฺตํ คีวํ อุนฺนาเมตฺวา นภมชฺเฌ ปุณฺณจนฺทํ วิย อุลฺโลเกติ. กิมิทํ อสุรินฺทาติ จ วุตฺเต, ภควา โอนมิตฺวา โอโลเกตุํ น สกฺขิสฺสามีติ น คจฺฉินฺติ. น มยา อสุรินฺท อโธมุเขน ปารมิโย ปูริตา, อุทฺธคฺคํ เม กตฺวา ทานํ ทินฺนนฺติ. ตํทิวสํ ราหุ สรณํ อคมาสิ. เอวํ ภควา อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย.

Existe otra historia: Se dice que Rāhu, el señor de los asuras, mide cuatro mil ochocientas yojanas de altura. La distancia entre sus hombros es de mil doscientas yojanas; el ancho de las palmas de sus manos y de las plantas de sus pies es de trescientas yojanas; las falanges de sus dedos miden cincuenta yojanas; el espacio entre sus cejas es de cincuenta yojanas; su frente mide trescientas yojanas y su cabeza novecientas yojanas. Él pensó: 'Soy muy alto; no podré ver al Maestro incluso inclinándome', y por eso no iba. Un día, tras escuchar las alabanzas al Bienaventurado, pensó: 'Lo observaré de cualquier manera' y acudió. El Bienaventurado, conociendo su disposición, reflexionó: '¿En cuál de las cuatro posturas me mostraré?'. Pensó que, estando de pie, incluso alguien bajo parece alto, así que decidió: 'Me mostraré a él estando acostado'. Dijo: 'Ānanda, prepara un lecho en el recinto de la Perfumada Cabaña', y allí adoptó la postura del león. Rāhu llegó y, estirando el cuello, observó al Bienaventurado recostado como quien mira la luna llena en medio del firmamento. Cuando se le preguntó: 'Señor de los asuras, ¿qué significa este mirar?', él respondió que no había venido antes pensando que no podría verlo al inclinarse. El Bienaventurado dijo: 'Señor de los asuras, no completé las perfecciones con el rostro hacia abajo; realicé mis actos de generosidad manteniendo la mirada elevada'. Ese día, Rāhu tomó refugio. Así, el Bienaventurado no es pequeño para ser contemplado.

จตุปาริสุทฺธิสีเลน สีลวา. ตํ ปน สีลํ อริยํ อุตฺตมํ ปริสุทฺธํ, เตนาห อริยสีลีติ. ตเทว อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ, เตนาห กุสลสีลีติ. กุสเลน สีเลนาติ อิทมสฺส เววจนํ. พหูนํ อาจริยปาจริโยติ ภควโต เอเกกาย ธมฺมเทสนาย จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อปริมาณาปิ เทวมนุสฺสา มคฺคผลามตํ ปิวนฺติ. ตสฺมา พหูนํ อาจริโย, สาวกวิเนยฺยานํ ปาจริโยติ.

Es poseedor de virtud por medio de la moralidad de cuádruple pureza. Puesto que esa virtud es noble, suprema y pura, se dice que es 'de conducta noble' (ariyasīlī). Esa misma virtud es 'meritoria' (kusala) por su naturaleza libre de culpa; por ello se dice 'de conducta meritoria' (kusalasīlī). 'Mediante la virtud meritoria' es un sinónimo de esto. 'Maestro de muchos' se refiere a que, en cada enseñanza del Bienaventurado, ochenta y cuatro mil seres, además de incontables devas y seres humanos, beben el néctar del Sendero y sus Frutos. Por lo tanto, es el maestro (ācariyo) de muchos y el gran maestro (pācariyo) de los discípulos por ser entrenados.

ขีณกามราโคติ เอตฺถ กามํ ภควโต สพฺเพปิ กิเลสา ขีณา, พฺราหฺมโณ ปน เต น ชานาติ, อตฺตโน ชานนฏฺฐาเนเยว คุณํ กเถติ. วิคตจาปลฺโลติ ‘‘ปตฺตมณฺฑนา จีวรมณฺฑนา เสนาสนมณฺฑนา อิมสฺส วา ปูติกายสฺส…เป… เกลนา ปฏิเกลนา’’ติ เอวํ วุตฺตจาปลฺยวิรหิโต.

En cuanto a 'aquel en quien se ha extinguido el deseo sensual' (khīṇakāmarāgo): aunque en verdad todas las impurezas del Bienaventurado se han extinguido, el brahmán no lo sabe todo, sino que alaba sus cualidades según su propio entendimiento. 'Libre de frivolidad' (vigatacāpallo) significa estar exento de la agitación mencionada como el adorno del cuenco, de los mantos, de la morada, o el apego y cuidado excesivo hacia este cuerpo impuro.

อปาปปุเรกฺขาโรติ อปาเป นวโลกุตฺตรธมฺเม ปุรโต กตฺวา วิจรติ. พฺรหฺมญฺญาย ปชายาติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานมหากสฺสปาทิเภทาย พฺราหฺมณปชาย. (อวิรุทฺโธ หิ โส) เอติสฺสาย ปชาย ปุเรกฺขาโร. อยญฺหิ ปชา สมณํ โคตมํ ปุรโต กตฺวา [Pg.289] จรตีติ อตฺโถ. อปิจ อปาปปุเรกฺขาโรติ น ปาปุปุเรกฺขาโร, น ปาปํ ปุรโต กตฺวา จรติ, ปาปํ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. กสฺส? พฺรหฺมญฺญาย ปชาย อตฺตนา สทฺธึ ปฏิวิรุทฺธายปิ พฺราหฺมณปชาย อวิรุทฺโธ หิตสุขตฺถิโกเยวาติ วุตฺตํ โหติ.

'Aquel que pone lo no-malvado al frente' (apāpapurekkhāro) significa que vive poniendo delante los nueve estados supramundanos. 'Para la generación de los brahmanes' se refiere a la comunidad de brahmanes como Sāriputta, Moggallāna y Mahākassapa. Él no se opone a esta generación y es su guía. Pues esta comunidad practica poniendo al asceta Gotama al frente; este es el significado. Además, 'apāpapurekkhāro' significa que no se conduce con el mal por delante, es decir, que no desea el mal. Aun para la generación de brahmanes que le es adversa, él no les guarda hostilidad y es solo alguien que busca su beneficio y felicidad.

ติโรรฏฺฐาติ ปรรฏฺฐโต. ติโรชนปทาติ ปรชนปทโต. สํปุจฺฉิตุํ อาคจฺฉนฺตีติ ขตฺติยปณฺฑิตาทโย เจว พฺราหฺมณคนฺธพฺพาทโย จ ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวา ปุจฺฉิสฺสามาติ อาคจฺฉนฺติ. ตตฺถ เกจิ ปุจฺฉาย วา โทสํ วิสฺสชฺชนสมฺปฏิจฺฉเน วา อสมตฺถตํ สลฺลกฺเขตฺวา อปุจฺฉิตฺวาว ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เกจิ ปุจฺฉนฺติ, เกสญฺจิ ภควา ปุจฺฉาย อุสฺสาหํ ชเนตฺวา วิสฺสชฺเชติ. เอวํ สพฺเพสมฺปิ เตสํ วิมติโย ตีรํ ปตฺวา มหาสมุทฺทสฺส อูมิโย วิย ภควนฺตํ ปตฺวาว ภิชฺชนฺติ. เสสเมตฺถ ตถาคตสฺส วณฺเณ อุตฺตานเมว.

'De otros reinos' (tiroraṭṭhā) significa de países extranjeros. 'De otras regiones' (tirojanapadā) significa de distritos ajenos. 'Vienen a consultar' indica que sabios entre los nobles, brahmanes, gandhabbas y otros, llegan habiendo preparado sus preguntas. Entre ellos, algunos permanecen en silencio al notar fallas en la pregunta o incapacidad para comprender la respuesta; otros se atreven a preguntar. A algunos, el Bienaventurado les inspira confianza para interrogar y les responde. Así, todas sus dudas se disuelven al llegar ante el Bienaventurado, tal como las olas del gran océano se rompen al llegar a la orilla. El resto de las alabanzas al Tathāgata en este punto es evidente.

อติถี โน เต โหนฺตีติ เต อมฺหากํ อาคนฺตุกา นวกา ปาหุนกา โหนฺตีติ อตฺโถ. ปริยาปุณามีติ ชานามิ. อปริมาณวณฺโณติ ตถารูเปเนว สพฺพญฺญุนาปิ อปฺปเมยฺยวณฺโณ, ปเคว มาทิเสนาติ ทสฺเสติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

'Ellos son nuestros huéspedes' (atithī no te honti) significa que ellos son nuestros visitantes, recién llegados y convidados. 'Comprendo' (pariyāpuṇāmi) significa que yo, Caṅkī, lo sé. 'De cualidades inconmensurables' (aparimāṇavaṇṇo) indica que incluso para un Buda omnisciente sus virtudes son insondables, ¿cuánto más lo serán para alguien como yo? Esto es lo que se muestra.

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ.

Incluso si un Buda alabara las virtudes de otro Buda, permaneciendo así durante un eón entero sin hablar de ninguna otra cosa, el eón terminaría tras ese largo tiempo, pero las alabanzas del Tathāgata no se agotarían.

อิมํ ปน คุณกถํ สุตฺวา เต พฺราหฺมณา จินฺตยึสุ ‘‘ยถา, จงฺกี, สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณํ ภาสติ, อโนมคุโณ โส ภวํ โคตโม, เอวํ ตสฺส คุเณ ชานมาเนน โข ปน อิมินา อติจิรํ อธิวาสิตํ, หนฺท นํ อนุวตฺตามา’’ติ อนุวตฺตมานา ‘‘เตน หิ, โภ’’ติอาทิมาหํสุ.

Al escuchar este relato sobre sus cualidades, aquellos brahmanes de diversas regiones pensaron: 'Del mismo modo en que Caṅkī proclama las virtudes del asceta Gotama, es claro que el venerado Gotama posee cualidades excelsas. Caṅkī ha estado convencido de ello durante mucho tiempo. ¡Venga!, sigamos su ejemplo'. Y con la intención de acompañarlo, dijeron: 'En ese caso, señor', y así sucesivamente.

๔๒๖. โอปาเตตีติ ปเวเสติ. สํปุเรกฺขโรนฺตีติ ปุตฺตมตฺตนตฺตมตฺตมฺปิ สมานํ ปุรโต กตฺวา วิจรนฺติ.

426. 'Introduce' (opāteti) significa que hace entrar. 'Poniéndolos al frente' (saṃpurekkharonti) significa que se desplazan de un lugar a otro poniendo delante incluso a alguien que es como un hijo o un nieto.

๔๒๗. มนฺตปทนฺติ มนฺตาเยว มนฺตปทํ, เวโทติ อตฺโถ. อิติหิติห ปรมฺปรายาติ เอวํ กิร เอวํ กิราติ ปรมฺปรภาเวน อาคตนฺติ ทีเปติ. ปิฏกสมฺปทายาติ [Pg.290] ปาวจนสงฺขาตสมฺปตฺติยา. สาวิตฺติอาทีหิ ฉนฺทพนฺเธหิ จ วคฺคพนฺเธหิ จ สมฺปาเทตฺวา อาคตนฺติ ทสฺเสติ. ตตฺถ จาติ ตสฺมึ มนฺตปเท. ปวตฺตาโรติ ปวตฺตยิตาโร. เยสนฺติ เยสํ สนฺตกํ. มนฺตปทนฺติ เวทสงฺขาตํ มนฺตเมว. คีตนฺติ อฏฺฐกาทีหิ ทสหิ โปราณกพฺราหฺมเณหิ ปทสมฺปตฺติวเสน สชฺฌายิตํ. ปวุตฺตนฺติ อญฺเญสํ วุตฺตํ, วาจิตนฺติ อตฺโถ. สมิหิตนฺติ สมุปพฺยูฬฺหํ ราสิกตํ, ปิณฺฑํ กตฺวา ฐปิตนฺติ อตฺโถ. ตทนุคายนฺตีติ เอตรหิ พฺราหฺมณา ตํ เตหิ ปุพฺเพ คีตํ อนุคายนฺติ อนุสชฺฌายนฺติ วาเทนฺติ. ตทนุภาสนฺตีติ ตํ อนุภาสนฺติ, อิทํ ปุริมสฺเสว เววจนํ. ภาสิตมนุภาสนฺตีติ เตหิ ภาสิตํ สชฺฌายิตํ อนุสชฺฌายนฺติ. วาจิตมนุวาเจนฺตีติ เตหิ อญฺเญสํ วาจิตํ อนุวาเจนฺติ. เสยฺยถิทนฺติ เต กตเมติ อตฺโถ. อฏฺฐโกติอาทีนิ เตสํ นามานิ, เต กิร ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวา ปรูปฆาตํ อกตฺวา กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต ปาวจเนน สห สํสนฺเทตฺวา มนฺเต คนฺเถสุํ, อปราปเร ปน พฺราหฺมณา ปาณาติปาตาทีนิ ปกฺขิปิตฺวา ตโย เวเท ภินฺทิตฺวา พุทฺธวจเนน สทฺธึ วิรุทฺเธ อกํสุ.

427. 'Mantapada' significa que el mantra mismo es la palabra del mantra, es decir, el Veda. 'Itihitiha paramparāyā' indica lo que ha llegado a través de una tradición sucesiva con la idea de 'así se dice, así se dice'. 'Piṭakasampadā' se refiere a la perfección de la transmisión de las palabras sagradas (pāvacana). Muestra que el texto ha llegado tras ser compuesto mediante métricas como la Sāvitti y arreglos en secciones (vaggas). 'Tattha ca' significa en esa palabra del mantra. 'Pavattāro' son los que hacen surgir o proclaman. 'Yesaṃ' se refiere a aquello que es su propiedad. 'Mantapada' es el mantra mismo, conocido como Veda. 'Gītaṃ' significa que fue recitado por los diez antiguos brahmanes, como Aṭṭhaka y otros, mediante la perfección de las palabras. 'Pavuttaṃ' significa que fue proclamado o enseñado a otros. 'Samihitaṃ' significa recolectado o agrupado en un conjunto. 'Tadanugāyanti' significa que los brahmanes actuales cantan siguiendo lo que fue cantado antiguamente por ellos. 'Tadanubhāsanti' es un sinónimo de lo anterior. 'Bhāsitamanubhāsanti' significa que recitan lo que fue recitado por aquellos. 'Vācitamanuvācenti' significa que enseñan lo que fue enseñado por aquellos a otros. 'Seyyathidaṃ' pregunta quiénes son ellos. 'Aṭṭhaka' y los demás son sus nombres; se dice que ellos, tras observar con el ojo divino y sin dañar a otros, compusieron los mantras en armonía con las enseñanzas del Buda Kassapa. Sin embargo, brahmanes posteriores corrompieron los tres Vedas insertando el sacrificio de seres vivos y otras prácticas, oponiéndose a las palabras del Buda.

๔๒๘. อนฺธเวณีติ อนฺธปเวณี. เอเกน หิ จกฺขุมตา คหิตยฏฺฐิยา โกฏึ เอโก อนฺโธ คณฺหาติ, ตํ อนฺธํ อญฺโญ, ตํ อญฺโญติ เอวํ ปณฺณาส สฏฺฐิ อนฺธา ปฏิปาฏิยา ฆฏิตา อนฺธเวณีติ วุจฺจติ. ปรมฺปราสํสตฺตาติ อญฺญมญฺญํ ลคฺคา, ยฏฺฐิคฺคาหเกนปิ จกฺขุมตา วิรหิตาติ อตฺโถ. เอโก กิร ธุตฺโต อนฺธคณํ ทิสฺวา ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม ขชฺชโภชฺชํ สุลภ’’นฺติ อุสฺสาเหตฺวา เตหิ ‘‘ตตฺถ โน สามิ เนหิ, อิทํ นาม เต เทมา’’ติ วุตฺเต ลญฺชํ คเหตฺวา อนฺตรามคฺเค มคฺคา โอกฺกมฺม มหนฺตํ คจฺฉํ อนุปริคนฺตฺวา ปุริมสฺส หตฺเถน ปจฺฉิมสฺส กจฺฉํ คณฺหาเปตฺวา ‘‘กิญฺจิ กมฺมํ อตฺถิ, คจฺฉถ ตาว ตุมฺเห’’ติ วตฺวา ปลายิ. เต ทิวสมฺปิ คนฺตฺวา มคฺคํ อวินฺทมานา ‘‘กหํ, โภ, จกฺขุมา กหํ มคฺโค’’ติ ปริเทวิตฺวา มคฺคํ อวินฺทมานา ตตฺเถว มรึสุ. เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปรมฺปราสํสตฺตา’’ติ. ปุริโมปีติ ปุริเมสุ ทสสุ พฺราหฺมเณสุ เอโกปิ. มชฺฌิโมปีติ มชฺเฌ อาจริยปาจริเยสุ เอโกปิ. ปจฺฉิโมปีติ อิทานิ พฺราหฺมเณสุ เอโกปิ.

428. 'Andhaveṇī' significa una hilera de ciegos. Un ciego agarra el extremo de un bastón sostenido por un vidente, y otro ciego lo agarra a él, y así sucesivamente; cuando cincuenta o sesenta ciegos están unidos en fila, se llama hilera de ciegos. 'Paramparāsaṃsattā' significa que están vinculados unos a otros pero carecen de un guía vidente. Se cuenta que un pícaro, al ver a un grupo de ciegos, los engañó diciendo que en cierta aldea había comida abundante; tras recibir una recompensa, los llevó fuera del camino hacia un gran matorral, hizo que se sujetaran unos a otros y huyó. Los ciegos, dando vueltas al matorral sin hallar el camino, clamaron por el vidente y finalmente murieron allí. A ellos se refiere el término 'paramparāsaṃsattā'. 'Purimopī' indica que ni siquiera uno entre los diez primeros brahmanes poseía el conocimiento. 'Majjhimopī' indica que ni uno entre los maestros intermedios lo tenía. 'Pacchimopī' indica que ni uno entre los brahmanes actuales lo posee.

ปญฺจ [Pg.291] โขติ ปาฬิอาคเตสุ ทฺวีสุ อญฺเญปิ เอวรูเป ตโย ปกฺขิปิตฺวา วทติ. ทฺเวธาวิปากาติ ภูตวิปากา วา อภูตวิปากา วา. นาลเมตฺถาติ, ภารทฺวาช, สจฺจํ อนุรกฺขิสฺสามีติ ปฏิปนฺเนน วิญฺญุนา ‘‘ยํ มยา คหิตํ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ เอตฺถ เอกํเสเนว นิฏฺฐํ คนฺตุํ นาลํ น ยุตฺตนฺติ อุปริ ปุจฺฉาย มคฺคํ วิวริตฺวา ฐเปสิ.

'Pañca kho' se refiere a que el Buda enseña añadiendo otros tres factores (preferencia, reflexión sobre la forma y aceptación de una opinión meditada) a los dos ya mencionados en el texto (fe y tradición oral). 'Dvedhāvipākā' significa que pueden tener dos tipos de resultados: verdaderos o falsos. 'Nālametthā' indica que un sabio que protege la verdad no debe concluir dogmáticamente: 'Solo esto es la verdad, lo demás es falso', basándose en la fe y otros factores, ya que no es algo absoluto ni apropiado; así el Buda abre el camino para la indagación posterior.

๔๓๐. อิธ, ภารทฺวาช, ภิกฺขูติ ชีวกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๕๑ อาทโย) วิย มหาวจฺฉสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๙๓ อาทโย) วิย จ อตฺตานญฺเญว สนฺธาย วทติ. โลภนีเยสุ ธมฺเมสูติ โลภธมฺเมสุ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

430. 'Idha, bhāradvāja, bhikkhū' indica que el Buda se refiere a sí mismo, al igual que en los suttas Jīvaka y Mahāvacchagotta. 'Lobhanīyesu dhammesu' se refiere a los estados mentales asociados con la codicia. Este mismo método de interpretación debe aplicarse a los términos restantes sobre el odio (dosanīya) y el engaño (mohanīya).

๔๓๒. สทฺธํ นิเวเสตีติ โอกปฺปนิยสทฺธํ นิเวเสติ. อุปสงฺกมตีติ อุปคจฺฉติ. ปยิรุปาสตีติ สนฺติเก นิสีทติ. โสตนฺติ ปสาทโสตํ โอทหติ. ธมฺมนฺติ เทสนาธมฺมํ สุณาติ. ธาเรตีติ ปคุณํ กตฺวา ธาเรติ. อุปปริกฺขตีติ อตฺถโต จ การณโต จ วีมํสติ. นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ โอโลกนํ ขมนฺติ, อิธ สีลํ กถิตํ, อิธ สมาธีติ เอวํ อุปฏฺฐหนฺตีติ อตฺโถ. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโท. อุสฺสหตีติ วายมติ. ตุเลตีติ อนิจฺจาทิวเสน ตีเรติ. ปทหตีติ มคฺคปธานํ ปทหติ. กาเยน เจว ปรมสจฺจนฺติ สหชาตนามกาเยน จ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ กิเลเส นิพฺพิชฺฌิตฺวา ตเทว วิภูตํ ปากฏํ กโรนฺโต ปสฺสติ.

432. 'Saddhaṃ niveseti' significa establecer una fe basada en la convicción. 'Upasaṅkamati' significa que se acerca. 'Payirupāsati' significa que se sienta cerca para servir. 'Sotaṃ odahati' significa que presta atención con claridad. 'Dhammaṃ suṇāti' significa que escucha la enseñanza. 'Dhāreti' significa que retiene la enseñanza tras haberla memorizado. 'Upaparikkhati' significa que investiga el significado y la causa. 'Nijjhānaṃ khamanti' significa que su comprensión armoniza con la reflexión; aquí se hace referencia a la virtud (sīla) y a la concentración (samādhi). 'Chando' es el deseo de actuar o la voluntad de practicar el bien. 'Ussahati' significa que se esfuerza. 'Tuleti' significa que evalúa mediante la comprensión de la impermanencia y otros aspectos. 'Padahati' significa que aplica el esfuerzo correcto (sammāvāyama) del camino. 'Kāyena ceva paramasaccanti' significa que realiza el Nibbāna con el cuerpo mental asociado al camino, y con la sabiduría penetra las impurezas para ver claramente la verdad suprema del cese.

๔๓๓. สจฺจานุโพโธติ มคฺคานุโพโธ. สจฺจานุปฺปตฺตีติ ผลสจฺฉิกิริยา. เตสํเยวาติ เหฏฺฐา วุตฺตานํ ทฺวาทสนฺนํ, เอวํ ทีฆํ มคฺควาทํ อนุโลเมติ, ตสฺมา นายมตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – เตสํเยวาติ เตสํ มคฺคสมฺปยุตฺตธมฺมานํ. ปธานนฺติ มคฺคปธานํ. ตญฺหิ ผลสจฺฉิกิริยสงฺขาตาย สจฺจานุปฺปตฺติยา พหุการํ, มคฺเค อสติ ผลาภาวโตติ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

433. 'Saccānubodho' es el despertar a la verdad a través del camino (magga). 'Saccānuppatti' es la realización del fruto (phala). 'Tesaṃyevā' se refiere a los doce factores mencionados anteriormente que armonizan con la doctrina del camino; por tanto, no debe tomarse otro sentido. El significado aquí es que el esfuerzo (padhāna) asociado con el camino es de gran beneficio para el logro de la verdad o realización del fruto, pues sin el camino no existe el fruto. De esta manera debe entenderse el significado de todos los términos. El resto es claro en todo lugar.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

จงฺกีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye la explicación del Caṅkī Sutta.

๖. เอสุการีสุตฺตวณฺณนา

6. Explicación del Esukārī Sutta

๔๓๗. เอวํ [Pg.292] เม สุตนฺติ เอสุการีสุตฺตํ. ตตฺถ พิลํ โอลคฺเคยฺยุนฺติ โกฏฺฐาสํ ลคฺคาเปยฺยุํ, อิมินา สตฺถธมฺมํ นาม ทสฺเสติ. สตฺถวาโห กิร มหากนฺตารปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค โคเณ มเต มํสํ คเหตฺวา สพฺเพสํ สตฺถิกานํ ‘‘อิทํ ขาทิตฺวา เอตฺตกํ มูลํ ทาตพฺพ’’นฺติ โกฏฺฐาสํ โอลคฺเคติ, โคณมํสํ นาม ขาทนฺตาปิ อตฺถิ อขาทนฺตาปิ, มูลํ ทาตุํ สกฺโกนฺตาปิ อสกฺโกนฺตาปิ. สตฺถวาโห เยน มูเลน โคโณ คหิโต, ตสฺส นิกฺขมนตฺถํ สพฺเพสํ พลกฺกาเรน โกฏฺฐาสํ ทตฺวา มูลํ คณฺหาติ, อยํ สตฺถธมฺโม. เอวเมวํ พฺราหฺมณาปิ โลกสฺส ปฏิญฺญํ อคฺคเหตฺวา อตฺตโนว ธมฺมตาย จตสฺโส ปาริจริยา ปญฺญเปนฺตีติ ทสฺเสตุํ เอวเมว โขติอาทิมาห. ปาปิโย อสฺสาติ ปาปํ อสฺส. เสยฺโย อสฺสาติ หิตํ อสฺส. อถ วา ปาปิโยติ ปาปโก ลามโก อตฺตภาโว อสฺส. เสยฺโยติ เสฏฺโฐ อุตฺตโม. เสยฺยํโสติ เสยฺโย. อุจฺจากุลีนตาติ อุจฺจากุลีนตฺเตน เสยฺโย. ปาปิยํโสติ ปาปิโย. อุจฺจากุลีนตา จ ทฺวีสุ กุเลสุ วฑฺเฒติ ขตฺติยกุเล พฺราหฺมณกุเล จ, อุฬารวณฺณตา ตีสุ. เวสฺโสปิ หิ อุฬารวณฺโณ โหติ. อุฬารโภคตา จตูสุปิ. สุทฺโทปิ หิ อนฺตมโส จณฺฑาโลปิ อุฬารโภโค โหติเยว.

437. "Así he oído" se refiere al Esukārī Sutta. Allí, "colgar la porción" (bilaṃ olaggeyyuṃ) significa colgar o depositar una parte de la carne en la casa de otro; con esto se muestra lo que se llama la "ley de los comerciantes de caravanas". Se dice que un líder de caravana, al atravesar un gran desierto, si un buey muere en el camino, toma la carne y, diciéndoles a todos los miembros de la caravana: "Comed esto y pagad esta cantidad por ello", cuelga las porciones en la parte delantera de los carros. Entre ellos, hay quienes comen carne de buey y quienes no; hay quienes pueden pagar el precio y quienes no pueden. El líder de la caravana, para recuperar el costo con el que se compró el buey nuevo, entrega las porciones a la fuerza a todos los miembros y cobra el dinero; esta es la "ley de la caravana". De la misma manera, los brahmanes, sin obtener el consentimiento de la gente, establecen por su propia naturaleza cuatro tipos de servicios; para mostrar este significado, el Buda dijo las palabras: "Del mismo modo...". "Sería peor" (pāpiyo assa) significa que sería algo malo para él. "Sería mejor" (seyyo assa) significa que sería beneficioso. O bien, "pāpiyo" se refiere a una existencia personal (attabhāvo) inferior y vil, mientras que "seyyo" se refiere a una existencia excelente y suprema. "Seyyaṃso" significa que es mejor. "Linaje elevado" significa ser superior por el hecho de tener un linaje noble. "Pāpiyaṃso" significa que es inferior. El linaje elevado se aplica en dos castas: la de los khattiyas y la de los brahmanes; la belleza o prestigio abundante (uḷāravaṇṇatā) se aplica en tres castas, pues incluso un vessa puede tener gran prestigio. La riqueza abundante (uḷārabhogatā) se aplica en las cuatro castas, pues incluso un sudda o, en última instancia, un caṇḍāla, puede poseer grandes riquezas.

๔๔๐. ภิกฺขาจริยนฺติ โกฏิธเนนปิ หิ พฺราหฺมเณน ภิกฺขา จริตพฺพาว, โปราณกพฺราหฺมณา อสีติโกฏิธนาปิ เอกเวลํ ภิกฺขํ จรนฺติ. กสฺมา? ทุคฺคตกาเล จรนฺตานํ อิทานิ ภิกฺขํ จริตุํ อารทฺธาติ ครหา น ภวิสฺสตีติ. อติมญฺญมาโนติ โย ภิกฺขาจริยวํสํ หริตฺวา สตฺตชีวกสิกมฺมวณิชฺชาทีหิ ชีวิกํ กปฺเปติ, อยํ อติมญฺญติ นาม. โคโป วาติ ยถา โคปโก อตฺตนา รกฺขิตพฺพํ ภณฺฑํ เถเนนฺโต อกิจฺจการี โหติ, เอวนฺติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสิตพฺยาภงฺคินฺติ ติณลายนอสิตญฺเจว กาชญฺจ. อนุสฺสรโตติ ยตฺถ ชาโต, ตสฺมึ โปราเณ มาตาเปตฺติเก กุลวํเส อนุสฺสริยมาเนติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

440. "Vivir de limosna" (bhikkhācariyaṃ) significa que incluso un brahmán con una fortuna de diez millones debe mendigar limosna; los antiguos brahmanes, aun poseyendo ochenta millones, salían a pedir limosna de vez en cuando. ¿Por qué? Para que, si en tiempos de pobreza tuvieran que hacerlo, no se les critique diciendo: "Ahora han empezado a pedir limosna". "Menospreciar" se refiere a aquel que, abandonando el linaje de la práctica de mendicidad, se gana la vida a través de la conducción de caravanas, la agricultura, el comercio, etc.; esto se llama menospreciar. "Como un pastor" (gopo vā) significa que así como un guardián que, debiendo proteger los bienes ajenos, se vuelve negligente o los roba, así es este caso; este es el significado. De esta manera debe entenderse el sentido en todos los pasajes. "La hoz y el balancín" (asitabyābhaṅgiṃ) se refiere a la hoz para segar hierba y al palo para cargarla. "Recordando" significa que, al recordar constantemente el antiguo linaje familiar de los padres en el que uno nació, este es el significado. El resto, en todos los casos, es de significado evidente. Aquí termina el comentario al Esukārī Sutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya.

เอสุการีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario al Esukārī Sutta.

๗. ธนญฺชานิสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Dhanañjāni Sutta

๔๔๕. เอวํ [Pg.293] เม สุตนฺติ ธนญฺชานิสุตฺตํ. ตตฺถ ทกฺขิณาคิริสฺมินฺติ คิรีติ ปพฺพโต, ราชคหํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตปพฺพตสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ชนปทสฺเสตํ นามํ. ตณฺฑุลปาลิทฺวารายาติ ราชคหสฺส กิร ทฺวตฺตึสมหาทฺวารานิ จตุสฏฺฐิขุทฺทกทฺวารานิ, เตสุ เอกํ ตณฺฑุลปาลิทฺวารํ นาม, ตํ สนฺธาเยวมาห. ราชานํ นิสฺสายาติ ‘‘คจฺฉ มนุสฺเส อปีเฬตฺวา สสฺสภาคํ คณฺหาหี’’ติ รญฺญา เปสิโต คนฺตฺวา สพฺพเมว สสฺสํ คณฺหาติ, ‘‘มา โน, ภนฺเต, นาเสหี’’ติ จ วุตฺเต – ‘‘ราชกุเล วุตฺตํ มนฺทํ, อหํ รญฺญา อาคมนกาเลเยว เอวํ อาณตฺโต, มา กนฺทิตฺถา’’ติ เอวํ ราชานํ นิสฺสาย พฺราหฺมณคหปติเก วิลุมฺปติ. ธญฺญํ เยภุยฺเยน อตฺตโน ฆรํ ปเวเสตฺวา อปฺปกํ ราชกุเล ปเวเสติ. กึ พฺราหฺมณคหปติกานํ น ปีฬํ อกาสีติ จ วุตฺโต – ‘‘อาม, มหาราช, อิมสฺมึ วาเร เขตฺตานิ มนฺทสสฺสานิ อเหสุํ, ตสฺมา อปีเฬนฺตสฺส เม คณฺหโต น พหุํ ชาต’’นฺติ เอวํ พฺราหฺมณคหปติเก นิสฺสาย ราชานํ วิลุมฺปติ.

445. "Así he oído" se refiere al Dhanañjāni Sutta. Allí, en "Dakkhiṇāgiri", "giri" significa montaña; es el nombre de una región situada en la parte sur de la montaña Paṇḍava que rodea Rājagaha. "En la puerta Taṇḍulapāli": se dice que Rājagaha tenía treinta y dos puertas grandes y sesenta y cuatro puertas pequeñas; una de ellas se llamaba puerta Taṇḍulapāli, y a ella se refiere el texto. "Apoyándose en el rey" significa que el brahmán Dhanañjāni, enviado por el rey con la orden: "Ve y recolecta la porción de la cosecha sin oprimir a los hombres", iba y tomaba toda la cosecha. Cuando le decían: "Señor, no nos arruine", él respondía: "El grano almacenado en el palacio real es escaso, y el rey me dio esta orden justo al venir; no lloréis". Así, apoyándose en el rey, saqueaba a los brahmanes y jefes de hogar. Metía la mayor parte del grano en su propia casa y entregaba solo una pequeña parte al palacio real. Y cuando el rey le preguntaba: "Brahmán, ¿no has oprimido a los brahmanes y jefes de hogar?", él respondía: "Sí, Gran Rey, en esta ocasión los campos tuvieron poca cosecha; por eso, aunque los recolecté sin oprimirles, no obtuve mucho". Así, apoyándose en los brahmanes y jefes de hogar, engañaba al rey.

๔๔๖. ปโย ปียตนฺติ ตรุณขีรํ ปิวตุ. ตาว ภตฺตสฺสาติ ยาว ขีรํ ปิวิตฺวา นิสีทิสฺสถ, ตาวเทว ภตฺตสฺส กาโล ภวิสฺสติ. อิเธว หิ โน ปาตราสภตฺตํ อาหริสฺสนฺตีติ ทสฺเสติ. มาตาปิตโรติอาทีสุ มหลฺลกา มาตาปิตโร มุทุกานิ อตฺถรณปาวุรณานิ สุขุมานิ วตฺถานิ มธุรโภชนํ สุคนฺธคนฺธมาลาทีนิ จ ปริเยสิตฺวา โปเสตพฺพา. ปุตฺตธีตานํ นามกรณมงฺคลาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กโรนฺเตน ปุตฺตทาโร โปเสตพฺโพ. เอวญฺหิ อกริยมาเน ครหา อุปฺปชฺชตีติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

446. "Que beba leche" significa que beba leche fresca. "Mientras tanto, la comida" significa que mientras beben la leche y permanecen sentados, llegará el momento de la comida; muestra que "aquí mismo traerán para nosotros el desayuno". En pasajes como "madre y padre", se refiere a que se debe mantener a los padres ancianos buscando para ellos lechos y mantas suaves, ropas finas, alimentos dulces y fragancias como flores del bosque. Aquel que realiza todas las tareas, como las ceremonias de dar nombre a los hijos, debe mantener a su esposa e hijos. Pues si no se hace así, surge el reproche; de esta manera debe entenderse el significado.

๔๔๗. อธมฺมจารีติ ปญฺจ ทุสฺสีลฺยกมฺมานิ วา ทส ทุสฺสีลฺยกมฺมานิ วา อิธ อธมฺโม นาม. อุปกฑฺเฒยฺยุนฺติ ปญฺจวิธพนฺธนาทิกมฺมกรณตฺถํ ตํ ตํ นิรยํ กฑฺเฒยฺยุํ.

447. "Aquel que actúa injustamente" se refiere aquí a las cinco o diez acciones inmorales. "Podrían arrastrar" significa que podrían arrastrar a alguien a diversos infiernos para recibir castigos como las cinco formas de atadura.

๔๔๘. ธมฺมจารีติ ธมฺมิกสิววิชฺชาทิกมฺมการี. ปฏิกฺกมนฺตีติ โอสรนฺติ ปริหายนฺติ. อภิกฺกมนฺตีติ อภิสรนฺติ วฑฺฒนฺติ. เสยฺโยติ วรตรํ. หีเนติ นิหีเน ลามเก. กาลงฺกโต จ สาริปุตฺตาติ อิทํ [Pg.294] ภควา ‘‘ตตฺรสฺส คนฺตฺวา เทเสหี’’ติ อธิปฺปาเยน เถรมาห. เถโรปิ ตํขณํเยว คนฺตฺวา มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมํ เทเสสิ, ตโต ปฏฺฐาย จาตุปฺปทิกํ คาถํ กเถนฺโตปิ จตุสจฺจวิมุตฺตํ นาม น กเถสีติ.

448. "Aquel que actúa justamente" es quien realiza actividades como la agricultura o el comercio de manera justa. "Retroceden" significa que declinan o disminuyen. "Avanzan" significa que progresan o aumentan. "Mejor" significa superior. "En lo inferior" significa en un mundo de Brahma inferior. "Dhanañjāni ha muerto, Sāriputta": con estas palabras, el Bendito se dirigió al Elder con la intención de decirle: "Ve allí al mundo de Brahma y enséñale el Dhamma". El Elder, en ese mismo instante, fue al mundo de Brahma y enseñó el Dhamma al Gran Brahma llamado Dhanañjāni. A partir de entonces, aunque explicaba versos de cuatro pies, no enseñó lo que se conoce como la liberación de las Cuatro Nobles Verdades. Así termina el comentario al Dhanañjāni Sutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

De la Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya.

ธนญฺชานิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario al Dhanañjāni Sutta.

๘. วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Vāseṭṭha Sutta

๔๕๔. เอวํ เม สุตนฺติ วาเสฏฺฐสุตฺตํ. ตตฺถ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑติ อิจฺฉานงฺคลคามสฺส อวิทูเร วนสณฺเฑ. จงฺกีติ อาทโย ปญฺจปิ ชนา รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ปุโรหิตา เอว. อญฺเญ จ อภิญฺญาตาติ อญฺเญ จ พหู อภิญฺญาตา พฺราหฺมณา. เต กิร ฉฏฺเฐ ฉฏฺเฐ มาเส ทฺวีสุ ฐาเนสุ สนฺนิปตนฺติ. ยทา ชาตึ โสเธตุกามา โหนฺติ, ตทา โปกฺขรสาติสฺส สนฺติเก ชาติโสธนตฺถํ อุกฺกฏฺฐาย สนฺนิปตนฺติ. ยทา มนฺเต โสเธตุกามา โหนฺติ, ตทา อิจฺฉานงฺคเล สนฺนิปตนฺติ. อิมสฺมึ กาเล มนฺตโสธนตฺถํ สนฺนิปตึสุ. อยมนฺตรา กถาติ ยํ อตฺตโน สหายกภาวานุรูปํ กถํ กเถนฺตา อนุวิจรึสุ, ตสฺสา กถาย อนฺตรา อยมญฺญา กถา อุทปาทิ. สีลวาติ คุณวา. วตฺตสมฺปนฺโนติ อาจารสมฺปนฺโน.

454. La expresión 'Evaṃ me sutaṃ' se refiere al Vāseṭṭha Sutta. En ese contexto, 'icchānaṅgalavanasaṇḍeti' significa en el bosque cercano a la aldea llamada Icchānaṅgala. Los cinco personajes, comenzando por Caṅkī, eran precisamente los capellanes (purohitā) del rey Pasenadi de Kosala. 'Aññe ca abhiññātā' se refiere a otros muchos brahamanes de gran renombre. Se dice que estos se reunían cada seis meses en dos ocasiones. Cuando deseaban purificar su linaje (jāti), se reunían en Ukkaṭṭhā ante el brahamán Pokkharasāti. Cuando deseaban purificar los mantras (himnos védicos), se reunían en Icchānaṅgala. En esta ocasión, se reunieron allí con el propósito de purificar los mantras. 'Ayamantarā kathā' indica que, mientras caminaban conversando de manera apropiada a su camaradería, surgió esta otra conversación en medio de su charla. 'Sīlavā' significa dotado de virtudes (guṇavā). 'Vattasampanno' significa consumado en la conducta (ācārasampanno).

๔๕๕. อนุญฺญาตปฏิญฺญาตาติ สิกฺขิตา ตุมฺเหติ เอวํ อาจริเยหิ อนุญฺญาตา, อาม อาจริย สิกฺขิตมฺหาติ เอวํ สยญฺจ ปฏิญฺญาตา. อสฺมาติ ภวาม. อหํ โปกฺขรสาติสฺส, ตารุกฺขสฺสายํ มาณโวติ อหํ โปกฺขรสาติสฺส เชฏฺฐนฺเตวาสี อคฺคสิสฺโส, อยํ ตารุกฺขสฺสาติ ทีเปติ.

455. La expresión 'Anuññātapaṭiññātā' significa que fueron autorizados por sus maestros con las palabras: 'ustedes han sido instruidos', y ellos mismos lo reconocieron diciendo: 'Sí, maestro, hemos sido instruidos'. 'Asmā' significa 'somos'. La frase 'Ahaṃ pokkharasātissa, tārukkhassāyaṃ māṇavo' aclara que Vāseṭṭha es el discípulo principal y más eminente de Pokkharasāti, y que el joven Bhāradvāja es el discípulo principal y más eminente de Tārukkha.

เตวิชฺชานนฺติ ติเวทานํ พฺราหฺมณานํ. ยทกฺขาตนฺติ ยํ อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ เอกํ ปทมฺปิ อกฺขาตํ. ตตฺร เกวลิโนสฺมเสติ ตํ สกลํ ชานนโต ตตฺถ นิฏฺฐาคตมฺหาติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ เกวลิภาวํ อาวิกโรนฺโต ปทกสฺมาติอาทิมาห. ตตฺถ ชปฺเป อาจริยสาทิสาติ กถนฏฺฐาเน มยํ อาจริยสทิสาเยว.

'Tevijjānaṃ' se refiere a los brahamanes que recitan y dominan los tres Vedas. 'Yadakkhātaṃ' se refiere a cualquier término que haya sido declarado tanto en su significado como en su expresión literal. 'Tatra kevalinosmase' significa que, debido al conocimiento integral de todos los Vedas, han alcanzado la perfección o conclusión en lo que ha sido declarado. Ahora, para manifestar ese estado de conocimiento completo, Vāseṭṭha dijo: 'padakasmā', etc. En ese pasaje, 'jappe ācariyasādisā' significa que en el ámbito de la recitación somos exactamente iguales a nuestros maestros.

กมฺมุนาติ [Pg.295] ทสกุสลกมฺมปถกมฺมุนา. อยญฺหิ ปุพฺเพ สตฺตวิธํ กายวจีกมฺมํ สนฺธาย ‘‘ยโต โข, โภ, สีลวา โหตี’’ติ อาห, ติวิธํ มโนกมฺมํ สนฺธาย ‘‘วตฺตสมฺปนฺโน’’ติ. เตน สมนฺนาคโต หิ อาจารสมฺปนฺโน โหติ. จกฺขุมาติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมนฺตภาเวน ภควนฺตํ อาลปติ.

'Kammunā' se refiere a la acción según los diez senderos de acción meritoria (dasakusalakammapatha). Pues este Vāseṭṭha, refiriéndose anteriormente a las siete clases de acciones corporales y verbales, dijo: 'en la medida en que uno es virtuoso (sīlavā)', y refiriéndose a las tres clases de acciones mentales, dijo: 'consumado en la conducta (vattasampanno)'. Aquel que posee estas acciones mentales es, de hecho, consumado en la conducta. 'Cakkhumā' se refiere al Bienaventurado como 'El Poseedor de Visión', debido a su cualidad de poseer los cinco ojos.

ขยาตีตนฺติ อูนภาวํ อตีตํ, ปริปุณฺณนฺติ อตฺโถ. เปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. นมสฺสนฺตีติ นโม กโรนฺติ.

'Khayātītaṃ' significa aquello que ha trascendido la carencia, es decir, lo que es completo o perfecto. 'Pecca' significa habiéndose acercado. 'Namassanti' significa que rinden homenaje o reverencia.

จกฺขุํ โลเก สมุปฺปนฺนนฺติ อวิชฺชนฺธกาเร โลเก ตํ อนฺธการํ วิธมิตฺวา โลกสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอตฺถทสฺสเนน จกฺขุ หุตฺวา สมุปฺปนฺนํ.

'Cakkhuṃ loke samuppannaṃ' significa que en un mundo envuelto en la oscuridad de la ignorancia (avijjā), habiendo destruido esa oscuridad, el Bienaventurado surgió para el mundo habiéndose convertido en 'el Ojo' mediante la visión de los beneficios presentes y futuros.

๔๕๖. เอวํ วาเสฏฺเฐน โถเมตฺวา ยาจิโต ภควา ทฺเวปิ ชเน สงฺคณฺหนฺโต เตสํ โว อหํ พฺยกฺขิสฺสนฺติอาทิมาห. ตตฺถ พฺยกฺขิสฺสนฺติ พฺยากริสฺสามิ. อนุปุพฺพนฺติ ติฏฺฐตุ ตาว พฺราหฺมณจินฺตา, ติณรุกฺขกีฏปฏงฺคโต ปฏฺฐาย อนุปฏิปาฏิยา อาจิกฺขิสฺสามีติ อตฺโถ. ชาติวิภงฺคนฺติ ชาติวิตฺถารํ. อญฺญมญฺญา หิ ชาติโยติ เตสํ เตสญฺหิ ปาณานํ ชาติโย อญฺญมญฺญา นานปฺปการาติ อตฺโถ.

456. Habiendo sido así alabado y solicitado por Vāseṭṭha, el Bienaventurado, deseando favorecer a ambos jóvenes, pronunció las palabras que comienzan con 'tesaṃ vo ahaṃ byakkhissiṃ'. Allí, 'byakkhissiṃ' significa 'explicaré'. 'Anupubbaṃ' significa: dejando de lado por un momento las concepciones de los brahamanes, explicaré en orden sucesivo y con detalle la diferenciación de los nacimientos (especies) en el mundo, comenzando desde la hierba, los árboles, los insectos y los saltamontes. 'Jātivibhaṅgaṃ' es la exposición detallada de los nacimientos. 'Aññamaññā hi jātiyo' significa que los nacimientos de esos diversos seres vivos son distintos entre sí y de múltiples clases.

ติณรุกฺเขติ อนุปาทินฺนกชาตึ กตฺวา ปจฺฉา อุปาทินฺนกชาตึ กเถสฺสามิ, เอวํ ตสฺส ชาติเภโท ปากโฏ ภวิสฺสตีติ อิมํ เทสนํ อารภิ. มหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘กึ, ภนฺเต, อนุปาทินฺนกํ พีชนานตาย นานํ, อุปาทินฺนํ กมฺมนานตายาติ? เอวํ วตฺตุํ น วฏฺฏตี’’ติ ปุจฺฉิโต อาม น วฏฺฏติ. กมฺมญฺหิ โยนิยํ ขิปติ. โยนิสิทฺธา อิเม สตฺตา นานาวณฺณา โหนฺตีติ. ติณรุกฺเขติ เอตฺถ อนฺโตเผคฺคู พหิสารา อนฺตมโส ตาลนาฬิเกราทโยปิ ติณาเนว, อนฺโตสารา ปน พหิเผคฺคู สพฺเพ รุกฺขา นาม. น จาปิ ปฏิชานเรติ มยํ ติณา มยํ รุกฺขาติ วา, อหํ ติณํ, อหํ รุกฺโขติ วา เอวํ น ชานนฺติ. ลิงฺคํ ชาติมยนฺติ อชานนฺตานมฺปิ จ เตสํ ชาติมยเมว สณฺฐานํ อตฺตโน มูลภูตติณาทิสทิสเมว โหติ. กึ การณา? อญฺญมญฺญา หิ ชาติโย. ยสฺมา อญฺญา ติณชาติ, อญฺญา รุกฺขชาติ. ติเณสุปิ อญฺญา ตาลชาติ, อญฺญา นาฬิเกรชาติ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อิมินา อิทํ ทสฺเสติ – ยํ ชาติวเสน นานา [Pg.296] โหติ, ตํ อตฺตโน ปฏิญฺญํ ปเรสํ วา อุปเทสํ วินาปิ อญฺญชาติโต วิเสเสน คยฺหติ. ยทิ จ ชาติยา พฺราหฺมโณ ภเวยฺย, โสปิ อตฺตโน ปฏิญฺญํ ปเรสํ วา อุปเทสํ วินา ขตฺติยโต เวสฺสโต สุทฺทโต วา วิเสเสน คยฺเหยฺย, น จ คยฺหติ. ตสฺมา น ชาติยา พฺราหฺมโณติ. ปรโต ปน ‘‘ยถา เอตาสุ ชาตีสู’’ติ คาถาย เอตมตฺถํ วจีเภเทเนว อาวิกริสฺสติ.

Al decir 'Tiṇarukkhe', el Bienaventurado comenzó esta enseñanza exponiendo primero el nacimiento de lo inanimado (anupādinnaka) para luego exponer el de lo animado (upādinnaka), de modo que la distinción entre las especies fuera evidente para Vāseṭṭha. Se cuenta que el anciano Mahāsīva preguntó: 'Venerable señor, ¿no es correcto decir que lo inanimado difiere por la diversidad de las semillas, mientras que lo animado difiere por la diversidad del kamma?'. Se respondió que no es del todo así, pues el kamma arroja a los seres en una matriz (yoni) y, a través del renacimiento en dicha matriz, estos seres adquieren diversas formas. En 'tiṇarukkhe': las plantas con médula interior y duramen exterior, incluso las palmeras y cocoteros, se consideran 'hierbas' (tiṇa); por el contrario, todos los que tienen duramen interior y médula exterior se llaman 'árboles' (rukkha). Estos no reconocen conscientemente: 'somos hierbas' o 'somos árboles'. 'Liṅgaṃ jātimayaṃ': aunque no lo sepan, su apariencia externa, constituida por su especie, es idéntica a su origen (hierba, árbol, etc.), porque las especies son inherentemente distintas. Lo que es distinto por especie se reconoce sin necesidad de una declaración propia o ajena. Si uno fuera brahamán por nacimiento, debería ser reconocido así sin su propia afirmación, diferenciándose de un khattiya, vessa o sudda; pero no es el caso. Por tanto, no se es brahamán por nacimiento. Más adelante, en el verso 'yathā etāsu jātīsū', el Buda revelará este punto mediante sus propias palabras.

เอวํ อนุปาทินฺนเกสุ ชาตึ ทสฺเสตฺวา อุปาทินฺนเกสุ ทสฺเสนฺโต ตโต กีเฏติอาทิมาห. ยาว กุนฺถกิปิลฺลิเกติ กุนฺถกิปิลฺลิกํ ปริยนฺตํ กตฺวาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เย อุปฺปติตฺวา คจฺฉนฺติ, เต ปฏงฺคา นาม. อญฺญมญฺญา หิ ชาติโยติ เตสมฺปิ นีลรตฺตาทิวณฺณวเสน ชาติโย นานปฺปการาว โหนฺติ.

Tras mostrar el nacimiento en lo inanimado, para mostrarlo en lo animado, dijo 'tato kīṭe', etc. 'Yāva kunthakipillike' significa incluyendo hasta los insectos y las hormigas pequeñas. En este verso, los seres que se desplazan saltando se llaman 'paṭaṅgā'. 'Aññamaññā hi jātiyo' indica que también entre ellos las especies son diversas según sus colores, como azul, rojo, etc.

ขุทฺทเกติ กาฬกาทโย. มหลฺลเกติ สสพิฬาราทโย.

'Khuddake' se refiere a seres pequeños como las ardillas negras y similares. 'Mahallake' se refiere a seres de mayor tamaño como liebres, gatos y otros.

ปาทูทเรติ อุทรปาเท, อุทรํเยว เนสํ ปาทาติ วุตฺตํ โหติ. ทีฆปิฏฺฐิเกติ สปฺปานญฺหิ สีสโต ยาว นงฺคุฏฺฐา ปิฏฺฐิเยว โหติ, เตน เต ‘‘ทีฆปิฏฺฐิกา’’ติ วุจฺจนฺติ.

'Pādūdare' se refiere a las serpientes, que tienen el vientre como pie; esto es, se dice que su vientre funciona como sus pies. 'Dīghapiṭṭhike' significa que, dado que las serpientes tienen solo espalda desde la cabeza hasta la cola, se las denomina 'de espalda larga'.

อุทเกติ โอทเก, อุทกมฺหิ ชาเต.

'Udake' se refiere a los seres acuáticos, aquellos nacidos en el agua.

ปกฺขีติ สกุเณ. เต หิ ปตฺเตหิ ยนฺตีติ ปตฺตยานา, เวหาสํ คจฺฉนฺตีติ วิหงฺคมา.

'Pakkhī' se refiere a las aves. Se llaman 'pattayānā' porque se desplazan mediante sus alas (plumas) y 'vihaṅgamā' porque viajan por el firmamento.

เอวํ ถลชลากาสโคจรานํ ปาณานํ ชาติเภทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เยนาธิปฺปาเยน ตํ ทสฺเสติ, ตํ อาวิกโรนฺโต ยถา เอตาสูติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ สงฺเขเปน วุตฺโตว. วิตฺถารโต ปเนตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สยเมว ทสฺเสนฺโต น เกเสหีติอาทิมาห. ตตฺรายํ โยชนา – ยํ วุตฺตํ ‘‘นตฺถิ มนุสฺเสสุ ลิงฺคชาติมยํ ปุถู’’ติ, ตํ เอวํ นตฺถีติ เวทิตพฺพํ. เสยฺยถิทํ? น เกเสหีติ. น หิ – ‘‘พฺราหฺมณานํ เอทิสา เกสา โหนฺติ, ขตฺติยานํ เอทิสา’’ติ นิยโม อตฺถิ ยถา หตฺถิอสฺสมิคาทีนนฺติ อิมินา นเยน สพฺพํ โยเชตพฺพํ.

Así, habiendo mostrado la distinción de especies de los seres que frecuentan la tierra, el agua y el aire, el Buda pronuncia ahora el verso que comienza con 'yathā etāsu' para esclarecer con qué propósito muestra ese significado. Su sentido ya se ha expresado de forma resumida. Sin embargo, para exponer detalladamente lo que debe decirse allí, el propio Buda lo muestra diciendo 'na kesehi' ('ni por el cabello'), etc. Aquí está la conexión: lo que se dijo como 'no hay entre los seres humanos diversas características físicas basadas en el nacimiento', debe entenderse que no existen de la siguiente manera. ¿Cómo es esto? 'Ni por el cabello'. Pues no existe una regla fija como: 'los brahmanes tienen este tipo de cabello, los khattiyas tienen aquel otro', tal como existe para los elefantes, caballos, ciervos, etc. De esta manera debe aplicarse a todo.

ลิงฺคํ ชาติมยํ เนว, ยถา อญฺญาสุ ชาติสูติ อิทํ ปน วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส นิคมนนฺติ เวทิตพฺพํ. ตสฺสายํ โยชนา – เอวํ ยสฺมา อิเมหิ [Pg.297] เกสาทีหิ นตฺถิ มนุสฺเสสุ ลิงฺคํ ชาติมยํ ปุถุ, ตสฺมา เวทิตพฺพเมตํ ‘‘พฺราหฺมณาทิเภเทสุ มนุสฺเสสุ ลิงฺคํ ชาติมยํ เนว, ยถา อญฺญาสุ ชาติสู’’ติ.

Debe entenderse que la frase 'no existe una característica física basada en el nacimiento, como ocurre en otras especies' es la conclusión del significado ya expuesto. Aquí está la conexión: dado que, por medio de estos rasgos como el cabello y demás, no existe entre los seres humanos una característica física distinta basada en el nacimiento, por lo tanto, debe entenderse que 'entre los seres humanos divididos en brahmanes y demás, no hay en absoluto una característica física basada en el nacimiento, como sí ocurre en otras especies'.

๔๕๗. อิทานิ เอวํ ชาติเภเท อสติปิ ‘‘พฺราหฺมโณ ขตฺติโย’’ติ อิทํ นานตฺตํ ยถา ชาตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ปจฺจตฺตนฺติ คาถมาห. ตตฺถ โวการนฺติ นานตฺตํ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา หิ ติรจฺฉานานํ โยนิสิทฺธเมว เกสาทิสณฺฐาเนน นานตฺตํ, ตถา พฺราหฺมณาทีนํ อตฺตโน อตฺตโน สรีเร ตํ นตฺถิ. เอวํ สนฺเตปิ ยเทตํ ‘‘พฺราหฺมโณ ขตฺติโย’’ติ โวการํ, ตํ โวการญฺจ มนุสฺเสสุ สมญฺญาย ปวุจฺจติ, โวหารมตฺเตเนว ปวุจฺจตีติ.

457. Ahora, para mostrar cómo surge la distinción de 'brahmán' o 'khattiya' a pesar de que no existe tal diferencia de especie, el Buda pronunció el verso que comienza con 'paccattaṃ'. Allí, 'vokāra' significa distinción. Este es el sentido resumido: así como entre los animales existe una distinción en la forma del cabello y demás, establecida por su origen, así no existe tal distinción en los propios cuerpos de los brahmanes y otros. A pesar de esto, esta distinción de 'brahmán' o 'khattiya' se dice entre los hombres solo por designación; se dice meramente por convención lingüística.

เอตฺตาวตา ภควา ภารทฺวาชสฺส วาทํ นิคฺคณฺหิตฺวา อิทานิ ยทิ ชาติยา พฺราหฺมโณ ภเวยฺย, อาชีวสีลาจารวิปนฺโนปิ พฺราหฺมโณ ภเวยฺย. ยสฺมา ปน โปราณา พฺราหฺมณา ตสฺส พฺราหฺมณภาวํ น อิจฺฉนฺติ, โลเก จ อญฺเญปิ ปณฺฑิตมนุสฺสา, ตสฺมา วาเสฏฺฐสฺส วาทํ ปคฺคณฺหนฺโต โย หิ โกจิ มนุสฺเสสูติ อฏฺฐ คาถา อาห. ตตฺถ โครกฺขนฺติ เขตฺตรกฺขํ, กสิกมฺมนฺติ วุตฺตํ โหติ. โคติ หิ ปถวิยา นามํ, ตสฺมา เอวมาห. ปุถุสิปฺเปนาติ ตนฺตวายกมฺมาทินานาสิปฺเปน. โวหารนฺติ วณิชฺชํ. ปรเปสฺเสนาติ ปเรสํ เวยฺยาวจฺจกมฺเมน. อิสฺสตฺถนฺติ อาวุธชีวิกํ, อุสุญฺจ สตฺตึ จาติ วุตฺตํ โหติ. โปโรหิจฺเจนาติ ปุโรหิตกมฺเมน.

Con esto, el Bienaventurado, habiendo refutado el argumento de Bhāradvāja, considera que si uno fuera brahmán por nacimiento, entonces incluso alguien que careciera de medios de vida, virtud y conducta recta seguiría siendo un brahmán. Sin embargo, dado que ni los antiguos brahmanes ni otras personas sabias en el mundo aceptan la condición de brahmán para tal individuo, el Buda, apoyando el argumento de Vāseṭṭha, pronunció ocho versos que comienzan con 'yo hi koci manussesu'. Allí, 'gorakkhaṃ' se refiere a proteger los campos, es decir, a la agricultura; pues 'go' es un nombre para la tierra, por eso lo expresó así. 'Puthusippena' se refiere a diversos oficios como el tejido y otros. 'Vohāraṃ' se refiere al comercio. 'Parapessena' se refiere a servir a los demás (trabajo de servicio). 'Issatthaṃ' se refiere a ganarse la vida con las armas, es decir, con el arco y la lanza. 'Porohiccena' se refiere al oficio de capellán (purohita).

เอวํ พฺราหฺมณสมเยน จ โลกโวหาเรน จ อาชีวสีลาจารวิปนฺนสฺส อพฺราหฺมณภาวํ สาเธตฺวา เอวํ สนฺเต น ชาติยา พฺราหฺมโณ, คุเณหิ ปน พฺราหฺมโณ โหติ. ตสฺมา ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ชาโต โย คุณวา, โส พฺราหฺมโณ, อยเมตฺถ ญาโยติ เอวเมตํ ญายํ อตฺถโต อาปาเทตฺวา อิทานิ นํ วจีเภเทน ปกาเสนฺโต น จาหํ พฺราหฺมณนฺติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – อหญฺหิ ยฺวายํ จตุนฺนํ โยนีนํ ยตฺถ กตฺถจิ ชาโต, ตตฺราปิ วิเสเสน โย พฺราหฺมณสฺส สํวณฺณิตาย มาตริ สมฺภูโต, ตํ โยนิชํ มตฺติสมฺภวํ, ยา จายํ อุภโต สุชาโตติอาทินา นเยน พฺราหฺมเณหิ พฺราหฺมณสฺส ปริสุทฺธอุปฺปตฺติมคฺคสงฺขาตา โยนิ วุตฺตา, สํสุทฺธคหณิโกติ อิมินา [Pg.298] จ มาติสมฺปตฺติ, ตโตปิ ชาตสมฺภูตตฺตา โยนิโช มตฺติสมฺภโวติ วุจฺจติ, ตํ โยนิชํ มตฺติสมฺภวํ อิมินา จ โยนิชมตฺติสมฺภวมตฺเตน น พฺราหฺมณํ พฺรูมิ. กสฺมา? ยสฺมา, โภ โภติ, วจนมตฺเตน อญฺเญหิ สกิญฺจเนหิ วิสิฏฺฐตฺตา โภวาทิ นาม โส โหติ, สเจ โหติ สกิญฺจโน สปลิโพโธ. โย ปนายํ ยตฺถ กตฺถจิ ชาโตปิ ราคาทิกิญฺจนาภาเวน อกิญฺจโน, สพฺพคหณปฏินิสฺสคฺเคน อนาทาโน, อกิญฺจนํ อนาทานํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ. กสฺมา? ยสฺมา พาหิตปาโปติ.

Así, habiendo establecido, tanto por la doctrina de los brahmanes como por la convención del mundo, que quien carece de medios de vida, virtud y conducta no es un brahmán, se concluye que uno no es brahmán por nacimiento, sino por sus cualidades. Por lo tanto, quien posee virtudes, sea cual sea el clan en el que haya nacido, es un brahmán; esta es la lógica aquí. Habiendo establecido esta lógica en su significado, ahora el Buda la declara mediante palabras comenzando con 'na cāhaṃ brāhmaṇaṃ' ('no llamo brahmán'). Su sentido es: 'Yo no llamo brahmán a aquel que, nacido en cualquiera de las cuatro clases, y especialmente aquel que ha surgido de una madre elogiada como brahmán —al que llaman nacido del vientre (yonija) o procreado por una madre (mattisambhava)—, basándose meramente en ese nacimiento o en el hecho de ser bien nacido por ambas partes, según dicen los brahmanes sobre el camino de nacimiento puro. ¿Por qué? Porque tal persona, si posee apegos y preocupaciones, es simplemente llamada bhovādi (el que dice Señor) debido a que se distingue de otros que también tienen apegos solo por el uso de esa palabra. Pero a aquel que, aunque haya nacido en cualquier lugar, no tiene apegos debido a la ausencia de pasión y demás (akiñcano), y no tiene asideros debido a la renuncia a todo aferramiento (anādāno), a ese que no tiene apegos ni asideros, yo lo llamo brahmán. ¿Por qué? Porque ha expulsado el mal (bāhitapāpo)'.

๔๕๘. กิญฺจภิยฺโย สพฺพสํโยชนํ เฉตฺวาติอาทิ สตฺตวีสติ คาถา. ตตฺถ สพฺพสํโยชนนฺติ ทสวิธสํโยชนํ. น ปริตสฺสตีติ ตณฺหาปริตสฺสนาย น ปริตสฺสติ. สงฺคาติคนฺติ ราคสงฺคาทโย อติกฺกนฺตํ. วิสํยุตฺตนฺติ จตูหิ โยนีหิ สพฺพกิเลเสหิ วา วิสํยุตฺตํ.

458. Además, hay veintisiete versos que comienzan con 'sabbasaṃyojanaṃ chetvā' ('habiendo cortado todos los grilletes'). Allí, 'sabbasaṃyojanaṃ' se refiere a los diez tipos de grilletes. 'Na paritassati' significa que no se angustia con el anhelo de la sed (taṇhā). 'Saṅgātigaṃ' se refiere a aquel que ha trascendido los apegos como la pasión y otros. 'Visaṃyuttaṃ' se refiere a aquel que está desvinclado de los cuatro tipos de nacimiento o de todas las impurezas (kilesas).

นทฺธินฺติ อุปนาหํ. วรตฺตนฺติ ตณฺหํ. สนฺทานนฺติ ยุตฺตปาสํ, ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานสฺเสตํ อธิวจนํ. สหนุกฺกมนฺติ อนุกฺกโม วุจฺจติ ปาเส ปเวสนคณฺฐิ, ทิฏฺฐานุสยสฺเสตํ นามํ. อุกฺขิตฺตปลิฆนฺติ เอตฺถ ปลิโฆติ อวิชฺชา. พุทฺธนฺติ จตุสจฺจพุทฺธํ. ติติกฺขตีติ ขมติ.

'Naddhiṃ' significa hostilidad (upanāha). 'Varattaṃ' significa sed (taṇhā). 'Sandānaṃ' significa el lazo que ata; este es un nombre para el surgimiento de las visiones erróneas (diṭṭhi). 'Sahanukkamaṃ': se llama 'anukkama' al nudo que se introduce en el lazo; este es un nombre para la tendencia latente de la visión errónea (diṭṭhānusaya). 'Ukkhittapalighaṃ': aquí 'paligha' es la ignorancia (avijjā). 'Buddhaṃ' se refiere a aquel que conoce las Cuatro Nobles Verdades. 'Titikkhati' significa que soporta o perdona.

ขนฺติพลนฺติ อธิวาสนขนฺติพลํ. สา ปน สกึ อุปฺปนฺนา พลานีกํ นาม น โหติ, ปุนปฺปุนํ อุปฺปนฺนา ปน โหติ. ตสฺสา อตฺถิตาย พลานีกํ.

'Khantibalanti' se refiere a la fuerza de la paciencia en la tolerancia (adhivāsana). Esta no se llama ejército de fuerza (balānīka) si surge solo una vez, sino cuando surge repetidamente. Por la presencia de esa repetición, se llama 'balānīka'.

วตวนฺตนฺติ ธุตงฺควนฺตํ. สีลวนฺตนฺติ คุณวนฺตํ. อนุสฺสทนฺติ ราคาทิอุสฺสทวิรหิตํ. ‘‘อนุสฺสุต’’นฺติปิ ปาโฐ, อนวสฺสุตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตนฺติ นิพฺพิเสวนํ.

'Vatavantaṃ' se refiere a quien posee las prácticas ascéticas (dhutaṅga). 'Sīlavantaṃ' se refiere a quien posee virtudes. 'Anussadaṃ' se refiere a quien está libre de la proliferación de la pasión y otros. También existe la variante 'anussutaṃ', cuyo significado es 'sin infiltraciones' (anavassuta), es decir, sin impurezas. 'Dantaṃ' se refiere a quien es disciplinado y no es grosero.

น ลิมฺปตีติ น อลฺลียติ. กาเมสูติ กิเลสกามวตฺถุกาเมสุ.

'Na limpati' significa que no se adhiere. 'Kāmesu' se refiere a los deseos sensuales como impurezas (kilesa-kāma) y a los objetos de deseo (vatthu-kāma).

ทุกฺขสฺส ปชานาติ, อิเธว ขยนฺติ เอตฺถ อรหตฺตผลํ ทุกฺขกฺขโยติ อธิปฺเปตํ. ปชานาตีติ อธิคมวเสน ชานาติ. ปนฺนภารนฺติ โอหิตภารํ, ขนฺธกิเลสอภิสงฺขารกามคุณภาเร โอตาเรตฺวา ฐิตํ. วิสํยุตฺตปทํ วุตฺตตฺถเมว.

En la frase 'conoce el cese del sufrimiento aquí mismo' (dukkhassa pajānāti idheva khayaṃ), por 'cese del sufrimiento' se entiende el fruto del estado de Arahant (arahattaphala). 'Pajānāti' significa que conoce por medio de la realización (adhigama). 'Pannabhāraṃ' se refiere a aquel que ha dejado la carga; es decir, aquel que permanece habiendo descargado el peso de los agregados (khandha), de las impurezas (kilesa), de las formaciones volitivas (abhisaṅkhāra) y de las cuerdas de los placeres sensuales (kāmaguṇa). El término 'visaṃyutta' tiene el mismo significado que ya se ha mencionado.

คมฺภีรปญฺญนฺติ คมฺภีเรสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตปญฺญํ. เมธาวินฺติ ปกติปญฺญาย ปญฺญวนฺตํ.

'Gambhīrapañña' (de profunda sabiduría) se refiere a aquel que posee una sabiduría que se manifiesta en objetos profundos. 'Medhāvī' (sabio) se refiere a aquel que es sabio poseyendo una sabiduría natural.

อนาคาเรหิ [Pg.299] จูภยนฺติ อนาคาเรหิ จ วิสํสฏฺฐํ อุภยญฺจ, ทฺวีหิปิ เจเตหิ วิสํสฏฺฐเมวาติ อตฺโถ. อโนกสารินฺติ โอกํ วุจฺจติ ปญฺจกามคุณาลโย, ตํ อนลฺลียมานนฺติ อตฺโถ. อปฺปิจฺฉนฺติ อนิจฺฉํ.

'Anāgārehi cūbhayaṃ' (con ambos, los de casa y los sin casa) significa no mezclarse ni con los laicos ni con los monjes; es decir, no relacionarse con ambos. 'Anokasāriṃ' (el que no tiene morada): 'oka' se refiere al refugio de los cinco placeres sensuales; significa el Arahant que no se apega a ese refugio de los cinco placeres sensuales. 'Appicchaṃ' (de pocos deseos) se refiere a aquel que no tiene deseos.

ตเสสูติ สตณฺเหสุ. ถาวเรสูติ นิตฺตณฺเหสุ.

'Tasesu' (entre los que tiemblan) se refiere a los seres que poseen deseos. 'Thāvaresu' (entre los firmes) se refiere a los seres que no poseen deseos.

อตฺตทณฺเฑสูติ คหิตทณฺเฑสุ. นิพฺพุตนฺติ กิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุตํ. สาทาเนสูติ สอุปาทาเนสุ.

'Attadaṇḍesu' (entre los que han tomado armas) se refiere a quienes portan palos o armas. 'Nibbutaṃ' (en paz) se refiere a la persona que ha alcanzado la paz mediante la extinción de las impurezas (kilesanibbāna). 'Sādānesu' (entre los que se apegan) se refiere a los seres que poseen apego (upādāna).

โอหิโตติ ปติโต.

'Ohito' (depuesto) significa abandonado.

๔๕๙. อกกฺกสนฺติ นิทฺโทสํ. สโทโส หิ รุกฺโขปิ สกกฺกโสติ วุจฺจติ. วิญฺญาปนินฺติ อตฺถวิญฺญาปนิกํ. สจฺจนฺติ อวิสํวาทิกํ. อุทีรเยติ ภณติ. ยาย นาภิสชฺเชติ ยาย คิราย ปรสฺส สชฺชนํ วา ลคฺคนํ วา น กโรติ, ตาทิสํ อผรุสํ คิรํ ภาสตีติ อตฺโถ.

459. 'Akakkasaṃ' (no áspero) se refiere a un habla libre de faltas; de hecho, incluso un árbol con defectos es llamado 'sakakkasa' (áspero). 'Viññāpiniṃ' (informativa) se refiere al habla que hace comprender el significado. 'Saccaṃ' (verdadera) se refiere al habla que no es engañosa. 'Udīraye' (debería decir) significa hablar. 'Yāya nābhisajjeti' (por la cual no ofende) significa que con su habla no causa apego ni conflicto en los demás; habla con palabras que no son rudas.

ทีฆนฺติ สุตฺตารุฬฺหภณฺฑํ. รสฺสนฺติ วิปฺปกิณฺณภณฺฑํ. อณุนฺติ ขุทฺทกํ. ถูลนฺติ มหนฺตํ. สุภาสุภนฺติ สุนฺทราสุนฺทรํ. ทีฆภณฺฑญฺหิ อปฺปคฺฆมฺปิ โหติ มหคฺฆมฺปิ. รสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ เอตฺตาวตา น สพฺพํ ปริยาทิณฺณํ, ‘‘สุภาสุภ’’นฺติ อิมินา ปน ปริยาทิณฺณํ โหติ.

'Dīghaṃ' (largo) se refiere a los bienes que se guardan atados con cuerdas. 'Rassaṃ' (corto) se refiere a los bienes que están dispersos sin estar atados con cuerdas. 'Aṇuṃ' (pequeño) se refiere a los bienes pequeños. 'Thūlaṃ' (grande) se refiere a los bienes grandes. 'Subhāsubhaṃ' (hermoso y feo) se refiere a los bienes buenos y malos. Es cierto que un bien largo puede ser de poco valor o de gran valor. Lo mismo debe entenderse para los bienes cortos y demás. Con los términos 'largo', 'corto', etc., no se agotan todos los bienes; sin embargo, con el término 'subhāsubha' (lo bueno y lo malo), se incluyen absolutamente todos los bienes.

นิราสยนฺติ นิตฺตณฺหํ.

'Nirāsayaṃ' (sin anhelos) se refiere a la persona libre de deseos.

อาลยาติ ตณฺหาลยา. อญฺญายาติ ชานิตฺวา. อมโตคธนฺติ อมตพฺภนฺตรํ. อนุปฺปตฺตนฺติ อนุปวิฏฺฐํ.

'Ālayā' se refiere a los apegos del deseo, los cuales no existen en él. 'Aññāya' (habiendo conocido) significa habiendo comprendido. 'Amatogadhaṃ' (sumergido en lo inmortal) significa en el interior del Nibbāna. 'Anuppattaṃ' (alcanzado) significa que ha entrado.

อุโภ สงฺคนฺติ อุภยมฺเปตํ สงฺคํ. ปุญฺญญฺหิ สคฺเค ลคฺคาเปติ, อปุญฺญํ อปาเย, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ สงฺคนฺติ อาห. อุปจฺจคาติ อตีโต.

'Ubho saṅgaṃ' (ambos apegos) se refiere a ambos tipos de apego: el mérito y el demérito. Ciertamente, el mérito causa apego al cielo, y el demérito causa apego a los estados de privación; por lo tanto, el comentarista dijo 'ambos apegos'. 'Upaccagā' (ha trascendido) significa que ha ido más allá.

อนาวิลนฺติ อาวิลกรณกิเลสวิรหิตํ. นนฺทีภวปริกฺขีณนฺติ ปริกฺขีณนนฺทึ ปริกฺขีณภวํ.

'Anāvilaṃ' (sereno) se refiere a aquel que está libre de las impurezas que causan turbidez. 'Nandībhavaparikkhīṇaṃ' (en quien el deleite y la existencia se han agotado) se refiere a la persona en quien el deseo y la existencia han terminado.

‘‘โย อิม’’นฺติ คาถาย อวิชฺชาเยว วิสํวาทกฏฺเฐน ปลิปโถ, มหาวิทุคฺคตาย ทุคฺคํ, สํสรณฏฺเฐน สํสาโร, โมหนฏฺเฐน โมโหติ วุตฺโต. ติณฺโณติ จตุโรฆติณฺโณ. ปารงฺคโตติ นิพฺพานํ คโต. ฌายีติ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานวเสน ฌายี. อเนโชติ นิตฺตณฺโห. อนุปาทาย [Pg.300] นิพฺพุโตติ กิญฺจิ คหณํ อคฺคเหตฺวา สพฺพกิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุโต.

En el verso que comienza con 'Yo imaṃ', se dice que la ignorancia misma es 'palipatho' (camino de lodo) por su naturaleza engañosa; es 'duggaṃ' (camino difícil) por ser sumamente ardua; es 'saṃsāra' por su naturaleza de transmigración; y es 'moha' por su naturaleza de confusión. 'Tiṇṇo' significa que ha cruzado los cuatro torrentes (ogha). 'Pāraṅgato' significa que ha llegado al Nibbāna, que es como la otra orilla. 'Jhāyī' (meditativo) significa que posee meditación por medio de la contemplación de los objetos y de las características (ārammaṇūpanijjhāna y lakkhaṇūpanijjhāna). 'Anejo' significa libre de deseos. 'Anupādāya nibbuto' significa que se ha extinguido/enfriado mediante la cesación de todas las impurezas, sin aferrarse a nada.

กาเมติ ทุวิเธปิ กาเม. อนาคาโรติ อนาคาโร หุตฺวา. ปริพฺพเชติ ปริพฺพชติ. กามภวปริกฺขีณนฺติ ขีณกามํ ขีณภวํ.

'Kāme' se refiere a los dos tipos de placeres sensuales: los objetos de deseo y las impurezas del deseo. Habiéndolos abandonado, 'anāgāro' significa habiéndose convertido en alguien sin hogar. 'Paribbaje' significa que renuncia al mundo laico. 'Kāmabhavaparikkhīṇaṃ' se refiere a la persona en quien el deseo sensual y la existencia se han agotado.

มานุสกํ โยคนฺติ มานุสกํ ปญฺจกามคุณโยคํ. ทิพฺพํ โยคนฺติ ทิพฺพํ ปญฺจกามคุณโยคํ. สพฺพโยควิสํยุตฺตนฺติ สพฺพกิเลสโยควิสํยุตฺตํ.

'Mānusakaṃ yogaṃ' se refiere al vínculo de los cinco placeres sensuales que ocurren en el mundo humano. Habiéndolo abandonado, 'dibbaṃ yogaṃ' se refiere al vínculo de los cinco placeres sensuales divinos, el cual ha trascendido. 'Sabbayogavisaṃyuttaṃ' se refiere a la persona que no está vinculada con ninguno de los vínculos de las impurezas.

รตินฺติ ปญฺจกามคุณรตึ. อรตินฺติ กุสลภาวนาย อุกฺกณฺฐิตํ. วีรนฺติ วีริยวนฺตํ.

'Ratiṃ' (deleite) se refiere al deleite en los cinco placeres sensuales, habiéndolo abandonado. 'Aratiṃ' (descontento) se refiere al descontento o aburrimiento en el desarrollo de lo que es meritorio, habiéndolo abandonado. 'Vīraṃ' se refiere a la persona que posee energía (viriya).

สุคตนฺติ สุนฺทรํ ฐานํ คตํ, สุนฺทราย วา ปฏิปตฺติยา คตํ.

'Sugataṃ' se refiere a la persona que ha ido a un lugar excelente o, de otra manera, a quien ha ido mediante una práctica excelente.

คตินฺติ นิพฺพตฺตึ. ปุเรติ อตีเต. ปจฺฉาติ อนาคเต. มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺเน. กิญฺจนนฺติ กิญฺจนการโก กิเลโส.

'Gatiṃ' significa el renacimiento o la consumación. 'Pure' se refiere al pasado; 'pacchā' al futuro; y 'majjhe' al presente. 'Kiñcanaṃ' se refiere a la impureza que causa preocupación o aflicción.

มเหสินฺติ มหนฺเต คุเณ ปริเยสนฏฺเฐน มเหสึ. วิชิตาวินนฺติ วิชิตวิชยํ.

'Mahesiṃ' se refiere a la persona llamada Mahesī por su naturaleza de buscar grandes cualidades como la moralidad y otras. 'Vijitāvinaṃ' se refiere a aquel que ha vencido a los cinco Maras que debían ser vencidos.

๔๖๐. เอวํ ภควา คุณโต ขีณาสวํเยว พฺราหฺมณํ ทสฺเสตฺวา เย ชาติโต พฺราหฺมโณติ อภินิเวสํ กโรนฺติ, เต อิทํ อชานนฺตา, สาว เนสํ ทิฏฺฐิ ทุทฺทิฏฺฐีติ ทสฺเสนฺโต สมญฺญา เหสาติ คาถาทฺวยมาห. ตสฺสตฺโถ – ยทิทํ พฺราหฺมโณ ขตฺติโย ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐติ นามโคตฺตํ ปกปฺปิตํ กตํ อภิสงฺขตํ, สมญฺญา เหสา โลกสฺมึ, โวหารมตฺตนฺติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา สมุจฺจา สมุทาคตํ สมญฺญาย อาคตํ. เอตญฺหิ ตตฺถ ตตฺถ ชาตกาเลเยวสฺส ญาติสาโลหิเตหิ ปกปฺปิตํ กตํ. โน เจ นํ เอวํ ปกปฺเปยฺยุํ, น โกจิ กิญฺจิ ทิสฺวา อยํ พฺราหฺมโณติ วา ภารทฺวาโชติ วา ชาเนยฺย. เอวํ ปกปฺปิตํ เปตํ ทีฆรตฺตานุสยิตํ, ทิฏฺฐิคตมชานตํ, ตํ ปกปฺปิตํ นามโคตฺตํ ‘‘นามโคตฺตมตฺตเมตํ, โวหารตฺถํ ปกปฺปิต’’นฺติ, อชานนฺตานํ สตฺตานํ หทเย ทีฆรตฺตํ ทิฏฺฐิคตมนุสยิตํ. ตสฺส อนุสยิตตฺตา ตํ นามโคตฺตํ อชานนฺตา โน ปพฺรุนฺติ, ‘‘ชาติยา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ อชานนฺตาว เอวํ วทนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

460. Así, el Bienaventurado, habiendo mostrado que solo un Arahant por sus cualidades es llamado Brahman, deseando mostrar nuevamente que aquellos brahmanes que mantienen la idea de serlo solo por nacimiento poseen una visión incorrecta basada en la ignorancia de las convenciones mundanas, proclamó los dos versos de 'Samaññā hesā'. Su significado es: los nombres y linajes como Brahman, Khattiya, Bhāradvāja o Vāseṭṭha son designaciones ideadas, creadas y fabricadas; esto es solo una denominación en el mundo, simplemente una convención. ¿Por qué? Porque tales nombres provienen de una designación común. Ciertamente, este nombre o linaje es ideado y asignado por los parientes y allegados en el momento del nacimiento en tal o cual lugar. Si no lo idearan de esa manera, nadie, al ver a otro, sabría si es un Brahman o un Bhāradvāja. Por lo tanto, tales nombres ideados son una visión errónea latente en el corazón de los seres ignorantes por largo tiempo. El significado es que esos brahmanes ignorantes, debido a esa visión latente, dicen que uno es Brahman por nacimiento.

เอวํ [Pg.301] ‘‘เย ‘ชาติโต พฺราหฺมโณ’ติ อภินิเวสํ กโรนฺติ, เต อิทํ โวหารมตฺตํ อชานนฺตา, สาว เนสํ ทิฏฺฐิ ทุทฺทิฏฺฐี’’ติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิปฺปริยายเมว ชาติวาทํ ปฏิกฺขิปนฺโต กมฺมวาทญฺจ ปติฏฺฐเปนฺโต น ชจฺจาติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘กมฺมุนา’’ติ อุปฑฺฒคาถาย วิตฺถารณตฺถํ กสฺสโก กมฺมุนาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กมฺมุนาติ ปจฺจุปฺปนฺเนน กสิกมฺมาทินิพฺพตฺตกเจตนากมฺมุนา.

De esta manera, habiendo mostrado que quienes creen ser brahmanes por nacimiento tienen una visión incorrecta, ahora, para rechazar directamente la doctrina del nacimiento y establecer la doctrina de la acción (kamma), proclamó el verso 'Na jaccā' y otros. Allí, para explicar detalladamente el significado de la mitad del verso 'kammunā', se dijo 'kassako kammunā', etc. En ese contexto, 'kammunā' se refiere a la acción volitiva del presente que lleva a cabo labores como la agricultura y otras.

ปฏิจฺจสมุปฺปาททสฺสาติ อิมินา ปจฺจเยน เอวํ โหตีติ เอวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาททสฺสาวิโน. กมฺมวิปากโกวิทาติ สมฺมานาวมานารหกุเล กมฺมวเสน อุปฺปตฺติ โหติ, อญฺญาปิ หีนปณีตตา หีนปณีเต กมฺเม วิปจฺจมาเน โหตีติ. เอวํ กมฺมวิปากกุสลา.

'Paṭiccasamuppādadassā' se refiere a los sabios que contemplan la originación dependiente viendo que 'debido a esta condición, ocurre este efecto'. 'Kammavipākakovidā' significa que son expertos en los resultados de las acciones, sabiendo que el nacimiento en una familia digna de respeto (como los nobles) o en una familia digna de desprecio (como los parias) ocurre por el poder del Kamma; y que otras distinciones entre lo inferior y lo superior ocurren cuando el Kamma inferior o superior madura.

กมฺมุนา วตฺตตีติ คาถาย ปน โลโกติ วา ปชาติ วา สตฺโตติ วา เอโกเยวตฺโถ, วจนมตฺตเภโท. ปุริมปเทน เจตฺถ ‘‘อตฺถิ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา เสฏฺโฐ สชิตา’’ติ ทิฏฺฐิยา ปฏิเสโธ เวทิตพฺโพ. กมฺมุนา หิ ตาสุ ตาสุ คตีสุ วตฺตติ โลโก, ตสฺส โก สชิตาติ. ทุติยปเทน ‘‘เอวํ กมฺมุนา นิพฺพตฺโตปิ จ ปวตฺเตปิ อตีตปจฺจุปฺปนฺนเภเทน กมฺมุนา วตฺตติ, สุขทุกฺขานิ ปจฺจนุโภนฺโต หีนปณีตาทิเภทญฺจ อาปชฺชนฺโต ปวตฺตตี’’ติ ทสฺเสติ. ตติเยน ตเมวตฺถํ นิคเมติ ‘‘เอวํ สพฺพถาปิ กมฺมนิพนฺธนา สตฺตา กมฺเมเนว พทฺธา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, น อญฺญถา’’ติ. จตุตฺเถน ตเมตฺถํ อุปมาย วิภาเวติ. ยถา หิ รถสฺส ยายโต อาณิ นิพนฺธนํ โหติ, น ตาย อนิพทฺโธ ยาติ, เอวํ โลกสฺส นิพฺพตฺตโต จ ปวตฺตโต จ กมฺมํ นิพนฺธนํ, น เตน อนิพทฺโธ นิพฺพตฺตติ น ปวตฺตติ.

En cuanto a la estrofa que comienza con «Kammunā vattatī», los términos «mundo» (loko), «progenie» (pajā) o «seres» (sattā) poseen el mismo significado; la distinción es meramente verbal. Con la primera parte del verso, debe entenderse la refutación de la visión falsa que sostiene: «Existe un Brahma, un Gran Brahma, el ser supremo y creador». Pues, ciertamente, el mundo de los seres gira en los diversos destinos debido al kamma; por tanto, ¿quién podría ser su creador? Con la segunda parte del verso, muestra que «así, aunque uno nazca por el kamma, también en la continuidad de la existencia, el mundo gira por el kamma distinguido como pasado y presente, experimentando felicidad y sufrimiento, y llegando a estados inferiores o superiores». Con la tercera parte, concluye ese mismo significado: «Así, en todos los aspectos, los seres están ligados al kamma, y solo a través del kamma existen encadenados, no de otra manera». Con la cuarta parte, ilustra este punto mediante un símil: así como para un carro en movimiento el eje (o clavija del eje) es lo que lo sujeta, y sin estar sujeto a él no avanza; del mismo modo, tanto para el nacimiento como para la continuidad del mundo de los seres, el kamma es su sujeción, y sin estar ligado a él, no se nace ni se existe».

อิทานิ ยสฺมา เอวํ กมฺมนิพนฺธโน โลโก, ตสฺมา เสฏฺเฐน กมฺมุนา เสฏฺฐภาวํ ทสฺเสนฺโต ตเปนาติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ ตเปนาติ ธุตงฺคตเปน. พฺรหฺมจริเยนาติ เมถุนวิรติยา. สํยเมนาติ สีเลน. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน. เอเตนาติ เอเตน เสฏฺเฐน ปริสุทฺเธน พฺรหฺมภูเตน กมฺมุนา พฺราหฺมโณ โหติ. กสฺมา? ยสฺมา เอตํ พฺราหฺมณมุตฺตมํ, ยสฺมา เอตํ กมฺมํ อุตฺตโม พฺราหฺมณคุโณติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘พฺรหฺมาน’’นฺติปิ ปาโฐ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – พฺรหฺมํ อาเนตีติ พฺรหฺมานํ, พฺราหฺมณภาวํ อาวหตีติ วุตฺตํ โหติ.

Ahora, puesto que el mundo está así ligado al kamma, el Buddha, para mostrar el estado de excelencia mediante el kamma noble, pronunció el par de estrofas que comienzan con «tapena». Allí, «tapena» se refiere a la práctica ascética de los dhutangas. «Brahmacariyena» se refiere a la abstinencia de la actividad sexual. «Saṃyamena» se refiere a la conducta moral (sīla). «Damena» se refiere al control de las facultades sensoriales. «Etena» significa que mediante este kamma noble, puro y sublime (brahmabhūta), uno se convierte en un brahmán. ¿Por qué? Porque se dice que este brahmán es supremo, y este kamma es la virtud suprema del brahmán. También existe la lectura «brahmānaṃ». En este caso, el significado etimológico es: «trae lo noble» (brahmaṃ āneti), por lo tanto, se llama brahmānaṃ; lo cual significa que conduce al estado de un verdadero brahmán.

ทุติยคาถาย [Pg.302] สนฺโตติ สนฺตกิเลโส. พฺรหฺมา สกฺโกติ พฺรหฺมา จ สกฺโก จ, โย เอวรูโป, โส น เกวลํ พฺราหฺมโณ, อถ โข พฺรหฺมา จ สกฺโก จ โส วิชานตํ ปณฺฑิตานํ, เอวํ วาเสฏฺฐ, ชานาหีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

En la segunda estrofa, «santo» significa aquel cuyas impurezas (kilesas) se han calmado. «Brahmā sakko» significa que es tanto un Brahma como un Sakka para quienes los veneran; quien posee tales cualidades no es meramente un brahmán, sino que, para los sabios que conocen la distinción, es verdaderamente un Brahma y un Sakka. «Entiéndelo así, Vāseṭṭha»; este es el sentido. El resto de las palabras en todos los pasajes son de significado evidente. Así concluye el comentario del Vāseṭṭha Sutta.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el Comentario al Majjhima Nikāya.

วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Ha finalizado la explicación del Vāseṭṭha Sutta.

๙. สุภสุตฺตวณฺณนา

9. Explicación del Subha Sutta

๔๖๒. เอวํ เม สุตนฺติ สุภสุตฺตํ. ตตฺถ โตเทยฺยปุตฺโตติ ตุทิคามวาสิโน โตเทยฺยพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต. อาราธโก โหตีติ สมฺปาทโก โหติ ปริปูรโก. ญายํ ธมฺมนฺติ การณธมฺมํ. กุสลนฺติ อนวชฺชํ.

462. «Evaṃ me sutaṃ» y lo que sigue constituye el Subha Sutta. Allí, «todeyyaputto» significa el hijo del brahmán Todeyya, habitante de la aldea Tudi. «Ārādhako hoti» significa que es alguien que cumple y perfecciona. «Ñāyaṃ dhammaṃ» se refiere a la doctrina causal o apropiada. «Kusalaṃ» significa lo que no tiene tacha (irprochable).

๔๖๓. มิจฺฉาปฏิปตฺตินฺติ อนิยฺยานิกํ อกุสลปฏิปทํ. สมฺมาปฏิปตฺตินฺติ นิยฺยานิกํ กุสลปฏิปทํ.

463. «Micchāpaṭipattiṃ» se refiere a la práctica errónea que no conduce a la liberación del ciclo de sufrimientos (vatta), constituida por lo perjudicial (akusala). «Sammāpaṭipattiṃ» se refiere a la práctica correcta que conduce a la liberación del ciclo de sufrimientos, constituida por lo saludable (kusala).

มหฏฺฐนฺติอาทีสุ มหนฺเตหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ วา อุปกรเณหิ วา พหูหิ อตฺโถ เอตฺถาติ มหฏฺฐํ. มหนฺตานิ นามคฺคหณมงฺคลาทีนิ กิจฺจานิ เอตฺถาติ มหากิจฺจํ. อิทํ อชฺช กตฺตพฺพํ, อิทํ สฺเวติ เอวํ มหนฺตานิ อธิการสงฺขาตานิ อธิกรณานิ เอตฺถาติ มหาธิกรณํ. พหูนํ กมฺเม ยุตฺตปฺปยุตฺตตาวเสน ปีฬาสงฺขาโต มหาสมารมฺโภ เอตฺถาติ มหาสมารมฺภํ. ฆราวาสกมฺมฏฺฐานนฺติ ฆราวาสกมฺมํ. เอวํ สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กสิกมฺเม เจตฺถ นงฺคลโกฏึ อาทึ กตฺวา อุปกรณานํ ปริเยสนวเสน มหฏฺฐตา, วณิชฺชาย ยถาฐิตํเยว ภณฺฑํ คเหตฺวา ปริวตฺตนวเสน อปฺปฏฺฐตา เวทิตพฺพา. วิปชฺชมานนฺติ อวุฏฺฐิอติวุฏฺฐิอาทีหิ กสิกมฺมํ, มณิสุวณฺณาทีสุ อจฺเฉกตาทีหิ จ วณิชฺชกมฺมํ อปฺปผลํ โหติ, มูลจฺเฉทมฺปิ ปาปุณาติ. วิปริยาเยน สมฺปชฺชมานํ มหปฺผลํ จูฬนฺเตวาสิกสฺส วิย.

En términos como «mahaṭṭhaṃ», el significado de los componentes se debe entender de la siguiente manera: se llama «mahaṭṭhaṃ» (de gran provecho o recursos) porque en la vida doméstica hay necesidad de muchos utensilios y de muchos servidores para realizar diversas tareas. Se llama «mahākiccaṃ» (de gran actividad) porque en ella existen muchas ceremonias, como la del nombramiento y otras. Se llama «mahādhikaraṇaṃ» (de gran responsabilidad) porque hay muchos asuntos que deben hacerse hoy o mañana, conocidos como responsabilidades acumuladas. Se llama «mahāsamārambhaṃ» (de gran esfuerzo o aflicción) porque implica una gran opresión resultante del esfuerzo intenso en las tareas de muchas personas. «Gharāvāsakammaṭṭhānaṃ» se refiere a las ocupaciones de la vida de hogar. Este significado debe entenderse así en todos los casos. En la agricultura, se entiende por «mahaṭṭhatā» la necesidad de buscar herramientas, comenzando por el arado y la reja; en el comercio, se entiende por «appaṭṭhatā» (de poco recurso inicial) el hecho de tomar mercancía tal como está para su intercambio. «Vipajjamānaṃ» significa que la agricultura fracasa debido a la falta de lluvia o al exceso de ella, resultando en poco fruto; y en el comercio de gemas, oro, etc., debido a la falta de conocimiento o pericia, este produce poco fruto e incluso llega a la pérdida del capital inicial. Por el contrario, cuando prospera (sampajjamānaṃ), produce un gran fruto, al igual que ocurrió con el joven discípulo.

๔๖๔. เอวเมว โขติ ยถา กสิกมฺมฏฺฐานํ วิปชฺชมานํ อปฺปผลํ โหติ, เอวํ ฆราวาสกมฺมฏฺฐานมฺปิ. อกตกลฺยาโณ หิ กาลํ กตฺวา นิรเย [Pg.303] นิพฺพตฺตติ. มหาทตฺตเสนาปติ นาม กิเรโก พฺราหฺมณภตฺโต อโหสิ, ตสฺส มรณสมเย นิรโย อุปฏฺฐาสิ. โส พฺราหฺมเณหิ ‘‘กึ ปสฺสสี’’ติ วุตฺโต? โลหิตฆรนฺติ อาห. พฺรหฺมโลโก โภ เอโสติ. พฺรหฺมโลโก นาม โภ กหนฺติ? อุปรีติ. มยฺหํ เหฏฺฐา อุปฏฺฐาตีติ. กิญฺจาปิ เหฏฺฐา อุปฏฺฐาติ, ตถาปิ อุปรีติ กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺโต. ‘‘อิมินา อมฺหากํ ยญฺเญ โทโส ทินฺโน’’ติ สหสฺสํ คเหตฺวา นีหริตุํ อทํสุ. สมฺปชฺชมานํ ปน มหปฺผลํ โหติ. กตกลฺยาโณ หิ กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ. สกลาย คุตฺติลวิมานกถาย ทีเปตพฺพํ. ยถา ปน ตํ วณิชฺชกมฺมฏฺฐานํ วิปชฺชมานํ อปฺปผลํ โหติ, เอวํ สีเลสุ อปริปูรการิโน อเนสนาย ยุตฺตสฺส ปพฺพชฺชากมฺมฏฺฐานมฺปิ. เอวรูปา หิ เนว ฌานาทิสุขํ น สคฺคโมกฺขํ ลภติ. สมฺปชฺชมานํ ปน มหปฺผลํ โหติ. สีลานิ หิ ปูเรตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺโต อรหตฺตมฺปิ ปาปุณาติ.

464. «Evameva kho» significa que así como la agricultura produce poco fruto cuando fracasa, lo mismo ocurre con las ocupaciones de la vida de hogar. Ciertamente, quien no ha realizado actos meritorios, al morir, renace en el infierno. Se cuenta que hubo un general llamado Mahādatta que alimentaba a los brahmanes; en el momento de su muerte, se le apareció la visión del infierno. Cuando los brahmanes le preguntaron: «¿Qué ves?», él respondió: «Veo una casa llena de sangre». Ellos dijeron: «¡Oh, señor! Eso es el mundo de Brahma». Él preguntó: «¿Dónde está ese mundo de Brahma?». Dijeron: «Arriba». Él respondió: «A mí se me aparece abajo». Aunque se le aparecía abajo, ellos insistieron en que estaba arriba; así murió y renació en el infierno. Los brahmanes, tras decir «este hombre ha culpado a nuestro sacrificio», tomaron mil monedas y entregaron el cuerpo para ser sacado de la casa. Sin embargo, cuando la vida de hogar prospera con méritos, produce gran fruto, pues quien ha realizado actos meritorios renace en los cielos al morir, como se ilustra en toda la historia de Guttila Vimāna. Del mismo modo, así como el comercio produce poco fruto cuando fracasa, también la vida monástica produce poco fruto para aquel que no perfecciona sus preceptos morales y se dedica a medios de vida incorrectos (anesanā). Tal persona no alcanza la felicidad de las absorciones (jhānas) ni los cielos ni la liberación. En cambio, cuando la vida monástica prospera, produce un gran fruto; pues el monje que perfecciona sus preceptos y desarrolla la visión cabal (vipassanā) alcanza incluso el estado de Arahant.

พฺราหฺมณา, โภ โคตโมติ อิธ กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? พฺราหฺมณา วทนฺติ – ‘‘ปพฺพชิโต อิเม ปญฺจ ธมฺเม ปูเรตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, คหฏฺโฐว ปูเรตี’’ติ. สมโณ ปน โคตโม – ‘‘คิหิสฺส วา อหํ มาณว ปพฺพชิตสฺส วา’’ติ ปุนปฺปุนํ วทติ, เนว ปพฺพชิตํ มุญฺจติ, มยฺหเมว ปุจฺฉํ มญฺเญ น สลฺลกฺเขตีติ จาคสีเสน ปญฺจ ธมฺเม ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. สเจ เต อครูติ สเจ ตุยฺหํ ยถา พฺราหฺมณา ปญฺญเปนฺติ, ตถา อิธ ภาสิตุํ ภาริยํ น โหติ, ยทิ น โกจิ อผาสุกภาโว โหติ, ภาสสฺสูติ อตฺโถ. น โข เม, โภติ กึ สนฺธายาห? ปณฺฑิตปฏิรูปกานญฺหิ สนฺติเก กเถตุํ ทุกฺขํ โหติ, เต ปเท ปเท อกฺขเร อกฺขเร โทสเมว วทนฺติ. เอกนฺตปณฺฑิตา ปน กถํ สุตฺวา สุกถิตํ ปสํสนฺติ, ทุกฺกถิเต ปาฬิปทอตฺถพฺยญฺชเนสุ ยํ ยํ วิรุชฺฌติ, ตํ ตํ อุชุํ กตฺวา เทนฺติ. ภควตา จ สทิโส เอกนฺตปณฺฑิโต นาม นตฺถิ, เตนาห ‘‘น โข เม, โภ โคตม, ครุ, ยตฺถสฺสุ ภวนฺโต วา นิสินฺโน ภวนฺตรูโป วา’’ติ. สจฺจนฺติ วจีสจฺจํ. ตปนฺติ ตปจริยํ. พฺรหฺมจริยนฺติ เมถุนวิรตึ. อชฺเฌนนฺติ มนฺตคหณํ. จาคนฺติ อามิสปริจฺจาคํ.

Sobre el pasaje 'Los brahmanes, Venerable Gotama', se pregunta aquí: '¿Qué preguntaré?'. Pensando así, Subha el joven pregunta: 'Los brahmanes dicen que no existe ningún renunciante capaz de cumplir plenamente estos cinco principios; solo el laico es capaz de cumplirlos'. Pero el asceta Gotama dice repetidamente: 'Ya sea para el laico o para el renunciante, joven...', sin excluir al renunciante. Subha pensó: 'Parece que se dirige solo a mí, pero no lo comprendí bien', y reflexionando así, decidió preguntar sobre los cinco principios encabezándolos con la generosidad. 'Si no te es molesto' significa que si no es una carga pesada hablar aquí de la manera en que los brahmanes establecen estos principios, si no causa ninguna incomodidad, que hable. Respecto a 'No me es molesto, señor', ¿con qué intención lo dijo? Es difícil hablar ante quienes aparentan ser sabios, pues critican cada palabra y cada letra. Sin embargo, los sabios absolutos, al escuchar un discurso, elogian lo que está bien dicho; y si está mal dicho, corrigen lo que sea contradictorio en los términos, significados y frases del Pali. No existe un sabio absoluto igual al Bendito; por eso dijo: 'No me es molesto, Venerable Gotama, habiendo otros sabios como usted aquí presentes'. 'Verdad' se refiere a la verdad de palabra. 'Austeridad' se refiere a la práctica ascética. 'Vida santa' se refiere a la abstinencia sexual. 'Estudio' se refiere al aprendizaje de los mantras védicos. 'Generosidad' se refiere a la renuncia a los bienes materiales.

๔๖๖. ปาปิโต ภวิสฺสตีติ. อชานนภาวํ ปาปิโต ภวิสฺสติ. เอตทโวจาติ ภควตา อนฺธเวณูปมาย นิคฺคหิโต ตํ ปจฺจาหริตุํ อสกฺโกนฺโต ยถา นาม ทุพฺพลสุนโข มิคํ อุฏฺฐเปตฺวา สามิกสฺส อภิมุขํ [Pg.304] กตฺวา สยํ อปสกฺกติ, เอวเมวํ อาจริยํ อปทิสนฺโต เอวํ ‘‘พฺราหฺมโณ’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ โปกฺขรสาตีติ อิทํ ตสฺส นามํ, ‘‘โปกฺขรสายี’’ติปิ วุจฺจติ. ตสฺส กิร กาโย เสตโปกฺขรสทิโส เทวนคเร อุสฺสาปิตรชตโตรณํ วิย โสภติ, สีสํ ปนสฺส กาฬวณฺณอินฺทนีลมยํ วิย, มสฺสุปิ จนฺทมณฺฑเล กาฬเมฆราชิ วิย ขายติ, อกฺขีนิ นีลุปฺปลสทิสานิ, นาสา รชตปนาฬิกา วิย สุวฏฺฏิตา สุปริสุทฺธา, หตฺถปาทตลานิ เจว มุขญฺจ กตลาขารสปริกมฺมํ วิย โสภติ. อติวิย โสภคฺคปฺปตฺโต พฺราหฺมณสฺส อตฺตภาโว. อราชเก ฐาเน ราชานํ กาตุํ ยุตฺตมิมํ พฺราหฺมณํ, เอวเมส สสฺสิริโก, อิติ นํ โปกฺขรสทิสตฺตา ‘‘โปกฺขรสาตี’’ติ สญฺชานนฺติ, โปกฺขเร ปน โส นิพฺพตฺโต, น มาตุกุจฺฉิยนฺติ อิติ นํ โปกฺขเร สยิตตฺตา ‘‘โปกฺขรสายี’’ติปิ สญฺชานนฺติ. โอปมญฺโญติ อุปมญฺญโคตฺโต. สุภควนิโกติ อุกฺกฏฺฐาย สุภควนสฺส อิสฺสโร. หสฺสกํเยวาติ หสิตพฺพกญฺเญว. นามกํเยวาติ ลามกํเยว. ตเทว ตํ อตฺถาภาเวน ริตฺตกํ. ริตฺตกตฺตา จ ตุจฺฉกํ. อิทานิ นํ ภควา สาจริยกํ นิคฺคณฺหิตุํ กึ ปน มาณวาติอาทิมาห.

466. 'Será conducido' significa que será llevado a un estado de ignorancia. 'Dijo esto' se refiere a que, tras ser reprendido por el Bendito con el símil de la cadena de ciegos, Subha fue incapaz de rebatirlo. Como un perro débil que, habiendo acosado a la presa, la pone frente a su dueño y él mismo se retira, así Subha, aludiendo a su maestro el brahmán Pokkharasāti, dijo estas palabras. Allí, 'Pokkharasāti' es su nombre, también llamado 'Pokkharasāyī'. Se dice que su cuerpo era como un loto blanco, resplandeciente como un arco de plata erigido en la ciudad de los dioses. Su cabeza era tan bella como si estuviera hecha de zafiro azul oscuro. Su barba parecía una franja de nube negra sobre el disco lunar. Sus ojos eran como lotos azules. Su nariz, como un tubo de plata, era perfectamente redonda y pura. Las palmas de sus manos y pies, así como su rostro, eran hermosos como si hubieran sido tratados con refinada laca. El cuerpo de aquel brahmán era extremadamente bello. En un lugar sin rey, este brahmán habría sido apto para ser soberano, tal era su gloria. Por ser semejante a un loto (pokkhara), se le conocía como 'Pokkharasāti'. Además, se dice que nació de un loto y no del vientre materno; por haber yacido (sayita) en un loto, también lo conocían como 'Pokkharasāyī'. 'Opamañño' significa que pertenece al linaje Upamañña. 'Subhagavaniko' significa que es el señor del bosque Subhaga en Ukkaṭṭhā. 'Hassakaṃyeva' significa algo meramente risible. 'Lāmakaṃyeva' significa algo inferior o vil. Por carecer de sentido es 'vacío' (rittakaṃ), y por ser vacío es 'vano' (tucchakaṃ). Ahora el Bendito, para reprenderlo junto con su maestro, dijo: 'Pero, joven...'.

๔๖๗. ตตฺถ กตมา เนสํ เสยฺโยติ กตมา วาจา เตสํ เสยฺโย, ปาสํสตโรติ อตฺโถ. สมฺมุจฺจาติ สมฺมุติยา โลกโวหาเรน. มนฺตาติ ตุลยิตฺวา ปริคฺคณฺหิตฺวา. ปฏิสงฺขายาติ ชานิตฺวา. อตฺถสํหิตนฺติ การณนิสฺสิตํ. เอวํ สนฺเตติ โลกโวหารํ อมุญฺจิตฺวา ตุลยิตฺวา ชานิตฺวา การณนิสฺสิตํ กตฺวา กถิตาย เสยฺยภาเว สติ. อาวุโตติ อาวริโต. นิวุโตติ นิวาริโต. โอผุโฏติ โอนทฺโธ. ปริโยนทฺโธติ ปลิเวฐิโต.

467. Allí, '¿cuál de ellas es mejor?' significa ¿cuál palabra de ellos es superior o más digna de elogio? 'Por consenso' significa por convención o lenguaje mundano. 'Habiendo deliberado' significa habiendo comparado y analizado. 'Habiendo reflexionado' significa habiendo comprendido. 'Dotado de propósito' significa basado en la razón o causa. 'Siendo así' se refiere a que la palabra es superior cuando se dice tras deliberar, comprender y basarse en la razón, sin abandonar el uso convencional. 'Obstruido' significa bloqueado. 'Cerrado' significa impedido. 'Cubierto' significa envuelto o velado. 'Rodeado' significa aprisionado.

๔๖๘. คธิโตติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. สเจ ตํ, โภ โคตม, ฐานนฺติ สเจ เอตํ การณมตฺถิ. สฺวาสฺสาติ ธูมฉาริกาทีนํ อภาเวน โส อสฺส อคฺคิ อจฺจิมา จ วณฺณิมา จ ปภสฺสโร จาติ. ตถูปมาหํ มาณวาติ ตปฺปฏิภาคํ อหํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยเถว หิ ติณกฏฺฐุปาทานํ ปฏิจฺจ ชลมาโน อคฺคิ ธูมฉาริกงฺคารานํ อตฺถิตาย สโทโส โหติ[Pg.305], เอวเมวํ ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา ปีติ ชาติชราพฺยาธิมรณโสกาทีนํ อตฺถิตาย สโทสา. ยถา ปน ปริจฺจตฺตติณกฏฺฐุปาทาโน ธูมาทีนํ อภาเวน ปริสุทฺโธ, เอวเมวํ โลกุตฺตรชฺฌานทฺวยสมฺปยุตฺตา ปีติ ชาติอาทีนํ อภาเวน ปริสุทฺธาติ อตฺโถ.

468. 'Apegado' y otros términos tienen los significados ya explicados. 'Si existe tal caso, Venerable Gotama' significa si existe tal razón. 'Esa [fuego] sería' significa que, debido a la ausencia de humo y cenizas, ese fuego tendría llama, color y resplandor. 'Del mismo modo yo, joven' significa que el Buda se declara comparable a ese fuego libre de humo y cenizas. Esto es lo que se quiere decir: así como un fuego que arde dependiendo de hierba y madera es defectuoso por la presencia de humo, cenizas y brasas, del mismo modo, el gozo surgido de los cinco hilos del placer sensual es defectuoso por la presencia del nacimiento, la vejez, la enfermedad, la muerte y el dolor. Sin embargo, así como un fuego sin combustible de hierba y madera es puro por la ausencia de humo y otros residuos, así también el gozo asociado con los dos primeros jhanas supramundanos es puro por la ausencia de nacimiento y otros sufrimientos.

๔๖๙. อิทานิ เย เต พฺราหฺมเณหิ จาคสีเสน ปญฺจ ธมฺมา ปญฺญตฺตา, เตปิ ยสฺมา ปญฺเจว หุตฺวา น นิจฺจลา ติฏฺฐนฺติ, อนุกมฺปาชาติเกน สทฺธึ ฉ อาปชฺชนฺติ. ตสฺมา ตํ โทสํ ทสฺเสตุํ เย เต มาณวาติอาทิมาห. ตตฺถ อนุกมฺปาชาติกนฺติ อนุกมฺปาสภาวํ.

469. Ahora bien, los cinco principios establecidos por los brahmanes empezando por la generosidad no permanecen fijos solo en cinco; junto con la naturaleza de la compasión, resultan ser seis. Por tanto, para mostrar ese error en la cuenta de cinco, el Buda dijo: 'Esos que, joven...'. Allí, 'de naturaleza compasiva' se refiere a la disposición de compasión.

กตฺถ พหุลํ สมนุปสฺสสีติ อิทํ ภควา ยสฺมา – ‘‘เอส อิเม ปญฺจ ธมฺเม ปพฺพชิโต ปริปูเรตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, คหฏฺโฐ ปริปูเรตี’’ติ อาห, ตสฺมา – ‘‘ปพฺพชิโตว อิเม ปูเรติ, คหฏฺโฐ ปูเรตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถี’’ติ เตเนว มุเขน ภณาเปตุํ ปุจฺฉติ.

¿Dónde observas mayormente?': El Bendito pregunta esto porque Subha el joven había dicho: 'No hay ningún renunciante capaz de cumplir estos cinco principios; solo el laico los cumple'. Por lo tanto, para hacerlo declarar por su propia boca que 'solo el renunciante cumple estos principios y el laico no es capaz de cumplirlos', le formula la pregunta.

น สตตํ สมิตํ สจฺจวาทีติอาทีสุ คหฏฺโฐ อญฺญสฺมึ อสติ วฬญฺชนกมุสาวาทมฺปิ กโรติเยว, ปพฺพชิตา อสินา สีเส ฉิชฺชนฺเตปิ ทฺเว กถา น กเถนฺติ. คหฏฺโฐ จ อนฺโตเตมาสมตฺตมฺปิ สิกฺขาปทํ รกฺขิตุํ น สกฺโกติ, ปพฺพชิโต นิจฺจเมว ตปสฺสี สีลวา ตปนิสฺสิตโก โหติ. คหฏฺโฐ มาสสฺส อฏฺฐทิวสมตฺตมฺปิ อุโปสถกมฺมํ กาตุํ น สกฺโกติ, ปพฺพชิตา ยาวชีวํ พฺรหฺมจาริโน โหนฺติ. คหฏฺโฐ รตนสุตฺตมงฺคลสุตฺตมตฺตมฺปิ โปตฺถเก ลิขิตฺวา ฐเปติ, ปพฺพชิตา นิจฺจํ สชฺฌายนฺติ. คหฏฺโฐ สลากภตฺตมฺปิ อขณฺฑํ กตฺวา ทาตุํ น สกฺโกติ, ปพฺพชิตา อญฺญสฺมึ อสติ กากสุนขาทีนมฺปิ ปิณฺฑํ เทนฺติ, ภณฺฑคฺคาหกทหรสฺสปิ ปตฺเต ปกฺขิปนฺเตวาติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. จิตฺตสฺสาหเมเตนฺติ อหํ เอเต ปญฺจ ธมฺเม เมตฺตจิตฺตสฺส ปริวาเร วทามีติ อตฺโถ.

En pasajes como 'no siempre y constantemente veraz', etc., el significado debe entenderse de la siguiente manera: un laico, en ausencia de otro propósito egoísta, incluso llega a decir mentiras de uso común. Los monásticos, en cambio, aunque les cortaran la cabeza con una espada, no pronunciarían palabras falsas. Un laico no es capaz de guardar un precepto ni siquiera durante los tres meses del retiro de lluvias; un monástico es capaz de guardar los preceptos constantemente, siendo un asceta virtuoso dedicado a la práctica de la moderación. Un laico no es capaz de realizar el acto de Uposatha ni siquiera ocho días al mes; los monásticos mantienen el celibato de por vida. Un laico escribe sutras como el Ratana Sutta o el Mangala Sutta solo en libros para guardarlos; los monásticos los recitan constantemente. Un laico no es capaz de dar limosna de comida por sorteo (salākabhatta) de forma ininterrumpida; los monásticos, si no hay otro receptor, dan incluso una bola de comida a cuervos, perros y otros animales, o la ponen en el cuenco de un monje joven o novicio que lleva sus pertenencias. Así debe entenderse el significado. En la frase 'Yo llamo a estos cinco para el corazón', el significado es: 'Yo declaro que estos cinco estados son los acompañantes de una mente llena de amor universal (metta)'.

๔๗๐. ชาตวทฺโธติ ชาโต จ วฑฺฒิโต จ. โย หิ เกวลํ ตตฺถ ชาโตว โหติ, อญฺญตฺถ วฑฺฒิโต, ตสฺส สมนฺตา คามมคฺคา น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ, ตสฺมา ชาตวทฺโธติ อาห. ชาตวทฺโธปิ หิ โย จิรํ นิกฺขนฺโต, ตสฺส น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ, ตสฺมา ตาวเทว อวสฏนฺติ อาห, ตํขณเมว นิกฺขนฺตนฺติ อตฺโถ. ทนฺธายิตตฺตนฺติ ‘‘อยํ [Pg.306] นุ โข มคฺโค อยํ น นุ โข’’ติ กงฺขาวเสน จิรายิตตฺตํ. วิตฺถายิตตฺตนฺติ ยถา สุขุมํ อตฺถชาตํ สหสา ปุจฺฉิตสฺส กสฺสจิ สรีรํ ถทฺธภาวํ คณฺหาติ, เอวํ ถทฺธภาวคหณํ. นตฺเววาติ อิมินา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อปฺปฏิหตภาวํ ทสฺเสติ. ตสฺส หิ ปุริสสฺส มาราวฏฺฏนาทีนํ วเสน สิยา ญาณสฺส ปฏิฆาโต, เตน โส ทนฺธาเยยฺย วา วิตฺถาเยยฺย วา, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน อปฺปฏิหตํ, น สกฺกา ตสฺส เกนจิ อนฺตราโย กาตุนฺติ ทีเปติ.

470. 'Jātavaḍḍho' significa nacido y criado. Pues aquel que solo ha nacido en ese lugar pero se ha criado en otro, no conoce de primera mano y por completo los caminos de esa aldea; por eso se dice 'nacido y criado'. Incluso para quien ha nacido y crecido allí, si ha estado fuera de la aldea por mucho tiempo, los caminos no le resultan completamente evidentes; por eso dice 'acababa de partir', lo que significa que salió de la aldea en ese mismo instante. 'Dandhāyitatta' es el estado de demora debido a la duda: '¿será este el camino o no?'. 'Vitthāyitatta' se refiere a cómo el cuerpo de alguien se queda rígido o torpe cuando se le pregunta repentinamente sobre un asunto sutil; así es la adquisición de rigidez. Con la frase 'pero no es así', muestra que el conocimiento omnisciente (sabbaññutaññāṇa) no tiene obstrucciones. Pues en aquel hombre, debido a las distracciones de Mara y otros factores, podría haber una obstrucción en su conocimiento, por lo que podría vacilar o volverse torpe; pero el conocimiento omnisciente carece de obstrucciones, y se aclara que nadie puede causarle un impedimento.

เสยฺยถาปิ มาณว พลวา สงฺขธโมติ เอตฺถ พลวาติ พลสมฺปนฺโน. สงฺขธโมติ สงฺขธมโก. อปฺปกสิเรนาติ อกิจฺเฉน อทุกฺเขน. ทุพฺพโล หิ สงฺขธมโก สงฺขํ ธมนฺโตปิ น สกฺโกติ จตสฺโส ทิสา สเรน วิญฺญาเปตุํ, นาสฺส สงฺขสทฺโท สพฺพโส ผริ. พลวโต ปน วิปฺผาริโก โหติ, ตสฺมา พลวาติ อาห. เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาติ เอตฺถ เมตฺตายาติ วุตฺเต อุปจาโรปิ อปฺปนาปิ วฏฺฏติ, เจโตวิมุตฺติยาติ วุตฺเต ปน อปฺปนาว วฏฺฏติ. ยํ ปมาณกตํ กมฺมนฺติ ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจรํ วุจฺจติ, อปฺปมาณกตํ กมฺมํ นาม รูปารูปาวจรํ. เตสุปิ อิธ พฺรหฺมวิหารกมฺมญฺเญว อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา โอธิสกอโนธิสก ทิสาผรณวเสน วฑฺเฒตฺวา กตตฺตา อปฺปมาณกตนฺติ วุจฺจติ. น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตีติ ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺมึ รูปารูปาวจรกมฺเม น โอหียติ น ติฏฺฐติ. กึ วุตฺตํ โหติ? กามาวจรกมฺมํ ตสฺส รูปารูปาวจรกมฺมสฺส อนฺตรา ลคฺคิตุํ วา ฐาตุํ วา รูปารูปาวจรกมฺมํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ปติฏฺฐาตุํ วา น สกฺโกติ, อถ โข รูปารูปาวจรกมฺมเมว กามาวจรํ มโหโฆ วิย ปริตฺตอุทกํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา สยเมว พฺรหฺมสหพฺยตํ อุปเนตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

En la frase 'como un poderoso soplador de caracola, joven', 'balavā' significa dotado de fuerza física. 'Saṅkhadhamo' es el que toca la caracola. 'Appakasirena' significa sin fatiga, sin sufrimiento. Pues un soplador de caracola débil, aunque sople, no es capaz de informar a las cuatro direcciones con su sonido; su sonido no se difundiría por completo. Pero el sonido de uno fuerte es expansivo; por eso dice 'balavā'. En 'liberación de la mente por el amor (mettā cetovimutti)', cuando se dice 'amor', se incluyen tanto la concentración de acceso (upacāra) como la de absorción (appanā); pero al decir 'liberación de la mente', se refiere únicamente a la absorción. Lo que se denomina 'acción limitada' (pamāṇakataṃ kammaṃ) se refiere a las acciones de la esfera de los sentidos; la 'acción ilimitada' se refiere a las acciones de la esfera de la forma y la esfera sin forma. De entre estas, aquí se desea referir solo a las acciones de las cuatro Moradas Sublimes (brahmavihāra). Se llama 'ilimitada' porque, habiendo trascendido lo limitado, se desarrolla mediante la difusión en las direcciones, sea de forma definida o indefinida. 'No quedará nada allí, no permanecerá allí' significa que esa acción de la esfera de los sentidos no queda ni permanece en esa acción de la esfera de la forma o sin forma. ¿Qué quiere decir esto? Que la acción de la esfera de los sentidos no puede quedar atrapada ni permanecer dentro de la acción de la esfera de la forma o sin forma, ni puede consumirla para establecerse en su lugar. Al contrario, la acción de la esfera de la forma o sin forma, como un gran torrente de agua sobre una cantidad pequeña, la consume y permanece en su lugar. Tras bloquear el resultado de la acción de la esfera de los sentidos, ella misma conduce a la compañía de Brahma. El resto de las palabras son claras en todas partes.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el Comentario al Majjhima Nikāya.

สุภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Ha concluido la explicación del Subha Sutta.

๑๐. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

10. Explicación del Saṅgāravasutta.

๔๗๓. เอวํ [Pg.307] เม สุตนฺติ สงฺคารวสุตฺตํ. ตตฺถ จญฺจลิกปฺเปติ เอวํนามเก คาเม. อภิปฺปสนฺนาติ อเวจฺจปฺปสาทวเสน ปสนฺนา. สา กิร โสตาปนฺนา อริยสาวิกา ภารทฺวาชโคตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ภริยา. โส พฺราหฺมโณ ปุพฺเพ กาเลน กาลํ พฺราหฺมเณ นิมนฺเตตฺวา เตสํ สกฺการํ กโรติ. อิมํ ปน พฺราหฺมณึ ฆรํ อาเนตฺวา อภิรูปาย มหากุลาย พฺราหฺมณิยา จิตฺตํ โกเปตุํ อสกฺโกนฺโต พฺราหฺมณานํ สกฺการํ กาตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ พฺราหฺมณา ทิฏฺฐทิฏฺฐฏฺฐาเน – ‘‘นยิทานิ ตฺวํ พฺราหฺมณลทฺธิโก, เอกาหมฺปิ พฺราหฺมณานํ สกฺการํ น กโรสี’’ติ นิปฺปีเฬนฺติ. โส ฆรํ อาคนฺตฺวา พฺราหฺมณิยา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา – ‘‘สเจ, โภติ เอกทิวสํ มุขํ รกฺขิตุํ สกฺกุเณยฺยาสิ, พฺราหฺมณานํ เอกทิวสํ ภิกฺขํ ทเทยฺย’’นฺติ อาห. ตุยฺหํ เทยฺยธมฺมํ รุจฺจนกฏฺฐาเน เทหิ, กึ มยฺหํ เอตฺถาติ. โส พฺราหฺมเณ นิมนฺเตตฺวา อปฺโปทกํ ปายาสํ ปจาเปตฺวา ฆรญฺจ สุชฺฌาเปตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา พฺราหฺมเณ นิสีทาเปสิ. พฺราหฺมณี มหาสาฏกํ นิวาเสตฺวา กฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปริวิสนฺตี ทุสฺสกณฺณเก ปกฺขลิตฺวา ‘‘พฺราหฺมเณ ปริวิสามี’’ติ สญฺญมฺปิ อกตฺวา อาเสวนวเสน สหสา สตฺถารเมว อนุสฺสริตฺวา อุทานํ อุทาเนสิ.

473. 'Así he oído' se refiere al Saṅgāravasutta. Allí, 'en Cañcalikappa' es el nombre de la aldea. 'Devota' significa llena de claridad mental mediante una fe inquebrantable. Se dice que ella era una noble discípula que había entrado en la corriente (sotāpannā), esposa de un brahmán del linaje Bhāradvāja. Ese brahmán solía invitar periódicamente a otros brahmanes y les rendía honores. Pero tras traer a esta mujer a su casa, al no poder perturbar la mente de esta brahmán de gran belleza y noble cuna, no pudo seguir rindiendo honores a los brahmanes. Entonces, los brahmanes lo presionaban dondequiera que lo veían, diciendo: 'Ya no sigues la tradición de los brahmanes; ya no les rindes honores'. Él regresó a casa y le informó del asunto a la mujer, diciendo: 'Señora, si pudieras guardar silencio por un día, daría comida a los brahmanes'. Ella respondió: 'Da tu ofrenda donde te plazca, ¿qué tengo yo que ver con esto?'. Él invitó a los brahmanes, hizo cocinar pudín de leche con poca agua, limpió la casa, dispuso los asientos y los hizo sentar. La mujer, vistiéndose con un gran manto y sosteniendo un cucharón, mientras servía, tropezó con el borde de su ropa; sin siquiera pensar 'estoy sirviendo a los brahmanes', por la fuerza del hábito, recordó repentinamente al Maestro y proclamó una exclamación inspirada (udāna).

พฺราหฺมณา อุทานํ สุตฺวา ‘‘อุภโตปกฺขิโก เอส สมณสฺส โคตมสฺส สหาโย, นาสฺส เทยฺยธมฺมํ คณฺหิสฺสามา’’ติ กุปิตา โภชนานิ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขมึสุ. พฺราหฺมโณ – ‘‘นนุ ปฐมํเยว ตํ อวจํ ‘อชฺเชกทิวสํ มุขํ รกฺเขยฺยาสี’ติ, เอตฺตกํ เต ขีรญฺจ ตณฺฑุลาทีนิ จ นาสิตานี’’ติ อติวิย โกปวสํ อุปคโต – ‘‘เอวเมว ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณสฺส วณฺณํ ภาสติ, อิทานิ ตฺยาหํ วสลิ ตสฺส สตฺถุโน วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ พฺราหฺมณี ‘‘คจฺฉ ตฺวํ, พฺราหฺมณ, คนฺตฺวา วิชานิสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘น ขฺวาหํ ตํ, พฺราหฺมณ, ปสฺสามิ สเทวเก โลเก…เป… วาทํ อาโรเปยฺยา’’ติอาทิมาห. โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา –

Al oír la exclamación, los brahmanes, enfurecidos, tiraron la comida y se marcharon, diciendo: "Este Bharadvāja es un aliado del asceta Gotama por ambas partes; no aceptaremos sus ofrendas". El brahmán Bharadvāja, dominado por una ira extrema, dijo: "¿Acaso no te dije desde el principio: 'Guarda hoy tu boca'? Has desperdiciado toda esta leche, arroz y demás". Y añadió: "Así es como esta mujer despreciable siempre proclama las virtudes de ese asceta de cabeza rapada en cualquier lugar. Ahora, mujer despreciable, iré a refutar a ese maestro tuyo". Entonces la brahamana Dhanañjānī le dijo: "Ve, brahmán; al ir lo comprenderás". Y añadió: "No veo a nadie, brahmán, en el mundo con sus dioses... que pueda refutarlo". Entonces él se acercó al Maestro.

‘‘กึสุ [Pg.308] เฉตฺวา สุขํ เสติ, กึสุ เฉตฺวา น โสจติ;

กิสฺสสฺสุ เอกธมฺมสฺส, วธํ โรเจสิ โคตมา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) –

"¿Habiendo matado qué se duerme con felicidad? ¿Habiendo matado qué no se sufre? ¿A la muerte de qué única cosa apruebas tú, Gotama?".

ปญฺหํ ปุจฺฉิ. สตฺถา อาห –

Hizo la pregunta. El Maestro dijo:

‘‘โกธํ เฉตฺวา สุขํ เสติ, โกธํ เฉตฺวา น โสจติ;

โกธสฺส วิสมูลสฺส, มธุรคฺคสฺส พฺราหฺมณ;

วธํ อริยา ปสํสนฺติ, ตญฺหิ เฉตฺวา น โสจตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) –

"Habiendo matado la ira se duerme con felicidad; habiendo matado la ira no se sufre. Los Nobles alaban la muerte de la ira, de raíz venenosa y punta meliflua, oh brahmán; pues habiéndola matado, no se sufre".

ปญฺหํ กเถสิ. โส ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. ตสฺเสว กนิฏฺฐภาตา อกฺโกสกภารทฺวาโช นาม ‘‘ภาตา เม ปพฺพชิโต’’ติ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อกฺโกสิตฺวา ภควตา วินีโต ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. อปโร ตสฺส กนิฏฺโฐ สุนฺทริกภารทฺวาโช นาม. โสปิ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ สุตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. อปโร ตสฺส กนิฏฺโฐ ปิงฺคลภารทฺวาโช นาม. โส ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ปญฺหพฺยากรณปริโยสาเน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. สงฺคารโว มาณโวติ อยํ เตสํ สพฺพกนิฏฺโฐ ตสฺมึ ทิวเส พฺราหฺมเณหิ สทฺธึ เอกภตฺตคฺเค นิสินฺโน. อวภูตาวาติ อวฑฺฒิภูตา อวมงฺคลภูตาเยว. ปรภูตาวาติ วินาสํ ปตฺตาเยว. วิชฺชมานานนฺติ วิชฺชมาเนสุ. สีลปญฺญาณนฺติ สีลญฺจ ญาณญฺจ น ชานาสิ.

Tras preguntar, se ordenó monje y alcanzó el estado de Arahant. Su hermano menor, llamado Akkosakabhāradvāja, al oír: "Mi hermano se ha ordenado monje", se acercó al Bendito, lo insultó y, habiendo sido disciplinado por el Bendito, se ordenó monje y alcanzó el estado de Arahant. Otro hermano menor llamado Sundarikabhāradvāja también se acercó al Bendito, hizo una pregunta y, al oír la respuesta, se ordenó y alcanzó el estado de Arahant. Otro hermano menor llamado Piṅgalabhāradvāja hizo lo mismo. Saṅgārava Māṇava era el menor de todos ellos; ese día estaba sentado con los brahmanes en una comida. 'Avabhūtā' significa no próspero o de mal augurio. 'Parabhūtā' significa llegado a la destrucción. 'Vijjamānānaṃ' significa mientras existen. 'Sīlapaññāṇaṃ' se refiere a que no conoces la virtud ni la sabiduría.

๔๗๔. ทิฏฺฐธมฺมาภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตาติ ทิฏฺฐธมฺเม อภิญฺญาเต อิมสฺมิญฺเญว อตฺตภาเว อภิชานิตฺวา โวสิตโวสานา หุตฺวา ปารมีสงฺขาตํ สพฺพธมฺมานํ ปารภูตํ นิพฺพานํ ปตฺตา มยนฺติ วตฺวา อาทิพฺรหฺมจริยํ ปฏิชานนฺตีติ อตฺโถ. อาทิพฺรหฺมจริยนฺติ พฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตา อุปฺปาทกา ชนกาติ เอวํ ปฏิชานนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตกฺกีติ ตกฺกคาหี. วีมํสีติ วีมํสโก, ปญฺญาจารํ จราเปตฺวา เอวํวาที. เตสาหมสฺมีติ เตสํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ อหมสฺมิ อญฺญตโร.

474. 'Diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā' significa que, habiendo conocido directamente en esta misma vida y habiendo llegado al fin de las impurezas, dicen: 'Hemos alcanzado el Nibbāna, que es la otra orilla de todos los fenómenos, la cual es la perfección'. 'Ādibrahmacariyaṃ' significa que se declaran como los originadores del comienzo de la vida santa. 'Takkī' es alguien que razona o especula. 'Vīmaṃsī' es un investigador que, tras emplear su sabiduría, habla así. 'Tesāhamasmi' significa: 'Yo soy uno de esos Perfectamente Iluminados'.

๔๘๕. อฏฺฐิตวตนฺติ อฏฺฐิตตปํ, อสฺส ปธานปเทน สทฺธึ สมฺพนฺโธ, ตถา สปฺปุริสปทสฺส. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – โภโต โคตมสฺส อฏฺฐิตปธานวตํ อโหสิ, สปฺปุริสปธานวตํ อโหสีติ. อตฺถิ เทวาติ [Pg.309] ปุฏฺโฐ สมาโนติ อิทํ มาณโว ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ อชานนฺโตว ปกาเสสี’’ติ สญฺญาย อาห. เอวํ สนฺเตติ ตุมฺหากํ อชานนภาเว สนฺเต. ตุจฺฉํ มุสา โหตีติ ตุมฺหากํ กถา อผลา นิปฺผลา โหติ. เอวํ มาณโว ภควนฺตํ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหาติ นาม. วิญฺญุนา ปุริเสนาติ ปณฺฑิเตน มนุสฺเสน. ตฺวํ ปน อวิญฺญุตาย มยา พฺยากตมฺปิ น ชานาสีติ ทีเปติ. อุจฺเจน สมฺมตนฺติ อุจฺเจน สทฺเทน สมฺมตํ ปากฏํ โลกสฺมึ. อธิเทวาติ สุสุทารกาปิ หิ เทวา นาม โหนฺติ, เทวิโย นาม โหนฺติ เทวา ปน อธิเทวา นาม, โลเก เทโว เทวีติ ลทฺธนาเมหิ มนุสฺเสหิ อธิกาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

485. 'Aṭṭhitavataṃ' significa una práctica ascética constante; este término se conecta con 'padhāna' (esfuerzo), al igual que el término 'sappurisa'. El significado es: 'El Venerable Gotama poseía una práctica de esfuerzo constante, una práctica propia de un hombre de bien'. La frase 'preguntado si existen los dioses' la dijo el joven Saṅgārava pensando: 'El Perfectamente Iluminado declara esto sin saberlo'. 'Evaṃ sante' significa 'siendo así que usted no lo sabe'. 'Tucchaṃ musā' significa que su palabra sería vana y falsa. De esta manera, el joven intentó reprender al Bendito acusándolo de mentira. 'Viññunā purisenā' se refiere a un hombre sabio. El Buda indica: 'Pero tú, por tu falta de conocimiento, no comprendes lo que he explicado'. 'Uccena sammataṃ' significa lo que es ampliamente reconocido en el mundo. 'Adhidevā' explica que incluso los niños pequeños son llamados 'devas', pero los dioses celestiales son 'adhidevas', pues son superiores a los humanos llamados 'deva' o 'devī'. El resto es evidente en todas partes.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya.

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Ha finalizado la explicación del Saṅgārava Sutta.

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Ha finalizado la explicación del quinto capítulo.

มชฺฌิมปณฺณาส-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

Ha finalizado el comentario del Majjhima Paṇṇāsa.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Homenaje a él, el Bendito, el Noble, el plenamente Despierto por sí mismo. มชฺฌิมนิกาเย En el Majjhima Nikaya (Colección de Discursos Medianos). มชฺฌิมปณฺณาส-อฏฺฐกถา Comentario a los Cincuenta Discursos Medianos (Majjhima Paṇṇāsa Aṭṭhakathā). ๑. คหปติวคฺโค 1. Capítulo de los Padres de Familia (Gahapati Vagga). ๑. กนฺทรกสุตฺตวณฺณนา 1. Explicación del Kandaraka Sutta. ๑. เอวํ [Pg.1] เม สุตนฺติ กนฺทรกสุตฺตํ. ตตฺถ จมฺปายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตสฺส หิ นครสฺส อารามโปกฺขรณีอาทีสุ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ จมฺปกรุกฺขาว อุสฺสนฺนา อเหสุํ, ตสฺมา จมฺปาติ สงฺขมคมาสิ. คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเรติ ตสฺส จมฺปานครสฺส อวิทูเร คคฺคราย นาม ราชมเหสิยา ขณิตตฺตา คคฺคราติ ลทฺธโวหารา โปกฺขรณี อตฺถิ. ตสฺสา ตีเร สมนฺตโต นีลาทิปญฺจวณฺณกุสุมปฏิมณฺฑิตํ มหนฺตํ จมฺปกวนํ. ตสฺมึ ภควา กุสุมคนฺธสุคนฺเธ จมฺปกวเน วิหรติ. ตํ สนฺธาย ‘‘คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร’’ติ วุตฺตํ. มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธินฺติ อทสฺสิตปริจฺเฉเทน มหนฺเตน ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ. เปสฺโสติ ตสฺส นามํ. หตฺถาโรหปุตฺโตติ หตฺถาจริยสฺส ปุตฺโต. กนฺทรโก จ ปริพฺพาชโกติ กนฺทรโกติ เอวํนาโม ฉนฺนปริพฺพาชโก. อภิวาเทตฺวาติ ฉพฺพณฺณานํ ฆนพุทฺธรสฺมีนํ อนฺตรํ ปวิสิตฺวา ปสนฺนลาขารเส นิมุชฺชมาโน วิย, สิงฺคีสุวณฺณวณฺณํ ทุสฺสวรํ ปสาเรตฺวา สสีสํ ปารุปมาโน วิย, วณฺณคนฺธสมฺปนฺนจมฺปกปุปฺผานิ สิรสา สมฺปฏิจฺฉนฺโต วิย, สิเนรุปาทํ อุปคจฺฉนฺโต ปุณฺณจนฺโท วิย ภควโต จกฺกลกฺขณปฏิมณฺฑิเต อลตฺตกวณฺณผุลฺลปทุมสสฺสิริเก ปาเท วนฺทิตฺวาติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ นิสีทีติ ฉนิสชฺชโทสวิรหิเต เอกสฺมึ โอกาเส นิสีทิ. 1. «Evaṃ me sutaṃ» y lo que sigue es el Kandaraka Sutta. En cuanto a «campāyaṃ» (en Campā), se refiere a la ciudad que lleva ese nombre. Se le llamó Campā porque en diversos lugares de dicha ciudad, como en sus jardines y estanques, abundaban los árboles Campaka. Respecto a «gaggarāya pokkharaṇiyā tīre» (en la orilla del estanque Gaggarā), se dice que no lejos de la ciudad de Campā existe un estanque llamado Gaggarā, nombre que recibió por haber sido excavado por la reina principal llamada Gaggarā. En su orilla, por todas partes, hay un gran bosque de Campaka, adornado con flores de cinco colores, incluyendo el azul. El Bendito residía en ese bosque de Campaka, fragante con el aroma de las flores. En referencia a esto se dijo: «en la orilla del estanque Gaggarā». «Mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ» significa junto a una gran comunidad de monjes, sin especificar un número determinado como quinientos o trescientos. «Pesso» es el nombre del hijo del entrenador de elefantes. «Hatthārohaputto» significa el hijo de un maestro de elefantes. En la frase «Kandarako ca paribbājako», Kandaraka es el nombre de un asceta errante que viste ropas. «Abhivādetvā» (habiendo saludado) significa que, tras entrar en el aura de los rayos búdicos de seis colores, como si se sumergiera en un límpido tinte de laca, extendiendo un fino manto de color dorado puro como si se cubriera con él incluyendo la cabeza, y como si recibiera sobre su cabeza un adorno hecho de flores de Campaka llenas de color y fragancia, se inclinó ante los pies del Bendito —pies gloriosos como lotos en flor del color de la laca y adornados con la marca de la rueda— tal como si se acercara a la base del monte Sineru bajo la luna llena. «Ekamantaṃ nisīdi» significa que se sentó en un lugar apropiado, libre de las seis faltas relativas al asiento. ตุณฺหีภู [Pg.2] ตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยโต ยโต อนุวิโลเกติ, ตโต ตโต ตุณฺหีภูตเมวาติ อตฺโถ. ตตฺถ หิ เอกภิกฺขุสฺสาปิ หตฺถกุกฺกุจฺจํ วา ปาทกุกฺกุจฺจํ วา นตฺถิ, สพฺเพ ภควโต เจว คารเวน อตฺตโน จ สิกฺขิตสิกฺขตาย อญฺญมญฺญํ วิคตสลฺลาปา อนฺตมโส อุกฺกาสิตสทฺทมฺปิ อกโรนฺตา สุนิขาตอินฺทขีลา วิย นิวาตฏฺฐาเน สนฺนิสินฺนํ มหาสมุทฺทอุทกํ วิย กาเยนปิ นิจฺจลา มนสาปิ อวิกฺขิตฺตา รตฺตวลาหกา วิย สิเนรุกูฏํ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ปริพฺพาชกสฺส เอวํ สนฺนิสินฺนํ ปริสํ ทิสฺวา มหนฺตํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. อุปฺปนฺนํ ปน อนฺโตหทยสฺมึเยว สนฺนิทหิตุํ อสกฺโกนฺโต ปิยสมุทาหารํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตสฺมา อจฺฉริยํ โภติอาทิมาห. «Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ» (silencioso, silencioso) significa que, hacia cualquier dirección que mirara, todos estaban en absoluto silencio. En esa asamblea, ni un solo monje mostraba inquietud alguna en las manos o en los pies. Todos los monjes, tanto por respeto al Bendito como por su propio entrenamiento en la disciplina, permanecían sin conversar entre ellos. Ni siquiera emitían el sonido de una tos. Inmóviles de cuerpo, como pilares firmemente plantados o como las aguas del gran océano en un lugar sin viento, y sin distracción mental, se sentaron rodeando al Bendito, tal como las nubes rojizas rodean la cumbre del monte Sineru. Al ver a la asamblea de monjes sentada en tal armonía, en el asceta errante Kandaraka surgió una gran alegría y regocijo. Siendo incapaz de contener en su corazón tal gozo, pronunció palabras de aprecio. Por ello, dijo: «Es maravilloso, Señor», entre otras expresiones. ตตฺถ อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย นิจฺจํ น โหตีติ อจฺฉริยํ. อยํ ตาว สทฺทนโย. อยํ ปน อฏฺฐกถานโย, อจฺฉราโยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ. อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. อภูตปุพฺพํ ภูตนฺติ อพฺภุตํ. อุภยมฺเปตํ วิมฺหยสฺเสวาธิวจนํ. ตํ ปเนตํ ครหอจฺฉริยํ, ปสํสาอจฺฉริยนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ อจฺฉริยํ โมคฺคลฺลาน อพฺภุตํ โมคฺคลฺลาน, ยาว พาหาคหณาปิ นาม โส โมฆปุริโส อาคเมสฺสตีติ (จูฬว. ๓๘๓; อ. นิ. ๘.๒๐), อิทํ ครหอจฺฉริยํ นาม. ‘‘อจฺฉริยํ นนฺทมาเต อพฺภุตํ นนฺทมาเต, ยตฺร หิ นาม จิตฺตุปฺปาทมฺปิ ปริโสเธสฺสสีติ (อ. นิ. ๗.๕๓) อิทํ ปสํสาอจฺฉริยํ นาม. อิธาปิ อิทเมว อธิปฺเปตํ’’ อยญฺหิ ตํ ปสํสนฺโต เอวมาห. En dicho pasaje, «acchariya» (maravilloso) se refiere a algo que no sucede con frecuencia, similar a un ciego subiendo a la cima de una montaña. Este es el significado literal. Según el método de los Comentarios, «acchariya» significa algo digno de un chasquido de dedos (en señal de aprobación). «Abbhuta» significa algo asombroso que no ha ocurrido antes. Ambos términos son sinónimos de aquello que provoca admiración. Sin embargo, el asombro puede ser de dos tipos: asombro por reproche y asombro por alabanza. Entre ellos, el pasaje que dice «Es maravilloso, Moggallāna; es asombroso, Moggallāna, que ese hombre vano espere tanto tiempo incluso hasta ser sujetado del brazo», es un ejemplo de asombro por reproche. El pasaje que dice «Es maravilloso, Nandamātā; es asombroso, Nandamātā, que seas capaz de purificar incluso el surgimiento de un pensamiento», es un ejemplo de asombro por alabanza. En este contexto, se refiere precisamente a este último tipo de asombro por alabanza, pues el asceta errante Kandaraka habló así para alabar al Bendito. ยาวญฺจิทนฺติ เอตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยาวาติ ปมาณปริจฺเฉโท, ยาว สมฺมา ปฏิปาทิโต, ยตฺตเกน ปมาเณน สมฺมา ปฏิปาทิโต, น สกฺกา ตสฺส วณฺเณ วตฺตุํ, อถ โข อจฺฉริยเมเวตํ อพฺภุตเมเวตนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอตปรมํเยวาติ เอวํ สมฺมา ปฏิปาทิโต เอโส ภิกฺขุสงฺโฆ ตสฺสาปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปรโมติ เอตปรโม, ตํ เอตปรมํ ยถา อยํ ปฏิปาทิโต, เอวํ ปฏิปาทิตํ กตฺวา ปฏิปาเทสุํ, น อิโต ภิยฺโยติ อตฺโถ. ทุติยนเย เอวํ ปฏิปาเทสฺสนฺติ, น อิโต ภิยฺโยติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปฏิปาทิโตติ อาภิสมาจาริกวตฺตํ อาทึ กตฺวา สมฺมา อปจฺจนีกปฏิปตฺติยํ โยชิโต. อถ กสฺมา อยํ ปริพฺพาชโก [Pg.3] อตีตานาคเต พุทฺเธ ทสฺเสติ, กิมสฺส ติยทฺธชานนญาณํ อตฺถีติ. นตฺถิ, นยคฺคาเห ปน ฐตฺวา ‘‘เยนากาเรน อยํ ภิกฺขุสงฺโฆ สนฺนิสินฺโน ทนฺโต วินีโต อุปสนฺโต, อตีตพุทฺธาปิ เอตปรมํเยว กตฺวา ปฏิปชฺชาเปสุํ, อนาคตพุทฺธาปิ ปฏิปชฺชาเปสฺสนฺติ, นตฺถิ อิโต อุตฺตริ ปฏิปาทนา’’ติ มญฺญมาโน อนุพุทฺธิยา เอวมาห. En la frase «yāvañcidaṃ», la palabra «idaṃ» es solo una partícula. «Yāva» es un término que delimita una medida o extensión. Significa: «hasta tal medida han sido bien entrenados». No es posible expresar plenamente las virtudes de esa comunidad de monjes; simplemente se quiere decir que es algo maravilloso y asombroso que hayan sido establecidos en tan buena práctica. «Etaparamaṃyeva» indica que este es el límite máximo; así como esta comunidad de monjes ha sido bien entrenada por el Señor Gautama, de la misma manera los Budas del pasado entrenaron a sus discípulos, y no hubo nada superior a este entrenamiento. En el segundo caso, se debe aplicar del mismo modo: los Budas del futuro los entrenarán así, y no habrá nada superior a ello. Aquí, «paṭipādito» significa que han sido vinculados a la práctica correcta y sin oposición, comenzando por las reglas de conducta (abhisamācārika). Ahora bien, ¿por qué este asceta errante menciona a los Budas del pasado y del futuro? ¿Posee acaso el conocimiento de los tres tiempos? No lo posee. Sin embargo, basándose en la observación de los métodos y viendo cómo esta comunidad de monjes se sienta en armonía, disciplinada, instruida y pacífica, deduce y piensa: «Los Budas del pasado deben haber entrenado a sus discípulos exactamente de esta manera, y los Budas del futuro también lo harán; no existe un entrenamiento superior a este». Pensando así, expresó tales palabras mediante su propio razonamiento. ๒. เอวเมตํ กนฺทรกาติ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. ภควา กิร ตํ สุตฺวา ‘‘กนฺทรก ตฺวํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสนฺโตติ วทสิ, อิมสฺส ปน ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปสนฺตการณํ ตุยฺหํ อปากฏํ, น หิ ตฺวํ สมตึส ปารมิยา ปูเรตฺวา กุสลมูลํ ปริปาเจตฺวา โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิ, มยา ปน ปารมิโย ปูเรตฺวา ญาตตฺถจริยํ โลกตฺถจริยํ พุทฺธตฺถจริยญฺจ โกฏึ ปาเปตฺวา โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิทฺธํ, มยฺหํ เอเตสํ อุปสนฺตการณํ ปากฏ’’นฺติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. 2. «Evametaṃ kandaraka» (Así es, Kandaraka) constituye una conexión temática específica. Se dice que el Bendito, tras escucharle, pensó: «Kandaraka, dices que la comunidad de monjes está pacificada, pero la causa de tal paz en esta comunidad no te resulta evidente. Tú no eres alguien que haya completado las treinta perfecciones (pāramīs), madurado las raíces del mérito y realizado el conocimiento de la omnisciencia en el trono de la iluminación. Yo, en cambio, habiendo completado las perfecciones, habiendo llevado a su culmen la práctica por el bien de los parientes, por el bien del mundo y por el bien de la budeidad, he realizado la omnisciencia en el trono de la iluminación; por tanto, la causa de la paz de estos monjes me es manifiesta». Para mostrar este significado, el Buda inició esta enseñanza. สนฺติ หิ กนฺทรกาติ อยมฺปิ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. ภควโต กิร เอตทโหสิ – ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก อิมํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสนฺโตติ วทติ, อยญฺจ ภิกฺขุสงฺโฆ กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา กุหกภาเวน อิริยาปถํ สณฺฐเปนฺโต จิตฺเตน อนุปสนฺโต น อุปสนฺตาการํ ทสฺเสติ. เอตฺถ ปน ภิกฺขุสงฺเฆ ปฏิปทํ ปูรยมานาปิ ปฏิปทํ ปูเรตฺวา มตฺถกํ ปตฺวา ฐิตภิกฺขูปิ อตฺถิ, ตตฺถ ปฏิปทํ ปูเรตฺวา มตฺถกํ ปตฺตา อตฺตนา ปฏิวิทฺธคุเณเหว อุปสนฺตา, ปฏิปทํ ปูรยมานา อุปริมคฺคสฺส วิปสฺสนาย อุปสนฺตา, อิโต มุตฺตา ปน อวเสสา จตูหิ สติปฏฺฐาเนหิ อุปสนฺตา. ตํ เนสํ อุปสนฺตการณํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ‘‘อิมินา จ อิมินา จ การเณน อยํ ภิกฺขุสงฺโฆ อุปสนฺโต’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺติ หิ กนฺทรกา’’ติอาทิมาห. La frase 'Santi hi kandarakā' representa otra conexión (anusandhi) independiente. Se dice que el Buddha tuvo este pensamiento: 'Este parivrajaka afirma que la comunidad de monjes es pacífica. Y esta comunidad de monjes no está simplemente fingiendo una apariencia de paz mediante el engaño, ajustando sus posturas mientras sus mentes no están en paz. Pues en esta comunidad de monjes hay quienes están perfeccionando la práctica y quienes han alcanzado la cima (el Arhatado) y permanecen en ella. De ellos, quienes han alcanzado la cima son pacíficos por las cualidades que han penetrado por sí mismos; los que están perfeccionando la práctica son pacíficos mediante la visión cabal (vipassanā) para el logro de los senderos superiores; y los restantes, aparte de estos dos grupos, son pacíficos mediante los cuatro fundamentos de la atención plena (satipaṭṭhāna). Mostraré a este parivrajaka la causa de su paz'. Con el propósito de mostrar que 'por tal y tal razón esta comunidad de monjes es pacífica', dijo: 'Santi hi kandarakā', etc. ตตฺถ อรหนฺโต ขีณาสวาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ มูลปริยายสุตฺตวณฺณนายเมว วุตฺตํ. เสขปฏิปทมฺปิ ตตฺเถว วิตฺถาริตํ. สนฺตตสีลาติ สตตสีลา นิรนฺตรสีลา. สนฺตตวุตฺติโนติ ตสฺเสว เววจนํ, สนฺตตชีวิกา วาติปิ อตฺโถ. ตสฺมึ สนฺตตสีเล ฐตฺวาว ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, น ทุสฺสีลฺยํ มรณํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. En ese pasaje, lo que debe decirse sobre 'Arhats, cuyas máculas han sido destruidas' (arahanto khīṇāsavā), etc., ya se ha expuesto en el comentario al Mūlapariyāya Sutta. La práctica de los Sekha (los que están en entrenamiento) también se detalló allí. 'Santatasīlā' significa poseer una virtud constante e ininterrumpida. 'Santatavuttino' es un sinónimo de lo mismo, significando que poseen un medio de vida constante. El sentido es que, establecidos en esa virtud constante, llevan a cabo su vida y no recurren a medios de vida inmorales incluso ante la muerte. นิปกาติ เนปกฺเกน สมนฺนาคตา ปญฺญวนฺโต. นิปกวุตฺติโนติ ปญฺญาย วุตฺติโน, ปญฺญาย ฐตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺติ. ยถา เอกจฺโจ สาสเน ปพฺพชิตฺวาปิ [Pg.4] ชีวิตการณา ฉสุ อโคจเรสุ จรติ, เวสิยาโคจโร โหติ, วิธวถุลฺลกุมาริกปณฺฑกปานาคารภิกฺขุนิโคจโร โหติ. สํสฏฺโฐ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน (วิภ. ๕๑๔), เวชฺชกมฺมํ กโรติ, ทูตกมฺมํ กโรติ, ปหิณกมฺมํ กโรติ, คณฺฑํ ผาเลติ, อรุมกฺขนํ เทติ, อุทฺธํวิเรจนํ เทติ, อโธวิเรจนํ เทติ, นตฺถุเตลํ ปจติ, ปิวนเตลํ ปจติ, เวฬุทานํ, ปตฺตทานํ, ปุปฺผทานํ, ผลทานํ, สินานทานํ, ทนฺตกฏฺฐทานํ, มุโขทกทานํ, จุณฺณมตฺติกทานํ เทติ, จาฏุกมฺยํ กโรติ, มุคฺคสูปิยํ, ปาริภฏุํ, ชงฺฆเปสนิยํ กโรตีติ เอกวีสติวิธาย อเนสนาย ชีวิกํ กปฺเปนฺโต อนิปกวุตฺติ นาม โหติ, น ปญฺญาย ฐตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ, ตโต กาลกิริยํ กตฺวา สมณยกฺโข นาม หุตฺวา ‘‘ตสฺส สงฺฆาฏิปิ อาทิตฺตา โหติ สมฺปชฺชลิตา’’ติ วุตฺตนเยน มหาทุกฺขํ อนุโภติ. เอวํวิธา อหุตฺวา ชีวิตเหตุปิ สิกฺขาปทํ อนติกฺกมนฺโต จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาย ยถาพลํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา รถวินีตปฏิปทํ, มหาโคสิงฺคปฏิปทํ, มหาสุญฺญตปฏิปทํ, อนงฺคณปฏิปทํ, ธมฺมทายาทปฏิปทํ, นาลกปฏิปทํ, ตุวฏฺฏกปฏิปทํ, จนฺโทปมปฏิปทนฺติ อิมานิ อริยปฏิปทานิ ปูเรนฺโต จตุปจฺจย-สนฺโตส-ภาวนาราม-อริยวํสปฏิปตฺติยํ กายสกฺขิโน หุตฺวา อนีกา นิกฺขนฺตหตฺถี วิย ยูถา วิสฺสฏฺฐสีโห วิย นิปจฺฉาพนฺธมหานาวา วิย จ คมนาทีสุ เอกวิหาริโน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อชฺชอชฺเชว อรหตฺตนฺติ ปวตฺตอุสฺสาหา วิหรนฺตีติ อตฺโถ. 'Nipakā' significa sabios, dotados de prudencia. 'Nipakavuttino' significa que viven con sabiduría, que llevan a cabo su vida establecidos en la sabiduría. Por el contrario, un monje que, tras ordenarse en la Enseñanza, por causa del sustento frecuenta los seis lugares inapropiados como prostitutas, viudas, solteronas, eunucos, tabernas o monjas; o que vive en asociación inapropiada con reyes, ministros, sectarios y sus discípulos; o que realiza labores médicas, actúa como mensajero, realiza comisiones, opera abscesos, aplica ungüentos, administra eméticos o purgantes, prepara aceites nasales o para beber; o que regala bambú, hojas, flores, frutas, productos de baño, palillos de dientes, agua para lavarse la cara o polvo de arcilla; o que practica la adulación, el engaño, el servilismo o actúa como recadero; quien lleva su vida mediante estas veintiuna formas de búsqueda inapropiada (anesanā) se llama 'de conducta no sabia' y no vive establecido en la sabiduría. Al morir, renace como un espíritu errante (samaṇayakkha) y experimenta un gran sufrimiento, como se describe: 'incluso su manto exterior está en llamas y ardiendo'. Evitando tales conductas, aquel que no transgrede los preceptos ni por salvar su vida, establecido en la virtud de la pureza de cuatro clases, estudiando la palabra del Buddha según su capacidad, cumpliendo las prácticas de los Suttas (Rathavinīta, Mahāgosiṅga, etc.), satisfecho con los cuatro requisitos y morando solitario como un elefante que ha dejado la manada o un león libre, habiendo establecido la visión cabal con el esfuerzo de alcanzar el Arhatado en este mismo día, así es como moran. สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตาติ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุฏฺฐปิตจิตฺตา หุตฺวา. เสสา สติปฏฺฐานกถา เหฏฺฐา วิตฺถาริตาว. อิธ ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา สติปฏฺฐานา กถิตา, เอตฺตเกน ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปสนฺตการณํ กถิตํ โหติ. 'Suppatiṭṭhitacittā' significa que tienen la mente bien establecida en los cuatro fundamentos de la atención plena. El resto de la explicación sobre los fundamentos de la atención plena ya fue detallada anteriormente. En este Kandaraka Sutta, sin embargo, se enseñan los fundamentos de la atención plena integrando lo mundano y lo supramundano. Mediante esta exposición, queda explicada la causa de la paz de la comunidad de monjes. ๓. ยาว สุปญฺญตฺตาติ ยาว สุฏฺฐปิตา สุเทสิตา. มยมฺปิ หิ, ภนฺเตติ อิมินา เอส อตฺตโน การกภาวํ ทสฺเสติ, ภิกฺขุสงฺฆญฺจ อุกฺขิปติ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย, มยมฺปิ หิ, ภนฺเต, คิหิ…เป… สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตา วิหราม, ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปน อยเมว กสิ จ พีชญฺจ ยุคนงฺคลญฺจ ผาลปาจนญฺจ, ตสฺมา ภิกฺขุสงฺโฆ สพฺพกาลํ สติปฏฺฐานปรายโณ, มยํ [Pg.5] ปน กาเลน กาลํ โอกาสํ ลภิตฺวา เอตํ มนสิการํ กโรม, มยมฺปิ การกา, น สพฺพโส วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานาเยวาติ. มนุสฺสคหเนติ มนุสฺสานํ อชฺฌาสยคหเนน คหนตา, อชฺฌาสยสฺสาปิ เนสํ กิเลสคหเนน คหนตา เวทิตพฺพา. กสฏสาเฐยฺเยสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อปริสุทฺธฏฺเฐน กสฏตา, เกราฏิยฏฺเฐน สาเฐยฺยตา เวทิตพฺพา. สตฺตานํ หิตาหิตํ ชานาตีติ เอวํ คหนกสฏเกราฏิยานํ มนุสฺสานํ หิตาหิตปฏิปทํ ยาว สุฏฺฐุ ภควา ชานาติ. ยทิทํ ปสโวติ เอตฺถ สพฺพาปิ จตุปฺปทชาติ ปสโวติ อธิปฺเปตา. ปโหมีติ สกฺโกมิ. ยาวตเกน อนฺตเรนาติ ยตฺตเกน ขเณน. จมฺปํ คตาคตํ กริสฺสตีติ อสฺสมณฺฑลโต ยาว จมฺปานครทฺวารา คมนญฺจ อาคมนญฺจ กริสฺสติ. สาเฐยฺยานีติ สฐตฺตานิ. กูเฏยฺยานีติ กูฏตฺตานิ. วงฺเกยฺยานีติ วงฺกตฺตานิ. ชิมฺเหยฺยานีติ ชิมฺหตฺตานิ. ปาตุกริสฺสตีติ ปกาเสสฺสติ ทสฺเสสฺสติ. น หิ สกฺกา เตน ตานิ เอตฺตเกน อนฺตเรน ทสฺเสตุํ. 3. 'Yāva supaññattā' significa tan bien establecidas y bien enseñadas. Con la frase 'Incluso nosotros, señor', el parivrajaka muestra su propia condición de practicante y elogia a la comunidad de monjes. El significado aquí es: 'Señor, aunque nosotros como laicos... moramos con la mente bien establecida, para la comunidad de monjes, esto mismo es su labranza, su semilla, su yugo, su arado y su aguijada. Por lo tanto, la comunidad de monjes está siempre dedicada a los fundamentos de la atención plena. Nosotros, en cambio, lo hacemos ocasionalmente cuando encontramos la oportunidad. También somos practicantes y no hemos abandonado por completo el objeto de meditación'. 'Manussagahane' se refiere a la naturaleza intrincada de los seres humanos debido a la maleza de sus intenciones y deficiencias (kilesa). El mismo método se aplica a 'kasaṭasāṭheyyesu', donde 'kasaṭatā' es la impureza y 'sāṭheyyatā' es el engaño. El Buddha conoce perfectamente lo que es beneficioso o perjudicial para estos seres humanos intrincados y engañosos. En 'yadidaṃ pasavo', se refiere a todas las especies de cuadrúpedos. 'Pahomi' significa soy capaz. 'Yāvatakena antarena' se refiere al breve tiempo en que un caballo va y vuelve desde los establos hasta las puertas de la ciudad de Campā. 'Sāṭheyyāni', 'kūṭeyyāni', 'vaṅkeyyānī' y 'jimheyyānī' se refieren a las diversas formas de astucia y doblez animal. El Buddha las manifestará; pues no es posible que un animal muestre tales engaños por sí solo en tan breve intervalo. ตตฺถ ยสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน ฐาตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา วญฺเจตฺวา ฐสฺสามีติ น โหติ, ตสฺมึ ฐาตุกามฏฺฐาเนเยว นิขาตตฺถมฺโภ วิย จตฺตาโร ปาเท นิจฺจเล กตฺวา ติฏฺฐติ, อยํ สโฐ นาม. ยสฺส ปน กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน อวจฺฉินฺทิตฺวา ขนฺธคตํ ปาเตตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา วญฺเจตฺวา ปาเตสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว อวจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตติ, อยํ กูโฏ นาม. ยสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน มคฺคา อุกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา ปฏิมคฺคํ อาโรหิตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา วญฺเจตฺวา เอวํ กริสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว มคฺคา อุกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา ปฏิมคฺคํ อาโรหติ, อยํ วงฺโก นาม. ยสฺส ปน กาเลน วามโต กาเลน ทกฺขิณโต กาเลน อุชุมคฺเคเนว คนฺตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา วญฺเจตฺวา เอวํ กริสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว กาเลน วามโต กาเลน ทกฺขิณโต กาเลน อุชุมคฺคํ คจฺฉติ, ตถา ลณฺฑํ วา ปสฺสาวํ วา วิสฺสชฺเชตุกามสฺส สโต อิทํ ฐานํ สุสมฺมฏฺฐํ อากิณฺณมนุสฺสํ รมณียํ, อิมสฺมึ ฐาเน เอวรูปํ กาตุํ น ยุตฺตํ, ปุรโต คนฺตฺวา ปฏิจฺฉนฺนฐาเน กริสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว กโรติ, อยํ ชิมฺโห นาม. อิติ อิมํ จตุพฺพิธมฺปิ กิริยํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. สพฺพานิ ตานิ สาเฐยฺยานิ [Pg.6] กูเฏยฺยานิ วงฺเกยฺยานิ ชิมฺเหยฺยานิ ปาตุกริสฺสตีติ เอวํ กโรนฺตาปิ เต สฐาทโย ตานิ สาเฐยฺยาทีนิ ปาตุกโรนฺติ นาม. En este contexto, cuando un caballo o un elefante desea detenerse en un lugar determinado que resulta peligroso para los humanos, no surge en él el pensamiento: 'Caminaré primero hacia adelante, daré un rodeo y luego me detendré'; por el contrario, se queda inmóvil con sus cuatro patas en el lugar donde deseaba detenerse, como si fuera un pilar clavado en el suelo. Esto se denomina 'engaño' (saṭho) en el reino animal. Asimismo, cuando uno de estos animales desea sacudirse y derribar a quien está sobre su lomo en un lugar peligroso para los humanos, no piensa: 'Iré más adelante, daré un rodeo y entonces lo derribaré'; simplemente lo derriban allí mismo donde lo planearon. Esto se llama 'fraude' (kūṭo) animal. Cuando desea apartarse del camino, regresar y tomar la senda por la que vino en un lugar peligroso para los humanos, no piensa: 'Iré primero hacia adelante, daré un rodeo y así lo haré'; simplemente se aparta del camino allí mismo y regresa por donde vino. Esto se llama 'tortuosidad' (vaṅko) animal. Además, cuando desea ir a veces por la izquierda, a veces por la derecha o a veces por el camino recto en un lugar peligroso, no piensa: 'Iré adelante, daré un rodeo y actuaré así'; simplemente procede de esa manera en el lugar planeado. Del mismo modo, cuando desea defecar u orinar y piensa: 'Este lugar está bien barrido, lleno de gente y es agradable; no es apropiado hacer esto aquí, iré más adelante a un lugar cubierto y allí lo haré', tal pensamiento no ocurre; lo hace allí mismo. Esto se denomina 'deshonestidad' (jimho) animal. Refiriéndose a estos cuatro tipos de acciones, se ha dicho: 'Manifestará todos esos engaños, fraudes, tortuosidades y deshonestidades'. Al actuar de esta manera, se dice que estos animales manifiestan tales engaños. เอวํ ปสูนํ อุตฺตานภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ มนุสฺสานํ คหนภาวํ ทสฺเสนฺโต อมฺหากํ ปน, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ทาสาติ อนฺโตชาตกา วา ธนกฺกีตา วา กรมรานีตา วา สยํ วา ทาสพฺยํ อุปคตา. เปสฺสาติ เปสนการกา. กมฺมกราติ ภตฺตเวตนภตา. อญฺญถาว กาเยนาติ อญฺเญเนวากาเรน กาเยน สมุทาจรนฺติ, อญฺเญเนวากาเรน วาจาย, อญฺเญน จ เนสํ อากาเรน จิตฺตํ ฐิตํ โหตีติ ทสฺเสติ. ตตฺถ เย สมฺมุขา สามิเก ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺติ, หตฺถโต ภณฺฑกํ คณฺหนฺติ, อิมํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิมํ คณฺหนฺตา เสสานิปิ อาสน-ปญฺญาปน-ตาลวณฺฏพีชน-ปาทโธวนาทีนิ สพฺพานิ กิจฺจานิ กโรนฺติ, ปรมฺมุขกาเล ปน เตลมฺปิ อุตฺตรนฺตํ น โอโลเกนฺติ, สตคฺฆนเกปิ สหสฺสคฺฆนเกปิ กมฺเม ปริหายนฺเต นิวตฺติตฺวา โอโลเกตุมฺปิ น อิจฺฉนฺติ, อิเม อญฺญถา กาเยน สมุทาจรนฺติ นาม. เย ปน สมฺมุขา ‘‘อมฺหากํ สามิ อมฺหากํ อยฺโย’’ติอาทีนิ วตฺวา ปสํสนฺติ, ปรมฺมุขา อวตฺตพฺพํ นาม นตฺถิ, ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ วทนฺติ, อิเม อญฺญถา วาจาย สมุทาจรนฺติ นาม. Habiendo mostrado así la naturaleza evidente de los animales, ahora, para mostrar la naturaleza compleja de los seres humanos, se dice: 'Sin embargo, para nosotros, venerable Señor', etc. En ese pasaje, el significado debe entenderse así: los 'esclavos' (dāsā) son aquellos nacidos en la casa, comprados con dinero, capturados en la guerra o que se han sometido voluntariamente a la servidumbre. Los 'mensajeros' (pessā) son quienes realizan recados y tareas asignadas. Los 'trabajadores' (kammakarā) son quienes se mantienen a cambio de comida y salario. La expresión 'de otra manera con el cuerpo' significa que se comportan con el cuerpo de una forma externa, hablan con la lengua de otra forma, mientras que su mente permanece en un estado distinto. Al respecto, aquellos que, al ver a sus dueños de frente, salen a recibirlos, toman los objetos de sus manos y, dejando a un lado lo que tienen, asumen las tareas de preparar el asiento, abanicar con hojas de palmera, lavar los pies y todos los demás deberes; pero que, en ausencia de sus dueños, no miran ni siquiera el aceite que se derrama, y aunque se pierda una tarea que vale cien o mil monedas, no desean siquiera volverse para mirar; de estos se dice que actúan 'de otra manera con el cuerpo'. Aquellos que, estando presentes, elogian diciendo: 'Nuestro dueño, nuestro señor', etc., pero que en su ausencia no hay difamación que no digan y expresan todo lo que desean, de estos se dice que actúan 'de otra manera con el habla'. ๔. จตฺตาโรเม เปสฺสปุคฺคลาติ อยมฺปิ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. อยญฺหิ เปสฺโส ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภนฺเต, ภควา เอวํ มนุสฺสคหเณ เอวํ มนุสฺสกสเฏ เอวํ มนุสฺสสาเฐยฺเย วตฺตมาเน สตฺตานํ หิตาหิตํ ชานาตี’’ติ อาห. ปุริเม จ ตโย ปุคฺคลา อหิตปฏิปทํ ปฏิปนฺนา, อุปริ จตุตฺโถ หิตปฏิปทํ, เอวมหํ สตฺตานํ หิตาหิตํ ชานามีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. เหฏฺฐา กนฺทรกสฺส กถาย สทฺธึ โยเชตุมฺปิ วฏฺฏติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยาวญฺจิทํ โภตา โคตเมน สมฺมา ภิกฺขุสงฺโฆ ปฏิปาทิโต’’ติ. อถสฺส ภควา ‘‘ปุริเม ตโย ปุคฺคเล ปหาย อุปริ จตุตฺถปุคฺคลสฺส หิตปฏิปตฺติยํเยว ปฏิปาเทมี’’ติ ทสฺเสนฺโตปิ อิมํ เทสนํ อารภิ. สนฺโตติ อิทํ สํวิชฺชมานาติ ปทสฺเสว เววจนํ. ‘‘สนฺตา โหนฺติ สมิตา วูปสนฺตา’’ติ (วิภ. ๕๔๒) เอตฺถ หิ นิรุทฺธา สนฺตาติ วุตฺตา. ‘‘สนฺตา เอเต วิหารา อริยสฺส วินเย วุจฺจนฺตี’’ติ เอตฺถ (ม. นิ. ๑.๘๒) นิพฺพุตา. ‘‘สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตี’’ติ เอตฺถ (ชา. ๒.๒๑.๔๑๓) ปณฺฑิตา. อิธ ปน วิชฺชมานา อุปลพฺภมานาติ อตฺโถ. 4. La frase 'estos cuatro tipos de personas empleadas' (pessapuggalā) representa una conexión temática independiente. De hecho, este empleado dijo: 'Es asombroso, venerable Señor, cómo el Bienaventurado conoce lo que es beneficioso y perjudicial para los seres, en medio de esta complejidad humana, de esta corrupción y engaño humanos'. El Bienaventurado inició esta enseñanza para mostrar: 'Las primeras tres personas han emprendido una práctica perjudicial, mientras que la cuarta persona de arriba ha emprendido una práctica beneficiosa; así es como conozco lo beneficioso y lo perjudicial para los seres'. También es apropiado relacionar esto con el discurso previo de Kandaraka; por ello se dijo: 'Es asombroso cómo el venerable Gotama ha guiado correctamente a la comunidad de monjes'. Asimismo, para mostrar: 'Habiendo dejado de lado a las primeras tres personas, guío solo a la cuarta en la práctica del beneficio', el Bienaventurado presentó esta enseñanza. El término 'santo' (existente/presente) es un sinónimo de 'saṃvijjamānā'. En el pasaje 'Están tranquilos (santā), calmados, pacificados', el término 'santā' se refiere a lo que ha cesado. En el pasaje 'Estas moradas se llaman pacíficas (santā) en la disciplina del Noble', se refiere a lo extinguido (nibbutā). En 'Los sabios (santo) ciertamente proclaman a los buenos', se refiere a los sabios. Sin embargo, en este contexto, significa 'existentes' o 'que se encuentran'. อตฺตนฺตปาทีสุ [Pg.7] อตฺตานํ ตปติ ทุกฺขาเปตีติ อตฺตนฺตโป. อตฺตโน ปริตาปนานุโยคํ อตฺตปริตาปนานุโยคํ. ปรํ ตปติ ทุกฺขาเปตีติ ปรนฺตโป. ปเรสํ ปริตาปนานุโยคํ ปรปริตาปนานุโยคํ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. นิจฺฉาโตติ ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา, สา อสฺส นตฺถีติ นิจฺฉาโต. สพฺพกิเลสานํ นิพฺพุตตฺตา นิพฺพุโต. อนฺโต ตาปนกิเลสานํ อภาวา สีตโล ชาโตติ สีติภูโต. ฌานมคฺคผลนิพฺพานสุขานิ ปฏิสํเวเทตีติ สุขปฏิสํเวที. พฺรหฺมภูเตน อตฺตนาติ เสฏฺฐภูเตน อตฺตนา. จิตฺตํ อาราเธตีติ จิตฺตํ สมฺปาเทติ, ปริปูเรติ คณฺหาติ ปสาเทตีติ อตฺโถ. En cuanto a los términos 'attantapa' y otros: aquel que se atormenta o hace sufrir a sí mismo es 'attantapo'. El apego a la práctica de afligirse a sí mismo es 'attaparitāpanānuyoga'. Aquel que atormenta o hace sufrir a otros es 'parantapo'. El apego a afligir a otros es 'paraparitāpanānuyoga'. 'En esta misma vida' (diṭṭhe va dhamme) se refiere a esta existencia presente. 'Sin hambre' (nicchāto): se dice que el deseo ardiente o la sed es hambre; aquel que ya no posee ese deseo es 'nicchāto'. Es 'nibbuto' (extinguido) debido a la extinción de todas las impurezas (kilesas). Debido a la ausencia de las impurezas que queman internamente, se ha vuelto frío, por lo tanto es 'sītibhūto' (refrescado). Es 'sukhapaṭisaṃvedī' porque experimenta la felicidad de las absorciones meditativas, del sendero, de sus frutos y del Nibbāna. 'Con un ser que se ha vuelto sublime' (brahmabhūtena attanā) significa con un estado de ser que se ha vuelto excelente. 'Satisface la mente' (cittaṃ ārādheti) significa que perfecciona, completa, capta y purifica la mente; este es el significado. ๕. ทุกฺขปฏิกฺกูลนฺติ ทุกฺขสฺส ปฏิกูลํ, ปจฺจนีกสณฺฐิตํ ทุกฺขํ อปตฺถยมานนฺติ อตฺโถ. 5. 'Averso al sufrimiento' (dukkhapaṭikkūlaṃ) significa que siente disgusto por el sufrimiento; el sentido es que no desea el sufrimiento, pues lo ve como algo contrario a su bienestar. ๖. ปณฺฑิโตติ อิธ จตูหิ การเณหิ ปณฺฑิโตติ น วตฺตพฺโพ, สติปฏฺฐาเนสุ ปน กมฺมํ กโรตีติ ปณฺฑิโตติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. มหาปญฺโญติ อิทมฺปิ มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาตีติอาทินา มหาปญฺญลกฺขเณน น วตฺตพฺพํ, สติปฏฺฐานปริคฺคาหิกาย ปน ปญฺญาย สมนฺนาคตตฺตา มหาปญฺโญติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. มหตา อตฺเถน สํยุตฺโต อคมิสฺสาติ มหตา อตฺเถน สํยุตฺโต หุตฺวา คโต ภเวยฺย, โสตาปตฺติผลํ ปาปุเณยฺยาติ อตฺโถ. กึ ปน เยสํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย อตฺถิ, พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว ฐิเตปิ เตสํ อนฺตราโย โหตีติ. อาม โหติ, น ปน พุทฺเธ ปฏิจฺจ, อถ โข กิริยปริหานิยา วา ปาปมิตฺตตาย วา โหติ. ตตฺถ กิริยปริหานิยา โหติ นาม – สเจ หิ ธมฺมเสนาปติ ธนญฺชานิสฺส พฺราหฺมณสฺส อาสยํ ญตฺวา ธมฺมํ อเทสยิสฺสา, โส พฺราหฺมโณ โสตาปนฺโน อภวิสฺสา, เอวํ ตาว กิริยปริหานิยา โหติ. ปาปมิตฺตตาย โหติ นาม – สเจ หิ อชาตสตฺตุ เทวทตฺตสฺส วจนํ คเหตฺวา ปิตุฆาตกมฺมํ นากริสฺสา, สามญฺญผลสุตฺตกถิตทิวเสว โสตาปนฺโน อภวิสฺสา, ตสฺส วจนํ คเหตฺวา ปิตุฆาตกมฺมสฺส กตตฺตา ปน น โหติ, เอวํ ปาปมิตฺตตาย โหติ. อิมสฺสาปิ อุปาสกสฺส กิริยปริหานิ ชาตา, อปรินิฏฺฐิตาย เทสนาย อุฏฺฐหิตฺวา ปกฺกนฺโต. อปิจ, ภิกฺขเว, เอตฺตาวตาปิ เปสฺโส หตฺถาโรหปุตฺโต มหตา อตฺเถน สํยุตฺโตติ กตเรน มหนฺเตน อตฺเถน? ทฺวีหิ อานิสํเสหิ. โส กิร อุปาสโก สงฺเฆ จ ปสาทํ ปฏิลภิ, สติปฏฺฐานปริคฺคหณตฺถาย จสฺส อภินโว นโย อุทปาทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘มหตา อตฺเถน สํยุตฺโต’’ติ. กนฺทรโก ปน สงฺเฆ ปสาทเมว [Pg.8] ปฏิลภิ. เอตสฺส ภควา กาโลติ เอตสฺส ธมฺมกฺขานสฺส, จตุนฺนํ วา ปุคฺคลานํ วิภชนสฺส กาโล. 6. "Paṇḍita" (sabio): aquí, uno no debe ser llamado "paṇḍita" simplemente por cuatro razones (como el conocimiento de los elementos, etc.); más bien, es apropiado llamar "paṇḍita" a aquel que se esfuerza en la práctica de los fundamentos de la atención plena (satipaṭṭhāna). "Mahāpañña" (de gran sabiduría): esto tampoco debe decirse simplemente por la característica de comprender grandes beneficios, sino que es apropiado llamar "mahāpañña" a aquel que posee la sabiduría que comprende los cuatro fundamentos de la atención plena. "Llegará unido a un gran beneficio" (mahatā atthena saṃyutto agamissā) significa que habría ido después de haberse unido al gran beneficio del fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala); este es el significado. Sin embargo, surge la pregunta: "Para aquellos individuos que poseen la condición necesaria (upanissaya) para los senderos y sus frutos, incluso ante la presencia de los Budas, ¿existe algún obstáculo?". La respuesta es: "Sí, lo hay". Pero el obstáculo no ocurre debido al Buda; más bien, ocurre ya sea por una deficiencia en la aplicación (kiriyaparihāni) o por las malas amistades (pāpamittatā). En cuanto a la deficiencia en la aplicación: si el General del Dhamma (Sāriputta), conociendo la inclinación del brahmán Dhanañjāni, le hubiera enseñado el Dhamma adecuado, ese brahmán se habría convertido en un sotāpanna; así ocurre el obstáculo por deficiencia en la aplicación. En cuanto a las malas amistades: si Ajātasattu, al no seguir las palabras de Devadatta, no hubiera cometido el parricidio, se habría convertido en un sotāpanna el mismo día en que se predicó el Samaññaphala Sutta; pero debido a que siguió sus palabras y cometió el parricidio, no lo logró; así ocurre el obstáculo por las malas amistades. Para este seguidor laico, Pessa, el hijo del domador de elefantes, también ocurrió una deficiencia en la aplicación, ya que se levantó y se fue antes de que terminara la enseñanza. Además, monjes, la expresión "incluso con esto, Pessa está unido a un gran beneficio" ¿a qué gran beneficio se refiere? A dos beneficios: se dice que aquel seguidor laico obtuvo fe en la Sangha y que surgió en él un nuevo método para comprender los fundamentos de la atención plena. Por eso se dice "unido a un gran beneficio". Kandaraka, por su parte, solo obtuvo fe en la Sangha. "Es el momento para el Bienaventurado" (etassa bhagavā kālo) significa que es el momento para esta enseñanza del Dhamma, o para la clasificación de los cuatro tipos de personas. ๘. โอรพฺภิกาทีสุ อุรพฺภา วุจฺจนฺติ เอฬกา, อุรพฺเภ หนตีติ โอรพฺภิโก. สูกริกาทีสุปิ เอเสว นโย. ลุทฺโทติ ทารุโณ กกฺขโฬ. มจฺฉฆาตโกติ มจฺฉพนฺธเกวฏฺโฏ. พนฺธนาคาริโกติ พนฺธนาคารโคปโก. กุรุรกมฺมนฺตาติ ทารุณกมฺมนฺตา. 8. En términos como "orabbhika" (matarife de ovejas), a las ovejas se les llama "urabbha"; aquel que mata ovejas es un "orabbhika". Lo mismo se aplica a "sūkarika" (matarife de cerdos) y otros. "Ludda" (cazador) significa alguien cruel y rudo. "Macchaghātaka" (pescador) es un pescador que atrapa peces. "Bandhanāgārika" es el guardián de una prisión. "Kururakammantā" son aquellos que realizan acciones crueles. ๙. มุทฺธาวสิตฺโตติ ขตฺติยาภิเสเกน มุทฺธนิ อภิสิตฺโต. ปุรตฺถิเมน นครสฺสาติ นครโต ปุรตฺถิมทิสาย. สนฺถาคารนฺติ ยญฺญสาลํ. ขราชินํ นิวาเสตฺวาติ สขุรํ อชินจมฺมํ นิวาเสตฺวา. สปฺปิเตเลนาติ สปฺปินา จ เตเลน จ. ฐเปตฺวา หิ สปฺปึ อวเสโส โย โกจิ สฺเนโห เตลนฺติ วุจฺจติ. กณฺฑูวมาโนติ นขานํ ฉินฺนตฺตา กณฺฑูวิตพฺพกาเล เตน กณฺฑูวมาโน. อนนฺตรหิตายาติ อสนฺถตาย. สรูปวจฺฉายาติ สทิสวจฺฉาย. สเจ คาวี เสตา โหติ, วจฺโฉปิ เสตโกว. สเจ คาวี กพรา วา รตฺตา วา, วจฺโฉปิ ตาทิโส วาติ เอวํ สรูปวจฺฉาย. โส เอวมาหาติ โส ราชา เอวํ วเทติ. วจฺฉตราติ ตรุณวจฺฉกภาวํ อติกฺกนฺตา พลววจฺฉา. วจฺฉตรีสุปิ เอเสว นโย. พริหิสตฺถายาติ ปริกฺเขปกรณตฺถาย เจว ยญฺญภูมิยํ อตฺถรณตฺถาย จ. เสสํ เหฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ วิตฺถาริตตฺตา อุตฺตานเมวาติ. 9. "Muddhāvasitta" es un rey que ha sido ungido en la cabeza mediante la consagración real (khattiyābhiṣeka). "Al este de la ciudad" (puratthimena nagarassāti) significa en la dirección oriental desde la ciudad. "Santhāgāra" es una sala de sacrificios. "Habiéndose vestido con una piel de antílope con pezuñas" (khurājinaṃ nivāsetvā) significa habiéndose puesto una piel de animal salvaje que aún conserva las pezuñas. "Con mantequilla clarificada y aceite" (sappitelenā): con ghee (sappi) y aceite (tela). En verdad, a excepción del ghee, cualquier otra sustancia aceitosa se llama "tela". "Rascándose" (kaṇḍūvamāno): debido a que sus uñas habían sido cortadas, se rascaba con un cuerno de animal cuando era necesario. "Sobre el suelo desnudo" (anantarahitāyā) significa en un suelo que no tiene alfombra ni cobertura. "Con una vaca que tiene un ternero de igual apariencia" (sarūpavacchāyā) significa que el ternero es similar a la madre. Si la vaca es blanca, el ternero también es blanco; si la vaca es moteada o roja, el ternero es igual a ella; así es una "sarūpavacchā". "Él dijo así" (so evamāha): aquel rey consagrado ordena que maten a los animales de esa manera. "Vacchatarā" son terneros fuertes que han pasado la etapa de terneros jóvenes. Lo mismo se aplica a "vacchatarī". "Para el sacrificio" (barihisatthāyā): tanto para cercar el lugar del sacrificio como para cubrir el suelo de la zona de sacrificios. El resto, al haber sido explicado detalladamente en varios suttas anteriores, es evidente por sí mismo. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el Comentario al Majjhima Nikāya. กนฺทรกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Kandarakasutta. Primero, el Kandarakasutta ha finalizado. ๒. อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา 2. Explicación del Aṭṭhakanāgarasutta. ๑๗. เอวํ เม สุตนฺติ อฏฺฐกนาครสุตฺตํ. ตตฺถ เพลุวคามเกติ เวสาลิยา ทกฺขิณปสฺเส อวิทูเร เพลุวคามโก นาม อตฺถิ, ตํ โคจรคามํ กตฺวาติ อตฺโถ. ทสโมติ โส หิ ชาติโคตฺตวเสน เจว [Pg.9] สารปฺปตฺตกุลคณนาย จ ทสเม ฐาเน คณียติ, เตนสฺส ทสโมตฺเวว นามํ ชาตํ. อฏฺฐกนาคโรติ อฏฺฐกนครวาสี. กุกฺกุฏาราโมติ กุกฺกุฏเสฏฺฐินา การิโต อาราโม. 17. "Así lo he oído" (evaṃ me sutaṃ) se refiere al Aṭṭhakanāgara Sutta. Allí, "en Beluvagāmaka" (veḷuvagāmaketi) se refiere a una aldea llamada Beluva, situada no muy lejos del lado derecho de Vesālī; el significado es que se hizo de esa aldea el lugar para recolectar limosnas. "Dasama" (el décimo): se le llama así porque es contado en el décimo lugar, tanto por su casta y linaje como por el número de familias prominentes; por eso recibió el nombre de Dasama. "Aṭṭhakanāgara" significa un residente de la ciudad de Aṭṭhaka. "Kukkuṭārāma" es un monasterio construido por el acaudalado Kukkuṭa. ๑๘. เตน ภควตา…เป… อกฺขาโตติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ, โย โส ภควา สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพกิเลเส ภญฺชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, เตน ภควตา, เตสํ เตสํ สตฺตานํ อาสยานุสยํ ชานตา, หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ วิย สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ปสฺสตา. อปิจ ปุพฺเพนิวาสาทีหิ ชานตา, ทิพฺเพน จกฺขุนา ปสฺสตา, ตีหิ วิชฺชาหิ ฉหิ วา ปน อภิญฺญาหิ ชานตา, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหเตน สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสตา, สพฺพธมฺมชานนสมตฺถาย ปญฺญาย ชานตา, สพฺพสตฺตานํ จกฺขุวิสยาตีตานิ ติโรกุฏฺฏาทิคตานิปิ รูปานิ อติวิสุทฺเธน มํสจกฺขุนา ปสฺสตา, อตฺตหิตสาธิกาย สมาธิปทฏฺฐานาย ปฏิเวธปญฺญาย ชานตา, ปรหิตสาธิกาย กรุณาปทฏฺฐานาย เทสนาปญฺญาย ปสฺสตา, อรีนํ หตตฺตา ปจฺจยาทีนญฺจ อรหตฺตา อรหตา, สมฺมา สามญฺจ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน. อนฺตรายิกธมฺเม วา ชานตา, นิยฺยานิกธมฺเม ปสฺสตา, กิเลสารีนํ หตตฺตา อรหตา, สามํ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ เอวํ จตุเวสารชฺชวเสน จตูหิ การเณหิ โถมิเตน. อตฺถิ นุ โข เอโก ธมฺโม อกฺขาโตติ. 18. "Por aquel Bienaventurado... proclamado" (tena bhagavatā... akkhāto): aquí el significado resumido es que aquel Bienaventurado que, tras haber cumplido las treinta perfecciones (pāramī) y destruido todas las impurezas, alcanzó la suprema iluminación (sammāsambodhi); por aquel Bienaventurado que conoce las inclinaciones latentes (āsayānusaya) de los diversos seres; que ve todas las cosas cognoscibles (ñeyyadhamma) como un fruto de amla puesto en la palma de la mano. Además, por aquel que conoce a través del conocimiento de vidas pasadas, que ve con el ojo divino, que conoce mediante las tres ciencias (vijjā) o las seis facultades superiores (abhiññā), que ve con el ojo universal (samantacakkhu) sin obstrucciones, que conoce mediante la sabiduría capaz de comprender todos los fenómenos, que ve con el ojo físico extremadamente puro incluso las formas que están fuera del alcance de la vista común, como las que están detrás de muros. Por aquel que conoce mediante la sabiduría de la penetración (paṭivedhapaññā), que tiene como base la concentración y cumple el propio beneficio; que ve con la sabiduría de la enseñanza (desanāpaññā), que tiene como base la compasión y cumple el beneficio de los demás. "Arahat" por haber destruido a los enemigos de las impurezas y por ser digno de recibir ofrendas. "Sammāsambuddha" por haber comprendido las verdades correctamente por sí mismo. O bien, por aquel que conoce los estados obstructivos, ve los estados de liberación, es un "Arahat" por haber destruido las impurezas y un "Sammāsambuddha" por conocer todos los fenómenos por sí mismo. Así, Él es alabado por cuatro razones mediante el poder de los cuatro tipos de intrepidez (vesārajja). "¿Existe acaso un solo fenómeno proclamado [por Él]?" es el significado resumido. ๑๙. อภิสงฺขตนฺติ กตํ อุปฺปาทิตํ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตยิตํ ปกปฺปิตํ. โส ตตฺถ ฐิโตติ โส ตสฺมึ สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโต. ธมฺมราเคน ธมฺมนนฺทิยาติ ปททฺวเยหิ สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค วุตฺโต. สมถวิปสฺสนาสุ หิ สพฺเพน สพฺพํ ฉนฺทราคํ ปริยาทิยิตุํ สกฺโกนฺโต อรหา โหติ, อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหติ. โส สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราคสฺส อปฺปหีนตฺตา จตุตฺถชฺฌานเจตนาย สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตติ, อยํ อาจริยานํ สมานกถา. 19. «"Construido" (abhisaṅkhata) significa hecho, producido. "Volicionado" (abhisañcetayita) significa provocado, preparado. "Establecido en ello" (so tattha ṭhito) significa que él [el Anāgāmī] está establecido en esos estados de calma y visión cabal. Mediante las dos palabras "apego al Dhamma" (dhammarāga) y "deleite en el Dhamma" (dhammanandi), se describe el deseo ferviente (chandarāgo) hacia la calma y la visión cabal. Pues aquel que es capaz de agotar completamente todo deseo ferviente por la calma y la visión cabal se convierte en un Arahant; quien no es capaz, se convierte en un Anāgāmī. Debido a que no ha abandonado el deseo ferviente por la calma y la visión cabal, él renace en las Moradas Puras (suddhāvāse) mediante la volición vinculada al cuarto jhāna; esta es la explicación uniforme de los maestros.» วิตณฺฑวาที ปนาห ‘‘เตเนว ธมฺมราเคนาติ วจนโต อกุสเลน สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตตี’’ติ โส ‘‘สุตฺตํ อาหรา’’ติ วตฺตพฺโพ, อทฺธา อญฺญํ อปสฺสนฺโต อิทเมว อาหริสฺสติ, ตโต วตฺตพฺโพ ‘‘กึ ปนิทํ สุตฺตํ เนยฺยตฺถํ นีตตฺถ’’นฺติ, อทฺธา นีตตฺถนฺติ วกฺขติ. ตโต วตฺตพฺโพ – เอวํ สนฺเต อนาคามิผลตฺถิเกน [Pg.10] สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ ภวิสฺสติ, ฉนฺทราเค อุปฺปาทิเต อนาคามิผลํ ปฏิวิทฺธํ ภวิสฺสติ ‘‘มา สุตฺตํ เม ลทฺธ’’นฺติ ยํ วา ตํ วา ทีเปหิ. ปญฺหํ กเถนฺเตน หิ อาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคเหตฺวา อตฺถรสํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา กเถตุํ วฏฺฏติ, อกุสเลน หิ สคฺเค, กุสเลน วา อปาเย ปฏิสนฺธิ นาม นตฺถิ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – «Sin embargo, un polemista (vitaṇḍavādī) dice: "Debido a la declaración 'por ese mismo apego al Dhamma', uno renace en las Moradas Puras mediante un acto perjudicial (akusala)". A él se le debe decir: "Presenta un sutta [que lo respalde]". Ciertamente, al no ver otro, presentará este mismo. Entonces se le debe preguntar: "¿Es este sutta de significado por deducir (neyyattha) o de significado explícito (nītattha)?". Ciertamente dirá que es de significado explícito. Entonces se le debe decir: "Siendo así, quien desee el fruto del No-Retorno (anāgāmiphala) deberá cultivar el deseo ferviente por la calma y la visión cabal; una vez producido el deseo ferviente, el fruto del No-Retorno será penetrado. No pienses: 'He obtenido un sutta [que apoya mi visión]', exponiendo cualquier cosa. Pues quien explica una cuestión debe haber aprendido de un maestro, penetrando el sentido de la esencia antes de hablar. Pues no hay tal cosa como un renacimiento en un mundo celestial mediante un acto perjudicial, ni en un estado de privación mediante un acto beneficioso. Pues esto fue dicho por el Bienaventurado:"» ‘‘น, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน โทสเชน กมฺเมน โมหเชน กมฺเมน เทวา ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสา ปญฺญายนฺติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโย, อถ โข, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน โทสเชน กมฺเมน โมหเชน กมฺเมน นิรโย ปญฺญายติ, ติรจฺฉานโยนิ ปญฺญายติ, เปตฺติวิสโย ปญฺญายติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย’’ติ – «"Monjes, por el kamma nacido de la codicia, por el kamma nacido del odio, por el kamma nacido del engaño, no aparecen los dioses ni aparecen los seres humanos, ni ningún otro destino feliz (sugati). Por el contrario, monjes, por el kamma nacido de la codicia, por el kamma nacido del odio, por el kamma nacido del engaño, aparece el infierno, aparece el reino animal, aparece el ámbito de los espectros o cualquier otro destino de sufrimiento (duggati)". Esta declaración fue pronunciada.» เอวํ ปญฺญาเปตพฺโพ. สเจ สญฺชานาติ สญฺชานาตุ, โน เจ สญฺชานาติ, ‘‘คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวาหี’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ. «Así es como debe ser informado. Si lo comprende, que lo comprenda; si no lo comprende, debe ser despedido diciéndole: "Ve, entra temprano al monasterio y bebe tu gachas (yāgu)".» ยถา จ ปน อิมสฺมึ สุตฺเต, เอวํ มหามาลุกฺโยวาเทปิ มหาสติปฏฺฐาเนปิ กายคตาสติสุตฺเตปิ สมถวิปสฺสนา กถิตา. ตตฺถ อิมสฺมึ สุตฺเต สมถวเสน คจฺฉโตปิ วิปสฺสนาวเสน คจฺฉโตปิ สมถธุรเมว ธุรํ, มหามาลุกฺโยวาเท วิปสฺสนาว ธุรํ, มหาสติปฏฺฐานํ ปน วิปสฺสนุตฺตรํ นาม กถิตํ, กายคตาสติสุตฺตํ สมถุตฺตรนฺติ. «Y tal como en este sutta, también en el Mahāmālukyovāda, en el Mahāsatipaṭṭhāna y en el Kāyagatāsatisutta se explican la calma (samatha) y la visión cabal (vipassanā). Sin embargo, en este sutta, ya sea que uno progrese por el poder de la calma o por el poder de la visión cabal, la calma es la carga principal (dhura). En el Mahāmālukyovāda, la visión cabal es la carga principal. Por otro lado, el Mahāsatipaṭṭhāna ha sido declarado como "superior en visión cabal" (vipassanuttara), mientras que el Kāyagatāsatisutta es "superior en calma" (samathuttara).» อยํ โข คหปติ…เป… เอกธมฺโม อกฺขาโตติ เอกธมฺมํ ปุจฺฉิเตน อยมฺปิ เอกธมฺโมติ เอวํ ปุจฺฉาวเสน กถิตตฺตา เอกาทสปิ ธมฺมา เอกธมฺโม นาม ชาโต. มหาสกุลุทายิสุตฺตสฺมิญฺหิ เอกูนวีสติ ปพฺพานิ ปฏิปทาวเสน เอกธมฺโม นาม ชาตานิ, อิธ เอกาทสปุจฺฉาวเสน เอกธมฺโมติ อาคตานิ. อมตุปฺปตฺติยตฺเถน วา สพฺพานิปิ เอกธมฺโมติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. «"Esto, oh jefe de hogar... [etc.] ...ha sido declarado como el único estado" (ekadhammo): aunque se le preguntó por un solo estado, el venerable Ānanda, debido al poder de la pregunta del devoto Dasama, explicó once estados que se consideran como "un solo estado". Pues en el Mahāsakuludāyisutta, diecinueve secciones, por el poder de la práctica, se consideran "un solo estado"; aquí, por el poder de las once preguntas, se presentan como "un solo estado". O bien, en el sentido de producir lo Inmortal (Nibbāna), es apropiado decir que todos ellos son "un solo estado".» ๒๑. นิธิมุขํ คเวสนฺโตติ นิธึ ปริเยสนฺโต. สกิเทวาติ เอกปโยเคน. กถํ ปน เอกปโยเคเนว เอกาทสนฺนํ นิธีนํ อธิคโม โหตีติ. อิเธกจฺโจ อรญฺเญ นิธึ คเวสมาโน จรติ, ตเมนํ อญฺญตโร อตฺถจรโก ทิสฺวา ‘‘กึ โภ จรสี’’ติ ปุจฺฉติ. โส ‘‘ชีวิตวุตฺตึ ปริเยสามี’’ติ [Pg.11] อาห. อิตโร ‘‘เตน หิ สมฺม อาคจฺฉ, เอตํ ปาสาณํ ปวตฺเตหี’’ติ อาห. โส ตํ ปวตฺเตตฺวา อุปรูปริ ฐปิตา วา กุจฺฉิยา กุจฺฉึ อาหจฺจ ฐิตา วา เอกาทส กุมฺภิโย ปสฺเสยฺย, เอวํ เอกปโยเคน เอกาทสนฺนํ นิธีนํ อธิคโม โหติ. 21. «"Buscando la entrada a un tesoro" (nidhimukhaṃ gavesanto) significa buscando una fortuna. "De una sola vez" (sakideva) significa mediante un solo esfuerzo. Pero, ¿cómo es que mediante un solo esfuerzo se obtienen once tesoros? Aquí, alguien camina por el bosque buscando un tesoro. Otra persona que busca su bienestar lo ve y le pregunta: "¿Qué buscas, amigo?". Él responde: "Busco un medio de vida". El otro le dice: "Entonces, amigo, ven, voltea esta piedra". Él, tras voltearla, podría ver once vasijas de oro colocadas una sobre otra o puestas una al lado de la otra; así, con un solo esfuerzo, se produce la obtención de once tesoros.» อาจริยธนํ ปริเยสิสฺสนฺตีติ อญฺญติตฺถิยา หิ ยสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ, ตสฺส สิปฺปุคฺคหณโต ปุเร วา ปจฺฉา วา อนฺตรนฺตเร วา เคหโต นีหริตฺวา ธนํ เทนฺติ. เยสํ เคเห นตฺถิ, เต ญาติสภาคโต ปริเยสนฺติ, ตถา อลภมานา ภิกฺขมฺปิ จริตฺวา เทนฺติเยว. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. «"Buscarán la riqueza para el maestro" (ācariyadhanaṃ pariyesissantīti): los seguidores de otras doctrinas (aññatitthiyā), ya sea antes, después o durante el aprendizaje de un arte con un maestro, sacan riqueza de sus casas y se la entregan. Aquellos que no tienen riqueza en sus casas, la buscan entre sus parientes o allegados, e incluso si no la encuentran, mendigan comida para dársela. A esto se refiere esta declaración.» กิมงฺคํ ปนาหนฺติ พาหิรกา ตาว อนิยฺยานิเกปิ สาสเน สิปฺปมตฺตทายกสฺส ธนํ ปริเยสนฺติ; อหํ ปน เอวํวิเธ นิยฺยานิกสาสเน เอกาทสวิธํ อมตุปฺปตฺติปฏิปทํ เทเสนฺตสฺส อาจริยสฺส ปูชํ กึ น กริสฺสามิ, กริสฺสามิเยวาติ วทติ. ปจฺเจกทุสฺสยุเคน อจฺฉาเทสีติ เอกเมกสฺส ภิกฺขุโน เอเกกํ ทุสฺสยุคมทาสีติ อตฺโถ. สมุทาจารวจนํ ปเนตฺถ เอวรูปํ โหติ, ตสฺมา อจฺฉาเทสีติ วุตฺตํ. ปญฺจสตวิหารนฺติ ปญฺจสตคฺฆนิกํ ปณฺณสาลํ กาเรสีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. «"¿Y qué decir de mí?" (kimaṅgaṃ panāhaṃ): si los externos buscan riqueza para entregarla a quien simplemente les enseña un arte en una enseñanza que no conduce a la liberación, entonces, en una enseñanza que sí conduce a la liberación, ¿cómo no voy a rendir homenaje al maestro [venerable Ānanda] que me enseña la práctica de once formas para alcanzar lo Inmortal? Ciertamente lo haré. "Lo vistió con un par de túnicas para cada uno" significa que dio un par de túnicas a cada monje. En este contexto, esta forma de hablar es una expresión convencional; por eso se dice "lo vistió". "Un monasterio de quinientos" (pañcasatavihāraṃ) significa que hizo construir una cabaña de hojas con un valor de quinientas monedas. El resto de la explicación en todo lugar es evidente. Así termina el comentario del Aṭṭhakanāgara Sutta.» ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย «De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya,» อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. «ha finalizado el comentario del segundo sutta, el Aṭṭhakanāgara Sutta. 1. Capítulo de los jefes de hogar.» ๓. เสขสุตฺตวณฺณนา 3. «3. Comentario del Sekha Sutta» ๒๒. เอวํ เม สุตนฺติ เสขสุตฺตํ. ตตฺถ นวํ สนฺถาคารนฺติ อธุนา การิตํ สนฺถาคารํ, เอกา มหาสาลาติ อตฺโถ. อุยฺโยคกาลาทีสุ หิ ราชาโน ตตฺถ ฐตฺวา ‘‘เอตฺตกา ปุรโต คจฺฉนฺตุ, เอตฺตกา ปจฺฉา, เอตฺตกา อุโภหิ ปสฺเสหิ, เอตฺตกา หตฺถีสุ อภิรุหนฺตุ, เอตฺตกา อสฺเสสุ, เอตฺตกา รเถสุ ติฏฺฐนฺตู’’ติ เอวํ สนฺถํ กโรนฺติ, มริยาทํ พนฺธนฺติ, ตสฺมา ตํ ฐานํ สนฺถาคารนฺติ วุจฺจติ. อุยฺโยคฏฺฐานโต จ อาคนฺตฺวา ยาว เคเหสุ อลฺลโคมยปริภณฺฑาทีนิ กโรนฺติ, ตาว ทฺเว ตีณิ ทิวสานิ เต ราชาโน ตตฺถ สนฺถมฺภนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. เตสํ ราชูนํ สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคารํ คณราชาโน หิ เต[Pg.12], ตสฺมา อุปฺปนฺนกิจฺจํ เอกสฺส วเสน น ฉิชฺชติ, สพฺเพสํ ฉนฺโท ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ตสฺมา สพฺเพ ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา อนุสาสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคาร’’นฺติ. ยสฺมา ปเนเต ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิมสฺมึ กาเล กสิตุํ วฏฺฏติ, อิมสฺมึ กาเล วปิตุ’’นฺติ เอวมาทินา นเยน ฆราวาสกิจฺจานิ สมฺมนฺตยนฺติ, ตสฺมา ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ฆราวาสํ ตตฺถ สนฺถรนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. อจิรการิตํ โหตีติ กฏฺฐกมฺม-สิลากมฺม-จิตฺตกมฺมาทิวเสน สุสชฺชิตํ เทววิมานํ วิย อธุนา นิฏฺฐาปิตํ. สมเณน วาติ เอตฺถ ยสฺมา ฆรวตฺถุปริคฺคหกาเลเยว เทวตา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา ‘‘เทเวน วา’’ติ อวตฺวา ‘‘สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. 22. «Así he oído» se refiere al Sekhasutta. En dicho sutta, «nueva sala de asambleas» (navaṃ santhāgāraṃ) significa una sala de reuniones recientemente construida, es decir, un gran salón. Para explicarlo en detalle: en tiempos de movilización militar y ocasiones similares, los reyes se situaban allí y daban órdenes como: «Que tantos vayan al frente, tantos detrás, tantos por ambos flancos; que tantos monten los elefantes, tantos los caballos y tantos se sitúen en los carros». De esta manera, establecían la organización (santhaṃ karonti) y fijaban los límites (mariyādaṃ bandhanti); por lo tanto, ese lugar se llama sala de asambleas (santhāgāra). Además, al regresar del campo de batalla, mientras en sus casas se realizaban las tareas de limpieza con estiércol de vaca fresco, los reyes permanecían allí descansando durante dos o tres días; por este motivo también se le llama sala de asambleas. También se denomina así por ser la «casa para la instrucción conjunta sobre el bienestar» (saha atthānusāsanaṃ agāraṃ) de dichos reyes; pues ellos eran gobernantes de una asamblea (gaṇarājāno), y por ello, los asuntos que surgían no se decidían por la voluntad de uno solo, sino que convenía obtener el consenso de todos. Por tanto, todos se reunían allí para deliberar. De ahí que se diga: «Santhāgāra es también la casa para la instrucción conjunta sobre el bienestar». Además, dado que allí se reunían para consultar sobre las tareas del hogar y la vida social, diciendo: «En este tiempo conviene arar, en este tiempo conviene sembrar», y así sucesivamente, sostenían o daban soporte (sandharanti) a la vida familiar en sus diversos aspectos; por ello también se llama santhāgāra. «Estaba recién terminada» significa que se había completado recientemente, bien dispuesta con trabajos en madera, piedra y pinturas decorativas, como una mansión celestial. En cuanto a la expresión «por un asceta» (samaṇena vā), debe entenderse que, dado que las deidades toman posesión de sus lugares de residencia desde el momento mismo en que se ocupa el terreno para la casa, el texto no dice «por una deidad», sino «por un asceta, un brahmán o cualquier ser humano». เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ สนฺถาคารํ นิฏฺฐิตนฺติ สุตฺวา ‘‘คจฺฉาม, นํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ คนฺตฺวา ทฺวารโกฏฺฐกโต ปฏฺฐาย สพฺพํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิทํ สนฺถาคารํ เทววิมานสทิสํ อติวิย มโนรมํ สสฺสิริกํ เกน ปฐมํ ปริภุตฺตํ อมฺหากํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อสฺสา’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐสฺส ปฐมํ ทิยฺยมาเนปิ สตฺถุโนว อนุจฺฉวิกํ, ทกฺขิเณยฺยวเสน ทิยฺยมาเนปิ สตฺถุโนว อนุจฺฉวิกํ, ตสฺมา ปฐมํ สตฺถารํ ปริภุญฺชาเปสฺสาม, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาคมนํ กริสฺสาม, ภิกฺขุสงฺเฆ อาคเต เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อาคตเมว ภวิสฺสติ, สตฺถารํ ติยามรตฺตึ อมฺหากํ ธมฺมกถํ กถาเปสฺสาม, อิติ ตีหิ รตเนหิ ปริภุตฺตํ มยํ ปจฺฉา ปริภุญฺชิสฺสาม, เอวํ โน ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อุปสงฺกมึสุ. «Se acercaron a donde estaba el Bendito»: tras oír que la sala de asambleas estaba terminada, dijeron: «Vayamos a verla». Fueron y, observando toda la estructura empezando por el portal, pensaron: «Esta sala de asambleas es sumamente encantadora y espléndida, similar a una mansión celestial. ¿Quién debería usarla primero para que sea para nuestro bienestar y felicidad por largo tiempo?». Entonces reflexionaron: «Incluso si se ofreciera primero a nuestro más noble pariente, solo es apropiado para el Maestro; incluso si se ofreciera como una ofrenda a quien es digno de ella, solo es apropiado para el Maestro. Por lo tanto, haremos que el Maestro la use primero. Invitaremos al Sangha de monjes y, cuando este llegue, el Tipitaka —la palabra del Buda— vendrá con ellos. Haremos que el Maestro nos imparta una plática sobre el Dhamma durante las tres vigilias de la noche. Una vez que la sala haya sido utilizada por las Tres Joyas, nosotros la usaremos después. Si lo hacemos así, será para nuestro beneficio y felicidad durante mucho tiempo». Tras llegar a esta conclusión, se acercaron al Bendito. เยน สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสูติ ตํ ทิวสํ กิร สนฺถาคารํ กิญฺจาปิ ราชกุลานํ ทสฺสนตฺถาย เทววิมานํ วิย สุสชฺชิตํ โหติ สุปฏิชคฺคิตํ, พุทฺธารหํ ปน กตฺวา อปฺปญฺญตฺตํ. พุทฺธา หิ นาม อรญฺญชฺฌาสยา อรญฺญารามา อนฺโตคาเม วเสยฺยุํ วา โน วา, ตสฺมา ภควโต มนํ ชานิตฺวาว ปญฺญาเปสฺสามาติ จินฺเตตฺวา เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ. อิทานิ ปน มนํ ลภิตฺวา ปญฺญาเปตุกามา เยน สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ. «Se dirigieron hacia la sala de asambleas»: se dice que aquel día, aunque la sala estaba bien preparada y limpia como una mansión celestial para que el clan real la viera, aún no se había dispuesto nada de forma adecuada para el Buda. Pues los Budas, por naturaleza, prefieren el bosque y se deleitan en la soledad; pueden residir en una aldea o no. Por tanto, pensando: «Dispondremos el lugar solo tras conocer la intención del Bendito», se acercaron a Él. Ahora, habiendo obtenido Su consentimiento y deseando preparar el lugar, se dirigieron hacia la sala de asambleas. สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวาติ ยถา สพฺพเมว สนฺถตํ โหติ, เอวํ ตํ สนฺถราเปตฺวา. สพฺพปฐมํ ตาว ‘‘โคมยํ นาม สพฺพมงฺคเลสุ วฏฺฏตี’’ติ [Pg.13] สุธาปริกมฺมกตมฺปิ ภูมึ อลฺลโคมเยน โอปุญฺฉาเปตฺวา ปริสุกฺขภาวํ ญตฺวา ยถา อกฺกนฺตฏฺฐาเน ปทํ น ปญฺญายติ, เอวํ จตุชฺชาติยคนฺเธหิ ลิมฺปาเปตฺวา อุปริ นานาวณฺเณ กฏสารเก สนฺถริตฺวา เตสํ อุปริ มหาปิฏฺฐิกโกชวเก อาทึ กตฺวา หตฺถตฺถรก-อสฺสตฺถรก-สีหตฺถรก-พฺยคฺฆตฺถรก-จนฺทตฺถรก-สูริยตฺถรก-จิตฺตตฺถรกาทีหิ นานาวณฺเณหิ อตฺถรเณหิ สนฺถริตพฺพกยุตฺตํ สพฺโพกาสํ สนฺถราเปสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวา’’ติ. «Habiendo cubierto toda la sala con alfombras»: significa que la hicieron cubrir de tal modo que toda la superficie quedara tapizada. En primer lugar, pensando que «el estiércol de vaca es apropiado en todas las ocasiones auspiciosas», hicieron limpiar el suelo, aunque ya tuviera un acabado de cal, con una mezcla de estiércol de vaca fresco. Al comprobar que estaba seco, de modo que no quedaran huellas al pisar, hicieron ungir el lugar con las cuatro clases de fragancias. Encima extendieron esteras de diversos colores y, sobre estas, dispusieron grandes alfombras de lana, seguidas de cubiertas con figuras de elefantes, caballos, leones, tigres, lunas y soles, así como tapices decorados con flores y enredaderas. Hicieron cubrir todo el espacio con estos diversos y coloridos revestimientos según correspondía. De ahí que se diga: «Habiendo cubierto toda la sala con alfombras». อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวาติ มชฺฌฏฺฐาเน ตาว มงฺคลตฺถมฺภํ นิสฺสาย มหารหํ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ ยํ ยํ มุทุกญฺจ มโนรมญฺจ ปจฺจตฺถรณํ, ตํ ตํ ปจฺจตฺถริตฺวา ภควโต โลหิตกํ มนุญฺญทสฺสนํ อุปธานํ อุปทหิตฺวา อุปริ สุวณฺณรชตตารกวิจิตฺตํ วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธทามปุปฺผทามปตฺตทามาทีหิ ปจฺจตฺถรเณหิ อลงฺกริตฺวา สมนฺตา ทฺวาทสหตฺถฏฺฐาเน ปุปฺผชาลํ กริตฺวา ตึสหตฺถมตฺตํ ฐานํ ปฏสาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา ปจฺฉิมภิตฺตึ นิสฺสาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปลฺลงฺกปีฐ-อปสฺสยปีฐ-มุณฺฑปีฐานิ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ เสตปจฺจตฺถรเณหิ ปจฺจตฺถราเปตฺวา ปาจีนภิตฺตึ นิสฺสาย อตฺตโน อตฺตโน มหาปิฏฺฐิกโกชวเก ปญฺญาเปตฺวา หํสโลมาทิปูริตานิ อุปธานานิ ฐปาเปสุํ ‘‘เอวํ อกิลมมานา สพฺพรตฺตึ ธมฺมํ สุณิสฺสามา’’ติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา’’ติ. «Habiendo preparado los asientos»: primero, en el centro, junto al pilar auspicioso, prepararon el asiento del Buda, digno de los seres más nobles. Sobre este extendieron diversas cubiertas suaves y encantadoras, y colocaron para el uso del Bendito un cojín de color rojo, de apariencia agradable, para que pudiera reclinarse. Arriba colgaron un dosel adornado con estrellas de oro y plata, decorándolo con guirnaldas de fragancias, flores y hojas. Alrededor, en un radio de doce codos, dispusieron una red de flores y cercaron un espacio de unos treinta codos con una cortina de tela. Apoyados en la pared occidental, prepararon para el Sangha de monjes asientos con respaldo, plataformas y taburetes sencillos, cubriéndolos con mantos blancos. Apoyados en la pared oriental, para los propios nobles Sakyas, extendieron grandes alfombras de lana y colocaron almohadas rellenas de plumón de cisne y otros materiales suaves. Lo hicieron pensando: «Así, sin cansarnos, podremos escuchar el Dhamma durante toda la noche». Refiriéndose a estos preparativos, se dice: «Habiendo preparado los asientos». อุทกมณิกนฺติ มหากุจฺฉิกํ อุทกจาฏึ. อุปฏฺฐเปตฺวาติ เอวํ ภควา จ ภิกฺขุสงฺโฆ จ ยถารุจิยา หตฺเถ วา โธวิสฺสนฺติ ปาเท วา, มุขํ วา วิกฺขาเลสฺสนฺตีติ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ มณิวณฺณสฺส อุทกสฺส ปูราเปตฺวา วาสตฺถาย นานาปุปฺผานิ เจว อุทกวาสจุณฺณานิ จ ปกฺขิปิตฺวา กทลิปณฺเณหิ ปิทหิตฺวา ปติฏฺฐาเปสุํ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ. La expresión 'udakamaṇika' se refiere a una gran vasija de agua de gran capacidad. Respecto a 'upaṭṭhāpetvā' (habiéndolas dispuesto), se refiere a que establecieron dichas vasijas pensando: 'Así, tanto el Bienaventurado como la asamblea de monjes podrán lavarse las manos, los pies o enjuagarse la boca según su deseo'. Las llenaron en diversos lugares con agua clara de color de gema, añadieron diversas flores y polvos aromáticos para perfumarla, las cubrieron con hojas de banano y las colocaron allí. Los recitadores del concilio dijeron 'upaṭṭhāpetvā' refiriéndose a esta disposición. เตลปฺปทีปํ อาโรเปตฺวาติ รชตสุวณฺณาทิมยทณฺฑาสุ ทีปิกาสุ โยนกรูปกิราตรูปกาทีนํ หตฺเถ ฐปิตสุวณฺณรชตาทิมยกปลฺลกาทีสุ จ เตลปฺปทีปํ ชลยิตฺวาติ อตฺโถ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ เอตฺถ ปน เต สกฺยราชาโน น เกวลํ สนฺถาคารเมว, อถ โข โยชนาวฏฺเฏ กปิลวตฺถุสฺมึ นครวีถิโยปิ สมฺมชฺชาเปตฺวา ธเช [Pg.14] อุสฺสาเปตฺวา เคหทฺวาเรสุ ปุณฺณฆเฏ จ กทลิโย จ ฐปาเปตฺวา สกลนครํ ทีปมาลาทีหิ วิปฺปกิณฺณตารกํ วิย กตฺวา ‘‘ขีรปายเก ทารเก ขีรํ ปาเยถ, ทหเร กุมาเร ลหุํ ลหุํ โภเชตฺวา สยาเปถ, อุจฺจาสทฺทํ มา กริตฺถ, อชฺช เอกรตฺตึ สตฺถา อนฺโตคาเม วสิสฺสติ, พุทฺธา นาม อปฺปสทฺทกามา โหนฺตี’’ติ เภรึ จราเปตฺวา สยํ ทณฺฑทีปิกา อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ. 'Telappadīpaṃ āropetvā' significa haber encendido lámparas de aceite en pedestales hechos de oro, plata y otros materiales, así como en cuencos sostenidos por estatuas con formas de griegos (yonaka), de montañeses (kirāta) y otros. Además, sobre la frase 'se acercaron a donde estaba el Bienaventurado', debe entenderse que los reyes Sakyas no solo decoraron el salón de asambleas, sino que también mandaron barrer las calles de la ciudad de Kapilavatthu en un perímetro de una yojana, izaron banderas y estandartes, y colocaron vasijas llenas de agua y árboles de banano en las puertas de las casas. Hicieron que toda la ciudad resplandeciera con hileras de lámparas como si estuviera sembrada de estrellas. Ordenaron: 'Den leche a los lactantes, alimenten y acuesten pronto a los niños pequeños; no hagan ruidos fuertes, pues hoy el Maestro residirá en la ciudad durante la noche, y los Budas desean el silencio'. Tras hacer sonar el tambor con este aviso, los propios reyes Sakyas, portando antorchas manuales, se acercaron a donde estaba el Bienaventurado. อถ โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมีติ. ‘‘ยสฺส ทานิ, ภนฺเต, ภควา กาลํ มญฺญตี’’ติ เอวํ กิร กาเล อาโรจิเต ภควา ลาขารเสน ตินฺตรตฺตโกวิฬารปุปฺผวณฺณํ รตฺตทุปฏฺฏํ กตฺตริยา ปทุมํ กนฺตนฺโต วิย สํวิธาย ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต นิวาเสตฺวา สุวณฺณปามงฺเคน ปทุมกลาปํ ปริกฺขิปนฺโต วิย วิชฺชุลฺลตาสสฺสิริกํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา รตฺตกมฺพเลน คชกุมฺภํ ปริโยนทฺธนฺโต วิย รตนสตุพฺเพเธ สุวณฺณคฺฆิเก ปวาฬชาลํ ขิปมาโน วิย สุวณฺณเจติเย รตฺตกมฺพลกญฺจุกํ ปฏิมุญฺจนฺโต วิย คจฺฉนฺตํ ปุณฺณจนฺทํ รตฺตวณฺณวลาหเกน ปฏิจฺฉาทยมาโน วิย กญฺจนปพฺพตมตฺถเก สุปกฺกลาขารสํ ปริสิญฺจนฺโต วิย จิตฺตกูฏปพฺพตมตฺถกํ วิชฺชุลฺลตาย ปริกฺขิปนฺโต วิย จ สจกฺกวาฬสิเนรุยุคนฺธรํ มหาปถวึ จาเลตฺวา คหิตํ นิคฺโรธปลฺลวสมานวณฺณํ รตฺตวรปํสุกูลํ ปารุปิตฺวา คนฺธกุฏิทฺวารโต นิกฺขมิ กญฺจนคุหโต สีโห วิย อุทยปพฺพตกูฏโต ปุณฺณจนฺโท วิย จ. นิกฺขมิตฺวา ปน คนฺธกุฏิปมุเข อฏฺฐาสิ. Entonces, el Bienaventurado, tras vestirse y tomar su cuenco y sus mantos, se dirigió hacia el nuevo salón de asambleas junto con la asamblea de monjes. Se dice que, cuando le informaron que era el momento propicio diciendo: 'Venerable Señor, es el momento que el Bienaventurado considere adecuado', el Bienaventurado se puso su manto inferior doble de color rojo intenso, similar al color de las flores de kovidāra teñidas con esencia de laca, cubriendo perfectamente los tres círculos (ombligo y rodillas). Se ciñó el cinturón, resplandeciente como un relámpago, como si rodeara un ramo de lotos con una cuerda de oro. Luego, se cubrió con su excelente manto rojo de trapos desechados (paṃsukūla), del color de los brotes del árbol banyan, como si cubriera la frente de un elefante con una manta roja, o como si lanzara una red de coral sobre un monumento de oro de cien codos de altura, o como si cubriera una estupa de oro con una funda de manta roja. Salió de la cámara perfumada (gandhakuṭi) como la luna llena atravesando nubes rojizas, o como si se derramara laca refinada sobre la cima de una montaña de oro, o como si un relámpago rodeara la cumbre del monte Cittakūṭa, haciendo vibrar la gran tierra junto con el universo, el monte Sineru y el monte Yugandhara. Salió como un león de una cueva de oro o como la luna llena que surge de la cima de la montaña de oriente. Tras salir, se detuvo frente a la cámara perfumada. อถสฺส กายโต เมฆมุเขหิ วิชฺชุกลาปา วิย รสฺมิโย นิกฺขมิตฺวา สุวณฺณรสธาราปริเสกมญฺชริปตฺตปุปฺผผลวิฏเป วิย อารามรุกฺเข กรึสุ. ตาวเทว จ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย มหาภิกฺขุสงฺโฆ ภควนฺตํ ปริวาเรสิ. เต ปน ปริวาเรตฺวา ฐิตา ภิกฺขู เอวรูปา อเหสุํ อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา ปวิวิตฺตา อสํสฏฺฐา อารทฺธวีริยา วตฺตาโร วจนกฺขมา โจทกา ปาปครหี สีลสมฺปนฺนา สมาธิสมฺปนฺนา ปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนาติ. เตหิ ปริวาริโต ภควา รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณกฺขนฺโธ รตฺตปทุมสณฺฑมชฺฌคตา วิย สุวณฺณนาวา ปวาฬเวทิกาปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณปาสาโท วิโรจิตฺถ. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาเถราปิ นํ เมฆวณฺณํ ปํสุกูลํ [Pg.15] ปารุปิตฺวา มณิวมฺมวมฺมิกา วิย มหานาคา ปริวารยึสุ วนฺตราคา ภินฺนกิเลสา วิชฏิตชฏา ฉินฺนพนฺธนา กุเล วา คเณ วา อลคฺคา. Entonces, desde el cuerpo del Bienaventurado emanaron rayos de luz como ráfagas de relámpagos desde las nubes, haciendo que los árboles del monasterio parecieran bañados por corrientes de oro líquido, con sus brotes, hojas, flores y frutos resplandecientes. En ese mismo instante, la gran asamblea de monjes, tomando sus propios cuencos y mantos, rodeó al Bienaventurado. Los monjes que lo rodeaban poseían tales cualidades: eran de pocos deseos, satisfechos, amantes del retiro, no socializados con laicos, de energía persistente, sabios en el habla, pacientes ante las críticas, exhortadores, reprobadores del mal, perfectos en la virtud (sīla), en la concentración (samādhi), en la sabiduría, en la liberación y en el conocimiento y visión de la liberación. El Bienaventurado, rodeado por ellos, resplandecía como un bloque de oro envuelto en una manta roja, como una barca de oro en medio de un grupo de lotos rojos, o como un palacio de oro rodeado por barandillas de coral. Los grandes ancianos, encabezados por Sāriputta y Moggallāna, quienes habían abandonado la pasión, destruido las impurezas, desenredado la maraña y cortado las ataduras, y que no estaban apegados ni a familias ni a grupos, le rodeaban cubiertos con sus mantos de trapos desechados del color de las nubes, pareciendo grandes elefantes reales protegidos por armaduras de gemas. อิติ ภควา สยํ วีตราโค วีตราเคหิ, วีตโทโส วีตโทเสหิ, วีตโมโห วีตโมเหหิ, นิตฺตณฺโห นิตฺตณฺเหหิ, นิกฺกิเลโส นิกฺกิเลเสหิ, สยํ พุทฺโธ พหุสฺสุตพุทฺเธหิ ปริวาริโต, ปตฺตปริวาริตํ วิย เกสรํ, เกสรปริวาริตา วิย กณฺณิกา, อฏฺฐนาคสหสฺสปริวาริโต วิย ฉทฺทนฺโต นาคราชา, นวุติหํสสหสฺสปริวาริโต วิย ธตรฏฺโฐ หํสราชา, เสนงฺคปริวาริโต วิย จกฺกวตฺติ, มรุคณปริวาริโต วิย สกฺโก เทวราชา, พฺรหฺมคณปริวาริโต วิย หาริตมหาพฺรหฺมา, ตาราคณปริวาริโต วิย ปุณฺณจนฺโท, อสเมน พุทฺธเวเสน อปริมาเณน พุทฺธวิลาเสน กปิลวตฺถุคมนมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. De esta manera, el Bienaventurado, estando él mismo libre de pasión, era rodeado por quienes carecían de pasión; libre de odio, por quienes carecían de odio; libre de ilusión, por quienes carecían de ilusión; libre de deseo, por quienes carecían de deseo; libre de impurezas, por quienes carecían de impurezas. Siendo él mismo el Despierto (Buddha), era rodeado por monjes de gran conocimiento. Parecía el polen del loto rodeado por sus pétalos, o el receptáculo del loto rodeado por sus estambres. Era como el rey de los elefantes Chaddanta rodeado por ocho mil elefantes, como el rey de los cisnes Dhataraṭṭha rodeado por noventa mil cisnes, como un monarca universal (cakkavatti) rodeado por su ejército de cuatro divisiones, como Sakka, el rey de los dioses, rodeado por las huestes celestiales, como el Gran Brahma Hārita rodeado por la asamblea de Brahmas, o como la luna llena rodeada por el séquito de estrellas. Con una apariencia búdica incomparable y una majestad búdica inconmensurable, emprendió el camino hacia la ciudad de Kapilavatthu. อถสฺส ปุรตฺถิมกายโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมี อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. ปจฺฉิมกายโต ทกฺขิณหตฺถโต, วามหตฺถโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมี อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสาวตฺเตหิ โมรคีววณฺณา รสฺมี อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เหฏฺฐา ปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมี อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวิยํ อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เอวํ สมนฺตา อสีติหตฺถมตฺตํ ฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา กญฺจนทณฺฑทีปิกาหิ นิจฺฉริตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทชาลา วิย จาตุทฺทีปิกมหาเมฆโต นิกฺขนฺตวิชฺชุลฺลตา วิย วิธาวึสุ. สพฺพทิสาภาคา สุวณฺณจมฺปกปุปฺเผหิ วิกิริยมานา วิย, สุวณฺณฆฏา นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธาราหิ สิญฺจมานา วิย, ปสาริตสุวณฺณปฏปริกฺขิตฺตา วิย, เวรมฺภวาตสมุฏฺฐิตกึสุกกณิการปุปฺผจุณฺณสโมกิณฺณา วิย วิปฺปกิรึสุ. Entonces, de la parte anterior del cuerpo del Bienaventurado, surgieron rayos de color dorado que se extendieron por un espacio de ochenta codos. De la parte posterior, del brazo derecho y del brazo izquierdo, surgieron rayos de color dorado que se extendieron por un espacio de ochenta codos. Desde la parte superior, empezando por las puntas del cabello, de todos los rizos surgieron rayos del color del cuello de un pavo real que se elevaron hacia el cielo por ochenta codos. De la parte inferior, desde las plantas de los pies, surgieron rayos de color carmesí como el coral que penetraron en la tierra sólida por ochenta codos. Así, en un radio de ochenta codos, los rayos de seis colores del Buda brillaban y centelleaban, proyectándose como llamas de lámparas de oro hacia el firmamento o como relámpagos que emergen de una gran nube que cubre los cuatro continentes. Todas las direcciones parecían estar sembradas de flores campaka doradas, bañadas por corrientes de oro líquido provenientes de vasijas de oro, cubiertas por telas de oro desplegadas o esparcidas con el polvillo de las flores kimsuka y kanikara agitadas por el viento Verambha. ภควโตปิ อสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสวรลกฺขณสมุชฺชลํ สรีรํ สมุคฺคตตารกํ วิย คคนตลํ, วิกสิตมิว ปทุมวนํ, สพฺพปาลิผุลฺโล วิย โยชนสติโก ปาริจฺฉตฺตโก, ปฏิปาฏิยา ฐปิตานํ ทฺวตฺตึสูจนฺทานํ ทฺวตฺตึสสูริยานํ ทฺวตฺตึสจกฺกวตฺตีนํ ทฺวตฺตึสเทวราชานํ ทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมานํ [Pg.16] สิริยา สิรึ อภิภวมานํ วิย วิโรจิตฺถ, ยถา ตํ ทสหิ ปารมีหิ ทสหิ อุปปารมีหิ ทสหิ ปรมตฺถปารมีหิ สุปูริตาหิ สมตึสปารมิตาหิ อลงฺกตํ. กปฺปสตสหสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทินฺนทานํ รกฺขิตสีลํ กตกลฺยาณกมฺมํ เอกสฺมึ อตฺตภาเว โอสริตฺวา วิปากํ ทาตุํ ฐานํ อลภมานํ สมฺพาธปตฺตํ วิย อโหสิ. นาวาสหสฺสภณฺฑํ เอกนาวํ อาโรปนกาโล วิย, สกฏสหสฺสภณฺฑํ เอกสกฏํ อาโรปนกาโล วิย, ปญฺจวีสติยา นทีนํ โอฆสฺส สมฺภิชฺช มุขทฺวาเร เอกโต ราสีภูตกาโล วิย จ อโหสิ. El cuerpo del Bienaventurado resplandecía, adornado con las treinta y dos marcas del gran hombre y los ochenta signos secundarios, junto con el aura de un brazo de extensión. Era como el firmamento lleno de estrellas, como un bosque de lotos en flor, o como el árbol Parichattaka de cien leguas totalmente florecido. Con su esplendor, eclipsaba la gloria de treinta y dos lunas, de treinta y dos soles, de treinta y dos monarcas universales, de treinta y dos reyes de los devas y de treinta y dos Grandes Brahmas. Estaba adornado con las treinta perfecciones —las diez perfecciones, las diez perfecciones superiores y las diez perfecciones supremas— plenamente cumplidas. Fue como si la generosidad practicada, la virtud protegida y las acciones meritorias realizadas durante cuatro asankhyeyyas y cien mil eones se hubieran concentrado en una sola existencia para dar sus frutos, sintiéndose como si estuvieran en un espacio estrecho. Era como cargar la mercancía de mil barcos en uno solo, o la carga de mil carretas en una sola, o como la confluencia de las corrientes de veinticinco ríos en la desembocadura de un solo estuario. อิมาย พุทฺธสิริยา โอภาสมานสฺสาปิ จ ภควโต ปุรโต อเนกานิ ทณฺฑทีปิกสหสฺสานิ อุกฺขิปึสุ. ตถา ปจฺฉโต. วามปสฺเส ทกฺขิณปสฺเส. ชาติกุสุมจมฺปกวนมลฺลิกรตฺตุปฺปลนีลุปฺปลมกุลสินฺทุวารปุปฺผานิ เจว นีลปีตาทิวณฺณสุคนฺธคนฺธจุณฺณานิ จ จาตุทฺทีปิกเมฆวิสฺสฏฺโฐทกวุฏฺฐิโย วิย วิปฺปกิรึสุ. ปญฺจงฺคิกตูริยนิคฺโฆสา เจว พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณปฺปฏิสํยุตฺตา ถุติโฆสา จ สพฺพทิสา ปูรยึสุ. เทวมนุสฺสนาคสุปณฺณคนฺธพฺพยกฺขาทีนํ อกฺขีนิ อมตปานํ วิย ลภึสุ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ฐตฺวา ปทสหสฺเสน คมนวณฺณํ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ตตฺริทํ มุขมตฺตํ – A pesar de que el Bienaventurado resplandecía con tal gloria búdica, se alzaron ante Él miles de antorchas, y lo mismo hicieron por detrás, a su izquierda y a su derecha. Flores de jazmín, campaka, mallika, lotos rojos, lotos azules y de sinduvāra, junto con polvos aromáticos de diversos colores, fueron esparcidos como la lluvia que cae de una nube sobre los cuatro continentes. El sonido de los cinco tipos de instrumentos musicales y las voces de alabanza sobre las cualidades del Buda, el Dhamma y el Sangha llenaron todas las direcciones. Los ojos de los devas, humanos, nagas, suparnas, gandhabbas y yakkhas recibieron aquello como si bebieran el néctar de la inmortalidad. En este punto, conviene describir la gloria de su caminar con mil versos; lo siguiente es solo una breve introducción: ‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺโน, กมฺปยนฺโต วสุนฺธรํ; อเหฐยนฺโต ปาณานิ, ยาติ โลกวินายโก. «Poseyendo la perfección en todos sus miembros, haciendo estremecer la tierra pero sin dañar a ningún ser vivo, así camina el Guía del Mundo. ทกฺขิณํ ปฐมํ ปาทํ, อุทฺธรนฺโต นราสโภ; คจฺฉนฺโต สิริสมฺปนฺโน, โสภเต ทฺวิปทุตฺตโม. Levantando primero el pie derecho, el noble entre los hombres, dotado de gloria, el supremo entre los seres de dos pies, resplandece al caminar. คจฺฉโต พุทฺธเสฏฺฐสฺส, เหฏฺฐา ปาทตลํ มุทุ; สมํ สมฺผุสเต ภูมึ, รชสา นุปลิปฺปติ. Al caminar el Excelso Buda, la suave planta de su pie toca el suelo de manera uniforme; el polvo no se adhiere a ella. นินฺนฏฺฐานํ อุนฺนมติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก; อุนฺนตญฺจ สมํ โหติ, ปถวี จ อเจตนา. Los lugares bajos se elevan y los elevados se nivelan cuando camina el Guía del Mundo; así reacciona la tierra, aunque carece de conciencia. ปาสาณา สกฺขรา เจว, กถลา ขาณุกณฺฏกา; สพฺเพ มคฺคา วิวชฺชนฺติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก. Piedras, gravilla, fragmentos de vasijas, troncos y espinas; todos se apartan del camino cuando camina el Guía del Mundo. นาติทูเร [Pg.17] อุทฺธรติ, นจฺจาสนฺเน จ นิกฺขิปํ; อฆฏฺฏยนฺโต นิยฺยาติ, อุโภ ชาณู จ โคปฺผเก. No levanta el pie a una distancia excesiva ni lo asienta demasiado cerca; camina de modo que sus rodillas y tobillos no se rocen entre sí. นาติสีฆํ ปกฺกมติ, สมฺปนฺนจรโณ มุนิ; น จาติสณิกํ ยาติ, คจฺฉมาโน สมาหิโต. El Sabio no camina demasiado rápido ni demasiado lento; camina con serenidad y perfecta compostura. อุทฺธํ อโธ จ ติริยํ, ทิสญฺจ วิทิสํ ตถา; น เปกฺขมาโน โส ยาติ, ยุคมตฺตมฺหิ เปกฺขติ. No camina mirando hacia arriba, hacia abajo, hacia los lados, ni hacia los puntos cardinales o intermedios; mantiene su mirada a la distancia de un yugo. นาควิกฺกนฺตจาโร โส, คมเน โสภเต ชิโน; จารุํ คจฺฉติ โลกคฺโค, หาสยนฺโต สเทวเก. Con el paso majestuoso de un elefante, el Vencedor resplandece al andar. El Supremo del Mundo camina con hermosura, regocijando a los seres celestiales y humanos. อุฬุราชาว โสภนฺโต, จตุจารีว เกสรี; โตสยนฺโต พหู สตฺเต, ปุรํ เสฏฺฐํ อุปาคมี’’ติ. Resplandeciendo como el rey de las estrellas y como un león en su dominio, brindando alegría a multitud de seres, llegó a la noble ciudad». วณฺณกาโล นาม กิเรส, เอวํวิเธสุ กาเลสุ พุทฺธสฺส สรีรวณฺเณ วา คุณวณฺเณ วา ธมฺมกถิกสฺส ถาโมเยว ปมาณํ จุณฺณิยปเทหิ วา คาถาพนฺเธน วา ยตฺตกํ สกฺโกติ, ตตฺตกํ วตฺตพฺพํ. ทุกฺกถิตนฺติ น วตฺตพฺพํ. อปฺปมาณวณฺณา หิ พุทฺธา, เตสํ พุทฺธาปิ อนวเสสโต วณฺณํ วตฺตุํ อสมตฺถา, ปเคว อิตรา ปชาติ. อิมินา สิริวิลาเสน อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ สกฺยราชปุรํ ปวิสิตฺวา ภควา ปสนฺนจิตฺเตน ชเนน คนฺธธูมวาสจุณฺณาทีหิ ปูชยมาโน สนฺถาคารํ ปาวิสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน เอวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมี’’ติ. Este es el llamado «tiempo de alabanza». En tales ocasiones, al describir la belleza física o las virtudes del Buda, el límite es solo la capacidad del orador del Dhamma. Ya sea en prosa o en verso, se debe decir tanto como se pueda. No debe decirse que ha sido «mal expresado», pues los Budas poseen cualidades infinitas. Ni siquiera los propios Budas podrían describir sus cualidades de manera exhaustiva, ¡cuánto menos otros seres! Con este esplendor glorioso, el Bienaventurado entró en la ciudad de los reyes Sakyas, siendo honrado por la gente con devoción mediante inciensos, perfumes y polvos aromáticos, y entró en la sala de asambleas. Por eso se dijo: «Entonces el Bienaventurado, habiéndose vestido y tomando su cuenco y manto, se dirigió junto con la comunidad de monjes hacia la sala de asambleas». ภควนฺตํเยว ปุรกฺขตฺวาติ ภควนฺตํ ปุรโต กตฺวา. ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนญฺเจว อุปาสกานญฺจ มชฺเฌ นิสินฺโน คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน โวทกํ กตฺวา ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา รตฺตกมฺพลปลิเวฐิเต ปีเฐ ฐปิตรตฺตสุวณฺณฆนปฏิมา วิย อติวิโรจิตฺถ. อยํ ปเนตฺถ โปราณานํ วณฺณภณนมคฺโค – «Bhagavantaṃyeva purakkhatvā» significa poniendo al Bendito por delante. Allí, el Bendito, sentado en medio de los monjes y de los devotos laicos, después de haber sido bañado con agua perfumada, secado con un paño de lino fino, ungido con cinabrio de primera calidad, brillaba intensamente como una estatua de oro macizo rojizo colocada sobre un pedestal envuelto en mantas de lana roja. Y este es el método de los antiguos maestros para expresar las alabanzas en este contexto: ‘‘คนฺตฺวาน มณฺฑลมาฬํ, นาควิกฺกนฺตจรโณ; โอภาสยนฺโต โลกคฺโค, นิสีทิ วรมาสเน. «Habiendo ido a la sala circular, con el andar majestuoso de un elefante rey, iluminando con sus rayos, el Supremo del mundo se sentó en el noble asiento». ตสฺมึ [Pg.18] นิสินฺโน นรทมฺมสารถิ,เทวาติเทโว สตปุญฺญลกฺขโณ; พุทฺธาสเน มชฺฌคโต วิโรจติ,สุวณฺณเนกฺขํ วิย ปณฺฑุกมฺพเล. «Sentado en ese asiento búdico, el domador de hombres para ser guiados, el Dios de los dioses, dotado de los cien signos del mérito, habiendo llegado al centro de la asamblea, brilla como un níkkha de oro sobre una manta carmesí». เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว, นิกฺขิตฺตํ ปณฺฑุกมฺพเล; วิโรจติ วีตมโล, มณิเวโรจโน ยถา. «Como un níkkha de oro Jambonada depositado sobre una manta carmesí, así brilla el Inmaculado, como una joya radiante». มหาสาโลว สมฺผุลฺโล, เนรุราชาวลงฺกโต; สุวณฺณยูปสงฺกาโส, ปทุโม โกกนโท ยถา. «Como un gran árbol Sala en plena floración, como el rey Neru (Meru) adornado, semejante a un pilar de oro, o como un loto rojo Kokanada». ชลนฺโต ทีปรุกฺโขว, ปพฺพตคฺเค ยถา สิขี; เทวานํ ปาริจฺฉตฺโตว, สพฺพผุลฺโล วิโรจถา’’ติ. «Resplandeciente como un árbol de lámparas, como el fuego en la cima de una montaña, o como el árbol Parichatta de los dioses en total florecimiento, así brillaba». Esta es la senda de la recitación de las alabanzas. กาปิลวตฺถเว สกฺเย พหุเทว รตฺตึ ธมฺมิยา กถายาติ เอตฺถ ธมฺมี กถา นาม สนฺถาคารอนุโมทนปฺปฏิสํยุตฺตา ปกิณฺณกกถา เวทิตพฺพา. ตทา หิ ภควา อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย ปถโวชํ อากฑฺฒนฺโต วิย มหาชมฺพุํ ขนฺเธ คเหตฺวา จาเลนฺโต วิย โยชนิกํ มธุภณฺฑํ จกฺกยนฺเตน ปีเฬตฺวา มธุปานํ ปายมาโน วิย กาปิลวตฺถวานํ สกฺยานํ หิตสุขาวหํ ปกิณฺณกกถํ กเถสิ. ‘‘อาวาสทานํ นาเมตํ มหาราช มหนฺตํ, ตุมฺหากํ อาวาโส มยา ปริภุตฺโต ภิกฺขุสงฺเฆน ปริภุตฺโต มยา จ ภิกฺขุสงฺเฆน จ ปริภุตฺโต ปน ธมฺมรตเนน ปริภุตฺโต เยวาติ ตีหิ รตเนหิ ปริภุตฺโต นาม โหติ. อาวาสทานสฺมิญฺหิ ทินฺเน สพฺพทานํ ทินฺนเมว โหติ. ภูมฏฺฐกปณฺณสาลาย วา สาขามณฺฑปสฺส วาปิ อานิสํโส นาม ปริจฺฉินฺทิตุํ น สกฺกา’’ติ นานานยวิจิตฺตํ พหุํ ธมฺมกถํ กเถตฺวา – En el pasaje «Kāpilavatthave sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyā», debe entenderse que la llamada plática de Dhamma es una charla miscelánea relacionada con el regocijo por la sala de asambleas. Pues en ese momento, el Bendito, como si hiciera descender el Ganges celestial, como si extrajera la esencia de la tierra, como si sacudiera las ramas de un gran árbol Jambu tomándolas entre sus brazos, o como si exprimiera un panal de miel de una yojana con una prensa mecánica para dar de beber el néctar de miel, pronunció una plática miscelánea que traía bienestar y felicidad a los Sakyas habitantes de Kapilavatthu. Dijo: «Gran Rey, esta llamada donación de una morada tiene un gran fruto; vuestra morada ha sido utilizada por mí, ha sido utilizada por la comunidad de monjes, y al ser utilizada por mí y por la comunidad de monjes, es verdaderamente utilizada por la Joya del Dhamma; así, se dice que es utilizada por las tres Joyas. Ciertamente, cuando se da la donación de una morada, se ha dado toda clase de donación. El beneficio de una choza de hojas sobre la tierra o de un pabellón de ramas no puede ser medido». Tras haber impartido una extensa plática de Dhamma adornada con diversos métodos, añadió: ‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนฺติ, ตโต วาฬมิคานิ จ; สรีสเป จ มกเส, สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโย. «Repele el frío y el calor, y también a las fieras salvajes, a los reptiles y a los mosquitos, y también las lluvias de la estación fría». ตโต วาตาตโป โฆโร, สญฺชาโต ปฏิหญฺญติ; เลณตฺถญฺจ สุขตฺถญฺจ, ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุํ. «De igual modo, el viento y el sol abrasador son repelidos cuando surgen; es para el propósito de refugio, de comodidad, para meditar y para desarrollar la visión profunda». วิหารทานํ สงฺฆสฺส, อคฺคํ พุทฺเธน วณฺณิตํ; ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน. «La donación de un monasterio a la Sangha es alabada por el Buddha como la suprema; por lo tanto, el hombre sabio, viendo su propio beneficio», วิหาเร [Pg.19] การเย รมฺเม, วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต; เตสํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ. «debería construir hermosos monasterios y hacer que residan allí aquellos de gran conocimiento; a ellos debería ofrecerles comida y bebida, ropa y asientos para dormir». ทเทยฺย อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา; เต ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺติ, สพฺพทุกฺขาปนูทนํ; ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญาย, ปรินิพฺพาติ อนาสโว’’ติ. (จูฬว. ๒๙๕) – «Debería dar a los que son rectos con una mente de fe serena; ellos le enseñarán el Dhamma que elimina todo sufrimiento; habiendo comprendido ese Dhamma aquí, él se extingue totalmente (alcanza el Nibbāna), libre de máculas». เอวํ อยมฺปิ อาวาเส อานิสํโส, อยมฺปิ อานิสํโสติ พหุเทวรตฺตึ อติเรกตรํ ทิยฑฺฒยามํ อาวาสานิสํสกถํ กเถสิ. ตตฺถ อิมา คาถาว สงฺคหํ อารุฬฺหา, ปกิณฺณกธมฺมเทสนา ปน สงฺคหํ น อาโรหติ. สนฺทสฺเสสีติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. «De esta manera, este es el beneficio de la morada; este es el beneficio», así habló durante gran parte de la noche, durante más de una vigilia y media, sobre los beneficios de la morada. De entre esas palabras, solo estas estrofas fueron elevadas al canon en el Recitado (Saṅgaha), pero la plática miscelánea de Dhamma no fue elevada al canon. Las palabras «Sandassesī», etc., tienen el mismo significado que ya se ha explicado. อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสีติ ธมฺมกถํ กถาเปตุกาโม ชานาเปสิ. อถ กสฺมา สาริปุตฺตมหาโมคฺคลฺลานมหากสฺสปาทีสุ อสีติมหาเถเรสุ วิชฺชมาเนสุ ภควา อานนฺทตฺเถรสฺส ภารมกาสีติ. ปริสชฺฌาสยวเสน. อายสฺมา หิ อานนฺโท พหุสฺสุตานํ อคฺโค, ปโหสิ ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ มธุรธมฺมกถํ กเถตุนฺติ สากิยมณฺฑเล ปากโฏ ปญฺญาโต. ตสฺส สกฺยราชูหิ วิหารํ คนฺตฺวาปิ ธมฺมกถา สุตปุพฺพา, โอโรธา ปน เนสํ น ยถารุจิยา วิหารํ คนฺตุํ ลภนฺติ, เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘อโห วต ภควา อปฺปํเยว ธมฺมกถํ กเถตฺวา อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐสฺส อานนฺทสฺส ภารํ กเรยฺยา’’ติ. เตสํ อชฺฌาสยวเสน ภควา ตสฺเสว ภารมกาสิ. «Se dirigió al Venerable Ananda» significa que deseando que él continuara la plática de Dhamma, se lo hizo saber. Ahora bien, ¿por qué, estando presentes los ochenta grandes ancianos como Sāriputta, Mahāmoggallāna y Mahākassapa, el Bendito le encargó la tarea al Venerable Ananda? Por deferencia a la inclinación de la audiencia. El Venerable Ananda es el primero entre los de gran conocimiento y era capaz de impartir una dulce plática de Dhamma con palabras y frases perfectas, por lo cual era famoso y reconocido en el círculo de los Sakyas. Los reyes Sakyas ya habían escuchado antes sus pláticas de Dhamma al ir al monasterio, pero sus mujeres de la corte no podían ir al monasterio a su voluntad. Ellas pensaron: «¡Oh, ojalá el Bendito, habiendo impartido él mismo una breve plática de Dhamma, encargara la tarea a nuestro noble pariente Ananda!». Por deferencia a la inclinación de ellas, el Bendito le encargó la tarea a él mismo. เสโข ปาฏิปโทติ ปฏิปนฺนโก เสขสมโณ. โส ตุยฺหํ ปฏิภาตุ อุปฏฺฐาตุ, ตสฺส ปฏิปทํ เทเสหีติ ปฏิปทาย ปุคฺคลํ นิยเมตฺวา ทสฺเสติ. กสฺมา ปน ภควา อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ? พหูหิ การเณหิ. อิเม ตาว สกฺยา มงฺคลสาลาย มงฺคลํ ปจฺจาสีสนฺติ วฑฺฒึ อิจฺฉนฺติ, อยญฺจ เสขปฏิปทา มยฺหํ สาสเน มงฺคลปฏิปทา วฑฺฒมานกปฏิปทาติปิ อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ. ตสฺสญฺจ ปริสติ เสขาว พหู นิสินฺนา, เต อตฺตนา ปฏิวิทฺธฏฺฐาเน กถียมาเน อกิลมนฺตาว สลฺลกฺเขสฺสนฺตีติปิ อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ. อายสฺมา จ อานนฺโท เสขปฏิสมฺภิทาปตฺโตว, โส อตฺตนา ปฏิวิทฺเธ ปจฺจกฺขฏฺฐาเน กเถนฺโต อกิลมนฺโต วิญฺญาเปตุํ สกฺขิสฺสตีติปิ อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ. เสขปฏิปทาย จ ติสฺโสปิ สิกฺขา โอสฏา[Pg.20], ตตฺถ อธิสีลสิกฺขาย กถิตาย สกลํ วินยปิฏกํ กถิตเมว โหติ, อธิจิตฺตสิกฺขาย กถิตาย สกลํ สุตฺตนฺตปิฏกํ กถิตํ โหติ, อธิปญฺญาสิกฺขาย กถิตาย สกลํ อภิธมฺมปิฏกํ กถิตํ โหติ, อานนฺโท จ พหุสฺสุโต ติปิฏกธโร, โส ปโหติ ตีหิ ปิฏเกหิ ติสฺโส สิกฺขา กเถตุํ, เอวํ กถิเต สกฺยานํ มงฺคลเมว วฑฺฒิเยว ภวิสฺสตีติปิ อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ. "El camino del adiestramiento" se refiere a un monje en adiestramiento que está practicando el sendero. [El Buda dijo:] "Que se presente ante tu conocimiento; enseña su camino a Ānanda". Al definir el camino, identifica a la persona. ¿Por qué el Bendito determinó este camino? Por muchas razones. Primero, estos Sakyas desean prosperidad y bendiciones en el salón de asambleas; en mi enseñanza, este camino del adiestramiento es un camino de bendición y crecimiento. En esa asamblea, muchos de los presentes eran Sekhas (en adiestramiento); cuando se enseña lo que ellos mismos han penetrado, lo comprenderán sin fatiga. Además, el Venerable Ānanda ha alcanzado el conocimiento analítico de un Sekha; él podrá explicar lo que ha penetrado personalmente sin fatigarse. En el camino del adiestramiento están incluidas las tres instrucciones (sikkhā): Al explicar la instrucción en la ética superior (adhisīla), se explica todo el Vinaya Piṭaka; al explicar la instrucción en la mente superior (adhicitta), se explica todo el Suttanta Piṭaka; y al explicar la instrucción en la sabiduría superior (adhipaññā), se explica todo el Abhidhamma Piṭaka. Ānanda es muy instruido y conocedor de los tres Piṭakas; él es capaz de enseñar las tres instrucciones mediante los tres Piṭakas. Al enseñarse de esta manera, habrá bendición y crecimiento para los Sakyas. Por estas razones, determinó este camino. ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตีติ กสฺมา อาคิลายติ? ภควโต หิ ฉพฺพสฺสานิ ปธานํ ปทหนฺตสฺส มหนฺตํ กายทุกฺขํ อโหสิ, อถสฺส อปรภาเค มหลฺลกกาเล ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชิ. อการณํ วา เอตํ. ปโหติ หิ ภควา อุปฺปนฺนํ เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา เอกมฺปิ ทฺเวปิ สตฺตาเห เอกปลฺลงฺเกน นิสีทิตุํ. สนฺถาคารสาลํ ปน จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ, ตตฺถ ปาทโธวนฏฺฐานโต ยาว ธมฺมาสนา อคมาสิ, เอตฺตเก ฐาเน คมนํ นิปฺผนฺนํ. ธมฺมาสนํ ปตฺโต โถกํ ฐตฺวา นิสีทิ, เอตฺตเก ฐานํ. ทิยฑฺฒยามํ ธมฺมาสเน นิสีทิ, เอตฺตเก ฐาเน นิสชฺชา นิปฺผนฺนา. อิทานิ ทกฺขิเณน ปสฺเสน โถกํ นิปนฺเน สยนํ นิปฺผชฺชิสฺสตีติ เอวํ จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ. อุปาทินฺนกสรีรญฺจ นาม ‘‘โน อาคิลายตี’’ติ น วตฺตพฺพํ, ตสฺมา จิรํ นิสชฺชาย สญฺชาตํ อปฺปกมฺปิ อาคิลายนํ คเหตฺวา เอวมาห. "Me duele la espalda": ¿Por qué le dolía? Debido a los seis años de prácticas austeras que realizó el Bendito, sufrió un gran dolor físico. Más tarde, en su vejez, surgió un dolor de espalda (piṭṭhivāto). O tal vez esto no sea la razón principal. El Bendito es capaz de suprimir cualquier dolor surgido y permanecer sentado en una sola postura durante uno, dos o siete días. Sin embargo, deseaba consagrar el salón de asambleas mediante las cuatro posturas corporales (iriyāpatha). Caminó desde el lugar donde se lavó los pies hasta el asiento del Dhamma; allí se cumplió la postura de caminar. Al llegar al asiento, permaneció de pie un momento; allí se cumplió la postura de estar de pie. Permaneció sentado en el asiento del Dhamma por una vigilia y media; allí se cumplió la postura de estar sentado. Pensó: "Ahora, al recostarme un poco sobre mi costado derecho, se cumplirá la postura de estar acostado". Así deseaba utilizar las cuatro posturas corporales. Además, no se puede decir que un cuerpo nacido del apego (upādinnakasarīra) no experimente fatiga. Por eso, tomando incluso el pequeño cansancio causado por estar sentado mucho tiempo, dijo: "Me duele la espalda". สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวาติ สนฺถาคารสฺส กิร เอกปสฺเส เต ราชาโน ปฏฺฏสาณึ ปริกฺขิปาเปตฺวา กปฺปิยมญฺจกํ ปญฺญเปตฺวา กปฺปิยปจฺจตฺถรเณน อตฺถริตฺวา อุปริ สุวณฺณ-ตารก-คนฺธมาลา-ทามปฏิมณฺฑิตํ วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธเตลปฺปทีปํ อาโรปยึสุ ‘‘อปฺเปว นาม สตฺถา ธมฺมาสนโต วุฏฺฐาย โถกํ วิสฺสมนฺโต อิธ นิปชฺเชยฺย, เอวํ โน อิมํ สนฺถาคารํ ภควตา จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุตฺตํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. สตฺถาปิ ตเทว สนฺธาย ตตฺถ สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา นิปชฺชิ. อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวาติ เอตฺตกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา วุฏฺฐหิสฺสามีติ วุฏฺฐานสญฺญํ จิตฺเต ฐเปตฺวา. "Habiendo preparado el manto exterior": Se dice que en un lado del salón, los nobles Sakyas hicieron colocar una cortina, dispusieron un lecho adecuado cubierto con telas apropiadas, y encima colocaron un dosel decorado con estrellas de oro y guirnaldas de flores perfumadas, y encendieron lámparas de aceite aromático. Pensaron: "Tal vez el Maestro, al levantarse del asiento del Dhamma, descanse un poco recostándose aquí; así, este salón, habiendo sido usado por el Bendito en las cuatro posturas, será para nuestro bienestar y felicidad por mucho tiempo". El Maestro, teniendo en cuenta ese deseo, extendió allí su manto y se recostó. "Teniendo en mente la percepción de levantarse": Significa que estableció en su mente la intención de levantarse después de que pasara cierto tiempo. ๒๓. มหานามํ สกฺกํ อามนฺเตสีติ โส กิร ตสฺมึ กาเล ตสฺสํ ปริสติ เชฏฺฐโก ปาโมกฺโข, ตสฺมึ สงฺคหิเต เสสปริสา สงฺคหิตาว [Pg.21] โหตีติ เถโร ตเมว อามนฺเตสิ. สีลสมฺปนฺโนติ สีเลน สมฺปนฺโน, สมฺปนฺนสีโล ปริปุณฺณสีโลติ อตฺโถ. สทฺธมฺเมหีติ สุนฺทรธมฺเมหิ, สตํ วา สปฺปุริสานํ ธมฺเมหิ. 23. "Se dirigió a Mahānāma el Sakya": En ese momento, él era el líder principal en esa asamblea. Al ser él incluido, toda la asamblea se considera incluida; por eso el Thera se dirigió a él. "Dotado de virtud": Significa perfeccionado en la virtud, con una virtud completa. "Con las buenas enseñanzas": Con las enseñanzas hermosas o las doctrinas de los seres nobles (sappurisa). ๒๔. กถญฺจ มหานามาติ อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน เสขปฏิปทาย มาติกํ ฐเปตฺวา ปฏิปาฏิยา วิตฺถาเรตุกาโม เอวมาห. ตตฺถ สีลสมฺปนฺโนติอาทีนิ ‘‘สมฺปนฺนสีลา, ภิกฺขเว, วิหรถา’’ติ อากงฺเขยฺยสุตฺตาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. 24. "¿Y cómo, Mahānāma?": Con este esquema inicial, el Venerable deseaba detallar el camino del adiestramiento en orden y por eso dijo esto. En este contexto, "dotado de virtud", etc., debe entenderse según el método explicado en el Ākaṅkheyya Sutta y otros: "Vivid, monjes, perfeccionados en la virtud". ๒๕. กายทุจฺจริเตนาติอาทีสุ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ, หิริยิตพฺพานิ กายทุจฺจริตาทีนิ หิริยติ ชิคุจฺฉตีติ อตฺโถ. โอตฺตปฺปนิทฺเทเส เหตฺวตฺเถ กรณวจนํ, กายทุจฺจริตาทีหิ โอตฺตปฺปสฺส เหตุภูเตหิ โอตฺตปฺปติ ภายตีติ อตฺโถ. อารทฺธวีริโยติ ปคฺคหิตวีริโย อโนสกฺกิตมานโส. ปหานายาติ ปหานตฺถาย. อุปสมฺปทายาติ ปฏิลาภตฺถาย. ถามวาติ วีริยถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม. อนิกฺขิตฺตธุโร กุสเลสุ ธมฺเมสูติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อโนโรปิตธุโร อโนสกฺกิตวีริโย. ปรเมนาติ อุตฺตเมน. สติเนปกฺเกนาติ สติยา จ นิปกภาเวน จ. กสฺมา ปน สติภาชนิเย ปญฺญา อาคตาติ? สติยา พลวภาวทีปนตฺถํ. ปญฺญาวิปฺปยุตฺตา หิ สติ ทุพฺพลา โหติ, สมฺปยุตฺตา พลวตีติ. 25. En "por la mala conducta corporal", etc., el caso instrumental se usa en el sentido del acusativo; significa que uno se avergüenza y aborrece las malas conductas corporales que deben ser avergonzadas. En la explicación del temor moral (ottappa), el instrumental se usa en sentido causal; significa que uno teme debido a las malas conductas corporales que son la causa del temor. "De energía persistente": Con energía aplicada y una mente que no retrocede. "Para abandonar": Con el propósito de abandonar. "Para obtener": Con el propósito de adquirir. "Fuerte": Dotado del poder de la energía. "De esfuerzo firme": Con un esfuerzo sólido. "Sin abandonar la carga en los estados saludables": Significa que no ha depuesto su responsabilidad ni ha disminuido su energía en las prácticas sanas. "Con lo supremo": Con lo más excelente. "Con atención plena y prudencia": Dotado tanto de atención como de sabiduría. ¿Por qué aparece la sabiduría en la clasificación de la atención plena? Para mostrar la fuerza de la atención plena. Pues la atención plena sin sabiduría es débil, pero cuando está asociada con ella, es poderosa. จิรกตมฺปีติ อตฺตนา วา ปเรน วา กาเยน จิรกตํ เจติยงฺคณวตฺตาทิ อสีติ มหาวตฺตปฏิปตฺติปูรณํ. จิรภาสิตมฺปีติ อตฺตนา วา ปเรน วา วาจาย จิรภาสิตํ สกฺกจฺจํ อุทฺทิสน-อุทฺทิสาปน-ธมฺโมสารณ-ธมฺมเทสนา-อุปนิสินฺนกถา-อนุโมทนิยาทิวเสน ปวตฺติตํ วจีกมฺมํ. สริตา อนุสฺสริตาติ ตสฺมึ กาเยน จิรกเต ‘‘กาโย นาม กายวิญฺญตฺติ, จิรภาสิเต วาจา นาม วจีวิญฺญตฺติ. ตทุภยมฺปิ รูปํ, ตํสมุฏฺฐาปิกา จิตฺตเจตสิกา อรูปํ. อิติ อิเม รูปารูปธมฺมา เอวํ อุปฺปชฺชิตฺวา เอวํ นิรุทฺธา’’ติ สรติ เจว อนุสฺสรติ จ, สติสมฺโพชฺฌงฺคํ สมุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. โพชฺฌงฺคสมุฏฺฐาปิกา หิ สติ อิธ อธิปฺเปตา. ตาย สติยา เอส สกิมฺปิ สรเณน สริตา, ปุนปฺปุนํ สรเณน อนุสฺสริตาติ เวทิตพฺพา. 'Cirakatampi' se refiere a lo que ha sido realizado hace mucho tiempo, ya sea por uno mismo o por otro, mediante el cuerpo, como el cumplimiento de los ochenta grandes deberes, empezando por los deberes en el recinto de la estupa. 'Cirabhāsitampi' se refiere a lo que ha sido dicho hace mucho tiempo, ya sea por uno mismo o por otro, mediante el habla, una acción verbal llevada a cabo con respeto a través de métodos como la instrucción, la solicitud de instrucción, la recitación del Dhamma, la enseñanza del Dhamma, la conversación sentada o la expresión de regocijo (anumodanā). 'Saritā anussaritā' significa que uno recuerda y recuerda repetidamente respecto a aquello realizado corporalmente hace mucho tiempo: 'Lo que se llama cuerpo es comunicación corporal; lo que se llama habla en lo dicho hace mucho tiempo es comunicación verbal. Ambas son materia (rūpa), y los estados mentales que las originan son no-materia (arūpa). Así, estos fenómenos materiales e inmateriales han surgido de esta manera y han cesado de esta manera'. De este modo, recuerda y recuerda repetidamente, lo cual significa que hace surgir el factor de iluminación de la atención plena (satisambojjhaṅga). Pues aquí se refiere a la atención plena que origina los factores de iluminación. Mediante esa atención plena, se debe entender que uno es 'saritā' por recordar una vez, y 'anussaritā' por recordar repetidamente. อุทยตฺถคามินิยาติ [Pg.22] ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยวยคามินิยา อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถาย. อริยายาติ วิกฺขมฺภนวเสน จ สมุจฺเฉทวเสน จ กิเลเสหิ อารกา ฐิตาย ปริสุทฺธาย. ปญฺญาย สมนฺนาคโตติ วิปสฺสนาปญฺญาย เจว มคฺคปญฺญาย จ สมงฺคีภูโต. นิพฺเพธิกายาติ สาเยว นิพฺพิชฺฌนโต นิพฺเพธิกาติ วุจฺจติ, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตตฺถ มคฺคปญฺญาย สมุจฺเฉทวเสน อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปทาลิตปุพฺพํ โลภกฺขนฺธํ โทสกฺขนฺธํ โมหกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกา. วิปสฺสนาปญฺญาย ตทงฺควเสน นิพฺเพธิกาย มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต จาติ วิปสฺสนา ‘‘นิพฺเพธิกา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยาติ อิธาปิ มคฺคปญฺญา ‘‘สมฺมา เหตุนา นเยน วฏฺฏทุกฺขํ เขปยมานา คจฺฉตีติ สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินี นาม. วิปสฺสนา ตทงฺควเสน วฏฺฏทุกฺขญฺจ กิเลสทุกฺขญฺจ เขปยมานา คจฺฉตีติ ทุกฺขกฺขยคามินี. ทุกฺขกฺขยคามินิยา วา มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต เอสา ทุกฺขกฺขยคามินี’’ติ เวทิตพฺพา. 'Udayatthagāminiyā' significa que posee la sabiduría que percibe el surgimiento y la desaparición de los cinco agregados, siendo capaz de penetrar tanto el surgimiento como la desaparición. 'Ariyāyā' significa que es pura y está alejada de las impurezas (kilesas) mediante la supresión y la erradicación. 'Paññāya samannāgato' significa que está dotado tanto de la sabiduría del insight (vipassanāpaññā) como de la sabiduría del camino (maggapaññā). 'Nibbedhikāyā' se dice porque esa misma sabiduría penetra; el significado es que uno está dotado de ella. Allí, con la sabiduría del camino, penetra y rompe la masa de codicia, la masa de odio y la masa de engaño que no habían sido penetradas ni rotas antes mediante la erradicación (samuccheda); por eso se llama 'penetrativa'. Con la sabiduría del insight, se dice que es 'penetrativa' porque penetra y rompe la masa de codicia, odio y engaño mediante la erradicación parcial (tadaṅga) y porque conduce a la obtención de la sabiduría del camino penetrativa. 'Sammā dukkhakkhayagāminiyā': aquí también, la sabiduría del camino se llama 'la que conduce rectamente al fin del sufrimiento' porque marcha agotando el sufrimiento de la ronda de renacimientos (vaṭṭadukkha) de manera correcta, mediante causas y métodos. La sabiduría del insight se llama 'la que conduce al fin del sufrimiento' porque marcha agotando el sufrimiento de la ronda y el sufrimiento de las impurezas mediante la erradicación parcial. O bien, debe entenderse que se llama así porque conduce a la obtención de la sabiduría del camino que lleva al fin del sufrimiento. ๒๖. อภิเจตสิกานนฺติ อภิจิตฺตํ เสฏฺฐจิตฺตํ สิตานํ นิสฺสิตานํ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ สุขปฏิลาภเหตูนํ. นิกามลาภีติ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตา. อกิจฺฉลาภีติ นิทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี. ปคุณภาเวน เอโก อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ, สมาธิปาริปนฺถิกธมฺเม ปน อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภตุํ น สกฺโกติ, โส อตฺตโน อนิจฺฉาย ขิปฺปเมว วุฏฺฐาติ, ยถาปริจฺเฉทวเสน สมาปตฺตึ ฐเปตุํ น สกฺโกติ อยํ กิจฺฉลาภี กสิรลาภี นาม. เอโก อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ จ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ, สมาธิปาริปนฺถิกธมฺเม จ อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ, โส ยถาปริจฺเฉทวเสเนว วุฏฺฐาตุํ สกฺโกติ, อยํ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี นาม. 26. 'Abhicetasikānaṃ' se refiere a los jhānas que dependen o se apoyan en la mente superior (abhicitta), es decir, la mente excelente. 'Diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ' se refiere a los jhānas que son causa para obtener felicidad en cada momento de su absorción. 'Nikāmalābhī' significa que puede entrar en ellos en cualquier momento que lo desee. 'Akicchalābhī' significa que los obtiene sin dificultad. 'Akasiralābhī' significa que los obtiene de manera abundante. Por la maestría alcanzada, uno puede ser capaz de entrar en la absorción en cualquier momento que desee, pero si no puede suprimir los obstáculos (nīvaraṇas) que son enemigos de la concentración sin fatigarse, sale de la absorción rápidamente contra su voluntad y no puede mantenerla por el tiempo determinado; a tal persona se le llama 'alguien que obtiene con dificultad y esfuerzo'. Otro puede entrar en la absorción en cualquier momento que desee y también suprimir los obstáculos sin fatiga; este puede salir de la absorción precisamente según el tiempo determinado; a tal persona se le llama 'alguien que obtiene sin dificultad y sin esfuerzo'. ๒๗. อยํ วุจฺจติ มหานาม อริยสาวโก เสโข ปาฏิปโทติ มหานาม อริยสาวโก เสโข ปาฏิปโท วิปสฺสนาคพฺภาย วฑฺฒมานกปฏิปทาย สมนฺนาคโตติ วุจฺจตีติ ทสฺเสติ. อปุจฺจณฺฑตายาติ อปูติอณฺฑตาย. ภพฺโพ อภินิพฺภิทายาติ วิปสฺสนาทิญาณปฺปเภทาย ภพฺโพ. สมฺโพธายาติ อริยมคฺคาย. อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺสาติ อรหตฺตํ [Pg.23] อนุตฺตโร โยคกฺเขโม นาม, ตทภิคมาย ภพฺโพติ ทสฺเสติ. ยา ปนายเมตฺถ อตฺถทีปนตฺถํ อุปมา อาหฏา, สา เจโตขิลสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เกวลญฺหิ ตตฺถ ‘‘ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ ติวิธกิริยกรณํ วิย หิ อิมสฺส ภิกฺขุโน อุสฺโสฬฺหิปนฺนรเสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตภาโว’’ติ ยํ เอวํ โอปมฺมสํสนฺทนํ อาคตํ, ตํ อิธ เอวํ สีลสมฺปนฺโน โหตีติอาทิวจนโต ‘‘ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ ติวิธกิริยกรณํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน สีลสมฺปนฺนตาทีหิ ปนฺนรเสหิ ธมฺเมหิ สมงฺคิภาโว’’ติ. เอวํ โยเชตฺวา เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตสทิสเมว. 27. 'Ayaṃ vuccati mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipado': esto muestra que un noble discípulo que está en entrenamiento (sekha) y posee tal práctica está dotado de la práctica que hace crecer el embrión del insight (vipassanā). 'Apuccaṇḍatāyā' significa poseer una condición similar a un huevo que no está podrido. 'Bhabbo abhinibbhidāyā' significa capaz de romper o manifestar los diversos tipos de conocimiento, como el conocimiento del insight. 'Sambodhāyā' se refiere al Noble Camino. 'Anuttarassa yogakkhemassā' se refiere al fruto del Arahatship, que es la seguridad suprema frente a los yugos; muestra que es capaz de alcanzarlo. En cuanto a la comparación presentada aquí para ilustrar el significado, debe entenderse según el método expuesto en el Cetokhila Sutta. Solo que allí se dice: 'Al igual que la gallina realiza tres tipos de acciones sobre sus huevos, así debe entenderse la posesión de las quince cualidades de esfuerzo de este monje'. Debido a las palabras 'así es dotado de virtud', etc., aquí debe entenderse uniendo la comparación de la siguiente manera: 'Al igual que la gallina realiza tres tipos de acciones sobre sus huevos, así este monje posee las quince cualidades, empezando por la perfección en la virtud'. El resto es igual a lo que se ha dicho en todos los demás lugares. ๒๘. อิมํเยว อนุตฺตรํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธินฺติ อิมํ ปฐมาทิชฺฌาเนหิ อสทิสํ อุตฺตมํ จตุตฺถชฺฌานิกํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ. ปฐมาภินิพฺภิทาติ ปฐโม ญาณเภโท. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. กุกฺกุฏจฺฉาปโก ปน เอกวารํ มาตุกุจฺฉิโต เอกวารํ อณฺฑโกสโตติ ทฺเว วาเร ชายติ. อริยสาวโก ตีหิ วิชฺชาหิ ตาโย วาเร ชายติ. ปุพฺเพนิวาสจฺฉาทกํ ตมํ วิโนเทตฺวา ปุพฺเพนิวาสญาเณน ปฐมํ ชายติ, สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิจฺฉาทกํ ตมํ วิโนเทตฺวา ทิพฺพจกฺขุญาเณน ทุติยํ ชายติ, จตุสจฺจปฏิจฺฉาทกํ ตมํ วิโนเทตฺวา อาสวกฺขยญาเณน ตติยํ ชายติ. 28. 'Imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ' se refiere a esta pureza de la atención plena nacida de la ecuanimidad, propia del cuarto jhāna, la cual es suprema y distinta de los jhānas como el primero. 'Paṭhamābhinibbhidā' es la primera ruptura del conocimiento, es decir, el conocimiento que recuerda las vidas pasadas. El mismo método se aplica al segundo y los demás conocimientos. Sin embargo, un polluelo nace dos veces: una vez del vientre de la madre y otra de la cáscara del huevo. El noble discípulo nace tres veces a través de los tres conocimientos (vijjā): nace por primera vez mediante el conocimiento que recuerda las vidas pasadas tras disipar la oscuridad del engaño que oculta las vidas previas; nace por segunda vez mediante el ojo divino tras disipar la oscuridad que oculta la muerte y el renecimiento de los seres; y nace por tercera vez mediante el conocimiento de la destrucción de las impurezas tras disipar la oscuridad que oculta las Cuatro Nobles Verdades. ๒๙. อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมินฺติ อิทมฺปิ สีลํ อสฺส ภิกฺขุโน จรณํ นาม โหตีติ อตฺโถ. จรณํ นาม พหุ อเนกวิธํ, สีลาทโย ปนฺนรสธมฺมา, ตตฺถ อิทมฺปิ เอกํ จรณนฺติ อตฺโถ. ปทตฺโถ ปน จรติ เตน อคตปุพฺพํ ทิสํ คจฺฉตีติ จรณํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. 29. 'Idampissa hoti caraṇasmiṃ' significa que, para este monje, esta virtud también se denomina conducta (caraṇa). La conducta es de muchos tipos y diversa, consistiendo en las quince cualidades que comienzan con la virtud; en ese contexto, el significado es que 'esto también es un tipo de conducta'. En cuanto al significado de la palabra: 'caraṇa' es aquello mediante lo cual uno marcha o se dirige hacia la región no alcanzada antes, es decir, el Nibbāna. Este método se aplica a todos los términos. อิทมฺปิสฺส โหติ วิชฺชายาติ อิทํ ปุพฺเพนิวาสญาณํ ตสฺส วิชฺชา นาม โหตีติ อตฺโถ. วิชฺชา นาม พหุ อเนกวิธา, วิปสฺสนญาณาทีนิ อฏฺฐ ญาณานิ, ตตฺถ อิทมฺปิ ญาณํ เอกา วิชฺชาติปิ อตฺโถ. ปทตฺโถ ปน วินิวิชฺฌิตฺวา เอตาย ชานาตีติ วิชฺชา. เอส นโย สพฺพตฺถ. วิชฺชาสมฺปนฺโน อิติปีติ ตีหิ วิชฺชาหิ วิชฺชาสมฺปนฺโน อิติปิ. จรณสมฺปนฺโน อิติปีติ ปญฺจทสหิ ธมฺเมหิ จรณสมฺปนฺโน อิติปิ. ตทุภเยน ปน วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน อิติปีติ. 'Esto también es para su conocimiento' significa que este conocimiento de las vidas pasadas es lo que se llama conocimiento (vijjā) para ese monje. El conocimiento es múltiple y de diversos tipos, incluyendo los ocho tipos de conocimiento, como el de la visión cabal (vipassanā). En este contexto, se debe entender que este conocimiento es también un tipo de conocimiento. El significado del término es: se llama 'conocimiento' porque a través de él uno conoce habiendo penetrado [la realidad]. Este método se aplica en todas partes. 'Dotado de conocimiento' significa dotado de los tres conocimientos. 'Dotado de conducta' significa dotado de los quince factores de la conducta. Por ambos, se le llama 'dotado de conocimiento y conducta'. ๓๐. สนงฺกุมาเรนาติ [Pg.24] โปราณกกุมาเรน, จิรกาลโต ปฏฺฐาย กุมาโรติ ปญฺญาเตน. โส กิร มนุสฺสปเถ ปญฺจจูฬกกุมารกกาเล ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ, ตสฺส โส อตฺตภาโว ปิโย อโหสิ มนาโป, ตสฺมา ตาทิเสเนว อตฺตภาเวน จรติ, เตน นํ สนงฺกุมาโรติ สญฺชานนฺติ. ชเนตสฺมินฺติ ชนิตสฺมึ, ปชายาติ อตฺโถ. เย โคตฺตปฏิสาริโนติ เย ชเนตสฺมึ โคตฺตํ ปฏิสรนฺติ ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ, เตสุ โลเก โคตฺตปฏิสารีสุ ขตฺติโย เสฏฺโฐ. อนุมตา ภควตาติ มม ปญฺหพฺยากรเณน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา เทสิตาติ อมฺพฏฺฐสุตฺเต พุทฺเธน ภควตา ‘‘อหมฺปิ, อมฺพฏฺฐ, เอวํ วทามิ – 30. 'Por Sanaṅkumāra' se refiere al antiguo joven, conocido como 'joven' desde hace mucho tiempo. Se dice que en el mundo humano, cuando era un niño con cinco mechones de cabello, alcanzó los jhānas y, habiendo muerto sin perderlos, renació en el mundo de Brahmā. Aquella apariencia le resultaba querida y agradable, por lo cual deambula con esa misma forma; por eso se le conoce como Sanaṅkumāra. 'En la gente' significa entre los seres humanos, entre los seres. 'Quienes se guían por el linaje' son aquellos que entre la gente recurren a su linaje diciendo: 'Yo soy Gotama' o 'Yo soy Kassapa'; entre tales personas en el mundo, el khattiya es el superior. 'Aprobado por el Bienaventurado' significa que fue enseñado por el Buda en el Ambaṭṭha Sutta, coincidiendo con mi propia respuesta. El Buda dijo: 'Yo también, Ambaṭṭha, digo lo siguiente...' ‘ขตฺติโย เสฏฺโฐ ชเนตสฺมึ, เย โคตฺตปฏิสาริโน; วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน, โส เสฏฺโฐ เทวมานุเส’ติ’’. (ที. นิ. ๑.๒๗๗) – 'El khattiya es el superior entre la gente que se guía por el linaje; pero aquel que está dotado de conocimiento y conducta es el superior entre los dioses y los hombres'. เอวํ ภาสนฺเตน อนุญฺญาตา อนุโมทิตา. สาธุ สาธุ อานนฺทาติ, ภควา กิร อาทิโต ปฏฺฐาย นิทฺทํ อโนกฺกมนฺโตว อิมํ สุตฺตํ สุตฺวา อานนฺเทน เสขปฏิปทาย กูฏํ คหิตนฺติ ญตฺวา อุฏฺฐาย ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺโน สาธุการํ อทาสิ. เอตฺตาวตา จ ปน อิทํ สุตฺตํ ชินภาสิตํ นาม ชาตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. Al hablar de esta manera, fue autorizado y celebrado. 'Bien, bien, Ānanda': se dice que el Bienaventurado, sin haber caído en el sueño desde el principio, escuchó este discurso y, reconociendo que Ānanda había captado la culminación de la práctica del discípulo en instrucción (sekha), se levantó, se sentó con las piernas cruzadas y expresó su aprobación. Con esto, este discurso llegó a ser considerado como 'palabra del Conquistador' (Jinabhāsita). El resto del texto es claro en todas partes. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. เสขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Sekha Sutta. ๔. โปตลิยสุตฺตวณฺณนา 4. Explicación del Potaliya Sutta. ๓๑. เอวํ เม สุตนฺติ โปตลิยสุตฺตํ. ตตฺถ องฺคุตฺตราเปสูติ องฺคาเยว โส ชนปโท, มหิยา ปนสฺส อุตฺตเรน ยา อาโป, ตาสํ อวิทูรตฺตา อุตฺตราโปติปิ วุจฺจติ. กตรมหิยา อุตฺตเรน ยา อาโปติ, มหามหิยา. ตตฺถายํ อาวิภาวกถา – อยํ กิร ชมฺพุทีโป ทสสหสฺสโยชนปริมาโณ. ตตฺถ จ จตุสหสฺสโยชนปฺปมาโณ ปเทโส อุทเกน อชฺโฌตฺถโฏ สมุทฺโทติ สงฺขํ คโต[Pg.25]. ติสหสฺสโยชนปฺปมาเณ มนุสฺสา วสนฺติ. ติสหสฺสโยชนปฺปมาเณ หิมวา ปติฏฺฐิโต อุพฺเพเธน ปญฺจโยชนสติโก จตุราสีติกูฏสหสฺสปฏิมณฺฑิโต สมนฺตโต สนฺทมานปญฺจสตนทีวิจิตฺโต, ยตฺถ อายามวิตฺถาเรน เจว คมฺภีรตาย จ ปณฺณาสปณฺณาสโยชนา ทิยฑฺฒโยชนสตปริมณฺฑลา อโนตตฺตทโห กณฺณมุณฺฑทโห รถการทโห ฉทฺทนฺตทโห กุณาลทโห มนฺทากินีทโห สีหปปาตทโหติ สตฺต มหาสรา ปติฏฺฐิตา. เตสุ อโนตตฺตทโห สุทสฺสนกูฏํ จิตฺรกูฏํ กาฬกูฏํ คนฺธมาทนกูฏํ เกลาสกูฏนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ ปพฺพเตหิ ปริกฺขิตฺโต. 31. 'Así lo he oído' se refiere al Potaliya Sutta. En ese texto, 'entre los anguttarāpas' indica que esa región es la misma de Aṅga; sin embargo, debido a su proximidad a las aguas que están al norte del río Mahī, también se le llama Uttarāpa. ¿Al norte de qué río Mahī están esas aguas? Del gran río Mahī. He aquí la explicación detallada: se dice que este continente de Jambudīpa tiene una extensión de diez mil yojanas. De esa área, una región de cuatro mil yojanas está cubierta por agua y se conoce como el océano. En una región de tres mil yojanas viven los seres humanos. En otra región de tres mil yojanas se alzan las montañas del Himavā, con una altura de quinientas yojanas, adornadas con ochenta y cuatro mil picos y embellecidas por quinientos ríos que fluyen por todas partes. Allí se encuentran siete grandes lagos, con una extensión de cincuenta por cincuenta yojanas y una circunferencia de ciento cincuenta yojanas: el lago Anotatta, el lago Kaṇṇamuṇḍa, el lago Rathakāra, el lago Chaddanta, el lago Kuṇāla, el lago Mandākinī y el lago Sīhapapāta. Entre estos, el lago Anotatta está rodeado por estas cinco montañas: el pico Sudassana, el pico Citra, el pico Kāḷa, el pico Gandhamādana y el pico Kelāsa. ตตฺถ สุทสฺสนกูฏํ โสวณฺณมยํ ทฺวิโยชนสตุพฺเพธํ อนฺโตวงฺกํ กากมุขสณฺฐานํ ตเมว สรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตํ. จิตฺรกูฏํ สพฺพรตนมยํ. กาฬกูฏํ อญฺชนมยํ. คนฺธมาทนกูฏํ สานุมยํ อพฺภนฺตเร มุคฺควณฺณํ, มูลคนฺโธ สารคนฺโธ เผคฺคุคนฺโธ ตจคนฺโธ ปปฏิกคนฺโธ รสคนฺโธ ปตฺตคนฺโธ ปุปฺผคนฺโธ ผลคนฺโธ คนฺธคนฺโธติ อิเมหิ ทสหิ คนฺเธหิ อุสฺสนฺนํ นานปฺปการโอสธสญฺฉนฺนํ, กาฬปกฺขอุโปสถทิวเส อาทิตฺตมิว องฺคารํ ชลนฺตํ ติฏฺฐติ. เกลาสกูฏํ รชตมยํ. สพฺพานิ สุทสฺสเนน สมานุพฺเพธสณฺฐานานิ, ตเมว สรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตานิ. ตานิ สพฺพานิ เทวานุภาเวน นาคานุภาเวน จ วสฺสนฺติ, นทิโย จ เตสุ สนฺทนฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ อุทกํ อโนตตฺตเมว ปวิสติ. จนฺทิมสูริยา ทกฺขิเณน วา อุตฺตเรน วา คจฺฉนฺตา ปพฺพตนฺตเรน ตตฺถ โอภาสํ กโรนฺติ, อุชุํ คจฺฉนฺตา น กโรนฺติ, เตเนวสฺส อโนตตฺตนฺติ สงฺขา อุทปาทิ. Entre ellos, el pico Sudassana es de oro, tiene doscientas yojanas de altura, está inclinado hacia adentro con la forma de un pico de cuervo y se yergue cubriendo ese mismo lago. El pico Citra está hecho de todas las gemas. El pico Kāḷa es de piedra de colirio. El pico Gandhamādana es una meseta, de color verde como el frijol en su interior, y es abundante en estos diez tipos de fragancias: aroma de raíces, de duramen, de madera blanda, de corteza, de escamas, de resina, de hojas, de flores, de frutos y el aroma de todas las fragancias juntas; está cubierto de diversos tipos de plantas medicinales y, en los días de Uposatha de la quincena oscura, permanece brillando como carbones encendidos. El pico Kelāsa es de plata. Todos estos picos tienen la misma altura y forma que el Sudassana y se yerguen cubriendo el mismo lago. Todos ellos derraman agua por el poder de los devas y los nagas, y los ríos fluyen desde ellos. Toda esa agua entra exclusivamente en el lago Anotatta. La luna y el sol, al desplazarse por el sur o por el norte, iluminan el lugar a través de las brechas entre las montañas; pero cuando se desplazan directamente por encima, no lo iluminan. Por esta razón, surgió el nombre de Anotatta [el no calentado]. ตตฺถ มโนหรสิลาตลานิ นิมฺมจฺฉกจฺฉปานิ ผลิกสทิสนิมฺมลุทกานิ นฺหานติตฺถานิ สุปฏิยตฺตานิ โหนฺติ, เยสุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา จ อิทฺธิมนฺโต จ อิสโย นฺหายนฺติ, เทวยกฺขาทโย อุยฺยานกีฬกํ กีฬนฺติ. Allí hay hermosas superficies de piedra, aguas libres de peces y tortugas, puras como el cristal, y lugares para bañarse bien dispuestos, donde se bañan los Budas, los Paccekabuddhas, los nobles que han destruido las impurezas (khīṇāsava) y los eremitas dotados de poderes psíquicos; también los devas, yakkhas y otros seres disfrutan de juegos de jardín. ตสฺส จตูสุ ปสฺเสสุ สีหมุขํ หตฺถิมุขํ อสฺสมุขํ อุสภมุขนฺติ จตฺตาริ มุขานิ โหนฺติ, เยหิ จตสฺโส นทิโย สนฺทนฺติ. สีหมุเขน นิกฺขนฺตนทีตีเร สีหา พหุตรา โหนฺติ. หตฺถิมุขาทีหิ หตฺถิอสฺสอุสภา. ปุรตฺถิมทิสโต นิกฺขนฺตนที อโนตตฺตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อิตรา ติสฺโส นทิโย อนุปคมฺม [Pg.26] ปาจีนหิมวนฺเตเนว อมนุสฺสปถํ คนฺตฺวา มหาสมุทฺทํ ปวิสติ. ปจฺฉิมทิสโต จ อุตฺตรทิสโต จ นิกฺขนฺตนทิโยปิ ตเถว ปทกฺขิณํ กตฺวา ปจฺฉิมหิมวนฺเตเนว อุตฺตรหิมวนฺเตเนว จ อมนุสฺสปถํ คนฺตฺวา มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. ทกฺขิณทิสโต นิกฺขนฺตนที ปน ตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทกฺขิเณน อุชุกํ ปาสาณปิฏฺเฐเนว สฏฺฐิโยชนานิ คนฺตฺวา ปพฺพตํ ปหริตฺวา วุฏฺฐาย ปริกฺเขเปน ติคาวุตปฺปมาณา อุทกธารา จ หุตฺวา อากาเสน สฏฺฐิโยชนานิ คนฺตฺวา ติยคฺคเฬ นาม ปาสาเณ ปติตา, ปาสาโณ อุทกธาราเวเคน ภินฺโน. ตตฺถ ปญฺญาสโยชนปฺปมาณา ติยคฺคฬา นาม โปกฺขรณี ชาตา, โปกฺขรณิยา กูลํ ภินฺทิตฺวา ปาสาณํ ปวิสิตฺวา สฏฺฐิโยชนานิ คตา. ตโต ฆนปถวึ ภินฺทิตฺวา อุมงฺเคน สฏฺฐิโยชนานิ คนฺตฺวา วิญฺฌุํ นาม ติรจฺฉานปพฺพตํ ปหริตฺวา หตฺถตเล ปญฺจงฺคุลิสทิสา ปญฺจธารา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. สา ติกฺขตฺตุํ อโนตตฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา คตฏฺฐาเน อาวฏฺฏคงฺคาติ วุจฺจติ. อุชุกํ ปาสาณปิฏฺเฐน สฏฺฐิโยชนานิ คตฏฺฐาเน กณฺหคงฺคาติ, อากาเสน สฏฺฐิโยชนานิ คตฏฺฐาเน อากาสคงฺคาติ, ติยคฺคฬปาสาเณ ปญฺญาสโยชโนกาเส ฐิตา ติยคฺคฬโปกฺขรณีติ, กูลํ ภินฺทิตฺวา ปาสาณํ ปวิสิตฺวา สฏฺฐิโยชนานิ คตฏฺฐาเน พหลคงฺคาติ, อุมงฺเคน สฏฺฐิโยชนานิ คตฏฺฐาเน อุมงฺคคงฺคาติ วุจฺจติ. วิญฺฌุํ นาม ติรจฺฉานปพฺพตํ ปหริตฺวา ปญฺจธารา หุตฺวา ปวตฺตฏฺฐาเน ปน คงฺคา ยมุนา อจิรวตี สรภู มหีติ ปญฺจธา สงฺขํ คตา. เอวเมตา ปญฺจ มหานทิโย หิมวนฺตโต ปภวนฺติ. ตาสุ ยา อยํ ปญฺจมี มหี นาม, สา อิธ มหามหีติ อธิปฺเปตา. ตสฺสา อุตฺตเรน ยา อาโป, ตาสํ อวิทูรตฺตา โส ชนปโท องฺคุตฺตราโปติ เวทิตพฺโพ. ตสฺมึ องฺคุตฺตราเปสุ ชนปเท. A lo largo de sus cuatro costados [del lago Anotatta], se encuentran cuatro aberturas: la boca de león, la boca de elefante, la boca de caballo y la boca de toro, de las cuales fluyen cuatro ríos. En las orillas del río que sale de la boca de león, los leones son sumamente numerosos. Lo mismo ocurre con los elefantes, caballos y toros en las orillas de los ríos que salen de la boca del elefante y las demás. El río que sale por el lado este, tras circundar el lago Anotatta tres veces en el sentido de las agujas del reloj (padakkhiṇa), sin acercarse a los otros tres ríos, fluye a través del Himalaya oriental por regiones inhabitadas por humanos y entra en el gran océano. Los ríos que fluyen desde el oeste y el norte también circundan el lago de la misma manera y, fluyendo a través del Himalaya occidental y septentrional respectivamente por regiones inhabitadas, entran en el gran océano. Sin embargo, el río que sale por el lado sur, tras circundar el lago tres veces, fluye directamente hacia el sur sobre una superficie de piedra durante sesenta yojanas; luego, al golpear una montaña, se eleva formando una corriente de agua de tres gavutas de ancho, viaja por el aire durante sesenta yojanas y cae sobre una roca llamada Tiyaggaḷa. La roca se rompe por la fuerza de la corriente de agua y allí se forma un estanque llamado Tiyaggaḷa de cincuenta yojanas de extensión. Al romper la orilla del estanque, el agua penetra en la roca y fluye por sesenta yojanas; luego, atravesando la tierra sólida, recorre sesenta yojanas a través de un túnel subterráneo y, al chocar contra la cordillera transversal llamada Viñjhu, se divide en cinco corrientes que fluyen como los cinco dedos de una palma. El tramo donde circunda el Anotatta tres veces se llama Āvaṭṭagaṅgā. El tramo que fluye directamente sobre la superficie de piedra durante sesenta yojanas se llama Kaṇhagaṅgā. El tramo que viaja por el aire durante sesenta yojanas se llama Ākāsagaṅgā. El tramo situado en el área de cincuenta yojanas en la roca Tiyaggaḷa se llama estanque Tiyaggaḷa. El tramo que fluye tras romper la orilla y penetrar en la roca por sesenta yojanas se llama Bahalagaṅgā. El tramo que fluye por sesenta yojanas a través del túnel se llama Umaṅgagaṅgā. Donde choca con la cordillera Viñjhu y se divide en cinco corrientes, estas son conocidas como Gaṅgā, Yamunā, Aciravatī, Sarabhū y Mahī. Así, estos cinco grandes ríos se originan en el Himalaya. De entre ellos, el quinto llamado Mahī es el que aquí se denomina Mahāmahī. Se debe entender que la región situada al norte de este río Mahī, debido a la cercanía de estas aguas, se conoce como Aṅguttarāpa. En esa región de Aṅguttarāpa... อาปณํ นามาติ ตสฺมึ กิร นิคเม วีสติ อาปณมุขสหสฺสานิ วิภตฺตานิ อเหสุํ. อิติ โส อาปณานํ อุสฺสนฺนตฺตา อาปณนฺตฺเวว สงฺขํ คโต. ตสฺส จ นิคมสฺส อวิทูเร นทีตีเร ฆนจฺฉาโย รมณีโย ภูมิภาโค มหาวนสณฺโฑ, ตสฺมึ ภควา วิหรติ. เตเนเวตฺถ วสนฏฺฐานํ น นิยามิตนฺติ เวทิตพฺพํ. เยนญฺญตโร วนสณฺโฑ เตนุปสงฺกมีติ [Pg.27] ภิกฺขุสงฺฆํ วสนฏฺฐานํ เปเสตฺวา เอกโกว อุปสงฺกมิ โปตลิยํ คหปตึ สนฺธาย. โปตลิโยปิ โข คหปตีติ โปตลิโยติ เอวํนามโก คหปติ. สมฺปนฺนนิวาสนปาวุรโณติ ปริปุณฺณนิวาสนปาวุรโณ, เอกํ ทีฆทสํ สาฏกํ นิวตฺโถ เอกํ ปารุโตติ อตฺโถ. ฉตฺตุปาหนาหีติ ฉตฺตํ คเหตฺวา อุปาหนา อารุยฺหาติ อตฺโถ. อาสนานีติ ปลฺลงฺกปีฐปลาลปีฐกาทีนิ. อนฺตมโส สาขาภงฺคมฺปิ หิ อาสนนฺเตว วุจฺจติ. คหปติวาเทนาติ คหปตีติ อิมินา วจเนน. สมุทาจรตีติ โวหรติ. En cuanto al nombre "Āpaṇa", se dice que en ese pueblo de mercado había veinte mil frentes de tiendas distribuidos. Debido a la abundancia de tiendas (āpaṇa), llegó a ser conocido simplemente como Āpaṇa. No lejos de ese pueblo, a la orilla del río, había una arboleda (vanasaṇḍo) en un terreno encantador y de sombra densa; allí residía el Bienaventurado. Por lo tanto, debe entenderse que el lugar de residencia aquí no está específicamente delimitado. "Se acercó a cierta arboleda": esto significa que, tras enviar a la comunidad de monjes a sus respectivos lugares de residencia, se acercó solo, con la intención de ver al jefe de hogar Potaliya. "Potaliya, el jefe de hogar": Potaliya es el nombre de dicho jefe de hogar. "Vestido con ropas completas" significa que sus vestiduras eran perfectas; el sentido es que llevaba puesto un manto de flecos largos y estaba cubierto con otro manto similar. "Con sombrilla y calzado" significa que sostenía una sombrilla y calzaba sandalias. "Asientos" se refiere a sillas en forma de diván, sillas de paja, etc. De hecho, incluso un lecho hecho de ramas rotas se considera un "asiento". "Con el término jefe de hogar": se refiere al uso de la palabra "gahapati". "Se dirigió a él" significa que lo llamó de esa manera. ภควนฺตํ เอตทโวจาติ ตติยํ คหปตีติ วจนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ภควนฺตเมตํ ‘‘ตยิทํ, โภ, โคตมา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ นจฺฉนฺนนฺติ น อนุจฺฉวิกํ. นปฺปติรูปนฺติ น สารุปฺปํ. อาการาติอาทีนิ สพฺพาเนว การณเววจนานิ. ทีฆทสวตฺถธารณ-เกสมสฺสุนขฐปนาทีนิ หิ สพฺพาเนว คิหิพฺยญฺชนานิ ตสฺส คิหิภาวํ ปากฏํ กโรนฺตีติ อาการา, คิหิสณฺฐาเนน สณฺฐิตตฺตา ลิงฺคา, คิหิภาวสฺส สญฺชานนนิมิตฺตตาย นิมิตฺตาติ วุตฺตา. ยถา ตํ คหปติสฺสาติ ยถา คหปติสฺส อาการลิงฺคนิมิตฺตา ภเวยฺยุํ, ตเถว ตุยฺหํ. เตน ตาหํ เอวํ สมุทาจรามีติ ทสฺเสติ. อถ โส เยน การเณน คหปติวาทํ นาธิวาเสติ, ตํ ปกาเสนฺโต ‘‘ตถา หิ ปน เม’’ติอาทิมาห. "Dijo esto al Bienaventurado": incapaz de tolerar que lo llamaran "jefe de hogar" por tercera vez, el jefe de hogar Potaliya le dijo al Bienaventurado: "Esto, honorable Gotama...", etc. En ese pasaje, "no es apropiado" (nacchannaṃ) significa que no es adecuado. "No es correcto" (nappaṭirūpaṃ) significa que no es conveniente. Los términos "apariencia" (ākāra) y demás son todos sinónimos que indican la causa o razón. Pues todas las señales de un laico, como vestir ropas de flecos largos y el arreglo del cabello y la barba, manifiestan su condición de laico; por ello se llaman "apariencias" (ākārā). Se llaman "señales" (liṅgā) porque se establecen según la forma laica, y se llaman "marcas" (nimittā) por ser el medio para reconocer la condición de laico. "Tal como corresponde a un jefe de hogar": significa que así como un jefe de hogar posee tales apariencias, señales y marcas, tú también las tienes. "Por eso me dirijo a ti de esta manera", muestra el Buda. Entonces, para explicar la razón por la cual no podía tolerar ser llamado "jefe de hogar", Potaliya dijo: "Así es, sin embargo, para mí...", etc. นิยฺยาตนฺติ นิยฺยาติตํ. อโนวาที อนุปวาทีติ ‘‘ตาตา, กสถ, วปถ, วณิปฺปถํ ปโยเชถา’’ติอาทินา หิ นเยน โอวทนฺโต โอวาที นาม โหติ. ‘‘ตุมฺเห น กสถ, น วปถ, น วณิปฺปถํ ปโยเชถ, กถํ ชีวิสฺสถ, ปุตฺตทารํ วา ภริสฺสถา’’ติอาทินา นเยน ปน อุปวทนฺโต อุปวาที นาม โหติ. อหํ ปน อุภยมฺปิ ตํ น กโรมิ. เตนาหํ ตตฺถ อโนวาที อนุปวาทีติ ทสฺเสติ. ฆาสจฺฉาทนปรโม วิหรามีติ ฆาสมตฺตญฺเจว อจฺฉาทนมตฺตญฺจ ปรมํ กตฺวา วิหรามิ, ตโต ปรํ นตฺถิ, น จ ปตฺเถมีติ ทีเปติ. "Entregado" (niyyātaṃ) significa renunciado o cedido. "Sin dar consejos ni reproches": uno se llama "consejero" (ovādī) cuando instruye de esta manera: "Hijos míos, arad, sembrad, dedicaos al comercio", etc. Por otro lado, uno se llama "reprochador" (upavādī) cuando amonesta diciendo: "No aráis, no sembráis, no os dedicáis al comercio; ¿cómo viviréis o cómo mantendréis a vuestra esposa e hijos?". "Yo, sin embargo, no hago ninguna de las dos cosas". Con esto muestra: "Por lo tanto, no doy consejos ni reproches respecto a mis hijos y posesiones". "Vivo dedicado únicamente al sustento y al vestido": significa que vivo estableciendo como límite solo lo suficiente para comer y vestirse; más allá de eso, no hay nada, ni lo deseo. Esto es lo que se aclara. ๓๒. คิทฺธิโลโภ ปหาตพฺโพติ เคธภูโต โลโภ ปหาตพฺโพ. อนินฺทาโรสนฺติ อนินฺทาภูตํ อฆฏฺฏนํ. นินฺทาโรโสติ นินฺทาฆฏฺฏนา. โวหารสมุจฺเฉทายาติ เอตฺถ โวหาโรติ พฺยวหารโวหาโรปิ ปณฺณตฺติปิ วจนมฺปิ เจตนาปิ. ตตฺถ – 32. «Giddhilobho pahātabbo» significa que la codicia que se ha vuelto un anhelo ávido debe ser abandonada. «Anindārosanti» se refiere a la no censura y la no agresión. «Nindārosoti» es la agresión por medio de la censura. En la expresión «vohārasamucchedāyāti» (para la erradicación de los discursos/convenciones), el término «vohāro» se refiere tanto al comercio, como a la designación conceptual, al habla y a la intención volitiva. Entre ellos: ‘‘โย [Pg.28] หิ โกจิ มนุสฺเสสุ, โวหารํ อุปชีวติ; เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ, วาณิโช โส น พฺราหฺมโณ’’ติ. (ม. นิ. ๒.๔๕๗) – «Cualquiera entre los hombres que vive del comercio (vohāra); sabe esto, oh Vāseṭṭha: él es un comerciante, no un brahmán». อยํ พฺยวหารโวหาโร นาม. ‘‘สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร’’ติ (ธ. ส. ๑๓๑๓-๑๓๑๕) อยํ ปณฺณตฺติโวหาโร นาม. ‘‘ตถา ตถา โวหรติ อปรามส’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๓๒) อยํ วจนโวหาโร นาม. ‘‘อฏฺฐ อริยโวหารา อฏฺฐ อนริยโวหรา’’ติ (อ. นิ. ๘.๖๗) อยํ เจตนาโวหาโร นาม, อยมิธาธิปฺเปโต. ยสฺมา วา ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย คิหีติ เจตนา นตฺถิ, สมโณติ เจตนา โหติ. คิหีติ วจนํ นตฺถิ, สมโณติ วจนํ โหติ. คิหีติ ปณฺณตฺติ นตฺถิ, สมโณติ ปณฺณตฺติ โหติ. คิหีติ พฺยวหาโร นตฺถิ, สมโณติ วา ปพฺพชิโตติ วา พฺยวหาโร โหติ. ตสฺมา สพฺเพเปเต ลพฺภนฺติ. Este se denomina «vohāra» comercial. «Enumeración, denominación, designación, convención» (Dhs. 1313-1315); este se denomina «vohāra» conceptual. «Se expresa de tal y tal manera sin aferrarse» (MN 139); este se denomina «vohāra» verbal. «Ocho discursos nobles, ocho discursos no nobles» (AN 8.67); este se denomina «vohāra» volitivo, y es este el que se entiende en este contexto. Pues, desde el momento de la ordenación, la intención de 'soy un laico' no existe, sino que surge la intención de 'soy un asceta'. No existe el habla de 'laico', sino el habla de 'asceta'. No existe la designación de 'laico', sino la designación de 'asceta'. No existe el comercio de 'laico', sino que existe la convención de ser llamado 'asceta' o 'renunciante'. Por lo tanto, todos estos sentidos son aplicables. ๓๓. เยสํ โข อหํ สํโยชนานํ เหตุ ปาณาติปาตีติ เอตฺถ ปาณาติปาโตว สํโยชนํ. ปาณาติปาตสฺเสว หิ เหตุ ปาณาติปาตปจฺจยา ปาณาติปาตี นาม โหติ. ปาณาติปาตานํ ปน พหุตาย ‘‘เยสํ โข อห’’นฺติ วุตฺตํ. เตสาหํ สํโยชนานนฺติ เตสํ อหํ ปาณาติปาตพนฺธนานํ. ปหานาย สมุจฺเฉทาย ปฏิปนฺโนติ อิมินา อปาณาติปาตสงฺขาเตน กายิกสีลสํวเรน ปหานตฺถาย สมุจฺเฉทนตฺถาย ปฏิปนฺโน. อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺยาติ กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ นาม ชีวิตา อโวโรปนกสาสเน ปพฺพชิตฺวา ปาณาติปาตมตฺตโตปิ โอรมิตุํ น สกฺโกมิ, กึ มยฺหํ ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺย. อนุวิจฺจาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุนฺติ เอวรูเป นาม สาสเน ปพฺพชิตฺวา ปาณาติปาตมตฺตโตปิ โอรมิตุํ น สกฺโกติ, กึ เอตสฺส ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อนุวิจฺจ ตุลยิตฺวา ปริโยคาเหตฺวา อญฺเญปิ วิญฺญู ปณฺฑิตา ครเหยฺยุํ. เอตเทว โข ปน สํโยชนเมตํ นีวรณนฺติ ทสสุ สํโยชเนสุ ปญฺจสุ จ นีวรเณสุ อปริยาปนฺนมฺปิ ‘‘อฏฺฐ นีวรณา’’ติ เทสนาวเสเนตํ วุตฺตํ. วฏฺฏพนฺธนฏฺเฐน หิ หิตปฏิจฺฉาทนฏฺเฐน จ สํโยชนนฺติปิ นีวรณนฺติปิ วุตฺตํ. อาสวาติ ปาณาติปาตการณา เอโก อวิชฺชาสโว อุปฺปชฺชติ. วิฆาตปริฬาหาติ วิฆาตา จ ปริฬาหา จ. ตตฺถ [Pg.29] วิฆาตคฺคหเณน กิเลสทุกฺขญฺจ วิปากทุกฺขญฺจ คหิตํ, ปริฬาหคฺคหเณนปิ กิเลสปริฬาโห จ วิปากปริฬาโห จ คหิโต. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 33. En la frase «aquellos grilletes por cuya causa yo sería un matador de seres vivos», el acto de matar es en sí mismo el grillete (saṃyojana). Pues debido a la causa y condición del acto de matar, uno es llamado 'matador'. Debido a la multiplicidad de seres vivos asesinados, se utiliza el plural «aquellos». «Aquellos grilletes» se refiere a los vínculos producidos por el acto de matar. «Habiendo emprendido el camino para el abandono y la erradicación» significa que uno practica para abandonar y erradicar mediante la restricción de la conducta física conocida como la abstención de matar. «Incluso mi propio ser podría reprocharme»: si habiendo renunciado al mundo en la Dispensación donde no se debe privar de la vida ni a una termita o hormiga, no puedo abstenerme ni siquiera del mero acto de matar, ¿qué beneficio tiene mi vida monástica? Así, el propio ser podría reprocharle a uno. «Incluso los sabios, tras investigar, podrían censurarme»: habiendo renunciado en tal Dispensación, no puede abstenerse ni del mero acto de matar, ¿qué beneficio tiene su vida monástica? Así, tras investigar, evaluar y profundizar, otros sabios y eruditos podrían censurarle. «Esto es precisamente un grillete, esto es un obstáculo»: aunque no esté incluido [estrictamente] entre los diez grilletes o los cinco obstáculos, se dice así por el poder de la enseñanza que menciona «ocho obstáculos». Se llaman «grilletes» porque atan a la rueda de la existencia (vaṭṭa) y «obstáculos» porque encubren el bienestar. «Máculas» (āsavā): por causa del acto de matar, surge la mácula de la ignorancia. «Angustia y tormento» se refiere a la aflicción y al ardor febril. Aquí, por «angustia» se entiende tanto el sufrimiento de las deficiencias (kilesa) como el sufrimiento del resultado (vipāka); por «tormento» se entiende tanto el ardor de las deficiencias como el ardor del resultado. Por este método, debe entenderse el significado en todos los casos. ๓๔-๔๐. อยํ ปน วิเสโส – เตสาหํ สํโยชนานํ ปหานายาติ อิมสฺมึ ปเท อิมินา ทินฺนาทานสงฺขาเตน กายิกสีลสํวเรน, สจฺจวาจาสงฺขาเตน วาจสิกสีลสํวเรน, อปิสุณาวาจาสงฺขาเตน วาจสิกสีลสํวเรน, อคิทฺธิโลภสงฺขาเตน มานสิกสีลสํวเรน, อนินฺทาโรสสงฺขาเตน กายิกวาจสิกสีลสํวเรน, อโกธุปายาสสงฺขาเตน มานสิกสีลสํวเรน, อนติมานสงฺขาเตน มานสิกสีลสํวเรน ปหานตฺถาย สมุจฺเฉทนตฺถาย ปฏิปนฺโนติ เอวํ สพฺพวาเรสุ โยชนา กาตพฺพา. 34-40. Esta es la distinción: en la frase «para el abandono de esos grilletes», se refiere a practicar para el abandono y la erradicación mediante: la restricción de la conducta física conocida como abstención de tomar lo no dado; la restricción de la conducta verbal conocida como habla veraz; la restricción de la conducta verbal conocida como abstención de la calumnia; la restricción de la conducta mental conocida como ausencia de codicia ávida; la restricción de la conducta física y verbal conocida como ausencia de censura y agresión; la restricción de la conducta mental conocida como ausencia de ira y malicia; y la restricción de la conducta mental conocida como ausencia de orgullo excesivo. Así debe aplicarse la conexión en todos los casos. อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺย อนุวิจฺจาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุนฺติ อิเมสุ ปน ปเทสุ ติณสลากมฺปิ นาม อุปาทาย อทินฺนํ อคฺคหณสาสเน ปพฺพชิตฺวา อทินฺนาทานมตฺตโตปิ วิรมิตุํ น สกฺโกมิ, กึ มยฺหํ ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺย. เอวรูเป นาม สาสเน ปพฺพชิตฺวา อทินฺนาทานมตฺตโตปิ โอรมิตุํ น สกฺโกติ, กึ อิมสฺส ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อนุวิจฺจาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุํ? หสาเปกฺขตายปิ นาม ทวกมฺยตาย วา มุสาวาทํ อกรณสาสเน ปพฺพชิตฺวา. สพฺพากาเรน ปิสุณํ อกรณสาสเน นาม ปพฺพชิตฺวา. อปฺปมตฺตกมฺปิ คิทฺธิโลภํ อกรณสาสเน นาม ปพฺพชิตฺวาปิ. กกเจน องฺเคสุ โอกฺกนฺติยมาเนสุปิ นาม ปเรสํ นินฺทาโรสํ อกรณสาสเน ปพฺพชิตฺวา. ฉินฺนขาณุกณฺฏกาทีสุปิ นาม โกธุปายาสํ อกรณสาสเน ปพฺพชิตฺวา. อธิมานมตฺตมฺปิ นาม มานํ อกรณสาสเน ปพฺพชิตฺวา อติมานมตฺตมฺปิ ปชหิตุํ น สกฺโกมิ, กึ มยฺหํ ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺย. เอวรูเป นาม สาสเน ปพฺพชิตฺวา อติมานมตฺตมฺปิ ปชหิตุํ น สกฺโกติ, กึ อิมสฺส ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อนุวิจฺจาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุนฺติ เอวํ สพฺพวาเรสุ โยชนา กาตพฺพา. En las frases «mi propio ser podría reprocharme...» etc.: habiendo renunciado en la Dispensación donde no se debe tomar lo ajeno ni siquiera una brizna de hierba o una astilla de madera, si no puedo abstenerme ni siquiera del mero acto de tomar lo no dado, ¿de qué sirve mi vida monástica? Así, el propio ser podría reprocharle, y tras investigar, los sabios podrían censurarle. Lo mismo se aplica al habla falsa, incluso por diversión o por deseo de bromear, en la Dispensación donde no se debe mentir. A la calumnia en todas sus formas, en la Dispensación donde no se debe calumniar. A la codicia ávida, incluso en mínima medida, en la Dispensación donde no se debe codiciar. A la censura y agresión hacia otros, incluso cuando los miembros son cortados con una sierra, en la Dispensación donde no se debe agredir. A la ira y malicia, incluso ante tocones y espinas, en la Dispensación donde no se debe airar. Al orgullo excesivo, incluso en su mera forma, en la Dispensación donde no se debe ser orgulloso; si no puedo abandonar ni siquiera el orgullo excesivo, ¿qué beneficio tiene mi vida monástica? Así, el propio ser podría reprocharle, y los sabios, tras investigar, podrían censurarle. De esta manera, debe aplicarse la conexión en todos los casos. อาสวาติ อิมสฺมึ ปน ปเท อทินฺนาทานการณา กามาสโว ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโวติ ตโย อาสวา อุปฺปชฺชนฺติ, ตถา มุสาวาทการณา ปิสุณาวาจาการณา จ, คิทฺธิโลภการณา ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว [Pg.30] จ, นินฺทาโรสการณา อวิชฺชาสโวว, ตถา โกธุปายาสการณา, อติมานการณา ภวาสโว อวิชฺชาสโว จาติ ทฺเวว อาสวา อุปฺปชฺชนฺตีติ เอวํ อาสวุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. En cuanto al término «máculas» (āsavā): por causa de tomar lo no dado, surgen tres máculas: la del deseo sensorial, la de las opiniones y la de la ignorancia. Lo mismo ocurre por causa del habla falsa y de la calumnia. Por causa de la codicia ávida, surgen la mácula de las opiniones y la mácula de la ignorancia. Por causa de la censura y la agresión, surge únicamente la mácula de la ignorancia; del mismo modo ocurre por la ira y la malicia. Por causa del orgullo excesivo, surgen dos máculas: la de la existencia y la de la ignorancia. De esta manera debe entenderse el surgimiento de las máculas. อิเมสุ ปน อฏฺฐสุปิ วาเรสุ อสมฺโมหตฺถํ ปุน อยํ สงฺเขปวินิจฺฉโย – ปุริเมสุ ตาว จตูสุ วิรมิตุํ น สกฺโกมีติ วตฺตพฺพํ, ปจฺฉิเมสุ ปชหิตุํ น สกฺโกมีติ. ปาณาติปาตนินฺทาโรสโกธุปายาเสสุ จ เอโก อวิชฺชาสโวว โหติ, อทินฺนาทานมุสาวาทปิสุณาวาจาสุ กามาสโว ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว, คิทฺธิโลเภ ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว, อติมาเน ภวาสโว อวิชฺชาสโว, อปาณาติปาตํ ทินฺนาทานํ กายิกํ สีลํ, อมุสา อปิสุณํ วาจสิกสีลํ, ฐเปตฺวา อนินฺทาโรสํ เสสานิ ตีณิ มานสิกสีลานิ. ยสฺมา ปน กาเยนปิ ฆฏฺเฏติ โรเสติ วาจายปิ, ตสฺมา อนินฺทาโรโส ทฺเว ฐานานิ ยาติ, กายิกสีลมฺปิ โหติ วาจสิกสีลมฺปิ. เอตฺตาวตา กึ กถิตํ? ปาติโมกฺขสํวรสีลํ. ปาติโมกฺขสํวรสีเล ฐิตสฺส จ ภิกฺขุโน ปฏิสงฺขาปหานวเสน คิหิโวหารสมุจฺเฉโท กถิโตติ เวทิตพฺโพ. Para evitar la confusión respecto a estas ocho secciones, he aquí una decisión concisa: en las primeras cuatro, debe decirse 'no puedo abstenerme', y en las últimas cuatro, 'no puedo abandonar'. En el acto de matar, el insulto, el enojo y la ira con desesperación, solo existe el efluvio de la ignorancia (avijjāsava). En el robo, la mentira y el habla maliciosa, existen tres efluvios: el del deseo sensorial (kāmāsavo), el de los puntos de vista (diṭṭhāsavo) y el de la ignorancia. En la codicia, están el efluvio de los puntos de vista y el de la ignorancia. En el orgullo excesivo, están el efluvio de la existencia (bhavāsavo) y el de la ignorancia. Abstenerse de matar y de robar constituye la moralidad corporal (kāyikaṃ sīlaṃ). Abstenerse de la mentira y del habla maliciosa constituye la moralidad verbal (vācasikasīlaṃ). Exceptuando el no insultar, las otras tres son moralidades mentales (mānasikasīlāni). No obstante, dado que uno agrede y molesta tanto con el cuerpo como con la palabra, la abstención del insulto pertenece a ambos ámbitos: es moralidad corporal y también moralidad verbal. ¿Qué se ha expuesto hasta aquí? La moralidad de la restricción del Pātimokkha (pātimokkhasaṃvarasīlaṃ). Se debe entender que para un monje establecido en la restricción del Pātimokkha, se ha expuesto el corte definitivo con las costumbres y designaciones laicas mediante el abandono a través de la reflexión. กามาทีนวกถาวณฺณนา Comentario sobre la explicación de los peligros de los placeres sensoriales ๔๒. วิตฺถารเทสนายํ ตเมนํ ทกฺโขติ ปทสฺส อุปสุมฺเภยฺยาติ อิมินา สทฺธึ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อิทํ วุตฺตํ โหติ, ตเมนํ กุกฺกุรํ อุปสุมฺเภยฺย, ตสฺส สมีเป ขิเปยฺยาติ อตฺโถ. อฏฺฐิกงฺกลนฺติ อุรฏฺฐึ วา ปิฏฺฐิกณฺฏกํ วา สีสฏฺฐึ วา. ตญฺหิ นิมฺมํสตฺตา กงฺกลนฺติ วุจฺจติ. สุนิกฺกนฺตํ นิกฺกนฺตนฺติ ยถา สุนิกฺกนฺตํ โหติ, เอวํ นิกฺกนฺตํ นิลฺลิขิตํ, ยเทตฺถ อลฺลีนมํสํ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ นิลฺลิขิตฺวา อฏฺฐิมตฺตเมว กตนฺติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘นิมฺมํส’’นฺติ. โลหิตํ ปน มกฺขิตฺวา ติฏฺฐติ, เตน วุตฺตํ ‘‘โลหิตมกฺขิต’’นฺติ. 42. En la enseñanza detallada, la conexión del término 'tamenaṃ' con 'dakkho' debe entenderse junto con 'upasumbheyya'. Esto significa: 'lanzaría a ese perro', es decir, lo arrojaría cerca de él. 'Aṭṭhikaṅkalaṃ' se refiere al hueso del pecho, de la columna o de la cabeza. Ciertamente, debido a la ausencia de carne, se le llama 'esqueleto' (kaṅkala). 'Sunikkantaṃ nikkantaṃ' significa raspado de tal manera que quede bien limpio; esto es, raspando totalmente cualquier resto de carne que estuviera adherida, dejando únicamente el hueso. Por eso se dijo: 'sin carne'. Sin embargo, permanece manchado de sangre, por ello se dijo: 'manchado de sangre'. พหุทุกฺขา พหุปายาสาติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกหิ ทุกฺเขหิ พหุทุกฺขา, อุปายาสสํกิเลเสหิ พหุปายาสา. ยายํ อุเปกฺขา นานตฺตา นานตฺตสิตาติ ยา อยํ ปญฺจกามคุณารมฺมณวเสน นานาสภาวา, ตาเนว [Pg.31] จ อารมฺมณานิ นิสฺสิตตฺตา ‘‘นานตฺตสิตา’’ติ วุจฺจติ ปญฺจกามคุณูเปกฺขา, ตํ อภินิวชฺเชตฺวา. เอกตฺตา เอกตฺตสิตาติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขา, สา หิ ทิวสมฺปิ เอกสฺมึ อารมฺมเณ อุปฺปชฺชนโต เอกสภาวา, ตเทว เอกํ อารมฺมณํ นิสฺสิตตฺตา เอกตฺตสิตา นาม. ยตฺถ สพฺพโส โลกามิสูปาทานา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ ยตฺถ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขายํ ยํ อุเปกฺขํ อาคมฺม ยํ ปฏิจฺจ สพฺเพน สพฺพํ อปริเสสา โลกามิสสงฺขาตา ปญฺจกามคุณามิสา นิรุชฺฌนฺติ. ปญฺจกามคุณามิสาติ จ กามคุณารมฺมณฉนฺทราคา, คหณฏฺเฐน เตเยว จ อุปาทานาติปิ วุตฺตา. ตเมวูเปกฺขํ ภาเวตีติ ตํ โลกามิสูปาทานานํ ปฏิปกฺขภูตํ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขเมว วฑฺเฒติ. 'Mucho sufrimiento, mucha desesperación' significa mucho sufrimiento debido a los dolores en esta vida y en las futuras, y mucha desesperación debido a las impurezas de la angustia. 'Esta ecuanimidad que es diversa y basada en la diversidad' se refiere a la ecuanimidad que tiene diversas naturalezas según los objetos de los cinco hilos de los placeres sensoriales; se llama 'basada en la diversidad' porque depende de esos mismos objetos. Al evitar esa ecuanimidad de los placeres sensoriales, se llega a la 'ecuanimidad basada en la unidad', que se refiere a la ecuanimidad del cuarto Jhana. Esta tiene una sola naturaleza porque surge en un único objeto incluso durante todo el día, y se llama 'basada en la unidad' porque depende de ese único objeto. 'Donde cesan completamente y sin residuo los apegos a los cebos del mundo' significa que en la ecuanimidad del cuarto Jhana, recurriendo a ella y dependiendo de ella, cesan totalmente y sin dejar rastro los grandes deseos conocidos como cebos del mundo, que son los cebos de los cinco placeres sensoriales. 'Cebos de los cinco placeres sensoriales' son el deseo y la pasión por los objetos de los sentidos; estos mismos se llaman 'apegos' (upādāna) por su naturaleza de aferramiento intenso. 'Cultiva esa misma ecuanimidad' significa que desarrolla precisamente la ecuanimidad del cuarto Jhana, que es lo opuesto a los apegos y cebos mundanos. ๔๓. อุฑฺฑีเยยฺยาติ อุปฺปติตฺวา คจฺเฉยฺย. อนุปติตฺวาติ อนุพนฺธิตฺวา. วิตจฺเฉยฺยุนฺติ มุขตุณฺฑเกน ฑํสนฺตา ตจฺเฉยฺยุํ. วิสฺสชฺเชยฺยุนฺติ มํสเปสึ นเขหิ กฑฺฒิตฺวา ปาเตยฺยุํ. 43. 'Uḍḍīyeyya' significa que volaría hacia arriba. 'Anupatitvā' significa persiguiendo. 'Vitaccheyyuṃ' significa que picotearían mordiendo con el pico. 'Vissajjeyyuṃ' significa que harían caer el trozo de carne tras arrastrarlo con sus garras. ๔๗. ยานํ วา โปริเสยฺยนฺติ ปุริสานุจฺฉวิกํ ยานํ. ปวรมณิกุณฺฑลนฺติ นานปฺปการํ อุตฺตมมณิญฺจ กุณฺฑลญฺจ. สานิ หรนฺตีติ อตฺตโน ภณฺฑกานิ คณฺหนฺติ. 47. 'Yānaṃ vā poriseyya' se refiere a un vehículo adecuado para un hombre. 'Pavaramaṇikuṇḍalaṃ' significa diversas clases de gemas y aretes excelentes. 'Sāni haranti' significa que se llevan sus propias pertenencias. ๔๘. สมฺปนฺนผลนฺติ มธุรผลํ. อุปปนฺนผลนฺติ ผลูปปนฺนํ พหุผลํ. 48. 'Sampannaphalaṃ' significa con frutas dulces. 'Upapannaphalaṃ' significa un árbol cargado de frutas, con abundantes frutos. ๔๙. อนุตฺตรนฺติ อุตฺตมํ ปภสฺสรํ นิรุปกฺกิเลสํ. 49. 'Anuttaraṃ' significa supremo, resplandeciente y libre de impurezas. ๕๐. อารกา อหํ, ภนฺเตติ ปถวิโต นภํ วิย สมุทฺทสฺส โอริมตีรโต ปรตีรํ วิย จ สุวิทูรวิทูเร อหํ. อนาชานีเยติ คิหิโวหารสมุจฺเฉทนสฺส การณํ อชานนเก. อาชานียโภชนนฺติ การณํ ชานนฺเตหิ ภุญฺชิตพฺพํ โภชนํ. อนาชานียโภชนนฺติ การณํ อชานนฺเตหิ ภุญฺชิตพฺพํ โภชนํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 50. 'Estoy lejos, Venerable' significa que estoy en un lugar extremadamente distante, como el cielo de la tierra o como la otra orilla de esta orilla del océano. 'Anājānīye' se refiere a quienes no conocen la razón del corte con las convenciones laicas. 'Ājānīyabhojanaṃ' es el alimento que debe ser consumido por los monjes excelentes que conocen la razón. 'Anājānīyabhojanaṃ' es el alimento que debe ser consumido por nosotros, los errantes que no conocemos la razón. El resto de las palabras en todos los casos tiene un significado evidente. Aquí termina el comentario del Potaliya Sutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario al Majjhima Nikāya โปตลิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Termina la explicación del Potaliya Sutta. ๕. ชีวกสุตฺตวณฺณนา 5. Explicación del Jīvaka Sutta ๕๑. เอวํ [Pg.32] เม สุตนฺติ ชีวกสุตฺตํ. ตตฺถ ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเนติ เอตฺถ ชีวตีติ ชีวโก. กุมาเรน ภโตติ โกมารภจฺโจ. ยถาห ‘‘กึ เอตํ ภเณ กาเกหิ สมฺปริกิณฺณนฺติ? ทารโก เทวาติ. ชีวติ ภเณติ? ชีวติ เทวาติ. เตน หิ ภเณ ตํ ทารกํ อมฺหากํ อนฺเตปุรํ เนตฺวา ธาตีนํ เทถ โปเสตุนฺติ. ตสฺส ชีวตีติ ชีวโกติ นามํ อกํสุ, กุมาเรน โปสาปิโตติ โกมารภจฺโจติ นามํ อกํสู’’ติ (มหาว. ๓๒๘). อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาเรน ปน ชีวกวตฺถุ ขนฺธเก อาคตเมว. วินิจฺฉยกถาปิสฺส สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย วุตฺตา. 51. 'Así lo he oído' se refiere al Jīvaka Sutta. Allí, en 'en el bosque de mangos de Jīvaka Komārabhacca', se le llama 'Jīvaka' porque 'aún vive' (jīvati). Se le llama 'Komārabhacca' porque fue criado por el príncipe. Como se dijo: '¡Eh, hombres! ¿Qué es eso rodeado de cuervos? —Un niño, señor. —¿Aún vive? —Vive, señor. —Entonces, hombres, llevad a ese niño a nuestro palacio interior y dádselo a las nodrizas para que lo críen'. Debido a que se dijo 'vive', le dieron el nombre de Jīvaka; y debido a que fue criado por orden del príncipe, le dieron el nombre de Komārabhacca. Este es el resumen aquí. La historia detallada de Jīvaka aparece en el Khandhaka del Vinaya. Su análisis también se ha expuesto en el Samantapāsādikā, el comentario del Vinaya. อยํ ปน ชีวโก เอกสฺมึ สมเย ภควโต โทสาภิสนฺนํ กายํ วิเรเจตฺวา สีเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ ทตฺวา วตฺถานุโมทนปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย จินฺเตสิ – ‘‘มยา ทิวสสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ พุทฺธุปฏฺฐานํ คนฺตพฺพํ, อิทญฺจ เวฬุวนํ อติทูเร, มยฺหํ อุยฺยานํ อมฺพวนํ อาสนฺนตรํ, ยํนูนาหเมตฺถ ภควโต วิหารํ กาเรยฺย’’นฺติ. โส ตสฺมึ อมฺพวเน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานเลณกุฏิมณฺฑปาทีนิ สมฺปาเทตฺวา ภควโต อนุจฺฉวิกํ คนฺธกุฏึ กาเรตฺวา อมฺพวนํ อฏฺฐารสหตฺถุพฺเพเธน ตมฺพปฏฺฏวณฺเณน ปากาเรน ปริกฺขิปาเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ จีวรภตฺเตน สนฺตปฺเปตฺวา ทกฺขิโณทกํ ปาเตตฺวา วิหารํ นิยฺยาเตสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเน’’ติ. En cierta ocasi3n, este J7vaka, habiendo purgado el cuerpo del Bienaventurado que estaba afectado por un exceso de humores, y habi9ndole ofrecido un par de finas telas del pa7s de Siveyyaka, se estableci3 en el fruto de entrar en la corriente (sotāpattiphale) al finalizar la bendici3n por el ofrecimiento de las telas. Entonces pens3: "Debo acudir a servir al Buda dos o tres veces al d7a; sin embargo, este monasterio de Veጶuvana est1 demasiado lejos, mientras que mi huerto de mangos est1 mucho m1s cerca. "Qu9 tal si hago construir all7 un monasterio para el Bienaventurado?". En aquel huerto de mangos, hizo preparar lugares para la noche y el d7a, cuevas, caba#as, pabellones y dem1s; y habiendo hecho construir una residencia fragante (gandhakuṡiṃ) adecuada para el Bienaventurado, rode3 el huerto de mangos con un muro de dieciocho codos de altura y del color de las planchas de cobre. Despu9s de haber satisfecho a la comunidad de monjes encabezada por el Buda con ofrecimientos de mantos y comida, y habiendo vertido el agua de donaci3n, entreg3 el monasterio. En referencia a esto se dijo: "En el huerto de mangos de J7vaka Komārabhacca". อารภนฺตีติ ฆาเตนฺติ. อุทฺทิสฺสกตนฺติ อุทฺทิสิตฺวา กตํ. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจ กตํ. อถ วา ปฏิจฺจกมฺมนฺติ นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปฏิจฺจ กมฺมเมตฺถ อตฺถีติ มํสํ ‘‘ปฏิจฺจกมฺม’’นฺติ วุตฺตํ โหติ โย เอวรูปํ มํสํ ปริภุญฺชติ, โสปิ ตสฺส กมฺมสฺส ทายาโท โหติ, วธกสฺส วิย ตสฺสาปิ ปาณฆาตกมฺมํ โหตีติ เตสํ ลทฺธิ. ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ ภควตา วุตฺตการณสฺส อนุการณํ กเถนฺติ. เอตฺถ จ การณํ นาม ติโกฏิปริสุทฺธมจฺฉมํสปริโภโค, อนุการณํ นาม มหาชนสฺส ตถา พฺยากรณํ. ยสฺมา ปน ภควา อุทฺทิสฺสกตํ น ปริภุญฺชติ, ตสฺมา เนว ตํ การณํ โหติ, น ติตฺถิยานํ ตถา พฺยากรณํ [Pg.33] อนุการณํ. สหธมฺมิโก วาทานุวาโทติ ปเรหิ วุตฺตการเณน สการโณ หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วา อนุวาโท วา วิญฺญูหิ ครหิตพฺพการณํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กึ น อาคจฺฉติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘กึ สพฺพากาเรนปิ ตุมฺหากํ วาเท คารยฺหํ การณํ นตฺถี’’ติ. อพฺภาจิกฺขนฺตีติ อภิภวิตฺวา อาจิกฺขนฺติ. "Matan" (ārabhanti) significa que quitan la vida. "Preparado espec7ficamente" (uddissakataṃ) significa aquello que se hace teniendo a alguien en mente. "Acci3n condicionada" (paṡiccakammaṃ) significa aquello realizado por causa de uno mismo. O bien, "acci3n condicionada" es un nombre para el acto de destruir la vida (pāṇātipāta) como causa ra7z; puesto que hay una acci3n de matar implicada por causa de ello, a esa carne se le llama "acci3n condicionada". La creencia de ellos (los ascetas de otras escuelas) es que quien consume tal carne se convierte en heredero de esa acci3n, y al igual que el matador, quien la consume comete el acto de destruir la vida. "Explican la doctrina de acuerdo con la ense#anza" (dhammassa cānudhammaṃ byākaronti) significa que exponen una raz3n conforme a lo declarado por el Bienaventurado. Aqu7, la "raz3n" (kāraṇa) es el consumo de pescado y carne puro en tres aspectos, y la "consecuencia" (anukāraṇa) es la explicaci3n dada a la gran multitud de esa manera. Sin embargo, puesto que el Bienaventurado no consume carne preparada espec7ficamente para l, tal consumo no es la raz3n, ni la explicaci3n de los seguidores de otras escuelas es una consecuencia vālida. "Una declaraci3n o contradeclaraci3n leg7tima" (sahadhammiko vādānuvādo) significa que, teniendo un fundamento basado en la raz3n expuesta por otros, acaso no recae sobre vuestra declaraci3n o contradeclaraci3n ni siquiera el m1s m7nimo motivo de reproche por parte de los sabios? Esto significa: "Acaso no hay en vuestra declaraci3n ning9n motivo de censura en ning9n sentido?". "Calumnian" (abbhācikkhanti) significa que hablan con la intenci3n de difamar o dominar. ๕๒. ฐาเนหีติ การเณหิ. ทิฏฺฐาทีสุ ทิฏฺฐํ นาม ภิกฺขูนํ อตฺถาย มิคมจฺเฉ วธิตฺวา คยฺหมานํ ทิฏฺฐํ. สุตํ นาม ภิกฺขูนํ อตฺถาย มิคมจฺเฉ วธิตฺวา คหิตนฺติ สุตํ. ปริสงฺกิตํ นาม ทิฏฺฐปริสงฺกิตํ สุตปริสงฺกิตํ ตทุภยวิมุตฺตปริสงฺกิตนฺติ ติวิธํ โหติ. 52. "Por motivos" (ṡhānehi) significa por razones. Entre los aspectos de "visto" y los dem1s, "visto" (diṡṡhaṃ) es cuando uno ha visto que se matan animales o peces y se traen espec7ficamente para el beneficio de los monjes. "O7do" (sutaṃ) es cuando uno ha o7do que se han matado animales o peces y se han tomado para el beneficio de los monjes. "Sospechado" (parisaṃkitaṃ) es de tres tipos: sospechado por haberlo visto, sospechado por haberlo o7do, y sospechado de forma independiente de ambos. ตตฺรายํ สพฺพสงฺคาหกวินิจฺฉโย – อิธ ภิกฺขู ปสฺสนฺติ มนุสฺเส ชาลวาคุราทิหตฺเถ คามโต วา นิกฺขมนฺเต อรญฺเญ วา วิจรนฺเต. ทุติยทิวเส จ เนสํ ตํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐานํ สมจฺฉมํสํ ปิณฺฑปาตํ อภิหรนฺติ. เต เตน ทิฏฺเฐน ปริสงฺกนฺติ ‘‘ภิกฺขูนํ นุ โข อตฺถาย กต’’นฺติ, อิทํ ทิฏฺฐปริสงฺกิตํ นาม, เอตํ คเหตุํ น วฏฺฏติ. ยํ เอวํ อปริสงฺกิตํ, ตํ วฏฺฏติ. สเจ ปน เต มนุสฺสา ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, น คณฺหถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘นยิทํ, ภนฺเต, ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตํ, อมฺเหหิ อตฺตโน อตฺถาย วา ราชยุตฺตาทีนํ อตฺถาย วา กต’’นฺติ วทนฺติ, กปฺปติ. Este es el juicio exhaustivo al respecto: aqu7, los monjes ven a hombres que salen de la aldea o andan por el bosque con redes, trampas y otros instrumentos en sus manos. Al segundo d7a, cuando los monjes entran en esa aldea para recibir limosnas, les ofrecen comida con pescado y carne. Debido a lo que han visto, los monjes sospechan: "Acaso esto habr1 sido preparado para el beneficio de los monjes?". Esto se denomina "sospechado por haberlo visto" (diṡṡhaparisaṃkitaṃ), y no es l7cito aceptarlo. Lo que no se sospecha de esta manera es l7cito. Pero si esos hombres preguntan: "Se#or, por qu9 no lo acepta?", y al escuchar el motivo de la sospecha dicen: "Se#or, esto no fue hecho para el beneficio de los monjes; lo hicimos para nosotros mismos o para los oficiales del rey", entonces es permisible. น เหว โข ภิกฺขู ปสฺสนฺติ, อปิจ สุณนฺติ ‘‘มนุสฺสา กิร ชาลวาคุราทิหตฺถา คามโต วา นิกฺขมนฺติ อรญฺเญ วา วิจรนฺตี’’ติ. ทุติยทิวเส จ เนสํ ตํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐานํ สมจฺฉมํสํ ปิณฺฑปาตํ อภิหรนฺติ. เต เตน สุเตน ปริสงฺกนฺติ ‘‘ภิกฺขูนํ นุ โข อตฺถาย กต’’นฺติ, อิทํ สุตปริสงฺกิตํ นาม, เอตํ คเหตุํ น วฏฺฏติ. ยํ เอวํ อปริสงฺกิตํ, ตํ วฏฺฏติ. สเจ ปน เต มนุสฺสา ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, น คณฺหถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘นยิทํ, ภนฺเต, ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตํ, อมฺเหหิ อตฺตโน อตฺถาย วา ราชยุตฺตาทีนํ อตฺถาย วา กต’’นฺติ วทนฺติ, กปฺปติ. En este caso, los monjes no ven, sino que oyen: "Se dice que unos hombres han salido de la aldea o andan por el bosque con redes, trampas y otros instrumentos en sus manos". Al segundo d7a, cuando entran en esa aldea para recibir limosnas, les ofrecen comida con pescado y carne. Debido a lo que han o7do, los monjes sospechan: "Acaso esto habr1 sido preparado para el beneficio de los monjes?". Esto se denomina "sospechado por haberlo o7do" (sutaparisaṃkitaṃ), y no es l7cito aceptarlo. Lo que no se sospecha de esta manera es l7cito. Pero si esos hombres preguntan: "Se#or, por qu9 no lo acepta?", y al escuchar el motivo de la sospecha dicen: "Se#or, esto no fue hecho para el beneficio de los monjes; lo hicimos para nosotros mismos o para los oficiales del rey", entonces es permisible. น เหว โข ปน ปสฺสนฺติ น สุณนฺติ, อปิจ เตสํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐานํ ปตฺตํ คเหตฺวา สมจฺฉมํสํ ปิณฺฑปาตํ อภิสงฺขริตฺวา อภิหรนฺติ. เต ปริสงฺกนฺติ ‘‘ภิกฺขูนํ นุ โข อตฺถาย กต’’นฺติ, อิทํ ตทุภยวิมุตฺตปริสงฺกิตํ นาม. เอตมฺปิ คเหตุํ น วฏฺฏติ. ยํ เอวํ อปริสงฺกิตํ, ตํ วฏฺฏติ[Pg.34]. สเจ ปน เต มนุสฺสา ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, น คณฺหถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘นยิทํ, ภนฺเต, ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตํ, อมฺเหหิ อตฺตโน อตฺถาย วา ราชยุตฺตาทีนํ อตฺถาย วา กตํ, ปวตฺตมํสํ วา กตํ, กปฺปิยเมว ลภิตฺวา ภิกฺขูนํ อตฺถาย สมฺปาทิต’’นฺติ วทนฺติ, กปฺปติ. Adem1s, cuando ni ven ni oyen, pero al entrar en la aldea para recibir limosnas, la gente toma sus cuencos y, tras preparar y arreglar comida con pescado y carne, se la ofrecen. Los monjes sospechan: "Acaso esto habr1 sido preparado para el beneficio de los monjes?". Esto se denomina "sospechado de forma independiente de ambos" (tadubhayavimuttaparisaṃkitaṃ). Esto tampoco es l7cito aceptarlo. Lo que no se sospecha de esta manera es l7cito. Pero si esos hombres preguntan: "Se#or, por qu9 no lo acepta?", y al escuchar el motivo de la sospecha dicen: "Se#or, esto no fue hecho para el beneficio de los monjes; lo hicimos para nosotros mismos o para los oficiales del rey, o es carne ya disponible (comprada), y habiendo obtenido lo que es l7cito, lo hemos preparado para el beneficio de los monjes", entonces es permisible. มตานํ เปตกิจฺจตฺถาย มงฺคลาทีนํ วา อตฺถาย กเตปิ เอเสว นโย. ยํ ยญฺหิ ภิกฺขูนํเยว อตฺถาย อกตํ, ยตฺถ จ นิพฺเพมติกา โหนฺติ, ตํ สพฺพํ กปฺปติ. สเจ ปน เอกสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู อุทฺทิสฺส กตํ โหติ, เต จ อตฺตโน อตฺถาย กตภาวํ น ชานนฺติ, อญฺเญ ชานนฺติ. เย ชานนฺติ, เตสํ น วฏฺฏติ, อิตเรสํ วฏฺฏติ. อญฺเญ น ชานนฺติ, เตเยว ชานนฺติ, เตสํเยว น วฏฺฏติ, อญฺเญสํ วฏฺฏติ. เตปิ ‘‘อมฺหากํ อตฺถาย กตํ’’ติ ชานนฺติ อญฺเญปิ ‘‘เอเตสํ อตฺถาย กต’’นฺติ ชานนฺติ, สพฺเพสมฺปิ ตํ น วฏฺฏติ. สพฺเพ น ชานนฺติ, สพฺเพสํ วฏฺฏติ. ปญฺจสุ หิ สหธมฺมิเกสุ ยสฺส กสฺสจิ วา อตฺถาย อุทฺทิสฺส กตํ สพฺเพสํ น กปฺปติ. Este mismo método debe aplicarse incluso cuando se realiza [una ofrenda de carne] para los ritos funerarios de los difuntos o para ceremonias auspiciosas. Pues todo aquello que no ha sido preparado específicamente para los monjes, y sobre lo cual estos no tienen sospechas, es lícito. Sin embargo, si en un monasterio se prepara [carne] dirigida a los monjes que residen allí, y estos no saben que ha sido preparada para ellos, pero otros monjes sí lo saben: para aquellos que lo saben, no es lícita; para los otros, sí lo es. Si otros no lo saben, pero los destinatarios sí lo saben: solo para los que saben no es lícita; para los demás, sí. Si tanto los destinatarios como los otros saben que 'ha sido preparado para ellos', no es lícita para ninguno. Si ninguno lo sabe, es lícita para todos. Pues entre los cinco tipos de compañeros en el Dhamma, si se prepara específicamente para cualquiera de ellos, no es lícita para ninguno de los cinco. สเจ ปน โกจิ เอกํ ภิกฺขุํ อุทฺทิสฺส ปาณํ วธิตฺวา ตสฺส ปตฺตํ ปูเรตฺวา เทติ, โส เจ อตฺตโน อตฺถาย กตภาวํ ชานํเยว คเหตฺวา อญฺญสฺส ภิกฺขุโน เทติ, โส ตสฺส สทฺธาย ปริภุญฺชติ. กสฺสาปตฺตีติ? ทฺวินฺนมฺปิ อนาปตฺติ. ยญฺหิ อุทฺทิสฺส กตํ, ตสฺส อภุตฺตตาย อนาปตฺติ, อิตรสฺส อชานนตาย. กปฺปิยมํสสฺส หิ ปฏิคฺคหเณ อาปตฺติ นตฺถิ. อุทฺทิสฺสกตญฺจ อชานิตฺวา ภุตฺตสฺส ปจฺฉา ญตฺวา อาปตฺติเทสนากิจฺจํ นาม นตฺถิ. อกปฺปิยมํสํ ปน อชานิตฺวา ภุตฺเตน ปจฺฉา ญตฺวาปิ อาปตฺติ เทเสตพฺพา. อุทฺทิสฺสกตญฺหิ ญตฺวา ภุญฺชโตว อาปตฺติ, อกปฺปิยมํสํ อชานิตฺวา ภุตฺตสฺสาปิ อาปตฺติเยว. ตสฺมา อาปตฺติภีรุเกน รูปํ สลฺลกฺเขนฺเตนาปิ ปุจฺฉิตฺวาว มํสํ ปฏิคฺคเหตพฺพํ, ปริโภคกาเล ปุจฺฉิตฺวา ปริภุญฺชิสฺสามีติ วา คเหตฺวา ปุจฺฉิตฺวาว ปริภุญฺชิตพฺพํ. กสฺมา? ทุวิญฺเญยฺยตฺตา. อจฺฉมํสญฺหิ สูกรมํสสทิสํ โหติ, ทีปิมํสาทีนิ จ มิคมํสสทิสานิ, ตสฺมา ปุจฺฉิตฺวา คหณเมว วฏฺฏตีติ วทนฺติ. Si alguien, con la intención de ofrecer a un monje específico, mata a un ser vivo y, tras llenar el cuenco de dicho monje, se lo entrega; si el monje, sabiendo que fue preparado para él, lo acepta y se lo da a otro monje [que no lo sabe], y este último lo consume con confianza en el donante, ¿quién incurre en falta? Ninguno de los dos comete una falta. Para aquel a quien se dirigió la ofrenda, no hay falta por no haberla consumido; para el otro, no hay falta por ignorancia. Pues no hay falta en recibir carne que es lícita. Si alguien consume carne preparada específicamente para él sin saberlo y se entera después, no existe el deber de confesar una falta. Sin embargo, si se consume carne no permitida (akappiyamaṃsa) por ignorancia, se debe confesar la falta incluso si se descubre después. Pues en el caso de la carne matada específicamente para uno, la falta ocurre solo si se consume sabiendo; pero en el caso de la carne no permitida, hay falta incluso si se consume sin saber. Por lo tanto, un monje que teme las faltas, aun observando la apariencia de la carne, debe preguntar antes de aceptarla; o bien, al recibirla con la intención de preguntar al momento del consumo, debe preguntar necesariamente antes de comerla. ¿Por qué? Porque es difícil de distinguir. La carne de oso se asemeja a la de cerdo, y la de leopardo y otros felinos a la de ciervo; por ello, los maestros dicen que lo correcto es preguntar antes de aceptarla. อทิฏฺฐนฺติ ภิกฺขูนํ อตฺถาย วธิตฺวา คยฺหมานํ อทิฏฺฐํ. อสุตนฺติ ภิกฺขูนํ อตฺถาย วธิตฺวา คหิตนฺติ อสุตํ. อปริสงฺกิตนฺติ ทิฏฺฐปริสงฺกิตาทิวเสน อปริสงฺกิตํ. ปริโภคนฺติ วทามีติ อิเมหิ ตีหิ การเณหิ ปริสุทฺธํ ติโกฏิปริสุทฺธํ นาม โหติ, ตสฺส ปริโภโค อรญฺเญ ชาตสูเปยฺยสากปริโภคสทิโส โหติ, ตถารูปํ ปริภุญฺชนฺตสฺส เมตฺตาวิหาริสฺส [Pg.35] ภิกฺขุโน โทโส วา วชฺชํ วา นตฺถิ, ตสฺมา ตํ ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ วทามีติ อตฺโถ. 'No visto' significa que no se ha visto matar a un animal para obtener carne para los monjes. 'No oído' significa que no se ha escuchado que se haya matado con ese fin. 'No sospechado' significa que no hay sospecha basada en lo visto o escuchado. Cuando digo 'lo considero alimento lícito', me refiero a que la carne pura por estas tres razones se denomina 'pura en tres aspectos' (tikoṭiparisuddha). Su consumo es comparable al de las verduras silvestres que crecen en el bosque. Para un monje que mora en la bondad amorosa (mettāvihārī) y consume tal alimento, no hay falta ni reproche; por lo tanto, digo que debe ser consumido. Este es el significado. ๕๓. อิทานิ ตาทิสสฺส ปริโภเค เมตฺตาวิหาริโนปิ อนวชฺชตํ ทสฺเสตุํ อิธ, ชีวก, ภิกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา ภิกฺขูติ วุตฺตํ, อถ โข อตฺตานเมว สนฺธาย เอตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ภควตา หิ มหาวจฺฉโคตฺตสุตฺเต, จงฺกีสุตฺเต, อิมสฺมึ สุตฺเตติ ตีสุ ฐาเนสุ อตฺตานํเยว สนฺธาย เทสนา กตา. ปณีเตน ปิณฺฑปาเตนาติ เหฏฺฐา อนงฺคณสุตฺเต โย โกจิ มหคฺโฆ ปิณฺฑปาโต ปณีตปิณฺฑปาโตติ อธิปฺเปโต, อิธ ปน มํสูปเสจโนว อธิปฺเปโต. อคถิโตติ ตณฺหาย อคถิโต. อมุจฺฉิโตติ ตณฺหามุจฺฉนาย อมุจฺฉิโต. อนชฺโฌปนฺโนติ น อธิโอปนฺโน, สพฺพํ อาลุมฺปิตฺวา เอกปฺปหาเรเนว คิลิตุกาโม กาโก วิย น โหตีติ อตฺโถ. อาทีนวทสฺสาวีติ เอกรตฺติวาเสน อุทรปฏลํ ปวิสิตฺวา นวหิ วณมุเขหิ นิกฺขมิสฺสตีติอาทินา นเยน อาทีนวํ ปสฺสนฺโต. นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชตีติ อิทมตฺถมาหารปริโภโคติ ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปริภุญฺชติ. อตฺตพฺยาพาธาย วา เจเตตีติ อตฺตทุกฺขาย วา จิเตติ. สุตเมตนฺติ สุตํ มยา เอตํ ปุพฺเพ, เอตํ มยฺหํ สวนมตฺตเมวาติ ทสฺเสติ. สเจ โข เต, ชีวก, อิทํ สนฺธาย ภาสิตนฺติ, ชีวก, มหาพฺรหฺมุนา วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน พฺยาปาทาทโย ปหีนา, เตน โส เมตฺตาวิหารี มยฺหํ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน, สเจ เต อิทํ สนฺธาย ภาสิตํ, เอวํ สนฺเต ตว อิทํ วจนํ อนุชานามีติ อตฺโถ. โส สมฺปฏิจฺฉิ. 53. Ahora, para mostrar la ausencia de falta incluso en un monje que mora en la bondad amorosa al consumir tal alimento, se dice: 'Aquí, Jīvaka, un monje...', etc. En este pasaje, aunque se usa el término general 'monje', debe entenderse que el Bienaventurado se refiere a sí mismo. Pues el Bienaventurado se refirió a sí mismo en tres lugares: en el Mahāvacchagotta Sutta, en el Caṅkī Sutta y en este Jīvaka Sutta. 'Con una refinada limosna de comida': mientras que en el Anaṅgaṇa Sutta anterior se entiende por 'comida refinada' cualquier alimento costoso, aquí se refiere específicamente a la comida mezclada con carne. 'Sin codicia': sin el ansia de la sed (taṇhā). 'Sin embotamiento': sin la confusión causada por la sed. 'Sin estar subyugado': no dominado por el deseo; el significado es que no es como un cuervo que desea tragarlo todo de un solo bocado tras tomarlo. 'Viendo el peligro': viendo las desventajas del alimento consumido, como el hecho de que tras una noche entrará en el abdomen y saldrá por las nueve aberturas. 'Consume con la sabiduría de la liberación': consume habiendo discernido con sabiduría que el alimento es para el sustento de este cuerpo. 'No piensa en su propio daño': no se propone su propio sufrimiento. 'He oído esto': Jīvaka indica que 'he escuchado estas palabras antes, y para mí son solo algo escuchado'. 'Si, Jīvaka, has dicho esto refiriéndote a esto': Jīvaka, el Gran Brahma ha abandonado la malevolencia y otros estados mediante el abandono por supresión (vikkhambhanappahāna), por lo que se le llama 'uno que mora en la bondad amorosa'; yo los he abandonado mediante el abandono por extirpación (samucchedappahāna). Si te has referido a este tipo de morada divina al hablar, entonces apruebo tus palabras. Este es el significado. Jīvaka lo aceptó. ๕๔. อถสฺส ภควา เสสพฺรหฺมวิหารวเสนาปิ อุตฺตริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต ‘‘อิธ, ชีวก, ภิกฺขู’’ติอาทิมาห. ตํ อุตฺตานตฺถเมว. 54. Entonces, el Bienaventurado, deseando expandir la enseñanza mediante las restantes moradas divinas (compasión, alegría altruista y ecuanimidad), dijo: 'Aquí, Jīvaka, un monje...', etc. El significado de esto es evidente. ๕๕. โย โข ชีวกาติ อยํ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ภควา ทฺวารํ ถเกติ, สตฺตานุทฺทยํ ทสฺเสติ. สเจ หิ กสฺสจิ เอวมสฺส ‘‘เอกํ รสปิณฺฑปาตํ ทตฺวา กปฺปสตสหสฺสํ สคฺคสมฺปตฺตึ ปฏิลภนฺติ, ยํกิญฺจิ กตฺวา ปรํ มาเรตฺวาปิ รสปิณฺฑปาโตว ทาตพฺโพ’’ติ, ตํ ปฏิเสเธนฺโต ‘‘โย โข, ชีวก, ตถาคตํ วา’’ติอาทิมาห. 55. 'Aquel que, Jīvaka...': esta es una conclusión separada. En este punto, el Bienaventurado cierra la puerta a las críticas de otros y muestra compasión hacia los seres. Pues si alguien pensara: 'Al ofrecer una comida deliciosa se obtiene la gloria del cielo por cien mil eones; por lo tanto, incluso cometiendo cualquier acto malvado como matar a otro, se debe ofrecer una comida sabrosa', el Bienaventurado, prohibiendo tal pensamiento, dijo: 'Aquel que, Jīvaka, para el Tathāgata...', etc. ตตฺถ [Pg.36] อิมินา ปฐเมน ฐาเนนาติ อิมินา อาณตฺติมตฺเตเนว ตาว ปฐเมน การเณน. คลปฺปเวธเกนาติ โยตฺเตน คเล พนฺธิตฺวา กฑฺฒิโต คเลน ปเวเธนฺเตน. อารภิยมาโนติ มาริยมาโน. อกปฺปิเยน อาสาเทตีติ อจฺฉมํสํ สูกรมํสนฺติ, ทีปิมํสํ วา มิคมํสนฺติ ขาทาเปตฺวา – ‘‘ตฺวํ กึ สมโณ นาม, อกปฺปิยมํสํ เต ขาทิต’’นฺติ ฆฏฺเฏติ. เย ปน ทุพฺภิกฺขาทีสุ วา พฺยาธินิคฺคหณตฺถํ วา ‘‘อจฺฉมํสํ นาม สูกรมํสสทิสํ, ทีปิมํสํ มิคมํสสทิส’’นฺติ ชานนฺตา ‘‘สูกรมํสํ อิทํ, มิคมํสํ อิท’’นฺติ วตฺวา หิตชฺฌาสเยน ขาทาเปนฺติ, น เต สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตสญฺหิ พหุปุญฺญเมว โหติ. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ อยํ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน ทิฏฺฐสจฺโจ อริยสาวโก. อิมํ ปน ธมฺมเทสนํ โอคาหนฺโต ปสาทํ อุปฺปาเทตฺวา ธมฺมกถาย ถุตึ กโรนฺโต เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. En ese pasaje, «por esta primera razón» (iminā paṭhamena ṭhānenāti) significa por la causa inicial de meramente dar la orden. «Atando el cuello» (galappavedhakenāti) se refiere a atar el cuello con una soga y arrastrarlo mientras se aprieta el cuello. «Siendo sacrificado» (ārabhiyamāno) significa siendo matado. «Ofende con lo impropio» (akappiyena āsādetīti) se refiere a dar de comer carne de oso diciendo que es cerdo, o carne de leopardo diciendo que es venado, para luego reprochar: «¿Qué clase de asceta eres tú? Has comido carne impropia». Sin embargo, respecto a aquellos que, en tiempos de hambruna o para tratar una enfermedad, sabiendo que la carne de oso es similar a la de cerdo y la de leopardo a la de venado, la ofrecen diciendo «esto es cerdo» o «esto es venado» con una intención de beneficio (hitajjhāsayena), esto no se refiere a ellos. Pues para tales personas de intención benévola, esto genera gran mérito. Las palabras «Yo, Señor, me refugio en el Bendito, en el Dhamma y en la Sangha de monjes» indican que Jīvaka es un noble discípulo que ya ha alcanzado el fruto, comprendido la enseñanza y visto la verdad. Sin embargo, al profundizar en esta enseñanza, habiendo surgido en él una fe serena y deseando expresar su alabanza al discurso del Dhamma, habló de esta manera. El resto, en todas sus partes, es de significado claro. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย En el Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. ชีวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario del Jīvaka Sutta. ๖. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา 6. Comentario del Upāli Sutta. ๕๖. เอวํ เม สุตนฺติ อุปาลิสุตฺตํ. ตตฺถ นาฬนฺทายนฺติ นาลนฺทาติ เอวํนามเก นคเร ตํ นครํ โคจรคามํ กตฺวา. ปาวาริกมฺพวเนติ ทุสฺสปาวาริกเสฏฺฐิโน อมฺพวเน. ตํ กิร ตสฺส อุยฺยานํ อโหสิ, โส ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภควติ ปสนฺโน ตสฺมึ อุยฺยาเน กุฏิเลณมณฺฑปาทิปฏิมณฺฑิตํ ภควโต วิหารํ กตฺวา นิยฺยาเทสิ, โส วิหาโร ชีวกมฺพวนํ วิย ปาวาริกมฺพวนนฺเตว สงฺขํ คโต. ตสฺมึ ปาวาริกมฺพวเน วิหรตีติ อตฺโถ. ทีฆตปสฺสีติ ทีฆตฺตา เอวํลทฺธนาโม. ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโตติ ปิณฺฑปาตโต ปฏิกฺกนฺโต. สาสเน วิย กึ ปน พาหิรายตเน ปิณฺฑปาโตติ โวหาโร อตฺถีติ, นตฺถิ. 56. «Así lo he oído» introduce el Upāli Sutta. Allí, «en Nāḷandā» se refiere a la ciudad de ese nombre, habiéndola convertido en su lugar de recolección de limosnas. «En el bosque de mangos de Pāvārika» se refiere al huerto de mangos de un acaudalado comerciante de mantos. Se dice que aquel huerto era suyo; tras escuchar la enseñanza del Dhamma del Bendito, se sintió inspirado por Él y, habiendo construido un monasterio adornado con celdas, cuevas y pabellones para el Bendito en ese huerto, se lo ofreció. Ese monasterio llegó a ser conocido simplemente como el bosque de mangos de Pāvārika, tal como el de Jīvaka. «Residía en aquel bosque de mangos de Pāvārika» es el significado. «Dīghatapassī» es el nombre que recibió un Nigaṇṭha por su gran estatura. «Habiendo regresado de la ronda de limosnas» significa habiendo vuelto de pedir comida. Se pregunta si el término «piṇḍapāta» (ronda de limosnas) existe en las tradiciones externas como en la Dispensación; la respuesta es no. ปญฺญเปตีติ ทสฺเสติ ฐเปติ. ทณฺฑานิ ปญฺญเปตีติ อิทํ นิคณฺฐสมเยน ปุจฺฉนฺโต อาห. กายทณฺฑํ วจีทณฺฑํ มโนทณฺฑนฺติ เอตฺถ ปุริมทณฺฑทฺวยํ เต อจิตฺตกํ ปยฺยเปนฺติ. ยถา กิร วาเต วายนฺเต สาขา จลติ, อุทกํ [Pg.37] จลติ, น จ ตตฺถ จิตฺตํ อตฺถิ, เอวํ กายทณฺโฑปิ อจิตฺตโกว โหติ. ยถา จ วาเต วายนฺเต ตาลปณฺณาทีนิ สทฺทํ กโรนฺติ, อุทกานิ สทฺทํ กโรนฺติ, น จ ตตฺถ จิตฺตํ อตฺถิ, เอวํ วจีทณฺโฑปิ อจิตฺตโกว โหตีติ อิมํ ทณฺฑทฺวยํ อจิตฺตกํ ปญฺญเปนฺติ. จิตฺตํ ปน มโนทณฺฑนฺติ ปญฺญเปนฺติ. อถสฺส ภควา วจนํ ปติฏฺฐเปตุกาโม ‘‘กึ ปน ตปสฺสี’’ติอาทิมาห. «Prescribe» (paññapetīti) significa muestra o establece. «Prescribe castigos» (daṇḍāni paññapetīti) es lo que dijo el Bendito preguntando según la doctrina de los Nigaṇṭhas. En la expresión «castigo corporal, castigo verbal y castigo mental», ellos establecen que los dos primeros tipos de castigos carecen de conciencia. Así como cuando sopla el viento, las ramas se mueven y el agua se agita sin que haya conciencia allí, de igual modo el castigo corporal carece de conciencia. Y así como cuando sopla el viento, las hojas de palma y otros objetos emiten sonido, o las aguas emiten sonido sin que haya conciencia allí, de igual modo el castigo verbal carece de conciencia; así establecen que este par de castigos no posee intención. Sin embargo, a la mente la prescriben como «castigo mental». Entonces, el Bendito, deseando que él fijara sus palabras, dijo: «¿Pero cómo, Tapassī?», etc. ตตฺถ กถาวตฺถุสฺมินฺติ เอตฺถ กถาเยว กถาวตฺถุ. กถายํ ปติฏฺฐเปสีติ อตฺโถ. กสฺมา ปน ภควา เอวมกาสิ? ปสฺสติ หิ ภควา ‘‘อยํ อิมํ กถํ อาทาย คนฺตฺวา อตฺตโน สตฺถุ มหานิคณฺฐสฺส อาโรเจสฺสติ, ตาสญฺจ ปริสติ, อุปาลิ คหปติ นิสินฺโน, โส อิมํ กถํ สุตฺวา มม วาทํ อาโรเปตุํ อาคมิสฺสติ, ตสฺสาหํ ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, โส ติกฺขตฺตุํ สรณํ คมิสฺสติ, อถสฺส จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาเสสฺสามิ, โส สจฺจปกาสนาวสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิสฺสติ, ปเรสํ สงฺคหตฺถเมว หิ มยา ปารมิโย ปูริตา’’ติ. อิมมตฺถํ ปสฺสนฺโต เอวมกาสิ. Allí, «en el tema de la conversación» (kathāvatthusmiṃ) significa que la conversación misma es el tema. «Lo estableció en la conversación» es el significado. ¿Por qué el Bendito actuó así? Pues el Bendito vio: «Este hombre, tomando esta conversación, irá a informar a su maestro, el gran Nigaṇṭha; y en esa asamblea estará sentado el dueño de casa Upāli. Él, tras escuchar esta conversación, vendrá para intentar refutarme; yo le enseñaré el Dhamma, él buscará refugio tres veces, y luego le declararé las cuatro verdades, y al final de la declaración de las verdades, se establecerá en el fruto de la entrada en la corriente. Ciertamente, las perfecciones fueron cumplidas por mí solo para beneficiar a los demás». Viendo este propósito, actuó de esta manera. ๕๗. กมฺมานิ ปญฺญเปสีติ อิทํ นิคณฺโฐ พุทฺธสมเยน ปุจฺฉนฺโต อาห. กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมนฺติ เอตฺถ กายทฺวาเร อาทานคหณมุญฺจนโจปนปตฺตา อฏฺฐกามาวจรกุสลเจตนา ทฺวาทสากุสลเจตนาติ วีสติเจตนา กายกมฺมํ นาม. กายทฺวาเร อาทานาทีนิ อปตฺวา วจีทฺวาเร วจนเภทํ ปาปยมานา อุปฺปนฺนา ตาเยว วีสติเจตนา วจีกมฺมํ นาม. อุภยทฺวาเร โจปนํ อปฺปตฺวา มโนทฺวาเร อุปฺปนฺนา เอกูนตึสกุสลากุสลเจตนา มโนกมฺมํ นาม. อปิจ สงฺเขปโต ติวิธํ กายทุจฺจริตํ กายกมฺมํ นาม, จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ วจีกมฺมํ นาม, ติวิธํ มโนทุจฺจริตํ มโนกมฺมํ นาม. อิมสฺมิญฺจ สุตฺเต กมฺมํ ธุรํ, อนนฺตรสุตฺเต ‘‘จตฺตาริมานิ ปุณฺณ กมฺมานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานี’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๑) เอวมาคเตปิ เจตนา ธุรํ. ยตฺถ กตฺถจิ ปวตฺตา เจตนา ‘‘กณฺหํ กณฺหวิปาก’’นฺติอาทิเภทํ ลภติ. นิทฺเทสวาเร จสฺส ‘‘สพฺยาพชฺฌํ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรตี’’ติอาทินา นเยน สา วุตฺตาว. กายทฺวาเร ปวตฺตา ปน อิธ กายกมฺมนฺติ อธิปฺเปตํ, วจีทฺวาเร [Pg.38] ปวตฺตา วจีกมฺมํ, มโนทฺวาเร ปวตฺตา มโนกมฺมํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต กมฺมํ ธุรํ, อนนฺตรสุตฺเต เจตนา’’ติ. กมฺมมฺปิ หิ ภควา กมฺมนฺติ ปญฺญเปติ ยถา อิมสฺมึเยว สุตฺเต. เจตนมฺปิ, ยถาห – ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามิ, เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๖๓). กสฺมา ปน เจตนา กมฺมนฺติ วุตฺตา? เจตนามูลกตฺตา กมฺมสฺส. 57. «Prescribió acciones» (kammāni paññapesīti) es lo que dijo el Nigaṇṭha preguntando según la doctrina del Buda. En cuanto a «acción corporal, acción verbal y acción mental», las veinte voliciones (ocho voliciones sanas de la esfera de los sentidos y doce voliciones insanas) que se manifiestan en la puerta del cuerpo al tomar, agarrar, soltar o mover, se denominan acción corporal. Esas mismas veinte voliciones, cuando no se manifiestan en la puerta del cuerpo sino que producen la articulación de palabras en la puerta del habla, se denominan acción verbal. Las veintinueve voliciones sanas e insanas mundanas que surgen en la puerta de la mente sin llegar a producir movimiento en ninguna de las otras dos puertas, se denominan acción mental. Además, en resumen, los tres tipos de mala conducta corporal se llaman acción corporal, los cuatro tipos de mala conducta verbal se llaman acción verbal, y los tres tipos de mala conducta mental se llaman acción mental. En este sutta, la acción (las puertas) es lo principal, pero en el sutta siguiente, aunque se menciona por su nombre como «estas cuatro acciones puras han sido realizadas por mí...», la volición es lo principal. La volición manifestada en cualquier lugar recibe clasificaciones como «acción oscura con resultado oscuro», etc. En la sección explicativa, dicha volición es descrita con términos como «genera una formación corporal con aflicción». Sin embargo, aquí, la que ocurre en la puerta del cuerpo se entiende como acción corporal, la que ocurre en la puerta del habla como acción verbal, y la que ocurre en la puerta de la mente como acción mental. Por ello se dijo: «En este sutta la acción es lo principal, en el sutta siguiente lo es la volición». Pues el Bendito prescribe incluso el kamma como acción, como en este mismo sutta, y también la volición, como dijo: «Monjes, digo que la volición es acción; tras haber tenido una volición, uno realiza una acción». ¿Por qué se dice que la volición es acción? Porque la acción tiene su raíz en la volición. เอตฺถ จ อกุสลํ ปตฺวา กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มหนฺตนฺติ วทนฺโต น กิลมติ, กุสลํ ปตฺวา มโนกมฺมํ. ตถา หิ มาตุฆาตาทีนิ จตฺตาริ กมฺมานิ กาเยเนว อุปกฺกมิตฺวา กาเยเนว กโรติ, นิรเย กปฺปฏฺฐิกสงฺฆเภทกมฺมํ วจีทฺวาเรน กโรติ. เอวํ อกุสลํ ปตฺวา กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มหนฺตนฺติ วทนฺโต น กิลมติ นาม. เอกา ปน ฌานเจตนา จตุราสีติกปฺปสหสฺสานิ สคฺคสมฺปตฺตึ อาวหติ, เอกา มคฺคเจตนา สพฺพากุสลํ สมุคฺฆาเตตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาเปติ. เอวํ กุสลํ ปตฺวา มโนกมฺมํ มหนฺตนฺติ วทนฺโต น กิลมติ นาม. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ภควา อกุสลํ ปตฺวา มโนกมฺมํ มหาสาวชฺชํ วทมาโน นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐึ สนฺธาย วทติ. เตเนวาห – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหาสาวชฺชํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมานิ, ภิกฺขเว, มหาสาวชฺชานี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๐). En este contexto, en lo que respecta a lo insalubre (akusala), aquel que afirma que la acción corporal (kāyakamma) y la acción verbal (vacīkamma) son de gran peso, no se fatiga [es decir, habla con propiedad]. Del mismo modo, en lo que respecta a lo saludable (kusala), lo es la acción mental. Pues así es: cuatro acciones como el matricidio y otras similares se emprenden y realizan mediante el cuerpo, mientras que la acción de causar un cisma en la Sangre, que conduce a la permanencia en el infierno durante un eón, se realiza mediante la puerta del habla. Por tanto, al referirse a lo insalubre, quien afirma que la acción corporal y la verbal son de gran peso, se dice que no se fatiga. Por otro lado, una sola voluntad asociada al jhana (jhānacetanā) produce felicidad celestial durante ochenta y cuatro mil eones, y una sola voluntad asociada al sendero (maggacetanā), habiendo erradicado todo lo insalubre, conduce al logro del estado de Arahat. Así, al referirse a lo saludable, quien afirma que la acción mental es de gran peso, se dice que no se fatiga. Sin embargo, en este pasaje, el Bienaventurado, al declarar que la acción mental es la de mayor reproche en lo que respecta a lo insalubre, lo dice refiriéndose a la visión errónea de consecuencias fijas (niyatamicchādiṭṭhi). Por ello dijo: ‘Monjes, no veo ninguna otra cosa que sea de tanto reproche como esta, monjes: la visión errónea. Monjes, las ofensas supremas son las visiones erróneas’. อิทานิ นิคณฺโฐปิ ตถาคเตน คตมคฺคํ ปฏิปชฺชนฺโต กิญฺจิ อตฺถนิปฺผตฺตึ อปสฺสนฺโตปิ ‘‘กึ ปนาวุโส, โคตมา’’ติอาทิมาห. Ahora, el Nigantha, aunque deseaba seguir el camino recorrido por el Tathāgata, aun sin ver la obtención de ningún beneficio personal, dijo estas palabras que comienzan con: ‘Pero, ¿cómo es esto, venerable Gotama?’. ๕๘. พาลกินิยาติ อุปาลิสฺส กิร พาลกโลณการคาโม นาม อตฺถิ, ตโต อายํ คเหตฺวา มนุสฺสา อาคตา, โส ‘‘เอถ ภเณ, อมฺหากํ สตฺถารํ มหานิคณฺฐํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ ตาย ปริสาย ปริวุโต ตตฺถ อคมาสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘พาลกินิยา ปริสายา’’ติ, พาลกคามวาสินิยาติ อตฺโถ. อุปาลิปมุขายาติ อุปาลิเชฏฺฐกาย. อปิจ พาลกินิยาติ พาลวติยา พาลุสฺสนฺนายาติปิ อตฺโถ. อุปาลิปมุขายาติ อุปาลิคหปติเยว ตตฺถ โถกํ สปฺปญฺโญ, โส ตสฺสา ปมุโข เชฏฺฐโก. เตนาปิ วุตฺตํ ‘‘อุปาลิปมุขายา’’ติ. หนฺทาติ วจสายตฺเถ นิปาโต. ฉโวติ ลามโก. โอฬาริกสฺสาติ มหนฺตสฺส[Pg.39]. อุปนิธายาติ อุปนิกฺขิปิตฺวา. อิทํ วุตฺตํ โหติ, กายทณฺฑสฺส สนฺติเก นิกฺขิปิตฺวา ‘‘อยํ นุ โข มหนฺโต, อยํ มหนฺโต’’ติ เอวํ โอโลกิยมาโน ฉโว มโนทณฺโฑ กึ โสภติ, กุโต โสภิสฺสติ, น โสภติ, อุปนิกฺเขปมตฺตมฺปิ นปฺปโหตีติ ทีเปติ. สาธุ สาธุ, ภนฺเต, ตปสฺสีติ ทีฆตปสฺสิสฺส สาธุการํ เทนฺโต, ภนฺเตติ นาฏปุตฺตมาลปติ. 58. Sobre ‘Bālakiniyā’: se dice que Upāli poseía una aldea llamada Bālakaloṇakāra; los hombres que habían recolectado los impuestos de allí habían regresado. Él dijo: ‘Venid, amigos, visitemos a nuestro maestro, el gran Nigantha’, y rodeado de ese grupo, se dirigió allí. Refiriéndose a eso se dijo ‘bālakiniyā parisāyā’, que significa ‘con el grupo de residentes de la aldea de Bālaka’. ‘Upālipamukhāyā’ significa ‘liderados por Upāli’. Además, ‘bālakiniyā’ también puede significar ‘con un grupo lleno de necios (bāla)’. En ‘upālipamukhāyā’, el jefe de familia Upāli era el único allí con algo de sabiduría, por lo que era el líder y superior de ellos; por eso se dice ‘liderados por Upāli’. ‘Handa’ es una partícula empleada en el sentido de exhortación verbal. ‘Chavo’ significa vil o inferior. ‘Oḷārikassa’ significa grande. ‘Upanidhāyā’ significa habiéndolo comparado o puesto cerca. El significado es este: si se coloca [la acción mental] cerca de la gran acción corporal y se observa preguntando ‘¿es esta realmente la más grande?’, la acción mental resulta vil e insignificante; ¿cómo podría brillar? No brilla, pues ni siquiera es suficiente para ser comparada. ‘Sādhu sādhu, bhante, tapassī’ indica que Upāli, queriendo expresar su aprobación a Dīghatapassī, se dirige a Nātaputta con el término ‘bhante’. ๖๐. น โข เมตํ, ภนฺเต, รุจฺจตีติ, ภนฺเต, เอตํ มยฺหํ น รุจฺจติ. มายาวีติ มายากาโร. อาวฏฺฏนิมายนฺติ อาวฏฺเฏตฺวา คหณมายํ. อาวฏฺเฏตีติ อาวฏฺเฏตฺวา ปริกฺขิปิตฺวา คณฺหาติ. คจฺฉ ตฺวํ คหปตีติ กสฺมา มหานิคณฺโฐ คหปตึ ยาวตติยํ ปหิณติเยว? ทีฆตปสฺสี ปน ปฏิพาหเตว? มหานิคณฺเฐน หิ ภควตา สทฺธึ เอกํ นครํ อุปนิสฺสาย วิหรนฺเตนปิ น ภควา ทิฏฺฐปุพฺโพ. โย หิ สตฺถุวาทปฏิญฺโญ โหติ, โส ตํ ปฏิญฺญํ อปฺปหาย พุทฺธทสฺสเน อภพฺโพ. ตสฺมา เอส พุทฺธทสฺสนสฺส อลทฺธปุพฺพตฺตา ทสพลสฺส ทสฺสนสมฺปตฺติญฺจ นิยฺยานิกกถาภาวญฺจ อชานนฺโต ยาวตติยํ ปหิณเตว. ทีฆตปสฺสี ปน กาเลน กาลํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ติฏฺฐติปิ นิสีทติปิ ปญฺหมฺปิ ปุจฺฉติ, โส ตถาคตสฺส ทสฺสนสมฺปตฺติมฺปิ นิยฺยานิกกถาภาวมฺปิ ชานาติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ คหปติ ปณฺฑิโต, สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติเก คนฺตฺวา ทสฺสเนปิ ปสีเทยฺย, นิยฺยานิกกถํ สุตฺวาปิ ปสีเทยฺย. ตโต น ปุน อมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ. ตสฺมา ยาวตติยํ ปฏิพาหเตว. 60. ‘Na kho metaṃ, bhante, ruccatī’ significa: ‘Señor, esto no me agrada’. ‘Māyāvī’ significa engañador o ilusionista. ‘Āvaṭṭanimāyaṃ’ se refiere a la magia que cautiva y convierte. ‘Āvaṭṭetī’ significa que él [el Buddha] atrae, envuelve y captura. ¿Por qué el gran Nigantha envió al jefe de familia Upāli hasta tres veces, mientras que Dīghatapassī trató de impedirlo repetidamente? Es verdad que, aunque el gran Nigantha residía en la misma ciudad que el Bienaventurado, nunca lo había visto antes. Pues aquel que profesa ser un maestro no está dispuesto a visitar a otro Buddha sin renunciar a esa pretensión. Por lo tanto, al no haber visto nunca al Buddha y desconociendo la perfección de la presencia del Poseedor de los Diez Poderes y la naturaleza liberadora de su discurso, lo envió hasta tres veces. Dīghatapassī, en cambio, se acercaba al Bienaventurado de vez en cuando, permanecía allí, se sentaba y le hacía preguntas; por eso conocía tanto la majestad de la presencia del Tathāgata como la eficacia liberadora de su palabra. Entonces pensó: ‘Este jefe de familia es inteligente; si va ante el asceta Gotama, se purificará con solo verlo, y se purificará aún más al escuchar su discurso liberador. Después de eso, no volverá más a nosotros’. Por esta razón, trató de impedirlo hasta tres veces. อภิวาเทตฺวาติ วนฺทิตฺวา. ตถาคตญฺหิ ทิสฺวา ปสนฺนาปิ อปฺปสนฺนาปิ เยภุยฺเยน วนฺทนฺติเยว, อปฺปกา น วนฺทนฺติ. กสฺมา? อติอุจฺเจ หิ กุเล ชาโต อคารํ อชฺฌาวสนฺโตปิ วนฺทิตพฺโพเยวาติ. อยํ ปน คหปติ ปสนฺนตฺตาว วนฺทิ, ทสฺสเนเยว กิร ปสนฺโน. อาคมา นุ ขฺวิธาติ อาคมา นุ โข อิธ. ‘Abhivādetvā’ significa habiendo rendido homenaje. Es un hecho que, al ver al Tathāgata, tanto los que tienen fe como los que no la tienen suelen rendirle homenaje; solo unos pocos no lo hacen. ¿Por qué? Porque habiendo nacido en una familia extremadamente noble, incluso si todavía viviera en el hogar, sería digno de ser homenajeado. Sin embargo, este jefe de familia le rindió homenaje debido a su devoción, pues se dice que quedó impresionado con solo verlo. La expresión ‘āgamā nu khvidha’ debe desglosarse como ‘āgamā nu kho idha’ (¿ha venido aquí?). ๖๑. สาธุ สาธุ, ภนฺเต, ตปสฺสีติ ทีฆตปสฺสิสฺส สาธุการํ เทนฺโต, ภนฺเตติ, ภควนฺตํ อาลปติ. สจฺเจ ปติฏฺฐายาติ ถุสราสิมฺหิ อาโกฏิตขาณุโก วิย อจลนฺโต วจีสจฺเจ ปติฏฺฐหิตฺวา. สิยา โนติ ภเวยฺย อมฺหากํ. 61. ‘Sādhu sādhu, bhante, tapassī’: Upāli, al dar su aprobación a Dīghatapassī, se dirige al Bienaventurado con el término ‘Bhante’. ‘Sacce patiṭṭhāya’ significa permanecer firme en la verdad de sus palabras, sin vacilar, como un poste clavado firmemente en un montón de paja. ‘Siyā no’ significa ‘que sea para nosotros’ [en el sentido de entablar un diálogo]. ๖๒. อิธาติ [Pg.40] อิมสฺมึ โลเก. อสฺสาติ ภเวยฺย. สีโตทกปฏิกฺขิตฺโตติ นิคณฺฐา สตฺตสญฺญาย สีโตทกํ ปฏิกฺขิปนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. มโนสตฺตา นาม เทวาติ มนมฺหิ สตฺตา ลคฺคา ลคิตา. มโนปฏิพทฺโธติ ยสฺมา มนมฺหิ ปฏิพทฺโธ หุตฺวา กาลงฺกโรติ, ตสฺมา มโนสตฺเตสุ เทเวสุ อุปปชฺชตีติ ทสฺเสติ. ตสฺส หิ ปิตฺตชรโรโค ภวิสฺสติ. เตนสฺส อุณฺโหทกํ ปิวิตุํ วา หตฺถปาทาทิโธวนตฺถาย วา คตฺตปริสิญฺจนตฺถาย วา อุปเนตุํ น วฏฺฏติ, โรโค พลวตโร โหติ. สีโตทกํ วฏฺฏติ, โรคํ วูปสเมติ. อยํ ปน อุณฺโหทกเมว ปฏิเสวติ, ตํ อลภมาโน โอทนกญฺชิกํ ปฏิเสวติ. จิตฺเตน ปน สีโตทกํ ปาตุกาโม จ ปริภุญฺชิตุกาโม จ โหติ. เตนสฺส มโนทณฺโฑ ตตฺเถว ภิชฺชติ. โส กายทณฺฑํ วจีทณฺฑํ รกฺขามีติ สีโตทกํ ปาตุกาโม วา ปริภุญฺชิตุกาโม วา สีโตทกเมว เทถาติ วตฺตุํ น วิสหติ. ตสฺส เอวํ รกฺขิตาปิ กายทณฺฑวจีทณฺฑา จุตึ วา ปฏิสนฺธึ วา อากฑฺฒิตุํ น สกฺโกนฺติ. มโนทณฺโฑ ปน ภินฺโนปิ จุติมฺปิ ปฏิสนฺธิมฺปิ อากฑฺฒติเยว. อิติ นํ ภควา ทุพฺพลกายทณฺฑวจีทณฺฑา ฉวา ลามกา, มโนทณฺโฑว พลวา มหนฺโตติ วทาเปสิ. 62. «Aquí» significa en este mundo. «Sería» significa que podría ser. «Restringido de agua fría» significa que los Nigaṇṭhas rechazan el agua fría debido a la percepción de que en ella residen seres vivos. Respecto a este rechazo se dice esta palabra. Los dioses llamados «Manosattā» son aquellos dioses que están apegados o vinculados a la mente. «Vinculado a la mente» significa que, debido a que mueren estando apegados a la mente, renacen entre los dioses Manosattā; esto es lo que muestra. Ciertamente, para aquel que no tiene esta precaución, surgirá una enfermedad causada por la bilis. Por ello, no es apropiado llevarle agua caliente para beber, para lavarse las manos y los pies, o para rociar su cuerpo, pues la enfermedad se volvería más poderosa. El agua fría es apropiada, pues calma la enfermedad. Sin embargo, este (Nigaṇṭha) solo consume agua caliente; si no la obtiene, consume agua de arroz fermentada. Pero mentalmente desea beber y usar agua fría. Debido a ello, su «bastón mental» se rompe en ese mismo instante. Aunque piensa: «protegeré el bastón del cuerpo y el bastón del habla», no se atreve a decir: «denme solo agua fría», aun deseando beberla o usarla. Para él, incluso si el bastón del cuerpo y el del habla están así protegidos, no pueden por sí mismos atraer el momento de la muerte o del renacimiento. Sin embargo, el bastón mental, incluso si está perturbado, ciertamente atrae tanto la muerte como el renacimiento. Así, el Bienaventurado le hizo admitir que los bastones del cuerpo y del habla son débiles, despreciables y bajos, mientras que solo el bastón mental es poderoso y grande. ตสฺสปิ อุปาสกสฺส เอตทโหสิ. ‘‘มุจฺฉาวเสน อสญฺญิภูตานญฺหิ สตฺตาหมฺปิ อสฺสาสปสฺสาสา นปฺปวตฺตนฺติ, จิตฺตสนฺตติปวตฺติมตฺเตเนว ปน เต มตาติ น วุจฺจนฺติ. ยทา เนสํ จิตฺตํ นปฺปวตฺตติ, ตทา ‘มตา เอเต นีหริตฺวา เต ฌาเปถา’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชนฺติ. กายทณฺโฑ นิรีโห อพฺยาปาโร, ตถา วจีทณฺโฑ. จิตฺเตเนว ปน เตสํ จุติปิ ปฏิสนฺธิปิ โหติ. อิติปิ มโนทณฺโฑว มหนฺโต. ภิชฺชิตฺวาปิ จุติปฏิสนฺธิอากฑฺฒนโต เอเสว มหนฺโต. อมฺหากํ ปน มหานิคณฺฐสฺส กถา อนิยฺยานิกา’’ติ สลฺลกฺเขสิ. ภควโต ปน วิจิตฺตานิ ปญฺหปฏิภานานิ โสตุกาโม น ตาว อนุชานาติ. Aquel seguidor Upāli también tuvo este pensamiento: «Ciertamente, en el caso de seres que han perdido la conciencia por un desvanecimiento, incluso durante siete días no ocurre la inhalación ni la exhalación; sin embargo, no se dice que estén muertos solo por la continuidad del flujo de la conciencia. Cuando su conciencia ya no procede, entonces se llega a decir: 'estos han muerto, sacadlos y quemadlos'. El bastón del cuerpo carece de esfuerzo y actividad, así como el bastón del habla. Pero solo a través de la mente ocurre para ellos tanto la muerte como el renacimiento. Por tanto, solo el bastón mental es grande. Incluso al destruirse, es este el que es grande por atraer la muerte y el renacimiento. En cambio, el discurso de nuestro gran Nigaṇṭha no conduce a la liberación». Así reflexionó. No obstante, deseando escuchar las ingeniosas y variadas respuestas del Bienaventurado a las preguntas, todavía no se declaró seguidor. น โข เต สนฺธิยตีติ น โข เต ฆฏิยติ. ปุริเมน วา ปจฺฉิมนฺติ ‘‘กายทณฺโฑ มหนฺโต’’ติ อิมินา ปุริเมน วจเนน อิทานิ ‘‘มโนทณฺโฑ มหนฺโต’’ติ อิทํ วจนํ. ปจฺฉิเมน วา ปุริมนฺติ เตน วา ปจฺฉิเมน อทุํ ปุริมวจนํ น ฆฏิยติ. «Ciertamente no concuerda contigo» significa que ciertamente no encaja. «Lo anterior con lo posterior» significa que esta frase actual «el bastón mental es grande» no encaja con aquella frase anterior «el bastón del cuerpo es grande». O «lo posterior con lo anterior» significa que con aquella frase posterior el bastón mental es grande, no encaja la mencionada frase anterior de que el bastón del cuerpo es grande. ๖๓. อิทานิสฺส [Pg.41] ภควา อญฺญานิปิ การณานิ อาหรนฺโต ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จาตุยามสํวรสํวุโตติ น ปาณมติปาเตติ, น ปาณมติปาตยติ, น ปาณมติปาตยโต สมนุญฺโญ โหติ. น อทินฺนํ อาทิยติ, น อทินฺนํ อาทิยาเปติ, น อทินฺนํ อาทิยโต สมนุญฺโญ โหติ. น มุสา ภณติ, น มุสา ภณาเปติ, น มุสา ภณโต สมนุญฺโญ โหติ. น ภาวิตมาสีสติ, น ภาวิตมาสีสาเปติ, น ภาวิตมาสีสโต สมนุญฺโญ โหตีติ อิมินา จตุโกฏฺฐาเสน สํวเรน สํวุโต. เอตฺถ จ ภาวิตนฺติ ปญฺจกามคุณา. 63. Ahora, el Bienaventurado, presentando otras razones, dijo: «¿Qué piensas tú?», y así sucesivamente. Allí, «restringido por la restricción de los cuatro tipos de control» significa: no mata seres vivos, no hace matar seres vivos, ni aprueba a quien mata seres vivos. No toma lo no dado, no hace que se tome lo no dado, ni aprueba a quien toma lo no dado. No habla mentiras, no hace que se digan mentiras, ni aprueba a quien dice mentiras. No anhela lo experimentado (los placeres sensuales), no hace que se anhele lo experimentado, ni aprueba a quien anhela lo experimentado. Así está protegido por esta restricción que consta de cuatro partes. Y aquí, «lo experimentado» se refiere a los cinco hilos de los placeres sensuales. สพฺพวาริวาริโตติ วาริตสพฺพอุทโก, ปฏิกฺขิตฺตสพฺพสีโตทโกติ อตฺโถ. โส หิ สีโตทเก สตฺตสญฺญี โหติ, ตสฺมา น ตํ วลญฺเชติ. อถ วา สพฺพวาริวาริโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน วาริตปาโป. สพฺพวาริยุตฺโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน ยุตฺโต. สพฺพวาริธุโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน ธุตปาโป. สพฺพวาริผุโฏติ สพฺเพน ปาปวารเณน ผุโฏ. ขุทฺทเก ปาเณ สงฺฆาตํ อาปาเทตีติ ขุทฺทเก ปาเณ วธํ อาปาเทติ. โส กิร เอกินฺทฺริยํ ปาณํ ทุวินฺทฺริยํ ปาณนฺติ ปญฺญเปติ. สุกฺขทณฺฑก-ปุราณปณฺณสกฺขร-กถลานิปิ ปาโณเตว ปญฺญเปติ. ตตฺถ ขุทฺทกํ อุทกพินฺทุ ขุทฺทโก ปาโณ, มหนฺตํ มหนฺโตติ สญฺญี โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. กิสฺมึ ปญฺญเปตีติ กตฺถ กตรสฺมึ โกฏฺฐาเส ปญฺญเปติ. มโนทณฺฑสฺมินฺติ มโนทณฺฑโกฏฺฐาเส, ภนฺเตติ. อยํ ปน อุปาสโก ภณนฺโตว สยมฺปิ สลฺลกฺเขสิ – ‘‘อมฺหากํ มหานิคณฺโฐ ‘อสญฺเจตนิกํ กมฺมํ อปฺปสาวชฺชํ, สญฺเจตนิกํ มหาสาวชฺช’นฺติ ปญฺญเปตฺวา เจตนํ มโนทณฺโฑติ ปญฺญเปติ, อนิยฺยานิกา เอตสฺส กถา, ภควโตว นิยฺยานิกา’’ติ. «Restringido de toda agua» (Sabbavārivārito) significa que tiene toda agua fría prohibida y rechazada. Pues él tiene la percepción de que en el agua fría hay seres vivos, por lo cual no la utiliza. Alternativamente, «Sabbavārivārito» significa que ha evitado el mal mediante toda forma de restricción del mal. «Sabbavāriyutto» significa dotado de toda restricción del mal. «Sabbavāridhuto» significa que ha sacudido el mal mediante toda restricción del mal. «Sabbavāriphuṭo» significa que está impregnado de toda restricción del mal. «Causa la destrucción de pequeños seres» significa que causa la muerte de pequeños insectos. Se dice que él designa seres de una sola facultad y seres de dos facultades. Incluso designa como seres vivos a palos secos, hojas viejas, guijarros y tiestos de cerámica. Allí, percibe que una gota de agua pequeña es un ser pequeño y una grande es un ser grande. Con referencia a eso se dice esto. «¿En qué lo designa?» significa en qué lugar, en cuál de las tres partes (cuerpo, habla o mente). «En el bastón mental», respondió: «Señor, lo designa en la parte llamada bastón mental». Mientras hablaba, este seguidor reflexionó por sí mismo: «Nuestro gran Nigaṇṭha, habiendo designado que el acto involuntario es de poco pecado y el acto voluntario es de gran pecado, designa la intención como el bastón mental; su discurso no conduce a la liberación, solo el del Bienaventurado conduce a la liberación». ๖๔. อิทฺธาติ สมิทฺธา. ผีตาติ อติสมิทฺธา สพฺพปาลิผุลฺลา วิย. อากิณฺณมนุสฺสาติ ชนสมากุลา. ปาณาติ หตฺถิอสฺสาทโย ติรจฺฉานคตา เจว อิตฺถิปุริสทารกาทโย มนุสฺสชาติกา จ. เอกํ มํสขลนฺติ เอกํ มํสราสึ. ปุญฺชนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อิทฺธิมาติ อานุภาวสมฺปนฺโน. เจโตวสิปฺปตฺโตติ จิตฺเต วสีภาวปฺปตฺโต. ภสฺมํ กริสฺสามีติ ฉาริกํ กริสฺสามิ. กิญฺหิ โสภติ เอกา ฉวา นาฬนฺทาติ อิทมฺปิ ภณนฺโต โส คหปติ – ‘‘กายปโยเคน ปญฺญาสมฺปิ มนุสฺสา เอกํ นาฬนฺทํ เอกํ มํสขลํ กาตุํ น สกฺโกนฺติ, อิทฺธิมา ปน เอโก [Pg.42] เอเกเนว มโนปโทเสน ภสฺมํ กาตุํ สมตฺโถ. อมฺหากํ มหานิคณฺฐสฺส กถา อนิยฺยานิกา, ภควโตว กถา นิยฺยานิกา’’ติ สลฺลกฺเขสิ. 64. «Próspera» significa exitosa. «Opulenta» significa sumamente exitosa, como si estuviera en plena floración. «Llena de gente» significa concurrida de personas. «Seres vivos» se refiere tanto a animales como elefantes y caballos, como a seres humanos, incluyendo mujeres, hombres y niños. «Un solo montón de carne» significa una sola masa de carne. «Puñja» (montón) es un sinónimo de esa misma palabra «khala». «Poseedor de poder» significa dotado de influencia y poder sobrenatural. «Aquel que ha alcanzado la maestría mental» significa que ha logrado el dominio sobre su mente. «Lo convertiré en cenizas» significa que lo reduciré a polvo de ceniza. Al decir también «¿Qué importancia tiene una sola Nāḷandā insignificante?», el seguidor Upāli reflexionó: «Ni siquiera cincuenta hombres mediante el esfuerzo físico pueden convertir esta ciudad de Nāḷandā en un montón de carne, pero un solo hombre con poder sobrenatural es capaz de convertirla en cenizas con un solo pensamiento de odio. El discurso de nuestro gran Nigaṇṭha no conduce a la liberación, solo el discurso del Bienaventurado es el que libera». ๖๕. อรญฺญํ อรญฺญภูตนฺติ อคามกํ อรญฺญเมว หุตฺวา อรญฺญํ ชาตํ. อิสีนํ มโนปโทเสนาติ อิสีนํ อตฺถาย กเตน มโนปโทเสน ตํ มโนปโทสํ อสหมานาหิ เทวตาหิ ตานิ รฏฺฐานิ วินาสิตานิ. โลกิกา ปน อิสโย มนํ ปโทเสตฺวา วินาสยึสูติ มญฺญนฺติ. ตสฺมา อิมสฺมึ โลกวาเท ฐตฺวาว อิทํ วาทาโรปนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. 65. «El bosque se convirtió en bosque» significa que, al quedar deshabitado, se convirtió en un bosque puro; se volvió un bosque. «Por la malicia mental hacia los sabios» significa que esas naciones fueron destruidas por las deidades, quienes no pudieron tolerar la malicia mental dirigida hacia los sabios. Sin embargo, la gente común cree que los sabios mismos corrompieron sus mentes y causaron la destrucción. Por lo tanto, debe entenderse que esta afirmación se hizo basándose en esa creencia popular. ตตฺถ ทณฺฑกีรญฺญาทีนํ เอวํ อรญฺญภูตภาโว ชานิตพฺโพ – สรภงฺคโพธิสตฺตสฺส ตาว ปริสาย อติเวปุลฺลตํ คตาย กิสวจฺโฉ นาม ตาปโส มหาสตฺตสฺส อนฺเตวาสี วิเวกวาสํ ปตฺถยมาโน คณํ ปหาย โคธาวรีตีรโต กลิงฺครฏฺเฐ ทณฺฑกีรญฺโญ กุมฺภปุรํ นาม นครํ อุปนิสฺสาย ราชุยฺยาเน วิเวกมนุพฺรูหยมาโน วิหรติ. ตสฺส เสนาปติ อุปฏฺฐาโก โหติ. En este contexto, se debe conocer la transformación en bosque de lugares como el de Daṇḍakī de la siguiente manera: Cuando el séquito del Bodhisatta Sarabhaṅga alcanzó una gran magnitud, un asceta llamado Kisavaccha, discípulo del Gran Ser, anhelando una vida en soledad, dejó el grupo. Partiendo de las orillas del río Godhāvarī, se estableció en el parque real cerca de la ciudad de Kumbhapura del rey Daṇḍakī, en el reino de Kaliṅga, donde permaneció cultivando la reclusión. El general del ejército era su servidor. ตทา จ เอกา คณิกา รถํ อภิรุหิตฺวา ปญฺจมาตุคามสตปริวารา นครํ อุปโสภยมานา วิจรติ. มหาชโน ตเมว โอโลกยมาโน ปริวาเรตฺวา วิจรติ, นครวีถิโย นปฺปโหนฺติ. ราชา วาตปานํ วิวริตฺวา ฐิโต ตํ ทิสฺวา กา เอสาติ ปุจฺฉิ. ตุมฺหากํ นครโสภินี เทวาติ. โส อุสฺสูยมาโน ‘‘กึ เอตาย โสภติ, นครํ สยํ โสภิสฺสตี’’ติ ตํ ฐานนฺตรํ อจฺฉินฺทาเปสิ. En aquel tiempo, una cortesana, montada en un carro y acompañada por un séquito de quinientas mujeres, recorría la ciudad embelleciéndola. Una gran multitud la seguía rodeándola para contemplarla, de modo que las calles de la ciudad resultaban insuficientes. El rey, habiendo abierto una ventana y viéndola, preguntó: «¿Quién es ella?». Le respondieron: «Es vuestra embellecedora de la ciudad, Majestad». El rey, movido por el resentimiento, dijo: «¿Qué belleza aporta ella? ¡La ciudad será bella por sí misma!», y le arrebató su cargo y posición. สา ตโต ปฏฺฐาย เกนจิ สทฺธึ สนฺถวํ กตฺวา ฐานนฺตรํ ปริเยสมานา เอกทิวสํ ราชุยฺยานํ ปวิสิตฺวา จงฺกมนโกฏิยํ อาลมฺพนผลกํ นิสฺสาย ปาสาณผลเก นิสินฺนํ ตาปสํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘กิลิฏฺโฐ วตายํ ตาปโส อนญฺชิตมณฺฑิโต, ทาฐิกาหิ ปรุฬฺหาหิ มุขํ ปิหิตํ, มสฺสุนา อุรํ ปิหิตํ, อุโภ กจฺฉา ปรุฬฺหา’’ติ. อถสฺสา โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ – ‘‘อหํ เอเกน กิจฺเจน วิจรามิ, อยญฺจ เม กาฬกณฺณี ทิฏฺโฐ, อุทกํ อาหรถ, อกฺขีนิ โธวิสฺสามี’’ติ อุทกทนฺตกฏฺฐํ อาหราเปตฺวา ทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา ตาปสสฺส สรีเร ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ เขฬํ ปาเตตฺวา ทนฺตกฏฺฐํ ชฏามตฺถเก ขิปิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา อุทกํ ตาปสสฺส มตฺถกสฺมึเยว สิญฺจิตฺวา [Pg.43] – ‘‘เยหิ เม อกฺขีหิ กาฬกณฺณี ทิฏฺโฐ, ตานิ โธตานิ กลิปวาหิโต’’ติ นิกฺขนฺตา. A partir de entonces, ella buscaba recuperar su posición entablando relaciones con diversas personas. Un día, al entrar en el parque real, vio al asceta sentado en una losa de piedra al final del sendero de meditación y pensó: «¡Qué descuidado está este asceta! No está adornado con cosméticos, sus barbas crecidas le cubren el rostro, su vello le cubre el pecho y tiene vello largo en las axilas». Entonces sintió aversión y pensó: «He salido por un asunto y me he topado con este ser de mal agüero. Traed agua; me lavaré los ojos». Habiendo hecho traer agua y un palillo de dientes, mascó el palillo, escupió flemas sobre el cuerpo del asceta, arrojó el palillo sobre su cabeza de cabellos enmarañados, se enjuagó la boca, vertió el agua sobre la misma cabeza del asceta y se marchó diciendo: «Con los mismos ojos que vi a ese malhadado, ahora han sido lavados y la desgracia ha sido apartada». ตํทิวสญฺจ ราชา สตึ ปฏิลภิตฺวา – ‘‘โภ กุหึ นครโสภินี’’ติ ปุจฺฉิ. อิมสฺมึเยว นคเร เทวาติ. ปกติฏฺฐานนฺตรํ ตสฺสา เทถาติ ฐานนฺตรํ ทาเปสิ. สา ปุพฺเพ สุกตกมฺมํ นิสฺสาย ลทฺธํ ฐานนฺตรํ ตาปสสฺส สรีเร เขฬปาตเนน ลทฺธนฺติ สญฺญมกาสิ. Ese mismo día, el rey recobró el buen juicio y preguntó: «¡Oigan! ¿Dónde está la embellecedora de la ciudad?». «Está en esta misma ciudad, Majestad», le dijeron. «Devolvedle su posición original», ordenó, y así le fue restituido su cargo. Ella tuvo la falsa percepción de que había recuperado su posición, la cual obtuvo gracias a sus méritos pasados, debido a que había escupido sobre el cuerpo del asceta. ตโต กติปาหสฺสจฺจเยน ราชา ปุโรหิตสฺส ฐานนฺตรํ คณฺหิ. โส นครโสภินิยา สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ภคินิ กินฺติ กตฺวา ฐานนฺตรํ ปฏิลภี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘กึ พฺราหฺมณ อญฺญํ กาตพฺพํ อตฺถิ, ราชุยฺยาเน อนญฺชิตกาฬกณฺณี กูฏชฏิโล เอโก อตฺถิ, ตสฺส สรีเร เขฬํ ปาเตหิ, เอวํ ฐานนฺตรํ ลภิสฺสสี’’ติ อาห. โส ‘‘เอวํ กริสฺสามิ ภคินี’’ติ ตตฺถ คนฺตฺวา ตาย กถิตสทิสเมว สพฺพํ กตฺวา นิกฺขมิ. ราชาปิ ตํทิวสเมว สตึ ปฏิลภิตฺวา – ‘‘กุหึ, โภ, พฺราหฺมโณ’’ติ ปุจฺฉิ. อิมสฺมึเยว นคเร เทวาติ. ‘‘อมฺเหหิ อนุปธาเรตฺวา กตํ, ตเทวสฺส ฐานนฺตรํ เทถา’’ติ ทาเปสิ. โสปิ ปุญฺญพเลน ลภิตฺวา ‘‘ตาปสสฺส สรีเร เขฬปาตเนน ลทฺธํ เม’’ติ สญฺญมกาสิ. Pasados unos días, el rey retiró de su cargo al capellán (purohita). Este fue ante la cortesana y le preguntó: «Hermana, ¿qué hiciste para recuperar tu posición?». Ella respondió: «Brahmán, ¿qué otra cosa se ha de hacer? En el parque real vive un asceta fraudulento de cabellos enmarañados que no usa cosméticos; escupe sobre su cuerpo y así recuperarás tu cargo». Él aceptó diciendo: «Así lo haré, hermana». Fue allí, hizo todo exactamente como ella le había indicado y se marchó. El rey, ese mismo día, recuperó la sensatez y preguntó: «¡Oigan! ¿Dónde está el brahmán?». «Está en esta misma ciudad, Majestad», respondieron. «Actuamos sin reflexionar; devolvedle su cargo», ordenó. Él también, habiéndolo obtenido por el poder de sus méritos, creyó: «Lo he recuperado por haber escupido sobre el cuerpo del asceta». ตโต กติปาหสฺสจฺจเยน รญฺโญ ปจฺจนฺโต กุปิโต. ราชา ปจฺจนฺตํ วูปสเมสฺสามีติ จตุรงฺคินิยา เสนาย นิกฺขมิ. ปุโรหิโต คนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโต ฐตฺวา ‘‘ชยตุ มหาราชา’’ติ วตฺวา – ‘‘ตุมฺเห, มหาราช, ชยตฺถาย คจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิ. อาม พฺราหฺมณาติ. เอวํ สนฺเต ราชุยฺยาเน อนญฺชิตกาฬกณฺณี เอโก กูฏชฏิโล วสติ, ตสฺส สรีเร เขฬํ ปาเตถาติ. ราชา ตสฺส วจนํ คเหตฺวา ยถา คณิกาย จ เตน จ กตํ, ตเถว สพฺพํ กตฺวา โอโรเธปิ อาณาเปสิ – ‘‘เอตสฺส กูฏชฏิลสฺส สรีเร เขฬํ ปาเตถา’’ติ. ตโต โอโรธาปิ โอโรธปาลกาปิ ตเถว อกํสุ. อถ ราชา อุยฺยานทฺวาเร รกฺขํ ฐปาเปตฺวา ‘‘รญฺญา สทฺธึ นิกฺขมนฺตา สพฺเพ ตาปสสฺส สรีเร เขฬํ อปาเตตฺวา นิกฺขมิตุํ น ลภนฺตี’’ติ อาณาเปสิ. อถ สพฺโพ พลกาโย จ เสนิโย จ เตเนว นิยาเมน ตาปสสฺส อุปริ เขฬญฺจ ทนฺตกฏฺฐานิ จ มุขวิกฺขาลิต อุทกญฺจ ปาปยึสุ, เขโฬ จ ทนฺตกฏฺฐานิ จ สกลสรีรํ อวตฺถรึสุ. Días después, la zona fronteriza del reino se sublevó. El rey Daṇḍakī salió con su ejército de cuatro divisiones con la intención de pacificar la frontera. El capellán se presentó ante el rey y le dijo: «¡Que el gran rey sea victorioso! Majestad, ¿partís para alcanzar la victoria?». «Así es, brahmán», respondió. «Siendo así, en el parque real vive un asceta fraudulento y malhadado; escupíd sobre su cuerpo». El rey, siguiendo el consejo de aquel brahmán necio, hizo todo tal como lo habían hecho la cortesana y el capellán, y ordenó también a las mujeres de su harén: «Escupid sobre el cuerpo de este asceta fraudulento». Después, tanto las mujeres como sus guardianes hicieron lo mismo. Entonces el rey puso guardias en la puerta del parque y ordenó: «Nadie que salga con el rey podrá partir sin haber escupido sobre el cuerpo del asceta». Así, toda la tropa y las legiones de soldados, siguiendo ese mismo método, arrojaron saliva, palillos de dientes y agua de enjuague sobre el asceta, hasta que la saliva y los palillos cubrieron todo su cuerpo. เสนาปติ [Pg.44] สพฺพปจฺฉา สุณิตฺวา ‘‘มยฺหํ กิร สตฺถารํ ภวนฺตํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ สคฺคโสปานํ เอวํ ฆฏฺฏยึสู’’ติ อุสุมชาตหทโย มุเขน อสฺสสนฺโต เวเคน ราชุยฺยานํ อาคนฺตฺวา ตถา พฺยสนปตฺตํ อิสึ ทิสฺวา กจฺฉํ พนฺธิตฺวา ทฺวีหิ หตฺเถหิ ทนฺตกฏฺฐานิ อปวิยูหิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา นิสีทาเปตฺวา อุทกํ อาหราเปตฺวา นฺหาเปตฺวา สพฺพโอสเธหิ เจว จตุชฺชาติคนฺเธหิ จ สรีรํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา สุขุมสาฏเกน ปุญฺฉิตฺวา ปุรโต อญฺชลึ กตฺวา ฐิโต เอวมาห ‘‘อยุตฺตํ, ภนฺเต, มนุสฺเสหิ กตํ, เอเตสํ กึ ภวิสฺสตี’’ติ. เทวตา เสนาปติ ติธา ภินฺนา, เอกจฺจา ‘‘ราชานเมว นาเสสฺสามา’’ติ วทนฺติ, เอกจฺจา ‘‘สทฺธึ ปริสาย ราชาน’’นฺติ, เอกจฺจา ‘‘รญฺโญ วิชิตํ สพฺพํ นาเสสฺสามา’’ติ. อิทํ วตฺวา ปน ตาปโส อปฺปมตฺตกมฺปิ โกปํ อกตฺวา โลกสฺส สนฺติอุปายเมว อาจิกฺขนฺโต อาห ‘‘อปราโธ นาม โหติ, อจฺจยํ ปน เทเสตุํ ชานนฺตสฺส ปากติกเมว โหตี’’ติ. El general, tras haberlo oído después de todos, pensó: «Han maltratado de tal forma a mi maestro, el Bendito, el campo de méritos, la escalera al cielo», y con el corazón ardiendo de angustia y suspirando profundamente, se dirigió rápidamente al parque real. Al ver al sabio asceta sumido en tal desgracia, se ajustó las vestiduras y, con ambas manos, apartó los restos de palillos de dientes, lo levantó con cuidado y lo sentó en un lugar adecuado. Hizo traer agua para bañarlo y ungió su cuerpo con diversas medicinas y las cuatro clases de fragancias; luego, tras secarlo con una tela fina, se detuvo ante él con las manos en gesto de respeto y dijo: «Venerable señor, estas personas han cometido un acto indebido. ¿Cuál será su destino?». El asceta Kisavaccha respondió: «General, las deidades se han dividido en tres grupos: unos dicen: ‘Destruiremos solo al rey’; otros: ‘Destruiremos al rey junto con su séquito’; y otros: ‘Destruiremos todo el reino del rey’». Habiendo dicho esto, el asceta, sin mostrar la más mínima ira y buscando solo el medio para la paz de la gente, añadió: «Las ofensas ocurren, pero para aquel que sabe confesar su falta, las cosas vuelven a su estado normal». เสนาปติ นยํ ลภิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ตุมฺเหหิ, มหาราช, นิราปราเธ มหิทฺธิเก ตาปเส อปรชฺฌนฺเตหิ ภาริยํ กมฺมํ กตํ, เทวตา กิร ติธา ภินฺนา เอวํ วทนฺตี’’ติ สพฺพํ อาโรเจตฺวา – ‘‘ขมาปิเต กิร, มหาราช, ปากติกํ โหติ, รฏฺฐํ มา นาเสถ, ตาปสํ ขมาเปถา’’ติ อาห. ราชา อตฺตนิ โทสํ กตํ ทิสฺวาปิ เอวํ วทติ ‘‘น ตํ ขมาเปสฺสามี’’ติ. เสนาปติ ยาวตติยํ ยาจิตฺวา อนิจฺฉนฺตมาห – ‘‘อหํ, มหาราช, ตาปสสฺส พลํ ชานามิ, น โส อภูตวาที, นาปิ กุปิโต, สตฺตานุทฺทเยน ปน เอวมาห ขมาเปถ นํ มหาราชา’’ติ. น ขมาเปมีติ. เตน หิ เสนาปติฏฺฐานํ อญฺญสฺส เทถ, อหํ ตุมฺหากํ อาณาปวตฺติฏฺฐาเน น วสิสฺสามีติ. ตฺวํ เยนกามํ คจฺฉ, อหํ มยฺหํ เสนาปตึ ลภิสฺสามีติ. ตโต เสนาปติ ตาปสสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘กถํ ปฏิปชฺชามิ, ภนฺเต’’ติ อาห. เสนาปติ เย เต วจนํ สุณนฺติ, สพฺเพ สปริกฺขาเร สธเน สทฺวิปทจตุปฺปเท คเหตฺวา สตฺตทิวสพฺภนฺตเร พหิ รชฺชสีมํ คจฺฉ, เทวตา อติวิย กุปิตา ธุวํ รฏฺฐมฺปิ อรฏฺฐํ กริสฺสนฺตีติ. เสนาปติ ตถา อกาสิ. El general, habiendo comprendido el modo de evitar el peligro, fue ante el rey Daṇḍakī, le rindió homenaje y le dijo: «Gran rey, al ofender a un asceta inocente de gran poder, habéis cometido una acción sumamente grave. Las deidades están divididas en tres grupos y dicen esto...», y tras relatarle todo, añadió: «Si se pide perdón, gran rey, las cosas volverán a su estado normal. ¡No destruyáis el país! Pedid perdón al asceta». El rey, no viendo falta alguna en sus actos, dijo: «No le pediré perdón». El general le rogó hasta tres veces, y al ver que el rey se negaba, dijo: «Gran rey, conozco el poder del asceta; él no miente ni está airado, pero por compasión hacia los seres os dice esto: ‘Gran rey, pedid perdón’». El rey insistió: «No pediré perdón». Entonces el general dijo: «En ese caso, entregad mi cargo de general a otro; no viviré más bajo vuestro mando». El rey respondió: «Ve a donde desees, yo conseguiré otro general». Entonces el general fue ante el asceta, le rindió homenaje y preguntó: «Venerable señor, ¿cómo debo proceder?». El asceta le dijo: «General, todos aquellos que sigan tu palabra, que tomen sus pertenencias, sus riquezas y sus animales y, en el plazo de siete días, salgan fuera de las fronteras del reino. Las deidades están sumamente enfurecidas y ciertamente convertirán el reino en una tierra desolada». El general actuó según sus palabras. ราชา คตมตฺโตเยว อมิตฺตมถนํ กตฺวา ชนปทํ วูปสเมตฺวา อาคมฺม ชยขนฺธาวารฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา นครํ ปฏิชคฺคาเปตฺวา อนฺโตนครํ ปาวิสิ. เทวตา [Pg.45] ปฐมํเยว อุทกวุฏฺฐึ ปาตยึสุ. มหาชโน อตฺตมโน อโหสิ ‘‘กูฏชฏิลํ อปรทฺธกาลโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ รญฺโญ วฑฺฒิเยว, อมิตฺเต นิมฺมเถสิ, อาคตทิวเสเยว เทโว วุฏฺโฐ’’ติ. เทวตา ปุน สุมนปุปฺผวุฏฺฐึ ปาตยึสุ, มหาชโน อตฺตมนตโร อโหสิ. เทวตา ปุน มาสกวุฏฺฐึ ปาตยึสุ. ตโต กหาปณวุฏฺฐึ, ตโต กหาปณตฺถํ น นิกฺขเมยฺยุนฺติ มญฺญมานา หตฺถูปคปาทูปคาทิกตภณฺฑวุฏฺฐึ ปาเตสุํ. มหาชโน สตฺตภูมิกปาสาเท ฐิโตปิ โอตริตฺวา อาภรณานิ ปิฬนฺธนฺโต อตฺตมโน อโหสิ. ‘‘อรหติ วต กูฏชฏิลเก เขฬปาตนํ, ตสฺส อุปริ เขฬปาติตกาลโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ รญฺโญ วฑฺฒิ ชาตา, อมิตฺตมถนํ กตํ, อาคตทิวเสเยว เทโว วสฺสิ, ตโต สุมนวุฏฺฐิ มาสกวุฏฺฐิ กหาปณวุฏฺฐิ กตภณฺฑวุฏฺฐีติ จตสฺโส วุฏฺฐิโย ชาตา’’ติ อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรตฺวา รญฺโญ กตปาเป สมนุญฺโญ ชาโต. Apenas regresó el rey, tras haber aplastado a sus enemigos y pacificado el territorio, se sentó en su palacio de victoria, ordenó limpiar la ciudad y entró en ella. Primero, las deidades hicieron caer una lluvia de agua. La gente se alegró pensando: «Desde que se ofendió a ese asceta falso, nuestro rey solo ha tenido prosperidad: ha sometido a sus enemigos y el mismo día de su regreso ha llovido». Luego, las deidades hicieron caer una lluvia de flores de jazmín, y la gente se alegró aún más. Después hicieron caer una lluvia de pequeñas monedas y luego una lluvia de monedas de oro. Después, pensando que la gente no saldría a recogerlas, las deidades hicieron caer una lluvia de diversos ornamentos para las manos y los pies. Incluso quienes estaban en los palacios de siete pisos bajaron para recoger las joyas y se regocijaron. Decían: «¡Cuán apropiado fue escupir sobre ese asceta! Desde aquel momento, nuestro rey ha prosperado, ha vencido a sus enemigos y hoy han caído cuatro tipos de lluvia: flores, monedas y joyas». Así, con palabras de júbilo, el pueblo se hizo cómplice de la maldad cometida por el rey. ตสฺมึ สมเย เทวตา เอกโตธารอุภโตธาราทีนิ นานปฺปการานิ อาวุธานิ มหาชนสฺส อุปริ ผลเก มํสํ โกฏฺฏยมานา วิย ปาตยึสุ. ตทนนฺตรํ วีตจฺจิเก วีตธูเม กึสุกปุปฺผวณฺเณ องฺคาเร, ตทนนฺตรํ กูฏาคารปฺปมาเณ ปาสาเณ, ตทนนฺตรํ อนฺโตมุฏฺฐิยํ อสณฺฐหนิกํ สุขุมวาลิกํ วสฺสาปยมานา อสีติหตฺถุพฺเพธํ ถลํ อกํสุ. รญฺโญ วิชิตฏฺฐาเน กิสวจฺฉตาปโส เสนาปติ มาตุโปสกราโมติ ตโยว มนุสฺสภูตา อโรคา อเหสุํ. เสสานํ ตสฺมึ กมฺเม อสมงฺคีภูตานํ ติรจฺฉานานํ ปานียฏฺฐาเน ปานียํ นาโหสิ, ติณฏฺฐาเน ติณํ. เต เยน ปานียํ เยน ติณนฺติ คจฺฉนฺตา อปฺปตฺเตเยว สตฺตเม ทิวเส พหิรชฺชสีมํ ปาปุณึสุ. เตนาห สรภงฺคโพธิสตฺโต – En ese momento, las deidades hicieron caer sobre la multitud diversos tipos de armas de uno y dos filos, despedazándolos como si picaran carne sobre una tabla de madera. Inmediatamente después, hicieron llover carbones ardientes sin llama ni humo, del color de las flores del árbol palāsa; luego, rocas del tamaño de una casa y, finalmente, una lluvia de arena tan fina que no podía sostenerse en un puño cerrado, formando un montículo de ochenta codos de altura. En todo el reino del rey, solo tres seres humanos resultaron ilesos: el asceta Kisavaccha, el general y Rāma, el que cuidaba de su madre. Para el resto de los animales que no pudieron refugiarse, no hubo agua ni hierba en sus lugares habituales. Aquellos animales que, buscando agua y hierba, lograron cruzar las fronteras del reino antes del séptimo día, sobrevivieron. Por eso dijo el Bodhisatta Sarabhaṅga: ‘‘กิสญฺหิ วจฺฉํ อวกิริย ทณฺฑกี,อุจฺฉินฺนมูโล สชโน สรฏฺโฐ; กุกฺกุฬนาเม นิรยมฺหิ ปจฺจติ,ตสฺส ผุลิงฺคานิ ปตนฺติ กาเย’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๐); «Por haber escupido al asceta Kisavaccha, el rey Daṇḍakī fue destruido de raíz junto con su pueblo y su reino; ahora arde en el infierno llamado Kukkuḷa, mientras las ascuas ardientes caen incesantemente sobre su cuerpo». เอวํ ตาว ทณฺฑกีรญฺญสฺส อรญฺญภูตภาโว เวทิตพฺโพ. De esta manera, debe entenderse cómo el territorio del rey Daṇḍakī se convirtió en un bosque desolado. กลิงฺครฏฺเฐ [Pg.46] ปน นาฬิกิรรญฺเญ รชฺชํ การยมาเน หิมวติ ปญฺจสตตาปสา อนิตฺถิคนฺธา อชินชฏวากจีรธรา วนมูลผลภกฺขา หุตฺวา จิรํ วีตินาเมตฺวา โลณมฺพิลเสวนตฺถํ มนุสฺสปถํ โอตริตฺวา อนุปุพฺเพน กลิงฺครฏฺเฐ นาฬิกิรรญฺโญ นครํ สมฺปตฺตา. เต ชฏาชินวากจีรานิ สณฺฐเปตฺวา ปพฺพชิตานุรูปํ อุปสมสิรึ ทสฺสยมานา นครํ ภิกฺขาย ปวิสึสุ. มนุสฺสา อนุปฺปนฺเน พุทฺธุปฺปาเท ตาปสปพฺพชิเต ทิสฺวา ปสนฺนา นิสชฺชฏฺฐานํ สํวิธาย หตฺถโต ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ สมฺปาเทตฺวา อทํสุ. ตาปสา กตภตฺตกิจฺจา อนุโมทนํ อกํสุ. มนุสฺสา สุตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ‘‘กุหึ ภทนฺตา คจฺฉนฺตี’’ติ ปุจฺฉึสุ. ยถาผาสุกฏฺฐานํ, อาวุโสติ. ภนฺเต, อลํ อญฺญตฺถ คมเนน, ราชุยฺยาเน วสถ, มยํ ภุตฺตปาตราสา อาคนฺตฺวา ธมฺมกถํ โสสฺสามาติ. ตาปสา อธิวาเสตฺวา อุยฺยานํ อคมํสุ. นาครา ภุตฺตปาตราสา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา ‘‘ธมฺมกถํ โสสฺสามา’’ติ สงฺฆา คณา คณีภูตา อุยฺยานาภิมุขา อคมํสุ. ราชา อุปริปาสาเท ฐิโต เต ตถา คจฺฉมาเน ทิสฺวา อุปฏฺฐากํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ เอเต ภเณ นาครา สุทฺธวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา หุตฺวา อุยฺยานาภิมุขา คจฺฉนฺติ, กิเมตฺถ สมชฺชํ วา นาฏกํ วา อตฺถี’’ติ? นตฺถิ เทว, เอเต ตาปสานํ สนฺติเก ธมฺมํ โสตุกามา คจฺฉนฺตีติ. เตน หิ ภเณ อหมฺปิ คจฺฉิสฺสามิ, มยา สทฺธึ คจฺฉนฺตูติ. โส คนฺตฺวา เตสํ อาโรเจสิ – ‘‘ราชาปิ คนฺตุกาโม, ราชานํ ปริวาเรตฺวาว คจฺฉถา’’ติ. นาครา ปกติยาปิ อตฺตมนา ตํ สุตฺวา – ‘‘อมฺหากํ ราชา อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ทุสฺสีโล, ตาปสา ธมฺมิกา, เต อาคมฺม ราชาปิ ธมฺมิโก ภวิสฺสตี’’ติ อตฺตมนตรา อเหสุํ. En el reino de Kaliṅga, mientras reinaba el rey Nāḷikira, quinientos ascetas en el Himalaya, libres del deseo por las mujeres, portando pieles de antílope, cabellos trenzados y mantos de corteza, alimentándose de raíces y frutos del bosque, habiendo pasado mucho tiempo allí, descendieron a los asentamientos humanos para consumir sal y ácidos. Gradualmente llegaron a la ciudad del rey Nāḷikira en el reino de Kaliṅga. Arreglando sus cabellos trenzados, pieles de antílope y mantos de corteza, y mostrando el esplendor de la serenidad propia de los renunciantes, entraron en la ciudad en busca de limosna. La gente, al ver a los ascetas renunciantes en una época en que no había aparecido un Buda, se llenó de fe; prepararon un lugar para sentarse, tomaron los cuencos de limosna de sus manos, los hicieron sentar, proveyeron comida y se la ofrecieron. Los ascetas, habiendo terminado su comida, ofrecieron palabras de regocijo. La gente, al escuchar el Dhamma, con el corazón lleno de fe, preguntó: “Venerables señores, ¿a dónde irán?”. Los ascetas respondieron: “A cualquier lugar que sea propicio, devotos”. La gente dijo: “Señores, no es necesario ir a otro lugar; moren en el jardín real. Nosotros, después de desayunar, vendremos a escuchar el discurso del Dhamma”. Los ascetas aceptaron y se dirigieron al jardín. Los ciudadanos, después de desayunar, vestidos con ropas limpias, pensando “escucharemos el discurso del Dhamma”, se dirigieron hacia el jardín en grandes grupos y congregaciones. El rey, de pie en lo alto de su palacio, al verlos caminar de esa manera, preguntó a su sirviente: “¡Eh, hombre! ¿Por qué estos ciudadanos van hacia el jardín con ropas limpias y mantos superiores limpios? ¿Acaso hay allí algún festival o representación teatral?”. El sirviente respondió: “No, gran rey; ellos van porque desean escuchar el Dhamma de parte de los ascetas”. El rey dijo: “¡Eh, hombre! Si es así, yo también iré. Que vayan conmigo”. El sirviente fue y les informó: “El rey también desea ir; vayan escoltando al rey”. Los ciudadanos, que por naturaleza ya estaban alegres, al escuchar esto, se regocijaron aún más, pensando: “Nuestro rey carece de fe, no es devoto y es inmoral; los ascetas son virtuosos; por medio de ellos, el rey también se volverá virtuoso”. ราชา นิกฺขมิตฺวา เตหิ ปริวาริโต อุยฺยานํ คนฺตฺวา ตาปเสหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตาปสา ราชานํ ทิสฺวา ปริกถาย กุสลสฺเสกสฺส ตาปสสฺส ‘‘รญฺโญ ธมฺมํ กเถหี’’ติ สญฺญมทํสุ, โส ตาปโส ปริสํ โอโลเกตฺวา ปญฺจสุ เวเรสุ อาทีนวํ ปญฺจสุ จ สีเลสุ อานิสํสํ กเถนฺโต – El rey salió de la ciudad escoltado por los ciudadanos, llegó al jardín, intercambió saludos de cortesía con los ascetas y se sentó a un lado. Los ascetas, al ver al rey, hicieron una señal a uno de ellos que era experto en el discurso para que hablara: “Predica el Dhamma al rey”. Aquel asceta, observando a la asamblea, habló sobre el peligro en los cinco actos hostiles y el beneficio en los cinco preceptos, diciendo: ‘‘ปาโณ [Pg.47] น หนฺตพฺโพ, อทินฺนํ นาทาตพฺพํ, กาเมสุมิจฺฉาจาโร น จริตพฺโพ, มุสา น ภาสิตพฺพา, มชฺชํ น ปาตพฺพํ, ปาณาติปาโต นาม นิรยสํวตฺตนิโก โหติ ติรจฺฉานโยนิสํวตฺตนิโก เปตฺติวิสยสํวตฺตนิโก, ตถา อทินฺนาทานาทีนิ. ปาณาติปาโต นิรเย ปจฺจิตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคตสฺส วิปากาวเสเสน อปฺปายุกสํวตฺตนิโก โหติ, อทินฺนาทานํ อปฺปโภคสํวตฺตนิกํ, มิจฺฉาจาโร พหุสปตฺตสํวตฺตนิโก, มุสาวาโท อภูตพฺภกฺขานสํวตฺตนิโก, มชฺชปานํ อุมฺมตฺตกภาวสํวตฺตนิก’’นฺติ – “No se debe matar a ningún ser vivo, no se debe tomar lo que no es dado, no se debe cometer conducta sexual ilícita, no se debe decir falsedad, no se debe beber embriagantes. La destrucción de la vida conduce al infierno, al reino animal o al reino de los espíritus hambrientos; lo mismo sucede con el robo y los demás actos. El que destruye la vida, después de sufrir en el infierno, si renace en el mundo humano, debido al resto del resultado, tendrá una vida corta; el robo conduce a la escasez de posesiones; la conducta sexual ilícita conduce a tener muchos enemigos; la falsedad conduce a ser acusado falsamente; y el consumo de embriagantes conduce a un estado de locura”. ปญฺจสุ เวเรสุ อิมํ อาทีนวํ กเถสิ. De esta manera, explicó este peligro en los cinco actos hostiles. ราชา ปกติยาปิ อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ทุสฺสีโล, ทุสฺสีลสฺส จ สีลกถา นาม ทุกฺกถา, กณฺเณ สูลปฺปเวสนํ วิย โหติ. ตสฺมา โส จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ‘เอเต ปคฺคณฺหิสฺสามี’ติ อาคโต, อิเม ปน มยฺหํ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย มํเยว ฆฏฺเฏนฺตา วิชฺฌนฺตา ปริสมชฺเฌ กเถนฺติ, กริสฺสามิ เนสํ กาตฺตพฺพ’’นฺติ. โส ธมฺมกถาปริโยสาเน ‘‘อาจริยา สฺเว มยฺหํ เคเห ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ นิมนฺเตตฺวา อคมาสิ. โส ทุติยทิวเส มหนฺเต มหนฺเต โกฬุมฺเพ อาหราเปตฺวา คูถสฺส ปูราเปตฺวา กทลิปตฺเตหิ เนสํ มุขานิ พนฺธาเปตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ฐปาเปสิ, ปุน พหลมธุกเตลนาคพลปิจฺฉิลฺลาทีนํ กูเฏ ปูเรตฺวา นิสฺเสณิมตฺถเก ฐปาเปสิ, ตตฺเถว จ มหามลฺเล พทฺธกจฺเฉ หตฺเถหิ มุคฺคเร คาหาเปตฺวา ฐเปตฺวา อาห ‘‘กูฏตาปสา อติวิย มํ วิเหฐยึสุ, เตสํ ปาสาทโต โอตรณกาเล กูเฏหิ ปิจฺฉิลฺลํ โสปานมตฺถเก วิสฺสชฺเชตฺวา สีเส มุคฺคเรหิ โปเถตฺวา คเล คเหตฺวา โสปาเน ขิปถา’’ติ. โสปานปาทมูเล ปน จณฺเฑ กุกฺกุเร พนฺธาเปสิ. El rey, que por naturaleza carecía de fe, no era devoto y era inmoral, sintió que el discurso sobre la virtud para alguien inmoral es un discurso desagradable; era como si le introdujeran una aguja en el oído. Por tanto, pensó: “Yo vine pensando ‘honraré a estos hombres’, pero ellos, desde el momento en que llegué, me están hiriendo y pinchando, hablando en medio de la asamblea. Les haré lo que se debe hacer”. Al finalizar el discurso del Dhamma, los invitó diciendo: “Maestros, mañana acepten la limosna en mi palacio”, y se marchó. Al segundo día, mandó traer grandes vasijas, las hizo llenar de excrementos, mandó atar sus bocas con hojas de plátano y las hizo colocar aquí y allá. Además, hizo llenar cántaros con sustancias viscosas como aceite de madhuka, aceite de naga-bala y otros, y los colocó en la parte superior de las escaleras. En ese mismo lugar apostó a grandes luchadores con los cinturones ceñidos, haciéndoles sostener mazos con las manos, y les dijo: “Estos falsos ascetas me han atormentado en exceso. Cuando bajen del palacio, derramen la sustancia viscosa de los cántaros en lo alto de la escalera, golpéenlos en la cabeza con los mazos, agárrenlos por el cuello y arrójenlos por la escalera”. Además, en la base de la escalera, mandó atar perros feroces. ตาปสาปิ ‘‘สฺเว ราชเคเห ภุญฺชิสฺสามา’’ติ อญฺญมญฺญํ โอวทึสุ – ‘‘มาริสา ราชเคหํ นาม สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ, ปพฺพชิเตหิ นาม ฉทฺวารารมฺมเณ สญฺญเตหิ ภวิตพฺพํ, ทิฏฺฐทิฏฺเฐ อารมฺมเณ นิมิตฺตํ น คเหตพฺพํ, จกฺขุทฺวาเร สํวโร ปจฺจุปฏฺฐเปตพฺโพ’’ติ. Los ascetas también, pensando “mañana comeremos en el palacio real”, se aconsejaron unos a otros: “Amigos, el palacio real es un lugar de sospecha y peligro. Los renunciantes deben estar restringidos respecto a los objetos de las seis puertas; no deben captar señales en lo que sea que vean, y deben mantener establecida la restricción en la puerta del ojo”. ปุนทิวเส [Pg.48] ภิกฺขาจารเวลํ สลฺลกฺเขตฺวา วากจีรํ นิวาเสตฺวา อชินจมฺมํ เอกํสคตํ กตฺวา ชฏากลาปํ สณฺฐเปตฺวา ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา ปฏิปาฏิยา ราชนิเวสนํ อภิรุฬฺหา. ราชา อารุฬฺหภาวํ ญตฺวา คูถโกฬุมฺพมุขโต กทลิปตฺตํ นีหราเปสิ. ทุคฺคนฺโธ ตาปสานํ นาสปุฏํ ปหริตฺวา มตฺถลุงฺคปาตนาการปตฺโต อโหสิ. มหาตาปโส ราชานํ โอโลเกสิ. ราชา – ‘‘เอตฺถ โภนฺโต ยาวทตฺถํ ภุญฺชนฺตุ เจว หรนฺตุ จ, ตุมฺหากเมตํ อนุจฺฉวิกํ, หิยฺโย อหํ ตุมฺเห ปคฺคณฺหิสฺสามีติ อาคโต, ตุมฺเห ปน มํเยว ฆฏฺเฏนฺโต วิชฺฌนฺตา ปริสมชฺเฌ กถยิตฺถ, ตุมฺหากมิทํ อนุจฺฉวิกํ, ภุญฺชถา’’ติ มหาตาปสสฺส อุลุงฺเกน คูถํ อุปนาเมสิ. มหาตาปโส ธี ธีติ วทนฺโต ปฏินิวตฺติ. ‘‘เอตฺตเกเนว คจฺฉิสฺสถ ตุมฺเห’’ติ โสปาเน กูเฏหิ ปิจฺฉิลฺลํ วิสฺสชฺชาเปตฺวา มลฺลานํ สญฺญมทาสิ. มลฺลา มุคฺคเรหิ สีสานิ โปเถตฺวา คีวาย คเหตฺวา โสปาเน ขิปึสุ, เอโกปิ โสปาเน ปติฏฺฐาตุํ นาสกฺขิ, ปวฏฺฏมานา โสปานปาทมูลํเยว ปาปุณึสุ. สมฺปตฺเต สมฺปตฺเต จณฺฑกุกฺกุรา ปฏปฏาติ ลุญฺจมานา ขาทึสุ. โยปิ เนสํ อุฏฺฐหิตฺวา ปลายติ, โสปิ อาวาเฏ ปตติ, ตตฺราปิ นํ กุกฺกุรา อนุพนฺธิตฺวา ขาทนฺติเยว. อิติ เนสํ กุกฺกุรา อฏฺฐิสงฺขลิกเมว อวเสสยึสุ. เอวํ โส ราชา ตปสมฺปนฺเน ปญฺจสเต ตาปเส เอกทิวเสเนว ชีวิตา โวโรเปสิ. Al día siguiente, tras observar el momento adecuado para la ronda de limosnas, los ascetas se vistieron con sus túnicas de corteza, se colocaron la piel de antílope sobre un hombro, se arreglaron sus cabellos trenzados y, tomando sus cuencos de limosna, subieron en orden al palacio real. El rey, sabiendo que habían subido, mandó sacar una hoja de plátano de un recipiente lleno de excrementos. El fétido olor golpeó las fosas nasales de los ascetas, dándoles la sensación de que se les caería el cerebro. El gran asceta miró al rey. El rey dijo: «Señores, coman y lleven cuanto deseen de este recipiente; esto es lo apropiado para ustedes. Ayer salí al parque pensando que les brindaría mi apoyo, pero ustedes, en medio de la multitud, hablaron hiriéndome y atacándome. Esto es lo que les corresponde; ¡coman!». Dicho esto, acercó los excrementos al gran asceta con un cucharón. El gran asceta, exclamando «¡Qué asco, qué asco!», se retiró. El rey, diciendo: «¿Se irán solo con esto?», mandó derramar aceite resbaladizo en las escaleras desde unas jarras y dio una señal a sus luchadores. Los luchadores, golpeándoles las cabezas con mazas y agarrándoles por el cuello, los arrojaron por las escaleras; ni uno solo pudo mantenerse en pie en los peldaños y, rodando, llegaron hasta la base de la escalera. A medida que llegaban al pie, unos perros feroces los devoraban despedazándolos ruidosamente. Incluso aquel que lograba levantarse y huir, caía en un foso, y allí también los perros lo perseguían y lo devoraban. Así, los perros no dejaron de ellos más que los esqueletos. De esta manera, aquel rey arrebató la vida a los quinientos ascetas dotados de virtud en un solo día. อถสฺส รฏฺเฐ เทวตา ปุริมนเยเนว ปุน นววุฏฺฐิโย ปาเตสุํ. ตสฺส รชฺชํ สฏฺฐิโยชนุพฺเพเธน วาลิกถเลน อวจฺฉาทิยิตฺถ. เตนาห สรภงฺโค โพธิสตฺโต – Posteriormente, en el reino de aquel rey, las deidades, siguiendo el mismo patrón anterior, hicieron caer nuevamente nueve clases de lluvia. Su reino quedó cubierto por una capa de arena de sesenta yojanas de profundidad. Por ello, el Bodhisatta Sarabhaṅga dijo: ‘‘โย สญฺญเต ปพฺพชิเต อวญฺจยิ,ธมฺมํ ภณนฺเต สมเณ อทูสเก; ตํ นาฬิเกรํ สุนขา ปรตฺถ,สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๑); «Aquel Nāḷikira que engañó a los ascetas que se autocontrolan, a los que hablan del Dhamma, a los ascetas inofensivos; a ese mismo rey, en el otro mundo, los perros se reúnen para devorarlo mientras él se retuerce en agonía». เอวํ กาลิงฺคารญฺญสฺส อรญฺญภูตภาโว เวทิตพฺโพ. De esta manera debe entenderse cómo la región de Kaliṅga se convirtió en un bosque. อตีเต ปน พาราณสินคเร ทิฏฺฐมงฺคลิกา นาม จตฺตาลีสโกฏิวิภวสฺส เสฏฺฐิโน เอกา ธีตา อโหสิ ทสฺสนียา ปาสาทิกา. สา รูปโภคกุลสมฺปตฺติสมฺปนฺนตาย พหูนํ ปตฺถนียา อโหสิ. โย [Pg.49] ปนสฺสา วาเรยฺยตฺถาย ปหิณาติ, ตํ ตํ ทิสฺวานสฺส ชาติยํ วา หตฺถปาทาทีสุ วา ยตฺถ กตฺถจิ โทสํ อาโรเปตฺวา ‘‘โก เอส ทุชฺชาโต ทุสฺสณฺฐิโต’’ติอาทีนิ วตฺวา – ‘‘นีหรถ น’’นฺติ นีหราเปตฺวา ‘‘เอวรูปมฺปิ นาม อทฺทสํ, อุทกํ อาหรถ, อกฺขีนิ โธวิสฺสามี’’ติ อกฺขีนิ โธวติ. ตสฺสา ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ วิปฺปการํ ปาเปตฺวา นีหราเปตีติ ทิฏฺฐมงฺคลิกา ตฺเวว สงฺขา อุทปาทิ, มูลนามํ อนฺตรธายิ. En el pasado, en la ciudad de Benarés, vivía una hija de un banquero poseedor de una fortuna de cuatrocientos millones, llamada Diṭṭhamaṅgalikā, quien era hermosa y encantadora. Debido a su belleza, riqueza y linaje, era pretendida por muchos. Sin embargo, a cualquiera que fuera enviado para pedir su mano, ella, tras verlo, le atribuía algún defecto ya fuera en su casta, en sus manos o pies, o en cualquier otra parte, diciendo: «¿Quién es este de bajo nacimiento y apariencia deforme?», y tras ordenar «¡Échenlo!», hacía que lo expulsaran. Luego decía: «He tenido que ver a alguien semejante; traigan agua, me lavaré los ojos», y se lavaba los ojos. Debido a que ella causaba tales desprecios y hacía expulsar a cuanto hombre veía, se originó el apodo de Diṭṭhamaṅgalikā (la que busca auspicios en lo que ve), y su nombre original desapareció. สา เอกทิวสํ คงฺคาย อุทกกีฬํ กีฬิสฺสามีติ ติตฺถํ สชฺชาเปตฺวา ปหูตํ ขาทนียโภชนียํ สกเฏสุ ปูราเปตฺวา พหูนิ คนฺธมาลาทีนิ อาทาย ปฏิจฺฉนฺนยานํ อารุยฺห ญาติคณปริวุตา เคหมฺหา นิกฺขมิ. เตน จ สมเยน มหาปุริโส จณฺฑาลโยนิยํ นิพฺพตฺโต พหินคเร จมฺมเคเห วสติ, มาตงฺโคตฺเววสฺส นามํ อโหสิ. โส โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก หุตฺวา เกนจิเทว กรณีเยน อนฺโตนครํ ปวิสิตุกาโม เอกํ นีลปิโลติกํ นิวาเสตฺวา เอกํ หตฺเถ พนฺธิตฺวา เอเกน หตฺเถน ปจฺฉึ, เอเกน ฆณฺฑํ คเหตฺวา ‘‘อุสฺสรถ อยฺยา, จณฺฑาโลห’’นฺติ ชานาปนตฺถํ ตํ วาเทนฺโต นีจจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ทิฏฺฐทิฏฺเฐ มนุสฺเส นมสฺสมาโน นครํ ปวิสิตฺวา มหาปถํ ปฏิปชฺชิ. Un día, pensando: «Me divertiré en las aguas del río Ganges», mandó preparar el embarcadero, hizo llenar carros con abundantes manjares sólidos y blandos, tomó muchos perfumes y flores y, subiendo a un carruaje cubierto, salió de su casa rodeada de sus parientes. En aquel tiempo, el Gran Ser, habiendo nacido en el vientre de una familia de parias (caṇḍāla), vivía en una choza de paja a las afueras de la ciudad; su nombre era Mātanga. Él, teniendo unos dieciséis años de edad, deseando entrar en la ciudad por algún asunto, se vistió con un trapo azul andrajoso, se ató otro a la mano, y llevando una canasta en una mano y una campana en la otra, la hacía sonar para avisar: «¡Apártense, señores, soy un paria!». Con mente humilde y saludando a las personas que veía, entró en la ciudad y tomó el camino principal. ทิฏฺฐมงฺคลิกา ฆณฺฑสทฺทํ สุตฺวา สาณิอนฺตเรน โอโลเกนฺตี ทูรโตว ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กิเมต’’นฺติ ปุจฺฉิ. มาตงฺโค อยฺเยติ. ‘‘กึ วต, โภ, อกุสลํ อกรมฺห, กสฺสายํ นิสฺสนฺโท, วินาโส นุ โข เม ปจฺจุปฏฺฐิโต, มงฺคลกิจฺเจน นาม คจฺฉมานา จณฺฑาลํ อทฺทส’’นฺติ สรีรํ กมฺเปตฺวา ชิคุจฺฉมานา เขฬํ ปาเตตฺวา ธาติโย อาห – ‘‘เวเคน อุทกํ อาหรถ, จณฺฑาโล ทิฏฺโฐ, อกฺขีนิ เจว นาม คหิตมุขญฺจ โธวิสฺสามี’’ติ โธวิตฺวา รถํ นิวตฺตาเปตฺวา สพฺพปฏิยาทานํ เคหํ เปเสตฺวา ปาสาทํ อภิรุหิ. สุราโสณฺฑาทโย เจว ตสฺสา อุปฏฺฐากมนุสฺสา จ ‘‘กุหึ, โภ ทิฏฺฐมงฺคลิกา, อิมายปิ เวลาย นาคจฺฉตี’’ติ ปุจฺฉนฺตา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา – ‘‘มหนฺตํ วต, โภ, สุรามํสคนฺธมาลาทิสกฺการํ จณฺฑาลํ นิสฺสาย อนุภวิตุํ น ลภิมฺห, คณฺหถ จณฺฑาล’’นฺติ คตฏฺฐานํ คเวสิตฺวา นิราปราธํ มาตงฺคปณฺฑิตํ ตชฺชิตฺวา – ‘‘อเร มาตงฺค ตํ นิสฺสาย อิทญฺจิทญฺจ สกฺการํ อนุภวิตุํ น ลภิมฺหา’’ติ เกเสสุ [Pg.50] คเหตฺวา ภูมิยํ ปาเตตฺวา ชาณุกปฺปรปาสาณาทีหิ โกฏฺเฏตฺวา มโตติ สญฺญาย ปาเท คเหตฺวา กฑฺฒนฺตา สงฺการกูเฏ ฉฑฺเฑสุํ. Diṭṭhamaṅgalikā, al oír el sonido de la campana, miró a través de las cortinas y, viendo desde lejos al paria Mātanga que se acercaba, preguntó: «¿Qué es esto?». Le respondieron: «Es el paria Mātanga, señora». Ella exclamó: «¡Oh, qué acto demeritorio hemos cometido! ¿De qué acción es este resultado? ¿Acaso me ha sobrevenido la ruina? Estando en camino para un acto auspicioso, me he topado con un paria». Temblando de repugnancia, escupió y dijo a sus nodrizas: «¡Traigan agua rápido! He visto a un paria; lavaré mis ojos y también mi boca por haber pronunciado su nombre». Tras lavarse, hizo dar la vuelta al carruaje, envió todos los preparativos de regreso a casa y subió a su palacio. Los borrachos y los sirvientes de ella, preguntando: «¡Eh! ¿Dónde está Diṭṭhamaṅgalikā? No llega ni a esta hora», al enterarse de lo sucedido, exclamaron: «¡Vaya! Por culpa de este paria no hemos podido disfrutar del gran festín de licor, carne y perfumes. ¡Atrapen al paria!». Buscaron el lugar a donde había ido y, amenazando al sabio Mātanga, quien era inocente, le dijeron: «¡Eh, Mātanga! Por tu culpa no hemos podido disfrutar de tales honores». Agarrándolo por los cabellos, lo derribaron al suelo, lo golpearon con rodillas, codos y piedras, y creyéndolo muerto, lo arrastraron por los pies y lo arrojaron en un montón de basura. มหาปุริโส สญฺญํ ปฏิลภิตฺวา หตฺถปาเท ปรามสิตฺวา – ‘‘อิทํ ทุกฺขํ กํ นิสฺสาย อุปฺปนฺน’’นฺติ จินฺเตนฺโต – ‘‘น อญฺญํ กญฺจิ, ทิฏฺฐมงฺคลิกํ นิสฺสาย อุปฺปนฺน’’นฺติ ญตฺวา ‘‘สจาหํ ปุริโส, ปาเทสุ นํ นิปาเตสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เวธมาโน ทิฏฺฐมงฺคลิกาย กุลทฺวารํ คนฺตฺวา – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ลภนฺโต วุฏฺฐหิสฺสามิ, อลภนฺตสฺส เอตฺเถว มรณ’’นฺติ เคหงฺคเณ นิปชฺชิ. เตน จ สมเยน ชมฺพุทีเป อยํ ธมฺมตา โหติ – ยสฺส จณฺฑาโล กุชฺฌิตฺวา คพฺภทฺวาเร นิปนฺโน มรติ, เย จ ตสฺมึ คพฺเภ วสนฺติ, สพฺเพ จณฺฑาลา โหนฺติ. เคหมชฺฌมฺหิ มเต สพฺเพ เคหวาสิโน, ทฺวารมฺหิ มเต อุภโต อนนฺตรเคหวาสิกา, องฺคณมฺหิ มเต อิโต สตฺต อิโต สตฺตาติ จุทฺทสเคหวาสิโน สพฺเพ จณฺฑาลา โหนฺตีติ. โพธิสตฺโต ปน องฺคเณ นิปชฺชิ. El Gran Ser, habiendo recuperado el sentido y palpando sus manos y pies, reflexionó: '¿Por qué ha surgido este sufrimiento?'. Comprendiendo que no surgió por ninguna otra razón, sino por causa de Diṭṭhamaṅgalikā, pensó: 'Si soy un hombre de valor, haré que ella caiga a mis pies'. Temblando, se dirigió a la puerta de la familia de Diṭṭhamaṅgalikā y se acostó en el patio de la casa, pensando: 'Si obtengo a Diṭṭhamaṅgalikā me levantaré; si no la obtengo, moriré aquí mismo'. En aquel tiempo, esta era la ley natural en Jambudīpa: si un paria (caṇḍāla), estando enojado, moría acostado a la puerta de una habitación, todos los que vivían en esa habitación se convertían en parias. Si moría en medio de la casa, todos los habitantes de la casa se volvían parias; si moría en el portal, los habitantes de las casas contiguas a ambos lados se volvían parias; si moría en el patio, los habitantes de catorce casas —siete hacia arriba y siete hacia abajo— se volvían parias. Por lo tanto, el Bodhisatta se acostó en el patio. เสฏฺฐิสฺส อาโรเจสุํ – ‘‘มาตงฺโค เต สามิ เคหงฺคเณ ปติโต’’ติ คจฺฉถ ภเณ, กึ การณาติ วตฺวา เอกมาสกํ ทตฺวา อุฏฺฐาเปถาติ. เต คนฺตฺวา ‘‘อิมํ กิร มาสกํ คเหตฺวา อุฏฺฐหา’’ติ วทึสุ. โส – ‘‘นาหํ มาสกตฺถาย นิปนฺโน, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย สฺวาหํ นิปนฺโน’’ติ อาห. ทิฏฺฐมงฺคลิกาย โก โทโสติ? กึ ตสฺสา โทสํ น ปสฺสถ, นิรปราโธ อหํ ตสฺสา มนุสฺเสหิ พฺยสนํ ปาปิโต, ตํ ลภนฺโตว วุฏฺฐหิสฺสามิ, อลภนฺโต น วุฏฺฐหิสฺสามีติ. Informaron al banquero: 'Señor, el paria Mātaṅga está caído en el patio de su casa'. Él dijo: '¡Id, hombres! ¿Por qué está caído?', y dándoles una moneda māsaka, ordenó: 'Haced que se levante'. Ellos fueron y le dijeron: 'Toma esta māsaka y levántate'. Él respondió: 'No me he acostado por una moneda māsaka; me he acostado por causa de Diṭṭhamaṅgalikā'. Cuando le preguntaron qué falta había cometido Diṭṭhamaṅgalikā, él dijo: '¿Acaso no veis su falta? Sin yo tener culpa, he sido llevado a la ruina por los hombres de ella. Me levantaré solo si la obtengo; si no la obtengo, no me levantaré'. เต คนฺตฺวา เสฏฺฐิสฺส อาโรเจสุํ. เสฏฺฐิ ธีตุ โทสํ ญตฺวา ‘‘คจฺฉถ, เอกํ กหาปณํ เทถา’’ติ เปเสติ. โส ‘‘น อิจฺฉามิ กหาปณํ, ตเมว อิจฺฉามี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ จ เสฏฺฐิภริยา จ – ‘‘เอกาเยว โน ปิยธีตา, ปเวณิยา ฆฏโก อญฺโญ ทารโกปิ นตฺถี’’ติ สํเวคปฺปตฺตา – ‘‘คจฺฉถ ตาตา, โกจิ อมฺหากํ อสหนโก เอตํ ชีวิตาปิ โวโรเปยฺย, เอตสฺมิญฺหิ มเต สพฺเพ มยํ นฏฺฐา โหม, อารกฺขมสฺส คณฺหถา’’ติ ปริวาเรตฺวา อารกฺขํ สํวิธาย ยาคุํ เปสยึสุ, ภตฺตํ ธนํ เปสยึสุ, เอวํ โส สพฺพํ ปฏิกฺขิปิ. เอวํ เอโก ทิวโส คโต; ทฺเว, ตโย, จตฺตาโร, ปญฺจ ทิวสา คตา. Ellos fueron e informaron al banquero. El banquero, reconociendo la falta de su hija, los envió diciendo: 'Id y dadle una moneda kahāpaṇa'. Él respondió: 'No deseo una kahāpaṇa, la deseo solo a ella'. Al oír esto, el banquero y su esposa, angustiados, dijeron: 'Ella es nuestra única y querida hija; no tenemos otro descendiente que continúe el linaje. Id, queridos, pues algún intolerante entre nosotros podría incluso quitarle la vida; si él muere, todos nosotros estaremos perdidos. Vigiladlo'. Habiéndolo rodeado y dispuesto protección, le enviaron gachas, comida y riquezas, pero él lo rechazó todo. Así pasó un día; pasaron dos, tres, cuatro y cinco días. ตโต [Pg.51] สตฺตสตฺตเคหวาสิกา อุฏฺฐาย – ‘‘น สกฺโกม มยํ ตุมฺเห นิสฺสาย จณฺฑาลา ภวิตุํ, อมฺเห มา นาเสถ, ตุมฺหากํ ทาริกํ ทตฺวา เอตํ อุฏฺฐาเปถา’’ติ อาหํสุ. เต สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ สตสหสฺสมฺปิ ปหิณึสุ, โส ปฏิกฺขิปเตว. เอวํ ฉ ทิวสา คตา. สตฺตเม ทิวเส อุภโต จุทฺทสเคหวาสิกา สนฺนิปติตฺวา – ‘‘น มยํ จณฺฑาลา ภวิตุํ สกฺโกม, ตุมฺหากํ อกามกานมฺปิ มยํ เอตสฺส ทาริกํ ทสฺสามา’’ติ อาหํสุ. Entonces, los habitantes de las catorce casas se levantaron y dijeron: 'No podemos permitirnos convertirnos en parias por vuestra causa; no nos arruinéis. Entregad a vuestra hija y haced que él se levante'. Le enviaron cien, mil y cien mil monedas, pero él las rechazó todas. Así pasaron seis días. Al séptimo día, los habitantes de las catorce casas de ambos lados se reunieron y dijeron: 'No podemos convertirnos en parias. Aunque no queráis, nosotros mismos le entregaremos a la muchacha'. มาตาปิตโร โสกสลฺลสมปฺปิตา วิสญฺญี หุตฺวา สยเน นิปตึสุ. อุภโต จุทฺทสเคหวาสิโน ปาสาทํ อารุยฺห สุปุปฺผิตกึสุกสาขํ อุจฺฉินฺทนฺตา วิย ตสฺสา สพฺพาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา นเขหิ สีมนฺตํ กตฺวา เกเส พนฺธิตฺวา นีลสาฏกํ นิวาสาเปตฺวา หตฺเถ นีลปิโลติกขณฺฑํ เวเฐตฺวา กณฺเณสุ ติปุปฏฺฏเก ปิฬนฺธาเปตฺวา ตาลปณฺณปจฺฉึ ทตฺวา ปาสาทโต โอตาราเปตฺวา ทฺวีสุ พาหาสุ คเหตฺวา – ‘‘ตว สามิกํ คเหตฺวา ยาหี’’ติ มหาปุริสสฺส อทํสุ. Los padres, atravesados por la flecha del dolor, quedaron inconscientes y cayeron sobre su lecho. Los habitantes de las catorce casas de ambos lados subieron al palacio y, como quien corta una rama de kiṃsuka en plena floración, le quitaron todos sus adornos. Le abrieron una raya en el cabello con las uñas, le ataron el pelo, le hicieron vestir un manto azul, le envolvieron la mano con un trapo viejo y azulado, le pusieron láminas de estaño en las orejas, le dieron un cesto de hojas de palma y, haciéndola bajar del palacio, la tomaron de los brazos y se la entregaron al Gran Ser diciendo: 'Toma a tu esposo y vete'. นีลุปฺปลมฺปิ อติภาโรติ อนุกฺขิตฺตปุพฺพา สุขุมาลทาริกา ‘‘อุฏฺฐาหิ สามิ, คจฺฉามา’’ติ อาห. โพธิสตฺโต นิปนฺนโกว อาห ‘‘นาหํ อุฏฺฐหามี’’ติ. อถ กินฺติ วทามีติ. ‘‘อุฏฺเฐหิ อยฺย มาตงฺคา’’ติ เอวํ มํ วทาหีติ. สา ตถา อโวจ. น ตุยฺหํ มนุสฺสา อุฏฺฐานสมตฺถํ มํ อกํสุ, พาหาย มํ คเหตฺวา อุฏฺฐาเปหีติ. สา ตถา อกาสิ. โพธิสตฺโต อุฏฺฐหนฺโต วิย ปริวฏฺเฏตฺวา ภูมิยํ ปติตฺวา – ‘‘นาสิตํ, โภ, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย ปฐมํ มนุสฺเสหิ โกฏฺฏาเปตฺวา, อิทานิ สยํ โกฏฺเฏตี’’ติ วิรวิตฺถ. สา กึ กโรมิ อยฺยาติ? ทฺวีหิ หตฺเถหิ คเหตฺวา อุฏฺฐาเปหีติ. สา ตถา อุฏฺฐาเปตฺวา นิสีทาเปตฺวา คจฺฉาม สามีติ. คจฺฉา นาม อรญฺเญ โหนฺติ, มยํ มนุสฺสา, อติโกฏฺฏิโตมฺหิ ตุยฺหํ มนุสฺเสหิ, น สกฺโกมิ ปทสา คนฺตุํ, ปิฏฺฐิยา มํ เนหีติ. สา โอนมิตฺวา ปิฏฺฐึ อทาสิ. โพธิสตฺโต อภิรุหิ. กุหึ เนมิ สามีติ? พหินครํ เนหีติ. สา ปาจีนทฺวารํ คนฺตฺวา – ‘‘อิธ เต สามิ วสนฏฺฐาน’’นฺติ ปุจฺฉิ. กตรฏฺฐานํ เอตนฺติ? ปาจีนทฺวารํ สามีติ. ปาจีนทฺวาเร จณฺฑาลปุตฺตา วสิตุํ น ลภนฺตีติ อตฺตโน วสนฏฺฐานํ อนาจิกฺขิตฺวาว สพฺพทฺวารานิ อาหิณฺฑาเปสิ. กสฺมา? ภวคฺคปตฺตมสฺสา [Pg.52] มานํ ปาเตสฺสามีติ. มหาชโน อุกฺกุฏฺฐิมกาสิ – ‘‘ฐเปตฺวา ตุมฺหาทิสํ อญฺโญ เอติสฺสา มานํ เภทโก นตฺถี’’ติ. La delicada muchacha, para quien incluso un loto azul habría sido una carga pesada y que nunca antes había portado peso alguno, dijo: 'Levántese, señor, vámonos'. El Bodhisatta, permaneciendo acostado, dijo: 'Yo no me levanto'. Ella preguntó: 'Entonces, ¿cómo debo llamarlo?'. Él dijo: 'Dime: "¡Levántese, noble Mātaṅga!"'. Ella lo llamó así. Él dijo: 'Tu gente no me ha dejado capaz de levantarme; tómame del brazo y levántame'. Ella lo hizo. El Bodhisatta, como si intentara levantarse, se revolvió y cayó al suelo, clamando: '¡Oh, Diṭṭhamaṅgalikā me ha arruinado! Primero hizo que sus hombres me golpearan y ahora me golpea ella misma'. Ella preguntó: 'Señor, ¿qué debo hacer?'. Él dijo: 'Tómame con ambas manos y levántame'. Ella lo levantó y lo sentó, y dijo: 'Vámonos, esposo'. Él respondió: 'Los árboles (gacchā) están en el bosque; nosotros somos humanos. He sido muy golpeado por tu gente y no puedo caminar a pie; llévame sobre tu espalda'. Ella se inclinó y le ofreció su espalda. El Bodhisatta montó sobre ella. Ella preguntó: '¿A dónde lo llevo, señor?'. Él dijo: 'Llévame fuera de la ciudad'. Ella fue a la puerta oriental y preguntó: 'Señor, ¿es este su lugar de residencia?'. Él preguntó: '¿Qué lugar es este?'. Ella respondió: 'Señor, es la puerta oriental'. Él dijo: 'Los hijos de parias no tienen permitido vivir en la puerta oriental', y sin indicarle su morada, la hizo recorrer todas las puertas. ¿Por qué hizo esto? Pensando: 'Abatiré su orgullo, que ha alcanzado la cima de la existencia'. La multitud gritaba: '¡Aparte de alguien como tú, no hay nadie que pueda romper el orgullo de ella!'. สา ปจฺฉิมทฺวารํ ปตฺวา ‘‘อิธ เต สามิ วสนฏฺฐาน’’นฺติ ปุจฺฉิ. กตรฏฺฐานํ เอตนฺติ? ปจฺฉิมทฺวารํ สามีติ. อิมินา ทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา จมฺมเคหํ โอโลเกนฺตี คจฺฉาติ. สา ตตฺถ คนฺตฺวา อาห ‘‘อิทํ จมฺมเคหํ ตุมฺหากํ วสนฏฺฐานํ สามี’’ติ? อามาติ ปิฏฺฐิโต โอตริตฺวา จมฺมเคหํ ปาวิสิ. Al llegar a la puerta occidental, ella preguntó: 'Señor, ¿es este su lugar de residencia?'. Él preguntó: '¿Qué lugar es este?'. Ella dijo: 'Señor, es la puerta occidental'. Él le ordenó: 'Sal por esta puerta y ve mirando hacia la cabaña de cuero'. Al llegar allí, ella preguntó: '¿Es esta cabaña de cuero su lugar de residencia, señor?'. Él respondió: 'Sí', y bajando de su espalda, entró en la cabaña de cuero. ตตฺถ สตฺตฏฺฐทิวเส วสนฺโต สพฺพญฺญุตคเวสนธีโร เอตฺตเกสุ ทิวเสสุ น จ ชาติสมฺเภทมกาสิ. ‘‘มหากุลสฺส ธีตา สเจ มํ นิสฺสาย มหนฺตํ ยสํ น ปาปุณาติ, น จมฺหาหํ จตุวีสติยา พุทฺธานํ อนฺเตวาสิโก. เอติสฺสา ปาทโธวนอุทเกน สกลชมฺพุทีเป ราชูนํ อภิเสกกิจฺจํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘อคารมชฺเฌวสนฺโต น สกฺขิสฺสามิ, ปพฺพชิตฺวา ปน สกฺขิสฺสามี’’ติ. จินฺเตตฺวา ตํ อามนฺเตสิ – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิเก มยํ ปุพฺเพ เอกจรา กมฺมํ กตฺวาปิ อกตฺวาปิ สกฺกา ชีวิตุํ, อิทานิ ปน ทารภรณํ ปฏิปนฺนมฺห, กมฺมํ อกตฺวา น สกฺกา ชีวิตุํ, ตฺวํ ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาว มา อุกฺกณฺฐิตฺถา’’ติ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สุสานาทีสุ นนฺตกานิ สงฺกฑฺฒิตฺวา นิวาสนปารุปนํ กตฺวา สมณปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา เอกจโร ลทฺธกายวิเวโก กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ อภิญฺญาโย จ นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘อิทานิ สกฺกา ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อวสฺสเยน มยา ภวิตุ’’นฺติ พาราณสิอภิมุโข คนฺตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขํ จรมาโน ทิฏฺฐมงฺคลิกาย เคหาภิมุโข อคมาสิ. Allí, residiendo durante siete días en aquella casa cubierta de cuero, el sabio que buscaba la omnisciencia no permitió que se produjera mezcla alguna de castas durante ese tiempo. Pensó: «Si la hija de esta noble familia no alcanza una gran prosperidad apoyándose en mí, entonces no soy discípulo de los veinticuatro Budas. Haré que con el agua de lavar sus pies se realice la ceremonia de consagración de los reyes en toda Jambudīpa». Habiendo reflexionado así, volvió a pensar: «Viviendo en medio de un hogar no podré lograrlo; sin embargo, al renunciar a la vida mundana y convertirme en asceta, podré hacerlo». Tras pensar esto, se dirigió a ella diciendo: «Diṭṭhamaṅgalikā, antes, cuando aún no estábamos casados y vivíamos solos, podíamos subsistir trabajáramos o no; pero ahora que hemos asumido la responsabilidad de mantener un hogar, no es posible vivir sin trabajar. No te angusties hasta que yo regrese». Dicho esto, entró en el bosque y, tras recoger trapos viejos en lugares como cementerios para confeccionarse sus vestiduras, se ordenó como asceta. Viviendo en soledad y habiendo obtenido el retiro físico, practicó las preparaciones de los kasiṇa, desarrolló las ocho absorciones y los cinco conocimientos superiores. Entonces pensó: «Ahora puedo ser el refugio de Diṭṭhamaṅgalikā». Se dirigió hacia Benarés, se vistió con sus hábitos y, mientras mendigaba limosna, se encaminó hacia la casa de Diṭṭhamaṅgalikā. สา ตํ ทฺวาเร ฐิตํ ทิสฺวา อสญฺชานนฺตี – ‘‘อติจฺฉถ, ภนฺเต, จณฺฑาลานํ วสนฏฺฐานเมต’’นฺติ อาห. โพธิสตฺโต ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. สา ปุนปฺปุนํ โอโลเกนฺตี สญฺชานิตฺวา หตฺเถหิ อุรํ ปหริตฺวา วิรวมานา ปาทมูเล ปติตฺวา อาห – ‘‘ยทิ เต สามิ เอทิสํ จิตฺตํ อตฺถิ, กสฺมา มํ มหตา ยสา ปริหาเปตฺวา อนาถํ อกาสี’’ติ. นานปฺปการํ ปริเทวํ ปริเทวิตฺวา อกฺขีนิ ปุญฺฉมานา อุฏฺฐาย ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา อนฺโตเคเห นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ อทาสิ. มหาปุริโส ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา อาห – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิเก มา โสจิ มา ปริเทวิ, อหํ ตุยฺหํ ปาทโธวนอุทเกน สกลชมฺพุทีเป ราชูนํ อภิเสกกิจฺจํ กาเรตุํ สมตฺโถ, ตฺวํ ปน [Pg.53] เอกํ มม วจนํ กโรหิ, นครํ ปวิสิตฺวา ‘น มยฺหํ สามิโก จณฺฑาโล, มหาพฺรหฺมา มยฺหํ สามิโก’ติ อุคฺโฆสยมานา สกลนครํ จราหี’’ติ. Al verlo de pie ante la puerta, ella, sin reconocer que era el sabio Mātaṅga, le dijo: «Continúe su camino, venerable, pues este es el lugar de residencia de los caṇḍālas». El Bodhisatta permaneció allí mismo. Al observarlo repetidamente, ella lo reconoció; se golpeó el pecho con las manos y, llorando y lamentándose, cayó a los pies del Bodhisatta y dijo: «Señor mío, si tenías tal intención de hacerte asceta, ¿por qué me privaste de mi gran prosperidad y me dejaste sin protección?». Tras lamentarse de diversas maneras y secarse los ojos, se levantó, tomó el cuenco de limosna, lo hizo sentar dentro de la casa y le ofreció comida. El Gran Hombre, tras terminar de comer, le dijo: «Diṭṭhamaṅgalikā, no te aflijas ni llores. Soy capaz de hacer que, con el agua de lavar tus pies, se realice la ceremonia de consagración de todos los reyes de Jambudīpa. Pero tú, cumple una palabra mía: entra en la ciudad y recorre toda la población proclamando: 'Mi esposo no es un caṇḍāla; mi esposo es el Gran Brahmā'». เอวํ วุตฺเต ทิฏฺฐมงฺคลิกา – ‘‘ปกติยาปิ อหํ สามิ มุขโทเสเนว พฺยสนํ ปตฺตา, น สกฺขิสฺสาเมวํ วตฺตุ’’นฺติ อาห. โพธิสตฺโต – ‘‘กึ ปน ตยา มยฺหํ อคาเร วสนฺตสฺส อลิกวจนํ สุตปุพฺพํ, อหํ ตทาปิ อลิกํ น ภณามิ, อิทานิ ปพฺพชิโต กึ วกฺขามิ, สจฺจวาที ปุริโส นามาห’’นฺติ วตฺวา – ‘‘อชฺช ปกฺขสฺส อฏฺฐมี, ตฺวํ ‘อิโต สตฺตาหสฺสจฺจเยน อุโปสถทิวเส มยฺหํ สามิโก มหาพฺรหฺมา จนฺทมณฺฑลํ ภินฺทิตฺวา มม สนฺติกํ อาคมิสฺสตี’ติ สกลนคเร อุคฺโฆเสหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. Ante estas palabras, Diṭṭhamaṅgalikā dijo: «Señor mío, por naturaleza ya he caído en la desgracia debido a mi imprudencia al hablar; no seré capaz de decir algo así». El Bodhisatta respondió: «¿Acaso alguna vez, mientras vivía en casa, me has oído decir una mentira? Si ni siquiera entonces decía mentiras, ¿por qué habría de decirlas ahora que soy un asceta? Soy un hombre que dice la verdad». Y añadió: «Hoy es el octavo día de la quincena lunar. Proclama por toda la ciudad: 'De aquí a siete días, en el día de Uposatha, mi esposo, el Gran Brahmā, hendirá el disco lunar y vendrá a mi presencia'». Tras decir esto, se marchó. สา สทฺทหิตฺวา หฏฺฐตุฏฺฐา สูรา หุตฺวา สายํปาตํ นครํ ปวิสิตฺวา ตถา อุคฺโฆเสสิ. มนุสฺสา ปาณินา ปาณึ ปหรนฺตา – ‘‘ปสฺสถ, อมฺหากํ ทิฏฺฐมงฺคลิกา จณฺฑาลปุตฺตํ มหาพฺรหฺมานํ กโรตี’’ติ หสนฺตา เกฬึ กโรนฺติ. สา ปุนทิวเสปิ ตเถว สายํปาตํ ปวิสิตฺวา – ‘‘อิทานิ ฉาหจฺจเยน, ปญฺจาห-จตูห-ตีห-ทฺวีห-เอกาหจฺจเยน มยฺหํ สามิโก มหาพฺรหฺมา จนฺทมณฺฑลํ ภินฺทิตฺวา มม สนฺติกํ อาคมิสฺสตี’’ติ อุคฺโฆเสสิ. Ella, creyendo en sus palabras y sintiéndose gozosa y valiente, entraba en la ciudad mañana y tarde y proclamaba tal como el Bodhisatta le había indicado. La gente, golpeando sus palmas contra sus manos, se reía y se burlaba diciendo: «Miren, nuestra Diṭṭhamaṅgalikā convierte al hijo de un caṇḍāla en el Gran Brahmā». Al día siguiente, ella volvió a entrar en la ciudad mañana y tarde, y continuó proclamando: «Ahora, al cabo de seis días... de cinco, cuatro, tres, dos o un día, mi esposo, el Gran Brahmā, hendirá el disco lunar y vendrá a mi presencia». พฺราหฺมณา จินฺตยึสุ – ‘‘อยํ ทิฏฺฐมงฺคลิกา อติสูรา หุตฺวา กเถติ, กทาจิ เอวํ สิยา, เอถ มยํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย วสนฏฺฐานํ ปฏิชคฺคามา’’ติ จมฺมเคหสฺส พาหิรภาคํ สมนฺตา ตจฺฉาเปตฺวา วาลิกํ โอกิรึสุ. สาปิ อุโปสถทิวเส ปาโตว นครํ ปวิสิตฺวา ‘‘อชฺช มยฺหํ สามิโก อาคมิสฺสตี’’ติ อุคฺโฆเสสิ. พฺราหฺมณา จินฺตยึสุ – ‘‘อยํ โภ น ทูรํ อปทิสฺสติ, อชฺช กิร มหาพฺรหฺมา อาคมิสฺสติ, วสนฏฺฐานํ สํวิทหามา’’ติ จมฺมเคหํ สมชฺชาเปตฺวา หริตูปลิตฺตํ อหตวตฺเถหิ ปริกฺขิปิตฺวา มหารหํ ปลฺลงฺกํ อตฺถริตฺวา อุปริ เจลวิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธมาลทามานิ โอสารยึสุ. เตสํ ปฏิชคฺคนฺตานํเยว สูริโย อตฺถํ คโต. Los brahmanes pensaron: «Esta Diṭṭhamaṅgalikā habla con gran valentía. Quizás sea así. Vengan, purifiquemos el lugar de residencia de Diṭṭhamaṅgalikā». Pensando esto, mandaron nivelar el terreno exterior de la casa de cuero y esparcieron arena. También ella, en el día de Uposatha, entró temprano en la ciudad y proclamó: «Hoy vendrá mi esposo». Los brahmanes pensaron: «Amigos, ella no señala un tiempo lejano; se dice que el Gran Brahmā vendrá hoy mismo. Preparemos el lugar de residencia». Así, mandaron barrer la casa de cuero, la ungieron con estiércol fresco de vaca, la rodearon con telas nuevas, prepararon un trono digno de nobles, colocaron un dosel de tela arriba y colgaron guirnaldas de fragancias y flores. Mientras ellos terminaban los preparativos, el sol se puso. มหาปุริโส จนฺเท อุคฺคตมตฺเต อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย กามาวจรจิตฺเตน ปริกมฺมํ กตฺวา อิทฺธิจิตฺเตน ทฺวาทสโยชนิกํ พฺรหฺมตฺตภาวํ มาเปตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา จนฺทวิมานสฺส อนฺโต ปวิสิตฺวา [Pg.54] วนนฺตโต อพฺภุสฺสกฺกมานํ จนฺทํ ภินฺทิตฺวา จนฺทวิมานํ โอหาย ปุรโต หุตฺวา ‘‘มหาชโน มํ ปสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. มหาชโน ทิสฺวา – ‘‘สจฺจํ, โภ, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย วจนํ, อาคจฺฉนฺตํ มหาพฺรหฺมานํ ปูเชสฺสามา’’ติ คนฺธมาลํ อาทาย ทิฏฺฐมงฺคลิกาย ฆรํ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. มหาปุริโส มตฺถกมตฺถเกน สตฺตวาเร พาราณสึ อนุปริคนฺตฺวา มหาชเนน ทิฏฺฐภาวํ ญตฺวา ทฺวาทสโยชนิกํ อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา มนุสฺสปฺปมาณเมว มาเปตฺวา มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว จมฺมเคหํ ปาวิสิ. มหาชโน ทิสฺวา – ‘‘โอติณฺโณ โน มหาพฺรหฺมา, สาณึ อาหรถา’’ติ นิเวสนํ มหาสาณิยา ปริกฺขิปิตฺวา ปริวาเรตฺวา ฐิโต. El Gran Hombre, apenas salió la luna, entró en el jhāna que sirve de base para el conocimiento superior y, tras salir de él, habiendo realizado los actos preliminares con la conciencia de la esfera de los sentidos, manifestó mediante la conciencia de poderes sobrenaturales una forma de Brahmā de doce yojanas; ascendió al firmamento, entró en la mansión lunar y, atravesando el disco lunar mientras este se elevaba, abandonó la mansión lunar y se situó frente a ella resolviendo: «Que la multitud me vea». Al verlo, la gente exclamó: «¡Es verdad, señores, la palabra de Diṭṭhamaṅgalikā! Honremos al Gran Brahmā que viene», y tomando perfumes y guirnaldas, rodearon la casa de Diṭṭhamaṅgalikā. El Gran Hombre, tras sobrevolar la ciudad de Benarés siete veces, al percibir que la multitud lo había visto, abandonó su forma de doce yojanas, manifestó una forma de tamaño humano y entró en la casa cubierta de pieles mientras la multitud lo observaba. Al verlo, la multitud dijo: «Nuestro Gran Brahmā ha descendido; traed una cortina», y rodearon la morada cubriéndola con grandes cortinas. มหาปุริโสปิ สิริสยนมชฺเฌ นิสีทิ. ทิฏฺฐมงฺคลิกา สมีเป อฏฺฐาสิ. อถ นํ ปุจฺฉิ ‘‘อุตุสมโย เต ทิฏฺฐมงฺคลิเก’’ติ. อาม อยฺยาติ. มยา ทินฺนํ ปุตฺตํ คณฺหาหีติ องฺคุฏฺฐเกน นาภิมณฺฑลํ ผุสิ. ตสฺสา ปรามสเนเนว คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ. มหาปุริโส – ‘‘เอตฺตาวตา เต ทิฏฺฐมงฺคลิเก ปาทโธวนอุทกํ สกลชมฺพุทีเป ราชูนํ อภิเสโกทกํ ภวิสฺสติ, ตฺวํ ติฏฺฐา’’ติ วตฺวา พฺรหฺมตฺตภาวํ มาเปตฺวา ปสฺสนฺตสฺเสว มหาชนสฺส นิกฺขมิตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา จณฺฑมณฺฑลเมว ปวิฏฺโฐ. สา ตโต ปฏฺฐาย พฺรหฺมปชาปตี นาม ชาตา. ปาทโธวนอุทกํ ลภนฺโต นาม นตฺถิ. El Gran Hombre se sentó en medio del lecho espléndido. Diṭṭhamaṅgalikā permaneció a su lado. Entonces él le preguntó: «¿Es tu tiempo fértil, Diṭṭhamaṅgalikā?». Ella respondió: «Sí, señor». Él dijo: «Recibe el hijo que te he dado», y le tocó el ombligo con el pulgar. Con solo ese toque, el feto se estableció en ella. El Gran Hombre dijo: «Con esto, Diṭṭhamaṅgalikā, el agua con que laves tus pies se convertirá en el agua de consagración para los reyes de toda Jambudīpa; quédate aquí», y manifestando su forma de Brahmā, salió mientras la multitud lo observaba, ascendió al espacio y regresó al disco lunar. Desde aquel momento, ella fue conocida como la Esposa de Brahmā (Brahmapajāpatī). No había nadie que pudiera obtener el agua de lavar sus pies [debido a su gran santidad]. พฺราหฺมณา – ‘‘พฺรหฺมปชาปตึ อนฺโตนคเร วสาเปสฺสามา’’ติ สุวณฺณสิวิกาย อาโรเปตฺวา ยาว สตฺตมโกฏิยา อปริสุทฺธชาติกสฺส สิวิกํ คเหตุํ น อทํสุ. โสฬส ชาติมนฺตพฺราหฺมณา คณฺหึสุ. เสสา คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตฺวา นครํ ปวิสิตฺวา – ‘‘น สกฺกา, โภ, อุจฺฉิฏฺฐเคเห พฺรหฺมปชาปติยา วสิตุํ, วตฺถุํ คเหตฺวา เคหํ กริสฺสาม, ยาว ปน ตํ กรียติ, ตาว มณฺฑเปว วสตู’’ติ มณฺฑเป วสาเปสุํ. ตโต ปฏฺฐาย จกฺขุปเถ ฐตฺวา วนฺทิตุกามา กหาปณํ ทตฺวา วนฺทิตุํ ลภนฺติ, สวนูปจาเร วนฺทิตุกามา สตํ ทตฺวา ลภนฺติ, อาสนฺเน ปกติกถํ สวนฏฺฐาเน วนฺทิตุกามา ปญฺจสตานิ ทตฺวา ลภนฺติ, ปาทปิฏฺฐิยํ สีสํ ฐเปตฺวา วนฺทิตุกามา สหสฺสํ ทตฺวา ลภนฺติ, ปาทโธวนอุทกํ ปตฺถยมานา ทสสหสฺสานิ ทตฺวา ลภนฺติ. พหินครโต อนฺโตนคเร ยาว มณฺฑปา อาคจฺฉนฺติยา ลทฺธธนํเยว โกฏิสตมตฺตํ อโหสิ. Los brahmanas, diciendo: «Haremos que la Esposa de Brahmā resida dentro de la ciudad», la subieron a un palanquín de oro y no permitieron que nadie de casta impura, hasta la séptima generación, tocara el palanquín. Dieciséis brahmanas de linaje puro lo cargaron. Los demás, tras honrarla con perfumes y flores, la llevaron a la ciudad. Pensaron: «Señores, la Esposa de Brahmā no puede habitar en una casa usada por otros; tomemos un terreno y construyamos una casa nueva, pero mientras se construye, que resida en un pabellón». Así, la hicieron morar en un pabellón en el centro de la ciudad. A partir de entonces, quienes deseaban venerarla a simple vista daban un kahāpaṇa; quienes deseaban venerarla desde una distancia donde se oyeran sus palabras daban cien; quienes deseaban venerarla de cerca en el lugar donde se escucha la charla ordinaria daban quinientos; quienes deseaban venerarla poniendo la cabeza en sus pies daban mil; y quienes anhelaban el agua de lavar sus pies daban diez mil. Solo por el trayecto desde fuera de la ciudad hasta el pabellón dentro de la ciudad, la riqueza obtenida ascendió a cien koṭis. สกลชมฺพุทีโป [Pg.55] สงฺขุภิ, ตโต สพฺพราชาโน ‘‘พฺรหฺมปชาปติยา ปาทโธวเนน อภิเสกํ กริสฺสามา’’ติ สตสหสฺสํ เปเสตฺวา ลภึสุ. มณฺฑเป วสนฺติยา เอว คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. มหาปุริสํ ปฏิจฺจ ลทฺธกุมาโร ปาสาทิโก อโหสิ ลกฺขณสมฺปนฺโน. มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺโต ชาโตติ สกล ชมฺพุทีโป เอกโกลาหโล อโหสิ. กุมารสฺส ขีรมณิมูลํ โหตูติ ตโต ตโต อาคตธนํ โกฏิสหสฺสํ อโหสิ. เอตฺตาวตา นิเวสนมฺปิ นิฏฺฐิตํ. กุมารสฺส นามกรณํ กริสฺสามาติ นิเวสนํ สชฺเชตฺวา กุมารํ คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา อลงฺกริตฺวา มณฺฑเป ชาตตฺตา มณฺฑพฺโยตฺเวว นามํ อกํสุ. Toda Jambudīpa se conmovió, y todos los reyes enviaron cien mil con el pensamiento: «Haremos nuestra consagración con el agua de lavar los pies de la Esposa de Brahmā». Mientras ella residía en el pabellón, tuvo lugar el parto. El niño nacido del Gran Hombre era agraciado y poseía las marcas auspiciosas. Se corrió la voz por toda Jambudīpa: «Ha nacido el hijo del Gran Brahmā», produciendo un clamor unánime. Diciendo: «Que esto sea para los gastos de leche y joyas del niño», la riqueza que llegó de diversos lugares sumó mil koṭis. Con tal cantidad de riqueza, se completó la construcción de la mansión. Pensando en realizar la ceremonia de imposición de nombre al niño, prepararon la casa, bañaron al niño con agua perfumada, lo adornaron y, por haber nacido en un pabellón (maṇḍapa), lo llamaron Maṇḍabya. กุมาโร สุเขน สํวฑฺฒมาโน สิปฺปุคฺคหณวยปตฺโตติ สกลชมฺพุทีเป สิปฺปชานนกา ตสฺส สนฺติเก อาคนฺตฺวา สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ. กุมาโร เมธาวี ปญฺญวา สุตํ สุตํ มุตํ อาวุณนฺโต วิย คณฺหาติ, คหิตคหิตํ สุวณฺณฆเฏ ปกฺขิตฺตเตลํ วิย ติฏฺฐติ. ยาวตา วาจุคฺคตา ปริยตฺติ อตฺถิ, เตน อนุคฺคหิตา นาม นาโหสิ. พฺราหฺมณา ตํ ปริวาเรตฺวา จรนฺติ, โสปิ พฺราหฺมณภตฺโต อโหสิ. เคเห อสีติพฺราหฺมณสหสฺสานิ นิจฺจภตฺตํ ภุญฺชนฺติ. เคหมฺปิสฺส สตฺตทฺวารโกฏฺฐกํ มหนฺตํ อโหสิ. เคเห มงฺคลทิวเส ชมฺพุทีปวาสีหิ เปสิตธนํ โกฏิสหสฺสมตฺตํ อโหสิ. El joven, creciendo con felicidad, al alcanzar la edad de aprender las artes, los maestros de artes de toda Jambudīpa acudieron ante él para enseñarle. El joven era sabio y perspicaz; captaba todo lo que oía como quien ensarta perlas, y lo aprendido permanecía en él como el aceite de león vertido en una vasija de oro. Dominó todos los textos tradicionales que existen, no hubo tratado mundano que no hubiera aprendido. Los brahmanas lo rodeaban constantemente, y él era devoto de los brahmanas. En su casa, ochenta mil brahmanas recibían comida diaria permanente. Su mansión era inmensa, con siete puertas monumentales. El día de la inauguración de la casa, la riqueza enviada por los habitantes de Jambudīpa alcanzó los mil koṭis. โพธิสตฺโต อาวชฺเชสิ – ‘‘ปมตฺโต นุ โข กุมาโร อปฺปมตฺโต’’ติ. อถสฺส ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา – ‘‘พฺราหฺมณภตฺโต ชาโต, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ โหติ, ตํ น ชานาติ, คจฺฉามิ นํ ทเมมี’’ติ จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา – ‘‘ทฺวารโกฏฺฐกา อติสมฺพาธา, น สกฺกา โกฏฺฐเกน ปวิสิตุ’’นฺติ อากาเสนาคนฺตฺวา อสีติพฺราหฺมณสหสฺสานํ ภุญฺชนฏฺฐาเน อากาสงฺคเณ โอตริ. มณฺฑพฺยกุมาโรปิ สุวณฺณกฏจฺฉุํ คาหาเปตฺวา – ‘‘อิธ สูปํ เทถ อิธ โอทน’’นฺติ ปริวิสาเปนฺโต โพธิสตฺตํ ทิสฺวา ทณฺฑเกน ฆฏฺฏิตอาสิวิโส วิย กุปิตฺวา อิมํ คาถมาห – El Bodhisatta reflexionó: «¿Estará el joven Maṇḍabya siendo negligente o diligente?». Al conocer su proceder, vio que se había vuelto un devoto de los brahmanas [ordinarios] y pensó: «No sabe dónde una ofrenda produce gran fruto; iré a disciplinar a mi hijo». Se puso el manto, tomó su cuenco de limosnas y, considerando que las puertas de entrada estarían muy congestionadas, llegó por el aire y descendió en el espacio abierto del lugar donde comían los ochenta mil brahmanas. El joven Maṇḍabya, mientras supervisaba el servicio diciendo: «Dad sopa aquí, dad arroz allá», vio al Bodhisatta y, enfurecido como una cobra golpeada con una vara, pronunció este verso: ‘‘กุโต [Pg.56] นุ อาคจฺฉสิ ทุมฺมวาสี,โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว; สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ,โก เร ตุวํ โหสิ อทกฺขิเณยฺโย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑); «¿De dónde vienes, tú, de aspecto andrajoso, vil como un demonio de los basureros? Llevas un trapo de muladar al cuello. ¡Eh, tú!, ¿quién eres, que no eres digno de recibir ofrendas?». อถ นํ มหาสตฺโต อกุชฺฌิตฺวาว โอวทนฺโต อาห – Entonces, el Gran Ser, sin enojarse y con el deseo de instruirlo, le dijo: ‘‘อนฺนํ ตเวทํ ปกตํ ยสสฺสิ,ตํ ขชฺชเร ภุญฺชเร ปิยฺยเร จ; ชานาสิ มํ ตฺวํ ปรทตฺตูปชีวึ,อุตฺติฏฺฐ ปิณฺฑํ ลภตํ สปาโก’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๒); “Oh famoso joven, aquí está esta comida preparada por ti. Otros la mastican, la comen y la beben. ¿Por qué te enojas solo conmigo? ¿Acaso me conoces como uno que vive de lo que otros dan? Que este paria reciba también el alimento ofrecido”. โส นยิทํ ตุมฺหาทิสานํ ปฏิยตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห – Él (el joven Maṇḍabya), mostrando que esta comida no había sido preparada para alguien como él, dijo: ‘‘อนฺนํ มเมทํ ปกตํ พฺราหฺมณานํ,อตฺถตฺถิตํ สทฺทหโต มเมทํ; อเปหิ เอตฺโต กิมิธฏฺฐิโตสิ,น มาทิสา ตุยฺหํ ททนฺติ ชมฺมา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๓); “Esta comida ha sido preparada por mí para los brahmanes; ha sido dispuesta por mí, que creo en los beneficios del más allá. ¡Vete de aquí! ¿Por qué te quedas ahí parado? Los nobles como yo no dan nada a un despreciable como tú”. อถ โพธิสตฺโต ‘‘ทานํ นาม สคุณสฺสปิ นิคฺคุณสฺสปิ ยสฺส กสฺสจิ ทาตพฺพํ, ยถา หิ นินฺเนปิ ถเลปิ ปติฏฺฐาปิตํ พีชํ ปถวีรสํ อาโปรสญฺจ อาคมฺม สมฺปชฺชติ, เอวํ นิปฺผลํ นาม นตฺถิ, สุเขตฺเต วปิตพีชํ วิย คุณวนฺเต มหปฺผลํ โหตี’’ติ ทสฺเสตุํ อิมํ คาถมาห – Entonces el Bodhisatta, con el fin de mostrar que la caridad debe ofrecerse a cualquiera, sea virtuoso o no, y que así como una semilla plantada tanto en tierras bajas como altas crece gracias a la esencia de la tierra y del agua, ninguna ofrenda carece de fruto, aunque la semilla sembrada en un campo fértil, es decir, en una persona virtuosa, produce un gran fruto, dijo esta estrofa: ‘‘ถเล จ นินฺเน จ วปนฺติ พีชํ,อนูปเขตฺเต ผลมาสมานา; เอตาย สทฺธาย ททาหิ ทานํ,อปฺเปว อาราธเย ทกฺขิเณยฺเย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๔); “Aquellos que desean el fruto de la cosecha siembran la semilla tanto en tierras altas como en tierras bajas y en campos bien regados. De igual manera, con esa misma fe, da limosna a todos los que lleguen; tal vez así logres complacer a aquellos que son verdaderamente dignos de ofrendas”. อถ กุมาโร โกธาภิภูโต – ‘‘เกนิมสฺส มุณฺฑกสฺส ปเวโส ทินฺโน’’ติ ทฺวารรกฺขาทโย ตชฺเชตฺวา – Entonces el joven, dominado por la ira, amenazó a los guardias de la puerta y a los demás, diciendo: ‘¿Quién ha permitido la entrada a este de cabeza rapada?’. ‘‘เขตฺตานิ [Pg.57] มยฺหํ วิทิตานิ โลเก,เยสาหํ พีชานิ ปติฏฺฐเปมิ; เย พฺราหฺมณา ชาติมนฺตูปปนฺนา,ตานีธ เขตฺตานิ สุเปสลานี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๕) – “Los campos de este mundo donde siembro mis semillas de mérito me son bien conocidos. Los brahmanes que poseen linaje y conocimiento de los mantras son aquí los campos fértiles y muy virtuosos”. คาถํ วตฺวา ‘‘อิมํ ชมฺมํ เวณุปทเรน โปเถตฺวา คีวายํ คเหตฺวา สตฺตปิ ทฺวารโกฏฺฐเก อติกฺกมิตฺวา พหิ นีหรถา’’ติ อาห. อถ นํ มหาปุริโส อาห – Tras decir esta estrofa, ordenó: ‘Golpead a este miserable con varas de bambú, agarradlo por el cuello y expulsadlo fuera, pasando por las siete puertas de la entrada’. Entonces el Gran Ser le dijo: ‘‘คิรึ นเขน ขณสิ, อโย ทนฺเตภิ ขาทสิ; ชาตเวทํ ปทหสิ, โย อิสึ ปริภาสสี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๙); “Como quien cava una montaña con sus uñas, como quien muerde el hierro con sus dientes o como quien se arroja al fuego, así actúas tú, que insultas a un sabio asceta”. เอวญฺจ ปน วตฺวา – ‘‘สเจ มฺยายํ หตฺเถ วา ปาเท วา คณฺหาเปตฺวา ทุกฺขํ อุปฺปาเทยฺย, พหุํ อปุญฺญํ ปสเวยฺยา’’ติ สตฺตานุทฺทยตาย เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา อนฺตรวีถิยํ โอตริ. ภควา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต อิมํ คาถมาห – Habiendo dicho esto, pensando: ‘Si permito que me agarren por las manos o los pies y me causen dolor, él acumulará un gran demérito’, y por compasión hacia ese ser, se elevó por los aires y descendió en medio de la calle principal. El Bienaventurado, habiendo alcanzado la omnisciencia, para revelar este hecho, pronunció esta estrofa: ‘‘อิทํ วตฺวาน มาตงฺโค, อิสิ สจฺจปรกฺกโม; อนฺตลิกฺขสฺมึ ปกฺกามิ, พฺราหฺมณานํ อุทิกฺขต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๐); “Habiendo dicho esto, Mātaṅga, el asceta de veraz esfuerzo, partió por el cielo mientras los brahmanes lo observaban”. ตาวเทว นครรกฺขิกเทวตานํ เชฏฺฐกเทวราชา มณฺฑพฺยสฺส คีวํ ปริวตฺเตสิ. ตสฺส มุขํ ปริวตฺเตติตฺวา ปจฺฉามุขํ ชาตํ, อกฺขีนิ ปริวตฺตานิ, มุเขน เขฬํ วมติ, สรีรํ ถทฺธํ สูเล อาโรปิตํ วิย อโหสิ. อสีติสหสฺสา ปริจารกยกฺขา อสีติพฺราหฺมณสหสฺสานิ ตเถว อกํสุ. เวเคน คนฺตฺวา พฺรหฺมปชาปติยา อาโรจยึสุ. สา ตรมานรูปา อาคนฺตฺวา ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา คาถมาห – En ese mismo instante, el rey de las deidades protectoras de la ciudad torció el cuello de Maṇḍabya. Su rostro quedó vuelto hacia atrás, sus ojos giraban sin control, escupía saliva por la boca y su cuerpo quedó rígido como si estuviera empalado. Ochenta mil yakkhas servidores hicieron lo mismo con los ochenta mil brahmanes. Corrieron rápidamente e informaron a Diṭṭhamaṅgalikā, la esposa del brahmán. Ella, llena de agitación, llegó y al ver tal estado de aflicción, dijo la estrofa: ‘‘อาเวธิตํ ปิฏฺฐิโต อุตฺตมงฺคํ,พาหุํ ปสาเรติ อกมฺมเนยฺยํ; เสตานิ อกฺขีนิ ยถา มตสฺส,โก เม อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอว’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๑); “Su cabeza está vuelta hacia atrás, sus brazos se extienden rígidos e inertes; sus ojos están blancos como los de un muerto. ¿Quién le ha hecho esto a mi hijo?” อถสฺสา [Pg.58] อาโรเจสุํ – Entonces, le informaron: ‘‘อิธาคมา สมโณ ทุมฺมวาสี,โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว,สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ,โส เต อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอว’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๒); “Un asceta de apariencia humilde y harapienta vino aquí, parecido a un espíritu que busca comida entre los desperdicios, con un trapo de basurero rodeando su cuello. Fue él quien le hizo esto a tu hijo”. สา สุตฺวาว อญฺญาสิ – ‘‘มยฺหํ ยสทายโก อยฺโย อนุกมฺปาย ปุตฺตสฺส ปมตฺตภาวํ ญตฺวา อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ. ตโต อุปฏฺฐาเก ปุจฺฉิ – Al oír esto, ella comprendió: ‘Mi señor, quien me otorgó mi prosperidad, debe haber venido por compasión, al conocer la negligencia de mi hijo’. Entonces, preguntó a los sirvientes: ‘‘กตมํ ทิสํ อคมา ภูริปญฺโญ,อกฺขาถ เม มาณวา เอตมตฺถํ; คนฺตฺวาน ตํ ปฏิกเรมุ อจฺจยํ,อปฺเปว นํ ปุตฺต ลเภมุ ชีวิต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๓); “¿Hacia qué dirección se ha ido el sabio de vasta sabiduría? Decidme, jóvenes, la verdad sobre esto; iremos ante él para enmendar esta falta, tal vez así recuperemos la vida de mi hijo”. เต อาหํสุ – Ellos respondieron: ‘‘เวหายสํ อคมา ภูริปญฺโญ,ปถทฺธุโน ปนฺนรเสว จนฺโท; อปิจาปิ โส ปุริมทิสํ อคจฺฉิ,สจฺจปฺปฏิญฺโญ อิสิ สาธุรูโป’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๔); “El sabio de vasta sabiduría se fue por el aire, como la luna llena que viaja por el firmamento; aquel asceta de naturaleza noble y palabra veraz se dirigió hacia el oriente”. มหาปุริโสปิ อนฺตรวีถิยํ โอติณฺณฏฺฐานโต ปฏฺฐาย – ‘‘มยฺหํ ปทวฬญฺชํ หตฺถิอสฺสาทีนํ วเสน มา อนฺตรธายิตฺถ, ทิฏฺฐมงฺคลิกาเยว นํ ปสฺสตุ, มา อญฺเญ’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ยาปนมตฺตํ มิสฺสโกทนํ คเหตฺวา ปฏิกฺกมนสาลายํ นิสินฺโน ภุญฺชิตฺวา โถกํ ภุตฺตาวเสสํ ภิกฺขาภาชเนเยว ฐเปสิ. ทิฏฺฐมงฺคลิกาปิ ปาสาทา โอรุยฺห อนฺตรวีถึ ปฏิปชฺชมานา ปทวฬญฺชํ ทิสฺวา – ‘‘อิทํ มยฺหํ ยสทายกสฺส อยฺยสฺส ปท’’นฺติ ปทานุสาเรนาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, ทาเสน กตาปราธํ มยฺหํ ขมถ, น หิ ตุมฺเห โกธวสิกา นาม, เทถ เม ปุตฺตสฺส ชีวิต’’นฺติ. El Gran Ser, desde el lugar donde descendió en la calle, determinó: ‘Que mi huella no desaparezca por el paso de elefantes o caballos; que solo Diṭṭhamaṅgalikā la vea’. Tras recoger limosna consistente en arroz mezclado suficiente para subsistir, se sentó en la sala de descanso y, después de comer, dejó un poco de sobra en su cuenco. Diṭṭhamaṅgalikā bajó del palacio y, al entrar en la calle, vio la huella y pensó: ‘Esta es la huella de mi señor, quien me dio mi fortuna’. Siguiendo el rastro, llegó ante él, le rindió homenaje y le rogó: ‘Señor, perdonad la ofensa cometida por vuestro siervo. Ciertamente, vosotros no sois de los que se dejan dominar por la ira; devolvedle la vida a mi hijo’. เอวญฺจ ปน วตฺวา – Y tras decir esto, añadió: ‘‘อาเวธิตํ [Pg.59] ปิฏฺฐิโต อุตฺตมงฺคํ,พาหุํ ปสาเรติ อกมฺมเนยฺยํ; เสตานิ อกฺขีนิ ยถา มตสฺส,โก เม อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอว’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๕) – “Su cabeza está vuelta hacia atrás, sus brazos se extienden rígidos e inertes; sus ojos están blancos como los de un muerto. ¿Quién le ha hecho esto a mi hijo?” คาถํ อภาสิ. มหาปุริโส อาห – ‘‘น มยํ เอวรูปํ กโรม, ปพฺพชิตํ ปน หึสนฺเต ทิสฺวา ปพฺพชิเตสุ สคารวาหิ ภูตยกฺขเทวตาหิ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ. Así pronunció esta estrofa. El Gran Ser respondió: “Nosotros no hacemos tales cosas. Sin embargo, al ver que se agredía a un asceta, los espíritus, yakkhas y deidades que sienten respeto por los renunciantes deben haber sido quienes hicieron esto”. เกวลํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ มโนปโทโส มา โหตุ, เทวตาหิ กตํ โหตุ, สุขมาปยา, ภนฺเต, เทวตา, อปิจาหํ, ภนฺเต, กถํ ปฏิปชฺชามีติ. เตน หิ โอสธํ เต กเถสฺสามิ, มม ภิกฺขาภาชเน ภุตฺตาวเสสํ ภตฺตมตฺถิ, ตตฺถ โถกํ อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา โถกํ คเหตฺวา ตว ปุตฺตสฺส มุเข ปกฺขิป, อวเสสํ อุทกจาฏิยํ อาโลเฬตฺวา อสีติยา พฺราหฺมณสหสฺสานํ มุเข ปกฺขิปาติ. สา เอวํ กริสฺสามีติ ภตฺตํ คเหตฺวา มหาปุริสํ วนฺทิตฺวา คนฺตฺวา ตถา อกาสิ. —Venerable señor, simplemente que no haya malicia mental en su mente hacia usted; que lo ocurrido sea atribuido a las deidades. Las deidades desean el bienestar, venerable señor. Sin embargo, ¿cómo debo actuar yo? —Él respondió: —En ese caso, te indicaré la medicina. En mi cuenco de limosnas hay restos de comida. Vierte un poco de agua en ella, toma una porción y ponla en la boca de tu hijo. El resto, mézclalo en una tinaja de agua y ponlo en las bocas de los ochenta mil brahmanes. Ella dijo: «Así lo haré», tomó la comida, rindió homenaje al Gran Hombre, se fue e hizo tal como se le indicó. มุเข ปกฺขิตฺตมตฺเต เชฏฺฐกเทวราชา – ‘‘สามิมฺหิ สยํ เภสชฺชํ กโรนฺเต อมฺเหหิ น สกฺกา กิญฺจิ กาตุ’’นฺติ กุมารํ วิสฺสชฺเชสิ. โสปิ ขิปิตฺวา กิญฺจิ ทุกฺขํ อปฺปตฺตปุพฺโพ วิย ปกติวณฺโณ อโหสิ. อถ นํ มาตา อโวจ – ‘‘ปสฺส ตาต ตว กุลุปกานํ หิโรตฺตปฺปรหิตานํ วิปฺปการํ, สมณา ปน น เอวรูปา โหนฺติ, สมเณ ตาต โภเชยฺยาสี’’ติ. ตโต เสสกํ อุทกจาฏิยํ อาลุฬาเปตฺวา พฺราหฺมณานํ มุเข ปกฺขิปาเปสิ. ยกฺขา ตาวเทว วิสฺสชฺเชตฺวา ปลายึสุ. พฺราหฺมณา ขิปิตฺวา ขิปิตฺวา อุฏฺฐหิตฺวา กึ อมฺหากํ มุเข ปกฺขิตฺตนฺติ ปุจฺฉึสุ. มาตงฺคอิสิสฺส อุจฺฉิฏฺฐภตฺตนฺติ. เต ‘‘จณฺฑาลสฺส อุจฺฉิฏฺฐกํ ขาทาปิตมฺหา, อพฺราหฺมณา ทานิมฺหา ชาตา, อิทานิ โน พฺราหฺมณา ‘อสุทฺธพฺราหฺมณา อิเม’ติ สมฺโภคํ น ทสฺสนฺตี’’ติ ตโต ปลายิตฺวา มชฺฌรฏฺฐํ คนฺตฺวา มชฺฌราชสฺส นคเร อคฺคาสนิกา พฺราหฺมณา นาม มยนฺติ ราชเคเห ภุญฺชนฺติ. Tan pronto como se puso la comida en su boca, el rey de los devas, el líder, pensando: «Puesto que el propio señor asceta está preparando la medicina, no podemos hacer nada nosotros», liberó al joven. Él recuperó su apariencia normal, como si nunca hubiera sufrido dolor alguno. Entonces su madre le dijo: «Mira, hijo mío, el comportamiento de estos brahmanes que frecuentan nuestra casa, carentes de vergüenza y temor moral. Los verdaderos ascetas no son así. Hijo mío, alimenta a los verdaderos ascetas». Luego, hizo mezclar el resto en la tinaja de agua y mandó ponerla en la boca de los brahmanes. En ese mismo instante, los yakkhas los liberaron y huyeron. Los brahmanes, tras vomitar y levantarse, preguntaron: «¿Qué han puesto en nuestras bocas?». «Las sobras de la comida del sabio Mātaṅga», fue la respuesta. Ellos pensaron: «Nos han hecho comer las sobras de un paria (caṇḍāla); ahora hemos dejado de ser brahmanes. Los brahmanes puros no nos permitirán asociarnos con ellos, diciendo: 'Estos son brahmanes impuros'». Huyendo de allí, fueron al Reino Medio y, en la ciudad del rey de Majjha, comieron en el palacio real afirmando: «Somos brahmanes de linaje superior». ตสฺมึ สมเย โพธิสตฺโต ปาปนิคฺคหํ กโรนฺโต มานชาติเก นิมฺมทยนฺโต วิจรติ. อเถโก ‘‘ชาติมนฺตตาปโส นาม มยา สทิโส [Pg.60] นตฺถี’’ติ อญฺเญสุ สญฺญมฺปิ น กโรติ. โพธิสตฺโต ตํ คงฺคาตีเร วสมานํ ทิสฺวา ‘‘มานนิคฺคหมสฺส กริสฺสามี’’ติ ตตฺถ อคมาสิ. ตํ ชาติมนฺตตาปโส ปุจฺฉิ – ‘‘กึ ชจฺโจ ภว’’นฺติ? จณฺฑาโล อหํ อาจริยาติ. อเปหิ จณฺฑาล อเปหิ จณฺฑาล, เหฏฺฐาคงฺคาย วส, มา อุปริคงฺคาย อุทกํ อุจฺฉิฏฺฐมกาสีติ. En aquel tiempo, el Bodhisatta andaba recorriendo el lugar, sometiendo a los malvados y humillando a los orgullosos. Había un asceta llamado Jātimanta que no reconocía a nadie como su igual, ni siquiera de pensamiento. El Bodhisatta, al verlo viviendo a orillas del Ganges, pensó: «Humillaré su orgullo», y se dirigió allí. El asceta Jātimanta le preguntó: «¿De qué casta es usted?». «Soy un paria (caṇḍāla), maestro», respondió. «¡Aléjate, paria! ¡Aléjate, paria! Vive en la parte baja del Ganges. No ensucies el agua de la parte alta con tus sobras», dijo él. โพธิสตฺโต – ‘‘สาธุ อาจริย, ตุมฺเหหิ วุตฺตฏฺฐาเน วสิสฺสามี’’ติ เหฏฺฐาคงฺคาย วสนฺโต ‘‘คงฺคาย อุทกํ ปฏิโสตํ สนฺทตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. ชาติมนฺตตาปโส ปาโตว คงฺคํ โอรุยฺห อุทกํ อาจมติ, ชฏา โธวติ. โพธิสตฺโต ทนฺตกฏฺฐํ ขาทนฺโต ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ เขฬํ อุทเก ปาเตติ. ทนฺตกฏฺฐกุจฺฉิฏฺฐกมฺปิ ตตฺเถว ปวาเหติ. ยถา เจ ตํ อญฺญตฺถ อลคฺคิตฺวา ตาปสสฺเสว ชฏาสุ ลคฺคติ, ตถา อธิฏฺฐาสิ. เขฬมฺปิ ทนฺตกฏฺฐมฺปิ ตาปสสฺส ชฏาสุเยว ปติฏฺฐาติ. El Bodhisatta dijo: «Está bien, maestro, viviré en el lugar que usted ha indicado». Mientras vivía en la parte baja del Ganges, hizo la resolución: «Que el agua del Ganges fluya contra la corriente». Muy temprano en la mañana, el asceta Jātimanta descendió al Ganges para enjuagarse y lavar sus cabellos trenzados. El Bodhisatta, mientras usaba un palillo para los dientes, dejó caer grumos de saliva en el agua. También arrojó allí el resto del palillo usado. Y resolvió de tal modo que, sin detenerse en ningún otro lugar, estos se enredaran precisamente en los cabellos del asceta. Así, tanto la saliva como el palillo quedaron atrapados en las trenzas del asceta. ตาปโส จณฺฑาลสฺสิทํ กมฺมํ ภวิสฺสตีติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา คนฺตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อิทํ, โภ จณฺฑาล, คงฺคาย อุทกํ ตยา ปฏิโสตคามิกต’’นฺติ? อาม อาจริย. เตน หิ ตฺวํ เหฏฺฐาคงฺคาย มา วส, อุปริคงฺคาย วสาติ. สาธุ อาจริย, ตุมฺเหหิ วุตฺตฏฺฐาเน วสิสฺสามีติ ตตฺถ วสนฺโต อิทฺธึ ปฏิปฺปสฺสมฺเภสิ, อุทกํ ยถาคติกเมว ชาตํ. ปุน ตาปโส ตเทว พฺยสนํ ปาปุณิ. โส ปุน คนฺตฺวา โพธิสตฺตํ ปุจฺฉิ, – ‘‘โภ จณฺฑาล, ตฺวมิทํ คงฺคาย อุทกํ กาเลน ปฏิโสตคามึ กาเลน อนุโสตคามึ กโรสี’’ติ? อาม อาจริย. จณฺฑาล, ‘‘ตฺวํ สุขวิหารีนํ ปพฺพชิตานํ สุเขน วสิตุํ น เทสิ, สตฺตเม เต ทิวเส สตฺตธา มุทฺธา ผลตู’’ติ. สาธุ อจริย, อหํ ปน สูริยสฺส อุคฺคนฺตุํ น ทสฺสามีติ. El asceta, pensando: «Esta debe ser una acción de ese paria», se sintió indignado, fue hacia él y le preguntó: «¡Eh, paria! ¿Has hecho tú que el agua del Ganges fluya contra la corriente?». «Sí, maestro». «Entonces, no vivas en la parte baja del Ganges, vive en la parte alta». «Está bien, maestro, viviré donde me ha indicado». Al vivir allí, el Bodhisatta hizo cesar su poder sobrenatural y el agua volvió a fluir normalmente. De nuevo, el asceta sufrió el mismo percance. Volvió a ir hacia el Bodhisatta y le preguntó: «¡Eh, paria! ¿Haces tú que el agua del Ganges fluya a veces contra la corriente y a veces a favor de ella?». «Sí, maestro». El asceta le maldijo diciendo: «¡Paria, tú no permites que los ascetas que viven en paz moren con tranquilidad! ¡Que en el séptimo día se parta tu cabeza en siete pedazos!». El Bodhisatta respondió: «Está bien, maestro, pero yo no permitiré que salga el sol». อถ มหาสตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘เอตสฺส อภิสาโป เอตสฺเสว อุปริ ปติสฺสติ, รกฺขามิ น’’นฺติ สตฺตานุทฺทยตาย ปุนทิวเส อิทฺธิยา สูริยสฺส อุคฺคนฺตุํ น อทาสิ. อิทฺธิมโต อิทฺธิวิสโย นาม อจินฺเตยฺโย, ตโต ปฏฺฐาย อรุณุคฺคํ น ปญฺญายติ, รตฺตินฺทิวปริจฺเฉโท นตฺถิ, กสิวณิชฺชาทีนิ กมฺมานิ ปโยเชนฺโต นาม นตฺถิ. Entonces el Gran Ser pensó: «Su maldición caerá sobre él mismo; lo protegeré». Por compasión hacia los seres, al día siguiente, mediante su poder sobrenatural, no permitió que el sol saliera. El ámbito de los poderes de quien posee tales facultades es inconcebible. A partir de entonces, no se veía la aurora ni había distinción entre el día y la noche. Nadie podía dedicarse a sus labores como la agricultura o el comercio. มนุสฺสา – ‘‘ยกฺขาวฏฺโฏ นุ โข อยํ ภูตเทวฏฺโฏนาคสุปณฺณาวฏฺโฏ’’ติ อุปทฺทวปฺปตฺตา ‘‘กึ นุ โข กาตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘ราชกุลํ นาม มหาปญฺญํ, โลกสฺส หิตํ จินฺเตตุํ สกฺโกติ, ตตฺถ คจฺฉามา’’ติ ราชกุลํ คนฺตฺวา [Pg.61] ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ราชา สุตฺวา ภีโตปิ อภีตาการํ กตฺวา – ‘‘มา ตาตา ภายถ, อิมํ การณํ คงฺคาตีรวาสี ชาติมนฺตตาปโส ชานิสฺสติ, ตํ ปุจฺฉิตฺวา นิกฺกงฺขา ภวิสฺสามา’’ติ กติปเยเหว อตฺถจรเกหิ มนุสฺเสหิ สทฺธึ ตาปสํ อุปสงฺกมิตฺวา กตปฏิสนฺถาโร ตมตฺถํ ปุจฺฉิ. ตาปโส อาห – ‘‘อาม มหาราช, เอโก จณฺฑาโล อตฺถิ, โส อิมํ คงฺคาย อุทกํ กาเลน อนุโสตคามึ กาเลน ปติโสตคามึ กโรติ, มยา ตทตฺถํ กิญฺจิ กถิตํ อตฺถิ, ตํ ปุจฺฉถ, โส ชานิสฺสตี’’ติ. La gente pensaba: «¿Será esto una perturbación causada por yakkhas, o por espíritus, dioses, nagas o garudas?». Ante tal calamidad, pensando: «¿Qué debemos hacer?», razonaron: «La familia real es de gran sabiduría y puede velar por el bienestar del mundo. Vayamos allá». Fueron al palacio y explicaron el asunto. El rey, aunque temeroso, aparentó valentía y dijo: «No teman, amigos. El asceta Jātimanta, que vive a orillas del Ganges, sabrá la causa de esto. Le preguntaremos y saldremos de dudas». Acompañado de unos pocos consejeros, se acercó al asceta y, tras los saludos de cortesía, le preguntó la causa. El asceta dijo: «Así es, gran rey, hay un paria que puede hacer que el agua del Ganges fluya a veces a favor y a veces en contra de la corriente. Yo le dije algo con ese propósito; pregúntenle a él, que él lo sabrá». ราชา มาตงฺคอิสิสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา – ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, อรุณสฺส อุคฺคนฺตุํ น เทถา’’ติ ปุจฺฉิ. อาม, มหาราชาติ. กึ การณา ภนฺเตติ? ชาติมนฺตตาปสการณา, มหาราช, ชาติมนฺตตาปเสน อาคนฺตฺวา มํ วนฺทิตฺวา ขมาปิตกาเล ทสฺสามิ มหาราชาติ. ราชา คนฺตฺวา ‘‘เอถ อาจริย, ตาปสํ ขมาเปถา’’ติ อาห. นาหํ, มหาราช, จณฺฑาลํ วนฺทามีติ. มา อาจริย, เอวํ กโรถ, ชนปทสฺส มุขํ ปสฺสถาติ. โส ปุน ปฏิกฺขิปิเยว. ราชา โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อาจริโย ขมาเปตุํ น อิจฺฉิตี’’ติ อาห. อขมาปิเต อหํ สูริยํ น มุญฺจามีติ. ราชา ‘‘อยํ ขมาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ อขมาปิเต สูริยํ น มุญฺจติ, กึ อมฺหากํ เตน ตาปเสน, โลกํ โอโลเกสฺสามา’’ติ ‘‘คจฺฉถ, โภ, ตาปสสนฺติกํ, ตํ หตฺเถสุ จ ปาเทสุ จ คเหตฺวา มาตงฺคอิสิสฺส ปาทมูเล เนตฺวา นิปชฺชาเปตฺวา ขมาเปถ เอตสฺส ชนปทานุทฺทยตํ ปฏิจฺจา’’ติ อาห. เต ราชปุริสา คนฺตฺวา ตํ ตถา กตฺวา อาเนตฺวา มาตงฺคอิสิสฺส ปาทมูเล นิปชฺชาเปตฺวา ขมาเปสุํ. El rey se dirigió a la presencia del sabio Mātaṅga y le preguntó: “Venerable, ¿por qué no permites que raye el alba?”. Él respondió: “Así es, gran rey”. “¿Por qué razón, venerable?”, preguntó el rey. “Debido al asceta Jātimanta, gran rey. Cuando el asceta Jātimanta venga a mi presencia, me rinda homenaje y me pida perdón, entonces permitiré que raye el alba, gran rey”, dijo. El rey fue y le dijo: “Venga, maestro, pida perdón al asceta”. Él respondió: “Gran rey, yo no rindo homenaje a un caṇḍāla (paria)”. “Maestro, no hagáis eso, considerad el bienestar del país”, dijo el rey. Él volvió a rechazarlo firmemente. El rey se acercó al Bodhisatta y le dijo: “El maestro no desea pedir perdón”. “Si no pide perdón, no liberaré al sol”, dijo el Bodhisatta. El rey pensó: “Este no quiere pedir perdón y aquel no liberará al sol si no se le pide perdón. ¿Qué haremos con ese asceta? Debemos mirar por el bien del mundo”. Y ordenó: “Id, señores, ante el asceta, agarradlo por pies y manos, llevadlo ante los pies del sabio Mātaṅga, haced que se postre y haced que pida perdón por compasión hacia los habitantes del país”. Los hombres del rey fueron, hicieron tal como se les ordenó, lo trajeron ante los pies del sabio Mātaṅga, lo hicieron postrarse y pedir perdón. อหํ นาม ขมิตพฺพํ ขมามิ, อปิจ โข ปน เอตสฺส กถา เอตสฺเสว อุปริ ปติสฺสติ. มยา สูริเย วิสฺสชฺชิเต สูริยรสฺมิ เอตสฺส มตฺถเก ปติสฺสติ, อถสฺส สตฺตธา มุทฺธา ผลิสฺสติ. ตญฺจ โข ปเนส พฺยสนํ มา ปาปุณาตุ, เอถ ตุมฺเห เอตํ คลปฺปมาเณ อุทเก โอตาเรตฺวา มหนฺตํ มตฺติกาปิณฺฑมสฺส สีเส ฐเปถ. อถาหํ สูริยํ วิสฺสชฺชิสฺสามิ. สูริยรสฺมิ มตฺติกาปิณฺเฑ ปติตฺวา ตํ สตฺตธา ภินฺทิสฺสติ. อเถส มตฺติกาปิณฺฑํ ฉฑฺเฑตฺวา นิมุชฺชิตฺวา อญฺเญน ติตฺเถน อุตฺตรตุ, อิติ นํ วทถ, เอวมสฺส โสตฺถิ ภวิสฺสตีติ. เต มนุสฺสา ‘‘เอวํ กริสฺสามา’’ติ ตถา กาเรสุํ. ตสฺสาปิ ตเถว โสตฺถิ ชาตา. โส ตโต ปฏฺฐาย – ‘‘ชาติ [Pg.62] นาม อการณํ, ปพฺพชิตานํ อพฺภนฺตเร คุโณว การณ’’นฺติ ชาติโคตฺตมานํ ปหาย นิมฺมโท อโหสิ. “Yo perdono a quien debe ser perdonado, pero las consecuencias de las palabras de este caerán sobre él mismo. Cuando yo libere al sol, sus rayos caerán sobre su cabeza y entonces su cráneo se partirá en siete pedazos. Sin embargo, que no sufra tal desgracia; id vosotros, haced que entre en el agua hasta el cuello y colocad un gran terrón de arcilla sobre su cabeza. Entonces liberaré al sol. Los rayos del sol caerán sobre el terrón de arcilla y lo partirán en siete. Después, decidle que deseche el terrón de arcilla, se sumerja y salga por otro lugar del río; de este modo se salvará”, dijo el Bodhisatta. Los hombres aceptaron diciendo: “Así lo haremos”, y procedieron según las instrucciones. De igual modo, él se salvó. Desde entonces, abandonó el orgullo basado en el linaje y la casta, comprendiendo que “el nacimiento no es lo importante, sino que la virtud es lo esencial entre los renunciantes”, y quedó libre de vanidad. อิติ ชาติมนฺตตาปเส ทมิเต มหาชโน โพธิสตฺตสฺส ถามํ อญฺญาสิ, มหาโกลาหลํ ชาตํ. ราชา อตฺตโน นครํ คมนตฺถาย โพธิสตฺตํ ยาจิ. มหาสตฺโต ปฏิญฺญํ ทตฺวา ตานิ จ อสีติพฺราหฺมณสหสฺสานิ ทเมสฺสามิ, ปฏิญฺญญฺจ โมเจสฺสามีติ มชฺฌราชสฺส นครํ อคมาสิ. พฺราหฺมณา โพธิสตฺตํ ทิสฺวาว – โภ, ‘‘อยํ โส, โภ มหาโจโร, อาคโต, อิทาเนว สพฺเพ เอเต มยฺหํ อุจฺฉิฏฺฐกํ ขาทิตฺวา อพฺราหฺมณา ชาตาติ อมฺเห ปากเฏ กริสฺสติ, เอวํ โน อิธาปิ อาวาโส น ภวิสฺสติ, ปฏิกจฺเจว มาเรสฺสามา’’ติ ราชานํ ปุน อุปสงฺกมิตฺวา อาหํสุ – ‘‘ตุมฺเห, มหาราช, เอตํ จณฺฑาลปพฺพชิตํ มา สาธุรูโปติ มญฺญิตฺถ, เอส ครุกมนฺตํ ชานาติ, ปถวึ คเหตฺวา อากาสํ กโรติ, อากาสํ ปถวึ, ทูรํ คเหตฺวา สนฺติกํ กโรติ, สนฺติกํ ทูรํ, คงฺคํ นิวตฺเตตฺวา อุทฺธคามินึ กโรติ, อิจฺฉนฺโต ปถวึ อุกฺขิปิตฺวา ปาเตตุํ มญฺเญ สกฺโกติ. ปรสฺส วา จิตฺตํ นาม สพฺพกาลํ น สกฺกา คเหตุํ, อยํ อิธ ปติฏฺฐํ ลภนฺโต ตุมฺหากํ รชฺชมฺปิ นาเสยฺย, ชีวิตนฺตรายมฺปิ วํสุปจฺเฉทมฺปิ กเรยฺย, อมฺหากํ วจนํ กโรถ, มหาราช, อชฺเชว อิมํ มาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ. Habiendo sido así sometido el asceta Jātimanta, la multitud reconoció el poder del Bodhisatta y se produjo un gran clamor. El rey le suplicó al Bodhisatta que fuera a su ciudad para su visita. El Gran Ser dio su palabra pensando: “Someteré también a esos ochenta mil brahmanes y cumpliré mi promesa”, y partió hacia la ciudad del rey Majjha. En cuanto los brahmanes vieron al Bodhisatta, dijeron: “¡Oh! Este es ese gran ladrón que ha vuelto. Ahora mismo nos hará quedar ante todos como no-brahmanes por haber comido sus sobras, y así no tendremos lugar donde vivir aquí. Matémoslo de antemano”. Fueron de nuevo ante el rey y dijeron: “Gran rey, no consideréis a este asceta caṇḍāla como alguien virtuoso. Él conoce un mantra poderoso: tomando la tierra la convierte en cielo, y el cielo en tierra; lo lejano lo vuelve cercano, y lo cercano lejano; hace retroceder al Ganges y lo hace fluir hacia arriba. Si quisiera, creemos que sería capaz de levantar la tierra y arrojarla. Nunca se puede conocer realmente el corazón de otro; si este obtiene refugio aquí, podría destruir vuestro reino, poner en peligro vuestra vida o cortar vuestro linaje. Escuchad nuestras palabras, gran rey: es necesario matarlo hoy mismo”. ราชาโน นาม ปรปตฺติยา โหนฺติ, อิติ โส พหูนํ กถาวเสน นิฏฺฐํ คโต. โพธิสตฺโต ปน นคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา อุทกผาสุกฏฺฐาเน มิสฺสโกทนํ ภุญฺชิตฺวา ราชุยฺยานํ คนฺตฺวา นิราปราธตาย นิราสงฺโก มงฺคลสิลาปฏฺเฏ นิสีทิ. อตีเต จตฺตาลีส, อนาคเต จตฺตาลีสาติ อสีติกปฺเป อนุสฺสริตุํ สมตฺถญาณสฺส อนาวชฺชนตาย มุหุตฺตมตฺตเก กาเล สติ นปฺปโหติ, ราชา อญฺญํ อชานาเปตฺวา สยเมว คนฺตฺวา นิราวชฺชนตาย ปมาเทน นิสินฺนํ มหาปุริสํ อสินา ปหริตฺวา ทฺเว ภาเค อกาสิ. อิมสฺส รญฺโญ วิชิเต อฏฺฐมํ โลหกูฏวสฺสํ, นวมํ กลลวสฺสํ วสฺสิ. อิติ อิมสฺสาปิ รฏฺเฐ นว วุฏฺฐิโย ปติตา. โส จ ราชา สปริโส มหานิรเย นิพฺพตฺโต. เตนาห สํกิจฺจปณฺฑิโต – Los reyes suelen dejarse llevar por la voluntad de otros, por lo que aquel rey llegó a una determinación basado en las palabras de la multitud. El Bodhisatta, por su parte, tras haber recorrido la ciudad pidiendo limosna y comido arroz mixto en un lugar agradable cerca del agua, fue al jardín real y se sentó en la losa de piedra auspiciosa, sin temores por su propia inocencia. Aunque poseía un conocimiento capaz de recordar ochenta eones (cuarenta pasados y cuarenta futuros), por falta de reflexión deliberada, no tuvo atención plena en ese breve instante. El rey, sin informar a nadie más, fue personalmente al jardín y, con su espada, cortó en dos al Gran Ser que estaba sentado allí distraído. En el dominio de este rey cayó una octava lluvia de masas de hierro y una novena lluvia de lodo. Así, en su reino cayeron nueve clases de lluvias. Ese rey renació junto con su séquito en el gran infierno. Por eso dijo el sabio Saṅkicca: ‘‘อุปหจฺจ [Pg.63] มนํ มชฺโฌ, มาตงฺคสฺมึ ยสสฺสิเน; สปาริสชฺโช อุจฺฉินฺโน, มชฺฌารญฺญํ ตทา อหูติ’’. (ชา. ๒.๑๙.๙๖) – “Habiendo ofendido mentalmente al célebre Mātaṅga, Majjha fue destruido junto con su séquito; en aquel entonces, el lugar se convirtió en el bosque de Majjha”. เอวํ มชฺฌารญฺญสฺส อรญฺญภูตภาโว เวทิตพฺโพ. มาตงฺคสฺส ปน อิสิโน วเสน ตเทว มาตงฺคารญฺญนฺติ วุตฺตํ. Así debe entenderse cómo el reino de Majjha se convirtió en bosque. Debido al sabio Mātaṅga, a ese mismo bosque se le llama el bosque de Mātaṅga. ๖๖. ปญฺหปฏิภานานีติ ปญฺหพฺยากรณานิ. ปจฺจนีกํ กตพฺพนฺติ ปจฺจนีกํ กาตพฺพํ. อมญฺญิสฺสนฺติ วิโลมภาคํ คณฺหนฺโต วิย อโหสินฺติ อตฺโถ. 66. “Pañhapaṭibhānāni” se refiere a las respuestas a las preguntas. “Paccanīkaṃ katabbaṃ” significa actuar en oposición. “Amaññissanti” tiene el significado de actuar como si estuviera adoptando una postura adversa o errónea. ๖๗. อนุวิจฺจการนฺติ อนุวิจาเรตฺวา จินฺเตตฺวา ตุลยิตฺวา กาตพฺพํ กโรหีติ วุตฺตํ โหติ. สาธุ โหตีติ สุนฺทโร โหติ. ตุมฺหาทิสสฺมิญฺหิ มํ ทิสฺวา มํ สรณํ คจฺฉนฺเต นิคณฺฐํ ทิสฺวา นิคณฺฐํ สรณํ คจฺฉนฺเต – ‘‘กึ อยํ อุปาลิ ทิฏฺฐทิฏฺฐเมว สรณํ คจฺฉตี’’ติ? ครหา อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺมา อนุวิจฺจกาโร ตุมฺหาทิสานํ สาธูติ ทสฺเสติ. ปฏากํ ปริหเรยฺยุนฺติ เต กิร เอวรูปํ สาวกํ ลภิตฺวา – ‘‘อสุโก นาม ราชา วา ราชมหามตฺโต วา เสฏฺฐิ วา อมฺหากํ สรณํ คโต สาวโก ชาโต’’ติ ปฏากํ อุกฺขิปิตฺวา นคเร โฆเสนฺตา อาหิณฺฑนฺติ. กสฺมา? เอวํ โน มหนฺตภาโว อาวิ ภวิสฺสตีติ จ, สเจ ตสฺส ‘‘กิมหํ เอเตสํ สรณํ คโต’’ติ วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺเชยฺย, ตมฺปิ โส ‘‘เอเตสํ เม สรณคตภาวํ พหู ชานนฺติ, ทุกฺขํ อิทานิ ปฏินิวตฺติตุ’’นฺติ วิโนเทตฺวา น ปฏิกฺกมิสฺสตีติ จ. ‘‘เตนาห ปฏากํ ปริหเรยฺยุ’’นฺติ. 67. "Actuar con investigaci3n" significa que se dice: "act2a despu3s de haber investigado, reflexionado y sopesado cuidadosamente". "Es bueno" significa que es excelente. Pues, si alguien como t", al verme, buscara refugio en m& —o al ver a un Nigantha buscara refugio en un Nigantha— surgir&a la cr&tica: "&Por qu3 este Up&li busca refugio en cualquiera que ve?". Por tanto, "el actuar con investigaci3n es bueno para personas prominentes como t"" muestra este significado. "Portar&an estandartes" significa que esos otros maestros, al obtener un disc&pulo tan distinguido, ir&an por la ciudad proclamando: "Tal rey, tal gran ministro o tal banquero ha buscado refugio en nosotros y se ha convertido en nuestro disc&pulo", levantando estandartes. &Por qu3? Pensando: "As& nuestra grandeza se har! evidente" y tambi3n: "Si a este seguidor le surgiera el remordimiento pensando '&por qu3 he buscado refugio en ellos?', al considerar que 'muchos saben que he buscado refugio en ellos, ahora es dif&cil retractarse', abandonar&a el remordimiento y no se retirar&a". Por eso dijo: "Portar&an estandartes". ๖๘. โอปานภูตนฺติ ปฏิยตฺตอุทปาโน วิย ฐิตํ. กุลนฺติ ตว นิเวสนํ. ทาตพฺพํ มญฺเญยฺยาสีติ ปุพฺเพ ทสปิ วีสติปิ สฏฺฐิปิ ชเน อาคเต ทิสฺวา นตฺถีติ อวตฺวา เทติ. อิทานิ มํ สรณํ คตการณมตฺเตนว มา อิเมสํ เทยฺยธมฺมํ, อุปจฺฉินฺทิตฺถ, สมฺปตฺตานญฺหิ ทาตพฺพเมวาติ โอวทติ. สุตเมตํ, ภนฺเตติ กุโต สุตํ? นิคณฺฐานํ สนฺติกา, เต กิร กุลฆเรสุ เอวํ ปกาเสนฺติ – ‘‘มยํ ‘ยสฺส กสฺสจิ สมฺปตฺตสฺส ทาตพฺพ’นฺติ วทาม, สมโณ ปน โคตโม ‘มยฺหเมว ทานํ ทาตพฺพํ…เป… น อญฺเญสํ สาวกานํ ทินฺนํ มหปฺผล’นฺติ วทตี’’ติ. ตํ สนฺธาย อยํ คหปติ ‘‘สุตเมต’’นฺติ อาห. 68. "Como un pozo de agua" significa que permanece como un pozo de agua bien preparado. "La familia" se refiere a tu hogar. "Debes considerar que se ha de dar" significa: anteriormente, antes de establecerte en el refugio, al ver venir a diez, veinte o incluso sesenta personas que buscaban limosna, dabas sin decir que no hab&a nada. Ahora, por el simple hecho de haber buscado refugio en m&, no interrumpas las ofrendas a estas personas; pues ciertamente se debe dar a quienes se presentan. As& le instruye. "He o&do esto, Se!or": &de qui3n lo oy3? Lo oy3 de los Niganthas. Se dice que ellos proclaman en las casas de los seguidores de esta manera: "Nosotros decimos que se ha de dar a cualquiera que se presente, pero el asceta Gotama dice: 'Solo a m& se me debe dar la limosna... y no a otros; lo dado a sus disc&pulos tiene gran fruto'". Refiri3ndose a eso, el jefe de familia dijo: "He o&do esto". ๖๙. อนุปุพฺพึ [Pg.64] กถนฺติ ทานานนฺตรํ สีลํ, สีลานนฺตรํ สคฺคํ, สคฺคานนฺตรํ มคฺคนฺติ เอวํ อนุปฏิปาฏิกถํ. ตตฺถ ทานกถนฺติ อิทํ ทานํ นาม สุขานํ นิทานํ, สมฺปตฺตีนํ มูลํ, โภคานํ ปติฏฺฐา, วิสมคตสฺส ตาณํ เลณํ คติปรายณํ, อิธโลกปรโลเกสุ ทานสทิโส อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ นตฺถิ. อิทญฺหิ อวสฺสยฏฺเฐน รตนมยสีหาสนสทิสํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน มหาปถวิสทิสํ, อาลมฺพนฏฺเฐน อาลมฺพนรชฺชุสทิสํ. อิทญฺหิ ทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐน นาวา, สมสฺสาสนฏฺเฐน สงฺคามสูโร, ภยปริตฺตาณฏฺเฐน สุสงฺขตนครํ, มจฺเฉรมลาทีหิ อนุปลิตฺตฏฺเฐน ปทุมํ, เตสํ นิทหนฏฺเฐน อคฺคิ, ทุราสทฏฺเฐน อาสีวิโส. อสนฺตาสนฏฺเฐน สีโห, พลวนฺตฏฺเฐน หตฺถี, อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐน เสตวสโภ, เขมนฺตภูมิสมฺปาปนฏฺเฐน วลาหโก อสฺสราชา. ทานํ นาเมภํ มยฺหํ คตมคฺโค, มยฺเหเวโส วํโส, มยา ทส ปารมิโย ปูเรนฺเตน เวลามมหายญฺโญ, มหาโควินฺทมหายญฺโญ มหาสุทสฺสนมหายญฺโญ, เวสฺสนฺตรมหายญฺโญติ อเนกมหายญฺญา ปวตฺติตา, สสภูเตน ชลิเต อคฺคิกฺขนฺเธ อตฺตานํ นิยฺยาเทนฺเตน สมฺปตฺตยาจกานํ จิตฺตํ คหิตํ. ทานญฺหิ โลเก สกฺกสมฺปตฺตึ เทติ, มารสมฺปตฺตึ เทติ, พฺรหฺมสมฺปตฺตึ เทติ, จกฺกวตฺติสมฺปตฺตึ เทติ, สาวกปารมีญาณํ, ปจฺเจกโพธิญาณํ, อภิสมฺโพธิญาณํ เทตีติ เอวมาทึ ทานคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ. 69. "El discurso gradual" se refiere al discurso dado en orden sucesivo: despu3s de la generosidad, la virtud; despu3s de la virtud, el cielo; despu3s del cielo, el camino; etc. Entre ellos, "el discurso sobre la generosidad" es este: esta generosidad es la causa de las felicidades, la ra&z de las perfecciones, el soporte de las riquezas, la protecci3n, el refugio, el destino y el amparo para quien ha ca&do en desgracia. En este mundo y en el m!s all!, no hay amparo, soporte, apoyo, protecci3n, refugio, destino ni amparo igual a la generosidad. Pues esta, por ser un amparo, es como un trono de le3n hecho de joyas; por ser un soporte, es como la gran tierra; por ser un apoyo, es como una cuerda de la que sostenerse. Pues esta, por cruzar el sufrimiento, es como una balsa; por dar consuelo, es como un h3roe en la batalla; por proteger del peligro, es como una ciudad bien fortificada; por no estar manchada por la impureza de la taca!er&a y dem!s, es como un loto; por quemar esas impurezas, es como el fuego; por ser dif&cil de atacar por la taca!er&a, es como una serpiente venenosa. Por no tener temor, es como un le3n; por su gran fuerza, es como un elefante; por ser considerada un signo de buen augurio, es como un buey blanco; por conducir a una tierra de seguridad, es como el rey de los caballos Val!haka. Esta generosidad es el camino que yo he recorrido, es mi propio linaje. Por m&, mientras cumpl&a las diez perfecciones, se realizaron muchos grandes sacrificios como el del brahm!n Vel!ma, el de Mah!govinda, el del rey Mah!sudassana y el del rey Vessantara. Siendo el rey de los conejos, entregando mi propio cuerpo en una hoguera ardiente, me gan3 el coraz3n de los mendicantes que se acercaron. Pues en el mundo, la generosidad otorga la prosperidad de Sakka, de M!ra, de Brahm!, de un monarca universal, el conocimiento de la perfecci3n de un disc&pulo, el conocimiento de un Buda privado y el conocimiento de la iluminaci3n suprema; tal es el discurso relacionado con las cualidades de la generosidad. ยสฺมา ปน ทานํ ททนฺโต สีลํ สมาทาตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา ตทนตรํ สีลกถํ กเถสิ. สีลกถนฺติ สีลํ นาเมตํ อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ, สีลํ นาเมตํ มม วํโส, อหํ สงฺขปาลนาคราชกาเล, ภูริทตฺตนาคราชกาเล, จมฺเปยฺยนาคราชกาเล, สีลวนาคราชกาเล, มาตุโปสกหตฺถิราชกาเล, ฉทฺทนฺตหตฺถิราชกาเลติ อนนฺเตสุ อตฺตภาเวสุ สีลํ ปริปูเรสึ. อิธโลกปรโลกสมฺปตฺตีนญฺหิ สีลสทิโส อวสฺสโย, สีลสทิสา ปติฏฺฐา, อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ นตฺถิ, สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ, สีลปุปฺผสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถิ, สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถิ. สีลาลงฺกาเรน หิ อลงฺกตํ สีลกุสุมปิฬนฺธนํ สีลคนฺธานุลิตฺตํ [Pg.65] สเทวโกปิ โลโก โอโลเกนฺโต ติตฺตึ น คจฺฉตีติ เอวมาทึ สีลคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ. Pero como aquel que practica la generosidad es capaz de emprender la virtud, por ello, inmediatamente despu3s, pronunci3 el discurso sobre la virtud. "El discurso sobre la virtud" es este: esta virtud es el amparo, el soporte, el apoyo, la protecci3n, el refugio, el destino y el amparo supremo. Esta virtud es mi linaje; yo la perfeccion3 en infinitas existencias, como cuando fui el rey de los nagas Saṅkhap!la, Bh"ridatta, Campeyya, S&lava, el rey de los elefantes que cuidaba a su madre y el rey de los elefantes Chaddanta. Para las prosperidades de este mundo y del m!s all!, no existe amparo, soporte, apoyo, protecci3n, refugio, destino ni amparo igual a la virtud. No hay adorno igual al adorno de la virtud, no hay flor igual a la flor de la virtud, no hay fragancia igual a la fragancia de la virtud. Pues el mundo, incluidos los dioses, al observar a alguien engalanado con el adorno de la virtud, que porta la flor de la virtud y est! ungido con la fragancia de la virtud, no se cansa de mirarlo; tal es el discurso relacionado con las cualidades de la virtud. อิทํ ปน สีลํ นิสฺสาย อยํ สคฺโค ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ สีลานนฺตรํ สคฺคกถํ กเถสิ. สคฺคกถนฺติ อยํ สคฺโค นาม อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป, นิจฺจเมตฺถ กีฬา, นิจฺจํ สมฺปตฺติโย ลพฺภนฺติ, จาตุมหาราชิกา เทวา นวุติวสฺสสตสหสฺสานิ ทิพฺพสุขํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ, ตาวตึสา ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานีติ เอวมาทึ สคฺคคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ. สคฺคสมฺปตฺตึ กถยนฺตานญฺหิ พุทฺธานํ มุขํ นปฺปโหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อเนกปริยาเยน โข อหํ, ภิกฺขเว, สคฺคกถํ กเถยฺย’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๓.๒๕๕). Pero para mostrar que este cielo se obtiene bas!ndose en esta virtud, despu3s de la virtud pronunci3 el discurso sobre el cielo. "El discurso sobre el cielo" es este: este cielo es deseable, encantador y placentero; all& hay juego constante y siempre se obtienen prosperidades. Los dioses del reino de los Cuatro Grandes Reyes disfrutan de la felicidad y prosperidad celestiales durante novecientos mil a!os; los de T!vatiṃsa durante treinta y seis millones de a!os; tal es el discurso relacionado con las cualidades del cielo. Pues para los Budas que describen la prosperidad del cielo, su boca no es suficiente para terminar de describirla. Y as& se ha dicho: "Monjes, en verdad, de muchas maneras podr&a yo pronunciar el discurso sobre el cielo", etc. เอวํ สคฺคกถาย ปโลเภตฺวา ปุน หตฺถึ อลงฺกริตฺวา ตสฺส โสณฺฑํ ฉินฺทนฺโต วิย – ‘‘อยมฺปิ สคฺโค อนิจฺโจ อทฺธุโว, น เอตฺถ ฉนฺทราโค กาตพฺโพ’’ติ ทสฺสนตฺถํ – ‘‘อปฺปสฺสาทา กามา วุตฺตา มยา พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย’’ติอาทินา (ปาจิ. ๔๑๗; ม. นิ. ๑.๒๓๕) นเยน กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ กเถสิ. ตตฺถ อาทีนโวติ โทโส. โอกาโรติ อวกาโร ลามกภาโว. สํกิเลโสติ เตหิ สตฺตานํ สํสาเร สํกิลิสฺสนํ. ยถาห ‘‘กิลิสฺสนฺติ วต, โภ, สตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๕๑). Habiendo seducido así con la plática sobre el cielo, como quien adorna a un elefante y luego le corta la trompa, para mostrar que «este cielo también es impermanente e inestable, y no se debe concebir apego por él», explicó el peligro, la bajeza y la impureza de los placeres sensuales mediante el método: «He dicho que los placeres sensuales proporcionan poco deleite, mucho sufrimiento y mucha desesperación; el peligro en ellos es mayor». Aquí, «peligro» (ādīnava) significa falta o defecto. «Bajeza» (okāra) significa degradación o estado vil. «Impureza» (saṃkilesa) es la contaminación de los seres en el samsara a través de dichos placeres. Como dijo: «¡Oh, señores, los seres están ciertamente contaminados!». เอวํ กามาทีนเวน ตชฺชิตฺวา เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสิ. กลฺลจิตฺตนฺติ อโรคจิตฺตํ. สามุกฺกํสิกาติ สามํ อุกฺกํสิกา อตฺตนาเยว คเหตฺวา อุทฺธริตฺวา คหิตา, สยมฺภูญาเณน ทิฏฺฐา, อสาธารณา อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. กา ปเนสาติ, อริยสจฺจเทสนา? เตเนวาห – ‘‘ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺค’’นฺติ. Habiendo advertido así sobre el peligro de los placeres sensuales, manifestó los beneficios de la renuncia. «Mente preparada» (kallacitta) significa una mente sana, libre de enfermedad. «Sāmukkaṃsikā» se refiere a la enseñanza de la doctrina que él mismo, habiéndola extraído y tomado por su cuenta, vio mediante su conocimiento omnisciente; es una enseñanza que no comparte con otros. ¿Cuál es esta enseñanza de las Nobles Verdades? Por eso dijo: «el sufrimiento, el origen, la cesación y el camino». วิรชํ วีตมลนฺติ ราครชาทีนํ อภาวา วิรชํ, ราคมลาทีนํ วิคตตฺตา วีตมลํ. ธมฺมจกฺขุนฺติ อุปริ พฺรหฺมายุสุตฺเต ติณฺณํ มคฺคานํ, จูฬราหุโลวาเท อาสวกฺขยสฺเสตํ นามํ. อิธ ปน โสตาปตฺติมคฺโค อธิปฺเปโต. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนตฺถํ ‘‘ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อาห. ตญฺหิ นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจวเสน เอวํ สพฺพสงฺขตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ อุปฺปชฺชติ. «Sin polvo y sin mancha»: «sin polvo» (viraja) por la ausencia del polvo de la pasión y otros estados; «sin mancha» (vītamala) por haber desaparecido la mancha de la pasión y otros estados. «Ojo del Dhamma» es el nombre de los tres senderos inferiores en el Brahmāyu Sutta, y del agotamiento de las impurezas en el Cūḷarāhulovāda Sutta. Sin embargo, aquí se refiere al sendero de la entrada en la corriente (sotāpattimagga). Para mostrar el modo en que surge, dijo: «Todo lo que tiene la naturaleza de surgir, todo eso tiene la naturaleza de cesar». Pues surge penetrando de este modo todo lo condicionado mediante su función, tomando la cesación como objeto. ทิฏฺโฐ [Pg.66] อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม. เอส นโย เสสปเทสุปิ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉา อเนนาติ ติณฺณวิจิกิจฺโฉ. วิคตา กถํกถา อสฺสาติ วิคตกถํกโถ. เวสารชฺชปฺปตฺโตติ เวสารชฺชํ ปตฺโต. กตฺถ? สตฺถุ สาสเน. นาสฺส ปโร ปจฺจโย, น ปรสฺส สทฺธาย เอตฺถ วตฺตตีติ อปรปฺปจฺจโย. Se llama «quien ha visto el Dhamma» (diṭṭhadhammo) porque por él ha sido visto el Dhamma de las Nobles Verdades. Este mismo método se aplica a los términos restantes. Se llama «quien ha cruzado la duda» (tiṇṇavicikiccho) porque por él ha sido cruzada la duda. Se llama «quien ha disipado la incertidumbre» (vigatakathaṃkatho) porque para él la incertidumbre ha desaparecido. Se llama «quien ha alcanzado la intrepidez» (vesārajjappatto) porque ha alcanzado la confianza. ¿En dónde? En la enseñanza del Maestro. «Independiente de otros» (aparappaccayo) significa que no tiene a otro como condición y que su fe en esta enseñanza no depende de nadie más. ๗๐. จิตฺเตน สมฺปฏิจฺฉมาโน อภินนฺทิตฺวา, วาจาย ปสํสมาโน อนุโมทิตฺวา. อาวรามีติ ถเกมิ ปิทหามิ. อนาวฏนฺติ น อาวริตํ วิวฏํ อุคฺฆาฏิตํ. 70. «Habiendo celebrado» (abhinanditvā) significa aceptando con la mente; «habiendo regocijado» (anumoditvā) significa alabando con la palabra. «Cierro» (āvarāmi) significa que bloqueo o tapo. «Abierto» (anāvaṭaṃ) significa no obstruido, revelado o descubierto. ๗๑. อสฺโสสิ โข ทีฆตปสฺสีติ โส กิร ตสฺส คตกาลโต ปฏฺฐาย – ‘‘ปณฺฑิโต คหปติ, สมโณ จ โคตโม ทสฺสนสมฺปนฺโน นิยฺยานิกกโถ, ทสฺสเนปิ ตสฺส ปสีทิสฺสติ, ธมฺมกถายปิ ปสีทิสฺสติ, ปสีทิตฺวา สรณํ คมิสฺสติ, คโต นุ โข สรณํ คหปติ น ตาว คโต’’ติ โอหิตโสโตว หุตฺวา วิจรติ. ตสฺมา ปฐมํเยว อสฺโสสิ. 71. «Dīghatapassī escuchó»: se dice que desde el momento en que Upāli se marchó, él andaba con los oídos atentos pensando: «El jefe de hogar es sabio, y el asceta Gotama posee una apariencia perfecta y una plática que conduce a la liberación; tan solo con verlo, el jefe de hogar se complacerá, y también se complacerá con su plática del Dhamma; tras complacerse, irá en busca de refugio. ¿Habrá ido ya el jefe de hogar por refugio o no habrá ido todavía?». Por eso se enteró de inmediato. ๗๒. เตน หิ สมฺมาติ พลวโสเกน อภิภูโต ‘‘เอตฺเถว ติฏฺฐา’’ติ วจนํ สุตฺวาปิ อตฺถํ อสลฺลกฺเขนฺโต โทวาริเกน สทฺธึ สลฺลปติเยว. 72. «Entonces, amigo»: abrumado por un intenso pesar, aun escuchando las palabras del portero «quédate aquí mismo», el Nigantha, sin captar el sentido, continúa conversando con él. มชฺฌิมาย ทฺวารสาลายานฺติ ยสฺส ฆรสฺส สตฺต ทฺวารโกฏฺฐกา, ตสฺส สพฺพอพฺภนฺตรโต วา สพฺพพาหิรโต วา ปฏฺฐาย จตุตฺถทฺวารโกฏฺฐโก, ยสฺส ปญฺจ, ตสฺส ตติโย, ยสฺส ตโย, ตสฺส ทุติโย ทฺวารโกฏฺฐโก มชฺฌิมทฺวารสาลา นาม. เอกทฺวารโกฏฺฐกสฺส ปน ฆรสฺส มชฺฌฏฺฐาเน มงฺคลตฺถมฺภํ นิสฺสาย มชฺฌิมทฺวารสาลา. ตสฺส ปน เคหสฺส สตฺต ทฺวารโกฏฺฐกา, ปญฺจาติปิ วุตฺตํ. «En el salón de la puerta central»: para una casa que tiene siete portales, se refiere al cuarto portal contando desde el más interno o desde el más externo; para la que tiene cinco, al tercero; para la que tiene tres, al segundo. Pero para una casa de un solo portal, el salón de la puerta central está en el medio, apoyado en el pilar de los auspicios. Se dice que la casa de Upāli tenía siete portales, o también se dice que cinco. ๗๓. อคฺคนฺติอาทีนิ สพฺพานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. ยํ สุทนฺติ เอตฺถ ยนฺติ ยํ นาฏปุตฺตํ. สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. ปริคฺคเหตฺวาติ เตเนว อุตฺตราสงฺเคน อุทเร ปริกฺขิปนฺโต คเหตฺวา. นิสีทาเปตีติ สณิกํ อาจริย, สณิกํ อาจริยาติ มหนฺตํ เตลฆฏํ ฐเปนฺโต วิย นิสีทาเปติ. ทตฺโตสีติ กึ ชโฬสิ ชาโตติ อตฺโถ. ปฏิมุกฺโกติ สีเส ปริกฺขิปิตฺวา [Pg.67] คหิโต. อณฺฑหารโกติอาทึ ทุฏฺฐุลฺลวจนมฺปิ สมานํ อุปฏฺฐากสฺส อญฺญถาภาเวน อุปฺปนฺนพลวโสกตาย อิทํ นาม ภณามีติ อสลฺลกฺเขตฺวาว ภณติ. 73. «El mejor» (agga) y demás términos son todos sinónimos entre sí. En la expresión «yaṃ sudaṃ», «yaṃ» se refiere al hijo de los Nāṭa, y «sudaṃ» es solo una partícula. «Habiéndolo sujetado» significa envolviéndolo por la cintura con ese mismo manto superior. «Lo hace sentar» significa que lo sienta diciendo: «Despacio, maestro; despacio, maestro», como si estuviera colocando una gran vasija de aceite. «Estás acabado» (dattosi) tiene el sentido de «¿te has vuelto idiota?». «Atado» (paṭimukko) significa envuelto o sujetado a la cabeza. Aunque emplea un lenguaje grosero, el Nigantha habla sin darse cuenta de que dice tales groserías debido al intenso pesar surgido por el cambio de actitud de su seguidor Upāli. ๗๔. ภทฺทิกา, ภนฺเต, อาวฏฺฏนีติ นิคณฺโฐ มายเมว สนฺธาย วทติ, อุปาสโก อตฺตนา ปฏิวิทฺธํ โสตาปตฺติมคฺคํ. เตน หีติ นิปาตมตฺตเมตํ, ภนฺเต, อุปมํ เต กริสฺสามิจฺเจว อตฺโถ. การณวจนํ วา, เยน การเณน ตุมฺหากํ สาสนํ อนิยฺยานิกํ, มม สตฺถุ นิยฺยานิกํ, เตน การเณน อุปมํ เต กริสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ. 74. «Señor, es un excelente conversor»: el Nigantha dice esto refiriéndose a un sentido malicioso, mientras que el seguidor laico habla refiriéndose al sendero de la entrada en la corriente que él mismo ha penetrado. «Entonces» (tena hi) es solo una partícula; el sentido es: «Señor, le haré un símil». O bien, es una expresión de causalidad: «Puesto que su enseñanza no conduce a la liberación y la de mi Maestro sí, por esa razón le haré un símil». ๗๕. อุปวิชญฺญาติ วิชายนกาลํ อุปคตา. มกฺกฏจฺฉาปกนฺติ มกฺกฏโปตกํ. กิณิตฺวา อาเนหีติ มูลํ ทตฺวาว อาหร. อาปเณสุ หิ สวิญฺญาณกมฺปิ อวิญฺญาณกมฺปิ มกฺกฏาทิกีฬนภณฺฑกํ วิกฺกิณนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ อาห. รชิตนฺติ พหลพหลํ ปีตาวเลปนรงฺคชาตํ คเหตฺวา รชิตฺวา ทินฺนํ อิมํ อิจฺฉามีติ อตฺโถ. อาโกฏิตปจฺจาโกฏิตนฺติ อาโกฏิตญฺเจว ปริวตฺเตตฺวา ปุนปฺปุนํ อาโกฏิตญฺจ. อุภโตภาควิมฏฺฐนฺติ มณิปาสาเณน อุโภสุ ปสฺเสสุ สุฏฺฐุ วิมฏฺฐํ ฆฏฺเฏตฺวา อุปฺปาทิตจฺฉวึ. 75. «A punto de parir» (upavijaññā) significa que ha llegado el momento del parto. «Un monito» (makkaṭacchāpaka) es una cría de mono. «Cómpralo y tráelo» significa tráelo habiendo pagado su precio. Pues en las tiendas venden juguetes de mono, tanto seres vivos como objetos inanimados; refiriéndose a eso, ella dijo tales palabras. «Teñido» (rajita) significa: «Quiero este monito que ha sido teñido y entregado tras aplicarle una densa capa de tinte amarillo». «Golpeado y vuelto a golpear» significa que ha sido lavado y golpeado, y tras darle la vuelta, golpeado una y otra vez. «Pulido por ambos lados» se refiere a una piel que ha sido bien suavizada y frotada en ambos costados con una piedra pulidora o gema. รงฺคกฺขโม หิ โขติ สวิญฺญาณกมฺปิ อวิญฺญาณกมฺปิ รงฺคํ ปิวติ. ตสฺมา เอวมาห. โน อาโกฏฺฏนกฺขโมติ สวิญฺญาณกสฺส ตาว อาโกฏฺฏนผลเก ฐเปตฺวา กุจฺฉิยํ อาโกฏิตสฺส กุจฺฉิ ภิชฺชติ, กรีสํ นิกฺขมติ. เสสี อาโกฏิตสฺส สีสํ ภิชฺชติ, มตฺตลุงฺคํ นิกฺขมติ. อวิญฺญาณโก ขณฺฑขณฺฑิตํ คจฺฉติ. ตสฺมา เอวมาห. โน วิมชฺชนกฺขโมติ สวิญฺญาณโก มณิปาสาเณน วิมทฺทิยมาโน นิลฺโลมตํ นิจฺฉวิตญฺจ อาปชฺชติ, อวิญฺญาณโกปิ วจุณฺณกภาวํ อาปชฺชติ. ตสฺมา เอวมาห. รงฺคกฺขโม หิ โข พาลานนฺติ พาลานํ มนฺทพุทฺธีนํ รงฺคกฺขโม, ราคมตฺตํ ชเนติ, ปิโย โหติ. ปณฺฑิตานํ ปน นิคณฺฐวาโท วา อญฺโญ วา ภารตรามสีตาหรณาทิ นิรตฺถกกถามคฺโค อปฺปิโยว โหติ. โน อนุโยคกฺขโม, โน วิมชฺชนกฺขโมติ อนุโยคํ วา วีมํสํ วา น ขมติ, ถุเส โกฏฺเฏตฺวา ตณฺฑุลปริเยสนํ วิย กทลิยํ สารคเวสนํ วิย จ ริตฺตโก ตุจฺฉโกว โหติ. รงฺคกฺขโม เจว ปณฺฑิตานนฺติ [Pg.68] จตุสจฺจกถา หิ ปณฺฑิตานํ ปิยา โหติ, วสฺสสตมฺปิ สุณนฺโต ติตฺตึ น คจฺฉติ. ตสฺมา เอวมาห. พุทฺธวจนํ ปน ยถา ยถาปิ โอคาหิสฺสติ มหาสมุทฺโท วิย คมฺภีรเมว โหตีติ ‘‘อนุโยคกฺขโม จ วิมชฺชนกฺขโม จา’’ติ อาห. สุโณหิ ยสฺสาหํ สาวโกติ ตสฺส คุเณ สุณาหีติ ภควโต วณฺเณ วตฺตุํ อารทฺโธ. Respecto a 'receptivo al tinte' (raṅgakkhamo hi kho), significa que tanto un objeto con conciencia como uno sin ella absorbe el tinte, sea azul, dorado u otro; por ello, el tintorero dice 'receptivo al tinte'. 'No receptivo al golpe' (no ākoṭṭanakkhamo) significa que, en primer lugar, si un mono pequeño (ser consciente) es colocado sobre una tabla de lavar y es golpeado en el vientre, su vientre se rompe y los excrementos salen; si es golpeado en la cabeza, su cabeza se rompe y el cerebro se sale. Un mono de juguete (objeto sin conciencia) se rompe en pedazos. Por eso, el tintorero dice 'no receptivo al golpe'. 'No receptivo al frotamiento' (no vimajjanakkhamo) significa que si un mono vivo es frotado con una piedra preciosa, pierde el pelo y la piel; un objeto inanimado se vuelve polvo al ser frotado con dicha piedra. Por eso, el tintorero dice así. 'Receptivo al tinte para los necios' (raṅgakkhamo hi kho bālānaṃ) significa que para los necios de poca inteligencia, la doctrina de los Nigaṇṭhas parece 'receptiva al tinte' porque solo genera pasión y afecto superficial. Pero para los sabios (paṇḍitānaṃ), tanto la doctrina de los Nigaṇṭhas como otros discursos inútiles, como las historias sobre la guerra de los Bhāratas o el rapto de Sītā por Rāma, son desagradables. 'No receptivo al examen ni al análisis' (no anuyogakkhamo, no vimajjanakkhamoti) significa que no soporta la investigación ni el escrutinio; buscar esencia en la doctrina Nigaṇṭha es como triturar paja buscando arroz o buscar duramen en el tronco de un plátano: es vacío y vano. 'Receptivo al tinte para los sabios' (raṅgakkhamo ceva paṇḍitānanti) significa que la enseñanza de las Cuatro Nobles Verdades es amada por los sabios; incluso escuchándola por cien años, no se cansan de ella. Por eso Upāli dijo esto. Para aclarar más: la palabra del Buddha (buddhavacanaṃ), cuanto más se profundiza en ella, más profunda se vuelve, como el gran océano. Por eso dijo Upāli: 'es receptiva al examen y al análisis'. Al decir 'escucha de quién soy discípulo' (suṇohi yassāhaṃ sāvako), Upāli comenzó a elogiar las virtudes del Exaltado para que otros las escucharan. ๗๖. ธีรสฺสาติ ธีรํ วุจฺจติ ปณฺฑิจฺจํ, ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, เตน สมนฺนาคตสฺส ธาตุอายตนปฏิจฺจสมุปฺปาทฏฺฐานาฏฺฐานกุสลสฺส ปณฺฑิตสฺสาหํ สาวโก, โส มยฺหํ สตฺถาติ เอวํ สพฺพปเทสุ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปภินฺนขีลสฺสาติ ภินฺนปญฺจเจโตขิลสฺส. สพฺพปุถุชฺชเน วิชินึสุ วิชินนฺติ วิชินิสฺสนฺติ วาติ วิชยา. เก เต, มจฺจุมารกิเลสมารเทวปุตฺตมาราติ? เต วิชิตา วิชยา เอเตนาติ วิชิตวิชโย. ภควา, ตสฺส วิชิตวิชยสฺส. อนีฆสฺสาติ กิเลสทุกฺเขนปิ วิปากทุกฺเขนปิ นิทฺทุกฺขสฺส. สุสมจิตฺตสฺสาติ เทวทตฺตธนปาลกองฺคุลิมาลราหุลเถราทีสุปิ เทวมนุสฺเสสุ สุฏฺฐุ สมจิตฺตสฺส. วุทฺธสีลสฺสาติ วฑฺฒิตาจารสฺส. สาธุปญฺญสฺสาติ สุนฺทรปญฺญสฺส. เวสมนฺตรสฺสาติ ราคาทิวิสมํ ตริตฺวา วิตริตฺวา ฐิตสฺส. วิมลสฺสาติ วิคตราคาทิมลสฺส. 76. 'Del Sabio' (dhīrassā): por el término 'dhīra' se entiende la sabiduría. Se refiere a aquel que posee sabiduría, comprensión... (p) y visión correcta; al Sabio (el Buddha) que es experto en los elementos, las bases de los sentidos, el origen dependiente y en lo que es posible o imposible, de Él soy discípulo. Él es mi Maestro. Esta conexión de significado debe aplicarse a todos los términos siguientes. 'De quien ha roto los obstáculos' (pabhinnakhīlassā) significa de aquel que ha destruido los cinco obstáculos mentales. 'Victorioso sobre las victorias' (vijitavijayo) se explica así: los tres Maras —el Mara de la muerte (maccumāra), el Mara de las impurezas (kilesamāra) y el Mara de los dioses (devaputtamāra)— han vencido, vencen y vencerán a todos los seres mundanos; por lo tanto, se llaman 'victorias'. El Exaltado ha vencido a estos tres Maras que vencen a los demás; por eso se le llama 'Victorioso sobre las victorias'. De ese Victorioso soy discípulo. 'Libre de angustia' (anīghassā) significa libre del sufrimiento de las impurezas y del sufrimiento de la retribución. 'De mente perfectamente ecuánime' (susamacittassā) se refiere a aquel que tiene una mente igualitaria hacia Devadatta, el elefante Dhanapāla, el bandido Aṅgulimāla y el venerable Rāhula, así como hacia dioses y humanos. 'De conducta madura' (vuddhasīlassā) significa de conducta y virtud desarrolladas. 'De excelente sabiduría' (sādhupaññassā) significa de sabiduría bella. 'De quien ha cruzado la desigualdad' (vesamantarassā) significa de aquel que ha cruzado y trascendido la desigualdad de la pasión y otros venenos. 'Inmaculado' (vimalassā) significa libre de la mancha de la pasión. ตุสิตสฺสาติ ตุฏฺฐจิตฺตสฺส. วนฺตโลกามิสสฺสาติ วนฺตกามคุณสฺส. มุทิตสฺสาติ มุทิตาวิหารวเสน มุทิตสฺส, ปุนรุตฺตเมว วา เอตํ. ปสาทวเสน หิ เอกมฺปิ คุณํ ปุนปฺปุนํ วทติเยว. กตสมณสฺสาติ กตสามญฺญสฺส, สมณธมฺมสฺส มตฺถกํ ปตฺตสฺสาติ อตฺโถ. มนุชสฺสาติ โลกโวหารวเสน เอกสฺส สตฺตสฺส. นรสฺสาติ ปุนรุตฺตํ. อญฺญถา วุจฺจมาเน เอเกกคาถาย ทส คุณา นปฺปโหนฺติ. 'Del satisfecho' (tusitassā) significa de mente gozosa. 'De quien ha renunciado a los cebos del mundo' (vantalokāmisassā) significa de aquel que ha vomitado los cinco placeres sensuales. 'Del gozoso' (muditassā) significa que se regocija mediante la morada de la alegría altruista; o bien, es una repetición enfática, pues por devoción se suele repetir una misma virtud una y otra vez. 'De quien ha cumplido la vida ascética' (katasamaṇassā) significa que ha completado los deberes del asceta y ha alcanzado la cúspide del Dhamma del renunciante. 'Del hombre' (manujassā) se usa según la convención mundana para referirse a un individuo. 'Del varón' (narassā) es otra repetición. De no interpretarse así, no habría diez virtudes en cada estrofa. เวนยิกสฺสาติ สตฺตานํ วินายกสฺส. รุจิรธมฺมสฺสาติ สุจิธมฺมสฺส. ปภาสกสฺสาติ โอภาสกสฺส. วีรสฺสาติ วีริยสมฺปนฺนสฺส. นิสภสฺสาติ อุสภวสภนิสเภสุ สพฺพตฺถ อปฺปฏิสมฏฺเฐน นิสภสฺส. คมฺภีรสฺสาติ คมฺภีรคุณสฺส, คุเณหิ วา คมฺภีรสฺส. โมนปตฺตสฺสาติ ญาณปตฺตสฺส. เวทสฺสาติ เวโท วุจฺจติ ญาณํ, เตน สมนฺนาคตสฺส. ธมฺมฏฺฐสฺสาติ ธมฺเม ฐิตสฺส. สํวุตตฺตสฺสาติ ปิหิตตฺตสฺส. 'Del instructor' (venayikassā) significa de aquel que guía y disciplina a los seres. 'De Dhamma radiante' (ruciradhammassā) significa de doctrina pura. 'Del iluminador' (pabhāsakassā) significa de aquel que crea la luz de la sabiduría. 'Del heroico' (vīrassā) significa dotado de energía viril. 'Del eminente' (nisabhassā) significa aquel que es como un toro nisabha por su imperturbabilidad en todas las asambleas. 'Del profundo' (gambhīrassā) significa de cualidades profundas o profundo por sus virtudes. 'De quien ha alcanzado la sabiduría silenciosa' (monappattassā) significa que ha alcanzado la omnisciencia. 'Del conocedor' (vedassā): 'veda' significa sabiduría; de aquel que posee tal sabiduría. 'Establecido en el Dhamma' (dhammaṭṭhassā) significa establecido en el cuerpo del Dhamma. 'De ser resguardado' (saṃvutattassā) significa de aquel que tiene sus sentidos y su ser protegidos y cerrados a las impurezas. นาคสฺสาติ [Pg.69] จตูหิ การเณหิ นาคสฺส. ปนฺตเสนสฺสาติ ปนฺตเสนาสนสฺส. ปฏิมนฺตกสฺสาติ ปฏิมนฺตนปญฺญาย สมนฺนาคตสฺส. โมนสฺสาติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ, เตน สมนฺนาคตสฺส, ธุตกิเลสสฺส วา. ทนฺตสฺสาติ นิพฺพิเสวนสฺส. 'Del Noble' (nāgassā) significa de aquel que no comete el mal por cuatro razones. 'De quien busca la soledad' (pantasenassā) significa de aquel que habita habitualmente en moradas remotas y silenciosas. 'De sabiduría dialéctica' (paṭimantakassā) significa dotado de sabiduría capaz de refutar las doctrinas ajenas. 'De sabiduría' (monassā): 'mona' significa conocimiento; de aquel dotado de tal conocimiento, o bien, de aquel que ha sacudido las impurezas. 'Del controlado' (dantassā) significa de aquel que tiene sus facultades disciplinadas y puras. อิสิสตฺตมสฺสาติ วิปสฺสิอาทโย ฉ อิสโย อุปาทาย สตฺตมสฺส. พฺรหฺมปตฺตสฺสาติ เสฏฺฐปตฺตสฺส. นฺหาตกสฺสาติ นฺหาตกิเลสสฺส. ปทกสฺสาติ อกฺขราทีนิ สโมธาเนตฺวา คาถาปทกรณกุสลสฺส. วิทิตเวทสฺสาติ วิทิตญาณสฺส. ปุรินฺททสฺสาติ สพฺพปฐมํ ธมฺมทานทายกสฺส. สกฺกสฺสาติ สมตฺถสฺส. ปตฺติปตฺตสฺสาติ เย ปตฺตพฺพา คุณา, เต ปตฺตสฺส. เวยฺยากรณสฺสาติ วิตฺถาเรตฺวา อตฺถทีปกสฺส. ภควตา หิ อพฺยากตํ นาม ตนฺติ ปทํ นตฺถิ สพฺเพสํเยว อตฺโถ กถิโต. 'Del séptimo sabio' (isisattamassā) significa de aquel que es el séptimo de los Buddhas, contando desde Vipassī y los demás sabios. 'De quien ha alcanzado lo supremo' (brahmapattassā) significa que ha alcanzado la excelente omnisciencia. 'Del purificado' (nhātakassā) significa de aquel cuyas impurezas han sido lavadas. 'Del experto en la palabra' (padakassā) significa experto en componer versos y estrofas uniendo sílabas y letras. 'De sabiduría conocida' (viditavedassā) significa de aquel que posee un conocimiento plenamente realizado. 'Del primer dador' (purindadassā) significa de aquel que entrega el don del Dhamma antes que todos los demás. 'Del capaz' (sakkassā) significa de aquel capaz de soportar lo difícil. 'De quien ha logrado los logros' (pattipattissā) significa de aquel que ha obtenido plenamente todas las virtudes alcanzables. 'Del expositor' (veyyākaraṇassā) significa de aquel que muestra el significado con detalle. En efecto, no existe término en el canon que el Exaltado no haya aclarado; Él ha expuesto el significado de todas las palabras de la enseñanza. วิปสฺสิสฺสาติ วิปสฺสนกสฺส. อนภินตสฺสาติ อนตสฺส. โน อปนตสฺสาติ อทุฏฺฐสฺส. 'Del dotado de visión' (vipassissā) significa de aquel que practica la visión cabal. 'De quien no se inclina' (anabhinatassā) significa de aquel que no se inclina hacia las impurezas. 'De quien no rechaza' (no apanatassā) significa de aquel que no posee malicia o aversión. อนนุคตนฺตรสฺสาติ กิเลเส อนนุคตจิตฺตสฺส. อสิตสฺสาติ อพทฺธสฺส. 'De mente libre de rastro' (ananugatantarassā) significa de aquel cuya mente no es seguida por las impurezas. 'Del desapegado' (asitassā) significa libre de la atadura de la sed de placeres. ภูริปญฺญสฺสาติ ภูริ วุจฺจติ ปถวี, ตาย ปถวีสมาย ปญฺญาย วิปุลาย มหนฺตาย วิตฺถตาย สมนฺนาคตสฺสาติ อตฺโถ. มหาปญฺญสฺสาติ มหาปญฺญาย สมนฺนาคตสฺส. 'De sabiduría vasta como la tierra' (bhūripaññassā): por el término 'bhūri' se entiende la tierra; significa aquel dotado de una sabiduría comparable a la masa de la tierra por ser vasta, grande y extendida. 'De gran sabiduría' (mahāpaññassā) significa dotado de una sabiduría de gran poder. อนุปลิตฺตสฺสาติ ตณฺหาทิฏฺฐิกิเลเสหิ อลิตฺตสฺส. อาหุเนยฺยสฺสาติ อาหุตึ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตสฺส. ยกฺขสฺสาติ อานุภาวทสฺสนฏฺเฐน อาทิสฺสมานกฏฺเฐน วา ภควา ยกฺโข นาม. เตนาห ‘‘ยกฺขสฺสา’’ติ. มหโตติ มหนฺตสฺส. ตสฺส สาวโกหมสฺมีติ ตสฺส เอวํวิวิธคุณสฺส สตฺถุสฺส อหํ สาวโกติ. อุปาสกสฺส โสภาปตฺติมคฺเคเนว ปฏิสมฺภิทา อาคตา. อิติ ปฏิสมฺภิทาวิสเย ฐตฺวา ปทสเตน ทสพลสฺส กิเลสปฺปหานวณฺณํ กเถนฺโต ‘‘กสฺส ตํ คหปติ สาวกํ ธาเรมา’’ติ ปญฺหสฺส อตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ. "Anupalittassa" significa aquel que no está manchado por las impurezas de la avidez y los puntos de vista erróneos. "Āhuneyyassāti" se refiere a aquel que es digno de recibir y aceptar las ofrendas de todos los seres. "Yakkhassāti": el Bienaventurado es llamado "Yakkha" debido a su capacidad de manifestar su asombroso, impensable e inconmensurable poder (ānubhāva) al mundo de los seres, o bien por su naturaleza invisible y profunda. Por eso el jefe de familia Upāli dijo: "yakkhassa". "Mahato" significa del Grande. "Tassa sāvakohamasmīti" significa: "Yo soy discípulo de ese Maestro que posee tales y diversos tipos de virtudes". Al devoto Upāli le surgieron los conocimientos analíticos (paṭisambhidā) precisamente a través del Sendero de la Entrada en la Corriente (sotāpattimagga). Así, situándose en el dominio de los conocimientos analíticos y describiendo la virtud de haber abandonado las impurezas del Poseedor de los Diez Poderes (dasabala) mediante cien versos, respondió al sentido de la pregunta del Nigaṇṭha: "¿A quién consideramos tu maestro, jefe de familia?". ๗๗. กทา [Pg.70] สญฺญูฬฺหาติ กทา สมฺปิณฺฑิตา. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ อิทาเนว สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาคโต, กทาเนน เอเต วณฺณา สมฺปิณฺฑิตา’’ติ. ตสฺมา เอวมาห. วิจิตฺตํ มาลํ คนฺเถยฺยาติ สยมฺปิ ทกฺขตาย ปุปฺผานมฺปิ นานาวณฺณตาย เอกโตวณฺฏิกาทิเภทํ วิจิตฺรมาลํ คนฺเถยฺย. เอวเมว โข, ภนฺเตติ เอตฺถ นานาปุปฺผานํ มหาปุปฺผราสิ วิย นานาวิธานํ วณฺณานํ ภควโต สิเนรุมตฺโต วณฺณราสิ ทฏฺฐพฺโพ. เฉกมาลากาโร วิย อุปาลิ คหปติ. มาลาการสฺส วิจิตฺรมาลาคนฺถนํ วิย คหปติโน ตถาคตสฺส วิจิตฺรวณฺณคนฺถนํ. 77. "¿Cuándo fueron reunidas?" (kadā saññūḷhāti) significa ¿cuándo fueron recolectadas o compuestas? Se dice que Nātaputta pensó lo siguiente: "Este jefe de familia acaba de regresar de la presencia del asceta Gotama; ¿cuándo recolectó todas estas alabanzas sobre sus virtudes?". Por tal motivo, dijo eso. "Como se teje una guirnalda variada" significa que un hombre experto fabricante de guirnaldas, debido a su propia destreza y a la diversidad de colores de las flores, podría tejer una guirnalda hermosa con flores unidas por un solo tallo y otras variedades. "Así mismo, señor", en este contexto de la comparación, el cúmulo de diversas y variadas virtudes del Bienaventurado, vasto como el monte Sineru, debe verse como un inmenso montón de flores diversas. El jefe de familia Upāli debe ser visto como el experto fabricante de guirnaldas. La composición de los versos sobre las variadas virtudes del Tathāgata por parte del jefe de familia debe ser entendida como el tejido de una guirnalda hermosa por parte del fabricante de guirnaldas. อุณฺหํ โลหิตํ มุขโต อุคฺคญฺฉีติ ตสฺส หิ ภควโต สกฺการํ อสหมานสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อนตฺถิโก ทานิ อยํ คหปติ อมฺเหหิ, สฺเว ปฏฺฐาย ปณฺณาส สฏฺฐิ ชเน คเหตฺวา เอตสฺส ฆรํ ปวิสิตฺวา ภุญฺชิตุํ น ลภิสฺสามิ, ภินฺนา เม ภตฺตกุมฺภี’’ติ. อถสฺส อุปฏฺฐากวิปริณาเมน พลวโสโก อุปฺปชฺชิ. อิเม หิ สตฺตา อตฺตโน อตฺตโนว จินฺตยนฺติ. ตสฺส ตสฺมึ โสเก อุปฺปนฺเน อพฺภนฺตรํ อุณฺหํ อโหสิ, โลหิตํ วิลียิตฺถ, ตํ มหาวาเตน สมุทฺธริตํ กุเฏ ปกฺขิตฺตรชนํ วิย ปตฺตมตฺตํ มุขโต อุคฺคญฺฉิ. นิธานคตโลหิตํ วมิตฺวา ปน อปฺปกา สตฺตา ชีวิตุํ สกฺโกนฺติ. นิคณฺโฐ ตตฺเถว ชาณุนา ปติโต, อถ นํ ปาฏงฺกิยา พหินครํ นีหริตฺวา มญฺจกสิวิกาย คเหตฺวา ปาวํ อคมํสุ, โส น จิรสฺเสว ปาวายํ กาลมกาสิ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อุคฺฆาฏิตญฺญูปุคฺคลสฺส วเสน ธมฺมเทสนา ปรินิฏฺฐิตาติ. "Sangre caliente salió de su boca": al no poder soportar el honor que el jefe de familia Upāli rendía al Bienaventurado, el Nigaṇṭha tuvo este pensamiento: "Ahora este jefe de familia ya no tiene necesidad de nosotros; a partir de mañana, no podré llevar a cincuenta o sesenta nigaṇṭhas a su casa para comer; mi olla de arroz se ha roto". Entonces, debido a la traición o cambio de actitud de su seguidor, le surgió un dolor y una aflicción intensos. Ciertamente, estos seres solo piensan en su propio beneficio. Al surgir ese dolor, se produjo un calor interno en su cuerpo y la sangre se licuó; impulsada hacia arriba por un fuerte viento interno, como el tinte vertido en una jarra, salió de su boca aproximadamente un cuenco lleno de sangre. Pocos seres son capaces de sobrevivir tras vomitar la sangre acumulada en sus órganos internos. El Nigaṇṭha cayó allí mismo de rodillas; luego, sacándolo de la ciudad en una parihuela y llevándolo en una litera, se dirigieron a la ciudad de Pāvā, donde murió poco tiempo después. En este discurso, la enseñanza del Dhamma concluyó según la disposición de una persona de intelecto agudo (ugghāṭitaññū). Aquí termina el Upāli Sutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí finaliza el Comentario del Upāli Sutta. 1. Gahapati Vagga. ๗. กุกฺกุรวติกสุตฺตวณฺณนา 7. 7. Kukkuravatika Sutta ๗๘. เอวํ เม สุตนฺติ กุกฺกุรวติกสุตฺตํ. ตตฺถ โกลิเยสูติ เอวํนามเก ชนปเท. โส หิ เอโกปิ โกลนคเร ปติฏฺฐิตานํ โกลิยานํ ราชกุมารานํ นิวาสฏฺฐานตฺตา เอวํ วุจฺจติ. ตสฺมึ โกลิเยสุ ชนปเท. หลิทฺทวสนนฺติ ตสฺส กิร นิคมสฺส มาปิตกาเล ปีตกวตฺถนิวตฺถา [Pg.71] มนุสฺสา นกฺขตฺตํ กีฬึสุ. เต นกฺขตฺตกีฬาวสาเน นิคมสฺส นามํ อาโรเปนฺตา หลิทฺทวสนนฺติ นามํ อกํสุ. ตํ โคจรคามํ กตฺวา วิหรตีติ อตฺโถ. วิหาโร ปเนตฺถ กิญฺจาปิ น นิยามิโต, ตถาปิ พุทฺธานํ อนุจฺฉวิเก เสนาสเนเยว วิหาสีติ เวทิตพฺโพ. โควติโกติ สมาทินฺนโควโต, สีเส สิงฺคานิ ฐเปตฺวา นงฺคุฏฺฐํ พนฺธิตฺวา คาวีหิ สทฺธึ ติณานิ ขาทนฺโต วิย จรติ. อเจโลติ นคฺโค นิจฺเจโล. เสนิโยติ ตสฺส นามํ. 78. "Así lo he oído" y el resto de la frase se refieren al Kukkuravatika Sutta (El discurso sobre el que practica el deber del perro). "Entre los Koliyas" significa en la provincia de ese nombre. Se le llama así en plural porque era el lugar de residencia de los príncipes del clan de los Koliyas establecidos en la ciudad de Koliya. En esa provincia de los Koliyas. "Haliddavasana": se dice que cuando se fundó esa aldea, la gente vestía ropas de color amarillo y celebraba un festival. Al terminar el festival, al asignar un nombre a la aldea, la llamaron Haliddavasana. El Bienaventurado residía allí, haciendo de ella su aldea para la colecta de limosna; este es el significado. Aunque en este pasaje no se especifica un monasterio determinado, debe entenderse que residía en una morada adecuada para los Buddhas. "Govatiko" es el que ha asumido el deber de un buey: se coloca cuernos en la cabeza, se ata una cola y se desplaza como si comiera hierba junto con las vacas. "Acelo" significa desnudo, sin vestiduras. "Seniyo" es el nombre de ese asceta desnudo. กุกฺกุรวติโกติ สมาทินฺนกุกฺกุรวโต, สพฺพํ สุนขกิริยํ กโรติ. อุโภเปเต สหปํสุกีฬิกา สหายกา. กุกฺกุโรว ปลิกุชฺชิตฺวาติ สุนโข นาม สามิกสฺส สนฺติเก นิสีทนฺโต ทฺวีหิ ปาเทหิ ภูมิยํ วิเลขิตฺวา กุกฺกุรกูชิตํ กูชนฺโต นิสีทติ, อยมฺปิ ‘‘กุกฺกุรกิริยํ กริสฺสามี’’ติ ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา ทฺวีหิ หตฺเถหิ ภูมิยํ วิเลขิตฺวา สีสํ วิธุนนฺโต ‘ภู ภู’ติ กตฺวา หตฺถปาเท สมิญฺชิตฺวา สุนโข วิย นิสีทิ. ฉมานิกฺขิตฺตนฺติ ภูมิยํ ฐปิตํ. สมตฺตํ สมาทินฺนนฺติ ปริปุณฺณํ กตฺวา คหิตํ. กา คตีติ กา นิปฺผตฺติ. โก อภิสมฺปราโยติ อภิสมฺปรายมฺหิ กตฺถ นิพฺพตฺติ. อลนฺติ ตสฺส อปฺปิยํ ภวิสฺสตีติ ยาวตติยํ ปฏิพาหติ. กุกฺกุรวตนฺติ กุกฺกุรวตสมาทานํ. "Kukkuravatikoti" es Punna, quien ha asumido el deber de un perro y realiza todas las acciones de un perro. Ambos [Punna y Seniya] eran amigos de la infancia que jugaban juntos en la arena. "Gimiendo como un perro" (palikujjitvā): se dice que un perro, al sentarse cerca de su amo, araña el suelo con sus patas y se sienta emitiendo sonidos quejumbrosos. Pensando "yo también realizaré las acciones de un perro", tras intercambiar saludos cordiales con el Bienaventurado, arañó el suelo con sus manos, sacudió la cabeza haciendo el sonido "bhū bhū" y, encogiendo pies y manos, se agachó como un perro. "Puesto en el suelo" (chamānikkhittanti) se refiere a la comida colocada sobre la tierra. "Plenamente asumido" (samattaṃ samādinnaṃ) significa tomado y practicado de manera completa. "¿Cuál es el destino?" se refiere a cuál será su renacimiento. "¿Cuál es el estado futuro?" significa en qué lugar del más allá renacerá. "¡Basta!" (alaṃ): el Buddha lo rechaza hasta tres veces porque la respuesta le resultaría increíble o dolorosa al solicitante. "Kukkuravataṃ" es la observancia del deber del perro. ๗๙. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. ปริปุณฺณนฺติ อนูนํ. อพฺโพกิณฺณนฺติ นิรนฺตรํ. กุกฺกุรสีลนฺติ กุกฺกุราจารํ. กุกฺกุรจิตฺตนฺติ ‘‘อชฺช ปฏฺฐาย กุกฺกุเรหิ กาตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนจิตฺตํ. กุกฺกุรากปฺปนฺติ กุกฺกุรานํ คมนากาโร อตฺถิ, ติฏฺฐนากาโร อตฺถิ, นิสีทนากาโร อตฺถิ, สยนากาโร อตฺถิ, อุจฺจารปสฺสาวกรณากาโร อตฺถิ, อญฺเญ กุกฺกุเร ทิสฺวา ทนฺเต วิวริตฺวา คมนากาโร อตฺถิ, อยํ กุกฺกุรากปฺโป นาม, ตํ ภาเวตีติ อตฺโถ. อิมินาหํ สีเลนาติอาทีสุ อหํ อิมินา อาจาเรน วา วตสมาทาเนน วา ทุกฺกรตปจรเณน วา เมถุนวิรติพฺรหฺมจริเยน วาติ อตฺโถ. เทโวติ สกฺกสุยามาทีสุ อญฺญตโร. เทวญฺญตโรติ เตสํ ทุติยตติยฏฺฐานาทีสุ อญฺญตรเทโว. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อเทวโลกคามิมคฺคเมว เทวโลกคามิมคฺโคติ คเหตฺวา อุปฺปนฺนตาย สา อสฺส [Pg.72] มิจฺฉาทิฏฺฐิ นาม โหติ. อญฺญตรํ คตึ วทามีติ ตสฺส หิ นิรยโต วา ติรจฺฉานโยนิโต วา อญฺญา คติ นตฺถิ, ตสฺมา เอวมาห. สมฺปชฺชมานนฺติ ทิฏฺฐิยา อสมฺมิสฺสํ หุตฺวา นิปชฺชมานํ. 79. «Bhāvetīti» significa que aumenta o desarrolla. «Paripuṇṇanti» significa que no tiene deficiencias, que es completo. «Abbokiṇṇanti» significa ininterrumpidamente. «Kukkurasīlanti» se refiere a la conducta de los perros. «Kukkuracittanti» es el pensamiento que surge así: «A partir de hoy, realizaré las acciones que deben hacer los perros». «Kukkurākappanti» significa que existe una manera de caminar de los perros, una manera de estar de pie, una manera de sentarse, una manera de acostarse, una manera de defecar y orinar; y existe una manera de caminar mostrando los dientes al ver a otros perros; esto se llama comportamiento de perro. «Taṃ bhāveti» significa que cultiva dicho comportamiento. En la frase «Imināhaṃ sīlena...» (Por esta virtud...), el sentido es: «ya sea por esta conducta, por esta observancia de votos, por esta práctica de austeridades difíciles o por esta vida santa de abstinencia sexual». «Devoti» se refiere a uno de los dioses entre los de Sakka, Suyāma, etc. «Devaññataroti» se refiere a un dios que ocupa un segundo o tercer rango entre esos mismos dioses. «Micchādiṭṭhīti» se llama visión errónea porque surge al tomar como el camino que conduce al mundo celestial precisamente aquello que no es el camino que conduce a dicho mundo. «Aññataraṃ gatiṃ vadāmīti» (declaro uno de los destinos) se dice porque, para quien tiene esa visión errónea, no existe otro destino que no sea el infierno o el reino animal. «Sampajjamānanti» significa que se perfecciona sin mezclarse con visiones como el eternalismo o el nihilismo. นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามิ, ยํ มํ ภควา เอวมาหาติ ยํ มํ, ภนฺเต, ภควา เอวมาห, อหเมตํ ภควโต พฺยากรณํ น โรทามิ น ปริเทวามิ, น อนุตฺถุนามีติ อตฺโถ. เอวํ สกมฺมกวเสเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, น อสฺสุมุญฺจนมตฺเตน. «Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhagavā evamāhāti» significa: «Señor, por estas palabras que el Bienaventurado me ha dicho de tal manera, yo no lloro por esta respuesta del Bienaventurado, no me lamento ni me aflijo». Así debe entenderse el significado aquí, mediante la función de un verbo transitivo (referente al objeto del lamento), y no simplemente por el hecho de derramar lágrimas. ‘‘มตํ วา อมฺม โรทนฺติ, โย วา ชีวํ น ทิสฺสติ; ชีวนฺตํ อมฺม ปสฺสนฺตี, กสฺมา มํ อมฺม โรทสี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๓๙) – «Lloran por el muerto, madre, o por aquel a quien no ven vivo; pero a mí, que me ves vivo, madre, ¿por qué lloras por mí?». (Saṃ. Ni. 1.239). อยญฺเจตฺถ ปโยโค. อปิจ เม อิทํ, ภนฺเตติ อปิจ โข เม อิทํ, ภนฺเต, กุกฺกุรวตํ ทีฆรตฺตํ สมาทินฺนํ, ตสฺมึ สมฺปชฺชนฺเตปิ วุทฺธิ นตฺถิ, วิปชฺชนฺเตปิ. อิติ ‘‘เอตฺตกํ กาลํ มยา กตกมฺมํ โมฆํ ชาต’’นฺติ อตฺตโน วิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขมาโน โรทามิ, ภนฺเตติ. Y este es el ejemplo aquí. «Apica me idaṃ, bhanteti» significa: «Sin embargo, Señor, esta práctica de perro ha sido asumida por mí durante mucho tiempo; incluso si se perfecciona, no hay progreso en ella, y mucho menos si falla». Así, debe entenderse que dice: «Lloro, Señor, al reflexionar sobre mi propia desgracia, pensando que durante todo este tiempo, la acción que he realizado ha sido en vano». ๘๐. โควตนฺติอาทีนิ กุกฺกุรวตาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ควากปฺปนฺติ โคอากปฺปํ. เสสํ กุกฺกุรากปฺเป วุตฺตสทิสเมว. ยถา ปน ตตฺถ อญฺเญ กุกฺกุเร ทิสฺวา ทนฺเต วิวริตฺวา คมนากาโร, เอวมิธ อญฺเญ คาโว ทิสฺวา กณฺเณ อุกฺขิปิตฺวา คมนากาโร เวทิตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมว. 80. Las palabras «Govatanti» y demás deben entenderse siguiendo el mismo método explicado para la práctica de perro. «Gavākappanti» es el comportamiento de los bueyes. El resto es similar a lo dicho sobre el comportamiento de perro. Pero hay una distinción: así como allí se menciona el caminar mostrando los dientes al ver a otros perros, aquí debe entenderse el caminar levantando las orejas al ver a otros bueyes. Lo demás es idéntico. ๘๑. จตฺตาริมานิ ปุณฺณ กมฺมานีติ กสฺมา อิมํ เทสนํ อารภิ? อยญฺหิ เทสนา เอกจฺจกมฺมกิริยวเสน อาคตา, อิมสฺมิญฺจ กมฺมจตุกฺเก กถิเต อิเมสํ กิริยา ปากฏา ภวิสฺสตีติ อิมํ เทสนํ อารภิ. อปิจ อิมํ กมฺมจตุกฺกเมว เทสิยมานํ อิเม สญฺชานิสฺสนฺติ, ตโต เอโก สรณํ คมิสฺสติ, เอโก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตีติ อยเมว เอเตสํ สปฺปายาติ ญตฺวาปิ อิมํ เทสนํ อารภิ. 81. «Cattārimāni puṇṇa kammānīti» (Estos cuatro tipos de acciones, Punna): ¿Por qué inició esta enseñanza? Esta enseñanza fue expuesta en virtud de la ejecución de ciertas acciones; al explicar estos cuatro tipos de acciones, la conducta de estos hombres quedaría al descubierto, por ello inició esta enseñanza. Además, el Buda la inició sabiendo que: «Al exponerse este grupo de cuatro acciones, ellos comprenderán; entonces, uno de ellos (Punna) irá al refugio, y el otro (Seniya) se ordenará y alcanzará el estado de Arahat»; esta enseñanza era lo más adecuado para ellos. ตตฺถ กณฺหนฺติ กาฬกํ ทสอกุสลกมฺมปถกมฺมํ. กณฺหวิปากนฺติ อปาเย นิพฺพตฺตนโต กาฬกวิปากํ. สุกฺกนฺติ ปณฺฑรํ ทสกุสลกมฺมปถกมฺมํ. สุกฺกวิปากนฺติ สคฺเค นิพฺพตฺตนโต ปณฺฑรวิปากํ. กณฺหสุกฺกนฺติ โวมิสฺสกกมฺมํ. กณฺหสุกฺกวิปากนฺติ สุขทุกฺขวิปากํ. มิสฺสกกมฺมญฺหิ กตฺวา [Pg.73] อกุสเลน ติรจฺฉานโยนิยํ มงฺคลหตฺถิฏฺฐานาทีสุ อุปฺปนฺโน กุสเลน ปวตฺเต สุขํ เวทิยติ. กุสเลน ราชกุเลปิ นิพฺพตฺโต อกุสเลน ปวตฺเต ทุกฺขํ เวทิยติ. อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ กมฺมกฺขยกรํ จตุมคฺคเจตนากมฺมํ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ ยทิ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. ยทิ สุกฺกํ ภเวยฺย, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย. อุภยวิปากสฺส ปน อทานโต อกณฺหาสุกฺกวิปากตฺตา ‘‘อกณฺหํ อสุกฺก’’นฺติ วุตฺตํ. อยํ ตาว อุทฺเทเส อตฺโถ. En ese pasaje, «kaṇhaṃ» se refiere a la acción oscura, que son los diez senderos de la acción insalubre. «Kaṇhavipākaṃ» se refiere a que produce un resultado oscuro por nacer en los estados de privación (apāya). «Sukkaṃ» se refiere a la acción brillante, que son los diez senderos de la acción saludable. «Sukkavipākaṃ» se refiere a que produce un resultado brillante por nacer en el cielo. «Kaṇhasukkaṃ» es la acción mixta. «Kaṇhasukkavipākaṃ» es la acción que tiene resultados de felicidad y de sufrimiento. En efecto, tras realizar una acción mixta, debido a lo insalubre, uno nace en el reino animal como un elefante real bendecido con lujos, y debido a lo saludable, experimenta felicidad en su transcurso de vida. O bien, nace en una familia real debido a lo saludable, pero experimenta sufrimiento en su vida debido a lo insalubre. Con los términos «akaṇhaṃ asukkaṃ» (ni oscura ni brillante) se refiere a la acción de la volición de los cuatro senderos que pone fin a la acción (kamma). Pues si fuera oscura, daría un resultado oscuro; si fuera brillante, daría un resultado brillante. Pero al no otorgar ninguno de esos dos resultados, por ser un resultado ni oscuro ni brillante, se llama «akaṇhaṃ asukkaṃ». Este es el significado en cuanto a la exposición inicial. นิทฺเทเส ปน สพฺยาพชฺฌนฺติ สทุกฺขํ. กายสงฺขาราทีสุ กายทฺวาเร คหณาทิวเสน โจปนปฺปตฺตา ทฺวาทส อกุสลเจตนา สพฺยาพชฺฌกายสงฺขาโร นาม. วจีทฺวาเร หนุสญฺโจปนวเสน วจีเภทปวตฺติกา ตาเยว ทฺวาทส วจีสงฺขาโร นาม. อุภยโจปนํ อปฺปตฺตา รโห จินฺตยนฺตสฺส มโนทฺวาเร ปวตฺตา มโนสงฺขาโร นาม. อิติ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ กายทุจฺจริตาทิเภทา อกุสลเจตนาว สงฺขาราติ เวทิตพฺพา. อิมสฺมิญฺหิ สุตฺเต เจตนา ธุรํ, อุปาลิสุตฺเต กมฺมํ. อภิสงฺขริตฺวาติ สงฺกฑฺฒิตฺวา, ปิณฺฑํ กตฺวาติ อตฺโถ. สพฺยาพชฺฌํ โลกนฺติ สทุกฺขํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺตีติ สทุกฺขา วิปากผสฺสา ผุสนฺติ. เอกนฺตทุกฺขนฺติ นิรนฺตรทุกฺขํ. ภูตาติ เหตฺวตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ, ภูตกมฺมโต ภูตสฺส สตฺตสฺส อุปฺปตฺติ โหติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถาภูตํ กมฺมํ สตฺตา กโรนฺติ, ตถาภูเตน กมฺเมน กมฺมสภาควเสน เตสํ อุปปตฺติ โหติ. เตเนวาห ‘‘ยํ กโรติ เตน อุปปชฺชตี’’ติ. เอตฺถ จ เตนาติ กมฺเมน วิย วุตฺตา, อุปปตฺติ จ นาม วิปาเกน โหติ. ยสฺมา ปน วิปากสฺส กมฺมํ เหตุ, ตสฺมา เตน มูลเหตุภูเตน กมฺเมน นิพฺพตฺตตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ผสฺสา ผุสนฺตีติ เยน กมฺมวิปาเกน นิพฺพตฺโต, ตํกมฺมวิปากผสฺสา ผุสนฺติ. กมฺมทายาทาติ กมฺมทายชฺชา กมฺมเมว เนสํ ทายชฺชํ สนฺตกนฺติ วทามิ. En cuanto al Niddesa, 'sabyāpajjha' (con aflicción) significa con sufrimiento (sadukkha). Las doce voliciones perjudiciales (akusalacetanā) que alcanzan el movimiento (copanappattā) en la puerta del cuerpo, a través de acciones como asir objetos, se denominan 'sabyāpajjha-kāyasaṅkhāra' (formación corporal con aflicción). Esas mismas doce voliciones, cuando producen el habla mediante el movimiento de la mandíbula en la puerta verbal, se denominan 'vacīsaṅkhāra'. Las voliciones que surgen en la puerta de la mente de quien reflexiona en soledad (raho), sin llegar al movimiento corporal o verbal, se denominan 'manosaṅkhāra'. Así, debe entenderse que en las tres puertas, las voliciones perjudiciales divididas en mala conducta corporal y demás son las 'formaciones' (saṅkhārā). En este sutta, la volición (cetanā) es lo principal, mientras que en el Upāli Sutta, la acción (kamma) es lo principal. 'Abhisaṅkharitvā' significa habiendo acumulado o agrupado. 'Sabyāpajjhaṃ lokaṃ' significa que renacen en un mundo de sufrimiento (los reinos de miseria). 'Sabyāpajjhā phassā phusanti' significa que los contactos que son resultados asociados al sufrimiento les afectan. 'Ekantadukkhaṃ' se refiere al sufrimiento ininterrumpido. 'Bhūtā' es un término en caso ablativo con sentido de causa; significa que el renacimiento del ser ocurre debido a la acción (kamma) que produce la existencia. Esto es lo que se quiere decir: así como los seres realizan una acción que conduce a la existencia, así ocurre su renacimiento mediante esa acción, de acuerdo con la naturaleza de dicha acción. Por eso se dijo: 'según lo que hace, así renace'. En este contexto, se dice 'por la acción' (tenāti kammena), aunque el renacimiento ocurre propiamente a través del resultado (vipāka). Sin embargo, como la acción es la causa del resultado, se dice que uno nace por esa acción que es la causa raíz; este es el significado aquí. 'Phassā phusanti' significa que los contactos que son resultados de aquella acción por la cual nació, le afectan. 'Kammadāyādā' significa herederos de sus acciones; digo que la acción misma es su herencia y su propiedad. อพฺยาพชฺฌนฺติ นิทฺทุกฺขํ. อิมสฺมึ วาเร กายทฺวาเร ปวตฺตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา กายสงฺขาโร นาม. ตาเยว วจีทฺวาเร ปวตฺตา วจีสงฺขาโร นาม. มโนทฺวาเร ปวตฺตา ตาเยว อฏฺฐ, ติสฺโส จ เหฏฺฐิมฌานเจตนา อพฺยาพชฺฌมโนสงฺขาโร นาม. ฌานเจตนา ตาว โหตุ, กามาวจรา กินฺติ อพฺยาพชฺฌมโนสงฺขาโร นาม ชาตาติ. กสิณสชฺชนกาเล [Pg.74] จ กสิณาเสวนกาเล จ ลพฺภนฺติ. กามาวจรเจตนา ปฐมชฺฌานเจตนาย ฆฏิตา, จตุตฺถชฺฌานเจตนา ตติยชฺฌานเจตนาย ฆฏิตา. อิติ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ กายสุจริตาทิเภทา กุสลเจตนาว สงฺขาราติ เวทิตพฺโพ. ตติยวาโร อุภยมิสฺสกวเสน เวทิตพฺพา. 'Abyāpajjha' (sin aflicción) significa libre de sufrimiento. En esta sección, las ocho voliciones saludables del plano de los sentidos (kāmāvacara kusala cetanā) que ocurren en la puerta del cuerpo se denominan 'kāyasaṅkhāra'. Esas mismas, cuando ocurren en la puerta verbal, se denominan 'vacīsaṅkhāra'. En la puerta de la mente, esas mismas ocho junto con las tres voliciones de los jhanas inferiores se denominan 'abyāpajjha-manosaṅkhāra'. Que así sea para las voliciones de los jhanas, pero ¿cómo se originan las voliciones del plano de los sentidos como 'manosaṅkhāra sin aflicción'? Se obtienen en el momento de preparar el objeto de meditación (kasiṇa) y en el momento de cultivarlo repetidamente. Las voliciones del plano de los sentidos están vinculadas con la volición del primer jhana, y la volición del cuarto jhana con la del tercer jhana. Así, debe entenderse que en las tres puertas, las voliciones saludables divididas en buena conducta corporal y demás son las 'formaciones' (saṅkhārā). El tercer caso debe entenderse como una mezcla de ambos tipos (saludables y perjudiciales). เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติอาทีสุ มนุสฺสานํ ตาว กาเลน สุขํ กาเลน ทุกฺขํ ปากฏเมว, เทเวสุ ปน ภุมฺมเทวตานํ, วินิปาติเกสุ เวมานิกเปตานํ กาเลน สุขํ กาเลน ทุกฺขํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. หตฺถิอาทีสุ ติรจฺฉาเนสุปิ ลพฺภติเยว. En pasajes como 'así como los seres humanos', debe entenderse que para los humanos es evidente que a veces hay felicidad y a veces sufrimiento. Entre los devas, esto ocurre a las deidades terrestres (bhummadevatā), y entre los seres caídos, a los petas con palacios (vemānika-peta), quienes experimentan felicidad a veces y sufrimiento a veces. Esto también se encuentra incluso entre los animales, como elefantes y otros. ตตฺราติ เตสุ ตีสุ กมฺเมสุ. ตสฺส ปหานาย ยา เจตนาติ ตสฺส ปหานตฺถาย มคฺคเจตนา. กมฺมํ ปตฺวาว มคฺคเจตนาย อญฺโญ ปณฺฑรตโร ธมฺโม นาม นตฺถิ. อิทํ ปน กมฺมจตุกฺกํ ปตฺวา ทฺวาทส อกุสลเจตนา กณฺหา นาม, เตภูมกกุสลเจตนา สุกฺกา นาม, มคฺคเจตนา อกณฺหา อสุกฺกาติ อาคตา. 'Tatra' significa entre esos tres tipos de acciones. 'Tassa pahānāya yā cetanā' se refiere a la volición del Sendero (maggacetanā) que surge para el abandono de dichas acciones. En comparación con la volición del Sendero, no existe ningún otro fenómeno (dhamma) que sea más puramente blanco. Llegando a este cuarto tipo de acción, las doce voliciones perjudiciales se denominan 'negras', las voliciones saludables de los tres planos se denominan 'blancas', y la volición del Sendero se denomina 'ni negra ni blanca'. ๘๒. ‘‘ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต’’ติ อิทํ โส ‘‘จิรํ วต เม อนิยฺยานิกปกฺเข โยเชตฺวา อตฺตา กิลมิโต, ‘สุกฺขนทีตีเร นฺหายิสฺสามี’ติ สมฺปริวตฺเตนฺเตน วิย ถุเส โกฏฺเฏนฺเตน วิย จ น โกจิ อตฺโถ นิปฺผาทิโต, หนฺทาหํ อตฺตานํ โยเค โยเชมี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห. อถ ภควา โยเนน ขนฺธเก ติตฺถิยปริวาโส ปญฺญตฺโต, ยํ อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ สามเณรภูมิยํ ฐิโต – ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนาโม อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อากงฺขามิ อุปสมฺปทํ, สฺวาหํ, ภนฺเต, สงฺฆํ จตฺตาโร มาเส ปริวาสํ ยาจามี’’ติอาทินา (มหาว. ๘๖) นเยน สมาทิยิตฺวา ปริวสติ, ตํ สนฺธาย ‘‘โย โข, เสนิย, อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ’’ติอาทิมาห. 82. Él dijo: '¡Que pueda yo, venerable señor!', pensando: 'Ciertamente, durante mucho tiempo me he agotado en prácticas que no conducen a la liberación; como alguien que intenta bañarse en la orilla de un río seco o como quien machaca paja sin obtener beneficio alguno. ¡Ahora me aplicaré al esfuerzo correcto!'. Entonces el Bienaventurado se refirió al período de prueba para los ascetas de otras sectas (titthiyaparivāso) prescrito en el Khandhaka del Vinaya, donde aquel que anteriormente fue miembro de otra secta, establecido en el estado de novicio, solicita el período de prueba de cuatro meses ante la Orden. ตตฺถ ปพฺพชฺชนฺติ วจนสิลิฏฺฐตาวเสเนว วุตฺตํ. อปริวสิตฺวาเยว หิ ปพฺพชฺชํ ลภติ. อุปสมฺปทตฺถิเกน ปน นาติกาเลน คามปฺปเวสนาทีนิ อฏฺฐ วตฺตานิ ปูเรนฺเตน ปริวสิตพฺพํ. อารทฺธจิตฺตาติ อฏฺฐวตฺตปูรเณน ตุฏฺฐจิตฺตา. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปเนส ติตฺถิยปริวาโส สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย ปพฺพชฺชขนฺธกวณฺณนายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๘๖) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ[Pg.75]. อปิจ เมตฺถาติ อปิจ เม เอตฺถ. ปุคฺคลเวมตฺตตา วิทิตาติ ปุคฺคลนานตฺตํ วิทิตํ. อยํ ปุคฺคโล ปริวาสารโห, อยํ น ปริวาสารโหติ อิทํ มยฺหํ ปากฏนฺติ ทสฺเสติ. En ese contexto, la mención de 'pabbajjā' (la salida al hogar) se hizo solo por la fluidez del discurso, pues uno puede recibir la ordenación como novicio sin el período de prueba. Sin embargo, aquel que desea la ordenación completa (upasampadā) debe cumplir el período de prueba observando los ocho deberes, como no entrar al pueblo demasiado temprano. 'Āraddhacittā' se refiere a los monjes cuyas mentes están complacidas por el cumplimiento de los ocho deberes. Este es el resumen aquí. En detalle, este período de prueba para miembros de otras sectas debe entenderse según el método explicado en el Samantapāsādikā, el comentario del Vinaya, en la explicación del Pabbajjākhandhaka. En la frase 'apica mettha', debe hacerse la división silábica como 'apica me ettha'. 'Puggalavemattatā viditā' significa que la diversidad o diferencia entre las personas es conocida. Esto muestra: 'Es evidente para mí que esta persona es apta para el período de prueba y esta otra no lo es'. ตโต เสนิโย จินฺเตสิ – ‘‘อโห อจฺฉริยํ พุทฺธสาสนํ, ยตฺถ เอวํ ฆํสิตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ยุตฺตเมว คณฺหนฺติ, อยุตฺตํ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ. ตโต สุฏฺฐุตรํ ปพฺพชฺชาย สญฺชาตุสฺสาโห สเจ, ภนฺเตติอาทิมาห. อถ ภควา ตสฺส ติพฺพจฺฉนฺทตํ วิทิตฺวา น เสนิโย ปริวาสํ อรหตีติ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘คจฺฉ ตฺวํ, ภิกฺขุ, เสนิยํ นฺหาเปตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อาเนหี’’ติ. โส ตถา กตฺวา ตํ ปพฺพาเชตฺวา ภควโต สนฺติกํ อานยิ. ภควา คเณ นิสีทิตฺวา อุปสมฺปาเทสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อลตฺถ โข อเจโล เสนิโย ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ อลตฺถ อุปสมฺปท’’นฺติ. Luego, Seniya pensó: '¡Oh, qué maravillosa es la enseñanza del Buda!, donde examinan y prueban todo rigurosamente, aceptando solo lo que es apto y desechando lo que no lo es'. A partir de ahí, habiendo surgido en él un entusiasmo aún mayor por la vida monástica, dijo: 'Si, venerable señor', y demás. Entonces el Bienaventurado, conociendo su intensa determinación (tibbacchandata), declaró que Seniya no requería el período de prueba y llamó a cierto monje diciendo: 'Ve, monje, baña a Seniya, dalo de alta como novicio y tráelo'. Aquel monje, habiendo actuado según las instrucciones del Buda, lo inició y lo llevó ante el Bienaventurado. El Bienaventurado, sentado en medio de la asamblea de monjes, le otorgó la ordenación completa. Por eso se dijo: 'El asceta Seniya recibió ante el Bienaventurado la salida al hogar y la ordenación completa'. อจิรูปสมฺปนฺโนติ อุปสมฺปนฺโน หุตฺวา นจิรเมว. วูปกฏฺโฐติ วตฺถุกามกิเลสกาเมหิ กาเยน จ จิตฺเตน จ วูปกฏฺโฐ. อปฺปมตฺโตติ กมฺมฏฺฐาเน สตึ อวิชหนฺโต. อาตาปีติ กายิกเจตสิกสงฺขาเตน วีริยาตาเปน อาตาปี. ปหิตตฺโตติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย เปสิตตฺโต วิสฺสฏฺฐอตฺตภาโว. ยสฺสตฺถายาติ ยสฺส อตฺถาย. กุลปุตฺตาติ อาจารกุลปุตฺตา. สมฺมเทวาติ เหตุนาว การเณเนว. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยปริโยสานภูตํ อรหตฺตผลํ. ตสฺส หิ อตฺถาย กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาเยว ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา, อปรปฺปจฺจยํ ญตฺวาติ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺช วิหาสีติ ปาปุณิตฺวา สมฺปาเทตฺวา วิหาสิ. เอวํ วิหรนฺโตว ขีณา ชาติ…เป… อพฺภญฺญาสิ. Acirūpasampanno significa habiéndose ordenado no hace mucho tiempo. Vūpakaṭṭho significa aquel que se ha retirado de los objetos de deseo sensual (vatthukāma) y de las impurezas del deseo (kilesakāma), tanto física como mentalmente. Appamatto significa no abandonar la atención plena (sati) en el objeto de meditación (kammaṭṭhāna). Ātāpī significa poseer un esfuerzo (vīriya) ardiente, tanto físico como mental, que consume las impurezas. Pahitatto significa aquel cuya mente ha sido dirigida hacia el Nibbāna, habiendo renunciado a la preocupación por el cuerpo y la vida, entregando su propio ser. Yassatthāya significa por el propósito de (el fruto del Arhat). Kulaputtā significa hijos de buena familia en términos de conducta. Sammadeva significa correctamente, a través de causas de apoyo (upathambaka) y causas productoras (janaka). Taṃ anuttaraṃ se refiere a ese insuperable fruto del Arhat. Brahmacariyapariyosānaṃ significa el fruto del Arhat, que es la culminación de la vida santa del sendero (magga-brahmacariya). Pues es con ese propósito que los hijos de buena familia se ordenan. Diṭṭheva dhamme significa en esta misma existencia. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā significa habiéndolo realizado directamente mediante la sabiduría propia del fruto del Arhat, conociéndolo por sí mismo sin depender de otros. Upasampajja vihāsi significa habiendo alcanzado y perfeccionado, moró. Mientras moraba de esta manera, el venerable Seniya comprendió: 'El nacimiento se ha agotado... (pe)... lo comprendió plenamente'. เอวมสฺส ปจฺจเวกฺขณภูมึ ทสฺเสตฺวา อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปตุํ ‘‘อญฺญตโร โข ปนายสฺมา เสนิโย อรหตํ อโหสี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญตโรติ เอโก. อรหตนฺติ อรหนฺตานํ, ภควโต สาวกานํ อรหนฺตานํ อพฺภนฺตโร อโหสีติ อยเมวตฺถ อธิปฺปาโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. Habiendo mostrado así la etapa del conocimiento de revisión (paccavekkhaṇā) de Seniya, y con el fin de concluir la enseñanza con la culminación del Arhatship, se dijo: 'El venerable Seniya se convirtió en uno de los Arhats'. Aquí, aññataro significa uno de los Arhats. Arahatanti significa que llegó a estar entre los Arhats que son discípulos del Bienaventurado. Este es el significado pretendido. El resto es claro en todo el texto. Aquí termina el comentario del Kukkuravatika Sutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. กุกฺกุรวติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario del séptimo sutta, el Kukkuravatika Sutta. Capítulo de los jefes de hogar (Gahapati-vagga). ๘. อภยราชกุมารสุตฺตวณฺณนา 8. 8. Comentario del Abhayarājakumāra Sutta. ๘๓. เอวํ [Pg.76] เม สุตนฺติ อภยสุตฺตํ. ตตฺถ อภโยติ ตสฺส นามํ. ราชกุมาโรติ พิมฺพิสารสฺส โอรสปุตฺโต. วาทํ อาโรเปหีติ โทสํ อาโรเปหิ. เนรยิโกติ นิรเย นิพฺพตฺตโก. กปฺปฏฺโฐติ กปฺปฏฺฐิติโก. อเตกิจฺโฉติ พุทฺธสหสฺเสนาปิ ติกิจฺฉิตุํ น สกฺกา. อุคฺคิลิตุนฺติ ทฺเว อนฺเต โมเจตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺโต อุคฺคิลิตุํ พหิ นีหริตุํ น สกฺขิติ. โอคิลิตุนฺติ ปุจฺฉาย โทสํ ทตฺวา หาเรตุํ อสกฺโกนฺโต โอคิลิตุํ อนฺโต ปเวเสตุํ น สกฺขิติ. 83. 'Evaṃ me sutaṃ' es el Abhayarājakumāra Sutta. Allí, Abhaya es el nombre del príncipe. Rājakumāro significa el hijo biológico del rey Bimbisāra. Vādaṃ āropehi significa impútale una falta o refútalo. Nerayiko significa aquel destinado a renacer en el infierno. Kappaṭṭho significa que permanece allí por la duración de un eón (kappa). Atekiccho significa incurable, alguien a quien ni siquiera mil Buddhas podrían sanar. Uggilituṃ se refiere a que el asceta Gotama, al no poder responder a los dos extremos de la pregunta, no sería capaz de 'vomitarla' o sacarla fuera. Ogilituṃ significa que, al no poder evitar la falta en la pregunta, no sería capaz de 'tragarla' o internalizarla. เอวํ, ภนฺเตติ นิคณฺโฐ กิร จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม มยฺหํ สาวเก ภินฺทิตฺวา คณฺหาติ, หนฺทาหํ เอกํ ปญฺหํ อภิสงฺขโรมิ, ยํ ปุฏฺโฐ สมโณ โคตโม อุกฺกุฏิโก หุตฺวา นิสินฺโน อุฏฺฐาตุํ น สกฺขิสฺสตี’’ติ. โส อภยสฺส เคหา นีหฏภตฺโต สินิทฺธโภชนํ ภุญฺชนฺโต พหู ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวา – ‘‘เอตฺถ สมโณ โคตโม อิมํ นาม โทสํ ทสฺเสสฺสติ, เอตฺถ อิมํ นามา’’ติ สพฺเพ ปหาย จาตุมาสมตฺถเก อิมํ ปญฺหํ อทฺทส. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิมสฺส ปญฺหสฺส ปุจฺฉาย วา วิสฺสชฺชเน วา น สกฺกา โทโส ทาตุํ, โอวฏฺฏิกสาโร อยํ, โก นุ โข อิมํ คเหตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ อาโรเปสฺสตี’’ติ. ตโต ‘‘อภโย ราชกุมาโร ปณฺฑิโต, โส สกฺขิสฺสตีติ ตํ อุคฺคณฺหาเปมี’’ติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหาเปสิ. โส วาทชฺฌาสยตาย ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต ‘‘เอวํ, ภนฺเต,’’ติ อาห. 'Sí, señor', así se dice que pensó el Nigaṇṭha: 'El asceta Gotama está dividiendo y llevándose a mis discípulos. Ahora prepararé una pregunta tal que, cuando se le formule, el asceta Gotama, aun estando sentado, no podrá levantarse'. Se dice que él, tras recibir una comida refinada de la casa de Abhaya, ideó muchas preguntas. Pensó: 'En esta cuestión, el asceta Gotama mostrará tal error, y en esta otra, tal otro'. Finalmente, descartó todas y, al cabo de cuatro meses, encontró esta pregunta de 'doble filo'. Entonces pensó: 'No es posible hallar falta ni en la formulación ni en la respuesta a esta pregunta; es como un tesoro guardado en el cinturón. ¿Quién podrá llevar esta pregunta y refutar al asceta Gotama?'. Luego decidió: 'El príncipe Abhaya es sabio, él podrá hacerlo; haré que la aprenda'. Llegando a esta conclusión, se la enseñó. El príncipe, movido por el deseo de debatir, aceptó las palabras del Nigaṇṭha diciendo: 'Sí, señor'. ๘๔. อกาโล โข อชฺชาติ อยํ ปญฺโห จตูหิ มาเสหิ อภิสงฺขโต, ตตฺถ อิทํ คเหตฺวา อิทํ วิสฺสชฺชิยมาเน ทิวสภาโค นปฺปโหสฺสตีติ มญฺญนฺโต เอวํ จินฺเตสิ. โส ทานีติ สฺเว ทานิ. อตฺตจตุตฺโถติ กสฺมา พหูหิ สทฺธึ น นิมนฺเตสิ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘พหูสุ นิสินฺเนสุ โถกํ ทตฺวา วทนฺตสฺส อญฺญํ สุตฺตํ อญฺญํ การณํ อญฺญํ ตถารูปํ วตฺถุํ อาหริตฺวา ทสฺเสสฺสติ, เอวํ สนฺเต กลโห วา โกลาหลเมว วา ภวิสฺสติ. อถาปิ เอกกํเยว นิมนฺเตสฺสามิ, เอวมฺปิ เม ครหา อุปฺปชฺชิสฺสติ ‘ยาวมจฺฉรี วายํ อภโย, ภควนฺตํ ทิวเส ทิวเส ภิกฺขูนํ สเตนปิ สหสฺเสนปิ สทฺธึ จรนฺตํ ทิสฺวาปิ เอกกํเยว [Pg.77] นิมนฺเตสี’’’ติ. ‘‘เอวํ ปน โทโส น ภวิสฺสตี’’ติ อปเรหิ ตีหิ สทฺธึ อตฺตจตุตฺถํ นิมนฺเตสิ. 84. 'Hoy no es el momento adecuado': el príncipe pensó esto considerando que, habiendo sido esta pregunta preparada por el Nigaṇṭha durante cuatro meses, si se discutía su planteamiento y resolución, la parte restante del día no sería suficiente. 'So dānī' debe entenderse como 'sve dāni' (mañana). ¿Por qué no invitó a muchos monjes? Se dice que pensó: 'Si hay muchos monjes sentados, el Bienaventurado, para responder a quien ofrece poco, podría citar otros suttas, razones o evidencias similares, y ante tal situación, se produciría una disputa o un gran alboroto. Por otro lado, si invito solo al Buddha, se me criticará diciendo: "¡Qué tacaño es este Abhaya! Aunque ve al Bienaventurado caminando diariamente con cientos o miles de monjes, lo invita a Él solo"'. Pensando que 'así no habrá reproche', invitó al Bienaventurado junto con otros tres monjes, siendo él mismo el cuarto. ๘๕. น ขฺเวตฺถ, ราชกุมาร, เอกํเสนาติ น โข, ราชกุมาร, เอตฺถ ปญฺเห เอกํเสน วิสฺสชฺชนํ โหติ. เอวรูปญฺหิ วาจํ ตถาคโต ภาเสยฺยาปิ น ภาเสยฺยาปิ. ภาสิตปจฺจเยน อตฺถํ ปสฺสนฺโต ภาเสยฺย, อปสฺสนฺโต น ภาเสยฺยาติ อตฺโถ. อิติ ภควา มหานิคณฺเฐน จตูหิ มาเสหิ อภิสงฺขตํ ปญฺหํ อสนิปาเตน ปพฺพตกูฏํ วิย เอกวจเนเนว สํจุณฺเณสิ. อนสฺสุํ นิคณฺฐาติ นฏฺฐา นิคณฺฐา. 85. 'No hay una respuesta categórica en este asunto, príncipe': esto significa que en esta pregunta no existe una respuesta de un solo lado. El Tathāgata puede decir tales palabras o puede no decirlas. El significado es que las diría si ve un beneficio en decirlas, y no las diría si no ve beneficio alguno. Así, el Bienaventurado, con una sola frase, pulverizó la pregunta que el gran Nigaṇṭha había preparado durante cuatro meses, como un rayo que destruye la cima de una montaña. 'Anassuṃ nigaṇṭhā' significa que los Nigaṇṭhas fueron derrotados. ๘๖. องฺเก นิสินฺโน โหตีติ อูรูสุ นิสินฺโน โหติ. เลสวาทิโน หิ วาทํ ปฏฺฐเปนฺตา กิญฺจิเทว ผลํ วา ปุปฺผํ วา โปตฺถกํ วา คเหตฺวา นิสีทนฺติ. เต อตฺตโน ชเย สติ ปรํ อชฺโฌตฺถรนฺติ, ปรสฺส ชเย สติ ผลํ ขาทนฺตา วิย ปุปฺผํ ฆายนฺตา วิย โปตฺถกํ วาเจนฺตา วิย วิกฺเขปํ ทสฺเสนฺติ. อยํ ปน จินฺเตสิ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอส โอสฏสงฺคาโม ปรวาทมทฺทโน. สเจ เม ชโย ภวิสฺสติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ ภวิสฺสติ, ทารกํ วิชฺฌิตฺวา โรทาเปสฺสามิ. ตโต ปสฺสถ, โภ, อยํ ทารโก โรทติ, อุฏฺฐหถ ตาว, ปจฺฉาปิ ชานิสฺสามา’’ติ ตสฺมา ทารกํ คเหตฺวา นิสีทิ. ภควา ปน ราชกุมารโต สหสฺสคุเณนปิ สตสหสฺสคุเณนปิ วาทีวรตโร, ‘‘อิมเมวสฺส ทารกํ อุปมํ กตฺวา วาทํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ราชกุมารา’’ติอาทิมาห. 86. "Sentado en el regazo" (aṅke nisinno) significa que está sentado sobre los muslos (ūrūsu). Pues aquellos que proponen una doctrina basada en argucias (lesavādino) se sientan sosteniendo algún fruto, flor o libro. Cuando triunfan, dominan al oponente; cuando el otro triunfa, muestran distracción como si estuvieran comiendo el fruto, oliendo la flor o leyendo el libro. Pero este príncipe pensó: "Este es el Buda Completamente Iluminado, veterano en mil batallas de debate y destructor de las doctrinas ajenas. Si triunfo, esto será bueno. Si no triunfo, golpearé al niño para que llore. Entonces diré: '¡Miren, señores, este niño llora! Levántense por ahora; sabremos el resultado más tarde'". Por eso se sentó sosteniendo al niño. Sin embargo, el Bienaventurado, siendo un debatiente muy superior al príncipe por miles y cientos de miles de veces, pensó: "Usando a este mismo niño como ejemplo, destruiré su argumento", y dijo: "¿Qué piensas, príncipe?", y así sucesivamente. ตตฺถ มุเข อาหเรยฺยาติ มุเข ฐเปยฺย. อาหเรยฺยสฺสาหนฺติ อปเนยฺยํ อสฺส อหํ. อาทิเกเนวาติ ปฐมปโยเคเนว. อภูตนฺติ อภูตตฺถํ. อตจฺฉนฺติ น ตจฺฉํ. อนตฺถสํหิตนฺติ น อตฺถสํหิตํ น วฑฺฒินิสฺสิตํ. อปฺปิยา อมนาปาติ เนว ปิยา น มนาปา. อิมินา นเยเนว สพฺพตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. Allí, "lo pondría en la boca" (mukhe āhareyya) significa que lo colocaría en la boca. "Yo se lo sacaría" (āhareyyassāhaṃ) significa "yo se lo quitaría a él". "Al primer intento" (ādikeneva) significa solo con el primer esfuerzo. "Falso" (abhūtaṃ) significa de naturaleza inexistente. "No veraz" (atacchaṃ) significa que no es real. "Inútil" (anatthasaṃhitaṃ) significa no relacionado con el beneficio ni con el crecimiento. "Desagradable y molesto" (appiyā amanāpā) significa ni querido ni placentero. De esta misma manera debe entenderse el significado en todos los casos. ตตฺถ อปฺปิยปกฺเข ปฐมวาจา อโจรํเยว โจโรติ, อทาสํเยว ทาโสติ, อทุปฺปยุตฺตํเยว ทุปฺปยุตฺโตติ ปวตฺตา. น ตํ ตถาคโต ภาสติ. ทุติยวาจา โจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน ปวตฺตา. ตมฺปิ [Pg.78] ตถาคโต น ภาสติ. ตติยวาจา ‘‘อิทานิ อกตปุญฺญตาย ทุคฺคโต ทุพฺพณฺโณ อปฺเปสกฺโข, อิธ ฐตฺวาปิ ปุน ปุญฺญํ น กโรสิ, ทุติยจิตฺตวาเร กถํ จตูหิ อปาเยหิ น มุจฺจิสฺสสี’’ติ เอวํ มหาชนสฺส อตฺถปุเรกฺขาเรน ธมฺมปุเรกฺขาเรน อนุสาสนีปุเรกฺขาเรน จ วตฺตพฺพวาจา. ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโตติ ตสฺมึ ตติยพฺยากรเณ ตสฺสา วาจาย พฺยากรณตฺถาย ตถาคโต กาลญฺญู โหติ, มหาชนสฺส อาทานกาลํ คหณกาลํ ชานิตฺวาว พฺยากโรตีติ อตฺโถ. Entre ellos, en el lado de lo desagradable, la primera palabra es aquella que ocurre al decir de alguien que no es un ladrón que es un "ladrón", de alguien que no es un esclavo que es un "esclavo", o de alguien que no ha actuado mal que es "malvado". El Tathāgata no dice tal palabra. La segunda palabra es aquella que ocurre basada en decir "este es un ladrón" de alguien que realmente es un ladrón, y así sucesivamente. El Tathāgata tampoco dice esa palabra. La tercera palabra es aquella que debe decirse con el propósito del beneficio, de la verdad y de la instrucción a la multitud, de esta manera: "Ahora, por no haber hecho méritos, eres desafortunado, de apariencia desagradable y de poca influencia; si permaneciendo aquí no haces méritos de nuevo, ¿cómo te liberarás de los cuatro estados de sufrimiento en el futuro?". En ese contexto, "el Tathāgata conoce el momento oportuno" (tatra kālaññū tathāgato) significa que, en esa tercera declaración, el Tathāgata conoce el momento para pronunciar esa palabra; conociendo el momento de recepción y el momento de comprensión por parte de la gran multitud, solo entonces la pronuncia. Este es el significado. ปิยปกฺเข ปฐมวาจา อฏฺฐานิยกถา นาม. สา เอวํ เวทิตพฺพา – เอวํ กิร คามวาสิมหลฺลกํ นครํ อาคนฺตฺวา ปานาคาเร ปิวนฺตํ วญฺเจตุกามา สมฺพหุลา ธุตฺตา ปีตฏฺฐาเน ฐตฺวา เตน สทฺธึ สุรํ ปิวนฺตา ‘‘อิมสฺส นิวาสนปาวุรณมฺปิ หตฺเถ ภณฺฑกมฺปิ สพฺพํ คณฺหิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา กติกํ อกํสุ – ‘‘เอเกกํ อตฺตปจฺจกฺขกถํ กเถม, โย ‘อภูต’นฺติ กเถสิ, กถิตํ วา น สทฺทหติ, ตํ ทาสํ กตฺวา คณฺหิสฺสามา’’ติ. ตมฺปิ มหลฺลกํ ปุจฺฉึสุ ‘‘ตุมฺหากมฺปิ ตาต รุจฺจตี’’ติ. เอวํ โหตุ ตาตาติ. En el lado de lo agradable, la primera palabra se llama "charla sin fundamento" (aṭṭhāniyakathā). Debe entenderse así: se dice que muchos pícaros, deseando engañar a un anciano habitante de una aldea que había venido a la ciudad y estaba bebiendo en una taberna, se pararon en el lugar de la bebida y, bebiendo licor con él, pensaron: "Le quitaremos todo, incluso su ropa y la mercancía que lleva en la mano", e hicieron un pacto: "Contemos cada uno una historia basada en nuestra propia experiencia; a aquel que diga '¡Eso es falso!' o no crea en lo dicho, lo tomaremos como esclavo". También le preguntaron a ese anciano: "Padre, ¿estás de acuerdo?". Él respondió: "¡Que así sea, hijos!". เอโก ธุตฺโต อาห – มยฺหํ, โภ มาตุ, มยิ กุจฺฉิคเต กปิฏฺฐผลโทหโล อโหสิ. สา อญฺญํ กปิฏฺฐหารกํ อลพฺภมานา มํเยว เปเสสิ. อหํ คนฺตฺวา รุกฺขํ อภิรุหิตุํ อสกฺโกนฺโต อตฺตนาว อตฺตานํ ปาเท คเหตฺวา มุคฺครํ วิย รุกฺขสฺส อุปริ ขิปึ; อถ สาขโต สาขํ วิจรนฺโต ผลานิ คเหตฺวา โอตริตุํ อสกฺโกนฺโต ฆรํ คนฺตฺวา นิสฺเสณึ อาหริตฺวา โอรุยฺห มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ผลานิ มาตุยา อทาสึ; ตานิ ปน มหนฺตานิ โหนฺติ จาฏิปฺปมาณานิ. ตโต เม มาตรา เอกาสเน นิสินฺนาย สมสฏฺฐิผลานิ ขาทิตานิ. มยา เอกุจฺฉงฺเคน อานีตผเลสุ เสสกานิ กุลสนฺตเก คาเม ขุทฺทกมหลฺลกานํ อเหสุํ. อมฺหากํ ฆรํ โสฬสหตฺถํ, เสสปริกฺขารภณฺฑกํ อปเนตฺวา กปิฏฺฐผเลเหว ยาว ฉทนํ ปูริตํ. ตโต อติเรกานิ คเหตฺวา เคหทฺวาเร ราสึ อกํสุ. โส อสีติหตฺถุพฺเพโธ ปพฺพโต วิย อโหสิ. กึ อีทิสํ, โภ สกฺกา, สทฺทหิตุนฺติ? Un pícaro comenzó diciendo: "Señores, cuando yo estaba en el vientre de mi madre, ella tuvo un antojo de comer el fruto del árbol kapiṭṭha. Al no encontrar a nadie más que trajera los frutos, me envió a mí. Yo, estando en el vientre, fui al bosque de estos árboles, y al no poder escalarlos, me agarré mis propios pies y me lancé hacia arriba del árbol como si fuera un mazo. Entonces, moviéndome de rama en rama y recogiendo los frutos, al no poder descender, fui a casa, traje una escalera, bajé del árbol, fui ante mi madre y le di los frutos. Estos eran grandes, del tamaño de grandes vasijas. Entonces, mi madre, sentada en un solo lugar, se comió sesenta frutos. De los frutos sobrantes que traje en un solo pliegue de mi túnica, hubo suficiente para todos los miembros del clan en la aldea, jóvenes y ancianos. Nuestra casa tenía dieciséis codos de altura; quitando los demás enseres, se llenó de frutos de kapiṭṭha hasta el techo. Luego, tomaron los sobrantes e hicieron un montón a la puerta de la casa. Era como una montaña de ochenta codos de altura. Señores, ¿es posible creer tal cosa?". คามิกมหลฺลโก [Pg.79] ตุณฺหี นิสีทิตฺวา สพฺเพสํ กถาปริโยสาเน ปุจฺฉิโต อาห – ‘‘เอวํ ภวิสฺสติ ตาตา, มหนฺตํ รฏฺฐํ, รฏฺฐมหนฺตตาย สกฺกา สทฺทหิตุ’’นฺติ. ยถา จ เตน, เอวํ เสเสหิปิ ตถารูปาสุ นิกฺการณกถาสุ กถิตาสุ อาห – มยฺหมฺปิ ตาตา สุณาถ, น ตุมฺหากํเยว กุลานิ, อมฺหากมฺปิ กุลํ มหากุลํ, อมฺหากํ ปน อวเสสเขตฺเตหิ กปฺปาสเขตฺตํ มหนฺตตรํ. ตสฺส อเนกกรีสสตสฺส กปฺปาสเขตฺตสฺส มชฺเฌ เอโก กปฺปาสรุกฺโข มหา อสีติหตฺถุพฺเพโธ อโหสิ. ตสฺส ปญฺจ สาขา, ตาสุ อวเสสสาขา ผลํ น คณฺหึสุ, ปาจีนสาขาย เอกเมว มหาจาฏิมตฺตํ ผลํ อโหสิ. ตสฺส ฉ อํสิโย, ฉสุ อํสีสุ ฉ กปฺปาสปิณฺฑิโย ปุปฺผิตา. อหํ มสฺสุํ กาเรตฺวา นฺหาตวิลิตฺโต เขตฺตํ คนฺตฺวา ตา กปฺปาสปิณฺฑิโย ปุปฺผิตา ทิสฺวา ฐิตโกว หตฺถํ ปสาเรตฺวา คณฺหึ. ตา กปฺปาสปิณฺฑิโย ถามสมฺปนฺนา ฉ ทาสา อเหสุํ. เต สพฺเพ มํ เอกกํ โอหาย ปลาตา. เอตฺตเก อทฺธาเน เต น ปสฺสามิ, อชฺช ทิฏฺฐา, ตุมฺเห เต ฉ ชนา. ตฺวํ นนฺโท นาม, ตฺวํ ปุณฺโณ นาม, ตฺวํ วฑฺฒมาโน นาม, ตฺวํ จิตฺโต นาม ตฺวํ มงฺคโล นาม, ตฺวํ โปฏฺฐิโย นามาติ วตฺวา อุฏฺฐาย นิสินฺนเกเยว จูฬาสุ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ. เต ‘‘น มยํ ทาสา’’ติปิ วตฺตุํ นาสกฺขึสุ. อถ เน กฑฺฒนฺโต วินิจฺฉยํ เนตฺวา ลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ยาวชีวํ ทาเส กตฺวา ปริภุญฺชิ. เอวรูปึ กถํ ตถาคโต น ภาสติ. Un anciano de la aldea, habiéndose sentado en silencio, cuando todos los seis borrachos terminaron de hablar y se le preguntó, dijo: ‘Hijos míos, así será; el país es muy vasto, y debido a la inmensidad del país, es posible creerlo’. Y tal como él habló, así también los demás borrachos dijeron palabras sin fundamento. Entonces el anciano de la aldea dijo: ‘Hijos míos, escuchadme también; no solo vuestras familias son grandes, nuestra familia también es una gran familia. Además, nuestro campo de algodón es mucho más grande que el resto de los campos. En medio de ese gran campo de algodón de muchos cientos de karīsas, había un solo árbol de algodón de ochenta codos de altura. Tenía cinco ramas; de ellas, las demás ramas no dieron fruto, pero en la rama oriental hubo un solo fruto del tamaño de una gran tinaja. Tenía seis gajos, y en esos seis gajos florecieron seis copos de algodón. Yo, habiéndome arreglado la barba, bañado y ungido, fui al campo y, viendo esos copos de algodón florecidos, extendí la mano mientras estaba de pie y los tomé. Esos seis copos de algodón se convirtieron en seis esclavos dotados de fuerza. Todos ellos huyeron dejándome solo. Durante todo este tiempo no los he visto, pero hoy los he encontrado; vosotros sois esas seis personas. Tú te llamas Nanda, tú Puṇṇa, tú Vaḍḍhamāna, tú Citta, tú Maṅgala, tú Poṭṭhiya’. Dicho esto, se levantó y agarró por el cabello a los seis que estaban sentados. Ellos no pudieron decir: ‘No somos esclavos’. Luego, arrastrándolos ante el juez y registrándolos oficialmente, los convirtió en esclavos de por vida y se sirvió de ellos. Tal tipo de conversación no la pronuncia el Tathāgata. ทุติยวาจา อามิสเหตุจาฏุกมฺยตาทิวเสน นานปฺปการา ปเรสํ โถมนวาจา เจว, โจรกถํ ราชกถนฺติ อาทินยปฺปวตฺตา ติรจฺฉานกถา จ. ตมฺปิ ตถาคโต น ภาสติ. ตติยวาจา อริยสจฺจสนฺนิสฺสิตกถา, ยํ วสฺสสตมฺปิ สุณนฺตา ปณฺฑิตา เนว ติตฺตึ คจฺฉนฺติ. อิติ ตถาคโต เนว สพฺพมฺปิ อปฺปิยวาจํ ภาสติ น ปิยวาจํ. ตติยํ ตติยเมว ปน ภาสิตพฺพกาลํ อนติกฺกมิตฺวา ภาสติ. ตตฺถ ตติยํ อปฺปิยวาจํ สนฺธาย เหฏฺฐา ทหรกุมารอุปมา อาคตาติ เวทิตพฺพํ. La segunda palabra es el habla con diversos propósitos de obtener beneficios materiales mediante la adulación y otros medios para ensalzar a los donantes, así como el habla baja (tiracchānakathā) que trata sobre ladrones, sobre reyes y temas similares. El Tathāgata tampoco pronuncia eso. La tercera palabra es el habla basada en las Nobles Verdades, la cual, aunque los sabios la escuchen incluso por cien años, nunca se sacian de ella. Por lo tanto, el Tathāgata no pronuncia en absoluto ni palabras desagradables ni palabras agradables. Sin embargo, pronuncia solo el tercer tipo, sin exceder el tiempo apropiado para hablar. En ese contexto, debe entenderse que la comparación del niño pequeño mencionada anteriormente se refiere a la tercera clase de palabra que es desagradable para otros, pero verdadera y beneficiosa. ๘๗. อุทาหุ ฐานโสเวตนฺติ อุทาหุ ฐานุปฺปตฺติกญาเณน ตงฺขณํเยว ตํ ตถาคตสฺส อุปฏฺฐาตีติ ปุจฺฉติ. สญฺญาโตติ ญาโต ปญฺญาโต ปากโฏ. ธมฺมธาตูติ ธมฺมสภาโว. สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสตํ อธิวจนํ[Pg.80]. ตํ ภควตา สุปฺปฏิวิทฺธํ, หตฺถคตํ ภควโต. ตสฺมา โส ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ สพฺพํ ฐานโสว ปฏิภาตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อยํ ปน ธมฺมเทสนา เนยฺยปุคฺคลวเสน ปรินิฏฺฐิตาติ. 87. ‘¿O es espontáneo?’ (udāhu ṭhānasovetaṃ) pregunta si esa comparación surge al Tathāgata en ese mismo instante a través de un conocimiento que aparece según la situación. ‘Saññāto’ significa conocido, plenamente conocido, evidente. ‘Dhammadhātu’ es la naturaleza de la realidad (dhammasabhāvo). Este es un epíteto del conocimiento de la omnisciencia (sabbaññutaññāṇa). Eso ha sido perfectamente penetrado por el Bienaventurado, está al alcance de la mano del Bienaventurado. Por lo tanto, cualquier significado que el Bienaventurado desee, todo ese significado se le manifiesta instantáneamente en su conocimiento. El resto, en todos los casos, es de significado claro. Esta enseñanza del Dhamma concluye de acuerdo con las personas que necesitan guía (neyyapuggala). Así termina el Abhayarājakumārasutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. อภยราชกุมารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Concluye la explicación del Abhayarājakumārasutta. ๙. พหุเวทนียสุตฺตวณฺณนา 9. 1. Vagga Gahapati. 9. Bahuvedanīyasutta. Explicación del Bahuvedanīyasutta. ๘๘. เอวํ เม สุตนฺติ พหุเวทนียสุตฺตํ. ตตฺถ ปญฺจกงฺโค ถปตีติ ปญฺจกงฺโคติ ตสฺส นามํ. วาสิผรสุนิขาทนทณฺฑมุคฺครกาฬสุตฺตนาฬิสงฺขาเตหิ วา องฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา โส ปญฺจงฺโคติ ปญฺญาโต. ถปตีติ วฑฺฒกีเชฏฺฐโก. อุทายีติ ปณฺฑิตอุทายิตฺเถโร. 88. ‘Así lo he oído’ se refiere al Bahuvedanīyasutta. Allí, en la frase ‘Pañcakaṅgo thapatī’, Pañcakaṅga es el nombre de ese maestro carpintero. Se le conoce como Pañcakaṅga (el de los cinco miembros) por estar provisto de las herramientas de carpintero: la azuela, el hacha, el cincel, el mazo con mango y el cordel de marcar con su estuche. ‘Thapatī’ significa el maestro carpintero. ‘Udāyī’ se refiere al sabio venerable Udāyī. ๘๙. ปริยายนฺติ การณํ. ทฺเวปานนฺทาติ ทฺเวปิ, อานนฺท. ปริยาเยนาติ การเณน. เอตฺถ จ กายิกเจตสิกวเสน ทฺเว เวทิตพฺพา. สุขาทิวเสน ติสฺโส, อินฺทฺริยวเสน สุขินฺทฺริยาทิกา ปญฺจ, ทฺวารวเสน จกฺขุสมฺผสฺสชาทิกา ฉ, อุปวิจารวเสน ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา โสมนสฺสฏฺฐานิยํ รูปํ อุปวิจรตี’’ติอาทิกา อฏฺฐารส, ฉ เคหสฺสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เคหสฺสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เคหสฺสิตา อุเปกฺขา, ฉ เนกฺขมฺมสิตาติ เอวํ ฉตฺตึส, ตา อตีเต ฉตฺตึส, อนาคเต ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึสาติ เอวํ อฏฺฐเวทนาสตํ เวทิตพฺพํ. 89. ‘Pariyāyaṃ’ significa causa o método. ‘Dvepānanda’ significa ‘también dos, Ānanda’. ‘Pariyāyena’ significa por un método o causa. Y aquí, deben entenderse dos sensaciones según lo físico y lo mental. Tres sensaciones según lo placentero, etc.; cinco sensaciones según las facultades, empezando por la facultad del placer; seis sensaciones según las puertas (de los sentidos), empezando por la nacida del contacto visual; dieciocho sensaciones según el examen mental, como en ‘habiendo visto una forma con el ojo, uno examina una forma que es base para la alegría’, etc.; treinta y seis sensaciones así: seis alegrías mundanas vinculadas a los sentidos, seis alegrías de renuncia vinculadas al jhana, seis pesares mundanos, seis pesares de renuncia, seis ecuanimidades mundanas y seis ecuanimidades de renuncia; así son treinta y seis. Estas treinta y seis en el pasado, treinta y seis en el futuro y treinta y seis en el presente suman las ciento ocho sensaciones que deben conocerse. ๙๐. ปญฺจ โข อิเม, อานนฺท, กามคุณาติ อยํ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. น เกวลมฺปิ ทฺเว อาทึ กตฺวา เวทนา ภควตา ปญฺญตฺตา, ปริยาเยน เอกาปิ เวทนา กถิตา. ตํ ทสฺเสนฺโต ปญฺจกงฺคสฺส ถปติโน วาทํ อุปตฺถมฺเภตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. 90. ‘Estos cinco, Ānanda, son los hilos de los placeres sensoriales’: esta es una conexión temática independiente. El Bienaventurado no solo designó las sensaciones empezando por dos hasta treinta y seis, sino que también habló de una sola sensación de manera metódica. Para mostrar esto y para apoyar la tesis del maestro carpintero Pañcakaṅga, comenzó esta enseñanza. อภิกฺกนฺตตรนฺติ สุนฺทรตรํ. ปณีตตรนฺติ อตปฺปกตรํ. เอตฺถ จ จตุตฺถชฺฌานโต ปฏฺฐาย อทุกฺขมสุขา เวทนา, สาปิ สนฺตฏฺเฐน ปณีตฏฺเฐน จ สุขนฺติ วุตฺตา. ฉ เคหสฺสิตานิ สุขนฺติ วุตฺตานิ. นิโรโธ อเวทยิตสุขวเสน [Pg.81] สุขํ นาม ชาโต. ปญฺจกามคุณวเสน หิ อฏฺฐสมาปตฺติวเสน จ อุปฺปนฺนํ เวทยิตสุขํ นาม. นิโรโธ อเวทยิตสุขํ นาม. อิติ เวทยิตสุขํ วา โหตุ อเวทยิตสุขํ วา, ตํ นิทฺทุกฺขภาวสงฺขาเตน สุขฏฺเฐน เอกนฺตสุขเมว ชาตํ. ‘Abhikkantataraṃ’ significa más excelente. ‘Paṇītataraṃ’ significa más refinado. Y aquí, a partir del cuarto jhana, la sensación ni-dolorosa-ni-placentera se denomina ‘placer’ (sukha) tanto por su naturaleza pacífica como por su naturaleza excelente. Las seis sensaciones vinculadas a la vida mundana se denominan placer. El cese (nirodha) se llama placer en el sentido de un placer no experimentado. Pues el placer que surge mediante los cinco hilos de los placeres sensoriales y mediante las ocho realizaciones (samāpatti) se llama placer experimentado. El cese se llama placer no experimentado. Así, ya sea placer experimentado o placer no experimentado, ambos se consideran puramente placer por su característica de felicidad, definida como el estado de ausencia de sufrimiento. ๙๑. ยตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ฐาเน. สุขํ อุปลพฺภตีติ เวทยิตสุขํ วา อเวทยิตสุขํ วา อุปลพฺภติ. ตํ ตํ ตถาคโต สุขสฺมึ ปญฺญเปตีติ ตํ สพฺพํ ตถาคโต นิทฺทุกฺขภาวํ สุขสฺมึเยว ปญฺญเปตีติ. อิธ ภควา นิโรธสมาปตฺตึ สีสํ กตฺวา เนยฺยปุคฺคลวเสน อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ. 91. 'Yattha yattha' (en cualquier lugar) significa en cualquier sitio. 'Se obtiene felicidad': se obtiene ya sea felicidad sentida o felicidad no sentida. 'A eso, el Tathagata lo designa como felicidad': el Tathagata designa todo aquello que es ausencia de sufrimiento (nidukkhatā) únicamente como felicidad. Debe entenderse que en este sutta, el Bienaventurado, poniendo el logro de la cesación (nirodhasamāpatti) a la cabeza, concluyó la enseñanza por medio de las personas que han de ser guiadas (neyyapuggala), culminando con el Fruto de la Arahantez. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. พหุเวทนียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del Bahuvedanīya Sutta ha finalizado. ๑๐. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา 10. Explicación del Apaṇṇaka Sutta ๙๒. เอวํ เม สุตนฺติ อปณฺณกสุตฺตํ. ตตฺถ จาริกนฺติ อตุริตจาริกํ. 92. 'Evaṃ me sutaṃ' (Así he oído) y demás es el Apaṇṇaka Sutta. En él, 'cārikaṃ' significa un viaje realizado sin prisas. ๙๓. อตฺถิ ปน โว คหปตโยติ กสฺมา อาห? โส กิร คาโม อฏวิทฺวาเร นิวิฏฺโฐ. นานาวิธา สมณพฺราหฺมณา ทิวสํ มคฺคํ คนฺตฺวา สายํ ตํ คามํ วาสตฺถาย อุเปนฺติ, เตสํ เต มนุสฺสา มญฺจปีฐานิ ปตฺถริตฺวา ปาเท โธวิตฺวา ปาเท มกฺเขตฺวา กปฺปิยปานกานิ ทตฺวา ปุนทิวเส นิมนฺเตตฺวา ทานํ เทนฺติ. เต ปสนฺนจิตฺตา เตหิ สทฺธึ สมฺมนฺตยมานา เอวํ วทนฺติ ‘‘อตฺถิ ปน โว คหปตโย กิญฺจิ ทสฺสนํ คหิต’’นฺติ? นตฺถิ, ภนฺเตติ. ‘‘คหปตโย วินา ทสฺสเนน โลโก น นิยฺยาติ, เอกํ ทสฺสนํ รุจฺจิตฺวา ขมาเปตฺวา คเหตุํ วฏฺฏติ, ‘สสฺสโต โลโก’ติ ทสฺสนํ คณฺหถา’’ติ วตฺวา ปกฺกนฺตา. อปรทิวเส อญฺเญ อาคตา. เตปิ ตเถว ปุจฺฉึสุ. เต เตสํ ‘‘อาม, ภนฺเต, ปุริเมสุ ทิวเสสุ ตุมฺหาทิสา สมณพฺราหฺมณา อาคนฺตฺวา ‘สสฺสโต โลโก’ติ อมฺเห อิทํ ทสฺสนํ คาหาเปตฺวา คตา’’ติ อาโรเจสุํ. ‘‘เต พาลา กึ ชานนฺติ? ‘อุจฺฉิชฺชติ อยํ โลโก’ติ อุจฺเฉททสฺสนํ คณฺหถา’’ติ เอวํ เตปิ อุจฺเฉททสฺสนํ คณฺหาเปตฺวา ปกฺกนฺตา. เอเตนุปาเยน อญฺเญ เอกจฺจสสฺสตํ, อญฺเญ อนฺตานนฺตํ[Pg.82], อญฺเญ อมราวิกฺเขปนฺติ เอวํ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย อุคฺคณฺหาเปสุํ. เต ปน เอกทิฏฺฐิยมฺปิ ปติฏฺฐาตุํ นาสกฺขึสุ. สพฺพปจฺฉา ภควา อคมาสิ. โส เตสํ หิตตฺถาย ปุจฺฉนฺโต ‘‘อตฺถิ ปน โว คหปตโย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อาการวตีติ การณวตี สเหตุกา. อปณฺณโกติ อวิรทฺโธ อทฺเวชฺฌคามี เอกํสคาหิโก. 93. ¿Por qué dijo: '¿Tienen, pues, oh jefes de hogar [alguna doctrina]'? Se dice que esa aldea [Sālā] estaba situada a la entrada de un bosque. Diversos ascetas y brahmanes, tras caminar todo el día, llegaban a esa aldea al atardecer para hospedarse. Los aldeanos, después de prepararles asientos y camas, lavarles los pies, ungirlos y ofrecerles bebidas permitidas, los invitaban al día siguiente a comer. Los aldeanos, con mente devota, conversando con ellos, les preguntaban: '¿Tienen, jefes de hogar, alguna doctrina aceptada?'. Respondían: 'No, venerables'. Ellos decían: 'Jefes de hogar, el mundo no se libera sin una doctrina; es conveniente elegir y aceptar una. Acepten la doctrina de que el mundo es eterno'. Tras decir esto, se marchaban. Al día siguiente llegaban otros. Ellos también preguntaban del mismo modo. Los aldeanos les informaban: 'Sí, venerables, en días anteriores llegaron ascetas y brahmanes como ustedes y nos hicieron aceptar la doctrina de que el mundo es eterno'. Ellos decían: 'Esos necios, ¿qué saben? El mundo se aniquila; acepten la doctrina de la aniquilación'. Así, también ellos, tras hacerles aceptar la doctrina de la aniquilación, se marchaban. Por este medio, otros enseñaban el eternalismo parcial, otros el finitismo e infinitismo, otros la ambigüedad evasiva, y así les hicieron aprender las sesenta y dos visiones. Sin embargo, los aldeanos no podían establecerse en ninguna de esas visiones. Al final de todos llegó el Bienaventurado. Él, preguntando para el beneficio de ellos, dijo: '¿Tienen, pues, oh jefes de hogar...', y así sucesivamente. Allí, 'ākāravatī' significa con razones o causas. 'Apaṇṇako' significa inerrante, sin dudas (advejjhagāmī) y que toma un solo lado. ๙๔. นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิ ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ เหฏฺฐา สาเลยฺยกสุตฺเต วิตฺถาริตา. ตถา ตพฺพิปจฺจนีกภูตา สมฺมาทิฏฺฐิ. 94. La visión incorrecta de diez bases, que comienza con 'no hay lo dado', ha sido explicada detalladamente antes en el Sāleyyaka Sutta. Del mismo modo, se explicó la visión correcta que es su opuesta. ๙๕. เนกฺขมฺเม อานิสํสนฺติ โย เนสํ อกุสลโต นิกฺขนฺตภาเว อานิสํโส, โย จ โวทานปกฺโข วิสุทฺธิปกฺโข, ตํ น ปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อสทฺธมฺมสญฺญตฺตีติ อภูตธมฺมสญฺญาปนา. อตฺตานุกฺกํเสตีติ ฐเปตฺวา มํ โก อญฺโญ อตฺตโน ทสฺสนํ ปเร คณฺหาเปตุํ สกฺโกตีติ อตฺตานํ อุกฺขิปติ. ปรํ วมฺเภตีติ เอตฺตเกสุ ชเนสุ เอโกปิ อตฺตโน ทสฺสนํ ปเร คณฺหาเปตุํ น สกฺโกตีติ เอวํ ปรํ เหฏฺฐา ขิปติ. ปุพฺเพว โข ปนาติ ปุพฺเพ มิจฺฉาทสฺสนํ คณฺหนฺตสฺเสว สุสีลฺยํ ปหีนํ โหติ, ทุสฺสีลภาโว ปจฺจุปฏฺฐิโต. เอวมสฺสิเมติ เอวํ อสฺส อิเม มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย สตฺต. อปราปรํ อุปฺปชฺชนวเสน ปน เตเยว มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ นาม. 95. 'Elogian la renuncia': el significado es que no ven el beneficio que existe en el estado de haber salido de lo perjudicial, ni el lado de la pureza y la limpieza. 'Asaddhammasaññatti' es la persuasión de una doctrina falsa. 'Se ensalza a sí mismo': se exalta diciendo '¿Quién más que yo puede hacer que otros acepten su propia visión?'. 'Desprecia a otros': rebaja a los demás diciendo 'Ni uno solo entre todas estas personas puede hacer que otros acepten su propia visión'. 'Anteriormente, en verdad': para quien acepta una visión incorrecta, su buena conducta se pierde y se manifiesta un estado de mala conducta. 'Así para él estos': para ese individuo existen estos siete factores como la visión incorrecta. Además, debido a la visión incorrecta como causa, surgen repetidamente diversos estados perjudiciales y malvados. ตตฺราติ ตาสุ เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ ลทฺธีสุ. กลิคฺคโหติ ปราชยคฺคาโห. ทุสฺสมตฺโต สมาทินฺโนติ ทุคฺคหิโต ทุปฺปรามฏฺโฐ. เอกํสํ ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ เอกนฺตํ เอกโกฏฺฐาสํ สกวาทเมว ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา ติฏฺฐติ, ‘‘สเจ โข นตฺถิ ปโร โลโก’’ติ เอวํ สนฺเตเยว โสตฺถิภาวาวโห โหติ. ริญฺจตีติ วชฺเชติ. 'Allí' se refiere a esas creencias de aquellos ascetas y brahmanes. 'Kaliggaho' significa tomar la derrota. 'Dussamatto samādinno' significa mal tomado y mal comprendido. 'Abarcando un solo lado, permanece': habiendo penetrado y decidido firmemente por su propia tesis, que tiene una sola parte o extremo, permanece en ella. 'Si en verdad no hay otro mundo': aun siendo así, conduce a un estado de bienestar. 'Riñcati' significa evita. ๙๖. สทฺธมฺมสญฺญตฺตีติ ภูตธมฺมสญฺญาปนา. 96. 'Saddhammasaññatti' significa la persuasión de la verdadera doctrina. กฏคฺคโหติ ชยคฺคาโห. สุสมตฺโต สมาทินฺโนติ สุคฺคหิโต สุปรามฏฺโฐ. อุภยํสํ ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ อุภยนฺตํ อุภยโกฏฺฐาสํ สกวาทํ ปรวาทญฺจ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา ติฏฺฐติ ‘‘สเจ โข อตฺถิ ปโร โลโก’’ติ เอวํ สนฺเตปิ ‘‘สเจ โข นตฺถิ ปโร โลโก’’ติ เอวํ สนฺเตปิ โสตฺถิภาวาวโห โหติ. ปรโตปิ เอกํสอุภยํเสสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 'Kaṭaggaho' significa tomar la victoria. 'Susamatto samādinno' significa bien tomado y bien comprendido. 'Abarcando ambos lados, permanece': habiendo penetrado y decidido por ambos extremos o partes —su propia tesis y la tesis ajena— permanece en ellas. 'Si en verdad hay otro mundo' o 'si en verdad no hay otro mundo', incluso así conduce al bienestar. De este mismo modo debe entenderse el significado posterior respecto a lo que es de un solo lado o de ambos lados. ๙๗. กโรโตติ [Pg.83] สหตฺถา กโรนฺตสฺส. การยโตติ อาณตฺติยา กาเรนฺตสฺส. ฉินฺทโตติ ปเรสํ หตฺถาทีนิ ฉินฺทนฺตสฺส. ปจโตติ ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺส วา ตชฺเชนฺตสฺส วา. โสจยโตติ ปรสฺส ภณฺฑหรณาทีหิ โสกํ สยํ กโรนฺตสฺสปิ ปเรหิ กาเรนฺตสฺสปิ. กิลมโตติ อาหารูปจฺเฉท-พนฺธนาคารปฺปเวสนาทีหิ สยํ กิลมนฺตสฺสาปิ ปเรหิ กิลมาเปนฺตสฺสาปิ. ผนฺทโต ผนฺทาปยโตติ ปรํ ผนฺทนฺตํ ผนฺทนกาเล สยมฺปิ ผนฺทโต ปรมฺปิ ผนฺทาปยโต. ปาณมติปาตยโตติ ปาณํ หนนฺตสฺสปิ หนาเปนฺตสฺสปิ. เอวํ สพฺพตฺถ กรณการาปนวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 97. 'Del que actúa': del que lo hace con su propia mano. 'Del que hace actuar': del que lo hace mediante una orden. 'Del que corta': del que corta las manos u otros miembros de otros. 'Del que castiga': del que oprime con un palo o del que amenaza. 'Del que aflige': del que causa dolor por sí mismo mediante el robo de los bienes ajenos, o del que hace que otros lo causen. 'Del que fatiga': del que se fatiga a sí mismo mediante la privación de comida o el encarcelamiento, o del que hace que otros lo fatiguen. 'Del que agita o hace agitar': del que se agita a sí mismo en el momento de agitar a otro, o del que hace que otro se agite. 'Del que quita la vida': del que mata a un ser vivo por sí mismo o del que hace que lo maten. Así, en todos los casos, el significado debe entenderse bajo los aspectos de realizar la acción por uno mismo o hacer que otros la realicen. สนฺธินฺติ ฆรสนฺธึ. นิลฺโลปนฺติ มหาวิโลปํ. เอกาคาริกนฺติ เอกเมว ฆรํ ปริวาเรตฺวา วิลุมฺปนํ. ปริปนฺเถ ติฏฺฐโตติ อาคตาคตานํ อจฺฉินฺทนตฺถํ มคฺเค ติฏฺฐโต. กโรโต น กรียติ ปาปนฺติ ยํกิญฺจิ ปาปํ กโรมีติ สญฺญาย กโรโตปิ ปาปํ น กรียติ, นตฺถิ ปาปํ. สตฺตา ปน กโรมาติ เอวํสญฺญิโน โหนฺตีติ อตฺโถ. ขุรปริยนฺเตนาติ ขุรเนมินา, ขุรธารสทิสปริยนฺเตน วา. เอกํ มํสขลนฺติ เอกํ มํสราสึ. ปุญฺชนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตโตนิทานนฺติ เอกมํสขลกรณนิทานํ. ทกฺขิณตีเร มนุสฺสา กกฺขฬา ทารุณา, เต สนฺธาย หนนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. อุตฺตรตีเร สทฺธา โหนฺติ ปสนฺนา พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา, เต สนฺธาย ททนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. «Sandhi» se refiere a la fractura de una casa para robar. «Nillopa» se refiere a un gran saqueo. «Ekāgārika» se refiere al acto de saquear rodeando una sola casa por completo. «Paripanthe tiṭṭhato» significa apostarse en el camino con el fin de robar a quienes van y vienen. Respecto a «para quien actúa, no se comete mal», significa que incluso si alguien actúa con la percepción de «estoy haciendo un mal», no se considera que cometa un mal; el mal no existe. El sentido es que los seres simplemente tienen la percepción de «estamos actuando», sin que exista realmente el mal. «Khurapariyantena» significa con un borde circular afilado como una cuchilla, o un borde que consiste en el filo de una navaja. «Ekaṃ maṃsakhalaṃ» significa una sola masa de carne. «Puñja» es un sinónimo de ese mismo término. «Tatonidānaṃ» significa debido a la causa de convertirlo en una sola masa de carne. Se dice que los hombres en la orilla sur del Ganges son rudos y feroces; refiriéndose a ellos se mencionan actos como «matando», etc. En la orilla norte, los hombres son fieles, devotos y seguidores del Buda, el Dhamma y el Sangha; refiriéndose a ellos se mencionan actos como «dando», etc. ตตฺถ ยชนฺโตติ มหายาคํ กโรนฺโต. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน อุโปสถกมฺเมน. สํยเมนาติ สีลสํยเมน. สจฺจวชฺเชนาติ สจฺจวจเนน. อาคโมติ อาคมนํ, ปวตฺตีติ อตฺโถ. สพฺพถาปิ ปาปปุญฺญานํ กิริยเมว ปฏิกฺขิปนฺติ. สุกฺกปกฺโขปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เสสเมตฺถ ปุริมวาเร วุตฺตสทิสเมว. En ese contexto, «yajanto» significa realizar un gran sacrificio. «Damena» se refiere al dominio de las facultades sensoriales o a la práctica de la observancia (uposatha). «Saṃyamena» se refiere a la restricción mediante la moralidad (sīla). «Saccavajjena» se refiere a decir palabras veraces. «Āgamo» significa llegada o manifestación. De todas las formas posibles, estas visiones niegan la realización misma de las acciones malas o meritorias. La parte blanca (las acciones positivas) debe entenderse siguiendo el mismo método ya explicado. El resto en este pasaje es similar a lo expresado en la sección anterior. ๑๐๐. นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโยติ เอตฺถ ปจฺจโย เหตุเววจนํ. อุภเยนาปิ วิชฺชมานกเมว กายทุจฺจริตาทิสํกิเลสปจฺจยํ กายสุจริตาทิวิสุทฺธิปจฺจยํ ปฏิกฺขิปนฺติ. นตฺถิ พลํ, นตฺถิ วีริยํ, นตฺถิ ปุริสถาโม, นตฺถิ ปุริสปรกฺกโมติ สตฺตานํ สํกิเลสิตุํ วา วิสุชฺฌิตุํ วา [Pg.84] พลํ วา วีริยํ วา ปุริเสน กาตพฺโพ นาม ปุริสถาโม วา ปุริสปรกฺกโม วา นตฺถิ. 100. En la frase «no hay causa, no hay condición», el término «condición» (paccaya) es un sinónimo de «causa» (hetu). Mediante ambos términos, ciertos ascetas y brahmanes niegan la causa realmente existente de la impureza, como la mala conducta corporal, etc., y la causa realmente existente de la purificación, como la buena conducta corporal, etc. «No hay fuerza, no hay energía, no hay poder humano, no hay esfuerzo humano» significa que para que los seres se contaminen o se purifiquen, no existe fuerza ni energía, ni tampoco lo que se denomina poder humano o esfuerzo humano que deba ser ejercido por un hombre. สพฺเพ สตฺตาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภาทโย อนวเสเส นิทสฺเสนฺติ. สพฺเพ ปาณาติ เอกินฺทฺริโย ปาโณ ทฺวินฺทฺริโย ปาโณติ อาทิวเสน วทนฺติ. สพฺเพ ภูตาติ อณฺฑโกสวตฺถิโกเสสุ ภูเต สนฺธาย วทนฺติ. สพฺเพ ชีวาติ สาลิยวโคธุมาทโย สนฺธาย วทนฺติ. เตสุ เหเต วิรุหนภาเวน ชีวสญฺญิโน. อวสา อพลา อวีริยาติ เตสํ อตฺตโน วโส วา พลํ วา วีริยํ วา นตฺถิ. นิยติสงฺคติภาวปริณตาติ เอตฺถ นิยตีติ นิยตตา. สงฺคตีติ ฉนฺนํ อภิชาตีนํ ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ภาโวติ สภาโวเยว. เอวํ นิยติยา จ สงฺคติยา จ ภาเวน จ ปริณตา นานปฺปการตํ ปตฺตา. เยน หิ ยถา ภวิตพฺพํ, โส ตเถว ภวติ. เยน โน ภวิตพฺพํ, โส น ภวตีติ ทสฺเสนฺติ. ฉสฺเววาภิชาตีสูติ ฉสุ เอว อภิชาตีสุ ฐตฺวา สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺติ, อญฺญา สุขทุกฺขภูมิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺติ. Con el término «todos los seres» (sabbe sattā), se refieren a camellos, bueyes, asnos, etc., sin excepción. Con «todos los seres vivos» (sabbe pāṇā), se refieren a seres con una sola facultad, con dos facultades, etc. Con «todos los seres generados» (sabbe bhūtā), se refieren a los seres nacidos de huevos o del útero. Con «todas las vidas» (sabbe jīvā), se refieren al arroz, la cebada, el trigo, etc.; pues ellos perciben «vida» en estos debido a su capacidad de crecimiento. «Sin control, sin fuerza, sin energía» significa que tales seres carecen de poder, fuerza o voluntad propios. En «transformados por el destino, la casualidad y la naturaleza», «destino» (niyati) significa fijeza. «Casualidad» (saṅgati) se refiere al tránsito entre las seis clases de nacimiento (abhijāti). «Naturaleza» (bhāva) es la propia disposición natural. Así, transformados por el destino, la casualidad y la naturaleza, alcanzan diversos estados. Enseñan que: «Lo que ha de sucederle a alguien de cierta manera, así le sucede inevitablemente; lo que no ha de suceder, no sucede». «Solo en las seis clases de nacimiento» significa que permaneciendo únicamente en estos seis nacimientos experimentan el placer y el dolor, y que no existe otro plano para la experiencia del placer y el dolor. ตตฺถ ฉ อภิชาติโย นาม กณฺหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิทฺทาภิชาติ สุกฺกาภิชาติ ปรมสุกฺกาภิชาตีติ. ตตฺถ สากุณิโก สูกริโก ลุทฺโท มจฺฉฆาตโก โจโร โจรฆาตโก, เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ กุรูรกมฺมนฺตา, อยํ กณฺหาภิชาติ นาม. ภิกฺขู นีลาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ. ‘‘ภิกฺขู จ กณฺฏกวุตฺติโน’’ติ อยญฺหิ เนสํ ปาฬิเยว. อถ วา กณฺฏกวุตฺติกา เอวํ นาม เอเก ปพฺพชิตาติ วทนฺติ. ‘‘สมณกณฺฏกวุตฺติกา’’ติปิ หิ เนสํ ปาฬิ. โลหิตาภิชาติ นาม นิคณฺฐา เอกสาฏกาติ วทนฺติ. อิเม กิร ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปณฺฑรตรา. คิหี อเจลกสาวกา หลิทฺทาภิชาตีติ วทนฺติ. อิติ อตฺตโน ปจฺจยทายเก นิคณฺเฐหิปิ เชฏฺฐกตเร กโรนฺติ. นนฺโท, วจฺโฉ, สงฺกิจฺโจ, อยํ สุกฺกาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร ปุริเมหิ จตูหิ ปณฺฑรตรา. อาชีวเก ปน ปรมสุกฺกาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร สพฺเพหิ ปณฺฑรตรา. Allí, las seis clases de nacimiento son: nacimiento negro, azul, rojo, amarillo, blanco y blanco supremo. El cazador de aves, el criador de cerdos, el trampero, el pescador, el ladrón, el verdugo y cualquier otro que realice oficios crueles, pertenecen al llamado nacimiento negro. Dicen que los monjes (seguidores del Buda) son de nacimiento azul, pues afirman que ellos consumen los cuatro requisitos como si contuvieran espinas; «los monjes tienen un modo de vida espinoso» es su propia escritura. O bien, dicen que ciertos renunciantes que practican el ascetismo extremo son llamados «de vida espinosa», y «ascetas de vida espinosa» es también su escritura. Dicen que los Niganthas que visten una sola prenda son de nacimiento rojo; afirman que estos son más puros que los dos tipos anteriores. Dicen que los laicos seguidores de los ascetas desnudos son de nacimiento amarillo; así, consideran a sus propios donantes más excelentes que los propios Niganthas. Nanda, Vaccha y Saṅkicca son llamados de nacimiento blanco; se dice que son más puros que los cuatro anteriores. A los Ājīvakas, sin embargo, los llaman de nacimiento blanco supremo, afirmando que son los más puros de todos. ตตฺถ [Pg.85] สพฺเพ สตฺตา ปฐมํ สากุณิกาทโยว โหนฺติ, ตโต วิสุชฺฌมานา สกฺยสมณา โหนฺติ, ตโต วิสุชฺฌมานา นิคณฺฐา, ตโต อาชีวกสาวกา, ตโต นนฺทาทโย, ตโต อาชีวกาติ อยเมเตสํ ลทฺธิ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปจฺจนีเกน เวทิตพฺโพ. เสสมิธาปิ ปุริมวาเร วุตฺตสทิสเมว. En su doctrina, todos los seres son primero cazadores de aves y similares; luego, al purificarse, se convierten en ascetas Sakyas; luego, al purificarse más, en Niganthas; luego en seguidores de los Ājīvakas; luego en seres como Nanda, etc., y finalmente en Ājīvakas. La parte blanca (positiva) debe entenderse por el método opuesto al mencionado. El resto aquí es idéntico a lo dicho en la sección anterior. อิมาสุ ปน ตีสุ ทิฏฺฐีสุ นตฺถิกทิฏฺฐิ วิปากํ ปฏิพาหติ, อกิริยทิฏฺฐิ กมฺมํ ปฏิพาหติ, อเหตุกทิฏฺฐิ อุภยมฺปิ ปฏิพาหติ. ตตฺถ กมฺมํ ปฏิพาหนฺเตนาปิ วิปาโก ปฏิพาหิโต โหติ, วิปากํ ปฏิพาหนฺเตนาปิ กมฺมํ ปฏิพาหิตํ. อิติ สพฺเพเปเต อตฺถโต อุภยปฏิพาหกา นตฺถิกวาทา เจว อเหตุกวาทา อกิริยวาทา จ โหนฺติ. เย ปน เตสํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐาเน ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนา สชฺฌายนฺติ วีมํสนฺติ, เตสํ – ‘‘นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิ ยิฏฺฐํ, กโรโต น กริยติ ปาปํ, นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ, ปฐมชวเน สเตกิจฺฉา โหนฺติ, ตถา ทุติยาทีสุ. สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺฉา อนิวตฺติโน อริฏฺฐกณฺฏกสทิสา. De estas tres visiones, la visión nihilista (natthikadiṭṭhi) niega el resultado de las acciones; la visión de la no-acción (akiriyadiṭṭhi) niega el karma; y la visión de la no-causalidad (ahetukadiṭṭhi) niega ambos. En este contexto, al negar el karma, el resultado queda negado; y al negar el resultado, el karma queda negado. Por lo tanto, en esencia, las tres visiones niegan tanto el karma como el resultado, siendo doctrinas nihilistas, de no-causalidad y de no-acción. Aquellos que adoptan esta doctrina y reflexionan sobre ella de día o de noche, pensando: «no hay nada dado, no hay sacrificio, para quien actúa no hay mal, no hay causa ni condición», establecen en ese objeto una falsa atención (micchāsati). Su mente se concentra en ello y los procesos de consciencia impulsiva (javana) se activan. En el primer javana aún son curables, y así hasta el sexto. Pero en el séptimo javana, son incurables incluso para los Budas; no retroceden en su error, volviéndose como el monje Ariṭṭha o el novicio Kaṇṭaka. ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปิ, เอกสฺมึ โอกฺกนฺเตปิ ทฺวีสุ ตีสุ โอกฺกนฺเตสุปิ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ, ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ, อภพฺโพ ตสฺส อตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ. วฏฺฏขาณุ นาเมส สตฺโต ปถวีโคปโก. กึ ปเนส เอกสฺมึเยว อตฺตภาเว นิยโต โหติ, อุทาหุ อญฺญสฺมิมฺปีติ? เอกสฺมิญฺเญว นิยโต, อาเสวนวเสน ปน ภวนฺตเรปิ ตํ ตํ ทิฏฺฐึ โรเจติเยว. เอวรูปสฺส หิ เยภุยฺเยน ภวโต วุฏฺฐานํ นาม นตฺถิ. En ese contexto, algunos caen en una visión errónea, otros en dos, y otros incluso en tres. Ya sea que se caiga en una, en dos o en tres visiones erróneas, el ser se convierte únicamente en alguien de visión errónea fija (niyatamicchādiṭṭhiko), convirtiéndose en un obstáculo para el camino al cielo y en un obstáculo para el camino a la liberación (Nibbāna). Es incapaz de ir al cielo inmediatamente después de esa existencia, y mucho menos a la liberación. Tal ser es llamado 'un tocón en el ciclo de renacimientos' (vaṭṭakhāṇu) o 'un guardián de la tierra'. Ahora bien, se plantea esta pregunta: ¿es este ser fijo en su visión solo en esa existencia o también en otra? Es fijo solo en una existencia, pero debido al poder del hábito repetido (āsevana), se deleita en tal o cual visión [nihilista, etc.] incluso en otras existencias. Pues, para una persona de tal naturaleza, generalmente no existe lo que se llama 'emergencia' (vuṭṭhāna) o salida de la existencia. ตสฺมา อกลฺยาณชนํ, อาสีวิสมิโวรคํ; อารกา ปริวชฺเชยฺย, ภูติกาโม วิจกฺขโณติ. Por lo tanto, aquel sabio que tiene la visión del discernimiento y desea su bienestar, debe alejarse del hombre malvado como si se alejara de una serpiente de veneno veloz. ๑๐๓. นตฺถิ สพฺพโส อารุปฺปาติ อรูปพฺรหฺมโลโก นาม สพฺพากาเรน นตฺถิ. มโนมยาติ ฌานจิตฺตมยา. สญฺญามยาติ อรูปชฺฌานสญฺญาย สญฺญามยา. รูปานํเยว นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อยํ ลาภี วา โหติ ตกฺกี วา. ลาภี นาม รูปาวจรชฺฌานลาภี. ตสฺส รูปาวจเร กงฺขา นตฺถิ, อรูปาวจรโลเก อตฺถิ[Pg.86]. โส – ‘‘อหํ อารุปฺปา อตฺถีติ วทนฺตานมฺปิ นตฺถีติ วทนฺตานมฺปิ สุณามิ, อตฺถิ นตฺถีติ ปน น ชานามิ. จตุตฺถชฺฌานํ ปทฏฺฐานํ กตฺวา อรูปาวจรชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสฺสามิ. สเจ อารุปฺปา อตฺถิ, ตตฺถ นิพฺพตฺติสฺสามิ, สเจ นตฺถิ, รูปาวจรพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติสฺสามิ. เอวํ เม อปณฺณโก ธมฺโม อปณฺณโกว อวิรทฺโธว ภวิสฺสตี’’ติ ตถา ปฏิปชฺชติ. ตกฺกี ปน อปฺปฏิลทฺธชฺฌาโน, ตสฺสาปิ รูปชฺฌาเน กงฺขา นตฺถิ, อรูปโลเก ปน อตฺถิ. โส – ‘‘อหํ อารุปฺปา อตฺถีติ วทนฺตานมฺปิ นตฺถีติ วทนฺตานมฺปิ สุณามิ, อตฺถิ นตฺถีติ ปน น ชานามิ. กสิณปริกมฺมํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตํ ปทฏฺฐานํ กตฺวา อรูปาวจรชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสฺสามิ. สเจ อารุปฺปา อตฺถิ, ตตฺถ นิพฺพตฺติสฺสามิ. สเจ นตฺถิ, รูปาวจรพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติสฺสามิ. เอวํ เม อปณฺณโก ธมฺโม อปณฺณโกว อวิรทฺโธว ภวิสฺสตี’’ติ ตถา ปฏิปชฺชติ. 103. 'No existen estados inmateriales en absoluto' significa que el reino de Brahma inmaterial no existe de ninguna manera. 'Hecho de mente' (manomayā) significa hecho por la mente del jhāna de la esfera de la forma. 'Hecho de percepción' (saññāmaya) significa hecho por la percepción asociada con el jhāna inmaterial. 'Aquel que practica para el desencanto, el desapego y el cese de las formas mismas' se refiere a un poseedor de logros (lābhī) o a un razonador (takkī). El poseedor de logros es aquel que ha alcanzado los jhānas de la esfera de la forma; él no tiene dudas sobre la esfera de la forma, pero tiene dudas sobre el reino inmaterial. Él piensa: 'Escucho las palabras de quienes dicen que los estados inmateriales existen y de quienes dicen que no existen, pero no lo sé con certeza. Tomando el cuarto jhāna como base, produciré el jhāna de la esfera inmaterial. Si los estados inmateriales existen, renaceré allí; si no existen, renaceré en el reino de Brahma de la esfera de la forma. De este modo, mi práctica será infalible (apaṇṇako) y tendrá un resultado seguro y sin pérdida'. Así es como practica. El razonador, por su parte, es aquel que no ha obtenido los jhānas; él tampoco tiene dudas sobre el jhāna de la forma, pero sí sobre el mundo inmaterial. Él piensa: 'Escucho las palabras de quienes dicen que existen y de quienes dicen que no existen, pero no lo sé con certeza. Realizando los preparativos de los kasiṇas y produciendo el cuarto jhāna, y tomándolo como base, produciré el jhāna inmaterial. Si existen los estados inmateriales, renaceré allí. Si no existen, renaceré en el reino de Brahma de la esfera de la forma. De este modo, mi práctica será infalible e inevitable en su beneficio'. Así es como practica. ๑๐๔. ภวนิโรโธติ นิพฺพานํ. สาราคาย สนฺติเกติ ราควเสน วฏฺเฏ รชฺชนสฺส สนฺติเก. สํโยคายาติ ตณฺหาวเสน สํโยชนตฺถาย. อภินนฺทนายาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทนาย. ปฏิปนฺโน โหตีติ อยมฺปิ ลาภี วา โหติ ตกฺกี วา. ลาภี นาม อฏฺฐสมาปตฺติลาภี. ตสฺส อารุปฺเป กงฺขา นตฺถิ, นิพฺพาเน อตฺถิ. โส – ‘‘อหํ นิโรโธ อตฺถีติปิ นตฺถีติปิ สุณามิ, สยํ น ชานามิ. สมาปตฺตึ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒสฺสามิ. สเจ นิโรโธ ภวิสฺสติ, อรหตฺตํ ปตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสามิ. โน เจ ภวิสฺสติ, อารุปฺเป นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ เอวํ ปฏิปชฺชติ. ตกฺกี ปน เอกสมาปตฺติยาปิ น ลาภี, อารุปฺเป ปนสฺส กงฺขา นตฺถิ, ภวนิโรเธ อตฺถิ. โส – ‘‘อหํ นิโรโธ อตฺถีติปิ นตฺถีติปิ สุณามิ, สยํ น ชานามิ, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐสมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา สมาปตฺติปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒสฺสามิ. สเจ นิโรโธ ภวิสฺสติ, อรหตฺตํ ปตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสามิ. โน เจ ภวิสฺสติ, อารุปฺเป นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ เอวํ ปฏิปชฺชติ. เอตฺถาห – ‘‘อตฺถิ ทินฺนนฺติอาทีนิ ตาว อปณฺณกานิ ภวนฺตุ, นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทีนิ ปน กถํ อปณฺณกานี’’ติ. คหณวเสน. ตานิ หิ อปณฺณกํ อปณฺณกนฺติ เอวํ คหิตตฺตา อปณฺณกานิ นาม ชาตานิ. 104. 'Cese de la existencia' se refiere al Nibbāna. 'Cerca de la pasión' significa cerca del apego al ciclo de renacimientos por el poder de la lujuria. 'Para la unión' significa para el propósito de vincularse al ciclo por el poder de la avidez. 'Para el regocijo' significa para el deleite intenso por el poder de la avidez y la visión errónea. 'Aquel que practica' se refiere tanto a un poseedor de logros como a un razonador. El poseedor de logros es aquel que ha alcanzado las ocho samāpattis; él no tiene dudas sobre lo inmaterial, pero sí sobre el Nibbāna. Él piensa: 'Escucho que el cese existe y que no existe, pero no lo sé por mí mismo. Tomando los logros meditativos como base, desarrollaré la visión cabal (vipassanā). Si el cese existe, alcanzaré el estado de Arahat y entraré en el Parinibbāna. Si no existe, renaceré en los reinos inmateriales'. Así es como practica. El razonador, aunque no haya obtenido ni siquiera un logro meditativo, no tiene dudas sobre lo inmaterial, pero sí sobre el cese de la existencia. Él piensa: 'Escucho que el cese existe y que no existe, pero no lo sé por mí mismo. Realizando los preparativos de los kasiṇas, produciendo las ocho samāpattis y desarrollando la visión cabal basada en ellas: si el cese existe, alcanzaré el estado de Arahat y entraré en el Parinibbāna. Si no existe, renaceré en los reinos inmateriales'. Así es como practica. En este punto, un objetor pregunta: 'Que las visiones de que existe lo dado, etc., sean infalibles (apaṇṇakāni), está bien; pero ¿cómo pueden ser infalibles las visiones de que no existe lo dado?'. Se responde: por el poder de la adherencia firme. Debido a que esas visiones se asumen firmemente como 'esto es lo infalible, esto es lo seguro', se denominan 'infalibles' [desde la perspectiva del practicante de tales doctrinas]. ๑๐๕. จตฺตาโรเมติ [Pg.87] อยํ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. นตฺถิกวาโท, อเหตุกวาโท อกิริยวาโท, อารุปฺปา นตฺถิ นิโรโธ นตฺถีติ เอวํวาทิโน จ ทฺเวติ อิเม ปญฺจ ปุคฺคลา เหฏฺฐา ตโย ปุคฺคลาว โหนฺติ. อตฺถิกวาทาทโย ปญฺจ เอโก จตุตฺถปุคฺคโลว โหติ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ภควา อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ สพฺพํ อตฺถโต อุตฺตานเมวาติ. 105. 'Estos cuatro' representa una conexión temática independiente. Las cinco personas —el que sostiene el nihilismo, el que sostiene la no-causalidad, el que sostiene la inacción, y los dos que dicen que no hay estados inmateriales ni hay cese— son iguales a las tres primeras personas descritas anteriormente [los que se atormentan a sí mismos, etc.]. Los cinco que sostienen que 'existe' [lo dado, etc.] son como la cuarta persona [que no se atormenta ni a sí misma ni a otros]. Para mostrar este significado, el Bienaventurado inició esta enseñanza. En ella, todo el contenido es claro en cuanto a su significado. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la exposición del Majjhima Nikāya, el Papañcasūdanī. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí finaliza el comentario del Apaṇṇaka Sutta. ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí finaliza el comentario del primer vagga (Gahapativagga). ๒. ภิกฺขุวคฺโค 2. Bhikkhuvagga (El Grupo de los Monjes). ๑. อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา 1. Comentario del Ambalaṭṭhikarāhulovāda Sutta. ๑๐๗. เอวํ [Pg.88] เม สุตนฺติ อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตํ. ตตฺถ อมฺพลฏฺฐิกายํ วิหรตีติ เวฬุวนวิหารสฺส ปจฺจนฺเต ปธานฆรสงฺเขเป วิเวกกามานํ วสนตฺถาย กเต อมฺพลฏฺฐิกาติ เอวํนามเก ปาสาเท ปวิเวกํ พฺรูหยนฺโต วิหรติ. กณฺฏโก นาม ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ติขิโณว โหติ, เอวเมวํ อยมฺปิ อายสฺมา สตฺตวสฺสิกสามเณรกาเลเยว ปวิเวกํ พฺรูหยมาโน ตตฺถ วิหาสิ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย. อาสนนฺติ ปกติปญฺญตฺตเมเวตฺถ อาสนํ อตฺถิ, ตํ ปปฺโผเฏตฺวา ฐเปสิ. อุทกาธาเนติ อุทกภาชเน. ‘‘อุทกฏฺฐาเน’’ติปิ ปาโฐ. 107. 'Así lo he oído' se refiere al Ambalaṭṭhikarāhulovāda Sutta. Allí, 'residía en Ambalaṭṭhikā' significa que residía cultivando la reclusión en un pabellón llamado Ambalaṭṭhikā, construido para la estancia de quienes buscaban la soledad en una sección de chozas de meditación en el límite del monasterio Veḷuvana. Así como una espina es afilada desde el momento de su formación, de la misma manera el venerable Rāhula, incluso siendo un novicio de siete años, residía allí cultivando la reclusión. 'Habiendo salido de la meditación' significa habiendo emergido del logro del fruto (phalasamāpatti). 'El asiento' significa que allí había un asiento ya dispuesto de forma habitual; él lo sacudió y lo preparó. 'En un recipiente de agua' (udakādhāne) significa en un cuenco para agua. También existe la lectura 'udakaṭṭhāne' (en el lugar del agua). อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อามนฺเตสีติ โอวาททานตฺถํ อามนฺเตสิ. ภควตา หิ ราหุลตฺเถรสฺส สมฺพหุลา ธมฺมเทสนา กตา. สามเณรปญฺหํ เถรสฺเสว วุตฺตํ. ตถา ราหุลสํยุตฺตํ มหาราหุโลวาทสุตฺตํ จูฬราหุโลวาทสุตฺตมิทํ อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตนฺติ. "Llamó al venerable Rāhula" significa que lo llamó con el propósito de darle una exhortación. Pues el Bienaventurado impartió numerosas enseñanzas de Dhamma al venerable Rāhula. El "Sāmaṇerapañha" (Preguntas del Novicio) fue declarado exclusivamente para este venerable. Asimismo, se enseñaron el Rāhulasaṃyutta, el Mahārāhulovādasutta, el Cūḷarāhulovādasutta y este Ambalaṭṭhikarāhulovādasutta. อยญฺหิ อายสฺมา สตฺตวสฺสิกกาเล ภควนฺตํ จีวรกณฺเณ คเหตฺวา ‘‘ทายชฺชํ เม สมณ เทหี’’ติ ทายชฺชํ ยาจมาโน ภควตา ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสฺส นิยฺยาเทตฺวา ปพฺพาชิโต. อถ ภควา ทหรกุมารา นาม ยุตฺตายุตฺตํ กถํ กเถนฺติ, โอวาทมสฺส เทมีติ ราหุลกุมารํ อามนฺเตตฺวา ‘‘สามเณเรน นาม, ราหุล, ติรจฺฉานกถํ กเถตุํ น วฏฺฏติ, ตฺวํ กถยมาโน เอวรูปํ กถํ กเถยฺยาสี’’ติ สพฺพพุทฺเธหิ อวิชหิตํ ทสปุจฺฉํ ปญฺจปณฺณาสวิสฺสชฺชนํ – ‘‘เอโก ปญฺโห เอโก อุทฺเทโส เอกํ เวยฺยากรณํ ทฺเว ปญฺหา…เป… ทส ปญฺหา ทส อุทฺเทสา ทส เวยฺยากรณาติ. เอกํ นาม กึ? สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา…เป… ทส นาม กึ? ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ วุจฺจตี’’ติ (ขุ. ปา. ๔.๑๐) อิมํ สามเณรปญฺหํ กเถสิ. ปุน จินฺเตสิ ‘‘ทหรกุมารา นาม ปิยมุสาวาทา โหนฺติ, อทิฏฺฐเมว ทิฏฺฐํ อมฺเหหิ, ทิฏฺฐเมว น ทิฏฺฐํ อมฺเหหีติ วทนฺติ โอวาทมสฺส เทมี’’ติ อกฺขีหิ โอโลเกตฺวาปิ สุขสญฺชานนตฺถํ ปฐมเมว จตสฺโส อุทกาธานูปมาโย[Pg.89], ตโต ทฺเว หตฺถิอุปมาโย เอกํ อาทาสูปมญฺจ ทสฺเสตฺวา อิมํ สุตฺตํ กเถสิ. จตูสุ ปน ปจฺจเยสุ ตณฺหาวิวฏฺฏนํ ปญฺจสุ กามคุเณสุ ฉนฺทราคปฺปหานํ กลฺยาณมิตฺตุปนิสฺสยสฺส มหนฺตภาวญฺจ ทสฺเสตฺวา ราหุลสุตฺตํ (สุ. นิ. ราหุลสุตฺต) กเถสิ. อาคตาคตฏฺฐาเน ภเวสุ ฉนฺทราโค น กตฺตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ราหุลสํยุตฺตํ (สํ. นิ. ๒.๑๘๘ อาทโย) กเถสิ. ‘‘อหํ โสภามิ, มม วณฺณายตนํ ปสนฺน’’นฺติ อตฺตภาวํ นิสฺสาย เคหสฺสิตฉนฺทราโค น กตฺตพฺโพติ มหาราหุโลวาทสุตฺตํ กเถสิ. Pues este venerable, a la edad de siete años, habiendo asido la punta del manto del Bienaventurado y pidiendo su herencia diciendo: "¡Oh asceta, dame mi herencia!", fue encomendado por el Bienaventurado al venerable Sāriputta, el General del Dhamma, para ser ordenado. Entonces el Bienaventurado, considerando: "Los niños pequeños suelen decir palabras apropiadas e inapropiadas; le daré una instrucción", llamó al joven Rāhula y le dijo: "Rāhula, para quien es llamado novicio no es adecuado entablar conversaciones mundanas; al hablar, deberías emplear este tipo de lenguaje", y enseñó el Sāmaṇerapañha, que consta de diez preguntas y cincuenta y cinco respuestas, nunca omitido por ningún Buda: "¿Qué es lo uno? Todos los seres subsisten por el alimento... ¿Qué es lo diez? Aquel dotado de diez factores es llamado un Arahant". De nuevo pensó: "Los niños pequeños suelen mentir por diversión, diciendo: 'He visto lo que no vi' o 'No he visto lo que vi'; le daré una instrucción". Habiéndolo observado directamente, para que comprendiera con facilidad, enseñó este sutta tras mostrar primero cuatro analogías con el recipiente de agua, luego dos con el elefante y una con el espejo. Además, enseñó el Rāhulasutta mostrando el desapego de los cuatro requisitos, el abandono del deseo-pasión en los cinco placeres sensoriales y la gran importancia de apoyarse en un buen amigo. Enseñó el Rāhulasaṃyutta para mostrar que no se debe tener deseo-pasión por los estados de existencia. Enseñó el Mahārāhulovādasutta indicando que no se debe tener deseo-pasión mundano basado en el propio cuerpo, pensando: 'Soy hermoso, mi apariencia es radiante'. ตตฺถ ราหุลสุตฺตํ อิมสฺมึ นาม กาเล วุตฺตนฺติ น วตฺตพฺพํ. ตญฺหิ อภิณฺโหวาทวเสน วุตฺตํ. ราหุลสํยุตฺตํ สตฺตวสฺสิกกาลโต ปฏฺฐาย ยาว อวสฺสิกภิกฺขุกาลา วุตฺตํ. มหาราหุโลวาทสุตฺตํ อฏฺฐารส วสฺสสามเณรกาเล วุตฺตํ. จูฬราหุโลวาทสุตฺตํ อวสฺสิกภิกฺขุกาเล วุตฺตํ. กุมารกปญฺหญฺจ อิทญฺจ อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตํ สตฺตวสฺสิกสามเณรกาเล วุตฺตํ. เตสุ ราหุลสุตฺตํ อภิณฺโหวาทตฺถํ, ราหุลสํยุตฺตํ, เถรสฺส วิปสฺสนาคพฺภคหณตฺถํ, มหาราหุโลวาทํ เคหสฺสิตฉนฺทราควิโนทนตฺถํ, จูฬราหุโลวาทํ เถรสฺส ปญฺจทส-วิมุตฺติปริปาจนีย-ธมฺมปริปากกาเล อรหตฺตคาหาปนตฺถํ วุตฺตํ. อิทญฺจ ปน สนฺธาย ราหุลตฺเถโร ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ ตถาคตสฺส คุณํ กเถนฺโต อิทมาห – Allí, no se puede decir que el Rāhulasutta fuera enseñado en un momento específico, pues se impartió como una instrucción constante. El Rāhulasaṃyutta fue enseñado desde los siete años hasta que fue un monje recién ordenado. El Mahārāhulovādasutta fue enseñado cuando era un novicio de dieciocho años. El Cūḷarāhulovādasutta fue enseñado cuando era un monje recién ordenado. El Kumārakapañha y este Ambalaṭṭhikarāhulovādasutta fueron enseñados cuando era un novicio de siete años. De ellos, el Rāhulasutta fue para la instrucción frecuente; el Rāhulasaṃyutta para que el venerable lograra la práctica de la visión cabal; el Mahārāhulovāda para eliminar el deseo-pasión por la vida mundana; y el Cūḷarāhulovāda para que el venerable alcanzara el Arantado en el momento en que maduraron los quince factores de la liberación. Refiriéndose a esto, el venerable Rāhula, elogiando las virtudes del Tathāgata ante la asamblea de monjes, dijo esto: ‘‘กิกีว พีชํ รกฺเขยฺย, จามรี วาลมุตฺตมํ; นิปโก สีลสมฺปนฺโน, มมํ รกฺขิ ตถาคโต’’ติ. (อป. ๑.๒.๘๓); "Como un ave protege su huevo, o un buey yak su espléndida cola; el Tathāgata, sabio y perfecto en virtud, me protegió y vigiló". สามเณรปญฺหํ อยุตฺตวจนปหานตฺถํ, อิทํ อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตํ สมฺปชานมุสาวาทสฺส อกรณตฺถํ วุตฺตํ. El Sāmaṇerapañha fue enseñado con el fin de abandonar el habla inapropiada, y este Ambalaṭṭhikarāhulovādasutta para evitar la mentira deliberada. ตตฺถ ปสฺสสิ โนติ ปสฺสสิ นุ. ปริตฺตนฺติ โถกํ. สามญฺญนฺติ สมณธมฺโม. นิกฺกุชฺชิตฺวาติ อโธมุขํ กตฺวา. อุกฺกุชฺชิตฺวาติ อุตฺตานํ กตฺวา. En ese pasaje, 'passasi no' significa '¿acaso ves?'. 'Parittaṃ' significa 'poco'. 'Sāmaññaṃ' significa 'la vida ascética'. 'Nikkujjitvā' significa 'habiendo puesto boca abajo'. 'Ukkujjitvā' significa 'habiendo puesto boca arriba'. ๑๐๘. เสยฺยถาปิ, ราหุล, รญฺโญ นาโคติ อยํ อุปมา สมฺปชานมุสาวาเท สํวรรหิตสฺส โอปมฺมทสฺสนตฺถํ วุตฺตา. ตตฺถ อีสาทนฺโตติ รถีสาสทิสทนฺโต[Pg.90]. อุรุฬฺหวาติ อภิวฑฺฒิโต อาโรหสมฺปนฺโน. อภิชาโตติ สุชาโต ชาติสมฺปนฺโน. สงฺคามาวจโรติ สงฺคามํ โอติณฺณปุพฺโพ. กมฺมํ กโรตีติ อาคตาคเต ปวฏฺเฏนฺโต ฆาเตติ. ปุรตฺถิมกายาทีสุ ปน ปุรตฺถิมกาเยน ตาว ปฏิเสนาย ผลกโกฏฺฐกมุณฺฑปาการาทโย ปาเตติ, ตถา ปจฺฉิมกาเยน. สีเสน กมฺมํ นาม นิยเมตฺวา เอตํ ปเทสํ มทฺทิสฺสามีติ นิวตฺติตฺวา โอโลเกติ, เอตฺตเกน สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ ทฺเวธา ภิชฺชติ. กณฺเณหิ กมฺมํ นาม อาคตาคเต สเร กณฺเณหิ ปหริตฺวา ปาตนํ. ทนฺเตหิ กมฺมํ นาม ปฏิหตฺถิอสฺสหตฺถาโรหอสฺสาโรหปทาทีนํ วิชฺฌนํ. นงฺคุฏฺเฐน กมฺมํ นาม นงฺคุฏฺเฐ พนฺธาย ทีฆาสิลฏฺฐิยา วา อยมุสเลน วา เฉทนเภทนํ. รกฺขเตว โสณฺฑนฺติ โสณฺฑํ ปน มุเข ปกฺขิปิตฺวา รกฺขติ. 108. 'Como un elefante del rey, Rāhula...' esta analogía se enseñó para ilustrar a alguien desprovisto de restricción en la mentira deliberada. Allí, 'īsādanto' significa que tiene colmillos curvados como los ejes de un carro. 'Uruḷhavā' significa desarrollado y de gran porte. 'Abhijāto' significa de noble linaje. 'Saṅgāmāvacaro' significa que ha entrado anteriormente en batalla. 'Kammaṃ karoti' significa que destruye a los enemigos que se acercan. Respecto a la acción 'con la parte delantera del cuerpo', primero derriba con el frontal los cobertizos y muros del ejército enemigo; lo mismo hace con la parte trasera. La 'acción con la cabeza' es cuando determina: 'Aplastaré esta zona', se gira y mira; con solo esto, ejércitos de cientos o miles se dispersan. La 'acción con las orejas' consiste en golpear y derribar las flechas que le lanzan. La 'acción con los colmillos' es la embestida a elefantes enemigos, jinetes e infantería. La 'acción con la cola' es cortar o atravesar con una maza de hierro atada a ella. 'Protege su trompa' significa que la guarda dentro de su boca para protegerla. ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺส หตฺถิโน กรเณ. อปริจฺจตฺตนฺติ อนิสฺสฏฺฐํ, ปเรสํ ชยํ อมฺหากญฺจ ปราชยํ ปสฺสีติ มญฺญติ. โสณฺฑายปิ กมฺมํ กโรตีติ อยมุคฺครํ วา ขทิรมุสลํ วา คเหตฺวา สมนฺตา อฏฺฐารสหตฺถฏฺฐานํ มทฺทติ. ปริจฺจตฺตนฺติ วิสฺสฏฺฐํ, อิทานิ หตฺถิโยธาทีสุ น กุโตจิ ภายติ, อมฺหากํ ชยํ ปเรสญฺจ ปราชยํ ปสฺสีติ มญฺญติ. นาหํ ตสฺส กิญฺจิ ปาปนฺติ ตสฺส ทุกฺกฏาทิอาปตฺติวีติกฺกเม วา มาตุฆาตกาทิกมฺเมสุ วา กิญฺจิ ปาปํ อกตฺตพฺพํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา ติห เตติ ยสฺมา สมฺปชานมุสาวาทิโน อกตฺตพฺพํ ปาปํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา ตยา หสายปิ ทวกมฺยตายปิ มุสา น ภณิสฺสามีติ สิกฺขิตพฺพํ. ปจฺจเวกฺขณตฺโถติ โอโลกนตฺโถ, ยํ มุเข วชฺชํ โหติ, ตสฺส ทสฺสนตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ โอโลเกตฺวา โอโลเกตฺวา. 'Tatthāti' significa en esa acción de ese elefante. 'Apariccattanti' significa no entregado o no renunciado; el jinete del elefante piensa: "Él ve la victoria de otros y nuestra derrota [y por eso no arriesga su vida]". 'Soṇḍāyapi kammaṃ karotīti' significa que tomando un mazo o un garrote de madera de khadira, el elefante pisotea el área de dieciocho codos a su alrededor. 'Pariccattanti' significa renunciado; el jinete piensa: "Ahora mi elefante ha renunciado a su vida, ya no teme a los guerreros enemigos ni a ningún peligro; mi elefante ha visto nuestra victoria y la derrota de los otros". 'Nāhaṃ tassa kiñci pāpanti' indica que para la persona que miente deliberadamente, no hay mal que no pueda cometer, ya sea una transgresión menor como un dukkaṭa o crímenes graves como el matricidio. 'Tasmā tiha te': dado que para quien miente deliberadamente no existe mal que no sea capaz de realizar, por lo tanto, tú, Rāhula, debes entrenarte pensando: "No diré una mentira ni siquiera en broma o por diversión". 'Paccavekkhaṇattho' significa con el propósito de observar; se dice que es para ver cualquier falta o mancha que haya en el rostro. 'Paccavekkhitvā paccavekkhitvāti' significa observando u observando repetidamente. ๑๐๙. สสกฺกํ น กรณียนฺติ เอกํเสเนว น กาตพฺพํ. ปฏิสํหเรยฺยาสีติ นิวตฺเตยฺยาสิ มา กเรยฺยาสิ. อนุปทชฺเชยฺยาสีติ อนุปเทยฺยาสิ อุปตฺถมฺเภยฺยาสิ ปุนปฺปุนํ กเรยฺยาสิ. อโหรตฺตานุสิกฺขีติ รตฺติญฺจ ทิวญฺจ สิกฺขมาโน. 109. 'Sasakkaṃ na karaṇīyanti' significa que ciertamente no debe hacerse. 'Paṭisaṃhareyyāsīti' significa que debes retirarte o desistir, no lo hagas. 'Anupadajjeyyāsīti' significa que no debes repetirlo ni continuarlo una y otra vez. 'Ahorattānusikkhīti' significa aquel que se entrena practicando tanto de noche como de día. ๑๑๑. อฏฺฏียิตพฺพนฺติ อฏฺเฏน ปีฬิเตน ภวิตพฺพํ. หรายิตพฺพนฺติ ลชฺชิตพฺพํ. ชิคุจฺฉิตพฺพนฺติ คูถํ ทิสฺวา วิย ชิคุจฺฉา อุปฺปาเทตพฺพา. มโนกมฺมสฺส ปน อเทสนาวตฺถุกตฺตา อิธ เทเสตพฺพนฺติ น วุตฺตํ. กิตฺตเก ปน ฐาเน กายกมฺมวจีกมฺมานิ [Pg.91] โสเธตพฺพานิ, กิตฺตเก มโนกมฺมนฺติ. กายกมฺมวจีกมฺมานิ ตาว เอกสฺมึ ปุเรภตฺเตเยว โสเธตพฺพานิ. ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺเนน หิ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ ‘‘อรุณุคฺคมนโต ปฏฺฐาย ยาว อิมสฺมึ ฐาเน นิสชฺชา อตฺถิ นุ โข เม อิมสฺมึ อนฺตเร ปเรสํ อปฺปิยํ กายกมฺมํ วา วจีกมฺมํ วา’’ติ. สเจ อตฺถีติ ชานาติ, เทสนายุตฺตํ เทเสตพฺพํ, อาวิกรณยุตฺตํ อาวิกาตพฺพํ. สเจ นตฺถิ, เตเนว ปีติปาโมชฺเชน วิหาตพฺพํ. มโนกมฺมํ ปน เอตสฺมึ ปิณฺฑปาตปริเยสนฏฺฐาเน โสเธตพฺพํ. กถํ? ‘‘อตฺถิ นุ โข เม อชฺช ปิณฺฑปาตปริเยสนฏฺฐาเน รูปาทีสุ ฉนฺโท วา ราโค วา ปฏิฆํ วา’’ติ? สเจ อตฺถิ, ‘‘ปุน น เอวํ กริสฺสามี’’ติ จิตฺเตเนว อธิฏฺฐาตพฺพํ. สเจ นตฺถิ, เตเนว ปีติปาโมชฺเชน วิหาตพฺพํ. 111. 'Aṭṭīyitabbanti' significa que uno debe sentirse afligido u oprimido por la falta. 'Harāyitabbanti' significa que uno debe avergonzarse. 'Jigucchitabbanti' significa que se debe generar repugnancia, tal como se siente al ver excrementos. Debido a que la acción mental (manokamma) no es objeto de confesión formal de faltas (adesanāvatthu), no se menciona aquí el término "debe confesarse". Sin embargo, surge la pregunta: ¿en qué momento deben purificarse las acciones corporales y verbales, y en qué momento la acción mental? Las acciones corporales y verbales deben purificarse primero, antes de la comida. El monje, sentado en su lugar de estancia diurna tras terminar sus deberes de la comida, debe reflexionar: "Desde el amanecer hasta este momento en que estoy sentado, ¿ha habido en este intervalo alguna acción corporal o verbal mía que fuera desagradable para otros?". Si reconoce que la hubo, debe confesar lo que es apto para confesión y manifestar lo que debe ser manifestado. Si no la hubo, debe morar en ese mismo gozo y alegría. La acción mental, por otro lado, debe purificarse durante la búsqueda de limosnas. ¿Cómo? "Hoy, durante la búsqueda de limosnas, ¿surgió en mí deseo, apego o aversión hacia las formas y demás objetos?". Si surgieron, debe determinarse mentalmente: "No lo haré de nuevo". Si no surgieron, debe permanecer en ese mismo gozo y alegría. ๑๑๒. สมณา วา พฺราหฺมณา วาติ พุทฺธา วา ปจฺเจกพุทฺธา วา ตถาคตสาวกา วา. ตสฺมาติหาติ ยสฺมา อตีเตปิ เอวํ ปริโสเธสุํ, อนาคเตปิ ปริโสเธสฺสนฺติ, เอตรหิปิ ปริโสเธนฺติ, ตสฺมา ตุมฺเหหิปิ เตสํ อนุสิกฺขนฺเตหิ เอวํ สิกฺขิตพฺพนฺติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อิมํ ปน เทสนํ ภควา ยาว ภวคฺคา อุสฺสิตสฺส รตนราสิโน โยชนิยมณิกฺขนฺเธน กูฏํ คณฺหนฺโต วิย เนยฺยปุคฺคลวเสน ปรินิฏฺฐาเปสีติ. 112. 'Samaṇā vā brāhmaṇā vā' se refiere a los Budas, a los Budas Pacceka o a los discípulos del Tathāgata. 'Tasmātihāti' significa que, puesto que en el pasado se purificaron así, en el futuro se purificarán y en el presente se purifican, por lo tanto, ustedes también, siguiendo su ejemplo, deben entrenarse de esta manera. El resto del texto es claro en todo lugar. El Bienaventurado concluyó esta enseñanza de acuerdo con la capacidad de los individuos guiables (neyyapuggala), como quien coloca una gema de cien yojanas en la cima de una pila de tesoros que alcanza el plano más alto de la existencia (bhavagga). Así concluye el comentario al Ambalaṭṭhikarāhulovāda Sutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el Comentario al Majjhima Nikāya. อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Ha finalizado la explicación del Ambalaṭṭhikarāhulovāda Sutta. ๒. มหาราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา 2. 2. Vagga de los Monjes. 2. Explicación del Mahārāhulovāda Sutta. ๑๑๓. เอวํ เม สุตนฺติ มหาราหุโลวาทสุตฺตํ. ตตฺถ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธีติ ทสฺสนํ อวิชหิตฺวา คมนํ อพฺโพจฺฉินฺนํ กตฺวา ปจฺฉโต ปจฺฉโต อิริยาปถานุพนฺธเนน อนุพนฺธิ. ตทา หิ ภควา ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺโต วิลาสิตคมเนน ปุรโต ปุรโต คจฺฉติ, ราหุลตฺเถโร ทสพลสฺส ปทานุปทิโก หุตฺวา ปจฺฉโต ปจฺฉโต. 113. 'Evaṃ me sutaṃ' y demás palabras conforman el Mahārāhulovāda Sutta. Allí, 'piṭṭhito piṭṭhito anubandhī' significa seguir de cerca sin perder de vista, marchando continuamente detrás de él en cada movimiento. En aquel momento, el Bienaventurado caminaba adelante con pasos majestuosos y elegantes, y el venerable Thera Rāhula seguía los pasos del Poseedor de las Diez Fuerzas, marchando justo detrás de él. ตตฺถ ภควา สุปุปฺผิตสาลวนมชฺฌคโต สุภูมิโอตรณตฺถาย นิกฺขนฺตมตฺตวรวารโณ วิย วิโรจิตฺถ, ราหุลภทฺโท จ วรวารณสฺส ปจฺฉโต [Pg.92] นิกฺขนฺตคชโปตโก วิย. ภควา สายนฺหสมเย มณิคุหโต นิกฺขมิตฺวา โคจรํ ปฏิปนฺโน เกสรสีโห วิย, ราหุลภทฺโท จ สีหมิคราชานํ อนุพนฺธนฺโต นิกฺขนฺตสีหโปตโก วิย. ภควา มณิปพฺพตสสฺสิริกวนสณฺฑโต ทาฐพโล มหาพฺยคฺโฆ วิย, ราหุลภทฺโท จ พฺยคฺฆราชานํ อนุพนฺธพฺยคฺฆโปตโก วิย. ภควา สิมฺพลิทายโต นิกฺขนฺตสุปณฺณราชา วิย, ราหุลภทฺโท จ สุปณฺณราชสฺส ปจฺฉโต นิกฺขนฺตสุปณฺณโปตโก วิย. ภควา จิตฺตกูฏปพฺพตโต คคนตลํ ปกฺขนฺทสุวณฺณหํสราชา วิย, ราหุลภทฺโท จ หํสาธิปตึ อนุปกฺขนฺทหํสโปตโก วิย. ภควา มหาสรํ อชฺโฌคาฬฺหา สุวณฺณมหานาวา วิย, ราหุลภทฺโท จ สุวณฺณนาวํ ปจฺฉา อนุพนฺธนาวาโปตโก วิย. ภควา จกฺกรตนานุภาเวน คคนตเล สมฺปยาตจกฺกวตฺติราชา วิย, ราหุลภทฺโท จ ราชานํ อนุสมฺปยาตปริณายกรตนํ วิย. ภควา วิคตวลาหกํ นภํ ปฏิปนฺนตารกราชา วิย, ราหุลภทฺโท จ ตารกาธิปติโน อนุมคฺคปฏิปนฺนา ปริสุทฺธโอสธิตารกา วิย. En esa escena, el Bienaventurado resplandecía como un noble elefante en celo que emerge de un bosque de salas en plena floración para descender a una llanura favorable, mientras que el noble Rāhula parecía un pequeño elefante que sigue al gran elefante. El Bienaventurado resplandecía como un león de melena que sale de su cueva de gemas al atardecer para buscar su alimento, y el noble Rāhula como un cachorro de león que sigue al rey de las bestias. El Bienaventurado resplandecía como un gran tigre de garras poderosas saliendo de un espléndido bosque en una montaña de gemas, y el noble Rāhula como un cachorro de tigre siguiendo al rey tigre. El Bienaventurado resplandecía como el rey de los Garudas emergiendo de un bosque de árboles de seda, y el noble Rāhula como un pequeño Garuda tras el rey de los Garudas. El Bienaventurado resplandecía como un rey cisne de oro volando desde el monte Cittakūṭa hacia el firmamento, y el noble Rāhula como un pequeño cisne volando tras el soberano de los cisnes. El Bienaventurado resplandecía como un gran barco de oro surcando un vasto lago, y el noble Rāhula como un pequeño bote siguiendo al barco de oro. El Bienaventurado resplandecía como un monarca universal que viaja por el cielo por el poder de la joya de la rueda, y el noble Rāhula como la joya del hijo primogénito que acompaña al rey. El Bienaventurado resplandecía como la luna cruzando un cielo despejado de nubes, y el noble Rāhula como la resplandeciente estrella de la mañana siguiendo la senda del señor de los astros. ภควาปิ มหาสมฺมตปเวณิยํ โอกฺกากราชวํเส ชาโต, ราหุลภทฺโทปิ. ภควาปิ สงฺเข ปกฺขิตฺตขีรสทิโส สุปริสุทฺธชาติขตฺติยกุเล ชาโต, ราหุลภทฺโทปิ. ภควาปิ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต, ราหุลภทฺโทปิ. ภควโตปิ สรีรํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณปฏิมณฺฑิตํ เทวนคเรสุ สมุสฺสิตรตนโตรณํ วิย สพฺพปาลิผุลฺโล ปาริจฺฉตฺตโก วิย จ อติมโนหรณํ, ราหุลภทฺทสฺสาปิ. อิติ ทฺเวปิ อภินีหารสมฺปนฺนา, ทฺเวปิ ราชปพฺพชิตา, ทฺเวปิ ขตฺติยสุขุมาลา, ทฺเวปิ สุวณฺณวณฺณา, ทฺเวปิ ลกฺขณสมฺปนฺนา เอกมคฺคํ ปฏิปนฺนา ปฏิปาฏิยา คจฺฉนฺตานํ ทฺวินฺนํ จนฺทมณฺฑลานํ ทฺวินฺนํ สูริยมณฺฑลานํ ทฺวินฺนํ สกฺกสุยามสนฺตุสิตสุนิมฺมิตวสวตฺติมหาพฺรหฺมาทีนํ สิริยา สิรึ อภิภวมานา วิย วิโรจึสุ. El Bienaventurado nació en el linaje de Mahāsammata, en la dinastía de Okkāka, y también el noble Rāhula. El Bienaventurado nació en una familia de guerreros (khattiya) de nacimiento sumamente puro, como leche vertida en una caracola, y también el noble Rāhula. El Bienaventurado renunció al reino y se ordenó, y también el noble Rāhula. El cuerpo del Bienaventurado estaba adornado con las treinta y dos marcas del gran hombre, sumamente encantador, como una torre enjoyada erigida en la ciudad de los dioses o como un árbol celestial Pāricchattaka en plena floración; y así era también el cuerpo del noble Rāhula. Así, ambos poseían la perfección de sus aspiraciones pasadas, ambos eran de realeza que renunció al mundo, ambos eran delicados khattiyas, ambos tenían un color dorado y ambos poseían las marcas de excelencia. Mientras caminaban uno tras otro por el mismo camino, resplandecían superando con su propio esplendor la gloria de dos círculos lunares, dos círculos solares, o el esplendor de deidades como Sakka, Suyāma, Santusita, Sunimmita, Vasavatti o el Gran Brahmā. ตตฺรายสฺมา ราหุโล ภควโต ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คจฺฉนฺโตว ปาทตลโต ยาว อุปริ เกสนฺตา ตถาคตํ อาโลเกสิ. โส ภควโต พุทฺธเวสวิลาสํ ทิสฺวา ‘‘โสภติ ภควา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺตสรีโร พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺตตาย วิปฺปกิณฺณสุวณฺณจุณฺณมชฺฌคโต วิย, วิชฺชุลตาปริกฺขิตฺโต กนกปพฺพโต วิย, ยนฺตสุตฺตสมากฑฺฒิตรตนวิจิตฺตํ สุวณฺณอคฺฆิกํ วิย, รตฺตปํสุกูลจีวรปฏิจฺฉนฺโนปิ รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺตกนกปพฺพโต วิย, ปวาฬลตาปฏิมณฺฑิตํ สุวณฺณอคฺฆิกํ วิย[Pg.93], จีนปิฏฺฐจุณฺณปูชิตํ สุวณฺณเจติยํ วิย, ลาขารสานุลิตฺโต กนกยูโป วิย, รตฺตวลาหกนฺตรโต ตงฺขณพฺภุคฺคตปุณฺณจนฺโท วิย, อโห สมตึสปารมิตานุภาวสชฺชิตสฺส อตฺตภาวสฺส สิรีสมฺปตฺตี’’ติ จินฺเตสิ. ตโต อตฺตานมฺปิ โอโลเกตฺวา – ‘‘อหมฺปิ โสภามิ. สเจ ภควา จตูสุ มหาทีเปสุ จกฺกวตฺติรชฺชํ อกริสฺสา, มยฺหํ ปริณายกฏฺฐานนฺตรํ อทสฺสา. เอวํ สนฺเต อติวิย ชมฺพุทีปตลํ อโสภิสฺสา’’ติ อตฺตภาวํ นิสฺสาย เคหสฺสิตํ ฉนฺทราคํ อุปฺปาเทสิ. Allí, mientras el venerable Rāhula seguía al Bienaventurado paso a paso, lo contempló desde la planta de los pies hasta la punta del cabello. Al ver la belleza de la apariencia búdica del Bienaventurado, pensó: «El Bienaventurado resplandece, con su cuerpo adornado con las treinta y dos marcas del gran hombre, rodeado por un aura de una braza como si estuviera en medio de polvo de oro esparcido, como una montaña de oro rodeada de relámpagos, como un altar de oro adornado con diversas joyas trabajadas con hilos mecánicos. Aunque está cubierto con mantos de trapos teñidos de rojo, es como una montaña de oro envuelta en mantas carmesíes, como un altar de oro adornado con lianas de coral, como una estupa de oro honrada con polvo de cinabrio, como una imagen de oro ungida con laca roja, como la luna llena emergiendo en ese instante de entre nubes carmesíes. ¡Oh, qué magnífica es la gloria de esta forma física, preparada por el poder de las treinta perfecciones!». Luego, mirándose a sí mismo, pensó: «Yo también soy hermoso. Si el Bienaventurado gobernara como un monarca universal sobre los cuatro grandes continentes, me otorgaría el rango de príncipe heredero. Siendo así, la superficie de Jambudīpa resplandecería sobremanera». Así, basándose en su propia forma física, dio lugar a un intenso deseo y apego mundano. ภควาปิ ปุรโต คจฺฉนฺโตว จินฺเตสิ – ‘‘ปริปุณฺณจฺฉวิมํสโลหิโต ทานิ ราหุลสฺส อตฺตภาโว. รชนีเยสุ รูปารมฺมณาทีสุ หิ จิตฺตสฺส ปกฺขนฺทนกาโล ชาโต, กึ พหุลตาย นุ โข ราหุโล วีตินาเมตี’’ติ. อถ สหาวชฺชเนเนว ปสนฺนอุทเก มจฺฉํ วิย, ปริสุทฺเธ อาทาสมณฺฑเล มุขนิมิตฺตํ วิย จ ตสฺส ตํ จิตฺตุปฺปาทํ อทฺทส. ทิสฺวาว – ‘‘อยํ ราหุโล มยฺหํ อตฺรโช หุตฺวา มม ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโต ‘อหํ โสภามิ, มยฺหํ วณฺณายตนํ ปสนฺน’นฺติ อตฺตภาวํ นิสฺสาย เคหสฺสิตฉนฺทราคํ อุปฺปาเทติ, อติตฺเถ ปกฺขนฺโท อุปฺปถํ ปฏิปนฺโน อโคจเร จรติ, ทิสามูฬฺหอทฺธิโก วิย อคนฺตพฺพํ ทิสํ คจฺฉติ. อยํ โข ปนสฺส กิเลโส อพฺภนฺตเร วฑฺฒนฺโต อตฺตตฺถมฺปิ ยถาภูตํ ปสฺสิตุํ น ทสฺสติ, ปรตฺถมฺปิ, อุภยตฺถมฺปิ. ตโต นิรเยปิ ปฏิสนฺธึ คณฺหาเปสฺสติ, ติรจฺฉานโยนิยมฺปิ, เปตฺติวิสเยปิ, อสุรกาเยปิ, สมฺพาเธปิ มาตุกุจฺฉิสฺมินฺติ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ปริปาเตสฺสติ. อยญฺหิ – El Bienaventurado, mientras caminaba delante, pensó: «Ahora la forma física de Rāhula está llena de color, carne y sangre. Ha llegado el momento en que la mente se lanza hacia los objetos visuales placenteros. ¿En qué estará pasando el tiempo Rāhula mayormente?». Entonces, con solo reflexionar, vio ese surgimiento de pensamiento en él, como quien ve un pez en agua clara o como quien ve el reflejo del rostro en un espejo limpio. Al verlo, pensó: «Este Rāhula, siendo mi propio hijo, me sigue pensando: ‘Yo soy hermoso, mi apariencia es radiante’, y basándose en su propia forma, genera un apego mundano. Se ha lanzado a lo que no es un vado, ha tomado el camino equivocado y frecuenta lo que no es un lugar adecuado; como un viajero perdido en las direcciones, va hacia donde no debe ir. Ciertamente, si esta impureza crece en su interior, no le permitirá ver según la realidad ni su propio beneficio, ni el beneficio ajeno, ni ambos. Debido a ello, le hará tomar el renacimiento en el infierno, en el reino animal, en el mundo de los espíritus hambrientos, en el de los asuras, o en la estrechez del vientre materno, haciéndolo caer en la rueda del Saṃsāra, cuyo principio es desconocido». Pues: อนตฺถชนโน โลโภ, โลโภ จิตฺตปฺปโกปโน; ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ. «La codicia genera la desgracia; la codicia agita la mente. El peligro surge desde adentro, pero la gente no se da cuenta». ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, ลุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ; อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โลโภ สหเต นรํ. (อิติวุ. ๘๘) – «El codicioso no conoce el beneficio, el codicioso no ve el Dhamma. En ese momento, hay una oscuridad total cuando la codicia domina al hombre». ยถา โข ปน อเนกรตนปูรา มหานาวา ภินฺนผลกนฺตเรน อุทกํ อาทิยมานา มุหุตฺตมฺปิ น อชฺฌุเปกฺขิตพฺพา โหติ, เวเคนสฺสา วิวรํ ปิทหิตุํ วฏฺฏติ, เอวเมวํ อยมฺปิ น อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ. ยาวสฺส อยํ กิเลโส อพฺภนฺตเร สีลรตนาทีนิ น วินาเสติ, ตาวเทว นํ นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ อชฺฌาสยมกาสิ. เอวรูเปสุ ปน ฐาเนสุ พุทฺธานํ นาควิโลกนํ [Pg.94] นาม โหติ. ตสฺมา ยนฺเตน ปริวตฺติตสุวณฺณปฏิมา วิย สกลกาเยเนว ปริวตฺเตตฺวา ฐิโต ราหุลภทฺทํ อามนฺเตสิ. ตํ สนฺธาย ‘‘อถ โข ภควา อปโลเกตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. «Ciertamente, tal como una gran nave llena de diversas joyas que empieza a hacer agua por la grieta de una tabla rota no debe ser descuidada ni por un momento, sino que se debe cerrar el agujero con rapidez; del mismo modo, este deseo mental no debe ser descuidado. Antes de que esta impureza destruya las joyas de su virtud en su interior, lo someteré». Con esta resolución, el Bienaventurado decidió actuar. En tales situaciones, el mirar de los Budas se conoce como el mirar del elefante real (nāgavilokana). Por lo tanto, girando con todo su cuerpo como una estatua de oro movida por un mecanismo, se detuvo y llamó al noble Rāhula. Refiriéndose a esto se dice: «Entonces el Bienaventurado, habiéndose vuelto a mirar...». ตตฺถ ยํกิญฺจิ รูปนฺติอาทีนิ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค ขนฺธนิทฺเทเส วิตฺถาริตานิ. เนตํ มมาติอาทีนิ มหาหตฺถิปโทปเม วุตฺตานิ. รูปเมว นุ โข ภควาติ กสฺมา ปุจฺฉติ? ตสฺส กิร – ‘‘สพฺพํ รูปํ เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตา’’ติ สุตฺวา – ‘‘ภควา สพฺพํ รูปํ วิปสฺสนาปญฺญาย เอวํ ทฏฺฐพฺพนฺติ วทติ, เวทนาทีสุ นุ โข กถํ ปฏิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ นโย อุทปาทิ. ตสฺมา ตสฺมึ นเย ฐิโต ปุจฺฉติ. นยกุสโล เหส อายสฺมา ราหุโล, อิทํ น กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเต อิทมฺปิ น กตฺตพฺพํ อิทมฺปิ น กตฺตพฺพเมวาติ นยสเตนปิ นยสหสฺเสนปิ ปฏิวิชฺฌติ. อิทํ กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. En ese pasaje, las palabras «cualquier forma que sea» y demás están explicadas detalladamente en todas sus formas en el Visuddhimagga, en la sección sobre los agregados. Las palabras «esto no es mío» y demás fueron dichas en el Mahāhatthipadopama Sutta. ¿Por qué pregunta: «¿Es solo la forma, Bienaventurado?»? Se dice que, al escuchar: «Toda forma no es mía, no soy yo, esto no es mi yo», surgió en él este razonamiento: «El Bienaventurado dice que toda forma debe ser vista así con el conocimiento de la visión profunda (vipassanā); ¿cómo se debe practicar respecto a la sensación y demás agregados?». Por lo tanto, basándose en ese razonamiento, preguntó. Pues el venerable Rāhula es experto en el método; cuando se dice «esto no debe hacerse», él comprende mediante cientos y miles de métodos que «esto otro tampoco debe hacerse». Incluso cuando se dice «esto debe hacerse», el método es el mismo. สิกฺขากาโม หิ อยํ อายสฺมา, ปาโตว คนฺธกุฏิปริเวเณ ปตฺถมตฺตํ วาลิกํ โอกิรติ – ‘‘อชฺช สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติกา มยฺหํ อุปชฺฌายสฺส สนฺติกา เอตฺตกํ โอวาทํ เอตฺตกํ ปริภาสํ ลภามี’’ติ. สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ นํ เอตทคฺเค ฐเปนฺโต – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ สิกฺขากามานํ ยทิทํ ราหุโล’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๐๙) สิกฺขายเมว อคฺคํ กตฺวา ฐเปสิ. โสปิ อายสฺมา ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ ตเมว สีหนาทํ นทิ – En verdad, este venerable [Rāhula] era deseoso del entrenamiento. Temprano por la mañana, en los alrededores de la Fragante Morada (Gandhakuṭi), solía esparcir un puñado de arena, pensando: 'Que hoy pueda recibir de parte del Perfecto Buda o de mi preceptor [el venerable Sāriputta] tantas instrucciones y exhortaciones como granos de arena'. El Perfecto Buda, al designarlo en la posición más destacada, dijo: 'Monjes, el más destacado entre mis discípulos monjes deseosos del entrenamiento es Rāhula' (A. Ni. 1.209), estableciéndolo así como el principal precisamente en el entrenamiento. Ese mismo venerable, en medio de la asamblea de monjes, emitió este mismo rugido de león: ‘‘สพฺพเมตํ อภิญฺญาย, ธมฺมราชา ปิตา มม; สมฺมุขา ภิกฺขุสงฺฆสฺส, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ. Habiendo comprendido todo esto con conocimiento directo, el Rey del Dhamma, mi padre, me designó en la posición más destacada ante la asamblea de monjes. สิกฺขากามานหํ อคฺโค, ธมฺมราเชน โถมิโต; สทฺธาปพฺพชิตานญฺจ, สหาโย ปวโร มม. Soy el primero entre quienes desean el entrenamiento, elogiado por el Rey del Dhamma; y entre aquellos que han renunciado por fe, mi compañero [el venerable Raṭṭhapāla] ha sido elogiado como excelente por el Rey del Dhamma. ธมฺมราชา ปิตา มยฺหํ, ธมฺมารกฺโข จ เปตฺติโย; สาริปุตฺโต อุปชฺฌาโย, สพฺพํ เม ชินสาสน’’นฺติ. El Rey del Dhamma es mi padre y el venerable Sāriputta, el guardián del Dhamma, es mi preceptor; ellos me han entregado toda la enseñanza del Conquistador (Jina). อถสฺส ภควา ยสฺมา น เกวลํ รูปเมว, เวทนาทโยปิ เอวํ ทฏฺฐพฺพา, ตสฺมา รูปมฺปิ ราหุลาติอาทิมาห. โก นชฺชาติ โก นุ อชฺช. เถรสฺส กิร เอตทโหสิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ มยฺหํ อตฺตภาวนิสฺสิตํ ฉนฺทราคํ ญตฺวา ‘สมเณน นาม เอวรูโป วิตกฺโก น วิตกฺกิตพฺโพ’ติ เนว ปริยาเยน กถํ กเถสิ, คจฺฉ ภิกฺขุ ราหุลํ วเทหิ [Pg.95] ‘มา ปุน เอวรูปํ วิตกฺกํ วิตกฺเกสี’ติ น ทูตํ เปเสสิ. มํ สมฺมุกฺเข ฐตฺวาเยว ปน สภณฺฑกํ โจรํ จูฬาย คณฺหนฺโต วิย สมฺมุขา สุคโตวาทํ อทาสิ. สุคโตวาโท จ นาม อสงฺเขยฺเยหิปิ กปฺเปหิ ทุลฺลโภ. เอวรูปสฺส พุทฺธสฺส สมฺมุขา โอวาทํ ลภิตฺวา โก นุ วิญฺญู ปณฺฑิตชาติโก อชฺช คามํ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสตี’’ติ. อเถส อายสฺมา อาหารกิจฺจํ ปหาย ยสฺมึ นิสินฺนฏฺฐาเน ฐิเตน โอวาโท ลทฺโธ, ตโตว ปฏินิวตฺเตตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. ภควาปิ ตํ อายสฺมนฺตํ นิวตฺตมานํ ทิสฺวา น เอวมาห – ‘‘มา นิวตฺต ตาว, ราหุล, ภิกฺขาจารกาโล เต’’ติ. กสฺมา? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อชฺช ตาว กายคตาสติอมตโภชนํ ภุญฺชตู’’ติ. Entonces, debido a que no solo la forma física debe ser observada con sabiduría, sino también las sensaciones y los demás agregados, el Bienaventurado le dijo: 'Incluso la forma, Rāhula...', etc. '¿Quién hoy?' (ko nu ajja) significa '¿quién ahora?'. Se dice que el venerable pensó: 'El Perfecto Buda, conociendo el deseo y el apego que residen en mi propio cuerpo, no me habló con rodeos ni envió un mensajero diciendo: 'Ve, monje, y dile a Rāhula que no piense tales pensamientos'. Por el contrario, permaneciendo frente a mí, me dio una instrucción tal como quien atrapa a un ladrón con el botín agarrándolo del cabello. Una instrucción del Sugata es difícil de obtener incluso en incontables eones. Tras recibir tal instrucción de la propia presencia del Buda, ¿qué persona sabia y prudente entraría hoy al pueblo para pedir limosna?'. Así, este venerable, abandonando la necesidad de alimento, regresó desde el mismo lugar donde recibió la instrucción y se sentó al pie de un árbol. El Bienaventurado, viendo que el venerable regresaba, no le dijo: 'No regreses todavía, Rāhula, es hora de ir por limosna'. ¿Por qué no lo dijo? Porque pensó: 'Que hoy se alimente primero con el manjar de la inmortalidad que es la atención plena en el cuerpo'. อทฺทสา โข อายสฺมา สาริปุตฺโตติ ภควติ คเต ปจฺฉา คจฺฉนฺโต อทฺทส. เอตสฺส กิรายสฺมโต เอกกสฺส วิหรโต อญฺญํ วตฺตํ, ภควตา สทฺธึ วิหรโต อญฺญํ. ยทา หิ ทฺเว อคฺคสาวกา เอกากิโน วสนฺติ, ตทา ปาโตว เสนาสนํ สมฺมชฺชิตฺวา สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา สนฺนิสินฺนา อตฺตโน จิตฺตรุจิยา ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺติ. ภควตา สทฺธึ วิหรนฺตา ปน เถรา เอวํ น กโรนฺติ. ตทา หิ ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ปฐมํ ภิกฺขาจารํ คจฺฉติ. ตสฺมึ คเต เถโร อตฺตโน เสนาสนา นิกฺขมิตฺวา – ‘‘พหูนํ วสนฏฺฐาเน นาม สพฺเพว ปาสาทิกํ กาตุํ สกฺโกนฺติ วา, น วา สกฺโกนฺตี’’ติ ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา อสมฺมฏฺฐํ ฐานํ สมฺมชฺชติ. สเจ กจวโร อฉฑฺฑิโต โหติ, ตํ ฉฑฺเฑติ. ปานียฏฺฐเปตพฺพฏฺฐานมฺหิ ปานียกูเฏ อสติ ปานียฆฏํ ฐเปติ. คิลานานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘อาวุโส, ตุมฺหากํ กึ อาหรามิ, กึ โว อิจฺฉิตพฺพ’’นฺติ? ปุจฺฉติ. อวสฺสิกทหรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา – ‘‘อภิรมถ, อาวุโส, มา อุกฺกณฺฐิตฺถ, ปฏิปตฺติสารกํ พุทฺธสาสน’’นฺติ โอวทติ. เอวํ กตฺวา สพฺพปจฺฉา ภิกฺขาจารํ คจฺฉติ. ยถา หิ จกฺกวตฺติ กุหิญฺจิ คนฺตุกาโม เสนาย ปริวาริโต ปฐมํ นิกฺขมติ, ปริณายกรตนํ เสนงฺคานิ สํวิธาย ปจฺฉา นิกฺขมติ, เอวํ สทฺธมฺมจกฺกวตฺติ ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ปฐมํ นิกฺขมติ, ตสฺส ภควโต ปริณายกรตนภูโต ธมฺมเสนาปติ อิมํ กิจฺจํ กตฺวา สพฺพปจฺฉา นิกฺขมติ. โส เอวํ นิกฺขนฺโต ตสฺมึ ทิวเส อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสินฺนํ ราหุลภทฺทํ อทฺทส. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉา คจฺฉนฺโต อทฺทสา’’ติ. 'El venerable Sāriputta vio' significa que, después de que el Bienaventurado se marchara, el venerable [Sāriputta], que venía detrás, lo vio. Se dice que este venerable tenía un deber diferente cuando vivía solo y otro cuando vivía con el Bienaventurado. En efecto, cuando los dos discípulos principales viven solos, temprano por la mañana, después de barrer las viviendas y asearse, entran en absorción meditativa y luego van por limosna según su voluntad. Sin embargo, cuando viven con el Bienaventurado, el venerable Sāriputta no actúa así. En ese caso, el Bienaventurado, rodeado por la asamblea de monjes, sale primero a pedir limosna. Una vez que Él se ha ido, el venerable sale de su propia vivienda y, pensando: 'En un lugar donde habitan muchos, algunos podrán mantenerlo todo en orden y otros no', recorre los distintos monasterios y barre los lugares que no han sido limpiados. Si hay basura acumulada, la desecha. Si en el lugar del agua no hay jarras, las coloca. Acude a los enfermos y les pregunta: 'Venerables, ¿qué alimento puedo traerles? ¿Qué necesitan?'. También acude a los monjes jóvenes y les instruye diciendo: 'Regocíjense, venerables, no se desanimen; la práctica de la enseñanza del Buda es lo esencial'. Después de hacer esto, sale a pedir limosna el último de todos. Así como un rey universal (cakkavatti) que desea viajar sale primero rodeado de su ejército, mientras que el hijo mayor (pariṇāyaka) organiza a las tropas y sale después, de la misma manera el Bienaventurado, el Rey del Verdadero Dhamma, sale primero rodeado por la asamblea de monjes, y el General del Dhamma, quien es como su hijo mayor, realiza estas tareas y sale al final. Habiendo salido de esa manera, vio aquel día al joven Rāhula sentado al pie de un árbol. Por eso se dice: 'Viniendo detrás, lo vio'. อถ [Pg.96] กสฺมา อานาปานสฺสติยํ นิโยเชสิ? นิสชฺชานุจฺฉวิกตฺตา. เถโร กิร ‘‘เอตสฺส ภควตา รูปกมฺมฏฺฐานํ กถิต’’นฺติ อนาวชฺชิตฺวาว เยนากาเรน อยํ อจโล อโนพทฺโธ หุตฺวา นิสินฺโน, อิทมสฺส เอติสฺสา นิสชฺชาย กมฺมฏฺฐานํ อนุจฺฉวิกนฺติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. ตตฺถ อานาปานสฺสตินฺติ อสฺสาสปสฺสาเส ปริคฺคเหตฺวา ตตฺถ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาหีติ ทสฺเสติ. Entonces, ¿por qué lo instó a practicar la atención plena en la respiración? Porque era adecuado para su postura sentada. Se dice que el venerable, sin considerar que el Bienaventurado ya le había enseñado la meditación sobre la forma (rūpa), al ver cómo estaba sentado, inmóvil y desapegado, pensó que este tema de meditación era el apropiado para su postura. Al decir esto, muestra que, tras aprehender la inhalación y la exhalación, debe producir el cuarto o quinto dhyana (jhāna), desarrollar la visión cabal (vipassanā) y alcanzar el estado de Arahant. มหปฺผลา โหตีติ กีวมหปฺผลา โหติ? อิธ ภิกฺขุ อานาปานสฺสตึ อนุยุตฺโต เอกาสเน นิสินฺโนว สพฺพาสเว เขเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตถา อสกฺโกนฺโต มรณกาเล สมสีสี โหติ, ตถา อสกฺโกนฺโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ธมฺมกถิกเทวปุตฺตสฺส ธมฺมํ สุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตโต วิรทฺโธ อนุปฺปนฺเน พุทฺธุปฺปาเท ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ, ตํ อสจฺฉิกโรนฺโต พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว พาหิยตฺเถราทโย วิย ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ, เอวํ มหปฺผลา. มหานิสํสาติ ตสฺเสว เววจนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – 'Es de gran fruto': ¿qué tan grande es este fruto? En esta enseñanza, un monje dedicado a la atención plena en la respiración, sentado en un solo asiento, puede agotar todas las impurezas (āsavas) y alcanzar el estado de Arahant. De no lograrlo, al momento de la muerte se convierte en un 'Samasīsī' (quien alcanza la liberación al morir). De no lograrlo, tras renacer en el mundo de los devas y escuchar el Dhamma de boca de un hijo de los devas que predica el Dhamma, alcanza el estado de Arahant. Si esto no sucede, en un tiempo en que no surja un Buda, alcanza la iluminación por sí mismo (Paccekabodhi). Si no logra esto, ante la presencia de los Budas, se convierte en alguien de conocimiento instantáneo (khippābhiñño), como el venerable Bāhiya y otros. Por ello es de gran fruto. 'De gran beneficio' es solo un sinónimo de lo anterior. Y sobre esto se ha dicho: ‘‘อานาปานสฺสตี ยสฺส, ปริปุณฺณา สุภาวิตา; อนุปุพฺพํ ปริจิตา, ยถา พุทฺเธน เทสิตา; โสมํ โลกํ ปภาเสติ, อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา’’ติ. (เถรคา. ๕๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๑.๖๐) – “Aquel que tiene la atención plena en la respiración completa y bien desarrollada, practicada gradualmente tal como fue enseñada por el Buda, ilumina este mundo como la luna cuando se libera de las nubes”. อิมํ มหปฺผลตํ สมฺปสฺสมาโน เถโร สทฺธิวิหาริกํ ตตฺถ นิโยเชติ. Viendo este gran beneficio, el Venerable Anciano instó a su discípulo en dicha práctica de meditación. อิติ ภควา รูปกมฺมฏฺฐานํ, เถโร อานาปานสฺสตินฺติ อุโภปิ กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา คตา, ราหุลภทฺโท วิหาเรเยว โอหีโน. ภควา ตสฺส โอหีนภาวํ ชานนฺโตปิ เนว อตฺตนา ขาทนียํ โภชนียํ คเหตฺวา อคมาสิ, น อานนฺทตฺเถรสฺส หตฺเถ เปเสสิ, น ปเสนทิมหาราชอนาถปิณฺฑิกาทีนํ สญฺญํ อทาสิ. สญฺญามตฺตกญฺหิ ลภิตฺวา เต กาชภตฺตํ อภิหเรยฺยุํ. ยถา จ ภควา, เอวํ สาริปุตฺตตฺเถโรปิ น กิญฺจิ อกาสิ. ราหุลตฺเถโร นิราหาโร ฉินฺนภตฺโต อโหสิ. ตสฺส ปนายสฺมโต – ‘‘ภควา มํ วิหาเร โอหีนํ ชานนฺโตปิ อตฺตนา ลทฺธปิณฺฑปาตํ นาปิ สยํ คเหตฺวา อาคโต, น อญฺญสฺส หตฺเถ ปหิณิ[Pg.97], น มนุสฺสานํ สญฺญํ อทาสิ, อุปชฺฌาโยปิ เม โอหีนภาวํ ชานนฺโต ตเถว น กิญฺจิ อกาสี’’ติ จิตฺตมฺปิ น อุปฺปนฺนํ, กุโต ตปฺปจฺจยา โอมานํ วา อติมานํ วา ชเนสฺสติ. ภควตา ปน อาจิกฺขิตกมฺมฏฺฐานเมว ปุเรภตฺตมฺปิ ปจฺฉาภตฺตมฺปิ – ‘‘อิติปิ รูปํ อนิจฺจํ, อิติปิ ทุกฺขํ, อิติปิ อสุภํ, อิติปิ อนตฺตา’’ติ อคฺคึ อภิมตฺเถนฺโต วิย นิรนฺตรํ มนสิกตฺวา สายนฺหสมเย จินฺเตสิ – ‘‘อหํ อุปชฺฌาเยน อานาปานสฺสตึ ภาเวหีติ วุตฺโต, ตสฺส วจนํ น กริสฺสามิ. อาจริยุปชฺฌายานญฺหิ วจนํ อกโรนฺโต ทุพฺพโจ นาม โหติ. ‘ทุพฺพโจ ราหุโล, อุปชฺฌายสฺสปิ วจนํ น กโรตี’ติ จ ครหุปฺปตฺติโต กกฺขฬตรา ปีฬา นาม นตฺถี’’ติ ภาวนาวิธานํ ปุจฺฉิตุกาโม ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข อายสฺมา ราหุโลติอาทิ วุตฺตํ. Así, el Bienaventurado enseñó la meditación sobre la forma y el Anciano la atención plena en la respiración; habiendo enseñado ambos el tema de meditación, partieron, quedando el noble Rāhula solo en el monasterio. El Bienaventurado, aun sabiendo que se había quedado atrás, no le llevó alimentos sólidos o blandos por sí mismo, ni los envió a través del Venerable Ānanda, ni avisó al rey Pasenadi, a Anāthapiṇḍika u otros. Pues de haber recibido solo una indicación, ellos habrían traído abundantes ofrendas de comida. Y tal como hizo el Bienaventurado, tampoco el Venerable Sāriputta hizo nada. El Venerable Rāhula se quedó sin alimento y con su comida interrumpida. Sin embargo, en aquel Venerable no surgió ni siquiera el pensamiento de: 'El Bienaventurado, sabiendo que me quedé en el monasterio, no vino trayendo la comida recibida, ni la envió con otro, ni avisó a la gente; mi preceptor también, sabiendo que me quedé, no hizo nada junto al Bienaventurado'. ¿Cómo podría entonces, por esa causa, surgir en él el menosprecio o el orgullo? Por el contrario, se dedicó continuamente, tanto antes como después del mediodía, a reflexionar sobre el tema de meditación enseñado por el Bienaventurado: 'Así es la forma, transitoria; así es sufriente, impura y no-yo', como quien frota madera para encender fuego, y al atardecer pensó: 'Mi preceptor me dijo: "Desarrolla la atención plena en la respiración"; no dejaré de cumplir su palabra. Pues quien no cumple la palabra de sus maestros y preceptores es llamado difícil de instruir. No hay aflicción más dura que el surgimiento del reproche: "Rāhula es difícil de instruir, no cumple ni la palabra de su preceptor"'. Con el deseo de preguntar sobre el método de desarrollo, fue ante el Bienaventurado. Para mostrar esto, se dijo: 'Entonces el Venerable Rāhula...', etc. ๑๑๔. ตตฺถ ปฏิสลฺลานาติ เอกีภาวโต. ยํกิญฺจิ ราหุลาติ กสฺมา? ภควา อานาปานสฺสตึ ปุฏฺโฐ รูปกมฺมฏฺฐานํ กเถตีติ. รูเป ฉนฺทราคปฺปหานตฺถํ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ราหุลสฺส อตฺตภาวํ นิสฺสาย ฉนฺทราโค อุปฺปนฺโน, เหฏฺฐา จสฺส สงฺเขเปน รูปกมฺมฏฺฐานํ กถิตํ. อิทานิสฺสาปิ ทฺวิจตฺตาลีสาย อากาเรหิ อตฺตภาวํ วิราเชตฺวา วิสงฺขริตฺวา ตํนิสฺสิตํ ฉนฺทราคํ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาเทสฺสามี’’ติ. อถ อากาสธาตุํ กสฺมา วิตฺถาเรสีติ? อุปาทารูปทสฺสนตฺถํ. เหฏฺฐา หิ จตฺตาริ มหาภูตาเนว กถิตานิ, น อุปาทารูปํ. ตสฺมา อิมินา มุเขน ตํ ทสฺเสตุํ อากาสธาตุํ วิตฺถาเรสิ. อปิจ อชฺฌตฺติเกน อากาเสน ปริจฺฉินฺนรูปมฺปิ ปากฏํ โหติ. 114. Allí, 'retiro' significa el estado de soledad. Sobre 'lo que sea, Rāhula': ¿Por qué el Bienaventurado, al ser consultado sobre la atención plena en la respiración, explica la meditación sobre la forma? Lo hace para abandonar el deseo y el apego hacia la forma. Se dice que el Bienaventurado pensó: 'En Rāhula ha surgido deseo y apego basado en su propio cuerpo; anteriormente se le enseñó la meditación sobre la forma de manera resumida. Ahora, mediante cuarenta y dos modos, haré que se desapegue y desmonte su concepción del cuerpo, para lograr que el deseo y el apego basados en él no vuelvan a surgir'. ¿Y por qué detalló el elemento espacio? Para mostrar la forma derivada. Anteriormente solo se enseñaron los cuatro grandes elementos, no la forma derivada. Por lo tanto, a través de este medio, detalló el elemento espacio para mostrarla. Además, a través del espacio interno, la forma delimitada se hace evidente. อากาเสน ปริจฺฉินฺนํ, รูปํ ยาติ วิภูตตํ; ตสฺเสวํ อาวิภาวตฺถํ, ตํ ปกาเสสิ นายโก. La forma delimitada por el espacio se vuelve claramente manifiesta; para que esto se hiciera evidente, el Guía lo reveló de esta manera. เอตฺถ ปน ปุริมาสุ ตาว จตูสุ ธาตูสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ มหาหตฺถิปโทปเม วุตฺตเมว. En este contexto, lo que debe decirse sobre los cuatro elementos anteriores ya ha sido expuesto en el Mahāhatthipadopama Sutta. ๑๑๘. อากาสธาตุยํ อากาสคตนฺติ อากาสภาวํ คตํ. อุปาทินฺนนฺติอาทินฺนํ คหิตํ ปรามฏฺฐํ, สรีรฏฺฐกนฺติ อตฺโถ. กณฺณจฺฉิทฺทนฺติ มํสโลหิตาทีหิ อสมฺผุฏฺฐกณฺณวิวรํ. นาสจฺฉิทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. เยน [Pg.98] จาติ เยน ฉิทฺเทน. อชฺโฌหรตีติ อนฺโต ปเวเสติ, ชิวฺหาพนฺธนโต หิ ยาว อุทรปฏลา มนุสฺสานํ วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ ฉิทฺทฏฺฐานํ โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ยตฺถ จาติ ยสฺมึ โอกาเส. สนฺติฏฺฐตีติ ปติฏฺฐาติ. มนุสฺสานญฺหิ มหนฺตํ ปฏปริสฺสาวนมตฺตญฺจ อุทรปฏลํ นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อโธภาคํ นิกฺขมตีติ เยน เหฏฺฐา นิกฺขมติ. ทฺวตฺตึสหตฺถมตฺตํ เอกวีสติยา ฐาเนสุ วงฺกํ อนฺตํ นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ยํ วา ปนญฺญมฺปีติ อิมินา สุขุมสุขุมํ จมฺมมํสาทิอนฺตรคตญฺเจว โลมกูปภาเวน จ ฐิตํ อากาสํ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถาปิ ปถวีธาตุอาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. 118. En la explicación del elemento espacio: 'ido al espacio' significa que ha alcanzado la naturaleza del espacio. 'Aferrado' significa tomado y asido por el deseo y las visiones; se refiere a lo que reside en el cuerpo. 'Orificio del oído' es el canal auditivo no obstruido por carne o sangre. Lo mismo debe entenderse para los orificios de la nariz, etc. 'Por el cual' se refiere al orificio por el que uno ingiere; 'traga' significa que lo introduce al interior, pues desde la base de la lengua hasta la pared del estómago hay un espacio de un palmo y cuatro dedos en los seres humanos. A esto se refiere lo dicho. 'Donde permanece' indica el lugar donde se asienta. Los seres humanos tienen una cavidad estomacal del tamaño de un gran filtro de tela; a esto se refiere lo dicho. 'Sale por la parte inferior' indica por dónde se evacua hacia abajo; existe el llamado intestino, de unos treinta y dos codos de largo, situado en veintiuna curvas. A esto se refiere lo dicho. Con la frase 'o cualquier otro', muestra el espacio sumamente sutil dentro de la piel y la carne, así como los poros de los vellos. El resto aquí debe entenderse según el método ya explicado para el elemento tierra y los demás. ๑๑๙. อิทานิสฺส ตาทิภาวลกฺขณํ อาจิกฺขนฺโต ปถวีสมนฺติอาทิมาห. อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ หิ อรชฺชนฺโต อทุสฺสนฺโต ตาที นาม โหติ. มนาปามนาปาติ เอตฺถ อฏฺฐ โลภสหคตจิตฺตสมฺปยุตฺตา มนาปา นาม, ทฺเว โทมนสฺสจิตฺตสมฺปยุตฺตา อมนาปา นาม. จิตฺตํ น ปริยาทาย ฐสฺสนฺตีติ เอเต ผสฺสา อุปฺปชฺชิตฺวา ตว จิตฺตํ อนฺโตมุฏฺฐิคตํ กโรนฺโต วิย ปริยาทาย คเหตฺวา ฐาตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ ‘‘อหํ โสภามิ, มยฺหํ วณฺณายตนํ ปสนฺน’’นฺติ ปุน อตฺตภาวํ นิสฺสาย ฉนฺทราโค นุปฺปชฺชิสฺสติ. คูถคตนฺติอาทีสุ คูถเมว คูถคตํ. เอวํ สพฺพตฺถ. 119. Ahora, para enseñarle la característica de la ecuanimidad, dijo: 'como la tierra', etc. En efecto, aquel que no se apega a lo agradable ni se irrita con lo desagradable es llamado 'tādi' (inconmovible). En 'lo agradable y lo desagradable', los ocho estados de conciencia asociados con la codicia son lo agradable; los dos asociados con el pesar son lo desagradable. 'No abrumarán la mente' significa que estos contactos, aunque surjan, no podrán apoderarse de tu mente ni someterla como si estuviera en un puño. Pensamientos como 'soy hermoso, mi apariencia es radiante' no surgirán de nuevo basados en el propio cuerpo. En 'lo que ha ido a ser excremento', etc., el término significa simplemente excremento. Así en todos los casos. น กตฺถจิ ปติฏฺฐิโตติ ปถวีปพฺพตรุกฺขาทีสุ เอกสฺมิมฺปิ น ปติฏฺฐิโต, ยทิ หิ ปถวิยํ ปติฏฺฐิโต ภเวยฺย, ปถวิยา ภิชฺชมานาย สเหว ภิชฺเชยฺย, ปพฺพเต ปตมาเน สเหว ปเตยฺย, รุกฺเข ฉิชฺชมาเน สเหว ฉิชฺเชยฺย. 'No establecido en ningún lugar' significa que no está fijo en la tierra, las montañas o los árboles. Pues si estuviera establecido en la tierra, se rompería junto con la tierra al quebrarse esta; si el monte cayera, caería con él; si el árbol fuera cortado, se cortaría con él. ๑๒๐. เมตฺตํ ราหุลาติ กสฺมา อารภิ? ตาทิภาวสฺส การณทสฺสนตฺถํ. เหฏฺฐา หิ ตาทิภาวลกฺขณํ ทสฺสิตํ, น จ สกฺกา อหํ ตาที โหมีติ อการณา ภวิตุํ, นปิ ‘‘อหํ อุจฺจากุลปฺปสุโต พหุสฺสุโต ลาภี, มํ ราชราชมหามตฺตาทโย ภชนฺติ, อหํ ตาที โหมี’’ติ อิเมหิ การเณหิ โกจิ ตาที นาม โหติ, เมตฺตาทิภาวนาย ปน โหตีติ ตาทิภาวสฺส การณทสฺสนตฺถํ อิมํ เทสนํ อารภิ. 120. ¿Por qué comenzó la enseñanza que dice 'Amor benevolente, Rāhula' (Mettāṃ rāhula)? Con el propósito de mostrar la causa del estado de inmutabilidad (tādibhāva). Pues, habiéndose mostrado anteriormente la característica del estado de inmutabilidad, no es posible ser inmutable sin una causa; ni tampoco se es inmutable por razones como 'soy de noble cuna, muy instruido, poseedor de ganancias, y los reyes y grandes ministros me frecuentan'. Más bien, uno llega a ser inmutable mediante el desarrollo del amor benevolente y otras cualidades; por lo tanto, comenzó esta enseñanza para mostrar la causa de dicho estado. ตตฺถ [Pg.99] ภาวยโตติ อุปจารํ วา อปฺปนํ วา ปาเปนฺตสฺส. โย พฺยาปาโทติ โย สตฺเต โกโป, โส ปหียิสฺสติ. วิเหสาติ ปาณิอาทีหิ สตฺตานํ วิหึสนํ. อรตีติ ปนฺตเสนาสเนสุ เจว อธิกุสลธมฺเมสุ จ อุกฺกณฺฐิตตา. ปฏิโฆติ ยตฺถ กตฺถจิ สตฺเตสุ สงฺขาเรสุ จ ปฏิหญฺญนกิเลโส. อสุภนฺติ อุทฺธุมาตกาทีสุ อุปจารปฺปนํ. อุทฺธุมาตกาทีสุ อสุภภาวนา จ นาเมสา วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค กถิตาว. ราโคติ ปญฺจกามคุณิกราโค. อนิจฺจสญฺญนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาย สหชาตสญฺญํ. วิปสฺสนา เอว วา เอสา อสญฺญาปิ สญฺญาสีเสน สญฺญาติ วุตฺตา. อสฺมิมาโนติ รูปาทีสุ อสฺมีติ มาโน. En ese contexto, 'para quien desarrolla' (bhāvayato) se refiere a quien alcanza el samādhi de acceso (upacāra) o el de absorción (appanā). 'Lo que es malevolencia' (yo byāpādo) es la ira hacia los seres, la cual será abandonada. 'Crueldad' (vihesā) es el acto de dañar a los seres con las manos o medios similares. 'Descontento' (aratī) es la insatisfacción tanto en las moradas solitarias como en las cualidades superiores de virtud. 'Aversión' (paṭigho) es el kileśa de irritación que surge en cualquier lugar hacia los seres o las formaciones (saṅkhāras). 'Lo no-bello' (asubhaṃ) se refiere al samādhi de acceso y absorción basado en objetos como los cadáveres hinchados. Este desarrollo de la meditación sobre lo no-bello se explica detalladamente en el Visuddhimagga. 'Lujuria' (rāgo) es el deseo por los cinco hilos de los placeres sensuales. 'Percepción de la impermanencia' (aniccasaññā) es la percepción que surge junto con la contemplación de la impermanencia; o bien, es el conocimiento de la visión clara (vipassanā) que, aunque no es percepción en sí misma, se denomina 'percepción' por ser su factor predominante. 'Presunción de yo soy' (asmimāno) es el orgullo de pensar 'yo soy' respecto a la forma y los demás agregados. ๑๒๑. อิทานิ เถเรน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ วิตฺถาเรนฺโต อานาปานสฺสตินฺติอาทิมาห. ตตฺถ อิทํ กมฺมฏฺฐานญฺจ กมฺมฏฺฐานภาวนา จ ปาฬิอตฺโถ จ สทฺธึ อานิสํสกถาย สพฺโพ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค อนุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริโตเยว. อิมํ เทสนํ ภควา เนยฺยปุคฺคลวเสเนว ปรินิฏฺฐาเปสีติ. 121. Ahora, el Bienaventurado, detallando la pregunta planteada por el venerable Rāhula, pronunció las palabras que comienzan con 'la atención plena en la respiración' (ānāpānassati). En ese pasaje, este tema de meditación, su desarrollo, el significado de las palabras pali y sus beneficios están detallados en todos sus aspectos en el capítulo sobre los recuerdos (anussatiniddese) del Visuddhimagga. El Bienaventurado concluyó esta enseñanza de acuerdo con la capacidad de una persona que requiere guía (neyyapuggala). ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya, มาหาราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ha finalizado la explicación del Mahārāhulovāda Sutta. ๓. จูฬมาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา 3. Explicación del Cūḷamālukya Sutta ๑๒๒. เอวํ เม สุตนฺติ มาลุกฺยสุตฺตํ. ตตฺถ มาลุกฺยปุตฺตสฺสาติ เอวํนามกสฺส เถรสฺส. ฐปิตานิ ปฏิกฺขิตฺตานีติ ทิฏฺฐิคตานิ นาม น พฺยากาตพฺพานีติ เอวํ ฐปิตานิ เจว ปฏิกฺขิตฺตานิ จ. ตถาคโตติ สตฺโต. ตํ เม น รุจฺจตีติ ตํ อพฺยากรณํ มยฺหํ น รุจฺจติ. สิกฺขํ ปจฺจกฺขายาติ สิกฺขํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. 122. La enseñanza 'Así lo he oído' se refiere al Mālukya Sutta. Allí, 'del hijo de Mālukya' (mālukyaputtassa) se refiere al venerable de ese nombre. 'Puestas a un lado y rechazadas' (ṭhapitāni paṭikkhittāni) significa que los puntos de vista especulativos no deben ser declarados, por lo tanto, fueron omitidos y rechazados. 'Tathāgata' se refiere a un ser (satta). 'Eso no me agrada' (taṃ me na ruccati) significa que ese silencio o falta de respuesta no le satisface. 'Abandonando el entrenamiento' (sikkhaṃ paccakkhāya) significa rechazando la disciplina aceptada. ๑๒๕. โก สนฺโต กํ ปจฺจาจิกฺขสีติ ยาจโก วา หิ ยาจิตกํ ปจฺจาจิกฺเขยฺย, ยาจิตโก วา ยาจกํ. ตฺวํ เนว ยาจโก น ยาจิตโก, โส ทานิ ตฺวํ โก สนฺโต กํ ปจฺจาจิกฺขสีติ อตฺโถ. 125. '¿Siendo quién, a quién rechazas?' El sentido es: un suplicante podría rechazar a quien le concede algo, o quien es suplicado podría rechazar al suplicante; pero tú no eres ni el que pide ni el que es pedido; ahora, pues, ¿quién eres tú para rechazar a quién? ๑๒๖. วิทฺโธ [Pg.100] อสฺสาติ ปรเสนาย ฐิเตน วิทฺโธ ภเวยฺย. คาฬฺหปเลปเนนาติ พหลเลปเนน. ภิสกฺกนฺติ เวชฺชํ. สลฺลกตฺตนฺติ สลฺลกนฺตนํ สลฺลกนฺติยสุตฺตวาจกํ. อกฺกสฺสาติ อกฺกวาเก คเหตฺวา ชิยํ กโรนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อกฺกสฺสา’’ติ. สณฺหสฺสาติ เวณุวิลีวสฺส. มรุวาขีรปณฺณีนมฺปิ วาเกหิเยว กโรนฺติ. เตน วุตฺตํ ยทิ วา มรุวาย ยทิ วา ขีรปณฺณิโนติ. คจฺฉนฺติ ปพฺพตคจฺฉนทีคจฺฉาทีสุ ชาตํ. โรปิมนฺติ โรเปตฺวา วฑฺฒิตํ สรวนโต สรํ คเหตฺวา กตํ. สิถิลหนุโนติ เอวํนามกสฺส ปกฺขิโน. เภรวสฺสาติ กาฬสีหสฺส. เสมฺหารสฺสาติ มกฺกฏสฺส. เอวํ โนติ เอตาย ทิฏฺฐิยา สติ น โหตีติ อตฺโถ. 126. 'Herido' (viddho assā) significa que habría sido herido por alguien apostado en el ejército enemigo. 'Con una capa espesa' (gāḷhapalepanenā) significa untado con abundante veneno. 'Médico' (bhisakkaṃ) es el doctor. 'Cirujano' (sallakattaṃ) es quien extrae la flecha o el término que designa a quien corta el dardo. 'Del cáñamo' (akkassā) se refiere a que usan las fibras de la planta akka para hacer la cuerda del arco. 'De bambú' (saṇhassā) se refiere a las tiras de caña. También hacen cuerdas con las fibras de plantas como maruvā o khīrapaṇṇī. 'De un matorral' (gacchanti) significa nacido en matorrales de montaña o de río. 'Cultivado' (ropimanti) se refiere a lo que se ha hecho crecer mediante el cultivo, tomando la flecha de un bosque de cañas. 'Sithilahanu' es el nombre de un tipo de ave. 'Bherava' se refiere a un león negro. 'Semhāra' se refiere a un mono. 'Así no' (evaṃ no) significa que, existiendo tal punto de vista, la vida santa del sendero no es posible. ๑๒๗. อตฺเถว ชาตีติ เอตาย ทิฏฺฐิยา สติ พฺรหฺมจริยวาโสว นตฺถิ, ชาติ ปน อตฺถิเยว. ตถา ชรามรณาทีนีติ ทสฺเสติ. เยสาหนฺติ เยสํ อหํ. นิฆาตนฺติ อุปฆาตํ วินาสํ. มม สาวกา หิ เอเตสุ นิพฺพินฺนา อิเธว นิพฺพานํ ปาปุณนฺตีติ อธิปฺปาโย. 127. 'Ciertamente existe el nacimiento' (attheva jāti) significa que, aun con ese punto de vista, no hay vida santa del sendero, pero el nacimiento ciertamente existe. Lo mismo muestra respecto a la vejez y la muerte. 'De quienes yo' (yesāhaṃ) es la división de las palabras 'yesaṃ ahaṃ'. 'Destrucción' (nighātaṃ) significa el cese o la eliminación del sufrimiento. Pues mis discípulos, desencantados con esos puntos de vista especulativos, alcanzan el Nibbāna en esta misma vida; tal es el significado. ๑๒๘. ตสฺมาติหาติ ยสฺมา อพฺยากตเมตํ, จตุสจฺจเมว มยา พฺยากตํ, ตสฺมาติ อตฺโถ. น เหตํ มาลุกฺยปุตฺต อตฺถสํหิตนฺติ เอตํ ทิฏฺฐิคตํ วา เอตํ พฺยากรณํ วา การณนิสฺสิตํ น โหติ. น อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ พฺรหฺมจริยสฺส อาทิมตฺตมฺปิ ปุพฺพภาคสีลมตฺตมฺปิ น โหติ. น นิพฺพิทายาติอาทีสุ วฏฺเฏ นิพฺพินฺทนตฺถาย วา วิรชฺฌนตฺถาย วา วฏฺฏนิโรธาย วา ราคาทิวูปสมนตฺถาย วา อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม อภิชานนตฺถาย วา จตุมคฺคสงฺขาตสมฺโพธตฺถาย วา อสงฺขตนิพฺพานสจฺฉิกิริยตฺถาย วา น โหติ. เอตํ หีติ เอตํ จตุสจฺจพฺยากรณํ. อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ พฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตํ ปุพฺพปทฏฺฐานํ. เสสํ วุตฺตปฏิวิปกฺขนเยน เวทิตพฺพํ. อิมมฺปิ เทสนํ ภควา เนยฺยปุคฺคลวเสน นิฏฺฐาเปสีติ. 128. 'Por lo tanto' (tasmātihā) significa que, dado que esto no ha sido declarado y solo las Cuatro Nobles Verdades han sido declaradas por mí, se dice 'por lo tanto'. 'Pues esto, Mālukyaputta, no conduce al objetivo' (na hetaṃ mālukyaputta atthasaṃhitaṃ) significa que ni ese punto de vista ni su declaración se basan en una razón provechosa. 'No es el comienzo de la vida santa' (na ādibrahmacariyakanti) significa que no constituye ni siquiera el inicio de la vida santa del sendero, ni siquiera la virtud preliminar. En los pasajes como 'no conduce al desencanto' (na nibbidāyā), significa que no sirve para el desencanto del ciclo de existencias, ni para el desapasionamiento, ni para el cese del ciclo, ni para la pacificación de la lujuria y demás pasiones, ni para conocer con sabiduría superior los estados que deben ser conocidos, ni para la iluminación de los cuatro senderos, ni para la realización del Nibbāna incondicionado. 'Esto sí' (etañhī) se refiere a la declaración de las Cuatro Nobles Verdades. 'Es el comienzo de la vida santa' (ādibrahmacariyakanti) porque es el fundamento inicial y la causa próxima para la vida santa del sendero. El resto debe entenderse por el método opuesto a lo ya dicho. El Bienaventurado concluyó esta enseñanza de acuerdo con la capacidad de una persona que requiere guía (neyyapuggala). ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya, จูฬมาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ha finalizado la explicación del Cūḷamālukya Sutta. ๔. มหามาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา 4. Explicación del Mahāmālukya Sutta ๑๒๙. เอวํ [Pg.101] เม สุตนฺติ มหามาลุกฺยสุตฺตํ. ตตฺถ โอรมฺภาคิยานีติ เหฏฺฐา โกฏฺฐาสิกานิ กามภเว นิพฺพตฺติสํวตฺตนิกานิ. สํโยชนานีติ พนฺธนานิ. กสฺส โข นามาติ กสฺส เทวสฺส วา มนุสฺสสฺส วา เทสิตานิ ธาเรสิ, กึ ตฺวเมเวโก อสฺโสสิ, น อญฺโญ โกจีติ? อนุเสตีติ อปฺปหีนตาย อนุเสติ. อนุสยมาโน สํโยชนํ นาม โหติ. 129. La enseñanza 'Así lo he oído' se refiere al Mahāmālukya Sutta. Allí, 'pertenecientes a la parte inferior' (orambhāgiyānī) se refiere a los que pertenecen a la división baja, es decir, los que conducen al renacimiento en el reino de los sentidos (kāmabhava). 'Grilletes' (saṃyojanānī) son los vínculos. '¿De quién, en verdad?' (kassa kho nāmā) significa: '¿De qué deva o humano recuerdas que yo haya enseñado esto? ¿Acaso tú solo lo oíste y nadie más?'. 'Yace de forma latente' (anusetī) significa que persiste por no haber sido abandonado por el sendero. Aquello que yace latente se denomina grillete (saṃyojana). เอตฺถ จ ภควตา สํโยชนํ ปุจฺฉิตํ, เถเรนปิ สํโยชนเมว พฺยากตํ. เอวํ สนฺเตปิ ตสฺส วาเท ภควตา โทโส อาโรปิโต. โส กสฺมาติ เจ? เถรสฺส ตถาลทฺธิกตฺตา. อยญฺหิ ตสฺส ลทฺธิ ‘‘สมุทาจารกฺขเณเยว กิเลเสหิ สํยุตฺโต นาม โหติ, อิตรสฺมึ ขเณ อสํยุตฺโต’’ติ. เตนสฺส ภควตา โทโส อาโรปิโต. อถายสฺมา อานนฺโท จินฺเตสิ – ‘‘ภควตา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ อตฺตโน ธมฺมตาเยว อยํ ธมฺมเทสนา อารทฺธา, สา อิมินา อปณฺฑิเตน ภิกฺขุนา วิสํวาทิตา. หนฺทาหํ ภควนฺตํ ยาจิตฺวา ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ. โส เอวมกาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโท’’ติอาทิ วุตฺตํ. Y en este contexto, el Sublime preguntó acerca de los grilletes (saṃyojana), y el venerable [Mālunkyaputta] respondió también únicamente sobre los grilletes. A pesar de esto, el Sublime señaló un error en su planteamiento. Si se pregunta: '¿Por qué se señaló ese error?', es debido a que el venerable sostenía tal punto de vista. En efecto, su postura era: 'Uno está vinculado por las impurezas (kilesas) solo en el momento de su manifestación activa (samudācārakkhaṇe), pero en otros momentos no está vinculado'. Por esa razón, el Sublime le señaló el error. Entonces, el venerable Ānanda pensó: 'El Sublime ha iniciado este discurso del Dhamma con la disposición natural de enseñar el Dhamma a la asamblea de monjes, pero este monje insensato lo ha desvirtuado. Ahora, yo pediré al Sublime que enseñe el Dhamma a los monjes'. Él así lo hizo. Para mostrar ese punto, se dice: 'Cuando esto fue dicho, el venerable Ānanda...', etc. ตตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิปริยุฏฺฐิเตนาติ สกฺกายทิฏฺฐิยา คหิเตน อภิภูเตน. สกฺกายทิฏฺฐิปเรเตนาติ สกฺกายทิฏฺฐิยา อนุคเตน. นิสฺสรณนฺติ ทิฏฺฐินิสฺสรณํ นาม นิพฺพานํ, ตํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อปฺปฏิวินีตาติ อวิโนทิตา อนีหฏา. โอรมฺภาคิยํ สํโยชนนฺติ เหฏฺฐาภาคิยสํโยชนํ นาม โหติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สุกฺกปกฺโข อุตฺตานตฺโถเยว. ‘‘สานุสยา ปหียตี’’ติ วจนโต ปเนตฺถ เอกจฺเจ ‘‘อญฺญํ สํโยชนํ อญฺโญ อนุสโย’’ติ วทนฺติ. ‘‘ยถา หิ สพฺยญฺชนํ ภตฺต’’นฺติ วุตฺเต ภตฺตโต อญฺญํ พฺยญฺชนํ โหติ, เอวํ ‘‘สานุสยา’’ติ วจนโต ปริยุฏฺฐานสกฺกายทิฏฺฐิโต อญฺเญน อนุสเยน ภวิตพฺพนฺติ เตสํ ลทฺธิ. เต ‘‘สสีสํ ปารุปิตฺวา’’ติอาทีหิ ปฏิกฺขิปิตพฺพา. น หิ สีสโต อญฺโญ ปุริโส อตฺถิ. อถาปิ สิยา – ‘‘ยทิ ตเทว สํโยชนํ โส อนุสโย, เอวํ สนฺเต ภควตา เถรสฺส [Pg.102] ตรุณูปโม อุปารมฺโภ ทุอาโรปิโต โหตี’’ติ. น ทุอาโรปิโต, กสฺมา? เอวํลทฺธิกตฺตาติ วิตฺถาริตเมตํ. ตสฺมา โสเยว กิเลโส พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนํ, อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสโยติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ภควตา ‘‘สานุสยา ปหียตี’’ติ เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. Allí, 'obsesionado por la visión de la identidad personal' (sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitena) significa estar atrapado o subyugado por dicha visión. 'Dominado por la visión de la identidad personal' (sakkāyadiṭṭhiparetenā) significa estar seguido o influenciado por dicha visión. 'Escape' (nissaraṇa) se refiere al Nibbāna como el escape de las visiones; él no conoce ese Nibbāna tal como es. 'No eliminada' (appaṭivinītā) significa no disipada ni erradicada. 'Grillete de los planos inferiores' (orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ) se refiere a los grilletes pertenecientes a las esferas inferiores. El mismo método se aplica a los términos restantes. La parte clara (sukkapakkha) tiene un significado evidente. Sin embargo, debido a la expresión 'se abandonan con sus tendencias latentes' (sānusayā pahīyanti), algunos maestros dicen: 'El grillete es una cosa y la tendencia latente (anusaya) es otra'. Dicen que así como cuando se dice 'arroz con guarnición', la guarnición es algo distinto del arroz, del mismo modo, por la palabra 'con tendencias latentes', la tendencia latente debe ser algo distinto de la visión de la identidad personal manifiesta. Ellos deben ser refutados con argumentos como 'envolverse junto con la cabeza', etc. Pues no existe un hombre distinto de su cabeza. Además, podría pensarse: 'Si ese mismo grillete es la tendencia latente, entonces el Sublime habría impuesto injustamente un reproche excesivo al venerable'. Pero no fue injustamente impuesto, ¿por qué? Debido a que el venerable sostenía tal punto de vista, como ya se explicó. Por lo tanto, debe entenderse que esa misma impureza se llama 'grillete' en el sentido de atadura, y 'tendencia latente' en el sentido de no haber sido abandonada. Refiriéndose a este significado, el Sublime dijo: 'se abandonan con sus tendencias latentes'. ๑๓๒. ตจํ เฉตฺวาติอาทีสุ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ตจจฺเฉโท วิย หิ สมาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา, เผคฺคุจฺเฉโท วิย วิปสฺสนา, สารจฺเฉโท วิย มคฺโค. ปฏิปทา ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว วฏฺฏติ. เอวเมเต ทฏฺฐพฺพาติ เอวรูปา ปุคฺคลา เอวํ ทฏฺฐพฺพา. 132. En 'cortando la corteza', etc., esta es la correspondencia de la metáfora: el logro meditativo (samāpatti) debe verse como el corte de la corteza, la visión cabal (vipassanā) como el corte de la albura, y el Sendero (maggo) como el corte del duramen. Sin embargo, la práctica (paṭipadā) se considera una mezcla de lo mundano y lo supramundano. 'Así deben ser vistos' significa que personas de tal naturaleza deben ser vistas de esa manera. ๑๓๓. อุปธิวิเวกาติ อุปธิวิเวเกน. อิมินา ปญฺจกามคุณวิเวโก กถิโต. อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาติ อิมินา นีวรณปฺปหานํ กถิตํ. กายทุฏฺฐุลฺลานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ อิมินา กายาลสิยปฏิปฺปสฺสทฺธิ กถิตา. วิวิจฺเจว กาเมหีติ อุปธิวิเวเกน กาเมหิ วินา หุตฺวา. วิวิจฺจ อกุสเลหีติ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหาเนน กายทุฏฺฐุลฺลานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา จ อกุสเลหิ วินา หุตฺวา. ยเทว ตตฺถ โหตีติ ยํ ตตฺถ อนฺโตสมาปตฺติกฺขเณเยว สมาปตฺติสมุฏฺฐิตญฺจ รูปาทิธมฺมชาตํ โหติ. เต ธมฺเมติ เต รูปคตนฺติอาทินา นเยน วุตฺเต รูปาทโย ธมฺเม. อนิจฺจโตติ น นิจฺจโต. ทุกฺขโตติ น สุขโต. โรคโตติอาทีสุ อาพาธฏฺเฐน โรคโต, อนฺโตโทสฏฺเฐน คณฺฑโต, อนุปวิทฺธฏฺเฐน ทุกฺขชนนฏฺเฐน จ สลฺลโต, ทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, โรคฏฺเฐน อาพาธโต, อสกฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต, นิสฺสตฺตฏฺเฐน สุญฺญโต, น อตฺตฏฺเฐน อนตฺตโต. ตตฺถ อนิจฺจโต, ปโลกโตติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ, ทุกฺขโตติอาทีหิ ฉหิ ทุกฺขลกฺขณํ, ปรโต สุญฺญโต อนตฺตโตติ ตีหิ อนตฺตลกฺขณํ. 133. 'Seclusión de las adquisiciones' (upadhiviveka) se refiere a la seclusión de los cinco placeres sensoriales. Con esta expresión se explica la seclusión de los placeres de los sentidos. Con 'para el abandono de los estados perjudiciales' se explica el abandono de los obstáculos (nīvaraṇa). Con 'para el apaciguamiento de la pesadez corporal' se explica el apaciguamiento de la pereza física. 'Alejado de los placeres sensoriales' significa estar sin deseos sensoriales mediante la seclusión de las adquisiciones. 'Alejado de los estados perjudiciales' significa estar libre de ellos mediante el abandono de los estados inmorales y el apaciguamiento de la pesadez corporal. 'Lo que sea que allí exista' se refiere al grupo de fenómenos como la forma (rūpa), etc., que surgen del logro meditativo en el momento mismo de la absorción. 'Esos fenómenos' se refiere a la forma, etc., mencionados en términos como 'consistente en la forma'. 'Como impermanente' significa no permanente. 'Como sufrimiento' significa no felicidad. En 'como una enfermedad', etc.: 'como una enfermedad' por su naturaleza de oprimir; 'como un tumor' por su naturaleza de corrupción interna; 'como un dardo' por su naturaleza de herir y generar dolor; 'como una calamidad' por su naturaleza de sufrimiento; 'como una dolencia' por su naturaleza de aflicción; 'como algo ajeno' por su naturaleza de no pertenencia; 'como algo que se desintegra' por su naturaleza de destrucción; 'como vacío' por carecer de un ser; 'como no-yo' por ser opuesto al yo. Allí, con los dos términos 'impermanente' y 'que se desintegra' se explica la característica de impermanencia; con los seis términos desde 'sufrimiento' se explica la característica de sufrimiento; y con los tres términos 'ajeno', 'vacío' y 'no-yo' se explica la característica de no-yo. โส เตหิ ธมฺเมหีติ โส เตหิ เอวํ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ทิฏฺเฐหิ อนฺโตสมาปตฺติยํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺเมหิ. จิตฺตํ ปฏิวาเปตีติ จิตฺตํ ปฏิสํหรติ โมเจติ อปเนติ. อุปสํหรตีติ วิปสฺสนาจิตฺตํ ตาว สวนวเสน [Pg.103] ถุติวเสน ปริยตฺติวเสน ปญฺญตฺติวเสน จ เอตํ สนฺตํ นิพฺพานนฺติ เอวํ อสงฺขตาย อมตาย ธาตุยา อุปสํหรติ. มคฺคจิตฺตํ นิพฺพานํ อารมฺมณกรณวเสเนว เอตํ สนฺตเมตํ ปณีตนฺติ น เอวํ วทติ, อิมินา ปน อากาเรน ตํ ปฏิวิชฺฌนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ อุปสํหรตีติ อตฺโถ. โส ตตฺถ ฐิโตติ ตาย ติลกฺขณารมฺมณาย วิปสฺสนาย ฐิโต. อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ อนุกฺกเมน จตฺตาโร มคฺเค ภาเวตฺวา ปาปุณาติ. เตเนว ธมฺมราเคนาติ สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฉนฺทราเคน. สมถวิปสฺสนาสุ หิ สพฺพโส ฉนฺทราคํ ปริยาทาตุํ สกฺโกนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหติ. 'Él con esos fenómenos' se refiere a aquel que observa los fenómenos de los cinco agregados dentro del logro meditativo, aplicándoles las tres características. 'Dirige su mente' significa que reorienta su mente, la libera y la aparta. 'La conduce' significa que primero conduce la mente de visión cabal mediante la escucha, el elogio, el estudio y la designación de 'esto es la paz' hacia el elemento no condicionado y no mortal (Nibbāna). La mente del Sendero, al tomar el Nibbāna como objeto, no dice 'esto es la paz, esto es lo sublime', sino que el practicante, al penetrar el Nibbāna de esta manera, conduce su mente hacia él; este es el significado. 'Él, establecido allí' significa establecido en esa visión cabal que tiene las tres características como objeto. 'Alcanza la destrucción de los influjos' significa que alcanza la meta habiendo desarrollado sucesivamente los cuatro Senderos. 'Por ese mismo apego al Dhamma' significa por el deseo y apego hacia los estados de tranquilidad y visión cabal. Pues, si uno es capaz de agotar completamente el deseo y el apego en la tranquilidad y la visión cabal, alcanza el estado de Arahant; si no es capaz, se convierte en un No-retornante (anāgāmī). ยเทว ตตฺถ โหติ เวทนาคตนฺติ อิธ ปน รูปํ น คหิตํ. กสฺมา? สมติกฺกนฺตตฺตา. อยญฺหิ เหฏฺฐา รูปาวจรชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา รูปํ อติกฺกมิตฺวา อรูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺโนติ สมถวเสนปิเนน รูปํ อติกฺกนฺตํ, เหฏฺฐา รูปํ สมฺมเทว สมฺมสิตฺวา ตํ อติกฺกมฺม อิทานิ อรูปํ สมฺมสตีติ วิปสฺสนาวเสนปิเนน รูปํ อติกฺกนฺตํ. อรูเป ปน สพฺพโสปิ รูปํ นตฺถีติ ตํ สนฺธายปิ อิธ รูปํ น คหิตํ. Dondequiera que se diga 'lo que allí esté presente de naturaleza de sensación' (vedanāgata), en este contexto la forma (rūpa) no es incluida. ¿Por qué? Debido a haber sido trascendida. Ciertamente, después de haber alcanzado previamente los jhanas de la esfera de la forma (rūpāvacara) y haber trascendido la forma, este individuo entra en el logro de la esfera sin forma (arūpāvacara); así, por el poder de la tranquilidad (samatha), la forma ha sido trascendida por él. Habiendo contemplado plenamente la forma anteriormente y habiéndola trascendido, ahora contempla lo inmaterial (arūpa); así, también por el poder de la visión clara (vipassanā), la forma ha sido trascendida por él. Además, puesto que en los planos sin forma no existe la forma en absoluto, es con referencia a esto que aquí la forma no es incluida. อถ กิญฺจรหีติ กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? สมถวเสน คจฺฉโต จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหติ, โส เจโตวิมุตฺโต นาม. วิปสฺสนาวเสน คจฺฉโต ปญฺญา ธุรํ โหติ, โส ปญฺญาวิมุตฺโต นามาติ เอตฺถ เถรสฺส กงฺขา นตฺถิ. อยํ สภาวธมฺโมเยว, สมถวเสเนว ปน คจฺฉนฺเตสุ เอโก เจโตวิมุตฺโต นาม โหติ, เอโก ปญฺญาวิมุตฺโต. วิปสฺสนาวเสน คจฺฉนฺเตสุปิ เอโก ปญฺญาวิมุตฺโต นาม โหติ, เอโก เจโตวิมุตฺโตติ เอตฺถ กึ การณนฺติ ปุจฺฉติ. Con respecto a 'entonces, ¿cuál es el motivo?', pregunta: '¿Qué estoy preguntando?'. Para quien procede por el poder del samatha, la unificación de la mente (cittekaggatā) es predominante; él es llamado 'liberado por la mente' (cetovimutto). Para quien procede por el poder de la vipassanā, la sabiduría (paññā) es predominante; él es llamado 'liberado por la sabiduría' (paññāvimutto). Sobre este punto, el venerable Ananda no tiene dudas, pues esta es la naturaleza misma de las cosas. Sin embargo, entre aquellos que proceden únicamente por el poder del samatha, uno es llamado liberado por la mente y otro liberado por la sabiduría. Igualmente, entre quienes proceden por el poder de la vipassanā, uno es llamado liberado por la sabiduría y otro liberado por la mente. Pregunta: '¿Cuál es la causa en este caso?'. อินฺทฺริยเวมตฺตตํ วทามีติ อินฺทฺริยนานตฺตตํ วทามิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ, น ตฺวํ, อานนฺท, ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปฏิวิชฺฌิ, เตน เต เอตํ อปากฏํ. อหํ ปน ปฏิวิชฺฌึ, เตน เม เอตํ ปากฏํ. เอตฺถ หิ อินฺทฺริยนานตฺตตา การณํ. สมถวเสเนว หิ คจฺฉนฺเตสุ เอกสฺส ภิกฺขุโน จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหติ, โส เจโตวิมุตฺโต นาม โหติ. เอกสฺส ปญฺญา ธุรํ โหติ, โส ปญฺญาวิมุตฺโต นาม โหติ. วิปสฺสนาวเสเนว จ คจฺฉนฺเตสุ เอกสฺส ปญฺญา ธุรํ โหติ, โส ปญฺญาวิมุตฺโต [Pg.104] นาม โหติ. เอกสฺส จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหติ, โส เจโตวิมุตฺโต นาม โหติ. ทฺเว อคฺคสาวกา สมถวิปสฺสนาธุเรน อรหตฺตํ ปตฺตา. เตสุ ธมฺมเสนาปติ ปญฺญาวิมุตฺโต ชาโต, มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เจโตวิมุตฺโต. อิติ อินฺทฺริยเวมตฺตเมตฺถ การณนฺติ เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. Al decir 'hablo de la diversidad de las facultades' (indriyavemattataṃ), se refiere a la diferencia entre las facultades. Esto es lo que se quiere decir: 'Ananda, tú no has penetrado la omnisciencia habiendo completado las diez perfecciones (pāramiyo); por lo tanto, esto no es evidente para ti. Yo, sin embargo, la he penetrado, y por ello es evidente para mí'. Aquí, la causa es ciertamente la diferencia en las facultades. Pues entre quienes proceden únicamente por el poder del samatha, para un monje la unificación de la mente es predominante y es llamado liberado por la mente; para otro, la sabiduría es predominante y es llamado liberado por la sabiduría. Y entre quienes proceden únicamente por el poder de la vipassanā, para un monje la sabiduría es predominante y es llamado liberado por la sabiduría; para otro, la unificación de la mente es predominante y es llamado liberado por la mente. Los dos principales discípulos alcanzaron el estado de Arahant mediante el esfuerzo tanto del samatha como de la vipassanā. Entre ellos, el General del Dhamma (Sariputta) resultó ser liberado por la sabiduría, y el venerable Maha Moggallana, liberado por la mente. Así, debe entenderse que la diferencia de facultades es la causa en este asunto. El resto de las palabras en todo el texto son claras por sí mismas. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. มหามาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario al Mahāmālukya Sutta. ๕. ภทฺทาลิสุตฺตวณฺณนา 5. Comentario al Bhaddāli Sutta. ๑๓๔. เอวํ เม สุตนฺติ ภทฺทาลิสุตฺตํ. ตตฺถ เอกาสนโภชนนฺติ เอกสฺมึ ปุเรภตฺเต อสนโภชนํ, ภุญฺชิตพฺพภตฺตนฺติ อตฺโถ. อปฺปาพาธตนฺติอาทีนิ กกโจปเม วิตฺถาริตานิ. น อุสฺสหามีติ น สกฺโกมิ. สิยา กุกฺกุจฺจํ สิยา วิปฺปฏิสาโรติ เอวํ ภุญฺชนฺโต ยาวชีวํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ สกฺขิสฺสามิ นุ โข, น นุ โขติ อิติ เม วิปฺปฏิสารกุกฺกุจฺจํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เอกเทสํ ภุญฺชิตฺวาติ โปราณกตฺเถรา กิร ปตฺเต ภตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา สปฺปิมฺหิ ทินฺเน สปฺปินา อุณฺหเมว โถกํ ภุญฺชิตฺวา หตฺเถ โธวิตฺวา อวเสสํ พหิ นีหริตฺวา ฉายูทกผาสุเก ฐาเน นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺติ. เอตํ สนฺธาย สตฺถา อาห. ภทฺทาลิ, ปน จินฺเตสิ – ‘‘สเจ สกึ ปตฺตํ ปูเรตฺวา ทินฺนํ ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ปุน ปตฺตํ โธวิตฺวา โอทนสฺส ปูเรตฺวา ลทฺธํ พหิ นีหริตฺวา ฉายูทกผาสุเก ฐาเน ภุญฺเชยฺย, อิติ เอวํ วฏฺเฏยฺย, อิตรถา โก สกฺโกตี’’ติ. ตสฺมา เอวมฺปิ โข อหํ, ภนฺเต, น อุสฺสหามีติ อาห. อยํ กิร อตีเต อนนฺตราย ชาติยา กากโยนิยํ นิพฺพตฺติ. กากา จ นาม มหาฉาตกา โหนฺติ. ตสฺมา ฉาตกตฺเถโร นาม อโหสิ. ตสฺส ปน วิรวนฺตสฺเสว ภควา ตํ มทฺทิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา – ‘‘โย ปน ภิกฺขุ วิกาเล ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ขาเทยฺย วา ภุญฺเชยฺย วา ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๔๘) สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ. เตน วุตฺตํ อถ โข อายสฺมา, ภทฺทาลิ,…เป… อนุสฺสาหํ ปเวเทสีติ. 134. 'Así lo he oído' se refiere al Bhaddāli Sutta. Allí, 'comer en una sola sesión' (ekāsanabhojana) significa la comida que se toma en una sola ocasión antes del mediodía; este es el significado. Los términos como 'ausencia de enfermedad' y otros fueron explicados extensamente en el Kakacūpama Sutta. 'No me atrevo' significa 'no puedo'. 'Podría haber remordimiento y arrepentimiento' significa: '¿Podré o no podré llevar la vida santa (brahmacariya) hasta el fin de mis días comiendo de esta manera?'; así, el significado es que podría surgir en mí inquietud y remordimiento. 'Habiendo comido una parte': se dice que los antiguos ancianos, habiendo puesto la comida en el cuenco y habiéndoseles ofrecido mantequilla clarificada (sappi), comían un poco de la comida caliente con la mantequilla, se lavaban las manos y, llevando el resto afuera, se sentaban a comer en un lugar agradable con sombra y agua. El Maestro dijo esto refiriéndose a tal práctica. Pero Bhaddāli pensó: 'Si después de comer la comida ofrecida llenando el cuenco una vez, pudiera lavar el cuenco, llenarlo de nuevo con arroz y, llevándolo afuera, comer en un lugar agradable con sombra y agua, entonces esto sería aceptable; de lo contrario, ¿quién podría hacerlo?'. Por eso dijo: 'Incluso así, venerable señor, no me atrevo'. Se dice que este Bhaddāli, en una vida pasada inmediatamente anterior, nació en el reino de los cuervos. Y los cuervos son conocidos por ser muy voraces. Por ello, fue conocido como 'el anciano hambriento'. Sin embargo, mientras él protestaba, el Bendito, sometiéndolo y prevaleciendo sobre él, promulgó la regla de entrenamiento: 'Si un monje come alimentos sólidos o blandos en un momento inadecuado (vikāla), incurre en una ofensa de confesión (pācittiya)'. Por eso se dice: 'Entonces el venerable Bhaddāli... manifestó su incapacidad'. ยถา [Pg.105] ตนฺติ ยถา อญฺโญปิ สิกฺขาย น ปริปูรการี เอกวิหาเรปิ วสนฺโต สตฺถุ สมฺมุขีภาวํ น ทเทยฺย, ตเถว น อทาสีติ อตฺโถ. เนว ภควโต อุปฏฺฐานํ อคมาสิ, น ธมฺมเทสนฏฺฐานํ น วิตกฺกมาฬกํ, น เอกํ ภิกฺขาจารมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ยสฺมึ กุเล ภควา นิสีทติ, ตสฺส ทฺวาเรปิ น อฏฺฐาสิ. สจสฺส วสนฏฺฐานํ ภควา คจฺฉติ, โส ปุเรตรเมว ญตฺวา อญฺญตฺถ คจฺฉติ. สทฺธาปพฺพชิโต กิเรส กุลปุตฺโต ปริสุทฺธสีโล. เตนสฺส น อญฺโญ วิตกฺโก อโหสิ, – ‘‘มยา นาม อุทรการณา ภควโต สิกฺขาปทปญฺญาปนํ ปฏิพาหิตํ, อนนุจฺฉวิกํ เม กต’’นฺติ อยเมว วิตกฺโก อโหสิ. ตสฺมา เอกวิหาเร วสนฺโตปิ ลชฺชาย สตฺถุ สมฺมุขีภาวํ นาทาสิ. 'Tal como' significa que así como cualquier otro que no cumple plenamente con el entrenamiento no se presentaría ante el Maestro, incluso viviendo en el mismo monasterio, del mismo modo él no se presentó; este es el significado. Ni fue a servir al Bendito, ni al lugar de la enseñanza del Dhamma, ni al pabellón de reflexión, ni siguió el mismo camino de recolección de limosnas. Ni siquiera se detuvo ante la puerta de la familia en cuya casa el Bendito estaba sentado. Si el Bendito se dirigía hacia su lugar de residencia, él, habiéndolo advertido de antemano, se marchaba a otro sitio. Se dice que este era un hijo de buena familia que se había ordenado por fe y poseía una conducta pura. Por ello, no tuvo otro pensamiento más que este: 'Alguien como yo, por causa de su estómago, se opuso a la promulgación de una regla de entrenamiento del Bendito; he cometido un acto inapropiado'. Este fue su único pensamiento. Por lo tanto, aunque vivía en el mismo monasterio, por vergüenza no se presentó ante el Maestro. ๑๓๕. จีวรกมฺมํ กโรนฺตีติ มนุสฺสา ภควโต จีวรสาฏกํ อทํสุ, ตํ คเหตฺวา จีวรํ กโรนฺติ. เอตํ โทสกนฺติ เอตํ โอกาสเมตํ อปราธํ, สตฺถุ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺตสฺส ปฏิพาหิตการณํ สาธุกํ มนสิ กโรหีติ อตฺโถ. ทุกฺกรตรนฺติ วสฺสญฺหิ วสิตฺวา ทิสาปกฺกนฺเต ภิกฺขู กุหึ วสิตฺถาติ ปุจฺฉนฺติ, เตหิ เชตวเน วสิมฺหาติ วุตฺเต, ‘‘อาวุโส, ภควา อิมสฺมึ อนฺโตวสฺเส กตรํ ชาตกํ กเถสิ, กตรํ สุตฺตนฺตํ, กตรํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสี’’ติ ปุจฺฉิตาโร โหนฺติ. ตโต ‘‘วิกาลโภชนสิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ, ภทฺทาลิ, นาม นํ เอโก เถโร ปฏิพาหี’’ติ วกฺขนฺติ. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู – ‘‘ภควโตปิ นาม สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺตสฺส ปฏิพาหิตํ อยุตฺตํ อการณ’’นฺติ วทนฺติ. เอวํ เต อยํ โทโส มหาชนนฺตเร ปากโฏ หุตฺวา ทุปฺปฏิการตํ อาปชฺชิสฺสตีติ มญฺญมานา เอวมาหํสุ. อปิจ อญฺเญปิ ภิกฺขู ปวาเรตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อาคมิสฺสนฺติ. อถ ตฺวํ ‘‘เอถาวุโส, มม สตฺถารํ ขมาเปนฺตสฺส สหายา โหถา’’ติ สงฺฆํ สนฺนิปาเตสฺสสิ. ตตฺถ อาคนฺตุกา ปุจฺฉิสฺสนฺติ, ‘‘อาวุโส, กึ อิมินาปิ ภิกฺขุนา กต’’นฺติ. ตโต เอตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘ภาริยํ กตํ ภิกฺขุนา, ทสพลํ นาม ปฏิพาหิสฺสตีติ อยุตฺตเมต’’นฺติ วกฺขนฺติ. เอวมฺปิ เต อยํ อปราโธ มหาชนนฺตเร ปากโฏ หุตฺวา ทุปฺปฏิการตํ อาปชฺชิสฺสตีติ มญฺญมานาปิ เอวมาหํสุ. อถ วา ภควา ปวาเรตฺวา จาริกํ ปกฺกมิสฺสติ, อถ ตฺวํ คตคตฏฺฐาเน ภควโต ขมาปนตฺถาย สงฺฆํ สนฺนิปาเตสฺสสิ. ตตฺร ทิสาวาสิโน [Pg.106] ภิกฺขู ปุจฺฉิสฺสนฺติ, ‘‘อาวุโส, กึ อิมินา ภิกฺขุนา กต’’นฺติ…เป… ทุปฺปฏิการตํ อาปชฺชิสฺสตีติ มญฺญมานาปิ เอวมาหํสุ. 135. «Cīvarakammaṃ karontīti»: los laicos dieron al Bienaventurado tela para mantos; habiéndola recibido, ellos (los monjes) confeccionan el manto. «Etaṃ dosakanti»: considera bien esta oportunidad, esta falta, la razón de la resistencia hacia el Maestro que establece la regla de entrenamiento. «Dukkarataranti»: pues tras haber pasado el retiro de las lluvias, cuando los monjes parten hacia diversas regiones, la gente les pregunta: «¿Dónde pasaron las lluvias?». Cuando ellos responden que las pasaron en Jetavana, les preguntan: «Venerables, ¿qué Jātaka, qué Suttanta o qué regla de entrenamiento enseñó o estableció el Bienaventurado en este retiro de las lluvias?». Entonces dirán: «Estableció la regla de entrenamiento sobre la comida fuera de tiempo (vikālabhojana), y un monje llamado Bhaddāli se opuso a ella». Al escuchar esto, los monjes dirán: «Es inapropiado e injustificado que alguien se oponga al Bienaventurado cuando establece una regla de entrenamiento». Pensando así, que «esta falta tuya se hará pública entre la multitud y se volverá difícil de remediar», dijeron esto. Además, otros monjes, después de celebrar la ceremonia de Pavāraṇā, vendrán ante el Maestro. Entonces tú reunirás a la comunidad diciendo: «Vengan, venerables, sean mis compañeros para pedir perdón al Maestro». Allí, los monjes visitantes preguntarán: «Venerables, ¿qué hizo este monje?». Al escuchar el asunto, dirán: «Este monje ha cometido algo grave al oponerse a aquel que posee las diez fuerzas (Dasabala); esto es inapropiado». Pensando así, que «esta falta tuya se hará pública entre la multitud y se volverá difícil de remediar», dijeron esto. O bien, el Bienaventurado, tras la Pavāraṇā, partirá en viaje; entonces tú, en cada lugar al que Él llegue, reunirás a la comunidad para pedir perdón al Bienaventurado. Allí, los monjes residentes de esas regiones preguntarán: «Venerable, ¿qué hizo este monje?», y así sucesivamente, pensando que «se volverá difícil de remediar», dijeron esto. เอตทโวจาติ อปฺปติรูปํ มยา กตํ, ภควา ปน มหนฺเตปิ อคุเณ อลคฺคิตฺวา มยฺหํ อจฺจยํ ปฏิคฺคณฺหิสฺสตีติ มญฺญมาโน เอตํ ‘‘อจฺจโย มํ, ภนฺเต,’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ อจฺจโยติ อปราโธ. มํ อจฺจคมาติ มํ อติกฺกมฺม อภิภวิตฺวา ปวตฺโต. ปฏิคฺคณฺหาตูติ ขมตุ. อายตึ สํวรายาติ อนาคเต สํวรณตฺถาย, ปุน เอวรูปสฺส อปราธสฺส โทสสฺส ขลิตสฺส อกรณตฺถาย. ตคฺฆาติ เอกํเสน. สมโยปิ โข เต, ภทฺทาลีติ, ภทฺทาลิ, ตยา ปฏิวิชฺฌิตพฺพยุตฺตกํ เอกํ การณํ อตฺถิ, ตมฺปิ เต น ปฏิวิทฺธํ น สลฺลกฺขิตนฺติ ทสฺเสติ. «Etadavocāti»: pensando: «He actuado de forma inapropiada, pero el Bienaventurado, sin aferrarse a mis grandes faltas, aceptará mi transgresión», pronunció estas palabras: «Una transgresión me ha vencido, venerable», etc. En ese contexto, «accayo» significa falta o transgresión. «Maṃ accagāmāti»: procedió sobrepasándome y venciéndome. «Paṭiggaṇhātūti»: que lo perdone. «Āyatiṃ saṃvarāyāti»: para el autocontrol en el futuro, para no volver a cometer tal falta, error o caída. «Tagghāti»: ciertamente. «Samayopi kho te, bhaddālīti»: Bhaddāli, hay una razón que debería haber sido penetrada por el conocimiento, y tú ni la penetraste ni la advertiste; esto es lo que muestra. ๑๓๖. อุภโตภาควิมุตฺโตติอาทีสุ ธมฺมานุสารี, สทฺธานุสารีติ ทฺเว เอกจิตฺตกฺขณิกา มคฺคสมงฺคิปุคฺคลา. เอเต ปน สตฺตปิ อริยปุคฺคเล ภควตาปิ เอวํ อาณาเปตุํ น ยุตฺตํ, ภควตา อาณตฺเต เตสมฺปิ เอวํ กาตุํ น ยุตฺตํ. อฏฺฐานปริกปฺปวเสน ปน อริยปุคฺคลานํ สุวจภาวทสฺสนตฺถํ ภทฺทาลิตฺเถรสฺส จ ทุพฺพจภาวทสฺสนตฺถเมตํ วุตฺตํ. 136. En pasajes como «Ubhatobhāgavimutto», los términos «dhammānusārī» (seguidor por el Dhamma) y «saddhānusārī» (seguidor por fe) se refieren a dos tipos de personas que poseen el momento mental del sendero de entrada en la corriente (sotāpattimagga). No sería apropiado que el Bienaventurado ordenara algo así incluso a estos siete tipos de personas nobles, ni sería apropiado que ellos actuaran así aunque el Bienaventurado se lo ordenara. Sin embargo, mediante la suposición de una situación hipotética, esto se dijo para mostrar la docilidad (facilidad para ser instruidos) de las personas nobles y la terquedad (dificultad para ser instruido) del venerable Bhaddāli. อปิ นุ ตฺวํ ตสฺมึ สมเย อุภโตภาควิมุตฺโตติ เทสนํ กสฺมา อารภิ? ภทฺทาลิสฺส นิคฺคหณตฺถํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – ภทฺทาลิ, อิเม สตฺต อริยปุคฺคลา โลเก ทกฺขิเณยฺยา มม สาสเน สามิโน, มยิ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺเต ปฏิพาหิตพฺพยุตฺเต การเณ สติ เอเตสํ ปฏิพาหิตุํ ยุตฺตํ. ตฺวํ ปน มม สาสนโต พาหิรโก, มยิ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺเต ตุยฺหํ ปฏิพาหิตุํ น ยุตฺตนฺติ. ¿Por qué inició la enseñanza sobre el «liberado de ambos lados» (ubhatobhāgavimutto) en ese momento? Para reprender a Bhaddāli. El sentido aquí es este: «Bhaddāli, estas siete personas nobles son dignas de ofrendas en el mundo y son los dueños en mi enseñanza; si hubiera una razón justificada para oponerse mientras yo establezco una regla de entrenamiento, sería apropiado que ellos se opusieran. Pero tú eres un extraño a mi enseñanza; no es apropiado que te opongas mientras yo establezco una regla de entrenamiento». ริตฺโต ตุจฺโฉติ อนฺโต อริยคุณานํ อภาเวน ริตฺตโก ตุจฺฉโก, อิสฺสรวจเน กิญฺจิ น โหติ. ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตเถว กโรสิ, ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ตํ ตว อปราธํ มยํ ขมาม. วุฑฺฒิ เหสา, ภทฺทาลิ, อริยสฺส วินเยติ เอสา, ภทฺทาลิ, อริยสฺส วินเย พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน วุฑฺฒิ นาม. กตมา? อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา. เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต ‘‘โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อาห. «Ritto tucchoti»: vacío y hueco por la ausencia de las cualidades nobles en su interior; no hay nada en él que siga la palabra del soberano. «Yathādhammaṃ paṭikarosīti»: actúas conforme a como la verdad está establecida; significa que pides perdón. «Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti»: perdonamos esa transgresión tuya. «Vuḍḍhi hesā, bhaddāli, ariyassa vinayeti»: esto, Bhaddāli, se llama progreso en la disciplina noble, en la enseñanza del Buda, el Bienaventurado. ¿Cuál es? Ver la transgresión como tal, actuar conforme al Dhamma (confesarla) y alcanzar el autocontrol en el futuro. Al realizar la enseñanza centrada en la persona (puggalādhiṭṭhāna), dijo: «Aquel que ve la transgresión como tal, actúa conforme al Dhamma y alcanza el autocontrol futuro». ๑๓๗. สตฺถาปิ [Pg.107] อุปวทตีติ ‘‘อสุกวิหารวาสี อสุกสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริโก อสุกสฺส อนฺเตวาสิโก อิตฺถนฺนาโม นาม ภิกฺขุ โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตตุํ อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ’’ติ สุตฺวา – ‘‘กึ ตสฺส อรญฺญวาเสน, โย มยฺหํ ปน สาสเน สิกฺขาย อปริปูรการี’’ติ เอวํ อุปวทติ, เสสปเทสุปิ เอเสว นโย, อปิเจตฺถ เทวตา น เกวลํ อุปวทนฺติ, เภรวารมฺมณํ ทสฺเสตฺวา ปลายนาการมฺปิ กโรนฺติ. อตฺตนาปิ อตฺตานนฺติ สีลํ อาวชฺชนฺตสฺส สํกิลิฏฺฐฏฺฐานํ ปากฏํ โหติ, จิตฺตํ วิธาวติ, น กมฺมฏฺฐานํ อลฺลียติ. โส ‘‘กึ มาทิสสฺส อรญฺญวาเสนา’’ติ วิปฺปฏิสารี อุฏฺฐาย ปกฺกมติ. อตฺตาปิ อตฺตานํ อุปวทิโตติ อตฺตนาปิ อตฺตา อุปวทิโต, อยเมว วา ปาโฐ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปจฺจนีกนเยน เวทิตพฺโพ. โส วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิ เอวํ สจฺฉิกโรตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. 137. «Satthāpi upavadatīti»: al escuchar que «un monje llamado tal, residente en tal monasterio, compañero de tal monje o discípulo de tal maestro, ha entrado al bosque para realizar los estados supramundanos», el Maestro lo censura diciendo: «¿De qué le sirve vivir en el bosque a quien no cumple plenamente el entrenamiento en mi enseñanza?». El mismo método se aplica a los demás términos. Además, en este contexto, las deidades no solo lo censuran, sino que muestran objetos aterradores y hacen que huya. «Attanāpi attānanti»: al monje de moral impura que reflexiona sobre su virtud, su estado corrupto se le hace evidente, su mente se dispersa y el objeto de meditación no se asienta. Él, arrepentido, pensando: «¿De qué me sirve vivir en el bosque a alguien como yo?», se levanta y se marcha. «Attāpi attānaṃ upavaditoti»: él mismo se reprocha a sí mismo, o bien esta es la lectura del texto. El lado luminoso (sukkapakkho) debe entenderse por el método opuesto a lo mencionado. Lo referente a «él, alejado de los placeres sensuales», etc., se dice para mostrar cómo alguien lo realiza plenamente. ๑๔๐. ปสยฺห ปสยฺห การณํ กโรนฺตีติ อปฺปมตฺตเกปิ โทเส นิคฺคเหตฺวา ปุนปฺปุนํ กาเรนฺติ. โน ตถาติ มหนฺเตปิ อปราเธ ยถา อิตรํ, เอวํ ปสยฺห น กาเรนฺติ. โส กิร, ‘‘อาวุโส, ภทฺทาลิ, มา จินฺตยิตฺถ, เอวรูปํ นาม โหติ, เอหิ สตฺถารํ ขมาเปหี’’ติ ภิกฺขุสงฺฆโตปิ, กญฺจิ ภิกฺขุํ เปเสตฺวา อตฺตโน สนฺติกํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘ภทฺทาลิ, มา จินฺตยิตฺถ, เอวรูปํ นาม โหตี’’ติ เอวํ สตฺถุสนฺติกาปิ อนุคฺคหํ ปจฺจาสีสติ. ตโต ‘‘ภิกฺขุสงฺเฆนาปิ น สมสฺสาสิโต, สตฺถาราปี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. 140. ‘Infligen castigo repetidamente’ significa que, incluso ante una falta mínima, reprimen y castigan una y otra vez. ‘No así’ significa que, incluso ante una falta mayor, no recurren a la opresión ni castigan de la misma manera que a otros. Se dice que él esperaba palabras de aliento del Sangha de monjes tales como: ‘Amigo Bhaddāli, no te preocupes, esto suele suceder; ven y pide perdón al Maestro’, o bien esperaba que el Maestro enviara a algún monje a llamarlo ante su presencia y le dijera: ‘Bhaddāli, no te preocupes, esto suele suceder’. Al reflexionar: ‘Ni el Sangha de monjes ni el Maestro me han consolado’, fue que habló de esa manera. อถ ภควา ภิกฺขุสงฺโฆปิ สตฺถาปิ โอวทิตพฺพยุตฺตเมว โอวทติ, น อิตรนฺติ ทสฺเสตุํ อิธ, ภทฺทาลิ, เอกจฺโจติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺเญนาญฺญนฺติอาทีนิ อนุมานสุตฺเต วิตฺถาริตานิ. น สมฺมา วตฺตตีติ สมฺมา วตฺตมฺปิ น วตฺตติ. น โลมํ ปาเตตีติ อนุโลมวตฺเต น วตฺตติ, วิโลมเมว คณฺหาติ. น นิตฺถารํ วตฺตตีติ นิตฺถารณกวตฺตมฺหิ น วตฺตติ, อาปตฺติวุฏฺฐานตฺถํ ตุริตตุริโต ฉนฺทชาโต น โหติ. ตตฺราติ ตสฺมึ ตสฺส ทุพฺพจกรเณ. อภิณฺหาปตฺติโกติ นิรนฺตราปตฺติโก. อาปตฺติพหุโลติ สาปตฺติกกาโลวสฺส พหุ, สุทฺโธ นิราปตฺติกกาโล อปฺโปติ อตฺโถ. น ขิปฺปเมว วูปสมฺมตีติ ขิปฺปํ น วูปสมฺมติ, ทีฆสุตฺตํ โหติ. วินยธรา [Pg.108] ปาทโธวนกาเล อาคตํ ‘‘คจฺฉาวุโส, วตฺตเวลา’’ติ วทนฺติ. ปุน กาลํ มญฺญิตฺวา อาคตํ ‘‘คจฺฉาวุโส, ตุยฺหํ วิหารเวลา, คจฺฉาวุโส, สามเณราทีนํ อุทฺเทสทานเวลา, อมฺหากํ นฺหานเวลา, เถรูปฏฺฐานเวลา, มุขโธวนเวลา’’ติอาทีนิ วตฺวา ทิวสภาเคปิ รตฺติภาเคปิ อาคตํ อุยฺโยเชนฺติเยว. ‘‘กาย เวลาย, ภนฺเต, โอกาโส ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺเตปิ ‘‘คจฺฉาวุโส, ตฺวํ อิมเมว ฐานํ ชานาสิ, อสุโก นาม วินยธรตฺเถโร สิเนหปานํ ปิวติ, อสุโก วิเรจนํ กาเรติ, กสฺมา ตุริโตสี’’ติอาทีนิ วตฺวา ทีฆสุตฺตเมว กโรนฺติ. Entonces, para mostrar que tanto el Sangha de monjes como el Maestro instruyen solo a aquel que es digno de ser instruido y no a otro, el Bendito dijo: ‘Aquí, Bhaddāli, cierto monje...’. Allí, términos como ‘una cosa por otra’ se detallan en el Anumāna Sutta. ‘No se comporta correctamente’ significa que no cumple con sus deberes como es debido. ‘No se somete’ (na lomaṃ pātetī) significa que no sigue la conducta acorde a las reglas, sino que adopta una conducta contraria. ‘No se esfuerza en salir de la falta’ significa que no cumple con el procedimiento de rehabilitación; no tiene un deseo urgente de rehabilitarse de su ofensa. ‘Allí’ se refiere a su conducta difícil de corregir. ‘De ofensas frecuentes’ significa que incurre en faltas sin cesar. ‘De muchas ofensas’ significa que el tiempo que pasa en estado de ofensa es mucho, mientras que el tiempo puro sin ofensas es poco. ‘No se resuelve rápidamente’ significa que no se soluciona pronto; se convierte en un asunto prolongado. Los expertos en Vinaya, cuando están lavándose los pies, le dicen al que viene: ‘Vete, amigo, es tiempo de mis deberes’. Cuando vuelve en otro momento, le dicen: ‘Vete, amigo, es tiempo de que estés en tu celda’, o ‘Vete, amigo, es tiempo de dar lecciones a los novicios’, ‘es nuestro tiempo de baño’, ‘tiempo de atender a los ancianos’, ‘tiempo de lavarse la cara’, etc. Ya sea de día o de noche, simplemente lo despiden. Incluso cuando él pregunta: ‘Venerables, ¿cuándo habrá una oportunidad para resolver esto?’, le responden: ‘Vete, amigo, tú ya conoces este lugar; tal anciano experto en Vinaya está bebiendo zumo de frutas, tal otro está tomando un purgante, ¿por qué tienes tanta prisa?’. Diciendo tales cosas, prolongan el asunto deliberadamente. ๑๔๑. ขิปฺปเมว วูปสมฺมตีติ ลหุํ วูปสมฺมติ, น ทีฆสุตฺตํ โหติ. อุสฺสุกฺกาปนฺนา ภิกฺขู – ‘‘อาวุโส, อยํ สุพฺพโจ ภิกฺขุ, ชนปทวาสิโน นาม คามนฺตเสนาสเน วสนฏฺฐานนิสชฺชนาทีนิ น ผาสุกานิ โหนฺติ, ภิกฺขาจาโรปิ ทุกฺโข โหติ, สีฆมสฺส อธิกรณํ วูปสเมมา’’ติ สนฺนิปติตฺวา อาปตฺติโต วุฏฺฐาเปตฺวา สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐาเปนฺติ. 141. ‘Se resuelve rápidamente’ significa que se soluciona con prontitud, no se vuelve un asunto largo. Los monjes se esfuerzan, pensando: ‘Amigos, este monje es fácil de corregir. Para quienes viven en las provincias, los lugares para vivir y sentarse en los monasterios cercanos a las aldeas no son cómodos, y la búsqueda de limosnas es difícil. Resolvamos su caso rápidamente’. Habiendo deliberado así, se reúnen, lo rehabilitan de su ofensa y lo establecen en un estado de pureza. ๑๔๒. อธิจฺจาปตฺติโกติ กทาจิ กทาจิ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. โส กิญฺจาปิ ลชฺชี โหติ ปกตตฺโต, ทุพฺพจตฺตา ปนสฺส ภิกฺขู ตเถว ปฏิปชฺชนฺติ. 142. ‘De ofensas ocasionales’ significa que incurre en faltas de vez en cuando. Aunque sea una persona con vergüenza moral y de buena naturaleza, debido a su actitud difícil de corregir, los monjes actúan con él de la misma manera. ๑๔๔. สทฺธามตฺตเกน วหติ เปมมตฺตเกนาติ อาจริยุปชฺฌาเยสุ อปฺปมตฺติกาย เคหสฺสิตสทฺธาย อปฺปมตฺตเกน เคหสฺสิตเปเมน ยาเปติ. ปฏิสนฺธิคฺคหณสทิสา หิ อยํ ปพฺพชฺชา นาม, นวปพฺพชิโต ปพฺพชฺชาย คุณํ อชานนฺโต อาจริยุปชฺฌาเยสุ เปมมตฺเตน ยาเปติ, ตสฺมา เอวรูปา สงฺคณฺหิตพฺพา. อปฺปมตฺตกมฺปิ หิ สงฺคหํ ลภิตฺวา ปพฺพชฺชาย ฐิตา อภิญฺญาปตฺตา มหาสมณา ภวิสฺสนฺติ. เอตฺตเกน กถามคฺเคน ‘‘โอวทิตพฺพยุตฺตกํ โอวทนฺติ, น อิตร’’นฺติ อิมเมว ภควตา ทสฺสิตํ. 144. ‘Se mantiene por mera fe, por mero afecto’ significa que subsiste con una fe y un afecto mínimos hacia sus maestros y preceptores, basados en el apego mundano. Pues esta ordenación es como una nueva concepción; el recién ordenado, al no conocer los beneficios de la vida monástica, se mantiene solo por el afecto filial hacia sus maestros y preceptores. Por lo tanto, tales monjes deben ser acogidos y apoyados. Pues, al recibir aunque sea un poco de apoyo, permanecerán en la vida monástica y se convertirán en grandes ascetas que alcanzarán conocimientos superiores. Con este discurso, el Bendito mostró que ‘instruyen a quien es digno de ser instruido, no a otro’. ๑๔๕. อญฺญาย สณฺฐหึสูติ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. สตฺเตสุ หายมาเนสูติ ปฏิปตฺติยา หายมานาย สตฺตา หายนฺติ นาม. สทฺธมฺเม อนฺตรธายมาเนติ ปฏิปตฺติสทฺธมฺเม อนฺตรธายมาเน. ปฏิปตฺติสทฺธมฺโมปิ หิ ปฏิปตฺติปูรเกสุ สตฺเตสุ อสติ อนฺตรธายติ นาม[Pg.109]. อาสวฏฺฐานียาติ อาสวา ติฏฺฐนฺติ เอเตสูติ อาสวฏฺฐานียา. เยสุ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกา ปรูปวาทวิปฺปฏิสารวธพนฺธนาทโย เจว อปายทุกฺขวิเสสภูตา จ อาสวา ติฏฺฐนฺติเยว. ยสฺมา เนสํ เต การณํ โหนฺตีติ อตฺโถ. เต อาสวฏฺฐานียา วีติกฺกมธมฺมา ยาว น สงฺเฆ ปาตุภวนฺติ, น ตาว สตฺถา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปตีติ อยเมตฺถ โยชนา. 145. ‘Se establecieron en el conocimiento’ significa que se establecieron en el estado de Arahant. ‘Mientras los seres declinan’ significa que, al declinar la práctica, se dice que los seres declinan. ‘Al desaparecer el verdadero Dhamma’ significa al desaparecer el Dhamma de la práctica. Pues el Dhamma de la práctica desaparece cuando ya no hay seres que lo cumplan. ‘Causas de taints’ (āsavaṭṭhānīya) se refiere a aquello en lo que residen los taints (peligros). Son llamados así porque en tales transgresiones de las reglas residen peligros como las críticas de otros, el remordimiento, el castigo o el encarcelamiento, tanto en esta vida como en la futura, así como peligros que resultan en el sufrimiento de los reinos de miseria. Por lo tanto, se dice que esas transgresiones son la causa de dichos peligros. La conexión aquí es: ‘Mientras esos estados que son causas de taints y actos de transgresión no aparezcan en el Sangha, el Maestro no prescribe reglas de disciplina para sus discípulos’. เอวํ อกาลํ ทสฺเสตฺวา ปุน กาลํ ทสฺเสตุํ ยโต จ โข, ภทฺทาลีติอาทิมาห. ตตฺถ ยโตติ ยทา, ยสฺมึ กาเลติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. อยํ วา เอตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺมึ กาเล อาสวฏฺฐานียา ธมฺมาติ สงฺขํ คตา วีติกฺกมโทสา สงฺเฆ ปาตุภวนฺติ, ตทา สตฺถา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ. กสฺมา? เตสํเยว อาสวฏฺฐานียธมฺมสงฺขาตานํ วีติกฺกมโทสานํ ปฏิฆาตาย. Habiendo mostrado así el momento inapropiado, para mostrar el momento apropiado para prescribir las reglas, dijo: ‘Pero cuando, Bhaddāli...’. Allí, ‘cuando’ (yato) significa ‘en el momento en que’. El resto debe entenderse según lo ya explicado. O bien, este es el significado resumido: en el momento en que las faltas por transgresión, conocidas como estados que son causas de taints, aparecen en el Sangha, entonces el Maestro prescribe reglas de disciplina para sus discípulos. ¿Por qué las prescribe? Para contrarrestar precisamente esas faltas por transgresión denominadas estados que son causas de taints. เอวํ อาสวฏฺฐานียานํ ธมฺมานํ อนุปฺปตฺตึ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา อกาลํ, อุปฺปตฺติญฺจ กาลนฺติ วตฺวา อิทานิ เตสํ ธมฺมานํ อนุปฺปตฺติกาลญฺจ อุปฺปตฺติกาลญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘น ตาว, ภทฺทาลิ, อิเธกจฺเจ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มหตฺตนฺติ มหนฺตภาวํ. สงฺโฆ หิ ยาว น เถรนวมชฺฌิมานํ วเสน มหตฺตํ ปตฺโต โหติ, ตาว เสนาสนานิ ปโหนฺติ, สาสเน เอกจฺเจ อาสวฏฺฐานียา ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ. มหตฺตํ ปตฺเต ปน เต อุปฺปชฺชนฺติ, อถ สตฺถา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ. ตตฺถ มหตฺตํ ปตฺเต สงฺเฆ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทานิ – Habiendo hablado así sobre el momento inapropiado para prescribir reglas de entrenamiento ante la no aparición de estados que causan máculas (āsavaṭṭhānīya), y sobre el momento apropiado ante su aparición; ahora, para mostrar tanto el momento de su no aparición como el de su aparición, dijo: “No todavía, Bhaddāli, en este caso algunos...”, y así sucesivamente. Aquí, “grandeza” (mahattaṃ) se refiere al estado de ser numeroso. Pues, mientras la Sangha no ha alcanzado la grandeza mediante monjes mayores, medianos y nuevos, los alojamientos son suficientes y ciertos estados que causan máculas no surgen en la Dispensación. Pero al alcanzar la grandeza, estos surgen, y entonces el Maestro prescribe una regla de entrenamiento. Allí, habiendo alcanzado la Sangha la grandeza, las reglas de entrenamiento prescritas son: ‘‘โย ปน ภิกฺขุ อนุปสมฺปนฺเนน อุตฺตริทฺวิรตฺตติรตฺตํ สหเสยฺยํ กปฺเปยฺย ปาจิตฺติยํ (ปาจิ. ๕๑). ยา ปน ภิกฺขุนี อนุวสฺสํ วุฏฺฐาเปยฺย ปาจิตฺติยํ (ปาจิ. ๑๑๗๑). ยา ปน ภิกฺขุนี เอกวสฺสํ ทฺเว วุฏฺฐาเปยฺย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๑๑๗๕). “Si un monje duerme en el mismo lugar que alguien que no ha recibido la ordenación superior por más de dos o tres noches, comete una ofensa de pācittiya”. “Si una monja otorga la ordenación cada año, comete una ofensa de pācittiya”. “Si una monja otorga la ordenación a dos en un mismo año, comete una ofensa de pācittiya”. อิมินา นเยน เวทิตพฺพานิ. Debe entenderse de acuerdo con este método. ลาภคฺคนฺติ ลาภสฺส อคฺคํ. สงฺโฆ หิ ยาว น ลาภคฺคปตฺโต โหติ, น ตาว ลาภํ ปฏิจฺจ อาสวฏฺฐานียา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. ปตฺเต ปน อุปฺปชฺชนฺติ, อถ สตฺถา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ – “Cúspide de las ganancias” (lābhagga) significa la excelencia de las ganancias. Pues, mientras la Sangha no ha alcanzado la cúspide de las ganancias, los estados que causan máculas no surgen debido a las ganancias. Sin embargo, al alcanzarla, estos surgen, y entonces el Maestro prescribe una regla de entrenamiento: ‘‘โย [Pg.110] ปน ภิกฺขุ อเจลกสฺส วา ปริพฺพาชกสฺส วา ปริพฺพาชิกาย วา สหตฺถา ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ทเทยฺย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๗๐). “Si un monje entrega con su propia mano comida masticable o consumible a un asceta desnudo, a un paribbājaka (errante) o a una paribbājikā, comete una ofensa de pācittiya”. อิทญฺหิ ลาภคฺคปตฺเต สงฺเฆ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ. Pues esta regla de entrenamiento fue prescrita cuando la Sangha alcanzó la cúspide de las ganancias. ยสคฺคนฺติ ยสสฺส อคฺคํ. สงฺโฆ หิ ยาว น ยสคฺคปตฺโต โหติ, น ตาว ยสํ ปฏิจฺจ อาสวฏฺฐานียา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. ปตฺเต ปน อุปฺปชฺชนฺติ, อถ สตฺถา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ ‘‘สุราเมรยปาเน ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๓๒๗). อิทญฺหิ ยสคฺคปตฺเต สงฺเฆ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ. “Cúspide de la fama” (yasagga) significa la excelencia de la fama y el séquito. Pues, mientras la Sangha no ha alcanzado la cúspide de la fama, los estados que causan máculas no surgen debido a la fama. Sin embargo, al alcanzarla, estos surgen, y entonces el Maestro prescribe la regla de entrenamiento: “En el consumo de bebidas fermentadas y destiladas hay una ofensa de pācittiya”. Pues esta regla de entrenamiento fue prescrita cuando la Sangha alcanzó la cúspide de la fama. พาหุสจฺจนฺติ พหุสฺสุตภาวํ. สงฺโฆ หิ ยาว น พาหุสจฺจปตฺโต โหติ, น ตาว อาสวฏฺฐานียา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. พาหุสจฺจปตฺเต ปน ยสฺมา เอกํ นิกายํ ทฺเว นิกาเย ปญฺจปิ นิกาเย อุคฺคเหตฺวา อโยนิโส อุมฺมุชฺชมานา ปุคฺคลา รเสน รสํ สํสนฺเทตฺวา อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุ สาสนํ ทีเปนฺติ, อถ สตฺถา – ‘‘โย ปน ภิกฺขุ เอวํ วเทยฺย ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ (ปาจิ. ๔๑๘)…เป… สมณุทฺเทโสปิ เจ เอวํ วเทยฺยา’’ติอาทินา (ปาจิ. ๔๒๙) นเยน สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ. “Gran conocimiento” (bāhusacca) significa el estado de ser muy instruido. Pues, mientras la Sangha no ha alcanzado el gran conocimiento, los estados que causan máculas no surgen. Pero al alcanzar el gran conocimiento, sucede que algunas personas, habiendo aprendido una, dos o incluso las cinco Colecciones (Nikāyas), surgen de manera incorrecta y, mezclando un sabor con otro, exponen la Dispensación del Maestro como algo que no es el Dhamma ni el Vinaya; entonces el Maestro prescribe una regla de entrenamiento mediante este método: “Si un monje dijera: ‘Así entiendo yo el Dhamma enseñado por el Bienaventurado...’ [etc.] ... o si un novicio dijera así...”. รตฺตญฺญุตํ ปตฺโตติ เอตฺถ รตฺติโย ชานนฺตีติ รตฺตญฺญู. อตฺตโน ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย พหู รตฺติโย ชานนฺติ, จิรปพฺพชิตาติ วุตฺตํ โหติ. รตฺตญฺญูนํ ภาวํ รตฺตญฺญุตํ. ตตฺร รตฺตญฺญุตํ ปตฺเต สงฺเฆ อุปเสนํ วงฺคนฺตปุตฺตํ อารพฺภ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. โส หายสฺมา อูนทสวสฺเส ภิกฺขู อุปสมฺปาเทนฺเต ทิสฺวา เอกวสฺโส สทฺธิวิหาริกํ อุปสมฺปาเทสิ. อถ ภควา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อูนทสวสฺเสน อุปสมฺปาเทตพฺโพ, โย อุปสมฺปาเทยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (มหาว. ๗๕). เอวํ ปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท ปุน ภิกฺขู ‘‘ทสวสฺสมฺหา ทสวสฺสมฺหา’’ติ พาลา อพฺยตฺตา อุปสมฺปาเทนฺติ. อถ ภควา อปรมฺปิ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ – ‘‘น, ภิกฺขเว, พาเลน อพฺยตฺเตน อุปสมฺปาเทตพฺโพ, โย อุปสมฺปาเทยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. อนุชานามิ, ภิกฺขเว, พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลน ทสวสฺเสน วา อติเรกทสวสฺเสน วา อุปสมฺปาเทตุ’’นฺติ. อิติ รตฺตญฺญุตํ ปตฺตกาเล ทฺเว สิกฺขาปทานิ ปญฺญตฺตานิ. En la expresión “alcanzó la veteranía” (rattaññutaṃ patto), aquellos que “conocen las noches” son los veteranos (rattaññū). Se dice que conocen muchas noches a partir del día de su propia ordenación; esto significa que han estado ordenados por mucho tiempo. El estado de los veteranos es la veteranía. Debe entenderse que, al alcanzar la Sangha la veteranía, se prescribió una regla de entrenamiento con referencia a Upasena Vaṅgantaputta. Pues aquel venerable, habiendo visto a monjes con menos de diez lluvias de antigüedad otorgando la ordenación superior, él mismo, con solo una lluvia de antigüedad, otorgó la ordenación a un compañero de vida. Entonces el Bienaventurado prescribió la regla de entrenamiento: “Monjes, no debe otorgarse la ordenación superior por alguien con menos de diez lluvias. Quien la otorgue, comete una ofensa de dukkaṭa”. Una vez prescrita así la regla de entrenamiento, de nuevo los monjes decían: “¡Tenemos diez lluvias, tenemos diez lluvias!”, pero siendo necios e ignorantes en el Vinaya, otorgaban la ordenación. Entonces el Bienaventurado prescribió otra regla de entrenamiento: “Monjes, no debe otorgarse la ordenación superior por alguien necio e ignorante. Quien la otorgue, comete una ofensa de dukkaṭa. Autorizo, monjes, a que la ordenación superior sea otorgada por un monje competente y capaz que tenga diez lluvias o más de diez lluvias”. Así, en el momento en que se alcanzó la veteranía, se prescribieron dos reglas de entrenamiento. ๑๔๖. อาชานียสุสูปมํ [Pg.111] ธมฺมปริยายํ เทเสสินฺติ ตรุณาชานียอุปมํ กตฺวา ธมฺมํ เทสยึ. ตตฺราติ ตสฺมึ อสรเณ. น โข, ภทฺทาลิ, เอเสว เหตูติ น เอส สิกฺขาย อปริปูรการีภาโวเยว เอโก เหตุ. 146. “Expuso el discurso del Dhamma con el símil del joven potro de pura raza” significa que enseñó el Dhamma haciendo uso de la comparación con un joven caballo de linaje noble. “Allí” (tatrā) se refiere a ese estado de no recordar. “No ciertamente, Bhaddāli, es esta la única causa” significa que el hecho de no cumplir plenamente el entrenamiento no es la única causa. ๑๔๗. มุขาธาเน การณํ กาเรตีติ ขลีนพนฺธาทีหิ มุขฏฺฐปเน สาธุกํ คีวํ ปคฺคณฺหาเปตุํ การณํ กาเรติ. วิสูกายิตานีติอาทีหิ วิเสวนาจารํ กเถสิ. สพฺพาเนว เหตานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. ตสฺมึ ฐาเนติ ตสฺมึ วิเสวนาจาเร. ปรินิพฺพายตีติ นิพฺพิเสวโน โหติ, ตํ วิเสวนํ ชหตีติ อตฺโถ. ยุคาธาเนติ ยุคฏฺฐปเน ยุคสฺส สาธุกํ คหณตฺถํ. 147. “Hace que se le aplique el tratamiento en la embocadura” significa que, al colocar el bocado y las riendas en la boca, se le aplica un tratamiento para que mantenga el cuello bien erguido. Con términos como “contorsiones” (visūkāyitāni), se refirió al comportamiento indisciplinado. Todos estos son sinónimos entre sí. “En ese estado” significa en ese comportamiento indisciplinado. “Se apacigua” (parinibbāyati) significa que se vuelve disciplinado, que abandona esa indisciplina. “En la colocación del yugo” (yugādhāne) significa al ponerle el yugo para que lo sostenga correctamente. อนุกฺกเมติ จตฺตาโรปิ ปาเท เอกปฺปหาเรเนว อุกฺขิปเน จ นิกฺขิปเน จ. ปรเสนาย หิ อาวาเฏ ฐตฺวา อสึ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตสฺส อสฺสสฺส ปาเท ฉินฺทนฺติ. ตสฺมึ สมเย เอส เอกปฺปหาเรเนว จตฺตาโรปิ ปาเท อุกฺขิปิสฺสตีติ รชฺชุพนฺธนวิธาเนน เอตํ การณํ กโรนฺติ. มณฺฑเลติ ยถา อสฺเส นิสินฺโนเยว ภูมิยํ ปติตํ อาวุธํ คเหตุํ สกฺโกติ, เอวํ กรณตฺถํ มณฺฑเล การณํ กาเรติ. ขุรกาเสติ อคฺคคฺคขุเรหิ ปถวีกมเน. รตฺตึ โอกฺกนฺตกรณสฺมิญฺหิ ยถา ปทสทฺโท น สุยฺยติ, ตทตฺถํ เอกสฺมึ ฐาเน สญฺญํ ทตฺวา อคฺคคฺคขุเรหิเยว คมนํ สิกฺขาเปนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ชเวติ สีฆวาหเน. ‘‘ธาเว’’ติปิ ปาโฐ. อตฺตโน ปราชเย สติ ปลายนตฺถํ, ปรํ ปลายนฺตํ อนุพนฺธิตฺวา คหณตฺถญฺจ เอตํ การณํ กาเรติ. ทวตฺเตติ ทวตฺตาย, ยุทฺธกาลสฺมิญฺหิ หตฺถีสุ วา โกญฺจนาทํ กโรนฺเตสุ อสฺเสสุ วา หสนฺเตสุ รเถสุ วา นิโฆสนฺเตสุ โยเธสุ วา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺเตสุ ตสฺส รวสฺส อภายิตฺวา ปรเสนปเวสนตฺถํ อยํ การณา กรียติ. «Avanzar al unísono» se refiere al acto de levantar y asentar las cuatro patas simultáneamente. De hecho, los guerreros del ejército enemigo, situándose en fosos y empuñando espadas, cortan las patas de los caballos que avanzan. En ese momento, se entrena al caballo mediante el método de atarlo con cuerdas para que realice esta proeza de levantar las cuatro patas al unísono. «En círculo» significa que se le entrena para que, mientras el jinete está montado, este pueda recoger un arma caída al suelo; así se le hace ejercitar en círculos. «Caminar sobre las puntas de los cascos» significa caminar sobre la tierra con los extremos de los cascos. Esto se hace para que, al realizar una incursión nocturna en el campamento enemigo, no se oiga el sonido de los cascos; con este fin, dándoles una señal en un solo lugar, se les enseña a caminar solo con las puntas de los cascos. A esto se refiere esa expresión. «Velocidad» se refiere a la conducción rápida. También existe la variante «correr». Se le entrena en esto para poder huir en caso de derrota propia, o para perseguir y capturar al enemigo que huye. «Maniobras de distracción» se hace para el juego o la exhibición; en tiempo de guerra, para que el caballo no tema a los ruidos —ya sean elefantes barritando, caballos relinchando, carros estruendosos o guerreros gritando— y pueda entrar en las filas del ejército enemigo, se realiza este entrenamiento. ราชคุเณติ รญฺญา ชานิตพฺพคุเณ. กูฏกณฺณรญฺโญ กิร คุฬวณฺโณ นาม อสฺโส อโหสิ. ราชา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เจติยปพฺพตํ คมิสฺสามีติ [Pg.112] กลมฺพนทีตีรํ สมฺปตฺโต. อสฺโส ตีเร ฐตฺวา อุทกํ โอตริตุํ น อิจฺฉติ, ราชา อสฺสาจริยํ อามนฺเตตฺวา – ‘‘อโห ตยา อสฺโส สิกฺขาปิโต อุทกํ โอตริตุํ น อิจฺฉตี’’ติ อาห. อาจริโย – ‘‘สุสิกฺขาปิโต เทว อสฺโส, เอวมสฺส หิ จิตฺตํ ‘สจาหํ อุทกํ โอตริสฺสามิ, วาลํ เตมิสฺสติ, วาเล ตินฺเต รญฺโญ องฺเค อุทกํ ปาเตยฺยา’ติ เอวํ ตุมฺหากํ สรีเร อุทกปาตนภเยน น โอตรติ, วาลํ คณฺหาเปถา’’ติ อาห. ราชา ตถา กาเรสิ. อสฺโส เวเคน โอตริตฺวา ปารํ คโต. เอตทตฺถํ อยํ การณา กรียติ. ราชวํเสติ อสฺสราชวํเส. วํโส เจโส อสฺสราชานํ, ตถารูเปน ปหาเรน ฉินฺนภินฺนสรีราปิ อสฺสาโรหํ ปรเสนาย อปาเตตฺวา พหิ นีหรนฺติเยว. เอตทตฺถํ การณํ กาเรตีติ อตฺโถ. «Cualidades reales» se refiere a las cualidades que un rey debe conocer. Se dice que el rey Kūṭakaṇṇa tenía un caballo llamado Gulavaṇṇa. El rey, saliendo por la puerta oriental con la intención de ir a la montaña Cetiyapabbata, llegó a la orilla del río Kulumbā. El caballo se detuvo en la orilla y no quería entrar al agua. El rey llamó al maestro de caballería y le dijo: «¡Vaya! El caballo que has entrenado no quiere entrar al agua». El maestro dijo: «Gran rey, el caballo está muy bien entrenado. Su pensamiento es este: “Si entro al agua, se mojará mi cola, y al estar mojada, podrían caer gotas de agua sobre el regazo del rey”. Por temor a que caigan gotas de agua sobre vuestro cuerpo, no entra. Mandad a alguien que sostenga la cola». El rey lo hizo así. El caballo entró rápidamente y cruzó a la otra orilla. Con este propósito se realiza tal entrenamiento. «Linaje real» se refiere al linaje de los nobles corceles. Este es el linaje de los reyes de los caballos: incluso si sus cuerpos son cortados y destrozados por tales golpes, no dejan caer al jinete entre el ejército enemigo y lo sacan fuera. Con ese propósito se les hace entrenar. อุตฺตเม ชเวติ ชวสมฺปตฺติยํ, ยถา อุตฺตมชโว โหติ, เอวํ การณํ กาเรตีติ อตฺโถ. อุตฺตเม หเยติ อุตฺตมหยภาเว, ยถา อุตฺตมหโย โหติ, เอวํ การณํ กาเรตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ปกติยา อุตฺตมหโยว อุตฺตมหยการณํ อรหติ, น อญฺโญ. อุตฺตมหยการณาย เอว จ หโย อุตฺตมชวํ ปฏิปชฺชติ, น อญฺโญติ. «En la excelencia de la velocidad» significa en la perfección de la rapidez; el sentido es que se le entrena para que posea una velocidad suprema. «En la excelencia del corcel» significa en la condición de ser un caballo noble; el sentido es que se le entrena para que sea un corcel supremo. Al respecto, solo un caballo noble por naturaleza es digno del entrenamiento de un caballo supremo, no otro. Y solo a través del entrenamiento para caballos supremos, un caballo alcanza la velocidad suprema, no otros. Así debe entenderse. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ราชา เอกํ สินฺธวโปตกํ ลภิตฺวา สินฺธวภาวํ อชานิตฺวาว อิมํ สิกฺขาเปหีติ อาจริยสฺส อทาสิ. อาจริโยปิ ตสฺส สินฺธวภาวํ อชานนฺโต ตํ มาสขาทกโฆฏกานํ การณาสุ อุปเนติ. โส อตฺตโน อนนุจฺฉวิกตฺตา การณํ น ปฏิปชฺชติ. โส ตํ ทเมตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘กูฏสฺโส อยํ มหาราชา’’ติ วิสฺสชฺชาเปสิ. Aquí está la historia: se cuenta que un rey, habiendo obtenido un potrillo de raza Sindhava pero sin reconocer su naturaleza, se lo entregó al maestro diciendo: «Entrena a este caballo». El maestro, desconociendo también su condición de Sindhava, lo sometió al entrenamiento de los caballos ordinarios que comen frijoles. El caballo, por no ser ese trato apropiado para él, no seguía el entrenamiento. El maestro, incapaz de domarlo, informó: «Gran rey, este es un caballo astuto y rebelde», y lo hizo descartar. อเถกทิวสํ เอโก อสฺสาจริยปุพฺพโก ทหโร อุปชฺฌายสฺส ภณฺฑกํ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต ตํ ปริขาปิฏฺเฐ จรนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อนคฺโฆ, ภนฺเต, สินฺธวโปตโก’’ติ อุปชฺฌายสฺส กเถสิ. สเจ ราชา ชาเนยฺย, มงฺคลสฺสํ นํ กเรยฺยาติ. เถโร อาห – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, ตาต, ราชา อปฺเปว นาม พุทฺธสาสเน ปสีเทยฺย รญฺโญ กเถหี’’ติ. โส คนฺตฺวา, – ‘‘มหาราช, อนคฺโฆ สินฺธวโปตโก อตฺถี’’ติ กเถสิ. ตยา ทิฏฺโฐ[Pg.113], ตาตาติ? อาม, มหาราชาติ. กึ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ? ตุมฺหากํ ภุญฺชนกสุวณฺณถาเล ตุมฺหากํ ภุญฺชนกภตฺตํ ตุมฺหากํ ปิวนกรโส ตุมฺหากํ คนฺธา ตุมฺหากํ มาลาติ. ราชา สพฺพํ ทาเปสิ. ทหโร คาหาเปตฺวา อคมาสิ. Entonces, un día, un joven monje que antes había sido maestro de caballería, mientras caminaba llevando las pertenencias de su preceptor, vio al caballo vagando por los alrededores del foso y le dijo a su preceptor: «Venerable señor, este es un potrillo Sindhava de valor incalculable. Si el rey lo supiera, lo convertiría en su corcel real». El anciano dijo: «Hijo, el rey tiene visiones erróneas; tal vez llegue a tener fe en la enseñanza del Buda. Infórmaselo al rey». Él fue y dijo: «Gran rey, hay un potrillo Sindhava de valor incalculable». El rey preguntó: «¿Lo has visto, hijo?». «Sí, gran rey». «¿Qué es apropiado darle?», preguntó. «Arroz de vuestro propio plato de oro, la bebida que vos bebéis, vuestros perfumes y vuestras guirnaldas». El rey ordenó entregarlo todo. El joven lo tomó y se dirigió a donde estaba el caballo. อสฺโส คนฺธํ ฆายิตฺวาว ‘‘มยฺหํ คุณชานนกอาจริโย อตฺถิ มญฺเญ’’ติ สีสํ อุกฺขิปิตฺวา โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. ทหโร คนฺตฺวา ‘‘ภตฺตํ ภุญฺชา’’ติ อจฺฉรํ ปหริ. อสฺโส อาคนฺตฺวา สุวณฺณถาเล ภตฺตํ ภุญฺชิ, รสํ ปิวิ. อถ นํ คนฺเธหิ วิลิมฺปิตฺวา ราชปิฬนฺธนํ ปิฬนฺธิตฺวา ‘‘ปุรโต ปุรโต คจฺฉา’’ติ อจฺฉรํ ปหริ. โส ทหรสฺส ปุรโต ปุรโต คนฺตฺวา มงฺคลสฺสฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. ทหโร – ‘‘อยํ เต, มหาราช, อนคฺโฆ สินฺธวโปตโก, อิมินาว นํ นิยาเมน กติปาหํ ปฏิชคฺคาเปหี’’ติ วตฺวา นิกฺขมิ. El caballo, en cuanto olió la fragancia, pensó: «Parece que hay un maestro que reconoce mis cualidades», y se quedó allí levantando la cabeza y mirando. El joven se acercó, chasqueó los dedos y dijo: «Come el arroz». El caballo se acercó y comió el arroz del plato de oro y bebió el líquido. Después, tras ungirlo con perfumes y ponerle las flores que el rey solía usar, chasqueó los dedos y dijo: «Camina delante de mí». El caballo caminó delante del joven y se detuvo en el establo real. El joven dijo: «Gran rey, este es vuestro potrillo Sindhava de valor incalculable. Haced que lo cuiden de esta manera por unos días», y se marchó. อถ กติปาหสฺส อจฺจเยน อาคนฺตฺวา อสฺสสฺส อานุภาวํ ปสฺสิสฺสสิ, มหาราชาติ. สาธุ อาจริย กุหึ ฐตฺวา ปสฺสามาติ? อุยฺยานํ คจฺฉ, มหาราชาติ. ราชา อสฺสํ คาหาเปตฺวา อคมาสิ. ทหโร อจฺฉรํ ปหริตฺวา ‘‘เอตํ รุกฺขํ อนุปริยาหี’’ติ อสฺสสฺส สญฺญํ อทาสิ. อสฺโส ปกฺขนฺทิตฺวา รุกฺขํ อนุปริคนฺตฺวา อาคโต. ราชา เนว คจฺฉนฺตํ น อาคจฺฉนฺตํ อทฺทส. ทิฏฺโฐ เต, มหาราชาติ? น ทิฏฺโฐ, ตาตาติ. วลญฺชกทณฺฑํ เอตํ รุกฺขํ นิสฺสาย ฐเปถาติ วตฺวา อจฺฉรํ ปหริ ‘‘วลญฺชกทณฺฑํ คเหตฺวา เอหี’’ติ. อสฺโส ปกฺขนฺทิตฺวา มุเขน คเหตฺวา อาคโต. ทิฏฺฐํ, มหาราชาติ. ทิฏฺฐํ, ตาตาติ. Transcurridos unos días, regresó y dijo: «Gran rey, veréis el poder del caballo». «Bien, maestro, ¿desde dónde lo veremos?», preguntó el rey. «Id al jardín, gran rey». El rey mandó traer al caballo y fue. El joven chasqueó los dedos y dio una señal al caballo: «Rodea este árbol». El caballo galopó, rodeó el árbol y regresó. El rey no lo vio ni cuando iba ni cuando venía. El joven preguntó: «¿Lo habéis visto, gran rey?». «No lo vi, hijo», respondió. «Colocad vuestro cetro real junto a ese árbol», dijo, y chasqueó los dedos diciendo: «Ve y trae el cetro». El caballo galopó, lo tomó con la boca y regresó. «¿Lo habéis visto, gran rey?». «Lo he visto, hijo», respondió. ปุน อจฺฉรํ ปหริ ‘‘อุยฺยานสฺส ปาการมตฺถเกน จริตฺวา เอหี’’ติ. อสฺโส ตถา อกาสิ. ทิฏฺโฐ, มหาราชาติ. น ทิฏฺโฐ, ตาตาติ. รตฺตกมฺพลํ อาหราเปตฺวา อสฺสสฺส ปาเท พนฺธาเปตฺวา ตเถว สญฺญํ อทาสิ. อสฺโส อุลฺลงฺฆิตฺวา ปาการมตฺถเกน อนุปริยายิ. พลวตา ปุริเสน อาวิญฺฉนอลาตคฺคิสิขา วิย อุยฺยานปาการมตฺถเก ปญฺญายิตฺถ. อสฺโส คนฺตฺวา สมีเป ฐิโต. ทิฏฺฐํ, มหาราชาติ. ทิฏฺฐํ, ตาตาติ. มงฺคลโปกฺขรณิปาการมตฺถเก อนุปริยาหีติ สญฺญํ อทาสิ. Nuevamente, chasqueó los dedos y dijo: «Habiendo recorrido la parte superior del muro del jardín, regresa». El caballo hizo exactamente eso. «¿Lo vio, gran rey?», preguntó. «No lo vi todavía, querido», respondió. Entonces, habiendo hecho traer una manta de lana roja y habiéndola atado a las cuatro patas del caballo, dio la señal de la misma manera. El caballo saltó y rodeó la parte superior del muro del jardín. Se percibía sobre el muro como la punta de una antorcha encendida que es girada por un hombre fuerte. El caballo fue y se detuvo cerca. «¿Lo vio, gran rey?», preguntó. «Lo vi, querido», respondió. Entonces dio la señal diciendo: «Rodea la parte superior del muro del estanque ceremonial». ปุน ‘‘โปกฺขรณึ โอตริตฺวา ปทุมปตฺเตสุ จาริกํ จราหี’’ติ สญฺญํ อทาสิ. โปกฺขรณึ โอตริตฺวา สพฺพปทุมปตฺเต จริตฺวา อคมาสิ, เอกํ ปตฺตมฺปิ [Pg.114] อนกฺกนฺตํ วา ผาลิตํ วา ฉินฺทิตํ วา ขณฺฑิตํ วา นาโหสิ. ทิฏฺฐํ, มหาราชาติ. ทิฏฺฐํ, ตาตาติ. อจฺฉรํ ปหริตฺวา ตํ หตฺถตลํ อุปนาเมสิ. ธาตูปตฺถทฺโธ ลงฺฆิตฺวา หตฺถตเล อฏฺฐาสิ. ทิฏฺฐํ, มหาราชาติ? ทิฏฺฐํ, ตาตาติ. เอวํ อุตฺตมหโย เอว อุตฺตมการณาย อุตฺตมชวํ ปฏิปชฺชติ. Nuevamente dio la señal diciendo: «Habiendo bajado al estanque, camina sobre las hojas de loto». Bajando al estanque, el caballo recorrió todas las hojas de loto y regresó; ni una sola hoja resultó pisoteada, ni partida, ni cortada, ni rota. «¿Lo vio, gran rey?», preguntó. «Lo vi, querido», respondió. Chasqueando los dedos, extendió la palma de su mano hacia el caballo. Este, volviéndose tan firme como un elemento sólido, saltó y se paró sobre la palma de su mano. «¿Lo vio, gran rey?». «Lo vi, querido». Así, solo un caballo excelente, por una causa excelente, despliega una velocidad excelente. อุตฺตเม สาขลฺเยติ มุทุวาจาย. มุทุวาจาย หิ, ‘‘ตาต, ตฺวํ มา จินฺตยิ, รญฺโญ มงฺคลสฺโส ภวิสฺสสิ, ราชโภชนาทีนิ ลภิสฺสสี’’ติ อุตฺตมหยการณํ กาเรตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุตฺตเม สาขลฺเย’’ติ. ราชโภคฺโคติ รญฺโญ อุปโภโค. รญฺโญ องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉตีติ ยตฺถ กตฺถจิ คจฺฉนฺเตน หตฺถํ วิย ปาทํ วิย อโนหาเยว คนฺตพฺพํ โหติ. ตสฺมา องฺคนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ, จตูสุ วา เสนงฺเคสุ เอกํ องฺคํ โหติ. «En la noble amabilidad» se refiere a las palabras suaves. Pues con palabras suaves debe ser entrenado el motivo de un caballo excelente, diciendo: «Querido, no te preocupes, serás el caballo ceremonial del rey, recibirás la comida del rey, etc.». Por eso se dijo «en la noble amabilidad». «Propiedad del rey» significa el uso y disfrute del rey. «Se considera como un miembro del rey» porque dondequiera que el rey vaya, el caballo debe ir sin ser abandonado, tal como su mano o su pie. Por eso se le llama «miembro»; o bien, es uno de los cuatro componentes (miembros) del ejército. อเสขาย สมฺมาทิฏฺฐิยาติ อรหตฺตผลสมฺมาทิฏฺฐิยา. สมฺมาสงฺกปฺปาทโยปิ ตํสมฺปยุตฺตาว. สมฺมาญาณํ ปุพฺเพ วุตฺตสมฺมาทิฏฺฐิเยว. ฐเปตฺวา ปน อฏฺฐ ผลงฺคานิ เสสา ธมฺมา วิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อยํ ปน เทสนา อุคฺฆฏิตญฺญูปุคฺคลสฺส วเสน อรหตฺตนิกูฏํ คเหตฺวา นิฏฺฐาปิตาติ. «Por la Correcta Visión del que ya no entrena» significa por la Correcta Visión asociada con el Fruto del Arhat. El Recto Pensamiento y los demás factores también están asociados con ella. El «Conocimiento Correcto» es la misma Correcta Visión mencionada anteriormente. Debe entenderse que, exceptuando los ocho factores del Fruto, los estados restantes se conocen como «Liberación». El resto es claro en todos los puntos. Esta enseñanza, por el poder de una persona de comprensión rápida (ugghaṭitaññū), se concluye tomando el estado de Arhat como la cumbre. Aquí termina la explicación del Bhaddāli Sutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. ภทฺทาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Bhaddāli Sutta. ๖. ลฏุกิโกปมสุตฺตวณฺณนา 6. Explicación del Laṭukikopama Sutta. ๑๔๘. เอวํ เม สุตนฺติ ลฏุกิโกปมสุตฺตํ. ตตฺถ เยน โส วนสณฺโฑติ อยมฺปิ มหาอุทายิตฺเถโร ภควตา สทฺธึเยว ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา สทฺธึ ปฏิกฺกมิ. ตสฺมา เยน โส ภควตา อุปสงฺกมนฺโต วนสณฺโฑ เตนุปสงฺกมีติ เวทิตพฺโพ. อปหตฺตาติ อปหารโก. อุปหตฺตาติ อุปหารโก. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต. 148. «Así lo escuché» se refiere al Laṭukikopama Sutta. Allí, «hacia aquel matorral» indica que este Venerable Mahāudāyī también entró al pueblo para pedir limosna junto con el Bienaventurado y regresó con Él. Por lo tanto, debe entenderse que hacia aquel matorral donde el Bienaventurado se acercaba, él también se acercó. «Apahattā» significa el que quita o remueve. «Upahattā» significa el que ofrece o trae. «Habiendo surgido de la reclusión» significa haber surgido del logro del fruto (phalasamāpatti). ๑๔๙. ยํ [Pg.115] ภควาติ ยสฺมึ สมเย ภควา. อิงฺฆาติ อาณตฺติยํ นิปาโต. อญฺญถตฺตนฺติ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ. ตญฺจ โข น ภควนฺตํ ปฏิจฺจ, เอวรูปํ ปน ปณีตโภชนํ อลภนฺตา กถํ ยาเปสฺสามาติ เอวํ ปณีตโภชนํ ปฏิจฺจ อโหสีติ เวทิตพฺพํ. ภูตปุพฺพนฺติ อิมินา รตฺติโภชนสฺส ปณีตภาวํ ทสฺเสติ. สูเปยฺยนฺติ สูเปน อุปเนตพฺพํ มจฺฉมํสกฬีราทิ. สมคฺคา ภุญฺชิสฺสามาติ เอกโต ภุญฺชิสฺสาม. สงฺขติโยติ อภิสงฺขาริกขาทนียานิ. สพฺพา ตา รตฺตินฺติ สพฺพา ตา สงฺขติโย รตฺตึเยว โหนฺติ, ทิวา ปน อปฺปา ปริตฺตา โถกิกา โหนฺตีติ. มนุสฺสา หิ ทิวา ยาคุกญฺชิยาทีหิ ยาเปตฺวาปิ รตฺตึ ยถาสตฺติ ยถาปณีตเมว ภุญฺชนฺติ. 149. «Lo que el Bienaventurado...» se refiere al momento en que el Bienaventurado hablaba. «Iṅgha» es una partícula usada en el sentido de una orden. «Aññathatta» es la alteración de la mente (un cambio de estado). Debe entenderse que esto no ocurrió debido al Bienaventurado, sino con respecto a la comida excelente, pensando: «Al no obtener tal comida excelente, ¿cómo sobreviviremos?». Con las palabras «en el pasado», muestra la excelencia de la comida nocturna. «Sūpeyya» se refiere a lo que se acompaña con caldo o curry, como pescado, carne, brotes de bambú, etc. «Comeremos en armonía» significa que comeremos juntos. «Saṅkhatiyo» son manjares preparados. Todas esas preparaciones se daban por la noche; durante el día, sin embargo, eran escasas y breves. Pues los hombres, aunque durante el día sobrevivan con gachas o agua de arroz, por la noche comen según su capacidad lo que es más excelente. ปุน ภูตปุพฺพนฺติ อิมินา รตฺติ วิกาลโภชเน อาทีนวํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อนฺธการติมิสายนฺติ พหลนฺธกาเร. มาณเวหีติ โจเรหิ. กตกมฺเมหีติ กตโจรกมฺเมหิ. โจรา กิร กตกมฺมา ยํ เนสํ เทวตํ อายาจิตฺวา กมฺมํ นิปฺผนฺนํ, ตสฺส อุปหารตฺถาย มนุสฺเส มาเรตฺวา คลโลหิตาทีนิ คณฺหนฺติ. เต อญฺเญสุ มนุสฺเสสุ มาริยมาเนสุ โกลาหลา อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, ปพฺพชิตํ ปริเยสนฺโต นาม นตฺถีติ มญฺญมานา ภิกฺขู คเหตฺวา มาเรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อกตกมฺเมหีติ อฏวิโต คามํ อาคมนกาเล กมฺมนิปฺผนฺนตฺถํ ปุเรตรํ พลิกมฺมํ กาตุกาเมหิ. อสทฺธมฺเมน นิมนฺเตตีติ ‘‘เอหิ ภิกฺขุ อชฺเชกรตฺตึ อิเธว ภุญฺชิตฺวา อิธ วสิตฺวา สมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา สฺเว คมิสฺสสี’’ติ เมถุนธมฺเมน นิมนฺเตติ. Nuevamente, con «en el pasado», muestra el peligro de comer por la noche en el tiempo inapropiado. Allí, «en la densa oscuridad de la noche» significa en una oscuridad profunda. «Māṇavehi» se refiere a los ladrones. «Katakammehi» se refiere a aquellos que han cometido actos de robo. Se dice que los ladrones, después de cometer un crimen, para realizar una ofrenda a la deidad a la que suplicaron por el éxito de su acto, matan a hombres y toman la sangre de sus gargantas. Pensando: «Si se mata a otros hombres habrá un gran alboroto, pero no hay nadie que busque a un monje», capturan y matan a los monjes. Refiriéndose a esto se dijo aquello. «Akatakammehi» se refiere a los que desean hacer una ofrenda de sacrificio antes de salir del bosque hacia el pueblo para lograr el éxito en su crimen. «Invita con lo que no es el Dhamma» significa que invita con una propuesta sexual: «Ven, monje, come hoy aquí esta noche, quédate aquí, disfruta del placer de los sentidos y vete mañana». ปุน ภูตปุพฺพนฺติ อิมินา อตฺตนา ทิฏฺฐการณํ กเถติ. วิชฺชนฺตริกายาติ วิชฺชุวิชฺโชตนกฺขเณ. วิสฺสรมกาสีติ มหาสทฺทมกาสิ. อภุมฺเมติ ภู’ติ วฑฺฒิ, อภู’ติ อวฑฺฒิ, วินาโส มยฺหนฺติ อตฺโถ. ปิสาโจ วต มนฺติ ปิสาโจ มํ ขาทิตุํ อาคโต วต. อาตุมารี มาตุมารีติ เอตฺถ อาตูติ ปิตา, มาตูติ มาตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺส ปิตา วา มาตา วา อตฺถิ, ตํ มาตาปิตโร อมฺหากํ ปุตฺตโกติ ยถา ตถา วา อุปฺปาเทตฺวา ยํกิญฺจิ ขาทนียโภชนียํ ทตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน สยาเปนฺติ. โส เอวํ รตฺตึ ปิณฺฑาย น จรติ. ตุยฺหํ ปน มาตาปิตโร มตา มญฺเญ, เตน เอวํ จรสีติ. Nuevamente, con «en el pasado», relata un hecho presenciado por él mismo. «Vijjantarikāya» significa en el momento del destello de un relámpago. «Vissaramakāsi» significa que dio un gran grito. En «abhumme», «bhū» significa crecimiento y «abhū» significa falta de crecimiento, es decir, «mi ruina». «¡Un fantasma contra mí!» significa «un fantasma ha venido para devorarme». En «ātumārī mātumārī», «ātu» es padre y «mātu» es madre. El significado es este: a aquel que tiene padre o madre, sus padres, diciendo «este es nuestro querido hijo», le preparan y dan cualquier comida o golosina y lo hacen dormir en un lugar. Él no anda pidiendo comida durante la noche. «Parece que tus padres han muerto, por eso andas así», es lo que se quiso decir. ๑๕๐. เอวเมวาติ [Pg.116] เอวเมว กิญฺจิ อานิสํสํ อปสฺสนฺตา นิกฺการเณเนว. เอวมาหํสูติ ครหนฺโต อาห. ตตฺถ อาหํสูติ วทนฺติ. กึ ปนิมสฺสาติ อิมสฺส อปฺปมตฺตกสฺส เหตุ กึ วตฺตพฺพํ นาม, นนุ อปสฺสนฺเตน วิย อสุณนฺเตน วิย ภวิตพฺพนฺติ. โอรมตฺตกสฺสาติ ปริตฺตมตฺตกสฺส. อธิสลฺลิขเตวายนฺติ อยํ สมโณ นวนีตํ ปิสนฺโต วิย ปทุมนาฬสุตฺตํ กกเจน โอกฺกนฺตนฺโต วิย อติสลฺเลขติ, อติวายามํ กโรติ. สิกฺขากามาติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย วิย สิกฺขากามา, เตสุ จ อปฺปจฺจยํ อุปฏฺฐเปนฺติ. เตสญฺหิ เอวํ โหติ ‘‘สเจ เอเต ‘อปฺปมตฺตกเมตํ, หรถ ภควา’ติ วเทยฺยุํ, กึ สตฺถา น หเรยฺย. เอวํ ปน อวตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ‘เอวํ ภควา, สาธุ ภควา, ปญฺญเปถ ภควา’ติ อติเรกตรํ อุสฺสาหํ ปฏิลภนฺตี’’ติ. ตสฺมา เตสุ อปฺปจฺจยํ อุปฏฺฐเปนฺติ. 150. "Exactamente así" significa que, al no ver ningún beneficio (ānisaṃsa), ellos hablan sin motivo. "Así dijeron" se expresa como una crítica. En ese contexto, "dijeron" significa que afirman esto. "¿Y por qué por esto?" significa: "¿Por qué se debería decir algo sobre este asunto insignificante? ¿No debería uno actuar como si no viera o no oyera?". "Insignificante" significa algo muy pequeño. "Él está raspando excesivamente" significa que este asceta está raspando en exceso, esforzándose demasiado, como si estuviera moliendo mantequilla o cortando las fibras de un tallo de loto con una sierra. "Aquellos que desean el entrenamiento" son los monjes como Sāriputta y Moggallāna; y para ellos, los hombres necios provocan descontento. Pues ellos piensan: "Si ellos dijeran: 'Esto es algo insignificante, deséchelo, Señor', ¿acaso el Maestro no lo desecharía? Pero en lugar de decir eso, se sientan alrededor del Bienaventurado diciendo: 'Así es, Señor; bien, Señor; establezca la regla, Señor', y muestran un esfuerzo aún mayor". Por eso, les provocan descontento. เตสนฺติ เตสํ เอกจฺจานํ โมฆปุริสานํ. ตนฺติ ตํ อปฺปมตฺตกํ ปหาตพฺพํ. ถูโล กลิงฺคโรติ คเล พทฺธํ มหากฏฺฐํ วิย โหติ. ลฏุกิกา สกุณิกาติ จาตกสกุณิกา. สา กิร รวสตํ รวิตฺวา นจฺจสตํ นจฺจิตฺวา สกึ โคจรํ คณฺหาติ. อากาสโต ภูมิยํ ปติฏฺฐิตํ ปน นํ ทิสฺวา วจฺฉปาลกาทโย กีฬนตฺถํ ปูติลตาย พนฺธนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อาคเมตีติ อุเปติ. ตญฺหิ ตสฺสาติ ตํ ปูติลตาพนฺธนํ ตสฺสา อปฺปสรีรตาย เจว อปฺปถามตาย จ พลวพนฺธนํ นาม, มหนฺตํ นาฬิเกรรชฺชุ วิย ทุจฺฉิชฺชํ โหติ. เตสนฺติ เตสํ โมฆปุริสานํ สทฺธามนฺทตาย จ ปญฺญามนฺทตาย จ พลวํ พนฺธนํ นาม, ทุกฺกฏวตฺถุมตฺตกมฺปิ มหนฺตํ ปาราชิกวตฺถุ วิย ทุปฺปชหํ โหติ. "De ellos" se refiere a aquellos hombres necios. "Eso" es lo insignificante que debe ser abandonado. "Un tronco grueso" significa que es como un gran madero atado al cuello. "El pájaro Laṭukikā" es el pájaro Cātaka. Se dice que después de gorjear cien veces y bailar cien veces, busca su alimento una vez. Al verlo descender del cielo a la tierra, los pastores de terneros y otros, para jugar, lo atan con una enredadera fétida (pūtilatā). El Bienaventurado dijo esto refiriéndose a aquel hecho. "Se acerca" significa que se aproxima. "Para ella, eso" significa que esa atadura de enredadera, debido a la pequeñez del cuerpo del ave y a su falta de fuerza, es una atadura poderosa, tan difícil de romper como una gran cuerda de fibra de coco. "De ellos" se refiere a esos hombres necios; debido a su debilidad en la fe y en la sabiduría, es una atadura poderosa, y para ellos incluso una simple falta menor (dukkaṭa) es tan difícil de abandonar como una falta grave (pārājika). ๑๕๑. สุกฺกปกฺเข ปหาตพฺพสฺสาติ กึ อิมสฺส อปฺปมตฺตกสฺส ปหาตพฺพสฺส เหตุ ภควตา วตฺตพฺพํ อตฺถิ, ยสฺส โน ภควา ปหานมาห. นนุ เอวํ ภควโต อธิปฺปายํ ญตฺวาปิ ปหาตพฺพเมวาติ อตฺโถ. อปฺโปสฺสุกฺกาติ อนุสฺสุกฺกา. ปนฺนโลมาติ ปติตโลมา, น ตสฺส ปหาตพฺพภเยน อุทฺธคฺคโลมา. ปรทตฺตวุตฺตาติ ปเรหิ ทินฺนวุตฺติโน, ปรโต ลทฺเธน ยาเปนฺตาติ อตฺโถ. มิคภูเตน เจตสา วิหรนฺตีติ อปจฺจาสีสนปกฺเข [Pg.117] ฐิตา หุตฺวา วิหรนฺติ. มิโค หิ ปหารํ ลภิตฺวา มนุสฺสาวาสํ คนฺตฺวา เภสชฺชํ วา วณเตลํ วา ลภิสฺสามีติ อชฺฌาสยํ อกตฺวา ปหารํ ลภิตฺวาว อคามกํ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ปหฏฏฺฐานํ เหฏฺฐา กตฺวา นิปติตฺวา ผาสุภูตกาเล อุฏฺฐาย คจฺฉติ. เอวํ มิคา อปจฺจาสีสนปกฺเข ฐิตา. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘มิคภูเตน เจตสา วิหรนฺตี’’ติ. ตญฺหิ ตสฺสาติ ตํ วรตฺตพนฺธนํ ตสฺส หตฺถินาคสฺส มหาสรีรตาย เจว มหาถามตาย จ ทุพฺพลพนฺธนํ นาม. ปูติลตา วิย สุฉิชฺชํ โหติ. เตสํ ตนฺติ เตสํ ตํ กุลปุตฺตานํ สทฺธามหนฺตตาย จ ปญฺญามหนฺตตาย จ มหนฺตํ ปาราชิกวตฺถุปิ ทุกฺกฏวตฺถุมตฺตกํ วิย สุปฺปชหํ โหติ. 151. Con respecto al lado de la luz, "de lo que debe ser abandonado" significa: "¿Acaso el Bienaventurado no tiene razón al hablar sobre este pequeño asunto que debe ser abandonado, dado que Él nos ha enseñado su abandono?". El sentido es que, habiendo comprendido la intención del Bienaventurado, esto debe ser ciertamente abandonado. "Sin preocupaciones" significa sin afán. "Con el vello calmado" significa que el vello está caído; por el miedo a lo que debe ser abandonado, el vello no se le eriza. "Que viven de lo dado por otros" significa que su subsistencia proviene de lo que otros ofrecen; el sentido es que viven con lo obtenido de otros. "Viven con la mente de un ciervo" significa que viven establecidos en el estado de no tener expectativas de recibir nada. Pues un ciervo, al ser herido, no va a un asentamiento humano pensando: "Obtendré medicina o aceite para la herida", sino que, tras ser herido, entra en la selva donde no hay aldeas, se tumba poniendo la parte herida hacia abajo y, cuando se siente aliviado, se levanta y se va. Así, los ciervos se mantienen sin expectativas. Refiriéndose a esto, se dijo: "Viven con la mente de un ciervo". "Para él, eso" significa que esa atadura de cuero, para ese gran elefante, debido a la grandeza de su cuerpo y a su gran fuerza, es una atadura débil. Es fácil de romper como una enredadera fétida. "Para ellos, eso" significa que para esos hijos de buena familia, debido a su gran fe y gran sabiduría, incluso una falta grave (pārājika) es tan fácil de abandonar como una falta menor (dukkaṭa). ๑๕๒. ทลิทฺโทติ ทาลิทฺทิเยน สมนฺนาคโต. อสฺสโกติ นิสฺสโก. อนาฬฺหิโยติ อนฑฺโฒ. อคารกนฺติ ขุทฺทกเคหํ. โอลุคฺควิลุคฺคนฺติ ยสฺส เคหยฏฺฐิโย ปิฏฺฐิวํสโต มุจฺจิตฺวา มณฺฑเล ลคฺคา, มณฺฑลโต มุจฺจิตฺวา ภูมิยํ ลคฺคา. กากาติทายินฺติ ยตฺถ กิญฺจิเทว ภุญฺชิสฺสามาติ อนฺโต นิสินฺนกาเล วิสุํ ทฺวารกิจฺจํ นาม นตฺถิ, ตโต ตโต กากา ปวิสิตฺวา ปริวาเรนฺติ. สูรกากา หิ ปลายนกาเล จ ยถาสมฺมุขฏฺฐาเนเนว นิกฺขมิตฺวา ปลายนฺติ. นปรมรูปนฺติ น ปุญฺญวนฺตานํ เคหํ วิย อุตฺตมรูปํ. ขโฏปิกาติ วิลีวมญฺจโก. โอลุคฺควิลุคฺคาติ โอณตุณฺณตา. ธญฺญสมวาปกนฺติ ธญฺญญฺจ สมวาปกญฺจ. ตตฺถ ธญฺญํ นาม กุทฺรูสโก. สมวาปกนฺติ ลาพุพีชกุมฺภณฺฑพีชกาทิ พีชชาตํ. นปรมรูปนฺติ ยถา ปุญฺญวนฺตานํ คนฺธสาลิพีชาทิ ปริสุทฺธํ พีชํ, น เอวรูปํ. ชายิกาติ กปณชายา. นปรมรูปาติ ปจฺฉิสีสา ลมฺพตฺถนี มโหทรา ปิสาจา วิย พีภจฺฉา. สามญฺญนฺติ สมณภาโว. โส วตสฺสํ, โยหนฺติ โส วตาหํ ปุริโส นาม อสฺสํ, โย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา ปพฺพเชยฺยนฺติ. 152. "Pobre" significa alguien sumido en la indigencia. "Sin posesiones" significa que no tiene nada. "Indigente" significa que no es próspero. "Una casita" es una vivienda pequeña. "Deteriorada y ruinosa" se refiere a una casa cuyas vigas se han soltado del caballete y cuelgan de los soportes, o se han soltado de los soportes y tocan el suelo. "Donde se ofrecen sobras a los cuervos" se refiere a un lugar donde, mientras uno está sentado adentro con la intención de comer algo, no hay necesidad de usar la puerta, ya que los cuervos entran por todas partes y lo rodean. Pues los cuervos audaces, al huir, salen y escapan por cualquier lugar que tengan enfrente. "No de la mejor apariencia" significa que no tiene una forma excelente como la casa de quienes poseen méritos. "Un camastro" es un lecho hecho de fibras. "Deteriorada y ruinosa" significa que está deformada, con partes hundidas y elevadas. "Un campo sembrado de granos mezclados" se refiere a granos y semillas diversas. Allí, "grano" se refiere al mijo kudrūsako. "Semillas mezcladas" se refiere a tipos de semillas como las de calabaza, de zapallo y similares. "No de la mejor calidad" significa que no es como la semilla pura de arroz aromático sāli de quienes poseen méritos. "Una esposa" es una mujer pobre. "No de la mejor apariencia" significa que tiene una cesta sobre la cabeza, pechos caídos y un vientre prominente, siendo tan repulsiva como una ogresa (pisācā). "Vida ascética" se refiere a la condición de ser un asceta. "¡Ojalá fuera yo aquel!" significa: "Ciertamente, yo sería un hombre de verdad si, habiéndome afeitado el cabello y la barba, me ordenara como monje". โส น สกฺกุเณยฺยาติ โส เอวํ จินฺเตตฺวาปิ เคหํ คนฺตฺวา – ‘‘ปพฺพชฺชา นาม ลาภครุกา ทุกฺกรา ทุราสทา, สตฺตปิ อฏฺฐปิ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ยถาโธเตเนว ปตฺเตน อาคนฺตพฺพมฺปิ โหติ, เอวํ ยาเปตุํ อสกฺโกนฺตสฺส [Pg.118] เม ปุน อาคตสฺส วสนฏฺฐานํ อิจฺฉิตพฺพํ, ติณวลฺลิทพฺพสมฺภารา นาม ทุสฺสโมธานิยา, กินฺติ กโรมี’’ติ วีมํสติ. อถสฺส ตํ อคารกํ เวชยนฺตปาสาโท วิย อุปฏฺฐาติ. อถสฺส ขโฏปิกํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มยิ คเต อิมํ วิสงฺขริตฺวา อุทฺธนาลาตํ กริสฺสนฺติ, ปุน อฏฺฏนิปาทวิลีวาทีนิ ลทฺธพฺพานิ โหนฺติ, กินฺติ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตติ. อถสฺส สา สิริสยนํ วิย อุปฏฺฐาติ. ตโต ธญฺญกุมฺภึ โอโลเกตฺวา – ‘‘มยิ คเต อยํ ฆรณี อิมํ ธญฺญํ เตน เตน สทฺธึ ภุญฺชิสฺสติ. ปุน อาคเตน ชีวิตวุตฺติ นาม ลทฺธพฺพา โหติ, กินฺติ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตติ. อถสฺส สา อฑฺฒเตฬสานิ โกฏฺฐาคารสตานิ วิย อุปฏฺฐาติ. ตโต มาตุคามํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มยิ คเต อิมํ หตฺถิโคปโก วา อสฺสโคปโก วา โย โกจิ ปโลเภสฺสติ, ปุน อาคเตน ภตฺตปาจิกา นาม ลทฺธพฺพา โหติ, กินฺติ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตติ. อถสฺส สา รูปินี เทวี วิย อุปฏฺฐาติ. อิทํ สนฺธาย ‘‘โส น สกฺกุเณยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. Sobre las palabras «so na sakkuṇeyyā» (él no podría): habiendo pensado así, aquel hombre pobre regresó a su casa y consideró: «La vida de renuncia valora las ganancias, es difícil de practicar y difícil de alcanzar; incluso después de recorrer siete u ocho aldeas para pedir limosna, uno puede regresar con el cuenco tan vacío como cuando fue lavado. Para alguien como yo, incapaz de subsistir así, si regreso a casa de nuevo, necesitaré un lugar donde vivir. Conseguir materiales de construcción como paja, lianas y madera es difícil; ¿qué haré?». Entonces, aquel pequeño tugurio se le apareció como el palacio Vejayanta. Luego, mirando su catre de fibras de palma, pensó: «Si me voy, lo desarmarán y usarán las piezas como leña para el fuego; si regreso, tendré que conseguir marcos, patas y fibras de nuevo; ¿qué haré?». Entonces, aquel catre se le apareció como un lecho real. Luego, mirando su vasija de grano, pensó: «Si me voy, esta ama de casa consumirá este grano con tal o cual hombre. Si regreso, tendré que obtener medios de vida de nuevo; ¿qué haré?». Entonces, esa vasija de grano se le apareció como si fueran mil doscientos cincuenta grandes graneros. Luego, mirando a su mujer, pensó: «Si me voy, un cuidador de elefantes, un cuidador de caballos o cualquier otro la seducirá; si regreso, tendré que obtener de nuevo a alguien que cocine mi comida; ¿qué haré?». Entonces, ella se le apareció como una diosa de gran belleza. Refiriéndose a esta incapacidad de renunciar, se dijo: «Él no podría», etc. ๑๕๓. นิกฺขคณานนฺติ สุวณฺณนิกฺขสตานํ. จโยติ สนฺตานโต กตสนฺนิจโย. ธญฺญคณานนฺติ ธญฺญสกฏสตานํ. 153. «Nikkhagaṇānaṃ» se refiere a cientos de nikhas (unidades) de oro puro. «Cayo» significa una acumulación o montón formado sucesivamente. «Dhaññagaṇānaṃ» se refiere a cientos de carretas de grano. ๑๕๔. จตฺตาโรเม, อุทายิ, ปุคฺคลาติ อิธ กึ ทสฺเสติ? เหฏฺฐา ‘‘เต ตญฺเจว ปชหนฺติ, เต ตญฺเจว นปฺปชหนฺตี’’ติ ปชหนกา จ อปฺปชหนกา จ ราสิวเสน ทสฺสิตา, น ปาฏิเยกฺกํ วิภตฺตา. อิทานิ ยถา นาม ทพฺพสมฺภารตฺถํ คโต ปุริโส ปฏิปาฏิยา รุกฺเข ฉินฺทิตฺวา ปุน นิวตฺติตฺวา วงฺกญฺจ ปหาย กมฺเม อุปเนตพฺพยุตฺตกเมว คณฺหาติ, เอวเมว อปฺปชหนเก ฉฑฺเฑตฺวา อพฺโพหาริเก กตฺวา ปชหนกปุคฺคลา จตฺตาโร โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. 154. ¿Qué muestra el Bendito aquí con «Udāyi, existen estas cuatro personas»? Anteriormente, con las palabras «Ellos abandonan eso, ellos no abandonan aquello», mostró a los que abandonan y a los que no abandonan basándose únicamente en grupos colectivos, sin distinguirlos individualmente. Ahora, tal como un hombre que va al bosque por madera corta los árboles en orden y, al regresar, descarta la madera torcida y toma solo la madera adecuada para ser llevada para el trabajo, de la misma manera, descartando a los que no abandonan y considerándolos como insignificantes, el Bendito comenzó esta enseñanza para mostrar que hay cuatro tipos de personas que abandonan [los sustratos]. อุปธิปหานายาติ ขนฺธุปธิกิเลสุปธิอภิสงฺขารุปธิกามคุณูปธีติ อิเมสํ อุปธีนํ ปหานาย. อุปธิปฏิสํยุตฺตาติ อุปธิอนุธาวนกา. สรสงฺกปฺปาติ เอตฺถ สรนฺติ ธาวนฺตีติ สรา. สงฺกปฺเปนฺตีติ สงฺกปฺปา. ปททฺวเยนปิ วิตกฺกาเยว วุตฺตา. สมุทาจรนฺตีติ อภิภวนฺติ อชฺโฌตฺถริตฺวา วตฺตนฺติ. สํยุตฺโตติ กิเลเสหิ สํยุตฺโต. อินฺทฺริยเวมตฺตตาติ อินฺทฺริยนานตฺตตา[Pg.119]. กทาจิ กรหจีติ พหุกาลํ วีติวตฺเตตฺวา. สติสมฺโมสาติ สติสมฺโมเสน. นิปาโตติ อโยกฏาหมฺหิ ปตนํ. เอตฺตาวตา ‘‘นปฺปชหติ, ปชหติ, ขิปฺปํ ปชหตี’’ติ ตโย ราสโย ทสฺสิตา. เตสุ จตฺตาโร ชนา นปฺปชหนฺติ นาม, จตฺตาโร ปชหนฺติ นาม, จตฺตาโร ขิปฺปํ ปชหนฺติ นาม. «Upadhipahānāya» significa para el abandono de estos sustratos (upadhis): el sustrato de los agregados, el sustrato de las defilecciones, el sustrato de las formaciones volitivas y el sustrato de los placeres sensoriales. «Upadhipaṭisaṃyuttā» significa aquellos pensamientos que corren repetidamente hacia los cuatro tipos de sustratos. En el término «sarasaṅkappā», «sarā» significa que corren hacia diversos objetos, y «saṅkappā» significa que piensan en esos objetos; con ambos términos, el Bendito se refiere únicamente a los pensamientos sensuales (vitakkā). «Samudācaranti» significa que abruman, que ocurren dominando la mente. «Saṃyutto» significa unido a las defilecciones. «Indriyavemattatā» significa la diversidad en las facultades. «Kadāci karahaci» significa después de que ha pasado mucho tiempo. «Satisammosā» significa debido a la pérdida de la atención. «Nipāto» se refiere a la caída de una gota de agua sobre una sartén de hierro caliente. Con esta explicación, el Bendito mostró tres grupos: «no abandona», «abandona» y «abandona rápidamente». Entre estos, se dice que cuatro personas no abandonan, cuatro personas abandonan y cuatro personas abandonan rápidamente. ตตฺถ ปุถุชฺชโน โสตาปนฺโน สกทาคามี อนาคามีติ อิเม จตฺตาโร ชนา นปฺปชหนฺติ นาม. ปุถุชฺชนาทโย ตาว มา ปชหนฺตุ, อนาคามี กถํ น ปชหตีติ? โสปิ หิ ยาวเทวสฺส ภวโลโภ อตฺถิ, ตาว อโหสุขํ อโหสุขนฺติ อภินนฺทติ. ตสฺมา นปฺปชหติ นาม. เอเตเยว ปน จตฺตาโร ชนา ปชหนฺติ นาม. โสตาปนฺนาทโย ตาว ปชหนฺตุ, ปุถุชฺชโน กถํ ปชหตีติ? อารทฺธวิปสฺสโก หิ สติสมฺโมเสน สหสา กิเลเส อุปฺปนฺเน ‘‘มาทิสสฺส นาม ภิกฺขุโน กิเลโส อุปฺปนฺโน’’ติ สํเวคํ กตฺวา วีริยํ ปคฺคยฺห วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา มคฺเคน กิเลเส สมุคฺฆาเตติ. อิติ โส ปชหติ นาม. เตเยว จตฺตาโร ขิปฺปํ ปชหนฺติ นาม. ตตฺถ อิมสฺมึ สุตฺเต, มหาหตฺถิปโทปเม (ม. นิ. ๑.๒๘๘ อาทโย), อินฺทฺริยภาวเนติ (ม. นิ. ๓.๔๕๓ อาทโย) อิเมสุ สุตฺเตสุ กิญฺจาปิ ตติยวาโร คหิโต, ปญฺโห ปน ทุติยวาเรเนว กถิโตติ เวทิตพฺโพ. Entre ellos, estas cuatro personas: el individuo común, el que ha entrado en la corriente, el que regresa una vez y el que no regresa, se denominan como los que «no abandonan». Dejando de lado al individuo común y a los demás, ¿por qué se dice que el anāgāmī no abandona? Porque mientras posea deseo por la existencia, se deleita en ella. Por eso, se dice que no abandona. Por otro lado, estos mismos cuatro tipos de personas se denominan como los que «abandonan». Dejando de lado al que ha entrado en la corriente y a los demás, ¿cómo es que el individuo común abandona? Un individuo común que practica la visión cabal, cuando surge repentinamente una defilección debido a un descuido en la atención, siente urgencia espiritual pensando: «Una defilección ha surgido en un monje como yo», y tras esforzarse y desarrollar la visión cabal, erradica las defilecciones con el Camino del Arhat. Así, él se denomina como uno que «abandonan». Esos mismos cuatro se denominan como los que «abandonan rápidamente». En este sutta, así como en el Mahāhatthipadopama y el Indriyabhāvanā, aunque se menciona el tercer caso, debe entenderse que el problema se explica principalmente a través del segundo caso. อุปธิ ทุกฺขสฺส มูลนฺติ เอตฺถ ปญฺจ ขนฺธา อุปธิ นาม. ตํ ทุกฺขสฺส มูลนฺติ อิติ วิทิตฺวา กิเลสุปธินา นิรุปธิ โหติ, นิคฺคหโณ นิตณฺโหติ อตฺโถ. อุปธิสงฺขเย วิมุตฺโตติ ตณฺหกฺขเย นิพฺพาเน อารมฺมณโต วิมุตฺโต. En la frase «Upadhi dukkhassa mūlaṃ», los cinco agregados se denominan «upadhi». Habiendo comprendido que estos son la raíz de todo el sufrimiento, uno se vuelve «nirupadhi» (libre de sustratos) mediante la erradicación de las defilecciones; el significado es que está libre de asimientos y de sed. «Upadhisaṅkhaye vimutto» significa que está liberado de las defilecciones al tomar como objeto el Nibbāna, que es la extinción de los sustratos. ๑๕๕. เอวํ จตฺตาโร ปุคฺคเล วิตฺถาเรตฺวา อิทานิ เย ปชหนฺติ, เต ‘‘อิเม นาม เอตฺตเก กิเลเส ปชหนฺติ’’. เย นปฺปชหนฺติ, เตปิ ‘‘อิเม นาม เอตฺตเก กิเลเส นปฺปชหนฺตี’’ติ ทสฺเสตุํ ปญฺจ โข อิเม อุทายิ กามคุณาติอาทิมาห. ตตฺถ มิฬฺหสุขนฺติ อสุจิสุขํ. อนริยสุขนฺติ อนริเยหิ เสวิตสุขํ. ภายิตพฺพนฺติ เอตสฺส สุขสฺส ปฏิลาภโตปิ วิปากโตปิ ภายิตพฺพํ. เนกฺขมฺมสุขนฺติ กามโต นิกฺขนฺตสุขํ. ปวิเวกสุขนฺติ คณโตปิ กิเลสโตปิ ปวิวิตฺตสุขํ. อุปสมสุขนฺติ ราคาทิวูปสมตฺถาย สุขํ. สมฺโพธสุขนฺติ มคฺคสงฺขาตสฺส สมฺโพธสฺส นิพฺพตฺตนตฺถาย [Pg.120] สุขํ. น ภายิตพฺพนฺติ เอตสฺส สุขสฺส ปฏิลาภโตปิ วิปากโตปิ น ภายิตพฺพํ, ภาเวตพฺพเมเวตํ. 155. Habiendo detallado así a las cuatro personas, ahora, para mostrar que «aquellos que abandonan, abandonan tales defilecciones» y «aquellos que no abandonan, no abandonan tales defilecciones», el Bendito dijo: «Udāyi, existen estos cinco placeres sensoriales», etc. Allí, «miḷhasukhaṃ» significa felicidad impura. «Anariyasukhaṃ» significa felicidad disfrutada por los que no son nobles. «Bhāyitabbanti» significa que uno debe temer a esta felicidad sensual, tanto por su obtención como por su resultado. «Nekkhammasukhaṃ» significa la felicidad de los jhanas que surge al alejarse de los placeres sensoriales. «Pavivekasukhaṃ» significa la felicidad de los jhanas que surge de la reclusión de la compañía y de las defilecciones. «Upasamasukhaṃ» significa la felicidad de los jhanas que ocurre para la pacificación de la pasión, etc. «Sambodhasukhaṃ» significa la felicidad de los jhanas que ocurre para la realización del despertar conocido como el Camino. «Na bhāyitabbaṃ» significa que uno no debe temer a esta felicidad de los jhanas, ni por su obtención ni por su resultado; más bien, debe ser cultivada. ๑๕๖. อิญฺชิตสฺมึ วทามีติ อิญฺชนํ จลนํ ผนฺทนนฺติ วทามิ. กิญฺจ ตตฺถ อิญฺชิตสฺมินฺติ กิญฺจ ตตฺถ อิญฺชิตํ. อิทํ ตตฺถ อิญฺชิตสฺมินฺติ เย เอเต อนิรุทฺธา วิตกฺกวิจารา, อิทํ ตตฺถ อิญฺชิตํ. ทุติยตติยชฺฌาเนสุปิ เอเสว นโย. อนิญฺชิตสฺมึ วทามีติ อิทํ จตุตฺถชฺฌานํ อนิญฺชนํ อจลนํ นิปฺผนฺทนนฺติ วทามิ. 156. "Digo en cuanto a la perturbación"; con esto quiero decir que hay movimiento y agitación. "¿Qué es allí la perturbación?" significa ¿qué es lo que se agita en ese primer jhāna? "Esto es allí la perturbación" se refiere a aquellos pensamientos aplicados y sostenidos (vitakka y vicāra) que aún no han cesado; esto es lo que constituye la perturbación allí. El mismo método debe aplicarse para el segundo y el tercer jhāna. "Digo en cuanto a lo imperturbable"; con esto me refiero a que este cuarto jhāna es sin movimiento, sin oscilación y sin agitación. อนลนฺติ วทามีติ อกตฺตพฺพอาลยนฺติ วทามิ, ตณฺหาลโย เอตฺถ น อุปฺปาเทตพฺโพติ ทสฺเสติ. อถ วา อนลํ อปริยตฺตํ, น เอตฺตาวตา อลเมตนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ กาตพฺพนฺติ วทามิ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺสาปีติ เอวรูปายปิ สนฺตาย สมาปตฺติยา ปหานเมว วทามิ. อณุํ วา ถูลํ วาติ ขุทฺทกํ วา มหนฺตํ วา อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ วา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. เทสนา ปน เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน อรหตฺตนิกูเฏเนว นิฏฺฐาปิตาติ. "Digo que no es suficiente"; digo que no se debe crear un refugio de apego, mostrando que aquí no debe producirse el refugio del deseo (taṇhā). O bien, "insuficiente" significa incompleto; digo que no se debe llegar a la conclusión definitiva de que "con esto es suficiente". "Incluso respecto a la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción"; digo que incluso de tal pacífica obtención debe haber un abandono. "Sea pequeño o grande" significa sea menor o mayor, de poca falta o de gran falta. El resto en todos los casos es de significado evidente. Sin embargo, la enseñanza ha sido concluida en virtud de una persona que requiere guía (neyyapuggala), culminando en el estado de Arhat. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. ลฏุกิโกปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Laṭukikopama Sutta. ๗. จาตุมสุตฺตวณฺณนา 7. Explicación del Cātuma Sutta ๑๕๗. เอวํ เม สุตนฺติ จาตุมสุตฺตํ. ตตฺถ จาตุมายนฺติ เอวํนามเก คาเม. ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานีติ อธุนา ปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนํ ปญฺจ สตานิ. เถรา กิร จินฺเตสุํ – ‘‘อิเม กุลปุตฺตา ทสพลํ อทิสฺวาว ปพฺพชิตา, เอเตสํ ภควนฺตํ ทสฺเสสฺสาม, ภควโต สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ยถาอุปนิสฺสเยน ปติฏฺฐหิสฺสนฺตี’’ติ. ตสฺมา เต ภิกฺขู คเหตฺวา อาคตา. ปฏิสมฺโมทมานาติ ‘‘กจฺจาวุโส, ขมนีย’’นฺติอาทึ ปฏิสนฺถารกถํ กุรุมานา. เสนาสนานิ ปญฺญาปยมานาติ อตฺตโน อตฺตโน อาจริยุปชฺฌายานํ วสนฏฺฐานานิ ปุจฺฉิตฺวา ทฺวารวาตปานานิ วิวริตฺวา มญฺจปีฐกฏสารกาทีนิ นีหริตฺวา ปปฺโผเฏตฺวา ยถาฏฺฐาเน สณฺฐาปยมานา. ปตฺตจีวรานิ ปฏิสามยมานาติ, ภนฺเต, อิทํ [Pg.121] เม ปตฺตํ ฐเปถ, อิทํ จีวรํ, อิทํ ถาลกํ, อิทํ อุทกตุมฺพํ, อิมํ กตฺตรยฏฺฐินฺติ เอวํ สมณปริกฺขาเร สงฺโคปยมานา. 157. "Así lo he oído": el Cātuma Sutta. Allí, "en Cātuma" se refiere a una aldea de ese nombre. "Unos quinientos monjes" se refiere a quinientos monjes recientemente ordenados. Se dice que los Ancianos pensaron: "Estos hijos de buena familia se han ordenado sin haber visto al Poseedor de las Diez Fuerzas; se los presentaremos al Bienaventurado, para que al escuchar el Dhamma en presencia del Bienaventurado, se establezcan cada uno según sus propias tendencias latentes". Por eso, los llevaron consigo y llegaron. "Saludándose amistosamente" significa intercambiando palabras de cortesía como "¿Cómo estás, venerable? ¿Es esto tolerable?", etc. "Preparando los asientos" significa que preguntaron por los lugares de estancia de sus propios maestros y preceptores, abrieron las puertas y ventanas, sacaron y sacudieron los catres, bancos, esteras y alfombras, y los colocaron debidamente en sus lugares. "Guardando los cuencos y mantos" significa que pusieron a buen recaudo los requisitos de los ascetas, diciendo: "Venerables, guarden este cuenco mío, guarden este manto, este plato, este recipiente para el agua, este bastón", asegurando así sus pertenencias. อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทาติ อุทฺธํ อุคฺคตตฺตา อุจฺจํ, ปตฺถฏตฺตา มหนฺตํ อวินิพฺโภคสทฺทํ กโรนฺตา. เกวฏฺฏา มญฺเญ มจฺฉวิโลเปติ เกวฏฺฏานํ มจฺฉปจฺฉิฐปิตฏฺฐาเน มหาชโน สนฺนิปติตฺวา – ‘‘อิธ อญฺญํ เอกํ มจฺฉํ เทหิ, เอกํ มจฺฉผาลํ เทหิ, เอตสฺส เต มหา ทินฺโน, มยฺหํ ขุทฺทโก’’ติ เอวํ อุจฺจาสทฺทํ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. มจฺฉคหณตฺถํ ชาเล ปกฺขิตฺเตปิ ตสฺมึ ฐาเน เกวฏฺฏา เจว อญฺเญ จ ‘‘ปวิฏฺโฐ น ปวิฏฺโฐ, คหิโต น คหิโต’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตมฺปิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ปณาเมมีติ นีหรามิ. น โว มม สนฺติเก วตฺถพฺพนฺติ ตุมฺเห มาทิสสฺส พุทฺธสฺส วสนฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา เอวํ มหาสทฺทํ กโรถ, อตฺตโน ธมฺมตาย วสนฺตา กึ นาม สารุปฺปํ กริสฺสถ, ตุมฺหาทิสานํ มม สนฺติเก วสนกิจฺจํ นตฺถีติ ทีเปติ. เตสุ เอกภิกฺขุปิ ‘‘ภควา ตุมฺเห มหาสทฺทมตฺตเกน อมฺเห ปณาเมถา’’ติ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ วตฺตุํ นาสกฺขิ, สพฺเพ ภควโต วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺตา ‘‘เอวํ, ภนฺเต,’’ติ วตฺวา นิกฺขมึสุ. เอวํ ปน เตสํ อโหสิ ‘‘มยํ สตฺถารํ ปสฺสิสฺสาม, ธมฺมกถํ โสสฺสาม, สตฺถุ สนฺติเก วสิสฺสามาติ อาคตา. เอวรูปสฺส ปน ครุโน สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา มหาสทฺทํ กริมฺหา, อมฺหากเมว โทโสยํ, ปณามิตมฺหา, น โน ลทฺธํ ภควโต สนฺติเก วตฺถุํ, น สุวณฺณวณฺณสรีรํ โอโลเกตุํ, น มธุรสฺสเรน ธมฺมํ โสตุ’’นฺติ. เต พลวโทมนสฺสชาตา หุตฺวา ปกฺกมึสุ. "Sonidos elevados, grandes sonidos" significa que hacían un ruido indistinguible, elevado por haber subido y grande por haberse difundido. "Como pescadores en un saqueo de peces": en el lugar donde los pescadores ponen sus cestas de peces, una gran multitud se reúne y hace un gran ruido diciendo: "Dame otro pez aquí, dame una rodaja de pescado, a este le diste uno grande, a mí uno pequeño". El Bienaventurado dijo esto refiriéndose a eso. También, cuando se echa la red para atrapar peces, en ese lugar los pescadores y otros hacen un gran ruido diciendo: "¡Entró, no entró! ¡Atrapado, no atrapado!". El Bienaventurado dijo esto refiriéndose también a eso. "Los despido" significa los expulso. "No deben vivir en mi presencia" indica: han venido al lugar de residencia de un Buda como yo y aún hacen tal ruido; viviendo según su propia naturaleza indisciplinada, ¿qué conducta apropiada mostrarían? Muestra que para personas como ustedes no hay necesidad de vivir en mi presencia. Entre ellos, ni un solo monje pudo decir: "Señor, ¿nos expulsa solo por un ruido?", ni ninguna otra cosa. Todos, aceptando la palabra del Bienaventurado, dijeron: "Así es, Señor", y se marcharon. Sin embargo, pensaron así: "Vinimos con la intención de ver al Maestro, escuchar el Dhamma y vivir en presencia del Maestro. Pero al venir ante un Maestro tan venerable, hicimos un gran ruido; esta es nuestra propia falta, hemos sido expulsados, no hemos obtenido vivir cerca del Bienaventurado, ni contemplar su cuerpo de color dorado, ni escuchar el Dhamma con su dulce voz". Así, sumidos en un profundo pesar, se retiraron. ๑๕๘. เตนุปสงฺกมึสูติ เต กิร สกฺยา อาคมนสมเยปิ เต ภิกฺขู ตตฺเถว นิสินฺนา ปสฺสึสุ. อถ เนสํ เอตทโหสิ – ‘‘กึ นุ โข เอเต ภิกฺขู ปวิสิตฺวาว ปฏินิวตฺตา, ชานิสฺสาม ตํ การณ’’นฺติ จินฺเตตฺวา เยน เต ภิกฺขู เตนุปสงฺกมึสุ. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. กหํ ปน ตุมฺเหติ ตุมฺเห อิทาเนว อาคนฺตฺวา กหํ คจฺฉถ, กึ ตุมฺหากํ โกจิ อุปทฺทโว, อุทาหุ ทสพลสฺสาติ? เตสํ ปน ภิกฺขูนํ, – ‘‘อาวุโส, มยํ ภควนฺตํ ทสฺสนาย อาคตา, ทิฏฺโฐ โน ภควา, อิทานิ อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คจฺฉามา’’ติ กิญฺจาปิ เอวํ วจนปริหาโร อตฺถิ, เอวรูปํ ปน เลสกปฺปํ [Pg.122] อกตฺวา ยถาภูตเมว อาโรเจตฺวา ภควตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุสงฺโฆ ปณามิโตติ อาหํสุ. เต ปน ราชาโน สาสเน ธุรวหา, ตสฺมา จินฺเตสุํ – ‘‘ทฺวีหิ อคฺคสาวเกหิ สทฺธึ ปญฺจสุ ภิกฺขุสเตสุ คจฺฉนฺเตสุ ภควโต ปาทมูลํ วิคจฺฉิสฺสติ, อิเมสํ นิวตฺตนาการํ กริสฺสามา’’ติ. เอวํ จินฺเตตฺวา เตน หายสฺมนฺโตติอาทิมาหํสุ. เตสุปิ ภิกฺขูสุ ‘‘มยํ มหาสทฺทมตฺตเกน ปณามิตา, น มยํ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา ปพฺพชิตา’’ติ เอกภิกฺขุปิ ปฏิปฺผริโต นาม นาโหสิ, สพฺเพ ปน สมกํเยว, ‘‘เอวมาวุโส,’’ติ สมฺปฏิจฺฉึสุ. 158. "Se acercaron a ellos": se dice que esos Sakyas vieron a los monjes sentados en ese mismo lugar incluso en el momento de su llegada. Entonces pensaron: "¿Por qué estos monjes se han vuelto justo después de entrar? Conoceremos la razón", y acercándose a ellos, les preguntaron. "¡Ea!" (Handa) es una partícula usada en el sentido de decisión. "¿Pero a dónde van ustedes?", es decir: ustedes que acaban de llegar, ¿a dónde van ahora? ¿Tienen algún contratiempo, o lo tiene el Poseedor de las Diez Fuerzas? Aunque los monjes pudieron haber respondido de forma evasiva: "Amigos, vinimos a ver al Bienaventurado, ya lo hemos visto y ahora vamos a nuestro lugar", informaron las cosas tal como eran, diciendo: "Amigos, la comunidad de monjes ha sido expulsada por el Bienaventurado". Aquellos Sakyas, siendo devotos de la religión, pensaron: "Si quinientos monjes se van junto con los dos discípulos principales, el entorno del Bienaventurado quedará vacío; haremos algo para que regresen". Pensando así, dijeron: "Por lo tanto, venerables...". Entre esos monjes, ni uno solo se mostró rebelde pensando: "Se nos expulsa solo por un ruido; no nos hemos ordenado porque no pudiéramos ganarnos la vida". Por el contrario, todos unánimemente aceptaron diciendo: "Así es, amigos". ๑๕๙. อภินนฺทตูติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาคมนํ อิจฺฉนฺโต อภินนฺทตุ. อภิวทตูติ เอตุ ภิกฺขุสงฺโฆติ เอวํ จิตฺตํ อุปฺปาเทนฺโต อภิวทตุ. อนุคฺคหิโตติ อามิสานุคฺคเหน จ ธมฺมานุคฺคเหน จ อนุคฺคหิโต. อญฺญถตฺตนฺติ ทสพลสฺส ทสฺสนํ น ลภามาติ ปสาทญฺญถตฺตํ ภเวยฺย. วิปริณาโมติ ปสาทญฺญถตฺเตน วิพฺภมนฺตานํ วิปริณามญฺญถตฺตํ ภเวยฺย. พีชานํ ตรุณานนฺติ ตรุณสสฺสานํ. สิยา อญฺญถตฺตนฺติ อุทกวารกาเล อุทกํ อลภนฺตานํ มิลาตภาเวน อญฺญถตฺตํ ภเวยฺย, สุสฺสิตฺวา มิลาตภาวํ อาปชฺชเนน วิปริณาโม ภเวยฺย. วจฺฉกสฺส ปน ขีรปิปาสาย สุสฺสนํ อญฺญถตฺตํ นาม, สุสฺสิตฺวา กาลกิริยา วิปริณาโม นาม. 159. “Que se regocije” significa que, deseando la llegada de la asamblea de monjes, se regocije (el Buda). “Que los salude” significa que, generando el pensamiento: “Que venga la asamblea de monjes”, así los salude. “Favorecido” significa apoyado tanto con el apoyo material (āmisa) como con el apoyo del Dhamma. “Alteración” significa que podría haber un cambio en la devoción al pensar: “No obtenemos la visión del Poseedor de las Diez Fuerzas”. “Transformación” se refiere a la alteración mediante la transformación para aquellos que vuelven a la vida laica debido a un cambio en su devoción. “De las semillas jóvenes” se refiere a los cultivos jóvenes. “Habría una alteración” significa que para los cultivos que no reciben agua en el tiempo del riego, habría una alteración por el estado de marchitamiento; habría una transformación al llegar al estado de marchitamiento tras secarse. En el caso de un ternero, secarse debido a la sed de leche se llama alteración; morir después de secarse se llama transformación. ๑๖๐. ปสาทิโต ภควาติ เถโร กิร ตตฺถ นิสินฺโนว ทิพฺพจกฺขุนา พฺรหฺมานํ อาคตํ อทฺทส, ทิพฺพาย โสตธาตุยา จ อายาจนสทฺทํ สุณิ, เจโตปริยญาเณน ภควโต ปสนฺนภาวํ อญฺญาสิ. ตสฺมา – ‘‘กญฺจิ ภิกฺขุํ เปเสตฺวา ปกฺโกสิยมานานํ คมนํ นาม น ผาสุกํ, ยาว สตฺถา น เปเสติ, ตาวเทว คมิสฺสามา’’ติ มญฺญมาโน เอวมาห. อปฺโปสฺสุกฺโกติ อญฺเญสุ กิจฺเจสุ อนุสฺสุกฺโก หุตฺวา. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ ผลสมาปตฺติวิหารํ อนุยุตฺโต มญฺเญ ภควา วิหริตุกาโม, โส อิทานิ ยถารุจิยา วิหริสฺสตีติ เอวํ เม อโหสีติ วทติ. มยมฺปิ ทานีติ มยํ ปรํ โอวทมานา วิหารโต นิกฺกฑฺฒิตา, กึ อมฺหากํ ปโรวาเทน. อิทานิ มยมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรเนว วิหริสฺสามาติ ทีเปติ. เถโร อิมสฺมึ ฐาเน วิรทฺโธ อตฺตโน ภารภาวํ น อญฺญาสิ. อยญฺหิ ภิกฺขุสงฺโฆ ทฺวินฺนมฺปิ มหาเถรานํ ภาโร, เตน [Pg.123] นํ ปฏิเสเธนฺโต ภควา อาคเมหีติอาทิมาห. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปน อตฺตโน ภารภาวํ อญฺญาสิ. เตนสฺส ภควา สาธุการํ อทาสิ. 160. “El Bendito está complacido”: Se dice que el Venerable (Mahā Moggallāna), sentado allí mismo, vio con el ojo divino la llegada de Brahmā, escuchó con el elemento del oído divino el sonido de la súplica, y con el conocimiento de la penetración de las mentes supo que el Bendito estaba complacido. Por lo tanto, pensando: “No es agradable el ir de aquellos que son convocados mediante el envío de algún monje; iremos mientras el Maestro aún no nos envíe”, dijo esto. “Sin preocupación” significa estar libre de preocupación por otros asuntos que no sean el logro del fruto. “Morada de felicidad en esta misma vida” significa que el Venerable Sāriputta pensó: “Me parece que el Bendito desea morar dedicado a la morada del logro del fruto; ahora morará según su deseo”. Sāriputta dice: “Nosotros, por amonestar a otros, hemos sido expulsados del monasterio. ¿De qué nos sirve amonestar a otros? Ahora nosotros también moraremos solo en la morada de la felicidad en esta misma vida”. Con esto, el Venerable muestra este significado. En este punto, el Venerable Sāriputta se equivocó al no reconocer su propia carga (responsabilidad). Pues esta asamblea de monjes es la carga de ambos Grandes Venerables. Por ello, el Bendito, prohibiéndole esa actitud, dijo: “Espera”, etc. El Venerable Mahā Moggallāna, por el contrario, reconoció su propia responsabilidad. Por eso, el Bendito le dio su aprobación (sādhukāra). ๑๖๑. จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารภิ? อิมสฺมึ สาสเน จตฺตาริ ภยานิ. โย ตานิ อภีโต โหติ, โส อิมสฺมึ สาสเน ปติฏฺฐาตุํ สกฺโกติ. อิตโร ปน น สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อุทโกโรหนฺเตติ อุทกํ โอโรหนฺเต ปุคฺคเล. กุมฺภีลภยนฺติ สุํสุมารภยํ. สุสุกาภยนฺติ จณฺฑมจฺฉภยํ. 161. “Monjes, estos cuatro”: ¿Por qué comenzó esta enseñanza? En esta Dispensación hay cuatro peligros. Aquel que no los teme puede establecerse en esta Dispensación. Pero el otro no puede; para mostrar esto comenzó esta enseñanza. Allí, “al que desciende al agua” se refiere a la persona que entra en el agua. “Peligro de los cocodrilos” es el peligro de los caimanes. “Peligro de los peces feroces” es el peligro de los peces agresivos. ๑๖๒. โกธุปายาสสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ อูมีสุ โอสีทิตฺวา มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน โกธุปายาเส โอสีทิตฺวา วิพฺภมติ. ตสฺมา โกธุปายาโส ‘‘อูมิภย’’นฺติ วุตฺโต. 162. “Designación para el enojo y la desesperación”: Así como quien desciende al agua exterior muere hundiéndose en las olas, de la misma manera, en esta Dispensación, uno se hunde en el enojo y la desesperación y vuelve a la vida laica. Por lo tanto, el enojo y la desesperación se llaman “peligro de las olas” (ūmibhaya). ๑๖๓. โอทริกตฺตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ กุมฺภีเลน ขาทิโต มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน โอทริกตฺเตน ขาทิโต วิพฺภมติ. ตสฺมา โอทริกตฺตํ ‘‘กุมฺภีลภย’’นฺติ วุตฺตํ. 163. “Designación para la glotonería”: Así como quien desciende al agua exterior muere devorado por un cocodrilo, de la misma manera, en esta Dispensación, uno es devorado por la glotonería (o el afán por el sustento) y vuelve a la vida laica. Por lo tanto, la glotonería se llama “peligro de los cocodrilos” (kumbhīlabhaya). ๑๖๔. อรกฺขิเตเนว กาเยนาติ สีสปฺปจาลกาทิกรเณน อรกฺขิตกาโย หุตฺวา. อรกฺขิตาย วาจายาติ ทุฏฺฐุลฺลภาสนาทิวเสน อรกฺขิตวาโจ หุตฺวา. อนุปฏฺฐิตาย สติยาติ กายคตาสตึ อนุปฏฺฐาเปตฺวา. อสํวุเตหีติ อปิหิเตหิ. ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ อาวฏฺเฏ นิมุชฺชิตฺวา มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิโต ปญฺจกามคุณาวฏฺเฏ นิมุชฺชิตฺวา วิพฺภมติ. ตสฺมา ปญฺจ กามคุณา ‘‘อาวฏฺฏภย’’นฺติ วุตฺตา. 164. “Con el cuerpo desprotegido”: teniendo un cuerpo no guardado debido a acciones como mover la cabeza, etc., entra a pedir limosna. “Con el habla desprotegida”: teniendo un habla no guardada debido a la expresión de palabras groseras, etc. “Con la atención plena no establecida”: por no establecer la atención plena en el cuerpo. “Con los sentidos no restringidos”: con los sentidos no cerrados. “Designación para los cinco placeres sensuales”: Así como quien desciende al agua exterior muere hundiéndose en un remolino, de la misma manera, en esta Dispensación, un monje se hunde en el remolino de los cinco placeres sensuales y vuelve a la vida laica. Por lo tanto, los cinco placeres sensuales se llaman “peligro del remolino” (āvaṭṭabhaya). ๑๖๕. อนุทฺธํเสตีติ กิลเมติ มิลาเปติ. ราคานุทฺธํเสนาติ ราคานุทฺธํสิเตน. มาตุคามสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ จณฺฑมจฺฉํ อาคมฺม ลทฺธปฺปหาโร มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน มาตุคามํ อาคมฺม อุปฺปนฺนกามราโค วิพฺภมติ. ตสฺมา มาตุคาโม ‘‘สุสุกาภย’’นฺติ วุตฺโต. 165. “Aflige” significa que fatiga o marchita. “Por la aflicción de la pasión” significa por aquello que es oprimido por la pasión. “Designación para las mujeres”: Así como quien desciende al agua exterior muere al recibir el golpe de un pez feroz, de la misma manera, en esta Dispensación, debido a las mujeres (mātugāma), surge el deseo sensual y se vuelve a la vida laica. Por lo tanto, las mujeres se llaman “peligro de los peces feroces” (susukābhaya). อิมานิ [Pg.124] ปน จตฺตาริ ภยานิ ภายิตฺวา ยถา อุทกํ อโนโรหนฺตสฺส อุทกํ นิสฺสาย อานิสํโส นตฺถิ, อุทกปิปาสาย ปิปาสิโต จ โหติ รโชชลฺเลน กิลิฏฺฐสรีโร จ, เอวเมวํ อิมานิ จตฺตาริ ภยานิ ภายิตฺวา สาสเน อปพฺพชนฺตสฺสาปิ อิมํ สาสนํ นิสฺสาย อานิสํโส นตฺถิ, ตณฺหาปิปาสาย ปิปาสิโต จ โหติ กิเลสรเชน สํกิลิฏฺฐจิตฺโต จ. ยถา ปน อิมานิ จตฺตาริ ภยานิ อภายิตฺวา อุทกํ โอโรหนฺตสฺส วุตฺตปฺปกาโร อานิสํโส โหติ, เอวํ อิมานิ อภายิตฺวา สาสเน ปพฺพชิตสฺสาปิ วุตฺตปฺปกาโร อานิสํโส โหติ. เถโร ปนาห – ‘‘จตฺตาริ ภยานิ ภายิตฺวา อุทกํ อโนตรนฺโต โสตํ ฉินฺทิตฺวา ปรตีรํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ, อภายิตฺวา โอตรนฺโต สกฺโกติ, เอวเมวํ ภายิตฺวา สาสเน อปพฺพชนฺโตปิ ตณฺหาโสตํ ฉินฺทิตฺวา นิพฺพานปารํ ทฏฺฐุํ น สกฺโกติ, อภายิตฺวา ปพฺพชนฺโต ปน สกฺโกตี’’ติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อยํ ปน เทสนา เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน นิฏฺฐาปิตาติ. Sin embargo, así como para quien no desciende al agua por temor a estos cuatro peligros no hay beneficio derivado del agua, y permanece sediento por la sed de agua y con el cuerpo sucio por el polvo, del mismo modo, para quien no se ordena en la Dispensación por temor a estos cuatro peligros, no hay beneficio derivado de esta Dispensación, y permanece sediento por la sed del deseo y con la mente manchada por el polvo de las impurezas. Pero así como para quien entra al agua sin temer estos peligros existe el beneficio del tipo mencionado, así también para quien se ordena en la Dispensación sin temer estos peligros existe el beneficio del tipo mencionado. El Venerable dijo: “Aquel que no entra al agua por temor a los cuatro peligros no puede cortar la corriente y llegar a la otra orilla; el que entra sin temor, puede. De la misma manera, quien no se ordena por temor no puede cortar la corriente del deseo y ver la otra orilla del Nibbāna; pero el que se ordena sin temor, puede”. El resto en todas partes es de significado evidente. Esta enseñanza fue concluida en atención a la persona que requiere guía (neyyapuggala). ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. จาตุมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Ha terminado la explicación del Cātuma Sutta. ๘. นฬกปานสุตฺตวณฺณนา 8. Explicación del Naḷakapāna Sutta. ๑๖๖. เอวํ เม สุตนฺติ นฬกปานสุตฺตํ. ตตฺถ นฬกปาเนติ เอวํนามเก คาเม. ปุพฺเพ กิร อมฺหากํ โพธิสตฺโต วานรโยนิยํ นิพฺพตฺโต, มหากาโย กปิราชา อเนกวานรสหสฺสปริวุโต ปพฺพตปาเท วิจรติ. ปญฺญวา โข ปน โหติ มหาปุญฺโญ. โส ปริสํ เอวํ โอวทติ – ‘‘อิมสฺมึ ปพฺพตปาเท ตาตา, วิสผลานิ นาม โหนฺติ, อมนุสฺสปริคฺคหิตา โปกฺขรณิโย นาม โหนฺติ, ตุมฺเห ปุพฺเพ ขาทิตปุพฺพาเนว ผลานิ ขาทถ, ปีตปุพฺพาเนว ปานียานิ จ ปิวถ, เอตฺถ โว มํ ปฏิปุจฺฉิตพฺพกิจฺจํ นตฺถิ, อขาทิตปุพฺพานิ ปน ผลานิ อปีตปุพฺพานิ จ ปานียานิ มํ อปุจฺฉิตฺวา มา ขาทิตฺถ มา ปิวิตฺถา’’ติ. 166. 'Así he oído' se refiere al Naḷakapānasutta. En aquel lugar, 'en Naḷakapāna' significa en la aldea de ese nombre. Se dice que antiguamente, cuando nuestro Bodhisatta nació en el reino de los monos, era un rey de los monos de gran cuerpo que vagaba al pie de una montaña rodeado de varios miles de monos. Era sabio y poseía un gran mérito. Él instruía a su séquito de esta manera: 'Queridos, en este pie de montaña existen los llamados frutos venenosos y estanques poseídos por seres no humanos. Vosotros comed solo los frutos que hayáis comido antes y bebed solo el agua que hayáis bebido antes. En cuanto a lo que ya se conoce, no tenéis necesidad de preguntarme; sin embargo, no comáis frutos que no hayáis comido antes ni bebáis agua que no hayáis bebido antes sin haberme consultado'. เต [Pg.125] เอกทิวสํ จรมานา อญฺญํ ปพฺพตปาทํ คนฺตฺวา โคจรํ คเหตฺวา ปานียํ โอโลเกนฺตา เอกํ อมนุสฺสปริคฺคหิตํ โปกฺขรณึ ทิสฺวา สหสา อปิวิตฺวา สมนฺตา ปริวาเรตฺวา มหาสตฺตสฺส อาคมนํ โอโลกยมานา นิสีทึสุ. มหาสตฺโต อาคนฺตฺวา ‘‘กึ ตาตา ปานียํ น ปิวถา’’ติ อาห. ตุมฺหากํ อาคมนํ โอโลเกมาติ. สาธุ ตาตาติ สมนฺตา ปทํ ปริเยสมาโน โอติณฺณปทํเยว อทฺทส, น อุตฺติณฺณปทํ, ทิสฺวา สปริสฺสยาติ อญฺญาสิ. ตาวเทว จ ตตฺถ อภินิพฺพตฺตอมนุสฺโส อุทกํ ทฺเวธา กตฺวา อุฏฺฐาสิ เสตมุโข นีลกุจฺฉิ รตฺตหตฺถปาโท มหาทาฐิโก วงฺกทาโฐ วิรูโป พีภจฺโฉ อุทกรกฺขโส. โส เอวมาห – ‘‘กสฺมา ปานียํ น ปิวถ, มธุรํ อุทกํ ปิวถ, กึ ตุมฺเห เอตสฺส วจนํ สุณาถา’’ติ? มหาสตฺโต อาห – ‘‘ตฺวํ อิธ อธิวตฺโถ อมนุสฺโส’’ติ? อามาหนฺติ. ตฺวํ อิธ โอติณฺเณ ลภสีติ? อาม ลภามิ, ตุมฺเห ปน สพฺเพ ขาทิสฺสามีติ. น สกฺขิสฺสสิ, ยกฺขาติ. ปานียํ ปน ปิวิสฺสถาติ? อาม ปิวิสฺสามาติ. เอวํ สนฺเต เอโกปิ โว น มุจฺจิสฺสตีติ. ปานียญฺจ ปิวิสฺสาม, น จ เต วสํ คมิสฺสามาติ เอกนฬํ อาหราเปตฺวา โกฏิยํ คเหตฺวา ธมิ, สพฺโพ เอกจฺฉิทฺโท อโหสิ, ตีเร นิสีทิตฺวาว ปานียํ ปิวิ, เสสวานรานํ ปาฏิเยกฺเก นเฬ อาหราเปตฺวา ธมิตฺวา อทาสิ. สพฺเพ ยกฺขสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ปานียํ ปิวึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – Un día, mientras deambulaban, llegaron al pie de otra montaña y, tras buscar alimento, buscaron agua. Al ver un estanque poseído por un ser no humano, no bebieron de inmediato, sino que se sentaron alrededor esperando la llegada del Gran Ser. Al llegar, el Gran Ser preguntó: 'Queridos, ¿por qué no bebéis agua?'. Ellos respondieron: 'Estamos esperando su llegada'. Él dijo: 'Está bien, queridos', y al examinar los alrededores en busca de huellas, vio solo huellas de descenso al agua pero ninguna de ascenso. Al ver esto, comprendió que el lugar era peligroso. En ese mismo instante, un ser no humano que moraba allí emergió partiendo el agua en dos; era un ogro de agua (udakarakkhaso) de cara blanca, vientre azulado, manos y pies rojos, grandes colmillos curvos y una apariencia deforme y espantosa. Él dijo: '¿Por qué no bebéis agua? Bebed esta agua dulce. ¿Por qué escucháis las palabras de este (mono)?'. El Gran Ser preguntó: '¿Eres tú el ser no humano que habita aquí?'. Él respondió: 'Sí, lo soy'. '¿Capturas a quienes descienden aquí?'. 'Sí, los capturo; de hecho, os comeré a todos vosotros', respondió el ogro. El Gran Ser dijo: 'Ogro, no podrás hacerlo'. El ogro preguntó: '¿Pero beberéis el agua?'. 'Sí, beberemos', respondió el Bodhisatta. 'Si es así, ni uno solo de vosotros escapará de mis manos', dijo el ogro. El Bodhisatta respondió: 'Beberemos el agua, pero no caeremos bajo tu poder'. Entonces, hizo que le trajeran una caña, la tomó por un extremo y sopló en ella; los nudos desaparecieron y quedó con un solo agujero de extremo a extremo. Sentado en la orilla, bebió el agua a través de ella. Luego, hizo traer cañas individuales para los demás monos, las sopló y se las entregó. Todos los monos bebieron agua ante la mirada del ogro. También se ha dicho esto: ‘‘ทิสฺวา ปทมนุตฺติณฺณํ, ทิสฺวาโน’ ตริตํ ปทํ; นเฬน วารึ ปิสฺสาม, เนว มํ ตฺวํ วธิสฺสสี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๒๐); 'Habiendo visto las huellas que solo descienden y no habiendo visto huellas que asciendan, beberemos el agua mediante una caña; no podrás matarme'. ตโต ปฏฺฐาย ยาว อชฺชทิวสา ตสฺมึ ฐาเน นฬา เอกจฺฉิทฺทาว โหนฺติ. อิมินา หิ สทฺธึ อิมสฺมึ กปฺเป จตฺตาริ กปฺปฏฺฐิยปาฏิหาริยานิ นาม – จนฺเท สสพิมฺพํ, วฏฺฏกชาตกมฺหิ สจฺจกิริยฏฺฐาเน อคฺคิสฺส คมนุปจฺเฉโท, ฆฏิการกุมฺภการสฺส มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐาเน เทวสฺส อวสฺสนํ, ตสฺสา โปกฺขรณิยา ตีเร นฬานํ เอกจฺฉิทฺทภาโวติ. อิติ สา โปกฺขรณี นเฬน ปานียสฺส ปีตตฺตา นฬกปานาติ นามํ ลภิ. อปรภาเค ตํ โปกฺขรณึ นิสฺสาย คาโม ปติฏฺฐาสิ, ตสฺสาปิ นฬกปานนฺเตว นามํ ชาตํ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นฬกปาเน’’ติ. ปลาสวเนติ กึสุกวเน. Desde entonces y hasta el día de hoy, las cañas en ese lugar son huecas (de un solo agujero). En efecto, junto con esta, existen cuatro maravillas que perduran por todo el eón (kappaṭṭhiyapāṭihāriya) en este presente ciclo: la figura de la liebre en la luna, el lugar donde el fuego se extinguió por un acto de verdad en el Vaṭṭakajātaka, la ausencia de lluvia sobre el lugar de residencia de los padres del alfarero Ghaṭikāra, y el hecho de que las cañas en la orilla de aquel estanque sean huecas. Así, aquel estanque recibió el nombre de Naḷakapāna (caña de beber) por el hecho de haber bebido agua con una caña. Posteriormente, se fundó una aldea cerca de ese estanque, la cual también llegó a llamarse Naḷakapāna. A esto se refiere 'en Naḷakapāna'. 'En el bosque de Palāsa' significa en un bosque de árboles de Butea monosperma. ๑๖๗. ตคฺฆ [Pg.126] มยํ, ภนฺเตติ เอกํเสเนว มยํ, ภนฺเต, อภิรตา. อญฺเญปิ เย ตุมฺหากํ สาสเน อภิรมนฺติ, เต อมฺเหหิ สทิสาว หุตฺวา อภิรมนฺตีติ ทีเปนฺติ. 167. 'Ciertamente nosotros, Señor' significa 'en verdad, Señor, estamos plenamente dedicados (a la vida santa)'. Muestran que 'otros que se deleitan en Tu enseñanza se deleitan siendo iguales a nosotros'. เนว ราชาภินีตาติอาทีสุ เอโก รญฺโญ อปราธํ กตฺวา ปลายติ. ราชา กุหึ, โภ, อสุโกติ? ปลาโต เทวาติ. ปลาตฏฺฐาเนปิ เม น มุจฺจิสฺสติ, สเจ ปน ปพฺพเชยฺย, มุจฺเจยฺยาติ วทติ. ตสฺส โกจิเทว สุหโท คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา ตฺวํ สเจ ชีวิตุมิจฺฉสิ, ปพฺพชาหีติ. โส ปพฺพชิตฺวา ชีวิตํ รกฺขมาโน จรติ. อยํ ราชาภินีโต นาม. En las palabras 'no conducidos por el rey', etc., el significado debe entenderse así: un hombre, tras cometer una ofensa contra el rey, huye. El rey pregunta: 'Amigos, ¿dónde está fulano?'. Le responden: 'Señor, ha huido'. El rey dice: 'Incluso en el lugar donde ha huido no escapará de mis manos, pero si se ordenara como monje, entonces escaparía'. Alguien cercano a él va y le informa de la situación diciendo: 'Si quieres conservar la vida, ordénate'. Él se ordena y vive protegiendo su vida. Este se denomina 'conducido por el rey'. เอโก ปน โจรานํ มูลํ ฉินฺทนฺโต จรติ. โจรา สุตฺวา ‘‘ปุริสานํ อตฺถิกภาวํ น ชานาติ, ชานาเปสฺสาม น’’นฺติ วทนฺติ. โส ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปลายติ. โจรา ปลาโตติ สุตฺวา ‘‘ปลาตฏฺฐาเนปิ โน น มุจฺจิสฺสติ, สเจ ปน ปพฺพเชยฺย, มุจฺเจยฺยา’’ติ วทนฺติ. โส ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปพฺพชติ. อยํ โจราภินีโต นาม. Otro hombre vive eliminando la raíz de los ladrones (siendo su enemigo). Los ladrones, al enterarse, dicen: 'Él no conoce la existencia de hombres valientes; se lo haremos saber (matándolo)'. Él, al oír esto, huye. Los ladrones, al saber que ha huido, dicen: 'Incluso en el lugar donde ha huido no escapará de nuestras manos, pero si se ordenara como monje, escaparía'. Él, al oír esto, se ordena. Este se denomina 'conducido por los ladrones'. เอโก ปน พหุํ อิณํ ขาทิตฺวา เตน อิเณน อฏฺโฏ ปีฬิโต ตมฺหา คามา ปลายติ. อิณสามิกา สุตฺวา ‘‘ปลาตฏฺฐาเนปิ โน น มุจฺจิสฺสติ, สเจ ปน ปพฺพเชยฺย, มุจฺเจยฺยา’’ติ วทนฺติ. โส ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปพฺพชติ. อยํ อิณฏฺโฏ นาม. Otro, tras haber consumido muchas deudas y verse abrumado y oprimido por ellas, huye de su aldea. Los acreedores, al enterarse, dicen: 'Incluso donde ha huido no escapará de nuestras manos, pero si se ordenara, escaparía'. Al oír esto, se ordena. Este se denomina 'afligido por deudas'. ราชภยาทีนํ ปน อญฺญตเรน ภเยน ภีโต อฏฺโฏ อาตุโร หุตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชิโต ภยฏฺโฏ นาม. ทุพฺภิกฺขาทีสุ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต ปพฺพชิโต อาชีวิกาปกโต นาม, อาชีวิกาย ปกโต อภิภูโตติ อตฺโถ. อิเมสุ ปน เอโกปิ อิเมหิ การเณหิ ปพฺพชิโต นาม นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘เนว ราชาภินีโต’’ติอาทิมาห. Aquel que, temeroso de peligros como el castigo real u otros, afligido y atormentado por el miedo, sale de la vida mundana y se ordena, se llama 'afligido por el miedo'. Aquel que se ordena al ser incapaz de subsistir durante una hambruna u otras crisis, se llama 'forzado por el sustento'; el significado es que es vencido por la necesidad de sobrevivir. Sin embargo, entre estos (monjes que estaban con Anuruddha), ni uno solo se ha ordenado por tales razones; por eso el Bienaventurado dijo: 'ni conducidos por el rey', etc. วิเวกนฺติ วิวิจฺจ วิวิตฺโต หุตฺวา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ กาเมหิ จ อกุสลธมฺเมหิ จ วิวิตฺเตน ปฐมทุติยชฺฌานสงฺขาตํ ปีติสุขํ อธิคนฺตพฺพํ, สเจ ตํ วิวิจฺจ กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ ปีติสุขํ นาธิคจฺฉติ, อญฺญํ วา อุปริ ทฺวินฺนํ ฌานานํ จตุนฺนญฺจ มคฺคานํ วเสน สนฺตตรํ สุขํ นาธิคจฺฉติ, ตสฺส อิเม อภิชฺฌาทโย จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตีติ. ตตฺถ อรตีติ อธิกุสเลสุ ธมฺเมสุ อุกฺกณฺฐิตตา. ตนฺทีติ อาลสิยภาโว. เอวํ โย ปพฺพชิตฺวา ปพฺพชิตกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, ตสฺส อิเม สตฺต ปาปธมฺมา อุปฺปชฺชิตฺวา [Pg.127] จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺส เต ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, โสเยว สมณกิจฺจมฺปิ กาตุํ น สกฺโกตีติ ปุน วิเวกํ อนุรุทฺธา…เป… อญฺญํ วา ตโต สนฺตตรนฺติ อาห. "Viveka" (desapego o reclusión) significa haberse apartado y estar recluido de los estados perjudiciales. Lo que se quiere decir es esto: si uno no alcanza la alegría y la felicidad (pītisukha) designadas como el primer y segundo jhāna, mediante la reclusión de los deseos sensoriales (kāma) y de los estados perjudiciales (akusaladhamma), o si no alcanza la felicidad aún más pacífica por medio de los dos jhānas superiores y los cuatro senderos (magga), entonces estos estados como la codicia (abhijjhā) y otros, permanecen habiendo abrumado la mente. Aquí, "arati" significa el descontento o la insatisfacción con los estados supremamente meritorios. "Tandi" es el estado de pereza. Habiendo mostrado así que, para aquel que habiéndose ordenado no puede cumplir con los deberes de un monje, estos siete estados malvados surgen y abruman su mente, ahora dice de nuevo: "manteniéndose en el desapego (vivekaṃ anuruddhā)... o algo más pacífico que aquello", para indicar que aquel en cuya mente permanecen tales estados abrumándola, tampoco es capaz de cumplir con los deberes de la vida ascética (samaṇakicca). เอวํ กณฺหปกฺขํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตเนว นเยน สุกฺกปกฺขํ ทสฺเสตุํ ปุน วิเวกนฺติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. Habiendo mostrado así el lado oscuro (kaṇhapakkha), ahora para mostrar el lado brillante (sukkapakkha) según el mismo método, ha dicho nuevamente las palabras que comienzan con "viveka". Su significado debe entenderse del mismo modo que el ya expuesto. ๑๖๘. สงฺขายาติ ชานิตฺวา. เอกนฺติ เอกจฺจํ. ปฏิเสวตีติ เสวิตพฺพยุตฺตกํ เสวติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อุปปตฺตีสุ พฺยากโรตีติ สปฺปฏิสนฺธิเก ตาว พฺยากโรตุ, อปฺปฏิสนฺธิเก กถํ พฺยากโรตีติ. อปฺปฏิสนฺธิกสฺส ปุน ภเว ปฏิสนฺธิ นตฺถีติ วทนฺโต อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ นาม. 168. "Saṅkhāya" significa habiendo conocido o reflexionado. "Ekaṃ" significa una cierta parte. "Paṭisevati" significa que hace uso de aquello que es adecuado para ser usado. En las demás palabras, se debe observar este mismo método. "Upapattīsu byākaroti" (declara con respecto a los renacimientos): esto se refiere a que puede declarar respecto a aquellos que tienen renacimiento, pero ¿cómo declara respecto a aquellos que no tienen renacimiento? Al decir que para aquel que no tiene renacimiento ya no hay un nuevo renacimiento en la existencia futura, se dice que "declara con respecto a los renacimientos". ชนกุหนตฺถนฺติ ชนวิมฺหาปนตฺถํ. ชนลปนตฺถนฺติ มหาชนสฺส อุปลาปนตฺถํ. น อิติ มํ ชโน ชานาตูติ เอวํ มํ มหาชโน ชานิสฺสติ, เอวํ เม มหาชนสฺส อนฺตเร กิตฺติสทฺโท อุคฺคจฺฉิสฺสตีติ อิมินาปิ การเณน น พฺยากโรตีติ อตฺโถ. อุฬารเวทาติ มหนฺตตุฏฺฐิโน. "Janakuhanatthaṃ" significa con el propósito de maravillar o engañar a la gente. "Janalapanatthaṃ" significa con el propósito de halagar o persuadir a las multitudes. La expresión "que la gente no me conozca así" significa que no declara con el motivo de que "la multitud me conocerá así" o "así mi reputación se elevará entre las multitudes". "Uḷāravedā" significa aquellos que poseen una gran satisfacción. ๑๖๙. โส โข ปนสฺส อายสฺมาติ โส ปรินิพฺพุโต อายสฺมา อิมสฺส ฐิตสฺส อายสฺมโต. เอวํสีโลติอาทีสุ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว สีลาทโย เวทิตพฺโพ. เอวํธมฺโมติ เอตฺถ ปน สมาธิปกฺขิกา ธมฺมา ธมฺมาติ อธิปฺเปตา. ผาสุวิหาโร โหตีติ เตน ภิกฺขุนา ปูริตปฏิปตฺตึ ปูเรนฺตสฺส อรหตฺตผลํ สจฺฉิกตฺวา ผลสมาปตฺติวิหาเรน ผาสุวิหาโร โหติ, อรหตฺตํ ปตฺตุมสกฺโกนฺตสฺส ปฏิปตฺตึ ปูรยมานสฺส จรโตปิ ผาสุวิหาโรเยว นาม โหติ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ. 169. "So kho panassa āyasmā" (ese venerable para él) se refiere a aquel venerable que ha alcanzado el parinibbāna, con respecto a este otro venerable que aún permanece con vida. En pasajes como "así era su virtud" (evaṃsīlo), etc., se debe entender que la virtud y las demás cualidades son una mezcla de lo mundano (lokiya) y lo supramundano (lokuttara). En "así era su enseñanza" (evaṃdhammo), con la palabra "dhammā" se refieren a los estados asociados con la concentración (samādhi). "Phāsuvihāro hoti" (mora cómodamente) significa que para aquel monje que, siguiendo la práctica perfeccionada por el otro, realiza el fruto de la santidad (arahattaphala), hay una morada cómoda mediante la permanencia en el logro del fruto (phalasamāpatti); e incluso para quien, siendo incapaz de alcanzar la santidad, está todavía perfeccionando la práctica y progresando en ella, esto se denomina ciertamente una morada cómoda. Por este método, debe entenderse el significado en todas las secciones. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. นฬกปานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación del Naḷakapāna Sutta. ๙. โคลิยานิสุตฺตวณฺณนา 9. Explicación del Goliyāni Sutta. ๑๗๓. เอวํ เม สุตนฺติ โคลิยานิสุตฺตํ. ตตฺถ ปทสมาจาโรติ ทุพฺพลสมาจาโร โอฬาริกาจาโร, ปจฺจเยสุ สาเปกฺโข มหารกฺขิตตฺเถโร [Pg.128] วิย. ตํ กิร อุปฏฺฐากกุเล นิสินฺนํ อุปฏฺฐาโก อาห ‘‘อสุกตฺเถรสฺส เม, ภนฺเต, จีวรํ ทินฺน’’นฺติ. สาธุ เต กตํ ตํเยว ตกฺเกตฺวา วิหรนฺตสฺส จีวรํ เทนฺเตนาติ. ตุมฺหากมฺปิ, ภนฺเต, ทสฺสามีติ. สาธุ กริสฺสสิ ตํเยว ตกฺเกนฺตสฺสาติ อาห. อยมฺปิ เอวรูโป โอฬาริกาจาโร อโหสิ. สปฺปติสฺเสนาติ สเชฏฺฐเกน, น อตฺตานํ เชฏฺฐกํ กตฺวา วิหริตพฺพํ. เสริวิหาเรนาติ สจฺฉนฺทวิหาเรน นิรงฺกุสวิหาเรน. 173. "Evaṃ me sutaṃ" (Así he oído) introduce el Goliyāni Sutta. Allí, "padasamācāro" significa una conducta débil o un comportamiento grosero, similar al del venerable Mahārakkhita, quien tenía apego por los requisitos. Se dice que, mientras él estaba sentado en la casa de una familia de servidores, el servidor dijo: "Señor, he dado un manto al venerable tal". Él respondió: "Has hecho bien al dar un manto a quien vive pensando solo en eso". El servidor dijo: "Señor, también le daré a usted". Y él respondió: "Harás bien, pues también yo vivo pensando en lo mismo". Este monje [Goliyāni] también tenía un comportamiento grosero de esta naturaleza. "Sappatissena" significa con respeto hacia los mayores o superiores; uno no debe vivir considerándose a sí mismo como el jefe. "Serivihārena" significa vivir según el propio deseo o voluntad, una forma de vida sin restricciones. นานูปขชฺชาติ น อนุปขชฺช น อนุปวิสิตฺวา. ตตฺถ โย ทฺวีสุ มหาเถเรสุ อุภโต นิสินฺเนสุ เต อนาปุจฺฉิตฺวาว จีวเรน วา ชาณุนา วา ฆฏฺเฏนฺโต นิสีทติ, อยํ อนุปขชฺช นิสีทติ นาม. เอวํ อกตฺวา ปน อตฺตโน ปตฺตอาสนสนฺติเก ฐตฺวา นิสีทาวุโสติ วุตฺเต นิสีทิตพฺพํ. สเจ น วทนฺติ, นิสีทามิ, ภนฺเตติ อาปุจฺฉิตฺวา นิสีทิตพฺพํ อาปุจฺฉิตกาลโต ปฏฺฐาย นิสีทาติ วุตฺเตปิ อวุตฺเตปิ นิสีทิตุํ วฏฺฏติเยว. น ปฏิพาหิสฺสามีติ เอตฺถ โย อตฺตโน ปตฺตาสนํ อติกฺกมิตฺวา นวกานํ ปาปุณนฏฺฐาเน นิสีทติ, อยํ นเว ภิกฺขู อาสเนน ปฏิพาหติ นาม. ตสฺมิญฺหิ ตถา นิสินฺเน นวา ภิกฺขู ‘‘อมฺหากํ นิสีทิตุํ น เทตี’’ติ อุชฺฌายนฺตา ติฏฺฐนฺติ วา อาสนํ วา ปริเยสนฺตา อาหิณฺฑนฺติ. ตสฺมา อตฺตโน ปตฺตาสเนเยว นิสีทิตพฺพํ. เอวํ น ปฏิพาหติ นาม. "Nānūpakhajja" significa sin empujar o sin entrar de manera intrusiva. En ese contexto, aquel monje que, estando sentados dos grandes ancianos a ambos lados, se sienta rozándolos con su manto o con su cuerpo sin haberles pedido permiso, se dice que "se sienta empujando o entrometiéndose". Por el contrario, sin actuar así, uno debe permanecer cerca del asiento que le corresponde según su rango de antigüedad y sentarse solo cuando se le diga: "Siéntate, hermano". Si no dicen nada, debe pedir permiso diciendo: "Señor, me sentaré", y entonces podrá sentarse; a partir del momento en que pide permiso, es apropiado sentarse aunque se le diga o no se le diga "siéntate". En cuanto a "no excluiré/obstruiré" (na paṭibāhissāmi), aquel que sobrepasa el asiento que le corresponde y se sienta en el lugar destinado a los monjes nuevos, se dice que "obstruye a los monjes nuevos con respecto al asiento". Pues, cuando él se sienta de esa manera, los monjes nuevos se quejan diciendo: "No nos permite sentarnos", y tienen que permanecer de pie o andar de un lado a otro buscando un asiento. Por lo tanto, uno debe sentarse únicamente en el asiento que le corresponde por antigüedad. Actuando así, se dice que "no obstruye". อาภิสมาจาริกมฺปิ ธมฺมนฺติ อภิสมาจาริกํ วตฺตปฏิปตฺติมตฺตมฺปิ. นาติกาเลนาติ น อติปาโต ปวิสิตพฺพํ, น อติทิวา ปฏิกฺกมิตพฺพํ, ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึเยว ปวิสิตพฺพญฺจ นิกฺขมิตพฺพญฺจ. อติปาโต ปวิสิตฺวา อติทิวา นิกฺขมนฺตสฺส หิ เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตาทีนิ ปริหายนฺติ. กาลสฺเสว มุขํ โธวิตฺวา มกฺกฏกสุตฺตานิ ฉินฺทนฺเตน อุสฺสาวพินฺทู นิปาเตนฺเตน คามํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปริเยสิตฺวา ยาว ภิกฺขากาลา อนฺโตคาเมเยว นานปฺปการํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺเตน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ทิวา นิกฺขมฺม ภิกฺขูนํ ปาทโธวนเวลาย วิหารํ ปจฺจาคนฺตพฺพํ โหติ. น ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ กุเลสุ จาริตฺตํ อาปชฺชิตพฺพนฺติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ นิมนฺติโต สภตฺโต สมาโน สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉา ปุเรภตฺตํ วา ปจฺฉาภตฺตํ วา กุเลสุ จาริตฺตํ อาปชฺเชยฺย, อญฺญตฺร สมยา ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๙๙) อิมํ สิกฺขาปทํ รกฺขนฺเตน ตสฺส [Pg.129] วิภงฺเค วุตฺตํ ปุเรภตฺตญฺจ ปจฺฉาภตฺตญฺจ จาริตฺตํ น อาปชฺชิตพฺพํ. อุทฺธโต โหติ จปโลติ อุทฺธจฺจปกติโก เจว โหติ จีวรมณฺฑน-ปตฺตมณฺฑน-เสนาสนมณฺฑนา อิมสฺส วา ปูติกายสฺส เกลายนา มณฺฑนาติ เอวํ วุตฺเตน จ ตรุณทารกาวจาปลฺเยน สมนฺนาคโต. "Ābhisamācārikampi dhamman" se refiere a la conducta decorosa, es decir, a la mera práctica de los deberes y observancias (vatta-paṭipatti). "Nātikālena" significa que uno no debe entrar [a la aldea] demasiado temprano ni regresar demasiado tarde; se debe entrar y salir únicamente junto con la comunidad de monjes (bhikkhusaṅgha). Pues para aquel que entra demasiado temprano y sale demasiado tarde, se descuidan deberes tales como los del patio de la estupa (cetiyaṅgaṇa) y del patio del árbol Bodhi (bodhiyaṅgaṇa). Habiéndose lavado el rostro muy temprano, quitando las telas de araña y sacudiendo las gotas de rocío, si un monje entra a la aldea para buscar gachas y se queda allí hasta la hora de la limosna, sentado y manteniendo diversas clases de charlas mundanas (tiracchānakathā), y habiendo realizado sus deberes de la comida sale tarde durante el día, regresando al monasterio solo a la hora en que los monjes se lavan los pies. "Na purebhattaṃ pacchābhattaṃ kulesu cārittaṃ āpajjitabbaṃ" [no se debe frecuentar a las familias antes o después de la comida] se refiere a la regla: "Si un monje que ha sido invitado y ha aceptado una comida, visita familias antes o después de la comida sin haber consultado a otro monje presente, excepto en la ocasión debida, incurre en una falta pācittiya" (Pāc. 32). Quien observa este precepto, según lo dicho en su análisis (vibhaṅga), no debe realizar tales visitas antes ni después de la comida. "Uddhato hoti capalo" significa que es de naturaleza agitada y frívola, dado al embellecimiento de sus hábitos, su cuenco o su vivienda, o al cuidado y adorno de este cuerpo pútrido; así, posee la ligereza propia de los niños pequeños. ปญฺญวตา ภวิตพฺพนฺติ จีวรกมฺมาทีสุ อิติกตฺตพฺเพสุ อุปายปญฺญาย สมนฺนาคเตน ภวิตพฺพํ. อภิธมฺเม อภิวินเยติ อภิธมฺมปิฏเก เจว วินยปิฏเก จ ปาฬิวเสน เจว อฏฺฐกถาวเสน จ โยโค กรณีโย. สพฺพนฺติเมน หิ ปริจฺเฉเทน อภิธมฺเม ทุกติกมาติกาหิ สทฺธึ ธมฺมหทยวิภงฺคํ วินา น วฏฺฏติ. วินเย ปน กมฺมากมฺมวินิจฺฉเยน สทฺธึ สุวินิจฺฉิตานิ ทฺเว ปาติโมกฺขานิ วินา น วฏฺฏติ. "Paññavatā bhavitabbaṃ" significa que uno debe poseer sabiduría sobre los medios (upāyapaññā) respecto a lo que debe hacerse, como la confección de hábitos y otras tareas. "Abhidhamme abhivinaye" indica que se debe aplicar el esfuerzo (yogo) tanto en el Abhidhamma Piṭaka como en el Vinaya Piṭaka, tanto en los textos originales (pāḷi) como en sus comentarios (aṭṭhakathā). Pues, como límite mínimo, en el Abhidhamma no es apropiado [vivir en el bosque] sin conocer los esquemas de los díadas y tríadas (dukatika-mātikā) junto con el Dhammahadaya-vibhaṅga. En cuanto al Vinaya, no es apropiado sin conocer los dos Pātimokkhas bien definidos junto con el discernimiento de lo que constituye un acto formal y lo que no (kammākamma-vinicchaya). อารุปฺปาติ เอตฺตาวตา อฏฺฐปิ สมาปตฺติโย วุตฺตา โหนฺติ. ตา ปน สพฺเพน สพฺพํ อสกฺโกนฺเตน สตฺตสุปิ โยโค กรณีโย, ฉสุปิ…เป… ปญฺจสุปิ. สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน เอกํ กสิเณ ปริกมฺมกมฺมฏฺฐานํ ปคุณํ กตฺวา อาทาย วิจริตพฺพํ, เอตฺตกํ วินา น วฏฺฏติ. อุตฺตริมนุสฺสธมฺเมติ อิมินา สพฺเพปิ โลกุตฺตรธมฺเม ทสฺเสติ. ตสฺมา อรหนฺเตน หุตฺวา วิหาตพฺพํ, อรหตฺตํ อนภิสมฺภุณนฺเตน อนาคามิผเล สกทาคามิผเล โสตาปตฺติผเล วา ปติฏฺฐาตพฺพํ. สพฺพนฺติเมน ปริยาเยน เอกํ วิปสฺสนามุขํ ยาว อรหตฺตา ปคุณํ กตฺวา อาทาย วิจริตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อิมํ ปน เทสนํ อายสฺมา สาริปุตฺโต เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน อาภิสมาจาริกวตฺตโต ปฏฺฐาย อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ ปาเปตฺวา นิฏฺฐาเปสีติ. "Āruppā" indica que con este término se mencionan los ocho logros meditativos (samāpatti). Sin embargo, aquel que no sea capaz de alcanzarlos todos, debe esforzarse por alcanzar siete, o seis... o cinco. Como límite mínimo, debe practicar y dominar al menos un tema de meditación preparatorio de un kasiṇa (kasiṇa-parikamma) antes de vivir en el bosque; sin esto, no es apropiado. Con la expresión "uttarimanussadhamma" se muestran todos los estados supramundanos (lokuttaradhamma). Por lo tanto, uno debe vivir habiéndose convertido en un Arahant; y si no alcanza el estado de Arahant, debe establecerse en el fruto de quien no regresa (anāgāmiphala), de quien regresa una vez (sakadāgāmiphala) o de quien ha entrado en la corriente (sotāpattiphala). Como último recurso, debe practicar y dominar al menos una puerta de la visión cabal (vipassanāmukha) hasta alcanzar el estado de Arahant. El resto del texto es claro en todos sus puntos. El venerable Sāriputta concluyó esta enseñanza para beneficio de las personas que necesitan guía (neyyapuggala), llevándolas gradualmente desde los deberes de la conducta decorosa hasta la realización del estado de Arahant. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. โคลิยานิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí finaliza la explicación del Goḷiyānisutta. ๑๐. กีฏาคิริสุตฺตวณฺณนา 10. Explicación del Kīṭāgirisutta. ๑๗๔. เอวํ เม สุตนฺติ กีฏาคิริสุตฺตํ. ตตฺถ กาสีสูติ เอวํนามเก ชนปเท. เอถ ตุมฺเหปิ, ภิกฺขเวติ เอถ ตุมฺเหปิ, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ อานิสํเส [Pg.130] สมฺปสฺสมานา อญฺญตฺเรว รตฺติโภชนา ภุญฺชถ. อิติ ภควา รตฺตึ วิกาลโภชนํ, ทิวา วิกาลโภชนนฺติ อิมานิ ทฺเว โภชนานิ เอกปฺปหาเรน อชหาเปตฺวา เอกสฺมึ สมเย ทิวา วิกาลโภชนเมว ชหาเปสิ, ปุน กาลํ อตินาเมตฺวา รตฺตึ วิกาลโภชนํ ชหาเปนฺโต เอวมาห. กสฺมา? อิมานิ หิ ทฺเว โภชนานิ วตฺตมานานิ วฏฺเฏ อาจิณฺณานิ สมาจิณฺณานิ นทึ โอติณฺณอุทกํ วิย อนุปกฺขนฺทานิ, นิวาเตสุ จ ฆเรสุ สุโภชนานิ ภุญฺชิตฺวา วฑฺฒิตา สุขุมาลา กุลปุตฺตา ทฺเว โภชนานิ เอกปฺปหาเรน ปชหนฺตา กิลมนฺติ. ตสฺมา เอกปฺปหาเรน อชหาเปตฺวา ภทฺทาลิสุตฺเต ทิวา วิกาลโภชนํ ชหาเปสิ, อิธ รตฺตึ วิกาลโภชนํ. ชหาเปนฺโต ปน น ตชฺชิตฺวา วา นิคฺคณฺหิตฺวา วา, เตสํ ปหานปจฺจยา ปน อปฺปาพาธตญฺจ สญฺชานิสฺสถาติ เอวํ อานิสํสํ ทสฺเสตฺวาว ชหาเปสิ. กีฏาคิรีติ ตสฺส นิคมสฺส นามํ. 174. "Evaṃ me sutaṃ" introduce el Kīṭāgirisutta. Allí, "kāsīsū" se refiere al país de ese nombre. "Etha tumhepi, bhikkhave" significa: "Venid, monjes, ved estos cinco beneficios y comed absteniéndoos de la comida nocturna". Así, el Bienaventurado no hizo que se abandonaran simultáneamente las dos clases de comidas fuera de tiempo (en la noche y en el día), sino que primero hizo abandonar la comida fuera de tiempo durante el día; luego, pasado un tiempo, dijo esto para hacer abandonar la comida nocturna. ¿Por qué? Porque estas dos comidas son hábitos muy arraigados en el ciclo de la existencia, a los que los seres se lanzan como el agua que fluye hacia un río. Además, los hijos de buena familia (kulaputtā), criados delicadamente en casas protegidas del viento y alimentados con manjares, sufrirían demasiado si abandonaran ambas comidas a la vez. Por ello, en el Bhaddālisutta hizo abandonar la comida diurna fuera de tiempo, y aquí, la comida nocturna. Al hacerlo, el Bienaventurado no los obligó mediante amenazas o castigos, sino mostrándoles los beneficios, diciendo: "Comprobaréis que estaréis libres de enfermedades por el abandono de estas". Kīṭāgiri es el nombre de esa aldea de mercado. ๑๗๕. อสฺสชิปุนพฺพสุกาติ อสฺสชิ จ ปุนพฺพสุโก จ ฉสุ ฉพฺพคฺคิเยสุ ทฺเว คณาจริยา. ปณฺฑุโก โลหิตโก เมตฺติโย ภุมฺมชโก อสฺสชิ ปุนพฺพสุโกติ อิเม ฉ ชนา ฉพฺพคฺคิยา นาม. เตสุ ปณฺฑุกโลหิตกา อตฺตโน ปริสํ คเหตฺวา สาวตฺถิยํ วสนฺติ, เมตฺติยภุมฺมชกา ราชคเห, อิเม ทฺเว ชนา กีฏาคิริสฺมึ อาวาสิกา โหนฺติ. อาวาสิกาติ นิพทฺธวาสิโน, ตํนิพนฺธา อกตํ เสนาสนํ กโรนฺติ, ชิณฺณํ ปฏิสงฺขโรนฺติ, กเต อิสฺสรา โหนฺติ. กาลิกนฺติ อนาคเต กาเล ปตฺตพฺพํ อานิสํสํ. 175. "Assajipunabbasukā" se refiere a Assaji y Punabbasu, quienes eran dos líderes de grupo entre los monjes del grupo de seis (chabbaggiyā). Estos seis monjes eran Paṇḍuka, Lohitaka, Mettiya, Bhummajaka, Assaji y Punabbasu. De ellos, Paṇḍuka y Lohitaka vivían en Sāvatthī con sus seguidores; Mettiya y Bhummajaka vivían en Rājagaha; y estos dos, Assaji y Punabbasu, eran los monjes residentes en Kīṭāgiri. "Āvāsikā" significa que residían allí permanentemente; debido a esa permanencia, construían viviendas nuevas, reparaban las viejas y actuaban como señores de las instalaciones terminadas. "Kālikan" se refiere al beneficio o recompensa que se ha de obtener en el futuro. ๑๗๘. มยา เจตํ, ภิกฺขเวติ อิธ กึ ทสฺเสติ? ภิกฺขเว, ทิวสสฺส ตโย วาเร ภุญฺชิตฺวา สุขเวทนํเยว อุปฺปาเทนฺโต น อิมสฺมึ สาสเน กิจฺจการี นาม โหติ, เอตฺตกา ปน เวทนา เสวิตพฺพา, เอตฺตกา น เสวิตพฺพาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. เอวรูปํ สุขเวทนํ ปชหถาติ อิทญฺจ เคหสฺสิตโสมนสฺสวเสน วุตฺตํ, อุปสมฺปชฺช วิหรถาติ อิทญฺจ เนกฺขมฺมสิตโสมนสฺสวเสน. อิโต ปเรสุปิ ทฺวีสุ วาเรสุ เคหสฺสิตเนกฺขมฺมสิตานํเยว โทมนสฺสานญฺจ อุเปกฺขานญฺจ วเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 178. ¿Qué se muestra aquí con las palabras 'Por mí esto, monjes'? Monjes, un monje que, comiendo tres veces al día, solo genera sensaciones placenteras, no se dice que cumple con su deber en esta Dispensación (sāsana). Esta enseñanza se inició para mostrar este significado: 'tantas sensaciones no deben ser cultivadas y tantas deben ser cultivadas'. La frase 'abandonad tal tipo de sensación placentera' se dice respecto al gozo basado en la vida mundana (gehasita-somanassa). 'Alcanzad y permaneced' se dice respecto al gozo basado en la renuncia (nekkhammasita-somanassa). El significado de los siguientes dos casos (sensaciones dolorosas y neutras) debe entenderse de igual manera en términos de lo mundano y de la renuncia. ๑๘๑. เอวํ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพเวทนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เยสํ อปฺปมาเทน กิจฺจํ กตฺตพฺพํ, เยสญฺจ น กตฺตพฺพํ, เต ทสฺเสตุํ นาหํ, ภิกฺขเว[Pg.131], สพฺเพสํเยวาติอาทิมาห. ตตฺถ กตํ เตสํ อปฺปมาเทนาติ เตสํ ยํ อปฺปมาเทน กตฺตพฺพํ, ตํ กตํ. อนุโลมิกานีติ ปฏิปตฺติอนุโลมานิ กมฺมฏฺฐานสปฺปายานิ, ยตฺถ วสนฺเตน สกฺกา โหนฺติ มคฺคผลานิ ปาปุณิตุํ. อินฺทฺริยานิ สมนฺนานยมานาติ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ สมานํ กุรุมานา. 181. Habiendo mostrado así las sensaciones que deben y no deben ser cultivadas, ahora, para señalar a aquellos que deben actuar con diligencia (appamāda) y a aquellos que no, dijo: 'Monjes, no digo de todos...', etc. Allí, 'lo que debía hacerse con diligencia por ellos' significa que aquello que debían realizar con diligencia ya ha sido realizado. 'Favorables' (anulomikāni) se refiere a las condiciones adecuadas para el desarrollo de la meditación (kammaṭṭhāna) donde, al residir un monje, es capaz de alcanzar los senderos y los frutos. 'Equilibrando las facultades' significa que los nobles discípulos están armonizando las facultades espirituales como la fe, etc., dándoles la misma importancia en su función. ๑๘๒. สตฺติเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลาติ อิธ กึ ทสฺเสติ? เยสํ อปฺปมาเทน กรณียํ นตฺถิ, เต ทฺเว โหนฺติ. เยสํ อตฺถิ, เต ปญฺจาติ เอวํ สพฺเพปิ อิเม สตฺต ปุคฺคลา โหนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. 182. ¿Qué se muestra aquí con 'Monjes, existen estos siete tipos de personas'? Se muestra este significado: hay dos tipos de personas [Arahants] para quienes ya no hay nada que deba hacerse con diligencia, y hay cinco tipos para quienes aún existe tal deber; así, en total, todas estas son las siete personas mencionadas. ตตฺถ อุภโตภาควิมุตฺโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต. อรูปสมาปตฺติยา รูปกายโต วิมุตฺโต, มคฺเคน นามกายโต. โส จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตานํ จตุนฺนํ, นิโรธา วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตอนาคามิโน จ วเสน ปญฺจวิโธ โหติ. ปาฬิ ปเนตฺถ – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘) เอวํ อภิธมฺเม อฏฺฐวิโมกฺขลาภิโน วเสน อาคตา. Allí, 'liberado por ambos lados' (ubhatobhāgavimutto) significa liberado por dos partes: liberado del cuerpo de la forma mediante las realizaciones inmateriales (arūpasamāpatti) y liberado del cuerpo mental mediante el Sendero. Este es de cinco tipos: los cuatro que alcanzan el estado de Arahant tras emerger de cada una de las cuatro realizaciones inmateriales y contemplar las formaciones, y el que alcanza el estado de Arahant tras emerger del logro de la cesación (nirodha). Según el Abhidhamma, se refiere a aquel que obtiene las ocho liberaciones (vimokkha). ปญฺญาวิมุตฺโตติ ปญฺญาย วิมุตฺโต. โส สุกฺขวิปสฺสโก, จตูหิ ฌาเนหิ วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตา จตฺตาโร จาติ อิเมสํ วเสน ปญฺจวิโธว โหติ. ปาฬิ ปเนตฺถ อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขปวเสเนว อาคตา. ยถาห – ‘‘น เหว โข อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต’’ติ. 'Liberado por la sabiduría' (paññāvimutto) significa liberado de los efluvios (āsava) por medio de la sabiduría. Este es de cinco tipos: el practicante de la visión cabal pura (sukkhavipassaka) y los cuatro que alcanzan el estado de Arahant tras emerger de los cuatro Jhanas [inmateriales]. En este contexto, el texto del Abhidhamma viene determinado por la exclusión de las ocho liberaciones, refiriéndose a la práctica. Como se dice: 'Ciertamente no reside habiendo experimentado las ocho liberaciones con el cuerpo, pero habiendo visto con la sabiduría, sus efluvios se han extinguido. Esta persona es llamada liberada por la sabiduría'. ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขี. โย ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, โส โสตาปตฺติผลฏฺฐํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺฐา ฉพฺพิโธ โหนฺตีติ เวทิตพฺโพ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล กายสกฺขี’’ติ. 'Testigo corporal' (kāyasakkhī) es quien experimenta la realidad mientras está en contacto con las realizaciones inmateriales. Se debe entender que aquel que primero experimenta el contacto del Jhana y luego realiza el Nibbana es de seis tipos, comenzando desde el que posee el fruto de la entrada en la corriente hasta el que está en el sendero de la santidad (arahattamagga). Por eso se dice: 'Aquí, cierta persona reside habiendo experimentado las ocho liberaciones con el cuerpo, y habiendo visto con la sabiduría, algunos de sus efluvios se han extinguido. Esta persona es llamada testigo corporal'. ทิฏฺฐนฺตํ [Pg.132] ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. ตตฺริทํ สงฺเขปลกฺขณํ – ทุกฺขา สงฺขารา, สุโข นิโรโธติ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ วิทิตํ สจฺฉิกตํ ผุสิตํ ปญฺญายาติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. วิตฺถารโต ปเนโสปิ กายสกฺขิ วิย ฉพฺพิโธ โหติ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา…เป… อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘). 'El que ha alcanzado la visión' (diṭṭhippatto) es quien ha llegado al final del sendero de la entrada en la corriente. Esta es la característica resumida: 'Las formaciones son sufrimiento, la cesación es felicidad'; esto es conocido, visto, comprendido, realizado y experimentado mediante la sabiduría. En detalle, este es de seis tipos, al igual que el testigo corporal. Por eso se dice: 'Aquí, cierta persona comprende según la realidad: "esto es el sufrimiento"... "este es el camino que conduce a la cesación del sufrimiento"; y las enseñanzas proclamadas por el Tathagata son bien vistas y examinadas por su sabiduría. Esta persona es llamada la que ha alcanzado la visión'. สทฺธาวิมุตฺโตติ สทฺธาย วิมุตฺโต. โสปิ วุตฺตนเยเนว ฉพฺพิโธ โหติ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อิทํ ทุกฺขนฺติ – ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา…เป… โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘). เอเตสุ หิ สทฺธาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ สทฺทหนฺตสฺส วิย โอกปฺเปนฺตสฺส วิย อธิมุจฺจนฺตสฺส วิย จ กิเลสกฺขโย โหติ, ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ กิเลสจฺเฉทกญาณํ อทนฺธํ ติขิณํ สูรํ หุตฺวา วหติ. ตสฺมา ยถา นาม นาติติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ น มฏฺฐํ โหติ, อสิ น สีฆํ วหติ, สทฺโท สุยฺยติ, พลวตโร วายาโม กาตพฺโพ โหติ, เอวรูปา สทฺธาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคภาวนา. ยถา ปน นิสิตอสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ มฏฺฐํ โหติ, อสิ สีฆํ วหติ, สทฺโท น สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ น โหติ, เอวรูปา ปญฺญาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคภาวนา เวทิตพฺพา. 'Liberado por la fe' (saddhāvimutto) significa liberado de las impurezas por medio de la fe. Este también es de seis tipos según el método mencionado. Por eso se dice: 'Aquí, cierta persona comprende según la realidad... las enseñanzas proclamadas por el Tathagata son bien examinadas por su sabiduría... pero no al mismo grado que el que ha alcanzado la visión'. Para el liberado por la fe, la extinción de las impurezas ocurre de manera lenta en el momento del sendero preliminar, como quien confía o se entrega. Para el que ha alcanzado la visión, el conocimiento que corta las impurezas es rápido, agudo y valiente. Como cuando se corta un banano con una espada desafilada: el corte no es limpio, la espada no avanza rápido y se requiere un gran esfuerzo; así es el desarrollo preliminar para el liberado por la fe. Pero como cuando se corta con una espada afilada: el corte es limpio y rápido; así debe entenderse el desarrollo del sendero preliminar para el liberado por la sabiduría. ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. ธมฺโมติ ปญฺญา, ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ มคฺคํ ภาเวตีติ อตฺโถ. สทฺธานุสาริมฺหิ จ เอเสว นโย. อุโภ ปเนเต โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ปญฺญาวาหึ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘). ตถา – ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี’’ติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต [Pg.133] ปเนสา อุภโตภาควิมุตฺตาทิกถา วิสุทฺธิมคฺเค ปญฺญาภาวนาธิกาเร วุตฺตา. ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. ยา ปเนสา เอเตสํ วิภาคทสฺสนตฺถํ อิธ ปาฬิ อาคตา, ตตฺถ ยสฺมา รูปสมาปตฺติยา วินา อรูปสมาปตฺติโย นาม นตฺถิ, ตสฺมา อารุปฺปาติ วุตฺเตปิ อฏฺฐ วิโมกฺขา วุตฺตาว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. Se le llama seguidor del Dhamma (dhammānusārī) porque sigue la sabiduría (paññā). Dhamma significa aquí sabiduría; el sentido es que desarrolla el sendero precedido por la sabiduría. El mismo método se aplica al seguidor por fe (saddhānusārī). Ambos se encuentran en el sendero de la entrada en la corriente (sotāpattimagga). Se ha dicho: "Aquel individuo que practica para la realización del fruto de la entrada en la corriente, cuya facultad de la sabiduría es predominante, y que desarrolla el noble sendero guiado por la sabiduría, es llamado seguidor del Dhamma". De igual modo: "Aquel individuo que practica para la realización del fruto de la entrada en la corriente, cuya facultad de la fe es predominante, y que desarrolla el noble sendero guiado por la fe, es llamado seguidor por fe". Este es el resumen aquí. La explicación detallada sobre los liberados por ambos medios y otros se encuentra en el Visuddhimagga, en la sección sobre el desarrollo de la sabiduría. Por lo tanto, debe entenderse según el método allí expuesto. En cuanto al texto canónico (pāḷi) que aparece aquí para mostrar la distinción entre ellos, dado que no existen los logros inmateriales sin los logros materiales, debe entenderse que, aunque se mencionen los estados inmateriales, se están indicando las ocho liberaciones (vimokkha). กาเยน ผุสิตฺวาติ สหชาตนามกาเยน ผุสิตฺวา. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวาติ ปญฺญาย จ เอตสฺส อริยสจฺจธมฺเม ทิสฺวา. เอกจฺเจ อาสวาติ ปฐมมคฺคาทีหิ ปหาตพฺพา เอกเทสอาสวา. ตถาคตปฺปเวทิตาติ ตถาคเตน ปเวทิตา จตุสจฺจธมฺมา. ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺตีติ อิมสฺมึ ฐาเน สีลํ กถิตํ, อิมสฺมึ สมาธิ, อิมสฺมึ วิปสฺสนา, อิมสฺมึ มคฺโค, อิมสฺมึ ผลนฺติ เอวํ อตฺเถน อตฺเถ การเณน การเณ จิณฺณจริตตฺตา มคฺคปญฺญาย สุทิฏฺฐา โหนฺติ. โวจริตาติ วิจริตา. สทฺธา นิวิฏฺฐา โหตีติ โอกปฺปนสทฺธา ปติฏฺฐิตา โหติ. มตฺตโส นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ มตฺตาย โอโลกนํ ขมนฺติ. สทฺธามตฺตนฺติ สทฺธาเยว, อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ "Habiendo tocado con el cuerpo" significa habiendo tocado con el cuerpo mental que surge simultáneamente. "Habiendo visto con sabiduría" significa habiendo visto las verdades de los nobles con sabiduría. "Algunos efluvios" se refiere a una parte de los efluvios que deben ser abandonados por el primer sendero y los siguientes. "Proclamadas por el Tathāgata" son las cuatro verdades de los nobles enseñadas por el Tathāgata. "Son bien vistos con sabiduría" significa que en este contexto se enseña la virtud, la concentración, la visión cabal, el sendero y el fruto; así, por haber practicado con respecto al significado y la causa de la virtud, etc., son bien vistos por la sabiduría del sendero. "Vocaritā" significa practicados. "La fe está establecida" significa que la fe de convicción está asentada. "Soportan el examen en cierta medida" significa que son capaces de observar con moderación. "Solo fe" es simplemente fe; el otro término (pemamatta) es un sinónimo de este mismo. อิติ อิเมสุ อปฺปมาเทน กรณีเยสุ ปุคฺคเลสุ ตโย ปฏิวิทฺธมคฺคผลา เสขา. เตสุ อนุโลมเสนาสนํ เสวมานา กลฺยาณมิตฺเต ภชมานา อินฺทฺริยานิ สมนฺนานยมานา อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา เตสํ ยถาฐิโตว ปาฬิอตฺโถ. อวสาเน ปน ทฺเว โสตาปตฺติมคฺคสมงฺคิโน. เตหิ ตสฺส มคฺคสฺส อนุโลมเสนาสนํ เสวิตํ, กลฺยาณมิตฺตา ภชิตา, อินฺทฺริยานิ สมนฺนานีตานิ. อุปริ ปน ติณฺณํ มคฺคานํ อตฺถาย เสวมานา ภชมานา สมนฺนานยมานา อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺตีติ อยเมตฺถ ปาฬิอตฺโถ. Así, entre estas personas que deben actuar con diligencia, tres son aprendices (sekha) que han penetrado el sendero y el fruto. Entre ellos, al frecuentar lugares de vida adecuados, asociarse con buenos amigos y armonizar sus facultades, alcanzan gradualmente el estado de Arahant. Por lo tanto, el significado del texto canónico para ellos es tal como se presenta. Sin embargo, al final se mencionan dos que poseen el sendero de la entrada en la corriente. Por ellos, se ha frecuentado un lugar adecuado para ese sendero, se han asociado con buenos amigos y se han armonizado las facultades. Pero para el propósito de los tres senderos superiores, al frecuentar, asociarse y armonizar, alcanzarán gradualmente el estado de Arahant; este es el significado del texto canónico en este punto. วิตณฺฑวาที ปน อิมเมว ปาฬึ คเหตฺวา – ‘‘โลกุตฺตรมคฺโค น เอกจิตฺตกฺขณิโก, พหุจิตฺตกฺขณิโก’’ติ วทติ. โส วตฺตพฺโพ – ‘‘ยทิ อญฺเญน จิตฺเตน เสนาสนํ ปฏิเสวติ, อญฺเญน กลฺยาณมิตฺเต ภชติ, อญฺเญน อินฺทฺริยานิ สมนฺนาเนติ, อญฺญํ มคฺคจิตฺตนฺติ สนฺธาย ตฺวํ ‘น เอกจิตฺตกฺขณิโก มคฺโค, พหุจิตฺตกฺขณิโก’ติ วทสิ, เอวํ สนฺเต เสนาสนํ เสวมาโน นีโลภาสํ ปพฺพตํ ปสฺสติ, วนํ ปสฺสติ, มิคปกฺขีนํ [Pg.134] สทฺทํ สุณาติ, ปุปฺผผลานํ คนฺธํ ฆายติ, ปานียํ ปิวนฺโต รสํ สายติ, นิสีทนฺโต นิปชฺชนฺโต ผสฺสํ ผุสติ. เอวํ เต ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคีปิ โลกุตฺตรธมฺมสมงฺคีเยว ภวิสฺสติ. สเจ ปเนตํ สมฺปฏิจฺฉสิ, สตฺถารา สทฺธึ ปฏิวิรุชฺฌสิ. สตฺถารา หิ ปญฺจวิญฺญาณกายา เอกนฺตํ อพฺยากตาว วุตฺตา, ตํสมงฺคิสฺส กุสลากุสลํ ปฏิกฺขิตฺตํ, โลกุตฺตรมคฺโค จ เอกนฺตกุสโล. ตสฺมา ปชเหตํ วาท’’นฺติ ปญฺญเปตพฺโพ. สเจ ปญฺญตฺตึ น อุปคจฺฉติ, ‘‘คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวาหี’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ. Un sofista (vitaṇḍavādī), tomando este mismo texto, dice: "El sendero supramundano no es de un solo momento mental, sino de muchos". Se le debe decir: "Si afirmas que uno frecuenta un lugar con una mente, se asocia con buenos amigos con otra, armoniza las facultades con otra, y que la mente del sendero es otra, y basándote en esto dices que el sendero no es de un solo momento mental sino de muchos; si fuera así, mientras frecuenta el lugar, vería una montaña de color azul oscuro, escucharía el sonido de aves y fieras, olería el aroma de flores y frutos, saborearía el agua al beberla, y sentiría el contacto al sentarse o acostarse. De este modo, incluso aquel que posee las cinco conciencias sensoriales poseería el Dhamma supramundano. Si aceptas esto, contradices al Maestro. Pues el Maestro enseñó que los cinco grupos de conciencia son exclusivamente indeterminados (abyākata), y para quien los posee, se excluyen los estados sanos o insanos, mientras que el sendero supramundano es exclusivamente sano (kusala). Por lo tanto, abandona esa teoría". Así debe ser instruido. Si no acepta la explicación, debe ser despedido diciéndole: "Vete, entra temprano al monasterio y bebe tu gachas". ๑๘๓. นาหํ, ภิกฺขเว, อาทิเกเนวาติ อหํ, ภิกฺขเว, ปฐมเมว มณฺฑูกสฺส อุปฺปติตฺวา คมนํ วิย อญฺญาราธนํ อรหตฺเต ปติฏฺฐานํ น วทามิ. อนุปุพฺพสิกฺขาติ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. ปรโต ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. สทฺธาชาโตติ โอกปฺปนิยสทฺธาย ชาตสทฺโธ. อุปสงฺกมตีติ ครูนํ สมีปํ คจฺฉติ. ปยิรุปาสตีติ สนฺติเก นิสีทติ. ธาเรตีติ สาธุกํ กตฺวา ธาเรติ. ฉนฺโท ชายตีติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท ชายติ. อุสฺสหตีติ วีริยํ กโรติ. ตุเลตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ตุลยติ. ตุลยิตฺวา ปทหตีติ เอวํ ตีรณวิปสฺสนาย ตุลยนฺโต มคฺคปธานํ ปทหติ. ปหิตตฺโตติ เปสิตจิตฺโต. กาเยน เจว ปรมสจฺจนฺติ นามกาเยน นิพฺพานสจฺจํ สจฺฉิกโรติ. ปญฺญาย จาติ นามกายสมฺปยุตฺตาย มคฺคปญฺญาย ปฏิวิชฺฌติ ปสฺสติ. 183. "Monjes, yo no digo [que la realización ocurra] desde el principio", significa: "Monjes, no digo que el logro del conocimiento final y el establecimiento en el estado de Arahant ocurran de inmediato, como el salto de una rana". "Entrenamiento gradual" es un término en caso nominativo con sentido instrumental. El mismo método se aplica a los dos términos siguientes. "Nacido de la fe" significa que la fe ha surgido a través de la fe de convicción. "Se acerca" significa que va a la presencia de los maestros. "Sirve" significa que se sienta cerca de ellos. "Retiene" significa que lo memoriza bien. "Surge el deseo" significa que nace el deseo sano de actuar. "Se esfuerza" significa que aplica energía. "Examina" significa que evalúa como impermanente, sufriente y no-yo. "Habiendo examinado, se esfuerza" significa que, evaluando mediante la visión cabal de investigación, aplica el esfuerzo del sendero. "Resuelto" significa con la mente enviada [hacia el Nibbāna]. "Con el cuerpo [toca] la verdad suprema" significa que realiza la verdad del Nibbāna con el cuerpo mental. "Y con la sabiduría" significa que penetra y ve con la sabiduría del sendero asociada al cuerpo mental. อิทานิ ยสฺมา เต สตฺถุ อาคมนํ สุตฺวา ปจฺจุคฺคมนมตฺตมฺปิ น อกํสุ, ตสฺมา เตสํ จริยํ ครหนฺโต สาปิ นาม, ภิกฺขเว, สทฺธา นาโหสีติอาทิมาห. ตตฺถ กีวทูเรวิเมติ กิตฺตกํ ทูเร ฐาเน. โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ อปกฺกนฺตาติ วตฺตุํ วฏฺฏติ, น ปน กิญฺจิ อาห. จตุปฺปทํ เวยฺยากรณนฺติ จตุสจฺจพฺยากรณํ สนฺธาย วุตฺตํ. Ahora, puesto que ellos, habiendo oído de la llegada del Maestro, ni siquiera salieron a recibirlo, Él, censurando su conducta, dijo: "Monjes, incluso esa fe no existía", etc. En ese pasaje, "¿A qué distancia están estos de mí?" significa qué tan lejos se han apartado de las enseñanzas. Se podría decir que se han alejado cien o mil yoyanas, pero Él no dijo nada específico. La expresión "explicación de cuatro versos" fue dicha en referencia a la explicación de las cuatro verdades. ๑๘๔. ยสฺสุทฺทิฏฺฐสฺสาติ ยสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส. โยปิ โส, ภิกฺขเว, สตฺถาติ พาหิรกสตฺถารํ ทสฺเสติ. เอวรูปีติ เอวํชาติกา. ปโณปณวิยาติ ปณวิยา จ โอปณวิยา จ. น อุเปตีติ น โหติ. กยวิกฺกยกาเล วิย อคฺฆวฑฺฒนหาปนํ น โหตีติ อตฺโถ. อยํ โคโณ [Pg.135] กึ อคฺฆติ, วีสติ อคฺฆตีติ ภณนฺโต ปณติ นาม. น วีสติ อคฺฆติ, ทส อคฺฆตีติ ภณนฺโต โอปณติ นาม. อิทํ ปฏิเสเธนฺโต อาห ‘‘ปโณปณวิยา น อุเปตี’’ติ. อิทานิ ตํ ปโณปณวิยํ ทสฺเสตุํ เอวญฺจ โน อสฺส, อถ นํ กเรยฺยาม, น จ โน เอวมสฺส, น นํ กเรยฺยามาติ อาห. 184. Con respecto a 'Yassuddiṭṭhassāti', se refiere a aquel a quien se le ha indicado [la enseñanza]. Con las palabras 'incluso aquel que es un maestro, monjes', se muestra a un maestro ajeno a la Dispensación. 'Evarūpīti' significa de tal clase o naturaleza. 'Paṇopaṇaviyāti' se refiere tanto a la compra como a la venta. 'Na upetīti' significa que no ocurre. El sentido es que no hay aumento ni disminución del valor [del Dhamma] como ocurre en el momento de la compra y venta comercial. Quien dice: '¿Cuánto vale este buey? Vale veinte', se llama 'paṇati'. Quien dice: 'Este buey no vale veinte, vale diez', se llama 'opaṇati'. Prohibiendo esto, el Señor dijo: 'No se dedica al regateo (paṇopaṇaviyā)'. Ahora, para mostrar ese regateo, dijo: 'Si fuera así para nosotros, lo haríamos; si no fuera así para nosotros, no lo haríamos'. กึ ปน, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, ยํ ตถาคโต สพฺพโส อามิเสหิ วิสํสฏฺโฐ วิหรติ, เอวํ วิสํสฏฺฐสฺส สตฺถุโน เอวรูปา ปโณปณวิยา กึ ยุชฺชิสฺสติ? ปริโยคาหิย วตฺตโตติ ปริโยคาหิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา คเหตฺวา วตฺตนฺตสฺส. อยมนุธมฺโมติ อยํ สภาโว. ชานาติ ภควา, นาหํ ชานามีติ ภควา เอกาสนโภชเน อานิสํสํ ชานาติ, อหํ น ชานามีติ มยิ สทฺธาย ทิวสสฺส ตโย วาเร โภชนํ ปหาย เอกาสนโภชนํ ภุญฺชติ. รุฬหนียนฺติ โรหนียํ. โอชวนฺตนฺติ สิเนหวนฺตํ. กามํ ตโจ จาติ อิมินา จตุรงฺควีริยํ ทสฺเสติ. เอตฺถ หิ ตโจ เอกํ องฺคํ, นฺหารุ เอกํ, อฏฺฐิ เอกํ, มํสโลหิตํ เอกนฺติ เอวํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยํ อธิฏฺฐหิตฺวา อรหตฺตํ อปฺปตฺวา น วุฏฺฐหิสฺสามีติ เอวํ ปฏิปชฺชตีติ ทสฺเสติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. เทสนํ ปน ภควา เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน อรหตฺตนิกูเฏน นิฏฺฐาเปสีติ. Con respecto a 'Kiṃ pana, bhikkhaveti', significa: 'Monjes, dado que el Tathāgata vive totalmente desapegado de las cosas materiales, para un maestro así de desapegado, ¿cómo sería apropiado tal regateo?'. 'Pariyogāhiya vattatoti' se refiere a aquel que procede habiéndose sumergido, habiéndose elevado y habiéndose aferrado [a la práctica]. 'Ayamanudhammoti' significa que esta es su naturaleza adecuada. 'Jānāti bhagavā, nāhaṃ jānāmīti' significa que el Señor conoce el beneficio de comer en una sola sesión, mientras que yo no lo conozco; así, por fe en mí, el discípulo abandona la comida de tres veces al día y come en una sola sesión. 'Ruḷahanīyanti' significa lo que debe hacerse crecer o sanar. 'Ojavantanti' significa que posee esencia o vitalidad. Con las palabras 'Kāmaṃ taco cā', muestra el esfuerzo de los cuatro factores. Aquí, la piel es un factor, los tendones son otro, los huesos son otro, y la carne y la sangre son otro; así, habiendo emprendido el esfuerzo dotado de estos cuatro factores, uno practica pensando: 'No desistiré hasta alcanzar el estado de Arahant'. El resto es claro en todas partes. El Señor concluyó la enseñanza por medio de la culminación en el estado de Arahant, de acuerdo con la capacidad de la persona que es guiable (neyyapuggala). ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya. กีฏาคิริสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Ha finalizado la explicación del Kīṭāgirisutta. ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. Ha finalizado la explicación del segundo capítulo (Vagga). ๓. ปริพฺพาชกวคฺโค 3. Capítulo de los Vagabundos (Paribbājakavagga). ๑. เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตวณฺณนา 1. Explicación del Tevijjavacchasutta. ๑๘๕. เอวํ [Pg.136] เม สุตนฺติ เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตํ. ตตฺถ เอกปุณฺฑรีเกติ ปุณฺฑรีโก วุจฺจติ เสตมฺพรุกฺโข, โส ตสฺมึ อาราเม เอโก ปุณฺฑรีโก อตฺถีติ เอกปุณฺฑรีโก. เอตทโหสีติ ตตฺถ ปวิสิตุกามตาย อโหสิ. จิรสฺสํ โข, ภนฺเตติ ปกติยา อาคตปุพฺพตํ อุปาทาย. ธมฺมสฺส จานุธมฺมนฺติ อิธ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ธมฺโม นาม, มหาชนสฺส พฺยากรณํ อนุธมฺโม นาม. เสสํ ชีวกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๕๑ อาทโย) วุตฺตนยเมว. น เม เตติ อนนุญฺญาย ฐตฺวา อนุญฺญมฺปิ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาตี’’ติ หิ อิทํ อนุชานิตพฺพํ สิยา, – ‘‘จรโต จ เม…เป… ปจฺจุปฏฺฐิต’’นฺติ อิทํ ปน นานุชานิตพฺพํ. สพฺพญฺญุตญฺญาเณน หิ อาวชฺชิตฺวา ปชานาติ. ตสฺมา อนนุญฺญาย ฐตฺวา อนุญฺญมฺปิ ปฏิกฺขิปนฺโต เอวมาห. 185. 'Evaṃ me sutaṃ' introduce el Tevijjavacchasutta. Allí, 'ekapuṇḍarīketi' se refiere a un árbol de mango blanco llamado puṇḍarīka; como en ese parque hay un solo puṇḍarīka, se llama Ekapuṇḍarīka. 'Etadahosīti' se refiere al pensamiento que surgió por el deseo de entrar allí. 'Cirassaṃ kho, bhanteti' se dice en relación al hecho de que [el Señor] no había venido allí desde hacía mucho tiempo por su naturaleza habitual. 'Dhammassa cānudhammanti': aquí, el conocimiento de la omnisciencia se llama 'Dhamma', y la explicación dada a la gran multitud se llama 'anudhammo'. El resto es exactamente como se explicó en el Jīvakasutta. Con las palabras 'Na me te', el Señor se mantiene sin dar su consentimiento y rechaza lo que el vagabundo permite. Ciertamente, la afirmación: 'Él es omnisciente y todo lo ve, reclamando un conocimiento y visión total', podría ser aceptada por el Señor, pero la afirmación: 'Mientras camino... etc., [el conocimiento] está siempre presente', no debe ser aceptada. Pues el Señor conoce habiendo reflexionado con su conocimiento omnisciente. Por lo tanto, manteniéndose sin dar su consentimiento y rechazando lo que se permitía, habló de esa manera. ๑๘๖. อาสวานํ ขยาติ เอตฺถ สกึ ขีณานํ อาสวานํ ปุน เขเปตพฺพาภาวา ยาวเทวาติ น วุตฺตํ. ปุพฺเพนิวาสญาเณน เจตฺถ ภควา อตีตชานนคุณํ ทสฺเสติ, ทิพฺพจกฺขุญาเณน ปจฺจุปฺปนฺนชานนคุณํ, อาสวกฺขยญาเณน โลกุตฺตรคุณนฺติ. อิติ อิมาหิ ตีหิ วิชฺชาหิ สกลพุทฺธคุเณ สํขิปิตฺวา กเถสิ. 186. Con respecto a 'Āsavānaṃ khayā', puesto que una vez que las impurezas (āsavas) han sido extinguidas no necesitan ser extinguidas de nuevo, no se dijo 'yāvadeva' (tanto como sea necesario). Con el conocimiento de las vidas pasadas, el Señor muestra aquí la cualidad de conocer el pasado; con el conocimiento del ojo divino, muestra la cualidad de conocer el presente; y con el conocimiento de la destrucción de las impurezas, muestra la cualidad supramundana. Así, con estos tres conocimientos (vijjā), resumió y expuso todas las cualidades del Buda. คิหิสํโยชนนฺติ คิหิพนฺธนํ คิหิปริกฺขาเรสุ นิกนฺตึ. นตฺถิ โข วจฺฉาติ คิหิสํโยชนํ อปฺปหาย ทุกฺขสฺสนฺตกโร นาม นตฺถิ. เยปิ หิ สนฺตติมหามตฺโต อุคฺคเสโน เสฏฺฐิปุตฺโต วีตโสกทารโกติ คิหิลิงฺเค ฐิตาว อรหตฺตํ ปตฺตา, เตปิ มคฺเคน สพฺพสงฺขาเรสุ นิกนฺตึ สุกฺขาเปตฺวา ปตฺตา. ตํ ปตฺวา ปน น เตน ลิงฺเคน อฏฺฐํสุ, คิหิลิงฺคํ นาเมตํ หีนํ, อุตฺตมคุณํ ธาเรตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา ตตฺถ ฐิโต อรหตฺตํ ปตฺวา ตํทิวสเมว ปพฺพชติ วา ปรินิพฺพาติ วา. ภูมเทวตา ปน ติฏฺฐนฺติ. กสฺมา? นิลียโนกาสสฺส อตฺถิตาย. เสสกามภเว มนุสฺเสสุ โสตาปนฺนาทโย ตโย ติฏฺฐนฺติ, กามาวจรเทเวสุ [Pg.137] โสตาปนฺนา สกทาคามิโน จ, อนาคามิขีณาสวา ปเนตฺถ น ติฏฺฐนฺติ. กสฺมา? ตญฺหิ ฐานํ ลฬิตชนสฺส อาวาโส, นตฺถิ ตตฺถ เตสํ ปวิเวการหํ ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐานญฺจ. อิติ ตตฺถ ขีณาสโว ปรินิพฺพาติ, อนาคามี จวิตฺวา สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตติ. กามาวจรเทวโต อุปริ ปน จตฺตาโรปิ อริยา ติฏฺฐนฺติ. 'Gihisaṃyojananti' se refiere a las ataduras de un laico, al apego por las pertenencias laicas. 'Natthi kho vacchāti' significa que sin abandonar las ataduras laicas, no es posible poner fin al sufrimiento. Aunque personas como el gran ministro Santati, el hijo del banquero Uggasena y el joven Vītasoka alcanzaron el estado de Arahant mientras permanecían en forma laica, lo lograron tras secar el apego por todos los condicionamientos (saṅkhāras) a través del Sendero. Sin embargo, tras alcanzarlo, no permanecieron en esa forma laica, pues la forma laica es inferior y no puede sostener la cualidad suprema del estado de Arahant. Por lo tanto, quien permanece en ese estado, tras alcanzar el Arahantado, ese mismo día se ordena como monje o entra en el Parinibbāna. Sin embargo, las deidades terrestres sí permanecen en su forma, porque existe lugar para retirarse [en bosques y montañas]. Entre los seres humanos en los restantes reinos del deseo, los tres tipos de personas [nobles], comenzando por el Sotāpanna, pueden permanecer; en los reinos celestiales del deseo, permanecen los Sotāpannas y Sakadāgāmins, pero los Anāgāmins y Arahants no permanecen allí. ¿Por qué? Porque ese lugar es la morada de seres entregados al placer, y no hay allí lugares ocultos apropiados para el retiro. Así, un Arahant allí entra en Parinibbāna, y un Anāgāmin, tras morir, renace en las Moradas Puras. Por encima de los reinos celestiales del deseo [en los reinos de Brahma], los cuatro tipos de nobles pueden permanecer en su forma de Brahma. โสปาสิ กมฺมวาทีติ โสปิ กมฺมวาที อโหสิ, กิริยมฺปิ น ปฏิพาหิตฺถ. ตญฺหิ เอกนวุติกปฺปมตฺถเก อตฺตานํเยว คเหตฺวา กเถติ. ตทา กิร มหาสตฺโต ปาสณฺฑปริคฺคณฺหนตฺถํ ปพฺพชิโต ตสฺสปิ ปาสณฺฑสฺส นิปฺผลภาวํ ชานิตฺวา วีริยํ น หาเปสิ, กิริยวาที หุตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ. ตสฺมา เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 'Sopāsi kammavādīti' significa que él [el Bodhisatta en forma de un asceta Ajivaka] también era un defensor del kamma y no rechazaba la eficacia de la acción (kiriya). El Señor relató esto refiriéndose a sí mismo hace noventa y un eones. En aquel entonces, se dice que el Gran Ser se había ordenado para examinar las sectas y, habiendo comprendido la inutilidad de esa secta, no abandonó su esfuerzo y, siendo un defensor de la acción, renació en el cielo. Por eso habló así. El resto es claro en todas partes. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya. เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Ha finalizado la explicación del Tevijjavacchasutta. ๒. อคฺคิวจฺฉสุตฺตวณฺณนา 2. Explicación del Aggivacchasutta. ๑๘๗. เอวํ เม สุตนฺติ อคฺคิวจฺฉสุตฺตํ. ตตฺถ น โข อหนฺติ ปฐมวาเร นาหํ สสฺสตทิฏฺฐิโกติ วทติ, ทุติเย นาหํ อุจฺเฉททิฏฺฐิโกติ. เอวํ อนฺตานนฺติกาทิวเสน สพฺพวาเรสุ ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. โหติ จ น จ โหตีติ อยํ ปเนตฺถ เอกจฺจสสฺสตวาโท. เนว โหติ น น โหตีติ อยํ อมราวิกฺเขโปติ เวทิตพฺโพ. 187. ‘Evaṃ me sutaṃ’ se refiere al Aggivacchasutta. En ese contexto, ‘na kho ahaṃ’ (ciertamente yo no) significa que en la primera declaración el Buda dice: ‘No soy uno que sostiene la visión eternista’. En la segunda declaración, dice: ‘No soy uno que sostiene la visión aniquilacionista’. De este modo, debe entenderse el rechazo en todos los casos según las visiones de finitud, infinitud y demás. ‘Hoti ca na ca hoti’ (es y no es) es la visión del eternismo parcial. ‘Neva hoti na na hoti’ (ni es ni no es) debe entenderse como la visión de la evasión equívoca (amarāvikkhepa). ๑๘๙. สทุกฺขนฺติ กิเลสทุกฺเขน เจว วิปากทุกฺเขน จ สทุกฺขํ. สวิฆาตนฺติ เตสํเยว ทฺวินฺนํ วเสน สอุปฆาตกํ. สอุปายาสนฺติ เตสํเยว วเสน สอุปายาสํ. สปริฬาหนฺติ เตสํเยว วเสน สปริฬาหํ. 189. ‘Sadukkhaṃ’ (con sufrimiento) significa con el sufrimiento de las impurezas (kilesa-dukkha) y el sufrimiento de los resultados (vipāka-dukkha). ‘Savighātaṃ’ (con angustia) significa con opresión debido a esos mismos dos tipos de sufrimiento. ‘Saupāyāsaṃ’ (con desesperación) significa con aflicción debido a esos mismos dos. ‘Sapariḷāhaṃ’ (con febrilidad) significa con ardor debido a esos mismos dos. กิญฺจิ ทิฏฺฐิคตนฺติ กาจิ เอกา ทิฏฺฐิปิ รุจฺจิตฺวา ขมาเปตฺวา คหิตา อตฺถีติ ปุจฺฉติ. อปนีตนฺติ นีหฏํ อปวิทฺธํ. ทิฏฺฐนฺติ ปญฺญาย ทิฏฺฐํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยวยํ อทฺทส, ตสฺมา. สพฺพมญฺญิตานนฺติ สพฺเพสํ ติณฺณมฺปิ ตณฺหาทิฏฺฐิมานมญฺญิตานํ. มถิตานนฺติ เตสํเยว เววจนํ. อิทานิ ตานิ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต สพฺพอหํการ-มมํการ-มานานุสยานนฺติ อาห. เอตฺถ [Pg.138] หิ อหํกาโร ทิฏฺฐิ, มมํกาโร ตณฺหา, มานานุสโย มาโน. อนุปาทา วิมุตฺโตติ จตูหิ อุปาทาเนหิ กญฺจิ ธมฺมํ อนุปาทิยิตฺวา วิมุตฺโต. ‘Kiñci diṭṭhigataṃ’ (alguna visión): el errante pregunta si el Venerable Gotama ha aceptado, aprobado o tomado alguna visión en particular. ‘Apanītaṃ’ (eliminado) significa extraído o desechado. ‘Diṭṭhaṃ’ (visto) significa visto por la sabiduría del Sendero junto con la sabiduría de la visión cabal (vipassanā). ‘Tasmā’ (por lo tanto) se dice porque el Buda vio el surgimiento y la desaparición de los cinco agregados. ‘Sabbamaññitānaṃ’ (de todas las concepciones) se refiere a las tres formas de concepción: el deseo, la visión y el orgullo. ‘Mathitānaṃ’ (agitaciones) es un sinónimo de esas mismas concepciones. Ahora, para mostrarlas analíticamente, dice: ‘ahaṃkāra-mamaṃkāra-mānānusayānaṃ’ (el hacer-yo, el hacer-mío y la tendencia latente al orgullo). Aquí, el ‘hacer-yo’ es la visión, el ‘hacer-mío’ es el deseo y la ‘tendencia latente al orgullo’ es el orgullo mismo. ‘Anupādā vimutto’ (liberado mediante el no-apego) significa liberado tras no aferrarse a ningún fenómeno mediante los cuatro tipos de apego. ๑๙๐. น อุเปตีติ น ยุชฺชติ. เอตฺถ จ ‘‘น อุปปชฺชตี’’ติ อิทํ อนุชานิตพฺพํ สิยา. ยสฺมา ปน เอวํ วุตฺเต โส ปริพฺพาชโก อุจฺเฉทํ คณฺเหยฺย, อุปปชฺชตีติ ปน สสฺสตเมว, อุปปชฺชติ จ น จ อุปปชฺชตีติ เอกจฺจสสฺสตํ, เนว อุปปชฺชติ น น อุปปชฺชตีติ อมราวิกฺเขปํ, ตสฺมา ภควา – ‘‘อยํ อปฺปติฏฺโฐ อนาลมฺโพ โหตุ, สุขปเวสนฏฺฐานํ มา ลภตู’’ติ อนนุญฺญาย ฐตฺวา อนุญฺญมฺปิ ปฏิกฺขิปิ. อลนฺติ สมตฺถํ ปริยตฺตํ. ธมฺโมติ ปจฺจยาการธมฺโม. อญฺญตฺรโยเคนาติ อญฺญตฺถ ปโยเคน. อญฺญตฺราจริยเกนาติ ปจฺจยาการํ อชานนฺตานํ อญฺเญสํ อาจริยานํ สนฺติเก วสนฺเตน. 190. ‘Na upeti’ (no se aplica) significa que no es adecuado. En este punto, la expresión ‘no renace’ (na upapajjatī) podría haber sido permitida; sin embargo, si se dijera así, el errante podría adoptar la visión aniquilacionista. Por otro lado, si se dijera ‘renace’, adoptaría el eternismo; si se dijera ‘renace y no renace’, el eternismo parcial; y si se dijera ‘ni renace ni no renace’, la evasión equívoca. Por ello, el Bienaventurado, considerando: ‘Que este errante permanezca sin base ni apoyo, que no encuentre un lugar de entrada (para sus visiones)’, se mantuvo sin concederle la razón e incluso rechazó lo que podría haber sido admisible. ‘Alaṃ’ significa suficiente o adecuado. ‘Dhammo’ es la ley de la originación dependiente. ‘Aññatrayogena’ significa mediante un esfuerzo en otra dirección. ‘Aññatrācariyakena’ se refiere a alguien que vive bajo otros maestros que no conocen la ley de la originación dependiente. ๑๙๑. เตน หิ วจฺฉาติ ยสฺมา ตฺวํ สมฺโมหมาปาทินฺติ วทสิ, ตสฺมา ตํเยเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. อนาหาโร นิพฺพุโตติ อปฺปจฺจโย นิพฺพุโต. 191. ‘Tena hi Vaccha’: el Buda dice: ‘Puesto que dices que has caído en la confusión, por lo tanto, te interrogaré de nuevo sobre este mismo punto’. ‘Anāhāro nibbuto’ (extinguido sin combustible) significa extinguido por carecer de condiciones o causas. ๑๙๒. เยน รูเปนาติ เยน รูเปน สตฺตสงฺขาตํ ตถาคตํ รูปีติ ปญฺญาเปยฺย. คมฺภีโรติ คุณคมฺภีโร. อปฺปเมยฺโยติ ปมาณํ คณฺหิตุํ น สกฺกุเณยฺโย. ทุปฺปริโยคาฬฺโหติ ทุโอคาโห ทุชฺชาโน. เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโทติ ยถา มหาสมุทฺโท คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุชฺชาโน, เอวเมว ขีณาสโวปิ. ตํ อารพฺภ อุปปชฺชตีติอาทิ สพฺพํ น ยุชฺชติ. กถํ? ยถา ปรินิพฺพุตํ อคฺคึ อารพฺภ ปุรตฺถิมํ ทิสํ คโตติอาทิ สพฺพํ น ยุชฺชติ, เอวํ. 192. ‘Yena rūpena’ (por la forma): se refiere a la forma material, clasificada en elementos primarios y derivados, por la cual se podría designar al Tathāgata (concebido como un ser) como ‘poseedor de forma’. ‘Gambhīro’ (profundo) significa profundo en virtudes. ‘Appameyyoti’ (inconmensurable) significa que su medida no puede ser tomada. ‘Duppariyogāḷho’ (difícil de sondear) significa difícil de penetrar y difícil de conocer. ‘Seyyathāpi mahāsamuddo’ (como el gran océano): así como el gran océano es profundo, inconmensurable y difícil de conocer, así es también el Arahant. Decir ‘surge en dependencia de eso’ y demás afirmaciones no es aplicable. ¿Cómo? Así como no es aplicable decir que un fuego extinguido ha ido hacia el este, etc., del mismo modo ocurre en este caso. อนิจฺจตาติ อนิจฺจตาย. สาเร ปติฏฺฐิตนฺติ โลกุตฺตรธมฺมสาเร ปติฏฺฐิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ‘Aniccatā’ (impermanencia): debido a la condición de ser impermanente. ‘Sāre patiṭṭhitaṃ’ (establecido en la esencia) significa establecido en la esencia del Dhamma supramundano. El resto es evidente en todos los casos. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. อคฺคิวจฺฉสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Finaliza el comentario del Aggivacchasutta. ๓. มหาวจฺฉสุตฺตวณฺณนา 3. Comentario del Mahāvacchasutta. ๑๙๓. เอวํ [Pg.139] เม สุตนฺติ มหาวจฺฉสุตฺตํ. ตตฺถ สหกถีติ สทฺธึวาโท, พหุํ มยา ตุมฺเหหิ สทฺธึ กถิตปุพฺพนฺติ กถํ สาเรติ เมตฺตึ ฆเฏติ. ปุริมานิ หิ ทฺเว สุตฺตานิ เอตสฺเสว กถิตานิ, สํยุตฺตเก อพฺยากตสํยุตฺตํ (สํ. นิ. ๔.๔๑๖ อาทโย) นาม เอตสฺเสว กถิตํ – ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, สสฺสโต โลโก อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อพฺยากตเมต’’นฺติ เอวํ เอกุตฺตรนิกาเยปิ อิมินา สทฺธึ กถิตํ อตฺถิเยว. ตสฺมา เอวมาห. สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ ตสฺส อาคตาคตสฺส สงฺคหํ กตฺวา โอกาสมกาสิเยว. กสฺมา? อยญฺหิ สสฺสตทิฏฺฐิโก, สสฺสตทิฏฺฐิกา จ สีฆํ ลทฺธึ น วิสฺสชฺเชนฺติ, วสาเตลมกฺขิตปิโลติกา วิย จิเรน สุชฺฌนฺติ. ปสฺสติ จ ภควา – ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก กาเล คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต ลทฺธึ วิสฺสชฺเชตฺวา มม สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ฉ อภิญฺญาโย สจฺฉิกตฺวา อภิญฺญาตสาวโก ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา ตสฺส อาคตาคตสฺส สงฺคหํ กตฺวา โอกาสมกาสิเยว. อิทํ ปนสฺส ปจฺฉิมคมนํ. โส หิ อิมสฺมึ สุตฺเต ตรณํ วา โหตุ อตรณํ วา, ยฏฺฐึ โอตริตฺวา อุทเก ปตมาโน วิย สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชิสฺสามีติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อาคโต. ตสฺมา ธมฺมเทสนํ ยาจนฺโต สาธุ เม ภวํ โคตโมติอาทิมาห. ตสฺส ภควา มูลวเสน สํขิตฺตเทสนํ, กมฺมปถวเสน วิตฺถารเทสนํ เทเสสิ. มูลวเสน เจตฺถ อติสํขิตฺตา เทสนา, กมฺมปถวเสน สํขิตฺตา วิตฺถารสทิสา. พุทฺธานํ ปน นิปฺปริยาเยน วิตฺถารเทสนา นาม นตฺถิ. จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานมฺปิ หิ สตฺตปกรเณ อภิธมฺมปิฏเก จ สพฺพํ สํขิตฺตเมว. ตสฺมา มูลวเสนาปิ กมฺมปถวเสนาปิ สํขิตฺตเมว เทเสสีติ เวทิตพฺโพ. 193. ‘Evaṃ me sutaṃ’ se refiere al Mahāvacchasutta. En él, ‘sahakathī’ significa diálogo; Vacchagotta recuerda su conversación previa diciendo: ‘He conversado mucho con usted anteriormente’, estableciendo así una conexión amistosa. En efecto, los dos suttas anteriores fueron predicados a él, y en el Saṃyutta Nikāya se le predicó el Abyākata Saṃyutta. También en el Anguttara Nikāya existen diálogos con él. El Buda brindaba acogida y daba oportunidad a Vacchagotta cada vez que venía. ¿Por qué? Porque él tenía la visión eternista, y los que la sostienen no abandonan su creencia rápidamente; se purifican después de mucho tiempo, como un paño viejo manchado de grasa y aceite. El Buda vio: ‘Con el paso del tiempo, este errante abandonará su creencia, se ordenará en mi presencia, realizará los seis conocimientos superiores (abhiññā) y será un discípulo distinguido’. Esta fue su última visita. Él vino con la determinación: ‘Sea que logre cruzar o no, iré al asceta Gotama y me ordenaré, como quien entra al agua apoyándose en un bastón’. El Buda le enseñó de forma breve mediante las raíces (mūla) y de forma detallada mediante los caminos de acción (kammapatha). En realidad, para los Budas no existe una ‘enseñanza detallada’ en sentido absoluto, pues incluso el Paṭṭhāna y todo el Abhidhamma se consideran enseñanzas resumidas. ๑๙๔. ตตฺถ ปาณาติปาตา เวรมณี กุสลนฺติอาทีสุ ปฏิปาฏิยา สตฺตธมฺมา กามาวจรา, อนภิชฺฌาทโย ตโย จตุภูมิกาปิ วฏฺฏนฺติ. 194. En pasajes como ‘el abstenerse de matar es saludable’, los siete primeros factores son de la esfera de los sentidos (kāmāvacara). Los tres factores finales, como la no codicia y otros, pueden pertenecer a los cuatro planos de existencia. ยโต โข, วจฺฉ, ภิกฺขุโนติ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, ยถา ปน ชีวกสุตฺเต จ จงฺกีสุตฺเต จ, เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต จ อตฺตานเมว สนฺธาเยตํ ภควตา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. En cuanto a las palabras 'Desde que, Vaccha, un monje...', aunque se han dicho sin especificar a alguien en particular, debe entenderse que en este sutta, al igual que en el Jīvakasutta y el Caṅkīsutta, el Bienaventurado se refirió a sí mismo al pronunciarlas. ๑๙๕. อตฺถิ [Pg.140] ปนาติ กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? อยํ กิรสฺส ลทฺธิ – ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ สาสเน สตฺถาว อรหา โหติ, สาวโก ปน อรหตฺตํ ปตฺตุํ สมตฺโถ นตฺถิ. สมโณ จ โคตโม ‘ยโต โข, วจฺฉ, ภิกฺขุโน’ติ เอกํ ภิกฺขุํ กเถนฺโต วิย กเถติ, อตฺถิ นุ โข สมณสฺส โคตมสฺส สาวโก อรหตฺตปฺปตฺโต’’ติ. เอตมตฺถํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ ติฏฺฐตูติ ภวํ ตาว โคตโม ติฏฺฐตุ, ภวญฺหิ โลเก ปากโฏ อรหาติ อตฺโถ. ตสฺมึ พฺยากเต อุตฺตริ ภิกฺขุนีอาทีนํ วเสน ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ภควาปิสฺส พฺยากาสิ. 195. Con respecto a '¿Pero existe?', ¿con qué intención pregunta? Se dice que él tenía esta creencia: 'En esa enseñanza, solo el Maestro es un Arahant; ningún discípulo es capaz de alcanzar el estado de Arahant'. Al decir el Asceta Gotama 'Desde que, Vaccha, un monje...', como si hablara de un solo monje, Vaccha se pregunta: '¿Acaso hay algún discípulo del Asceta Gotama que haya alcanzado el estado de Arahant?'. Con esta intención pregunta. Allí, 'que esto quede a un lado' (tiṭṭhatu) significa: 'Que el venerable Gotama quede a un lado por ahora, pues es bien conocido en el mundo como un Arahant'. Una vez que esto fue respondido, él preguntó más basándose en las monjas y demás, y el Bienaventurado le respondió. ๑๙๖. อาราธโกติ สมฺปาทโก ปริปูรโก. 196. 'Aquel que ha logrado el éxito' (ārādhako) significa alguien que cumple y completa la práctica. ๑๙๗. เสขาย วิชฺชาย ปตฺตพฺพนฺติ เหฏฺฐิมผลตฺตยํ ปตฺตพฺพํ. ตํ สพฺพํ มยา อนุปฺปตฺตนฺติ วทติ. วิตณฺฑวาที ปนาห – ‘‘กตเม ธมฺมา เสกฺขา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา เหฏฺฐิมานิ จ ตีณิ สามญฺญผลานี’’ติ (ธ. ส. ๑๐๒๓) วจนโต อรหตฺตมคฺโคปิ อเนน ปตฺโตเยว. ผลํ ปน อปตฺตํ, ตสฺส ปตฺติยา อุตฺตริ โยคํ กถาเปตีติ. โส เอวํ สญฺญาเปตพฺโพ – 197. 'Debe ser alcanzado mediante el conocimiento de quien está en entrenamiento' (sekhāya vijjāya pattabbaṃ) se refiere a que deben alcanzarse los tres frutos inferiores. Él dice: 'Todo eso ha sido alcanzado por mí'. Sin embargo, un polemista (Vitaṇḍavādī) dice: '¿Cuáles son los estados de entrenamiento? Los cuatro caminos supramundanos y los tres frutos inferiores de la vida ascética'. Según este dicho, el camino al estado de Arahant también habría sido alcanzado por él. Pero como no ha alcanzado el fruto, se le hace hablar sobre el esfuerzo adicional para alcanzarlo. A él se le debe instruir de esta manera: ‘‘โย เว กิเลสานิ ปหาย ปญฺจ,ปริปุณฺณเสโข อปริหานธมฺโม; เจโตวสิปฺปตฺโต สมาหิตินฺทฺริโย,ส เว ฐิตตฺโตติ นโร ปวุจฺจตี’’ติ. (อ. นิ. ๔.๕); 'Aquel que ciertamente ha abandonado los cinco [grilletes], que ha perfeccionado el entrenamiento y posee una naturaleza que no declina; que ha alcanzado el dominio sobre su mente y tiene sus facultades compuestas, ese hombre es llamado verdaderamente alguien de ser firme'. อนาคามิปุคฺคโล หิ เอกนฺตปริปุณฺณเสโข. ตํ สนฺธาย ‘‘เสขาย วิชฺชาย ปตฺตพฺพ’’นฺติ อาห. มคฺคสฺส ปน เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา ตตฺถ ฐิตสฺส ปุจฺฉา นาม นตฺถิ. อิมินา สุตฺเตน มคฺโคปิ พหุจิตฺตกฺขณิโก โหตูติ เจ. เอตํ น พุทฺธวจนํ, วุตฺตคาถาย จ อตฺโถ วิรุชฺฌติ. ตสฺมา อนาคามิผเล ฐตฺวา อรหตฺตมคฺคสฺส วิปสฺสนํ กถาเปตีติ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปนสฺส น เกวลํ สุทฺธอรหตฺตสฺเสว อุปนิสฺสโย, ฉนฺนมฺปิ อภิญฺญานํ อุปนิสฺสโย อตฺถิ, ตสฺมา ภควา – ‘‘เอวมยํ สมเถ กมฺมํ กตฺวา ปญฺจ อภิญฺญา นิพฺพตฺเตสฺสติ, วิปสฺสนาย กมฺมํ กตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ. เอวํ ฉฬภิญฺโญ มหาสาวโก ภวิสฺสตี’’ติ วิปสฺสนามตฺตํ อกเถตฺวา สมถวิปสฺสนา อาจิกฺขิ. Pues el que no regresa (anāgāmī) es el que ha perfeccionado plenamente el entrenamiento. Refiriéndose a él, dijo: 'debe ser alcanzado mediante el conocimiento de quien está en entrenamiento'. Debido a que el momento del camino dura un solo instante de consciencia, no es posible hacer preguntas mientras se está en él. Si se dijera que, según este sutta, el camino también tiene muchos instantes de consciencia, eso no sería la palabra del Buda y contradiría la estrofa citada. Por lo tanto, debe entenderse que, establecido en el fruto de no regresar, se le hace hablar sobre la visión cabal para el camino del estado de Arahant. Además, dado que él tenía no solo el potencial para el estado de Arahant puro, sino también el potencial para las seis aplicaciones del conocimiento directo, el Bienaventurado pensó: 'Habiendo practicado la tranquilidad (samatha), este producirá los cinco conocimientos directos; y habiendo practicado la visión cabal (vipassanā), alcanzará el estado de Arahant. Así será un gran discípulo dotado de los seis conocimientos directos'. Por ello, en lugar de enseñar solo la visión cabal, le instruyó en tanto tranquilidad como visión cabal. ๑๙๘. สติ [Pg.141] สติอายตเนติ สติ สติการเณ. กิญฺเจตฺถ การณํ? อภิญฺญา วา อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ วา อวสาเน ปน อรหตฺตํ วา การณํ อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา วาติ เวทิตพฺพํ. 198. 'Habiendo siempre una base' (sati sati āyatane) significa habiendo siempre una causa. ¿Cuál es aquí la causa? Debe entenderse que la causa es ya sea el jhana que sirve de base para el conocimiento directo o, en última instancia, el estado de Arahant o la visión cabal para el estado de Arahant. ๒๐๐. ปริจิณฺโณ เม ภควาติ สตฺต หิ เสขา ภควนฺตํ ปริจรนฺติ นาม, ขีณาสเวน ภควา ปริจิณฺโณ โหติ. อิติ สงฺเขเปน อรหตฺตํ พฺยากโรนฺโต เถโร เอวมาห. เต ปน ภิกฺขู ตมตฺถํ น ชานึสุ, อชานนฺตาว ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา. ภควโต อาโรเจสุํ. เทวตาติ เตสํ คุณานํ ลาภี เทวตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 200. 'El Bienaventurado ha sido servido por mí' (pariciṇṇo me bhagavā): los siete tipos de personas en entrenamiento ciertamente sirven al Bienaventurado, pero para un Arahant, el Bienaventurado ya ha sido servido. Declarando así brevemente su estado de Arahant, el Anciano habló de esta manera. Sin embargo, aquellos monjes no comprendieron ese significado y, sin comprenderlo, simplemente aceptaron sus palabras e informaron al Bienaventurado. 'Deidad' (devatā) se refiere a una deidad que posee esas cualidades. El resto es evidente en todas partes. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya, มหาวจฺฉสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ha concluido la explicación del Mahāvacchasutta. ๔. ทีฆนขสุตฺตวณฺณนา 4. Explicación del Dīghanakhasutta ๒๐๑. เอวํ เม สุตนฺติ ทีฆนขสุตฺตํ. ตตฺถ สูกรขตายนฺติ สูกรขตาติ เอวํนามเก เลเณ. กสฺสปพุทฺธกาเล กิร ตํ เลณํ เอกสฺมึ พุทฺธนฺตเร ปถวิยา วฑฺฒมานาย อนฺโตภูมิคตํ ชาตํ. อเถกทิวสํ เอโก สูกโร ตสฺส ฉทนปริยนฺตสมีเป ปํสุํ ขณิ. เทเว วุฏฺเฏ ปํสุโธโต ฉทนปริยนฺโต ปากโฏ อโหสิ. เอโก วนจรโก ทิสฺวา – ‘‘ปุพฺเพ สีลวนฺเตหิ ปริภุตฺตเลเณน ภวิตพฺพํ, ปฏิชคฺคิสฺสามิ น’’นฺติ สมนฺตโต ปํสุํ อปเนตฺวา เลณํ โสเธตฺวา กุฏฺฏปริกฺเขปํ กตฺวา ทฺวารวาตปานํ โยเชตฺวา สุปรินิฏฺฐิต-สุธากมฺมจิตฺตกมฺมรชตปฏฺฏสทิสาย วาลุกาย สนฺถตปริเวณํ เลณํ กตฺวา มญฺจปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต วสนตฺถาย อทาสิ. เลณํ คมฺภีรํ อโหสิ โอตริตฺวา อภิรุหิตพฺพํ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. 201. 'Así lo he oído' se refiere al Dīghanakhasutta. Allí, 'en Sūkarakhatā' significa en la cueva de ese nombre. Se dice que en la época del Buda Kassapa, durante el intervalo entre budas, la tierra creció y la cueva quedó enterrada bajo el suelo. Entonces, un día, un cerdo excavó la tierra cerca del borde del techo de esa cueva. Al llover, el borde del techo, lavado de tierra, se hizo visible. Un habitante del bosque lo vio y pensó: 'En el pasado, esta debe haber sido una cueva utilizada por monjes virtuosos; la restauraré'. Retiró la tierra de los alrededores, limpió la cueva, construyó paredes, instaló puertas y ventanas, completó el enlucido y la decoración, cubrió el patio con arena similar a placas de plata, dispuso camas y asientos, y la ofreció para la morada del Bienaventurado. La cueva era profunda y había que descender y subir. A esto se refiere lo dicho. ทีฆนโขติ ตสฺส ปริพฺพาชกสฺส นามํ. อุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? โส กิร เถเร อฑฺฒมาสปพฺพชิเต จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ มาตุโล อญฺญํ ปาสณฺฑํ คนฺตฺวา น จิรํ ติฏฺฐติ, อิทานิ ปนสฺส สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คตสฺส อฑฺฒมาโส ชาโต. ปวตฺติมฺปิสฺส น สุณามิ, โอชวนฺตํ [Pg.142] นุ โข สาสนํ, ชานิสฺสามิ น’’นฺติ คนฺตุกาโม ชาโต. ตสฺมา อุปสงฺกมิ. เอกมนฺตํ ฐิโตติ ตสฺมึ กิร สมเย เถโร ภควนฺตํ พีชยมาโน ฐิโต โหติ, ปริพฺพาชโก มาตุเล หิโรตฺตปฺเปน ฐิตโกว ปญฺหํ ปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกมนฺตํ ฐิโต’’ติ. 'Dīghanakha' es el nombre de ese asceta errante. '¿Por qué se acercó?' Se dice que cuando el Anciano llevaba medio mes de ordenado, él pensó: 'Mi tío materno no suele permanecer mucho tiempo en otras sectas, pero ahora ya ha pasado medio mes desde que fue a la presencia del asceta Gotama. No escucho noticias de él. ¿Será acaso que su enseñanza es sustanciosa? Lo averiguaré'. Deseando ir, se acercó. 'Parado a un lado': se dice que en ese momento el Anciano estaba de pie abanicando al Bienaventurado, y el asceta errante hizo su pregunta permaneciendo de pie por respeto y temor reverencial hacia su tío. Por eso se dice 'parado a un lado'. สพฺพํ เม นกฺขมตีติ สพฺพา เม อุปปตฺติโย นกฺขมนฺติ, ปฏิสนฺธิโย นกฺขมนฺตีติ อธิปฺปาเยน วทติ. เอตฺตาวตาเนน ‘‘อุจฺเฉทวาโทหมสฺมี’’ติ ทีปิตํ โหติ. ภควา ปนสฺส อธิปฺปายํ มุญฺจิตฺวา อกฺขเร ตาว โทสํ ทสฺเสนฺโต ยาปิ โข เตติอาทิมาห. ตตฺถ เอสาปิ เต ทิฏฺฐิ นกฺขมตีติ เอสาปิ เต ปฐมํ รุจฺจิตฺวา ขมาเปตฺวา คหิตทิฏฺฐิ นกฺขมตีติ. เอสา เจ เม, โภ โคตม, ทิฏฺฐิ ขเมยฺยาติ มยฺหญฺหิ สพฺพํ นกฺขมตีติ ทิฏฺฐิ, ตสฺส มยฺหํ ยา เอสา สพฺพํ เม นกฺขมตีติ ทิฏฺฐิ, เอสา เม ขเมยฺย. ยํ ตํ ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิสฺส ตาทิสเมว. ยถา สพฺพคหเณน คหิตาปิ อยํ ทิฏฺฐิ ขมติ, เอวเมวํ ตมฺปิ ขเมยฺย. เอวํ อตฺตโน วาเท อาโรปิตํ โทสํ ญตฺวา ตํ ปริหรามีติ สญฺญาย วทติ, อตฺถโต ปนสฺส ‘‘เอสา ทิฏฺฐิ น เม ขมตี’’ติ อาปชฺชติ. ยสฺส ปเนสา น ขมติ น รุจฺจติ, ตสฺสายํ ตาย ทิฏฺฐิยา สพฺพํ เม น ขมตีติ ทิฏฺฐิ รุจิตํ. เตน หิ ทิฏฺฐิอกฺขเมน อรุจิเตน ภวิตพฺพนฺติ สพฺพํ ขมตีติ รุจฺจตีติ อาปชฺชติ. น ปเนส ตํ สมฺปฏิจฺฉติ, เกวลํ ตสฺสาปิ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อุจฺเฉทเมว คณฺหาติ. เตนาห ภควา อโต โข เต, อคฺคิเวสฺสน,…เป… อญฺญญฺจ ทิฏฺฐึ อุปาทิยนฺตีติ. ตตฺถ อโตติ ปชหนเกสุ นิสฺสกฺกํ, เย ปชหนฺติ, เตหิ เย นปฺปชหนฺตีติ วุจฺจิยนฺติ, เตว พหุตราติ อตฺโถ. พหู หิ พหุตราติ เอตฺถ หิกาโร นิปาตมตฺตํ, พหู พหุตราติ อตฺโถ. ปรโต ตนู หิ ตนุตราติ ปเทปิ เอเสว นโย. เย เอวมาหํสูติ เย เอวํ วทนฺติ. ตญฺเจว ทิฏฺฐึ นปฺปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทิฏฺฐึ อุปาทิยนฺตีติ มูลทสฺสนํ นปฺปชหนฺติ, อปรทสฺสนํ อุปาทิยนฺติ. La frase 'Nada me complace' significa: 'ninguna forma de existencia posterior me complace, los renacimientos no me complacen'; con este propósito habla él. Con estas palabras, él está indicando: 'Soy un aniquilacionista (ucchedavāda)'. Sin embargo, el Bienaventurado, dejando de lado por un momento la intención profunda de Dīghanakha y queriendo señalar primero el error literal en sus palabras, dijo 'Incluso esa visión tuya...', etc. Allí, 'Incluso esa visión tuya no te complace' significa que esta visión que inicialmente aceptaste y adoptaste con agrado, tampoco te complace. En la frase 'Si esta visión mía, Honorable Gotama, me complaciera', el sentido es: 'Tengo la visión de que nada me complace, por lo tanto, para mí, que sostengo tal visión de aniquilación, esta visión debería complacerme'. Lo que se expresó como 'nada me complace' es exactamente de esa naturaleza para él. Así como esta visión es aceptada al incluirlo todo (como si fuera un punto de vista eterno), de la misma manera debería complacerle su propia visión. Al darse cuenta del error que el Bienaventurado señaló en su propia tesis, él habla con la intención de decir: 'Rechazo ese error'; sin embargo, en sentido estricto, de ello se sigue que 'esta visión no me complace'. Para aquel a quien esta visión no le agrada, le resulta agradable la visión de que 'nada me complace' en virtud de esa misma postura. Por tanto, si se rechaza la visión y no agrada, se incurre en el error de que 'todo le complace'. Pero él no acepta esa conclusión; meramente se aferra a la aniquilación absoluta a través de esa misma visión aniquilacionista. Por eso el Bienaventurado dijo: 'De esos, Aggivessana... se aferran a otra visión'. Allí, 'de esos' (ato) es un ablativo referido a quienes abandonan las visiones; el sentido es que aquellos de quienes se dice que no las abandonan son mucho más numerosos que los que sí lo hacen. En 'muchos son más numerosos', la partícula 'hi' es solo un expletivo; el significado es que son extremadamente muchos. El mismo método se aplica después al término 'pocos son más escasos'. 'Quienes así hablaron' se refiere a quienes así dicen. 'No abandonan esa visión y se aferran a otra' significa que no abandonan su visión original y se apegan a una visión posterior. เอตฺถ จ สสฺสตํ คเหตฺวา ตมฺปิ อปฺปหาย อุจฺเฉทํ วา เอกจฺจสสฺสตํ วา คเหตุํ น สกฺกา, อุจฺเฉทมฺปิ คเหตฺวา ตํ อปฺปหาย สสฺสตํ วา เอกจฺจสสฺสตํ วา น สกฺกา คเหตุํ, เอกจฺจสสฺสตมฺปิ คเหตฺวา ตํ อปฺปหาย สสฺสตํ วา อุจฺเฉทํ วา น สกฺกา คเหตุํ. มูลสสฺสตํ ปน อปฺปหาย [Pg.143] อญฺญํ สสฺสตเมว สกฺกา คเหตุํ. กถํ? เอกสฺมิญฺหิ สมเย ‘‘รูปํ สสฺสต’’นฺติ คเหตฺวา อปรสฺมึ สมเย ‘‘น สุทฺธรูปเมว สสฺสตํ, เวทนาปิ สสฺสตา, วิญฺญาณมฺปิ สสฺสต’’นฺติ คณฺหาติ. อุจฺเฉเทปิ เอกจฺจสสฺสเตปิ เอเสว นโย. ยถา จ ขนฺเธสุ, เอวํ อายตเนสุปิ โยเชตพฺพํ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ตญฺเจว ทิฏฺฐึ นปฺปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทิฏฺฐึ อุปาทิยนฺตี’’ติ. En este contexto, habiendo adoptado el eternismo, no es posible adoptar el aniquilacionismo o el eternismo parcial sin abandonar aquel primero; habiendo adoptado el aniquilacionismo, no es posible adoptar el eternismo o el eternismo parcial sin abandonarlo; y habiendo adoptado el eternismo parcial, no es posible adoptar el eternismo o el aniquilacionismo sin abandonarlo. Sin embargo, sin abandonar el eternismo original, sí es posible adoptar otra forma de la misma visión eternista. ¿Cómo ocurre esto? En un momento dado, uno asume que 'la forma es eterna', y en otro momento asume que 'no solo la forma pura es eterna, sino que también la sensación es eterna... el conocimiento es eterno'. Lo mismo se aplica al aniquilacionismo y al eternismo parcial. Y así como se aplica a los agregados, debe aplicarse también a las bases sensoriales. Con referencia a esto se dijo: 'No abandonan esa visión y se aferran a otra'. ทุติยวาเร อโตติ อปฺปชหนเกสุ นิสฺสกฺกํ, เย นปฺปชหนฺติ, เตหิ, เย ปชหนฺตีติ วุจฺจิยนฺติ, เตว ตนุตรา อปฺปตราติ อตฺโถ. ตญฺเจว ทิฏฺฐึ ปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทิฏฺฐึ น อุปาทิยนฺตีติ ตญฺจ มูลทสฺสนํ ปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทสฺสนํ น คณฺหนฺติ. กถํ? เอกสฺมิญฺหิ สมเย ‘‘รูปํ สสฺสต’’นฺติ คเหตฺวา อปรสฺมึ สมเย ตตฺถ อาทีนวํ ทิสฺวา ‘‘โอฬาริกเมตํ มยฺหํ ทสฺสน’’นฺติ ปชหติ ‘‘น เกวลญฺจ รูปํ สสฺสตนฺติ ทสฺสนเมว โอฬาริกํ, เวทนาปิ สสฺสตา…เป… วิญฺญาณมฺปิ สสฺสตนฺติ ทสฺสนํ โอฬาริกเมวา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. อุจฺเฉเทปิ เอกจฺจสสฺสเตปิ เอเสว นโย. ยถา จ ขนฺเธสุ, เอวํ อายตเนสุปิ โยเชตพฺพํ. เอวํ ตญฺจ มูลทสฺสนํ ปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทสฺสนํ น คณฺหนฺติ. En la segunda sección, 'de esos' (ato) es un ablativo referido a quienes no abandonan sus visiones; el sentido es que aquellos de quienes se dice que las abandonan son más escasos y pocos que los anteriores. 'Abandonan esa visión y no se aferran a otra' significa que abandonan su visión original y no adoptan ninguna otra. ¿Cómo ocurre esto? En un momento dado, uno asume que 'la forma es eterna', pero en otro momento, al ver el peligro en ello, reflexiona: 'Esta visión mía es burda' y la abandona; y no solo descarta la visión de que 'la forma es eterna', sino que reflexiona: 'La visión de que la sensación es eterna... el conocimiento es eterno, es igualmente burda', y la suelta. Lo mismo se aplica al aniquilacionismo y al eternismo parcial. Y así como se aplica a los agregados, debe aplicarse también a las bases sensoriales. De este modo, abandonan su visión original y no adoptan ninguna otra visión. สนฺตคฺคิเวสฺสนาติ กสฺมา อารภิ? อยํ อุจฺเฉทลทฺธิโก อตฺตโน ลทฺธึ นิคูหติ, ตสฺสา ปน ลทฺธิยา วณฺเณ วุจฺจมาเน อตฺตโน ลทฺธึ ปาตุกริสฺสตีติ ติสฺโส ลทฺธิโย เอกโต ทสฺเสตฺวา วิภชิตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ¿Por qué el Bienaventurado inició la enseñanza diciendo 'Aggivessana, existen...'? Este Dīghanakha, siendo un aniquilacionista, ocultaba su propia doctrina; sin embargo, el Buda pensó que si se mencionaban las características de tales doctrinas, él revelaría la suya. Por lo tanto, presentó las tres doctrinas juntas para analizarlas e inició este discurso. สาราคาย สนฺติเกติอาทีสุ ราควเสน วฏฺเฏ รชฺชนสฺส อาสนฺนา ตณฺหาทิฏฺฐิสํโยชเนน วฏฺฏสํโยชนสฺส สนฺติเก. อภินนฺทนายาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสเนว คิลิตฺวา ปริยาทิยนสฺส คหณสฺส จ อาสนฺนาติ อตฺโถ. อสาราคาย สนฺติเกติอาทีสุ วฏฺเฏ อรชฺชนสฺส อาสนฺนาติอาทินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. En pasajes como 'cerca del apego' (sārāgāya santike), el sentido es que por el poder del deseo se está cerca de deleitarse en el ciclo de renacimientos (vaṭṭa), y cerca de la atadura al ciclo mediante los grilletes del anhelo y las visiones. 'Para el regocijo' (abhinandanāyā) significa estar cerca de ser consumido y atrapado meramente por el poder del anhelo y las visiones. En pasajes como 'cerca del desapego' (asārāgāya santike), el sentido debe entenderse por el método opuesto, como estar cerca de no deleitarse en el ciclo de renacimientos. เอตฺถ จ สสฺสตทสฺสนํ อปฺปสาวชฺชํ ทนฺธวิราคํ, อุจฺเฉททสฺสนํ มหาสาวชฺชํ ขิปฺปวิราคํ. กถํ? สสฺสตวาที หิ อิธโลกํ ปรโลกญฺจ อตฺถีติ ชานาติ, สุกตทุกฺกฏานํ ผลํ อตฺถีติ ชานาติ, กุสลํ กโรติ, อกุสลํ กโรนฺโต ภายติ, วฏฺฏํ อสฺสาเทติ, อภินนฺทติ. พุทฺธานํ [Pg.144] วา พุทฺธสาวกานํ วา สมฺมุขีภูโต สีฆํ ลทฺธึ ชหิตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา ตํ สสฺสตทสฺสนํ อปฺปสาวชฺชํ ทนฺธวิราคนฺติ วุจฺจติ. อุจฺเฉทวาที ปน อิธโลกปรโลกํ อตฺถีติ ชานาติ, สุกตทุกฺกฏานํ ผลํ อตฺถีติ ชานาติ, กุสลํ น กโรติ, อกุสลํ กโรนฺโต น ภายติ, วฏฺฏํ น อสฺสาเทติ, นาภินนฺทติ, พุทฺธานํ วา พุทฺธสาวกานํ วา สมฺมุขีภาเว สีฆํ ทสฺสนํ ปชหติ. ปารมิโย ปูเรตุํ สกฺโกนฺโต พุทฺโธ หุตฺวา, อสกฺโกนฺโต อภินีหารํ กตฺวา สาวโก หุตฺวา ปรินิพฺพายติ. ตสฺมา อุจฺเฉททสฺสนํ มหาสาวชฺชํ ขิปฺปวิราคนฺติ วุจฺจติ. Aquí, la visión eternalista conlleva poca falta pero es difícil de abandonar, mientras que la visión aniquilacionista conlleva una gran falta pero se abandona rápidamente. ¿Cómo es así? El eternalista sabe que existe este mundo y el otro, sabe que existe el fruto de las acciones bien y mal hechas, realiza lo que es meritorio, teme hacer lo que no es meritorio, se deleita en la ronda de renacimientos y se regocija en ella. Al estar frente a los Budas o a los discípulos de los Budas, no es capaz de abandonar su creencia rápidamente. Por eso, se dice que la visión eternalista es de poca falta y difícil de abandonar. Por el contrario, el aniquilacionista sabe que existe este mundo y el otro, sabe que existe el fruto de las acciones bien y mal hechas, pero no realiza lo que es meritorio y, al realizar lo que no es meritorio, no teme; no se deleita en la ronda de renacimientos ni se regocija en ella. Ante la presencia de los Budas o de los discípulos de los Budas, abandona rápidamente su visión. Siendo capaz de completar las perfecciones, se convierte en un Buda y alcanza el parinibbāna; si no es capaz de completar las perfecciones, tras haber hecho la resolución y convertirse en un discípulo, alcanza el parinibbāna. Por eso, se dice que la visión aniquilacionista es de gran falta y rápida de abandonar. ๒๐๒. โส ปน ปริพฺพาชโก เอตมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา – ‘‘มยฺหํ ทสฺสนํ สํวณฺเณติ ปสํสติ, อทฺธา เม สุนฺทรํ ทสฺสน’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา อุกฺกํเสติ เม ภวนฺติอาทิมาห. 202. Sin embargo, aquel asceta errante, sin comprender este significado, pensó: «El Bienaventurado alaba y elogia mi visión; ciertamente mi visión es excelente». Pensando así, pronunció las palabras que comienzan con: «Él me exalta». อิทานิ ยสฺมา อยํ ปริพฺพาชโก กญฺชิเยเนว ติตฺตกาลาพุ, อุจฺเฉททสฺสเนเนว ปูริโต, โส ยถา กญฺชิยํ อปฺปหาย น สกฺกา ลาพุมฺหิ เตลผาณิตาทีนิ ปกฺขิปิตุํ, ปกฺขิตฺตานิปิ น คณฺหาติ, เอวเมวํ ตํ ลทฺธึ อปฺปหาย อภพฺโพ มคฺคผลานํ ลาภาย, ตสฺมา ลทฺธึ ชหาปนตฺถํ ตตฺรคฺคิเวสฺสนาติอาทิ อารทฺธํ. วิคฺคโหติ กลโห. เอวเมตาสํ ทิฏฺฐีนํ ปหานํ โหตีติ เอวํ วิคฺคหาทิอาทีนวํ ทิสฺวา ตาสํ ทิฏฺฐีนํ ปหานํ โหติ. โส หิ ปริพฺพาชโก ‘‘กึ เม อิมินา วิคฺคหาทินา’’ติ ตํ อุจฺเฉททสฺสนํ ปชหติ. Ahora bien, dado que este asceta errante estaba lleno únicamente de la visión aniquilacionista, como una calabaza amarga llena de vinagre, así como no es posible verter aceite, melaza o sustancias similares en una calabaza sin antes desechar el vinagre, y aunque se vertieran no los recibiría, de la misma manera, sin abandonar esa creencia errónea, él es incapaz de alcanzar los senderos y sus frutos. Por lo tanto, para hacer que abandonara su creencia, el Bienaventurado comenzó el discurso con las palabras: «En ese respecto, Aggivessana», y así sucesivamente. «Viggaho» significa disputa. «Así ocurre el abandono de estas visiones» significa que, habiendo visto el peligro de la disputa y demás, ocurre el abandono de esas tres visiones. Pues aquel asceta errante, reflexionando: «¿Qué beneficio obtengo yo de esta disputa y demás?», abandona esa visión aniquilacionista. ๒๐๕. อถสฺส ภควา วมิตกญฺชิเย ลาพุมฺหิ สปฺปิผาณิตาทีนิ ปกฺขิปนฺโต วิย หทเย อมโตสธํ ปูเรสฺสามีติ วิปสฺสนํ อาจิกฺขนฺโต อยํ โข ปน, อคฺคิเวสฺสน, กาโยติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ วมฺมิกสุตฺเต วุตฺโต. อนิจฺจโตติอาทีนิปิ เหฏฺฐา วิตฺถาริตาเนว. โย กายสฺมึ กายฉนฺโทติ ยา กายสฺมึ ตณฺหา. สฺเนโหติ ตณฺหาสฺเนโหว. กายนฺวยตาติ กายานุคมนภาโว, กายํ อนุคจฺฉนกกิเลโสติ อตฺโถ. 205. Entonces el Bienaventurado, como quien vierte el elixir de la inmortalidad en el corazón de Dighanakha, tal como si pusiera mantequilla clarificada o melaza en una calabaza de la cual se ha vaciado el vinagre, deseando enseñar la visión cabal (vipassanā), dijo: «Este cuerpo, Aggivessana», y así sucesivamente. Su significado ha sido explicado en el Vammika Sutta. Los pasajes que comienzan con «impermanencia» también han sido detallados anteriormente. «Lo que es el deseo por el cuerpo» se refiere a la sed (taṇhā) que surge respecto al cuerpo. «Sneha» es el apego viscoso de la sed misma. «Kāyanvayatā» es la condición de seguir al cuerpo, es decir, las impurezas (kilesas) que acompañan al cuerpo; este es el significado. เอวํ รูปกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อรูปกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต ติสฺโส โขติอาทิมาห. ปุน ตาสํเยว เวทนานํ อสมฺมิสฺสภาวํ ทสฺเสนฺโต ยสฺมึ, อคฺคิเวสฺสน, สมเยติอาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ [Pg.145] – ยสฺมึ สมเย สุขาทีสุ เอกํ เวทนํ เวทยติ, ตสฺมึ สมเย อญฺญา เวทนา อตฺตโน วารํ วา โอกาสํ วา โอโลกยมานา นิสินฺนา นาม นตฺถิ, อถ โข อนุปฺปนฺนาว โหนฺติ ภินฺนอุทกปุปฺผุฬา วิย จ อนฺตรหิตา วา. สุขาปิ โขติอาทิ ตาสํ เวทนานํ จุณฺณวิจุณฺณภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. Habiendo mostrado así el tema de meditación sobre la materia (rūpa), para mostrar ahora el tema de meditación sobre lo inmaterial (arūpa), dijo: «Hay tres [sensaciones]», y así sucesivamente. Luego, deseando mostrar la naturaleza no mezclada de esas mismas sensaciones, dijo: «En el momento en que, Aggivessana», y así sucesivamente. Aquí el significado resumido es este: en el momento en que uno experimenta una sola sensación de entre el placer y las demás, en ese momento de la experiencia no existen las otras sensaciones esperando su turno o lugar; más bien, o no han surgido aún o han desaparecido como burbujas de agua que estallan. «Incluso la placentera», y así sucesivamente, fue dicho para mostrar la naturaleza de completa desintegración de esas sensaciones. น เกนจิ สํวทตีติ ตสฺสตํ คเหตฺวา ‘‘สสฺสตวาที อห’’นฺติ อุจฺเฉทวาทินาปิ สทฺธึ น สํวทติ, ตเมว คเหตฺวา ‘‘สสฺสตวาที อห’’นฺติ เอกจฺจสสฺสตวาทินา สทฺธึ น วิวทติ. เอวํ ตโยปิ วาทา ปริวตฺเตตฺวา โยเชตพฺพา. ยญฺจ โลเก วุตฺตนฺติ ยํ โลเก กถิตํ โวหริตํ, เตน โวหรติ อปรามสนฺโต กิญฺจิ ธมฺมํ ปรามาสคฺคาเหน อคฺคณฺหนฺโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ – «No discute con nadie» significa que, habiendo adoptado la visión eternalista, no discute con un aniquilacionista diciendo: «Yo soy un eternalista», ni discute con un eternalista parcial habiendo adoptado esa misma visión. De esta manera, las tres doctrinas deben ser aplicadas alternadamente. «Lo que se dice en el mundo» se refiere a lo que es hablado y expresado convencionalmente en el mundo; con ese lenguaje convencional él se expresa sin apegarse, sin aferrarse a ningún fenómeno (dhamma) como la materia y demás a través del asimiento de la percepción errónea de permanencia, belleza, felicidad o un yo. Y también se ha dicho esto: ‘‘โย โหติ ภิกฺขุ อรหํ กตาวี,ขีณาสโว อนฺติมเทหธารี; อหํ วทามีติปิ โส วเทยฺย,มมํ วทนฺตีติปิ โส วเทยฺย; โลเก สมญฺญํ กุสโล วิทิตฺวา,โวหารมตฺเตน โส โวหเรยฺยา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๕); «Aquel monje que es un Arahant, que ha completado su tarea, cuyas impurezas se han agotado y que posee su último cuerpo; él podría decir «yo digo», y también podría decir «me dicen»; siendo experto en las designaciones del mundo y conociéndolas, él hablaría meramente por convención». อปรมฺปิ วุตฺตํ – ‘‘อิมา โข จิตฺต โลกสมญฺญา โลกนิรุตฺติโย โลกโวหารา โลกปญฺญตฺติโย, ยาหิ ตถาคโต โวหรติ อปรามส’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๔๔๐). También se ha dicho lo siguiente: «Estas, Citta, son designaciones del mundo, expresiones del mundo, convenciones del mundo y conceptos del mundo, que el Tathāgata utiliza sin apegarse a ellas». ๒๐๖. อภิญฺญาปหานมาหาติ สสฺสตาทีสุ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สสฺสตํ อภิญฺญาย ชานิตฺวา สสฺสตสฺส ปหานมาห, อุจฺเฉทํ, เอกจฺจสสฺสตํ อภิญฺญาย เอกจฺจสสฺสตสฺส ปหานํ วทติ. รูปํ อภิญฺญาย รูปสฺส ปหานํ วทตีติอาทินา นเยเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 206. «Enseña el abandono mediante el conocimiento directo» significa que, respecto al eternalismo y demás, habiendo conocido directamente cada uno de esos fenómenos —su surgimiento, su cese, su falta de esencia y la liberación de ellos—, el Buda habla del abandono del eternalismo. Habiendo conocido directamente el aniquilacionismo y el eternalismo parcial, habla del abandono del eternalismo parcial. Habiendo conocido directamente la materia (rūpa), habla del abandono de la materia; de esta manera debe entenderse el significado en este pasaje. ปฏิสญฺจิกฺขโตติ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส. อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจีติ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธหิ อาสเวหิ อคฺคเหตฺวาว จิตฺตํ วิมุจฺจิ. เอตฺตาวตา เจส ปรสฺส วฑฺฒิตํ ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ขุทํ วิโนเทนฺโต วิย ปรสฺส [Pg.146] อารทฺธาย ธมฺมเทสนาย ญาณํ เปเสตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตญฺเจว ปตฺโต, สาวกปารมีญาณสฺส จ มตฺถกํ, โสฬส จ ปญฺญา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิโต. ทีฆนโข ปน โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา สรเณสุ ปติฏฺฐิโต. «Para quien reflexiona» significa para quien contempla. «Sin apego, su mente fue liberada de las impurezas» significa que su mente se liberó de las impurezas que cesaron mediante el cese que impide el resurgimiento, sin aferrarse en absoluto. Con este alcance de la enseñanza, el venerable Sariputta, como quien sacia su hambre comiendo el arroz servido para otro, dirigió su conocimiento a la enseñanza del Dhamma dada para el beneficio de otro (el asceta Dighanakha), desarrolló la visión cabal y alcanzó el fruto del Arahant y la cúspide del conocimiento de la perfección de un discípulo, permaneciendo tras haber penetrado las dieciséis clases de sabiduría. Dighanakha, por su parte, alcanzó el fruto de la entrada en la corriente y se estableció en los refugios. ภควา ปน อิมํ เทสนํ สูริเย ธรมาเนเยว นิฏฺฐาเปตฺวา คิชฺฌกูฏา โอรุยฺห เวฬุวนํ คนฺตฺวา สาวกสนฺนิปาตมกาสิ, จตุรงฺคสมนฺนาคโต สนฺนิปาโต อโหสิ. ตตฺริมานิ องฺคานิ – มาฆนกฺขตฺเตน ยุตฺโต ปุณฺณมอุโปสถทิวโส, เกนจิ อนามนฺติตานิ หุตฺวา อตฺตโนเยว ธมฺมตาย สนฺนิปติตานิ อฑฺฒเตลสานิ ภิกฺขุสตานิ, เตสุ เอโกปิ ปุถุชฺชโน วา โสตาปนฺน-สกทาคามิ-อนาคามิ-สุกฺขวิปสฺสก-อรหนฺเตสุ วา อญฺญตโร นตฺถิ, สพฺเพ ฉฬภิญฺญาว, เอโกปิ เจตฺถ สตฺถเกน เกเส ฉินฺทิตฺวา ปพฺพชิโต นาม นตฺถิ, สพฺเพ เอหิภิกฺขุโนเยวาติ. El Bienaventurado, tras concluir esta enseñanza mientras el sol aún brillaba, descendió del monte Gijjhakūṭa y se dirigió al monasterio de Veḷuvana, donde convocó una asamblea de discípulos; fue una asamblea dotada de cuatro factores. Estos son los factores: era el día de observancia de luna llena en conjunción con la constelación de Māgha; mil doscientos cincuenta monjes se reunieron por su propia naturaleza, sin haber sido invitados por nadie; entre ellos, no había ni un solo monje común (puthujjana), ni tampoco monjes en los estados de sotāpanna, sakadāgāmi o anāgāmi, ni arahants por visión seca (sukkhavipassaka), sino que todos eran poseedores de las seis facultades superiores (chaḷabhiññā); y entre ellos, no había ninguno que se hubiera ordenado cortándose el cabello con una navaja, sino que todos habían recibido la ordenación por la fórmula 'ehi bhikkhu'. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdaniyā, el Comentario al Majjhimanikāya. ทีฆนขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario del Dīghanakhasutta. ๕. มาคณฺฑิยสุตฺตวณฺณนา 5. Comentario del Māgaṇḍiyasutta. ๒๐๗. เอวํ เม สุตนฺติ มาคณฺฑิยสุตฺตํ. ตตฺถ อคฺยาคาเรติ อคฺคิโหมสาลยํ. ติณสนฺถารเกติ ทฺเว มาคณฺฑิยา มาตุโล จ ภาคิเนยฺโย จ. เตสุ มาตุโล ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, ภาคิเนยฺโยปิ สอุปนิสฺสโย นจิรสฺเสว ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ. อถสฺส ภควา อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา รมณียํ เทวคพฺภสทิสํ คนฺธกุฏึ ปหาย ตตฺถ ฉาริกติณกจวราทีหิ อุกฺลาเป อคฺยาคาเร ติณสนฺถารกํ ปญฺญาเปตฺวา ปรสงฺคหกรณตฺถํ กติปาหํ วสิตฺถ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนุปสงฺกมีติ น เกวลํ ตํทิวสเมว, ยสฺมา ปน ตํ อคฺยาคารํ คามูปจาเร ทารกทาริกาหิ โอกิณฺณํ อวิวิตฺตํ, ตสฺมา ภควา นิจฺจกาลมฺปิ ทิวสภาคํ ตสฺมึ วนสณฺเฑ วีตินาเมตฺวา สายํ วาสตฺถาย ตตฺถ อุปคจฺฉติ. 207. «Evaṃ me sutaṃ» es el Māgaṇḍiyasutta. Allí, «agyāgāreti» significa en la sala del sacrificio del fuego. En cuanto a «tiṇasanthārake», había dos llamados Māgaṇḍiya: el tío y el sobrino. De ellos, el tío se había ordenado y alcanzado el estado de arahant; el sobrino también poseía las condiciones necesarias y, no mucho después de ordenarse, alcanzaría el estado de arahant. Entonces, el Bienaventurado, viendo su potencial, abandonó su deleitable celda perfumada (gandhakuṭi), que era como la estancia de un dios, y tras preparar un lecho de hierba en aquella sala del fuego, que estaba sucia con cenizas, paja y desechos, residió allí durante unos días con el fin de beneficiar a otro. Refiriéndose a esto, se dijo lo siguiente. «Tenupasaṅkamīti» no se refiere únicamente al día en que llegó el sobrino; puesto que aquella sala del fuego estaba cerca de la aldea y se encontraba llena de niños y niñas, y por tanto no era solitaria, el Bienaventurado solía pasar la parte diurna en aquel bosque y, al atardecer, se dirigía allí para pernoctar. อทฺทสา [Pg.147] โข…เป… ติณสนฺถารกํ ปญฺญตฺตนฺติ ภควา อญฺเญสุ ทิวเสสุ ติณสนฺถารกํ สงฺฆริตฺวา สญฺญาณํ กตฺวา คจฺฉติ, ตํทิวสํ ปน ปญฺญเปตฺวาว อคมาสิ. กสฺมา? ตทา หิ ปจฺจูสสมเย โลกํ โอโลเกตฺวาว อทฺทส – ‘‘อชฺช มาคณฺฑิโย อิธาคนฺตฺวา อิมํ ติณสนฺถารกํ ทิสฺวา ภารทฺวาเชน สทฺธึ ติณสนฺถารกํ อารพฺภ กถาสลฺลาปํ กริสฺสติ, อถาหํ อาคนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, โส ธมฺมํ สุตฺวา มม สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ. ปเรสํ สงฺคหกรณตฺถเมว หิ มยา ปารมิโย ปูริตา’’ติ ติณสนฺถารกํ ปญฺญเปตฺวาว อคมาสิ. «Addasā kho… pe… tiṇasanthārakaṃ paññattanti»: en otros días, el Bienaventurado solía recoger el lecho de hierba y dejar una señal antes de marcharse, pero aquel día se fue tras haberlo dejado preparado. ¿Por qué? Pues en aquel entonces, al observar el mundo al amanecer, vio: «Hoy Māgaṇḍiya vendrá aquí, verá este lecho de hierba y entablará una conversación con el brahmán Bhāradvāja acerca de él; entonces yo llegaré y enseñaré el Dhamma, y él, tras escucharlo, se ordenará bajo mi guía y alcanzará el estado de arahant. Ciertamente, he completado las perfecciones solo con el propósito de beneficiar a los demás». Por esta razón, se marchó tras dejar el lecho de hierba preparado. สมณเสยฺยานุรูปํ มญฺเญติ อิมํ ติณสนฺถารกํ ‘‘สมณสฺส อนุจฺฉวิกา เสยฺยา’’ติ มญฺญามิ. น จ อสญฺญตสมณสฺส นิวุตฺถฏฺฐานเมตํ. ตถาเหตฺถ หตฺเถน อากฑฺฒิตฏฺฐานํ วา ปาเทน อากฑฺฒิตฏฺฐานํ วา สีเสน ปหฏฏฺฐานํ วา น ปญฺญายติ, อนากุโล อนากิณฺโณ อภินฺโน เฉเกน จิตฺตกาเรน ตูลิกาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปญฺญตฺโต วิย. สญฺญตสมณสฺส วสิตฏฺฐานํ, กสฺส โภ วสิตฏฺฐานนฺติ ปุจฺฉติ. ภูนหุโนติ หตวฑฺฒิโน มริยาทการกสฺส. กสฺมา เอวมาห? ฉสุ ทฺวาเรสุ วฑฺฒิปญฺญาปนลทฺธิกตฺตา. อยญฺหิ ตสฺส ลทฺธิ – จกฺขุ พฺรูเหตพฺพํ วฑฺเฒตพฺพํ, อทิฏฺฐํ ทกฺขิตพฺพํ, ทิฏฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพํ. โสตํ พฺรูเหตพฺพํ วฑฺเฒตพฺพํ, อสุตํ โสตพฺพํ, สุตํ สมติกฺกมิตพฺพํ. ฆานํ พฺรูเหตพฺพํ วฑฺเฒตพฺพํ, อฆายิตํ ฆายิตพฺพํ, ฆายิตํ สมติกฺกมิตพฺพํ. ชิวฺหา พฺรูเหตพฺพา วฑฺเฒตพฺพา, อสฺสายิตํ สายิตพฺพํ, สายิตํ สมติกฺกมิตพฺพํ. กาโย พฺรูเหตพฺโพ วฑฺเฒตพฺโพ, อผุฏฺฐํ ผุสิตพฺพํ, ผุฏฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพํ. มโน พฺรูเหตพฺโพ วฑฺเฒตพฺโพ, อวิญฺญาตํ วิชานิตพฺพํ, วิญฺญาตํ สมติกฺกมิตพฺพํ. เอวํ โส ฉสุ ทฺวาเรสุ วฑฺฒึ ปญฺญเปติ. ภควา ปน – «Samaṇaseyyānurūpaṃ maññeti»: considero que este lecho de hierba es una «cama adecuada para un asceta». No es el lugar de residencia de un asceta carente de autocontrol. Pues en él no se percibe rastro de haber sido removido por las manos, ni por los pies, ni golpeado por la cabeza; está ordenado, sin perturbación y sin daños, como si hubiera sido dispuesto por un hábil artista con un pincel. «Es el lugar de residencia de un asceta controlado; ¿de quién es este lugar, señor?», así pregunta. «Bhūnahunoti»: del que destruye el crecimiento, del que impone límites. ¿Por qué dice esto? Porque el Bienaventurado tiene la doctrina de establecer la restricción en las seis puertas de los sentidos. Pues esta es la creencia de Māgaṇḍiya: que el ojo debe ser nutrido y aumentado, que lo no visto debe ser visto y lo visto debe ser superado. Que el oído debe ser nutrido y aumentado, que lo no oído debe ser oído y lo oído superado. Que el olfato debe ser nutrido y aumentado, lo no olido debe olerse y lo olido superado. Que la lengua debe ser nutrida y aumentada, lo no saboreado debe ser probado y lo saboreado superado. Que el cuerpo debe ser nutrido y aumentado, lo no tocado debe ser sentido y lo tocado superado. Que la mente debe ser nutrida y aumentada, lo no conocido debe ser conocido y lo conocido superado. Así, él propone el aumento en las seis puertas de los sentidos. El Bienaventurado, en cambio, enseña: ‘‘จกฺขุนา สํวโร สาธุ, สาธุ โสเตน สํวโร; ฆาเนน สํวโร สาธุ, สาธุ ชิวฺหาย สํวโร. «Buena es la restricción en el ojo, buena es la restricción en el oído; buena es la restricción en el olfato, buena es la restricción en la lengua. กาเยน สํวโร สาธุ, สาธุ วาจาย สํวโร; มนสา สํวโร สาธุ, สาธุ สพฺพตฺถ สํวโร; สพฺพตฺถ สํวุโต ภิกฺขุ, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๓๖๐-๓๖๑) – Buena es la restricción en el cuerpo, buena es la restricción en el habla; buena es la restricción en la mente, buena es la restricción en todo. El monje restringido en todo lugar se libera de todo sufrimiento». ฉสุ [Pg.148] ทฺวาเรสุ สํวรํ ปญฺญเปติ. ตสฺมา โส ‘‘วฑฺฒิหโต สมโณ โคตโม มริยาทการโก’’ติ มญฺญมาโน ‘‘ภูนหุโน’’ติ อาห. Así, el Bienaventurado prescribe la restricción en las seis puertas de los sentidos. Por ello, pensando que «el asceta Gotama es un destructor del crecimiento que impone límites», Māgaṇḍiya lo llamó «bhūnahu». อริเย ญาเย ธมฺเม กุสเลติ ปริสุทฺเธ การณธมฺเม อนวชฺเช. อิมินา กึ ทสฺเสติ? เอวรูปสฺส นาม อุคฺคตสฺส ปญฺญาตสฺส ยสสฺสิโน อุปริ วาจํ ภาสมาเนน วีมํสิตฺวา อุปธาเรตฺวา มุเข อารกฺขํ ฐเปตฺวา ภาสิตพฺโพ โหติ. ตสฺมา มา สหสา อภาสิ, มุเข อารกฺขํ ฐเปหีติ ทสฺเสติ. เอวญฺหิ โน สุตฺเต โอจรตีติ ยสฺมา อมฺหากํ สุตฺเต เอวํ อาคจฺฉติ, น มยํ มุขารุฬฺหิจฺฉามตฺตํ วทาม, สุตฺเต จ นาม อาคตํ วทมานา กสฺส ภาเยยฺยาม, ตสฺมา สมฺมุขาปิ นํ วเทยฺยามาติ อตฺโถ. อปฺโปสฺสุกฺโกติ มม รกฺขนตฺถาย อนุสฺสุกฺโก อวาวโฏ หุตฺวาติ อตฺโถ. วุตฺโตว นํ วเทยฺยาติ มยา วุตฺโตว หุตฺวา อปุจฺฉิโตว กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อมฺพชมฺพูอาทีนิ คเหตฺวา วิย อปูรยมาโน มยา กถิตนิยาเมน ภวํ ภารทฺวาโช วเทยฺย, วทสฺสูติ อตฺโถ. «Ariye ñāye dhamme kusaleti»: en el Dhamma puro, impecable y conforme a la razón. ¿Qué se muestra con esto? Que al hablar sobre alguien tan eminente, reconocido y célebre, se debe hablar tras haber investigado, reflexionado y con cautela en el hablar. Por tanto, muestra: «No hables precipitadamente, mantén una guardia en tu boca». «Evañhi no sutte ocaratīti»: puesto que así aparece en nuestras escrituras, no hablamos simplemente según nuestros deseos o lo que nos viene a la boca; y al decir lo que consta en nuestras escrituras, ¿a quién habríamos de temer? Por ello, se lo diríamos incluso en su propia cara. «Appossukkoti»: sin esforzarse ni preocuparse por mi protección. «Vuttova naṃ vadeyyāti»: habiendo sido instruido por mí, sin que se lo pregunten, inicie una conversación y, como si llenara un espacio con diversas frutas como mangos o manzanas, hable el señor Bhāradvāja según lo que yo he dicho; este es el significado. ๒๐๘. อสฺโสสิ โขติ สตฺถา อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺพจกฺขุนา มาคณฺฑิยํ ตตฺถ อาคตํ อทฺทส, ทฺวินฺนํ ชนานํ ภาสมานานํ ทิพฺพโสเตน สทฺทมฺปิ อสฺโสสิ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐิโต. สํวิคฺโคติ ปีติสํเวเคน สํวิคฺโค จลิโต กมฺปิโต. ตสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘เนว มาคณฺฑิเยน สมณสฺส โคตมสฺส อาโรจิตํ, น มยา. อมฺเห มุญฺจิตฺวา อญฺโญ เอตฺถ ตติโยปิ นตฺถิ, สุโต ภวิสฺสติ อมฺหากํ สทฺโท ติขิณโสเตน ปุริเสนา’’ติ. อถสฺส อพฺภนฺตเร ปีติ อุปฺปชฺชิตฺวา นวนวุติโลมกูปสหสฺสานิ อุทฺธคฺคานิ อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต’’ติ. อถ โข มาคณฺฑิโย ปริพฺพาชโกติ ปริพฺพาชกสฺส ปภินฺนมุขํ วิย พีชํ ปริปากคตํ ญาณํ, ตสฺมา สนฺนิสีทิตุํ อสกฺโกนฺโต อาหิณฺฑมาโน ปุน สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ โข มาคณฺฑิโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. 208. «Escuchó, por cierto»: el Maestro, habiendo desarrollado la percepción del signo de la luz, vio con el ojo divino a Māgaṇḍiya que llegaba a la sala del fuego. También escuchó con el oído divino el sonido de las voces de los dos hombres, Bhāradvāja y Māgaṇḍiya, mientras conversaban. «Habiendo salido del retiro»: significa haber salido del logro del fruto (phalasamāpatti). «Conmovido»: significa agitado, movido y tembloroso por la conmoción del regocijo (pītisaṃvega). Se dice que este pensamiento surgió en aquel brahmán Bhāradvāja: «Ni Māgaṇḍiya le ha informado al asceta Gotama, ni yo lo he hecho. No hay una tercera persona aquí excepto nosotros dos; nuestro sonido debe haber sido escuchado por este hombre de oído agudo». Entonces, el gozo (pīti) surgió en su interior, haciendo que los noventa y nueve mil poros de su piel se erizaran. Por eso se dice: «conmovido, con el vello erizado». «Entonces Māgaṇḍiya, el parascético»: para el parascético Māgaṇḍiya, su conocimiento había alcanzado la madurez, como una semilla cuya cáscara se ha abierto; por lo tanto, incapaz de permanecer sentado, deambuló de regreso ante el Maestro y se sentó a un lado. Para mostrar esto, se dice: «Entonces Māgaṇḍiya...», etc. ๒๐๙. สตฺถา – ‘‘เอวํ กิร ตฺวํ, มาคณฺฑิย, มํ อวจา’’ติ อวตฺวาว จกฺขุํ โข, มาคณฺฑิยาติ ปริพฺพาชกสฺส ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตตฺถ วสนฏฺฐานฏฺเฐน [Pg.149] รูปํ จกฺขุสฺส อาราโมติ จกฺขุ รูปารามํ. รูเป รตนฺติ รูปรตํ. รูเปน จกฺขุ อาโมทิตํ ปโมทิตนฺติ รูปสมุทิตํ. ทนฺตนฺติ นิพฺพิเสวนํ. คุตฺตนฺติ โคปิตํ. รกฺขิตนฺติ ฐปิตรกฺขํ. สํวุตนฺติ ปิหิตํ. สํวรายาติ ปิธานตฺถาย. 209. El Maestro, sin decir: «Así que dijiste esto de mí, Māgaṇḍiya», inició el discurso del Dhamma para el parascético diciendo: «El ojo, Māgaṇḍiya...». En ese pasaje, debido a que es el lugar de residencia de la conciencia visual, la forma es el deleite del ojo; por lo tanto, el ojo es «aquel cuyo deleite son las formas» (rūpārāma). Se deleita en las formas, por eso es «rūparata». El ojo es complacido y regocijado intensamente por la forma, por eso es «rūpasamudita». «Domado»: significa sin espinas, es decir, sin perturbaciones. «Guardado»: significa protegido. «Protegido»: significa que se ha establecido una salvaguardia. «Cerrado»: significa obstruido. «Para la restricción»: significa con el propósito de cerrar o cubrir. ๒๑๐. ปริจาริตปุพฺโพติ อภิรมิตปุพฺโพ. รูปปริฬาหนฺติ รูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนปริฬาหํ. อิมสฺส ปน เต, มาคณฺฑิย, กิมสฺส วจนียนฺติ อิมสฺส รูปํ ปริคฺคณฺหิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส ตยา กึ วจนํ วตฺตพฺพํ อสฺส, วุฑฺฒิหโต มริยาทการโกติ อิทํ วตฺตพฺพํ, น วตฺตพฺพนฺติ ปุจฺฉติ. น กิญฺจิ, โภ โคตมาติ, โภ โคตม, กิญฺจิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. 210. «Habiendo disfrutado anteriormente»: significa habiéndose deleitado antes. «La fiebre por las formas»: se refiere a la fiebre de las impurezas (kilesa) que surge tomando como objeto las formas. «Para este [Khīṇāsava], Māgaṇḍiya, ¿qué debería decirse?»: el Buda pregunta: «Para este Khīṇāsava que, tras haber comprendido la forma con la sabiduría de la visión cabal, ha alcanzado el estado de Arahat, ¿qué palabras deberías decir tú? ¿Se debería decir que es un destructor del crecimiento o alguien que pone límites, o no se debería decir tal cosa?». «Nada, señor Gotama»: significa «Señor Gotama, no hay nada que deba decirse». En las demás puertas de los sentidos, el método es el mismo. ๒๑๑. อิทานิ ยสฺมา ตยา ปญฺจกฺขนฺเธ ปริคฺคเหตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส กิญฺจิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ, อหญฺจ ปญฺจกฺขนฺเธ ปริคฺคเหตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, ตสฺมา อหมฺปิ เต น กิญฺจิ วตฺตพฺโพติ ทสฺเสตุํ อหํ โข ปนาติอาทิมาห. ตสฺส มยฺหํ มาคณฺฑิยาติ คิหิกาเล อตฺตโน สมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห. ตตฺถ วสฺสิโกติอาทีสุ ยตฺถ สุขํ โหติ วสฺสกาเล วสิตุํ, อยํ วสฺสิโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – วสฺสํ วาโส วสฺสํ, วสฺสํ อรหตีติ วสฺสิโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. 211. Ahora, puesto que tú, Māgaṇḍiya, no tienes nada que decir contra un Khīṇāsava que ha comprendido los cinco agregados y alcanzado el estado de Arahat, y yo también he comprendido los cinco agregados y alcanzado la omnisciencia, por lo tanto, tampoco tienes nada que decir contra mí; para mostrar este significado, dijo: «Yo, ciertamente...», etc. «Para mí, Māgaṇḍiya»: el Maestro dijo esto mostrando su propia prosperidad cuando era un laico (como el Príncipe Siddhartha). En los términos «vassika» (de la estación de lluvias), etc., el significado debe entenderse así: aquel palacio donde es placentero residir durante la estación de lluvias es el palacio «vassika». El mismo método se aplica a los demás (invierno y verano). Etimológicamente: reside durante la lluvia (vassa), o es digno de la estación de lluvias, por lo tanto es «vassika». El mismo método para los demás. ตตฺถ วสฺสิโก ปาสาโท นาติอุจฺโจ โหติ นาตินีโจ, ทฺวารวาตปานานิปิสฺส นาติตนูนิ นาติพหูนิ, ภูมตฺถรณปจฺจตฺถรณขชฺชโภชฺชานิเปตฺถ มิสฺสกาเนว วฏฺฏนฺติ. เหมนฺติเก ถมฺภาปิ ภิตฺติโยปิ นีจา โหนฺติ, ทฺวารวาตปานานิ ตนุกานิ สุขุมจฺฉิทฺทานิ. อุณฺหปเวสนตฺถาย ภิตฺตินิยูหานิ นีหรียนฺติ. ภูมตฺถรณปจฺจตฺถรณนิวาสนปารุปนานิ ปเนตฺถ อุณฺหวีริยานิ กมฺพลาทีนิ วฏฺฏนฺติ. ขชฺชโภชฺชํ สินิทฺธํ กฏุกสนฺนิสฺสิตญฺจ. คิมฺหิเก ถมฺภาปิ ภิตฺติโยปิ อุจฺจา โหนฺติ. ทฺวารวาตปานานิ ปเนตฺถ พหูนิ วิปุลชาลานิ ภวนฺติ. ภูมตฺถรณาทีนิ ทุกูลมยานิ วฏฺฏนฺติ, ขชฺชโภชฺชานิ มธุรรสสีตวีริยานิ. วาตปานสมีเปสุ เจตฺถ นว จาฏิโย ฐเปตฺวา อุทกสฺส ปูเรตฺวา นีลุปฺปลาทีหิ สญฺฉาเทนฺติ. เตสุ เตสุ ปเทเสสุ อุทกยนฺตานิ [Pg.150] กโรนฺติ, เยหิ เทเว วสฺสนฺเต วิย อุทกธารา นิกฺขมนฺติ. Allí, el palacio de la estación de lluvias no es ni demasiado alto ni demasiado bajo; sus puertas y ventanas no son ni muy delgadas ni muy numerosas; allí son adecuados los revestimientos de suelo, las mantas, y los alimentos sólidos y blandos que son de naturaleza mixta (templada). En el de invierno, los pilares y las paredes son bajos; las puertas y ventanas son delgadas y con pequeñas aberturas. Se retiran las vigas de las paredes para permitir la entrada del calor. Los revestimientos, mantas y vestimentas que son de naturaleza cálida, como las de lana, son adecuados allí. El alimento es aceitoso y especiado. En el de verano, los pilares y las paredes son altos. Las puertas y ventanas allí son numerosas y con amplias rejillas. Los revestimientos de suelo de seda fina son adecuados, y los alimentos tienen un sabor dulce y una potencia refrescante. Cerca de las ventanas se colocan vasijas nuevas llenas de agua y cubiertas con lotos azules. En diversos lugares se instalan máquinas de agua (fuentes) de las cuales salen corrientes de agua como si estuviera lloviendo. โพธิสตฺตสฺส ปน อฏฺฐสตสุวณฺณฆเฏ จ รชตฆเฏ จ คนฺโธทกสฺส ปูเรตฺวา นีลุปฺปลคจฺฉเก กตฺวา สยนํ ปริวาเรตฺวา ฐปยึสุ. มหนฺเตสุ โลหกฏาเหสุ คนฺธกลลํ ปูเรตฺวา นีลุปฺปลปทุมปุณฺฑรีกานิ โรเปตฺวา อุตุคฺคหณตฺถาย ตตฺถ ตตฺถ ฐเปสุํ. สูริยรสฺมีหิ ปุปฺผานิ ปุปฺผนฺติ. นานาวิธา ภมรคณา ปาสาทํ ปวิสิตฺวา ปุปฺเผสุ รสํ คณฺหนฺตา วิจรนฺติ. ปาสาโท อติสุคนฺโธ โหติ. ยมกภิตฺติยา อนฺตเร โลหนาฬึ ฐเปตฺวา นวภูมิกปาสาทสฺส อุปริ อากาสงฺคเณ รตนมณฺฑปมตฺถเก สุขุมจฺฉิทฺทกํ ชาลํ พทฺธํ อโหสิ. เอกสฺมึ ฐาเน สุกฺขมหึสจมฺมํ ปสาเรติ. โพธิสตฺตสฺส อุทกกีฬนเวลาย มหึสจมฺเม ปาสาณคุเฬ ขิปนฺติ, เมฆถนิตสทฺโท วิย โหติ. เหฏฺฐา ยนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ, อุทกํ อภิรุหิตฺวา ชาลมตฺถเก ปตติ, วสฺสปตนสลิลํ วิย โหติ. ตทา โพธิสตฺโต นีลปฏํ นิวาเสติ, นีลปฏํ ปารุปติ, นีลปสาธนํ ปสาเธติ. ปริวาราปิสฺส จตฺตาลีสนาฏกสหสฺสานิ นีลวตฺถาภรณาเนว นีลวิเลปนานิ หุตฺวา มหาปุริสํ ปริวาเรตฺวา รตนมณฺฑปํ คจฺฉนฺติ. ทิวสภาคํ อุทกกีฬํ กีฬนฺโต สีตลํ อุตุสุขํ อนุโภติ. Para el Bodhisatta, colocaron ciento ocho vasijas de oro y de plata llenas de agua perfumada, con ramos de lotos azules, rodeando su lecho. En grandes recipientes de cobre pusieron lodo perfumado y plantaron lotos azules, rojos y blancos para capturar su fragancia en diversos lugares. Las flores se abrían con los rayos del sol. Diversos enjambres de abejas entraban al palacio y volaban extrayendo el néctar de las flores. El palacio era extremadamente fragante. Entre las paredes dobles se colocó una tubería de cobre y, sobre el palacio de nueve pisos, en el patio superior, se fijó una red de cobre con poros finos sobre el pabellón de joyas. En un lugar se extendió una piel seca de búfalo. En el momento en que el Bodhisatta jugaba en el agua, lanzaban bolas de piedra sobre la piel de búfalo, produciendo un sonido como el fragor del trueno. Abajo, hacían girar una máquina; el agua subía y caía sobre la red, asemejándose a la lluvia que cae. En ese momento, el Bodhisatta vestía ropas azules, se cubría con mantos azules y usaba ornamentos azules. Sus acompañantes, cuarenta mil bailarinas, vestían asimismo ropas y adornos azules, y ungidas con esencias azules, rodeaban al Gran Hombre y se dirigían al pabellón de joyas. Pasaba el día jugando en el agua, disfrutando de la comodidad del clima fresco. ปาสาทสฺส จตูสุ ทิสาสุ จตฺตาโร สรา โหนฺติ. ทิวากาเล นานาวณฺณสกุณคณา ปาจีนสรโต วุฏฺฐาย วิรวมานา ปาสาทมตฺถเกน ปจฺฉิมสรํ คจฺฉนฺติ. ปจฺฉิมสรโต วุฏฺฐาย ปาจีนสรํ, อุตฺตรสรโต ทกฺขิณสรํ, ทกฺขิณสรโต อุตฺตรสรํ คจฺฉนฺติ, อนฺตรวสฺสสมโย วิย โหติ. เหมนฺติกปาสาโท ปน ปญฺจภูมิโก อโหสิ, วสฺสิกปาสาโท สตฺตภูมิโก. En las cuatro direcciones del palacio hay cuatro estanques. Durante el día, bandadas de aves de diversos colores, alzándose desde el estanque oriental y gorjeando, vuelan sobre la parte superior del palacio hacia el estanque occidental. Alzándose desde el estanque occidental, vuelan hacia el estanque oriental; desde el estanque septentrional hacia el meridional, y desde el estanque meridional hacia el septentrional, de modo que parece como si fuera la temporada de lluvias. Además, el palacio de invierno tenía cinco pisos, mientras que el palacio para la temporada de lluvias tenía siete pisos. นิปฺปุริเสหีติ ปุริสวิรหิเตหิ. น เกวลญฺเจตฺถ ตูริยาเนว นิปฺปุริสานิ, สพฺพฏฺฐานานิปิ นิปฺปุริสาเนว. โทวาริกาปิ อิตฺถิโยว, นฺหาปนาทิปริกมฺมกราปิ อิตฺถิโยว. ราชา กิร – ‘‘ตถารูปํ อิสฺสริยสุขสมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ปุริสํ ทิสฺวา ปริสงฺกา อุปฺปชฺชติ, สา เม ปุตฺตสฺส [Pg.151] มา อโหสี’’ติ สพฺพกิจฺเจสุ อิตฺถิโยว ฐเปสิ. ตาย รติยา รมมาโนติ อิทํ จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรตึ สนฺธาย วุตฺตํ. «Nippurisehīti» significa sin hombres. En este contexto, no solo los músicos carecían de hombres, sino que en todos los lugares no había sino mujeres. Incluso los porteros eran solo mujeres, y quienes realizaban servicios como el baño eran también únicamente mujeres. Se dice que el Rey Suddhodana, pensando: «Al ver a otro hombre, podría surgir recelo o inquietud en quien disfruta de tal excelencia de felicidad y soberanía; que tal recelo no le ocurra a mi hijo», dispuso que solo hubiera mujeres en todos los asuntos. La frase «deleitándose con ese placer» se dijo en referencia al deleite en el logro del fruto del cuarto jhana (catutthajjhānikaphalasamāpatti). ๒๑๒. คหปติ วา คหปติปุตฺโต วาติ เอตฺถ ยสฺมา ขตฺติยานํ เสตจฺฉตฺตสฺมึเยว ปตฺถนา โหติ, มหา จ เนสํ ปปญฺโจ, พฺราหฺมณา มนฺเตหิ อติตฺตา มนฺเต คเวสนฺตา วิจรนฺติ, คหปติโน ปน มุทฺทาคณนมตฺตํ อุคฺคหิตกาลโต ปฏฺฐาย สมฺปตฺตึเยว อนุภวนฺติ, ตสฺมา ขตฺติยพฺราหฺมเณ อคฺคเหตฺวา ‘‘คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา’’ติ อาห. อาวฏฺเฏยฺยาติ มานุสกกามเหตุ อาวฏฺโฏ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อภิกฺกนฺตตราติ วิสิฏฺฐตรา. ปณีตตราติ อตปฺปกตรา. วุตฺตมฺปิ เจตํ – 212. Respecto a «gahapati vā gahapatiputto vā» (un jefe de hogar o el hijo de un jefe de hogar), el significado debe entenderse de la siguiente manera: puesto que los guerreros (khattiyas) solo aspiran al parasol blanco y tienen grandes complicaciones, y los brahamanes nunca se sacian de los mantras y andan buscándolos, mientras que los jefes de hogar, desde el momento en que aprenden el arte del cálculo, simplemente disfrutan de su riqueza; por eso, omitiendo a guerreros y brahmanes, dijo «un jefe de hogar o el hijo de un jefe de hogar». «Āvaṭṭeyyā» significa que podría haber un retorno debido a los deseos sensoriales humanos. «Abhikkantatarā» significa más excelentes. «Paṇītatarā» significa más sublimes o insuperables. También se ha dicho esto: ‘‘กุสคฺเคนุทกมาทาย, สมุทฺเท อุทกํ มิเน; เอวํ มานุสกา กามา, ทิพฺพกามาน สนฺติเก’’ติ. (ชา. ๒.๒๑.๓๘๙) – «Si uno tomara agua con la punta de una hierba kusa y la comparara con el agua del océano; así son los placeres humanos en comparación con los placeres divinos». สมธิคยฺห ติฏฺฐตีติ ทิพฺพสุขํ คณฺหิตฺวา ตโต วิสิฏฺฐตรา หุตฺวา ติฏฺฐติ. «Samadhigayha tiṭṭhatīti» significa que, habiendo alcanzado la felicidad celestial, permanece siendo más excelente que ella. โอปมฺมสํสนฺทนํ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺพํ – คหปติสฺส ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมงฺคีภูตกาโล วิย โพธิสตฺตสฺส ตีสุ ปาสาเทสุ จตฺตาลีสสหสฺสอิตฺถิมชฺเฌ โมทนกาโล, ตสฺส สุจริตํ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตกาโล วิย โพธิสตฺตสฺส อภินิกฺขมนํ กตฺวา โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตํ ปฏิวิทฺธกาโล, ตสฺส นนฺทนวเน สมฺปตฺตึ อนุภวนกาโล วิย ตถาคตสฺส จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรติยา วีติวตฺตนกาโล, ตสฺส มานุสกานํ ปญฺจนฺนํ กามคุณานํ อปตฺถนกาโล วิย ตถาคตสฺส จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรติยา วีตินาเมนฺตสฺส หีนชนสุขสฺส อปตฺถนกาโลติ. La comparación de la similitud debe entenderse aquí así: el tiempo en que el jefe de hogar está dotado de los cinco placeres sensoriales es como el tiempo en que el Bodhisatta se deleitaba en los tres palacios entre cuarenta mil mujeres; el tiempo en que aquel, tras cumplir con su buena conducta, renace en el cielo es como el tiempo en que el Bodhisatta, tras realizar la gran renuncia, penetró la omnisciencia en el trono de la iluminación; el tiempo en que aquel disfruta de la gloria en el bosque de Nandavana es como el tiempo que el Tathāgata pasa en el deleite del logro del fruto del cuarto jhana; y el tiempo en que aquel no desea los cinco placeres sensoriales humanos es como el tiempo en que el Tathāgata, pasando el tiempo en el deleite del logro del fruto del cuarto jhana, no desea la felicidad inferior de la gente común. ๒๑๓. สุขีติ ปฐมํ ทุกฺขิโต ปจฺฉา สุขิโต อสฺส. เสรีติ ปฐมํ เวชฺชทุติยโก ปจฺฉา เสรี เอกโก ภเวยฺย. สยํวสีติ ปฐมํ เวชฺชสฺส วเส วตฺตมาโน เวชฺเชน นิสีทาติ วุตฺเต นิสีทิ, นิปชฺชาติ วุตฺเต นิปชฺชิ, ภุญฺชาติ วุตฺเต ภุญฺชิ, ปิวาติ วุตฺเต ปิวิ, ปจฺฉา สยํวสี ชาโต. เยน กามํ [Pg.152] คโมติ ปฐมํ อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ คนฺตุํ นาลตฺถ, ปจฺฉา โรเค วูปสนฺเต วนทสฺสน-คิริทสฺสน-ปพฺพตทสฺสนาทีสุปิ เยนกามํ คโม ชาโต, ยตฺถ ยตฺเถว คนฺตุํ อิจฺฉติ, ตตฺถ ตตฺเถว คจฺเฉยฺย. 213. «Sukhī» significa que alguien que antes estaba sufriendo, después alcanza la felicidad. «Serī» (independiente) significa que alguien que antes dependía de un médico, después se vuelve independiente y está solo. «Sayaṃvasī» (dueño de sí mismo) significa que antes estaba bajo el control de un médico y cuando el médico decía «siéntate», se sentaba; cuando decía «uéstate», se acostaba; cuando decía «come», comía; cuando decía «bebe», bebía; pero después se convirtió en dueño de su propia voluntad. «Yena kāmaṃ gamo» significa que antes no podía ir a donde deseaba, pero después, una vez calmada la enfermedad, podía ir a su antojo incluso para ver bosques, colinas o montañas; a cualquier lugar que desee ir, allí podría ir. เอตฺถาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ปุริสสฺส กุฏฺฐิกาโล วิย หิ โพธิสตฺตสฺส อคารมชฺเฌ วสนกาโล, องฺคารกปลฺลํ วิย เอกํ กามวตฺถุ, ทฺเว กปลฺลานิ วิย ทฺเว วตฺถูนิ, สกฺกสฺส ปน เทวรญฺโญ อฑฺฒเตยฺยโกฏิยานิ องฺคารกปลฺลานิ วิย อฑฺฒติยนาฏกโกฏิโย, นเขหิ วณมุขานิ ตจฺเฉตฺวา องฺคารกปลฺเล ปริตาปนํ วิย วตฺถุปฏิเสวนํ, เภสชฺชํ อาคมฺม อโรคกาโล วิย กาเมสุ อาทีนวํ เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ ทิสฺวา นิกฺขมฺม พุทฺธภูตกาเล จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรติยา วีติวตฺตนกาโล, อญฺญํ กุฏฺฐิปุริสํ ทิสฺวา อปตฺถนกาโล วิย ตาย รติยา วีตินาเมนฺตสฺส หีนชนรติยา อปตฺถนกาโลติ. Aquí también se presenta la comparación de la similitud: el tiempo de la lepra del hombre es como el tiempo del Bodhisatta viviendo en el hogar; un foso de carbones encendidos es como un objeto de deseo sensual, y dos fosos son como dos objetos. Sin embargo, como los dos y medio de millones de fosos de carbones de Sakka, el rey de los dioses, son las veinticinco millones de bailarinas. El rascarse las aberturas de las llagas con las uñas y calentarlas sobre el foso de carbones es como la práctica de los placeres sensuales. El tiempo de estar libre de enfermedad gracias a la medicina es como el tiempo en que, tras ver el peligro en los deseos y el beneficio en la renuncia, el Bodhisatta renunció y se convirtió en Buda, pasando el tiempo en el deleite del logro del fruto del cuarto jhana. El tiempo de no desear nada al ver a otro hombre con lepra es como el tiempo en que el Tathāgata, pasando el tiempo en aquel deleite del fruto, no desea el deleite de los placeres sensuales inferiores de la gente común. Así debe entenderse esta comparación. ๒๑๔. อุปหตินฺทฺริโยติ กิมิรกุฏฺเฐน นาม อุปหตกายปฺปสาโท. อุปหตินฺทฺริยาติ อุปหตปญฺญินฺทฺริยา. เต ยถา โส อุปหตกายินฺทฺริโย กุฏฺฐี ทุกฺขสมฺผสฺสสฺมึเยว อคฺคิสฺมึ สุขมิติ วิปรีตสญฺญํ ปจฺจลตฺถ, เอวํ ปญฺญินฺทฺริยสฺส อุปหตตฺตา ทุกฺขสมฺผสฺเสสฺเวว กาเมสุ สุขมิติ วิปรีตสญฺญํ ปจฺจลตฺถุํ. 214. «Upahatindriyo» se refiere a aquel cuya sensibilidad corporal ha sido destruida por el tipo de lepra llamada timira. «Upahatindriyā» se refiere a los seres cuya facultad de la sabiduría está dañada. Así como aquel leproso con el sentido del tacto dañado percibía erróneamente como felicidad el fuego que solo produce contacto doloroso, del mismo modo, debido a que su facultad de sabiduría está dañada, estos seres perciben erróneamente como felicidad los deseos sensoriales que solo producen contactos dolorosos. ๒๑๕. อสุจิตรานิ เจวาติอาทีสุ ปกติยาว ตานิ อสุจีนิ จ ทุคฺคนฺธานิ จ ปูตีนิ จ, อิทานิ ปน อสุจิตรานิ เจว ทุคฺคนฺธตรานิ จ ปูติตรานิ จ โหนฺติ. กาจีติ ตสฺส หิ ปริตาเปนฺตสฺส จ กณฺฑูวนฺตสฺส จ ปาณกา อนฺโต ปวิสนฺติ, ทุฏฺฐโลหิตทุฏฺฐปุพฺพา ปคฺฆรนฺติ. เอวมสฺส กาจิ อสฺสาทมตฺตา โหติ. 215. En las palabras «asucitarāni ceva» y siguientes, el significado es: por naturaleza, esas aberturas de las llagas son impuras, malolientes y pútridas; pero ahora, al rascarlas y calentarlas al fuego, se vuelven aún más impuras, más malolientes y más pútridas. «Kāci»: para ampliar, se dice que mientras aquel hombre se calienta y se rasca, los gusanos entran en su interior y fluye sangre corrupta y pus corrompido. De esta manera, para ese hombre, hay solo una mera medida de placer o gratificación. อาโรคฺยปรมาติ คาถาย เย เกจิ ธนลาภา วา ยสลาภา วา ปุตฺตลาภา วา อตฺถิ, อาโรคฺยํ เตสํ ปรมํ อุตฺตมํ, นตฺถิ ตโต อุตฺตริตโร ลาโภติ, อาโรคฺยปรมา ลาภา. ยํกิญฺจิ ฌานสุขํ วา มคฺคสุขํ วา ผลสุขํ วา อตฺถิ, นิพฺพานํ ตตฺถ ปรมํ, นตฺถิ ตโต อุตฺตริตรํ สุขนฺติ นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ. อฏฺฐงฺคิโก มคฺคานนฺติ ปุพฺพภาคมคฺคานํ ปุพฺพภาคคมเนเนว อมตคามีนํ อฏฺฐงฺคิโก เขโม, นตฺถิ ตโต เขมตโร [Pg.153] อญฺโญ มคฺโค. อถ วา เขมํ อมตคามินนฺติ เอตฺถ เขมนฺติปิ อมตนฺติปิ นิพฺพานสฺเสว นามํ. ยาวตา ปุถุสมณพฺราหฺมณา ปรปฺปวาทา เขมคามิโน จ อมตคามิโน จาติ ลทฺธิวเสน คหิตา, สพฺเพสํ เตสํ เขมอมตคามีนํ มคฺคานํ อฏฺฐงฺคิโก ปรโม อุตฺตโมติ อยเมตฺถ อตฺโถ. En relación con la estrofa que comienza con 'ārogyāparamā', el significado debe entenderse mediante el siguiente método: de todas las ganancias que existen, ya sean ganancias de riqueza, de fama o de hijos, la salud (ausencia de enfermedad) es la suprema y más excelente entre ellas. Puesto que no hay ganancia superior a la salud, se denomina 'ārogyāparamā lābhā' (la salud es la ganancia suprema). De cualquier felicidad que exista, ya sea la felicidad de las absorciones (jhāna), del camino (magga) o del fruto (phala), el Nibbāna es lo supremo entre ellas. Debido a que no hay felicidad superior al Nibbāna, se denomina 'nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ'. Respecto a 'aṭṭhaṅgiko maggānaṃ', el camino de ocho factores es seguro (khemo) para aquellos que se dirigen a lo inmortal, precisamente por transitar la etapa preliminar del camino trascendental. No existe otro camino más seguro que ese camino trascendental. Alternativamente, en la frase 'khemaṃ amatagāminaṃ', tanto el nombre 'khema' como el nombre 'amata' pertenecen únicamente al Nibbāna. El significado aquí es que, entre todos los caminos seguidos por los diversos ascetas y brahmanes de otras doctrinas que, según sus propios dogmas, se consideran conductores a la seguridad y a lo inmortal, el Camino Noble de ocho factores es el más excelente y supremo. ๒๑๖. อาจริยปาจริยานนฺติ อาจริยานญฺเจว อาจริยาจริยานญฺจ. สเมตีติ เอกนาฬิยา มิตํ วิย เอกตุลาย ตุลิตํ วิย สทิสํ โหติ นินฺนานากรณํ. อโนมชฺชตีติ ปาณึ เหฏฺฐา โอตาเรนฺโต มชฺชติ – ‘‘อิทํ ตํ, โภ โคตม, อาโรคฺยํ, อิทํ ตํ นิพฺพาน’’นฺติ กาเลน สีสํ กาเลน อุรํ ปริมชฺชนฺโต เอวมาห. 216. 'Ācariyapācariyānaṃ' se refiere tanto a los maestros como a los maestros de los maestros. 'Sametī' significa que es semejante o igual, como lo que se mide con una vasija (nāḷi) o lo que se pesa con una sola balanza; es decir, no hay distinción. 'Anomajjatī' significa que acaricia moviendo la mano hacia abajo. Al decir 'esto es salud, Gautama; esto es el Nibbāna', [Māgaṇḍiya] habló mientras se acariciaba repetidamente unas veces la cabeza y otras veces el pecho. ๒๑๗. เฉกนฺติ สมฺปนฺนํ. สาหุฬิจีเรนาติ กาฬเกหิ เอฬกโลเมหิ กตถูลจีเรน. สงฺการโจฬเกนาติปิ วทนฺติ. วาจํ นิจฺฉาเรยฺยาติ กาเลน ทสาย กาเลน อนฺเต กาเลน มชฺเฌ ปริมชฺชนฺโต นิจฺฉาเรยฺย, วเทยฺยาติ อตฺโถ. ปุพฺพเกเหสาติ ปุพฺพเกหิ เอสา. วิปสฺสีปิ หิ ภควา…เป… กสฺสโปปิ ภควา จตุปริสมชฺเฌ นิสินฺโน อิมํ คาถํ อภาสิ, ‘‘อตฺถนิสฺสิตคาถา’’ติ มหาชโน อุคฺคณฺหิ. สตฺถริ ปรินิพฺพุเต อปรภาเค ปริพฺพาชกานํ อนฺตรํ ปวิฏฺฐา. เต โปตฺถกคตํ กตฺวา ปททฺวยเมว รกฺขิตุํ สกฺขึสุ. เตนาห – สา เอตรหิ อนุปุพฺเพน ปุถุชฺชนคาถาติ. 217. 'Chekaṃ' significa perfecto o consumado. 'Sāhuḷicīrena' se refiere a un manto burdo hecho de lana de oveja negra. También dicen que se trata de un trapo viejo recogido de un basurero. 'Vācaṃ nicchāreyya' significa que hablaría mientras se acaricia repetidamente unas veces el borde, otras el extremo y otras el centro [del manto]. En el pasaje 'pubbakehesā', se debe realizar la división de palabras como 'pubbakehi esā'. De hecho, el Bienaventurado Vipassī... [y así sucesivamente] hasta el Bienaventurado Kassapa, sentados en medio de las cuatro asambleas, pronunciaron esta estrofa. La multitud la aprendió reflexionando en ella como una 'estrofa vinculada al beneficio'. Tras el Parinibbāna del Maestro, en un período posterior, esta estrofa se introdujo entre los ascetas errantes (paribbājakas). Ellos solo fueron capaces de preservar dos versos: 'ārogyāparamā lābhā, nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ'. Por esta razón, se dice que actualmente, por transmisión sucesiva, es una estrofa de la gente común (puthujjanagāthā). ๒๑๘. โรโคว ภูโตติ โรคภูโต. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อริยํ จกฺขุนฺติ ปริสุทฺธํ วิปสฺสนาญาณญฺเจว มคฺคญาณญฺจ. ปโหตีติ สมตฺโถ. เภสชฺชํ กเรยฺยาติ อุทฺธํวิเรจนํ อโธวิเรจนํ อญฺชนญฺจาติ เภสชฺชํ กเรยฺย. 218. 'Rogabhūto' significa que ha llegado a ser nada más que una enfermedad. En los términos restantes se debe entender este mismo método. 'Ariyaṃ cakkhuṃ' se refiere al conocimiento puro, que comprende tanto el conocimiento de la introspección (vipassanāñāṇa) como el conocimiento del camino (maggañāṇa). 'Pahotī' significa que es capaz o competente. 'Bhesajjaṃ kareyya' significa que realizaría tratamientos médicos tales como eméticos (para vomitar), purgantes, colirios y otros remedios similares. ๒๑๙. น จกฺขูนิ อุปฺปาเทยฺยาติ ยสฺส หิ อนฺตรา ปิตฺตเสมฺหาทิปลิเวเฐน จกฺขุปสาโท อุปหโต โหติ, โส เฉกํ เวชฺชํ อาคมฺม สปฺปายเภสชฺชํ เสวนฺโต จกฺขูนิ อุปฺปาเทติ นาม. ชจฺจนฺธสฺส ปน [Pg.154] มาตุกุจฺฉิยํเยว วินฏฺฐานิ, ตสฺมา โส น ลภติ. เตน วุตฺตํ ‘‘น จกฺขูนิ อุปฺปาเทยฺยา’’ติ. 219. 'No produciría los ojos' significa que cuando a alguien se le daña la sensibilidad visual (cakkhupasāda) debido a una obstrucción de bilis, flema o factores similares durante el curso de su vida, puede recuperar la vista acudiendo a un médico hábil y empleando la medicina adecuada. Sin embargo, en el caso de un ciego de nacimiento, los ojos se destruyeron ya en el vientre materno; por lo tanto, no los obtiene. Por eso se dice 'no produciría los ojos'. ๒๒๐. ทุติยวาเร ชจฺจนฺโธติ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ปิตฺตาทิปลิเวเฐน อนฺโธ. อมุสฺมินฺติ ตสฺมึ ปุพฺเพ วุตฺเต. อมิตฺตโตปิ ทเหยฺยาติ อมิตฺโต เม อยนฺติ เอวํ อมิตฺตโต ฐเปยฺย. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อิมินา จิตฺเตนาติ วฏฺเฏ อนุคตจิตฺเตน. ตสฺส เม อุปาทานปจฺจยาติ เอกสนฺธิ ทฺวิสงฺเขโป ปจฺจยากาโร กถิโต, วฏฺฏํ วิภาวิตํ. 220. En la segunda sección, 'jaccandho' es aquel que es ciego desde el momento del nacimiento debido a una obstrucción de bilis y otros humores. 'Amusmiṃ' se refiere a aquel manto burdo mencionado anteriormente. 'Amittatopi daheyyā' significa que consideraría a la persona que le dio el manto como un enemigo, tratándola como tal. En el segundo término se aplica este mismo método. 'Iminā cittenā' se refiere al pensamiento que sigue vagando en el ciclo de existencias (vaṭṭa). Con la frase 'tassa me upādānapaccayā', se expone el origen dependiente (paccayākāro) con su conexión y sus secciones, esclareciendo así la naturaleza del ciclo de sufrimientos (vaṭṭa). ๒๒๑. ธมฺมานุธมฺมนฺติ ธมฺมสฺส อนุธมฺมํ อนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ. อิเม โรคา คณฺฑา สลฺลาติ ปญฺจกฺขนฺเธ ทสฺเสติ. อุปาทานนิโรธาติ วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 221. 'Dhammānudhammaṃ' se refiere a la práctica adecuada y conducente a la liberación del ciclo, la cual es conforme al Dhamma del Nibbāna. Con los términos 'estas enfermedades, tumores y flechas', el Buda muestra los cinco agregados del apego. Al decir 'debido al cese del apego' (upādānanirodhā), el Bienaventurado habló mostrando la cesación del ciclo de renacimientos (vivaṭṭa). El resto del texto es claro en todas sus partes. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. มาคณฺฑิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario del Māgaṇḍiya Sutta. ๖. สนฺทกสุตฺตวณฺณนา 6. Comentario del Sandaka Sutta ๒๒๓. เอวํ เม สุตนฺติ สนฺทกสุตฺตํ. ตตฺถ ปิลกฺขคุหายนฺติ ตสฺสา คุหาย ทฺวาเร ปิลกฺขรุกฺโข อโหสิ, ตสฺมา ปิลกฺขคุหาตฺเวว สงฺขํ คตา. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ วิเวกโต วุฏฺฐิโต. เทวกตโสพฺโภติ วสฺโสทเกเนว ตินฺนฏฺฐาเน ชาโต มหาอุทกรหโท. คุหาทสฺสนายาติ เอตฺถ คุหาติ ปํสุคุหา. สา อุนฺนเม อุทกมุตฺตฏฺฐาเน อโหสิ, เอกโต อุมงฺคํ กตฺวา ขาณุเก จ ปํสุญฺจ นีหริตฺวา อนฺโต ถมฺเภ อุสฺสาเปตฺวา มตฺถเก ปทรจฺฉนฺนเคหสงฺเขเปน กตา, ตตฺถ เต ปริพฺพาชกา วสนฺติ. สา วสฺสาเน อุทกปุณฺณา ติฏฺฐติ, นิทาเฆ ตตฺถ วสนฺติ. ตํ สนฺธาย ‘‘คุหาทสฺสนายา’’ติ อาห. วิหารทสฺสนตฺถญฺหิ อนมตคฺคิยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สมุทฺทปพฺพตทสฺสนตฺถํ วาปิ คนฺตุํ วฏฺฏตีติ. 223. La serie de discursos que comienza con 'evaṃ me sutaṃ' es el Sandaka Sutta. En él, 'pilakkhaguhāyaṃ' significa que en la entrada de esa cueva había un árbol Pilakkha; por eso llegó a ser conocida como Cueva Pilakkha. 'Paṭisallānā vuṭṭhito' significa que se levantó de su retiro solitario. 'Devakatasobbho' es un gran estanque de agua formado naturalmente por la lluvia en un lugar donde el terreno cedió. En la frase 'guhādassanāya', 'guhā' se refiere a una cueva de tierra. Dicha cueva estaba en una elevación donde el agua no alcanzaba; se construyó excavando un túnel por un lado, retirando tocones y tierra, erigiendo pilares en su interior y cubriéndola con un techo de tablas a modo de casa; allí residían esos ascetas errantes. En la estación de lluvias, la cueva permanecía llena de agua, pero en la estación seca, los ascetas vivían en ella. Refiriéndose a esto, el venerable Ānanda dijo 'para ver la cueva'. De hecho, se debe saber que es apropiado ir a ver monasterios, el océano o las montañas después de haber reflexionado sobre la naturaleza interminable del ciclo de renacimientos (anamataggiya). อุนฺนาทินิยาติ [Pg.155] อุจฺจํ นทมานาย. เอวํ นทมานาย จสฺสา อุทฺธงฺคมนวเสน อุจฺโจ, ทิสาสุ ปตฺถฏวเสน มหาสทฺโทติ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺโท, ตาย อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาย. เตสํ ปริพฺพาชกานํ ปาโตว อุฏฺฐาย กตฺตพฺพํ นาม เจติยวตฺตํ วา โพธิวตฺตํ วา อาจริยุปชฺฌายวตฺตํ วา โยนิโสมนสิกาโร วา นตฺถิ. เตน เต ปาโตว อุฏฺฐาย พาลาตเป นิสินฺนา, สายํ วา กถาย ผาสุกตฺถาย สนฺนิปติตา ‘‘อิมสฺส หตฺโถ โสภโณ อิมสฺส ปาโท’’ติ เอวํ อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาทาทีนิ วา อารพฺภ อิตฺถิปุริสทารกทาริกาวณฺเณ วา อญฺญํ วา กามสฺสาทภวสฺสาทาทิวตฺถุํ อารพฺภ กถํ ปฏฺฐเปตฺวา อนุปุพฺเพน ราชกถาทิอเนกวิธํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติ. สา หิ อนิยฺยานิกตฺตา สคฺคโมกฺขมคฺคานํ ติรจฺฉานภูตา กถาติ ติรจฺฉานกถา. ตตฺถ ราชานํ อารพฺภ ‘‘มหาสมฺมโต มนฺธาตา ธมฺมาโสโก เอวํมหานุภาโว’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตา กถา ราชกถา. เอส นโย โจรกถาทีสุ. "Ruidosa" se refiere a la multitud que clama en voz alta. Debido a que el sonido se eleva y se difunde en todas las direcciones, se denomina "gran ruido y estruendo". Estos ascetas errantes no tienen deberes matutinos obligatorios, como el servicio a la estupa, al árbol Bodhi, a sus maestros o preceptores, ni practican la atención sabia (yoniso manasikāra). Por ello, tras levantarse temprano, se sientan al sol de la mañana y se reúnen por la tarde para conversar por comodidad, iniciando diálogos sobre las manos o pies de unos y otros, diciendo: "su mano es hermosa, su pie es hermoso", o sobre las cualidades de hombres, mujeres, niños y niñas, o sobre los placeres de los sentidos y de la existencia. Así, terminan hablando sobre diversos tipos de "charla mundana" (tiracchānakathā), como conversaciones sobre reyes. Se llama "charla mundana" (lit. charla de animales) porque no conduce a la liberación y obstruye el camino hacia los reinos celestiales y el Nirvana. En ese contexto, la charla sobre reyes se refiere a hablar sobre su gran poder, como en los casos de Mahāsammata, Mandhātā o Dhammāsoka. El mismo principio se aplica a la charla sobre ladrones y otros temas similares. เตสุ ‘‘อสุโก ราชา อภิรูโป ทสฺสนีโย’’ติอาทินา นเยน เคหสฺสิตกถาว ติรจฺฉานกถา โหติ. ‘‘โสปิ นาม เอวํ มหานุภาโว ขยํ คโต’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน กมฺมฏฺฐานภาเว ติฏฺฐติ. โจเรสุปิ ‘‘มูลเทโว เอวํมหานุภาโว, เมฆมาโล เอวํมหานุภาโว’’ติ เตสํ กมฺมํ ปฏิจฺจ อโห สูราติ เคหสฺสิตกถาว ติรจฺฉานกถา. ยุทฺเธปิ ภารตยุทฺธาทีสุ ‘‘อสุเกน อสุโก เอวํ มาริโต เอวํ วิทฺโธ’’ติ กามสฺสาทวเสเนว กถา ติรจฺฉานกถา. ‘‘เตปิ นาม ขยํ คตา’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน สพฺพตฺถ กถา กมฺมฏฺฐานเมว โหติ. อปิจ อนฺนาทีสุ ‘‘เอวํ วณฺณวนฺตํ คนฺธวนฺตํ รสวนฺตํ ผสฺสสมฺปนฺนํ ขาทิมฺห ภุญฺชิมฺห ปิวิมฺห ปริภุญฺชิมฺหา’’ติ กามสฺสาทวเสน กเถตุํ น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา – ‘‘ปุพฺเพ เอวํ วณฺณาทิสมฺปนฺนํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ สยนํ มาลํ คนฺธํ สีลวนฺตานํ อทมฺห, เจติเย ปูชํ อกริมฺหา’’ติ กเถตุํ วฏฺฏติ. Entre estos temas, hablar sobre un rey diciendo: "tal rey es muy apuesto y agradable de ver", es una charla mundana basada en la vida mundana. Sin embargo, si se dice: "incluso aquel rey de gran poder ha llegado a su fin", tal conversación se sitúa en el ámbito del objeto de meditación (kammaṭṭhāna). En cuanto a los ladrones, decir: "Mūladeva tenía tal poder, Meghamāla tenía tal poder", admirando sus actos como valientes, es charla mundana. En cuanto a la guerra, como en el caso de las guerras de los Bharata, decir: "este mató a aquel de esta forma" movido por el deleite sensual, es charla mundana. Pero decir: "incluso ellos han perecido", convierte la charla en todos los casos en un objeto de meditación. Además, con respecto a la comida y otros artículos, no es apropiado hablar con deleite sensual diciendo: "hemos comido y disfrutado de tales manjares de excelente color, aroma, sabor y textura". Pero es apropiado hablar con un propósito beneficioso diciendo: "en el pasado, ofrecimos tal comida, bebida, ropa, lecho, flores y perfumes de excelente calidad a personas virtuosas, o realizamos ofrendas en la estupa". ญาติกถาทีสุปิ ‘‘อมฺหากํ ญาตกา สูรา สมตฺถา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวํ วิจิตฺเรหิ ยาเนหิ จริมฺหา’’ติ วา อสฺสาทวเสน วตฺตุํ น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘เตปิ โน ญาตกา ขยํ คตา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวรูปา อุปาหนา สงฺฆสฺส อทมฺหา’’ติ วา กเถตพฺพา. คามกถาปิ สุนิวิฏฺฐทุนฺนิวิฏฺฐสุภิกฺขทุพฺภิกฺขาทิวเสน วา ‘‘อสุกคามวาสิโน สูรา สมตฺถา’’ติ วา เอวํ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา สทฺธา ปสนฺนาติ [Pg.156] วา ขยวยํ คตาติ วา วตฺตุํ วฏฺฏติ. นิคมนครชนปทกถาสุปิ เอเสว นโย. อิตฺถิกถาปิ วณฺณสณฺฐานาทีนิ ปฏิจฺจ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตาติ เอวเมว วฏฺฏติ. สูรกถาปิ นนฺทิมิตฺโต นาม โยโธ สูโร อโหสีติ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, สทฺโธ ปสนฺโน อโหสิ ขยํ คโตติ เอวเมว วฏฺฏติ. วิสิขากถาปิ อสุกา วิสิขา สุนิวิฏฺฐา ทุนฺนิวิฏฺฐา สูรา สมตฺถาติ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตา อิจฺเจวํ วฏฺฏติ. En las charlas sobre parientes, no es apropiado hablar con deleite diciendo: "nuestros parientes son valientes y capaces" o "antes viajábamos en carruajes tan hermosos". En cambio, se debe hablar con un propósito útil diciendo: "incluso nuestros parientes han perecido" o "en el pasado, ofrecimos tales sandalias a la Sangha". En cuanto a las charlas sobre aldeas, no es apropiado hablar con deleite sobre si están bien o mal situadas, si hay abundancia o escasez de alimentos, o que "los habitantes de tal aldea son valientes y capaces". Sin embargo, es apropiado hablar con un propósito útil diciendo que son personas con fe y devoción, o que han fallecido. Este mismo principio se aplica a las charlas sobre pueblos, ciudades y distritos. Tampoco es apropiado hablar sobre mujeres con deleite, refiriéndose a su belleza o forma; solo es adecuado mencionar que poseen fe, devoción o que han fallecido. En cuanto a la charla sobre héroes, no se debe decir con deleite: "el guerrero llamado Nandimitta era muy valiente", sino que es apropiado decir que tenía fe, era devoto o que ha fallecido. Sobre las calles, no se debe hablar con deleite sobre si son fáciles o difíciles de transitar o sobre la valentía de quienes las habitan, sino que se puede decir que en ellas viven personas con fe y devoción, o que han fallecido. กุมฺภฏฺฐานกถาติ กุมฺภฏฺฐานอุทกติตฺถกถา วา วุจฺจติ กุมฺภทาสิกถา วา. สาปิ ‘‘ปาสาทิกา นจฺจิตุํ คายิตุํ เฉกา’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, สทฺธา ปสนฺนาติอาทินา นเยเนว วฏฺฏติ. ปุพฺพเปตกถาติ อตีตญาติกถา. ตตฺถ วตฺตมานญาติกถาสทิโสว วินิจฺฉโย. La "charla sobre el lugar de las vasijas" se refiere a conversaciones sobre el lugar de los alfareros, sobre los muelles o sobre las esclavas de los alfareros. No es apropiado hablar con deleite diciendo: "ella es encantadora y hábil para bailar y cantar", sino que es adecuado hablar mencionando que tiene fe y devoción. "Charla sobre los antepasados difuntos" se refiere a conversaciones sobre parientes fallecidos. En este caso, el juicio es el mismo que para la charla sobre parientes vivos. นานตฺตกถาติ ปุริมปจฺฉิมกถาวิมุตฺตา อวเสสา นานาสภาวา นิรตฺถกกถา. โลกกฺขายิกาติ อยํ โลโก เกน นิมฺมิโต, อสุเกน นาม นิมฺมิโต, กากา เสตา อฏฺฐีนํ เสตตฺตา, พกา รตฺตา โลหิตสฺส รตฺตตฺตาติ เอวมาทิกา โลกายตวิตณฺฑสลฺลาปกถา. "Charlas diversas" se refiere a las conversaciones restantes, de naturalezas variadas y sin provecho, que no están incluidas en las categorías anteriores ni posteriores. "Especulaciones sobre el mundo" se refiere a conversaciones sobre quién creó este mundo ("fue creado por tal persona"), o por qué los cuervos son blancos (debido a la blancura de sus huesos), o las grullas son rojas (debido al color de la sangre); tales son las discusiones propias de los textos Lokāyata y de los sofistas (vitaṇḍā). สมุทฺทกฺขายิกา นาม กสฺมา สมุทฺโท สาคโร, สาครเทเวน ขณิตตฺตา สาคโร, ขโต เมติ หตฺถมุทฺทาย นิเวทิตตฺตา สมุทฺโทติ เอวมาทิกา นิรตฺถกา สมุทฺทกฺขายิกกถา. อิติ ภโว, อิติ อภโวติ ยํ วา ตํ วา นิรตฺถกการณํ วตฺวา ปวตฺติตกถา อิติภวาภวกถา. เอตฺถ จ ภโวติ สสฺสตํ, อภโวติ อุจฺเฉทํ. ภโวติ วฑฺฒิ, อภโวติ หานิ. ภโวติ กามสุขํ, อภโวติ อตฺตกิลมโถ. อิติ อิมาย ฉพฺพิธาย อิติภวาภวกถาย สทฺธึ พาตฺตึสติรจฺฉานกถา นาม โหติ. เอวรูปึ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติยา นิสินฺโน โหติ. "Especulaciones sobre el océano" se refiere a charlas inútiles como por qué el océano se llama "Sāgara" (porque fue excavado por el príncipe Sāgara) o por qué se llama "Samudda" (porque fue señalado con un gesto de la mano diciendo "esto fue excavado por mí"). "Charlas sobre la existencia y la no existencia" se refiere a conversaciones que exponen cualquier razón inútil sobre el ser o el no ser. En este contexto, "existencia" (bhava) representa la visión del eternalismo y "no existencia" (abhava) la visión del nihilismo. Asimismo, "existencia" significa prosperidad y "no existencia" declive; o "existencia" el deleite en los placeres sensoriales y "no existencia" la automortificación. Incluyendo estos seis tipos de charla sobre la existencia y la no existencia, existen treinta y dos tipos de "charla mundana" (tiracchānakathā). El texto se refiere a quien se encuentra sentado en una asamblea donde se mantienen este tipo de conversaciones mundanas. ตโต สนฺทโก ปริพฺพาชโก เต ปริพฺพาชเก โอโลเกตฺวา – ‘‘อิเม ปริพฺพาชกา อติวิย อญฺญมญฺญํ อคารวา อปฺปติสฺสา, มยญฺจ สมณสฺส [Pg.157] โคตมสฺส ปาตุภาวโต ปฏฺฐาย สูริยุคฺคมเน ขชฺโชปนกูปมา ชาตา, ลาภสกฺกาโรปิ โน ปริหีโน. สเจ ปน อิมํ ฐานํ สมโณ โคตโม โคตมสาวโก วา คิหิอุปฏฺฐาโกปิ วาสฺส อาคจฺเฉยฺย, อติวิย ลชฺชนียํ ภวิสฺสติ. ปริสโทโส โข ปน ปริสเชฏฺฐกสฺเสว อุปริ อาโรหตี’’ติ อิโต จิโต จ วิโลเกนฺโต เถรํ อทฺทส. เตน วุตฺตํ อทฺทสา โข สนฺทโก ปริพฺพาชโก…เป… ตุณฺหี อเหสุนฺติ. Después de eso, el asceta errante Sandaka, mirando a esos ascetas errantes que eran sus discípulos, pensó: “Estos ascetas errantes son excesivamente irrespetuosos y carecen de deferencia mutua. Desde la aparición del asceta Gotama, nos hemos vuelto como luciérnagas al salir el sol. Nuestras ganancias y honores también han disminuido. Ciertamente, si el asceta Gotama, o un discípulo de Gotama, o incluso un seguidor laico suyo viniera a este lugar, sería extremadamente vergonzoso. Pues la culpa de la asamblea recae únicamente sobre el jefe de la misma”. Entonces, mirando de un lado a otro, vio al venerable Ananda. Por eso se dice: “El asceta errante Sandaka vio... (etc.) ...se quedaron en silencio”. ตตฺถ สณฺฐเปสีติ สิกฺขาเปสิ, วชฺชมสฺสา ปฏิจฺฉาเทสิ. ยถา สุฏฺฐปิตา โหติ, ตถา นํ ฐเปสิ. ยถา นาม ปริสมชฺฌํ ปวิสนฺโต ปุริโส วชฺชปฏิจฺฉาทนตฺถํ นิวาสนํ สณฺฐเปติ, ปารุปนํ สณฺฐเปติ, รโชกิณฺณฏฺฐานํ ปุญฺฉติ, เอวมสฺสา วชฺชปฏิจฺฉาทนตฺถํ ‘‘อปฺปสทฺทา โภนฺโต’’ติ สิกฺขาเปนฺโต ยถา สุฏฺฐปิตา โหติ, ตถา นํ ฐเปสีติ อตฺโถ. อปฺปสทฺทกามาติ อปฺปสทฺทํ อิจฺฉนฺติ, เอกกา นิสีทนฺติ, เอกกา ติฏฺฐนฺติ, น คณสงฺคณิกาย ยาเปนฺติ. อปฺปสทฺทวินีตาติ อปฺปสทฺเทน นิรเวน พุทฺเธน วินีตา. อปฺปสทฺทสฺส วณฺณวาทิโนติ ยํ ฐานํ อปฺปสทฺทํ นิสฺสทฺทํ. ตสฺส วณฺณวาทิโน. อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ อิธาคนฺตพฺพํ มญฺเญยฺย. Allí, “los hizo asentar” (saṇṭhapesīti) significa que los instruyó, ocultando las faltas de su asamblea. Así como un hombre que entra en medio de una multitud arregla su vestimenta inferior y exterior para ocultar cualquier defecto, o limpia un lugar lleno de polvo, del mismo modo, él los instruyó diciendo: “Señores, hagan poco ruido”, para ocultar las faltas de su asamblea; el sentido es que los dispuso de tal manera que quedaran bien ordenados. “Deseosos de poco ruido” (appasaddakāmā) significa que desean el silencio, se sientan solos, permanecen solos y no pasan el tiempo deleitándose en la compañía de grupos. “Entrenados en el poco ruido” (appasaddavinītā) significa que han sido disciplinados por el Buddha, quien es silencioso y sin ruido. “Elogiadores del poco ruido” (appasaddassa vaṇṇavādino) significa que suelen alabar el lugar que es silencioso y sin ruido. “Pensaría que se debe acercar” (upasaṅkamitabbaṃ maññeyyāti) significa que pensaría que se debe venir a este lugar nuestro. กสฺมา ปเนส เถรสฺส อุปสงฺกมนํ ปจฺจาสีสตีติ. อตฺตโน วุทฺธึ ปตฺถยมาโน. ปริพฺพาชกา กิร พุทฺเธสุ วา พุทฺธสาวเกสุ วา อตฺตโน สนฺติกํ อาคเตสุ – ‘‘อชฺช อมฺหากํ สนฺติกํ สมโณ โคตโม อาคโต, สาริปุตฺโต อาคโต, น โข ปเนเต ยสฺส วา ตสฺส วา สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, ปสฺสถ อมฺหากํ อุตฺตมภาว’’นฺติ อตฺตโน อุปฏฺฐากานํ สนฺติเก อตฺตานํ อุกฺขิปนฺติ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺติ. ภควโตปิ อุปฏฺฐาเก คณฺหิตุํ วายมนฺติ. เต กิร ภควโต อุปฏฺฐาเก ทิสฺวา เอวํ วทนฺติ – ‘‘ตุมฺหากํ สตฺถา ภวํ โคตโมปิ โคตมสฺส สาวกาปิ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺฉนฺติ, มยํ อญฺญมญฺญํ สมคฺคา. ตุมฺเห ปน อมฺเห อกฺขีหิ ปสฺสิตุํ น อิจฺฉถ, สามีจิกมฺมํ น กโรถ, กึ โว อมฺเหหิ อปรทฺธ’’นฺติ. อปฺเปกจฺเจ มนุสฺสา – ‘‘พุทฺธาปิ เอเตสํ สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, กึ อมฺหาก’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย เต ทิสฺวา นปฺปมชฺชนฺติ. ตุณฺหี อเหสุนฺติ สนฺทกํ ปริวาเรตฺวา นิสฺสทฺทา นิสีทึสุ. ¿Por qué este asceta errante anhelaba la visita del venerable? Lo anhelaba deseando su propio beneficio y prosperidad. Se dice que cuando los Buddhas o sus discípulos llegan ante los ascetas errantes, estos dicen a sus propios seguidores: “Hoy el asceta Gotama ha venido a nosotros, Sariputta ha venido; ellos no van ante cualquiera, observen nuestra excelencia”, elevándose así a sí mismos y situándose en una posición elevada. También se esfuerzan por atraer a los seguidores del Bienaventurado. Al ver a los seguidores del Bienaventurado, les dicen: “Vuestro maestro, el señor Gotama, y sus discípulos vienen ante nosotros, estamos en armonía unos con otros. Sin embargo, ustedes no quieren ni vernos con sus ojos, ni nos presentan sus respetos; ¿en qué les hemos fallado?”. Algunos hombres, pensando: “Incluso los Buddhas van ante ellos, ¿qué decir de nosotros?”, van allí también. A partir de entonces, al ver a esos ascetas errantes, los laicos no los descuidan. “Se quedaron en silencio” (tuṇhī ahesunti) significa que se sentaron callados rodeando a su maestro Sandaka. ๒๒๔. สฺวาคตํ โภโต อานนฺทสฺสาติ สุอาคมนํ โภโต อานนฺทสฺส. ภวนฺเต หิ โน อาคเต อานนฺโท โหติ, คเต โสโกติ [Pg.158] ทีเปติ. จิรสฺสํ โขติ ปิยสมุทาจารวจนเมตํ. เถโร ปน กาเลน กาลํ ปริพฺพาชการามํ จาริกตฺถาย คจฺฉตีติ ปุริมคมนํ คเหตฺวา เอวมาห. เอวญฺจ ปน วตฺวา น มานตฺถทฺโธ หุตฺวา นิสีทิ, อตฺตโน ปน อาสนา วุฏฺฐาย ตํ อาสนํ ปปฺโผเฏตฺวา เถรํ อาสเนน นิมนฺเตนฺโต นิสีทตุ ภวํ อานนฺโท, อิทมาสนํ ปญฺญตฺตนฺติ อาห. 224. “Bienvenido sea el venerable Ananda” (svāgataṃ bhoto ānandassāti) indica que la llegada del venerable Ananda es una buena llegada. Muestra el sentido de: “Cuando el venerable viene, nos alegramos; cuando se va, nos entristecemos”. “Después de mucho tiempo” (cirassaṃ kho) es una frase de cortesía afectuosa. Dado que el venerable solía ir de vez en cuando al parque de los ascetas errantes en su recorrido, Sandaka dijo esto refiriéndose a sus visitas anteriores. Habiendo dicho esto, no se quedó sentado con orgullo, sino que se levantó de su propio asiento, lo sacudió y, ofreciéndole el asiento al venerable, dijo: “Que el señor Ananda se siente, este asiento ha sido preparado”. อนฺตรากถา วิปฺปกตาติ นิสินฺนานํ โว อารมฺภโต ปฏฺฐาย ยาว มมาคมนํ เอตสฺมึ อนฺตเร กา นาม กถา วิปฺปกตา, มมาคมนปจฺจยา กตมา กถา ปริยนฺตํ น คตาติ ปุจฺฉติ. “¿Qué conversación ha quedado interrumpida?” (antarākathā vippakatāti) pregunta: “¿Qué charla entre ustedes, que estaban aquí sentados desde que empezaron hasta mi llegada, ha quedado inconclusa en este intervalo? ¿Qué conversación no ha llegado a su fin debido a mi llegada?”. อถ ปริพฺพาชโก ‘‘นิรตฺถกกถาว เอสา นิสฺสารา วฏฺฏสนฺนิสฺสิตา, น ตุมฺหากํ ปุรโต วตฺตพฺพตํ อรหตี’’ติ ทีเปนฺโต ติฏฺฐเตสา, โภติอาทิมาห. เนสา โภโตติ สเจ ภวํ โสตุกาโม ภวิสฺสติ, ปจฺฉาเปสา กถา น ทุลฺลภา ภวิสฺสติ, อมฺหากํ ปนิมาย อตฺโถ นตฺถิ. โภโต ปน อาคมนํ ลภิตฺวา อญฺญเทว สุการณํ กถํ โสตุกามมฺหาติ ทีเปติ. ตโต ธมฺมเทสนํ ยาจนฺโต สาธุ วต ภวนฺตํ เย วาติอาทิมาห. ตตฺถ อาจริยเกติ อาจริยสมเย. อนสฺสาสิกานีติ อสฺสาสวิรหิตานิ. สสกฺกนฺติ เอกํสตฺเถ นิปาโต, วิญฺญู ปุริโส เอกํเสเนว น วเสยฺยาติ อตฺโถ. วสนฺโต จ นาราเธยฺยาติ น สมฺปาเทยฺย, น ปริปูเรยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ การณภูตํ อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ ธมฺมํ. Entonces el asceta errante, indicando: “Esta conversación nuestra es inútil, carece de esencia y está ligada al ciclo de renacimientos; no es digna de ser contada ante ustedes”, dijo: “Que esto quede así, señor”, etc. “No es para el señor” (nesā bhototi) significa que si el señor desea escucharla, esta charla no será difícil de encontrar más adelante, pero para nosotros carece de provecho. Indica además: “Habiendo obtenido la llegada del venerable, deseamos escuchar otra conversación que tenga una buena razón”. Después, solicitando una enseñanza de Dhamma, dijo: “Sería bueno que el venerable...”, etc. Allí, “en las doctrinas de los maestros” (ācariyaketi) significa en la tradición aceptada de los maestros. “Incapaces de dar consuelo” (anassāsikānīti) significa carentes de satisfacción. “Ciertamente” (sasakkaṃ) es una partícula que denota certeza; el sentido es que un hombre sabio ciertamente no las practicaría. “Viviendo en ellas, no lograría el éxito” significa que no las completaría ni las perfeccionaría. “Este Dhamma que es saludable” (ñāyaṃ dhammaṃ kusalanti) se refiere al Dhamma saludable por ser irreprochable y actuar como causa. ๒๒๕. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทีนิ สาเลยฺยกสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๔๐) วุตฺตานิ. จาตุมหาภูติโกติ จตุมหาภูตมโย. ปถวี ปถวีกายนฺติ อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ พาหิรปถวีธาตุํ. อนุเปตีติ อนุยาติ. อนุปคจฺฉตีติ ตสฺเสว เววจนํ, อนุคจฺฉตีติปิ อตฺโถ, อุภเยนาปิ อุเปติ อุปคจฺฉตีติ ทสฺเสติ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย. อินฺทฺริยานีติ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ อากาสํ ปกฺขนฺทนฺติ. อาสนฺทิปญฺจมาติ นิปนฺนมญฺเจน ปญฺจมา, มญฺโจ เจว, จตฺตาโร มญฺจปาเท คเหตฺวา ฐิตา จตฺตาโร ปุริสา จาติ อตฺโถ. ยาวาฬาหนาติ ยาว สุสานา. ปทานีติ อยํ เอวํ สีลวา อโหสิ, เอวํ ทุสฺสีโลติอาทินา นเยน ปวตฺตานิ [Pg.159] คุณปทานิ. สรีรเมว วา เอตฺถ ปทานีติ อธิปฺเปตํ. กาโปตกานีติ กโปตกวณฺณานิ, ปาราวตปกฺขวณฺณานีติ อตฺโถ. 225. “Aquí” (idhāti) significa en este mundo. Las frases “no existe lo dado”, etc., han sido explicadas en el Sāleyyaka Sutta. “Compuesto por los cuatro grandes elementos” (cātumahābhūtikoti) significa hecho de los cuatro grandes elementos. “La tierra [vuelve] al cuerpo de tierra” (pathavī pathavīkāyanti) se refiere a que el elemento tierra interno se une al elemento tierra externo. “Sigue a” (anupetīti) significa que va tras él. “Se aproxima” (anupagacchatīti) es un sinónimo de lo anterior; también significa que sigue de cerca. Con ambos términos muestra que se acerca o llega. En el caso del agua, etc., el método es el mismo. “Las facultades” (indriyānīti) se refiere a las facultades, siendo la mente la sexta, que se lanzan al espacio. “Con la camilla como quinta” (āsandipañcamāti) significa que son cinco contando la litera donde yace el difunto; es decir, la litera misma y los cuatro hombres que la sostienen por sus patas. “Hasta el lugar de la cremación” (yāvāḷāhanāti) significa hasta el cementerio. “Las palabras” (padānīti) se refiere a los elogios sobre sus cualidades, tales como: “esta persona era virtuosa” o “esta persona era inmoral”, etc. O bien, en este contexto, se refiere al cuerpo mismo. “De color grisáceo” (kāpotakānīti) significa del color de una paloma; es decir, del color de las alas de una paloma. ภสฺสนฺตาติ ภสฺมนฺตา, อยเมว วา ปาฬิ. อาหุติโยติ ยํ ปเหณกสกฺการาทิเภทํ ทินฺนทานํ, สพฺพํ ตํ ฉาริกาวสานเมว โหติ, น ตโต ปรํ ผลทายกํ หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. ทตฺตุปญฺญตฺตนฺติ ทตฺตูหิ พาลมนุสฺเสหิ ปญฺญตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – พาเลหิ อพุทฺธีหิ ปญฺญตฺตมิทํ ทานํ, น ปณฺฑิเตหิ. พาลา เทนฺติ, ปณฺฑิตา คณฺหนฺตีติ ทสฺเสติ. อตฺถิกวาทนฺติ อตฺถิ ทินฺนํ ทินฺนผลนฺติ อิมํ อตฺถิกวาทํเยว วทนฺติ เตสํ ตุจฺฉํ วจนํ มุสาวิลาโป. พาเล จ ปณฺฑิเต จาติ พาลา จ ปณฺฑิตา จ. 'Bhassantā' significa que terminan en cenizas, o bien esta es la lectura correcta (bhasmantā). 'Āhutiyo' se refiere a las donaciones ofrecidas que consisten en diversos tipos de hospitalidad, honores y similares; todo eso simplemente termina en cenizas, lo cual significa que no continúa produciendo frutos después de eso. 'Dattupaññattanti' significa prescrito por los 'dattū' o personas necias. Esto es lo que se quiere decir: esta generosidad ha sido establecida por los necios carentes de sabiduría, no por los sabios. Muestra que los necios dan y los sabios reciben. 'Atthikavādanti' se refiere a quienes sostienen la doctrina de la eficacia, es decir, que existe la acción de dar y el fruto de lo dado; para ellos (los seguidores de esta visión errónea), las palabras de tales personas son vacías y una charla mentirosa. 'Bāle ca paṇḍite cā' se refiere tanto a los necios como a los sabios. อกเตน เม เอตฺถ กตนฺติ มยฺหํ อกเตเนว สมณกมฺเมน เอตฺถ เอตสฺส สมเย กมฺมํ กตํ นาม โหติ, อวุสิเตเนว พฺรหฺมจริเยน วุสิตํ นาม โหติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สมณธมฺเม. สมสมาติ อติวิย สมา, สเมน วา คุเณน สมา. สามญฺญํ ปตฺตาติ สมานภาวํ ปตฺตา. 'Akatena me ettha kataṃ' significa que, para mí, a través de lo que no se ha hecho (en términos de deberes ascéticos), el trabajo se considera realizado en esta doctrina; mediante una vida de pureza no practicada, se considera practicada. 'Ettha' significa en este deber ascético. 'Samasamā' significa extremadamente iguales, o bien iguales en virtud. 'Sāmaññaṃ pattā' significa que han alcanzado un estado de igualdad. ๒๒๖. กรโตติอาทีนิ อปณฺณกสุตฺเต วุตฺตานิ. ตถา นตฺถิ เหตูติอาทีนิ. 226. Las explicaciones que comienzan con 'Karatoti' han sido expuestas por mí en el Apaṇṇaka Sutta. Del mismo modo, aquellas que comienzan con 'natthi hetu'. ๒๒๘. จตุตฺถพฺรหฺมจริยวาเส อกฏาติ อกตา. อกฏวิธาติ อกตวิธานา, เอวํ กโรหีติ เกนจิ การาปิตา น โหนฺตีติ อตฺโถ. อนิมฺมิตาติ อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมาตาติ อนิมฺมาปิตา. เกจิ อนิมฺมิตพฺพาติ ปทํ วทนฺติ, ตํ เนว ปาฬิยํ, น อฏฺฐกถายํ สนฺทิสฺสติ. วญฺฌาติ วญฺฌปสุวญฺฌตาลาทโย วิย อผลา, กสฺสจิ อชนกาติ อตฺโถ. เอเตน ปถวีกายาทีนํ รูปาทิชนกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ปพฺพตกูฏา วิย ฐิตาติ กูฏฏฺฐา. อีสิกฏฺฐายิฏฺฐิตาติ มุญฺเช อีสิกา วิย ฐิตา. ตตฺรายมธิปฺปาโย – ยมิทํ ชายตีติ วุจฺจติ, ตํ มุญฺชโต อีสิกา วิย วิชฺชมานเมว นิกฺขมตีติ. ‘‘เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา’’ติปิ ปาโฐ, สุนิขาโต เอสิกตฺถมฺโภ นิจฺจโล ติฏฺฐติ, เอวํ ฐิตาติ อตฺโถ. อุภเยนปิ เตสํ วินาสาภาวํ ทีเปติ. น อิญฺชนฺตีติ เอสิกตฺถมฺโภ วิย ฐิตตฺตา น จลนฺติ. น วิปริณาเมนฺตีติ ปกตึ น ชหนฺติ. น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ อญฺญมญฺญํ น อุปหนนฺติ. นาลนฺติ น สมตฺถา. 228. En la cuarta sección sobre la vida de pureza, 'akaṭā' significa no creados (por causas). 'Akaṭavidhā' significa que no tienen una disposición creada, es decir, no son ordenados por nadie que diga 'hazlo así'. 'Animmitā' significa no creados incluso por poderes psíquicos. 'Animmātā' significa no causados para ser creados. Algunos dicen el término 'animmitabbā', pero eso no aparece ni en el Canon (Pāḷi) ni en el Comentario. 'Vañjhā' (estériles) significa que no tienen frutos, como una vaca estéril o una palmera estéril; el significado es que no generan ningún tipo de existencia futura. Con esto, se rechaza la capacidad del elemento tierra y otros de producir formas y demás. 'Kūṭaṭṭhā' significa que permanecen firmes como la cima de una montaña. 'Īsikaṭṭhāyiṭṭhitā' significa que permanecen como un brote dentro de la hierba muñja. Aquí la intención es: aquello de lo que se dice 'nace', simplemente emerge estando ya presente, como el brote emerge de la hierba muñja. También existe la lectura 'Esikaṭṭhāyiṭṭhitā', que significa que permanecen como un pilar de piedra (esika) firmemente plantado e inmóvil. De ambas formas, se indica la ausencia de destrucción de estos elementos. 'Na iñjanti' significa que no se mueven por estar establecidos como un pilar. 'Na vipariṇāmenti' significa que no abandonan su naturaleza original. 'Na aññamaññaṃ byābādhenti' significa que no se dañan unos a otros. 'Nālaṃ' significa que no son capaces (de afectarse mutuamente). ปถวีกาโยติอาทีสุ [Pg.160] ปถวีเยว ปถวีกาโย, ปถวีสมูโห วา. ตตฺถาติ เตสุ ชีวสตฺตเมสุ กาเยสุ. นตฺถิ หนฺตา วาติ หนฺตุํ วา ฆาเตตุํ วา โสตุํ วา สาเวตุํ วา ชานิตุํ วา ชานาเปตุํ วา สมตฺโถ นาม นตฺถีติ ทีเปติ. สตฺตนฺนํตฺเวว กายานนฺติ ยถา มุคฺคราสิอาทีสุ ปหฏํ สตฺถํ มุคฺคราสิอาทีนํ อนฺตเรน ปวิสติ, เอวํ สตฺตนฺนํ กายานํ อนฺตเรน ฉิทฺเทน วิวเรน สตฺถํ ปวิสติ. ตตฺถ ‘‘อหํ อิมํ ชีวิตา โวโรเปมี’’ติ เกวลํ สญฺญามตฺตเมว โหตีติ ทสฺเสติ. โยนิปมุขสตสหสฺสานีติ ปมุขโยนีนํ อุตฺตมโยนีนํ จุทฺทสสตสหสฺสานิ อญฺญานิ จ สฏฺฐิสตานิ อญฺญานิ จ ฉสตานิ. ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานีติ ปญฺจ กมฺมสตานิ จ, เกวลํ ตกฺกมตฺตเกน นิรตฺถกํ ทิฏฺฐึ ทีเปติ. ปญฺจ จ กมฺมานิ ตีณิ จ กมฺมานีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เกจิ ปนาหุ ปญฺจ กมฺมานีติ ปญฺจินฺทฺริยวเสน ภณติ. ตีณีติ กายกมฺมาทิวเสนาติ. กมฺเม จ อฑฺฒกมฺเม จาติ เอตฺถ ปนสฺส กายกมฺมญฺจ วจีกมฺมญฺจ กมฺมนฺติ ลทฺธิ, มโนกมฺมํ อุปฑฺฒกมฺมนฺติ. ทฺวฏฺฐิปฏิปทาติ ทฺวาสฏฺฐิ ปฏิปทาติ วทติ. ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปาติ เอกสฺมึ กปฺเป จตุสฏฺฐิ อนฺตรกปฺปา นาม โหนฺติ, อยํ ปน อญฺเญ ทฺเว อชานนฺโต เอวมาห. ฉฬาภิชาติโย อปณฺณกสุตฺเต วิตฺถาริตา. En pasajes como 'pathavīkāyo', el elemento tierra en sí mismo es el 'cuerpo de tierra', o bien una acumulación de tierra. 'Tattha' significa entre esos cuerpos, siendo el alma (jīva) el séptimo. 'Natthi hantā vā' indica que no hay nadie capaz de matar, de hacer matar, de oír, de hacer oír, de conocer o de hacer conocer. 'Sattannaṃtveva kāyānaṃ' significa que así como un arma lanzada contra un montón de frijol mungo entra por los intersticios de los granos, de la misma manera el arma entra por el espacio o abertura entre los siete cuerpos. En ese contexto, muestra que 'yo privo a este de la vida' es meramente una percepción nominal. 'Yonipamukhasatasahassāni' se refiere a un millón cuatrocientas mil matrices principales, además de otras seis mil y otras seiscientas. 'Pañca ca kammuno satānī' significa las quinientas clases de kamma; esto muestra una visión inútil basada en la mera especulación. El mismo método se aplica a 'pañca ca kammāni tīṇi ca kammāni', etc. Sin embargo, algunos maestros dicen que con 'pañca kammāni' se refiere a los cinco sentidos, y con 'tīṇi' se refiere al kamma corporal, etc. En cuanto a 'kamme ca aḍḍhakamme ca', en esta doctrina se sostiene que el kamma corporal y el kamma verbal son 'kamma', mientras que el kamma mental es 'medio kamma'. 'Dvaṭṭhipaṭipadā' se refiere a las sesenta y dos prácticas. 'Dvaṭṭhantarakappā' se refiere a que en un eón (kappa) hay sesenta y cuatro eones intermedios (antarakappa), pero este maestro dice esto por no conocer los otros dos. Las seis clases de linajes (chaḷābhijātiyo) han sido detalladas en el Apaṇṇaka Sutta. อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ มนฺทภูมิ ขิฑฺฑาภูมิ วีมํสกภูมิ อุชุคตภูมิ เสกฺขภูมิ สมณภูมิ ชินภูมิ ปนฺนภูมีติ อิมา อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ วทติ. ตตฺถ ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย สตฺตทิวเส สมฺพาธฏฺฐานโต นิกฺขนฺตตฺตา สตฺตา มนฺทา โหนฺติ โมมูหา. อยํ มนฺทภูมีติ วทติ. เย ปน ทุคฺคติโต อาคตา โหนฺติ, เต อภิณฺหํ โรทนฺติ เจว วิรวนฺติ จ. สุคติโต อาคตา ตํ อนุสฺสริตฺวา อนุสฺสริตฺวา หสนฺติ. อยํ ขิฑฺฑาภูมิ นาม. มาตาปิตูนํ หตฺถํ วา ปาทํ วา มญฺจํ วา ปีฐํ วา คเหตฺวา ภูมิยํ ปทนิกฺขิปนํ วีมํสกภูมิ นาม. ปทสาว คนฺตุํ สมตฺถกาโล อุชุคตภูมิ นาม. สิปฺปานํ สิกฺขนกาโล เสกฺขภูมิ นาม. ฆรา นิกฺขมฺม ปพฺพชนกาโล สมณภูมิ นาม. อาจริยํ เสวิตฺวา ชานนกาโล ชินภูมิ นาม. ภิกฺขุ จ ปนฺนโก ชิโน น กิญฺจิ อาหาติ เอวํ อลาภึ สมณํ ปนฺนภูมีติ วทติ. 'Aṭṭha purisabhūmiyoti' se refiere a las ocho etapas del hombre: la etapa de torpeza (mandabhūmi), la etapa de juego (khiḍḍābhūmi), la etapa de investigación (vīmaṃsakabhūmi), la etapa de andar erguido (ujugatabhūmi), la etapa de aprendizaje (sekkhabhūmi), la etapa de ascetismo (samaṇabhūmi), la etapa de victoria (jinabhūmi) y la etapa de caída (pannabhūmi). De estas, desde el día del nacimiento y durante siete días, debido a haber salido del lugar estrecho del útero materno, los seres son torpes y están sumamente confundidos; a esto lo llaman 'mandabhūmi'. Aquellos seres que vienen de estados de privación lloran y gritan constantemente. Los que vienen de estados felices ríen al recordar repetidamente ese estado; esto se llama 'khiḍḍābhūmi'. El acto de poner los pies en el suelo sosteniéndose de la mano de los padres, o de una cama o silla, se llama 'vīmaṃsakabhūmi'. El tiempo en que se es capaz de caminar solo se llama 'ujugatabhūmi'. El tiempo de aprender artes y oficios se llama 'sekkhabhūmi'. El tiempo de salir del hogar y ordenarse se llama 'samaṇabhūmi'. El tiempo de conocer tras haber servido a un maestro se llama 'jinabhūmi'. Y cuando un asceta es un 'vencido caído' (pannako jino) y no obtiene nada de alimento, a ese estado de privación del asceta lo llaman 'pannabhūmi'. เอกูนปญฺญาส [Pg.161] อาชีวสเตติ เอกูนปญฺญาส อาชีววุตฺติสตานิ. ปริพฺพาชกสเตติ ปริพฺพาชกปพฺพชฺชสตานิ. นาคาวาสสเตติ นาคมณฺฑลสตานิ. วีเส อินฺทฺริยสเตติ วีส อินฺทฺริยสตานิ. ตึเส นิรยสเตติ ตึส นิรยสตานิ. รโชธาตุโยติ รชโอกิรณฏฺฐานานิ. หตฺถปิฏฺฐิปาทปิฏฺฐาทีนิ สนฺธาย วทติ. สตฺต สญฺญีคพฺภาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภอชปสุมิคมหึเส สนฺธาย วทติ. อสญฺญีคพฺภาติ สาลิยวโคธุมมุคฺคกงฺคุวรกกุทฺรูสเก สนฺธาย วทติ. นิคณฺฐิคพฺภาติ นิคณฺฐิมฺหิ ชาตคพฺภา, อุจฺฉุเวฬุนฬาทโย สนฺธาย วทติ. สตฺต เทวาติ พหู เทวา, โส ปน สตฺตาติ วทติ. มานุสาปิ อนนฺตา, โส สตฺตาติ วทติ. สตฺต ปิสาจาติ ปิสาจา มหนฺตา, สตฺตาติ วทติ. "Ekūnapaññāsa ājīvasata" se refiere a ciento cuarenta y nueve tipos de medios de vida. "Paribbājakasata" se refiere a cien tipos de ordenaciones de ascetas errantes. "Nāgāvāsasata" se refiere a cien moradas de nagas o cien grupos de elefantes. "Vīse indriyasata" se refiere a ciento veinte facultades. "Tiṃse nirayasata" se refiere a ciento treinta infiernos. "Rajodhātuyo" se refiere a los lugares donde se deposita el polvo, aludiendo específicamente al dorso de las manos y de los pies. Con el término "satta saññīgabbhā" se refiere a siete tipos de matrices o nacimientos conscientes, como camellos, bueyes, asnos, cabras, ciervos y búfalos. Con "asaññīgabbhā" se refiere a siete tipos de matrices inconscientes, como el arroz shali, la cebada, el trigo, el frijol mungo, el mijo, el mijo silvestre y el grano kudrūsa. "Nigaṇṭhigabbhā" se refiere a las semillas que nacen en los nudos, aludiendo a la caña de azúcar, el bambú y los juncos. "Satta devā" se refiere a que, aunque hay muchos dioses, ese individuo afirma que hay solo siete. Del mismo modo, aunque los humanos son infinitos, él dice que hay siete. "Satta pisācā" significa que, aunque hay muchos espíritus pisācas, él afirma que solo hay siete. สราติ มหาสรา. กณฺณมุณฺฑ-รถการ-อโนตตฺต-สีหปปาตกุฬิร-มุจลินฺท-กุณาลทเห คเหตฺวา วทติ. ปวุฏาติ คณฺฐิกา. ปปาตาติ มหาปปาตา. ปปาตสตานีติ ขุทฺทกปปาตสตานิ. สุปินาติ มหาสุปินา. สุปินสตานีติ ขุทฺทกสุปินสตานิ. มหากปฺปิโนติ มหากปฺปานํ. เอตฺถ เอกมฺหา สรา วสฺสสเต วสฺสสเต กุสคฺเคน เอกํ อุทกพินฺทุํ นีหริตฺวา นีหริตฺวา สตฺตกฺขตฺตุํ ตมฺหิ สเร นิรุทเก กเต เอโก มหากปฺโปติ วทติ. เอวรูปานํ มหากปฺปานํ จตุราสีติสตสหสฺสานิ เขเปตฺวา พาลา จ ปณฺฑิตา จ ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรนฺตีติ อยมสฺส ลทฺธิ. ปณฺฑิโตปิ กิร อนฺตรา สุชฺฌิตุํ น สกฺโกติ, พาโลปิ ตโต อุทฺธํ น คจฺฉติ. "Sarā" se refiere a los grandes lagos, incluyendo los lagos Kaṇṇamuṇḍa, Rathakāra, Anotatta, Sīhapapāta, Kuḷira, Mucalinda y Kuṇāla. "Pavuṭā" se refiere a protuberancias o nudos en las montañas. "Papātā" se refiere a grandes precipicios, mientras que "papātasatāni" se refiere a cientos de pequeños precipicios. "Supinā" son grandes sueños y "supinasatāni" son cientos de pequeños sueños. "Mahākappino" se refiere a los grandes eones. En este contexto, un gran eon se ilustra así: si de un lago se extrajera una sola gota de agua con la punta de una brizna de hierba cada cien años, y se repitiera el proceso hasta que el lago quedara seco siete veces, eso constituiría el tiempo de un gran eon. Su doctrina afirma que después de agotar ochocientos cuarenta mil de tales eones, tanto los necios como los sabios pondrán fin al sufrimiento. Según su visión, ni el sabio puede purificarse antes de ese tiempo, ni el necio excede dicho límite. สีเลนาติ อเจลกสีเลน วา อญฺเญน วา เยน เกนจิ. วเตนาติ ตาทิเสน วเตน. ตเปนาติ ตโปกมฺเมน. อปริปกฺกํ ปริปาเจติ นาม โย ‘‘อหํ ปณฺฑิโต’’ติ อนฺตรา วิสุชฺฌติ. ปริปกฺกํ ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตึ กโรติ นาม โย ‘‘อหํ พาโล’’ติ วุตฺตปริมาณํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา ยาติ. เหวํ นตฺถีติ เอวํ นตฺถิ. ตญฺหิ อุภยมฺปิ น สกฺกา กาตุนฺติ ทีเปติ. โทณมิเตติ โทเณน มิตํ วิย. สุขทุกฺเขติ สุขทุกฺขํ. ปริยนฺตกเตติ วุตฺตปริมาเณน กาเลน กตปริยนฺโต. นตฺถิ หายนวฑฺฒเนติ นตฺถิ หายนวฑฺฒนานิ. น สํสาโร ปณฺฑิตสฺส หายติ, น พาลสฺส วฑฺฒตีติ อตฺโถ. อุกฺกํสาวกํเสติ อุกฺกํสาวกํสา, หาปนวฑฺฒนานเมเวตํ เววจนํ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต [Pg.162] เสยฺยถาปิ นามาติอาทิมาห. ตตฺถ สุตฺตคุเฬติ เวเฐตฺวา กตสุตฺตคุฬํ. นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลตีติ ปพฺพเต วา รุกฺขคฺเค วา ฐตฺวา ขิตฺตํ สุตฺตปมาเณน นิพฺเพฐิยมานํ คจฺฉติ, สุตฺเต ขีเณ ตตฺถ ติฏฺฐติ น คจฺฉติ. เอวเมวํ วุตฺตกาลโต อุทฺธํ น คจฺฉตีติ ทสฺเสติ. "Sīlena" se refiere a la conducta de los ascetas desnudos u otras prácticas similares. "Vatena" por tales votos. "Tapena" por la práctica de austeridades. Se dice que "madura lo no maduro" aquel que, pensando "soy sabio", intenta purificarse prematuramente. Se dice que "agota lo ya maduro" aquel que, pensando "soy necio", atraviesa el periodo de tiempo mencionado anteriormente experimentando los resultados del karma. "Hevaṃ natthi" significa que no es así, indicando que ninguna de estas dos acciones es posible. "Doṇamite" significa medido como si fuera por una vasija doṇa. "Sukhadukkha" es placer y dolor. "Pariyantakate" significa que el fin ha sido fijado por el tiempo mencionado. "Natthi hāyanavaḍḍhane" significa que no hay disminución ni aumento; el samsara no disminuye para el sabio ni aumenta para el necio. "Ukkaṃsāvakaṃse" son sinónimos de aumento y disminución. Para ilustrar esto, menciona la analogía de un ovillo de hilo: así como un ovillo de hilo lanzado desde un lugar alto se desenrolla solo hasta que el hilo se agota y allí se detiene, de la misma manera, los seres no van más allá del tiempo especificado. ๒๒๙. กิมิทนฺติ กิมิทํ ตว อญฺญาณํ, กึ สพฺพญฺญุ นาม ตฺวนฺติ เอวํ ปุฏฺโฐ สมาโน นิยติวาเท ปกฺขิปนฺโต สุญฺญํ เม อคารนฺติอาทิมาห. 229. "Kimidanti" se refiere a: "¿A qué se debe esta ignorancia tuya? ¿Acaso eres tú un omnisciente?". Al ser interrogado de esta manera, Sannaka el Paribbājaka, para refugiarse en su doctrina del fatalismo, dijo: "Mi casa está vacía", etc. ๒๓๐. อนุสฺสวิโก โหตีติ อนุสฺสวนิสฺสิโต โหติ. อนุสฺสวสจฺโจติ สวนํ สจฺจโต คเหตฺวา ฐิโต. ปิฏกสมฺปทายาติ วคฺคปณฺณาสกาย ปิฏกคนฺถสมฺปตฺติยา. 230. "Anussaviko hotīti" significa que depende de la tradición oral o de lo que ha escuchado. "Anussavasacco" es aquel que sostiene lo escuchado como la verdad. "Piṭakasampadāyāti" se refiere a la integridad o suficiencia de la colección de los textos de los Pitakas. ๒๓๒. มนฺโทติ มนฺทปญฺโญ. โมมูโหติ อติมูฬฺโห. วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชตีติ วาจาย วิกฺเขปํ อาปชฺชติ. กีทิสํ? อมราวิกฺเขปํ, อปริยนฺตวิกฺเขปนฺติ อตฺโถ. อถ วา อมรา นาม มจฺฉชาติ. สา อุมฺมุชฺชนนิมฺมุชฺชนาทิวเสน อุทเก สนฺธาวมานา คเหตุํ น สกฺกาติ เอวเมว อยมฺปิ วาโท อิโต จิโต จ สนฺธาวติ, คาหํ น อุปคจฺฉตีติ อมราวิกฺเขโปติ วุจฺจติ. ตํ อมราวิกฺเขปํ. 232. "Mando" significa de sabiduría lenta. "Momūho" significa extremadamente confundido. "Vācāvikkhepaṃ āpajjati" significa que recurre a la evasión verbal. ¿De qué tipo? Se refiere a la evasión ilimitada o zigzagueo de la anguila (amarāvikkhepa). Alternativamente, "amarā" es un tipo de pez que, al nadar subiendo y bajando en el agua, no puede ser atrapado; del mismo modo, esta doctrina huye de un lado a otro y no puede ser asida, por eso se llama amarāvikkhepa. เอวนฺติปิ เม โนติอาทีสุ อิทํ กุสลนฺติ ปุฏฺโฐ ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติ วทติ, ตโต กึ อกุสลนฺติ วุตฺเต ‘‘ตถาติปิ เม โน’’ติ วทติ, กึ อุภยโต อญฺญถาติ วุตฺเต ‘‘อญฺญถาติปิ เม โน’’ติ วทติ, ตโต ติวิเธนาปิ น โหตีติ เต ลทฺธีติ วุตฺเต ‘‘โนติปิ เม โน’’ติ วทติ, ตโต กึ โน โนติ เต ลทฺธีติ วุตฺเต ‘‘โน โนติปิ เม โน’’ติ วิกฺเขปมาปชฺชติ, เอกสฺมิมฺปิ ปกฺเข น ติฏฺฐติ. นิพฺพิชฺช ปกฺกมตีติ อตฺตโนปิ เอส สตฺถา อวสฺสโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, มยฺหํ กึ สกฺขิสฺสตีติ นิพฺพินฺทิตฺวา ปกฺกมติ. ปุริเมสุปิ อนสฺสาสิเกสุ เอเสว นโย. En pasajes como "evantipi me no", cuando se le pregunta si algo es meritorio, responde: "No digo que sea así". Si se le pregunta si es demeritorio, dice: "Tampoco digo que sea así". Si se le pregunta si es de otra manera distinta a ambas, responde de nuevo negativamente. Si se le pregunta si su doctrina es que no es de ninguna de esas tres formas, vuelve a evadir. No se posiciona en ningún lado. "Nibbijja pakkamatīti" significa que el discípulo, pensando: "Si este maestro no puede ser un refugio ni para sí mismo, ¿cómo podrá serlo para mí?", se cansa y se retira. Lo mismo se aplica a los casos anteriores de enseñanzas poco fiables. ๒๓๔. สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุนฺติ ยถา ปุพฺเพ คิหิภูโต สนฺนิธึ กตฺวา วตฺถุกาเม ปริภุญฺชติ, เอวํ ติลตณฺฑุลสปฺปินวนีตาทีนิ สนฺนิธึ กตฺวา อิทานิ ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพติ อตฺโถ. นนุ จ ขีณาสวสฺส วสนฏฺฐาเน [Pg.163] ติลตณฺฑุลาทโย ปญฺญายนฺตีติ. โน น ปญฺญายนฺติ, น ปเนส เต อตฺตโน อตฺถาย ฐเปติ, อผาสุกปพฺพชิตาทีนํ อตฺถาย ฐเปติ. อนาคามิสฺส กถนฺติ. ตสฺสาปิ ปญฺจ กามคุณา สพฺพโสว ปหีนา, ธมฺเมน ปน ลทฺธํ วิจาเรตฺวา ปริภุญฺชติ. 234. "Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ" significa que, así como antes como laico almacenaba y disfrutaba de objetos de deseo, un Arahant ahora es incapaz de almacenar sésamo, arroz, mantequilla clarificada o aceite para su propio uso. Si se encuentran tales provisiones en su morada, no es porque las guarde para sí mismo, sino para el beneficio de monjes enfermos. Ante la pregunta de cómo es para un Anāgāmī, se explica que este también ha abandonado completamente los cinco placeres sensuales, pero utiliza los requisitos que ha obtenido justamente tras reflexionar sobre ellos. ๒๓๖. ปุตฺตมตาย ปุตฺตาติ โส กิร อิมํ ธมฺมํ สุตฺวา อาชีวกา มตา นามาติ สญฺญี หุตฺวา เอวมาห. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – อาชีวกา มตา นาม, เตสํ มาตา ปุตฺตมตา โหติ, อิติ อาชีวกา ปุตฺตมตาย ปุตฺตา นาม โหนฺติ. สมเณ โคตเมติ สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยวาโส อตฺถิ, อญฺญตฺถ นตฺถีติ ทีเปติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 236. Con la expresión 'hijos de una madre cuyos hijos han muerto', se refiere a que aquel Sandaka, tras escuchar esta enseñanza, tuvo la percepción de que los Ājīvakas están, por así decirlo, muertos, y así lo expresó. El significado aquí es el siguiente: los Ājīvakas están muertos; su madre es una cuyos hijos han muerto; de este modo, los Ājīvakas son llamados 'hijos de una madre cuyos hijos han muerto'. En la expresión 'en el asceta Gotama', se indica que solo en el asceta Gotama existe la práctica de la vida santa (brahmacariya), y no en otros lugares. El resto es evidente en todos los puntos. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdani, el comentario del Majjhima Nikāya. สนฺทกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación del Sandaka Sutta. ๗. มหาสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา 7. Explicación del Mahāsakuludāyisutta. ๒๓๗. เอวํ เม สุตนฺติ มหาสกุลุทายิสุตฺตํ. ตตฺถ โมรนิวาเปติ ตสฺมึ ฐาเน โมรานํ อภยํ โฆเสตฺวา โภชนํ อทํสุ. ตสฺมา ตํ ฐานํ โมรนิวาโปติ สงฺขํ คตํ. อนฺนภาโรติ เอกสฺส ปริพฺพาชกสฺส นามํ. ตถา วรธโรติ. อญฺเญ จาติ น เกวลํ อิเม ตโย, อญฺเญปิ อภิญฺญาตา พหู ปริพฺพาชกา. อปฺปสทฺทสฺส วณฺณวาทีติ อิธ อปฺปสทฺทวินีโตติ อวตฺวาว อิทํ วุตฺตํ. กสฺมา? น หิ ภควา อญฺเญน วินีโตติ. 237. 'Así he oído' introduce el Mahāsakuludāyisutta. Allí, 'Moranivāpa' se refiere a un lugar donde, tras proclamar la protección para los pavos reales, les daban alimento; por ello, ese lugar es conocido como Moranivāpa. 'Annabhāra' es el nombre de un paribbājaka (asceta errante). Del mismo modo, 'Varadhara'. 'Y otros' indica que no solo estos tres, sino muchos otros paribbājakas reconocidos se encontraban allí. Respecto a 'elogia el poco ruido', aquí se dice esto en lugar de 'entrenado en el poco ruido' (como en el Sandaka Sutta). ¿Por qué? Porque el Bienaventurado no fue entrenado por ningún otro. ๒๓๘. ปุริมานีติ หิยฺโยทิวสํ อุปาทาย ปุริมานิ นาม โหนฺติ, ตโต ปรํ ปุริมตรานิ. กุตูหลสาลายนฺติ กุตูหลสาลา นาม ปจฺเจกสาลา นตฺถิ, ยตฺถ ปน นานาติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณา นานาวิธํ กถํ ปวตฺเตนฺติ, สา พหูนํ – ‘‘อยํ กึ วทติ, อยํ กึ วทตี’’ติ กุตูหลุปฺปตฺติฏฺฐานโต ‘‘กุตูหลสาลา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘โกตูหลสาลา’’ติปิ ปาโฐ. ลาภาติ เย เอวรูเป สมณพฺราหฺมเณ ทฏฺฐุํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ [Pg.164] ธมฺมกถํ วา เนสํ โสตุํ ลภนฺติ, เตสํ องฺคมคธานํ อิเม ลาภาติ อตฺโถ. 238. 'Los anteriores' se refiere a los días precedentes, empezando por el día de ayer; y después de esos, los días previos. En 'Kutūhalasālā', no existe una sala específica con ese nombre; se llama así a cualquier sala donde ascetas y brahmanas de diversas sectas entablan conversaciones variadas, siendo un lugar donde surge la curiosidad (o agitación) de muchos preguntando: '¿Qué dice este? ¿Qué dice aquel?'. También existe la variante 'Kotūhalasālā'. 'Beneficios' significa que aquellos habitantes de Anga y Magadha tienen la oportunidad de ver a tales ascetas y brahmanas, de hacerles preguntas o de escuchar sus discursos sobre el Dhamma. สงฺฆิโนติอาทีสุ ปพฺพชิตสมูหสงฺขาโต สงฺโฆ เอเตสํ อตฺถีติ สงฺฆิโน. สฺเวว คโณ เอเตสํ อตฺถีติ คณิโน. อาจารสิกฺขาปนวเสน ตสฺส คณสฺส อาจริยาติ คณาจริยา. ญาตาติ ปญฺญาตา ปากฏา. ยถาภุจฺจคุเณหิ เจว อยถาภูตคุเณหิ จ สมุคฺคโต ยโส เอเตสํ อตฺถีติ ยสสฺสิโน. ปูรณาทีนญฺหิ ‘‘อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ, อปฺปิจฺฉตาย วตฺถมฺปิ น นิวาเสตี’’ติอาทินา นเยน ยโส สมุคฺคโต, ตถาคตสฺส ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทีหิ ยถาภูตคุเณหิ. ติตฺถกราติ ลทฺธิกรา. สาธุสมฺมตาติ อิเม สาธู สุนฺทรา สปฺปุริสาติ เอวํ สมฺมตา. พหุชนสฺสาติ อสฺสุตวโต เจว อนฺธพาลปุถุชฺชนสฺส วิภาวิโน จ ปณฺฑิตชนสฺส. ตตฺถ ติตฺถิยา พาลชนสฺส เอวํ สมฺมตา, ตถาคโต ปณฺฑิตชนสฺส. อิมินา นเยน ปูรโณ กสฺสโป สงฺฆีติอาทีสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ภควา ปน ยสฺมา อฏฺฐตึส อารมฺมณานิ วิภชนฺโต พหูนิ นิพฺพานโอตรณติตฺถานิ อกาสิ, ตสฺมา ‘‘ติตฺถกโร’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. En términos como 'Saṅghino', se refiere a quienes poseen un Saṅgha, es decir, una comunidad de ordenados. Quienes tienen su propio grupo (gaṇa) son 'Gaṇino'. Son 'Gaṇācariyā' por ser los maestros de ese grupo en la instrucción de la conducta. 'Ñātā' significa conocidos o célebres. 'Yasassino' son aquellos que poseen fama, ya sea por cualidades reales o irreales. En el caso de Pūraṇa y otros, su fama surgió de nociones como 'tiene pocos deseos, está satisfecho, y por su falta de deseos ni siquiera viste ropa'; en el caso del Tathāgata, por sus cualidades reales como 'así es el Bienaventurado...'. 'Titthakarā' significa fundadores de doctrinas. 'Sādhu-sammatā' significa que son considerados por la gente como 'buenos, excelentes, hombres íntegros'. 'De la mucha gente' se refiere tanto al hombre común ciego y necio (puthujjana) que no ha escuchado el Dhamma, como al hombre sabio y perspicaz. Entre ellos, los seguidores de otras sectas son considerados así por los necios, mientras que el Tathāgata es considerado así por los sabios. De esta manera debe entenderse el significado en pasajes como 'Pūraṇa Kassapa es el líder de un Saṅgha'. Sin embargo, el Bienaventurado puede ser llamado con justicia 'Titthakara' (creador de un vado) porque, al clasificar los treinta y ocho objetos de meditación, creó muchos vados para entrar en el Nibbāna. กสฺมา ปเนเต สพฺเพปิ ตตฺถ โอสฏาติ? อุปฏฺฐากรกฺขณตฺถญฺเจว ลาภสกฺการตฺถญฺจ. เตสญฺหิ เอวํ โหติ – ‘‘อมฺหากํ อุปฏฺฐากา สมณํ โคตมํ สรณํ คจฺเฉยฺยุํ, เต จ รกฺขิสฺสาม. สมณสฺส จ โคตมสฺส อุปฏฺฐาเก สกฺการํ กโรนฺเต ทิสฺวา อมฺหากมฺปิ อุปฏฺฐากา อมฺหากํ สกฺการํ กริสฺสนฺตี’’ติ. ตสฺมา ยตฺถ ยตฺถ ภควา โอสรติ, ตตฺถ ตตฺถ สพฺเพ โอสรนฺติ. ¿Por qué todos ellos se establecieron allí [en Rājagaha]? Para retener a sus seguidores y por causa de las ganancias y honores. Pues pensaban: 'Nuestros seguidores podrían acudir al asceta Gotama como refugio; nosotros los protegeremos'. Y también: 'Al ver a quienes rinden honores al asceta Gotama, nuestros seguidores también nos rendirán honores a nosotros'. Por ello, dondequiera que el Bienaventurado se establece, allí se establecen todos ellos. ๒๓๙. วาทํ อาโรเปตฺวาติ วาเท โทสํ อาโรเปตฺวา. อปกฺกนฺตาติ, อปคตา, เกจิ ทิสํ ปกฺกนฺตา, เกจิ คิหิภาวํ ปตฺตา, เกจิ อิมํ สาสนํ อาคตา. สหิตํ เมติ มยฺหํ วจนํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ, อตฺถยุตฺตํ การณยุตฺตนฺติ อตฺโถ. อสหิตํ เตติ ตุยฺหํ วจนํ อสหิตํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตุยฺหํ ทีฆรตฺตาจิณฺณวเสน สุปฺปคุณํ, ตํ มยฺหํ เอกวจเนเนว วิปราวตฺตํ วิปริวตฺติตฺวา ฐิตํ, น กิญฺจิ ชาตนฺติ อตฺโถ. อาโรปิโต เต วาโทติ มยา ตว วาเท โทโส [Pg.165] อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ โทสโมจนตฺถํ จร วิจร, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สิกฺขาติ อตฺโถ. นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อถ สยํ ปโหสิ, อิทาเนว นิพฺเพเฐหิ. ธมฺมกฺโกเสนาติ สภาวกฺโกเสน. 239. 'Habiendo refutado la doctrina' significa habiendo señalado los fallos en su postura. 'Se retiraron' significa que se alejaron; algunos partieron hacia otras regiones, otros regresaron a la vida de laicos y algunos se unieron a esta Dispensación. 'Mi palabra es coherente' significa que mis palabras tienen sentido, son armoniosas y están dotadas de propósito y razón. 'La tuya es incoherente' significa que tus palabras carecen de coherencia. 'Lo que has practicado ha sido revertido' significa que aquello en lo que eras experto por haberlo practicado durante mucho tiempo ha sido revertido por una sola de mis palabras, quedando invalidado y sin valor alguno. 'Tu doctrina ha sido refutada' significa que yo he señalado el fallo en tu doctrina. 'Ve para liberarte de tu doctrina' significa: ve, muévete de aquí para allá y aprende para liberarte de tus fallos. 'O desenrédala si puedes' significa: si eres capaz por ti mismo, desenrédala ahora mismo. 'Con injurias al Dhamma' significa mediante injurias a la naturaleza de las cosas. ๒๔๐. ตํ โน โสสฺสามาติ ตํ อมฺหากํ เทสิตํ ธมฺมํ สุณิสฺสาม. ขุทฺทมธุนฺติ ขุทฺทกมกฺขิกาหิ กตํ ทณฺฑกมธุํ. อเนลกนฺติ นิทฺโทสํ อปคตมจฺฉิกณฺฑกํ. ปีเฬยฺยาติ ทเทยฺย. ปจฺจาสีสมานรูโปติ ปูเรตฺวา นุ โข โน โภชนํ ทสฺสตีติ ภาชนหตฺโถ ปจฺจาสีสมาโน ปจฺจุปฏฺฐิโต อสฺส. สมฺปโยเชตฺวาติ อปฺปมตฺตกํ วิวาทํ กตฺวา. 240. 'Lo escucharemos' significa que escucharemos ese Dhamma que nos ha sido enseñado. 'Miel de abejas pequeñas' se refiere a la miel de panales pequeños en ramas. 'Pura' significa sin tacha, libre de huevos o larvas de abeja. 'Exprimiría' significa que daría la miel. 'Con actitud de expectativa' describe a alguien que, con el cuenco en la mano, permanece esperando, pensando: '¿Me dará comida para llenar mi recipiente?'. 'Habiendo entablado' significa habiendo tenido una pequeña disputa. ๒๔๑. อิตรีตเรนาติ ลามกลามเกน. ปวิวิตฺโตติ อิทํ ปริพฺพาชโก กายวิเวกมตฺตํ สนฺธาย วทติ, ภควา ปน ตีหิ วิเวเกหิ วิวิตฺโตว. 241. 'Con cualquier cosa' significa con un manto de ínfima calidad. Con la palabra 'solitario', el paribbājaka se refiere meramente al aislamiento físico; sin embargo, el Bienaventurado está verdaderamente solitario mediante los tres tipos de aislamiento (físico, mental y de las adquisiciones). ๒๔๒. โกสกาหาราปีติ ทานปตีนํ ฆเร อคฺคภิกฺขาฐปนตฺถํ ขุทฺทกสราวา โหนฺติ, ทานปติโน อคฺคภตฺตํ วา ตตฺถ ฐเปตฺวา ภุญฺชนฺติ, ปพฺพชิเต สมฺปตฺเต ตํ ภตฺตํ ตสฺส เทนฺติ. ตํ สราวกํ โกสโกติ วุจฺจติ. ตสฺมา เย จ เอเกเนว ภตฺตโกสเกน ยาเปนฺติ, เต โกสกาหาราติ. เพลุวาหาราติ เพลุวมตฺตภตฺตาหารา. สมติตฺติกนฺติ โอฏฺฐวฏฺฏิยา เหฏฺฐิมเลขาสมํ. อิมินา ธมฺเมนาติ อิมินา อปฺปาหารตาธมฺเมน. เอตฺถ ปน สพฺพากาเรเนว ภควา อนปฺปาหาโรติ น วตฺตพฺโพ. ปธานภูมิยํ ฉพฺพสฺสานิ อปฺปาหาโรว อโหสิ, เวรญฺชายํ ตโย มาเส ปตฺโถทเนเนว ยาเปสิ ปาลิเลยฺยกวนสณฺเฑ ตโย มาเส ภิสมุฬาเลเหว ยาเปสิ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ เอกสฺมึ กาเล อปฺปาหาโร อโหสึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ. ตสฺมา ยทิ เต อิมินา ธมฺเมน สกฺกเรยฺยุํ, มยา หิ เต วิเสสตรา. อญฺโญ เจว ปน ธมฺโม อตฺถิ, เยน มํ เต สกฺกโรนฺตีติ ทสฺเสติ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ โยชนา เวทิตพฺพา. 242. "Kosakāhārā" se refiere a que en las casas de los donantes hay cuencos pequeños destinados a colocar la primera porción de la comida. Los donantes depositan allí la mejor parte de la comida y luego comen; cuando llega un monje a la casa, le entregan la comida contenida en ese cuenco. Ese cuenco pequeño se denomina "kosaka". Por lo tanto, aquellos que subsisten con una sola porción de comida contenida en un kosaka son los "kosakāhārā". "Beluvāhārā" significa que tienen por alimento una cantidad equivalente al tamaño de un fruto de beluva. "Samatittika" significa nivelado con el borde inferior de la franja del borde del cuenco. "Iminā dhammena" significa por esta práctica de comer poco. Sin embargo, en este contexto, no debe decirse que el Bienaventurado no es un comedor de poco en todos los sentidos. Durante la etapa de gran esfuerzo (ascetismo), durante seis años, fue alguien que comía poco; en Verañjā, durante tres meses, subsistió solo con una medida de grano; en el bosque de Pālileyyaka, durante tres meses, subsistió solo con raíces y tallos de loto. Pero en este sutta, muestra este significado: "Hubo un tiempo en que yo comía poco, pero mis discípulos, desde que asumen los dhutaṅga, no los abandonan mientras viven". Por lo tanto, si lo honraran por esta práctica de comer poco, ellos serían más especiales que yo. Muestra que existe otra razón por la cual lo honran. Esta misma lógica de interpretación debe aplicarse en todas las secciones. ปํสุกูลิกาติ [Pg.166] สมาทินฺนปํสุกูลิกงฺคา. ลูขจีวรธราติ สตฺถสุตฺตลูขานิ จีวรานิ ธารยมานา. นนฺตกานีติ อนฺตวิรหิตานิ วตฺถขณฺฑานิ, ยทิ หิ เนสํ อนฺโต ภเวยฺย, ปิโลติกาติ สงฺขํ คจฺเฉยฺยุํ. อุจฺจินิตฺวาติ ผาเลตฺวา ทุพฺพลฏฺฐานํ ปหาย ถิรฏฺฐานเมว คเหตฺวา. อลาพุโลมสานีติ อลาพุโลมสทิสสุตฺตานิ สุขุมานีติ ทีเปติ. เอตฺตาวตา จ สตฺถา จีวรสนฺโตเสน อสนฺตุฏฺโฐติ น วตฺตพฺโพ. อติมุตฺตกสุสานโต หิสฺส ปุณฺณทาสิยา ปารุปิตฺวา ปาติตสาณปํสุกูลํ คหณทิวเส อุทกปริยนฺตํ กตฺวา มหาปถวี อกมฺปิ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ เอกสฺมึเยว กาเล ปํสุกูลํ คณฺหึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ. "Paṃsukūlikā" son aquellos que han asumido el dhutaṅga de usar mantos de trapos desechados. "Lūkhacīvaradharā" se refiere a quienes visten mantos toscos hechos de jirones cortados y cosidos. "Nantakāni" son fragmentos de tela sin bordes definidos; si tuvieran bordes, se conocerían como "pilotikā" (trapos viejos). "Uccinitvā" significa que, tras rasgar la tela, desechan las partes desgastadas y toman solo las partes firmes para confeccionar el manto. "Alābulomasāni" describe mantos con hilos finos similares al vello de la hoja de una calabaza. No por esto debe decirse que el Maestro no está satisfecho con la limitación de mantos. Pues el día en que tomó el manto de lino desechado que había sido arrojado para cubrir a la esclava Puṇṇā en el cementerio de Atimuttaka, la gran tierra tembló hasta el límite de las aguas. No obstante, en este sutta se muestra este significado: "Hubo un tiempo en que yo mismo tomé mantos de trapos, pero mis discípulos, desde que asumen el dhutaṅga, no lo abandonan mientras viven". ปิณฺฑปาติกาติ อติเรกลาภํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนปิณฺฑปาติกงฺคา. สปทานจาริโนติ โลลุปฺปจารํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนสปทานจารา. อุญฺฉาสเก วเต รตาติ อุญฺฉาจริยสงฺขาเต ภิกฺขูนํ ปกติวเต รตา, อุจฺจนีจฆรทฺวารฏฺฐายิโน หุตฺวา กพรมิสฺสกํ ภตฺตํ สํหริตฺวา ปริภุญฺชนฺตีติ อตฺโถ. อนฺตรฆรนฺติ พฺรหฺมายุสุตฺเต อุมฺมารโต ปฏฺฐาย อนฺตรฆรํ, อิธ อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย อธิปฺเปตํ. เอตฺตาวตา จ สตฺถา ปิณฺฑปาตสนฺโตเสน อสนฺตุฏฺโฐติ น วตฺตพฺโพ, อปฺปาหารตาย วุตฺตนิยาเมเนว ปน สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ เอกสฺมึเยว กาเล นิมนฺตนํ น สาทยึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ. "Piṇḍapātikā" son quienes, rechazando ganancias excedentes, han asumido el dhutaṅga de alimentarse solo de limosnas. "Sapadānacārino" son quienes, rechazando la búsqueda selectiva por codicia, han asumido la práctica de ir de casa en casa consecutivamente. "Uñchāsake vate ratā" significa que se deleitan en el deber natural de los monjes de recolectar limosnas; permaneciendo ante las puertas de casas tanto de alto como de bajo estatus, recolectan y consumen comida mezclada. Este es el significado. "Antaraghara" (dentro del pueblo) en el Brahmāyu Sutta se define desde el umbral en adelante; en este sutta se entiende desde el poste de la puerta de la aldea en adelante. No por ello debe decirse que el Maestro no estaba satisfecho con la comida de limosnas; todo debe explicarse según el método mencionado anteriormente sobre comer poco. Aquí, sin embargo, muestra este significado: "Hubo un tiempo en que yo no aceptaba invitaciones a comer, pero mis discípulos, desde que asumen el dhutaṅga, no lo abandonan mientras viven". รุกฺขมูลิกาติ ฉนฺนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนรุกฺขมูลิกงฺคา. อพฺโภกาสิกาติ ฉนฺนญฺจ รุกฺขมูลญฺจ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนอพฺโภกาสิกงฺคา. อฏฺฐมาเสติ เหมนฺตคิมฺหิเก มาเส. อนฺโตวสฺเส ปน จีวรานุคฺคหตฺถํ ฉนฺนํ ปวิสนฺติ. เอตฺตาวตา จ สตฺถา เสนาสนสนฺโตเสน อสนฺตุฏฺโฐติ น วตฺตพฺโพ, เสนาสนสนฺโตโส ปนสฺส ฉพฺพสฺสิกมหาปธาเนน จ ปาลิเลยฺยกวนสณฺเฑน จ ทีเปตพฺโพ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ เอกสฺมึเยว กาเล ฉนฺนํ น ปาวิสึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ. "Rukkhamūlikā" son quienes rechazan los techos y han asumido el dhutaṅga de vivir al pie de un árbol. "Abbhokāsikā" son quienes rechazan tanto los techos como los pies de los árboles y han asumido el dhutaṅga de vivir a la intemperie. "Aṭṭhamāse" se refiere a los ocho meses de las estaciones de invierno y verano. No obstante, durante los meses de lluvia, entran en refugios techados para proteger sus mantos. No por esto debe decirse que el Maestro no estaba satisfecho con el alojamiento; su satisfacción con el alojamiento debe evidenciarse por su gran esfuerzo de seis años y por su estancia en el bosque de Pālileyyaka. Pero en este sutta, muestra este significado: "Hubo un tiempo en que yo mismo no entré en refugios techados, pero mis discípulos, desde que asumen el dhutaṅga, no lo abandonan mientras viven". อารญฺญิกาติ [Pg.167] คามนฺตเสนาสนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนอารญฺญิกงฺคา. สงฺฆมชฺเฌ โอสรนฺตีติ อพทฺธสีมาย กถิตํ, พทฺธสีมายํ ปน วสนฺตา อตฺตโน วสนฏฺฐาเนเยว อุโปสถํ กโรนฺติ. เอตฺตาวตา จ สตฺถา โน ปวิวิตฺโตติ น วตฺตพฺโพ, ‘‘อิจฺฉามหํ, ภิกฺขเว, อฑฺฒมาสํ ปฏิสลฺลิยิตุ’’นฺติ (ปารา. ๑๖๒; ๕๖๕) เอวญฺหิสฺส ปวิเวโก ปญฺญายติ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อหํ เอกสฺมึเยว ตถารูเป กาเล ปฏิสลฺลิยึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ. มมํ สาวกาติ มํ สาวกา. "Āraññikā" son quienes rechazan los alojamientos cercanos a los pueblos y han asumido el dhutaṅga de vivir en el bosque. Al decir que "se presentan en medio de la Sangha", se refiere a lo dicho sobre fronteras no fijas (como las aldeas). En cambio, quienes viven en una frontera fija (baddhasīmā) realizan el Uposatha en su propio lugar de residencia. No por este hecho debe decirse que el Maestro no era alguien que buscara el retiro; su retiro se manifiesta en expresiones como: "Deseo, monjes, retirarme a la meditación solitaria por medio mes". No obstante, en este sutta muestra este significado: "En tal o cual ocasión yo me retiré a la meditación solitaria, pero mis discípulos, desde que asumen el dhutaṅga, no lo abandonan mientras viven". "Mamaṃ sāvakā" significa mis discípulos. ๒๔๔. สนิทานนฺติ สปฺปจฺจยํ. กึ ปน อปฺปจฺจยํ นิพฺพานํ น เทเสตีติ. โน น เทเสติ, สเหตุกํ ปน ตํ เทสนํ กตฺวา เทเสติ, โน อเหตุกนฺติ. สปฺปาฏิหาริยนฺติ ปุริมสฺเสเวตํ เววจนํ, สการณนฺติ อตฺโถ. ตํ วตาติ เอตฺถ วตาติ นิปาตมตฺตํ. 244. "Sanidānaṃ" significa con causa o con condición. ¿Es que acaso no enseña el Nibbāna, que es incondicionado (appaccaya)? No es que no lo enseñe; ciertamente lo enseña, pero lo hace presentando esa enseñanza de manera causal (con el camino que conduce a él), no sin fundamento. "Sappāṭihāriyaṃ" es un sinónimo del término anterior y significa con razón o motivo. En la expresión "Taṃ vata", el término "vata" es meramente una partícula enfática. ๒๔๕. อนาคตํ วาทปถนฺติ อชฺช ฐเปตฺวา สฺเว วา ปุนทิวเส วา อฑฺฒมาเส วา มาเส วา สํวจฺฉเร วา ตสฺส ตสฺส ปญฺหสฺส อุปริ อาคมนวาทปถํ. น ทกฺขตีติ ยถา สจฺจโก นิคณฺโฐ อตฺตโน นิคฺคหณตฺถํ อาคตการณํ วิเสเสตฺวา วทนฺโต น อทฺทส, เอวํ น ทกฺขตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. สหธมฺเมนาติ สการเณน. อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตยฺยุนฺติ มม กถาวารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา อนฺตรนฺตเร อตฺตโน กถํ ปเวเสยฺยุนฺติ อตฺโถ. น โข ปนาหํ, อุทายีติ, อุทายิ, อหํ อมฺพฏฺฐโสณทณฺฑกูฏทนฺตสจฺจกนิคณฺฐาทีหิ สทฺธึ มหาวาเท วตฺตมาเนปิ – ‘‘อโห วต เม เอกสาวโกปิ อุปมํ วา การณํ วา อาหริตฺวา ทเทยฺยา’’ติ เอวํ สาวเกสุ อนุสาสนึ น ปจฺจาสีสามิ. มมเยวาติ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ สาวกา มมเยว อนุสาสนึ โอวาทํ ปจฺจาสีสนฺติ. 245. Sobre la frase 'el curso de un argumento futuro' (anāgataṃ vādapathaṃ), se refiere a un argumento o respuesta que surgiría hoy, mañana, al día siguiente, en medio mes, en un mes o en un año ante cualquier pregunta planteada. 'No verá' (na dakkhatī) significa que, así como el asceta Saccaka, al hablar de las razones que traía para refutar al Buddha, no vio el medio de derrotarlo, así también 'no sucede que no vea'. 'Con justicia' (sahadhammena) significa con una causa razonable. 'Podrían interrumpir el discurso' (antarantarā kathaṃ opāteyyunti) significa que podrían cortar la secuencia de mi discurso para introducir sus propias palabras en medio; este es el significado. 'Sin embargo, Udāyi, yo no...' significa: 'Udāyi, aunque me encuentre en medio de un gran debate con Ambaṭṭha, Soṇadaṇḍa, Kūṭadanta, Saccaka Nigaṇṭha y otros, no espero de mis discípulos una instrucción tal como: ¡Oh, ojalá incluso un solo discípulo mío trajera un símil o una razón y me la diera!'. 'Solo de mí' (mamayevāti) significa que, en tales situaciones de debate, los discípulos esperan únicamente de mí la instrucción y el consejo. ๒๔๖. เตสาหํ จิตฺตํ อาราเธมีติ เตสํ อหํ ตสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ คณฺหามิ สมฺปาเทมิ ปริปูเรมิ, อญฺญํ ปุฏฺโฐ อญฺญํ น พฺยากโรมิ, อมฺพํ ปุฏฺโฐ ลพุชํ วิย ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ วิย. เอตฺถ จ ‘‘อธิสีเล สมฺภาเวนฺตี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน พุทฺธสีลํ นาม กถิตํ, ‘‘อภิกฺกนฺเต ญาณทสฺสเน [Pg.168] สมฺภาเวนฺตี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ‘‘อธิปญฺญาย สมฺภาเวนฺตี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน ฐานุปฺปตฺติกปญฺญา, ‘‘เยน ทุกฺเขนา’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน สจฺจพฺยากรณปญฺญา. ตตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ สจฺจพฺยากรณปญฺญญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา ปญฺญา อธิปญฺญํ ภชติ. 246. ‘Satisfago sus mentes’ (tesāhaṃ cittaṃ ārādhemi) significa que, mediante la explicación de esa pregunta sobre las Cuatro Nobles Verdades, capto, satisfago y colmo sus mentes; no respondo una cosa cuando se me pregunta otra, como quien, al ser preguntado por un mango, responde sobre una fruta de pan, o viceversa. En este contexto, donde se dice ‘se esfuerzan en la virtud superior’ (adhisīle sambhāventī), se refiere a la moralidad propia de un Buddha. Donde se dice ‘se esfuerzan en el conocimiento y la visión excelentes’, se refiere a la omnisciencia (sabbaññutaññāṇa). Donde se dice ‘se esfuerzan en la sabiduría superior’, se refiere a la sabiduría que surge según la situación (ṭhānuppattikapaññā). Donde se dice ‘por medio de qué sufrimiento’, se refiere a la sabiduría para explicar las Verdades (saccabyākaraṇapaññā). Entre estas, excluyendo la omnisciencia y la sabiduría para explicar las Verdades, el resto de la sabiduría se clasifica como sabiduría superior (adhipaññā). ๒๔๗. อิทานิ เตสํ เตสํ วิเสสาธิคมานํ ปฏิปทํ อาจิกฺขนฺโต ปุน จปรํ อุทายีติอาทิมาห. ตตฺถ อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตาติ อภิญฺญาโวสานสงฺขาตญฺเจว อภิญฺญาปารมีสงฺขาตญฺจ อรหตฺตํ ปตฺตา. 247. Ahora, para mostrar la práctica que conduce a esos logros especiales, el Buddha dijo: ‘Además, Udāyi’, etc. Allí, ‘quienes han alcanzado la perfección al final del conocimiento superior’ (abhiññāvosānapāramippattā) se refiere a aquellos discípulos que han alcanzado el estado de Arahant, que se define como el término y la perfección de los seis conocimientos superiores (abhiññā). สมฺมปฺปธาเนติ อุปายปธาเน. ฉนฺทํ ชเนตีติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺทํ ชเนติ. วายมตีติ วายามํ กโรติ. วีริยํ อารภตีติ วีริยํ ปวตฺเตติ. จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ จิตฺตํ อุกฺขิปติ. ปทหตีติ อุปายปธานํ กโรติ. ภาวนาย ปาริปูริยาติ วฑฺฒิยา ปริปูรณตฺถํ. อปิเจตฺถ – ‘‘ยา ฐิติ, โส อสมฺโมโส…เป… ยํ เวปุลฺลํ, สา ภาวนาปาริปูรี’’ติ (วิภ. ๔๐๖) เอวํ ปุริมํ ปุริมสฺส ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมสฺส อตฺโถติปิ เวทิตพฺพํ. ‘En los Grandes Esfuerzos’ (sammappadhāne) se refiere al esfuerzo que es el medio para alcanzar el Camino Ariya. ‘Genera el deseo’ (chandaṃ janeti) significa que genera el deseo de obrar el bien (kattukamyatākusalachanda). ‘Se esfuerza’ (vāyamati) significa que realiza un esfuerzo diligente. ‘Inicia la energía’ (vīriyaṃ ārabhati) significa que pone en marcha tanto la energía física como mental. ‘Eleva la mente’ (cittaṃ paggaṇhāti) significa que saca a la mente de la pereza. ‘Se aplica’ (padahati) significa que realiza el esfuerzo necesario para el logro. ‘Para completar el desarrollo’ (bhāvanāya pāripūriyā) significa para alcanzar la plenitud del cultivo. Además, aquí debe entenderse que, según el Vibhaṅga, ‘lo que es estabilidad es no confusión... lo que es abundancia es la plenitud del desarrollo’; así, el primer término explica al primero y el último al último. อิเมหิ ปน สมฺมปฺปธาเนหิ กึ กถิตํ? กสฺสปสํยุตฺตปริยาเยน สาวกสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทา กถิตา. วุตฺตญฺเหตํ ตตฺถ – Pero, ¿qué se enseña mediante estos Grandes Esfuerzos? Se enseña la práctica de la fase preliminar del discípulo, según el método del Kassapa Saṃyutta. Pues allí se dice: ‘‘จตฺตาโรเม, อาวุโส, สมฺมปฺปธานา. กตเม จตฺตาโร? อิธาวุโส, ภิกฺขุ, อนุปฺปนฺนา เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ อาตปฺปํ กโรติ. อุปฺปนฺนา เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปฺปหียมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ อาตปฺปํ กโรติ. อนุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา อนุปฺปชฺชมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ อาตปฺปํ กโรติ. อุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ อาตปฺปํ กโรตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๔๕). ‘Existen, amigos, estos cuatro Grandes Esfuerzos. ¿Cuáles cuatro? Aquí, amigos, un monje, considerando que los estados perjudiciales e inhábiles no surgidos, de surgir, conducirían a su perjuicio, ejerce un esfuerzo ardiente. Considerando que los estados perjudiciales e inhábiles ya surgidos, de no ser abandonados, conducirían a su perjuicio, ejerce un esfuerzo ardiente. Considerando que los estados beneficiosos y hábiles no surgidos, de no surgir, conducirían a su perjuicio, ejerce un esfuerzo ardiente. Y considerando que los estados beneficiosos y hábiles ya surgidos, de cesar, conducirían a su perjuicio, ejerce un esfuerzo ardiente’. เอตฺถ จ ปาปกา อกุสลาติ โลภาทโย เวทิตพฺพา. อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมาติ สมถวิปสฺสนา เจว มคฺโค จ, อุปฺปนฺนา กุสลา นาม สมถวิปสฺสนาว. มคฺโค ปน สกึ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌมาโน อนตฺถาย สํวตฺตนโก [Pg.169] นาม นตฺถิ. โส หิ ผลสฺส ปจฺจยํ ทตฺวาว นิรุชฺฌติ. ปุริมสฺมิมฺปิ วา สมถวิปสฺสนาว คเหตพฺพาติ วุตฺตํ, ตํ ปน น ยุตฺตํ. Aquí, por ‘perjudiciales e inhábiles’ deben entenderse la codicia y otros estados similares. Por ‘estados beneficiosos no surgidos’ deben entenderse tanto la calma y la visión clara (samatha-vipassanā) como el Camino (magga). Lo que se denomina ‘estados beneficiosos surgidos’ se refiere únicamente a la calma y la visión clara. Pues el Camino, una vez que surge y cesa, no se dice que conduzca al perjuicio, ya que cesa solo después de haber dado la condición para su fruto (phala). Algunos maestros dicen que en el tercer caso (beneficiosos no surgidos) también deben tomarse solo la calma y la visión clara, pero eso no es adecuado. ตตฺถ ‘‘อุปฺปนฺนา สมถวิปสฺสนา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺตนฺตี’’ติ อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถมิทํ วตฺถุ – เอโก กิร ขีณาสวตฺเถโร ‘‘มหาเจติยญฺจ มหาโพธิญฺจ วนฺทิสฺสามี’’ติ สมาปตฺติลาภินา ภณฺฑคาหกสามเณเรน สทฺธึ ชนปทโต มหาวิหารํ อาคนฺตฺวา วิหารปริเวณํ ปาวิสิ. สายนฺหสมเย มหาภิกฺขุสงฺเฆ เจติยํ วนฺทมาเน เจติยํ วนฺทนตฺถาย น นิกฺขมิ. กสฺมา? ขีณาสวานญฺหิ ตีสุ รตเนสุ มหนฺตํ คารวํ โหติ. ตสฺมา ภิกฺขุสงฺเฆ วนฺทิตฺวา ปฏิกฺกมนฺเต มนุสฺสานํ สายมาสภุตฺตเวลายํ สามเณรมฺปิ อชานาเปตฺวา ‘‘เจติยํ วนฺทิสฺสามี’’ติ เอกโกว นิกฺขมิ. สามเณโร – ‘‘กึ นุ โข เถโร อเวลาย เอกโกว คจฺฉติ, ชานิสฺสามี’’ติ อุปชฺฌายสฺส ปทานุปทิโก นิกฺขมิ. เถโร อนาวชฺชเนน ตสฺส อาคมนํ อชานนฺโต ทกฺขิณทฺวาเรน เจติยงฺคณํ อารุหิ. สามเณโรปิ อนุปทํเยว อารุฬฺโห. Sobre este punto, para aclarar el sentido de que ‘la calma y la visión clara ya surgidas, al cesar, conducen al perjuicio’, se relata esta historia: Se dice que un anciano monje Arahant, con la intención de venerar la Gran Estupa y el Gran Bodhi, viajó desde el campo hasta el Mahāvihāra junto con un novicio que llevaba sus pertenencias y poseía logros meditativos. Al atardecer, mientras la gran comunidad de monjes veneraba la estupa, el anciano no salió para la veneración. ¿Por qué? Porque los Arahants tienen un inmenso respeto por las Tres Joyas. Por ello, esperó a que la comunidad terminara de venerar y se retirara, y cuando la gente estaba en su hora de cena, salió solo, sin avisar siquiera al novicio, pensando: ‘Veneraré la estupa’. El novicio pensó: ‘¿Por qué el maestro sale solo a una hora inusual? Lo averiguaré’, y salió siguiendo de cerca los pasos de su preceptor. El anciano, sin notar su presencia por falta de reflexión, subió a la plataforma de la estupa por la puerta sur. El novicio subió también, siguiendo inmediatamente tras sus pasos. มหาเถโร มหาเจติยํ อุลฺโลเกตฺวา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ คเหตฺวา สพฺพํ เจตโส สมนฺนาหริตฺวา หฏฺฐปหฏฺโฐ เจติยํ วนฺทติ. สามเณโร เถรสฺส วนฺทนาการํ ทิสฺวา ‘‘อุปชฺฌาโย เม อติวิย ปสนฺนจิตฺโต วนฺทติ, กึ นุ โข ปุปฺผานิ ลภิตฺวา ปูชํ กเรยฺยา’’ติ จินฺเตสิ. เถโร วนฺทิตฺวา อุฏฺฐาย สิรสิ อญฺชลึ ฐเปตฺวา มหาเจติยํ อุลฺโลเกตฺวา ฐิโต. สามเณโร อุกฺกาสิตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปสิ. เถโร ปริวตฺเตตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘กทา อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ตุมฺหากํ เจติยํ วนฺทนกาเล, ภนฺเต. อติวิย ปสนฺนา เจติยํ วนฺทิตฺถ กึ นุ โข ปุปฺผานิ ลภิตฺวา ปูเชยฺยาถาติ? อาม สามเณร อิมสฺมึ เจติเย วิย อญฺญตฺร เอตฺตกํ ธาตูนํ นิธานํ นาม นตฺถิ, เอวรูปํ อสทิสํ มหาถูปํ ปุปฺผานิ ลภิตฺวา โก น ปูเชยฺยาติ. เตน หิ, ภนฺเต, อธิวาเสถ, อาหริสฺสามีติ ตาวเทว ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อิทฺธิยา หิมวนฺตํ คนฺตฺวา วณฺณคนฺธสมฺปนฺนปุปฺผานิ ปริสฺสาวนํ ปูเรตฺวา มหาเถเร ทกฺขิณมุขโต ปจฺฉิมํ มุขํ อสมฺปตฺเตเยว อาคนฺตฺวา ปุปฺผปริสฺสาวนํ หตฺเถ ฐเปตฺวา ‘‘ปูเชถ, ภนฺเต,’’ติ อาห. เถโร ‘‘อติมนฺทานิ โน สามเณร ปุปฺผานี’’ติ อาห. คจฺฉถ, ภนฺเต, ภควโต คุเณ อาวชฺชิตฺวา ปูเชถาติ. El Gran Anciano, al mirar el Mahācetiya, se llenó de un gozo nacido de la contemplación de las cualidades del Buda. Habiendo reflexionado profundamente en su mente y estando sumamente alegre, rindió homenaje a la estupa. El novicio, al observar la manera en que el Anciano rendía homenaje, pensó: «Mi preceptor rinde homenaje con un corazón extremadamente devoto; ¿podría acaso realizar una ofrenda si consiguiera flores?». El Anciano, tras rendir homenaje, se levantó, colocó sus manos en añjali sobre su cabeza y permaneció mirando el Mahācetiya. El novicio aclaró su garganta para hacer notar su llegada. El Anciano se volvió y, mirando, le preguntó: «¿Cuándo has llegado?». «Llegué en el momento en que usted rendía homenaje a la estupa, venerable señor. Usted rindió homenaje con un corazón sumamente devoto; ¿desearía realizar una ofrenda si consiguiera flores?», preguntó el novicio. «Así es, novicio. En ningún otro lugar existe un depósito de reliquias de tal magnitud como en esta estupa; habiendo obtenido flores, ¿quién no rendiría culto a una Gran Estupa tan incomparable como esta?», respondió él. «En ese caso, venerable señor, aguarde un momento, que yo las traeré», dijo el novicio. Acto seguido, entró en jhāna y, mediante sus poderes psíquicos, fue al Himālaya, llenó su filtro de agua con flores dotadas de color y fragancia, y regresó antes de que el Gran Anciano, que caminaba desde el lado sur, alcanzara el lado oeste. Puso el filtro lleno de flores en sus manos y dijo: «Venerable señor, realice la ofrenda». El Anciano dijo: «Novicio, nuestras flores son muy escasas». «Vaya, venerable señor, y realice la ofrenda reflexionando sobre las cualidades del Bienaventurado», respondió el novicio. เถโร [Pg.170] ปจฺฉิมมุขนิสฺสิเตน โสปาเณน อารุยฺห กุจฺฉิเวทิกาภูมิยํ ปุปฺผปูชํ กาตุํ อารทฺโธ. เวทิกาภูมิยํ ปริปุณฺณานิ ปุปฺผานิ ปติตฺวา ทุติยภูมิยํ ชณฺณุปมาเณน โอธินา ปูรยึสุ. ตโต โอตริตฺวา ปาทปิฏฺฐิกปนฺตึ ปูเชสิ. สาปิ ปริปูริ. ปริปุณฺณภาวํ ญตฺวา เหฏฺฐิมตเล วิกิรนฺโต อคมาสิ. สพฺพํ เจติยงฺคณํ ปริปูริ. ตสฺมึ ปริปุณฺเณ ‘‘สามเณร ปุปฺผานิ น ขียนฺตี’’ติ อาห. ปริสฺสาวนํ, ภนฺเต, อโธมุขํ กโรถาติ. อโธมุขํ กตฺวา จาเลสิ, ตทา ปุปฺผานิ ขีณานิ. ปริสฺสาวนํ สามเณรสฺส ทตฺวา สทฺธึ หตฺถิปากาเรน เจติยํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตูสุ ฐาเนสุ วนฺทิตฺวา ปริเวณํ คจฺฉนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘ยาว มหิทฺธิโก วตายํ สามเณโร, สกฺขิสฺสติ นุ โข อิมํ อิทฺธานุภาวํ รกฺขิตุ’’นฺติ. ตโต ‘‘น สกฺขิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา สามเณรมาห – ‘‘สามเณร ตฺวํ อิทานิ มหิทฺธิโก, เอวรูปํ ปน อิทฺธึ นาเสตฺวา ปจฺฉิมกาเล กาณเปสการิยา หตฺเถน มทฺทิตกญฺชิยํ ปิวิสฺสสี’’ติ. ทหรกภาวสฺส นาเมส โทโสยํ, โส อุปชฺฌายสฺส กถายํ สํวิชฺชิตฺวา – ‘‘กมฺมฏฺฐานํ เม, ภนฺเต, อาจิกฺขถา’’ติ น ยาจิ, อมฺหากํ อุปชฺฌาโย กึ วทตีติ ตํ ปน อสุณนฺโต วิย อคมาสิ. El Anciano subió por la escalera situada en el lado oeste y comenzó a realizar la ofrenda de flores en la plataforma del recinto interior. Las flores cayeron llenando la plataforma del recinto y luego colmaron el segundo nivel hasta la altura de las rodillas. Después, descendiendo de allí, ofreció flores en la hilera de la base del pedestal, la cual también se llenó por completo. Al percatarse de que estaba llena, continuó esparciendo flores en el nivel inferior. Todo el recinto de la estupa quedó colmado. Al estar lleno, el Anciano dijo: «Novicio, las flores no se agotan». «Venerable señor, ponga el filtro de agua boca abajo», dijo el novicio. Al ponerlo boca abajo y sacudirlo, las flores finalmente se terminaron. Entregando el filtro al novicio y rodeando la estupa tres veces en sentido horario junto con el muro de los elefantes, el Anciano rindió homenaje en los cuatro puntos cardinales y, mientras se dirigía a su celda, pensó: «¡Qué grandes son los poderes psíquicos de este novicio! ¿Podrá realmente proteger este poder espiritual?». Luego, viendo que no podría protegerlo, le dijo al novicio: «Novicio, ahora posees grandes poderes; sin embargo, tras perder tal poder, en el futuro beberás gachas de arroz mezcladas por las manos de una tejedora ciega». Este es el defecto propio de la juventud: el novicio, aunque se sintió consternado por las palabras de su preceptor, no le rogó: «Venerable señor, enséñeme un tema de meditación». Actuó como si no escuchara aquellas palabras y se marchó. เถโร มหาเจติยญฺจ มหาโพธิญฺจ วนฺทิตฺวา สามเณรํ ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา อนุปุพฺเพน กุเฏฬิติสฺสมหาวิหารํ อคมาสิ. สามเณโร อุปชฺฌายสฺส ปทานุปทิโก หุตฺวา ภิกฺขาจารํ น คจฺฉติ, ‘‘กตรํ คามํ ปวิสถ, ภนฺเต,’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปน ‘‘อิทานิ เม อุปชฺฌาโย คามทฺวารํ ปตฺโต ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อตฺตโน จ อุปชฺฌายสฺส จ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา เถรสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสติ. เถโร สพฺพกาลํ โอวทติ – ‘‘สามเณร มา เอวมกาสิ, ปุถุชฺชนิทฺธิ นาม จลา อนิพทฺธา, อสปฺปายํ รูปาทิอารมฺมณํ ลภิตฺวา อปฺปมตฺตเกเนว ภิชฺชติ, สนฺตาย สมาปตฺติยา ปริหีนาย พฺรหฺมจริยวาโส สนฺถมฺภิตุํ น สกฺโกตี’’ติ. สามเณโร ‘‘กึ กเถติ มยฺหํ อุปชฺฌาโย’’ติ โสตุํ น อิจฺฉติ, ตเถว กโรติ. เถโร อนุปุพฺเพน เจติยวนฺทนํ กโรนฺโต กมฺมุพินฺทุวิหารํ นาม คโต. ตตฺถ วสนฺเตปิ เถเร สามเณโร ตเถว กโรติ. El Anciano, tras rendir homenaje al Mahācetiya y al Gran Árbol Bodhi, hizo que el novicio tomara el cuenco y los mantos, y se dirigió gradualmente al monasterio Kuṭeḷitissa Mahāvihāra. El novicio seguía de cerca los pasos de su preceptor, pero no iba a mendigar limosna con él; en su lugar, preguntaba: «¿A qué aldea entrará, venerable señor?». Sabiendo que su preceptor pronto llegaría a la entrada de la aldea, tomaba su propio cuenco y mantos y los de su preceptor, viajaba por el aire, se los entregaba al Anciano y entonces entraba en la aldea por comida. El Anciano lo amonestaba constantemente: «Novicio, no actúes de esa manera; los poderes psíquicos de los mundanos son inestables y no permanentes. Al encontrarse con objetos sensoriales inapropiados, como formas y otros, se pierden con facilidad. Si la absorción alcanzada se pierde, la vida santa no puede sostenerse». El novicio no deseaba escuchar lo que decía su preceptor y continuaba actuando de la misma forma. El Anciano, rindiendo homenaje a las estupas en su camino, llegó al monasterio llamado Kammubinduvihāra. Mientras el Anciano residía allí, el novicio persistía en actuar de igual modo. อเถกทิวสํ [Pg.171] เอกา เปสการธีตา อภิรูปา ปฐมวเย ฐิตา กมฺมพินฺทุคามโต นิกฺขมิตฺวา ปทุมสฺสรํ โอรุยฺห คายมานา ปุปฺผานิ ภญฺชติ. ตสฺมึ สมเย สามเณโร ปทุมสฺสรมตฺถเกน คจฺฉติ, คจฺฉนฺโต ปน สิเลสิกาย กาณมจฺฉิกา วิย ตสฺสา คีตสทฺเท พชฺฌิ. ตาวเทวสฺส อิทฺธิ อนฺตรหิตา, ฉินฺนปกฺขกาโก วิย อโหสิ. สนฺตสมาปตฺติพเลน ปน ตตฺเถว อุทกปิฏฺเฐ อปติตฺวา สิมฺพลิตูลํ วิย ปตมานํ อนุปุพฺเพน ปทุมสรตีเร อฏฺฐาสิ. โส เวเคน คนฺตฺวา อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา นิวตฺติ. มหาเถโร ‘‘ปเคเวตํ มยา ทิฏฺฐํ, นิวาริยมาโนปิ น นิวตฺติสฺสตี’’ติ กิญฺจิ อวตฺวา ปิณฺฑาย ปาวิสิ. Cierto día, la hija de un tejedor, muy hermosa y en la flor de su juventud, salió de la aldea de Kammubindu, descendió a un estanque de lotos y, mientras cantaba, cortaba flores. En ese momento, el novicio pasaba por encima del estanque de lotos; mientras cruzaba, quedó atrapado por el sonido de su canto, tal como un insecto queda atrapado en la resina. En ese mismo instante, sus poderes psíquicos desaparecieron y quedó como un cuervo con las alas cortadas. Sin embargo, por la fuerza de las absorciones que había poseído, no cayó directamente al agua, sino que descendió como una mota de algodón y finalmente quedó en la orilla del estanque. Él fue rápidamente, entregó el cuenco y los mantos a su preceptor y regresó. El Gran Anciano pensó: «Ya preví esto anteriormente; aunque se lo advirtiera, no se detendría». Sin decir nada, entró en la aldea por limosna. สามเณโร คนฺตฺวา ปทุมสรตีเร อฏฺฐาสิ ตสฺสา ปจฺจุตฺตรณํ อาคมยมาโน. สาปิ สามเณรํ อากาเสน คจฺฉนฺตญฺจ ปุน อาคนฺตฺวา ฐิตญฺจ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา เอส มํ นิสฺสาย อุกฺกณฺฐิโต’’ติ ญตฺวา ‘‘ปฏิกฺกม สามเณรา’’ติ อาห. โส ปฏิกฺกมิ. อิตรา ปจฺจุตฺตริตฺวา สาฏกํ นิวาเสตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต,’’ติ ปุจฺฉิ. โส ตมตฺถํ อาโรเจสิ. สา พหูหิ การเณหิ ฆราวาเส อาทีนวํ พฺรหฺมจริยวาเส อานิสํสญฺจ ทสฺเสตฺวา โอวทมานาปิ ตสฺส อุกฺกณฺฐํ วิโนเทตุํ อสกฺโกนฺตี – ‘‘อยํ มม การณา เอวรูปาย อิทฺธิยา ปริหีโน, น ทานิ ยุตฺตํ ปริจฺจชิตุ’’นฺติ อิเธว ติฏฺฐาติ วตฺวา ฆรํ คนฺตฺวา มาตาปิตูนํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. เตปิ อาคนฺตฺวา นานปฺปการํ โอวทมานา วจนํ อคฺคณฺหนฺตํ อาหํสุ – ‘‘ตฺวํ อมฺเห อุจฺจกุลาติ สลฺลกฺเขสิ, มยํ เปสการา. สกฺขิสฺสสิ เปสการกมฺมํ กาตุ’’นฺติ สามเณโร อาห – ‘‘อุปาสก คิหิภูโต นาม เปสการกมฺมํ วา กเรยฺย นฬการกมฺมํ วา, กึ อิมินา สาฏกมตฺเตน โลภํ กโรถา’’ติ. เปสกาโร อุทเร พทฺธสาฏกํ ทตฺวา ฆรํ เนตฺวา ธีตรํ อทาสิ. El novicio fue y se detuvo en la orilla del estanque de lotos, esperando a que ella saliera del agua. Ella, al ver al novicio que había ido por el aire y que luego regresó para quedarse allí parado, comprendió: «Ciertamente, este novicio está descontento con su vida monástica por mi causa». Entonces le dijo: «Retírate, novicio». Él se retiró un poco. La otra, tras salir del agua y vestirse con su túnica, se acercó a él y le preguntó: «Venerable señor, ¿qué sucede?». Él le explicó el motivo de su deseo. Aunque ella le advirtió mostrándole, por medio de muchas razones, los peligros de la vida de hogar y los beneficios de la vida santa, no pudo disipar el descontento del novicio. Pensando: «Este novicio se ha visto privado de tales poderes sobrenaturales por mi causa; ahora no es correcto abandonarlo», le dijo: «Quédate aquí mismo», y fue a su casa a informar de lo sucedido a sus padres. Ellos también vinieron y, tras darle diversos consejos, al ver que el novicio no aceptaba sus palabras, le dijeron: «¿Acaso crees que somos de una casta noble? Somos tejedores. ¿Podrás realizar el trabajo de un tejedor?». El novicio respondió: «Upāsaka, aquel que se ha convertido en laico puede realizar el trabajo de un tejedor o de un fabricante de cestos; ¿por qué se apegan tanto a este simple trozo de tela?». Entonces, el tejedor le entregó una túnica atada a la cintura, lo llevó a su casa y le entregó a su hija. โส เปสการกมฺมํ อุคฺคณฺหิตฺวา เปสกาเรหิ สทฺธึ สาลาย กมฺมํ กโรติ. อญฺเญสํ อิตฺถิโย ปาโตว ภตฺตํ สมฺปาเทตฺวา อาหรึสุ, ตสฺส ภริยา น ตาว อาคจฺฉติ. โส อิตเรสุ กมฺมํ วิสฺสชฺเชตฺวา ภุญฺชมาเนสุ ตสรํ วฏฺเฏนฺโต นิสีทิ. สา ปจฺฉา อคมาสิ. อถ นํ โส ‘‘อติจิเรน [Pg.172] อาคตาสี’’ติ ตชฺเชสิ. มาตุคาโม จ นาม อปิ จกฺกวตฺติราชานํ อตฺตนิ ปฏิพทฺธจิตฺตํ ญตฺวา ทาสํ วิย สลฺลกฺเขติ. ตสฺมา สา เอวมาห – ‘‘อญฺเญสํ ฆเร ทารุปณฺณโลณาทีนิ สนฺนิหิตานิ, พาหิรโต อาหริตฺวา ทายกา เปสนตการกาปิ อตฺถิ, อหํ ปน เอกิกาว, ตฺวมฺปิ มยฺหํ ฆเร อิทํ อตฺถิ อิทํ นตฺถีติ น ชานาสิ. สเจ อิจฺฉสิ, ภุญฺช, โน เจ อิจฺฉสิ, มา ภุญฺชา’’ติ. โส ‘‘น เกวลญฺจ อุสฺสูเร ภตฺตํ อาหรสิ, วาจายปิ มํ ฆฏฺเฏสี’’ติ กุชฺฌิตฺวา อญฺญํ ปหรณํ อปสฺสนฺโต ตเมว ตสรทณฺฑกํ ตสรโต ลุญฺจิตฺวา ขิปิ. สา ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อีสกํ ปริวตฺติ. ตสรทณฺฑกสฺส จ โกฏิ นาม ติขิณา โหติ, สา ตสฺสา ปริวตฺตมานาย อกฺขิโกฏิยํ ปวิสิตฺวา อฏฺฐาสิ. สา อุโภหิ หตฺเถหิ เวเคน อกฺขึ อคฺคเหสิ, ภินฺนฏฺฐานโต โลหิตํ ปคฺฆรติ. โส ตสฺมึ กาเล อุปชฺฌายสฺส วจนํ อนุสฺสริ – ‘‘อิทํ สนฺธาย มํ อุปชฺฌาโย ‘อนาคเต กาเล กาณเปสการิยา หตฺเถหิ มทฺทิตกญฺชิยํ ปิวิสฺสสี’ติ อาห, อิทํ เถเรน ทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ, อโห ทีฆทสฺสี อยฺโย’’ติ มหาสทฺเทน โรทิตุํ อารภิ. ตเมนํ อญฺเญ – ‘‘อลํ, อาวุโส, มา โรทิ, อกฺขิ นาม ภินฺนํ น สกฺกา โรทเนน ปฏิปากติกํ กาตุ’’นฺติ อาหํสุ. โส ‘‘นาหเมตมตฺถํ โรทามิ, อปิจ โข อิมํ สนฺธาย โรทามี’’ติ สพฺพํ ปฏิปาฏิยา กเถสิ. เอวํ อุปฺปนฺนา สมถวิปสฺสนา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺตนฺติ. Él aprendió el oficio de tejedor y comenzó a trabajar en el taller junto con los demás tejedores. Las esposas de los otros hombres preparaban y traían la comida temprano por la mañana, pero la esposa de él aún no llegaba. Mientras los demás habían dejado el trabajo y estaban comiendo, él permanecía sentado haciendo girar la lanzadera del telar. Ella llegó tarde. Entonces, él la reprendió diciendo: «Has venido demasiado tarde». Se dice que cuando una mujer sabe que un hombre tiene el corazón cautivado por ella, considera incluso a un rey universal como si fuera un esclavo. Por lo tanto, ella le respondió: «En las casas de los demás, hay provisiones de leña, verduras y sal; tienen a quienes les suministran y les mandan a traer cosas de fuera. Yo, en cambio, estoy sola. Tú ni siquiera sabes qué hay o qué falta en mi casa. Si quieres, come; si no quieres, no comas». Él, enfurecido, pensando: «No solo traes la comida tarde, sino que además me hieres con tus palabras», y al no ver otra arma a mano, arrancó la varilla de la lanzadera y se la arrojó. Ella, al ver que venía hacia ella, giró un poco la cabeza. Como la punta de la varilla de la lanzadera era muy afilada, al girarse ella, se le clavó en el ángulo del ojo. Ella se llevó rápidamente ambas manos al ojo, mientras la sangre brotaba de la herida. En ese momento, él recordó las palabras de su preceptor: «A esto se refería mi preceptor cuando me dijo: ‘En el futuro, beberás el brebaje de arroz mezclado por las manos de una tejedora ciega’. Esto es lo que el anciano debió haber visto; ¡oh, cuán clarividente es el venerable señor!», y comenzó a llorar a gritos. Los demás le dijeron: «Basta, amigo, no llores; un ojo que se ha roto no puede restaurarse con el llanto». Él respondió: «No lloro por este motivo, sino que lloro precisamente por esto», y les relató todo en orden. Así, la tranquilidad y la visión cabal, cuando surgen y luego se pierden, conducen al infortunio. อปรมฺปิ วตฺถุ – ตึสมตฺตา ภิกฺขู กลฺยาณิมหาเจติยํ วนฺทิตฺวา อฏวิมคฺเคน มหามคฺคํ โอตรมานา อนฺตรามคฺเค ฌามเขตฺเต กมฺมํ กตฺวา อาคจฺฉนฺตํ เอกํ มนุสฺสํ อทฺทสํสุ. ตสฺส สรีรํ มสิมกฺขิตํ วิย อโหสิ. มสิมกฺขิตํเยว เอกํ กาสาวํ กจฺฉํ ปีเฬตฺวา นิวตฺถํ, โอโลกิยมาโน ฌามขาณุโก วิย ขายติ. โส ทิวสภาเค กมฺมํ กตฺวา อุปฑฺฒชฺฌายมานานํ ทารูนํ กลาปํ อุกฺขิปิตฺวา ปิฏฺฐิยํ วิปฺปกิณฺเณหิ เกเสหิ กุมฺมคฺเคน อาคนฺตฺวา ภิกฺขูนํ สมฺมุเข อฏฺฐาสิ. สามเณรา ทิสฺวา อญฺญมญฺญํ โอโลกยมานา, – ‘‘อาวุโส, ตุยฺหํ ปิตา ตุยฺหํ มหาปิตา ตุยฺหํ มาตุโล’’ติ หสมานา คนฺตฺวา ‘‘โกนาโม ตฺวํ อุปาสกา’’ติ นามํ ปุจฺฉึสุ. โส นามํ ปุจฺฉิโต วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ทารุกลาปํ ฉฑฺเฑตฺวา [Pg.173] วตฺถํ สํวิธาย นิวาเสตฺวา มหาเถเร วนฺทิตฺวา ‘‘ติฏฺฐถ ตาว, ภนฺเต,’’ติ อาห. มหาเถรา อฏฺฐํสุ. Otra historia: Unos treinta monjes, después de venerar el Gran Cetiya de Kalyāṇi, bajaban por un camino forestal hacia la vía principal y vieron en el camino a un hombre que venía de trabajar en un campo quemado. Su cuerpo parecía manchado de hollín. Llevaba puesto un solo trozo de tela color ocre manchado de hollín y, al mirarlo, parecía un tronco quemado. Después de trabajar durante el día, traía sobre su espalda un fardo de leña a medio quemar, con el cabello despeinado, y viniendo por un camino secundario, se detuvo frente a los monjes. Los novicios, al verlo, se miraban unos a otros y, riendo, le decían: «Amigo, es tu padre, es tu abuelo, es tu tío», y acercándose le preguntaron: «¿Cómo te llamas, upāsaka?». Él, al ser preguntado por su nombre, se sintió avergonzado, soltó el fardo de leña, se arregló la ropa, se postró ante los venerables ancianos y les dijo: «Esperen un momento, venerables señores». Los grandes ancianos se detuvieron. ทหรสามเณรา อาคนฺตฺวา มหาเถรานํ สมฺมุขาปิ ปริหาสํ กโรนฺติ. อุปาสโก อาห – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห มํ ปสฺสิตฺวา ปริหสถ, เอตฺตเกเนว มตฺถกํ ปตฺตมฺหาติ มา สลฺลกฺเขถ. อหมฺปิ ปุพฺเพ ตุมฺหาทิโสว สมโณ อโหสึ. ตุมฺหากํ ปน จิตฺเตกคฺคตามตฺตกมฺปิ นตฺถิ, อหํ อิมสฺมึ สาสเน มหิทฺธิโก มหานุภาโว อโหสึ, อากาสํ คเหตฺวา ปถวึ กโรมิ, ปถวึ อากาสํ. ทูรํ คณฺหิตฺวา สนฺติกํ กโรมิ, สนฺติกํ ทูรํ. จกฺกวาฬสตสหสฺสํ ขเณน วินิวิชฺฌามิ. หตฺเถ เม ปสฺสถ, อิทานิ มกฺกฏหตฺถสทิสา, อหํ อิเมเหว หตฺเถหิ อิธ นิสินฺโนว จนฺทิมสูริเย ปรามสึ. อิเมสํเยว ปาทานํ จนฺทิมสูริเย ปาทกถลิกํ กตฺวา นิสีทึ. เอวรูปา เม อิทฺธิ ปมาเทน อนฺตรหิตา, ตุมฺเห มา ปมชฺชิตฺถ. ปมาเทน หิ เอวรูปํ พฺยสนํ ปาปุณนฺติ. อปฺปมตฺตา วิหรนฺตา ชาติชรามรณสฺส อนฺตํ กโรนฺติ. ตสฺมา ตุมฺเห มญฺเญว อารมฺมณํ กริตฺวา อปฺปมตฺตา โหถ, ภนฺเต,’’ติ ตชฺเชตฺวา โอวาทมทาสิ. เต ตสฺส กเถนฺตสฺเสว สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา วิปสฺสมานา ตึสชนา ตตฺเถว อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ. เอวมฺปิ อุปฺปนฺนา สมถวิปสฺสนา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพา. Los jóvenes novicios, acercándose, se burlaban incluso en presencia de los grandes ancianos. El laico dijo: «Venerables señores, al verme se burlan de mí; no consideren que solo por esto han alcanzado la meta. Yo también fui antes un monje como ustedes. Pero ustedes no poseen ni siquiera un poco de concentración mental; yo, en esta enseñanza, poseía gran poder y gran majestad: tomando el espacio lo convertía en tierra, y la tierra en espacio. Tomando lo lejano lo hacía cercano, y lo cercano lejano. Atravesaba cien mil sistemas de mundos en un instante. Miren mis manos, ahora son como las de un mono; con estas mismas manos, sentado aquí mismo, tocaba la luna y el sol. Usaba la luna y el sol como taburetes para estos mismos pies. Tal poder desapareció debido a mi negligencia; no sean negligentes. Pues por la negligencia se llega a tal desgracia. Al vivir con diligencia, se pone fin al nacimiento, la vejez y la muerte. Por lo tanto, tomándome a mí mismo como objeto, sean diligentes, venerables señores», así los reprendió y les dio consejo. Mientras él hablaba, ellos sintieron urgencia espiritual y, practicando la visión cabal, los treinta alcanzaron el estado de Arahant en ese mismo lugar. De esta manera, debe entenderse que la tranquilidad y la visión cabal que surgen y luego cesan conducen al perjuicio. อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานนฺติ เจตฺถ ‘‘อนุปฺปนฺโน วา กามาสโว น อุปฺปชฺชตี’’ติอาทีสุ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุปฺปนฺนานํ ปาปกานนฺติ เอตฺถ ปน จตุพฺพิธํ อุปฺปนฺนํ วตฺตมานุปฺปนฺนํ ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนํ, โอกาสกตุปฺปนฺนํ, ภูมิลทฺธุปฺปนฺนนฺติ. ตตฺถ เย กิเลสา วิชฺชมานา อุปฺปาทาทิสมงฺคิโน, อิทํ วตฺตมานุปฺปนฺนํ นาม. กมฺเม ปน ชวิเต อารมฺมณรสํ อนุภวิตฺวา นิรุทฺธวิปาโก ภุตฺวา วิคตํ นาม. กมฺมํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธํ ภวิตฺวา วิคตํ นาม. ตทุภยมฺปิ ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ. กุสลากุสลํ กมฺมํ อญฺญสฺส กมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ, เอวํ กเต โอกาเส วิปาโก อุปฺปชฺชมาโน โอกาสกรณโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺโนติ สงฺขํ คจฺฉติ. อิทํ โอกาสกตุปฺปนฺนํ นาม. ปญฺจกฺขนฺธา ปน วิปสฺสนาย ภูมิ นาม. เต อตีตาทิเภทา โหนฺติ. เตสุ อนุสยิตกิเลสา ปน อตีตา วา อนาคตา วา ปจฺจุปฺปนฺนา วาติ น วตฺตพฺพา. อตีตขนฺเธสุ อนุสยิตาปิ หิ อปฺปหีนาว โหนฺติ, อนาคตขนฺเธสุ, ปจฺจุปฺปนฺนขนฺเธสุ [Pg.174] อนุสยิตาปิ อปฺปหีนาว โหนฺติ. อิทํ ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นาม. เตนาหุ โปราณา – ‘‘ตาสุ ตาสุ ภูมีสุ อสมุคฺฆาติตกิเลสา ภูมิลทฺธุปฺปนฺนาติ สงฺขํ คจฺฉนฺตี’’ติ. En cuanto a «de los estados malvados no surgidos», el significado debe entenderse según el método expuesto en el Sabbasava Sutta y otros: «el influjo del deseo sensorial no surgido no surge». En cuanto a «de los estados malvados surgidos», aquí lo «surgido» es de cuatro tipos: surgido en el presente (vattamānuppanna), surgido tras haber ocurrido y desaparecido (bhutvāvigatuppanna), surgido por oportunidad creada (okāsakatuppanna) y surgido por haber obtenido base (bhūmiladdhuppanna). Entre ellos, aquellas deflecciones que están presentes y poseen las fases de surgimiento, etc., se denominan «surgidas en el presente». Cuando una acción (kamma) ha terminado de impulsarse y se ha experimentado el sabor del objeto, el resultado (vipāka) que ha cesado se denomina «ocurrido y desaparecido». Una acción que, habiendo surgido, ha cesado, se denomina «habiendo sido y desaparecido». Ambos casos se conocen como «surgido tras haber ocurrido y desaparecido». Una acción saludable o no saludable, al impedir el resultado de otra acción, crea una oportunidad para su propio resultado; cuando se ha creado tal oportunidad, el resultado que está surgiendo se considera «surgido» a partir del momento en que se creó la oportunidad. Esto se denomina «surgido por oportunidad creada». Los cinco agregados son el terreno (bhūmi) de la visión cabal. Estos se dividen en pasado, etc. Entre ellos, las deflecciones latentes (anusaya) no deben llamarse pasadas, futuras o presentes. Pues en los agregados pasados las deflecciones latentes no han sido eliminadas, y en los agregados futuros y presentes las deflecciones latentes tampoco han sido eliminadas. Esto se denomina «surgido por haber obtenido base». Por eso dijeron los antiguos: «En esos diversos terrenos, las deflecciones no erradicadas se conocen como surgidas por haber obtenido base». อปรมฺปิ จตุพฺพิธํ อุปฺปนฺนํ สมุทาจารุปฺปนฺนํ, อารมฺมณาธิคหิตุปฺปนฺนํ, อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ อสมุคฺฆาติตุปฺปนฺนนฺติ. ตตฺถ สมฺปติ วตฺตมานํเยว สมุทาจารุปฺปนฺนํ นาม. สกึ จกฺขูนิ อุมฺมีเลตฺวา อารมฺมเณ นิมิตฺเต คหิเต อนุสฺสริตานุสฺสริตกฺขเณ กิเลสา นุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพา. กสฺมา? อารมฺมณสฺส อธิคหิตตฺตา. ยถา กึ? ยถา ขีรรุกฺขสฺส กุฐาริยา อาหตาหตฏฺฐาเน ขีรํ น นิกฺขมิสฺสตีติ น วตฺตพฺพํ, เอวํ. อิทํ อารมฺมณาธิคหิตุปฺปนฺนํ นาม. สมาปตฺติยา อวิกฺขมฺภิตา กิเลสา ปน อิมสฺมึ นาม ฐาเน นุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพา. กสฺมา? อวิกฺขมฺภิตตฺตา. ยถา กึ? ยถา สเจ ขีรรุกฺเข กุฐาริยา อาหเนยฺยุํ, อิมสฺมึ นาม ฐาเน ขีรํ น นิกฺขเมยฺยาติ น วตฺตพฺพํ, เอวํ. อิทํ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ นาม. มคฺเคน อสมุคฺฆาติตกิเลสา ปน ภวคฺเค นิพฺพตฺตสฺสาปิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ. อิทํ อสมุคฺฆาติตุปฺปนฺนํ นาม. Hay además otros cuatro tipos de «surgido»: surgido por manifestación (samudācāra), surgido por aprehensión del objeto (ārammaṇādhigahita), surgido por no haber sido suprimido (avikkhambhita) y surgido por no haber sido erradicado (asamugghātita). Entre ellos, lo que está presente en este momento se llama «surgido por manifestación». No debe decirse que, una vez abiertos los ojos y tomado el signo en el objeto, las deflecciones no surgirán en cada momento de recuerdo sucesivo. ¿Por qué? Debido a que el objeto ha sido aprehendido. ¿Cómo qué? Así como no se puede decir que la savia no saldrá en cada lugar donde un árbol de savia es golpeado con un hacha, así es esto. Esto se llama «surgido por aprehensión del objeto». En cuanto a las deflecciones no suprimidas por el logro meditativo (samāpatti), no debe decirse que no surgirán en tal lugar. ¿Por qué? Porque no han sido suprimidas. ¿Cómo qué? Así como, si golpearan con un hacha un árbol de savia, no se puede decir que la savia no saldría en tal lugar, así es esto. Esto se llama «surgido por no haber sido suprimido». Las deflecciones no erradicadas por el Sendero (magga), incluso para quien ha nacido en la cumbre de la existencia (bhavagga), surgen; esto debe explicarse según el método anterior. Esto se llama «surgido por no haber sido erradicado». อิเมสุ อุปฺปนฺเนสุ วตฺตมานุปฺปนฺนํ ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนํ โอกาสกตุปฺปนฺนํ สมุทาจารุปฺปนฺนนฺติ จตุพฺพิธํ อุปฺปนฺนํ น มคฺควชฺฌํ, ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ อารมฺมณาธิคหิตุปฺปนฺนํ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ อสมุคฺฆาติตุปฺปนฺนนฺติ จตุพฺพิธํ มคฺควชฺฌํ. มคฺโค หิ อุปฺปชฺชมาโน เอเต กิเลเส ปชหติ. โส เย กิเลเส ปชหติ, เต อตีตา วา อนาคตา วา ปจฺจุปฺปนฺนา วาติ น วตฺตพฺพา. วุตฺตมฺปิ เจตํ – De estos tipos de surgimiento, los cuatro tipos: surgido en el presente, surgido tras haber ocurrido y desaparecido, surgido por oportunidad creada y surgido por manifestación, no son eliminables por el Sendero. Los cuatro tipos: surgido por haber obtenido base, surgido por aprehensión del objeto, surgido por no haber sido suprimido y surgido por no haber sido erradicado, son eliminables por el Sendero. Pues el Sendero, al surgir, abandona estas deflecciones. Aquellas deflecciones que el Sendero abandona no deben llamarse pasadas, futuras ni presentes. También se ha dicho esto: ‘‘หญฺจิ อตีเต กิเลเส ปชหติ, เตน หิ ขีณํ เขเปติ, นิรุทฺธํ นิโรเธติ, วิคตํ วิคเมติ อตฺถงฺคตํ อตฺถงฺคเมติ. อตีตํ ยํ นตฺถิ, ตํ ปชหติ. หญฺจิ อนาคเต กิเลเส ปชหติ, เตน หิ อชาตํ ปชหติ, อนิพฺพตฺตํ, อนุปฺปนฺนํ, อปาตุภูตํ ปชหติ. อนาคตํ ยํ นตฺถิ, ตํ ปชหติ, หญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหติ, เตน หิ รตฺโต ราคํ ปชหติ, ทุฏฺโฐ โทสํ, มูฬฺโห โมหํ, วินิพทฺโธ มานํ, ปรามฏฺโฐ ทิฏฺฐึ, วิกฺเขปคโต อุทฺธจฺจํ, อนิฏฺฐงฺคโต วิจิกิจฺฉํ, ถามคโต อนุสยํ ปชหติ. กณฺหสุกฺกธมฺมา ยุคนทฺธา สมเมว วตฺตนฺติ. สํกิเลสิกา มคฺคภาวนา โหติ…เป… เตน หิ นตฺถิ มคฺคภาวนา, นตฺถิ ผลสจฺฉิกิริยา, นตฺถิ กิเลสปฺปหานํ, นตฺถิ ธมฺมาภิสมโยติ. อตฺถิ [Pg.175] มคฺคภาวนา…เป… อตฺถิ ธมฺมาภิสมโยติ. ยถา กถํ วิย, เสยฺยถาปิ ตรุโณ รุกฺโข อชาตผโล…เป… อปาตุภูตาเยว น ปาตุภวนฺตี’’ติ. «Si se dice que uno abandona las impurezas pasadas, entonces uno estaría agotando lo que ya está agotado, cesando lo que ya ha cesado, haciendo desaparecer lo que ya ha desaparecido y extinguiendo lo que ya se ha extinguido. No se puede abandonar lo pasado porque ya no existe. Si se dice que uno abandona las impurezas futuras, entonces uno estaría abandonando lo que no ha nacido, lo que no se ha producido, lo que no ha surgido y lo que no se ha manifestado. No se puede abandonar lo futuro porque aún no existe. Si se dice que uno abandona las impurezas presentes, entonces el apasionado abandonaría la pasión, el que odia abandonaría el odio, el confundido abandonaría la confusión, el arrogante abandonaría la presunción, el de visión errónea abandonaría la visión errónea, el distraído abandonaría la agitación, el indeciso abandonaría la duda y el que tiene tendencias latentes abandonaría dichas tendencias. Pero los estados oscuros y luminosos ocurren simultáneamente de manera conjunta. El desarrollo del camino sería entonces algo contaminado... si así fuera, no habría desarrollo del camino, ni realización del fruto, ni abandono de las impurezas, ni comprensión de la Verdad. Sin embargo, el desarrollo del camino existe... y la comprensión de la Verdad existe. ¿Cómo es esto posible? Es como un árbol joven que aún no tiene frutos... donde los frutos que no se han manifestado simplemente no llegan a manifestarse». อิติ ปาฬิยํ อชาตผลรุกฺโข อาคโต, ชาตผลรุกฺเขน ปน ทีเปตพฺพํ. ยถา หิ สผโล ตรุณมฺพรุกฺโข, ตสฺส ผลานิ มนุสฺสา ปริภุญฺเชยฺยุํ, เสสานิ ปาเตตฺวา ปจฺฉิโย ปูเรยฺยุํ. อถญฺโญ ปุริโส ตํ ผรสุนา ฉินฺเทยฺย, เตนสฺส เนว อตีตานิ ผลานิ นาสิตานิ โหนฺติ, น อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานิ นาสิตานิ. อตีตานิ หิ มนุสฺเสหิ ปริภุตฺตานิ, อนาคตานิ อนิพฺพตฺตานิ, น สกฺกา นาเสตุํ. ยสฺมึ ปน สมเย โส ฉินฺโน, ตทา ผลานิเยว นตฺถีติ ปจฺจุปฺปนฺนานิปิ อนาสิตานิ. สเจ ปน รุกฺโข อจฺฉินฺโน, อถสฺส ปถวีรสญฺจ อาโปรสญฺจ อาคมฺม ยานิ ผลานิ นิพฺพตฺเตยฺยุํ, ตานิ นาสิตานิ โหนฺติ. ตานิ หิ อชาตาเนว น ชายนฺติ, อนิพฺพตฺตาเนว น นิพฺพตฺตนฺติ, อปาตุภูตาเนว น ปาตุภวนฺติ, เอวเมว มคฺโค นาปิ อตีตาทิเภเท กิเลเส ปชหติ, นาปิ น ปชหติ. เยสญฺหิ กิเลสานํ มคฺเคน ขนฺเธสุ อปริญฺญาเตสุ อุปฺปตฺติ สิยา, มคฺเคน อุปฺปชฺชิตฺวา ขนฺธานํ ปริญฺญาตตฺตา เต กิเลสา อชาตาว น ชายนฺติ, อนิพฺพตฺตาว น นิพฺพตฺตนฺติ, อปาตุภูตาว น ปาตุภวนฺติ, ตรุณปุตฺตาย อิตฺถิยา ปุน อวิชายนตฺถํ, พฺยาธิตานํ โรควูปสมนตฺถํ ปีตเภสชฺเชหิ จาปิ อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. เอวํ มคฺโค เย กิเลเส ปชหติ, เต อตีตา วา อนาคตา วา ปจฺจุปฺปนฺนา วาติ น วตฺตพฺพา, น จ มคฺโค กิเลเส น ปชหติ. เย ปน มคฺโค กิเลเส ปชหติ, เต สนฺธาย ‘‘อุปฺปนฺนานํ ปาปกาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. Así, aunque en el Canon aparece el ejemplo del árbol sin frutos, se debe ilustrar mediante el ejemplo de un árbol con frutos. Pues supongamos que hay un árbol joven de mango con frutos; los hombres comerían sus frutos y derribarían los restantes para llenar sus cestas. Si luego otro hombre cortara ese árbol con un hacha, este hombre no habría destruido los frutos pasados ni los futuros o presentes. De hecho, los frutos pasados ya fueron consumidos por los hombres; los futuros aún no se han producido y no es posible destruirlos. En el momento en que el árbol es cortado, los frutos en sí no existen, por lo que incluso los presentes no son destruidos. Pero si el árbol no fuera cortado, los frutos que se producirían gracias a la esencia de la tierra y la esencia del agua, esos frutos son los que se consideran destruidos. Pues esos frutos, al no haber nacido, ya no nacen; al no haber sido producidos, ya no se producen; al no haberse manifestado, ya no se manifiestan. Exactamente de la misma manera, el camino no abandona las impurezas divididas en pasado y demás, ni tampoco es cierto que no las abandone. Pues aquellas impurezas que podrían surgir si los agregados no fueran plenamente comprendidos por el camino, al surgir el camino y ser comprendidos los agregados, esas impurezas, al no haber nacido, ya no nacen; al no haber sido producidas, ya no se producen; al no haberse manifestado, ya no se manifiestan. Este punto debe ilustrarse también mediante el ejemplo de las medicinas tomadas por una mujer joven para no volver a concebir, o por los enfermos para el alivio de su enfermedad. Así, respecto a las impurezas que el camino abandona, no debe decirse que sean pasadas, futuras o presentes, pero tampoco que el camino no abandone las impurezas. Pero en referencia a las impurezas que el camino abandona, se ha dicho: «para el surgimiento de los estados perjudiciales [no surgidos]», etc. น เกวลญฺจ มคฺโค กิเลเสเยว ปชหติ, กิเลสานํ ปน อปฺปหีนตฺตา เย จ อุปฺปชฺเชยฺยุํ อุปาทินฺนกกฺขนฺธา, เตปิ ปชหติเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตี’’ติ (จูฬนิ. ๖) วิตฺถาโร. อิติ มคฺโค อุปาทินฺนอนุปาทินฺนโต วุฏฺฐาติ. ภววเสน ปน โสตาปตฺติมคฺโค อปายภวโต วุฏฺฐาติ, สกทาคามิมคฺโค สุคติภเวกเทสโต, อนาคามิมคฺโค สุคติกามภวโต, อรหตฺตมคฺโค [Pg.176] รูปารูปภวโต วุฏฺฐาติ. สพฺพภเวหิ วุฏฺฐาติเยวาติปิ วทนฺติ. Y el camino no solo abandona las impurezas; debido al hecho de no haber abandonado las impurezas, también abandona los agregados del apego que de otro modo surgirían. También se ha dicho esto: «Con el cese de la conciencia constructora mediante el conocimiento del camino de la entrada en la corriente, exceptuando siete existencias, el nombre y la forma que habrían de surgir en el ciclo de renacimientos sin fin, aquí estos cesan» (Cūḷani. 6), según la explicación detallada. Así, el camino emerge de los agregados con apego y sin apego. Por el poder de la existencia, el camino de la entrada en la corriente emerge de las existencias en estados de miseria; el camino del que retorna una sola vez, de una parte de las existencias en estados felices; el camino del que no retorna, de las existencias en el mundo del deseo de estados felices; y el camino del arahant emerge de las existencias de forma y sin forma. También dicen que emerge de todas las existencias. อถ มคฺคกฺขเณ กถํ อนุปฺปนฺนานํ อุปฺปาทาย ภาวนา โหติ, กถํ วา อุปฺปนฺนานํ ฐิติยาติ. มคฺคปฺปวตฺติยาเยว. มคฺโค หิ ปวตฺตมาโน ปุพฺเพ อนุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา อนุปฺปนฺโน นาม วุจฺจติ. อนาคตปุพฺพญฺหิ ฐานํ อาคนฺตฺวา อนนุภูตปุพฺพํ วา อารมฺมณํ อนุภวิตฺวา วตฺตาโร ภวนฺติ ‘‘อนาคตฏฺฐานํ อาคตมฺหา, อนนุภูตํ อารมฺมณํ อนุภวามา’’ติ. ยา จสฺส ปวตฺติ, อยเมว ฐิติ นามาติ ฐิติยา ภาเวตีติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. Entonces, ¿cómo ocurre en el momento del camino el desarrollo para el surgimiento de lo no surgido y la estabilidad de lo surgido? Ocurre por el mismo proceso del camino. Pues el camino, al estar ocurriendo, se denomina «no surgido» porque nunca antes había surgido. Así como los que llegan a un lugar al que nunca habían ido antes o experimentan un objeto que nunca antes habían experimentado dicen: «Hemos llegado a un lugar antes no alcanzado, estamos experimentando un objeto antes no experimentado». Y su misma ocurrencia es lo que se denomina «estabilidad», por lo que es apropiado decir que se desarrolla para la estabilidad. อิทฺธิปาเทสุ สงฺเขปกถา เจโตขิลสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๑๘๕ อาทโย) วุตฺตา. อุปสมมานํ คจฺฉติ, กิเลสูปสมตฺถํ วา คจฺฉตีติ อุปสมคามี. สมฺพุชฺฌมานา คจฺฉติ, มคฺคสมฺโพธตฺถาย วา คจฺฉตีติ สมฺโพธคามี. La explicación concisa sobre las bases del poder (iddhipāda) se ha dado en el Cetokhila Sutta. Se dice que «conduce a la paz» (upasamagāmī) porque va hacia la pacificación de las impurezas. Se dice que «conduce a la iluminación» (sambodhagāmī) porque va hacia la comprensión profunda del camino. วิเวกนิสฺสิตาทีนิ สพฺพาสวสํวเร วุตฺตานิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปนายํ โพธิปกฺขิยกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. Los términos como «basado en el desapego» (vivekanissita) y otros han sido explicados en el Sabbāsavasaṃvara Sutta. Este es el resumen aquí; sin embargo, esta explicación de los factores de la iluminación (bodhipakkhiya) en detalle se encuentra en el Visuddhimagga. ๒๔๘. วิโมกฺขกถายํ วิโมกฺเขติ เกนฏฺเฐน วิโมกฺขา, อธิมุจฺจนฏฺเฐน. โก ปนายํ อธิมุจฺจนฏฺโฐ นาม? ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ, อารมฺมเณ จ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ, ปิตุองฺเก วิสฺสฏฺฐงฺคปจฺจงฺคสฺส ทารกสฺส สยนํ วิย อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อารมฺมเณ ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ปนตฺโถ ปจฺฉิมวิโมกฺเข นตฺถิ, ปุริเมสุ สพฺเพสุ อตฺถิ. รูปี รูปานิ ปสฺสตีติ เอตฺถ อชฺฌตฺตเกสาทีสุ นีลกสิณาทิวเสน อุปฺปาทิตํ รูปชฺฌานํ รูปํ, ตทสฺส อตฺถีติ รูปี. พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ พหิทฺธาปิ นีลกสิณาทีนิ รูปานิ ฌานจกฺขุนา ปสฺสติ. อิมินา อชฺฌตฺต พหิทฺธาวตฺถุเกสุ กสิเณสุ อุปฺปาทิตชฺฌานสฺส ปุคฺคลสฺส จตฺตาริปิ รูปาวจรชฺฌานานิ ทสฺสิตานิ. 248. En la explicación sobre las liberaciones (vimokkha), ¿en qué sentido se llaman liberaciones? En el sentido de estar plenamente resuelto (adhimuccana). ¿Y qué es este llamado 'sentido de estar plenamente resuelto'? Es el sentido de liberarse completamente de los estados opuestos y el sentido de liberarse plenamente en el objeto por el poder del deleite. Se dice que el jhana ocurre en el objeto con total confianza, debido a la ausencia de estados opuestos reprimidos, de manera similar al sueño de un niño con sus miembros relajados en el regazo de su padre. Este significado, sin embargo, no existe en la última liberación (el logro de la cesación), pero sí existe en todas las siete anteriores. En la frase 'poseyendo forma, ve las formas', 'forma' se refiere al jhana de la esfera de la forma producido en los cabellos y demás partes internas por medio del kasina azul y otros; aquel que posee dicho jhana es el 'poseedor de forma'. 'Ve las formas externamente' significa que ve las formas de los kasinas azules y demás en el exterior mediante el ojo del jhana. Con esta frase se muestran los cuatro jhanas de la esfera de la forma para una persona que posee el jhana producido en los kasinas que tienen bases tanto internas como externas. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อชฺฌตฺตํ น รูปสญฺญี, อตฺตโน เกสาทีสุ อนุปฺปาทิตรูปาวจรชฺฌาโนติ อตฺโถ. อิมินา พหิทฺธา ปริกมฺมํ กตฺวา พหิทฺธาว อุปฺปาทิตชฺฌานสฺส รูปาวจรชฺฌานานิ ทสฺสิตานิ. สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ อิมินา สุวิสุทฺเธสุ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ฌานานิ ทสฺสิตานิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อนฺโตอปฺปนายํ สุภนฺติ [Pg.177] อาโภโค นตฺถิ, โย ปน สุวิสุทฺธํ สุภกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา วิหรติ, โส ยสฺมา สุภนฺติ อธิมุตฺโต โหตีติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, ตสฺมา เอวํ เทสนา กตา. ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปน ‘‘กถํ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ วิโมกฺโข. อิธ ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ…เป… เมตฺตาย ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. กรุณาสหคเตน, มุทิตาสหคเตน, อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ…เป… อุเปกฺขาย ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. เอวํ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ วิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒) วุตฺตํ. En 'internamente no percibiendo formas', el significado es que internamente no tiene percepción de la forma, es decir, es una persona que no ha producido el jhana de la esfera de la forma en sus propios cabellos y demás. Con esto se muestran los jhanas de la esfera de la forma de aquel que, habiendo realizado el trabajo preliminar externamente, ha producido el jhana solo de forma externa. En 'está resuelto solo en lo bello', con esto se muestran los jhanas producidos en los kasinas de colores como el azul, que son extremadamente puros. En ese contexto, aunque dentro de la absorción (appanā) no existe la reflexión consciente de 'es bello', dado que el que alcanza el jhana reside habiendo hecho de un kasina bello y muy puro su objeto, llega a ser llamado 'aquel que está resuelto en lo bello'; por lo tanto, la enseñanza se dio de esta manera. En el Patisambhidamagga, sin embargo, el General de la Doctrina, el Venerable Sāriputta, dijo: '¿Cómo es la liberación de estar resuelto solo en lo bello? Aquí, un monje reside impregnando una dirección con una mente acompañada de amor universal (mettā)... por haber desarrollado el amor, los seres no le resultan repulsivos. Reside impregnando una dirección con una mente acompañada de compasión, de alegría altruista y de ecuanimidad... por haber desarrollado la ecuanimidad, los seres no le resultan repulsivos. Así es la liberación de estar resuelto solo en lo bello'. สพฺพโส รูปสญฺญานนฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. อยํ อฏฺฐโม วิโมกฺโขติ อยํ จตุนฺนํ ขนฺธานํ สพฺพโส วิสฺสฏฺฐตฺตา วิมุตฺตตฺตา อฏฺฐโม อุตฺตโม วิโมกฺโข นาม. En 'en todos los aspectos, las percepciones de la forma', etc., todo lo que debe decirse ya ha sido expuesto en el Visuddhimagga. 'Esta es la octava liberación' significa que esta es la octava y suprema liberación debido a que los cuatro agregados han sido completamente abandonados y liberados sin resto. ๒๔๙. อภิภายตนกถายํ อภิภายตนานีติ อภิภวนการณานิ. กึ อภิภวนฺติ? ปจฺจนีกธมฺเมปิ อารมฺมณานิปิ. ตานิ หิ ปฏิปกฺขภาเวน ปจฺจนีกธมฺเม อภิภวนฺติ, ปุคฺคลสฺส ญาณุตฺตริตาย อารมฺมณานิ. อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญีติอาทีสุ ปน อชฺฌตฺตรูเป ปริกมฺมวเสน อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี นาม โหติ. อชฺฌตฺตญฺจ นีลปริกมฺมํ กโรนฺโต เกเส วา ปิตฺเต วา อกฺขิตารกาย วา กโรติ, ปีตปริกมฺมํ กโรนฺโต เมเท วา ฉวิยา วา หตฺถตลปาทตเลสุ วา อกฺขีนํ ปีตฏฺฐาเน วา กโรติ, โลหิตปริกมฺมํ กโรนฺโต มํเส วา โลหิเต วา ชิวฺหาย วา อกฺขีนํ รตฺตฏฺฐาเน วา กโรติ, โอทาตปริกมฺมํ กโรนฺโต อฏฺฐิมฺหิ วา ทนฺเต วา นเข วา อกฺขีนํ เสตฏฺฐาเน วา กโรติ. ตํ ปน สุนีลํ สุปีตกํ สุโลหิตกํ สุโอทาตํ น โหติ, อสุวิสุทฺธเมว โหติ. 249. En la explicación sobre las esferas de maestría (abhibhāyatana), 'esferas de maestría' significa las causas para dominar. ¿Qué dominan? Dominan tanto los estados opuestos (impedimentos) como los objetos de los kasinas. Pues dominan los estados opuestos por ser su antítesis, y dominan los objetos por la excelencia del conocimiento de la persona. En 'percibiendo formas internamente', etc., el significado debe entenderse de la siguiente manera: por el poder del trabajo preliminar en las formas internas como los cabellos o la bilis, uno llega a ser llamado 'percibiente de la forma internamente'. Y ciertamente, al realizar el trabajo preliminar del azul internamente, lo hace en los cabellos, en la bilis o en las pupilas de los ojos; al realizar el trabajo preliminar del amarillo, lo hace en la grasa, en la piel, en las palmas de las manos y plantas de los pies, o en la parte amarilla de los ojos; al realizar el trabajo preliminar del rojo, lo hace en la carne, en la sangre, en la lengua o en la parte roja de los ojos; al realizar el trabajo preliminar del blanco, lo hace en los huesos, en los dientes, en las uñas o en la parte blanca de los ojos. Sin embargo, todo ese lugar de los cabellos y demás no es perfectamente azul, ni perfectamente amarillo, ni perfectamente rojo, ni perfectamente blanco; es algo impuro. เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ ยสฺเสตํ ปริกมฺมํ อชฺฌตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, นิมิตฺตํ ปน พหิทฺธา, โส เอวํ อชฺฌตฺตํ ปริกมฺมสฺส พหิทฺธา จ อปฺปนาย วเสน – ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. ปริตฺตานีติ อวฑฺฒิตานิ. สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ สุวณฺณานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพณฺณานิ วา, ปริตฺตวเสเนว อิทมภิภายตนํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตานิ [Pg.178] อภิภุยฺยาติ ยถา นาม สมฺปนฺนคหณิโก กฏจฺฉุมตฺตํ ภตฺตํ ลภิตฺวา ‘‘กิเมตฺถ ภุญฺชิตพฺพํ อตฺถี’’ติ สงฺกฑฺฒิตฺวา เอกกพฬเมว กโรติ, เอวเมวํ ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล วิสทญาโณ – ‘‘กิเมตฺถ ปริตฺตเก อารมฺมเณ สมาปชฺชิตพฺพํ อตฺถิ, นายํ มม ภาโร’’ติ ตานิ รูปานิ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตีติ อตฺโถ. ชานามิ ปสฺสามีติ อิมินา ปนสฺส อาโภโค กถิโต, โส จ โข สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส, น อนฺโตสมาปตฺติยํ. เอวํสญฺญี โหตีติ อาโภคสญฺญายปิ ฌานสญฺญายปิ เอวํสญฺญี โหติ. อภิภวสญฺญา หิสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ อตฺถิ, อาโภคสญฺญา ปน สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺเสว. 'Uno ve las formas externamente' se refiere a aquel para quien el trabajo preliminar ha surgido internamente, pero el signo (nimitta) ha surgido externamente; de ese modo, por el poder del trabajo preliminar interno y de la absorción externa, se dice que 'percibiendo la forma internamente, uno ve las formas externamente'. 'Limitadas' se refiere a los signos que no han sido expandidos. 'Bellas o feas' significa que, ya sean de buena o mala apariencia, debe entenderse que esta esfera de maestría se describe solo por el poder del signo del kasina que no ha sido expandido. 'Habiéndolas dominado': así como un hombre con una digestión excelente, al recibir apenas una cucharada de arroz, dice '¿qué hay aquí para comer?', y recogiéndolo, lo hace un solo bocado; de la misma manera, una persona de conocimiento superior y conocimiento claro, pensando '¿qué hay aquí para entrar en absorción en este pequeño objeto? Esto no es una carga para mí', domina esos signos y entra en absorción. El significado es que alcanza la absorción allí mismo con el surgimiento del signo. Con 'lo sé, lo veo', se describe su reflexión consciente, y esta se refiere a quien ha salido de la absorción, no dentro de ella. 'Tiene tal percepción' significa que tiene tal percepción tanto por la percepción de la reflexión como por la percepción del jhana. Pues la percepción de dominio existe para él incluso dentro de la absorción, pero la percepción de reflexión es solo para quien ha salido de la absorción. อปฺปมาณานีติ วฑฺฒิตปฺปมาณานิ, มหนฺตานีติ อตฺโถ. อภิภุยฺยาติ เอตฺถ ปน ยถา มหคฺฆโส ปุริโส เอกํ ภตฺตวฑฺฒิตกํ ลภิตฺวา ‘‘อญฺญาปิ โหตุ, อญฺญาปิ โหตุ, กิเมสา มยฺหํ กริสฺสตี’’ติ ตํ น มหนฺตโต ปสฺสติ, เอวเมว ญาณุตฺตโร ปุคฺคโล วิสทญาโณ ‘‘กิเมตฺถ สมาปชฺชิตพฺพํ, นยิทํ อปฺปมาณํ, น มยฺหํ จิตฺเตกคฺคตากรเณ ภาโร อตฺถี’’ติ ตานิ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตีติ อตฺโถ. 'Inconmensurables' significa los signos de los kasinas que han sido expandidos; el significado es 'grandes'. En 'habiéndolas dominado', así como un hombre de gran apetito, al recibir una gran porción de arroz, dice 'que venga otra, y otra más, ¿qué me hará esta porción?', y no la ve como algo grande; de la misma manera, una persona de conocimiento superior y conocimiento claro, pensando '¿qué hay aquí para entrar en absorción? Esto no es inconmensurable, no hay carga para mí en lograr la unificación de la mente', domina esos signos expandidos y entra en absorción. El significado es que alcanza la absorción allí mismo con el surgimiento del signo. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อลาภิตาย วา อนตฺถิกตาย วา อชฺฌตฺตรูเป ปริกมฺมสญฺญาวิรหิโต. เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ ยสฺส ปริกมฺมมฺปิ นิมิตฺตมฺปิ พหิทฺธาว อุปฺปนฺนํ, โส เอวํ พหิทฺธา ปริกมฺมสฺส เจว อปฺปนาย จ วเสน – ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. เสสเมตฺถ จตุตฺถาภิภายตเน วุตฺตนยเมว. อิเมสุ ปน จตูสุ ปริตฺตํ วิตกฺกจริตวเสน อาคตํ, อปฺปมาณํ โมหจริตวเสน, สุวณฺณํ โทสจริตวเสน, ทุพฺพณฺณํ ราคจริตวเสน. เอเตสญฺหิ เอตานิ สปฺปายานิ. สา จ เนสํ สปฺปายตา วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเคจริยนิทฺเทเส วุตฺตา. «Sin percepción de forma internamente» significa que uno está libre de la percepción del trabajo preparatorio en las formas internas, ya sea por no haber obtenido el signo reflejo en elementos como el cabello, etc., en su propio cuerpo, o por no desearlo. «Uno ve formas externamente» se dice de aquel para quien tanto el trabajo preparatorio como el signo han surgido solamente en objetos externos; así, mediante el trabajo preparatorio y la absorción (appanā) orientados hacia lo externo, se dice: «Sin percepción de forma internamente, uno ve formas externamente». El resto de esta cuarta esfera de maestría sigue el método ya explicado. En estas cuatro [esferas], el [objeto] limitado se presenta para quienes tienen un temperamento discursivo, el ilimitado para quienes tienen un temperamento de confusión, el de color bello para quienes tienen un temperamento de aversión, y el de color feo para quienes tienen un temperamento de apego. Pues estos objetos son adecuados para ellos. Esta idoneidad se explica detalladamente en el Visuddhimagga, en la sección sobre los temperamentos. ปญฺจมอภิภายตนาทีสุ นีลานีติ สพฺพสงฺคาหิกวเสน วุตฺตํ. นีลวณฺณานีติ วณฺณวเสน. นีลนิทสฺสนานีติ นิทสฺสนวเสน. อปญฺญายมานวิวรานิ อสมฺภินฺนวณฺณานิ เอกนีลาเนว หุตฺวา ทิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ [Pg.179] โหติ. นีลนิภาสานีติ อิทํ ปน โอภาสวเสน วุตฺตํ, นีโลภาสานิ นีลปภายุตฺตานีติ อตฺโถ. เอเตน เนสํ สุวิสุทฺธตํ ทสฺเสติ. วิสุทฺธวณฺณวเสเนว หิ อิมานิ จตฺตาริ อภิภายตนานิ วุตฺตานิ. อุมาปุปฺผนฺติ เอตญฺหิ ปุปฺผํ สินิทฺธํ มุทุํ ทิสฺสมานมฺปิ นีลเมว โหติ. คิริกณฺณิกปุปฺผาทีนิ ปน ทิสฺสมานานิ เสตธาตุกานิ โหนฺติ. ตสฺมา อิทเมว คหิตํ, น ตานิ. พาราณเสยฺยกนฺติ พาราณสิยํ ภวํ. ตตฺถ กิร กปฺปาโสปิ มุทุ, สุตฺตกนฺติกาโยปิ ตนฺตวายาปิ เฉกา, อุทกมฺปิ สุจิ สินิทฺธํ, ตสฺมา วตฺถํ อุภโตภาควิมฏฺฐํ โหติ, ทฺวีสุ ปสฺเสสุ มฏฺฐํ มุทุ สินิทฺธํ ขายติ. ปีตานีติอาทีสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘นีลกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต นีลสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วา’’ติอาทิกํ ปเนตฺถ กสิณกรณญฺเจว ปริกมฺมญฺจ อปฺปนาวิธานญฺจ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถารโต วุตฺตเมว. En la quinta esfera de maestría y las siguientes, el término «azules» se dice de manera inclusiva. «De color azul» se dice por el color mismo. «De apariencia azul» se dice por su aspecto visual. «Sin espacios perceptibles, de colores no mezclados, aparecen como un azul sólido», este es el significado. «Con resplandor azul» se dice por su brillo; significa que poseen un resplandor azul o están dotados de luz azul. Con esto se muestra su extrema pureza. Pues estas cuatro esferas de maestría se exponen basándose en colores purificados. Respecto a «la flor de lino» (umāpuppha): esta flor, aunque se ve tersa y suave, es puramente azul. Las flores de girikaṇṇika (clitoria ternatea), por otro lado, muestran trazas blanquecinas; por eso se toma la de lino y no las otras. «De Benarés» significa producido en Benarés. Se dice que allí el algodón es suave, los hilanderos y tejedores son expertos, y el agua es pura y límpida; por lo tanto, la tela queda pulida por ambos lados, sintiéndose suave, tersa y fina en ambas caras. El mismo método debe aplicarse a los términos «amarillos», etc. Además, todo lo referente a la creación del kasiṇa, el trabajo preparatorio y el procedimiento de absorción, empezando por: «quien aprende el kasiṇa azul toma el signo en un objeto azul, ya sea en una flor, una tela o un elemento de color», ha sido explicado detalladamente en el Visuddhimagga. อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตาติ อิโต ปุพฺเพสุ สติปฏฺฐานาทีสุ เต ธมฺเม ภาเวตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตาว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา นาม โหนฺติ, อิเมสุ ปน อฏฺฐสุ อภิภายตเนสุ จิณฺณวสีภาวาเยว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา นาม. «Quienes han alcanzado la perfección culminante del conocimiento directo»: con respecto a los temas anteriores como los fundamentos de la atención (satipaṭṭhāna), se refiere a aquellos que, habiendo desarrollado esos estados, alcanzaron el estado de Arahant. Sin embargo, en estas ocho esferas de maestría, se refiere específicamente a aquellos que han alcanzado la maestría (vasī) mediante la práctica constante. ๒๕๐. กสิณกถายํ สกลฏฺเฐน กสิณานิ, ตทารมฺมณานํ ธมฺมานํ เขตฺตฏฺเฐน อธิฏฺฐานฏฺเฐน วา อายตนานิ. อุทฺธนฺติ อุปริ คคนตลาภิมุขํ. อโธติ เหฏฺฐา ภูมิตลาภิมุขํ. ติริยนฺติ เขตฺตมณฺฑลมิว สมนฺตา ปริจฺฉินฺทิตฺวา. เอกจฺโจ หิ อุทฺธเมว กสิณํ วฑฺเฒติ, เอกจฺโจ อโธ, เอกจฺโจ สมนฺตโต. เตน เตน การเณน เอวํ ปสาเรติ อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาติ อุทฺธํอโธติริย’’นฺติ. อทฺวยนฺติ ทิสาอนุทิสาสุ อทฺวยํ. อิทํ ปน เอกสฺส อญฺญภาวานุปคมนตฺถํ วุตฺตํ. ยถา หิ อุทกํ ปวิฏฺฐสฺส สพฺพทิสาสุ อุทกเมว โหติ อนญฺญํ, เอวเมวํ ปถวีกสิณํ ปถวีกสิณเมว โหติ, นตฺถิ ตสฺส อญฺโญ กสิณสมฺเภโทติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อปฺปมาณนฺติ อิทํ ตสฺส ตสฺส ผรณอปฺปมาณวเสน วุตฺตํ. ตญฺหิ เจตสา ผรนฺโต สกลเมว ผรติ, อยมสฺส อาทิ, อิทํ มชฺฌนฺติ ปมาณํ คณฺหาตีติ. วิญฺญาณกสิณนฺติ เจตฺถ [Pg.180] กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตํ วิญฺญาณํ. ตตฺถ กสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส, กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป. กมฺมฏฺฐานภาวนานเยน ปเนตานิ ปถวีกสิณาทีนิ วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาเนว. อิธาปิ จิณฺณวสิภาเวเนว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ตถา อิโต อนนฺตเรสุ จตูสุ ฌาเนสุ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ มหาอสฺสปุรสุตฺเต วุตฺตเมว. 250. En la explicación de los kasiṇas, se llaman «kasiṇas» en el sentido de totalidad. Se llaman «āyatanas» (esferas) en el sentido de ser el campo o la base para los estados mentales que tienen eso como objeto. «Arriba» significa hacia la extensión del cielo. «Abajo» significa hacia la superficie de la tierra. «A los lados» significa delimitando el entorno como el círculo de un campo. Pues un yogui expande el signo del kasiṇa solo hacia arriba, otro hacia abajo, y otro en todas direcciones; por tal razón lo extiende así, tal como quien desea ver formas con el ojo divino expande la luz. Por eso se dice: «Uno percibe el kasiṇa de tierra arriba, abajo y a los lados». «Sin dualidad» (advayaṃ) significa que no hay dualidad en las direcciones intermedias; se dice para mostrar que no se convierte en algo distinto. Así como para alguien sumergido en el agua no hay nada más que agua en todas las direcciones, del mismo modo el kasiṇa de tierra es solo kasiṇa de tierra, sin mezcla con otro kasiṇa. Este método se aplica a todos. «Ilimitado» se dice por el poder de la expansión ilimitada de cada kasiṇa; pues quien lo expande con la mente lo hace por completo, sin tomar una medida como «este es el principio» o «este es el medio». En cuanto al «kasiṇa de conciencia», se refiere a la conciencia que ocurre en el espacio del cual se ha removido el kasiṇa. Allí, debe entenderse la extensión hacia arriba, abajo y a los lados respecto al espacio removido por el kasiṇa, y respecto a la conciencia que ocurre en dicho espacio. Este es el resumen aquí. El desarrollo de estos kasiṇas de tierra, etc., según el método de meditación (kammaṭṭhāna), se explica detalladamente en el Visuddhimagga. Aquí también, debe entenderse que alcanzan la perfección culminante del conocimiento directo mediante la maestría adquirida. Lo mismo ocurre con los cuatro jhanas siguientes. Lo que debe decirse al respecto ya ha sido expuesto en el Mahāassapura Sutta. ๒๕๒. วิปสฺสนาญาเณ ปน รูปีติอาทีนมตฺโถ วุตฺโตเยว. เอตฺถ สิตเมตฺถ ปฏิพทฺธนฺติ เอตฺถ จาตุมหาภูติเก กาเย นิสฺสิตญฺจ ปฏิพทฺธญฺจ. สุโภติ สุนฺทโร. ชาติมาติ สุปริสุทฺธอากรสมุฏฺฐิโต. สุปริกมฺมกโตติ สุฏฺฐุ กตปริกมฺโม อปนีตปาสาณสกฺขโร. อจฺโฉติ ตนุจฺฉวิ. วิปฺปสนฺโนติ สุฏฺฐุ วิปฺปสนฺโน. สพฺพาการสมฺปนฺโนติ โธวน เวธนาทีหิ สพฺเพหิ อากาเรหิ สมฺปนฺโน. นีลนฺติอาทีหิ วณฺณสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ตาทิสญฺหิ อาวุตํ ปากฏํ โหติ. 252. En cuanto al conocimiento de la visión cabal (vipassanā-ñāṇa), el significado de términos como «poseedor de forma» ya ha sido explicado. «Apoyado en esto, ligado a esto» se refiere a estar basado y vinculado a este cuerpo compuesto por los cuatro grandes elementos. «Bello» significa excelente. «De buena clase» (jātimā) significa surgido con una apariencia sumamente pura. «Bien preparado» significa que ha sido pulido perfectamente, habiéndosele quitado piedras y gravilla. «Limpio» significa de piel fina (transparente). «Lúcido» significa muy claro. «Dotado de todas las cualidades» significa que posee todas las características, como haber sido lavado y perforado. Con los términos «azul», etc., se muestra la perfección del color del hilo; pues un hilo ensartado de esa manera resulta evidente. เอวเมว โขติ เอตฺถ เอวํ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – มณิ วิย หิ กรชกาโย. อาวุตสุตฺตํ วิย วิปสฺสนาญาณํ. จกฺขุมา ปุริโส วิย วิปสฺสนาลาภี ภิกฺขุ. หตฺเถ กริตฺวา ปจฺจเวกฺขโต ‘‘อยํ โข มณี’’ติ มณิโน อาวิภูตกาโล วิย วิปสฺสนาญาณํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน จาตุมหาภูติกกายสฺส อาวิภูตกาโล. ‘‘ตตฺริทํ สุตฺตํ อาวุต’’นฺติ สุตฺตสฺส อาวิภูตกาโล วิย วิปสฺสนาญาณํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ตทารมฺมณานํ ผสฺสปญฺจมกานํ วา สพฺพจิตฺตเจตสิกานํ วา วิปสฺสนาญาณสฺเสว วา อาวิภูตกาโลติ. En este pasaje, la expresión 'así de hecho' (evameva kho) debe entenderse como la correspondencia de la comparación de la siguiente manera: el cuerpo físico (karajakāya) es como la gema. El conocimiento de la visión cabal (vipassanāñāṇa) es como el hilo ensartado. El monje que ha obtenido la visión cabal es como el hombre con buena vista. Así como el momento en que la gema se vuelve manifiesta para alguien que la examina teniéndola en su mano, del mismo modo es el momento en que el cuerpo compuesto por los cuatro grandes elementos (cātumahābhūtikakāya) se vuelve manifiesto para el monje sentado que ha dirigido su mente hacia el conocimiento de la visión cabal. La frase 'allí está ensartado este hilo' se refiere al momento en que el hilo se hace evidente; de igual modo, debe considerarse el momento en que se vuelve manifiesto el conocimiento de la visión cabal, o bien todos los estados y factores mentales —empezando por el contacto— que tienen a ese cuerpo como su objeto, para el monje que permanece sentado habiendo dirigido su mente hacia dicho conocimiento. กึ ปเนตํ ญาณสฺส อาวิภูตํ, ปุคฺคลสฺสาติ. ญาณสฺส, ตสฺส ปน อาวิภาวตฺตา ปุคฺคลสฺส อาวิภูตาว โหนฺติ. อิทญฺจ วิปสฺสนาญาณํ มคฺคสฺส อนนฺตรํ, เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา อภิญฺญาวาเร อารทฺเธ เอตสฺส อนฺตราวาโร นตฺถิ, ตสฺมา อิเธว ทสฺสิตํ. ยสฺมา จ อนิจฺจาทิวเสน อกตสมฺมสนสฺส ทิพฺพาย โสตธาตุยา เภรวสทฺทํ สุณนฺโต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติยา เภรเว ขนฺเธ อนุสฺสรโต ทิพฺเพน จกฺขุนา เภรวรูปํ [Pg.181] ปสฺสโต ภยสนฺตาโส อุปฺปชฺชติ, น อนิจฺจาทิวเสน กตสมฺมสนสฺส, ตสฺมา อภิญฺญาปตฺตสฺส ภยวิโนทกเหตุสมฺปาทนตฺถมฺปิ อิทํ อิเธว ทสฺสิตํ. อิธาปิ อรหตฺตวเสเนว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตตา เวทิตพฺพา. ¿Se manifiesta esto para el conocimiento o para la persona? Se manifiesta para el conocimiento [de revisión]; sin embargo, debido a que es manifiesto para dicho conocimiento, se dice que es manifiesto para la persona. Aunque este conocimiento de la visión cabal surge inmediatamente después del camino, se muestra aquí porque una vez iniciada la sección de los poderes supranormales (abhiññā), no hay un lugar intermedio para este conocimiento que no posee las características de un poder supranormal ni es uno de ellos. Además, para aquel que no ha realizado la contemplación basada en la impermanencia y demás (aniccādi), al escuchar sonidos aterradores con el elemento del oído divino, al recordar agregados (khandha) aterradores con el recuerdo de vidas pasadas, o al ver formas aterradoras con el ojo divino, surgen el miedo y el pavor; pero no surgen para quien ha realizado la contemplación. Por lo tanto, con el fin de proporcionar la causa para disipar el miedo en quien ha alcanzado los poderes supranormales, este conocimiento de la visión cabal se muestra precisamente aquí, tras el cuarto jhāna. Aquí también, la perfección en la culminación de los poderes supranormales debe entenderse alcanzada mediante el poder del estado de Arahant. ๒๕๓. มโนมยิทฺธิยํ จิณฺณวสิตาย. ตตฺถ มโนมยนฺติ มเนน นิพฺพตฺตํ. สพฺพงฺคปจฺจงฺคินฺติ สพฺเพหิ องฺเคหิ จ ปจฺจงฺเคหิ จ สมนฺนาคตํ. อหีนินฺทฺริยนฺติ สณฺฐานวเสน อวิกลินฺทฺริยํ. อิทฺธิมตา นิมฺมิตรูปญฺหิ สเจ อิทฺธิมา โอทาโต, ตมฺปิ โอทาตํ. สเจ อวิทฺธกณฺโณ, ตมฺปิ อวิทฺธกณฺณนฺติ เอวํ สพฺพากาเรหิ เตน สทิสเมว โหติ. มุญฺชมฺหา อีสิกนฺติอาทิ อุปมตฺตยมฺปิ ตํ สทิสภาวทสฺสนตฺถเมว วุตฺตํ. มุญฺชสทิสา เอว หิ ตสฺส อนฺโต อีสิกา โหติ. โกสสทิโสเยว อสิ, วฏฺฏาย โกสิยา วฏฺฏํ อสิเมว ปกฺขิปนฺติ, ปตฺถฏาย ปตฺถฏํ. 253. En cuanto al poder creado por la mente (manomayiddhi), debe entenderse como la condición de haber alcanzado la perfección en la culminación de los poderes mediante la maestría ejercida. Allí, 'creado por la mente' (manomaya) significa producido por la mente [del poder supranormal]. 'Con todos sus miembros y extremidades' significa dotado de todos los órganos y apéndices, tanto mayores como menores. 'Con sus facultades completas' significa que posee facultades no deficientes en cuanto a su configuración. Pues es una verdad que la forma creada por quien posee el poder es tal que si el poseedor es de tez clara, también la forma es clara; si no tiene las orejas perforadas, también la forma las tiene sin perforar; así, en todos sus aspectos, es idéntica a quien la crea. El grupo de tres similes, comenzando con 'la caña de la hierba muñja', se expone únicamente para mostrar esa condición de similitud. Pues la caña que se encuentra dentro de la hierba muñja es igual a la hierba. La espada es similar a su vaina; en una vaina circular insertan una espada circular, y en una extendida, una extendida. กรณฺฑาติ อิทมฺปิ อหิกญฺจุกสฺส นามํ, น วิลีวกรณฺฑกสฺส. อหิกญฺจุโก หิ อหินา สทิโสว โหติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘ปุริโส อหึ กรณฺฑา อุทฺธเรยฺยา’’ติ หตฺเถน อุทฺธรมาโน วิย ทสฺสิโต, อถ โข จิตฺเตเนวสฺส อุทฺธรณํ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ อหิ นาม สชาติยํ ฐิโต, กฏฺฐนฺตรํ วา รุกฺขนฺตรํ วา นิสฺสาย, ตจโต สรีรนิกฺกฑฺฒนปโยคสงฺขาเตน ถาเมน, สรีรํ ขาทมานํ วิย ปุราณตจํ ชิคุจฺฉนฺโตติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ สยเมว กญฺจุกํ ชหาติ, น สกฺกา ตโต อญฺเญน อุทฺธริตุํ. ตสฺมา จิตฺเตน อุทฺธรณํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิติ มุญฺชาทิสทิสํ อิมสฺส ภิกฺขุโน สรีรํ, อีสิกาทิสทิสํ นิมฺมิตรูปนฺติ อิทเมตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ. นิมฺมานวิธานํ ปเนตฺถ ปรโต จ อิทฺธิวิธาทิปญฺจอภิญฺญากถา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาติ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อุปมามตฺตเมว หิ อิธ อธิกํ. 'Karaṇḍa' es también un nombre para la muda de la piel de la serpiente, no para un cesto de mimbre. Pues la muda es similar a la serpiente misma. Allí, aunque se presenta como si 'un hombre sacara la serpiente de su muda' con la mano, debe entenderse que la extracción es solo mediante la mente. Pues esta serpiente, permaneciendo en su propia naturaleza, apoyándose en el hueco de un tronco o de un árbol, mediante el esfuerzo de arrastrar su cuerpo fuera de la piel vieja, aborrece dicha piel como si estuviera mordiendo su propio cuerpo; por estas cuatro razones, abandona la muda por sí misma, y no es posible que otro la extraiga. Por lo tanto, debe entenderse que esto se dice en referencia a la extracción mediante la mente. Así, el cuerpo de este monje es similar a la hierba muñja y demás, mientras que la forma creada es similar a la caña y demás; esta es la correspondencia de la comparación en este punto. El método de creación y la explicación de los cinco poderes supranormales, empezando por los poderes de transformación (iddhividha), se detallan en todos sus aspectos en el Visuddhimagga; por lo tanto, deben entenderse según el método allí expuesto. En este comentario, solo las comparaciones son adicionales. ตตฺถ เฉกกุมฺภการาทโย วิย อิทฺธิวิธญาณลาภี ภิกฺขุ ทฏฺฐพฺโพ. สุปริกมฺมกตมตฺติกาทโย วิย อิทฺธิวิธญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. อิจฺฉิติจฺฉิตภาชนวิกติอาทิกรณํ วิย ตสฺส ภิกฺขุโน วิกุพฺพนํ ทฏฺฐพฺพํ. อิธาปิ จิณฺณวสิตาวเสเนว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตตา เวทิตพฺพา. ตถา อิโต ปราสุ จตูสุ อภิญฺญาสุ. En dicha comparación, el monje que ha obtenido el conocimiento de los diversos poderes (iddhividhañāṇa) debe ser visto como un alfarero experto y demás. El conocimiento de los diversos poderes debe ser visto como la arcilla bien preparada. Las transformaciones de ese monje deben ser vistas como la creación de diversos tipos de vasijas según su deseo. Aquí también, la perfección en la culminación de los poderes supranormales debe entenderse alcanzada mediante la maestría ejercida. Del mismo modo debe entenderse en los cuatro poderes supranormales siguientes. ๒๕๕. ตตฺถ [Pg.182] ทิพฺพโสตธาตุอุปมายํ สงฺขธโมติ สงฺขธมโก. อปฺปกสิเรเนวาติ นิทฺทุกฺเขเนว. วิญฺญาเปยฺยาติ ชานาเปยฺย. ตตฺถ เอวํ จาตุทฺทิสา วิญฺญาเปนฺเต สงฺขธมเก ‘‘สงฺขสทฺโท อย’’นฺติ ววตฺถาเปนฺตานํ สตฺตานํ ตสฺส สงฺขสทฺทสฺส อาวิภูตกาโล วิย โยคิโน ทูรสนฺติกเภทานํ ทิพฺพานญฺเจว มานุสกานญฺจ สทฺทานํ อาวิภูตกาโล ทฏฺฐพฺโพ. 255. En la comparación del elemento del oído divino (dibbasotadhātu), 'saṅkhadhamo' significa el soplador de caracola. 'Sin gran dificultad' (appakasirena) significa sin esfuerzo. 'Hacer saber' (viññāpeyya) significa informar. Allí, así como el momento en que el sonido de la caracola se vuelve manifiesto para los seres que determinan 'este es el sonido de la caracola' cuando el soplador se hace oír en las cuatro direcciones, del mismo modo debe considerarse el momento en que se vuelven manifiestos para el yogi los sonidos divinos y humanos, tanto lejanos como cercanos. ๒๕๖. เจโตปริยญาณ-อุปมายํ ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพเนน สมนฺนาคโต. มณฺฑนกชาติโกติ ยุวาปิ สมาโน น อลสิโย กิลิฏฺฐวตฺถสรีโร, อถ โข มณฺฑนกปกติโก, ทิวสสฺส ทฺเว ตโย วาเร นฺหายิตฺวา สุทฺธวตฺถ-ปริทหน-อลงฺการกรณสีโลติ อตฺโถ. สกณิกนฺติ กาฬติลกวงฺก-มุขทูสิปีฬกาทีนํ อญฺญตเรน สโทสํ. ตตฺถ ยถา ตสฺส มุขนิมิตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต มุขโทโส ปากโฏ โหติ, เอวํ เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ปเรสํ โสฬสวิธํ จิตฺตํ ปากฏํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. ปุพฺเพนิวาสอุปมาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ มหาอสฺสปุเร วุตฺตเมว. 256. En la comparación del conocimiento de la lectura de la mente (cetopariyañāṇa), 'daharo' significa joven. 'Yuvā' significa dotado de juventud. 'Maṇḍanakajātiko' significa que, aun siendo joven, no es perezoso ni tiene el cuerpo o las vestiduras sucias, sino que es por naturaleza propenso al aseo; el sentido es que tiene el hábito de bañarse dos o tres veces al día, vestir ropas limpias y adornarse. 'Con una mancha' (sakaṇikaṃ) significa con algún defecto como una peca negra, una mancha facial o un grano. Allí, así como al examinar el reflejo del rostro los defectos faciales se vuelven evidentes, debe entenderse que para el monje que ha dirigido su mente al conocimiento de la lectura de la mente, los dieciséis tipos de estados mentales de los demás se vuelven manifiestos. Todo lo que debería decirse sobre las comparaciones del recuerdo de vidas pasadas y demás, ya ha sido expuesto en el Mahā-assapura Sutta. ๒๕๙. อยํ โข อุทายิ ปญฺจโม ธมฺโมติ เอกูนวีสติ ปพฺพานิ ปฏิปทาวเสน เอกํ ธมฺมํ กตฺวา ปญฺจโม ธมฺโมติ วุตฺโต. ยถา หิ อฏฺฐกนาครสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๗ อาทโย) เอกาทส ปพฺพานิ ปุจฺฉาวเสน เอกธมฺโม กโต, เอวมิธ เอกูนวีสติ ปพฺพานิ ปฏิปทาวเสน เอโก ธมฺโม กโตติ เวทิตพฺพานิ. อิเมสุ จ ปน เอกูนวีสติยา ปพฺเพสุ ปฏิปาฏิยา อฏฺฐสุ โกฏฺฐาเสสุ วิปสฺสนาญาเณ จ อาสวกฺขยญาเณ จ อรหตฺตวเสน อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตตา เวทิตพฺพา, เสเสสุ จิณฺณวสิภาววเสน. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 259. Sobre 'Este es, Udāyi, el quinto Dhamma' (Ayaṃ kho udāyi pañcamo dhammo), se dice que las diecinueve secciones, habiéndose unificado como un solo Dhamma por medio del sendero de la práctica (paṭipadā), se denominan 'el quinto Dhamma'. Así como en el Aṭṭhakanāgara Sutta se presentan once secciones como un solo Dhamma por medio de preguntas, así también en este Mahāsakuludāyī Sutta debe entenderse que las diecinueve secciones se han unificado como un solo Dhamma por medio del sendero de la práctica de Samatha y Vipassanā. Además, en estas diecinueve secciones, debe entenderse que en los ocho grupos sucesivos, así como en el conocimiento de la visión cabal (vipassanāñāṇa) y en el conocimiento de la destrucción de los influjos (āsavakkhayañāṇa), se alcanza la perfección en la culminación del conocimiento directo (abhiññā-vosāna-pāramippattatā) por medio del estado de Arahat. En las restantes secciones, como las bases de la maestría (abhibhāyatana) y demás, se debe entender el logro de dicha perfección por medio del dominio absoluto (vasībhāva) ya practicado. El resto de las palabras en todo el texto son claras por sí mismas. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el comentario al Majjhima Nikāya. มหาสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación del Mahāsakuludāyī Sutta. ๘. สมณมุณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา 8. Comentario al Samaṇamuṇḍika Sutta ๒๖๐. เอวํ [Pg.183] เม สุตนฺติ สมณมุณฺฑิกสุตฺตํ. ตตฺถ อุคฺคาหมาโนติ ตสฺส ปริพฺพาชกสฺส นามํ. สุมโนติ ปกตินามํ. กิญฺจิ กิญฺจิ ปน อุคฺคหิตุํ อุคฺคาเหตุํ สมตฺถตาย อุคฺคาหมาโนติ นํ สญฺชานนฺติ. สมยํ ปวทนฺติ เอตฺถาติ สมยปฺปวาทกํ. ตสฺมึ กิร ฐาเน จงฺกีตารุกฺขโปกฺขรสาติปฺปภุตโย พฺราหฺมณา นิคณฺฐาเจลกปริพฺพาชกาทโย จ ปพฺพชิตา สนฺนิปติตฺวา อตฺตโน อตฺตโน สมยํ ปวทนฺติ กเถนฺติ ทีเปนฺติ, ตสฺมา โส อาราโม สมยปฺปวาทโกติ วุจฺจติ. สฺเวว ตินฺทุกาจีรสงฺขาตาย ติมฺพรูสกรุกฺขปนฺติยา ปริกฺขิตฺตตฺตา ตินฺทุกาจีรํ. ยสฺมา ปเนตฺถ ปฐมํ เอกา สาลา อโหสิ, ปจฺฉา มหาปุญฺญํ โปฏฺฐปาทปริพฺพาชกํ นิสฺสาย พหู สาลา กตา, ตสฺมา ตเมว เอกํ สาลํ อุปาทาย ลทฺธนามวเสน เอกสาลโกติ วุจฺจติ. มลฺลิกาย ปน ปเสนทิรญฺโญ เทวิยา อุยฺยานภูโต โส ปุปฺผผลสญฺฉนฺโน อาราโมติ กตฺวา มลฺลิกาย อาราโมติ สงฺขํ คโต. ตสฺมึ สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม. ปฏิวสตีติ วาสผาสุตาย วสติ. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส ทิวา นาม มชฺฌนฺหาติกฺกโม, ตสฺมึ ทิวสสฺสปิ ทิวาภูเต อติกฺกนฺตมตฺเต มชฺฌนฺหิเก นิกฺขมีติ อตฺโถ. ปฏิสลฺลีโนติ ตโต ตโต รูปาทิโคจรโต จิตฺตํ ปฏิสํหริตฺวา ลีโน, ฌานรติเสวนวเสน เอกีภาวํ คโต. มโนภาวนียานนฺติ มนวฑฺฒนกานํ, เย อาวชฺชโต มนสิกโรโต จิตฺตํ วินีวรณํ โหติ อุนฺนมติ วฑฺฒติ. ยาวตาติ ยตฺตกา. อยํ เตสํ อญฺญตโรติ อยํ เตสํ อพฺภนฺตโร เอโก สาวโก. อปฺเปว นามาติ ตสฺส อุปสงฺกมนํ ปตฺถยมาโน อาห. ปตฺถนาการณํ ปน สนฺทกสุตฺเต วุตฺตเมว. 260. En cuanto al Samaṇamuṇḍika Sutta que comienza con 'Así lo he oído' (Evaṃ me sutaṃ): allí, 'Uggāhamāna' es el nombre de ese asceta errante. Su nombre original era 'Sumana'. Sin embargo, se le conoce como Uggāhamāna debido a su capacidad para aprender (uggahetuṃ) o enseñar a otros (uggāhetuṃ) aunque fuera un poco. Se llama 'Samayappavādaka' porque allí proclaman (pavadanti) sus doctrinas (samayaṃ). Se dice que en ese lugar, brahmanas como Caṅkī, Tārukkha y Pokkharasāti, así como Nigaṇṭhas, ascetas errantes que visten de tela y otros monjes, se reunían para proclamar, discutir y aclarar sus respectivas doctrinas; por lo tanto, ese parque se llama Samayappavādaka. Ese mismo parque se llama 'Tindukācīra' por estar rodeado de una hilera de árboles de ébano (timbarūsa). Se llama 'Ekasālaka' porque originalmente solo había un salón (sālā), y más tarde, gracias al gran mérito del asceta Poṭṭhapāda, se construyeron muchos salones; así, basándose en el nombre recibido por aquel primer salón, se le llama Ekasālaka. Y se conoce como el 'Parque de Mallikā' (Mallikāya Ārāma) por haber sido el jardín de la reina Mallikā, esposa del rey Pasenadi, lleno de flores y frutos. En ese lugar, en el Parque de Mallikā, en Tindukācīra, en Ekasālaka, en el sitio de las doctrinas. 'Habitaba' (Paṭivasati) significa que vivía allí para su comodidad. 'En pleno día' (Divā divassa) se refiere al momento pasado el mediodía (majjhanhātikkamo); el significado es que salió en ese preciso momento del mediodía cuando el sol estaba en lo alto. 'Retirado' (Paṭisallīno) significa que ha retirado su mente de los diversos objetos como las formas y demás, y permanece en reclusión, habiendo alcanzado la unificación mental por medio de la práctica del gozo en el Jhana. 'Inspiradores para la mente' (Manobhāvanīyānaṃ) se refiere a aquellos monjes que hacen crecer la mente, en quienes, al reflexionar y prestar atención, la mente se libera de los obstáculos, se eleva y crece en fe. 'Tanto como' (Yāvatā) significa en la medida que. 'Este es uno de ellos' (Ayaṃ tesaṃ aññataro) significa que este carpintero llamado Pañcakaṅga es uno de los discípulos internos del Asceta Gotama. 'Quizás' (Appeva nāma) se dice porque deseaba la visita del carpintero Pañcakaṅga. La razón de este deseo ya ha sido explicada en el Sandaka Sutta. ๒๖๑. เอตทโวจาติ ทนฺทปญฺโญ อยํ คหปติ, ธมฺมกถาย นํ สงฺคณฺหิตฺวา อตฺตโน สาวกํ กริสฺสามีติ มญฺญมาโน เอตํ ‘‘จตูหิ โข’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ ปญฺญเปมีติ ทสฺเสมิ ฐเปมิ. สมฺปนฺนกุสลนฺติ ปริปุณฺณกุสลํ. ปรมกุสลนฺติ อุตฺตมกุสลํ. อโยชฺฌนฺติ วาทยุทฺเธน ยุชฺฌิตฺวา จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺยํ อจลํ นิกฺกมฺปํ ถิรํ. น [Pg.184] กโรตีติ อกรณมตฺตเมว วทติ, เอตฺถ ปน สํวรปฺปหานํ วา ปฏิเสวนปฺปหานํ วา น วทติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. 261. En 'le dijo esto' (Etadavoca): pensando 'este padre de familia es de sabiduría lenta, lo acogeré con una charla sobre el Dhamma y lo haré mi discípulo', el asceta dijo estas palabras que comienzan con 'por cuatro cosas'. Allí, 'designo' (Paññapemi) significa muestro o establezco. 'Consumado en lo saludable' (Sampannakusalaṃ) significa una persona con un mérito completo. 'Supremamente saludable' (Paramakusalaṃ) significa una persona con un mérito excelente. 'Invencible' (Ayojjha) significa alguien a quien no se puede conmover ni derrotar en una batalla de doctrinas, alguien inquebrantable, firme y sólido. 'No hace' (Na karoti) significa que habla solamente de la mera falta de acción; aquí no se refiere al abandono por medio del autocontrol (saṃvarappahāna) ni al abandono por medio del uso (paṭisevanappahāna). En las frases restantes (no habla, no se esfuerza, no se gana la vida), debe entenderse el mismo método. เนว อภินนฺทีติ ติตฺถิยา นาม ชานิตฺวาปิ อชานิตฺวาปิ ยํ วา ตํ วา วทนฺตีติ มญฺญมาโน นาภินนฺทิ. น ปฏิกฺโกสีติ สาสนสฺส อนุโลมํ วิย ปสนฺนาการํ วิย วทตีติ มญฺญมาโน น ปฏิเสเธติ. En 'ni se regocijó' (Neva abhinandi): pensando 'los seguidores de otras sectas, sepan o no de qué hablan, dicen cualquier cosa', no mostró aprobación. En 'ni lo rechazó' (Na paṭikkosi): pensando 'habla como si estuviera conforme con la enseñanza o como alguien que tiene fe en ella', no se lo prohibió ni lo contradijo. ๒๖๒. ยถา อุคฺคาหมานสฺสาติ ยถา ตสฺส วจนํ, เอวํ สนฺเต อุตฺตานเสยฺยโก กุมาโร อโยชฺฌสมโณ ถิรสมโณ ภวิสฺสติ, มยํ ปน เอวํ น วทามาติ ทีเปติ. กาโยติปิ น โหตีติ สกกาโย ปรกาโยติปิ วิเสสญาณํ น โหติ. อญฺญตฺร ผนฺทิตมตฺตาติ ปจฺจตฺถรเณ วลิสมฺผสฺเสน วา มงฺคุลทฏฺเฐน วา กายผนฺทนมตฺตํ นาม โหติ. ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ กาเยน กรณกมฺมํ นาม นตฺถิ. ตมฺปิ จ กิเลสสหคตจิตฺเตเนว โหติ. วาจาติปิ น โหตีติ มิจฺฉาวาจา สมฺมาวาจาติปิ นานตฺตํ น โหติ. โรทิตมตฺตาติ ชิฆจฺฉาปิปาสาปเรตสฺส ปน โรทิตมตฺตํ โหติ. ตมฺปิ กิเลสสหคตจิตฺเตเนว. สงฺกปฺโปติ มิจฺฉาสงฺกปฺโป สมฺมาสงฺกปฺโปติปิ นานตฺตํ น โหติ. วิกูชิตมตฺตาติ วิกูชิตมตฺตํ โรทนหสิตมตฺตํ โหติ. ทหรกุมารกานญฺหิ จิตฺตํ อตีตารมฺมณํ ปวตฺตติ, นิรยโต อาคตา นิรยทุกฺขํ สริตฺวา โรทนฺติ, เทวโลกโต อาคตา หสนฺติ, ตมฺปิ กิเลสสหคตจิตฺเตเนว โหติ. อาชีโวติ มิจฺฉาชีโว สมฺมาชีโวติปิ นานตฺตํ น โหติ. อญฺญตฺร มาตุถญฺญาติ ถญฺญโจรทารกา นาม โหนฺติ, มาตริ ขีรํ ปายนฺติยา อปิวิตฺวา อญฺญวิหิตกาเล ปิฏฺฐิปสฺเสน อาคนฺตฺวา ถญฺญํ ปิวนฺติ. เอตฺตกํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ มิจฺฉาชีโว นตฺถิ. อยมฺปิ กิเลสสหคตจิตฺเตเนว โหตีติ ทสฺเสติ. 262. En 'según Uggāhamāna' (Yathā uggāhamānassa): el Buda aclara que si las palabras de ese asceta fueran ciertas, entonces un niño pequeño que yace de espaldas sería un 'asceta invencible' o un 'asceta firme', pero 'Nosotros no hablamos de esa manera'. 'Ni siquiera tiene noción del cuerpo' (Kāyotipi na hoti) significa que no posee el conocimiento distintivo de 'mi cuerpo' o 'el cuerpo ajeno'. 'A excepción de un mero movimiento' (Aññatra phanditamattā) significa que en el lecho puede ocurrir un simple movimiento corporal debido al contacto con los pliegues de las sábanas o la picadura de un insecto. Fuera de eso, no existe ninguna acción intencional realizada con el cuerpo. E incluso ese movimiento ocurre solamente con una mente acompañada de impurezas (kilesas). 'Ni siquiera tiene noción del habla' (Vācātipi na hoti) significa que no hay distinción entre habla falsa y habla correcta. 'Mero llanto' (Roditamattā) significa que en un niño afligido por el hambre o la sed solo hay un mero llanto, el cual también ocurre con una mente acompañada de impurezas. 'Pensamiento' (Saṅkappo): no hay distinción entre pensamiento incorrecto y pensamiento correcto. 'Mero murmullo' (Vikūjitamattā) se refiere a los meros sonidos de llanto o risa. En efecto, la mente de los niños pequeños opera con objetos del pasado; los que vienen del infierno lloran al recordar el sufrimiento del infierno, y los que vienen del mundo celestial ríen al recordar la felicidad divina; eso también ocurre por una mente con impurezas. 'Medios de vida' (Ājīvo): no hay distinción entre medios de vida incorrectos y correctos. 'A excepción de la leche materna' (Aññatra mātuthaññā): existen los llamados 'niños ladrones de leche', que cuando su madre les da de mamar no beben, pero cuando ella está distraída en otra cosa, se acercan por detrás y beben de su pecho. Exceptuando este grado de medio de vida incorrecto, no hay otro; y el Buda muestra que incluso esto ocurre solamente con una mente acompañada de impurezas. ๒๖๓. เอวํ ปริพฺพาชกวาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อิทานิ สยํ เสกฺขภูมิยํ มาติกํ ฐเปนฺโต จตูหิ โข อหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สมธิคยฺห ติฏฺฐตีติ วิเสเสตฺวา ติฏฺฐติ. น กาเยน ปาป กมฺมนฺติอาทีสุ น เกวลํ อกรณมตฺตเมว, ภควา ปน เอตฺถ สํวรปฺปหานปฏิสงฺขา ปญฺญเปติ. ตํ [Pg.185] สนฺธาเยวมาห. น เจว สมฺปนฺนกุสลนฺติอาทิ ปน ขีณาสวํ สนฺธาย วุตฺตํ. 263. Habiendo rechazado así la doctrina de los errantes, ahora el Señor, deseando establecer el resumen (mātika) para la etapa de los discípulos en entrenamiento (sekkhabhūmi), dijo las palabras que comienzan con 'catūhi kho ahaṃ' (En verdad, yo enseño mediante cuatro cualidades). En ese pasaje, 'samadhigayha tiṭṭhati' significa que se mantiene habiéndolo comprendido plenamente con distinción. En las frases que comienzan con 'na kāyena pāpa kammaṃ' (no realizar acciones malvadas con el cuerpo), no se trata simplemente de la mera no realización; más bien, el Señor prescribe aquí la restricción mediante el control (saṃvara) y el abandono por medio de la reflexión (paṭisaṅkhāna). Refiriéndose a tal persona, dijo estas palabras. Sin embargo, lo que comienza con 'na ceva sampannakusalaṃ' (ni tampoco es uno de virtud consumada) se dice refiriéndose a un Khīṇāsava (un Arahant que ha destruido las contaminaciones). อิทานิ อเสกฺขภูมิยํ มาติกํ ฐเปนฺโต ทสหิ โข อหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ตีณิ ปทานิ นิสฺสาย ทฺเว ปฐมจตุกฺกา ฐปิตา, เอกํ ปทํ นิสฺสาย ทฺเว ปจฺฉิมจตุกฺกา. อยํ เสกฺขภูมิยํ มาติกา. Ahora, deseando establecer el resumen para la etapa de los que están más allá del entrenamiento (asekkhabhūmi), dijo las palabras que comienzan con 'dasahi kho ahaṃ' (En verdad, yo enseño mediante diez cualidades). En ese pasaje, basándose en tres términos, el Señor estableció las dos primeras tétradas; y basándose en un término, estableció las dos últimas tétradas. Este es el resumen que aparece en la etapa de entrenamiento. ๒๖๔. อิทานิ ตํ วิภชนฺโต กตเม จ ถปติ อกุสลสีลาติอาทิมาห. ตตฺถ สราคนฺติ อฏฺฐวิธํ โลภสหคตจิตฺตํ. สโทสนฺติ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตทฺวยํ. สโมหนฺติ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตจิตฺตทฺวยมฺปิ วฏฺฏติ, สพฺพากุสลจิตฺตานิปิ. โมโห สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชตีติ หิ วุตฺตํ. อิโตสมุฏฺฐานาติ อิโต สราคาทิจิตฺตโต สมุฏฺฐานํ อุปฺปตฺติ เอเตสนฺติ อิโตสมุฏฺฐานา. 264. Ahora, analizando dicho resumen, dijo: 'katame ca thapati akusalasīlā' (¿cuáles son, arquitecto, las conductas inmorales?), etc. Allí, 'sarāgaṃ' (con codicia) se refiere a la mente acompañada de los ocho tipos de codicia (lobha). 'Sadosaṃ' (con odio) se refiere al par de mentes asociadas con la aversión (paṭigha). 'Samohaṃ' (con engaño) se refiere al par de mentes acompañadas de duda e inquietud; o bien, se aplica a todas las mentes inmorales. Pues es verdad que se ha dicho que el engaño (moha) surge en toda mente inmoral. 'Itosamuṭṭhānā' (originadas de esto) significa que el origen o surgimiento de estas conductas inmorales proviene de estas mentes de codicia y demás. กุหินฺติ กตรํ ฐานํ ปาปุณิตฺวา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. เอตฺเถเตติ โสตาปตฺติผเล ภุมฺมํ. ปาติโมกฺขสํวรสีลญฺหิ โสตาปตฺติผเล ปริปุณฺณํ โหติ, ตํ ฐานํ ปตฺวา อกุสลสีลํ อเสสํ นิรุชฺฌติ. อกุสลสีลนฺติ จ ทุสฺสีลสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. En cuanto a 'kuhiṃ' (¿dónde?), significa ¿alcanzando qué lugar cesan sin dejar rastro? 'Etthete' (en esto) es un caso locativo que se refiere al fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala). Pues la moralidad de restricción del Pātimokkha es perfecta en el fruto de la entrada en la corriente; al alcanzar ese estado, la conducta inmoral cesa por completo. Y debe entenderse que 'akusalasīla' (conducta inmoral) es una designación para la persona de mala conducta (dussīla). อกุสลานํ สีลานํ นิโรธาย ปฏิปนฺโนติ เอตฺถ ยาว โสตาปตฺติมคฺคา นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ, ผลปตฺเต ปน เต นิโรธิตา นาม โหนฺติ. En la frase 'akusalānaṃ sīlānaṃ nirodhāya paṭipanno' (quien practica para el cese de las conductas inmorales), se refiere a quien practica para su cese hasta alcanzar el camino de la entrada en la corriente (sotāpattimagga); sin embargo, una vez alcanzado el fruto, se dice que han cesado. ๒๖๕. วีตราคนฺติอาทีหิ อฏฺฐวิธํ กามาวจรกุสลจิตฺตเมว วุตฺตํ. เอเตน หิ กุสลสีลํ สมุฏฺฐาติ. 265. Con las palabras 'vītarāgaṃ' (libre de codicia) y demás, se refiere exclusivamente a los ocho tipos de mentes sanas del ámbito de los sentidos (kāmāvacarakusalacitta). Pues es a partir de estas que surge la conducta moral sana (kusalasīla). สีลวา โหตีติ สีลสมฺปนฺโน โหติ คุณสมฺปนฺโน จ. โน จ สีลมโยติ อลเมตฺตาวตา, นตฺถิ อิโต กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียนฺติ เอวํ สีลมโย น โหติ. ยตฺถสฺส เตติ อรหตฺตผเล ภุมฺมํ. อรหตฺตผลญฺหิ ปตฺวา อกุสลสีลํ อเสสํ นิรุชฺฌติ. 'Sīlavā hoti' significa que está dotado de virtud y de cualidades excelentes. 'No ca sīlamayo' significa que, para un Arahant, esto es suficiente; no hay nada superior a esto que deba hacerse, por lo tanto, no es simplemente 'hecho de virtud' (en el sentido de que la virtud sea un fin en sí misma por alcanzar). 'Yatthassa te' es un caso locativo referido al fruto de la condición de Arahant (arahattaphala). Al alcanzar el fruto de la condición de Arahant, la conducta inmoral cesa por completo. นิโรธาย ปฏิปนฺโนติ เอตฺถ ยาว อรหตฺตมคฺคา นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ, ผลปตฺเต ปน เต นิโรธิตา นาม โหนฺติ. En la frase 'nirodhāya paṭipanno' (practicando para el cese), se refiere a quien practica para el cese hasta alcanzar el camino de la condición de Arahant (arahattamagga); sin embargo, una vez alcanzado el fruto, se dice que han cesado. ๒๖๖. กามสญฺญาทีสุ กามสญฺญา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตสหชาตา, อิตรา ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตทฺวเยน สหชาตา. 266. Entre las percepciones sensoriales y demás, la 'kāmasaññā' (percepción sensorial) surge junto con las ocho mentes acompañadas de codicia. Las otras dos (percepciones de malevolencia y crueldad) surgen junto con el par de mentes acompañadas de desagrado (domanassa). ปฐมํ [Pg.186] ฌานนฺติ อนาคามิผลปฐมชฺฌานํ. เอตฺเถเตติ อนาคามิผเล ภุมฺมํ. อนาคามิผลญฺหิ ปตฺวา อกุสลสงฺกปฺปา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. 'Paṭhamaṃ jhānaṃ' se refiere al primer Jhana asociado con el fruto del que no regresa (anāgāmiphala). 'Etthete' es un caso locativo que se refiere al fruto del que no regresa. Pues al alcanzar el fruto del que no regresa, las intenciones inmorales (akusalasaṅkappā) cesan sin dejar rastro. นิโรธาย ปฏิปนฺโนติ เอตฺถ ยาว อนาคามิมคฺคา นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ, ผลปตฺเต ปน เต นิโรธิตา นาม โหนฺติ. เนกฺขมฺมสญฺญาทโย หิ ติสฺโสปิ อฏฺฐกามาวจรกุสลสหชาตสญฺญาว. En la frase 'nirodhāya paṭipanno', se refiere a quien practica para el cese hasta el camino del que no regresa (anāgāmimagga); pero al alcanzar el fruto, se dice que han cesado. Pues las tres percepciones, comenzando por la percepción de renuncia (nekkhamma), surgen junto con las ocho mentes sanas del ámbito de los sentidos. ๒๖๗. เอตฺเถเตติ อรหตฺตผเล ภุมฺมํ. ทุติยชฺฌานิกํ อรหตฺตผลญฺหิ ปาปุณิตฺวา กุสลสงฺกปฺปา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. นิโรธาย ปฏิปนฺโนติ เอตฺถ ยาว อรหตฺตมคฺคา นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ, ผลปตฺเต ปน เต นิโรธิตา นาม โหนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 267. 'Etthete' es un caso locativo referido al fruto de la condición de Arahant. Al alcanzar el fruto de la condición de Arahant asociado al segundo Jhana, las intenciones sanas (kusalasaṅkappā) cesan sin dejar rastro. En 'nirodhāya paṭipanno', se refiere a quien practica para el cese hasta el camino de la condición de Arahant; al alcanzar el fruto, se dice que han cesado. El resto del texto es claro en todas partes. Así concluye el comentario al Samaṇamuṇḍika Sutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. สมณมุณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Ha finalizado la explicación del Samaṇamuṇḍika Sutta, el octavo. ๙. จูฬสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา 9. Explicación del Cūḷasakuludāyi Sutta. ๒๗๐. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬสกุลุทายิสุตฺตํ. ตตฺถ ยทา ปน, ภนฺเต, ภควาติ อิทํ ปริพฺพาชโก ธมฺมกถํ โสตุกาโม ภควโต ธมฺมเทสนาย สาลยภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห. 270. 'Evaṃ me sutaṃ' introduce el Cūḷasakuludāyi Sutta. En ese sutta, las palabras 'yadā pana, bhante, bhagavā' (pero cuando, Señor, el Bendito) fueron dichas por el errante con el deseo de escuchar una enseñanza doctrinal, mostrando su aprecio por la instrucción del Señor. ๒๗๑. ตํเยเวตฺถ ปฏิภาตูติ สเจ ธมฺมํ โสตุกาโม, ตุยฺเหเวตฺถ เอโก ปญฺโห เอกํ การณํ อุปฏฺฐาตุ. ยถา มํ ปฏิภาเสยฺยาติ เยน การเณน มม ธมฺมเทสนา อุปฏฺฐเหยฺย, เอเตน หิ การเณน กถาย สมุฏฺฐิตาย สุขํ ธมฺมํ เทเสตุนฺติ ทีเปติ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเตติ โส กิร ตํ ทิสฺวา – ‘‘สเจ ภควา อิธ อภวิสฺสา, อยเมตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถติ ทีปสหสฺสํ วิย อุชฺชลาเปตฺวา อชฺช เม ปากฏํ อกริสฺสา’’ติ ทสพลํเยว อนุสฺสริ. ตสฺมา ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อโห นูนาติ อนุสฺสรณตฺเถ นิปาตทฺวยํ. เตน ตสฺส ภควนฺตํ อนุสฺสรนฺตสฺส เอตทโหสิ ‘‘อโห นูน ภควา อโห นูน สุคโต’’ติ. โย อิเมสนฺติ โย อิเมสํ ธมฺมานํ. สุกุสโลติ สุฏฺฐุ [Pg.187] กุสโล นิปุโณ เฉโก. โส ภควา อโห นูน กเถยฺย, โส สุคโต อโห นูน กเถยฺย, ตสฺส หิ ภควโต ปุพฺเพนิวาสญาณสฺส อเนกานิ กปฺปโกฏิสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ ปากฏานีติ, อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. 271. 'Taṃyevettha paṭibhātū' significa: si deseas escuchar el Dhamma, que surja aquí una sola pregunta o una sola razón para ti. 'Yathā maṃ paṭibhāseyyā' significa: por qué razón se me presentaría a mí una enseñanza del Dhamma; esto indica que cuando surge una conversación basada en un motivo, es fácil enseñar el Dhamma. 'Tassa mayhaṃ, bhante' indica que, según se dice, al ver al Señor, él reflexionó: 'Si el Señor estuviera aquí, aclararía el significado de estas palabras hoy para mí, como si encendiera mil lámparas'. Así recordó al de las diez fuerzas (Dasabala). Por eso dijo: 'tassa mayhaṃ, bhante', etc. Allí, 'aho nūna' es un par de partículas usadas en el sentido de rememorar con anhelo. A través de este par de partículas, surgió este pensamiento en aquel que recordaba al Señor: '¡Oh, si tan solo el Bendito, si tan solo el Sugata hablara!'. 'Yo imesaṃ' significa aquel que, entre estas enseñanzas, es 'sukusalo', es decir, muy hábil, experto y sabio. ¡Oh, si tan solo ese Bendito hablara, si tan solo ese Sugata hablara! Pues para el conocimiento de las vidas pasadas de ese Señor, miles de millones de eras son tan claras como un espacio abierto. Este es el significado aquí. ตสฺส วาหํ ปุพฺพนฺตํ อารพฺภาติ โย หิ ลาภี โหติ, โส ‘‘ปุพฺเพ ตฺวํ ขตฺติโย อโหสิ, พฺราหฺมโณ อโหสี’’ติ วุตฺเต ชานนฺโต สกฺกจฺจํ สุสฺสูสติ. อลาภี ปน – ‘‘เอวํ ภวิสฺสติ เอวํ ภวิสฺสตี’’ติ สีสกมฺปเมตฺตเมว ทสฺเสติ. ตสฺมา เอวมาห – ‘‘ตสฺส วาหํ ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธยฺย’’นฺติ. 'Tassa vāhaṃ pubbantaṃ ārabbha' (a él, refiriéndome al pasado): aquel que posee el conocimiento directo, al decírsele 'en el pasado fuiste un kshatriya o un brahmán', lo reconoce y escucha con atención. Pero quien no lo posee, solo mostraría un movimiento de cabeza ante la idea de 'así será, así será'. Por lo tanto, el Señor dijo: 'A él, refiriéndome al pasado, con la respuesta a su pregunta, complaceré su mente'. โส วา มํ อปรนฺตนฺติ ทิพฺพจกฺขุลาภิโน หิ อนาคตํสญาณํ อิชฺฌติ, ตสฺมา เอวมาห. อิตรํ ปุพฺเพ วุตฺตนยเมว. 'So vā maṃ aparantaṃ' (o él a mí sobre el futuro): para quien posee el ojo divino (dibbacakkhu), el conocimiento del futuro es exitoso; por eso dijo esto. Lo demás es tal como se explicó anteriormente sobre el conocimiento del pasado. ธมฺมํ เต เทเสสฺสามีติ อยํ กิร อตีเต เทสิยมาเนปิ น พุชฺฌิสฺสติ, อนาคเต เทสิยมาเนปิ น พุชฺฌิสฺสติ. อถสฺส ภควา สณฺหสุขุมํ ปจฺจยาการํ เทเสตุกาโม เอวมาห. กึ ปน ตํ พุชฺฌิสฺสตีติ? เอตํ ปเคว น พุชฺฌิสฺสติ, อนาคเต ปนสฺส วาสนาย ปจฺจโย ภวิสฺสตีติ ทิสฺวา ภควา เอวมาห. Respecto a 'Te enseñaré el Dhamma', se dice que este paribbājaka no comprendería aunque se le enseñara sobre el pasado, ni comprendería aunque se le enseñara sobre el futuro. Entonces el Bienaventurado, deseando enseñarle el sutil y profundo origen dependiente (paccayākāra), habló de esta manera. ¿Pero lo comprenderá? Ciertamente no lo comprenderá ahora; sin embargo, el Bienaventurado dijo esto viendo que se convertiría en una condición (paccayo) para sus impresiones habituales (vāsanā) en el futuro. ปํสุปิสาจกนฺติ อสุจิฏฺฐาเน นิพฺพตฺตปิสาจํ. โส หิ เอกํ มูลํ คเหตฺวา อทิสฺสมานกาโย โหติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอกา กิร ยกฺขินี ทฺเว ทารเก ถูปารามทฺวาเร นิสีทาเปตฺวา อาหารปริเยสนตฺถํ นครํ คตา. ทารกา เอกํ ปิณฺฑปาติกตฺเถรํ ทิสฺวา อาหํสุ, – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ มาตา อนฺโต นครํ ปวิฏฺฐา, ตสฺสา วเทยฺยาถ ‘ยํ วา ตํ วา ลทฺธกํ, คเหตฺวา สีฆํ คจฺฉ, ทารกา เต ชิฆจฺฉิตํ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกนฺตี’’’ติ. ตมหํ กถํ ปสฺสิสฺสามีติ? อิทํ, ภนฺเต, คณฺหถาติ เอกํ มูลขณฺฑํ อทํสุ. เถรสฺส อเนกานิ ยกฺขสหสฺสานิ ปญฺญายึสุ, โส ทารเกหิ ทินฺนสญฺญาเณน ตํ ยกฺขินึ อทฺทส วิรูปํ พีภจฺฉํ เกวลํ วีถิยํ คพฺภมลํ ปจฺจาสีสมานํ. ทิสฺวา ตมตฺถํ กเถสิ. กถํ มํ ตฺวํ ปสฺสสีติ วุตฺเต มูลขณฺฑํ ทสฺเสสิ, สา อจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหิ. เอวํ ปํสุปิสาจกา เอกํ มูลํ คเหตฺวา อทิสฺสมานกายา โหนฺติ. ตํ สนฺธาเยส ‘‘ปํสุปิสาจกมฺปิ [Pg.188] น ปสฺสามี’’ติ อาห. น ปกฺขายตีติ น ทิสฺสติ น อุปฏฺฐาติ. 'Paṃsupisācakati' se refiere a un demonio nacido en lugares impuros. Sosteniendo una cierta raíz, este demonio se vuelve invisible. Al respecto, esta es la historia: se dice que una yakkhinī dejó a sus dos hijos en la puerta de Thūpārāma y entró en la ciudad de Anuradhapura en busca de comida. Los niños, al ver a un monje que pedía limosna, le dijeron: 'Señor, nuestra madre ha entrado en la ciudad; por favor, dígale: "Trae lo que sea que hayas obtenido y regresa pronto, pues tus hijos no pueden soportar el hambre"'. El monje preguntó: '¿Cómo podré verla?'. Ellos le dieron un trozo de raíz. El monje vio entonces a miles de yakkhas; a través de la señal dada por los niños, vio a esa yakkhinī, de aspecto deforme y repugnante, buscando únicamente restos de desperdicios en la calle. Al verla, le transmitió el mensaje. Ella le preguntó: '¿Cómo puedes verme?' y él mostró el trozo de raíz; ella se lo arrebató. Así, los demonios del polvo se vuelven invisibles al sostener una raíz. Refiriéndose a esto, el paribbājaka Sakuludāyī dijo: 'Ni siquiera veo a un demonio del polvo'. 'Na pakkhāyati' significa que no se ve, no aparece. ๒๗๒. ทีฆาปิ โข เต เอสาติ อุทายิ เอสา ตว วาจา ทีฆาปิ ภเวยฺย, เอวํ วทนฺตสฺส วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ ปวตฺเตยฺย, น จ อตฺถํ ทีเปยฺยาติ อธิปฺปาโย. อปฺปาฏิหีรกตนฺติ อนิยฺยานิกํ อมูลกํ นิรตฺถกํ สมฺปชฺชตีติ อตฺโถ. 272. Sobre 'esta palabra tuya es larga', significa: 'Udāyi, estas palabras tuyas podrían ser largas; incluso si continuaras hablando así por cien o cien mil años, no aclararías el significado'. Este es el sentido. 'Appāṭihīrakataṃ' significa que resulta ser algo que no conduce a la liberación, sin fundamento y sin provecho. อิทานิ ตํ วณฺณํ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺโตติ วิสภาควณฺเณ รตฺตกมฺพเล ฐปิโต. เอวํวณฺโณ อตฺตา โหตีติ อิทํ โส สุภกิณฺหเทวโลเก นิพฺพตฺตกฺขนฺเธ สนฺธาย – ‘‘อมฺหากํ มตกาเล อตฺตา สุภกิณฺหเทวโลเก ขนฺธา วิย โชเตตี’’ติ วทติ. Ahora, para mostrar esa belleza (vaṇṇa), el paribbājaka Sakuludāyī dijo: 'Como si, señor', etc. Allí, 'colocado sobre una manta de lana roja' significa puesto sobre una manta de color contrastante. Respecto a 'así es el color del ser (attā)', él se refiere a los agregados nacidos en el mundo de los dioses Subhakiṇha, diciendo: 'En el momento de nuestra muerte, el ser brilla como brillan los agregados en el mundo de los dioses Subhakiṇha'. ๒๗๓. อยํ อิเมสํ อุภินฺนนฺติ โส กิร ยสฺมา มณิสฺส พหิ อาภา น นิจฺฉรติ, ขชฺโชปนกสฺส องฺคุลทฺวงฺคุลจตุรงฺคุลมตฺตํ นิจฺฉรติ, มหาขชฺโชปนกสฺส ปน ขฬมณฺฑลมตฺตมฺปิ นิจฺฉรติเยว, ตสฺมา เอวมาห. 273. Respecto a 'esta [luz] de ambos', se dice que Sakuludāyī dijo esto porque el brillo de una joya no se proyecta hacia afuera, mientras que el brillo de una luciérnaga se proyecta a una distancia de uno, dos o cuatro dedos, y el de una luciérnaga grande se proyecta incluso hasta el tamaño de una era de trillar. วิทฺเธติ อุพฺพิทฺเธ, เมฆวิคเมน ทูรีภูเตติ อตฺโถ. วิคตวลาหเกติ อปคตเมเฆ. เทเวติ อากาเส. โอสธิตารกาติ สุกฺกตารกา. สา หิ ยสฺมา ตสฺสา อุทยโต ปฏฺฐาย เตน สญฺญาเณน โอสธานิ คณฺหนฺติปิ ปิวนฺติปิ, ตสฺมา ‘‘โอสธิตารกา’’ติ วุจฺจติ. อภิโท อฑฺฒรตฺตสมยนฺติ อภินฺเน อฑฺฒรตฺตสมเย. อิมินา คคนมชฺเฌ ฐิตจนฺทํ ทสฺเสติ. อภิโท มชฺฌนฺหิเกปิ เอเสว นโย. 'Viddha' significa despejado; el sentido es que se ha aclarado por la desaparición de las nubes. 'Vigatavalāhake' significa sin nubes. 'Deva' significa en el cielo. 'Osadhitārakā' es la estrella de la mañana (Venus); se llama así porque, desde su salida, basándose en esa señal, las personas recogen medicinas. 'Abhido aḍḍharattasamayaṃ' se refiere a la medianoche plena; con esto muestra la luna situada en medio del firmamento. En la expresión 'abhido majjhanhike', se debe entender el mismo método. อโต โขติ เย อนุโภนฺติ, เตหิ พหุตรา, พหู เจว พหุตรา จาติ อตฺโถ. อาภา นานุโภนฺตีติ โอภาสํ น วฬญฺชนฺติ, อตฺตโน สรีโรภาเสเนว อาโลกํ ผริตฺวา วิหรนฺติ. 'Ato kho' significa que son mucho más numerosos que aquellos [seres] que disfrutan del resplandor del sol y la luna. 'Ābhā nānubhonti' significa que no hacen uso de un resplandor externo, sino que moran difundiendo la luz únicamente con el resplandor de sus propios cuerpos. ๒๗๔. อิทานิ ยสฺมา โส ‘‘เอกนฺตสุขํ โลกํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน, ปุจฺฉามูฬฺโห ปน ชาโต, ตสฺมา นํ ภควา ตํ ปุจฺฉํ สราเปนฺโต กึ ปน, อุทายิ, อตฺถิ เอกนฺตสุโข โลโกติอาทิมาห. ตตฺถ [Pg.189] อาการวตีติ การณวตี. อญฺญตรํ วา ปน ตโปคุณนฺติ อเจลกปาฬึ สนฺธายาห, สุราปานวิรตีติ อตฺโถ. 274. Ahora, como Sakuludāyī se había sentado con la intención de preguntar sobre el mundo de felicidad absoluta, pero se confundió en su pregunta, el Bienaventurado, para recordársela, dijo: '¿Pero existe, Udāyi, un mundo de felicidad absoluta?', etc. Allí, 'ākāravatī' significa una práctica con fundamentos. Con la frase 'alguna otra virtud ascética' se refiere al texto sobre los ascetas desnudos (acelaka) y a la abstención de consumir bebidas embriagantes. ๒๗๕. กตมา ปน สา, ภนฺเต, อาการวตี ปฏิปทา เอกนฺตสุขสฺสาติ กสฺมา ปุจฺฉติ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘มยํ สตฺตานํ เอกนฺตสุขํ วทาม, ปฏิปทํ ปน กาเลน สุขํ กาเลน ทุกฺขํ วทาม. เอกนฺตสุขสฺส โข ปน อตฺตโน ปฏิปทายปิ เอกนฺตสุขาย ภวิตพฺพํ. อมฺหากํ กถา อนิยฺยานิกา, สตฺถุ กถาว นิยฺยานิกา’’ติ. อิทานิ สตฺถารํเยว ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามีติ ตสฺมา ปุจฺฉติ. 275. ¿Por qué pregunta Sakuludāyī: '¿Y cuál es, señor, esa práctica fundamentada para el mundo de felicidad absoluta?'? Se dice que pensó así: 'Nosotros hablamos de una felicidad absoluta para los seres, pero enseñamos una práctica que a veces es placentera y a veces dolorosa. Ciertamente, la práctica para el propio mundo de felicidad absoluta debería ser también absolutamente placentera. Nuestras enseñanzas no conducen a la liberación, solo las palabras del Maestro conducen a ella'. Pensando: 'Ahora lo sabré preguntando al mismo Maestro', por eso pregunta. เอตฺถ มยํ อนสฺสามาติ เอตสฺมึ การเณ มยํ อนสฺสาม. กสฺมา ปน เอวมาหํสุ? เต กิร ปุพฺเพ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐาย กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ตติยชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌานา กาลํ กตฺวา สุภกิณฺเหสุ นิพฺพตฺตนฺตีติ ชานนฺติ, คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต ปน กาเล กสิณปริกมฺมมฺปิ น ชานึสุ, ตติยชฺฌานมฺปิ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขึสุ. ปญฺจ ปุพฺพภาคธมฺเม ปน ‘‘อาการวตี ปฏิปทา’’ติ อุคฺคเหตฺวา ตติยชฺฌานํ ‘‘เอกนฺตสุโข โลโก’’ติ อุคฺคณฺหึสุ. ตสฺมา เอวมาหํสุ. อุตฺตริตรนฺติ อิโต ปญฺจหิ ธมฺเมหิ อุตฺตริตรํ ปฏิปทํ วา ตติยชฺฌานโต อุตฺตริตรํ เอกนฺตสุขํ โลกํ วา น ชานามาติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปสทฺเท กตฺวาติ เอกปฺปหาเรเนว มหาสทฺทํ กาตุํ อารทฺเธ นิสฺสทฺเท กตฺวา. 'En esto estamos perdidos' significa que en este asunto nos sentimos perdidos. ¿Por qué dijeron esto los seguidores de Sakuludāyī? Se dice que antiguamente sabían que, estableciéndose en cinco factores, realizando los preparativos del kasiṇa y alcanzando el tercer jhana, al morir sin haber perdido el jhana, se renacía entre los dioses Subhakiṇha. Sin embargo, con el paso del tiempo, ya no conocían ni los preparativos del kasiṇa ni podían alcanzar el tercer jhana. Habiendo aprendido solo las palabras 'práctica fundamentada' respecto a los cinco factores preliminares, tomaron el tercer jhana como 'el mundo de felicidad absoluta'. Por eso hablaron así. 'Superior' significa que no conocían una práctica superior a estos cinco factores, ni un mundo de felicidad absoluta superior al tercer jhana. 'Haciendo silencio' significa que hizo callar a la multitud que había comenzado a hacer un gran estrépito de repente. ๒๗๖. สจฺฉิกิริยาเหตูติ เอตฺถ ทฺเว สจฺฉิกิริยา ปฏิลาภสจฺฉิกิริยา จ ปจฺจกฺขสจฺฉิกิริยา จ. ตตฺถ ตติยชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา สุภกิณฺหโลเก เตสํ เทวานํ สมานายุวณฺโณ หุตฺวา นิพฺพตฺตติ, อยํ ปฏิลาภสจฺฉิกิริยา นาม. จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อิทฺธิวิกุพฺพเนน สุภกิณฺหโลกํ คนฺตฺวา เตหิ เทเวหิ สทฺธึ สนฺติฏฺฐติ สลฺลปติ สากจฺฉํ อาปชฺชติ, อยํ ปจฺจกฺขสจฺฉิกิริยา นาม. ตาสํ ทฺวินฺนมฺปิ ตติยชฺฌานํ อาการวตี ปฏิปทา นาม. ตญฺหิ อนุปฺปาเทตฺวา เนว สกฺกา สุภกิณฺหโลเก นิพฺพตฺติตุํ, น จตุตฺถชฺฌานํ อุปฺปาเทตุํ. อิติ ทุวิธมฺเปตํ สจฺฉิกิริยํ สนฺธาย – ‘‘เอตสฺส นูน, ภนฺเต, เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยาเหตู’’ติ อาห. 276. En la frase 'Sacchikiriyāhetū' (por causa de la realización), hay dos tipos de realización: la realización por logro (paṭilābhasacchikiriyā) y la realización por percepción directa (paccakkhasacchikiriyā). Entre ellas, cuando uno desarrolla el tercer jhana y, sin haber perdido el jhana, fallece y renace en el mundo de los devas Subhakiṇha con una vida y apariencia similar a la de esos devas, esto se llama realización por logro. Cuando uno desarrolla el cuarto jhana y, mediante la transformación por poderes psíquicos, va al mundo Subhakiṇha, se asocia con esos devas, conversa y entabla un diálogo con ellos, esto se llama realización por percepción directa. De estas dos, el tercer jhana es lo que se llama la práctica con forma (ākāravatī paṭipadā). En verdad, sin producir ese tercer jhana, no es posible renacer en el mundo Subhakiṇha ni producir el cuarto jhana. Por lo tanto, refiriéndose a este doble tipo de realización, se dijo: 'Ciertamente, venerable señor, es por causa de la realización de este mundo de felicidad absoluta'. ๒๗๗. อุทญฺจนิโกติ [Pg.190] อุทกวารโก. อนฺตรายมกาสีติ ยถา ปพฺพชฺชํ น ลภติ, เอวํ อุปทฺทุตมกาสิ ยถา ตํ อุปนิสฺสยวิปนฺนํ. อยํ กิร กสฺสปพุทฺธกาเล ปพฺพชิตฺวา สมณธมฺมมกาสิ. อถสฺส เอโก สหายโก ภิกฺขุ สาสเน อนภิรโต, ‘‘อาวุโส, วิพฺภมิสฺสามี’’ติ อาโรเจสิ. โส ตสฺส ปตฺตจีวเร โลภํ อุปฺปาเทตฺวา คิหิภาวาย วณฺณํ อภาสิ. อิตโร ตสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา วิพฺภมิ. เตนสฺส กมฺมุนา อิทานิ ภควโต สมฺมุขา ปพฺพชฺชาย อนฺตราโย ชาโต. ภควตา ปนสฺส ปุริมสุตฺตํ อติเรกภาณวารมตฺตํ, อิทํ ภาณวารมตฺตนฺติ เอตฺตกาย ตนฺติยา ธมฺโม กถิโต, เอกเทสนายปิ มคฺคผลปฏิเวโธ น ชาโต, อนาคเต ปนสฺส ปจฺจโย ภวิสฺสตีติ ภควา ธมฺมํ เทเสติ. อนาคเต ปจฺจยภาวญฺจสฺส ทิสฺวา ภควา ธรมาโน เอกํ ภิกฺขุมฺปิ เมตฺตาวิหาริมฺหิ เอตทคฺเค น ฐเปสิ. ปสฺสติ หิ ภควา – ‘‘อนาคเต อยํ มม สาสเน ปพฺพชิตฺวา เมตฺตาวิหารีนํ อคฺโค ภวิสฺสตี’’ติ. 277. 'Udañcaniko' se refiere a un cántaro de agua. 'Antarāyamakāsi' significa que creó un obstáculo de tal manera que no obtuvo la ordenación, causándole una perturbación que arruinó sus condiciones de apoyo (upanissaya). Se dice que este Sakuludāyī, en la época del Buda Kassapa, se ordenó y practicó el dharma de un asceta. En aquel entonces, un monje compañero suyo no encontraba deleite en la enseñanza y le dijo: 'Amigo, voy a renunciar a los hábitos'. Aquel (Sakuludāyī), habiendo desarrollado codicia por el cuenco y los hábitos de su compañero, elogió la vida de laico para que este renunciara. El otro le entregó su cuenco y hábitos y renunció. Debido a esa acción kármica, ahora ha surgido un obstáculo para su ordenación en presencia del Bienaventurado. Sin embargo, el Bienaventurado le expuso el dharma mediante el sutta anterior de poco más de un bhāṇavāra y este sutta de un bhāṇavāra; aunque no alcanzó la penetración de los senderos y frutos con esta sola enseñanza, el Bienaventurado la expuso considerando que serviría como condición (paccayo) para él en el futuro. Viendo que esto sería una condición en el futuro, el Bienaventurado, mientras aún vivía, no designó a ningún otro monje en el puesto supremo (etadagga) de los que moran en la benevolencia (mettā). Pues el Bienaventurado vio: 'En el futuro, este hombre se ordenará en mi enseñanza y será el más destacado entre los que moran en la benevolencia'. โส ภควติ ปรินิพฺพุเต ธมฺมาโสกราชกาเล ปาฏลิปุตฺเต นิพฺพตฺติตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺโต อสฺสคุตฺตตฺเถโร นาม หุตฺวา เมตฺตาวิหารีนํ อคฺโค อโหสิ. เถรสฺส เมตฺตานุภาเวน ติรจฺฉานคตาปิ เมตฺตจิตฺตํ ปฏิลภึสุ, เถโร สกลชมฺพุทีเป ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทาจริโย หุตฺวา วตฺตนิเสนาสเน อาวสิ, ตึสโยชนมตฺตา อฏวี เอกํ ปธานฆรํ อโหสิ. เถโร อากาเส จมฺมขณฺฑํ ปตฺถริตฺวา ตตฺถ นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ภิกฺขาจารมฺปิ อคนฺตฺวา วิหาเร นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ, มนุสฺสา วิหารเมว คนฺตฺวา ทานมทํสุ. ธมฺมาโสกราชา เถรสฺส คุณํ สุตฺวา ทฏฺฐุกาโม ติกฺขตฺตุํ ปหิณิ. เถโร ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทํ ทมฺมีติ เอกวารมฺปิ น คโตติ. Él, tras el parinibbāna del Bienaventurado, nació en Pāṭaliputra durante el reinado del rey Dhammāsoka, se ordenó y alcanzó el estado de Arahant con el nombre de Elder Assagutta, convirtiéndose en el más destacado de los que moran en la benevolencia. Por el poder de la benevolencia del anciano, incluso los animales adquirieron mentes de benevolencia. El anciano fue el maestro instructor (ovādācariyo) de la comunidad de monjes en toda la isla de Jambudīpa y residió en el monasterio de Vattani; un bosque de unas treinta leguas de extensión se convirtió en un lugar exclusivo para la práctica de la meditación. El anciano extendió un trozo de piel en el aire y, sentado allí, enseñó el tema de meditación (kammaṭṭhāna). Con el paso del tiempo, incluso dejó de ir a la aldea por limosna y, sentado en el monasterio, enseñaba el tema de meditación; la gente iba directamente al monasterio para ofrecerle donaciones. El rey Dhammāsoka, habiendo oído las virtudes del anciano y deseando verlo, envió mensajeros tres veces. El anciano respondió: 'Doy instrucción a la comunidad de monjes', y ni una sola vez fue. Aquí termina el Cūḷasakuludāyī Sutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el Comentario al Majjhima Nikāya. จูฬสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario al Cūḷasakuludāyī Sutta. ๑๐. เวขนสสุตฺตวณฺณนา 10. Comentario al Vekhanasa Sutta. ๒๗๘. เอวํ [Pg.191] เม สุตนฺติ เวขนสสุตฺตํ. ตตฺถ เวขนโสติ อยํ กิร สกุลุทายิสฺส อาจริโย, โส ‘‘สกุลุทายี ปริพฺพาชโก ปรมวณฺณปญฺเห ปราชิโต’’ติ สุตฺวา ‘‘มยา โส สาธุกํ อุคฺคหาปิโต, เตนาปิ สาธุกํ อุคฺคหิตํ, กถํ นุ โข ปราชิโต, หนฺทาหํ สยํ คนฺตฺวา สมณํ โคตมํ ปรมวณฺณปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ ราชคหโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนํ สาวตฺถึ คนฺตฺวา เยน ภควา, เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปน ฐิตโกว ภควโต สนฺติเก อุทานํ อุทาเนสิ. ตตฺถ ปุริมสทิสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. 278. 'Evaṃ me sutaṃ' introduce el Vekhanasa Sutta. Allí, Vekhanasa era, según se dice, el maestro de Sakuludāyī. Al oír que 'el parivrajaka Sakuludāyī fue derrotado por el asceta Gotama en la cuestión de la belleza suprema', pensó: 'Yo le enseñé bien y él aprendió bien; ¿cómo es que fue derrotado? Ahora iré yo mismo a preguntarle al asceta Gotama sobre la cuestión de la belleza suprema y lo averiguaré'. Así, partió de Rājagaha y recorrió cuarenta y cinco leguas hasta Sāvatthi, se acercó a donde estaba el Bienaventurado y, permaneciendo de pie, proclamó su declaración inspirada (udāna) ante el Bienaventurado. En este punto, lo que es similar al sutta anterior debe entenderse según el método ya explicado. ๒๘๐. ปญฺจ โข อิเมติ กสฺมา อารภิ? อคาริโยปิ เอกจฺโจ กามครุโก กามาธิมุตฺโต โหติ, เอกจฺโจ เนกฺขมฺมครุโก เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต โหติ. ปพฺพชิโตปิ จ เอกจฺโจ กามครุโก กามาธิมุตฺโต โหติ, เอกจฺโจ เนกฺขมฺมครุโก เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต โหติ. อยํ ปน กามครุโก กามาธิมุตฺโต โหติ. โส อิมาย กถาย กถิยมานาย อตฺตโน กามาธิมุตฺตตฺตํ สลฺลกฺเขสฺสติ, เอวมสฺสายํ เทสนา สปฺปายา ภวิสฺสตีติ อิมํ เทสนํ อารภิ. กามคฺคสุขนฺติ นิพฺพานํ อธิปฺเปตํ. 280. ¿Por qué comenzó con 'Pañca kho ime' (He aquí estos cinco)? Algunos laicos dan gran importancia a los placeres sensuales y están dedicados a ellos, mientras que otros dan importancia a la renuncia y están dedicados a ella. Asimismo, algunos monjes dan importancia a los placeres sensuales y otros a la renuncia. Este hombre (Vekhanasa), sin embargo, daba importancia a los placeres sensuales y estaba dedicado a ellos. El Bienaventurado comenzó esta enseñanza pensando: 'Mientras se expone esta plática, él reconocerá su propia dedicación a los placeres sensuales y así esta enseñanza le será provechosa'. Con el término 'kāmaggasukkhaṃ' (la felicidad suprema de los deseos), se hace referencia al Nibbāna. ๒๘๑. ปาปิโต ภวิสฺสตีติ อชานนภาวํ ปาปิโต ภวิสฺสติ. นามกํเยว สมฺปชฺชตีติ นิรตฺถกวจนมตฺตเมว สมฺปชฺชติ. ติฏฺฐตุ ปุพฺพนฺโต ติฏฺฐตุ อปรนฺโตติ ยสฺมา ตุยฺหํ อตีตกถาย อนุจฺฉวิกํ ปุพฺเพนิวาสญาณํ นตฺถิ, อนาคตกถาย อนุจฺฉวิกํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ นตฺถิ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ ติฏฺฐตูติ อาห. สุตฺตพนฺธเนหีติ สุตฺตมยพนฺธเนหิ. ตสฺส หิ อารกฺขตฺถาย หตฺถปาเทสุ เจว คีวาย จ สุตฺตกานิ พนฺธนฺติ. ตานิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. มหลฺลกกาเล ปนสฺส ตานิ สยํ วา ปูตีนิ หุตฺวา มุญฺจนฺติ, ฉินฺทิตฺวา วา หรนฺติ. 281. 'Pāpito bhavissatī' significa que será conducido a un estado de ignorancia. 'Nāmakaṃyeva sampajjatī' significa que se convierte meramente en palabras sin sentido. 'Tiṭṭhatu pubbanto tiṭṭhatu aparanto' (que el pasado quede a un lado, que el futuro quede a un lado) se dice porque, dado que tú no posees el conocimiento de las vidas pasadas adecuado para hablar del pasado ni el conocimiento del ojo divino adecuado para hablar del futuro, 'deja que ambos queden a un lado'. 'Suttabandhanehī' se refiere a ataduras hechas de hilos de algodón. En efecto, para proteger a un niño del peligro, le atan pequeños hilos en las manos, los pies y el cuello. Refiriéndose a esto se dijo esta frase. Cuando llega a la edad adulta, esos hilos se sueltan solos al pudrirse, o bien los cortan y los quitan. เอวเมว โขติ อิมินา อิทํ ทสฺเสติ – ทหรสฺส กุมารสฺส สุตฺตพนฺธนานํ อชานนกาโล วิย อวิชฺชาย ปุริมาย โกฏิยา อชานนํ, น หิ สกฺกา อวิชฺชาย ปุริมโกฏิ ญาตุํ, โมจนกาเล ชานนสทิสํ ปน [Pg.192] อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาพนฺธนสฺส ปโมกฺโข ชาโตติ ชานนํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. Con las palabras "Evameva kho" muestra este significado: así como para un niño pequeño hay un tiempo en que desconoce las ataduras de los hilos, del mismo modo debe entenderse el desconocimiento del límite inicial de la ignorancia (avijjā). Pues no es posible conocer el límite inicial de la ignorancia. Sin embargo, al igual que el conocimiento en el momento de la liberación, debe entenderse el conocimiento, a través del sendero del arahat (arahattamagga), de que "la liberación de la atadura de la ignorancia ha ocurrido". El resto es claro en todo lugar. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. เวขนสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación del Vekhanasa Sutta. ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación del tercer vagga (capítulo). ๔. ราชวคฺโค 4. Rājavagga (El Capítulo de los Reyes). ๑. ฆฏิการสุตฺตวณฺณนา 1. Explicación del Ghaṭikāra Sutta. ๒๘๒. เอวํ [Pg.193] เม สุตนฺติ ฆฏิการสุตฺตํ. ตตฺถ สิตํ ปาตฺวากาสีติ มหามคฺเคน คจฺฉนฺโต อญฺญตรํ ภูมิปฺปเทสํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อตฺถิ นุ โข มยา จริยํ จรมาเนน อิมสฺมึ ฐาเน นิวุตฺถปุพฺพ’’นฺติ อาวชฺชนฺโต อทฺทส – ‘‘กสฺสปพุทฺธกาเล อิมสฺมึ ฐาเน เวคฬิงฺคํ นาม คามนิคโม อโหสิ, อหํ ตทา โชติปาโล นาม มาณโว อโหสึ, มยฺหํ สหาโย ฆฏิกาโร นาม กุมฺภกาโร อโหสิ, เตน สทฺธึ มยา อิธ เอกํ สุการณํ กตํ, ตํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปากฏํ ปฏิจฺฉนฺนํ, หนฺท นํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปากฏํ กโรมี’’ติ มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ ปเทเส ฐิตโกว สิตปาตุกมฺมมกาสิ, อคฺคคฺคทนฺเต ทสฺเสตฺวา มนฺทหสิตํ หสิ. ยถา หิ โลกิยมนุสฺสา อุรํ ปหรนฺตา – ‘‘กุหํ กุห’’นฺติ หสนฺติ, น เอวํ พุทฺธา, พุทฺธานํ ปน หสิตํ หฏฺฐปหฏฺฐาการมตฺตเมว โหติ. 282. "Evaṃ me sutaṃ" (Así he oído) es el Ghaṭikāra Sutta. En él, "sitaṃ pātvākāsi" (manifestó una sonrisa) significa que, mientras caminaba por el camino principal, al observar un lugar determinado del terreno, reflexionó: "¿Acaso viví en este lugar mientras practicaba la conducta (de un Bodhisatta)?". Al reflexionar, vio: "En tiempos del Buda Kassapa, en este lugar hubo una aldea llamada Vebhaliṅga. Yo era entonces el joven llamado Jotipāla. Mi amigo era el alfarero llamado Ghaṭikāra. Con él realicé aquí una excelente acción". Pensando: "Esto es desconocido y está oculto para la asamblea de monjes; ahora se lo haré evidente", se desvió del camino y, permaneciendo de pie en cierto lugar, manifestó una sonrisa. Mostrando ligeramente la punta de sus dientes, sonrió suavemente. Pues así como los hombres mundanos ríen golpeándose el pecho con un "¡ja, ja!", los Budas no ríen de ese modo; la sonrisa de los Budas es solo una manifestación de su estado de gozo. หสิตญฺจ นาเมตํ เตรสหิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตหิ โหติ. ตตฺถ โลกิยมหาชโน อกุสลโต จตูหิ, กามาวจรกุสลโต จตูหีติ อฏฺฐหิ จิตฺเตหิ หสติ, เสกฺขา อกุสลโต ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตานิ ทฺเว อปเนตฺวา ฉหิ จิตฺเตหิ หสนฺติ, ขีณาสวา จตูหิ สเหตุกกิริยจิตฺเตหิ เอเกน อเหตุกกิริยจิตฺเตนาติ ปญฺจหิ จิตฺเตหิ หสนฺติ. เตสุปิ พลวารมฺมเณ อาปาถคเต ทฺวีหิ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตหิ หสนฺติ, ทุพฺพลารมฺมเณ ทุเหตุกจิตฺตทฺวเยน จ อเหตุกจิตฺเตน จาติ ตีหิ จิตฺเตหิ หสนฺติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโสมนสฺสสหคตจิตฺตํ ภควโต หฏฺฐปหฏฺฐาการมตฺตํ หสิตํ อุปฺปาเทสิ. Esta sonrisa ocurre a través de trece tipos de consciencia acompañados de alegría (somanassa). Entre ellos, la gente mundana ríe con ocho tipos de consciencia: cuatro de naturaleza innhábil (akusala) y cuatro de naturaleza hábil en el plano de los sentidos (kāmāvacarakusala). Los aprendices (sekha) ríen con seis, habiendo eliminado los dos tipos asociados con visiones erróneas. Los que han extinguido las impurezas (khīṇāsava) ríen con cinco: cuatro tipos de consciencia funcional con raíz (sahetukakriyā) y un tipo de consciencia funcional sin raíz (ahetukakriyā). De estos, cuando un objeto poderoso entra en el campo de percepción, sonríen con los dos tipos de consciencia funcional asociados con el conocimiento; cuando el objeto es débil, sonríen con tres: los dos tipos con dos raíces y el tipo sin raíz. En este caso particular, la consciencia funcional de la base del conocimiento mental sin raíz, acompañada de alegría (hasituppāda), produjo en el Bienaventurado una sonrisa que fue solo una expresión de júbilo. ตํ ปเนตํ หสิตํ เอวํ อปฺปมตฺตกมฺปิ เถรสฺส ปากฏํ อโหสิ. กถํ? ตถารูเป หิ กาเล ตถาคตสฺส จตูหิ ทาฐาหิ จตุทฺทีปิกมหาเมฆมุขโต สเตรตาวิชฺชุลตา วิย วิโรจมานา มหาตาลกฺขนฺธปมาณา รสฺมิวฏฺฏิโย อุฏฺฐหิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีสวรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา [Pg.194] ทาฐคฺเคสุเยว อนฺตรธายนฺติ. เตน สญฺญาเณน อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปจฺฉโต คจฺฉมาโนปิ สิตปาตุภาวํ ชานาติ. Esa sonrisa, aunque fue tan sutil, resultó evidente para el venerable mathera Ānanda. ¿Cómo fue evidente? En ese momento, de los cuatro colmillos del Tathāgata, brotaron rayos de luz que resplandecían como relámpagos surgiendo de una gran nube de tormenta sobre los cuatro continentes. Estos rayos, del tamaño de troncos de palmera, se elevaron y, tras circundar la noble cabeza del Buda tres veces por la derecha, desaparecieron en las mismas puntas de sus colmillos. Por esa señal, el venerable Ānanda, que caminaba detrás del Bienaventurado, supo que este había manifestado una sonrisa. ภควนฺตํ เอตทโวจาติ – ‘‘เอตฺถ กิร กสฺสโป ภควา ภิกฺขุสงฺฆํ โอวทิ, จตุสจฺจปฺปกาสนํ อกาสิ, ภควโตปิ เอตฺถ นิสีทิตุํ รุจึ อุปฺปาเทสฺสามิ, เอวมยํ ภูมิภาโค ทฺวีหิ พุทฺเธหิ ปริภุตฺโต ภวิสฺสติ, มหาชโน คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา เจติยฏฺฐานํ กตฺวา ปริจรนฺโต สคฺคมคฺคปรายโณ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘เตน หิ, ภนฺเต,’’ติอาทิวจนํ อโวจ. "Dijo esto al Bienaventurado" significa: pensando "Se dice que en este lugar el Bienaventurado Kassapa instruyó a la asamblea de monjes y expuso las Cuatro Nobles Verdades; despertaré en mi Bienaventurado el deseo de sentarse aquí también; de este modo, este terreno habrá sido utilizado por dos Budas, y la gente, al rendir culto con flores y perfumes y convertirlo en un lugar sagrado, se dedicará al camino que conduce a los reinos celestiales", Ānanda pronunció aquellas palabras que comienzan con: "Por lo tanto, Señor...". ๒๘๓. มุณฺฑเกน สมณเกนาติ มุณฺฑํ มุณฺโฑติ, สมณํ วา สมโณติ วตฺตุํ วฏฺฏติ, อยํ ปน อปริปกฺกญาณตฺตา พฺราหฺมณกุเล อุคฺคหิตโวหารวเสเนว หีเฬนฺโต เอวมาห. โสตฺติสินานินฺติ สินานตฺถาย กตโสตฺตึ. โสตฺติ นาม กุรุวินฺทปาสาณจุณฺณานิ ลาขาย พนฺธิตฺวา กตคุฬิกกลาปกา วุจฺจติ, ยํ สนฺธาย – ‘‘เตน โข ปน สมเยน ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู กุรุวินฺทกสุตฺติยา นหายนฺตี’’ติ (จูฬว. ๒๔๓) วุตฺตํ. ตํ อุโภสุ อนฺเตสุ คเหตฺวา สรีรํ ฆํสนฺติ. เอวํ สมฺมาติ ยถา เอตรหิปิ มนุสฺสา ‘‘เจติยวนฺทนาย คจฺฉาม, ธมฺมสฺสวนตฺถาย คจฺฉามา’’ติ วุตฺตา อุสฺสาหํ น กโรนฺติ, ‘‘นฏสมชฺชาทิทสฺสนตฺถาย คจฺฉามา’’ติ วุตฺตา ปน เอกวจเนเนว สมฺปฏิจฺฉนฺติ, ตเถว สินฺหายิตุนฺติ วุตฺเต เอกวจเนน สมฺปฏิจฺฉนฺโต เอวมาห. 283. Con "por ese asceta rapado" (muṇḍakena samaṇakena), se podría decir simplemente "el rapado" o "el asceta", pero este (Jotipāla), debido a que su conocimiento no había madurado y siguiendo el lenguaje aprendido en su familia brahmán, habló con desprecio. "Sottisinānaṃ" se refiere a una esponja de fibras hecha para el baño. Se llama "sotti" a una especie de bola hecha de polvo de piedra Kuruvinda ligado con laca, a lo cual se refiere el pasaje: "En aquel tiempo, los monjes del grupo de los seis se bañaban con una esponja de Kuruvinda". Sosteniéndola por ambos extremos, frotan el cuerpo. "Así es, amigo" (Evaṃ samma) se refiere a que, así como hoy en día la gente, cuando se le dice "vayamos a venerar una estupa" o "vayamos a escuchar el Dhamma", no muestra entusiasmo; pero cuando se les dice "vayamos a ver una función de danza o festival", aceptan con una sola palabra. De igual modo, cuando se le propuso ir a bañarse, Jotipāla aceptó de inmediato. ๒๘๔. โชติปาลํ มาณวํ อามนฺเตสีติ เอกปสฺเส อริยปริหาเรน ปฐมตรํ นฺหายิตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา ฐิโต ตสฺส มหนฺเตน อิสฺสริยปริหาเรน นฺหายนฺตสฺส นฺหานปริโยสานํ อาคเมตฺวา ตํ นิวตฺถนิวาสนํ เกเส โวทเก กุรุมานํ อามนฺเตสิ. อยนฺติ อาสนฺนตฺตา ทสฺเสนฺโต อาห. โอวฏฺฏิกํ วินิวฏฺเฐตฺวาติ นาคพโล โพธิสตฺโต ‘‘อเปหิ สมฺมา’’ติ อีสกํ ปริวตฺตมาโนว เตน คหิตคหณํ วิสฺสชฺชาเปตฺวาติ อตฺโถ. เกเสสุ ปรามสิตฺวา เอตทโวจาติ โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ โชติปาโล ปญฺญวา, สกึ ทสฺสนํ ลภมาโน ตถาคตสฺส ทสฺสเนปิ ปสีทิสฺสติ, ธมฺมกถายปิ ปสีทิสฺสติ, ปสนฺโน จ ปสนฺนาการํ กาตุํ สกฺขิสฺสติ, มิตฺตา นาม เอตทตฺถํ โหนฺติ, ยํกิญฺจิ กตฺวา มม สหายํ คเหตฺวา ทสพลสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ. ตสฺมา นํ เกเสสุ ปรามสิตฺวา เอตทโวจ. 284. "Se dirigió al joven Jotipāla": habiéndose bañado primero a un lado de manera noble y habiendo salido del agua, esperó a que Jotipāla terminara su baño realizado con gran lujo; luego, cuando este se estaba vistiendo y secando el agua de su cabello, se dirigió a él. Dijo "esto" señalando la cercanía del monasterio. "Habiendo tirado de su cinturón": el Bodhisatta Jotipāla, que poseía la fuerza de un elefante, dijo "suéltame, amigo" y, al girarse apenas, hizo que soltara su agarre. "Agarrándolo por los cabellos le dijo esto": se dice que Ghaṭikāra pensó: "Este Jotipāla es sabio; si tan solo logra ver al Tathāgata una vez, se sentirá inspirado tanto por su presencia como por sus enseñanzas, y una vez inspirado, podrá realizar actos de devoción. Los buenos amigos existen para este propósito. Por cualquier medio, llevaré a mi compañero ante el Buda de las Diez Fuerzas". Por esta razón, tomándolo por los cabellos, le dijo esas palabras. อิตฺตรชจฺโจติ [Pg.195] อญฺญชาติโก, มยา สทฺธึ อสมานชาติโก, ลามกชาติโกติ อตฺโถ. น วติทนฺติ อิทํ อมฺหากํ คมนํ น วต โอรกํ ภวิสฺสติ น ขุทฺทกํ, มหนฺตํ ภวิสฺสติ. อยญฺหิ น อตฺตโน ถาเมน คณฺหิ, สตฺถุ ถาเมน คณฺหีติ คหณสฺมึเยว นิฏฺฐํ อคมาสิ. ยาวตาโทหิปีติ เอตฺถ โทการหิการปิการา นิปาตา, ยาวตุปริมนฺติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘วาจาย อาลปนํ โอวฏฺฏิกาย คหณญฺจ อติกฺกมิตฺวา ยาว เกสคฺคหณมฺปิ ตตฺถ คมนตฺถํ ปโยโค กตฺตพฺโพ’’ติ. "Ittarajaccoti" significa de otro linaje, alguien que no es de mi mismo linaje (el de Jotipāla), de linaje inferior. "Na vatidanti" significa: "Ciertamente, este ir nuestro no será de poco provecho, no será insignificante; será de gran beneficio". Pues este (Ghaṭikāra) no lo agarró con su propia fuerza, sino con la fuerza del Maestro; ante el hecho mismo de ser agarrado por el cabello, [Jotipāla] llegó a una resolución. En la expresión "yāvatādohipī", las sílabas "do", "hi" y "pi" son partículas; el sentido es "hasta lo más alto". Esto es lo que se quiere decir: "Habiendo trascendido el invitar con la palabra y el agarrar por el borde del manto, se debe hacer un esfuerzo para ir allí, incluso hasta el punto de ser agarrado por el cabello". ๒๘๕. ธมฺมิยา กถายาติ อิธ สติปฏิลาภตฺถาย ปุพฺเพนิวาสปฏิสํยุตฺตา ธมฺมี กถา เวทิตพฺพา. ตสฺส หิ ภควา, – ‘‘โชติปาล, ตฺวํ น ลามกฏฺฐานํ โอติณฺณสตฺโต, มหาโพธิปลฺลงฺเก ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺเถตฺวา โอติณฺโณสิ, ตาทิสสฺส นาม ปมาทวิหาโร น ยุตฺโต’’ติอาทินา นเยน สติปฏิลาภาย ธมฺมํ กเถสิ. ปรสมุทฺทวาสีเถรา ปน วทนฺติ – ‘‘โชติปาล, ยถา อหํ ทสปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา วีสติสหสฺสภิกฺขุปริวาโร โลเก วิจรามิ, เอวเมวํ ตฺวมฺปิ ทสปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา สมณคณปริวาโร โลเก วิจริสฺสสิ. เอวรูเปน นาม ตยา ปมาทํ อาปชฺชิตุํ น ยุตฺต’’นฺติ ยถาสฺส ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ นมติ, เอวํ กาเมสุ อาทีนวํ เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ กเถสีติ. 285. "Dhammiyā kathāyāti": aquí debe entenderse una plática sobre el Dhamma relacionada con las existencias pasadas para recuperar la atención plena (sati). Pues el Bienaventurado le habló así para que recuperara la atención: "Jotipāla, tú no eres un ser descendido a un estado inferior; más bien, eres alguien que ha descendido habiendo anhelado el conocimiento de la omnisciencia en el trono de la Gran Iluminación; no es apropiado que alguien como tú viva en la negligencia". Pero los Ancianos que viven al otro lado del mar dicen: "Jotipāla, así como yo, habiendo perfeccionado las diez perfecciones (pāramīs) y realizado el conocimiento de la omnisciencia, recorro el mundo rodeado por veinte mil monjes, del mismo modo tú también, habiendo perfeccionado las diez perfecciones y realizado el conocimiento de la omnisciencia, recorrerás el mundo rodeado por una asamblea de renunciantes. No es adecuado que alguien como tú caiga en la negligencia". Habiendo hablado así, de tal manera que su mente se inclinara hacia la vida monástica, enseñó el peligro de los placeres sensoriales y los beneficios de la renuncia. ๒๘๖. อลตฺถ โข, อานนฺท,…เป… ปพฺพชฺชํ อลตฺถ อุปสมฺปทนฺติ ปพฺพชิตฺวา กิมกาสิ? ยํ โพธิสตฺเตหิ กตฺตพฺพํ. โพธิสตฺตา หิ พุทฺธานํ สมฺมุเข ปพฺพชนฺติ. ปพฺพชิตฺวา จ ปน อิตฺตรสตฺตา วิย ปติตสิงฺคา น โหนฺติ, จตุปาริสุทฺธิสีเล ปน สุปติฏฺฐาย เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา เตรส ธุตงฺคานิ สมาทาย อรญฺญํ ปวิสิตฺวา คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูรยมานา สมณธมฺมํ กโรนฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ยาว อนุโลมญาณํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ, มคฺคผลตฺถํ วายามํ น กโรนฺติ. โชติปาโลปิ ตเถว อกาสิ. 286. "Alattha kho, ānanda... pabbajjaṃ alattha upasampadaṃ": Habiéndose ordenado, ¿qué hizo? Hizo lo que deben hacer los Bodhisattas. Pues los Bodhisattas se ordenan en presencia de los Budas. Y tras ordenarse, no son como seres inferiores con los cuernos caídos; sino que, estableciéndose firmemente en la moralidad de pureza cuádruple, aprendiendo la palabra del Buda en el Tipitaka, asumiendo las trece prácticas ascéticas (dhutaṅgas) y entrando en el bosque, cumpliendo con los deberes de ida y vuelta y realizando las prácticas de monje, desarrollaron la visión cabal (vipassanā) hasta alcanzar el conocimiento de conformidad (anuloma-ñāṇa), y allí se detuvieron; no hicieron esfuerzo por alcanzar los Senderos y sus Frutos en esa vida. Jotipāla también hizo lo mismo. ๒๘๗. อฑฺฒมาสุปสมฺปนฺเนติ กุลทารกญฺหิ ปพฺพาเชตฺวา อฑฺฒมาสมฺปิ อวสิตฺวา คเต มาตาปิตูนํ โสโก น วูปสมฺมติ, โสปิ ปตฺตจีวรคฺคหณํ [Pg.196] น ชานาติ, ทหรภิกฺขุสามเณเรหิ สทฺธึ วิสฺสาโส น อุปฺปชฺชติ, เถเรหิ สทฺธึ สิเนโห น ปติฏฺฐาติ, คตคตฏฺฐาเน อนภิรติ อุปฺปชฺชติ. เอตฺตกํ ปน กาลํ นิวาเส สติ มาตาปิตโร ปสฺสิตุํ ลภนฺติ. เตน เตสํ โสโก ตนุภาวํ คจฺฉติ, ปตฺตจีวรคฺคหณํ ชานาติ, สามเณรทหรภิกฺขูหิ สทฺธึ วิสฺสาโส ชายติ, เถเรหิ สทฺธึ สิเนโห ปติฏฺฐาติ, คตคตฏฺฐาเน อภิรมติ, น อุกฺกณฺฐติ. ตสฺมา เอตฺตกํ วสิตุํ วฏฺฏตีติ อฑฺฒมาสํ วสิตฺวา ปกฺกามิ. 287. "Aḍḍhamāsupasampanneti": Si después de ordenar a un hijo de buena familia, [el Maestro] se marchara sin quedarse al menos medio mes, el pesar de los padres no se calmaría; además, el monje mismo no sabría cómo portar el cuenco y los mantos, no surgiría confianza con los monjes jóvenes y novicios, ni se establecería afecto por los Ancianos, y surgiría descontento en cualquier lugar al que fuera. Pero si reside allí por ese tiempo, los padres pueden verlo. Por eso, su pesar disminuye; el monje aprende a portar el cuenco y los mantos, nace la confianza con los novicios y monjes jóvenes, se establece el afecto por los Ancianos, se deleita en cada lugar al que va y no se siente angustiado. Por lo tanto, considerando que "es apropiado residir este tiempo", [el Bienaventurado] partió tras quedarse medio mes. ปณฺฑุปุฏกสฺส สาลิโนติ ปุฏเก กตฺวา สุกฺขาปิตสฺส รตฺตสาลิโน. ตสฺส กิร สาลิโน วปฺปกาลโต ปฏฺฐาย อยํ ปริหาโร – เกทารา สุปริกมฺมกตา โหนฺติ, ตตฺถ พีชานิ ปติฏฺฐาเปตฺวา คนฺโธทเกน สิญฺจึสุ, วปฺปกาเล วิตานํ วิย อุปริ วตฺถกิลญฺชํ พนฺธิตฺวา ปริปกฺกกาเล วีหิสีสานิ ฉินฺทิตฺวา มุฏฺฐิมตฺเต ปุฏเก กตฺวา โยตฺตพทฺเธ เวหาสํเยว สุกฺขาเปตฺวา คนฺธจุณฺณานิ อตฺถริตฺวา โกฏฺฐเกสุ ปูเรตฺวา ตติเย วสฺเส วิวรึสุ. เอวํ ติวสฺสํ ปริวุตฺถสฺส สุคนฺธรตฺตสาลิโน อปคตกาฬเก สุปริสุทฺเธ ตณฺฑุเล คเหตฺวา ขชฺชกวิกติมฺปิ ภตฺตมฺปิ ปฏิยาทิยึสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ…เป… กาลํ อาโรจาเปสีติ. "Paṇḍupuṭakassa sālinoti": arroz rojo secado tras ser puesto en fardos. Se dice que el cuidado de ese arroz, desde el momento de la siembra, es el siguiente: los campos de arroz están muy bien preparados; tras sembrar las semillas allí, las riegan con agua perfumada; en el tiempo de la siembra, atan esteras de tela por encima como un dosel; en el tiempo de la maduración, cortan las espigas de arroz, hacen fardos del tamaño de un puño, los atan con cuerdas, los dejan secar suspendidos en el aire, esparcen polvos perfumados, llenan los graneros y los abren al tercer año. De ese modo, tomando los granos muy puros y libres de manchas negras de ese fragante arroz rojo que ha estado almacenado por tres años, prepararon tanto delicias como comida. Refiriéndose a eso se dijo: "exquisitos alimentos sólidos y blandos... anunció que era el momento". ๒๘๘. อธิวุฏฺโฐ เมติ กึ สนฺธาย วทติ? เวคฬิงฺคโต นิกฺขมนกาเล ฆฏิกาโร อตฺตโน สนฺติเก วสฺสาวาสํ วสนตฺถาย ปฏิญฺญํ อคฺคเหสิ, ตํ สนฺธาย วทติ. อหุเทว อญฺญถตฺตํ อหุ โทมนสฺสนฺติ เตมาสํ ทานํ ทาตุํ, ธมฺมญฺจ โสตุํ, อิมินา จ นิยาเมน วีสติ ภิกฺขุสหสฺสานิ ปฏิชคฺคิตุํ นาลตฺถนฺติ อลาภํ อารพฺภ จิตฺตญฺญถตฺตํ จิตฺตโทมนสฺสํ อโหสิ, น ตถาคตํ อารพฺภ. กสฺมา? โสตาปนฺนตฺตา. โส กิร ปุพฺเพ พฺราหฺมณภตฺโต อโหสิ. อเถกสฺมึ สมเย ปจฺจนฺเต กุปิเต วูปสมนตฺถํ คจฺฉนฺโต อุรจฺฉทํ นาม ธีตรมาห – ‘‘อมฺม อมฺหากํ เทเว มา ปมชฺชี’’ติ. พฺราหฺมณา ตํ ราชธีตรํ ทิสฺวา วิสญฺญิโน อเหสุํ. เก อิเม จาติ วุตฺเต ตุมฺหากํ ภูมิเทวาติ. ภูมิเทวา นาม เอวรูปา โหนฺตีติ นิฏฺฐุภิตฺวา ปาสาทํ อภิรุหิ. สา เอกทิวสํ วีถึ โอโลเกนฺตี ฐิตา กสฺสปสฺส ภควโต อคฺคสาวกํ ทิสฺวา ปกฺโกสาเปตฺวา [Pg.197] ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา อนุโมทนํ สุณมานาเยว โสตาปนฺนา หุตฺวา ‘‘อญฺเญปิ ภิกฺขู อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สตฺถา วีสติยา ภิกฺขุสหสฺเสหิ สทฺธึ อิสิปตเน วสตี’’ติ จ สุตฺวา นิมนฺเตตฺวา ทานํ อทาสิ. 288. ¿A qué se refiere cuando dice "Adhivuṭṭho me" (ha residido conmigo)? Al momento de partir de Vegaḷiṅga, Ghaṭikāra obtuvo la promesa de que [el Maestro] residiría cerca de él para el retiro de las lluvias; a eso se refiere. "Ahudeva aññathattaṃ ahu domanassaṃ" significa que surgió una alteración en su mente y pesar debido a la pérdida, pensando: "No pude ofrecer donaciones ni escuchar el Dhamma, ni atender de esta manera a veinte mil monjes durante los tres meses"; no fue un pesar dirigido hacia el Tathāgata. ¿Por qué? Porque era un Sotāpanna. Se dice que antiguamente él era devoto de los brahmanes. En una ocasión, cuando hubo una revuelta en la frontera, al ir a pacificarla, le dijo a su hija llamada Uracchadā: "Querida, no descuides a nuestros dioses". Los brahmanes, al ver a la princesa, quedaron aturdidos. Cuando ella preguntó: "¿Quiénes son estos?", le dijeron: "Son tus dioses terrenales". Ella, pensando: "Así que así son los llamados dioses terrenales", escupió y subió al palacio. Un día, mientras observaba la calle, vio al principal discípulo del Bienaventurado Kassapa, lo hizo llamar, le ofreció limosna y, mientras escuchaba la bendición, se convirtió en una Sotāpanna. Tras preguntar: "¿Hay otros monjes?", y oír que "El Maestro reside en Isipatana con veinte mil monjes", los invitó y les ofreció donaciones. ราชา ปจฺจนฺตํ วูปสเมตฺวา อาคโต. อถ นํ ปฐมตรเมว พฺราหฺมณา อาคนฺตฺวา ธีตุ อวณฺณํ วตฺวา ปริภินฺทึสุ. ราชา ปน ธีตุ ชาตกาเลเยว วรํ อทาสิ. ตสฺสา ‘‘สตฺต ทิวสานิ รชฺชํ ทาตพฺพ’’นฺติ วรํ คณฺหึสุ. อถสฺสา ราชา สตฺต ทิวสานิ รชฺชํ นิยฺยาเตสิ. สา สตฺถารํ โภชยมานา ราชานํ ปกฺโกสาเปตฺวา พหิสาณิยํ นิสีทาเปสิ. ราชา สตฺถุ อนุโมทนํ สุตฺวาว โสตาปนฺโน ชาโต. โสตาปนฺนสฺส จ นาม ตถาคตํ อารพฺภ อาฆาโต นตฺถิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘น ตถาคตํ อารพฺภา’’ติ. El rey Kiki regresó tras haber pacificado la región fronteriza. Entonces, incluso antes de su llegada, unos brahmanes se le acercaron y, hablando mal de su hija, causaron una desavenencia. Sin embargo, el rey ya le había concedido un deseo a su hija en el momento de su nacimiento. Por ello, sus parientes reclamaron el deseo: «Se le debe otorgar el reino por siete días». Entonces, el rey le entregó el reino por siete días. Mientras ella ofrecía alimentos al Maestro (el Buda Kassapa), hizo llamar al rey y lo hizo sentar fuera de la cortina. El rey, al escuchar las palabras de regocijo (anumodana) del Maestro, se convirtió en un Sotāpanna. Pues es propio de un Sotāpanna no guardar resentimiento alguno hacia el Tathāgata. Por eso se dijo: «no hacia el Tathāgata». ยํ อิจฺฉติ ตํ หรตูติ โส กิร ภาชนานิ ปจิตฺวา กยวิกฺกยํ น กโรติ, เอวํ ปน วตฺวา ทารุตฺถาย วา มตฺติกตฺถาย วา ปลาลตฺถาย วา อรญฺญํ คจฺฉติ. มหาชนา ‘‘ฆฏิกาเรน ภาชนานิ ปกฺกานี’’ติ สุตฺวา ปริสุทฺธตณฺฑุลโลณทธิเตลผาณิตาทีนิ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ. สเจ ภาชนํ มหคฺฆํ โหติ, มูลํ อปฺปํ, ยํ วา ตํ วา ทตฺวา คณฺหามาติ ตํ น คณฺหนฺติ. ธมฺมิโก วาณิโช มาตาปิตโร ปฏิชคฺคติ, สมฺมาสมฺพุทฺธํ อุปฏฺฐหติ, พหุ โน อกุสลํ ภวิสฺสตีติ ปุน คนฺตฺวา มูลํ อาหรนฺติ. สเจ ปน ภาชนํ อปฺปคฺฆํ โหติ, อาภตํ มูลํ พหุ, ธมฺมิโก วาณิโช, อมฺหากํ ปุญฺญํ ภวิสฺสตีติ ยถาภตํ ฆรสามิกา วิย สาธุกํ ปฏิสาเมตฺวา คจฺฉนฺติ. เอวํคุโณ ปน กสฺมา น ปพฺพชตีติ. รญฺโญ วจนปถํ ปจฺฉินฺทนฺโต อนฺเธ ชิณฺเณ มาตาปิตโร โปเสตีติ อาห. «Que tome lo que desee»: se dice que él (Ghaṭikāra), tras cocer las vasijas, no realizaba transacciones de compra y venta; por el contrario, diciendo eso, se marchaba al bosque en busca de leña, arcilla o paja. La gente, al oír que «las vasijas de Ghaṭikāra están cocidas», acudía llevando arroz puro, sal, leche cuajada, aceite, melaza y otros artículos. Si una vasija era valiosa pero el precio ofrecido era poco, pensando: «Tomémosla dando cualquier cosa», no la tomaban. Pensando: «Es un comerciante justo, cuida de sus padres y sirve al Buda Completamente Iluminado; incurriríamos en mucho desmérito», regresaban y traían el precio justo. Si, por el contrario, la vasija era de poco valor pero el precio traído era alto, pensando: «Es un comerciante justo, esto será un mérito para nosotros», guardaban el precio tal como lo habían traído, como si fueran los dueños de la casa, y se marchaban. Ante la pregunta: «¿Por qué alguien con tales virtudes no se ordena?», el Maestro, cerrando el camino a la duda del rey, dijo: «Mantiene a sus padres ciegos y ancianos». ๒๘๙. โก นุ โขติ กุหึ นุ โข. กุมฺภิยาติ อุกฺขลิโต. ปริโยคาติ สูปภาชนโต. ปริภุญฺชาติ ภุญฺช. กสฺมา ปเนเต เอวํ วทนฺติ? ฆฏิกาโร กิร ภตฺตํ ปจิตฺวา สูปํ สมฺปาเทตฺวา มาตาปิตโร โภเชตฺวา สยมฺปิ ภุญฺชิตฺวา ภควโต วฑฺฒมานกํ ภตฺตสูปํ ปฏฺฐเปตฺวา อาสนํ ปญฺญเปตฺวา อาธารกํ อุปฏฺฐเปตฺวา อุทกํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา มาตาปิตูนํ สญฺญํ ทตฺวา อรญฺญํ คจฺฉติ. ตสฺมา เอวํ วทนฺติ. อภิวิสฺสตฺโถติ [Pg.198] อติวิสฺสตฺโถ. ปีติสุขํ น วิชหตีติ น นิรนฺตรํ วิชหติ, อถ โข รตฺติภาเค วา ทิวสภาเค วา คาเม วา อรญฺเญ วา ยสฺมึ ยสฺมึ ขเณ – ‘‘สเทวเก นาม โลเก อคฺคปุคฺคโล มยฺหํ เคหํ ปวิสิตฺวา สหตฺเถน อามิสํ คเหตฺวา ปริภุญฺชติ, ลาภา วต เม’’ติ อนุสฺสรติ, ตสฺมึ ตสฺมึ ขเณ ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชติ. ตํ สนฺธาย เอวํ วุตฺตํ. 289. «Ko nu kho» significa «¿A dónde habrá ido?». «Kumbhiyā» se refiere a la olla de arroz. «Pariyogā» se refiere al recipiente de la sopa. «Paribhuñja» significa «coma». ¿Por qué dicen esto los padres? Se cuenta que Ghaṭikāra, tras cocinar el arroz y preparar la sopa, alimentar a sus padres y comer él mismo, disponía una porción de comida para el Bienaventurado, preparaba el asiento, colocaba el soporte del cuenco y el agua, y tras dar una señal a sus padres, se marchaba al bosque. Por eso ellos hablan así. «Abhivissattho» significa «extremadamente familiarizado o con plena confianza». «No abandona la felicidad del rapto (pītisukha)» significa que no la abandona de manera continua; más bien, ya sea de noche o de día, en la aldea o en el bosque, en cualquier momento en que recuerda: «En este mundo con sus deidades, la Persona Suprema ha entrado en mi hogar y con Su propia mano ha tomado y consumido el alimento; ¡qué gran ganancia para mí!», en ese preciso instante surge el rapto de cinco clases. A eso se refiere lo dicho. ๒๙๐. กโฬปิยาติ ปจฺฉิโต. กึ ปน ภควา เอวมกาสีติ. ปจฺจโย ธมฺมิโก, ภิกฺขูนํ ปตฺเต ภตฺตสทิโส, ตสฺมา เอวมกาสิ. สิกฺขาปทปญฺญตฺติปิ จ สาวกานํเยว โหติ, พุทฺธานํ สิกฺขาปทเวลา นาม นตฺถิ. ยถา หิ รญฺโญ อุยฺยาเน ปุปฺผผลานิ โหนฺติ, อญฺเญสํ ตานิ คณฺหนฺตานํ นิคฺคหํ กโรนฺติ, ราชา ยถารุจิยา ปริภุญฺชติ, เอวํสมฺปทเมตํ. ปรสมุทฺทวาสีเถรา ปน ‘‘เทวตา กิร ปฏิคฺคเหตฺวา อทํสู’’ติ วทนฺติ. 290. «Kaḷopiyā» significa «del cesto». ¿Por qué el Bienaventurado actuó así (comiendo sin que se le ofreciera formalmente)? Porque era un requisito lícito, similar al alimento ya depositado en el cuenco de los monjes; por eso lo hizo. Además, el establecimiento de las reglas de disciplina (sikkhāpada) es solo para los discípulos; para los Budas no existe tal límite en las reglas. Así como en el jardín de un rey hay flores y frutos, y se castiga a otros que los toman, pero el rey los consume según su deseo; así debe entenderse este ejemplo. No obstante, los maestros de la otra orilla del océano (Sri Lanka) dicen: «Se cuenta que las deidades, tras recibirlos, se los ofrecieron». ๒๙๑. หรถ, ภนฺเต, หรถ ภทฺรมุขาติ อมฺหากํ ปุตฺโต ‘‘กุหึ คโตสี’’ติ วุตฺเต – ‘‘ทสพลสฺส สนฺติก’’นฺติ วทติ, กุหึ นุ โข คจฺฉติ, สตฺถุ วสนฏฺฐานสฺส โอวสฺสกภาวมฺปิ น ชานาตีติ ปุตฺเต อปราธสญฺญิโน คหเณ ตุฏฺฐจิตฺตา เอวมาหํสุ. 291. «Llévenselo, venerables señores, llévenselo, honorables señores»: cuando se les preguntaba «¿A dónde ha ido nuestro hijo?», ellos respondían: «A la presencia del Poseedor de los Diez Poderes». Al preguntarse a dónde iría su hijo y pensando que él no sabía que el lugar donde residía el Maestro estaba expuesto a la lluvia, los padres, con el corazón lleno de gozo por el retiro de la paja de su techo, hablaron de esa manera. เตมาสํ อากาสจฺฉทนํ อฏฺฐาสีติ ภควา กิร จตุนฺนํ วสฺสิกานํ มาสานํ เอกํ มาสํ อติกฺกมิตฺวา ติณํ อาหราเปสิ, ตสฺมา เอวมาห. อยํ ปเนตฺถ ปทตฺโถ – อากาสํ ฉทนมสฺสาติ อากาสจฺฉทนํ. น เทโวติวสฺสีติ เกวลํ นาติวสฺสิ, ยถา ปเนตฺถ ปกติยา จ นิพฺพโกสสฺส อุทกปาตฏฺฐานพฺภนฺตเร เอกมฺปิ อุทกพินฺทุ นาติวสฺสิ, เอวํ ฆนฉทนเคหพฺภนฺตเร วิย น วาตาตปาปิ อาพาธํ อกํสุ, ปกติยา อุตุผรณเมว อโหสิ. อปรภาเค ตสฺมึ นิคเม ฉฑฺฑิเตปิ ตํ ฐานํ อโนวสฺสกเมว อโหสิ. มนุสฺสา กมฺมํ กโรนฺตา เทเว วสฺสนฺเต ตตฺถ สาฏเก ฐเปตฺวา กมฺมํ กโรนฺติ. ยาว กปฺปุฏฺฐานา ตํ ฐานํ ตาทิสเมว ภวิสฺสติ. ตญฺจ โข ปน น ตถาคตสฺส อิทฺธานุภาเวน, เตสํเยว ปน คุณสมฺปตฺติยา. เตสญฺหิ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ กตฺถ น ลเภยฺย, อมฺหากํ นาม ทฺวินฺนํ อนฺธกานํ นิเวสนํ อุตฺติณํ กาเรสี’’ติ น ตปฺปจฺจยา โทมนสฺสํ อุทปาทิ – ‘‘สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคโล อมฺหากํ [Pg.199] นิเวสนา ติณํ อาหราเปตฺวา คนฺธกุฏึ ฉาทาเปสี’’ติ ปน เตสํ อนปฺปกํ พลวโสมนสฺสํ อุทปาทิ. อิติ เตสํเยว คุณสมฺปตฺติยา อิทํ ปาฏิหาริยํ ชาตนฺติ เวทิตพฺพํ. «Permaneció durante tres meses con el cielo por techo»: se dice que el Bienaventurado, tras haber pasado un mes de los cuatro meses de la estación de lluvias, hizo traer la paja; por eso se dijo así. El significado de los términos aquí es: «ākāsacchadana» es aquello que tiene al espacio (cielo) como techo. «No llovió» significa que no solo no llovió en exceso, sino que, así como por naturaleza no caía ni una gota de agua dentro del área de goteo de los aleros, del mismo modo, ni el viento ni el calor del sol causaron molestia alguna, como si estuvieran dentro de una casa de techo grueso; por naturaleza, solo se sentía la temperatura ambiental. Incluso tiempo después, cuando esa aldea fue abandonada, ese lugar permaneció sin que le afectara la lluvia. La gente, al realizar sus labores bajo la lluvia, dejaba allí sus mantos y trabajaba. Hasta el fin del eón, ese lugar permanecerá con esa misma naturaleza. Y esto no sucedió por el poder sobrenatural del Tathāgata, sino por la perfección de las virtudes de esos padres. Pues para ellos, lejos de surgir pesadumbre (domanassa) por el hecho de que «el Buda Completamente Iluminado mandara a quitar la paja del hogar de dos ciegos como nosotros», surgió en cambio un inmenso y poderoso gozo (somanassa) al pensar: «La Persona Suprema en el mundo con sus deidades ha hecho traer la paja de nuestra casa para cubrir Su pabellón perfumado (gandhakuṭi)». Así, debe entenderse que este milagro ocurrió debido a la perfección de las virtudes de ellos mismos. ๒๙๒. ตณฺฑุลวาหสตานีติ เอตฺถ ทฺเว สกฏานิ เอโก วาโหติ เวทิตพฺโพ. ตทุปิยญฺจ สูเปยฺยนฺติ สูปตฺถาย ตทนุรูปํ เตลผาณิตาทึ. วีสติภิกฺขุสหสฺสสฺส เตมาสตฺถาย ภตฺตํ ภวิสฺสตีติ กิร สญฺญาย ราชา เอตฺตกํ เปเสสิ. อลํ เม รญฺโญว โหตูติ กสฺมา ปฏิกฺขิปิ? อธิคตอปฺปิจฺฉตาย. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘นาหํ รญฺญา ทิฏฺฐปุพฺโพ, กถํ นุ โข เปเสสี’’ติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา พาราณสึ คโต, อทฺธา โส รญฺโญ วสฺสาวาสํ ยาจิยมาโน มยฺหํ ปฏิญฺญาตภาวํ อาโรเจตฺวา มม คุณกถํ กเถสิ, คุณกถาย ลทฺธลาโภ ปน นเฏน นจฺจิตฺวา ลทฺธํ วิย คายเกน คายิตฺวา ลทฺธํ วิย จ โหติ. กึ มยฺหํ อิมินา, กมฺมํ กตฺวา อุปฺปนฺเนน มาตาปิตูนมฺปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสปิ อุปฏฺฐานํ สกฺกา กาตุ’’นฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 292. En el pasaje 'taṇḍulavāhasatāni', debe entenderse que una carga de dos carretas constituye un 'vāha'. 'Tadupiyañca sūpeyyan' se refiere a lo que es adecuado como acompañamiento para el arroz, tales como aceite, melaza y otros ingredientes similares. Se dice que el rey [Kikī] envió tal cantidad con la convicción de que 'esto será el alimento para veinte mil monjes durante los tres meses del retiro de lluvias'. ¿Por qué lo rechazó [Ghaṭikāra]? Debido a la cualidad de pocos deseos (appicchatā) que había alcanzado. Se dice que pensó: 'El rey nunca me ha visto antes, ¿por qué me ha enviado esto?'. Luego reflexionó: 'El Maestro ha ido a Benarés; ciertamente, al ser invitado por el rey a pasar el retiro de lluvias, Él le informó sobre mi compromiso y habló de mis virtudes. Las ganancias obtenidas mediante el elogio de las virtudes de uno son como lo que obtiene un actor al bailar o un cantante al cantar. ¿De qué me sirve esto? Es posible cuidar de mis padres y servir al Buda Completamente Iluminado con lo que obtengo realizando mi propio trabajo [de alfarero]'. El resto del texto es claro en todo lugar. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el comentario al Majjhima Nikāya. ฆฏิการสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación del Ghaṭikāra Sutta. ๒. รฏฺฐปาลสุตฺตวณฺณนา 2. Explicación del Raṭṭhapāla Sutta. ๒๙๓. เอวํ เม สุตนฺติ รฏฺฐปาลสุตฺตํ. ตตฺถ ถุลฺลโกฏฺฐิกนฺติ ถุลฺลโกฏฺฐํ ปริปุณฺณโกฏฺฐาคารํ. โส กิร ชนปโท นิจฺจสสฺโส สทา พีชภณฺฑํ นิกฺขมติ, ขลภณฺฑํ ปวิสติ. เตน ตสฺมึ นิคเม โกฏฺฐา นิจฺจปูราว โหนฺติ. ตสฺมา โส ถุลฺลโกฏฺฐิกนฺเตว สงฺขํ คโต. 293. 'Evaṃ me sutaṃ' marca el inicio del Raṭṭhapāla Sutta. Allí, 'Thullakoṭṭhika' significa 'graneros robustos', es decir, almacenes llenos. Se dice que esa región tenía cosechas permanentes; constantemente salían las semillas para la siembra y entraba el grano trillado de las eras a los graneros. Por ello, en esa aldea, los graneros siempre estaban llenos. Debido a esto, se la conoció con el nombre de Thullakoṭṭhika. ๒๙๔. รฏฺฐปาโลติ กสฺมา รฏฺฐปาโล? ภินฺนํ รฏฺฐํ สนฺธาเรตุํ ปาเลตุํ สมตฺโถติ รฏฺฐปาโล. กทา ปนสฺเสตํ นามํ อุปฺปนฺนนฺติ. ปทุมุตฺตรสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล. อิโต หิ ปุพฺเพ สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก วสฺสสตสหสฺสายุเกสุ มนุสฺเสสุ ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา อุปฺปชฺชิตฺวา ภิกฺขุสตสหสฺสปริวาโร [Pg.200] โลกหิตาย จาริกํ จริ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – 294. ¿Por qué 'Raṭṭhapāla'? Es 'Raṭṭhapāla' (Protector del Reino) porque es capaz de sostener y proteger un reino en decadencia. ¿Cuándo surgió este nombre para él? En la época del Buda Completamente Iluminado Padumuttara. Hace cien mil eones, cuando los seres humanos tenían una longevidad de cien mil años, el Maestro llamado Padumuttara apareció en el mundo y, rodeado de cien mil monjes, recorrió las tierras por el bienestar del mundo. Refiriéndose a Él, se dice: ‘‘นครํ หํสวตี นาม, อานนฺโท นาม ขตฺติโย; สุชาตา นาม ชนิกา, ปทุมุตฺตรสฺส สตฺถุโน’’ติ. (พุ. วํ. ๑๒.๑๙); 'La ciudad se llamaba Haṃsavatī, el guerrero Ānanda era el padre; Sujātā era la madre del Maestro Padumuttara'. ปทุมุตฺตเร ปน อนุปฺปนฺเน เอว หํสวติยา ทฺเว กุฏุมฺพิกา สทฺธา ปสนฺนา กปณทฺธิกยาจกาทีนํ ทานํ ปฏฺฐปยึสุ. ตทา ปพฺพตวาสิโน ปญฺจสตา ตาปสา หํสวตึ อนุปฺปตฺตา. เต ทฺเวปิ ชนา ตาปสคณํ มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. ตาปสา กิญฺจิกาลํ วสิตฺวา ปพฺพตปาทเมว คตา. ทฺเว สงฺฆตฺเถรา โอหียึสุ. ตทา เตสํ เต ยาวชีวํ อุปฏฺฐานํ อกํสุ. ตาปเสสุ ภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ กโรนฺเตสุ เอโก สกฺกภวนสฺส วณฺณํ กเถสิ, เอโก ภูมินฺธรนาคราชภวนสฺส. Antes de que Padumuttara apareciera, en Haṃsavatī había dos hacendados llenos de fe y devoción que establecieron donaciones para los pobres, viajeros y mendigos. En aquel tiempo, quinientos ascetas que vivían en las montañas llegaron a Haṃsavatī. Aquellas dos personas dividieron al grupo de ascetas y los atendieron [con doscientos cincuenta cada uno]. Tras residir allí por un tiempo, los ascetas regresaron a las faldas de las montañas. Dos ancianos de la orden se quedaron. Entonces, ellos los atendieron por el resto de sus vidas. Mientras los ascetas, después de comer, expresaban su regocijo (anumodana), uno describió la gloria de la morada de Sakka y el otro la morada del rey naga Bhūmindhara. กุฏุมฺพิเกสุ เอโก สกฺกภวนํ ปตฺถนํ กตฺวา สกฺโก หุตฺวา นิพฺพตฺโต, เอโก นาคภวเน ปาลิตนาคราชา นาม. ตํ สกฺโก อตฺตโน อุปฏฺฐานํ อาคตํ ทิสฺวา นาคโยนิยํ อภิรมสีติ ปุจฺฉิ. โส นาภิรมามีติ อาห. เตน หิ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ทานํ ทตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน ปตฺถนํ กโรหิ, อุโภ สุขํ วสิสฺสามาติ. นาคราชา สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา ภิกฺขุสตสหสฺสปริวารสฺส ภควโต สตฺตาหํ มหาทานํ ททมาโน ปทุมุตฺตรสฺส ทสพลสฺส ปุตฺตํ อุปเรวตํ นาม สามเณรํ ทิสฺวา สตฺตเม ทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทิพฺพวตฺถานิ ทตฺวา สามเณรสฺส ฐานนฺตรํ ปตฺเถสิ. ภควา อนาคตํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อนาคเต โคตมสฺส นาม พุทฺธสฺส ปุตฺโต ราหุลกุมาโร ภวิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ‘‘สมิชฺฌิสฺสติ เต ปตฺถนา’’ติ กเถสิ. นาคราชา ตมตฺถํ สกฺกสฺส กเถสิ. สกฺโก ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตเถว สตฺตาหํ ทานํ ทตฺวา ภินฺนํ รฏฺฐํ สนฺธาเรตุํ ปาเลตุํ สมตฺถกุเล นิพฺพตฺติตฺวา สทฺธาปพฺพชิตํ รฏฺฐปาลํ นาม กุลปุตฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อหมฺปิ อนาคเต โลกสฺมึ ตุมฺหาทิเส พุทฺเธ อุปฺปนฺเน ภินฺนํ รฏฺฐํ สนฺธาเรตุํ ปาเลตุํ สมตฺถกุเล นิพฺพตฺติตฺวา อยํ กุลปุตฺโต วิย สทฺธาปพฺพชิโต รฏฺฐปาโล นาม ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนมกาสิ. สตฺถา สมิชฺฌนกภาวํ ญตฺวา อิมํ คาถมาห – Entre los hacendados, uno hizo una aspiración por la morada de Sakka y renació como Sakka; el otro renació en el reino naga como el rey naga llamado Pālita. Sakka, al ver que Pālita venía a servirle, le preguntó: '¿Te deleitas en el nacimiento naga?'. Él respondió: 'No me deleito'. Sakka dijo: 'Entonces, ofrece donaciones al Bienaventurado Padumuttara y haz una aspiración por este lugar; así ambos viviremos felices'. El rey naga invitó al Maestro y, mientras ofrecía una gran donación durante siete días al Bienaventurado rodeado de cien mil monjes, vio al novicio llamado Uparevata, hijo del Poseedor de las Diez Fuerzas, Padumuttara. En el séptimo día, tras ofrecer vestiduras divinas a la comunidad monástica encabezada por el Buda, aspiró al rango de ese novicio. El Bienaventurado, observando el futuro, vio que 'en el futuro habrá un príncipe llamado Rāhula, hijo del Buda llamado Gotama', y le dijo: 'Tu aspiración se cumplirá'. El rey naga le contó esto a Sakka. Sakka, al oír sus palabras, del mismo modo ofreció donaciones durante siete días y, viendo a un hijo de buena familia llamado Raṭṭhapāla que había renunciado por fe y que era capaz de sostener y proteger un reino en decadencia, hizo la aspiración: 'Que yo también, en el futuro, cuando aparezcan en el mundo Budas como Vos, renaciendo en una familia capaz de sostener y proteger un reino en decadencia, pueda renunciar por fe y ser un Raṭṭhapāla como este hijo de buena familia'. El Maestro, sabiendo que se cumpliría, pronunció esta estrofa: ‘‘สราชิกํ [Pg.201] จาตุวณฺณํ, โปเสตุํ ยํ ปโหสฺสติ; รฏฺฐปาลกุลํ นาม, ตตฺถ ชายิสฺสเต อย’’นฺติ. – 'Aquel que será capaz de sustentar a las cuatro castas junto con el rey; en esa familia llamada Raṭṭhapāla, él nacerá'. เอวํ ปทุมุตฺตรสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ตสฺเสตํ นามํ อุปฺปนฺนนฺติ เวทิตพฺพํ. Debe entenderse que así fue como surgió este nombre para él en la época del Buda Completamente Iluminado Padumuttara. เอตทโหสีติ กึ อโหสิ? ยถา ยถา โขติอาทิ. ตตฺรายํ สงฺเขปกถา – อหํ โข เยน เยน การเณน ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, เตน เตน เม อุปปริกฺขโต เอวํ โหติ – ‘‘ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกทิวสมฺปิ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ จริตพฺพํ, เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลีนํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ, สงฺขลิขิตํ วิลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ กตฺวา จริตพฺพํ, นยิทํ สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ, ยํนูนาหํ เกสญฺจ มสฺสุญฺจ โอหาเรตฺวา กาสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’’นฺติ. ¿Qué fue 'esto que pensó'? 'Yathā yathā kho', etc. Aquí está el resumen: Por la razón que sea que comprendo el Dhamma enseñado por el Bendito, a través de mi reflexión me parece así: 'Esta vida santa del triple entrenamiento debe practicarse perfectamente íntegra, sin quebrarse ni un solo día hasta el último pensamiento; debe practicarse con absoluta pureza, sin mancha de impurezas ni un solo día hasta el último pensamiento, semejante a una caracola pulida, limpia y brillante. No es fácil para quien reside en un hogar, viviendo en medio de la casa, practicar esta vida santa en su total plenitud... Por lo tanto, sería bueno que me afeitara el cabello y la barba, me vistiera con las túnicas azafrán —apropiadas para quienes llevan la vida santa— y, saliendo del hogar, me ordenara en la vida sin hogar'. อจิรปกฺกนฺเตสุ ถุลฺลโกฏฺฐิเกสุ พฺราหฺมณคหปติเกสุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ รฏฺฐปาโล อนุฏฺฐิเตสุ เตสุ น ภควนฺตํ ปพฺพชฺชํ ยาจิ. กสฺมา? ตตฺถสฺส พหู ญาติสาโลหิตา มิตฺตามจฺจา สนฺติ, เต – ‘‘ตฺวํ มาตาปิตูนํ เอกปุตฺตโก, น ลพฺภา ตยา ปพฺพชิตุ’’นฺติ พาหายมฺปิ คเหตฺวา อากฑฺเฒยฺยุํ, ตโต ปพฺพชฺชาย อนฺตราโย ภวิสฺสตีติ สเหว ปริสาย อุฏฺฐหิตฺวา โถกํ คนฺตฺวา ปุน เกนจิ สรีรกิจฺจเลเสน นิวตฺติตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข รฏฺฐปาโล กุลปุตฺโต อจิรปกฺกนฺเตสุ ถุลฺลโกฏฺฐิเกสุ…เป… ปพฺพาเชตุ มํ ภควา’’ติ. ภควา ปน ยสฺมา ราหุลกุมารสฺส ปพฺพชิตโต ปภุติ มาตาปิตูหิ อนนุญฺญาตํ ปุตฺตํ น ปพฺพาเชติ, ตสฺมา นํ ปุจฺฉิ อนุญฺญาโตสิ ปน ตฺวํ, รฏฺฐปาล, มาตาปิตูหิ…เป… ปพฺพชฺชายาติ. Sobre 'una vez que los brahmanes y jefes de hogar de Thullakoṭṭhita se hubieron marchado, se acercó al Bendito': Raṭṭhapāla no pidió la ordenación mientras ellos aún estaban allí. ¿Por qué? Porque allí había muchos de sus parientes sanguíneos, amigos y compañeros; ellos podrían haberlo agarrado por los brazos y arrastrado, diciendo: 'Eres el único hijo de tus padres, no se te permite ordenarte', y así habría un obstáculo para su ordenación. Por eso, se levantó junto con la multitud, caminó un poco y luego, regresando bajo el pretexto de alguna necesidad personal, se acercó al Bendito y pidió la ordenación. Por eso se dijo: 'Entonces el noble joven Raṭṭhapāla, poco después de que se marcharan los de Thullakoṭṭhita... que el Bendito me ordene'. El Bendito, sin embargo, desde la ordenación del príncipe Rāhula, no ordena a un hijo que no tenga el permiso de sus padres; por lo tanto, le preguntó: '¿Tienes el permiso de tus padres, Raṭṭhapāla, para la ordenación?'. ๒๙๕. อมฺมตาตาติ เอตฺถ อมฺมาติ มาตรํ อาลปติ, ตาตาติ ปิตรํ. เอกปุตฺตโกติ เอโกว ปุตฺตโก, อญฺโญ โกจิ เชฏฺโฐ วา กนิฏฺโฐ วา นตฺถิ. เอตฺถ จ เอกปุตฺโตติ วตฺตพฺเพ อนุกมฺปาวเสน เอกปุตฺตโกติ วุตฺตํ. ปิโยติ ปีติชนโก. มนาโปติ มนวฑฺฒนโก. สุเขธิโตติ [Pg.202] สุเขน เอธิโต, สุขสํวฑฺฒิโตติ อตฺโถ. สุขปริภโตติ สุเขน ปริภโต, ชาตกาลโต ปภุติ ธาตีหิ องฺกโต องฺกํ อาหริตฺวา ธาริยมาโน อสฺสกรถกาทีหิ พาลกีฬนเกหิ กีฬยมาโน สาทุรสโภชนํ โภชยมาโน สุเขน ปริหโฏ. น ตฺวํ, ตาต รฏฺฐปาล, กสฺสจิ ทุกฺขสฺส ชานาสีติ ตฺวํ, ตาต รฏฺฐปาล อปฺปมตฺตกมฺปิ กลภาคํ ทุกฺขสฺส น ชานาสิ น สรสีติ อตฺโถ. มรเณนปิ เต มยํ อกามกา วินา ภวิสฺสามาติ สเจปิ ตว อมฺเหสุ ชีวมาเนสุ มรณํ ภเวยฺย, เตน เต มรเณนปิ มยํ อกามกา อนิจฺฉกา น อตฺตโน รุจิยา วินา ภวิสฺสาม, ตยา วิโยคํ ปาปุณิสฺสามาติ อตฺโถ. กึ ปน มยํ ตนฺติ เอวํ สนฺเต กึ ปน กึ นาม ตํ การณํ, เยน มยํ ตํ ชีวนฺตํ อนุชานิสฺสาม. อถ วา กึ ปน มยํ ตนฺติ เกน ปน การเณน มยํ ตํ ชีวนฺตํ อนุชานิสฺสามาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. 295. En 'Ammatātā', 'ammā' se dirige a la madre y 'tātā' al padre. 'Ekaputtako' significa que es el único hijo; no hay ningún hermano mayor ni menor. Aquí, donde debería decirse 'ekaputto', se usa 'ekaputtako' por afecto. 'Piyo' significa que genera alegría. 'Manāpo' significa que deleita el corazón. 'Sukhedhito' significa crecido en la felicidad, es decir, criado con comodidad. 'Sukhaparibhato' significa cuidado con comodidad; desde el momento de su nacimiento, las niñeras lo llevaron de un regazo a otro, haciéndolo jugar con juguetes infantiles como caballos y carros de madera, alimentándolo con manjares de buen sabor, siendo así sostenido con bienestar. 'Tú, querido Raṭṭhapāla, no conoces ningún sufrimiento' significa: 'Tú, querido Raṭṭhapāla, no conoces ni has experimentado ni la más mínima parte de sufrimiento'. 'Incluso por la muerte nos separaríamos de ti contra nuestra voluntad' significa: 'Incluso si tu muerte ocurriera mientras nosotros aún vivimos, por esa muerte nos separaríamos de ti sin desearlo, no por nuestra voluntad, sino llegando a la separación de ti, nuestro amado hijo'. '¿Cómo, pues, nosotros (te daríamos permiso)?' significa: siendo así, ¿cuál podría ser la razón por la que te daríamos permiso estando vivo? O bien, ¿por qué razón te permitiríamos (ordenarte) mientras aún estás vivo? Así debe entenderse el significado aquí. ๒๙๖. ตตฺเถวาติ ยตฺถ นํ ฐิตํ มาตาปิตโร นานุชานึสุ, ตตฺเถว ฐาเน. อนนฺตรหิตายาติ เกนจิ อตฺถรเณน อนตฺถตาย. ปริจาเรหีติ คนฺธพฺพนฏนาฏกาทีนิ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ตตฺถ สหายเกหิ สทฺธึ ยถาสุขํ อินฺทฺริยานิ จาเรหิ สญฺจาเรหิ, อิโต จิโต จ อุปเนหีติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ปริจาเรหีติ คนฺธพฺพนฏนาฏกาทีนิ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา สหายเกหิ สทฺธึ ลฬ อุปลฬ รม, กีฬสฺสูติปิ วุตฺตํ โหติ. กาเม ปริภุญฺชนฺโตติ อตฺตโน ปุตฺตทาเรหิ สทฺธึ โภเค ภุญฺชนฺโต. ปุญฺญานิ กโรนฺโตติ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ อารพฺภ ทานปฺปทานาทีนิ สุคติมคฺคสํโสธกานิ กุสลกมฺมานิ กโรนฺโต. ตุณฺหี อโหสีติ กถานุปฺปพนฺธวิจฺเฉทนตฺถํ นิราลาปสลฺลาโป อโหสิ. 296. 'Allí mismo' significa en el mismo lugar donde estaba cuando sus padres le negaron el permiso. 'En el suelo (sin nada)' significa en la tierra no cubierta por ninguna alfombra o estera. 'Disfruta' significa habiendo dispuesto músicos, bailarines y actores, junto con tus amigos, permite que tus sentidos se deleiten según tu deseo, moviéndolos de aquí para allá. O bien, 'disfruta' significa que, habiendo dispuesto músicos, bailarines y actores, junto con tus amigos, retoza, diviértete, goza y juega. 'Disfrutando de los placeres' significa gozando de las riquezas junto con su esposa e hijos. 'Haciendo méritos' significa realizando actos meritorios que purifican el camino hacia los mundos celestiales, como dar limosnas y otras ofrendas, tomando como objeto al Buddha, al Dhamma y al Sangha. 'Permaneció en silencio' significa que, para cortar la continuidad de la conversación, se quedó sin responder ni entablar diálogo. อถสฺส มาตาปิตโร ติกฺขตฺตุํ วตฺวา ปฏิวจนมฺปิ อลภมานา สหายเก ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘เอส โว สหายโก ปพฺพชิตุกาโม, นิวาเรถ น’’นฺติ อาหํสุ. เตปิ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ติกฺขตฺตุํ อโวจุํ, เตสมฺปิ ตุณฺหี อโหสิ. เตน วุตฺตํ – อถ โข รฏฺฐปาลสฺส กุลปุตฺตสฺส สหายกา…เป… ตุณฺหี อโหสีติ. อถสฺส สหายกานํ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สเจ อยํ ปพฺพชฺชํ อลภมาโน มริสฺสติ, น โกจิ คุโณ [Pg.203] ลพฺภติ. ปพฺพชิตํ ปน นํ มาตาปิตโรปิ กาเลน กาลํ ปสฺสิสฺสนฺติ, มยมฺปิ ปสฺสิสฺสาม, ปพฺพชฺชาปิ จ นาเมสา ภาริยา, ทิวเส ทิวเส มตฺติกาปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑาย จริตพฺพํ, เอกเสยฺยํ เอกภตฺตํ พฺรหฺมจริยํ อติทุกฺกรํ, อยญฺจ สุขุมาโล นาคริกชาติโย, โส ตํ จริตุํ อสกฺโกนฺโต ปุน อิเธว อาคมิสฺสติ, หนฺทสฺส มาตาปิตโร อนุชานาเปสฺสามา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. มาตาปิตโรปิ นํ ‘‘ปพฺพชิเตน จ ปน เต มาตาปิตโร อุทฺทสฺเสตพฺพา’’ติ อิมํ กติกํ กตฺวา อนุชานึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข รฏฺฐปาลสฺส กุลปุตฺตสฺส สหายกา เยน รฏฺฐปาลสฺส กุลปุตฺตสฺส มาตาปิตโร…เป… อนุญฺญาโตสิ มาตาปิตูหิ…เป… อุทฺทสฺเสตพฺพา’’ติ. ตตฺถ อุทฺทสฺเสตพฺพาติ อุทฺธํ ทสฺเสตพฺพา, ยถา ตํ กาเลน กาลํ ปสฺสนฺติ, เอวํ อาคนฺตฺวา อตฺตานํ ทสฺเสตพฺพา. Entonces, sus padres, habiendo hablado tres veces y no obteniendo respuesta, hicieron llamar a sus amigos y les dijeron: "Este amigo vuestro, Raṭṭhapāla, desea renunciar a la vida mundana; impedídselo". Ellos también se acercaron a él y le hablaron tres veces, pero él permaneció en silencio. Por eso se dice: "Entonces los amigos del noble hijo Raṭṭhapāla... permanecieron en silencio". Entonces, tras hablarle tres veces, sus amigos pensaron: "Si este joven no obtiene la renuncia y muere, no se obtendrá ningún beneficio. Pero si renuncia, sus padres podrán verlo de vez en cuando, y nosotros también. Además, esta vida de renuncia es pesada: cada día hay que llevar un cuenco de arcilla y mendigar comida; dormir solo, comer una sola vez y practicar la vida santa es sumamente difícil. Y él es delicado, nacido en una familia de la ciudad. Si no es capaz de llevar esa vida, regresará de nuevo aquí mismo. ¡Vamos! Hagamos que sus padres le den permiso". Ellos lo hicieron así. Los padres le dieron permiso con la condición: "Incluso como renunciante, debes mostrarte ante tus padres". Por eso se dice: "Entonces los amigos del noble hijo Raṭṭhapāla se dirigieron a donde estaban los padres... has sido autorizado por tus padres... debes mostrarte". En ese contexto, "debes mostrarte" (uddassetabbā) significa que debe dejarse ver más tarde; de tal modo que ellos lo vean de vez en cuando, así debe venir y mostrarse a sí mismo. ๒๙๙. พลํ คเหตฺวาติ สปฺปายโภชนานิ ภุญฺชนฺโต อุจฺฉาทนาทีหิ จ กายํ ปริหรนฺโต กายพลํ ชเนตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา อสฺสุมุขํ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… ปพฺพาเชตุ มํ, ภนฺเต, ภควาติ. ภควา สมีเป ฐิตํ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘เตน หิ ภิกฺขุ รฏฺฐปาลํ ปพฺพาเชหิ เจว อุปสมฺปาเทหิ จา’’ติ. สาธุ, ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ปฏิสฺสุตฺวา รฏฺฐปาลํ กุลปุตฺตํ ชินทตฺติยํ สทฺธิวิหาริกํ ลทฺธา ปพฺพาเชสิ เจว อุปสมฺปาเทสิ จ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อลตฺถ โข รฏฺฐปาโล กุลปุตฺโต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปท’’นฺติ. 299. "Recuperando sus fuerzas" significa que, al consumir alimentos adecuados y cuidar su cuerpo con baños y otras atenciones, generó fuerza física; entonces, rindiendo homenaje a sus padres y dejando atrás a su círculo de parientes con rostros cubiertos de lágrimas, se dirigió a donde estaba el Bienaventurado y le dijo: "Señor, que el Bienaventurado me conceda la renuncia". El Bienaventurado se dirigió a un monje que estaba cerca: "En ese caso, monje, otorga a Raṭṭhapāla la renuncia y la ordenación completa". "Está bien, Señor", respondió aquel monje al Bienaventurado y, habiendo recibido al noble hijo Raṭṭhapāla como discípulo entregado por el Conquistador, le otorgó la renuncia y la ordenación completa. Por eso se dice: "El noble hijo Raṭṭhapāla obtuvo la renuncia y la ordenación completa en presencia del Bienaventurado". ปหิตตฺโต วิหรนฺโตติ ทฺวาทส สํวจฺฉรานิ เอวํ วิหรนฺโต. เนยฺยปุคฺคโล หิ อยมายสฺมา, ตสฺมา ปุญฺญวา อภินีหารสมฺปนฺโนปิ สมาโน ‘‘อชฺช อชฺเชว อรหตฺต’’นฺติ สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ ทฺวาทสเม วสฺเส อรหตฺตํ ปาปุณิ. "Viviendo con la mente firme" se refiere a vivir de esa manera, alejado de la compañía y con diligencia durante doce años. Pues este venerable era una persona de entrenamiento gradual (neyyapuggalo); por lo tanto, aunque poseía méritos y estaba dotado de una resolución perfecta, pensando "hoy mismo alcanzaré el estado de Arhat" mientras practicaba el Dhamma del monje, alcanzó el estado de Arhat en el duodécimo año. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ มยฺหํ มาตาปิตโร ปพฺพชฺชํ อนุชานมานา – ‘‘ตยา กาเลน กาลํ อาคนฺตฺวา อมฺหากํ ทสฺสนํ ทาตพฺพ’’นฺติ วตฺวา อนุชานึสุ, ทุกฺกรการิกา โข ปน มาตาปิตโร, อหญฺจ เยนชฺฌาสเยน ปพฺพชิโต, โส เม มตฺถกํ ปตฺโต, อิทานิ ภควนฺตํ อาปุจฺฉิตฺวา อตฺตานํ [Pg.204] มาตาปิตูนํ ทสฺเสสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อาปุจฺฉิตุกาโม อุปสงฺกมิ. มนสากาสีติ ‘‘กึ นุ โข รฏฺฐปาเล คเต โกจิ อุปทฺทโว ภวิสฺสตี’’ติ มนสิ อกาสิ. ตโต ‘‘ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘สกฺขิสฺสติ นุ โข รฏฺฐปาโล ตํ มทฺทิตุ’’นฺติ โอโลเกนฺโต ตสฺส อรหตฺตสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘สกฺขิสฺสตี’’ติ อญฺญาสิ. เตน วุตฺตํ – ยถา ภควา อญฺญาสิ…เป… กาลํ มญฺญสีติ. "Se acercó a donde estaba el Bienaventurado" significa: "Mis padres me permitieron la renuncia diciendo: 'Debes venir de vez en cuando a visitarnos'; ciertamente, los padres realizan lo que es difícil de hacer. El propósito por el cual renuncié ha llegado a su culminación; ahora, habiendo pedido permiso al Bienaventurado, me mostraré ante mis padres". Con este pensamiento, se acercó deseando pedir permiso. "Consideró en su mente" significa que el Buda pensó: "¿Habrá algún peligro si Raṭṭhapāla se marcha?". Entonces, sabiendo que habría peligros, observó si Raṭṭhapāla sería capaz de vencerlos; al ver su logro del estado de Arhat, supo que sería capaz. Por eso se dice: "Tal como el Bienaventurado supo... haz lo que consideres oportuno". มิคจีเรติ เอวํนามเก อุยฺยาเน. ตญฺหิ รญฺญา – ‘‘อกาเล สมฺปตฺตปพฺพชิตานํ ทินฺนเมว อิทํ, ยถาสุขํ ปริภุญฺชนฺตู’’ติ เอวมนุญฺญาตเมว อโหสิ, ตสฺมา เถโร – ‘‘มม อาคตภาวํ มาตาปิตูนํ อาโรเจสฺสามิ, เต เม ปาทโธวนอุณฺโหทกปาทมกฺขนเตลาทีนิ เปสิสฺสนฺตี’’ติ จิตฺตมฺปิ อนุปฺปาเทตฺวา อุยฺยานเมว ปาวิสิ. ปิณฺฑาย ปาวิสีติ ทุติยทิวเส ปาวิสิ. "En Migacīra" se refiere al parque de ese nombre. Pues el rey había decretado: "Este parque se entrega a los renunciantes que lleguen en cualquier momento; que lo disfruten a su voluntad". Por ello, el monje anciano, sin permitir que surgiera el pensamiento de: "Informaré a mis padres de mi llegada para que me envíen agua para los pies, aceite y otras provisiones", entró simplemente en el parque. "Entró por limosna" significa que entró en la aldea por limosna al segundo día. มชฺฌิมายาติ สตฺตทฺวารโกฏฺฐกสฺส ฆรสฺส มชฺฌิเม ทฺวารโกฏฺฐเก. อุลฺลิขาเปตีติ กปฺปเกน เกเส ปหราเปติ. เอตทโวจาติ – ‘‘อิเม สมณกา อมฺหากํ ปิยปุตฺตกํ ปพฺพาเชตฺวา โจรานํ หตฺเถ นิกฺขิปิตฺวา วิย เอกทิวสมฺปิ น ทสฺสาเปนฺติ, เอวํ ผรุสการกา เอเต ปุน อิมํ ฐานํ อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺญนฺติ, เอตฺโตว นิกฑฺฒิตพฺพา เอเต’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘อิเมหิ มุณฺฑเกหี’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ญาติทาสีติ ญาตกานํ ทาสี. อาภิโทสิกนฺติ ปาริวาสิกํ เอกรตฺตาติกฺกนฺตํ ปูติภูตํ. ตตฺถายํ ปทตฺโถ – ปูติภาวโทเสน อภิภูโตติ อภิโทโส, อภิโทโสว อาภิโทสิโก. เอกรตฺตาติกฺกนฺตสฺเสว นามสญฺญา เอสา ยทิทํ อาภิโทสิโกติ, ตํ อาภิโทสิกํ. กุมฺมาสนฺติ ยวกุมฺมาสํ. ฉฑฺเฑตุกามา โหตีติ ยสฺมา อนฺตมโส ทาสกมฺมการานํ โครูปานมฺปิ อปริโภคารโห, ตสฺมา นํ กจวรํ วิย พหิ ฉฑฺเฑตุกามา โหติ. สเจตนฺติ สเจ เอตํ. ภคินีติ อริยโวหาเรน อตฺตโน ธาตึ ญาติทาสึ อาลปติ. ฉฑฺฑนียธมฺมนฺติ ฉฑฺเฑตพฺพสภาวํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ภคินิ เอตํ สเจ พหิ ฉฑฺฑนียธมฺมํ นิสฺสฏฺฐปริคฺคหํ, อิธ เม ปตฺเต อากิราหี’’ติ. กึ ปน เอวํ วตฺตุํ ลพฺภติ, วิญฺญตฺติ วา ปยุตฺตวาจา วา น โหตีติ. น โหติ. กสฺมา? นิสฺสฏฺฐปริคฺคหตฺตา. ยญฺหิ ฉฑฺฑนียธมฺมํ นิสฺสฏฺฐปริคฺคหํ, ยตฺถ สามิกา อนาลยา โหนฺติ, ตํ สพฺพํ ‘‘เทถ อาหรถ [Pg.205] อากิรถา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เตเนว หิ อยมายสฺมา อคฺคอริยวํสิโก สมาโนปิ เอวมาห. "Majjhimāyā" significa en la puerta central de una casa que tiene siete puertas. "Ullikhāpeti" significa hacer que el barbero corte o retire el cabello. Dijo esto: habiendo pensado: “Estos malos monjes, después de haber hecho que nuestro amado hijo renuncie, como si lo hubieran entregado en manos de ladrones, no nos lo dejan ver ni por un solo día; estos que actúan tan cruelmente creen que deben acercarse de nuevo a este lugar; deben ser expulsados de aquí”, y dijo estas palabras que comienzan con “por estos rapados”. "Ñātidāsī" significa una sierva de los parientes. "Ābhidosika" se refiere a la comida rancia que ha pasado una noche y se ha echado a perder. En este contexto, este es el significado: "abhidosa" es aquello que está dominado por el defecto de la putrefacción; "abhidosa" es lo mismo que "ābhidosika". El nombre "ābhidosika" es una designación específica para la comida de cebada que ha pasado una noche. "Kummāsa" significa pan o gacha de cebada. "Desea desecharlo" porque, en última instancia, no es apto para el consumo ni siquiera para los siervos y trabajadores, ni para el ganado; por lo tanto, ella desea arrojarlo afuera como si fuera basura. "Sacetam" es la unión de "sace" (si) y "etam" (esto). "Hermana": se dirige a su propia nodriza, la sierva de la familia, utilizando el modo de hablar noble. "Chaḍḍanīyadhamma" significa que tiene la naturaleza de ser desechado. Esto es lo que se quiere decir: “Hermana, si esto tiene la naturaleza de ser desechado afuera y es algo a lo que se ha renunciado a su posesión, viértelo aquí en mi cuenco”. ¿Es acaso permisible hablar de esta manera? ¿No constituye una insinuación o un discurso inapropiado? No lo es. ¿Por qué? Debido a que es algo sobre lo que se ha abandonado la posesión. Pues, respecto a cualquier cosa que tenga la naturaleza de ser desechada y cuya posesión haya sido renunciada, donde los dueños no tienen apego, es apropiado decir: “Dalo, tráelo, viértelo”. Precisamente por eso, este venerable, a pesar de ser alguien que sigue el linaje supremo de los Nobles, habló de esta manera. หตฺถานนฺติ ภิกฺขาคหณตฺถํ ปตฺตํ อุปนามยโต มณิพนฺธโต ปภุติ ทฺวินฺนมฺปิ หตฺถานํ. ปาทานนฺติ นิวาสนนฺตโต ปฏฺฐาย ทฺวินฺนมฺปิ ปาทานํ. สรสฺสาติ สเจ ตํ ภคินีติ วาจํ นิจฺฉารยโต สรสฺส จ. นิมิตฺตํ อคฺคเหสีติ หตฺถปิฏฺฐิอาทีนิ โอโลกยมานา – ‘‘ปุตฺตสฺส เม รฏฺฐปาลสฺส วิย สุวณฺณกจฺฉปปิฏฺฐิสทิสา อิมา หตฺถปาทปิฏฺฐิโย, หริตาลวฏฺฏิโย วิย สุวฏฺฏิตา องฺคุลิโย, มธุโร สโร’’ติ คิหิกาเล สลฺลกฺขิตปุพฺพํ อาการํ อคฺคเหสิ สญฺชานิ สลฺลกฺเขสิ. ตสฺส หายสฺมโต ทฺวาทสวสฺสานิ อรญฺญาวาสญฺเจว ปิณฺฑิยาโลปโภชนญฺจ ปริภุญฺชนฺตสฺส อญฺญาทิโส สรีรวณฺโณ อโหสิ, เตน นํ สา ญาติทาสี ทิสฺวาว น สญฺชานิ, นิมิตฺตํ ปน อคฺคเหสีติ. "De las manos": se refiere a ambas manos, desde la muñeca en adelante, de aquel que extiende su cuenco para recibir limosna. "De los pies": se refiere a ambos pies, empezando desde el borde del manto inferior. "De la voz": y de la voz de aquel que emite las palabras: "Si eso, hermana...". "Captó la señal": mientras observaba el dorso de las manos y otras partes, pensó: “Estos dorsos de las manos y de los pies son como el caparazón de una tortuga dorada, similares a los de mi hijo Raṭṭhapāla; los dedos son bien redondeados como barritas de oropimente, y la voz es dulce”; así captó, reconoció y notó los rasgos que previamente había observado durante su vida como laico. Pues debido a que ese venerable había vivido en el bosque durante doce años y consumido solo la comida recibida como limosna, el color de su cuerpo se había vuelto diferente; por ello, esa sierva de la familia no lo reconoció simplemente al verlo, sino que captó la señal por sus rasgos característicos. ๓๐๐. รฏฺฐปาลสฺส มาตรํ เอตทโวจาติ เถรสฺส องฺคปจฺจงฺคานิ สณฺฐาเปตฺวา ถญฺญํ ปาเยตฺวา สํวฑฺฒิตธาตีปิ สมานา ปพฺพชิตฺวา มหาขีณาสวภาวปฺปตฺเตน สามิปุตฺเตน สทฺธึ – ‘‘ตฺวํ นุ โข, เม ภนฺเต, ปุตฺโต รฏฺฐปาโล’’ติอาทิวจนํ วตฺตุํ อวิสหนฺตี เวเคน ฆรํ ปวิสิตฺวา รฏฺฐปาลสฺส มาตรํ เอตทโวจ. ยคฺเฆติ อาโรจนตฺเถ นิปาโต. สเจ เช สจฺจนฺติ เอตฺถ เชติ อาลปเน นิปาโต. เอวญฺหิ ตสฺมึ เทเส ทาสิชนํ อาลปนฺติ, ตสฺมา ‘‘ตฺวญฺหิ, โภติ ทาสิ, สเจ สจฺจํ ภณสี’’ติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. 300. "Dijo esto a la madre de Raṭṭhapāla": aunque era la nodriza que había cuidado sus miembros, le había dado de mamar y lo había criado, no atreviéndose a decirle directamente a su joven señor —quien, tras haber renunciado, había alcanzado el estado de un gran arahant— palabras tales como: “Señor, ¿eres tú acaso mi hijo Raṭṭhapāla?”, entró rápidamente en la casa y le dijo estas palabras a la madre de Raṭṭhapāla. "Yagghe" es una partícula utilizada en el sentido de informar. En la frase "Sace je saccaṃ", la palabra "je" es una partícula de tratamiento vocativo. Pues así es como llaman a las siervas en esa región; por lo tanto, el significado aquí debe verse como: “Tú, noble sierva, si estás diciendo la verdad...". อุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? มหากุเล อิตฺถิโย พหิ นิกฺขมนฺตา ครหํ ปาปุณนฺติ, อิทญฺจ อจฺจายิกกิจฺจํ, เสฏฺฐิสฺส นํ อาโรเจสฺสามีติ จินฺเตติ. ตสฺมา อุปสงฺกมิ. อญฺญตรํ กุฏฺฏมูลนฺติ ตสฺมึ กิร เทเส ทานปตีนํ ฆเรสุ สาลา โหนฺติ, อาสนานิ เจตฺถ ปญฺญตฺตานิ โหนฺติ, อุปฏฺฐาปิตํ อุทกกญฺชิยํ. ตตฺถ ปพฺพชิตา ปิณฺฑาย จริตฺวา นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺติ. สเจ อิจฺฉนฺติ, ทานปตีนมฺปิ สนฺตกํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา ตมฺปิ อญฺญตรสฺส กุลสฺส อีทิสาย สาลาย อญฺญตรํ กุฏฺฏมูลนฺติ เวทิตพฺพํ. น หิ ปพฺพชิตา กปณมนุสฺสา วิย อสารุปฺเป ฐาเน นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺตีติ. "Se acercó": ¿por qué se acercó? Las mujeres de grandes familias, si salen de la casa, reciben reproches, pero pensando: “Este es un asunto urgente, se lo informaré al banquero”, por eso se acercó. "A la base de un muro cualquiera": se dice que en esa región, en las casas de los donantes, hay salas; allí se disponen asientos y se coloca agua y gacha de arroz. Allí, los renunciantes, tras recorrer por limosna, se sientan y comen. Si lo desean, también toman lo que pertenece a los donantes. Por lo tanto, debe entenderse que aquel lugar era la base de un muro de una sala de ese tipo perteneciente a una familia cualquiera. Pues los renunciantes no se sientan a comer en lugares inapropiados como lo hacen las personas indigentes. อตฺถิ [Pg.206] นาม ตาตาติ เอตฺถ อตฺถีติ วิชฺชมานตฺเถ, นามาติ ปุจฺฉนตฺเถ มญฺญนตฺเถ วา นิปาโต. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – อตฺถิ นุ โข, ตาต รฏฺฐปาล, อมฺหากํ ธนํ, นนุ มยํ นิทฺธนาติ วตฺตพฺพา, เยสํ โน ตฺวํ อีทิเส ฐาเน นิสีทิตฺวา อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสิ. ตถา อตฺถิ นุ โข, ตาต รฏฺฐปาล, อมฺหากํ ชีวิตํ, นนุ มยํ มตาติ วตฺตพฺพา, เยสํ โน ตฺวํ อีทิเส ฐาเน นิสีทิตฺวา อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสิ. ตถา อตฺถิ มญฺเญ, ตาต รฏฺฐปาล, ตว อพฺภนฺตเร สาสนํ นิสฺสาย ปฏิลทฺโธ สมณคุโณ, ยํ ตฺวํ สุโภชนรสสํวฑฺฒิโตปิ อิมํ ชิคุจฺฉเนยฺยํ อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ อมตมิว นิพฺพิกาโร ปริภุญฺชิสฺสสีติ. โส ปน คหปติ ทุกฺขาภิตุนฺนตาย เอตมตฺถํ ปริปุณฺณํ กตฺวา วตฺตุมสกฺโกนฺโต – ‘‘อตฺถิ นาม, ตาต รฏฺฐปาล, อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสี’’ติ เอตฺตกเมว อวจ. อกฺขรจินฺตกา ปเนตฺถ อิทํ ลกฺขณํ วทนฺติ – อโนกปฺปนามริสนตฺถวเสเนตํ อตฺถิสทฺเท อุปปเท ‘‘ปริภุญฺชิสฺสสี’’ติ อนาคตวจนํ กตํ. ตสฺสายมตฺโถ – ‘‘อตฺถิ นาม…เป… ปริภุญฺชิสฺสสิ, อิทํ ปจฺจกฺขมฺปิ อหํ น สทฺทหามิ น มริสยามี’’ติ. อิทํ เอตฺตกํ วจนํ คหปติ เถรสฺส ปตฺตมุขวฏฺฏิยํ คเหตฺวา ฐิตโกว กเถสิ. เถโรปิ ปิตริ ปตฺตมุขวฏฺฏิยํ คเหตฺวา ฐิเตเยว ตํ ปูติกุมฺมาสํ ปริภุญฺชิ สุนขวนฺตสทิสํ ปูติกุกฺกุฏณฺฑมิว ภินฺนฏฺฐาเน ปูติกํ วายนฺตํ. ปุถุชฺชเนน กิร ตถารูปํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิตุํ น สกฺกา. เถโร ปน อริยิทฺธิยํ ฐตฺวา ทิพฺโพชํ อมตรสํ ปริภุญฺชมาโน วิย ปริภุญฺชิตฺวา ธมกรเณน อุทกํ คเหตฺวา ปตฺตญฺจ มุขญฺจ หตฺถปาเท จ โธวิตฺวา กุโต โน คหปตีติอาทิมาห. En la expresión 'Atthi nāma tāta', el término 'atthi' funciona como un término invariable que denota existencia, y 'nāma' es una partícula empleada en sentido interrogativo o de suposición. El significado es el siguiente: 'Querido Raṭṭhapāla, ¿acaso poseemos riquezas? ¿O es que debemos ser llamados pobres, dado que tú, sentado en un lugar tan inadecuado, comerás estas gachas de cebada rancias?'. Asimismo: 'Querido Raṭṭhapāla, ¿acaso estamos vivos? ¿O es que debemos ser llamados muertos, dado que tú, sentado en tal lugar, comerás estas gachas rancias?'. De igual modo: 'Supongo, querido Raṭṭhapāla, que en tu interior existe la virtud ascética de las etapas del sendero alcanzada mediante la vida espiritual, ya que tú, habiendo sido criado con los sabores de los mejores alimentos, comerás sin inmutarte, como si fueran néctar, estas gachas rancias y repugnantes'. Sin embargo, aquel padre de familia, abrumado por el dolor, no fue capaz de expresar este significado por completo y solo pudo decir: '¿Es posible, querido Raṭṭhapāla, que comas gachas rancias?'. Los gramáticos explican sobre este punto: la partícula 'atthi' junto al tiempo futuro 'paribhuñjissasi' se utiliza para expresar incredulidad e intolerancia. El sentido es: 'Incluso viéndolo con mis propios ojos, no puedo creer ni soportar que tú comerás esto'. El padre de familia dijo estas palabras mientras permanecía de pie sujetando el borde del cuenco del Thera. El Thera, mientras su padre aún sujetaba el borde del cuenco, comió aquellas gachas rancias que olían como un huevo de gallina podrido o el vómito de un perro. Se dice que una persona común no sería capaz de comer tales gachas. Pero el Thera, establecido en el poder de los Nobles, las consumió como si saboreara el néctar celestial; luego, tomando agua con su filtro, se lavó el cuenco, la boca, las manos y los pies, y habló comenzando con: '¿De dónde vendría para nosotros, padre de familia?'. ตตฺถ กุโต โนติ กุโต นุ. เนว ทานนฺติ เทยฺยธมฺมวเสน เนว ทานํ อลตฺถมฺห. น ปจฺจกฺขานนฺติ ‘‘กึ, ตาต รฏฺฐปาล, กจฺจิ เต ขมนียํ, กจฺจิสิ อปฺปกิลมเถน อาคโต, น ตาว ตาต เคเห ภตฺตํ สมฺปาทิยตี’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารวเสน ปจฺจกฺขานมฺปิ น อลตฺถมฺห. กสฺมา ปน เถโร เอวมาห? ปิตุ อนุคฺคเหน. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ยถา เอส มํ วทติ, อญฺเญปิ ปพฺพชิเต เอวํ วทติ มญฺเญ. พุทฺธสาสเน จ ปตฺตนฺตเร ปทุมํ วิย ภสฺมาฉนฺโน อคฺคิ วิย เผคฺคุปฏิจฺฉนฺโน จนฺทนสาโร วิย สุตฺติกาปฏิจฺฉนฺนํ มุตฺตรตนํ วิย วลาหกปฏิจฺฉนฺโน จนฺทิมา วิย มาทิสานํ [Pg.207] ปฏิจฺฉนฺนคุณานํ ภิกฺขูนํ อนฺโต นตฺถิ, เตสุปิ น เอวรูปํ วจนํ ปวตฺเตสฺสติ, สํวเร ฐสฺสตี’’ติ อนุคฺคเหน เอวมาห. En dicho pasaje, 'kuto no' significa '¿de dónde?'. 'Neva dānaṃ' indica que no recibieron una donación en términos de ofrendas. 'Na paccakkhānaṃ' significa que ni siquiera recibieron una negativa o explicación cortés como: '¿Cómo estás, querido Raṭṭhapāla? ¿Estás bien? ¿Llegaste sin demasiada fatiga? Hijo, la comida aún no se ha preparado en casa'. ¿Por qué el Thera habló de esta manera? Lo hizo por compasión hacia su padre. Se dice que pensó: 'Tal como me habla a mí, supongo que hablará a otros monjes. En la Dispensación del Buda no hay fin de monjes con cualidades ocultas —como un loto entre las hojas, como fuego cubierto de cenizas, como esencia de sándalo protegida por madera común, como una perla dentro de una ostra, o como la luna tras las nubes—. Que no use tales palabras ante ellos; que permanezca en el autocontrol'. Así, habló por compasión. เอหิ ตาตาติ ตาต ตุยฺหํ ฆรํ มา โหตุ, เอหิ ฆรํ คมิสฺสามาติ วทติ. อลนฺติ เถโร อุกฺกฏฺฐเอกาสนิกตาย ปฏิกฺขิปนฺโต เอวมาห. อธิวาเสสีติ เถโร ปน ปกติยา อุกฺกฏฺฐสปทานจาริโก สฺวาตนายภิกฺขํ นาม นาธิวาเสติ, มาตุ อนุคฺคเหน ปน อธิวาเสสิ. มาตุ กิรสฺส เถรํ อนุสฺสริตฺวา มหาโสโก อุปฺปชฺชิ, โรทเนเนว ปกฺกกฺขิ วิย ชาตา, ตสฺมา เถโร ‘‘สจาหํ ตํ อปสฺสิตฺวา คมิสฺสามิ, หทยมฺปิสฺสา ผาเลยฺยา’’ติ อนุคฺคเหน อธิวาเสสิ. การาเปตฺวาติ เอกํ หิรญฺญสฺส, เอกํ สุวณฺณสฺสาติ ทฺเว ปุญฺเช การาเปตฺวา. กีวมหนฺตา ปน ปุญฺชา อเหสุนฺติ. ยถา โอรโต ฐิโต ปุริโส ปารโต ฐิตํ มชฺฌิมปฺปมาณํ ปุริสํ น ปสฺสติ, เอวํมหนฺตา. 'Ehi tāta' significa: 'Hijo, no consideres que no tienes hogar; ven, vayamos a casa', dice el padre. 'Alaṃ' (es suficiente): el Thera dijo esto rechazando la invitación debido a su estricta observancia de la práctica de comer en una sola sesión. 'Adhivāsesi' (aceptó): el Thera, aunque normalmente observa la práctica de ir de casa en casa sin omitir ninguna y no acepta invitaciones para el día siguiente, aceptó por compasión hacia su madre. Se dice que surgió un gran pesar en su madre al recordarlo, y de tanto llorar sus ojos quedaron como nublados. Por eso el Thera pensó: 'Si me voy sin verla, su corazón se rompería', y aceptó por compasión. 'Kārāpetvā': habiendo hecho preparar dos montones, uno de plata y otro de oro. ¿Qué tan grandes eran los montones? Eran tan grandes que un hombre situado a un lado no podía ver a un hombre de estatura media situado al otro lado. ๓๐๑. อิทํ เต ตาตาติ กหาปณปุญฺชญฺจ สุวณฺณปุญฺชญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห. มตฺติกนฺติ มาติโต อาคตํ, อิทํ เต มาตามหิยา มาตุ อิมํ เคหํ อาคจฺฉนฺติยา คนฺธมาลาทีนํ อตฺถาย ทินฺนํ ธนนฺติ อตฺโถ. อญฺญํ เปตฺติกํ อญฺญํ ปิตามหนฺติ ยํ ปน เต ปิตุ จ ปิตามหานญฺจ สนฺตกํ, ตํ อญฺญํเยว, นิหิตญฺจ ปยุตฺตญฺจ อติวิย พหุ. เอตฺถ จ ‘‘ปิตามห’’นฺติ ตทฺธิตโลปํ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘เปตามห’’นฺติ วา ปาโฐ. สกฺกา ตโตนิทานนฺติ ธนเหตุ ธนปจฺจยา. ตํ ตํ ธนํ รกฺขนฺตสฺส จ ราชาทีนํ วเสน ธนปริกฺขยํ ปาปุณนฺตสฺส กสฺสจิ อุปฺปชฺชมานโสกาทโย สนฺธาย เอวมาห. เอวํ วุตฺเต เสฏฺฐิ คหปติ – ‘‘อหํ อิมํ อุปฺปพฺพาเชสฺสามีติ อาเนสึ, โส ทานิ เม ธมฺมกถํ กาตุํ อารทฺโธ, อยํ น เม วจนํ กริสฺสตี’’ติ อุฏฺฐาย คนฺตฺวา อสฺส โอโรธานํ ทฺวารํ วิวราเปตฺวา – ‘‘อยํ โว สามิโก, คจฺฉถ ยํ กิญฺจิ กตฺวา นํ คณฺหิตุํ วายมถา’’ติ อุยฺโยเชสิ. สุวเย ฐิตา นาฏกิตฺถิโย นิกฺขมิตฺวา เถรํ ปริวารยึสุ[Pg.208], ตาสุ ทฺเว เชฏฺฐกิตฺถิโย สนฺธาย ปุราณทุติยิกาติอาทิ วุตฺตํ. ปจฺเจกํ ปาเทสุ คเหตฺวาติ เอเกกมฺหิ ปาเท นํ คเหตฺวา. 301. 'Idaṃ te tāta' (esto es para ti, hijo) lo dijo el padre mostrando el montón de monedas y el de oro. 'Mātikaṃ' se refiere a la riqueza proveniente de la madre; es el tesoro dado a tu madre por tu abuela materna para sus gastos personales cuando vino a esta casa. 'Aññaṃ pettikaṃ aññaṃ pitāmahaṃ' se refiere a lo que pertenece a tu padre y a tus antepasados, que es algo aparte; la riqueza enterrada y la prestada es muchísima. Aquí, el término 'pitāmaha' debe entenderse como formado omitiendo el sufijo derivativo. También existe la variante de lectura 'petāmaha'. 'Sakkā tatonidānaṃ' significa que por causa de la riqueza y debido a ella surgen sufrimientos. El Thera dijo esto refiriéndose al pesar y otros sufrimientos que surgen en quien protege tal riqueza o en quien sufre su pérdida por causa de reyes y otros peligros. Ante esto, el banquero pensó: 'Lo traje con la esperanza de que abandonara la vida monástica, pero ahora ha comenzado a darme un discurso sobre el Dhamma; él no hará lo que le pido'. Se levantó, abrió la puerta de sus aposentos privados y ordenó a sus mujeres: 'Aquí está vuestro esposo; id e intentad atraerlo de cualquier forma posible'. Las bailarinas salieron y rodearon al Thera; entre ellas, se mencionan a las dos esposas principales como 'antiguas compañeras'. 'Paccekaṃ pādesu gahetvā' significa sujetándolo por cada uno de sus pies. กีทิสา นาม ตา อยฺยปุตฺต อจฺฉราโยติ กสฺมา เอวมาหํสุ? ตทา กิร สมฺพหุเล ขตฺติยกุมาเรปิ พฺราหฺมณกุมาเรปิ เสฏฺฐิปุตฺเตปิ มหาสมฺปตฺติโย ปหาย ปพฺพชนฺเต ทิสฺวา ปพฺพชฺชาคุณํ อชานนฺตา กถํ สมุฏฺฐาเปนฺติ ‘‘กสฺมา เอเต ปพฺพชนฺตี’’ติ. อถญฺเญ วทนฺติ ‘‘เทวจฺฉราเทวนาฏกานํ การณา’’ติ. สา กถา วิตฺถาริกา อโหสิ. ตํ คเหตฺวา สพฺพา เอวมาหํสุ. อถ เถโร ปฏิกฺขิปนฺโต น โข มยํ ภคินีติอาทิมาห. สมุทาจรตีติ โวหรติ วทติ. ตตฺเถว มุจฺฉิตา ปปตึสูติ ตํ ภคินิวาเทน สมุทาจรนฺตํ ทิสฺวา ‘‘มยํ อชฺช อาคมิสฺสติ, อชฺช อาคมิสฺสตี’’ติ ทฺวาทส วสฺสานิ พหิ น นิกฺขนฺตา, เอตํ นิสฺสาย โน ทารกา น ลทฺธา, เยสํ อานุภาเวน ชีเวยฺยาม, อิโต จมฺหา ปริหีนา อญฺญโต จ. อยํ โลโก นาม อตฺตโนว จินฺเตสิ, ตสฺมา ตาปิ ‘‘อิทานิ มยํ อนาถา ชาตา’’ติ อตฺตโนว จินฺตยมานา – ‘‘อนตฺถิโก ทานิ อมฺเหหิ อยํ, โส อมฺเห ปชาปติโย สมานา อตฺตนา สทฺธึ เอกมาตุกุจฺฉิยา สยิตทาริกา วิย มญฺญตี’’ติ สมุปฺปนฺนพลวโสกา หุตฺวา ตสฺมึเยว ปเทเส มุจฺฉิตา ปปตึสุ, ปติตาติ อตฺโถ. ¿Por qué las antiguas esposas del venerable preguntaron: ‘¿Cómo son, esposo mío, aquellas ninfas por cuya causa llevas la vida santa?’? Se dice que en aquel tiempo, al ver a muchos jóvenes de la casta de los nobles, de los brahmanes y a hijos de banqueros abandonar sus grandes riquezas para ordenarse, y sin conocer los beneficios de la vida monástica, la gente se preguntaba: ‘¿Por qué se ordenan estos?’. Entonces otros respondían: ‘Se ordenan por causa de las ninfas celestiales y las danzarinas divinas’. Aquel rumor se difundió ampliamente. Tomando esa idea, todas las antiguas esposas hablaron de ese modo. Entonces el sañero, rechazándolas, pronunció las palabras que comienzan con: ‘No somos así, hermana’. ‘Se dirige a ellas’ (samudācarati) significa que las llama o les habla. ‘Allí mismo cayeron desmayadas’ (tattheva mucchitā papatiṃsu) significa que al verlo dirigirse a ellas con el apelativo de ‘hermanas’, ellas, que durante doce años no habían salido de la casa pensando: ‘Hoy vendrá, hoy vendrá’, y que por su ausencia no habían tenido hijos gracias a los cuales pudieran vivir, y habiendo perdido tanto las riquezas de esta familia como las de la otra, cayeron. Puesto que en este mundo cada uno piensa solo en su propio beneficio, ellas también, pensando para sí mismas: ‘Ahora hemos quedado desamparadas’, y considerando: ‘Ahora este no tiene interés en nosotras; tratándonos como si fuéramos sus esposas legítimas, nos considera como hermanas que hubieran yacido con él en el mismo vientre materno’, fueron presa de un dolor intenso y cayeron desmayadas en aquel mismo lugar. Este es el significado. มา โน วิเหเฐถาติ มา อมฺเห ธนํ ทสฺเสตฺวา มาตุคาเม จ อุยฺโยเชตฺวา วิเหฐยิตฺถ, วิเหสา เหสา ปพฺพชิตานนฺติ. กสฺมา เอวมาห? มาตาปิตูนํ อนุคฺคเหน. โส กิร เสฏฺฐิ – ‘‘ปพฺพชิตลิงฺคํ นาม กิลิฏฺฐํ, ปพฺพชฺชาเวสํ หาเรตฺวา นฺหายิตฺวา ตโย ชนา เอกโต ภุญฺชิสฺสามา’’ติ มญฺญมาโน เถรสฺส ภิกฺขํ น เทติ. เถโร – ‘‘มาทิสสฺส ขีณาสวสฺส อาหารนฺตรายํ กตฺวา เอเต พหุํ อปุญฺญํ ปสเวยฺยุ’’นฺติ เตสํ อนุคฺคเหน เอวมาห. ‘No nos molestes’ (mā no viheṭhethā) significa: ‘No nos aflijas mostrándonos riquezas y enviando a las mujeres para tentarnos’. Ciertamente, causar aflicción a los monjes es perjudicial. ¿Por qué dijo esto? Por compasión hacia sus padres. Se dice que aquel banquero pensaba: ‘El aspecto de un monje es descuidado; haré que abandone el hábito, que se bañe y que los tres comamos juntos’, y con esa intención no daba limosna al sañero. El sañero, pensando: ‘Si estos obstaculizan la comida de un ser liberado (khīṇāsava) como yo, acumularán mucho demérito’, les habló así por compasión hacia ellos. ๓๐๒. คาถา อภาสีติ คาถาโย อภาสิ. ตตฺถ ปสฺสาติ สนฺติเก ฐิตชนํ สนฺธาย วทติ. จิตฺตนฺติ จิตฺตวิจิตฺตํ. พิมฺพนฺติ อตฺตภาวํ. อรุกายนฺติ นวนฺนํ วณมุขานํ วเสน วณกายํ. สมุสฺสิตนฺติ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ นวหิ นฺหารุสเตหิ พนฺธิตฺวา นวหิ มํสเปสิสเตหิ ลิมฺปิตฺวา สมนฺตโต อุสฺสิตํ. อาตุรนฺติ ชราตุรตาย โรคาตุรตาย กิเลสาตุรตาย จ นิจฺจาตุรํ. พหุสงฺกปฺปนฺติ ปเรสํ อุปฺปนฺนปตฺถนาสงฺกปฺเปหิ พหุสงฺกปฺปํ[Pg.209]. อิตฺถีนญฺหิ กาเย ปุริสานํ สงฺกปฺปา อุปฺปชฺชนฺติ, เตสํ กาเย อิตฺถีนํ. สุสาเน ฉฑฺฑิตกเฬวรภูตมฺปิ เจตํ กากกุลลาทโย ปตฺถยนฺติเยวาติ พหุสงฺกปฺโป นาม โหติ. ยสฺส นตฺถิ ธุวํ ฐิตีติ ยสฺส กายสฺส มายามรีจิเผณปิณฺฑ อุทกปุปฺผุฬาทีนํ วิย เอกํเสเนว ฐิติ นาม นตฺถิ, ภิชฺชนธมฺมตาว นิยตา. 302. ‘Recitó los versos’ (gāthā abhāsī) significa que pronunció las estrofas. En ellas, ‘mira’ (passa) se refiere a la gente que está presente cerca. ‘Bello’ (citta) significa diversamente adornado. ‘Imagen’ (bimba) se refiere al cuerpo físico. ‘Cuerpo llagado’ (arukāya) se refiere a este cuerpo que es como una herida debido a sus nueve orificios. ‘Erigido’ (samussita) significa que está sostenido por trescientos huesos, atado por novecientos tendones, revestido por novecientos trozos de carne y erigido por todas partes. ‘Enfermo’ (ātura) significa que está permanentemente afligido por la vejez, la enfermedad y las impurezas mentales. ‘Muy imaginado’ (bahusaṅkappa) significa que es objeto de muchos deseos e imaginaciones ajenas. Ciertamente, en el cuerpo de las mujeres surgen los deseos de los hombres, y en el cuerpo de estos, los de las mujeres. Incluso cuando este cuerpo es un cadáver abandonado en el cementerio, los cuervos, buitres y otros animales lo desean ávidamente; por eso se dice que es ‘muy imaginado’. ‘En el cual no hay una estabilidad permanente’ (yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti) significa que para este cuerpo no existe una permanencia absoluta, tal como sucede con los trucos de magia, los espejismos, la espuma o las burbujas de agua; su naturaleza es inevitablemente la desintegración. ตเจน โอนทฺธนฺติ อลฺลมนุสฺสจมฺเมน โอนทฺธํ. สห วตฺเถภิ โสภตีติ คนฺธาทีหิ มณิกุณฺฑเลหิ จ จิตฺตกตมฺปิ รูปํ วตฺเถหิ สเหว โสภติ, วินา วตฺเถหิ เชคุจฺฉํ โหติ อโนโลกนกฺขมํ. ‘Recubierto de piel’ (tacena onaddhaṃ) significa que está envuelto por la piel humana húmeda. ‘Luce junto con los vestidos’ (saha vatthebhi sobhati) significa que el cuerpo, aunque esté adornado con perfumes y pendientes de piedras preciosas, solo luce hermoso cuando está vestido; sin vestidos, es algo repugnante que no se puede ni mirar. อลตฺตกกตาติ อลตฺตเกน รญฺชิตา. จุณฺณกมกฺขิตนฺติ สาสปกกฺเกน มุขปีฬกาทีนิ นีหริตฺวา โลณมตฺติกาย ทุฏฺฐโลหิตํ วิลิยาเปตฺวา ติลปิฏฺเฐน โลหิตํ ปสาเทตฺวา หลิทฺทิยา วณฺณํ สมฺปาเทตฺวา จุณฺณกคณฺฑิกาย มุขํ ปหรนฺติ, เตเนส อติวิย วิโรจติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ‘Decorada con laca’ (alattakakatā) significa teñida con tinte rojo. ‘Untada con ungüentos’ (cuṇṇakamakkhita) se refiere a la práctica de eliminar imperfecciones faciales con pasta de mostaza, limpiar la sangre impura con arcilla salina, suavizar la tez con harina de sésamo, mejorar el color con cúrcuma y frotar el rostro con polvos aromáticos para que brille intensamente. A esto se refiere esta expresión. อฏฺฐาปทกตาติ รโสทเกน มกฺขิตฺวา นลาฏปริยนฺเต อาวตฺตนปริวตฺเต กตฺวา อฏฺฐปทกรจนาย รจิตา. อญฺชนีติ อญฺชนนาฬิกา. ‘Peinado en forma de tablero’ (aṭṭhāpadakatā) significa que el cabello ha sido untado con agua resinosa y arreglado en la frente con rizos y trenzas siguiendo un diseño cuadriculado. ‘Colirio’ (añjanī) se refiere al tubo o recipiente del ungüento para los ojos. โอทหีติ ฐเปสิ. ปาสนฺติ วากราชาลํ. นาสทาติ น ฆฏฺฏยิ. นิวาปนฺติ นิวาปสุตฺเต วุตฺตนิวาปติณสทิสโภชนํ. กนฺทนฺเตติ วิรวมาเน ปริเทวมาเน. อิมาย หิ คาถาย เถโร มาตาปิตโร มิคลุทฺทเก วิย กตฺวา ทสฺเสสิ, อวเสสญาตเก มิคลุทฺทกปริสํ วิย, หิรญฺญสุวณฺณํ วากราชาลํ วิย, อตฺตนา ภุตฺตโภชนํ นิวาปติณํ วิย, อตฺตานํ มหามิคํ วิย กตฺวา ทสฺเสสิ. ยถา หิ มหามิโค ยาวทตฺถํ นิวาปติณํ ขาทิตฺวา ปานียํ ปิวิตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา ทิสํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิมํ นาม ฐานํ คตสฺส โสตฺถิ ภวิสฺสตี’’ติ มิคลุทฺทกานํ ปริเทวนฺตานํเยว วากรํ อฆฏฺฏยมาโนว อุปฺปติตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ฆนจฺฉายสฺส ฉตฺตสฺส วิย คุมฺพสฺส เหฏฺฐา มนฺทมนฺเทน วาเตน พีชยมาโน อาคตมคฺคํ โอโลเกนฺโต ติฏฺฐติ, เอวเมว เถโร อิมา คาถา ภาสิตฺวา อากาเสเนว คนฺตฺวา มิคจีเร ปจฺจุปฏฺฐาสิ. ‘Colocó’ (odahi) significa que puso. ‘Trampa’ (pāsa) es una red de caza. ‘No tocó’ (nāsadā) significa que no se quedó atrapado. ‘Cebo’ (nivāpa) se refiere al alimento similar a la hierba sembrada que se menciona en el Nivāpa Sutta. ‘Mientras lloran’ (kandante) significa mientras claman y se lamentan. A través de este verso, el sañero mostró a sus padres como si fueran cazadores de ciervos, a los demás parientes como los ayudantes del cazador, a las riquezas y a las antiguas esposas como la red de caza, a la comida que él consumió como el cebo de hierba, y a sí mismo como a un gran ciervo. Así como un gran ciervo, tras comer el cebo y beber agua según su deseo, levanta el cuello, mira a su alrededor pensando: ‘Estando en tal lugar estaré a salvo’, y sin tocar la trampa salta mientras los cazadores se lamentan, se interna en la selva y se queda bajo un espeso matorral que parece una sombrilla, refrescado por una suave brisa y vigilando el camino por donde vino; del mismo modo, el sañero, tras recitar estos versos, partió por el aire y se estableció en el parque Migacīra. กสฺมา ปน เถโร อากาเสน คโตติ. ปิตา กิรสฺส เสฏฺฐิ สตฺตสุ ทฺวารโกฏฺฐเกสุ อคฺคฬํ ทาเปตฺวา มลฺเล อาณาเปสิ – ‘‘สเจ นิกฺขมิตฺวา [Pg.210] คจฺฉติ, หตฺถปาเทสุ นํ คเหตฺวา กาสายานิ หริตฺวา คิหิเวสํ คณฺหาเปถา’’ติ. ตสฺมา เถโร – ‘‘เอเต มาทิสํ มหาขีณาสวํ หตฺเถ วา ปาเท วา คเหตฺวา อปุญฺญํ ปสเวยฺยุํ, ตํ เนสํ มา อโหสี’’ติ จินฺเตตฺวา อากาเสน อคมาสิ. ปรสมุทฺทวาสิตฺเถรานํ ปน – ‘‘ฐิตโกว อิมา คาถา ภาสิตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา รญฺโญ โกรพฺยสฺส มิคจีเร ปจฺจุปฏฺฐาสี’’ติ อยํ วาจนามคฺโคเยว. ¿Por qué el sañero se fue por el aire? Se dice que su padre, el banquero, mandó echar el cerrojo a las siete puertas y ordenó a unos luchadores: ‘Si intenta salir, agarradlo por los pies y las manos, quitadle los hábitos y haced que vista ropas de laico’. Por lo tanto, el sañero, pensando: ‘Que estas personas no acumulen demérito al agarrar por las manos o los pies a un gran liberado (khīṇāsava) como yo’, se fue por el aire. Según la tradición de los sañeros que habitaban al otro lado del océano, él recitó estos versos estando de pie y luego se elevó por los aires para establecerse en el parque Migacīra del rey Koravya; esta es la tradición de la enseñanza. ๓๐๓. มิคโวติ ตสฺส อุยฺยานปาลสฺส นามํ. โสเธนฺโตติ อุยฺยานมคฺคํ สมํ กาเรตฺวา อนฺโตอุยฺยาเน ตจฺฉิตพฺพยุตฺตฏฺฐานานิ ตจฺฉาเปนฺโต สมฺมชฺชิตพฺพยุตฺตานิ ฐานานิ สมฺมชฺชาเปนฺโต วาลุกาโอกิรณ-ปุปฺผวิกิรณ-ปุณฺณฆฏฏฺฐปน-กทลิกฺขนฺธฐปนาทีนิ จ กโรนฺโตติ อตฺโถ. เยน ราชา โกรพฺโย เตนุปสงฺกมีติ อมฺหากํ ราชา สทา อิมสฺส กุลปุตฺตสฺส วณฺณํ กเถสิ, ปสฺสิตุกาโม เอตํ, อาคตภาวํ ปนสฺส น ชานาติ, มหา โข ปนายํ ปณฺณากาโร, คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เยน ราชา โกรพฺโย เตนุปสงฺกมิ. 303. Migavo es el nombre de ese guardián del jardín. 'Limpiando' significa que, habiendo nivelado el camino del jardín, hizo alisar los lugares que debían ser alisados dentro del jardín, hizo barrer los lugares que debían ser barridos, y realizó actos como esparcir arena, dispersar flores, colocar vasijas llenas de agua y troncos de banano, entre otros. 'Se acercó a donde estaba el rey Koravya' significa que pensó: 'Nuestro rey siempre habla de las virtudes de este hijo de buena familia, desea verlo, pero aún no sabe de su llegada; en verdad, esta noticia es un gran obsequio, iré e informaré al rey', y habiendo pensado así, se acercó a donde estaba el rey Koravya. กิตฺตยมาโน อโหสีติ โส กิร ราชา เถรํ อนุสฺสริตฺวา พลมชฺเฌปิ นาฏกมชฺเฌปิ – ‘‘ทุกฺกรํ กตํ กุลปุตฺเตน ตาว มหนฺตํ สมฺปตฺตึ ปหาย ปพฺพชิตฺวา ปุนนิวตฺติตฺวา อนปโลเกนฺเตนา’’ติ คุณํ กเถสิ, ตํ คเหตฺวา อยํ เอวมาห. วิสฺสชฺเชถาติ วตฺวาติ โอโรธมหามตฺตพลกายาทีสุ ยสฺส ยํ อนุจฺฉวิกํ, ตสฺส ตํ ทาเปตฺวาติ อตฺโถ. อุสฺสฏาย อุสฺสฏายาติ อุสฺสิตาย อุสฺสิตาย, มหามตฺตมหารฏฺฐิกาทีนํ วเสน อุคฺคตุคฺคตเมว ปริสํ คเหตฺวา อุปสงฺกมีติ อตฺโถ. อิธ ภวํ รฏฺฐปาโล หตฺถตฺถเร นิสีทตูติ หตฺถตฺถโร ตนุโก พหลปุปฺผาทิคุณํ กตฺวา อตฺถโต อภิลกฺขิโต โหติ, ตาทิเส อนาปุจฺฉิตฺวา นิสีทิตุํ น ยุตฺตนฺติ มญฺญมาโน เอวมาห. 'Estaba siendo elogiado' significa que el rey, recordando al tintero [Thera], decía sus virtudes tanto en medio de su ejército como entre sus mujeres: 'Este hijo de buena familia ha hecho algo difícil, renunciando a tan gran fortuna para ordenarse, y sin mirar atrás ni regresar a la vida mundana'. Tomando esto en cuenta, se dijo tal frase. 'Que se desprendan [de los regalos]' significa dar a cada uno, entre las mujeres de la corte, ministros y tropas, lo que sea apropiado para ellos. 'Con gran pompa' significa que se acercó llevando consigo una asamblea muy distinguida, compuesta por grandes ministros y altos funcionarios de la región. 'Que el venerable Raṭṭhapāla se siente aquí en la manta del elefante' se refiere a que la manta del elefante es suave y está adornada con gruesas flores y otras cualidades; pensando que no sería apropiado sentarse en tal lugar sin ser invitado, el rey Koravya habló de esa manera. ๓๐๔. ปาริชุญฺญานีติ ปาริชุญฺญภาวา ปริกฺขยา. ชิณฺโณติ ชราชิณฺโณ. วุฑฺโฒติ วโยวุฑฺโฒ. มหลฺลโกติ ชาติมหลฺลโก. อทฺธคโตติ อทฺธานํ อติกฺกนฺโต. วโยอนุปฺปตฺโตติ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺโต. ปพฺพชตีติ ธุรวิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขู วนฺทิตฺวา, – ‘‘ภนฺเต, มยา ทหรกาเล [Pg.211] พหุํ กุสลํ กตํ, อิทานิ มหลฺลโกมฺหิ, มหลฺลกสฺส เจสา ปพฺพชฺชา นาม, เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา อปฺปหริตํ กตฺวา ชีวิสฺสามิ, ปพฺพาเชถ มํ, ภนฺเต,’’ติ การุญฺญํ อุปฺปาเทนฺโต ยาจติ, เถรา อนุกมฺปาย ปพฺพาเชนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทุติยวาเรปิ เอเสว นโย. 304. 'Pérdidas' se refiere a la degradación por el estado de ruina y agotamiento. 'Viejo' significa consumido por la vejez. 'Anciano' significa avanzado en edad. 'Mayor' significa de gran edad desde el nacimiento. 'Que ha recorrido el camino' significa aquel que ha pasado por el tiempo de dos o tres reinados. 'Llegado al final de su vida' significa que ha alcanzado la etapa final de la vejez. 'Se ordena' significa que, habiendo ido al monasterio principal y habiendo saludado a los monjes, dice: 'Venerables señores, en mi juventud realicé mucho mérito, ahora soy viejo, y para un anciano la ordenación consiste en barrer el patio de la estupa, mantenerlo libre de maleza y así vivir; por favor, venerables, denme la ordenación'. Así, despertando compasión, lo solicita, y los monjes, por compasión, lo ordenan. Con referencia a esto se dijo tal frase. En el segundo caso, el método debe entenderse de la misma manera. อปฺปาพาโธติ อโรโค. อปฺปาตงฺโกติ นิทฺทุกฺโข. สมเวปากินิยาติ สมวิปาจนิยา. คหณิยาติ กมฺมชเตโชธาตุยา. ตตฺถ ยสฺส ภุตฺตภุตฺโต อาหาโร ชีรติ, ยสฺส วา ปน ปุฏภตฺตํ วิย ตเถว ติฏฺฐติ, อุโภเปเต น สมเวปากินิยา คหณิยา สมนฺนาคตา. ยสฺส ปน ภุตฺตกาเล ภตฺตจฺฉนฺโท อุปฺปชฺชเตว, อยํ สมเวปากินิยา สมนฺนาคโต. นาติสีตาย นจฺจุณฺหายาติ เตเนว การเณน นาติสีตาย นจฺจุณฺหาย. อนุปุพฺเพนาติ ราชาโน วา หรนฺตีติอาทินา อนุกฺกเมน. ทุติยวาเร ราชภยโจรภยฉาตกภยาทินา อนุกฺกเมน. 'Libre de enfermedad' significa sin dolencias. 'Libre de aflicción' significa sin sufrimiento. 'De digestión equilibrada' significa que digiere bien. 'El órgano de la digestión' se refiere al elemento fuego nacido del kamma. Al respecto, aquel cuyo alimento se digiere bien cada vez que come, o aquel en quien el alimento permanece igual como si estuviera guardado en un paquete, en ambos casos no poseen un órgano de digestión equilibrado. Pero aquel en quien, al llegar la hora de comer, surge realmente el deseo de ingerir alimento, ese posee una digestión equilibrada. 'Ni muy frío ni muy caliente' significa que, por esa misma razón (de digestión equilibrada), posee un calor corporal que no es excesivo ni insuficiente. 'Sucesivamente' se refiere al orden que comienza con 'los reyes lo arrebatan'. En el segundo caso, se refiere al orden de peligro por parte de reyes, ladrones, hambre, etc. ๓๐๕. ธมฺมุทฺเทสา อุทฺทิฏฺฐาติ ธมฺมนิทฺเทสา อุทฺทิฏฺฐา. อุปนิยฺยตีติ ชรามรณสนฺติกํ คจฺฉติ, อายุกฺขเยน วา ตตฺถ นิยฺยติ. อทฺธุโวติ ธุวฏฺฐานวิรหิโต. อตาโณติ ตายิตุํ สมตฺเถน วิรหิโต. อนภิสฺสโรติ อสรโณ อภิสริตฺวา อภิคนฺตฺวา อสฺสาเสตุํ สมตฺเถน วิรหิโต. อสฺสโกติ นิสฺสโก สกภณฺฑวิรหิโต. สพฺพํ ปหาย คมนียนฺติ สกภณฺฑนฺติ สลฺลกฺขิตํ สพฺพํ ปหาย โลเกน คนฺตพฺพํ. ตณฺหาทาโสติ ตณฺหาย ทาโส. 305. 'Los resúmenes del Dhamma han sido expuestos' significa que las explicaciones detalladas del Dhamma han sido presentadas arriba. 'Es arrastrado' significa que se encamina hacia la vejez y la muerte, o que es llevado allí por el agotamiento de la vida. 'Inestable' significa carente de permanencia. 'Sin protección' significa falto de un yo capaz de protegerlo de la destrucción como el nacimiento, etc. 'Sin refugio' significa sin amparo, falto de alguien capaz de consolarlo tras acudir a él. 'Sin propiedad' significa que no tiene nada propio, carente de bienes personales. 'Se debe partir dejando todo atrás' significa que el mundo debe partir hacia el más allá abandonando todo lo que consideraba como propiedad propia. 'Esclavo de la sed' significa que es un siervo del deseo vehemente (taṇhā). ๓๐๖. หตฺถิสฺมินฺติ หตฺถิสิปฺเป. กตาวีติ กตกรณีโย, สิกฺขิตสิกฺโข ปคุณสิปฺโปติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อูรุพลีติ อูรุพลสมฺปนฺโน. ยสฺส หิ ผลกญฺจ อาวุธญฺจ คเหตฺวา ปรเสนํ ปวิสิตฺวา อภินฺนํ ภินฺทโต ภินฺนํ สนฺธารยโต ปรหตฺถคตํ รชฺชํ อาหริตุํ อูรุพลํ อตฺถิ, อยํ อูรุพลี นาม. พาหุพลีติ พาหุพลสมฺปนฺโน. เสสํ ปุริมสทิสเมว. อลมตฺโตติ สมตฺถอตฺตภาโว. 306. 'En elefantes' se refiere al arte de la equitación de elefantes. 'Experto' significa que ha completado su formación, que ha aprendido las artes y es diestro en ellas; este es el sentido en todas partes. 'Fuerte de muslos' significa dotado de fuerza en las piernas. Pues, en verdad, aquel rey que, empuñando el escudo y el arma, entra en el ejército enemigo, rompe lo que no está roto y sostiene a su propio ejército quebrado, y tiene la fuerza en las piernas necesaria para recuperar un reino que ha caído en manos de otros, se llama 'fuerte de muslos'. 'Fuerte de brazos' significa dotado de fuerza en los brazos. El resto es igual a lo anterior. 'Capaz' significa que posee un cuerpo fuerte y apto. ปริโยธาย วตฺติสฺสนฺตีติ อุปฺปนฺนํ อุปฺปทฺทวํ โอธาย อวตฺถริตฺวา วตฺติสฺสนฺตีติ สลฺลกฺเขตฺวา คหิตา. 'Actuarán habiendo superado' significa que actuarán habiendo contenido y dominado las calamidades surgidas; así debe entenderse. สํวิชฺชติ [Pg.212] โข, โภ รฏฺฐปาล, อิมสฺมึ ราชกุเล ปหูตํ หิรญฺญสุวณฺณนฺติ อิทํ โส ราชา อุปริ ธมฺมุทฺเทสสฺส การณํ อาหรนฺโต อาห. 'Existe ciertamente, querido Raṭṭhapāla, en esta familia real abundante oro y riquezas'; el rey dijo esto para presentar la razón de los resúmenes del Dhamma mencionados anteriormente. อถาปรํ เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘ปสฺสามิ โลเก’’ติอาทินา นเยน จตุนฺนํ ธมฺมุทฺเทสานํ อนุคีตึ อโวจ. 'Luego dijo esto' significa que recitó estos versos de acuerdo con el método de los cuatro resúmenes del Dhamma, comenzando con 'veo en el mundo'. ๓๐๗. ตตฺถ ภิยฺโยว กาเม อภิปตฺถยนฺตีติ เอกํ ลภิตฺวา ทฺเว ปตฺถยนฺติ, ทฺเว ลภิตฺวา จตฺตาโรติ เอวํ อุตฺตรุตฺตริ วตฺถุกามกิเลสกาเม ปตฺถยนฺติเยว. 307. Al respecto, 'anhelan aún más placeres sensoriales' significa que habiendo obtenido un objeto, desean dos; habiendo obtenido dos, desean cuatro; así, sucesivamente, anhelan tanto los objetos del deseo como las pasiones internas. ปสยฺหาติ สปตฺตคณํ อภิภวิตฺวา. สสาครนฺตนฺติ สทฺธึ สาครนฺเตน. โอรํ สมุทฺทสฺสาติ ยํ สมุทฺทสฺส โอรโต สกรฏฺฐํ, เตน อติตฺตรูโปติ อตฺโถ. น หตฺถีติ น หิ อตฺถิ. 'Por la fuerza' significa habiendo derrotado a las huestes enemigas. 'Hasta los confines del océano' significa incluyendo el límite del mar. 'A este lado del mar' significa que el rey no se siente satisfecho con su propio reino que está a este lado del océano; este es el sentido. 'Na hatthi' debe dividirse en 'na hi atthi' (ciertamente no hay). อโห วตา โนติ อโห วต นุ, อยเมว วา ปาโฐ. อมราติ จาหูติ อมรํ อิติ จ อาหุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ มตํ ญาตี ปริวาเรตฺวา กนฺทนฺติ, ตํ – ‘‘อโห วต อมฺหากํ ภาตา มโต, ปุตฺโต มโต’’ติอาทีนิปิ วทนฺติ. '¡Ay, ojalá no!' significa '¡ay, ojalá!', o esta es la misma lectura. En 'amarāti cāhū', debe dividirse como 'amaraṃ iti ca āhu'. Lo que se quiere decir es esto: que los parientes rodean al difunto y lloran, diciendo también palabras como: '¡Ay! Nuestro hermano ha muerto, nuestro hijo ha muerto', etc. ผุสนฺติ ผสฺสนฺติ มรณผสฺสํ ผุสนฺติ. ตเถว ผุฏฺโฐติ ยถา พาโล, ธีโรปิ ตเถว มรณผสฺเสน ผุฏฺโฐ, อผุฏฺโฐ นาม นตฺถิ, อยํ ปน วิเสโส. พาโล จ พาลฺยา วธิโตว เสตีติ พาโล พาลภาเวน มรณผสฺสํ อาคมฺม วธิโตว เสติ อภิหโตว สยติ. อกตํ วต เม กลฺยาณนฺติอาทิวิปฺปฏิสารวเสน จลติ เวธติ วิปฺผนฺทติ. ธีโร จ น เวธตีติ ธีโร สุคตินิมิตฺตํ ปสฺสนฺโต น เวธติ น จลติ. «Phusanti phassanti» significa que experimentan el contacto con la muerte. «Tatheva phuṭṭho»: de la misma manera que el necio, también el sabio es tocado por el contacto con la muerte; no existe nadie que no sea tocado por ella. Sin embargo, hay una diferencia: «Bālo ca bālyā vadhitova setīti», el necio, debido a su necedad, yace afligido al enfrentar el contacto con la muerte, yace como quien ha sido herido. Bajo el peso del remordimiento pensando: «¡Ay de mí, que no he realizado el bien!», y otros pensamientos similares, se agita, tiembla y se estremece. «Dhīro ca na vedhatīti», el sabio, al ver la señal de un buen destino (sugatinimitta), no tiembla ni se agita. ยาย โวสานํ อิธาธิคจฺฉตีติ ยาย ปญฺญาย อิมสฺมึ โลเก สพฺพกิจฺจโวสานํ อรหตฺตํ อธิคจฺฉติ, สาว ธนโต อุตฺตมตรา. อพฺโยสิตตฺตาติ อปริโยสิตตฺตา, อรหตฺตปตฺติยา, อภาเวนาติ อตฺโถ. ภวาภเวสูติ หีนปฺปณีเตสุ ภเวสุ. «Yāya vosānaṃ idhādhigacchatīti» se refiere a la sabiduría por la cual, en este mundo, se alcanza el estado de Arahant, que es el fin de todos los deberes; esa sabiduría es el tesoro más excelente. «Abyositattā» significa no haber llegado al final, debido a la ausencia del logro del estado de Arahant. «Bhavābhavesūti» se refiere a las existencias inferiores y superiores. อุเปติ คพฺภญฺจ ปรญฺจ โลกนฺติ เตสุ ปาปํ กโรนฺเตสุ โย โกจิ สตฺโต ปรมฺปราย สํสารํ อาปชฺชิตฺวา คพฺภญฺจ ปรญฺจ โลกํ อุเปติ. ตสฺสปฺปปญฺโญติ ตสฺส ตาทิสสฺส อปฺปปญฺญสฺส อญฺโญ อปฺปปญฺโญ อภิสทฺทหนฺโต. «Upeti gabbhañca parañca lokaṃ»: de entre aquellos seres que cometen actos malvados, cualquiera de ellos, habiendo caído en la sucesión de nacimientos en el ciclo del saṃsāra, entra en un útero y pasa al otro mundo. «Tassappapaññoti»: al escuchar las palabras de tal persona de poca sabiduría, otro individuo de poca sabiduría deposita su fe en él. สกมฺมุนา [Pg.213] หญฺญตีติ อตฺตนา กตกมฺมวเสน ‘‘กสาหิปิ ตาเลตี’’ติอาทีหิ กมฺมการณาหิ หญฺญติ. เปจฺจ ปรมฺหิ โลเกติ อิโต คนฺตฺวา ปรมฺหิ อปายโลเก. «Sakammunā haññatīti»: uno es atormentado por el poder de sus propias acciones realizadas, a través de castigos como ser «golpeado con látigos» y otros tormentos similares. «Pecca paramhi loketi»: habiendo partido de esta vida, en el otro mundo de los estados de privación (apāya). วิรูปรูเปนาติ วิวิธรูเปน, นานาสภาเวนาติ อตฺโถ. กามคุเณสูติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกสุ สพฺพกามคุเณสุ อาทีนวํ ทิสฺวา. ทหราติ อนฺตมโส กลลมตฺตภาวํ อุปาทาย ตรุณา. วุฑฺฒาติ วสฺสสตาติกฺกนฺตา. อปณฺณกํ สามญฺญเมว เสยฺโยติ อวิรุทฺธํ อทฺวชฺฌคามึ เอกนฺตนิยฺยานิกํ สามญฺญเมว ‘‘เสยฺโย, อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจา’’ติ อุปธาเรตฺวา ปพฺพชิโตสฺมิ มหาราชาติ. ตสฺมา ยํ ตฺวํ วทสิ – ‘‘กึ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา’’ติ, อิทํ ทิสฺวา จ สุตฺวา จ ปพฺพชิโตสฺมีติ มํ ธาเรหีติ เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ. «Virūparūpenāti» significa con diversas formas, con variadas naturalezas. «Kāmaguṇesūti»: habiendo visto el peligro en todos los placeres sensoriales, tanto en los de esta vida como en los de la vida futura. «Daharā» son los jóvenes, incluyendo desde la etapa del embrión inicial (kalala). «Vuḍḍhā» son aquellos que han superado los cien años de edad. «Apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti»: habiendo reflexionado que la vida ascética, que no es contradictoria, que no es ambivalente y que conduce definitivamente a la liberación, es «lo mejor, lo más elevado y lo más excelente», dijo: «He renunciado, oh gran rey». Por lo tanto, ante lo que dices —«¿qué has visto o escuchado?»—, sábete que he renunciado tras haber visto y escuchado esto; así concluyó la enseñanza. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. รฏฺฐปาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí finaliza la explicación del Raṭṭhapāla Sutta. ๓. มฆเทวสุตฺตวณฺณนา 3. Comentario del Maghadeva Sutta ๓๐๘. เอวํ เม สุตนฺติ มฆเทวสุตฺตํ. ตตฺถ มฆเทวอมฺพวเนติ ปุพฺเพ มฆเทโว นาม ราชา ตํ อมฺพวนํ โรเปสิ. เตสุ รุกฺเขสุ ปลุชฺชมาเนสุ อปรภาเค อญฺเญปิ ราชาโน โรเปสุํเยว. ตํ ปน ปฐมโวหารวเสน มฆเทวมฺพวนนฺเตว สงฺขํ คตํ. สิตํ ปาตฺวากาสีติ สายนฺหสมเย วิหารจาริกํ จรมาโน รมณียํ ภูมิภาคํ ทิสฺวา – ‘‘วสิตปุพฺพํ นุ โข เม อิมสฺมึ โอกาเส’’ติ อาวชฺชนฺโต – ‘‘ปุพฺเพ อหํ มฆเทโว นาม ราชา หุตฺวา อิมํ อมฺพวนํ โรเปสึ, เอตฺเถว ปพฺพชิตฺวา จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตึ. ตํ โข ปเนตํ การณํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปากฏํ, ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ อคฺคคฺคทนฺเต ทสฺเสนฺโต สิตํ ปาตุ อกาสิ. 308. «Evaṃ me sutaṃ» y lo que sigue es el Maghadeva Sutta. Allí, «maghadevaambavane» significa que en el pasado, un rey llamado Maghadeva plantó ese bosque de mangos. Cuando esos árboles morían, en tiempos posteriores, otros reyes volvían a plantarlos. Sin embargo, por su denominación original, llegó a ser conocido simplemente como el Bosque de Mangos de Maghadeva. «Sitaṃ pātvākāsīti»: al atardecer, mientras caminaba por el recinto del monasterio, vio un lugar agradable y reflexionó: «¿Acaso habré vivido antes en este lugar?». Al recordar, comprendió: «En el pasado fui el rey llamado Maghadeva y planté este bosque de mangos; aquí mismo renuncié, desarrollé las cuatro moradas divinas y renací en el mundo de Brahma. Pero este hecho no es conocido por la asamblea de monjes; lo haré evidente». Con este pensamiento, mostrando las puntas de sus dientes, sonrió. ธมฺโม อสฺส อตฺถีติ ธมฺมิโก. ธมฺเมน ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. ธมฺเม ฐิโตติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเม ฐิโต. ธมฺมํ จรตีติ สมํ จรติ[Pg.214]. ตตฺร พฺราหฺมณคหปติเกสูติ โยปิ โส ปุพฺพราชูหิ พฺราหฺมณานํ ทินฺนปริหาโร, ตํ อหาเปตฺวา ปกตินิยาเมเนว อทาสิ, ตถา คหปติกานํ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ปกฺขสฺสาติ อิมินา ปาฏิหาริกปกฺโขปิ สงฺคหิโต. อฏฺฐมีอุโปสถสฺส หิ ปจฺจุคฺคมนานุคฺคมนวเสน สตฺตมิยญฺจ นวมิยญฺจ, จาตุทฺทสปนฺนรสานํ ปจฺจุคฺคมนานุคฺคมนวเสน เตรสิยญฺจ ปาฏิปเท จาติ อิเม ทิวสา ปาฏิหาริกปกฺขาติ เวทิตพฺพา. เตสุปิ อุโปสถํ อุปวสิ. Aquel en quien reside el Dhamma es «dhammiko». Por haber llegado a ser rey a través del Dhamma, es «dhammarājā». «Dhamme ṭhito» significa establecido en el Dhamma de los diez caminos de acción saludable. «Dhammaṃ carati» significa que vive con ecuanimidad. Allí, «brāhmaṇagahapatikesūti» se refiere a que él no disminuyó las concesiones que los reyes anteriores otorgaban a los brahmanes, sino que las entregó según la costumbre tradicional, e hizo lo mismo con los jefes de hogar. Con referencia a esto se dijo tal frase. Con el término «pakkhassā» se incluye también el período de observancia extendida (pāṭihārikapakkhā). Estos días deben entenderse como el séptimo y noveno (antes y después del octavo día de Uposatha), y el decimotercer día y el primer día de la quincena (antes y después del decimocuarto o decimoquinto); en esos días también observaba el Uposatha. ๓๐๙. เทวทูตาติ เทโวติ มจฺจุ, ตสฺส ทูตาติ เทวทูตา. สิรสฺมิญฺหิ ปลิเตสุ ปาตุภูเตสุ มจฺจุราชสฺส สนฺติเก ฐิโต วิย โหติ, ตสฺมา ปลิตานิ มจฺจุเทวสฺส ทูตาติ วุจฺจนฺติ. เทวา วิย ทูตาติปิ เทวทูตา. ยถา หิ อลงฺกตปฏิยตฺตาย เทวตาย อากาเส ฐตฺวา ‘‘อสุกทิวเส มริสฺสตี’’ติ วุตฺเต ตํ ตเถว โหติ, เอวํ สิรสฺมึ ปลิเตสุ ปาตุภูเตสุ เทวตาพฺยากรณสทิสเมว โหติ. ตสฺมา ปลิตานิ เทวสทิสา ทูตาติ วุจฺจนฺติ. วิสุทฺธิเทวานํ ทูตาติปิ เทวทูตา. สพฺพโพธิสตฺตา หิ ชิณฺณพฺยาธิตมตปพฺพชิเต ทิสฺวาว สํเวคมาปชฺชิตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชนฺติ. ยถาห – 309. «Devadūtā»: «Deva» significa muerte, y sus mensajeros son los mensajeros divinos. En efecto, cuando aparecen canas en la cabeza, es como si uno estuviera ante el rey de la muerte; por eso las canas se llaman mensajeras de la muerte. También se llaman «devadūtā» porque son mensajeras similares a deidades. Pues así como cuando una deidad ataviada se sitúa en el espacio y dice «morirás en tal día», y sucede exactamente así, de igual modo, cuando aparecen canas en la cabeza, es similar a la predicción de una deidad. Por eso las canas se llaman mensajeras similares a deidades. También se llaman mensajeras divinas por ser mensajeras de los seres puros (visuddhideva). Pues todos los Bodhisattvas, al ver a un anciano, un enfermo, un muerto y un renunciante, se conmueven con la urgencia espiritual, salen al bosque y renuncian. Como se dijo: ‘‘ชิณฺณญฺจ ทิสฺวา ทุขิตญฺจ พฺยาธิตํ,มตญฺจ ทิสฺวา คตมายุสงฺขยํ; กาสายวตฺถํ ปพฺพชิตญฺจ ทิสฺวา,ตสฺมา อหํ ปพฺพชิโตมฺหิ ราชา’’ติ. «Habiendo visto a un anciano y a un enfermo sufriente, habiendo visto a un muerto cuyo tiempo de vida se agotó, y habiendo visto a un renunciante vestido con ropas azafrán, por eso, oh rey, he renunciado». อิมินา ปริยาเยน ปลิตานิ วิสุทฺธิเทวานํ ทูตตฺตา เทวทูตาติ วุจฺจนฺติ. De esta manera, las canas se llaman mensajeras divinas (devadūtā) por ser mensajeras de los seres puros (visuddhideva). กปฺปกสฺส คามวรํ ทตฺวาติ สตสหสฺสุฏฺฐานกํ เชฏฺฐกคามํ ทตฺวา. กสฺมา อทาสิ? สํวิคฺคมานสตฺตา. ตสฺส หิ อญฺชลิสฺมึ ฐปิตานิ ปลิตานิ ทิสฺวาว สํเวโค อุปฺปชฺชติ. อญฺญานิ จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ อายุ อตฺถิ, เอวํ สนฺเตปิ มจฺจุราชสฺส สนฺติเก ฐิตํ วิย อตฺตานํ มญฺญมาโน สํวิคฺโค ปพฺพชฺชํ โรเจติ. เตน วุตฺตํ – «Kappakassa gāmavaraṃ datvā» significa habiendo entregado al barbero una aldea principal que generaba cien mil en tributos. ¿Por qué se la dio? Por tener el corazón lleno de urgencia espiritual. Pues al ver las canas puestas en el hueco de sus manos, le surgió la urgencia espiritual. Aunque todavía le quedaban otros ochenta y cuatro mil años de vida, se consideró a sí mismo como si estuviera ante el rey de la muerte y, conmovido, eligió la renuncia. Por eso se dijo: ‘‘สิเร [Pg.215] ทิสฺวาน ปลิตํ, มฆเทโว ทิสมฺปติ; สํเวคํ อลภี ธีโร, ปพฺพชฺชํ สมโรจยี’’ติ. «Al ver una cana en su cabeza, Maghadeva, señor de las regiones, sintió urgencia; el sabio favoreció la renuncia». อปรมฺปิ วุตฺตํ – También se dijo lo siguiente: ‘‘อุตฺตมงฺครุหา มยฺหํ, อิเม ชาตา วโยหรา; ปาตุภูตา เทวทูตา, ปพฺพชฺชาสมโย มมา’’ติ. "Estas [canas] nacidas en mi cabeza están arrebatando mi juventud; han aparecido los mensajeros divinos, es para mí el momento de la renuncia". ปุริสยุเคติ วํสสมฺภเว ปุริเส. เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวาติ ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชนฺตาปิ หิ ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา ปพฺพชนฺติ, ตโต ปฏฺฐาย วฑฺฒิเต เกเส พนฺธิตฺวา ชฏากลาปธรา หุตฺวา วิจรนฺติ. โพธิสตฺโตปิ ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ. ปพฺพชิโต ปน อเนสนํ อนนุยุญฺชิตฺวา ราชเคหโต อาหฏภิกฺขาย ยาเปนฺโต พฺรหฺมวิหารํ ภาเวสิ. ตสฺมา โส เมตฺตาสหคเตนาติอาทิ วุตฺตํ. Con 'purisayuge' se refiere a los hombres nacidos en el linaje. Sobre 'kesamassuṃ ohāretvā': porque aquellos que renuncian como ascetas, primero se afeitan el cabello y la barba y luego renuncian; a partir de entonces, cuando el cabello crece, lo atan y andan portando trenzas de cabello. El Bodhisatta también renunció como asceta. Una vez renunciado, sin esforzarse en medios de vida incorrectos, se mantenía con los alimentos traídos del palacio real y cultivaba los estados sublimes (brahmavihāra). Por ello se dijo: 'asociado con la metta', etc. กุมารกีฬิตํ กีฬีติ องฺเกน องฺกํ ปริหริยมาโน กีฬิ. มาลากลาปํ วิย หิ นํ อุกฺขิปิตฺวาว วิจรึสุ. รญฺโญ มฆเทวสฺส ปุตฺโต…เป… ปพฺพชีติ อิมสฺส ปพฺพชิตทิวเส ปญฺจ มงฺคลานิ อเหสุํ. มฆเทวรญฺโญ มตกภตฺตํ, ตสฺส รญฺโญ ปพฺพชิตมงฺคลํ, ตสฺส ปุตฺตสฺส ฉตฺตุสฺสาปนมงฺคลํ, ตสฺส ปุตฺตสฺส อุปรชฺชมงฺคลํ, ตสฺส ปุตฺตสฺส นามกรณมงฺคลนฺติ เอกสฺมึเยว สมเย ปญฺจ มงฺคลานิ อเหสุํ, สกลชมฺพุทีปตเล อุนฺนงฺคลมโหสิ. 'Kumārakīḷitaṃ kīḷī' significa que jugaba siendo llevado de un regazo a otro. En efecto, lo llevaban de un lado a otro como si fuera un ramo de flores. Sobre 'rañño maghadevassa putto…pe… pabbajī': en el día de la renuncia de este segundo rey, ocurrieron cinco celebraciones auspiciosas: la ofrenda de alimentos por el difunto Rey Maghadeva, la celebración de la renuncia de ese rey, la celebración de la elevación del parasol blanco de su hijo, la celebración del nombramiento de su nieto y la celebración de la designación como heredero. Así, en un mismo momento, hubo cinco celebraciones auspiciosas; en toda la tierra de Jambudīpa hubo un gran regocijo. ๓๑๑. ปุตฺตปปุตฺตกาติ ปุตฺตา จ ปุตฺตปุตฺตา จาติ เอวํ ปวตฺตา ตสฺส ปรมฺปรา. ปจฺฉิมโก อโหสีติ ปพฺพชฺชาปจฺฉิมโก อโหสิ. โพธิสตฺโต กิร พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต – ‘‘ปวตฺตติ นุ โข ตํ มยา มนุสฺสโลเก นิหตํ กลฺยาณวตฺต’’นฺติ อาวชฺชนฺโต อทฺทส – ‘‘เอตฺตกํ อทฺธานํ ปวตฺตติ, อิทานิ น ปวตฺติสฺสตี’’ติ. น โข ปนาหํ มยฺหํ ปเวณิยา อุจฺฉิชฺชิตุํ ทสฺสามีติ อตฺตโน วํเส ชาตรญฺโญเยว อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา อตฺตโน วํสสฺส เนมึ ฆเฏนฺโต วิย นิพฺพตฺโต, เตเนวสฺส นิมีติ นามํ อโหสิ. อิติ โส ปพฺพชิตราชูนํ [Pg.216] สพฺพปจฺฉิมโก หุตฺวา ปพฺพชิโตติ ปพฺพชฺชาปจฺฉิมโก อโหสิ. คุเณหิ ปน อติเรกตโร. ตสฺส หิ สพฺพราชูหิ อติเรกตรา ทฺเว คุณา อเหสุํ. จตูสุ ทฺวาเรสุ สตสหสฺสํ สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา เทวสิกํ ทานํ อทาสิ, อนุโปสถิกสฺส จ ทสฺสนํ นิวาเรสิ. อนุโปสถิเกสุ หิ ราชานํ ปสฺสิสฺสามาติ คเตสุ โทวาริโก ปุจฺฉติ ‘‘ตุมฺเห อุโปสถิกา โน วา’’ติ. เย อนุโปสถิกา โหนฺติ, เต นิวาเรติ ‘‘อนุโปสถิกานํ ราชา ทสฺสนํ น เทตี’’ติ. ‘‘มยํ ชนปทวาสิโน กาเล โภชนํ กุหึ ลภิสฺสามา’’ติปิ ตตฺถ วจโนกาโส นตฺถิ. จตูสุ หิ ทฺวาเรสุ ราชงฺคเณ จ อเนกานิ ภตฺตจาฏิสหสฺสานิ ปฏิยตฺตาเนว โหนฺติ. ตสฺมา มหาชโน อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐาเน มสฺสุํ กาเรตฺวา นฺหายิตฺวา วตฺถานิ ปริวตฺเตตฺวา ยถารุจิตํ โภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย รญฺโญ เคหทฺวารํ คจฺฉติ. โทวาริเกน ‘‘อุโปสถิกา ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิตปุจฺฉิตา ‘‘อาม อามา’’ติ วทนฺติ. เตน หิ อาคจฺฉถาติ ปเวเสตฺวา รญฺโญ ทสฺเสติ. อิติ อิเมหิ ทฺวีหิ คุเณหิ อติเรกตโร อโหสิ. 311. 'Puttapaputtakā' se refiere a los hijos, nietos y bisnietos; tal es la sucesión de ese linaje. 'Pacchimako ahosi' significa que fue el último de los reyes en renunciar. Se dice que el Bodhisatta, habiendo nacido en el mundo de Brahma, reflexionó: '¿Continúa todavía aquella buena práctica establecida por mí en el mundo humano?'. Al observar, vio: 'Ha continuado por tanto tiempo, pero ahora se detendrá'. Pensando: 'No permitiré que mi linaje se interrumpa', tomó el renacimiento en el vientre de la reina principal del rey nacido en su propio linaje, naciendo como quien une la llanta de la rueda de su propio linaje; por eso su nombre fue Nimi. Así, habiendo sido el último de todos los reyes que renunciaron, fue el 'último en la renuncia'. Sin embargo, fue superior en virtudes. Pues poseía dos cualidades superiores a las de todos los reyes: entregaba cien mil [monedas] de caridad diariamente en cada una de las cuatro puertas, y prohibía que lo viera aquel que no observara el Uposatha. Cuando los que no observaban el Uposatha iban diciendo 'veremos al rey', el guardián de la puerta les preguntaba: '¿Observan ustedes el Uposatha o no?'. A los que no lo observaban, les impedía el paso diciendo: 'El rey no concede audiencia a quienes no observan el Uposatha'. No había oportunidad de replicar: 'Nosotros, los habitantes de las provincias, ¿dónde obtendremos comida a tiempo?'. Pues en las cuatro puertas y en el patio del palacio, ya estaban preparadas miles de ollas de arroz. Por tanto, la multitud, en el lugar que deseaba, se arreglaba la barba, se bañaba, se cambiaba de ropa, comía según su gusto, asumía los preceptos del Uposatha y luego iba a la puerta del palacio del rey. Cuando el portero preguntaba repetidamente: '¿Observan el Uposatha?', ellos respondían: 'Sí, sí'. Entonces les decía: 'En ese caso, vengan', y haciéndoles entrar, se los presentaba al rey. Así, por estas dos virtudes, él era superior. ๓๑๒. เทวานํ ตาวตึสานนฺติ ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตเทวานํ. เต กิร เทวา วิเทหรฏฺเฐ มิถิลนครวาสิโน รญฺโญ โอวาเท ฐตฺวา ปญฺจ สีลานิ รกฺขิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺตา รญฺโญ คุณกถํ กเถนฺติ. เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เทวานํ ตาวตึสาน’’นฺติ. 312. 'Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ' se refiere a los dioses nacidos en el reino de los Treinta y Tres. Se dice que aquellos dioses, que habían vivido en la ciudad de Mithilā en el reino de Videha y habían guardado los cinco preceptos y realizado el Uposatha bajo la guía del rey, hablaban allí sobre las virtudes del rey. Refiriéndose a ellos, se dijo 'de los dioses de los Treinta y Tres'. นิสินฺโน โหตีติ ปาสาทวรสฺส อุปริคโต ทานญฺจ สีลญฺจ อุปปริกฺขมาโน นิสินฺโน โหติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ทานํ นุ โข มหนฺตํ อุทาหุ สีลํ, ยทิ ทานํ มหนฺตํ, อชฺโฌตฺถริตฺวา ทานเมว ทสฺสามิ. อถ สีลํ, สีลเมว ปูริสฺสามี’’ติ. ตสฺส ‘‘อิทํ มหนฺตํ อิทํ มหนฺต’’นฺติ นิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺตสฺเสว สกฺโก คนฺตฺวา ปุรโต ปาตุรโหสิ. เตน วุตฺตํ อถ โข, อานนฺท,…เป… สมฺมุเข ปาตุรโหสีติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘รญฺโญ กงฺขา อุปฺปนฺนา, ตสฺส กงฺขจฺเฉทนตฺถํ ปญฺหญฺจ กเถสฺสามิ, อิธาคมนตฺถาย ปฏิญฺญญฺจ คณฺหิสฺสามี’’ติ. ตสฺมา คนฺตฺวา สมฺมุเข ปาตุรโหสิ. ราชา อทิฏฺฐปุพฺพํ รูปํ ทิสฺวา ภีโต อโหสิ โลมหฏฺฐชาโต. อถ นํ สกฺโก – ‘‘มา ภายิ, มหาราช, วิสฺสตฺโถ ปญฺหํ ปุจฺฉ, กงฺขํ เต ปฏิวิโนเทสฺสามี’’ติ อาห. 'Nisinno hoti' significa que estaba sentado en la parte superior del magnífico palacio, reflexionando sobre la caridad y la virtud. Se dice que pensó así: '¿Es más grande la caridad o la virtud? Si la caridad es más grande, me dedicaré plenamente a dar caridad. Si es la virtud, cumpliré plenamente la virtud'. Mientras no podía decidir 'esto es grande, aquello es grande', Sakka fue y apareció ante él. Por eso se dijo: 'Entonces, Ānanda…pe… apareció ante él'. Se dice que Sakka pensó: 'Ha surgido una duda en el rey; para disipar su duda, responderé a su pregunta y obtendré su promesa de venir aquí [al cielo]'. Por eso fue y apareció ante él. El rey, al ver una forma nunca antes vista, se asustó y se le erizaron los vellos. Entonces Sakka le dijo: 'No temas, gran rey, pregunta con confianza; yo disiparé tu duda'. ราชา [Pg.217] – El rey [dijo]: ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ มหาราช, สพฺพภูตานมิสฺสร; ทานํ วา พฺรหฺมจริยํ วา, กตมํ สุ มหปฺผล’’นฺติ. – "Te pregunto, gran Sakka, señor de todos los seres: entre la caridad y la vida santa (virtud), ¿cuál tiene el fruto más grande?". ปญฺหํ ปุจฺฉิ. สกฺโก – ‘‘ทานํ นาม กึ, สีลเมว คุณวิสิฏฺฐตาย มหนฺตํ. อหญฺหิ ปุพฺเพ, มหาราช, ทสวสฺสสหสฺสานิ ทสนฺนํ ชฏิลสหสฺสานํ ทานํ ทตฺวา เปตฺติวิสยโต น มุตฺโต, สีลวนฺตา ปน มยฺหํ ทานํ ภุญฺชิตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อโวจ – Planteó la pregunta. Sakka [dijo]: "¿Qué es la caridad comparada con la virtud? Solo la virtud es grande por su excelencia especial. Yo mismo, gran rey, en el pasado, habiendo dado caridad durante diez mil años a diez mil ascetas de cabellos trenzados, no me liberé del reino de los ancestros (pettivisaya); pero los virtuosos, tras disfrutar de mi caridad, renacieron en el mundo de Brahma". Dicho esto, recitó estos versos: ‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ; มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌติ. "Por una vida santa inferior, uno nace entre los nobles; por una media, se alcanza la condición de deidad; y por una superior, uno se purifica [de las pasiones]". น เหเต สุลภา กายา, ยาจโยเคน เกนจิ; เย กาเย อุปปชฺชนฺติ, อนาคารา ตปสฺสิโน’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๒๙-๔๓๐); "Estos estados [de Brahma] no son fáciles de obtener por cualquier tipo de sacrificio; en esos estados renacen los ascetas sin hogar que practican la austeridad". เอวํ รญฺโญ กงฺขํ วิโนเทตฺวา เทวโลกคมนาย ปฏิญฺญาคหณตฺถํ ลาภา เต มหาราชาติอาทิมาห. ตตฺถ อวิกมฺปมาโนติ อภายมาโน. อธิวาเสสีติ อหํ มหาชนํ กุสลํ สมาทเปมิ, ปุญฺญวนฺตานํ ปน วสนฏฺฐานํ ทิสฺวา อาคเตน มนุสฺสปเถ สุขํ กเถตุํ โหตีติ อธิวาเสสิ. Habiendo disipado así la duda del rey, con el fin de obtener su consentimiento para ir al mundo de los devas, [Mātali] dijo: "Es una fortuna para ti, Gran Rey", etc. En ese contexto, "avikampamāno" significa sin temor. "Adhivāsesi" significa: "He establecido a la gran multitud en el mérito; además, habiendo visto el lugar de residencia de los meritorios, al regresar, será fácil hablar de los frutos de las acciones meritorias en el camino de los hombres"; con este pensamiento, aceptó. ๓๑๓. เอวํ ภทฺทนฺตวาติ เอวํ โหตุ ภทฺทกํ ตว วจนนฺติ วตฺวา. โยเชตฺวาติ เอกสฺมึเยว ยุเค สหสฺสอสฺสาชานีเย โยเชตฺวา. เตสํ ปน ปาฏิเยกฺกํ โยชนกิจฺจํ นตฺถิ, มนํ อาคมฺม ยุตฺตาเยว โหนฺติ. โส ปน ทิพฺพรโถ ทิยฑฺฒโยชนสติโก โหติ, นทฺธิโต ปฏฺฐาย รถสีสํ ปญฺญาสโยชนานิ, อกฺขพนฺโธ ปณฺณาสโยชนานิ, อกฺขพนฺธโต ปฏฺฐาย ปจฺฉาภาโค ปณฺณาสโยชนานิ, สพฺโพ สตฺตวณฺณรตนมโย. เทวโลโก นาม อุทฺธํ, มนุสฺสโลโก อโธ, ตสฺมา เหฏฺฐามุขํ รถํ เปเสสีติ น สลฺลกฺเขตพฺพํ. ยถา ปน ปกติมคฺคํ เปเสติ, เอวเมว มนุสฺสานํ สายมาสภตฺเต นิฏฺฐิเต จนฺเทน สทฺธึ ยุคนทฺธํ กตฺวา เปเสสิ, ยมกจนฺทา อุฏฺฐิตา วิย อเหสุํ. มหาชโน ทิสฺวา ‘‘ยมกจนฺทา อุคฺคตา’’ติ อาห. อาคจฺฉนฺเต อาคจฺฉนฺเต น ยมกจนฺทา, เอกํ วิมานํ, น วิมานํ, เอโก รโถติ. รโถปิ อาคจฺฉนฺโต อาคจฺฉนฺโต [Pg.218] ปกติรถปฺปมาโณว, อสฺสาปิ ปกติอสฺสปฺปมาณาว อเหสุํ. เอวํ รถํ อาหริตฺวา รญฺโญ ปาสาทํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาจีนสีหปญฺชรฏฺฐาเน รถํ นิวตฺเตตฺวา อาคตมคฺคาภิมุขํ กตฺวา สีหปญฺชเร ฐตฺวาว อาโรหนสชฺชํ ฐเปสิ. 313. Diciendo: "Que así sea, venerable, tus palabras son excelentes", [Mātali] unció mil caballos de raza pura a un solo yugo. Para esos caballos no hay una tarea individual de enganche; se uncen únicamente mediante la voluntad de Mātali. El carruaje celestial tiene ciento cincuenta yojanas de largo; desde el eje, la parte frontal del carro mide cincuenta yojanas, la sección del eje mide cincuenta yojanas, y desde el eje hacia atrás mide cincuenta yojanas. Todo el carro está hecho de joyas de siete colores. El mundo de los devas está arriba y el mundo de los humanos abajo; por tanto, no debe pensarse que envió el carro hacia abajo [de forma abrupta]. Lo envió como si siguiera un camino natural; precisamente cuando los hombres terminaban su cena, lo envió haciendo que pareciera uncido junto con la luna, de modo que surgieron como lunas gemelas. La gran multitud, al verlo, dijo: "Han salido lunas gemelas". A medida que se acercaba, decían: "No son lunas gemelas, es una mansión celestial", luego: "No es una mansión, es un carruaje". Al acercarse más, el carruaje tomó el tamaño de un carro ordinario y los caballos el de caballos normales. Habiendo traído así el carro, dio una vuelta alrededor del palacio del rey a la derecha y, girándolo en el lugar de la ventana del león oriental, lo detuvo frente al camino por donde vino, disponiéndolo para que el rey subiera. อภิรุห มหาราชาติ ราชา – ‘‘ทิพฺพยานํ เม ลทฺธ’’นฺติ น ตาวเทว อภิรุหิ, นาครานํ ปน โอวาทํ อทาสิ ‘‘ปสฺสถ ตาตา, ยํ เม สกฺเกน เทวรญฺญา ทิพฺพรโถ เปสิโต, โส จ โข น ชาติโคตฺตํ วา กุลปฺปเทสํ วา ปฏิจฺจ เปสิโต, มยฺหํ ปน สีลาจารคุเณ ปสีทิตฺวา เปสิโต. สเจ ตุมฺเหปิ สีลํ รกฺขิสฺสถ, ตุมฺหากมฺปิ เปเสสฺสติ, เอวํ รกฺขิตุํ ยุตฺตํ นาเมตํ สีลํ. นาหํ เทวโลกํ คนฺตฺวา จิรายิสฺสามิ, อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ มหาชนํ โอวทิตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา รถํ อภิรุหิ. ตโต มาตลิ สงฺคาหโก ‘‘อหมฺปิ มหาราชสฺส มมานุจฺฉวิกํ กริสฺสามี’’ติ อากาสมฺหิ ทฺเว มคฺเค ทสฺเสตฺวา อปิจ มหาราชาติอาทิมาห. Al decirle "Sube, Gran Rey", el rey no subió de inmediato pensando: "He obtenido un vehículo celestial", sino que dio una exhortación a los ciudadanos: "Mirad, queridos, por qué Sakka, el rey de los devas, me ha enviado este carruaje celestial; no fue enviado por mi linaje o casta, sino por su devoción a mis virtudes de moralidad y conducta. Si vosotros también guardáis la virtud, os enviará uno; por tanto, es apropiado guardar esta virtud. No tardaré en regresar del mundo de los devas, permaneced diligentes". Tras exhortar así a la multitud y establecerlos en los cinco preceptos, subió al carro. Entonces Mātali, el conductor, pensando: "Yo también haré lo que es apropiado para el Gran Rey", mostró dos caminos en el espacio y dijo: "Además, Gran Rey", y demás. ตตฺถ กตเมนาติ, มหาราช, อิเมสุ มคฺเคสุ เอโก นิรยํ คจฺฉติ, เอโก เทวโลกํ, เตสุ ตํ กตเมน เนมิ. เยนาติ เยน มคฺเคน คนฺตฺวา ยตฺถ ปาปกมฺมนฺตา ปาปกานํ กมฺมานํ วิปากํ ปฏิสํเวทิยนฺติ, ตํ ฐานํ สกฺกา โหติ ปสฺสิตุนฺติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ชาตเกปิ – Allí, "katamena" significa: "Gran Rey, entre estos caminos, uno va al infierno y otro al mundo de los devas; de estos, ¿por cuál te llevo?". "Yena" significa: "el camino por el cual yendo se puede ver el lugar donde aquellos que realizan malas acciones experimentan el fruto de sus actos pecaminosos". Este es el significado. El mismo método se aplica al segundo verso. También en el Jātaka: ‘‘เกน ตํ เนมิ มคฺเคน, ราชเสฏฺฐ ทิสมฺปติ; เยน วา ปาปกมฺมนฺตา, ปุญฺญกมฺมา จ เย นรา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๕๐) – "¿Por qué camino te llevo, oh excelso rey, señor de las regiones; por aquel donde están los de malas acciones o por donde están los hombres de actos meritorios?". คาถาย อยเมวตฺโถ. เตเนวาห – Este es el mismo significado de la estrofa. Por eso dijo: ‘‘นิรเย ตาว ปสฺสามิ, อาวาเส ปาปกมฺมินํ; ฐานานิ ลุทฺทกมฺมานํ, ทุสฺสีลานญฺจ ยา คตี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๕๑); "Primero veré los infiernos, la morada de los malhechores, los lugares de quienes cometen actos crueles y el destino de los inmorales". อุภเยเนว มํ มาตลิ เนหีติ มาตลิ ทฺวีหิ มคฺเคหิ มํ เนหิ, อหํ นิรยํ ปสฺสิตุกาโม เทวโลกมฺปีติ. ปฐมํ กตเมน เนมีติ. ปฐมํ นิรยมคฺเคน เนหีติ. ตโต มาตลิ อตฺตโน อานุภาเวน ราชานํ ปญฺจทส มหานิรเย ทสฺเสสิ. วิตฺถารกถา ปเนตฺถ – "Llévame por ambos, Mātali", significa: "Mātali, llévame por los dos caminos, deseo ver el infierno y también el mundo de los devas". Cuando se le preguntó: "¿Por cuál te llevo primero?", respondió: "Primero llévame por el camino al infierno". Entonces Mātali, por su propio poder, mostró al rey los quince grandes infiernos. La explicación detallada aquí: ‘‘ทสฺเสสิ [Pg.219] มาตลิ รญฺโญ, ทุคฺคํ เวตรณึ นทึ; กุถิตํ ขารสํยุตฺตํ, ตตฺตํ อคฺคิสิขูปม’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๕๒) – "Mātali mostró al rey el río Vetaraṇī, de difícil travesía, hirviente, lleno de sustancias salinas, ardiente como una llama de fuego". ชาตเก วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. นิรยํ ทสฺเสตฺวา รถํ นิวตฺเตตฺวา เทวโลกาภิมุขํ คนฺตฺวา พีรณีเทวธีตาย โสณทินฺนเทวปุตฺตสฺส คณเทวปุตฺตานญฺจ วิมานานิ ทสฺเสนฺโต เทวโลกํ เนสิ. ตตฺราปิ วิตฺถารกถา – Debe entenderse según el método expuesto en el Jātaka. Habiendo mostrado el infierno, giró el carro y se dirigió hacia el mundo de los devas; mostrando las mansiones de la diosa Bīraṇī, del hijo de los devas Soṇadinna y de los hijos de los devas Gaṇa, lo llevó al mundo celestial. También allí la explicación detallada: ‘‘ยทิ เต สุตา พีรณี ชีวโลเก,อามายทาสี อหุ พฺราหฺมณสฺส; สา ปตฺตกาเล อติถึ วิทิตฺวา,มาตาว ปุตฺตํ สกิมาภินนฺที; สํยมา สํวิภาคา จ,สา วิมานสฺมิ โมทตี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๕๐๗) – "Si has oído de Bīraṇī, en el mundo de los seres vivos era una esclava doméstica de un brahmán. Ella, al reconocer a un visitante en el momento oportuno, se regocijó como una madre al ver a su hijo. Debido a su autocontrol y generosidad, ahora se deleita en su mansión celestial". ชาตเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. Debe entenderse tal como se explica en el Jātaka. เอวํ คจฺฉโต ปน ตสฺส รถเนมิ วฏฺฏิยา จิตฺตกูฏทฺวารโกฏฺฐกสฺส อุมฺมาเร ปหตมตฺเตว เทวนคเร โกลาหลํ อโหสิ. สกฺกํ เทวราชานํ เอกกํเยว โอหาย เทวสงฺโฆ มหาสตฺตํ ปจฺจุคฺคมนมกาสิ, ตํ เทวตานํ อาทรํ ทิสฺวา สกฺโก จิตฺตํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต – ‘‘อภิรม, มหาราช, เทเวสุ เทวานุภาเวนา’’ติ อาห. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ ราชา อชฺช อาคนฺตฺวา เอกทิวเสเนว เทวคณํ อตฺตโน อภิมุขมกาสิ. สเจ เอกํ ทฺเว ทิวเส วสิสฺสติ, น มํ เทวา โอโลเกสฺสนฺตี’’ติ. โส อุสูยมาโน, ‘‘มหาราช, ตุยฺหํ อิมสฺมึ เทวโลเก วสิตุํ ปุญฺญํ นตฺถิ, อญฺเญสํ ปุญฺเญน วสาหี’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอวมาห. โพธิสตฺโต – ‘‘นาสกฺขิ ชรสกฺโก มนํ สนฺธาเรตุํ, ปรํ นิสฺสาย ลทฺธํ โข ปน ยาจิตฺวา ลทฺธภณฺฑกํ วิย โหตี’’ติ ปฏิกฺขิปนฺโต อลํ มาริสาติอาทิมาห. ชาตเกปิ วุตฺตํ – Mientras él iba así, en el momento en que la llanta de la rueda del carro tocó el umbral de la puerta de la montaña Cittakūṭa, hubo un gran clamor en la ciudad de los devas. Abandonando al rey de los devas, Sakka, la asamblea de los devas salió al encuentro del Gran Ser. Al ver esa atención de las deidades, Sakka, incapaz de contener su mente [de celos], dijo: "Regocíjate, Gran Rey, entre los devas por el poder de los devas". Se dice que pensó: "Este rey ha llegado hoy y en un solo día ha atraído a la asamblea de los devas hacia sí. Si se queda uno o dos días, los devas ya no me mirarán". Él, sintiendo envidia, dijo con esta intención: "Gran Rey, no tienes mérito para residir en este mundo celestial por ti mismo; reside aquí dependiendo del mérito de otros". El Bodhisatta, pensando: "El viejo Sakka no pudo contener su mente; ciertamente, el placer obtenido dependiendo de otros es como un objeto obtenido por préstamo", lo rechazó diciendo: "Es suficiente, venerable", y demás. También se dice en el Jātaka: ‘‘ยถา ยาจิตกํ ยานํ, ยถา ยาจิตกํ ธนํ; เอวํสมฺปทเมเว ตํ, ยํ ปรโต ทานปจฺจยา; น จาหเมตมิจฺฉามิ, ยํ ปรโต ทานปจฺจยา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๕๘๕-๕๘๖) – «Como un vehículo prestado, como una riqueza prestada; así es ciertamente el éxito que depende de los regalos de otros. No deseo aquello que depende de los regalos de otros». สพฺพํ [Pg.220] วตฺตพฺพํ. โพธิสตฺโต ปน มนุสฺสตฺตภาเวน กติวาเร เทวโลกํ คโตติ. จตฺตาโร – มนฺธาตุราชกาเล สาธินราชกาเล คุตฺติลวีณาวาทกกาเล นิมิมหาราชกาเลติ. โส มนฺธาตุกาเล เทวโลเก อสงฺขฺเยยฺยํ กาลํ วสิ, ตสฺมิญฺหิ วสมาเนเยว ฉตฺตึส สกฺกา จวึสุ. สาธินราชกาเล สตฺตาหํ วสิ, มนุสฺสคณนาย สตฺต วสฺสสตานิ โหนฺติ. คุตฺติลวีณาวาทกกาเล จ นิมิราชกาเล จ มุหุตฺตมตฺตํ วสิ, มนุสฺสคณนาย สตฺต ทิวสานิ โหนฺติ. Todo debe ser explicado. ¿Cuántas veces el Bodhisatta fue al mundo de los dioses en forma humana? Fueron cuatro veces: durante el reinado del rey Mandhata, durante el reinado del rey Sadhina, en la época del músico de laúd Guttila y durante el reinado del gran rey Nimi. En la época de Mandhata, residió en el mundo de los devaloka por un tiempo incalculable; de hecho, mientras residía allí, treinta y seis Sakkas fallecieron. En la época del rey Sadhina, residió durante siete días según el cómputo divino, lo cual equivale a setecientos años según el cómputo humano. Durante la época del músico de laúd Guttila y del rey Nimi, residió solo por un momento, lo cual equivale a siete días según el cómputo humano. ๓๑๔. ตตฺเถว มิถิลํ ปฏิเนสีติ ปฏิเนตฺวา ปกติสิริคพฺเภเยว ปติฏฺฐาเปสิ. 314. «Lo llevó de regreso allí mismo a Mithila» significa que, habiéndolo llevado de regreso, lo instaló en su cámara real habitual de esplendor. ๓๑๕. กฬารชนโกติ ตสฺส นามํ. กฬารทนฺตตาย ปน กฬารชนโกติ วุตฺโต. น โส อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชีติ เอตฺตกมตฺตเมว น อกาสิ, เสสํ สพฺพํ ปากติกเมว อโหสิ. 315. Kalara Janaka era su nombre. Se le llamó Kalara Janaka debido a sus dientes desiguales. «Él no solo renunció a la vida hogareña por la vida sin hogar» significa que no se limitó únicamente a ese acto de renuncia; todo lo demás siguió la práctica habitual de los antiguos reyes virtuosos. ๓๑๖. สมุจฺเฉโท โหตีติ เอตฺถ กลฺยาณวตฺตํ โก สมุจฺฉินฺทติ, เกน สมุจฺฉินฺนํ, โก ปวตฺเตติ, เกน ปวตฺติตํ นาม โหตีติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สีลวา ภิกฺขุ ‘‘น สกฺกา มยา อรหตฺตํ ลทฺธุ’’นฺติ วีริยํ อกโรนฺโต สมุจฺฉินฺทติ. ทุสฺสีเลน สมุจฺฉินฺนํ นาม โหติ. สตฺต เสขา ปวตฺเตนฺติ. ขีณาสเวน ปวตฺติตํ นาม โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 316. En la frase «hay una ruptura», se debe entender la siguiente distinción: ¿Quién interrumpe la noble práctica? ¿Por quién ha sido interrumpida? ¿Quién la continúa? ¿Por quién se dice que ha sido continuada? Al respecto, un monje virtuoso que no se esfuerza, pensando: «No es posible para mí alcanzar el estado de Arahant», interrumpe la noble práctica. Se dice que es interrumpida por aquel que es inmoral. Los siete tipos de aprendices (sekha) la continúan. Se dice que ha sido continuada por aquel que ha extinguido las impurezas (khīṇāsava). El resto de la explicación es claro en todos los puntos. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya. มฆเทวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Maghadeva Sutta. ๔. มธุรสุตฺตวณฺณนา 4. Explicación del Madhura Sutta. ๓๑๗. เอวํ เม สุตนฺติ มธุรสุตฺตํ. ตตฺถ มหากจฺจาโนติ คิหิกาเล อุชฺเชนิกรญฺโญ ปุโรหิตปุตฺโต อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก สุวณฺณวณฺโณ จ. มธุรายนฺติ เอวํนามเก นคเร. คุนฺทาวเนติ กณฺหกคุนฺทาวเน[Pg.221]. อวนฺติปุตฺโตติ อวนฺติรฏฺเฐ รญฺโญ ธีตาย ปุตฺโต. วุทฺโธ เจว อรหา จาติ ทหรํ อรหนฺตมฺปิ น ตถา สมฺภาเวนฺติ ยถา มหลฺลกํ, เถโร ปน วุทฺโธ เจว อโหสิ อรหา จ. พฺราหฺมณา, โภ กจฺจานาติ โส กิร ราชา พฺราหฺมณลทฺธิโก, ตสฺมา เอวมาห. พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณติอาทีสุ ชาติโคตฺตาทีนํ ปญฺญาปนฏฺฐาเน พฺราหฺมณาว เสฏฺฐาติ ทสฺเสติ. หีโน อญฺโญ วณฺโณติ อิตเร ตโย วณฺณา หีนา ลามกาติ วทติ. สุกฺโกติ ปณฺฑโร. กณฺโหติ กาฬโก. สุชฺฌนฺตีติ ชาติโคตฺตาทิปญฺญาปนฏฺฐาเนสุ สุชฺฌนฺติ. พฺรหฺมุโน ปุตฺตาติ มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺตา. โอรสา มุขโต ชาตาติ อุเร วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตา, อุเร กตฺวา สํวทฺธิตาติ วา โอรสา. พฺรหฺมชาติ พฺรหฺมโต นิพฺพตฺตา. พฺรหฺมนิมฺมิตาติ พฺรหฺมุนา นิมฺมิตา. พฺรหฺมทายาทาติ พฺรหฺมุโน ทายาทา. โฆโสเยว โข เอโสติ โวหารมตฺตเมเวตํ. 317. «Así he oído» es el Madhura Sutta. Allí, «Mahā Kaccāna» era, en su vida laica, el hijo del capellán real (purohita) del rey de Ujjenī; era muy hermoso, de apariencia agradable, inspirador de fe y de color dorado. «En Madhurā» se refiere a la ciudad de ese nombre. «En el bosque de Gundā» se refiere al bosque de ébanos negros. «Avantiputto» era el hijo de la hija del rey del reino de Avanti. «Anciano y también un Arahant»: no se honra a un Arahant joven de la misma manera que a uno mayor; sin embargo, el venerable era tanto anciano como un Arahant. «Brahmanas, venerable Kaccāna»: se dice que ese rey era de creencia brahmánica, por eso se dirigió a él de esa manera. En frases como «los brahmanes son la casta superior», muestra que solo los brahmanes son considerados superiores en cuanto a la designación de casta y linaje. «Las otras castas son inferiores» significa que las otras tres castas son bajas y viles. «Puro» significa blanco. «Oscuro» significa negro. «Se purifican» significa que se consideran puros en las designaciones de casta y linaje. «Hijos de Brahma» significa hijos del Gran Brahma. «Legítimos, nacidos de su boca» significa que, tras residir en el pecho de Brahma, salieron por su boca; o se llaman «legítimos» (orasā) porque fueron criados tras ser puestos en el pecho de Brahma. «Nacidos de Brahma» significa surgidos de Brahma. «Creados por Brahma» significa formados por el Gran Brahma. «Herederos de Brahma» significa herederos del Gran Brahma. «Esto es solo un rumor» significa que esto es meramente una forma de hablar. ๓๑๘. อิชฺเฌยฺยาติ สมิชฺเฌยฺย, ยตฺตกานิ ธนาทีนิ ปตฺเถยฺย, ตตฺตเกหิสฺส มโนรโถ ปูเรยฺยาติ อตฺโถ. ขตฺติโยปิสฺสาสฺสาติ ขตฺติโยปิ อสฺส อิสฺสริยสมฺปตฺตสฺส ปุพฺพุฏฺฐายี อสฺส. เนสํ เอตฺถ กิญฺจีติ น เอเตสํ เอตฺถ กิญฺจิ. 318. «Prosperaría» significa que se cumpliría; el significado es que su deseo se vería colmado por la cantidad de riqueza y bienes que anhelara. «Incluso un guerrero sería para él» significa que incluso otro guerrero se levantaría primero para servir a aquel monarca que ha alcanzado tal poder y riqueza. «De ellos, en esto, nada» significa que no veo ninguna distinción en cuanto a este servicio entre las cuatro castas. ๓๒๒. อาสเนน วา นิมนฺเตยฺยามาติ นิสินฺนาสนํ ปปฺโผเฏตฺวา อิธ นิสีทาติ วเทยฺยาม. อภินิมนฺเตยฺยามปิ นนฺติ อภิหริตฺวา ตํ นิมนฺเตยฺยาม. ตตฺถ ทุวิโธ อภิหาโร วาจาย เจว กาเยน จ. ‘‘ตุมฺหากํ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ มมํ จีวราทีหิ วเทยฺยาถ เยนตฺโถ’’ติ วทนฺโต หิ วาจาย อภิหริตฺวา นิมนฺเตติ นาม. จีวราทิเวกลฺลํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘อิทํ คณฺหถา’’ติ ตานิ เทนฺโต ปน กาเยน อภิหริตฺวา นิมนฺเตติ นาม. ตทุภยมฺปิ สนฺธาย ‘‘อภินิมนฺเตยฺยามปิ น’’นฺติ อาห. รกฺขาวรณคุตฺตินฺติ รกฺขาสงฺขาตญฺเจว อาวรณสงฺขาตญฺจ คุตฺตึ. ยา ปเนสา อาวุธหตฺเถ ปุริเส ฐเปนฺเตน รกฺขา, สา ธมฺมิกา นาม สํวิหิตา น โหติ. ยถา ปน อเวลาย กฏฺฐหาริกาปณฺณหาริกาทโย วิหารํ น ปวิสนฺติ, มิคลุทฺทกาทโย วิหารสีมาย มิเค วา มจฺเฉ วา น คณฺหนฺติ, เอวํ สํวิทหนฺเตน ธมฺมิกา นาม สํวิหิตา โหติ. ตํ สนฺธายาห ‘‘ธมฺมิก’’นฺติ. 322. «O lo invitaríamos con un asiento» significa que, tras sacudir el asiento, diríamos: «Siéntese aquí». «También lo invitaríamos» significa que, acercándonos a él, lo invitaríamos. Al respecto, el acto de invitar es de dos tipos: de palabra y de obra. Aquel que dice: «Siempre que lo desee, dígame qué túnicas u otros requisitos necesita», está invitando de palabra. Pero aquel que, al notar la falta de túnicas o requisitos, dice: «Tomen esto» y los entrega, está invitando de obra. Refiriéndose a ambos tipos, se dice: «También lo invitaríamos». «Protección, amparo y custodia» se refiere a la seguridad que consiste en proteger y amparar. Aquella protección que se realiza colocando hombres con armas en mano no se considera una disposición justa (dhamma). Pero cuando se dispone de tal manera que, en horarios inadecuados, las mujeres que recolectan leña o hierbas no entren al monasterio, y los cazadores no capturen ciervos o peces dentro de los límites del monasterio, tal disposición se considera justa. Refiriéndose a esto, dijo «justa» (dhammika). เอวํ [Pg.222] สนฺเตติ เอวํ จตุนฺนมฺปิ วณฺณานํ ปพฺพชิตานํ ปพฺพชิตสกฺกาเรน สเม สมาเน. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. «Siendo así» significa que cuando el honor otorgado a los renunciantes es igual para las cuatro castas. El resto es claro en todas partes. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya. มธุรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Madhura Sutta. ๕. โพธิราชกุมารสุตฺตวณฺณนา 5. Explicación del Bodhirājakumāra Sutta. ๓๒๔. เอวํ เม สุตนฺติ โพธิราชกุมารสุตฺตํ. ตตฺถ โกกนโทติ โกกนทํ วุจฺจติ ปทุมํ. โส จ มงฺคลปาสาโท โอโลกนกปทุมํ ทสฺเสตฺวา กโต, ตสฺมา โกกนโทติ สงฺขํ ลภิ. 324. «Así he oído» es el Bodhirājakumāra Sutta. Allí, «Kokanada» es el nombre que se le da al loto paduma. Ese palacio auspicioso fue construido mostrando la forma de un loto para ser contemplado; por lo tanto, recibió el nombre de Kokanada. ๓๒๕. ยาว ปจฺฉิมโสปานกเฬวราติ เอตฺถ ปจฺฉิมโสปานกเฬวรนฺติ ปฐมํ โสปานผลกํ วุตฺตํ. อทฺทสา โขติ โอโลกนตฺถํเยว ทฺวารโกฏฺฐเก ฐิโต อทฺทส. ภควา ตุณฺหี อโหสีติ ‘‘กิสฺส นุ โข อตฺถาย ราชกุมาเรน อยํ มหาสกฺกาโร กโต’’ติ อาวชฺชนฺโต ปุตฺตปตฺถนาย กตภาวํ อญฺญาสิ. โส หิ ราชกุมาโร อปุตฺตโก, สุตญฺจาเนน อโหสิ – ‘‘พุทฺธานํ กิร อธิการํ กตฺวา มนสา อิจฺฉิตํ ลภนฺตี’’ติ. โส – ‘‘สจาหํ ปุตฺตํ ลภิสฺสามิ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ มม เจลปฺปฏิกํ อกฺกมิสฺสติ. โน เจ ลภิสฺสามิ, น อกฺกมิสฺสตี’’ติ ปตฺถนํ กตฺวา สนฺถราเปสิ. อถ ภควา ‘‘นิพฺพตฺติสฺสติ นุ โข เอตสฺส ปุตฺโต’’ติ อาวชฺเชตฺวา ‘‘น นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ อทฺทส. 325. En la frase 'hasta la estructura de la última escalera' (pacchimasopānakaḷevarāti), con el término 'pacchimasopānakaḷevara' se describe el primer peldaño o tabla de madera de la escalera. 'Él vio' (addasā kho) significa que el príncipe Bodhi, estando de pie en el pórtico de la entrada únicamente para observar, lo vio. Respecto a 'el Bienaventurado permaneció en silencio' (bhagavā tuṇhī ahosīti), el Buddha, reflexionando sobre '¿con qué propósito ha realizado el príncipe este gran honor?', comprendió que se hizo con el deseo de obtener un hijo. Pues este príncipe no tenía descendencia y había oído decir: 'Se cuenta que al realizar una gran ofrenda a los Buddhas, se obtiene lo que el corazón desea'. Pensando: 'Si he de obtener un hijo, el Completamente Despierto pisará mi alfombra de tela blanca; si no lo he de obtener, no la pisará', hizo extender la tela. Entonces el Bienaventurado, reflexionando sobre '¿nacerá un hijo para él?', vio que 'no nacerá'. ปุพฺเพ กิร โส เอกสฺมึ ทีเป วสมาโน สมจฺฉนฺเทน สกุณโปตเก ขาทิ. สจสฺส มาตุคาโม อญฺโญว ภเวยฺย, ปุตฺตํ ลเภยฺย. อุโภหิ ปน สมานจฺฉนฺเทหิ หุตฺวา ปาปกมฺมํ กตํ, เตนสฺส ปุตฺโต น นิพฺพตฺติสฺสตีติ อญฺญาสิ. ทุสฺเส ปน อกฺกนฺเต – ‘‘พุทฺธานํ อธิการํ กตฺวา ปตฺถิตปตฺถิตํ ลภนฺตีติ โลเก อนุสฺสโว, มยา จ มหาอภินีหาโร กโต, น จ ปุตฺตํ ลภามิ, ตุจฺฉํ อิทํ วจน’’นฺติ มิจฺฉาคหณํ คณฺเหยฺย. ติตฺถิยาปิ – ‘‘นตฺถิ สมณานํ อกตฺตพฺพํ นาม, เจลปฺปฏิกํ มทฺทนฺตา อาหิณฺฑนฺตี’’ติ อุชฺฌาเยยฺยุํ[Pg.223]. เอตรหิ จ อกฺกมนฺเตสุ พหู ภิกฺขู ปรจิตฺตวิทุโน, เต ภพฺพํ ชานิตฺวา อกฺกมิสฺสนฺติ, อภพฺพํ ชานิตฺวา น อกฺกมิสฺสนฺติ. อนาคเต ปน อุปนิสฺสโย มนฺโท ภวิสฺสติ, อนาคตํ น ชานิสฺสนฺติ. เตสุ อกฺกมนฺเตสุ สเจ ปตฺถิตํ อิชฺฌิสฺสติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ อิชฺฌิสฺสติ, – ‘‘ปุพฺเพ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อภินีหารํ กตฺวา อิจฺฉิติจฺฉิตํ ลภนฺติ, ตํ อิทานิ น ลภนฺติ. เตเยว มญฺเญ ภิกฺขู ปฏิปตฺติปูรกา อเหสุํ, อิเม ปฏิปตฺตึ ปูเรตุํ น สกฺโกนฺตี’’ติ มนุสฺสา วิปฺปฏิสาริโน ภวิสฺสนฺตีติ อิเมหิ การเณหิ ภควา อกฺกมิตุํ อนิจฺฉนฺโต ตุณฺหี อโหสิ. สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ ‘‘น, ภิกฺขเว, เจลปฺปฏิกา อกฺกมิตพฺพา’’ติ (จูฬว. ๒๖๘). มงฺคลตฺถาย ปญฺญตฺตํ อนกฺกมนฺเตสุ ปน อกฺกมนตฺถาย อนุปญฺญตฺตึ ฐเปสิ – ‘‘คิหี, ภิกฺขเว, มงฺคลิกา, อนุชานามิ, ภิกฺขเว, คิหีนํ มงฺคลตฺถายา’’ติ (จูฬว. ๒๖๘). Se relata que en una vida pasada, mientras vivía en una isla, el príncipe, junto con una mujer de deseos afines, mató y comió crías de aves. Si su esposa hubiera sido otra mujer [con distintos actos], él habría obtenido un hijo; pero como ambos actuaron con la misma intención al cometer esa mala acción, el Buddha supo que no nacería un hijo para él. Además, de haber pisado la tela, el príncipe podría haber caído en la creencia errónea: 'Existe el rumor en el mundo de que al honrar a los Buddhas se obtiene lo que se desea; yo hice un gran esfuerzo y no obtengo un hijo, por lo tanto, esta enseñanza es vana'. Asimismo, los ascetas de otras sectas habrían criticado diciendo: 'No hay nada que sea ilícito para estos ascetas [seguidores de Gotama], andan pisoteando alfombras de tela blanca'. Por otra parte, en el presente, entre los monjes que pisan, hay muchos que conocen los pensamientos ajenos; ellos pisarían sabiendo quién es digno de obtener su deseo y no pisarían sabiendo quién no lo es. Pero en el futuro, la capacidad espiritual será débil y no conocerán los pensamientos ajenos. Si al pisar ellos el deseo se cumpliera, sería bueno; pero si no se cumpliera, la gente se desanimaría diciendo: 'Antiguamente, tras realizar una ofrenda a la Sangha de monjes obtenían lo que deseaban, pero ahora no lo obtienen. Seguramente solo aquellos eran verdaderos monjes que cumplían con la práctica, pero estos no son capaces de cumplirla'. Por estas razones, el Bienaventurado, no deseando pisar, permaneció en silencio. Así estableció el precepto: 'Monjes, no se debe pisar sobre alfombras de tela blanca'. Sin embargo, en el caso de telas extendidas con el fin de un auspicio, estableció la regulación secundaria para permitirlo: 'Monjes, los laicos desean auspicios; monjes, permito pisar la tela blanca de los laicos por el bien de un auspicio'. ๓๒๖. ปจฺฉิมํ ชนตํ ตถาคโต อนุกมฺปตีติ อิทํ เถโร วุตฺเตสุ การเณสุ ตติยํ การณํ สนฺธายาห. น โข สุเขน สุขนฺติ กสฺมา อาห? กามสุขลฺลิกานุโยคสญฺญี หุตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺโธ น อกฺกมิ, ตสฺมา อหมฺปิ สตฺถารา สมานจฺฉนฺโท ภวิสฺสามีติ มญฺญมาโน เอวมาห. 326. 'El Tathāgata tiene compasión por las generaciones futuras': esta frase fue dicha por el Thera Ananda refiriéndose a la tercera de las razones mencionadas. ¿Por qué el príncipe dijo: 'la felicidad no se alcanza a través de la felicidad'? El príncipe dijo esto creyendo que el Completamente Despierto no pisó la tela por percibirla como una forma de apego a los placeres sensoriales, y pensando: 'Yo también tendré el mismo deseo que el Maestro'. ๓๒๗. โส โข อหนฺติอาทิ ‘‘ยาว รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม’’ติ ตาว มหาสจฺจเก (ม. นิ. ๑.๓๖๔ อาทโย) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ตโต ปรํ ยาว ปญฺจวคฺคิยานํ อาสวกฺขยา ปาสราสิสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๒๗๒ อาทโย) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. 327. Desde las palabras 'Yo mismo, ciertamente' hasta 'hasta la última vigilia de la noche', debe entenderse según el método explicado en el Mahāsaccaka Sutta. Lo que sigue después, hasta la extinción de las impurezas de los cinco monjes de la primera congregación, debe entenderse según el método explicado en el Pāsarāsi Sutta. ๓๔๓. องฺกุสคยฺเห สิปฺเปติ องฺกุสคหณสิปฺเป. กุสโล อหนฺติ เฉโก อหํ. กสฺส ปนายํ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหีติ? ปิตุ สนฺติเก, ปิตาปิสฺส ปิตุ สนฺติเกว อุคฺคณฺหิ. โกสมฺพิยํ กิร ปรนฺตปราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. ราชมเหสี ครุภารา อากาสตเล รญฺญา สทฺธึ พาลาตปํ ตปฺปมานา รตฺตกมฺพลํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนา โหติ, เอโก หตฺถิลิงฺคสกุโณ ‘‘มํสเปสี’’ติ มญฺญมาโน คเหตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิ. สา ‘‘ฉฑฺเฑยฺย ม’’นฺติ ภเยน นิสฺสทฺทา อโหสิ, โส ตํ ปพฺพตปาเท รุกฺขวิฏเป ฐเปสิ. สา ปาณิสฺสรํ กโรนฺตี มหาสทฺทมกาสิ. สกุโณ [Pg.224] ปลายิ, ตสฺสา ตตฺเถว คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. ติยามรตฺตึ เทเว วสฺสนฺเต กมฺพลํ ปารุปิตฺวา นิสีทิ. ตโต จ อวิทูเร ตาปโส วสติ. โส ตสฺสา สทฺเทน อรุเณ อุคฺคเต รุกฺขมูลํ อาคโต ชาตึ ปุจฺฉิตฺวา นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา โอตาเรตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ เนตฺวา ยาคุํ ปาเยสิ. ทารกสฺส เมฆอุตุญฺจ ปพฺพตอุตุญฺจ คเหตฺวา ชาตตฺตา อุเทโนติ นามํ อกาสิ. ตาปโส ผลาผลานิ อาหริตฺวา ทฺเวปิ ชเน โปเสสิ. 343. En la frase 'en el arte del manejo del aguijón' (aṅkusagayhe sippe), se refiere a la destreza de sujetar el aguijón de elefantes. 'Fui experto' (kusalo ahaṃ) significa que yo, el príncipe, soy habilidoso. ¿De quién aprendió este arte? Lo aprendió de su padre, el rey Udena. Se cuenta que en la ciudad de Kosambī, un rey llamado Parantapa ejercía su reinado. Su reina, con un embarazo avanzado, estaba sentada en una terraza al aire libre junto al rey calentándose al sol de la mañana, envuelta en una manta de color rojo intenso. Un ave hatthiliṅga (con forma de elefante), pensando que era un trozo de carne, la atrapó y voló hacia el cielo. Ella, por temor a que el ave la soltara, no emitió sonido alguno; el ave la dejó en la horquilla de un árbol al pie de una montaña. Ella entonces batió sus palmas e hizo un gran ruido, provocando que el ave huyera. Allí mismo, en el árbol, dio a luz. Durante las tres vigilias de la noche, mientras llovía, permaneció sentada envuelta en su manta. No muy lejos de allí vivía un asceta, quien al amanecer, atraído por el ruido, se acercó a la base del árbol. Tras preguntar por su linaje, construyó una escalera, la bajó del árbol, la llevó a su morada y le dio gachas de beber. Debido a que el niño nació considerando el clima de las lluvias y el clima de la montaña, el asceta le dio el nombre de Udena. El asceta, recolectando diversos frutos, mantuvo y cuidó de ambos. สา เอกทิวสํ ตาปสสฺส อาคมนเวลาย ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา อิตฺถิกุตฺตํ ทสฺเสตฺวา ตาปสํ สีลเภทํ อาปาเทสิ. เตสํ เอกโต วสนฺตานํ กาเล คจฺฉนฺเต ปรนฺตปราชา กาลํ อกาสิ. ตาปโส รตฺติภาเค นกฺขตฺตํ โอโลเกตฺวา รญฺโญ มตภาวํ ญตฺวา – ‘‘ตุยฺหํ ราชา มโต, ปุตฺโต เต กึ อิธ วสิตุํ อิจฺฉติ, อุทาหุ เปตฺติเก รชฺเช ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุ’’นฺติ ปุจฺฉิ. สา ปุตฺตสฺส อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุกามตญฺจสฺส ญตฺวา ตาปสสฺส อาโรเจสิ. ตาปโส จ หตฺถิคนฺถสิปฺปํ ชานาติ, กุโตเนน ลทฺธํ? สกฺกสฺส สนฺติกา. ปุพฺเพ กิรสฺส สกฺโก อุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ‘‘เกน กิลมถา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘หตฺถิปริสฺสโย อตฺถี’’ติ อาโรเจสิ. ตสฺส สกฺโก หตฺถิคนฺถญฺเจว วีณกญฺจ ทตฺวา ‘‘ปลาเปตุกามตาย สติ อิมํ ตนฺตึ วาเทตฺวา อิมํ สิโลกํ วเทยฺยาถ, ปกฺโกสิตุกามตาย สติ อิมํ สิโลกํ วเทยฺยาถา’’ติ อาห. ตาปโส ตํ สิปฺปํ กุมารสฺส อทาสิ. โส เอกํ วฏรุกฺขํ อภิรุหิตฺวา หตฺถีสุ อาคเตสุ ตนฺตึ วาเทตฺวา สิโลกํ วทติ, หตฺถี ภีตา ปลายึสุ. Un día, habiendo salido al encuentro del asceta en el momento de su llegada, ella mostró gestos femeninos y provocó que el asceta quebrantara su virtud. Con el paso del tiempo, mientras vivían juntos, el rey Parantapa falleció. El asceta, observando las constelaciones durante la noche y sabiendo que el rey había muerto, le preguntó: «Tu rey ha muerto. ¿Desea tu hijo vivir aquí o desea erigir el parasol blanco en el reino de su padre?». Ella le contó a su hijo toda la historia de lo sucedido desde el principio, y habiendo conocido su deseo de erigir el parasol, se lo informó al asceta. El asceta conocía el arte del tratado de los elefantes; ¿de quién lo obtuvo? Lo obtuvo de Sakka. Se dice que anteriormente Sakka acudió a servirlo y le preguntó: «¿Por qué aflicción estáis sufriendo?». Él respondió: «Hay peligro de elefantes». Para él, Sakka le entregó el tratado de los elefantes y un laúd, diciéndole: «Si deseáis ahuyentarlos, tocad esta cuerda y recitad este verso; si deseáis llamarlos, recitad este verso». El asceta le dio ese arte al príncipe. Este, habiendo subido a un árbol banyan, cuando los elefantes llegaron, tocó la cuerda y recitó el verso; los elefantes, asustados, huyeron. โส สิปฺปสฺส อานุภาวํ ญตฺวา ปุนทิวเส ปกฺโกสนสิปฺปํ ปโยเชสิ. เชฏฺฐกหตฺถี อาคนฺตฺวา ขนฺธํ อุปนาเมสิ. โส ตสฺส ขนฺธคโต ยุทฺธสมตฺเถ ตรุณหตฺถี อุจฺจินิตฺวา กมฺพลญฺจ มุทฺทิกญฺจ คเหตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา นิกฺขนฺโต อนุปุพฺเพน ตํ ตํ คามํ ปวิสิตฺวา – ‘‘อหํ รญฺโญ ปุตฺโต, สมฺปตฺตึ อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ ชนสงฺคหํ กตฺวา นครํ ปริวาเรตฺวา – ‘‘อหํ รญฺโญ ปุตฺโต, มยฺหํ ฉตฺตํ เทถา’’ติ อสทฺทหนฺตานํ กมฺพลญฺจ มุทฺทิกญฺจ ทสฺเสตฺวา ฉตฺตํ อุสฺสาเปสิ. โส หตฺถิวิตฺตโก หุตฺวา ‘‘อสุกฏฺฐาเน สุนฺทโร หตฺถี อตฺถี’’ติ วุตฺเต คนฺตฺวา คณฺหาติ. จณฺฑปชฺโชโต [Pg.225] ‘‘ตสฺส สนฺติเก สิปฺปํ คณฺหิสฺสามี’’ติ กฏฺฐหตฺถึ ปโยเชตฺวา ตสฺส อนฺโต โยเธ นิสีทาเปตฺวา ตํ หตฺถึ คหณตฺถาย อาคตํ คณฺหิตฺวา ตสฺส สนฺติเก สิปฺปํ คหณตฺถาย ธีตรํ อุยฺโยเชสิ. โส ตาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปตฺวา ตํ คเหตฺวา อตฺตโน นครํเยว อคมาสิ. ตสฺสา กุจฺฉิยํ อุปฺปนฺโน อยํ โพธิราชกุมาโร อตฺตโน ปิตุ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหิ. Él, conociendo el poder del arte, al día siguiente empleó el arte de llamar a los elefantes. El elefante jefe acudió y le ofreció su lomo. Habiendo subido a su lomo, seleccionó elefantes jóvenes capaces para el combate, tomó la manta y el anillo de sello, saludó a sus padres y partió. Entrando sucesivamente en diversas aldeas, realizó una labor de congregación de personas diciendo: «Soy el hijo del rey, que vengan quienes deseen prosperidad». Habiendo rodeado la ciudad, proclamó: «Soy el hijo del rey, entregadme el parasol»; y a quienes no creían, les mostró la manta y el anillo, y erigió el parasol real. Él, convertido en un entusiasta de los elefantes, cuando se decía que en tal lugar había un excelente elefante, iba y lo capturaba. El rey Caṇḍapajjoto, pensando «obtendré el arte de él», empleó un elefante de madera, hizo sentar a soldados en su interior, y capturó al rey Udena que había acudido para tomar a dicho elefante; luego envió a su hija para que aprendiera el arte de él. Él, habiendo establecido una relación con ella, la tomó y huyó hacia su propia ciudad, Kosambī. El príncipe Bodhi, nacido de sus entrañas, aprendió el arte de los elefantes de su propio padre. ๓๔๔. ปธานิยงฺคานีติ ปธานํ วุจฺจติ ปทหนภาโว, ปธานมสฺส อตฺถีติ ปธานิโย. ปธานิยสฺส ภิกฺขุโน องฺคานีติ ปธานิยงฺคานิ. สทฺโธติ สทฺธาย สมนฺนาคโต. สา ปเนสา อาคมนสทฺธา อธิคมสทฺธา โอกปฺปนสทฺธา ปสาทสทฺธาติ จตุพฺพิธา. ตตฺถ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ สทฺธา อภินีหารโต ปฏฺฐาย อาคตตฺตา อาคมนสทฺธา นาม. อริยสาวกานํ ปฏิเวเธน อธิคตตฺตา อธิคมสทฺธา นาม. พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ วุตฺเต อจลภาเวน โอกปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. ปสาทุปฺปตฺติ ปสาทสทฺธา นาม, อิธ ปน โอกปฺปนสทฺธา อธิปฺเปตา. โพธินฺติ จตุมคฺคญาณํ. ตํ สุปฺปฏิวิทฺธํ ตถาคเตนาติ สทฺทหติ, เทสนาสีสเมว เจตํ, อิมินา ปน องฺเคน ตีสุปิ รตเนสุ สทฺธา อธิปฺเปตา. ยสฺส หิ พุทฺธาทีสุ ปสาโท พลวา, ตสฺส ปธานํ วีริยํ อิชฺฌติ. 344. «Factores del esfuerzo» (padhāniyaṅgāni): se llama «esfuerzo» (padhāna) al estado de quien se esfuerza en la meditación; quien posee este esfuerzo es un «esforzado» (padhāniyo). Los factores del monje que posee esfuerzo son los factores del esfuerzo. «Dotado de fe» (saddho) significa poseer fe. Esta fe es de cuatro tipos: fe por tradición (āgamanasaddhā), fe por logro (adhigamasaddhā), fe por convicción (okappanasaddhā) y fe por devoción (pasādasaddhā). Entre ellas, la fe de los Bodhisattas que poseen la omnisciencia, que proviene desde que hicieron el voto inicial, se denomina fe por tradición. La fe de los nobles discípulos, obtenida mediante la penetración de las Verdades, se denomina fe por logro. La convicción inquebrantable que surge cuando se dice «Buda, Dhamma, Sangha» se denomina fe por convicción. El surgimiento de la devoción serena es la fe por devoción; sin embargo, en este Sutta del Príncipe Bodhi, se refiere a la fe por convicción. «Iluminación» (bodhi) se refiere al conocimiento de los cuatro senderos. Él tiene fe en que «esta ha sido bien penetrada por el Tathāgata»; esto se dice como el encabezado de la enseñanza, pero con este factor se entiende la fe en las Tres Joyas. Pues, para aquel cuya devoción en el Buda y los demás es fuerte, su energía en el esfuerzo de meditación se perfecciona. อปฺปาพาโธติ อโรโค. อปฺปาตงฺโกติ นิทฺทุกฺโข. สมเวปากินิยาติ สมวิปาจนิยา. คหณิยาติ กมฺมชเตโชธาตุยา. นาติสีตาย นาจฺจุณฺหายาติ อติสีตคหณิโก หิ สีตภีรู โหติ, อจฺจุณฺหคหณิโก อุณฺหภีรู, เตสํ ปธานํ น อิชฺฌติ. มชฺฌิมคหณิกสฺส อิชฺฌติ. เตนาห ‘‘มชฺฌิมาย ปธานกฺขมายา’’ติ. ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกตฺตาติ ยถาภูตํ อตฺตโน อคุณํ ปกาเสตา. อุทยตฺถคามินิยาติ อุทยญฺจ อตฺถญฺจ คนฺตุํ ปริจฺฉินฺทิตุํ สมตฺถาย, เอเตน ปญฺญาสลกฺขณปริคฺคาหิกํ อุทยพฺพยญาณํ วุตฺตํ. อริยายาติ ปริสุทฺธาย. นิพฺเพธิกายาติ อนิพฺพิทฺธปุพฺเพ โลภกฺขนฺธาทโย นิพฺพิชฺฌิตุํ สมตฺถาย. สมฺมาทุกฺขกฺขยคามินิยาติ ตทงฺควเสน กิเลสานํ ปหีนตฺตา ยํ ทุกฺขํ ขียติ, ตสฺส ทุกฺขสฺส ขยคามินิยา. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ วิปสฺสนาปญฺญาว กถิตา. ทุปฺปญฺญสฺส หิ ปธานํ น อิชฺฌติ. อิมานิ จ ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ โลกิยาเนว เวทิตพฺพานิ. «Libre de enfermedad» (appābādho) significa sano. «Sin aflicción» (appātaṅko) significa sin sufrimiento físico. «Que digiere uniformemente» (samavepākiniyā) significa que hace digerir bien. «Facultad digestiva» (gahaṇiyā) se refiere a que está dotado del elemento fuego nacido del kamma. «Ni muy fría ni muy caliente» significa que quien posee una digestión muy fría teme al frío, y quien posee una digestión muy caliente teme al calor; para ellos, el esfuerzo no tiene éxito. Para quien tiene una digestión media, el esfuerzo sí tiene éxito. Por eso dijo: «media, adecuada para el esfuerzo». «Manifestarse tal como es» (yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā) significa mostrar sus propias faltas de manera honesta. «Que conduce al surgimiento y desaparición» (udayatthagāminiyā) significa capaz de discernir y penetrar el surgimiento y el cese de los cinco agregados; con esto se indica el conocimiento del surgimiento y la caída que comprende cincuenta características. «Noble» (ariyāyā) significa purísima. «Penetrante» (nibbedhikāyā) significa capaz de romper las masas de codicia y demás impurezas no rotas anteriormente. «Que conduce a la correcta destrucción del sufrimiento» (sammādukkhakkhayagāminiyā) se refiere a la sabiduría de la introspección que alcanza el Nibbāna, donde el sufrimiento se agota por el abandono de las impurezas mediante el abandono parcial. Así, con todos estos términos, se describe únicamente la sabiduría de la introspección. Para el falto de sabiduría, el esfuerzo no tiene éxito. Y estos cinco factores del esfuerzo deben entenderse solo como factores mundanos. ๓๔๕. สายมนุสิฏฺโฐ [Pg.226] ปาโต วิเสสํ อธิคมิสฺสตีติ อตฺถงฺคเต สูริเย อนุสิฏฺโฐ อรุณุคฺคมเน วิเสสํ อธิคมิสฺสติ. ปาตมนุสิฏฺโฐ สายนฺติ อรุณุคฺคมเน อนุสิฏฺโฐ สูริยตฺถงฺคมนเวลายํ. อยญฺจ ปน เทสนา เนยฺยปุคฺคลวเสน วุตฺตา. ทนฺธปญฺโญ หิ เนยฺยปุคฺคโล สตฺตหิ ทิวเสหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ติกฺขปญฺโญ เอกทิวเสน, เสสทิวเส มชฺฌิมปญฺญาวเสน เวทิตพฺพํ. อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม อโห ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตาติ ยสฺมา พุทฺธธมฺมานํ อุฬารตาย ธมฺมสฺส จ สฺวากฺขาตตาย ปาโต กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา สายํ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตสฺมา ปสํสนฺโต เอวมาห. ยตฺร หิ นามาติ วิมฺหยตฺเถ นิปาโต. 345. ‘Habiendo sido instruido por la tarde, alcanzará la distinción por la mañana’ significa que, una vez puesto el sol, quien ha sido instruido alcanzará la distinción especial (del Sendero, el Fruto y el Nibbāna) al amanecer. ‘Habiendo sido instruido por la mañana, alcanzará la distinción por la tarde’ se refiere a ser instruido al amanecer y alcanzarla al momento de la puesta del sol. Esta enseñanza fue expuesta en referencia a la persona que requiere guía (neyya-puggala). Pues una persona neyya de sabiduría lenta alcanza el estado de Arahant en siete días, una de sabiduría aguda en un solo día, y respecto a los días restantes, debe entenderse según el grado de sabiduría media. Las palabras ‘¡Oh Buda! ¡Oh Dhamma! ¡Oh, qué bien expuesto está el Dhamma!’ fueron dichas por el príncipe Bodhi en alabanza, ya que, debido a la grandeza de las enseñanzas de Buda y a la excelencia del Dhamma bien expuesto, tras haber recibido el tema de meditación (kammaṭṭhāna) por la mañana, se alcanza el estado de Arahant por la tarde. El término ‘Yatra hi nāma’ es una partícula empleada para expresar asombro. ๓๔๖. กุจฺฉิมตีติ อาปนฺนสตฺตา. โย เม อยํ, ภนฺเต, กุจฺฉิคโตติ กึ ปเนวํ สรณํ คหิตํ โหตีติ. น โหติ. อจิตฺตกสรณคมนํ นาม นตฺถิ, อารกฺโข ปนสฺส ปจฺจุปฏฺฐิโตว โหติ. อถ นํ ยทา มหลฺลกกาเล มาตาปิตโร, – ‘‘ตาต, กุจฺฉิคตเมว ตํ สรณํ คณฺหาปยิมฺหา’’ติ สาเรนฺติ, โส จ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘อหํ สรณํ คโต อุปาสโก’’ติ สตึ อุปฺปาเทติ, ตทา สรณํ คหิตํ นาม โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 346. ‘Kucchimatī’ se refiere a una mujer embarazada. En cuanto a la pregunta: ‘Venerable señor, aquel que está en mi vientre, ¿ha tomado así refugio?’, la respuesta es: no. No existe lo que se llama toma de refugio sin conciencia (acittaka-saraṇagamana); sin embargo, para él, la protección ya está establecida. No obstante, cuando más tarde, al llegar a la mayoría de edad, sus padres le recuerdan: ‘Querido hijo, te hicimos tomar refugio cuando aún estabas en el vientre’, y él, al reflexionar sobre ello, genera la consciencia: ‘Soy un seguidor laico (upāsaka) que ha ido por refugio’, entonces se dice que el refugio ha sido tomado. El resto es evidente en todas partes. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย En el Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya, โพธิราชกุมารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. concluye la explicación del Bodhirājakumārasutta. ๖. องฺคุลิมาลสุตฺตวณฺณนา 6. Explicación del Aṅgulimālasutta. ๓๔๗. เอวํ เม สุตนฺติ องฺคุลิมาลสุตฺตํ. ตตฺถ องฺคุลีนํ มาลํ ธาเรตีติ กสฺมา ธาเรติ? อาจริยวจเนน. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – 347. ‘Así lo he oído’ introduce el Aṅgulimālasutta. En este texto, respecto a ‘llevar una guirnalda de dedos’, ¿por qué la llevaba? Por orden de su maestro. Al respecto, esta es la historia cronológica: อยํ กิร โกสลรญฺโญ ปุโรหิตสฺส มนฺตาณิยา นาม พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. พฺราหฺมณิยา รตฺติภาเค คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. ตสฺส มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนกาเล สกลนคเร อาวุธานิ ปชฺชลึสุ, รญฺโญ มงฺคลสกุนฺโตปิ สิริสยเน ฐปิตา อสิลฏฺฐิปิ [Pg.227] ปชฺชลิ. พฺราหฺมโณ นิกฺขมิตฺวา นกฺขตฺตํ โอโลเกนฺโต โจรนกฺขตฺเตน ชาโตติ รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา สุขเสยฺยภาวํ ปุจฺฉิ. Se dice que este (Aṅgulimāla) fue concebido en el vientre de una mujer brahmán llamada Mantāṇī, esposa del capellán del rey de Kosala. Durante la noche, se produjo el nacimiento de la mujer brahmán. En el momento en que salió del vientre materno, las armas de toda la ciudad resplandecieron; incluso la pequeña espada real colocada en el lecho de gala del rey resplandeció. El brahmán, al salir y observar las constelaciones, supo que el niño había nacido bajo la ‘constelación de los ladrones’ (coranakkhatta), y dirigiéndose ante el rey, le preguntó si había dormido bien. ราชา ‘‘กุโต, เม อาจริย, สุขเสยฺยา? มยฺหํ มงฺคลาวุธํ ปชฺชลิ, รชฺชสฺส วา ชีวิตสฺส วา อนฺตราโย ภวิสฺสติ มญฺเญ’’ติ. มา ภายิ, มหาราช, มยฺหํ ฆเร กุมาโร ชาโต, ตสฺสานุภาเวน น เกวลํ ตุยฺหํ นิเวสเน, สกลนคเรปิ อาวุธานิ ปชฺชลิตานีติ. กึ ภวิสฺสติ อาจริยาติ? โจโร ภวิสฺสติ มหาราชาติ. กึ เอกโจรโก, อุทาหุ รชฺชทูสโก โจโรติ? เอกโจรโก เทวาติ. เอวํ วตฺวา จ ปน รญฺโญ มนํ คณฺหิตุกาโม อาห – ‘‘มาเรถ นํ เทวา’’ติ. เอกโจรโก สมาโน กึ กริสฺสติ? กรีสสหสฺสเขตฺเต เอกสาลิสีสํ วิย โหติ, ปฏิชคฺคถ นนฺติ. ตสฺส นามคฺคหณํ คณฺหนฺตา สยเน ฐปิตมงฺคลอสิลฏฺฐิ, ฉทเน ฐปิตา สรา, กปฺปาสปิจุมฺหิ ฐปิตํ ตาลวณฺฏกรณสตฺถกนฺติ เอเต ปชฺชลนฺตา กิญฺจิ น หึสึสุ, ตสฺมา อหึสโกติ นามํ อกํสุ. ตํ สิปฺปุคฺคหณกาเล ตกฺกสีลํ เปสยึสุ. El rey dijo: ‘Maestro, ¿cómo podré dormir bien? Mi arma real resplandeció; sospecho que habrá un peligro para mi reino o para mi vida’. ‘No tema, Gran Rey’, dijo el maestro, ‘un niño ha nacido en mi casa; por su poder, las armas han resplandecido no solo en su palacio, sino en toda la ciudad’. ‘¿Qué ocurrirá, maestro?’, preguntó el rey. ‘Se convertirá en un ladrón, Gran Rey’. ‘¿Será un ladrón solitario o un bandido que destruya el reino?’. ‘Un ladrón solitario, Majestad’. Tras decir esto, queriendo complacer al rey, añadió: ‘Mátenlo, Majestad’. El rey respondió: ‘Siendo un ladrón solitario, ¿qué daño podrá hacer? Es como una sola espiga de arroz en un campo de mil unidades de medida. Cuídenlo’. Al momento de darle un nombre, puesto que las espadas reales y flechas que resplandecieron no dañaron a nadie, le llamaron Ahiṃsaka (El Inofensivo). Cuando llegó el tiempo de aprender las artes, lo enviaron a Takkasīla. โส ธมฺมนฺเตวาสิโก หุตฺวา สิปฺปํ ปฏฺฐเปสิ. วตฺตสมฺปนฺโน กึการปฏิสฺสาวี มนาปจารี ปิยวาที อโหสิ. เสสอนฺเตวาสิกา พาหิรกา อเหสุํ. เต – ‘‘อหึสกมาณวกสฺส อาคตกาลโต ปฏฺฐาย มยํ น ปญฺญายาม, กถํ นํ ภินฺเทยฺยามา’’ติ? นิสีทิตฺวา มนฺตยนฺตา – ‘‘สพฺเพหิ อติเรกปญฺญตฺตา ทุปฺปญฺโญติ. น สกฺกา วตฺตุํ, วตฺตสมฺปนฺนตฺตา ทุพฺพตฺโตติ. น สกฺกา วตฺตุํ, ชาติสมฺปนฺนตฺตา ทุชฺชาโตติ น สกฺกา วตฺตุํ, กินฺติ กริสฺสามา’’ติ? ตโต เอกํ ขรมนฺตํ มนฺตยึสุ ‘‘อาจริยสฺส อนฺตรํ กตฺวา นํ ภินฺทิสฺสามา’’ติ ตโย ราสี หุตฺวา ปฐมํ เอกจฺเจ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐํสุ. กึ ตาตาติ? อิมสฺมึ เคเห เอกา กถา สุยฺยตีติ. กึ ตาตาติ? อหึสกมาณโว ตุมฺหากํ อนฺตเร ทุพฺภตีติ มญฺญามาติ. อาจริโย สนฺตชฺเชตฺวา – ‘‘คจฺฉถ วสลา, มา เม ปุตฺตํ มยฺหํ อนฺตเร ปริภินฺทถา’’ติ นิฏฺฐุภิ. ตโต อิตเร, อถ อิตเรหิ ตโยปิ โกฏฺฐาสา อาคนฺตฺวา ตเถว วตฺวา – ‘‘อมฺหากํ อสทฺทหนฺตา อุปปริกฺขิตฺวา ชานาถา’’ติ อาหํสุ. Él se convirtió en un discípulo residente muy devoto y comenzó sus estudios. Era ejemplar en su conducta, obediente en sus deberes, de comportamiento agradable y de habla amable. Los demás discípulos quedaron en segundo plano. Ellos pensaron: ‘Desde que el joven Ahiṃsaka llegó, no destacamos; ¿cómo podríamos separarlo del maestro?’. Tras deliberar, concluyeron: ‘No podemos decir que es tonto, pues su sabiduría supera a la de todos; ni que es negligente, pues es ejemplar en sus deberes; ni que es de baja cuna, pues es de nacimiento noble. ¿Qué haremos?’. Entonces tramaron un plan cruel: ‘Lo separaremos del maestro creando una brecha’. Dividiéndose en tres grupos, los del primero se acercaron al maestro, le saludaron y permanecieron allí. El maestro preguntó: ‘¿Qué sucede, hijos?’. ‘Maestro, en esta casa se oye un rumor’. ‘¿Qué rumor, hijos?’. ‘Creemos que el joven Ahiṃsaka está traicionando su confianza’. El maestro los reprendió: ‘¡Vayan de aquí, canallas! No intenten enemistarme con mi hijo Ahiṃsaka’, y escupió al suelo. Luego vino el segundo grupo, y luego el tercero, diciendo lo mismo y añadiendo: ‘Si no nos cree, observe cuidadosamente y lo sabrá’. อาจริโย [Pg.228] สิเนเหน วทนฺเต ทิสฺวา ‘‘อตฺถิ มญฺเญ สนฺถโว’’ติ ปริภิชฺชิตฺวา จินฺเตสิ ‘‘ฆาเตมิ น’’นฺติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘สเจ ฆาเตสฺสามิ ‘ทิสาปาโมกฺโข อาจริโย อตฺตโน สนฺติกํ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ อาคเต มาณวเก โทสํ อุปฺปาเทตฺวา ชีวิตา โวโรเปตี’ติ. ปุน โกจิ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ น อาคมิสฺสติ, เอวํ เม ลาโภ ปริหายิสฺสติ, อถ นํ สิปฺปสฺส ปริโยสานุปจาโรติ วตฺวา ชงฺฆสหสฺสํ ฆาเตหีติ วกฺขามิ. อวสฺสํ เอตฺถ เอโก อุฏฺฐาย ตํ ฆาเตสฺสตี’’ติ. El maestro, al ver que lo decían con aparente afecto, se convenció de que existía tal traición y pensó: ‘Lo mataré’. Luego reflexionó: ‘Si lo mato yo mismo, se dirá que el maestro de fama mundial asesina a los jóvenes que vienen a él para aprender artes, inventándoles faltas. Entonces nadie volverá a venir a estudiar conmigo y mis beneficios disminuirán. Más bien, le diré que es el requisito final de sus estudios y le ordenaré matar a mil caminantes. Seguramente, entre ellos, alguien se levantará y lo matará a él’. อถ นํ อาห – ‘‘เอหิ ตาต ชงฺฆสหสฺสํ ฆาเตหิ, เอวํ เต สิปฺปสฺส อุปจาโร กโต ภวิสฺสตี’’ติ. มยํ อหึสกกุเล ชาตา, น สกฺกา อาจริยาติ. อลทฺธุปจารํ สิปฺปํ ผลํ น เทติ ตาตาติ. โส ปญฺจาวุธํ คเหตฺวา อาจริยํ วนฺทิตฺวา อฏวึ ปวิฏฺโฐ. อฏวึ ปวิสนฏฺฐาเนปิ อฏวิมชฺเฌปิ อฏวิโต นิกฺขมนฏฺฐาเนปิ ฐตฺวา มนุสฺเส ฆาเตติ. วตฺถํ วา เวฐนํ วา น คณฺหาติ. เอโก ทฺเวติ คณิตมตฺตเมว กโรนฺโต คจฺฉติ, คณนมฺปิ น อุคฺคณฺหาติ. ปกติยาปิ ปญฺญวา เอส, ปาณาติปาติโน ปน จิตฺตํ น ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา อนุกฺกเมน คณนมฺปิ น สลฺลกฺเขสิ, เอเกกํ องฺคุลึ ฉินฺทิตฺวา ฐเปติ. ฐปิตฏฺฐาเน องฺคุลิโย วินสฺสนฺติ, ตโต วิชฺฌิตฺวา องฺคุลีนํ มาลํ กตฺวา ธาเรสิ, เตเนว จสฺส องฺคุลิมาโลติ สงฺขา อุทปาทิ. โส สพฺพํ อรญฺญํ นิสฺสญฺจารมกาสิ, ทารุอาทีนํ อตฺถาย อรญฺญํ คนฺตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. Entonces le dijo: «Ven, querido, mata a mil personas; de este modo se completará el rito preliminar (upacāra) de tu ciencia». Él respondió: «Maestro, hemos nacido en una familia que no daña a otros (ahiṃsaka), no es posible hacerlo». El maestro replicó: «Querido, una ciencia que no ha recibido su rito preliminar no da fruto». Entonces él, tomando las cinco armas y rindiendo homenaje a su maestro, entró en la selva. Apostándose tanto en el lugar de entrada a la selva, como en el centro y en el lugar de salida de la misma, mataba a los hombres. No tomaba ni sus ropas ni sus turbantes. Caminaba realizando simplemente el conteo de «uno, dos», pues no había aprendido la ciencia del cálculo. Aunque por naturaleza era sabio, la mente de aquel que se dedica a quitar la vida no permanece establecida; por lo tanto, no pudo mantener el registro del conteo sucesivo. Así, cortaba cada dedo de sus víctimas y los guardaba. En los lugares donde los guardaba, los dedos se echaban a perder o desaparecían; debido a eso, los perforó y, tras hacer una guirnalda de dedos, la llevaba puesta. Solo por ese motivo surgió para él el nombre de Angulimala (el de la guirnalda de dedos). Él hizo que toda la selva fuera intransitable; no había nadie capaz de entrar en la selva ni siquiera para buscar leña u otros recursos. รตฺติภาเค อนฺโตคามมฺปิ อาคนฺตฺวา ปาเทน ปหริตฺวา ทฺวารํ อุคฺฆาเตติ. ตโต สยิเตเยว มาเรตฺวา เอโก เอโกติ คเหตฺวา คจฺฉติ. คาโม โอสริตฺวา นิคเม อฏฺฐาสิ, นิคโม นคเร. มนุสฺสา ติโยชนโต ปฏฺฐาย ฆรานิ ปหาย ทารเก หตฺเถสุ คเหตฺวา อาคมฺม สาวตฺถึ ปริวาเรตฺวา ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา – ‘‘โจโร, เต เทว, วิชิเต องฺคุลิมาโล นามา’’ติอาทีนิ วทนฺตา กนฺทนฺติ. ภคฺคโว ‘‘มยฺหํ ปุตฺโต ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา พฺราหฺมณึ อาห – โภติ องฺคุลิมาโล นาม โจโร อุปฺปนฺโน, โส น อญฺโญ, ตว ปุตฺโต อหึสกกุมาโร. อิทานิ ราชา ตํ คณฺหิตุํ นิกฺขมิสฺสติ, กึ กตฺตพฺพนฺติ? คจฺฉ [Pg.229] สามิ, ปุตฺตํ เม คเหตฺวา เอหีติ. นาหํ ภทฺเท อุสฺสหามิ, จตูสุ หิ ชเนสุ วิสฺสาโส นาม นตฺถิ, โจโร เม ปุราณสหาโยติ อวิสฺสาสนีโย, สาขา เม ปุราณสนฺถตาติ อวิสฺสาสนียา, ราชา มํ ปูเชตีติ อวิสฺสาสนีโย, อิตฺถี เม วสํ คตาติ อวิสฺสาสนียาติ. มาตุ หทยํ ปน มุทุกํ โหติ. ตสฺมา อหํ ปน คนฺตฺวา มยฺหํ ปุตฺตํ อาเนสฺสามีติ นิกฺขนฺตา. Durante la noche, entraba incluso en las aldeas y, tras abrir las puertas de una patada, mataba a quienes aún dormían y se marchaba contando «uno, uno». La gente de las aldeas huyó hacia los burgos, y la de los burgos hacia la ciudad. Las personas, a partir de una distancia de tres leguas (yojanas), abandonaron sus hogares y, tomando a sus niños de las manos, llegaron a Savatthi, rodearon el palacio, levantaron un campamento y se reunieron en el patio real clamando y diciendo: «¡Señor rey, en vuestro reino hay un bandido llamado Angulimala!». Bhaggava, dándose cuenta de que se trataba de su hijo, le dijo a su esposa brahamán: «Señora, ha surgido un bandido llamado Angulimala; él no es otro que tu hijo, el joven Ahimsaka. Ahora el rey saldrá para capturarlo, ¿qué debemos hacer?». Ella respondió: «Ve, señor, y trae a mi hijo de vuelta». Él dijo: «Querida, no me atrevo a ir; pues no hay confianza posible en cuatro tipos de personas: no se debe confiar en un bandido aunque sea un antiguo compañero, no se debe confiar en una rama aunque sea un antiguo lecho, no se debe confiar en un rey aunque te rinda honores, y no se debe confiar en una mujer aunque sea tu propia esposa». Sin embargo, el corazón de una madre es tierno. Por ello, pensando «iré y traeré a mi hijo», ella partió. ตํทิวสญฺจ ภควา ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺโต องฺคุลิมาลํ ทิสฺวา – ‘‘มยิ คเต เอตสฺส โสตฺถิ ภวิสฺสติ. อคามเก อรญฺเญ ฐิโต จตุปฺปทิกํ คาถํ สุตฺวา มม สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ฉ อภิญฺญา สจฺฉิกริสฺสติ. สเจ น คมิสฺสามิ, มาตริ อปรชฺฌิตฺวา อนุทฺธรณีโย ภวิสฺสติ, กริสฺสามิสฺส สงฺคห’’นฺติ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ ตํ สงฺคณฺหิตุกาโม วิหารา นิกฺขมิ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ โข ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ. Ese mismo día, el Bienaventurado, al observar el mundo al amanecer, vio a Angulimala y pensó: «Si yo voy, habrá bienestar para él. Estando en la selva deshabitada, tras escuchar un verso de cuatro líneas y ordenarse en mi presencia, realizará las seis facultades supranormales (abhiññā). Si no voy, cometerá una ofensa contra su madre y será imposible rescatarlo del ciclo de sufrimientos; le prestaré mi ayuda». Así, habiéndose vestido por la mañana y tras entrar por limosna y terminar su comida, salió del monasterio con el deseo de ayudarlo. Para mostrar este hecho, se dijeron las palabras: «Entonces, el Bienaventurado...», y así sucesivamente. ๓๔๘. สงฺกริตฺวา สงฺกริตฺวาติ สงฺเกตํ กตฺวา วคฺควคฺคา หุตฺวา. หตฺถตฺถํ คจฺฉนฺตีติ หตฺเถ อตฺถํ วินาสํ คจฺฉนฺติ. กึ ปน เต ภควนฺตํ สญฺชานิตฺวา เอวํ วทนฺติ อสญฺชานิตฺวาติ? อสญฺชานิตฺวา. อญฺญาตกเวเสน หิ ภควา เอกโกว อคมาสิ. โจโรปิ ตสฺมึ สมเย ทีฆรตฺตํ ทุพฺโภชเนน จ ทุกฺขเสยฺยาย จ อุกฺกณฺฐิโต โหติ. กิตฺตกา ปนาเนน มนุสฺสา มาริตาติ? เอเกนูนสหสฺสํ. โส ปน อิทานิ เอกํ ลภิตฺวา สหสฺสํ ปูเรสฺสตีติ สญฺญี หุตฺวา ยเมว ปฐมํ ปสฺสามิ, ตํ ฆาเตตฺวา คณนํ ปูเรตฺวา สิปฺปสฺส อุปจารํ กตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา นฺหายิตฺวา วตฺถานิ ปริวตฺเตตฺวา มาตาปิตโร ปสฺสิสฺสามีติ อฏวิมชฺฌโต อฏวิมุขํ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโตว ภควนฺตํ อทฺทส. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อทฺทสา โข’’ติอาทิ วุตฺตํ. 348. «Habiéndose reunido una y otra vez» significa que, tras ponerse de acuerdo, se movían en grupos. «Caen en sus manos» significa que caen en la destrucción a manos de Angulimala. Se pregunta: «¿Acaso le dijeron esto al Bienaventurado reconociéndolo o sin reconocerlo?». Lo hicieron sin reconocerlo, pues el Bienaventurado iba solo con una apariencia no manifiesta. El bandido también, en ese momento, estaba hastiado tras un largo tiempo de mala alimentación y de dormir con dificultad. Se pregunta: «¿Cuántas personas habían sido matadas por él?». Mil personas menos una (999). Él, con la idea de que «ahora, al conseguir a uno más, se completará el millar», pensó: «A quien vea primero, lo mataré para completar el número, cumpliré el rito de mi ciencia, me afeitaré el cabello y la barba, me bañaré, me cambiaré de ropa y veré a mis padres». Así, saliendo del interior de la selva hacia la entrada de la misma, vio al Bienaventurado mientras estaba parado a un lado. Para mostrar este hecho, se dijeron las palabras: «Vio, en efecto...», y así sucesivamente. อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสีติ มหาปถวึ อุมฺมิโย อุฏฺฐเปนฺโต วิย สํหริตฺวา อปรภาเค อกฺกมติ, โอรภาเค วลิโย นิกฺขมนฺติ, องฺคุลิมาโล สรกฺเขปมตฺตํ มุญฺจิตฺวา คจฺฉติ. ภควา ปุรโต มหนฺตํ องฺคณํ ทสฺเสตฺวา สยํ มชฺเฌ โหติ, โจโร อนฺเต. โส ‘‘อิทานิ นํ ปาปุณิตฺวา คณฺหิสฺสามี’’ติ สพฺพถาเมน ธาวติ. ภควา องฺคณสฺส ปาริมนฺเต [Pg.230] โหติ, โจโร มชฺเฌ. โส ‘‘เอตฺถ นํ ปาปุณิตฺวา คณฺหิสฺสามี’’ติ เวเคน ธาวติ. ภควา ตสฺส ปุรโต มาติกํ วา ถลํ วา ทสฺเสติ, เอเตนุปาเยน ตีณิ โยชนานิ คเหตฺวา อคมาสิ. โจโร กิลมิ, มุเข เขโฬ สุสฺสิ, กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจึสุ. อถสฺส ‘‘อจฺฉริยํ วต โภ’’ติ เอตทโหสิ. มิคมฺปีติ มิคํ กสฺมา คณฺหาติ? ฉาตสมเย อาหารตฺถํ. โส กิร เอกํ คุมฺพํ ฆฏฺเฏตฺวา มิเค อุฏฺฐาเปติ. ตโต จิตฺตรุจิยํ มิคํ อนุพนฺธนฺโต คณฺหิตฺวา ปจิตฺวา ขาทติ. ปุจฺเฉยฺยนฺติ เยน การเณนายํ คจฺฉนฺโตว ฐิโต นาม, อหญฺจ ฐิโตว อฏฺฐิโต นาม, ยํนูนาหํ อิมํ สมณํ ตํ การณํ ปุจฺเฉยฺยนฺติ อตฺโถ. «Realizó un prodigio de poder psíquico» significa que, como si levantara olas en la gran tierra, la contraía para pisar en el extremo lejano mientras que en el extremo cercano surgían pliegues; así Angulimala corría a una velocidad similar al lanzamiento de una flecha. El Bienaventurado mostraba un gran espacio frente a él y se situaba en el centro, mientras el bandido estaba en el borde. Él, pensando «ahora lo alcanzaré y lo atraparé», corría con todas sus fuerzas. El Bienaventurado se encontraba en el extremo opuesto del espacio y el bandido en el medio. Él, pensando «aquí lo alcanzaré», corría velozmente. El Bienaventurado mostraba ante él ya fuera una zanja o un terreno elevado; de esta forma, lo llevó a lo largo de tres leguas. El bandido se cansó, la saliva se secó en su boca y el sudor brotaba de sus axilas. Entonces pensó: «¡Qué asombroso, en verdad!». Sobre «incluso a un ciervo»: ¿por qué atrapaba a un ciervo? Para alimentarse en momentos de hambre. Se dice que golpeaba un matorral para espantar a los ciervos y luego perseguía, atrapaba, cocinaba y comía al ciervo que fuera de su agrado. «Preguntaría» significa: puesto que por alguna razón este monje, aun caminando, se dice que está parado, y yo, aun estando parado, no lo estoy, sería bueno que preguntara a este asceta la razón de ello. ๓๔๙. นิธายาติ โย วิหึสนตฺถํ ภูเตสุ ทณฺโฑ ปวตฺตยิตพฺโพ สิยา, ตํ นิธาย อปเนตฺวา เมตฺตาย ขนฺติยา ปฏิสงฺขาย อวิหึสาย สารณียธมฺเมสุ จ ฐิโต อหนฺติ อตฺโถ. ตุวมฏฺฐิโตสีติ ปาเณสุ อสญฺญตตฺตา เอตฺตกานิ ปาณสหสฺสานิ ฆาเตนฺตสฺส ตว เมตฺตา วา ขนฺติ วา ปฏิสงฺขา วา อวิหึสา วา สารณียธมฺโม วา นตฺถิ, ตสฺมา ตุวํ อฏฺฐิโตสิ, อิทานิ อิริยาปเถน ฐิโตปิ นิรเย ธาวิสฺสสิ, ติรจฺฉานโยนิยํ เปตฺติวิสเย อสุรกาเย วา ธาวิสฺสสีติ วุตฺตํ โหติ. 349. 'Habiendo dejado': el significado es 'yo [el monje] permanezco establecido en la benevolencia, la paciencia, la reflexión, la no violencia y en las cualidades que propician la concordia (sāraṇīyadhamma), habiendo dejado a un lado y abandonado el bastón [o arma] con el que se podría infligir daño a los seres'. 'Tú no te has detenido': debido a la falta de control sobre tus acciones hacia los seres vivos, para ti, que has matado a miles de seres, no existe benevolencia, paciencia, reflexión, no violencia ni cualidades de concordia; por lo tanto, tú 'no te has detenido'. Incluso si ahora estás físicamente de pie, correrás hacia el infierno, el reino animal, el mundo de los espíritus hambrientos o el de los asuras. ตโต โจโร – ‘‘มหา อยํ สีหนาโท, มหนฺตํ คชฺชิตํ, น อิทํ อญฺญสฺส ภวิสฺสติ, มหามายาย ปุตฺตสฺส สิทฺธตฺถสฺส สมณรญฺโญ เอตํ คชฺชิตํ, ทิฏฺโฐ วตมฺหิ มญฺเญ ติขิณจกฺขุนา สมฺมาสมฺพุทฺเธน, สงฺคหกรณตฺถํ เม ภควา อาคโต’’ติ จินฺเตตฺวา จิรสฺสํ วต เมติอาทิมาห. ตตฺถ มหิโตติ เทวมนุสฺสาทีหิ จตุปจฺจยปูชาย ปูชิโต. ปจฺจุปาทีติ จิรสฺสํ กาลสฺส อจฺจเยน มยฺหํ สงฺคหตฺถาย อิมํ มหาวนํ ปฏิปชฺชิ. ปหาย ปาปนฺติ ปชหิตฺวา ปาปํ. Entonces el ladrón pensó: 'Este rugido de león es grandioso, este bramido es magnífico; esto no puede pertenecer a ningún otro. Este es el bramido del Rey de los Renunciantes, Siddhattha, el hijo de Mahāmāyā. Seguramente he sido visto por el Bienaventurado, el de visión aguda, el Perfectamente Iluminado; el Bienaventurado ha venido con el propósito de favorecerme [ayudarme]'. Pensando así, dijo las palabras que comienzan con 'Ciertamente, después de mucho tiempo'. En ese contexto, 'venerado' (mahito) significa honrado por dioses, humanos y otros con las ofrendas de los cuatro requisitos. 'Llegó' (paccupādī) significa que, después de mucho tiempo, llegó a este gran bosque con el fin de favorecerme. 'Habiendo abandonado el mal' significa habiendo renunciado a la maldad. อิตฺเววาติ เอวํ วตฺวาเยว. อาวุธนฺติ ปญฺจาวุธํ. โสพฺเภติ สมนฺตโต ฉินฺเน. ปปาเตติ เอกโต ฉินฺเน. นรเกติ ผลิตฏฺฐาเน. อิธ ปน ตีหิปิ อิเมหิ ปเทหิ อรญฺญเมว วุตฺตํ. อกิรีติ ขิปิ ฉฑฺเฑสิ. 'Diciendo esto': habiendo hablado de esa manera. 'Arma': se refiere a las cinco armas tradicionales. 'Sobbhe' [en el foso] se refiere a un lugar cortado por todos lados; 'papāte' [en el precipicio] a un lugar cortado por un lado; 'narake' [en la grieta] a un lugar hendido. Sin embargo, en este contexto, estos tres términos se refieren simplemente al bosque. 'Arrojó' (akirī) significa que las lanzó o las descartó. ตเมหิ [Pg.231] ภิกฺขูติ ตทา อโวจาติ ภควโต อิมํ ปพฺพาเชนฺโต กุหึ สตฺถกํ ลภิสฺสามิ, กุหึ ปตฺตจีวรนฺติ ปริเยสนกิจฺจํ นตฺถิ, กมฺมํ ปน โอโลเกสิ. อถสฺส ปุพฺเพ สีลวนฺตานํ อฏฺฐปริกฺขารภณฺฑกสฺส ทินฺนภาวํ ญตฺวา ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา – ‘‘เอหิ ภิกฺขุ สฺวากฺขาโต ธมฺโม, จร พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’ติ อาห. โส สห วจเนเนว อิทฺธิมยปตฺตจีวรํ ปฏิลภิ. ตาวเทวสฺส คิหิลิงฺคํ อนฺตรธายิ, สมณลิงฺคํ ปาตุรโหสิ. 'Ven, monje', le dijo entonces. Para el Bienaventurado, al ordenar a este [Aṅgulimāla], no hubo necesidad de buscar una navaja, ni de buscar un cuenco y mantos. En cambio, observó su karma pasado. Al conocer que en el pasado él había donado los ocho requisitos a personas virtuosas, extendió su mano derecha y dijo: 'Ven, monje, el Dhamma ha sido bien proclamado; vive la vida santa para poner fin completamente al sufrimiento'. Al instante de pronunciarse estas palabras, obtuvo un cuenco y mantos creados por poder psíquico. En ese mismo momento, sus vestiduras de laico desaparecieron y su apariencia de monje se manifestó. ‘‘ติจีวรญฺจ ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ; ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. – 'Los tres mantos, el cuenco, la navaja, la aguja y el cinturón, junto con el filtro de agua: estos ocho son los requisitos del monje dedicado a la práctica'. เอวํ วุตฺตา อฏฺฐ ปริกฺขารา สรีรปฏิพทฺธาว หุตฺวา นิพฺพตฺตึสุ. เอเสว ตสฺส อหุ ภิกฺขุภาโวติ เอส เอหิภิกฺขุภาโว ตสฺส อุปสมฺปนฺนภิกฺขุภาโว อโหสิ, น หิ เอหิภิกฺขูนํ วิสุํ อุปสมฺปทา นาม อตฺถิ. Los ocho requisitos así mencionados surgieron adheridos a su cuerpo. 'Ese mismo fue su estado de monje': este estado de ser un 'ehi bhikkhu' (monje por invitación) fue su ordenación completa (upasampadā), pues para los monjes 'ehi bhikkhu' no existe un ritual de ordenación por separado. ๓๕๐. ปจฺฉาสมเณนาติ ภณฺฑคฺคาหเกน ปจฺฉาสมเณน, เตเนว อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา ตํ ปจฺฉาสมณํ กตฺวา คโตติ อตฺโถ. มาตาปิสฺส อฏฺฐอุสภมตฺเตน ฐาเนน อนฺตริตา, – ‘‘ตาต, อหึสก กตฺถ ฐิโตสิ, กตฺถ นิสินฺโนสิ, กุหึ คโตสิ? มยา สทฺธึ น กเถสิ ตาตา’’ติ วทนฺตี อาหิณฺฑิตฺวา อปสฺสมานา เอตฺโตว คตา. 350. 'Como monje acompañante': con un monje asistente que lleva los artículos necesarios. El significado es que el Bienaventurado hizo que Aṅgulimāla llevara sus propios cuenco y mantos y, convirtiéndolo en su monje acompañante, partió. Su madre, que estaba a una distancia de unos ocho usabhas [unos 500-600 metros], pero separada de su vista, andaba buscando y lamentándose: 'Hijo mío, Ahiṃsaka, ¿dónde estás? ¿Dónde estás sentado? ¿A dónde has ido? No hablas conmigo, hijo'. Al no encontrarlo, regresó a Sāvatthī desde ese mismo bosque. ปญฺจมตฺเตหิ อสฺสสเตหีติ สเจ โจรสฺส ปราชโย ภวิสฺสติ, อนุพนฺธิตฺวา นํ คณฺหิสฺสามิ. สเจ มยฺหํ ปราชโย ภวิสฺสติ, เวเคน ปลายิสฺสามีติ สลฺลหุเกน พเลน นิกฺขมิ. เยน อาราโมติ กสฺมา อารามํ อคมาสิ? โส กิร โจรสฺส ภายติ, จิตฺเตน คนฺตุกาโม น คจฺฉติ, ครหาภเยน นิกฺขมิ. เตนสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธํ วนฺทิตฺวา นิสีทิสฺสามิ, โส ปุจฺฉิสฺสติ ‘กสฺมา พลํ คเหตฺวา นิกฺขนฺโตสี’ติ. อถาหํ อาโรเจสฺสามิ, ภควา หิ มํ น เกวลํ สมฺปรายิเกเนว อตฺเถน สงฺคณฺหาติ, ทิฏฺฐธมฺมิเกนปิ สงฺคณฺหาติเยว. โส สเจ มยฺหํ ชโย ภวิสฺสติ, อธิวาเสสฺสติ. สเจ ปราชโย ภวิสฺสติ ‘กึ เต, มหาราช, เอกํ โจรํ อารพฺภ คมเนนา’ติ วกฺขติ. ตโต [Pg.232] มํ ชโน เอวํ สญฺชานิสฺสติ – ‘ราชา โจรํ คเหตุํ นิกฺขนฺโต, สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปน นิวตฺติโต’ติ’’ ครหโมกฺขํ สมฺปสฺสมาโน อคมาสิ. 'Con unos quinientos jinetes': pensando: 'Si el ladrón es derrotado, lo capturaré persiguiéndolo; si yo soy derrotado, huiré rápidamente', partió con una fuerza ligera. 'Hacia donde estaba el monasterio': ¿por qué fue al monasterio? Se dice que él temía al ladrón. No iba con el deseo sincero de su corazón, sino que salió por temor al reproche público. Por eso pensó: 'Rendiré homenaje al Perfectamente Iluminado y me sentaré; Él me preguntará: ¿Por qué has salido con un ejército? Entonces se lo informaré. Ciertamente, el Bienaventurado no solo me favorece con el bienestar para la vida futura, sino también con el bienestar para la vida presente. Si voy a tener éxito, Él lo aceptará; si voy a ser derrotado, dirá: Gran Rey, ¿qué ganas con ir por un solo ladrón? Entonces, la gente sabrá: El Rey salió a capturar al ladrón, pero el Perfectamente Iluminado lo hizo desistir'. Así, buscando liberarse del reproche, se dirigió al monasterio. กุโต ปนสฺสาติ กสฺมา อาห? อปิ นาม ภควา ตสฺส อุปนิสฺสยํ โอโลเกตฺวา ตํ อาเนตฺวา ปพฺพาเชยฺยาติ ภควโต ปริคณฺหนตฺถํ อาห. รญฺโญติ น เกวลํ รญฺโญเยว ภยํ อโหสิ, อวเสโสปิ มหาชโน ภีโต ผลกาวุธานิ ฉฑฺเฑตฺวา สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนว ปลายิตฺวา นครํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย อฏฺฏาลเก อารุยฺห โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. เอวญฺจ อโวจ – ‘‘องฺคุลิมาโล ‘ราชา มยฺหํ สนฺติกํ อาคจฺฉตี’ติ ญตฺวา ปฐมตรํ อาคนฺตฺวา เชตวเน นิสินฺโน, ราชา เตน คหิโต, มยํ ปน ปลายิตฺวา มุตฺตา’’ติ. นตฺถิ เต อิโต ภยนฺติ อยญฺหิ อิทานิ กุนฺถกิปิลฺลิกํ ชีวิตา น โวโรเปติ, นตฺถิ เต อิมสฺส สนฺติกา ภยนฺติ อตฺโถ. '¿De dónde podría [tener tales cualidades]?': ¿por qué dijo esto? Lo dijo para sondear la intención del Bienaventurado, pensando: 'Quizás el Bienaventurado, viendo su potencial para el progreso espiritual, lo ha traído y ordenado'. 'Del rey': no solo el rey sentía temor, sino que el resto de la población también estaba aterrorizada; habiendo abandonado sus armas defensivas, huyeron hacia donde pudieron, entraron en la ciudad, cerraron las puertas y se quedaron observando desde las torres de vigilancia. Decían: 'Aṅgulimāla, sabiendo que el Rey venía hacia él, llegó primero y se sentó en Jetavana; el Rey ha sido capturado por él, pero nosotros hemos escapado huyendo'. 'No tienes nada que temer de él': el significado es que ahora él no quita la vida ni siquiera a una pequeña hormiga o termita; por lo tanto, no tienes peligro alguno de su parte. กถํ โคตฺโตติ? กสฺมา ปุจฺฉติ? ปพฺพชิตํ ทารุณกมฺเมน อุปฺปนฺนนามํ คเหตฺวา โวหริตุํ น ยุตฺตํ, มาตาปิตูนํ โคตฺตวเสน นํ สมุทาจริสฺสามีติ มญฺญมาโน ปุจฺฉิ. ปริกฺขารานนฺติ เอเตสํ อตฺถาย อหํ อุสฺสุกฺกํ กริสฺสามีติ อตฺโถ. กเถนฺโตเยว จ อุทเร พทฺธสาฏกํ มุญฺจิตฺวา เถรสฺส ปาทมูเล ฐเปสิ. '¿De qué clan es?': ¿por qué lo pregunta? Pensando que no era apropiado dirigirse a un monje usando un nombre derivado de actos crueles [Aṅgulimāla], decidió llamarlo por el nombre del clan de sus padres, y por eso preguntó. 'De los requisitos': el significado es 'yo me esforzaré por proveer estos requisitos'. Y mientras hablaba, se desató la tela que llevaba ceñida a la cintura y la depositó a los pies del Thera [Aṅgulimāla]. ๓๕๑. อารญฺญิโกติอาทีนิ จตฺตาริ ธุตงฺคานิ ปาฬิยํ อาคตานิ. เถเรน ปน เตรสปิ สมาทินฺนาเนว อเหสุํ, ตสฺมา อลนฺติ อาห. ยญฺหิ มยํ, ภนฺเตติ กึ สนฺธาย วทติ? ‘‘หตฺถิมฺปิ ธาวนฺตํ อนุพนฺธิตฺวา คณฺหามี’’ติ อาคตฏฺฐาเน รญฺญา เปสิตหตฺถาทโย โส เอวํ อคฺคเหสิ. ราชาปิ – ‘‘หตฺถีหิเยว นํ ปริกฺขิปิตฺวา คณฺหถ, อสฺเสเหว, รเถเหวา’’ติ เอวํ อเนกวารํ พหู หตฺถาทโย เปเสสิ. เอวํ คเตสุ ปน เตสุ – ‘‘อหํ อเร องฺคุลิมาโล’’ติ ตสฺมึ อุฏฺฐาย สทฺทํ กโรนฺเต เอโกปิ อาวุธํ ปริวตฺเตตุํ นาสกฺขิ, สพฺเพว โกฏฺเฏตฺวา มาเรสิ. หตฺถี อรญฺญหตฺถี, อสฺสา อรญฺญอสฺสา, รถาปิ ตตฺเถว ภิชฺชนฺตีติ อิทํ สนฺธาย ราชา เอวํ วทติ. 351. Las cuatro prácticas ascéticas (dhutaṅgas), comenzando por la de 'morador del bosque' (āraññika), se mencionan en el Canon (Pāḷi). Sin embargo, el Venerable (Aṅgulimāla) asumió las trece prácticas; por ello, el Buda dijo: 'esto es suficiente'. ¿A qué se refiere cuando dice: 'Lo que nosotros, Venerable...'? Se refiere a que en el contexto donde se dice 'perseguiré y capturaré incluso a un elefante en carrera', él capturó a los conductores de elefantes y otros enviados por el rey. El rey envió muchas veces a numerosos hombres, elefantes, caballos y carros, ordenando: 'Rodeadlo y capturadlo con elefantes, con caballos, con carros'. Pero cuando estos avanzaban, él se levantaba y gritaba: '¡Eh, yo soy Aṅgulimāla!', y nadie era capaz siquiera de blandir un arma; a todos los mataba despedazándolos. Los elefantes se volvían elefantes salvajes, los caballos, caballos salvajes, y los carros se destruían allí mismo. Refiriéndose a esto, el rey se expresa de tal manera. ปิณฺฑาย ปาวิสีติ น อิทํ ปฐมํ ปาวิสิ. อิตฺถิทสฺสนทิวสํ สนฺธาย ปเนตํ วุตฺตํ. เทวสิกมฺปิ ปเนส ปวิสเตว, มนุสฺสา จ นํ ทิสฺวา อุตฺตสนฺติปิ ปลายนฺติปิ ทฺวารมฺปิ ถเกนฺติ, เอกจฺเจ องฺคุลิมาโลติ สุตฺวาว ปลายิตฺวา อรญฺญํ วา ปวิสนฺติ, ฆรํ วา ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ถเกนฺติ. ปลายิตุํ [Pg.233] อสกฺโกนฺตา ปิฏฺฐึ ทตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เถโร อุฬุงฺคยาคุมฺปิ กฏจฺฉุภิกฺขมฺปิ น ลภติ, ปิณฺฑปาเตน กิลมติ. พหิ อลภนฺโต นครํ สพฺพสาธารณนฺติ นครํ ปวิสติ. เยน ทฺวาเรน ปวิสติ, ตตฺถ องฺคุลิมาโล อาคโตติ กูฏสหสฺสานํ ภิชฺชนการณํ โหติ. เอตทโหสีติ การุญฺญปฺปตฺติยา อโหสิ. เอเกน อูนมนุสฺสสหสฺสํ ฆาเตนฺตสฺส เอกทิวสมฺปิ การุญฺญํ นาโหสิ, คพฺภมูฬฺหาย อิตฺถิยา ทสฺสนมตฺเตเนว กถํ อุปฺปนฺนนฺติ? ปพฺพชฺชาพเลน, ปพฺพชฺชาพลญฺหิ เอตํ. La frase 'Entró por limosna' (piṇḍāya pāvisi) no se refiere a la primera vez que entró en la ciudad. Se dijo específicamente en relación con el día en que vio a la mujer en dificultades. Aunque él entraba a diario, la gente, al verlo, se aterrorizaba, huía y cerraba las puertas; algunos, al oír el nombre '¡Aṅgulimāla!', escapaban al bosque o se encerraban en sus casas atrancando las puertas. Aquellos que no podían huir se quedaban de espaldas, paralizados. El Thera no recibía ni una cucharada de gacha ni una porción de comida, sufriendo por la carencia de sustento. Al no recibir nada fuera, entraba en la ciudad pensando que era un espacio común para todos. Por cualquier puerta que entrase, el aviso de que 'Aṅgulimāla ha llegado' provocaba tal caos que se rompían miles de cántaros de agua. 'Le surgió este pensamiento' se debió a que fue conmovido por la compasión. Alguien que había asesinado a casi mil personas nunca había sentido compasión ni un solo día; ¿cómo surgió ahora por el solo hecho de ver a una mujer con un parto difícil? Surgió por el poder de la ordenación; pues tal es la fuerza de la vida monástica. เตน หีติ ยสฺมา เต การุญฺญํ อุปฺปนฺนํ, ตสฺมาติ อตฺโถ. อริยาย ชาติยาติ, องฺคุลิมาล, เอตํ ตฺวํ มา คณฺหิ, เนสา ตว ชาติ. คิหิกาโล เอส, คิหี นาม ปาณมฺปิ หนนฺติ, อทินฺนาทานาทีนิปิ กโรนฺติ. อิทานิ ปน เต อริยา นาม ชาติ. ตสฺมา ตฺวํ ‘‘ยโต อหํ, ภคินิ, ชาโต’’ติ สเจ เอวํ วตฺตุํ กุกฺกุจฺจายสิ, เตน หิ ‘‘อริยาย ชาติยา’’ติ เอวํ วิเสเสตฺวา วทาหีติ อุยฺโยเชสิ. 'Entonces' (tena hi) significa 'puesto que te ha surgido compasión, por tal motivo'. 'Por el nacimiento Noble' (ariyāya jātiyā): Aṅgulimāla, no tomes en cuenta tu vida pasada, ese no es tu verdadero nacimiento. Aquel fue el tiempo de la vida laica; los laicos matan seres vivos y cometen robos, entre otras faltas. Pero ahora, tu nacimiento es el llamado 'Noble' (monástico). Por lo tanto, si sientes escrúpulos o remordimiento al decir 'Desde que nací, hermana...', entonces exprésate con esta distinción: 'Por el nacimiento Noble'. Tras decir esto, el Buda lo envió. ตํ อิตฺถึ เอตทโวจาติ อิตฺถีนํ คพฺภวุฏฺฐานฏฺฐานํ นาม น สกฺกา ปุริเสน อุปสงฺกมิตุํ. เถโร กึ กโรสีติ? องฺคุลิมาลตฺเถโร สจฺจกิริยํ กตฺวา โสตฺถิกรณตฺถาย อาคโตติ อาโรจาเปสิ. ตโต เต สาณิยา ปริกฺขิปิตฺวา เถรสฺส พหิสาณิยํ ปีฐกํ ปญฺญาเปสุํ. เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา – ‘‘ยโต อหํ ภคินิ สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส อริยาย ชาติยา ชาโต’’ติ สจฺจกิริยํ อกาสิ, สห สจฺจวจเนเนว ธมกรณโต มุตฺตอุทกํ วิย ทารโก นิกฺขมิ. มาตาปุตฺตานํ โสตฺถิ อโหสิ. อิมญฺจ ปน ปริตฺตํ น กิญฺจิ ปริสฺสยํ น มทฺทติ, มหาปริตฺตํ นาเมตนฺติ วุตฺตํ. เถเรน นิสีทิตฺวา สจฺจกิริยกตฏฺฐาเน ปีฐกํ อกํสุ. คพฺภมูฬฺหํ ติรจฺฉานคติตฺถิมฺปิ อาเนตฺวา ตตฺถ นิสชฺชาเปนฺติ, ตาวเทว สุเขน คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ. ยา ทุพฺพลา โหติ น สกฺกา อาเนตุํ, ตสฺสา ปีฐกโธวนอุทกํ เนตฺวา สีเส สิญฺจนฺติ, ตงฺขณํเยว คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ, อญฺญมฺปิ โรคํ วูปสเมติ. ยาว กปฺปา ติฏฺฐนกปาฏิหาริยํ กิเรตํ. 'Dijo esto a esa mujer': No es apropiado que un hombre se acerque al lugar donde las mujeres están dando a luz. ¿Qué hizo el Thera? Hizo anunciar que el Thera Aṅgulimāla había acudido para realizar un acto de verdad (saccakiriya) y traer bienestar. Entonces, ellos colocaron una cortina alrededor y dispusieron un asiento para el Thera fuera de ella. El Thera se sentó allí y realizó el acto de verdad: 'Hermana, desde que nací en el nacimiento Noble dentro de la enseñanza del Buda Omnisciente...'. Junto con estas palabras de verdad, el niño salió como agua fluyendo de un filtro. Hubo bienestar tanto para la madre como para el hijo. Se dice que este cántico protector (paritta) subyuga cualquier peligro y es conocido como el 'Gran Paritta'. En el lugar donde el Thera se sentó a realizar el acto de verdad, se mantuvo el asiento. Incluso traen allí a animales hembras con partos difíciles y las hacen descansar en ese sitio, y al instante el parto ocurre sin dolor. Si una mujer está muy débil y no puede ser trasladada, llevan el agua con la que lavaron el asiento y la derraman sobre su cabeza; en ese mismo instante se produce el nacimiento. También calma otras enfermedades. Se dice que este es un milagro que perdurará hasta el fin del eón. กึ ปน ภควา เถรํ เวชฺชกมฺมํ การาเปสีติ? น การาเปสิ. เถรญฺหิ ทิสฺวา มนุสฺสา ภีตา ปลายนฺติ. เถโร ภิกฺขาหาเรน กิลมติ, สมณธมฺมํ กาตุํ น สกฺโกติ. ตสฺส อนุคฺคเหน สจฺจกิริยํ กาเรสิ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อิทานิ กิร องฺคุลิมาลตฺเถโร เมตฺตจิตฺตํ [Pg.234] ปฏิลภิตฺวา สจฺจกิริยาย มนุสฺสานํ โสตฺถิภาวํ กโรตีติ มนุสฺสา เถรํ อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, ตโต ภิกฺขาหาเรน อกิลมนฺโต สมณธมฺมํ กาตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ อนุคฺคเหน สจฺจกิริยํ กาเรสิ. น หิ สจฺจกิริยา เวชฺชกมฺมํ โหติ. เถรสฺสาปิ จ ‘‘สมณธมฺมํ กริสฺสามี’’ติ มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนสฺส จิตฺตํ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ น คจฺฉติ, อฏวิยํ ฐตฺวา มนุสฺสานํ ฆาติตฏฺฐานเมว ปากฏํ โหติ. ‘‘ทุคฺคโตมฺหิ, ขุทฺทกปุตฺโตมฺหิ, ชีวิตํ เม เทหิ สามีติ มรณภีตานํ วจนากาโร จ หตฺถปาทวิกาโร จ อาปาถํ อาคจฺฉติ, โส วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ตโตว อุฏฺฐาย คจฺฉติ, อถสฺส ภควา ตํ ชาตึ อพฺโพหาริกํ กตฺวาวายํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิสฺสตีติ อริยาย ชาติยา สจฺจกิริยํ กาเรสิ. เอโก วูปกฏฺโฐติอาทิ วตฺถสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๘๐) วิตฺถาริตํ. ¿Por qué el Bienaventurado hizo que el Thera realizara lo que parece una práctica médica (vejjakamma)? No fue así. Al ver al Thera, la gente huía despavorida. El Thera sufría por la falta de alimento y no podía cumplir con sus deberes monásticos (samaṇadhamma). Por compasión hacia él, el Buda le indicó realizar el acto de verdad. El Buda pensó: 'Ahora que el Thera Aṅgulimāla, habiendo desarrollado un corazón de amor bondadoso (metta), brinda bienestar a los hombres mediante un acto de verdad, la gente considerará que es seguro acercarse a él; así, sin padecer por la falta de comida, podrá dedicarse a la práctica monástica'. Fue por este favor que le hizo realizar el acto de verdad, el cual no constituye una práctica médica. Además, cuando el Thera se sentaba en su retiro diurno o nocturno con su tema de meditación original, su mente no lograba enfocarse; se le aparecía vívidamente el bosque donde mataba a las personas. Le venían a la mente los ruegos y gestos desesperados de quienes temían morir: '¡Señor, soy un infeliz, tengo hijos pequeños, concédame la vida!'. Lleno de remordimiento, se levantaba y se marchaba. Por ello, el Bienaventurado, haciendo que su vida pasada fuera considerada irrelevante y sabiendo que así desarrollaría la visión cabal (vipassanā) hasta alcanzar el estado de Arahant, le hizo realizar el acto de verdad basado en su nacimiento Noble. El pasaje que comienza con 'Solo, retirado...' se detalla en el Vatthasutta. ๓๕๒. อญฺเญนปิ เลฑฺฑุ ขิตฺโตติ กากสุนขสูกราทีนํ ปฏิกฺกมาปนตฺถาย สมนฺตา สรกฺเขปมตฺเต ฐาเน เยน เกนจิ ทิสาภาเคน ขิตฺโต อาคนฺตฺวา เถรสฺเสว กาเย ปตติ. กิตฺตเก ฐาเน เอวํ โหติ? คณฺฐิกํ ปฏิมุญฺจิตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ปฏินิวตฺเตตฺวา ยาว คณฺฐิกปฏิมุกฺกฏฺฐานํ อาคจฺฉติ, ตาว โหติ. ภินฺเนน สีเสนาติ มหาจมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ยาว อฏฺฐิมริยาทา ภินฺเนน. 352. «Incluso lanzado por otro un terrón» significa que un terrón de tierra lanzado por cualquier persona desde cualquier dirección, con el propósito de ahuyentar cuervos, perros, cerdos, etc., dentro de un área del alcance de un tiro de flecha a la redonda, viene y cae precisamente sobre el cuerpo del Venerable Aṅgulimāla. ¿Durante cuánto tiempo o en qué lugar sucede esto? Sucede desde el momento en que se ajusta el cinturón para salir a la colecta de limosnas hasta que regresa y vuelve al lugar donde se lo quita. «Con la cabeza rota» significa con la cabeza partida, habiéndose cortado la piel gruesa hasta el límite del hueso. พฺราหฺมณาติ ขีณาสวภาวํ สนฺธาย อาห. ยสฺส โข ตฺวํ, พฺราหฺมณ, กมฺมสฺส วิปาเกนาติ อิทํ สภาคทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ สนฺธาย วุตฺตํ. กมฺมญฺหิ กริยมานเมว ตโย โกฏฺฐาเส ปูเรติ. สตฺตสุ จิตฺเตสุ กุสลา วา อกุสลา วา ปฐมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ นาม โหติ. ตํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตถา อสกฺโกนฺตํ อโหสิกมฺมํ, นาโหสิ กมฺมวิปาโก, น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ อิมสฺส ติกสฺส วเสน อโหสิกมฺมํ นาม โหติ. อตฺถสาธิกา สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตถา อสกฺโกนฺตํ วุตฺตนเยเนว ตํ อโหสิกมฺมํ นาม โหติ. อุภินฺนมนฺตเร ปญฺจชวนเจตนา อปราปริยเวทนียกมฺมํ นาม โหติ. ตํ อนาคเต ยทา โอกาสํ ลภติ, ตทา [Pg.235] วิปากํ เทติ. สติ สํสารปฺปวตฺติยา อโหสิกมฺมํ นาม น โหติ. เถรสฺส ปน อุปปชฺชเวทนียญฺจ อปราปริยเวทนียญฺจาติ อิมานิ ทฺเว กมฺมานิ กมฺมกฺขยกเรน อรหตฺตมคฺเคน สมุคฺฆาฏิตานิ, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อตฺถิ. ตํ อรหตฺตปฺปตฺตสฺสาปิ วิปากํ เทติเยว. ตํ สนฺธาย ภควา ‘‘ยสฺส โข ตฺว’’นฺติอาทิมาห. ตสฺมา ยสฺส โขติ เอตฺถ ยาทิสสฺส โข ตฺวํ, พฺราหฺมณ, กมฺมสฺส วิปาเกนาติ เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. Con la palabra «Brāhmaṇa», el Buda se refiere al estado de un Arahant (aquel que ha destruido las impurezas). La frase «Debido al resultado de aquel kamma, oh Brāhmaṇa», se dice refiriéndose al kamma cuyos resultados se experimentan en esta misma vida (diṭṭhadhammavedanīyakamma). Ciertamente, el kamma que se está realizando llena tres porciones. Entre los siete momentos de consciencia (cittas), el primer impulso volitivo (paṭhamajavanacetanā), ya sea saludable o no saludable, se denomina kamma que se experimenta en esta misma vida. Este otorga su fruto en esta misma existencia. De no poder hacerlo, se convierte en «kamma nulo» (ahosikamma) según la tríada de: el kamma existió pero no hubo fruto, no habrá fruto y no existe fruto. El séptimo impulso volitivo (sattamajavanacetanā), que completa la acción, se denomina kamma que se experimenta en el renacimiento inmediato (upapajjavedanīyakamma). Este otorga su fruto en la existencia inmediatamente posterior. De no poder hacerlo, según el método ya mencionado, se convierte en kamma nulo. Los cinco impulsos volitivos intermedios entre los dos anteriores se denominan kamma que se experimenta en vidas sucesivas (aparāpariyavedanīyakamma). Este otorga su fruto en el futuro cuando encuentra oportunidad, mientras continúe el proceso del saṃsāra, y nunca llega a ser kamma nulo. Sin embargo, en el caso del Venerable, estos dos tipos de kammas —el de renacimiento inmediato y el de vidas sucesivas— han sido erradicados por el Sendero del Arahant, que pone fin al kamma; pero el kamma que se experimenta en esta misma vida aún permanece. Este otorga su fruto incluso a quien ha alcanzado el estado de Arahant. Refiriéndose a esto, el Bendito dijo: «Debido al resultado de aquel...». Por lo tanto, el significado de «yassa kho» debe entenderse como: «Debido al resultado de tal kamma, oh Brāhmaṇa». อพฺภา มุตฺโตติ เทสนาสีสมตฺตเมตํ, อพฺภา มหิกา ธูโม รโช ราหูติ อิเมหิ ปน อุปกฺกิเลเสหิ มุตฺโต จนฺทิมา อิธ อธิปฺเปโต. ยถา หิ เอวํ นิรุปกฺกิเลโส จนฺทิมา โลกํ ปภาเสติ, เอวํ ปมาทกิเลสวิมุตฺโต อปฺปมตฺโต ภิกฺขุ อิมํ อตฺตโน ขนฺธายตนธาตุโลกํ ปภาเสติ, วิหตกิเลสนฺธการํ กโรติ. «Liberada de las nubes» es solo un encabezado de la enseñanza. Aquí se entiende como la luna liberada de estas cinco impurezas: nubes, neblina, humo, polvo y Rāhu. Pues así como la luna, libre de tales impurezas, ilumina el mundo, del mismo modo, el monje diligente, liberado de todas las impurezas que tienen como raíz la negligencia (pamāda), ilumina este mundo de sus propios agregados, bases y elementos (khandhāyatanadhātuloka), destruyendo la oscuridad de las impurezas. กุสเลน ปิธียตีติ มคฺคกุสเลน ปิธียติ อปฺปฏิสนฺธิกํ กรียติ. ยุญฺชติ พุทฺธสาสเนติ พุทฺธสาสเน กาเยน วาจาย มนสา จ ยุตฺตปฺปยุตฺโต วิหรติ. อิมา ติสฺโส เถรสฺส อุทานคาถา นาม. «Se cubre con lo saludable» significa que se cierra mediante el kamma saludable del Sendero (maggakusala), haciendo que no produzca más renacimiento. «Se dedica a la enseñanza del Buda» significa que vive plenamente dedicado a la práctica en la enseñanza del Buda con el cuerpo, la palabra y la mente. Estas tres estrofas son las «Udānas» (versos de inspiración) del Venerable Aṅgulimāla. ทิสา หิ เมติ อิทํ กิร เถโร อตฺตโน ปริตฺตาณาการํ กโรนฺโต อาห. ตตฺถ ทิสา หิ เมติ มม สปตฺตา. เย มํ เอวํ อุปวทนฺติ – ‘‘ยถา มยํ องฺคุลิมาเลน มาริตานํ ญาตกานํ วเสน ทุกฺขํ เวทิยาม, เอวํ องฺคุลิมาโลปิ เวทิยตู’’ติ, เต มยฺหํ ทิสา จตุสจฺจธมฺมกถํ สุณนฺตูติ อตฺโถ. ยุญฺชนฺตูติ กายวาจามเนหิ ยุตฺตปฺปยุตฺตา วิหรนฺตุ. เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโตติ เย สนฺโต สปฺปุริสา ธมฺมํเยว อาทเปนฺติ สมาทเปนฺติ คณฺหาเปนฺติ, เต มนุชา มยฺหํ สปตฺตา ภชนฺตุ เสวนฺตุ ปยิรุปาสนฺตูติ อตฺโถ. «Que mis enemigos [escuchen]»: se dice que el Venerable pronunció esto como un acto de protección (parittāṇa). En ese verso, «mis enemigos» se refiere a mis adversarios, aquellos que me insultan diciendo: «Así como nosotros experimentamos sufrimiento por causa de los parientes asesinados por Aṅgulimāla, que Aṅgulimāla también experimente sufrimiento». El significado es: que ellos, mis enemigos, escuchen el discurso sobre las Cuatro Nobles Verdades. «Que se dediquen» significa que vivan esforzándose con cuerpo, palabra y mente. «Aquellos virtuosos que instan al Dhamma» significa que mis enemigos se asocien, sirvan y frecuenten a aquellos seres humanos virtuosos (santo) que enseñan, guían y hacen adoptar únicamente el Dhamma de los hombres de bien (sappurisa). อวิโรธปฺปสํสีนนฺติ อวิโรโธ วุจฺจติ เมตฺตา, เมตฺตาปสํสกานนฺติ อตฺโถ. สุณนฺตุ ธมฺมํ กาเลนาติ ขเณ ขเณ ขนฺติเมตฺตาปฏิสงฺขาสารณียธมฺมํ สุณนฺตุ. ตญฺจ อนุวิธียนฺตูติ ตญฺจ ธมฺมํ อนุกโรนฺตุ ปูเรนฺตุ. «Elogio de la no-oposición»: con la palabra «no-oposición» (avirodha) se refiere a la bondad amorosa (mettā). El significado es: «a aquellos que elogian la bondad amorosa». «Que escuchen el Dhamma a tiempo» significa que en cada momento escuchen el Dhamma de la paciencia, el amor y la reflexión, que es digno de ser recordado constantemente. «Y que lo sigan» significa que imiten ese Dhamma y lo lleven a su plenitud. น หิ ชาตุ โส มมํ หึเสติ โย มยฺหํ ทิโส, โส มํ เอกํเสเนว น หึเสยฺย. อญฺญํ วา ปน กิญฺจิ นนฺติ น เกวลํ มํ, อญฺญมฺปิ ปน [Pg.236] กญฺจิ ปุคฺคลํ มา หึสนฺตุ มา วิเหเฐนฺตุ. ปปฺปุยฺย ปรมํ สนฺตินฺติ ปรมํ สนฺติภูตํ นิพฺพานํ ปาปุณิตฺวา. รกฺเขยฺย ตสถาวเรติ ตสา วุจฺจนฺติ สตณฺหา, ถาวรา นิตฺตณฺหา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย นิพฺพานํ ปาปุณาติ, โส สพฺพํ ตสถาวรํ รกฺขิตุํ สมตฺโถ โหติ. ตสฺมา มยฺหมฺปิ ทิสา นิพฺพานํ ปาปุณนฺตุ, เอวํ มํ เอกํเสเนว น หึสิสฺสนฺตีติ. อิมา ติสฺโส คาถา อตฺตโน ปริตฺตํ กาตุํ อาห. «Que nunca aquel me dañe»: que aquel que es mi enemigo no me dañe en absoluto. «Ni a ningún otro»: que no solo a mí, sino que a ningún otro individuo dañen ni molesten. «Habiendo alcanzado la paz suprema»: habiendo llegado al Nibbāna, que es la paz absoluta. «Proteja a los móviles y estables»: «tasā» se refiere a aquellos con deseo (sedientos); «thāvarā» se refiere a aquellos sin deseo. El sentido es este: aquel que alcanza el Nibbāna es capaz de proteger a todos los seres, ya sean deseosos o estables. Por lo tanto, que mis enemigos también alcancen el Nibbāna; de ese modo, ciertamente no me dañarán. El Venerable pronunció estas tres estrofas para realizar su propia protección. อิทานิ อตฺตโนว ปฏิปตฺตึ ทีเปนฺโต อุทกญฺหิ นยนฺติ เนตฺติกาติ อาห. ตตฺถ เนตฺติกาติ เย มาติกํ โสเธตฺวา พนฺธิตพฺพฏฺฐาเน พนฺธิตฺวา อุทกํ นยนฺติ. อุสุการาติ อุสุการกา. นมยนฺตีติ เตลกญฺชิเกน มกฺเขตฺวา กุกฺกุเฬ ตาเปตฺวา อุนฺนตุนฺนตฏฺฐาเน นเมนฺตา อุชุํ กโรนฺติ. เตชนนฺติ กณฺฑํ. ตญฺหิ อิสฺสาโส เตชํ กโรติ, ปรญฺจ ตชฺเชติ, ตสฺมา เตชนนฺติ วุจฺจติ. อตฺตานํ ทมยนฺตีติ ยถา เนตฺติกา อุชุมคฺเคน อุทกํ นยนฺติ, อุสุการา เตชนํ, ตจฺฉกา จ ทารุํ อุชุํ กโรนฺติ, เอวเมวํ ปณฺฑิตา อตฺตานํ ทเมนฺติ อุชุกํ กโรนฺติ นิพฺพิเสวนํ กโรนฺติ. Ahora, el Venerable Aṅgulimāla, mostrando su propia práctica, dijo: «Los irrigadores guían el agua». En ese pasaje, «irrigadores» (nettikā) son aquellos que, tras limpiar los canales y reforzarlos donde es necesario, conducen el agua al lugar deseado. «Flecheros» (usukārā) son los fabricantes de flechas. «Enderezan» significa que, tras untarlas con aceite y calentarlas en cenizas calientes, las doblan en las partes donde hay irregularidades para ponerlas rectas. «Saeta» (tejana) es la flecha. Se llama «tejana» porque el arquero la afila y la pule. «Se doman a sí mismos»: así como los irrigadores guían el agua por un camino recto, los flecheros enderezan la saeta y los carpinteros enderezan la madera, del mismo modo los sabios se doman a sí mismos, se enderezan y eliminan de sí toda aspereza. ตาทินาติ อิฏฺฐานิฏฺฐาทีสุ นิพฺพิกาเรน – ‘‘ปญฺจหากาเรหิ ภควา ตาที, อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที, วนฺตาวีติ ตาที, จตฺตาวีติ ตาที, ติณฺณาวีติ ตาที, ตนฺนิทฺเทสาติ ตาที’’ติ (มหานิ. ๓๘; ๑๙๒) เอวํ ตาทิลกฺขณปฺปตฺเตน สตฺถารา. ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ, ตณฺหาเยตํ นามํ. ตาย หิ โคณา วิย คีวาย รชฺชุยา, สตฺตา หทเย พทฺธา ตํ ตํ ภวํ นียนฺติ, ตสฺมา ภวเนตฺตีติ วุจฺจติ. ผุฏฺโฐ กมฺมวิปาเกนาติ มคฺคเจตนาย ผุฏฺโฐ. ยสฺมา หิ มคฺคเจตนาย กมฺมํ ปจฺจติ วิปจฺจติ ฑยฺหติ, ปริกฺขยํ คจฺฉติ, ตสฺมา สา กมฺมวิปาโกติ วุตฺตา. ตาย หิ ผุฏฺฐตฺตา เอส อณโณ นิกฺกิเลโส ชาโต, น ทุกฺขเวทนาย อณโณ. ภุญฺชามีติ เจตฺถ เถยฺยปริโภโค อิณปริโภโค ทายชฺชปริโภโค สามิปริโภโคติ จตฺตาโร ปริโภคา เวทิตพฺพา. ตตฺถ ทุสฺสีลสฺส ปริโภโค เถยฺยปริโภโค นาม. โส หิ จตฺตาโร ปจฺจเย เถเนตฺวา ภุญฺชติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘เถยฺยาย โว, ภิกฺขเว, รฏฺฐปิณฺโฑ ภุตฺโต’’ติ (ปารา. ๑๙๕). สีลวโต ปน อปจฺจเวกฺขณปริโภโค อิณปริโภโค นาม. สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ ปริโภโค ทายชฺชปริโภโค นาม. ขีณาสวสฺส ปริโภโค สามิปริโภโค [Pg.237] นาม. อิธ กิเลสอิณานํ อภาวํ สนฺธาย ‘‘อณโณ’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อนิโณ’’ติปิ ปาโฐ. สามิปริโภคํ สนฺธาย ‘‘ภุญฺชามิ โภชน’’นฺติ วุตฺตํ. «Tādinā» significa aquel que permanece inmutable ante lo deseable y lo indeseable. El Bienaventurado es llamado «Tādī» (Aquel que es Tal) por cinco razones: es ecuánime ante lo deseable y lo indeseable; ha vomitado las impurezas (vantāvī); ha abandonado las impurezas (cattāvī); ha cruzado el ciclo del renacimiento (tiṇṇāvī); y es descrito de forma veraz por estas cualidades. Por estos cinco aspectos, el Maestro es un «Tādī». «Bhavanetti» se refiere a la soga de la existencia, que es un nombre para la avidez (taṇhā). Así como los bueyes son conducidos por una cuerda atada al cuello, los seres son atados por esa avidez en el corazón y llevados a diversas existencias; por eso se llama «Bhavanetti». «Phuṭṭho kammavipākenā» significa tocado por la voluntad del camino (maggacetanā). Dado que a través de la voluntad del camino el karma se consume, se agota y llega a su fin, esta voluntad se denomina «resultado del karma» (kammavipāka). Al ser tocado por ella, esta persona se vuelve libre de deudas (aṇaṇo) y nace sin impurezas; no es libre de deudas por haber sido tocado por sensaciones dolorosas. En cuanto a «bhuñjāmi» (consumo), deben conocerse cuatro tipos de uso (paribhoga): uso por robo, uso por deuda, uso por herencia y uso por propiedad. El uso por parte de una persona inmoral se llama «uso por robo», pues consume los cuatro requisitos robándolos. De esto se ha dicho: «Monjes, habéis consumido la limosna del país por medio del robo». El uso sin reflexión por parte de una persona virtuosa se llama «uso por deuda». El uso por parte de los siete tipos de nobles aprendices (sekkhā) se llama «uso por herencia». El uso por parte de un Arhat (khīṇāsava) se llama «uso por propiedad». En este contexto, el venerable Angulimala dijo «libre de deuda» (aṇaṇo) refiriéndose a la ausencia de la deuda de las impurezas. También existe la lectura «aniṇo». Dijo «consumo mi comida» refiriéndose al uso por propiedad. กามรติสนฺถวนฺติ ทุวิเธสุปิ กาเมสุ ตณฺหารติสนฺถวํ มา อนุยุญฺชถ มา กริตฺถ. นยิทํ ทุมฺมนฺติตํ มมาติ ยํ มยา สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา ปพฺพชิสฺสามีติ มนฺติตํ, ตํ มม มนฺติตํ น ทุมฺมนฺติตํ. สํวิภตฺเตสุ ธมฺเมสูติ อหํ สตฺถาติ เอวํ โลเก อุปฺปนฺเนหิ เย ธมฺมา สํวิภตฺตา, เตสุ ธมฺเมสุ ยํ เสฏฺฐํ นิพฺพานํ, ตเทว อหํ อุปคมํ อุปคโต สมฺปตฺโต, ตสฺมา มยฺหํ อิทํ อาคมนํ สฺวาคตํ นาม คตนฺติ. ติสฺโส วิชฺชาติ ปุพฺเพนิวาสทิพฺพจกฺขุอาสวกฺขยปญฺญา. กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ยํ พุทฺธสฺส สาสเน กตฺตพฺพกิจฺจํ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ มยา กตํ. ตีหิ วิชฺชาหิ นวหิ จ โลกุตฺตรธมฺเมหิ เทสนํ มตฺถกํ ปาเปสีติ. «Kāmaratisanthavaṃ»: no se entreguen ni cultiven la intimidad del placer de la avidez en ninguno de los dos tipos de deseos sensoriales. «Nayidaṃ dummantitaṃ mamā»: lo que yo (Angulimala) decidí al ver al Buda, diciendo «me ordenaré», esa decisión mía no fue una mala decisión. «Saṃvibhattesu dhammesū»: entre las enseñanzas que han sido clasificadas y dadas en el mundo por el Maestro, yo he alcanzado y llegado precisamente al Nibbana, que es lo supremo entre ellas. Por lo tanto, mi venida es verdaderamente una «buena venida» (svāgataṃ). «Tisso vijjā» se refiere al conocimiento de las vidas pasadas, el ojo divino y el conocimiento de la destrucción de las impurezas. «Kataṃ buddhassa sāsanaṃ» significa que todo lo que debía hacerse en la enseñanza del Buda ha sido realizado por mí. Con las tres ciencias y los nueve estados supramundanos, la enseñanza ha sido llevada a su culminación. Aquí termina el comentario al Angulimala Sutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario al Majjhima Nikāya. องฺคุลิมาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Termina la explicación del Angulimala Sutta. ๗. ปิยชาติกสุตฺตวณฺณนา 7. Explicación del Piyajātika Sutta. ๓๕๓. เอวํ เม สุตนฺติ ปิยชาติกสุตฺตํ. ตตฺถ เนว กมฺมนฺตา ปฏิภนฺตีติ น สพฺเพน สพฺพํ ปฏิภนฺติ, ปกตินิยาเมน ปน น ปฏิภนฺติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ น ปฏิภาตีติ น รุจฺจติ. อาฬาหนนฺติ สุสานํ. อญฺญถตฺตนฺติ วิวณฺณตาย อญฺญถาภาโว. อินฺทฺริยานิ นาม มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, ปติฏฺฐิโตกาสํ ปน สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ. ปิยชาติกาติ ปิยโต ชายนฺติ. ปิยปฺปภาวิกาติ ปิยโต ปภวนฺติ. 353. «Evaṃ me sutaṃ» es el Piyajātika Sutta. En él, «neva kammantā paṭibhantī» no significa que las actividades no aparezcan en absoluto, sino que no se perciben de la manera habitual. Lo mismo se aplica a la segunda frase (sobre la comida). Aquí, «na paṭibhāti» significa que no agrada. «Āḷāhanaṃ» es el cementerio. «Aññathattaṃ» es el cambio de estado debido a la pérdida de color (palidez). «Indriyāni» se refiere a las facultades que se conocen por la conciencia mental, y esto se dice con referencia al lugar donde las facultades (como la vista) están establecidas. «Piyajātikā» significa que surgen a causa de lo que es querido. «Piyappabhāvikā» significa que se originan de lo que es amado. ๓๕๕. สเจ ตํ, มหาราชาติ ตสฺส อตฺถํ อสลฺลกฺขยมานาปิ สตฺถริ สทฺธาย เอวํ วทติ. จร ปิเรติ อเปหิ อมฺหากํ ปเร, อนชฺฌตฺติกภูเตติ อตฺโถ. อถ วา จร ปิเรติ ปรโต คจฺฉ, มา อิธ ติฏฺฐาติปิ อตฺโถ. 355. «Sace taṃ, mahārājā»: aunque no comprendía el significado de las palabras del Buda, el jefe de familia habló así por fe en el Maestro. «Cara pire» significa «vete de aquí, tú que eres ajena a nosotros»; este es el sentido de ser una extraña. O bien, «cara pire» significa «ve a otra parte, no te quedes aquí». ๓๕๖. ทฺวิธา [Pg.238] เฉตฺวาติ อสินา ทฺเว โกฏฺฐาเส กโรนฺโต ฉินฺทิตฺวา. อตฺตานํ อุปฺผาเลสีติ เตเนว อสินา อตฺตโน อุทรํ ผาเลสิ. ยทิ หิ ตสฺส สา อปฺปิยา ภเวยฺย, อิทานิ อญฺญํ มาตุคามํ คณฺหิสฺสามีติ อตฺตานํ น ฆาเตยฺย. ยสฺมา ปนสฺส สา ปิยา อโหสิ, ตสฺมา ปรโลเกปิ ตาย สทฺธึ สมงฺคิภาวํ ปตฺถยมาโน เอวมกาสิ. 356. «Dvidhā chetvā» significa cortar en dos partes con una espada. «Attānaṃ upphālesī» significa que con esa misma espada se abrió su propio vientre. Si esa esposa no le hubiera sido querida, él habría pensado en tomar a otra mujer en lugar de suicidarse. Pero como ella le era amada, deseando estar unido a ella incluso en el otro mundo, actuó de esa manera (matando a su esposa y suicidándose). ๓๕๗. ปิยา เต วชิรีติ เอวํ กิรสฺสา อโหสิ – ‘‘สจาหํ, ‘ภูตปุพฺพํ, มหาราช, อิมิสฺสาเยว สาวตฺถิยํ อญฺญตริสฺสา อิตฺถิยา’ติอาทิกถํ กเถยฺยํ, ‘โก เต เอวํ อกาสิ, อเปหิ นตฺถิ เอต’นฺติ มํ ปฏิเสเธยฺย, วตฺตมาเนเนว นํ สญฺญาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. วิปริณามญฺญถาภาวาติ เอตฺถ มรณวเสน วิปริณาโม, เกนจิ สทฺธึ ปลายิตฺวา คมนวเสน อญฺญถาภาโว เวทิตพฺโพ. 357. «Piyā te vajirī»: se dice que la reina Mallika pensó: «Si le cuento al rey la historia de lo que sucedió en el pasado a cierta mujer en Savatthi, él podría rechazarme diciendo: '¿Quién te hizo esto? ¡Vete, eso no existe!'. Lo haré comprender mediante un caso presente». Pensando así, ella dijo: «¿Te es querida Vajiri?». En cuanto a «Vipariṇāmaññathābhāvā», el «cambio» (vipariṇāma) debe entenderse por la muerte, y la «alteración» (aññathābhāvo) por el hecho de huir con algún hombre. วาสภายาติ วาสภา นาม รญฺโญ เอกา เทวี, ตํ สนฺธายาห. «Vāsabhāyā» se refiere a Vasabha, una de las reinas del rey Kosala; la reina Mallika habló refiriéndose a ella. ปิยา เต อหนฺติ กสฺมา สพฺพปจฺฉา อาห? เอวํ กิรสฺสา อโหสิ – ‘‘อยํ ราชา มยฺหํ กุปิโต, สจาหํ สพฺพปฐมํ ‘ปิยา เต อห’นฺติ ปุจฺเฉยฺยํ, ‘น เม ตฺวํ ปิยา, จร ปิเร’ติ วเทยฺย, เอวํ สนฺเต กถา ปติฏฺฐานํ น ลภิสฺสตี’’ติ กถาย ปติฏฺฐานตฺถํ สพฺพปจฺฉา ปุจฺฉิ. กาสิโกสเลสุ ฉฑฺฑิตภาเวน วิปริณาโม, ปฏิราชูนํ หตฺถคมนวเสน อญฺญถาภาโว เวทิตพฺโพ. «Piyā te ahaṃ»: ¿por qué preguntó esto al final de todo? Se dice que pensó: «Este rey está enojado conmigo. Si le pregunto primero: '¿Te soy querida?', él podría decir: 'No me eres querida, vete de aquí, extraña'. Si eso sucede, no habrá base para continuar la conversación». Por lo tanto, para establecer la conversación, preguntó al final de todo. En cuanto a las regiones de Kasi y Kosala, el «cambio» debe entenderse por su abandono, y la «alteración» por el hecho de caer en manos de reyes enemigos. อาจเมหีติ อาจมโนทกํ เทหิ. อาจมิตฺวา หตฺถปาเท โธวิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา สตฺถารํ นมสฺสิตุกาโม เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. «Ācamehī» significa «dame agua para enjuagarme». El rey dijo esto deseando saludar al Maestro después de lavarse las manos y los pies y enjuagarse la boca. El resto de las palabras en todo el texto son claras por sí mismas. Aquí termina la explicación del Piyajātika Sutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario al Majjhima Nikāya. ปิยชาติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Termina la explicación del Piyajātika Sutta. ๘. พาหิติกสุตฺตวณฺณนา 8. Explicación del Bāhitika Sutta. ๓๕๘. เอวํ เม สุตนฺติ พาหิติกสุตฺตํ. ตตฺถ เอกปุณฺฑรีกํ นาคนฺติ เอวํนามกํ หตฺถึ. ตสฺส กิร ผาสุกานํ อุปริ ตาลผลมตฺตํ ปณฺฑรฏฺฐานํ อตฺถิ[Pg.239], เตนสฺส เอกปุณฺฑรีโกติ นามํ อกํสุ. สิริวฑฺฒํ มหามตฺตนฺติ ปจฺเจกหตฺถึ อภิรุหิตฺวา กถาผาสุกตฺถํ สทฺธึ คจฺฉนฺตํ เอวํนามกํ มหามตฺตํ. อายสฺมาโนติ เอตฺถ โนติ ปุจฺฉาย นิปาโต. มหามตฺโต เถรสฺส สงฺฆาฏิปตฺตธารณาการํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘เอวํ, มหาราชา’’ติ อาห. 358. «Así he oído» se refiere al Bāhitika Sutta. En este texto, «el elefante Ekapuṇḍarīka» designa a un elefante con ese nombre. Se dice que sobre sus costillas tenía una mancha blanca del tamaño de un fruto de palmera; por eso lo llamaron «Ekapuṇḍarīka» (Loto Blanco Único). «El gran ministro Sirivaḍḍha» se refiere a un alto oficial de ese nombre que iba montado en un elefante aparte, viajando junto a él para conversar placenteramente. En la expresión «āyasmāno», «no» es una partícula interrogativa. El gran ministro, al observar la manera en que el Thera Ānanda llevaba su manto exterior y su cuenco, dijo: «Así es, Gran Rey». ๓๕๙. โอปารมฺโภติ อุปารมฺภํ โทสํ อาโรปนารโห. กึ ปุจฺฉามีติ ราชา ปุจฺฉติ. สุนฺทริวตฺถุสฺมึ อุปฺปนฺนมิทํ สุตฺตํ, ตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. ยญฺหิ มยํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, ยํ มยํ วิญฺญูหีติ อิทํ ปทํ คเหตฺวา ปญฺเหน ปริปูเรตุํ นาสกฺขิมฺหา, ตํ การณํ อายสฺมตา เอวํ วทนฺเตน ปริปูริตํ. 359. «Opārambho» significa digno de reproche o censura. El Rey pregunta: «¿Qué debo preguntar?». Este sutta surgió en el contexto del relato de Sundarī; por eso dice: «Le pregunto acerca de eso». «Pues aquello que nosotros, Venerable», significa: «Venerable, aquello que nosotros, basándonos en el término ‘los sabios’, no pudimos completar a través de preguntas, ese asunto ha sido completado por el Venerable al hablar de esta manera». ๓๖๐. อกุสโลติ อโกสลฺลสมฺภูโต. สาวชฺโชติ สโทโส. สพฺยาพชฺโฌติ สทุกฺโข. ทุกฺขวิปาโกติ อิธ นิสฺสนฺทวิปาโก กถิโต. ตสฺสาติ ตสฺส เอวํ อตฺตพฺยาพาธาทีนํ อตฺถาย ปวตฺตกายสมาจารสฺส. 360. «Inhábil» (akusala) significa originado por la falta de sabiduría o ignorancia. «Censurable» (sāvajja) significa con faltas o máculas, como la pasión, etc. «Con aflicción» (sabyābajjha) significa con sufrimiento. «Con resultado de sufrimiento» (dukkhavipāka) se refiere aquí al resultado del efecto residual o consecuencia directa. «De aquel» (tassa) se refiere a aquel cuya conducta corporal procede para la propia aflicción y otros perjuicios. สพฺพากุสลธมฺมปหีโน โข, มหาราช, ตถาคโต กุสลธมฺมสมนฺนาคโตติ เอตฺถ สพฺเพสํเยว อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานํ วณฺเณตีติ. อาม วณฺเณตีติ วุตฺเต ยถา ปุจฺฉา, ตถา อตฺโถ วุตฺโต ภเวยฺย. เอวํ พฺยากรณํ ปน น ภาริยํ. อปฺปหีนอกุสโลปิ หิ ปหานํ วณฺเณยฺย, ภควา ปน ปหีนากุสลตาย ยถาการี ตถาวาทีติ ทสฺเสตุํ เอวํ พฺยากาสิ. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโย. En el pasaje: «El Tathāgata, Gran Rey, ha abandonado todos los estados inhábiles y posee estados hábiles», ante la pregunta de si alaba el abandono de todos los estados inhábiles, cuando se responde «Sí, lo alaba», el significado se ajusta a la pregunta. Sin embargo, tal respuesta no es extraordinaria; pues incluso alguien que no ha abandonado lo inhábil podría alabar su abandono. Pero para mostrar que el Bienaventurado actúa tal como habla (yathākārī tathāvādī) debido a haber abandonado lo inhábil, respondió de esta manera. Este mismo método debe entenderse también respecto al lado de lo puro o estados hábiles. ๓๖๒. พาหิติกาติ พาหิติรฏฺเฐ อุฏฺฐิตวตฺถสฺเสตํ นามํ. โสฬสสมา อายาเมนาติ อายาเมน สมโสฬสหตฺถา. อฏฺฐสมา วิตฺถาเรนาติ วิตฺถาเรน สมอฏฺฐหตฺถา. 362. «Bāhitikā» es el nombre de una tela producida en el país de Bāhiti. «Dieciséis de largo» significa que mide dieciséis codos de longitud. «Ocho de ancho» significa que mide ocho codos de anchura. ๓๖๓. ภควโต ปาทาสีติ ภควโต นิยฺยาเตสิ. ทตฺวา จ ปน คนฺธกุฏิยํ วิตานํ กตฺวา พนฺธิ. ตโต ปฏฺฐาย คนฺธกุฏิ ภิยฺโยโสมตฺตาย [Pg.240] โสภิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. เนยฺยปุคฺคลสฺส ปน วเสน อยํ เทสนา นิฏฺฐิตาติ. 363. «Ofreció al Bienaventurado» significa que se la dedicó. Después de ofrecerla, se confeccionó con ella un dosel en la Cámara Perfumada (Gandhakuṭi). A partir de entonces, la Cámara Perfumada resplandeció aún más. El resto es de significado evidente en todas partes. Esta enseñanza concluyó según la disposición de la persona que debía ser guiada. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. พาหิติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario del Bāhitika Sutta. ๙. ธมฺมเจติยสุตฺตวณฺณนา 9. Comentario del Dhammacetiya Sutta. ๓๖๔. เอวํ เม สุตนฺติ ธมฺมเจติยสุตฺตํ. ตตฺถ เมทาฬุปนฺติ นาเมตํ ตสฺส, ตสฺส หิ นิคมสฺส เมทวณฺณา ปาสาณา กิเรตฺถ อุสฺสนฺนา อเหสุํ, ตสฺมา เมทาฬุปนฺติ สงฺขํ คตํ. เสนาสนํ ปเนตฺถ อนิยตํ, ตสฺมา น ตํ วุตฺตํ. นครกนฺติ เอวํนามกํ สกฺยานํ นิคมํ. เกนจิเทว กรณีเยนาติ น อญฺเญน กรณีเยน, อยํ ปน พนฺธุลเสนาปตึ สทฺธึ ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ เอกทิวเสเนว คณฺหถาติ อาณาเปสิ, ตํทิวสญฺจสฺส ภริยาย มลฺลิกาย ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ภควา นิมนฺติโต, พุทฺธปฺปมุเข ภิกฺขุสงฺเฆ ฆรํ อาคนฺตฺวา นิสินฺนมตฺเต ‘‘เสนาปติ กาลงฺกโต’’ติ สาสนํ อาหริตฺวา มลฺลิกาย อทํสุ. สา ปณฺณํ คเหตฺวา มุขสาสนํ ปุจฺฉิ. ‘‘รญฺญา อยฺเย เสนาปติ สทฺธึ ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ เอกปฺปหาเรเนว คหาปิโต’’ติ อาโรเจสุํ. มหาชนคตํ มา กริตฺถาติ โอวฏฺฏิกาย ปณฺณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิ. ตสฺมึ สมเย เอกา สปฺปิจาฏิ นีหริตา, สา อุมฺมาเร อาหจฺจ ภินฺนา, ตํ อปเนตฺวา อญฺญํ อาหราเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิ. 364. «Así he oído» se refiere al Dhammacetiya Sutta. Allí, «Medāḷupa» es el nombre de ese lugar; se dice que en ese poblado abundaban piedras con el color de la grasa (meda), por lo que recibió dicho nombre. El alojamiento (senāsana) no se menciona específicamente aquí por no ser permanente. «Nagaraka» es el nombre de un poblado de los Sakyas. «Por algún asunto» no se refiere a un quehacer ordinario, sino a que el Rey ordenó que el general Bandhula fuera ejecutado junto con sus treinta y dos hijos en un solo día. Ese mismo día, su esposa Mallikā había invitado al Bienaventurado junto con quinientos monjes. Apenas la comunidad de monjes encabezada por el Buddha llegó a la casa y se sentó, trajeron la noticia de que el general había muerto. Ella tomó la carta y preguntó por el mensaje verbal. Le informaron: «Señora, el Rey ha hecho ejecutar al general junto con sus treinta y dos hijos de un solo golpe». Ella dijo: «No divulguen esto ante la gente», y tras guardarse la carta en su faja, continuó sirviendo a la comunidad de monjes. En ese momento, trajeron una vasija de mantequilla clarificada que, al chocar contra el umbral, se rompió; ella la retiró, mandó traer otra y siguió sirviendo a los monjes. สตฺถา กตภตฺตกิจฺโจ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ – ‘‘สปฺปิจาฏิยา ภินฺนปจฺจยา น จินฺเตตพฺพ’’นฺติ อาห. ตสฺมึ สมเย มลฺลิกา ปณฺณํ นีหริตฺวา ภควโต ปุรโต ฐเปตฺวา – ‘‘ภควา อิมํ ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ สทฺธึ เสนาปติโน มตสาสนํ, อหํ เอตมฺปิ น จินฺตยามิ, สปฺปิจาฏิปจฺจยา กึ จินฺเตยฺยามี’’ติ อาห. ภควา – ‘‘มลฺลิเก, มา จินฺตยิ, อนมตคฺเค สํสาเร นาม วตฺตมานานํ โหติ เอต’’นฺติ อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ กตฺวา อคมาสิ. มลฺลิกา ทฺวตฺตึสสุณิสาโย ปกฺโกสาเปตฺวา โอวาทํ อทาสิ. ราชา มลฺลิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘เสนาปติโน อมฺหากํ อนฺตเร [Pg.241] ภินฺนโทโส อตฺถิ นตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. นตฺถิ สามีติ. โส ตสฺสา วจเนน ตสฺส นิทฺโทสภาวํ ญตฺวา วิปฺปฏิสารี พลวโทมนสฺสํ อุปฺปาเทสิ. โส – ‘‘เอวรูปํ นาม อโทสการกํ มํ สมฺภาวยิตฺวา อาคตํ สหายกํ วินาเสสิ’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย ปาสาเท วา นาฏเกสุ วา รชฺชสุเขสุ วา จิตฺตสฺสาทํ อลภมาโน ตตฺถ ตตฺถ วิจริตุํ อารทฺโธ. เอตเทว กิจฺจํ อโหสิ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เกนจิเทว กรณีเยนา’’ติ. El Maestro, habiendo terminado su comida, para dar inicio a la plática dijo: «No se debe lamentar por la rotura de la vasija de mantequilla». En ese momento, Mallikā sacó la carta, la puso ante el Bienaventurado y dijo: «Señor, esta es la noticia de la muerte del general junto con sus treinta y dos hijos; ni siquiera por esto me lamento, ¿cómo habría de lamentarme por una vasija?». El Bienaventurado dijo: «Mallikā, no te lamentes; esto es lo que ocurre a los seres que transitan en este samsara sin fin», y tras impartir una enseñanza sobre la impermanencia, se marchó. Mallikā llamó a sus treinta y dos nueras y las aconsejó. El Rey llamó a Mallikā y le preguntó: «¿Había algún conflicto entre el general y nosotros?». Ella respondió: «No, mi señor». Por sus palabras, el Rey comprendió la inocencia del general y, lleno de remordimiento, sintió una profunda aflicción. Pensando: «He destruido a un compañero inocente que confiaba en mí», desde entonces no hallaba placer en su palacio ni en las diversiones reales, y comenzó a deambular de un lugar a otro. Esta se convirtió en su única preocupación. A esto se refiere la expresión «por algún asunto». ทีฆํ การายนนฺติ ทีฆการายโน นาม พนฺธุลเสนาปติสฺส ภาคิเนยฺโย ‘‘เอตสฺส เม มาตุโล อโทสการโก นิกฺการเณน ฆาติโต’’ติ รญฺญา เสนาปติฏฺฐาเน ฐปิโต. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. มหจฺจา ราชานุภาเวนาติ มหตา ราชานุภาเวน, ธรณิตลํ ภินฺทนฺโต วิย สาครํ ปริวตฺเตนฺโต วิย วิจิตฺตเวสโสเภน มหตา พลกาเยนาติ อตฺโถ. ปาสาทิกานีติ ทสฺสเนเนว สห รญฺชนกานิ. ปสาทนียานีติ ตสฺเสว เววจนํ. อถ วา ปาสาทิกานีติ ปสาทชนกานิ. อปฺปสทฺทานีติ นิสฺสทฺทานิ. อปฺปนิคฺโฆสานีติ อวิภาวิตตฺเถน นิคฺโฆเสน รหิตานิ. วิชนวาตานีติ วิคตชนวาตานิ. มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานีติ มนุสฺสานํ รหสฺสกมฺมานุจฺฉวิกานิ, รหสฺสมนฺตํ มนฺเตนฺตานํ อนุรูปานีติ อตฺโถ. ปฏิสลฺลานสารุปฺปานีติ นิลียนภาวสฺส เอกีภาวสฺส อนุจฺฉวิกานิ. ยตฺถ สุทํ มยนฺติ น เตน ตตฺถ ภควา ปยิรุปาสิตปุพฺโพ, ตาทิเสสุ ปน ปยิรุปาสิตปุพฺโพ, ตสฺมา ยาทิเสสุ สุทํ มยนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ. Dīghaṃ kārāyananti: Se llama Dīgha Kārāyana al sobrino del general Bandhula. El rey lo nombró en el cargo de general al considerar: 'Yo he matado a su tío, el general Bandhula, quien era inocente, sin causa alguna'. Refiriéndose a este nombramiento, se dijo esto. Mahaccā rājānubhāvenāti: Con gran majestad real; el sentido es con una gran hueste gloriosa de apariencia diversa, como si hendiera la superficie de la tierra o como si revolviera el océano. Pāsādikānīti: Que deleitan con solo verlos. Pasādanīyānīti: Es un sinónimo de lo mismo. O bien, pāsādikānīti significa que engendran devoción. Appasaddānīti: Silenciosos. Appanigghosānīti: Carentes de ruidos o gritos confusos. Vijanavātānīti: Libres de las corrientes de aire de las multitudes (libres de gente). Manussarāhasseyyakānīti: Adecuados para los actos privados de los hombres, apropiados para quienes mantienen conversaciones secretas; este es el significado. Paṭisallānasāruppānīti: Adecuados para el retiro y la vida solitaria. Yattha sudaṃ mayaṃ: No es que el rey no hubiera frecuentado al Bienaventurado allí anteriormente, sino que lo había frecuentado en lugares de esa naturaleza; por lo tanto, el sentido aquí es 'en lugares tales donde nosotros...'. อตฺถิ, มหาราชาติ ปณฺฑิโต เสนาปติ ‘‘ราชา ภควนฺตํ มมายตี’’ติ ชานาติ, โส สเจ มํ ราชา ‘‘กหํ ภควา’’ติ วเทยฺย, อทนฺธายนฺเตน อาจิกฺขิตุํ ยุตฺตนฺติ จรปุริเส ปโยเชตฺวา ภควโต นิวาสนฏฺฐานํ ญตฺวาว วิหรติ. ตสฺมา เอวมาห. อารามํ ปาวิสีติ พหินิคเม ขนฺธาวารํ พนฺธาเปตฺวา การายเนน สทฺธึ ปาวิสิ. Atthi, mahārājāti: El sabio general sabía que el rey estimaba al Bienaventurado. Él pensó: 'Si el rey me preguntara: ¿dónde está el Bienaventurado?, sería apropiado informarle sin demora'. Por ello, habiendo empleado espías con antelación, vivía habiendo averiguado el lugar de residencia del Bienaventurado. Por esa razón dijo esto. Ārāmaṃ pāvisīti: Habiendo hecho acampar a las tropas fuera de la aldea, entró en el monasterio junto con Kārāyana. ๓๖๖. วิหาโรติ คนฺธกุฏึ สนฺธายาหํสุ. อาฬินฺทนฺติ ปมุขํ. อุกฺกาสิตฺวาติ อุกฺกาสิตสทฺทํ กตฺวา. อคฺคฬนฺติ กวาฏํ. อาโกเฏหีติ อคฺคนเขน อีสกํ กุญฺจิกจฺฉิทฺทสมีเป โกเฏหีติ วุตฺตํ โหติ. ทฺวารํ กิร อติอุปริ อมนุสฺสา, อติเหฏฺฐา ทีฆชาติกา โกเฏนฺติ. ตถา อโกเฏตฺวา [Pg.242] มชฺเฌ ฉิทฺทสมีเป โกเฏตพฺพํ, อิทํ ทฺวารโกฏฺฏกวตฺตนฺติ ทีเปนฺตา วทนฺติ. ตตฺเถวาติ ภิกฺขูหิ วุตฺตฏฺฐาเนเยว. ขคฺคญฺจ อุณฺหีสญฺจาติ เทสนามตฺตเมตํ, 366. Vihāroti: Se refiere a la celda perfumada (gandhakuṭi). Āḷindanti: Al pórtico. Ukkāsitvāti: Habiendo aclarado la garganta. Aggalaṃ: La hoja de la puerta. Ākoṭehīti: Significa golpear suavemente con la punta de la uña cerca del ojo de la cerradura. Se dice que los seres no humanos golpean muy arriba y los de la especie de las serpientes (nāgas) golpean muy abajo. Sin golpear de ese modo, se debe golpear en el medio, cerca del orificio; esto lo dicen los monjes para mostrar el protocolo de llamar a la puerta. Tatthevāti: En el mismo lugar indicado por los monjes. Khaggañca uṇhīsañcāti: Esto es solo una mención dentro de la enseñanza. วาลพีชนิมุณฺหีสํ, ขคฺคํ ฉตฺตญฺจุปาหนํ; โอรุยฺห ราชา ยานมฺหา, ฐปยิตฺวา ปฏิจฺฉทนฺติ. – El abanico de cola de yak, el turbante, la espada, la sombrilla y el calzado; habiendo descendido el rey del carruaje, entregó estas insignias reales [a Kārāyana]. อาคตานิ ปน ปญฺจปิ ราชกกุธภณฺฑานิ อทาสิ. กสฺมา ปน อทาสีติ. อติครุโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติกํ อุทฺธตเวเสน คนฺตุํ น ยุตฺตนฺติ จ, เอกโกว อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน รุจิวเสน สมฺโมทิสฺสามิ จาติ. ปญฺจสุ หิ ราชกกุธภณฺเฑสุ นิวตฺติเตสุ ตฺวํ นิวตฺตาติ วตฺตพฺพํ น โหติ, สพฺเพ สยเมว นิวตฺตนฺติ. อิติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ อทาสิ. รหายตีติ รหสฺสํ กโรติ นิคูหติ. อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย ‘‘ปุพฺเพปิ อยํ ราชา สมเณน โคตเมน สทฺธึ จตุกฺกณฺณมนฺตํ มนฺเตตฺวา มยฺหํ มาตุลํ สทฺธึ ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ คณฺหาเปสิ, อิทานิปิ จตุกฺกณฺณมนฺตํ มนฺเตตุกาโม, กจฺจิ นุ โข มํ คณฺหาเปสฺสตี’’ติ. เอวํ โกปวเสนสฺส เอตทโหสิ. Entregó las cinco insignias reales de mando que traía. ¿Por qué las entregó? Porque consideró que no era apropiado presentarse ante el supremamente respetable Sammasambuddha con una apariencia arrogante, y pensó: 'Acercándome solo, me regocijaré con el Bienaventurado según mi propio deseo'. Pues, cuando las cinco insignias reales son devueltas, no es necesario decir 'retiraos vosotros', sino que todos se retiran por sí mismos. Por estas dos razones las entregó. Rahāyatīti: Realiza un acto secreto, se oculta. Se dice que su intención era: 'Anteriormente, este rey, tras tener una conversación privada con el asceta Gotama, hizo que arrestaran y mataran a mi tío junto con sus treinta y dos hijos; ahora también desea una conversación privada, ¿acaso no me mandará arrestar también?'. Así pensó él debido al poder de su rencor. วิวริ ภควา ทฺวารนฺติ น ภควา อุฏฺฐาย ทฺวารํ วิวริ, วิวรตูติ ปน หตฺถํ ปสาเรสิ. ตโต – ‘‘ภควา ตุมฺเหหิ อเนเกสุ กปฺปโกฏีสุ ทานํ ททมาเนหิ น สหตฺถา ทฺวารวิวรณกมฺมํ กต’’นฺติ สยเมว ทฺวารํ วิวฏํ. ตํ ปน ยสฺมา ภควโต มเนน วิวฏํ, ตสฺมา ‘‘วิวริ ภควา ทฺวาร’’นฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. วิหารํ ปวิสิตฺวาติ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา. ตสฺมึ ปน ปวิฏฺฐมตฺเตเยว การายโน ปญฺจ ราชกกุธภณฺฑานิ คเหตฺวา ขนฺธาวารํ คนฺตฺวา วิฏฏูภํ อามนฺเตสิ ‘‘ฉตฺตํ สมฺม อุสฺสาเปหี’’ติ. มยฺหํ ปิตา กึ คโตติ? ปิตรํ มา ปุจฺฉ, สเจ ตฺวํ น อุสฺสาเปสิ, ตํ คณฺหิตฺวา อหํ อุสฺสาเปมีติ. ‘‘อุสฺสาเปมิ สมฺมา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. การายโน รญฺโญ เอกํ อสฺสญฺจ อสิญฺจ เอกเมว จ ปริจาริกํ อิตฺถึ ฐเปตฺวา – ‘‘สเจ ราชา ชีวิเตน อตฺถิโก, มา อาคจฺฉตู’’ติ วิฏฏูภสฺส ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ตํ คเหตฺวา สาวตฺถิเมว คโต. Vivari bhagavā dvāranti: El Bienaventurado no se levantó para abrir la puerta, sino que extendió su mano con la intención de que se abriera. Entonces, la puerta se abrió por sí sola, como si dijera: 'Bienaventurado, Usted que ha practicado la generosidad durante incontables millones de eones, no es necesario que realice el acto de abrir la puerta con Su propia mano'. No obstante, dado que se abrió por la voluntad del Bienaventurado, es correcto decir 'el Bienaventurado abrió la puerta'. Vihāraṃ pavisitvāti: Habiendo entrado en la celda perfumada. Apenas el rey hubo entrado, Kārāyana tomó las cinco insignias reales, fue al campamento y dijo a Viṭaṭūbha: 'Amigo, asume el mando (levanta la sombrilla)'. Al preguntársele: '¿A dónde ha ido mi padre?', respondió: 'No preguntes por tu padre; si tú no asumes el mando, yo mismo lo asumiré tras capturarte'. Viṭaṭūbha aceptó diciendo: 'Está bien, amigo, lo asumo'. Kārāyana dejó para el rey un caballo, una espada y una sola mujer de servicio, y advirtió: 'Si el rey desea seguir con vida, que no regrese', y tras hacer que Viṭaṭūbha asumiera el mando, lo llevó consigo de vuelta a Sāvatthī. ๓๖๗. ธมฺมนฺวโยติ [Pg.243] ปจฺจกฺขญาณสงฺขาตสฺส ธมฺมสฺส อนุนโย อนุมานํ, อนุพุทฺธีติ อตฺโถ. อิทานิ เยนสฺส ธมฺมนฺวเยน ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติอาทิ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ อิธ ปนาหํ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อาปาณโกฏิกนฺติ ปาโณติ ชีวิตํ, ตํ มริยาทํ อนฺโต กริตฺวา, มรณสมเยปิ จรนฺติเยว, ตํ น วีติกฺกมนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อปาณโกฏิก’’นฺติปิ ปาโฐ, อาชีวิตปริยนฺตนฺติ อตฺโถ. ยถา เอกจฺเจ ชีวิตเหตุ อติกฺกมนฺตา ปาณโกฏิกํ กตฺวา จรนฺติ, น เอวนฺติ อตฺโถ. อยมฺปิ โข เม, ภนฺเตติ พุทฺธสุพุทฺธตาย ธมฺมสฺวากฺขาตตาย สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตาย จ เอตํ เอวํ โหติ, เอวญฺหิ เม, ภนฺเต, อยํ ภควติ ธมฺมนฺวโย โหตีติ ทีเปติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. 367. Dhammanvayoti: Es la deducción o comprensión del Dhamma que se define como conocimiento directo (paccakkha-ñāṇa). Ahora, para mostrar el razonamiento del Dhamma por el cual surge la convicción 'el Bienaventurado es el Sammasambuddha', etc., dice 'idha panāhaṃ, bhante', etc. Allí, āpāṇakoṭikanti: 'Pāṇo' es la vida, y tomándola como límite, significa que practican incluso en el momento de la muerte, es decir, que no transgreden los preceptos. También existe la lectura 'apāṇakoṭikaṃ', con el sentido de 'hasta el final de la vida'. El significado es que no actúan como algunos que, por causa de la vida, transgreden los preceptos y no practican hasta el fin de sus días. Ayampi kho me, bhante: Muestra que, debido a que el Buda está bien iluminado, el Dhamma está bien proclamado y el Sangha ha practicado correctamente, esto es así; y declara: 'Señor, tal es mi razonamiento sobre el Dhamma respecto al Bienaventurado'. Este mismo método se aplica en todos los casos. ๓๖๙. น วิย มญฺเญ จกฺขุํ พนฺธนฺเตติ จกฺขุํ อพนฺธนฺเต วิย. อปาสาทิกญฺหิ ทิสฺวา ปุน โอโลกนกิจฺจํ น โหติ, ตสฺมา โส จกฺขุํ น พนฺธติ นาม. ปาสาทิกํ ทิสฺวา ปุนปฺปุนํ โอโลกนกิจฺจํ โหติ, ตสฺมา โส จกฺขุํ พนฺธติ นาม. อิเม จ อปาสาทิกา, ตสฺมา เอวมาห. พนฺธุกโรโค โนติ กุลโรโค. อมฺหากํ กุเล ชาตา เอวรูปา โหนฺตีติ วทนฺติ. อุฬารนฺติ มเหสกฺขํ. ปุพฺเพนาปรนฺติ ปุพฺพโต อปรํ วิเสสํ. ตตฺถ กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตนฺโต อุฬารํ ปุพฺเพ วิเสสํ สญฺชานาติ นาม, สมาปตฺตึ ปทฏฺฐานํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหนฺโต อุฬารํ ปุพฺพโต อปรํ วิเสสํ สญฺชานาติ นาม. 369. ‘Na viya maññe cakkhuṃ bandhante’ significa ‘como si no cautivaran la mirada’. Al ver a alguien que no inspira devoción (apāsādika), no surge la necesidad de mirar de nuevo; por lo tanto, se dice que tal persona no cautiva la mirada. Al ver a alguien que inspira devoción (pāsādika), surge el deseo de mirar una y otra vez; por lo tanto, se dice que cautiva la mirada. Y dado que estos ascetas no inspiran devoción, el rey habló de esta manera. ‘Bandhukarogo’ se refiere a una enfermedad hereditaria o de linaje. Dicen: ‘En nuestro linaje han nacido enfermedades de este tipo’. ‘Uḷāra’ significa magnífico o de gran poder. ‘Pubbenāpara’ se refiere a una distinción o excelencia posterior a lo anterior. En ese contexto, quien hace surgir un logro meditativo tras realizar los preparativos del kasiṇa conoce la excelencia magnífica respecto a la práctica previa; quien, tomando el logro como base, desarrolla la visión cabal y alcanza el estado de arahant, conoce la excelencia magnífica del fruto de la santidad posterior a la práctica de la visión cabal previa. ๓๗๐. ฆาเตตายํ วา ฆาเตตุนฺติ ฆาเตตพฺพยุตฺตกํ ฆาเตตุํ. ชาเปตายํ วา ชาเปตุนฺติ ธเนน วา ชาเปตพฺพยุตฺตกํ ชาเปตุํ ชานิตุํ อธนํ กาตุํ. ปพฺพาเชตายํ วา ปพฺพาเชตุนฺติ รฏฺฐโต วา ปพฺพาเชตพฺพยุตฺตกํ ปพฺพาเชตุํ. 370. ‘Para ser ejecutado o que lo ejecute’ significa ejecutar a quien es digno de ejecución. ‘Para ser despojado o que lo despoje’ significa despojar de su riqueza a quien es digno de tal pérdida, arruinarlo o dejarlo sin bienes por medio de una multa o confiscación. ‘Para ser desterrado o que lo desterre’ significa expulsar del reino a quien es digno de destierro. ๓๗๓. อิสิทตฺตปุราณาติ อิสิทตฺโต จ ปุราโณ จ. เตสุ เอโก พฺรหฺมจารี, เอโก สทารสนฺตุฏฺโฐ. มมภตฺตาติ มม สนฺตกํ ภตฺตํ [Pg.244] เอเตสนฺติ มมภตฺตา. มมยานาติ มม สนฺตกํ ยานํ เอเตสนฺติ มมยานา. ชีวิกาย ทาตาติ ชีวิตวุตฺตึ ทาตา. วีมํสมาโนติ อุปปริกฺขมาโน. ตทา กิร ราชา นิทฺทํ อโนกฺกนฺโตว โอกฺกนฺโต วิย หุตฺวา นิปชฺชิ. อถ เต ถปตโย ‘‘กตรสฺมึ ทิสาภาเค ภควา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกสฺมึ นามา’’ติ สุตฺวา มนฺตยึสุ – ‘‘เยน สมฺมาสมฺพุทฺโธ, เตน สีเส กเต ราชา ปาทโต โหติ. เยน ราชา, เตน สีเส กเต สตฺถา ปาทโต โหติ, กึ กริสฺสามา’’ติ? ตโต เนสํ เอตทโหสิ – ‘‘ราชา กุปฺปมาโน ยํ อมฺหากํ เทติ, ตํ อจฺฉินฺเทยฺย. น โข ปน มยํ สกฺโกม ชานมานา สตฺถารํ ปาทโต กาตุ’’นฺติ ราชานํ ปาทโต กตฺวา นิปชฺชึสุ. ตํ สนฺธาย อยํ ราชา เอวมาห. 373. ‘Isidattapurāṇā’ se refiere a Isidatta y Purāṇa. De ellos, uno practicaba el celibato y el otro estaba satisfecho con su propia esposa. ‘Mamabhattā’ significa que ellos dependen de mi comida [del rey]. ‘Mamayānā’ significa que ellos utilizan mis vehículos. ‘Jīvikāya dātā’ significa que el rey les provee los medios de subsistencia. ‘Vīmaṃsamāno’ significa examinando o poniendo a prueba. Se dice que en aquel entonces el rey se acostó y, sin haberse quedado dormido, fingió estarlo. Entonces, esos arquitectos preguntaron: ‘¿En qué dirección se encuentra el Bienaventurado?’. Al oír que estaba en tal lugar, deliberaron: ‘Si ponemos la cabeza hacia donde está el Buda Completamente Iluminado, el rey quedará hacia nuestros pies. Si la ponemos hacia donde está el rey, el Maestro quedará hacia nuestros pies. ¿Qué haremos?’. Entonces pensaron: ‘El rey, si se enoja, podría confiscarnos lo que nos da. Sin embargo, no podemos conscientemente poner al Maestro hacia nuestros pies’. Así, tras reflexionar, se acostaron poniendo al rey hacia sus pies. Refiriéndose a este hecho, el rey habló así. ๓๗๔. ปกฺกามีติ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา การายนสฺส ฐิตฏฺฐานํ คโต, ตํ ตตฺถ อทิสฺวา ขนฺธาวารฏฺฐานํ คโต, ตตฺถาปิ อญฺญํ อทิสฺวา ตํ อิตฺถึ ปุจฺฉิ. สา สพฺพํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. ราชา – ‘‘น อิทานิ มยา เอกเกน ตตฺถ คนฺตพฺพํ, ราชคหํ คนฺตฺวา ภาคิเนยฺเยน สทฺธึ อาคนฺตฺวา มยฺหํ รชฺชํ คณฺหิสฺสามี’’ติ ราชคหํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค กณาชกภตฺตญฺเจว ภุญฺชิ, พหลอุทกญฺจ ปิวิ. ตสฺส สุขุมาลปกติกสฺส อาหาโร น สมฺมา ปริณามิ. โส ราชคหํ ปาปุณนฺโตปิ วิกาเล ทฺวาเรสุ ปิหิเตสุ ปาปุณิ. ‘‘อชฺช สาลายํ สยิตฺวา สฺเว มยฺหํ ภาคิเนยฺยํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ พหินคเร สาลาย นิปชฺชิ. ตสฺส รตฺติภาเค อุฏฺฐานานิ ปวตฺตึสุ, กติปยวาเร พหิ นิกฺขมิ. ตโต ปฏฺฐาย ปทสา คนฺตุํ อสกฺโกนฺโต ตสฺสา อิตฺถิยา องฺเก นิปชฺชิตฺวา พลวปจฺจูเส กาลมกาสิ. สา ตสฺส มตภาวํ ญตฺวา – ‘‘ทฺวีสุ รชฺเชสุ รชฺชํ กาเรตฺวา อิทานิ ปรสฺส พหินคเร อนาถสาลาย อนาถกาลกิริยํ กตฺวา นิปนฺโน มยฺหํ สามิ โกสลราชา’’ติอาทีนิ วทมานา อุจฺจาสทฺเทน ปริเทวิตุํ อารภิ. มนุสฺสา สุตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา อาคนฺตฺวา ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา อาคตการณํ ญตฺวา มหาปริหาเรน สรีรกิจฺจํ กริตฺวา ‘‘วิฏฏูภํ คณฺหิสฺสามี’’ติ เภรึ จราเปตฺวา พลกายํ สนฺนิปาเตสิ. อมจฺจา ปาเทสุ ปติตฺวา – ‘‘สเจ, เทว, ตุมฺหากํ มาตุโล อโรโค อสฺส, ตุมฺหากํ คนฺตุํ ยุตฺตํ ภเวยฺย, อิทานิ ปน วิฏฏูโภปิ ตุมฺเห [Pg.245] นิสฺสาย ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุํ อรหติเยวา’’ติ สญฺญาเปตฺวา นิวาเรสุํ. 374. ‘Pakkāmī’ (partió): habiendo salido de la celda perfumada (gandhakuṭi), el rey fue al lugar donde estaba Kārāyana, y al no encontrarlo allí, fue al campamento militar. Al no ver a nadie allí tampoco, le preguntó a aquella mujer, quien le relató todo lo sucedido. El rey pensó: ‘Ahora no debo ir allí solo; iré a Rājagaha y regresaré con mi sobrino Ajātasattu para recuperar mi reino’. Mientras iba hacia Rājagaha, en el camino comió arroz quebrado y bebió agua turbia. Para él, que era de naturaleza delicada, la comida no se digirió bien. Al llegar a Rājagaha, las puertas de la ciudad ya estaban cerradas por ser tarde. Pensando: ‘Hoy dormiré en el albergue y mañana veré a mi sobrino’, se acostó en un albergue fuera de la ciudad. Durante la noche, sufrió ataques de su enfermedad y tuvo que salir afuera varias veces. A partir de entonces, incapaz de caminar, se recostó en el regazo de aquella mujer y falleció al gran amanecer. Ella, al saber de su muerte, comenzó a lamentarse en voz alta diciendo: ‘Mi señor, el rey Kosala, quien gobernó sobre dos reinos, ahora yace muerto sin protección en un albergue para desamparados fuera de la ciudad ajena’. La gente escuchó y avisó al rey Ajātasattu. El rey acudió, lo reconoció, supo el motivo de su llegada, realizó las exequias fúnebres con grandes honores y, pensando ‘capturaré a Viṭaṭūbha’, movilizó a su ejército. Los ministros, postrándose a sus pies, lo disuadieron diciendo: ‘Gran Rey, si vuestro tío estuviera vivo, sería apropiado ir; pero ahora, incluso Viṭaṭūbha es digno de portar el parasol real bajo vuestro amparo’. ธมฺมเจติยานีติ ธมฺมสฺส จิตฺตีการวจนานิ. ตีสุ หิ รตเนสุ ยตฺถ กตฺถจิ จิตฺตีกาเร กเต สพฺพตฺถ กโตเยว โหติ, ตสฺมา ภควติ จิตฺตีกาเร กเต ธมฺโมปิ กโตว โหตีติ ภควา ‘‘ธมฺมเจติยานี’’ติ อาห. อาทิพฺรหฺมจริยกานีติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานิ, ปุพฺพภาคปฏิปตฺติภูตานีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ‘Dhammacetiyāni’ significa expresiones de respeto hacia el Dhamma. Pues cuando se muestra respeto hacia cualquiera de las Tres Joyas, se considera mostrado hacia todas; por lo tanto, al honrar al Bienaventurado, también se honra al Dhamma. Por eso el Bienaventurado dijo ‘Dhammacetiyāni’. ‘Ādibrahmacariyakāni’ significa aquello que constituye el inicio o la práctica preliminar del sendero de la vida santa. El resto del texto es evidente en todo su contexto. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. ธมฺมเจติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario del Dhammacetiya Sutta. ๑๐. กณฺณกตฺถลสุตฺตวณฺณนา 10. Comentario del Kaṇṇakatthala Sutta. ๓๗๕. เอวํ เม สุตนฺติ กณฺณกตฺถลสุตฺตํ. ตตฺถ อุรุญฺญายนฺติ อุรุญฺญาติ ตสฺส รฏฺฐสฺสปิ นครสฺสปิ เอตเทว นามํ, ภควา อุรุญฺญานครํ อุปนิสฺสาย วิหรติ. กณฺณกตฺถเล มิคทาเยติ ตสฺส นครสฺส อวิทูเร กณฺณกตฺถลํ นาม เอโก รมณีโย ภูมิภาโค อตฺถิ, โส มิคานํ อภยตฺถาย ทินฺนตฺตา มิคทาโยติ วุจฺจติ, ตสฺมึ กณฺณกตฺถเล มิคทาเย. เกนจิเทว กรณีเยนาติ น อญฺเญน, อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตกรณีเยเนว. โสมา จ ภคินี สกุลา จ ภคินีติ อิมา ทฺเว ภคินิโย รญฺโญ ปชาปติโย. ภตฺตาภิหาเรติ ภตฺตํ อภิหรณฏฺฐาเน. รญฺโญ ภุญฺชนฏฺฐานญฺหิ สพฺพาปิ โอโรธา กฏจฺฉุอาทีนิ คเหตฺวา ราชานํ อุปฏฺฐาตุํ คจฺฉนฺติ, ตาปิ ตเถว อคมํสุ. 375. ‘Evaṃ me sutaṃ’ introduce el Kaṇṇakatthala Sutta. Allí, ‘Uruññāyaṃ’ se refiere a Uruññā, que es el nombre tanto de la región como de la ciudad; el Bienaventurado residía cerca de la ciudad de Uruññā. ‘Kaṇṇakatthale migadāye’: cerca de esa ciudad hay un hermoso paraje llamado Kaṇṇakatthala, denominado ‘parque de los ciervos’ porque fue cedido para la protección de los animales. ‘Por algún asunto’: no por otra razón, sino por el motivo mencionado en el sutta anterior. ‘Somā y Sakulā’: estas dos hermanas eran consortes del rey. ‘En la entrega de la comida’ se refiere al lugar y momento de servir la mesa real. En efecto, cuando el rey come, todas las mujeres del harén toman cucharones y otros utensilios para servirlo; ellas también acudieron de esa misma manera. ๓๗๖. กึ ปน, มหาราชาติ กสฺมา เอวมาห? รญฺโญ ครหปริโมจนตฺถํ. เอวญฺหิ ปริสา จินฺเตยฺย – ‘‘อยํ ราชา อาคจฺฉมาโนว มาตุคามานํ สาสนํ อาโรเจติ, มยํ อตฺตโน ธมฺมตาย ภควนฺตํ ทฏฺฐุํ อาคโตติ มญฺญาม, อยํ ปน มาตุคามานํ สาสนํ คเหตฺวา อาคโต, มาตุคามทาโส มญฺเญ, เอส ปุพฺเพปิ อิมินาว การเณน อาคจฺฉตี’’ติ. ปุจฺฉิโต ปน โส อตฺตโน อาคมนการณํ กเถสฺสติ, เอวมสฺส อยํ ครหา น อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ครหโมจนตฺถํ เอวมาห. 376. ¿Por qué dijo [el Buda]: 'Pero, Gran Rey'? Para liberar al rey del reproche. Pues la asamblea podría pensar: 'Este rey, nada más llegar, comunica el mensaje de las mujeres; nosotros pensábamos que había venido por su propia voluntad para ver al Bienaventurado, pero en realidad ha venido trayendo el mensaje de las mujeres; supongo que es un siervo de las mujeres, y que incluso antes venía solo por esta razón'. Sin embargo, al ser interrogado, él explicará el motivo de su venida, y así no surgirá este reproche contra él; por ello [el Buda] habló de esta manera para liberarlo del reproche. ๓๗๘. อพฺภุทาหาสีติ [Pg.246] กเถสิ. สกิเทว สพฺพํ อุสฺสติ สพฺพํ ทกฺขิตีติ โย เอกาวชฺชเนน เอกจิตฺเตน อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ สพฺพํ อุสฺสติ วา ทกฺขิติ วา, โส นตฺถีติ อตฺโถ. เอเกน หิ จิตฺเตน อตีตํ สพฺพํ ชานิสฺสามีติ อาวชฺชิตฺวาปิ อตีตํ สพฺพํ ชานิตุํ น สกฺกา, เอกเทสเมว ชานาติ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺนํ ปน เตน จิตฺเตน สพฺเพเนว สพฺพํ น ชานาตีติ. เอส นโย อิตเรสุ. เอวํ เอกจิตฺตวเสนายํ ปญฺโห กถิโต. เหตุรูปนฺติ เหตุสภาวํ การณชาติกํ. สเหตุรูปนฺติ สการณชาติกํ. สมฺปรายิกาหํ, ภนฺเตติ สมฺปรายคุณํ อหํ, ภนฺเต, ปุจฺฉามิ. 378. 'Abbhudāhāsī' significa que habló. 'Conocerlo todo o verlo todo de una sola vez' significa que no existe ninguna persona que, mediante un solo acto de atención o una sola mente, conozca o vea todo lo pasado, futuro y presente. Pues, incluso si uno reflexiona: 'Conoceré todo el pasado con una sola mente', no es posible conocer todo el pasado; solo se conoce una parte. Y con esa misma mente, no se puede conocer todo el futuro y el presente en su totalidad. Este es el método para los demás [tiempos]. Así, esta cuestión se expone en términos de un solo momento mental. 'Heturūpaṃ' significa la naturaleza de la causa o aquello que posee la naturaleza de una razón. 'Saheturūpaṃ' significa aquello que posee una naturaleza acompañada de una causa. 'Samparāyikāhaṃ, bhante' significa: 'Venerable Señor, pregunto sobre las virtudes o beneficios pertenecientes a la vida futura'. ๓๗๙. ปญฺจิมานีติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ โลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานิ. กถินงฺคณวาสีจูฬสมุทฺทตฺเถโร ปน ‘‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, กึ รุจฺจตี’’ติ วุตฺเต ‘‘มยฺหํ โลกุตฺตราเนวาติ รุจฺจตี’’ติ อาห. ปธานเวมตฺตตนฺติ ปธานนานตฺตํ. อญฺญาทิสเมว หิ ปุถุชฺชนสฺส ปธานํ, อญฺญาทิสํ โสตาปนฺนสฺส, อญฺญาทิสํ สกทาคามิโน, อญฺญาทิสํ อนาคามิโน, อญฺญาทิสํ อรหโต, อญฺญาทิสํ อสีติมหาสาวกานํ, อญฺญาทิสํ ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ, อญฺญาทิสํ ปจฺเจกพุทฺธานํ, อญฺญาทิสํ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ. ปุถุชฺชนสฺส ปธานํ โสตาปนฺนสฺส ปธานํ น ปาปุณาติ…เป… ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปธานํ สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส ปธานํ น ปาปุณาติ. อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘ปธานเวมตฺตตํ วทามี’’ติ อาห. ทนฺตการณํ คจฺเฉยฺยุนฺติ ยํ อกูฏกรณํ, อนวจฺฉินฺทนํ, ธุรสฺส อจฺฉินฺทนนฺติ ทนฺเตสุ การณํ ทิสฺสติ, ตํ การณํ อุปคจฺเฉยฺยุนฺติ อตฺโถ. ทนฺตภูมินฺติ ทนฺเตหิ คนฺตพฺพภูมึ. อสฺสทฺโธติอาทีสุ ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน จตฺตาโรปิ อสฺสทฺธา นาม. ปุถุชฺชโน หิ โสตาปนฺนสฺส สทฺธํ อปฺปตฺโตติ อสฺสทฺโธ, โสตาปนฺโน สกทาคามิสฺส, สกทาคามี อนาคามิสฺส, อนาคามี อรหโต สทฺธํ อปฺปตฺโตติ อสฺสทฺโธ, อาพาโธ อรหโตปิ อุปฺปชฺชตีติ ปญฺจปิ พหฺวาพาธา นาม โหนฺติ. อริยสาวกสฺส ปน สโฐ มายาวีติ นามํ นตฺถิ. เตเนว เถโร – ‘‘ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ โลกุตฺตรานิ กถิตานีติ มยฺหํ รุจฺจตี’’ติ อาห. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตนฺเต ปน – ‘‘ตโย จ, ภิกฺขเว, อสฺสขฬุงฺเก ตโย จ ปุริสขฬุงฺเก เทเสสฺสามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๔๑) เอตฺถ อริยสาวกสฺสาปิ สมฺโพธินามํ อาคตํ[Pg.247], ตสฺส วเสน โลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตาติ วุตฺตํ. ปุถุชฺชโน ปน โสตาปตฺติมคฺควีริยํ อสมฺปตฺโต…เป… อนาคามี อรหตฺตมคฺควีริยํ อสมฺปตฺโตติ กุสีโตปิ อสฺสทฺโธ วิย จตฺตาโรว โหนฺติ, ตถา ทุปฺปญฺโญ. 379. 'Pañcimāni': en este sutta se exponen los cinco factores del esfuerzo, mezclados con lo supramundano. Sin embargo, el anciano Cūḷasamudda, que residía en Kathinaṅgaṇa, cuando se le preguntó: 'Venerable Señor, ¿qué prefiere usted?', respondió: 'Prefiero solo lo que es puramente supramundano'. 'Padhānavemattatā' se refiere a la diversidad en el esfuerzo. Pues el esfuerzo de un individuo común (puthujjana) es de una clase, el de un entrado en la corriente (sotāpanna) es de otra, y así sucesivamente para el que retorna una vez (sakadāgāmī), el que no retorna (anāgāmī), el arahant, los ochenta grandes discípulos, los dos discípulos principales, los Budas solitarios (paccekabuddha) y los Budas omniscientes. El esfuerzo del individuo común no alcanza el esfuerzo del entrado en la corriente... y el esfuerzo de un Buda solitario no alcanza el del Buda omnisciente. Refiriéndose a este significado, dijo: 'Hablo de la diversidad en el esfuerzo'. 'Dantakāraṇaṃ gaccheyyuṃ' se refiere a lo que se observa como la causa de la doma en los [animales] domados: la ausencia de engaño, el no rendirse y el no soltar el yugo. 'Dantabhūmiṃ' es el terreno alcanzable por los domados. En pasajes como 'assaddho' (sin fe), los cuatro tipos de personas —el individuo común, el entrado en la corriente, el que retorna una vez y el que no retorna— se denominan 'sin fe' [en un sentido relativo]. Pues el individuo común es 'sin fe' porque no ha alcanzado la fe del entrado en la corriente; el entrado en la corriente respecto al que retorna una vez, y así sucesivamente; el que no retorna es 'sin fe' porque no ha alcanzado la fe del arahant. Puesto que la enfermedad también surge en un arahant, los cinco tipos son llamados 'de muchas enfermedades'. Pero para el noble discípulo, no existe el apelativo de 'engañoso' o 'hipócrita'. Por esta misma razón el anciano dijo: 'Prefiero que los cinco factores del esfuerzo se expongan como puramente supramundanos'. En el Assakhaḷuṅka Sutta, sin embargo, se dice: 'Monjes, os enseñaré tres tipos de caballos salvajes y tres tipos de personas salvajes', y allí el término 'despertar' (sambodhi) se aplica también al noble discípulo; en virtud de esto, se dice que se exponen mezclados con lo supramundano. Pero el individuo común, al no haber alcanzado la energía del camino de la entrada en la corriente... y el que no retorna, al no haber alcanzado la energía del camino del arahant, son cuatro los que, al igual que el que no tiene fe, son considerados 'perezosos' (kusīto); lo mismo ocurre con el 'falto de sabiduría' (duppañño). เอวํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – อทนฺตหตฺถิอาทโย วิย หิ มคฺคปธานรหิโต ปุคฺคโล. ทนฺตหตฺถิอาทโย วิย มคฺคปธานวา. ยถา อทนฺตา หตฺถิอาทโย กูฏาการํ อกตฺวา อวิจฺฉินฺทิตฺวา ธุรํ อปาเตตฺวา ทนฺตคมนํ วา คนฺตุํ ทนฺตภูมึ วา ปตฺตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวเมวํ มคฺคปธานรหิโต มคฺคปธานวตา ปตฺตพฺพํ ปาปุณิตุํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ คุณํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ. ยถา ปน ทนฺตหตฺถิอาทโย กูฏาการํ อกตฺวา อวิจฺฉินฺทิตฺวา ธุรํ อปาเตตฺวา ทนฺตคมนํ วา คนฺตุํ ทนฺตภูมึ วา ปตฺตุํ สกฺโกนฺติ, เอวเมวํ มคฺคปธานวา มคฺคปธานวตา ปตฺตพฺพํ ปาปุณิตุํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ คุณํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘โสตาปตฺติมคฺคปธานวา โสตาปตฺติมคฺคปธานวตา ปตฺโตกาสํ ปาปุณิตุํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ คุณํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกติ…เป… อรหตฺตมคฺคปธานวา อรหตฺตมคฺคปธานวตา ปตฺโตกาสํ ปาปุณิตุํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ คุณํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกตี’’ติ. De este modo, debe entenderse aquí la comparación: la persona desprovista del esfuerzo del camino es como los elefantes no domados, mientras que la persona que posee el esfuerzo del camino es como los elefantes domados. Así como los elefantes no domados, al actuar con engaño, rendirse y soltar el yugo, no pueden realizar el andar de los domados ni alcanzar el terreno de los domados, del mismo modo, quien carece del esfuerzo del camino no puede alcanzar lo que debe ser alcanzado ni producir las virtudes que deben producirse mediante dicho esfuerzo. En cambio, así como los elefantes domados, al no actuar con engaño, no rendirse y no soltar el yugo, pueden realizar el andar de los domados y alcanzar el terreno de los domados, del mismo modo, quien posee el esfuerzo del camino puede alcanzar lo que debe ser alcanzado y producir las virtudes que deben producirse mediante dicho esfuerzo. Esto es lo que se quiere decir: 'Aquel que posee el esfuerzo del camino de la entrada en la corriente puede alcanzar el estado a ser alcanzado y producir la virtud a ser producida mediante dicho esfuerzo... y aquel que posee el esfuerzo del camino del arahantado puede alcanzar el estado a ser alcanzado y producir la virtud a ser producida mediante dicho esfuerzo'. ๓๘๐. สมฺมปฺปธานาติ มคฺคปธาเนน สมฺมปฺปธานา. น กิญฺจิ นานากรณํ วทามิ ยทิทํ วิมุตฺติยา วิมุตฺตินฺติ ยํ เอกสฺส ผลวิมุตฺติยา อิตรสฺส ผลวิมุตฺตึ อารพฺภ นานากรณํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ น กิญฺจิ วทามีติ อตฺโถ. อจฺจิยา วา อจฺจินฺติ อจฺจิยา วา อจฺจิมฺหิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย, ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ อุปโยควจนํ. กึ ปน ตฺวํ, มหาราชาติ, มหาราช, กึ ตฺวํ? ‘‘สนฺติ เทวา จาตุมหาราชิกา, สนฺติ เทวา ตาวตึสา…เป… สนฺติ เทวา ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน, สนฺติ เทวา ตตุตฺตริ’’นฺติ เอวํ เทวานํ อตฺถิภาวํ น ชานาสิ, เยน เอวํ วเทสีติ. ตโต อตฺถิภาวํ ชานามิ, มนุสฺสโลกํ ปน อาคจฺฉนฺติ นาคจฺฉนฺตีติ อิทํ ปุจฺฉนฺโต ยทิ วา เต, ภนฺเตติอาทิมาห. สพฺยาพชฺฌาติ สทุกฺขา, สมุจฺเฉทปฺปหาเนน อปฺปหีนเจตสิกทุกฺขา. อาคนฺตาโรติ อุปปตฺติวเสน อาคนฺตาโร. อพฺยาพชฺฌาติ สมุจฺฉินฺนทุกฺขา. อนาคนฺตาโรติ อุปปตฺติวเสน อนาคนฺตาโร. 380. «Sammappadhānā» se refiere a los «esfuerzos correctos» a través del esfuerzo del Sendero. La expresión «No digo que haya diferencia alguna en cuanto a la liberación lograda por la liberación» significa que, sea cual sea la diferencia que pudiera decirse respecto a la liberación del fruto (phalavimutti) de una persona en relación con la liberación del fruto de otra, no afirmo ninguna en absoluto; tal es el sentido. «Acciyā vā acci» significa en una llama o sobre una llama. En el par de términos restantes, el método es el mismo; pues aquí, el caso acusativo tiene un sentido locativo. En cuanto a «¿Qué piensas, Gran Rey?», significa: «Gran Rey, ¿por qué dices eso? Existen los devas del reino de los Cuatro Grandes Reyes, existen los devas de los Treinta y Tres... existen los devas que controlan las creaciones de otros, existen devas por encima de ellos»; así, Buda pregunta: «¿Acaso no conoces la existencia de los devas, razón por la cual hablas de esa manera?». Ante esto, el rey responde: «Conozco su existencia, pero pregunto si regresan o no al mundo humano», y por eso dijo «Si ellos, Venerable», etc. «Sabyābajjhā» significa con sufrimiento, aquellos que aún poseen sufrimiento mental no abandonado mediante el abandono por erradicación (samucchedappahāna). «Āgantāro» se refiere a quienes regresan por el poder del renacimiento. «Abyābajjhā» son aquellos cuyo sufrimiento ha sido erradicado. «Anāgantāro» se refiere a quienes no regresan por vía del renacimiento. ๓๘๑. ปโหตีติ [Pg.248] สกฺโกติ. ราชา หิ ปุญฺญวนฺตมฺปิ ลาภสกฺการสมฺปนฺนํ ยถา น โกจิ อุปสงฺกมติ, เอวํ กโรนฺโต ตมฺหา ฐานา จาเวตุํ สกฺโกติ. ตํ อปุญฺญวนฺตมฺปิ สกลคามํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ยาปนมตฺตํ อลภนฺตํ ยถา ลาภสกฺการสมฺปนฺโน โหติ, เอวํ กโรนฺโต ตมฺหา ฐานา จาเวตุํ สกฺโกติ. พฺรหฺมจริยวนฺตมฺปิ อิตฺถีหิ สทฺธึ สมฺปโยเชตฺวา สีลวินาสํ ปาเปนฺโต พลกฺกาเรน วา อุปฺปพฺพาเชนฺโต ตมฺหา ฐานา จาเวตุํ สกฺโกติ. อพฺรหฺมจริยวนฺตมฺปิ สมฺปนฺนกามคุณํ อมจฺจํ พนฺธนาคารํ ปเวเสตฺวา อิตฺถีนํ มุขมฺปิ ปสฺสิตุํ อเทนฺโต ตมฺหา ฐานา จาเวติ นาม. รฏฺฐโต ปน ยํ อิจฺฉติ, ตํ ปพฺพาเชติ นาม. 381. «Pahoti» significa que es capaz. Pues un rey, incluso a alguien meritorio y dotado de ganancias y honores, actuando de tal manera que nadie se le acerque, es capaz de desplazarlo de esa posición. Incluso a aquel que carece de mérito, que recorriendo toda la aldea en busca de limosna no obtiene ni lo suficiente para subsistir, actuando de tal manera que llegue a poseer ganancias y honores, el rey es capaz de desplazarlo de su estado de pobreza. Incluso a alguien que posee una vida santa, el rey, ya sea uniéndolo con mujeres y llevándolo a la pérdida de su virtud, o forzándolo a dejar los hábitos por la fuerza, es capaz de desplazarlo de su posición. Incluso a un ministro sumergido en los placeres sensuales, encerrándolo en una prisión y no permitiéndole ver ni siquiera el rostro de una mujer, se dice que el rey lo desplaza de su posición de placer. Y respecto a «pabbājeti», se dice que destierra del reino a quien desea. ทสฺสนายปิ นปฺปโหนฺตีติ กามาวจเร ตาว อพฺยาพชฺเฌ เทเว สพฺยาพชฺฌา เทวา จกฺขุวิญฺญาณทสฺสนายปิ นปฺปโหนฺติ. กสฺมา? อรหโต ตตฺถ ฐานาภาวโต. รูปาวจเร ปน เอกวิมานสฺมึเยว ติฏฺฐนฺติ จ นิสีทนฺติ จาติ จกฺขุวิญฺญาณทสฺสนาย ปโหนฺติ, เอเตหิ ทิฏฺฐํ ปน สลฺลกฺขิตํ ปฏิวิทฺธํ ลกฺขณํ ทฏฺฐุํ สลฺลกฺขิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น สกฺโกนฺตีติ ญาณจกฺขุนา ทสฺสนาย นปฺปโหนฺติ, อุปริเทเว จ จกฺขุวิญฺญาณทสฺสเนนาปีติ. «Incapaces de verlos» significa que, en primer lugar, en las esferas de los sentidos (kāmāvacara), los devas que aún están afligidos (sabyābajjhā) no son capaces de ver a los devas que ya no están afligidos (abyābajjhe, como los Anāgāmīs o Arahants) ni siquiera con la consciencia visual. ¿Por qué? Debido a la ausencia de un lugar para un Arahant allí. Sin embargo, en la esfera de la materia sutil (rūpāvacara), como permanecen y se sientan en la misma mansión celestial, son capaces de verlos con la consciencia visual; pero no son capaces de percibir o penetrar las características de lo que aquellos han visto, por lo que no son capaces de verlos con el ojo del conocimiento (ñāṇacakkhu). Y lo mismo se aplica a los devas de planos superiores respecto a la visión por consciencia visual. ๓๘๒. โก นาโม อยํ, ภนฺเตติ ราชา เถรํ ชานนฺโตปิ อชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ. กสฺมา? ปสํสิตุกามตาย. อานนฺทรูโปติ อานนฺทสภาโว. พฺรหฺมปุจฺฉาปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อถ โข อญฺญตโร ปุริโสติ สา กิร กถา วิฏฏูเภเนว กถิตา, เต ‘‘ตยา กถิตา, ตยา กถิตา’’ติ กุปิตา อญฺญมญฺญํ อิมสฺมึเยว ฐาเน อตฺตโน อตฺตโน พลกายํ อุฏฺฐาเปตฺวา กลหมฺปิ กเรยฺยุนฺติ นิวารณตฺถํ โส ราชปุริโส เอตทโวจ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อยํ ปน เทสนา เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน นิฏฺฐิตาติ. 382. «¿Cómo se llama este, Venerable?»: el rey pregunta esto aun conociendo al Anciano (Ananda), como si no lo conociera. ¿Por qué? Por el deseo de alabarlo. «Ānandarūpo» significa de naturaleza placentera o encantadora. La «pregunta sobre Brahma» debe entenderse de la misma manera que se explicó para la pregunta sobre los devas. «Entonces un cierto hombre»: se dice que esa conversación fue relatada por el propio Viṭaṭūbha; se dice que el rey y Sañjaya, enojados diciendo «tú lo dijiste, tú lo dijiste», podrían haber movilizado a sus propios ejércitos en ese mismo lugar y haber iniciado una disputa; para evitar esto, aquel servidor del rey dijo esas palabras. El resto es claro en todas partes. Esta enseñanza se concluyó para el beneficio de una persona necesitada de guía (neyyapuggala). ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. กณฺณกตฺถลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario del Kaṇṇakatthala Sutta. จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario del cuarto capítulo (Vagga). ๕. พฺราหฺมณวคฺโค 5. Capítulo de los Brahmanes ๑. พฺรหฺมายุสุตฺตวณฺณนา 1. Comentario del Brahmāyu Sutta ๓๘๓. เอวํ [Pg.249] เม สุตนฺติ พฺรหฺมายุสุตฺตํ. ตตฺถ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธินฺติ มหตาติ คุณมหตฺเตนปิ มหตา, สงฺขฺยามหตฺเตนปิ. โส หิ ภิกฺขุสงฺเฆ คุเณหิปิ มหา อโหสิ อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคตตฺตา, สงฺขฺยายปิ มหา ปญฺจสตสงฺขฺยตฺตา. ภิกฺขูนํ สงฺเฆน ภิกฺขุสงฺเฆน, ทิฏฺฐิสีลสามญฺญสงฺฆาตสงฺขาเตน สมณคเณนาติ อตฺโถ. สทฺธินฺติ เอกโต. ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหีติ ปญฺจ มตฺตา เอเตสนฺติ ปญฺจมตฺตานิ. มตฺตาติ ปมาณํ วุจฺจติ, ตสฺมา ยถา โภชเน มตฺตญฺญูติ วุตฺเต โภชเน มตฺตํ ชานาติ ปมาณํ ชานาตีติ อตฺโถ โหติ, เอวมิธาปิ เตสํ ภิกฺขุสตานํ ปญฺจมตฺตา ปญฺจปมาณนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภิกฺขูนํ สตานิ ภิกฺขุสตานิ. เตหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ. 383. «Evaṃ me sutaṃ» es el comienzo del Brahmāyu Sutta. Allí, en la frase «junto con una gran comunidad de monjes», el término «mahatā» (gran) se usa tanto por la grandeza de sus cualidades como por la grandeza de su número. Pues esa comunidad de monjes era grande en virtudes, al estar dotada de cualidades como el desapego y la moderación, y grande en número por contar con quinientos miembros. «Bhikkhusaṅghena» se refiere a la comunidad de monjes, es decir, un grupo de ascetas definidos por la unión y concordia en sus visiones y virtudes. «Saddhiṃ» significa conjuntamente. «Pañcamattehi bhikkhusatehi» significa que estos monjes eran aproximadamente quinientos. «Mattā» significa medida o cantidad; por tanto, así como cuando se dice «conocer la medida en la comida» (bhojane mattaññū) significa que conoce la cantidad adecuada, aquí también debe entenderse que la medida de esos monjes era quinientos. «Bhikkhusatāni» son cientos de monjes. Con esos quinientos monjes. วีสวสฺสสติโกติ วีสาธิกวสฺสสติโก. ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทานํ. โอฏฺฐปหตกรณวเสน ปารํ คโตติ ปารคู. สห นิฆณฺฑุนา จ เกฏุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ, นิฆณฺฑูติ นามนิฆณฺฏุรุกฺขาทีนํ เววจนปฺปกาสกํ สตฺถํ. เกฏุภนฺติ กิริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการาย สตฺถํ. สห อกฺขรปฺปเภเทน สกฺขรปฺปเภทานํ. อกฺขรปฺปเภโทติ สิกฺขา จ นิรุตฺติ จ. อิติหาสปญฺจมานนฺติ อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา ‘‘อิติห อาส อิติห อาสา’’ติ อีทิสวจนปฺปฏิสํยุตฺโต ปุราณกถาสงฺขาโต อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา, เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ. ปทญฺจ ตทวเสสญฺจ พฺยากรณํ อธียติ ปเวเทติ จาติ ปทโก เวยฺยากรโณ. โลกายตํ วุจฺจติ วิตณฺฑวาทสตฺถํ. มหาปุริสลกฺขณนฺติ มหาปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ลกฺขณทีปกํ ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปฺปมาณํ สตฺถํ, ยตฺถ โสฬสสหสฺสคาถาปริมาณาย พุทฺธมนฺตา นาม อเหสุํ, เยสํ วเสน ‘‘อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคตา พุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ปจฺเจกพุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ทฺเว อคฺคสาวกา, อสีติมหาสาวกา, พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, อคฺคุปฏฺฐาโก, อคฺคุปฏฺฐายิกา, ราชา จกฺกวตฺตี’’ติ อยํ วิเสโส [Pg.250] ญายติ. อนวโยติ อิเมสุ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนูโน ปริปูรการี, อวโย น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อวโย นาม โย ตานิ อตฺถโต จ คนฺถโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. อสฺโสสิ โขติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สาเลยฺยกสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๓๙ อาทโย) วุตฺตเมว. ‘Vīsavassasatikoti’ significa aquel que tiene ciento veinte años de edad (un siglo más veinte años). ‘Tiṇṇaṃ vedānanti’ se refiere a los tres Vedas: el Rigveda (Iruveda), el Yajurveda y el Samaveda. Se le llama ‘pāragū’ (el que ha llegado a la orilla) porque ha alcanzado la maestría mediante la perfecta articulación de los sonidos labiales. ‘Sanighaṇḍukeṭubhānaṃ’ indica que posee el conocimiento junto con el Nighaṇḍu y el Keṭubha; el ‘nighaṇḍu’ es el tratado que explica los sinónimos de los nombres de árboles y otros elementos, mientras que el ‘keṭubha’ es el tratado sobre los procedimientos y variaciones de los rituales, compuesto para beneficio de los sabios (kavīnaṃ). ‘Sakkharappabhedānaṃ’ significa junto con el análisis de las letras (akkharappabheda), el cual consiste en el Sikkhā (fonética) y el Nirutti (gramática o etimología). ‘Itihāsapañcamānanti’ se refiere a que, tras contar el Atharvaveda como el cuarto, el Itihāsa (crónicas antiguas), definido por discursos que comienzan con ‘así fue en verdad’ (iti ha āsa), es el quinto de estos textos. ‘Padako’ y ‘veyyākaraṇo’ significan aquel que estudia y enseña la gramática de las palabras y el resto de los componentes lingüísticos. Se llama ‘lokāyata’ al tratado de sofística o dialéctica (vitaṇḍavāda). ‘Mahāpurisalakkhaṇanti’ es el tratado que describe las marcas de los Grandes Hombres, como los Budas y otros, el cual tiene una extensión de doce mil textos y contiene dieciséis mil estrofas llamadas ‘Buddhamantā’; a través de ellas se conoce la distinción: ‘quienes poseen estas marcas son Budas, con estas otras son Paccekabuddhas, con estas son los dos discípulos principales, los ochenta grandes discípulos, la madre del Buda, el padre del Buda, el asistente principal, la asistente principal, o un rey que hace girar la rueda (cakkavattī)’. ‘Anavayoti’ significa que es completo y perfecto en estos conocimientos de Lokāyata y Mahāpurisalakkhaṇa, sin deficiencias; se dice que no es ‘avayo’ (incompetente). Se llama ‘avayo’ a quien no es capaz de retener tales tratados tanto en su significado (attha) como en su texto (gantha). Lo que debe decirse sobre pasajes como ‘assosi kho’ y similares, ya ha sido explicado en el Sāleyyaka Sutta. ๓๘๔. อยํ ตาตาติ อยํ มหลฺลกตาย คนฺตุํ อสกฺโกนฺโต มาณวํ อามนฺเตตฺวา เอวมาห. อปิจ เอส พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺมึ โลเก ‘อหํ พุทฺโธ อหํ พุทฺโธ’ติ อุคฺคตสฺส นามํ คเหตฺวา พหู ชนา วิจรนฺติ, ตสฺมา น เม อนุสฺสวมตฺเตเนว อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตํ. เอกจฺจญฺหิ อุปสงฺกมนฺตสฺส อปกฺกมนมฺปิ ครุ โหติ, อนตฺโถปิ อุปฺปชฺชติ. ยํนูนาหํ มม อนฺเตวาสิกํ เปเสตฺวา ‘พุทฺโธ วา โน วา’ติ ชานิตฺวา อุปสงฺกเมยฺย’’นฺติ ตสฺมา มาณวํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อยํ ตาตา’’ติอาทิมาห. ตํ ภวนฺตนฺติ ตสฺส ภวโต. ตถา สนฺตํเยวาติ ตถา สโตเยว. อิทญฺหิ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ. ยถา กถํ ปนาหํ, โภติ เอตฺถ กถํ ปนาหํ, โภ, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามิ, ยถา สกฺกา โส ญาตุํ, ตถา เม อาจิกฺขาติ อตฺโถ. ยถาติ วา นิปาตมตฺตเมเวตํ. กถนฺติ อยํ อาการปุจฺฉา, เกนากาเรนาหํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามีติ อตฺโถ. 384. ‘Ayaṃ tātāti’: este brahmán Brahmāyu, siendo incapaz de ir personalmente debido a su vejez, llamó al joven (Uttara) y le habló de esta manera. Además, este brahmán pensó: ‘En este mundo, mucha gente circula usando el nombre de aquel cuya fama se ha elevado diciendo “yo soy un Buda, yo soy un Buda”; por lo tanto, no es apropiado que yo me acerque basándome únicamente en lo que he oído. Pues para alguien que se acerca a un maestro, incluso el tener que retirarse después resulta penoso y pueden surgir perjuicios. Sería mejor que enviara a mi discípulo para que averigüe si es realmente un Buda o no, y después de saberlo, me acerque’. Por esta razón, llamó al joven y le dijo: ‘Este, querido’, etc. ‘Taṃ bhavantanti’ se refiere a aquel venerable. ‘Tathā santaṃyevāti’ significa que es exactamente así; aquí se emplea el acusativo en el sentido de describir una cualidad de estado (itthambhūtākhyāna). En la frase ‘yathā kathaṃ panāhaṃ, bho’, el sentido es: ‘Pero, señor, ¿de qué manera podré yo reconocer a ese venerable Gotama? Muéstrame cómo es posible conocerlo’. Alternativamente, ‘yathā’ es simplemente una partícula; y ‘kathaṃ’ es una pregunta sobre el modo, con el significado de: ‘¿Bajo qué forma o señales reconoceré yo al venerable Gotama?’. เอวํ วุตฺเต กิร นํ อุปชฺฌาโย – ‘‘กึ ตฺวํ, ตาต, ปถวิยํ ฐิโต ปถวึ น ปสฺสามีติ วิย จนฺทิมสูริยานํ โอภาเส ฐิโต จนฺทิมสูริเย น ปสฺสามีติ วิย วทสี’’ติอาทีนิ วตฺวา ชานนาการํ ทสฺเสนฺโต อาคตานิ โข ตาตาติอาทิมาห. ตตฺถ มนฺเตสูติ เวเทสุ. ตถาคโต กิร อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ปฏิกจฺเจว สุทฺธาวาสา เทวา เวเทสุ ลกฺขณานิ ปกฺขิปิตฺวา ‘‘พุทฺธมนฺตา นาม เอเต’’ติ พฺราหฺมณเวเสน เวเท วาเจนฺติ ‘‘ตทนุสาเรน มเหสกฺขา สตฺตา ตถาคตํ ชานิสฺสนฺตี’’ติ. เตน ปุพฺเพ เวเทสุ มหาปุริสลกฺขณานิ อาคจฺฉนฺติ. ปรินิพฺพุเต ปน ตถาคเต อนุกฺกเมน อนฺตรธายนฺติ, เตน เอตรหิ นตฺถิ. มหาปุริสสฺสาติ ปณิธิสมาทานญาณกรุณาทิคุณมหโต ปุริสสฺส. ทฺเวเยว คติโยติ ทฺเว เอว นิฏฺฐา. กามญฺจายํ คติสทฺโท – ‘‘ปญฺจ โข อิมา[Pg.251], สาริปุตฺต, คติโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๓) ภวเภเท วตฺตติ, ‘‘คติ มิคานํ ปวน’’นฺติอาทีสุ (ปริ. ๓๓๙) นิวาสฏฺฐาเน, ‘‘เอวํ อธิมตฺตคติมนฺโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๖๑) ปญฺญาย, ‘‘คติคต’’นฺติอาทีสุ วิสฏภาเว, อิธ ปน นิฏฺฐายํ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ กิญฺจาปิ เยหิ สมนฺนาคโต ราชา โหติ, น เตเหว พุทฺโธ โหติ, ชาติสามญฺญโต ปน ตานิเยว ตานีติ วุจฺจนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เยหิ สมนฺนาคตสฺสา’’ติ. สเจ อคารํ อชฺฌาวสตีติ ยทิ อคาเร วสติ, ราชา โหติ จกฺกวตฺตี. จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ สงฺคหวตฺถูหิ จ โลกํ รญฺชนโต ราชา. จกฺกรตนํ วตฺเตติ, จตูหิ สมฺปตฺติจกฺเกหิ วตฺเตติ, เตหิ จ ปรํ วตฺเตติ, ปรหิตาย จ อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต เอตสฺมึ อตฺถีติ จกฺกวตฺตี. เอตฺถ จ ราชาติ สามญฺญํ, จกฺกวตฺตีติ วิเสสนํ. ธมฺเมน จรตีติ ธมฺมิโก, ญาเยน สเมน วตฺตตีติ อตฺโถ. ธมฺเมน รชฺชํ ลภิตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. ปรหิตธมฺมกรเณน วา ธมฺมิโก, อตฺตหิตธมฺมกรเณน ธมฺมราชา. จตุรนฺตาย อิสฺสโรติ จาตุรนฺโต, จตุสมุทฺทนฺตาย จตุพฺพิธทีปภูสิตาย จ ปถวิยา อิสฺสโรติ อตฺโถ. อชฺฌตฺตํ โกปาทิปจฺจตฺถิเก พหิทฺธา จ สพฺพราชาโน วิเชสีติ วิชิตาวี. ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโตติ ชนปเท ถาวรภาวํ ธุวภาวํ ปตฺโต, น สกฺกา เกนจิ จาเลตุํ, ชนปโท วา ตมฺหิ ถาวริยปฺปตฺโต อนุสฺสุกฺโก สกมฺมนิรโต อจโล อสมฺปเวธีติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต. เสยฺยถิทนฺติ นิปาโต, ตสฺส ตานิ กตมานีติ อตฺโถ. จกฺกรตนนฺติอาทีสุ จกฺกญฺจ ตํ รติชนนตฺเถน รตนญฺจาติ จกฺกรตนํ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. Se dice que cuando el joven Uttara habló de esta manera, su preceptor, el brahmán Brahmāyu, con la intención de mostrar cómo se debe conocer la verdad, le dijo: «¿Acaso tú, querido, eres como aquel tonto que estando sobre la tierra dice: 'no veo la tierra', o como quien bajo el resplandor de la luna y el sol dice: 'no veo la luna ni el sol'?», y luego pronunció las palabras: «Ciertamente, querido, han llegado...». En ese pasaje, 'mantesu' significa en los Vedas. Se dice que en el momento oportuno en que el Tathāgata iba a aparecer, las deidades de las Moradas Puras (Suddhāvāsa), habiendo insertado las marcas del Gran Hombre en los Vedas de antemano, las enseñaron bajo la apariencia de brahmanes diciendo: «Estas son las llamadas ciencias búdicas», con el pensamiento de que: «siguiendo estas enseñanzas, los seres de gran poder reconocerán al Tathāgata». Por lo tanto, antiguamente las marcas del Gran Hombre aparecían en los Vedas; sin embargo, tras el Parinibbāna del Tathāgata, estas desaparecen gradualmente y por eso no existen en la actualidad. 'Mahāpurisassa' se refiere a un hombre grande por sus cualidades como la resolución, la práctica, el conocimiento y la compasión. 'Dveyeva gatiyo' significa que solo hay dos conclusiones o destinos finales. Ciertamente, este término 'gati' se usa en el sentido de diversos renacimientos en pasajes como: «Existen estas cinco clases de destinos, Sāriputta»; en el sentido de morada o lugar en pasajes como: «El bosque es el destino (refugio) de las bestias»; en el sentido de sabiduría en pasajes como: «Aquellos de sabiduría suprema»; y en el sentido de ausencia de sonido en pasajes como 'gatigataṃ'; pero aquí, debe entenderse que se utiliza en el sentido de conclusión final (niṭṭhā). Respecto a esto, aunque las marcas por las cuales uno se convierte en rey son las mismas con las que se convierte en Buda, debido a la similitud de su naturaleza, se llaman igual. Por eso se dijo: «Para aquel que posee estas marcas». 'Sace agāraṃ ajjhāvasati' significa que si permanece en la vida de hogar, será un rey que hace girar la rueda (Cakkavattī). Es 'Rājā' porque deleita al mundo con las cuatro cualidades maravillosas y los cuatro medios de benevolencia. Se llama 'Cakkavattī' porque hace girar la joya de la rueda, la hace girar mediante las cuatro ruedas de la prosperidad, hace que otros giren por ellas, y en él existe el giro de las ruedas de los movimientos corporales para el beneficio de los demás. En este contexto, 'Rājā' es el nombre genérico y 'Cakkavattī' es el calificativo específico. 'Dhammiko' significa que actúa con justicia, es decir, que procede con rectitud y equidad. 'Dhammarājā' significa que es un rey que ha obtenido su reino por el Dhamma; o 'Dhammiko' por realizar actos de justicia para el beneficio de otros y 'Dhammarājā' por realizar actos de justicia para su propio beneficio. 'Cāturanto' significa señor de la tierra limitada por los cuatro océanos, es decir, soberano de la tierra adornada por los cuatro grandes continentes. 'Vijitāvī' es aquel que ha vencido a los enemigos internos como la ira y a todos los reyes externos. 'Janapadatthāvariyappatto' significa que ha alcanzado estabilidad y firmeza en sus dominios, de modo que nadie puede perturbarlo; o bien, que sus dominios han alcanzado tal estabilidad que los habitantes viven sin ansiedad, dedicados a sus propias tareas, firmes e inamovibles. 'Seyyathidaṃ' es una partícula que significa 'esto es así' o '¿cuáles son estos?'. En 'cakkaratanaṃ', 'cakka' es la rueda y se llama 'ratana' (joya) en el sentido de que produce deleite; por tanto, 'cakkaratanaṃ'. Este mismo método de interpretación debe aplicarse a todas las demás joyas. อิเมสุ ปน รตเนสุ อยํ จกฺกวตฺติราชา จกฺกรตเนน อชิตํ ชินาติ, หตฺถิอสฺสรตเนหิ วิชิเต ยถาสุขํ อนุวิจรติ, ปริณายกรตเนน วิชิตมนุรกฺขติ, เสเสหิ อุปโภคสุขมนุภวติ. ปฐเมน จสฺส อุสฺสาหสตฺติโยโค, หตฺถิอสฺสคหปติรตเนหิ ปภุสตฺติโยโค, ปจฺฉิเมน มนฺตสตฺติโยโค สุปริปุณฺโณ โหติ, อิตฺถิมณิรตเนหิ ติวิธสตฺติโยคผลํ. โส อิตฺถิมณิรตเนหิ โภคสุขมนุภวติ, เสเสหิ [Pg.252] อิสฺสริยสุขํ. วิเสสโต จสฺส ปุริมานิ ตีณิ อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ, มชฺฌิมานิ อโลภกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน, ปจฺฉิมเมกํ อโมหกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ เวทิตพฺพํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน โพชฺฌงฺคสํยุตฺเต รตนสุตฺตสฺส (สํ. นิ. ๕.๒๒๒-๒๒๓) อุปเทสโต คเหตพฺโพ. อปิจ พาลปณฺฑิตสุตฺเตปิ (ม. นิ. ๓.๒๕๕) อิเมสํ รตนานํ อุปฺปตฺติกฺกเมน สทฺธึ วณฺณนา อาคมิสฺสติ. Entre estas joyas, este rey Cakkavattī conquista lo no conquistado mediante la joya de la rueda; recorre a su voluntad el territorio conquistado con las joyas del elefante y del caballo; protege el territorio conquistado con la joya del consejero-general; y disfruta del placer de las posesiones con las joyas restantes. Con la primera joya posee la perfección del poder del esfuerzo (ussāhasatti); con las joyas del elefante, el caballo y el tesorero, posee la perfección del poder de la influencia o soberanía (pabhusatti); con la última (el consejero), posee plenamente el poder del consejo o sabiduría (mantasatti); y con las joyas de la mujer y la gema, obtiene el fruto de estos tres tipos de poderes. Él disfruta del placer de la riqueza mediante las joyas de la mujer y la gema, y del placer del poder soberano mediante las demás. Específicamente, debe entenderse que sus primeras tres joyas surgen por el poder del karma nacido de la raíz meritoria del no-odio (adosa); las tres joyas intermedias por el poder del karma nacido de la raíz de la no-codicia (alobha); y la última joya por el poder del karma nacido de la raíz de la no-delusión (amoha). Este es el resumen en este contexto; la explicación detallada debe tomarse del Ratanasutta en el Bojjhaṅga Saṃyutta. Además, en el Bālapaṇḍita Sutta también aparecerá la descripción detallada junto con el orden de aparición de estas joyas. ปโรสหสฺสนฺติ อติเรกสหสฺสํ. สูราติ อภีรุกชาติกา. วีรงฺครูปาติ เทวปุตฺตสทิสกายา, เอวํ ตาว เอเก วณฺณยนฺติ, อยํ ปเนตฺถ สภาโว – วีราติ อุตฺตมสูรา วุจฺจนฺติ. วีรานํ องฺคํ วีรงฺคํ, วีรการณํ วีริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. วีรงฺคํ รูปํ เอเตสนฺติ วีรงฺครูปา, วีริยมยสรีรา วิยาติ วุตฺตํ โหติ. ปรเสนปฺปมทฺทนาติ สเจ ปฏิมุขํ ติฏฺเฐยฺย ปรเสนา, ตํ มทฺทิตุํ สมตฺถาติ อธิปฺปาโย. ธมฺเมนาติ ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา ปญฺจสีลธมฺเมน. 'Parosahassaṃ' significa más de mil. 'Sūrā' significa que son de naturaleza valiente e intrépida. 'Vīraṅgarūpā' significa que tienen cuerpos similares a los de los hijos de los devas; así lo explican algunos maestros, pero aquí la naturaleza intrínseca es esta: el término 'vīrā' se refiere a aquellos que son supremamente heroicos. 'Vīraṅgaṃ' se refiere a la cualidad de los héroes, es decir, se refiere al esfuerzo o energía (vīriya) que es la causa del heroísmo. 'Vīraṅgarūpā' significa que poseen cuerpos formados por esa cualidad heroica, como si sus cuerpos estuvieran hechos de pura energía. 'Parasenappamaddanā' tiene el significado de que son capaces de aplastar a los ejércitos enemigos si estos se presentaran frente a ellos. 'Dhammena' se refiere a actuar mediante el Dhamma de los cinco preceptos, comenzando con 'no se debe quitar la vida a los seres vivos'. อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏฺฏจฺฉโทติ เอตฺถ ราคโทสโมหมานทิฏฺฐิอวิชฺชาทุจฺจริตฉทเนหิ สตฺตหิ ปฏิจฺฉนฺเน กิเลสนฺธการโลเก ตํ ฉทนํ วิวฏฺเฏตฺวา สมนฺตโต สญฺชาตาโลโก หุตฺวา ฐิโตติ วิวฏฺฏจฺฉโท. ตตฺถ ปฐเมน ปเทน ปูชารหตา, ทุติเยน ตสฺสา เหตุ ยสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺโธติ, ตติเยน พุทฺธตฺตเหตุภูตา วิวฏฺฏจฺฉทตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อถ วา วิวฏฺโฏ จ วิจฺฉโท จาติ วิวฏฺฏจฺฉโท, วฏฺฏรหิโต ฉทนรหิโต จาติ วุตฺตํ โหติ. เตน อรหํ วฏฺฏาภาเวน, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ฉทนาภาเวนาติ เอวํ ปุริมปททฺวยสฺเสว เหตุทฺวยํ วุตฺตํ โหติ. ทุติยเวสารชฺเชน เจตฺถ ปุริมสิทฺธิ, ปฐเมน ทุติยสิทฺธิ, ตติยจตุตฺเถหิ ตติยสิทฺธิ โหติ. ปุริมญฺจ ธมฺมจกฺขุํ, ทุติยํ พุทฺธจกฺขุํ, ตติยํ สมนฺตจกฺขุํ สาเธตีติปิ เวทิตพฺพํ. ตฺวํ มนฺตานํ ปฏิคฺคเหตาติ อิมินาสฺส สูรภาวํ ชเนติ. En el pasaje 'Él es el Arahant, el Buda perfectamente iluminado, aquel que ha removido el velo en el mundo', se explica que se le llama 'vivaṭṭacchado' (aquel que ha removido el velo) porque ha apartado el velo de las siete impurezas —codicia, odio, engaño, orgullo, puntos de vista falsos, ignorancia y mala conducta— en un mundo sumido en la oscuridad de las impurezas, permaneciendo con la luz de la sabiduría manifestada en todas direcciones. Aquí, el primer término indica su cualidad de ser digno de ofrendas; el segundo indica la causa de esa dignidad, pues es el Buda perfectamente iluminado; y el tercero indica la causa de su Budeidad: el haber removido todo velo, incluyendo las tendencias latentes. Alternativamente, 'vivaṭṭacchado' significa que está libre del ciclo del renacimiento (vaṭṭa) y libre de velos. Así, por estar libre del ciclo es Arahant, y por estar libre de velos es el Buda perfectamente iluminado. Por tanto, el término 'vivaṭṭacchado' expresa las dos razones de los dos términos anteriores. Además, se entiende que el primer término se establece por el segundo conocimiento de la intrepidez, el segundo por el primero, y el tercero por el tercero y el cuarto. Asimismo, el primero perfecciona el ojo del Dhamma, el segundo el ojo de Buda y el tercero el ojo universal. Con las palabras 'tú eres el receptor de los mantras', se resalta su valentía. ๓๘๕. โสปิ ตาย อาจริยกถาย ลกฺขเณสุ วิคตสมฺโมโห เอโกภาสชาโต วิย พุทฺธมนฺเต สมฺปสฺสมาโน เอวํ, โภติ อาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา, โภ, มํ ตฺวํ วทสิ, เอวํ กริสฺสามีติ. สมนฺเนสีติ คเวสิ, เอกํ ทฺเวติ วา คณยนฺโต สมานยิ. อทฺทสา โขติ [Pg.253] กถํ อทฺทส? พุทฺธานญฺหิ นิสินฺนานํ วา นิปนฺนานํ วา โกจิ ลกฺขณํ ปริเยสิตุํ น สกฺโกติ, ฐิตานํ ปน จงฺกมนฺตานํ วา สกฺโกติ. ตสฺมา ลกฺขณปริเยสนตฺถํ อาคตํ ทิสฺวา พุทฺธา อุฏฺฐายาสนา ติฏฺฐนฺติ วา จงฺกมํ วา อธิฏฺฐหนฺติ. อิติ ลกฺขณทสฺสนานุรูเป อิริยาปเถ วตฺตมานสฺส อทฺทส. เยภุยฺเยนาติ ปาเยน, พหุกานิ อทฺทส, อปฺปานิ น อทฺทสาติ อตฺโถ. ตโต ยานิ น อทฺทส, เตสํ ทีปนตฺถํ วุตฺตํ ฐเปตฺวา ทฺเวติ. กงฺขตีติ ‘‘อโห วต ปสฺเสยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อุปฺปาเทติ. วิจิกิจฺฉตีติ ตโต ตโต ตานิ วิจินนฺโต กิจฺฉติ น สกฺโกติ ทฏฺฐุํ. นาธิมุจฺจตีติ ตาย วิจิกิจฺฉาย สนฺนิฏฺฐานํ น คจฺฉติ. น สมฺปสีทตีติ ตโต ‘‘ปริปุณฺณลกฺขโณ อย’’นฺติ ภควติ ปสาทํ นาปชฺชติ. กงฺขาย วา ทุพฺพลา วิมติ วุตฺตา, วิจิกิจฺฉาย มชฺฌิมา, อนธิมุจฺจนตาย พลวตี, อสมฺปสาเทน เตหิ ตีหิ ธมฺเมหิ จิตฺตสฺส กาลุสฺสิยภาโว. โกโสหิเตติ วตฺถิโกเสน ปฏิจฺฉนฺเน. วตฺถคุยฺเหติ องฺคชาเต. ภควโต หิ วารณสฺเสว โกโสหิตวตฺถคุยฺหํ สุวณฺณวณฺณํ ปทุมคพฺภสมานํ, ตํ โส วตฺถปฏิจฺฉนฺนตฺตา, อนฺโตมุขคตาย จ ชิวฺหาย ปหูตภาวํ อสลฺลกฺเขนฺโต เตสุ ทฺวีสุ ลกฺขเณสุ กงฺขี อโหสิ วิจิกิจฺฉี. 385. Él también, libre de confusión sobre las marcas gracias a las palabras de su maestro, viendo claramente los mantras del Buda como si surgiera una gran luz, dijo: 'Así es, señor'. El significado es: 'Señor, haré tal como usted me dice'. 'Buscó' (samannesī) significa que investigó, contando una o dos marcas. ¿Cómo es que las vio? Pues nadie puede buscar las marcas de los Budas mientras están sentados o acostados, pero sí cuando están de pie o caminando. Por ello, al ver a quien venía a investigar las marcas, los Budas se levantan de su asiento o caminan. Así, él vio las marcas mientras el Buda realizaba las posturas adecuadas para tal visión. 'En su mayoría' significa que vio casi todas, pero no vio unas pocas. De aquellas que no vio, se dice 'excepto dos'. 'Duda' (kaṅkhati) significa que genera el anhelo: '¡Oh, si tan solo pudiera verlas!'. 'Vacila' (vicikicchatī) significa que al investigarlas aquí y allá, se fatiga y no logra verlas. 'No se decide' significa que, debido a esa vacilación, no llega a una conclusión. 'No se sosiega' significa que no alcanza la devoción hacia el Bienaventurado pensando: 'Este es el que posee las marcas completas'. 'Duda' se refiere a una incertidumbre débil; 'vacilación' a una intermedia; 'falta de decisión' a una fuerte; y con la 'falta de sosiego' se describe el estado de turbidez de la mente por estas tres cosas. 'Oculto en una vaina' (kosohita) significa cubierto por un prepucio. 'Órgano pudendo' se refiere a los genitales. Pues, al igual que un elefante noble, el Bienaventurado tiene los genitales ocultos en una vaina, de color dorado y semejante al interior de un loto; pero como estaban bien cubiertos por la vaina y no percibía la extensión de la lengua dentro de la boca, tuvo dudas y vacilación sobre estas dos marcas. อถ โข ภควาติ อถ ภควา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ อิมสฺส เอตานิ ทฺเว ลกฺขณานิ น ทสฺเสสฺสามิ, นิกฺกงฺโข น ภวิสฺสติ. เอตสฺส กงฺขาย สติ อาจริโยปิสฺส นิกฺกงฺโข น ภวิสฺสติ, อถ มํ ทสฺสนาย น อาคมิสฺสติ, อนาคโต ธมฺมํ น โสสฺสติ, ธมฺมํ อสุณนฺโต ตีณิ สามญฺญผลานิ น สจฺฉิกริสฺสติ. เอตสฺมึ ปน นิกฺกงฺเข อาจริโยปิสฺส นิกฺกงฺโข มํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ตีณิ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกริสฺสติ. เอตทตฺถํเยว จ มยา ปารมิโย ปูริตา. ทสฺเสสฺสามิสฺส ตานิ ลกฺขณานี’’ติ. Entonces el Bienaventurado pensó: 'Si no le muestro estas dos marcas, él no quedará libre de dudas. Si él tiene dudas, su maestro tampoco quedará libre de ellas; entonces no vendrá a verme, y al no venir, no escuchará el Dhamma; al no escuchar el Dhamma, no realizará los tres frutos de la vida ascética. Pero si él queda libre de dudas, su maestro también lo estará, vendrá a mí, escuchará el Dhamma y realizará los tres frutos. Precisamente para este fin he perfeccionado las virtudes trascendentales (pāramīs). Le mostraré esas marcas'. ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารมกาสิ. กถํรูปํ? กิเมตฺถ อญฺเญน วตฺตพฺพํ? วุตฺตเมตํ นาคเสนตฺเถเรเนว มิลินฺทรญฺญา ปุฏฺเฐน – Realizó tal acto de poder psíquico. ¿De qué naturaleza? ¿Qué más se necesita decir aquí? Esto mismo fue relatado por el Venerable Nāgasena cuando fue interrogado por el Rey Milinda: อาห จ ทุกฺกรํ, ภนฺเต นาคเสน, ภควตา กตนฺติ. กึ มหาราชาติ? มหาชเนน หิริกรโณกาสํ พฺรหฺมายุพฺราหฺมณสฺส จ อนฺเตวาสิอุตฺตรสฺส จ พาวริยสฺส อนฺเตวาสีนํ โสฬสพฺราหฺมณานญฺจ เสลสฺส จ พฺราหฺมณสฺส อนฺเตวาสีนํ ติสตมาณวานญฺจ ทสฺเสสิ, ภนฺเตติ. น, มหาราช, ภควา คุยฺหํ [Pg.254] ทสฺเสติ, ฉายํ ภควา ทสฺเสติ, อิทฺธิยา อภิสงฺขริตฺวา นิวาสนนิวตฺถํ กายพนฺธนพทฺธํ จีวรปารุตํ ฉายารูปกมตฺตํ ทสฺเสสิ มหาราชาติ. ฉายํ ทิฏฺเฐ สติ ทิฏฺโฐเยว. นนุ, ภนฺเตติ? ติฏฺฐเตตํ, มหาราช, หทยรูปํ ทิสฺวา พุชฺฌนกสตฺโต ภเวยฺย, หทยมํสํ นีหริตฺวา ทสฺเสยฺย สมฺมาสมฺพุทฺโธติ. กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนาติ. Y dijo: 'Venerable Nāgasena, el Bienaventurado ha realizado algo difícil'. Él preguntó: '¿Qué, oh Gran Rey?'. 'Mostró a la gran multitud, al brahmán Brahmāyu, a su discípulo Uttara, a los dieciséis brahmanes discípulos de Bāvari y a los trescientos jóvenes discípulos del brahmán Sela, lo que debe ser motivo de pudor'. 'No, Gran Rey, el Bienaventurado no muestra lo que es privado; el Bienaventurado muestra un reflejo. Habiéndolo creado mediante su poder psíquico, mostró apenas una imagen reflejada, vistiendo su prenda interior ajustada con el cinturón y cubierto con el manto superior, oh Gran Rey'. 'Venerable, si se ve un reflejo, es como si se viera la cosa misma, ¿no es así?'. 'Deja eso a un lado, Gran Rey; si hubiera un ser capaz de despertar viendo la forma del corazón, el Buda perfectamente iluminado le mostraría la carne de su corazón extrayéndola'. 'Tiene razón, Venerable Nāgasena'. นินฺนาเมตฺวาติ นีหริตฺวา. อนุมสีติ กถินสูจึ วิย กตฺวา อนุมชฺชิ. ตถา กรเณน เจตฺถ มุทุภาโว, กณฺณโสตานุมสเนน ทีฆภาโว, นาสิกโสตานุมสเนน ตนุภาโว, นลาฏจฺฉาทเนน ปุถุลภาโว ปกาสิโตติ เวทิตพฺโพ. อุโภปิ กณฺณโสตานีติอาทีสุ เจตฺถ พุทฺธานํ กณฺณโสเตสุ มลํ วา ชลฺลิกา วา นตฺถิ, โธวิตฺวา ฐปิตรชตปนาฬิกา วิย โหนฺติ, ตถา นาสิกโสเตสุ, ตานิปิ หิ สุปริกมฺมกตกญฺจนปนาฬิกา วิย จ มณิปนาฬิกา วิย จ โหนฺติ. ตสฺมา ชิวฺหํ นีหริตฺวา กถินสูจึ วิย กตฺวา มุขปริยนฺเต อุปสํหรนฺโต ทกฺขิณกณฺณโสตํ ปเวเสตฺวา ตโต นีหริตฺวา วามกณฺณโสตํ ปเวเสสิ, ตโต นีหริตฺวา ทกฺขิณนาสิกโสตํ ปเวเสตฺวา ตโต นีหริตฺวา วามนาสิกโสตํ ปเวเสสิ, ตโต นีหริตฺวา ปุถุลภาวํ ทสฺเสนฺโต รตฺตวลาหเกน อฑฺฒจนฺทํ วิย จ สุวณฺณปตฺตํ วิย จ รตฺตกมฺพลปฏเลน วิชฺชุโชตสทิสาย ชิวฺหาย เกวลกปฺปํ นลาฏมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทสิ. "Ninnāmetvāti" significa habiéndola sacado. "Anumasīti" significa que, habiéndola hecho rígida como una aguja, la pasó repetidamente [por las cavidades]. En este contexto, debe entenderse que mediante tal acción se revela la suavidad de la lengua; al tocar los conductos auditivos, su longitud; al tocar los orificios nasales, su delgadez; y al cubrir la frente, su anchura. En cuanto a "ambos conductos auditivos", etc., no hay suciedad ni polvo en los oídos de los Budas; son como tubos de plata que han sido lavados y colocados allí; del mismo modo sucede en los orificios nasales, pues estos son como tubos de oro bien labrados o como tubos de piedras preciosas. Por lo tanto, sacando la lengua y haciéndola como una aguja rígida, llevándola hacia los extremos del rostro, la introdujo en el conducto auditivo derecho, luego la sacó y la introdujo en el izquierdo; después la sacó y la introdujo en el orificio nasal derecho, la sacó y la introdujo en el izquierdo; finalmente, sacándola de nuevo para mostrar su anchura, cubrió toda la extensión de la frente con su lengua, la cual semejaba el resplandor del relámpago, tal como una nube roja cubre la media luna o como una tela de lana roja cubre una lámina de oro. ยํนูนาหนฺติ กสฺมา จินฺเตสิ? อหญฺหิ มหาปุริสลกฺขณานิ สมนฺเนสิตฺวา คโต ‘‘ทิฏฺฐานิ เต, ตาต, มหาปุริสลกฺขณานี’’ติ อาจริเยน ปุจฺฉิโต ‘‘อาม, อาจริยา’’ติ วตฺตุํ สกฺขิสฺสามิ. สเจ ปน มํ ‘‘กิริยากรณมสฺส กีทิส’’นฺติ ปุจฺฉิสฺสติ, ตํ วตฺตุํ น สกฺขิสฺสามิ, น ชานามีติ วุตฺเต ปน อาจริโย กุชฺฌิสฺสติ ‘‘นนุ ตฺวํ มยา สพฺพมฺเปตํ ชานนตฺถาย เปสิโต, กสฺมา อชานิตฺวา อาคโตสี’’ติ, ตสฺมา ยนฺนูนาหนฺติ จินฺเตตฺวา อนุพนฺธิ. ภควา นฺหานฏฺฐานํ มุขโธวนฏฺฐานํ สรีรปฏิชคฺคนฏฺฐานํ ราชราชมหามตฺตาทีนํ โอโรเธหิ สทฺธึ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนฏฺฐานนฺติ อิมานิ จตฺตาริ ฐานานิ ฐเปตฺวา เสสฏฺฐาเนสุ อนฺตมโส เอกคนฺธกุฏิยมฺปิ โอกาสมกาสิ. ¿Por qué pensó "Qué tal si yo..."? [Él reflexionó]: "He venido tras investigar minuciosamente las marcas del gran hombre. Si mi maestro me pregunta: 'Hijo, ¿has visto las marcas del gran hombre?', podré decir: 'Sí, maestro'. Pero si me pregunta: '¿Cómo es su comportamiento?', no podré responderlo. Si digo 'no lo sé', el maestro se enojará diciendo: '¿Acaso no te envié para que conocieras todo esto? ¿Por qué has vuelto sin saberlo?'. Por eso pensó "Qué tal si yo..." y lo siguió. El Bienaventurado, a excepción de estos cuatro lugares: el lugar del baño, el lugar de lavarse la cara, el lugar del cuidado del cuerpo y el lugar donde se sienta rodeado por el harén de los reyes y grandes ministros, le dio la oportunidad de observar las marcas en los demás lugares, incluso dentro de la misma cabaña perfumada (Gandhakuṭi). คจฺฉนฺเต [Pg.255] คจฺฉนฺเต กาเล – ‘‘อยํ กิร พฺรหฺมายุพฺราหฺมณสฺส มาณโว อุตฺตโร นาม ‘พุทฺโธ วา โน วา’ติ ตถาคตสฺส พุทฺธภาวํ วีมํสนฺโต จรติ, พุทฺธวีมํสโก นามาย’’นฺติ ปากโฏ ชาโต. ยมฺหิ ยมฺหิ ฐาเน พุทฺธา วสนฺติ, ปญฺจ กิจฺจานิ กตาเนว โหนฺติ, ตานิ เหฏฺฐา ทสฺสิตาเนว. ตตฺถ ปจฺฉาภตฺตํ อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา ทนฺตขจิตํ จิตฺตพีชนึ คเหตฺวา มหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสนฺเต ภควติ อุตฺตโรปิ อวิทูเร นิสีทติ. ธมฺมสฺสวนปริโยสาเน สทฺธา มนุสฺสา สฺวาตนาย ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา มาณวมฺปิ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทนฺติ – ‘‘ตาต, อมฺเหหิ ภควา นิมนฺติโต, ตฺวมฺปิ ภควตา สทฺธึ อาคนฺตฺวา อมฺหากํ เคเห ภตฺตํ คณฺเหยฺยาสี’’ติ. ปุนทิวเส ตถาคโต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คามํ ปวิสติ, อุตฺตโรปิ ปทวาเร ปทวาเร ปริคฺคณฺหนฺโต ปทานุปทิโก อนุพนฺธติ. กุลเคหํ ปวิฏฺฐกาเล ทกฺขิโณทกคฺคหณํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ โอโลเกนฺโต นิสีทติ. ภตฺตกิจฺจาวสาเน ตถาคตสฺส ปตฺตํ ภูมิยํ ฐเปตฺวา นิสินฺนกาเล มาณวกสฺส ปาตราสภตฺตํ สชฺเชนฺติ. โส เอกมนฺเต นิสินฺโน ภุญฺชิตฺวา ปุน อาคนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ฐตฺวา ภตฺตานุโมทนํ สุตฺวา ภควตา สทฺธึเยว วิหารํ คจฺฉติ. Con el paso del tiempo, se hizo conocido: "Se dice que este joven llamado Uttara, discípulo del brahmán Brahmāyu, anda examinando la naturaleza búdica del Tathāgata, preguntándose si es un Buda o no; es llamado el examinador del Buda". En cualquier lugar donde residen los Budas, siempre se llevan a cabo los cinco deberes diarios, los cuales ya han sido explicados anteriormente. Allí, después de la comida, sentado el Bienaventurado en un asiento de Dhamma ornamentado, sosteniendo un abanico decorado e incrustado de marfil y enseñando el Dhamma a la multitud, Uttara también se sentaba no muy lejos. Al finalizar la enseñanza del Dhamma, las personas llenas de fe invitaban al Bienaventurado para el día siguiente y, acercándose al joven, le decían: "Querido, hemos invitado al Bienaventurado; ven tú también con el Bienaventurado y acepta la comida en nuestra casa". Al día siguiente, el Tathāgata, rodeado por la comunidad de monjes, entra en la aldea; Uttara también lo sigue de cerca, paso a paso, observando cada huella. Al entrar en la casa de la familia, se sienta observándolo todo, comenzando por el acto de recibir el agua de donación. Al terminar el servicio de la comida, cuando el Tathāgata se sienta habiendo colocado el cuenco en el suelo, preparan el desayuno para el joven. Él, sentado a un lado, tras comer, vuelve a presentarse ante el Maestro, escucha el agradecimiento por la comida y regresa al monasterio junto con el Bienaventurado. ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสานํ อาคเมนฺโต คนฺธมณฺฑลมาเฬ นิสีทติ. ภิกฺขูหิ ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา อาคมฺม วนฺทิตฺวา กาเล อาโรจิเต ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสติ, มาณโวปิ ภควตา สทฺธึเยว คจฺฉติ. ภควา ปริวาเรตฺวา อาคตํ ภิกฺขุสงฺฆํ คนฺธกุฏิปฺปมุเข ฐิโต โอวทิตฺวา อุยฺโยเชตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสติ, มาณโวปิ ปวิสติ. ภควา ขุทฺทกมญฺเจ อปฺปมตฺตกํ กาลํ นิสีทติ, มาณโวปิ อวิทูเร โอโลเกนฺโต นิสีทติ. ภควา มุหุตฺตํ นิสีทิตฺวา สีโสกฺกมนํ ทสฺเสติ, – ‘‘โภโต โคตมสฺส วิหารเวลา ภวิสฺสตี’’ติ มาณโว คนฺธกุฏิทฺวารํ ปิทหนฺโต นิกฺขมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทติ. มนุสฺสา ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา ภุตฺตปาตราสา สมาทินฺนอุโปสถงฺคา สุทฺธุตฺตราสงฺคา มาลาคนฺธาทิหตฺถา ธมฺมํ สุณิสฺสามาติ วิหารํ อาคจฺฉนฺติ, จกฺกวตฺติโน ขนฺธาวารฏฺฐานํ วิย โหติ. Allí, el Bienaventurado se sienta en el pabellón circular perfumado, esperando a que los monjes completen sus deberes de la comida. Los monjes, habiendo terminado de comer, guardado sus cuencos y mantos, se acercan, rinden homenaje al Bienaventurado y le informan que es el momento oportuno; entonces el Bienaventurado entra en la cabaña perfumada (Gandhakuṭi), y el joven también va con el Bienaventurado. El Bienaventurado, de pie frente a la cabaña perfumada, aconseja a la comunidad de monjes que lo ha seguido, los despide y entra en la cabaña; el joven también entra tras Él. El Bienaventurado se sienta por un breve momento en un pequeño lecho, y el joven también se sienta no muy lejos observándolo. Tras permanecer sentado un momento, el Bienaventurado hace un movimiento con la cabeza; pensando: "Será el momento de retiro del honorable Gotama", el joven sale cerrando la puerta de la cabaña perfumada y se sienta a un lado. Las personas que han dado limosnas por la mañana, habiendo desayunado, habiendo tomado los preceptos de Uposatha, vistiendo mantos superiores limpios y portando guirnaldas y perfumes en sus manos, acuden al monasterio pensando "escucharemos el Dhamma"; el lugar se asemeja al campamento de un monarca universal. ภควา มุหุตฺตํ สีหเสยฺยํ กปฺเปตฺวา วุฏฺฐาย ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺทิตฺวา สมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย มหาชนสฺส อาคตภาวํ ญตฺวา [Pg.256] คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม มหาชนปริวุโต คนฺธมณฺฑลมาฬํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสนคโต ปริสาย ธมฺมํ เทเสติ. มาณโวปิ อวิทูเร นิสีทิตฺวา – ‘‘กึ นุ โข สมโณ โคตโม เคหสฺสิตวเสน ปริสํ อุสฺสาเทนฺโต วา อปสาเทนฺโต วา ธมฺมํ เทเสติ, อุทาหุ โน’’ติ อกฺขรกฺขรํ ปทํ ปทํ ปริคฺคณฺหาติ. ภควา ตถาวิธํ กถํ อกเถตฺวาว กาลํ ญตฺวา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. มาณโว อิมินา นิยาเมน ปริคฺคณฺหนฺโต สตฺต มาเส เอกโต วิจริตฺวา ภควโต กายทฺวาราทีสุ อณุมตฺตมฺปิ อวกฺขลิตํ น อทฺทส. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ พุทฺธภูตสฺส มนุสฺสภูโต มาณโว น ปสฺเสยฺย, ยสฺส โพธิสตฺตภูตสฺส ฉพฺพสฺสานิ ปธานภูมิยํ อมนุสฺสภูโต มาโร เทวปุตฺโต เคหสฺสิตวิตกฺกมตฺตมฺปิ อทิสฺวา พุทฺธภูตํ เอกสํวจฺฉรํ อนุพนฺธิตฺวา กิญฺจิ อปสฺสนฺโต – El Bienaventurado, tras haber descansado un momento en la postura del león y haberse levantado, habiendo determinado el período previo, entró en un logro meditativo (samāpatti). Al emerger del logro meditativo y saber que una gran multitud había llegado, salió de la Cámara Perfumada rodeado por la multitud, se dirigió al pabellón circular decorado con fragancias y, habiéndose sentado en el noble asiento del Buddha que había sido preparado, predicó el Dhamma a la asamblea. El joven [Uttara], sentado no muy lejos, examinaba cada letra y cada palabra, pensando: '¿Acaso el asceta Gotama predica el Dhamma para elogiar o para reprender a la asamblea movido por el apego mundano, o no lo hace?'. El Bienaventurado, sin pronunciar tales palabras y conociendo el momento adecuado, concluyó su enseñanza. El joven, observando de esta manera, acompañó al Bienaventurado durante siete meses y no vio ni la más mínima falta en sus acciones físicas o verbales. Y esto no es sorprendente: que un joven humano no vea falta alguna en quien ha llegado a ser un Buddha, cuando incluso el devaputta Māra, un ser no humano, habiendo seguido al Bodhisattva durante seis años en el lugar de su gran esfuerzo, no pudo ver ni siquiera un pensamiento movido por el apego mundano en él, y habiendo seguido al Buddha durante un año completo sin ver nada... ‘‘สตฺต วสฺสานิ ภควนฺตํ, อนุพนฺธึ ปทาปทํ; โอตารํ นาธิคจฺฉิสฺสํ, สมฺพุทฺธสฺส สตีมโต’’ติ. (สุ. นิ. ๔๔๘) – 'Durante siete años seguí al Bienaventurado, paso a paso; no encontré ninguna oportunidad [de falla] en el Buddha plenamente iluminado, dotado de atención plena'. อาทิคาถาโย วตฺวา ปกฺกามิ. ตโต มาณโว จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ภวนฺตํ โคตมํ สตฺต มาเส อนุพนฺธมาโน กิญฺจิ วชฺชํ น ปสฺสามิ. สเจ ปนาหํ อญฺเญปิ สตฺต มาเส สตฺต วา วสฺสานิ วสฺสสตํ วา วสฺสสหสฺสํ วา อนุพนฺเธยฺยํ, เนวสฺส วชฺชํ ปสฺเสยฺยํ. อาจริโย โข ปนสฺส เม มหลฺลโก, โยคกฺเขมํ นาม น สกฺกา ชานิตุํ. สมณสฺส โคตมสฺส สภาวคุเณเนว พุทฺธภาวํ วตฺวา มยฺหํ อาจริยสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ ภควนฺตํ อาปุจฺฉิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิ. Habiendo recitado estas estrofas iniciales, Māra se marchó. Entonces el joven pensó: 'He seguido al venerable Gotama durante siete meses y no he visto ninguna falta. Si lo siguiera por otros siete meses, o por siete años, o cien años, o mil años, no vería ninguna falta en él. Mi maestro, sin embargo, es anciano y no se puede saber el momento de su partida. Informaré a mi maestro sobre el estado de Buddha basándome en las cualidades naturales del asceta Gotama'. Así, tras pedir permiso al Bienaventurado y rendir homenaje a la Sangha de monjes, partió. อาจริยสฺส สนฺติกญฺจ ปน คนฺตฺวา – ‘‘กจฺจิ, ตาต อุตฺตร, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ตถาสนฺตํเยว สทฺโท อพฺภุคฺคโต’’ติ ปุจฺฉิโต, ‘‘อาจริย, กึ วเทสิ? จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, ภวคฺคํ อตินีจํ, ตสฺส หิ, โภโต โคตมสฺส อากาสํ วิย อปริยนฺโต คุณคโณ. ตถาสนฺตํเยว, โภ, ตํ ภวนฺตํ โคตม’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ยถาทิฏฺฐานิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิปาฏิยา อาจิกฺขิตฺวา กิริยสมาจารํ อาจิกฺขิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อุตฺตโร มาณโว…เป… เอทิโส จ เอทิโส จ ภวํ โคตโม ตโต จ ภิยฺโย’’ติ. Al llegar ante su maestro, este le preguntó: 'Querido Uttara, ¿es acaso la fama que se ha difundido sobre el venerable Gotama acorde con la realidad?'. Él respondió: 'Maestro, ¿qué estáis diciendo? El universo es demasiado estrecho y el punto más alto de la existencia es demasiado bajo; las cualidades de ese venerable Gotama son infinitas como el espacio. Realmente es tal como se dice, señor'. Tras decir esto y otras palabras, describió en orden las treinta y dos marcas del gran hombre tal como las había observado, y relató su conducta y comportamiento. Por eso se dijo: 'Entonces el joven Uttara... así y de tal manera es el venerable Gotama, e incluso más que eso'. ๓๘๖. ตตฺถ [Pg.257] สุปฺปติฏฺฐิตปาโทติ ยถา หิ อญฺเญสํ ภูมิยํ ปาทํ ฐเปนฺตานํ อคฺคตลํ วา ปณฺหิ วา ปสฺสํ วา ปฐมํ ผุสติ, เวมชฺฌํ วา ปน ฉิทฺทํ โหติ, อุกฺขิปนฺตานมฺปิ อคฺคตลาทีสุ เอกโกฏฺฐาโสว ปฐมํ อุฏฺฐหติ, น เอวํ ตสฺส. ตสฺส ปน สุวณฺณปาทุกตลํ วิย เอกปฺปหาเรเนว สกลํ ปาทตลํ ภูมึ ผุสติ, ภูมิโต อุฏฺฐหติ. ตสฺมา ‘‘สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โข ปน โส ภวํ โคตโม’’ติ วทติ. 386. En ese pasaje, 'pies bien plantados' (suppatiṭṭhitapādo) significa que, mientras que en otros, al poner el pie en el suelo, toca primero la punta, el talón o el lateral, o queda un hueco en medio, y al levantarlo se eleva primero una sola parte, no ocurre así con él. En cambio, toda la planta de su pie toca la tierra uniformemente y se eleva de la tierra de una sola vez, como la base de una sandalia de oro. Por eso el joven Uttara dice: 'El venerable Gotama tiene los pies bien plantados'. ตตฺริทํ ภควโต สุปฺปติฏฺฐิตปาทตาย – สเจปิ หิ ภควา อเนกสตโปริสํ นรกํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาทํ นีหรติ, ตาวเทว นินฺนฏฺฐานํ วาตปูริตํ วิย กมฺมารภสฺตํ อุนฺนมิตฺวา ปถวีสมํ โหติ, อุนฺนตฏฺฐานมฺปิ อนฺโต ปวิสติ. ทูเร อกฺกมิสฺสามีติ อภินีหรนฺตสฺส สิเนรุปฺปมาโณปิ ปพฺพโต เสทิตเวตฺตงฺกุโร วิย นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคจฺฉติ. ตถา หิสฺส ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา ยุคนฺธรปพฺพตํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาเท อภินีหรโต ปพฺพโต นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคโต, โส ตํ อกฺกมิตฺวา ทุติยปาเทน ตาวตึสภวนํ อกฺกมิ. น หิ จกฺกลกฺขเณน ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ วิสมํ ภวิตุํ สกฺโกติ. ขาณุ วา กณฺฑโก วา สกฺขรกถลา วา อุจฺจารปสฺสาโว วา เขฬสิงฺฆาณิกาทีนิ วา ปุริมตราว อปคจฺฉนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว จ ปถวึ ปวิสนฺติ. ตถาคตสฺส หิ สีลเตเชน ปญฺญาเตเชน ธมฺมเตเชน ทสนฺนํ ปารมีนํ อานุภาเวน อยํ มหาปถวี สมา มุทุ ปุปฺผาภิกิณฺณา โหติ. ตตฺร ตถาคโต สมํ ปาทํ นิกฺขิปติ, สมํ อุทฺธรติ, สพฺพาวนฺเตหิ ปาทตเลหิ ภูมึ ผุสติ. Esto se debe a la naturaleza de los pies bien plantados del Bienaventurado: si el Bienaventurado, pensando 'voy a pisar este abismo de cientos de hombres de profundidad', extiende su pie, en ese mismo instante el lugar bajo se eleva como un fuelle de herrero lleno de aire y se iguala con la superficie de la tierra, y el lugar elevado se hunde hacia adentro. Si extiende su pie pensando 'voy a pisar a lo lejos', incluso una montaña del tamaño del Sineru se inclina como un brote de mimbre cocido y se acerca a su pie. Así, al realizar el milagro doble, mientras extendía sus pies pensando 'voy a pisar el monte Yugandhara', la montaña se inclinó y se acercó a su pie, y tras pisarla, con el segundo paso pisó el reino de Tāvatiṃsa. En efecto, debido a la marca de las ruedas, el lugar donde debe posarse el pie no puede ser desigual. Los tocones, las espinas, los guijarros, los fragmentos de cerámica, los excrementos, la orina, la saliva o la mucosidad se apartan de antemano o se hunden allí mismo en la tierra. Pues por el poder de la virtud, de la sabiduría y del Dhamma del Tathāgata, y por la influencia de las diez perfecciones (pāramīs), esta gran tierra se vuelve perfectamente nivelada, suave y cubierta de flores. Allí el Tathāgata posa su pie uniformemente, lo levanta uniformemente y toca el suelo con toda la superficie de la planta del pie. จกฺกานีติ ทฺวีสุ ปาเทสุ ทฺเว จกฺกานิ. เตสํ อรา จ เนมิ จ นาภิ จ ปาฬิยํ วุตฺตาว. สพฺพาการปริปูรานีติ อิมินา ปน อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ – เตสํ กิร จกฺกานํ ปาทตลสฺส มชฺเฌ นาภิ ทิสฺสติ, นาภิปริจฺฉินฺนา วฏฺฏเลขา ทิสฺสติ, นาภิมุขปริกฺเขปปฏฺโฏ ทิสฺสติ, ปนาฬิมุขํ ทิสฺสติ, อรา ทิสฺสนฺติ, อเรสุ วฏฺฏเลขา ทิสฺสนฺติ, เนมี ทิสฺสนฺติ, เนมิมณิกา ทิสฺสนฺติ. อิทํ ตาว ปาฬิอาคตเมว. Respecto a 'ruedas' (cakkāni), se refiere a las dos ruedas en ambos pies. Sus radios, llantas y cubos ya han sido mencionados en el Canon. Mediante la expresión 'completas en todos sus aspectos' (sabbākāraparipūrāni), debe entenderse esta distinción: se dice que en el centro de la planta de los pies de esas ruedas se ve el cubo, se ve una línea circular que delimita el cubo, se ve la banda que rodea la boca del cubo, se ve la abertura del eje, se ven los radios, se ven líneas circulares en los radios, se ven las llantas y se ven las protuberancias decorativas (como gemas) en las llantas. Esto es lo que aparece explícitamente en el Canon. สมฺพหุลวาโร ปน อนาคโต, โส เอวํ ทฏฺฐพฺโพ – สตฺติ สิริ วจฺโฉ นนฺทิ โสวตฺติโก วฏํสโก วฑฺฒมานกํ มจฺฉยุคลํ ภทฺทปีฐํ องฺกุสํ [Pg.258] โตมโร ปาสาโท โตรณํ เสตจฺฉตฺตํ ขคฺโค ตาลวณฺฏํ โมรหตฺถโก วาฬพีชนี อุณฺหีสํ ปตฺโต มณิ กุสุมทามํ นีลุปฺปลํ รตฺตุปฺปลํ เสตุปฺปลํ ปทุมํ ปุณฺฑรีกํ ปุณฺณฆโฏ ปุณฺณปาติ สมุทฺโท จกฺกวาโฬ หิมวา สิเนรุ จนฺทิมสูริยา นกฺขตฺตานิ จตฺตาโร มหาทีปา ทฺเวปริตฺตทีปสหสฺสานิ, อนฺตมโส จกฺกวตฺติรญฺโญ ปริสํ อุปาทาย สพฺโพ จกฺกลกฺขณสฺเสว ปริวาโร. En cuanto a los múltiples ciclos que no aparecen en el texto original, deben entenderse de la siguiente manera: la lanza, el srivatsa, el diagrama de la felicidad, la esvástica, el ornamento de cabeza, el signo de crecimiento, el par de peces, el trono auspicioso, el aguijón, la jabalina, el palacio, el arco triunfal, el parasol blanco, la espada, el abanico de palma, el manojo de plumas de pavo real, el espantamoscas de cola de yak, la diadema, el cuenco, la gema, la guirnalda de flores, el loto azul, el loto rojo, el loto blanco, el loto paduma, el loto pundarika, el jarrón lleno, la vasija llena, el océano, el sistema de mundos, el Himalaya, el monte Sineru, la luna y el sol, las constelaciones, las cuatro grandes islas, las dos mil islas menores y, por último, incluyendo el séquito de un rey universal; todo esto constituye el acompañamiento del signo de la rueda. อายตปณฺหีติ ทีฆปณฺหิ, ปริปุณฺณปณฺหีติ อตฺโถ. ยถา หิ อญฺเญสํ อคฺคปาโท ทีโฆ โหติ, ปณฺหิมตฺถเก ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ, ปณฺหิ ตจฺเฉตฺวา ฐปิตา วิย โหติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ทฺเว โกฏฺฐาสา อคฺคปาโท โหติ, ตติเย โกฏฺฐาเส ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ, จตุตฺเถ โกฏฺฐาเส อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตา วิย รตฺตกมฺพเล เคณฺฑุกสทิสา ปณฺหิ โหติ. 'De talones largos' significa talones extensos, queriendo decir talones plenamente desarrollados. Pues así como en otras personas la parte anterior del pie es larga y la pierna se apoya sobre el talón, pareciendo como si el talón hubiera sido recortado, no ocurre así con el Tathāgata. En el caso del Tathāgata, de cuatro partes del pie, dos partes corresponden a la parte anterior, la pierna se apoya en la tercera parte, y en la cuarta parte está el talón, el cual es como una bola de lana roja colocada sobre una alfombra roja, como si hubiera sido torneado con un instrumento de precisión. ทีฆงฺคุลีติ ยถา อญฺเญสํ กาจิ องฺคุลิ ทีฆา โหติ, กาจิ รสฺสา, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน มกฺกฏสฺเสว ทีฆหตฺถปาทงฺคุลิโย มูเล ถูลา อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา อคฺเค ตนุกา นิยฺยาสเตเลน มทฺทิตฺวา วฏฺฏิตหริตาลวฏฺฏิสทิสา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทีฆงฺคุลี’’ติ. 'De dedos largos' significa que, mientras en otras personas algunos dedos son largos y otros cortos, no es así para el Tathāgata. Para el Tathāgata, los dedos de manos y pies son largos como los de un mono; son gruesos en la base y, disminuyendo gradualmente, se vuelven delgados en las puntas, asemejándose a varas de oropimente bien redondeadas y ungidas con aceite de resina. Por eso se dice: 'de dedos largos'. มุทุตลุนหตฺถปาโทติ สปฺปิมณฺเฑ โอสาเทตฺวา ฐปิตํ สตวารวิหตกปฺปาสปฏลํ วิย มุทู, ชาตมตฺตกุมารสฺส วิย จ นิจฺจกาลํ ตลุนา จ หตฺถปาทา อสฺสาติ มุทุตลุนหตฺถปาโท. En cuanto a 'de manos y pies tiernos y suaves': son suaves como una capa de algodón procesada cien veces y colocada sobre mantequilla clarificada, y son siempre tiernos como las manos y pies de un niño recién nacido; por ello se le llama 'de manos y pies tiernos y suaves'. ชาลหตฺถปาโทติ น จมฺเมน ปฏิพทฺธองฺคุลนฺตโร. เอทิโส หิ ผณหตฺถโก ปุริสโทเสน อุปหโต ปพฺพชฺชมฺปิ น ลภติ. ตถาคตสฺส ปน จตสฺโส หตฺถงฺคุลิโย ปญฺจปิ ปาทงฺคุลิโย เอกปฺปมาณา โหนฺติ, ตาสํ เอกปฺปมาณตฺตาย ยวลกฺขณํ อญฺญมญฺญํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติฏฺฐติ. อถสฺส หตฺถปาทา กุสเลน วฑฺฒกินา โยชิตชาลวาตปานสทิสา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ชาลหตฺถปาโท’’ติ. 'De manos y pies con membranas' no significa que el espacio entre los dedos esté unido por la piel. Una persona así, con las manos como capuchas de cobra, afectada por tal defecto humano, no recibe ni siquiera la ordenación. Para el Tathāgata, los cuatro dedos de las manos y los cinco de los pies son de igual longitud; debido a esta igualdad de medida, las líneas de los signos permanecen interconectadas entre sí. Además, sus manos y pies son como una ventana de red bien dispuesta por un hábil carpintero. Por eso se dice: 'de manos y pies con membranas'. อุทฺธํ ปติฏฺฐิตโคปฺผกตฺตา อุสฺสงฺขา ปาทา อสฺสาติ อุสฺสงฺขปาโท. อญฺเญสญฺหิ ปิฏฺฐิปาเท โคปฺผกา โหนฺติ. เตน เตสํ ปาทา อาณิพทฺธา วิย ถทฺธา โหนฺติ, น ยถาสุขํ ปริวตฺตนฺติ, คจฺฉนฺตานํ ปาทตลานิ น ทิสฺสนฺติ[Pg.259]. ตถาคตสฺส ปน อภิรุหิตฺวา อุปริ โคปฺผกา ปติฏฺฐหนฺติ. เตนสฺส นาภิโต ปฏฺฐาย อุปริมกาโย นาวาย ฐปิตสุวณฺณปฏิมา วิย นิจฺจโล โหติ, อโธกาโยว อิญฺชติ. สุเขน ปาทา ปริวตฺตนฺติ. ปุรโตปิ ปจฺฉโตปิ อุภยปสฺเสสุปิ ฐตฺวา ปสฺสนฺตานํ ปาทตลานิ ปญฺญายนฺติ, น หตฺถีนํ วิย ปจฺฉโตเยว. 'De tobillos altos' significa que posee pies con los tobillos situados en la parte superior. Pues en otras personas los tobillos están en los laterales del pie; por ello, sus pies están como trabados y rígidos, no giran con facilidad, y al caminar no se ven las plantas de sus pies. En el Tathāgata, en cambio, los tobillos ascienden y se sitúan en la parte superior. Debido a esto, el cuerpo superior desde el ombligo permanece inmóvil como una estatua de oro colocada en un bote, y solo se mueve la parte inferior del cuerpo. Sus pies giran con facilidad. Tanto para quienes miran desde el frente, desde atrás o desde ambos lados, las plantas de sus pies son visibles, no como en los elefantes, cuyas plantas solo se ven desde atrás. เอณิชงฺโฆติ เอณิมิคสทิสชงฺโฆ มํสุสฺสเทน ปริปุณฺณชงฺโฆ, น เอกโต พทฺธปิณฺฑิกมํโส, สมนฺตโต สมสณฺฐิเตน มํเสน ปริกฺขิตฺตาหิ สุวฏฺฏิตาหิ สาลิคพฺภสทิสาหิ ชงฺฆาหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. 'De pantorrillas de antílope' significa que tiene pantorrillas similares a las del antílope eṇi, pantorrillas plenamente desarrolladas por la abundancia de carne; los músculos no están acumulados en un solo lado, sino que está dotado de pantorrillas rodeadas de carne uniformemente distribuida, bien redondeadas y semejantes a un grano de arroz salī. อโนนมนฺโตติ อนมนฺโต. เอเตนสฺส อขุชฺชอวามนภาโว ทีปิโต. อวเสสชนา หิ ขุชฺชา วา โหนฺติ วามนา วา, ขุชฺชานํ อุปริมกาโย อปริปุณฺโณ โหติ, วามนานํ เหฏฺฐิมกาโย. เต อปริปุณฺณกายตฺตา น สกฺโกนฺติ อโนนมนฺตา ชณฺณุกานิ ปริมชฺชิตุํ. ตถาคโต ปน ปริปุณฺณอุภยกายตฺตา สกฺโกติ. 'Sin inclinarse' significa que no se dobla. Con esto se muestra que no es jorobado ni enano. El resto de las personas son jorobadas o enanas; en los jorobados el cuerpo superior es incompleto, y en los enanos el cuerpo inferior es incompleto. Debido a sus cuerpos incompletos, no pueden tocarse las rodillas sin inclinarse. Pero el Tathāgata, por tener ambas partes del cuerpo perfectas, puede hacerlo sin inclinarse. อุสภวารณาทีนํ วิย สุวณฺณปทุมกณฺณิกสทิเส โกเส โอหิตํ ปฏิจฺฉนฺนํ วตฺถคุยฺหํ อสฺสาติ โกโสหิตวตฺถคุยฺโห. วตฺถคุยฺหนฺติ วตฺเถน คูหิตพฺพํ องฺคชาตํ วุจฺจติ. Posee el órgano oculto en una funda, similar al de un toro noble o un elefante de casta, guardado y cubierto en una funda semejante al pericarpio de un loto de oro; por eso se llama 'con el órgano oculto en una funda'. 'Vatthaguyha' se refiere al órgano que debe ser ocultado por el vestido. สุวณฺณวณฺโณติ ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา ทีปิทาฐาย ฆํสิตฺวา เครุกปริกมฺมํ กตฺวา ฐปิตฆนสุวณฺณรูปกสทิโสติ อตฺโถ. เอเตนสฺส ฆนสินิทฺธสณฺหสรีรตํ ทสฺเสตฺวา ฉวิวณฺณทสฺสนตฺถํ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจติ วุตฺตํ, ปุริมสฺส วา เววจนเมว เอตํ. 'De color de oro' significa que es semejante a una estatua de oro macizo que ha sido pulida con cinabrio, frotada con una piedra de toque y tratada con ocre rojo. Con esto, habiendo mostrado la naturaleza sólida, ungida y tersa de su cuerpo, se dice 'de piel de color dorado' para describir el cutis; o bien, es simplemente un sinónimo de lo anterior. รโชชลฺลนฺติ รโช วา มลํ วา. น อุปลิมฺปตีติ น ลคฺคติ, ปทุมปลาสโต อุทกพินฺทุ วิย วิวฏฺฏติ. หตฺถโธวนปาทโธวนาทีนิ ปน อุตุคฺคหณตฺถาย เจว ทายกานํ ปุญฺญผลตฺถาย จ พุทฺธา กโรนฺติ, วตฺตสีเสนาปิ จ กโรนฺติเยว. เสนาสนํ ปวิสนฺเตน หิ ภิกฺขุนา ปาเท โธวิตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ วุตฺตเมตํ. 'Polvo y suciedad' se refiere al polvo o a la impureza. 'No se adhiere' significa que no se pega, sino que resbala como una gota de agua de un pétalo de loto. Los Budas realizan el lavado de manos y pies para adaptarse a la estación y para el beneficio del mérito de los donantes, y también lo hacen por observancia del deber. Pues se ha dicho: 'Un monje que entra en la vivienda debe entrar habiéndose lavado los pies'. อุทฺธคฺคโลโมติ อาวฏฺฏปริโยสาเน อุทฺธคฺคานิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมานานิ วิย ฐิตานิ โลมานิ อสฺสาติ อุทฺธคฺคโลโม. 'De vellos que crecen hacia arriba' significa que tiene vellos que, terminando en espiral hacia la derecha, se dirigen hacia arriba como si estuvieran contemplando la belleza de su rostro. พฺรหฺมุชุคตฺโตติ [Pg.260] พฺรหฺมา วิย อุชุคตฺโต, อุชุเมว อุคฺคตทีฆสรีโร. เยภุยฺเยน หิ สตฺตา ขนฺเธ กฏิยํ ชาณูสูติ ตีสุ ฐาเนสุ นมนฺติ. เต กฏิยํ นมนฺตา ปจฺฉโต นมนฺติ, อิตเรสุ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปุรโต. ทีฆสรีรา ปเนเก ปสฺสวงฺกา โหนฺติ, เอเก มุขํ อุนฺนาเมตฺวา นกฺขตฺตานิ คณยนฺตา วิย จรนฺติ, เอเก อปฺปมํสโลหิตา สูลสทิสา โหนฺติ, ปเวธมานา คจฺฉนฺติ. ตถาคโต ปน อุชุเมว อุคฺคนฺตฺวา ทีฆปฺปมาโณ เทวนคเร อุสฺสิตสุวณฺณโตรณํ วิย โหติ. 'De cuerpo recto como un Brahma' significa que tiene el cuerpo recto como el de un Brahma, con un cuerpo elevado y alto que crece derecho. Pues la mayoría de los seres se inclinan en tres lugares: en los hombros, en la cintura o en las rodillas. Aquellos que se inclinan por la cintura, se inclinan hacia atrás; los que se inclinan por los otros dos lugares, se inclinan hacia adelante. Algunos de cuerpo alto tienen los costados encorvados, otros caminan como si estuvieran contando las estrellas, otros tienen poca carne y sangre asemejándose a una estaca y caminan temblorosos. El Tathāgata, en cambio, crece derecho, siendo de gran estatura y semejándose a un arco triunfal de oro erigido en la ciudad de los dioses. สตฺตุสฺสโทติ ทฺเว หตฺถปิฏฺฐิโย ทฺเว ปาทปิฏฺฐิโย ทฺเว อํสกูฏานิ ขนฺโธติ อิเมสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสุสฺสโท อสฺสาติ สตฺตุสฺสโท. อญฺเญสํ ปน หตฺถปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารุชาลา ปญฺญายนฺติ, อํสกูฏขนฺเธสุ อฏฺฐิโกฏิโย, เต มนุสฺสเปตา วิย ขายนฺติ, น ตถาคโต. ตถาคโต ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสุสฺสทตฺตา นิคูฬฺหนฺหารุชาเลหิ หตฺถปิฏฺฐาทีหิ วฏฺเฏตฺวา ฐปิตสุวณฺณวณฺณาลิงฺคสทิเสน ขนฺเธน สิลารูปกํ วิย จิตฺตกมฺมรูปกํ วิย จ ขายติ. Sobre el término 'sattussado' (aquel que posee las siete prominencias): se refiere a que en estos siete lugares —el dorso de las dos manos, el dorso de los dos pies, las dos puntas de los hombros y la nuca— hay una prominencia de carne plena y perfecta en el Bendito. En otras personas, por el contrario, en el dorso de manos y pies son visibles las redes de tendones; en las puntas de los hombros y la nuca son visibles las puntas de los huesos, y tales hombres parecen espectros (petas); pero no es así con el Tathāgata. Debido a que el Tathāgata posee una plenitud de carne en estos siete lugares, con las redes de tendones ocultas, su nuca, semejante a un tambor cilíndrico de color dorado perfectamente torneado comenzando desde el dorso de las manos, aparece como una estatua de piedra o como una figura de perfecta factura artística. สีหสฺส ปุพฺพทฺธํ วิย กาโย อสฺสาติ สีหปุพฺพทฺธกาโย. สีหสฺส หิ ปุรตฺถิมกาโยว ปริปุณฺโณ โหติ, ปจฺฉิมกาโย อปริปุณฺโณ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส ปุพฺพทฺธกาโยว สพฺโพ กาโย ปริปุณฺโณ. โสปิ สีหสฺเสว น ตตฺถ ตตฺถ วินตุนฺนตาทิวเสน ทุสฺสณฺฐิตวิสณฺฐิโต, ทีฆยุตฺตฐาเน ปน ทีโฆ, รสฺสกิสถูลอนุวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ ตถาวิโธว โหติ. วุตฺตญฺเหตํ – Aquel cuyo cuerpo es como la parte anterior de un león es 'sīhapubbaddhakāyo'. Pues en el león, solo la parte frontal del cuerpo es plena, mientras que la parte posterior no lo es. En el caso del Tathāgata, sin embargo, todo su cuerpo es pleno como la parte frontal de un león. Además, a diferencia del león, su cuerpo no presenta desniveles con partes hundidas o elevadas aquí y allá; por el contrario, es largo en las partes que deben ser largas, y en las partes que deben ser cortas, delgadas, gruesas o redondeadas, es exactamente así. Por eso se ha dicho: ‘‘มนาปิเย จ โข, ภิกฺขเว, กมฺมวิปาเก ปจฺจุปฏฺฐิเต เยหิ องฺเคหิ ทีเฆหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ ทีฆานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ รสฺเสหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ รสฺสานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ ถูเลหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ ถูลานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ กิเสหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ กิสานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ วฏฺเฏหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ วฏฺฏานิ สณฺฐหนฺตี’’ติ. «Monjes, cuando el fruto del karma agradable se manifiesta, aquellos miembros que embellecen siendo largos, se establecen largos. Aquellos miembros que embellecen siendo cortos, se establecen cortos. Aquellos miembros que embellecen siendo gruesos, se establecen gruesos. Aquellos miembros que embellecen siendo delgados, se establecen delgados. Aquellos miembros que embellecen siendo redondeados, se establecen redondeados». อิติ [Pg.261] นานาจิตฺเตน ปุญฺญจิตฺเตน จิตฺติโต ทสหิ ปารมีหิ สชฺชิโต ตถาคตสฺส อตฺตภาโว, ตสฺส โลเก สพฺพสิปฺปิโน วา อิทฺธิมนฺโต วา ปฏิรูปกมฺปิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. Así es la forma física del Tathāgata, ornamentada por los diversos e insignes méritos y preparada por las diez perfecciones (pāramīs); en este mundo, ni el más hábil de los artistas ni los seres con poderes milagrosos son capaces de crear siquiera una réplica de ella. จิตนฺตรํโสติ อนฺตรํสํ วุจฺจติ ทฺวินฺนํ โกฏฺฏานมนฺตรํ, ตํ จิตํ ปริปุณฺณมสฺสาติ จิตนฺตรํโส. อญฺเญสญฺหิ ตํ ฐานํ นินฺนํ โหติ, ทฺเว ปิฏฺฐิโกฏฺฏา ปาฏิเยกฺกํ ปญฺญายนฺติ. ตถาคตสฺส ปน กฏิโต ปฏฺฐาย มํสปฏลํ ยาว ขนฺธา อุคฺคมฺม สมุสฺสิตสุวณฺณผลกํ วิย ปิฏฺฐึ ฉาเทตฺวา ปติฏฺฐิตํ. Sobre el término 'citantaraṃso': se llama 'antaraṃsa' al espacio entre los dos omóplatos; aquel que tiene ese espacio colmado y pleno es 'citantaraṃso'. Pues en otras personas ese lugar está hundido y los dos omóplatos se perciben por separado. En el Tathāgata, sin embargo, desde la cintura hacia arriba, una capa de carne asciende hasta la nuca y cubre la espalda, permaneciendo firme como una plancha de oro erigida. นิคฺโรธปริมณฺฑโลติ นิคฺโรโธ วิย ปริมณฺฑโล. ยถา ปณฺณาสหตฺถตาย วา สตหตฺถตาย วา สมกฺขนฺธสาโข นิคฺโรโธ ทีฆโตปิ วิตฺถารโตปิ เอกปฺปมาโณว โหติ, เอวํ กายโตปิ พฺยามโตปิ เอกปฺปมาโณ. ยถา อญฺเญสํ กาโย วา ทีโฆ โหติ พฺยาโม วา, น เอวํ วิสมปฺปมาโณติ อตฺโถ. เตเนว ‘‘ยาวตกฺวสฺส กาโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยาวตโก อสฺสาติ ยาวตกฺวสฺส. Sobre el término 'nigrodhaparimaṇḍalo': significa proporcionado como un árbol banyan. Así como un árbol banyan de cincuenta o cien codos tiene el tronco y las ramas de igual medida, siendo su altura igual a su extensión, así también el cuerpo del Buda tiene la misma medida en su estatura que en su brazada (envergadura). El sentido es que no tiene una proporción desigual como otras personas, cuyo cuerpo puede ser largo pero su brazada corta, o viceversa. Por esta razón se ha dicho: «Tanto como es su cuerpo...», etc. En ese pasaje, 'yāvatakvassa' significa 'yāvatako assa'. สมวฏฺฏกฺขนฺโธติ สมวฏฺฏิตกฺขนฺโธ. ยถา เอเก โกญฺจา วิย พกา วิย วราหา วิย จ ทีฆคลา วงฺกคลา ปุถุลคลา จ โหนฺติ, กถนกาเล สิราชาลํ ปญฺญายติ, มนฺโท สโร นิกฺขมติ, น เอวํ ตสฺส. ตถาคตสฺส ปน สุวฏฺฏิตสุวณฺณาลิงฺคสทิโส ขนฺโธ โหติ, กถนกาเล สิราชาลํ น ปญฺญายติ, เมฆสฺส วิย คชฺชโต สโร มหา โหติ. Sobre el término 'samavaṭṭakkhandho': significa que tiene la nuca perfectamente redondeada. Así como algunas personas tienen cuellos largos, torcidos o gruesos, como las grullas, las garzas o los jabalíes, y al hablar se les nota la red de venas y emiten una voz débil, no es así con Él. El Tathāgata tiene una nuca similar a un pequeño tambor de oro perfectamente torneado; al hablar no se le nota la red de venas y su voz es majestuosa como el rugido del trueno. รสคฺคสคฺคีติ เอตฺถ รสํ คสนฺตีติ รสคฺคสา, รสหรณีนเมตํ อธิวจนํ, ตา อคฺคา อสฺสาติ รสคฺคสคฺคี. ตถาคตสฺส หิ สตฺต รสหรณิสหสฺสานิ อุทฺธคฺคานิ หุตฺวา คีวายเมว ปฏิมุกฺกานิ. ติลผลมตฺโตปิ อาหาโร ชิวฺหคฺเค ฐปิโต สพฺพํ กายํ อนุผรติ, เตเนว มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส เอกตณฺฑุลาทีหิปิ กาฬายยูสปสเตนาปิ กายสฺส ยาปนํ อโหสิ. อญฺเญสํ ปน ตถา อภาวา น สกลกายํ โอชา ผรติ, เตน เต พหฺวาพาธา โหนฺติ. อิทํ ลกฺขณํ อปฺปาพาธตาสงฺขาตสฺส นิสฺสนฺทผลสฺส วเสน ปากฏํ โหติ. Sobre el término 'rasaggasaggī': en este contexto, 'rasaggasā' son aquellos que absorben el sabor, siendo este un nombre para los nervios gustativos; aquel que posee estos nervios de forma excelente es 'rasaggasaggī'. Pues el Tathāgata tiene siete mil nervios gustativos que, orientados hacia arriba, convergen en la garganta. Incluso un alimento del tamaño de una semilla de sésamo colocado en la punta de la lengua impregna todo el cuerpo; por ello, mientras el Buda realizaba el Gran Esfuerzo (ascetismo), su cuerpo podía sostenerse con solo un grano de arroz o con una pequeña cantidad de caldo de legumbres. En otros, al no ser así, la esencia nutricional (ojā) no se difunde por todo el cuerpo, por lo cual padecen muchas enfermedades. Esta marca se manifiesta por el poder del fruto resultante (nissandaphala) consistente en estar libre de enfermedades. สีหสฺเสว [Pg.262] หนุ อสฺสาติ สีหหนุ. ตตฺถ สีหสฺส เหฏฺฐิมหนุเมว ปริปุณฺณํ โหติ, น อุปริมํ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส เหฏฺฐิมํ วิย ทฺเวปิ ปริปุณฺณานิ ทฺวาทสิยํ ปกฺขสฺส จนฺทสทิสานิ โหนฺติ. Aquel que tiene la mandíbula como la de un león es 'sīhahanu'. En el león, solo la mandíbula inferior es plena, no la superior. En el Tathāgata, sin embargo, ambas mandíbulas son plenas, como la mandíbula inferior del león, y son hermosas como la luna en el duodécimo día de la quincena. จตฺตาลีสทนฺโตติอาทีสุ อุปริมหนุเก ปติฏฺฐิตา วีสติ, เหฏฺฐิเม วีสตีติ จตฺตาลีส ทนฺตา อสฺสาติ จตฺตาลีสทนฺโต. อญฺเญสญฺหิ ปริปุณฺณทนฺตานมฺปิ ทฺวตฺตึส ทนฺตา โหนฺติ, ตถาคตสฺส จตฺตาลีสํ. En las palabras 'cattālīsadanto', etc., se explica: tiene veinte dientes fijos en la mandíbula superior y veinte en la inferior; por tener cuarenta dientes, es 'cattālīsadanto'. Pues otras personas, incluso con una dentadura completa, tienen treinta y dos dientes, pero el Tathāgata tiene cuarenta. อญฺเญสญฺจ เกจิ ทนฺตา อุจฺจา เกจิ นีจาติ วิสมา โหนฺติ, ตถาคตสฺส ปน อยปฏฺฏฉินฺนสงฺขปฏลํ วิย สมา. Además, en otras personas, algunos dientes son altos y otros bajos, siendo desiguales; pero en el Tathāgata son uniformes, como una lámina de nácar cortada con una sierra de hierro. อญฺเญสํ กุมฺภีลานํ วิย ทนฺตา วิรฬา โหนฺติ, มจฺฉมํสาทีนิ ขาทนฺตานํ ทนฺตนฺตรํ ปูรติ. ตถาคตสฺส ปน กนกลตาย สมุสฺสาปิตวชิรปนฺติ วิย อวิรฬา ตุลิกาย ทสฺสิตปริจฺเฉทา วิย ทนฺตา โหนฺติ. En otras personas, los dientes están separados como los de los cocodrilos, y los restos de comida llenan los espacios entre ellos. En el Tathāgata, sin embargo, los dientes no están separados, sino que son como una hilera de diamantes engarzados en una enredadera de oro, con sus límites tan precisos como si hubieran sido trazados con un pincel. สุสุกฺกทาโฐติ อญฺเญสญฺจ ปูติทนฺตา อุฏฺฐหนฺติ, เตน กาจิ ทาฐา กาฬาปิ วิวณฺณาปิ โหนฺติ. ตถาคโต สุสุกฺกทาโฐ โอสธิตารกมฺปิ อติกฺกมฺม วิโรจมานาย ปภาย สมนฺนาคตทาโฐ, เตน วุตฺตํ ‘‘สุสุกฺกทาโฐ’’ติ. Sobre el término 'susukkadāṭho': en otras personas surgen dientes cariados, por lo que algunos colmillos son negros o están descoloridos. El Tathāgata tiene los colmillos de un blanco purísimo, dotados de un brillo que supera incluso el resplandor de la estrella de la mañana (Osadhitāraka); por eso se ha dicho que es 'susukkadāṭho'. ปหูตชิวฺโหติ อญฺเญสํ ชิวฺหา ถูลาปิ โหติ กิสาปิ รสฺสาปิ ถทฺธาปิ วิสมาปิ, ตถาคตสฺส ปน มุทุ ทีฆา ปุถุลา วณฺณสมฺปนฺนา โหติ. โส ตํ ลกฺขณํ ปริเยสิตุํ อาคตานํ กงฺขาวิโนทนตฺถํ มุทุกตฺตา ตํ ชิวฺหํ กถินสูจึ วิย วฏฺเฏตฺวา อุโภ นาสิกโสตานิ ปรามสติ, ทีฆตฺตา อุโภ กณฺณโสตานิ ปรามสติ, ปุถุลตฺตา เกสนฺตปริโยสานํ เกวลมฺปิ นลาฏํ ปฏิจฺฉาเทติ. เอวํ ตสฺสา มุทุทีฆปุถุลภาวํ ปกาเสนฺโต กงฺขํ วิโนเทติ. เอวํ ติลกฺขณสมฺปนฺนํ ชิวฺหํ สนฺธาย ‘‘ปหูตชิวฺโห’’ติ วุตฺตํ. "El que tiene una lengua extensa": mientras que las lenguas de otros son gruesas, delgadas, cortas, ásperas o desiguales, la lengua del Tathāgata es suave, larga, ancha y de un color hermoso. Para disipar las dudas de quienes venían a investigar esa marca (como Ambaṭṭha o Uttara), debido a la suavidad de Su lengua, Él la enrollaba como una aguja firme y tocaba ambos orificios nasales; debido a su longitud, tocaba ambos conductos auditivos; y debido a su anchura, cubría toda la frente hasta el nacimiento del cabello. Así, manifestando la suavidad, longitud y anchura de Su lengua, eliminaba las dudas de los demás. Refiriéndose a esta lengua dotada de estas tres cualidades, se dice "de lengua extensa". พฺรหฺมสฺสโรติ อญฺเญ ฉินฺนสฺสราปิ ภินฺนสฺสราปิ กากสฺสราปิ โหนฺติ, ตถาคโต ปน มหาพฺรหฺมุโน สรสทิเสน สเรน สมนฺนาคโต. มหาพฺรหฺมุโน หิ ปิตฺตเสมฺเหหิ อปลิพุทฺธตฺตา สโร วิสุทฺโธ โหติ. ตถาคเตนาปิ กตกมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุสฺส สุทฺธตฺตา นาภิโต ปฏฺฐาย สมุฏฺฐหนฺโต สโร วิสุทฺโธ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตว สมุฏฺฐาติ. กรวิโก วิย ภณตีติ กรวิกภาณี, มตฺตกรวิกรุตมญฺชุโฆโสติ อตฺโถ. "Voz de Brahma": otros tienen voces entrecortadas, roncas o similares al graznido de un cuervo, pero el Tathāgata posee una voz semejante a la del Gran Brahma. La voz del Gran Brahma es pura porque no está obstruida por la bilis o la flema. Asimismo, el karma realizado por el Tathāgata purifica el órgano vocal; al surgir desde el ombligo gracias a la pureza del órgano, Su voz surge pura y dotada de ocho cualidades. Debido a que habla como el ave Karavika, se le llama "habla de Karavika", lo cual significa que Su voz es melodiosa como el canto de un ave Karavika embriagada de néctar. ตตฺริทํ [Pg.263] กรวิกรุตสฺส มญฺชุตาย – กรวิกสกุเณ กิร มธุรรสํ อมฺพปกฺกํ มุขตุณฺฑเกน ปหริตฺวา ปคฺฆริตํ รสํ สายิตฺวา ปกฺเขน ตาลํ ทตฺวา วิกูชมาเน จตุปฺปทาทีนิ มตฺตานิ วิย ลฬิตุํ อารภนฺติ. โคจรปฺปสุตาปิ จตุปฺปทา มุขคตานิปิ ติณานิ ฉฑฺเฑตฺวา ตํ สทฺทํ สุณนฺติ, วาฬมิคา ขุทฺทกมิเค อนุพนฺธมานา อุกฺขิตฺตปาทํ อนุกฺขิปิตฺวาว ติฏฺฐนฺติ, อนุพทฺธมิคาปิ มรณภยํ หิตฺวาปิ ติฏฺฐนฺติ, อากาเส ปกฺขนฺทปกฺขิโนปิ ปกฺเข ปสาเรตฺวา ติฏฺฐนฺติ, อุทเก มจฺฉาปิ กณฺณปฏลํ อปฺโผเฏนฺตา ตํ สทฺทํ สุณมานาว ติฏฺฐนฺติ. เอวํ มญฺชุรุตา กรวิกา. Respecto a la melodiosidad del canto del ave Karavika: se dice que cuando el ave Karavika pica un mango maduro de dulce sabor con su pico, prueba el jugo que fluye, bate sus alas y comienza a cantar, los cuadrúpedos y otros animales empiezan a retozar como si estuvieran embriagados. Incluso los cuadrúpedos que están pastando sueltan la hierba que tienen en la boca y escuchan ese sonido; las fieras que persiguen a animales pequeños se detienen con la pata levantada sin bajarla; los animales perseguidos también se detienen olvidando el miedo a la muerte; las aves que vuelan en el cielo se detienen extendiendo sus alas; e incluso los peces en el agua se detienen sin mover las aletas mientras escuchan ese sonido. Así de melodiosas son las aves Karavika. อสนฺธิมิตฺตาปิ ธมฺมาโสกสฺส เทวี – ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต, พุทฺธสทฺเทน สทิโส กสฺสจิ สทฺโท’’ติ สงฺฆํ ปุจฺฉิ. อตฺถิ กรวิกสกุณสฺสาติ. กุหึ, ภนฺเต, สกุณาติ? หิมวนฺเตติ. สา ราชานํ อาห, – ‘‘เทว, กรวิกสกุณํ ทฏฺฐุกามา’’ติ. ราชา ‘‘อิมสฺมึ ปญฺชเร นิสีทิตฺวา กรวิโก อาคจฺฉตู’’ติ สุวณฺณปญฺชรํ วิสฺสชฺเชสิ. ปญฺชโร คนฺตฺวา เอกสฺส กรวิกสฺส ปุรโต อฏฺฐาสิ. โส ‘‘ราชาณาย อาคโต ปญฺชโร, น สกฺกา อคนฺตุ’’นฺติ ตตฺถ นิสีทิ. ปญฺชโร อาคนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโตว อฏฺฐาสิ. กรวิกํ สทฺทํ การาเปตุํ น สกฺโกนฺติ. อถ ราชา ‘‘กถํ ภเณ อิเม สทฺทํ กโรนฺตี’’ติ อาห? ญาตเก ทิสฺวา เทวาติ. อถ นํ ราชา อาทาเสหิ ปริกฺขิปาเปสิ. โส อตฺตโนว ฉายํ ทิสฺวา ‘‘ญาตกา เม อาคตา’’ติ มญฺญมาโน ปกฺเขน ตาฬํ ทตฺวา มญฺชุสฺสเรน มณิวํสํ ธมมาโน วิย วิรวิ. สกลนคเร มนุสฺสา มตฺตา วิย ลฬึสุ. อสนฺธิมิตฺตา จินฺเตสิ – ‘‘อิมสฺส ตาว ติรจฺฉานสฺส เอวํ มธุโร สทฺโท, กีทิโส นุ โข สพฺพญฺญุตญฺญาณสิริปฺปตฺตสฺส ภควโต อโหสี’’ติ ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ปีตึ อวิชหิตฺวา สตฺตหิ ชงฺฆสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. เอวํ มธุโร กรวิกสทฺโท. ตโต สตภาเคน สหสฺสภาเคน จ มธุรตโร ตถาคตสฺส สทฺโท, โลเก ปน กรวิกโต อญฺญสฺส มธุรรสฺส อภาวโต ‘‘กรวิกภาณี’’ติ วุตฺตํ. Asandhimittā, la reina del Rey Dhammāsoka, preguntó a la Sangha: "Venerables, ¿existe alguna voz similar a la voz del Buda en alguien?". Respondieron: "Existe la del ave Karavika". "¿Dónde están esas aves, venerables?". "En el Himalaya". Ella le dijo al rey: "Gran Rey, deseo ver al ave Karavika". El rey envió una jaula de oro diciendo: "Que el ave Karavika venga y se siente en esta jaula". La jaula fue y se detuvo ante una de las aves. Esta pensó: "La jaula ha venido por orden del rey, no es posible no ir", y se posó en ella. La jaula regresó y se detuvo ante el rey. No lograban que el ave cantara. Entonces el rey preguntó: "Amigos, ¿cómo hacen estas aves para cantar?". "Gran Rey, cantan al ver a sus parientes". Entonces el rey hizo rodear al ave con espejos. Al ver su propio reflejo y pensar "mis parientes han venido", el ave batió sus alas y cantó con una voz melodiosa, como si soplara una flauta de gemas. En toda la ciudad, las personas retozaban como embriagadas. Asandhimittā pensó: "Si el sonido de este animal es tan dulce, ¿cómo habrá sido el del Bienaventurado que alcanzó la gloria del conocimiento de la omnisciencia?". Generando así regocijo y sin abandonar esa fe, se estableció en el fruto de entrada en la corriente junto con setecientas damas de honor. Así de dulce es el canto del Karavika. La voz del Tathāgata es cien y mil veces más dulce que esa, pero como en el mundo no existe otro sonido más dulce que el del Karavika, se dice que el Buda es "de habla de Karavika". อภินีลเนตฺโตติ น สกลนีลเนตฺโตว, นีลยุตฺตฏฺฐาเน ปนสฺส อุมาปุปฺผสทิเสน อติวิสุทฺเธน นีลวณฺเณน สมนฺนาคตานิ อกฺขีนิ โหนฺติ. ปีตยุตฺตฏฺฐาเน กณิการปุปฺผสทิเสน ปีตวณฺเณน, โลหิตยุตฺตฏฺฐาเน [Pg.264] พนฺธุชีวกปุปฺผสทิเสน โลหิตวณฺเณน, เสตยุตฺตฏฺฐาเน โอสธิตารกสทิเสน เสตวณฺเณน, กาฬยุตฺตฏฺฐาเน อทฺทาริฏฺฐกสทิเสน กาฬวณฺเณน สมนฺนาคตานิ สุวณฺณวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิสีหปญฺชรสทิสานิ ขายนฺติ. "De ojos de un azul profundo": esto no significa que todos los ojos sean azules; más bien, en las partes que deben ser azules, el Tathāgata posee ojos de un color azul purísimo, similar a la flor de lino. En las partes que deben ser amarillas, son de color amarillo como la flor de kaṇikāra; en las partes que deben ser rojas, de color rojo como la flor de bandhujīvaka; en las partes que deben ser blancas, de color blanco como la estrella de la mañana; y en las partes que deben ser negras, de color negro como la semilla de addāriṭṭha. Sus ojos lucen como ventanas de león adornadas con gemas que se abren en un palacio de oro. โคปขุโมติ เอตฺถ ปขุมนฺติ สกลํ จกฺขุภณฺฑํ อธิปฺเปตํ. ตํ กาฬวจฺฉกสฺส พหลธาตุกํ โหติ, รตฺตวจฺฉกสฺส วิปฺปสนฺนํ, ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสทิสจกฺขุภณฺโฑติ อตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ อกฺขิภณฺฑา อปริปุณฺณา โหนฺติ, หตฺถิมูสิกกากาทีนํ อกฺขิสทิเสหิ วินิคฺคเตหิ คมฺภีเรหิปิ อกฺขีหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ. ตถาคตสฺส ปน โธวิตฺวา มชฺชิตฺวา ฐปิตมณิคุฬิกา วิย มุทุสินิทฺธนีลสุขุมปขุมาจิตานิ อกฺขีนิ. "Con pestañas como de vaca": aquí, con el término "pestaña" (pakhuma) se refiere a todo el conjunto de los párpados. Estos son densos como los de un ternero negro y claros como los de un ternero rojo; el significado es que posee párpados similares a los de un ternero rojo recién nacido. Los ojos de otros seres son incompletos; algunos tienen ojos saltones o hundidos, parecidos a los de elefantes, ratones o cuervos. Sin embargo, los ojos del Tathāgata están rodeados de pestañas suaves, brillantes, oscuras y delicadas, como esferas de gemas que han sido lavadas y pulidas. อุณฺณาติ อุณฺณโลมํ. ภมุกนฺตเรติ ทฺวินฺนํ ภมุกานํ เวมชฺเฌ นาสิกมตฺถเกเยว ชาตา. อุคฺคนฺตฺวา ปน นลาฏมชฺฌชาตา. โอทาตาติ ปริสุทฺธา โอสธิตารกวณฺณา. มุทูติ สปฺปิมณฺเฑ โอสาเทตฺวา ฐปิตสตวารวิหตกปฺปาสปฏลสทิสา. ตูลสนฺนิภาติ สิมฺพลิตูลลตาตูลสมานา, อยมสฺสา โอทาตตาย อุปมา. สา ปเนสา โกฏิยํ คเหตฺวา อากฑฺฒิยมานา อุปฑฺฒพาหุปฺปมาณา โหติ, วิสฺสฏฺฐา ทกฺขิณาวฏฺฏวเสน อาวฏฺฏิตฺวา อุทฺธคฺคา หุตฺวา สนฺติฏฺฐติ, สุวณฺณผลกมชฺเฌ ฐปิตรชตปุปฺผุฬกา วิย สุวณฺณฆฏโต นิกฺขมมานา ขีรธารา วิย อรุณปฺปภารญฺชิเต คมนตเล โอสธิตารกา วิย จ อติมโนหราย สิริยา วิโรจติ. «Uṇṇā» se refiere al vello entre las cejas. Respecto a «bhamukantare», este vello nace justo en medio de las dos cejas, exactamente sobre la parte superior de la nariz. Al elevarse, se sitúa en el centro de la frente. «Odātā» (blanca) significa que tiene el color puro de la estrella de la mañana. «Mudū» (suave) significa que es similar a una capa de algodón cardado cien veces y sumergido en la esencia de la mantequilla clarificada. «Tūlasannibhā» significa similar al plumón del árbol de seda-algodón o de una enredadera; esta es una metáfora de su blancura. Cuando esta se toma por la punta y se estira, alcanza la longitud de medio brazo; al soltarla, se enrolla hacia la derecha con la punta hacia arriba y permanece así. Brilla con una gloria sumamente cautivadora, como una burbuja de plata colocada en medio de una plancha de oro, como una corriente de leche que fluye de una jarra de oro, o como la estrella de la mañana en la bóveda celeste teñida por el resplandor de la aurora. อุณฺหีสสีโสติ อิทํ ปริปุณฺณนลาฏตญฺเจว ปริปุณฺณสีสตญฺจาติ ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ตถาคตสฺส หิ ทกฺขิณกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย มํสปฏลํ อุฏฺฐหิตฺวา สกลํ นลาฏํ ฉาทยมานํ ปูรยมานํ คนฺตฺวา วามกณฺณจูฬิกาย ปติฏฺฐิตํ, รญฺโญ พทฺธอุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจติ. ปจฺฉิมภวิกโพธิสตฺตานํ กิร อิมํ ลกฺขณํ วิทิตฺวา ราชูนํ อุณฺหีสปฏฺฏํ อกํสุ, อยํ ตาว เอโก อตฺโถ. อญฺเญ ปน ชนา อปริปุณฺณสีสา โหนฺติ, เกจิ กปฺปสีสา, เกจิ ผลสีสา, เกจิ อฏฺฐิสีสา, เกจิ ตุมฺพสีสา, เกจิ ปพฺภารสีสา. ตถาคตสฺส ปน อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตํ วิย สุปริปุณฺณํ อุทกปุปฺผุฬสทิสํ สีสํ โหติ. ตตฺถ ปุริมนเยน อุณฺหีสเวฐิตสีโส [Pg.265] วิยาติ อุณฺหีสสีโส. ทุติยนเยน อุณฺหีสํ วิย สพฺพตฺถ ปริมณฺฑลสีโสติ อุณฺหีสสีโส. La expresión «uṇhīsasīso» (cabeza con protuberancia/turbante) se dice en referencia a dos significados: una frente plena y una cabeza perfectamente formada. En el Tathāgata, comenzando desde la parte superior de la oreja derecha, surge una capa de tejido carnoso que cubre y llena toda la frente hasta llegar a la parte superior de la oreja izquierda; resplandece como la banda de un turbante ceñido de un rey. Se dice que, tras reconocer esta marca en los Bodhisattas en su última existencia, se crearon las bandas de turbante para los reyes. Este es el primer significado. Otros seres humanos, en cambio, poseen cabezas imperfectas: algunos tienen cabezas de simio, otros con forma de fruto, otros con prominencias óseas, otros con forma de cesta, y otros con la parte posterior inclinada. Sin embargo, la cabeza del Tathāgata es perfectamente plena, como una burbuja de agua, como si hubiera sido moldeada y pulida con una herramienta de precisión. Según el primer sentido, se llama «uṇhīsasīso» porque su cabeza parece estar envuelta por un turbante. Según el segundo sentido, se llama «uṇhīsasīso» porque tiene una cabeza perfectamente circular en todas sus partes, similar a un turbante bien confeccionado. อิมานิ ปน มหาปุริสลกฺขณานิ กมฺมํ กมฺมสริกฺขกํ ลกฺขณํ ลกฺขณานิสํสนฺติ อิเม จตฺตาโร โกฏฺฐาเส เอเกกสฺมึ ลกฺขเณ ทสฺเสตฺวา กถิตานิ สุกถิตานิ โหนฺติ. ตสฺมา ภควตา ลกฺขณสุตฺเต (ที. นิ. ๓.๒๐๐-๒๐๒) วุตฺตานิ อิมานิ กมฺมาทีนิ ทสฺเสตฺวา กเถตพฺพานิ. สุตฺตวเสน วินิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺเตน สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ตสฺเสว สุตฺตสฺส วณฺณนาย วุตฺตนเยน คเหตพฺพานิ. Estas marcas del gran hombre se consideran bien explicadas cuando se exponen estos cuatro aspectos en cada una de las marcas: la acción (kamma), la correspondencia con la acción, la marca misma y el beneficio de la marca. Por lo tanto, deben explicarse mostrando estos cuatro factores, tales como el kamma y los demás, según se exponen en el Lakkhaṇa Sutta del Bhagavant. Aquel orador del Dhamma que no pueda determinarlo basándose únicamente en el Sutta, debe tomarlo según el método expuesto en el Sumaṅgalavilāsinī, el comentario del Dīgha Nikāya, específicamente en la explicación de ese mismo Sutta. อิเมหิ โข, โภ, โส ภวํ โคตโมติ, โภ อาจริย, อิเมหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ โส ภวํ โคตโม สมนฺนาคโต เทวนคเร สมุสฺสิตรตนวิจิตฺตํ สุวณฺณโตรณํ วิย โยชนสตุพฺเพโธ สพฺพปาลิผุลฺโล ปาริจฺฉตฺตโก วิย เสลนฺตรมฺหิ สุปุปฺผิตสาลรุกฺโข วิย ตาราคณปฏิมณฺฑิตคคนตลมิว จ อตฺตโน สิริวิภเวน โลกํ อาโลกํ กุรุมาโน วิย จรตีติ อิมตฺถมฺปิ ทีเปตฺวา กิริยาจารํ อาจิกฺขิตุํ คจฺฉนฺโต โข ปนาติอาทิมาห. «Con estas, señor, el venerable Gotama...»; esto significa: «Oh maestro (Brahmāyu), con estas treinta y dos marcas del gran hombre, el venerable Gotama está dotado». Él camina como si iluminara el mundo con la magnificencia de su gloria, como un portal de oro decorado con gemas erigido en la ciudad de los dioses, como un árbol pāricchattaka de cien yojanas de altura en plena floración, como un árbol sāla bien florecido en un valle montañoso, o como la bóveda celeste adornada por el conjunto de las estrellas. Habiendo mostrado también este significado, el joven Uttara dijo las palabras «Gacchanto kho pana...» (Al caminar...) para informar al maestro Brahmāyu sobre su conducta física y verbal. ๓๘๗. ทกฺขิเณนาติ พุทฺธานญฺหิ ฐตฺวา วา นิสีทิตฺวา วา นิปชฺชิตฺวา วา คมนํ อภินีหรนฺตานํ ทกฺขิณปาโทว ปุรโต โหติ. สตตปาฏิหาริยํ กิเรตํ. นาติทูเร ปาทํ อุทฺธรตีติ ตํ ทกฺขิณปาทํ น อติทูเร ฐเปสฺสามีติ อุทฺธรติ. อติทูรญฺหิ อภิหริยมาเน ทกฺขิณปาเทน วามปาโท อากฑฺฒิยมาโน คจฺเฉยฺย, ทกฺขิณปาโทปิ ทูรํ คนฺตุํ น สกฺกุเณยฺย, อาสนฺเนเยว ปติฏฺฐเหยฺย, เอวํ สติ ปทวิจฺเฉโท นาม โหติ. ทกฺขิณปาเท ปน ปมาเณเนว อุทฺธเต วามปาโทปิ ปมาเณเนว อุทฺธริยติ, ปมาเณน อุทฺธโต ปติฏฺฐหนฺโตปิ ปมาเณเยว ปติฏฺฐาติ. เอวมเนน ตถาคตสฺส ทกฺขิณปาทกิจฺจํ วามปาเทน นิยมิตํ, วามปาทกิจฺจํ ทกฺขิณปาเทน นิยมิตนฺติ เวทิตพฺพํ. 387. «Dakkhiṇena» (Con el derecho): cuando los Budas inician el movimiento de caminar, ya sea después de estar de pie, sentados o acostados, es el pie derecho el que avanza primero. Se dice que este es un milagro constante. «Nātidūre pādaṃ uddharati» significa que levanta el pie derecho con la intención de no colocarlo demasiado lejos. Pues si el pie derecho fuera llevado a una distancia excesiva, el pie izquierdo sería arrastrado por aquel, o bien el pie derecho no podría avanzar tanto y aterrizaría demasiado cerca; en tal caso, se produciría una interrupción en la zancada. Pero cuando el pie derecho se levanta con la medida justa, el pie izquierdo también se levanta con la misma medida. Así, debe entenderse que la función del pie derecho del Tathāgata está regulada por el pie izquierdo, y la función del pie izquierdo está regulada por el pie derecho. นาติสีฆนฺติ ทิวา วิหารภตฺตตฺถาย คจฺฉนฺโต ภิกฺขุ วิย น อติสีฆํ คจฺฉติ. นาติสณิกนฺติ ยถา ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโต โอกาสํ น ลภติ, เอวํ น อติสณิกํ คจฺฉติ. อทฺทุเวน อทฺทุวนฺติ ชณฺณุเกน ชณฺณุกํ, น [Pg.266] สตฺถึ อุนฺนาเมตีติ คมฺภีเร อุทเก คจฺฉนฺโต วิย น อูรุํ อุนฺนาเมติ. น โอนาเมตีติ รุกฺขสาขาเฉทนทณฺฑงฺกุสปาโท วิย น ปจฺฉโต โอสกฺกาเปติ. น สนฺนาเมตีติ โอพทฺธานาพทฺธฏฺฐาเนหิ ปาทํ โกฏฺเฏนฺโต วิย น ถทฺธํ กโรติ. น วินาเมตีติ ยนฺตรูปกํ กีฬาเปนฺโต วิย น อิโต จิโต จ จาเลติ. อธรกาโยวาติ เหฏฺฐิมกาโยว อิญฺชติ, อุปริมกาโย นาวาย ฐปิตสุวณฺณปฏิมา วิย นิจฺจโล โหติ. ทูเร ฐตฺวา โอโลเกนฺโต หิ พุทฺธานํ ฐิตภาวํ วา คมนภาวํ วา น ชานาติ. กายพเลนาติ พาหา ขิปนฺโต สรีรโต เสเทหิ มุจฺจนฺเตหิ น กายพเลน คจฺฉติ. สพฺพกาเยเนวาติ คีวํ อปริวตฺเตตฺวา ราหุโลวาเท วุตฺตนาคาปโลกิตวเสเนว อปโลเกติ. «Nātisīghaṃ» significa que no camina demasiado rápido, como lo hacen los monjes que caminan apresuradamente para recibir la comida en el monasterio durante el día. «Nātisaṇikaṃ» significa que no camina tan lentamente que quien venga detrás no encuentre espacio para avanzar. «Adduvena adduvaṃ» indica que avanza rodilla tras rodilla; respecto a «na satthiṃ unnāmeti», no levanta el muslo en exceso, como quien camina en aguas profundas. «Na onāmeti» significa que no deja caer el pie hacia atrás como el pie de un hombre que golpea una rama con una vara larga. «Na sannāmeti» significa que no golpea un pie contra otro en los tobillos como si estuvieran atados. «Na vināmeti» significa que no mueve los pies de un lado a otro como quien manipula una marioneta. «Adharakāyova» significa que solo la parte inferior del cuerpo se mueve, mientras que la parte superior permanece inmóvil como una estatua de oro colocada en un bote. En verdad, alguien que lo observe desde lejos no podría distinguir si el Buda está de pie o caminando. «Kāyabalenā» indica que no camina mediante el esfuerzo físico violento, lanzando los brazos o sudando. «Sabbakāyenevāti» significa que mira sin girar solo el cuello, sino mediante la «mirada de elefante» tal como se describe en el Rāhulovāda Sutta. น อุทฺธนฺติอาทีสุ นกฺขตฺตานิ คเณนฺโต วิย น อุทฺธํ อุลฺโลเกติ, นฏฺฐํ กากณิกํ วา มาสกํ วา ปริเยสนฺโต วิย น อโธ โอโลเกติ, น หตฺถิอสฺสาทโย ปสฺสนฺโต วิย อิโต จิโต จ วิเปกฺขมาโน คจฺฉติ. ยุคมตฺตนฺติ นววิทตฺถิมตฺเต จกฺขูนิ ฐเปตฺวา คจฺฉนฺโต ยุคมตฺตํ เปกฺขติ นาม, ภควาปิ ยุเค ยุตฺโต สุทนฺตอาชานีโย วิย เอตฺตกํ ปสฺสนฺโต คจฺฉติ. ตโต จสฺส อุตฺตรีติ ยุคมตฺตโต ปรํ น ปสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. น หิ กุฏฺฏํ วา กวาฏํ วา คจฺโฉ วา ลตา วา อาวริตุํ สกฺโกติ, อถ ขฺวสฺส อนาวรณญาณสฺส อเนกานิ จกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกงฺคณาเนว โหนฺติ. อนฺตรฆรนฺติ เหฏฺฐา มหาสกุลุทายิสุตฺเต อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย อนฺตรฆรํ, อิธ ฆรอุมฺมารโต ปฏฺฐาย เวทิตพฺพํ. น กายนฺติอาทิ ปกติอิริยปเถเนว ปวิสตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ทลิทฺทมนุสฺสานํ นีจฆรกํ ปวิสนฺเตปิ หิ ตถาคเต ฉทนํ วา อุคฺคจฺฉติ, ปถวี วา โอคจฺฉติ, ภควา ปน ปกติคมเนเนว คจฺฉติ. นาติทูเรติ อติทูเร ปริวตฺตนฺเตน หิ เอกํ ทฺเว ปทวาเร ปิฏฺฐิภาเคน คนฺตฺวา นิสีทิตพฺพํ โหติ. นาจฺจาสนฺเนติ อจฺจาสนฺเน ปริวตฺตนฺเตน เอกํ ทฺเว ปทวาเร ปุรโต คนฺตฺวา นิสีทิตพฺพํ โหติ. ตสฺมา ยสฺมึ ปทวาเร ฐิเตน ปุรโต วา ปจฺฉโต วา อคนฺตฺวา นิสีทิตพฺพํ โหติ, ตตฺถ ปริวตฺตติ. En 'na uddhaṃ' y demás: no mira hacia arriba como si contara las estrellas; no mira hacia abajo como si buscara una moneda perdida (kākaṇika o māsaka); no camina mirando de un lado a otro como si observara elefantes o caballos. 'Yugamattanti' significa que camina fijando la mirada a una distancia de un yugo (nueve palmos); el Bienaventurado camina mirando esa distancia, como un noble corcel bien domado uncido a un yugo. No debe decirse 'tato cassa uttarī' (no ve más allá de eso), pues nada como muros, puertas, arbustos o enredaderas puede obstruir su conocimiento sin obstáculos (anāvaraṇañāṇa), para el cual miles de universos son como un solo patio. 'Antaraghara' (dentro del poblado): en el Mahāsakuludāyi Sutta se entiende desde el poste de la ciudad (indakhīla), pero aquí, en el Brahmāyu Sutta, debe entenderse desde el umbral de la casa. 'Na kāyaṃ' etc., se dice para mostrar que entra con su postura natural. Incluso cuando el Tathāgata entra en las humildes moradas de los pobres, el techo se eleva o el suelo desciende, pero el Bienaventurado camina con su paso natural. 'Nātidūre' (ni muy lejos): si se gira a mucha distancia del asiento, tendría que dar uno o dos pasos hacia atrás para sentarse. 'Nāccāsanne' (ni muy cerca): si se gira muy cerca, tendría que dar uno o dos pasos hacia adelante para sentarse. Por lo tanto, se gira exactamente donde puede sentarse sin moverse hacia adelante ni hacia atrás. ปาณินาติ กฏิวาตาพาธิโก วิย น อาสนํ หตฺเถหิ คเหตฺวา นิสีทติ. ปกฺขิปตีติ โย กิญฺจิ กมฺมํ กตฺวา กีฬนฺโต ฐิตโกว ปตติ, โยปิ โอริมํ องฺคํ นิสฺสาย นิสินฺโน ฆํสนฺโต ยาว ปาริมงฺคา คจฺฉติ, ปาริมงฺคํ [Pg.267] วา นิสฺสาย นิสินฺโน ตเถว ยาว โอริมงฺคา อาคจฺฉติ, สพฺโพ โส อาสเน กายํ ปกฺขิปติ นาม. ภควา ปน เอวํ อกตฺวา อาสนสฺส มชฺเฌ โอลมฺพกํ ธาเรนฺโต วิย ตูลปิจุํ ฐเปนฺโต วิย สณิกํ นิสีทติ. หตฺถกุกฺกุจฺจนฺติ ปตฺตมุขวฏฺฏิยํ อุทกพินฺทุฐปนํ มกฺขิกพีชนิยา ปณฺณจฺเฉทนผาลนาทิ หตฺเถน อสํยตกรณํ. ปาทกุกฺกุจฺจนฺติ ปาเทน ภูมิฆํสนาทิ อสํยตกรณํ. 'Pāṇinā': no se sienta apoyando las manos en el asiento como quien sufre de dolores lumbares. 'Pakkhipatī': se refiere a quien, tras realizar algún trabajo, se deja caer sobre el asiento estando de pie; o quien se sienta apoyándose en un lado y se desliza hacia el otro, o viceversa; todo eso se llama 'arrojar el cuerpo en el asiento'. El Bienaventurado, en cambio, se sienta suavemente, como si sostuviera una plomada en el centro del asiento o como si colocara un copo de algodón. 'Hatthakukkuccanti': se refiere a la conducta inquieta de las manos, como poner gotas de agua en el borde del cuenco o jugar con hojas o abanicos; 'pādakukkuccanti' es la conducta inquieta de los pies, como rascar o frotar el suelo. น ฉมฺภตีติ น ภายติ. น กมฺปตีติ น โอสีทติ. น เวธตีติ น จลติ. น ปริตสฺสตีติ ภยปริตสฺสนายปิ ตณฺหาปริตสฺสนายปิ น ปริตสฺสติ. เอกจฺโจ หิ ธมฺมกถาทีนํ อตฺถาย อาคนฺตฺวา มนุสฺเสสุ วนฺทิตฺวา ฐิเตสุ ‘‘สกฺขิสฺสามิ นุ โข เตสํ จิตฺตํ คณฺหนฺโต ธมฺมํ วา กเถตุํ, ปญฺหํ วา ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺเชตุํ, ภตฺตานุโมทนํ วา กาตุ’’นฺติ ภยปริตสฺสนาย ปริตสฺสติ. เอกจฺโจ ‘‘มนาปา นุ โข เม ยาคุ อาคจฺฉิสฺสติ, มนาปํ อนฺตรขชฺชก’’นฺติ วา ตณฺหาปริตสฺสนาย ปริตสฺสติ. ตทุภยมฺปิ ตสฺส นตฺถีติ น ปริตสฺสติ. วิเวกาวฏฺโฏติ วิเวเก นิพฺพาเน อาวฏฺฏมานโส หุตฺวา. วิเวกวตฺโตติปิ ปาโฐ, วิเวกวตฺตยุตฺโต หุตฺวาติ อตฺโถ. วิเวกวตฺตํ นาม กตภตฺตกิจฺจสฺส ภิกฺขุโน ทิวาวิหาเร สมถวิปสฺสนาวเสน มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทนํ. เอวํ นิสินฺนสฺส หิ อิริยาปโถ อุปสนฺโต โหติ. 'Na chambhatī': no teme. 'Na kampatī': no se desanima. 'Na vedhatī': no tiembla. 'Na paritassatī': no se agita ni por temor ni por deseo (taṇhā). Pues algunos monjes, al acudir ante la gente para dar una charla de Dhamma y verlos postrarse, se agitan por temor pensando: '¿Seré capaz de cautivar sus mentes y enseñarles el Dhamma, o de responder sus preguntas, o de hacer la bendición de la comida?'. Otros se agitan por deseo pensando: '¿Recibiré gachas deliciosas o algún aperitivo especial?'. Como el Bienaventurado carece de ambos, no se agita. 'Vivekāvaṭṭo': con la mente volcada hacia la reclusión, hacia el Nibbāna. También existe la variante 'vivekavattopi', que significa dotado de la práctica de la reclusión. La 'práctica de la reclusión' (vivekavatta) consiste en que un monje, tras terminar su comida, se siente en meditación cruzando las piernas (pallaṅka) durante su descanso diurno, tomando su objeto de meditación principal mediante la calma (samatha) y la visión clara (vipassanā). Para quien se sienta así, su postura es serena. น ปตฺตํ อุนฺนาเมตีติอาทีสุ เอกจฺโจ ปตฺตมุขวฏฺฏิยา อุทกทานํ อาหรนฺโต วิย ปตฺตํ อุนฺนาเมติ, เอโก ปาทปิฏฺฐิยํ ฐเปนฺโต วิย โอนาเมติ, เอโก พทฺธํ กตฺวา คณฺหาติ, เอโก อิโต จิโต จ ผนฺทาเปติ, เอวํ อกตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ คเหตฺวา อีสกํ นาเมตฺวา อุทกํ ปฏิคฺคณฺหาตีติ อตฺโถ. น สมฺปริวตฺตกนฺติ ปริวตฺเตตฺวา ปฐมเมว ปตฺตปิฏฺฐึ น โธวติ. นาติทูเรติ ยถา นิสินฺนาสนโต ทูเร ปตติ, น เอวํ ฉฑฺเฑติ. นาจฺจาสนฺเนติ ปาทมูเลเยว น ฉฑฺเฑติ. วิจฺฉฑฺฑยมาโนติ วิกิรนฺโต, ยถา ปฏิคฺคาหโก เตมติ, น เอวํ ฉฑฺเฑติ. En 'na pattaṃ unnāmetī' y demás: algunos elevan el cuenco como si vertieran agua por el borde; otros lo bajan como si lo pusieran sobre el empeine; otros lo sujetan firmemente o lo hacen oscilar de un lado a otro. El significado es que, sin hacer eso, el Buda lo sujeta con ambas manos y lo inclina ligeramente para recibir el agua. 'Na samparivattakaṃ': no lava primero la parte exterior (posterior) del cuenco dándole la vuelta. 'Nātidūre': no desecha el agua de modo que caiga lejos de su asiento. 'Nāccāsanne': no la desecha justo al lado de sus pies. 'Vicchaḍḍayamāno': no la vierte salpicando de tal modo que moje a quien la recibe. นาติโถกนฺติ [Pg.268] ยถา เอกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อปฺปิจฺฉตํ ทสฺเสนฺโต มุฏฺฐิมตฺตเมว คณฺหาติ, น เอวํ. อติพหุนฺติ ยาปนมตฺตโต อติเรกํ. พฺยญฺชนมตฺตายาติ พฺยญฺชนสฺส มตฺตา นาม โอทนโต จตุตฺโถ ภาโค. เอกจฺโจ หิ ภตฺเต มนาเป ภตฺตํ พหุํ คณฺหาติ, พฺยญฺชเน มนาเป พฺยญฺชนํ พหุํ. สตฺถา ปน ตถา น คณฺหาติ. น จ พฺยญฺชเนนาติ อมนาปญฺหิ พฺยญฺชนํ ฐเปตฺวา ภตฺตเมว ภุญฺชนฺโต, ภตฺตํ วา ฐเปตฺวา พฺยญฺชนเมว ขาทนฺโต พฺยญฺชเนน อาโลปํ อตินาเมติ นาม. สตฺถา เอกนฺตริกํ พฺยญฺชนํ คณฺหาติ, ภตฺตมฺปิ พฺยญฺชนมฺปิ เอกโตว นิฏฺฐนฺติ. ทฺวตฺติกฺขตฺตุนฺติ ตถาคตสฺส หิ ปุถุชิวฺหาย ทนฺตานํ อุปนีตโภชนํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ทนฺเตหิ ผุฏฺฐมตฺตเมว สณฺหกรณียปิฏฺฐวิเลปนํ วิย โหติ, ตสฺมา เอวมาห. น มุเข อวสิฏฺฐาติ โปกฺขรปตฺเต ปติตอุทกพินฺทุ วิย วินิวตฺติตฺวา ปรคลเมว ยาติ, ตสฺมา อวสิฏฺฐา น โหติ. รสปฏิสํเวทีติ มธุรติตฺตกทุกาทิรสํ ชานาติ. พุทฺธานญฺหิ อนฺตมโส ปานีเยปิ ทิพฺโพชา ปกฺขิตฺตาว โหติ, เตน เนสํ สพฺพตฺเถว รโส ปากโฏ โหติ, รสเคโธ ปน นตฺถิ. "No demasiado poco" significa que, a diferencia de ciertos monjes de malos deseos que, queriendo aparentar sobriedad, toman solo un puñado de comida, el Maestro no actúa de ese modo. "No demasiado" significa que no toma más de lo necesario para el sustento. "En proporción de curry" significa que la porción de curry es la cuarta parte de la de arroz. Pues algunos monjes, si el arroz es de su agrado, toman mucho arroz, y si el curry les agrada, toman mucho curry; el Maestro, sin embargo, no toma así. "Ni con el curry..." significa que aquel que aparta el curry que no le gusta y solo come el arroz, o aparta el arroz y solo consume el curry, se dice que "sobrepasa el bocado con el curry". El Maestro toma el curry de forma equilibrada y alterna; tanto el arroz como el curry se terminan al mismo tiempo. "Dos o tres veces" se refiere a que, debido a la lengua ancha del Tathāgata, la comida llevada a los dientes se vuelve como una pasta fina de harina tras ser tocada por los dientes solo dos o tres veces; por ello se dice así. "Nada queda en la boca" significa que la comida rueda y va directamente a la garganta, como una gota de agua sobre una hoja de loto; por ello, no queda resto alguno. "Sensible al sabor" significa que conoce los sabores dulces, amargos, picantes, etc. Pues para los Budas, incluso en el agua se infunde una esencia divina; por ello, el sabor es evidente en todo lo que ingieren, pero en ellos no existe apego al sabor. อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตนฺติ ‘‘เนว ทวายา’’ติ วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ. วิสุทฺธิมคฺเค ปนสฺส วินิจฺฉโย อาคโตติ สพฺพาสวสุตฺเต วุตฺตเมตํ. หตฺเถสุ โธเตสูติ สตฺถา กึ กโรติ? ปฐมํ ปตฺตสฺส คหณฏฺฐานํ โธวติ. ตตฺถ ปตฺตํ คเหตฺวา สุขุมชาลหตฺถํ เปเสตฺวา ทฺเว วาเร สญฺจาเรติ. เอตฺตาวตา โปกฺขรปตฺเต ปติตอุทกํ วิย วินิวตฺติตฺวา คจฺฉติ. น จ อนตฺถิโกติ ยถา เอกจฺโจ ปตฺตํ อาธารเก ฐเปตฺวา ปตฺเต อุทกํ น ปุญฺฉติ, รเช ปตนฺเต อชฺฌุเปกฺขติ, น เอวํ กโรติ. น จ อติเวลานุรกฺขีติ ยถา เอกจฺโจ ปมาณาติกฺกนฺตํ อารกฺขํ ฐเปติ, ภุญฺชิตฺวา วา ปตฺเต อุทกํ ปุญฺฉิตฺวา จีวรโภคนฺตรํ ปเวเสตฺวา ปตฺตํ อุทเรน อกฺกมิตฺวา คณฺหาติ, น เอวํ กโรติ. "Dotado de ocho factores" significa que está dotado de los ocho factores mencionados como "no para divertirse", etc. El análisis de esto se encuentra en el Visuddhimagga y se menciona en el Sabbāsava Sutta. "Habiéndose lavado las manos": ¿qué hace el Maestro? Primero lava el lugar por donde se sostiene el cuenco. Sosteniendo el cuenco allí, mueve sus manos con marcas sutiles dos veces; con esto, el agua se desliza como sobre una hoja de loto. "Y no sin cuidado" significa que, a diferencia de quien pone el cuenco en el soporte y no lo seca, permaneciendo indiferente ante el polvo que cae, el Maestro no actúa así. "Ni excesivamente protector" significa que, a diferencia de quien protege el cuenco en exceso y, tras comer, lo seca, lo guarda entre los pliegues del manto y lo sujeta presionándolo contra su vientre, el Maestro no actúa de ese modo. น จ อนุโมทนสฺสาติ โย หิ ภุตฺตมตฺโตว ทารเกสุ ภตฺตตฺถาย โรทนฺเตสุ ฉาตชฺฌตฺเตสุ มนุสฺเสสุ ภุญฺชิตฺวา อนาคเตสฺเวว อนุโมทนํ อารภติ, ตโต สพฺพกมฺมานิ ฉฑฺเฑตฺวา เอกจฺเจ อาคจฺฉนฺติ, เอกจฺเจ อนาคตาว โหนฺติ, อยํ กาลํ อตินาเมติ. โยปิ มนุสฺเสสุ [Pg.269] อาคนฺตฺวา อนุโมทนตฺถาย วนฺทิตฺวา นิสินฺเนสุ อนุโมทนํ อกตฺวาว ‘‘กถํ ติสฺส, กถํ ผุสฺส, กถํ สุมน, กถํ ติสฺเส, กถํ ผุสฺเส, กถํ สุมเน, กจฺจิตฺถ อโรคา, สสฺสํ สมฺปนฺน’’นฺติอาทึ ปาฏิเยกฺกํ กถํ สมุฏฺฐาเปติ, อยํ อนุโมทนสฺส กาลํ อตินาเมติ, มนุสฺสานํ ปน โอกาสํ ญตฺวา อายาจิตกาเล กโรนฺโต นาตินาเมติ นาม, สตฺถา ตถา กโรติ. "Y no para el agradecimiento (anumodana)" se refiere a aquel monje que, justo después de comer, comienza el agradecimiento antes de que lleguen las personas hambrientas o los niños que lloran por comida, de modo que algunos dejan sus tareas para venir y otros no llegan a tiempo; tal monje hace pasar el tiempo de forma inadecuada. También aquel que, cuando la gente ha venido y se ha sentado para el agradecimiento, en lugar de realizarlo, inicia una conversación mundana preguntando: "¿Cómo estás, Tissa? ¿Cómo estás, Phussa? ¿Cómo estás, Sumana? ¿Están bien de salud? ¿Va bien la cosecha?", etc. Este también hace pasar el tiempo del agradecimiento. Sin embargo, aquel que, conociendo la oportunidad y cuando se le solicita, realiza el agradecimiento, no hace pasar el tiempo. El Maestro actúa de esta última manera. น ตํ ภตฺตนฺติ กึ ภตฺตํ นาเมตํ อุตฺตณฺฑุลํ อติกิลินฺนนฺติอาทีนิ วตฺวา น ครหติ. น อญฺญํ ภตฺตนฺติ สฺวาตนาย วา ปุนทิวสาย วา ภตฺตํ อุปฺปาเทสฺสามีติ หิ อนุโมทนํ กโรนฺโต อญฺญํ ภตฺตํ ปฏิกงฺขติ. โย วา – ‘‘ยาว มาตุคามานํ ภตฺตํ ปจฺจติ, ตาว อนุโมทนํ กริสฺสามิ, อถ เม อนุโมทนาวสาเน อตฺตโน ปกฺกภตฺตโตปิ โถกํ ทสฺสนฺตี’’ติ อนุโมทนํ วฑฺเฒติ, อยมฺปิ ปฏิกงฺขติ นาม. สตฺถา น เอวํ กโรติ. น จ มุจฺจิตุกาโมติ เอกจฺโจ หิ ปฏิสํมุญฺจิตฺวา คจฺฉติ, เวเคน อนุพนฺธิตพฺโพ โหติ. สตฺถา ปน น เอวํ คจฺฉติ, ปริสาย มชฺเฌ ฐิโตว คจฺฉติ. อจฺจุกฺกฏฺฐนฺติ โย หิ ยาว หนุกฏฺฐิโต อุกฺขิปิตฺวา ปารุปติ, ตสฺส อจฺจุกฺกฏฺฐํ นาม โหติ. โย ยาว โคปฺผกา โอตาเรตฺวาว ปารุปติ, ตสฺส อจฺจุกฺกฏฺฐํ โหติ. โยปิ อุภโต อุกฺขิปิตฺวา อุทรํ วิวริตฺวา ยาติ, ตสฺสปิ อจฺจุกฺกฏฺฐํ โหติ. โย เอกํสํ กตฺวา ถนํ วิวริตฺวา ยาติ, ตสฺสปิ อจฺจุกฺกฏฺฐํ. สตฺถา ตํ สพฺพํ น กโรติ. "No critica esa comida" significa que no dice: "¿Qué clase de comida es esta? Está mal cocida o demasiado blanda", etc. "Ni desea otra comida" se refiere a quien, al dar el agradecimiento, piensa: "Conseguiré comida para mañana o para el día siguiente"; ese desea otra comida. O aquel que alarga el agradecimiento pensando: "Mientras las mujeres terminan de cocinar, seguiré hablando, y al final me darán algo de lo que han cocinado"; este también desea comida. El Maestro no actúa así. "Ni deseando marcharse" significa que algunos se retiran apresuradamente tras terminar, obligando a otros a seguirlos rápido; el Maestro no se marcha así, sino que lo hace permaneciendo en medio de la asamblea. "Demasiado alto" se refiere a vestir el manto subiéndolo hasta la mandíbula. Si se baja hasta los tobillos, es demasiado bajo. También es inadecuado subirlo por ambos lados dejando el vientre al descubierto, o llevarlo sobre un hombro dejando el pecho descubierto. El Maestro no hace nada de eso. อลฺลีนนฺติ ยถา อญฺเญสํ เสเทน ตินฺตํ อลฺลียติ, น เอวํ สตฺถุ. อปกฏฺฐนฺติ ขลิสาฏโก วิย กายโต มุจฺจิตฺวาปิ น ติฏฺฐติ. วาโตติ เวรมฺภวาโตปิ อุฏฺฐหิตฺวา จาเลตุํ น สกฺโกติ. ปาทมณฺฑนานุโยคนฺติ อิฏฺฐกาย ฆํสนาทีหิ ปาทโสภานุโยคํ. ปกฺขาเลตฺวาติ ปาเทเนว ปาทํ โธวิตฺวา. โส เนว อตฺตพฺยาพาธายาติอาทีนิ น ปุพฺเพนิวาสเจโตปริยญาณานํ อตฺถิตาย วทติ, อิริยาปถสนฺตตํ ปน ทิสฺวา อนุมาเนน วทติ. ธมฺมนฺติ ปริยตฺติธมฺมํ. น อุสฺสาเทตีติ กึ มหารฏฺฐิก, กึ มหากุฏุมฺพิกาติอาทีนิ วตฺวา เคหสฺสิตวเสน น อุสฺสาเทติ. น อปสาเทตีติ ‘‘กึ, อุปาสก, กถํ เต วิหารมคฺโค ญาโต? กึ ภเยน นาคจฺฉสิ? น หิ ภิกฺขู กิญฺจิ อจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหนฺติ, มา ภายี’’ติ [Pg.270] วา ‘‘กึ ตุยฺหํ เอวํ มจฺฉริยชีวิตํ นามา’’ติ วา อาทีนิ วตฺวา เคหสฺสิตเปเมน น อปสาเทติ. "Pegado" se refiere a que, a diferencia de otros cuyo manto se pega al cuerpo por el sudor, al Maestro no le sucede tal cosa. "Separado" significa que el manto tampoco permanece rígido y separado del cuerpo como una tela almidonada. "Viento" significa que ni siquiera el viento Verambha puede levantar o mover Su manto. "Dedicarse a embellecer los pies" se refiere al esfuerzo de embellecerlos frotándolos con ladrillos u otros objetos. "Habiéndoselos lavado" significa lavando un pie con el otro. Uttara no dice "ni para afligirse a sí mismo", etc., por poseer conocimientos de vidas pasadas o lectura de mentes, sino que lo afirma por inferencia al observar la serenidad de Sus posturas. "Dharma" se refiere al Dharma de las escrituras (pariyatti). "No exalta" significa que no halaga por motivos mundanos diciendo: "¿Cómo está, gran oficial? ¿Cómo está, gran banquero?", etc. "No menosprecia" significa que no reprende basado en afectos mundanos, diciendo: "¿Cómo es que conoces el camino al monasterio, seguidor? ¿Es por miedo que no vienes? Los monjes no te quitarán nada, no temas", o criticando su forma de vida por tacañería. วิสฺสฏฺโฐติ สินิทฺโธ อปลิพุทฺโธ. วิญฺเญยฺโยติ วิญฺญาปนีโย ปากโฏ, วิสฺสฏฺฐตฺตาเยว เจส วิญฺเญยฺโย โหติ. มญฺชูติ มธุโร. สวนีโยติ โสตสุโข, มธุรตฺตาเยว เจส สวนีโย โหติ. พินฺทูติ สมฺปิณฺฑิโต. อวิสารีติ อวิสโฏ, พินฺทุตฺตาเยว เจส อวิสารี โหติ. คมฺภีโรติ คมฺภีรสมุฏฺฐิโต. นินฺนาทีติ นินฺนาทวา, คมฺภีรตฺตาเยว เจส นินฺนาที โหติ. ยถาปริสนฺติ จกฺกวาฬปริยนฺตมฺปิ เอกาพทฺธปริสํ วิญฺญาเปติ. พหิทฺธาติ องฺคุลิมตฺตมฺปิ ปริสโต พหิทฺธา น คจฺฉติ. ตสฺมา? โส เอวรูโป มธุรสฺสโร อการณา มา นสฺสีติ. อิติ ภควโต โฆโส ปริสาย มตฺถเกเนว จรติ. "Vissaṭṭho" significa que es suave y no está obstruido por flema o bilis. "Viññeyyo" significa que es inteligible y claro; debido precisamente a su claridad, esta voz del Buda es comprensible. "Mañjū" significa que es dulce. "Savanīyo" significa que es agradable al oído; debido precisamente a su dulzura, esta voz es digna de ser escuchada. "Bindū" significa que es compacta o unificada. "Avisārī" significa que no se dispersa; debido precisamente a que es compacta, no se difunde. "Gambhīro" significa que surge de un lugar profundo. "Ninnādī" significa que tiene resonancia; debido precisamente a su profundidad, esta voz tiene eco. "Yathāparisaṃ" significa que hace comprender incluso a una asamblea que se extiende hasta los límites del universo como si fuera una sola multitud cohesionada. "Bahiddhā" indica que la voz no sale fuera de la asamblea ni siquiera el ancho de un dedo. ¿Por qué? Para que esa voz tan dulce no se pierda sin causa. Por lo tanto, la voz del Bienaventurado viaja solo por encima de las cabezas de la asamblea. อวโลกยมานาติ สิรสฺมึ อญฺชลึ ฐเปตฺวา ภควนฺตํ โอโลเกนฺตาว ปจฺโจสกฺกิตฺวา ทสฺสนวิชหนฏฺฐาเน วนฺทิตฺวา คจฺฉนฺติ. อวิชหิตตฺตาติ โย หิ กถํ สุตฺวา วุฏฺฐิโต อญฺญํ ทิฏฺฐสุตาทิกํ กถํ กเถนฺโต คจฺฉติ, เอส สภาเวน วิชหติ นาม. โย ปน สุตธมฺมกถาย วณฺณํ กเถนฺโตว คจฺฉติ, อยํ น วิชหติ นาม, เอวํ อวิชหนฺตภาเวน ปกฺกมนฺติ. คจฺฉนฺตนฺติ รชฺชุยนฺตวเสน รตนสตฺตุพฺเพธํ สุวณฺณคฺฆิกํ วิย คจฺฉนฺตํ. อทฺทสาม ฐิตนฺติ สมุสฺสิตกญฺจนปพฺพตํ วิย ฐิตํ อทฺทสาม. ตโต จ ภิยฺโยติ วิตฺถาเรตฺวา คุเณ กเถตุํ อสกฺโกนฺโต อวเสเส คุเณ สํขิปิตฺวา กลาปํ วิย สุตฺตกพทฺธํ วิย จ กตฺวา วิสฺสชฺเชนฺโต เอวมาห. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – มยา กถิตคุเณหิ อกถิตาว พหุตรา. มหาปถวิมหาสมุทฺทาทโย วิย หิ ตสฺส โภโต อนนฺตา อปฺปเมยฺยา คุณา อากาสมิว วิตฺถาริตาติ. "Avalokayamānā" significa que, colocando sus manos en gesto de reverencia sobre sus cabezas y mirando continuamente al Bienaventurado, se retiran y, tras rendir homenaje en el punto donde Él desaparece de su vista, se marchan. En el término "avijahitattā", se explica: aquel que tras escuchar el discurso se levanta y se marcha conversando sobre otros asuntos mundanos vistos o oídos, se dice que, por su propia naturaleza, abandona la enseñanza. Pero aquel que se marcha alabando las virtudes del discurso del Dhamma escuchado, se dice que no lo abandona; así, se marchan sin abandonar la enseñanza. "Gacchantanti": lo vieron caminando como si fuera una gran estupa de oro de cien codos de altura movida por un mecanismo de cuerdas. "Addasāma ṭhitaṃ": lo vieron de pie como una montaña de oro firmemente establecida. "Tato ca bhiyyo": el joven Uttara, incapaz de detallar todas las virtudes de Buda, resumió las restantes como si hiciera un fardo o un conjunto atado con hilos, y al responder dijo esto. El sentido aquí es: las virtudes no mencionadas son mucho más numerosas que las mencionadas por mí. Pues, al igual que la gran tierra o el gran océano, las virtudes de ese Honorable son infinitas e inconmensurables, extendiéndose como el espacio mismo. ๓๙๐. อปฺปฏิสํวิทิโตติ อวิญฺญาตอาคมโน. ปพฺพชิเต อุปสงฺกมนฺเตน หิ จีวรปริกมฺมาทิสมเย วา เอกํ นิวาเสตฺวา สรีรภญฺชนสมเย วา อุปสงฺกมิตฺวา ตโตว ปฏินิวตฺติตพฺพํ โหติ, ปฏิสนฺถารมตฺตมฺปิ น ชายติ. ปุเรตรํ ปน โอกาเส การิเต ทิวาฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขุ วิวิตฺเต ฐาเน นิสีทติ, ตํ อาคนฺตฺวา ปสฺสนฺตา ทสฺสเนนปิ [Pg.271] ปสีทนฺติ, ปฏิสนฺถาโร ชายติ, ปญฺหพฺยากรณํ วา ธมฺมกถา วา ลพฺภติ. ตสฺมา ปณฺฑิตา โอกาสํ กาเรนฺติ. โส จ เนสํ อญฺญตโร, เตนสฺส เอตทโหสิ. ชิณฺโณ วุฑฺโฒติ อตฺตโน อุคฺคตภาวํ อกเถตฺวา กสฺมา เอวมาห? พุทฺธา นาม อนุทฺทยสมฺปนฺนา โหนฺติ, มหลฺลกภาวํ ญตฺวา สีฆํ โอกาสํ กริสฺสตีติ เอวมาห. 390. "Appaṭisaṃvidito" significa que su llegada no fue anunciada. Pues, cuando un devoto se acerca a los monjes en momentos como la preparación de las túnicas o cuando visten una sola prenda para ungirse el cuerpo, debe retirarse inmediatamente y no surge ni siquiera un saludo cordial. En cambio, si se solicita permiso previamente, el monje barre el lugar de descanso diurno, se pone su túnica y se sienta en un lugar solitario; los devotos que vienen y lo ven se inspiran solo con la vista, surge la hospitalidad y se obtiene una respuesta a sus preguntas o un discurso sobre el Dhamma. Por eso, los sabios solicitan permiso de entrada. Ese Brahmāyu era uno de esos sabios, y por ello tuvo este pensamiento. Al decir "jiṇṇo vuḍḍho" (viejo y anciano), ¿por qué lo dijo sin mencionar su propio renombre? Pensó: "Los Budas poseen una gran compasión; al conocer mi vejez, me concederán audiencia rápidamente". Con este pensamiento en mente, dijo que era viejo y anciano. ๓๙๑. โอรมิย โอกาสมกาสีติ เวเคน อุฏฺฐาย ทฺวิธา ภิชฺชิตฺวา โอกาสมกาสิ. 391. "Oramiya okāsamakāsī" significa que la asamblea se levantó rápidamente, se dividió en dos y abrió un camino. เย เมติ เย มยา. นารีสมานสวฺหยาติ นารีสมานนามํ อิตฺถิลิงฺคํ, เตน อวฺหาตพฺพาติ นารีสมานสวฺหยา, อิตฺถิลิงฺเคน วตฺตพฺพาติ โวหารกุสลตาย เอวํ วทติ. ปหูตชิวฺโหติ ปุถุลชิวฺโห. นินฺนามเยตนฺติ นีหร เอตํ. "Ye me" significa aquellos [signos] que yo [he oído]. "Nārīsamānasavhayā" se refiere a un nombre de género femenino similar al de una mujer; como debe ser llamada por ese término femenino (jivhā - lengua), se dice que tiene un nombre similar al de una mujer; lo dice así por su pericia en el uso del lenguaje. "Pahūtajivho" significa que tiene una lengua ancha. "Ninnāmayetaṃ" significa "extienda esa lengua". ๓๙๓. เกวลีติ สกลคุณสมฺปนฺโน. 393. "Kevalī" significa que está dotado de todas las virtudes. ๓๙๔. ปจฺจภาสีติ เอกปฺปหาเรน ปุจฺฉิเต อฏฺฐ ปญฺเห พฺยากโรนฺโต ปติอภาสิ. โย เวทีติ โย วิทติ ชานาติ, ยสฺส ปุพฺเพนิวาโส ปากโฏ. สคฺคาปายญฺจ ปสฺสตีติ ทิพฺพจกฺขุญาณํ กถิตํ. ชาติกฺขยํ ปตฺโตติ อรหตฺตํ ปตฺโต. อภิญฺญา โวสิโตติ ตํ อรหตฺตํ อภิชานิตฺวา โวสิโต โวสานปฺปตฺโต. มุนีติ อรหตฺตญาณโมเนยฺเยน สมนฺนาคโต. 394. "Paccabhāsī" significa que, al serle formuladas ocho preguntas a la vez, el Buda respondió y replicó. "Yo vedī" significa aquel que conoce, quien posee el conocimiento de las existencias pasadas de forma clara. Con la frase "saggāpāyañca passatī", se refiere al conocimiento del ojo divino. "Jātikkhayaṃ patto" significa que ha alcanzado el fruto del Arhatship. "Abhiññā vosito" significa que, tras comprenderlo con el conocimiento del Arhatship, ha llegado al final o a la culminación. "Munī" significa que posee la sabiduría conocida como el conocimiento del fruto del Arhatship. วิสุทฺธนฺติ ปณฺฑรํ. มุตฺตํ ราเคหีติ กิเลสราเคหิ มุตฺตํ. ปหีนชาติมรโณติ ชาติกฺขยปฺปตฺตตฺตา ปหีนชาติโก, ชาติปหาเนเนว ปหีนมรโณ. พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ ยํ พฺรหฺมจริยสฺส เกวลี สกลภาโว, เตน สมนฺนาคโต, สกลจตุมคฺคพฺรหฺมจริยวาโสติ อตฺโถ. ปารคู สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺเพสํ โลกิยโลกุตฺตรธมฺมานํ อภิญฺญาย ปารํ คโต, สพฺพธมฺเม อภิชานิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. ปารคูติ วา เอตฺตาวตา ปริญฺญาปารคู ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ, ปหานปารคู สพฺพกิเลสานํ, ภาวนาปารคู จตุนฺนํ มคฺคานํ, สจฺฉิกิริยาปารคู นิโรธสฺส, สมาปตฺติปารคู สพฺพสมาปตฺตีนนฺติ อยมตฺโถ วุตฺโต. ปุน สพฺพธมฺมานนฺติ อิมินา อภิญฺญาปารคู วุตฺโตติ. พุทฺโธ ตาที ปวุจฺจตีติ ตาทิโส ฉหิ [Pg.272] อากาเรหิ ปารํ คโต สพฺพากาเรน จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺโธติ ปวุจฺจตีติ. "Visuddhaṃ" significa una mente pura y blanca. "Muttaṃ rāgehī" significa liberada de los apegos de las impurezas. "Pahīnajātimaraṇo" significa que ha abandonado el nacimiento por haber alcanzado la destrucción del renacimiento; por el mero hecho de abandonar el nacimiento, ha abandonado la muerte. "Brahmacariyassa kevalī" significa que posee la totalidad de la vida santa; el sentido es que está dotado de la culminación de la vida santa de los cuatro senderos. "Pāragū sabbadhammānaṃ" significa que ha cruzado a la otra orilla mediante el conocimiento superior de todos los fenómenos mundanos y supramundanos; el sentido es que permanece habiendo comprendido todos los fenómenos. Alternativamente, "pāragū" significa que ha llegado a la otra orilla del pleno entendimiento de los cinco agregados, la otra orilla del abandono de todas las impurezas, la otra orilla del desarrollo de los cuatro senderos, la otra orilla de la realización de la cesación y la otra orilla del logro de las absorciones meditativas. Nuevamente, con "sabbadhammānaṃ" se dice que ha llegado a la otra orilla del conocimiento superior. "Buddho tādī pavuccatī" significa que tal persona, habiendo cruzado a la otra orilla de seis maneras y por ser el conocedor de las cuatro verdades en todos sus aspectos, es llamada "Buda". กึ ปน เอตฺตาวตา สพฺเพ ปญฺหา วิสฺสชฺชิตา โหนฺตีติ? อาม วิสฺสชฺชิตา, จิตฺตํ วิสุทฺธํ ชานาติ, มุตฺตํ ราเคหีติ อิมินา ตาว พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณติ ปฐมปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ปารคูติ อิมินา เวเทหิ คตตฺตา เวทคูติ ทุติยปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ปุพฺเพนิวาสนฺติอาทีหิ อิมาสํ ติสฺสนฺนํ วิชฺชานํ อตฺถิตาย เตวิชฺโชติ ตติยปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. มุตฺตํ ราเคหิ สพฺพโสติ อิมินาว นิสฺสฏตฺตา ปาปธมฺมานํ โสตฺติโยติ จตุตฺถปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ชาติกฺขยํ ปตฺโตติ อิมินา ปน อรหตฺตสฺเสว วุตฺตตฺตา ปญฺจมปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. โวสิโตติ จ พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ จ อิเมหิ ฉฏฺฐปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. อภิญฺญา โวสิโต มุนีติ อิมินา สตฺตมปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ปารคู สพฺพธมฺมานํ, พุทฺโธ ตาที ปวุจฺจตีติ อิมินา อฏฺฐมปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ¿Pero acaso se han respondido todas las preguntas con este extenso discurso? Sí, han sido respondidas; mediante el pasaje «conoce la mente pura, liberada de los apegos», se ha respondido a la primera pregunta: por haber desechado el mal, se le llama «Brāhmaṇa». Mediante el término «Pāragū» (el que ha ido a la otra orilla), se ha respondido a la segunda pregunta: por haber llegado a la otra orilla a través de los conocimientos (Vedas/Magga), se le llama «Vedagū». Mediante las palabras que comienzan con «Pubbenivāsaṃ» (vidas pasadas), se ha respondido a la tercera pregunta: por poseer estos tres conocimientos claros, se le llama «Tevijjo» (poseedor del triple conocimiento). Únicamente mediante el pasaje «totalmente liberado de los apegos», se ha respondido a la cuarta pregunta: por haber salido de los estados perjudiciales, se le llama «Sottiyo». Sin embargo, mediante el pasaje «alcanzó el fin del nacimiento», se ha respondido a la quinta pregunta, pues se refiere únicamente al Fruto del Arhatship (arahatta-phala). Mediante los términos «Vosito» (el que ha cumplido) y «Brahmacariyassa kevalī» (consumado en la vida santa), se ha respondido a la sexta pregunta. Mediante el pasaje «el sabio que ha cumplido mediante el conocimiento superior (Abhiññā)», se ha respondido a la séptima pregunta. Y mediante el pasaje «el que ha llegado al fin de todos los fenómenos, el Buddha, el inmutable, así es llamado», se ha respondido a la octava pregunta. ๓๙๕. ทานกถนฺติอาทีนิ เหฏฺฐา สุตฺเต วิตฺถาริตาเนว. ปจฺจปาทีติ ปฏิปชฺชิ. ธมฺมสฺสานุธมฺมนฺติ อิมสฺมึ สุตฺเต ธมฺโม นาม อรหตฺตมคฺโค, อนุธมฺโม นาม เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา ตีณิ จ สามญฺญผลานิ, ตานิ ปฏิปาฏิยา ปฏิลภีติ อตฺโถ. น จ มํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเสสีติ มญฺจ ธมฺมการณา น กิลเมสิ, น ปุนปฺปุนํ กถาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ ปน ปเทน เทสนาย อรหตฺเตเนว กูฏํ คหิตนฺติ. 395. Las palabras que comienzan con «Dānakathaṃ» (discurso sobre la generosidad) ya han sido detalladas en el sutta anterior. «Paccapādī» significa que practicó. En cuanto a «Dhammassānudhammā» (la práctica en conformidad con el Dhamma), en este contexto, «Dhamma» se refiere al Sendero del Arhatship, y «Anudhamma» se refiere a los tres senderos inferiores y a los tres frutos inferiores de la vida ascética; el significado es que los obtuvo en sucesión. «Na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesi» significa: «por el motivo de hacer comprender las Cuatro Nobles Verdades, no me fatigó, ni me hizo hablar una y otra vez». El resto de los pasajes es evidente en todas partes. En cuanto al término «Parinibbāyī» (aquel que se extingue totalmente), con esta palabra la enseñanza alcanza su culminación únicamente con el Arhatship. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya. พฺรหฺมายุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación del Brahmāyu Sutta. ๒. เสลสุตฺตวณฺณนา 2. Explicación del Sela Sutta. ๓๙๖. เอวํ เม สุตนฺติ เสลสุตฺตํ. ตตฺถ องฺคุตฺตราเปสูติอาทิ โปตลิยสุตฺเต วิตฺถาริตเมว. อฑฺฒเตฬเสหีติ อฑฺเฒน เตฬเสหิ, ทฺวาทสหิ [Pg.273] สเตหิ ปญฺญาสาย จ ภิกฺขูหิ สทฺธินฺติ วุตฺตํ โหติ. เต ปน สาวกสนฺนิปาเต สนฺนิปติตา ภิกฺขูเยว สพฺเพ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตา ขีณาสวา. เกณิโยติ ตสฺส นามํ, ชฏิโลติ ตาปโส. โส กิร พฺราหฺมณมหาสาโล, ธนรกฺขณตฺถาย ปน ตาปสปพฺพชฺชํ สมาทาย รญฺโญ ปณฺณาการํ ทตฺวา ภูมิภาคํ คเหตฺวา ตตฺถ อสฺสมํ กาเรตฺวา วสติ ปญฺจหิ สกฏสเตหิ วณิชฺชํ ปโยเชตฺวา กุลสหสฺสสฺส นิสฺสโย หุตฺวา, อสฺสเมปิ จสฺส เอโก ตาลรุกฺโข ทิวเส ทิวเส เอกํ โสวณฺณมยํ ตาลผลํ มุญฺจตีติ วทนฺติ. โส ทิวา กาสายานิ ธาเรติ, ชฏา จ พนฺธติ, รตฺตึ กามสมฺปตฺตึ อนุภวติ. ธมฺมิยา กถายาติ ปานกานิสํสปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย. อยญฺหิ เกณิโย ตุจฺฉหตฺโถ ภควโต ทสฺสนาย คนฺตุํ ลชฺชายมาโน – ‘‘วิกาลโภชนา วิรตานมฺปิ ปานกํ กปฺปตี’’ติ จินฺเตตฺวา สุสงฺขตพทรปานํ ปญฺจหิ กาชสเตหิ คาหาเปตฺวา อคมาสิ. เอวํ คตภาโว จสฺส – ‘‘อถ โข เกณิยสฺส ชฏิลสฺส เอตทโหสิ กึ นุ โข อหํ สมณสฺส โคตมสฺส หราเปยฺย’’นฺติ เภสชฺชกฺขนฺธเก (มหาว. ๓๐๐) ปาฬิอารุฬฺโหเยว. 396. «Evaṃ me sutaṃ» introduce el Sela Sutta. En él, los pasajes que comienzan con «Aṅguttarāpesu» ya han sido explicados detalladamente en el Potaliya Sutta. «Aḍḍhateḷasehi» significa con doce cientos cincuenta monjes (mil doscientos y cincuenta monjes). Todos esos monjes reunidos en la asamblea de discípulos eran precisamente aquellos que se ordenaron mediante la ordenación «Ehi Bhikkhu» y eran Arhats (liberados de las impurezas). «Keṇiya» es el nombre de aquel asceta; «Jaṭilo» significa que era un asceta de cabellos enmarañados. Se dice que era un brahmán de gran fortuna (Mahāsāla), pero para proteger sus riquezas, adoptó la vida de asceta, ofreció regalos al rey, obtuvo una parcela de tierra, construyó allí un eremitorio y vivía allí comerciando con quinientas carretas, siendo el sustento de mil familias. Además, se cuenta que en su eremitorio había una palmera que cada día dejaba caer un fruto de palma de oro. Durante el día vestía mantos de color azafrán y llevaba el cabello enmarañado, pero por la noche disfrutaba de los placeres sensoriales. «Dhammiyā kathāyā» se refiere a una conversación sobre el Dhamma relacionada con los beneficios de las bebidas. Este Keṇiya, sintiéndose avergonzado de ir a ver al Bendito con las manos vacías, pensó: «Incluso para quienes se abstienen de comer fuera de hora, las bebidas son permitidas»; así, mandó llevar quinientos cargamentos de una bebida de azufaifa bien preparada y fue hacia allá. El hecho de que fuera de esa manera consta en el Bhesajjakkhandhaka del Vinaya: «Entonces el asceta Keṇiya pensó: ¿Qué podría ofrecerle al asceta Gotama?». ทุติยมฺปิ โข ภควาติ กสฺมา ปุนปฺปุนํ ปฏิกฺขิปิ? ติตฺถิยานํ ปฏิกฺเขปปสนฺนตาย, อการณเมตํ, นตฺถิ พุทฺธานํ ปจฺจยเหตุ เอวรูปํ โกหญฺญํ. อยํ ปน อฑฺฒเตฬสานิ ภิกฺขุสตานิ ทิสฺวา เอตฺตกานํเยว ภิกฺขํ ปฏิยาเทสฺสติ, สฺเวว เสโล ตีหิ ปุริสสเตหิ สทฺธึ ปพฺพชิสฺสติ. อยุตฺตํ โข ปน นวเก อญฺญโต เปเสตฺวา อิเมเหว สทฺธึ คนฺตุํ, อิเม วา อญฺญโต เปเสตฺวา นวเกหิ สทฺธึ คนฺตุํ. อถาปิ สพฺเพ คเหตฺวา คมิสฺสามิ, ภิกฺขาหาโร นปฺปโหสฺสติ. ตโต ภิกฺขูสุ ปิณฺฑาย จรนฺเตสุ มนุสฺสา อุชฺฌายิสฺสนฺติ – ‘‘จิรสฺสาปิ เกณิโย สมณํ โคตมํ นิมนฺเตตฺวา ยาปนมตฺตํ ทาตุํ นาสกฺขี’’ติ, สยมฺปิ วิปฺปฏิสารี ภวิสฺสติ. ปฏิกฺเขเป ปน กเต ‘‘สมโณ โคตโม ปุนปฺปุนํ ‘ตฺวญฺจ พฺราหฺมเณสุ อภิปฺปสนฺโน’ติ พฺราหฺมณานํ นามํ คณฺหาตี’’ติ จินฺเตตฺวา พฺราหฺมเณปิ นิมนฺเตตุกาโม ภวิสฺสติ, ตโต พฺราหฺมเณ ปาฏิเยกฺกํ นิมนฺเตสฺสติ[Pg.274], เต เตน นิมนฺติตา ภิกฺขู หุตฺวา ภุญฺชิสฺสนฺติ. เอวมสฺส สทฺธา อนุรกฺขิตา ภวิสฺสตีติ ปุนปฺปุนํ ปฏิกฺขิปิ. กิญฺจาปิ โข, โภติ อิมินา อิทํ ทีเปติ, – ‘‘โภ โคตม, กึ ชาตํ ยทิ อหํ พฺราหฺมเณสุ อภิปฺปสนฺโน, อธิวาเสตุ ภวํ โคตโม, อหํ พฺราหฺมณานมฺปิ ทาตุํ สกฺโกมิ ตุมฺหากมฺปี’’ติ. En cuanto a «Por segunda vez el Bendito...», ¿por qué lo rechazó repetidamente? Lo rechazó debido a la fe de los seguidores de otras religiones al ver un rechazo. No obstante, esto no es la razón principal; en los Buddhas no existe tal tipo de engaño o astucia motivada por los requisitos materiales. Sin embargo, el Buddha vio que Keṇiya, al ver a los mil doscientos cincuenta monjes, prepararía comida solo para ese número, pero al día siguiente Sela vendría a ordenarse con trescientos hombres más. No sería apropiado enviar a los monjes nuevos a otro lugar y venir solo con estos, ni enviar a estos a otro lugar y venir solo con los monjes nuevos. Además, si venía con todos, la comida no sería suficiente. Entonces, cuando los monjes tuvieran que salir a pedir limosna, la gente criticaría diciendo: «Después de tanto tiempo Keṇiya invitó al asceta Gotama y no fue capaz de dar ni siquiera lo suficiente para el sustento»; y él mismo se sentiría pesaroso. Al realizar el rechazo repetidamente, Keṇiya pensaría: «El asceta Gotama menciona repetidamente el nombre de los brahmanes diciendo 'tú tienes mucha fe en los brahmanes'», y así desearía invitar también a los brahmanes. Entonces, invitaría a los brahmanes por separado, y ellos, habiéndose ordenado monjes tras ser invitados, comerían. De este modo, su fe sería protegida; con esto en mente, el Buddha rechazó la invitación repetidamente. Con la frase «Kiñcāpi kho, bho», se muestra lo siguiente: «Oh Gotama, ¿qué importa si tengo fe en los brahmanes? Que el señor Gotama acepte; soy capaz de dar tanto a los brahmanes como a ustedes». กายเวยฺยาวฏิกนฺติ กายเวยฺยาวจฺจํ. มณฺฑลมาฬนฺติ ทุสฺสมณฺฑปํ. «Kāyaveyyāvaṭikaṃ» se refiere al servicio físico. «Maṇḍalamāḷaṃ» se refiere a un pabellón hecho de tela. ๓๙๗. อาวาโหติ กญฺญาคหณํ. วิวาโหติ กญฺญาทานํ. โส เม นิมนฺติโตติ โส มยา นิมนฺติโต. อถ พฺราหฺมโณ ปริปกฺโกปนิสฺสยตฺตา พุทฺธสทฺทํ สุตฺวาว อมเตเนวาภิสิตฺโต ปสาทํ อาวิกโรนฺโต พุทฺโธติ, โภ เกณิย, วเทสีติ อาห. เกณิโย ยถาภูตํ อาจิกฺขนฺโต พุทฺโธติ, โภ เสล, วทามีติ อาห. ตโต นํ ปุนปิ ทฬฺหีกรณตฺถํ ปุจฺฉิ, อิตโรปิ ตเถว อาโรเจสิ. 397. «Āvāho» significa tomar a una doncella (matrimonio). «Vivāho» significa entregar a una doncella en matrimonio. «So me nimantito» significa «él ha sido invitado por mí». Entonces el brahmán Sela, debido a que poseía las condiciones maduras para los senderos y frutos, tan pronto como escuchó la palabra «Buddha», se sintió como si hubiera sido ungido con el néctar de la inmortalidad (amata) y, manifestando su devoción, dijo: «Oh Keṇiya, ¿dices que es un Buddha?». Keṇiya, informando la verdad, dijo: «Oh Sela, digo que es un Buddha». Después, Sela le preguntó de nuevo para confirmarlo, y el otro le informó de la misma manera. ๓๙๘. อถสฺส กปฺปสตสหสฺเสหิปิ พุทฺธสทฺทสฺเสว ทุลฺลภภาวํ สมฺปสฺสโต. เอตทโหสีติ. เอตํ ‘‘โฆโสปิ โข’’ติอาทิ อโหสิ. นีลวนราชีติ นีลวณฺณรุกฺขปนฺติ. ปเท ปทนฺติ ปทปฺปมาเณ ปทํ. อจฺจาสนฺเน หิ อติทูเร วา ปาเท นิกฺขิปมาเน สทฺโท อุฏฺฐาติ, ตํ ปฏิเสเธนฺโต เอวมาห. สีหาว เอกจราติ คณวาสี สีโห สีหโปตกาทีหิ สทฺธึ ปมาทํ อาปชฺชติ, เอกจโร อปฺปมตฺโต โหติ. อิติ อปฺปมาทวิหารํ ทสฺเสนฺโต เอกจรสีเหน โอปมฺมํ กโรติ. มา เม โภนฺโตติ อาจารํ สิกฺขาเปนฺโต อาห. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – สเจ ตุมฺเห กถาวารํ อลภิตฺวา มม กถาย อนฺตเร กถํ ปเวเสสฺสถ, ‘‘อนฺเตวาสิเก สิกฺขาเปตุํ นาสกฺขี’’ติ มยฺหํ ครหา อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺมา โอกาสํ ปสฺสิตฺวา มนฺเตยฺยาถาติ. โน จ โข นํ ชานามีติ วิปสฺสีปิ โพธิสตฺโต จตุราสีติสหสฺสตฺเถรปพฺพชิตปริวาโร สตฺต มาสานิ โพธิสตฺตจาริกํ จริ, พุทฺธุปฺปาทกาโล วิย อโหสิ. อมฺหากมฺปิ โพธิสตฺโต ฉพฺพสฺสานิ โพธิสตฺตจาริกํ จริ. เอวํ ปริปุณฺณสรีรลกฺขเณหิ สมนฺนาคตาปิ พุทฺธา น โหนฺติ. ตสฺมา พฺราหฺมโณ ‘‘โน จ โข นํ ชานามี’’ติ อาห. 398. Entonces, para ese [Brahmin Sela], viendo claramente que incluso en cien mil eones el sonido de la palabra 'Buddha' es difícil de obtener, surgió este pensamiento: el pensamiento que comienza con 'ghosopi kho'. 'Nīlavanarājī' se refiere a una hilera de árboles de color verde oscuro. 'Pade padaṃ' significa colocar el pie en un espacio de la medida de un pie. Pues si los pies se colocan demasiado cerca o demasiado lejos, surge un sonido [fuerte]; evitando esto, el Brahmin Sela dijo así. 'Sīhāva ekacarā' en este pasaje: un león que vive en manada cae en la negligencia junto con sus cachorros y otros, pero el que anda solo es diligente. Mostrando así el morar en la diligencia, el Brahmin Sela hace una comparación con el león solitario. 'Mā me bhonto' dijo el Brahmin Sela enseñando la conducta. El sentido aquí es: si ustedes, sus discípulos, al no tener su turno de hablar, intercalan sus palabras en medio de mi discurso, surgirá un reproche contra mí diciendo: 'no pudo entrenar a sus propios discípulos'; por lo tanto, observen la oportunidad propicia y hablen. 'No ca kho naṃ jānāmī': incluso el Bodhisatta Vipassī, rodeado por ochenta y cuatro mil monjes ancianos, anduvo como Bodhisatta por siete meses; fue como el tiempo del surgimiento de un Buddha. Nuestro Bodhisatta también anduvo como Bodhisatta por seis años. Así, aunque los Buddhas estén dotados de las marcas de un cuerpo perfecto, [mientras son Bodhisattas] no son aún Buddhas. Por eso el Brahmin dijo: 'pero no lo conozco [como un Buddha]'. ๓๙๙. ปริปุณฺณกาโยติ [Pg.275] ลกฺขเณหิ ปริปุณฺณตาย อหีนงฺคตาย จ ปริปุณฺณสรีโร. สุรุจีติ สุนฺทรสรีรปฺปโภ. สุชาโตติ อาโรหปริณาหสมฺปตฺติยา สณฺฐานสมฺปตฺติยา จ สุนิพฺพตฺโต. จารุทสฺสโนติ สุจิรมฺปิ ปสฺสนฺตานํ อติตฺติชนโก มโนหรทสฺสโน. สุวณฺณวณฺโณติ สุวณฺณสทิสวณฺโณ. สุสุกฺกทาโฐติ สุฏฺฐุ สุกฺกทาโฐ. มหาปุริสลกฺขณาติ ปฐมํ วุตฺตพฺยญฺชนาเนว วจนนฺตเรน นิคเมนฺโต อาห. 399. 'Paripuṇṇakāyo' significa que tiene un cuerpo perfecto por la plenitud de las marcas y por no carecer de miembros. 'Surucī' significa que tiene un hermoso resplandor corporal. 'Sujāto' significa bien formado por la perfección en altura y circunferencia, y por la perfección en su forma. 'Cārudassano' significa que genera una insaciabilidad incluso en quienes lo miran por largo tiempo, poseyendo una apariencia que cautiva el corazón. 'Suvaṇṇavaṇṇo' significa que tiene un color semejante al oro. 'Susukkadāṭho' significa que tiene colmillos muy blancos. Con el término 'mahāpurisalakkhaṇā', el Brahmin Sela dijo esto para concluir con palabras diferentes las mismas marcas del Gran Hombre ya mencionadas anteriormente. อิทานิ เตสุ ลกฺขเณสุ อตฺตโน จิตฺตรุจิตานิ คเหตฺวา โถเมนฺโต ปสนฺนเนตฺโตติอาทิมาห. ภควา หิ ปญฺจวณฺณปสาทสมฺปตฺติยา ปสนฺนเนตฺโต, ปุณฺณจนฺทสทิสมุขตาย สุมุโข, อาโรหปริณาหสมฺปตฺติยา พฺรหา, พฺรหฺมุชุคตฺตตาย อุชุ, ชุติมนฺตตาย ปตาปวา. ยมฺปิ เจตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตํ, ตํ ‘‘มชฺเฌ สมณสงฺฆสฺสา’’ติ อิมินา ปริยาเยน โถมยตา ปุน วุตฺตํ. เอทิโส หิ เอวํ วิโรจติ. อุตฺตรคาถายปิ เอเสว นโย. อุตฺตมวณฺณีโนติ อุตฺตมวณฺณสมฺปนฺนสฺส. รเถสโภติ อุตฺตมสารถิ. ชมฺพุสณฺฑสฺสาติ ชมฺพุทีปสฺส. ปากเฏน อิสฺสริยํ อิสฺสโร โหติ. Ahora, tomando aquellas marcas que deleitan su propio corazón y alabándolas, el Brahmin Sela dijo: 'pasannanetto', etc. Pues el Bienaventurado tiene ojos serenos por la perfección de la claridad visual de cinco colores, tiene un rostro hermoso por ser semejante a la luna llena, es grande por la perfección en altura y circunferencia, es recto por tener un cuerpo tan derecho como el de un Brahmā, y es majestuoso por poseer resplandor. Lo que se dijo anteriormente como 'suruci' se repite aquí mediante la expresión 'en medio de la comunidad de monjes' con el propósito de alabarlo. Pues alguien con tal resplandor brilla como el sol. En el verso siguiente, 'kalyāṇadassano', se debe entender este mismo método. 'Uttamavaṇṇīno' significa de aquel que posee una complexión suprema. 'Rathesabho' significa el auriga supremo. 'Jambusaṇḍassa' significa de Jambudīpa. Al mencionar la célebre Jambudīpa, el Brahmin Sela habló para alabar su soberanía como Cakkavatti. Ciertamente, un Cakkavatti es el señor de las cuatro islas. ขตฺติยาติ ชาติขตฺติยา. โภคีติ โภคิยา. ราชาโนติ เย เกจิ รชฺชํ กาเรนฺตา. ราชาภิราชาติ ราชูนํ ปูชนีโย, อธิราชา หุตฺวา, จกฺกวตฺตีติ อธิปฺปาโย. มนุชินฺโทติ มนุสฺสาธิปติ ปรมิสฺสโร หุตฺวา. 'Khattiyā' son los nobles por nacimiento. 'Bhogī' son los reyes que poseen riquezas. 'Rājāno' son cualesquiera que ejercen el reinado. 'Rājābhirājā' significa alguien que debe ser honrado por los reyes, habiéndose convertido en un soberano supremo, es decir, un Cakkavatti; este es el sentido del Brahmin Sela. 'Manujindo' significa siendo el señor de los hombres y el gobernante supremo. เอวํ วุตฺเต ภควา – ‘‘เย เต ภวนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา, เต สกวณฺเณ ภญฺญมาเน อตฺตานํ ปาตุกโรนฺตี’’ติ อิมํ เสลสฺส มโนรถํ ปูเรนฺโต ราชาหมสฺมีติอาทิมาห. ตตฺรายมธิปฺปาโย – ยํ มํ ตฺวํ เสล ‘‘ราชา อรหสิ ภวิตุ’’นฺติ ยาจสิ, เอตฺถ อปฺโปสฺสุกฺโก โหติ ราชาหมสฺมิ. สติ จ ราชตฺเต ยถา อญฺโญ ราชา โยชนสตํ วา อนุสาสติ โยชนสหสฺสํ วา, จกฺกวตฺตี หุตฺวาปิ จตุทีปปริยนฺตมตฺตํ วา, นาหเมวํ ปริจฺฉินฺนวิสโย, อหญฺหิ ธมฺมราชา อนุตฺตโร ภวคฺคโต อวีจิปริยนฺตํ กตฺวา ติริยํ อปฺปมาณโลกธาตุโย อนุสาสามิ. ยาวตา [Pg.276] หิ อปททฺวิปทาทิเภทา สตฺตา, อหํ เตสํ อคฺโค. น หิ เม โกจิ สีเลน วา…เป… วิมุตฺติญาณทสฺสเนน วา ปฏิภาโค อตฺถิ, สฺวาหํ เอวํ ธมฺมราชา อนุตฺตโร อนุตฺตเรเนว จตุสติปฏฺฐานาทิเภเทน ธมฺเมน จกฺกํ วตฺเตมิ. อิทํ ปชหถ, อิทํ อุปสมฺปชฺช วิหรถาติ อาณาจกฺกํ, อิทํ โข ปน, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติอาทินา ปริยตฺติธมฺเมน ธมฺมจกฺกเมว วา. จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ยํ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ โหติ สมเณน วา…เป… เกนจิ วา โลกสฺมินฺติ. Dicho esto por el Brahmin Sela, el Bienaventurado —cumpliendo el deseo de Sela: 'aquellos que son Arahants y Sammāsambuddhas se manifiestan a sí mismos cuando se proclaman sus propias virtudes'— dijo: 'rājāhamasmi' (Yo soy Rey), etc. En esto, el sentido del Bienaventurado es: Sela, respecto a lo que tú dices: 'mereces ser un rey', no te preocupes, pues yo soy Rey. Y habiendo un reinado, así como otro rey gobierna cien leguas o mil leguas, o incluso siendo un Cakkavatti gobierna solo hasta el límite de las cuatro islas, yo no tengo un dominio tan limitado. Pues yo soy el Rey del Dhamma supremo y, estableciendo el límite desde la cúspide de la existencia hasta el infierno Avīci, y a través de los sistemas de mundos inconmensurables, yo gobierno. Pues de todos los seres que existen, ya sean los que no tienen pies, los de dos pies, etc., yo soy el más excelente de ellos. Ciertamente, no tengo a nadie igual a mí en virtud (sīla)... o en el conocimiento y visión de la liberación. Yo, siendo tal Rey del Dhamma supremo, hago girar la rueda mediante el Dhamma supremo que consiste en las cuatro bases de la atención plena y otros. 'Abandonen esto [lo perjudicial], perfeccionen y moren en esto [lo beneficioso]', así es como hago girar la rueda de la autoridad. Mediante el Dhamma de las escrituras que comienza con 'Esta, monjes, es la Noble Truth del Sufrimiento', hago girar la rueda de la autoridad. O también, mediante el Dhamma de las escrituras hago girar la rueda del Dhamma misma. 'Cakkaṃ appaṭivattiyaṃ' se refiere a la rueda que no puede ser detenida por ningún asceta... o por nadie en el mundo. เอวํ อตฺตานํ อาวิกโรนฺตํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ปีติโสมนสฺสชาโต เสโล ปุน ทฬฺหีกรณตฺถํ สมฺพุทฺโธ ปฏิชานาสีติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ โก นุ เสนาปตีติ รญฺโญ โภโต ธมฺเมน ปวตฺติตสฺส จกฺกสฺส อนุปวตฺตโก เสนาปติ โก นูติ ปุจฺฉิ. Al ver al Bienaventurado revelándose así de forma clara, Sela, lleno de gozo y alegría, dijo los dos versos que comienzan con 'sambuddho paṭijānāsi' para confirmar con firmeza. Allí, con 'ko nu senāpati', preguntó: '¿Quién es el general que sigue la voluntad de Su Excelencia el Rey, quien ha puesto en movimiento la rueda de acuerdo con el Dhamma?'. เตน จ สมเยน ภควโต ทกฺขิณปสฺเส อายสฺมา สาริปุตฺโต นิสินฺโน โหติ สุวณฺณปุญฺโช วิย สิริยา โสภมาโน, ตํ ทสฺเสนฺโต ภควา มยา ปวตฺติตนฺติ คาถมาห. ตตฺถ อนุชาโต ตถาคตนฺติ ตถาคตํ เหตุํ อนุชาโต, ตถาคเตน เหตุนา ชาโตติ อตฺโถ. อปิจ อวชาโต อนุชาโต อติชาโตติ ตโย วุตฺตา. เตสุ อวชาโต ทุสฺสีโล, โส ตถาคตสฺส ปุตฺโต นาม น โหติ. อติชาโต นาม ปิตรา อุตฺตริตโร, ตาทิโสปิ ตถาคตสฺส ปุตฺโต นตฺถิ. ตถาคตสฺส ปน เอโก อนุชาโตว ปุตฺโต โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. En aquel momento, el Venerable Sāriputta estaba sentado al lado derecho del Bienaventurado, resplandeciendo con esplendor como una gran pila de oro. Indicándolo a él, el Bienaventurado dijo el verso que comienza con 'mayā pavattitaṃ'. Allí, 'anujāto tathāgataṃ' significa que nació siguiendo al Tathāgata como causa, nació adecuadamente debido al Tathāgata. Además, se mencionan tres tipos de hijos: el inferior (avajāto), el que sigue al padre (anujāto) y el que supera al padre (atijāto). Entre ellos, una persona inmoral no es propiamente un hijo del Tathāgata. El hijo que es superior al padre se llama 'atijāto'; un hijo de tal naturaleza no existe para el Tathāgata. Pero el Tathāgata tiene un hijo que es 'anujāto' (que sigue a su padre); para señalarlo, dijo esto. เอวํ ‘‘โก นุ เสนาปตี’’ติ ปญฺหํ พฺยากริตฺวา ยํ เสโล อาห ‘‘สมฺพุทฺโธ ปฏิชานาสี’’ติ, ตตฺร นํ นิกฺกงฺขํ กาตุกาโม ‘‘นาหํ ปฏิญฺญามตฺเตเนว ปฏิชานามิ, อปิจาหํ อิมินา การเณน พุทฺโธ’’ติ ญาเปตุํ อภิญฺเญยฺยนฺติ คาถมาห. ตตฺร อภิญฺเญยฺยนฺติ วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ. ภาเวตพฺพํ มคฺคสจฺจํ. ปหาตพฺพํ สมุทยสจฺจํ. เหตุวจเนน ปน ผลสิทฺธิโต เตสํ ผลานิ นิโรธสจฺจทุกฺขสจฺจานิปิ วุตฺตาเนว โหนฺติ. เอวํ สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ ปริญฺญาตพฺพํ ปริญฺญาตนฺติ อิทมฺเปตฺถ สงฺคหิตนฺติ จตุสจฺจภาวนาผลญฺจ วิมุตฺติญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘พุชฺฌิตพฺพํ พุชฺฌิตฺวา พุทฺโธ ชาโตสฺมี’’ติ ยุตฺตเหตุนา พุทฺธภาวํ สาเธติ. Así, habiendo respondido a la pregunta sobre 'quién es el general', con respecto a lo que Sela dijo: 'Tú afirmas ser un Buda plenamente iluminado', el Bendito, deseando eliminar su duda, no solo por medio de una mera afirmación sino para hacerle saber que 'por esta razón soy un Buda', pronunció el verso que comienza con 'Lo que debe ser conocido' (Abhiññeyyaṃ). En ese verso, 'lo que debe ser conocido' se refiere tanto al conocimiento (vijjā) como a la liberación (vimutti). 'Lo que debe ser desarrollado' es la verdad del sendero (maggasacca). 'Lo que debe ser abandonado' es la verdad del origen (samudayasacca). Además, mediante la mención de la causa, se implica la consecución del fruto; por lo tanto, sus frutos, a saber, la verdad del cese (nirodhasacca) y la verdad del sufrimiento (dukkhasacca), también se consideran mencionados. De esta manera, al mostrar el desarrollo de las cuatro verdades y su fruto, la liberación, diciendo: 'He realizado lo que debe ser realizado y he comprendido plenamente lo que debe ser comprendido', Él establece su condición de Buda mediante razones válidas: 'Habiendo comprendido lo que debe ser comprendido, soy un Buda'. เอวํ [Pg.277] นิปฺปริยาเยน อตฺตานํ อาวิกตฺวา อตฺตนิ กงฺขาวิตรณตฺถํ พฺราหฺมณํ อติจาริยมาโน วินยสฺสูติ คาถตฺตยมาห. ตตฺถ สลฺลกตฺโตติ ราคาทิสลฺลกนฺตโน. อนุตฺตโรติ ยถา พาหิรเวชฺเชน วูปสมิตโรโค อิมสฺมิญฺเญวตฺตภาเว กุปฺปติ, น เอวํ. มยา วูปสมิตสฺส ปน โรคสฺส ภวนฺตเรปิ อุปฺปตฺติ นตฺถิ, ตสฺมา อหํ อนุตฺตโรติ อตฺโถ. พฺรหฺมภูโตติ เสฏฺฐภูโต. อติตุโลติ ตุลํ อตีโต, นิรุปโมติ อตฺโถ. มารเสนปฺปมทฺทโนติ กามา เต ปฐมา เสนาติ เอวํ อาคตาย มารเสนาย ปมทฺทโน. สพฺพามิตฺเตติ ขนฺธกิเลสาภิสงฺขารมจฺจุเทวปุตฺตมารสงฺขาเต สพฺพปจฺจตฺถิเก. วสีกตฺวาติ อตฺตโน วเส วตฺเตตฺวา. อกุโตภโยติ กุโตจิ อภโย. Habiendo manifestado así su naturaleza de manera directa (nippariyāyena), y para que el brahmán superara sus dudas, el Bendito pronunció los tres versos de 'Vinayassu', instándolo a la práctica. Allí, 'el cirujano' (sallakatto) significa aquel que extrae las espinas de la pasión y otros males. 'Incomparable' (anuttaro) significa que, a diferencia de un médico externo cuyas enfermedades curadas pueden reaparecer en esta misma existencia, las enfermedades de las impurezas curadas por el Bendito no resurgen ni siquiera en existencias futuras; por lo tanto, el significado es que Él es el médico supremo. 'Convertido en Brahma' (brahmabhūto) significa que se ha vuelto excelso. 'Incomparable' (atitulo) significa que ha trascendido todo parangón; el significado es que no tiene igual. 'Vencedor del ejército de Mara' (mārasenappamaddano) es aquel que aplasta al ejército de Mara, el cual se describe como 'los placeres sensuales son tu primer ejército'. 'Todos los enemigos' (sabbāmitte) se refiere a todos los adversarios conocidos como los Maras de los agregados, de las impurezas, de las formaciones, de la muerte y del hijo de un deva. 'Habiendo subyugado' (vasīkatvā) significa habiéndolos puesto bajo su control. 'Seguro de todo peligro' (akutobhayo) significa que no tiene temor de ninguna dirección. เอวํ วุตฺเต เสโล พฺราหฺมโณ ตาวเทว ภควติ สญฺชาตปสาโท ปพฺพชฺชาเปกฺโข หุตฺวา อิมํ โภนฺโตติ คาถตฺตยมาห. ตตฺถ กณฺหาภิชาติโกติ จณฺฑาลาทินีจกุเล ชาโต. ตโต เตปิ มาณวกา ปพฺพชฺชาเปกฺขา หุตฺวา เอวญฺเจ รุจฺจติ, โภโตติ คาถมาหํสุ. อถ เสโล เตสุ มาณวเกสุ ตุฏฺฐจิตฺโต เต จ ทสฺเสนฺโต ปพฺพชฺชํ ยาจนฺโต ‘‘พฺราหฺมณา’’ติ คาถมาห. Dicho esto, el brahmán Sela sintió de inmediato una profunda devoción por el Bendito y, deseando la ordenación, pronunció los tres versos que comienzan con 'Señor' (bhonto). Allí, 'de origen oscuro' (kaṇhābhijātiko) se refiere a alguien nacido en una casta baja, como los caṇḍālas. Luego, esos jóvenes discípulos también, deseando la ordenación, pronunciaron el verso: 'Si esto le place, señor'. Entonces Sela, con el corazón complacido por sus discípulos, presentándolos y solicitando la ordenación, pronunció el verso que comienza con 'Brahmán'. ตโต ภควา ยสฺมา เสโล อตีเต ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต สาสเน เตสํเยว ติณฺณํ ปุริสสตานํ คณเสฏฺโฐ หุตฺวา เตหิ สทฺธึ ปริเวณํ กาเรตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา เตน กมฺเมน เทวมนุสฺสสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน ปจฺฉิเม ภเว เตสํเยว อาจริโย หุตฺวา นิพฺพตฺโต, ตญฺจ เตสํ กมฺมํ วิมุตฺติปริปากาย ปริปกฺกํ เอหิภิกฺขุภาวสฺส จ อุปนิสฺสยภูตํ, ตสฺมา เต สพฺเพว เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชํ ปพฺพาเชนฺโต สฺวากฺขาตนฺติ คาถมาห. ตตฺถ สนฺทิฏฺฐิกนฺติ สยเมว ทฏฺฐพฺพํ ปจฺจกฺขํ. อกาลิกนฺติ มคฺคานนฺตรผลุปฺปตฺติยา น กาลนฺตรํ ปตฺตพฺพผลํ. ยตฺถ อโมฆาติ ยสฺมึ มคฺคพฺรหฺมจริเย อปฺปมตฺตสฺส สิกฺขตฺตยปูรเณน สิกฺขโต ปพฺพชฺชา อโมฆา โหติ, สผลาติ อตฺโถ. เอวญฺจ วตฺวา ‘‘เอถ ภิกฺขโว’’ติ ภควา อโวจ. เต สพฺเพ ปตฺตจีวรธรา หุตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา วสฺสสติกตฺเถรา วิย สุวินีตา ภควนฺตํ อภิวาทยึสุ. เอวมิมํ เตสํ เอหิภิกฺขุภาวํ สนฺธาย ‘‘อลตฺถ โข เสโล’’ติอาทิ วุตฺตํ. Entonces el Bendito, debido a que Sela en el pasado, durante la enseñanza del Buda Padumuttara, fue el líder de un grupo de trescientos hombres y junto con ellos construyó un recinto (pariveṇa), realizó actos meritorios como la generosidad y experimentó las delicias de devas y humanos, nació en su última existencia como maestro de esos mismos hombres. Ese kamma suyo había madurado para la madurez de su liberación y servía de apoyo (upanissaya) para la ordenación 'Ehi Bhikkhu'. Por lo tanto, al otorgarles a todos ellos, incluido Sela y los trescientos jóvenes, la ordenación 'Ehi Bhikkhu', pronunció el verso: 'La enseñanza está bien proclamada' (svākkhātaṃ). Allí, 'visible aquí y ahora' (sandiṭṭhikaṃ) significa que debe ser visto por uno mismo directamente. 'Atemporal' (akālikaṃ) significa que el fruto se alcanza inmediatamente después del sendero, sin intervalo de tiempo. 'Donde no es en vano' (yattha amoghā) significa que en esta vida santa del sendero, para aquel que es diligente y practica completando el triple entrenamiento, la ordenación no es vana; el significado es que es fructífera. Habiendo dicho esto, el Bendito dijo: 'Vengan, monjes' (etha bhikkhavo). Todos ellos aparecieron con cuencos y mantos, y viniendo por el aire, se postraron ante el Bendito con los sentidos bien controlados, como si fueran ancianos de cien años de antigüedad. Refiriéndose a esta ordenación 'Ehi Bhikkhu' de ellos, se dijo: 'Sela obtuvo la ordenación', etc. ๔๐๐. อิมาหีติ [Pg.278] อิมาหิ เกณิยสฺส จิตฺตานุกูลาหิ คาถาหิ. ตตฺถ อคฺคิปริจริยํ วินา พฺราหฺมณานํ ยญฺญาภาวโต ‘‘อคฺคิหุตฺตมุขา ยญฺญา’’ติ วุตฺตํ. อคฺคิหุตฺตเสฏฺฐา อคฺคิชุหนปฺปธานาติ อตฺโถ. เวเท สชฺฌายนฺเตหิ ปฐมํ สชฺฌายิตพฺพโต, สาวิตฺตี, ‘‘ฉนฺทโส มุข’’นฺติ วุตฺโต. มนุสฺสานํ เสฏฺฐโต ราชา ‘‘มุข’’นฺติ วุตฺโต. นทีนํ อาธารโต ปฏิสรณโต จ สาคโร ‘‘มุข’’นฺติ วุตฺโต. จนฺทโยควเสน ‘‘อชฺช กตฺติกา อชฺช โรหิณี’’ติ สญฺญาณโต อาโลกกรณโต โสมฺมภาวโต จ ‘‘นกฺขตฺตานํ มุขํ จนฺโท’’ติ วุตฺตํ. ตปนฺตานํ อคฺคตฺตา อาทิจฺโจ ‘‘ตปตํ มุข’’นฺติ วุตฺโต. ทกฺขิเณยฺยานํ ปน อคฺคตฺตา วิเสเสน ตสฺมึ สมเย พุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ สนฺธาย ‘‘ปุญฺญํ อากงฺขมานานํ, สงฺโฆ เอว ยชตํ มุข’’นฺติ วุตฺตํ. เตน สงฺโฆ ปุญฺญสฺส อายมุขนฺติ ทสฺเสติ. 400. 'Con estos' se refiere a estos versos que armonizan con el pensamiento de Keṇiya. Allí, dado que para los brahmanes no hay sacrificio sin el culto al fuego, se dice: 'El sacrificio de fuego es el jefe de las ofrendas'. 'El sacrificio de fuego es el principal' significa que la oblación al fuego es lo primordial. Se dice que el 'Sāvitrī es el jefe de los metros' porque es lo primero que deben recitar quienes estudian los Vedas. Se dice que el 'rey es el jefe' debido a su superioridad sobre los hombres. El 'océano es el jefe' de los ríos debido a que es su base y su refugio. Debido a la conjunción lunar, como en 'hoy es Kattikā, hoy es Rohiṇī', por su brillo, por su capacidad de iluminar sobrepasando a las estrellas y por su naturaleza refrescante, se dice que 'la luna es el jefe de los astros'. Debido a que es lo más excelente entre las cosas que brillan, se dice que 'el sol es el jefe de los que radian'. Sin embargo, debido a que es lo más excelente entre aquellos dignos de ofrendas, especialmente en ese momento, refiriéndose a la Sangha encabezada por el Buda, se dijo: 'Para aquellos que buscan mérito, la Sangha es el jefe de los que sacrifican'. Con esto se muestra que la Sangha es la puerta de entrada (āyamukha) al mérito. ยํ ตํ สรณนฺติ อญฺญํ พฺยากรณคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา ภควา ยสฺมา มยํ อิโต อฏฺฐเม ทิวเส ตํ สรณํ อาคตมฺหา, ตสฺมา อตฺตนา ตว สาสเน อนุตฺตเรน ทมเถน ทนฺตามฺหา, อโห เต สรณสฺส อานุภาโวติ. Con las palabras 'aquel que es el refugio', pronunció otro verso de declaración de su logro. Su significado es: 'El Bendito, que posee cinco tipos de ojos, es aquel en quien nosotros, desde hace ocho días, hemos tomado refugio; por lo tanto, gracias a Su incomparable disciplina, nosotros mismos estamos ahora domados en Su enseñanza. ¡Oh, cuán grande es el poder de Su refugio!'. ตโต ปรํ ภควนฺตํ ทฺวีหิ คาถาหิ โถเมตฺวา ตติยาย วนฺทนํ ยาจนฺโต ภิกฺขโว ติสตา อิเมติอาทิมาหาติ. Después de eso, habiendo alabado al Bendito con dos versos, solicitando la oportunidad de rendir homenaje con el tercero, pronunció las palabras que comienzan con 'Monjes, estos son trescientos'. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. เสลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Sela Sutta. ๓. อสฺสลายนสุตฺตวณฺณนา 3. Explicación del Assalāyana Sutta. ๔๐๑. เอวํ เม สุตนฺติ อสฺสลายนสุตฺตํ. ตตฺถ นานาเวรชฺชกานนฺติ องฺคมคธาทีหิ นานปฺปกาเรหิ เวรชฺเชหิ อาคตานํ, เตสุ วา รฏฺเฐสุ ชาตสํวฑฺฒานนฺติปิ อตฺโถ. เกนจิเทวาติ ยญฺญุปาสนาทินา อนิยมิตกิจฺเจน. จาตุวณฺณินฺติ จตุวณฺณสาธารณํ. มยํ ปน นฺหานสุทฺธิยา ภาวนาสุทฺธิยาปิ พฺราหฺมณาว สุชฺฌนฺตีติ วทาม, อยุตฺตมฺปิ สมโณ โคตโม กโรตีติ มญฺญมานา เอวํ จินฺตยึสุ. วุตฺตสิโรติ วาปิตสิโร. 401. 'Así lo he oído' es el comienzo del Assalāyana Sutta. Allí, 'de diversas regiones' (nānāverajjakānaṃ) se refiere a los brahmanes venidos de diversas provincias como Aṅga y Magadha; o bien, el significado es que nacieron y crecieron en esos reinos. 'Por algún motivo' (kenacideva) se refiere a un asunto no especificado, como buscar ofrendas mediante la recitación de mantras en cultos de sacrificio. 'Con respecto a las cuatro castas' (cātuvaṇṇiṃ) significa lo que es común a la pureza de las cuatro castas. 'Nosotros, sin embargo', pensaban los brahmanes, 'afirmamos que solo los brahmanes se purifican mediante la purificación del baño, la purificación de la meditación o la purificación por el nacimiento'; pensando que 'el asceta Gotama hace algo incorrecto', reflexionaron de esta manera. 'De cabeza rapada' (vuttasiro) significa aquel que tiene la cabeza con el cabello afeitado. ธมฺมวาทีติ [Pg.279] สภาววาที. ทุปฺปฏิมนฺติยาติ อมฺหาทิเสหิ อธมฺมวาทีหิ ทุกฺเขน ปฏิมนฺติตพฺพา โหนฺติ. ธมฺมวาทิโน นาม ปราชโย น สกฺกา กาตุนฺติ ทสฺเสติ. ปริพฺพาชกนฺติ ปพฺพชฺชาวิธานํ, ตโย เวเท อุคฺคเหตฺวา สพฺพปจฺฉา ปพฺพชนฺตา เยหิ มนฺเตหิ ปพฺพชนฺติ, ปพฺพชิตา จ เย มนฺเต ปริหรนฺติ, ยํ วา อาจารํ อาจรนฺติ, ตํ สพฺพํ โภตา จริตํ สิกฺขิตํ. ตสฺมา ตุยฺหํ ปราชโย นตฺถิ, ชโยว ภวิสฺสตีติ มญฺญนฺตา เอวมาหํสุ. ‘Quien habla de acuerdo con el Dhamma’ (Dhammavādī) significa alguien que habla según la naturaleza real de las cosas (sabhāvavādī). ‘Difíciles de contradecir’ (Duppaṭimantiyā) significa que son difíciles de rebatir por personas como nosotros que no hablamos según la verdad (adhammavādī). El texto muestra que no es posible derrotar a quienes hablan de acuerdo con el Dhamma. Con respecto a ‘asceta errante’ (paribbājaka), se refiere a las regulaciones de la renuncia; tras haber aprendido los tres Vedas, aquellos que renuncian lo hacen mediante ciertos mantras y, una vez ordenados, mantienen esos mantras y practican cierta conducta. Pensando que todo eso había sido practicado y aprendido por usted, Assalāyana, y que por tanto no habría derrota para ti sino que serías victorioso, dijeron esto. ๔๐๒. ทิสฺสนฺติ โข ปนาติอาทิ เตสํ ลทฺธิภินฺทนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ พฺราหฺมณิโยติ พฺราหฺมณานํ ปุตฺตปฏิลาภตฺถาย อาวาหวิวาหวเสน กุลา อานีตา พฺราหฺมณิโย ทิสฺสนฺติ. ตา โข ปเนตา อปเรน สมเยน อุตุนิโยปิ โหนฺติ, สญฺชาตปุปฺผาติ อตฺโถ. คพฺภินิโยติ สญฺชาตคพฺภา. วิชายมานาติ ปุตฺตธีตโร ชนยมานา. ปายมานาติ ทารเก ถญฺญํ ปายนฺติโย. โยนิชาว สมานาติ พฺราหฺมณีนํ ปสฺสาวมคฺเคน ชาตา สมานา. เอวมาหํสูติ เอวํ วทนฺติ. กถํ? พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ…เป… พฺรหฺมทายาทาติ. ยทิ ปน เนสํ สจฺจวจนํ สิยา, พฺราหฺมณีนํ กุจฺฉิ มหาพฺรหฺมุโน อุโร ภเวยฺย, พฺราหฺมณีนํ ปสฺสาวมคฺโค มหาพฺรหฺมุโน มุขํ ภเวยฺย, เอตฺตาวตา ‘‘มยํ มหาพฺรหฺมุโน อุเร วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตา’’ติ วตฺตุํ มา ลภนฺตูติ อยํ มุขโต ชาตจฺเฉทกวาโท วุตฺโต. 402. Las palabras que comienzan con ‘Se ve, en verdad...’ fueron dichas para destruir sus puntos de vista erróneos. En ese contexto, ‘mujeres brahmanas’ (brāhmaṇiyo) se refiere a aquellas que son traídas de otros clanes mediante el matrimonio para obtener hijos. Se observa que estas mujeres brahmanas, en el momento apropiado, tienen sus periodos menstruales; este es el significado de ‘tienen flores’ (sañjātapupphā). ‘Embarazadas’ (gabbhiniyo) significa que han concebido. ‘Dando a luz’ (vijāyamānā) significa que procrean hijos e hijas. ‘Amamantando’ (pāyamānā) significa que dan de mamar a los niños. ‘Nacidas de una matriz’ (yonijāva samānā) significa que nacieron a través del canal de parto de las mujeres brahmanas. ‘Dijeron así’ (evamāhaṃsū) significa que hablan de esta manera: ‘Solo los brahmanas son la casta superior... etc... herederos de Brahma’. Si sus palabras fueran ciertas, el vientre de las brahmanas tendría que ser el pecho del Gran Brahma, y su canal de parto la boca del Gran Brahma. Este pasaje fue dicho para refutar la pretensión de haber nacido de la boca, impidiéndoles decir: ‘Nosotros, habiendo residido en el pecho del Gran Brahma, salimos de su boca’. ๔๐๓. อยฺโย หุตฺวา ทาโส โหติ, ทาโส หุตฺวา อยฺโย โหตีติ พฺราหฺมโณ สภริโย วณิชฺชํ ปโยเชนฺโต โยนกรฏฺฐํ วา กมฺโพชรฏฺฐํ วา คนฺตฺวา กาลํ กโรติ, ตสฺส เคเห วยปฺปตฺเต ปุตฺเต อสติ พฺราหฺมณี ทาเสน วา กมฺมกเรน วา สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปติ. เอกสฺมึ ทารเก ชาเต โส ปุริโส ทาโสว โหติ, ตสฺส ชาตทารโก ปน ทายชฺชสามิโก โหติ. มาติโต สุทฺโธ ปิติโต อสุทฺโธ โส วณิชฺชํ ปโยเชนฺโต มชฺฌิมปเทสํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณทาริกํ คเหตฺวา ตสฺสา กุจฺฉิสฺมึ ปุตฺตํ ปฏิลภติ, โสปิ มาติโตว สุทฺโธ โหติ ปิติโต อสุทฺโธ. เอวํ พฺราหฺมณสมยสฺมิญฺเญว ชาติสมฺเภโท โหตีติ ทสฺสนตฺถเมตํ วุตฺตํ. กึ พลํ, โก อสฺสาโสติ ยตฺถ ตุมฺเห [Pg.280] ทาสา โหนฺตา สพฺเพว ทาสา โหถ, อยฺยา โหนฺตา สพฺเพว อยฺยา โหถ, เอตฺถ โว โก ถาโม, โก อวสฺสโย, ยํ พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณติ วทถาติ ทีเปติ. 403. ‘Habiendo sido un señor, se convierte en esclavo; habiendo sido un esclavo, se convierte en señor’ significa que si un brahmana, junto con su esposa, se dedica al comercio y, tras ir al reino de Yona o Kamboja, fallece, y si en su casa no hay un hijo que haya alcanzado la madurez, la mujer brahmana podría cohabitar con un esclavo o un trabajador. Si nace un niño, ese hombre (el padre) sigue siendo un esclavo, pero el niño nacido es el dueño legítimo de la herencia. Siendo puro por parte de madre e impuro por parte de padre, si este se dedica al comercio, va a la Región Media, toma por esposa a una joven de pura casta brahmana y engendra un hijo, ese hijo también sería puro solo por parte de madre e impuro por parte de padre. Esto fue dicho para mostrar cómo ocurre la mezcla de castas incluso dentro de la propia tradición de los brahmanas. ‘¿Qué fuerza, qué consuelo?’ señala: ‘Si en su propia sociedad todos pueden ser tanto esclavos como señores, ¿qué poder o refugio les queda para afirmar que solo los brahmanas son la casta superior?’. ๔๐๔. ขตฺติโยว นุ โขติอาทโย สุตฺตจฺเฉทกวาทา นาม โหนฺติ. 404. Las palabras que comienzan con ‘¿Es acaso el khattiya...?’, etc., se denominan argumentos que invalidan el discurso (del oponente). ๔๐๘. อิทานิ จาตุวณฺณิสุทฺธึ ทสฺเสนฺโต อิธ ราชาติอาทิมาห. สาปานโทณิยาติ สุนขานํ ปิวนโทณิยา. อคฺคิกรณียนฺติ สีตวิโนทนอนฺธการวิธมนภตฺตปจนาทิ อคฺคิกิจฺจํ. เอตฺถ อสฺสลายนาติ เอตฺถ สพฺพสฺมึ อคฺคิกิจฺจํ กโรนฺเต. 408. Ahora, para mostrar la purificación de las cuatro castas, el Bendito dijo las palabras que comienzan con ‘Aquí, un rey...’. ‘De un bebedero para perros’ (sāpānadoṇiyā) se refiere al recipiente donde beben los perros. ‘Implemento para producir fuego’ (aggikaraṇīyaṃ) se refiere a las funciones del fuego como disipar el frío, disipar la oscuridad, cocinar alimentos, etc. ‘En este caso, Assalāyana’ se refiere a cuando todos realizan estas funciones del fuego por igual. ๔๐๙. อิทานิ ยเทตํ พฺราหฺมณา จาตุวณฺณิสุทฺธีติ วทนฺติ, เอตฺถ จาตุวณฺณาติ นิยโม นตฺถิ. ปญฺจโม หิ ปาทสิกวณฺโณปิ อตฺถีติ สํขิตฺเตน เตสํ วาเท โทสทสฺสนตฺถํ อิธ ขตฺติยกุมาโรติอาทิมาห. ตตฺร อมุตฺร จ ปเนสานนฺติ อมุสฺมิญฺจ ปน ปุริมนเย เอเตสํ มาณวกานํ กิญฺจิ นานากรณํ น ปสฺสามีติ วทติ. นานากรณํ ปน เตสมฺปิ อตฺถิเยว. ขตฺติยกุมารสฺส หิ พฺราหฺมณกญฺญาย อุปฺปนฺโน ขตฺติยปาทสิโก นาม, อิตโร พฺราหฺมณปาทสิโก นาม, เอเต หีนชาติมาณวกา. 409. Respecto a lo que los brahmanas llaman ‘purificación de las cuatro castas’, no existe tal restricción absoluta. De hecho, existe una quinta clase, los ‘pādasika’; para mostrar brevemente el error en su doctrina, el Buda dijo las palabras que comienzan con ‘Aquí, un joven khattiya...’. En cuanto a ‘entre ellos, aquí y allá’, Assalāyana dice: ‘No veo ninguna distinción entre estos jóvenes en comparación con el caso anterior’. Sin embargo, ciertamente existe una distinción entre ellos. El hijo nacido de un joven khattiya y una doncella brahmana se llama ‘khattiyapādasika’, y el nacido de un brahmana y una doncella khattiya se llama ‘brāhmaṇapādasika’; estos son jóvenes de nacimiento inferior o mezclado. เอวํ ปญฺจมสฺส วณฺณสฺส อตฺถิตาย จาตุวณฺณิสุทฺธีติ เอเตสํ วาเท โทสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปุน จาตุวณฺณิสุทฺธิยํ โอวทนฺโต ตํ กึ มญฺญสีติอาทิมาห. ตตฺถ สทฺเธติ มตกภตฺเต. ถาลิปาเกติ ปณฺณาการภตฺเต. ยญฺเญติ ยญฺญภตฺเต. ปาหุเนติ อาคนฺตุกานํ กตภตฺเต. กึ หีติ กึ มหปฺผลํ ภวิสฺสติ, โน ภวิสฺสตีติ ทีเปติ. Habiendo mostrado así el error en su doctrina de la ‘purificación de las cuatro castas’ debido a la existencia de una quinta clase, el Buda, instruyendo nuevamente sobre la purificación de las cuatro castas, dijo las palabras que comienzan con ‘¿Qué piensas...?’. En ese contexto, ‘en una ofrenda a los ancestros’ (saddhe) se refiere a la comida para los difuntos. ‘En una ofrenda de arroz cocido’ (thālipāke) se refiere a la comida preparada como obsequio. ‘En un sacrificio’ (yaññe) se refiere a la comida del sacrificio ritual. ‘Para los invitados’ (pāhunete) se refiere a la comida para los visitantes. ‘¿Qué, pues?’ resalta si tal acto tendrá un gran fruto o no. ๔๑๐. ภูตปุพฺพนฺติ อสฺสลายน ปุพฺเพ มยิ ชาติยา หีนตเร ตุมฺเห เสฏฺฐตรา สมานาปิ มยา ชาติวาเท ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมฺปาเทตุํ น สกฺขิตฺถ, อิทานิ ตุมฺเห หีนตรา หุตฺวา มยา เสฏฺฐตเรน พุทฺธานํ สเก ชาติวาทปญฺหํ ปุฏฺฐา กึ สมฺปาเทสฺสถ? น เอตฺถ จินฺตา กาตพฺพาติ มาณวํ อุปตฺถมฺเภนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อสิโตติ กาฬโก. เทวโลติ [Pg.281] ตสฺส นามํ, อยเมว ภควา เตน สมเยน. ปฏลิโยติ คณงฺคณุปาหนา. ปตฺถณฺฑิเลติ ปณฺณสาลปริเวเณ. โก นุ โขติ กหํ นุ โข. คามณฺฑลรูโป วิยาติ คามทารกรูโป วิย. โส ขฺวาหํ, โภ, โหมีติ โส อหํ, โภ, อสิตเทวโล โหมีติ วทติ. ตทา กิร มหาสตฺโต โกณฺฑทมโก หุตฺวา วิจรติ. อภิวาเทตุํ อุปกฺกมึสูติ วนฺทิตุํ อุปกฺกมํ อกํสุ. ตโต ปฏฺฐาย จ วสฺสสติกตาปโสปิ ตทหุชาตํ พฺราหฺมณกุมารํ อวนฺทนฺโต โกณฺฑิโต โหติ. 410. ‘En el pasado...’ significa: ‘Assalāyana, antiguamente, cuando yo era inferior en nacimiento y ustedes eran superiores, no pudieron responder satisfactoriamente a las preguntas que les hice sobre la doctrina del nacimiento. Ahora que ustedes son inferiores y yo soy el superior, habiéndoles preguntado sobre la doctrina del nacimiento propia de los Budas, ¿cómo podrán responder? No hay lugar para la duda aquí’. Alentando así al joven, el Buda comenzó este relato. En ese contexto, ‘Asita’ significa de piel oscura. ‘Devala’ es su nombre; en aquel tiempo, el propio Bendito era el sabio Asita Devala. ‘Sandalias’ (paṭaliyo) se refiere a calzado de varias capas. ‘En el terreno’ (patthaṇḍile) se refiere al patio de la choza de hojas. ‘¿A dónde, pues?’ (ko nu kho) significa ¿hacia dónde fueron? ‘Como un niño de aldea’ (gāmaṇḍalarūpo viya) significa con la apariencia de los muchachos del pueblo. ‘Ese era yo, señor’ significa ‘Yo, señor, era aquel sabio Asita Devala’. Se dice que el Gran Ser andaba entonces como un domador de los rebeldes. ‘Intentaron saludarlo’ (abhivādetuṃ upakkamiṃsu) significa que se esforzaron por rendirle homenaje. Desde entonces, incluso un asceta de cien años de práctica es considerado ‘rebelde’ (koṇḍito) si no rinde homenaje a un joven brahmana recién nacido. ๔๑๑. ชนิกา มาตาติ ยาย ตุมฺเห ชนิตา, สา โว ชนิกา มาตา. ชนิกามาตูติ ชนิกาย มาตุ. โย ชนโกติ โย ชนโก ปิตา. ‘‘โย ชนิโก ปิตาเตว’’ วา ปาโฐ. 411. ‘Madre progenitora’ (janikā mātā) es la madre que los dio a luz. ‘De la madre progenitora’ (janikāmātū) se refiere a la abuela materna. ‘Quien es el progenitor’ (yo janako) es el padre. También existe la variante: ‘el padre que es el progenitor’ (yo janiko pitāteva). อสิเตนาติ ปญฺจาภิญฺเญน อสิเตน เทวเลน อิสินา อิมํ คนฺธพฺพปญฺหํ ปุฏฺฐา น สมฺปายิสฺสนฺติ. เยสนฺติ เยสํ สตฺตนฺนํ อิสีนํ. น ปุณฺโณ ทพฺพิคาโหติ เตสํ สตฺตนฺนํ อิสีนํ ทพฺพึ คเหตฺวา ปณฺณํ ปจิตฺวา ทายโก ปุณฺโณ นาม เอโก อโหสิ, โส ทพฺพิคหณสิปฺปํ ชานาติ. ตฺวํ สาจริยโก เตสํ ปุณฺโณปิ น โหติ, เตน ญาตํ ทพฺพิคหณสิปฺปมตฺตมฺปิ น ชานาสีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. "Asitenāti" se refiere al sabio Devala, dotado de los cinco conocimientos superiores (pañcābhiññā), por quien se formuló esta pregunta de los Gandhabba, que los brahmanes no pudieron responder satisfactoriamente. "Yesanti" se refiere a los siete sabios. "Na puṇṇo dabbigāho" significa que esos siete sabios tenían un sirviente llamado Punna, quien, tomando el cucharón y cocinando las verduras, les servía; él conocía el arte de manejar el cucharón. Tú, junto con tu maestro, ni siquiera eres como Punna; no conoces ni siquiera el arte de manejar el cucharón que él conocía. El resto es claro en todas partes. อยํ ปน อสฺสลายโน สทฺโธ อโหสิ ปสนฺโน, อตฺตโน อนฺโตนิเวสเนเยว เจติยํ กาเรสิ. ยาวชฺชทิวสา อสฺสลายนวํเส ชาตา นิเวสนํ กาเรตฺวา อนฺโตนิเวสเน เจติยํ กโรนฺเตวาติ. Este Assalāyana se volvió lleno de fe y devoto, e hizo construir un santuario (cetiya) dentro de su propia residencia. Hasta el día de hoy, los nacidos en el linaje de Assalāyana, después de construir sus casas, erigen un santuario en su interior. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. อสฺสลายนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación del Assalāyana Sutta. ๔. โฆฏมุขสุตฺตวณฺณนา 4. Explicación del Ghoṭamukha Sutta ๔๑๒. เอวํ เม สุตนฺติ โฆฏมุขสุตฺตํ. ตตฺถ เขมิยมฺพวเนติ เอวํนามเก อมฺพวเน. ธมฺมิโก ปริพฺพโชติ ธมฺมิกา ปพฺพชฺชา. อทสฺสนาติ ตุมฺหาทิสานํ [Pg.282] วา ปณฺฑิตานํ อทสฺสเนน. โย วา ปเนตฺถ ธมฺโมติ โย วา ปน เอตฺถ ธมฺโม สภาโว, ตสฺเสว วา อทสฺสเนน. อิมินา ‘‘อมฺหากํ กถา อปฺปมาณํ, ธมฺโมว ปมาณ’’นฺติ ทสฺเสติ. ตโต เถโร ‘‘นวอุโปสถาคาเร วิย พหุนา กมฺเมน อิธ ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา จงฺกมา โอรุยฺห ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิสีทิ. ตํ ทสฺเสตุํ เอวํ วุตฺเตติอาทิ วุตฺตํ. 412. "Evaṃ me sutaṃ" marca el inicio del Ghoṭamukha Sutta. Allí, "khemiyambavane" se refiere a un bosque de mangos con ese nombre. "Dhammiko paribbajo" se refiere a la vida renunciante acorde al Dhamma. "Adassanā" significa debido a no ver a sabios como ustedes. "Yo vā panettha dhammo" se refiere a cualquier naturaleza verdadera (sabhāva) que exista en este camino renunciante, o a la falta de visión de esa práctica del Dhamma. Con esto muestra: "Nuestra charla no es la medida, solo el Dhamma es la medida". Entonces, el Thera pensó: "Aquí no debe haber tanto trabajo como en una sala de Uposatha", bajó del lugar de meditación caminando (caṅkama), entró en la cabaña de hojas y se sentó. Para mostrar esto, se dijo "evaṃ vutte", etc. ๔๑๓. จตฺตาโรเม พฺราหฺมณาติ เถรสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ‘ธมฺมิกํ ปพฺพชฺชํ อุปคโต สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา นตฺถี’ติ วทติ. อิมสฺส จตฺตาโร ปุคฺคเล ทฺเว จ ปริสา ทสฺเสตฺวา ‘จตุตฺถํ ปุคฺคลํ กตราย ปริสาย พหุลํ ปสฺสสี’ติ ปุจฺฉิสฺสามิ, ชานมาโน ‘อนาคาริยปริสาย’นฺติ วกฺขติ. เอวเมตํ สกมุเขเนว ‘ธมฺมิโก ปริพฺพโช อตฺถี’ติ วทาเปสฺสามี’’ติ อิมํ เทสนํ อารภิ. 413. "Cattārome brāhmaṇā": se dice que el Thera tuvo este pensamiento: "Este brahmán dice que no hay asceta ni brahmán que haya emprendido una vida renunciante acorde al Dhamma. Le mostraré a estas cuatro personas y dos asambleas y le preguntaré: '¿A qué persona ves más frecuentemente en qué asamblea?'. Él, sabiendo la respuesta, dirá: 'En la asamblea de los que no tienen hogar (anāgāriya)'. Así, haré que admita por su propia boca que existe el renunciante acorde al Dhamma". Con esta intención comenzó esta enseñanza. ๔๑๔. ตตฺถ สารตฺตรตฺตาติ สุฏฺฐุ รตฺตรตฺตา. สานุคฺคหา วาจา ภาสิตา สการณา วาจา ภาสิตา. วุตฺตญฺเหตํ มยา ‘‘อมฺหากํ กถา อปฺปมาณํ, ธมฺโมว ปมาณ’’นฺติ. 414. Allí, "sārattarattā" significa intensamente apegados y apasionados. "Sānuggahā vācā bhāsitā" significa que el Thera pronunció palabras con fundamento. Ciertamente dije: "Nuestra charla no es la medida, solo el Dhamma es la medida". ๔๒๑. กึ ปน เตติ คิหิ นาม กปฺปิยมฺปิ อกปฺปิยมฺปิ วเทยฺยาติ วิเวจนตฺถํ ปุจฺฉิ. การาเปสีติ มาเปสิ. การาเปตฺวา จ ปน กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. เอตสฺส กิร ชานนสิปฺเป มาตรมฺปิ ปิตรมฺปิ ฆาเตตฺวา อตฺตาว ฆาเตตพฺโพติ อาคจฺฉติ. เอตํ สิปฺปํ ชานนฺโต ฐเปตฺวา เอตํ อญฺโญ สคฺเค นิพฺพตฺโต นาม นตฺถิ, เอส ปน เถรํ อุปนิสฺสาย ปุญฺญํ กตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺติตฺวา จ ปน ‘‘เกนาหํ กมฺเมน อิธ นิพฺพตฺโต’’ติ อาวชฺเชตฺวา ยถาภูตํ ญตฺวา เอกทิวสํ ชิณฺณาย โภชนสาลาย ปฏิสงฺขรณตฺถํ สงฺเฆ สนฺนิปติเต มนุสฺสเวเสน อาคนฺตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กิมตฺถํ, ภนฺเต, สงฺโฆ สนฺนิปติโต’’ติ? โภชนสาลาย ปฏิสงฺขรณตฺถนฺติ. เกเนสา การิตาติ? โฆฏมุเขนาติ. อิทานิ โส กุหินฺติ? กาลงฺกโตติ. อตฺถิ ปนสฺส โกจิ ญาตโกติ? อตฺถิ เอกา ภคินีติ. ปกฺโกสาเปถ นนฺติ. ภิกฺขู ปกฺโกสาเปสุํ. โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา – ‘‘อหํ, ตว ภาตา, โฆฏมุโข นาม อิมํ สาลํ กาเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต, อสุเก จ อสุเก จ ฐาเน มยา ฐปิตํ ธนํ [Pg.283] อตฺถิ, ตํ คเหตฺวา อิมญฺจ โภชนสาลํ กาเรหิ, ทารเก จ โปเสหี’’ติ วตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา เวหาสํ อุปฺปติตฺวา เทวโลกเมว อคมาสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 421. Respecto a "kiṃ pana te", preguntó con el fin de distinguir (vivecana), pues un laico podría hablar tanto de lo permitido (kappiya) como de lo no permitido (akappiya). "Kārāpesī" significa que lo hizo construir. Habiéndolo construido y tras morir, renació en el cielo. Se dice que en el arte que él conocía se decía que uno debía matar a su madre y a su padre y luego a sí mismo. Aparte de este brahmán que conocía ese arte perverso, nadie más renace en el cielo con tal conocimiento; pero él, apoyándose en el Thera, hizo méritos y renació allí. Habiendo renacido, reflexionó: "¿Por qué acción he nacido aquí?", y conociendo la verdad, un día, cuando la orden (Saṅgha) se reunió para reparar el viejo comedor, se presentó en forma humana y preguntó: "Venerables, ¿con qué propósito se ha reunido la orden?". Ellos respondieron: "Para reparar el comedor". Él preguntó: "¿Quién hizo construir este lugar?". Respondieron: "Ghoṭamukha". Él preguntó: "¿Dónde está él ahora?". Respondieron: "Falleció". Él preguntó: "¿Tiene algún pariente?". Respondieron: "Tiene una hermana". Él dijo: "Llámenla". Los monjes la llamaron. Él se acercó a ella y le dijo: "Yo soy tu hermano Ghoṭamukha; construí este comedor y nací en el cielo. En tal y tal lugar hay tesoros enterrados por mí; tómalos, termina de construir este comedor y cría a los niños". Tras decir esto, saludó a la orden de monjes, se elevó al aire y regresó al mundo celestial. El resto es claro en todas partes. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. โฆฏมุขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación del Ghoṭamukha Sutta. ๕. จงฺกีสุตฺตวณฺณนา 5. Explicación del Caṅkī Sutta ๔๒๒. เอวํ เม สุตนฺติ จงฺกีสุตฺตํ. ตตฺถ เทววเน สาลวเนติ ตสฺมึ กิร เทวตานํ พลิกมฺมํ กรียติ, เตน ตํ เทววนนฺติปิ สาลวนนฺติปิ วุจฺจติ. โอปาสาทํ อชฺฌาวสตีติ โอปาสาทนามเก พฺราหฺมณคาเม วสติ, อภิภวิตฺวา วา อาวสติ, ตสฺส สามี หุตฺวา ยาย มริยาทาย ตตฺถ วสิตพฺพํ, ตาย มริยาทาย วสติ. อุปสคฺควเสน ปเนตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ เวทิตพฺพํ, ตถสฺส อนุปฺปโยคตฺตาว เสสปเทสุ. ตตฺถ ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพํ. สตฺตุสฺสทนฺติ สตฺเตหิ อุสฺสทํ อุสฺสนฺนํ, พหุชนํ อากิณฺณมนุสฺสํ โปสาวนิยหตฺถิอสฺสโมรมิคาทิอเนกสตฺตสมากิณฺณญฺจาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน โส คาโม พหิ อาวิชฺฌิตฺวา ชาเตน หตฺถิอสฺสาทีนํ ฆาสติเณน เจว เคหจฺฉทนติเณน จ สมฺปนฺโน, ตถา ทารุกฏฺเฐหิ เจว เคหสมฺภารกฏฺเฐหิ จ, ยสฺมา จสฺส อพฺภนฺตเร วฏฺฏจตุรสฺสาทิสณฺฐานา พหู โปกฺขรณิโย, ชลชกุสุมวิจิตฺตานิ จ พหิ อเนกานิ ตฬากานิ วา อุทกสฺส นิจฺจภริตาเนว โหนฺติ, ตสฺมา สติณกฏฺโฐทกนฺติ วุตฺตํ. 422. "Evaṃ me sutaṃ" se refiere al Caṅkī Sutta. Allí, "devavane sālavane" indica que en ese bosque de árboles sala se realizaban ofrendas (bali) a las deidades, por lo que se llama tanto Bosque de los Dioses como Bosque de Sala. "Opāsādaṃ ajjhāvasati" significa que reside en la aldea brahmánica llamada Opāsāda, o que reside allí habiéndola dominado; siendo su señor, vive allí según los límites establecidos. En el término "Opāsādaṃ", debido al prefijo (upa), se entiende el caso acusativo con el sentido de locativo. Lo mismo aplica a los términos siguientes por su conexión. Las reglas gramaticales deben buscarse en los tratados de gramática. "Sattussadaṃ" significa abundante en seres, con mucha gente y poblado de diversas clases de personas, así como lleno de elefantes criados, caballos, pavos reales, ciervos y muchos otros animales. "Satiṇakaṭṭhodakaṃ" se dice porque la aldea posee abundante hierba para el forraje y paja para techar casas, así como madera para leña y para la construcción. Respecto al agua, dentro de la aldea hay muchos estanques de diversas formas y fuera de ella hay numerosos embalses adornados con flores acuáticas, siempre llenos de agua. Por eso se dice "con hierba, madera y agua". สห ธญฺเญน สธญฺญํ, ปุพฺพณฺณาปรณฺณาทิเภทํ พหุธญฺญสนฺนิจยนฺติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา ยสฺมึ คาเม พฺราหฺมโณ เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชลีลาย วสติ. ตสฺส สมิทฺธิสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติ. ราชโต ลทฺธํ โภคฺคํ ราชโภคฺคํ. เกน ทินฺนนฺติ เจ, รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ. ราชทายนฺติ รญฺโญ ทายภูตํ, ทายชฺชนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมเทยฺยนฺติ เสฏฺฐเทยฺยํ, ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชสงฺเขเปน ภุญฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อถ วา ราชโภคฺคนฺติ สพฺพํ เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสนฺเตน ติตฺถปพฺพตาทีสุ สุงฺกํ [Pg.284] คณฺหนฺเตน เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา รญฺญา หุตฺวา ภุญฺชิตพฺพํ. ตตฺถ รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ ราชทายนฺติ. เอตฺถ รญฺญา ทินฺนตฺตา ราชทายํ, ทายกราชทีปนตฺถํ ปนสฺส ‘‘รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺน’’นฺติ อิทํ วุตฺตํ. พฺรหฺมเทยฺยนฺติ เสฏฺฐเทยฺยํ, ยถา ทินฺนํ น ปุน คเหตพฺพํ โหติ นิสฺสฏฺฐปริจฺจตฺตํ, เอวํ ทินฺนนฺติ อตฺโถ. 'Sadhañña' significa 'con grano'; es decir, posee una gran acumulación de granos almacenados de diversos tipos, como cultivos primarios y secundarios. En este sentido, en aquella aldea, el brahmán vive con esplendor real, habiendo alzado el parasol blanco. Con esto se describe su plena prosperidad. 'Rājabhogga' es la riqueza o propiedad obtenida del rey. Si se pregunta quién la otorgó, fue dada por el rey Pasenadi de Kosala. 'Rājadāya' significa la propiedad dada por el rey, es decir, una herencia real. 'Brahmadeyya' significa una donación excelente, que debe ser disfrutada con las insignias de un rey tras haber alzado el parasol. O bien, 'rājabhogga' significa que debe disfrutarse actuando como un rey, ejerciendo autoridad total sobre castigos y ejecuciones, y recaudando impuestos en puertos, montañas, aldeas y bosques, tras haber alzado el parasol blanco. En el pasaje 'raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ', se llama 'rājadāya' por haber sido otorgada por el rey; y se especifica 'otorgada por el rey Pasenadi de Kosala' para indicar quién fue el rey que realizó la donación. 'Brahmadeyya' es una donación suprema; significa que se otorga de tal manera que lo entregado no puede ser reclamado de nuevo, siendo una renuncia total y definitiva. ๔๒๓. พหู พหู หุตฺวา สํหตาติ สงฺฆา. เอเกกิสฺสา ทิสาย สงฺโฆ เตสํ อตฺถีติ สงฺฆี. ปุพฺเพ คามสฺส อนฺโต อคณา พหิ นิกฺขมิตฺวา คณา สมฺปนฺนาติ คณีภูตา. อุตฺตเรนมุขาติ อุตฺตรทิสาภิมุขา. ขตฺตํ อามนฺเตสีติ ขตฺตา วุจฺจติ ปุจฺฉิตปญฺหพฺยากรณสมตฺโถ มหามตฺโต, ตํ อามนฺเตสิ. อาคเมนฺตูติ มุหุตฺตํ ปฏิมาเนนฺตุ, อจฺฉนฺตูติ วุตฺตํ โหติ. 423. 'Saṅghā' son aquellos que se han unido en grandes grupos. 'Saṅghī' es quien posee tales grupos de seguidores. 'Gaṇībhūtā' significa que, no habiéndose agrupado anteriormente dentro de la aldea, salieron de ella y se organizaron en grupos. 'Uttarenamukhā' significa orientados hacia el norte. 'Khattaṃ āmantesi' significa que llamó al 'khattā', término que designa a un alto ministro capaz de responder a las preguntas planteadas; a él llamó. 'Āgamentu' significa que esperen un momento, que aguarden un poco. ๔๒๔. นานาเวรชฺชกานนฺติ นานาวิเธสุ รชฺเชสุ อญฺเญสุ กาสิโกสลาทีสุ ชาตา วา นิวสนฺติ วา, ตโต วา อาคตาติ นานาเวรชฺชกา, เตสํ นานาเวรชฺชกานํ. เกนจิเทวาติ อนิยมิเตน ยญฺญุปาสนาทินา เกนจิ กิจฺเจน. เต ตสฺส คมนํ สุตฺวา จินฺเตสุํ – ‘‘อยํ, จงฺกี, อุคฺคตพฺราหฺมโณ, เยภุยฺเยน จ อญฺเญ พฺราหฺมณา สมณํ โคตมํ สรณํ คตา, อยเมว น คโต. สฺวายํ สเจ ตตฺถ คมิสฺสติ, อทฺธา สมณสฺส โคตมสฺส อาวฏฺฏนิยา มายาย อาวฏฺฏิโต สรณํ คมิสฺสติ. ตโต เอตสฺสาปิ เคหทฺวาเร พฺราหฺมณานํ อสนฺนิปาโต ภวิสฺสติ. หนฺทสฺส คมนนฺตรายํ กโรมา’’ติ สมฺมนฺตยิตฺวา ตตฺถ อคมํสุ. ตํ สนฺธาย ‘‘อถ โข เต พฺราหฺมณา’’ติอาทิ วุตฺตํ. 424. 'Nānāverajjakānaṃ' se refiere a aquellos nacidos o que residen en diversos reinos diferentes, como Kāsi y Kosala, o que han venido de tales regiones. 'Kenacideva' se refiere a algún asunto no especificado, como asistir a un sacrificio u otra actividad. Al enterarse de la partida de Caṅkī hacia el asceta Gautama, ellos pensaron: 'Este Caṅkī es un brahmán prominente; la mayoría de los otros brahmanes ya han tomado refugio en el asceta Gautama, y solo él no ha ido aún. Si él va allí, seguramente será seducido por la magia conversora del asceta Gautama y tomará refugio en él. Debido a esto, los brahmanes ya no se reunirán en la puerta de su casa. Vamos, pongamos un obstáculo a su partida'. Tras deliberar así, acudieron ante él. A esto se refiere el pasaje que comienza con 'atha kho te brāhmaṇā'. ตตฺถ อุภโตติ ทฺวีหิ ปกฺเขหิ. มาติโต จ ปิติโต จาติ, โภโต มาตา พฺราหฺมณี, มาตุมาตา พฺราหฺมณี, ตสฺสาปิ มาตา พฺราหฺมณี. ปิตา พฺราหฺมโณ, ปิตุปิตา พฺราหฺมโณ, ตสฺสปิ ปิตา พฺราหฺมโณติ. เอวํ ภวํ อุภโต สุชาโต, มาติโต จ ปิติโต จ. สํสุทฺธคหณิโกติ [Pg.285] สํสุทฺธา เต มาตุ คหณี, สํสุทฺธา เต มาตุ กุจฺฉีติ อตฺโถ. ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอตฺถ ปิตุ ปิตา ปิตามโห, ปิตามหสฺส ยุคํ ปิตามหยุคํ. ยุคนฺติ อายุปฺปมาณํ วุจฺจติ. อภิลาปมตฺตเมว เจตํ, อตฺถโต ปน ปิตามโหว ปิตามหยุคํ. ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา. เอวํ ยาว สตฺตโม ปุริโส, ตาว สํสุทฺธคหณิโก. อถ วา อกฺขิตฺโต อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ ทสฺเสติ. อกฺขิตฺโตติ อปเนถ เอตํ, กึ อิมินาติ เอวํ อกฺขิตฺโต อนวกฺขิตฺโต. อนุปกฺกุฏฺโฐติ น อุปกุฏฺโฐ, น อกฺโกสํ วา นินฺทํ วา ปตฺตปุพฺโพ. เกน การเณนาติ. ชาติวาเทน, อิติปิ หีนชาติโก เอโสติ เอวรูเปน วจเนนาติ อตฺโถ. อิมินาปงฺเคนาติ อิมินาปิ การเณน. En ese contexto, 'ubhato' significa de ambas partes. 'Mātito ca pitito ca' implica que la madre del honorable Caṅkī es brahmán, su abuela materna es brahmán y la madre de esta también; su padre es brahmán, su abuelo paterno es brahmán y el padre de este también. Así, el honorable es bien nacido de ambas partes, por linaje materno y paterno. 'Saṃsuddhagahaṇiko' significa que la matriz de su madre es pura, que el vientre materno es completamente limpio. En la frase 'hasta la séptima generación de ancestros', el padre del padre es el abuelo, y 'pitāmahayuga' es la generación o el tiempo de vida del abuelo. 'Yuga' se refiere a la medida de la vida. Aunque se use esta palabra, es solo una expresión; en significado, 'pitāmahayuga' se refiere a los dos abuelos. Por encima de ellos, todos los ancestros están incluidos bajo el término 'abuelo'. Así, hasta la séptima generación, es de matriz pura. O bien, muestra que no es rechazado ni reprochado en términos de linaje. 'Akkhitto' significa no ser rechazado ni descartado con palabras como 'echen a este, ¿qué valor tiene?'. 'Anupakkuṭṭho' significa que nunca ha sido objeto de insultos o críticas. ¿Por qué razón? Por su linaje; es decir, no ha recibido palabras tales como 'este es de clase baja'. 'Imināpaṅgena' significa también por esta razón. อฑฺโฒติ อิสฺสโร. มหทฺธโนติ มหตา ธเนน สมนฺนาคโต. โภโต หิ เคเห ปถวิยํ ปํสุวาลิกา วิย พหุ ธนํ, สมโณ ปน โคตโม อธโน ภิกฺขาย อุทรํ ปูเรตฺวา ยาเปตีติ ทสฺเสนฺติ. มหาโภโคติ ปญฺจกามคุณวเสน มหาอุปโภโค. เอวํ ยํ ยํ คุณํ วทนฺติ, ตสฺส ตสฺส ปฏิปกฺขวเสน ภควโต อคุณํเยว ทสฺเสมาติ มญฺญมานา วทนฺติ. 'Aḍḍho' significa poderoso o influyente. 'Mahaddhano' significa dotado de gran riqueza. Muestran que en la casa del honorable hay tanta riqueza como polvo y arena en la tierra, mientras que el asceta Gautama carece de riquezas y subsiste mendigando para llenar su estómago. 'Mahābhogo' significa que tiene grandes medios de disfrute a través de los cinco placeres sensoriales. De esta manera, cada cualidad que mencionan de Caṅkī, la dicen con la intención de señalar, por oposición, la supuesta falta de esa cualidad en el Bendito. อภิรูโปติ อญฺเญหิ มนุสฺเสหิ อธิกรูโป. ทสฺสนีโยติ ทิวสมฺปิ ปสฺสนฺตานํ อติตฺติกรณโต ทสฺสนโยคฺโค, ทสฺสเนเนว จิตฺตปสาทชนนโต ปาสาทิโก. โปกฺขรตา วุจฺจติ สุนฺทรภาโว, วณฺณสฺส โปกฺขรตา วณฺณโปกฺขรตา, ตาย วณฺณโปกฺขรตาย, วณฺณสมฺปตฺติยาติ อตฺโถ. โปราณา ปน โปกฺขรนฺติ สรีรํ วทนฺติ, วณฺณํ วณฺณเมว. เตสํ มเตน วณฺโณ จ โปกฺขรญฺจ วณฺณโปกฺขรานิ, เตสํ ภาโว วณฺณโปกฺขรตา. อิติ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตายาติ อุตฺตมปริสุทฺเธน วณฺเณน เจว สรีรสณฺฐานสมฺปตฺติยา จาติ อตฺโถ. พฺรหฺมวณฺณีติ เสฏฺฐวณฺณี, ปริสุทฺธวณฺเณสุปิ เสฏฺเฐน สุวณฺณวณฺเณเนว สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. พฺรหฺมวจฺฉสีติ มหาพฺรหฺมุโน สรีรสทิเสน สรีเรน สมนฺนาคโต. อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนายาติ โภโต สรีเร ทสฺสนสฺส โอกาโส น ขุทฺทโก มหา. สพฺพาเนว เต องฺคปจฺจงฺคานิ ทสฺสนียาเนว, ตานิ จาปิ มหนฺตาเนวาติ ทีเปติ. 'Abhirūpo' significa de una apariencia superior a la de otros hombres. 'Dassanīyo' significa digno de ser visto, pues no causa saciedad incluso a quienes lo miran todo el día; es 'pāsādika' porque genera serenidad en el corazón con solo verlo. El término 'pokkharatā' se refiere a la excelencia o belleza; 'vaṇṇapokkharatā' es la belleza de la complexión, significando que posee una complexión perfecta. Los antiguos, sin embargo, dicen que 'pokkhara' se refiere al cuerpo y 'vaṇṇa' a la tez. Según su opinión, la tez y el cuerpo son 'vaṇṇapokkhara', y su estado es 'vaṇṇapokkharatā'. Así, 'paramāya vaṇṇapokkharatāya' significa que está dotado de una tez supremamente pura y de una perfección en la forma corporal. 'Brahmavaṇṇī' significa de tez excelente; que incluso entre las complexiones puras, posee la más excelente, similar al color del oro. 'Brahmavacchasī' significa que posee un cuerpo semejante al de Mahābrahmā. 'Akhuddāvakāso dassanāya' significa que en el cuerpo del honorable, el aspecto para la observación no es pequeño, sino magnífico. Indica que todos sus miembros y extremidades son dignos de contemplar y son de gran distinción. สีลมสฺส [Pg.286] อตฺถีติ สีลวา. วุทฺธํ วฑฺฒิตํ สีลมสฺสาติ วุทฺธสีลี. วุทฺธสีเลนาติ วุทฺเธน วฑฺฒิเตน สีเลน. สมนฺนาคโตติ ยุตฺโต, อิทํ วุทฺธสีลีปทสฺเสว เววจนํ. สพฺพเมตํ ปญฺจสีลมตฺตเมว สนฺธาย วทนฺติ. Él es virtuoso (sīlavā) porque posee virtud. Se le llama 'de virtud desarrollada' (vuddhasīlī) porque posee una virtud que ha crecido e incrementado. 'Con virtud desarrollada' significa con una virtud que ha sido aumentada y cultivada. 'Dotado de' (samannāgato) significa unido a; esta es simplemente una expresión sinónima del término 'vuddhasīlī'. Los brahmanes dicen todo esto refiriéndose meramente a los cinco preceptos (pañcasīla). กาลฺยาณวาโจติอาทีสุ กลฺยาณา สุนฺทรา ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา วาจา อสฺสาติ กลฺยาณวาโจ. กลฺยาณํ มธุรํ วากฺกรณํ อสฺสาติ กลฺยาณวากฺกรโณ. วากฺกรณนฺติ อุทาหรณโฆโส. คุณปริปุณฺณภาเวน ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร วา ภวตฺตา โปรี. นาคริกิตฺถิยา สุขุมาลตฺตเนน สทิสาติปิ โปรี. ตาย โปริยา. วิสฺสฏฺฐายาติ อปลิพุทฺธาย, สนฺทิฏฺฐวิลมฺพิตาทิโทสรหิตาย. อเนลคลายาติ เอลคเลน วิรหิตาย. เอกจฺจสฺส หิ กเถนฺตสฺส เอลํ คลติ, ลาลา วา ปคฺฆรติ, เขฬผุสิตานิ วา นิกฺขมนฺติ, ตสฺส วาจา เอลคลา นาม โหติ. ตพฺพิปริตายาติ อตฺโถ. อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยาติอาทิมชฺฌปริโยสานํ ปากฏํ กตฺวา ภาสิตตฺถสฺส วิญฺญาปนสมตฺถาย. เสสเมตฺถ พฺราหฺมณวณฺเณ อุตฺตานเมว. En términos como 'de habla hermosa' (kalyāṇavāco), se refiere a aquel cuya habla es bella, excelente y posee palabras y sílabas bien redondeadas. 'De elocución hermosa' (kalyāṇavākkaraṇo) significa que posee una articulación dulce; 'vākkaraṇa' se refiere al sonido de la expresión. Se llama 'urbana' (porī) porque es perfecta en sus cualidades, o porque es propia de la ciudad (pura); también se llama así porque es semejante al habla refinada y delicada de una mujer de la nobleza urbana. 'Con voz clara' (vissaṭṭhāyā) significa sin obstrucciones y libre de defectos como la vacilación o la lentitud excesiva. 'Sin goteo de saliva' (anelagalāyā) significa libre de la secreción de impurezas; pues cuando algunas personas hablan, la saliva (ela) gotea (galati), o fluye, o salen salpicaduras de saliva; su habla se llama 'elagalā'. El significado de 'anelagalā' es lo opuesto a eso. 'Que da a conocer el significado' (atthassa viññāpanī) se refiere a que es capaz de comunicar el sentido de lo expresado, haciendo claros el principio, el medio y el fin. El resto de las descripciones sobre las cualidades del brahmán en este pasaje son evidentes. ๔๒๕. เอวํ วุตฺเตติ เอวํ เตหิ พฺราหฺมเณหิ วุตฺเต, จงฺกี, ‘‘อิเม พฺราหฺมณา อตฺตโน วณฺเณ วุจฺจมาเน อตุสฺสนกสตฺโต นาม นตฺถิ, วณฺณมสฺส ภณิตฺวา นิวาเรสฺสามาติ ชาติอาทีหิ มม วณฺณํ วทนฺติ, น โข ปน เม ยุตฺตํ อตฺตโน วณฺเณ รชฺชิตุํ. หนฺทาหํ เอเตสํ วาทํ ภินฺทิตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส มหนฺตภาวํ ญาเปตฺวา เอเตสํ ตตฺถ คมนํ กโรมี’’ติ จินฺเตตฺวา เตน หิ, โภ, มมาปิ สุณาถาติอาทิมาห. ตตฺถ เยปิ ‘‘อุภโต สุชาโต’’ติอาทโย อตฺตโน คุเณหิ สทิสา คุณา, เตปิ ‘‘โก จาหํ, เก จ สมณสฺส โคตมสฺส ชาติสมฺปตฺติอาทโย คุณา’’ติ อตฺตโน คุเณหิ อุตฺตริตเรเยว มญฺญมาโน, อิตเร ปน เอกนฺเตเนว ภควโต มหนฺตภาวทีปนตฺถํ ปกาเสติ. มยเมว อรหามาติ เอวํ นิยเมนฺโต เจตฺถ อิทํ ทีเปติ – ยทิ คุณมหนฺตตาย อุปสงฺกมิตพฺโพ นาม โหติ, ยถา สิเนรุํ อุปนิธาย สาสโป, มหาสมุทฺทํ อุปนิธาย โคปทกํ, สตฺตสุ มหาสเรสุ อุทกํ อุปนิธาย อุสฺสาวพินฺทุ ปริตฺโต ลามโก, เอวเมวํ สมณสฺส โคตมสฺส ชาติสมฺปตฺติอาทโย คุเณ อุปนิธาย อมฺหากํ คุณา [Pg.287] ปริตฺตา ลามกา, ตสฺมา มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุนฺติ. 425. Cuando se dijo esto, es decir, cuando aquellos brahmanes hablaron así, el brahmán Caṅkī pensó: 'No existe ser alguno que no se complazca cuando se mencionan sus propias virtudes. Estos brahmanes mencionan mis virtudes, como mi linaje, para impedirme ir ante el asceta Gotama. Sin embargo, no es apropiado para mí deleitarme en mis propias virtudes. Ahora, desarmaré sus argumentos, les haré conocer la grandeza del asceta Gotama y haré que ellos también vayan ante él'. Habiendo reflexionado así, dijo: 'En ese caso, señores, escuchen también lo que tengo que decir', y así sucesivamente. En ese contexto, aunque él posea cualidades similares a ser 'bien nacido de ambos lados', al considerar las cualidades de Gotama, como la perfección de su linaje, piensa: '¿Quién soy yo y qué son las perfecciones de linaje y otras virtudes del asceta Gotama?', considerándolas muy superiores a las suyas. Las otras cualidades las declara únicamente para manifestar la grandeza del Bienaventurado. Al establecer 'nosotros mismos somos quienes debemos ir', aclara este punto: si uno debe acercarse a alguien debido a la grandeza de sus virtudes, entonces, comparadas con las de Gotama, nuestras virtudes son insignificantes y pobres, tal como un grano de mostaza comparado con el monte Sineru, el agua en la huella de una vaca comparada con el gran océano, o una gota de rocío comparada con el agua de los siete grandes lagos. Por lo tanto, somos nosotros quienes debemos acercarnos para ver al venerable Gotama. ภูมิคตญฺจ เวหาสฏฺฐญฺจาติ เอตฺถ ราชงฺคเณ เจว อุยฺยาเน จ สุธามฏฺฐา โปกฺขรณิโย สตฺตรตนปูรึ กตฺวา ภูมิยํ ฐปิตํ ธนํ ภูมิคตํ นาม, ปาสาทนิยูหาทโย ปน ปูเรตฺวา ฐปิตํ เวหาสฏฺฐํ นาม. เอวํ ตาว กุลปริยาเยน อาคตํ. ตถาคตสฺส ปน ชาตทิวเสเยว สงฺโข เอโล อุปฺปโล ปุณฺฑรีโกติ จตฺตาโร นิธโย อุปคตา. เตสุ สงฺโข คาวุติโก, เอโล อฑฺฒโยชนิโก, อุปฺปโล ติคาวุติโก ปุณฺฑรีโก โยชนิโกติ. เตสุปิ คหิตคหิตฏฺฐานํ ปูรติเยว. อิติ ภควา ปหูตํ หิรญฺญสุวณฺณํ โอหาย ปพฺพชิโตติ เวทิตพฺโพ. ทหโร วาติอาทีนิ เหฏฺฐา วิตฺถาริตาเนว. 'Tanto lo que está en la tierra como lo que está en el aire': aquí, 'en la tierra' (bhūmigata) se refiere a la riqueza colocada en estanques cuadrados en los patios reales y jardines, llenos de las siete clases de joyas. 'En el aire' (vehāsaṭṭha) se refiere a la riqueza guardada llenando los desvanes y vigas de los palacios. De esta manera, Él renunció a la riqueza que le correspondía por linaje. Además, se debe saber que el día del nacimiento del Tathāgata, aparecieron cuatro grandes tesoros: Saṅkha, Ela, Uppala y Puṇḍarīka. Entre ellos, Saṅkha medía un cuarto de legua (gāvuta), Ela media legua y media (yojana), Uppala medía tres cuartos de legua y Puṇḍarīka medía una legua. Incluso cuando se extraía oro de ellos, los lugares de donde se sacaba volvían a llenarse. Así, se debe entender que el Bienaventurado renunció a una inmensa cantidad de oro y plata para ordenarse. Los términos como 'siendo joven' (daharo vā) ya han sido explicados detalladamente antes. อขุทฺทาวกาโสติ เอตฺถ ภควติ อปริมาโณเยว ทสฺสนาวกาโสติ เวทิตพฺโพ. ตตฺริทํ วตฺถุํ – ราชคเห กิร อญฺญตโร พฺราหฺมโณ ‘‘สมณสฺส กิร โคตมสฺส ปมาณํ คเหตุํ น สกฺกา’’ติ สุตฺวา ภควโต ปิณฺฑาย ปวิสนกาเล สฏฺฐิหตฺถํ เวฬุํ คเหตฺวา นครทฺวารสฺส พหิ ฐตฺวา สมฺปตฺเต ภควติ เวฬุํ คเหตฺวา สมีเป อฏฺฐาสิ, เวฬุ ภควโต ชาณุมตฺตํ ปาปุณิ. ปุนทิวเส ทฺเว เวฬู ฆเฏตฺวา สมีเป อฏฺฐาสิ, ภควา ทฺวินฺนํ เวฬูนํ อุปริ ทฺวิเวณุมตฺตเมว ปญฺญายมาโน, ‘‘พฺราหฺมณ, กึ กโรสี’’ติ อาห? ตุมฺหากํ ปมาณํ คณฺหามีติ. ‘‘พฺราหฺมณ, สเจปิ ตฺวํ สกลจกฺกวาฬคพฺภํ ปูเรตฺวา ฐิตเวฬุํ ฆเฏตฺวา อาคมิสฺสสิ, เนว เม ปมาณํ คเหตุํ สกฺขิสฺสสิ. น หิ มยา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ตถา ปารมิโย ปูริตา, ยถา เม ปโร ปมาณํ คณฺเหยฺย, อตุโล พฺราหฺมณ, ตถาคโต อปฺปเมยฺโย’’ติ วตฺวา ธมฺมปเท คาถมาห. คาถาปริโยสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตํ ปิวึสุ. 'De visión ilimitada' (akhuddāvakāso): aquí, debe entenderse que en el Bienaventurado hay una oportunidad infinita para ser contemplado. Al respecto, se cuenta esta historia: se dice que un brahmán en Rājagaha, habiendo oído decir que 'no es posible tomar la medida del asceta Gotama', tomó una caña de bambú de sesenta codos cuando el Bienaventurado entraba por limosna. Parado fuera de la puerta de la ciudad, cuando llegó el Bienaventurado, se acercó con el bambú; este solo llegó hasta la rodilla del Bienaventurado. Al día siguiente, unió dos cañas de bambú y se acercó de nuevo. El Bienaventurado, apareciendo a una altura equivalente a dos bambúes por encima de ellos, le preguntó: 'Brahmán, ¿qué estás haciendo?'. Él respondió: 'Estoy tomando vuestra medida'. El Buddha dijo: 'Brahmán, aunque vinieras uniendo cañas de bambú que llenaran todo el interior del universo (cakkavāḷa), no podrías tomar mi medida. Pues no he cumplido las perfecciones (pāramīs) durante cuatro incalculables (asaṅkhyeyyas) y cien mil eones para que otro pueda medirme; el Tathāgata, brahmán, es incomparable e inconmensurable'. Tras decir esto, pronunció un verso del Dhammapada. Al finalizar el verso, ochenta y cuatro mil seres bebieron el néctar de la inmortalidad (amata). อปรมฺปิ วตฺถุ – ราหุ กิร อสุรินฺโท จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ อุจฺโจ, พาหนฺตรมสฺส ทฺวาทสโยชนสตานิ, หตฺถตลปาทตลานํ ปุถุลตา ตีณิ โยชนสตานิ, องฺคุลิปพฺพานิ ปณฺณาสโยชนานิ[Pg.288], ภมุกนฺตรํ ปณฺณาสโยชนํ, นลาฏํ ติโยชนสตํ, สีสํ นวโยชนสตํ. โส – ‘‘อหํ อุจฺโจสฺมิ, สตฺถารํ โอนมิตฺวา โอโลเกตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ น คจฺฉติ. โส เอกทิวสํ ภควโต วณฺณํ สุตฺวา ‘‘ยถา กถญฺจ โอโลเกสฺสามี’’ติ อาคโต. ภควา ตสฺส อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ‘‘จตูสุ อิริยาปเถสุ กตเรน ทสฺเสมี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ฐิตโก นาม นีโจปิ อุจฺโจ วิย ปญฺญายติ, นิปนฺโนวสฺส อตฺตานํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ, ‘‘อานนฺท, คนฺธกุฏิปริเวเณ มญฺจกํ ปญฺญาเปหี’’ติ วตฺวา ตตฺถ สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ. ราหุ อาคนฺตฺวา นิปนฺนํ ภควนฺตํ คีวํ อุนฺนาเมตฺวา นภมชฺเฌ ปุณฺณจนฺทํ วิย อุลฺโลเกติ. กิมิทํ อสุรินฺทาติ จ วุตฺเต, ภควา โอนมิตฺวา โอโลเกตุํ น สกฺขิสฺสามีติ น คจฺฉินฺติ. น มยา อสุรินฺท อโธมุเขน ปารมิโย ปูริตา, อุทฺธคฺคํ เม กตฺวา ทานํ ทินฺนนฺติ. ตํทิวสํ ราหุ สรณํ อคมาสิ. เอวํ ภควา อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย. Existe otra historia: Se dice que Rāhu, el señor de los asuras, mide cuatro mil ochocientas yojanas de altura. La distancia entre sus hombros es de mil doscientas yojanas; el ancho de las palmas de sus manos y de las plantas de sus pies es de trescientas yojanas; las falanges de sus dedos miden cincuenta yojanas; el espacio entre sus cejas es de cincuenta yojanas; su frente mide trescientas yojanas y su cabeza novecientas yojanas. Él pensó: 'Soy muy alto; no podré ver al Maestro incluso inclinándome', y por eso no iba. Un día, tras escuchar las alabanzas al Bienaventurado, pensó: 'Lo observaré de cualquier manera' y acudió. El Bienaventurado, conociendo su disposición, reflexionó: '¿En cuál de las cuatro posturas me mostraré?'. Pensó que, estando de pie, incluso alguien bajo parece alto, así que decidió: 'Me mostraré a él estando acostado'. Dijo: 'Ānanda, prepara un lecho en el recinto de la Perfumada Cabaña', y allí adoptó la postura del león. Rāhu llegó y, estirando el cuello, observó al Bienaventurado recostado como quien mira la luna llena en medio del firmamento. Cuando se le preguntó: 'Señor de los asuras, ¿qué significa este mirar?', él respondió que no había venido antes pensando que no podría verlo al inclinarse. El Bienaventurado dijo: 'Señor de los asuras, no completé las perfecciones con el rostro hacia abajo; realicé mis actos de generosidad manteniendo la mirada elevada'. Ese día, Rāhu tomó refugio. Así, el Bienaventurado no es pequeño para ser contemplado. จตุปาริสุทฺธิสีเลน สีลวา. ตํ ปน สีลํ อริยํ อุตฺตมํ ปริสุทฺธํ, เตนาห อริยสีลีติ. ตเทว อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ, เตนาห กุสลสีลีติ. กุสเลน สีเลนาติ อิทมสฺส เววจนํ. พหูนํ อาจริยปาจริโยติ ภควโต เอเกกาย ธมฺมเทสนาย จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อปริมาณาปิ เทวมนุสฺสา มคฺคผลามตํ ปิวนฺติ. ตสฺมา พหูนํ อาจริโย, สาวกวิเนยฺยานํ ปาจริโยติ. Es poseedor de virtud por medio de la moralidad de cuádruple pureza. Puesto que esa virtud es noble, suprema y pura, se dice que es 'de conducta noble' (ariyasīlī). Esa misma virtud es 'meritoria' (kusala) por su naturaleza libre de culpa; por ello se dice 'de conducta meritoria' (kusalasīlī). 'Mediante la virtud meritoria' es un sinónimo de esto. 'Maestro de muchos' se refiere a que, en cada enseñanza del Bienaventurado, ochenta y cuatro mil seres, además de incontables devas y seres humanos, beben el néctar del Sendero y sus Frutos. Por lo tanto, es el maestro (ācariyo) de muchos y el gran maestro (pācariyo) de los discípulos por ser entrenados. ขีณกามราโคติ เอตฺถ กามํ ภควโต สพฺเพปิ กิเลสา ขีณา, พฺราหฺมโณ ปน เต น ชานาติ, อตฺตโน ชานนฏฺฐาเนเยว คุณํ กเถติ. วิคตจาปลฺโลติ ‘‘ปตฺตมณฺฑนา จีวรมณฺฑนา เสนาสนมณฺฑนา อิมสฺส วา ปูติกายสฺส…เป… เกลนา ปฏิเกลนา’’ติ เอวํ วุตฺตจาปลฺยวิรหิโต. En cuanto a 'aquel en quien se ha extinguido el deseo sensual' (khīṇakāmarāgo): aunque en verdad todas las impurezas del Bienaventurado se han extinguido, el brahmán no lo sabe todo, sino que alaba sus cualidades según su propio entendimiento. 'Libre de frivolidad' (vigatacāpallo) significa estar exento de la agitación mencionada como el adorno del cuenco, de los mantos, de la morada, o el apego y cuidado excesivo hacia este cuerpo impuro. อปาปปุเรกฺขาโรติ อปาเป นวโลกุตฺตรธมฺเม ปุรโต กตฺวา วิจรติ. พฺรหฺมญฺญาย ปชายาติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานมหากสฺสปาทิเภทาย พฺราหฺมณปชาย. (อวิรุทฺโธ หิ โส) เอติสฺสาย ปชาย ปุเรกฺขาโร. อยญฺหิ ปชา สมณํ โคตมํ ปุรโต กตฺวา [Pg.289] จรตีติ อตฺโถ. อปิจ อปาปปุเรกฺขาโรติ น ปาปุปุเรกฺขาโร, น ปาปํ ปุรโต กตฺวา จรติ, ปาปํ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. กสฺส? พฺรหฺมญฺญาย ปชาย อตฺตนา สทฺธึ ปฏิวิรุทฺธายปิ พฺราหฺมณปชาย อวิรุทฺโธ หิตสุขตฺถิโกเยวาติ วุตฺตํ โหติ. 'Aquel que pone lo no-malvado al frente' (apāpapurekkhāro) significa que vive poniendo delante los nueve estados supramundanos. 'Para la generación de los brahmanes' se refiere a la comunidad de brahmanes como Sāriputta, Moggallāna y Mahākassapa. Él no se opone a esta generación y es su guía. Pues esta comunidad practica poniendo al asceta Gotama al frente; este es el significado. Además, 'apāpapurekkhāro' significa que no se conduce con el mal por delante, es decir, que no desea el mal. Aun para la generación de brahmanes que le es adversa, él no les guarda hostilidad y es solo alguien que busca su beneficio y felicidad. ติโรรฏฺฐาติ ปรรฏฺฐโต. ติโรชนปทาติ ปรชนปทโต. สํปุจฺฉิตุํ อาคจฺฉนฺตีติ ขตฺติยปณฺฑิตาทโย เจว พฺราหฺมณคนฺธพฺพาทโย จ ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวา ปุจฺฉิสฺสามาติ อาคจฺฉนฺติ. ตตฺถ เกจิ ปุจฺฉาย วา โทสํ วิสฺสชฺชนสมฺปฏิจฺฉเน วา อสมตฺถตํ สลฺลกฺเขตฺวา อปุจฺฉิตฺวาว ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เกจิ ปุจฺฉนฺติ, เกสญฺจิ ภควา ปุจฺฉาย อุสฺสาหํ ชเนตฺวา วิสฺสชฺเชติ. เอวํ สพฺเพสมฺปิ เตสํ วิมติโย ตีรํ ปตฺวา มหาสมุทฺทสฺส อูมิโย วิย ภควนฺตํ ปตฺวาว ภิชฺชนฺติ. เสสเมตฺถ ตถาคตสฺส วณฺเณ อุตฺตานเมว. 'De otros reinos' (tiroraṭṭhā) significa de países extranjeros. 'De otras regiones' (tirojanapadā) significa de distritos ajenos. 'Vienen a consultar' indica que sabios entre los nobles, brahmanes, gandhabbas y otros, llegan habiendo preparado sus preguntas. Entre ellos, algunos permanecen en silencio al notar fallas en la pregunta o incapacidad para comprender la respuesta; otros se atreven a preguntar. A algunos, el Bienaventurado les inspira confianza para interrogar y les responde. Así, todas sus dudas se disuelven al llegar ante el Bienaventurado, tal como las olas del gran océano se rompen al llegar a la orilla. El resto de las alabanzas al Tathāgata en este punto es evidente. อติถี โน เต โหนฺตีติ เต อมฺหากํ อาคนฺตุกา นวกา ปาหุนกา โหนฺตีติ อตฺโถ. ปริยาปุณามีติ ชานามิ. อปริมาณวณฺโณติ ตถารูเปเนว สพฺพญฺญุนาปิ อปฺปเมยฺยวณฺโณ, ปเคว มาทิเสนาติ ทสฺเสติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – 'Ellos son nuestros huéspedes' (atithī no te honti) significa que ellos son nuestros visitantes, recién llegados y convidados. 'Comprendo' (pariyāpuṇāmi) significa que yo, Caṅkī, lo sé. 'De cualidades inconmensurables' (aparimāṇavaṇṇo) indica que incluso para un Buda omnisciente sus virtudes son insondables, ¿cuánto más lo serán para alguien como yo? Esto es lo que se muestra. ‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน; ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ. Incluso si un Buda alabara las virtudes de otro Buda, permaneciendo así durante un eón entero sin hablar de ninguna otra cosa, el eón terminaría tras ese largo tiempo, pero las alabanzas del Tathāgata no se agotarían. อิมํ ปน คุณกถํ สุตฺวา เต พฺราหฺมณา จินฺตยึสุ ‘‘ยถา, จงฺกี, สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณํ ภาสติ, อโนมคุโณ โส ภวํ โคตโม, เอวํ ตสฺส คุเณ ชานมาเนน โข ปน อิมินา อติจิรํ อธิวาสิตํ, หนฺท นํ อนุวตฺตามา’’ติ อนุวตฺตมานา ‘‘เตน หิ, โภ’’ติอาทิมาหํสุ. Al escuchar este relato sobre sus cualidades, aquellos brahmanes de diversas regiones pensaron: 'Del mismo modo en que Caṅkī proclama las virtudes del asceta Gotama, es claro que el venerado Gotama posee cualidades excelsas. Caṅkī ha estado convencido de ello durante mucho tiempo. ¡Venga!, sigamos su ejemplo'. Y con la intención de acompañarlo, dijeron: 'En ese caso, señor', y así sucesivamente. ๔๒๖. โอปาเตตีติ ปเวเสติ. สํปุเรกฺขโรนฺตีติ ปุตฺตมตฺตนตฺตมตฺตมฺปิ สมานํ ปุรโต กตฺวา วิจรนฺติ. 426. 'Introduce' (opāteti) significa que hace entrar. 'Poniéndolos al frente' (saṃpurekkharonti) significa que se desplazan de un lugar a otro poniendo delante incluso a alguien que es como un hijo o un nieto. ๔๒๗. มนฺตปทนฺติ มนฺตาเยว มนฺตปทํ, เวโทติ อตฺโถ. อิติหิติห ปรมฺปรายาติ เอวํ กิร เอวํ กิราติ ปรมฺปรภาเวน อาคตนฺติ ทีเปติ. ปิฏกสมฺปทายาติ [Pg.290] ปาวจนสงฺขาตสมฺปตฺติยา. สาวิตฺติอาทีหิ ฉนฺทพนฺเธหิ จ วคฺคพนฺเธหิ จ สมฺปาเทตฺวา อาคตนฺติ ทสฺเสติ. ตตฺถ จาติ ตสฺมึ มนฺตปเท. ปวตฺตาโรติ ปวตฺตยิตาโร. เยสนฺติ เยสํ สนฺตกํ. มนฺตปทนฺติ เวทสงฺขาตํ มนฺตเมว. คีตนฺติ อฏฺฐกาทีหิ ทสหิ โปราณกพฺราหฺมเณหิ ปทสมฺปตฺติวเสน สชฺฌายิตํ. ปวุตฺตนฺติ อญฺเญสํ วุตฺตํ, วาจิตนฺติ อตฺโถ. สมิหิตนฺติ สมุปพฺยูฬฺหํ ราสิกตํ, ปิณฺฑํ กตฺวา ฐปิตนฺติ อตฺโถ. ตทนุคายนฺตีติ เอตรหิ พฺราหฺมณา ตํ เตหิ ปุพฺเพ คีตํ อนุคายนฺติ อนุสชฺฌายนฺติ วาเทนฺติ. ตทนุภาสนฺตีติ ตํ อนุภาสนฺติ, อิทํ ปุริมสฺเสว เววจนํ. ภาสิตมนุภาสนฺตีติ เตหิ ภาสิตํ สชฺฌายิตํ อนุสชฺฌายนฺติ. วาจิตมนุวาเจนฺตีติ เตหิ อญฺเญสํ วาจิตํ อนุวาเจนฺติ. เสยฺยถิทนฺติ เต กตเมติ อตฺโถ. อฏฺฐโกติอาทีนิ เตสํ นามานิ, เต กิร ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวา ปรูปฆาตํ อกตฺวา กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต ปาวจเนน สห สํสนฺเทตฺวา มนฺเต คนฺเถสุํ, อปราปเร ปน พฺราหฺมณา ปาณาติปาตาทีนิ ปกฺขิปิตฺวา ตโย เวเท ภินฺทิตฺวา พุทฺธวจเนน สทฺธึ วิรุทฺเธ อกํสุ. 427. 'Mantapada' significa que el mantra mismo es la palabra del mantra, es decir, el Veda. 'Itihitiha paramparāyā' indica lo que ha llegado a través de una tradición sucesiva con la idea de 'así se dice, así se dice'. 'Piṭakasampadā' se refiere a la perfección de la transmisión de las palabras sagradas (pāvacana). Muestra que el texto ha llegado tras ser compuesto mediante métricas como la Sāvitti y arreglos en secciones (vaggas). 'Tattha ca' significa en esa palabra del mantra. 'Pavattāro' son los que hacen surgir o proclaman. 'Yesaṃ' se refiere a aquello que es su propiedad. 'Mantapada' es el mantra mismo, conocido como Veda. 'Gītaṃ' significa que fue recitado por los diez antiguos brahmanes, como Aṭṭhaka y otros, mediante la perfección de las palabras. 'Pavuttaṃ' significa que fue proclamado o enseñado a otros. 'Samihitaṃ' significa recolectado o agrupado en un conjunto. 'Tadanugāyanti' significa que los brahmanes actuales cantan siguiendo lo que fue cantado antiguamente por ellos. 'Tadanubhāsanti' es un sinónimo de lo anterior. 'Bhāsitamanubhāsanti' significa que recitan lo que fue recitado por aquellos. 'Vācitamanuvācenti' significa que enseñan lo que fue enseñado por aquellos a otros. 'Seyyathidaṃ' pregunta quiénes son ellos. 'Aṭṭhaka' y los demás son sus nombres; se dice que ellos, tras observar con el ojo divino y sin dañar a otros, compusieron los mantras en armonía con las enseñanzas del Buda Kassapa. Sin embargo, brahmanes posteriores corrompieron los tres Vedas insertando el sacrificio de seres vivos y otras prácticas, oponiéndose a las palabras del Buda. ๔๒๘. อนฺธเวณีติ อนฺธปเวณี. เอเกน หิ จกฺขุมตา คหิตยฏฺฐิยา โกฏึ เอโก อนฺโธ คณฺหาติ, ตํ อนฺธํ อญฺโญ, ตํ อญฺโญติ เอวํ ปณฺณาส สฏฺฐิ อนฺธา ปฏิปาฏิยา ฆฏิตา อนฺธเวณีติ วุจฺจติ. ปรมฺปราสํสตฺตาติ อญฺญมญฺญํ ลคฺคา, ยฏฺฐิคฺคาหเกนปิ จกฺขุมตา วิรหิตาติ อตฺโถ. เอโก กิร ธุตฺโต อนฺธคณํ ทิสฺวา ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม ขชฺชโภชฺชํ สุลภ’’นฺติ อุสฺสาเหตฺวา เตหิ ‘‘ตตฺถ โน สามิ เนหิ, อิทํ นาม เต เทมา’’ติ วุตฺเต ลญฺชํ คเหตฺวา อนฺตรามคฺเค มคฺคา โอกฺกมฺม มหนฺตํ คจฺฉํ อนุปริคนฺตฺวา ปุริมสฺส หตฺเถน ปจฺฉิมสฺส กจฺฉํ คณฺหาเปตฺวา ‘‘กิญฺจิ กมฺมํ อตฺถิ, คจฺฉถ ตาว ตุมฺเห’’ติ วตฺวา ปลายิ. เต ทิวสมฺปิ คนฺตฺวา มคฺคํ อวินฺทมานา ‘‘กหํ, โภ, จกฺขุมา กหํ มคฺโค’’ติ ปริเทวิตฺวา มคฺคํ อวินฺทมานา ตตฺเถว มรึสุ. เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปรมฺปราสํสตฺตา’’ติ. ปุริโมปีติ ปุริเมสุ ทสสุ พฺราหฺมเณสุ เอโกปิ. มชฺฌิโมปีติ มชฺเฌ อาจริยปาจริเยสุ เอโกปิ. ปจฺฉิโมปีติ อิทานิ พฺราหฺมเณสุ เอโกปิ. 428. 'Andhaveṇī' significa una hilera de ciegos. Un ciego agarra el extremo de un bastón sostenido por un vidente, y otro ciego lo agarra a él, y así sucesivamente; cuando cincuenta o sesenta ciegos están unidos en fila, se llama hilera de ciegos. 'Paramparāsaṃsattā' significa que están vinculados unos a otros pero carecen de un guía vidente. Se cuenta que un pícaro, al ver a un grupo de ciegos, los engañó diciendo que en cierta aldea había comida abundante; tras recibir una recompensa, los llevó fuera del camino hacia un gran matorral, hizo que se sujetaran unos a otros y huyó. Los ciegos, dando vueltas al matorral sin hallar el camino, clamaron por el vidente y finalmente murieron allí. A ellos se refiere el término 'paramparāsaṃsattā'. 'Purimopī' indica que ni siquiera uno entre los diez primeros brahmanes poseía el conocimiento. 'Majjhimopī' indica que ni uno entre los maestros intermedios lo tenía. 'Pacchimopī' indica que ni uno entre los brahmanes actuales lo posee. ปญฺจ [Pg.291] โขติ ปาฬิอาคเตสุ ทฺวีสุ อญฺเญปิ เอวรูเป ตโย ปกฺขิปิตฺวา วทติ. ทฺเวธาวิปากาติ ภูตวิปากา วา อภูตวิปากา วา. นาลเมตฺถาติ, ภารทฺวาช, สจฺจํ อนุรกฺขิสฺสามีติ ปฏิปนฺเนน วิญฺญุนา ‘‘ยํ มยา คหิตํ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ เอตฺถ เอกํเสเนว นิฏฺฐํ คนฺตุํ นาลํ น ยุตฺตนฺติ อุปริ ปุจฺฉาย มคฺคํ วิวริตฺวา ฐเปสิ. 'Pañca kho' se refiere a que el Buda enseña añadiendo otros tres factores (preferencia, reflexión sobre la forma y aceptación de una opinión meditada) a los dos ya mencionados en el texto (fe y tradición oral). 'Dvedhāvipākā' significa que pueden tener dos tipos de resultados: verdaderos o falsos. 'Nālametthā' indica que un sabio que protege la verdad no debe concluir dogmáticamente: 'Solo esto es la verdad, lo demás es falso', basándose en la fe y otros factores, ya que no es algo absoluto ni apropiado; así el Buda abre el camino para la indagación posterior. ๔๓๐. อิธ, ภารทฺวาช, ภิกฺขูติ ชีวกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๕๑ อาทโย) วิย มหาวจฺฉสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๙๓ อาทโย) วิย จ อตฺตานญฺเญว สนฺธาย วทติ. โลภนีเยสุ ธมฺเมสูติ โลภธมฺเมสุ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. 430. 'Idha, bhāradvāja, bhikkhū' indica que el Buda se refiere a sí mismo, al igual que en los suttas Jīvaka y Mahāvacchagotta. 'Lobhanīyesu dhammesu' se refiere a los estados mentales asociados con la codicia. Este mismo método de interpretación debe aplicarse a los términos restantes sobre el odio (dosanīya) y el engaño (mohanīya). ๔๓๒. สทฺธํ นิเวเสตีติ โอกปฺปนิยสทฺธํ นิเวเสติ. อุปสงฺกมตีติ อุปคจฺฉติ. ปยิรุปาสตีติ สนฺติเก นิสีทติ. โสตนฺติ ปสาทโสตํ โอทหติ. ธมฺมนฺติ เทสนาธมฺมํ สุณาติ. ธาเรตีติ ปคุณํ กตฺวา ธาเรติ. อุปปริกฺขตีติ อตฺถโต จ การณโต จ วีมํสติ. นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ โอโลกนํ ขมนฺติ, อิธ สีลํ กถิตํ, อิธ สมาธีติ เอวํ อุปฏฺฐหนฺตีติ อตฺโถ. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโท. อุสฺสหตีติ วายมติ. ตุเลตีติ อนิจฺจาทิวเสน ตีเรติ. ปทหตีติ มคฺคปธานํ ปทหติ. กาเยน เจว ปรมสจฺจนฺติ สหชาตนามกาเยน จ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ กิเลเส นิพฺพิชฺฌิตฺวา ตเทว วิภูตํ ปากฏํ กโรนฺโต ปสฺสติ. 432. 'Saddhaṃ niveseti' significa establecer una fe basada en la convicción. 'Upasaṅkamati' significa que se acerca. 'Payirupāsati' significa que se sienta cerca para servir. 'Sotaṃ odahati' significa que presta atención con claridad. 'Dhammaṃ suṇāti' significa que escucha la enseñanza. 'Dhāreti' significa que retiene la enseñanza tras haberla memorizado. 'Upaparikkhati' significa que investiga el significado y la causa. 'Nijjhānaṃ khamanti' significa que su comprensión armoniza con la reflexión; aquí se hace referencia a la virtud (sīla) y a la concentración (samādhi). 'Chando' es el deseo de actuar o la voluntad de practicar el bien. 'Ussahati' significa que se esfuerza. 'Tuleti' significa que evalúa mediante la comprensión de la impermanencia y otros aspectos. 'Padahati' significa que aplica el esfuerzo correcto (sammāvāyama) del camino. 'Kāyena ceva paramasaccanti' significa que realiza el Nibbāna con el cuerpo mental asociado al camino, y con la sabiduría penetra las impurezas para ver claramente la verdad suprema del cese. ๔๓๓. สจฺจานุโพโธติ มคฺคานุโพโธ. สจฺจานุปฺปตฺตีติ ผลสจฺฉิกิริยา. เตสํเยวาติ เหฏฺฐา วุตฺตานํ ทฺวาทสนฺนํ, เอวํ ทีฆํ มคฺควาทํ อนุโลเมติ, ตสฺมา นายมตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – เตสํเยวาติ เตสํ มคฺคสมฺปยุตฺตธมฺมานํ. ปธานนฺติ มคฺคปธานํ. ตญฺหิ ผลสจฺฉิกิริยสงฺขาตาย สจฺจานุปฺปตฺติยา พหุการํ, มคฺเค อสติ ผลาภาวโตติ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 433. 'Saccānubodho' es el despertar a la verdad a través del camino (magga). 'Saccānuppatti' es la realización del fruto (phala). 'Tesaṃyevā' se refiere a los doce factores mencionados anteriormente que armonizan con la doctrina del camino; por tanto, no debe tomarse otro sentido. El significado aquí es que el esfuerzo (padhāna) asociado con el camino es de gran beneficio para el logro de la verdad o realización del fruto, pues sin el camino no existe el fruto. De esta manera debe entenderse el significado de todos los términos. El resto es claro en todo lugar. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. จงฺกีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación del Caṅkī Sutta. ๖. เอสุการีสุตฺตวณฺณนา 6. Explicación del Esukārī Sutta ๔๓๗. เอวํ [Pg.292] เม สุตนฺติ เอสุการีสุตฺตํ. ตตฺถ พิลํ โอลคฺเคยฺยุนฺติ โกฏฺฐาสํ ลคฺคาเปยฺยุํ, อิมินา สตฺถธมฺมํ นาม ทสฺเสติ. สตฺถวาโห กิร มหากนฺตารปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค โคเณ มเต มํสํ คเหตฺวา สพฺเพสํ สตฺถิกานํ ‘‘อิทํ ขาทิตฺวา เอตฺตกํ มูลํ ทาตพฺพ’’นฺติ โกฏฺฐาสํ โอลคฺเคติ, โคณมํสํ นาม ขาทนฺตาปิ อตฺถิ อขาทนฺตาปิ, มูลํ ทาตุํ สกฺโกนฺตาปิ อสกฺโกนฺตาปิ. สตฺถวาโห เยน มูเลน โคโณ คหิโต, ตสฺส นิกฺขมนตฺถํ สพฺเพสํ พลกฺกาเรน โกฏฺฐาสํ ทตฺวา มูลํ คณฺหาติ, อยํ สตฺถธมฺโม. เอวเมวํ พฺราหฺมณาปิ โลกสฺส ปฏิญฺญํ อคฺคเหตฺวา อตฺตโนว ธมฺมตาย จตสฺโส ปาริจริยา ปญฺญเปนฺตีติ ทสฺเสตุํ เอวเมว โขติอาทิมาห. ปาปิโย อสฺสาติ ปาปํ อสฺส. เสยฺโย อสฺสาติ หิตํ อสฺส. อถ วา ปาปิโยติ ปาปโก ลามโก อตฺตภาโว อสฺส. เสยฺโยติ เสฏฺโฐ อุตฺตโม. เสยฺยํโสติ เสยฺโย. อุจฺจากุลีนตาติ อุจฺจากุลีนตฺเตน เสยฺโย. ปาปิยํโสติ ปาปิโย. อุจฺจากุลีนตา จ ทฺวีสุ กุเลสุ วฑฺเฒติ ขตฺติยกุเล พฺราหฺมณกุเล จ, อุฬารวณฺณตา ตีสุ. เวสฺโสปิ หิ อุฬารวณฺโณ โหติ. อุฬารโภคตา จตูสุปิ. สุทฺโทปิ หิ อนฺตมโส จณฺฑาโลปิ อุฬารโภโค โหติเยว. 437. "Así he oído" se refiere al Esukārī Sutta. Allí, "colgar la porción" (bilaṃ olaggeyyuṃ) significa colgar o depositar una parte de la carne en la casa de otro; con esto se muestra lo que se llama la "ley de los comerciantes de caravanas". Se dice que un líder de caravana, al atravesar un gran desierto, si un buey muere en el camino, toma la carne y, diciéndoles a todos los miembros de la caravana: "Comed esto y pagad esta cantidad por ello", cuelga las porciones en la parte delantera de los carros. Entre ellos, hay quienes comen carne de buey y quienes no; hay quienes pueden pagar el precio y quienes no pueden. El líder de la caravana, para recuperar el costo con el que se compró el buey nuevo, entrega las porciones a la fuerza a todos los miembros y cobra el dinero; esta es la "ley de la caravana". De la misma manera, los brahmanes, sin obtener el consentimiento de la gente, establecen por su propia naturaleza cuatro tipos de servicios; para mostrar este significado, el Buda dijo las palabras: "Del mismo modo...". "Sería peor" (pāpiyo assa) significa que sería algo malo para él. "Sería mejor" (seyyo assa) significa que sería beneficioso. O bien, "pāpiyo" se refiere a una existencia personal (attabhāvo) inferior y vil, mientras que "seyyo" se refiere a una existencia excelente y suprema. "Seyyaṃso" significa que es mejor. "Linaje elevado" significa ser superior por el hecho de tener un linaje noble. "Pāpiyaṃso" significa que es inferior. El linaje elevado se aplica en dos castas: la de los khattiyas y la de los brahmanes; la belleza o prestigio abundante (uḷāravaṇṇatā) se aplica en tres castas, pues incluso un vessa puede tener gran prestigio. La riqueza abundante (uḷārabhogatā) se aplica en las cuatro castas, pues incluso un sudda o, en última instancia, un caṇḍāla, puede poseer grandes riquezas. ๔๔๐. ภิกฺขาจริยนฺติ โกฏิธเนนปิ หิ พฺราหฺมเณน ภิกฺขา จริตพฺพาว, โปราณกพฺราหฺมณา อสีติโกฏิธนาปิ เอกเวลํ ภิกฺขํ จรนฺติ. กสฺมา? ทุคฺคตกาเล จรนฺตานํ อิทานิ ภิกฺขํ จริตุํ อารทฺธาติ ครหา น ภวิสฺสตีติ. อติมญฺญมาโนติ โย ภิกฺขาจริยวํสํ หริตฺวา สตฺตชีวกสิกมฺมวณิชฺชาทีหิ ชีวิกํ กปฺเปติ, อยํ อติมญฺญติ นาม. โคโป วาติ ยถา โคปโก อตฺตนา รกฺขิตพฺพํ ภณฺฑํ เถเนนฺโต อกิจฺจการี โหติ, เอวนฺติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสิตพฺยาภงฺคินฺติ ติณลายนอสิตญฺเจว กาชญฺจ. อนุสฺสรโตติ ยตฺถ ชาโต, ตสฺมึ โปราเณ มาตาเปตฺติเก กุลวํเส อนุสฺสริยมาเนติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 440. "Vivir de limosna" (bhikkhācariyaṃ) significa que incluso un brahmán con una fortuna de diez millones debe mendigar limosna; los antiguos brahmanes, aun poseyendo ochenta millones, salían a pedir limosna de vez en cuando. ¿Por qué? Para que, si en tiempos de pobreza tuvieran que hacerlo, no se les critique diciendo: "Ahora han empezado a pedir limosna". "Menospreciar" se refiere a aquel que, abandonando el linaje de la práctica de mendicidad, se gana la vida a través de la conducción de caravanas, la agricultura, el comercio, etc.; esto se llama menospreciar. "Como un pastor" (gopo vā) significa que así como un guardián que, debiendo proteger los bienes ajenos, se vuelve negligente o los roba, así es este caso; este es el significado. De esta manera debe entenderse el sentido en todos los pasajes. "La hoz y el balancín" (asitabyābhaṅgiṃ) se refiere a la hoz para segar hierba y al palo para cargarla. "Recordando" significa que, al recordar constantemente el antiguo linaje familiar de los padres en el que uno nació, este es el significado. El resto, en todos los casos, es de significado evidente. Aquí termina el comentario al Esukārī Sutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya. เอสุการีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario al Esukārī Sutta. ๗. ธนญฺชานิสุตฺตวณฺณนา 7. Comentario al Dhanañjāni Sutta ๔๔๕. เอวํ [Pg.293] เม สุตนฺติ ธนญฺชานิสุตฺตํ. ตตฺถ ทกฺขิณาคิริสฺมินฺติ คิรีติ ปพฺพโต, ราชคหํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตปพฺพตสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ชนปทสฺเสตํ นามํ. ตณฺฑุลปาลิทฺวารายาติ ราชคหสฺส กิร ทฺวตฺตึสมหาทฺวารานิ จตุสฏฺฐิขุทฺทกทฺวารานิ, เตสุ เอกํ ตณฺฑุลปาลิทฺวารํ นาม, ตํ สนฺธาเยวมาห. ราชานํ นิสฺสายาติ ‘‘คจฺฉ มนุสฺเส อปีเฬตฺวา สสฺสภาคํ คณฺหาหี’’ติ รญฺญา เปสิโต คนฺตฺวา สพฺพเมว สสฺสํ คณฺหาติ, ‘‘มา โน, ภนฺเต, นาเสหี’’ติ จ วุตฺเต – ‘‘ราชกุเล วุตฺตํ มนฺทํ, อหํ รญฺญา อาคมนกาเลเยว เอวํ อาณตฺโต, มา กนฺทิตฺถา’’ติ เอวํ ราชานํ นิสฺสาย พฺราหฺมณคหปติเก วิลุมฺปติ. ธญฺญํ เยภุยฺเยน อตฺตโน ฆรํ ปเวเสตฺวา อปฺปกํ ราชกุเล ปเวเสติ. กึ พฺราหฺมณคหปติกานํ น ปีฬํ อกาสีติ จ วุตฺโต – ‘‘อาม, มหาราช, อิมสฺมึ วาเร เขตฺตานิ มนฺทสสฺสานิ อเหสุํ, ตสฺมา อปีเฬนฺตสฺส เม คณฺหโต น พหุํ ชาต’’นฺติ เอวํ พฺราหฺมณคหปติเก นิสฺสาย ราชานํ วิลุมฺปติ. 445. "Así he oído" se refiere al Dhanañjāni Sutta. Allí, en "Dakkhiṇāgiri", "giri" significa montaña; es el nombre de una región situada en la parte sur de la montaña Paṇḍava que rodea Rājagaha. "En la puerta Taṇḍulapāli": se dice que Rājagaha tenía treinta y dos puertas grandes y sesenta y cuatro puertas pequeñas; una de ellas se llamaba puerta Taṇḍulapāli, y a ella se refiere el texto. "Apoyándose en el rey" significa que el brahmán Dhanañjāni, enviado por el rey con la orden: "Ve y recolecta la porción de la cosecha sin oprimir a los hombres", iba y tomaba toda la cosecha. Cuando le decían: "Señor, no nos arruine", él respondía: "El grano almacenado en el palacio real es escaso, y el rey me dio esta orden justo al venir; no lloréis". Así, apoyándose en el rey, saqueaba a los brahmanes y jefes de hogar. Metía la mayor parte del grano en su propia casa y entregaba solo una pequeña parte al palacio real. Y cuando el rey le preguntaba: "Brahmán, ¿no has oprimido a los brahmanes y jefes de hogar?", él respondía: "Sí, Gran Rey, en esta ocasión los campos tuvieron poca cosecha; por eso, aunque los recolecté sin oprimirles, no obtuve mucho". Así, apoyándose en los brahmanes y jefes de hogar, engañaba al rey. ๔๔๖. ปโย ปียตนฺติ ตรุณขีรํ ปิวตุ. ตาว ภตฺตสฺสาติ ยาว ขีรํ ปิวิตฺวา นิสีทิสฺสถ, ตาวเทว ภตฺตสฺส กาโล ภวิสฺสติ. อิเธว หิ โน ปาตราสภตฺตํ อาหริสฺสนฺตีติ ทสฺเสติ. มาตาปิตโรติอาทีสุ มหลฺลกา มาตาปิตโร มุทุกานิ อตฺถรณปาวุรณานิ สุขุมานิ วตฺถานิ มธุรโภชนํ สุคนฺธคนฺธมาลาทีนิ จ ปริเยสิตฺวา โปเสตพฺพา. ปุตฺตธีตานํ นามกรณมงฺคลาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กโรนฺเตน ปุตฺตทาโร โปเสตพฺโพ. เอวญฺหิ อกริยมาเน ครหา อุปฺปชฺชตีติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 446. "Que beba leche" significa que beba leche fresca. "Mientras tanto, la comida" significa que mientras beben la leche y permanecen sentados, llegará el momento de la comida; muestra que "aquí mismo traerán para nosotros el desayuno". En pasajes como "madre y padre", se refiere a que se debe mantener a los padres ancianos buscando para ellos lechos y mantas suaves, ropas finas, alimentos dulces y fragancias como flores del bosque. Aquel que realiza todas las tareas, como las ceremonias de dar nombre a los hijos, debe mantener a su esposa e hijos. Pues si no se hace así, surge el reproche; de esta manera debe entenderse el significado. ๔๔๗. อธมฺมจารีติ ปญฺจ ทุสฺสีลฺยกมฺมานิ วา ทส ทุสฺสีลฺยกมฺมานิ วา อิธ อธมฺโม นาม. อุปกฑฺเฒยฺยุนฺติ ปญฺจวิธพนฺธนาทิกมฺมกรณตฺถํ ตํ ตํ นิรยํ กฑฺเฒยฺยุํ. 447. "Aquel que actúa injustamente" se refiere aquí a las cinco o diez acciones inmorales. "Podrían arrastrar" significa que podrían arrastrar a alguien a diversos infiernos para recibir castigos como las cinco formas de atadura. ๔๔๘. ธมฺมจารีติ ธมฺมิกสิววิชฺชาทิกมฺมการี. ปฏิกฺกมนฺตีติ โอสรนฺติ ปริหายนฺติ. อภิกฺกมนฺตีติ อภิสรนฺติ วฑฺฒนฺติ. เสยฺโยติ วรตรํ. หีเนติ นิหีเน ลามเก. กาลงฺกโต จ สาริปุตฺตาติ อิทํ [Pg.294] ภควา ‘‘ตตฺรสฺส คนฺตฺวา เทเสหี’’ติ อธิปฺปาเยน เถรมาห. เถโรปิ ตํขณํเยว คนฺตฺวา มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมํ เทเสสิ, ตโต ปฏฺฐาย จาตุปฺปทิกํ คาถํ กเถนฺโตปิ จตุสจฺจวิมุตฺตํ นาม น กเถสีติ. 448. "Aquel que actúa justamente" es quien realiza actividades como la agricultura o el comercio de manera justa. "Retroceden" significa que declinan o disminuyen. "Avanzan" significa que progresan o aumentan. "Mejor" significa superior. "En lo inferior" significa en un mundo de Brahma inferior. "Dhanañjāni ha muerto, Sāriputta": con estas palabras, el Bendito se dirigió al Elder con la intención de decirle: "Ve allí al mundo de Brahma y enséñale el Dhamma". El Elder, en ese mismo instante, fue al mundo de Brahma y enseñó el Dhamma al Gran Brahma llamado Dhanañjāni. A partir de entonces, aunque explicaba versos de cuatro pies, no enseñó lo que se conoce como la liberación de las Cuatro Nobles Verdades. Así termina el comentario al Dhanañjāni Sutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย De la Papañcasūdanī, el Comentario del Majjhima Nikāya. ธนญฺชานิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario al Dhanañjāni Sutta. ๘. วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนา 8. Comentario al Vāseṭṭha Sutta ๔๕๔. เอวํ เม สุตนฺติ วาเสฏฺฐสุตฺตํ. ตตฺถ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑติ อิจฺฉานงฺคลคามสฺส อวิทูเร วนสณฺเฑ. จงฺกีติ อาทโย ปญฺจปิ ชนา รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ปุโรหิตา เอว. อญฺเญ จ อภิญฺญาตาติ อญฺเญ จ พหู อภิญฺญาตา พฺราหฺมณา. เต กิร ฉฏฺเฐ ฉฏฺเฐ มาเส ทฺวีสุ ฐาเนสุ สนฺนิปตนฺติ. ยทา ชาตึ โสเธตุกามา โหนฺติ, ตทา โปกฺขรสาติสฺส สนฺติเก ชาติโสธนตฺถํ อุกฺกฏฺฐาย สนฺนิปตนฺติ. ยทา มนฺเต โสเธตุกามา โหนฺติ, ตทา อิจฺฉานงฺคเล สนฺนิปตนฺติ. อิมสฺมึ กาเล มนฺตโสธนตฺถํ สนฺนิปตึสุ. อยมนฺตรา กถาติ ยํ อตฺตโน สหายกภาวานุรูปํ กถํ กเถนฺตา อนุวิจรึสุ, ตสฺสา กถาย อนฺตรา อยมญฺญา กถา อุทปาทิ. สีลวาติ คุณวา. วตฺตสมฺปนฺโนติ อาจารสมฺปนฺโน. 454. La expresión 'Evaṃ me sutaṃ' se refiere al Vāseṭṭha Sutta. En ese contexto, 'icchānaṅgalavanasaṇḍeti' significa en el bosque cercano a la aldea llamada Icchānaṅgala. Los cinco personajes, comenzando por Caṅkī, eran precisamente los capellanes (purohitā) del rey Pasenadi de Kosala. 'Aññe ca abhiññātā' se refiere a otros muchos brahamanes de gran renombre. Se dice que estos se reunían cada seis meses en dos ocasiones. Cuando deseaban purificar su linaje (jāti), se reunían en Ukkaṭṭhā ante el brahamán Pokkharasāti. Cuando deseaban purificar los mantras (himnos védicos), se reunían en Icchānaṅgala. En esta ocasión, se reunieron allí con el propósito de purificar los mantras. 'Ayamantarā kathā' indica que, mientras caminaban conversando de manera apropiada a su camaradería, surgió esta otra conversación en medio de su charla. 'Sīlavā' significa dotado de virtudes (guṇavā). 'Vattasampanno' significa consumado en la conducta (ācārasampanno). ๔๕๕. อนุญฺญาตปฏิญฺญาตาติ สิกฺขิตา ตุมฺเหติ เอวํ อาจริเยหิ อนุญฺญาตา, อาม อาจริย สิกฺขิตมฺหาติ เอวํ สยญฺจ ปฏิญฺญาตา. อสฺมาติ ภวาม. อหํ โปกฺขรสาติสฺส, ตารุกฺขสฺสายํ มาณโวติ อหํ โปกฺขรสาติสฺส เชฏฺฐนฺเตวาสี อคฺคสิสฺโส, อยํ ตารุกฺขสฺสาติ ทีเปติ. 455. La expresión 'Anuññātapaṭiññātā' significa que fueron autorizados por sus maestros con las palabras: 'ustedes han sido instruidos', y ellos mismos lo reconocieron diciendo: 'Sí, maestro, hemos sido instruidos'. 'Asmā' significa 'somos'. La frase 'Ahaṃ pokkharasātissa, tārukkhassāyaṃ māṇavo' aclara que Vāseṭṭha es el discípulo principal y más eminente de Pokkharasāti, y que el joven Bhāradvāja es el discípulo principal y más eminente de Tārukkha. เตวิชฺชานนฺติ ติเวทานํ พฺราหฺมณานํ. ยทกฺขาตนฺติ ยํ อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ เอกํ ปทมฺปิ อกฺขาตํ. ตตฺร เกวลิโนสฺมเสติ ตํ สกลํ ชานนโต ตตฺถ นิฏฺฐาคตมฺหาติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ เกวลิภาวํ อาวิกโรนฺโต ปทกสฺมาติอาทิมาห. ตตฺถ ชปฺเป อาจริยสาทิสาติ กถนฏฺฐาเน มยํ อาจริยสทิสาเยว. 'Tevijjānaṃ' se refiere a los brahamanes que recitan y dominan los tres Vedas. 'Yadakkhātaṃ' se refiere a cualquier término que haya sido declarado tanto en su significado como en su expresión literal. 'Tatra kevalinosmase' significa que, debido al conocimiento integral de todos los Vedas, han alcanzado la perfección o conclusión en lo que ha sido declarado. Ahora, para manifestar ese estado de conocimiento completo, Vāseṭṭha dijo: 'padakasmā', etc. En ese pasaje, 'jappe ācariyasādisā' significa que en el ámbito de la recitación somos exactamente iguales a nuestros maestros. กมฺมุนาติ [Pg.295] ทสกุสลกมฺมปถกมฺมุนา. อยญฺหิ ปุพฺเพ สตฺตวิธํ กายวจีกมฺมํ สนฺธาย ‘‘ยโต โข, โภ, สีลวา โหตี’’ติ อาห, ติวิธํ มโนกมฺมํ สนฺธาย ‘‘วตฺตสมฺปนฺโน’’ติ. เตน สมนฺนาคโต หิ อาจารสมฺปนฺโน โหติ. จกฺขุมาติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมนฺตภาเวน ภควนฺตํ อาลปติ. 'Kammunā' se refiere a la acción según los diez senderos de acción meritoria (dasakusalakammapatha). Pues este Vāseṭṭha, refiriéndose anteriormente a las siete clases de acciones corporales y verbales, dijo: 'en la medida en que uno es virtuoso (sīlavā)', y refiriéndose a las tres clases de acciones mentales, dijo: 'consumado en la conducta (vattasampanno)'. Aquel que posee estas acciones mentales es, de hecho, consumado en la conducta. 'Cakkhumā' se refiere al Bienaventurado como 'El Poseedor de Visión', debido a su cualidad de poseer los cinco ojos. ขยาตีตนฺติ อูนภาวํ อตีตํ, ปริปุณฺณนฺติ อตฺโถ. เปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. นมสฺสนฺตีติ นโม กโรนฺติ. 'Khayātītaṃ' significa aquello que ha trascendido la carencia, es decir, lo que es completo o perfecto. 'Pecca' significa habiéndose acercado. 'Namassanti' significa que rinden homenaje o reverencia. จกฺขุํ โลเก สมุปฺปนฺนนฺติ อวิชฺชนฺธกาเร โลเก ตํ อนฺธการํ วิธมิตฺวา โลกสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอตฺถทสฺสเนน จกฺขุ หุตฺวา สมุปฺปนฺนํ. 'Cakkhuṃ loke samuppannaṃ' significa que en un mundo envuelto en la oscuridad de la ignorancia (avijjā), habiendo destruido esa oscuridad, el Bienaventurado surgió para el mundo habiéndose convertido en 'el Ojo' mediante la visión de los beneficios presentes y futuros. ๔๕๖. เอวํ วาเสฏฺเฐน โถเมตฺวา ยาจิโต ภควา ทฺเวปิ ชเน สงฺคณฺหนฺโต เตสํ โว อหํ พฺยกฺขิสฺสนฺติอาทิมาห. ตตฺถ พฺยกฺขิสฺสนฺติ พฺยากริสฺสามิ. อนุปุพฺพนฺติ ติฏฺฐตุ ตาว พฺราหฺมณจินฺตา, ติณรุกฺขกีฏปฏงฺคโต ปฏฺฐาย อนุปฏิปาฏิยา อาจิกฺขิสฺสามีติ อตฺโถ. ชาติวิภงฺคนฺติ ชาติวิตฺถารํ. อญฺญมญฺญา หิ ชาติโยติ เตสํ เตสญฺหิ ปาณานํ ชาติโย อญฺญมญฺญา นานปฺปการาติ อตฺโถ. 456. Habiendo sido así alabado y solicitado por Vāseṭṭha, el Bienaventurado, deseando favorecer a ambos jóvenes, pronunció las palabras que comienzan con 'tesaṃ vo ahaṃ byakkhissiṃ'. Allí, 'byakkhissiṃ' significa 'explicaré'. 'Anupubbaṃ' significa: dejando de lado por un momento las concepciones de los brahamanes, explicaré en orden sucesivo y con detalle la diferenciación de los nacimientos (especies) en el mundo, comenzando desde la hierba, los árboles, los insectos y los saltamontes. 'Jātivibhaṅgaṃ' es la exposición detallada de los nacimientos. 'Aññamaññā hi jātiyo' significa que los nacimientos de esos diversos seres vivos son distintos entre sí y de múltiples clases. ติณรุกฺเขติ อนุปาทินฺนกชาตึ กตฺวา ปจฺฉา อุปาทินฺนกชาตึ กเถสฺสามิ, เอวํ ตสฺส ชาติเภโท ปากโฏ ภวิสฺสตีติ อิมํ เทสนํ อารภิ. มหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘กึ, ภนฺเต, อนุปาทินฺนกํ พีชนานตาย นานํ, อุปาทินฺนํ กมฺมนานตายาติ? เอวํ วตฺตุํ น วฏฺฏตี’’ติ ปุจฺฉิโต อาม น วฏฺฏติ. กมฺมญฺหิ โยนิยํ ขิปติ. โยนิสิทฺธา อิเม สตฺตา นานาวณฺณา โหนฺตีติ. ติณรุกฺเขติ เอตฺถ อนฺโตเผคฺคู พหิสารา อนฺตมโส ตาลนาฬิเกราทโยปิ ติณาเนว, อนฺโตสารา ปน พหิเผคฺคู สพฺเพ รุกฺขา นาม. น จาปิ ปฏิชานเรติ มยํ ติณา มยํ รุกฺขาติ วา, อหํ ติณํ, อหํ รุกฺโขติ วา เอวํ น ชานนฺติ. ลิงฺคํ ชาติมยนฺติ อชานนฺตานมฺปิ จ เตสํ ชาติมยเมว สณฺฐานํ อตฺตโน มูลภูตติณาทิสทิสเมว โหติ. กึ การณา? อญฺญมญฺญา หิ ชาติโย. ยสฺมา อญฺญา ติณชาติ, อญฺญา รุกฺขชาติ. ติเณสุปิ อญฺญา ตาลชาติ, อญฺญา นาฬิเกรชาติ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อิมินา อิทํ ทสฺเสติ – ยํ ชาติวเสน นานา [Pg.296] โหติ, ตํ อตฺตโน ปฏิญฺญํ ปเรสํ วา อุปเทสํ วินาปิ อญฺญชาติโต วิเสเสน คยฺหติ. ยทิ จ ชาติยา พฺราหฺมโณ ภเวยฺย, โสปิ อตฺตโน ปฏิญฺญํ ปเรสํ วา อุปเทสํ วินา ขตฺติยโต เวสฺสโต สุทฺทโต วา วิเสเสน คยฺเหยฺย, น จ คยฺหติ. ตสฺมา น ชาติยา พฺราหฺมโณติ. ปรโต ปน ‘‘ยถา เอตาสุ ชาตีสู’’ติ คาถาย เอตมตฺถํ วจีเภเทเนว อาวิกริสฺสติ. Al decir 'Tiṇarukkhe', el Bienaventurado comenzó esta enseñanza exponiendo primero el nacimiento de lo inanimado (anupādinnaka) para luego exponer el de lo animado (upādinnaka), de modo que la distinción entre las especies fuera evidente para Vāseṭṭha. Se cuenta que el anciano Mahāsīva preguntó: 'Venerable señor, ¿no es correcto decir que lo inanimado difiere por la diversidad de las semillas, mientras que lo animado difiere por la diversidad del kamma?'. Se respondió que no es del todo así, pues el kamma arroja a los seres en una matriz (yoni) y, a través del renacimiento en dicha matriz, estos seres adquieren diversas formas. En 'tiṇarukkhe': las plantas con médula interior y duramen exterior, incluso las palmeras y cocoteros, se consideran 'hierbas' (tiṇa); por el contrario, todos los que tienen duramen interior y médula exterior se llaman 'árboles' (rukkha). Estos no reconocen conscientemente: 'somos hierbas' o 'somos árboles'. 'Liṅgaṃ jātimayaṃ': aunque no lo sepan, su apariencia externa, constituida por su especie, es idéntica a su origen (hierba, árbol, etc.), porque las especies son inherentemente distintas. Lo que es distinto por especie se reconoce sin necesidad de una declaración propia o ajena. Si uno fuera brahamán por nacimiento, debería ser reconocido así sin su propia afirmación, diferenciándose de un khattiya, vessa o sudda; pero no es el caso. Por tanto, no se es brahamán por nacimiento. Más adelante, en el verso 'yathā etāsu jātīsū', el Buda revelará este punto mediante sus propias palabras. เอวํ อนุปาทินฺนเกสุ ชาตึ ทสฺเสตฺวา อุปาทินฺนเกสุ ทสฺเสนฺโต ตโต กีเฏติอาทิมาห. ยาว กุนฺถกิปิลฺลิเกติ กุนฺถกิปิลฺลิกํ ปริยนฺตํ กตฺวาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เย อุปฺปติตฺวา คจฺฉนฺติ, เต ปฏงฺคา นาม. อญฺญมญฺญา หิ ชาติโยติ เตสมฺปิ นีลรตฺตาทิวณฺณวเสน ชาติโย นานปฺปการาว โหนฺติ. Tras mostrar el nacimiento en lo inanimado, para mostrarlo en lo animado, dijo 'tato kīṭe', etc. 'Yāva kunthakipillike' significa incluyendo hasta los insectos y las hormigas pequeñas. En este verso, los seres que se desplazan saltando se llaman 'paṭaṅgā'. 'Aññamaññā hi jātiyo' indica que también entre ellos las especies son diversas según sus colores, como azul, rojo, etc. ขุทฺทเกติ กาฬกาทโย. มหลฺลเกติ สสพิฬาราทโย. 'Khuddake' se refiere a seres pequeños como las ardillas negras y similares. 'Mahallake' se refiere a seres de mayor tamaño como liebres, gatos y otros. ปาทูทเรติ อุทรปาเท, อุทรํเยว เนสํ ปาทาติ วุตฺตํ โหติ. ทีฆปิฏฺฐิเกติ สปฺปานญฺหิ สีสโต ยาว นงฺคุฏฺฐา ปิฏฺฐิเยว โหติ, เตน เต ‘‘ทีฆปิฏฺฐิกา’’ติ วุจฺจนฺติ. 'Pādūdare' se refiere a las serpientes, que tienen el vientre como pie; esto es, se dice que su vientre funciona como sus pies. 'Dīghapiṭṭhike' significa que, dado que las serpientes tienen solo espalda desde la cabeza hasta la cola, se las denomina 'de espalda larga'. อุทเกติ โอทเก, อุทกมฺหิ ชาเต. 'Udake' se refiere a los seres acuáticos, aquellos nacidos en el agua. ปกฺขีติ สกุเณ. เต หิ ปตฺเตหิ ยนฺตีติ ปตฺตยานา, เวหาสํ คจฺฉนฺตีติ วิหงฺคมา. 'Pakkhī' se refiere a las aves. Se llaman 'pattayānā' porque se desplazan mediante sus alas (plumas) y 'vihaṅgamā' porque viajan por el firmamento. เอวํ ถลชลากาสโคจรานํ ปาณานํ ชาติเภทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เยนาธิปฺปาเยน ตํ ทสฺเสติ, ตํ อาวิกโรนฺโต ยถา เอตาสูติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ สงฺเขเปน วุตฺโตว. วิตฺถารโต ปเนตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สยเมว ทสฺเสนฺโต น เกเสหีติอาทิมาห. ตตฺรายํ โยชนา – ยํ วุตฺตํ ‘‘นตฺถิ มนุสฺเสสุ ลิงฺคชาติมยํ ปุถู’’ติ, ตํ เอวํ นตฺถีติ เวทิตพฺพํ. เสยฺยถิทํ? น เกเสหีติ. น หิ – ‘‘พฺราหฺมณานํ เอทิสา เกสา โหนฺติ, ขตฺติยานํ เอทิสา’’ติ นิยโม อตฺถิ ยถา หตฺถิอสฺสมิคาทีนนฺติ อิมินา นเยน สพฺพํ โยเชตพฺพํ. Así, habiendo mostrado la distinción de especies de los seres que frecuentan la tierra, el agua y el aire, el Buda pronuncia ahora el verso que comienza con 'yathā etāsu' para esclarecer con qué propósito muestra ese significado. Su sentido ya se ha expresado de forma resumida. Sin embargo, para exponer detalladamente lo que debe decirse allí, el propio Buda lo muestra diciendo 'na kesehi' ('ni por el cabello'), etc. Aquí está la conexión: lo que se dijo como 'no hay entre los seres humanos diversas características físicas basadas en el nacimiento', debe entenderse que no existen de la siguiente manera. ¿Cómo es esto? 'Ni por el cabello'. Pues no existe una regla fija como: 'los brahmanes tienen este tipo de cabello, los khattiyas tienen aquel otro', tal como existe para los elefantes, caballos, ciervos, etc. De esta manera debe aplicarse a todo. ลิงฺคํ ชาติมยํ เนว, ยถา อญฺญาสุ ชาติสูติ อิทํ ปน วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส นิคมนนฺติ เวทิตพฺพํ. ตสฺสายํ โยชนา – เอวํ ยสฺมา อิเมหิ [Pg.297] เกสาทีหิ นตฺถิ มนุสฺเสสุ ลิงฺคํ ชาติมยํ ปุถุ, ตสฺมา เวทิตพฺพเมตํ ‘‘พฺราหฺมณาทิเภเทสุ มนุสฺเสสุ ลิงฺคํ ชาติมยํ เนว, ยถา อญฺญาสุ ชาติสู’’ติ. Debe entenderse que la frase 'no existe una característica física basada en el nacimiento, como ocurre en otras especies' es la conclusión del significado ya expuesto. Aquí está la conexión: dado que, por medio de estos rasgos como el cabello y demás, no existe entre los seres humanos una característica física distinta basada en el nacimiento, por lo tanto, debe entenderse que 'entre los seres humanos divididos en brahmanes y demás, no hay en absoluto una característica física basada en el nacimiento, como sí ocurre en otras especies'. ๔๕๗. อิทานิ เอวํ ชาติเภเท อสติปิ ‘‘พฺราหฺมโณ ขตฺติโย’’ติ อิทํ นานตฺตํ ยถา ชาตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ปจฺจตฺตนฺติ คาถมาห. ตตฺถ โวการนฺติ นานตฺตํ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา หิ ติรจฺฉานานํ โยนิสิทฺธเมว เกสาทิสณฺฐาเนน นานตฺตํ, ตถา พฺราหฺมณาทีนํ อตฺตโน อตฺตโน สรีเร ตํ นตฺถิ. เอวํ สนฺเตปิ ยเทตํ ‘‘พฺราหฺมโณ ขตฺติโย’’ติ โวการํ, ตํ โวการญฺจ มนุสฺเสสุ สมญฺญาย ปวุจฺจติ, โวหารมตฺเตเนว ปวุจฺจตีติ. 457. Ahora, para mostrar cómo surge la distinción de 'brahmán' o 'khattiya' a pesar de que no existe tal diferencia de especie, el Buda pronunció el verso que comienza con 'paccattaṃ'. Allí, 'vokāra' significa distinción. Este es el sentido resumido: así como entre los animales existe una distinción en la forma del cabello y demás, establecida por su origen, así no existe tal distinción en los propios cuerpos de los brahmanes y otros. A pesar de esto, esta distinción de 'brahmán' o 'khattiya' se dice entre los hombres solo por designación; se dice meramente por convención lingüística. เอตฺตาวตา ภควา ภารทฺวาชสฺส วาทํ นิคฺคณฺหิตฺวา อิทานิ ยทิ ชาติยา พฺราหฺมโณ ภเวยฺย, อาชีวสีลาจารวิปนฺโนปิ พฺราหฺมโณ ภเวยฺย. ยสฺมา ปน โปราณา พฺราหฺมณา ตสฺส พฺราหฺมณภาวํ น อิจฺฉนฺติ, โลเก จ อญฺเญปิ ปณฺฑิตมนุสฺสา, ตสฺมา วาเสฏฺฐสฺส วาทํ ปคฺคณฺหนฺโต โย หิ โกจิ มนุสฺเสสูติ อฏฺฐ คาถา อาห. ตตฺถ โครกฺขนฺติ เขตฺตรกฺขํ, กสิกมฺมนฺติ วุตฺตํ โหติ. โคติ หิ ปถวิยา นามํ, ตสฺมา เอวมาห. ปุถุสิปฺเปนาติ ตนฺตวายกมฺมาทินานาสิปฺเปน. โวหารนฺติ วณิชฺชํ. ปรเปสฺเสนาติ ปเรสํ เวยฺยาวจฺจกมฺเมน. อิสฺสตฺถนฺติ อาวุธชีวิกํ, อุสุญฺจ สตฺตึ จาติ วุตฺตํ โหติ. โปโรหิจฺเจนาติ ปุโรหิตกมฺเมน. Con esto, el Bienaventurado, habiendo refutado el argumento de Bhāradvāja, considera que si uno fuera brahmán por nacimiento, entonces incluso alguien que careciera de medios de vida, virtud y conducta recta seguiría siendo un brahmán. Sin embargo, dado que ni los antiguos brahmanes ni otras personas sabias en el mundo aceptan la condición de brahmán para tal individuo, el Buda, apoyando el argumento de Vāseṭṭha, pronunció ocho versos que comienzan con 'yo hi koci manussesu'. Allí, 'gorakkhaṃ' se refiere a proteger los campos, es decir, a la agricultura; pues 'go' es un nombre para la tierra, por eso lo expresó así. 'Puthusippena' se refiere a diversos oficios como el tejido y otros. 'Vohāraṃ' se refiere al comercio. 'Parapessena' se refiere a servir a los demás (trabajo de servicio). 'Issatthaṃ' se refiere a ganarse la vida con las armas, es decir, con el arco y la lanza. 'Porohiccena' se refiere al oficio de capellán (purohita). เอวํ พฺราหฺมณสมเยน จ โลกโวหาเรน จ อาชีวสีลาจารวิปนฺนสฺส อพฺราหฺมณภาวํ สาเธตฺวา เอวํ สนฺเต น ชาติยา พฺราหฺมโณ, คุเณหิ ปน พฺราหฺมโณ โหติ. ตสฺมา ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ชาโต โย คุณวา, โส พฺราหฺมโณ, อยเมตฺถ ญาโยติ เอวเมตํ ญายํ อตฺถโต อาปาเทตฺวา อิทานิ นํ วจีเภเทน ปกาเสนฺโต น จาหํ พฺราหฺมณนฺติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – อหญฺหิ ยฺวายํ จตุนฺนํ โยนีนํ ยตฺถ กตฺถจิ ชาโต, ตตฺราปิ วิเสเสน โย พฺราหฺมณสฺส สํวณฺณิตาย มาตริ สมฺภูโต, ตํ โยนิชํ มตฺติสมฺภวํ, ยา จายํ อุภโต สุชาโตติอาทินา นเยน พฺราหฺมเณหิ พฺราหฺมณสฺส ปริสุทฺธอุปฺปตฺติมคฺคสงฺขาตา โยนิ วุตฺตา, สํสุทฺธคหณิโกติ อิมินา [Pg.298] จ มาติสมฺปตฺติ, ตโตปิ ชาตสมฺภูตตฺตา โยนิโช มตฺติสมฺภโวติ วุจฺจติ, ตํ โยนิชํ มตฺติสมฺภวํ อิมินา จ โยนิชมตฺติสมฺภวมตฺเตน น พฺราหฺมณํ พฺรูมิ. กสฺมา? ยสฺมา, โภ โภติ, วจนมตฺเตน อญฺเญหิ สกิญฺจเนหิ วิสิฏฺฐตฺตา โภวาทิ นาม โส โหติ, สเจ โหติ สกิญฺจโน สปลิโพโธ. โย ปนายํ ยตฺถ กตฺถจิ ชาโตปิ ราคาทิกิญฺจนาภาเวน อกิญฺจโน, สพฺพคหณปฏินิสฺสคฺเคน อนาทาโน, อกิญฺจนํ อนาทานํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ. กสฺมา? ยสฺมา พาหิตปาโปติ. Así, habiendo establecido, tanto por la doctrina de los brahmanes como por la convención del mundo, que quien carece de medios de vida, virtud y conducta no es un brahmán, se concluye que uno no es brahmán por nacimiento, sino por sus cualidades. Por lo tanto, quien posee virtudes, sea cual sea el clan en el que haya nacido, es un brahmán; esta es la lógica aquí. Habiendo establecido esta lógica en su significado, ahora el Buda la declara mediante palabras comenzando con 'na cāhaṃ brāhmaṇaṃ' ('no llamo brahmán'). Su sentido es: 'Yo no llamo brahmán a aquel que, nacido en cualquiera de las cuatro clases, y especialmente aquel que ha surgido de una madre elogiada como brahmán —al que llaman nacido del vientre (yonija) o procreado por una madre (mattisambhava)—, basándose meramente en ese nacimiento o en el hecho de ser bien nacido por ambas partes, según dicen los brahmanes sobre el camino de nacimiento puro. ¿Por qué? Porque tal persona, si posee apegos y preocupaciones, es simplemente llamada bhovādi (el que dice Señor) debido a que se distingue de otros que también tienen apegos solo por el uso de esa palabra. Pero a aquel que, aunque haya nacido en cualquier lugar, no tiene apegos debido a la ausencia de pasión y demás (akiñcano), y no tiene asideros debido a la renuncia a todo aferramiento (anādāno), a ese que no tiene apegos ni asideros, yo lo llamo brahmán. ¿Por qué? Porque ha expulsado el mal (bāhitapāpo)'. ๔๕๘. กิญฺจภิยฺโย สพฺพสํโยชนํ เฉตฺวาติอาทิ สตฺตวีสติ คาถา. ตตฺถ สพฺพสํโยชนนฺติ ทสวิธสํโยชนํ. น ปริตสฺสตีติ ตณฺหาปริตสฺสนาย น ปริตสฺสติ. สงฺคาติคนฺติ ราคสงฺคาทโย อติกฺกนฺตํ. วิสํยุตฺตนฺติ จตูหิ โยนีหิ สพฺพกิเลเสหิ วา วิสํยุตฺตํ. 458. Además, hay veintisiete versos que comienzan con 'sabbasaṃyojanaṃ chetvā' ('habiendo cortado todos los grilletes'). Allí, 'sabbasaṃyojanaṃ' se refiere a los diez tipos de grilletes. 'Na paritassati' significa que no se angustia con el anhelo de la sed (taṇhā). 'Saṅgātigaṃ' se refiere a aquel que ha trascendido los apegos como la pasión y otros. 'Visaṃyuttaṃ' se refiere a aquel que está desvinclado de los cuatro tipos de nacimiento o de todas las impurezas (kilesas). นทฺธินฺติ อุปนาหํ. วรตฺตนฺติ ตณฺหํ. สนฺทานนฺติ ยุตฺตปาสํ, ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานสฺเสตํ อธิวจนํ. สหนุกฺกมนฺติ อนุกฺกโม วุจฺจติ ปาเส ปเวสนคณฺฐิ, ทิฏฺฐานุสยสฺเสตํ นามํ. อุกฺขิตฺตปลิฆนฺติ เอตฺถ ปลิโฆติ อวิชฺชา. พุทฺธนฺติ จตุสจฺจพุทฺธํ. ติติกฺขตีติ ขมติ. 'Naddhiṃ' significa hostilidad (upanāha). 'Varattaṃ' significa sed (taṇhā). 'Sandānaṃ' significa el lazo que ata; este es un nombre para el surgimiento de las visiones erróneas (diṭṭhi). 'Sahanukkamaṃ': se llama 'anukkama' al nudo que se introduce en el lazo; este es un nombre para la tendencia latente de la visión errónea (diṭṭhānusaya). 'Ukkhittapalighaṃ': aquí 'paligha' es la ignorancia (avijjā). 'Buddhaṃ' se refiere a aquel que conoce las Cuatro Nobles Verdades. 'Titikkhati' significa que soporta o perdona. ขนฺติพลนฺติ อธิวาสนขนฺติพลํ. สา ปน สกึ อุปฺปนฺนา พลานีกํ นาม น โหติ, ปุนปฺปุนํ อุปฺปนฺนา ปน โหติ. ตสฺสา อตฺถิตาย พลานีกํ. 'Khantibalanti' se refiere a la fuerza de la paciencia en la tolerancia (adhivāsana). Esta no se llama ejército de fuerza (balānīka) si surge solo una vez, sino cuando surge repetidamente. Por la presencia de esa repetición, se llama 'balānīka'. วตวนฺตนฺติ ธุตงฺควนฺตํ. สีลวนฺตนฺติ คุณวนฺตํ. อนุสฺสทนฺติ ราคาทิอุสฺสทวิรหิตํ. ‘‘อนุสฺสุต’’นฺติปิ ปาโฐ, อนวสฺสุตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตนฺติ นิพฺพิเสวนํ. 'Vatavantaṃ' se refiere a quien posee las prácticas ascéticas (dhutaṅga). 'Sīlavantaṃ' se refiere a quien posee virtudes. 'Anussadaṃ' se refiere a quien está libre de la proliferación de la pasión y otros. También existe la variante 'anussutaṃ', cuyo significado es 'sin infiltraciones' (anavassuta), es decir, sin impurezas. 'Dantaṃ' se refiere a quien es disciplinado y no es grosero. น ลิมฺปตีติ น อลฺลียติ. กาเมสูติ กิเลสกามวตฺถุกาเมสุ. 'Na limpati' significa que no se adhiere. 'Kāmesu' se refiere a los deseos sensuales como impurezas (kilesa-kāma) y a los objetos de deseo (vatthu-kāma). ทุกฺขสฺส ปชานาติ, อิเธว ขยนฺติ เอตฺถ อรหตฺตผลํ ทุกฺขกฺขโยติ อธิปฺเปตํ. ปชานาตีติ อธิคมวเสน ชานาติ. ปนฺนภารนฺติ โอหิตภารํ, ขนฺธกิเลสอภิสงฺขารกามคุณภาเร โอตาเรตฺวา ฐิตํ. วิสํยุตฺตปทํ วุตฺตตฺถเมว. En la frase 'conoce el cese del sufrimiento aquí mismo' (dukkhassa pajānāti idheva khayaṃ), por 'cese del sufrimiento' se entiende el fruto del estado de Arahant (arahattaphala). 'Pajānāti' significa que conoce por medio de la realización (adhigama). 'Pannabhāraṃ' se refiere a aquel que ha dejado la carga; es decir, aquel que permanece habiendo descargado el peso de los agregados (khandha), de las impurezas (kilesa), de las formaciones volitivas (abhisaṅkhāra) y de las cuerdas de los placeres sensuales (kāmaguṇa). El término 'visaṃyutta' tiene el mismo significado que ya se ha mencionado. คมฺภีรปญฺญนฺติ คมฺภีเรสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตปญฺญํ. เมธาวินฺติ ปกติปญฺญาย ปญฺญวนฺตํ. 'Gambhīrapañña' (de profunda sabiduría) se refiere a aquel que posee una sabiduría que se manifiesta en objetos profundos. 'Medhāvī' (sabio) se refiere a aquel que es sabio poseyendo una sabiduría natural. อนาคาเรหิ [Pg.299] จูภยนฺติ อนาคาเรหิ จ วิสํสฏฺฐํ อุภยญฺจ, ทฺวีหิปิ เจเตหิ วิสํสฏฺฐเมวาติ อตฺโถ. อโนกสารินฺติ โอกํ วุจฺจติ ปญฺจกามคุณาลโย, ตํ อนลฺลียมานนฺติ อตฺโถ. อปฺปิจฺฉนฺติ อนิจฺฉํ. 'Anāgārehi cūbhayaṃ' (con ambos, los de casa y los sin casa) significa no mezclarse ni con los laicos ni con los monjes; es decir, no relacionarse con ambos. 'Anokasāriṃ' (el que no tiene morada): 'oka' se refiere al refugio de los cinco placeres sensuales; significa el Arahant que no se apega a ese refugio de los cinco placeres sensuales. 'Appicchaṃ' (de pocos deseos) se refiere a aquel que no tiene deseos. ตเสสูติ สตณฺเหสุ. ถาวเรสูติ นิตฺตณฺเหสุ. 'Tasesu' (entre los que tiemblan) se refiere a los seres que poseen deseos. 'Thāvaresu' (entre los firmes) se refiere a los seres que no poseen deseos. อตฺตทณฺเฑสูติ คหิตทณฺเฑสุ. นิพฺพุตนฺติ กิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุตํ. สาทาเนสูติ สอุปาทาเนสุ. 'Attadaṇḍesu' (entre los que han tomado armas) se refiere a quienes portan palos o armas. 'Nibbutaṃ' (en paz) se refiere a la persona que ha alcanzado la paz mediante la extinción de las impurezas (kilesanibbāna). 'Sādānesu' (entre los que se apegan) se refiere a los seres que poseen apego (upādāna). โอหิโตติ ปติโต. 'Ohito' (depuesto) significa abandonado. ๔๕๙. อกกฺกสนฺติ นิทฺโทสํ. สโทโส หิ รุกฺโขปิ สกกฺกโสติ วุจฺจติ. วิญฺญาปนินฺติ อตฺถวิญฺญาปนิกํ. สจฺจนฺติ อวิสํวาทิกํ. อุทีรเยติ ภณติ. ยาย นาภิสชฺเชติ ยาย คิราย ปรสฺส สชฺชนํ วา ลคฺคนํ วา น กโรติ, ตาทิสํ อผรุสํ คิรํ ภาสตีติ อตฺโถ. 459. 'Akakkasaṃ' (no áspero) se refiere a un habla libre de faltas; de hecho, incluso un árbol con defectos es llamado 'sakakkasa' (áspero). 'Viññāpiniṃ' (informativa) se refiere al habla que hace comprender el significado. 'Saccaṃ' (verdadera) se refiere al habla que no es engañosa. 'Udīraye' (debería decir) significa hablar. 'Yāya nābhisajjeti' (por la cual no ofende) significa que con su habla no causa apego ni conflicto en los demás; habla con palabras que no son rudas. ทีฆนฺติ สุตฺตารุฬฺหภณฺฑํ. รสฺสนฺติ วิปฺปกิณฺณภณฺฑํ. อณุนฺติ ขุทฺทกํ. ถูลนฺติ มหนฺตํ. สุภาสุภนฺติ สุนฺทราสุนฺทรํ. ทีฆภณฺฑญฺหิ อปฺปคฺฆมฺปิ โหติ มหคฺฆมฺปิ. รสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ เอตฺตาวตา น สพฺพํ ปริยาทิณฺณํ, ‘‘สุภาสุภ’’นฺติ อิมินา ปน ปริยาทิณฺณํ โหติ. 'Dīghaṃ' (largo) se refiere a los bienes que se guardan atados con cuerdas. 'Rassaṃ' (corto) se refiere a los bienes que están dispersos sin estar atados con cuerdas. 'Aṇuṃ' (pequeño) se refiere a los bienes pequeños. 'Thūlaṃ' (grande) se refiere a los bienes grandes. 'Subhāsubhaṃ' (hermoso y feo) se refiere a los bienes buenos y malos. Es cierto que un bien largo puede ser de poco valor o de gran valor. Lo mismo debe entenderse para los bienes cortos y demás. Con los términos 'largo', 'corto', etc., no se agotan todos los bienes; sin embargo, con el término 'subhāsubha' (lo bueno y lo malo), se incluyen absolutamente todos los bienes. นิราสยนฺติ นิตฺตณฺหํ. 'Nirāsayaṃ' (sin anhelos) se refiere a la persona libre de deseos. อาลยาติ ตณฺหาลยา. อญฺญายาติ ชานิตฺวา. อมโตคธนฺติ อมตพฺภนฺตรํ. อนุปฺปตฺตนฺติ อนุปวิฏฺฐํ. 'Ālayā' se refiere a los apegos del deseo, los cuales no existen en él. 'Aññāya' (habiendo conocido) significa habiendo comprendido. 'Amatogadhaṃ' (sumergido en lo inmortal) significa en el interior del Nibbāna. 'Anuppattaṃ' (alcanzado) significa que ha entrado. อุโภ สงฺคนฺติ อุภยมฺเปตํ สงฺคํ. ปุญฺญญฺหิ สคฺเค ลคฺคาเปติ, อปุญฺญํ อปาเย, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ สงฺคนฺติ อาห. อุปจฺจคาติ อตีโต. 'Ubho saṅgaṃ' (ambos apegos) se refiere a ambos tipos de apego: el mérito y el demérito. Ciertamente, el mérito causa apego al cielo, y el demérito causa apego a los estados de privación; por lo tanto, el comentarista dijo 'ambos apegos'. 'Upaccagā' (ha trascendido) significa que ha ido más allá. อนาวิลนฺติ อาวิลกรณกิเลสวิรหิตํ. นนฺทีภวปริกฺขีณนฺติ ปริกฺขีณนนฺทึ ปริกฺขีณภวํ. 'Anāvilaṃ' (sereno) se refiere a aquel que está libre de las impurezas que causan turbidez. 'Nandībhavaparikkhīṇaṃ' (en quien el deleite y la existencia se han agotado) se refiere a la persona en quien el deseo y la existencia han terminado. ‘‘โย อิม’’นฺติ คาถาย อวิชฺชาเยว วิสํวาทกฏฺเฐน ปลิปโถ, มหาวิทุคฺคตาย ทุคฺคํ, สํสรณฏฺเฐน สํสาโร, โมหนฏฺเฐน โมโหติ วุตฺโต. ติณฺโณติ จตุโรฆติณฺโณ. ปารงฺคโตติ นิพฺพานํ คโต. ฌายีติ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานวเสน ฌายี. อเนโชติ นิตฺตณฺโห. อนุปาทาย [Pg.300] นิพฺพุโตติ กิญฺจิ คหณํ อคฺคเหตฺวา สพฺพกิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุโต. En el verso que comienza con 'Yo imaṃ', se dice que la ignorancia misma es 'palipatho' (camino de lodo) por su naturaleza engañosa; es 'duggaṃ' (camino difícil) por ser sumamente ardua; es 'saṃsāra' por su naturaleza de transmigración; y es 'moha' por su naturaleza de confusión. 'Tiṇṇo' significa que ha cruzado los cuatro torrentes (ogha). 'Pāraṅgato' significa que ha llegado al Nibbāna, que es como la otra orilla. 'Jhāyī' (meditativo) significa que posee meditación por medio de la contemplación de los objetos y de las características (ārammaṇūpanijjhāna y lakkhaṇūpanijjhāna). 'Anejo' significa libre de deseos. 'Anupādāya nibbuto' significa que se ha extinguido/enfriado mediante la cesación de todas las impurezas, sin aferrarse a nada. กาเมติ ทุวิเธปิ กาเม. อนาคาโรติ อนาคาโร หุตฺวา. ปริพฺพเชติ ปริพฺพชติ. กามภวปริกฺขีณนฺติ ขีณกามํ ขีณภวํ. 'Kāme' se refiere a los dos tipos de placeres sensuales: los objetos de deseo y las impurezas del deseo. Habiéndolos abandonado, 'anāgāro' significa habiéndose convertido en alguien sin hogar. 'Paribbaje' significa que renuncia al mundo laico. 'Kāmabhavaparikkhīṇaṃ' se refiere a la persona en quien el deseo sensual y la existencia se han agotado. มานุสกํ โยคนฺติ มานุสกํ ปญฺจกามคุณโยคํ. ทิพฺพํ โยคนฺติ ทิพฺพํ ปญฺจกามคุณโยคํ. สพฺพโยควิสํยุตฺตนฺติ สพฺพกิเลสโยควิสํยุตฺตํ. 'Mānusakaṃ yogaṃ' se refiere al vínculo de los cinco placeres sensuales que ocurren en el mundo humano. Habiéndolo abandonado, 'dibbaṃ yogaṃ' se refiere al vínculo de los cinco placeres sensuales divinos, el cual ha trascendido. 'Sabbayogavisaṃyuttaṃ' se refiere a la persona que no está vinculada con ninguno de los vínculos de las impurezas. รตินฺติ ปญฺจกามคุณรตึ. อรตินฺติ กุสลภาวนาย อุกฺกณฺฐิตํ. วีรนฺติ วีริยวนฺตํ. 'Ratiṃ' (deleite) se refiere al deleite en los cinco placeres sensuales, habiéndolo abandonado. 'Aratiṃ' (descontento) se refiere al descontento o aburrimiento en el desarrollo de lo que es meritorio, habiéndolo abandonado. 'Vīraṃ' se refiere a la persona que posee energía (viriya). สุคตนฺติ สุนฺทรํ ฐานํ คตํ, สุนฺทราย วา ปฏิปตฺติยา คตํ. 'Sugataṃ' se refiere a la persona que ha ido a un lugar excelente o, de otra manera, a quien ha ido mediante una práctica excelente. คตินฺติ นิพฺพตฺตึ. ปุเรติ อตีเต. ปจฺฉาติ อนาคเต. มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺเน. กิญฺจนนฺติ กิญฺจนการโก กิเลโส. 'Gatiṃ' significa el renacimiento o la consumación. 'Pure' se refiere al pasado; 'pacchā' al futuro; y 'majjhe' al presente. 'Kiñcanaṃ' se refiere a la impureza que causa preocupación o aflicción. มเหสินฺติ มหนฺเต คุเณ ปริเยสนฏฺเฐน มเหสึ. วิชิตาวินนฺติ วิชิตวิชยํ. 'Mahesiṃ' se refiere a la persona llamada Mahesī por su naturaleza de buscar grandes cualidades como la moralidad y otras. 'Vijitāvinaṃ' se refiere a aquel que ha vencido a los cinco Maras que debían ser vencidos. ๔๖๐. เอวํ ภควา คุณโต ขีณาสวํเยว พฺราหฺมณํ ทสฺเสตฺวา เย ชาติโต พฺราหฺมโณติ อภินิเวสํ กโรนฺติ, เต อิทํ อชานนฺตา, สาว เนสํ ทิฏฺฐิ ทุทฺทิฏฺฐีติ ทสฺเสนฺโต สมญฺญา เหสาติ คาถาทฺวยมาห. ตสฺสตฺโถ – ยทิทํ พฺราหฺมโณ ขตฺติโย ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐติ นามโคตฺตํ ปกปฺปิตํ กตํ อภิสงฺขตํ, สมญฺญา เหสา โลกสฺมึ, โวหารมตฺตนฺติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา สมุจฺจา สมุทาคตํ สมญฺญาย อาคตํ. เอตญฺหิ ตตฺถ ตตฺถ ชาตกาเลเยวสฺส ญาติสาโลหิเตหิ ปกปฺปิตํ กตํ. โน เจ นํ เอวํ ปกปฺเปยฺยุํ, น โกจิ กิญฺจิ ทิสฺวา อยํ พฺราหฺมโณติ วา ภารทฺวาโชติ วา ชาเนยฺย. เอวํ ปกปฺปิตํ เปตํ ทีฆรตฺตานุสยิตํ, ทิฏฺฐิคตมชานตํ, ตํ ปกปฺปิตํ นามโคตฺตํ ‘‘นามโคตฺตมตฺตเมตํ, โวหารตฺถํ ปกปฺปิต’’นฺติ, อชานนฺตานํ สตฺตานํ หทเย ทีฆรตฺตํ ทิฏฺฐิคตมนุสยิตํ. ตสฺส อนุสยิตตฺตา ตํ นามโคตฺตํ อชานนฺตา โน ปพฺรุนฺติ, ‘‘ชาติยา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ อชานนฺตาว เอวํ วทนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. 460. Así, el Bienaventurado, habiendo mostrado que solo un Arahant por sus cualidades es llamado Brahman, deseando mostrar nuevamente que aquellos brahmanes que mantienen la idea de serlo solo por nacimiento poseen una visión incorrecta basada en la ignorancia de las convenciones mundanas, proclamó los dos versos de 'Samaññā hesā'. Su significado es: los nombres y linajes como Brahman, Khattiya, Bhāradvāja o Vāseṭṭha son designaciones ideadas, creadas y fabricadas; esto es solo una denominación en el mundo, simplemente una convención. ¿Por qué? Porque tales nombres provienen de una designación común. Ciertamente, este nombre o linaje es ideado y asignado por los parientes y allegados en el momento del nacimiento en tal o cual lugar. Si no lo idearan de esa manera, nadie, al ver a otro, sabría si es un Brahman o un Bhāradvāja. Por lo tanto, tales nombres ideados son una visión errónea latente en el corazón de los seres ignorantes por largo tiempo. El significado es que esos brahmanes ignorantes, debido a esa visión latente, dicen que uno es Brahman por nacimiento. เอวํ [Pg.301] ‘‘เย ‘ชาติโต พฺราหฺมโณ’ติ อภินิเวสํ กโรนฺติ, เต อิทํ โวหารมตฺตํ อชานนฺตา, สาว เนสํ ทิฏฺฐิ ทุทฺทิฏฺฐี’’ติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิปฺปริยายเมว ชาติวาทํ ปฏิกฺขิปนฺโต กมฺมวาทญฺจ ปติฏฺฐเปนฺโต น ชจฺจาติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘กมฺมุนา’’ติ อุปฑฺฒคาถาย วิตฺถารณตฺถํ กสฺสโก กมฺมุนาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กมฺมุนาติ ปจฺจุปฺปนฺเนน กสิกมฺมาทินิพฺพตฺตกเจตนากมฺมุนา. De esta manera, habiendo mostrado que quienes creen ser brahmanes por nacimiento tienen una visión incorrecta, ahora, para rechazar directamente la doctrina del nacimiento y establecer la doctrina de la acción (kamma), proclamó el verso 'Na jaccā' y otros. Allí, para explicar detalladamente el significado de la mitad del verso 'kammunā', se dijo 'kassako kammunā', etc. En ese contexto, 'kammunā' se refiere a la acción volitiva del presente que lleva a cabo labores como la agricultura y otras. ปฏิจฺจสมุปฺปาททสฺสาติ อิมินา ปจฺจเยน เอวํ โหตีติ เอวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาททสฺสาวิโน. กมฺมวิปากโกวิทาติ สมฺมานาวมานารหกุเล กมฺมวเสน อุปฺปตฺติ โหติ, อญฺญาปิ หีนปณีตตา หีนปณีเต กมฺเม วิปจฺจมาเน โหตีติ. เอวํ กมฺมวิปากกุสลา. 'Paṭiccasamuppādadassā' se refiere a los sabios que contemplan la originación dependiente viendo que 'debido a esta condición, ocurre este efecto'. 'Kammavipākakovidā' significa que son expertos en los resultados de las acciones, sabiendo que el nacimiento en una familia digna de respeto (como los nobles) o en una familia digna de desprecio (como los parias) ocurre por el poder del Kamma; y que otras distinciones entre lo inferior y lo superior ocurren cuando el Kamma inferior o superior madura. กมฺมุนา วตฺตตีติ คาถาย ปน โลโกติ วา ปชาติ วา สตฺโตติ วา เอโกเยวตฺโถ, วจนมตฺตเภโท. ปุริมปเทน เจตฺถ ‘‘อตฺถิ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา เสฏฺโฐ สชิตา’’ติ ทิฏฺฐิยา ปฏิเสโธ เวทิตพฺโพ. กมฺมุนา หิ ตาสุ ตาสุ คตีสุ วตฺตติ โลโก, ตสฺส โก สชิตาติ. ทุติยปเทน ‘‘เอวํ กมฺมุนา นิพฺพตฺโตปิ จ ปวตฺเตปิ อตีตปจฺจุปฺปนฺนเภเทน กมฺมุนา วตฺตติ, สุขทุกฺขานิ ปจฺจนุโภนฺโต หีนปณีตาทิเภทญฺจ อาปชฺชนฺโต ปวตฺตตี’’ติ ทสฺเสติ. ตติเยน ตเมวตฺถํ นิคเมติ ‘‘เอวํ สพฺพถาปิ กมฺมนิพนฺธนา สตฺตา กมฺเมเนว พทฺธา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, น อญฺญถา’’ติ. จตุตฺเถน ตเมตฺถํ อุปมาย วิภาเวติ. ยถา หิ รถสฺส ยายโต อาณิ นิพนฺธนํ โหติ, น ตาย อนิพทฺโธ ยาติ, เอวํ โลกสฺส นิพฺพตฺตโต จ ปวตฺตโต จ กมฺมํ นิพนฺธนํ, น เตน อนิพทฺโธ นิพฺพตฺตติ น ปวตฺตติ. En cuanto a la estrofa que comienza con «Kammunā vattatī», los términos «mundo» (loko), «progenie» (pajā) o «seres» (sattā) poseen el mismo significado; la distinción es meramente verbal. Con la primera parte del verso, debe entenderse la refutación de la visión falsa que sostiene: «Existe un Brahma, un Gran Brahma, el ser supremo y creador». Pues, ciertamente, el mundo de los seres gira en los diversos destinos debido al kamma; por tanto, ¿quién podría ser su creador? Con la segunda parte del verso, muestra que «así, aunque uno nazca por el kamma, también en la continuidad de la existencia, el mundo gira por el kamma distinguido como pasado y presente, experimentando felicidad y sufrimiento, y llegando a estados inferiores o superiores». Con la tercera parte, concluye ese mismo significado: «Así, en todos los aspectos, los seres están ligados al kamma, y solo a través del kamma existen encadenados, no de otra manera». Con la cuarta parte, ilustra este punto mediante un símil: así como para un carro en movimiento el eje (o clavija del eje) es lo que lo sujeta, y sin estar sujeto a él no avanza; del mismo modo, tanto para el nacimiento como para la continuidad del mundo de los seres, el kamma es su sujeción, y sin estar ligado a él, no se nace ni se existe». อิทานิ ยสฺมา เอวํ กมฺมนิพนฺธโน โลโก, ตสฺมา เสฏฺเฐน กมฺมุนา เสฏฺฐภาวํ ทสฺเสนฺโต ตเปนาติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ ตเปนาติ ธุตงฺคตเปน. พฺรหฺมจริเยนาติ เมถุนวิรติยา. สํยเมนาติ สีเลน. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน. เอเตนาติ เอเตน เสฏฺเฐน ปริสุทฺเธน พฺรหฺมภูเตน กมฺมุนา พฺราหฺมโณ โหติ. กสฺมา? ยสฺมา เอตํ พฺราหฺมณมุตฺตมํ, ยสฺมา เอตํ กมฺมํ อุตฺตโม พฺราหฺมณคุโณติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘พฺรหฺมาน’’นฺติปิ ปาโฐ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – พฺรหฺมํ อาเนตีติ พฺรหฺมานํ, พฺราหฺมณภาวํ อาวหตีติ วุตฺตํ โหติ. Ahora, puesto que el mundo está así ligado al kamma, el Buddha, para mostrar el estado de excelencia mediante el kamma noble, pronunció el par de estrofas que comienzan con «tapena». Allí, «tapena» se refiere a la práctica ascética de los dhutangas. «Brahmacariyena» se refiere a la abstinencia de la actividad sexual. «Saṃyamena» se refiere a la conducta moral (sīla). «Damena» se refiere al control de las facultades sensoriales. «Etena» significa que mediante este kamma noble, puro y sublime (brahmabhūta), uno se convierte en un brahmán. ¿Por qué? Porque se dice que este brahmán es supremo, y este kamma es la virtud suprema del brahmán. También existe la lectura «brahmānaṃ». En este caso, el significado etimológico es: «trae lo noble» (brahmaṃ āneti), por lo tanto, se llama brahmānaṃ; lo cual significa que conduce al estado de un verdadero brahmán. ทุติยคาถาย [Pg.302] สนฺโตติ สนฺตกิเลโส. พฺรหฺมา สกฺโกติ พฺรหฺมา จ สกฺโก จ, โย เอวรูโป, โส น เกวลํ พฺราหฺมโณ, อถ โข พฺรหฺมา จ สกฺโก จ โส วิชานตํ ปณฺฑิตานํ, เอวํ วาเสฏฺฐ, ชานาหีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. En la segunda estrofa, «santo» significa aquel cuyas impurezas (kilesas) se han calmado. «Brahmā sakko» significa que es tanto un Brahma como un Sakka para quienes los veneran; quien posee tales cualidades no es meramente un brahmán, sino que, para los sabios que conocen la distinción, es verdaderamente un Brahma y un Sakka. «Entiéndelo así, Vāseṭṭha»; este es el sentido. El resto de las palabras en todos los pasajes son de significado evidente. Así concluye el comentario del Vāseṭṭha Sutta. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el Comentario al Majjhima Nikāya. วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Ha finalizado la explicación del Vāseṭṭha Sutta. ๙. สุภสุตฺตวณฺณนา 9. Explicación del Subha Sutta ๔๖๒. เอวํ เม สุตนฺติ สุภสุตฺตํ. ตตฺถ โตเทยฺยปุตฺโตติ ตุทิคามวาสิโน โตเทยฺยพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต. อาราธโก โหตีติ สมฺปาทโก โหติ ปริปูรโก. ญายํ ธมฺมนฺติ การณธมฺมํ. กุสลนฺติ อนวชฺชํ. 462. «Evaṃ me sutaṃ» y lo que sigue constituye el Subha Sutta. Allí, «todeyyaputto» significa el hijo del brahmán Todeyya, habitante de la aldea Tudi. «Ārādhako hoti» significa que es alguien que cumple y perfecciona. «Ñāyaṃ dhammaṃ» se refiere a la doctrina causal o apropiada. «Kusalaṃ» significa lo que no tiene tacha (irprochable). ๔๖๓. มิจฺฉาปฏิปตฺตินฺติ อนิยฺยานิกํ อกุสลปฏิปทํ. สมฺมาปฏิปตฺตินฺติ นิยฺยานิกํ กุสลปฏิปทํ. 463. «Micchāpaṭipattiṃ» se refiere a la práctica errónea que no conduce a la liberación del ciclo de sufrimientos (vatta), constituida por lo perjudicial (akusala). «Sammāpaṭipattiṃ» se refiere a la práctica correcta que conduce a la liberación del ciclo de sufrimientos, constituida por lo saludable (kusala). มหฏฺฐนฺติอาทีสุ มหนฺเตหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ วา อุปกรเณหิ วา พหูหิ อตฺโถ เอตฺถาติ มหฏฺฐํ. มหนฺตานิ นามคฺคหณมงฺคลาทีนิ กิจฺจานิ เอตฺถาติ มหากิจฺจํ. อิทํ อชฺช กตฺตพฺพํ, อิทํ สฺเวติ เอวํ มหนฺตานิ อธิการสงฺขาตานิ อธิกรณานิ เอตฺถาติ มหาธิกรณํ. พหูนํ กมฺเม ยุตฺตปฺปยุตฺตตาวเสน ปีฬาสงฺขาโต มหาสมารมฺโภ เอตฺถาติ มหาสมารมฺภํ. ฆราวาสกมฺมฏฺฐานนฺติ ฆราวาสกมฺมํ. เอวํ สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กสิกมฺเม เจตฺถ นงฺคลโกฏึ อาทึ กตฺวา อุปกรณานํ ปริเยสนวเสน มหฏฺฐตา, วณิชฺชาย ยถาฐิตํเยว ภณฺฑํ คเหตฺวา ปริวตฺตนวเสน อปฺปฏฺฐตา เวทิตพฺพา. วิปชฺชมานนฺติ อวุฏฺฐิอติวุฏฺฐิอาทีหิ กสิกมฺมํ, มณิสุวณฺณาทีสุ อจฺเฉกตาทีหิ จ วณิชฺชกมฺมํ อปฺปผลํ โหติ, มูลจฺเฉทมฺปิ ปาปุณาติ. วิปริยาเยน สมฺปชฺชมานํ มหปฺผลํ จูฬนฺเตวาสิกสฺส วิย. En términos como «mahaṭṭhaṃ», el significado de los componentes se debe entender de la siguiente manera: se llama «mahaṭṭhaṃ» (de gran provecho o recursos) porque en la vida doméstica hay necesidad de muchos utensilios y de muchos servidores para realizar diversas tareas. Se llama «mahākiccaṃ» (de gran actividad) porque en ella existen muchas ceremonias, como la del nombramiento y otras. Se llama «mahādhikaraṇaṃ» (de gran responsabilidad) porque hay muchos asuntos que deben hacerse hoy o mañana, conocidos como responsabilidades acumuladas. Se llama «mahāsamārambhaṃ» (de gran esfuerzo o aflicción) porque implica una gran opresión resultante del esfuerzo intenso en las tareas de muchas personas. «Gharāvāsakammaṭṭhānaṃ» se refiere a las ocupaciones de la vida de hogar. Este significado debe entenderse así en todos los casos. En la agricultura, se entiende por «mahaṭṭhatā» la necesidad de buscar herramientas, comenzando por el arado y la reja; en el comercio, se entiende por «appaṭṭhatā» (de poco recurso inicial) el hecho de tomar mercancía tal como está para su intercambio. «Vipajjamānaṃ» significa que la agricultura fracasa debido a la falta de lluvia o al exceso de ella, resultando en poco fruto; y en el comercio de gemas, oro, etc., debido a la falta de conocimiento o pericia, este produce poco fruto e incluso llega a la pérdida del capital inicial. Por el contrario, cuando prospera (sampajjamānaṃ), produce un gran fruto, al igual que ocurrió con el joven discípulo. ๔๖๔. เอวเมว โขติ ยถา กสิกมฺมฏฺฐานํ วิปชฺชมานํ อปฺปผลํ โหติ, เอวํ ฆราวาสกมฺมฏฺฐานมฺปิ. อกตกลฺยาโณ หิ กาลํ กตฺวา นิรเย [Pg.303] นิพฺพตฺตติ. มหาทตฺตเสนาปติ นาม กิเรโก พฺราหฺมณภตฺโต อโหสิ, ตสฺส มรณสมเย นิรโย อุปฏฺฐาสิ. โส พฺราหฺมเณหิ ‘‘กึ ปสฺสสี’’ติ วุตฺโต? โลหิตฆรนฺติ อาห. พฺรหฺมโลโก โภ เอโสติ. พฺรหฺมโลโก นาม โภ กหนฺติ? อุปรีติ. มยฺหํ เหฏฺฐา อุปฏฺฐาตีติ. กิญฺจาปิ เหฏฺฐา อุปฏฺฐาติ, ตถาปิ อุปรีติ กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺโต. ‘‘อิมินา อมฺหากํ ยญฺเญ โทโส ทินฺโน’’ติ สหสฺสํ คเหตฺวา นีหริตุํ อทํสุ. สมฺปชฺชมานํ ปน มหปฺผลํ โหติ. กตกลฺยาโณ หิ กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ. สกลาย คุตฺติลวิมานกถาย ทีเปตพฺพํ. ยถา ปน ตํ วณิชฺชกมฺมฏฺฐานํ วิปชฺชมานํ อปฺปผลํ โหติ, เอวํ สีเลสุ อปริปูรการิโน อเนสนาย ยุตฺตสฺส ปพฺพชฺชากมฺมฏฺฐานมฺปิ. เอวรูปา หิ เนว ฌานาทิสุขํ น สคฺคโมกฺขํ ลภติ. สมฺปชฺชมานํ ปน มหปฺผลํ โหติ. สีลานิ หิ ปูเรตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺโต อรหตฺตมฺปิ ปาปุณาติ. 464. «Evameva kho» significa que así como la agricultura produce poco fruto cuando fracasa, lo mismo ocurre con las ocupaciones de la vida de hogar. Ciertamente, quien no ha realizado actos meritorios, al morir, renace en el infierno. Se cuenta que hubo un general llamado Mahādatta que alimentaba a los brahmanes; en el momento de su muerte, se le apareció la visión del infierno. Cuando los brahmanes le preguntaron: «¿Qué ves?», él respondió: «Veo una casa llena de sangre». Ellos dijeron: «¡Oh, señor! Eso es el mundo de Brahma». Él preguntó: «¿Dónde está ese mundo de Brahma?». Dijeron: «Arriba». Él respondió: «A mí se me aparece abajo». Aunque se le aparecía abajo, ellos insistieron en que estaba arriba; así murió y renació en el infierno. Los brahmanes, tras decir «este hombre ha culpado a nuestro sacrificio», tomaron mil monedas y entregaron el cuerpo para ser sacado de la casa. Sin embargo, cuando la vida de hogar prospera con méritos, produce gran fruto, pues quien ha realizado actos meritorios renace en los cielos al morir, como se ilustra en toda la historia de Guttila Vimāna. Del mismo modo, así como el comercio produce poco fruto cuando fracasa, también la vida monástica produce poco fruto para aquel que no perfecciona sus preceptos morales y se dedica a medios de vida incorrectos (anesanā). Tal persona no alcanza la felicidad de las absorciones (jhānas) ni los cielos ni la liberación. En cambio, cuando la vida monástica prospera, produce un gran fruto; pues el monje que perfecciona sus preceptos y desarrolla la visión cabal (vipassanā) alcanza incluso el estado de Arahant. พฺราหฺมณา, โภ โคตโมติ อิธ กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? พฺราหฺมณา วทนฺติ – ‘‘ปพฺพชิโต อิเม ปญฺจ ธมฺเม ปูเรตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, คหฏฺโฐว ปูเรตี’’ติ. สมโณ ปน โคตโม – ‘‘คิหิสฺส วา อหํ มาณว ปพฺพชิตสฺส วา’’ติ ปุนปฺปุนํ วทติ, เนว ปพฺพชิตํ มุญฺจติ, มยฺหเมว ปุจฺฉํ มญฺเญ น สลฺลกฺเขตีติ จาคสีเสน ปญฺจ ธมฺเม ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. สเจ เต อครูติ สเจ ตุยฺหํ ยถา พฺราหฺมณา ปญฺญเปนฺติ, ตถา อิธ ภาสิตุํ ภาริยํ น โหติ, ยทิ น โกจิ อผาสุกภาโว โหติ, ภาสสฺสูติ อตฺโถ. น โข เม, โภติ กึ สนฺธายาห? ปณฺฑิตปฏิรูปกานญฺหิ สนฺติเก กเถตุํ ทุกฺขํ โหติ, เต ปเท ปเท อกฺขเร อกฺขเร โทสเมว วทนฺติ. เอกนฺตปณฺฑิตา ปน กถํ สุตฺวา สุกถิตํ ปสํสนฺติ, ทุกฺกถิเต ปาฬิปทอตฺถพฺยญฺชเนสุ ยํ ยํ วิรุชฺฌติ, ตํ ตํ อุชุํ กตฺวา เทนฺติ. ภควตา จ สทิโส เอกนฺตปณฺฑิโต นาม นตฺถิ, เตนาห ‘‘น โข เม, โภ โคตม, ครุ, ยตฺถสฺสุ ภวนฺโต วา นิสินฺโน ภวนฺตรูโป วา’’ติ. สจฺจนฺติ วจีสจฺจํ. ตปนฺติ ตปจริยํ. พฺรหฺมจริยนฺติ เมถุนวิรตึ. อชฺเฌนนฺติ มนฺตคหณํ. จาคนฺติ อามิสปริจฺจาคํ. Sobre el pasaje 'Los brahmanes, Venerable Gotama', se pregunta aquí: '¿Qué preguntaré?'. Pensando así, Subha el joven pregunta: 'Los brahmanes dicen que no existe ningún renunciante capaz de cumplir plenamente estos cinco principios; solo el laico es capaz de cumplirlos'. Pero el asceta Gotama dice repetidamente: 'Ya sea para el laico o para el renunciante, joven...', sin excluir al renunciante. Subha pensó: 'Parece que se dirige solo a mí, pero no lo comprendí bien', y reflexionando así, decidió preguntar sobre los cinco principios encabezándolos con la generosidad. 'Si no te es molesto' significa que si no es una carga pesada hablar aquí de la manera en que los brahmanes establecen estos principios, si no causa ninguna incomodidad, que hable. Respecto a 'No me es molesto, señor', ¿con qué intención lo dijo? Es difícil hablar ante quienes aparentan ser sabios, pues critican cada palabra y cada letra. Sin embargo, los sabios absolutos, al escuchar un discurso, elogian lo que está bien dicho; y si está mal dicho, corrigen lo que sea contradictorio en los términos, significados y frases del Pali. No existe un sabio absoluto igual al Bendito; por eso dijo: 'No me es molesto, Venerable Gotama, habiendo otros sabios como usted aquí presentes'. 'Verdad' se refiere a la verdad de palabra. 'Austeridad' se refiere a la práctica ascética. 'Vida santa' se refiere a la abstinencia sexual. 'Estudio' se refiere al aprendizaje de los mantras védicos. 'Generosidad' se refiere a la renuncia a los bienes materiales. ๔๖๖. ปาปิโต ภวิสฺสตีติ. อชานนภาวํ ปาปิโต ภวิสฺสติ. เอตทโวจาติ ภควตา อนฺธเวณูปมาย นิคฺคหิโต ตํ ปจฺจาหริตุํ อสกฺโกนฺโต ยถา นาม ทุพฺพลสุนโข มิคํ อุฏฺฐเปตฺวา สามิกสฺส อภิมุขํ [Pg.304] กตฺวา สยํ อปสกฺกติ, เอวเมวํ อาจริยํ อปทิสนฺโต เอวํ ‘‘พฺราหฺมโณ’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ โปกฺขรสาตีติ อิทํ ตสฺส นามํ, ‘‘โปกฺขรสายี’’ติปิ วุจฺจติ. ตสฺส กิร กาโย เสตโปกฺขรสทิโส เทวนคเร อุสฺสาปิตรชตโตรณํ วิย โสภติ, สีสํ ปนสฺส กาฬวณฺณอินฺทนีลมยํ วิย, มสฺสุปิ จนฺทมณฺฑเล กาฬเมฆราชิ วิย ขายติ, อกฺขีนิ นีลุปฺปลสทิสานิ, นาสา รชตปนาฬิกา วิย สุวฏฺฏิตา สุปริสุทฺธา, หตฺถปาทตลานิ เจว มุขญฺจ กตลาขารสปริกมฺมํ วิย โสภติ. อติวิย โสภคฺคปฺปตฺโต พฺราหฺมณสฺส อตฺตภาโว. อราชเก ฐาเน ราชานํ กาตุํ ยุตฺตมิมํ พฺราหฺมณํ, เอวเมส สสฺสิริโก, อิติ นํ โปกฺขรสทิสตฺตา ‘‘โปกฺขรสาตี’’ติ สญฺชานนฺติ, โปกฺขเร ปน โส นิพฺพตฺโต, น มาตุกุจฺฉิยนฺติ อิติ นํ โปกฺขเร สยิตตฺตา ‘‘โปกฺขรสายี’’ติปิ สญฺชานนฺติ. โอปมญฺโญติ อุปมญฺญโคตฺโต. สุภควนิโกติ อุกฺกฏฺฐาย สุภควนสฺส อิสฺสโร. หสฺสกํเยวาติ หสิตพฺพกญฺเญว. นามกํเยวาติ ลามกํเยว. ตเทว ตํ อตฺถาภาเวน ริตฺตกํ. ริตฺตกตฺตา จ ตุจฺฉกํ. อิทานิ นํ ภควา สาจริยกํ นิคฺคณฺหิตุํ กึ ปน มาณวาติอาทิมาห. 466. 'Será conducido' significa que será llevado a un estado de ignorancia. 'Dijo esto' se refiere a que, tras ser reprendido por el Bendito con el símil de la cadena de ciegos, Subha fue incapaz de rebatirlo. Como un perro débil que, habiendo acosado a la presa, la pone frente a su dueño y él mismo se retira, así Subha, aludiendo a su maestro el brahmán Pokkharasāti, dijo estas palabras. Allí, 'Pokkharasāti' es su nombre, también llamado 'Pokkharasāyī'. Se dice que su cuerpo era como un loto blanco, resplandeciente como un arco de plata erigido en la ciudad de los dioses. Su cabeza era tan bella como si estuviera hecha de zafiro azul oscuro. Su barba parecía una franja de nube negra sobre el disco lunar. Sus ojos eran como lotos azules. Su nariz, como un tubo de plata, era perfectamente redonda y pura. Las palmas de sus manos y pies, así como su rostro, eran hermosos como si hubieran sido tratados con refinada laca. El cuerpo de aquel brahmán era extremadamente bello. En un lugar sin rey, este brahmán habría sido apto para ser soberano, tal era su gloria. Por ser semejante a un loto (pokkhara), se le conocía como 'Pokkharasāti'. Además, se dice que nació de un loto y no del vientre materno; por haber yacido (sayita) en un loto, también lo conocían como 'Pokkharasāyī'. 'Opamañño' significa que pertenece al linaje Upamañña. 'Subhagavaniko' significa que es el señor del bosque Subhaga en Ukkaṭṭhā. 'Hassakaṃyeva' significa algo meramente risible. 'Lāmakaṃyeva' significa algo inferior o vil. Por carecer de sentido es 'vacío' (rittakaṃ), y por ser vacío es 'vano' (tucchakaṃ). Ahora el Bendito, para reprenderlo junto con su maestro, dijo: 'Pero, joven...'. ๔๖๗. ตตฺถ กตมา เนสํ เสยฺโยติ กตมา วาจา เตสํ เสยฺโย, ปาสํสตโรติ อตฺโถ. สมฺมุจฺจาติ สมฺมุติยา โลกโวหาเรน. มนฺตาติ ตุลยิตฺวา ปริคฺคณฺหิตฺวา. ปฏิสงฺขายาติ ชานิตฺวา. อตฺถสํหิตนฺติ การณนิสฺสิตํ. เอวํ สนฺเตติ โลกโวหารํ อมุญฺจิตฺวา ตุลยิตฺวา ชานิตฺวา การณนิสฺสิตํ กตฺวา กถิตาย เสยฺยภาเว สติ. อาวุโตติ อาวริโต. นิวุโตติ นิวาริโต. โอผุโฏติ โอนทฺโธ. ปริโยนทฺโธติ ปลิเวฐิโต. 467. Allí, '¿cuál de ellas es mejor?' significa ¿cuál palabra de ellos es superior o más digna de elogio? 'Por consenso' significa por convención o lenguaje mundano. 'Habiendo deliberado' significa habiendo comparado y analizado. 'Habiendo reflexionado' significa habiendo comprendido. 'Dotado de propósito' significa basado en la razón o causa. 'Siendo así' se refiere a que la palabra es superior cuando se dice tras deliberar, comprender y basarse en la razón, sin abandonar el uso convencional. 'Obstruido' significa bloqueado. 'Cerrado' significa impedido. 'Cubierto' significa envuelto o velado. 'Rodeado' significa aprisionado. ๔๖๘. คธิโตติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. สเจ ตํ, โภ โคตม, ฐานนฺติ สเจ เอตํ การณมตฺถิ. สฺวาสฺสาติ ธูมฉาริกาทีนํ อภาเวน โส อสฺส อคฺคิ อจฺจิมา จ วณฺณิมา จ ปภสฺสโร จาติ. ตถูปมาหํ มาณวาติ ตปฺปฏิภาคํ อหํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยเถว หิ ติณกฏฺฐุปาทานํ ปฏิจฺจ ชลมาโน อคฺคิ ธูมฉาริกงฺคารานํ อตฺถิตาย สโทโส โหติ[Pg.305], เอวเมวํ ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา ปีติ ชาติชราพฺยาธิมรณโสกาทีนํ อตฺถิตาย สโทสา. ยถา ปน ปริจฺจตฺตติณกฏฺฐุปาทาโน ธูมาทีนํ อภาเวน ปริสุทฺโธ, เอวเมวํ โลกุตฺตรชฺฌานทฺวยสมฺปยุตฺตา ปีติ ชาติอาทีนํ อภาเวน ปริสุทฺธาติ อตฺโถ. 468. 'Apegado' y otros términos tienen los significados ya explicados. 'Si existe tal caso, Venerable Gotama' significa si existe tal razón. 'Esa [fuego] sería' significa que, debido a la ausencia de humo y cenizas, ese fuego tendría llama, color y resplandor. 'Del mismo modo yo, joven' significa que el Buda se declara comparable a ese fuego libre de humo y cenizas. Esto es lo que se quiere decir: así como un fuego que arde dependiendo de hierba y madera es defectuoso por la presencia de humo, cenizas y brasas, del mismo modo, el gozo surgido de los cinco hilos del placer sensual es defectuoso por la presencia del nacimiento, la vejez, la enfermedad, la muerte y el dolor. Sin embargo, así como un fuego sin combustible de hierba y madera es puro por la ausencia de humo y otros residuos, así también el gozo asociado con los dos primeros jhanas supramundanos es puro por la ausencia de nacimiento y otros sufrimientos. ๔๖๙. อิทานิ เย เต พฺราหฺมเณหิ จาคสีเสน ปญฺจ ธมฺมา ปญฺญตฺตา, เตปิ ยสฺมา ปญฺเจว หุตฺวา น นิจฺจลา ติฏฺฐนฺติ, อนุกมฺปาชาติเกน สทฺธึ ฉ อาปชฺชนฺติ. ตสฺมา ตํ โทสํ ทสฺเสตุํ เย เต มาณวาติอาทิมาห. ตตฺถ อนุกมฺปาชาติกนฺติ อนุกมฺปาสภาวํ. 469. Ahora bien, los cinco principios establecidos por los brahmanes empezando por la generosidad no permanecen fijos solo en cinco; junto con la naturaleza de la compasión, resultan ser seis. Por tanto, para mostrar ese error en la cuenta de cinco, el Buda dijo: 'Esos que, joven...'. Allí, 'de naturaleza compasiva' se refiere a la disposición de compasión. กตฺถ พหุลํ สมนุปสฺสสีติ อิทํ ภควา ยสฺมา – ‘‘เอส อิเม ปญฺจ ธมฺเม ปพฺพชิโต ปริปูเรตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, คหฏฺโฐ ปริปูเรตี’’ติ อาห, ตสฺมา – ‘‘ปพฺพชิโตว อิเม ปูเรติ, คหฏฺโฐ ปูเรตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถี’’ติ เตเนว มุเขน ภณาเปตุํ ปุจฺฉติ. ¿Dónde observas mayormente?': El Bendito pregunta esto porque Subha el joven había dicho: 'No hay ningún renunciante capaz de cumplir estos cinco principios; solo el laico los cumple'. Por lo tanto, para hacerlo declarar por su propia boca que 'solo el renunciante cumple estos principios y el laico no es capaz de cumplirlos', le formula la pregunta. น สตตํ สมิตํ สจฺจวาทีติอาทีสุ คหฏฺโฐ อญฺญสฺมึ อสติ วฬญฺชนกมุสาวาทมฺปิ กโรติเยว, ปพฺพชิตา อสินา สีเส ฉิชฺชนฺเตปิ ทฺเว กถา น กเถนฺติ. คหฏฺโฐ จ อนฺโตเตมาสมตฺตมฺปิ สิกฺขาปทํ รกฺขิตุํ น สกฺโกติ, ปพฺพชิโต นิจฺจเมว ตปสฺสี สีลวา ตปนิสฺสิตโก โหติ. คหฏฺโฐ มาสสฺส อฏฺฐทิวสมตฺตมฺปิ อุโปสถกมฺมํ กาตุํ น สกฺโกติ, ปพฺพชิตา ยาวชีวํ พฺรหฺมจาริโน โหนฺติ. คหฏฺโฐ รตนสุตฺตมงฺคลสุตฺตมตฺตมฺปิ โปตฺถเก ลิขิตฺวา ฐเปติ, ปพฺพชิตา นิจฺจํ สชฺฌายนฺติ. คหฏฺโฐ สลากภตฺตมฺปิ อขณฺฑํ กตฺวา ทาตุํ น สกฺโกติ, ปพฺพชิตา อญฺญสฺมึ อสติ กากสุนขาทีนมฺปิ ปิณฺฑํ เทนฺติ, ภณฺฑคฺคาหกทหรสฺสปิ ปตฺเต ปกฺขิปนฺเตวาติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. จิตฺตสฺสาหเมเตนฺติ อหํ เอเต ปญฺจ ธมฺเม เมตฺตจิตฺตสฺส ปริวาเร วทามีติ อตฺโถ. En pasajes como 'no siempre y constantemente veraz', etc., el significado debe entenderse de la siguiente manera: un laico, en ausencia de otro propósito egoísta, incluso llega a decir mentiras de uso común. Los monásticos, en cambio, aunque les cortaran la cabeza con una espada, no pronunciarían palabras falsas. Un laico no es capaz de guardar un precepto ni siquiera durante los tres meses del retiro de lluvias; un monástico es capaz de guardar los preceptos constantemente, siendo un asceta virtuoso dedicado a la práctica de la moderación. Un laico no es capaz de realizar el acto de Uposatha ni siquiera ocho días al mes; los monásticos mantienen el celibato de por vida. Un laico escribe sutras como el Ratana Sutta o el Mangala Sutta solo en libros para guardarlos; los monásticos los recitan constantemente. Un laico no es capaz de dar limosna de comida por sorteo (salākabhatta) de forma ininterrumpida; los monásticos, si no hay otro receptor, dan incluso una bola de comida a cuervos, perros y otros animales, o la ponen en el cuenco de un monje joven o novicio que lleva sus pertenencias. Así debe entenderse el significado. En la frase 'Yo llamo a estos cinco para el corazón', el significado es: 'Yo declaro que estos cinco estados son los acompañantes de una mente llena de amor universal (metta)'. ๔๗๐. ชาตวทฺโธติ ชาโต จ วฑฺฒิโต จ. โย หิ เกวลํ ตตฺถ ชาโตว โหติ, อญฺญตฺถ วฑฺฒิโต, ตสฺส สมนฺตา คามมคฺคา น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ, ตสฺมา ชาตวทฺโธติ อาห. ชาตวทฺโธปิ หิ โย จิรํ นิกฺขนฺโต, ตสฺส น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ, ตสฺมา ตาวเทว อวสฏนฺติ อาห, ตํขณเมว นิกฺขนฺตนฺติ อตฺโถ. ทนฺธายิตตฺตนฺติ ‘‘อยํ [Pg.306] นุ โข มคฺโค อยํ น นุ โข’’ติ กงฺขาวเสน จิรายิตตฺตํ. วิตฺถายิตตฺตนฺติ ยถา สุขุมํ อตฺถชาตํ สหสา ปุจฺฉิตสฺส กสฺสจิ สรีรํ ถทฺธภาวํ คณฺหาติ, เอวํ ถทฺธภาวคหณํ. นตฺเววาติ อิมินา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อปฺปฏิหตภาวํ ทสฺเสติ. ตสฺส หิ ปุริสสฺส มาราวฏฺฏนาทีนํ วเสน สิยา ญาณสฺส ปฏิฆาโต, เตน โส ทนฺธาเยยฺย วา วิตฺถาเยยฺย วา, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน อปฺปฏิหตํ, น สกฺกา ตสฺส เกนจิ อนฺตราโย กาตุนฺติ ทีเปติ. 470. 'Jātavaḍḍho' significa nacido y criado. Pues aquel que solo ha nacido en ese lugar pero se ha criado en otro, no conoce de primera mano y por completo los caminos de esa aldea; por eso se dice 'nacido y criado'. Incluso para quien ha nacido y crecido allí, si ha estado fuera de la aldea por mucho tiempo, los caminos no le resultan completamente evidentes; por eso dice 'acababa de partir', lo que significa que salió de la aldea en ese mismo instante. 'Dandhāyitatta' es el estado de demora debido a la duda: '¿será este el camino o no?'. 'Vitthāyitatta' se refiere a cómo el cuerpo de alguien se queda rígido o torpe cuando se le pregunta repentinamente sobre un asunto sutil; así es la adquisición de rigidez. Con la frase 'pero no es así', muestra que el conocimiento omnisciente (sabbaññutaññāṇa) no tiene obstrucciones. Pues en aquel hombre, debido a las distracciones de Mara y otros factores, podría haber una obstrucción en su conocimiento, por lo que podría vacilar o volverse torpe; pero el conocimiento omnisciente carece de obstrucciones, y se aclara que nadie puede causarle un impedimento. เสยฺยถาปิ มาณว พลวา สงฺขธโมติ เอตฺถ พลวาติ พลสมฺปนฺโน. สงฺขธโมติ สงฺขธมโก. อปฺปกสิเรนาติ อกิจฺเฉน อทุกฺเขน. ทุพฺพโล หิ สงฺขธมโก สงฺขํ ธมนฺโตปิ น สกฺโกติ จตสฺโส ทิสา สเรน วิญฺญาเปตุํ, นาสฺส สงฺขสทฺโท สพฺพโส ผริ. พลวโต ปน วิปฺผาริโก โหติ, ตสฺมา พลวาติ อาห. เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาติ เอตฺถ เมตฺตายาติ วุตฺเต อุปจาโรปิ อปฺปนาปิ วฏฺฏติ, เจโตวิมุตฺติยาติ วุตฺเต ปน อปฺปนาว วฏฺฏติ. ยํ ปมาณกตํ กมฺมนฺติ ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจรํ วุจฺจติ, อปฺปมาณกตํ กมฺมํ นาม รูปารูปาวจรํ. เตสุปิ อิธ พฺรหฺมวิหารกมฺมญฺเญว อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา โอธิสกอโนธิสก ทิสาผรณวเสน วฑฺเฒตฺวา กตตฺตา อปฺปมาณกตนฺติ วุจฺจติ. น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตีติ ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺมึ รูปารูปาวจรกมฺเม น โอหียติ น ติฏฺฐติ. กึ วุตฺตํ โหติ? กามาวจรกมฺมํ ตสฺส รูปารูปาวจรกมฺมสฺส อนฺตรา ลคฺคิตุํ วา ฐาตุํ วา รูปารูปาวจรกมฺมํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ปติฏฺฐาตุํ วา น สกฺโกติ, อถ โข รูปารูปาวจรกมฺมเมว กามาวจรํ มโหโฆ วิย ปริตฺตอุทกํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา สยเมว พฺรหฺมสหพฺยตํ อุปเนตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. En la frase 'como un poderoso soplador de caracola, joven', 'balavā' significa dotado de fuerza física. 'Saṅkhadhamo' es el que toca la caracola. 'Appakasirena' significa sin fatiga, sin sufrimiento. Pues un soplador de caracola débil, aunque sople, no es capaz de informar a las cuatro direcciones con su sonido; su sonido no se difundiría por completo. Pero el sonido de uno fuerte es expansivo; por eso dice 'balavā'. En 'liberación de la mente por el amor (mettā cetovimutti)', cuando se dice 'amor', se incluyen tanto la concentración de acceso (upacāra) como la de absorción (appanā); pero al decir 'liberación de la mente', se refiere únicamente a la absorción. Lo que se denomina 'acción limitada' (pamāṇakataṃ kammaṃ) se refiere a las acciones de la esfera de los sentidos; la 'acción ilimitada' se refiere a las acciones de la esfera de la forma y la esfera sin forma. De entre estas, aquí se desea referir solo a las acciones de las cuatro Moradas Sublimes (brahmavihāra). Se llama 'ilimitada' porque, habiendo trascendido lo limitado, se desarrolla mediante la difusión en las direcciones, sea de forma definida o indefinida. 'No quedará nada allí, no permanecerá allí' significa que esa acción de la esfera de los sentidos no queda ni permanece en esa acción de la esfera de la forma o sin forma. ¿Qué quiere decir esto? Que la acción de la esfera de los sentidos no puede quedar atrapada ni permanecer dentro de la acción de la esfera de la forma o sin forma, ni puede consumirla para establecerse en su lugar. Al contrario, la acción de la esfera de la forma o sin forma, como un gran torrente de agua sobre una cantidad pequeña, la consume y permanece en su lugar. Tras bloquear el resultado de la acción de la esfera de los sentidos, ella misma conduce a la compañía de Brahma. El resto de las palabras son claras en todas partes. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el Comentario al Majjhima Nikāya. สุภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Ha concluido la explicación del Subha Sutta. ๑๐. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา 10. Explicación del Saṅgāravasutta. ๔๗๓. เอวํ [Pg.307] เม สุตนฺติ สงฺคารวสุตฺตํ. ตตฺถ จญฺจลิกปฺเปติ เอวํนามเก คาเม. อภิปฺปสนฺนาติ อเวจฺจปฺปสาทวเสน ปสนฺนา. สา กิร โสตาปนฺนา อริยสาวิกา ภารทฺวาชโคตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ภริยา. โส พฺราหฺมโณ ปุพฺเพ กาเลน กาลํ พฺราหฺมเณ นิมนฺเตตฺวา เตสํ สกฺการํ กโรติ. อิมํ ปน พฺราหฺมณึ ฆรํ อาเนตฺวา อภิรูปาย มหากุลาย พฺราหฺมณิยา จิตฺตํ โกเปตุํ อสกฺโกนฺโต พฺราหฺมณานํ สกฺการํ กาตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ พฺราหฺมณา ทิฏฺฐทิฏฺฐฏฺฐาเน – ‘‘นยิทานิ ตฺวํ พฺราหฺมณลทฺธิโก, เอกาหมฺปิ พฺราหฺมณานํ สกฺการํ น กโรสี’’ติ นิปฺปีเฬนฺติ. โส ฆรํ อาคนฺตฺวา พฺราหฺมณิยา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา – ‘‘สเจ, โภติ เอกทิวสํ มุขํ รกฺขิตุํ สกฺกุเณยฺยาสิ, พฺราหฺมณานํ เอกทิวสํ ภิกฺขํ ทเทยฺย’’นฺติ อาห. ตุยฺหํ เทยฺยธมฺมํ รุจฺจนกฏฺฐาเน เทหิ, กึ มยฺหํ เอตฺถาติ. โส พฺราหฺมเณ นิมนฺเตตฺวา อปฺโปทกํ ปายาสํ ปจาเปตฺวา ฆรญฺจ สุชฺฌาเปตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา พฺราหฺมเณ นิสีทาเปสิ. พฺราหฺมณี มหาสาฏกํ นิวาเสตฺวา กฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปริวิสนฺตี ทุสฺสกณฺณเก ปกฺขลิตฺวา ‘‘พฺราหฺมเณ ปริวิสามี’’ติ สญฺญมฺปิ อกตฺวา อาเสวนวเสน สหสา สตฺถารเมว อนุสฺสริตฺวา อุทานํ อุทาเนสิ. 473. 'Así he oído' se refiere al Saṅgāravasutta. Allí, 'en Cañcalikappa' es el nombre de la aldea. 'Devota' significa llena de claridad mental mediante una fe inquebrantable. Se dice que ella era una noble discípula que había entrado en la corriente (sotāpannā), esposa de un brahmán del linaje Bhāradvāja. Ese brahmán solía invitar periódicamente a otros brahmanes y les rendía honores. Pero tras traer a esta mujer a su casa, al no poder perturbar la mente de esta brahmán de gran belleza y noble cuna, no pudo seguir rindiendo honores a los brahmanes. Entonces, los brahmanes lo presionaban dondequiera que lo veían, diciendo: 'Ya no sigues la tradición de los brahmanes; ya no les rindes honores'. Él regresó a casa y le informó del asunto a la mujer, diciendo: 'Señora, si pudieras guardar silencio por un día, daría comida a los brahmanes'. Ella respondió: 'Da tu ofrenda donde te plazca, ¿qué tengo yo que ver con esto?'. Él invitó a los brahmanes, hizo cocinar pudín de leche con poca agua, limpió la casa, dispuso los asientos y los hizo sentar. La mujer, vistiéndose con un gran manto y sosteniendo un cucharón, mientras servía, tropezó con el borde de su ropa; sin siquiera pensar 'estoy sirviendo a los brahmanes', por la fuerza del hábito, recordó repentinamente al Maestro y proclamó una exclamación inspirada (udāna). พฺราหฺมณา อุทานํ สุตฺวา ‘‘อุภโตปกฺขิโก เอส สมณสฺส โคตมสฺส สหาโย, นาสฺส เทยฺยธมฺมํ คณฺหิสฺสามา’’ติ กุปิตา โภชนานิ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขมึสุ. พฺราหฺมโณ – ‘‘นนุ ปฐมํเยว ตํ อวจํ ‘อชฺเชกทิวสํ มุขํ รกฺเขยฺยาสี’ติ, เอตฺตกํ เต ขีรญฺจ ตณฺฑุลาทีนิ จ นาสิตานี’’ติ อติวิย โกปวสํ อุปคโต – ‘‘เอวเมว ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณสฺส วณฺณํ ภาสติ, อิทานิ ตฺยาหํ วสลิ ตสฺส สตฺถุโน วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ พฺราหฺมณี ‘‘คจฺฉ ตฺวํ, พฺราหฺมณ, คนฺตฺวา วิชานิสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘น ขฺวาหํ ตํ, พฺราหฺมณ, ปสฺสามิ สเทวเก โลเก…เป… วาทํ อาโรเปยฺยา’’ติอาทิมาห. โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา – Al oír la exclamación, los brahmanes, enfurecidos, tiraron la comida y se marcharon, diciendo: "Este Bharadvāja es un aliado del asceta Gotama por ambas partes; no aceptaremos sus ofrendas". El brahmán Bharadvāja, dominado por una ira extrema, dijo: "¿Acaso no te dije desde el principio: 'Guarda hoy tu boca'? Has desperdiciado toda esta leche, arroz y demás". Y añadió: "Así es como esta mujer despreciable siempre proclama las virtudes de ese asceta de cabeza rapada en cualquier lugar. Ahora, mujer despreciable, iré a refutar a ese maestro tuyo". Entonces la brahamana Dhanañjānī le dijo: "Ve, brahmán; al ir lo comprenderás". Y añadió: "No veo a nadie, brahmán, en el mundo con sus dioses... que pueda refutarlo". Entonces él se acercó al Maestro. ‘‘กึสุ [Pg.308] เฉตฺวา สุขํ เสติ, กึสุ เฉตฺวา น โสจติ; กิสฺสสฺสุ เอกธมฺมสฺส, วธํ โรเจสิ โคตมา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) – "¿Habiendo matado qué se duerme con felicidad? ¿Habiendo matado qué no se sufre? ¿A la muerte de qué única cosa apruebas tú, Gotama?". ปญฺหํ ปุจฺฉิ. สตฺถา อาห – Hizo la pregunta. El Maestro dijo: ‘‘โกธํ เฉตฺวา สุขํ เสติ, โกธํ เฉตฺวา น โสจติ; โกธสฺส วิสมูลสฺส, มธุรคฺคสฺส พฺราหฺมณ; วธํ อริยา ปสํสนฺติ, ตญฺหิ เฉตฺวา น โสจตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) – "Habiendo matado la ira se duerme con felicidad; habiendo matado la ira no se sufre. Los Nobles alaban la muerte de la ira, de raíz venenosa y punta meliflua, oh brahmán; pues habiéndola matado, no se sufre". ปญฺหํ กเถสิ. โส ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. ตสฺเสว กนิฏฺฐภาตา อกฺโกสกภารทฺวาโช นาม ‘‘ภาตา เม ปพฺพชิโต’’ติ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อกฺโกสิตฺวา ภควตา วินีโต ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. อปโร ตสฺส กนิฏฺโฐ สุนฺทริกภารทฺวาโช นาม. โสปิ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ สุตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. อปโร ตสฺส กนิฏฺโฐ ปิงฺคลภารทฺวาโช นาม. โส ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ปญฺหพฺยากรณปริโยสาเน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. สงฺคารโว มาณโวติ อยํ เตสํ สพฺพกนิฏฺโฐ ตสฺมึ ทิวเส พฺราหฺมเณหิ สทฺธึ เอกภตฺตคฺเค นิสินฺโน. อวภูตาวาติ อวฑฺฒิภูตา อวมงฺคลภูตาเยว. ปรภูตาวาติ วินาสํ ปตฺตาเยว. วิชฺชมานานนฺติ วิชฺชมาเนสุ. สีลปญฺญาณนฺติ สีลญฺจ ญาณญฺจ น ชานาสิ. Tras preguntar, se ordenó monje y alcanzó el estado de Arahant. Su hermano menor, llamado Akkosakabhāradvāja, al oír: "Mi hermano se ha ordenado monje", se acercó al Bendito, lo insultó y, habiendo sido disciplinado por el Bendito, se ordenó monje y alcanzó el estado de Arahant. Otro hermano menor llamado Sundarikabhāradvāja también se acercó al Bendito, hizo una pregunta y, al oír la respuesta, se ordenó y alcanzó el estado de Arahant. Otro hermano menor llamado Piṅgalabhāradvāja hizo lo mismo. Saṅgārava Māṇava era el menor de todos ellos; ese día estaba sentado con los brahmanes en una comida. 'Avabhūtā' significa no próspero o de mal augurio. 'Parabhūtā' significa llegado a la destrucción. 'Vijjamānānaṃ' significa mientras existen. 'Sīlapaññāṇaṃ' se refiere a que no conoces la virtud ni la sabiduría. ๔๗๔. ทิฏฺฐธมฺมาภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตาติ ทิฏฺฐธมฺเม อภิญฺญาเต อิมสฺมิญฺเญว อตฺตภาเว อภิชานิตฺวา โวสิตโวสานา หุตฺวา ปารมีสงฺขาตํ สพฺพธมฺมานํ ปารภูตํ นิพฺพานํ ปตฺตา มยนฺติ วตฺวา อาทิพฺรหฺมจริยํ ปฏิชานนฺตีติ อตฺโถ. อาทิพฺรหฺมจริยนฺติ พฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตา อุปฺปาทกา ชนกาติ เอวํ ปฏิชานนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตกฺกีติ ตกฺกคาหี. วีมํสีติ วีมํสโก, ปญฺญาจารํ จราเปตฺวา เอวํวาที. เตสาหมสฺมีติ เตสํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ อหมสฺมิ อญฺญตโร. 474. 'Diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā' significa que, habiendo conocido directamente en esta misma vida y habiendo llegado al fin de las impurezas, dicen: 'Hemos alcanzado el Nibbāna, que es la otra orilla de todos los fenómenos, la cual es la perfección'. 'Ādibrahmacariyaṃ' significa que se declaran como los originadores del comienzo de la vida santa. 'Takkī' es alguien que razona o especula. 'Vīmaṃsī' es un investigador que, tras emplear su sabiduría, habla así. 'Tesāhamasmi' significa: 'Yo soy uno de esos Perfectamente Iluminados'. ๔๘๕. อฏฺฐิตวตนฺติ อฏฺฐิตตปํ, อสฺส ปธานปเทน สทฺธึ สมฺพนฺโธ, ตถา สปฺปุริสปทสฺส. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – โภโต โคตมสฺส อฏฺฐิตปธานวตํ อโหสิ, สปฺปุริสปธานวตํ อโหสีติ. อตฺถิ เทวาติ [Pg.309] ปุฏฺโฐ สมาโนติ อิทํ มาณโว ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ อชานนฺโตว ปกาเสสี’’ติ สญฺญาย อาห. เอวํ สนฺเตติ ตุมฺหากํ อชานนภาเว สนฺเต. ตุจฺฉํ มุสา โหตีติ ตุมฺหากํ กถา อผลา นิปฺผลา โหติ. เอวํ มาณโว ภควนฺตํ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหาติ นาม. วิญฺญุนา ปุริเสนาติ ปณฺฑิเตน มนุสฺเสน. ตฺวํ ปน อวิญฺญุตาย มยา พฺยากตมฺปิ น ชานาสีติ ทีเปติ. อุจฺเจน สมฺมตนฺติ อุจฺเจน สทฺเทน สมฺมตํ ปากฏํ โลกสฺมึ. อธิเทวาติ สุสุทารกาปิ หิ เทวา นาม โหนฺติ, เทวิโย นาม โหนฺติ เทวา ปน อธิเทวา นาม, โลเก เทโว เทวีติ ลทฺธนาเมหิ มนุสฺเสหิ อธิกาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 485. 'Aṭṭhitavataṃ' significa una práctica ascética constante; este término se conecta con 'padhāna' (esfuerzo), al igual que el término 'sappurisa'. El significado es: 'El Venerable Gotama poseía una práctica de esfuerzo constante, una práctica propia de un hombre de bien'. La frase 'preguntado si existen los dioses' la dijo el joven Saṅgārava pensando: 'El Perfectamente Iluminado declara esto sin saberlo'. 'Evaṃ sante' significa 'siendo así que usted no lo sabe'. 'Tucchaṃ musā' significa que su palabra sería vana y falsa. De esta manera, el joven intentó reprender al Bendito acusándolo de mentira. 'Viññunā purisenā' se refiere a un hombre sabio. El Buda indica: 'Pero tú, por tu falta de conocimiento, no comprendes lo que he explicado'. 'Uccena sammataṃ' significa lo que es ampliamente reconocido en el mundo. 'Adhidevā' explica que incluso los niños pequeños son llamados 'devas', pero los dioses celestiales son 'adhidevas', pues son superiores a los humanos llamados 'deva' o 'devī'. El resto es evidente en todas partes. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Del Papañcasūdanī, el comentario del Majjhima Nikāya. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Ha finalizado la explicación del Saṅgārava Sutta. ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. Ha finalizado la explicación del quinto capítulo. มชฺฌิมปณฺณาส-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา. Ha finalizado el comentario del Majjhima Paṇṇāsa.
แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi