นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

มชฺฌิมนิกาเย

中部

มชฺฌิมปณฺณาส-อฏฺฐกถา

中五十经义注

๑. คหปติวคฺโค

1. 居士品

๑. กนฺทรกสุตฺตวณฺณนา

1. 甘大拉咖经释义

๑. เอวํ [Pg.1] เม สุตนฺติ กนฺทรกสุตฺตํ. ตตฺถ จมฺปายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตสฺส หิ นครสฺส อารามโปกฺขรณีอาทีสุ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ จมฺปกรุกฺขาว อุสฺสนฺนา อเหสุํ, ตสฺมา จมฺปาติ สงฺขมคมาสิ. คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเรติ ตสฺส จมฺปานครสฺส อวิทูเร คคฺคราย นาม ราชมเหสิยา ขณิตตฺตา คคฺคราติ ลทฺธโวหารา โปกฺขรณี อตฺถิ. ตสฺสา ตีเร สมนฺตโต นีลาทิปญฺจวณฺณกุสุมปฏิมณฺฑิตํ มหนฺตํ จมฺปกวนํ. ตสฺมึ ภควา กุสุมคนฺธสุคนฺเธ จมฺปกวเน วิหรติ. ตํ สนฺธาย ‘‘คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร’’ติ วุตฺตํ. มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธินฺติ อทสฺสิตปริจฺเฉเทน มหนฺเตน ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ. เปสฺโสติ ตสฺส นามํ. หตฺถาโรหปุตฺโตติ หตฺถาจริยสฺส ปุตฺโต. กนฺทรโก จ ปริพฺพาชโกติ กนฺทรโกติ เอวํนาโม ฉนฺนปริพฺพาชโก. อภิวาเทตฺวาติ ฉพฺพณฺณานํ ฆนพุทฺธรสฺมีนํ อนฺตรํ ปวิสิตฺวา ปสนฺนลาขารเส นิมุชฺชมาโน วิย, สิงฺคีสุวณฺณวณฺณํ ทุสฺสวรํ ปสาเรตฺวา สสีสํ ปารุปมาโน วิย, วณฺณคนฺธสมฺปนฺนจมฺปกปุปฺผานิ สิรสา สมฺปฏิจฺฉนฺโต วิย, สิเนรุปาทํ อุปคจฺฉนฺโต ปุณฺณจนฺโท วิย ภควโต จกฺกลกฺขณปฏิมณฺฑิเต อลตฺตกวณฺณผุลฺลปทุมสสฺสิริเก ปาเท วนฺทิตฺวาติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ นิสีทีติ ฉนิสชฺชโทสวิรหิเต เอกสฺมึ โอกาเส นิสีทิ.

1. “如是我闻”，这是《甘大拉咖经》。于此，“在瞻波城(Campā)”是指在一个以此为名的城市。因为在这个城市的园林、莲池等处，瞻波树(campakarukkhā)繁茂，因此它得名为瞻波城。“在伽伽罗莲池边”：离瞻波城不远处有一莲池，因由一位名叫伽伽罗(Gaggarā)的王后所开凿，故得名伽伽罗。在其岸边，有一片广大的瞻波林，被青色等五色花朵所庄严。世尊就住在那花香芬芳的瞻波林中。这是针对“在伽伽罗莲池边”而说的。“与大比丘僧团在一起”是指与一个数量未加限定的大比丘僧团在一起。“佩索(Pesso)”是他的名字。“象师之子”是指驯象师的儿子。“以及游方者甘大拉咖”是指一位名叫甘大拉咖、穿着衣服的游方者。“顶礼后”的意思是：如同进入六色浓郁的佛光之中，如同沉浸于鲜红的漆液中，如同展开纯金色的上好衣物将自己连头覆盖，如同以头领受色香具足的瞻波花，如同满月走近须弥山(Sineru)山脚，如此顶礼世尊那由轮相庄严、如盛开的赤色莲花般绚丽的双足。“坐于一旁”是指在一个远离六种坐姿过失的地方坐下。

ตุณฺหีภู [Pg.2] ตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยโต ยโต อนุวิโลเกติ, ตโต ตโต ตุณฺหีภูตเมวาติ อตฺโถ. ตตฺถ หิ เอกภิกฺขุสฺสาปิ หตฺถกุกฺกุจฺจํ วา ปาทกุกฺกุจฺจํ วา นตฺถิ, สพฺเพ ภควโต เจว คารเวน อตฺตโน จ สิกฺขิตสิกฺขตาย อญฺญมญฺญํ วิคตสลฺลาปา อนฺตมโส อุกฺกาสิตสทฺทมฺปิ อกโรนฺตา สุนิขาตอินฺทขีลา วิย นิวาตฏฺฐาเน สนฺนิสินฺนํ มหาสมุทฺทอุทกํ วิย กาเยนปิ นิจฺจลา มนสาปิ อวิกฺขิตฺตา รตฺตวลาหกา วิย สิเนรุกูฏํ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ปริพฺพาชกสฺส เอวํ สนฺนิสินฺนํ ปริสํ ทิสฺวา มหนฺตํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. อุปฺปนฺนํ ปน อนฺโตหทยสฺมึเยว สนฺนิทหิตุํ อสกฺโกนฺโต ปิยสมุทาหารํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตสฺมา อจฺฉริยํ โภติอาทิมาห.

“寂静，寂静”的意思是：无论他朝哪个方向看，都只看到寂静。在那里，没有一个比丘手或脚在躁动，所有的比丘都因对世尊的恭敬和对自己善学学处故，彼此不交谈，甚至连清喉咙的声音都不发出，他们犹如深埋的门柱，犹如无风之处静止的大海水，身不动摇，心不散乱，如同红云围绕须弥山顶一般，围绕着世尊而坐。游方者看到如此安坐的会众，生起了极大的喜悦与欢欣。但他无法将生起的喜悦只藏于内心，便发出了喜爱之语。因此，他说了“尊者，真是稀有啊！”等语。

ตตฺถ อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย นิจฺจํ น โหตีติ อจฺฉริยํ. อยํ ตาว สทฺทนโย. อยํ ปน อฏฺฐกถานโย, อจฺฉราโยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ. อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. อภูตปุพฺพํ ภูตนฺติ อพฺภุตํ. อุภยมฺเปตํ วิมฺหยสฺเสวาธิวจนํ. ตํ ปเนตํ ครหอจฺฉริยํ, ปสํสาอจฺฉริยนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ อจฺฉริยํ โมคฺคลฺลาน อพฺภุตํ โมคฺคลฺลาน, ยาว พาหาคหณาปิ นาม โส โมฆปุริโส อาคเมสฺสตีติ (จูฬว. ๓๘๓; อ. นิ. ๘.๒๐), อิทํ ครหอจฺฉริยํ นาม. ‘‘อจฺฉริยํ นนฺทมาเต อพฺภุตํ นนฺทมาเต, ยตฺร หิ นาม จิตฺตุปฺปาทมฺปิ ปริโสเธสฺสสีติ (อ. นิ. ๗.๕๓) อิทํ ปสํสาอจฺฉริยํ นาม. อิธาปิ อิทเมว อธิปฺเปตํ’’ อยญฺหิ ตํ ปสํสนฺโต เอวมาห.

于此，“稀有”是指像盲人登山一样不常发生之事。这首先是依圣典本文之释。而这是义注的解释：“稀有”（acchariyaṃ）是“值得弹指”（accharāyoggaṃ），意思是“适合弹指”。“奇妙”（abbhutaṃ）是指“前所未有之事已发生”。这两个词都是“惊叹”的同义词。它又分为两种：谴责的稀有和赞扬的稀有。其中，“稀有啊，目犍连！奇妙啊，目犍连！那个虚妄之人竟然会来，甚至到了被抓住手臂的地步”，这称为“谴责的稀有”。“稀有啊，难陀母！奇妙啊，难陀母！你竟能净化哪怕只是一个心念”，这称为“赞扬的稀有”。在此处，所指的也是后者，因为他正是为了赞扬而如此说。

ยาวญฺจิทนฺติ เอตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยาวาติ ปมาณปริจฺเฉโท, ยาว สมฺมา ปฏิปาทิโต, ยตฺตเกน ปมาเณน สมฺมา ปฏิปาทิโต, น สกฺกา ตสฺส วณฺเณ วตฺตุํ, อถ โข อจฺฉริยเมเวตํ อพฺภุตเมเวตนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอตปรมํเยวาติ เอวํ สมฺมา ปฏิปาทิโต เอโส ภิกฺขุสงฺโฆ ตสฺสาปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปรโมติ เอตปรโม, ตํ เอตปรมํ ยถา อยํ ปฏิปาทิโต, เอวํ ปฏิปาทิตํ กตฺวา ปฏิปาเทสุํ, น อิโต ภิยฺโยติ อตฺโถ. ทุติยนเย เอวํ ปฏิปาเทสฺสนฺติ, น อิโต ภิยฺโยติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปฏิปาทิโตติ อาภิสมาจาริกวตฺตํ อาทึ กตฺวา สมฺมา อปจฺจนีกปฏิปตฺติยํ โยชิโต. อถ กสฺมา อยํ ปริพฺพาชโก [Pg.3] อตีตานาคเต พุทฺเธ ทสฺเสติ, กิมสฺส ติยทฺธชานนญาณํ อตฺถีติ. นตฺถิ, นยคฺคาเห ปน ฐตฺวา ‘‘เยนากาเรน อยํ ภิกฺขุสงฺโฆ สนฺนิสินฺโน ทนฺโต วินีโต อุปสนฺโต, อตีตพุทฺธาปิ เอตปรมํเยว กตฺวา ปฏิปชฺชาเปสุํ, อนาคตพุทฺธาปิ ปฏิปชฺชาเปสฺสนฺติ, นตฺถิ อิโต อุตฺตริ ปฏิปาทนา’’ติ มญฺญมาโน อนุพุทฺธิยา เอวมาห.

关于“Yāvañcidaṃ”，此处的“idaṃ”仅是助词。“Yāva”是表示限度范围。就其善于行道（sammā paṭipādito）的程度而言，实无法言说其僧团的功德，只能说：“此实稀有，此实未曾有。”此即是说。关于`Etaparamaṃyeva`：如此善于行道的比丘僧团，也是那（过去诸佛弟子）比丘僧团的最高标准，故为`etaparama`（此即最高）。正如（乔达摩世尊）教导此僧团一般，过去诸佛也曾教导（其弟子），使之达到此最高标准，没有比这更高的了。此即其义。在第二种方法中，应结合为：未来诸佛也将如此教导，没有比这更高的了。在此，`paṭipādito`（令行道）是指从威仪细行（ābhisamācārikavatta）开始，令其致力于正确的、不相违逆的行持。那么，这位游方者为何要论及过去和未来的佛陀？难道他有知晓三世的智慧吗？没有。然而，他立足于理则的把握，认为：“这个比丘僧团如此安坐，已调伏、已训练、已寂静。过去诸佛也正是以此为最高标准而教导，未来诸佛也将如此教导，没有比这更上的教导了。”他如此思惟，通过推断智而这么说。

๒. เอวเมตํ กนฺทรกาติ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. ภควา กิร ตํ สุตฺวา ‘‘กนฺทรก ตฺวํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสนฺโตติ วทสิ, อิมสฺส ปน ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปสนฺตการณํ ตุยฺหํ อปากฏํ, น หิ ตฺวํ สมตึส ปารมิยา ปูเรตฺวา กุสลมูลํ ปริปาเจตฺวา โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิ, มยา ปน ปารมิโย ปูเรตฺวา ญาตตฺถจริยํ โลกตฺถจริยํ พุทฺธตฺถจริยญฺจ โกฏึ ปาเปตฺวา โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิทฺธํ, มยฺหํ เอเตสํ อุปสนฺตการณํ ปากฏ’’นฺติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

2. “甘大拉咖，正是如此”，这是一个单独的连接。据说，世尊听了之后，为了开示如下之理而开始了此番教示：“甘大拉咖，你说比丘僧团已寂静，但此比丘僧团寂静的原因对你而言尚未显明。因为你未曾圆满三十波罗蜜，未曾令善根成熟，也未曾在菩提座上彻证一切知智。而我，圆满了诸波罗蜜，将亲族利行、世间利行与佛陀利行三行修至顶点，在菩提座上彻证了一切知智。对我而言，他们寂静的原因是显明的。”

สนฺติ หิ กนฺทรกาติ อยมฺปิ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. ภควโต กิร เอตทโหสิ – ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก อิมํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสนฺโตติ วทติ, อยญฺจ ภิกฺขุสงฺโฆ กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา กุหกภาเวน อิริยาปถํ สณฺฐเปนฺโต จิตฺเตน อนุปสนฺโต น อุปสนฺตาการํ ทสฺเสติ. เอตฺถ ปน ภิกฺขุสงฺเฆ ปฏิปทํ ปูรยมานาปิ ปฏิปทํ ปูเรตฺวา มตฺถกํ ปตฺวา ฐิตภิกฺขูปิ อตฺถิ, ตตฺถ ปฏิปทํ ปูเรตฺวา มตฺถกํ ปตฺตา อตฺตนา ปฏิวิทฺธคุเณเหว อุปสนฺตา, ปฏิปทํ ปูรยมานา อุปริมคฺคสฺส วิปสฺสนาย อุปสนฺตา, อิโต มุตฺตา ปน อวเสสา จตูหิ สติปฏฺฐาเนหิ อุปสนฺตา. ตํ เนสํ อุปสนฺตการณํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ‘‘อิมินา จ อิมินา จ การเณน อยํ ภิกฺขุสงฺโฆ อุปสนฺโต’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺติ หิ กนฺทรกา’’ติอาทิมาห.

“甘大拉咖，确实有”，这也是一个单独的连接。据说，当时世尊这样想：“这位游方者(paribbājako)说这个比丘僧团是寂静的。而此比丘僧团并非通过矫揉造作，以欺瞒之心整饰威仪，内心不寂静地显现寂静之相。在此，有正在圆满行道的比丘，也有已圆满行道、达到顶点的比丘。其中，已圆满行道、达到顶点的比丘，凭借自己所彻证的功德而寂静；正在圆满行道的比丘，凭借对上上之道的观(vipassanā)而寂静；除此以外，其余的比丘则凭借四念住(satipaṭṭhāna)而寂静。我将向他开示他们寂静的原因。”因此，为了开示“由于此此因缘，这个比丘僧团是寂静的”，世尊说了“甘大拉咖，确实有”等语。

ตตฺถ อรหนฺโต ขีณาสวาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ มูลปริยายสุตฺตวณฺณนายเมว วุตฺตํ. เสขปฏิปทมฺปิ ตตฺเถว วิตฺถาริตํ. สนฺตตสีลาติ สตตสีลา นิรนฺตรสีลา. สนฺตตวุตฺติโนติ ตสฺเสว เววจนํ, สนฺตตชีวิกา วาติปิ อตฺโถ. ตสฺมึ สนฺตตสีเล ฐตฺวาว ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, น ทุสฺสีลฺยํ มรณํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ.

此处关于“阿罗汉(arahant)，诸漏已尽”等语所应说的，已在《根本法门经释义》(Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā)中说过。有学(sekha)的行道也在那里详细阐述。“恒续之戒”(Santatasīlā)即是恒常之戒、无间断之戒。“恒续之行”(Santatavuttino)是前者的同义词，或意为“恒续的生计”。其义为：他们安住于此恒续之戒中维持生计，宁可死亡也不行恶戒。

นิปกาติ เนปกฺเกน สมนฺนาคตา ปญฺญวนฺโต. นิปกวุตฺติโนติ ปญฺญาย วุตฺติโน, ปญฺญาย ฐตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺติ. ยถา เอกจฺโจ สาสเน ปพฺพชิตฺวาปิ [Pg.4] ชีวิตการณา ฉสุ อโคจเรสุ จรติ, เวสิยาโคจโร โหติ, วิธวถุลฺลกุมาริกปณฺฑกปานาคารภิกฺขุนิโคจโร โหติ. สํสฏฺโฐ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน (วิภ. ๕๑๔), เวชฺชกมฺมํ กโรติ, ทูตกมฺมํ กโรติ, ปหิณกมฺมํ กโรติ, คณฺฑํ ผาเลติ, อรุมกฺขนํ เทติ, อุทฺธํวิเรจนํ เทติ, อโธวิเรจนํ เทติ, นตฺถุเตลํ ปจติ, ปิวนเตลํ ปจติ, เวฬุทานํ, ปตฺตทานํ, ปุปฺผทานํ, ผลทานํ, สินานทานํ, ทนฺตกฏฺฐทานํ, มุโขทกทานํ, จุณฺณมตฺติกทานํ เทติ, จาฏุกมฺยํ กโรติ, มุคฺคสูปิยํ, ปาริภฏุํ, ชงฺฆเปสนิยํ กโรตีติ เอกวีสติวิธาย อเนสนาย ชีวิกํ กปฺเปนฺโต อนิปกวุตฺติ นาม โหติ, น ปญฺญาย ฐตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ, ตโต กาลกิริยํ กตฺวา สมณยกฺโข นาม หุตฺวา ‘‘ตสฺส สงฺฆาฏิปิ อาทิตฺตา โหติ สมฺปชฺชลิตา’’ติ วุตฺตนเยน มหาทุกฺขํ อนุโภติ. เอวํวิธา อหุตฺวา ชีวิตเหตุปิ สิกฺขาปทํ อนติกฺกมนฺโต จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาย ยถาพลํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา รถวินีตปฏิปทํ, มหาโคสิงฺคปฏิปทํ, มหาสุญฺญตปฏิปทํ, อนงฺคณปฏิปทํ, ธมฺมทายาทปฏิปทํ, นาลกปฏิปทํ, ตุวฏฺฏกปฏิปทํ, จนฺโทปมปฏิปทนฺติ อิมานิ อริยปฏิปทานิ ปูเรนฺโต จตุปจฺจย-สนฺโตส-ภาวนาราม-อริยวํสปฏิปตฺติยํ กายสกฺขิโน หุตฺวา อนีกา นิกฺขนฺตหตฺถี วิย ยูถา วิสฺสฏฺฐสีโห วิย นิปจฺฉาพนฺธมหานาวา วิย จ คมนาทีสุ เอกวิหาริโน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อชฺชอชฺเชว อรหตฺตนฺติ ปวตฺตอุสฺสาหา วิหรนฺตีติ อตฺโถ.

智者，即是具足辨别力与智慧者。所谓智者之行，即是以智慧为生计，立于智慧而维生。譬如有人虽已在教法中出家，却为谋生而行于六种不当行处：亲近妓女、寡妇、大龄未嫁女、黄门、酒馆、比丘尼；以不如法的方式与国王、大臣、外道及外道弟子混杂相处；行医、作信使、为人传话、切开痈疽、敷抹药膏、施吐药、施泻药、熬制鼻油、熬制饮油；施予竹子、叶子、花、果、沐浴粉、齿木、洗脸水、粉泥；谄媚奉承、说半真半假之言、作仆役、作跑腿——像这样以二十一种邪命维持生计者，即名为“无智之行”，并非立于智慧而维生。此后命终，成为所谓的沙门夜叉，如经中所说“其僧伽梨亦被点燃、炽燃”，感受巨大痛苦。不成为此等之人，即使为了生存也不违犯学处，安住于四遍净戒，随力受持佛语，圆满此等圣道：车乘接力行道、大牛角林行道、大空行道、无垢行道、法嗣行道、纳拉咖行道、迅速行道、月喻行道。他们于四资具知足、乐于禅修、行持圣种之行中，成为身证者，犹如离群的独象，犹如脱离群体的雄狮，犹如挣脱束缚的大象，在行走等威仪中独处，发起观，并以“今日即当证得阿罗汉果”的精进心安住——此即是其义。

สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตาติ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุฏฺฐปิตจิตฺตา หุตฺวา. เสสา สติปฏฺฐานกถา เหฏฺฐา วิตฺถาริตาว. อิธ ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา สติปฏฺฐานา กถิตา, เอตฺตเกน ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปสนฺตการณํ กถิตํ โหติ.

“善安住心”是指于四念处中心善安立。其余的念处论，在之前的诸经中已广说。然而，此处所说的是世间与出世间混合的念处，以此说明了比丘僧团寂静之因。

๓. ยาว สุปญฺญตฺตาติ ยาว สุฏฺฐปิตา สุเทสิตา. มยมฺปิ หิ, ภนฺเตติ อิมินา เอส อตฺตโน การกภาวํ ทสฺเสติ, ภิกฺขุสงฺฆญฺจ อุกฺขิปติ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย, มยมฺปิ หิ, ภนฺเต, คิหิ…เป… สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตา วิหราม, ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปน อยเมว กสิ จ พีชญฺจ ยุคนงฺคลญฺจ ผาลปาจนญฺจ, ตสฺมา ภิกฺขุสงฺโฆ สพฺพกาลํ สติปฏฺฐานปรายโณ, มยํ [Pg.5] ปน กาเลน กาลํ โอกาสํ ลภิตฺวา เอตํ มนสิการํ กโรม, มยมฺปิ การกา, น สพฺพโส วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานาเยวาติ. มนุสฺสคหเนติ มนุสฺสานํ อชฺฌาสยคหเนน คหนตา, อชฺฌาสยสฺสาปิ เนสํ กิเลสคหเนน คหนตา เวทิตพฺพา. กสฏสาเฐยฺเยสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อปริสุทฺธฏฺเฐน กสฏตา, เกราฏิยฏฺเฐน สาเฐยฺยตา เวทิตพฺพา. สตฺตานํ หิตาหิตํ ชานาตีติ เอวํ คหนกสฏเกราฏิยานํ มนุสฺสานํ หิตาหิตปฏิปทํ ยาว สุฏฺฐุ ภควา ชานาติ. ยทิทํ ปสโวติ เอตฺถ สพฺพาปิ จตุปฺปทชาติ ปสโวติ อธิปฺเปตา. ปโหมีติ สกฺโกมิ. ยาวตเกน อนฺตเรนาติ ยตฺตเกน ขเณน. จมฺปํ คตาคตํ กริสฺสตีติ อสฺสมณฺฑลโต ยาว จมฺปานครทฺวารา คมนญฺจ อาคมนญฺจ กริสฺสติ. สาเฐยฺยานีติ สฐตฺตานิ. กูเฏยฺยานีติ กูฏตฺตานิ. วงฺเกยฺยานีติ วงฺกตฺตานิ. ชิมฺเหยฺยานีติ ชิมฺหตฺตานิ. ปาตุกริสฺสตีติ ปกาเสสฺสติ ทสฺเสสฺสติ. น หิ สกฺกา เตน ตานิ เอตฺตเกน อนฺตเรน ทสฺเสตุํ.

3. “何其善巧安立”者，谓何其善安立、何其善宣说。藉由“尊者，我们也是”此言，他显示了自己是实行者，并称扬了比丘僧团。此中意趣为：“尊者，我们这些在家人……亦安住于善安立心。然而，对比丘僧团来说，此即是耕作、种子、轭与犁、犁头与赶牛棒。是故，比丘僧团恒以念处为依归；而我们只是偶尔获得机会作此忆念。我们也是实行者，并非全然舍弃业处。”“人之稠林”者，谓因人之意向稠密而为稠林，亦应知其意向因烦恼稠密而为稠林。于“秽恶、奸伪”亦是同理。此中，应知“秽恶”为不净之义，“奸伪”为欺诈之义。“了知众生之利与不利”者，谓世尊何其善于了知，如是稠密、秽恶、欺诈之人，其趋向有利与不利之道。“所谓牲畜”，此处意指一切四足生类。“我能”即“我能够”。“于几何之间”即“于几何之刹那”。“将往返瞻波城”者，谓从马厩至瞻波城门口，往而复返。“奸伪”即奸伪之性。“奸曲”即奸曲之性。“弯曲”即弯曲之性。“邪曲”即邪曲之性。“将显现”即将会显露、展示。实不可能由它在如此短暂的时间内展示那些（奸曲等）。

ตตฺถ ยสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน ฐาตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา วญฺเจตฺวา ฐสฺสามีติ น โหติ, ตสฺมึ ฐาตุกามฏฺฐาเนเยว นิขาตตฺถมฺโภ วิย จตฺตาโร ปาเท นิจฺจเล กตฺวา ติฏฺฐติ, อยํ สโฐ นาม. ยสฺส ปน กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน อวจฺฉินฺทิตฺวา ขนฺธคตํ ปาเตตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา วญฺเจตฺวา ปาเตสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว อวจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตติ, อยํ กูโฏ นาม. ยสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน มคฺคา อุกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา ปฏิมคฺคํ อาโรหิตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา วญฺเจตฺวา เอวํ กริสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว มคฺคา อุกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา ปฏิมคฺคํ อาโรหติ, อยํ วงฺโก นาม. ยสฺส ปน กาเลน วามโต กาเลน ทกฺขิณโต กาเลน อุชุมคฺเคเนว คนฺตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา วญฺเจตฺวา เอวํ กริสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว กาเลน วามโต กาเลน ทกฺขิณโต กาเลน อุชุมคฺคํ คจฺฉติ, ตถา ลณฺฑํ วา ปสฺสาวํ วา วิสฺสชฺเชตุกามสฺส สโต อิทํ ฐานํ สุสมฺมฏฺฐํ อากิณฺณมนุสฺสํ รมณียํ, อิมสฺมึ ฐาเน เอวรูปํ กาตุํ น ยุตฺตํ, ปุรโต คนฺตฺวา ปฏิจฺฉนฺนฐาเน กริสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว กโรติ, อยํ ชิมฺโห นาม. อิติ อิมํ จตุพฺพิธมฺปิ กิริยํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. สพฺพานิ ตานิ สาเฐยฺยานิ [Pg.6] กูเฏยฺยานิ วงฺเกยฺยานิ ชิมฺเหยฺยานิ ปาตุกริสฺสตีติ เอวํ กโรนฺตาปิ เต สฐาทโย ตานิ สาเฐยฺยาทีนิ ปาตุกโรนฺติ นาม.

于此，若有（马、象）想要在某个地方停住，而那个地方对人有危险，它不会想：“我先往前走，绕行一番再停住。”而是在它想停的地方，就像一根钉入地下的柱子，四足不动地站着，这被称为“狡诈”（saṭha）。又，若有（马、象）想要在某个地方突然停下以甩下背上的人，而那个地方对人有危险，它不会想：“我先往前走，绕行一番再甩下。”而是在原地就突然停下并甩下，这被称为“奸伪”（kūṭa）。若有（马、象）想要在某个地方偏离道路，转身返回来时之路，而那个地方对人有危险，它不会想：“我先往前走，绕行一番再这么做。”而是在原地就偏离道路，转身返回来时之路，这被称为“弯曲”（vaṅka）。又，若有（马、象）时而想往左走，时而想往右走，时而想走直路，而那个地方对人有危险，它不会想：“我先往前走，绕行一番再这么做。”而是在原地就时而往左，时而往右，时而走直路。同样地，若有（马、象）想要排泄粪便或小便，它不会想：“这个地方被打扫得很干净，人来人往，令人愉悦，在此处做这种事不合适，我先到前面的隐蔽处再做。”而是在原地就做了，这被称为“邪曲”（jimha）。因此，这是针对这四种行为而说：“他将显现所有狡诈、奸伪、弯曲、邪曲。”那些狡诈等（动物）如此行事，即是显现了那些狡诈等行为。

เอวํ ปสูนํ อุตฺตานภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ มนุสฺสานํ คหนภาวํ ทสฺเสนฺโต อมฺหากํ ปน, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ทาสาติ อนฺโตชาตกา วา ธนกฺกีตา วา กรมรานีตา วา สยํ วา ทาสพฺยํ อุปคตา. เปสฺสาติ เปสนการกา. กมฺมกราติ ภตฺตเวตนภตา. อญฺญถาว กาเยนาติ อญฺเญเนวากาเรน กาเยน สมุทาจรนฺติ, อญฺเญเนวากาเรน วาจาย, อญฺเญน จ เนสํ อากาเรน จิตฺตํ ฐิตํ โหตีติ ทสฺเสติ. ตตฺถ เย สมฺมุขา สามิเก ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺติ, หตฺถโต ภณฺฑกํ คณฺหนฺติ, อิมํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิมํ คณฺหนฺตา เสสานิปิ อาสน-ปญฺญาปน-ตาลวณฺฏพีชน-ปาทโธวนาทีนิ สพฺพานิ กิจฺจานิ กโรนฺติ, ปรมฺมุขกาเล ปน เตลมฺปิ อุตฺตรนฺตํ น โอโลเกนฺติ, สตคฺฆนเกปิ สหสฺสคฺฆนเกปิ กมฺเม ปริหายนฺเต นิวตฺติตฺวา โอโลเกตุมฺปิ น อิจฺฉนฺติ, อิเม อญฺญถา กาเยน สมุทาจรนฺติ นาม. เย ปน สมฺมุขา ‘‘อมฺหากํ สามิ อมฺหากํ อยฺโย’’ติอาทีนิ วตฺวา ปสํสนฺติ, ปรมฺมุขา อวตฺตพฺพํ นาม นตฺถิ, ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ วทนฺติ, อิเม อญฺญถา วาจาย สมุทาจรนฺติ นาม.

如此揭示了四足兽品性的显露之后，现在为欲揭示人类品性的深藏，而说“然而，尊者，我们……”等语。于此，“奴隶”(dāsa)指家生者、钱买者、战俘，或自愿为奴者。“仆役”(pessa)指奉命办事者。“雇工”(kammakara)指为食物和工资而服务者。所谓“身行不一”(aññathāva kāyena)，是显示他们身行是一样，言语是另一样，而心又安住于另一样。于此，有些人当面见到主人就上前迎接，从主人手中接过物品，放下自己手上的东西，再接过（主人手上的）东西，其余如铺设座位、摇扇、洗脚等所有事务都做；但在背后时，油溢出来也不看，即使价值百金乃至千金的工作正在衰败，也不愿回头看一眼——这些人即是所谓的“身行不一”者。又有些人当面说着“我们的主人，我们的老爷”等语来赞美，背后则无不可说之话，想说什么就说什么——这些人即是所谓的“言语不一”者。

๔. จตฺตาโรเม เปสฺสปุคฺคลาติ อยมฺปิ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. อยญฺหิ เปสฺโส ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภนฺเต, ภควา เอวํ มนุสฺสคหเณ เอวํ มนุสฺสกสเฏ เอวํ มนุสฺสสาเฐยฺเย วตฺตมาเน สตฺตานํ หิตาหิตํ ชานาตี’’ติ อาห. ปุริเม จ ตโย ปุคฺคลา อหิตปฏิปทํ ปฏิปนฺนา, อุปริ จตุตฺโถ หิตปฏิปทํ, เอวมหํ สตฺตานํ หิตาหิตํ ชานามีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. เหฏฺฐา กนฺทรกสฺส กถาย สทฺธึ โยเชตุมฺปิ วฏฺฏติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยาวญฺจิทํ โภตา โคตเมน สมฺมา ภิกฺขุสงฺโฆ ปฏิปาทิโต’’ติ. อถสฺส ภควา ‘‘ปุริเม ตโย ปุคฺคเล ปหาย อุปริ จตุตฺถปุคฺคลสฺส หิตปฏิปตฺติยํเยว ปฏิปาเทมี’’ติ ทสฺเสนฺโตปิ อิมํ เทสนํ อารภิ. สนฺโตติ อิทํ สํวิชฺชมานาติ ปทสฺเสว เววจนํ. ‘‘สนฺตา โหนฺติ สมิตา วูปสนฺตา’’ติ (วิภ. ๕๔๒) เอตฺถ หิ นิรุทฺธา สนฺตาติ วุตฺตา. ‘‘สนฺตา เอเต วิหารา อริยสฺส วินเย วุจฺจนฺตี’’ติ เอตฺถ (ม. นิ. ๑.๘๒) นิพฺพุตา. ‘‘สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตี’’ติ เอตฺถ (ชา. ๒.๒๑.๔๑๓) ปณฺฑิตา. อิธ ปน วิชฺชมานา อุปลพฺภมานาติ อตฺโถ.

4. “‘这四种人’——这也是一个独立的关联。这位佩萨（Pessa）说：‘大德，世尊如此了知在人类的执取、人类的鄙劣、人类的欺诈中，众生的利益与非利益。’前三种人行于无益行道，在上的第四种人行于有益行道。为开示‘我如此了知众生的利益与非利益’，（世尊）开始此说法。这也适合与前面甘大拉咖的言论相连接。因此说：‘尊者乔达摩善巧地引导了比丘僧团。’此外，世尊为开示‘我舍弃前三种人，只令（他们）行于第四种人的有益行道’，也开始此说法。‘santo’一词是‘saṃvijjamāna’（现存）的同义词。在‘他们是寂静的、平息的、彻底平息的’（《分别论》542）中，‘已灭者’（niruddhā）被称为‘寂静者’（santā）。在‘于圣者律中，此等住处被称为寂静’（《中部》I.82）中，是指‘已寂灭者’（nibbutā）。在‘贤善者实向善人说’（《本生经》II.21.413）中，是指‘智者’（paṇḍitā）。但在此处，其义为‘存在的、可得的’。

อตฺตนฺตปาทีสุ [Pg.7] อตฺตานํ ตปติ ทุกฺขาเปตีติ อตฺตนฺตโป. อตฺตโน ปริตาปนานุโยคํ อตฺตปริตาปนานุโยคํ. ปรํ ตปติ ทุกฺขาเปตีติ ปรนฺตโป. ปเรสํ ปริตาปนานุโยคํ ปรปริตาปนานุโยคํ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. นิจฺฉาโตติ ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา, สา อสฺส นตฺถีติ นิจฺฉาโต. สพฺพกิเลสานํ นิพฺพุตตฺตา นิพฺพุโต. อนฺโต ตาปนกิเลสานํ อภาวา สีตโล ชาโตติ สีติภูโต. ฌานมคฺคผลนิพฺพานสุขานิ ปฏิสํเวเทตีติ สุขปฏิสํเวที. พฺรหฺมภูเตน อตฺตนาติ เสฏฺฐภูเตน อตฺตนา. จิตฺตํ อาราเธตีติ จิตฺตํ สมฺปาเทติ, ปริปูเรติ คณฺหาติ ปสาเทตีติ อตฺโถ.

关于“自苦者”等词：“自苦者”（attantapo）是指折磨自身、使自身受苦者。“致力于自我痛苦磨练”（attaparitāpanānuyogaṃ）即是致力于自身的痛苦磨练（attano paritāpanānuyogaṃ）。“他苦者”（parantapo）是指折磨他人、使他人受苦者。“致力于折磨他人磨练”（paraparitāpanānuyogaṃ）即是致力于对他人的痛苦磨练（paresaṃ paritāpanānuyogaṃ）。“就在此生中”（diṭṭheva dhamme）是指在此一存在状态中（imasmiṃyeva attabhāve）。“无渴爱者”（nicchāto）是指：“渴”（chāta）被称为“渴爱”（taṇhā），而他没有这种渴爱，故称为“无渴爱者”。“寂灭者”（nibbuto）是因为一切烦恼都已熄灭（nibbutattā）。“清凉者”（sītibhūto）是指因其内在炽燃的烦恼已不存在（abhāvā），故已变得清凉（sītalo jāto）。“乐受者”（sukhapaṭisaṃvedī）是指他体验禅那、道、果与涅槃之乐。“以已成梵之我”（brahmabhūtena attanā）是指以最胜之我（seṭṭhabhūtena attanā）。“令心达成”（cittaṃ ārādheti）之意是成就心（sampādeti）、圆满心（paripūreti）、掌握心（gaṇhāti）、令心澄净（pasādeti）。

๕. ทุกฺขปฏิกฺกูลนฺติ ทุกฺขสฺส ปฏิกูลํ, ปจฺจนีกสณฺฐิตํ ทุกฺขํ อปตฺถยมานนฺติ อตฺโถ.

5. “厌恶痛苦”，即厌恶于苦，不希求对立而住的苦，此即是义。

๖. ปณฺฑิโตติ อิธ จตูหิ การเณหิ ปณฺฑิโตติ น วตฺตพฺโพ, สติปฏฺฐาเนสุ ปน กมฺมํ กโรตีติ ปณฺฑิโตติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. มหาปญฺโญติ อิทมฺปิ มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาตีติอาทินา มหาปญฺญลกฺขเณน น วตฺตพฺพํ, สติปฏฺฐานปริคฺคาหิกาย ปน ปญฺญาย สมนฺนาคตตฺตา มหาปญฺโญติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. มหตา อตฺเถน สํยุตฺโต อคมิสฺสาติ มหตา อตฺเถน สํยุตฺโต หุตฺวา คโต ภเวยฺย, โสตาปตฺติผลํ ปาปุเณยฺยาติ อตฺโถ. กึ ปน เยสํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย อตฺถิ, พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว ฐิเตปิ เตสํ อนฺตราโย โหตีติ. อาม โหติ, น ปน พุทฺเธ ปฏิจฺจ, อถ โข กิริยปริหานิยา วา ปาปมิตฺตตาย วา โหติ. ตตฺถ กิริยปริหานิยา โหติ นาม – สเจ หิ ธมฺมเสนาปติ ธนญฺชานิสฺส พฺราหฺมณสฺส อาสยํ ญตฺวา ธมฺมํ อเทสยิสฺสา, โส พฺราหฺมโณ โสตาปนฺโน อภวิสฺสา, เอวํ ตาว กิริยปริหานิยา โหติ. ปาปมิตฺตตาย โหติ นาม – สเจ หิ อชาตสตฺตุ เทวทตฺตสฺส วจนํ คเหตฺวา ปิตุฆาตกมฺมํ นากริสฺสา, สามญฺญผลสุตฺตกถิตทิวเสว โสตาปนฺโน อภวิสฺสา, ตสฺส วจนํ คเหตฺวา ปิตุฆาตกมฺมสฺส กตตฺตา ปน น โหติ, เอวํ ปาปมิตฺตตาย โหติ. อิมสฺสาปิ อุปาสกสฺส กิริยปริหานิ ชาตา, อปรินิฏฺฐิตาย เทสนาย อุฏฺฐหิตฺวา ปกฺกนฺโต. อปิจ, ภิกฺขเว, เอตฺตาวตาปิ เปสฺโส หตฺถาโรหปุตฺโต มหตา อตฺเถน สํยุตฺโตติ กตเรน มหนฺเตน อตฺเถน? ทฺวีหิ อานิสํเสหิ. โส กิร อุปาสโก สงฺเฆ จ ปสาทํ ปฏิลภิ, สติปฏฺฐานปริคฺคหณตฺถาย จสฺส อภินโว นโย อุทปาทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘มหตา อตฺเถน สํยุตฺโต’’ติ. กนฺทรโก ปน สงฺเฆ ปสาทเมว [Pg.8] ปฏิลภิ. เอตสฺส ภควา กาโลติ เอตสฺส ธมฺมกฺขานสฺส, จตุนฺนํ วา ปุคฺคลานํ วิภชนสฺส กาโล.

6. “智者”：在此，不应以四种理由被称为“智者”；然而，因在四念处中修行，故可称为“智者”。“大慧者”：此亦不应以“能领受广大义”等大慧之相而称说；然而，因具足摄持四念处之慧，故可称为“大慧者”。“他本会与大利相应而去”：意即他本会与大利相应而离去，得证须陀洹果。然则，对有道果近因缘者，即使身在佛陀面前，仍会有障碍吗？是的，会有。但不是缘于佛陀，而是因行为退失或结交恶友所致。所谓“行为退失”者：诚然，若法将(dhammasenāpati)了知陀然闍尼(Dhanañjāni)婆罗门的意向后为之说法，该婆罗门本可成为须陀洹，此即是因行为退失。所谓“结交恶友”者：诚然，若阿闍世(ajātasattu)未听信提婆达多(devadatta)之言而造作杀父之业，本可在听闻《沙门果经》之日成为须陀洹；然因听信其言而造作杀父之业，故未能证果，此即是因结交恶友。此优婆塞亦有行为退失，于说法尚未终了时即起身离去。再者，诸比丘，仅凭此，象师之子卑输(Pessa)亦已与大利相应。以何等大利？以二种利益。据说，彼优婆塞于僧团生起净信，且为摄持四念处而生起新方法。是故说：“与大利相应。”而甘大拉咖(kandaraka)则仅于僧团生起净信。“世尊，是时候了”：意指此说法之时，或为四种人(puggala)分别解说之时。

๘. โอรพฺภิกาทีสุ อุรพฺภา วุจฺจนฺติ เอฬกา, อุรพฺเภ หนตีติ โอรพฺภิโก. สูกริกาทีสุปิ เอเสว นโย. ลุทฺโทติ ทารุโณ กกฺขโฬ. มจฺฉฆาตโกติ มจฺฉพนฺธเกวฏฺโฏ. พนฺธนาคาริโกติ พนฺธนาคารโคปโก. กุรุรกมฺมนฺตาติ ทารุณกมฺมนฺตา.

8. 在屠羊者(orabbhika)等词中，“urabbhā”指羊，杀害羊者(urabbhe hanati)即是屠羊者(orabbhiko)。屠猪者(sūkarika)等词也是同样的道理。“凶残者”(luddo)即残忍粗暴者。“杀鱼者”(macchaghātako)即捕鱼的渔夫。“狱吏”(bandhanāgārika)即监狱的看守。“行残酷业者”(kururakammantā)即从事残忍行业的人。

๙. มุทฺธาวสิตฺโตติ ขตฺติยาภิเสเกน มุทฺธนิ อภิสิตฺโต. ปุรตฺถิเมน นครสฺสาติ นครโต ปุรตฺถิมทิสาย. สนฺถาคารนฺติ ยญฺญสาลํ. ขราชินํ นิวาเสตฺวาติ สขุรํ อชินจมฺมํ นิวาเสตฺวา. สปฺปิเตเลนาติ สปฺปินา จ เตเลน จ. ฐเปตฺวา หิ สปฺปึ อวเสโส โย โกจิ สฺเนโห เตลนฺติ วุจฺจติ. กณฺฑูวมาโนติ นขานํ ฉินฺนตฺตา กณฺฑูวิตพฺพกาเล เตน กณฺฑูวมาโน. อนนฺตรหิตายาติ อสนฺถตาย. สรูปวจฺฉายาติ สทิสวจฺฉาย. สเจ คาวี เสตา โหติ, วจฺโฉปิ เสตโกว. สเจ คาวี กพรา วา รตฺตา วา, วจฺโฉปิ ตาทิโส วาติ เอวํ สรูปวจฺฉาย. โส เอวมาหาติ โส ราชา เอวํ วเทติ. วจฺฉตราติ ตรุณวจฺฉกภาวํ อติกฺกนฺตา พลววจฺฉา. วจฺฉตรีสุปิ เอเสว นโย. พริหิสตฺถายาติ ปริกฺเขปกรณตฺถาย เจว ยญฺญภูมิยํ อตฺถรณตฺถาย จ. เสสํ เหฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ วิตฺถาริตตฺตา อุตฺตานเมวาติ.

9. “头顶灌顶者”(muddhāvasitto)：指以刹帝利灌顶仪式在头顶行灌顶者。“在城之东”(puratthimena nagarassa)：指在城的东方。“议事堂”(santhāgāraṃ)：指祭祀厅。“穿上粗皮衣”(kharājinaṃ nivāsetvā)：指穿上带蹄爪的黑羚皮。“以酥与油”(sappitelena)：指以酥和油。除去酥，其余任何油脂都称为油。“搔痒”(kaṇḍūvamāno)：指因指甲已剪，当需要搔痒时，他便用那(兽角)来搔痒。“在无铺垫的[地上]”(anantarahitāya)：指在未铺陈的地上。“同貌小牛”(sarūpavacchāya)：指样貌相似的小牛。如果母牛是白色的，小牛也是白色的；如果母牛是杂色的或红色的，小牛也是如此，故为同貌小牛。“他如是说”(so evamāha)：指那位国王如是说。“壮犊”(vacchatara)：指已度过幼犊阶段的强壮牛犊。母壮犊(vacchatarī)也是同样的道理。“为遍处伤害”(parihiṃsatthāya)：指为了制作围栏和铺设在祭祀地上。“其余的”……已在下文各处详细解释，故而明了。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》中部义注

กนฺทรกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

甘大拉咖经释义终。

๒. อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา

2. 八城经释义

๑๗. เอวํ เม สุตนฺติ อฏฺฐกนาครสุตฺตํ. ตตฺถ เพลุวคามเกติ เวสาลิยา ทกฺขิณปสฺเส อวิทูเร เพลุวคามโก นาม อตฺถิ, ตํ โคจรคามํ กตฺวาติ อตฺโถ. ทสโมติ โส หิ ชาติโคตฺตวเสน เจว [Pg.9] สารปฺปตฺตกุลคณนาย จ ทสเม ฐาเน คณียติ, เตนสฺส ทสโมตฺเวว นามํ ชาตํ. อฏฺฐกนาคโรติ อฏฺฐกนครวาสี. กุกฺกุฏาราโมติ กุกฺกุฏเสฏฺฐินา การิโต อาราโม.

17. “如是我闻”，这是《八城经》。其中，“在韦卢瓦村”(beluvagāmake)是说：在毗舍离(Vesālī)南面不远处，有一个名叫韦卢瓦的小村，意思是把它作为了乞食村。“第十”(Dasama)是说：他确实依种姓与血统，以及在富有家族的计算中，被算在第十位，因此他的名字就成了“第十”。“八城人”(Aṭṭhakanāgara)是说八城的居民。“鸡园”(Kukkuṭārāma)是由鸡氏富商所造的园林。

๑๘. เตน ภควตา…เป… อกฺขาโตติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ, โย โส ภควา สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพกิเลเส ภญฺชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, เตน ภควตา, เตสํ เตสํ สตฺตานํ อาสยานุสยํ ชานตา, หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ วิย สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ปสฺสตา. อปิจ ปุพฺเพนิวาสาทีหิ ชานตา, ทิพฺเพน จกฺขุนา ปสฺสตา, ตีหิ วิชฺชาหิ ฉหิ วา ปน อภิญฺญาหิ ชานตา, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหเตน สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสตา, สพฺพธมฺมชานนสมตฺถาย ปญฺญาย ชานตา, สพฺพสตฺตานํ จกฺขุวิสยาตีตานิ ติโรกุฏฺฏาทิคตานิปิ รูปานิ อติวิสุทฺเธน มํสจกฺขุนา ปสฺสตา, อตฺตหิตสาธิกาย สมาธิปทฏฺฐานาย ปฏิเวธปญฺญาย ชานตา, ปรหิตสาธิกาย กรุณาปทฏฺฐานาย เทสนาปญฺญาย ปสฺสตา, อรีนํ หตตฺตา ปจฺจยาทีนญฺจ อรหตฺตา อรหตา, สมฺมา สามญฺจ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน. อนฺตรายิกธมฺเม วา ชานตา, นิยฺยานิกธมฺเม ปสฺสตา, กิเลสารีนํ หตตฺตา อรหตา, สามํ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ เอวํ จตุเวสารชฺชวเสน จตูหิ การเณหิ โถมิเตน. อตฺถิ นุ โข เอโก ธมฺโม อกฺขาโตติ.

18. “‘由彼世尊……（中略）……所宣说’，于此的简要之义是：那位圆满了三十波罗蜜，摧毁了一切烦恼，现证无上正等觉的世尊；那位了知众生种种意向与随眠，如视掌中阿摩勒果般明见一切所应知法的世尊；复次，以宿住随念等智而知，以天眼而见，以三明或六神通而知，以于一切处无碍的周遍眼而见，以能知一切法的智慧而知，以极其清净的肉眼看见一切众生眼界所不及、在墙壁等之后的色，以能成就自利、以定为近因的通达慧而知，以能成就他利、以悲为近因的教导慧而见；因摧毁诸敌且堪受资具等而为阿罗汉，因正确地、亲身觉悟诸谛而为正等觉者。又或，了知障碍法，明见出离法；因摧毁烦恼之敌而为阿罗汉，因亲身觉悟一切法而为正等觉者——由如此以四无畏力、依四种原因而受赞叹的世尊所宣说的一法，是否存在呢？”

๑๙. อภิสงฺขตนฺติ กตํ อุปฺปาทิตํ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตยิตํ ปกปฺปิตํ. โส ตตฺถ ฐิโตติ โส ตสฺมึ สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโต. ธมฺมราเคน ธมฺมนนฺทิยาติ ปททฺวเยหิ สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค วุตฺโต. สมถวิปสฺสนาสุ หิ สพฺเพน สพฺพํ ฉนฺทราคํ ปริยาทิยิตุํ สกฺโกนฺโต อรหา โหติ, อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหติ. โส สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราคสฺส อปฺปหีนตฺตา จตุตฺถชฺฌานเจตนาย สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตติ, อยํ อาจริยานํ สมานกถา.

19. “行作的”指被造作、被生起。“被意图的”指被思虑、被计划。“他住于彼”是说他安住于该止观之法中。通过“法爱”与“法喜”这两个词，说的是对止观的欲贪。确实，能够完全穷尽对止观的一切欲贪者是阿罗汉；不能者是阿那含。因为他对止观的欲贪尚未舍断，他以第四禅的思，投生于净居天。这是诸师的共同说法。

วิตณฺฑวาที ปนาห ‘‘เตเนว ธมฺมราเคนาติ วจนโต อกุสเลน สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตตี’’ติ โส ‘‘สุตฺตํ อาหรา’’ติ วตฺตพฺโพ, อทฺธา อญฺญํ อปสฺสนฺโต อิทเมว อาหริสฺสติ, ตโต วตฺตพฺโพ ‘‘กึ ปนิทํ สุตฺตํ เนยฺยตฺถํ นีตตฺถ’’นฺติ, อทฺธา นีตตฺถนฺติ วกฺขติ. ตโต วตฺตพฺโพ – เอวํ สนฺเต อนาคามิผลตฺถิเกน [Pg.10] สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ ภวิสฺสติ, ฉนฺทราเค อุปฺปาทิเต อนาคามิผลํ ปฏิวิทฺธํ ภวิสฺสติ ‘‘มา สุตฺตํ เม ลทฺธ’’นฺติ ยํ วา ตํ วา ทีเปหิ. ปญฺหํ กเถนฺเตน หิ อาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคเหตฺวา อตฺถรสํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา กเถตุํ วฏฺฏติ, อกุสเลน หิ สคฺเค, กุสเลน วา อปาเย ปฏิสนฺธิ นาม นตฺถิ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

再者，诡辩者说：“依‘正是以那法爱’之语，[有情]以不善业生于净居天。”应如此对他说：“请引经文。”他肯定找不到别的，只会引出这一句。然后应问：“那么，此经是了义（nītattha）还是不了义（neyyattha）？”他肯定会说：“是了义的。”然后应说：“果真如此，那么希求阿那含果者，就必须对止观生起欲贪了；当欲贪生起时，阿那含果就将被证得。”他心想“我已得到我的经文了”，便随意展示经文。实际上，解说问题者，理应在老师面前学习，在通达义味之后才可言说。因为，以不善业于天界结生，或以善业于恶趣结生，此事不存在。此为世尊所说：

‘‘น, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน โทสเชน กมฺเมน โมหเชน กมฺเมน เทวา ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสา ปญฺญายนฺติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโย, อถ โข, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน โทสเชน กมฺเมน โมหเชน กมฺเมน นิรโย ปญฺญายติ, ติรจฺฉานโยนิ ปญฺญายติ, เปตฺติวิสโย ปญฺญายติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย’’ติ –

“诸比丘，不是由贪生业、瞋生业、痴生业而有天显现、有人显现，或任何其他善趣显现；诸比丘，而是由贪生业、瞋生业、痴生业而有地狱显现、畜生胎显现、饿鬼界显现，或任何其他恶趣显现。”

เอวํ ปญฺญาเปตพฺโพ. สเจ สญฺชานาติ สญฺชานาตุ, โน เจ สญฺชานาติ, ‘‘คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวาหี’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ.

应如是教导他。如果他明白，就让他明白；若不明白，则当遣他去，说：“去吧，清晨进入寺院喝粥去！”

ยถา จ ปน อิมสฺมึ สุตฺเต, เอวํ มหามาลุกฺโยวาเทปิ มหาสติปฏฺฐาเนปิ กายคตาสติสุตฺเตปิ สมถวิปสฺสนา กถิตา. ตตฺถ อิมสฺมึ สุตฺเต สมถวเสน คจฺฉโตปิ วิปสฺสนาวเสน คจฺฉโตปิ สมถธุรเมว ธุรํ, มหามาลุกฺโยวาเท วิปสฺสนาว ธุรํ, มหาสติปฏฺฐานํ ปน วิปสฺสนุตฺตรํ นาม กถิตํ, กายคตาสติสุตฺตํ สมถุตฺตรนฺติ.

又，如此经一般，在《摩罗迦子大经》(Mahāmālukyovāda)、《大念住经》(Mahāsatipaṭṭhāna)以及《身至念经》(Kāyagatāsati Sutta)中，也都宣说了止与观。其中，在此经中，无论是依止而行，还是依观而行，都以止为首要；在《摩罗迦子大经》中，以观为首要；而《大念住经》则被称为以观为上首，《身至念经》则以止为上首。

อยํ โข คหปติ…เป… เอกธมฺโม อกฺขาโตติ เอกธมฺมํ ปุจฺฉิเตน อยมฺปิ เอกธมฺโมติ เอวํ ปุจฺฉาวเสน กถิตตฺตา เอกาทสปิ ธมฺมา เอกธมฺโม นาม ชาโต. มหาสกุลุทายิสุตฺตสฺมิญฺหิ เอกูนวีสติ ปพฺพานิ ปฏิปทาวเสน เอกธมฺโม นาม ชาตานิ, อิธ เอกาทสปุจฺฉาวเสน เอกธมฺโมติ อาคตานิ. อมตุปฺปตฺติยตฺเถน วา สพฺพานิปิ เอกธมฺโมติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

居士……（中略）……之所以说“已宣说一法”，是因为当被问及一法时，回答说“此亦是一法”。像这样，由于是通过提问的方式而说，这十一种法才被称为“一法”。在《大萨古拉优陀夷经》（Mahāsakuludāyisutta）中，有十九个问题因作为行道之故而被称为“一法”；于此，则是十一个问题因作为提问之故而来，被称为“一法”。或者，从作为达成不死之因的意义上，这一切也都可以被称为“一法”。

๒๑. นิธิมุขํ คเวสนฺโตติ นิธึ ปริเยสนฺโต. สกิเทวาติ เอกปโยเคน. กถํ ปน เอกปโยเคเนว เอกาทสนฺนํ นิธีนํ อธิคโม โหตีติ. อิเธกจฺโจ อรญฺเญ นิธึ คเวสมาโน จรติ, ตเมนํ อญฺญตโร อตฺถจรโก ทิสฺวา ‘‘กึ โภ จรสี’’ติ ปุจฺฉติ. โส ‘‘ชีวิตวุตฺตึ ปริเยสามี’’ติ [Pg.11] อาห. อิตโร ‘‘เตน หิ สมฺม อาคจฺฉ, เอตํ ปาสาณํ ปวตฺเตหี’’ติ อาห. โส ตํ ปวตฺเตตฺวา อุปรูปริ ฐปิตา วา กุจฺฉิยา กุจฺฉึ อาหจฺจ ฐิตา วา เอกาทส กุมฺภิโย ปสฺเสยฺย, เอวํ เอกปโยเคน เอกาทสนฺนํ นิธีนํ อธิคโม โหติ.

21. “寻找宝藏入口”（Nidhimukhaṃ gavesanto）即是寻找宝藏（nidhiṃ pariyesanto）。“仅一次”（Sakideva）即是通过一次努力（ekapayogena）。那么，如何仅通过一次努力就能获得十一罐宝藏呢？于此，某人在林野中四处寻找宝藏，另一位行利益者看见他，问道：“喂，你在此做什么？”他回答：“我正在寻找生计。”另一人说：“那么，朋友，过来，把这块石头移开。”他移开那块石头后，便可能看到十一个罐子，或一个叠着一个地放置，或罐腹紧贴着罐腹地并列。像这样，通过一次努力便获得了十一罐宝藏。

อาจริยธนํ ปริเยสิสฺสนฺตีติ อญฺญติตฺถิยา หิ ยสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ, ตสฺส สิปฺปุคฺคหณโต ปุเร วา ปจฺฉา วา อนฺตรนฺตเร วา เคหโต นีหริตฺวา ธนํ เทนฺติ. เยสํ เคเห นตฺถิ, เต ญาติสภาคโต ปริเยสนฺติ, ตถา อลภมานา ภิกฺขมฺปิ จริตฺวา เทนฺติเยว. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

“为老师寻求财富”者：其他外道在某人处学习技艺，无论是在学习技艺之前、之后，或在学习期间，都会从家中拿出财富给予老师。若家中没有，他们就向亲友寻求；若那样也得不到，他们甚至会去行乞，也定要给予。此言即指此事。

กิมงฺคํ ปนาหนฺติ พาหิรกา ตาว อนิยฺยานิเกปิ สาสเน สิปฺปมตฺตทายกสฺส ธนํ ปริเยสนฺติ; อหํ ปน เอวํวิเธ นิยฺยานิกสาสเน เอกาทสวิธํ อมตุปฺปตฺติปฏิปทํ เทเสนฺตสฺส อาจริยสฺส ปูชํ กึ น กริสฺสามิ, กริสฺสามิเยวาติ วทติ. ปจฺเจกทุสฺสยุเคน อจฺฉาเทสีติ เอกเมกสฺส ภิกฺขุโน เอเกกํ ทุสฺสยุคมทาสีติ อตฺโถ. สมุทาจารวจนํ ปเนตฺถ เอวรูปํ โหติ, ตสฺมา อจฺฉาเทสีติ วุตฺตํ. ปญฺจสตวิหารนฺติ ปญฺจสตคฺฆนิกํ ปณฺณสาลํ กาเรสีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“‘何况我呢？’外道尚且在不导向解脱的教法中，为仅传授技艺的老师寻求财富；我于此导向解脱的教法中，为宣说十一种达成不死之道的老师，为何不作供养呢？我定会作供养！’他如此说。‘以每人一套衣布为他们穿衣’一句，意为他给予每一位比丘各一套衣布。此为世俗惯用语，因此说‘为他们穿衣’。‘五百住处’一句，意为他建造了一座价值五百的茅棚。其余各处，其义自明。”

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破除戏论》

อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《八城经》释义终。

๓. เสขสุตฺตวณฺณนา

3. 有学经释义

๒๒. เอวํ เม สุตนฺติ เสขสุตฺตํ. ตตฺถ นวํ สนฺถาคารนฺติ อธุนา การิตํ สนฺถาคารํ, เอกา มหาสาลาติ อตฺโถ. อุยฺโยคกาลาทีสุ หิ ราชาโน ตตฺถ ฐตฺวา ‘‘เอตฺตกา ปุรโต คจฺฉนฺตุ, เอตฺตกา ปจฺฉา, เอตฺตกา อุโภหิ ปสฺเสหิ, เอตฺตกา หตฺถีสุ อภิรุหนฺตุ, เอตฺตกา อสฺเสสุ, เอตฺตกา รเถสุ ติฏฺฐนฺตู’’ติ เอวํ สนฺถํ กโรนฺติ, มริยาทํ พนฺธนฺติ, ตสฺมา ตํ ฐานํ สนฺถาคารนฺติ วุจฺจติ. อุยฺโยคฏฺฐานโต จ อาคนฺตฺวา ยาว เคเหสุ อลฺลโคมยปริภณฺฑาทีนิ กโรนฺติ, ตาว ทฺเว ตีณิ ทิวสานิ เต ราชาโน ตตฺถ สนฺถมฺภนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. เตสํ ราชูนํ สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคารํ คณราชาโน หิ เต[Pg.12], ตสฺมา อุปฺปนฺนกิจฺจํ เอกสฺส วเสน น ฉิชฺชติ, สพฺเพสํ ฉนฺโท ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ตสฺมา สพฺเพ ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา อนุสาสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคาร’’นฺติ. ยสฺมา ปเนเต ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิมสฺมึ กาเล กสิตุํ วฏฺฏติ, อิมสฺมึ กาเล วปิตุ’’นฺติ เอวมาทินา นเยน ฆราวาสกิจฺจานิ สมฺมนฺตยนฺติ, ตสฺมา ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ฆราวาสํ ตตฺถ สนฺถรนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. อจิรการิตํ โหตีติ กฏฺฐกมฺม-สิลากมฺม-จิตฺตกมฺมาทิวเสน สุสชฺชิตํ เทววิมานํ วิย อธุนา นิฏฺฐาปิตํ. สมเณน วาติ เอตฺถ ยสฺมา ฆรวตฺถุปริคฺคหกาเลเยว เทวตา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา ‘‘เทเวน วา’’ติ อวตฺวา ‘‘สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตนา’’ติ วุตฺตํ.

22. “如是我闻”，即《有学经》。于此，“新议事堂”是指新近建造的议事堂，意为一座大讲堂。因为诸王在出征等时，立于彼处进行部署：“这些人往前走，这些人往后走，这些人分列两旁，这些人骑象，这些人骑马，这些人站在战车上”，如此安排，划定界限，因此那个地方称为议事堂。从战场归来后，在他们于家中完成涂抹湿牛粪等事务之前，那两三日间，诸王亦于彼处休憩，因此也称为议事堂。那些国王们共同商议政事的场所，也称作议事堂——他们是共和制的国王，发生的事务不能由一个人说了算，必须得到所有人的同意，所以大家都聚集在那里商议。因此说“共同商议政事的场所，也称作议事堂”。又因为他们聚集于彼处，商议“此时宜耕，此时宜种”等在家事务，是故，他们于彼处弥合在家的各种疏漏，因此亦名议事堂。“新近建成”是指通过木工、石工、绘画等工艺精心装饰，如同天宫一般新近落成。“由沙门”——这里是因为在家宅地基确定的时候，天神就会占据自己的住所，因此不说“由天神”，而说“由沙门、婆罗门或者任何人类”。

เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ สนฺถาคารํ นิฏฺฐิตนฺติ สุตฺวา ‘‘คจฺฉาม, นํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ คนฺตฺวา ทฺวารโกฏฺฐกโต ปฏฺฐาย สพฺพํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิทํ สนฺถาคารํ เทววิมานสทิสํ อติวิย มโนรมํ สสฺสิริกํ เกน ปฐมํ ปริภุตฺตํ อมฺหากํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อสฺสา’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐสฺส ปฐมํ ทิยฺยมาเนปิ สตฺถุโนว อนุจฺฉวิกํ, ทกฺขิเณยฺยวเสน ทิยฺยมาเนปิ สตฺถุโนว อนุจฺฉวิกํ, ตสฺมา ปฐมํ สตฺถารํ ปริภุญฺชาเปสฺสาม, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาคมนํ กริสฺสาม, ภิกฺขุสงฺเฆ อาคเต เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อาคตเมว ภวิสฺสติ, สตฺถารํ ติยามรตฺตึ อมฺหากํ ธมฺมกถํ กถาเปสฺสาม, อิติ ตีหิ รตเนหิ ปริภุตฺตํ มยํ ปจฺฉา ปริภุญฺชิสฺสาม, เอวํ โน ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อุปสงฺกมึสุ.

“他们去到世尊那里”是说：他们听说公堂已终，便想：“我们去看看吧！”于是前去，从门楼开始视察了各处后想道：“这座公堂如天宫般，极其悦意、庄严。为了我们长久的利益和安乐，它应由谁首先使用呢？”他们思忖道：“即使先把它给予我们最高贵的亲族，也只适合于导师；即使以应供养者的名义给予，也只适合于导师。因此，我们应先请导师使用它，并促成比丘僧团前来。当比丘僧团到来时，三藏佛语也就随之而来了。我们将请导师为我们彻夜三时说法。这样，在它被三宝使用之后，我们再使用，如此将为我们带来长久的利益和安乐。”作出这个决定后，他们便去到世尊那里。

เยน สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสูติ ตํ ทิวสํ กิร สนฺถาคารํ กิญฺจาปิ ราชกุลานํ ทสฺสนตฺถาย เทววิมานํ วิย สุสชฺชิตํ โหติ สุปฏิชคฺคิตํ, พุทฺธารหํ ปน กตฺวา อปฺปญฺญตฺตํ. พุทฺธา หิ นาม อรญฺญชฺฌาสยา อรญฺญารามา อนฺโตคาเม วเสยฺยุํ วา โน วา, ตสฺมา ภควโต มนํ ชานิตฺวาว ปญฺญาเปสฺสามาติ จินฺเตตฺวา เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ. อิทานิ ปน มนํ ลภิตฺวา ปญฺญาเปตุกามา เยน สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ.

“他们去到公堂那里”是说：据说，那天公堂虽然为了让王族们观看而装饰和打理得如同天宫一般，但尚未铺设得适合于佛陀。因为诸佛，诚然，是意向于林野、乐于林野的，他们或住于村内，或不住。因此，他们想：“我们必须先了知世尊的心意，然后再作铺设。”这样想后，他们便去到世尊那里。而现在，得知了世尊的心意，欲前往铺设，他们便去到公堂所在之处。

สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวาติ ยถา สพฺพเมว สนฺถตํ โหติ, เอวํ ตํ สนฺถราเปตฺวา. สพฺพปฐมํ ตาว ‘‘โคมยํ นาม สพฺพมงฺคเลสุ วฏฺฏตี’’ติ [Pg.13] สุธาปริกมฺมกตมฺปิ ภูมึ อลฺลโคมเยน โอปุญฺฉาเปตฺวา ปริสุกฺขภาวํ ญตฺวา ยถา อกฺกนฺตฏฺฐาเน ปทํ น ปญฺญายติ, เอวํ จตุชฺชาติยคนฺเธหิ ลิมฺปาเปตฺวา อุปริ นานาวณฺเณ กฏสารเก สนฺถริตฺวา เตสํ อุปริ มหาปิฏฺฐิกโกชวเก อาทึ กตฺวา หตฺถตฺถรก-อสฺสตฺถรก-สีหตฺถรก-พฺยคฺฆตฺถรก-จนฺทตฺถรก-สูริยตฺถรก-จิตฺตตฺถรกาทีหิ นานาวณฺเณหิ อตฺถรเณหิ สนฺถริตพฺพกยุตฺตํ สพฺโพกาสํ สนฺถราเปสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวา’’ติ.

“遍铺整个集会堂”，即如全部铺满一般，令人如此铺设。他们首先心想：“牛粪适用于一切吉祥之事”，便即使地面已经用石灰修饰，也令人以湿牛粪涂抹；待其完全干燥，坚实到踩踏之处不留足迹后，再令人以四种香料涂敷；然后在上面铺设各种颜色的席垫，再于其上，以大绒毯为首，连同象纹、马纹、狮纹、虎纹、月纹、日纹、彩绘等地毯等各种颜色的铺具，将所有适宜铺设的空间完全铺满。是故说“遍铺整个集会堂”。

อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวาติ มชฺฌฏฺฐาเน ตาว มงฺคลตฺถมฺภํ นิสฺสาย มหารหํ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ ยํ ยํ มุทุกญฺจ มโนรมญฺจ ปจฺจตฺถรณํ, ตํ ตํ ปจฺจตฺถริตฺวา ภควโต โลหิตกํ มนุญฺญทสฺสนํ อุปธานํ อุปทหิตฺวา อุปริ สุวณฺณรชตตารกวิจิตฺตํ วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธทามปุปฺผทามปตฺตทามาทีหิ ปจฺจตฺถรเณหิ อลงฺกริตฺวา สมนฺตา ทฺวาทสหตฺถฏฺฐาเน ปุปฺผชาลํ กริตฺวา ตึสหตฺถมตฺตํ ฐานํ ปฏสาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา ปจฺฉิมภิตฺตึ นิสฺสาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปลฺลงฺกปีฐ-อปสฺสยปีฐ-มุณฺฑปีฐานิ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ เสตปจฺจตฺถรเณหิ ปจฺจตฺถราเปตฺวา ปาจีนภิตฺตึ นิสฺสาย อตฺตโน อตฺตโน มหาปิฏฺฐิกโกชวเก ปญฺญาเปตฺวา หํสโลมาทิปูริตานิ อุปธานานิ ฐปาเปสุํ ‘‘เอวํ อกิลมมานา สพฺพรตฺตึ ธมฺมํ สุณิสฺสามา’’ติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา’’ติ.

“安设座位”是指：先在中央靠吉祥柱的地方，安设贵重的佛座，然后在佛座上铺设各种柔软而赏心悦目的铺垫，为世尊放好鲜红悦目的靠枕，上方悬挂用金、银、星辰点缀的天盖，用香鬘、花鬘、叶鬘等物装饰，在佛座四周十二肘范围内张挂花网，用布幔围起约三十肘的场地。靠西墙为比丘僧团铺设床座、靠背椅、无靠背椅，并在上面铺设白色铺垫。靠东墙，他们为各自铺设大绒毯，放上填充天鹅羽绒等物的靠枕，心想：“这样我们就能不感到疲倦地整夜听法了”。此即“安设座位”之义。

อุทกมณิกนฺติ มหากุจฺฉิกํ อุทกจาฏึ. อุปฏฺฐเปตฺวาติ เอวํ ภควา จ ภิกฺขุสงฺโฆ จ ยถารุจิยา หตฺเถ วา โธวิสฺสนฺติ ปาเท วา, มุขํ วา วิกฺขาเลสฺสนฺตีติ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ มณิวณฺณสฺส อุทกสฺส ปูราเปตฺวา วาสตฺถาย นานาปุปฺผานิ เจว อุทกวาสจุณฺณานิ จ ปกฺขิปิตฺวา กทลิปณฺเณหิ ปิทหิตฺวา ปติฏฺฐาเปสุํ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ.

“水罐”（Udakamaṇika）是指大腹水瓮。“设置妥当”（Upaṭṭhapetvā）是指：为了让世尊和比丘僧团可以随意地洗手、洗脚或漱口，他们在各个地方令人装满宝石般颜色的水；为了芬芳，放入各种鲜花和水香粉，用芭蕉叶盖好，然后安置妥当。针对此事，（结集者）说为“设置妥当”。

เตลปฺปทีปํ อาโรเปตฺวาติ รชตสุวณฺณาทิมยทณฺฑาสุ ทีปิกาสุ โยนกรูปกิราตรูปกาทีนํ หตฺเถ ฐปิตสุวณฺณรชตาทิมยกปลฺลกาทีสุ จ เตลปฺปทีปํ ชลยิตฺวาติ อตฺโถ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ เอตฺถ ปน เต สกฺยราชาโน น เกวลํ สนฺถาคารเมว, อถ โข โยชนาวฏฺเฏ กปิลวตฺถุสฺมึ นครวีถิโยปิ สมฺมชฺชาเปตฺวา ธเช [Pg.14] อุสฺสาเปตฺวา เคหทฺวาเรสุ ปุณฺณฆเฏ จ กทลิโย จ ฐปาเปตฺวา สกลนครํ ทีปมาลาทีหิ วิปฺปกิณฺณตารกํ วิย กตฺวา ‘‘ขีรปายเก ทารเก ขีรํ ปาเยถ, ทหเร กุมาเร ลหุํ ลหุํ โภเชตฺวา สยาเปถ, อุจฺจาสทฺทํ มา กริตฺถ, อชฺช เอกรตฺตึ สตฺถา อนฺโตคาเม วสิสฺสติ, พุทฺธา นาม อปฺปสทฺทกามา โหนฺตี’’ติ เภรึ จราเปตฺวา สยํ ทณฺฑทีปิกา อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ.

“点燃油灯”（Telappadīpaṃ āropetvā）：即在银、金等所制的灯柱上的灯具中，或在约那人（yonaka）像、基拉塔人（kirāta）像等手中所持的金、银等所制的灯盘（kapallaka）中点燃油灯之义。那些释迦王不仅庄严集会堂，还令人清扫一由旬范围内的迦毗罗卫街道，竖立旗帜，在各家各户门前放置满水罐和芭蕉树，以灯鬘等将全城装点得犹如繁星点点的夜空。他们击鼓传令道：“给吃奶的婴儿喂奶，让年幼的孩子们快快吃完饭后睡觉，不要大声喧哗，今夜导师将住在城里，诸佛喜爱寂静。”之后，他们亲自拿着灯杖，前往世尊所在之处。

อถ โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมีติ. ‘‘ยสฺส ทานิ, ภนฺเต, ภควา กาลํ มญฺญตี’’ติ เอวํ กิร กาเล อาโรจิเต ภควา ลาขารเสน ตินฺตรตฺตโกวิฬารปุปฺผวณฺณํ รตฺตทุปฏฺฏํ กตฺตริยา ปทุมํ กนฺตนฺโต วิย สํวิธาย ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต นิวาเสตฺวา สุวณฺณปามงฺเคน ปทุมกลาปํ ปริกฺขิปนฺโต วิย วิชฺชุลฺลตาสสฺสิริกํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา รตฺตกมฺพเลน คชกุมฺภํ ปริโยนทฺธนฺโต วิย รตนสตุพฺเพเธ สุวณฺณคฺฆิเก ปวาฬชาลํ ขิปมาโน วิย สุวณฺณเจติเย รตฺตกมฺพลกญฺจุกํ ปฏิมุญฺจนฺโต วิย คจฺฉนฺตํ ปุณฺณจนฺทํ รตฺตวณฺณวลาหเกน ปฏิจฺฉาทยมาโน วิย กญฺจนปพฺพตมตฺถเก สุปกฺกลาขารสํ ปริสิญฺจนฺโต วิย จิตฺตกูฏปพฺพตมตฺถกํ วิชฺชุลฺลตาย ปริกฺขิปนฺโต วิย จ สจกฺกวาฬสิเนรุยุคนฺธรํ มหาปถวึ จาเลตฺวา คหิตํ นิคฺโรธปลฺลวสมานวณฺณํ รตฺตวรปํสุกูลํ ปารุปิตฺวา คนฺธกุฏิทฺวารโต นิกฺขมิ กญฺจนคุหโต สีโห วิย อุทยปพฺพตกูฏโต ปุณฺณจนฺโท วิย จ. นิกฺขมิตฺวา ปน คนฺธกุฏิปมุเข อฏฺฐาสิ.

尔时，世尊著衣持钵，与比丘僧团一同前往新集会堂。当被告知：“世尊，如今您认为时机已到。”世尊即著赤色双层内衣，其色以紫胶汁浸染，艳如赤色拘毗罗华，妥帖整理犹如以剪裁莲，覆盖三轮；又束腰带，灿若电光，犹如以金线环绕莲苞。然后，世尊披上一件上等赤色粪扫衣，其色犹如榕树嫩芽，此衣仿佛是撼动了包含铁围山、须弥山与持双山的整个大地才取得的。世尊披此上衣，身姿犹如以红毯包裹象首，如向百宝高的金龛抛洒珊瑚网，如为金塔披上赤色毛毡衣，如以红云遮蔽行进的满月，如向金山顶倾倒熟炼的紫胶汁，又如以电光环绕丽峰山顶。世尊从香室（gandhakuṭi）门走出，犹如狮子出自黄金窟，又如满月升自日出山顶。出已，即立于香室之前。

อถสฺส กายโต เมฆมุเขหิ วิชฺชุกลาปา วิย รสฺมิโย นิกฺขมิตฺวา สุวณฺณรสธาราปริเสกมญฺชริปตฺตปุปฺผผลวิฏเป วิย อารามรุกฺเข กรึสุ. ตาวเทว จ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย มหาภิกฺขุสงฺโฆ ภควนฺตํ ปริวาเรสิ. เต ปน ปริวาเรตฺวา ฐิตา ภิกฺขู เอวรูปา อเหสุํ อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา ปวิวิตฺตา อสํสฏฺฐา อารทฺธวีริยา วตฺตาโร วจนกฺขมา โจทกา ปาปครหี สีลสมฺปนฺนา สมาธิสมฺปนฺนา ปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนาติ. เตหิ ปริวาริโต ภควา รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณกฺขนฺโธ รตฺตปทุมสณฺฑมชฺฌคตา วิย สุวณฺณนาวา ปวาฬเวทิกาปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณปาสาโท วิโรจิตฺถ. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาเถราปิ นํ เมฆวณฺณํ ปํสุกูลํ [Pg.15] ปารุปิตฺวา มณิวมฺมวมฺมิกา วิย มหานาคา ปริวารยึสุ วนฺตราคา ภินฺนกิเลสา วิชฏิตชฏา ฉินฺนพนฺธนา กุเล วา คเณ วา อลคฺคา.

尔时，从世尊身上放出光明，犹如从云口迸发的电光束，使园林中的树木仿佛被金汁之流浇灌，其嫩芽、叶、花、果、枝干皆成金色。就在那时，大比丘僧团各自拿着衣钵，围绕着世尊。那些围绕而住的比丘，皆是如此：少欲、知足、乐于独住、不相混杂、发起精进、善于说法、堪忍言语、能自谏举、呵责罪恶，并具足戒、定、慧、解脱、解脱知见。为他们所围绕的世尊，犹如被红色毛毯围绕的金块，又如行于红莲丛中的金船，又如为珊瑚栏楯所围绕的金殿，光彩照人。舍利弗、目犍连等诸大长老，亦披着云色粪扫衣围绕着世尊，犹如身披宝甲的巨象；他们已吐除贪欲、破除烦恼、解开缠结、斩断束缚，于俗家或僧团皆无执着。

อิติ ภควา สยํ วีตราโค วีตราเคหิ, วีตโทโส วีตโทเสหิ, วีตโมโห วีตโมเหหิ, นิตฺตณฺโห นิตฺตณฺเหหิ, นิกฺกิเลโส นิกฺกิเลเสหิ, สยํ พุทฺโธ พหุสฺสุตพุทฺเธหิ ปริวาริโต, ปตฺตปริวาริตํ วิย เกสรํ, เกสรปริวาริตา วิย กณฺณิกา, อฏฺฐนาคสหสฺสปริวาริโต วิย ฉทฺทนฺโต นาคราชา, นวุติหํสสหสฺสปริวาริโต วิย ธตรฏฺโฐ หํสราชา, เสนงฺคปริวาริโต วิย จกฺกวตฺติ, มรุคณปริวาริโต วิย สกฺโก เทวราชา, พฺรหฺมคณปริวาริโต วิย หาริตมหาพฺรหฺมา, ตาราคณปริวาริโต วิย ปุณฺณจนฺโท, อสเมน พุทฺธเวเสน อปริมาเณน พุทฺธวิลาเสน กปิลวตฺถุคมนมคฺคํ ปฏิปชฺชิ.

如此，世尊自己离贪，为离贪者所围绕；离嗔，为离嗔者所围绕；离痴，为离痴者所围绕；无爱，为无爱者所围绕；无烦恼，为无烦恼者所围绕。世尊自己觉悟，为多闻的觉者所围绕。犹如为花瓣所围绕的花蕊，犹如为花蕊所围绕的莲蓬；犹如为八千象所围绕的六牙(Chaddanta)象王，犹如为九万天鹅所围绕的持国天鹅王，犹如为四军所围绕的转轮王，犹如为天神众所围绕的天帝释，犹如为梵天众所围绕的诃利陀(Hārita)大梵天，犹如为群星所围绕的满月。世尊以无与伦比的佛陀仪相、无量的佛陀威仪，走上了前往迦毗罗卫的道路。

อถสฺส ปุรตฺถิมกายโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมี อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. ปจฺฉิมกายโต ทกฺขิณหตฺถโต, วามหตฺถโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมี อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสาวตฺเตหิ โมรคีววณฺณา รสฺมี อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เหฏฺฐา ปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมี อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวิยํ อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เอวํ สมนฺตา อสีติหตฺถมตฺตํ ฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา กญฺจนทณฺฑทีปิกาหิ นิจฺฉริตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทชาลา วิย จาตุทฺทีปิกมหาเมฆโต นิกฺขนฺตวิชฺชุลฺลตา วิย วิธาวึสุ. สพฺพทิสาภาคา สุวณฺณจมฺปกปุปฺเผหิ วิกิริยมานา วิย, สุวณฺณฆฏา นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธาราหิ สิญฺจมานา วิย, ปสาริตสุวณฺณปฏปริกฺขิตฺตา วิย, เวรมฺภวาตสมุฏฺฐิตกึสุกกณิการปุปฺผจุณฺณสโมกิณฺณา วิย วิปฺปกิรึสุ.

尔时，从世尊身体前方升起金色光芒，遍及八十肘之地。从其后身、右臂与左臂亦升起金色光芒，遍及八十肘之地。从上方，自发际起，从所有发旋中升起孔雀颈色之光芒，在天空中遍及八十肘之地。从下方，自足底升起珊瑚色之光芒，在坚实大地中遍及八十肘之地。如是，于周围八十肘量之地，六色佛光闪耀跳动，犹如从金灯杖射出而奔入虚空的火焰，又如从遍及四洲的大云中出现的闪电，四处飞驰。所有方向，犹如被金色瞻波迦花所散布，犹如被从金瓶流出的金液之流所浇灌，犹如被展开的金布所围绕，又犹如被毗岚风扬起的甄叔迦花与迦尼迦罗花之花粉所遍撒。

ภควโตปิ อสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสวรลกฺขณสมุชฺชลํ สรีรํ สมุคฺคตตารกํ วิย คคนตลํ, วิกสิตมิว ปทุมวนํ, สพฺพปาลิผุลฺโล วิย โยชนสติโก ปาริจฺฉตฺตโก, ปฏิปาฏิยา ฐปิตานํ ทฺวตฺตึสูจนฺทานํ ทฺวตฺตึสสูริยานํ ทฺวตฺตึสจกฺกวตฺตีนํ ทฺวตฺตึสเทวราชานํ ทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมานํ [Pg.16] สิริยา สิรึ อภิภวมานํ วิย วิโรจิตฺถ, ยถา ตํ ทสหิ ปารมีหิ ทสหิ อุปปารมีหิ ทสหิ ปรมตฺถปารมีหิ สุปูริตาหิ สมตึสปารมิตาหิ อลงฺกตํ. กปฺปสตสหสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทินฺนทานํ รกฺขิตสีลํ กตกลฺยาณกมฺมํ เอกสฺมึ อตฺตภาเว โอสริตฺวา วิปากํ ทาตุํ ฐานํ อลภมานํ สมฺพาธปตฺตํ วิย อโหสิ. นาวาสหสฺสภณฺฑํ เอกนาวํ อาโรปนกาโล วิย, สกฏสหสฺสภณฺฑํ เอกสกฏํ อาโรปนกาโล วิย, ปญฺจวีสติยา นทีนํ โอฆสฺส สมฺภิชฺช มุขทฺวาเร เอกโต ราสีภูตกาโล วิย จ อโหสิ.

世尊之身，亦以八十随形好、一寻光及三十二大人相而光辉灿烂，犹如繁星升起之天际，犹如盛开之莲苑，犹如百由旬高、遍体开花之巴瑞恰达树(pāricchattaka)。其光辉犹如压倒依次排列之三十二月轮、三十二日轮、三十二转轮王、三十二天王、三十二大梵天之威光，而庄严无比。此乃因其为圆满具足之三十波罗蜜——即十波罗蜜、十上波罗蜜、十胜义波罗蜜——所庄严故。于四阿僧祇又十万劫所行之布施、所持之戒行、所作之善业，于此一生中汇集，不得其机以予果报，犹如陷入窘迫；犹如将千艘船之货载于一船之时，犹如将千辆车之货载于一车之时，又犹如二十五条河流之水流汇于河口，聚为一体之时。

อิมาย พุทฺธสิริยา โอภาสมานสฺสาปิ จ ภควโต ปุรโต อเนกานิ ทณฺฑทีปิกสหสฺสานิ อุกฺขิปึสุ. ตถา ปจฺฉโต. วามปสฺเส ทกฺขิณปสฺเส. ชาติกุสุมจมฺปกวนมลฺลิกรตฺตุปฺปลนีลุปฺปลมกุลสินฺทุวารปุปฺผานิ เจว นีลปีตาทิวณฺณสุคนฺธคนฺธจุณฺณานิ จ จาตุทฺทีปิกเมฆวิสฺสฏฺโฐทกวุฏฺฐิโย วิย วิปฺปกิรึสุ. ปญฺจงฺคิกตูริยนิคฺโฆสา เจว พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณปฺปฏิสํยุตฺตา ถุติโฆสา จ สพฺพทิสา ปูรยึสุ. เทวมนุสฺสนาคสุปณฺณคนฺธพฺพยกฺขาทีนํ อกฺขีนิ อมตปานํ วิย ลภึสุ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ฐตฺวา ปทสหสฺเสน คมนวณฺณํ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ตตฺริทํ มุขมตฺตํ –

又，即便世尊以此佛光普照，其前方仍有成千上万的火炬被举起，后方、左侧与右侧亦然。素馨花、瞻波迦花(campaka)、林茉莉、红莲花、青莲花、婆固罗花(makula)、蔓荆子花等花卉，以及青、黄等色之芳香香粉，如遍覆四洲之云所降之雨般，缤纷散落。五部乐器之声，以及与佛、法、僧功德相应之赞叹声，响彻所有方向。天、人、龙、金翅鸟、乾闼婆、夜叉(yakkha)等众生之眼，如饮甘露。于此，当以千言赞其行路威仪，然此处仅为梗概——

‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺโน, กมฺปยนฺโต วสุนฺธรํ;

อเหฐยนฺโต ปาณานิ, ยาติ โลกวินายโก.

如是具足诸妙相，震动大地不伤生，世间导师安然行。

ทกฺขิณํ ปฐมํ ปาทํ, อุทฺธรนฺโต นราสโภ;

คจฺฉนฺโต สิริสมฺปนฺโน, โสภเต ทฺวิปทุตฺตโม.

人中之雄先举右足，行时具足祥瑞，二足中尊，庄严辉耀。

คจฺฉโต พุทฺธเสฏฺฐสฺส, เหฏฺฐา ปาทตลํ มุทุ;

สมํ สมฺผุสเต ภูมึ, รชสา นุปลิปฺปติ.

最胜佛陀行走时，足底柔软平触地，不为尘垢所染。

นินฺนฏฺฐานํ อุนฺนมติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก;

อุนฺนตญฺจ สมํ โหติ, ปถวี จ อเจตนา.

世间导首行时，纵然大地无心，低处亦隆起，高处亦成平坦。

ปาสาณา สกฺขรา เจว, กถลา ขาณุกณฺฏกา;

สพฺเพ มคฺคา วิวชฺชนฺติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก.

岩石、碎石与瓦砾，树桩以及诸荆棘，当世间导首行时，皆自行从道上避离。

นาติทูเร [Pg.17] อุทฺธรติ, นจฺจาสนฺเน จ นิกฺขิปํ;

อฆฏฺฏยนฺโต นิยฺยาติ, อุโภ ชาณู จ โคปฺผเก.

举足不过远，落足不过近；双膝与脚踝，不相触而行。

นาติสีฆํ ปกฺกมติ, สมฺปนฺนจรโณ มุนิ;

น จาติสณิกํ ยาติ, คจฺฉมาโน สมาหิโต.

步履圆满之牟尼，行不疾亦不徐，安详而专注。

อุทฺธํ อโธ จ ติริยํ, ทิสญฺจ วิทิสํ ตถา;

น เปกฺขมาโน โส ยาติ, ยุคมตฺตมฺหิ เปกฺขติ.

向上、向下、横向，以及四方和四隅，彼行走时不顾盼，仅注视前方一轭之远。

นาควิกฺกนฺตจาโร โส, คมเน โสภเต ชิโน;

จารุํ คจฺฉติ โลกคฺโค, หาสยนฺโต สเทวเก.

彼胜者步履如象王，行时庄严辉耀；世间之首姿态优美，令天人欣悦。

อุฬุราชาว โสภนฺโต, จตุจารีว เกสรี;

โตสยนฺโต พหู สตฺเต, ปุรํ เสฏฺฐํ อุปาคมี’’ติ.

光辉如月王，威猛如狮王，令众多有情欣悦，趋入殊胜之城。

วณฺณกาโล นาม กิเรส, เอวํวิเธสุ กาเลสุ พุทฺธสฺส สรีรวณฺเณ วา คุณวณฺเณ วา ธมฺมกถิกสฺส ถาโมเยว ปมาณํ จุณฺณิยปเทหิ วา คาถาพนฺเธน วา ยตฺตกํ สกฺโกติ, ตตฺตกํ วตฺตพฺพํ. ทุกฺกถิตนฺติ น วตฺตพฺพํ. อปฺปมาณวณฺณา หิ พุทฺธา, เตสํ พุทฺธาปิ อนวเสสโต วณฺณํ วตฺตุํ อสมตฺถา, ปเคว อิตรา ปชาติ. อิมินา สิริวิลาเสน อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ สกฺยราชปุรํ ปวิสิตฺวา ภควา ปสนฺนจิตฺเตน ชเนน คนฺธธูมวาสจุณฺณาทีหิ ปูชยมาโน สนฺถาคารํ ปาวิสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน เอวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมี’’ติ.

此诚为赞颂之时。于此时节，于佛陀身色之美或功德之美，说法者之力即是其量。无论以散文或偈颂，能说多少，即应说多少。不应言“说之不善”。因诸佛功德无量，纵然诸佛亦不能尽说其德，何况其他众生。世尊以此祥瑞庄严，进入装饰妥当的释迦王城，受具足净信的众人以香、熏香、香粉等供养，进入议事堂。是故言：“尔时，世尊著衣，持衣钵，与比丘僧团俱，前往新议事堂。”

ภควนฺตํเยว ปุรกฺขตฺวาติ ภควนฺตํ ปุรโต กตฺวา. ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนญฺเจว อุปาสกานญฺจ มชฺเฌ นิสินฺโน คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน โวทกํ กตฺวา ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา รตฺตกมฺพลปลิเวฐิเต ปีเฐ ฐปิตรตฺตสุวณฺณฆนปฏิมา วิย อติวิโรจิตฺถ. อยํ ปเนตฺถ โปราณานํ วณฺณภณนมคฺโค –

所谓“唯以世尊为前导”，即是以世尊为先。于此，世尊坐于比丘与优婆塞众中，以香水沐浴，以细布拭干，以纯朱砂涂抹，置于红毯包裹之座上，犹如一尊赤金实心造像，极为庄严。此乃古师之赞颂文句——

‘‘คนฺตฺวาน มณฺฑลมาฬํ, นาควิกฺกนฺตจรโณ;

โอภาสยนฺโต โลกคฺโค, นิสีทิ วรมาสเน.

世间最胜者，步履如象王，光芒四射，前往圆厅后，坐于殊胜之座上。

ตสฺมึ [Pg.18] นิสินฺโน นรทมฺมสารถิ,เทวาติเทโว สตปุญฺญลกฺขโณ;

พุทฺธาสเน มชฺฌคโต วิโรจติ,สุวณฺณเนกฺขํ วิย ปณฺฑุกมฺพเล.

调御丈夫、天中之天、百福相者，坐于佛座，位于会众中央，大放光明，犹如班度甘跋罗(paṇḍukambala)石上之金饰。

เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว, นิกฺขิตฺตํ ปณฺฑุกมฺพเล;

วิโรจติ วีตมโล, มณิเวโรจโน ยถา.

犹如阎浮檀金之饰，置于班度甘跋罗石上；离垢者大放光明，亦如无瑕之辉耀摩尼宝。

มหาสาโลว สมฺผุลฺโล, เนรุราชาวลงฺกโต;

สุวณฺณยูปสงฺกาโส, ปทุโม โกกนโท ยถา.

犹如全然盛开之大娑罗树，犹如庄严之须弥山王；犹如黄金之祭柱，亦如赤色之莲花。

ชลนฺโต ทีปรุกฺโขว, ปพฺพตคฺเค ยถา สิขี;

เทวานํ ปาริจฺฉตฺโตว, สพฺพผุลฺโล วิโรจถา’’ติ.

犹如燃灯之树，犹如山顶之火；犹如诸天之波利质多树，全然盛开而大放光明。”

กาปิลวตฺถเว สกฺเย พหุเทว รตฺตึ ธมฺมิยา กถายาติ เอตฺถ ธมฺมี กถา นาม สนฺถาคารอนุโมทนปฺปฏิสํยุตฺตา ปกิณฺณกกถา เวทิตพฺพา. ตทา หิ ภควา อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย ปถโวชํ อากฑฺฒนฺโต วิย มหาชมฺพุํ ขนฺเธ คเหตฺวา จาเลนฺโต วิย โยชนิกํ มธุภณฺฑํ จกฺกยนฺเตน ปีเฬตฺวา มธุปานํ ปายมาโน วิย กาปิลวตฺถวานํ สกฺยานํ หิตสุขาวหํ ปกิณฺณกกถํ กเถสิ. ‘‘อาวาสทานํ นาเมตํ มหาราช มหนฺตํ, ตุมฺหากํ อาวาโส มยา ปริภุตฺโต ภิกฺขุสงฺเฆน ปริภุตฺโต มยา จ ภิกฺขุสงฺเฆน จ ปริภุตฺโต ปน ธมฺมรตเนน ปริภุตฺโต เยวาติ ตีหิ รตเนหิ ปริภุตฺโต นาม โหติ. อาวาสทานสฺมิญฺหิ ทินฺเน สพฺพทานํ ทินฺนเมว โหติ. ภูมฏฺฐกปณฺณสาลาย วา สาขามณฺฑปสฺส วาปิ อานิสํโส นาม ปริจฺฉินฺทิตุํ น สกฺกา’’ติ นานานยวิจิตฺตํ พหุํ ธมฺมกถํ กเถตฺวา –

对于“在迦毗罗卫城(Kāpilavatthu)为释迦族人于大半夜作法谈”一语，此中“法谈”当知是与集会堂随喜相应的杂说。当时，世尊为迦毗罗卫城的释迦族人宣说了带来利益和安乐的杂说，犹如引下天空的银河，犹如汲取大地的精华，犹如抓住大阎浮树的树枝使其摇晃，又犹如用轮盘碾压一由旬的蜜巢让人饮用蜂蜜。“诸位大王，这住所的布施，功德广大。你们的住处为我所受用，为比丘僧团所受用，进而亦为法宝所受用——如此即为三宝所受用。布施住所，即是布施一切。无论是地上的一间茅草屋，还是树枝搭成的一座凉棚，其功德皆不可估量。”世尊以种种巧妙之法，说了许多法后——

‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนฺติ, ตโต วาฬมิคานิ จ;

สรีสเป จ มกเส, สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโย.

“它能抵挡寒与暑，亦能抵挡诸猛兽；以及爬虫与蚊虻，寒季时节与雨水。

ตโต วาตาตโป โฆโร, สญฺชาโต ปฏิหญฺญติ;

เลณตฺถญฺจ สุขตฺถญฺจ, ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุํ.

亦能抵挡生起的烈风酷日；为庇护与安乐，为禅修与内观。

วิหารทานํ สงฺฆสฺส, อคฺคํ พุทฺเธน วณฺณิตํ;

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน.

布施僧伽的住所，为佛陀所称赞为第一；是故明智之人，见自身之利益，

วิหาเร [Pg.19] การเย รมฺเม, วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต;

เตสํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ.

应建造悦意的住所，令多闻者安住于此；并以饮食、衣服与床座，

ทเทยฺย อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

เต ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺติ, สพฺพทุกฺขาปนูทนํ;

ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญาย, ปรินิพฺพาติ อนาสโว’’ติ. (จูฬว. ๒๙๕) –

以清净心施予正直者。他们为他说法，能断除一切苦；他于此了知此法，无漏而般涅槃。”

เอวํ อยมฺปิ อาวาเส อานิสํโส, อยมฺปิ อานิสํโสติ พหุเทวรตฺตึ อติเรกตรํ ทิยฑฺฒยามํ อาวาสานิสํสกถํ กเถสิ. ตตฺถ อิมา คาถาว สงฺคหํ อารุฬฺหา, ปกิณฺณกธมฺมเทสนา ปน สงฺคหํ น อาโรหติ. สนฺทสฺเสสีติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว.

如此，（世尊说：）“此亦是住处之利益，此亦是利益”，如是于诸多日夜，超过一个半夜分之久，宣说了关于住处利益的法谈。其中，唯有此等偈颂被纳入结集，而零散的法说则未被纳入。“Sandassesi”等词，其义已如前说。

อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสีติ ธมฺมกถํ กถาเปตุกาโม ชานาเปสิ. อถ กสฺมา สาริปุตฺตมหาโมคฺคลฺลานมหากสฺสปาทีสุ อสีติมหาเถเรสุ วิชฺชมาเนสุ ภควา อานนฺทตฺเถรสฺส ภารมกาสีติ. ปริสชฺฌาสยวเสน. อายสฺมา หิ อานนฺโท พหุสฺสุตานํ อคฺโค, ปโหสิ ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ มธุรธมฺมกถํ กเถตุนฺติ สากิยมณฺฑเล ปากโฏ ปญฺญาโต. ตสฺส สกฺยราชูหิ วิหารํ คนฺตฺวาปิ ธมฺมกถา สุตปุพฺพา, โอโรธา ปน เนสํ น ยถารุจิยา วิหารํ คนฺตุํ ลภนฺติ, เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘อโห วต ภควา อปฺปํเยว ธมฺมกถํ กเถตฺวา อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐสฺส อานนฺทสฺส ภารํ กเรยฺยา’’ติ. เตสํ อชฺฌาสยวเสน ภควา ตสฺเสว ภารมกาสิ.

“称谓具寿阿难”，是（世尊）欲令其说法而告知。那么，为何在舍利弗、大目犍连、大迦叶等八十位大长老在场时，世尊却将此重任交予阿难长老呢？是依于会众的意愿。诚然，具寿阿难为多闻第一，能以圆满的文句宣说美妙的法谈，这在释迦族(Sākiya)中是著名且广为人知的。释迦族的王们曾前往寺院听过他的法谈，但他们的后宫女眷却不能随意前往寺院，她们生起此念：“善哉！愿世尊只作简短的法谈，然后将此重任交予我等尊贵的亲族阿难！”世尊依她们的意愿，才将此重任只交予了他。

เสโข ปาฏิปโทติ ปฏิปนฺนโก เสขสมโณ. โส ตุยฺหํ ปฏิภาตุ อุปฏฺฐาตุ, ตสฺส ปฏิปทํ เทเสหีติ ปฏิปทาย ปุคฺคลํ นิยเมตฺวา ทสฺเสติ. กสฺมา ปน ภควา อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ? พหูหิ การเณหิ. อิเม ตาว สกฺยา มงฺคลสาลาย มงฺคลํ ปจฺจาสีสนฺติ วฑฺฒึ อิจฺฉนฺติ, อยญฺจ เสขปฏิปทา มยฺหํ สาสเน มงฺคลปฏิปทา วฑฺฒมานกปฏิปทาติปิ อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ. ตสฺสญฺจ ปริสติ เสขาว พหู นิสินฺนา, เต อตฺตนา ปฏิวิทฺธฏฺฐาเน กถียมาเน อกิลมนฺตาว สลฺลกฺเขสฺสนฺตีติปิ อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ. อายสฺมา จ อานนฺโท เสขปฏิสมฺภิทาปตฺโตว, โส อตฺตนา ปฏิวิทฺเธ ปจฺจกฺขฏฺฐาเน กเถนฺโต อกิลมนฺโต วิญฺญาเปตุํ สกฺขิสฺสตีติปิ อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ. เสขปฏิปทาย จ ติสฺโสปิ สิกฺขา โอสฏา[Pg.20], ตตฺถ อธิสีลสิกฺขาย กถิตาย สกลํ วินยปิฏกํ กถิตเมว โหติ, อธิจิตฺตสิกฺขาย กถิตาย สกลํ สุตฺตนฺตปิฏกํ กถิตํ โหติ, อธิปญฺญาสิกฺขาย กถิตาย สกลํ อภิธมฺมปิฏกํ กถิตํ โหติ, อานนฺโท จ พหุสฺสุโต ติปิฏกธโร, โส ปโหติ ตีหิ ปิฏเกหิ ติสฺโส สิกฺขา กเถตุํ, เอวํ กถิเต สกฺยานํ มงฺคลเมว วฑฺฒิเยว ภวิสฺสตีติปิ อิมํ ปฏิปทํ นิยเมสิ.

“‘有学之道’即行道中的有学沙门。‘愿你明了那有学沙门，请你宣说他的行道’——（世尊）如是以行道来确定其人而开示。那么，世尊为何要指定此道呢？原因有很多。首先，这些释迦族人在吉祥堂中祈求吉祥，希求增长，而此有学之道在我的教法中即是吉祥之道、增长之道，因此他指定了此道。其次，在那会众中坐着许多有学，当说到他们自己所通达的境界时，他们将能毫不费力地领会，因此他指定了此道。再者，具寿阿难已证得有学无碍解（sekhapaṭisambhidā），当他讲述自己所亲证通达的境界时，将能毫不费力地使人明了，因此他指定了此道。并且，有学之道包含了三学：当讲说增上戒学时，即是讲说了全部的律藏；当讲说增上心学时，即是讲说了全部的经藏；当讲说增上慧学时，即是讲说了全部的阿毗达摩藏。阿难博学多闻，是三藏的持者，他能够依三藏而宣说三学。如此宣说，对释迦族人来说将只有吉祥与增长，因此他指定了此道。

ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตีติ กสฺมา อาคิลายติ? ภควโต หิ ฉพฺพสฺสานิ ปธานํ ปทหนฺตสฺส มหนฺตํ กายทุกฺขํ อโหสิ, อถสฺส อปรภาเค มหลฺลกกาเล ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชิ. อการณํ วา เอตํ. ปโหติ หิ ภควา อุปฺปนฺนํ เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา เอกมฺปิ ทฺเวปิ สตฺตาเห เอกปลฺลงฺเกน นิสีทิตุํ. สนฺถาคารสาลํ ปน จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ, ตตฺถ ปาทโธวนฏฺฐานโต ยาว ธมฺมาสนา อคมาสิ, เอตฺตเก ฐาเน คมนํ นิปฺผนฺนํ. ธมฺมาสนํ ปตฺโต โถกํ ฐตฺวา นิสีทิ, เอตฺตเก ฐานํ. ทิยฑฺฒยามํ ธมฺมาสเน นิสีทิ, เอตฺตเก ฐาเน นิสชฺชา นิปฺผนฺนา. อิทานิ ทกฺขิเณน ปสฺเสน โถกํ นิปนฺเน สยนํ นิปฺผชฺชิสฺสตีติ เอวํ จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ. อุปาทินฺนกสรีรญฺจ นาม ‘‘โน อาคิลายตี’’ติ น วตฺตพฺพํ, ตสฺมา จิรํ นิสชฺชาย สญฺชาตํ อปฺปกมฺปิ อาคิลายนํ คเหตฺวา เอวมาห.

“我背部疲劳”，为何疲劳呢？因为世尊六年行苦行时，身体有极大的痛苦，后来年老时生起了背部的风病。或者这并非原因。诚然，世尊能够镇伏已生的感受，以单一结跏趺坐一日、二日乃至七日。但他欲以四威仪受用此公堂：他从洗足处走到法座，于此范围内，行已完成；到达法座后，稍立而坐，于此范围内，住已完成；他在法座上坐了一个半更，于此范围内，坐已完成；现在以右胁稍卧，卧即将完成——如是欲以四威仪受用此公堂。对于有取之身，不可说“不疲劳”，因此，他取久坐所生的些微疲劳而如是说。

สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวาติ สนฺถาคารสฺส กิร เอกปสฺเส เต ราชาโน ปฏฺฏสาณึ ปริกฺขิปาเปตฺวา กปฺปิยมญฺจกํ ปญฺญเปตฺวา กปฺปิยปจฺจตฺถรเณน อตฺถริตฺวา อุปริ สุวณฺณ-ตารก-คนฺธมาลา-ทามปฏิมณฺฑิตํ วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธเตลปฺปทีปํ อาโรปยึสุ ‘‘อปฺเปว นาม สตฺถา ธมฺมาสนโต วุฏฺฐาย โถกํ วิสฺสมนฺโต อิธ นิปชฺเชยฺย, เอวํ โน อิมํ สนฺถาคารํ ภควตา จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุตฺตํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. สตฺถาปิ ตเทว สนฺธาย ตตฺถ สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา นิปชฺชิ. อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวาติ เอตฺตกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา วุฏฺฐหิสฺสามีติ วุฏฺฐานสญฺญํ จิตฺเต ฐเปตฺวา.

“铺设僧伽梨”是说：据说，那些释迦王在公堂的一侧，让人用帷幕围绕，铺设合适的床座，用合适的铺具铺好，在上方系上以金星、香鬘、花鬘庄严的顶盖，点燃香油灯，心想：“或许导师从法座起身，稍作休息，会在此躺卧。如是，此公堂为世尊以四威仪所受用，将为我们带来长久的利益与安乐。”导师也顺应他们的意愿，在那里铺设僧伽梨而躺卧。“作意起身之想”是说：将“过了这么长的时间后我将起身”的起身之想置于心中。

๒๓. มหานามํ สกฺกํ อามนฺเตสีติ โส กิร ตสฺมึ กาเล ตสฺสํ ปริสติ เชฏฺฐโก ปาโมกฺโข, ตสฺมึ สงฺคหิเต เสสปริสา สงฺคหิตาว [Pg.21] โหตีติ เถโร ตเมว อามนฺเตสิ. สีลสมฺปนฺโนติ สีเลน สมฺปนฺโน, สมฺปนฺนสีโล ปริปุณฺณสีโลติ อตฺโถ. สทฺธมฺเมหีติ สุนฺทรธมฺเมหิ, สตํ วา สปฺปุริสานํ ธมฺเมหิ.

23. 关于“他称呼释迦族人摩诃男”：据说，当时摩诃男是那个集会中的长老、领导者。长老心想：“只要摄受了他，其余的会众也就会被摄受。”因此，他只称呼了摩诃男。“具足戒”是说：具足了戒，戒已圆满，戒已完备，这是它的意思。“以正法”是说：以美好的法，或以善士之法。

๒๔. กถญฺจ มหานามาติ อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน เสขปฏิปทาย มาติกํ ฐเปตฺวา ปฏิปาฏิยา วิตฺถาเรตุกาโม เอวมาห. ตตฺถ สีลสมฺปนฺโนติอาทีนิ ‘‘สมฺปนฺนสีลา, ภิกฺขเว, วิหรถา’’ติ อากงฺเขยฺยสุตฺตาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

24. “摩诃男，如何……”：[长老]想以此简要之处，确立有学之道（sekhapaṭipadā）的纲目（mātika），然后依序详细解说，所以这么说。其中，“具足戒”等词，应当按照《应求经》（Ākaṅkheyya Sutta）等经中所说“诸比丘，你们当安住于圆满之戒”的方法来理解。

๒๕. กายทุจฺจริเตนาติอาทีสุ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ, หิริยิตพฺพานิ กายทุจฺจริตาทีนิ หิริยติ ชิคุจฺฉตีติ อตฺโถ. โอตฺตปฺปนิทฺเทเส เหตฺวตฺเถ กรณวจนํ, กายทุจฺจริตาทีหิ โอตฺตปฺปสฺส เหตุภูเตหิ โอตฺตปฺปติ ภายตีติ อตฺโถ. อารทฺธวีริโยติ ปคฺคหิตวีริโย อโนสกฺกิตมานโส. ปหานายาติ ปหานตฺถาย. อุปสมฺปทายาติ ปฏิลาภตฺถาย. ถามวาติ วีริยถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม. อนิกฺขิตฺตธุโร กุสเลสุ ธมฺเมสูติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อโนโรปิตธุโร อโนสกฺกิตวีริโย. ปรเมนาติ อุตฺตเมน. สติเนปกฺเกนาติ สติยา จ นิปกภาเวน จ. กสฺมา ปน สติภาชนิเย ปญฺญา อาคตาติ? สติยา พลวภาวทีปนตฺถํ. ปญฺญาวิปฺปยุตฺตา หิ สติ ทุพฺพลา โหติ, สมฺปยุตฺตา พลวตีติ.

25. 在“以身恶行”等词中，工具格用于宾格义，意思是：对当被羞耻的身恶行等感到羞耻、厌恶。在愧的解释（ottappaniddesa）中，工具格用于因缘义，意思是：因作为愧之根源的身恶行等而感到愧，即畏惧。“发起精进”是说：已策励精进，心不退缩。“为断除”是说：为断除故。“为具足”（upasampadāya）是说：为获得故。“有力”是说：具足精进之力。“坚固勤勇”是说：有稳固的勤勇。“于诸善法不舍重担”是说：于诸善法中，不放下重担，精进不退。“以最上”是说：以至高。“以念与慧”是说：具足念与慧。再者，为何在分别念之处，会谈到慧呢？是为了开示念的强大。因为，不与慧相应的念是软弱的，与慧相应时则变得强大。

จิรกตมฺปีติ อตฺตนา วา ปเรน วา กาเยน จิรกตํ เจติยงฺคณวตฺตาทิ อสีติ มหาวตฺตปฏิปตฺติปูรณํ. จิรภาสิตมฺปีติ อตฺตนา วา ปเรน วา วาจาย จิรภาสิตํ สกฺกจฺจํ อุทฺทิสน-อุทฺทิสาปน-ธมฺโมสารณ-ธมฺมเทสนา-อุปนิสินฺนกถา-อนุโมทนิยาทิวเสน ปวตฺติตํ วจีกมฺมํ. สริตา อนุสฺสริตาติ ตสฺมึ กาเยน จิรกเต ‘‘กาโย นาม กายวิญฺญตฺติ, จิรภาสิเต วาจา นาม วจีวิญฺญตฺติ. ตทุภยมฺปิ รูปํ, ตํสมุฏฺฐาปิกา จิตฺตเจตสิกา อรูปํ. อิติ อิเม รูปารูปธมฺมา เอวํ อุปฺปชฺชิตฺวา เอวํ นิรุทฺธา’’ติ สรติ เจว อนุสฺสรติ จ, สติสมฺโพชฺฌงฺคํ สมุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. โพชฺฌงฺคสมุฏฺฐาปิกา หิ สติ อิธ อธิปฺเปตา. ตาย สติยา เอส สกิมฺปิ สรเณน สริตา, ปุนปฺปุนํ สรเณน อนุสฺสริตาติ เวทิตพฺพา.

“长久所作”是：自己或他人以身长久所作，如完成塔园(cetiyaṅgaṇa)的义务等八十大行。“长久所说”是：自己或他人以语长久所说，即以恭敬地学习、教导、讽诵法、说法、坐下开示、祝愿等方式所行的语业。对于那以身长久所作之事，以及以语长久所说之事，他如此忆念与随念：“所谓的‘身’是身表(kāyaviññatti)，所谓的‘语’是语表(vacīviññatti)。此二者皆是色法，而令其生起的心与心所是名法。如是，此等名色法如此生起，如此坏灭。”他如此忆念与随念，其义即是令念觉支生起。此处意指能生起觉支的念。应当知道，凭借此念，一次忆念即为忆念者(saritā)，再再忆念即为随念者(anussaritā)。

อุทยตฺถคามินิยาติ [Pg.22] ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยวยคามินิยา อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถาย. อริยายาติ วิกฺขมฺภนวเสน จ สมุจฺเฉทวเสน จ กิเลเสหิ อารกา ฐิตาย ปริสุทฺธาย. ปญฺญาย สมนฺนาคโตติ วิปสฺสนาปญฺญาย เจว มคฺคปญฺญาย จ สมงฺคีภูโต. นิพฺเพธิกายาติ สาเยว นิพฺพิชฺฌนโต นิพฺเพธิกาติ วุจฺจติ, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตตฺถ มคฺคปญฺญาย สมุจฺเฉทวเสน อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปทาลิตปุพฺพํ โลภกฺขนฺธํ โทสกฺขนฺธํ โมหกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกา. วิปสฺสนาปญฺญาย ตทงฺควเสน นิพฺเพธิกาย มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต จาติ วิปสฺสนา ‘‘นิพฺเพธิกา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยาติ อิธาปิ มคฺคปญฺญา ‘‘สมฺมา เหตุนา นเยน วฏฺฏทุกฺขํ เขปยมานา คจฺฉตีติ สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินี นาม. วิปสฺสนา ตทงฺควเสน วฏฺฏทุกฺขญฺจ กิเลสทุกฺขญฺจ เขปยมานา คจฺฉตีติ ทุกฺขกฺขยคามินี. ทุกฺขกฺขยคามินิยา วา มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต เอสา ทุกฺขกฺขยคามินี’’ติ เวทิตพฺพา.

“通达生灭的(udayatthagāminiyā)”：即有能力透彻了知五蕴的生与灭。“圣的(ariyāya)”：即以镇伏和断除的方式远离诸烦恼而清净的。“具足智慧(paññāya samannāgato)”：即具备观(vipassanā)慧与道慧。“能穿透的(nibbedhikāya)”：其本身因能穿透而被称为“能穿透的”，意即具足此（智慧）。于此，道慧以断除的方式穿透、破开先前未曾穿透、未曾破开的贪蕴、瞋蕴、痴蕴，故为“能穿透的”。又，观慧以彼分的方式，能促成获得那能穿透的道慧，故亦可称观为“能穿透的”。“正导向苦的灭尽(sammā dukkhakkhayagāminiyā)”：于此，道慧亦是“以正确的因缘和方法，灭尽轮回苦而行，故名‘正导向苦的灭尽’”。观慧以彼分断的方式灭尽轮回苦与烦恼苦而行，故为“导向苦的灭尽”。或者，因能促成获得那导向苦灭尽的道慧，故当知此观慧亦是“导向苦的灭尽”。

๒๖. อภิเจตสิกานนฺติ อภิจิตฺตํ เสฏฺฐจิตฺตํ สิตานํ นิสฺสิตานํ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ สุขปฏิลาภเหตูนํ. นิกามลาภีติ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตา. อกิจฺฉลาภีติ นิทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี. ปคุณภาเวน เอโก อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ, สมาธิปาริปนฺถิกธมฺเม ปน อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภตุํ น สกฺโกติ, โส อตฺตโน อนิจฺฉาย ขิปฺปเมว วุฏฺฐาติ, ยถาปริจฺเฉทวเสน สมาปตฺตึ ฐเปตุํ น สกฺโกติ อยํ กิจฺฉลาภี กสิรลาภี นาม. เอโก อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ จ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ, สมาธิปาริปนฺถิกธมฺเม จ อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ, โส ยถาปริจฺเฉทวเสเนว วุฏฺฐาตุํ สกฺโกติ, อยํ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี นาม.

26. “增上心的”(abhicetasikānaṃ)：依止于增上心、殊胜心之（禅那）。“现法乐住的”(diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ)：于每一次安止的刹那，作为获得快乐之因的（禅那）。“随意得者”(nikāmalābhī)：即在想入定之时便能入定者。“无难得者”(akicchalābhī)：即无困难地获得者。“无碍得者”(akasiralābhī)：即丰裕地获得者。有些人因已熟练，在他想入定之时便能入定，但需要费力才能镇伏禅定的障碍法，他会在自己不愿之时迅速出定，无法依照所限定的时间安住于等至，此人名为“有难得者”(kicchalābhī)、“有碍得者”(kasiralābhī)。有些人，在他想入定之时便能入定，亦能不费力地镇伏禅定的障碍法，他能够依照所限定的时间出定，此人名为“无难得者”(akicchalābhī)、“无碍得者”(akasiralābhī)。

๒๗. อยํ วุจฺจติ มหานาม อริยสาวโก เสโข ปาฏิปโทติ มหานาม อริยสาวโก เสโข ปาฏิปโท วิปสฺสนาคพฺภาย วฑฺฒมานกปฏิปทาย สมนฺนาคโตติ วุจฺจตีติ ทสฺเสติ. อปุจฺจณฺฑตายาติ อปูติอณฺฑตาย. ภพฺโพ อภินิพฺภิทายาติ วิปสฺสนาทิญาณปฺปเภทาย ภพฺโพ. สมฺโพธายาติ อริยมคฺคาย. อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺสาติ อรหตฺตํ [Pg.23] อนุตฺตโร โยคกฺเขโม นาม, ตทภิคมาย ภพฺโพติ ทสฺเสติ. ยา ปนายเมตฺถ อตฺถทีปนตฺถํ อุปมา อาหฏา, สา เจโตขิลสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เกวลญฺหิ ตตฺถ ‘‘ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ ติวิธกิริยกรณํ วิย หิ อิมสฺส ภิกฺขุโน อุสฺโสฬฺหิปนฺนรเสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตภาโว’’ติ ยํ เอวํ โอปมฺมสํสนฺทนํ อาคตํ, ตํ อิธ เอวํ สีลสมฺปนฺโน โหตีติอาทิวจนโต ‘‘ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ ติวิธกิริยกรณํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน สีลสมฺปนฺนตาทีหิ ปนฺนรเสหิ ธมฺเมหิ สมงฺคิภาโว’’ติ. เอวํ โยเชตฺวา เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตสทิสเมว.

27. “摩诃男，此谓圣弟子为有学行道者”，此句显示：摩诃男，有学行道的圣弟子，被称为具足能增长观胎之行道者。“不腐坏”者，谓不腐烂也。“能破壳而出”者，谓有能力令观等诸智得以突破也。“为正觉”者，谓为圣道也。“为无上瑜伽安稳”者，阿罗汉果名为无上瑜伽安稳，此句显示其能够证得。至于此处为阐明义理而引用的譬喻，当知如《心荒芜经》(Cetokhilasutta)中所说之理。只是，在彼处有如是譬喻对应：“犹如彼母鸡于诸卵所作之三种行为，此比丘亦具足十五精进分。”而在此处，由“如是具足戒”等语，当如是结合而知：“犹如彼母鸡于诸卵所作之三种行为，此比丘亦具足戒具足等十五法。”其余一切，皆如已说。

๒๘. อิมํเยว อนุตฺตรํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธินฺติ อิมํ ปฐมาทิชฺฌาเนหิ อสทิสํ อุตฺตมํ จตุตฺถชฺฌานิกํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ. ปฐมาภินิพฺภิทาติ ปฐโม ญาณเภโท. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. กุกฺกุฏจฺฉาปโก ปน เอกวารํ มาตุกุจฺฉิโต เอกวารํ อณฺฑโกสโตติ ทฺเว วาเร ชายติ. อริยสาวโก ตีหิ วิชฺชาหิ ตาโย วาเร ชายติ. ปุพฺเพนิวาสจฺฉาทกํ ตมํ วิโนเทตฺวา ปุพฺเพนิวาสญาเณน ปฐมํ ชายติ, สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิจฺฉาทกํ ตมํ วิโนเทตฺวา ทิพฺพจกฺขุญาเณน ทุติยํ ชายติ, จตุสจฺจปฏิจฺฉาทกํ ตมํ วิโนเทตฺวา อาสวกฺขยญาเณน ตติยํ ชายติ.

28. “此即无上舍念清净”者，谓此与初禅等不相似、至高无上、属第四禅之舍念清净也。“第一次破壳而出”者，谓第一次智之突破也。第二次等亦同此理。小鸡出生两次：一次自母腹，一次自蛋壳。圣弟子则以三明出生三次：以宿住随念智驱散覆盖宿住之黑暗，是为初生；以天眼智驱散覆盖有情死生之黑暗，是为再生；以诸漏尽智驱散覆盖四圣谛之黑暗，是为三生。

๒๙. อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมินฺติ อิทมฺปิ สีลํ อสฺส ภิกฺขุโน จรณํ นาม โหตีติ อตฺโถ. จรณํ นาม พหุ อเนกวิธํ, สีลาทโย ปนฺนรสธมฺมา, ตตฺถ อิทมฺปิ เอกํ จรณนฺติ อตฺโถ. ปทตฺโถ ปน จรติ เตน อคตปุพฺพํ ทิสํ คจฺฉตีติ จรณํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

29. “这也是他的‘行’”：意思是，此戒也是此比丘的“行”。“行”是多种多样的，即戒等十五法，此处的意思是，这也是一种“行”。其词义是：藉此而行，去往未曾去过的境地（即涅槃），故为“行”。此理遍通一切处。

อิทมฺปิสฺส โหติ วิชฺชายาติ อิทํ ปุพฺเพนิวาสญาณํ ตสฺส วิชฺชา นาม โหตีติ อตฺโถ. วิชฺชา นาม พหุ อเนกวิธา, วิปสฺสนญาณาทีนิ อฏฺฐ ญาณานิ, ตตฺถ อิทมฺปิ ญาณํ เอกา วิชฺชาติปิ อตฺโถ. ปทตฺโถ ปน วินิวิชฺฌิตฺวา เอตาย ชานาตีติ วิชฺชา. เอส นโย สพฺพตฺถ. วิชฺชาสมฺปนฺโน อิติปีติ ตีหิ วิชฺชาหิ วิชฺชาสมฺปนฺโน อิติปิ. จรณสมฺปนฺโน อิติปีติ ปญฺจทสหิ ธมฺเมหิ จรณสมฺปนฺโน อิติปิ. ตทุภเยน ปน วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน อิติปีติ.

“这也是他的‘明’”：意思是，此宿住随念智是他的“明”。“明”是多种多样的，即观智等八种智，此处的意思是，此漏尽智也是一种明。其词义是：藉此（阿拉汉道）穿透而了知，故为“明”。此理遍通一切处。“明具足”：即具足三明。“行具足”：即具足十五法。“明行具足”：即具足此二者。

๓๐. สนงฺกุมาเรนาติ [Pg.24] โปราณกกุมาเรน, จิรกาลโต ปฏฺฐาย กุมาโรติ ปญฺญาเตน. โส กิร มนุสฺสปเถ ปญฺจจูฬกกุมารกกาเล ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ, ตสฺส โส อตฺตภาโว ปิโย อโหสิ มนาโป, ตสฺมา ตาทิเสเนว อตฺตภาเวน จรติ, เตน นํ สนงฺกุมาโรติ สญฺชานนฺติ. ชเนตสฺมินฺติ ชนิตสฺมึ, ปชายาติ อตฺโถ. เย โคตฺตปฏิสาริโนติ เย ชเนตสฺมึ โคตฺตํ ปฏิสรนฺติ ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ, เตสุ โลเก โคตฺตปฏิสารีสุ ขตฺติโย เสฏฺโฐ. อนุมตา ภควตาติ มม ปญฺหพฺยากรเณน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา เทสิตาติ อมฺพฏฺฐสุตฺเต พุทฺเธน ภควตา ‘‘อหมฺปิ, อมฺพฏฺฐ, เอวํ วทามิ –

30. “由常童子”：即由远古的童子，从远古以来即被称为童子。据说他在人道中为五髻童子时，生起禅那，以不退失的禅那生于梵天界。他喜爱、中意其自体，因此常以那样的自体游行，人们因此称他为“常童子”。“在众人中”：即在众人中，意为在众生中。“凡执着于姓氏者”：即凡在众人中执着于姓氏，说“我是乔达摩”、“我是迦叶”者，在世间那些执着于姓氏者中，刹帝利为最胜。“为世尊所认可”：即（世尊）对照我解答的问题而说，如在《安巴塔经》中，佛陀世尊所说：“安巴塔，我也是这么说——”

‘ขตฺติโย เสฏฺโฐ ชเนตสฺมึ, เย โคตฺตปฏิสาริโน;

วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน, โส เสฏฺโฐ เทวมานุเส’ติ’’. (ที. นิ. ๑.๒๗๗) –

“于执着姓氏之众人中，刹帝利为最胜；具足明与行者，于天人中为最胜。”

เอวํ ภาสนฺเตน อนุญฺญาตา อนุโมทิตา. สาธุ สาธุ อานนฺทาติ, ภควา กิร อาทิโต ปฏฺฐาย นิทฺทํ อโนกฺกมนฺโตว อิมํ สุตฺตํ สุตฺวา อานนฺเทน เสขปฏิปทาย กูฏํ คหิตนฺติ ญตฺวา อุฏฺฐาย ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺโน สาธุการํ อทาสิ. เอตฺตาวตา จ ปน อิทํ สุตฺตํ ชินภาสิตํ นาม ชาตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“善哉，善哉，阿难！”据说世尊从一开始就未曾入眠，听闻此经，了知阿难已掌握有学之道的顶峰，便起身结跏趺坐，予以嘉许。仅因此故，此经即名为‘胜者所说’。其余各处皆已明了。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破斥戏论》（《中部》义注）

เสขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

有学经释义终。

๔. โปตลิยสุตฺตวณฺณนา

4. 波达利亚经释义

๓๑. เอวํ เม สุตนฺติ โปตลิยสุตฺตํ. ตตฺถ องฺคุตฺตราเปสูติ องฺคาเยว โส ชนปโท, มหิยา ปนสฺส อุตฺตเรน ยา อาโป, ตาสํ อวิทูรตฺตา อุตฺตราโปติปิ วุจฺจติ. กตรมหิยา อุตฺตเรน ยา อาโปติ, มหามหิยา. ตตฺถายํ อาวิภาวกถา – อยํ กิร ชมฺพุทีโป ทสสหสฺสโยชนปริมาโณ. ตตฺถ จ จตุสหสฺสโยชนปฺปมาโณ ปเทโส อุทเกน อชฺโฌตฺถโฏ สมุทฺโทติ สงฺขํ คโต[Pg.25]. ติสหสฺสโยชนปฺปมาเณ มนุสฺสา วสนฺติ. ติสหสฺสโยชนปฺปมาเณ หิมวา ปติฏฺฐิโต อุพฺเพเธน ปญฺจโยชนสติโก จตุราสีติกูฏสหสฺสปฏิมณฺฑิโต สมนฺตโต สนฺทมานปญฺจสตนทีวิจิตฺโต, ยตฺถ อายามวิตฺถาเรน เจว คมฺภีรตาย จ ปณฺณาสปณฺณาสโยชนา ทิยฑฺฒโยชนสตปริมณฺฑลา อโนตตฺตทโห กณฺณมุณฺฑทโห รถการทโห ฉทฺทนฺตทโห กุณาลทโห มนฺทากินีทโห สีหปปาตทโหติ สตฺต มหาสรา ปติฏฺฐิตา. เตสุ อโนตตฺตทโห สุทสฺสนกูฏํ จิตฺรกูฏํ กาฬกูฏํ คนฺธมาทนกูฏํ เกลาสกูฏนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ ปพฺพเตหิ ปริกฺขิตฺโต.

31. “如是我闻”，此即《波达利亚经》。其中，“在鸯伽北水（Aṅguttarāpa）”者：鸯伽（Aṅga）即是彼国。其北方有摩希河（Mahi），因水域离此河不远，故称“北水”。是哪条摩希河呢？是大摩希河。此处是其详细说明：据说此瞻部洲(Jambudīpa)方圆一万由旬。其中四千由旬的区域为水所覆盖，计为大海。三千由旬的区域有人类居住。三千由旬的区域有雪山（Himavā）屹立，高五百由旬，由八万四千座山峰庄严，周围有五百条河流蜿蜒，景象纷呈。此处有七座大湖，长、宽、深各五十由旬，周长一百五十由旬，分别是：阿耨达池、迦那文荼池（Kaṇṇamuṇḍadaha）、罗陀迦罗池（Rathakāradaha）、六牙池（Chaddantadaha）、俱那罗池（Kuṇāladaha）、曼达基尼池、狮子瀑布池（Sīhapapātadaha）。其中，阿耨达池被善见峰（Sudassanakūṭa）、质多罗峰（Citrakūṭa）、迦罗峰（Kāḷakūṭa）、香醉山、凯拉萨峰这五座山所围绕。

ตตฺถ สุทสฺสนกูฏํ โสวณฺณมยํ ทฺวิโยชนสตุพฺเพธํ อนฺโตวงฺกํ กากมุขสณฺฐานํ ตเมว สรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตํ. จิตฺรกูฏํ สพฺพรตนมยํ. กาฬกูฏํ อญฺชนมยํ. คนฺธมาทนกูฏํ สานุมยํ อพฺภนฺตเร มุคฺควณฺณํ, มูลคนฺโธ สารคนฺโธ เผคฺคุคนฺโธ ตจคนฺโธ ปปฏิกคนฺโธ รสคนฺโธ ปตฺตคนฺโธ ปุปฺผคนฺโธ ผลคนฺโธ คนฺธคนฺโธติ อิเมหิ ทสหิ คนฺเธหิ อุสฺสนฺนํ นานปฺปการโอสธสญฺฉนฺนํ, กาฬปกฺขอุโปสถทิวเส อาทิตฺตมิว องฺคารํ ชลนฺตํ ติฏฺฐติ. เกลาสกูฏํ รชตมยํ. สพฺพานิ สุทสฺสเนน สมานุพฺเพธสณฺฐานานิ, ตเมว สรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตานิ. ตานิ สพฺพานิ เทวานุภาเวน นาคานุภาเวน จ วสฺสนฺติ, นทิโย จ เตสุ สนฺทนฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ อุทกํ อโนตตฺตเมว ปวิสติ. จนฺทิมสูริยา ทกฺขิเณน วา อุตฺตเรน วา คจฺฉนฺตา ปพฺพตนฺตเรน ตตฺถ โอภาสํ กโรนฺติ, อุชุํ คจฺฉนฺตา น กโรนฺติ, เตเนวสฺส อโนตตฺตนฺติ สงฺขา อุทปาทิ.

于彼，善见峰(Sudassanakūṭa)由纯金所成，高二百由旬，内弯如乌鸦之喙，覆盖彼湖而立。质多罗峰(Citrakūṭa)由一切宝物所成。迦罗峰(Kāḷakūṭa)由安缮那石(añjana)所成。香醉山(Gandhamādana)为高原，其内部呈绿豆色，充满十种香气，即：根香、心材香、边材香、树皮香、外皮香、汁液香、叶香、花香、果香及诸香之香，并遍布各种药草。于黑月布萨日，它犹如燃烧的炭火般炽燃而立。凯拉萨峰(Kelāsakūṭa)由白银所成。所有山峰皆与善见峰有相同的高度和形状，覆盖彼湖而立。彼等皆因天神与那伽(nāga)之威力而存立，诸河亦于其间流淌。所有此水皆流入阿耨达池(Anotatta)。日月从南或北行经山间时，能照耀该处；径直而行时，则不能照耀。是故此湖得名“阿耨达”。

ตตฺถ มโนหรสิลาตลานิ นิมฺมจฺฉกจฺฉปานิ ผลิกสทิสนิมฺมลุทกานิ นฺหานติตฺถานิ สุปฏิยตฺตานิ โหนฺติ, เยสุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา จ อิทฺธิมนฺโต จ อิสโย นฺหายนฺติ, เทวยกฺขาทโย อุยฺยานกีฬกํ กีฬนฺติ.

于彼，诸沐浴处善为整治，石台悦意，水中无鱼无龟，清澈犹如水晶。诸佛、独觉佛、漏尽者及有神通之仙人于此沐浴；天神、夜叉等则于此作园林游戏。

ตสฺส จตูสุ ปสฺเสสุ สีหมุขํ หตฺถิมุขํ อสฺสมุขํ อุสภมุขนฺติ จตฺตาริ มุขานิ โหนฺติ, เยหิ จตสฺโส นทิโย สนฺทนฺติ. สีหมุเขน นิกฺขนฺตนทีตีเร สีหา พหุตรา โหนฺติ. หตฺถิมุขาทีหิ หตฺถิอสฺสอุสภา. ปุรตฺถิมทิสโต นิกฺขนฺตนที อโนตตฺตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อิตรา ติสฺโส นทิโย อนุปคมฺม [Pg.26] ปาจีนหิมวนฺเตเนว อมนุสฺสปถํ คนฺตฺวา มหาสมุทฺทํ ปวิสติ. ปจฺฉิมทิสโต จ อุตฺตรทิสโต จ นิกฺขนฺตนทิโยปิ ตเถว ปทกฺขิณํ กตฺวา ปจฺฉิมหิมวนฺเตเนว อุตฺตรหิมวนฺเตเนว จ อมนุสฺสปถํ คนฺตฺวา มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. ทกฺขิณทิสโต นิกฺขนฺตนที ปน ตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทกฺขิเณน อุชุกํ ปาสาณปิฏฺเฐเนว สฏฺฐิโยชนานิ คนฺตฺวา ปพฺพตํ ปหริตฺวา วุฏฺฐาย ปริกฺเขเปน ติคาวุตปฺปมาณา อุทกธารา จ หุตฺวา อากาเสน สฏฺฐิโยชนานิ คนฺตฺวา ติยคฺคเฬ นาม ปาสาเณ ปติตา, ปาสาโณ อุทกธาราเวเคน ภินฺโน. ตตฺถ ปญฺญาสโยชนปฺปมาณา ติยคฺคฬา นาม โปกฺขรณี ชาตา, โปกฺขรณิยา กูลํ ภินฺทิตฺวา ปาสาณํ ปวิสิตฺวา สฏฺฐิโยชนานิ คตา. ตโต ฆนปถวึ ภินฺทิตฺวา อุมงฺเคน สฏฺฐิโยชนานิ คนฺตฺวา วิญฺฌุํ นาม ติรจฺฉานปพฺพตํ ปหริตฺวา หตฺถตเล ปญฺจงฺคุลิสทิสา ปญฺจธารา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. สา ติกฺขตฺตุํ อโนตตฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา คตฏฺฐาเน อาวฏฺฏคงฺคาติ วุจฺจติ. อุชุกํ ปาสาณปิฏฺเฐน สฏฺฐิโยชนานิ คตฏฺฐาเน กณฺหคงฺคาติ, อากาเสน สฏฺฐิโยชนานิ คตฏฺฐาเน อากาสคงฺคาติ, ติยคฺคฬปาสาเณ ปญฺญาสโยชโนกาเส ฐิตา ติยคฺคฬโปกฺขรณีติ, กูลํ ภินฺทิตฺวา ปาสาณํ ปวิสิตฺวา สฏฺฐิโยชนานิ คตฏฺฐาเน พหลคงฺคาติ, อุมงฺเคน สฏฺฐิโยชนานิ คตฏฺฐาเน อุมงฺคคงฺคาติ วุจฺจติ. วิญฺฌุํ นาม ติรจฺฉานปพฺพตํ ปหริตฺวา ปญฺจธารา หุตฺวา ปวตฺตฏฺฐาเน ปน คงฺคา ยมุนา อจิรวตี สรภู มหีติ ปญฺจธา สงฺขํ คตา. เอวเมตา ปญฺจ มหานทิโย หิมวนฺตโต ปภวนฺติ. ตาสุ ยา อยํ ปญฺจมี มหี นาม, สา อิธ มหามหีติ อธิปฺเปตา. ตสฺสา อุตฺตเรน ยา อาโป, ตาสํ อวิทูรตฺตา โส ชนปโท องฺคุตฺตราโปติ เวทิตพฺโพ. ตสฺมึ องฺคุตฺตราเปสุ ชนปเท.

其四方有狮子口、象口、马口、牛口此四口，由此流出四条河。从狮子口流出的河岸，狮子甚多；从象口等流出的河岸，则象、马、牛亦甚多。从东方流出的河，右绕阿耨达池(Anotatta)三匝后，不与其他三河交会，沿着东雪山非人所行之道，流入大海。从西方与北方流出的河，也同样右绕该池三匝后，分别沿着西雪山与北雪山非人所行之道，流入大海。而从南方流出的河，右绕该池三匝后，笔直地沿着石面流淌六十由旬，撞击山岩后涌起，形成一道周长三伽浮陀(gāvuta)的水流，于空中流淌六十由旬，落在一块名为提亚伽拉(Tiyaggaḷa)的岩石上，岩石因水流的冲击而裂开。此处形成了一个方圆五十由旬的提亚伽拉池。池水冲破岸边，流入岩石中又流淌了六十由旬。然后穿透坚实的土地，通过地道流淌六十由旬，撞击一座名为毗纽(Viñjhu)的横向山脉后，分成如手掌五指般的五道支流奔流而出。此河因三度右绕阿耨达池而流，在其流经之处被称为“旋流恒河”；在其笔直沿石面流淌六十由旬之处，被称为“黑恒河”；在其于空中流淌六十由旬之处，被称为“空恒河”；在其停留于提亚伽拉石五十由旬范围内之处，被称为“提亚伽拉池”；在其冲破岸边流入岩石流淌六十由旬之处，被称为“厚实恒河”；在其通过地道流淌六十由旬之处，被称为“地道恒河”。在撞击毗纽山后分成五道支流之处，则得名为恒河、亚穆纳河、阿致罗筏底河、萨拉布河、摩希河(Mahī)此五大河。如是，这五条大河都从雪山发源。其中这第五条摩希河，在此处意指为“大摩希河”。其北方有水，因相去不远，故彼地方当知为鸯掘多罗波(Aṅguttarāpa)。于彼鸯掘多罗波地方中。

อาปณํ นามาติ ตสฺมึ กิร นิคเม วีสติ อาปณมุขสหสฺสานิ วิภตฺตานิ อเหสุํ. อิติ โส อาปณานํ อุสฺสนฺนตฺตา อาปณนฺตฺเวว สงฺขํ คโต. ตสฺส จ นิคมสฺส อวิทูเร นทีตีเร ฆนจฺฉาโย รมณีโย ภูมิภาโค มหาวนสณฺโฑ, ตสฺมึ ภควา วิหรติ. เตเนเวตฺถ วสนฏฺฐานํ น นิยามิตนฺติ เวทิตพฺพํ. เยนญฺญตโร วนสณฺโฑ เตนุปสงฺกมีติ [Pg.27] ภิกฺขุสงฺฆํ วสนฏฺฐานํ เปเสตฺวา เอกโกว อุปสงฺกมิ โปตลิยํ คหปตึ สนฺธาย. โปตลิโยปิ โข คหปตีติ โปตลิโยติ เอวํนามโก คหปติ. สมฺปนฺนนิวาสนปาวุรโณติ ปริปุณฺณนิวาสนปาวุรโณ, เอกํ ทีฆทสํ สาฏกํ นิวตฺโถ เอกํ ปารุโตติ อตฺโถ. ฉตฺตุปาหนาหีติ ฉตฺตํ คเหตฺวา อุปาหนา อารุยฺหาติ อตฺโถ. อาสนานีติ ปลฺลงฺกปีฐปลาลปีฐกาทีนิ. อนฺตมโส สาขาภงฺคมฺปิ หิ อาสนนฺเตว วุจฺจติ. คหปติวาเทนาติ คหปตีติ อิมินา วจเนน. สมุทาจรตีติ โวหรติ.

名为阿帕那(Āpaṇa)：据说在那市镇中有两万个店面。因此，那市镇由于店铺众多，就得名为“阿帕那”。离该市镇不远处的河岸边，有一片大丛林，树影浓密，土地怡人，世尊住在那里。当知，因此，在此处并未指定住处。“他走近另一片丛林”：即世尊派遣比丘僧团前往住处后，自己一人为了波达利亚居士而走近。波达利亚居士：即名为波达利亚的居士。衣着圆满：即穿着、披戴圆满，意指下身穿着一件有长流苏的衣裳，上身披着一件。带着伞和鞋履：意指拿着伞、穿着鞋。座位：指床座、草座等。乃至折断的树枝也确实被称为座位。以“居士”之称：即用“居士”这个词。称呼：即是呼唤。

ภควนฺตํ เอตทโวจาติ ตติยํ คหปตีติ วจนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ภควนฺตเมตํ ‘‘ตยิทํ, โภ, โคตมา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ นจฺฉนฺนนฺติ น อนุจฺฉวิกํ. นปฺปติรูปนฺติ น สารุปฺปํ. อาการาติอาทีนิ สพฺพาเนว การณเววจนานิ. ทีฆทสวตฺถธารณ-เกสมสฺสุนขฐปนาทีนิ หิ สพฺพาเนว คิหิพฺยญฺชนานิ ตสฺส คิหิภาวํ ปากฏํ กโรนฺตีติ อาการา, คิหิสณฺฐาเนน สณฺฐิตตฺตา ลิงฺคา, คิหิภาวสฺส สญฺชานนนิมิตฺตตาย นิมิตฺตาติ วุตฺตา. ยถา ตํ คหปติสฺสาติ ยถา คหปติสฺส อาการลิงฺคนิมิตฺตา ภเวยฺยุํ, ตเถว ตุยฺหํ. เตน ตาหํ เอวํ สมุทาจรามีติ ทสฺเสติ. อถ โส เยน การเณน คหปติวาทํ นาธิวาเสติ, ตํ ปกาเสนฺโต ‘‘ตถา หิ ปน เม’’ติอาทิมาห.

对世尊说了这话：即波达利亚无法忍受第三次被称为“居士”，便对世尊说了“乔达摩贤者，这……”等话语。于此，“不相称”(nacchannaṃ)意为不适合；“不适宜”(nappatirūpaṃ)意为不恰当。“行相”(ākāra)等词，都是“原因”的同义词。因为穿着有长流苏的衣服、保留头发、胡须、指甲等，这些都是在家者的表象(gihibyañjana)，能清楚地显示其在家身份(gihibhāva)，因此被称为“行相”(ākāra)；由于具有在家者的形貌(gihisaṇṭhāna)，被称为“相”(liṅga)；因为是识别其在家身份的标记，被称为“标记”(nimitta)。就像在家者那样：即就像在家者应有的行相、相、标记那样，你也是如此。世尊以此表明：“因此，我如此称呼你。”然后，他为了阐明自己不忍受“居士”之称的原因，说了“因为对我来说……”等话语。

นิยฺยาตนฺติ นิยฺยาติตํ. อโนวาที อนุปวาทีติ ‘‘ตาตา, กสถ, วปถ, วณิปฺปถํ ปโยเชถา’’ติอาทินา หิ นเยน โอวทนฺโต โอวาที นาม โหติ. ‘‘ตุมฺเห น กสถ, น วปถ, น วณิปฺปถํ ปโยเชถ, กถํ ชีวิสฺสถ, ปุตฺตทารํ วา ภริสฺสถา’’ติอาทินา นเยน ปน อุปวทนฺโต อุปวาที นาม โหติ. อหํ ปน อุภยมฺปิ ตํ น กโรมิ. เตนาหํ ตตฺถ อโนวาที อนุปวาทีติ ทสฺเสติ. ฆาสจฺฉาทนปรโม วิหรามีติ ฆาสมตฺตญฺเจว อจฺฉาทนมตฺตญฺจ ปรมํ กตฺวา วิหรามิ, ตโต ปรํ นตฺถิ, น จ ปตฺเถมีติ ทีเปติ.

`Niyyātaṃ`是`niyyātitaṃ`（已托付）。关于`Anovādī anupavādī`（不教诫，不讥评者）：以“孩子们，去耕种，去播种，去经商”等方式教诫者，名为“教诫者”(ovādī)。而以“你们不耕种，不播种，不经商，要如何维生？如何养活妻儿？”等方式讥评者，名为“讥评者”(upavādī)。而我两者都不做。此句显示：“因此，我在那方面是不教诫、不讥评者。”关于`Ghāsacchādanaparamo viharāmi`（我以衣食为足而住）：此句阐明：我以仅足的食物与衣服为究竟而住，于此之上，别无他物，亦不希求。

๓๒. คิทฺธิโลโภ ปหาตพฺโพติ เคธภูโต โลโภ ปหาตพฺโพ. อนินฺทาโรสนฺติ อนินฺทาภูตํ อฆฏฺฏนํ. นินฺทาโรโสติ นินฺทาฆฏฺฏนา. โวหารสมุจฺเฉทายาติ เอตฺถ โวหาโรติ พฺยวหารโวหาโรปิ ปณฺณตฺติปิ วจนมฺปิ เจตนาปิ. ตตฺถ –

32. `Giddhilobho pahātabbo`（当断贪欲）：即当断已成贪婪之贪。`Anindārosaṃ`（无讥评之触恼）：即不带讥评的非触恼。`Nindāroso`（讥评之触恼）：即讥评性的触恼。`Vohārasamucchedāya`（为断绝世俗言说）：于此，`vohāra`（世俗言说）可以是`byavahāravohāra`（事务）、`paṇṇatti`（施设）、`vacana`（言语）与`cetanā`（思）。于此——

‘‘โย [Pg.28] หิ โกจิ มนุสฺเสสุ, โวหารํ อุปชีวติ;

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ, วาณิโช โส น พฺราหฺมโณ’’ติ. (ม. นิ. ๒.๔๕๗) –

“世间诸人中，凡以交易维生，婆悉吒(Vāseṭṭha)当知，彼是商贾非婆罗门。”（《中部》2.457）——

อยํ พฺยวหารโวหาโร นาม. ‘‘สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร’’ติ (ธ. ส. ๑๓๑๓-๑๓๑๕) อยํ ปณฺณตฺติโวหาโร นาม. ‘‘ตถา ตถา โวหรติ อปรามส’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๓๒) อยํ วจนโวหาโร นาม. ‘‘อฏฺฐ อริยโวหารา อฏฺฐ อนริยโวหรา’’ติ (อ. นิ. ๘.๖๗) อยํ เจตนาโวหาโร นาม, อยมิธาธิปฺเปโต. ยสฺมา วา ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย คิหีติ เจตนา นตฺถิ, สมโณติ เจตนา โหติ. คิหีติ วจนํ นตฺถิ, สมโณติ วจนํ โหติ. คิหีติ ปณฺณตฺติ นตฺถิ, สมโณติ ปณฺณตฺติ โหติ. คิหีติ พฺยวหาโร นตฺถิ, สมโณติ วา ปพฺพชิโตติ วา พฺยวหาโร โหติ. ตสฺมา สพฺเพเปเต ลพฺภนฺติ.

这称为“商业言说”(byavahāravohāra)。“数、名、施设、言说”(saṅkhā samaññā paññatti vohāro)（《法集论》1313-1315）——这称为“施设言说”(paṇṇattivohāra)。“如是如是说而不执取”(tathā tathā voharati aparāmasaṃ)（《中部》3.332）——这称为“言语言说”(vacanavohāra)。“八种圣言说，八种非圣言说”(aṭṭha ariyavohārā aṭṭha anariyavoharā)（《增支部》8.67）——这称为“思言说”(cetanāvohāra)，此处（断绝世俗言说）意指此种。又或者，因为自出家之时起，就没有“我是居家者”的思，而有“我是沙门”的思；没有“居家者”的言语，而有“沙门”的言语；没有“居家者”的施设，而有“沙门”的施设；没有居家者的事务，而有“沙门”或“出家者”的称谓。因此，所有这些（言说）都可适用。

๓๓. เยสํ โข อหํ สํโยชนานํ เหตุ ปาณาติปาตีติ เอตฺถ ปาณาติปาโตว สํโยชนํ. ปาณาติปาตสฺเสว หิ เหตุ ปาณาติปาตปจฺจยา ปาณาติปาตี นาม โหติ. ปาณาติปาตานํ ปน พหุตาย ‘‘เยสํ โข อห’’นฺติ วุตฺตํ. เตสาหํ สํโยชนานนฺติ เตสํ อหํ ปาณาติปาตพนฺธนานํ. ปหานาย สมุจฺเฉทาย ปฏิปนฺโนติ อิมินา อปาณาติปาตสงฺขาเตน กายิกสีลสํวเรน ปหานตฺถาย สมุจฺเฉทนตฺถาย ปฏิปนฺโน. อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺยาติ กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ นาม ชีวิตา อโวโรปนกสาสเน ปพฺพชิตฺวา ปาณาติปาตมตฺตโตปิ โอรมิตุํ น สกฺโกมิ, กึ มยฺหํ ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺย. อนุวิจฺจาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุนฺติ เอวรูเป นาม สาสเน ปพฺพชิตฺวา ปาณาติปาตมตฺตโตปิ โอรมิตุํ น สกฺโกติ, กึ เอตสฺส ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อนุวิจฺจ ตุลยิตฺวา ปริโยคาเหตฺวา อญฺเญปิ วิญฺญู ปณฺฑิตา ครเหยฺยุํ. เอตเทว โข ปน สํโยชนเมตํ นีวรณนฺติ ทสสุ สํโยชเนสุ ปญฺจสุ จ นีวรเณสุ อปริยาปนฺนมฺปิ ‘‘อฏฺฐ นีวรณา’’ติ เทสนาวเสเนตํ วุตฺตํ. วฏฺฏพนฺธนฏฺเฐน หิ หิตปฏิจฺฉาทนฏฺเฐน จ สํโยชนนฺติปิ นีวรณนฺติปิ วุตฺตํ. อาสวาติ ปาณาติปาตการณา เอโก อวิชฺชาสโว อุปฺปชฺชติ. วิฆาตปริฬาหาติ วิฆาตา จ ปริฬาหา จ. ตตฺถ [Pg.29] วิฆาตคฺคหเณน กิเลสทุกฺขญฺจ วิปากทุกฺขญฺจ คหิตํ, ปริฬาหคฺคหเณนปิ กิเลสปริฬาโห จ วิปากปริฬาโห จ คหิโต. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

33. 于“我因诸结而杀生”句中，杀生即是结。实因此杀生之故，以杀生为缘，方名为杀生者。然而，由于杀生众多，故说“我因彼等”。“我之彼等结”（tesāhaṃ saṃyojanānaṃ）者，谓我的那些杀生之缚。“为断、为根除而行道”（Pahānāya samucchedāya paṭipanno）者，谓以名为不杀生之身律仪，为断除、为根除而行道。“己亦当谴责我”（Attāpi maṃ upavadeyya）者，谓：“于不夺生命之教法中出家，然于杀害小虫（kuntha）、蚂蚁（kipillika）之事亦不能戒，我之出家有何义？”如是，己亦当谴责自己。“智者详察后亦当呵责我”（Anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ）者，谓：“于如是之教法中出家，然于杀生之事亦不能戒，彼之出家有何义？”如是，其他智者、贤者详察、衡量、审度后亦当呵责。“此实是结，此是盖”（Etadeva kho pana saṃyojanametaṃ nīvaraṇaṃ）者，谓虽不摄于十结与五盖中，然依“八盖”之教说而如是说。实因有轮回中系缚及遮蔽利益之义，故说为结，亦说为盖。“漏”（Āsavā）者，谓因杀生而生起一无明漏。“恼害与热恼”（Vighātapariḷāhā）者，谓诸恼害与诸热恼。于此，取“恼害”一词，摄烦恼苦与异熟苦；取“热恼”一词，亦摄烦恼热恼与异熟热恼。应以此理了知一切处之义。

๓๔-๔๐. อยํ ปน วิเสโส – เตสาหํ สํโยชนานํ ปหานายาติ อิมสฺมึ ปเท อิมินา ทินฺนาทานสงฺขาเตน กายิกสีลสํวเรน, สจฺจวาจาสงฺขาเตน วาจสิกสีลสํวเรน, อปิสุณาวาจาสงฺขาเตน วาจสิกสีลสํวเรน, อคิทฺธิโลภสงฺขาเตน มานสิกสีลสํวเรน, อนินฺทาโรสสงฺขาเตน กายิกวาจสิกสีลสํวเรน, อโกธุปายาสสงฺขาเตน มานสิกสีลสํวเรน, อนติมานสงฺขาเตน มานสิกสีลสํวเรน ปหานตฺถาย สมุจฺเฉทนตฺถาย ปฏิปนฺโนติ เอวํ สพฺพวาเรสุ โยชนา กาตพฺพา.

34-40. 此外，此为差别——于“为断除那些结”此句中，[当知]“通过此名为离不与取的身律仪，名为诚实语的语律仪，名为不两舌的语律仪，名为无贪婪的意律仪，名为不责骂、不粗暴的身语律仪，名为无忿怒、无怨恨的意律仪，名为无过慢的意律仪，为断除、为根除而行道”。应于一切情况中作如是结合。

อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺย อนุวิจฺจาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุนฺติ อิเมสุ ปน ปเทสุ ติณสลากมฺปิ นาม อุปาทาย อทินฺนํ อคฺคหณสาสเน ปพฺพชิตฺวา อทินฺนาทานมตฺตโตปิ วิรมิตุํ น สกฺโกมิ, กึ มยฺหํ ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺย. เอวรูเป นาม สาสเน ปพฺพชิตฺวา อทินฺนาทานมตฺตโตปิ โอรมิตุํ น สกฺโกติ, กึ อิมสฺส ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อนุวิจฺจาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุํ? หสาเปกฺขตายปิ นาม ทวกมฺยตาย วา มุสาวาทํ อกรณสาสเน ปพฺพชิตฺวา. สพฺพากาเรน ปิสุณํ อกรณสาสเน นาม ปพฺพชิตฺวา. อปฺปมตฺตกมฺปิ คิทฺธิโลภํ อกรณสาสเน นาม ปพฺพชิตฺวาปิ. กกเจน องฺเคสุ โอกฺกนฺติยมาเนสุปิ นาม ปเรสํ นินฺทาโรสํ อกรณสาสเน ปพฺพชิตฺวา. ฉินฺนขาณุกณฺฏกาทีสุปิ นาม โกธุปายาสํ อกรณสาสเน ปพฺพชิตฺวา. อธิมานมตฺตมฺปิ นาม มานํ อกรณสาสเน ปพฺพชิตฺวา อติมานมตฺตมฺปิ ปชหิตุํ น สกฺโกมิ, กึ มยฺหํ ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺย. เอวรูเป นาม สาสเน ปพฺพชิตฺวา อติมานมตฺตมฺปิ ปชหิตุํ น สกฺโกติ, กึ อิมสฺส ปพฺพชฺชายาติ เอวํ อนุวิจฺจาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุนฺติ เอวํ สพฺพวาเรสุ โยชนา กาตพฺพา.

然而，于“自己也会谴责我”及“智者详察后也会呵责我”这些文句中，（应如是应用）：“在不取不与之物——乃至一根草（tiṇasalāka）——的教法中出家后，连不与取都无法戒除，我的出家有何意义？”像这样，自己也会谴责自己。“在这样的教法中出家，却连不与取都无法戒除，他出家有何意义？”像这样，智者详察后也会呵责我。“在不说妄语——即使是为开玩笑（hasāpekkhatā）或戏弄（davakamyatā）——的教法中出家后……”；“在不说任何两舌的教法中出家后……”；“在不生起丝毫贪婪的教法中出家后……”；“在不毁谤、不忿怒他人——即使肢体被锯子（kakaca）锯割——的教法中出家后……”；“在不生忿怒、怨恨——即使被断木（chinnakhāṇu）、荆棘（kaṇṭaka）等所伤——的教法中出家后……”；“在不生起慢——乃至增上慢（adhimāna）——的教法中出家后，连过慢（atimāna）都无法断除，我的出家有何意义？”像这样，自己也会谴责自己。“在这样的教法中出家，却连过慢都无法断除，他出家有何意义？”像这样，智者详察后也会呵责我。应如是于一切情况中应用。

อาสวาติ อิมสฺมึ ปน ปเท อทินฺนาทานการณา กามาสโว ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโวติ ตโย อาสวา อุปฺปชฺชนฺติ, ตถา มุสาวาทการณา ปิสุณาวาจาการณา จ, คิทฺธิโลภการณา ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว [Pg.30] จ, นินฺทาโรสการณา อวิชฺชาสโวว, ตถา โกธุปายาสการณา, อติมานการณา ภวาสโว อวิชฺชาสโว จาติ ทฺเวว อาสวา อุปฺปชฺชนฺตีติ เอวํ อาสวุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา.

又，于“漏”(āsava)此词中，因不与取而生起欲漏、见漏、无明漏此三漏；同样，因妄语及离间语，亦生起此三漏。因贪婪而生起见漏及无明漏此二漏。因毁谤及忿怒而唯生起无明漏；同样，因忿及恼，亦唯生起无明漏。因过慢而唯生起有漏及无明漏此二漏。应如是知漏之生起。

อิเมสุ ปน อฏฺฐสุปิ วาเรสุ อสมฺโมหตฺถํ ปุน อยํ สงฺเขปวินิจฺฉโย – ปุริเมสุ ตาว จตูสุ วิรมิตุํ น สกฺโกมีติ วตฺตพฺพํ, ปจฺฉิเมสุ ปชหิตุํ น สกฺโกมีติ. ปาณาติปาตนินฺทาโรสโกธุปายาเสสุ จ เอโก อวิชฺชาสโวว โหติ, อทินฺนาทานมุสาวาทปิสุณาวาจาสุ กามาสโว ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว, คิทฺธิโลเภ ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว, อติมาเน ภวาสโว อวิชฺชาสโว, อปาณาติปาตํ ทินฺนาทานํ กายิกํ สีลํ, อมุสา อปิสุณํ วาจสิกสีลํ, ฐเปตฺวา อนินฺทาโรสํ เสสานิ ตีณิ มานสิกสีลานิ. ยสฺมา ปน กาเยนปิ ฆฏฺเฏติ โรเสติ วาจายปิ, ตสฺมา อนินฺทาโรโส ทฺเว ฐานานิ ยาติ, กายิกสีลมฺปิ โหติ วาจสิกสีลมฺปิ. เอตฺตาวตา กึ กถิตํ? ปาติโมกฺขสํวรสีลํ. ปาติโมกฺขสํวรสีเล ฐิตสฺส จ ภิกฺขุโน ปฏิสงฺขาปหานวเสน คิหิโวหารสมุจฺเฉโท กถิโตติ เวทิตพฺโพ.

又，于此八事例中，为免混淆，此为简要决择：于前四者，当说“我不能止息”；于后四者，当说“我不能舍弃”。于杀生、毁谤与忿怒、忿与恼中，唯有一无明漏；于不与取、妄语、离间语中，有欲漏、见漏、无明漏；于贪婪中，有见漏、无明漏；于过慢中，有有漏、无明漏。不杀生、不与取是身戒；不妄语、不离间语是语戒；除不毁谤与不忿怒外，其余三者是意戒。又，因能以身及语触恼、忿怒，故不毁谤与不忿怒通于二处，既是身戒，亦是语戒。至此所说为何？是波罗提木叉律仪戒。应知，此乃为安住于波罗提木叉律仪戒之比丘，以省察断之力，说示断绝“在家”之称谓。

กามาทีนวกถาวณฺณนา

欲之过患论释义

๔๒. วิตฺถารเทสนายํ ตเมนํ ทกฺโขติ ปทสฺส อุปสุมฺเภยฺยาติ อิมินา สทฺธึ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อิทํ วุตฺตํ โหติ, ตเมนํ กุกฺกุรํ อุปสุมฺเภยฺย, ตสฺส สมีเป ขิเปยฺยาติ อตฺโถ. อฏฺฐิกงฺกลนฺติ อุรฏฺฐึ วา ปิฏฺฐิกณฺฏกํ วา สีสฏฺฐึ วา. ตญฺหิ นิมฺมํสตฺตา กงฺกลนฺติ วุจฺจติ. สุนิกฺกนฺตํ นิกฺกนฺตนฺติ ยถา สุนิกฺกนฺตํ โหติ, เอวํ นิกฺกนฺตํ นิลฺลิขิตํ, ยเทตฺถ อลฺลีนมํสํ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ นิลฺลิขิตฺวา อฏฺฐิมตฺตเมว กตนฺติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘นิมฺมํส’’นฺติ. โลหิตํ ปน มกฺขิตฺวา ติฏฺฐติ, เตน วุตฺตํ ‘‘โลหิตมกฺขิต’’นฺติ.

42. 于广说中，应知“tamenaṃ dakkhoti”此词与“upasumbheyya”此词相关联。此言意谓：应投向那只狗，其义为扔在其附近。骸骨(aṭṭhikaṅkalaṃ)者，或为胸骨，或为脊骨，或为头骨。确实，因其无肉，故称“kaṅkalaṃ”。善刮除、已刮除(sunikkantaṃ nikkantaṃ)者，如同被善刮除，如是已被刮除、刮净；其义为：凡附着于此的肉，已将那一切都刮除，只剩下骨头。是故说为“无肉(nimmaṃsaṃ)”。此外，有血涂抹，是故说为“血所涂(lohitamakkhitaṃ)”。

พหุทุกฺขา พหุปายาสาติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกหิ ทุกฺเขหิ พหุทุกฺขา, อุปายาสสํกิเลเสหิ พหุปายาสา. ยายํ อุเปกฺขา นานตฺตา นานตฺตสิตาติ ยา อยํ ปญฺจกามคุณารมฺมณวเสน นานาสภาวา, ตาเนว [Pg.31] จ อารมฺมณานิ นิสฺสิตตฺตา ‘‘นานตฺตสิตา’’ติ วุจฺจติ ปญฺจกามคุณูเปกฺขา, ตํ อภินิวชฺเชตฺวา. เอกตฺตา เอกตฺตสิตาติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขา, สา หิ ทิวสมฺปิ เอกสฺมึ อารมฺมเณ อุปฺปชฺชนโต เอกสภาวา, ตเทว เอกํ อารมฺมณํ นิสฺสิตตฺตา เอกตฺตสิตา นาม. ยตฺถ สพฺพโส โลกามิสูปาทานา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ ยตฺถ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขายํ ยํ อุเปกฺขํ อาคมฺม ยํ ปฏิจฺจ สพฺเพน สพฺพํ อปริเสสา โลกามิสสงฺขาตา ปญฺจกามคุณามิสา นิรุชฺฌนฺติ. ปญฺจกามคุณามิสาติ จ กามคุณารมฺมณฉนฺทราคา, คหณฏฺเฐน เตเยว จ อุปาทานาติปิ วุตฺตา. ตเมวูเปกฺขํ ภาเวตีติ ตํ โลกามิสูปาทานานํ ปฏิปกฺขภูตํ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขเมว วฑฺเฒติ.

多苦，多恼(bahudukkhā bahupāyāsā)者：由现法与后世之诸苦，故为“多苦”；由恼害之烦恼，故为“多恼”。此舍多样，依于多样(yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā)者：此舍因以五妙欲为所缘而自性多样，又因依于此等所缘，此五妙欲之舍被称为“依于多样(nānattasitā)”，应舍离之。单一，依于单一(ekattā ekattasitā)者，意指第四禅之舍。彼舍纵使一日亦于一所缘上生起，故自性单一；又因依于彼唯一所缘，故名“依于单一(ekattasitā)”。于彼处，一切世间饵与取无余止灭(yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhantīti)者：于彼第四禅之舍中，依此舍、缘此舍，一切被称为世间饵(lokāmisa)之五妙欲饵皆无余止灭。五妙欲饵(pañcakāmaguṇāmisā)者，即对五妙欲所缘之欲贪(chandarāga)；由执取之义，彼等亦被称为“取(upādāna)”。即修习此舍(tamevūpekkhaṃ bhāveti)者，即增长彼作为世间饵与取之对治的第四禅之舍。

๔๓. อุฑฺฑีเยยฺยาติ อุปฺปติตฺวา คจฺเฉยฺย. อนุปติตฺวาติ อนุพนฺธิตฺวา. วิตจฺเฉยฺยุนฺติ มุขตุณฺฑเกน ฑํสนฺตา ตจฺเฉยฺยุํ. วิสฺสชฺเชยฺยุนฺติ มํสเปสึ นเขหิ กฑฺฒิตฺวา ปาเตยฺยุํ.

43. “Uḍḍīyeyya”（飞起）是飞起而去。“Anupatitvā”（紧随）是跟随。“Vitaccheyyuṃ”（啄食）是以喙啄咬。“Vissajjeyyuṃ”（抛下）是以爪抓取肉块而抛下。

๔๗. ยานํ วา โปริเสยฺยนฺติ ปุริสานุจฺฉวิกํ ยานํ. ปวรมณิกุณฺฑลนฺติ นานปฺปการํ อุตฺตมมณิญฺจ กุณฺฑลญฺจ. สานิ หรนฺตีติ อตฺตโน ภณฺฑกานิ คณฺหนฺติ.

47. “Yānaṃ poriseyyaṃ”（人的车乘）是与人相应的车乘。“Pavaramaṇikuṇḍalaṃ”（最上珠宝耳环）是各种上等的珠宝和耳环。“Sāni haranti”（携带自己的）是拿走自己的物品。

๔๘. สมฺปนฺนผลนฺติ มธุรผลํ. อุปปนฺนผลนฺติ ผลูปปนฺนํ พหุผลํ.

48. “Sampannaphalaṃ”（具果）是甜美的果实。“Upapannaphalaṃ”（生果）是具足果实、果实众多。

๔๙. อนุตฺตรนฺติ อุตฺตมํ ปภสฺสรํ นิรุปกฺกิเลสํ.

49. “Anuttaraṃ”（无上）是至上、光明、无烦恼。

๕๐. อารกา อหํ, ภนฺเตติ ปถวิโต นภํ วิย สมุทฺทสฺส โอริมตีรโต ปรตีรํ วิย จ สุวิทูรวิทูเร อหํ. อนาชานีเยติ คิหิโวหารสมุจฺเฉทนสฺส การณํ อชานนเก. อาชานียโภชนนฺติ การณํ ชานนฺเตหิ ภุญฺชิตพฺพํ โภชนํ. อนาชานียโภชนนฺติ การณํ อชานนฺเตหิ ภุญฺชิตพฺพํ โภชนํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

50. “Ārakā ahaṃ, bhante”（尊者，我已远离）是：犹如大地远离天空，犹如大海此岸远离彼岸，我已在遥远之处。“Anājānīye”（不知者）是不知晓断绝在家俗务之因者。“Ājānīyabhojanaṃ”（可知之食）是知晓其因而应食之食。“Anājāniyabhojanaṃ”（不可知之食）是不知晓其因而应食之食。其余各处，其义自明。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部》义注《破斥戏论》

โปตลิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《波达利亚经》释义终。

๕. ชีวกสุตฺตวณฺณนา

5. 耆婆经释义

๕๑. เอวํ [Pg.32] เม สุตนฺติ ชีวกสุตฺตํ. ตตฺถ ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเนติ เอตฺถ ชีวตีติ ชีวโก. กุมาเรน ภโตติ โกมารภจฺโจ. ยถาห ‘‘กึ เอตํ ภเณ กาเกหิ สมฺปริกิณฺณนฺติ? ทารโก เทวาติ. ชีวติ ภเณติ? ชีวติ เทวาติ. เตน หิ ภเณ ตํ ทารกํ อมฺหากํ อนฺเตปุรํ เนตฺวา ธาตีนํ เทถ โปเสตุนฺติ. ตสฺส ชีวตีติ ชีวโกติ นามํ อกํสุ, กุมาเรน โปสาปิโตติ โกมารภจฺโจติ นามํ อกํสู’’ติ (มหาว. ๓๒๘). อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาเรน ปน ชีวกวตฺถุ ขนฺธเก อาคตเมว. วินิจฺฉยกถาปิสฺส สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย วุตฺตา.

51. “Evaṃ me sutaṃ”（如是我闻），此为《耆婆经》(Jīvakasutta)。于此，关于“jīvakassa komārabhaccassa ambavane”（在耆婆·王子育的芒果园），其义如下：因其存活（jīvati），故名耆婆（Jīvaka）；因王子所养育（kumārena posāpito），故名王子育（Komārabhacca）。正如所说：‘喂，那被乌鸦围绕的是什么？’‘陛下，是个孩子。’‘还活着吗？’‘陛下，还活着。’‘那么，喂，把那孩子带到我们的后宫，交给乳母们抚养。’因其‘存活’，故为他取名‘耆婆’；因‘王子所养育’，故为他取名‘王子育’。此为简说。耆婆之事(Jīvakavatthu)，其详情已见于犍度(khandhaka)。其决择说也已在律藏义注《普端严》(Samantapāsādikā)中宣说。

อยํ ปน ชีวโก เอกสฺมึ สมเย ภควโต โทสาภิสนฺนํ กายํ วิเรเจตฺวา สีเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ ทตฺวา วตฺถานุโมทนปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย จินฺเตสิ – ‘‘มยา ทิวสสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ พุทฺธุปฏฺฐานํ คนฺตพฺพํ, อิทญฺจ เวฬุวนํ อติทูเร, มยฺหํ อุยฺยานํ อมฺพวนํ อาสนฺนตรํ, ยํนูนาหเมตฺถ ภควโต วิหารํ กาเรยฺย’’นฺติ. โส ตสฺมึ อมฺพวเน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานเลณกุฏิมณฺฑปาทีนิ สมฺปาเทตฺวา ภควโต อนุจฺฉวิกํ คนฺธกุฏึ กาเรตฺวา อมฺพวนํ อฏฺฐารสหตฺถุพฺเพเธน ตมฺพปฏฺฏวณฺเณน ปากาเรน ปริกฺขิปาเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ จีวรภตฺเตน สนฺตปฺเปตฺวา ทกฺขิโณทกํ ปาเตตฺวา วิหารํ นิยฺยาเตสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเน’’ติ.

复次，有一次，这位耆婆为世尊患病之身施以泻药后，供养了一对西韦耶（Sīveyyaka）衣。在衣物随喜结束时，他证得了入流果，心想：“我应当一日两三次去侍奉世尊，而这竹林太远了，我的芒果园更近，我何不在此为世尊建造一座精舍呢？”于是，他就在那芒果园中备妥了夜间住所、白天住所、洞窟、孤邸、凉亭等，为世尊建造了合宜的香室，并用十八肘高、铜板色的围墙环绕芒果园。他以衣食供养以世尊为首的比丘僧团，行献水仪式后，将精舍奉献。因此说：“在耆婆王子育的芒果园”。

อารภนฺตีติ ฆาเตนฺติ. อุทฺทิสฺสกตนฺติ อุทฺทิสิตฺวา กตํ. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจ กตํ. อถ วา ปฏิจฺจกมฺมนฺติ นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปฏิจฺจ กมฺมเมตฺถ อตฺถีติ มํสํ ‘‘ปฏิจฺจกมฺม’’นฺติ วุตฺตํ โหติ โย เอวรูปํ มํสํ ปริภุญฺชติ, โสปิ ตสฺส กมฺมสฺส ทายาโท โหติ, วธกสฺส วิย ตสฺสาปิ ปาณฆาตกมฺมํ โหตีติ เตสํ ลทฺธิ. ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ ภควตา วุตฺตการณสฺส อนุการณํ กเถนฺติ. เอตฺถ จ การณํ นาม ติโกฏิปริสุทฺธมจฺฉมํสปริโภโค, อนุการณํ นาม มหาชนสฺส ตถา พฺยากรณํ. ยสฺมา ปน ภควา อุทฺทิสฺสกตํ น ปริภุญฺชติ, ตสฺมา เนว ตํ การณํ โหติ, น ติตฺถิยานํ ตถา พฺยากรณํ [Pg.33] อนุการณํ. สหธมฺมิโก วาทานุวาโทติ ปเรหิ วุตฺตการเณน สการโณ หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วา อนุวาโท วา วิญฺญูหิ ครหิตพฺพการณํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กึ น อาคจฺฉติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘กึ สพฺพากาเรนปิ ตุมฺหากํ วาเท คารยฺหํ การณํ นตฺถี’’ติ. อพฺภาจิกฺขนฺตีติ อภิภวิตฺวา อาจิกฺขนฺติ.

“他们行事”（ārabhanti），即是杀害。“特为而作”（uddissakata），即是指定后而作。“缘业”（paṭiccakamma），即是缘于自己而作。或者，“缘业”是“因业”（nimittakamma）的同义词；因为缘于他而于此（肉）中有业，故肉被称为“缘业”。凡食用此类肉者，他也是该业的继承者，如同屠夫，他也有杀生之业，这是他们的学说。“他们宣说与法相应的次法”是说，他们宣说一个相应的理由来随顺世尊所说的理由。于此，理由是指食用三净鱼肉，而相应的理由是大众也如此宣说。然而，因为世尊不食用特为而作的肉，所以那（食用特为而作的肉）就不是理由，外道的如此宣说也不是相应的理由。“合乎法的论与随论”是说：你们的论或随论，既是为回应他人所说的理由而提出的，难道其中就没有丝毫能被智者呵责之处吗？此言意即：“难道你们的论点在各方面都没有可呵责的理由吗？”“诬赖”（abbhācikkhanti），即是压倒性地指控。

๕๒. ฐาเนหีติ การเณหิ. ทิฏฺฐาทีสุ ทิฏฺฐํ นาม ภิกฺขูนํ อตฺถาย มิคมจฺเฉ วธิตฺวา คยฺหมานํ ทิฏฺฐํ. สุตํ นาม ภิกฺขูนํ อตฺถาย มิคมจฺเฉ วธิตฺวา คหิตนฺติ สุตํ. ปริสงฺกิตํ นาม ทิฏฺฐปริสงฺกิตํ สุตปริสงฺกิตํ ตทุภยวิมุตฺตปริสงฺกิตนฺติ ติวิธํ โหติ.

52. “以诸根据”即以诸理由。在所见等之中，‘所见’是指为了比丘们的缘故，猎杀鱼兽而拿取的肉是亲眼所见。‘所闻’是指为了比丘们的缘故，猎杀鱼兽而拿取的肉是听闻而来。‘所疑’有三种：因见而疑、因闻而疑，以及脱离此二者的怀疑。

ตตฺรายํ สพฺพสงฺคาหกวินิจฺฉโย – อิธ ภิกฺขู ปสฺสนฺติ มนุสฺเส ชาลวาคุราทิหตฺเถ คามโต วา นิกฺขมนฺเต อรญฺเญ วา วิจรนฺเต. ทุติยทิวเส จ เนสํ ตํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐานํ สมจฺฉมํสํ ปิณฺฑปาตํ อภิหรนฺติ. เต เตน ทิฏฺเฐน ปริสงฺกนฺติ ‘‘ภิกฺขูนํ นุ โข อตฺถาย กต’’นฺติ, อิทํ ทิฏฺฐปริสงฺกิตํ นาม, เอตํ คเหตุํ น วฏฺฏติ. ยํ เอวํ อปริสงฺกิตํ, ตํ วฏฺฏติ. สเจ ปน เต มนุสฺสา ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, น คณฺหถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘นยิทํ, ภนฺเต, ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตํ, อมฺเหหิ อตฺตโน อตฺถาย วา ราชยุตฺตาทีนํ อตฺถาย วา กต’’นฺติ วทนฺติ, กปฺปติ.

于此，此为总括性的决断：在此，比丘看见人们手持渔网、陷阱等，从村庄出来或在森林里行走。第二天，当他们进入该村托钵时，人们供养他们带有鱼和肉的施食。他们因所见而生疑：“这是否是为比丘所作？”这名为“见疑”(diṭṭhaparisaṅkitaṃ)，不应领受。若非如此怀疑，则可领受。但如果那些人问：“尊者，为何不领受？”听了原委后说：“尊者，这并非为比丘所作，而是我们为自己或为王家官员等所作。”那么，即可领受。

น เหว โข ภิกฺขู ปสฺสนฺติ, อปิจ สุณนฺติ ‘‘มนุสฺสา กิร ชาลวาคุราทิหตฺถา คามโต วา นิกฺขมนฺติ อรญฺเญ วา วิจรนฺตี’’ติ. ทุติยทิวเส จ เนสํ ตํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐานํ สมจฺฉมํสํ ปิณฺฑปาตํ อภิหรนฺติ. เต เตน สุเตน ปริสงฺกนฺติ ‘‘ภิกฺขูนํ นุ โข อตฺถาย กต’’นฺติ, อิทํ สุตปริสงฺกิตํ นาม, เอตํ คเหตุํ น วฏฺฏติ. ยํ เอวํ อปริสงฺกิตํ, ตํ วฏฺฏติ. สเจ ปน เต มนุสฺสา ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, น คณฺหถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘นยิทํ, ภนฺเต, ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตํ, อมฺเหหิ อตฺตโน อตฺถาย วา ราชยุตฺตาทีนํ อตฺถาย วา กต’’นฺติ วทนฺติ, กปฺปติ.

比丘并非亲眼看见，而是听闻：“据说人们手持渔网、陷阱等，从村庄出来或在森林里行走。”第二天，当他们进入该村托钵时，人们供养他们带有鱼和肉的施食。他们因所闻而生疑：“这是否是为比丘所作？”这名为“闻疑”(sutaparisaṅkitaṃ)，不应领受。若非如此怀疑，则可领受。但如果那些人问：“尊者，为何不领受？”听了原委后说：“尊者，这并非为比丘所作，而是我们为自己或为王家官员等所作。”那么，即可领受。

น เหว โข ปน ปสฺสนฺติ น สุณนฺติ, อปิจ เตสํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐานํ ปตฺตํ คเหตฺวา สมจฺฉมํสํ ปิณฺฑปาตํ อภิสงฺขริตฺวา อภิหรนฺติ. เต ปริสงฺกนฺติ ‘‘ภิกฺขูนํ นุ โข อตฺถาย กต’’นฺติ, อิทํ ตทุภยวิมุตฺตปริสงฺกิตํ นาม. เอตมฺปิ คเหตุํ น วฏฺฏติ. ยํ เอวํ อปริสงฺกิตํ, ตํ วฏฺฏติ[Pg.34]. สเจ ปน เต มนุสฺสา ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, น คณฺหถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘นยิทํ, ภนฺเต, ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตํ, อมฺเหหิ อตฺตโน อตฺถาย วา ราชยุตฺตาทีนํ อตฺถาย วา กตํ, ปวตฺตมํสํ วา กตํ, กปฺปิยเมว ลภิตฺวา ภิกฺขูนํ อตฺถาย สมฺปาทิต’’นฺติ วทนฺติ, กปฺปติ.

再者，（比丘）既未看见也未听闻，但当他们为乞食进村时，（人们）取过他们的钵，准备好带有鱼和肉的食物来供养。他们心生怀疑：“这是否是为比丘所作？”这被称为“离二者疑”（tadubhayavimuttaparisaṅkitaṃ）。此亦不应受用。若无如此怀疑，则可受用。但如果那些人问道：“尊者，为何不受用？”听了原委后，他们说：“尊者，这并非为比丘所作，而是我们为自己或为王家官员等所作，或是用现成的肉所作，或是获得了净肉后为比丘们准备的。”（若如此说），则可受用。

มตานํ เปตกิจฺจตฺถาย มงฺคลาทีนํ วา อตฺถาย กเตปิ เอเสว นโย. ยํ ยญฺหิ ภิกฺขูนํเยว อตฺถาย อกตํ, ยตฺถ จ นิพฺเพมติกา โหนฺติ, ตํ สพฺพํ กปฺปติ. สเจ ปน เอกสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู อุทฺทิสฺส กตํ โหติ, เต จ อตฺตโน อตฺถาย กตภาวํ น ชานนฺติ, อญฺเญ ชานนฺติ. เย ชานนฺติ, เตสํ น วฏฺฏติ, อิตเรสํ วฏฺฏติ. อญฺเญ น ชานนฺติ, เตเยว ชานนฺติ, เตสํเยว น วฏฺฏติ, อญฺเญสํ วฏฺฏติ. เตปิ ‘‘อมฺหากํ อตฺถาย กตํ’’ติ ชานนฺติ อญฺเญปิ ‘‘เอเตสํ อตฺถาย กต’’นฺติ ชานนฺติ, สพฺเพสมฺปิ ตํ น วฏฺฏติ. สพฺเพ น ชานนฺติ, สพฺเพสํ วฏฺฏติ. ปญฺจสุ หิ สหธมฺมิเกสุ ยสฺส กสฺสจิ วา อตฺถาย อุทฺทิสฺส กตํ สพฺเพสํ น กปฺปติ.

为亡者作功德或为吉祥等目的所作，其理亦同。凡非专为比丘所作，且无任何疑虑者，皆可受用。如果在一个寺院里，有为比丘们所作之物，而他们不知道是为自己所作，其他人则知道，那么，知情者不应受用，不知情者则可受用。如果其他人不知道，只有他们自己知道，那么只有他们不应受用，其他人则可受用。如果他们知道“这是为我们所作”，其他人也知道“这是为他们所作”，那么所有人都不能受用。如果所有人都不知道，那么所有人皆可受用。因为对于五位同法者（sahadhammika）而言，凡是专为其中任何一人所作之物，所有人皆不应受用。

สเจ ปน โกจิ เอกํ ภิกฺขุํ อุทฺทิสฺส ปาณํ วธิตฺวา ตสฺส ปตฺตํ ปูเรตฺวา เทติ, โส เจ อตฺตโน อตฺถาย กตภาวํ ชานํเยว คเหตฺวา อญฺญสฺส ภิกฺขุโน เทติ, โส ตสฺส สทฺธาย ปริภุญฺชติ. กสฺสาปตฺตีติ? ทฺวินฺนมฺปิ อนาปตฺติ. ยญฺหิ อุทฺทิสฺส กตํ, ตสฺส อภุตฺตตาย อนาปตฺติ, อิตรสฺส อชานนตาย. กปฺปิยมํสสฺส หิ ปฏิคฺคหเณ อาปตฺติ นตฺถิ. อุทฺทิสฺสกตญฺจ อชานิตฺวา ภุตฺตสฺส ปจฺฉา ญตฺวา อาปตฺติเทสนากิจฺจํ นาม นตฺถิ. อกปฺปิยมํสํ ปน อชานิตฺวา ภุตฺเตน ปจฺฉา ญตฺวาปิ อาปตฺติ เทเสตพฺพา. อุทฺทิสฺสกตญฺหิ ญตฺวา ภุญฺชโตว อาปตฺติ, อกปฺปิยมํสํ อชานิตฺวา ภุตฺตสฺสาปิ อาปตฺติเยว. ตสฺมา อาปตฺติภีรุเกน รูปํ สลฺลกฺเขนฺเตนาปิ ปุจฺฉิตฺวาว มํสํ ปฏิคฺคเหตพฺพํ, ปริโภคกาเล ปุจฺฉิตฺวา ปริภุญฺชิสฺสามีติ วา คเหตฺวา ปุจฺฉิตฺวาว ปริภุญฺชิตพฺพํ. กสฺมา? ทุวิญฺเญยฺยตฺตา. อจฺฉมํสญฺหิ สูกรมํสสทิสํ โหติ, ทีปิมํสาทีนิ จ มิคมํสสทิสานิ, ตสฺมา ปุจฺฉิตฺวา คหณเมว วฏฺฏตีติ วทนฺติ.

再者，若有人特为某比丘杀生，将肉装满其钵而施与，而彼比丘明知是为自己所作却仍接受，复施与另一比丘，后者因信赖彼而食用。谁有过？二者皆无过。因为肉虽是特为彼比丘所作，但他未食用，故无过；另一位则因不知情而无过。因为接受如法肉，并无过。对于特为自己所作之肉，不知而食，之后知晓，亦无须作发露忏悔之事。但对于不如法肉，不知而食，之后知晓，则须发露其过。因为特为自己所作之肉，唯有知晓而食者才有过；而不法肉，即使不知而食，亦有过。因此，畏惧犯过的比丘，即使观察其形色，亦应询问后才接受肉；或心想“我将于食用时询问后再食”而接受，然后务必询问后才食用。为何？因其难辨识故。因为熊肉与猪肉相似，豹肉等与鹿肉相似，是故诸师言：“应询问后才接受，方为如法。”

อทิฏฺฐนฺติ ภิกฺขูนํ อตฺถาย วธิตฺวา คยฺหมานํ อทิฏฺฐํ. อสุตนฺติ ภิกฺขูนํ อตฺถาย วธิตฺวา คหิตนฺติ อสุตํ. อปริสงฺกิตนฺติ ทิฏฺฐปริสงฺกิตาทิวเสน อปริสงฺกิตํ. ปริโภคนฺติ วทามีติ อิเมหิ ตีหิ การเณหิ ปริสุทฺธํ ติโกฏิปริสุทฺธํ นาม โหติ, ตสฺส ปริโภโค อรญฺเญ ชาตสูเปยฺยสากปริโภคสทิโส โหติ, ตถารูปํ ปริภุญฺชนฺตสฺส เมตฺตาวิหาริสฺส [Pg.35] ภิกฺขุโน โทโส วา วชฺชํ วา นตฺถิ, ตสฺมา ตํ ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ วทามีติ อตฺโถ.

所谓“未见”，即未见（生物）是为比丘之故而被宰杀、拿取。所谓“未闻”，即未闻（此肉）是为比丘之故而被宰杀、拿取。所谓“未怀疑”，即无“因见而怀疑”等情况。我说“可食用”者，其义为：以此三缘由清净者，名为三净肉。食用它，如同食用林中自生之合宜菜蔬。食用此等肉而住于慈的比丘，无过失、无可呵责。是故，我说“应食用它”，此即其义。

๕๓. อิทานิ ตาทิสสฺส ปริโภเค เมตฺตาวิหาริโนปิ อนวชฺชตํ ทสฺเสตุํ อิธ, ชีวก, ภิกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา ภิกฺขูติ วุตฺตํ, อถ โข อตฺตานเมว สนฺธาย เอตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ภควตา หิ มหาวจฺฉโคตฺตสุตฺเต, จงฺกีสุตฺเต, อิมสฺมึ สุตฺเตติ ตีสุ ฐาเนสุ อตฺตานํเยว สนฺธาย เทสนา กตา. ปณีเตน ปิณฺฑปาเตนาติ เหฏฺฐา อนงฺคณสุตฺเต โย โกจิ มหคฺโฆ ปิณฺฑปาโต ปณีตปิณฺฑปาโตติ อธิปฺเปโต, อิธ ปน มํสูปเสจโนว อธิปฺเปโต. อคถิโตติ ตณฺหาย อคถิโต. อมุจฺฉิโตติ ตณฺหามุจฺฉนาย อมุจฺฉิโต. อนชฺโฌปนฺโนติ น อธิโอปนฺโน, สพฺพํ อาลุมฺปิตฺวา เอกปฺปหาเรเนว คิลิตุกาโม กาโก วิย น โหตีติ อตฺโถ. อาทีนวทสฺสาวีติ เอกรตฺติวาเสน อุทรปฏลํ ปวิสิตฺวา นวหิ วณมุเขหิ นิกฺขมิสฺสตีติอาทินา นเยน อาทีนวํ ปสฺสนฺโต. นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชตีติ อิทมตฺถมาหารปริโภโคติ ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปริภุญฺชติ. อตฺตพฺยาพาธาย วา เจเตตีติ อตฺตทุกฺขาย วา จิเตติ. สุตเมตนฺติ สุตํ มยา เอตํ ปุพฺเพ, เอตํ มยฺหํ สวนมตฺตเมวาติ ทสฺเสติ. สเจ โข เต, ชีวก, อิทํ สนฺธาย ภาสิตนฺติ, ชีวก, มหาพฺรหฺมุนา วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน พฺยาปาทาทโย ปหีนา, เตน โส เมตฺตาวิหารี มยฺหํ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน, สเจ เต อิทํ สนฺธาย ภาสิตํ, เอวํ สนฺเต ตว อิทํ วจนํ อนุชานามีติ อตฺโถ. โส สมฺปฏิจฺฉิ.

53. 如今，为说明食用此等三净肉的慈住者亦无过失，世尊说道：“耆婆，于此，有比丘……”等等。此处虽说“比丘”而未加限定，但应知此是针对世尊自己而说。诚然，世尊在《大瓦差种经》(Mahāvacchagottasutta)、《阐基经》(Caṅkīsutta)以及本经这三处，都是针对自己而说法。“以精美食”：在之前的《无秽经》(Anaṅgaṇasutta)中，意指任何贵重的食物；但在此处，则特指有肉的食物。“不贪求”：即不因贪爱而贪求。“不迷恋”：即不因贪爱而迷恋。“不沉溺”：即不沉迷，意思是不会像乌鸦一样，想将所有食物聚拢起来一口吞下。“见其过患”：即见到食物经一夜后，将从九个疮口排出等过患。“以出离慧而食”：即以智慧辨明食用食物的目的而食用。“或为恼害自己而思量”：即或为令自己痛苦而思量。“我曾听闻此”：此是表示“我过去曾听闻此语，但对我而言仅是听闻而已”。“耆婆，你若是针对此而说”，其义为：“耆婆，大梵天(Mahābrahmā)以镇伏的方式断除瞋恚等，因此他是慈住者；我则是以根除的方式断除。你若是针对此（根除）而说，那么我便认可你的话。”他（耆婆）接受了。

๕๔. อถสฺส ภควา เสสพฺรหฺมวิหารวเสนาปิ อุตฺตริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต ‘‘อิธ, ชีวก, ภิกฺขู’’ติอาทิมาห. ตํ อุตฺตานตฺถเมว.

54. 其后，世尊亦依其余梵住，更进一步增广开示，说道：“耆婆，在此，比丘……”等等。其义甚明。

๕๕. โย โข ชีวกาติ อยํ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ภควา ทฺวารํ ถเกติ, สตฺตานุทฺทยํ ทสฺเสติ. สเจ หิ กสฺสจิ เอวมสฺส ‘‘เอกํ รสปิณฺฑปาตํ ทตฺวา กปฺปสตสหสฺสํ สคฺคสมฺปตฺตึ ปฏิลภนฺติ, ยํกิญฺจิ กตฺวา ปรํ มาเรตฺวาปิ รสปิณฺฑปาโตว ทาตพฺโพ’’ติ, ตํ ปฏิเสเธนฺโต ‘‘โย โข, ชีวก, ตถาคตํ วา’’ติอาทิมาห.

55. “又，耆婆……”此为独立的段落。于此，世尊杜绝了他人非议之门，显示了对众生的悲悯。因为，若有人如此想：‘仅布施一份美味的食物，便能获得十万劫的天界成就，那么无论造作何业，乃至杀害他人，也应布施美味的食物’，为遮止此见，世尊便说了‘又，耆婆，为如来……’等语。

ตตฺถ [Pg.36] อิมินา ปฐเมน ฐาเนนาติ อิมินา อาณตฺติมตฺเตเนว ตาว ปฐเมน การเณน. คลปฺปเวธเกนาติ โยตฺเตน คเล พนฺธิตฺวา กฑฺฒิโต คเลน ปเวเธนฺเตน. อารภิยมาโนติ มาริยมาโน. อกปฺปิเยน อาสาเทตีติ อจฺฉมํสํ สูกรมํสนฺติ, ทีปิมํสํ วา มิคมํสนฺติ ขาทาเปตฺวา – ‘‘ตฺวํ กึ สมโณ นาม, อกปฺปิยมํสํ เต ขาทิต’’นฺติ ฆฏฺเฏติ. เย ปน ทุพฺภิกฺขาทีสุ วา พฺยาธินิคฺคหณตฺถํ วา ‘‘อจฺฉมํสํ นาม สูกรมํสสทิสํ, ทีปิมํสํ มิคมํสสทิส’’นฺติ ชานนฺตา ‘‘สูกรมํสํ อิทํ, มิคมํสํ อิท’’นฺติ วตฺวา หิตชฺฌาสเยน ขาทาเปนฺติ, น เต สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตสญฺหิ พหุปุญฺญเมว โหติ. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ อยํ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน ทิฏฺฐสจฺโจ อริยสาวโก. อิมํ ปน ธมฺมเทสนํ โอคาหนฺโต ปสาทํ อุปฺปาเทตฺวา ธมฺมกถาย ถุตึ กโรนฺโต เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

于此，“以此第一原因”（iminā paṭhamena ṭhānena）者，即以此仅为命令之最初的理由。“以勒颈”（Galappavedhakena）者，即以绳索缚颈拖曳，令颈颤动。“被杀害”（Ārabhiyamāno）者，即被杀。“以不适宜之物令其食用”（Akappiyena āsādeti）者，即让人食熊肉而说是猪肉，或食豹肉而说是鹿肉后，斥责道：‘你算什么沙门？你吃了不适宜的肉！’然而，若有人在饥荒等时，或为治病，明知熊肉似猪肉，豹肉似鹿肉，而以利益之心，告知‘此是猪肉’、‘此是鹿肉’而令人食用，此语并非针对他们。因为他们实有大福德。‘尊者，我今归依世尊、法及比丘僧伽’，此（耆婆）是已证果、了知教法、已见真理的圣弟子。但他深入此法教，生起净信，为赞叹此说法而如是说。其余各处，其义自明。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破除戏论》

ชีวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《耆婆经》释义终。

๖. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา

6. 优波离经释义

๕๖. เอวํ เม สุตนฺติ อุปาลิสุตฺตํ. ตตฺถ นาฬนฺทายนฺติ นาลนฺทาติ เอวํนามเก นคเร ตํ นครํ โคจรคามํ กตฺวา. ปาวาริกมฺพวเนติ ทุสฺสปาวาริกเสฏฺฐิโน อมฺพวเน. ตํ กิร ตสฺส อุยฺยานํ อโหสิ, โส ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภควติ ปสนฺโน ตสฺมึ อุยฺยาเน กุฏิเลณมณฺฑปาทิปฏิมณฺฑิตํ ภควโต วิหารํ กตฺวา นิยฺยาเทสิ, โส วิหาโร ชีวกมฺพวนํ วิย ปาวาริกมฺพวนนฺเตว สงฺขํ คโต. ตสฺมึ ปาวาริกมฺพวเน วิหรตีติ อตฺโถ. ทีฆตปสฺสีติ ทีฆตฺตา เอวํลทฺธนาโม. ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโตติ ปิณฺฑปาตโต ปฏิกฺกนฺโต. สาสเน วิย กึ ปน พาหิรายตเน ปิณฺฑปาโตติ โวหาโร อตฺถีติ, นตฺถิ.

56. 如是我闻，此为《优波离经》(Upālisutta)。于此，“于那烂陀(Nāḷandā)”者，谓于名为那烂陀之城，以此城为行乞村。“于跋瓦瑞咖(Pāvārika)芒果林”者，谓布商跋瓦瑞咖之芒果园。据说此乃彼之园林，彼闻世尊说法后，于世尊处心生净信，遂于其园林中，为世尊建造以孤邸、洞窟、帐亭等庄严之精舍而奉献。此精舍犹如耆婆(Jīvaka)芒果园，亦得名为跋瓦瑞咖芒果林。世尊住于跋瓦瑞咖芒果林，此其义也。“长苦行者(Dīghatapassī)”者，因其高大而得此名。“从乞食归来”者，谓从乞食处归来。于教法中有“乞食”之说，然于外道中，岂有此说耶？答曰：无有。

ปญฺญเปตีติ ทสฺเสติ ฐเปติ. ทณฺฑานิ ปญฺญเปตีติ อิทํ นิคณฺฐสมเยน ปุจฺฉนฺโต อาห. กายทณฺฑํ วจีทณฺฑํ มโนทณฺฑนฺติ เอตฺถ ปุริมทณฺฑทฺวยํ เต อจิตฺตกํ ปยฺยเปนฺติ. ยถา กิร วาเต วายนฺเต สาขา จลติ, อุทกํ [Pg.37] จลติ, น จ ตตฺถ จิตฺตํ อตฺถิ, เอวํ กายทณฺโฑปิ อจิตฺตโกว โหติ. ยถา จ วาเต วายนฺเต ตาลปณฺณาทีนิ สทฺทํ กโรนฺติ, อุทกานิ สทฺทํ กโรนฺติ, น จ ตตฺถ จิตฺตํ อตฺถิ, เอวํ วจีทณฺโฑปิ อจิตฺตโกว โหตีติ อิมํ ทณฺฑทฺวยํ อจิตฺตกํ ปญฺญเปนฺติ. จิตฺตํ ปน มโนทณฺฑนฺติ ปญฺญเปนฺติ. อถสฺส ภควา วจนํ ปติฏฺฐเปตุกาโม ‘‘กึ ปน ตปสฺสี’’ติอาทิมาห.

“施设”者，谓显示、安立。“施设诸罚”，此乃世尊欲依尼乾子(nigaṇṭha)之见解而问，故作是说。于身罚(kāyadaṇḍa)、语罚(vacīdaṇḍa)、意罚(manodaṇḍa)中，彼等施设前二罚为无心。譬如风吹之时，树枝摇动，水亦流动，然彼处无心，如是身罚亦实为无心。又如风吹之时，多罗叶等作声，诸水亦作声，然彼处无心，如是语罚亦实为无心。彼等如是施设此二罚为无心。复次，彼等施设心为意罚。尔时，世尊欲确立彼（长苦行者）之言，故说“然则，苦行者……”等语。

ตตฺถ กถาวตฺถุสฺมินฺติ เอตฺถ กถาเยว กถาวตฺถุ. กถายํ ปติฏฺฐเปสีติ อตฺโถ. กสฺมา ปน ภควา เอวมกาสิ? ปสฺสติ หิ ภควา ‘‘อยํ อิมํ กถํ อาทาย คนฺตฺวา อตฺตโน สตฺถุ มหานิคณฺฐสฺส อาโรเจสฺสติ, ตาสญฺจ ปริสติ, อุปาลิ คหปติ นิสินฺโน, โส อิมํ กถํ สุตฺวา มม วาทํ อาโรเปตุํ อาคมิสฺสติ, ตสฺสาหํ ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, โส ติกฺขตฺตุํ สรณํ คมิสฺสติ, อถสฺส จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาเสสฺสามิ, โส สจฺจปกาสนาวสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิสฺสติ, ปเรสํ สงฺคหตฺถเมว หิ มยา ปารมิโย ปูริตา’’ติ. อิมมตฺถํ ปสฺสนฺโต เอวมกาสิ.

于此“在论事中”，话语即是论事。其义为：“在话语中确立”。然则，世尊为何如此做？因为世尊见到：“此人会带着这段话语，去禀告他的老师大尼乾子(Mahānigaṇṭha)，而在其集会中，优波离(Upāli)居士正坐着。他听了这段话语后，会为了反驳我的论点而来。我将为他说法，他会三度皈依，之后我将为他阐明四谛。在阐明诸谛的结尾，他将安住于须陀洹果。我圆满诸波罗蜜，实是为了摄益他人。”世尊见到此义理，故而如此做。

๕๗. กมฺมานิ ปญฺญเปสีติ อิทํ นิคณฺโฐ พุทฺธสมเยน ปุจฺฉนฺโต อาห. กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมนฺติ เอตฺถ กายทฺวาเร อาทานคหณมุญฺจนโจปนปตฺตา อฏฺฐกามาวจรกุสลเจตนา ทฺวาทสากุสลเจตนาติ วีสติเจตนา กายกมฺมํ นาม. กายทฺวาเร อาทานาทีนิ อปตฺวา วจีทฺวาเร วจนเภทํ ปาปยมานา อุปฺปนฺนา ตาเยว วีสติเจตนา วจีกมฺมํ นาม. อุภยทฺวาเร โจปนํ อปฺปตฺวา มโนทฺวาเร อุปฺปนฺนา เอกูนตึสกุสลากุสลเจตนา มโนกมฺมํ นาม. อปิจ สงฺเขปโต ติวิธํ กายทุจฺจริตํ กายกมฺมํ นาม, จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ วจีกมฺมํ นาม, ติวิธํ มโนทุจฺจริตํ มโนกมฺมํ นาม. อิมสฺมิญฺจ สุตฺเต กมฺมํ ธุรํ, อนนฺตรสุตฺเต ‘‘จตฺตาริมานิ ปุณฺณ กมฺมานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานี’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๑) เอวมาคเตปิ เจตนา ธุรํ. ยตฺถ กตฺถจิ ปวตฺตา เจตนา ‘‘กณฺหํ กณฺหวิปาก’’นฺติอาทิเภทํ ลภติ. นิทฺเทสวาเร จสฺส ‘‘สพฺยาพชฺฌํ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรตี’’ติอาทินา นเยน สา วุตฺตาว. กายทฺวาเร ปวตฺตา ปน อิธ กายกมฺมนฺติ อธิปฺเปตํ, วจีทฺวาเร [Pg.38] ปวตฺตา วจีกมฺมํ, มโนทฺวาเร ปวตฺตา มโนกมฺมํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต กมฺมํ ธุรํ, อนนฺตรสุตฺเต เจตนา’’ติ. กมฺมมฺปิ หิ ภควา กมฺมนฺติ ปญฺญเปติ ยถา อิมสฺมึเยว สุตฺเต. เจตนมฺปิ, ยถาห – ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามิ, เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๖๓). กสฺมา ปน เจตนา กมฺมนฺติ วุตฺตา? เจตนามูลกตฺตา กมฺมสฺส.

57. “制定诸业”，这是尼乾子依佛陀的教法提问而说。关于“身业、语业、意业”，此处，于身门达到执取、握持、释放、动摇的八种欲界善思与十二种不善思，这二十种思名为身业。未于身门达到执取等，而于语门导致言语迸发而生起的，还是那二十种思，名为语业。未于身语二门达到动摇，而于意门生起的二十九种世间善与不善思，名为意业。再者，简而言之，三身恶行名为身业，四语恶行名为语业，三意恶行名为意业。于此经中，业是主要的；在紧邻的经中，即使出现如“富楼那，此四种业是我以自证智亲证后所宣说”（中部57经）这样的文句，思也是主要的。在任何地方生起的思，都可获得“黑业黑报”等区别。在其解释（niddesa）的部分，也已通过“造作有恼害的身行”等方式说明了它。此处意指，于身门发生的思为身业，于语门发生的思为语业，于意门发生的思为意业。因此说：“此经中业是主要的，紧邻的经中思是主要的。”因为世尊既制定业为业，如此经中所示；也制定思为业，如他所说：“比丘，我说思即是业；思已而造业。”（增支部6.63）为何说思即是业？因为业以思为根本。

เอตฺถ จ อกุสลํ ปตฺวา กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มหนฺตนฺติ วทนฺโต น กิลมติ, กุสลํ ปตฺวา มโนกมฺมํ. ตถา หิ มาตุฆาตาทีนิ จตฺตาริ กมฺมานิ กาเยเนว อุปกฺกมิตฺวา กาเยเนว กโรติ, นิรเย กปฺปฏฺฐิกสงฺฆเภทกมฺมํ วจีทฺวาเรน กโรติ. เอวํ อกุสลํ ปตฺวา กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มหนฺตนฺติ วทนฺโต น กิลมติ นาม. เอกา ปน ฌานเจตนา จตุราสีติกปฺปสหสฺสานิ สคฺคสมฺปตฺตึ อาวหติ, เอกา มคฺคเจตนา สพฺพากุสลํ สมุคฺฆาเตตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาเปติ. เอวํ กุสลํ ปตฺวา มโนกมฺมํ มหนฺตนฺติ วทนฺโต น กิลมติ นาม. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ภควา อกุสลํ ปตฺวา มโนกมฺมํ มหาสาวชฺชํ วทมาโน นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐึ สนฺธาย วทติ. เตเนวาห – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหาสาวชฺชํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมานิ, ภิกฺขเว, มหาสาวชฺชานี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๐).

在此，就恶业而言，说身业与语业重大，并不为过；就善业而言，则说意业重大。诚然，杀母等四种业，是以身谋划、以身完成；而导致住劫地狱的分裂僧团之业，则以语门完成。如此，就恶业而言，说身业与语业重大，可说并不为过。然而，一次禅那之思能带来八万四千劫的天界成就，一次道之思能根除一切不善而使人证得阿罗汉果。如此，就善业而言，说意业重大，可说并不为过。然而，在此处，世尊说就恶业而言意业有大过失，是针对决定性邪见而说。因此他说：“诸比丘，我不见有任何一法，像这邪见一样有如此大的过失。诸比丘，诸大过失以邪见为最。”（增支部1.310）

อิทานิ นิคณฺโฐปิ ตถาคเตน คตมคฺคํ ปฏิปชฺชนฺโต กิญฺจิ อตฺถนิปฺผตฺตึ อปสฺสนฺโตปิ ‘‘กึ ปนาวุโส, โคตมา’’ติอาทิมาห.

现在，尼乾子也遵循如来所行之道，虽然未见到任何成效，仍说了“然而，贤友乔达摩……”等语。

๕๘. พาลกินิยาติ อุปาลิสฺส กิร พาลกโลณการคาโม นาม อตฺถิ, ตโต อายํ คเหตฺวา มนุสฺสา อาคตา, โส ‘‘เอถ ภเณ, อมฺหากํ สตฺถารํ มหานิคณฺฐํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ ตาย ปริสาย ปริวุโต ตตฺถ อคมาสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘พาลกินิยา ปริสายา’’ติ, พาลกคามวาสินิยาติ อตฺโถ. อุปาลิปมุขายาติ อุปาลิเชฏฺฐกาย. อปิจ พาลกินิยาติ พาลวติยา พาลุสฺสนฺนายาติปิ อตฺโถ. อุปาลิปมุขายาติ อุปาลิคหปติเยว ตตฺถ โถกํ สปฺปญฺโญ, โส ตสฺสา ปมุโข เชฏฺฐโก. เตนาปิ วุตฺตํ ‘‘อุปาลิปมุขายา’’ติ. หนฺทาติ วจสายตฺเถ นิปาโต. ฉโวติ ลามโก. โอฬาริกสฺสาติ มหนฺตสฺส[Pg.39]. อุปนิธายาติ อุปนิกฺขิปิตฺวา. อิทํ วุตฺตํ โหติ, กายทณฺฑสฺส สนฺติเก นิกฺขิปิตฺวา ‘‘อยํ นุ โข มหนฺโต, อยํ มหนฺโต’’ติ เอวํ โอโลกิยมาโน ฉโว มโนทณฺโฑ กึ โสภติ, กุโต โสภิสฺสติ, น โสภติ, อุปนิกฺเขปมตฺตมฺปิ นปฺปโหตีติ ทีเปติ. สาธุ สาธุ, ภนฺเต, ตปสฺสีติ ทีฆตปสฺสิสฺส สาธุการํ เทนฺโต, ภนฺเตติ นาฏปุตฺตมาลปติ.

58. “具童子者”(Bālakiniyā)，是说优波离(Upāli)据说有个村子名叫“童子盐工村”(Bālakaloṇakāragāma)，人们从那里收取税赋后前来。他说：“来，诸位！我们去见我们的老师大尼乾子。”于是他被那群人簇拥着去了那里。就此而说“具童子之众”，意思是“童子村的居民”。“以优波离为首”，即以优波离为长老。再者，“具童子者”也可释为“有愚者”、“愚者众多”。“以优波离为首”，是说在那群人中，唯有优波离居士稍有智慧，他是他们的首领与长老。因此也说“以优波离为首”。“Handa”是用于言说语境的虚词。“Chavo”是卑劣的意思。“Oḷārikassa”是粗重的意思。“Upanidhāya”是并置的意思。这是说，将意罚置于粗重的身罚之侧，当被如此看待“此为重耶？此为重耶？”时，卑劣的意罚岂能相称？从何相称？实不相称，连并置都不配。“善哉，善哉，尊者苦行者！”，这是在向长苦行者(Dīghatapassī)道善哉，而以“尊者”(bhante)一词称呼尼乾陀·若提子(Nigaṇṭha Nāṭaputta)。

๖๐. น โข เมตํ, ภนฺเต, รุจฺจตีติ, ภนฺเต, เอตํ มยฺหํ น รุจฺจติ. มายาวีติ มายากาโร. อาวฏฺฏนิมายนฺติ อาวฏฺเฏตฺวา คหณมายํ. อาวฏฺเฏตีติ อาวฏฺเฏตฺวา ปริกฺขิปิตฺวา คณฺหาติ. คจฺฉ ตฺวํ คหปตีติ กสฺมา มหานิคณฺโฐ คหปตึ ยาวตติยํ ปหิณติเยว? ทีฆตปสฺสี ปน ปฏิพาหเตว? มหานิคณฺเฐน หิ ภควตา สทฺธึ เอกํ นครํ อุปนิสฺสาย วิหรนฺเตนปิ น ภควา ทิฏฺฐปุพฺโพ. โย หิ สตฺถุวาทปฏิญฺโญ โหติ, โส ตํ ปฏิญฺญํ อปฺปหาย พุทฺธทสฺสเน อภพฺโพ. ตสฺมา เอส พุทฺธทสฺสนสฺส อลทฺธปุพฺพตฺตา ทสพลสฺส ทสฺสนสมฺปตฺติญฺจ นิยฺยานิกกถาภาวญฺจ อชานนฺโต ยาวตติยํ ปหิณเตว. ทีฆตปสฺสี ปน กาเลน กาลํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ติฏฺฐติปิ นิสีทติปิ ปญฺหมฺปิ ปุจฺฉติ, โส ตถาคตสฺส ทสฺสนสมฺปตฺติมฺปิ นิยฺยานิกกถาภาวมฺปิ ชานาติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ คหปติ ปณฺฑิโต, สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติเก คนฺตฺวา ทสฺสเนปิ ปสีเทยฺย, นิยฺยานิกกถํ สุตฺวาปิ ปสีเทยฺย. ตโต น ปุน อมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ. ตสฺมา ยาวตติยํ ปฏิพาหเตว.

60. “‘尊者，此事我不喜欢。’即：尊者，此事我（长苦行者）不喜欢。‘有幻术者’（māyāvī）即行幻术者。‘能引人归附的幻术’（āvaṭṭanimāyā）即通过引人归附而捕获的幻术。‘引人归附’（āvaṭṭeti）即通过围绕、包围而捕获。‘你去吧，居士。’为何大尼乾子（Nigaṇṭha Nāṭaputta）一再派遣居士，而长苦行者（Dīghatapassī）却一再阻止呢？因为大尼乾子虽然与世尊同住一城附近，却从未见过世尊。凡是以导师自居者，若不舍弃此种自居，则不能得见佛陀。因此，他因从未得见佛陀，不知十力者见的圆满以及其言说能导向出离的本质，故而一再派遣。而长苦行者则时常拜访世尊，或立或坐，亦曾提问，他了知如来见的圆满以及其言说能导向出离的本质。于是他心想：‘这位居士是智者，若去沙门乔达摩（Gotama）处，仅以得见便会生信，听闻能导向出离的言说亦会生信。之后便不会再来我们这里了。’因此他才一再阻止。

อภิวาเทตฺวาติ วนฺทิตฺวา. ตถาคตญฺหิ ทิสฺวา ปสนฺนาปิ อปฺปสนฺนาปิ เยภุยฺเยน วนฺทนฺติเยว, อปฺปกา น วนฺทนฺติ. กสฺมา? อติอุจฺเจ หิ กุเล ชาโต อคารํ อชฺฌาวสนฺโตปิ วนฺทิตพฺโพเยวาติ. อยํ ปน คหปติ ปสนฺนตฺตาว วนฺทิ, ทสฺสเนเยว กิร ปสนฺโน. อาคมา นุ ขฺวิธาติ อาคมา นุ โข อิธ.

“‘致敬’（abhivādetvā），即是礼敬。因为见到如来，无论是心生净信者还是未生净信者，大多数都会礼敬，只有少数不礼敬。为何？因为他（佛陀）出生于极高贵的家族，即使仍在家中，也应受礼敬。而这位居士则纯粹是因生起净信而礼敬，据说他仅凭得见便生起了净信。‘长苦行者（Dīghatapassī）也来了吗？’（Āgamā nu khvidha），此句应分词为‘āgamā nu kho idha’（长苦行者真的到这里来了吗？）。

๖๑. สาธุ สาธุ, ภนฺเต, ตปสฺสีติ ทีฆตปสฺสิสฺส สาธุการํ เทนฺโต, ภนฺเตติ, ภควนฺตํ อาลปติ. สจฺเจ ปติฏฺฐายาติ ถุสราสิมฺหิ อาโกฏิตขาณุโก วิย อจลนฺโต วจีสจฺเจ ปติฏฺฐหิตฺวา. สิยา โนติ ภเวยฺย อมฺหากํ.

61. “‘善哉，善哉，尊者，这位苦行者！’：这是在赞许长苦行者（Dīghatapassī），而以‘尊者’（bhante）一词，他是在称呼世尊。‘安立于真实’（sacce patiṭṭhāya），是说不像打入谷壳堆中的木桩（那样动摇），而是不动摇地安立于语言的真实。‘愿我们能有’（Siyā no），意思是‘愿我们之间能有对话’。

๖๒. อิธาติ [Pg.40] อิมสฺมึ โลเก. อสฺสาติ ภเวยฺย. สีโตทกปฏิกฺขิตฺโตติ นิคณฺฐา สตฺตสญฺญาย สีโตทกํ ปฏิกฺขิปนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. มโนสตฺตา นาม เทวาติ มนมฺหิ สตฺตา ลคฺคา ลคิตา. มโนปฏิพทฺโธติ ยสฺมา มนมฺหิ ปฏิพทฺโธ หุตฺวา กาลงฺกโรติ, ตสฺมา มโนสตฺเตสุ เทเวสุ อุปปชฺชตีติ ทสฺเสติ. ตสฺส หิ ปิตฺตชรโรโค ภวิสฺสติ. เตนสฺส อุณฺโหทกํ ปิวิตุํ วา หตฺถปาทาทิโธวนตฺถาย วา คตฺตปริสิญฺจนตฺถาย วา อุปเนตุํ น วฏฺฏติ, โรโค พลวตโร โหติ. สีโตทกํ วฏฺฏติ, โรคํ วูปสเมติ. อยํ ปน อุณฺโหทกเมว ปฏิเสวติ, ตํ อลภมาโน โอทนกญฺชิกํ ปฏิเสวติ. จิตฺเตน ปน สีโตทกํ ปาตุกาโม จ ปริภุญฺชิตุกาโม จ โหติ. เตนสฺส มโนทณฺโฑ ตตฺเถว ภิชฺชติ. โส กายทณฺฑํ วจีทณฺฑํ รกฺขามีติ สีโตทกํ ปาตุกาโม วา ปริภุญฺชิตุกาโม วา สีโตทกเมว เทถาติ วตฺตุํ น วิสหติ. ตสฺส เอวํ รกฺขิตาปิ กายทณฺฑวจีทณฺฑา จุตึ วา ปฏิสนฺธึ วา อากฑฺฒิตุํ น สกฺโกนฺติ. มโนทณฺโฑ ปน ภินฺโนปิ จุติมฺปิ ปฏิสนฺธิมฺปิ อากฑฺฒติเยว. อิติ นํ ภควา ทุพฺพลกายทณฺฑวจีทณฺฑา ฉวา ลามกา, มโนทณฺโฑว พลวา มหนฺโตติ วทาเปสิ.

62. “此处”（Idha）即“在此世间”（imasmiṃ loke）。“有”（Assa）即“可能有”（bhaveyya）。所谓“拒绝冷水者”，是指尼乾陀（nigaṇṭha）因有众生想而拒绝冷水，此乃针对此事而说。所谓“意著天”（Manosattā devā），是指心意执著、胶著的诸天。所谓“心意所系”（Manopaṭibaddho），此句显示：因其临终时心意有所系缚，故而投生于意著诸天中。此人将患胆汁病，因此不宜为他提供热水饮用，或用以清洗手足，或用以浇身，否则病情会加重。冷水则适宜，能平息病情。然而此人只用热水，若得不到，则用米汤。但他心里却想喝、想用冷水，因此其意罚当下即破。他心想：“我要守护身罚和语罚。”虽然想喝、想用冷水，却不敢说：“请给我冷水。”他如此守护的身罚和语罚，不能牵引死亡或结生；然而已破的意罚，却能牵引死亡与结生。因此，世尊令他说：“身罚和语罚是软弱、卑劣、低下的，唯有意罚是强大、重要的。”

ตสฺสปิ อุปาสกสฺส เอตทโหสิ. ‘‘มุจฺฉาวเสน อสญฺญิภูตานญฺหิ สตฺตาหมฺปิ อสฺสาสปสฺสาสา นปฺปวตฺตนฺติ, จิตฺตสนฺตติปวตฺติมตฺเตเนว ปน เต มตาติ น วุจฺจนฺติ. ยทา เนสํ จิตฺตํ นปฺปวตฺตติ, ตทา ‘มตา เอเต นีหริตฺวา เต ฌาเปถา’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชนฺติ. กายทณฺโฑ นิรีโห อพฺยาปาโร, ตถา วจีทณฺโฑ. จิตฺเตเนว ปน เตสํ จุติปิ ปฏิสนฺธิปิ โหติ. อิติปิ มโนทณฺโฑว มหนฺโต. ภิชฺชิตฺวาปิ จุติปฏิสนฺธิอากฑฺฒนโต เอเสว มหนฺโต. อมฺหากํ ปน มหานิคณฺฐสฺส กถา อนิยฺยานิกา’’ติ สลฺลกฺเขสิ. ภควโต ปน วิจิตฺตานิ ปญฺหปฏิภานานิ โสตุกาโม น ตาว อนุชานาติ.

彼优婆塞作是念：“诚然，因昏迷而无想者，纵然七日出入息亦不转，然仅因心相续流转，彼等不被称为‘死’。当彼等心不转时，则被称为‘此等已死，将彼等抬出焚烧’。身罚无动、无作用，语罚亦然。然彼等之死与结生，唯由心而有。如是，意罚方为重大。即使毁坏，因其能牵引死与结生，此（意罚）方为重大。而我等大尼乾陀之说，不能出离。”彼作是思量。然其欲闻世尊种种善巧之应答，故未即时认可。

น โข เต สนฺธิยตีติ น โข เต ฆฏิยติ. ปุริเมน วา ปจฺฉิมนฺติ ‘‘กายทณฺโฑ มหนฺโต’’ติ อิมินา ปุริเมน วจเนน อิทานิ ‘‘มโนทณฺโฑ มหนฺโต’’ติ อิทํ วจนํ. ปจฺฉิเมน วา ปุริมนฺติ เตน วา ปจฺฉิเมน อทุํ ปุริมวจนํ น ฆฏิยติ.

“汝言实不相合”（Na kho te sandhiyati），意为“汝言实不相符”（na kho te ghaṭiyati）。“后者与前者（不合）”（Purimena vā pacchimaṃ），是指：以先前“身罚为重”此言，与如今所说“意罚为重”此言不相符。“前者与后者（不合）”（Pacchimena vā purimaṃ），是指：以后来“意罚为重”彼言，与先前“身罚为重”此言不相符。

๖๓. อิทานิสฺส [Pg.41] ภควา อญฺญานิปิ การณานิ อาหรนฺโต ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จาตุยามสํวรสํวุโตติ น ปาณมติปาเตติ, น ปาณมติปาตยติ, น ปาณมติปาตยโต สมนุญฺโญ โหติ. น อทินฺนํ อาทิยติ, น อทินฺนํ อาทิยาเปติ, น อทินฺนํ อาทิยโต สมนุญฺโญ โหติ. น มุสา ภณติ, น มุสา ภณาเปติ, น มุสา ภณโต สมนุญฺโญ โหติ. น ภาวิตมาสีสติ, น ภาวิตมาสีสาเปติ, น ภาวิตมาสีสโต สมนุญฺโญ โหตีติ อิมินา จตุโกฏฺฐาเสน สํวเรน สํวุโต. เอตฺถ จ ภาวิตนฺติ ปญฺจกามคุณา.

63. 尔时，世尊为彼引述其他理由，以“汝作何想？”为始而说。其中，所谓“为四支律仪所防护”（cātuyāmasaṃvarasaṃvuto），是指：不杀生，不教唆杀生，不赞同教唆杀生者；不偷盗，不教唆偷盗，不赞同偷盗者；不妄语，不教唆妄语，不赞同妄语者；不希求欲乐，不教唆希求欲乐，不赞同希求欲乐者。彼以此四分律仪而受防护。于此，所谓“欲乐”（bhāvitaṃ）即是五种欲乐。

สพฺพวาริวาริโตติ วาริตสพฺพอุทโก, ปฏิกฺขิตฺตสพฺพสีโตทโกติ อตฺโถ. โส หิ สีโตทเก สตฺตสญฺญี โหติ, ตสฺมา น ตํ วลญฺเชติ. อถ วา สพฺพวาริวาริโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน วาริตปาโป. สพฺพวาริยุตฺโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน ยุตฺโต. สพฺพวาริธุโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน ธุตปาโป. สพฺพวาริผุโฏติ สพฺเพน ปาปวารเณน ผุโฏ. ขุทฺทเก ปาเณ สงฺฆาตํ อาปาเทตีติ ขุทฺทเก ปาเณ วธํ อาปาเทติ. โส กิร เอกินฺทฺริยํ ปาณํ ทุวินฺทฺริยํ ปาณนฺติ ปญฺญเปติ. สุกฺขทณฺฑก-ปุราณปณฺณสกฺขร-กถลานิปิ ปาโณเตว ปญฺญเปติ. ตตฺถ ขุทฺทกํ อุทกพินฺทุ ขุทฺทโก ปาโณ, มหนฺตํ มหนฺโตติ สญฺญี โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. กิสฺมึ ปญฺญเปตีติ กตฺถ กตรสฺมึ โกฏฺฐาเส ปญฺญเปติ. มโนทณฺฑสฺมินฺติ มโนทณฺฑโกฏฺฐาเส, ภนฺเตติ. อยํ ปน อุปาสโก ภณนฺโตว สยมฺปิ สลฺลกฺเขสิ – ‘‘อมฺหากํ มหานิคณฺโฐ ‘อสญฺเจตนิกํ กมฺมํ อปฺปสาวชฺชํ, สญฺเจตนิกํ มหาสาวชฺช’นฺติ ปญฺญเปตฺวา เจตนํ มโนทณฺโฑติ ปญฺญเปติ, อนิยฺยานิกา เอตสฺส กถา, ภควโตว นิยฺยานิกา’’ติ.

“已禁绝一切水”（Sabbavārivārito）意为已禁绝所有水，即已拒绝一切冷水。因为他认为冷水中有生命，所以不使用它。或者，“已防护一切”（sabbavārivārito）是指以一切对恶的防护而防护了恶。“已具足一切防护”（sabbavāriyutto）是指具足了一切对恶的防护。“已涤除一切防护”（sabbavāridhuto）是指以一切防止恶而涤除了恶。“已遍满一切防护”（sabbavāriphuṭo）是指为一切对恶的防护所遍满。“杀害微细众生”意为杀害微小的生命。据说他施设一根之生命、二根之生命。干枯的木杖、腐烂的叶子、碎石瓦砾等也被他施设为生命。在那里，他认为小水滴是小生命，大水滴是大生命。此话即是针对此而说。“于何者中施设？”意为：“在何处，在哪一部分中施设？”“于意罚中”，尊者！而这位优婆塞说着的时候，自己也察觉到：“我们的大尼揵陀先是施设‘无思之业，过失较小；有思之业，过失重大’，然后又施设思为意罚。他的教说非能出离，唯有世尊的教说方能出离。”

๖๔. อิทฺธาติ สมิทฺธา. ผีตาติ อติสมิทฺธา สพฺพปาลิผุลฺลา วิย. อากิณฺณมนุสฺสาติ ชนสมากุลา. ปาณาติ หตฺถิอสฺสาทโย ติรจฺฉานคตา เจว อิตฺถิปุริสทารกาทโย มนุสฺสชาติกา จ. เอกํ มํสขลนฺติ เอกํ มํสราสึ. ปุญฺชนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อิทฺธิมาติ อานุภาวสมฺปนฺโน. เจโตวสิปฺปตฺโตติ จิตฺเต วสีภาวปฺปตฺโต. ภสฺมํ กริสฺสามีติ ฉาริกํ กริสฺสามิ. กิญฺหิ โสภติ เอกา ฉวา นาฬนฺทาติ อิทมฺปิ ภณนฺโต โส คหปติ – ‘‘กายปโยเคน ปญฺญาสมฺปิ มนุสฺสา เอกํ นาฬนฺทํ เอกํ มํสขลํ กาตุํ น สกฺโกนฺติ, อิทฺธิมา ปน เอโก [Pg.42] เอเกเนว มโนปโทเสน ภสฺมํ กาตุํ สมตฺโถ. อมฺหากํ มหานิคณฺฐสฺส กถา อนิยฺยานิกา, ภควโตว กถา นิยฺยานิกา’’ติ สลฺลกฺเขสิ.

64. “繁荣”意为兴盛；“昌盛”意为非常兴盛，犹如遍地开花。“人烟稠密”意为人群拥挤。“众生”指象、马等旁生，以及男女、孩童等人类。“一肉团”指一堆肉；“堆”是其同义词。“具神通者”指具威力者；“得心自在”指于心达到自在。“我将使之成灰”意为我将使之化为灰烬。那家主亦言：“那烂陀(Nāḷandā)若为一具尸骸，有何光彩？”他思量道：“纵使五十人以身力，亦不能将此那烂陀城变为一肉团，然一具神通者，仅以一念嗔心，即能使之成灰。我等大尼揵陀之说不能导向出离，唯有世尊之说方能导向出离。”

๖๕. อรญฺญํ อรญฺญภูตนฺติ อคามกํ อรญฺญเมว หุตฺวา อรญฺญํ ชาตํ. อิสีนํ มโนปโทเสนาติ อิสีนํ อตฺถาย กเตน มโนปโทเสน ตํ มโนปโทสํ อสหมานาหิ เทวตาหิ ตานิ รฏฺฐานิ วินาสิตานิ. โลกิกา ปน อิสโย มนํ ปโทเสตฺวา วินาสยึสูติ มญฺญนฺติ. ตสฺมา อิมสฺมึ โลกวาเท ฐตฺวาว อิทํ วาทาโรปนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

65. “森林成为荒野”，意为无有村落，唯有森林，遂成荒野。“因诸仙人之心秽”，意指因诸仙人心生嗔恚，不堪忍受此心秽的诸天神毁灭了那些国土。然世人则认为，是诸仙人自己心生嗔恚而毁灭了国土。是故当知，此论是立于此世间俗说而作。

ตตฺถ ทณฺฑกีรญฺญาทีนํ เอวํ อรญฺญภูตภาโว ชานิตพฺโพ – สรภงฺคโพธิสตฺตสฺส ตาว ปริสาย อติเวปุลฺลตํ คตาย กิสวจฺโฉ นาม ตาปโส มหาสตฺตสฺส อนฺเตวาสี วิเวกวาสํ ปตฺถยมาโน คณํ ปหาย โคธาวรีตีรโต กลิงฺครฏฺเฐ ทณฺฑกีรญฺโญ กุมฺภปุรํ นาม นครํ อุปนิสฺสาย ราชุยฺยาเน วิเวกมนุพฺรูหยมาโน วิหรติ. ตสฺส เสนาปติ อุปฏฺฐาโก โหติ.

于此，当如是了知丹达吉(Daṇḍakī)王等（之国）沦为荒野之事：萨拉邦咖(Sarabhaṅga)菩萨的弟子众变得极为广大之时，其弟子中有一位名为吉萨瓦蹉(Kisavaccha)的苦行者，乃大士之亲传弟子。他希求独住，便离开其众，从戈达瓦里(Godhāvarī)河畔，去往迦陵伽国，依丹达吉王之军荼补罗(Kumbhapuraṃ)城，住于王家园林中增修远离。有一位将军是他的侍者。

ตทา จ เอกา คณิกา รถํ อภิรุหิตฺวา ปญฺจมาตุคามสตปริวารา นครํ อุปโสภยมานา วิจรติ. มหาชโน ตเมว โอโลกยมาโน ปริวาเรตฺวา วิจรติ, นครวีถิโย นปฺปโหนฺติ. ราชา วาตปานํ วิวริตฺวา ฐิโต ตํ ทิสฺวา กา เอสาติ ปุจฺฉิ. ตุมฺหากํ นครโสภินี เทวาติ. โส อุสฺสูยมาโน ‘‘กึ เอตาย โสภติ, นครํ สยํ โสภิสฺสตี’’ติ ตํ ฐานนฺตรํ อจฺฉินฺทาเปสิ.

其时，有一位妓女，由五百名女子随侍，登上马车，巡游城中，令城市增辉。大众只顾看她，围绕着她走动，城中街道拥挤不堪。国王打开窗户站着，看见她后问道：“这是谁？”（臣子答道：）“陛下，是您的‘城市庄严者’。”国王心生嫉妒，说道：“城市岂能因她而增辉？”于是命人剥夺了她的地位。

สา ตโต ปฏฺฐาย เกนจิ สทฺธึ สนฺถวํ กตฺวา ฐานนฺตรํ ปริเยสมานา เอกทิวสํ ราชุยฺยานํ ปวิสิตฺวา จงฺกมนโกฏิยํ อาลมฺพนผลกํ นิสฺสาย ปาสาณผลเก นิสินฺนํ ตาปสํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘กิลิฏฺโฐ วตายํ ตาปโส อนญฺชิตมณฺฑิโต, ทาฐิกาหิ ปรุฬฺหาหิ มุขํ ปิหิตํ, มสฺสุนา อุรํ ปิหิตํ, อุโภ กจฺฉา ปรุฬฺหา’’ติ. อถสฺสา โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ – ‘‘อหํ เอเกน กิจฺเจน วิจรามิ, อยญฺจ เม กาฬกณฺณี ทิฏฺโฐ, อุทกํ อาหรถ, อกฺขีนิ โธวิสฺสามี’’ติ อุทกทนฺตกฏฺฐํ อาหราเปตฺวา ทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา ตาปสสฺส สรีเร ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ เขฬํ ปาเตตฺวา ทนฺตกฏฺฐํ ชฏามตฺถเก ขิปิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา อุทกํ ตาปสสฺส มตฺถกสฺมึเยว สิญฺจิตฺวา [Pg.43] – ‘‘เยหิ เม อกฺขีหิ กาฬกณฺณี ทิฏฺโฐ, ตานิ โธตานิ กลิปวาหิโต’’ติ นิกฺขนฺตา.

从那以后，她便与人结交，寻求恢复地位。一日，她进入王家园林，在经行道尽头，看见一位倚着扶手板坐在石板上的隐士，心想：“这位隐士真是污秽！未经涂饰，嘴巴被丛生的胡须遮住，胡须覆盖着胸膛，两腋毛发丛生。”于是她心生忧恼：“我为了一件事四处奔走，却看见了这个不祥者。拿水来，我要洗眼睛！”她命人取来水和齿木，嚼过齿木后，朝隐士身上吐下一团团唾沫，把齿木扔在他的发髻上，漱了口，将漱口水径直泼在隐士头上，说道：“我用来看见不祥者的这双眼睛，现已洗净，厄运已被冲走。”然后便离开了。

ตํทิวสญฺจ ราชา สตึ ปฏิลภิตฺวา – ‘‘โภ กุหึ นครโสภินี’’ติ ปุจฺฉิ. อิมสฺมึเยว นคเร เทวาติ. ปกติฏฺฐานนฺตรํ ตสฺสา เทถาติ ฐานนฺตรํ ทาเปสิ. สา ปุพฺเพ สุกตกมฺมํ นิสฺสาย ลทฺธํ ฐานนฺตรํ ตาปสสฺส สรีเร เขฬปาตเนน ลทฺธนฺติ สญฺญมกาสิ.

也就在那天，国王恢复了忆念，问道：“喂，‘城市庄严者’在哪里？”（臣子答道：）“陛下，就在这城里。”国王说：“恢复她原来的地位。”于是便命人恢复了她的地位。她误以为，先前因善业而得的地位，是靠着朝隐士身上吐唾沫才得回的。

ตโต กติปาหสฺสจฺจเยน ราชา ปุโรหิตสฺส ฐานนฺตรํ คณฺหิ. โส นครโสภินิยา สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ภคินิ กินฺติ กตฺวา ฐานนฺตรํ ปฏิลภี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘กึ พฺราหฺมณ อญฺญํ กาตพฺพํ อตฺถิ, ราชุยฺยาเน อนญฺชิตกาฬกณฺณี กูฏชฏิโล เอโก อตฺถิ, ตสฺส สรีเร เขฬํ ปาเตหิ, เอวํ ฐานนฺตรํ ลภิสฺสสี’’ติ อาห. โส ‘‘เอวํ กริสฺสามิ ภคินี’’ติ ตตฺถ คนฺตฺวา ตาย กถิตสทิสเมว สพฺพํ กตฺวา นิกฺขมิ. ราชาปิ ตํทิวสเมว สตึ ปฏิลภิตฺวา – ‘‘กุหึ, โภ, พฺราหฺมโณ’’ติ ปุจฺฉิ. อิมสฺมึเยว นคเร เทวาติ. ‘‘อมฺเหหิ อนุปธาเรตฺวา กตํ, ตเทวสฺส ฐานนฺตรํ เทถา’’ติ ทาเปสิ. โสปิ ปุญฺญพเลน ลภิตฺวา ‘‘ตาปสสฺส สรีเร เขฬปาตเนน ลทฺธํ เม’’ติ สญฺญมกาสิ.

此后数日，国王剥夺了国师的职位。他来到名妓的住处，问道：“姐姐，要怎样做才能得回职位？”她回答：“婆罗门，哪有什么别的事可做？王家园林里有一位未经涂饰的不祥者，是个狡猾的苦行者，你朝他身上吐唾沫，这样就能得回职位了。”他说：“姐姐，我会照办的。”他前往那里，完全按照她所说的做了之后便离开了。就在那天，国王也恢复了神智，问道：“诸位，婆罗门在哪里？”（臣子答道：）“陛下，他就在这城里。”国王说：“我们这是未经审察就做的，把他原来的职位还给他吧。”于是下令恢复了他的职位。他也因福德之力得回职位，却作此想：“我是靠向苦行者身上吐唾沫得到的。”

ตโต กติปาหสฺสจฺจเยน รญฺโญ ปจฺจนฺโต กุปิโต. ราชา ปจฺจนฺตํ วูปสเมสฺสามีติ จตุรงฺคินิยา เสนาย นิกฺขมิ. ปุโรหิโต คนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโต ฐตฺวา ‘‘ชยตุ มหาราชา’’ติ วตฺวา – ‘‘ตุมฺเห, มหาราช, ชยตฺถาย คจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิ. อาม พฺราหฺมณาติ. เอวํ สนฺเต ราชุยฺยาเน อนญฺชิตกาฬกณฺณี เอโก กูฏชฏิโล วสติ, ตสฺส สรีเร เขฬํ ปาเตถาติ. ราชา ตสฺส วจนํ คเหตฺวา ยถา คณิกาย จ เตน จ กตํ, ตเถว สพฺพํ กตฺวา โอโรเธปิ อาณาเปสิ – ‘‘เอตสฺส กูฏชฏิลสฺส สรีเร เขฬํ ปาเตถา’’ติ. ตโต โอโรธาปิ โอโรธปาลกาปิ ตเถว อกํสุ. อถ ราชา อุยฺยานทฺวาเร รกฺขํ ฐปาเปตฺวา ‘‘รญฺญา สทฺธึ นิกฺขมนฺตา สพฺเพ ตาปสสฺส สรีเร เขฬํ อปาเตตฺวา นิกฺขมิตุํ น ลภนฺตี’’ติ อาณาเปสิ. อถ สพฺโพ พลกาโย จ เสนิโย จ เตเนว นิยาเมน ตาปสสฺส อุปริ เขฬญฺจ ทนฺตกฏฺฐานิ จ มุขวิกฺขาลิต อุทกญฺจ ปาปยึสุ, เขโฬ จ ทนฺตกฏฺฐานิ จ สกลสรีรํ อวตฺถรึสุ.

此后数日，国王的边境发生动乱。国王心想：“我要去平定边境”，便率领四部军出发。国师来到国王面前，说道：“愿大王胜利！”并问：“大王，您是为了求取胜利而出征吗？”国王答：“是的，婆罗门。”国师说：“既然如此，王家园林里住着一个未涂眼影的不祥者，是个狡诈的苦行者，请朝他身上吐唾沫。”国王听了他的话，就照着那名妓女和国师所做的那样，也命令后宫众人：“朝这个狡诈的苦行者身上吐唾沫！”于是后宫的嫔妃和侍卫们也都照样做了。然后国王在园林门口设下守卫，下令：“所有与国王一同离开的人，若不朝这苦行者身上吐唾沫，就不得出去。”于是全军将士都照此规定，将唾沫、齿木和漱口水泼向苦行者，唾沫和齿木覆盖了他的全身。

เสนาปติ [Pg.44] สพฺพปจฺฉา สุณิตฺวา ‘‘มยฺหํ กิร สตฺถารํ ภวนฺตํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ สคฺคโสปานํ เอวํ ฆฏฺฏยึสู’’ติ อุสุมชาตหทโย มุเขน อสฺสสนฺโต เวเคน ราชุยฺยานํ อาคนฺตฺวา ตถา พฺยสนปตฺตํ อิสึ ทิสฺวา กจฺฉํ พนฺธิตฺวา ทฺวีหิ หตฺเถหิ ทนฺตกฏฺฐานิ อปวิยูหิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา นิสีทาเปตฺวา อุทกํ อาหราเปตฺวา นฺหาเปตฺวา สพฺพโอสเธหิ เจว จตุชฺชาติคนฺเธหิ จ สรีรํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา สุขุมสาฏเกน ปุญฺฉิตฺวา ปุรโต อญฺชลึ กตฺวา ฐิโต เอวมาห ‘‘อยุตฺตํ, ภนฺเต, มนุสฺเสหิ กตํ, เอเตสํ กึ ภวิสฺสตี’’ติ. เทวตา เสนาปติ ติธา ภินฺนา, เอกจฺจา ‘‘ราชานเมว นาเสสฺสามา’’ติ วทนฺติ, เอกจฺจา ‘‘สทฺธึ ปริสาย ราชาน’’นฺติ, เอกจฺจา ‘‘รญฺโญ วิชิตํ สพฺพํ นาเสสฺสามา’’ติ. อิทํ วตฺวา ปน ตาปโส อปฺปมตฺตกมฺปิ โกปํ อกตฺวา โลกสฺส สนฺติอุปายเมว อาจิกฺขนฺโต อาห ‘‘อปราโธ นาม โหติ, อจฺจยํ ปน เทเสตุํ ชานนฺตสฺส ปากติกเมว โหตี’’ติ.

将军最后听闻，心生忧恼：“他们竟如此冒犯我的导师，这位尊者、福田、天界之梯！”他口中喘息，疾速来到王家园林，见到遭遇此灾厄的仙人，便束紧腰布，用双手拨开齿木，将他扶起坐好，命人取水为他沐浴，用一切药与四种香涂抹其身，再以细软的布擦拭。之后，他于仙人面前合掌而立，说道：“尊者，人们所做之事不当，他们将有何果报？”仙人说：“将军，诸天神意见分为三种：一些说‘我们只消灭国王’，一些说‘连同其臣属一起消灭国王’，另一些则说‘我们要消灭国王的所有国土’。”说完此话，该苦行者不起丝毫嗔心，只为世人开示安宁之道，说道：“过失本是会有的，但对于知晓忏悔过错者，事情便会恢复如常。”

เสนาปติ นยํ ลภิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ตุมฺเหหิ, มหาราช, นิราปราเธ มหิทฺธิเก ตาปเส อปรชฺฌนฺเตหิ ภาริยํ กมฺมํ กตํ, เทวตา กิร ติธา ภินฺนา เอวํ วทนฺตี’’ติ สพฺพํ อาโรเจตฺวา – ‘‘ขมาปิเต กิร, มหาราช, ปากติกํ โหติ, รฏฺฐํ มา นาเสถ, ตาปสํ ขมาเปถา’’ติ อาห. ราชา อตฺตนิ โทสํ กตํ ทิสฺวาปิ เอวํ วทติ ‘‘น ตํ ขมาเปสฺสามี’’ติ. เสนาปติ ยาวตติยํ ยาจิตฺวา อนิจฺฉนฺตมาห – ‘‘อหํ, มหาราช, ตาปสสฺส พลํ ชานามิ, น โส อภูตวาที, นาปิ กุปิโต, สตฺตานุทฺทเยน ปน เอวมาห ขมาเปถ นํ มหาราชา’’ติ. น ขมาเปมีติ. เตน หิ เสนาปติฏฺฐานํ อญฺญสฺส เทถ, อหํ ตุมฺหากํ อาณาปวตฺติฏฺฐาเน น วสิสฺสามีติ. ตฺวํ เยนกามํ คจฺฉ, อหํ มยฺหํ เสนาปตึ ลภิสฺสามีติ. ตโต เสนาปติ ตาปสสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘กถํ ปฏิปชฺชามิ, ภนฺเต’’ติ อาห. เสนาปติ เย เต วจนํ สุณนฺติ, สพฺเพ สปริกฺขาเร สธเน สทฺวิปทจตุปฺปเท คเหตฺวา สตฺตทิวสพฺภนฺตเร พหิ รชฺชสีมํ คจฺฉ, เทวตา อติวิย กุปิตา ธุวํ รฏฺฐมฺปิ อรฏฺฐํ กริสฺสนฺตีติ. เสนาปติ ตถา อกาสิ.

将军得知平息危难之法后，去到国王面前，礼敬国王后说：“大王，您冒犯了无罪且具大神通的诸位隐士，造作了重业。据说天神们已分裂为三派，如此说道。”他禀告完一切后又说：“大王，据说若能求得宽恕，便能恢复原状。请勿毁灭国家，请向隐士请求宽恕吧！”国王虽然见到自己所造的过错，却如此说道：“我不会向他请求宽恕。”将军请求了三次，见国王不愿，便说：“大王，我知道那位隐士的力量，他不说不实之语，也不嗔怒，而是出于对众生的悲悯才如此说。大王，请向他请求宽恕吧！”“我不请求宽恕。”“既然如此，请将将军之位赐予他人，我将不再住在您权力所及之处。”“你想到哪里去就去吧，我自会得到我的将军。”此后，将军来到隐士面前，礼敬后说：“尊者，我该如何行事？”“将军，凡是听从你话的人，将他们连同所有资具、财富、二足与四足众生带上，在七日之内(sattadivasabbhantare)，去到国界之外。天神们极为愤怒，必定会将此国变为非国。”将军便如是而行。

ราชา คตมตฺโตเยว อมิตฺตมถนํ กตฺวา ชนปทํ วูปสเมตฺวา อาคมฺม ชยขนฺธาวารฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา นครํ ปฏิชคฺคาเปตฺวา อนฺโตนครํ ปาวิสิ. เทวตา [Pg.45] ปฐมํเยว อุทกวุฏฺฐึ ปาตยึสุ. มหาชโน อตฺตมโน อโหสิ ‘‘กูฏชฏิลํ อปรทฺธกาลโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ รญฺโญ วฑฺฒิเยว, อมิตฺเต นิมฺมเถสิ, อาคตทิวเสเยว เทโว วุฏฺโฐ’’ติ. เทวตา ปุน สุมนปุปฺผวุฏฺฐึ ปาตยึสุ, มหาชโน อตฺตมนตโร อโหสิ. เทวตา ปุน มาสกวุฏฺฐึ ปาตยึสุ. ตโต กหาปณวุฏฺฐึ, ตโต กหาปณตฺถํ น นิกฺขเมยฺยุนฺติ มญฺญมานา หตฺถูปคปาทูปคาทิกตภณฺฑวุฏฺฐึ ปาเตสุํ. มหาชโน สตฺตภูมิกปาสาเท ฐิโตปิ โอตริตฺวา อาภรณานิ ปิฬนฺธนฺโต อตฺตมโน อโหสิ. ‘‘อรหติ วต กูฏชฏิลเก เขฬปาตนํ, ตสฺส อุปริ เขฬปาติตกาลโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ รญฺโญ วฑฺฒิ ชาตา, อมิตฺตมถนํ กตํ, อาคตทิวเสเยว เทโว วสฺสิ, ตโต สุมนวุฏฺฐิ มาสกวุฏฺฐิ กหาปณวุฏฺฐิ กตภณฺฑวุฏฺฐีติ จตสฺโส วุฏฺฐิโย ชาตา’’ติ อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรตฺวา รญฺโญ กตปาเป สมนุญฺโญ ชาโต.

国王一去便镇压了敌人，平定了国土，回来后安坐于胜利营地中，命人修整城池，然后进入内城。诸天首先降下雨水。大众心生欢喜道：“自从冒犯了那狡诈的结发者（kūṭajaṭila）以来，我们国王的福德便增长了，他镇压了敌人，返回的当天天就降雨了。”诸天又降下香花雨，大众更加欢喜。诸天又降下摩沙迦雨，其后是咖哈巴那（kahāpaṇa）雨。诸天心想人们或许不会为咖哈巴那而出，于是又降下了手饰、足饰等饰物之雨。大众纵然身处七层宫殿之上，也都下来佩戴饰物，欣喜不已。“那狡诈的结发者活该被吐口水！自从向他身上吐口水以来，我们国王的福德便已生起，镇压了敌人，返回的当天天就降雨，其后又降下香花雨、摩沙迦雨、咖哈巴那雨和饰物雨，这四种雨都降下了！”大众如此发出欢喜之言，竟赞同了国王所造的恶业。

ตสฺมึ สมเย เทวตา เอกโตธารอุภโตธาราทีนิ นานปฺปการานิ อาวุธานิ มหาชนสฺส อุปริ ผลเก มํสํ โกฏฺฏยมานา วิย ปาตยึสุ. ตทนนฺตรํ วีตจฺจิเก วีตธูเม กึสุกปุปฺผวณฺเณ องฺคาเร, ตทนนฺตรํ กูฏาคารปฺปมาเณ ปาสาเณ, ตทนนฺตรํ อนฺโตมุฏฺฐิยํ อสณฺฐหนิกํ สุขุมวาลิกํ วสฺสาปยมานา อสีติหตฺถุพฺเพธํ ถลํ อกํสุ. รญฺโญ วิชิตฏฺฐาเน กิสวจฺฉตาปโส เสนาปติ มาตุโปสกราโมติ ตโยว มนุสฺสภูตา อโรคา อเหสุํ. เสสานํ ตสฺมึ กมฺเม อสมงฺคีภูตานํ ติรจฺฉานานํ ปานียฏฺฐาเน ปานียํ นาโหสิ, ติณฏฺฐาเน ติณํ. เต เยน ปานียํ เยน ติณนฺติ คจฺฉนฺตา อปฺปตฺเตเยว สตฺตเม ทิวเส พหิรชฺชสีมํ ปาปุณึสุ. เตนาห สรภงฺคโพธิสตฺโต –

那时，诸天神将单刃、双刃等各种武器，如在砧板上剁肉一般，降于大众之上。接着，降下无焰无烟、色如甄叔迦花(kiṃsukapuppha)的炭火雨；然后，降下楼阁般大小的石头雨；最后，又降下手中握不住的细沙雨，堆积成八十肘高的高地。在丹达吉王的国土中，身为人类的只有苦行者吉萨瓦查、将军以及奉养母亲的罗摩这三位安然无恙。其余未参与那件恶行的畜生，饮水处无水，食草处无草。它们为寻找水草而前行，尚未抵达有水草之地，就在第七日抵达了国界之外。因此，身为菩萨的萨拉邦咖说——

‘‘กิสญฺหิ วจฺฉํ อวกิริย ทณฺฑกี,อุจฺฉินฺนมูโล สชโน สรฏฺโฐ;

กุกฺกุฬนาเม นิรยมฺหิ ปจฺจติ,ตสฺส ผุลิงฺคานิ ปตนฺติ กาเย’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๐);

“丹达吉王因唾弃吉萨瓦查，而与其人民、国土同被连根拔除；于名为‘热灰’的地狱中受煎熬，火星落于其身。”

เอวํ ตาว ทณฺฑกีรญฺญสฺส อรญฺญภูตภาโว เวทิตพฺโพ.

如是，当知丹达吉王之国沦为荒野之事。

กลิงฺครฏฺเฐ [Pg.46] ปน นาฬิกิรรญฺเญ รชฺชํ การยมาเน หิมวติ ปญฺจสตตาปสา อนิตฺถิคนฺธา อชินชฏวากจีรธรา วนมูลผลภกฺขา หุตฺวา จิรํ วีตินาเมตฺวา โลณมฺพิลเสวนตฺถํ มนุสฺสปถํ โอตริตฺวา อนุปุพฺเพน กลิงฺครฏฺเฐ นาฬิกิรรญฺโญ นครํ สมฺปตฺตา. เต ชฏาชินวากจีรานิ สณฺฐเปตฺวา ปพฺพชิตานุรูปํ อุปสมสิรึ ทสฺสยมานา นครํ ภิกฺขาย ปวิสึสุ. มนุสฺสา อนุปฺปนฺเน พุทฺธุปฺปาเท ตาปสปพฺพชิเต ทิสฺวา ปสนฺนา นิสชฺชฏฺฐานํ สํวิธาย หตฺถโต ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ สมฺปาเทตฺวา อทํสุ. ตาปสา กตภตฺตกิจฺจา อนุโมทนํ อกํสุ. มนุสฺสา สุตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ‘‘กุหึ ภทนฺตา คจฺฉนฺตี’’ติ ปุจฺฉึสุ. ยถาผาสุกฏฺฐานํ, อาวุโสติ. ภนฺเต, อลํ อญฺญตฺถ คมเนน, ราชุยฺยาเน วสถ, มยํ ภุตฺตปาตราสา อาคนฺตฺวา ธมฺมกถํ โสสฺสามาติ. ตาปสา อธิวาเสตฺวา อุยฺยานํ อคมํสุ. นาครา ภุตฺตปาตราสา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา ‘‘ธมฺมกถํ โสสฺสามา’’ติ สงฺฆา คณา คณีภูตา อุยฺยานาภิมุขา อคมํสุ. ราชา อุปริปาสาเท ฐิโต เต ตถา คจฺฉมาเน ทิสฺวา อุปฏฺฐากํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ เอเต ภเณ นาครา สุทฺธวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา หุตฺวา อุยฺยานาภิมุขา คจฺฉนฺติ, กิเมตฺถ สมชฺชํ วา นาฏกํ วา อตฺถี’’ติ? นตฺถิ เทว, เอเต ตาปสานํ สนฺติเก ธมฺมํ โสตุกามา คจฺฉนฺตีติ. เตน หิ ภเณ อหมฺปิ คจฺฉิสฺสามิ, มยา สทฺธึ คจฺฉนฺตูติ. โส คนฺตฺวา เตสํ อาโรเจสิ – ‘‘ราชาปิ คนฺตุกาโม, ราชานํ ปริวาเรตฺวาว คจฺฉถา’’ติ. นาครา ปกติยาปิ อตฺตมนา ตํ สุตฺวา – ‘‘อมฺหากํ ราชา อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ทุสฺสีโล, ตาปสา ธมฺมิกา, เต อาคมฺม ราชาปิ ธมฺมิโก ภวิสฺสตี’’ติ อตฺตมนตรา อเหสุํ.

在迦陵伽国（Kaliṅgaraṭṭha），那利吉罗（Nāḷikira）王统治之时，雪山有五百位厌恶女人气味的苦行者，他们身着羚羊皮、头结发髻、披树皮衣，以森林中的根果为食，长久地度日。后来为了食用盐与酸味之物，他们下到人间，次第行至迦陵伽国那利吉罗王的都城。他们整理好发髻、羚羊皮与树皮衣，展现出适合出家人的寂静威仪，进入城中乞食。当时佛陀尚未出世，人们见到这样的苦行出家者，心生净信，为他们准备好座位，从其手中接过钵，请他们坐下，并供养食物。苦行者们用完餐后，为他们作了随喜。人们听后，心中欢喜，问道：“尊者们要去哪里？”“贤友，去任何方便的地方。”“尊者，不必去其他地方了，请住在王家园林吧，我们吃过早饭后，会来听法。”苦行者们应允后，前往园林。城里的人们吃过早饭，穿着干净的衣服，成群结队地朝着园林走去，准备听法。国王站在高楼上，看到他们这样走着，便问侍从：“喂，为什么这些市民穿着干净的衣服，披着干净的上衣，朝着园林走去？那里有什么集会或戏剧表演吗？”“大王，没有，他们是想去苦行者那里听法。”“既然如此，喂，我也要去，让他们和我一起去。”侍从去告诉他们：“国王也想去，你们护卫着国王一起去吧。”城里的人们本来就很高兴，听到这个消息后更加高兴，心想：“我们的国王没有信心、没有净信、不具戒行，而苦行者们是如法的，缘于他们，国王也会变得如法。”

ราชา นิกฺขมิตฺวา เตหิ ปริวาริโต อุยฺยานํ คนฺตฺวา ตาปเสหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตาปสา ราชานํ ทิสฺวา ปริกถาย กุสลสฺเสกสฺส ตาปสสฺส ‘‘รญฺโญ ธมฺมํ กเถหี’’ติ สญฺญมทํสุ, โส ตาปโส ปริสํ โอโลเกตฺวา ปญฺจสุ เวเรสุ อาทีนวํ ปญฺจสุ จ สีเลสุ อานิสํสํ กเถนฺโต –

国王出城后，为众人所围绕，前往园林，与苦行者们相互问候后，坐于一旁。诸苦行者见到国王，于交谈中向一位善巧的苦行者示意：“请为国王说法。”那位苦行者环顾会众，宣说五怨之过患及五戒之功德——

‘‘ปาโณ [Pg.47] น หนฺตพฺโพ, อทินฺนํ นาทาตพฺพํ, กาเมสุมิจฺฉาจาโร น จริตพฺโพ, มุสา น ภาสิตพฺพา, มชฺชํ น ปาตพฺพํ, ปาณาติปาโต นาม นิรยสํวตฺตนิโก โหติ ติรจฺฉานโยนิสํวตฺตนิโก เปตฺติวิสยสํวตฺตนิโก, ตถา อทินฺนาทานาทีนิ. ปาณาติปาโต นิรเย ปจฺจิตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคตสฺส วิปากาวเสเสน อปฺปายุกสํวตฺตนิโก โหติ, อทินฺนาทานํ อปฺปโภคสํวตฺตนิกํ, มิจฺฉาจาโร พหุสปตฺตสํวตฺตนิโก, มุสาวาโท อภูตพฺภกฺขานสํวตฺตนิโก, มชฺชปานํ อุมฺมตฺตกภาวสํวตฺตนิก’’นฺติ –

“不应杀生，不应不与取，不应行于欲中之邪行，不应说妄语，不应饮酒。所谓杀生，能引生于地狱、畜生界、饿鬼界；不与取等亦复如是。杀生之业，于地狱中受报后，来到人界，以剩余果报之力，能致短命；不与取，能致资财匮乏；邪行，能致多敌；妄语，能致无端诽谤；饮酒，能致癫狂。”

ปญฺจสุ เวเรสุ อิมํ อาทีนวํ กเถสิ.

（彼）宣说了此五怨之过患。

ราชา ปกติยาปิ อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ทุสฺสีโล, ทุสฺสีลสฺส จ สีลกถา นาม ทุกฺกถา, กณฺเณ สูลปฺปเวสนํ วิย โหติ. ตสฺมา โส จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ‘เอเต ปคฺคณฺหิสฺสามี’ติ อาคโต, อิเม ปน มยฺหํ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย มํเยว ฆฏฺเฏนฺตา วิชฺฌนฺตา ปริสมชฺเฌ กเถนฺติ, กริสฺสามิ เนสํ กาตฺตพฺพ’’นฺติ. โส ธมฺมกถาปริโยสาเน ‘‘อาจริยา สฺเว มยฺหํ เคเห ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ นิมนฺเตตฺวา อคมาสิ. โส ทุติยทิวเส มหนฺเต มหนฺเต โกฬุมฺเพ อาหราเปตฺวา คูถสฺส ปูราเปตฺวา กทลิปตฺเตหิ เนสํ มุขานิ พนฺธาเปตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ฐปาเปสิ, ปุน พหลมธุกเตลนาคพลปิจฺฉิลฺลาทีนํ กูเฏ ปูเรตฺวา นิสฺเสณิมตฺถเก ฐปาเปสิ, ตตฺเถว จ มหามลฺเล พทฺธกจฺเฉ หตฺเถหิ มุคฺคเร คาหาเปตฺวา ฐเปตฺวา อาห ‘‘กูฏตาปสา อติวิย มํ วิเหฐยึสุ, เตสํ ปาสาทโต โอตรณกาเล กูเฏหิ ปิจฺฉิลฺลํ โสปานมตฺถเก วิสฺสชฺเชตฺวา สีเส มุคฺคเรหิ โปเถตฺวา คเล คเหตฺวา โสปาเน ขิปถา’’ติ. โสปานปาทมูเล ปน จณฺเฑ กุกฺกุเร พนฺธาเปสิ.

国王天性没有信心、没有净信、品行不端，对品行不端者而言，关于戒行的说法是逆耳的，犹如尖刺入耳。因此他想：“我来是想款待他们，但他们从我一来，就在会众中冲撞我、刺伤我，我要对他们施以应有的惩罚。”说法结束时，他邀请说：“各位老师，明天请到我家接受供养。”然后就离开了。第二天，他命人取来许多大罐，装满粪便，用芭蕉叶封住口，摆放在各处。又在罐子里装满浓稠的摩度迦油(madhukatela)、那伽婆罗(nāgabala)的黏液等物，放在楼梯顶上。又在那里安排了大力士，让他们束紧腰带，手持木槌，吩咐道：“这些假苦行者太惹恼我了，在他们从宫殿下来时，把罐子里的黏滑之物泼在楼梯顶上，用木槌敲他们的头，抓住他们的脖子，扔到楼梯上。”又在楼梯脚下，拴上凶猛的恶犬。

ตาปสาปิ ‘‘สฺเว ราชเคเห ภุญฺชิสฺสามา’’ติ อญฺญมญฺญํ โอวทึสุ – ‘‘มาริสา ราชเคหํ นาม สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ, ปพฺพชิเตหิ นาม ฉทฺวารารมฺมเณ สญฺญเตหิ ภวิตพฺพํ, ทิฏฺฐทิฏฺเฐ อารมฺมเณ นิมิตฺตํ น คเหตพฺพํ, จกฺขุทฺวาเร สํวโร ปจฺจุปฏฺฐเปตพฺโพ’’ติ.

苦行者们也心想：“明天我们将在王宫用餐”，于是互相告诫道：“贤者们，王宫是个可疑、可畏之处，出家人应当于六根门所对之境保持克制，于所见之境不应取相，当于眼门建立起防护。”

ปุนทิวเส [Pg.48] ภิกฺขาจารเวลํ สลฺลกฺเขตฺวา วากจีรํ นิวาเสตฺวา อชินจมฺมํ เอกํสคตํ กตฺวา ชฏากลาปํ สณฺฐเปตฺวา ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา ปฏิปาฏิยา ราชนิเวสนํ อภิรุฬฺหา. ราชา อารุฬฺหภาวํ ญตฺวา คูถโกฬุมฺพมุขโต กทลิปตฺตํ นีหราเปสิ. ทุคฺคนฺโธ ตาปสานํ นาสปุฏํ ปหริตฺวา มตฺถลุงฺคปาตนาการปตฺโต อโหสิ. มหาตาปโส ราชานํ โอโลเกสิ. ราชา – ‘‘เอตฺถ โภนฺโต ยาวทตฺถํ ภุญฺชนฺตุ เจว หรนฺตุ จ, ตุมฺหากเมตํ อนุจฺฉวิกํ, หิยฺโย อหํ ตุมฺเห ปคฺคณฺหิสฺสามีติ อาคโต, ตุมฺเห ปน มํเยว ฆฏฺเฏนฺโต วิชฺฌนฺตา ปริสมชฺเฌ กถยิตฺถ, ตุมฺหากมิทํ อนุจฺฉวิกํ, ภุญฺชถา’’ติ มหาตาปสสฺส อุลุงฺเกน คูถํ อุปนาเมสิ. มหาตาปโส ธี ธีติ วทนฺโต ปฏินิวตฺติ. ‘‘เอตฺตเกเนว คจฺฉิสฺสถ ตุมฺเห’’ติ โสปาเน กูเฏหิ ปิจฺฉิลฺลํ วิสฺสชฺชาเปตฺวา มลฺลานํ สญฺญมทาสิ. มลฺลา มุคฺคเรหิ สีสานิ โปเถตฺวา คีวาย คเหตฺวา โสปาเน ขิปึสุ, เอโกปิ โสปาเน ปติฏฺฐาตุํ นาสกฺขิ, ปวฏฺฏมานา โสปานปาทมูลํเยว ปาปุณึสุ. สมฺปตฺเต สมฺปตฺเต จณฺฑกุกฺกุรา ปฏปฏาติ ลุญฺจมานา ขาทึสุ. โยปิ เนสํ อุฏฺฐหิตฺวา ปลายติ, โสปิ อาวาเฏ ปตติ, ตตฺราปิ นํ กุกฺกุรา อนุพนฺธิตฺวา ขาทนฺติเยว. อิติ เนสํ กุกฺกุรา อฏฺฐิสงฺขลิกเมว อวเสสยึสุ. เอวํ โส ราชา ตปสมฺปนฺเน ปญฺจสเต ตาปเส เอกทิวเสเนว ชีวิตา โวโรเปสิ.

第二天，苦行者们看准乞食的时间，穿上树皮衣，将黑羚皮单肩披上，整理好发髻，拿起钵，依次登上王宫。国王知道他们上来了，就命人揭开粪罐口的芭蕉叶。恶臭扑向苦行者们的鼻孔，几乎要让他们的脑髓掉出来。大苦行者望向国王。国王说：“诸位，请在这里尽情地吃，尽情地拿吧，这正适合你们。昨天我来是想款待你们，你们却在会众中冲撞我、刺伤我，这正适合你们，吃吧！”说着便用勺子将粪便递给大苦行者。大苦行者说着“呸！呸！”转身而回。国王说：“你们就凭这点东西就要走吗？”便命人将楼梯上罐子里的黏滑之物泼下，并向大力士们发出信号。大力士们用木槌击打他们的头，抓住他们的脖子，扔到楼梯上。没有一个人能在楼梯上站稳，都翻滚着摔到了楼梯脚下。每当有人摔到，凶猛的恶犬就“啪嗒啪嗒”地扑上去撕咬。他们当中若有谁站起来逃跑，就会掉进陷坑，恶犬也追上去啃食他。就这样，恶犬只留下了他们的骨架。如此，那国王在一天之内，就夺去了五百位修行有成的苦行者的生命。

อถสฺส รฏฺเฐ เทวตา ปุริมนเยเนว ปุน นววุฏฺฐิโย ปาเตสุํ. ตสฺส รชฺชํ สฏฺฐิโยชนุพฺเพเธน วาลิกถเลน อวจฺฉาทิยิตฺถ. เตนาห สรภงฺโค โพธิสตฺโต –

此后，他国中的天神们又如前例，降下了九种雨。他的王国被六十由旬高的沙地所覆盖。因此，菩萨萨拉邦咖(Sarabhaṅga)说：

‘‘โย สญฺญเต ปพฺพชิเต อวญฺจยิ,ธมฺมํ ภณนฺเต สมเณ อทูสเก;

ตํ นาฬิเกรํ สุนขา ปรตฺถ,สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๑);

“凡欺凌克己、无过失、宣说正法的出家沙门者，来世地狱之犬必将群集，啃食那挣扎的纳里奇拉王。”

เอวํ กาลิงฺคารญฺญสฺส อรญฺญภูตภาโว เวทิตพฺโพ.

如是，应知迦陵伽(Kāliṅga)国沦为森林之事。

อตีเต ปน พาราณสินคเร ทิฏฺฐมงฺคลิกา นาม จตฺตาลีสโกฏิวิภวสฺส เสฏฺฐิโน เอกา ธีตา อโหสิ ทสฺสนียา ปาสาทิกา. สา รูปโภคกุลสมฺปตฺติสมฺปนฺนตาย พหูนํ ปตฺถนียา อโหสิ. โย [Pg.49] ปนสฺสา วาเรยฺยตฺถาย ปหิณาติ, ตํ ตํ ทิสฺวานสฺส ชาติยํ วา หตฺถปาทาทีสุ วา ยตฺถ กตฺถจิ โทสํ อาโรเปตฺวา ‘‘โก เอส ทุชฺชาโต ทุสฺสณฺฐิโต’’ติอาทีนิ วตฺวา – ‘‘นีหรถ น’’นฺติ นีหราเปตฺวา ‘‘เอวรูปมฺปิ นาม อทฺทสํ, อุทกํ อาหรถ, อกฺขีนิ โธวิสฺสามี’’ติ อกฺขีนิ โธวติ. ตสฺสา ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ วิปฺปการํ ปาเปตฺวา นีหราเปตีติ ทิฏฺฐมงฺคลิกา ตฺเวว สงฺขา อุทปาทิ, มูลนามํ อนฺตรธายิ.

再者，昔时于波罗奈(Bārāṇasī)城，有一位资财四十俱胝的长者，其独女名为见祥(Diṭṭhamaṅgalikā)，容貌端丽，见者悦喜。她因姿色、财富、家世三者悉皆圆满，为众人所渴求。凡有人为娶她而来，她一见其人，便在其出身或手足等处随意指摘过失，说：“此是何等出身卑贱、形貌丑陋之人？”等等，然后命人：“将他逐出！”在命人将其逐出后，又说：“我竟见到如此之人！取水来，我要洗眼！”于是便洗眼睛。因她对所见之人，皆令其受辱而逐之，是故得了“见祥”之名，其本名遂隐没不显。

สา เอกทิวสํ คงฺคาย อุทกกีฬํ กีฬิสฺสามีติ ติตฺถํ สชฺชาเปตฺวา ปหูตํ ขาทนียโภชนียํ สกเฏสุ ปูราเปตฺวา พหูนิ คนฺธมาลาทีนิ อาทาย ปฏิจฺฉนฺนยานํ อารุยฺห ญาติคณปริวุตา เคหมฺหา นิกฺขมิ. เตน จ สมเยน มหาปุริโส จณฺฑาลโยนิยํ นิพฺพตฺโต พหินคเร จมฺมเคเห วสติ, มาตงฺโคตฺเววสฺส นามํ อโหสิ. โส โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก หุตฺวา เกนจิเทว กรณีเยน อนฺโตนครํ ปวิสิตุกาโม เอกํ นีลปิโลติกํ นิวาเสตฺวา เอกํ หตฺเถ พนฺธิตฺวา เอเกน หตฺเถน ปจฺฉึ, เอเกน ฆณฺฑํ คเหตฺวา ‘‘อุสฺสรถ อยฺยา, จณฺฑาโลห’’นฺติ ชานาปนตฺถํ ตํ วาเทนฺโต นีจจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ทิฏฺฐทิฏฺเฐ มนุสฺเส นมสฺสมาโน นครํ ปวิสิตฺวา มหาปถํ ปฏิปชฺชิ.

一日，她心想：“我要去恒河(Gaṅgā)中水戏。”于是命人整治渡口，将大量食物装满货车，自己带上许多香、鬘等物，登上有篷之车，在亲族的围绕下，从家中出发。而当时，大士生为旃陀罗(caṇḍāla)，住在城外的皮革棚中，名为摩登伽(Mātaṅga)。他年约十六岁，因有某事要进城，便下身穿一件蓝色旧衣，另一件搭在肩上，一手持筐，一手拿锣，为了让众人知晓，他一边敲锣一边喊：“诸位尊者，请避道，我是旃陀罗！”他心怀谦卑，向所见之人一一礼敬，进入城后，走上大道。

ทิฏฺฐมงฺคลิกา ฆณฺฑสทฺทํ สุตฺวา สาณิอนฺตเรน โอโลเกนฺตี ทูรโตว ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กิเมต’’นฺติ ปุจฺฉิ. มาตงฺโค อยฺเยติ. ‘‘กึ วต, โภ, อกุสลํ อกรมฺห, กสฺสายํ นิสฺสนฺโท, วินาโส นุ โข เม ปจฺจุปฏฺฐิโต, มงฺคลกิจฺเจน นาม คจฺฉมานา จณฺฑาลํ อทฺทส’’นฺติ สรีรํ กมฺเปตฺวา ชิคุจฺฉมานา เขฬํ ปาเตตฺวา ธาติโย อาห – ‘‘เวเคน อุทกํ อาหรถ, จณฺฑาโล ทิฏฺโฐ, อกฺขีนิ เจว นาม คหิตมุขญฺจ โธวิสฺสามี’’ติ โธวิตฺวา รถํ นิวตฺตาเปตฺวา สพฺพปฏิยาทานํ เคหํ เปเสตฺวา ปาสาทํ อภิรุหิ. สุราโสณฺฑาทโย เจว ตสฺสา อุปฏฺฐากมนุสฺสา จ ‘‘กุหึ, โภ ทิฏฺฐมงฺคลิกา, อิมายปิ เวลาย นาคจฺฉตี’’ติ ปุจฺฉนฺตา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา – ‘‘มหนฺตํ วต, โภ, สุรามํสคนฺธมาลาทิสกฺการํ จณฺฑาลํ นิสฺสาย อนุภวิตุํ น ลภิมฺห, คณฺหถ จณฺฑาล’’นฺติ คตฏฺฐานํ คเวสิตฺวา นิราปราธํ มาตงฺคปณฺฑิตํ ตชฺชิตฺวา – ‘‘อเร มาตงฺค ตํ นิสฺสาย อิทญฺจิทญฺจ สกฺการํ อนุภวิตุํ น ลภิมฺหา’’ติ เกเสสุ [Pg.50] คเหตฺวา ภูมิยํ ปาเตตฺวา ชาณุกปฺปรปาสาณาทีหิ โกฏฺเฏตฺวา มโตติ สญฺญาย ปาเท คเหตฺวา กฑฺฒนฺตา สงฺการกูเฏ ฉฑฺเฑสุํ.

见祥女(Diṭṭhamaṅgalikā)听到铃声，从帘缝中望去，远远看见他走来，便问道：“那是什么人？”答道：“夫人，是摩登伽(Mātaṅga)。”她想：“唉，我们造了什么恶业，这是什么果报？难道我的毁灭已近？正要去行吉祥之事，却看见了一个旃陀罗(caṇḍāla)！”她厌恶地浑身颤抖，吐了口唾沫，对保姆们说：“快拿水来，我看见了旃陀罗，要洗我的眼睛和说出那个名字的嘴巴！”洗完后，她命车掉头，把所有准备好的东西送回家，自己登上了高楼。那些嗜酒者和她的仆从们问道：“喂，见祥女怎么这时候还不来？”听闻此事后，他们说：“唉，我们竟因一个旃陀罗而无法享用这盛大的酒、肉、香、花环等供养！抓住那旃陀罗！”他们找到他去的地方，斥责无辜的智者摩登伽：“喂，摩登伽！因为你，我们没能享用这些供养！”他们揪住他的头发，将他摔在地上，用膝盖、手肘、石头等击打他，以为他死了，便抓住他的脚，拖到垃圾堆上扔掉。

มหาปุริโส สญฺญํ ปฏิลภิตฺวา หตฺถปาเท ปรามสิตฺวา – ‘‘อิทํ ทุกฺขํ กํ นิสฺสาย อุปฺปนฺน’’นฺติ จินฺเตนฺโต – ‘‘น อญฺญํ กญฺจิ, ทิฏฺฐมงฺคลิกํ นิสฺสาย อุปฺปนฺน’’นฺติ ญตฺวา ‘‘สจาหํ ปุริโส, ปาเทสุ นํ นิปาเตสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เวธมาโน ทิฏฺฐมงฺคลิกาย กุลทฺวารํ คนฺตฺวา – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ลภนฺโต วุฏฺฐหิสฺสามิ, อลภนฺตสฺส เอตฺเถว มรณ’’นฺติ เคหงฺคเณ นิปชฺชิ. เตน จ สมเยน ชมฺพุทีเป อยํ ธมฺมตา โหติ – ยสฺส จณฺฑาโล กุชฺฌิตฺวา คพฺภทฺวาเร นิปนฺโน มรติ, เย จ ตสฺมึ คพฺเภ วสนฺติ, สพฺเพ จณฺฑาลา โหนฺติ. เคหมชฺฌมฺหิ มเต สพฺเพ เคหวาสิโน, ทฺวารมฺหิ มเต อุภโต อนนฺตรเคหวาสิกา, องฺคณมฺหิ มเต อิโต สตฺต อิโต สตฺตาติ จุทฺทสเคหวาสิโน สพฺเพ จณฺฑาลา โหนฺตีติ. โพธิสตฺโต ปน องฺคเณ นิปชฺชิ.

大士恢复意识后，摸了摸手脚，思索道：“这痛苦是因谁而起？”他明白：“不是因其他任何人，是因谛陀曼伽利迦（Diṭṭhamaṅgalikā）而起。”他又想：“我若为大丈夫，定要让她拜倒在我脚下。”他颤抖着走到谛陀曼伽利迦家的门前，心想：“得到谛陀曼伽利迦，我便起来；得不到，就在此死去。”于是他躺在院子里。那时，在瞻部洲有这样的规矩：若有旃陀罗发怒后躺在谁家宅门前死去，住在那所宅子里的人就都成为旃陀罗。若死在屋子中央，全屋的人都成为旃陀罗；若死在门口，两边的邻居都成为旃陀罗；若死在院子里，这边七家和那边七家，共十四户人家都成为旃陀罗。而菩萨就躺在院子里。

เสฏฺฐิสฺส อาโรเจสุํ – ‘‘มาตงฺโค เต สามิ เคหงฺคเณ ปติโต’’ติ คจฺฉถ ภเณ, กึ การณาติ วตฺวา เอกมาสกํ ทตฺวา อุฏฺฐาเปถาติ. เต คนฺตฺวา ‘‘อิมํ กิร มาสกํ คเหตฺวา อุฏฺฐหา’’ติ วทึสุ. โส – ‘‘นาหํ มาสกตฺถาย นิปนฺโน, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย สฺวาหํ นิปนฺโน’’ติ อาห. ทิฏฺฐมงฺคลิกาย โก โทโสติ? กึ ตสฺสา โทสํ น ปสฺสถ, นิรปราโธ อหํ ตสฺสา มนุสฺเสหิ พฺยสนํ ปาปิโต, ตํ ลภนฺโตว วุฏฺฐหิสฺสามิ, อลภนฺโต น วุฏฺฐหิสฺสามีติ.

有人去报告长者说：“主人，摩登伽（Mātaṅga）倒在您家的院子里了。”长者说：“去吧，诸位，问问是什么原因，给他一枚摩沙迦，让他起来。”他们去了，对摩登伽说：“请拿了这枚摩沙迦起来吧。”他说：“我不是为了一枚摩沙迦而躺下，我是为了谛陀曼伽利迦而躺下。”他们问：“谛陀曼伽利迦有什么过错？”他说：“你们看不出她的过错吗？我无罪，却被她的人加害。得到她我才起来，得不到就不起来。”

เต คนฺตฺวา เสฏฺฐิสฺส อาโรเจสุํ. เสฏฺฐิ ธีตุ โทสํ ญตฺวา ‘‘คจฺฉถ, เอกํ กหาปณํ เทถา’’ติ เปเสติ. โส ‘‘น อิจฺฉามิ กหาปณํ, ตเมว อิจฺฉามี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ จ เสฏฺฐิภริยา จ – ‘‘เอกาเยว โน ปิยธีตา, ปเวณิยา ฆฏโก อญฺโญ ทารโกปิ นตฺถี’’ติ สํเวคปฺปตฺตา – ‘‘คจฺฉถ ตาตา, โกจิ อมฺหากํ อสหนโก เอตํ ชีวิตาปิ โวโรเปยฺย, เอตสฺมิญฺหิ มเต สพฺเพ มยํ นฏฺฐา โหม, อารกฺขมสฺส คณฺหถา’’ติ ปริวาเรตฺวา อารกฺขํ สํวิธาย ยาคุํ เปสยึสุ, ภตฺตํ ธนํ เปสยึสุ, เอวํ โส สพฺพํ ปฏิกฺขิปิ. เอวํ เอโก ทิวโส คโต; ทฺเว, ตโย, จตฺตาโร, ปญฺจ ทิวสา คตา.

那些仆人去向长者报告。长者知道是女儿的过错后，派人去说：“去，给他一枚咖哈巴纳(kahāpaṇa)。”但他（摩登伽）说：“我不要咖哈巴纳，我只要她。”长者和他的妻子听后，感到惊惧不安，心想：“我们只有一个爱女，又没有其他孩子可以延续家系。”他们说：“诸位，去吧，我们当中若有无法忍受之人，或许会杀了他。他若死了，我们就都毁了。你们去保护他吧。”于是他们派人包围守护，并送去粥、饭、钱财，但他全都拒绝了。就这样，一天、两天、三、四、五天过去了。

ตโต [Pg.51] สตฺตสตฺตเคหวาสิกา อุฏฺฐาย – ‘‘น สกฺโกม มยํ ตุมฺเห นิสฺสาย จณฺฑาลา ภวิตุํ, อมฺเห มา นาเสถ, ตุมฺหากํ ทาริกํ ทตฺวา เอตํ อุฏฺฐาเปถา’’ติ อาหํสุ. เต สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ สตสหสฺสมฺปิ ปหิณึสุ, โส ปฏิกฺขิปเตว. เอวํ ฉ ทิวสา คตา. สตฺตเม ทิวเส อุภโต จุทฺทสเคหวาสิกา สนฺนิปติตฺวา – ‘‘น มยํ จณฺฑาลา ภวิตุํ สกฺโกม, ตุมฺหากํ อกามกานมฺปิ มยํ เอตสฺส ทาริกํ ทสฺสามา’’ติ อาหํสุ.

此后，左右各七户的邻人起来说：“我们不能因为你们而变成旃陀罗(caṇḍāla)，不要毁了我们，把你们的女儿给他，让他起来吧！”他们送去一百、一千乃至十万钱财，但他都拒绝了。这样过了六天。第七天，两边的十四户人家聚集起来说：“我们不能变成旃陀罗，即使你们不愿意，我们也要把你们的女儿强行交给他。”

มาตาปิตโร โสกสลฺลสมปฺปิตา วิสญฺญี หุตฺวา สยเน นิปตึสุ. อุภโต จุทฺทสเคหวาสิโน ปาสาทํ อารุยฺห สุปุปฺผิตกึสุกสาขํ อุจฺฉินฺทนฺตา วิย ตสฺสา สพฺพาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา นเขหิ สีมนฺตํ กตฺวา เกเส พนฺธิตฺวา นีลสาฏกํ นิวาสาเปตฺวา หตฺเถ นีลปิโลติกขณฺฑํ เวเฐตฺวา กณฺเณสุ ติปุปฏฺฏเก ปิฬนฺธาเปตฺวา ตาลปณฺณปจฺฉึ ทตฺวา ปาสาทโต โอตาราเปตฺวา ทฺวีสุ พาหาสุ คเหตฺวา – ‘‘ตว สามิกํ คเหตฺวา ยาหี’’ติ มหาปุริสสฺส อทํสุ.

父母被忧愁之箭射中，昏厥倒在床上。两边的十四户人家登上高楼，如同折断一根盛开的紫铆树(kiṃsuka)枝一般，取下她所有的首饰，用指甲为她分开发线，束起她的头发，让她穿上蓝色衣裳，在她手上缠上一块蓝色旧布，在她耳朵上戴上锡片，给她一个棕榈叶篮子，将她从高楼上带下来，抓住她的双臂，说着“领着你的丈夫走吧”，将她交给了大士。

นีลุปฺปลมฺปิ อติภาโรติ อนุกฺขิตฺตปุพฺพา สุขุมาลทาริกา ‘‘อุฏฺฐาหิ สามิ, คจฺฉามา’’ติ อาห. โพธิสตฺโต นิปนฺนโกว อาห ‘‘นาหํ อุฏฺฐหามี’’ติ. อถ กินฺติ วทามีติ. ‘‘อุฏฺเฐหิ อยฺย มาตงฺคา’’ติ เอวํ มํ วทาหีติ. สา ตถา อโวจ. น ตุยฺหํ มนุสฺสา อุฏฺฐานสมตฺถํ มํ อกํสุ, พาหาย มํ คเหตฺวา อุฏฺฐาเปหีติ. สา ตถา อกาสิ. โพธิสตฺโต อุฏฺฐหนฺโต วิย ปริวฏฺเฏตฺวา ภูมิยํ ปติตฺวา – ‘‘นาสิตํ, โภ, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย ปฐมํ มนุสฺเสหิ โกฏฺฏาเปตฺวา, อิทานิ สยํ โกฏฺเฏตี’’ติ วิรวิตฺถ. สา กึ กโรมิ อยฺยาติ? ทฺวีหิ หตฺเถหิ คเหตฺวา อุฏฺฐาเปหีติ. สา ตถา อุฏฺฐาเปตฺวา นิสีทาเปตฺวา คจฺฉาม สามีติ. คจฺฉา นาม อรญฺเญ โหนฺติ, มยํ มนุสฺสา, อติโกฏฺฏิโตมฺหิ ตุยฺหํ มนุสฺเสหิ, น สกฺโกมิ ปทสา คนฺตุํ, ปิฏฺฐิยา มํ เนหีติ. สา โอนมิตฺวา ปิฏฺฐึ อทาสิ. โพธิสตฺโต อภิรุหิ. กุหึ เนมิ สามีติ? พหินครํ เนหีติ. สา ปาจีนทฺวารํ คนฺตฺวา – ‘‘อิธ เต สามิ วสนฏฺฐาน’’นฺติ ปุจฺฉิ. กตรฏฺฐานํ เอตนฺติ? ปาจีนทฺวารํ สามีติ. ปาจีนทฺวาเร จณฺฑาลปุตฺตา วสิตุํ น ลภนฺตีติ อตฺตโน วสนฏฺฐานํ อนาจิกฺขิตฺวาว สพฺพทฺวารานิ อาหิณฺฑาเปสิ. กสฺมา? ภวคฺคปตฺตมสฺสา [Pg.52] มานํ ปาเตสฺสามีติ. มหาชโน อุกฺกุฏฺฐิมกาสิ – ‘‘ฐเปตฺวา ตุมฺหาทิสํ อญฺโญ เอติสฺสา มานํ เภทโก นตฺถี’’ติ.

先前连一朵青莲花都嫌重、未曾举起过的娇嫩少女说：“主人，请起来，我们走吧。”菩萨躺着说：“我不起来。”“那我该怎么说呢？”“你就对我说：‘尊者摩登伽(Mātaṅga)，请起来！’”她便照样说了。“你的人使我无法站立，用你的手臂抓住我，扶我起来。”她便照样做了。菩萨假装起身，却又翻倒在地，喊道：“我被见祥女(Diṭṭhamaṅgalikā)毁了！她先是叫人打我，现在又亲自动手打我！”她问：“尊者，我该怎么做？”“用双手抓住我，扶我起来。”她照样扶他起来坐好后说：“主人，我们走吧。”“‘gacchā’（树）是在林中的，我们是人。我被你的人打得太重，无法步行，你背着我走吧。”她便弯下腰，让他背。菩萨爬了上去。“主人，带您去哪里？”“带我到城外。”她走到东门，问道：“主人，您的住处在这里吗？”“这是什么地方？”“主人，是东门。”“旃陀罗(caṇḍāla)之子不能住在东门。”他没有告诉她自己的住处，而是让她绕遍所有城门。为什么呢？因为他想：“我要挫败她那高至有顶天(bhavagga)的傲慢。”大众发出了欢呼赞叹声：“除了像您这样的人，再没有谁能挫败这女人的傲慢了。”

สา ปจฺฉิมทฺวารํ ปตฺวา ‘‘อิธ เต สามิ วสนฏฺฐาน’’นฺติ ปุจฺฉิ. กตรฏฺฐานํ เอตนฺติ? ปจฺฉิมทฺวารํ สามีติ. อิมินา ทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา จมฺมเคหํ โอโลเกนฺตี คจฺฉาติ. สา ตตฺถ คนฺตฺวา อาห ‘‘อิทํ จมฺมเคหํ ตุมฺหากํ วสนฏฺฐานํ สามี’’ติ? อามาติ ปิฏฺฐิโต โอตริตฺวา จมฺมเคหํ ปาวิสิ.

她到了西门，问道：“主人，您的住处在这里吗？”“这是什么地方？”“主人，是西门。”“见祥女，从这门出去，看着那皮革屋走去。”她到了那里，问道：“主人，这皮革屋是您的住处吗？”“是的。”他答道，便从她背上下来，走进了皮革屋。

ตตฺถ สตฺตฏฺฐทิวเส วสนฺโต สพฺพญฺญุตคเวสนธีโร เอตฺตเกสุ ทิวเสสุ น จ ชาติสมฺเภทมกาสิ. ‘‘มหากุลสฺส ธีตา สเจ มํ นิสฺสาย มหนฺตํ ยสํ น ปาปุณาติ, น จมฺหาหํ จตุวีสติยา พุทฺธานํ อนฺเตวาสิโก. เอติสฺสา ปาทโธวนอุทเกน สกลชมฺพุทีเป ราชูนํ อภิเสกกิจฺจํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘อคารมชฺเฌวสนฺโต น สกฺขิสฺสามิ, ปพฺพชิตฺวา ปน สกฺขิสฺสามี’’ติ. จินฺเตตฺวา ตํ อามนฺเตสิ – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิเก มยํ ปุพฺเพ เอกจรา กมฺมํ กตฺวาปิ อกตฺวาปิ สกฺกา ชีวิตุํ, อิทานิ ปน ทารภรณํ ปฏิปนฺนมฺห, กมฺมํ อกตฺวา น สกฺกา ชีวิตุํ, ตฺวํ ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาว มา อุกฺกณฺฐิตฺถา’’ติ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สุสานาทีสุ นนฺตกานิ สงฺกฑฺฒิตฺวา นิวาสนปารุปนํ กตฺวา สมณปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา เอกจโร ลทฺธกายวิเวโก กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ อภิญฺญาโย จ นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘อิทานิ สกฺกา ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อวสฺสเยน มยา ภวิตุ’’นฺติ พาราณสิอภิมุโข คนฺตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขํ จรมาโน ทิฏฺฐมงฺคลิกาย เคหาภิมุโข อคมาสิ.

他在那里住了七天。这位寻求一切知智的智者，在这些天里没有造成种姓的混杂。他心想：“如果这位大家族的女儿依靠我而不能获得巨大的声誉，我就不是二十四位佛陀的弟子。我要用她洗脚的水，为整个瞻部洲的国王们举行灌顶仪式。”这样想了之后，他又想：“住在家里是办不到的，出家后才能办到。”想罢，他便对她说：“见祥女（Diṭṭhamaṅgalike），我们以前独自生活，无论工作与否都可以生存。但现在我们承担了养妻的责任，不工作就无法生存。在我回来之前，你不要忧愁。”随后他进入森林，在坟场等地收集碎布，制成下衣与上衣，出家为沙门。他独自修行，获得身远离，修习遍处，成就了八等至与五神通，心想：“现在我能够成为见祥女的依靠了。”于是他朝着波罗奈（Bārāṇasī）走去，披上衣，行乞食，来到了见祥女的家门前。

สา ตํ ทฺวาเร ฐิตํ ทิสฺวา อสญฺชานนฺตี – ‘‘อติจฺฉถ, ภนฺเต, จณฺฑาลานํ วสนฏฺฐานเมต’’นฺติ อาห. โพธิสตฺโต ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. สา ปุนปฺปุนํ โอโลเกนฺตี สญฺชานิตฺวา หตฺเถหิ อุรํ ปหริตฺวา วิรวมานา ปาทมูเล ปติตฺวา อาห – ‘‘ยทิ เต สามิ เอทิสํ จิตฺตํ อตฺถิ, กสฺมา มํ มหตา ยสา ปริหาเปตฺวา อนาถํ อกาสี’’ติ. นานปฺปการํ ปริเทวํ ปริเทวิตฺวา อกฺขีนิ ปุญฺฉมานา อุฏฺฐาย ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา อนฺโตเคเห นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ อทาสิ. มหาปุริโส ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา อาห – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิเก มา โสจิ มา ปริเทวิ, อหํ ตุยฺหํ ปาทโธวนอุทเกน สกลชมฺพุทีเป ราชูนํ อภิเสกกิจฺจํ กาเรตุํ สมตฺโถ, ตฺวํ ปน [Pg.53] เอกํ มม วจนํ กโรหิ, นครํ ปวิสิตฺวา ‘น มยฺหํ สามิโก จณฺฑาโล, มหาพฺรหฺมา มยฺหํ สามิโก’ติ อุคฺโฆสยมานา สกลนครํ จราหี’’ติ.

她见他站在门口，没有认出他，便说：“尊者，请离开，此处是旃陀罗的居所。”菩萨仍站在那里。她再三打量，认出了他，便以双手捶胸，哭喊着扑倒在他脚下说：“主君，您若有此出家之心，为何使我从显赫的地位堕落，变得无依无靠？”她如此种种悲叹，擦着眼泪起身，取来钵，请他进屋坐下，供养了食物。大士用完斋饭后说：“见吉祥（Diṭṭhamaṅgalikā），莫要忧愁，莫要悲泣。我能用你洗脚之水，为整个瞻部洲的国王们行灌顶仪式。你只需为我做一件事：进城去，走遍全城宣告‘我的丈夫不是旃陀罗，我的丈夫是大梵天’。”

เอวํ วุตฺเต ทิฏฺฐมงฺคลิกา – ‘‘ปกติยาปิ อหํ สามิ มุขโทเสเนว พฺยสนํ ปตฺตา, น สกฺขิสฺสาเมวํ วตฺตุ’’นฺติ อาห. โพธิสตฺโต – ‘‘กึ ปน ตยา มยฺหํ อคาเร วสนฺตสฺส อลิกวจนํ สุตปุพฺพํ, อหํ ตทาปิ อลิกํ น ภณามิ, อิทานิ ปพฺพชิโต กึ วกฺขามิ, สจฺจวาที ปุริโส นามาห’’นฺติ วตฺวา – ‘‘อชฺช ปกฺขสฺส อฏฺฐมี, ตฺวํ ‘อิโต สตฺตาหสฺสจฺจเยน อุโปสถทิวเส มยฺหํ สามิโก มหาพฺรหฺมา จนฺทมณฺฑลํ ภินฺทิตฺวา มม สนฺติกํ อาคมิสฺสตี’ติ สกลนคเร อุคฺโฆเสหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ.

听闻此言，见吉祥说：“主君，我本就是因口舌之过而遭此灾祸，实在无法说出这样的话。”菩萨说：“你住在我家时，可曾听我说过一句妄语？我那时尚不说妄语，如今既已出家，岂会妄语？我乃说实语之人。”说完，又嘱咐道：“今日是此半月中的第八日，你到全城去宣告‘从今日起，七日之后，于布萨日，我的丈夫大梵天将破开月轮，来到我这里！’”说完便离开了。

สา สทฺทหิตฺวา หฏฺฐตุฏฺฐา สูรา หุตฺวา สายํปาตํ นครํ ปวิสิตฺวา ตถา อุคฺโฆเสสิ. มนุสฺสา ปาณินา ปาณึ ปหรนฺตา – ‘‘ปสฺสถ, อมฺหากํ ทิฏฺฐมงฺคลิกา จณฺฑาลปุตฺตํ มหาพฺรหฺมานํ กโรตี’’ติ หสนฺตา เกฬึ กโรนฺติ. สา ปุนทิวเสปิ ตเถว สายํปาตํ ปวิสิตฺวา – ‘‘อิทานิ ฉาหจฺจเยน, ปญฺจาห-จตูห-ตีห-ทฺวีห-เอกาหจฺจเยน มยฺหํ สามิโก มหาพฺรหฺมา จนฺทมณฺฑลํ ภินฺทิตฺวา มม สนฺติกํ อาคมิสฺสตี’’ติ อุคฺโฆเสสิ.

她信以为真，心极欢喜，变得勇敢，早晚入城，如是宣告。人们拍着手，笑着戏弄道：“看啊，我们的见吉祥女(Diṭṭhamaṅgalikā)竟将旃陀罗之子当作大梵天！”她于次日亦如是早晚入城宣告：“如今六日过后，五日、四日、三日、二日、一日过后，我的夫主大梵天将破开月轮，来到我处！”

พฺราหฺมณา จินฺตยึสุ – ‘‘อยํ ทิฏฺฐมงฺคลิกา อติสูรา หุตฺวา กเถติ, กทาจิ เอวํ สิยา, เอถ มยํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย วสนฏฺฐานํ ปฏิชคฺคามา’’ติ จมฺมเคหสฺส พาหิรภาคํ สมนฺตา ตจฺฉาเปตฺวา วาลิกํ โอกิรึสุ. สาปิ อุโปสถทิวเส ปาโตว นครํ ปวิสิตฺวา ‘‘อชฺช มยฺหํ สามิโก อาคมิสฺสตี’’ติ อุคฺโฆเสสิ. พฺราหฺมณา จินฺตยึสุ – ‘‘อยํ โภ น ทูรํ อปทิสฺสติ, อชฺช กิร มหาพฺรหฺมา อาคมิสฺสติ, วสนฏฺฐานํ สํวิทหามา’’ติ จมฺมเคหํ สมชฺชาเปตฺวา หริตูปลิตฺตํ อหตวตฺเถหิ ปริกฺขิปิตฺวา มหารหํ ปลฺลงฺกํ อตฺถริตฺวา อุปริ เจลวิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธมาลทามานิ โอสารยึสุ. เตสํ ปฏิชคฺคนฺตานํเยว สูริโย อตฺถํ คโต.

婆罗门们想：“这位见吉祥女说得如此勇敢，或许会是这样。来，我们为见吉祥女准备住处吧。”他们便命人将皮革屋的外部四周平整，撒上沙子。她亦于布萨日清晨入城宣告：“今日我的夫主将要到来！”婆罗门们想：“诸位，这位见吉祥女所指的不是远时，今日大梵天确实要来了，我们布置住处吧。”他们便命人清扫皮革屋，用新鲜牛粪涂抹，用新衣围绕，铺设高贵的床座，于其上张挂布制天幕，垂下香鬘与花鬘。就在他们准备之时，日已西沉。

มหาปุริโส จนฺเท อุคฺคตมตฺเต อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย กามาวจรจิตฺเตน ปริกมฺมํ กตฺวา อิทฺธิจิตฺเตน ทฺวาทสโยชนิกํ พฺรหฺมตฺตภาวํ มาเปตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา จนฺทวิมานสฺส อนฺโต ปวิสิตฺวา [Pg.54] วนนฺตโต อพฺภุสฺสกฺกมานํ จนฺทํ ภินฺทิตฺวา จนฺทวิมานํ โอหาย ปุรโต หุตฺวา ‘‘มหาชโน มํ ปสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. มหาชโน ทิสฺวา – ‘‘สจฺจํ, โภ, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย วจนํ, อาคจฺฉนฺตํ มหาพฺรหฺมานํ ปูเชสฺสามา’’ติ คนฺธมาลํ อาทาย ทิฏฺฐมงฺคลิกาย ฆรํ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. มหาปุริโส มตฺถกมตฺถเกน สตฺตวาเร พาราณสึ อนุปริคนฺตฺวา มหาชเนน ทิฏฺฐภาวํ ญตฺวา ทฺวาทสโยชนิกํ อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา มนุสฺสปฺปมาณเมว มาเปตฺวา มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว จมฺมเคหํ ปาวิสิ. มหาชโน ทิสฺวา – ‘‘โอติณฺโณ โน มหาพฺรหฺมา, สาณึ อาหรถา’’ติ นิเวสนํ มหาสาณิยา ปริกฺขิปิตฺวา ปริวาเรตฺวา ฐิโต.

大士于月亮初升之时，入神通基础禅，出定后，以欲界心作预备，复以神通心化现十二由旬之梵天身，腾入空中，进入月宫之内。继而自月轮升起，破月而出，离开月宫，显现于其前方，决意道：“愿大众看见我！”大众看见后道：“诸位，狄ṭṭhamaṅgalikā之言是实！我等当供养现在到来的大梵天！”言毕，手持香与花，围绕狄ṭṭhamaṅgalikā的住处而立。大士于波罗奈(Bārāṇasī)上空盘旋七次，知晓已被大众看见，便舍弃十二由旬之身，化现出仅如常人大小之身，于大众注视下降入皮革屋。大众看见后道：“我等之大梵天已降临！取帷幕来！”遂以大帷幕将住处遮围起来而立。

มหาปุริโสปิ สิริสยนมชฺเฌ นิสีทิ. ทิฏฺฐมงฺคลิกา สมีเป อฏฺฐาสิ. อถ นํ ปุจฺฉิ ‘‘อุตุสมโย เต ทิฏฺฐมงฺคลิเก’’ติ. อาม อยฺยาติ. มยา ทินฺนํ ปุตฺตํ คณฺหาหีติ องฺคุฏฺฐเกน นาภิมณฺฑลํ ผุสิ. ตสฺสา ปรามสเนเนว คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ. มหาปุริโส – ‘‘เอตฺตาวตา เต ทิฏฺฐมงฺคลิเก ปาทโธวนอุทกํ สกลชมฺพุทีเป ราชูนํ อภิเสโกทกํ ภวิสฺสติ, ตฺวํ ติฏฺฐา’’ติ วตฺวา พฺรหฺมตฺตภาวํ มาเปตฺวา ปสฺสนฺตสฺเสว มหาชนสฺส นิกฺขมิตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา จณฺฑมณฺฑลเมว ปวิฏฺโฐ. สา ตโต ปฏฺฐาย พฺรหฺมปชาปตี นาม ชาตา. ปาทโธวนอุทกํ ลภนฺโต นาม นตฺถิ.

大士亦坐于吉祥卧榻中央，狄ṭṭhamaṅgalikā立于近旁。尔后问她：“狄ṭṭhamaṅgalikā，汝之经期至否？”答曰：“是的，尊者。”大士言：“领受我所予之子！”言毕，以拇指触其脐轮。仅此一触，她便已住胎。大士又言：“狄ṭṭhamaṅgalikā，仅凭此，汝之洗足水，于全瞻部洲将成诸王之灌顶水。汝且住此。”言毕，化现梵天之身，于大众注视下离去，腾入空中，复入月轮之中。她自尔时起，得名“大梵天之妻”(Brahmapajāpatī)，再无人能得其洗足水。

พฺราหฺมณา – ‘‘พฺรหฺมปชาปตึ อนฺโตนคเร วสาเปสฺสามา’’ติ สุวณฺณสิวิกาย อาโรเปตฺวา ยาว สตฺตมโกฏิยา อปริสุทฺธชาติกสฺส สิวิกํ คเหตุํ น อทํสุ. โสฬส ชาติมนฺตพฺราหฺมณา คณฺหึสุ. เสสา คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตฺวา นครํ ปวิสิตฺวา – ‘‘น สกฺกา, โภ, อุจฺฉิฏฺฐเคเห พฺรหฺมปชาปติยา วสิตุํ, วตฺถุํ คเหตฺวา เคหํ กริสฺสาม, ยาว ปน ตํ กรียติ, ตาว มณฺฑเปว วสตู’’ติ มณฺฑเป วสาเปสุํ. ตโต ปฏฺฐาย จกฺขุปเถ ฐตฺวา วนฺทิตุกามา กหาปณํ ทตฺวา วนฺทิตุํ ลภนฺติ, สวนูปจาเร วนฺทิตุกามา สตํ ทตฺวา ลภนฺติ, อาสนฺเน ปกติกถํ สวนฏฺฐาเน วนฺทิตุกามา ปญฺจสตานิ ทตฺวา ลภนฺติ, ปาทปิฏฺฐิยํ สีสํ ฐเปตฺวา วนฺทิตุกามา สหสฺสํ ทตฺวา ลภนฺติ, ปาทโธวนอุทกํ ปตฺถยมานา ทสสหสฺสานิ ทตฺวา ลภนฺติ. พหินครโต อนฺโตนคเร ยาว มณฺฑปา อาคจฺฉนฺติยา ลทฺธธนํเยว โกฏิสตมตฺตํ อโหสิ.

婆罗门们商议道：“我们应让大梵天之妻住在城内。”于是让她登上金轿，不许七代以内种姓不净者抬轿，而由十六位种姓具足的婆罗门抬。其余人则以香、花等供养后，将她迎入城中，说道：“诸位，大梵天之妻不可住在他人舍弃的屋子里。我们应取得宅地，为她建造新屋。在新屋建成之前，就让她暂住亭子(maṇḍapa)里吧。”于是便让她住在亭子里。从那时起，欲在视线可及处站立礼拜者，付一枚钱币方得礼拜；欲在听力可及处礼拜者，付一百钱方得礼拜；欲在近处能听到日常谈话之处礼拜者，付五百钱方得礼拜；欲将头置于其脚背上礼拜者，付一千钱方得礼拜；欲求其洗脚水者，付一万钱方得。仅从城外到城内亭子的途中，所获钱财就已达一百俱胝。

สกลชมฺพุทีโป [Pg.55] สงฺขุภิ, ตโต สพฺพราชาโน ‘‘พฺรหฺมปชาปติยา ปาทโธวเนน อภิเสกํ กริสฺสามา’’ติ สตสหสฺสํ เปเสตฺวา ลภึสุ. มณฺฑเป วสนฺติยา เอว คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. มหาปุริสํ ปฏิจฺจ ลทฺธกุมาโร ปาสาทิโก อโหสิ ลกฺขณสมฺปนฺโน. มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺโต ชาโตติ สกล ชมฺพุทีโป เอกโกลาหโล อโหสิ. กุมารสฺส ขีรมณิมูลํ โหตูติ ตโต ตโต อาคตธนํ โกฏิสหสฺสํ อโหสิ. เอตฺตาวตา นิเวสนมฺปิ นิฏฺฐิตํ. กุมารสฺส นามกรณํ กริสฺสามาติ นิเวสนํ สชฺเชตฺวา กุมารํ คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา อลงฺกริตฺวา มณฺฑเป ชาตตฺตา มณฺฑพฺโยตฺเวว นามํ อกํสุ.

整个瞻部洲(Jambudīpa)为之骚动。于是，所有国王心想：“我们应用大梵天之妻的洗脚水行灌顶”，便送去十万钱而获得。她住在亭子期间便分娩了。缘于大士(mahāpurisa)而得的此子，样貌喜人，相好具足。“大梵天之子诞生了！”——整个瞻部洲为此一片喧腾。人们说道：“愿此为王子的哺乳礼金。”从各地送来的钱财达一千俱胝。以此钱财，住所也已终成。众人心想：“我们应为王子行命名礼”，于是装饰好住所，用香水为王子沐浴，为他妆点，因其生于亭子(maṇḍapa)，便为他取名为曼达维亚(Maṇḍabya)。

กุมาโร สุเขน สํวฑฺฒมาโน สิปฺปุคฺคหณวยปตฺโตติ สกลชมฺพุทีเป สิปฺปชานนกา ตสฺส สนฺติเก อาคนฺตฺวา สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ. กุมาโร เมธาวี ปญฺญวา สุตํ สุตํ มุตํ อาวุณนฺโต วิย คณฺหาติ, คหิตคหิตํ สุวณฺณฆเฏ ปกฺขิตฺตเตลํ วิย ติฏฺฐติ. ยาวตา วาจุคฺคตา ปริยตฺติ อตฺถิ, เตน อนุคฺคหิตา นาม นาโหสิ. พฺราหฺมณา ตํ ปริวาเรตฺวา จรนฺติ, โสปิ พฺราหฺมณภตฺโต อโหสิ. เคเห อสีติพฺราหฺมณสหสฺสานิ นิจฺจภตฺตํ ภุญฺชนฺติ. เคหมฺปิสฺส สตฺตทฺวารโกฏฺฐกํ มหนฺตํ อโหสิ. เคเห มงฺคลทิวเส ชมฺพุทีปวาสีหิ เปสิตธนํ โกฏิสหสฺสมตฺตํ อโหสิ.

王子在安乐中成长，到了学习技艺的年龄，全瞻部洲的技艺名家都前来他跟前传授技艺。王子聪颖有慧，所听闻的一切，如以线穿珠般领会；所掌握的一切技艺，如置于金瓶中的狮子油般稳固。凡是口传的学问，没有他不曾掌握的。婆罗门们围绕着他，他也供养婆罗门。他家中常有八万婆罗门用餐。他的宅邸亦有七个门楼，十分宏伟。在新居落成庆典之日，瞻部洲的居民们所送来的财物达千俱胝之多。

โพธิสตฺโต อาวชฺเชสิ – ‘‘ปมตฺโต นุ โข กุมาโร อปฺปมตฺโต’’ติ. อถสฺส ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา – ‘‘พฺราหฺมณภตฺโต ชาโต, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ โหติ, ตํ น ชานาติ, คจฺฉามิ นํ ทเมมี’’ติ จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา – ‘‘ทฺวารโกฏฺฐกา อติสมฺพาธา, น สกฺกา โกฏฺฐเกน ปวิสิตุ’’นฺติ อากาเสนาคนฺตฺวา อสีติพฺราหฺมณสหสฺสานํ ภุญฺชนฏฺฐาเน อากาสงฺคเณ โอตริ. มณฺฑพฺยกุมาโรปิ สุวณฺณกฏจฺฉุํ คาหาเปตฺวา – ‘‘อิธ สูปํ เทถ อิธ โอทน’’นฺติ ปริวิสาเปนฺโต โพธิสตฺตํ ทิสฺวา ทณฺฑเกน ฆฏฺฏิตอาสิวิโส วิย กุปิตฺวา อิมํ คาถมาห –

菩萨思惟：“此王子是放逸还是不放逸？”了知其状况后，心想：“他成了婆罗门的供养者，却不知于何处布施有大果报。我应前去调伏他。”于是，菩萨披上僧衣，手持食钵，心想：“门楼过于狭窄，无法从门楼进入。”便从空中前来，降落在八万婆罗门用餐的庭院中。曼陀毗耶王子(Maṇḍabyakumāra)也正让人拿着金勺，一边喊着“这里给羹汤，这里给米饭”一边分发食物，见到菩萨，便如被棍杖触着的毒蛇般勃然大怒，说了这首偈颂：

‘‘กุโต [Pg.56] นุ อาคจฺฉสิ ทุมฺมวาสี,โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว;

สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ,โก เร ตุวํ โหสิ อทกฺขิเณยฺโย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑);

“汝从何处来，鄙陋褴褛者？卑贱如尘鬼，颈披粪扫衣。喂，汝是何人，不堪受供者？”

อถ นํ มหาสตฺโต อกุชฺฌิตฺวาว โอวทนฺโต อาห –

于是，大士毫不动怒，劝诫他道：

‘‘อนฺนํ ตเวทํ ปกตํ ยสสฺสิ,ตํ ขชฺชเร ภุญฺชเร ปิยฺยเร จ;

ชานาสิ มํ ตฺวํ ปรทตฺตูปชีวึ,อุตฺติฏฺฐ ปิณฺฑํ ลภตํ สปาโก’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๒);

“声名显赫者，此乃汝所备之食，供人咀嚼、啖食与饮用。汝当知我乃依他人布施为生者，纵是旃陀罗，亦应获得一份施食。”

โส นยิทํ ตุมฺหาทิสานํ ปฏิยตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห –

他为表明“此食并非为尔等之流所备”，于是说道：

‘‘อนฺนํ มเมทํ ปกตํ พฺราหฺมณานํ,อตฺถตฺถิตํ สทฺทหโต มเมทํ;

อเปหิ เอตฺโต กิมิธฏฺฐิโตสิ,น มาทิสา ตุยฺหํ ททนฺติ ชมฺมา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๓);

“此食为婆罗门所备，是我这相信后世福报者所设；你离开此地，为何站在这里？像我等之人，不施予你这贱人！”

อถ โพธิสตฺโต ‘‘ทานํ นาม สคุณสฺสปิ นิคฺคุณสฺสปิ ยสฺส กสฺสจิ ทาตพฺพํ, ยถา หิ นินฺเนปิ ถเลปิ ปติฏฺฐาปิตํ พีชํ ปถวีรสํ อาโปรสญฺจ อาคมฺม สมฺปชฺชติ, เอวํ นิปฺผลํ นาม นตฺถิ, สุเขตฺเต วปิตพีชํ วิย คุณวนฺเต มหปฺผลํ โหตี’’ติ ทสฺเสตุํ อิมํ คาถมาห –

于是，菩萨为了阐明“布施应施予任何人，无论有德无德，犹如种子不论种在低洼地或高地上，得地味与水味而生长，必无不结果者；而对有德者布施，则如播种于良田，能获大果报”这个道理，说了这首偈颂：

‘‘ถเล จ นินฺเน จ วปนฺติ พีชํ,อนูปเขตฺเต ผลมาสมานา;

เอตาย สทฺธาย ททาหิ ทานํ,อปฺเปว อาราธเย ทกฺขิเณยฺเย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๔);

“为求果实故，于高地与低地，于肥沃之田，皆播其种。汝亦应以此信而行布施，或能令应供者欢喜。”

อถ กุมาโร โกธาภิภูโต – ‘‘เกนิมสฺส มุณฺฑกสฺส ปเวโส ทินฺโน’’ติ ทฺวารรกฺขาทโย ตชฺเชตฺวา –

于是，王子被愤怒所征服，呵斥门卫等人：“是谁让这光头进来的？”

‘‘เขตฺตานิ [Pg.57] มยฺหํ วิทิตานิ โลเก,เยสาหํ พีชานิ ปติฏฺฐเปมิ;

เย พฺราหฺมณา ชาติมนฺตูปปนฺนา,ตานีธ เขตฺตานิ สุเปสลานี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๕) –

“世间的福田我尽知，我于其中播下种子；那些出身高贵、通晓圣典、且品行贤善的婆罗门，他们才是此世间的福田。”

คาถํ วตฺวา ‘‘อิมํ ชมฺมํ เวณุปทเรน โปเถตฺวา คีวายํ คเหตฺวา สตฺตปิ ทฺวารโกฏฺฐเก อติกฺกมิตฺวา พหิ นีหรถา’’ติ อาห. อถ นํ มหาปุริโส อาห –

说完偈颂，他下令道：“用竹篾抽打这贱人，抓住他的脖子，拖过七重门楼，把他扔出去！”于是那大士对他说——

‘‘คิรึ นเขน ขณสิ, อโย ทนฺเตภิ ขาทสิ;

ชาตเวทํ ปทหสิ, โย อิสึ ปริภาสสี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๙);

“辱骂圣者的你，无异于以指甲挖山，以牙齿嚼铁，以身扑向烈火。”

เอวญฺจ ปน วตฺวา – ‘‘สเจ มฺยายํ หตฺเถ วา ปาเท วา คณฺหาเปตฺวา ทุกฺขํ อุปฺปาเทยฺย, พหุํ อปุญฺญํ ปสเวยฺยา’’ติ สตฺตานุทฺทยตาย เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา อนฺตรวีถิยํ โอตริ. ภควา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

说了这话，心想：“如果这个人抓住我的手或脚，对我施加痛苦，他将会造下许多恶业。”出于对众生的怜悯，他腾空而起，降落在一条街巷中。世尊在证得一切知智后，为阐明此事，说了这首偈颂——

‘‘อิทํ วตฺวาน มาตงฺโค, อิสิ สจฺจปรกฺกโม;

อนฺตลิกฺขสฺมึ ปกฺกามิ, พฺราหฺมณานํ อุทิกฺขต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๐);

“摩登伽（Mātaṅga），以谛为力之仙人，说完此话，于婆罗门众目睽睽之下，腾空而去。”

ตาวเทว นครรกฺขิกเทวตานํ เชฏฺฐกเทวราชา มณฺฑพฺยสฺส คีวํ ปริวตฺเตสิ. ตสฺส มุขํ ปริวตฺเตติตฺวา ปจฺฉามุขํ ชาตํ, อกฺขีนิ ปริวตฺตานิ, มุเขน เขฬํ วมติ, สรีรํ ถทฺธํ สูเล อาโรปิตํ วิย อโหสิ. อสีติสหสฺสา ปริจารกยกฺขา อสีติพฺราหฺมณสหสฺสานิ ตเถว อกํสุ. เวเคน คนฺตฺวา พฺรหฺมปชาปติยา อาโรจยึสุ. สา ตรมานรูปา อาคนฺตฺวา ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา คาถมาห –

就在那时，守护城池的诸神之首扭转了曼达维亚(Maṇḍabya)的脖子。他的脸转到了后面，眼球翻转，口吐涎沫，身体僵直，犹如被钉在木桩上。八万侍从夜叉也对那八万婆罗门做了同样的事。他们飞速前去禀告那位婆罗门主母。她匆忙赶来，见到这番惨状，便说了这首偈颂：

‘‘อาเวธิตํ ปิฏฺฐิโต อุตฺตมงฺคํ,พาหุํ ปสาเรติ อกมฺมเนยฺยํ;

เสตานิ อกฺขีนิ ยถา มตสฺส,โก เม อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอว’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๑);

“头颅扭转向后，双臂伸直僵硬；双眼翻白如死者，是谁将我儿害成这样？”

อถสฺสา [Pg.58] อาโรเจสุํ –

于是他们禀告她——

‘‘อิธาคมา สมโณ ทุมฺมวาสี,โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว,สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ,โส เต อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอว’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๒);

“来了一位衣衫褴褛的沙门，卑贱如尘土之鬼，颈上披着粪扫衣，是他将你的儿子害成这样的。”

สา สุตฺวาว อญฺญาสิ – ‘‘มยฺหํ ยสทายโก อยฺโย อนุกมฺปาย ปุตฺตสฺส ปมตฺตภาวํ ญตฺวา อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ. ตโต อุปฏฺฐาเก ปุจฺฉิ –

她一听便明白了：“必定是我那带来名望的圣者，出于慈悲，知道我儿子的放逸状态后前来的。”于是她问侍从们——

‘‘กตมํ ทิสํ อคมา ภูริปญฺโญ,อกฺขาถ เม มาณวา เอตมตฺถํ;

คนฺตฺวาน ตํ ปฏิกเรมุ อจฺจยํ,อปฺเปว นํ ปุตฺต ลเภมุ ชีวิต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๓);

“那大慧之人去了哪个方向？年轻人，请告诉我这件事；我们好去向他忏悔过错，或许还能救回我儿的性命。”

เต อาหํสุ –

他们回答道——

‘‘เวหายสํ อคมา ภูริปญฺโญ,ปถทฺธุโน ปนฺนรเสว จนฺโท;

อปิจาปิ โส ปุริมทิสํ อคจฺฉิ,สจฺจปฺปฏิญฺโญ อิสิ สาธุรูโป’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๔);

“那大慧之人已凌空而去，宛如十五的月亮行于天际；那位信守真谛、品行善良的仙人去了东方。”

มหาปุริโสปิ อนฺตรวีถิยํ โอติณฺณฏฺฐานโต ปฏฺฐาย – ‘‘มยฺหํ ปทวฬญฺชํ หตฺถิอสฺสาทีนํ วเสน มา อนฺตรธายิตฺถ, ทิฏฺฐมงฺคลิกาเยว นํ ปสฺสตุ, มา อญฺเญ’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ยาปนมตฺตํ มิสฺสโกทนํ คเหตฺวา ปฏิกฺกมนสาลายํ นิสินฺโน ภุญฺชิตฺวา โถกํ ภุตฺตาวเสสํ ภิกฺขาภาชเนเยว ฐเปสิ. ทิฏฺฐมงฺคลิกาปิ ปาสาทา โอรุยฺห อนฺตรวีถึ ปฏิปชฺชมานา ปทวฬญฺชํ ทิสฺวา – ‘‘อิทํ มยฺหํ ยสทายกสฺส อยฺยสฺส ปท’’นฺติ ปทานุสาเรนาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, ทาเสน กตาปราธํ มยฺหํ ขมถ, น หิ ตุมฺเห โกธวสิกา นาม, เทถ เม ปุตฺตสฺส ชีวิต’’นฺติ.

大士亦从进入主干道之处起，便发愿道：“愿我的足迹不因象、马等踩踏而消失，唯愿Diṭṭhamaṅgalikā得见，他人不得见。”他如是发愿后，为乞食而行，获得仅足维生的杂烩饭，回到用餐的休息处坐下用餐。餐后，将少许食余置于食钵中。Diṭṭhamaṅgalikā亦从宫殿下来，行至主干道时，见到足迹，心想：“此乃施与我名望之尊主的足迹。”她循迹而来，顶礼后说道：“尊者，请宽恕您的仆人所犯之过。您确实非为忿怒所制之人，请赐予我儿子的生命！”

เอวญฺจ ปน วตฺวา –

此外，如是说后——

‘‘อาเวธิตํ [Pg.59] ปิฏฺฐิโต อุตฺตมงฺคํ,พาหุํ ปสาเรติ อกมฺมเนยฺยํ;

เสตานิ อกฺขีนิ ยถา มตสฺส,โก เม อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอว’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๕) –

“头从后扭转，双臂僵直伸展；双眼变白如死者，是谁将我此子作成这样？”

คาถํ อภาสิ. มหาปุริโส อาห – ‘‘น มยํ เอวรูปํ กโรม, ปพฺพชิตํ ปน หึสนฺเต ทิสฺวา ปพฺพชิเตสุ สคารวาหิ ภูตยกฺขเทวตาหิ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ.

（她）说了此偈。大士说：“我等不做此类事。然，想必是那些恭敬出家人的鬼、夜叉、天神，因见到有人伤害出家人而做的。”

เกวลํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ มโนปโทโส มา โหตุ, เทวตาหิ กตํ โหตุ, สุขมาปยา, ภนฺเต, เทวตา, อปิจาหํ, ภนฺเต, กถํ ปฏิปชฺชามีติ. เตน หิ โอสธํ เต กเถสฺสามิ, มม ภิกฺขาภาชเน ภุตฺตาวเสสํ ภตฺตมตฺถิ, ตตฺถ โถกํ อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา โถกํ คเหตฺวา ตว ปุตฺตสฺส มุเข ปกฺขิป, อวเสสํ อุทกจาฏิยํ อาโลเฬตฺวา อสีติยา พฺราหฺมณสหสฺสานํ มุเข ปกฺขิปาติ. สา เอวํ กริสฺสามีติ ภตฺตํ คเหตฺวา มหาปุริสํ วนฺทิตฺวา คนฺตฺวา ตถา อกาสิ.

“尊者，只愿您心中没有嗔恚。此事既是天神所为，尊者，愿天神们安乐。然则，尊者，我当如何行？”“若然，我告诉你药方：我食钵中有食余之饭，于彼洒少许水，取少许，放入你儿子的口中。将余者于大水瓶中搅和，放入八万婆罗门的口中。”她说：“我将如是行。”便取了饭，顶礼大士后，前去如是而作。

มุเข ปกฺขิตฺตมตฺเต เชฏฺฐกเทวราชา – ‘‘สามิมฺหิ สยํ เภสชฺชํ กโรนฺเต อมฺเหหิ น สกฺกา กิญฺจิ กาตุ’’นฺติ กุมารํ วิสฺสชฺเชสิ. โสปิ ขิปิตฺวา กิญฺจิ ทุกฺขํ อปฺปตฺตปุพฺโพ วิย ปกติวณฺโณ อโหสิ. อถ นํ มาตา อโวจ – ‘‘ปสฺส ตาต ตว กุลุปกานํ หิโรตฺตปฺปรหิตานํ วิปฺปการํ, สมณา ปน น เอวรูปา โหนฺติ, สมเณ ตาต โภเชยฺยาสี’’ติ. ตโต เสสกํ อุทกจาฏิยํ อาลุฬาเปตฺวา พฺราหฺมณานํ มุเข ปกฺขิปาเปสิ. ยกฺขา ตาวเทว วิสฺสชฺเชตฺวา ปลายึสุ. พฺราหฺมณา ขิปิตฺวา ขิปิตฺวา อุฏฺฐหิตฺวา กึ อมฺหากํ มุเข ปกฺขิตฺตนฺติ ปุจฺฉึสุ. มาตงฺคอิสิสฺส อุจฺฉิฏฺฐภตฺตนฺติ. เต ‘‘จณฺฑาลสฺส อุจฺฉิฏฺฐกํ ขาทาปิตมฺหา, อพฺราหฺมณา ทานิมฺหา ชาตา, อิทานิ โน พฺราหฺมณา ‘อสุทฺธพฺราหฺมณา อิเม’ติ สมฺโภคํ น ทสฺสนฺตี’’ติ ตโต ปลายิตฺวา มชฺฌรฏฺฐํ คนฺตฺวา มชฺฌราชสฺส นคเร อคฺคาสนิกา พฺราหฺมณา นาม มยนฺติ ราชเคเห ภุญฺชนฺติ.

残食刚入口，主神王想：“主人亲自配药时，我们什么也做不了。”便释放了那少年。那少年也抽搐了一下，就恢复了本来的肤色，仿佛从未受过任何痛苦。然后他的母亲对他说：“孩子，看看那些亲近你家、无惭无愧的婆罗门的恶行！沙门可不是这样的。孩子，你应该供养沙门。”于是，她让人把那残食在水瓮中搅匀，灌入婆罗门们的口中。夜叉们立刻释放了他们，逃走了。婆罗门们抽搐着站起来问道：“你们往我们口中放了什么？”（答曰：）“摩登伽(Mātaṅga)仙人的残食。”他们想：“我们被喂食了旃陀罗(caṇḍāla)的残食，现在我们已不是婆罗门了。纯净的婆罗门会认为‘这些是不净的婆罗门’而不与我们共食交往。”于是他们从那里逃走，前往中部国土，在中部国王的城市里，自称是上座婆罗门，在王宫里用餐。

ตสฺมึ สมเย โพธิสตฺโต ปาปนิคฺคหํ กโรนฺโต มานชาติเก นิมฺมทยนฺโต วิจรติ. อเถโก ‘‘ชาติมนฺตตาปโส นาม มยา สทิโส [Pg.60] นตฺถี’’ติ อญฺเญสุ สญฺญมฺปิ น กโรติ. โพธิสตฺโต ตํ คงฺคาตีเร วสมานํ ทิสฺวา ‘‘มานนิคฺคหมสฺส กริสฺสามี’’ติ ตตฺถ อคมาสิ. ตํ ชาติมนฺตตาปโส ปุจฺฉิ – ‘‘กึ ชจฺโจ ภว’’นฺติ? จณฺฑาโล อหํ อาจริยาติ. อเปหิ จณฺฑาล อเปหิ จณฺฑาล, เหฏฺฐาคงฺคาย วส, มา อุปริคงฺคาย อุทกํ อุจฺฉิฏฺฐมกาสีติ.

当时，菩萨为制伏恶人、降伏骄慢者而游行。有一位出身高贵的苦行者心想：“没有谁能与我相比”，对他人不屑一顾。菩萨见他住在恒河岸边，心想：“我应降伏他的骄慢。”便前往那里。那位出身高贵的苦行者问他：“你是什么种姓？”“老师，我是旃陀罗(caṇḍāla)。”“滚开，旃陀罗！滚开！到恒河下游去住，不要污染了上游的水！”

โพธิสตฺโต – ‘‘สาธุ อาจริย, ตุมฺเหหิ วุตฺตฏฺฐาเน วสิสฺสามี’’ติ เหฏฺฐาคงฺคาย วสนฺโต ‘‘คงฺคาย อุทกํ ปฏิโสตํ สนฺทตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. ชาติมนฺตตาปโส ปาโตว คงฺคํ โอรุยฺห อุทกํ อาจมติ, ชฏา โธวติ. โพธิสตฺโต ทนฺตกฏฺฐํ ขาทนฺโต ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ เขฬํ อุทเก ปาเตติ. ทนฺตกฏฺฐกุจฺฉิฏฺฐกมฺปิ ตตฺเถว ปวาเหติ. ยถา เจ ตํ อญฺญตฺถ อลคฺคิตฺวา ตาปสสฺเสว ชฏาสุ ลคฺคติ, ตถา อธิฏฺฐาสิ. เขฬมฺปิ ทนฺตกฏฺฐมฺปิ ตาปสสฺส ชฏาสุเยว ปติฏฺฐาติ.

菩萨说：“善哉，老师，我将住在您所说的地方。”他住在恒河下游，并发愿道：“愿恒河水逆流而上！”持种姓慢的苦行者清晨下到恒河漱口、清洗发髻。菩萨一边嚼着齿木，一边将一口口的唾沫吐入水中，也把嚼过的齿木放入水中漂走。他又发愿，让这些东西不粘在别处，只粘在那位苦行者的发髻上。于是，唾沫和齿木都落在了苦行者的发髻上。

ตาปโส จณฺฑาลสฺสิทํ กมฺมํ ภวิสฺสตีติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา คนฺตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อิทํ, โภ จณฺฑาล, คงฺคาย อุทกํ ตยา ปฏิโสตคามิกต’’นฺติ? อาม อาจริย. เตน หิ ตฺวํ เหฏฺฐาคงฺคาย มา วส, อุปริคงฺคาย วสาติ. สาธุ อาจริย, ตุมฺเหหิ วุตฺตฏฺฐาเน วสิสฺสามีติ ตตฺถ วสนฺโต อิทฺธึ ปฏิปฺปสฺสมฺเภสิ, อุทกํ ยถาคติกเมว ชาตํ. ปุน ตาปโส ตเทว พฺยสนํ ปาปุณิ. โส ปุน คนฺตฺวา โพธิสตฺตํ ปุจฺฉิ, – ‘‘โภ จณฺฑาล, ตฺวมิทํ คงฺคาย อุทกํ กาเลน ปฏิโสตคามึ กาเลน อนุโสตคามึ กโรสี’’ติ? อาม อาจริย. จณฺฑาล, ‘‘ตฺวํ สุขวิหารีนํ ปพฺพชิตานํ สุเขน วสิตุํ น เทสิ, สตฺตเม เต ทิวเส สตฺตธา มุทฺธา ผลตู’’ติ. สาธุ อจริย, อหํ ปน สูริยสฺส อุคฺคนฺตุํ น ทสฺสามีติ.

苦行者心生不悦，想道：“这必定是那旃陀罗所为。”他前去问道：“喂，旃陀罗，这恒河水是你让它逆流的吗？”“是的，老师。”“既然如此，你不要住在恒河下游，到上游去住吧。”“善哉，老师，我将住在您所说的地方。”菩萨于是住在那里，平息了神通，河水便恢复了正常的流向。苦行者又遇到了同样的灾祸。他再次前去问菩萨：“喂，旃陀罗，你时而让这恒河水逆流，时而让它顺流吗？”“是的，老师。”“旃陀罗，你不让安乐而住的出家人安乐地居住，愿你的头在第七天裂成七片！”“善哉，老师，但我将不让太阳升起。”

อถ มหาสตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘เอตสฺส อภิสาโป เอตสฺเสว อุปริ ปติสฺสติ, รกฺขามิ น’’นฺติ สตฺตานุทฺทยตาย ปุนทิวเส อิทฺธิยา สูริยสฺส อุคฺคนฺตุํ น อทาสิ. อิทฺธิมโต อิทฺธิวิสโย นาม อจินฺเตยฺโย, ตโต ปฏฺฐาย อรุณุคฺคํ น ปญฺญายติ, รตฺตินฺทิวปริจฺเฉโท นตฺถิ, กสิวณิชฺชาทีนิ กมฺมานิ ปโยเชนฺโต นาม นตฺถิ.

于是，大士心想：“他的诅咒将落在他自己身上，我应当保护他。”出于对众生的悲悯，第二天他以神通力不让太阳升起。具神通者的神通境界确实不可思议。从那时起，再也见不到黎明升起，没有了昼夜的分别，也无人从事农耕、贸易等工作。

มนุสฺสา – ‘‘ยกฺขาวฏฺโฏ นุ โข อยํ ภูตเทวฏฺโฏนาคสุปณฺณาวฏฺโฏ’’ติ อุปทฺทวปฺปตฺตา ‘‘กึ นุ โข กาตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘ราชกุลํ นาม มหาปญฺญํ, โลกสฺส หิตํ จินฺเตตุํ สกฺโกติ, ตตฺถ คจฺฉามา’’ติ ราชกุลํ คนฺตฺวา [Pg.61] ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ราชา สุตฺวา ภีโตปิ อภีตาการํ กตฺวา – ‘‘มา ตาตา ภายถ, อิมํ การณํ คงฺคาตีรวาสี ชาติมนฺตตาปโส ชานิสฺสติ, ตํ ปุจฺฉิตฺวา นิกฺกงฺขา ภวิสฺสามา’’ติ กติปเยเหว อตฺถจรเกหิ มนุสฺเสหิ สทฺธึ ตาปสํ อุปสงฺกมิตฺวา กตปฏิสนฺถาโร ตมตฺถํ ปุจฺฉิ. ตาปโส อาห – ‘‘อาม มหาราช, เอโก จณฺฑาโล อตฺถิ, โส อิมํ คงฺคาย อุทกํ กาเลน อนุโสตคามึ กาเลน ปติโสตคามึ กโรติ, มยา ตทตฺถํ กิญฺจิ กถิตํ อตฺถิ, ตํ ปุจฺฉถ, โส ชานิสฺสตี’’ติ.

人们心想：“这难道是夜叉、部多、天神、龙或金翅鸟在作祟吗？”遭遇此灾祸，他们思索着：“该怎么办呢？”又想：“王室有大智慧，能为世人谋求利益，我们去那里吧！”于是他们前往王宫，禀告了此事。国王听后，虽然害怕，却装出无畏的样子说：“诸位，不要害怕。住在恒河边的苦行者Jātimanta会知道原因，问过他之后，我们就能消除疑惑。”于是，国王与几位侍从一起去见那位苦行者，寒暄之后，询问了此事。苦行者回答说：“是的，大王。有一位旃陀罗(caṇḍāla)，他能让这恒河水时而顺流，时而逆流。我曾就此事对他说过一些话，你们去问他，他会知道的。”

ราชา มาตงฺคอิสิสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา – ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, อรุณสฺส อุคฺคนฺตุํ น เทถา’’ติ ปุจฺฉิ. อาม, มหาราชาติ. กึ การณา ภนฺเตติ? ชาติมนฺตตาปสการณา, มหาราช, ชาติมนฺตตาปเสน อาคนฺตฺวา มํ วนฺทิตฺวา ขมาปิตกาเล ทสฺสามิ มหาราชาติ. ราชา คนฺตฺวา ‘‘เอถ อาจริย, ตาปสํ ขมาเปถา’’ติ อาห. นาหํ, มหาราช, จณฺฑาลํ วนฺทามีติ. มา อาจริย, เอวํ กโรถ, ชนปทสฺส มุขํ ปสฺสถาติ. โส ปุน ปฏิกฺขิปิเยว. ราชา โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อาจริโย ขมาเปตุํ น อิจฺฉิตี’’ติ อาห. อขมาปิเต อหํ สูริยํ น มุญฺจามีติ. ราชา ‘‘อยํ ขมาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ อขมาปิเต สูริยํ น มุญฺจติ, กึ อมฺหากํ เตน ตาปเสน, โลกํ โอโลเกสฺสามา’’ติ ‘‘คจฺฉถ, โภ, ตาปสสนฺติกํ, ตํ หตฺเถสุ จ ปาเทสุ จ คเหตฺวา มาตงฺคอิสิสฺส ปาทมูเล เนตฺวา นิปชฺชาเปตฺวา ขมาเปถ เอตสฺส ชนปทานุทฺทยตํ ปฏิจฺจา’’ติ อาห. เต ราชปุริสา คนฺตฺวา ตํ ตถา กตฺวา อาเนตฺวา มาตงฺคอิสิสฺส ปาทมูเล นิปชฺชาเปตฺวา ขมาเปสุํ.

国王来到摩登伽(Mātaṅga)仙人跟前，问道：“尊者，是您不让黎明升起吗？”“是的，大王。”“尊者，是何原因？”“大王，是因为Jātimanta苦行者。当Jātimanta苦行者前来向我行礼请求原谅时，我才会应允，大王。”国王去到Jātimanta苦行者那里说：“来，老师，请您去向那位仙人请求原谅吧。”“大王，我不会礼拜一个旃陀罗(caṇḍāla)。”“老师，请勿如此，请看顾国土的处境吧！”但他再次拒绝。国王来到菩萨面前说：“老师不愿意请求原谅。”菩萨说：“他不请求原谅，我就不放出太阳。”国王心想：“此人不愿请求原谅，只要他不请求原谅，彼人就不放出太阳。我们与那苦行者何干？我们当顾念世间。”于是下令：“去，到那苦行者那里，抓住他的手脚，把他带到摩登伽仙人足下，让他俯卧，并为了对国土的怜悯而让他请求原谅。”那些国王的侍从去了，照此而行，将他带来，让他在摩登伽仙人的足下俯卧，并让他请求了原谅。

อหํ นาม ขมิตพฺพํ ขมามิ, อปิจ โข ปน เอตสฺส กถา เอตสฺเสว อุปริ ปติสฺสติ. มยา สูริเย วิสฺสชฺชิเต สูริยรสฺมิ เอตสฺส มตฺถเก ปติสฺสติ, อถสฺส สตฺตธา มุทฺธา ผลิสฺสติ. ตญฺจ โข ปเนส พฺยสนํ มา ปาปุณาตุ, เอถ ตุมฺเห เอตํ คลปฺปมาเณ อุทเก โอตาเรตฺวา มหนฺตํ มตฺติกาปิณฺฑมสฺส สีเส ฐเปถ. อถาหํ สูริยํ วิสฺสชฺชิสฺสามิ. สูริยรสฺมิ มตฺติกาปิณฺเฑ ปติตฺวา ตํ สตฺตธา ภินฺทิสฺสติ. อเถส มตฺติกาปิณฺฑํ ฉฑฺเฑตฺวา นิมุชฺชิตฺวา อญฺเญน ติตฺเถน อุตฺตรตุ, อิติ นํ วทถ, เอวมสฺส โสตฺถิ ภวิสฺสตีติ. เต มนุสฺสา ‘‘เอวํ กริสฺสามา’’ติ ตถา กาเรสุํ. ตสฺสาปิ ตเถว โสตฺถิ ชาตา. โส ตโต ปฏฺฐาย – ‘‘ชาติ [Pg.62] นาม อการณํ, ปพฺพชิตานํ อพฺภนฺตเร คุโณว การณ’’นฺติ ชาติโคตฺตมานํ ปหาย นิมฺมโท อโหสิ.

我固然宽恕应宽恕者，然此言论必将落于其自身之上。待我放出太阳，日光将落于其头顶，届时其头颅将裂为七片。然为免其遭遇此祸，汝等前来，将他放入及颈深的水中，于其头上置一大泥团。而后我将放出太阳，日光落于泥团之上，将其碎为七片。届时，令其弃掉泥团，潜入水中，从另一渡口上岸。汝等如此告知于他，他便可安然无恙。”众人应诺：“我等当如是行。”便遵言而行。彼亦因此而安然无恙。自彼时起，他舍弃种姓氏族之慢，变得无有骄慢，心念：“种姓实非因，于出家者之阿邦答勒(abbhantara)，唯德行为因。”

อิติ ชาติมนฺตตาปเส ทมิเต มหาชโน โพธิสตฺตสฺส ถามํ อญฺญาสิ, มหาโกลาหลํ ชาตํ. ราชา อตฺตโน นครํ คมนตฺถาย โพธิสตฺตํ ยาจิ. มหาสตฺโต ปฏิญฺญํ ทตฺวา ตานิ จ อสีติพฺราหฺมณสหสฺสานิ ทเมสฺสามิ, ปฏิญฺญญฺจ โมเจสฺสามีติ มชฺฌราชสฺส นครํ อคมาสิ. พฺราหฺมณา โพธิสตฺตํ ทิสฺวาว – โภ, ‘‘อยํ โส, โภ มหาโจโร, อาคโต, อิทาเนว สพฺเพ เอเต มยฺหํ อุจฺฉิฏฺฐกํ ขาทิตฺวา อพฺราหฺมณา ชาตาติ อมฺเห ปากเฏ กริสฺสติ, เอวํ โน อิธาปิ อาวาโส น ภวิสฺสติ, ปฏิกจฺเจว มาเรสฺสามา’’ติ ราชานํ ปุน อุปสงฺกมิตฺวา อาหํสุ – ‘‘ตุมฺเห, มหาราช, เอตํ จณฺฑาลปพฺพชิตํ มา สาธุรูโปติ มญฺญิตฺถ, เอส ครุกมนฺตํ ชานาติ, ปถวึ คเหตฺวา อากาสํ กโรติ, อากาสํ ปถวึ, ทูรํ คเหตฺวา สนฺติกํ กโรติ, สนฺติกํ ทูรํ, คงฺคํ นิวตฺเตตฺวา อุทฺธคามินึ กโรติ, อิจฺฉนฺโต ปถวึ อุกฺขิปิตฺวา ปาเตตุํ มญฺเญ สกฺโกติ. ปรสฺส วา จิตฺตํ นาม สพฺพกาลํ น สกฺกา คเหตุํ, อยํ อิธ ปติฏฺฐํ ลภนฺโต ตุมฺหากํ รชฺชมฺปิ นาเสยฺย, ชีวิตนฺตรายมฺปิ วํสุปจฺเฉทมฺปิ กเรยฺย, อมฺหากํ วจนํ กโรถ, มหาราช, อชฺเชว อิมํ มาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ.

如此，当那位出身高贵的苦行者被调伏后，大众知晓了菩萨的力量，起了巨大的喧哗。国王为返回自己的城市而请求菩萨。大士应允后，心想：“我将调伏那八万婆罗门，并解除我的誓言。”于是前往中王的城市。婆罗门们一见到菩萨，便商议道：“诸位，那个大盗来了！他现在就要揭发我们，说我们吃了他的残食而成了非婆罗门。这样一来，我们在这里也将无处容身。我们应该抢先杀了他。”商议之后，他们再次去到国王面前说道：“大王，您不要以为这个旃陀罗（caṇḍāla）出身的出家人是善类。他懂得厉害的咒语：能把大地变成天空，天空变成大地；能把远处变近，近处变远；能让恒河（Gaṅgā）逆流而上。我想，只要他愿意，就能把大地举起来再扔下去。别人的心终究是无法把握的，此人若在此立足，可能会毁掉您的王国，危害您的生命，甚至断绝您的王室后嗣。大王，请听我们的话，今天就必须杀了他！”

ราชาโน นาม ปรปตฺติยา โหนฺติ, อิติ โส พหูนํ กถาวเสน นิฏฺฐํ คโต. โพธิสตฺโต ปน นคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา อุทกผาสุกฏฺฐาเน มิสฺสโกทนํ ภุญฺชิตฺวา ราชุยฺยานํ คนฺตฺวา นิราปราธตาย นิราสงฺโก มงฺคลสิลาปฏฺเฏ นิสีทิ. อตีเต จตฺตาลีส, อนาคเต จตฺตาลีสาติ อสีติกปฺเป อนุสฺสริตุํ สมตฺถญาณสฺส อนาวชฺชนตาย มุหุตฺตมตฺตเก กาเล สติ นปฺปโหติ, ราชา อญฺญํ อชานาเปตฺวา สยเมว คนฺตฺวา นิราวชฺชนตาย ปมาเทน นิสินฺนํ มหาปุริสํ อสินา ปหริตฺวา ทฺเว ภาเค อกาสิ. อิมสฺส รญฺโญ วิชิเต อฏฺฐมํ โลหกูฏวสฺสํ, นวมํ กลลวสฺสํ วสฺสิ. อิติ อิมสฺสาปิ รฏฺเฐ นว วุฏฺฐิโย ปติตา. โส จ ราชา สปริโส มหานิรเย นิพฺพตฺโต. เตนาห สํกิจฺจปณฺฑิโต –

所谓国王，是因他人之希求而有，因此那位马基王(Majjha)听信了众人的话而下了决心。复次，菩萨在城中为食乞行后，于用水舒适处食用了杂粮饭，然后前往王家园林，因自身无过而无有疑虑地坐在吉祥石板上。他虽有能忆念过去四十劫、未来四十劫，如是八十劫之智，然因未作意，于片刻间，念未生起。马基王未令他人知晓，独自前往，用剑将因未作意而放逸地坐着的大士砍为两段。在这位国王的国土上，降下了第八场铁锤雨，第九场烂泥雨。如是，于此国亦降下了九场雨。那位国王与他的随从一同生于大地狱。因此，僧吉遮贤者(Saṃkiccapaṇḍito)说：

‘‘อุปหจฺจ [Pg.63] มนํ มชฺโฌ, มาตงฺคสฺมึ ยสสฺสิเน;

สปาริสชฺโช อุจฺฉินฺโน, มชฺฌารญฺญํ ตทา อหูติ’’. (ชา. ๒.๑๙.๙๖) –

“马基王(Majjha)伤害了声名显赫的摩登伽(Mātaṅga)仙人之心，他与随从一同被断绝，马基(国)当时成了森林。”

เอวํ มชฺฌารญฺญสฺส อรญฺญภูตภาโว เวทิตพฺโพ. มาตงฺคสฺส ปน อิสิโน วเสน ตเทว มาตงฺคารญฺญนฺติ วุตฺตํ.

如是，当知马基国(Majjha)变成森林之事。复次，因摩登伽(Mātaṅga)仙人之故，彼处即被称为摩登伽林(Mātaṅgārañña)。

๖๖. ปญฺหปฏิภานานีติ ปญฺหพฺยากรณานิ. ปจฺจนีกํ กตพฺพนฺติ ปจฺจนีกํ กาตพฺพํ. อมญฺญิสฺสนฺติ วิโลมภาคํ คณฺหนฺโต วิย อโหสินฺติ อตฺโถ.

66. “问答与辩才”(Pañhapaṭibhānāni)即是解答问题(pañhabyākaraṇāni)。“已作对立”(Paccanīkaṃ kataṃ)即是应作分别。“他们将轻视我”(Avamaññissanti)的意思是：“我犹如采取了相反的立场”。

๖๗. อนุวิจฺจการนฺติ อนุวิจาเรตฺวา จินฺเตตฺวา ตุลยิตฺวา กาตพฺพํ กโรหีติ วุตฺตํ โหติ. สาธุ โหตีติ สุนฺทโร โหติ. ตุมฺหาทิสสฺมิญฺหิ มํ ทิสฺวา มํ สรณํ คจฺฉนฺเต นิคณฺฐํ ทิสฺวา นิคณฺฐํ สรณํ คจฺฉนฺเต – ‘‘กึ อยํ อุปาลิ ทิฏฺฐทิฏฺฐเมว สรณํ คจฺฉตี’’ติ? ครหา อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺมา อนุวิจฺจกาโร ตุมฺหาทิสานํ สาธูติ ทสฺเสติ. ปฏากํ ปริหเรยฺยุนฺติ เต กิร เอวรูปํ สาวกํ ลภิตฺวา – ‘‘อสุโก นาม ราชา วา ราชมหามตฺโต วา เสฏฺฐิ วา อมฺหากํ สรณํ คโต สาวโก ชาโต’’ติ ปฏากํ อุกฺขิปิตฺวา นคเร โฆเสนฺตา อาหิณฺฑนฺติ. กสฺมา? เอวํ โน มหนฺตภาโว อาวิ ภวิสฺสตีติ จ, สเจ ตสฺส ‘‘กิมหํ เอเตสํ สรณํ คโต’’ติ วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺเชยฺย, ตมฺปิ โส ‘‘เอเตสํ เม สรณคตภาวํ พหู ชานนฺติ, ทุกฺขํ อิทานิ ปฏินิวตฺติตุ’’นฺติ วิโนเทตฺวา น ปฏิกฺกมิสฺสตีติ จ. ‘‘เตนาห ปฏากํ ปริหเรยฺยุ’’นฺติ.

67. “审慎而行”（anuviccakāra）是说，此话意指“在审察、思考、衡量之后，再做当做之事”。“此为善”（sādhu hoti）是说，此为好。因为像你这样的人，见到我就皈依我，见到尼干陀（nigaṇṭha）就皈依尼干陀——（人们会批评说：）“这个优波离（Upāli）怎么见到谁就皈依谁呢？”——这样会招致讥嫌。因此，此话显示，对你这样的人而言，审慎而行是好的。“他们会高举旗帜游行”（paṭākaṃ parihareyyun）是说，据说他们得到这样的弟子后，会说：“某某国王、大臣或长者已皈依我等，成为我们的弟子了！”于是便高举旗帜，在城中宣告游行。为何如此？因为这样他们的声势就会显扬；并且，如果那人产生了“我为何要皈依他们？”的后悔，他也会因为想到“很多人都知道我皈依了他们，现在反悔就难了”而打消此念，不会背离。因此说“他们会高举旗帜游行”。

๖๘. โอปานภูตนฺติ ปฏิยตฺตอุทปาโน วิย ฐิตํ. กุลนฺติ ตว นิเวสนํ. ทาตพฺพํ มญฺเญยฺยาสีติ ปุพฺเพ ทสปิ วีสติปิ สฏฺฐิปิ ชเน อาคเต ทิสฺวา นตฺถีติ อวตฺวา เทติ. อิทานิ มํ สรณํ คตการณมตฺเตนว มา อิเมสํ เทยฺยธมฺมํ, อุปจฺฉินฺทิตฺถ, สมฺปตฺตานญฺหิ ทาตพฺพเมวาติ โอวทติ. สุตเมตํ, ภนฺเตติ กุโต สุตํ? นิคณฺฐานํ สนฺติกา, เต กิร กุลฆเรสุ เอวํ ปกาเสนฺติ – ‘‘มยํ ‘ยสฺส กสฺสจิ สมฺปตฺตสฺส ทาตพฺพ’นฺติ วทาม, สมโณ ปน โคตโม ‘มยฺหเมว ทานํ ทาตพฺพํ…เป… น อญฺเญสํ สาวกานํ ทินฺนํ มหปฺผล’นฺติ วทตี’’ติ. ตํ สนฺธาย อยํ คหปติ ‘‘สุตเมต’’นฺติ อาห.

68. “如同饮水处”（opānabhūta）是指像准备好的水井那样。“家”（kula）是指你的住所。“你认为应当布施”（dātabbaṃ maññeyyāsi）是指，过去即使有十个、二十个甚至六十个人来访，见到后也不会说‘没有’而予以布施。现在，他[佛陀]劝告说：‘仅仅因为皈依我的缘故，你不要断绝给这些人的布施，因为对前来的人本来就应当布施。’“尊者，我听说了这件事。”（问：）“从哪里听说的？”（答：）“从尼干陀（Nigaṇṭha）那里。据说他们在居士家中如此宣扬：‘我们说“应当对任何来者布施”，但沙门乔达摩（Gotama）却说“只应布施给我……布施给他人的弟子没有大果报”。’”这位居士正是针对此点而说“我听说了这件事”。

๖๙. อนุปุพฺพึ [Pg.64] กถนฺติ ทานานนฺตรํ สีลํ, สีลานนฺตรํ สคฺคํ, สคฺคานนฺตรํ มคฺคนฺติ เอวํ อนุปฏิปาฏิกถํ. ตตฺถ ทานกถนฺติ อิทํ ทานํ นาม สุขานํ นิทานํ, สมฺปตฺตีนํ มูลํ, โภคานํ ปติฏฺฐา, วิสมคตสฺส ตาณํ เลณํ คติปรายณํ, อิธโลกปรโลเกสุ ทานสทิโส อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ นตฺถิ. อิทญฺหิ อวสฺสยฏฺเฐน รตนมยสีหาสนสทิสํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน มหาปถวิสทิสํ, อาลมฺพนฏฺเฐน อาลมฺพนรชฺชุสทิสํ. อิทญฺหิ ทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐน นาวา, สมสฺสาสนฏฺเฐน สงฺคามสูโร, ภยปริตฺตาณฏฺเฐน สุสงฺขตนครํ, มจฺเฉรมลาทีหิ อนุปลิตฺตฏฺเฐน ปทุมํ, เตสํ นิทหนฏฺเฐน อคฺคิ, ทุราสทฏฺเฐน อาสีวิโส. อสนฺตาสนฏฺเฐน สีโห, พลวนฺตฏฺเฐน หตฺถี, อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐน เสตวสโภ, เขมนฺตภูมิสมฺปาปนฏฺเฐน วลาหโก อสฺสราชา. ทานํ นาเมภํ มยฺหํ คตมคฺโค, มยฺเหเวโส วํโส, มยา ทส ปารมิโย ปูเรนฺเตน เวลามมหายญฺโญ, มหาโควินฺทมหายญฺโญ มหาสุทสฺสนมหายญฺโญ, เวสฺสนฺตรมหายญฺโญติ อเนกมหายญฺญา ปวตฺติตา, สสภูเตน ชลิเต อคฺคิกฺขนฺเธ อตฺตานํ นิยฺยาเทนฺเตน สมฺปตฺตยาจกานํ จิตฺตํ คหิตํ. ทานญฺหิ โลเก สกฺกสมฺปตฺตึ เทติ, มารสมฺปตฺตึ เทติ, พฺรหฺมสมฺปตฺตึ เทติ, จกฺกวตฺติสมฺปตฺตึ เทติ, สาวกปารมีญาณํ, ปจฺเจกโพธิญาณํ, อภิสมฺโพธิญาณํ เทตีติ เอวมาทึ ทานคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ.

69. “次第说”是指在说布施之后说持戒，在说持戒之后说生天，在说生天之后说圣道，像这样有次第的说法。其中，关于布施的说法是：此布施是安乐之因，是成就之根，是财富之基，是遭厄者的庇护所、避难处、去处与归宿；无论在此世还是他世，没有比布施更好的依靠、根基、凭藉、庇护所、避难处、去处与归宿了。此布施，因其为依靠，犹如珍宝狮子座；因其为根基，犹如广阔大地；因其为凭藉，犹如攀援之绳。此布施，因其能度脱痛苦，犹如船只；因其能予安慰，犹如战场勇士；因其能防护怖畏，犹如善建之城；因其不为悭吝等垢所染，犹如莲花；因其能焚烧彼等，犹如火焰；因其难侵犯，犹如毒蛇。因其无畏，犹如狮子；因其有力，犹如大象；因其被视为殊胜吉祥，犹如白公牛；因其能送达安稳之地，犹如云马王（Valāhaka assarājā）。布施，这即是我所行之道，这即是我的传承。我为圆满十波罗蜜，曾行韦拉玛（Velāma）大施、大果文达（Mahāgovinda）大施、大善见（Mahāsudassana）大施、韦桑达拉（Vessantara）大施等无数大施，曾身为兔王，投身于燃烧的火堆中，以此摄受了前来乞求者的心。布施在世间能给予帝释的成就、魔的成就、梵天的成就、转轮王的成就，能给予声闻波罗蜜智、独觉菩提智、无上正等菩提智。像这样就是与布施功德相应的说法。

ยสฺมา ปน ทานํ ททนฺโต สีลํ สมาทาตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา ตทนตรํ สีลกถํ กเถสิ. สีลกถนฺติ สีลํ นาเมตํ อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ, สีลํ นาเมตํ มม วํโส, อหํ สงฺขปาลนาคราชกาเล, ภูริทตฺตนาคราชกาเล, จมฺเปยฺยนาคราชกาเล, สีลวนาคราชกาเล, มาตุโปสกหตฺถิราชกาเล, ฉทฺทนฺตหตฺถิราชกาเลติ อนนฺเตสุ อตฺตภาเวสุ สีลํ ปริปูเรสึ. อิธโลกปรโลกสมฺปตฺตีนญฺหิ สีลสทิโส อวสฺสโย, สีลสทิสา ปติฏฺฐา, อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ นตฺถิ, สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ, สีลปุปฺผสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถิ, สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถิ. สีลาลงฺกาเรน หิ อลงฺกตํ สีลกุสุมปิฬนฺธนํ สีลคนฺธานุลิตฺตํ [Pg.65] สเทวโกปิ โลโก โอโลเกนฺโต ติตฺตึ น คจฺฉตีติ เอวมาทึ สีลคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ.

又因行布施者能受持戒，故于其后说示戒说。所谓戒说，即：此戒是依处、立足处、所缘、庇护所、藏身处、归趣与依归。戒是我的传承。我曾在身为桑喀巴拉(Saṅkhapāla)龙王、布利达陀(Bhūridatta)龙王、瞻波耶(Campeyya)龙王、戒贤(Sīlava)龙王、孝养母(Mātuposaka)象王、六牙(Chaddanta)象王等无数生命中圆满了戒。因为对于此世和他世的成就而言，没有与戒相似的依处、立足处、所缘、庇护所、藏身处、归趣与依归；没有与戒之庄严相似的庄严，没有与戒之花相似的花，没有与戒之香相似的香。确实，包括天神在内的世间，看着那以戒庄严、佩戴戒花、涂抹戒香的人，也不会感到满足。如是等等，即是与戒之功德相应的言说。

อิทํ ปน สีลํ นิสฺสาย อยํ สคฺโค ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ สีลานนฺตรํ สคฺคกถํ กเถสิ. สคฺคกถนฺติ อยํ สคฺโค นาม อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป, นิจฺจเมตฺถ กีฬา, นิจฺจํ สมฺปตฺติโย ลพฺภนฺติ, จาตุมหาราชิกา เทวา นวุติวสฺสสตสหสฺสานิ ทิพฺพสุขํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ, ตาวตึสา ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานีติ เอวมาทึ สคฺคคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ. สคฺคสมฺปตฺตึ กถยนฺตานญฺหิ พุทฺธานํ มุขํ นปฺปโหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อเนกปริยาเยน โข อหํ, ภิกฺขเว, สคฺคกถํ กเถยฺย’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๓.๒๕๕).

为显示“依此戒可得天界”，故于戒说之后，说示天界说。所谓天界说，即此天界是可意、可爱、可喜的，于此常得嬉戏，常得成就。四大王天(Cātumahārājikā)的诸天享受九百万年的天界之乐与天界成就，忉利天(Tāvatiṃsa)的诸天则享受三千六百万年。如是等等，是与天界功德相应的言说。诸佛在讲述天界成就时，实是说之不尽。此亦曾说：“诸比丘，我实能以多种方便宣说天界说。”等等（《中部》3.255）。

เอวํ สคฺคกถาย ปโลเภตฺวา ปุน หตฺถึ อลงฺกริตฺวา ตสฺส โสณฺฑํ ฉินฺทนฺโต วิย – ‘‘อยมฺปิ สคฺโค อนิจฺโจ อทฺธุโว, น เอตฺถ ฉนฺทราโค กาตพฺโพ’’ติ ทสฺสนตฺถํ – ‘‘อปฺปสฺสาทา กามา วุตฺตา มยา พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย’’ติอาทินา (ปาจิ. ๔๑๗; ม. นิ. ๑.๒๓๕) นเยน กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ กเถสิ. ตตฺถ อาทีนโวติ โทโส. โอกาโรติ อวกาโร ลามกภาโว. สํกิเลโสติ เตหิ สตฺตานํ สํสาเร สํกิลิสฺสนํ. ยถาห ‘‘กิลิสฺสนฺติ วต, โภ, สตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๕๑).

这样以天界之谈引诱后，又像装饰大象却砍断其象鼻一样——为了显示“这天界也是无常、不稳固的，不应在此生起欲贪”——便以“我已说诸欲乐味少、苦多、恼多，于此过患更多”等方式（《波逸提》417；《中部》1.235），讲述了诸欲的过患、卑劣和杂染。其中，过患（ādīnava）即是过失。卑劣（okāra）即是低劣、卑贱的状态。杂染（saṃkilesa）即是众生因此而在轮回中受到染污。如所说：“诸位，众生确实被染污了。”（《中部》2.351）

เอวํ กามาทีนเวน ตชฺชิตฺวา เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสิ. กลฺลจิตฺตนฺติ อโรคจิตฺตํ. สามุกฺกํสิกาติ สามํ อุกฺกํสิกา อตฺตนาเยว คเหตฺวา อุทฺธริตฺวา คหิตา, สยมฺภูญาเณน ทิฏฺฐา, อสาธารณา อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. กา ปเนสาติ, อริยสจฺจเทสนา? เตเนวาห – ‘‘ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺค’’นฺติ.

如此以诸欲的过患来警示后，便开示出离的利益。心堪任（kallacitta）即是无病之心。殊胜法（sāmukkaṃsikā）是说：由佛陀自己所高举的，由他自己领受、提取、把握，以自生智所见，不与他人所共有的法。那是什么呢？是圣谛的教导。因此说：“苦、集、灭、道”。

วิรชํ วีตมลนฺติ ราครชาทีนํ อภาวา วิรชํ, ราคมลาทีนํ วิคตตฺตา วีตมลํ. ธมฺมจกฺขุนฺติ อุปริ พฺรหฺมายุสุตฺเต ติณฺณํ มคฺคานํ, จูฬราหุโลวาเท อาสวกฺขยสฺเสตํ นามํ. อิธ ปน โสตาปตฺติมคฺโค อธิปฺเปโต. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนตฺถํ ‘‘ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อาห. ตญฺหิ นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจวเสน เอวํ สพฺพสงฺขตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ อุปฺปชฺชติ.

无尘离垢（virajaṃ vītamalaṃ）：因无贪等尘，故为无尘；因贪等垢已离，故为离垢。法眼（dhammacakkhu）：在上面的《梵寿经》（Brahmāyusutta）中，它是下三道的名称；在《小罗睺罗教诫经》（Cūḷarāhulovādasutta）中，它是漏尽的名称。但在此处，意指入流道。为了显示其生起的方式，故说：“凡是集起之法，皆是灭尽之法。”它确实是以灭为所缘，凭借其作用，在如此通达一切有为法时生起。

ทิฏฺโฐ [Pg.66] อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม. เอส นโย เสสปเทสุปิ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉา อเนนาติ ติณฺณวิจิกิจฺโฉ. วิคตา กถํกถา อสฺสาติ วิคตกถํกโถ. เวสารชฺชปฺปตฺโตติ เวสารชฺชํ ปตฺโต. กตฺถ? สตฺถุ สาสเน. นาสฺส ปโร ปจฺจโย, น ปรสฺส สทฺธาย เอตฺถ วตฺตตีติ อปรปฺปจฺจโย.

“已见圣谛之法”，故为见法者（diṭṭhadhammo）。此理亦通于其余诸句。“已渡疑惑”，故为渡疑者（tiṇṇavicikiccho）。“如何如何之疑已离”，故为无犹豫者（vigatakathaṃkatho）。已达无畏者（vesārajjappatto）即是已达到无畏。于何处？于导师的教法中。“不依赖他人，不因信他而行”，故为不依他缘者（aparappaccayo）。

๗๐. จิตฺเตน สมฺปฏิจฺฉมาโน อภินนฺทิตฺวา, วาจาย ปสํสมาโน อนุโมทิตฺวา. อาวรามีติ ถเกมิ ปิทหามิ. อนาวฏนฺติ น อาวริตํ วิวฏํ อุคฺฆาฏิตํ.

70. 以心领受，名为欢喜；以言赞叹，名为随喜。“我遮止”即我关闭、我闭锁。“无遮止”即未被遮止、敞开、开启。

๗๑. อสฺโสสิ โข ทีฆตปสฺสีติ โส กิร ตสฺส คตกาลโต ปฏฺฐาย – ‘‘ปณฺฑิโต คหปติ, สมโณ จ โคตโม ทสฺสนสมฺปนฺโน นิยฺยานิกกโถ, ทสฺสเนปิ ตสฺส ปสีทิสฺสติ, ธมฺมกถายปิ ปสีทิสฺสติ, ปสีทิตฺวา สรณํ คมิสฺสติ, คโต นุ โข สรณํ คหปติ น ตาว คโต’’ติ โอหิตโสโตว หุตฺวา วิจรติ. ตสฺมา ปฐมํเยว อสฺโสสิ.

71. 长苦行者听闻了。据说，从那位居士离开之时起，他便侧耳倾听而住，心想：“那位居士是智者，沙门乔达摩是见具足者、宣说导出法者。他见到乔达摩也将会信乐，听闻说法也将会信乐，信乐之后将会皈依。那位居士已经皈依了吗？还是尚未皈依呢？”因此，他最先听闻了此事。

๗๒. เตน หิ สมฺมาติ พลวโสเกน อภิภูโต ‘‘เอตฺเถว ติฏฺฐา’’ติ วจนํ สุตฺวาปิ อตฺถํ อสลฺลกฺเขนฺโต โทวาริเกน สทฺธึ สลฺลปติเยว.

72. “那么，朋友”：他被强烈的忧伤所征服，即使听到了“就站在这里”的话，也未能领会其义，而仍旧与守门人交谈。

มชฺฌิมาย ทฺวารสาลายานฺติ ยสฺส ฆรสฺส สตฺต ทฺวารโกฏฺฐกา, ตสฺส สพฺพอพฺภนฺตรโต วา สพฺพพาหิรโต วา ปฏฺฐาย จตุตฺถทฺวารโกฏฺฐโก, ยสฺส ปญฺจ, ตสฺส ตติโย, ยสฺส ตโย, ตสฺส ทุติโย ทฺวารโกฏฺฐโก มชฺฌิมทฺวารสาลา นาม. เอกทฺวารโกฏฺฐกสฺส ปน ฆรสฺส มชฺฌฏฺฐาเน มงฺคลตฺถมฺภํ นิสฺสาย มชฺฌิมทฺวารสาลา. ตสฺส ปน เคหสฺส สตฺต ทฺวารโกฏฺฐกา, ปญฺจาติปิ วุตฺตํ.

中门厅：若房屋有七个门楼，则从最内或最外算起，第四个门楼名为中门厅；若有五个，则第三个为中门厅；若有三个，则第二个为中门厅。至于只有一个门楼的房屋，则依中央的吉祥柱而设中门厅。又，据说那座房子有七个门楼，亦有说五个。

๗๓. อคฺคนฺติอาทีนิ สพฺพานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. ยํ สุทนฺติ เอตฺถ ยนฺติ ยํ นาฏปุตฺตํ. สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. ปริคฺคเหตฺวาติ เตเนว อุตฺตราสงฺเคน อุทเร ปริกฺขิปนฺโต คเหตฺวา. นิสีทาเปตีติ สณิกํ อาจริย, สณิกํ อาจริยาติ มหนฺตํ เตลฆฏํ ฐเปนฺโต วิย นิสีทาเปติ. ทตฺโตสีติ กึ ชโฬสิ ชาโตติ อตฺโถ. ปฏิมุกฺโกติ สีเส ปริกฺขิปิตฺวา [Pg.67] คหิโต. อณฺฑหารโกติอาทึ ทุฏฺฐุลฺลวจนมฺปิ สมานํ อุปฏฺฐากสฺส อญฺญถาภาเวน อุปฺปนฺนพลวโสกตาย อิทํ นาม ภณามีติ อสลฺลกฺเขตฺวาว ภณติ.

73. “agga”等词皆为同义词。于“yaṃ sudaṃ”中，“yaṃ”指尼乾陀·若提子，“sudaṃ”仅为助词。“执持”，指用那件上衣围住其腹部而扶持。“令坐”，指说“老师，请慢，老师，请慢”，如放置大油罐般让他坐下。“你这呆子”，意为“你是天生的傻瓜吗？”。“缠裹”，指缠于头上而执持。至于“运卵者”等粗鄙之语，（尼乾陀·若提子）因其侍者态度转变而生起强烈忧伤，故未加思虑便说出此等言语。

๗๔. ภทฺทิกา, ภนฺเต, อาวฏฺฏนีติ นิคณฺโฐ มายเมว สนฺธาย วทติ, อุปาสโก อตฺตนา ปฏิวิทฺธํ โสตาปตฺติมคฺคํ. เตน หีติ นิปาตมตฺตเมตํ, ภนฺเต, อุปมํ เต กริสฺสามิจฺเจว อตฺโถ. การณวจนํ วา, เยน การเณน ตุมฺหากํ สาสนํ อนิยฺยานิกํ, มม สตฺถุ นิยฺยานิกํ, เตน การเณน อุปมํ เต กริสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ.

74. “尊者，这善巧的诱引！”：尼乾陀是就幻术而说，优婆塞则是就自己所通达的入流道而说。“那么”：这只是一个助词，尊者，其义实为“我将为您作一譬喻”。或者它是一个表示原因的词，即是说：“由于你们的教法不能出离，而我导师的教法能够出离，为此因缘，我将为您作一譬喻。”

๗๕. อุปวิชญฺญาติ วิชายนกาลํ อุปคตา. มกฺกฏจฺฉาปกนฺติ มกฺกฏโปตกํ. กิณิตฺวา อาเนหีติ มูลํ ทตฺวาว อาหร. อาปเณสุ หิ สวิญฺญาณกมฺปิ อวิญฺญาณกมฺปิ มกฺกฏาทิกีฬนภณฺฑกํ วิกฺกิณนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ อาห. รชิตนฺติ พหลพหลํ ปีตาวเลปนรงฺคชาตํ คเหตฺวา รชิตฺวา ทินฺนํ อิมํ อิจฺฉามีติ อตฺโถ. อาโกฏิตปจฺจาโกฏิตนฺติ อาโกฏิตญฺเจว ปริวตฺเตตฺวา ปุนปฺปุนํ อาโกฏิตญฺจ. อุภโตภาควิมฏฺฐนฺติ มณิปาสาเณน อุโภสุ ปสฺเสสุ สุฏฺฐุ วิมฏฺฐํ ฆฏฺเฏตฺวา อุปฺปาทิตจฺฉวึ.

75. “临产”：即临近分娩之时。“猕猴幼崽”：即小猴。“买了带来”：即付了钱后带来。因为在市集中，人们贩卖有情识和无情识的猕猴等玩具，此话是针对此而说。“已染色的”：其义为“我想要这只用厚厚的黄色涂料染色后给我的（小猴）”。“敲打再敲打”：即敲打，以及翻过来再三敲打。“两面磨光的”：即用宝石在两面善加摩擦、打磨而产生光泽的皮革。

รงฺคกฺขโม หิ โขติ สวิญฺญาณกมฺปิ อวิญฺญาณกมฺปิ รงฺคํ ปิวติ. ตสฺมา เอวมาห. โน อาโกฏฺฏนกฺขโมติ สวิญฺญาณกสฺส ตาว อาโกฏฺฏนผลเก ฐเปตฺวา กุจฺฉิยํ อาโกฏิตสฺส กุจฺฉิ ภิชฺชติ, กรีสํ นิกฺขมติ. เสสี อาโกฏิตสฺส สีสํ ภิชฺชติ, มตฺตลุงฺคํ นิกฺขมติ. อวิญฺญาณโก ขณฺฑขณฺฑิตํ คจฺฉติ. ตสฺมา เอวมาห. โน วิมชฺชนกฺขโมติ สวิญฺญาณโก มณิปาสาเณน วิมทฺทิยมาโน นิลฺโลมตํ นิจฺฉวิตญฺจ อาปชฺชติ, อวิญฺญาณโกปิ วจุณฺณกภาวํ อาปชฺชติ. ตสฺมา เอวมาห. รงฺคกฺขโม หิ โข พาลานนฺติ พาลานํ มนฺทพุทฺธีนํ รงฺคกฺขโม, ราคมตฺตํ ชเนติ, ปิโย โหติ. ปณฺฑิตานํ ปน นิคณฺฐวาโท วา อญฺโญ วา ภารตรามสีตาหรณาทิ นิรตฺถกกถามคฺโค อปฺปิโยว โหติ. โน อนุโยคกฺขโม, โน วิมชฺชนกฺขโมติ อนุโยคํ วา วีมํสํ วา น ขมติ, ถุเส โกฏฺเฏตฺวา ตณฺฑุลปริเยสนํ วิย กทลิยํ สารคเวสนํ วิย จ ริตฺตโก ตุจฺฉโกว โหติ. รงฺคกฺขโม เจว ปณฺฑิตานนฺติ [Pg.68] จตุสจฺจกถา หิ ปณฺฑิตานํ ปิยา โหติ, วสฺสสตมฺปิ สุณนฺโต ติตฺตึ น คจฺฉติ. ตสฺมา เอวมาห. พุทฺธวจนํ ปน ยถา ยถาปิ โอคาหิสฺสติ มหาสมุทฺโท วิย คมฺภีรเมว โหตีติ ‘‘อนุโยคกฺขโม จ วิมชฺชนกฺขโม จา’’ติ อาห. สุโณหิ ยสฺสาหํ สาวโกติ ตสฺส คุเณ สุณาหีติ ภควโต วณฺเณ วตฺตุํ อารทฺโธ.

“能忍受染色”是说：有情识者与无情识者都能吸收颜色。因此这么说。“不能忍受敲打”是说：对于有情识者，放在砧板上敲打其腹，则腹破粪出；敲打其头，则头裂脑出。无情识者则会碎为片片。因此这么说。“不能忍受研磨”是说：有情识者被宝石研磨时，会脱毛去皮；无情识者则会变成粉末。因此这么说。“对愚人是能忍受染色的”是说：对智慧薄弱的愚人，（外道教法）能忍受染色，只会产生贪爱，令其喜爱。但对智者而言，尼乾陀的学说或其他如婆罗多史诗、罗摩故事中悉多被掳等无益的言论，都是不可爱的。“不能忍受探究，不能忍受研磨”是说：经不起质询或审察，犹如舂糠求米、或在芭蕉树中寻求心材，终是空洞无物。“对智者也能忍受染色”是说：四谛之说对智者是可爱的，即使听闻百年也不满足。因此这么说。而佛语则如大海，越是深入，越是深邃，故说“能忍受探究与研磨”。“请听，我是他的弟子”：意即“请听他的功德”，并开始宣说世尊的功德。

๗๖. ธีรสฺสาติ ธีรํ วุจฺจติ ปณฺฑิจฺจํ, ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, เตน สมนฺนาคตสฺส ธาตุอายตนปฏิจฺจสมุปฺปาทฏฺฐานาฏฺฐานกุสลสฺส ปณฺฑิตสฺสาหํ สาวโก, โส มยฺหํ สตฺถาติ เอวํ สพฺพปเทสุ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปภินฺนขีลสฺสาติ ภินฺนปญฺจเจโตขิลสฺส. สพฺพปุถุชฺชเน วิชินึสุ วิชินนฺติ วิชินิสฺสนฺติ วาติ วิชยา. เก เต, มจฺจุมารกิเลสมารเทวปุตฺตมาราติ? เต วิชิตา วิชยา เอเตนาติ วิชิตวิชโย. ภควา, ตสฺส วิชิตวิชยสฺส. อนีฆสฺสาติ กิเลสทุกฺเขนปิ วิปากทุกฺเขนปิ นิทฺทุกฺขสฺส. สุสมจิตฺตสฺสาติ เทวทตฺตธนปาลกองฺคุลิมาลราหุลเถราทีสุปิ เทวมนุสฺเสสุ สุฏฺฐุ สมจิตฺตสฺส. วุทฺธสีลสฺสาติ วฑฺฒิตาจารสฺส. สาธุปญฺญสฺสาติ สุนฺทรปญฺญสฺส. เวสมนฺตรสฺสาติ ราคาทิวิสมํ ตริตฺวา วิตริตฺวา ฐิตสฺส. วิมลสฺสาติ วิคตราคาทิมลสฺส.

76. “于智者”：‘dhīra’被称为贤智，即是慧、了知……乃至正见。我是具足此慧，善巧于界、处、缘起、处非处之智者的弟子，他是我导师——应如此了知所有文句的关联。“于破结者”：即破除五种心结者。“于已征服诸征服者”：征服了一切凡夫、正在征服、或将要征服者，是为‘征服者’。他们是谁？即死魔、烦恼魔、天子魔。因为那些征服者已被他征服，故他为‘已征服诸征服者’。我是那位已征服诸征服者——世尊的弟子。“于无恼者”：即无烦恼苦与异熟苦者。“于心极平等者”：即对提婆达多、护财、指鬘、罗睺罗长老等，以及对诸天与人，心皆完全平等者。“于戒增盛者”：即戒行已增长者。“于善慧者”：即具足美妙智慧者。“于超越不平者”：即已渡过、越过贪等不平而住者。“于无垢者”：即已离贪等垢者。

ตุสิตสฺสาติ ตุฏฺฐจิตฺตสฺส. วนฺตโลกามิสสฺสาติ วนฺตกามคุณสฺส. มุทิตสฺสาติ มุทิตาวิหารวเสน มุทิตสฺส, ปุนรุตฺตเมว วา เอตํ. ปสาทวเสน หิ เอกมฺปิ คุณํ ปุนปฺปุนํ วทติเยว. กตสมณสฺสาติ กตสามญฺญสฺส, สมณธมฺมสฺส มตฺถกํ ปตฺตสฺสาติ อตฺโถ. มนุชสฺสาติ โลกโวหารวเสน เอกสฺส สตฺตสฺส. นรสฺสาติ ปุนรุตฺตํ. อญฺญถา วุจฺจมาเน เอเกกคาถาย ทส คุณา นปฺปโหนฺติ.

“于喜足者”：即心满意足者。“于已吐世间饵者”：即已吐弃五种欲乐者。“于喜悦者”：即因随喜住而喜悦，或此仅是重复。因为净信，即使一个功德也会一再宣说。“于已作沙门事者”：即已成就沙门性，意即已达沙门法之顶峰者。“于人”：依世俗言说，指一个有情。“于士”：是重复。若作别解，则每偈的十种功德即不成立。

เวนยิกสฺสาติ สตฺตานํ วินายกสฺส. รุจิรธมฺมสฺสาติ สุจิธมฺมสฺส. ปภาสกสฺสาติ โอภาสกสฺส. วีรสฺสาติ วีริยสมฺปนฺนสฺส. นิสภสฺสาติ อุสภวสภนิสเภสุ สพฺพตฺถ อปฺปฏิสมฏฺเฐน นิสภสฺส. คมฺภีรสฺสาติ คมฺภีรคุณสฺส, คุเณหิ วา คมฺภีรสฺส. โมนปตฺตสฺสาติ ญาณปตฺตสฺส. เวทสฺสาติ เวโท วุจฺจติ ญาณํ, เตน สมนฺนาคตสฺส. ธมฺมฏฺฐสฺสาติ ธมฺเม ฐิตสฺส. สํวุตตฺตสฺสาติ ปิหิตตฺตสฺส.

“于调御者”：即众生之调伏者。“于妙法者”：即具清净法者。“于发光者”：即能显发智慧之光者。“于勇健者”：即具足精进者。“于牛王”：如公牛（usabha）、牡牛（vasabha）、牛王（nisabha），于一切众中不动摇故，为牛王。“于甚深者”：即具甚深功德者，或因诸功德而甚深者。“于已达牟尼境者”：即已达遍知智者。“于有明者”：“明”（veda）被称为“智”（ñāṇa），即具足此智者。“于住法者”：即安住于法身者。“于自制者”：即防护自身者。

นาคสฺสาติ [Pg.69] จตูหิ การเณหิ นาคสฺส. ปนฺตเสนสฺสาติ ปนฺตเสนาสนสฺส. ปฏิมนฺตกสฺสาติ ปฏิมนฺตนปญฺญาย สมนฺนาคตสฺส. โมนสฺสาติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ, เตน สมนฺนาคตสฺส, ธุตกิเลสสฺส วา. ทนฺตสฺสาติ นิพฺพิเสวนสฺส.

“于龙象”：因四种原因（不行恶等）而为龙象。“于乐住僻静者”：即乐住僻静卧坐具者。“于善应对者”：即具足应对之慧者。“于牟尼”：“牟尼”（mona）被称为“智”（ñāṇa），即具足此智者，或已抖落烦恼者。“于已调伏者”：即诸根已调伏者。

อิสิสตฺตมสฺสาติ วิปสฺสิอาทโย ฉ อิสโย อุปาทาย สตฺตมสฺส. พฺรหฺมปตฺตสฺสาติ เสฏฺฐปตฺตสฺส. นฺหาตกสฺสาติ นฺหาตกิเลสสฺส. ปทกสฺสาติ อกฺขราทีนิ สโมธาเนตฺวา คาถาปทกรณกุสลสฺส. วิทิตเวทสฺสาติ วิทิตญาณสฺส. ปุรินฺททสฺสาติ สพฺพปฐมํ ธมฺมทานทายกสฺส. สกฺกสฺสาติ สมตฺถสฺส. ปตฺติปตฺตสฺสาติ เย ปตฺตพฺพา คุณา, เต ปตฺตสฺส. เวยฺยากรณสฺสาติ วิตฺถาเรตฺวา อตฺถทีปกสฺส. ภควตา หิ อพฺยากตํ นาม ตนฺติ ปทํ นตฺถิ สพฺเพสํเยว อตฺโถ กถิโต.

“于第七仙人”：是指从毗婆尸（Vipassī）等仙人算起的第七位。“于已达梵者”：是指已达最胜者。“于已沐浴者”：是指已洗净烦恼者。“于善构句者”：是指善于组合字母等而作偈颂、文句者。“于已知明者”：是指已知晓智慧者。“于先施者”：是指最先施与法施者。“于有能者”：是指有堪能者。“于已达所应达者”：是指已获得那些应得之功德者。“于善解说者”：是指能详尽阐明义理者。诚然，于世尊，无有名为“未记说”之经句，一切义理皆已宣说。

วิปสฺสิสฺสาติ วิปสฺสนกสฺส. อนภินตสฺสาติ อนตสฺส. โน อปนตสฺสาติ อทุฏฺฐสฺส.

“于有观者”：是指修习观（vipassanā）者。“于不屈从者”：是指不为烦恼所屈者。“于不舍离者”：是指不舍弃（众生）者。

อนนุคตนฺตรสฺสาติ กิเลเส อนนุคตจิตฺตสฺส. อสิตสฺสาติ อพทฺธสฺส.

“于内不随逐者”：是指心不随逐烦恼者。“于无依者”：是指离于爱之系缚者。

ภูริปญฺญสฺสาติ ภูริ วุจฺจติ ปถวี, ตาย ปถวีสมาย ปญฺญาย วิปุลาย มหนฺตาย วิตฺถตาย สมนฺนาคตสฺสาติ อตฺโถ. มหาปญฺญสฺสาติ มหาปญฺญาย สมนฺนาคตสฺส.

“于广慧者”：“bhūri”被称为“地”，其义为：具足如地一般广大、巨大、宽阔的智慧。“于大慧者”：即具足大智慧者。

อนุปลิตฺตสฺสาติ ตณฺหาทิฏฺฐิกิเลเสหิ อลิตฺตสฺส. อาหุเนยฺยสฺสาติ อาหุตึ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตสฺส. ยกฺขสฺสาติ อานุภาวทสฺสนฏฺเฐน อาทิสฺสมานกฏฺเฐน วา ภควา ยกฺโข นาม. เตนาห ‘‘ยกฺขสฺสา’’ติ. มหโตติ มหนฺตสฺส. ตสฺส สาวโกหมสฺมีติ ตสฺส เอวํวิวิธคุณสฺส สตฺถุสฺส อหํ สาวโกติ. อุปาสกสฺส โสภาปตฺติมคฺเคเนว ปฏิสมฺภิทา อาคตา. อิติ ปฏิสมฺภิทาวิสเย ฐตฺวา ปทสเตน ทสพลสฺส กิเลสปฺปหานวณฺณํ กเถนฺโต ‘‘กสฺส ตํ คหปติ สาวกํ ธาเรมา’’ติ ปญฺหสฺส อตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ.

“不被染污者”，即不为贪爱、邪见之烦恼所涂染者。“应供者”，即堪受供养者。“夜叉”，世尊因其向众生世界示现不可思议、无量之威德，或因其有不显现之义，故名“夜叉”。因此（优波离）说“夜叉的”。“大者”，即伟大者。“我是他的弟子”，即我是那位具足如是种种功德之导师的弟子。该优婆塞仅以入流道即证得无碍解。他如是安住于无碍解之境，以百句宣说十力者断除烦恼之功德，解答了“居士，我们应认为你是谁的弟子？”此问之义。

๗๗. กทา [Pg.70] สญฺญูฬฺหาติ กทา สมฺปิณฺฑิตา. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ อิทาเนว สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาคโต, กทาเนน เอเต วณฺณา สมฺปิณฺฑิตา’’ติ. ตสฺมา เอวมาห. วิจิตฺตํ มาลํ คนฺเถยฺยาติ สยมฺปิ ทกฺขตาย ปุปฺผานมฺปิ นานาวณฺณตาย เอกโตวณฺฏิกาทิเภทํ วิจิตฺรมาลํ คนฺเถยฺย. เอวเมว โข, ภนฺเตติ เอตฺถ นานาปุปฺผานํ มหาปุปฺผราสิ วิย นานาวิธานํ วณฺณานํ ภควโต สิเนรุมตฺโต วณฺณราสิ ทฏฺฐพฺโพ. เฉกมาลากาโร วิย อุปาลิ คหปติ. มาลาการสฺส วิจิตฺรมาลาคนฺถนํ วิย คหปติโน ตถาคตสฺส วิจิตฺรวณฺณคนฺถนํ.

77. “何时聚集？”即何时汇集。据说他曾作是念：“此人刚从沙门乔达摩处返回，是于何时汇集了此等功德赞叹？”因此他如是说。“能编织绚丽的花环”，即如花匠因自身善巧及花朵颜色各异，能将具单茎等区别的花朵编织成绚丽花环。于“尊者，正是如此”句中，应知世尊种种功德之聚，其量如须弥山，犹如种种花朵之大花堆。优波离居士犹如善巧的花匠。犹如花匠编织绚丽花环，居士亦为如来编织绚丽之功德赞叹。

อุณฺหํ โลหิตํ มุขโต อุคฺคญฺฉีติ ตสฺส หิ ภควโต สกฺการํ อสหมานสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อนตฺถิโก ทานิ อยํ คหปติ อมฺเหหิ, สฺเว ปฏฺฐาย ปณฺณาส สฏฺฐิ ชเน คเหตฺวา เอตสฺส ฆรํ ปวิสิตฺวา ภุญฺชิตุํ น ลภิสฺสามิ, ภินฺนา เม ภตฺตกุมฺภี’’ติ. อถสฺส อุปฏฺฐากวิปริณาเมน พลวโสโก อุปฺปชฺชิ. อิเม หิ สตฺตา อตฺตโน อตฺตโนว จินฺตยนฺติ. ตสฺส ตสฺมึ โสเก อุปฺปนฺเน อพฺภนฺตรํ อุณฺหํ อโหสิ, โลหิตํ วิลียิตฺถ, ตํ มหาวาเตน สมุทฺธริตํ กุเฏ ปกฺขิตฺตรชนํ วิย ปตฺตมตฺตํ มุขโต อุคฺคญฺฉิ. นิธานคตโลหิตํ วมิตฺวา ปน อปฺปกา สตฺตา ชีวิตุํ สกฺโกนฺติ. นิคณฺโฐ ตตฺเถว ชาณุนา ปติโต, อถ นํ ปาฏงฺกิยา พหินครํ นีหริตฺวา มญฺจกสิวิกาย คเหตฺวา ปาวํ อคมํสุ, โส น จิรสฺเสว ปาวายํ กาลมกาสิ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อุคฺฆาฏิตญฺญูปุคฺคลสฺส วเสน ธมฺมเทสนา ปรินิฏฺฐิตาติ.

“‘口中吐出热血’：那时，由于无法忍受世尊所受的礼敬，尼犍陀（Nigaṇṭha）心想：‘现在这位居士对我们无用了，从明天起，我就无法带着五六十人进入他家吃饭了，我的饭锅破了。’由于其施主变故，他生起了强烈的悲伤。诚然，这些众生只为自己着想。当他生起那份悲伤时，体内变得灼热，血液消融，被强风上冲，犹如放入罐中的染料，约一钵之量从口中涌出。吐出体内积存的血液后，很少有众生能活下来。尼犍陀当场跪倒在地，然后人们用担架将他抬出城外，用卧榻担架带到波婆城（Pāvā），不久他就在波婆城去世了。在此经中，此说法是依一闻即悟者（ugghāṭitaññūpuggala）而究竟圆满的。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破斥妄障》

อุปาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《优波离经》释义终。

๗. กุกฺกุรวติกสุตฺตวณฺณนา

7. 狗行者经释义

๗๘. เอวํ เม สุตนฺติ กุกฺกุรวติกสุตฺตํ. ตตฺถ โกลิเยสูติ เอวํนามเก ชนปเท. โส หิ เอโกปิ โกลนคเร ปติฏฺฐิตานํ โกลิยานํ ราชกุมารานํ นิวาสฏฺฐานตฺตา เอวํ วุจฺจติ. ตสฺมึ โกลิเยสุ ชนปเท. หลิทฺทวสนนฺติ ตสฺส กิร นิคมสฺส มาปิตกาเล ปีตกวตฺถนิวตฺถา [Pg.71] มนุสฺสา นกฺขตฺตํ กีฬึสุ. เต นกฺขตฺตกีฬาวสาเน นิคมสฺส นามํ อาโรเปนฺตา หลิทฺทวสนนฺติ นามํ อกํสุ. ตํ โคจรคามํ กตฺวา วิหรตีติ อตฺโถ. วิหาโร ปเนตฺถ กิญฺจาปิ น นิยามิโต, ตถาปิ พุทฺธานํ อนุจฺฉวิเก เสนาสเนเยว วิหาสีติ เวทิตพฺโพ. โควติโกติ สมาทินฺนโควโต, สีเส สิงฺคานิ ฐเปตฺวา นงฺคุฏฺฐํ พนฺธิตฺวา คาวีหิ สทฺธึ ติณานิ ขาทนฺโต วิย จรติ. อเจโลติ นคฺโค นิจฺเจโล. เสนิโยติ ตสฺส นามํ.

78. “如是我闻”，此为《狗行者经》。其中，“在拘利耶族中”(koliyesu)意为在名为拘利耶的地区。此地虽仅一处，然因是安住于拘利耶城(Kolanagara)的拘利耶王子们的住处，故（以复数）如此称呼。在那个拘利耶地区。“黄衣邑”(Haliddavasana)——据说在该邑建成时，人们身着黄衣举行星宿节庆。节庆结束后，他们在为该邑命名时，便取名为“黄衣邑”。其义为：世尊以此邑为行乞村而住。此处虽未指定住处，但当知世尊是住在适合于诸佛的卧坐处。“牛行者”(Govatiko)是受持牛行(govata)者，他在头上安上牛角，绑上尾巴，与牛一起行走，如食草状。“无衣者”(Acelo)是裸体、无衣之人。“塞尼耶”(Seniyo)是他的名字。

กุกฺกุรวติโกติ สมาทินฺนกุกฺกุรวโต, สพฺพํ สุนขกิริยํ กโรติ. อุโภเปเต สหปํสุกีฬิกา สหายกา. กุกฺกุโรว ปลิกุชฺชิตฺวาติ สุนโข นาม สามิกสฺส สนฺติเก นิสีทนฺโต ทฺวีหิ ปาเทหิ ภูมิยํ วิเลขิตฺวา กุกฺกุรกูชิตํ กูชนฺโต นิสีทติ, อยมฺปิ ‘‘กุกฺกุรกิริยํ กริสฺสามี’’ติ ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา ทฺวีหิ หตฺเถหิ ภูมิยํ วิเลขิตฺวา สีสํ วิธุนนฺโต ‘ภู ภู’ติ กตฺวา หตฺถปาเท สมิญฺชิตฺวา สุนโข วิย นิสีทิ. ฉมานิกฺขิตฺตนฺติ ภูมิยํ ฐปิตํ. สมตฺตํ สมาทินฺนนฺติ ปริปุณฺณํ กตฺวา คหิตํ. กา คตีติ กา นิปฺผตฺติ. โก อภิสมฺปราโยติ อภิสมฺปรายมฺหิ กตฺถ นิพฺพตฺติ. อลนฺติ ตสฺส อปฺปิยํ ภวิสฺสตีติ ยาวตติยํ ปฏิพาหติ. กุกฺกุรวตนฺติ กุกฺกุรวตสมาทานํ.

“狗行者”(Kukkuravatiko)是受持狗行(kukkuravata)者，他做一切狗的行为。此二人（即牛行者富楼那与狗行者塞尼耶）是儿时一起玩泥沙的同伴。“如狗般蹲坐”(Kukkurova palikujjitvā)是说：狗在主人身边坐下时，会用双足以爪爬地，呜呜而鸣，然后坐下；此人也心想：“我当行狗之所行”，在与世尊相互问候后，便用双手爬地，摇着头，发出“哺哺”(bhū bhū)之声，然后收拢手脚，如狗一般坐下。“置于地上”(chamānikkhittaṃ)意为放置在地上。“圆满受持”(samattaṃ samādinnaṃ)意为圆满地行持、领受。“有何归宿”(kā gati)意为有何生处？“来世如何”(ko abhisamparāyo)意为于来世中，将生于何处？“够了”(alaṃ)——（世尊想：）“他将会不悦”，故三番拒绝。“狗行”(kukkuravataṃ)意为受持狗行。

๗๙. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. ปริปุณฺณนฺติ อนูนํ. อพฺโพกิณฺณนฺติ นิรนฺตรํ. กุกฺกุรสีลนฺติ กุกฺกุราจารํ. กุกฺกุรจิตฺตนฺติ ‘‘อชฺช ปฏฺฐาย กุกฺกุเรหิ กาตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนจิตฺตํ. กุกฺกุรากปฺปนฺติ กุกฺกุรานํ คมนากาโร อตฺถิ, ติฏฺฐนากาโร อตฺถิ, นิสีทนากาโร อตฺถิ, สยนากาโร อตฺถิ, อุจฺจารปสฺสาวกรณากาโร อตฺถิ, อญฺเญ กุกฺกุเร ทิสฺวา ทนฺเต วิวริตฺวา คมนากาโร อตฺถิ, อยํ กุกฺกุรากปฺโป นาม, ตํ ภาเวตีติ อตฺโถ. อิมินาหํ สีเลนาติอาทีสุ อหํ อิมินา อาจาเรน วา วตสมาทาเนน วา ทุกฺกรตปจรเณน วา เมถุนวิรติพฺรหฺมจริเยน วาติ อตฺโถ. เทโวติ สกฺกสุยามาทีสุ อญฺญตโร. เทวญฺญตโรติ เตสํ ทุติยตติยฏฺฐานาทีสุ อญฺญตรเทโว. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อเทวโลกคามิมคฺคเมว เทวโลกคามิมคฺโคติ คเหตฺวา อุปฺปนฺนตาย สา อสฺส [Pg.72] มิจฺฉาทิฏฺฐิ นาม โหติ. อญฺญตรํ คตึ วทามีติ ตสฺส หิ นิรยโต วา ติรจฺฉานโยนิโต วา อญฺญา คติ นตฺถิ, ตสฺมา เอวมาห. สมฺปชฺชมานนฺติ ทิฏฺฐิยา อสมฺมิสฺสํ หุตฺวา นิปชฺชมานํ.

79. “修习”(bhāveti)即是增长。“圆满”(paripuṇṇaṃ)即是无缺。“不间断”(abbokiṇṇaṃ)即是无有间隔。“狗戒”(kukkurasīlaṃ)即是狗的行为。“狗心”(kukkuracittaṃ)即是“从今天开始我要做狗应该做的事情”这样生起的心。“狗仪”(kukkurākappo)是：狗有行走的姿态，有站立的姿态，有坐着的姿态，有躺卧的姿态，有大小便的姿态，有看见其他狗时龇牙咧嘴行走的姿态，这就叫做狗仪；修习它就是这个意思。“我以此戒”(imināhaṃ sīlena)等句中，其义为：我以此行为，或以此誓愿的受持，或以此修狗苦行，或以此远离淫欲的梵行。“天”(devo)是指帝释(Sakka)、苏亚马(Suyāma)等天神中的一位。“某位天神”(devaññataro)是指他们中第二、第三位阶中的某位天神。“邪见”(micchādiṭṭhi)是：把不导向天界的道路执取为导向天界的道路而生起，此即是他的邪见。“我说其中一道”(aññataraṃ gatiṃ vadāmi)是说：因为对他而言，除了地狱或畜生胎，实无其他去处，所以这么说。“当其圆满时”(sampajjamānaṃ)指不与诸见混杂而得以圆满。

นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามิ, ยํ มํ ภควา เอวมาหาติ ยํ มํ, ภนฺเต, ภควา เอวมาห, อหเมตํ ภควโต พฺยากรณํ น โรทามิ น ปริเทวามิ, น อนุตฺถุนามีติ อตฺโถ. เอวํ สกมฺมกวเสเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, น อสฺสุมุญฺจนมตฺเตน.

“尊者，我并非为此而哭泣，即世尊如此对我说”，其义为：“尊者，世尊如此对我说，我并非为世尊的此记说而哭泣、悲叹、哀号。”在此，其义应依及物动词的作用来理解，不应仅从流泪来理解。

‘‘มตํ วา อมฺม โรทนฺติ, โย วา ชีวํ น ทิสฺสติ;

ชีวนฺตํ อมฺม ปสฺสนฺตี, กสฺมา มํ อมฺม โรทสี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๓๙) –

“母亲，人们为死者哭泣，或为生者不见而哭泣；母亲，你见我还活着，为何为我哭泣？”

อยญฺเจตฺถ ปโยโค. อปิจ เม อิทํ, ภนฺเตติ อปิจ โข เม อิทํ, ภนฺเต, กุกฺกุรวตํ ทีฆรตฺตํ สมาทินฺนํ, ตสฺมึ สมฺปชฺชนฺเตปิ วุทฺธิ นตฺถิ, วิปชฺชนฺเตปิ. อิติ ‘‘เอตฺตกํ กาลํ มยา กตกมฺมํ โมฆํ ชาต’’นฺติ อตฺตโน วิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขมาโน โรทามิ, ภนฺเตติ.

此即此处之用例。再者，尊者，我已长期受持此狗戒，此戒即使圆满，也无增益；即使失败，亦是如此。因此，尊者，我反思“我这么长时间所行的业都白费了”，省察己之不幸而哭泣。’

๘๐. โควตนฺติอาทีนิ กุกฺกุรวตาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ควากปฺปนฺติ โคอากปฺปํ. เสสํ กุกฺกุรากปฺเป วุตฺตสทิสเมว. ยถา ปน ตตฺถ อญฺเญ กุกฺกุเร ทิสฺวา ทนฺเต วิวริตฺวา คมนากาโร, เอวมิธ อญฺเญ คาโว ทิสฺวา กณฺเณ อุกฺขิปิตฺวา คมนากาโร เวทิตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมว.

80. “牛戒”(govata)等，当以“狗戒”(kukkuravata)等中所说之方式了知。“牛仪”(gavākappa)即牛之仪态。其余与“狗仪”(kukkurākappa)中所说相似。然而，犹如在那里看见其他狗时，有龇牙行走之相；如此，在这里看见其他牛时，当了知有竖起耳朵行走之相。其余亦复如是。

๘๑. จตฺตาริมานิ ปุณฺณ กมฺมานีติ กสฺมา อิมํ เทสนํ อารภิ? อยญฺหิ เทสนา เอกจฺจกมฺมกิริยวเสน อาคตา, อิมสฺมิญฺจ กมฺมจตุกฺเก กถิเต อิเมสํ กิริยา ปากฏา ภวิสฺสตีติ อิมํ เทสนํ อารภิ. อปิจ อิมํ กมฺมจตุกฺกเมว เทสิยมานํ อิเม สญฺชานิสฺสนฺติ, ตโต เอโก สรณํ คมิสฺสติ, เอโก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตีติ อยเมว เอเตสํ สปฺปายาติ ญตฺวาปิ อิมํ เทสนํ อารภิ.

81. （世尊）为何要开始“Puṇṇa，有此四种业”此一教说呢？因为此教说乃依某些业行之力而来，并且当此四种业被说时，此等（牛戒者、狗戒者）的行为将变得显明，是故（世尊）开始此教说。再者，当仅此四种业被教说时，此二人将会了知，其后一人将趣向皈依，一人将出家并证得阿罗汉果，（世尊）亦因了知此（教说）正是对他们的适宜，而开始此教说。

ตตฺถ กณฺหนฺติ กาฬกํ ทสอกุสลกมฺมปถกมฺมํ. กณฺหวิปากนฺติ อปาเย นิพฺพตฺตนโต กาฬกวิปากํ. สุกฺกนฺติ ปณฺฑรํ ทสกุสลกมฺมปถกมฺมํ. สุกฺกวิปากนฺติ สคฺเค นิพฺพตฺตนโต ปณฺฑรวิปากํ. กณฺหสุกฺกนฺติ โวมิสฺสกกมฺมํ. กณฺหสุกฺกวิปากนฺติ สุขทุกฺขวิปากํ. มิสฺสกกมฺมญฺหิ กตฺวา [Pg.73] อกุสเลน ติรจฺฉานโยนิยํ มงฺคลหตฺถิฏฺฐานาทีสุ อุปฺปนฺโน กุสเลน ปวตฺเต สุขํ เวทิยติ. กุสเลน ราชกุเลปิ นิพฺพตฺโต อกุสเลน ปวตฺเต ทุกฺขํ เวทิยติ. อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ กมฺมกฺขยกรํ จตุมคฺคเจตนากมฺมํ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ ยทิ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. ยทิ สุกฺกํ ภเวยฺย, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย. อุภยวิปากสฺส ปน อทานโต อกณฺหาสุกฺกวิปากตฺตา ‘‘อกณฺหํ อสุกฺก’’นฺติ วุตฺตํ. อยํ ตาว อุทฺเทเส อตฺโถ.

于彼，“黑”者，是黑业，即十不善业道之业。“黑异熟”者，因其令生于恶趣，故为黑异熟。“白”者，是白净之业，即十善业道之业。“白异熟”者，因其令生于天界，故为白净异熟。“黑白”者，是混合业。“黑白异熟”者，是乐苦异熟。实因造作混合业，故由不善业生于畜生胎，如为吉祥象等，于生命延续中则由善业感受乐；或由善业生于王族，于生命延续中则由不善业感受苦。“非黑非白”者，意指能令业灭尽之四道思业。实因此（业）若为黑，则应生黑异熟；若为白，则应生白异熟。然因不生此二种异熟，其果报亦非黑非白，是故说为“非黑非白”。此为纲要之义。

นิทฺเทเส ปน สพฺยาพชฺฌนฺติ สทุกฺขํ. กายสงฺขาราทีสุ กายทฺวาเร คหณาทิวเสน โจปนปฺปตฺตา ทฺวาทส อกุสลเจตนา สพฺยาพชฺฌกายสงฺขาโร นาม. วจีทฺวาเร หนุสญฺโจปนวเสน วจีเภทปวตฺติกา ตาเยว ทฺวาทส วจีสงฺขาโร นาม. อุภยโจปนํ อปฺปตฺตา รโห จินฺตยนฺตสฺส มโนทฺวาเร ปวตฺตา มโนสงฺขาโร นาม. อิติ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ กายทุจฺจริตาทิเภทา อกุสลเจตนาว สงฺขาราติ เวทิตพฺพา. อิมสฺมิญฺหิ สุตฺเต เจตนา ธุรํ, อุปาลิสุตฺเต กมฺมํ. อภิสงฺขริตฺวาติ สงฺกฑฺฒิตฺวา, ปิณฺฑํ กตฺวาติ อตฺโถ. สพฺยาพชฺฌํ โลกนฺติ สทุกฺขํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺตีติ สทุกฺขา วิปากผสฺสา ผุสนฺติ. เอกนฺตทุกฺขนฺติ นิรนฺตรทุกฺขํ. ภูตาติ เหตฺวตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ, ภูตกมฺมโต ภูตสฺส สตฺตสฺส อุปฺปตฺติ โหติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถาภูตํ กมฺมํ สตฺตา กโรนฺติ, ตถาภูเตน กมฺเมน กมฺมสภาควเสน เตสํ อุปปตฺติ โหติ. เตเนวาห ‘‘ยํ กโรติ เตน อุปปชฺชตี’’ติ. เอตฺถ จ เตนาติ กมฺเมน วิย วุตฺตา, อุปปตฺติ จ นาม วิปาเกน โหติ. ยสฺมา ปน วิปากสฺส กมฺมํ เหตุ, ตสฺมา เตน มูลเหตุภูเตน กมฺเมน นิพฺพตฺตตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ผสฺสา ผุสนฺตีติ เยน กมฺมวิปาเกน นิพฺพตฺโต, ตํกมฺมวิปากผสฺสา ผุสนฺติ. กมฺมทายาทาติ กมฺมทายชฺชา กมฺมเมว เนสํ ทายชฺชํ สนฺตกนฺติ วทามิ.

于解释(niddesa)中，“有苦恼”是指有苦。在身行等之中，于身门经由抓取等方式而激发的十二不善思，名为有苦恼的身行。于语门经由下颚的动作而导致言语发出的同样那十二不善思，名为语行。未达到身语二者之激发，于独处思惟时在意门生起的（不善思），名为意行。应知，于此三门中，以身恶行等为区别的不善思即是行。于此经中，思是重点；于《优波离经》(Upālisutta)中，业是重点。“造作后”是聚集、使之成为一团之义。“有苦恼的世间”是指他们投生到有苦的世间。“被有苦恼的触所触”是指被有苦的异熟触所触。“纯粹是苦”是指不间断的苦。‘bhūtā’一词是在‘因’的意义上使用，是离格的表达，由已生成的业而有已生成的众生的生起。此即是说：众生造作了怎样的业，他们就依那样的业，通过业的同分(kammasabhāga)而投生。因此他说：“他造作什么，就依之而投生。”于此，“依之”一词虽如是由业而说，但投生其实是由异熟而有。然而，因为业是异熟的因，所以此处的意义是：由作为根本因的业而产生。“被触所触”是指，由何业异熟而再生，即被该业异熟之触所触。所谓“业的继承人”(kammadāyāda)是指以业为遗产，我说业即是他们的遗产、他们的所有物。

อพฺยาพชฺฌนฺติ นิทฺทุกฺขํ. อิมสฺมึ วาเร กายทฺวาเร ปวตฺตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา กายสงฺขาโร นาม. ตาเยว วจีทฺวาเร ปวตฺตา วจีสงฺขาโร นาม. มโนทฺวาเร ปวตฺตา ตาเยว อฏฺฐ, ติสฺโส จ เหฏฺฐิมฌานเจตนา อพฺยาพชฺฌมโนสงฺขาโร นาม. ฌานเจตนา ตาว โหตุ, กามาวจรา กินฺติ อพฺยาพชฺฌมโนสงฺขาโร นาม ชาตาติ. กสิณสชฺชนกาเล [Pg.74] จ กสิณาเสวนกาเล จ ลพฺภนฺติ. กามาวจรเจตนา ปฐมชฺฌานเจตนาย ฆฏิตา, จตุตฺถชฺฌานเจตนา ตติยชฺฌานเจตนาย ฆฏิตา. อิติ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ กายสุจริตาทิเภทา กุสลเจตนาว สงฺขาราติ เวทิตพฺโพ. ตติยวาโร อุภยมิสฺสกวเสน เวทิตพฺพา.

“无恼害”（Abyābajjha）即无苦。于此第二分中，于身门生起的八种欲界善思，名为身行（kāyasaṅkhāra）。同样，于语门生起的（八种欲界善思），名为语行（vacīsaṅkhāra）。于意门生起的同样那八种（欲界善思），以及下三禅思，名为无恼害意行（abyābajjhamanosaṅkhāra）。禅思暂且不论，但欲界思如何会成为无恼害意行呢？在准备遍处（kasiṇa）时及修习遍处时可得。欲界思与初禅思相连，第四禅思与第三禅思相连。如是，应知于三门中，以身善行等为区别的善思即是行。第三分应知是依二者混合的方式。

เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติอาทีสุ มนุสฺสานํ ตาว กาเลน สุขํ กาเลน ทุกฺขํ ปากฏเมว, เทเวสุ ปน ภุมฺมเทวตานํ, วินิปาติเกสุ เวมานิกเปตานํ กาเลน สุขํ กาเลน ทุกฺขํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. หตฺถิอาทีสุ ติรจฺฉาเนสุปิ ลพฺภติเยว.

在“譬如人类”等句中，对人类而言，时而快乐时而痛苦是显而易见的。至于天神中的地居天（bhummadevatā），以及堕苦趣者（vinipātika）中的有宫殿的饿鬼（vemānikapeta），应知他们也是时而快乐时而痛苦。在象等畜生中，亦可获得此种情况。

ตตฺราติ เตสุ ตีสุ กมฺเมสุ. ตสฺส ปหานาย ยา เจตนาติ ตสฺส ปหานตฺถาย มคฺคเจตนา. กมฺมํ ปตฺวาว มคฺคเจตนาย อญฺโญ ปณฺฑรตโร ธมฺโม นาม นตฺถิ. อิทํ ปน กมฺมจตุกฺกํ ปตฺวา ทฺวาทส อกุสลเจตนา กณฺหา นาม, เตภูมกกุสลเจตนา สุกฺกา นาม, มคฺคเจตนา อกณฺหา อสุกฺกาติ อาคตา.

“于彼”（Tatra）是指于那三种业中。“为断除它而有的思”（Tassa pahānāya yā cetanā）是指为断除它的目的而有的道思（maggacetanā）。就业而言，确实没有比道思更清净的法。然而，就此四种业而言，十二不善思名为黑业，三地善思名为白业，道思则被称为非黑非白业。

๘๒. ‘‘ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต’’ติ อิทํ โส ‘‘จิรํ วต เม อนิยฺยานิกปกฺเข โยเชตฺวา อตฺตา กิลมิโต, ‘สุกฺขนทีตีเร นฺหายิสฺสามี’ติ สมฺปริวตฺเตนฺเตน วิย ถุเส โกฏฺเฏนฺเตน วิย จ น โกจิ อตฺโถ นิปฺผาทิโต, หนฺทาหํ อตฺตานํ โยเค โยเชมี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห. อถ ภควา โยเนน ขนฺธเก ติตฺถิยปริวาโส ปญฺญตฺโต, ยํ อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ สามเณรภูมิยํ ฐิโต – ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนาโม อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อากงฺขามิ อุปสมฺปทํ, สฺวาหํ, ภนฺเต, สงฺฆํ จตฺตาโร มาเส ปริวาสํ ยาจามี’’ติอาทินา (มหาว. ๘๖) นเยน สมาทิยิตฺวา ปริวสติ, ตํ สนฺธาย ‘‘โย โข, เสนิย, อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ’’ติอาทิมาห.

82. “尊者，愿我能获得（出家）！”他如此思惟后说道：“唉！长久以来，我使自己努力于非出离之一方而感到疲惫，就像想在干涸的河岸沐浴而徒劳往返之人，又像舂打空谷壳之人，一无所获。好，我当将自己投入于正道！”于是，世尊针对在《犍度》(Khandhaka)中依理为曾是外道者所制定的别住法——即曾为外道者，立于沙弥位，以‘尊者，我名某某，曾为外道，于此法与律中希望受具足戒。尊者，我向僧团请求四个月的别住’（《大品》86）等方法受持而行别住——对他说了‘塞尼亚(Seniya)，凡曾为外道者……’等语。

ตตฺถ ปพฺพชฺชนฺติ วจนสิลิฏฺฐตาวเสเนว วุตฺตํ. อปริวสิตฺวาเยว หิ ปพฺพชฺชํ ลภติ. อุปสมฺปทตฺถิเกน ปน นาติกาเลน คามปฺปเวสนาทีนิ อฏฺฐ วตฺตานิ ปูเรนฺเตน ปริวสิตพฺพํ. อารทฺธจิตฺตาติ อฏฺฐวตฺตปูรเณน ตุฏฺฐจิตฺตา. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปเนส ติตฺถิยปริวาโส สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย ปพฺพชฺชขนฺธกวณฺณนายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๘๖) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ[Pg.75]. อปิจ เมตฺถาติ อปิจ เม เอตฺถ. ปุคฺคลเวมตฺตตา วิทิตาติ ปุคฺคลนานตฺตํ วิทิตํ. อยํ ปุคฺคโล ปริวาสารโห, อยํ น ปริวาสารโหติ อิทํ มยฺหํ ปากฏนฺติ ทสฺเสติ.

于此，“出家”一词只是为了言辞的流畅而说。因为不经别住即可获得出家。但欲求受具足戒者，则须圆满不过久入村落等八种行法，而行别住。“心意喜悦”(Āraddhacittā)是指僧众因其圆满八种行法而心生欢喜。此为简要之说。至于详尽的解释，此“外道别住”应依律义注《普端严》(Samantapāsādikā)的《出家犍度》(Pabbajjakkhandhaka)释义（《大品》注86）中所说的方法来了知。“Apica mettha”是“apica me ettha”的合音。“Puggalavemattatā viditā”（了知个人的差异性）意为了知个人的不同。此句表明：“此人适合别住，此人不适合别住，这对我而言是清楚的。”

ตโต เสนิโย จินฺเตสิ – ‘‘อโห อจฺฉริยํ พุทฺธสาสนํ, ยตฺถ เอวํ ฆํสิตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ยุตฺตเมว คณฺหนฺติ, อยุตฺตํ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ. ตโต สุฏฺฐุตรํ ปพฺพชฺชาย สญฺชาตุสฺสาโห สเจ, ภนฺเตติอาทิมาห. อถ ภควา ตสฺส ติพฺพจฺฉนฺทตํ วิทิตฺวา น เสนิโย ปริวาสํ อรหตีติ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘คจฺฉ ตฺวํ, ภิกฺขุ, เสนิยํ นฺหาเปตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อาเนหี’’ติ. โส ตถา กตฺวา ตํ ปพฺพาเชตฺวา ภควโต สนฺติกํ อานยิ. ภควา คเณ นิสีทิตฺวา อุปสมฺปาเทสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อลตฺถ โข อเจโล เสนิโย ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ อลตฺถ อุปสมฺปท’’นฺติ.

于是塞尼亚想：“啊，世尊的教法真是奇妙！于此，他们如此摩擦、敲打，只接受合适的，舍弃不合适的。”于是他对出家生起了更强的热忱，说了“尊者，如果……”等语。于是世尊了知他意欲强烈，认为塞尼亚无需行别住，便对某位比丘说：“比丘，你去为塞尼亚沐浴，让他出家后带他来。”他照做后，让他出家，并带到世尊面前。世尊在僧团中坐下，为他行了具足戒。因此说：“裸行者塞尼亚在世尊处获得了出家，获得了具足戒。”

อจิรูปสมฺปนฺโนติ อุปสมฺปนฺโน หุตฺวา นจิรเมว. วูปกฏฺโฐติ วตฺถุกามกิเลสกาเมหิ กาเยน จ จิตฺเตน จ วูปกฏฺโฐ. อปฺปมตฺโตติ กมฺมฏฺฐาเน สตึ อวิชหนฺโต. อาตาปีติ กายิกเจตสิกสงฺขาเตน วีริยาตาเปน อาตาปี. ปหิตตฺโตติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย เปสิตตฺโต วิสฺสฏฺฐอตฺตภาโว. ยสฺสตฺถายาติ ยสฺส อตฺถาย. กุลปุตฺตาติ อาจารกุลปุตฺตา. สมฺมเทวาติ เหตุนาว การเณเนว. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยปริโยสานภูตํ อรหตฺตผลํ. ตสฺส หิ อตฺถาย กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาเยว ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา, อปรปฺปจฺจยํ ญตฺวาติ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺช วิหาสีติ ปาปุณิตฺวา สมฺปาเทตฺวา วิหาสิ. เอวํ วิหรนฺโตว ขีณา ชาติ…เป… อพฺภญฺญาสิ.

“受具足戒不久”是指成为受具足戒者后不久。“独住”是指以身与心远离事物欲及烦恼欲。“不放逸”是指于业处不舍弃念。“热忱”是指以身精进与心精进的热力而成为热忱者。“已策励自己”是指因不顾身命而派出、舍弃了自身。“为某目的”即是“为了某个目的”。“良家子”是指有行仪的良家子。“正当地”是指仅因其因而、仅因其缘故。“彼无上者”即是“那个无上的”。“梵行之究竟”是指作为道梵行之究竟的阿罗汉果。良家子正是为了此目的而出家。“于现法中”是指就在此生中。“以自证智作证后”是指以自己的智慧亲证，不依赖他人而了知之义。“具足而住”是指到达、成就而住。如此住时，他了知：“生已尽……（中略）……”。

เอวมสฺส ปจฺจเวกฺขณภูมึ ทสฺเสตฺวา อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปตุํ ‘‘อญฺญตโร โข ปนายสฺมา เสนิโย อรหตํ อโหสี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญตโรติ เอโก. อรหตนฺติ อรหนฺตานํ, ภควโต สาวกานํ อรหนฺตานํ อพฺภนฺตโร อโหสีติ อยเมวตฺถ อธิปฺปาโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

如此为他开示省察之地后，为了仅以阿罗汉果为顶峰而结束教说，故说：“具寿舍尼耶成为诸阿罗汉之一。”于此，“一”（aññataro）即是一位。“诸阿罗汉”（arahataṃ）是“在诸阿罗汉中”之义，此处的意趣即是：他成为世尊的声闻弟子诸阿罗汉中的一员。其余的在一切处皆是明显。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部》义注：《破斥戏论》

กุกฺกุรวติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《狗行者经》释义 终。

๘. อภยราชกุมารสุตฺตวณฺณนา

8. 无畏王子经释义

๘๓. เอวํ [Pg.76] เม สุตนฺติ อภยสุตฺตํ. ตตฺถ อภโยติ ตสฺส นามํ. ราชกุมาโรติ พิมฺพิสารสฺส โอรสปุตฺโต. วาทํ อาโรเปหีติ โทสํ อาโรเปหิ. เนรยิโกติ นิรเย นิพฺพตฺตโก. กปฺปฏฺโฐติ กปฺปฏฺฐิติโก. อเตกิจฺโฉติ พุทฺธสหสฺเสนาปิ ติกิจฺฉิตุํ น สกฺกา. อุคฺคิลิตุนฺติ ทฺเว อนฺเต โมเจตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺโต อุคฺคิลิตุํ พหิ นีหริตุํ น สกฺขิติ. โอคิลิตุนฺติ ปุจฺฉาย โทสํ ทตฺวา หาเรตุํ อสกฺโกนฺโต โอคิลิตุํ อนฺโต ปเวเสตุํ น สกฺขิติ.

83. “如是我闻”，此为《无畏经》。于此，“无畏”（abhayo）是他的名字。“王子”（rājakumāra）即是频婆娑罗王的亲生子。“强加论点”（vādaṃ āropehi）即是强加过失。“地狱之人”（nerayiko）即是生于地狱者。“住劫者”（kappaṭṭho）即是住于一劫者。“不可救药者”（atekiccho）即是千佛亦无法救治者。“呕出”（uggilituṃ）是说，无法摆脱两端而说，他将无法呕出、无法排出于外。“吞下”（ogilituṃ）是说，无法通过指出问题中的过失来驳斥，他将无法吞下、无法咽入于内。

เอวํ, ภนฺเตติ นิคณฺโฐ กิร จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม มยฺหํ สาวเก ภินฺทิตฺวา คณฺหาติ, หนฺทาหํ เอกํ ปญฺหํ อภิสงฺขโรมิ, ยํ ปุฏฺโฐ สมโณ โคตโม อุกฺกุฏิโก หุตฺวา นิสินฺโน อุฏฺฐาตุํ น สกฺขิสฺสตี’’ติ. โส อภยสฺส เคหา นีหฏภตฺโต สินิทฺธโภชนํ ภุญฺชนฺโต พหู ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวา – ‘‘เอตฺถ สมโณ โคตโม อิมํ นาม โทสํ ทสฺเสสฺสติ, เอตฺถ อิมํ นามา’’ติ สพฺเพ ปหาย จาตุมาสมตฺถเก อิมํ ปญฺหํ อทฺทส. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิมสฺส ปญฺหสฺส ปุจฺฉาย วา วิสฺสชฺชเน วา น สกฺกา โทโส ทาตุํ, โอวฏฺฏิกสาโร อยํ, โก นุ โข อิมํ คเหตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ อาโรเปสฺสตี’’ติ. ตโต ‘‘อภโย ราชกุมาโร ปณฺฑิโต, โส สกฺขิสฺสตีติ ตํ อุคฺคณฺหาเปมี’’ติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหาเปสิ. โส วาทชฺฌาสยตาย ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต ‘‘เอวํ, ภนฺเต,’’ติ อาห.

“是的，尊者。”据说，尼乾子心想：“沙门乔达摩分化我的弟子并收为己有，那么我应构思一个问题，当沙门乔达摩被问及时，他将蹲坐着无法起身。”他吃着从无畏王子家中送出的美味食物，构思了许多问题。他放弃了所有诸如“在此，沙门乔达摩会指出这个过失，在此，会指出那个过失”的问题，在四个月后，才看到了这个问题。于是他这么想：“对于这个问题，无论是提问还是回答，都不可能指出过失，这是个压箱底的难题。究竟谁能拿着它去对沙门乔达摩强加论点呢？”然后他得出结论：“无畏王子是位智者，他能够胜任，我要教他这个问题。”于是便教给了他。而他由于有好辩之心，接受了他的话，说道：“是的，尊者。”

๘๔. อกาโล โข อชฺชาติ อยํ ปญฺโห จตูหิ มาเสหิ อภิสงฺขโต, ตตฺถ อิทํ คเหตฺวา อิทํ วิสฺสชฺชิยมาเน ทิวสภาโค นปฺปโหสฺสตีติ มญฺญนฺโต เอวํ จินฺเตสิ. โส ทานีติ สฺเว ทานิ. อตฺตจตุตฺโถติ กสฺมา พหูหิ สทฺธึ น นิมนฺเตสิ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘พหูสุ นิสินฺเนสุ โถกํ ทตฺวา วทนฺตสฺส อญฺญํ สุตฺตํ อญฺญํ การณํ อญฺญํ ตถารูปํ วตฺถุํ อาหริตฺวา ทสฺเสสฺสติ, เอวํ สนฺเต กลโห วา โกลาหลเมว วา ภวิสฺสติ. อถาปิ เอกกํเยว นิมนฺเตสฺสามิ, เอวมฺปิ เม ครหา อุปฺปชฺชิสฺสติ ‘ยาวมจฺฉรี วายํ อภโย, ภควนฺตํ ทิวเส ทิวเส ภิกฺขูนํ สเตนปิ สหสฺเสนปิ สทฺธึ จรนฺตํ ทิสฺวาปิ เอกกํเยว [Pg.77] นิมนฺเตสี’’’ติ. ‘‘เอวํ ปน โทโส น ภวิสฺสตี’’ติ อปเรหิ ตีหิ สทฺธึ อตฺตจตุตฺถํ นิมนฺเตสิ.

84. “今天不是时候。”他如此想，因为：“这个问题是尼乾子花了四个月构思出来的，在此，若要提出此问并作回答，一天的时间也不足够。”“以世尊为第四人”：为何不邀请许多比丘呢？据说他这么想：“如果许多比丘在座，当我说话时，（世尊）会引述另一部经、另一个理由、另一个类似的故事来回应，这样就会有争论或喧闹。而如果我只邀请世尊一人，我也会招来指责：‘这个无畏王子多么吝啬！即使看到世尊日日与成百上千的比丘同行，也只邀请他一人。’”他想：“这样一来就不会有过失了。”于是邀请了另外三位，以世尊为第四人。

๘๕. น ขฺเวตฺถ, ราชกุมาร, เอกํเสนาติ น โข, ราชกุมาร, เอตฺถ ปญฺเห เอกํเสน วิสฺสชฺชนํ โหติ. เอวรูปญฺหิ วาจํ ตถาคโต ภาเสยฺยาปิ น ภาเสยฺยาปิ. ภาสิตปจฺจเยน อตฺถํ ปสฺสนฺโต ภาเสยฺย, อปสฺสนฺโต น ภาเสยฺยาติ อตฺโถ. อิติ ภควา มหานิคณฺเฐน จตูหิ มาเสหิ อภิสงฺขตํ ปญฺหํ อสนิปาเตน ปพฺพตกูฏํ วิย เอกวจเนเนว สํจุณฺเณสิ. อนสฺสุํ นิคณฺฐาติ นฏฺฐา นิคณฺฐา.

85. “王子，于此不作断言。’即是：王子，于此问题不作断然的回答。因为如来或说此语，或不说此语。其义为：若见言说有益，则说；不见其益，则不说。如是，世尊仅以一言，便粉碎了大尼乾陀(mahānigaṇṭha)用四个月所准备的问题，犹如霹雳摧破山顶。‘尼乾陀们完了’(Anassuṃ nigaṇṭhā)，即尼乾陀们被摧毁了。

๘๖. องฺเก นิสินฺโน โหตีติ อูรูสุ นิสินฺโน โหติ. เลสวาทิโน หิ วาทํ ปฏฺฐเปนฺตา กิญฺจิเทว ผลํ วา ปุปฺผํ วา โปตฺถกํ วา คเหตฺวา นิสีทนฺติ. เต อตฺตโน ชเย สติ ปรํ อชฺโฌตฺถรนฺติ, ปรสฺส ชเย สติ ผลํ ขาทนฺตา วิย ปุปฺผํ ฆายนฺตา วิย โปตฺถกํ วาเจนฺตา วิย วิกฺเขปํ ทสฺเสนฺติ. อยํ ปน จินฺเตสิ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอส โอสฏสงฺคาโม ปรวาทมทฺทโน. สเจ เม ชโย ภวิสฺสติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ ภวิสฺสติ, ทารกํ วิชฺฌิตฺวา โรทาเปสฺสามิ. ตโต ปสฺสถ, โภ, อยํ ทารโก โรทติ, อุฏฺฐหถ ตาว, ปจฺฉาปิ ชานิสฺสามา’’ติ ตสฺมา ทารกํ คเหตฺวา นิสีทิ. ภควา ปน ราชกุมารโต สหสฺสคุเณนปิ สตสหสฺสคุเณนปิ วาทีวรตโร, ‘‘อิมเมวสฺส ทารกํ อุปมํ กตฺวา วาทํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ราชกุมารา’’ติอาทิมาห.

86. “‘坐于膝上’(aṅke nisinno hoti)，即坐于腿上。诚然，曲说者(lesavādino)等发起论议时，会执任何果、或花、或书而坐。彼等于己胜时，则压服他人；于他胜时，则如食果、如嗅花、如读书，以示其散乱。而此王子思惟：‘彼是正等觉者，是久经论战者、摧破他论者。我若得胜，斯为善。若不得胜，我则戳此孩童令其啼哭。然后说：“诸君，请看，此孩童啼哭，暂且起身，我等稍后再知。”’是故彼抱持孩童而坐。然而，世尊于论议，胜彼王子千倍、十万倍，思惟：‘我当以此孩童为喻，破其论议。’于是说：‘王子，汝意云何？’等语。

ตตฺถ มุเข อาหเรยฺยาติ มุเข ฐเปยฺย. อาหเรยฺยสฺสาหนฺติ อปเนยฺยํ อสฺส อหํ. อาทิเกเนวาติ ปฐมปโยเคเนว. อภูตนฺติ อภูตตฺถํ. อตจฺฉนฺติ น ตจฺฉํ. อนตฺถสํหิตนฺติ น อตฺถสํหิตํ น วฑฺฒินิสฺสิตํ. อปฺปิยา อมนาปาติ เนว ปิยา น มนาปา. อิมินา นเยเนว สพฺพตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

于彼，“会放入其口中”(mukhe āhareyya)，即会置于口中。“我会为他取出”(āhareyyassa ahaṃ)，即我为彼移除。“以最初”(ādikeneva)，即仅以初次之努力。“非有”(abhūtaṃ)，即非有之义。“非实”(atacchaṃ)，即非真实。“不与义利相应”(anatthasaṃhitaṃ)，即不与义利相应，不依于增长。“不可爱、不合意”(appiyā amanāpā)，即非可爱，亦非可意。应仅以此理趣，知一切处义。

ตตฺถ อปฺปิยปกฺเข ปฐมวาจา อโจรํเยว โจโรติ, อทาสํเยว ทาโสติ, อทุปฺปยุตฺตํเยว ทุปฺปยุตฺโตติ ปวตฺตา. น ตํ ตถาคโต ภาสติ. ทุติยวาจา โจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน ปวตฺตา. ตมฺปิ [Pg.78] ตถาคโต น ภาสติ. ตติยวาจา ‘‘อิทานิ อกตปุญฺญตาย ทุคฺคโต ทุพฺพณฺโณ อปฺเปสกฺโข, อิธ ฐตฺวาปิ ปุน ปุญฺญํ น กโรสิ, ทุติยจิตฺตวาเร กถํ จตูหิ อปาเยหิ น มุจฺจิสฺสสี’’ติ เอวํ มหาชนสฺส อตฺถปุเรกฺขาเรน ธมฺมปุเรกฺขาเรน อนุสาสนีปุเรกฺขาเรน จ วตฺตพฺพวาจา. ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโตติ ตสฺมึ ตติยพฺยากรเณ ตสฺสา วาจาย พฺยากรณตฺถาย ตถาคโต กาลญฺญู โหติ, มหาชนสฺส อาทานกาลํ คหณกาลํ ชานิตฺวาว พฺยากโรตีติ อตฺโถ.

于此，于不可爱的一方，第一种言语是：称非盗贼者为盗贼，称非奴仆者为奴仆，称未行恶行者为行恶行者。如来不说此语。第二种言语是：称盗贼者为“此人是盗贼”等。如来亦不说此语。第三种言语是：“如今你因未造福德而贫困、貌丑、少威德，在此若再不造福德，于第二心识生起时，如何能解脱于四恶趣？”这是为了大众的利益、为了法、为了教诫而应说的话。“于彼，如来是知时者”，即是于第三种言说中，为了说那句话，如来是知时者，其义是：了知大众听受、领会的时机后才说。

ปิยปกฺเข ปฐมวาจา อฏฺฐานิยกถา นาม. สา เอวํ เวทิตพฺพา – เอวํ กิร คามวาสิมหลฺลกํ นครํ อาคนฺตฺวา ปานาคาเร ปิวนฺตํ วญฺเจตุกามา สมฺพหุลา ธุตฺตา ปีตฏฺฐาเน ฐตฺวา เตน สทฺธึ สุรํ ปิวนฺตา ‘‘อิมสฺส นิวาสนปาวุรณมฺปิ หตฺเถ ภณฺฑกมฺปิ สพฺพํ คณฺหิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา กติกํ อกํสุ – ‘‘เอเกกํ อตฺตปจฺจกฺขกถํ กเถม, โย ‘อภูต’นฺติ กเถสิ, กถิตํ วา น สทฺทหติ, ตํ ทาสํ กตฺวา คณฺหิสฺสามา’’ติ. ตมฺปิ มหลฺลกํ ปุจฺฉึสุ ‘‘ตุมฺหากมฺปิ ตาต รุจฺจตี’’ติ. เอวํ โหตุ ตาตาติ.

于可爱的一方，第一种言语名为“非处言”。此事应如是了知：据说，有许多骗子想欺骗一位从村庄来到城市、正在酒馆饮酒的老人。他们站在饮酒处与他一同饮酒，心想：‘我们要拿走他所有的下裙、外衣和手上的物品。’于是他们立下约定：‘我们各说一个亲眼所见的故事，谁要是说“这是不实的”，或不信所说的话，我们就把他收为奴隶。’他们也问那老人：‘老爹，您也同意吗？’老人答道：‘就这样吧，孩子们。’

เอโก ธุตฺโต อาห – มยฺหํ, โภ มาตุ, มยิ กุจฺฉิคเต กปิฏฺฐผลโทหโล อโหสิ. สา อญฺญํ กปิฏฺฐหารกํ อลพฺภมานา มํเยว เปเสสิ. อหํ คนฺตฺวา รุกฺขํ อภิรุหิตุํ อสกฺโกนฺโต อตฺตนาว อตฺตานํ ปาเท คเหตฺวา มุคฺครํ วิย รุกฺขสฺส อุปริ ขิปึ; อถ สาขโต สาขํ วิจรนฺโต ผลานิ คเหตฺวา โอตริตุํ อสกฺโกนฺโต ฆรํ คนฺตฺวา นิสฺเสณึ อาหริตฺวา โอรุยฺห มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ผลานิ มาตุยา อทาสึ; ตานิ ปน มหนฺตานิ โหนฺติ จาฏิปฺปมาณานิ. ตโต เม มาตรา เอกาสเน นิสินฺนาย สมสฏฺฐิผลานิ ขาทิตานิ. มยา เอกุจฺฉงฺเคน อานีตผเลสุ เสสกานิ กุลสนฺตเก คาเม ขุทฺทกมหลฺลกานํ อเหสุํ. อมฺหากํ ฆรํ โสฬสหตฺถํ, เสสปริกฺขารภณฺฑกํ อปเนตฺวา กปิฏฺฐผเลเหว ยาว ฉทนํ ปูริตํ. ตโต อติเรกานิ คเหตฺวา เคหทฺวาเร ราสึ อกํสุ. โส อสีติหตฺถุพฺเพโธ ปพฺพโต วิย อโหสิ. กึ อีทิสํ, โภ สกฺกา, สทฺทหิตุนฺติ?

一个醉汉说：“诸位，我母亲怀我时，生起了想吃木苹果(kapiṭṭhaphala)的孕期渴望。她找不到别人去摘，就派我去了。我去了之后，因无法爬上树，就自己抓住自己的脚，像木槌一样把自己扔到树上；然后从一根树枝到另一根树枝摘取果实，但又无法下来，只好回家拿了梯子才下来，走到母亲跟前，把果实给了母亲。那些果实有大瓮那么大。之后，我母亲在一处坐着，吃了整整六十个果实。我用衣兜仅此一趟带来的果实，剩下的都给了我们家族家中的老老少少。我们的房子有十六肘高，移走其他家当后，单用木苹果就填满了直到屋顶。之后，他们把多余的果实拿到家门口堆成一堆，那堆有八十肘高，就像一座山。诸位，这样的话能相信吗？”

คามิกมหลฺลโก [Pg.79] ตุณฺหี นิสีทิตฺวา สพฺเพสํ กถาปริโยสาเน ปุจฺฉิโต อาห – ‘‘เอวํ ภวิสฺสติ ตาตา, มหนฺตํ รฏฺฐํ, รฏฺฐมหนฺตตาย สกฺกา สทฺทหิตุ’’นฺติ. ยถา จ เตน, เอวํ เสเสหิปิ ตถารูปาสุ นิกฺการณกถาสุ กถิตาสุ อาห – มยฺหมฺปิ ตาตา สุณาถ, น ตุมฺหากํเยว กุลานิ, อมฺหากมฺปิ กุลํ มหากุลํ, อมฺหากํ ปน อวเสสเขตฺเตหิ กปฺปาสเขตฺตํ มหนฺตตรํ. ตสฺส อเนกกรีสสตสฺส กปฺปาสเขตฺตสฺส มชฺเฌ เอโก กปฺปาสรุกฺโข มหา อสีติหตฺถุพฺเพโธ อโหสิ. ตสฺส ปญฺจ สาขา, ตาสุ อวเสสสาขา ผลํ น คณฺหึสุ, ปาจีนสาขาย เอกเมว มหาจาฏิมตฺตํ ผลํ อโหสิ. ตสฺส ฉ อํสิโย, ฉสุ อํสีสุ ฉ กปฺปาสปิณฺฑิโย ปุปฺผิตา. อหํ มสฺสุํ กาเรตฺวา นฺหาตวิลิตฺโต เขตฺตํ คนฺตฺวา ตา กปฺปาสปิณฺฑิโย ปุปฺผิตา ทิสฺวา ฐิตโกว หตฺถํ ปสาเรตฺวา คณฺหึ. ตา กปฺปาสปิณฺฑิโย ถามสมฺปนฺนา ฉ ทาสา อเหสุํ. เต สพฺเพ มํ เอกกํ โอหาย ปลาตา. เอตฺตเก อทฺธาเน เต น ปสฺสามิ, อชฺช ทิฏฺฐา, ตุมฺเห เต ฉ ชนา. ตฺวํ นนฺโท นาม, ตฺวํ ปุณฺโณ นาม, ตฺวํ วฑฺฒมาโน นาม, ตฺวํ จิตฺโต นาม ตฺวํ มงฺคโล นาม, ตฺวํ โปฏฺฐิโย นามาติ วตฺวา อุฏฺฐาย นิสินฺนเกเยว จูฬาสุ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ. เต ‘‘น มยํ ทาสา’’ติปิ วตฺตุํ นาสกฺขึสุ. อถ เน กฑฺฒนฺโต วินิจฺฉยํ เนตฺวา ลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ยาวชีวํ ทาเส กตฺวา ปริภุญฺชิ. เอวรูปึ กถํ ตถาคโต น ภาสติ.

一位乡下老人默然坐着，等所有人都说完后，被问到时说：“孩子们，事情会是这样的。国家很大，因为国家大，所以可以相信。”当其余人也说了诸如此类的无稽之谈后，他说：“孩子们，也听我说。不只是你们的家族，我们的家族也是大家族，而我们家的棉花田比其余的田地都大得多。在那数百卡利沙（karīsa）的棉花田中，中间有一棵大棉花树，高达八十肘。它有五根树枝，其余的树枝不结果，只有东边的树枝结了一个像大瓮一样大的果实。它有六瓣，六瓣上开了六个棉桃。我修了胡须，沐浴涂香后，到田里去，看到那些盛开的棉桃，便站着伸手去摘。那些棉桃变成了六个强壮的奴隶。他们全都抛下我一个人逃跑了。这么久我都没看见他们，今天才看见，你们就是那六个人。你叫难陀，你叫富楼那（Puṇṇa），你叫增长（Vaḍḍhamāna），你叫质多（Citta），你叫曼伽罗（Maṅgala），你叫波提耶（Poṭṭhiya）！”说完，他站起来，抓住那些还坐着的人的发髻。他们连“我们不是奴隶”也说不出来。然后，他拖着他们到审判处，将他们登记在册，终身役使为奴。如来不说这样的话。

ทุติยวาจา อามิสเหตุจาฏุกมฺยตาทิวเสน นานปฺปการา ปเรสํ โถมนวาจา เจว, โจรกถํ ราชกถนฺติ อาทินยปฺปวตฺตา ติรจฺฉานกถา จ. ตมฺปิ ตถาคโต น ภาสติ. ตติยวาจา อริยสจฺจสนฺนิสฺสิตกถา, ยํ วสฺสสตมฺปิ สุณนฺตา ปณฺฑิตา เนว ติตฺตึ คจฺฉนฺติ. อิติ ตถาคโต เนว สพฺพมฺปิ อปฺปิยวาจํ ภาสติ น ปิยวาจํ. ตติยํ ตติยเมว ปน ภาสิตพฺพกาลํ อนติกฺกมิตฺวา ภาสติ. ตตฺถ ตติยํ อปฺปิยวาจํ สนฺธาย เหฏฺฐา ทหรกุมารอุปมา อาคตาติ เวทิตพฺพํ.

第二种言语是出于物质利益、谄媚等原因而说的各种赞美他人的话，以及诸如盗贼论、国王论等此类畜生论。如来也不说这些。第三种言语是与圣谛相关的言论，智者即使听闻一百年也不会满足。因此，如来并非所有不悦耳的话都说，也并非所有悦耳的话都说。然而，他只在不逾越当说之时机的情况下，说那第三类的言语。于此，应当知道，前面所引用的幼儿譬喻，是针对那第三类中不悦耳的言语而说的。

๘๗. อุทาหุ ฐานโสเวตนฺติ อุทาหุ ฐานุปฺปตฺติกญาเณน ตงฺขณํเยว ตํ ตถาคตสฺส อุปฏฺฐาตีติ ปุจฺฉติ. สญฺญาโตติ ญาโต ปญฺญาโต ปากโฏ. ธมฺมธาตูติ ธมฺมสภาโว. สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสตํ อธิวจนํ[Pg.80]. ตํ ภควตา สุปฺปฏิวิทฺธํ, หตฺถคตํ ภควโต. ตสฺมา โส ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ สพฺพํ ฐานโสว ปฏิภาตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อยํ ปน ธมฺมเทสนา เนยฺยปุคฺคลวเสน ปรินิฏฺฐิตาติ.

87. “或者，他是根据原因而了知吗？”是问：“或者，是由于随事生起智(ṭhānuppattikañāṇa)，它就在那一刹那呈现于如来吗？”“已明了”(Paññāto)即是已知、已明、已显。“法界”(Dhammadhātu)即是法性。这是一切知智的同义词。它已被世尊善通达，已在世尊掌握之中。因此，他无论意欲了知什么，那一切都即刻显现。其余的在各处都已明了。而此说法是依于所引导之人而圆满的。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》——《中部》义注

อภยราชกุมารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无畏王子经释义终。

๙. พหุเวทนียสุตฺตวณฺณนา

9. 多受经释义

๘๘. เอวํ เม สุตนฺติ พหุเวทนียสุตฺตํ. ตตฺถ ปญฺจกงฺโค ถปตีติ ปญฺจกงฺโคติ ตสฺส นามํ. วาสิผรสุนิขาทนทณฺฑมุคฺครกาฬสุตฺตนาฬิสงฺขาเตหิ วา องฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา โส ปญฺจงฺโคติ ปญฺญาโต. ถปตีติ วฑฺฒกีเชฏฺฐโก. อุทายีติ ปณฺฑิตอุทายิตฺเถโร.

88. 以“如是我闻”开头的是《多受经》。于此，在“五支(Pañcakaṅga)木匠师”一句中，“五支”是他的名字。他被称为“五支”，是因为他拥有被称为锛、斧、凿、槌与墨绳筒的五种工具。“木匠师”(thapati)即木匠之首。“优陀夷(Udāyī)”即是贤智的优陀夷长老。

๘๙. ปริยายนฺติ การณํ. ทฺเวปานนฺทาติ ทฺเวปิ, อานนฺท. ปริยาเยนาติ การเณน. เอตฺถ จ กายิกเจตสิกวเสน ทฺเว เวทิตพฺพา. สุขาทิวเสน ติสฺโส, อินฺทฺริยวเสน สุขินฺทฺริยาทิกา ปญฺจ, ทฺวารวเสน จกฺขุสมฺผสฺสชาทิกา ฉ, อุปวิจารวเสน ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา โสมนสฺสฏฺฐานิยํ รูปํ อุปวิจรตี’’ติอาทิกา อฏฺฐารส, ฉ เคหสฺสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เคหสฺสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เคหสฺสิตา อุเปกฺขา, ฉ เนกฺขมฺมสิตาติ เอวํ ฉตฺตึส, ตา อตีเต ฉตฺตึส, อนาคเต ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึสาติ เอวํ อฏฺฐเวทนาสตํ เวทิตพฺพํ.

89. “法门”即是“因由”。“阿难，二者”即是“阿难，亦有二受”。“以法门”即是“以因由”。于此，依身与心当知为二种；依乐等为三种；依根为乐根等五种；依门为眼触所生等六种；依伺察，如“以眼见色后，伺察喜之所缘色”等为十八种；六种在家喜，六种出离喜，六种在家忧，六种出离忧，六种在家舍，六种出离舍，如此为三十六种；过去的三十六种，未来的三十六种，现在的三十六种，如此当知为一百零八受。

๙๐. ปญฺจ โข อิเม, อานนฺท, กามคุณาติ อยํ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. น เกวลมฺปิ ทฺเว อาทึ กตฺวา เวทนา ภควตา ปญฺญตฺตา, ปริยาเยน เอกาปิ เวทนา กถิตา. ตํ ทสฺเสนฺโต ปญฺจกงฺคสฺส ถปติโน วาทํ อุปตฺถมฺเภตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

90. “阿难，此等为五种欲乐”是此经一个独立的连接。世尊不仅制定了以二为始的诸受，也以法门说示了一种受。为了显示此点，并为了支持五支木匠师的论点，世尊开始了此番教示。

อภิกฺกนฺตตรนฺติ สุนฺทรตรํ. ปณีตตรนฺติ อตปฺปกตรํ. เอตฺถ จ จตุตฺถชฺฌานโต ปฏฺฐาย อทุกฺขมสุขา เวทนา, สาปิ สนฺตฏฺเฐน ปณีตฏฺเฐน จ สุขนฺติ วุตฺตา. ฉ เคหสฺสิตานิ สุขนฺติ วุตฺตานิ. นิโรโธ อเวทยิตสุขวเสน [Pg.81] สุขํ นาม ชาโต. ปญฺจกามคุณวเสน หิ อฏฺฐสมาปตฺติวเสน จ อุปฺปนฺนํ เวทยิตสุขํ นาม. นิโรโธ อเวทยิตสุขํ นาม. อิติ เวทยิตสุขํ วา โหตุ อเวทยิตสุขํ วา, ตํ นิทฺทุกฺขภาวสงฺขาเตน สุขฏฺเฐน เอกนฺตสุขเมว ชาตํ.

“更胜妙”即是更美妙。“更殊胜”即是更令人不厌足。于此，从第四禅开始的不苦不乐受，也因其寂静与殊胜之义而被说为是乐。六种在家之乐被说为是乐。灭尽定因无受之乐而名为乐。由五妙欲及八等至而生起的，名为有受之乐；灭尽定名为无受之乐。如是，无论是有受之乐或无受之乐，其以无苦的状态为乐之义，皆成为一向之乐。

๙๑. ยตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ฐาเน. สุขํ อุปลพฺภตีติ เวทยิตสุขํ วา อเวทยิตสุขํ วา อุปลพฺภติ. ตํ ตํ ตถาคโต สุขสฺมึ ปญฺญเปตีติ ตํ สพฺพํ ตถาคโต นิทฺทุกฺขภาวํ สุขสฺมึเยว ปญฺญเปตีติ. อิธ ภควา นิโรธสมาปตฺตึ สีสํ กตฺวา เนยฺยปุคฺคลวเสน อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ.

91. “于何处何处”，是在任何地方。“获得乐”，是获得有受之乐或无受之乐。“如来即于彼处安立乐”，是说如来将那一切无苦的状态安立为乐。于此，世尊以灭尽定为首，依所引导之人，以阿罗汉果为顶峰而完结教示。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》——《中部》义注

พหุเวทนียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

多受经释义终。

๑๐. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา

10. 无谬经释义

๙๒. เอวํ เม สุตนฺติ อปณฺณกสุตฺตํ. ตตฺถ จาริกนฺติ อตุริตจาริกํ.

92. “如是我闻”，这是《无谬经》。于此经中，“游行”意为不匆忙的游行。

๙๓. อตฺถิ ปน โว คหปตโยติ กสฺมา อาห? โส กิร คาโม อฏวิทฺวาเร นิวิฏฺโฐ. นานาวิธา สมณพฺราหฺมณา ทิวสํ มคฺคํ คนฺตฺวา สายํ ตํ คามํ วาสตฺถาย อุเปนฺติ, เตสํ เต มนุสฺสา มญฺจปีฐานิ ปตฺถริตฺวา ปาเท โธวิตฺวา ปาเท มกฺเขตฺวา กปฺปิยปานกานิ ทตฺวา ปุนทิวเส นิมนฺเตตฺวา ทานํ เทนฺติ. เต ปสนฺนจิตฺตา เตหิ สทฺธึ สมฺมนฺตยมานา เอวํ วทนฺติ ‘‘อตฺถิ ปน โว คหปตโย กิญฺจิ ทสฺสนํ คหิต’’นฺติ? นตฺถิ, ภนฺเตติ. ‘‘คหปตโย วินา ทสฺสเนน โลโก น นิยฺยาติ, เอกํ ทสฺสนํ รุจฺจิตฺวา ขมาเปตฺวา คเหตุํ วฏฺฏติ, ‘สสฺสโต โลโก’ติ ทสฺสนํ คณฺหถา’’ติ วตฺวา ปกฺกนฺตา. อปรทิวเส อญฺเญ อาคตา. เตปิ ตเถว ปุจฺฉึสุ. เต เตสํ ‘‘อาม, ภนฺเต, ปุริเมสุ ทิวเสสุ ตุมฺหาทิสา สมณพฺราหฺมณา อาคนฺตฺวา ‘สสฺสโต โลโก’ติ อมฺเห อิทํ ทสฺสนํ คาหาเปตฺวา คตา’’ติ อาโรเจสุํ. ‘‘เต พาลา กึ ชานนฺติ? ‘อุจฺฉิชฺชติ อยํ โลโก’ติ อุจฺเฉททสฺสนํ คณฺหถา’’ติ เอวํ เตปิ อุจฺเฉททสฺสนํ คณฺหาเปตฺวา ปกฺกนฺตา. เอเตนุปาเยน อญฺเญ เอกจฺจสสฺสตํ, อญฺเญ อนฺตานนฺตํ[Pg.82], อญฺเญ อมราวิกฺเขปนฺติ เอวํ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย อุคฺคณฺหาเปสุํ. เต ปน เอกทิฏฺฐิยมฺปิ ปติฏฺฐาตุํ นาสกฺขึสุ. สพฺพปจฺฉา ภควา อคมาสิ. โส เตสํ หิตตฺถาย ปุจฺฉนฺโต ‘‘อตฺถิ ปน โว คหปตโย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อาการวตีติ การณวตี สเหตุกา. อปณฺณโกติ อวิรทฺโธ อทฺเวชฺฌคามี เอกํสคาหิโก.

93. （世尊）为何说“然则，诸位家主……”呢？据说那个村庄位于森林的入口。各种沙门、婆罗门白天赶路，傍晚就到那个村庄求宿。那些村民为他们铺设床座，洗脚涂油，奉上合宜的饮料，第二天又邀请他们并予以布施。那些村民心生欢喜，与他们交谈时，那些沙门婆罗门便如此说道：“诸位家主，你们可有什么受持的见解吗？”（村民回答：）“没有，尊者。”（他们就说：）“诸位家主，没有见解是无法出离轮回的，应当乐于、信纳并受持一种见解，你们就受持‘世间是常’的这种见解吧。”说完就离开了。第二天，另一些人来了，他们也同样询问。村民就对他们禀告说：“是的，尊者，前些天有像您这样的沙门、婆罗门来，让我们受持了‘世间是常’的这种见解后，他们就离开了。”（那些人说：）“那些愚人懂什么？你们应当受持‘此世间是断灭的’这种断灭见。”就这样，他们也让人受持了断灭见后离开了。通过这种方式，另一些人让他们受持“一分常论”(ekaccasassata)，另一些人让他们受持“有边无边论”(antānanta)，另一些人让他们受持“不死矫乱论”(amarāvikkhepika)，就这样，让他们受持了六十二种见解。然而，那些村民连一种见解也无法确立下来。最后，世尊来到了。他为了他们的利益而询问，说了以“然则，诸位家主……”开头的话。于此，“有理的”(ākāravatī)意为有原因的、有理由的。“无谬的”(apaṇṇako)意为无乖谬的、不入二边的、取一分者。

๙๔. นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิ ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ เหฏฺฐา สาเลยฺยกสุตฺเต วิตฺถาริตา. ตถา ตพฺพิปจฺจนีกภูตา สมฺมาทิฏฺฐิ.

94. “无所施”等十事邪见，已于前文《沙勒耶迦经》(Sāleyyakasutta)中详说。同样，与其相违的正见亦然。

๙๕. เนกฺขมฺเม อานิสํสนฺติ โย เนสํ อกุสลโต นิกฺขนฺตภาเว อานิสํโส, โย จ โวทานปกฺโข วิสุทฺธิปกฺโข, ตํ น ปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อสทฺธมฺมสญฺญตฺตีติ อภูตธมฺมสญฺญาปนา. อตฺตานุกฺกํเสตีติ ฐเปตฺวา มํ โก อญฺโญ อตฺตโน ทสฺสนํ ปเร คณฺหาเปตุํ สกฺโกตีติ อตฺตานํ อุกฺขิปติ. ปรํ วมฺเภตีติ เอตฺตเกสุ ชเนสุ เอโกปิ อตฺตโน ทสฺสนํ ปเร คณฺหาเปตุํ น สกฺโกตีติ เอวํ ปรํ เหฏฺฐา ขิปติ. ปุพฺเพว โข ปนาติ ปุพฺเพ มิจฺฉาทสฺสนํ คณฺหนฺตสฺเสว สุสีลฺยํ ปหีนํ โหติ, ทุสฺสีลภาโว ปจฺจุปฏฺฐิโต. เอวมสฺสิเมติ เอวํ อสฺส อิเม มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย สตฺต. อปราปรํ อุปฺปชฺชนวเสน ปน เตเยว มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ นาม.

95. “于出离不见功德”（nekkhamme ānisaṃsaṃ na passati）：其义为，他们看不到从不善法出离的功德，即清净分、纯净分。“宣示非正法”（asaddhammasaññatti）：指宣示不实之法。“自赞”（attānukkaṃseti）：即抬高自己，说：“除我之外，谁还能让别人接受自己的见解？”“毁他”（paraṃ vambheti）：即贬低他人，说：“在这么多人中，没有一个能让别人接受自己的见解。”“先前”（pubbeva kho pana）：先前接受邪见时，善戒（susīlya）就已被舍弃，恶戒（dussīlyabhāva）已经现前。“如是于此人”（evamassime）：像这样，他就有以邪见为首的这七法。再者，以邪见为缘，还会接连不断地生起许多邪恶、不善之法。

ตตฺราติ ตาสุ เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ ลทฺธีสุ. กลิคฺคโหติ ปราชยคฺคาโห. ทุสฺสมตฺโต สมาทินฺโนติ ทุคฺคหิโต ทุปฺปรามฏฺโฐ. เอกํสํ ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ เอกนฺตํ เอกโกฏฺฐาสํ สกวาทเมว ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา ติฏฺฐติ, ‘‘สเจ โข นตฺถิ ปโร โลโก’’ติ เอวํ สนฺเตเยว โสตฺถิภาวาวโห โหติ. ริญฺจตีติ วชฺเชติ.

“于彼”（tatra）：指于那些沙门、婆罗门的见解中。“执取厄运”（kaliggaho）：指执取失败。“不善执取、不善审察”（dussamatto samādinno）：指被错误地执取、错误地审察。“遍满一边而住”（ekaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhati）：指完全、片面地遍满并信解自己的学说而住，认为“如果真的没有来世”，这样也能带来安稳。“舍离”（riñcati）：指避开。

๙๖. สทฺธมฺมสญฺญตฺตีติ ภูตธมฺมสญฺญาปนา.

96. “宣示正法”（saddhammasaññatti）：指宣示真实之法。

กฏคฺคโหติ ชยคฺคาโห. สุสมตฺโต สมาทินฺโนติ สุคฺคหิโต สุปรามฏฺโฐ. อุภยํสํ ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ อุภยนฺตํ อุภยโกฏฺฐาสํ สกวาทํ ปรวาทญฺจ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา ติฏฺฐติ ‘‘สเจ โข อตฺถิ ปโร โลโก’’ติ เอวํ สนฺเตปิ ‘‘สเจ โข นตฺถิ ปโร โลโก’’ติ เอวํ สนฺเตปิ โสตฺถิภาวาวโห โหติ. ปรโตปิ เอกํสอุภยํเสสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“执取幸运”（kaṭaggaho）：指执取胜利。“善执取、善审察”（susamatto samādinno）：指被正确地执取、正确地审察。“遍满两边而住”（ubhayaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhati）：指遍满两端、两个部分，即自己的学说与他人的学说，并信解而住，认为“如果真的有来世”，以及“如果真的没有来世”，在这两种情况下都能带来安稳。此外，对于一边和两边的情况，也应以同样的方法来理解其义。

๙๗. กโรโตติ [Pg.83] สหตฺถา กโรนฺตสฺส. การยโตติ อาณตฺติยา กาเรนฺตสฺส. ฉินฺทโตติ ปเรสํ หตฺถาทีนิ ฉินฺทนฺตสฺส. ปจโตติ ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺส วา ตชฺเชนฺตสฺส วา. โสจยโตติ ปรสฺส ภณฺฑหรณาทีหิ โสกํ สยํ กโรนฺตสฺสปิ ปเรหิ กาเรนฺตสฺสปิ. กิลมโตติ อาหารูปจฺเฉท-พนฺธนาคารปฺปเวสนาทีหิ สยํ กิลมนฺตสฺสาปิ ปเรหิ กิลมาเปนฺตสฺสาปิ. ผนฺทโต ผนฺทาปยโตติ ปรํ ผนฺทนฺตํ ผนฺทนกาเล สยมฺปิ ผนฺทโต ปรมฺปิ ผนฺทาปยโต. ปาณมติปาตยโตติ ปาณํ หนนฺตสฺสปิ หนาเปนฺตสฺสปิ. เอวํ สพฺพตฺถ กรณการาปนวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

97. “自作”(karoto)是指亲手做。“教他作”(kārayato)是指通过命令使他人做。“截断”(chindato)是指截断他人的手等。“折磨”(pacato)是指用棍棒压迫或威胁。“使忧愁”(socayato)是指自己通过盗取他人财物等方式使人忧愁，或使他人这样做。“使疲劳”(kilamato)是指自己通过断食、囚禁等方式使人疲劳，或使他人这样做。“颤动与使[他人]颤动”(phandato phandāpayato)是指自己颤动，并使他人颤动。“杀害生命”(pāṇamatipātayato)是指自己杀害生命，或使他人杀害生命。像这样，在所有地方，都应通过“自己做”和“教他做”的方式来理解其含义。

สนฺธินฺติ ฆรสนฺธึ. นิลฺโลปนฺติ มหาวิโลปํ. เอกาคาริกนฺติ เอกเมว ฆรํ ปริวาเรตฺวา วิลุมฺปนํ. ปริปนฺเถ ติฏฺฐโตติ อาคตาคตานํ อจฺฉินฺทนตฺถํ มคฺเค ติฏฺฐโต. กโรโต น กรียติ ปาปนฺติ ยํกิญฺจิ ปาปํ กโรมีติ สญฺญาย กโรโตปิ ปาปํ น กรียติ, นตฺถิ ปาปํ. สตฺตา ปน กโรมาติ เอวํสญฺญิโน โหนฺตีติ อตฺโถ. ขุรปริยนฺเตนาติ ขุรเนมินา, ขุรธารสทิสปริยนฺเตน วา. เอกํ มํสขลนฺติ เอกํ มํสราสึ. ปุญฺชนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตโตนิทานนฺติ เอกมํสขลกรณนิทานํ. ทกฺขิณตีเร มนุสฺสา กกฺขฬา ทารุณา, เต สนฺธาย หนนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. อุตฺตรตีเร สทฺธา โหนฺติ ปสนฺนา พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา, เต สนฺธาย ททนฺโตติอาทิ วุตฺตํ.

“穿墙”(sandhiṃ)是指凿穿房屋的墙壁。“大掠夺”(nillopaṃ)是指大规模的劫掠。“劫掠一户”(ekāgārikaṃ)是指包围一户人家进行劫掠。“埋伏道路”(paripanthe tiṭṭhato)是指为了截取来往行人而埋伏在路上。“作者无恶”(karoto na karīyati pāpaṃ)是指：即使怀着“我正在作恶”的想而作恶，恶业也不会被造作，没有恶业。然而，众生却有“我们正在作”的想，此为其义。“以剃刀为周缘者”(khurapariyantena)，是指以具有剃刀轮缘，或具有剃刀锋刃般周缘的轮盘。“一团肉块”(ekaṃ maṃsakhalaṃ)是指一堆肉。“堆”(puñjaṃ)是它的同义词。“由此缘故”(tatonidānaṃ)是指因为制造一团肉块的缘故。南岸的人粗暴凶残，针对他们说了“杀害”等语。北岸的人有信仰、虔诚，是佛弟子、法弟子、僧弟子，针对他们说了“布施”等语。

ตตฺถ ยชนฺโตติ มหายาคํ กโรนฺโต. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน อุโปสถกมฺเมน. สํยเมนาติ สีลสํยเมน. สจฺจวชฺเชนาติ สจฺจวจเนน. อาคโมติ อาคมนํ, ปวตฺตีติ อตฺโถ. สพฺพถาปิ ปาปปุญฺญานํ กิริยเมว ปฏิกฺขิปนฺติ. สุกฺกปกฺโขปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เสสเมตฺถ ปุริมวาเร วุตฺตสทิสเมว.

在此，“行祭祀者”(yajanto)是指举行盛大祭祀的人。“以调伏”(damena)是指以调伏诸根与布萨之行。“以节制”(saṃyamena)是指以戒律约束。“以真实语”(saccavajjena)是指说真实的话。“来”(āgamo)是指没有到来，没有发生，此为其义。他们彻底拒绝造作一切恶业与福业。白品也应以如前所述的方式来理解。此中其余部分与前次所说相同。

๑๐๐. นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโยติ เอตฺถ ปจฺจโย เหตุเววจนํ. อุภเยนาปิ วิชฺชมานกเมว กายทุจฺจริตาทิสํกิเลสปจฺจยํ กายสุจริตาทิวิสุทฺธิปจฺจยํ ปฏิกฺขิปนฺติ. นตฺถิ พลํ, นตฺถิ วีริยํ, นตฺถิ ปุริสถาโม, นตฺถิ ปุริสปรกฺกโมติ สตฺตานํ สํกิเลสิตุํ วา วิสุชฺฌิตุํ วา [Pg.84] พลํ วา วีริยํ วา ปุริเสน กาตพฺโพ นาม ปุริสถาโม วา ปุริสปรกฺกโม วา นตฺถิ.

100. 于“无因，无缘”，于此，“缘”(paccayo)是“因”(hetu)的同义词。他们以此二者否定真实存在的、身恶行等染污之因，以及身善行等清净之因。“无力，无精进，无丈夫力，无丈夫精进”是指：对众生的染污或清净而言，没有力或精进，也没有所谓应由人造作的丈夫力(purisathāma)或丈夫精进(purisaparakkama)。

สพฺเพ สตฺตาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภาทโย อนวเสเส นิทสฺเสนฺติ. สพฺเพ ปาณาติ เอกินฺทฺริโย ปาโณ ทฺวินฺทฺริโย ปาโณติ อาทิวเสน วทนฺติ. สพฺเพ ภูตาติ อณฺฑโกสวตฺถิโกเสสุ ภูเต สนฺธาย วทนฺติ. สพฺเพ ชีวาติ สาลิยวโคธุมาทโย สนฺธาย วทนฺติ. เตสุ เหเต วิรุหนภาเวน ชีวสญฺญิโน. อวสา อพลา อวีริยาติ เตสํ อตฺตโน วโส วา พลํ วา วีริยํ วา นตฺถิ. นิยติสงฺคติภาวปริณตาติ เอตฺถ นิยตีติ นิยตตา. สงฺคตีติ ฉนฺนํ อภิชาตีนํ ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ภาโวติ สภาโวเยว. เอวํ นิยติยา จ สงฺคติยา จ ภาเวน จ ปริณตา นานปฺปการตํ ปตฺตา. เยน หิ ยถา ภวิตพฺพํ, โส ตเถว ภวติ. เยน โน ภวิตพฺพํ, โส น ภวตีติ ทสฺเสนฺติ. ฉสฺเววาภิชาตีสูติ ฉสุ เอว อภิชาตีสุ ฐตฺวา สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺติ, อญฺญา สุขทุกฺขภูมิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺติ.

“一切众生”(sabbe sattā)是指无遗漏地指出骆驼、牛、驴等。“一切生物”(sabbe pāṇā)是指他们以一根生物、二根生物等方式而说。“一切有情”(sabbe bhūtā)是指他们意指在卵壳与母胎中的有情而说。“一切命者”(sabbe jīvā)是指他们意指稻、大麦、小麦等而说；对他们而言，这些因其生长状态而有命想。“无自在，无力，无精进”是指它们没有自己的自在、力或精进。“由命运、际遇、自性所转变”，于此，“命运”(niyati)即是必然性；“际遇”(saṅgati)是指趣向六种生类(abhijāti)；“自性”(bhāva)即是其自性。如此，由命运、际遇与自性所转变，而达到种种状态。他们表明：注定会如何，便会如何；注定不会如何，便不会如何。“唯在六种生类中”是指他们表明：只在这六种生类中感受苦乐，此外再无感受苦乐之地。

ตตฺถ ฉ อภิชาติโย นาม กณฺหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิทฺทาภิชาติ สุกฺกาภิชาติ ปรมสุกฺกาภิชาตีติ. ตตฺถ สากุณิโก สูกริโก ลุทฺโท มจฺฉฆาตโก โจโร โจรฆาตโก, เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ กุรูรกมฺมนฺตา, อยํ กณฺหาภิชาติ นาม. ภิกฺขู นีลาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ. ‘‘ภิกฺขู จ กณฺฏกวุตฺติโน’’ติ อยญฺหิ เนสํ ปาฬิเยว. อถ วา กณฺฏกวุตฺติกา เอวํ นาม เอเก ปพฺพชิตาติ วทนฺติ. ‘‘สมณกณฺฏกวุตฺติกา’’ติปิ หิ เนสํ ปาฬิ. โลหิตาภิชาติ นาม นิคณฺฐา เอกสาฏกาติ วทนฺติ. อิเม กิร ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปณฺฑรตรา. คิหี อเจลกสาวกา หลิทฺทาภิชาตีติ วทนฺติ. อิติ อตฺตโน ปจฺจยทายเก นิคณฺเฐหิปิ เชฏฺฐกตเร กโรนฺติ. นนฺโท, วจฺโฉ, สงฺกิจฺโจ, อยํ สุกฺกาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร ปุริเมหิ จตูหิ ปณฺฑรตรา. อาชีวเก ปน ปรมสุกฺกาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร สพฺเพหิ ปณฺฑรตรา.

于此，有六种生类，名为黑生、青生、赤生、黄生、白生、极白生。于此，捕鸟人、屠猪者、猎人、屠鱼者、盗贼、处决盗贼者，或任何其他从事残忍行业者，此名为黑生。他们说比丘是青生，据说彼等在四资具中掺入荆棘而食。“比丘是行荆棘行者”——这确实是他们的圣典。或说：“有些出家人名为行荆棘行者。”“沙门行荆棘行者”也是他们的圣典。他们说仅着一衣的尼乾子是赤生，据说彼等比前两者更为洁白。他们说在家的裸行者弟子是黄生，如此，他们令自己的资具施主比尼乾子更为尊贵。他们说难陀(Nando)、婆蹉(Vaccho)、僧吉迦(Saṅkicco)是白生，据说彼等比前四者更为洁白。又，他们说裸行顺命外道是极白生，据说彼等比所有人都更为洁白。

ตตฺถ [Pg.85] สพฺเพ สตฺตา ปฐมํ สากุณิกาทโยว โหนฺติ, ตโต วิสุชฺฌมานา สกฺยสมณา โหนฺติ, ตโต วิสุชฺฌมานา นิคณฺฐา, ตโต อาชีวกสาวกา, ตโต นนฺทาทโย, ตโต อาชีวกาติ อยเมเตสํ ลทฺธิ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปจฺจนีเกน เวทิตพฺโพ. เสสมิธาปิ ปุริมวาเร วุตฺตสทิสเมว.

于此，一切众生最初皆为捕鸟人等，其后净化为释迦沙门，再净化为尼乾子，再净化为裸行顺命外道的弟子，再净化为难陀等人，最后净化为裸行顺命外道——此即彼等之见。白分应以与前述相反的方式了知。其余于此亦如前分所述。

อิมาสุ ปน ตีสุ ทิฏฺฐีสุ นตฺถิกทิฏฺฐิ วิปากํ ปฏิพาหติ, อกิริยทิฏฺฐิ กมฺมํ ปฏิพาหติ, อเหตุกทิฏฺฐิ อุภยมฺปิ ปฏิพาหติ. ตตฺถ กมฺมํ ปฏิพาหนฺเตนาปิ วิปาโก ปฏิพาหิโต โหติ, วิปากํ ปฏิพาหนฺเตนาปิ กมฺมํ ปฏิพาหิตํ. อิติ สพฺเพเปเต อตฺถโต อุภยปฏิพาหกา นตฺถิกวาทา เจว อเหตุกวาทา อกิริยวาทา จ โหนฺติ. เย ปน เตสํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐาเน ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนา สชฺฌายนฺติ วีมํสนฺติ, เตสํ – ‘‘นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิ ยิฏฺฐํ, กโรโต น กริยติ ปาปํ, นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ, ปฐมชวเน สเตกิจฺฉา โหนฺติ, ตถา ทุติยาทีสุ. สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺฉา อนิวตฺติโน อริฏฺฐกณฺฏกสทิสา.

于此三见中，虚无见遮止果报，无作见遮止业，无因见两者皆遮止。于此，遮止业者，果报亦被遮止；遮止果报者，业亦被遮止。是故，就义理而言，所有此等见解皆为遮止二者之虚无论者、无因论者与无作论者。又，有些人执持其学说，于夜间静处、日间静处安坐而讽诵、审察，对于“无布施，无祭祀，行恶者不构成恶业，无因，无缘”此一所缘，彼等邪念安住，心意一境，速行生起。于第一速行，尚可疗治；于第二等速行亦然。至第七速行，则诸佛亦无法疗治，其见不可逆转，犹如阿里吒(Ariṭṭha)与干陀迦(Kaṇṭaka)一般。

ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปิ, เอกสฺมึ โอกฺกนฺเตปิ ทฺวีสุ ตีสุ โอกฺกนฺเตสุปิ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ, ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ, อภพฺโพ ตสฺส อตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ. วฏฺฏขาณุ นาเมส สตฺโต ปถวีโคปโก. กึ ปเนส เอกสฺมึเยว อตฺตภาเว นิยโต โหติ, อุทาหุ อญฺญสฺมิมฺปีติ? เอกสฺมิญฺเญว นิยโต, อาเสวนวเสน ปน ภวนฺตเรปิ ตํ ตํ ทิฏฺฐึ โรเจติเยว. เอวรูปสฺส หิ เยภุยฺเยน ภวโต วุฏฺฐานํ นาม นตฺถิ.

于此，有人信受一种见解，有人信受两种，乃至三种。然而，即使只信受一种、两种或三种，他也成为定邪见者，是天道与解脱道之障碍。于此生结束后，他不堪生于天界，更何况解脱。此等有情，名为“轮回桩”、“守地者”。然则，此人是仅于一生中其见固定，抑或于他生亦然？仅于一生中固定。但因串习之力，于他生中，亦仍喜爱彼等见解。诚然，此等人大多无从出离轮回。

ตสฺมา อกลฺยาณชนํ, อาสีวิสมิโวรคํ;

อารกา ปริวชฺเชยฺย, ภูติกาโม วิจกฺขโณติ.

是故，求福祉之明智者，于不善之人，应远远避之，如避剧毒之蛇。

๑๐๓. นตฺถิ สพฺพโส อารุปฺปาติ อรูปพฺรหฺมโลโก นาม สพฺพากาเรน นตฺถิ. มโนมยาติ ฌานจิตฺตมยา. สญฺญามยาติ อรูปชฺฌานสญฺญาย สญฺญามยา. รูปานํเยว นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อยํ ลาภี วา โหติ ตกฺกี วา. ลาภี นาม รูปาวจรชฺฌานลาภี. ตสฺส รูปาวจเร กงฺขา นตฺถิ, อรูปาวจรโลเก อตฺถิ[Pg.86]. โส – ‘‘อหํ อารุปฺปา อตฺถีติ วทนฺตานมฺปิ นตฺถีติ วทนฺตานมฺปิ สุณามิ, อตฺถิ นตฺถีติ ปน น ชานามิ. จตุตฺถชฺฌานํ ปทฏฺฐานํ กตฺวา อรูปาวจรชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสฺสามิ. สเจ อารุปฺปา อตฺถิ, ตตฺถ นิพฺพตฺติสฺสามิ, สเจ นตฺถิ, รูปาวจรพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติสฺสามิ. เอวํ เม อปณฺณโก ธมฺโม อปณฺณโกว อวิรทฺโธว ภวิสฺสตี’’ติ ตถา ปฏิปชฺชติ. ตกฺกี ปน อปฺปฏิลทฺธชฺฌาโน, ตสฺสาปิ รูปชฺฌาเน กงฺขา นตฺถิ, อรูปโลเก ปน อตฺถิ. โส – ‘‘อหํ อารุปฺปา อตฺถีติ วทนฺตานมฺปิ นตฺถีติ วทนฺตานมฺปิ สุณามิ, อตฺถิ นตฺถีติ ปน น ชานามิ. กสิณปริกมฺมํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตํ ปทฏฺฐานํ กตฺวา อรูปาวจรชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสฺสามิ. สเจ อารุปฺปา อตฺถิ, ตตฺถ นิพฺพตฺติสฺสามิ. สเจ นตฺถิ, รูปาวจรพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติสฺสามิ. เอวํ เม อปณฺณโก ธมฺโม อปณฺณโกว อวิรทฺโธว ภวิสฺสตี’’ติ ตถา ปฏิปชฺชติ.

103. “完全无无色”(Natthi sabbaso āruppā)是指无色梵界(arūpabrahmaloko)在任何方面都不存在。“意所成”(manomayā)是指由色界禅心所成。“想所成”(saññāmayā)是指由无色禅之想所成。“为诸色之厌离、离欲、灭尽而行道者”：此人或是得定者(lābhī)，或是思量者(takkī)。得定者是色界禅的获得者。他对色界禅没有疑惑，但对无色界有疑惑。他想：“我听人说无色界存在，也听人说不存在，但我并不知道其究竟是否存在。我将以第四禅为基础而生起无色禅。如果无色界存在，我将投生于彼；如果不存在，我将投生于色界梵天界。如此，我所修之法将是确定、无失的。”他便如是行道。而思量者是未得禅那者，他对色界禅也没有疑惑，但对无色界有疑惑。他想：“我听人说无色界存在，也听人说不存在，但我并不知道其究竟是否存在。我将作遍处(kasiṇa)预备业，生起第四禅，并以此为基础而生起无色禅。如果无色界存在，我将投生于彼；如果不存在，我将投生于色界梵天界。如此，我所修之法将是确定、无失的。”他便如是行道。

๑๐๔. ภวนิโรโธติ นิพฺพานํ. สาราคาย สนฺติเกติ ราควเสน วฏฺเฏ รชฺชนสฺส สนฺติเก. สํโยคายาติ ตณฺหาวเสน สํโยชนตฺถาย. อภินนฺทนายาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทนาย. ปฏิปนฺโน โหตีติ อยมฺปิ ลาภี วา โหติ ตกฺกี วา. ลาภี นาม อฏฺฐสมาปตฺติลาภี. ตสฺส อารุปฺเป กงฺขา นตฺถิ, นิพฺพาเน อตฺถิ. โส – ‘‘อหํ นิโรโธ อตฺถีติปิ นตฺถีติปิ สุณามิ, สยํ น ชานามิ. สมาปตฺตึ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒสฺสามิ. สเจ นิโรโธ ภวิสฺสติ, อรหตฺตํ ปตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสามิ. โน เจ ภวิสฺสติ, อารุปฺเป นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ เอวํ ปฏิปชฺชติ. ตกฺกี ปน เอกสมาปตฺติยาปิ น ลาภี, อารุปฺเป ปนสฺส กงฺขา นตฺถิ, ภวนิโรเธ อตฺถิ. โส – ‘‘อหํ นิโรโธ อตฺถีติปิ นตฺถีติปิ สุณามิ, สยํ น ชานามิ, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐสมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา สมาปตฺติปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒสฺสามิ. สเจ นิโรโธ ภวิสฺสติ, อรหตฺตํ ปตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสามิ. โน เจ ภวิสฺสติ, อารุปฺเป นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ เอวํ ปฏิปชฺชติ. เอตฺถาห – ‘‘อตฺถิ ทินฺนนฺติอาทีนิ ตาว อปณฺณกานิ ภวนฺตุ, นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทีนิ ปน กถํ อปณฺณกานี’’ติ. คหณวเสน. ตานิ หิ อปณฺณกํ อปณฺณกนฺติ เอวํ คหิตตฺตา อปณฺณกานิ นาม ชาตานิ.

104. “有之灭”（bhavanirodho）即是涅槃。“近于贪染”（sārāgāya santike）是指因贪而在轮回中近于染著。“为了结缚”（saṃyogāya）是指因渴爱而在轮回中为了结缚。“为了欣喜”（abhinandanāya）是指因渴爱与邪见而欣喜。“他……而行道”（paṭipanno hoti）：此人或是得定者，或是思量者。所谓得定者，是八等至（aṭṭhasamāpatti）的获得者。他对无色界没有疑惑，但对涅槃有疑惑。他如此行道：“我听闻‘灭是存在的’，也听闻‘灭是不存在的’，但我自己并不知道。我将以等至为基础来增长观（vipassanā）。如果灭是存在的，我将证得阿罗汉果而般涅槃；如果不存在，我将投生于无色界。”而思量者，连一等至也未获得，但他对无色界没有疑惑，对有之灭有疑惑。他如此行道：“我听闻‘灭是存在的’，也听闻‘灭是不存在的’，但我自己并不知道。我将作遍处预备业，生起八等至，再以等至为近因来增长观。如果灭是存在的，我将证得阿罗汉果而般涅槃；如果不存在，我将投生于无色界。”于此，有人问：“‘有布施’等可算是确凿的，但‘无布施’等如何也是确凿的呢？”答：“由于执取的方式。因为它们被执取为‘这是确凿的，这是确凿的’，所以才被称为确凿的。”

๑๐๕. จตฺตาโรเมติ [Pg.87] อยํ ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ. นตฺถิกวาโท, อเหตุกวาโท อกิริยวาโท, อารุปฺปา นตฺถิ นิโรโธ นตฺถีติ เอวํวาทิโน จ ทฺเวติ อิเม ปญฺจ ปุคฺคลา เหฏฺฐา ตโย ปุคฺคลาว โหนฺติ. อตฺถิกวาทาทโย ปญฺจ เอโก จตุตฺถปุคฺคโลว โหติ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ภควา อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ สพฺพํ อตฺถโต อุตฺตานเมวาติ.

105. “此四种人”（cattāro me）：这是一个单独的连结。虚无论者（natthikavādo）、无因论者（ahetukavādo）、无作论者（akiriyavādo），以及分别持“无色界不存在”和“灭不存在”之论的二人——这五种人即是（经中）前三种人。而持肯定论等的五种人，则只是那第四种人。为了开示此义，世尊（bhagavā）开始了这段教示。于此，一切义理皆已明了。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破除戏论》

อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无谬经释义终。

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一品释义终。

๒. ภิกฺขุวคฺโค

2. 比丘品

๑. อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

1. 芒果园教诫罗睺罗经释义

๑๐๗. เอวํ [Pg.88] เม สุตนฺติ อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตํ. ตตฺถ อมฺพลฏฺฐิกายํ วิหรตีติ เวฬุวนวิหารสฺส ปจฺจนฺเต ปธานฆรสงฺเขเป วิเวกกามานํ วสนตฺถาย กเต อมฺพลฏฺฐิกาติ เอวํนามเก ปาสาเท ปวิเวกํ พฺรูหยนฺโต วิหรติ. กณฺฏโก นาม ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ติขิโณว โหติ, เอวเมวํ อยมฺปิ อายสฺมา สตฺตวสฺสิกสามเณรกาเลเยว ปวิเวกํ พฺรูหยมาโน ตตฺถ วิหาสิ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย. อาสนนฺติ ปกติปญฺญตฺตเมเวตฺถ อาสนํ อตฺถิ, ตํ ปปฺโผเฏตฺวา ฐเปสิ. อุทกาธาเนติ อุทกภาชเน. ‘‘อุทกฏฺฐาเน’’ติปิ ปาโฐ.

107. “如是我闻”等，是《芒果园教诫罗睺罗经》。于此，“住在芒果园(Ambalaṭṭhikā)”是指：在竹林(Veḷuvana)精舍的边缘，为乐于独住者所建、形如禅修堂、名为芒果园的殿堂中，他增长独住而住。犹如荆棘从生出时起即是尖锐的，同样地，这位具寿在七岁沙弥时，即增长独住，安住于彼处。“从独住中起来”是指从果定中起来。“座具”：此处只有平时铺设的座具，他抖开后安放好。“水器”是指盛水的容器。“水处”也是一种读法。

อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อามนฺเตสีติ โอวาททานตฺถํ อามนฺเตสิ. ภควตา หิ ราหุลตฺเถรสฺส สมฺพหุลา ธมฺมเทสนา กตา. สามเณรปญฺหํ เถรสฺเสว วุตฺตํ. ตถา ราหุลสํยุตฺตํ มหาราหุโลวาทสุตฺตํ จูฬราหุโลวาทสุตฺตมิทํ อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตนฺติ.

“呼唤具寿罗睺罗”：是为了给予教诫而呼唤他。因为世尊曾为罗睺罗长老作了许多说法。《沙弥问》(Sāmaṇerapañha)是为长老而说的。同样地，还有《罗睺罗相应》(Rāhulasaṃyutta)、《大罗睺罗教诫经》(Mahārāhulovādasutta)、《小罗睺罗教诫经》(Cūḷarāhulovādasutta)以及这部《芒果园教诫罗睺罗经》。

อยญฺหิ อายสฺมา สตฺตวสฺสิกกาเล ภควนฺตํ จีวรกณฺเณ คเหตฺวา ‘‘ทายชฺชํ เม สมณ เทหี’’ติ ทายชฺชํ ยาจมาโน ภควตา ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสฺส นิยฺยาเทตฺวา ปพฺพาชิโต. อถ ภควา ทหรกุมารา นาม ยุตฺตายุตฺตํ กถํ กเถนฺติ, โอวาทมสฺส เทมีติ ราหุลกุมารํ อามนฺเตตฺวา ‘‘สามเณเรน นาม, ราหุล, ติรจฺฉานกถํ กเถตุํ น วฏฺฏติ, ตฺวํ กถยมาโน เอวรูปํ กถํ กเถยฺยาสี’’ติ สพฺพพุทฺเธหิ อวิชหิตํ ทสปุจฺฉํ ปญฺจปณฺณาสวิสฺสชฺชนํ – ‘‘เอโก ปญฺโห เอโก อุทฺเทโส เอกํ เวยฺยากรณํ ทฺเว ปญฺหา…เป… ทส ปญฺหา ทส อุทฺเทสา ทส เวยฺยากรณาติ. เอกํ นาม กึ? สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา…เป… ทส นาม กึ? ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ วุจฺจตี’’ติ (ขุ. ปา. ๔.๑๐) อิมํ สามเณรปญฺหํ กเถสิ. ปุน จินฺเตสิ ‘‘ทหรกุมารา นาม ปิยมุสาวาทา โหนฺติ, อทิฏฺฐเมว ทิฏฺฐํ อมฺเหหิ, ทิฏฺฐเมว น ทิฏฺฐํ อมฺเหหีติ วทนฺติ โอวาทมสฺส เทมี’’ติ อกฺขีหิ โอโลเกตฺวาปิ สุขสญฺชานนตฺถํ ปฐมเมว จตสฺโส อุทกาธานูปมาโย[Pg.89], ตโต ทฺเว หตฺถิอุปมาโย เอกํ อาทาสูปมญฺจ ทสฺเสตฺวา อิมํ สุตฺตํ กเถสิ. จตูสุ ปน ปจฺจเยสุ ตณฺหาวิวฏฺฏนํ ปญฺจสุ กามคุเณสุ ฉนฺทราคปฺปหานํ กลฺยาณมิตฺตุปนิสฺสยสฺส มหนฺตภาวญฺจ ทสฺเสตฺวา ราหุลสุตฺตํ (สุ. นิ. ราหุลสุตฺต) กเถสิ. อาคตาคตฏฺฐาเน ภเวสุ ฉนฺทราโค น กตฺตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ราหุลสํยุตฺตํ (สํ. นิ. ๒.๑๘๘ อาทโย) กเถสิ. ‘‘อหํ โสภามิ, มม วณฺณายตนํ ปสนฺน’’นฺติ อตฺตภาวํ นิสฺสาย เคหสฺสิตฉนฺทราโค น กตฺตพฺโพติ มหาราหุโลวาทสุตฺตํ กเถสิ.

这位具寿七岁时，抓住世尊的衣角说：“沙门，请给我继承权！”如此向世尊请求继承权后，被世尊交给法将舍利弗长老而令其出家。于是世尊心想：“年幼的孩子们会说合适与不合适的话，我应给予他教诫。”便召唤罗睺罗童子说：“罗睺罗，沙弥不应谈论畜生论，你说话时应当说这样的话。”随即为他说了诸佛所不舍的、具十问五十五答的《沙弥问》(Sāmaṇerapañha)：“一问，一题，一答；二问……乃至……十问，十题，十答。一是什么？一切众生依食而住……乃至……十是什么？具足十支者，被称为阿罗汉。”世尊又心想：“年幼的孩子们喜欢说谎，没看见的就说‘我们看见了’，看见的就说‘我们没看见’，我应给予他教诫。”为了让他能透过观看而轻易理解，首先开示了四种水器的譬喻，然后是两种大象的譬喻，以及一种镜子的譬喻，说了这部《芒果林教诫罗睺罗经》(Ambalaṭṭhikarāhulovādasutta)。又为了开示在四资具上断除渴爱，在五欲上舍离欲贪，以及善友为依止的重要性，而说了《罗睺罗经》(Rāhulasutta)。为了开示在来来去去的各种存在中不应生起欲贪，而说了《罗睺罗相应》(Rāhulasaṃyutta)。为了开示不应因‘我美，我的色处清净’而对自身生起居家生活的欲贪，而说了《大罗睺罗教诫经》(Mahārāhulovādasutta)。

ตตฺถ ราหุลสุตฺตํ อิมสฺมึ นาม กาเล วุตฺตนฺติ น วตฺตพฺพํ. ตญฺหิ อภิณฺโหวาทวเสน วุตฺตํ. ราหุลสํยุตฺตํ สตฺตวสฺสิกกาลโต ปฏฺฐาย ยาว อวสฺสิกภิกฺขุกาลา วุตฺตํ. มหาราหุโลวาทสุตฺตํ อฏฺฐารส วสฺสสามเณรกาเล วุตฺตํ. จูฬราหุโลวาทสุตฺตํ อวสฺสิกภิกฺขุกาเล วุตฺตํ. กุมารกปญฺหญฺจ อิทญฺจ อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตํ สตฺตวสฺสิกสามเณรกาเล วุตฺตํ. เตสุ ราหุลสุตฺตํ อภิณฺโหวาทตฺถํ, ราหุลสํยุตฺตํ, เถรสฺส วิปสฺสนาคพฺภคหณตฺถํ, มหาราหุโลวาทํ เคหสฺสิตฉนฺทราควิโนทนตฺถํ, จูฬราหุโลวาทํ เถรสฺส ปญฺจทส-วิมุตฺติปริปาจนีย-ธมฺมปริปากกาเล อรหตฺตคาหาปนตฺถํ วุตฺตํ. อิทญฺจ ปน สนฺธาย ราหุลตฺเถโร ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ ตถาคตสฺส คุณํ กเถนฺโต อิทมาห –

其中，《罗睺罗经》不应说其是在某个特定时间所说，因为它主要是作为不断的教诫而说。《罗睺罗相应》是从他七岁时开始，直到成为未满一夏的比丘时期为止所说。《大罗睺罗教诫经》是在他十八岁为沙弥时说的。《小罗睺罗教诫经》是在他成为未满一夏的比丘时期说的。《童子问》(Kumārakapañha)和这篇《芒果园罗睺罗教诫经》是在他七岁为沙弥时说的。在这些经中，《罗睺罗经》是为了不断的教诫；《罗睺罗相应》是为了让长老获得观(vipassanā)之胎；《大罗睺罗教诫经》是为了断除源于在家的欲贪；《小罗睺罗教诫经》是在长老的十五种能令解脱成熟之法圆熟时，为了让他证得阿罗汉果而说。有鉴于此，罗睺罗长老在比丘僧团中称述如来的功德时，这样说道——

‘‘กิกีว พีชํ รกฺเขยฺย, จามรี วาลมุตฺตมํ;

นิปโก สีลสมฺปนฺโน, มมํ รกฺขิ ตถาคโต’’ติ. (อป. ๑.๒.๘๓);

“如雌雉护卵，如犛牛护其妙尾；具智与戒之如来，亦如是守护我。”

สามเณรปญฺหํ อยุตฺตวจนปหานตฺถํ, อิทํ อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตํ สมฺปชานมุสาวาทสฺส อกรณตฺถํ วุตฺตํ.

《沙弥问》是为了舍弃不当的言语而说，而这《芒果园罗睺罗教诫经》是为了不做明知故犯的妄语而说。

ตตฺถ ปสฺสสิ โนติ ปสฺสสิ นุ. ปริตฺตนฺติ โถกํ. สามญฺญนฺติ สมณธมฺโม. นิกฺกุชฺชิตฺวาติ อโธมุขํ กตฺวา. อุกฺกุชฺชิตฺวาติ อุตฺตานํ กตฺวา.

在此，“passasi no”即是“passasi nu”（你看见吗？）。“parittaṃ”（少）即是“thokaṃ”（少量）。“sāmaññaṃ”（沙门性）即是“samaṇadhammo”（沙门之法）。“nikkujjitvā”（倒置）即是“adhomukhaṃ katvā”（使其面朝下）。“ukkujjitvā”（扶正）即是“uttānaṃ katvā”（使其面朝上）。

๑๐๘. เสยฺยถาปิ, ราหุล, รญฺโญ นาโคติ อยํ อุปมา สมฺปชานมุสาวาเท สํวรรหิตสฺส โอปมฺมทสฺสนตฺถํ วุตฺตา. ตตฺถ อีสาทนฺโตติ รถีสาสทิสทนฺโต[Pg.90]. อุรุฬฺหวาติ อภิวฑฺฒิโต อาโรหสมฺปนฺโน. อภิชาโตติ สุชาโต ชาติสมฺปนฺโน. สงฺคามาวจโรติ สงฺคามํ โอติณฺณปุพฺโพ. กมฺมํ กโรตีติ อาคตาคเต ปวฏฺเฏนฺโต ฆาเตติ. ปุรตฺถิมกายาทีสุ ปน ปุรตฺถิมกาเยน ตาว ปฏิเสนาย ผลกโกฏฺฐกมุณฺฑปาการาทโย ปาเตติ, ตถา ปจฺฉิมกาเยน. สีเสน กมฺมํ นาม นิยเมตฺวา เอตํ ปเทสํ มทฺทิสฺสามีติ นิวตฺติตฺวา โอโลเกติ, เอตฺตเกน สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ ทฺเวธา ภิชฺชติ. กณฺเณหิ กมฺมํ นาม อาคตาคเต สเร กณฺเณหิ ปหริตฺวา ปาตนํ. ทนฺเตหิ กมฺมํ นาม ปฏิหตฺถิอสฺสหตฺถาโรหอสฺสาโรหปทาทีนํ วิชฺฌนํ. นงฺคุฏฺเฐน กมฺมํ นาม นงฺคุฏฺเฐ พนฺธาย ทีฆาสิลฏฺฐิยา วา อยมุสเลน วา เฉทนเภทนํ. รกฺขเตว โสณฺฑนฺติ โสณฺฑํ ปน มุเข ปกฺขิปิตฺวา รกฺขติ.

108. 罗睺罗，“譬如国王之象”，此譬喻是为于故妄语无防护者，为示其例而说。于此，“有辕般之牙”（īsādanto）者，谓有如车辕之牙。“长大”（uruḷhavā）者，谓发育增长，堪于骑乘。“善生”（abhijāto）者，谓善生（sujāto）、种姓具足。“曾赴战场”（saṅgāmāvacaro）者，谓曾进入战场。“作业”（kammaṃ karoti）者，谓辗杀来犯之敌。又，于身体前部等中，先以身体前部摧毁敌军之木板营寨、堡垒、秃墙等，以身体后部亦然。所谓“以头作业”，即确定“我将踏平此地”后，转身而视，仅此，百千之众亦二分而溃。所谓“以耳作业”，即以耳击落来犯之箭。所谓“以牙作业”，即刺穿敌方之象、马、象师、马师、步兵等。所谓“以尾作业”，即以缚于尾上之长剑杖或铁杵，行切断、穿破之事。“彼实护其鼻”者，谓彼将象鼻置于口中而守护。

ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺส หตฺถิโน กรเณ. อปริจฺจตฺตนฺติ อนิสฺสฏฺฐํ, ปเรสํ ชยํ อมฺหากญฺจ ปราชยํ ปสฺสีติ มญฺญติ. โสณฺฑายปิ กมฺมํ กโรตีติ อยมุคฺครํ วา ขทิรมุสลํ วา คเหตฺวา สมนฺตา อฏฺฐารสหตฺถฏฺฐานํ มทฺทติ. ปริจฺจตฺตนฺติ วิสฺสฏฺฐํ, อิทานิ หตฺถิโยธาทีสุ น กุโตจิ ภายติ, อมฺหากํ ชยํ ปเรสญฺจ ปราชยํ ปสฺสีติ มญฺญติ. นาหํ ตสฺส กิญฺจิ ปาปนฺติ ตสฺส ทุกฺกฏาทิอาปตฺติวีติกฺกเม วา มาตุฆาตกาทิกมฺเมสุ วา กิญฺจิ ปาปํ อกตฺตพฺพํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา ติห เตติ ยสฺมา สมฺปชานมุสาวาทิโน อกตฺตพฺพํ ปาปํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา ตยา หสายปิ ทวกมฺยตายปิ มุสา น ภณิสฺสามีติ สิกฺขิตพฺพํ. ปจฺจเวกฺขณตฺโถติ โอโลกนตฺโถ, ยํ มุเข วชฺชํ โหติ, ตสฺส ทสฺสนตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ โอโลเกตฺวา โอโลเกตฺวา.

在此，是指在那头象作战之时。“不舍弃”（apariccattaṃ）是指不舍弃（生命），（象师）认为：“（我）看到了别人的胜利，以及我们的失败。”“它也用象鼻作战”是指它拿起铁槌或金合欢木杵，粉碎周围十八肘的区域。“舍弃”（pariccattaṃ）是指已舍弃（生命），（象师）认为：“现在这头象在敌军等中无所畏惧，它已看到我们的胜利，是他人的失败。”“于他无任何恶”是指，对于那说谎者，无论是在违犯恶作（dukkaṭa）等罪过上，还是在造作杀母等恶业上，都没有什么不可做的恶。“因此……你必须学习”是指，因为故意说谎的人没有什么不可做的恶，所以你必须学习：“即使为了开玩笑或玩乐，我也不说谎。”“为了省察”是指为了观看，也就是说，为了看见脸上的瑕疵（vajjaṃ）。“一再省察”就是一再观看。

๑๐๙. สสกฺกํ น กรณียนฺติ เอกํเสเนว น กาตพฺพํ. ปฏิสํหเรยฺยาสีติ นิวตฺเตยฺยาสิ มา กเรยฺยาสิ. อนุปทชฺเชยฺยาสีติ อนุปเทยฺยาสิ อุปตฺถมฺเภยฺยาสิ ปุนปฺปุนํ กเรยฺยาสิ. อโหรตฺตานุสิกฺขีติ รตฺติญฺจ ทิวญฺจ สิกฺขมาโน.

109. “不应有疑虑地做”（sasakkaṃ na karaṇīyaṃ）即是说绝不应做。“应收回”（paṭisaṃhareyyāsi）即是应退避，不应做。“应放任”（anupadajjeyyāsi）即是应追随，应支持，应一再做。“日夜随学者”（ahorattānusikkhī）即是日夜学习者。

๑๑๑. อฏฺฏียิตพฺพนฺติ อฏฺเฏน ปีฬิเตน ภวิตพฺพํ. หรายิตพฺพนฺติ ลชฺชิตพฺพํ. ชิคุจฺฉิตพฺพนฺติ คูถํ ทิสฺวา วิย ชิคุจฺฉา อุปฺปาเทตพฺพา. มโนกมฺมสฺส ปน อเทสนาวตฺถุกตฺตา อิธ เทเสตพฺพนฺติ น วุตฺตํ. กิตฺตเก ปน ฐาเน กายกมฺมวจีกมฺมานิ [Pg.91] โสเธตพฺพานิ, กิตฺตเก มโนกมฺมนฺติ. กายกมฺมวจีกมฺมานิ ตาว เอกสฺมึ ปุเรภตฺเตเยว โสเธตพฺพานิ. ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺเนน หิ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ ‘‘อรุณุคฺคมนโต ปฏฺฐาย ยาว อิมสฺมึ ฐาเน นิสชฺชา อตฺถิ นุ โข เม อิมสฺมึ อนฺตเร ปเรสํ อปฺปิยํ กายกมฺมํ วา วจีกมฺมํ วา’’ติ. สเจ อตฺถีติ ชานาติ, เทสนายุตฺตํ เทเสตพฺพํ, อาวิกรณยุตฺตํ อาวิกาตพฺพํ. สเจ นตฺถิ, เตเนว ปีติปาโมชฺเชน วิหาตพฺพํ. มโนกมฺมํ ปน เอตสฺมึ ปิณฺฑปาตปริเยสนฏฺฐาเน โสเธตพฺพํ. กถํ? ‘‘อตฺถิ นุ โข เม อชฺช ปิณฺฑปาตปริเยสนฏฺฐาเน รูปาทีสุ ฉนฺโท วา ราโค วา ปฏิฆํ วา’’ติ? สเจ อตฺถิ, ‘‘ปุน น เอวํ กริสฺสามี’’ติ จิตฺเตเนว อธิฏฺฐาตพฺพํ. สเจ นตฺถิ, เตเนว ปีติปาโมชฺเชน วิหาตพฺพํ.

111. “应忧恼”(aṭṭīyitabbaṃ)，即是应为过失所逼恼。“应羞愧”(harāyitabbaṃ)，即是应惭愧。“应厌恶”(jigucchitabbaṃ)，即是应如见粪便而生厌恶。至于意业，因其非可发露之事，故此处不说“应发露”。那么，于何处当净化身业与语业，于何处当净化意业呢？身业与语业，当仅于午前净化。用完餐后，于日中住处安坐时，确实应当反省：“从黎明升起，直到坐于此处之间，我可有任何令他人不悦之身业或语业？”若知其有，适宜发露者即当发露，适宜公布者即当公布。若其无，则当以那份喜与悦而住。至于意业，则当于托钵求食之处净化。如何净化？“今日我于托钵求食之处，对色等所缘，可有欲求、贪染或瞋恚？”若有，则应仅以心决意：“我将不再如此行。”若无，则当以那份喜与悦而住。

๑๑๒. สมณา วา พฺราหฺมณา วาติ พุทฺธา วา ปจฺเจกพุทฺธา วา ตถาคตสาวกา วา. ตสฺมาติหาติ ยสฺมา อตีเตปิ เอวํ ปริโสเธสุํ, อนาคเตปิ ปริโสเธสฺสนฺติ, เอตรหิปิ ปริโสเธนฺติ, ตสฺมา ตุมฺเหหิปิ เตสํ อนุสิกฺขนฺเตหิ เอวํ สิกฺขิตพฺพนฺติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อิมํ ปน เทสนํ ภควา ยาว ภวคฺคา อุสฺสิตสฺส รตนราสิโน โยชนิยมณิกฺขนฺเธน กูฏํ คณฺหนฺโต วิย เนยฺยปุคฺคลวเสน ปรินิฏฺฐาเปสีติ.

112. “‘沙门或婆罗门’，即是诸佛、或独觉佛、或如来声闻。‘是故’之义：因为过去（诸圣者）亦如是净化，未来亦将如是净化，现在亦如是净化，是故，你们亦当追随他们如是学习。其余文句在各处都是显而易见的。世尊说此教示，是依可被引导的人（neyyapuggala）而令其究竟，犹如为一座高达有顶天（bhavagga）的宝聚，以百由旬的摩尼宝蕴为其安上顶峰。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部》义注《破斥戏论》

อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《芒果园教诫罗睺罗经》释义终。

๒. มหาราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

2. 大教诫罗睺罗经释义

๑๑๓. เอวํ เม สุตนฺติ มหาราหุโลวาทสุตฺตํ. ตตฺถ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธีติ ทสฺสนํ อวิชหิตฺวา คมนํ อพฺโพจฺฉินฺนํ กตฺวา ปจฺฉโต ปจฺฉโต อิริยาปถานุพนฺธเนน อนุพนฺธิ. ตทา หิ ภควา ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺโต วิลาสิตคมเนน ปุรโต ปุรโต คจฺฉติ, ราหุลตฺเถโร ทสพลสฺส ปทานุปทิโก หุตฺวา ปจฺฉโต ปจฺฉโต.

113. “如是我闻”等，即《大教诫罗睺罗经》。于此，“紧随其后”(piṭṭhito piṭṭhito anubandhi)之义为：不离于视线，使行走不间断，从后方紧随其行仪。当时，诚然，世尊足复一足，以庄严之步态行于前方；罗睺罗长老则紧随十力者之足迹，行于后方。

ตตฺถ ภควา สุปุปฺผิตสาลวนมชฺฌคโต สุภูมิโอตรณตฺถาย นิกฺขนฺตมตฺตวรวารโณ วิย วิโรจิตฺถ, ราหุลภทฺโท จ วรวารณสฺส ปจฺฉโต [Pg.92] นิกฺขนฺตคชโปตโก วิย. ภควา สายนฺหสมเย มณิคุหโต นิกฺขมิตฺวา โคจรํ ปฏิปนฺโน เกสรสีโห วิย, ราหุลภทฺโท จ สีหมิคราชานํ อนุพนฺธนฺโต นิกฺขนฺตสีหโปตโก วิย. ภควา มณิปพฺพตสสฺสิริกวนสณฺฑโต ทาฐพโล มหาพฺยคฺโฆ วิย, ราหุลภทฺโท จ พฺยคฺฆราชานํ อนุพนฺธพฺยคฺฆโปตโก วิย. ภควา สิมฺพลิทายโต นิกฺขนฺตสุปณฺณราชา วิย, ราหุลภทฺโท จ สุปณฺณราชสฺส ปจฺฉโต นิกฺขนฺตสุปณฺณโปตโก วิย. ภควา จิตฺตกูฏปพฺพตโต คคนตลํ ปกฺขนฺทสุวณฺณหํสราชา วิย, ราหุลภทฺโท จ หํสาธิปตึ อนุปกฺขนฺทหํสโปตโก วิย. ภควา มหาสรํ อชฺโฌคาฬฺหา สุวณฺณมหานาวา วิย, ราหุลภทฺโท จ สุวณฺณนาวํ ปจฺฉา อนุพนฺธนาวาโปตโก วิย. ภควา จกฺกรตนานุภาเวน คคนตเล สมฺปยาตจกฺกวตฺติราชา วิย, ราหุลภทฺโท จ ราชานํ อนุสมฺปยาตปริณายกรตนํ วิย. ภควา วิคตวลาหกํ นภํ ปฏิปนฺนตารกราชา วิย, ราหุลภทฺโท จ ตารกาธิปติโน อนุมคฺคปฏิปนฺนา ปริสุทฺธโอสธิตารกา วิย.

于此，世尊行于繁花盛开的娑罗林中，犹如为前往善地而出巡的尊贵醉象，光彩照人；罗睺罗贤者则像跟随其后的小象。世尊于傍晚时分自宝窟前往游行处，犹如一头有鬃的雄狮；罗睺罗贤者则像追随狮王的小狮。世尊自宝山瑰丽的林丛中走出，犹如一头獠牙有力的大虎；罗睺罗贤者则像追随虎王的小虎。世尊自西摩罗树林中飞起，犹如金翅鸟王；罗睺罗贤者则像跟随金翅鸟王的小金翅鸟。世尊自丽峰(Cittakūṭa)山飞向天际，犹如金色的天鹅王；罗睺罗贤者则像紧随天鹅王的小天鹅。世尊进入大湖，犹如一艘金色的大船；罗睺罗贤者则像紧随金船的小船。世尊以轮宝之力行于空中，犹如转轮圣王；罗睺罗贤者则像随王而行的长子宝。世尊行于无云的夜空，犹如众星之王（月亮）；罗睺罗贤者则像随星王之道而行的清净晨星。

ภควาปิ มหาสมฺมตปเวณิยํ โอกฺกากราชวํเส ชาโต, ราหุลภทฺโทปิ. ภควาปิ สงฺเข ปกฺขิตฺตขีรสทิโส สุปริสุทฺธชาติขตฺติยกุเล ชาโต, ราหุลภทฺโทปิ. ภควาปิ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต, ราหุลภทฺโทปิ. ภควโตปิ สรีรํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณปฏิมณฺฑิตํ เทวนคเรสุ สมุสฺสิตรตนโตรณํ วิย สพฺพปาลิผุลฺโล ปาริจฺฉตฺตโก วิย จ อติมโนหรณํ, ราหุลภทฺทสฺสาปิ. อิติ ทฺเวปิ อภินีหารสมฺปนฺนา, ทฺเวปิ ราชปพฺพชิตา, ทฺเวปิ ขตฺติยสุขุมาลา, ทฺเวปิ สุวณฺณวณฺณา, ทฺเวปิ ลกฺขณสมฺปนฺนา เอกมคฺคํ ปฏิปนฺนา ปฏิปาฏิยา คจฺฉนฺตานํ ทฺวินฺนํ จนฺทมณฺฑลานํ ทฺวินฺนํ สูริยมณฺฑลานํ ทฺวินฺนํ สกฺกสุยามสนฺตุสิตสุนิมฺมิตวสวตฺติมหาพฺรหฺมาทีนํ สิริยา สิรึ อภิภวมานา วิย วิโรจึสุ.

世尊出生于大共选王一脉的奥嘎咖王族，罗睺罗也是。世尊生于如注入海螺之乳般极为清净的刹帝利族，罗睺罗也是。世尊舍弃王位而出家，罗睺罗也是。世尊的身体为三十二大士相所庄严，犹如天城中高耸的宝门，又如全然盛开的巴瑞恰达树，悦意非凡，罗睺罗的身体也是如此。如是，二人皆具足宿愿，皆舍王位而出家，皆为刹帝利贵胄，皆具金色之身，皆具足相好。当他们循着同一条道路，一前一后行进时，其光辉灿烂，仿佛能压倒双月、双日，乃至两位帝释、两位苏亚马、两位兜率天、两位化乐天、两位他化自在天、两位大梵天等的光芒。

ตตฺรายสฺมา ราหุโล ภควโต ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คจฺฉนฺโตว ปาทตลโต ยาว อุปริ เกสนฺตา ตถาคตํ อาโลเกสิ. โส ภควโต พุทฺธเวสวิลาสํ ทิสฺวา ‘‘โสภติ ภควา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺตสรีโร พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺตตาย วิปฺปกิณฺณสุวณฺณจุณฺณมชฺฌคโต วิย, วิชฺชุลตาปริกฺขิตฺโต กนกปพฺพโต วิย, ยนฺตสุตฺตสมากฑฺฒิตรตนวิจิตฺตํ สุวณฺณอคฺฆิกํ วิย, รตฺตปํสุกูลจีวรปฏิจฺฉนฺโนปิ รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺตกนกปพฺพโต วิย, ปวาฬลตาปฏิมณฺฑิตํ สุวณฺณอคฺฆิกํ วิย[Pg.93], จีนปิฏฺฐจุณฺณปูชิตํ สุวณฺณเจติยํ วิย, ลาขารสานุลิตฺโต กนกยูโป วิย, รตฺตวลาหกนฺตรโต ตงฺขณพฺภุคฺคตปุณฺณจนฺโท วิย, อโห สมตึสปารมิตานุภาวสชฺชิตสฺส อตฺตภาวสฺส สิรีสมฺปตฺตี’’ติ จินฺเตสิ. ตโต อตฺตานมฺปิ โอโลเกตฺวา – ‘‘อหมฺปิ โสภามิ. สเจ ภควา จตูสุ มหาทีเปสุ จกฺกวตฺติรชฺชํ อกริสฺสา, มยฺหํ ปริณายกฏฺฐานนฺตรํ อทสฺสา. เอวํ สนฺเต อติวิย ชมฺพุทีปตลํ อโสภิสฺสา’’ติ อตฺตภาวํ นิสฺสาย เคหสฺสิตํ ฉนฺทราคํ อุปฺปาเทสิ.

其时，具寿罗睺罗跟随在世尊身后，从脚底到头顶发端，细细瞻仰如来。他看见世尊的佛陀风采后心想：“世尊真是庄严！他那为三十二大士相所点缀的身体，为一寻光所围绕，犹如置身于遍撒的金粉之中，又如为闪电环绕的金山，如以机关丝线牵引、饰以众宝的金龛，虽身披赤色粪扫衣，却犹如为红毯覆盖的金山，如为珊瑚藤所庄严的金龛，如以中国细末供奉的金塔，如涂以紫胶汁液的金柱，又如自红云间刹那升起的满月。啊，这是由圆满三十波罗蜜之力所成就的色身之光辉与圆满！”接着，他又看着自己想道：“我也很庄严。倘若世尊成为四洲的转轮王，必会授予我继承人的地位。若如此，整个瞻部洲大地将会何等辉煌！”他由此依于自身而生起了对家庭生活的欲乐贪爱。

ภควาปิ ปุรโต คจฺฉนฺโตว จินฺเตสิ – ‘‘ปริปุณฺณจฺฉวิมํสโลหิโต ทานิ ราหุลสฺส อตฺตภาโว. รชนีเยสุ รูปารมฺมณาทีสุ หิ จิตฺตสฺส ปกฺขนฺทนกาโล ชาโต, กึ พหุลตาย นุ โข ราหุโล วีตินาเมตี’’ติ. อถ สหาวชฺชเนเนว ปสนฺนอุทเก มจฺฉํ วิย, ปริสุทฺเธ อาทาสมณฺฑเล มุขนิมิตฺตํ วิย จ ตสฺส ตํ จิตฺตุปฺปาทํ อทฺทส. ทิสฺวาว – ‘‘อยํ ราหุโล มยฺหํ อตฺรโช หุตฺวา มม ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโต ‘อหํ โสภามิ, มยฺหํ วณฺณายตนํ ปสนฺน’นฺติ อตฺตภาวํ นิสฺสาย เคหสฺสิตฉนฺทราคํ อุปฺปาเทติ, อติตฺเถ ปกฺขนฺโท อุปฺปถํ ปฏิปนฺโน อโคจเร จรติ, ทิสามูฬฺหอทฺธิโก วิย อคนฺตพฺพํ ทิสํ คจฺฉติ. อยํ โข ปนสฺส กิเลโส อพฺภนฺตเร วฑฺฒนฺโต อตฺตตฺถมฺปิ ยถาภูตํ ปสฺสิตุํ น ทสฺสติ, ปรตฺถมฺปิ, อุภยตฺถมฺปิ. ตโต นิรเยปิ ปฏิสนฺธึ คณฺหาเปสฺสติ, ติรจฺฉานโยนิยมฺปิ, เปตฺติวิสเยปิ, อสุรกาเยปิ, สมฺพาเธปิ มาตุกุจฺฉิสฺมินฺติ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ปริปาเตสฺสติ. อยญฺหิ –

世尊在前行时思惟：“如今罗睺罗的身体皮肉血液饱满，对于能引生贪爱之色等所缘，正是心易投入之时，不知罗睺罗平日多以何为住？”随即，他以一念观照，便看见了罗睺罗的心念，犹如在清水中看见游鱼，又如在明镜中看见面相。见后便想：“此罗睺罗是我亲子，随我身后而来，却因‘我很庄严，我的色身清净’而依于自身生起居家欲贪。他已误入歧途，踏上邪道，驰骋于非境界中，犹如迷路的旅人走向不该去的方向。此烦恼若于其内增长，将令他不能如实得见自利、他利及俱利。其后，此烦恼将使他在无始的轮回中堕落，或于地狱、或于畜生道、或于饿鬼界、或于阿修罗界中结生，乃至投入狭隘的母胎。因为：”

อนตฺถชนโน โลโภ, โลโภ จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

贪欲生祸害，贪欲乱心神；怖畏由内生，世人不能觉。

ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, ลุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โลโภ สหเต นรํ. (อิติวุ. ๘๘) –

贪者不知义，贪者不见法；当人被贪制，彼时乃黑暗。（《如是语》88）

ยถา โข ปน อเนกรตนปูรา มหานาวา ภินฺนผลกนฺตเรน อุทกํ อาทิยมานา มุหุตฺตมฺปิ น อชฺฌุเปกฺขิตพฺพา โหติ, เวเคนสฺสา วิวรํ ปิทหิตุํ วฏฺฏติ, เอวเมวํ อยมฺปิ น อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ. ยาวสฺส อยํ กิเลโส อพฺภนฺตเร สีลรตนาทีนิ น วินาเสติ, ตาวเทว นํ นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ อชฺฌาสยมกาสิ. เอวรูเปสุ ปน ฐาเนสุ พุทฺธานํ นาควิโลกนํ [Pg.94] นาม โหติ. ตสฺมา ยนฺเตน ปริวตฺติตสุวณฺณปฏิมา วิย สกลกาเยเนว ปริวตฺเตตฺวา ฐิโต ราหุลภทฺทํ อามนฺเตสิ. ตํ สนฺธาย ‘‘อถ โข ภควา อปโลเกตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

犹如一艘满载众宝的大船，当其船板破裂漏水时，片刻也不可忽视，应迅速堵住其裂口。同样地，此烦恼亦不可忽视。“在此烦恼毁坏其内在的戒宝等之前，我当制伏他。”他作此决意。于此等情形，诸佛有一种名为“龙象回顾”。因此，他如同一尊由机关转动的金像般，全身转过身后站立着，对贤善的罗睺罗说道。就此而言，经中说：“其时，世尊回顾……”等。

ตตฺถ ยํกิญฺจิ รูปนฺติอาทีนิ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค ขนฺธนิทฺเทเส วิตฺถาริตานิ. เนตํ มมาติอาทีนิ มหาหตฺถิปโทปเม วุตฺตานิ. รูปเมว นุ โข ภควาติ กสฺมา ปุจฺฉติ? ตสฺส กิร – ‘‘สพฺพํ รูปํ เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตา’’ติ สุตฺวา – ‘‘ภควา สพฺพํ รูปํ วิปสฺสนาปญฺญาย เอวํ ทฏฺฐพฺพนฺติ วทติ, เวทนาทีสุ นุ โข กถํ ปฏิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ นโย อุทปาทิ. ตสฺมา ตสฺมึ นเย ฐิโต ปุจฺฉติ. นยกุสโล เหส อายสฺมา ราหุโล, อิทํ น กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเต อิทมฺปิ น กตฺตพฺพํ อิทมฺปิ น กตฺตพฺพเมวาติ นยสเตนปิ นยสหสฺเสนปิ ปฏิวิชฺฌติ. อิทํ กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย.

于此，“任何色”等句，已在《清净道论》（Visuddhimagga）的〈蕴的解释〉（Khandhaniddesa）中全面详述。“此非我所有”等句，则已在《大象足迹《本行》》（Mahāhatthipadopama Sutta）中宣说。他为何问“世尊，仅仅是色吗？”据说，他听闻“一切色，此非我所有，此非我，此非我之我”后，生起了这样的理路：“世尊说一切色当以观（vipassanā）智如此看待，那么对于受等法又当如何行持呢？”因此，他立足于此理路而发问。这位具寿罗睺罗实乃善于推导之人，当被告知“此事不应做”时，他能以百种乃至千种理路通达“此事亦不应做，此事亦绝不应做”；当被告知“此事应做”时，其理路亦然。

สิกฺขากาโม หิ อยํ อายสฺมา, ปาโตว คนฺธกุฏิปริเวเณ ปตฺถมตฺตํ วาลิกํ โอกิรติ – ‘‘อชฺช สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติกา มยฺหํ อุปชฺฌายสฺส สนฺติกา เอตฺตกํ โอวาทํ เอตฺตกํ ปริภาสํ ลภามี’’ติ. สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ นํ เอตทคฺเค ฐเปนฺโต – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ สิกฺขากามานํ ยทิทํ ราหุโล’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๐๙) สิกฺขายเมว อคฺคํ กตฺวา ฐเปสิ. โสปิ อายสฺมา ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ ตเมว สีหนาทํ นทิ –

此具寿实乐于学，清晨即于香孤邸院中撒下一钵之量的沙，心念：“今日愿我得从正自觉者处、从我戒师处，领受如是教诫、如是呵责。”正自觉者亦置彼于此第一位，曰：“诸比丘，我声闻比丘中，乐于学者，此即罗睺罗，是为第一。”（增支部1.209）如是，于学处上立之为第一。彼具寿亦于比丘僧团中，作如是狮子吼：

‘‘สพฺพเมตํ อภิญฺญาย, ธมฺมราชา ปิตา มม;

สมฺมุขา ภิกฺขุสงฺฆสฺส, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ.

我父法王，遍知这一切，于比丘僧团前，立我为第一。

สิกฺขากามานหํ อคฺโค, ธมฺมราเชน โถมิโต;

สทฺธาปพฺพชิตานญฺจ, สหาโย ปวโร มม.

于乐学者中我第一，为法王所称赞；于诸信而出家者，我友为最胜。

ธมฺมราชา ปิตา มยฺหํ, ธมฺมารกฺโข จ เปตฺติโย;

สาริปุตฺโต อุปชฺฌาโย, สพฺพํ เม ชินสาสน’’นฺติ.

我父是法王，法护者是叔父，舍利弗是戒师；彼等授我一切胜者之教。

อถสฺส ภควา ยสฺมา น เกวลํ รูปเมว, เวทนาทโยปิ เอวํ ทฏฺฐพฺพา, ตสฺมา รูปมฺปิ ราหุลาติอาทิมาห. โก นชฺชาติ โก นุ อชฺช. เถรสฺส กิร เอตทโหสิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ มยฺหํ อตฺตภาวนิสฺสิตํ ฉนฺทราคํ ญตฺวา ‘สมเณน นาม เอวรูโป วิตกฺโก น วิตกฺกิตพฺโพ’ติ เนว ปริยาเยน กถํ กเถสิ, คจฺฉ ภิกฺขุ ราหุลํ วเทหิ [Pg.95] ‘มา ปุน เอวรูปํ วิตกฺกํ วิตกฺเกสี’ติ น ทูตํ เปเสสิ. มํ สมฺมุกฺเข ฐตฺวาเยว ปน สภณฺฑกํ โจรํ จูฬาย คณฺหนฺโต วิย สมฺมุขา สุคโตวาทํ อทาสิ. สุคโตวาโท จ นาม อสงฺเขยฺเยหิปิ กปฺเปหิ ทุลฺลโภ. เอวรูปสฺส พุทฺธสฺส สมฺมุขา โอวาทํ ลภิตฺวา โก นุ วิญฺญู ปณฺฑิตชาติโก อชฺช คามํ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสตี’’ติ. อเถส อายสฺมา อาหารกิจฺจํ ปหาย ยสฺมึ นิสินฺนฏฺฐาเน ฐิเตน โอวาโท ลทฺโธ, ตโตว ปฏินิวตฺเตตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. ภควาปิ ตํ อายสฺมนฺตํ นิวตฺตมานํ ทิสฺวา น เอวมาห – ‘‘มา นิวตฺต ตาว, ราหุล, ภิกฺขาจารกาโล เต’’ติ. กสฺมา? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อชฺช ตาว กายคตาสติอมตโภชนํ ภุญฺชตู’’ติ.

其后，世尊因不仅色，受等亦应如是观，故说：“罗睺罗，色亦……”等语。据说，长老罗睺罗生起此念：“正自觉者了知我依于自身而起的欲贪，却未以婉言教示：‘名为沙门者，不应起如是之寻。’亦未派遣使者告言：‘比丘，去对罗睺罗说：莫再生起如是之寻。’然，世尊却如捉拿赃物俱在之盗贼，揪其发髻般，于我面前，当面赐予教导。而世尊的教导，纵经无量阿僧祇劫亦甚难得。既得于如是佛陀面前亲承教诲，今日，尚有何等明智之士会为乞食入村耶？”于是，该具寿舍弃饮食之事，从其领受教导的坐处返回，于另一树下坐下。世尊看见该具寿返回，亦未如是说：“罗睺罗，暂勿返回，此乃汝乞食之时。”何以故？据说世尊如是思惟：“今日，且让他享用身至念之甘露食吧。”

อทฺทสา โข อายสฺมา สาริปุตฺโตติ ภควติ คเต ปจฺฉา คจฺฉนฺโต อทฺทส. เอตสฺส กิรายสฺมโต เอกกสฺส วิหรโต อญฺญํ วตฺตํ, ภควตา สทฺธึ วิหรโต อญฺญํ. ยทา หิ ทฺเว อคฺคสาวกา เอกากิโน วสนฺติ, ตทา ปาโตว เสนาสนํ สมฺมชฺชิตฺวา สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา สนฺนิสินฺนา อตฺตโน จิตฺตรุจิยา ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺติ. ภควตา สทฺธึ วิหรนฺตา ปน เถรา เอวํ น กโรนฺติ. ตทา หิ ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ปฐมํ ภิกฺขาจารํ คจฺฉติ. ตสฺมึ คเต เถโร อตฺตโน เสนาสนา นิกฺขมิตฺวา – ‘‘พหูนํ วสนฏฺฐาเน นาม สพฺเพว ปาสาทิกํ กาตุํ สกฺโกนฺติ วา, น วา สกฺโกนฺตี’’ติ ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา อสมฺมฏฺฐํ ฐานํ สมฺมชฺชติ. สเจ กจวโร อฉฑฺฑิโต โหติ, ตํ ฉฑฺเฑติ. ปานียฏฺฐเปตพฺพฏฺฐานมฺหิ ปานียกูเฏ อสติ ปานียฆฏํ ฐเปติ. คิลานานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘อาวุโส, ตุมฺหากํ กึ อาหรามิ, กึ โว อิจฺฉิตพฺพ’’นฺติ? ปุจฺฉติ. อวสฺสิกทหรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา – ‘‘อภิรมถ, อาวุโส, มา อุกฺกณฺฐิตฺถ, ปฏิปตฺติสารกํ พุทฺธสาสน’’นฺติ โอวทติ. เอวํ กตฺวา สพฺพปจฺฉา ภิกฺขาจารํ คจฺฉติ. ยถา หิ จกฺกวตฺติ กุหิญฺจิ คนฺตุกาโม เสนาย ปริวาริโต ปฐมํ นิกฺขมติ, ปริณายกรตนํ เสนงฺคานิ สํวิธาย ปจฺฉา นิกฺขมติ, เอวํ สทฺธมฺมจกฺกวตฺติ ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ปฐมํ นิกฺขมติ, ตสฺส ภควโต ปริณายกรตนภูโต ธมฺมเสนาปติ อิมํ กิจฺจํ กตฺวา สพฺพปจฺฉา นิกฺขมติ. โส เอวํ นิกฺขนฺโต ตสฺมึ ทิวเส อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสินฺนํ ราหุลภทฺทํ อทฺทส. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉา คจฺฉนฺโต อทฺทสา’’ติ.

所谓“具寿舍利弗看见了”，是说当世尊离去后，他跟在后面走时看见了罗睺罗。原来这位具寿独自居住时有一套行持，与世尊同住时则有另一套。当两位上首弟子自己共住时，他们在清晨打扫房舍，盥洗身体，进入等至，安坐之后，才随自己的意乐去托钵。但与世尊同住时，长老们却不这样做。因为那时，世尊由比丘僧团围绕，会首先去托钵。世尊离去后，长老从自己的住处出来，心想：“在众人共住之处，未必人人都能将之整理得令人愉悦。”于是他巡行各处，清扫未打扫的地方。若有垃圾尚未丢弃，就将它丢掉。在应放置饮水之处，若无水瓶，便放置好水瓶。他去到生病的比丘那里，问道：“贤友，我为你们拿些什么来？你们需要什么？”他去到新学比丘那里，教诫道：“贤友，当乐于此，莫要烦忧，佛陀的教法以实践为核心。”做完这些事后，他才在所有人之后去托钵。就像转轮王要到某处去，由军队围绕着首先出发，其大臣宝安排好军队事务后才随后出发一样；同样，正法转轮王世尊由比丘僧团围绕着先出发，而作为世尊大臣宝的法将，办完这些事后，才在所有人之后出发。就这样出发的他，在那天于某棵树下看见了坐着的罗睺罗贤者。因此经中说“跟在后面走时看见了”。

อถ [Pg.96] กสฺมา อานาปานสฺสติยํ นิโยเชสิ? นิสชฺชานุจฺฉวิกตฺตา. เถโร กิร ‘‘เอตสฺส ภควตา รูปกมฺมฏฺฐานํ กถิต’’นฺติ อนาวชฺชิตฺวาว เยนากาเรน อยํ อจโล อโนพทฺโธ หุตฺวา นิสินฺโน, อิทมสฺส เอติสฺสา นิสชฺชาย กมฺมฏฺฐานํ อนุจฺฉวิกนฺติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. ตตฺถ อานาปานสฺสตินฺติ อสฺสาสปสฺสาเส ปริคฺคเหตฺวา ตตฺถ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาหีติ ทสฺเสติ.

那么，为何劝导修习入出息念呢？因为适合其坐姿之故。原来，长老未曾思惟“世尊已对此人宣说了色业处”，而是如此心想：“他以如此无动摇、不为贪与慢所束缚的方式坐着，此入出息念业处正适合他这种坐姿”，然后才如此说。于此，“入出息念”意谓：“当把握入出息，于彼生起第四禅与第五禅，增长观，然后证取阿罗汉果。”

มหปฺผลา โหตีติ กีวมหปฺผลา โหติ? อิธ ภิกฺขุ อานาปานสฺสตึ อนุยุตฺโต เอกาสเน นิสินฺโนว สพฺพาสเว เขเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตถา อสกฺโกนฺโต มรณกาเล สมสีสี โหติ, ตถา อสกฺโกนฺโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ธมฺมกถิกเทวปุตฺตสฺส ธมฺมํ สุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตโต วิรทฺโธ อนุปฺปนฺเน พุทฺธุปฺปาเท ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ, ตํ อสจฺฉิกโรนฺโต พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว พาหิยตฺเถราทโย วิย ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ, เอวํ มหปฺผลา. มหานิสํสาติ ตสฺเสว เววจนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

说有大果报，是何等大果报呢？于此教法中，有比丘致力于修习入出息念，仅于一坐中，即能灭尽诸漏，得达阿罗汉果。若不能如此，则于命终时成为等首者(samasīsī)。若再不能如此，则投生天界，听闻说法天子说法后，得达阿罗汉果。若于此错过，则于佛陀未出世时，证悟独觉菩提。若未能证悟彼，则于诸佛现前时，如跋希亚长老等人，成为速通达者。如是有大果报。“大利益”即是其同义词。此亦曾被说：—

‘‘อานาปานสฺสตี ยสฺส, ปริปุณฺณา สุภาวิตา;

อนุปุพฺพํ ปริจิตา, ยถา พุทฺเธน เทสิตา;

โสมํ โลกํ ปภาเสติ, อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา’’ติ. (เถรคา. ๕๔๘;

ปฏิ. ม. ๑.๑.๖๐) –

“于何人，其入出息念，如佛陀所说，已圆满、善修习、次第熟习，彼人即照耀此世间，犹如离云之月。”

อิมํ มหปฺผลตํ สมฺปสฺสมาโน เถโร สทฺธิวิหาริกํ ตตฺถ นิโยเชติ.

长老见此大果报，便劝导其共住弟子修习彼法。

อิติ ภควา รูปกมฺมฏฺฐานํ, เถโร อานาปานสฺสตินฺติ อุโภปิ กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา คตา, ราหุลภทฺโท วิหาเรเยว โอหีโน. ภควา ตสฺส โอหีนภาวํ ชานนฺโตปิ เนว อตฺตนา ขาทนียํ โภชนียํ คเหตฺวา อคมาสิ, น อานนฺทตฺเถรสฺส หตฺเถ เปเสสิ, น ปเสนทิมหาราชอนาถปิณฺฑิกาทีนํ สญฺญํ อทาสิ. สญฺญามตฺตกญฺหิ ลภิตฺวา เต กาชภตฺตํ อภิหเรยฺยุํ. ยถา จ ภควา, เอวํ สาริปุตฺตตฺเถโรปิ น กิญฺจิ อกาสิ. ราหุลตฺเถโร นิราหาโร ฉินฺนภตฺโต อโหสิ. ตสฺส ปนายสฺมโต – ‘‘ภควา มํ วิหาเร โอหีนํ ชานนฺโตปิ อตฺตนา ลทฺธปิณฺฑปาตํ นาปิ สยํ คเหตฺวา อาคโต, น อญฺญสฺส หตฺเถ ปหิณิ[Pg.97], น มนุสฺสานํ สญฺญํ อทาสิ, อุปชฺฌาโยปิ เม โอหีนภาวํ ชานนฺโต ตเถว น กิญฺจิ อกาสี’’ติ จิตฺตมฺปิ น อุปฺปนฺนํ, กุโต ตปฺปจฺจยา โอมานํ วา อติมานํ วา ชเนสฺสติ. ภควตา ปน อาจิกฺขิตกมฺมฏฺฐานเมว ปุเรภตฺตมฺปิ ปจฺฉาภตฺตมฺปิ – ‘‘อิติปิ รูปํ อนิจฺจํ, อิติปิ ทุกฺขํ, อิติปิ อสุภํ, อิติปิ อนตฺตา’’ติ อคฺคึ อภิมตฺเถนฺโต วิย นิรนฺตรํ มนสิกตฺวา สายนฺหสมเย จินฺเตสิ – ‘‘อหํ อุปชฺฌาเยน อานาปานสฺสตึ ภาเวหีติ วุตฺโต, ตสฺส วจนํ น กริสฺสามิ. อาจริยุปชฺฌายานญฺหิ วจนํ อกโรนฺโต ทุพฺพโจ นาม โหติ. ‘ทุพฺพโจ ราหุโล, อุปชฺฌายสฺสปิ วจนํ น กโรตี’ติ จ ครหุปฺปตฺติโต กกฺขฬตรา ปีฬา นาม นตฺถี’’ติ ภาวนาวิธานํ ปุจฺฉิตุกาโม ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข อายสฺมา ราหุโลติอาทิ วุตฺตํ.

如是，世尊教导了色业处，长老舍利弗教导了入出息念，二位都教导了业处后离去，具寿罗睺罗被独自留在精舍。世尊虽然知道他被留下，却未曾亲自拿着嚼食、啖食前去，也未交由阿难长老之手送去，也未给波斯匿王、给孤独长者等人信号。因为只要得到一点信号，他们就会送来丰盛的食物。正如世尊一般，舍利弗长老也什么都没做。罗睺罗长老无食、断食。然而，那位具寿心中连这样的念头都未曾生起：“世尊知道我被留在精舍，却未亲自拿着所得的乞食前来，也未交由他人之手送来，也未给在家人信号；我的戒师也知道我被留下，却同样什么都没做。”又怎会因此而生起卑慢或过慢呢？然而，他于饭前饭后，仅对世尊所教导的业处，如钻木取火般持续不断地作意：“如是色是无常，如是色是苦，如是色是不净，如是色是无我。”到了傍晚时，他心想：“我被戒师吩咐‘当修习入出息念’，我不能不遵从他的话。因为不遵从阿阇梨和戒师之言者，会被称为‘难调伏者’。‘罗睺罗难调伏，连戒师的话都不听’，没有比遭受这种责难更严酷的痛苦了。”他因想请教修习的方法，便前往世尊之处。为显示此义，故说“尔时，具寿罗睺罗……”等。

๑๑๔. ตตฺถ ปฏิสลฺลานาติ เอกีภาวโต. ยํกิญฺจิ ราหุลาติ กสฺมา? ภควา อานาปานสฺสตึ ปุฏฺโฐ รูปกมฺมฏฺฐานํ กเถตีติ. รูเป ฉนฺทราคปฺปหานตฺถํ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ราหุลสฺส อตฺตภาวํ นิสฺสาย ฉนฺทราโค อุปฺปนฺโน, เหฏฺฐา จสฺส สงฺเขเปน รูปกมฺมฏฺฐานํ กถิตํ. อิทานิสฺสาปิ ทฺวิจตฺตาลีสาย อากาเรหิ อตฺตภาวํ วิราเชตฺวา วิสงฺขริตฺวา ตํนิสฺสิตํ ฉนฺทราคํ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาเทสฺสามี’’ติ. อถ อากาสธาตุํ กสฺมา วิตฺถาเรสีติ? อุปาทารูปทสฺสนตฺถํ. เหฏฺฐา หิ จตฺตาริ มหาภูตาเนว กถิตานิ, น อุปาทารูปํ. ตสฺมา อิมินา มุเขน ตํ ทสฺเสตุํ อากาสธาตุํ วิตฺถาเรสิ. อปิจ อชฺฌตฺติเกน อากาเสน ปริจฺฉินฺนรูปมฺปิ ปากฏํ โหติ.

114. 于此，“独坐”(paṭisallāna)是独处之义。为何当世尊被问及入出息念时，却说“罗睺罗，任何色……”并开示色业处呢？是为了断除对色的欲贪。世尊曾这样想：“罗睺罗由于自身而生起欲贪，我先前已为他简略地开示了色业处。如今，我将以四十二种行相，令他对自身离染、解构，使那依止自身的欲贪达到不再生起的法性。”那么，为何要详细解说空界呢？为了显示所造色。因为先前只说了四大种，没有说所造色。因此，世尊为了通过此门径来显示它，便详细解说了空界。再者，通过内在的空，被限定的色也变得清晰。

อากาเสน ปริจฺฉินฺนํ, รูปํ ยาติ วิภูตตํ;

ตสฺเสวํ อาวิภาวตฺถํ, ตํ ปกาเสสิ นายโก.

色由空界所限定，方得显现分明；为令其如此显现，导师开示彼空界。

เอตฺถ ปน ปุริมาสุ ตาว จตูสุ ธาตูสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ มหาหตฺถิปโทปเม วุตฺตเมว.

于此五界中，关于前四界应说之义，皆已在《大象迹喻经》(Mahāhatthipadopama Sutta)中宣说。

๑๑๘. อากาสธาตุยํ อากาสคตนฺติ อากาสภาวํ คตํ. อุปาทินฺนนฺติอาทินฺนํ คหิตํ ปรามฏฺฐํ, สรีรฏฺฐกนฺติ อตฺโถ. กณฺณจฺฉิทฺทนฺติ มํสโลหิตาทีหิ อสมฺผุฏฺฐกณฺณวิวรํ. นาสจฺฉิทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. เยน [Pg.98] จาติ เยน ฉิทฺเทน. อชฺโฌหรตีติ อนฺโต ปเวเสติ, ชิวฺหาพนฺธนโต หิ ยาว อุทรปฏลา มนุสฺสานํ วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ ฉิทฺทฏฺฐานํ โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ยตฺถ จาติ ยสฺมึ โอกาเส. สนฺติฏฺฐตีติ ปติฏฺฐาติ. มนุสฺสานญฺหิ มหนฺตํ ปฏปริสฺสาวนมตฺตญฺจ อุทรปฏลํ นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อโธภาคํ นิกฺขมตีติ เยน เหฏฺฐา นิกฺขมติ. ทฺวตฺตึสหตฺถมตฺตํ เอกวีสติยา ฐาเนสุ วงฺกํ อนฺตํ นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ยํ วา ปนญฺญมฺปีติ อิมินา สุขุมสุขุมํ จมฺมมํสาทิอนฺตรคตญฺเจว โลมกูปภาเวน จ ฐิตํ อากาสํ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถาปิ ปถวีธาตุอาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

118. 于空界中，“空所至”(ākāsagataṃ)是说到达空的状态。“所执取”(upādinnaṃ)是说被(贪、见)所取、所触，其义为存于身体。“耳孔”(kaṇṇacchidda)是未被肉、血等所触及的耳之孔隙。“鼻孔”(nāsacchidda)等亦同此理。“由此”(yena ca)是说由此孔隙。“吞咽”(ajjhoharati)是说送入内部，因为从舌根到腹膜，人之孔隙处为一张手又四指长。此乃针对其所说。“于何处”(yattha ca)是说于何空间。“安住”(santiṭṭhati)是说住立。人之腹膜大如滤布。此乃针对其所说。“从下部排出”(adhobhāgaṃ nikkhamati)是说从下方排出。名为肠者，长约三十二肘，于二十一处弯曲。此乃针对其所说。以“或任何其他”(yaṃ vā panaññampi)此句，显示了进入皮、肉等之中，以及以毛孔形态存在的极其微细的空。于此，其余部分亦应以地界等中所说之理得知。

๑๑๙. อิทานิสฺส ตาทิภาวลกฺขณํ อาจิกฺขนฺโต ปถวีสมนฺติอาทิมาห. อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ หิ อรชฺชนฺโต อทุสฺสนฺโต ตาที นาม โหติ. มนาปามนาปาติ เอตฺถ อฏฺฐ โลภสหคตจิตฺตสมฺปยุตฺตา มนาปา นาม, ทฺเว โทมนสฺสจิตฺตสมฺปยุตฺตา อมนาปา นาม. จิตฺตํ น ปริยาทาย ฐสฺสนฺตีติ เอเต ผสฺสา อุปฺปชฺชิตฺวา ตว จิตฺตํ อนฺโตมุฏฺฐิคตํ กโรนฺโต วิย ปริยาทาย คเหตฺวา ฐาตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ ‘‘อหํ โสภามิ, มยฺหํ วณฺณายตนํ ปสนฺน’’นฺติ ปุน อตฺตภาวํ นิสฺสาย ฉนฺทราโค นุปฺปชฺชิสฺสติ. คูถคตนฺติอาทีสุ คูถเมว คูถคตํ. เอวํ สพฺพตฺถ.

119. 现在，为说明其“如是”(tādi)相，而说“与地等同”等。于可意与不可意中不染著、不瞋恚者，名为“如是”。于“可意与不可意”中，与八种贪俱生心相应的触是“可意”，与两种忧俱生心相应的触是“不可意”。“它们将不会持续掌控心”是指：这些触生起后，将无法像把东西握在拳中一样掌控你的心，因此“我端庄，我的色处明净”等依于自身的欲贪将不会再生起。在“粪所至”(gūthagataṃ)等词中，粪即是“粪所至”。各处皆然。

น กตฺถจิ ปติฏฺฐิโตติ ปถวีปพฺพตรุกฺขาทีสุ เอกสฺมิมฺปิ น ปติฏฺฐิโต, ยทิ หิ ปถวิยํ ปติฏฺฐิโต ภเวยฺย, ปถวิยา ภิชฺชมานาย สเหว ภิชฺเชยฺย, ปพฺพเต ปตมาเน สเหว ปเตยฺย, รุกฺเข ฉิชฺชมาเน สเหว ฉิชฺเชยฺย.

“不依止于任何处”，是指不依止于地、山、树等任何一处。因为，如果依止于地，那么当大地崩裂时，它也会一同崩裂；当山崩塌时，它也会一同崩塌；当树被砍伐时，它也会一同断裂。

๑๒๐. เมตฺตํ ราหุลาติ กสฺมา อารภิ? ตาทิภาวสฺส การณทสฺสนตฺถํ. เหฏฺฐา หิ ตาทิภาวลกฺขณํ ทสฺสิตํ, น จ สกฺกา อหํ ตาที โหมีติ อการณา ภวิตุํ, นปิ ‘‘อหํ อุจฺจากุลปฺปสุโต พหุสฺสุโต ลาภี, มํ ราชราชมหามตฺตาทโย ภชนฺติ, อหํ ตาที โหมี’’ติ อิเมหิ การเณหิ โกจิ ตาที นาม โหติ, เมตฺตาทิภาวนาย ปน โหตีติ ตาทิภาวสฺส การณทสฺสนตฺถํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

120. 为何以“罗睺罗，修习慈”开始呢？是为了开示成就堪忍的原因。诚然，前面已开示了堪忍的特相，但并非无因而想“我具堪忍”即能成就；也非因“我出身高贵、博学多闻、多有所得，国王与大臣等皆亲近我，我具堪忍”等原因，任何人即能名为堪忍；而是通过修习慈等才能成就。因此，为了开示成就堪忍的原因，而开始此番教导。

ตตฺถ [Pg.99] ภาวยโตติ อุปจารํ วา อปฺปนํ วา ปาเปนฺตสฺส. โย พฺยาปาโทติ โย สตฺเต โกโป, โส ปหียิสฺสติ. วิเหสาติ ปาณิอาทีหิ สตฺตานํ วิหึสนํ. อรตีติ ปนฺตเสนาสเนสุ เจว อธิกุสลธมฺเมสุ จ อุกฺกณฺฐิตตา. ปฏิโฆติ ยตฺถ กตฺถจิ สตฺเตสุ สงฺขาเรสุ จ ปฏิหญฺญนกิเลโส. อสุภนฺติ อุทฺธุมาตกาทีสุ อุปจารปฺปนํ. อุทฺธุมาตกาทีสุ อสุภภาวนา จ นาเมสา วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค กถิตาว. ราโคติ ปญฺจกามคุณิกราโค. อนิจฺจสญฺญนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาย สหชาตสญฺญํ. วิปสฺสนา เอว วา เอสา อสญฺญาปิ สญฺญาสีเสน สญฺญาติ วุตฺตา. อสฺมิมาโนติ รูปาทีสุ อสฺมีติ มาโน.

于此，“修习”是指达到近行定或安止定者。那“嗔恚”，即对众生的愤怒，将被舍弃。“恼害”是指用手等伤害众生。“不乐”是指对僻静处所和殊胜善法感到厌倦。“憎恶”是指对任何众生和诸行所产生的抗拒烦恼。“不净”是指于膨胀相等（所缘）中生起的近行定与安止定。关于膨胀相等的不净修习，已在《清净道论》中详细说明。“贪”是指对五种欲乐的贪爱。“无常想”是指与无常随观俱生的想；或此观（vipassanā）本身虽非想，也因以想为首而被称作想。“我慢”是指于色等法中生起“我是”的慢。

๑๒๑. อิทานิ เถเรน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ วิตฺถาเรนฺโต อานาปานสฺสตินฺติอาทิมาห. ตตฺถ อิทํ กมฺมฏฺฐานญฺจ กมฺมฏฺฐานภาวนา จ ปาฬิอตฺโถ จ สทฺธึ อานิสํสกถาย สพฺโพ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค อนุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริโตเยว. อิมํ เทสนํ ภควา เนยฺยปุคฺคลวเสเนว ปรินิฏฺฐาเปสีติ.

121. 现在，为详尽阐释长老所问的问题，而说“入出息念”等。于此，此业处、业处修习、巴利语的含义，连同其功德利益的论述，都已在《清净道论》的〈随念的解释〉中以各种方式详细阐明。世尊正是随应于应被引导的个人而圆满结束此番说法的。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破除戏论》

มาหาราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

大罗睺罗教诫经释义终。

๓. จูฬมาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา

3. 小摩伦迦子经释义

๑๒๒. เอวํ เม สุตนฺติ มาลุกฺยสุตฺตํ. ตตฺถ มาลุกฺยปุตฺตสฺสาติ เอวํนามกสฺส เถรสฺส. ฐปิตานิ ปฏิกฺขิตฺตานีติ ทิฏฺฐิคตานิ นาม น พฺยากาตพฺพานีติ เอวํ ฐปิตานิ เจว ปฏิกฺขิตฺตานิ จ. ตถาคโตติ สตฺโต. ตํ เม น รุจฺจตีติ ตํ อพฺยากรณํ มยฺหํ น รุจฺจติ. สิกฺขํ ปจฺจกฺขายาติ สิกฺขํ ปฏิกฺขิปิตฺวา.

122. 以“如是我闻”开头的，是《小摩伦迦子经》。于此，“摩伦迦子”是指那位同名的长老。“被搁置与被拒绝”是指：诸见解不应被解说，如是，其被搁置与被拒绝。“如来”是指有情。“此我不喜”是指：“彼不作解说，我不喜欢。”“舍学”是指舍弃学处。

๑๒๕. โก สนฺโต กํ ปจฺจาจิกฺขสีติ ยาจโก วา หิ ยาจิตกํ ปจฺจาจิกฺเขยฺย, ยาจิตโก วา ยาจกํ. ตฺวํ เนว ยาจโก น ยาจิตโก, โส ทานิ ตฺวํ โก สนฺโต กํ ปจฺจาจิกฺขสีติ อตฺโถ.

125. “汝为谁，而拒绝谁？”之义：请求者或可拒绝被请求者，被请求者亦可拒绝请求者。然汝既非请求者，亦非被请求者。如今，汝为谁，而拒绝谁？

๑๒๖. วิทฺโธ [Pg.100] อสฺสาติ ปรเสนาย ฐิเตน วิทฺโธ ภเวยฺย. คาฬฺหปเลปเนนาติ พหลเลปเนน. ภิสกฺกนฺติ เวชฺชํ. สลฺลกตฺตนฺติ สลฺลกนฺตนํ สลฺลกนฺติยสุตฺตวาจกํ. อกฺกสฺสาติ อกฺกวาเก คเหตฺวา ชิยํ กโรนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อกฺกสฺสา’’ติ. สณฺหสฺสาติ เวณุวิลีวสฺส. มรุวาขีรปณฺณีนมฺปิ วาเกหิเยว กโรนฺติ. เตน วุตฺตํ ยทิ วา มรุวาย ยทิ วา ขีรปณฺณิโนติ. คจฺฉนฺติ ปพฺพตคจฺฉนทีคจฺฉาทีสุ ชาตํ. โรปิมนฺติ โรเปตฺวา วฑฺฒิตํ สรวนโต สรํ คเหตฺวา กตํ. สิถิลหนุโนติ เอวํนามกสฺส ปกฺขิโน. เภรวสฺสาติ กาฬสีหสฺส. เสมฺหารสฺสาติ มกฺกฏสฺส. เอวํ โนติ เอตาย ทิฏฺฐิยา สติ น โหตีติ อตฺโถ.

126. “被射中”是指被站在敌军中的人射中。“以厚涂”是指以厚厚的毒药涂抹。“医师”是指医生。“拔箭术”是指切除箭矢。“牛角瓜（akka）的”是指：他们取牛角瓜的纤维制作弓弦，是故说“牛角瓜的”。“saṇhassa”是指竹篾的。他们也用马鲁瓦草（maruvā）或乳汁草（khīrapaṇṇī）的纤维制作，是故说“或马鲁瓦草的，或乳汁草的”。“丛”是指生长在山丛、河丛等处的。“种植的”是指栽种长大的，或从箭林中取箭制成的。“松颚鸟（sithilahanu）的”是指那种名字的鸟的。“贝拉瓦（bherava）的”是指黑狮的。“Semhāra”是指猴子的。“非如是”之义：若有此见，则道梵行住不得成立。

๑๒๗. อตฺเถว ชาตีติ เอตาย ทิฏฺฐิยา สติ พฺรหฺมจริยวาโสว นตฺถิ, ชาติ ปน อตฺถิเยว. ตถา ชรามรณาทีนีติ ทสฺเสติ. เยสาหนฺติ เยสํ อหํ. นิฆาตนฺติ อุปฆาตํ วินาสํ. มม สาวกา หิ เอเตสุ นิพฺพินฺนา อิเธว นิพฺพานํ ปาปุณนฺตีติ อธิปฺปาโย.

127. “确实有生”：若有此见，则无梵行住，然“生”确实存在。如是，亦显示有老、死等。“yesāhaṃ”应分作“yesaṃ ahaṃ”（我属彼等）。“nighātaṃ”（毁灭）即伤害、灭亡。意趣为：我的弟子们确实对这些（邪见）感到厌离，即于此世证得涅槃。

๑๒๘. ตสฺมาติหาติ ยสฺมา อพฺยากตเมตํ, จตุสจฺจเมว มยา พฺยากตํ, ตสฺมาติ อตฺโถ. น เหตํ มาลุกฺยปุตฺต อตฺถสํหิตนฺติ เอตํ ทิฏฺฐิคตํ วา เอตํ พฺยากรณํ วา การณนิสฺสิตํ น โหติ. น อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ พฺรหฺมจริยสฺส อาทิมตฺตมฺปิ ปุพฺพภาคสีลมตฺตมฺปิ น โหติ. น นิพฺพิทายาติอาทีสุ วฏฺเฏ นิพฺพินฺทนตฺถาย วา วิรชฺฌนตฺถาย วา วฏฺฏนิโรธาย วา ราคาทิวูปสมนตฺถาย วา อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม อภิชานนตฺถาย วา จตุมคฺคสงฺขาตสมฺโพธตฺถาย วา อสงฺขตนิพฺพานสจฺฉิกิริยตฺถาย วา น โหติ. เอตํ หีติ เอตํ จตุสจฺจพฺยากรณํ. อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ พฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตํ ปุพฺพปทฏฺฐานํ. เสสํ วุตฺตปฏิวิปกฺขนเยน เวทิตพฺพํ. อิมมฺปิ เทสนํ ภควา เนยฺยปุคฺคลวเสน นิฏฺฐาเปสีติ.

128. “‘是故’者，谓：因为这[论题]未被记说，唯有四圣谛为我所记说，是故。‘摩罗迦子（Mālukyaputta），这并非与义利相应’者，谓：这种见解或这种记说，并非依于原因。‘不是梵行的开端’者，谓：它甚至不是梵行的开端，也不是前分之戒。‘不导向厌离’等者，谓：不导向于轮回的厌离、离贪或止息；不导向于贪等的平息；不导向于以殊胜智了知应遍知之法；不导向于了悟四道所摄之正觉；也不导向于现证无为涅槃。‘此则’者，谓：此四圣谛的记说。‘梵行的开端’者，谓：梵行的开端、前行的近因。其余的应当以与已说相反的方式了知。世尊也为可被引导的人完结了此教示。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》，即《中部义注》

จูฬมาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《小摩罗迦子经》释义终。

๔. มหามาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา

4. 大摩罗迦子经释义

๑๒๙. เอวํ [Pg.101] เม สุตนฺติ มหามาลุกฺยสุตฺตํ. ตตฺถ โอรมฺภาคิยานีติ เหฏฺฐา โกฏฺฐาสิกานิ กามภเว นิพฺพตฺติสํวตฺตนิกานิ. สํโยชนานีติ พนฺธนานิ. กสฺส โข นามาติ กสฺส เทวสฺส วา มนุสฺสสฺส วา เทสิตานิ ธาเรสิ, กึ ตฺวเมเวโก อสฺโสสิ, น อญฺโญ โกจีติ? อนุเสตีติ อปฺปหีนตาย อนุเสติ. อนุสยมาโน สํโยชนํ นาม โหติ.

129. “如是我闻”，此为《大摩罗迦子经》。于此，“下分”(orambhāgiyāni)者，谓属于下部、能令于欲有中再生者。“结”(saṃyojanāni)者，谓束缚。“为谁”者，谓[佛问]：‘你受持的是哪位天神或人所说之法？难道只有你一人听闻，别无他人听闻吗？’“潜伏”(anuseti)者，谓因未被道断除而潜伏。不断潜伏的烦恼，名为结。

เอตฺถ จ ภควตา สํโยชนํ ปุจฺฉิตํ, เถเรนปิ สํโยชนเมว พฺยากตํ. เอวํ สนฺเตปิ ตสฺส วาเท ภควตา โทโส อาโรปิโต. โส กสฺมาติ เจ? เถรสฺส ตถาลทฺธิกตฺตา. อยญฺหิ ตสฺส ลทฺธิ ‘‘สมุทาจารกฺขเณเยว กิเลเสหิ สํยุตฺโต นาม โหติ, อิตรสฺมึ ขเณ อสํยุตฺโต’’ติ. เตนสฺส ภควตา โทโส อาโรปิโต. อถายสฺมา อานนฺโท จินฺเตสิ – ‘‘ภควตา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ อตฺตโน ธมฺมตาเยว อยํ ธมฺมเทสนา อารทฺธา, สา อิมินา อปณฺฑิเตน ภิกฺขุนา วิสํวาทิตา. หนฺทาหํ ภควนฺตํ ยาจิตฺวา ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ. โส เอวมกาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโท’’ติอาทิ วุตฺตํ.

于此，世尊所问的是结(saṃyojana)，长老所答的亦是结。纵然如此，世尊仍在其说中指出过失。此是何故？乃因该长老持有如是之见：“唯于烦恼现行之刹那，方名为相应；于其他刹那，则为不相应。”是故，世尊指出了他的过失。尔时，具寿阿难思惟：“世尊本是依其法性，因作意‘我将为比丘僧团说法’而开演此法，却被这位无智比丘所错乱。那么，我当请求世尊，为诸比丘说法。”于是他便如是而行。为显示此义，故说：“如是说已，具寿阿难……”等。

ตตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิปริยุฏฺฐิเตนาติ สกฺกายทิฏฺฐิยา คหิเตน อภิภูเตน. สกฺกายทิฏฺฐิปเรเตนาติ สกฺกายทิฏฺฐิยา อนุคเตน. นิสฺสรณนฺติ ทิฏฺฐินิสฺสรณํ นาม นิพฺพานํ, ตํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อปฺปฏิวินีตาติ อวิโนทิตา อนีหฏา. โอรมฺภาคิยํ สํโยชนนฺติ เหฏฺฐาภาคิยสํโยชนํ นาม โหติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สุกฺกปกฺโข อุตฺตานตฺโถเยว. ‘‘สานุสยา ปหียตี’’ติ วจนโต ปเนตฺถ เอกจฺเจ ‘‘อญฺญํ สํโยชนํ อญฺโญ อนุสโย’’ติ วทนฺติ. ‘‘ยถา หิ สพฺยญฺชนํ ภตฺต’’นฺติ วุตฺเต ภตฺตโต อญฺญํ พฺยญฺชนํ โหติ, เอวํ ‘‘สานุสยา’’ติ วจนโต ปริยุฏฺฐานสกฺกายทิฏฺฐิโต อญฺเญน อนุสเยน ภวิตพฺพนฺติ เตสํ ลทฺธิ. เต ‘‘สสีสํ ปารุปิตฺวา’’ติอาทีหิ ปฏิกฺขิปิตพฺพา. น หิ สีสโต อญฺโญ ปุริโส อตฺถิ. อถาปิ สิยา – ‘‘ยทิ ตเทว สํโยชนํ โส อนุสโย, เอวํ สนฺเต ภควตา เถรสฺส [Pg.102] ตรุณูปโม อุปารมฺโภ ทุอาโรปิโต โหตี’’ติ. น ทุอาโรปิโต, กสฺมา? เอวํลทฺธิกตฺตาติ วิตฺถาริตเมตํ. ตสฺมา โสเยว กิเลโส พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนํ, อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสโยติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ภควตา ‘‘สานุสยา ปหียตี’’ติ เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

于此，“为身见所困扰”者，即为身见所执持、所压服。“为身见所追随”者，即随从于身见。“出离”者，名为见的出离，即是涅槃，而他不能如实了知。“未调伏”者，即未被舍离、未被去除。“下分结”者，即名为下分之结。其余诸句，理路亦同。白分之义，已甚明显。于此，依“连同随眠而被断除”之语，某些人说：“结是一回事，随眠是另一回事。”犹如说“带菜肴的饭”时，菜肴异于饭；同样地，依“连同随眠”之语，他们认为，必有异于已现行之身见的随眠。此等见解，应以“连头一起盖上”等譬喻反驳，因为人并不异于头。又，或许有人会说：“若结即是随眠，那么世尊对长老所作的幼童之喻的责备，便是不当的了。”此非不当。为何？因其持有如是见解之故，此义已广说。是故，当知：彼烦恼以其束缚之义而为“结”，以其未断之义而为“随眠”。世尊是针对此义而说“连同随眠而被断除”。

๑๓๒. ตจํ เฉตฺวาติอาทีสุ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ตจจฺเฉโท วิย หิ สมาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา, เผคฺคุจฺเฉโท วิย วิปสฺสนา, สารจฺเฉโท วิย มคฺโค. ปฏิปทา ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว วฏฺฏติ. เอวเมเต ทฏฺฐพฺพาติ เอวรูปา ปุคฺคลา เอวํ ทฏฺฐพฺพา.

132. 在“切断树皮”等句中，此为譬喻的连结：应知切断树皮如定，切断边材如观，切断心材如道。至于行道，则宜为世间与出世间之混合。“应如是看待他们”者，即应如是看待此等人。

๑๓๓. อุปธิวิเวกาติ อุปธิวิเวเกน. อิมินา ปญฺจกามคุณวิเวโก กถิโต. อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาติ อิมินา นีวรณปฺปหานํ กถิตํ. กายทุฏฺฐุลฺลานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ อิมินา กายาลสิยปฏิปฺปสฺสทฺธิ กถิตา. วิวิจฺเจว กาเมหีติ อุปธิวิเวเกน กาเมหิ วินา หุตฺวา. วิวิจฺจ อกุสเลหีติ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหาเนน กายทุฏฺฐุลฺลานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา จ อกุสเลหิ วินา หุตฺวา. ยเทว ตตฺถ โหตีติ ยํ ตตฺถ อนฺโตสมาปตฺติกฺขเณเยว สมาปตฺติสมุฏฺฐิตญฺจ รูปาทิธมฺมชาตํ โหติ. เต ธมฺเมติ เต รูปคตนฺติอาทินา นเยน วุตฺเต รูปาทโย ธมฺเม. อนิจฺจโตติ น นิจฺจโต. ทุกฺขโตติ น สุขโต. โรคโตติอาทีสุ อาพาธฏฺเฐน โรคโต, อนฺโตโทสฏฺเฐน คณฺฑโต, อนุปวิทฺธฏฺเฐน ทุกฺขชนนฏฺเฐน จ สลฺลโต, ทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, โรคฏฺเฐน อาพาธโต, อสกฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต, นิสฺสตฺตฏฺเฐน สุญฺญโต, น อตฺตฏฺเฐน อนตฺตโต. ตตฺถ อนิจฺจโต, ปโลกโตติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ, ทุกฺขโตติอาทีหิ ฉหิ ทุกฺขลกฺขณํ, ปรโต สุญฺญโต อนตฺตโตติ ตีหิ อนตฺตลกฺขณํ.

133. 所谓“离依止”，即以远离执取。以此说明了远离五种欲乐。所谓“为舍断诸不善法”，以此说明了舍断五盖。所谓“为平息身粗重”，以此说明了平息身的懒惰。“远离诸欲”，即以远离执取而远离诸欲。“远离诸不善法”，即以舍断诸不善法及平息身粗重而远离诸不善法。“凡彼处所有”，即凡在入定刹那之内，由定所生起的色等法聚。“彼诸法”，即指以“色所摄”等方式所说的色等诸法。“无常”，即非恒常。“苦”，即非乐。在“如病”等中：以有恼害故为病，以有内过患故为痈，以有穿透及生苦故为箭，以是苦故为祸，以是病故为疾，以非己有故为他，以有毁坏故为败坏，以无有情故为空，以非我故为无我。其中，以“无常”、“败坏”二词说明无常相；以“苦”等六词说明苦相；以“他”、“空”、“无我”三词说明无我相。

โส เตหิ ธมฺเมหีติ โส เตหิ เอวํ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ทิฏฺเฐหิ อนฺโตสมาปตฺติยํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺเมหิ. จิตฺตํ ปฏิวาเปตีติ จิตฺตํ ปฏิสํหรติ โมเจติ อปเนติ. อุปสํหรตีติ วิปสฺสนาจิตฺตํ ตาว สวนวเสน [Pg.103] ถุติวเสน ปริยตฺติวเสน ปญฺญตฺติวเสน จ เอตํ สนฺตํ นิพฺพานนฺติ เอวํ อสงฺขตาย อมตาย ธาตุยา อุปสํหรติ. มคฺคจิตฺตํ นิพฺพานํ อารมฺมณกรณวเสเนว เอตํ สนฺตเมตํ ปณีตนฺติ น เอวํ วทติ, อิมินา ปน อากาเรน ตํ ปฏิวิชฺฌนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ อุปสํหรตีติ อตฺโถ. โส ตตฺถ ฐิโตติ ตาย ติลกฺขณารมฺมณาย วิปสฺสนาย ฐิโต. อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ อนุกฺกเมน จตฺตาโร มคฺเค ภาเวตฺวา ปาปุณาติ. เตเนว ธมฺมราเคนาติ สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฉนฺทราเคน. สมถวิปสฺสนาสุ หิ สพฺพโส ฉนฺทราคํ ปริยาทาตุํ สกฺโกนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหติ.

“彼于诸法”（So tehi dhammehi）者，即彼于定中，对所见的五蕴诸法，如是安立三相。“摄心”（Cittaṃ paṭivāpeti）者，收摄其心、解脱其心、远离其心。“引向”（Upasaṃharati）者，观心先以听闻、称赞、研习、施设等方式，引向无为（asaṅkhata）、不死（amata）之界，作意：“此是寂静，此是涅槃。”道心则以涅槃为所缘，并非说：“此是寂静、此是殊胜”，而是以此方式通达它，并引其心向彼，此即其义。“彼住于彼”（So tattha ṭhito）者，即安住于以三相为所缘的观中。“达诸漏尽”（Āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti）者，即次第修习四道而证得。“即由法爱”（Teneva dhammarāgena）者，即对止观之法的欲贪。于止观中，若能完全断尽欲贪者，即证得阿罗汉果；不能者，则成为阿那含（anāgāmī）。

ยเทว ตตฺถ โหติ เวทนาคตนฺติ อิธ ปน รูปํ น คหิตํ. กสฺมา? สมติกฺกนฺตตฺตา. อยญฺหิ เหฏฺฐา รูปาวจรชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา รูปํ อติกฺกมิตฺวา อรูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺโนติ สมถวเสนปิเนน รูปํ อติกฺกนฺตํ, เหฏฺฐา รูปํ สมฺมเทว สมฺมสิตฺวา ตํ อติกฺกมฺม อิทานิ อรูปํ สมฺมสตีติ วิปสฺสนาวเสนปิเนน รูปํ อติกฺกนฺตํ. อรูเป ปน สพฺพโสปิ รูปํ นตฺถีติ ตํ สนฺธายปิ อิธ รูปํ น คหิตํ.

“凡是那里属于受的”（Yadeva tattha hoti vedanāgataṃ），于此则不取色。为什么呢？因为已经超越（samatikkanta）了。此人先证得下方的色界禅那（rūpāvacarajjhāna），超越色法而证入无色界定（arūpāvacarasamāpatti），如是以止（samatha）超越了色；或者，他先如理思惟下方的色，超越它之后，现在思惟无色，如是以观（vipassanā）超越了色。再者，在无色界（arūpa）中完全没有色，因此于此也不取色。

อถ กิญฺจรหีติ กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? สมถวเสน คจฺฉโต จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหติ, โส เจโตวิมุตฺโต นาม. วิปสฺสนาวเสน คจฺฉโต ปญฺญา ธุรํ โหติ, โส ปญฺญาวิมุตฺโต นามาติ เอตฺถ เถรสฺส กงฺขา นตฺถิ. อยํ สภาวธมฺโมเยว, สมถวเสเนว ปน คจฺฉนฺเตสุ เอโก เจโตวิมุตฺโต นาม โหติ, เอโก ปญฺญาวิมุตฺโต. วิปสฺสนาวเสน คจฺฉนฺเตสุปิ เอโก ปญฺญาวิมุตฺโต นาม โหติ, เอโก เจโตวิมุตฺโตติ เอตฺถ กึ การณนฺติ ปุจฺฉติ.

“然则，[此中]有何因缘？”——他以此问何事？以止行道者，心一境性为主导，他被称为心解脱者。以观(vipassanā)行道者，慧为主导，他被称为慧解脱者——于此，长老并无疑惑，此乃法之自性。然而，于仅以止行道者中，一位被称为心解脱者，另一位被称为慧解脱者；于仅以观行道者中亦然，一位被称为慧解脱者，另一位被称为心解脱者——他问，于此，原因为何？

อินฺทฺริยเวมตฺตตํ วทามีติ อินฺทฺริยนานตฺตตํ วทามิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ, น ตฺวํ, อานนฺท, ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปฏิวิชฺฌิ, เตน เต เอตํ อปากฏํ. อหํ ปน ปฏิวิชฺฌึ, เตน เม เอตํ ปากฏํ. เอตฺถ หิ อินฺทฺริยนานตฺตตา การณํ. สมถวเสเนว หิ คจฺฉนฺเตสุ เอกสฺส ภิกฺขุโน จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหติ, โส เจโตวิมุตฺโต นาม โหติ. เอกสฺส ปญฺญา ธุรํ โหติ, โส ปญฺญาวิมุตฺโต นาม โหติ. วิปสฺสนาวเสเนว จ คจฺฉนฺเตสุ เอกสฺส ปญฺญา ธุรํ โหติ, โส ปญฺญาวิมุตฺโต [Pg.104] นาม โหติ. เอกสฺส จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหติ, โส เจโตวิมุตฺโต นาม โหติ. ทฺเว อคฺคสาวกา สมถวิปสฺสนาธุเรน อรหตฺตํ ปตฺตา. เตสุ ธมฺมเสนาปติ ปญฺญาวิมุตฺโต ชาโต, มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เจโตวิมุตฺโต. อิติ อินฺทฺริยเวมตฺตเมตฺถ การณนฺติ เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“我说诸根有别”，即我说诸根有种种不同。此话是说：阿难(Ānanda)，你未圆满十波罗蜜，未证得一切智，因此此事对你尚不显了。我则已证得，因此此事对我已显了。于此，诸根的种种不同确实是原因。因为，于仅以止行道者中，有比丘以心一境性为主导，他被称为心解脱者；有比丘以慧为主导，他被称为慧解脱者。于仅以观(vipassanā)行道者中亦然，有比丘以慧为主导，他被称为慧解脱者；有比丘以心一境性为主导，他被称为心解脱者。两位上首弟子以止观为主导而证得阿罗汉果。他们之中，法将（舍利弗）是慧解脱者，大目犍连(Mahāmoggallāna)长老是心解脱者。因此当知，于此，诸根的差别是原因。其余各处皆已明了。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》——《中部》义注

มหามาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《大摩伦迦子经》释义终。

๕. ภทฺทาลิสุตฺตวณฺณนา

5. 跋陀利经释义

๑๓๔. เอวํ เม สุตนฺติ ภทฺทาลิสุตฺตํ. ตตฺถ เอกาสนโภชนนฺติ เอกสฺมึ ปุเรภตฺเต อสนโภชนํ, ภุญฺชิตพฺพภตฺตนฺติ อตฺโถ. อปฺปาพาธตนฺติอาทีนิ กกโจปเม วิตฺถาริตานิ. น อุสฺสหามีติ น สกฺโกมิ. สิยา กุกฺกุจฺจํ สิยา วิปฺปฏิสาโรติ เอวํ ภุญฺชนฺโต ยาวชีวํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ สกฺขิสฺสามิ นุ โข, น นุ โขติ อิติ เม วิปฺปฏิสารกุกฺกุจฺจํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เอกเทสํ ภุญฺชิตฺวาติ โปราณกตฺเถรา กิร ปตฺเต ภตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา สปฺปิมฺหิ ทินฺเน สปฺปินา อุณฺหเมว โถกํ ภุญฺชิตฺวา หตฺเถ โธวิตฺวา อวเสสํ พหิ นีหริตฺวา ฉายูทกผาสุเก ฐาเน นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺติ. เอตํ สนฺธาย สตฺถา อาห. ภทฺทาลิ, ปน จินฺเตสิ – ‘‘สเจ สกึ ปตฺตํ ปูเรตฺวา ทินฺนํ ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ปุน ปตฺตํ โธวิตฺวา โอทนสฺส ปูเรตฺวา ลทฺธํ พหิ นีหริตฺวา ฉายูทกผาสุเก ฐาเน ภุญฺเชยฺย, อิติ เอวํ วฏฺเฏยฺย, อิตรถา โก สกฺโกตี’’ติ. ตสฺมา เอวมฺปิ โข อหํ, ภนฺเต, น อุสฺสหามีติ อาห. อยํ กิร อตีเต อนนฺตราย ชาติยา กากโยนิยํ นิพฺพตฺติ. กากา จ นาม มหาฉาตกา โหนฺติ. ตสฺมา ฉาตกตฺเถโร นาม อโหสิ. ตสฺส ปน วิรวนฺตสฺเสว ภควา ตํ มทฺทิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา – ‘‘โย ปน ภิกฺขุ วิกาเล ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ขาเทยฺย วา ภุญฺเชยฺย วา ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๔๘) สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ. เตน วุตฺตํ อถ โข อายสฺมา, ภทฺทาลิ,…เป… อนุสฺสาหํ ปเวเทสีติ.

134. 《如是我闻》等，为《跋陀利经》(Bhaddālisutta)。其中，“一坐食”(ekāsanabhojana)是指在午前一次用餐，意即所应食之食。“少病”(appābādhata)等已在《锯喻经》(Kakacopamasutta)中详述。“我不能”(na ussahāmi)即我做不到。“可能会有追悔，可能会有忧恼”(siyā kukkuccaṃ siyā vippaṭisāro)是说：“我若如是食，能否终身行梵行呢？抑或不能呢？”我因此会生起追悔与忧恼。“食一部分”(ekadesaṃ bhuñjitvā)是说：据说古代的长老们，将食物放入钵中，若得了酥油，便与热食一同食用少许，然后洗手，将余食带出，坐于阴凉有水、舒适之处而食。世尊即针对此而言。而跋陀利则想：“若将钵一次盛满而食，食后洗钵，再盛满饭食，带出至阴凉有水、舒适之处而食，这样才行，否则谁能做到呢？”因此他说：“世尊，即使这样，我也做不到。”据说此人在紧邻的前一世生于乌鸦胎。乌鸦生性贪食，因此他被称为“贪食长老”。正当他如此申诉时，世尊制伏了他，制定了此学处：“若有比丘，于非时食用嚼食或啖食者，犯波逸提。”因此经中说：“尔时，具寿跋陀利……乃至……表示他不能行持。”

ยถา [Pg.105] ตนฺติ ยถา อญฺโญปิ สิกฺขาย น ปริปูรการี เอกวิหาเรปิ วสนฺโต สตฺถุ สมฺมุขีภาวํ น ทเทยฺย, ตเถว น อทาสีติ อตฺโถ. เนว ภควโต อุปฏฺฐานํ อคมาสิ, น ธมฺมเทสนฏฺฐานํ น วิตกฺกมาฬกํ, น เอกํ ภิกฺขาจารมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ยสฺมึ กุเล ภควา นิสีทติ, ตสฺส ทฺวาเรปิ น อฏฺฐาสิ. สจสฺส วสนฏฺฐานํ ภควา คจฺฉติ, โส ปุเรตรเมว ญตฺวา อญฺญตฺถ คจฺฉติ. สทฺธาปพฺพชิโต กิเรส กุลปุตฺโต ปริสุทฺธสีโล. เตนสฺส น อญฺโญ วิตกฺโก อโหสิ, – ‘‘มยา นาม อุทรการณา ภควโต สิกฺขาปทปญฺญาปนํ ปฏิพาหิตํ, อนนุจฺฉวิกํ เม กต’’นฺติ อยเมว วิตกฺโก อโหสิ. ตสฺมา เอกวิหาเร วสนฺโตปิ ลชฺชาย สตฺถุ สมฺมุขีภาวํ นาทาสิ.

譬如其他于学处不圆满者，虽同住一寺亦不敢面见导师，他也像这样，此即其义。他不前往世尊处侍奉，不往说法处，不往思惟堂，不行同一条乞食之路。世尊所坐之家，他亦不立于其门口。若世尊前往他的住处，他预先得知便去往别处。据说这位良家子是因信而出家，戒行清净。因此他没有其他思虑，只有此念：“我竟然为了肚子的缘故，违逆世尊制定学处，我所做的实在不当。”唯有此念。因此，即使同住一寺，也因羞愧而不敢面见导师。

๑๓๕. จีวรกมฺมํ กโรนฺตีติ มนุสฺสา ภควโต จีวรสาฏกํ อทํสุ, ตํ คเหตฺวา จีวรํ กโรนฺติ. เอตํ โทสกนฺติ เอตํ โอกาสเมตํ อปราธํ, สตฺถุ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺตสฺส ปฏิพาหิตการณํ สาธุกํ มนสิ กโรหีติ อตฺโถ. ทุกฺกรตรนฺติ วสฺสญฺหิ วสิตฺวา ทิสาปกฺกนฺเต ภิกฺขู กุหึ วสิตฺถาติ ปุจฺฉนฺติ, เตหิ เชตวเน วสิมฺหาติ วุตฺเต, ‘‘อาวุโส, ภควา อิมสฺมึ อนฺโตวสฺเส กตรํ ชาตกํ กเถสิ, กตรํ สุตฺตนฺตํ, กตรํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสี’’ติ ปุจฺฉิตาโร โหนฺติ. ตโต ‘‘วิกาลโภชนสิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ, ภทฺทาลิ, นาม นํ เอโก เถโร ปฏิพาหี’’ติ วกฺขนฺติ. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู – ‘‘ภควโตปิ นาม สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺตสฺส ปฏิพาหิตํ อยุตฺตํ อการณ’’นฺติ วทนฺติ. เอวํ เต อยํ โทโส มหาชนนฺตเร ปากโฏ หุตฺวา ทุปฺปฏิการตํ อาปชฺชิสฺสตีติ มญฺญมานา เอวมาหํสุ. อปิจ อญฺเญปิ ภิกฺขู ปวาเรตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อาคมิสฺสนฺติ. อถ ตฺวํ ‘‘เอถาวุโส, มม สตฺถารํ ขมาเปนฺตสฺส สหายา โหถา’’ติ สงฺฆํ สนฺนิปาเตสฺสสิ. ตตฺถ อาคนฺตุกา ปุจฺฉิสฺสนฺติ, ‘‘อาวุโส, กึ อิมินาปิ ภิกฺขุนา กต’’นฺติ. ตโต เอตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘ภาริยํ กตํ ภิกฺขุนา, ทสพลํ นาม ปฏิพาหิสฺสตีติ อยุตฺตเมต’’นฺติ วกฺขนฺติ. เอวมฺปิ เต อยํ อปราโธ มหาชนนฺตเร ปากโฏ หุตฺวา ทุปฺปฏิการตํ อาปชฺชิสฺสตีติ มญฺญมานาปิ เอวมาหํสุ. อถ วา ภควา ปวาเรตฺวา จาริกํ ปกฺกมิสฺสติ, อถ ตฺวํ คตคตฏฺฐาเน ภควโต ขมาปนตฺถาย สงฺฆํ สนฺนิปาเตสฺสสิ. ตตฺร ทิสาวาสิโน [Pg.106] ภิกฺขู ปุจฺฉิสฺสนฺติ, ‘‘อาวุโส, กึ อิมินา ภิกฺขุนา กต’’นฺติ…เป… ทุปฺปฏิการตํ อาปชฺชิสฺสตีติ มญฺญมานาปิ เอวมาหํสุ.

135. “他们正在做衣”是指：人们供养世尊衣布，（比丘们）取来制作袈裟。“此过失”是指此过错、此罪责，意即：“你当善加思惟阻止导师制定学处的原因。”“更难挽回”是说：雨安居后，当比丘们动身游方时，有人会问：“你们住在何处？”当他们回答“我们住于祇陀林”时，又会有人问：“贤友，世尊在此雨安居期间，说了什么本生、什么经，制定了什么学处？”那时他们会说：“制定了非时食学处，但有一位名叫跋陀利（Bhaddāli）的长老阻止了它。”比丘们听后会说：“世尊正在制定学处，竟然有人阻止，这不应理，不合情理！”他们认为，如此你的过失将在大众中传开，变得难以挽回，故如是说。再者，其他比丘自恣后也会来见世尊。那时你将召集僧团说：“来，贤友们，请帮助我向导师请求原谅。”届时新来的比丘会问：“贤友，这位比丘做了什么？”听闻此事后，他们会说：“这位比丘所做之事甚为严重，竟敢阻止十力者，此乃不当！”他们认为，如此你的罪责也将在大众中传开，变得难以挽回，故如是说。又或者，世尊自恣后将出发游行，那时你为了向世尊请求原谅，将在他所到之处召集僧团。届时各地的比丘会问：“贤友，这位比丘做了什么？”……他们认为，如此也将变得难以挽回，故如是说。

เอตทโวจาติ อปฺปติรูปํ มยา กตํ, ภควา ปน มหนฺเตปิ อคุเณ อลคฺคิตฺวา มยฺหํ อจฺจยํ ปฏิคฺคณฺหิสฺสตีติ มญฺญมาโน เอตํ ‘‘อจฺจโย มํ, ภนฺเต,’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ อจฺจโยติ อปราโธ. มํ อจฺจคมาติ มํ อติกฺกมฺม อภิภวิตฺวา ปวตฺโต. ปฏิคฺคณฺหาตูติ ขมตุ. อายตึ สํวรายาติ อนาคเต สํวรณตฺถาย, ปุน เอวรูปสฺส อปราธสฺส โทสสฺส ขลิตสฺส อกรณตฺถาย. ตคฺฆาติ เอกํเสน. สมโยปิ โข เต, ภทฺทาลีติ, ภทฺทาลิ, ตยา ปฏิวิชฺฌิตพฺพยุตฺตกํ เอกํ การณํ อตฺถิ, ตมฺปิ เต น ปฏิวิทฺธํ น สลฺลกฺขิตนฺติ ทสฺเสติ.

“他这么说”是指他心想：“我做了不当之事，但世尊即使对重大过失也不执著，必会接受我的悔过。”于是说了“尊者，我犯了过失……”等语。其中，“过失”（accayo）即是罪过。“我犯了过失”（Maṃ accagamā）是指它超越、压倒了我而发生。“请接受”（Paṭiggaṇhātu）意为请宽恕。“为了未来防护”（Āyatiṃ saṃvarāya）即为了将来防护，为了不再犯此类过失、过错与失误。“确实”（Taggha）即肯定地。对于“跋陀离，还有一个时机……”（Samayopi kho te, bhaddāli），此句显示：“跋陀离，有一个你应当通达的理由，但那也未被你通达，未被你省察。”

๑๓๖. อุภโตภาควิมุตฺโตติอาทีสุ ธมฺมานุสารี, สทฺธานุสารีติ ทฺเว เอกจิตฺตกฺขณิกา มคฺคสมงฺคิปุคฺคลา. เอเต ปน สตฺตปิ อริยปุคฺคเล ภควตาปิ เอวํ อาณาเปตุํ น ยุตฺตํ, ภควตา อาณตฺเต เตสมฺปิ เอวํ กาตุํ น ยุตฺตํ. อฏฺฐานปริกปฺปวเสน ปน อริยปุคฺคลานํ สุวจภาวทสฺสนตฺถํ ภทฺทาลิตฺเถรสฺส จ ทุพฺพจภาวทสฺสนตฺถเมตํ วุตฺตํ.

136. “在‘俱解脱’等（经文）中，随法行者与随信行者这两种人，是仅于（须陀洹）道的一心刹那间具足道心者。然而，对于这七种圣人，即使是世尊也不宜如此命令；即使世尊命令了，他们也不宜如此做。不过，这是通过不可能的假设，为了显示圣人的易教导性，以及显示跋陀利（Bhaddāli）长老的难教导性而说的。

อปิ นุ ตฺวํ ตสฺมึ สมเย อุภโตภาควิมุตฺโตติ เทสนํ กสฺมา อารภิ? ภทฺทาลิสฺส นิคฺคหณตฺถํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – ภทฺทาลิ, อิเม สตฺต อริยปุคฺคลา โลเก ทกฺขิเณยฺยา มม สาสเน สามิโน, มยิ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺเต ปฏิพาหิตพฺพยุตฺเต การเณ สติ เอเตสํ ปฏิพาหิตุํ ยุตฺตํ. ตฺวํ ปน มม สาสนโต พาหิรโก, มยิ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺเต ตุยฺหํ ปฏิพาหิตุํ น ยุตฺตนฺติ.

“‘那么，你为何在那个时候开始宣说‘俱解脱’呢？’是为了调伏跋陀利（Bhaddāli）。此中的意趣是：跋陀利，这七种圣人是世间的应供者，是我教法中的主人。当我制定学处时，若有应反驳的理由，他们反驳是恰当的。但你是我教法之外的人，当我制定学处时，你不应反驳。

ริตฺโต ตุจฺโฉติ อนฺโต อริยคุณานํ อภาเวน ริตฺตโก ตุจฺฉโก, อิสฺสรวจเน กิญฺจิ น โหติ. ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตเถว กโรสิ, ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ตํ ตว อปราธํ มยํ ขมาม. วุฑฺฒิ เหสา, ภทฺทาลิ, อริยสฺส วินเยติ เอสา, ภทฺทาลิ, อริยสฺส วินเย พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน วุฑฺฒิ นาม. กตมา? อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา. เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต ‘‘โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อาห.

“空、虚”是指因内无圣德而空虚，于自在者之言毫无听从。“如法纠正”是指如法而行，即是说请求宽恕。“我们接受”是指我们宽恕你的过错。“跋陀离(Bhaddāli)，这是圣律中的增长”，这是指：跋陀离，这在圣律中，即在佛陀世尊的教法中，被称为增长。是什么呢？即见到过失为过失后如法纠正，并受持未来的防护。而说法时以个人为基础而说：“凡见到过失为过失后如法纠正，并受持未来防护者。”

๑๓๗. สตฺถาปิ [Pg.107] อุปวทตีติ ‘‘อสุกวิหารวาสี อสุกสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริโก อสุกสฺส อนฺเตวาสิโก อิตฺถนฺนาโม นาม ภิกฺขุ โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตตุํ อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ’’ติ สุตฺวา – ‘‘กึ ตสฺส อรญฺญวาเสน, โย มยฺหํ ปน สาสเน สิกฺขาย อปริปูรการี’’ติ เอวํ อุปวทติ, เสสปเทสุปิ เอเสว นโย, อปิเจตฺถ เทวตา น เกวลํ อุปวทนฺติ, เภรวารมฺมณํ ทสฺเสตฺวา ปลายนาการมฺปิ กโรนฺติ. อตฺตนาปิ อตฺตานนฺติ สีลํ อาวชฺชนฺตสฺส สํกิลิฏฺฐฏฺฐานํ ปากฏํ โหติ, จิตฺตํ วิธาวติ, น กมฺมฏฺฐานํ อลฺลียติ. โส ‘‘กึ มาทิสสฺส อรญฺญวาเสนา’’ติ วิปฺปฏิสารี อุฏฺฐาย ปกฺกมติ. อตฺตาปิ อตฺตานํ อุปวทิโตติ อตฺตนาปิ อตฺตา อุปวทิโต, อยเมว วา ปาโฐ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปจฺจนีกนเยน เวทิตพฺโพ. โส วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิ เอวํ สจฺฉิกโรตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

137. “导师亦呵责”是指听闻“住某某寺的某某长老的共住弟子、某某的亲近弟子，名为某某的比丘，为成就出世间法而进入森林”后，会如此呵责：“他住森林有何用？他于我教法中尚不能圆满学。”其余诸句也是此理。不仅如此，此中天神不只呵责，还会示现恐怖的景象，使他逃走。“自己也〔呵责〕自己”是指当他省察自己的戒时，染污之处变得明显，心奔逸，无法专注于业处。他会后悔地想：“像我这样的人，住森林有何用？”于是起身离去。“自己也呵责自己”即“自己也被自己呵责”，或者这（后者）就是读法。白分(Sukkapakkha)应以与所说相反的方式理解。“他远离诸欲”等语是为了显示他如此证悟而说的。

๑๔๐. ปสยฺห ปสยฺห การณํ กโรนฺตีติ อปฺปมตฺตเกปิ โทเส นิคฺคเหตฺวา ปุนปฺปุนํ กาเรนฺติ. โน ตถาติ มหนฺเตปิ อปราเธ ยถา อิตรํ, เอวํ ปสยฺห น กาเรนฺติ. โส กิร, ‘‘อาวุโส, ภทฺทาลิ, มา จินฺตยิตฺถ, เอวรูปํ นาม โหติ, เอหิ สตฺถารํ ขมาเปหี’’ติ ภิกฺขุสงฺฆโตปิ, กญฺจิ ภิกฺขุํ เปเสตฺวา อตฺตโน สนฺติกํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘ภทฺทาลิ, มา จินฺตยิตฺถ, เอวรูปํ นาม โหตี’’ติ เอวํ สตฺถุสนฺติกาปิ อนุคฺคหํ ปจฺจาสีสติ. ตโต ‘‘ภิกฺขุสงฺเฆนาปิ น สมสฺสาสิโต, สตฺถาราปี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห.

140. “强行、强行地处罚”是指即使对轻微的过错，也加以制伏，一再地处罚。“不那样”是指即使犯了重大的过错，也不像对待那另一者一样强行处罚。据说，他期待从比丘僧团获得支持，（希望他们说：）‘贤友跋陀离(Bhaddāli)，别担心，这种事是会发生的，来向导师请求宽恕吧。’他也期待从导师那里获得支持，（希望导师）派某位比丘来，把他叫到自己跟前说：‘跋陀离，别担心，这种事是会发生的。’然后他心想：‘我既没有被比丘僧团安慰，也没有被导师安慰。’于是说了那样的话。

อถ ภควา ภิกฺขุสงฺโฆปิ สตฺถาปิ โอวทิตพฺพยุตฺตเมว โอวทติ, น อิตรนฺติ ทสฺเสตุํ อิธ, ภทฺทาลิ, เอกจฺโจติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺเญนาญฺญนฺติอาทีนิ อนุมานสุตฺเต วิตฺถาริตานิ. น สมฺมา วตฺตตีติ สมฺมา วตฺตมฺปิ น วตฺตติ. น โลมํ ปาเตตีติ อนุโลมวตฺเต น วตฺตติ, วิโลมเมว คณฺหาติ. น นิตฺถารํ วตฺตตีติ นิตฺถารณกวตฺตมฺหิ น วตฺตติ, อาปตฺติวุฏฺฐานตฺถํ ตุริตตุริโต ฉนฺทชาโต น โหติ. ตตฺราติ ตสฺมึ ตสฺส ทุพฺพจกรเณ. อภิณฺหาปตฺติโกติ นิรนฺตราปตฺติโก. อาปตฺติพหุโลติ สาปตฺติกกาโลวสฺส พหุ, สุทฺโธ นิราปตฺติกกาโล อปฺโปติ อตฺโถ. น ขิปฺปเมว วูปสมฺมตีติ ขิปฺปํ น วูปสมฺมติ, ทีฆสุตฺตํ โหติ. วินยธรา [Pg.108] ปาทโธวนกาเล อาคตํ ‘‘คจฺฉาวุโส, วตฺตเวลา’’ติ วทนฺติ. ปุน กาลํ มญฺญิตฺวา อาคตํ ‘‘คจฺฉาวุโส, ตุยฺหํ วิหารเวลา, คจฺฉาวุโส, สามเณราทีนํ อุทฺเทสทานเวลา, อมฺหากํ นฺหานเวลา, เถรูปฏฺฐานเวลา, มุขโธวนเวลา’’ติอาทีนิ วตฺวา ทิวสภาเคปิ รตฺติภาเคปิ อาคตํ อุยฺโยเชนฺติเยว. ‘‘กาย เวลาย, ภนฺเต, โอกาโส ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺเตปิ ‘‘คจฺฉาวุโส, ตฺวํ อิมเมว ฐานํ ชานาสิ, อสุโก นาม วินยธรตฺเถโร สิเนหปานํ ปิวติ, อสุโก วิเรจนํ กาเรติ, กสฺมา ตุริโตสี’’ติอาทีนิ วตฺวา ทีฆสุตฺตเมว กโรนฺติ.

那时，世尊为开示“比丘僧团与导师只教诫应受教诫者，而非他人”，而说：“在此，跋陀离，有某类人……”等语。其中，“以他法知他法”等已在《推量经》中详述。“不善行”是指不善于行其义务。“不顺从”是指不随顺而行，只取违逆。“不为出罪而行”是指不行于出罪之行，不为从过失中出离而急速生起意欲。于此，是指于其难以教导的行为。“屡犯者”是指相续不断地犯罪。“多犯者”是指他有过失的时间多，清净无过失的时间少。“不能速得平息”是指不能快速平息，而是拖延。持律者对在洗脚时来的人说：“贤友，走吧，这是行义务的时间。”当他认为时间到了再来时，又对他说：“贤友，走吧，这是你回住处的时间；贤友，走吧，这是给沙弥等教诵的时间；这是我们沐浴的时间；这是侍奉长老的时间；这是洗脸的时间”等等，无论白天还是晚上来都把他打发走。即使他问：“尊者，什么时候有空？”也回答说：“贤友，你就知道这个地方，某某持律长老正在喝油，某某正在服泻药，你为何这么急？”等等，总是拖延。

๑๔๑. ขิปฺปเมว วูปสมฺมตีติ ลหุํ วูปสมฺมติ, น ทีฆสุตฺตํ โหติ. อุสฺสุกฺกาปนฺนา ภิกฺขู – ‘‘อาวุโส, อยํ สุพฺพโจ ภิกฺขุ, ชนปทวาสิโน นาม คามนฺตเสนาสเน วสนฏฺฐานนิสชฺชนาทีนิ น ผาสุกานิ โหนฺติ, ภิกฺขาจาโรปิ ทุกฺโข โหติ, สีฆมสฺส อธิกรณํ วูปสเมมา’’ติ สนฺนิปติตฺวา อาปตฺติโต วุฏฺฐาเปตฺวา สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐาเปนฺติ.

141. “迅速平息”是指很快平息，不会拖延。热心的比丘们商议道：“诸位贤友，这位比丘易教导。住在乡间者，其村边住处的住、立、坐等都不舒适，乞食也困难，我们应尽快平息他的事件。”于是他们集会，使他从过失中出罪，并让他安住于清净之中。

๑๔๒. อธิจฺจาปตฺติโกติ กทาจิ กทาจิ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. โส กิญฺจาปิ ลชฺชี โหติ ปกตตฺโต, ทุพฺพจตฺตา ปนสฺส ภิกฺขู ตเถว ปฏิปชฺชนฺติ.

142. “偶犯者”是指偶尔会犯过。他虽然有惭愧心，恢复了本性，但因为他难以教导，诸比丘仍然那样对待他。

๑๔๔. สทฺธามตฺตเกน วหติ เปมมตฺตเกนาติ อาจริยุปชฺฌาเยสุ อปฺปมตฺติกาย เคหสฺสิตสทฺธาย อปฺปมตฺตเกน เคหสฺสิตเปเมน ยาเปติ. ปฏิสนฺธิคฺคหณสทิสา หิ อยํ ปพฺพชฺชา นาม, นวปพฺพชิโต ปพฺพชฺชาย คุณํ อชานนฺโต อาจริยุปชฺฌาเยสุ เปมมตฺเตน ยาเปติ, ตสฺมา เอวรูปา สงฺคณฺหิตพฺพา. อปฺปมตฺตกมฺปิ หิ สงฺคหํ ลภิตฺวา ปพฺพชฺชาย ฐิตา อภิญฺญาปตฺตา มหาสมณา ภวิสฺสนฺติ. เอตฺตเกน กถามคฺเคน ‘‘โอวทิตพฺพยุตฺตกํ โอวทนฺติ, น อิตร’’นฺติ อิมเมว ภควตา ทสฺสิตํ.

144. “仅凭信心，仅凭爱敬而维持”是指凭着对阿阇梨与戒师的些许世俗信心与些许世俗爱敬而度日。出家确实有如结生。新出家者不知出家之功德，仅凭着对阿阇梨与戒师的爱敬而度日，因此应摄受这样的人。因为即使只获得些许摄受，安住于出家者也能成为证得神通的大沙门。世尊正是通过这段论述，开示了‘他们只教诫应受教诫者，而非他人’这一点。

๑๔๕. อญฺญาย สณฺฐหึสูติ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. สตฺเตสุ หายมาเนสูติ ปฏิปตฺติยา หายมานาย สตฺตา หายนฺติ นาม. สทฺธมฺเม อนฺตรธายมาเนติ ปฏิปตฺติสทฺธมฺเม อนฺตรธายมาเน. ปฏิปตฺติสทฺธมฺโมปิ หิ ปฏิปตฺติปูรเกสุ สตฺเตสุ อสติ อนฺตรธายติ นาม[Pg.109]. อาสวฏฺฐานียาติ อาสวา ติฏฺฐนฺติ เอเตสูติ อาสวฏฺฐานียา. เยสุ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกา ปรูปวาทวิปฺปฏิสารวธพนฺธนาทโย เจว อปายทุกฺขวิเสสภูตา จ อาสวา ติฏฺฐนฺติเยว. ยสฺมา เนสํ เต การณํ โหนฺตีติ อตฺโถ. เต อาสวฏฺฐานียา วีติกฺกมธมฺมา ยาว น สงฺเฆ ปาตุภวนฺติ, น ตาว สตฺถา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปตีติ อยเมตฺถ โยชนา.

145. “以证智安住”即安住于阿罗汉果。“于诸有情衰退时”是指当修行衰退时，有情便衰退。“于正法隐没时”是指当修行之正法隐没时。因为在缺少圆满修行的有情时，修行之正法也会隐没。“漏处法”是指诸漏安住于其中，故为漏处法。于其中，现世与来世的他人呵责、后悔、杀戮、束缚等，以及作为恶趣之苦特殊原因的诸漏，确实安住。其义是：因为那些（违犯）是这些（漏）的因。只要那些属于漏处的违犯法尚未在僧团中出现，导师就不会为声闻弟子们制定学处。此即是此处的脉络。

เอวํ อกาลํ ทสฺเสตฺวา ปุน กาลํ ทสฺเสตุํ ยโต จ โข, ภทฺทาลีติอาทิมาห. ตตฺถ ยโตติ ยทา, ยสฺมึ กาเลติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. อยํ วา เอตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺมึ กาเล อาสวฏฺฐานียา ธมฺมาติ สงฺขํ คตา วีติกฺกมโทสา สงฺเฆ ปาตุภวนฺติ, ตทา สตฺถา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ. กสฺมา? เตสํเยว อาสวฏฺฐานียธมฺมสงฺขาตานํ วีติกฺกมโทสานํ ปฏิฆาตาย.

如是开示非时后，为再开示适时，世尊说了以“跋陀利，又于何时”等为始的文句。于此，“yato”是“当……时”，即“于何时”之义。其余的应如前所说而知。或者，此处的简略义是：当名为“漏处法”的诸违犯过失在僧团中出现时，导师便为诸声闻弟子制定学处。为何？正是为了断除彼等名为“漏处法”的诸违犯过失。

เอวํ อาสวฏฺฐานียานํ ธมฺมานํ อนุปฺปตฺตึ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา อกาลํ, อุปฺปตฺติญฺจ กาลนฺติ วตฺวา อิทานิ เตสํ ธมฺมานํ อนุปฺปตฺติกาลญฺจ อุปฺปตฺติกาลญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘น ตาว, ภทฺทาลิ, อิเธกจฺเจ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มหตฺตนฺติ มหนฺตภาวํ. สงฺโฆ หิ ยาว น เถรนวมชฺฌิมานํ วเสน มหตฺตํ ปตฺโต โหติ, ตาว เสนาสนานิ ปโหนฺติ, สาสเน เอกจฺเจ อาสวฏฺฐานียา ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ. มหตฺตํ ปตฺเต ปน เต อุปฺปชฺชนฺติ, อถ สตฺถา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ. ตตฺถ มหตฺตํ ปตฺเต สงฺเฆ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทานิ –

如是说示“于制定学处，诸漏处法未生起为非时，已生起为适时”后，今为开示彼等诸法之未生时与已生时，世尊说了以“跋陀利，于此，某些……尚未”等为始的文句。于此，“广大”(mahattaṃ)即广大之状态。诚然，僧团尚未依长老、新学、中坚比丘而达广大之时，住处尚且充足，于教法中，某些漏处法尚未生起。然达到广大后，彼等则会生起，尔时导师便制定学处。于此，僧团达到广大时所制定的学处为：

‘‘โย ปน ภิกฺขุ อนุปสมฺปนฺเนน อุตฺตริทฺวิรตฺตติรตฺตํ สหเสยฺยํ กปฺเปยฺย ปาจิตฺติยํ (ปาจิ. ๕๑). ยา ปน ภิกฺขุนี อนุวสฺสํ วุฏฺฐาเปยฺย ปาจิตฺติยํ (ปาจิ. ๑๑๗๑). ยา ปน ภิกฺขุนี เอกวสฺสํ ทฺเว วุฏฺฐาเปยฺย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๑๑๗๕).

“若有比丘与未受具足戒者共宿过二、三夜者，波逸提(pāci. 51)。若有比丘尼年年为人授具足戒者，波逸提(pāci. 1171)。若有比丘尼于一年中为二人授具足戒者，波逸提(pāci. 1175)。”

อิมินา นเยน เวทิตพฺพานิ.

当以此理趣而知。

ลาภคฺคนฺติ ลาภสฺส อคฺคํ. สงฺโฆ หิ ยาว น ลาภคฺคปตฺโต โหติ, น ตาว ลาภํ ปฏิจฺจ อาสวฏฺฐานียา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. ปตฺเต ปน อุปฺปชฺชนฺติ, อถ สตฺถา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ –

“利养之顶”(lābhagga)即利养的顶点。诚然，僧团尚未达利养之顶时，缘利养而有之诸漏处法则不生起。然达到后，彼等则会生起，尔时导师便制定学处：

‘‘โย [Pg.110] ปน ภิกฺขุ อเจลกสฺส วา ปริพฺพาชกสฺส วา ปริพฺพาชิกาย วา สหตฺถา ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ทเทยฺย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๗๐).

“若有比丘，亲手以嚼食或啖食，施与无衣者、男遍行者或女遍行者，波逸提(pāci. 270)。”

อิทญฺหิ ลาภคฺคปตฺเต สงฺเฆ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ.

此学处确实是在僧团达到利养的顶点时所制定。

ยสคฺคนฺติ ยสสฺส อคฺคํ. สงฺโฆ หิ ยาว น ยสคฺคปตฺโต โหติ, น ตาว ยสํ ปฏิจฺจ อาสวฏฺฐานียา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. ปตฺเต ปน อุปฺปชฺชนฺติ, อถ สตฺถา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ ‘‘สุราเมรยปาเน ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๓๒๗). อิทญฺหิ ยสคฺคปตฺเต สงฺเฆ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ.

“名誉的顶点”即名誉的极致。确实，只要僧团还未达到名誉的顶点，缘于名誉的诸漏处法就不会生起。然而，当达到时，它们就会生起，于是导师便制定学处：“饮用谷酒与果酒，犯波逸提”。此学处确实是在僧团达到名誉的顶点时所制定。

พาหุสจฺจนฺติ พหุสฺสุตภาวํ. สงฺโฆ หิ ยาว น พาหุสจฺจปตฺโต โหติ, น ตาว อาสวฏฺฐานียา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. พาหุสจฺจปตฺเต ปน ยสฺมา เอกํ นิกายํ ทฺเว นิกาเย ปญฺจปิ นิกาเย อุคฺคเหตฺวา อโยนิโส อุมฺมุชฺชมานา ปุคฺคลา รเสน รสํ สํสนฺเทตฺวา อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุ สาสนํ ทีเปนฺติ, อถ สตฺถา – ‘‘โย ปน ภิกฺขุ เอวํ วเทยฺย ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ (ปาจิ. ๔๑๘)…เป… สมณุทฺเทโสปิ เจ เอวํ วเทยฺยา’’ติอาทินา (ปาจิ. ๔๒๙) นเยน สิกฺขาปทํ ปญฺญเปติ.

“多闻”即博学的状态。确实，只要僧团还未达到多闻，诸漏处法就不会生起。然而，当达到多闻时，因为有些个人学习了一部、二部乃至五部尼柯耶后，不如理地出现，将滋味与滋味相比对，而将导师的教法解说为非法、非律，于是导师便通过“若有比丘如是说：‘我如此了知世尊所说之法……’…乃至…‘若沙弥亦如是说……’”等方式制定学处。

รตฺตญฺญุตํ ปตฺโตติ เอตฺถ รตฺติโย ชานนฺตีติ รตฺตญฺญู. อตฺตโน ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย พหู รตฺติโย ชานนฺติ, จิรปพฺพชิตาติ วุตฺตํ โหติ. รตฺตญฺญูนํ ภาวํ รตฺตญฺญุตํ. ตตฺร รตฺตญฺญุตํ ปตฺเต สงฺเฆ อุปเสนํ วงฺคนฺตปุตฺตํ อารพฺภ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. โส หายสฺมา อูนทสวสฺเส ภิกฺขู อุปสมฺปาเทนฺเต ทิสฺวา เอกวสฺโส สทฺธิวิหาริกํ อุปสมฺปาเทสิ. อถ ภควา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อูนทสวสฺเสน อุปสมฺปาเทตพฺโพ, โย อุปสมฺปาเทยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (มหาว. ๗๕). เอวํ ปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท ปุน ภิกฺขู ‘‘ทสวสฺสมฺหา ทสวสฺสมฺหา’’ติ พาลา อพฺยตฺตา อุปสมฺปาเทนฺติ. อถ ภควา อปรมฺปิ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ – ‘‘น, ภิกฺขเว, พาเลน อพฺยตฺเตน อุปสมฺปาเทตพฺโพ, โย อุปสมฺปาเทยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. อนุชานามิ, ภิกฺขเว, พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลน ทสวสฺเสน วา อติเรกทสวสฺเสน วา อุปสมฺปาเทตุ’’นฺติ. อิติ รตฺตญฺญุตํ ปตฺตกาเล ทฺเว สิกฺขาปทานิ ปญฺญตฺตานิ.

于“达到具长夜（rattaññutaṃ patto）”句中：了知夜晚，故为“具长夜者”（rattaññū）。此谓从自己出家之日起，了知许多夜晚，即是“出家已久”之意。具长夜者的状态，即是“具长夜”。于此，当僧团达到具长夜时，当知是缘于万甘达之子优波先那而制定了学处。彼具寿见未满十夏的比丘为人授具足戒，遂于自己仅一夏时，为一共住弟子授了具足戒。于是世尊制定学处：“诸比丘，未满十夏者不应授具足戒，若授者，得恶作。”如此制定学处后，又有诸比丘言“我等十夏，我等十夏”，仍愚痴、不善巧地为人授具足戒。于是世尊又制定另一学处：“诸比丘，不应由愚痴、不善巧者为人授具足戒，若授者，得恶作。诸比丘，我允许由善巧、有能力、已满十夏或超过十夏的比丘为人授具足戒。”如是，于达到具长夜时，制定了两条学处。

๑๔๖. อาชานียสุสูปมํ [Pg.111] ธมฺมปริยายํ เทเสสินฺติ ตรุณาชานียอุปมํ กตฺวา ธมฺมํ เทสยึ. ตตฺราติ ตสฺมึ อสรเณ. น โข, ภทฺทาลิ, เอเสว เหตูติ น เอส สิกฺขาย อปริปูรการีภาโวเยว เอโก เหตุ.

146. “我说了良种幼驹譬喻法门”是指，我以年轻良种马为譬喻而说法。“于彼”是指，于彼失念中。“然而，跋陀利，这并非唯一的原因”是指，这“未能圆满训练”并非唯一的原因。

๑๔๗. มุขาธาเน การณํ กาเรตีติ ขลีนพนฺธาทีหิ มุขฏฺฐปเน สาธุกํ คีวํ ปคฺคณฺหาเปตุํ การณํ กาเรติ. วิสูกายิตานีติอาทีหิ วิเสวนาจารํ กเถสิ. สพฺพาเนว เหตานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. ตสฺมึ ฐาเนติ ตสฺมึ วิเสวนาจาเร. ปรินิพฺพายตีติ นิพฺพิเสวโน โหติ, ตํ วิเสวนํ ชหตีติ อตฺโถ. ยุคาธาเนติ ยุคฏฺฐปเน ยุคสฺส สาธุกํ คหณตฺถํ.

147. “于口中置衔时加以训练”是指，通过系缚马勒等方式，在将马衔放入其口中时，为令其好好抬起颈部而加以训练。“种种乖张表现等”是指，他讲述了各种不驯顺的行为。所有这些词皆为同义词。“于彼处”是指，于彼不驯顺的行为中。“般涅槃”是指，它变得驯顺，意即它舍弃了那种不驯顺的行为。“于肩上置轭时”是指，在安置轭时，为令其好好地承担轭。

อนุกฺกเมติ จตฺตาโรปิ ปาเท เอกปฺปหาเรเนว อุกฺขิปเน จ นิกฺขิปเน จ. ปรเสนาย หิ อาวาเฏ ฐตฺวา อสึ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตสฺส อสฺสสฺส ปาเท ฉินฺทนฺติ. ตสฺมึ สมเย เอส เอกปฺปหาเรเนว จตฺตาโรปิ ปาเท อุกฺขิปิสฺสตีติ รชฺชุพนฺธนวิธาเนน เอตํ การณํ กโรนฺติ. มณฺฑเลติ ยถา อสฺเส นิสินฺโนเยว ภูมิยํ ปติตํ อาวุธํ คเหตุํ สกฺโกติ, เอวํ กรณตฺถํ มณฺฑเล การณํ กาเรติ. ขุรกาเสติ อคฺคคฺคขุเรหิ ปถวีกมเน. รตฺตึ โอกฺกนฺตกรณสฺมิญฺหิ ยถา ปทสทฺโท น สุยฺยติ, ตทตฺถํ เอกสฺมึ ฐาเน สญฺญํ ทตฺวา อคฺคคฺคขุเรหิเยว คมนํ สิกฺขาเปนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ชเวติ สีฆวาหเน. ‘‘ธาเว’’ติปิ ปาโฐ. อตฺตโน ปราชเย สติ ปลายนตฺถํ, ปรํ ปลายนฺตํ อนุพนฺธิตฺวา คหณตฺถญฺจ เอตํ การณํ กาเรติ. ทวตฺเตติ ทวตฺตาย, ยุทฺธกาลสฺมิญฺหิ หตฺถีสุ วา โกญฺจนาทํ กโรนฺเตสุ อสฺเสสุ วา หสนฺเตสุ รเถสุ วา นิโฆสนฺเตสุ โยเธสุ วา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺเตสุ ตสฺส รวสฺส อภายิตฺวา ปรเสนปเวสนตฺถํ อยํ การณา กรียติ.

关于“腾跃”（Anukkameti）：指一次性抬起与放下四足。因为敌军会待在壕沟里，手持剑砍断冲来之马的脚。那时，为了让马能一次性抬起四足，他们用绳索捆绑的方法进行此项训练。关于“绕圈”（Maṇḍale）：为令骑在马背上者能拾起掉在地上的武器，而训练其绕圈。关于“蹄尖步”（Khurakāse）：指用蹄尖踏地而行。因为在夜袭时，为不被听见脚步声，他们在一个地方给出信号，教它只用蹄尖走路。此说是针对此而言。关于“疾驰”（Jave）：指快速奔驰。另有读作“奔跑”（Dhāve）。为在己方战败时能够逃跑，以及追捕逃跑的敌人而进行此项训练。关于“嬉戏”（Davatte）：为嬉戏故。因为在作战时，或象作鹤鸣，或马嘶鸣，或战车轰鸣，或兵士呐喊，为令马不害怕那些声音而能冲入敌阵，而进行此项训练。

ราชคุเณติ รญฺญา ชานิตพฺพคุเณ. กูฏกณฺณรญฺโญ กิร คุฬวณฺโณ นาม อสฺโส อโหสิ. ราชา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เจติยปพฺพตํ คมิสฺสามีติ [Pg.112] กลมฺพนทีตีรํ สมฺปตฺโต. อสฺโส ตีเร ฐตฺวา อุทกํ โอตริตุํ น อิจฺฉติ, ราชา อสฺสาจริยํ อามนฺเตตฺวา – ‘‘อโห ตยา อสฺโส สิกฺขาปิโต อุทกํ โอตริตุํ น อิจฺฉตี’’ติ อาห. อาจริโย – ‘‘สุสิกฺขาปิโต เทว อสฺโส, เอวมสฺส หิ จิตฺตํ ‘สจาหํ อุทกํ โอตริสฺสามิ, วาลํ เตมิสฺสติ, วาเล ตินฺเต รญฺโญ องฺเค อุทกํ ปาเตยฺยา’ติ เอวํ ตุมฺหากํ สรีเร อุทกปาตนภเยน น โอตรติ, วาลํ คณฺหาเปถา’’ติ อาห. ราชา ตถา กาเรสิ. อสฺโส เวเคน โอตริตฺวา ปารํ คโต. เอตทตฺถํ อยํ การณา กรียติ. ราชวํเสติ อสฺสราชวํเส. วํโส เจโส อสฺสราชานํ, ตถารูเปน ปหาเรน ฉินฺนภินฺนสรีราปิ อสฺสาโรหํ ปรเสนาย อปาเตตฺวา พหิ นีหรนฺติเยว. เอตทตฺถํ การณํ กาเรตีติ อตฺโถ.

“在王者品质上”（Rājaguṇe）：指在国王应知的品质上。据说，曲耳王（Kūṭakaṇṇa）有一匹名叫‘糖色’（Guḷavaṇṇa）的马。国王从东门出城，想去支提山（Cetiyapabbata），来到了迦兰巴河（Kalambanadī）的岸边。马站在岸边，不愿下水。国王叫来驯马师说：“唉！你训练的马竟不愿下水！”驯马师说：“大王，这匹马训练得极好。它的心是这么想的：‘如果我下水，马尾会湿；马尾湿了，就会把水甩到国王身上。’它是因害怕把水甩到您身上才不下水的。请您让人抓住它的马尾。”国王照办了。马迅速下水，到了对岸。为此而进行此项训练。“在王者血统上”（Rājavaṃse）：指在骏马王者的血统上。此即骏马王者之血统：即使身体被那样的攻击砍得遍体鳞伤，它们也绝不会让骑手在敌军中坠落，而一定会将他带出来。意思是为此而加以训练。

อุตฺตเม ชเวติ ชวสมฺปตฺติยํ, ยถา อุตฺตมชโว โหติ, เอวํ การณํ กาเรตีติ อตฺโถ. อุตฺตเม หเยติ อุตฺตมหยภาเว, ยถา อุตฺตมหโย โหติ, เอวํ การณํ กาเรตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ปกติยา อุตฺตมหโยว อุตฺตมหยการณํ อรหติ, น อญฺโญ. อุตฺตมหยการณาย เอว จ หโย อุตฺตมชวํ ปฏิปชฺชติ, น อญฺโญติ.

“在极致的速度上”（Uttame jave）：指在速度的圆满成就上，意思是，为了让它具有最快的速度而加以训练。“在极致的骏马上”（Uttame haye）：指在成为最上等骏马的状态上，意思是，为了让它成为最上等的骏马而加以训练。其中，天生就是最上等骏马者，才值得接受最上等骏马的训练，而非其他马。并且，马正是通过对最上等骏马的训练才达到最快的速度，其他马则不能。

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ราชา เอกํ สินฺธวโปตกํ ลภิตฺวา สินฺธวภาวํ อชานิตฺวาว อิมํ สิกฺขาเปหีติ อาจริยสฺส อทาสิ. อาจริโยปิ ตสฺส สินฺธวภาวํ อชานนฺโต ตํ มาสขาทกโฆฏกานํ การณาสุ อุปเนติ. โส อตฺตโน อนนุจฺฉวิกตฺตา การณํ น ปฏิปชฺชติ. โส ตํ ทเมตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘กูฏสฺโส อยํ มหาราชา’’ติ วิสฺสชฺชาเปสิ.

这里有一则事——据说有位国王得到一匹信度马驹（sindhavapotaka），却不知道它是信度良马，就把它交给一位驯马师说：“训练它吧。”那位驯马师也不知道它是信度良马，就用训练吃豆劣马的方法来训练它。由于这不适合它，马不接受训练。驯马师无法调伏它，就把它遣回，说：“大王，这是一匹奸诈的马。”

อเถกทิวสํ เอโก อสฺสาจริยปุพฺพโก ทหโร อุปชฺฌายสฺส ภณฺฑกํ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต ตํ ปริขาปิฏฺเฐ จรนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อนคฺโฆ, ภนฺเต, สินฺธวโปตโก’’ติ อุปชฺฌายสฺส กเถสิ. สเจ ราชา ชาเนยฺย, มงฺคลสฺสํ นํ กเรยฺยาติ. เถโร อาห – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, ตาต, ราชา อปฺเปว นาม พุทฺธสาสเน ปสีเทยฺย รญฺโญ กเถหี’’ติ. โส คนฺตฺวา, – ‘‘มหาราช, อนคฺโฆ สินฺธวโปตโก อตฺถี’’ติ กเถสิ. ตยา ทิฏฺโฐ[Pg.113], ตาตาติ? อาม, มหาราชาติ. กึ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ? ตุมฺหากํ ภุญฺชนกสุวณฺณถาเล ตุมฺหากํ ภุญฺชนกภตฺตํ ตุมฺหากํ ปิวนกรโส ตุมฺหากํ คนฺธา ตุมฺหากํ มาลาติ. ราชา สพฺพํ ทาเปสิ. ทหโร คาหาเปตฺวา อคมาสิ.

某日，一位曾为驯马师的年轻比丘，正拿着他戒师的用具走着，看见那匹马驹在护城河岸上觅食，便对他的戒师说：“尊者，这是一匹无价的信度马驹！如果国王知道了，一定会把它作为吉祥马。”长老说：“孩子，国王是邪见者，或许他能因此对佛陀的教法生起信心。你去告诉国王吧。”于是他前去禀告：“大王，有一匹无价的信度马驹。”国王问：“孩子，是你亲眼看见的吗？”“是的，大王。”“应该得到什么呢？”“您吃饭用的金盘、您享用的饭食、您饮用的汁液、您的香料和您的花环。”国王下令把这一切都赐予他。那位年轻比丘让人取来后，便前往马的所在之处。

อสฺโส คนฺธํ ฆายิตฺวาว ‘‘มยฺหํ คุณชานนกอาจริโย อตฺถิ มญฺเญ’’ติ สีสํ อุกฺขิปิตฺวา โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. ทหโร คนฺตฺวา ‘‘ภตฺตํ ภุญฺชา’’ติ อจฺฉรํ ปหริ. อสฺโส อาคนฺตฺวา สุวณฺณถาเล ภตฺตํ ภุญฺชิ, รสํ ปิวิ. อถ นํ คนฺเธหิ วิลิมฺปิตฺวา ราชปิฬนฺธนํ ปิฬนฺธิตฺวา ‘‘ปุรโต ปุรโต คจฺฉา’’ติ อจฺฉรํ ปหริ. โส ทหรสฺส ปุรโต ปุรโต คนฺตฺวา มงฺคลสฺสฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. ทหโร – ‘‘อยํ เต, มหาราช, อนคฺโฆ สินฺธวโปตโก, อิมินาว นํ นิยาเมน กติปาหํ ปฏิชคฺคาเปหี’’ติ วตฺวา นิกฺขมิ.

马闻到香气，心想：“我想，一位能识别我优良品质的驯马师来了”，便抬起头环顾四周，站住了。那位年轻比丘走过去，打了个响指说：“吃饭！”马便走过来，在金盘里吃饭，饮用汁液。然后，他用香料涂抹它，给它戴上国王的饰物，又打了个响指说：“向前走，向前走！”它便走在那位年轻比丘的前面，在吉祥马的位置上站住了。那位年轻比丘说：“大王，这是您的无价信度马驹，请用这个方法照料它几天吧。”说完就离开了。

อถ กติปาหสฺส อจฺจเยน อาคนฺตฺวา อสฺสสฺส อานุภาวํ ปสฺสิสฺสสิ, มหาราชาติ. สาธุ อาจริย กุหึ ฐตฺวา ปสฺสามาติ? อุยฺยานํ คจฺฉ, มหาราชาติ. ราชา อสฺสํ คาหาเปตฺวา อคมาสิ. ทหโร อจฺฉรํ ปหริตฺวา ‘‘เอตํ รุกฺขํ อนุปริยาหี’’ติ อสฺสสฺส สญฺญํ อทาสิ. อสฺโส ปกฺขนฺทิตฺวา รุกฺขํ อนุปริคนฺตฺวา อาคโต. ราชา เนว คจฺฉนฺตํ น อาคจฺฉนฺตํ อทฺทส. ทิฏฺโฐ เต, มหาราชาติ? น ทิฏฺโฐ, ตาตาติ. วลญฺชกทณฺฑํ เอตํ รุกฺขํ นิสฺสาย ฐเปถาติ วตฺวา อจฺฉรํ ปหริ ‘‘วลญฺชกทณฺฑํ คเหตฺวา เอหี’’ติ. อสฺโส ปกฺขนฺทิตฺวา มุเขน คเหตฺวา อาคโต. ทิฏฺฐํ, มหาราชาติ. ทิฏฺฐํ, ตาตาติ.

其后过了数日，年轻人回来后说：“大王，您将看见此马的威力。”“善哉，老师，我们应立于何处观看？”“大王，请前往御苑。”国王命人牵马而去。年轻人弹了一个响指，向马下达信号说：“围绕此树而行！”马飞奔而去，绕树后归来。国王既未见其去，亦未见其来。“大王，您看见了吗？”“孩子，未曾看见。”年轻人说：“请将您的金杖靠于此树。”说完，便弹指下令：“衔着金杖过来！”马飞奔而去，用嘴衔着金杖归来。“大王，看见了吗？”“孩子，看见了。”

ปุน อจฺฉรํ ปหริ ‘‘อุยฺยานสฺส ปาการมตฺถเกน จริตฺวา เอหี’’ติ. อสฺโส ตถา อกาสิ. ทิฏฺโฐ, มหาราชาติ. น ทิฏฺโฐ, ตาตาติ. รตฺตกมฺพลํ อาหราเปตฺวา อสฺสสฺส ปาเท พนฺธาเปตฺวา ตเถว สญฺญํ อทาสิ. อสฺโส อุลฺลงฺฆิตฺวา ปาการมตฺถเกน อนุปริยายิ. พลวตา ปุริเสน อาวิญฺฉนอลาตคฺคิสิขา วิย อุยฺยานปาการมตฺถเก ปญฺญายิตฺถ. อสฺโส คนฺตฺวา สมีเป ฐิโต. ทิฏฺฐํ, มหาราชาติ. ทิฏฺฐํ, ตาตาติ. มงฺคลโปกฺขรณิปาการมตฺถเก อนุปริยาหีติ สญฺญํ อทาสิ.

又弹了一个响指，说：“沿着御苑围墙之顶环行而来！”马便如是而行。“大王，看见了吗？”“孩子，还未看见。”年轻人命人取来红色毛毯，绑于马的四足之上，复如前般下达信号。马一跃而起，沿着围墙之顶环行。其在御苑围墙之顶显现，犹如强壮之人所挥舞的火炬之焰。马行毕，立于近旁。“大王，看见了吗？”“孩子，看见了。”于是又下达信号说：“请沿着吉祥莲池的围墙之顶环行。”

ปุน ‘‘โปกฺขรณึ โอตริตฺวา ปทุมปตฺเตสุ จาริกํ จราหี’’ติ สญฺญํ อทาสิ. โปกฺขรณึ โอตริตฺวา สพฺพปทุมปตฺเต จริตฺวา อคมาสิ, เอกํ ปตฺตมฺปิ [Pg.114] อนกฺกนฺตํ วา ผาลิตํ วา ฉินฺทิตํ วา ขณฺฑิตํ วา นาโหสิ. ทิฏฺฐํ, มหาราชาติ. ทิฏฺฐํ, ตาตาติ. อจฺฉรํ ปหริตฺวา ตํ หตฺถตลํ อุปนาเมสิ. ธาตูปตฺถทฺโธ ลงฺฆิตฺวา หตฺถตเล อฏฺฐาสิ. ทิฏฺฐํ, มหาราชาติ? ทิฏฺฐํ, ตาตาติ. เอวํ อุตฺตมหโย เอว อุตฺตมการณาย อุตฺตมชวํ ปฏิปชฺชติ.

又下达信号说：“请下至莲池，于莲叶上行走！”马下至莲池，行遍所有莲叶后归来，无一片叶子被踩踏、破裂、切断或损坏。“大王，看见了吗？”“孩子，看见了。”年轻人弹了一个响指，将那匹马引至其手掌。马体格坚实，一跃而起，立于其手掌之上。“大王，看见了吗？”“孩子，看见了。”“如此，唯有最上等之马，因最上等之因缘，方能成就最上等之神速。”

อุตฺตเม สาขลฺเยติ มุทุวาจาย. มุทุวาจาย หิ, ‘‘ตาต, ตฺวํ มา จินฺตยิ, รญฺโญ มงฺคลสฺโส ภวิสฺสสิ, ราชโภชนาทีนิ ลภิสฺสสี’’ติ อุตฺตมหยการณํ กาเรตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุตฺตเม สาขลฺเย’’ติ. ราชโภคฺโคติ รญฺโญ อุปโภโค. รญฺโญ องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉตีติ ยตฺถ กตฺถจิ คจฺฉนฺเตน หตฺถํ วิย ปาทํ วิย อโนหาเยว คนฺตพฺพํ โหติ. ตสฺมา องฺคนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ, จตูสุ วา เสนงฺเคสุ เอกํ องฺคํ โหติ.

“于最上温和”，即于柔和语。因为当以柔和语，如：“孩子，你莫担忧，你将成为国王的吉祥马，将获得王家食物等”，令其成就为最上马之因缘。是故说“于最上温和”。“堪为王用”，即国王所受用。“得名为王之肢体”，即无论去往何处，皆须如手足般不离而行，是故得名“肢体”；或为四军支中之一支。

อเสขาย สมฺมาทิฏฺฐิยาติ อรหตฺตผลสมฺมาทิฏฺฐิยา. สมฺมาสงฺกปฺปาทโยปิ ตํสมฺปยุตฺตาว. สมฺมาญาณํ ปุพฺเพ วุตฺตสมฺมาทิฏฺฐิเยว. ฐเปตฺวา ปน อฏฺฐ ผลงฺคานิ เสสา ธมฺมา วิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อยํ ปน เทสนา อุคฺฆฏิตญฺญูปุคฺคลสฺส วเสน อรหตฺตนิกูฏํ คเหตฺวา นิฏฺฐาปิตาติ.

“无学正见”，即阿罗汉果相应之正见。正思惟等亦与其相应。正智即前所说之正见。又，除去八果支，当知其余诸法为“解脱”。余者于一切处皆已明了。又，此教说是依能速知者之人，以阿罗汉果为顶峰而作总结。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》——《中部》义注

ภทฺทาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《跋陀利经》释义终。

๖. ลฏุกิโกปมสุตฺตวณฺณนา

6. 鹌鹑本行释义

๑๔๘. เอวํ เม สุตนฺติ ลฏุกิโกปมสุตฺตํ. ตตฺถ เยน โส วนสณฺโฑติ อยมฺปิ มหาอุทายิตฺเถโร ภควตา สทฺธึเยว ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา สทฺธึ ปฏิกฺกมิ. ตสฺมา เยน โส ภควตา อุปสงฺกมนฺโต วนสณฺโฑ เตนุปสงฺกมีติ เวทิตพฺโพ. อปหตฺตาติ อปหารโก. อุปหตฺตาติ อุปหารโก. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต.

148. “如是我闻”等，即《鹌鹑《本行》》。于此，“往诣彼林苑”者：此大优陀夷长老亦与世尊一同入村乞食，一同返回。故当知为：“彼往诣世尊所在之林苑”。“夺取者”(apahattā)即移除者。“献上者”(upahattā)即奉献者。“从独坐中起”(paṭisallānā vuṭṭhito)，即从果等至中起。

๑๔๙. ยํ [Pg.115] ภควาติ ยสฺมึ สมเย ภควา. อิงฺฆาติ อาณตฺติยํ นิปาโต. อญฺญถตฺตนฺติ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ. ตญฺจ โข น ภควนฺตํ ปฏิจฺจ, เอวรูปํ ปน ปณีตโภชนํ อลภนฺตา กถํ ยาเปสฺสามาติ เอวํ ปณีตโภชนํ ปฏิจฺจ อโหสีติ เวทิตพฺพํ. ภูตปุพฺพนฺติ อิมินา รตฺติโภชนสฺส ปณีตภาวํ ทสฺเสติ. สูเปยฺยนฺติ สูเปน อุปเนตพฺพํ มจฺฉมํสกฬีราทิ. สมคฺคา ภุญฺชิสฺสามาติ เอกโต ภุญฺชิสฺสาม. สงฺขติโยติ อภิสงฺขาริกขาทนียานิ. สพฺพา ตา รตฺตินฺติ สพฺพา ตา สงฺขติโย รตฺตึเยว โหนฺติ, ทิวา ปน อปฺปา ปริตฺตา โถกิกา โหนฺตีติ. มนุสฺสา หิ ทิวา ยาคุกญฺชิยาทีหิ ยาเปตฺวาปิ รตฺตึ ยถาสตฺติ ยถาปณีตเมว ภุญฺชนฺติ.

149. 所谓“当世尊”(yaṃ bhagavā)，即“于何时，世尊”。“来”(iṅgha)是表示命令义的不变词。所谓“变异”(aññathattaṃ)，即心的变异。应知，此变异并非缘于世尊，而是缘于精美的食物，（心想）：“得不到如此精美的食物，我们将如何维生？”，如此缘于精美的食物而有此变异。“过去曾有”(bhūtapubbaṃ)此言显示了夜食的精美。所谓“羹肴”(sūpeyyaṃ)，指以羹汤调配的鱼、肉、笋等。“我们将一起吃”(samaggā bhuñjissāma)，即“一起吃”。所谓“调制品”(saṅkhatiyo)，指经烹制的嚼食(khādanīya)。所谓“皆于夜”(sabbā tā rattiṃ)，即所有那些调制品仅于夜间有，白日则稀少、微量。诚然，人们白日仅以粥、酸粥等维生，夜间则尽其所能食用精美之食。

ปุน ภูตปุพฺพนฺติ อิมินา รตฺติ วิกาลโภชเน อาทีนวํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อนฺธการติมิสายนฺติ พหลนฺธกาเร. มาณเวหีติ โจเรหิ. กตกมฺเมหีติ กตโจรกมฺเมหิ. โจรา กิร กตกมฺมา ยํ เนสํ เทวตํ อายาจิตฺวา กมฺมํ นิปฺผนฺนํ, ตสฺส อุปหารตฺถาย มนุสฺเส มาเรตฺวา คลโลหิตาทีนิ คณฺหนฺติ. เต อญฺเญสุ มนุสฺเสสุ มาริยมาเนสุ โกลาหลา อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, ปพฺพชิตํ ปริเยสนฺโต นาม นตฺถีติ มญฺญมานา ภิกฺขู คเหตฺวา มาเรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อกตกมฺเมหีติ อฏวิโต คามํ อาคมนกาเล กมฺมนิปฺผนฺนตฺถํ ปุเรตรํ พลิกมฺมํ กาตุกาเมหิ. อสทฺธมฺเมน นิมนฺเตตีติ ‘‘เอหิ ภิกฺขุ อชฺเชกรตฺตึ อิเธว ภุญฺชิตฺวา อิธ วสิตฺวา สมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา สฺเว คมิสฺสสี’’ติ เมถุนธมฺเมน นิมนฺเตติ.

再者，“过去曾有”(bhūtapubbaṃ)此言显示了于夜间非时食的过患。于此，所谓“于幽暗昏黑中”(andhakāratimisāyaṃ)，即“于浓厚黑暗中”。所谓“被年轻人”(māṇavehi)，即“被盗贼”。所谓“已作业者”(katakammehi)，即“已犯偷盗业者”。据说，已作业的盗贼，向他们所祈求而得以成事的神，为了献上供品，会杀人并取其喉血等。当其他人被杀时，会引起骚动，他们认为“无人会寻找出家人”，便抓住比丘杀害。此乃针对此事而说。所谓“未作业者”(akatakammehi)，指从林野前往村庄时，为求事成而欲先作祭祀者。所谓“以非法邀请”(asaddhammena nimanteti)，即以“来，比丘，今天一夜就在此食、在此住，享受财富后，明日再去”这样的话，用淫欲法(methunadhamma)来邀请。

ปุน ภูตปุพฺพนฺติ อิมินา อตฺตนา ทิฏฺฐการณํ กเถติ. วิชฺชนฺตริกายาติ วิชฺชุวิชฺโชตนกฺขเณ. วิสฺสรมกาสีติ มหาสทฺทมกาสิ. อภุมฺเมติ ภู’ติ วฑฺฒิ, อภู’ติ อวฑฺฒิ, วินาโส มยฺหนฺติ อตฺโถ. ปิสาโจ วต มนฺติ ปิสาโจ มํ ขาทิตุํ อาคโต วต. อาตุมารี มาตุมารีติ เอตฺถ อาตูติ ปิตา, มาตูติ มาตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺส ปิตา วา มาตา วา อตฺถิ, ตํ มาตาปิตโร อมฺหากํ ปุตฺตโกติ ยถา ตถา วา อุปฺปาเทตฺวา ยํกิญฺจิ ขาทนียโภชนียํ ทตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน สยาเปนฺติ. โส เอวํ รตฺตึ ปิณฺฑาย น จรติ. ตุยฺหํ ปน มาตาปิตโร มตา มญฺเญ, เตน เอวํ จรสีติ.

再者，以“过去曾有”此句，（优陀夷）述说自己所见之因缘。“于电光中”，意指于闪电生起之刹那。“作大声”，意指发出巨大声响。于“我完了”（abhumme）中，“bhū”为增长，“abhū”为不增长，其义为“我之毁灭”。“啊！食尸鬼！”（pisāco vata maṃ），意指“啊！食尸鬼来食我了！”。于“Ātumārī mātumārī”此句中，“ātu”是父亲，“mātu”是母亲。此意为：若人有父或母，其父母会说“此乃我等之子”，然后以某种方式，准备任何食物，给予他，并让他睡于一处。他便不会于夜晚为求食而行。我想你的父母已死，因此你才这样出行。

๑๕๐. เอวเมวาติ [Pg.116] เอวเมว กิญฺจิ อานิสํสํ อปสฺสนฺตา นิกฺการเณเนว. เอวมาหํสูติ ครหนฺโต อาห. ตตฺถ อาหํสูติ วทนฺติ. กึ ปนิมสฺสาติ อิมสฺส อปฺปมตฺตกสฺส เหตุ กึ วตฺตพฺพํ นาม, นนุ อปสฺสนฺเตน วิย อสุณนฺเตน วิย ภวิตพฺพนฺติ. โอรมตฺตกสฺสาติ ปริตฺตมตฺตกสฺส. อธิสลฺลิขเตวายนฺติ อยํ สมโณ นวนีตํ ปิสนฺโต วิย ปทุมนาฬสุตฺตํ กกเจน โอกฺกนฺตนฺโต วิย อติสลฺเลขติ, อติวายามํ กโรติ. สิกฺขากามาติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย วิย สิกฺขากามา, เตสุ จ อปฺปจฺจยํ อุปฏฺฐเปนฺติ. เตสญฺหิ เอวํ โหติ ‘‘สเจ เอเต ‘อปฺปมตฺตกเมตํ, หรถ ภควา’ติ วเทยฺยุํ, กึ สตฺถา น หเรยฺย. เอวํ ปน อวตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ‘เอวํ ภควา, สาธุ ภควา, ปญฺญเปถ ภควา’ติ อติเรกตรํ อุสฺสาหํ ปฏิลภนฺตี’’ติ. ตสฺมา เตสุ อปฺปจฺจยํ อุปฏฺฐเปนฺติ.

150. “正是如此”等句，是世尊为呵责而说，意指：“（那些愚人）不见任何利益，纯粹无因由地如是说。”其中，“他们说”（āhaṃsu）意为“他们说”（vadanti）。“为此有何可言”（kiṃ panimassa）意指：“为此些微之因，有何可说？难道不应如不见、不闻一般吗？”“些微的”（oramattakassa）意指少许的。“他过度刮削”（adhisallikhatevāyanti）意指：“此沙门过度刮削，犹如碾压新酪，又如用锯子切割莲茎之丝，他过度努力。”“乐于学戒者”（sikkhākāmā）意指：“有如舍利弗、目犍连等乐于学戒者，（而他们）却对这些人加以非难。”因为他们如是想：“倘若这些人说：‘此乃小事，世尊，请除去它’，难道导师不会除去吗？然而，他们不这么说，反而围绕世尊而坐，说：‘世尊，正是如此！善哉，世尊！请制定（学处），世尊！’，从而获得更强的热忱。”因此，他们对这些人加以非难。

เตสนฺติ เตสํ เอกจฺจานํ โมฆปุริสานํ. ตนฺติ ตํ อปฺปมตฺตกํ ปหาตพฺพํ. ถูโล กลิงฺคโรติ คเล พทฺธํ มหากฏฺฐํ วิย โหติ. ลฏุกิกา สกุณิกาติ จาตกสกุณิกา. สา กิร รวสตํ รวิตฺวา นจฺจสตํ นจฺจิตฺวา สกึ โคจรํ คณฺหาติ. อากาสโต ภูมิยํ ปติฏฺฐิตํ ปน นํ ทิสฺวา วจฺฉปาลกาทโย กีฬนตฺถํ ปูติลตาย พนฺธนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อาคเมตีติ อุเปติ. ตญฺหิ ตสฺสาติ ตํ ปูติลตาพนฺธนํ ตสฺสา อปฺปสรีรตาย เจว อปฺปถามตาย จ พลวพนฺธนํ นาม, มหนฺตํ นาฬิเกรรชฺชุ วิย ทุจฺฉิชฺชํ โหติ. เตสนฺติ เตสํ โมฆปุริสานํ สทฺธามนฺทตาย จ ปญฺญามนฺทตาย จ พลวํ พนฺธนํ นาม, ทุกฺกฏวตฺถุมตฺตกมฺปิ มหนฺตํ ปาราชิกวตฺถุ วิย ทุปฺปชหํ โหติ.

“他们”(Tesaṃ)是指那些愚人(moghapurisa)中的一些。“那”(Taṃ)是指那微不足道、应被断除的过错。“粗大的圆木”(Thūlo kaliṅgaro)是指如同颈上系着的大木头。“云雀”(Laṭukikā sakuṇikā)是指麻雀(cātaka sakuṇikā)。据说它鸣叫百次、跳舞百次，才觅食一次。当看见它从空中落到地面时，牧童(vacchapālaka)等人为了玩乐，用臭藤(pūtilatā)捆绑它。这是针对此事而说。“他等待”(Āgameti)即是“靠近”(upeti)。那臭藤的捆绑对于它弱小的身体和微薄的力量来说，确实是强有力的束缚，就像粗大的椰子绳(nāḷikerarajju)一样难以挣脱。“他们”(Tesaṃ)是指那些愚人，由于信心迟钝和智慧迟钝，那束缚是强有力的，即使仅是恶作(dukkaṭa)之事，也如重大的波罗夷(pārājika)之事一般，难以舍弃。

๑๕๑. สุกฺกปกฺเข ปหาตพฺพสฺสาติ กึ อิมสฺส อปฺปมตฺตกสฺส ปหาตพฺพสฺส เหตุ ภควตา วตฺตพฺพํ อตฺถิ, ยสฺส โน ภควา ปหานมาห. นนุ เอวํ ภควโต อธิปฺปายํ ญตฺวาปิ ปหาตพฺพเมวาติ อตฺโถ. อปฺโปสฺสุกฺกาติ อนุสฺสุกฺกา. ปนฺนโลมาติ ปติตโลมา, น ตสฺส ปหาตพฺพภเยน อุทฺธคฺคโลมา. ปรทตฺตวุตฺตาติ ปเรหิ ทินฺนวุตฺติโน, ปรโต ลทฺเธน ยาเปนฺตาติ อตฺโถ. มิคภูเตน เจตสา วิหรนฺตีติ อปจฺจาสีสนปกฺเข [Pg.117] ฐิตา หุตฺวา วิหรนฺติ. มิโค หิ ปหารํ ลภิตฺวา มนุสฺสาวาสํ คนฺตฺวา เภสชฺชํ วา วณเตลํ วา ลภิสฺสามีติ อชฺฌาสยํ อกตฺวา ปหารํ ลภิตฺวาว อคามกํ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ปหฏฏฺฐานํ เหฏฺฐา กตฺวา นิปติตฺวา ผาสุภูตกาเล อุฏฺฐาย คจฺฉติ. เอวํ มิคา อปจฺจาสีสนปกฺเข ฐิตา. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘มิคภูเตน เจตสา วิหรนฺตี’’ติ. ตญฺหิ ตสฺสาติ ตํ วรตฺตพนฺธนํ ตสฺส หตฺถินาคสฺส มหาสรีรตาย เจว มหาถามตาย จ ทุพฺพลพนฺธนํ นาม. ปูติลตา วิย สุฉิชฺชํ โหติ. เตสํ ตนฺติ เตสํ ตํ กุลปุตฺตานํ สทฺธามหนฺตตาย จ ปญฺญามหนฺตตาย จ มหนฺตํ ปาราชิกวตฺถุปิ ทุกฺกฏวตฺถุมตฺตกํ วิย สุปฺปชหํ โหติ.

151. “白品中应舍弃者”：对于这件我们的世尊已教导应舍弃的、微不足道之事，世尊还有什么可说的呢？难道了知世尊的意趣后，不就应该舍弃它吗？此即其义。“不奋勉”(appossukka)即是不奋勉。“毛发下垂”(pannaloma)即是毛发顺贴，不会因害怕应舍弃之事而毛发竖立。“依他施活”(paradattavuttī)即依靠他人布施而活，靠他人所得度日。“以鹿心而住”(migabhūtena cetasā viharanti)即安住于不期待的状态而生活。因为鹿受伤后，不会想着“到人类住处求取医药或伤药”，而是受伤后就直接逃入无村落的荒野，将伤处朝下躺卧，待舒适时再起身离去。鹿就是这样安住于不期待的状态。因此说“以鹿心而住”。对他们而言，那些良家子，因其信心宏大、智慧宏大，即使是重大的波罗夷之事，也仅如恶作之事一般，容易舍弃。

๑๕๒. ทลิทฺโทติ ทาลิทฺทิเยน สมนฺนาคโต. อสฺสโกติ นิสฺสโก. อนาฬฺหิโยติ อนฑฺโฒ. อคารกนฺติ ขุทฺทกเคหํ. โอลุคฺควิลุคฺคนฺติ ยสฺส เคหยฏฺฐิโย ปิฏฺฐิวํสโต มุจฺจิตฺวา มณฺฑเล ลคฺคา, มณฺฑลโต มุจฺจิตฺวา ภูมิยํ ลคฺคา. กากาติทายินฺติ ยตฺถ กิญฺจิเทว ภุญฺชิสฺสามาติ อนฺโต นิสินฺนกาเล วิสุํ ทฺวารกิจฺจํ นาม นตฺถิ, ตโต ตโต กากา ปวิสิตฺวา ปริวาเรนฺติ. สูรกากา หิ ปลายนกาเล จ ยถาสมฺมุขฏฺฐาเนเนว นิกฺขมิตฺวา ปลายนฺติ. นปรมรูปนฺติ น ปุญฺญวนฺตานํ เคหํ วิย อุตฺตมรูปํ. ขโฏปิกาติ วิลีวมญฺจโก. โอลุคฺควิลุคฺคาติ โอณตุณฺณตา. ธญฺญสมวาปกนฺติ ธญฺญญฺจ สมวาปกญฺจ. ตตฺถ ธญฺญํ นาม กุทฺรูสโก. สมวาปกนฺติ ลาพุพีชกุมฺภณฺฑพีชกาทิ พีชชาตํ. นปรมรูปนฺติ ยถา ปุญฺญวนฺตานํ คนฺธสาลิพีชาทิ ปริสุทฺธํ พีชํ, น เอวรูปํ. ชายิกาติ กปณชายา. นปรมรูปาติ ปจฺฉิสีสา ลมฺพตฺถนี มโหทรา ปิสาจา วิย พีภจฺฉา. สามญฺญนฺติ สมณภาโว. โส วตสฺสํ, โยหนฺติ โส วตาหํ ปุริโส นาม อสฺสํ, โย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา ปพฺพเชยฺยนฺติ.

152. “贫穷者”(daliddo)，即为贫穷所困者。“无所有者”(assako)，即无财产者。“不富裕者”(anāḷhiyo)，即不富足者。“小屋”(agārakaṃ)，即小房屋。“倾颓破败”(oluggaviluggaṃ)，即其屋椽从屋脊脱落而搭于承梁，又从承梁脱落而搭于地面。“为鸦所食”(kākātidāyi)，即乌鸦想：‘我们当食些什么！’，当人坐在屋内时，无需特意寻找门，乌鸦便从四处进入而围绕。确实，当被驱赶时，胆大的乌鸦也仅从其正对之处冲出而逃走。“非上等”(naparamarūpaṃ)，即不像有福德者之屋舍那般优越。“小床”(khaṭopikā)，即藤条所编之床。“倾颓破败”(oluggaviluggā)，即凹凸不平。“谷物与杂种”(dhaññasamavāpakaṃ)，即谷物与杂种。于此，“谷物”(dhañña)为稗子(kudrūsaka)；“杂种”(samavāpaka)为葫芦籽、南瓜籽等种子。“非上等”(naparamarūpaṃ)，即不像有福德者之香稻种子等那般纯净。“妻子”(jāyikā)，即贫穷之妻。“非上等”(naparamarūpā)，即其乳房下垂如顶篮，腹部巨大，貌丑如毕舍遮(pisācā)。“沙门性”(sāmaññaṃ)，即沙门的状态。“我实为大丈夫”(so vatassaṃ, yo'haṃ)，即“我若能剃除须发而出家，诚然，我将成为大丈夫。”

โส น สกฺกุเณยฺยาติ โส เอวํ จินฺเตตฺวาปิ เคหํ คนฺตฺวา – ‘‘ปพฺพชฺชา นาม ลาภครุกา ทุกฺกรา ทุราสทา, สตฺตปิ อฏฺฐปิ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ยถาโธเตเนว ปตฺเตน อาคนฺตพฺพมฺปิ โหติ, เอวํ ยาเปตุํ อสกฺโกนฺตสฺส [Pg.118] เม ปุน อาคตสฺส วสนฏฺฐานํ อิจฺฉิตพฺพํ, ติณวลฺลิทพฺพสมฺภารา นาม ทุสฺสโมธานิยา, กินฺติ กโรมี’’ติ วีมํสติ. อถสฺส ตํ อคารกํ เวชยนฺตปาสาโท วิย อุปฏฺฐาติ. อถสฺส ขโฏปิกํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มยิ คเต อิมํ วิสงฺขริตฺวา อุทฺธนาลาตํ กริสฺสนฺติ, ปุน อฏฺฏนิปาทวิลีวาทีนิ ลทฺธพฺพานิ โหนฺติ, กินฺติ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตติ. อถสฺส สา สิริสยนํ วิย อุปฏฺฐาติ. ตโต ธญฺญกุมฺภึ โอโลเกตฺวา – ‘‘มยิ คเต อยํ ฆรณี อิมํ ธญฺญํ เตน เตน สทฺธึ ภุญฺชิสฺสติ. ปุน อาคเตน ชีวิตวุตฺติ นาม ลทฺธพฺพา โหติ, กินฺติ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตติ. อถสฺส สา อฑฺฒเตฬสานิ โกฏฺฐาคารสตานิ วิย อุปฏฺฐาติ. ตโต มาตุคามํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มยิ คเต อิมํ หตฺถิโคปโก วา อสฺสโคปโก วา โย โกจิ ปโลเภสฺสติ, ปุน อาคเตน ภตฺตปาจิกา นาม ลทฺธพฺพา โหติ, กินฺติ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตติ. อถสฺส สา รูปินี เทวี วิย อุปฏฺฐาติ. อิทํ สนฺธาย ‘‘โส น สกฺกุเณยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

他想：“我做不到啊！”他这样思量后，便回到家中：“出家是看重利养的，难行且难近。即便行乞七、八个村落，也可能空钵而回。像我这样无法如此维生的人，若还俗回来，还得需要住处。茅草、藤蔓、木材等物资又难以筹集，我该怎么办呢？”他如此审虑。这时，他那间小屋在他看来，犹如胜利殿(Vejayanta)一般。他又看着那张小床想道：“我走后，他们会把这张床拆了当炉灶的柴火。将来回来，床架、床脚、绳索等物又得重新获取，我该怎么办呢？”他如此思量。这时，那张床在他看来，犹如华丽的卧床一般。然后，他又看着那个谷瓮想道：“我走后，这个主妇会跟那些男人一起吃掉这些谷物。将来回来，还得重新谋求生计，我该怎么办呢？”他如此思量。这时，那个谷瓮在他看来，犹如一千二百五十座谷仓一般。然后，他又看着自己的妻子想道：“我走后，象师、马师或随便什么人都会来引诱她。将来回来，还得重新找个煮饭妇，我该怎么办呢？”他如此思量。这时，那个女人在他看来，犹如貌美的天女一般。针对此义，故说“他做不到”等语。

๑๕๓. นิกฺขคณานนฺติ สุวณฺณนิกฺขสตานํ. จโยติ สนฺตานโต กตสนฺนิจโย. ธญฺญคณานนฺติ ธญฺญสกฏสตานํ.

153. “众尼卡”是指数百纯金尼卡。“积集”是指由相续而成的积聚。“众谷物”是指数百车谷物。

๑๕๔. จตฺตาโรเม, อุทายิ, ปุคฺคลาติ อิธ กึ ทสฺเสติ? เหฏฺฐา ‘‘เต ตญฺเจว ปชหนฺติ, เต ตญฺเจว นปฺปชหนฺตี’’ติ ปชหนกา จ อปฺปชหนกา จ ราสิวเสน ทสฺสิตา, น ปาฏิเยกฺกํ วิภตฺตา. อิทานิ ยถา นาม ทพฺพสมฺภารตฺถํ คโต ปุริโส ปฏิปาฏิยา รุกฺเข ฉินฺทิตฺวา ปุน นิวตฺติตฺวา วงฺกญฺจ ปหาย กมฺเม อุปเนตพฺพยุตฺตกเมว คณฺหาติ, เอวเมว อปฺปชหนเก ฉฑฺเฑตฺวา อพฺโพหาริเก กตฺวา ปชหนกปุคฺคลา จตฺตาโร โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

154. “优陀夷，此处‘于我，有四种人’是开示什么呢？在下文‘他们舍断那，他们不舍断那’中，能舍断者与不能舍断者是笼统地被开示，并未被逐一分别。如今，譬如有人为了木材进入林中，依次砍伐树木后，再返回时，舍弃弯曲的木材，只拿取适合用于工作的木材；同样地，为了开示‘舍弃不能舍断者，将他们视为不可取之后，能舍断的人有四种’，而开始了此一教说。”

อุปธิปหานายาติ ขนฺธุปธิกิเลสุปธิอภิสงฺขารุปธิกามคุณูปธีติ อิเมสํ อุปธีนํ ปหานาย. อุปธิปฏิสํยุตฺตาติ อุปธิอนุธาวนกา. สรสงฺกปฺปาติ เอตฺถ สรนฺติ ธาวนฺตีติ สรา. สงฺกปฺเปนฺตีติ สงฺกปฺปา. ปททฺวเยนปิ วิตกฺกาเยว วุตฺตา. สมุทาจรนฺตีติ อภิภวนฺติ อชฺโฌตฺถริตฺวา วตฺตนฺติ. สํยุตฺโตติ กิเลเสหิ สํยุตฺโต. อินฺทฺริยเวมตฺตตาติ อินฺทฺริยนานตฺตตา[Pg.119]. กทาจิ กรหจีติ พหุกาลํ วีติวตฺเตตฺวา. สติสมฺโมสาติ สติสมฺโมเสน. นิปาโตติ อโยกฏาหมฺหิ ปตนํ. เอตฺตาวตา ‘‘นปฺปชหติ, ปชหติ, ขิปฺปํ ปชหตี’’ติ ตโย ราสโย ทสฺสิตา. เตสุ จตฺตาโร ชนา นปฺปชหนฺติ นาม, จตฺตาโร ปชหนฺติ นาม, จตฺตาโร ขิปฺปํ ปชหนฺติ นาม.

“为断除诸依止故”：即为断除蕴依止、烦恼依止、行依止、欲尘依止这几种依止。“与依止相应”：即追逐依止的寻。“奔逸的思惟”：于此，“奔逸”（sarā）是因为它们流动、奔走；“思惟”（saṅkappā）是因为它们思量。这两个词所说的就是寻。“遍行”：即压倒、征服、盛行。“相应”：即与烦恼相应。“根的差异”：即诸根的不同。“有时或某时”：即经过很长时间之后。“失念”：即由于失念。“落下”：即如雨点落入铁锅中。至此，开示了“不舍断、舍断、速舍断”这三类。其中，有四种人名为“不舍断”，四种人名为“舍断”，四种人名为“速舍断”。

ตตฺถ ปุถุชฺชโน โสตาปนฺโน สกทาคามี อนาคามีติ อิเม จตฺตาโร ชนา นปฺปชหนฺติ นาม. ปุถุชฺชนาทโย ตาว มา ปชหนฺตุ, อนาคามี กถํ น ปชหตีติ? โสปิ หิ ยาวเทวสฺส ภวโลโภ อตฺถิ, ตาว อโหสุขํ อโหสุขนฺติ อภินนฺทติ. ตสฺมา นปฺปชหติ นาม. เอเตเยว ปน จตฺตาโร ชนา ปชหนฺติ นาม. โสตาปนฺนาทโย ตาว ปชหนฺตุ, ปุถุชฺชโน กถํ ปชหตีติ? อารทฺธวิปสฺสโก หิ สติสมฺโมเสน สหสา กิเลเส อุปฺปนฺเน ‘‘มาทิสสฺส นาม ภิกฺขุโน กิเลโส อุปฺปนฺโน’’ติ สํเวคํ กตฺวา วีริยํ ปคฺคยฺห วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา มคฺเคน กิเลเส สมุคฺฆาเตติ. อิติ โส ปชหติ นาม. เตเยว จตฺตาโร ขิปฺปํ ปชหนฺติ นาม. ตตฺถ อิมสฺมึ สุตฺเต, มหาหตฺถิปโทปเม (ม. นิ. ๑.๒๘๘ อาทโย), อินฺทฺริยภาวเนติ (ม. นิ. ๓.๔๕๓ อาทโย) อิเมสุ สุตฺเตสุ กิญฺจาปิ ตติยวาโร คหิโต, ปญฺโห ปน ทุติยวาเรเนว กถิโตติ เวทิตพฺโพ.

于此，凡夫、须陀洹、斯陀含、阿那含这四种人，名为“不舍”。凡夫等人固然不舍，阿那含为何不舍呢？因为他只要还有对‘有’(bhava)的贪爱，就会对此深生喜乐。所以名为“不舍”。然而，也正是这四种人，名为“舍”。须陀洹等人固然能舍，凡夫如何能舍呢？已开始修观者，因失念而烦恼猝起时，他会生起悚惧之想：‘像我这样的比丘，竟然生起了烦恼！’于是策励精进，增长观，以道根除烦恼。因此他名为“舍”。也正是这四种人，名为“速舍”。于此，在此经、以及《大象迹喻经》(Mahāhatthipadopama Sutta)、《根修习经》(Indriyabhāvanā Sutta)等经中，虽然取的是第三种情况，但当知问题是以第二种情况来解说的。

อุปธิ ทุกฺขสฺส มูลนฺติ เอตฺถ ปญฺจ ขนฺธา อุปธิ นาม. ตํ ทุกฺขสฺส มูลนฺติ อิติ วิทิตฺวา กิเลสุปธินา นิรุปธิ โหติ, นิคฺคหโณ นิตณฺโหติ อตฺโถ. อุปธิสงฺขเย วิมุตฺโตติ ตณฺหกฺขเย นิพฺพาเน อารมฺมณโต วิมุตฺโต.

“所依(upadhi)是苦的根”，于此，五蕴名为所依。了知“它是苦的根”后，就烦恼所依而言，成为无所依，意思是无执取、无渴爱。“于所依的灭尽中解脱”，是指以渴爱灭尽的涅槃为所缘而从诸烦恼中解脱。

๑๕๕. เอวํ จตฺตาโร ปุคฺคเล วิตฺถาเรตฺวา อิทานิ เย ปชหนฺติ, เต ‘‘อิเม นาม เอตฺตเก กิเลเส ปชหนฺติ’’. เย นปฺปชหนฺติ, เตปิ ‘‘อิเม นาม เอตฺตเก กิเลเส นปฺปชหนฺตี’’ติ ทสฺเสตุํ ปญฺจ โข อิเม อุทายิ กามคุณาติอาทิมาห. ตตฺถ มิฬฺหสุขนฺติ อสุจิสุขํ. อนริยสุขนฺติ อนริเยหิ เสวิตสุขํ. ภายิตพฺพนฺติ เอตสฺส สุขสฺส ปฏิลาภโตปิ วิปากโตปิ ภายิตพฺพํ. เนกฺขมฺมสุขนฺติ กามโต นิกฺขนฺตสุขํ. ปวิเวกสุขนฺติ คณโตปิ กิเลสโตปิ ปวิวิตฺตสุขํ. อุปสมสุขนฺติ ราคาทิวูปสมตฺถาย สุขํ. สมฺโพธสุขนฺติ มคฺคสงฺขาตสฺส สมฺโพธสฺส นิพฺพตฺตนตฺถาย [Pg.120] สุขํ. น ภายิตพฺพนฺติ เอตสฺส สุขสฺส ปฏิลาภโตปิ วิปากโตปิ น ภายิตพฺพํ, ภาเวตพฺพเมเวตํ.

155. 如此详述四种人后，现在为了显示哪些人舍弃，即“这些人舍弃了如此多的烦恼”，以及哪些人不舍弃，即“这些人未舍弃如此多的烦恼”，而说了“优陀夷，有这五种欲”等等。于此，“粪秽之乐”是指不净之乐。“非圣者之乐”是指非圣者所习行之乐。“当畏惧”是指对此乐的获得及其果报都应当畏惧。“出离之乐”是指从欲中出离的禅乐。“远离之乐”是指远离大众与烦恼的禅乐。“寂静之乐”是指为平息贪等而有的禅乐。“正觉之乐”是指为达成名为“道”之正觉而有的禅乐。“不当畏惧”是指对此禅乐的获得及其果报都不应畏惧，而只应修习。

๑๕๖. อิญฺชิตสฺมึ วทามีติ อิญฺชนํ จลนํ ผนฺทนนฺติ วทามิ. กิญฺจ ตตฺถ อิญฺชิตสฺมินฺติ กิญฺจ ตตฺถ อิญฺชิตํ. อิทํ ตตฺถ อิญฺชิตสฺมินฺติ เย เอเต อนิรุทฺธา วิตกฺกวิจารา, อิทํ ตตฺถ อิญฺชิตํ. ทุติยตติยชฺฌาเนสุปิ เอเสว นโย. อนิญฺชิตสฺมึ วทามีติ อิทํ จตุตฺถชฺฌานํ อนิญฺชนํ อจลนํ นิปฺผนฺทนนฺติ วทามิ.

156. 我说“于动摇中”，是说动摇、摇动、颤动。于此，动摇是什么呢？那些未止息的寻和伺，就是此处的动摇。在第二禅和第三禅中，也是同样的道理。我说“于不动摇中”，是说第四禅为不动摇、不摇动、不颤动。

อนลนฺติ วทามีติ อกตฺตพฺพอาลยนฺติ วทามิ, ตณฺหาลโย เอตฺถ น อุปฺปาเทตพฺโพติ ทสฺเสติ. อถ วา อนลํ อปริยตฺตํ, น เอตฺตาวตา อลเมตนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ กาตพฺพนฺติ วทามิ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺสาปีติ เอวรูปายปิ สนฺตาย สมาปตฺติยา ปหานเมว วทามิ. อณุํ วา ถูลํ วาติ ขุทฺทกํ วา มหนฺตํ วา อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ วา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. เทสนา ปน เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน อรหตฺตนิกูเฏเนว นิฏฺฐาปิตาติ.

我说“不足够”，是说不应作执著，显示于此不应生起爱著。或者，我说“不足够”，是指不充分，不应就此认为“足够了”而下结论。即使对于非想非非想处这样的等至，我也只说是应当舍断的。“微细或粗大”，是指微小或巨大，或少过失或大过失。其余各处都显而易见。但此开示是依应受引导者的能力，以阿罗汉果为顶峰而结束的。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注》

ลฏุกิโกปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《鹌鹑《本行》》释义终。

๗. จาตุมสุตฺตวณฺณนา

7. 迦都摩经释义

๑๕๗. เอวํ เม สุตนฺติ จาตุมสุตฺตํ. ตตฺถ จาตุมายนฺติ เอวํนามเก คาเม. ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานีติ อธุนา ปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนํ ปญฺจ สตานิ. เถรา กิร จินฺเตสุํ – ‘‘อิเม กุลปุตฺตา ทสพลํ อทิสฺวาว ปพฺพชิตา, เอเตสํ ภควนฺตํ ทสฺเสสฺสาม, ภควโต สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ยถาอุปนิสฺสเยน ปติฏฺฐหิสฺสนฺตี’’ติ. ตสฺมา เต ภิกฺขู คเหตฺวา อาคตา. ปฏิสมฺโมทมานาติ ‘‘กจฺจาวุโส, ขมนีย’’นฺติอาทึ ปฏิสนฺถารกถํ กุรุมานา. เสนาสนานิ ปญฺญาปยมานาติ อตฺตโน อตฺตโน อาจริยุปชฺฌายานํ วสนฏฺฐานานิ ปุจฺฉิตฺวา ทฺวารวาตปานานิ วิวริตฺวา มญฺจปีฐกฏสารกาทีนิ นีหริตฺวา ปปฺโผเฏตฺวา ยถาฏฺฐาเน สณฺฐาปยมานา. ปตฺตจีวรานิ ปฏิสามยมานาติ, ภนฺเต, อิทํ [Pg.121] เม ปตฺตํ ฐเปถ, อิทํ จีวรํ, อิทํ ถาลกํ, อิทํ อุทกตุมฺพํ, อิมํ กตฺตรยฏฺฐินฺติ เอวํ สมณปริกฺขาเร สงฺโคปยมานา.

157. “如是我闻”，这是《迦都摩经》。其中，“在迦都摩”意指在一个以此为名的村庄。“五百位比丘”是指新近出家的五百位比丘。据说，长老们想：“这些良家子未曾见过十力者就出家了，我们应带他们去见世尊。他们在世尊面前听闻法后，将能依各自的依止而安住。”因此，他们带着那些比丘来了。“互相问候”是指说着“贤友，您还好吗？”等寒暄的话。“准备住处”是指询问各自的阿阇梨和戒师的住处，打开门窗，搬出床、凳子、草垫等，拂去灰尘，然后将它们安放在适当的地方。“安置衣钵”是指说着“尊者，请放置我的这个钵、这件衣、这个碗、这个水壶、这根杖”，如此收妥沙门的资具。

อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทาติ อุทฺธํ อุคฺคตตฺตา อุจฺจํ, ปตฺถฏตฺตา มหนฺตํ อวินิพฺโภคสทฺทํ กโรนฺตา. เกวฏฺฏา มญฺเญ มจฺฉวิโลเปติ เกวฏฺฏานํ มจฺฉปจฺฉิฐปิตฏฺฐาเน มหาชโน สนฺนิปติตฺวา – ‘‘อิธ อญฺญํ เอกํ มจฺฉํ เทหิ, เอกํ มจฺฉผาลํ เทหิ, เอตสฺส เต มหา ทินฺโน, มยฺหํ ขุทฺทโก’’ติ เอวํ อุจฺจาสทฺทํ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. มจฺฉคหณตฺถํ ชาเล ปกฺขิตฺเตปิ ตสฺมึ ฐาเน เกวฏฺฏา เจว อญฺเญ จ ‘‘ปวิฏฺโฐ น ปวิฏฺโฐ, คหิโต น คหิโต’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺติ. ตมฺปิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ปณาเมมีติ นีหรามิ. น โว มม สนฺติเก วตฺถพฺพนฺติ ตุมฺเห มาทิสสฺส พุทฺธสฺส วสนฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา เอวํ มหาสทฺทํ กโรถ, อตฺตโน ธมฺมตาย วสนฺตา กึ นาม สารุปฺปํ กริสฺสถ, ตุมฺหาทิสานํ มม สนฺติเก วสนกิจฺจํ นตฺถีติ ทีเปติ. เตสุ เอกภิกฺขุปิ ‘‘ภควา ตุมฺเห มหาสทฺทมตฺตเกน อมฺเห ปณาเมถา’’ติ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ วตฺตุํ นาสกฺขิ, สพฺเพ ภควโต วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺตา ‘‘เอวํ, ภนฺเต,’’ติ วตฺวา นิกฺขมึสุ. เอวํ ปน เตสํ อโหสิ ‘‘มยํ สตฺถารํ ปสฺสิสฺสาม, ธมฺมกถํ โสสฺสาม, สตฺถุ สนฺติเก วสิสฺสามาติ อาคตา. เอวรูปสฺส ปน ครุโน สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา มหาสทฺทํ กริมฺหา, อมฺหากเมว โทโสยํ, ปณามิตมฺหา, น โน ลทฺธํ ภควโต สนฺติเก วตฺถุํ, น สุวณฺณวณฺณสรีรํ โอโลเกตุํ, น มธุรสฺสเรน ธมฺมํ โสตุ’’นฺติ. เต พลวโทมนสฺสชาตา หุตฺวา ปกฺกมึสุ.

“高声、大声”是说，因声音向上升起而为“高”，因声音散播开来而为“大”，制造出混杂不清的声音。就像渔夫在分配鱼获时，在他们放置鱼篓的地方，众人聚集说：“这里再给我一条鱼！给我一块鱼肉！你给了他大的，却给了我小的！”如此发出高声、大声。这是针对此而说的。还有，为了捕鱼而撒网时，在那个地方，渔夫们和其他人也会大喊：“进去了没？没进去？抓到了没？没抓到？”而发出大声。这也是针对此而说的。“我逐出”意为“我驱逐”。“你们不应住在我这里”是说：“你们来到像我这样的佛陀的住处，却如此大声喧哗，依你们的本性而住，能做出什么合宜的行为呢？像你们这样的人，没有必要住在我这里。”——如此开示。那些比丘中，没有一个能说出“世尊，您仅因我们大声喧哗就逐出我们吗？”或任何其他的话。所有人都接受了世尊的话，说了声“是的，尊者”后便离开了。他们当时是这样想的：“我们来是为了见导师，听闻法，住在导师身边。但来到如此尊贵的导师身边，我们却大声喧哗，这确实是我们的过错。我们被逐出了，没能得到住在世尊身边的机会，没能瞻仰那金色之身，没能聆听他以甜美的声音所说的法。”他们生起强烈的忧恼后离开了。

๑๕๘. เตนุปสงฺกมึสูติ เต กิร สกฺยา อาคมนสมเยปิ เต ภิกฺขู ตตฺเถว นิสินฺนา ปสฺสึสุ. อถ เนสํ เอตทโหสิ – ‘‘กึ นุ โข เอเต ภิกฺขู ปวิสิตฺวาว ปฏินิวตฺตา, ชานิสฺสาม ตํ การณ’’นฺติ จินฺเตตฺวา เยน เต ภิกฺขู เตนุปสงฺกมึสุ. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. กหํ ปน ตุมฺเหติ ตุมฺเห อิทาเนว อาคนฺตฺวา กหํ คจฺฉถ, กึ ตุมฺหากํ โกจิ อุปทฺทโว, อุทาหุ ทสพลสฺสาติ? เตสํ ปน ภิกฺขูนํ, – ‘‘อาวุโส, มยํ ภควนฺตํ ทสฺสนาย อาคตา, ทิฏฺโฐ โน ภควา, อิทานิ อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คจฺฉามา’’ติ กิญฺจาปิ เอวํ วจนปริหาโร อตฺถิ, เอวรูปํ ปน เลสกปฺปํ [Pg.122] อกตฺวา ยถาภูตเมว อาโรเจตฺวา ภควตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุสงฺโฆ ปณามิโตติ อาหํสุ. เต ปน ราชาโน สาสเน ธุรวหา, ตสฺมา จินฺเตสุํ – ‘‘ทฺวีหิ อคฺคสาวเกหิ สทฺธึ ปญฺจสุ ภิกฺขุสเตสุ คจฺฉนฺเตสุ ภควโต ปาทมูลํ วิคจฺฉิสฺสติ, อิเมสํ นิวตฺตนาการํ กริสฺสามา’’ติ. เอวํ จินฺเตตฺวา เตน หายสฺมนฺโตติอาทิมาหํสุ. เตสุปิ ภิกฺขูสุ ‘‘มยํ มหาสทฺทมตฺตเกน ปณามิตา, น มยํ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา ปพฺพชิตา’’ติ เอกภิกฺขุปิ ปฏิปฺผริโต นาม นาโหสิ, สพฺเพ ปน สมกํเยว, ‘‘เอวมาวุโส,’’ติ สมฺปฏิจฺฉึสุ.

158. “他们走近”是说，据说那些释迦族人在来的时候，就看见那些比丘坐在那里。于是他们心想：“这些比丘怎么刚进去就返回了？我们去了解一下原因。”这样想着，他们便走向那些比丘。“那么”（handa）是一个表示决断的不变词。“你们要去哪里？”此话是说：“你们刚来，现在要去哪里？是你们遇到了什么危难，还是十力者有什么事？”然而，那些比丘虽然可以这样回避地回答：“贤友，我们是来拜见世尊的，已经见到了世尊，现在要回自己的住处去了。”但他们没有使用这种托词，而是如实地告知：“贤友，比丘僧团确实被世尊遣散了。”而那些王族是教法的荷担者，因此他们想：“如果五百位比丘连同两位上首弟子都离开了，世尊的足下就会空了。我们必须设法让他们返回。”这样想着，他们便说了“那么，具寿们…”等话。在那些比丘中，也没有一个愤然反驳说：“我们仅因大声喧哗就被遣散，我们出家可不是因为不能谋生。”所有人都异口同声地应诺道：“是的，贤友。”

๑๕๙. อภินนฺทตูติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาคมนํ อิจฺฉนฺโต อภินนฺทตุ. อภิวทตูติ เอตุ ภิกฺขุสงฺโฆติ เอวํ จิตฺตํ อุปฺปาเทนฺโต อภิวทตุ. อนุคฺคหิโตติ อามิสานุคฺคเหน จ ธมฺมานุคฺคเหน จ อนุคฺคหิโต. อญฺญถตฺตนฺติ ทสพลสฺส ทสฺสนํ น ลภามาติ ปสาทญฺญถตฺตํ ภเวยฺย. วิปริณาโมติ ปสาทญฺญถตฺเตน วิพฺภมนฺตานํ วิปริณามญฺญถตฺตํ ภเวยฺย. พีชานํ ตรุณานนฺติ ตรุณสสฺสานํ. สิยา อญฺญถตฺตนฺติ อุทกวารกาเล อุทกํ อลภนฺตานํ มิลาตภาเวน อญฺญถตฺตํ ภเวยฺย, สุสฺสิตฺวา มิลาตภาวํ อาปชฺชเนน วิปริณาโม ภเวยฺย. วจฺฉกสฺส ปน ขีรปิปาสาย สุสฺสนํ อญฺญถตฺตํ นาม, สุสฺสิตฺวา กาลกิริยา วิปริณาโม นาม.

159. “愿他欢喜”是说，愿他因期盼比丘僧团的到来而欢喜。“愿他欢迎”是说，愿他生起“愿比丘僧团到来”之心而欢迎。“被支持”是说，以物质支持和法支持而被支持。“变化”是说，因“我们见不到十力者”而可能产生信心的变化。“变异”是说，对于因信心的变化而还俗者，可能会产生变异。“幼嫩的种子”是指幼嫩的庄稼。“可能会有变化”是说，在需要浇水时得不到水，（幼苗）因枯萎而产生变化；因干枯而陷入枯萎的状态，则为变异。至于小牛，因想喝奶而消瘦，名为“变化”；因消瘦而死亡，名为“变异”。

๑๖๐. ปสาทิโต ภควาติ เถโร กิร ตตฺถ นิสินฺโนว ทิพฺพจกฺขุนา พฺรหฺมานํ อาคตํ อทฺทส, ทิพฺพาย โสตธาตุยา จ อายาจนสทฺทํ สุณิ, เจโตปริยญาเณน ภควโต ปสนฺนภาวํ อญฺญาสิ. ตสฺมา – ‘‘กญฺจิ ภิกฺขุํ เปเสตฺวา ปกฺโกสิยมานานํ คมนํ นาม น ผาสุกํ, ยาว สตฺถา น เปเสติ, ตาวเทว คมิสฺสามา’’ติ มญฺญมาโน เอวมาห. อปฺโปสฺสุกฺโกติ อญฺเญสุ กิจฺเจสุ อนุสฺสุกฺโก หุตฺวา. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ ผลสมาปตฺติวิหารํ อนุยุตฺโต มญฺเญ ภควา วิหริตุกาโม, โส อิทานิ ยถารุจิยา วิหริสฺสตีติ เอวํ เม อโหสีติ วทติ. มยมฺปิ ทานีติ มยํ ปรํ โอวทมานา วิหารโต นิกฺกฑฺฒิตา, กึ อมฺหากํ ปโรวาเทน. อิทานิ มยมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรเนว วิหริสฺสามาติ ทีเปติ. เถโร อิมสฺมึ ฐาเน วิรทฺโธ อตฺตโน ภารภาวํ น อญฺญาสิ. อยญฺหิ ภิกฺขุสงฺโฆ ทฺวินฺนมฺปิ มหาเถรานํ ภาโร, เตน [Pg.123] นํ ปฏิเสเธนฺโต ภควา อาคเมหีติอาทิมาห. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปน อตฺตโน ภารภาวํ อญฺญาสิ. เตนสฺส ภควา สาธุการํ อทาสิ.

160. “世尊已被取悦”是说，据说那位长老（目犍连）正坐在那里，以天眼看见梵天前来，以天耳界听见其祈请之声，并以他心智了知世尊的悦豫之情。因此，他心想：“若派某位比丘去召请，他们前来会不方便。只要导师还未派遣，我们就去。”他这样认为，并如此说道。“少事务”是说，对其他事务不热衷。“现法乐住”是说，他（舍利弗）说：“我想世尊是乐于安住于果定中，就让他现在随其意愿而住吧——我当时是这样想的。”“如今我们也”是说：“我们因教导他人而被从寺院中逐出，我们教导他人有什么用呢？如今我们也要只安住于现法乐住中。”——他如此表示。那位长老（舍利弗）在此处犯了错，他没有认识到自己的责任。因为这个比丘僧团是两位大长老的责任，因此世尊制止他，说了“你且留下”等话。而大目犍连长老则认识到自己的责任，因此世尊对他说了“善哉”。

๑๖๑. จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารภิ? อิมสฺมึ สาสเน จตฺตาริ ภยานิ. โย ตานิ อภีโต โหติ, โส อิมสฺมึ สาสเน ปติฏฺฐาตุํ สกฺโกติ. อิตโร ปน น สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อุทโกโรหนฺเตติ อุทกํ โอโรหนฺเต ปุคฺคเล. กุมฺภีลภยนฺติ สุํสุมารภยํ. สุสุกาภยนฺติ จณฺฑมจฺฉภยํ.

161. 为何开始讲“诸比丘，有此四者”呢？因为在此教法中有四种怖畏。凡不畏惧它们者，能在此教法中确立。为了指出其他人不能，而开始了此一开示。其中，“下水者”是指下到水里的人。“鳄鱼怖”是指鳄鱼的怖畏。“摩伽罗怖”是指凶猛鱼类的怖畏。

๑๖๒. โกธุปายาสสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ อูมีสุ โอสีทิตฺวา มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน โกธุปายาเส โอสีทิตฺวา วิพฺภมติ. ตสฺมา โกธุปายาโส ‘‘อูมิภย’’นฺติ วุตฺโต.

162. 这是“忿与恼”的代称。就像在外面下到水里的人，沉没于波浪中而死去；同样地，在此教法中，（比丘）沉没于忿与恼中而舍戒还俗。因此，忿与恼被称为“波浪怖”。

๑๖๓. โอทริกตฺตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ กุมฺภีเลน ขาทิโต มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน โอทริกตฺเตน ขาทิโต วิพฺภมติ. ตสฺมา โอทริกตฺตํ ‘‘กุมฺภีลภย’’นฺติ วุตฺตํ.

163. 此是“为求口腹”(odarikatta)的同义词。譬如有人进入外面的水中，被鳄鱼吞食而死；同样地，于此教法中，（比丘）因求口腹而被吞噬，于是还俗。是故，为求口腹被称为“鳄鱼之怖”(kumbhīlabhaya)。

๑๖๔. อรกฺขิเตเนว กาเยนาติ สีสปฺปจาลกาทิกรเณน อรกฺขิตกาโย หุตฺวา. อรกฺขิตาย วาจายาติ ทุฏฺฐุลฺลภาสนาทิวเสน อรกฺขิตวาโจ หุตฺวา. อนุปฏฺฐิตาย สติยาติ กายคตาสตึ อนุปฏฺฐาเปตฺวา. อสํวุเตหีติ อปิหิเตหิ. ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ อาวฏฺเฏ นิมุชฺชิตฺวา มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิโต ปญฺจกามคุณาวฏฺเฏ นิมุชฺชิตฺวา วิพฺภมติ. ตสฺมา ปญฺจ กามคุณา ‘‘อาวฏฺฏภย’’นฺติ วุตฺตา.

164. “以不防护之身”，即因摇头等行为而身不防护。“以不防护之语”，即因说粗恶语等而语不防护。“以不现起之念”，即不令身至念生起。“以不收摄之根”，即指未关闭。此是“五种欲乐”(pañca kāmaguṇā)的同义词。譬如有人进入外面的水中，沉入漩涡而死；同样地，于此教法中出家者，沉入五种欲乐的漩涡中而还俗。是故，五种欲乐被称为“漩涡之怖”(āvaṭṭabhaya)。

๑๖๕. อนุทฺธํเสตีติ กิลเมติ มิลาเปติ. ราคานุทฺธํเสนาติ ราคานุทฺธํสิเตน. มาตุคามสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ จณฺฑมจฺฉํ อาคมฺม ลทฺธปฺปหาโร มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน มาตุคามํ อาคมฺม อุปฺปนฺนกามราโค วิพฺภมติ. ตสฺมา มาตุคาโม ‘‘สุสุกาภย’’นฺติ วุตฺโต.

165. “侵扰”，即是使其疲惫、使其枯萎。“因贪欲的侵扰”，是指以被贪欲所侵扰之心。此是“女人”(mātugāma)的同义词：譬如有人进入外面的水中，因接近凶猛的鱼而遭受攻击死去；同样地，于此教法中，有人因接近女人而生起欲贪，于是还俗。是故，女人被称为“鲨鱼之怖”(susukābhaya)。

อิมานิ [Pg.124] ปน จตฺตาริ ภยานิ ภายิตฺวา ยถา อุทกํ อโนโรหนฺตสฺส อุทกํ นิสฺสาย อานิสํโส นตฺถิ, อุทกปิปาสาย ปิปาสิโต จ โหติ รโชชลฺเลน กิลิฏฺฐสรีโร จ, เอวเมวํ อิมานิ จตฺตาริ ภยานิ ภายิตฺวา สาสเน อปพฺพชนฺตสฺสาปิ อิมํ สาสนํ นิสฺสาย อานิสํโส นตฺถิ, ตณฺหาปิปาสาย ปิปาสิโต จ โหติ กิเลสรเชน สํกิลิฏฺฐจิตฺโต จ. ยถา ปน อิมานิ จตฺตาริ ภยานิ อภายิตฺวา อุทกํ โอโรหนฺตสฺส วุตฺตปฺปกาโร อานิสํโส โหติ, เอวํ อิมานิ อภายิตฺวา สาสเน ปพฺพชิตสฺสาปิ วุตฺตปฺปกาโร อานิสํโส โหติ. เถโร ปนาห – ‘‘จตฺตาริ ภยานิ ภายิตฺวา อุทกํ อโนตรนฺโต โสตํ ฉินฺทิตฺวา ปรตีรํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ, อภายิตฺวา โอตรนฺโต สกฺโกติ, เอวเมวํ ภายิตฺวา สาสเน อปพฺพชนฺโตปิ ตณฺหาโสตํ ฉินฺทิตฺวา นิพฺพานปารํ ทฏฺฐุํ น สกฺโกติ, อภายิตฺวา ปพฺพชนฺโต ปน สกฺโกตี’’ติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อยํ ปน เทสนา เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน นิฏฺฐาปิตาติ.

再者，譬如畏惧此四种怖畏而不下水者，则无依水之利益，且为口渴所恼，身体为尘垢所染；如是，畏惧此四种怖畏而不于教法中出家者，亦无依此教法之利益，且为渴爱所恼，心为烦恼之尘所染。又，譬如不畏惧此四种怖畏而下水者，则有如前所述之利益；如是，不畏惧此等怖畏而于教法中出家者，亦有如前所述之利益。长老复言：“畏惧四种怖畏而不下水者，不能断流而达彼岸；不畏惧而下水者则能。如是，畏惧而于教法中不出家者，亦不能断爱流而见涅槃彼岸；不畏惧而出家者则能。”其余于各处皆是显而易见。复次，此教导是依可引导之人(neyyapuggala)而作结。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》，《中部》义注

จาตุมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《迦都摩经》释义终。

๘. นฬกปานสุตฺตวณฺณนา

8. 那罗伽波宁经释义

๑๖๖. เอวํ เม สุตนฺติ นฬกปานสุตฺตํ. ตตฺถ นฬกปาเนติ เอวํนามเก คาเม. ปุพฺเพ กิร อมฺหากํ โพธิสตฺโต วานรโยนิยํ นิพฺพตฺโต, มหากาโย กปิราชา อเนกวานรสหสฺสปริวุโต ปพฺพตปาเท วิจรติ. ปญฺญวา โข ปน โหติ มหาปุญฺโญ. โส ปริสํ เอวํ โอวทติ – ‘‘อิมสฺมึ ปพฺพตปาเท ตาตา, วิสผลานิ นาม โหนฺติ, อมนุสฺสปริคฺคหิตา โปกฺขรณิโย นาม โหนฺติ, ตุมฺเห ปุพฺเพ ขาทิตปุพฺพาเนว ผลานิ ขาทถ, ปีตปุพฺพาเนว ปานียานิ จ ปิวถ, เอตฺถ โว มํ ปฏิปุจฺฉิตพฺพกิจฺจํ นตฺถิ, อขาทิตปุพฺพานิ ปน ผลานิ อปีตปุพฺพานิ จ ปานียานิ มํ อปุจฺฉิตฺวา มา ขาทิตฺถ มา ปิวิตฺถา’’ติ.

166. “如是我闻”等，即《那罗伽波宁经》。于此，“于那罗伽波宁(Naḷakapāne)”者，谓于如是名称之村庄。据说，往昔我等之菩萨生于猴胎，为一体形巨大之猴王，有数千猴为眷属，游行于山麓。彼实为有慧、具大智慧者。彼如是教导其众：‘诸位，于此山麓，有名为毒果者，亦有名为非人所占之池。汝等当食曾所食之果，当饮曾所饮之水，于此，汝等无须再问我。然未曾食之果、未曾饮之水，未问我则切勿食、切勿饮。’

เต [Pg.125] เอกทิวสํ จรมานา อญฺญํ ปพฺพตปาทํ คนฺตฺวา โคจรํ คเหตฺวา ปานียํ โอโลเกนฺตา เอกํ อมนุสฺสปริคฺคหิตํ โปกฺขรณึ ทิสฺวา สหสา อปิวิตฺวา สมนฺตา ปริวาเรตฺวา มหาสตฺตสฺส อาคมนํ โอโลกยมานา นิสีทึสุ. มหาสตฺโต อาคนฺตฺวา ‘‘กึ ตาตา ปานียํ น ปิวถา’’ติ อาห. ตุมฺหากํ อาคมนํ โอโลเกมาติ. สาธุ ตาตาติ สมนฺตา ปทํ ปริเยสมาโน โอติณฺณปทํเยว อทฺทส, น อุตฺติณฺณปทํ, ทิสฺวา สปริสฺสยาติ อญฺญาสิ. ตาวเทว จ ตตฺถ อภินิพฺพตฺตอมนุสฺโส อุทกํ ทฺเวธา กตฺวา อุฏฺฐาสิ เสตมุโข นีลกุจฺฉิ รตฺตหตฺถปาโท มหาทาฐิโก วงฺกทาโฐ วิรูโป พีภจฺโฉ อุทกรกฺขโส. โส เอวมาห – ‘‘กสฺมา ปานียํ น ปิวถ, มธุรํ อุทกํ ปิวถ, กึ ตุมฺเห เอตสฺส วจนํ สุณาถา’’ติ? มหาสตฺโต อาห – ‘‘ตฺวํ อิธ อธิวตฺโถ อมนุสฺโส’’ติ? อามาหนฺติ. ตฺวํ อิธ โอติณฺเณ ลภสีติ? อาม ลภามิ, ตุมฺเห ปน สพฺเพ ขาทิสฺสามีติ. น สกฺขิสฺสสิ, ยกฺขาติ. ปานียํ ปน ปิวิสฺสถาติ? อาม ปิวิสฺสามาติ. เอวํ สนฺเต เอโกปิ โว น มุจฺจิสฺสตีติ. ปานียญฺจ ปิวิสฺสาม, น จ เต วสํ คมิสฺสามาติ เอกนฬํ อาหราเปตฺวา โกฏิยํ คเหตฺวา ธมิ, สพฺโพ เอกจฺฉิทฺโท อโหสิ, ตีเร นิสีทิตฺวาว ปานียํ ปิวิ, เสสวานรานํ ปาฏิเยกฺเก นเฬ อาหราเปตฺวา ธมิตฺวา อทาสิ. สพฺเพ ยกฺขสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ปานียํ ปิวึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

彼等一日游行时，前往另一山脚，取食后寻水，见一为非人所据之池。彼等未贸然饮用，而于四周环绕，静候大士前来。大士前来问道：“诸位，为何不饮水？”众猴答曰：“我等正等候您前来。”大士曰：“善哉，诸位。”言毕，于四周寻觅足迹，只见入水之足迹，未见出水之足迹，遂知有危险。其时，一生于彼处之非人，分水而出。其白面青腹，手足皆赤，有巨牙、曲牙，形貌丑陋可怖，乃一水栖夜叉。彼如是言：“为何不饮水？饮此甜水！汝等为何听彼之言？”大士问道：“汝是居于此地之非人耶？”夜叉答：“然。”大士又问：“汝能捕获入此水者耶？”夜叉答：“然，我能。且我将食尽汝等一切。”大士曰：“夜叉，汝不能得逞。”夜叉曰：“然则汝等欲饮水耶？”大士答：“然，我等欲饮。”夜叉曰：“若如此，汝等无一能脱。”大士曰：“我等既将饮水，亦不受汝所制。”言毕，命取一根芦苇，执其一端而吹，使其节节贯通。遂坐于岸边饮水。复命余猴各取芦苇，吹通后授之。彼等皆于夜叉注视之下饮水。此事亦有偈颂言：

‘‘ทิสฺวา ปทมนุตฺติณฺณํ, ทิสฺวาโน’ ตริตํ ปทํ;

นเฬน วารึ ปิสฺสาม, เนว มํ ตฺวํ วธิสฺสสี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๒๐);

“见有入水迹，未见出水迹；我等以苇管饮，汝绝难害我。”

ตโต ปฏฺฐาย ยาว อชฺชทิวสา ตสฺมึ ฐาเน นฬา เอกจฺฉิทฺทาว โหนฺติ. อิมินา หิ สทฺธึ อิมสฺมึ กปฺเป จตฺตาริ กปฺปฏฺฐิยปาฏิหาริยานิ นาม – จนฺเท สสพิมฺพํ, วฏฺฏกชาตกมฺหิ สจฺจกิริยฏฺฐาเน อคฺคิสฺส คมนุปจฺเฉโท, ฆฏิการกุมฺภการสฺส มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐาเน เทวสฺส อวสฺสนํ, ตสฺสา โปกฺขรณิยา ตีเร นฬานํ เอกจฺฉิทฺทภาโวติ. อิติ สา โปกฺขรณี นเฬน ปานียสฺส ปีตตฺตา นฬกปานาติ นามํ ลภิ. อปรภาเค ตํ โปกฺขรณึ นิสฺสาย คาโม ปติฏฺฐาสิ, ตสฺสาปิ นฬกปานนฺเตว นามํ ชาตํ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นฬกปาเน’’ติ. ปลาสวเนติ กึสุกวเน.

从那时起直到今日，那个地方的芦苇始终是单孔的。诚然，连同此一奇迹，在此贤劫中有四种住劫奇迹：月亮中的兔影；在《鹌鹑本生》中，行真实语之处，火焰无法前进；陶工伽提迦罗(Ghaṭikāra)父母的住处，天不降雨；以及那个池塘边的芦苇是单孔的。因此，那个池塘因以芦苇饮水而得名“芦苇饮”(Naḷakapāna)。后来，依此池塘建立了一个村庄，其名也叫“芦苇饮”。经中说的“在芦苇饮”即是指此。“帕拉沙林”(Palāsavana)即是“紧叔迦林”(Kiṃsukavana)。

๑๖๗. ตคฺฆ [Pg.126] มยํ, ภนฺเตติ เอกํเสเนว มยํ, ภนฺเต, อภิรตา. อญฺเญปิ เย ตุมฺหากํ สาสเน อภิรมนฺติ, เต อมฺเหหิ สทิสาว หุตฺวา อภิรมนฺตีติ ทีเปนฺติ.

167. “诚然，尊者，我们乐于此”(Taggha mayaṃ, bhante)是说：“尊者，我们确实乐于梵行”。他们以此表明：“凡于您的教法中喜乐的其他诸人，亦皆与我等同样喜乐。”

เนว ราชาภินีตาติอาทีสุ เอโก รญฺโญ อปราธํ กตฺวา ปลายติ. ราชา กุหึ, โภ, อสุโกติ? ปลาโต เทวาติ. ปลาตฏฺฐาเนปิ เม น มุจฺจิสฺสติ, สเจ ปน ปพฺพเชยฺย, มุจฺเจยฺยาติ วทติ. ตสฺส โกจิเทว สุหโท คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา ตฺวํ สเจ ชีวิตุมิจฺฉสิ, ปพฺพชาหีติ. โส ปพฺพชิตฺวา ชีวิตํ รกฺขมาโน จรติ. อยํ ราชาภินีโต นาม.

在“非为王所迫”等语中，是指某人触犯了国王后逃跑。国王问：“喂，某人在哪里？”答：“陛下，他逃走了。”国王说：“即使逃到别处也逃不出我的手掌心，但如果他出家，就能幸免。”他的某个好友前去告知他此事，说：“你如果想活命，就出家吧。”于是他便出家，为了保全性命而游走。这被称为“为王所迫者”(rājābhinīto)。

เอโก ปน โจรานํ มูลํ ฉินฺทนฺโต จรติ. โจรา สุตฺวา ‘‘ปุริสานํ อตฺถิกภาวํ น ชานาติ, ชานาเปสฺสาม น’’นฺติ วทนฺติ. โส ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปลายติ. โจรา ปลาโตติ สุตฺวา ‘‘ปลาตฏฺฐาเนปิ โน น มุจฺจิสฺสติ, สเจ ปน ปพฺพเชยฺย, มุจฺเจยฺยา’’ติ วทนฺติ. โส ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปพฺพชติ. อยํ โจราภินีโต นาม.

又，有个人清剿盗贼。盗贼们听说后说：“他不知道我们的厉害，我们要让他知道。”他听到这消息就逃走了。盗贼们听说他逃走后说：“就算逃到别处也无法摆脱我们，但如果他出家，就能摆脱了。”他听到这消息后便出家了。这被称为“为盗贼所迫者”(corābhinīto)。

เอโก ปน พหุํ อิณํ ขาทิตฺวา เตน อิเณน อฏฺโฏ ปีฬิโต ตมฺหา คามา ปลายติ. อิณสามิกา สุตฺวา ‘‘ปลาตฏฺฐาเนปิ โน น มุจฺจิสฺสติ, สเจ ปน ปพฺพเชยฺย, มุจฺเจยฺยา’’ติ วทนฺติ. โส ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปพฺพชติ. อยํ อิณฏฺโฏ นาม.

又，有人欠下多笔债务，为此债所困、所逼，从其村庄逃走。债主们听闻后说：“即使逃到别处，也无法从我们手中脱身，但如果出家，就能解脱了。”他听闻此事后便出家了。此人名为“为债所困者”（iṇaṭṭo）。

ราชภยาทีนํ ปน อญฺญตเรน ภเยน ภีโต อฏฺโฏ อาตุโร หุตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชิโต ภยฏฺโฏ นาม. ทุพฺภิกฺขาทีสุ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต ปพฺพชิโต อาชีวิกาปกโต นาม, อาชีวิกาย ปกโต อภิภูโตติ อตฺโถ. อิเมสุ ปน เอโกปิ อิเมหิ การเณหิ ปพฺพชิโต นาม นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘เนว ราชาภินีโต’’ติอาทิมาห.

又，因王畏等怖畏之一而恐惧、困扰、苦恼，出家者，名为“为畏所困者”（bhayaṭṭo）。于饥荒等时无法维生而出家者，名为“为活命而出家者”（ājīvikāpakato），其义为被生计所驱、所压服。然而，在（阿那律）这些人中，无有一人是因此等缘由而出家，是故（世尊）说“非为王所逼”等语。

วิเวกนฺติ วิวิจฺจ วิวิตฺโต หุตฺวา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ กาเมหิ จ อกุสลธมฺเมหิ จ วิวิตฺเตน ปฐมทุติยชฺฌานสงฺขาตํ ปีติสุขํ อธิคนฺตพฺพํ, สเจ ตํ วิวิจฺจ กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ ปีติสุขํ นาธิคจฺฉติ, อญฺญํ วา อุปริ ทฺวินฺนํ ฌานานํ จตุนฺนญฺจ มคฺคานํ วเสน สนฺตตรํ สุขํ นาธิคจฺฉติ, ตสฺส อิเม อภิชฺฌาทโย จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตีติ. ตตฺถ อรตีติ อธิกุสเลสุ ธมฺเมสุ อุกฺกณฺฐิตตา. ตนฺทีติ อาลสิยภาโว. เอวํ โย ปพฺพชิตฺวา ปพฺพชิตกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, ตสฺส อิเม สตฺต ปาปธมฺมา อุปฺปชฺชิตฺวา [Pg.127] จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺส เต ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, โสเยว สมณกิจฺจมฺปิ กาตุํ น สกฺโกตีติ ปุน วิเวกํ อนุรุทฺธา…เป… อญฺญํ วา ตโต สนฺตตรนฺติ อาห.

“远离”（viveka），即是远离而独住。此是说：若不能因远离诸欲及诸不善法而证得名为初禅、二禅的喜乐，或不能以其上二禅及四道之力证得更寂静之乐，那么，此等贪欲等法就会占据其心。其中，“不乐”（arati）即是对殊胜善法感到不满；“懒惰”（tandī）即是懈怠的状态。如是，开示了若有出家者不能行出家之务，此七种恶法则会生起而占据其心。如今，为开示若其心为彼等法所占据，彼即无法行沙门之务，故复说“阿那律，当乐远离……乃至……或比此更寂静者”。

เอวํ กณฺหปกฺขํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตเนว นเยน สุกฺกปกฺขํ ทสฺเสตุํ ปุน วิเวกนฺติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

如是开示黑品后，今为以同样之理趣开示白品，复说“远离”等语。其义当知如前已说。

๑๖๘. สงฺขายาติ ชานิตฺวา. เอกนฺติ เอกจฺจํ. ปฏิเสวตีติ เสวิตพฺพยุตฺตกํ เสวติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อุปปตฺตีสุ พฺยากโรตีติ สปฺปฏิสนฺธิเก ตาว พฺยากโรตุ, อปฺปฏิสนฺธิเก กถํ พฺยากโรตีติ. อปฺปฏิสนฺธิกสฺส ปุน ภเว ปฏิสนฺธิ นตฺถีติ วทนฺโต อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ นาม.

168. “审察后”(saṅkhāya)，即是了知。“一”(ekaṃ)，即是某一。“受用”(paṭisevati)，即是受用应受用者。其余诸句，理路亦然。“于诸有中记说”(upapattīsu byākaroti)，即是先对有结生者记说；对无结生者如何记说呢？答曰：说“无结生者于未来有中无有结生”，此即名为“于诸有中记说”。

ชนกุหนตฺถนฺติ ชนวิมฺหาปนตฺถํ. ชนลปนตฺถนฺติ มหาชนสฺส อุปลาปนตฺถํ. น อิติ มํ ชโน ชานาตูติ เอวํ มํ มหาชโน ชานิสฺสติ, เอวํ เม มหาชนสฺส อนฺตเร กิตฺติสทฺโท อุคฺคจฺฉิสฺสตีติ อิมินาปิ การเณน น พฺยากโรตีติ อตฺโถ. อุฬารเวทาติ มหนฺตตุฏฺฐิโน.

“为欺瞒于人”(janakuhanatthaṃ)，即为使人惊叹。“为劝诱于人”(janalapanatthaṃ)，即为劝诱大众。“不为令人们知晓我”(na iti maṃ jano jānātu)之义为：不为“如是，则大众将认识我；如是，则我之名声将于大众中传扬”此等原因而记说。“具崇高感受者”(uḷāraveda)，即有大满足者。

๑๖๙. โส โข ปนสฺส อายสฺมาติ โส ปรินิพฺพุโต อายสฺมา อิมสฺส ฐิตสฺส อายสฺมโต. เอวํสีโลติอาทีสุ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว สีลาทโย เวทิตพฺโพ. เอวํธมฺโมติ เอตฺถ ปน สมาธิปกฺขิกา ธมฺมา ธมฺมาติ อธิปฺเปตา. ผาสุวิหาโร โหตีติ เตน ภิกฺขุนา ปูริตปฏิปตฺตึ ปูเรนฺตสฺส อรหตฺตผลํ สจฺฉิกตฺวา ผลสมาปตฺติวิหาเรน ผาสุวิหาโร โหติ, อรหตฺตํ ปตฺตุมสกฺโกนฺตสฺส ปฏิปตฺตึ ปูรยมานสฺส จรโตปิ ผาสุวิหาโรเยว นาม โหติ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

169. “彼具寿”(so kho panassa āyasmā)，即是相对于这位住世的具寿而言，那位已般涅槃的具寿。于“如是戒”(evaṃsīla)等句中，应知戒等为世间与出世间法相杂。又，于“如是法”(evaṃdhamma)一句中，当知“法”所指为与定相应之诸法。“得安乐住”(phāsuvihāro hoti)者，谓追随那位比丘已圆满之行道而行圆满者，于证得阿罗汉果后，以果定而住，是为安乐住；纵未能证得阿罗汉果，于圆满行道之过程中，亦名为安乐住。依此理，应知一切文句之义。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破斥虚妄》

นฬกปานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《那罗伽波那经》释义终。

๙. โคลิยานิสุตฺตวณฺณนา

9. 瞿尼师经释义

๑๗๓. เอวํ เม สุตนฺติ โคลิยานิสุตฺตํ. ตตฺถ ปทสมาจาโรติ ทุพฺพลสมาจาโร โอฬาริกาจาโร, ปจฺจเยสุ สาเปกฺโข มหารกฺขิตตฺเถโร [Pg.128] วิย. ตํ กิร อุปฏฺฐากกุเล นิสินฺนํ อุปฏฺฐาโก อาห ‘‘อสุกตฺเถรสฺส เม, ภนฺเต, จีวรํ ทินฺน’’นฺติ. สาธุ เต กตํ ตํเยว ตกฺเกตฺวา วิหรนฺตสฺส จีวรํ เทนฺเตนาติ. ตุมฺหากมฺปิ, ภนฺเต, ทสฺสามีติ. สาธุ กริสฺสสิ ตํเยว ตกฺเกนฺตสฺสาติ อาห. อยมฺปิ เอวรูโป โอฬาริกาจาโร อโหสิ. สปฺปติสฺเสนาติ สเชฏฺฐเกน, น อตฺตานํ เชฏฺฐกํ กตฺวา วิหริตพฺพํ. เสริวิหาเรนาติ สจฺฉนฺทวิหาเรน นิรงฺกุสวิหาเรน.

173. “如是我闻”，即《果理亚尼经》(Goḷiyānisutta)。其中，“行为”(padasamācāra)指低劣的行为、粗鄙的行为，犹如大护(Mahārakkhita)长老对资具心怀期盼。据说他坐在施主家时，施主说：“尊者，我已将衣供养给某某长老了。”长老说：“你做得好，供养了衣给一位正思量着它的比丘。”施主说：“尊者，我也将供养您。”长老说：“你若供养一位正思量着它的人，那将是善举。”此亦是同样粗鄙的行为。“有敬意者”(sappatissa)指有长上，不应自居为长上而住。“随欲而住”(serivihāra)指随自己意欲而住，无拘无束而住。

นานูปขชฺชาติ น อนุปขชฺช น อนุปวิสิตฺวา. ตตฺถ โย ทฺวีสุ มหาเถเรสุ อุภโต นิสินฺเนสุ เต อนาปุจฺฉิตฺวาว จีวเรน วา ชาณุนา วา ฆฏฺเฏนฺโต นิสีทติ, อยํ อนุปขชฺช นิสีทติ นาม. เอวํ อกตฺวา ปน อตฺตโน ปตฺตอาสนสนฺติเก ฐตฺวา นิสีทาวุโสติ วุตฺเต นิสีทิตพฺพํ. สเจ น วทนฺติ, นิสีทามิ, ภนฺเตติ อาปุจฺฉิตฺวา นิสีทิตพฺพํ อาปุจฺฉิตกาลโต ปฏฺฐาย นิสีทาติ วุตฺเตปิ อวุตฺเตปิ นิสีทิตุํ วฏฺฏติเยว. น ปฏิพาหิสฺสามีติ เอตฺถ โย อตฺตโน ปตฺตาสนํ อติกฺกมิตฺวา นวกานํ ปาปุณนฏฺฐาเน นิสีทติ, อยํ นเว ภิกฺขู อาสเนน ปฏิพาหติ นาม. ตสฺมิญฺหิ ตถา นิสินฺเน นวา ภิกฺขู ‘‘อมฺหากํ นิสีทิตุํ น เทตี’’ติ อุชฺฌายนฺตา ติฏฺฐนฺติ วา อาสนํ วา ปริเยสนฺตา อาหิณฺฑนฺติ. ตสฺมา อตฺตโน ปตฺตาสเนเยว นิสีทิตพฺพํ. เอวํ น ปฏิพาหติ นาม.

“不侵越而坐”(nānūpakhajja)，即是不侵越、不闯入。在此，若有比丘在两位大长老坐于两侧时，未经请示，便以衣或膝触碰他们而坐，此名侵越而坐。不应如此，应站在自己应得的座位附近，待人说“贤友，请坐”后才可坐。若他们不语，则应请示说“尊者，我坐了”之后才坐。从请示之时起，无论对方说“请坐”与否，都可以坐。“不排斥”(na paṭibāhati)，在此，若有比丘越过自己应得的座位，坐到新比丘应得之处，此名以座位排斥新比丘。因他如此坐下，新比丘们就会抱怨“他不让我们坐”，而站着或四处寻找座位。因此，应只坐在自己应得的座位上。如此，即名不排斥。

อาภิสมาจาริกมฺปิ ธมฺมนฺติ อภิสมาจาริกํ วตฺตปฏิปตฺติมตฺตมฺปิ. นาติกาเลนาติ น อติปาโต ปวิสิตพฺพํ, น อติทิวา ปฏิกฺกมิตพฺพํ, ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึเยว ปวิสิตพฺพญฺจ นิกฺขมิตพฺพญฺจ. อติปาโต ปวิสิตฺวา อติทิวา นิกฺขมนฺตสฺส หิ เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตาทีนิ ปริหายนฺติ. กาลสฺเสว มุขํ โธวิตฺวา มกฺกฏกสุตฺตานิ ฉินฺทนฺเตน อุสฺสาวพินฺทู นิปาเตนฺเตน คามํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปริเยสิตฺวา ยาว ภิกฺขากาลา อนฺโตคาเมเยว นานปฺปการํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺเตน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ทิวา นิกฺขมฺม ภิกฺขูนํ ปาทโธวนเวลาย วิหารํ ปจฺจาคนฺตพฺพํ โหติ. น ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ กุเลสุ จาริตฺตํ อาปชฺชิตพฺพนฺติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ นิมนฺติโต สภตฺโต สมาโน สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉา ปุเรภตฺตํ วา ปจฺฉาภตฺตํ วา กุเลสุ จาริตฺตํ อาปชฺเชยฺย, อญฺญตฺร สมยา ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๙๙) อิมํ สิกฺขาปทํ รกฺขนฺเตน ตสฺส [Pg.129] วิภงฺเค วุตฺตํ ปุเรภตฺตญฺจ ปจฺฉาภตฺตญฺจ จาริตฺตํ น อาปชฺชิตพฺพํ. อุทฺธโต โหติ จปโลติ อุทฺธจฺจปกติโก เจว โหติ จีวรมณฺฑน-ปตฺตมณฺฑน-เสนาสนมณฺฑนา อิมสฺส วา ปูติกายสฺส เกลายนา มณฺฑนาติ เอวํ วุตฺเตน จ ตรุณทารกาวจาปลฺเยน สมนฺนาคโต.

“威仪之法”(ābhisamācārikadhamma)，即是威仪，乃至仅仅是履行诸义务。“非不适时”(nātikālena)，即是不应过早进入村庄，不应过晚返回，应与比丘僧团一同进入和离开。因为过早进入、过晚离开者，会荒废塔园、菩提园的义务等。若有比丘清晨即洗脸，扯断蜘蛛丝，抖落露珠，进入村庄寻找粥，直到托钵时间之前，都在村内谈论各种畜生论(tiracchānakathā)，坐下用完餐，日高时才离开，在其他比丘们洗脚时才返回寺院。“不应于食前、食后在俗家游走”，即是守护此学处(sikkhāpada)：“若有比丘，既受食施之邀，未告知其他在场比丘，于食前或食后在俗家游走，除非有特定时机，犯波逸提(pācittiya)。”依其分别所说，不应于食前及食后游走。“为掉举、轻浮者”(uddhhato hoti capalo)，即是具有掉举的本性，并[行]如所说的“装饰衣、装饰钵、装饰住处，或美化、装饰此腐朽之身”等事，且具足如幼童般的轻浮。

ปญฺญวตา ภวิตพฺพนฺติ จีวรกมฺมาทีสุ อิติกตฺตพฺเพสุ อุปายปญฺญาย สมนฺนาคเตน ภวิตพฺพํ. อภิธมฺเม อภิวินเยติ อภิธมฺมปิฏเก เจว วินยปิฏเก จ ปาฬิวเสน เจว อฏฺฐกถาวเสน จ โยโค กรณีโย. สพฺพนฺติเมน หิ ปริจฺเฉเทน อภิธมฺเม ทุกติกมาติกาหิ สทฺธึ ธมฺมหทยวิภงฺคํ วินา น วฏฺฏติ. วินเย ปน กมฺมากมฺมวินิจฺฉเยน สทฺธึ สุวินิจฺฉิตานิ ทฺเว ปาติโมกฺขานิ วินา น วฏฺฏติ.

“应有智慧”(paññavatā bhavitabbaṃ)，即是在制衣等应做之事上，应具足方便的智慧。“于阿毗达摩、于律”(abhidhamme abhivinaye)，即是应于阿毗达摩(abhidhamma)藏和律藏，依巴利及其义注(aṭṭhakathā)而努力。须知，以最低限度(sabbantimena paricchedena)而言，于阿毗达摩，若不通达《法心分别》以及二集、三集论母，则不适宜。至于律，若不通达两种善决择的波罗提木叉(pātimokkha)以及业与非业的决择，则不适宜。

อารุปฺปาติ เอตฺตาวตา อฏฺฐปิ สมาปตฺติโย วุตฺตา โหนฺติ. ตา ปน สพฺเพน สพฺพํ อสกฺโกนฺเตน สตฺตสุปิ โยโค กรณีโย, ฉสุปิ…เป… ปญฺจสุปิ. สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน เอกํ กสิเณ ปริกมฺมกมฺมฏฺฐานํ ปคุณํ กตฺวา อาทาย วิจริตพฺพํ, เอตฺตกํ วินา น วฏฺฏติ. อุตฺตริมนุสฺสธมฺเมติ อิมินา สพฺเพปิ โลกุตฺตรธมฺเม ทสฺเสติ. ตสฺมา อรหนฺเตน หุตฺวา วิหาตพฺพํ, อรหตฺตํ อนภิสมฺภุณนฺเตน อนาคามิผเล สกทาคามิผเล โสตาปตฺติผเล วา ปติฏฺฐาตพฺพํ. สพฺพนฺติเมน ปริยาเยน เอกํ วิปสฺสนามุขํ ยาว อรหตฺตา ปคุณํ กตฺวา อาทาย วิจริตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อิมํ ปน เทสนํ อายสฺมา สาริปุตฺโต เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน อาภิสมาจาริกวตฺตโต ปฏฺฐาย อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ ปาเปตฺวา นิฏฺฐาเปสีติ.

“无色”，至此已说八种等至。若不能全部修习，亦应努力修习七种、六种……乃至五种。最低限度，应于一种遍处中，善巧掌握预备业处后，受持而行；若无此，则不适宜。“胜人法”，以此显示一切出世间法。因此，应成为阿罗汉而住；若未能证得阿罗汉，则应安住于不还果、一来果或入流果。最低限度，应善巧掌握一观门，直至阿罗汉，受持而行。其余各处皆浅显易懂。又，具寿舍利弗为了引导所化之人，从威仪之行开始，次第令其证得阿罗汉，而圆满了此教示。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注——破斥虚妄》

โคลิยานิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

戈里亚尼经释义终。

๑๐. กีฏาคิริสุตฺตวณฺณนา

10. 鸡吒山经释义

๑๗๔. เอวํ เม สุตนฺติ กีฏาคิริสุตฺตํ. ตตฺถ กาสีสูติ เอวํนามเก ชนปเท. เอถ ตุมฺเหปิ, ภิกฺขเวติ เอถ ตุมฺเหปิ, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ อานิสํเส [Pg.130] สมฺปสฺสมานา อญฺญตฺเรว รตฺติโภชนา ภุญฺชถ. อิติ ภควา รตฺตึ วิกาลโภชนํ, ทิวา วิกาลโภชนนฺติ อิมานิ ทฺเว โภชนานิ เอกปฺปหาเรน อชหาเปตฺวา เอกสฺมึ สมเย ทิวา วิกาลโภชนเมว ชหาเปสิ, ปุน กาลํ อตินาเมตฺวา รตฺตึ วิกาลโภชนํ ชหาเปนฺโต เอวมาห. กสฺมา? อิมานิ หิ ทฺเว โภชนานิ วตฺตมานานิ วฏฺเฏ อาจิณฺณานิ สมาจิณฺณานิ นทึ โอติณฺณอุทกํ วิย อนุปกฺขนฺทานิ, นิวาเตสุ จ ฆเรสุ สุโภชนานิ ภุญฺชิตฺวา วฑฺฒิตา สุขุมาลา กุลปุตฺตา ทฺเว โภชนานิ เอกปฺปหาเรน ปชหนฺตา กิลมนฺติ. ตสฺมา เอกปฺปหาเรน อชหาเปตฺวา ภทฺทาลิสุตฺเต ทิวา วิกาลโภชนํ ชหาเปสิ, อิธ รตฺตึ วิกาลโภชนํ. ชหาเปนฺโต ปน น ตชฺชิตฺวา วา นิคฺคณฺหิตฺวา วา, เตสํ ปหานปจฺจยา ปน อปฺปาพาธตญฺจ สญฺชานิสฺสถาติ เอวํ อานิสํสํ ทสฺเสตฺวาว ชหาเปสิ. กีฏาคิรีติ ตสฺส นิคมสฺส นามํ.

174. “如是我闻”等，是《鸡吒山经》(Kīṭāgirisutta)。于此，“在迦尸国(Kāsīsu)”是指以此为名的地区。“来！诸比丘！(Etha tumhepi, bhikkhave)”是说：“诸比丘，你们也来！当见到这五种利益后，除了夜食，你们可以进食。”如是，世尊并未令彼等一次性地舍弃夜间非时食和日间非时食这两种饮食，而是在某个时候先令彼等舍弃了日间非时食；之后，为令彼等舍弃夜间非时食时，他这样说。为何如此？因为这两种饮食若持续在轮回中，就会被惯行、习行，如流入河中的水般为众生所趋入；而那些在避风的屋宅中享用美食、娇贵细致的良家子(kulaputta)，若一次性舍弃两种饮食，会感到疲惫。因此，世尊没有令彼等一次性舍弃，而是在《跋陀利经》(Bhaddālisutta)中令彼等舍弃了日间非时食，在此经中则令舍弃夜间非时食。而令彼等舍弃时，并非通过斥责或压制，而是开示了利益，说：“汝等将因断除彼而了知少病”，这样之后才令彼等舍弃。“鸡吒山(Kīṭāgiri)”是那个村镇的名称。

๑๗๕. อสฺสชิปุนพฺพสุกาติ อสฺสชิ จ ปุนพฺพสุโก จ ฉสุ ฉพฺพคฺคิเยสุ ทฺเว คณาจริยา. ปณฺฑุโก โลหิตโก เมตฺติโย ภุมฺมชโก อสฺสชิ ปุนพฺพสุโกติ อิเม ฉ ชนา ฉพฺพคฺคิยา นาม. เตสุ ปณฺฑุกโลหิตกา อตฺตโน ปริสํ คเหตฺวา สาวตฺถิยํ วสนฺติ, เมตฺติยภุมฺมชกา ราชคเห, อิเม ทฺเว ชนา กีฏาคิริสฺมึ อาวาสิกา โหนฺติ. อาวาสิกาติ นิพทฺธวาสิโน, ตํนิพนฺธา อกตํ เสนาสนํ กโรนฺติ, ชิณฺณํ ปฏิสงฺขโรนฺติ, กเต อิสฺสรา โหนฺติ. กาลิกนฺติ อนาคเต กาเล ปตฺตพฺพํ อานิสํสํ.

175. “阿萨际(Assaji)与布纳跋苏(Punabbasu)”是指阿萨际和布纳跋苏，他们是六群比丘中的两位头领。般陀(Paṇḍuka)、卢夷多(Lohitaka)、弥提(Mettiya)、浮摩迦(Bhummajaka)、阿萨际、布纳跋苏，这六人被称为六群比丘。他们之中，般陀和卢夷多带领自己的随众住在舍卫城(Sāvatthī)，弥提和浮摩迦住在王舍城(Rājagaha)，而这两个人是鸡吒山(Kīṭāgiri)的常住者。“常住者(āvāsikā)”是指固定居住者；因为常住于彼，他们建造未建的住所，修葺老旧的，并对已建成的拥有主事权。“适时的(kālikaṃ)”是指在未来之时可获得的利益。

๑๗๘. มยา เจตํ, ภิกฺขเวติ อิธ กึ ทสฺเสติ? ภิกฺขเว, ทิวสสฺส ตโย วาเร ภุญฺชิตฺวา สุขเวทนํเยว อุปฺปาเทนฺโต น อิมสฺมึ สาสเน กิจฺจการี นาม โหติ, เอตฺตกา ปน เวทนา เสวิตพฺพา, เอตฺตกา น เสวิตพฺพาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. เอวรูปํ สุขเวทนํ ปชหถาติ อิทญฺจ เคหสฺสิตโสมนสฺสวเสน วุตฺตํ, อุปสมฺปชฺช วิหรถาติ อิทญฺจ เนกฺขมฺมสิตโสมนสฺสวเสน. อิโต ปเรสุปิ ทฺวีสุ วาเรสุ เคหสฺสิตเนกฺขมฺมสิตานํเยว โทมนสฺสานญฺจ อุเปกฺขานญฺจ วเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

178. “‘诸比丘，我……’于此开示何义？诸比丘，一日三食而仅生起乐受者，于此教法中，不名为成办己事者。为开示‘有如是之受应亲近，有如是之受不应亲近’此义，而作此开示。‘应舍断如是乐受’，此是依于俗家之喜悦而说；‘应具足而住’，此是依于出离之喜悦而说。于此后的其余两种情况中，亦应依于俗家与出离之忧及舍而了知其义。

๑๘๑. เอวํ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพเวทนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เยสํ อปฺปมาเทน กิจฺจํ กตฺตพฺพํ, เยสญฺจ น กตฺตพฺพํ, เต ทสฺเสตุํ นาหํ, ภิกฺขเว[Pg.131], สพฺเพสํเยวาติอาทิมาห. ตตฺถ กตํ เตสํ อปฺปมาเทนาติ เตสํ ยํ อปฺปมาเทน กตฺตพฺพํ, ตํ กตํ. อนุโลมิกานีติ ปฏิปตฺติอนุโลมานิ กมฺมฏฺฐานสปฺปายานิ, ยตฺถ วสนฺเตน สกฺกา โหนฺติ มคฺคผลานิ ปาปุณิตุํ. อินฺทฺริยานิ สมนฺนานยมานาติ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ สมานํ กุรุมานา.

181. 如是开示了应亲近与不应亲近的受之后，如今为开示哪些人有事须以不放逸而成办，哪些人则无，而说“诸比丘，我并非对所有……”等。于此，“他们以不放逸所应作者已作”，是指他们以不放逸所应作之事，已经完成。“随顺的”是指随顺于行道、适宜于业处，住于其处者能够证得道与果。“使诸根均衡”是指使信等诸根达到平等。

๑๘๒. สตฺติเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลาติ อิธ กึ ทสฺเสติ? เยสํ อปฺปมาเทน กรณียํ นตฺถิ, เต ทฺเว โหนฺติ. เยสํ อตฺถิ, เต ปญฺจาติ เอวํ สพฺเพปิ อิเม สตฺต ปุคฺคลา โหนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

182. “‘诸比丘，有此七种人’，于此开示何义？无事须以不放逸去作者，有二位；有事须以不放逸去作者，有五位。如是，所有此等人共为七位，此句即开示此义。

ตตฺถ อุภโตภาควิมุตฺโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต. อรูปสมาปตฺติยา รูปกายโต วิมุตฺโต, มคฺเคน นามกายโต. โส จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตานํ จตุนฺนํ, นิโรธา วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตอนาคามิโน จ วเสน ปญฺจวิโธ โหติ. ปาฬิ ปเนตฺถ – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘) เอวํ อภิธมฺเม อฏฺฐวิโมกฺขลาภิโน วเสน อาคตา.

于此，“俱分解脱”(ubhatobhāgavimutta)是指由两部分解脱。由无色等至(arūpasamāpatti)从色身解脱，由道从名身解脱。此人有五种：从四种无色等至一一出定后，思惟诸行而证得阿罗汉果的四种人，以及从灭尽定(nirodha)出定后证得阿罗汉果的不还者。于此的巴利（圣典）是：“如何为俱分解脱之人(puggala)？于此，某人以身触证八解脱(aṭṭha vimokkha)而住，并以慧见而诸漏已尽。”如是，在阿毗达摩(abhidhamma)中，是依获得八解脱者而作此说。

ปญฺญาวิมุตฺโตติ ปญฺญาย วิมุตฺโต. โส สุกฺขวิปสฺสโก, จตูหิ ฌาเนหิ วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตา จตฺตาโร จาติ อิเมสํ วเสน ปญฺจวิโธว โหติ. ปาฬิ ปเนตฺถ อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขปวเสเนว อาคตา. ยถาห – ‘‘น เหว โข อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต’’ติ.

“慧解脱”(paññāvimutta)者，是以慧解脱。此人有五种：纯观行者(sukkhavipassaka)，以及从四禅出定而证得阿罗汉果的四种人。于此的巴利（圣典）是依排除八解脱(aṭṭha vimokkha)而说。如言：“他并非以身触证八解脱而住，但以慧见，诸漏已尽。此人(puggala)被称为慧解脱者。”

ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขี. โย ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, โส โสตาปตฺติผลฏฺฐํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺฐา ฉพฺพิโธ โหนฺตีติ เวทิตพฺโพ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล กายสกฺขี’’ติ.

“身证”(kāyasakkhī)者，即亲证其所触及者。他先触及禅那之触，后亲证作为灭的涅槃。应知此人有六种：从须陀洹果住者开始，直到阿罗汉道住者。因此他说：“于此，某人(puggala)以身触证八解脱(aṭṭha vimokkha)而住，并以慧见，某些漏已尽。此人被称为身证者。”

ทิฏฺฐนฺตํ [Pg.132] ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. ตตฺริทํ สงฺเขปลกฺขณํ – ทุกฺขา สงฺขารา, สุโข นิโรโธติ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ วิทิตํ สจฺฉิกตํ ผุสิตํ ปญฺญายาติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. วิตฺถารโต ปเนโสปิ กายสกฺขิ วิย ฉพฺพิโธ โหติ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา…เป… อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘).

达到所见，故为见至(diṭṭhippatta)。于此，此为简要相：“诸行是苦，灭是乐”，以慧了知、见到、识知、亲证、触及，故为见至。从详尽来说，此人亦如身证者有六种。因此（世尊）说：“于此，某个个人如实了知‘此是苦’……如实了知‘此是导向苦灭之道’，并且如来所开示的诸法，已为他以慧善见、善加审察……此人被称为见至。”’（《人施设论》208）

สทฺธาวิมุตฺโตติ สทฺธาย วิมุตฺโต. โสปิ วุตฺตนเยเนว ฉพฺพิโธ โหติ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อิทํ ทุกฺขนฺติ – ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา…เป… โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘). เอเตสุ หิ สทฺธาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ สทฺทหนฺตสฺส วิย โอกปฺเปนฺตสฺส วิย อธิมุจฺจนฺตสฺส วิย จ กิเลสกฺขโย โหติ, ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ กิเลสจฺเฉทกญาณํ อทนฺธํ ติขิณํ สูรํ หุตฺวา วหติ. ตสฺมา ยถา นาม นาติติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ น มฏฺฐํ โหติ, อสิ น สีฆํ วหติ, สทฺโท สุยฺยติ, พลวตโร วายาโม กาตพฺโพ โหติ, เอวรูปา สทฺธาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคภาวนา. ยถา ปน นิสิตอสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ มฏฺฐํ โหติ, อสิ สีฆํ วหติ, สทฺโท น สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ น โหติ, เอวรูปา ปญฺญาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคภาวนา เวทิตพฺพา.

信解脱(saddhāvimutta)者，即以信而解脱。此人亦依已说之理而有六种。因此（世尊）说：“于此，某个个人如实了知‘此是苦’……如实了知‘此是导向苦灭之道’。如来所开示的诸法，已为他以慧善见、善加审察……但并非如见至者那般。此人被称为信解脱者。”’（《人施设论》208）于此二者中，信解脱者于前分道之刹那，其烦恼的灭尽较为迟缓，犹如相信、信受、胜解一般；而见至者于前分道之刹那，其断烦恼之智，不迟钝、锐利、勇猛地运作。是故，犹如用不太锋利的刀砍伐芭蕉树，其切口不平滑，刀行不快，会听到声音，且须费更大力气——信解脱者的前分道修习即是如此。反之，犹如用磨利的刀砍伐芭蕉树，其切口平滑，刀行迅捷，听不到声音，且不须费大力气——应知慧解脱者的前分道修习是如此。

ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. ธมฺโมติ ปญฺญา, ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ มคฺคํ ภาเวตีติ อตฺโถ. สทฺธานุสาริมฺหิ จ เอเสว นโย. อุโภ ปเนเต โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ปญฺญาวาหึ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘). ตถา – ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี’’ติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต [Pg.133] ปเนสา อุภโตภาควิมุตฺตาทิกถา วิสุทฺธิมคฺเค ปญฺญาภาวนาธิกาเร วุตฺตา. ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. ยา ปเนสา เอเตสํ วิภาคทสฺสนตฺถํ อิธ ปาฬิ อาคตา, ตตฺถ ยสฺมา รูปสมาปตฺติยา วินา อรูปสมาปตฺติโย นาม นตฺถิ, ตสฺมา อารุปฺปาติ วุตฺเตปิ อฏฺฐ วิโมกฺขา วุตฺตาว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

随顺于法，故为随法行者(dhammānusārī)。法者，慧也；其义为：修习以慧为前导之道。于随信行者(saddhānusārī)，此理亦然。此二者皆为住于须陀洹道(sotāpattimagga)的人。此亦曾说：“若有个人为现证须陀洹果而行道，其慧根强盛，则修习由慧所引导、以慧为前导的圣道。此人称为随法行者。”(《人施设论》208)同样：“若有个人为现证须陀洹果而行道，其信根强盛，则修习由信所引导、以信为前导的圣道。此人称为随信行者。”此为简说。至于俱分解脱(ubhatobhāgavimutta)等详说，已于《清净道论》(Visuddhimagga)之〈慧修习品〉(paññābhāvanādhikāra)中说。是故，当依彼处所说之理而知。又，于此出现此巴利，是为了开示此等之分别。于此，因为没有色等至(rūpasamāpatti)，便无所谓无色等至(arūpasamāpatti)，是故，当说“无色”(āruppa)时，当知所说即为八解脱(aṭṭha vimokkhā)。

กาเยน ผุสิตฺวาติ สหชาตนามกาเยน ผุสิตฺวา. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวาติ ปญฺญาย จ เอตสฺส อริยสจฺจธมฺเม ทิสฺวา. เอกจฺเจ อาสวาติ ปฐมมคฺคาทีหิ ปหาตพฺพา เอกเทสอาสวา. ตถาคตปฺปเวทิตาติ ตถาคเตน ปเวทิตา จตุสจฺจธมฺมา. ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺตีติ อิมสฺมึ ฐาเน สีลํ กถิตํ, อิมสฺมึ สมาธิ, อิมสฺมึ วิปสฺสนา, อิมสฺมึ มคฺโค, อิมสฺมึ ผลนฺติ เอวํ อตฺเถน อตฺเถ การเณน การเณ จิณฺณจริตตฺตา มคฺคปญฺญาย สุทิฏฺฐา โหนฺติ. โวจริตาติ วิจริตา. สทฺธา นิวิฏฺฐา โหตีติ โอกปฺปนสทฺธา ปติฏฺฐิตา โหติ. มตฺตโส นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ มตฺตาย โอโลกนํ ขมนฺติ. สทฺธามตฺตนฺติ สทฺธาเยว, อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ

以身触及(kāyena phusitvā)者，谓以俱生之名身(sahajātanāmakāya)触及。以慧观见(paññāya disvā)者，谓以慧观见此圣谛法。某些漏(ekacce āsavā)者，谓以初道等所应断之一分漏。如来所宣说(tathāgatappaveditā)者，谓如来所宣说之四谛法。以慧善见(paññāya vodiṭṭhā)者，谓“此处说戒，此处说定，此处说观(vipassanā)，此处说道，此处说果”，如是于义、于理，因已善行之故，以道慧而善见。熟行(vocaritā)者，谓已熟习(vicaritā)。信已安住(saddhā niviṭṭhā)者，谓确信(okappanasaddhā)已确立。能忍受适度审察(mattaso nijjhānaṃ khamanti)者，谓能忍受适度观察。唯信(saddhāmattaṃ)者，即是信而已；其他者是其同义词。

อิติ อิเมสุ อปฺปมาเทน กรณีเยสุ ปุคฺคเลสุ ตโย ปฏิวิทฺธมคฺคผลา เสขา. เตสุ อนุโลมเสนาสนํ เสวมานา กลฺยาณมิตฺเต ภชมานา อินฺทฺริยานิ สมนฺนานยมานา อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา เตสํ ยถาฐิโตว ปาฬิอตฺโถ. อวสาเน ปน ทฺเว โสตาปตฺติมคฺคสมงฺคิโน. เตหิ ตสฺส มคฺคสฺส อนุโลมเสนาสนํ เสวิตํ, กลฺยาณมิตฺตา ภชิตา, อินฺทฺริยานิ สมนฺนานีตานิ. อุปริ ปน ติณฺณํ มคฺคานํ อตฺถาย เสวมานา ภชมานา สมนฺนานยมานา อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺตีติ อยเมตฺถ ปาฬิอตฺโถ.

如是，在这些应以不放逸行事的个人中，有三类已通达道果的有学。他们受用适宜的住处，亲近善友，调和诸根，次第证得阿罗汉果。是故，对他们而言，巴利之义如其所述。又，在最后有两位是具足须陀洹道者。他们已受用适宜此道的住处，已亲近善友，已调和诸根。为上三道之故，他们继续受用、亲近、调和，将次第到达阿罗汉果，这即是此处巴利之义。

วิตณฺฑวาที ปน อิมเมว ปาฬึ คเหตฺวา – ‘‘โลกุตฺตรมคฺโค น เอกจิตฺตกฺขณิโก, พหุจิตฺตกฺขณิโก’’ติ วทติ. โส วตฺตพฺโพ – ‘‘ยทิ อญฺเญน จิตฺเตน เสนาสนํ ปฏิเสวติ, อญฺเญน กลฺยาณมิตฺเต ภชติ, อญฺเญน อินฺทฺริยานิ สมนฺนาเนติ, อญฺญํ มคฺคจิตฺตนฺติ สนฺธาย ตฺวํ ‘น เอกจิตฺตกฺขณิโก มคฺโค, พหุจิตฺตกฺขณิโก’ติ วทสิ, เอวํ สนฺเต เสนาสนํ เสวมาโน นีโลภาสํ ปพฺพตํ ปสฺสติ, วนํ ปสฺสติ, มิคปกฺขีนํ [Pg.134] สทฺทํ สุณาติ, ปุปฺผผลานํ คนฺธํ ฆายติ, ปานียํ ปิวนฺโต รสํ สายติ, นิสีทนฺโต นิปชฺชนฺโต ผสฺสํ ผุสติ. เอวํ เต ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคีปิ โลกุตฺตรธมฺมสมงฺคีเยว ภวิสฺสติ. สเจ ปเนตํ สมฺปฏิจฺฉสิ, สตฺถารา สทฺธึ ปฏิวิรุชฺฌสิ. สตฺถารา หิ ปญฺจวิญฺญาณกายา เอกนฺตํ อพฺยากตาว วุตฺตา, ตํสมงฺคิสฺส กุสลากุสลํ ปฏิกฺขิตฺตํ, โลกุตฺตรมคฺโค จ เอกนฺตกุสโล. ตสฺมา ปชเหตํ วาท’’นฺติ ปญฺญเปตพฺโพ. สเจ ปญฺญตฺตึ น อุปคจฺฉติ, ‘‘คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวาหี’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ.

然而，诡辩者执此巴利文说：“出世间道非一心刹那，而是多心刹那。”应如是反驳他：“如果你是说，用一个心受用住处，用另一个心亲近善友，用另一个心调和诸根，而道心是另一个心，因此你说‘道非一心刹那，而是多心刹那’，那么当他受用住处时，他看见青色的山，听见兽鸟之声，嗅到花果之香，饮水时尝到味道，坐卧时触到触。如此，具足五识者也将是具足出世间法者。你若接受此说，即与导师相违。因为导师已说五识身纯然是无记的，于具足彼者，善与不善皆被否定，而出世间道纯然是善的。是故，应告知他：‘舍弃此论！’若他不了知此教示，则应遣之曰：‘去！清晨入寺院喝粥去！’”

๑๘๓. นาหํ, ภิกฺขเว, อาทิเกเนวาติ อหํ, ภิกฺขเว, ปฐมเมว มณฺฑูกสฺส อุปฺปติตฺวา คมนํ วิย อญฺญาราธนํ อรหตฺเต ปติฏฺฐานํ น วทามิ. อนุปุพฺพสิกฺขาติ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. ปรโต ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. สทฺธาชาโตติ โอกปฺปนิยสทฺธาย ชาตสทฺโธ. อุปสงฺกมตีติ ครูนํ สมีปํ คจฺฉติ. ปยิรุปาสตีติ สนฺติเก นิสีทติ. ธาเรตีติ สาธุกํ กตฺวา ธาเรติ. ฉนฺโท ชายตีติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท ชายติ. อุสฺสหตีติ วีริยํ กโรติ. ตุเลตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ตุลยติ. ตุลยิตฺวา ปทหตีติ เอวํ ตีรณวิปสฺสนาย ตุลยนฺโต มคฺคปธานํ ปทหติ. ปหิตตฺโตติ เปสิตจิตฺโต. กาเยน เจว ปรมสจฺจนฺติ นามกาเยน นิพฺพานสจฺจํ สจฺฉิกโรติ. ปญฺญาย จาติ นามกายสมฺปยุตฺตาย มคฺคปญฺญาย ปฏิวิชฺฌติ ปสฺสติ.

183. 诸比丘！我不说“一开始就”——诸比丘！我不说一开始就能证得阿罗汉果，犹如青蛙一跃即至。“次第学”(anupubbasikkhā)，是工具格义的主格词。其后二词亦同此理。“已生信”(saddhājāto)，即由确信而生起信心者。“亲近”(upasaṅkamati)，即走近诸师。“承事”(payirupāsati)，即在近处侍坐。“受持”(dhāreti)，即善加受持。“生起欲”(chando jāyati)，即生起行作之善欲。“发勤”(ussahati)，即作精进。“称量”(tuleti)，即称量无常、苦、无我。“称量后而努力”(tulayitvā padahati)，即如是依审察观(tīraṇavipassanā)称量，而作道之精勤。“已策励其心”(pahitatto)，即心已派遣趣向涅槃。“以身证悟至上之谛”(kāyena ceva paramasaccaṃ)，即以名身亲证涅槃谛。“以智慧”(paññāya ca)，即以与名身相应的道慧洞见、看见。

อิทานิ ยสฺมา เต สตฺถุ อาคมนํ สุตฺวา ปจฺจุคฺคมนมตฺตมฺปิ น อกํสุ, ตสฺมา เตสํ จริยํ ครหนฺโต สาปิ นาม, ภิกฺขเว, สทฺธา นาโหสีติอาทิมาห. ตตฺถ กีวทูเรวิเมติ กิตฺตกํ ทูเร ฐาเน. โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ อปกฺกนฺตาติ วตฺตุํ วฏฺฏติ, น ปน กิญฺจิ อาห. จตุปฺปทํ เวยฺยากรณนฺติ จตุสจฺจพฺยากรณํ สนฺธาย วุตฺตํ.

如今，因为他们听闻导师到来，却连出来迎接(paccuggamanam)都未曾做，故呵责其行仪，说：“诸比丘，彼信亦无……”等。其中，“于此有多远”(kīvadūre vime)，意指在多远的处所。可以说“（他们）已从经、阿毗达摩与律偏离了一百由旬(yojana)乃至一千由旬”，但世尊什么也未说。“四句记说”(catuppadaṃ veyyākaraṇaṃ)，是针对四谛记说(catusaccabyākaraṇaṃ)而说。

๑๘๔. ยสฺสุทฺทิฏฺฐสฺสาติ ยสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส. โยปิ โส, ภิกฺขเว, สตฺถาติ พาหิรกสตฺถารํ ทสฺเสติ. เอวรูปีติ เอวํชาติกา. ปโณปณวิยาติ ปณวิยา จ โอปณวิยา จ. น อุเปตีติ น โหติ. กยวิกฺกยกาเล วิย อคฺฆวฑฺฒนหาปนํ น โหตีติ อตฺโถ. อยํ โคโณ [Pg.135] กึ อคฺฆติ, วีสติ อคฺฆตีติ ภณนฺโต ปณติ นาม. น วีสติ อคฺฆติ, ทส อคฺฆตีติ ภณนฺโต โอปณติ นาม. อิทํ ปฏิเสเธนฺโต อาห ‘‘ปโณปณวิยา น อุเปตี’’ติ. อิทานิ ตํ ปโณปณวิยํ ทสฺเสตุํ เอวญฺจ โน อสฺส, อถ นํ กเรยฺยาม, น จ โน เอวมสฺส, น นํ กเรยฺยามาติ อาห.

184. “对已指示者”，即对已指示者。“诸比丘，彼师”，是显示外道的导师。“如是类”，即如是种类。“抬价压价”，即抬价与压价。“不发生”，即没有。其义为：犹如买卖之时，没有增价减价。说“此牛值几何？值二十”者，名为抬价。说“不值二十，值十”者，名为压价。为否定此，故说“不发生抬价压价”。如今为显示该抬价压价，而说“若于我等应如是，则我等当为之；若于我等不应如是，则我等不为之”。

กึ ปน, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, ยํ ตถาคโต สพฺพโส อามิเสหิ วิสํสฏฺโฐ วิหรติ, เอวํ วิสํสฏฺฐสฺส สตฺถุโน เอวรูปา ปโณปณวิยา กึ ยุชฺชิสฺสติ? ปริโยคาหิย วตฺตโตติ ปริโยคาหิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา คเหตฺวา วตฺตนฺตสฺส. อยมนุธมฺโมติ อยํ สภาโว. ชานาติ ภควา, นาหํ ชานามีติ ภควา เอกาสนโภชเน อานิสํสํ ชานาติ, อหํ น ชานามีติ มยิ สทฺธาย ทิวสสฺส ตโย วาเร โภชนํ ปหาย เอกาสนโภชนํ ภุญฺชติ. รุฬหนียนฺติ โรหนียํ. โอชวนฺตนฺติ สิเนหวนฺตํ. กามํ ตโจ จาติ อิมินา จตุรงฺควีริยํ ทสฺเสติ. เอตฺถ หิ ตโจ เอกํ องฺคํ, นฺหารุ เอกํ, อฏฺฐิ เอกํ, มํสโลหิตํ เอกนฺติ เอวํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยํ อธิฏฺฐหิตฺวา อรหตฺตํ อปฺปตฺวา น วุฏฺฐหิสฺสามีติ เอวํ ปฏิปชฺชตีติ ทสฺเสติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. เทสนํ ปน ภควา เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน อรหตฺตนิกูเฏน นิฏฺฐาเปสีติ.

“然则，诸比丘”——诸比丘，如来已完全不与利养相应而住，对如此不相应之导师，如是抬价压价岂会适合？“审察后行道者”，即审察、顶戴、受持后行道者。“此是随法”，即此是自性。“世尊知，我不知”，即世尊知一座食之利益，我不知，故因信于我，舍弃一日三食而行一座食。“能生长”，即可生长。“有滋养”，即有润泽。“纵然只剩皮肤”等，以此显示四支精进。于此，皮为一支，筋为一支，骨为一支，肉血为一支，如是具足四支，决意精进：“若未证得阿罗汉果，决不起座”，如是行道，此即其所示。其余各处皆浅显。而世尊依所化人之力，以阿罗汉果为顶峰而结束说法。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》——《中部》义注

กีฏาคิริสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《鸡吒山经》释义终。

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二品释义终。

๓. ปริพฺพาชกวคฺโค

3. 遍行者品

๑. เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตวณฺณนา

1. 三明婆蹉经释义

๑๘๕. เอวํ [Pg.136] เม สุตนฺติ เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตํ. ตตฺถ เอกปุณฺฑรีเกติ ปุณฺฑรีโก วุจฺจติ เสตมฺพรุกฺโข, โส ตสฺมึ อาราเม เอโก ปุณฺฑรีโก อตฺถีติ เอกปุณฺฑรีโก. เอตทโหสีติ ตตฺถ ปวิสิตุกามตาย อโหสิ. จิรสฺสํ โข, ภนฺเตติ ปกติยา อาคตปุพฺพตํ อุปาทาย. ธมฺมสฺส จานุธมฺมนฺติ อิธ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ธมฺโม นาม, มหาชนสฺส พฺยากรณํ อนุธมฺโม นาม. เสสํ ชีวกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๕๑ อาทโย) วุตฺตนยเมว. น เม เตติ อนนุญฺญาย ฐตฺวา อนุญฺญมฺปิ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาตี’’ติ หิ อิทํ อนุชานิตพฺพํ สิยา, – ‘‘จรโต จ เม…เป… ปจฺจุปฏฺฐิต’’นฺติ อิทํ ปน นานุชานิตพฺพํ. สพฺพญฺญุตญฺญาเณน หิ อาวชฺชิตฺวา ปชานาติ. ตสฺมา อนนุญฺญาย ฐตฺวา อนุญฺญมฺปิ ปฏิกฺขิปนฺโต เอวมาห.

185. 如是我闻：此为《三明婆蹉经》。于此，关于“一白芒果园(Ekapuṇḍarīka)”：白芒果树被称为“puṇḍarīka”，因彼园中有一棵白芒果树，故名“一白芒果园”。“他生起了这样的念头”是说他当时想进去。“尊者，久违了”是就他以前常来而言。“法与随法”：于此，一切知智名为法，为大众所作的解说名为随法。其余的如《耆婆经》(Jīvakasutta)中所说之理。“我非如是说”：[世尊]立于不承认的立场，连同可以承认的部分也一并驳斥。诚然，“自称是全知者、全见者，拥有无遗漏的智见”此语，或可承认；然而，“于我行走……现前”此语，则不应承认。因为[世尊]是以一切知智作意后而知。因此，[世尊]立于不承认的立场，连同可以承认的部分也一并驳斥，故作是说。

๑๘๖. อาสวานํ ขยาติ เอตฺถ สกึ ขีณานํ อาสวานํ ปุน เขเปตพฺพาภาวา ยาวเทวาติ น วุตฺตํ. ปุพฺเพนิวาสญาเณน เจตฺถ ภควา อตีตชานนคุณํ ทสฺเสติ, ทิพฺพจกฺขุญาเณน ปจฺจุปฺปนฺนชานนคุณํ, อาสวกฺขยญาเณน โลกุตฺตรคุณนฺติ. อิติ อิมาหิ ตีหิ วิชฺชาหิ สกลพุทฺธคุเณ สํขิปิตฺวา กเถสิ.

186. 关于“诸漏已尽”：于此，因为已一次断尽的诸漏无需再次断除，所以没有说“只要”。于此，世尊以宿住随念智显示了知晓过去的功德，以天眼智显示了知晓现在的功德，以漏尽智显示了出世间的功德。如是，[世尊]以这三明总摄一切佛陀功德而说。

คิหิสํโยชนนฺติ คิหิพนฺธนํ คิหิปริกฺขาเรสุ นิกนฺตึ. นตฺถิ โข วจฺฉาติ คิหิสํโยชนํ อปฺปหาย ทุกฺขสฺสนฺตกโร นาม นตฺถิ. เยปิ หิ สนฺตติมหามตฺโต อุคฺคเสโน เสฏฺฐิปุตฺโต วีตโสกทารโกติ คิหิลิงฺเค ฐิตาว อรหตฺตํ ปตฺตา, เตปิ มคฺเคน สพฺพสงฺขาเรสุ นิกนฺตึ สุกฺขาเปตฺวา ปตฺตา. ตํ ปตฺวา ปน น เตน ลิงฺเคน อฏฺฐํสุ, คิหิลิงฺคํ นาเมตํ หีนํ, อุตฺตมคุณํ ธาเรตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา ตตฺถ ฐิโต อรหตฺตํ ปตฺวา ตํทิวสเมว ปพฺพชติ วา ปรินิพฺพาติ วา. ภูมเทวตา ปน ติฏฺฐนฺติ. กสฺมา? นิลียโนกาสสฺส อตฺถิตาย. เสสกามภเว มนุสฺเสสุ โสตาปนฺนาทโย ตโย ติฏฺฐนฺติ, กามาวจรเทเวสุ [Pg.137] โสตาปนฺนา สกทาคามิโน จ, อนาคามิขีณาสวา ปเนตฺถ น ติฏฺฐนฺติ. กสฺมา? ตญฺหิ ฐานํ ลฬิตชนสฺส อาวาโส, นตฺถิ ตตฺถ เตสํ ปวิเวการหํ ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐานญฺจ. อิติ ตตฺถ ขีณาสโว ปรินิพฺพาติ, อนาคามี จวิตฺวา สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตติ. กามาวจรเทวโต อุปริ ปน จตฺตาโรปิ อริยา ติฏฺฐนฺติ.

“在家结”即居家束缚，是对居家资具的喜爱。“婆蹉，确实没有”是说不舍弃在家结而能令苦终结者，确实没有。即使是珊提大臣(Santati mahāmatta)、伍咖先那(Uggasena)长者子、离忧童子(Vītasoka dāraka)等人，他们虽然是在家相而证得阿罗汉，也是通过道使对一切行的喜爱枯竭后才证得的。证得之后，他们不会保持那种相，因为在家相是低劣的，不能承载最上功德。因此，住于彼相而证得阿罗汉的人，就在当天出家或般涅槃。但地居天能安住。为什么？因为有隐蔽处。在其余欲界的人中，须陀洹等三者安住；在欲界天中，须陀洹和斯陀含安住；阿那含和漏尽者则不安住于此。为什么？因为那里是耽乐者的住处，没有适合他们独住的隐蔽处。因此，漏尽者在那里般涅槃，阿那含则从那里死去后投生于净居天。但在欲界天之上，四种圣者都能安住。

โสปาสิ กมฺมวาทีติ โสปิ กมฺมวาที อโหสิ, กิริยมฺปิ น ปฏิพาหิตฺถ. ตญฺหิ เอกนวุติกปฺปมตฺถเก อตฺตานํเยว คเหตฺวา กเถติ. ตทา กิร มหาสตฺโต ปาสณฺฑปริคฺคณฺหนตฺถํ ปพฺพชิโต ตสฺสปิ ปาสณฺฑสฺส นิปฺผลภาวํ ชานิตฺวา วีริยํ น หาเปสิ, กิริยวาที หุตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ. ตสฺมา เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“我也是业论者”(Sopāsi kammavādīti)：他也曾是业论者(kammavādī)，不否定作(kiriya)。因为他以九十一劫前的事为例而说。据说，当时大士(mahāsatto)为了掌握外道学说而出家，虽然知道那外道是无果的，但仍不放弃精进，成为一个有作论者(kiriyavādī)，投生于天界。因此他这样说。其余的在各处都是明显的。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》——《中部》义注

เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《三明婆蹉经》释义终。

๒. อคฺคิวจฺฉสุตฺตวณฺณนา

2. 火婆蹉经释义

๑๘๗. เอวํ เม สุตนฺติ อคฺคิวจฺฉสุตฺตํ. ตตฺถ น โข อหนฺติ ปฐมวาเร นาหํ สสฺสตทิฏฺฐิโกติ วทติ, ทุติเย นาหํ อุจฺเฉททิฏฺฐิโกติ. เอวํ อนฺตานนฺติกาทิวเสน สพฺพวาเรสุ ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. โหติ จ น จ โหตีติ อยํ ปเนตฺถ เอกจฺจสสฺสตวาโท. เนว โหติ น น โหตีติ อยํ อมราวิกฺเขโปติ เวทิตพฺโพ.

187. “如是我闻”等，是《火婆蹉经》。于此，“我实非”者：于第一种说法，世尊说：“我非常见论者”；于第二种说法，说：“我非断见论者”。如是，应知于有边无边等一切说法中皆是予以否定。于此，“是亦非是”此论，是一分常见论。“非是亦非不是”此论，应知是鳗行论。

๑๘๙. สทุกฺขนฺติ กิเลสทุกฺเขน เจว วิปากทุกฺเขน จ สทุกฺขํ. สวิฆาตนฺติ เตสํเยว ทฺวินฺนํ วเสน สอุปฆาตกํ. สอุปายาสนฺติ เตสํเยว วเสน สอุปายาสํ. สปริฬาหนฺติ เตสํเยว วเสน สปริฬาหํ.

189. “有苦”者，谓有烦恼苦与果报苦，故为有苦。“有恼害”者，谓缘于彼二者，故为有恼害。“有忧恼”者，谓缘于彼二者，故为有忧恼。“有热恼”者，谓缘于彼二者，故为有热恼。

กิญฺจิ ทิฏฺฐิคตนฺติ กาจิ เอกา ทิฏฺฐิปิ รุจฺจิตฺวา ขมาเปตฺวา คหิตา อตฺถีติ ปุจฺฉติ. อปนีตนฺติ นีหฏํ อปวิทฺธํ. ทิฏฺฐนฺติ ปญฺญาย ทิฏฺฐํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยวยํ อทฺทส, ตสฺมา. สพฺพมญฺญิตานนฺติ สพฺเพสํ ติณฺณมฺปิ ตณฺหาทิฏฺฐิมานมญฺญิตานํ. มถิตานนฺติ เตสํเยว เววจนํ. อิทานิ ตานิ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต สพฺพอหํการ-มมํการ-มานานุสยานนฺติ อาห. เอตฺถ [Pg.138] หิ อหํกาโร ทิฏฺฐิ, มมํกาโร ตณฺหา, มานานุสโย มาโน. อนุปาทา วิมุตฺโตติ จตูหิ อุปาทาเนหิ กญฺจิ ธมฺมํ อนุปาทิยิตฺวา วิมุตฺโต.

“任何执见”者，是问：“是否有任何一种见，是经喜爱、认可后而执取的？”“已去除”者，谓已移走、已抛弃。“已见”者，谓以智慧所见。“是故”者，谓因为已见五蕴之生灭，是故。“一切思量”者，指一切三种思量：渴爱思量、见思量与慢思量。如今，为分别开示彼等，故说“一切我执、我所执及慢随眠”。于此，我执是见，我所执是渴爱，慢随眠是慢。“无取而解脱”者，谓不以四种取执取任何法而解脱。

๑๙๐. น อุเปตีติ น ยุชฺชติ. เอตฺถ จ ‘‘น อุปปชฺชตี’’ติ อิทํ อนุชานิตพฺพํ สิยา. ยสฺมา ปน เอวํ วุตฺเต โส ปริพฺพาชโก อุจฺเฉทํ คณฺเหยฺย, อุปปชฺชตีติ ปน สสฺสตเมว, อุปปชฺชติ จ น จ อุปปชฺชตีติ เอกจฺจสสฺสตํ, เนว อุปปชฺชติ น น อุปปชฺชตีติ อมราวิกฺเขปํ, ตสฺมา ภควา – ‘‘อยํ อปฺปติฏฺโฐ อนาลมฺโพ โหตุ, สุขปเวสนฏฺฐานํ มา ลภตู’’ติ อนนุญฺญาย ฐตฺวา อนุญฺญมฺปิ ปฏิกฺขิปิ. อลนฺติ สมตฺถํ ปริยตฺตํ. ธมฺโมติ ปจฺจยาการธมฺโม. อญฺญตฺรโยเคนาติ อญฺญตฺถ ปโยเคน. อญฺญตฺราจริยเกนาติ ปจฺจยาการํ อชานนฺตานํ อญฺเญสํ อาจริยานํ สนฺติเก วสนฺเตน.

190. “‘不适用’即不相应。于此，‘不再生’这种说法或许可以被认可。但因为如果这样说，那位遍行者可能会执取断灭论；而说‘再生’，则是常见论；说‘既再生又不再生’，则是一分常见论；说‘既非再生又非不再生’，则是不死矫乱。因此，世尊心想：‘愿此人无立足处、无所依靠，莫令他获得安稳的入门处’，便立于不认可的立场，连可以认可的也拒绝了。‘足够’(alaṃ)即缘起法。‘法’(dhammo)即缘起法。‘由其他努力’(aññatrayogena)即由他种努力。‘从其他老师’(aññatrācariyaka)即依止于不了知缘起的其他老师。

๑๙๑. เตน หิ วจฺฉาติ ยสฺมา ตฺวํ สมฺโมหมาปาทินฺติ วทสิ, ตสฺมา ตํเยเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. อนาหาโร นิพฺพุโตติ อปฺปจฺจโย นิพฺพุโต.

191. “那么，婆蹉”是说：“因为你说你已陷入困惑，因此我将反问你。”“无燃料而熄灭”即无因而熄灭。

๑๙๒. เยน รูเปนาติ เยน รูเปน สตฺตสงฺขาตํ ตถาคตํ รูปีติ ปญฺญาเปยฺย. คมฺภีโรติ คุณคมฺภีโร. อปฺปเมยฺโยติ ปมาณํ คณฺหิตุํ น สกฺกุเณยฺโย. ทุปฺปริโยคาฬฺโหติ ทุโอคาโห ทุชฺชาโน. เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโทติ ยถา มหาสมุทฺโท คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุชฺชาโน, เอวเมว ขีณาสโวปิ. ตํ อารพฺภ อุปปชฺชตีติอาทิ สพฺพํ น ยุชฺชติ. กถํ? ยถา ปรินิพฺพุตํ อคฺคึ อารพฺภ ปุรตฺถิมํ ทิสํ คโตติอาทิ สพฺพํ น ยุชฺชติ, เอวํ.

192. “以何种色”是说：以何种色，人们可描述被称为“有情”的如来为“有色者”。“深奥”即功德深奥。“不可量”即无法衡量。“难测度”即难进入、难了知。“譬如大海洋”是说：如大海洋般深奥、不可量、难了知，漏尽者也是如此。关于他，“再生”等一切说法皆不适用。如何？譬如关于已熄灭的火，“去了东方”等一切说法皆不适用，正是如此。

อนิจฺจตาติ อนิจฺจตาย. สาเร ปติฏฺฐิตนฺติ โลกุตฺตรธมฺมสาเร ปติฏฺฐิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“因无常性”即由于无常。“立于核心”即立于出世间法的核心。其余的在各处都是明显的。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》——《中部》义注

อคฺคิวจฺฉสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《火婆蹉经》释义终。

๓. มหาวจฺฉสุตฺตวณฺณนา

3. 大婆蹉经释义

๑๙๓. เอวํ [Pg.139] เม สุตนฺติ มหาวจฺฉสุตฺตํ. ตตฺถ สหกถีติ สทฺธึวาโท, พหุํ มยา ตุมฺเหหิ สทฺธึ กถิตปุพฺพนฺติ กถํ สาเรติ เมตฺตึ ฆเฏติ. ปุริมานิ หิ ทฺเว สุตฺตานิ เอตสฺเสว กถิตานิ, สํยุตฺตเก อพฺยากตสํยุตฺตํ (สํ. นิ. ๔.๔๑๖ อาทโย) นาม เอตสฺเสว กถิตํ – ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, สสฺสโต โลโก อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อพฺยากตเมต’’นฺติ เอวํ เอกุตฺตรนิกาเยปิ อิมินา สทฺธึ กถิตํ อตฺถิเยว. ตสฺมา เอวมาห. สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ ตสฺส อาคตาคตสฺส สงฺคหํ กตฺวา โอกาสมกาสิเยว. กสฺมา? อยญฺหิ สสฺสตทิฏฺฐิโก, สสฺสตทิฏฺฐิกา จ สีฆํ ลทฺธึ น วิสฺสชฺเชนฺติ, วสาเตลมกฺขิตปิโลติกา วิย จิเรน สุชฺฌนฺติ. ปสฺสติ จ ภควา – ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก กาเล คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต ลทฺธึ วิสฺสชฺเชตฺวา มม สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ฉ อภิญฺญาโย สจฺฉิกตฺวา อภิญฺญาตสาวโก ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา ตสฺส อาคตาคตสฺส สงฺคหํ กตฺวา โอกาสมกาสิเยว. อิทํ ปนสฺส ปจฺฉิมคมนํ. โส หิ อิมสฺมึ สุตฺเต ตรณํ วา โหตุ อตรณํ วา, ยฏฺฐึ โอตริตฺวา อุทเก ปตมาโน วิย สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชิสฺสามีติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อาคโต. ตสฺมา ธมฺมเทสนํ ยาจนฺโต สาธุ เม ภวํ โคตโมติอาทิมาห. ตสฺส ภควา มูลวเสน สํขิตฺตเทสนํ, กมฺมปถวเสน วิตฺถารเทสนํ เทเสสิ. มูลวเสน เจตฺถ อติสํขิตฺตา เทสนา, กมฺมปถวเสน สํขิตฺตา วิตฺถารสทิสา. พุทฺธานํ ปน นิปฺปริยาเยน วิตฺถารเทสนา นาม นตฺถิ. จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานมฺปิ หิ สตฺตปกรเณ อภิธมฺมปิฏเก จ สพฺพํ สํขิตฺตเมว. ตสฺมา มูลวเสนาปิ กมฺมปถวเสนาปิ สํขิตฺตเมว เทเสสีติ เวทิตพฺโพ.

193. 所谓“如是我闻”，即《大婆蹉经》(Mahāvacchasutta)。其中“共语者”即共同交谈，“我曾与你们多有言谈”乃追述旧谊以维系情谊。此前二经皆为此人而说，《相应部》(Saṃyuttanikāya)中名为《无记相应》(Abyākatasaṃyutta)者亦是为此人而说——“尊者乔达摩，世间是常吗？唯此是实，余者皆虚吗？”此是无记。在《增支部》(Ekuttaranikāya)中也曾与他谈论过。因此如是说。正等觉者亦对他的一再前来予以摄受，并给予机会。何以故？此人是常见者，而常见者难以迅速放弃其见，犹如沾了油脂的旧布，需经长时方能洗净。世尊亦见到：“此遍行者(paribbājaka)，待时日推移，将舍其见，于我座下出家，证得六神通(cha abhiññāyo)，成为知名弟子。”因此，世尊对他的一再前来亦予以摄受，并给予机会。此乃其最后一次前来。他于此经中，已下定决心：“无论得渡与否，皆当如弃杖投水之人，往沙门乔达摩处出家。”故而来此。因此，他请求开示法要，说道：“善哉，尊者乔达摩……”等。世尊为他以“根”(mūla)作简略开示，以“业道”(kammapatha)作详尽开示。于此，以“根”所作开示极为简略，以“业道”所作开示虽简略却近于详尽。然而，于诸佛实无所谓绝对详尽之开示。诚然，即便二十四《发趣论》(Samantapaṭṭhāna)，乃至《阿毗达摩藏》(Abhidhammapiṭaka)七部论，一切亦皆为简略。是故当知，世尊无论是依“根”或依“业道”，所说皆为简略。

๑๙๔. ตตฺถ ปาณาติปาตา เวรมณี กุสลนฺติอาทีสุ ปฏิปาฏิยา สตฺตธมฺมา กามาวจรา, อนภิชฺฌาทโย ตโย จตุภูมิกาปิ วฏฺฏนฺติ.

194. 在此中，于“离杀生是善”等句中，依次而言，七法是欲界法；无贪等三法，亦通于四地。

ยโต โข, วจฺฉ, ภิกฺขุโนติ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, ยถา ปน ชีวกสุตฺเต จ จงฺกีสุตฺเต จ, เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต จ อตฺตานเมว สนฺธาเยตํ ภควตา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“婆蹉，当比丘……”虽然此说是未加限定的，但当知，犹如在《耆婆经》(Jīvakasutta)和《阐基经》(Caṅkīsutta)中一样，在此经中，世尊也是意指他自己而说。

๑๙๕. อตฺถิ [Pg.140] ปนาติ กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? อยํ กิรสฺส ลทฺธิ – ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ สาสเน สตฺถาว อรหา โหติ, สาวโก ปน อรหตฺตํ ปตฺตุํ สมตฺโถ นตฺถิ. สมโณ จ โคตโม ‘ยโต โข, วจฺฉ, ภิกฺขุโน’ติ เอกํ ภิกฺขุํ กเถนฺโต วิย กเถติ, อตฺถิ นุ โข สมณสฺส โคตมสฺส สาวโก อรหตฺตปฺปตฺโต’’ติ. เอตมตฺถํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ ติฏฺฐตูติ ภวํ ตาว โคตโม ติฏฺฐตุ, ภวญฺหิ โลเก ปากโฏ อรหาติ อตฺโถ. ตสฺมึ พฺยากเต อุตฺตริ ภิกฺขุนีอาทีนํ วเสน ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ภควาปิสฺส พฺยากาสิ.

195. 他问“还有吗？”是想问什么呢？原来他的见解是：“在各个教法中，只有导师自己是阿罗汉，而弟子则无能力证得阿罗汉果。沙门乔达摩说‘婆蹉，当比丘……’时，好像在说某一个比丘，那么沙门乔达摩是否有弟子证得阿罗汉果呢？”他是想问这件事。其中，“且置”的意思是：“尊者乔达摩暂且不论，因为尊者在世间是著名的阿罗汉。”当那被解答后，他又接着以比丘尼等为例提问，世尊也为他解答了。

๑๙๖. อาราธโกติ สมฺปาทโก ปริปูรโก.

196. “能成就者”即是完成者、圆满者。

๑๙๗. เสขาย วิชฺชาย ปตฺตพฺพนฺติ เหฏฺฐิมผลตฺตยํ ปตฺตพฺพํ. ตํ สพฺพํ มยา อนุปฺปตฺตนฺติ วทติ. วิตณฺฑวาที ปนาห – ‘‘กตเม ธมฺมา เสกฺขา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา เหฏฺฐิมานิ จ ตีณิ สามญฺญผลานี’’ติ (ธ. ส. ๑๐๒๓) วจนโต อรหตฺตมคฺโคปิ อเนน ปตฺโตเยว. ผลํ ปน อปตฺตํ, ตสฺส ปตฺติยา อุตฺตริ โยคํ กถาเปตีติ. โส เอวํ สญฺญาเปตพฺโพ –

197. “应以有学之智所证得”是指应证得下三果。他说：“这一切我都已证得。”但诡辩者说：“根据‘哪些法是有学法？四种出世间道以及下三沙门果。’（《法集论》1023）之说，阿罗汉道也应被他证得了。但果尚未证得，为了证得它，他让他继续说更上的修行。”应如此让他明白：

‘‘โย เว กิเลสานิ ปหาย ปญฺจ,ปริปุณฺณเสโข อปริหานธมฺโม;

เจโตวสิปฺปตฺโต สมาหิตินฺทฺริโย,ส เว ฐิตตฺโตติ นโร ปวุจฺจตี’’ติ. (อ. นิ. ๔.๕);

“实已断五结，有学已圆满，于法不退转，心得达自在，诸根已得定，彼人名安住。”

อนาคามิปุคฺคโล หิ เอกนฺตปริปุณฺณเสโข. ตํ สนฺธาย ‘‘เสขาย วิชฺชาย ปตฺตพฺพ’’นฺติ อาห. มคฺคสฺส ปน เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา ตตฺถ ฐิตสฺส ปุจฺฉา นาม นตฺถิ. อิมินา สุตฺเตน มคฺโคปิ พหุจิตฺตกฺขณิโก โหตูติ เจ. เอตํ น พุทฺธวจนํ, วุตฺตคาถาย จ อตฺโถ วิรุชฺฌติ. ตสฺมา อนาคามิผเล ฐตฺวา อรหตฺตมคฺคสฺส วิปสฺสนํ กถาเปตีติ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปนสฺส น เกวลํ สุทฺธอรหตฺตสฺเสว อุปนิสฺสโย, ฉนฺนมฺปิ อภิญฺญานํ อุปนิสฺสโย อตฺถิ, ตสฺมา ภควา – ‘‘เอวมยํ สมเถ กมฺมํ กตฺวา ปญฺจ อภิญฺญา นิพฺพตฺเตสฺสติ, วิปสฺสนาย กมฺมํ กตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ. เอวํ ฉฬภิญฺโญ มหาสาวโก ภวิสฺสตี’’ติ วิปสฺสนามตฺตํ อกเถตฺวา สมถวิปสฺสนา อาจิกฺขิ.

诚然，不还者是完全圆满的有学。针对此（不还者），（世尊）说“应以有学之智所证得”。再者，由于道只有一个心识刹那，对于安住于其中的人，不存在所谓的提问。倘若（有人）说：“根据此经，道也应是多心识刹那的”，那么，这不是佛语，也与所说的偈颂之义相违。因此，当知（世尊）并未让安住于不还果者讲述趣向阿罗汉道的观。又因为他的依止不仅是纯粹的阿罗汉果，也有六神通的依止，因此世尊（心想）：“如此，此人修习止，将生起五神通；修习观，将证得阿罗汉果。这样，他将成为具足六神通的大声闻。”（世尊）未只说观，而是开示了止与观。

๑๙๘. สติ [Pg.141] สติอายตเนติ สติ สติการเณ. กิญฺเจตฺถ การณํ? อภิญฺญา วา อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ วา อวสาเน ปน อรหตฺตํ วา การณํ อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา วาติ เวทิตพฺพํ.

198. （经文所说）“当有念处时”，是指当有念的因缘时。在此，什么是因缘呢？当知，是神通，或作为神通基础的禅那，或最终的阿罗汉果，或趣向阿罗汉果的观。

๒๐๐. ปริจิณฺโณ เม ภควาติ สตฺต หิ เสขา ภควนฺตํ ปริจรนฺติ นาม, ขีณาสเวน ภควา ปริจิณฺโณ โหติ. อิติ สงฺเขเปน อรหตฺตํ พฺยากโรนฺโต เถโร เอวมาห. เต ปน ภิกฺขู ตมตฺถํ น ชานึสุ, อชานนฺตาว ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา. ภควโต อาโรเจสุํ. เทวตาติ เตสํ คุณานํ ลาภี เทวตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

200. “世尊已被我完全承事”——诚然，七种有学可说是在承事世尊，但世尊是由漏尽者所完全承事的。长老如此简要地宣称证得阿罗汉果。但那些比丘不了解其义，不了解就接受了他的话，并禀告了世尊。“天神”是指获得那些（无学）功德的天神。其余的在各处都已明了。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》，即《中部》义注

มหาวจฺฉสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《大婆蹉经》释义终。

๔. ทีฆนขสุตฺตวณฺณนา

4. 长爪经释义

๒๐๑. เอวํ เม สุตนฺติ ทีฆนขสุตฺตํ. ตตฺถ สูกรขตายนฺติ สูกรขตาติ เอวํนามเก เลเณ. กสฺสปพุทฺธกาเล กิร ตํ เลณํ เอกสฺมึ พุทฺธนฺตเร ปถวิยา วฑฺฒมานาย อนฺโตภูมิคตํ ชาตํ. อเถกทิวสํ เอโก สูกโร ตสฺส ฉทนปริยนฺตสมีเป ปํสุํ ขณิ. เทเว วุฏฺเฏ ปํสุโธโต ฉทนปริยนฺโต ปากโฏ อโหสิ. เอโก วนจรโก ทิสฺวา – ‘‘ปุพฺเพ สีลวนฺเตหิ ปริภุตฺตเลเณน ภวิตพฺพํ, ปฏิชคฺคิสฺสามิ น’’นฺติ สมนฺตโต ปํสุํ อปเนตฺวา เลณํ โสเธตฺวา กุฏฺฏปริกฺเขปํ กตฺวา ทฺวารวาตปานํ โยเชตฺวา สุปรินิฏฺฐิต-สุธากมฺมจิตฺตกมฺมรชตปฏฺฏสทิสาย วาลุกาย สนฺถตปริเวณํ เลณํ กตฺวา มญฺจปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต วสนตฺถาย อทาสิ. เลณํ คมฺภีรํ อโหสิ โอตริตฺวา อภิรุหิตพฺพํ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

201. “如是我闻”者，此为《长爪经》。于彼，“于猪所掘(Sūkarakhatāyaṃ)”者，谓于名为“猪所掘”之岩窟中。据说于迦叶(Kassapa)佛时，彼岩窟于一佛期间，因大地增高而陷入地下。其后，于某日，有一猪于彼顶盖边缘附近掘土。天雨后，土为所冲，顶盖边缘显现。一林行者见之，思惟：“此必为昔时具戒者所用之岩窟，我当修缮之。”遂清除四周之土，清扫岩窟，作墙围，安门窗，善作涂饰、绘画，并以犹如银板之沙遍铺庭院，设床座，为令世尊居住而奉献。其岩窟甚深，须下行而后攀登。此乃就此而说。

ทีฆนโขติ ตสฺส ปริพฺพาชกสฺส นามํ. อุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? โส กิร เถเร อฑฺฒมาสปพฺพชิเต จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ มาตุโล อญฺญํ ปาสณฺฑํ คนฺตฺวา น จิรํ ติฏฺฐติ, อิทานิ ปนสฺส สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คตสฺส อฑฺฒมาโส ชาโต. ปวตฺติมฺปิสฺส น สุณามิ, โอชวนฺตํ [Pg.142] นุ โข สาสนํ, ชานิสฺสามิ น’’นฺติ คนฺตุกาโม ชาโต. ตสฺมา อุปสงฺกมิ. เอกมนฺตํ ฐิโตติ ตสฺมึ กิร สมเย เถโร ภควนฺตํ พีชยมาโน ฐิโต โหติ, ปริพฺพาชโก มาตุเล หิโรตฺตปฺเปน ฐิตโกว ปญฺหํ ปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกมนฺตํ ฐิโต’’ติ.

“长爪(Dīghanakha)”者，乃彼游方者之名。“前来”者，为何前来？据说，于长老出家半月时，彼思惟：“我舅去其他外道处，不久住；今至沙门乔达摩(Gotama)处，已半月矣。我亦未闻其消息。其教法岂有要义耶？我当知之。”遂欲前往，是故前来。“立于一隅”者，据说尔时长老正立而为世尊扇风，彼游方者于其舅有惭有愧，故立而发问。是故说“立于一隅”。

สพฺพํ เม นกฺขมตีติ สพฺพา เม อุปปตฺติโย นกฺขมนฺติ, ปฏิสนฺธิโย นกฺขมนฺตีติ อธิปฺปาเยน วทติ. เอตฺตาวตาเนน ‘‘อุจฺเฉทวาโทหมสฺมี’’ติ ทีปิตํ โหติ. ภควา ปนสฺส อธิปฺปายํ มุญฺจิตฺวา อกฺขเร ตาว โทสํ ทสฺเสนฺโต ยาปิ โข เตติอาทิมาห. ตตฺถ เอสาปิ เต ทิฏฺฐิ นกฺขมตีติ เอสาปิ เต ปฐมํ รุจฺจิตฺวา ขมาเปตฺวา คหิตทิฏฺฐิ นกฺขมตีติ. เอสา เจ เม, โภ โคตม, ทิฏฺฐิ ขเมยฺยาติ มยฺหญฺหิ สพฺพํ นกฺขมตีติ ทิฏฺฐิ, ตสฺส มยฺหํ ยา เอสา สพฺพํ เม นกฺขมตีติ ทิฏฺฐิ, เอสา เม ขเมยฺย. ยํ ตํ ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิสฺส ตาทิสเมว. ยถา สพฺพคหเณน คหิตาปิ อยํ ทิฏฺฐิ ขมติ, เอวเมวํ ตมฺปิ ขเมยฺย. เอวํ อตฺตโน วาเท อาโรปิตํ โทสํ ญตฺวา ตํ ปริหรามีติ สญฺญาย วทติ, อตฺถโต ปนสฺส ‘‘เอสา ทิฏฺฐิ น เม ขมตี’’ติ อาปชฺชติ. ยสฺส ปเนสา น ขมติ น รุจฺจติ, ตสฺสายํ ตาย ทิฏฺฐิยา สพฺพํ เม น ขมตีติ ทิฏฺฐิ รุจิตํ. เตน หิ ทิฏฺฐิอกฺขเมน อรุจิเตน ภวิตพฺพนฺติ สพฺพํ ขมตีติ รุจฺจตีติ อาปชฺชติ. น ปเนส ตํ สมฺปฏิจฺฉติ, เกวลํ ตสฺสาปิ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อุจฺเฉทเมว คณฺหาติ. เตนาห ภควา อโต โข เต, อคฺคิเวสฺสน,…เป… อญฺญญฺจ ทิฏฺฐึ อุปาทิยนฺตีติ. ตตฺถ อโตติ ปชหนเกสุ นิสฺสกฺกํ, เย ปชหนฺติ, เตหิ เย นปฺปชหนฺตีติ วุจฺจิยนฺติ, เตว พหุตราติ อตฺโถ. พหู หิ พหุตราติ เอตฺถ หิกาโร นิปาตมตฺตํ, พหู พหุตราติ อตฺโถ. ปรโต ตนู หิ ตนุตราติ ปเทปิ เอเสว นโย. เย เอวมาหํสูติ เย เอวํ วทนฺติ. ตญฺเจว ทิฏฺฐึ นปฺปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทิฏฺฐึ อุปาทิยนฺตีติ มูลทสฺสนํ นปฺปชหนฺติ, อปรทสฺสนํ อุปาทิยนฺติ.

“我一概不称心”，他是意指“我对一切生存、一切结生都不称心”。这样就表明了他“我是断灭论者”的观点。然而世尊不理会他的意趣，而先就其言辞指出过失，说道：“那么，你这个见解……”等等。此处，“你这个见解也不称心吗？”的意思是：你先前喜欢、认可并持有的这个见解，现在也不称心了吗？“尊者乔达摩，倘若我此见解能令我称心……”因为我持有“我一概不称心”的见解，对于持有此见解的我来说，这个“我一概不称心”的见解就应该令我称心。他所说的“我一概不称心”也是如此。正如以“一切”所含摄的此见解能令他称心，同样地，那（一切）也应能令他称心。他如此说，是意识到自己的论点中被指出的过失，并意图加以辩解，然而实际上，这却意味着“此见解不令我称心”。而对于不称心、不喜欢此见解的人，他那“我一概不称心”的见解，却因此见解本身而变得称心了。那么，既然见解不被称心、不被喜欢，就应归结为“一切都称心、都喜欢”了。但他不接受此点，只是执取其断灭见中的断灭而已。因此世尊说：“阿耆婆舍那（Aggivessana），……（略）……又执取其他的见解。”此处，`ato`是表示比较的离格，其义为：与舍弃者相比，那些被称为不舍弃者的人，数量更多。在`Bahū hi bahutarā`（许多，更多）一句中，`hi`只是一个助词，其义即是“许多，更多”。后面的`tanū hi tanutarā`（少数，更少）一词也是同样的用法。“如是说者”是指如是主张的人。“他们不舍弃那同一个见解，又执取其他的见解”，意思是说，他们不舍弃根本的见解，又接受其他的见解。

เอตฺถ จ สสฺสตํ คเหตฺวา ตมฺปิ อปฺปหาย อุจฺเฉทํ วา เอกจฺจสสฺสตํ วา คเหตุํ น สกฺกา, อุจฺเฉทมฺปิ คเหตฺวา ตํ อปฺปหาย สสฺสตํ วา เอกจฺจสสฺสตํ วา น สกฺกา คเหตุํ, เอกจฺจสสฺสตมฺปิ คเหตฺวา ตํ อปฺปหาย สสฺสตํ วา อุจฺเฉทํ วา น สกฺกา คเหตุํ. มูลสสฺสตํ ปน อปฺปหาย [Pg.143] อญฺญํ สสฺสตเมว สกฺกา คเหตุํ. กถํ? เอกสฺมิญฺหิ สมเย ‘‘รูปํ สสฺสต’’นฺติ คเหตฺวา อปรสฺมึ สมเย ‘‘น สุทฺธรูปเมว สสฺสตํ, เวทนาปิ สสฺสตา, วิญฺญาณมฺปิ สสฺสต’’นฺติ คณฺหาติ. อุจฺเฉเทปิ เอกจฺจสสฺสเตปิ เอเสว นโย. ยถา จ ขนฺเธสุ, เอวํ อายตเนสุปิ โยเชตพฺพํ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ตญฺเจว ทิฏฺฐึ นปฺปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทิฏฺฐึ อุปาทิยนฺตี’’ติ.

此处，若执取常见而不舍弃，则不能执取断见或一分常见；若执取断见而不舍弃，则不能执取常见或一分常见；若执取一分常见而不舍弃，则不能执取常见或断见。然而，不舍弃根本的常见，则仅能执取其他的常见。如何？于一时执取“色是常”，另一时则执取“非仅纯色为常，受亦是常，……识亦是常”。于断见及一分常见中，此理亦然。如适用于诸蕴，亦应适用于诸处。此即针对“彼等不舍弃彼见，又执取另一见”而说。

ทุติยวาเร อโตติ อปฺปชหนเกสุ นิสฺสกฺกํ, เย นปฺปชหนฺติ, เตหิ, เย ปชหนฺตีติ วุจฺจิยนฺติ, เตว ตนุตรา อปฺปตราติ อตฺโถ. ตญฺเจว ทิฏฺฐึ ปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทิฏฺฐึ น อุปาทิยนฺตีติ ตญฺจ มูลทสฺสนํ ปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทสฺสนํ น คณฺหนฺติ. กถํ? เอกสฺมิญฺหิ สมเย ‘‘รูปํ สสฺสต’’นฺติ คเหตฺวา อปรสฺมึ สมเย ตตฺถ อาทีนวํ ทิสฺวา ‘‘โอฬาริกเมตํ มยฺหํ ทสฺสน’’นฺติ ปชหติ ‘‘น เกวลญฺจ รูปํ สสฺสตนฺติ ทสฺสนเมว โอฬาริกํ, เวทนาปิ สสฺสตา…เป… วิญฺญาณมฺปิ สสฺสตนฺติ ทสฺสนํ โอฬาริกเมวา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. อุจฺเฉเทปิ เอกจฺจสสฺสเตปิ เอเสว นโย. ยถา จ ขนฺเธสุ, เอวํ อายตเนสุปิ โยเชตพฺพํ. เอวํ ตญฺจ มูลทสฺสนํ ปชหนฺติ, อญฺญญฺจ ทสฺสนํ น คณฺหนฺติ.

在第二段中，“ato”一词，是相对于“不舍弃者”而言的离格用法，其义为：与不舍弃者相比，被称为“舍弃者”的那些人，为数更少、更稀有。“彼等舍弃彼见，且不执取另一见”，意即彼等舍弃那根本见，也不执取其他见。如何？于一时执取“色是常”，于另一时见其中有过患，思惟“我此见粗劣”而舍弃，并思惟“不仅‘色是常’之见为粗劣，‘受是常……识是常’之见亦是粗劣”而舍离。于断见及一分常见中，此理亦然。如适用于诸蕴，亦应适用于诸处。如是，彼等舍弃那根本见，也不执取其他见。

สนฺตคฺคิเวสฺสนาติ กสฺมา อารภิ? อยํ อุจฺเฉทลทฺธิโก อตฺตโน ลทฺธึ นิคูหติ, ตสฺสา ปน ลทฺธิยา วณฺเณ วุจฺจมาเน อตฺตโน ลทฺธึ ปาตุกริสฺสตีติ ติสฺโส ลทฺธิโย เอกโต ทสฺเสตฺวา วิภชิตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

为何开始此“寂火遍寻”的教说呢？此断灭见者隐藏自己的见解，但当其见解的优点被称说时，他就会显露自己的见解。〔世尊〕为了将三种见解一并开示并分别解说，而开始了这段教说。

สาราคาย สนฺติเกติอาทีสุ ราควเสน วฏฺเฏ รชฺชนสฺส อาสนฺนา ตณฺหาทิฏฺฐิสํโยชเนน วฏฺฏสํโยชนสฺส สนฺติเก. อภินนฺทนายาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสเนว คิลิตฺวา ปริยาทิยนสฺส คหณสฺส จ อาสนฺนาติ อตฺโถ. อสาราคาย สนฺติเกติอาทีสุ วฏฺเฏ อรชฺชนสฺส อาสนฺนาติอาทินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

在“有贪者近于此”等句中，〔其义为：〕因贪之故，近于在轮回中染著；因爱与见结，近于在轮回中被束缚。“为欢喜故”者，〔其义为：〕仅因爱与见之故，近于吞噬、遍取与执取。在“无贪者近于此”等句中，应以“近于在轮回中不染著”等方式得知其义。

เอตฺถ จ สสฺสตทสฺสนํ อปฺปสาวชฺชํ ทนฺธวิราคํ, อุจฺเฉททสฺสนํ มหาสาวชฺชํ ขิปฺปวิราคํ. กถํ? สสฺสตวาที หิ อิธโลกํ ปรโลกญฺจ อตฺถีติ ชานาติ, สุกตทุกฺกฏานํ ผลํ อตฺถีติ ชานาติ, กุสลํ กโรติ, อกุสลํ กโรนฺโต ภายติ, วฏฺฏํ อสฺสาเทติ, อภินนฺทติ. พุทฺธานํ [Pg.144] วา พุทฺธสาวกานํ วา สมฺมุขีภูโต สีฆํ ลทฺธึ ชหิตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา ตํ สสฺสตทสฺสนํ อปฺปสาวชฺชํ ทนฺธวิราคนฺติ วุจฺจติ. อุจฺเฉทวาที ปน อิธโลกปรโลกํ อตฺถีติ ชานาติ, สุกตทุกฺกฏานํ ผลํ อตฺถีติ ชานาติ, กุสลํ น กโรติ, อกุสลํ กโรนฺโต น ภายติ, วฏฺฏํ น อสฺสาเทติ, นาภินนฺทติ, พุทฺธานํ วา พุทฺธสาวกานํ วา สมฺมุขีภาเว สีฆํ ทสฺสนํ ปชหติ. ปารมิโย ปูเรตุํ สกฺโกนฺโต พุทฺโธ หุตฺวา, อสกฺโกนฺโต อภินีหารํ กตฺวา สาวโก หุตฺวา ปรินิพฺพายติ. ตสฺมา อุจฺเฉททสฺสนํ มหาสาวชฺชํ ขิปฺปวิราคนฺติ วุจฺจติ.

于此，常见(sassatadassana)过患小而离贪慢，断见(ucchedadassana)过患大而离贪速。何以故？常见论者知有此世、有他世，知有善作与恶作(sukatadukkaṭa)之果报，他行善，作恶时则恐惧，且品味、欢喜于轮回。当他面见诸佛或佛弟子时，不能迅速舍弃其见解。是故说常见过患小而离贪慢。而断见论者知有此世与他世，知有善作与恶作之果报，他不行善，作恶时亦不恐惧，不品味、不欢喜于轮回。当他面见诸佛或佛弟子时，能迅速舍弃其见解。若能圆满诸波罗蜜，则成为佛；若不能，则发愿成为声闻而般涅槃。是故说断见过患大而离贪速。

๒๐๒. โส ปน ปริพฺพาชโก เอตมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา – ‘‘มยฺหํ ทสฺสนํ สํวณฺเณติ ปสํสติ, อทฺธา เม สุนฺทรํ ทสฺสน’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา อุกฺกํเสติ เม ภวนฺติอาทิมาห.

202. 然而那位游方者没有察觉此义，反而思惟：“〔世尊〕是在称赞、赞美我的见解，我的见解肯定很好。”于是说出“尊者称誉我……”等语。

อิทานิ ยสฺมา อยํ ปริพฺพาชโก กญฺชิเยเนว ติตฺตกาลาพุ, อุจฺเฉททสฺสเนเนว ปูริโต, โส ยถา กญฺชิยํ อปฺปหาย น สกฺกา ลาพุมฺหิ เตลผาณิตาทีนิ ปกฺขิปิตุํ, ปกฺขิตฺตานิปิ น คณฺหาติ, เอวเมวํ ตํ ลทฺธึ อปฺปหาย อภพฺโพ มคฺคผลานํ ลาภาย, ตสฺมา ลทฺธึ ชหาปนตฺถํ ตตฺรคฺคิเวสฺสนาติอาทิ อารทฺธํ. วิคฺคโหติ กลโห. เอวเมตาสํ ทิฏฺฐีนํ ปหานํ โหตีติ เอวํ วิคฺคหาทิอาทีนวํ ทิสฺวา ตาสํ ทิฏฺฐีนํ ปหานํ โหติ. โส หิ ปริพฺพาชโก ‘‘กึ เม อิมินา วิคฺคหาทินา’’ติ ตํ อุจฺเฉททสฺสนํ ปชหติ.

现在，由于这位游方者犹如一个装满酸粥的苦葫芦，被断灭见所充满，所以，正如不倒掉酸粥，就无法在葫芦里装入油、糖蜜等物，即使装入也不会容纳；同样地，他不舍弃那种见解，便没有能力获得道与果。因此，为了让他舍弃其见解，世尊开始了“于此，阿耆婆舍那……”等开示。“诤论”即是争吵。如是见到诤论等的过患，便舍离了那些见解。那位游方者确实心想：“这诤论等对我何用？”于是舍弃了那断灭见。

๒๐๕. อถสฺส ภควา วมิตกญฺชิเย ลาพุมฺหิ สปฺปิผาณิตาทีนิ ปกฺขิปนฺโต วิย หทเย อมโตสธํ ปูเรสฺสามีติ วิปสฺสนํ อาจิกฺขนฺโต อยํ โข ปน, อคฺคิเวสฺสน, กาโยติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ วมฺมิกสุตฺเต วุตฺโต. อนิจฺจโตติอาทีนิปิ เหฏฺฐา วิตฺถาริตาเนว. โย กายสฺมึ กายฉนฺโทติ ยา กายสฺมึ ตณฺหา. สฺเนโหติ ตณฺหาสฺเนโหว. กายนฺวยตาติ กายานุคมนภาโว, กายํ อนุคจฺฉนกกิเลโสติ อตฺโถ.

205. 其后，世尊作意：“我当于其心中注入不死药，犹如在已倒空酸粥的葫芦中装入酥油、糖蜜等物。”于是为说观（vipassanā），言：“又，阿耆婆舍那，此身……”等。其义已于《蚁冢经》（Vammikasutta）中解说。“无常”等，亦已于前文详述。“于身有身欲”者，即于身之渴爱。“爱”者，即渴爱之黏着。“身随行”者，是随行于身的状态，义即随身而行之烦恼。

เอวํ รูปกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อรูปกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต ติสฺโส โขติอาทิมาห. ปุน ตาสํเยว เวทนานํ อสมฺมิสฺสภาวํ ทสฺเสนฺโต ยสฺมึ, อคฺคิเวสฺสน, สมเยติอาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ [Pg.145] – ยสฺมึ สมเย สุขาทีสุ เอกํ เวทนํ เวทยติ, ตสฺมึ สมเย อญฺญา เวทนา อตฺตโน วารํ วา โอกาสํ วา โอโลกยมานา นิสินฺนา นาม นตฺถิ, อถ โข อนุปฺปนฺนาว โหนฺติ ภินฺนอุทกปุปฺผุฬา วิย จ อนฺตรหิตา วา. สุขาปิ โขติอาทิ ตาสํ เวทนานํ จุณฺณวิจุณฺณภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

如是开示色业处后，今为开示无色业处，而说“三〔受〕……”等。复次，为显示彼等诸受之不混杂性，而说“阿耆婆舍那，于何时……”等。此中简义为：当感受乐等其中一受时，于尔时，其他诸受并非安坐着观望自己的轮次或机会，而是尚未生起，或如已破之水泡般消失。“乐受亦……”等语，是为显示彼等诸受被粉碎的状态而说。

น เกนจิ สํวทตีติ ตสฺสตํ คเหตฺวา ‘‘สสฺสตวาที อห’’นฺติ อุจฺเฉทวาทินาปิ สทฺธึ น สํวทติ, ตเมว คเหตฺวา ‘‘สสฺสตวาที อห’’นฺติ เอกจฺจสสฺสตวาทินา สทฺธึ น วิวทติ. เอวํ ตโยปิ วาทา ปริวตฺเตตฺวา โยเชตพฺพา. ยญฺจ โลเก วุตฺตนฺติ ยํ โลเก กถิตํ โวหริตํ, เตน โวหรติ อปรามสนฺโต กิญฺจิ ธมฺมํ ปรามาสคฺคาเหน อคฺคณฺหนฺโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

“不与任何人争论”是说：不因执持“我是常见论者”之见而与断见论者争论，亦不因执持此见而与一分常见论者争论。这三种论点应如是轮流应用。“世间所言”是指世间所说、所用者，他使用这些言说，但不执著，不以执取的方式执持任何法。此亦曾说：

‘‘โย โหติ ภิกฺขุ อรหํ กตาวี,ขีณาสโว อนฺติมเทหธารี;

อหํ วทามีติปิ โส วเทยฺย,มมํ วทนฺตีติปิ โส วเทยฺย;

โลเก สมญฺญํ กุสโล วิทิตฺวา,โวหารมตฺเตน โส โวหเรยฺยา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๕);

“若有比丘是阿罗汉，所作已办，诸漏已尽，持最后身，他亦可说‘我宣说’，亦可说‘他们对我言’；善巧了知世间名，仅依言说而使用。”

อปรมฺปิ วุตฺตํ – ‘‘อิมา โข จิตฺต โลกสมญฺญา โลกนิรุตฺติโย โลกโวหารา โลกปญฺญตฺติโย, ยาหิ ตถาคโต โวหรติ อปรามส’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๔๔๐).

又曾说：“质多（Citta），此等乃世间之名、世间之语、世间之言说、世间之施设，如来使用它们，但不执取。”

๒๐๖. อภิญฺญาปหานมาหาติ สสฺสตาทีสุ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สสฺสตํ อภิญฺญาย ชานิตฺวา สสฺสตสฺส ปหานมาห, อุจฺเฉทํ, เอกจฺจสสฺสตํ อภิญฺญาย เอกจฺจสสฺสตสฺส ปหานํ วทติ. รูปํ อภิญฺญาย รูปสฺส ปหานํ วทตีติอาทินา นเยเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

206. “说遍知与舍断”是说：于常见等诸法中，遍知了常见后，说舍断常见；遍知了断见后，说舍断断见；遍知了一分常见后，说舍断一分常见。如“遍知色后，说舍断色”等，应以此理趣了知此中之义。

ปฏิสญฺจิกฺขโตติ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส. อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจีติ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธหิ อาสเวหิ อคฺคเหตฺวาว จิตฺตํ วิมุจฺจิ. เอตฺตาวตา เจส ปรสฺส วฑฺฒิตํ ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ขุทํ วิโนเทนฺโต วิย ปรสฺส [Pg.146] อารทฺธาย ธมฺมเทสนาย ญาณํ เปเสตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตญฺเจว ปตฺโต, สาวกปารมีญาณสฺส จ มตฺถกํ, โสฬส จ ปญฺญา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิโต. ทีฆนโข ปน โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา สรเณสุ ปติฏฺฐิโต.

“省察”即是审察。“心从诸漏解脱而不执取”是说，心因诸漏不再生起而灭，不执取而得解脱。就这样，他犹如食用他人准备好的饭食而消除饥饿，通过将智慧运用于为他人所发起的法说，增长其观，既证得阿罗汉果，亦达到声闻波罗蜜智的顶峰，安住于洞见十六种慧。而长爪则证得入流果，住立于诸皈依中。

ภควา ปน อิมํ เทสนํ สูริเย ธรมาเนเยว นิฏฺฐาเปตฺวา คิชฺฌกูฏา โอรุยฺห เวฬุวนํ คนฺตฺวา สาวกสนฺนิปาตมกาสิ, จตุรงฺคสมนฺนาคโต สนฺนิปาโต อโหสิ. ตตฺริมานิ องฺคานิ – มาฆนกฺขตฺเตน ยุตฺโต ปุณฺณมอุโปสถทิวโส, เกนจิ อนามนฺติตานิ หุตฺวา อตฺตโนเยว ธมฺมตาย สนฺนิปติตานิ อฑฺฒเตลสานิ ภิกฺขุสตานิ, เตสุ เอโกปิ ปุถุชฺชโน วา โสตาปนฺน-สกทาคามิ-อนาคามิ-สุกฺขวิปสฺสก-อรหนฺเตสุ วา อญฺญตโร นตฺถิ, สพฺเพ ฉฬภิญฺญาว, เอโกปิ เจตฺถ สตฺถเกน เกเส ฉินฺทิตฺวา ปพฺพชิโต นาม นตฺถิ, สพฺเพ เอหิภิกฺขุโนเยวาติ.

世尊在太阳尚存时结束此番说法，从鹫峰山下来，前往竹林，举行了声闻集会。此集会具足四支。此即四支：其日为与摩伽星相应的满月布萨日；一千二百五十位比丘，未受任何人邀请，仅因法性而自然集会；其中无一凡夫，亦无入流者、一来者、不还者或纯观阿罗汉；全体皆为六通者；其中无一是以剃刀剃除须发而出家者，全体皆是“善来比丘”。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部·义注》之《破斥虚妄》

ทีฆนขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《长爪经》释义终。

๕. มาคณฺฑิยสุตฺตวณฺณนา

5. 玛甘迪亚经释义

๒๐๗. เอวํ เม สุตนฺติ มาคณฺฑิยสุตฺตํ. ตตฺถ อคฺยาคาเรติ อคฺคิโหมสาลยํ. ติณสนฺถารเกติ ทฺเว มาคณฺฑิยา มาตุโล จ ภาคิเนยฺโย จ. เตสุ มาตุโล ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, ภาคิเนยฺโยปิ สอุปนิสฺสโย นจิรสฺเสว ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ. อถสฺส ภควา อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา รมณียํ เทวคพฺภสทิสํ คนฺธกุฏึ ปหาย ตตฺถ ฉาริกติณกจวราทีหิ อุกฺลาเป อคฺยาคาเร ติณสนฺถารกํ ปญฺญาเปตฺวา ปรสงฺคหกรณตฺถํ กติปาหํ วสิตฺถ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนุปสงฺกมีติ น เกวลํ ตํทิวสเมว, ยสฺมา ปน ตํ อคฺยาคารํ คามูปจาเร ทารกทาริกาหิ โอกิณฺณํ อวิวิตฺตํ, ตสฺมา ภควา นิจฺจกาลมฺปิ ทิวสภาคํ ตสฺมึ วนสณฺเฑ วีตินาเมตฺวา สายํ วาสตฺถาย ตตฺถ อุปคจฺฉติ.

207. “如是我闻”等，是为《玛甘迪亚经》。于此，“在火堂”(agyāgāre)即在火祠堂(aggihomasālāyaṃ)。关于“在草铺上”(tiṇasanthārake)：有两位玛甘迪亚，即舅父与外甥。其中，舅父出家已证阿罗汉果，外甥亦具足得度因缘，不久也将出家证得阿罗汉果。于是，世尊见其因缘，便舍弃如天宫般悦意的香室(gandhakuṭi)，为摄受他人，在满是灰、草、垃圾等秽物的火堂里，铺设草铺，住了数日。此言即就此而说。关于“他走近”(tenupasaṅkami)：并非仅在那一天走近。因为那火堂位于村庄近郊，满是男孩女孩，不甚寂静，所以世尊常于白日在那林丛中度过，傍晚时分为了住宿才去到那里。

อทฺทสา [Pg.147] โข…เป… ติณสนฺถารกํ ปญฺญตฺตนฺติ ภควา อญฺเญสุ ทิวเสสุ ติณสนฺถารกํ สงฺฆริตฺวา สญฺญาณํ กตฺวา คจฺฉติ, ตํทิวสํ ปน ปญฺญเปตฺวาว อคมาสิ. กสฺมา? ตทา หิ ปจฺจูสสมเย โลกํ โอโลเกตฺวาว อทฺทส – ‘‘อชฺช มาคณฺฑิโย อิธาคนฺตฺวา อิมํ ติณสนฺถารกํ ทิสฺวา ภารทฺวาเชน สทฺธึ ติณสนฺถารกํ อารพฺภ กถาสลฺลาปํ กริสฺสติ, อถาหํ อาคนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, โส ธมฺมํ สุตฺวา มม สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ. ปเรสํ สงฺคหกรณตฺถเมว หิ มยา ปารมิโย ปูริตา’’ติ ติณสนฺถารกํ ปญฺญเปตฺวาว อคมาสิ.

“看见……乃至……草铺已铺设”：世尊在其他日子里，会把草铺收起来，做好记号后才走，但那一天，他铺好后就走了。为何？因为当时，他在黎明时分观察世间时看见：“今天玛甘迪亚(māgaṇḍiya)会来这里，看到这个草铺后，将与巴罗多迦(bhāradvāja)一起就草铺展开谈话。然后我将前去说法，他听法后，将于我座下出家，证得阿罗汉果。我圆满诸波罗蜜，正是为了摄受他人。”于是他铺好草铺后就走了。

สมณเสยฺยานุรูปํ มญฺเญติ อิมํ ติณสนฺถารกํ ‘‘สมณสฺส อนุจฺฉวิกา เสยฺยา’’ติ มญฺญามิ. น จ อสญฺญตสมณสฺส นิวุตฺถฏฺฐานเมตํ. ตถาเหตฺถ หตฺเถน อากฑฺฒิตฏฺฐานํ วา ปาเทน อากฑฺฒิตฏฺฐานํ วา สีเสน ปหฏฏฺฐานํ วา น ปญฺญายติ, อนากุโล อนากิณฺโณ อภินฺโน เฉเกน จิตฺตกาเรน ตูลิกาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปญฺญตฺโต วิย. สญฺญตสมณสฺส วสิตฏฺฐานํ, กสฺส โภ วสิตฏฺฐานนฺติ ปุจฺฉติ. ภูนหุโนติ หตวฑฺฒิโน มริยาทการกสฺส. กสฺมา เอวมาห? ฉสุ ทฺวาเรสุ วฑฺฒิปญฺญาปนลทฺธิกตฺตา. อยญฺหิ ตสฺส ลทฺธิ – จกฺขุ พฺรูเหตพฺพํ วฑฺเฒตพฺพํ, อทิฏฺฐํ ทกฺขิตพฺพํ, ทิฏฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพํ. โสตํ พฺรูเหตพฺพํ วฑฺเฒตพฺพํ, อสุตํ โสตพฺพํ, สุตํ สมติกฺกมิตพฺพํ. ฆานํ พฺรูเหตพฺพํ วฑฺเฒตพฺพํ, อฆายิตํ ฆายิตพฺพํ, ฆายิตํ สมติกฺกมิตพฺพํ. ชิวฺหา พฺรูเหตพฺพา วฑฺเฒตพฺพา, อสฺสายิตํ สายิตพฺพํ, สายิตํ สมติกฺกมิตพฺพํ. กาโย พฺรูเหตพฺโพ วฑฺเฒตพฺโพ, อผุฏฺฐํ ผุสิตพฺพํ, ผุฏฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพํ. มโน พฺรูเหตพฺโพ วฑฺเฒตพฺโพ, อวิญฺญาตํ วิชานิตพฺพํ, วิญฺญาตํ สมติกฺกมิตพฺพํ. เอวํ โส ฉสุ ทฺวาเรสุ วฑฺฒึ ปญฺญเปติ. ภควา ปน –

“认为适合沙门躺卧”，是说我认为此草铺是“适合沙门的卧具”。这并非不调伏沙门的住处。于此，确实不见手拉、脚拖或头碰之处，不乱、不杂、无损，犹如被熟练的画师用画笔勾勒后铺设的一般。此是已调伏沙门的住处。他问道：“尊者，这是谁的住处？”至于（玛根迪亚所说的）“毁坏增长者”（bhūnahuno），是指毁坏增长、设定界限者。他为何如此说呢？因为他持有在六门中宣说增长的见解。此即其见：眼根应增长、应扩大，未见者应见，已见者应超越；耳根应增长、应扩大，未闻者应闻，已闻者应超越；鼻根应增长、应扩大，未嗅者应嗅，已嗅者应超越；舌根应增长、应扩大，未尝者应尝，已尝者应超越；身根应增长、应扩大，未触者应触，已触者应超越；意根应增长、应扩大，未识者应识，已识者应超越。他如是在六门中宣说增长。而世尊则—

‘‘จกฺขุนา สํวโร สาธุ, สาธุ โสเตน สํวโร;

ฆาเนน สํวโร สาธุ, สาธุ ชิวฺหาย สํวโร.

“善哉，守护于眼；善哉，守护于耳；善哉，守护于鼻；善哉，守护于舌。

กาเยน สํวโร สาธุ, สาธุ วาจาย สํวโร;

มนสา สํวโร สาธุ, สาธุ สพฺพตฺถ สํวโร;

สพฺพตฺถ สํวุโต ภิกฺขุ, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๓๖๐-๓๖๑) –

善哉，守护于身；善哉，守护于语；善哉，守护于意；善哉，于一切处守护。于一切处皆守护的比丘，从一切苦中得解脱。”（《法句经》360-361）

ฉสุ [Pg.148] ทฺวาเรสุ สํวรํ ปญฺญเปติ. ตสฺมา โส ‘‘วฑฺฒิหโต สมโณ โคตโม มริยาทการโก’’ติ มญฺญมาโน ‘‘ภูนหุโน’’ติ อาห.

（世尊）在六门中宣说守护。因此，他（玛根迪亚）认为“沙门乔达摩是毁坏增长者、设定界限者”，便称其为“毁坏增长者”（bhūnahuno）。

อริเย ญาเย ธมฺเม กุสเลติ ปริสุทฺเธ การณธมฺเม อนวชฺเช. อิมินา กึ ทสฺเสติ? เอวรูปสฺส นาม อุคฺคตสฺส ปญฺญาตสฺส ยสสฺสิโน อุปริ วาจํ ภาสมาเนน วีมํสิตฺวา อุปธาเรตฺวา มุเข อารกฺขํ ฐเปตฺวา ภาสิตพฺโพ โหติ. ตสฺมา มา สหสา อภาสิ, มุเข อารกฺขํ ฐเปหีติ ทสฺเสติ. เอวญฺหิ โน สุตฺเต โอจรตีติ ยสฺมา อมฺหากํ สุตฺเต เอวํ อาคจฺฉติ, น มยํ มุขารุฬฺหิจฺฉามตฺตํ วทาม, สุตฺเต จ นาม อาคตํ วทมานา กสฺส ภาเยยฺยาม, ตสฺมา สมฺมุขาปิ นํ วเทยฺยามาติ อตฺโถ. อปฺโปสฺสุกฺโกติ มม รกฺขนตฺถาย อนุสฺสุกฺโก อวาวโฏ หุตฺวาติ อตฺโถ. วุตฺโตว นํ วเทยฺยาติ มยา วุตฺโตว หุตฺวา อปุจฺฉิโตว กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อมฺพชมฺพูอาทีนิ คเหตฺวา วิย อปูรยมาโน มยา กถิตนิยาเมน ภวํ ภารทฺวาโช วเทยฺย, วทสฺสูติ อตฺโถ.

“于圣道、法、善法中熟练”，意即于清净、无过失、合乎道理之法中。此言何意？对如此杰出、知名、有声望者发表言论时，应当审察、思量，守护其口，而后方说。是故，此言意谓：“切勿鲁莽发言，当守护汝口。”“此乃我等经中所载”，意即：因为我等经中是如此说的，我等并非随口任意而言；言说经中所载之事，又有何人可惧？是故，我等亦可当其面而言。“少费心”，意即：为守护我，当不操心、不费力。“彼当说已说之言”，意即：愿具寿巴罗多迦仅说我已说之言，未经（对方）询问，勿自发起话题，亦勿如取芒果、阎浮果等来填充内容，请按照我所说的方式来说。意即“请说吧”。

๒๐๘. อสฺโสสิ โขติ สตฺถา อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺพจกฺขุนา มาคณฺฑิยํ ตตฺถ อาคตํ อทฺทส, ทฺวินฺนํ ชนานํ ภาสมานานํ ทิพฺพโสเตน สทฺทมฺปิ อสฺโสสิ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐิโต. สํวิคฺโคติ ปีติสํเวเคน สํวิคฺโค จลิโต กมฺปิโต. ตสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘เนว มาคณฺฑิเยน สมณสฺส โคตมสฺส อาโรจิตํ, น มยา. อมฺเห มุญฺจิตฺวา อญฺโญ เอตฺถ ตติโยปิ นตฺถิ, สุโต ภวิสฺสติ อมฺหากํ สทฺโท ติขิณโสเตน ปุริเสนา’’ติ. อถสฺส อพฺภนฺตเร ปีติ อุปฺปชฺชิตฺวา นวนวุติโลมกูปสหสฺสานิ อุทฺธคฺคานิ อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต’’ติ. อถ โข มาคณฺฑิโย ปริพฺพาชโกติ ปริพฺพาชกสฺส ปภินฺนมุขํ วิย พีชํ ปริปากคตํ ญาณํ, ตสฺมา สนฺนิสีทิตุํ อสกฺโกนฺโต อาหิณฺฑมาโน ปุน สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ โข มาคณฺฑิโย’’ติอาทิ วุตฺตํ.

208. “彼已听闻”，意即：导师增广光明相后，以天眼看见玛甘迪亚来到彼处，亦以天耳听闻二人交谈之声。“从宴坐中起”，意即从果等至中起。“已生震撼”，意即因喜悦之震撼而激动、战栗、颤抖。他当时心想：“此事既非玛甘迪亚告知沙门乔达摩，亦非我所告知。除我二人外，此处并无第三人。我等之声，想必为彼听觉敏锐之人听闻。”于是其内心生起喜悦，令九万九千毛孔皆向上竖立。是故说“震撼而毛发竖立”。“尔时，游方者玛甘迪亚”，意即：彼游方者之智已然成熟，犹如种子破口，是故无法安坐，四处徘徊，复来至导师跟前，坐于一旁。为显示此事，故说“尔时，游方者玛甘迪亚……”等。

๒๐๙. สตฺถา – ‘‘เอวํ กิร ตฺวํ, มาคณฺฑิย, มํ อวจา’’ติ อวตฺวาว จกฺขุํ โข, มาคณฺฑิยาติ ปริพฺพาชกสฺส ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตตฺถ วสนฏฺฐานฏฺเฐน [Pg.149] รูปํ จกฺขุสฺส อาราโมติ จกฺขุ รูปารามํ. รูเป รตนฺติ รูปรตํ. รูเปน จกฺขุ อาโมทิตํ ปโมทิตนฺติ รูปสมุทิตํ. ทนฺตนฺติ นิพฺพิเสวนํ. คุตฺตนฺติ โคปิตํ. รกฺขิตนฺติ ฐปิตรกฺขํ. สํวุตนฺติ ปิหิตํ. สํวรายาติ ปิธานตฺถาย.

209. 世尊并未说“玛甘迪亚，据说你如此说我”，而是直接为游方者玛甘迪亚开示法：“玛甘迪亚，眼——。于此，就作为（眼识的）住处而言，色是眼的乐园，故眼以色为乐园；于色中喜乐，故以色为喜乐；眼因色而欢喜、愉悦，故以色为愉悦。所谓调伏，即无执；所谓守护，即已守护；所谓防护，即设置防护；所谓收摄，即已关闭；为收摄，即为关闭之义。”

๒๑๐. ปริจาริตปุพฺโพติ อภิรมิตปุพฺโพ. รูปปริฬาหนฺติ รูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนปริฬาหํ. อิมสฺส ปน เต, มาคณฺฑิย, กิมสฺส วจนียนฺติ อิมสฺส รูปํ ปริคฺคณฺหิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส ตยา กึ วจนํ วตฺตพฺพํ อสฺส, วุฑฺฒิหโต มริยาทการโกติ อิทํ วตฺตพฺพํ, น วตฺตพฺพนฺติ ปุจฺฉติ. น กิญฺจิ, โภ โคตมาติ, โภ โคตม, กิญฺจิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย.

210. “从前曾享受过”，即从前曾沉乐于。“色热恼”，即缘于色而将生起的（烦恼）热恼。“玛甘迪亚，对于这位以观智把握色而证得阿罗汉果的漏尽者，你有什么可说的呢？当说‘增长的破坏者、界限的制造者’，或不当说呢？”世尊如是问。“乔达摩尊者，无话可说”，意即：“乔达摩尊者，无任何话可说。”其余诸门，当知亦是同理。

๒๑๑. อิทานิ ยสฺมา ตยา ปญฺจกฺขนฺเธ ปริคฺคเหตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส กิญฺจิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ, อหญฺจ ปญฺจกฺขนฺเธ ปริคฺคเหตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, ตสฺมา อหมฺปิ เต น กิญฺจิ วตฺตพฺโพติ ทสฺเสตุํ อหํ โข ปนาติอาทิมาห. ตสฺส มยฺหํ มาคณฺฑิยาติ คิหิกาเล อตฺตโน สมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห. ตตฺถ วสฺสิโกติอาทีสุ ยตฺถ สุขํ โหติ วสฺสกาเล วสิตุํ, อยํ วสฺสิโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – วสฺสํ วาโส วสฺสํ, วสฺสํ อรหตีติ วสฺสิโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย.

211. 如今，既然对于一位以观智把握五蕴而证得阿罗汉果的漏尽者，你已无话可说，而我亦是依于观智把握五蕴而证得一切知智，因此你对我亦无话可说——为开示此义，世尊说“然而我……”等。“玛甘迪亚，我曾……”，此是世尊为开示其在家时的财富而说。其中，“雨季的”（vassiko）等词，是指于雨季时居住舒适之处，此即“雨季的”。其余亦同此理。此处的词义是：雨季的住所（vassaṃ vāso）为vassaṃ；适合（arahati）于雨季（vassaṃ），故称vassiko（雨季的）。其余亦同此理。

ตตฺถ วสฺสิโก ปาสาโท นาติอุจฺโจ โหติ นาตินีโจ, ทฺวารวาตปานานิปิสฺส นาติตนูนิ นาติพหูนิ, ภูมตฺถรณปจฺจตฺถรณขชฺชโภชฺชานิเปตฺถ มิสฺสกาเนว วฏฺฏนฺติ. เหมนฺติเก ถมฺภาปิ ภิตฺติโยปิ นีจา โหนฺติ, ทฺวารวาตปานานิ ตนุกานิ สุขุมจฺฉิทฺทานิ. อุณฺหปเวสนตฺถาย ภิตฺตินิยูหานิ นีหรียนฺติ. ภูมตฺถรณปจฺจตฺถรณนิวาสนปารุปนานิ ปเนตฺถ อุณฺหวีริยานิ กมฺพลาทีนิ วฏฺฏนฺติ. ขชฺชโภชฺชํ สินิทฺธํ กฏุกสนฺนิสฺสิตญฺจ. คิมฺหิเก ถมฺภาปิ ภิตฺติโยปิ อุจฺจา โหนฺติ. ทฺวารวาตปานานิ ปเนตฺถ พหูนิ วิปุลชาลานิ ภวนฺติ. ภูมตฺถรณาทีนิ ทุกูลมยานิ วฏฺฏนฺติ, ขชฺชโภชฺชานิ มธุรรสสีตวีริยานิ. วาตปานสมีเปสุ เจตฺถ นว จาฏิโย ฐเปตฺวา อุทกสฺส ปูเรตฺวา นีลุปฺปลาทีหิ สญฺฉาเทนฺติ. เตสุ เตสุ ปเทเสสุ อุทกยนฺตานิ [Pg.150] กโรนฺติ, เยหิ เทเว วสฺสนฺเต วิย อุทกธารา นิกฺขมนฺติ.

其中，雨季的殿堂不高不低，其门窗不过于细薄，亦不过多；此处的地铺、床罩、嚼食、啖食，仅适宜用与热相合之物。冬季的殿堂，柱与墙较低，门窗细薄且有细孔。为使热气进入，建有墙面凸饰。此处的地铺、床罩、下衣、覆衣，适宜用毛毯等具温热特性之物。嚼食、啖食则宜滑润且带辛辣味。夏季的殿堂，柱与墙较高。此处的门窗多，且有宽大的网孔。地铺等适宜用细布所制，嚼食、啖食则宜味甜性凉。又于此处的窗边放置新瓮，注满水后，以青莲等覆盖。并在各处设置引水机械，水流从中涌出，犹如天降甘霖。

โพธิสตฺตสฺส ปน อฏฺฐสตสุวณฺณฆเฏ จ รชตฆเฏ จ คนฺโธทกสฺส ปูเรตฺวา นีลุปฺปลคจฺฉเก กตฺวา สยนํ ปริวาเรตฺวา ฐปยึสุ. มหนฺเตสุ โลหกฏาเหสุ คนฺธกลลํ ปูเรตฺวา นีลุปฺปลปทุมปุณฺฑรีกานิ โรเปตฺวา อุตุคฺคหณตฺถาย ตตฺถ ตตฺถ ฐเปสุํ. สูริยรสฺมีหิ ปุปฺผานิ ปุปฺผนฺติ. นานาวิธา ภมรคณา ปาสาทํ ปวิสิตฺวา ปุปฺเผสุ รสํ คณฺหนฺตา วิจรนฺติ. ปาสาโท อติสุคนฺโธ โหติ. ยมกภิตฺติยา อนฺตเร โลหนาฬึ ฐเปตฺวา นวภูมิกปาสาทสฺส อุปริ อากาสงฺคเณ รตนมณฺฑปมตฺถเก สุขุมจฺฉิทฺทกํ ชาลํ พทฺธํ อโหสิ. เอกสฺมึ ฐาเน สุกฺขมหึสจมฺมํ ปสาเรติ. โพธิสตฺตสฺส อุทกกีฬนเวลาย มหึสจมฺเม ปาสาณคุเฬ ขิปนฺติ, เมฆถนิตสทฺโท วิย โหติ. เหฏฺฐา ยนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ, อุทกํ อภิรุหิตฺวา ชาลมตฺถเก ปตติ, วสฺสปตนสลิลํ วิย โหติ. ตทา โพธิสตฺโต นีลปฏํ นิวาเสติ, นีลปฏํ ปารุปติ, นีลปสาธนํ ปสาเธติ. ปริวาราปิสฺส จตฺตาลีสนาฏกสหสฺสานิ นีลวตฺถาภรณาเนว นีลวิเลปนานิ หุตฺวา มหาปุริสํ ปริวาเรตฺวา รตนมณฺฑปํ คจฺฉนฺติ. ทิวสภาคํ อุทกกีฬํ กีฬนฺโต สีตลํ อุตุสุขํ อนุโภติ.

此外，为菩萨准备了一百零八个金罐与一百零八个银罐，其中盛满香水，又制成青莲花丛，环绕床榻而置。于诸大铜锅中注满香泥，遍植青莲(nīluppala)、红莲(paduma)、白莲(puṇḍarīka)，为取其香气，各处安放。日光照射下，花朵绽放。种种蜂群飞入宫中，采撷花蜜，往来盘旋。宫殿馥郁芬芳。于双壁之间安置铜管，于九层宫殿之上的空中庭院里，在宝石凉亭顶上，张设着一张细孔铜网。一处铺设干水牛皮。菩萨戏水时，众人向水牛皮投掷石球，声如雷鸣。下方转动机关，水便涌上，落在网顶，宛若雨水洒落。彼时，菩萨身着蓝衣，外披蓝衣，佩戴蓝色饰物。其四万歌舞女眷属亦皆身着蓝色衣饰、涂抹蓝色香膏，簇拥着大士前往宝石凉亭。白日里，他嬉戏于水中，享受清凉时节之乐。

ปาสาทสฺส จตูสุ ทิสาสุ จตฺตาโร สรา โหนฺติ. ทิวากาเล นานาวณฺณสกุณคณา ปาจีนสรโต วุฏฺฐาย วิรวมานา ปาสาทมตฺถเกน ปจฺฉิมสรํ คจฺฉนฺติ. ปจฺฉิมสรโต วุฏฺฐาย ปาจีนสรํ, อุตฺตรสรโต ทกฺขิณสรํ, ทกฺขิณสรโต อุตฺตรสรํ คจฺฉนฺติ, อนฺตรวสฺสสมโย วิย โหติ. เหมนฺติกปาสาโท ปน ปญฺจภูมิโก อโหสิ, วสฺสิกปาสาโท สตฺตภูมิโก.

宫殿四方有四座水池。白天，各种颜色的鸟群从东池飞起，鸣叫着飞过宫殿顶端，前往西池；复从西池飞起，前往东池；从北池飞向南池，复从南池飞向北池，宛如雨季一般。又，冬季所用之宫殿有五层，雨季所用之宫殿有七层。

นิปฺปุริเสหีติ ปุริสวิรหิเตหิ. น เกวลญฺเจตฺถ ตูริยาเนว นิปฺปุริสานิ, สพฺพฏฺฐานานิปิ นิปฺปุริสาเนว. โทวาริกาปิ อิตฺถิโยว, นฺหาปนาทิปริกมฺมกราปิ อิตฺถิโยว. ราชา กิร – ‘‘ตถารูปํ อิสฺสริยสุขสมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ปุริสํ ทิสฺวา ปริสงฺกา อุปฺปชฺชติ, สา เม ปุตฺตสฺส [Pg.151] มา อโหสี’’ติ สพฺพกิจฺเจสุ อิตฺถิโยว ฐเปสิ. ตาย รติยา รมมาโนติ อิทํ จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรตึ สนฺธาย วุตฺตํ.

“无有男子”(Nippurisehīti)，即远离男子。此处不仅乐师无男子，所有地方也皆无男子。守门人是女人，行沐浴等事者也是女人。据说国王心想：“（我子）正享受如此主权、安乐与财富，若见到男子，会生起疑虑。愿此疑虑莫于我子生起。”故于一切事务中只安排女人。“乐于彼乐”(Tāya ratiyā ramamāno)此言，是针对基于第四禅的果等至之乐而说。

๒๑๒. คหปติ วา คหปติปุตฺโต วาติ เอตฺถ ยสฺมา ขตฺติยานํ เสตจฺฉตฺตสฺมึเยว ปตฺถนา โหติ, มหา จ เนสํ ปปญฺโจ, พฺราหฺมณา มนฺเตหิ อติตฺตา มนฺเต คเวสนฺตา วิจรนฺติ, คหปติโน ปน มุทฺทาคณนมตฺตํ อุคฺคหิตกาลโต ปฏฺฐาย สมฺปตฺตึเยว อนุภวนฺติ, ตสฺมา ขตฺติยพฺราหฺมเณ อคฺคเหตฺวา ‘‘คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา’’ติ อาห. อาวฏฺเฏยฺยาติ มานุสกกามเหตุ อาวฏฺโฏ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อภิกฺกนฺตตราติ วิสิฏฺฐตรา. ปณีตตราติ อตปฺปกตรา. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

212. 于“家主或家主之子”(Gahapati vā gahapatiputto vā)此句，其义当知：刹帝利只渴求白伞盖，其事务亦繁多；婆罗门不满足于吠陀，为寻觅吠陀而四处游方；而家主自学会算数之时起，便只享受财富。是故，（世尊）不取刹帝利与婆罗门，而说“家主或家主之子”。“会返回”(Āvaṭṭeyya)者，义为：会因人间欲乐之故而返回吗？“更胜妙”(Abhikkantatarā)即更殊胜。“更善妙”(Paṇītatarā)即更令人不厌足。亦有言：

‘‘กุสคฺเคนุทกมาทาย, สมุทฺเท อุทกํ มิเน;

เอวํ มานุสกา กามา, ทิพฺพกามาน สนฺติเก’’ติ. (ชา. ๒.๒๑.๓๘๙) –

“犹如以茅尖取水，以度量大海之水；人间诸欲，比于天界诸欲，亦如是微少。”

สมธิคยฺห ติฏฺฐตีติ ทิพฺพสุขํ คณฺหิตฺวา ตโต วิสิฏฺฐตรา หุตฺวา ติฏฺฐติ.

“超越而住”(Samadhigayha tiṭṭhati)，意为获得天界之乐后，成为比其更殊胜者而住。

โอปมฺมสํสนฺทนํ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺพํ – คหปติสฺส ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมงฺคีภูตกาโล วิย โพธิสตฺตสฺส ตีสุ ปาสาเทสุ จตฺตาลีสสหสฺสอิตฺถิมชฺเฌ โมทนกาโล, ตสฺส สุจริตํ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตกาโล วิย โพธิสตฺตสฺส อภินิกฺขมนํ กตฺวา โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตํ ปฏิวิทฺธกาโล, ตสฺส นนฺทนวเน สมฺปตฺตึ อนุภวนกาโล วิย ตถาคตสฺส จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรติยา วีติวตฺตนกาโล, ตสฺส มานุสกานํ ปญฺจนฺนํ กามคุณานํ อปตฺถนกาโล วิย ตถาคตสฺส จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรติยา วีตินาเมนฺตสฺส หีนชนสุขสฺส อปตฺถนกาโลติ.

此中譬喻的对应应当这样理解：家主具足五种妙欲时，犹如菩萨在三座宫殿中，于四万女子之间享受快乐时；彼家主圆满善行投生天界时，犹如菩萨出家后在菩提座上证得一切智时；彼家主在欢喜园(nandanavana)享受福报时，犹如如来以第四禅果定之乐度过时光时；彼家主不渴求人间五种妙欲时，犹如如来以第四禅果定之乐度过时光，且不渴求下劣者的快乐时。

๒๑๓. สุขีติ ปฐมํ ทุกฺขิโต ปจฺฉา สุขิโต อสฺส. เสรีติ ปฐมํ เวชฺชทุติยโก ปจฺฉา เสรี เอกโก ภเวยฺย. สยํวสีติ ปฐมํ เวชฺชสฺส วเส วตฺตมาโน เวชฺเชน นิสีทาติ วุตฺเต นิสีทิ, นิปชฺชาติ วุตฺเต นิปชฺชิ, ภุญฺชาติ วุตฺเต ภุญฺชิ, ปิวาติ วุตฺเต ปิวิ, ปจฺฉา สยํวสี ชาโต. เยน กามํ [Pg.152] คโมติ ปฐมํ อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ คนฺตุํ นาลตฺถ, ปจฺฉา โรเค วูปสนฺเต วนทสฺสน-คิริทสฺสน-ปพฺพตทสฺสนาทีสุปิ เยนกามํ คโม ชาโต, ยตฺถ ยตฺเถว คนฺตุํ อิจฺฉติ, ตตฺถ ตตฺเถว คจฺเฉยฺย.

213. 所谓“安乐者”(Sukhī)，是先受苦而后安乐。所谓“自在者”(Serī)，是先前有医生为伴，后来独自一人而得自在。所谓“自主者”(Sayaṃvasī)，是先前顺从医生之意，医生说坐便坐，说卧便卧，说食便食，说饮便饮；后来才得自主。所谓“随意去者”(Yenakāmaṃgamo)，是先前无法去往想去的地方；后来疾病平息，即使是观看森林、山岳等，也能随意而去，想去何处便能去往何处。

เอตฺถาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ปุริสสฺส กุฏฺฐิกาโล วิย หิ โพธิสตฺตสฺส อคารมชฺเฌ วสนกาโล, องฺคารกปลฺลํ วิย เอกํ กามวตฺถุ, ทฺเว กปลฺลานิ วิย ทฺเว วตฺถูนิ, สกฺกสฺส ปน เทวรญฺโญ อฑฺฒเตยฺยโกฏิยานิ องฺคารกปลฺลานิ วิย อฑฺฒติยนาฏกโกฏิโย, นเขหิ วณมุขานิ ตจฺเฉตฺวา องฺคารกปลฺเล ปริตาปนํ วิย วตฺถุปฏิเสวนํ, เภสชฺชํ อาคมฺม อโรคกาโล วิย กาเมสุ อาทีนวํ เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ ทิสฺวา นิกฺขมฺม พุทฺธภูตกาเล จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรติยา วีติวตฺตนกาโล, อญฺญํ กุฏฺฐิปุริสํ ทิสฺวา อปตฺถนกาโล วิย ตาย รติยา วีตินาเมนฺตสฺส หีนชนรติยา อปตฺถนกาโลติ.

于此亦有此譬喻对应：菩萨于家中生活之时，犹如麻风病者之时；一个炭火盆，犹如一件欲事；两个火盆，犹如二欲事；而天帝释(Sakko devarājā)的二千五百万个炭火盆，犹如二千五百万天女；以指甲搔抓疮口后于炭火盆上炙烤，犹如受用欲事；依药物而得无病之时，犹如见诸欲之过患与出离之利益而出家，于成佛之时，以第四禅果定之乐度过时光；见其他麻风病者而不希求之时，犹如以彼禅乐度时者，不希求下劣者之欲乐之时。

๒๑๔. อุปหตินฺทฺริโยติ กิมิรกุฏฺเฐน นาม อุปหตกายปฺปสาโท. อุปหตินฺทฺริยาติ อุปหตปญฺญินฺทฺริยา. เต ยถา โส อุปหตกายินฺทฺริโย กุฏฺฐี ทุกฺขสมฺผสฺสสฺมึเยว อคฺคิสฺมึ สุขมิติ วิปรีตสญฺญํ ปจฺจลตฺถ, เอวํ ปญฺญินฺทฺริยสฺส อุปหตตฺตา ทุกฺขสมฺผสฺเสสฺเวว กาเมสุ สุขมิติ วิปรีตสญฺญํ ปจฺจลตฺถุํ.

214. “根已损者”(upahatindriyo)，谓因虫癞病而身净色已损。“根已损”(upahatindriyā)，谓慧根已损。犹如彼身根已损之麻风病者，于纯是苦触之火，生起“此是乐”的颠倒想；如是，彼等有情因慧根已损，于纯是苦触之诸欲，生起“此是乐”的颠倒想。

๒๑๕. อสุจิตรานิ เจวาติอาทีสุ ปกติยาว ตานิ อสุจีนิ จ ทุคฺคนฺธานิ จ ปูตีนิ จ, อิทานิ ปน อสุจิตรานิ เจว ทุคฺคนฺธตรานิ จ ปูติตรานิ จ โหนฺติ. กาจีติ ตสฺส หิ ปริตาเปนฺตสฺส จ กณฺฑูวนฺตสฺส จ ปาณกา อนฺโต ปวิสนฺติ, ทุฏฺฐโลหิตทุฏฺฐปุพฺพา ปคฺฆรนฺติ. เอวมสฺส กาจิ อสฺสาทมตฺตา โหติ.

215. 于“更不净”等语，谓彼诸疮口本性即是不净、是恶臭、是腐烂，而今则变得更不净、更恶臭、更腐烂。“些许”(kāci)者，谓于彼人炙烤与搔抓之时，有小虫进入其内，恶血、恶脓流出。如是，彼只有些许滋味而已。

อาโรคฺยปรมาติ คาถาย เย เกจิ ธนลาภา วา ยสลาภา วา ปุตฺตลาภา วา อตฺถิ, อาโรคฺยํ เตสํ ปรมํ อุตฺตมํ, นตฺถิ ตโต อุตฺตริตโร ลาโภติ, อาโรคฺยปรมา ลาภา. ยํกิญฺจิ ฌานสุขํ วา มคฺคสุขํ วา ผลสุขํ วา อตฺถิ, นิพฺพานํ ตตฺถ ปรมํ, นตฺถิ ตโต อุตฺตริตรํ สุขนฺติ นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ. อฏฺฐงฺคิโก มคฺคานนฺติ ปุพฺพภาคมคฺคานํ ปุพฺพภาคคมเนเนว อมตคามีนํ อฏฺฐงฺคิโก เขโม, นตฺถิ ตโต เขมตโร [Pg.153] อญฺโญ มคฺโค. อถ วา เขมํ อมตคามินนฺติ เอตฺถ เขมนฺติปิ อมตนฺติปิ นิพฺพานสฺเสว นามํ. ยาวตา ปุถุสมณพฺราหฺมณา ปรปฺปวาทา เขมคามิโน จ อมตคามิโน จาติ ลทฺธิวเสน คหิตา, สพฺเพสํ เตสํ เขมอมตคามีนํ มคฺคานํ อฏฺฐงฺคิโก ปรโม อุตฺตโมติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

关于“无病为最上利”这句偈颂：无论有什么财富的获得、名誉的获得或子女的获得，在它们之中，无病是最高、最殊胜的，没有比这更殊胜的利得，故说“无病为最上利”。无论有什么禅定之乐、道之乐或果之乐，在其中，涅槃是最高的，没有比这更殊胜的快乐，故说“涅槃为最上乐”。关于“诸道中，八支道……”：对于通往不死的诸初分道，八支道是安稳的，没有比它更安稳的其他道。又，“安稳、通往不死”，于此句中，“安稳”与“不死”皆是涅槃之名。凡有众多沙门、婆罗门依其各自的见解而执持种种能通往安稳与不死的异说，于所有此等通往安稳、不死的道中，八支道为最上、最胜。此即是此处的含义。

๒๑๖. อาจริยปาจริยานนฺติ อาจริยานญฺเจว อาจริยาจริยานญฺจ. สเมตีติ เอกนาฬิยา มิตํ วิย เอกตุลาย ตุลิตํ วิย สทิสํ โหติ นินฺนานากรณํ. อโนมชฺชตีติ ปาณึ เหฏฺฐา โอตาเรนฺโต มชฺชติ – ‘‘อิทํ ตํ, โภ โคตม, อาโรคฺยํ, อิทํ ตํ นิพฺพาน’’นฺติ กาเลน สีสํ กาเลน อุรํ ปริมชฺชนฺโต เอวมาห.

216. 所谓“师与师之师”，是指老师以及老师的老师。所谓“等同”，是指犹如用同一量器量取，犹如用同一秤称量，是相同的，没有差别。所谓“向下抚摸”，是指他垂下手，时而抚摸头，时而抚摸胸，如此说道：“贤者乔达摩，这就是那无病，这就是那涅槃。”

๒๑๗. เฉกนฺติ สมฺปนฺนํ. สาหุฬิจีเรนาติ กาฬเกหิ เอฬกโลเมหิ กตถูลจีเรน. สงฺการโจฬเกนาติปิ วทนฺติ. วาจํ นิจฺฉาเรยฺยาติ กาเลน ทสาย กาเลน อนฺเต กาเลน มชฺเฌ ปริมชฺชนฺโต นิจฺฉาเรยฺย, วเทยฺยาติ อตฺโถ. ปุพฺพเกเหสาติ ปุพฺพเกหิ เอสา. วิปสฺสีปิ หิ ภควา…เป… กสฺสโปปิ ภควา จตุปริสมชฺเฌ นิสินฺโน อิมํ คาถํ อภาสิ, ‘‘อตฺถนิสฺสิตคาถา’’ติ มหาชโน อุคฺคณฺหิ. สตฺถริ ปรินิพฺพุเต อปรภาเค ปริพฺพาชกานํ อนฺตรํ ปวิฏฺฐา. เต โปตฺถกคตํ กตฺวา ปททฺวยเมว รกฺขิตุํ สกฺขึสุ. เตนาห – สา เอตรหิ อนุปุพฺเพน ปุถุชฺชนคาถาติ.

217. 所谓“善巧者”，是指圆满者。所谓“粗布衣”，是指用黑色羊毛制成的粗厚布衣，亦有说为粪扫衣者。所谓“应出言”，是说时而审虑其边缘，时而审虑其末尾，时而审虑其中间，然后才应言说，此为义。所谓“往昔诸佛所……”，是说此偈为往昔诸佛所说。毗婆尸(Vipassī)世尊……乃至迦叶(Kassapa)世尊，亦曾坐于四众之中说此偈颂，大众学习它，称之为“义依偈”。导师般涅槃后，此偈后来传入游方僧之中。他们将其写于书上，却仅能保存两句。因此说：它现在逐渐成了凡夫的偈颂。

๒๑๘. โรโคว ภูโตติ โรคภูโต. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อริยํ จกฺขุนฺติ ปริสุทฺธํ วิปสฺสนาญาณญฺเจว มคฺคญาณญฺจ. ปโหตีติ สมตฺโถ. เภสชฺชํ กเรยฺยาติ อุทฺธํวิเรจนํ อโธวิเรจนํ อญฺชนญฺจาติ เภสชฺชํ กเรยฺย.

218. 所谓“已成病者”，即已患病者。其余诸句也是同样的方法。所谓“圣眼”，是指清净的观(vipassanā)智与道智。所谓“能”，是指有能力。所谓“应制作药物”，是指应制作催吐药、泻药和眼药等药物。

๒๑๙. น จกฺขูนิ อุปฺปาเทยฺยาติ ยสฺส หิ อนฺตรา ปิตฺตเสมฺหาทิปลิเวเฐน จกฺขุปสาโท อุปหโต โหติ, โส เฉกํ เวชฺชํ อาคมฺม สปฺปายเภสชฺชํ เสวนฺโต จกฺขูนิ อุปฺปาเทติ นาม. ชจฺจนฺธสฺส ปน [Pg.154] มาตุกุจฺฉิยํเยว วินฏฺฐานิ, ตสฺมา โส น ลภติ. เตน วุตฺตํ ‘‘น จกฺขูนิ อุปฺปาเทยฺยา’’ติ.

219. 所谓“不能使眼产生”，是说：若有人的眼净色因被胆汁、痰等包裹而受损，他求助于一位善巧的医生，服用适宜的药物，这可称为使眼睛产生（视力）。但对天生盲者而言，其（眼净色）在母胎中就已毁坏，因此他无法获得。所以说“不能使眼产生”。

๒๒๐. ทุติยวาเร ชจฺจนฺโธติ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ปิตฺตาทิปลิเวเฐน อนฺโธ. อมุสฺมินฺติ ตสฺมึ ปุพฺเพ วุตฺเต. อมิตฺตโตปิ ทเหยฺยาติ อมิตฺโต เม อยนฺติ เอวํ อมิตฺตโต ฐเปยฺย. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อิมินา จิตฺเตนาติ วฏฺเฏ อนุคตจิตฺเตน. ตสฺส เม อุปาทานปจฺจยาติ เอกสนฺธิ ทฺวิสงฺเขโป ปจฺจยากาโร กถิโต, วฏฺฏํ วิภาวิตํ.

220. 在第二例中，所谓“天生盲”，是指从出生时起就因胆汁等包裹而盲。所谓“于彼”，是指于先前所说的那件粗布衣。所谓“视为从敌而来”，是说应想着“这是我的敌人”，如此将其视为敌人。第二句也是同样的方法。所谓“以此心”，是指随顺轮回的心。通过“那是我的执取之缘”这句话，以一个连接、两个纲要，说明了缘起的方式，阐明了轮回。

๒๒๑. ธมฺมานุธมฺมนฺติ ธมฺมสฺส อนุธมฺมํ อนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ. อิเม โรคา คณฺฑา สลฺลาติ ปญฺจกฺขนฺเธ ทสฺเสติ. อุปาทานนิโรธาติ วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

221. 法随法行，即随顺于涅槃之法，是适合的、能出离轮回的行道。“此等是病、是痈、是箭”一句，显示了五取蕴。为开示出离轮回而说“取灭”。其余各处，其义自明。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部》义注《破除戏论》

มาคณฺฑิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《玛甘迪亚经》释义终。

๖. สนฺทกสุตฺตวณฺณนา

6. 散陀迦经释义

๒๒๓. เอวํ เม สุตนฺติ สนฺทกสุตฺตํ. ตตฺถ ปิลกฺขคุหายนฺติ ตสฺสา คุหาย ทฺวาเร ปิลกฺขรุกฺโข อโหสิ, ตสฺมา ปิลกฺขคุหาตฺเวว สงฺขํ คตา. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ วิเวกโต วุฏฺฐิโต. เทวกตโสพฺโภติ วสฺโสทเกเนว ตินฺนฏฺฐาเน ชาโต มหาอุทกรหโท. คุหาทสฺสนายาติ เอตฺถ คุหาติ ปํสุคุหา. สา อุนฺนเม อุทกมุตฺตฏฺฐาเน อโหสิ, เอกโต อุมงฺคํ กตฺวา ขาณุเก จ ปํสุญฺจ นีหริตฺวา อนฺโต ถมฺเภ อุสฺสาเปตฺวา มตฺถเก ปทรจฺฉนฺนเคหสงฺเขเปน กตา, ตตฺถ เต ปริพฺพาชกา วสนฺติ. สา วสฺสาเน อุทกปุณฺณา ติฏฺฐติ, นิทาเฆ ตตฺถ วสนฺติ. ตํ สนฺธาย ‘‘คุหาทสฺสนายา’’ติ อาห. วิหารทสฺสนตฺถญฺหิ อนมตคฺคิยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สมุทฺทปพฺพตทสฺสนตฺถํ วาปิ คนฺตุํ วฏฺฏตีติ.

223. 如是我闻：此为散陀迦经(Sandakasutta)。于其处，所谓“毕罗迦窟”(Pilakkhaguhā)，是因其洞窟门口有一棵毕罗迦树(pilakkharukkho)，故得此名。“从独住(paṭisallāna)中起来”，即从远离(viveka)而起。“提婆迦多池”(Devakatasobbho)，是仅由雨水在低洼处形成的大水池。“为见洞窟故”(Guhādassanāya)，此处的“洞窟”是指土窟。它位于高处一泄水之地，从一侧挖掘坑道，移出树桩与泥土，在内部立柱，顶部以木板覆盖，建成简舍之状，那些游方者(paribbājaka)即居住于此。雨季时，此窟积满水；夏季时，他们则住在那里。缘于此，（阿难陀）说“为见洞窟故”。诚然，在思惟无始轮回(anamatagga)之后，为见寺院，或为见大海与高山，亦适宜前往。

อุนฺนาทินิยาติ [Pg.155] อุจฺจํ นทมานาย. เอวํ นทมานาย จสฺสา อุทฺธงฺคมนวเสน อุจฺโจ, ทิสาสุ ปตฺถฏวเสน มหาสทฺโทติ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺโท, ตาย อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาย. เตสํ ปริพฺพาชกานํ ปาโตว อุฏฺฐาย กตฺตพฺพํ นาม เจติยวตฺตํ วา โพธิวตฺตํ วา อาจริยุปชฺฌายวตฺตํ วา โยนิโสมนสิกาโร วา นตฺถิ. เตน เต ปาโตว อุฏฺฐาย พาลาตเป นิสินฺนา, สายํ วา กถาย ผาสุกตฺถาย สนฺนิปติตา ‘‘อิมสฺส หตฺโถ โสภโณ อิมสฺส ปาโท’’ติ เอวํ อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาทาทีนิ วา อารพฺภ อิตฺถิปุริสทารกทาริกาวณฺเณ วา อญฺญํ วา กามสฺสาทภวสฺสาทาทิวตฺถุํ อารพฺภ กถํ ปฏฺฐเปตฺวา อนุปุพฺเพน ราชกถาทิอเนกวิธํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติ. สา หิ อนิยฺยานิกตฺตา สคฺคโมกฺขมคฺคานํ ติรจฺฉานภูตา กถาติ ติรจฺฉานกถา. ตตฺถ ราชานํ อารพฺภ ‘‘มหาสมฺมโต มนฺธาตา ธมฺมาโสโก เอวํมหานุภาโว’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตา กถา ราชกถา. เอส นโย โจรกถาทีสุ.

“喧嚣”(unnādiniyā)，即高声叫嚷。如此叫嚷的声音，因向上而去故为高，因向四方传播故为大，是为高声巨响。在这样高声巨响的集会中，那些游方者早上起来，没有应做的塔庙义务、菩提树义务，或对老师与戒师(upajjhāya)的义务，也没有如理作意。因此他们早上起来就坐在晨光中，或在傍晚为闲谈之乐而聚集，谈论彼此的手脚等“此人手美，彼人足佳”，或谈论男女、男孩女孩的相貌，或谈论其他有关欲乐、有乐等事，然后逐渐展开王论等种种畜生论(tiracchānakathā)。此等言论，因其无助于出离，对于天界与解脱之道是横向的，故名“畜生论”。其中，关于国王的谈论，如“大共选王(mahāsammata)、真言王(mandhātu)、法阿育(dhammāsoka)有如此大威力”等，即是王论。盗贼论等也是如此。

เตสุ ‘‘อสุโก ราชา อภิรูโป ทสฺสนีโย’’ติอาทินา นเยน เคหสฺสิตกถาว ติรจฺฉานกถา โหติ. ‘‘โสปิ นาม เอวํ มหานุภาโว ขยํ คโต’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน กมฺมฏฺฐานภาเว ติฏฺฐติ. โจเรสุปิ ‘‘มูลเทโว เอวํมหานุภาโว, เมฆมาโล เอวํมหานุภาโว’’ติ เตสํ กมฺมํ ปฏิจฺจ อโห สูราติ เคหสฺสิตกถาว ติรจฺฉานกถา. ยุทฺเธปิ ภารตยุทฺธาทีสุ ‘‘อสุเกน อสุโก เอวํ มาริโต เอวํ วิทฺโธ’’ติ กามสฺสาทวเสเนว กถา ติรจฺฉานกถา. ‘‘เตปิ นาม ขยํ คตา’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน สพฺพตฺถ กถา กมฺมฏฺฐานเมว โหติ. อปิจ อนฺนาทีสุ ‘‘เอวํ วณฺณวนฺตํ คนฺธวนฺตํ รสวนฺตํ ผสฺสสมฺปนฺนํ ขาทิมฺห ภุญฺชิมฺห ปิวิมฺห ปริภุญฺชิมฺหา’’ติ กามสฺสาทวเสน กเถตุํ น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา – ‘‘ปุพฺเพ เอวํ วณฺณาทิสมฺปนฺนํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ สยนํ มาลํ คนฺธํ สีลวนฺตานํ อทมฺห, เจติเย ปูชํ อกริมฺหา’’ติ กเถตุํ วฏฺฏติ.

在这些（王论等）中，如“某王英俊、悦意”等言说，是居家言谈，即是畜生论。但若说：“彼虽有如此大威力，也已消亡”，则成为业处。在盗贼（论）中，若因其行径而称赞说：“木拉提婆(Mūladeva)有如此大威力，美伽摩罗(Meghamāla)有如此大威力，啊，真勇猛！”此是居家言谈，即是畜生论。在战争（论）中，如婆罗多(bhārata)战争等，若因贪著欲味而说：“某人被如是杀，某人被如是射”，此言论是畜生论。但若说：“他们也已消亡”，则在一切处都成为业处。此外，对于食物等，若因贪著欲味而说：“我们曾吃过、喝过、享用过如此色、香、味、触俱佳之物”，是不应理的。但若为令其有益而说，则是应理的，例如：“我们过去曾将如此色等俱佳的食物、饮料、衣服、卧具、花环、香料布施给具戒者，曾在塔庙作供养。”

ญาติกถาทีสุปิ ‘‘อมฺหากํ ญาตกา สูรา สมตฺถา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวํ วิจิตฺเรหิ ยาเนหิ จริมฺหา’’ติ วา อสฺสาทวเสน วตฺตุํ น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘เตปิ โน ญาตกา ขยํ คตา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวรูปา อุปาหนา สงฺฆสฺส อทมฺหา’’ติ วา กเถตพฺพา. คามกถาปิ สุนิวิฏฺฐทุนฺนิวิฏฺฐสุภิกฺขทุพฺภิกฺขาทิวเสน วา ‘‘อสุกคามวาสิโน สูรา สมตฺถา’’ติ วา เอวํ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา สทฺธา ปสนฺนาติ [Pg.156] วา ขยวยํ คตาติ วา วตฺตุํ วฏฺฏติ. นิคมนครชนปทกถาสุปิ เอเสว นโย. อิตฺถิกถาปิ วณฺณสณฺฐานาทีนิ ปฏิจฺจ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตาติ เอวเมว วฏฺฏติ. สูรกถาปิ นนฺทิมิตฺโต นาม โยโธ สูโร อโหสีติ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, สทฺโธ ปสนฺโน อโหสิ ขยํ คโตติ เอวเมว วฏฺฏติ. วิสิขากถาปิ อสุกา วิสิขา สุนิวิฏฺฐา ทุนฺนิวิฏฺฐา สูรา สมตฺถาติ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตา อิจฺเจวํ วฏฺฏติ.

关于亲属等话题，不应出于贪味而说“我们的亲属英勇能干”或“我们过去曾乘坐如此华丽的车乘”，而应作有意义之说，如“我们的那些亲属也已消亡”或“我们过去曾将这样的鞋履布施给僧团”。关于村庄的话题，也不应出于贪味而说村庄规划良好或不善、物产丰饶或贫瘠，或说“某村村民英勇能干”，而应作有意义之说，如他们“有信、有净信”或“已衰亡”。关于乡镇、城市、国土的话题，其理亦同。关于女性的话题，不应缘其相貌身形等而出于贪味，而只应说“她有信、有净信”或“已消亡”。关于勇士的话题，也不应出于贪味而说“名为难陀密多(Nandimitto)的勇士曾很英勇”，而只应说“他曾有信、有净信”或“已消亡”。关于街道的话题，也不应出于贪味而说某条街道规划良好或不善、居民英勇能干，而只应说他们“有信、有净信”或“已消亡”。

กุมฺภฏฺฐานกถาติ กุมฺภฏฺฐานอุทกติตฺถกถา วา วุจฺจติ กุมฺภทาสิกถา วา. สาปิ ‘‘ปาสาทิกา นจฺจิตุํ คายิตุํ เฉกา’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, สทฺธา ปสนฺนาติอาทินา นเยเนว วฏฺฏติ. ปุพฺพเปตกถาติ อตีตญาติกถา. ตตฺถ วตฺตมานญาติกถาสทิโสว วินิจฺฉโย.

“陶工处论”(Kumbhaṭṭhānakathā)，是指关于陶工处与水埠的话题，或关于陶工婢女的话题。关于后者，也不应出于贪味而说“（她）赏心悦目，善于歌舞”，而只应按“有信、有净信”等方式来说。“祖宗论”(Pubbapetakathā)是指关于过去亲属的话题。对此的判断与关于现在亲属的话题相同。

นานตฺตกถาติ ปุริมปจฺฉิมกถาวิมุตฺตา อวเสสา นานาสภาวา นิรตฺถกกถา. โลกกฺขายิกาติ อยํ โลโก เกน นิมฺมิโต, อสุเกน นาม นิมฺมิโต, กากา เสตา อฏฺฐีนํ เสตตฺตา, พกา รตฺตา โลหิตสฺส รตฺตตฺตาติ เอวมาทิกา โลกายตวิตณฺฑสลฺลาปกถา.

“杂论”(Nānattakathā)，是指除前后所论之外，其余各种不同性质的无益之谈。“世间论”(Lokakkhāyikā)，是指“此世界由谁所造？由某某所造。乌鸦是白的，因为骨头是白的；白鹭是红的，因为血是红的”等此类顺世派的诡辩闲谈。

สมุทฺทกฺขายิกา นาม กสฺมา สมุทฺโท สาคโร, สาครเทเวน ขณิตตฺตา สาคโร, ขโต เมติ หตฺถมุทฺทาย นิเวทิตตฺตา สมุทฺโทติ เอวมาทิกา นิรตฺถกา สมุทฺทกฺขายิกกถา. อิติ ภโว, อิติ อภโวติ ยํ วา ตํ วา นิรตฺถกการณํ วตฺวา ปวตฺติตกถา อิติภวาภวกถา. เอตฺถ จ ภโวติ สสฺสตํ, อภโวติ อุจฺเฉทํ. ภโวติ วฑฺฒิ, อภโวติ หานิ. ภโวติ กามสุขํ, อภโวติ อตฺตกิลมโถ. อิติ อิมาย ฉพฺพิธาย อิติภวาภวกถาย สทฺธึ พาตฺตึสติรจฺฉานกถา นาม โหติ. เอวรูปึ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติยา นิสินฺโน โหติ.

名为“海洋论”(samuddakkhāyikā)，是指诸如“为何海洋称为萨伽罗(sāgaro)？因萨伽罗王子所掘，故名萨伽罗。因以手印表示‘此我所掘’，故名海洋(samudda)”等无益之谈。名为“有无论”(itibhavābhavakathā)，是指讲述“如是有，如是无”等无益缘由的言论。于此，“有”指常见，“无”指断见；“有”指增长，“无”指损减；“有”指欲乐之享受，“无”指自我之折磨。如此，连同此六种有无论，共成三十二种畜生论。他坐于讲述此等畜生论的会众中。

ตโต สนฺทโก ปริพฺพาชโก เต ปริพฺพาชเก โอโลเกตฺวา – ‘‘อิเม ปริพฺพาชกา อติวิย อญฺญมญฺญํ อคารวา อปฺปติสฺสา, มยญฺจ สมณสฺส [Pg.157] โคตมสฺส ปาตุภาวโต ปฏฺฐาย สูริยุคฺคมเน ขชฺโชปนกูปมา ชาตา, ลาภสกฺกาโรปิ โน ปริหีโน. สเจ ปน อิมํ ฐานํ สมโณ โคตโม โคตมสาวโก วา คิหิอุปฏฺฐาโกปิ วาสฺส อาคจฺเฉยฺย, อติวิย ลชฺชนียํ ภวิสฺสติ. ปริสโทโส โข ปน ปริสเชฏฺฐกสฺเสว อุปริ อาโรหตี’’ติ อิโต จิโต จ วิโลเกนฺโต เถรํ อทฺทส. เตน วุตฺตํ อทฺทสา โข สนฺทโก ปริพฺพาชโก…เป… ตุณฺหี อเหสุนฺติ.

于是，游方者散陀迦(Sandaka)看着那些游方者，心想：“这些游方者彼此间极为不敬、不逊。自从沙门乔达摩出现以来，我们就像日出时的萤火虫，利养与恭敬也衰减了。倘若沙门乔达摩，或乔达摩的声闻弟子，乃至其在家奉事者来到此地，将会极为可耻。会众的过失，实则归于会众之首。”他如此环顾四周时，看见了长老。因此经中说：“游方者散陀迦看见……乃至……他们皆默然。”

ตตฺถ สณฺฐเปสีติ สิกฺขาเปสิ, วชฺชมสฺสา ปฏิจฺฉาเทสิ. ยถา สุฏฺฐปิตา โหติ, ตถา นํ ฐเปสิ. ยถา นาม ปริสมชฺฌํ ปวิสนฺโต ปุริโส วชฺชปฏิจฺฉาทนตฺถํ นิวาสนํ สณฺฐเปติ, ปารุปนํ สณฺฐเปติ, รโชกิณฺณฏฺฐานํ ปุญฺฉติ, เอวมสฺสา วชฺชปฏิจฺฉาทนตฺถํ ‘‘อปฺปสทฺทา โภนฺโต’’ติ สิกฺขาเปนฺโต ยถา สุฏฺฐปิตา โหติ, ตถา นํ ฐเปสีติ อตฺโถ. อปฺปสทฺทกามาติ อปฺปสทฺทํ อิจฺฉนฺติ, เอกกา นิสีทนฺติ, เอกกา ติฏฺฐนฺติ, น คณสงฺคณิกาย ยาเปนฺติ. อปฺปสทฺทวินีตาติ อปฺปสทฺเทน นิรเวน พุทฺเธน วินีตา. อปฺปสทฺทสฺส วณฺณวาทิโนติ ยํ ฐานํ อปฺปสทฺทํ นิสฺสทฺทํ. ตสฺส วณฺณวาทิโน. อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ อิธาคนฺตพฺพํ มญฺเญยฺย.

于此，“使之整肃”，即是教导，遮盖其会众的过失。如被善安立，就那样安立它。譬如有人进入会众中，为遮盖过失而整理下衣、披好上衣、拂拭尘土遍布之处；同样地，为遮盖其会众的过失而教导“诸位，请少声”，如被善安立，就那样安立它，此即其义。“喜爱少声”，即喜爱少声，独自而坐，独自而立，不乐于群体交往。“由少声者所调伏”，即由少声、无声的佛陀所调伏。“赞叹少声”，即赞叹那少声、无声之处。“他或想应来”，即他或想“应来此处”。

กสฺมา ปเนส เถรสฺส อุปสงฺกมนํ ปจฺจาสีสตีติ. อตฺตโน วุทฺธึ ปตฺถยมาโน. ปริพฺพาชกา กิร พุทฺเธสุ วา พุทฺธสาวเกสุ วา อตฺตโน สนฺติกํ อาคเตสุ – ‘‘อชฺช อมฺหากํ สนฺติกํ สมโณ โคตโม อาคโต, สาริปุตฺโต อาคโต, น โข ปเนเต ยสฺส วา ตสฺส วา สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, ปสฺสถ อมฺหากํ อุตฺตมภาว’’นฺติ อตฺตโน อุปฏฺฐากานํ สนฺติเก อตฺตานํ อุกฺขิปนฺติ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺติ. ภควโตปิ อุปฏฺฐาเก คณฺหิตุํ วายมนฺติ. เต กิร ภควโต อุปฏฺฐาเก ทิสฺวา เอวํ วทนฺติ – ‘‘ตุมฺหากํ สตฺถา ภวํ โคตโมปิ โคตมสฺส สาวกาปิ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺฉนฺติ, มยํ อญฺญมญฺญํ สมคฺคา. ตุมฺเห ปน อมฺเห อกฺขีหิ ปสฺสิตุํ น อิจฺฉถ, สามีจิกมฺมํ น กโรถ, กึ โว อมฺเหหิ อปรทฺธ’’นฺติ. อปฺเปกจฺเจ มนุสฺสา – ‘‘พุทฺธาปิ เอเตสํ สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, กึ อมฺหาก’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย เต ทิสฺวา นปฺปมชฺชนฺติ. ตุณฺหี อเหสุนฺติ สนฺทกํ ปริวาเรตฺวา นิสฺสทฺทา นิสีทึสุ.

然则，他为何期望长老前来呢？是为希求自己的增长。据说，当佛陀或佛陀的弟子们来到遍行者之处时，他们就会在自己的侍者面前抬高自己，把自己置于高位，说：“今天沙门乔达摩来我们这里了，舍利弗也来了。要知道，他们可不是去随便什么人的地方，看看我们的优越地位吧！”他们还试图争取世尊的侍者。据说，他们见到世尊的侍者，就会这样说：“你们的导师乔达摩尊者和乔达摩的弟子们都来我们这里，我们彼此和睦。你们却不愿正眼看我们，也不行合宜之礼，我们对你们有什么过错呢？”有些人们想：“连佛陀都去他们那里，何况我们呢？”从此以后，见到他们就不再怠慢。“他们默然”，即围绕着山达迦（Sandaka），安静地坐着。

๒๒๔. สฺวาคตํ โภโต อานนฺทสฺสาติ สุอาคมนํ โภโต อานนฺทสฺส. ภวนฺเต หิ โน อาคเต อานนฺโท โหติ, คเต โสโกติ [Pg.158] ทีเปติ. จิรสฺสํ โขติ ปิยสมุทาจารวจนเมตํ. เถโร ปน กาเลน กาลํ ปริพฺพาชการามํ จาริกตฺถาย คจฺฉตีติ ปุริมคมนํ คเหตฺวา เอวมาห. เอวญฺจ ปน วตฺวา น มานตฺถทฺโธ หุตฺวา นิสีทิ, อตฺตโน ปน อาสนา วุฏฺฐาย ตํ อาสนํ ปปฺโผเฏตฺวา เถรํ อาสเนน นิมนฺเตนฺโต นิสีทตุ ภวํ อานนฺโท, อิทมาสนํ ปญฺญตฺตนฺติ อาห.

224. “尊者阿难，善来！”是说：尊者阿难的到来是善来。这显示了此义：“确实，尊者您来时，我们欢喜；您去时，我们悲伤。”“好久不见！”这确实是亲切的言说。长老时常为游行而前往外道者的园林，因此（外道者）忆及他之前的来访而这样说。并且，说了这话后，他并非因我慢僵直而坐着，而是从自己的座位上起来，拂拭那个座位，以座位邀请长老，说：“尊者阿难，请坐，这座位已铺设好了。”

อนฺตรากถา วิปฺปกตาติ นิสินฺนานํ โว อารมฺภโต ปฏฺฐาย ยาว มมาคมนํ เอตสฺมึ อนฺตเร กา นาม กถา วิปฺปกตา, มมาคมนปจฺจยา กตมา กถา ปริยนฺตํ น คตาติ ปุจฺฉติ.

“谈话在中间中断了”是说：（阿难）问道：“从你们聚坐开始，直到我到来为止，在这期间，有什么谈话未完成？因为我到来的缘故，什么谈话没有到达终点？”

อถ ปริพฺพาชโก ‘‘นิรตฺถกกถาว เอสา นิสฺสารา วฏฺฏสนฺนิสฺสิตา, น ตุมฺหากํ ปุรโต วตฺตพฺพตํ อรหตี’’ติ ทีเปนฺโต ติฏฺฐเตสา, โภติอาทิมาห. เนสา โภโตติ สเจ ภวํ โสตุกาโม ภวิสฺสติ, ปจฺฉาเปสา กถา น ทุลฺลภา ภวิสฺสติ, อมฺหากํ ปนิมาย อตฺโถ นตฺถิ. โภโต ปน อาคมนํ ลภิตฺวา อญฺญเทว สุการณํ กถํ โสตุกามมฺหาติ ทีเปติ. ตโต ธมฺมเทสนํ ยาจนฺโต สาธุ วต ภวนฺตํ เย วาติอาทิมาห. ตตฺถ อาจริยเกติ อาจริยสมเย. อนสฺสาสิกานีติ อสฺสาสวิรหิตานิ. สสกฺกนฺติ เอกํสตฺเถ นิปาโต, วิญฺญู ปุริโส เอกํเสเนว น วเสยฺยาติ อตฺโถ. วสนฺโต จ นาราเธยฺยาติ น สมฺปาเทยฺย, น ปริปูเรยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ การณภูตํ อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ ธมฺมํ.

于是，外道者想显示“这是无益的谈话，无有核心，依附于轮回，不应在你们面前说”，便说了“尊者，此事暂置！”等。这显示了：如果尊者您想听，以后这谈话也不难听到，但对我们来说这没有意义。我们有幸得到尊者的到来，所以想听其他有善因的谈话。之后，他请求开示法，说了“善哉，尊者……”等。其中，“在师说中”（ācariyake）是在导师的教义中。“无慰藉的”（anassāsikāni）是“无慰藉”（assāsavirahitāni）。“确实”（sasakkaṃ）是表示“决定”义的不变词，意思是“智者决定不应安住于此”。而“安住者亦不能成就”（vasanto ca nārādheyya）是说“不应达成”（na sampādeyya），“不应圆满”（na paripūreyya）。“正理、善法”（ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ）是指作为原因的、以无过失义为善的法。

๒๒๕. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทีนิ สาเลยฺยกสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๔๐) วุตฺตานิ. จาตุมหาภูติโกติ จตุมหาภูตมโย. ปถวี ปถวีกายนฺติ อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ พาหิรปถวีธาตุํ. อนุเปตีติ อนุยาติ. อนุปคจฺฉตีติ ตสฺเสว เววจนํ, อนุคจฺฉตีติปิ อตฺโถ, อุภเยนาปิ อุเปติ อุปคจฺฉตีติ ทสฺเสติ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย. อินฺทฺริยานีติ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ อากาสํ ปกฺขนฺทนฺติ. อาสนฺทิปญฺจมาติ นิปนฺนมญฺเจน ปญฺจมา, มญฺโจ เจว, จตฺตาโร มญฺจปาเท คเหตฺวา ฐิตา จตฺตาโร ปุริสา จาติ อตฺโถ. ยาวาฬาหนาติ ยาว สุสานา. ปทานีติ อยํ เอวํ สีลวา อโหสิ, เอวํ ทุสฺสีโลติอาทินา นเยน ปวตฺตานิ [Pg.159] คุณปทานิ. สรีรเมว วา เอตฺถ ปทานีติ อธิปฺเปตํ. กาโปตกานีติ กโปตกวณฺณานิ, ปาราวตปกฺขวณฺณานีติ อตฺโถ.

225. “此”(Idha)指在此世间。“无布施”(Natthi dinnaṃ)等语已在《萨罗村经》(Sāleyyakasutta)中说。“四大种所成”(Cātumahābhūtiko)指由四大种构成。“地入于地身”(Pathavī pathavīkāyaṃ)指内在的地界融入外在的地界。“随去”(anupeti)意为跟随(anuyāti)。“随往”(anupagacchati)是其同义词，也意为跟随(anugacchati)，两者都表示进入(upeti)、到达(upagacchati)。“水”(āpa)等也是此理。“诸根”(Indriyāni)指以意为第六的诸根跃入虚空。“以床为第五”(Āsandipañcamā)指以卧床为第五，即卧床，以及抓住四个床脚站立的四个人。“直至火葬场”(yāvāḷāhanā)即直到墓地(yāva susānā)。“足迹”(padāni)指以“此人曾如是持戒，如是毁戒”等方式流传的、有关其品行的话语。或此处所说的“足迹”意指身体本身。“鸽色”(Kāpotakāni)指像鸽子一样的颜色，即鸠鸽羽毛的颜色。

ภสฺสนฺตาติ ภสฺมนฺตา, อยเมว วา ปาฬิ. อาหุติโยติ ยํ ปเหณกสกฺการาทิเภทํ ทินฺนทานํ, สพฺพํ ตํ ฉาริกาวสานเมว โหติ, น ตโต ปรํ ผลทายกํ หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. ทตฺตุปญฺญตฺตนฺติ ทตฺตูหิ พาลมนุสฺเสหิ ปญฺญตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – พาเลหิ อพุทฺธีหิ ปญฺญตฺตมิทํ ทานํ, น ปณฺฑิเตหิ. พาลา เทนฺติ, ปณฺฑิตา คณฺหนฺตีติ ทสฺเสติ. อตฺถิกวาทนฺติ อตฺถิ ทินฺนํ ทินฺนผลนฺติ อิมํ อตฺถิกวาทํเยว วทนฺติ เตสํ ตุจฺฉํ วจนํ มุสาวิลาโป. พาเล จ ปณฺฑิเต จาติ พาลา จ ปณฺฑิตา จ.

“终成灰烬”(bhassantā)即以灰为终点(bhasmantā)，或此即是圣典原文。所谓“供养”(āhutiyo)，是指所施之物，如待客之礼、恭敬等，一切都以灰烬为终，此后不再产生果报。“愚人所制”(Dattupaññattaṃ)指由愚人所制定。这是说：此布施由愚人、无智者所制定，而非智者。这显示了愚者施与，智者领受。所谓“实有论”(atthikavādaṃ)，是指他们宣说“有布施，有布施之果”的实有论，其言辞空洞，是虚妄之说。“愚者与智者”(Bāle ca paṇḍite ca)即愚者与智者。

อกเตน เม เอตฺถ กตนฺติ มยฺหํ อกเตเนว สมณกมฺเมน เอตฺถ เอตสฺส สมเย กมฺมํ กตํ นาม โหติ, อวุสิเตเนว พฺรหฺมจริเยน วุสิตํ นาม โหติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สมณธมฺเม. สมสมาติ อติวิย สมา, สเมน วา คุเณน สมา. สามญฺญํ ปตฺตาติ สมานภาวํ ปตฺตา.

“我于此未作而作”(Akatena me ettha kataṃ)是说：我虽未作沙门之业，于此教中却等于已作业；虽未修梵行，却等于已修梵行。“于此”(Ettha)指于此沙门法中。“同等”(Samasamā)指极其平等，或品质相等。“已至同等”(Sāmaññaṃ pattā)指已得同等的状态。

๒๒๖. กรโตติอาทีนิ อปณฺณกสุตฺเต วุตฺตานิ. ตถา นตฺถิ เหตูติอาทีนิ.

226. “作者”等语已在《无诤经》(Apaṇṇaka Sutta)中宣说。同样，“无因”等语亦然。

๒๒๘. จตุตฺถพฺรหฺมจริยวาเส อกฏาติ อกตา. อกฏวิธาติ อกตวิธานา, เอวํ กโรหีติ เกนจิ การาปิตา น โหนฺตีติ อตฺโถ. อนิมฺมิตาติ อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมาตาติ อนิมฺมาปิตา. เกจิ อนิมฺมิตพฺพาติ ปทํ วทนฺติ, ตํ เนว ปาฬิยํ, น อฏฺฐกถายํ สนฺทิสฺสติ. วญฺฌาติ วญฺฌปสุวญฺฌตาลาทโย วิย อผลา, กสฺสจิ อชนกาติ อตฺโถ. เอเตน ปถวีกายาทีนํ รูปาทิชนกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ปพฺพตกูฏา วิย ฐิตาติ กูฏฏฺฐา. อีสิกฏฺฐายิฏฺฐิตาติ มุญฺเช อีสิกา วิย ฐิตา. ตตฺรายมธิปฺปาโย – ยมิทํ ชายตีติ วุจฺจติ, ตํ มุญฺชโต อีสิกา วิย วิชฺชมานเมว นิกฺขมตีติ. ‘‘เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา’’ติปิ ปาโฐ, สุนิขาโต เอสิกตฺถมฺโภ นิจฺจโล ติฏฺฐติ, เอวํ ฐิตาติ อตฺโถ. อุภเยนปิ เตสํ วินาสาภาวํ ทีเปติ. น อิญฺชนฺตีติ เอสิกตฺถมฺโภ วิย ฐิตตฺตา น จลนฺติ. น วิปริณาเมนฺตีติ ปกตึ น ชหนฺติ. น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ อญฺญมญฺญํ น อุปหนนฺติ. นาลนฺติ น สมตฺถา.

228. 在第四种梵行住中，“不造”(akaṭa)即不被造作。“不造作安排”(akaṭavidha)即没有造作的安排，意思是并非由谁说“这么做”而被促成造作。“不被化作”(animmita)即使用神通也不能化作。“不被创造”(animmāta)即不被促成创造。有人说“不应被化作”(animmitabba)一词，但这既不见于巴利圣典，也不见于义注。“不育”(vañjha)如不孕的母牛、不结果实的棕榈树等，意为不能产生任何事物。以此否定了地身(pathavīkāya)等能产生色(rūpa)等法。“峰顶住”(kūṭaṭṭha)，是说如山峰般安住。“如芦秆而住”(īsikaṭṭhāyiṭṭhita)指如门阇草(muñja)中的芦秆般安住。此中意为：所谓“生”，是指像芦秆从门阇草中出来一样，是本有之物显现出来。“如门柱而住”(esikaṭṭhāyiṭṭhita)也是一种异读，意为像善加埋设的门柱般不动摇地安住。两者都显示了它们的无毁坏性。“不动摇”(na iñjanti)，是说因如门柱般安住，故不移动。“不转变”(na vipariṇāmenti)指不舍弃其本性。“不互相妨害”(na aññamaññaṃ byābādhenti)指不互相损害。“不能”(nālaṃ)指没有能力。

ปถวีกาโยติอาทีสุ [Pg.160] ปถวีเยว ปถวีกาโย, ปถวีสมูโห วา. ตตฺถาติ เตสุ ชีวสตฺตเมสุ กาเยสุ. นตฺถิ หนฺตา วาติ หนฺตุํ วา ฆาเตตุํ วา โสตุํ วา สาเวตุํ วา ชานิตุํ วา ชานาเปตุํ วา สมตฺโถ นาม นตฺถีติ ทีเปติ. สตฺตนฺนํตฺเวว กายานนฺติ ยถา มุคฺคราสิอาทีสุ ปหฏํ สตฺถํ มุคฺคราสิอาทีนํ อนฺตเรน ปวิสติ, เอวํ สตฺตนฺนํ กายานํ อนฺตเรน ฉิทฺเทน วิวเรน สตฺถํ ปวิสติ. ตตฺถ ‘‘อหํ อิมํ ชีวิตา โวโรเปมี’’ติ เกวลํ สญฺญามตฺตเมว โหตีติ ทสฺเสติ. โยนิปมุขสตสหสฺสานีติ ปมุขโยนีนํ อุตฺตมโยนีนํ จุทฺทสสตสหสฺสานิ อญฺญานิ จ สฏฺฐิสตานิ อญฺญานิ จ ฉสตานิ. ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานีติ ปญฺจ กมฺมสตานิ จ, เกวลํ ตกฺกมตฺตเกน นิรตฺถกํ ทิฏฺฐึ ทีเปติ. ปญฺจ จ กมฺมานิ ตีณิ จ กมฺมานีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เกจิ ปนาหุ ปญฺจ กมฺมานีติ ปญฺจินฺทฺริยวเสน ภณติ. ตีณีติ กายกมฺมาทิวเสนาติ. กมฺเม จ อฑฺฒกมฺเม จาติ เอตฺถ ปนสฺส กายกมฺมญฺจ วจีกมฺมญฺจ กมฺมนฺติ ลทฺธิ, มโนกมฺมํ อุปฑฺฒกมฺมนฺติ. ทฺวฏฺฐิปฏิปทาติ ทฺวาสฏฺฐิ ปฏิปทาติ วทติ. ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปาติ เอกสฺมึ กปฺเป จตุสฏฺฐิ อนฺตรกปฺปา นาม โหนฺติ, อยํ ปน อญฺเญ ทฺเว อชานนฺโต เอวมาห. ฉฬาภิชาติโย อปณฺณกสุตฺเต วิตฺถาริตา.

“地身”等是说：地本身即是地身，或地的集合。“其中”指在那以命为第七的诸身中。“无杀者”是说：没有谁能杀、使杀，能听、使听，能知、使知。“就在七身之间”是说：犹如投入豆堆等的刀，从豆堆等的间隙中穿入，如是刀从七身的间隙、孔隙中穿入。在此，“我断此命”仅是名想而已。“一百四十万种主要生类”等是说：有主要生类、最上生类一百四十万，另有六千，又另有六百。“以及五百业”指五百种业，这只是以无益的逻辑思辨来阐明其见解。“五业与三业”等也是此理。但有人说：“五业”是依五根而说，“三业”是依身业等而说。“一业与半业”，于此，他的学说是身业与语业为“业”，意业为“半业”。“六十二道”是说六十二种行道。“六十二中劫”，一个大劫中有六十四个中劫，但他不知道另外两个，故如是说。“六生类”已在《无诤经》（Apaṇṇaka Sutta）中详说。

อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ มนฺทภูมิ ขิฑฺฑาภูมิ วีมํสกภูมิ อุชุคตภูมิ เสกฺขภูมิ สมณภูมิ ชินภูมิ ปนฺนภูมีติ อิมา อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ วทติ. ตตฺถ ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย สตฺตทิวเส สมฺพาธฏฺฐานโต นิกฺขนฺตตฺตา สตฺตา มนฺทา โหนฺติ โมมูหา. อยํ มนฺทภูมีติ วทติ. เย ปน ทุคฺคติโต อาคตา โหนฺติ, เต อภิณฺหํ โรทนฺติ เจว วิรวนฺติ จ. สุคติโต อาคตา ตํ อนุสฺสริตฺวา อนุสฺสริตฺวา หสนฺติ. อยํ ขิฑฺฑาภูมิ นาม. มาตาปิตูนํ หตฺถํ วา ปาทํ วา มญฺจํ วา ปีฐํ วา คเหตฺวา ภูมิยํ ปทนิกฺขิปนํ วีมํสกภูมิ นาม. ปทสาว คนฺตุํ สมตฺถกาโล อุชุคตภูมิ นาม. สิปฺปานํ สิกฺขนกาโล เสกฺขภูมิ นาม. ฆรา นิกฺขมฺม ปพฺพชนกาโล สมณภูมิ นาม. อาจริยํ เสวิตฺวา ชานนกาโล ชินภูมิ นาม. ภิกฺขุ จ ปนฺนโก ชิโน น กิญฺจิ อาหาติ เอวํ อลาภึ สมณํ ปนฺนภูมีติ วทติ.

八种人地是：愚钝地、嬉戏地、探索地、直行地、有学地、沙门地、胜者地、堕落地。此中，从出生之日起七天内，因从狭窄之处出来，众生愚钝而迷惑，这称为愚钝地。那些从恶趣来的，时常哭泣号叫；从善趣来的，则一再忆念而欢笑，这称为嬉戏地。抓住父母的手或脚，或床或座，在地上踏步，这称为探索地。能仅靠脚行走之时，称为直行地。学习技艺之时，称为有学地。离家出家之时，称为沙门地。侍奉老师而获得知识之时，称为胜者地。“比丘已堕落，胜者无所获”，像这样，他称无所得的沙门为堕落地。

เอกูนปญฺญาส [Pg.161] อาชีวสเตติ เอกูนปญฺญาส อาชีววุตฺติสตานิ. ปริพฺพาชกสเตติ ปริพฺพาชกปพฺพชฺชสตานิ. นาคาวาสสเตติ นาคมณฺฑลสตานิ. วีเส อินฺทฺริยสเตติ วีส อินฺทฺริยสตานิ. ตึเส นิรยสเตติ ตึส นิรยสตานิ. รโชธาตุโยติ รชโอกิรณฏฺฐานานิ. หตฺถปิฏฺฐิปาทปิฏฺฐาทีนิ สนฺธาย วทติ. สตฺต สญฺญีคพฺภาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภอชปสุมิคมหึเส สนฺธาย วทติ. อสญฺญีคพฺภาติ สาลิยวโคธุมมุคฺคกงฺคุวรกกุทฺรูสเก สนฺธาย วทติ. นิคณฺฐิคพฺภาติ นิคณฺฐิมฺหิ ชาตคพฺภา, อุจฺฉุเวฬุนฬาทโย สนฺธาย วทติ. สตฺต เทวาติ พหู เทวา, โส ปน สตฺตาติ วทติ. มานุสาปิ อนนฺตา, โส สตฺตาติ วทติ. สตฺต ปิสาจาติ ปิสาจา มหนฺตา, สตฺตาติ วทติ.

一百四十九种谋生方式是指一百四十九种营生之法。百种游行者是指百种游行出家。百种龙住处是指百种龙众或象群。一百二十种根是指一百二十种根。一百三十种地狱是指一百三十种地狱。尘界是指撒尘之处，这是指手背、脚背等。七种有想胎是指骆驼、牛、驴、山羊、家畜、鹿、水牛。无想胎是指稻、大麦、小麦、绿豆、黍、豆、稗子。节生胎是指在节中生出的胎，这是指甘蔗、竹、芦苇等。七种天神是说天神众多，但他只说七种。人也无数，但他只说七种。七种毕舍遮（Pisāca）是说毕舍遮众多，但他只说七种。

สราติ มหาสรา. กณฺณมุณฺฑ-รถการ-อโนตตฺต-สีหปปาตกุฬิร-มุจลินฺท-กุณาลทเห คเหตฺวา วทติ. ปวุฏาติ คณฺฐิกา. ปปาตาติ มหาปปาตา. ปปาตสตานีติ ขุทฺทกปปาตสตานิ. สุปินาติ มหาสุปินา. สุปินสตานีติ ขุทฺทกสุปินสตานิ. มหากปฺปิโนติ มหากปฺปานํ. เอตฺถ เอกมฺหา สรา วสฺสสเต วสฺสสเต กุสคฺเคน เอกํ อุทกพินฺทุํ นีหริตฺวา นีหริตฺวา สตฺตกฺขตฺตุํ ตมฺหิ สเร นิรุทเก กเต เอโก มหากปฺโปติ วทติ. เอวรูปานํ มหากปฺปานํ จตุราสีติสตสหสฺสานิ เขเปตฺวา พาลา จ ปณฺฑิตา จ ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรนฺตีติ อยมสฺส ลทฺธิ. ปณฺฑิโตปิ กิร อนฺตรา สุชฺฌิตุํ น สกฺโกติ, พาโลปิ ตโต อุทฺธํ น คจฺฉติ.

所谓“湖”（sarā），是指诸大湖。此就羯拏目荼湖（Kaṇṇamuṇḍa）、罗陀迦罗湖（Rathakāra）、阿耨达池（Anotatta）、狮子堕湖（Sīhapapāta）、俱利罗湖（Kuḷira）、目支邻陀湖（Mucalinda）、拘那罗湖（Kuṇāla）而言。所谓“Pavuṭā”，是指山阜（gaṇṭhikā）。所谓“悬崖”（papātā），是指大悬崖。所谓“百座悬崖”（papātasatāni），是指百座小悬崖。所谓“梦”（supinā），是指大梦。所谓“百个梦”（supinasatāni），是指百个小梦。所谓“大劫”（mahākappino），是指关于诸大劫的论说。于此，他说：“从一个湖中，每百年以吉祥草尖取一滴水，当那个湖像这样被掏空七次之后，才算一个大劫。”像这样经历了八百四十万大劫之后，愚者与智者才能终结痛苦，这是他的学说。据说智者不能于中途清净，愚者也不能超越于此。

สีเลนาติ อเจลกสีเลน วา อญฺเญน วา เยน เกนจิ. วเตนาติ ตาทิเสน วเตน. ตเปนาติ ตโปกมฺเมน. อปริปกฺกํ ปริปาเจติ นาม โย ‘‘อหํ ปณฺฑิโต’’ติ อนฺตรา วิสุชฺฌติ. ปริปกฺกํ ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตึ กโรติ นาม โย ‘‘อหํ พาโล’’ติ วุตฺตปริมาณํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา ยาติ. เหวํ นตฺถีติ เอวํ นตฺถิ. ตญฺหิ อุภยมฺปิ น สกฺกา กาตุนฺติ ทีเปติ. โทณมิเตติ โทเณน มิตํ วิย. สุขทุกฺเขติ สุขทุกฺขํ. ปริยนฺตกเตติ วุตฺตปริมาเณน กาเลน กตปริยนฺโต. นตฺถิ หายนวฑฺฒเนติ นตฺถิ หายนวฑฺฒนานิ. น สํสาโร ปณฺฑิตสฺส หายติ, น พาลสฺส วฑฺฒตีติ อตฺโถ. อุกฺกํสาวกํเสติ อุกฺกํสาวกํสา, หาปนวฑฺฒนานเมเวตํ เววจนํ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต [Pg.162] เสยฺยถาปิ นามาติอาทิมาห. ตตฺถ สุตฺตคุเฬติ เวเฐตฺวา กตสุตฺตคุฬํ. นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลตีติ ปพฺพเต วา รุกฺขคฺเค วา ฐตฺวา ขิตฺตํ สุตฺตปมาเณน นิพฺเพฐิยมานํ คจฺฉติ, สุตฺเต ขีเณ ตตฺถ ติฏฺฐติ น คจฺฉติ. เอวเมวํ วุตฺตกาลโต อุทฺธํ น คจฺฉตีติ ทสฺเสติ.

以戒行，是指以裸行者（acelaka）的戒行或任何其他戒行。以誓愿，是指以那样的誓愿。以苦行，是指以苦行之业。“未成熟者使之成熟”，是指有人自称“我是智者”而于中途清净。“已成熟者，经由体验而终结”，是指有人自称“我是愚人”而超越所说期限继续流转。“无有此事”，即确实无有此事。此是显示两者皆不可能做到。“以多那（doṇa）量”，即如以多那所量。“苦与乐”，即苦与乐。“被限定”，即由所说的时间量而作了限定。“无增无减”，即无有增长与减损。其义为：智者的轮回不减，愚者的轮回不增。“高下”，即高与下，这只是增减的同义词。现在为以譬喻阐明此义，而说“譬如”等。其中，“线团”，是指卷绕而成的线团。“唯随解开而滚动”，是说在山顶或树顶上抛出，它会随着线的长度而展开滚动，线尽了，它就停在那里不动了。此是显示，（轮回）不会超越所说的时间。

๒๒๙. กิมิทนฺติ กิมิทํ ตว อญฺญาณํ, กึ สพฺพญฺญุ นาม ตฺวนฺติ เอวํ ปุฏฺโฐ สมาโน นิยติวาเท ปกฺขิปนฺโต สุญฺญํ เม อคารนฺติอาทิมาห.

229. “这是你的什么无知？你难道是一切知者吗？”当被如此质问时，他想将此归入命定论（niyativāda）中，便说：“我的房子是空的”等等。

๒๓๐. อนุสฺสวิโก โหตีติ อนุสฺสวนิสฺสิโต โหติ. อนุสฺสวสจฺโจติ สวนํ สจฺจโต คเหตฺวา ฐิโต. ปิฏกสมฺปทายาติ วคฺคปณฺณาสกาย ปิฏกคนฺถสมฺปตฺติยา.

230. 是随闻者，是说他依赖于听闻。以听闻为真理，是说他将所听闻的执为真理而住。以传承的教典为根据，是说以由品、五十集等组成的教典之完备为根据。

๒๓๒. มนฺโทติ มนฺทปญฺโญ. โมมูโหติ อติมูฬฺโห. วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชตีติ วาจาย วิกฺเขปํ อาปชฺชติ. กีทิสํ? อมราวิกฺเขปํ, อปริยนฺตวิกฺเขปนฺติ อตฺโถ. อถ วา อมรา นาม มจฺฉชาติ. สา อุมฺมุชฺชนนิมฺมุชฺชนาทิวเสน อุทเก สนฺธาวมานา คเหตุํ น สกฺกาติ เอวเมว อยมฺปิ วาโท อิโต จิโต จ สนฺธาวติ, คาหํ น อุปคจฺฉตีติ อมราวิกฺเขโปติ วุจฺจติ. ตํ อมราวิกฺเขปํ.

232. “愚钝者”，是说智慧迟钝。“极痴者”，是说极其愚昧。“陷入言语游移”，是说他因言语而陷入游移。是怎样的呢？是鳗鱼（般的）游移(amarāvikkhepa)，其义为无边的游移。又或者，“amarā”是一种鱼的名字，它在水中时而浮起、时而沉没地游动，无法被抓住。同样地，此说也到处游移，不容被掌握，因此称为“鳗鱼（般的）游移”。即陷入那种鳗鱼（般的）游移。

เอวนฺติปิ เม โนติอาทีสุ อิทํ กุสลนฺติ ปุฏฺโฐ ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติ วทติ, ตโต กึ อกุสลนฺติ วุตฺเต ‘‘ตถาติปิ เม โน’’ติ วทติ, กึ อุภยโต อญฺญถาติ วุตฺเต ‘‘อญฺญถาติปิ เม โน’’ติ วทติ, ตโต ติวิเธนาปิ น โหตีติ เต ลทฺธีติ วุตฺเต ‘‘โนติปิ เม โน’’ติ วทติ, ตโต กึ โน โนติ เต ลทฺธีติ วุตฺเต ‘‘โน โนติปิ เม โน’’ติ วิกฺเขปมาปชฺชติ, เอกสฺมิมฺปิ ปกฺเข น ติฏฺฐติ. นิพฺพิชฺช ปกฺกมตีติ อตฺตโนปิ เอส สตฺถา อวสฺสโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, มยฺหํ กึ สกฺขิสฺสตีติ นิพฺพินฺทิตฺวา ปกฺกมติ. ปุริเมสุปิ อนสฺสาสิเกสุ เอเสว นโย.

在“我的看法也不是这样”等句中，当被问“此是善吗？”时，他答：“我的看法不是‘是这样’。”于是当被问“那么是不善吗？”时，他答：“我的看法也不是‘是那样’。”当被问“是不同于此二者的其他吗？”时，他答：“我的看法也不是‘是其他’。”于是当被问“那么你的学说就是‘三者都不是’吗？”时，他答：“我的看法也不是‘不是’。”于是当被问“那么你的学说就是‘不是“不是”’吗？”时，他答：“我的看法也不是‘不是“不是”’。”他陷入游移，不立于任何一方。“他厌离而离去”，是说他想：“这位导师连自己都无法作为依靠，何况能为我所依靠呢？”于是他厌离而离去。对于前面那些无法带来慰藉的（论点），道理也是一样。

๒๓๔. สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุนฺติ ยถา ปุพฺเพ คิหิภูโต สนฺนิธึ กตฺวา วตฺถุกาเม ปริภุญฺชติ, เอวํ ติลตณฺฑุลสปฺปินวนีตาทีนิ สนฺนิธึ กตฺวา อิทานิ ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพติ อตฺโถ. นนุ จ ขีณาสวสฺส วสนฏฺฐาเน [Pg.163] ติลตณฺฑุลาทโย ปญฺญายนฺตีติ. โน น ปญฺญายนฺติ, น ปเนส เต อตฺตโน อตฺถาย ฐเปติ, อผาสุกปพฺพชิตาทีนํ อตฺถาย ฐเปติ. อนาคามิสฺส กถนฺติ. ตสฺสาปิ ปญฺจ กามคุณา สพฺพโสว ปหีนา, ธมฺเมน ปน ลทฺธํ วิจาเรตฺวา ปริภุญฺชติ.

234. “积蓄而受用欲乐”，是说如同以前身为在家人时，积蓄后受用物质欲乐，现在（成为阿罗汉后）积蓄芝麻、米、熟酥、生酥等来受用是不适宜的，此即其义。然则，在漏尽者的住处，难道看不到芝麻、米等物吗？并非看不到。但他不是为了自己而存放，而是为了生病的出家众等而存放。关于不还者又如何呢？他的五种欲乐也已完全断除，但对于如法获得的（物品），他会省察后才受用。

๒๓๖. ปุตฺตมตาย ปุตฺตาติ โส กิร อิมํ ธมฺมํ สุตฺวา อาชีวกา มตา นามาติ สญฺญี หุตฺวา เอวมาห. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – อาชีวกา มตา นาม, เตสํ มาตา ปุตฺตมตา โหติ, อิติ อาชีวกา ปุตฺตมตาย ปุตฺตา นาม โหนฺติ. สมเณ โคตเมติ สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยวาโส อตฺถิ, อญฺญตฺถ นตฺถีติ ทีเปติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

236. “亡子母之子”，是说他听闻此法后，生起“裸行顺命外道们名为已死”之想，才如此说。此中义理如下：裸行顺命外道们名为已死，其母则成亡子之母，是故裸行顺命外道们被称为“亡子母之子”。“于沙门乔达摩处”，是显示梵行只在于沙门乔达摩处，而不在他处。其余的，在各处皆已明了。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破除戏论》

สนฺทกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

散陀迦经释义终。

๗. มหาสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา

7. 大萨古拉优陀夷经释义

๒๓๗. เอวํ เม สุตนฺติ มหาสกุลุทายิสุตฺตํ. ตตฺถ โมรนิวาเปติ ตสฺมึ ฐาเน โมรานํ อภยํ โฆเสตฺวา โภชนํ อทํสุ. ตสฺมา ตํ ฐานํ โมรนิวาโปติ สงฺขํ คตํ. อนฺนภาโรติ เอกสฺส ปริพฺพาชกสฺส นามํ. ตถา วรธโรติ. อญฺเญ จาติ น เกวลํ อิเม ตโย, อญฺเญปิ อภิญฺญาตา พหู ปริพฺพาชกา. อปฺปสทฺทสฺส วณฺณวาทีติ อิธ อปฺปสทฺทวินีโตติ อวตฺวาว อิทํ วุตฺตํ. กสฺมา? น หิ ภควา อญฺเญน วินีโตติ.

237. “如是我闻”等，为《大萨古拉优陀夷经》。其中，“于孔雀饲养处”(Moranivāpa)者，谓于彼处，为孔雀宣告无畏后而施食，是故彼处得名“孔雀饲养处”。“运食”(Annabhāra)为一游方者之名。“瓦拉达拉”(Varadhara)亦然。“及其他”者，谓非仅此三人，亦有其他众多知名之游方者。“赞叹少语”者，于此，未说“由少语而调伏”，而作此说。何以故？以世尊非由他人所调伏故。

๒๓๘. ปุริมานีติ หิยฺโยทิวสํ อุปาทาย ปุริมานิ นาม โหนฺติ, ตโต ปรํ ปุริมตรานิ. กุตูหลสาลายนฺติ กุตูหลสาลา นาม ปจฺเจกสาลา นตฺถิ, ยตฺถ ปน นานาติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณา นานาวิธํ กถํ ปวตฺเตนฺติ, สา พหูนํ – ‘‘อยํ กึ วทติ, อยํ กึ วทตี’’ติ กุตูหลุปฺปตฺติฏฺฐานโต ‘‘กุตูหลสาลา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘โกตูหลสาลา’’ติปิ ปาโฐ. ลาภาติ เย เอวรูเป สมณพฺราหฺมเณ ทฏฺฐุํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ [Pg.164] ธมฺมกถํ วา เนสํ โสตุํ ลภนฺติ, เตสํ องฺคมคธานํ อิเม ลาภาติ อตฺโถ.

238. “昔日”者，谓从昨日算起，名为“昔日”；于彼之前，则为“更昔”。‘议论堂’(Kutūhalasālā)者，非有单独之堂，实乃一处，众多不同外道之沙门、婆罗门于此发起种种言论，因其为引发众人“此人云何？彼人云何？”之好奇处，故名“议论堂”。亦有版本作“Kotūhalasālā”。“诚为利得”者，其义为：于鸯伽(Aṅga)、摩揭陀人，彼等得见如是之沙门、婆罗门，或问其义，或闻其法，此诚为利得。

สงฺฆิโนติอาทีสุ ปพฺพชิตสมูหสงฺขาโต สงฺโฆ เอเตสํ อตฺถีติ สงฺฆิโน. สฺเวว คโณ เอเตสํ อตฺถีติ คณิโน. อาจารสิกฺขาปนวเสน ตสฺส คณสฺส อาจริยาติ คณาจริยา. ญาตาติ ปญฺญาตา ปากฏา. ยถาภุจฺจคุเณหิ เจว อยถาภูตคุเณหิ จ สมุคฺคโต ยโส เอเตสํ อตฺถีติ ยสสฺสิโน. ปูรณาทีนญฺหิ ‘‘อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ, อปฺปิจฺฉตาย วตฺถมฺปิ น นิวาเสตี’’ติอาทินา นเยน ยโส สมุคฺคโต, ตถาคตสฺส ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทีหิ ยถาภูตคุเณหิ. ติตฺถกราติ ลทฺธิกรา. สาธุสมฺมตาติ อิเม สาธู สุนฺทรา สปฺปุริสาติ เอวํ สมฺมตา. พหุชนสฺสาติ อสฺสุตวโต เจว อนฺธพาลปุถุชฺชนสฺส วิภาวิโน จ ปณฺฑิตชนสฺส. ตตฺถ ติตฺถิยา พาลชนสฺส เอวํ สมฺมตา, ตถาคโต ปณฺฑิตชนสฺส. อิมินา นเยน ปูรโณ กสฺสโป สงฺฆีติอาทีสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ภควา ปน ยสฺมา อฏฺฐตึส อารมฺมณานิ วิภชนฺโต พหูนิ นิพฺพานโอตรณติตฺถานิ อกาสิ, ตสฺมา ‘‘ติตฺถกโร’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

在“有僧者”(saṅghino)等词中，他们有被称为“出家众集合”的僧团，因此是“有僧者”。他们有自己的团体(gaṇa)，因此是“有团体者”(gaṇino)。通过教导行仪而成为那个团体的导师，因此是“团体导师”(gaṇācariyā)。“知名者”(ñātā)即是被认知者、显赫者。“具声誉者”(yasassino)即是他们有由真实功德和不实功德所升起的声誉。诚然，富兰那(Pūraṇa)等人是以“少欲、知足，因少欲故，连衣服都不穿”等方式而声誉升起；如来则是以“彼世尊亦即是……”等真实功德而声誉升起。“外道导师”(titthakarā)即是建立学说者。“被善者所公认”(sādhusammatā)即是被公认为“此等是贤善者、美好者、善士”。“为众人”(bahujanassa)是指为无闻的盲昧凡夫，以及有分辨力的智者。其中，外道被愚人如此公认，如来则被智者所公认。以此理趣，当知“富兰那·迦叶是有僧者”等句义。然而，世尊因分辨三十八种所缘，造作了许多趣向涅槃的渡口，因此亦可称为“津梁制造者”(titthakaro)。

กสฺมา ปเนเต สพฺเพปิ ตตฺถ โอสฏาติ? อุปฏฺฐากรกฺขณตฺถญฺเจว ลาภสกฺการตฺถญฺจ. เตสญฺหิ เอวํ โหติ – ‘‘อมฺหากํ อุปฏฺฐากา สมณํ โคตมํ สรณํ คจฺเฉยฺยุํ, เต จ รกฺขิสฺสาม. สมณสฺส จ โคตมสฺส อุปฏฺฐาเก สกฺการํ กโรนฺเต ทิสฺวา อมฺหากมฺปิ อุปฏฺฐากา อมฺหากํ สกฺการํ กริสฺสนฺตี’’ติ. ตสฺมา ยตฺถ ยตฺถ ภควา โอสรติ, ตตฺถ ตตฺถ สพฺเพ โอสรนฺติ.

然则，为何他们所有人都进入那里呢？是为了守护侍奉者，以及为了利得和恭敬。因为他们曾如此想：“我们的侍奉者可能会去皈依沙门乔达摩，我们得守护他们。再者，看见沙门乔达摩的侍奉者们所作的恭敬后，我们的侍奉者们也将会对我们作恭敬。”因此，无论世尊进入何处，他们所有人都进入那里。

๒๓๙. วาทํ อาโรเปตฺวาติ วาเท โทสํ อาโรเปตฺวา. อปกฺกนฺตาติ, อปคตา, เกจิ ทิสํ ปกฺกนฺตา, เกจิ คิหิภาวํ ปตฺตา, เกจิ อิมํ สาสนํ อาคตา. สหิตํ เมติ มยฺหํ วจนํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ, อตฺถยุตฺตํ การณยุตฺตนฺติ อตฺโถ. อสหิตํ เตติ ตุยฺหํ วจนํ อสหิตํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตุยฺหํ ทีฆรตฺตาจิณฺณวเสน สุปฺปคุณํ, ตํ มยฺหํ เอกวจเนเนว วิปราวตฺตํ วิปริวตฺติตฺวา ฐิตํ, น กิญฺจิ ชาตนฺติ อตฺโถ. อาโรปิโต เต วาโทติ มยา ตว วาเท โทโส [Pg.165] อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ โทสโมจนตฺถํ จร วิจร, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สิกฺขาติ อตฺโถ. นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อถ สยํ ปโหสิ, อิทาเนว นิพฺเพเฐหิ. ธมฺมกฺโกเสนาติ สภาวกฺโกเสน.

239. 强加论过（Vādaṃ āropetvā）：即在论点上强加过失。离去（Apakkantā）：即已离开，有些前往他方，有些还俗，有些来到此教法中。我言有益（Sahitaṃ me）：我的话有益、流畅，具义、具理。你言无益（Asahitaṃ te）：你的话无益。你所惯行的已被推翻（Adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ）：你因长时串习而善巧之言，仅被我一语即已推翻，被颠覆后，已毫无作用。你的论点已被指过（Āropito te vādo）：我已在你的论点上指出过失。为解脱论过而去（Cara vādappamokkhāya）：为解脱过失而去，去游历，到处学习。若能，当自辩解（Nibbeṭhehi vā sace pahosi）：若你自己有能力，现在就辩解吧。以法呵责（Dhammakkosena）：即以自性呵责。

๒๔๐. ตํ โน โสสฺสามาติ ตํ อมฺหากํ เทสิตํ ธมฺมํ สุณิสฺสาม. ขุทฺทมธุนฺติ ขุทฺทกมกฺขิกาหิ กตํ ทณฺฑกมธุํ. อเนลกนฺติ นิทฺโทสํ อปคตมจฺฉิกณฺฑกํ. ปีเฬยฺยาติ ทเทยฺย. ปจฺจาสีสมานรูโปติ ปูเรตฺวา นุ โข โน โภชนํ ทสฺสตีติ ภาชนหตฺโถ ปจฺจาสีสมาโน ปจฺจุปฏฺฐิโต อสฺส. สมฺปโยเชตฺวาติ อปฺปมตฺตกํ วิวาทํ กตฺวา.

240. 我等愿闻（Taṃ no sossāma）：我等将听闻您所宣说的法。小蜂之蜜（Khuddamadhu）：由小蜜蜂所造的杖蜜。无过（Anelaka）：无过失，无蜂卵。应挤给（Pīḷeyya）：应挤（蜜）而给与。期待貌（Paccāsīsamānarūpo）：手持容器，期待着：“他会装满我们的容器并给予吗？”如此而侍立一旁。作争论后（Sampayojetvā）：作少许争论。

๒๔๑. อิตรีตเรนาติ ลามกลามเกน. ปวิวิตฺโตติ อิทํ ปริพฺพาชโก กายวิเวกมตฺตํ สนฺธาย วทติ, ภควา ปน ตีหิ วิเวเกหิ วิวิตฺโตว.

241. 以低劣之（衣）（Itarītarena）：即以劣质的（衣）。独居（Pavivitto）：此是游行者仅针对身独居而说，然而世尊则由三独居而独居。

๒๔๒. โกสกาหาราปีติ ทานปตีนํ ฆเร อคฺคภิกฺขาฐปนตฺถํ ขุทฺทกสราวา โหนฺติ, ทานปติโน อคฺคภตฺตํ วา ตตฺถ ฐเปตฺวา ภุญฺชนฺติ, ปพฺพชิเต สมฺปตฺเต ตํ ภตฺตํ ตสฺส เทนฺติ. ตํ สราวกํ โกสโกติ วุจฺจติ. ตสฺมา เย จ เอเกเนว ภตฺตโกสเกน ยาเปนฺติ, เต โกสกาหาราติ. เพลุวาหาราติ เพลุวมตฺตภตฺตาหารา. สมติตฺติกนฺติ โอฏฺฐวฏฺฏิยา เหฏฺฐิมเลขาสมํ. อิมินา ธมฺเมนาติ อิมินา อปฺปาหารตาธมฺเมน. เอตฺถ ปน สพฺพากาเรเนว ภควา อนปฺปาหาโรติ น วตฺตพฺโพ. ปธานภูมิยํ ฉพฺพสฺสานิ อปฺปาหาโรว อโหสิ, เวรญฺชายํ ตโย มาเส ปตฺโถทเนเนว ยาเปสิ ปาลิเลยฺยกวนสณฺเฑ ตโย มาเส ภิสมุฬาเลเหว ยาเปสิ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ เอกสฺมึ กาเล อปฺปาหาโร อโหสึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ. ตสฺมา ยทิ เต อิมินา ธมฺเมน สกฺกเรยฺยุํ, มยา หิ เต วิเสสตรา. อญฺโญ เจว ปน ธมฺโม อตฺถิ, เยน มํ เต สกฺกโรนฺตีติ ทสฺเสติ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ โยชนา เวทิตพฺพา.

242. 所谓“小碗食者”(Kosakāhārā)，是指在施主家中，为了放置第一份供食而设有小碗。施主们将第一份饭食置于其中后方才自食，若有出家人到来，便将那份饭食供养给他。那个小碗被称为“kosaka”。因此，凡仅以一小碗饭食维生者，即被称为“小碗食者”。所谓“木苹果食者”(Beluvāhārā)，是指以仅有木苹果大小的饭食为食者。所谓“与缘齐平”(Samatittika)，是指食物与钵缘下线齐平。“以此法”(Iminā dhammena)是指以此少食之法。于此，不应说世尊在所有情况下都是少食者。在精勤之地六年，他确实是少食；在维兰迦(Verañjā)三个月，仅以马食维生；在巴力雷雅咖(Pālileyyaka)林薮三个月，仅以莲藕、莲根维生。于此，（世尊）开示此义：“我于一时曾是少食者，但我的弟子们从受持头陀行开始，终生不破头陀行。”因此，若他们因此法而恭敬我，那么他们实比我更殊胜。此言亦显示：实有其他法，他们因此而恭敬我。应知以此理趣适用于所有章节。

ปํสุกูลิกาติ [Pg.166] สมาทินฺนปํสุกูลิกงฺคา. ลูขจีวรธราติ สตฺถสุตฺตลูขานิ จีวรานิ ธารยมานา. นนฺตกานีติ อนฺตวิรหิตานิ วตฺถขณฺฑานิ, ยทิ หิ เนสํ อนฺโต ภเวยฺย, ปิโลติกาติ สงฺขํ คจฺเฉยฺยุํ. อุจฺจินิตฺวาติ ผาเลตฺวา ทุพฺพลฏฺฐานํ ปหาย ถิรฏฺฐานเมว คเหตฺวา. อลาพุโลมสานีติ อลาพุโลมสทิสสุตฺตานิ สุขุมานีติ ทีเปติ. เอตฺตาวตา จ สตฺถา จีวรสนฺโตเสน อสนฺตุฏฺโฐติ น วตฺตพฺโพ. อติมุตฺตกสุสานโต หิสฺส ปุณฺณทาสิยา ปารุปิตฺวา ปาติตสาณปํสุกูลํ คหณทิวเส อุทกปริยนฺตํ กตฺวา มหาปถวี อกมฺปิ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ เอกสฺมึเยว กาเล ปํสุกูลํ คณฺหึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ.

粪扫衣者(Paṃsukūlika)，即受持粪扫衣支者。着粗劣衣者(Lūkhacīvaradhara)，即穿着以刀裁割、以线缝合的粗劣衣。无边际者(Nantakāni)，即无边缘的布片，如果它们有边缘，就会被称为破布(pilotikā)。拣择后(Uccinitvā)，即分开并舍弃脆弱之处，只取坚固之处。如葫芦藤蔓之毛者(Alābulomasāni)，此句显示其为线如葫芦藤蔓之毛般纤细的衣服。然而，仅凭此点，不应说导师于衣服不满足。诚然，当导师从阿提目多伽(Atimuttaka)墓地拾取婢女富娜(Puṇṇā)裹身后丢弃的麻布粪扫衣之日，整个大地，乃至水际，都震动了。于此，则是显示此义：“我仅在某个时候拾取粪扫衣，而我的弟子们，从受持头陀支开始，尽其一生不毁坏头陀支。”

ปิณฺฑปาติกาติ อติเรกลาภํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนปิณฺฑปาติกงฺคา. สปทานจาริโนติ โลลุปฺปจารํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนสปทานจารา. อุญฺฉาสเก วเต รตาติ อุญฺฉาจริยสงฺขาเต ภิกฺขูนํ ปกติวเต รตา, อุจฺจนีจฆรทฺวารฏฺฐายิโน หุตฺวา กพรมิสฺสกํ ภตฺตํ สํหริตฺวา ปริภุญฺชนฺตีติ อตฺโถ. อนฺตรฆรนฺติ พฺรหฺมายุสุตฺเต อุมฺมารโต ปฏฺฐาย อนฺตรฆรํ, อิธ อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย อธิปฺเปตํ. เอตฺตาวตา จ สตฺถา ปิณฺฑปาตสนฺโตเสน อสนฺตุฏฺโฐติ น วตฺตพฺโพ, อปฺปาหารตาย วุตฺตนิยาเมเนว ปน สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ เอกสฺมึเยว กาเล นิมนฺตนํ น สาทยึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ.

常乞食者(Piṇḍapātika)，即舍弃额外利养，受持常乞食支。次第乞食者(Sapadānacārino)，即舍弃贪欲之行，受持次第行支。乐于拾穗行者(Uñchāsake vate ratā)，即乐于比丘们称为“拾穗行”的常规修行，不分贵贱立于各家门口，收集杂食而食。村内(Antaragharaṃ)，如《梵寿经》(Brahmāyu Sutta)中从门槛算起为村内，此处则意指从门柱(indakhīla)开始。然而，仅凭此点，不应说导师于托钵不满足，而应以少食之规定来详说一切。于此，则是显示此义：“我仅在某个时候不接受邀请，而我的弟子们，从受持头陀支开始，尽其一生不毁坏头陀支。”

รุกฺขมูลิกาติ ฉนฺนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนรุกฺขมูลิกงฺคา. อพฺโภกาสิกาติ ฉนฺนญฺจ รุกฺขมูลญฺจ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนอพฺโภกาสิกงฺคา. อฏฺฐมาเสติ เหมนฺตคิมฺหิเก มาเส. อนฺโตวสฺเส ปน จีวรานุคฺคหตฺถํ ฉนฺนํ ปวิสนฺติ. เอตฺตาวตา จ สตฺถา เสนาสนสนฺโตเสน อสนฺตุฏฺโฐติ น วตฺตพฺโพ, เสนาสนสนฺโตโส ปนสฺส ฉพฺพสฺสิกมหาปธาเนน จ ปาลิเลยฺยกวนสณฺเฑน จ ทีเปตพฺโพ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ เอกสฺมึเยว กาเล ฉนฺนํ น ปาวิสึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ.

树下住者，即舍弃覆蔽处，受持树下住头陀支。露地住者，即舍弃覆蔽处及树下，受持露地住头陀支。八个月者，指冬季与夏季的月份。但在雨季时，为了照顾袈裟，他们会进入有房顶处。仅因此，不能说导师对住所不满足，其对住所的满足，应由六年大精进及巴力雷雅咖(pālileyyaka)林苑来阐明。于此，则是为了显示此义：“我仅在某一时期不曾进入覆蔽处，而我的弟子们从受持头陀支开始，尽其一生都不毁犯头陀支。”

อารญฺญิกาติ [Pg.167] คามนฺตเสนาสนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สมาทินฺนอารญฺญิกงฺคา. สงฺฆมชฺเฌ โอสรนฺตีติ อพทฺธสีมาย กถิตํ, พทฺธสีมายํ ปน วสนฺตา อตฺตโน วสนฏฺฐาเนเยว อุโปสถํ กโรนฺติ. เอตฺตาวตา จ สตฺถา โน ปวิวิตฺโตติ น วตฺตพฺโพ, ‘‘อิจฺฉามหํ, ภิกฺขเว, อฑฺฒมาสํ ปฏิสลฺลิยิตุ’’นฺติ (ปารา. ๑๖๒; ๕๖๕) เอวญฺหิสฺส ปวิเวโก ปญฺญายติ. อิธ ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อหํ เอกสฺมึเยว ตถารูเป กาเล ปฏิสลฺลิยึ, มยฺหํ ปน สาวกา ธุตงฺคสมาทานโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ธุตงฺคํ น ภินฺทนฺตี’’ติ. มมํ สาวกาติ มํ สาวกา.

阿兰若住者，即舍弃村边住处，受持阿兰若住头陀支。“进入僧团中”，是就未结界处而说；然而，居住在已结界处者，则在自己的住处行布萨。仅因此，不能说导师不乐于独住，因为“诸比丘，我欲独住半月”，由此可知其乐于独住。于此，则是为了显示此义：“我仅在某一如此的时期独住，而我的弟子们从受持头陀支开始，尽其一生都不毁犯头陀支。”“我的弟子”(mama sāvakā)，即“我的诸弟子”(mayhaṃ sāvakā)。

๒๔๔. สนิทานนฺติ สปฺปจฺจยํ. กึ ปน อปฺปจฺจยํ นิพฺพานํ น เทเสตีติ. โน น เทเสติ, สเหตุกํ ปน ตํ เทสนํ กตฺวา เทเสติ, โน อเหตุกนฺติ. สปฺปาฏิหาริยนฺติ ปุริมสฺเสเวตํ เววจนํ, สการณนฺติ อตฺโถ. ตํ วตาติ เอตฺถ วตาติ นิปาตมตฺตํ.

244. 所谓“有因缘”(sanidāna)，即是“有条件”(sappaccaya)。那么，不教导无条件的涅槃吗？并非不教导，而是将此教导说为有因，而非无因。所谓“有神变”(sappāṭihāriya)，此是前一词的同义词，其义为“有原因”(sakāraṇa)。在“taṃ vata”中，“vata”仅是虚词。

๒๔๕. อนาคตํ วาทปถนฺติ อชฺช ฐเปตฺวา สฺเว วา ปุนทิวเส วา อฑฺฒมาเส วา มาเส วา สํวจฺฉเร วา ตสฺส ตสฺส ปญฺหสฺส อุปริ อาคมนวาทปถํ. น ทกฺขตีติ ยถา สจฺจโก นิคณฺโฐ อตฺตโน นิคฺคหณตฺถํ อาคตการณํ วิเสเสตฺวา วทนฺโต น อทฺทส, เอวํ น ทกฺขตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. สหธมฺเมนาติ สการเณน. อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตยฺยุนฺติ มม กถาวารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา อนฺตรนฺตเร อตฺตโน กถํ ปเวเสยฺยุนฺติ อตฺโถ. น โข ปนาหํ, อุทายีติ, อุทายิ, อหํ อมฺพฏฺฐโสณทณฺฑกูฏทนฺตสจฺจกนิคณฺฐาทีหิ สทฺธึ มหาวาเท วตฺตมาเนปิ – ‘‘อโห วต เม เอกสาวโกปิ อุปมํ วา การณํ วา อาหริตฺวา ทเทยฺยา’’ติ เอวํ สาวเกสุ อนุสาสนึ น ปจฺจาสีสามิ. มมเยวาติ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ สาวกา มมเยว อนุสาสนึ โอวาทํ ปจฺจาสีสนฺติ.

245. 所谓“未来的辩论之道”，是指搁置今日，而在明日、后日、半月、一月或一年后，对某个问题将要展开的辩论之道。他不能看见——犹如尼乾子萨遮迦，虽详细说明了那会导致自己被诘难的理由，却未能看见，如是，他也不能看见——这种情况是不存在的。依正法——即有理由地。时时插话——意为打断我的论述，在间隙中插入自己的言论。然而，优陀夷，我即使在与安巴塔、索纳丹达、古达丹达、尼乾子萨遮迦等人进行大辩论时，也从未期望：“啊，愿有任何一位弟子能为我引来譬喻或理由！”。唯独期望我——在这种情况下，弟子们唯独期望我的教导与劝诫。

๒๔๖. เตสาหํ จิตฺตํ อาราเธมีติ เตสํ อหํ ตสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ คณฺหามิ สมฺปาเทมิ ปริปูเรมิ, อญฺญํ ปุฏฺโฐ อญฺญํ น พฺยากโรมิ, อมฺพํ ปุฏฺโฐ ลพุชํ วิย ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ วิย. เอตฺถ จ ‘‘อธิสีเล สมฺภาเวนฺตี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน พุทฺธสีลํ นาม กถิตํ, ‘‘อภิกฺกนฺเต ญาณทสฺสเน [Pg.168] สมฺภาเวนฺตี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ‘‘อธิปญฺญาย สมฺภาเวนฺตี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน ฐานุปฺปตฺติกปญฺญา, ‘‘เยน ทุกฺเขนา’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน สจฺจพฺยากรณปญฺญา. ตตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ สจฺจพฺยากรณปญฺญญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา ปญฺญา อธิปญฺญํ ภชติ.

246. 我令他们心生欢喜，即我通过解答那个问题来获得、成就、圆满他们的心意，被问及一事，不答另一事，犹如被问及芒果时答面包果，或被问及面包果时答芒果。此处，在说“于增上戒中尊重”之处，说的是名为佛陀之戒；在说“于卓越的智见中尊重”之处，说的是一切知智；在说“于增上慧中尊重”之处，说的是机变智；在说“以何苦”之处，说的是解释圣谛的智慧。其中，除去一切知智和解释圣谛的智慧，其余的智慧都归入增上慧。

๒๔๗. อิทานิ เตสํ เตสํ วิเสสาธิคมานํ ปฏิปทํ อาจิกฺขนฺโต ปุน จปรํ อุทายีติอาทิมาห. ตตฺถ อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตาติ อภิญฺญาโวสานสงฺขาตญฺเจว อภิญฺญาปารมีสงฺขาตญฺจ อรหตฺตํ ปตฺตา.

247. 现在，为了说明通往种种殊胜证悟的道路，又说了“再者，优陀夷”等。其中，“已达神通终极与神通波罗蜜者”，是指证得了被称为神通终极以及神通波罗蜜的阿罗汉果。

สมฺมปฺปธาเนติ อุปายปธาเน. ฉนฺทํ ชเนตีติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺทํ ชเนติ. วายมตีติ วายามํ กโรติ. วีริยํ อารภตีติ วีริยํ ปวตฺเตติ. จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ จิตฺตํ อุกฺขิปติ. ปทหตีติ อุปายปธานํ กโรติ. ภาวนาย ปาริปูริยาติ วฑฺฒิยา ปริปูรณตฺถํ. อปิเจตฺถ – ‘‘ยา ฐิติ, โส อสมฺโมโส…เป… ยํ เวปุลฺลํ, สา ภาวนาปาริปูรี’’ติ (วิภ. ๔๐๖) เอวํ ปุริมํ ปุริมสฺส ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมสฺส อตฺโถติปิ เวทิตพฺพํ.

“正精进”（sammappadhāna），即“方便精进”（upāyapadhāna）。“生起欲”（chandaṃ janeti），即生起“行善之欲”（kattukamyatākusalacchanda）。“努力”（vāyamati），即作出努力。“发起精进”（vīriyaṃ ārabhati），即策励精进。“策励心”（cittaṃ paggaṇhāti），即高举心。“精勤”（padahati），即作出方便精进。“为修习圆满”（bhāvanāya pāripūriyā），即为增长与圆满。再者，此处亦当知：“所谓‘住’（ṭhiti），即‘不忘失’（asammoso）……所谓‘广大’（vepulla），即‘修习圆满’（bhāvanāpāripūrī）”（《分别论》406），如此，当知前者为前者之义，后者为后者之义。

อิเมหิ ปน สมฺมปฺปธาเนหิ กึ กถิตํ? กสฺสปสํยุตฺตปริยาเยน สาวกสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทา กถิตา. วุตฺตญฺเหตํ ตตฺถ –

然则，以此等正精进宣说了什么？以《迦叶相应》（Kassapasaṃyutta）之教说，宣说了弟子的前分修行（pubbabhāgapaṭipadā）。彼处曾如是说——

‘‘จตฺตาโรเม, อาวุโส, สมฺมปฺปธานา. กตเม จตฺตาโร? อิธาวุโส, ภิกฺขุ, อนุปฺปนฺนา เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ อาตปฺปํ กโรติ. อุปฺปนฺนา เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปฺปหียมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ อาตปฺปํ กโรติ. อนุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา อนุปฺปชฺชมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ อาตปฺปํ กโรติ. อุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ อาตปฺปํ กโรตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๔๕).

“贤友们，有此四正精进。是哪四种呢？贤友们，于此，比丘思惟：‘我未生的恶不善法若生起，将导致无益’而作热勤；思惟：‘我已生的恶不善法若不被断除，将导致无益’而作热勤；思惟：‘我未生的善法若不生起，将导致无益’而作热勤；思惟：‘我已生的善法若息灭，将导致无益’而作热勤。”

เอตฺถ จ ปาปกา อกุสลาติ โลภาทโย เวทิตพฺพา. อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมาติ สมถวิปสฺสนา เจว มคฺโค จ, อุปฺปนฺนา กุสลา นาม สมถวิปสฺสนาว. มคฺโค ปน สกึ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌมาโน อนตฺถาย สํวตฺตนโก [Pg.169] นาม นตฺถิ. โส หิ ผลสฺส ปจฺจยํ ทตฺวาว นิรุชฺฌติ. ปุริมสฺมิมฺปิ วา สมถวิปสฺสนาว คเหตพฺพาติ วุตฺตํ, ตํ ปน น ยุตฺตํ.

于此，“恶不善法”当知为贪等。“未生善法”即是止（samatha）、观（vipassanā）与道（magga）；“已生善法”则唯是止与观。然而，道一生起即息灭，并无所谓导致无益者，盖因其必授与果（phala）之缘后方息灭。又，或有说于前述情况（anuppannā kusalā dhammā）亦唯应取止与观，然此说不妥。

ตตฺถ ‘‘อุปฺปนฺนา สมถวิปสฺสนา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺตนฺตี’’ติ อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถมิทํ วตฺถุ – เอโก กิร ขีณาสวตฺเถโร ‘‘มหาเจติยญฺจ มหาโพธิญฺจ วนฺทิสฺสามี’’ติ สมาปตฺติลาภินา ภณฺฑคาหกสามเณเรน สทฺธึ ชนปทโต มหาวิหารํ อาคนฺตฺวา วิหารปริเวณํ ปาวิสิ. สายนฺหสมเย มหาภิกฺขุสงฺเฆ เจติยํ วนฺทมาเน เจติยํ วนฺทนตฺถาย น นิกฺขมิ. กสฺมา? ขีณาสวานญฺหิ ตีสุ รตเนสุ มหนฺตํ คารวํ โหติ. ตสฺมา ภิกฺขุสงฺเฆ วนฺทิตฺวา ปฏิกฺกมนฺเต มนุสฺสานํ สายมาสภุตฺตเวลายํ สามเณรมฺปิ อชานาเปตฺวา ‘‘เจติยํ วนฺทิสฺสามี’’ติ เอกโกว นิกฺขมิ. สามเณโร – ‘‘กึ นุ โข เถโร อเวลาย เอกโกว คจฺฉติ, ชานิสฺสามี’’ติ อุปชฺฌายสฺส ปทานุปทิโก นิกฺขมิ. เถโร อนาวชฺชเนน ตสฺส อาคมนํ อชานนฺโต ทกฺขิณทฺวาเรน เจติยงฺคณํ อารุหิ. สามเณโรปิ อนุปทํเยว อารุฬฺโห.

在此，为阐明“已生起的奢摩他与毘婆舍那于息灭时，会导致无益”之义，兹述一事：据说，一位漏尽长老心想：“我要礼敬大塔与大菩提树。”他便与一位已得等至、负责管物的沙弥，从乡间来到大寺，进入了寺院的院区。傍晚时分，当大众比丘僧团礼敬佛塔时，他没有出去礼塔。为何？因为漏尽者对三宝怀有极大的敬意。因此，在比丘僧团礼敬完毕返回后，于人们用晚餐之时，长老未告知沙弥，独自心想“我要去礼敬佛塔”而出去。沙弥心想：“长老为何在不合宜的时间独自前去？我当查明。”便紧随其戒师的脚步而出。长老因未作意而不知其到来，从南门登上了塔院。沙弥也紧随其后登了上去。

มหาเถโร มหาเจติยํ อุลฺโลเกตฺวา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ คเหตฺวา สพฺพํ เจตโส สมนฺนาหริตฺวา หฏฺฐปหฏฺโฐ เจติยํ วนฺทติ. สามเณโร เถรสฺส วนฺทนาการํ ทิสฺวา ‘‘อุปชฺฌาโย เม อติวิย ปสนฺนจิตฺโต วนฺทติ, กึ นุ โข ปุปฺผานิ ลภิตฺวา ปูชํ กเรยฺยา’’ติ จินฺเตสิ. เถโร วนฺทิตฺวา อุฏฺฐาย สิรสิ อญฺชลึ ฐเปตฺวา มหาเจติยํ อุลฺโลเกตฺวา ฐิโต. สามเณโร อุกฺกาสิตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปสิ. เถโร ปริวตฺเตตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘กทา อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ตุมฺหากํ เจติยํ วนฺทนกาเล, ภนฺเต. อติวิย ปสนฺนา เจติยํ วนฺทิตฺถ กึ นุ โข ปุปฺผานิ ลภิตฺวา ปูเชยฺยาถาติ? อาม สามเณร อิมสฺมึ เจติเย วิย อญฺญตฺร เอตฺตกํ ธาตูนํ นิธานํ นาม นตฺถิ, เอวรูปํ อสทิสํ มหาถูปํ ปุปฺผานิ ลภิตฺวา โก น ปูเชยฺยาติ. เตน หิ, ภนฺเต, อธิวาเสถ, อาหริสฺสามีติ ตาวเทว ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อิทฺธิยา หิมวนฺตํ คนฺตฺวา วณฺณคนฺธสมฺปนฺนปุปฺผานิ ปริสฺสาวนํ ปูเรตฺวา มหาเถเร ทกฺขิณมุขโต ปจฺฉิมํ มุขํ อสมฺปตฺเตเยว อาคนฺตฺวา ปุปฺผปริสฺสาวนํ หตฺเถ ฐเปตฺวา ‘‘ปูเชถ, ภนฺเต,’’ติ อาห. เถโร ‘‘อติมนฺทานิ โน สามเณร ปุปฺผานี’’ติ อาห. คจฺฉถ, ภนฺเต, ภควโต คุเณ อาวชฺชิตฺวา ปูเชถาติ.

大长老仰望大塔，生起以佛陀为所缘的喜悦，全心专注，欢欣雀跃地礼敬佛塔。沙弥见到长老礼敬的方式，心想：“我的戒师以如此净信之心礼敬，莫非是想得到花朵来作供养？”长老礼敬完毕，起身，于头顶合掌，仰望大塔而立。沙弥轻咳一声，让长老知道自己来了。长老转身看着他，问道：“你何时来的？”“尊者，我是在您礼敬佛塔时来的。您以如此净信之心礼敬佛塔，莫非是想得到花朵来作供养？”“是的，沙弥。像此塔中珍藏如此多的舍利，他处实无。对这样无与伦比的大塔，得到花的人谁不供养呢？”“那么，尊者，请您应允，我取花来。”他即刻入定，以神通力前往雪山（Himavanta），用滤水囊装满色香俱佳的鲜花，在大长老从南面尚未转至西面时，便已返回，将装满鲜花的滤水囊放在长老手中，说：“请供养，尊者。”长老说：“沙弥，我们的花太少了。”沙弥说：“尊者，请您去吧，忆念世尊的功德而供养。”

เถโร [Pg.170] ปจฺฉิมมุขนิสฺสิเตน โสปาเณน อารุยฺห กุจฺฉิเวทิกาภูมิยํ ปุปฺผปูชํ กาตุํ อารทฺโธ. เวทิกาภูมิยํ ปริปุณฺณานิ ปุปฺผานิ ปติตฺวา ทุติยภูมิยํ ชณฺณุปมาเณน โอธินา ปูรยึสุ. ตโต โอตริตฺวา ปาทปิฏฺฐิกปนฺตึ ปูเชสิ. สาปิ ปริปูริ. ปริปุณฺณภาวํ ญตฺวา เหฏฺฐิมตเล วิกิรนฺโต อคมาสิ. สพฺพํ เจติยงฺคณํ ปริปูริ. ตสฺมึ ปริปุณฺเณ ‘‘สามเณร ปุปฺผานิ น ขียนฺตี’’ติ อาห. ปริสฺสาวนํ, ภนฺเต, อโธมุขํ กโรถาติ. อโธมุขํ กตฺวา จาเลสิ, ตทา ปุปฺผานิ ขีณานิ. ปริสฺสาวนํ สามเณรสฺส ทตฺวา สทฺธึ หตฺถิปากาเรน เจติยํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตูสุ ฐาเนสุ วนฺทิตฺวา ปริเวณํ คจฺฉนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘ยาว มหิทฺธิโก วตายํ สามเณโร, สกฺขิสฺสติ นุ โข อิมํ อิทฺธานุภาวํ รกฺขิตุ’’นฺติ. ตโต ‘‘น สกฺขิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา สามเณรมาห – ‘‘สามเณร ตฺวํ อิทานิ มหิทฺธิโก, เอวรูปํ ปน อิทฺธึ นาเสตฺวา ปจฺฉิมกาเล กาณเปสการิยา หตฺเถน มทฺทิตกญฺชิยํ ปิวิสฺสสี’’ติ. ทหรกภาวสฺส นาเมส โทโสยํ, โส อุปชฺฌายสฺส กถายํ สํวิชฺชิตฺวา – ‘‘กมฺมฏฺฐานํ เม, ภนฺเต, อาจิกฺขถา’’ติ น ยาจิ, อมฺหากํ อุปชฺฌาโย กึ วทตีติ ตํ ปน อสุณนฺโต วิย อคมาสิ.

长老从朝西的台阶登上，开始在佛塔平台的地面上献花。平台地面上满了花，花朵落下，又充满了第二层平台，高达膝盖。然后他下来向基座的行列供花，那里也满了。知道已经圆满后，他一边向下层地面撒花一边离开。整个佛塔庭院都布满了花。当庭院满了花时，长老说：“沙弥，花用不完啊。”沙弥说：“尊者，请把滤水器倒过来。”长老将其倒过来摇动，那时花就用完了。长老把滤水器交给沙弥，与象饰围墙一道右绕佛塔三匝，在四个地方礼拜后，走向精舍时想：“这沙弥真是神通广大啊！他能守护住这种神通力吗？”接着，他看到“他守不住”，便对沙弥说：“沙弥，你现在有大神通，但将来毁坏了这样的神通后，你将喝由一个盲眼织女用手揉捏的酸粥。”这确实是年少之过：他因戒师的话而感到惊惧，却没有请求：“尊者，请教导我业处”，反而想着“我们的戒师在说什么呢”，仿佛没有听见那话似的走开了。

เถโร มหาเจติยญฺจ มหาโพธิญฺจ วนฺทิตฺวา สามเณรํ ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา อนุปุพฺเพน กุเฏฬิติสฺสมหาวิหารํ อคมาสิ. สามเณโร อุปชฺฌายสฺส ปทานุปทิโก หุตฺวา ภิกฺขาจารํ น คจฺฉติ, ‘‘กตรํ คามํ ปวิสถ, ภนฺเต,’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปน ‘‘อิทานิ เม อุปชฺฌาโย คามทฺวารํ ปตฺโต ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อตฺตโน จ อุปชฺฌายสฺส จ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา เถรสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสติ. เถโร สพฺพกาลํ โอวทติ – ‘‘สามเณร มา เอวมกาสิ, ปุถุชฺชนิทฺธิ นาม จลา อนิพทฺธา, อสปฺปายํ รูปาทิอารมฺมณํ ลภิตฺวา อปฺปมตฺตเกเนว ภิชฺชติ, สนฺตาย สมาปตฺติยา ปริหีนาย พฺรหฺมจริยวาโส สนฺถมฺภิตุํ น สกฺโกตี’’ติ. สามเณโร ‘‘กึ กเถติ มยฺหํ อุปชฺฌาโย’’ติ โสตุํ น อิจฺฉติ, ตเถว กโรติ. เถโร อนุปุพฺเพน เจติยวนฺทนํ กโรนฺโต กมฺมุพินฺทุวิหารํ นาม คโต. ตตฺถ วสนฺเตปิ เถเร สามเณโร ตเถว กโรติ.

长老礼拜大塔与大菩提树后，令沙弥持衣钵，次第前往俱提利帝须大寺(Kuṭeḷitissamahāvihāra)。沙弥紧随戒师，不去行乞，只是问道：“尊者，您要进入哪个村庄？”然后，他了知“如今我的戒师应已到达村口了”，便拿起自己和戒师的衣钵，由空中而去，将长老的衣钵交予他后，再入村乞食。长老时常告诫道：“沙弥，莫要如此行事！凡夫之神通动摇而不坚固，一遇不适宜的色等所缘，稍有不慎即会毁坏。一旦退失已有的等至，梵行便难以为继。”沙弥不欲听其戒师所言，依然如故。长老次第礼拜诸塔，去到名为伽摩频度寺(Kammubinduvihāra)之处。纵使长老住于彼处，沙弥依然如故。

อเถกทิวสํ [Pg.171] เอกา เปสการธีตา อภิรูปา ปฐมวเย ฐิตา กมฺมพินฺทุคามโต นิกฺขมิตฺวา ปทุมสฺสรํ โอรุยฺห คายมานา ปุปฺผานิ ภญฺชติ. ตสฺมึ สมเย สามเณโร ปทุมสฺสรมตฺถเกน คจฺฉติ, คจฺฉนฺโต ปน สิเลสิกาย กาณมจฺฉิกา วิย ตสฺสา คีตสทฺเท พชฺฌิ. ตาวเทวสฺส อิทฺธิ อนฺตรหิตา, ฉินฺนปกฺขกาโก วิย อโหสิ. สนฺตสมาปตฺติพเลน ปน ตตฺเถว อุทกปิฏฺเฐ อปติตฺวา สิมฺพลิตูลํ วิย ปตมานํ อนุปุพฺเพน ปทุมสรตีเร อฏฺฐาสิ. โส เวเคน คนฺตฺวา อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา นิวตฺติ. มหาเถโร ‘‘ปเคเวตํ มยา ทิฏฺฐํ, นิวาริยมาโนปิ น นิวตฺติสฺสตี’’ติ กิญฺจิ อวตฺวา ปิณฺฑาย ปาวิสิ.

其后某日，一位容貌秀丽、正值妙龄的织工之女，自伽摩频度村(Kammabindugāma)而出，下至莲花池中，一面歌唱，一面采摘莲花。彼时，沙弥正从莲花池上空飞过，途中犹如盲鱼为胶所粘，为彼歌声所缚。顷刻间，其神通消失，犹如断翅之鸦。然因其原有等至之力，未落于水面，而如木棉花絮般缓缓飘落，次第立于莲花池畔。他疾速返回，将衣钵交予戒师后即返回。大长老心想：“此事我早已预见，纵然阻止，他亦不会回头。”故未发一言，径入村中乞食。

สามเณโร คนฺตฺวา ปทุมสรตีเร อฏฺฐาสิ ตสฺสา ปจฺจุตฺตรณํ อาคมยมาโน. สาปิ สามเณรํ อากาเสน คจฺฉนฺตญฺจ ปุน อาคนฺตฺวา ฐิตญฺจ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา เอส มํ นิสฺสาย อุกฺกณฺฐิโต’’ติ ญตฺวา ‘‘ปฏิกฺกม สามเณรา’’ติ อาห. โส ปฏิกฺกมิ. อิตรา ปจฺจุตฺตริตฺวา สาฏกํ นิวาเสตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต,’’ติ ปุจฺฉิ. โส ตมตฺถํ อาโรเจสิ. สา พหูหิ การเณหิ ฆราวาเส อาทีนวํ พฺรหฺมจริยวาเส อานิสํสญฺจ ทสฺเสตฺวา โอวทมานาปิ ตสฺส อุกฺกณฺฐํ วิโนเทตุํ อสกฺโกนฺตี – ‘‘อยํ มม การณา เอวรูปาย อิทฺธิยา ปริหีโน, น ทานิ ยุตฺตํ ปริจฺจชิตุ’’นฺติ อิเธว ติฏฺฐาติ วตฺวา ฆรํ คนฺตฺวา มาตาปิตูนํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. เตปิ อาคนฺตฺวา นานปฺปการํ โอวทมานา วจนํ อคฺคณฺหนฺตํ อาหํสุ – ‘‘ตฺวํ อมฺเห อุจฺจกุลาติ สลฺลกฺเขสิ, มยํ เปสการา. สกฺขิสฺสสิ เปสการกมฺมํ กาตุ’’นฺติ สามเณโร อาห – ‘‘อุปาสก คิหิภูโต นาม เปสการกมฺมํ วา กเรยฺย นฬการกมฺมํ วา, กึ อิมินา สาฏกมตฺเตน โลภํ กโรถา’’ติ. เปสกาโร อุทเร พทฺธสาฏกํ ทตฺวา ฆรํ เนตฺวา ธีตรํ อทาสิ.

沙弥走到莲花池边站着，等她上岸。那女子看见沙弥曾在空中飞行，又回来站在这里，知道“此人确实是因我而对修行心生不满了”，便说：“沙弥，请退开些。”他便稍稍退开。那女子上岸穿好衣服后走近他，问道：“尊者，有什么事？”沙弥便说明了来意。女子虽然用种种理由，开示在家生活的过患和梵行生活的利益来劝导他，却无法消除他的不满。她心想：“此人因为我的缘故失去了这样的神通，现在不应该舍弃他了。”于是对他说：“你就在这里等着。”说完就回家把这件事告诉了父母。她的父母前来，用各种方式劝导，但见他不听劝告，就说：“你以为我们是上等种姓吗？我们是织工。你能做织工的活计吗？”沙弥回答：“优婆塞，一旦成为在家人，无论是做织工的活计还是做篾匠的活计，都可以。你们何必为区区一件布料而起贪着呢？”织工便给了他一条系腰的布料，带他回家，把女儿嫁给了他。

โส เปสการกมฺมํ อุคฺคณฺหิตฺวา เปสกาเรหิ สทฺธึ สาลาย กมฺมํ กโรติ. อญฺเญสํ อิตฺถิโย ปาโตว ภตฺตํ สมฺปาเทตฺวา อาหรึสุ, ตสฺส ภริยา น ตาว อาคจฺฉติ. โส อิตเรสุ กมฺมํ วิสฺสชฺเชตฺวา ภุญฺชมาเนสุ ตสรํ วฏฺเฏนฺโต นิสีทิ. สา ปจฺฉา อคมาสิ. อถ นํ โส ‘‘อติจิเรน [Pg.172] อาคตาสี’’ติ ตชฺเชสิ. มาตุคาโม จ นาม อปิ จกฺกวตฺติราชานํ อตฺตนิ ปฏิพทฺธจิตฺตํ ญตฺวา ทาสํ วิย สลฺลกฺเขติ. ตสฺมา สา เอวมาห – ‘‘อญฺเญสํ ฆเร ทารุปณฺณโลณาทีนิ สนฺนิหิตานิ, พาหิรโต อาหริตฺวา ทายกา เปสนตการกาปิ อตฺถิ, อหํ ปน เอกิกาว, ตฺวมฺปิ มยฺหํ ฆเร อิทํ อตฺถิ อิทํ นตฺถีติ น ชานาสิ. สเจ อิจฺฉสิ, ภุญฺช, โน เจ อิจฺฉสิ, มา ภุญฺชา’’ติ. โส ‘‘น เกวลญฺจ อุสฺสูเร ภตฺตํ อาหรสิ, วาจายปิ มํ ฆฏฺเฏสี’’ติ กุชฺฌิตฺวา อญฺญํ ปหรณํ อปสฺสนฺโต ตเมว ตสรทณฺฑกํ ตสรโต ลุญฺจิตฺวา ขิปิ. สา ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อีสกํ ปริวตฺติ. ตสรทณฺฑกสฺส จ โกฏิ นาม ติขิณา โหติ, สา ตสฺสา ปริวตฺตมานาย อกฺขิโกฏิยํ ปวิสิตฺวา อฏฺฐาสิ. สา อุโภหิ หตฺเถหิ เวเคน อกฺขึ อคฺคเหสิ, ภินฺนฏฺฐานโต โลหิตํ ปคฺฆรติ. โส ตสฺมึ กาเล อุปชฺฌายสฺส วจนํ อนุสฺสริ – ‘‘อิทํ สนฺธาย มํ อุปชฺฌาโย ‘อนาคเต กาเล กาณเปสการิยา หตฺเถหิ มทฺทิตกญฺชิยํ ปิวิสฺสสี’ติ อาห, อิทํ เถเรน ทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ, อโห ทีฆทสฺสี อยฺโย’’ติ มหาสทฺเทน โรทิตุํ อารภิ. ตเมนํ อญฺเญ – ‘‘อลํ, อาวุโส, มา โรทิ, อกฺขิ นาม ภินฺนํ น สกฺกา โรทเนน ปฏิปากติกํ กาตุ’’นฺติ อาหํสุ. โส ‘‘นาหเมตมตฺถํ โรทามิ, อปิจ โข อิมํ สนฺธาย โรทามี’’ติ สพฺพํ ปฏิปาฏิยา กเถสิ. เอวํ อุปฺปนฺนา สมถวิปสฺสนา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺตนฺติ.

他学了织布手艺后，便与织工们在工坊中工作。其他织工的妻子们一早就把饭准备好送来，他的妻子却迟迟未来。当其他工人放下工作吃饭时，他坐着转动织梭。她后来才到。于是他呵斥道：“来得太晚了！”要知道，女人这种有情，一旦知道连转轮王（cakkavattirājā）都心系于己，也会视如奴仆。因此她这样说：“别人家里柴、叶、盐等都备齐了，还有人送来东西，也有人可以差遣办事，而我只有一个人。你也不知道我家中有何物、无何物。若欲食，则食；若不欲，则勿食！”他怒道：“你不仅饭送得晚，言语上亦冲撞于我！”他找不到其他能打的东西，就从梭子上拔下梭杆（tasaradaṇḍaka）扔过去。她看到梭杆飞来，稍作转身。梭杆之尖端本是锋利，在她转身时，正好刺入其眼角。她以双手急速捂眼，鲜血从破裂处流出。就在那时，他想起了戒师（upajjhāya）的话：“将来你会喝由一个独眼织女以手挤压之酸粥。”他想：“长老一定是预见到了这件事，啊，圣者真是深具远见！”于是开始大声哭号。其他人对他说：“贤友（āvuso），别哭了！眼睛已破，哭泣亦无法使其恢复原状。”他说：“我并非为此事而哭，而是因另一件事而哭。”于是他将一切次第叙述。如此，已生起的止（samatha）与观（vipassanā），若中途断绝，则将导致不幸。

อปรมฺปิ วตฺถุ – ตึสมตฺตา ภิกฺขู กลฺยาณิมหาเจติยํ วนฺทิตฺวา อฏวิมคฺเคน มหามคฺคํ โอตรมานา อนฺตรามคฺเค ฌามเขตฺเต กมฺมํ กตฺวา อาคจฺฉนฺตํ เอกํ มนุสฺสํ อทฺทสํสุ. ตสฺส สรีรํ มสิมกฺขิตํ วิย อโหสิ. มสิมกฺขิตํเยว เอกํ กาสาวํ กจฺฉํ ปีเฬตฺวา นิวตฺถํ, โอโลกิยมาโน ฌามขาณุโก วิย ขายติ. โส ทิวสภาเค กมฺมํ กตฺวา อุปฑฺฒชฺฌายมานานํ ทารูนํ กลาปํ อุกฺขิปิตฺวา ปิฏฺฐิยํ วิปฺปกิณฺเณหิ เกเสหิ กุมฺมคฺเคน อาคนฺตฺวา ภิกฺขูนํ สมฺมุเข อฏฺฐาสิ. สามเณรา ทิสฺวา อญฺญมญฺญํ โอโลกยมานา, – ‘‘อาวุโส, ตุยฺหํ ปิตา ตุยฺหํ มหาปิตา ตุยฺหํ มาตุโล’’ติ หสมานา คนฺตฺวา ‘‘โกนาโม ตฺวํ อุปาสกา’’ติ นามํ ปุจฺฉึสุ. โส นามํ ปุจฺฉิโต วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ทารุกลาปํ ฉฑฺเฑตฺวา [Pg.173] วตฺถํ สํวิธาย นิวาเสตฺวา มหาเถเร วนฺทิตฺวา ‘‘ติฏฺฐถ ตาว, ภนฺเต,’’ติ อาห. มหาเถรา อฏฺฐํสุ.

又一则故事：约三十位比丘礼拜了迦利耶尼大塔(Kalyāṇimahācetiya)后，从林道走下大路时，在途中看见一个刚在烧过的田地(jhāmakhetta)里干完活走来的人。他的身体犹如涂了烟灰。他腰间紧束着一件同样沾满烟灰的染色衣(kāsāva)，看起来像一根烧焦的树桩(jhāmakhāṇuka)。他白天干完活，扛着一捆烧了半截的木柴，披头散发地从小路走来，站在比丘们面前。沙弥们看见后，彼此相视，笑着说：“贤友(āvuso)，这是你父亲？你祖父？你舅舅？”然后上前问道：“优婆塞，你叫什么名字？”那人被问及名字，心生懊悔，便扔下木柴，整理好衣服穿上，顶礼长老们后说：“尊者们，请稍待。”于是长老们便停了下来。

ทหรสามเณรา อาคนฺตฺวา มหาเถรานํ สมฺมุขาปิ ปริหาสํ กโรนฺติ. อุปาสโก อาห – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห มํ ปสฺสิตฺวา ปริหสถ, เอตฺตเกเนว มตฺถกํ ปตฺตมฺหาติ มา สลฺลกฺเขถ. อหมฺปิ ปุพฺเพ ตุมฺหาทิโสว สมโณ อโหสึ. ตุมฺหากํ ปน จิตฺเตกคฺคตามตฺตกมฺปิ นตฺถิ, อหํ อิมสฺมึ สาสเน มหิทฺธิโก มหานุภาโว อโหสึ, อากาสํ คเหตฺวา ปถวึ กโรมิ, ปถวึ อากาสํ. ทูรํ คณฺหิตฺวา สนฺติกํ กโรมิ, สนฺติกํ ทูรํ. จกฺกวาฬสตสหสฺสํ ขเณน วินิวิชฺฌามิ. หตฺเถ เม ปสฺสถ, อิทานิ มกฺกฏหตฺถสทิสา, อหํ อิเมเหว หตฺเถหิ อิธ นิสินฺโนว จนฺทิมสูริเย ปรามสึ. อิเมสํเยว ปาทานํ จนฺทิมสูริเย ปาทกถลิกํ กตฺวา นิสีทึ. เอวรูปา เม อิทฺธิ ปมาเทน อนฺตรหิตา, ตุมฺเห มา ปมชฺชิตฺถ. ปมาเทน หิ เอวรูปํ พฺยสนํ ปาปุณนฺติ. อปฺปมตฺตา วิหรนฺตา ชาติชรามรณสฺส อนฺตํ กโรนฺติ. ตสฺมา ตุมฺเห มญฺเญว อารมฺมณํ กริตฺวา อปฺปมตฺตา โหถ, ภนฺเต,’’ติ ตชฺเชตฺวา โอวาทมทาสิ. เต ตสฺส กเถนฺตสฺเสว สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา วิปสฺสมานา ตึสชนา ตตฺเถว อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ. เอวมฺปิ อุปฺปนฺนา สมถวิปสฺสนา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพา.

年轻的沙弥们前来，甚至当着大长老们的面开玩笑。那位优婆塞说：“尊者们，你们看见我就取笑，但切莫因此就自以为已达顶点。我过去也曾是像你们一样的沙门。然而你们甚至连片刻的心一境性都没有。我曾于此教法中，有大神通、大威力：我能取虚空为地，取地为虚空；取远为近，取近为远；于一刹那间洞穿十万个轮围世界。看我的手，现在虽如猴掌，但我曾就坐于此，用这双手触摸日月；我曾以这双脚，以日月为足台而坐。我如此神通，因放逸而消失。你们切勿放逸！因放逸，人们会遭遇此等灾祸。不放逸地安住者，能终结生、老、死。因此，尊者们，你们当以我为警策，住于不放逸。”他如此训诫并给予教导。听他说话时，那三十人当下生起悚惧感，修习观，当场证得了阿罗汉果。由此当知，已生起的止观若中断，则会导致无益。

อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานนฺติ เจตฺถ ‘‘อนุปฺปนฺโน วา กามาสโว น อุปฺปชฺชตี’’ติอาทีสุ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุปฺปนฺนานํ ปาปกานนฺติ เอตฺถ ปน จตุพฺพิธํ อุปฺปนฺนํ วตฺตมานุปฺปนฺนํ ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนํ, โอกาสกตุปฺปนฺนํ, ภูมิลทฺธุปฺปนฺนนฺติ. ตตฺถ เย กิเลสา วิชฺชมานา อุปฺปาทาทิสมงฺคิโน, อิทํ วตฺตมานุปฺปนฺนํ นาม. กมฺเม ปน ชวิเต อารมฺมณรสํ อนุภวิตฺวา นิรุทฺธวิปาโก ภุตฺวา วิคตํ นาม. กมฺมํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธํ ภวิตฺวา วิคตํ นาม. ตทุภยมฺปิ ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ. กุสลากุสลํ กมฺมํ อญฺญสฺส กมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ, เอวํ กเต โอกาเส วิปาโก อุปฺปชฺชมาโน โอกาสกรณโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺโนติ สงฺขํ คจฺฉติ. อิทํ โอกาสกตุปฺปนฺนํ นาม. ปญฺจกฺขนฺธา ปน วิปสฺสนาย ภูมิ นาม. เต อตีตาทิเภทา โหนฺติ. เตสุ อนุสยิตกิเลสา ปน อตีตา วา อนาคตา วา ปจฺจุปฺปนฺนา วาติ น วตฺตพฺพา. อตีตขนฺเธสุ อนุสยิตาปิ หิ อปฺปหีนาว โหนฺติ, อนาคตขนฺเธสุ, ปจฺจุปฺปนฺนขนฺเธสุ [Pg.174] อนุสยิตาปิ อปฺปหีนาว โหนฺติ. อิทํ ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นาม. เตนาหุ โปราณา – ‘‘ตาสุ ตาสุ ภูมีสุ อสมุคฺฆาติตกิเลสา ภูมิลทฺธุปฺปนฺนาติ สงฺขํ คจฺฉนฺตี’’ติ.

于“未生之诸恶法”，其义当依“未生之欲漏不生起”等句所说之理趣而了知。于“已生之诸恶法”，此处则有四种已生：现前已生、已受用而逝之已生、已得机缘而生、已得其地而生。其中，现存且具足生起等相的诸烦恼，此名“现前已生”。至于业，在速行时，体验所缘之味后已息灭的果报，名为“已受用而逝”；业已生起而息灭，名为“已成而逝”。此二者皆计为“已受用而逝之已生”。善或不善业，在阻止另一业的果报后，为自己的果报创造机缘；如此造作机缘后，正在生起的果报，从造作机缘之时起，即计为“已生”。此名“已得机缘而生”。再者，五蕴是观(vipassanā)之地，它们有过去等差别。于其中，随眠烦恼则不可说是过去、未来或现在。因为潜在于过去诸蕴中的烦恼是未断除的，潜在于未来诸蕴与现在诸蕴中的烦恼也同样是未断除的。此名“已得其地而生”。是故古人云：“于彼彼地中未被根除的诸烦恼，计为‘已得其地而生’。”

อปรมฺปิ จตุพฺพิธํ อุปฺปนฺนํ สมุทาจารุปฺปนฺนํ, อารมฺมณาธิคหิตุปฺปนฺนํ, อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ อสมุคฺฆาติตุปฺปนฺนนฺติ. ตตฺถ สมฺปติ วตฺตมานํเยว สมุทาจารุปฺปนฺนํ นาม. สกึ จกฺขูนิ อุมฺมีเลตฺวา อารมฺมเณ นิมิตฺเต คหิเต อนุสฺสริตานุสฺสริตกฺขเณ กิเลสา นุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพา. กสฺมา? อารมฺมณสฺส อธิคหิตตฺตา. ยถา กึ? ยถา ขีรรุกฺขสฺส กุฐาริยา อาหตาหตฏฺฐาเน ขีรํ น นิกฺขมิสฺสตีติ น วตฺตพฺพํ, เอวํ. อิทํ อารมฺมณาธิคหิตุปฺปนฺนํ นาม. สมาปตฺติยา อวิกฺขมฺภิตา กิเลสา ปน อิมสฺมึ นาม ฐาเน นุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพา. กสฺมา? อวิกฺขมฺภิตตฺตา. ยถา กึ? ยถา สเจ ขีรรุกฺเข กุฐาริยา อาหเนยฺยุํ, อิมสฺมึ นาม ฐาเน ขีรํ น นิกฺขเมยฺยาติ น วตฺตพฺพํ, เอวํ. อิทํ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ นาม. มคฺเคน อสมุคฺฆาติตกิเลสา ปน ภวคฺเค นิพฺพตฺตสฺสาปิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ. อิทํ อสมุคฺฆาติตุปฺปนฺนํ นาม.

再者，已生有四种：现行已生、已执取所缘而生、未镇伏已生、未根除已生。于彼等中，如今正现行的，名为“现行已生”。不可说：“一旦睁眼于所缘取相后，于数数随念之刹那，诸烦恼将不生起。”何故？因所缘已被执取故。犹如什么？犹如不可说：“以斧砍伐乳树，于砍中之处乳汁将不流出。”此亦如是。此名“已执取所缘而生”。复次，未被定所镇伏的诸烦恼，不可说：“于某某处将不生起。”何故？因未被镇伏故。犹如什么？犹如不可说：“若以斧砍伐乳树，于某某处乳汁将不流出。”此亦如是。此名“未镇伏已生”。复次，未被道根除的诸烦恼，即使对生于有顶者亦会生起，此当依前述之理详说。此名“未根除已生”。

อิเมสุ อุปฺปนฺเนสุ วตฺตมานุปฺปนฺนํ ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนํ โอกาสกตุปฺปนฺนํ สมุทาจารุปฺปนฺนนฺติ จตุพฺพิธํ อุปฺปนฺนํ น มคฺควชฺฌํ, ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ อารมฺมณาธิคหิตุปฺปนฺนํ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ อสมุคฺฆาติตุปฺปนฺนนฺติ จตุพฺพิธํ มคฺควชฺฌํ. มคฺโค หิ อุปฺปชฺชมาโน เอเต กิเลเส ปชหติ. โส เย กิเลเส ปชหติ, เต อตีตา วา อนาคตา วา ปจฺจุปฺปนฺนา วาติ น วตฺตพฺพา. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

于此等已生法中，现在已生、已受用已过去而生、已得机缘而生、现行已生，此四种已生非为道所杀；已得地而生、已执取所缘而生、未镇伏已生、未根除已生，此四种为道所杀。诚然，道生起时，舍断此等烦恼。彼道所舍断之诸烦恼，不可说是过去、或未来、或现在。此亦曾说：

‘‘หญฺจิ อตีเต กิเลเส ปชหติ, เตน หิ ขีณํ เขเปติ, นิรุทฺธํ นิโรเธติ, วิคตํ วิคเมติ อตฺถงฺคตํ อตฺถงฺคเมติ. อตีตํ ยํ นตฺถิ, ตํ ปชหติ. หญฺจิ อนาคเต กิเลเส ปชหติ, เตน หิ อชาตํ ปชหติ, อนิพฺพตฺตํ, อนุปฺปนฺนํ, อปาตุภูตํ ปชหติ. อนาคตํ ยํ นตฺถิ, ตํ ปชหติ, หญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหติ, เตน หิ รตฺโต ราคํ ปชหติ, ทุฏฺโฐ โทสํ, มูฬฺโห โมหํ, วินิพทฺโธ มานํ, ปรามฏฺโฐ ทิฏฺฐึ, วิกฺเขปคโต อุทฺธจฺจํ, อนิฏฺฐงฺคโต วิจิกิจฺฉํ, ถามคโต อนุสยํ ปชหติ. กณฺหสุกฺกธมฺมา ยุคนทฺธา สมเมว วตฺตนฺติ. สํกิเลสิกา มคฺคภาวนา โหติ…เป… เตน หิ นตฺถิ มคฺคภาวนา, นตฺถิ ผลสจฺฉิกิริยา, นตฺถิ กิเลสปฺปหานํ, นตฺถิ ธมฺมาภิสมโยติ. อตฺถิ [Pg.175] มคฺคภาวนา…เป… อตฺถิ ธมฺมาภิสมโยติ. ยถา กถํ วิย, เสยฺยถาปิ ตรุโณ รุกฺโข อชาตผโล…เป… อปาตุภูตาเยว น ปาตุภวนฺตี’’ติ.

“‘若断除过去的烦恼，那么他就是在灭除已尽的，止息已息的，去除已逝的，消失已灭的。他是在断除那不存在的过去。若断除未来的烦恼，那么他就是在断除未生的、未成的、未起的、未现的。他是在断除那不存在的未来。若断除现在的烦恼，那么有贪者在断贪，有瞋者在断瞋，有痴者在断痴，傲慢者在断慢，执取者在断见，散乱者在断掉举，犹豫者在断疑，烦恼坚固者在断随眠。黑白诸法就会双运并行。修道就会是杂染的……如是，则无修道，无证果，无断烦恼，无现观于法。然而，有修道……有现观于法。此复云何？譬如幼树未结果……未曾显现的，便不显现。’”

อิติ ปาฬิยํ อชาตผลรุกฺโข อาคโต, ชาตผลรุกฺเขน ปน ทีเปตพฺพํ. ยถา หิ สผโล ตรุณมฺพรุกฺโข, ตสฺส ผลานิ มนุสฺสา ปริภุญฺเชยฺยุํ, เสสานิ ปาเตตฺวา ปจฺฉิโย ปูเรยฺยุํ. อถญฺโญ ปุริโส ตํ ผรสุนา ฉินฺเทยฺย, เตนสฺส เนว อตีตานิ ผลานิ นาสิตานิ โหนฺติ, น อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานิ นาสิตานิ. อตีตานิ หิ มนุสฺเสหิ ปริภุตฺตานิ, อนาคตานิ อนิพฺพตฺตานิ, น สกฺกา นาเสตุํ. ยสฺมึ ปน สมเย โส ฉินฺโน, ตทา ผลานิเยว นตฺถีติ ปจฺจุปฺปนฺนานิปิ อนาสิตานิ. สเจ ปน รุกฺโข อจฺฉินฺโน, อถสฺส ปถวีรสญฺจ อาโปรสญฺจ อาคมฺม ยานิ ผลานิ นิพฺพตฺเตยฺยุํ, ตานิ นาสิตานิ โหนฺติ. ตานิ หิ อชาตาเนว น ชายนฺติ, อนิพฺพตฺตาเนว น นิพฺพตฺตนฺติ, อปาตุภูตาเนว น ปาตุภวนฺติ, เอวเมว มคฺโค นาปิ อตีตาทิเภเท กิเลเส ปชหติ, นาปิ น ปชหติ. เยสญฺหิ กิเลสานํ มคฺเคน ขนฺเธสุ อปริญฺญาเตสุ อุปฺปตฺติ สิยา, มคฺเคน อุปฺปชฺชิตฺวา ขนฺธานํ ปริญฺญาตตฺตา เต กิเลสา อชาตาว น ชายนฺติ, อนิพฺพตฺตาว น นิพฺพตฺตนฺติ, อปาตุภูตาว น ปาตุภวนฺติ, ตรุณปุตฺตาย อิตฺถิยา ปุน อวิชายนตฺถํ, พฺยาธิตานํ โรควูปสมนตฺถํ ปีตเภสชฺเชหิ จาปิ อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. เอวํ มคฺโค เย กิเลเส ปชหติ, เต อตีตา วา อนาคตา วา ปจฺจุปฺปนฺนา วาติ น วตฺตพฺพา, น จ มคฺโค กิเลเส น ปชหติ. เย ปน มคฺโค กิเลเส ปชหติ, เต สนฺธาย ‘‘อุปฺปนฺนานํ ปาปกาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

如是，圣典中提到未结果的树，但当以已结果的树来阐明。譬如一棵结了果的幼芒果树，人们享用其果实，又打下其余的果实装满篮子。然后另一个人用斧头砍断了它。如此，他既没有毁坏过去的果实，也没有毁坏未来和现在的果实。因为过去的果实已被人们享用；未来的果实尚未生成，无法毁坏；而在它被砍断之时，根本没有果实，因此现在的果实也未被毁坏。然而，被毁坏的，是那些如果树未被砍断，本可依地味与水味而生起的果实。因为它们未生便不生，未成便不成，未现便不现。同样地，道既不舍断有过去等分别的烦恼，也不是不舍断。诚然，对于那些因诸蕴未被遍知而可能会生起的烦恼，由于道的生起而遍知了诸蕴，那些烦恼便未生而不生，未成而不成，未现而不现。此义亦当以“为令有幼子的妇人不再生育”、“为令病人平息疾病”而服药为例来说明。如是，道所舍断的烦恼，不可说是过去、未来或现在；但亦非道不舍断烦恼。而针对道所舍断的那些烦恼，才说了“于已生之诸恶法”等。

น เกวลญฺจ มคฺโค กิเลเสเยว ปชหติ, กิเลสานํ ปน อปฺปหีนตฺตา เย จ อุปฺปชฺเชยฺยุํ อุปาทินฺนกกฺขนฺธา, เตปิ ปชหติเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตี’’ติ (จูฬนิ. ๖) วิตฺถาโร. อิติ มคฺโค อุปาทินฺนอนุปาทินฺนโต วุฏฺฐาติ. ภววเสน ปน โสตาปตฺติมคฺโค อปายภวโต วุฏฺฐาติ, สกทาคามิมคฺโค สุคติภเวกเทสโต, อนาคามิมคฺโค สุคติกามภวโต, อรหตฺตมคฺโค [Pg.176] รูปารูปภวโต วุฏฺฐาติ. สพฺพภเวหิ วุฏฺฐาติเยวาติปิ วทนฺติ.

道不仅断除烦恼，而且也断除那些因烦恼未断而本会生起的执取蕴。如是说：“以入流道智，通过造作识的止息，除了（最多）七有之外，于无始轮回中本应生起的名与色，即于此而息灭。”（小义释 6）详说应知。如是，道从执取与非执取中出离。依有而言，入流道从恶趣有中出离；一来道从一部分善趣有中出离；不还道从欲界善趣有中出离；阿罗汉道从色有与无色有中出离。亦有师言，（每一道）皆从一切有中出离。

อถ มคฺคกฺขเณ กถํ อนุปฺปนฺนานํ อุปฺปาทาย ภาวนา โหติ, กถํ วา อุปฺปนฺนานํ ฐิติยาติ. มคฺคปฺปวตฺติยาเยว. มคฺโค หิ ปวตฺตมาโน ปุพฺเพ อนุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา อนุปฺปนฺโน นาม วุจฺจติ. อนาคตปุพฺพญฺหิ ฐานํ อาคนฺตฺวา อนนุภูตปุพฺพํ วา อารมฺมณํ อนุภวิตฺวา วตฺตาโร ภวนฺติ ‘‘อนาคตฏฺฐานํ อาคตมฺหา, อนนุภูตํ อารมฺมณํ อนุภวามา’’ติ. ยา จสฺส ปวตฺติ, อยเมว ฐิติ นามาติ ฐิติยา ภาเวตีติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

那么，在道的刹那，如何为未生起法之生起而修习，又如何为已生起法之住立而修习呢？正是通过道的生起。因为道在生起时，由于以前从未生起过，故被称为“未生起”。诚然，当到达未曾到过之处，或体验未曾体验过的所缘时，他们会说：“我们已到达未曾到过之处，我们正体验未曾体验过的所缘。”而它的生起，这本身即名为“住立”，因此也可以说“为住立而修习”。

อิทฺธิปาเทสุ สงฺเขปกถา เจโตขิลสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๑๘๕ อาทโย) วุตฺตา. อุปสมมานํ คจฺฉติ, กิเลสูปสมตฺถํ วา คจฺฉตีติ อุปสมคามี. สมฺพุชฺฌมานา คจฺฉติ, มคฺคสมฺโพธตฺถาย วา คจฺฉตีติ สมฺโพธคามี.

关于神足的简要说明，已在《心荒芜经》(Cetokhilasutta)（中部1.185等）中说过。它在寂止时前进，或为寂止烦恼而前进，故为“趋向寂止”(upasamagāmī)。它在觉悟时前进，或为觉悟道而前进，故为“趋向正觉”(sambodhagāmī)。

วิเวกนิสฺสิตาทีนิ สพฺพาสวสํวเร วุตฺตานิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปนายํ โพธิปกฺขิยกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา.

“依于远离”(vivekanissita)等（特质）已在《一切漏经》(Sabbāsava Sutta)中说过。此处是简说，而关于菩提分法的详细论述，已在《清净道论》(Visuddhimagga)中说过。

๒๔๘. วิโมกฺขกถายํ วิโมกฺเขติ เกนฏฺเฐน วิโมกฺขา, อธิมุจฺจนฏฺเฐน. โก ปนายํ อธิมุจฺจนฏฺโฐ นาม? ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ, อารมฺมเณ จ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ, ปิตุองฺเก วิสฺสฏฺฐงฺคปจฺจงฺคสฺส ทารกสฺส สยนํ วิย อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อารมฺมเณ ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ปนตฺโถ ปจฺฉิมวิโมกฺเข นตฺถิ, ปุริเมสุ สพฺเพสุ อตฺถิ. รูปี รูปานิ ปสฺสตีติ เอตฺถ อชฺฌตฺตเกสาทีสุ นีลกสิณาทิวเสน อุปฺปาทิตํ รูปชฺฌานํ รูปํ, ตทสฺส อตฺถีติ รูปี. พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ พหิทฺธาปิ นีลกสิณาทีนิ รูปานิ ฌานจกฺขุนา ปสฺสติ. อิมินา อชฺฌตฺต พหิทฺธาวตฺถุเกสุ กสิเณสุ อุปฺปาทิตชฺฌานสฺส ปุคฺคลสฺส จตฺตาริปิ รูปาวจรชฺฌานานิ ทสฺสิตานิ.

248. 于解脱论中，“解脱”(vimokkha)以何义为解脱？以胜解之义。此胜解之义为何？即从对立法善为解脱，以及于所缘中因极为喜乐而善为投入。犹如在父亲怀中，放松肢体而卧的幼儿；（此禅那）因无所镇伏、因无所畏惧而转起于所缘中，此即是其义。此义于最后的解脱中无，于前面所有解脱中皆有。于“有色者(rūpī)见诸色(rūpāni passati)”中，依于内在的发等，以青遍等方式生起的色界禅那为“色”(rūpa)；彼人有此，故为“有色者”。所谓“见诸色”，即是以禅眼见外在的青遍等色。以此显示了于内外事的遍处中生起禅那的个人(puggala)的所有四种色界禅那。

อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อชฺฌตฺตํ น รูปสญฺญี, อตฺตโน เกสาทีสุ อนุปฺปาทิตรูปาวจรชฺฌาโนติ อตฺโถ. อิมินา พหิทฺธา ปริกมฺมํ กตฺวา พหิทฺธาว อุปฺปาทิตชฺฌานสฺส รูปาวจรชฺฌานานิ ทสฺสิตานิ. สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ อิมินา สุวิสุทฺเธสุ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ฌานานิ ทสฺสิตานิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อนฺโตอปฺปนายํ สุภนฺติ [Pg.177] อาโภโค นตฺถิ, โย ปน สุวิสุทฺธํ สุภกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา วิหรติ, โส ยสฺมา สุภนฺติ อธิมุตฺโต โหตีติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, ตสฺมา เอวํ เทสนา กตา. ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปน ‘‘กถํ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ วิโมกฺโข. อิธ ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ…เป… เมตฺตาย ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. กรุณาสหคเตน, มุทิตาสหคเตน, อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ…เป… อุเปกฺขาย ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. เอวํ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ วิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒) วุตฺตํ.

“内无色想者”(Ajjhattaṃ arūpasaññī)，即于内无有色想，其义为未在自身头发等上生起色界禅那者。以此显示了于外在作遍作(parikamma)，并于外在生起禅那者的色界诸禅那。“唯作净胜解”(Subhanteva adhimutto hoti)，以此显示了于极清净的青等色遍中生起的诸禅那。于此，虽然在安止(appanā)中没有“净”的作意(ābhoga)，但由于以极清净的净遍为所缘而住者，可被称为“作净胜解”，故作此说。《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中则说：“如何是‘唯作净胜解’的解脱？于此，比丘以慈俱心遍满一方而住……（乃至）……因已修习慈，故诸有情为不可厌逆。以悲俱心……以喜俱心……以舍俱心遍满一方而住……（乃至）……因已修习舍，故诸有情为不可厌逆。如是为‘唯作净胜解’的解脱。”（无碍解道 1.212）

สพฺพโส รูปสญฺญานนฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. อยํ อฏฺฐโม วิโมกฺโขติ อยํ จตุนฺนํ ขนฺธานํ สพฺพโส วิสฺสฏฺฐตฺตา วิมุตฺตตฺตา อฏฺฐโม อุตฺตโม วิโมกฺโข นาม.

关于“完全超越色想”(Sabbaso rūpasaññānaṃ)等句所应说者，皆已在《清净道论》(Visuddhimagga)中说过。此为第八解脱。此解脱因于四蕴已完全舍离(vissaṭṭhattā)、解脱(vimuttattā)，故名为第八、最上解脱(uttamo vimokkho)。

๒๔๙. อภิภายตนกถายํ อภิภายตนานีติ อภิภวนการณานิ. กึ อภิภวนฺติ? ปจฺจนีกธมฺเมปิ อารมฺมณานิปิ. ตานิ หิ ปฏิปกฺขภาเวน ปจฺจนีกธมฺเม อภิภวนฺติ, ปุคฺคลสฺส ญาณุตฺตริตาย อารมฺมณานิ. อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญีติอาทีสุ ปน อชฺฌตฺตรูเป ปริกมฺมวเสน อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี นาม โหติ. อชฺฌตฺตญฺจ นีลปริกมฺมํ กโรนฺโต เกเส วา ปิตฺเต วา อกฺขิตารกาย วา กโรติ, ปีตปริกมฺมํ กโรนฺโต เมเท วา ฉวิยา วา หตฺถตลปาทตเลสุ วา อกฺขีนํ ปีตฏฺฐาเน วา กโรติ, โลหิตปริกมฺมํ กโรนฺโต มํเส วา โลหิเต วา ชิวฺหาย วา อกฺขีนํ รตฺตฏฺฐาเน วา กโรติ, โอทาตปริกมฺมํ กโรนฺโต อฏฺฐิมฺหิ วา ทนฺเต วา นเข วา อกฺขีนํ เสตฏฺฐาเน วา กโรติ. ตํ ปน สุนีลํ สุปีตกํ สุโลหิตกํ สุโอทาตํ น โหติ, อสุวิสุทฺธเมว โหติ.

249. 在胜处论中，所谓胜处，是能压制之因。压制什么？敌对法以及所缘。它们确实以对立法的方式压制敌对法，并因个人的智超胜而压制所缘。再者，在“内有色想”等句中，通过对内色作遍作，而名为“内有色想”。并且，于内作青遍作者，于头发、或胆汁、或瞳孔而作；作黄遍作者，于脂肪、或皮肤、或手掌脚掌、或眼睛的黄色部分而作；作红遍作者，于肌肉、或血液、或舌头、或眼睛的红色部分而作；作白遍作者，于骨、或牙齿、或指甲、或眼睛的白色部分而作。然而，那并非善青、善黄、善红、善白，而只是不纯净。

เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ ยสฺเสตํ ปริกมฺมํ อชฺฌตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, นิมิตฺตํ ปน พหิทฺธา, โส เอวํ อชฺฌตฺตํ ปริกมฺมสฺส พหิทฺธา จ อปฺปนาย วเสน – ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. ปริตฺตานีติ อวฑฺฒิตานิ. สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ สุวณฺณานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพณฺณานิ วา, ปริตฺตวเสเนว อิทมภิภายตนํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตานิ [Pg.178] อภิภุยฺยาติ ยถา นาม สมฺปนฺนคหณิโก กฏจฺฉุมตฺตํ ภตฺตํ ลภิตฺวา ‘‘กิเมตฺถ ภุญฺชิตพฺพํ อตฺถี’’ติ สงฺกฑฺฒิตฺวา เอกกพฬเมว กโรติ, เอวเมวํ ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล วิสทญาโณ – ‘‘กิเมตฺถ ปริตฺตเก อารมฺมเณ สมาปชฺชิตพฺพํ อตฺถิ, นายํ มม ภาโร’’ติ ตานิ รูปานิ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตีติ อตฺโถ. ชานามิ ปสฺสามีติ อิมินา ปนสฺส อาโภโค กถิโต, โส จ โข สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส, น อนฺโตสมาปตฺติยํ. เอวํสญฺญี โหตีติ อาโภคสญฺญายปิ ฌานสญฺญายปิ เอวํสญฺญี โหติ. อภิภวสญฺญา หิสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ อตฺถิ, อาโภคสญฺญา ปน สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺเสว.

“某人于外见诸色”者，谓某人之遍作(parikamma)于内生起，而相(nimitta)则于外生起。如是，依于内在的遍作与外在的安止(appanā)之力，故被称为“内有色想者，于外见诸色”。“少”即未增长。“美与丑”，即无论是美色或丑色，当知此胜处(abhibhāyatana)是依于“少”而说。“征服彼等”，犹如一位富足者得到一勺饭后想：“此中有何可食？”便将其收拢为一口；同样地，具超胜智、明净智的个人想：“于此少许所缘中有何可入定？此非我之重担。”他征服彼色而入定，其义为：于相生起的同时即达安止。以“我知、我见”说其作意(ābhoga)，但这是对出定者而说，而非在定中。“有如是想”，即于作意想与禅那想皆有如是想。他的征服想存在于定中，而作意想则仅存于出定者。

อปฺปมาณานีติ วฑฺฒิตปฺปมาณานิ, มหนฺตานีติ อตฺโถ. อภิภุยฺยาติ เอตฺถ ปน ยถา มหคฺฆโส ปุริโส เอกํ ภตฺตวฑฺฒิตกํ ลภิตฺวา ‘‘อญฺญาปิ โหตุ, อญฺญาปิ โหตุ, กิเมสา มยฺหํ กริสฺสตี’’ติ ตํ น มหนฺตโต ปสฺสติ, เอวเมว ญาณุตฺตโร ปุคฺคโล วิสทญาโณ ‘‘กิเมตฺถ สมาปชฺชิตพฺพํ, นยิทํ อปฺปมาณํ, น มยฺหํ จิตฺเตกคฺคตากรเณ ภาโร อตฺถี’’ติ ตานิ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตีติ อตฺโถ.

“无量”即已增长之量，意为“广大”。“征服”者，犹如一个食量大的人得到一份饭后想：“再来一份，再来一份，这对我算得了什么？”而不认为其大；同样地，具超胜智、明净智的个人想：“于此有何可入定？此非无量，于我成就心一境性并非重担。”他征服彼等而入定，其义为：于相生起的同时即达安止。

อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อลาภิตาย วา อนตฺถิกตาย วา อชฺฌตฺตรูเป ปริกมฺมสญฺญาวิรหิโต. เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ ยสฺส ปริกมฺมมฺปิ นิมิตฺตมฺปิ พหิทฺธาว อุปฺปนฺนํ, โส เอวํ พหิทฺธา ปริกมฺมสฺส เจว อปฺปนาย จ วเสน – ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. เสสเมตฺถ จตุตฺถาภิภายตเน วุตฺตนยเมว. อิเมสุ ปน จตูสุ ปริตฺตํ วิตกฺกจริตวเสน อาคตํ, อปฺปมาณํ โมหจริตวเสน, สุวณฺณํ โทสจริตวเสน, ทุพฺพณฺณํ ราคจริตวเสน. เอเตสญฺหิ เอตานิ สปฺปายานิ. สา จ เนสํ สปฺปายตา วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเคจริยนิทฺเทเส วุตฺตา.

“内无色想者”，即因未得或无意乐，而对内在色无遍作想。“于外见诸色”，是指其人的遍作与相皆于外生起；如此，依于外在的遍作与安止，他被称为“内无色想，于外见诸色者”。其余部分与第四胜处(abhibhāyatana)中所说的方法相同。于此四者中，少（所缘）依寻行者而来，无量（所缘）依痴行者而来，美色依瞋行者而来，丑色依贪行者而来。因为这些对他们是适宜的。而其适宜性，已在《清净道论》(Visuddhimagga)的〈行者差别的解释〉(Cariyāniddesa)中详细说明。

ปญฺจมอภิภายตนาทีสุ นีลานีติ สพฺพสงฺคาหิกวเสน วุตฺตํ. นีลวณฺณานีติ วณฺณวเสน. นีลนิทสฺสนานีติ นิทสฺสนวเสน. อปญฺญายมานวิวรานิ อสมฺภินฺนวณฺณานิ เอกนีลาเนว หุตฺวา ทิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ [Pg.179] โหติ. นีลนิภาสานีติ อิทํ ปน โอภาสวเสน วุตฺตํ, นีโลภาสานิ นีลปภายุตฺตานีติ อตฺโถ. เอเตน เนสํ สุวิสุทฺธตํ ทสฺเสติ. วิสุทฺธวณฺณวเสเนว หิ อิมานิ จตฺตาริ อภิภายตนานิ วุตฺตานิ. อุมาปุปฺผนฺติ เอตญฺหิ ปุปฺผํ สินิทฺธํ มุทุํ ทิสฺสมานมฺปิ นีลเมว โหติ. คิริกณฺณิกปุปฺผาทีนิ ปน ทิสฺสมานานิ เสตธาตุกานิ โหนฺติ. ตสฺมา อิทเมว คหิตํ, น ตานิ. พาราณเสยฺยกนฺติ พาราณสิยํ ภวํ. ตตฺถ กิร กปฺปาโสปิ มุทุ, สุตฺตกนฺติกาโยปิ ตนฺตวายาปิ เฉกา, อุทกมฺปิ สุจิ สินิทฺธํ, ตสฺมา วตฺถํ อุภโตภาควิมฏฺฐํ โหติ, ทฺวีสุ ปสฺเสสุ มฏฺฐํ มุทุ สินิทฺธํ ขายติ. ปีตานีติอาทีสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘นีลกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต นีลสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วา’’ติอาทิกํ ปเนตฺถ กสิณกรณญฺเจว ปริกมฺมญฺจ อปฺปนาวิธานญฺจ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถารโต วุตฺตเมว.

在第五胜处等中，“青”(nīlāni)是就总括一切而言；“青色的”(nīlavaṇṇāni)是就颜色而言；“青色显现的”(nīlanidassanāni)是就显现而言。此意为其间隙不可见、颜色不混杂，呈现为纯一的青色。而“青色光辉的”(nīlanibhāsāni)是就光明而言，意思是具有青色的光辉、与青色的光芒相应。以此显示其极为清净。因为这四种胜处正是就清净的颜色而言。“亚麻花”(umāpuppha)，此花虽然看起来光滑柔软，但确实是青色的。而蝶豆花(girikaṇṇikapuppha)等花虽然显现为青色，但带有白色成分。因此只取前者，不取后者。“波罗奈所产的”(bārāṇaseyyaka)，即在波罗奈(Bārāṇasī)所产。据说那里的棉花柔软，纺纱女和织布工技艺娴熟，水也清净润泽，因此布料两面都平滑，在两面都感觉平滑、柔软、润泽。“黄色的”(pītāni)等词的意思也应以同样的方法来理解。至于“‘修习青遍时，于青色之物，或于花，或于布，或于颜色素上，取其相’”等，其中作遍、遍作以及安止的方法，一切都在《清净道论》(Visuddhimagga)中详细解说了。

อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตาติ อิโต ปุพฺเพสุ สติปฏฺฐานาทีสุ เต ธมฺเม ภาเวตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตาว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา นาม โหนฺติ, อิเมสุ ปน อฏฺฐสุ อภิภายตเนสุ จิณฺณวสีภาวาเยว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา นาม.

所谓“达到神通终极圆满者”(abhiññāvosānapāramippattā)，是指在此之前的念处(satipaṭṭhāna)等法中，唯有已修习彼等诸法而证得阿罗汉果者，才被称为“达到神通终极圆满者”。然而，于此八胜处中，则仅因熟练自在，即被称为“达到神通终极圆满者”。

๒๕๐. กสิณกถายํ สกลฏฺเฐน กสิณานิ, ตทารมฺมณานํ ธมฺมานํ เขตฺตฏฺเฐน อธิฏฺฐานฏฺเฐน วา อายตนานิ. อุทฺธนฺติ อุปริ คคนตลาภิมุขํ. อโธติ เหฏฺฐา ภูมิตลาภิมุขํ. ติริยนฺติ เขตฺตมณฺฑลมิว สมนฺตา ปริจฺฉินฺทิตฺวา. เอกจฺโจ หิ อุทฺธเมว กสิณํ วฑฺเฒติ, เอกจฺโจ อโธ, เอกจฺโจ สมนฺตโต. เตน เตน การเณน เอวํ ปสาเรติ อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาติ อุทฺธํอโธติริย’’นฺติ. อทฺวยนฺติ ทิสาอนุทิสาสุ อทฺวยํ. อิทํ ปน เอกสฺส อญฺญภาวานุปคมนตฺถํ วุตฺตํ. ยถา หิ อุทกํ ปวิฏฺฐสฺส สพฺพทิสาสุ อุทกเมว โหติ อนญฺญํ, เอวเมวํ ปถวีกสิณํ ปถวีกสิณเมว โหติ, นตฺถิ ตสฺส อญฺโญ กสิณสมฺเภโทติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อปฺปมาณนฺติ อิทํ ตสฺส ตสฺส ผรณอปฺปมาณวเสน วุตฺตํ. ตญฺหิ เจตสา ผรนฺโต สกลเมว ผรติ, อยมสฺส อาทิ, อิทํ มชฺฌนฺติ ปมาณํ คณฺหาตีติ. วิญฺญาณกสิณนฺติ เจตฺถ [Pg.180] กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตํ วิญฺญาณํ. ตตฺถ กสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส, กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป. กมฺมฏฺฐานภาวนานเยน ปเนตานิ ปถวีกสิณาทีนิ วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาเนว. อิธาปิ จิณฺณวสิภาเวเนว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ตถา อิโต อนนฺตเรสุ จตูสุ ฌาเนสุ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ มหาอสฺสปุรสุตฺเต วุตฺตเมว.

250. 在遍（kasiṇa）的论述中，因其“全部”之义，称为“遍”；对于以彼为所缘的诸法，因其“生起之处”或“立足处”之义，称为“处”（āyatana）。所谓“上”（uddhaṃ），是指上方，朝向天空；所谓“下”（adho），是指下方，朝向地面；所谓“横”（tiriyaṃ），是指如同田地的范围，从周围加以划分。有禅修者只向上增长遍，有禅修者向下，有禅修者向周围。由于种种原因，他如此扩展它，如同欲见色者扩展光明一般。因此说：“有人了知地遍（pathavīkasiṇa）为上、下、横。”所谓“无二”（advaya），是指在各方各维中无二。此是为了说明一（遍）不变成另一（遍）而说。譬如进入水中的人，所有方向都只有水而无他物；同样地，地遍就只是地遍，没有其他遍的混杂。此理通于一切（遍）。所谓“无量”（appamāṇa），是就其遍满的无量而说。因为他以心遍满时，是遍满全部，而不作“这是它的开始，这是它的中间”这样的衡量。至于“识遍”（viññāṇakasiṇa），此乃于移开遍的虚空中生起的识。在那里，对于移开遍的虚空，应依遍而了知其上、下、横；对于在那里生起的识，则应依移开遍的虚空而了知其上、下、横。这是此处的概要。至于依业处修习之理，地遍等已在《清净道论》（Visuddhimagga）中详细解说。此处也应了知，他们是因熟练与自在而成为达到神通终极圆满者。其后的四禅（jhāna）也是如此。凡此处应说者，皆已在《大马邑经》（Mahāassapura Sutta）中说。

๒๕๒. วิปสฺสนาญาเณ ปน รูปีติอาทีนมตฺโถ วุตฺโตเยว. เอตฺถ สิตเมตฺถ ปฏิพทฺธนฺติ เอตฺถ จาตุมหาภูติเก กาเย นิสฺสิตญฺจ ปฏิพทฺธญฺจ. สุโภติ สุนฺทโร. ชาติมาติ สุปริสุทฺธอากรสมุฏฺฐิโต. สุปริกมฺมกโตติ สุฏฺฐุ กตปริกมฺโม อปนีตปาสาณสกฺขโร. อจฺโฉติ ตนุจฺฉวิ. วิปฺปสนฺโนติ สุฏฺฐุ วิปฺปสนฺโน. สพฺพาการสมฺปนฺโนติ โธวน เวธนาทีหิ สพฺเพหิ อากาเรหิ สมฺปนฺโน. นีลนฺติอาทีหิ วณฺณสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ตาทิสญฺหิ อาวุตํ ปากฏํ โหติ.

252. 于观智中，“有色”等词之义已如前说。“于此依止，于此连结”者，谓于此四大种所成之身而依止、而连结。“善”者，谓美好。“有种姓”者，谓由极清净之相而生起。“善作工艺”者，谓善作处理，已去除石块与砂砾。“明净”者，谓肤质薄透。“清澈”者，谓极为明净。“具足一切行相”者，谓由洗涤、钻孔等而具足一切行相。以“青”等词显示线的颜色圆满。诚然，像这样穿过的线是显而易见的。

เอวเมว โขติ เอตฺถ เอวํ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – มณิ วิย หิ กรชกาโย. อาวุตสุตฺตํ วิย วิปสฺสนาญาณํ. จกฺขุมา ปุริโส วิย วิปสฺสนาลาภี ภิกฺขุ. หตฺเถ กริตฺวา ปจฺจเวกฺขโต ‘‘อยํ โข มณี’’ติ มณิโน อาวิภูตกาโล วิย วิปสฺสนาญาณํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน จาตุมหาภูติกกายสฺส อาวิภูตกาโล. ‘‘ตตฺริทํ สุตฺตํ อาวุต’’นฺติ สุตฺตสฺส อาวิภูตกาโล วิย วิปสฺสนาญาณํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ตทารมฺมณานํ ผสฺสปญฺจมกานํ วา สพฺพจิตฺตเจตสิกานํ วา วิปสฺสนาญาณสฺเสว วา อาวิภูตกาโลติ.

“如是”者，于此应知譬喻的对应如下：业生身如摩尼宝珠，观智如穿贯之线，获得观的比丘如有眼之人。如同将宝珠置于手中省察“此乃摩尼宝珠”时宝珠显现的时刻，即是引出观智而坐的比丘的四大种所成之身显现的时刻。如同“于彼，此线穿贯”时线显现的时刻，即是引出观智而坐的比丘的以其为所缘的触五法，或一切心、心所法，或观智本身显现的时刻。

กึ ปเนตํ ญาณสฺส อาวิภูตํ, ปุคฺคลสฺสาติ. ญาณสฺส, ตสฺส ปน อาวิภาวตฺตา ปุคฺคลสฺส อาวิภูตาว โหนฺติ. อิทญฺจ วิปสฺสนาญาณํ มคฺคสฺส อนนฺตรํ, เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา อภิญฺญาวาเร อารทฺเธ เอตสฺส อนฺตราวาโร นตฺถิ, ตสฺมา อิเธว ทสฺสิตํ. ยสฺมา จ อนิจฺจาทิวเสน อกตสมฺมสนสฺส ทิพฺพาย โสตธาตุยา เภรวสทฺทํ สุณนฺโต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติยา เภรเว ขนฺเธ อนุสฺสรโต ทิพฺเพน จกฺขุนา เภรวรูปํ [Pg.181] ปสฺสโต ภยสนฺตาโส อุปฺปชฺชติ, น อนิจฺจาทิวเสน กตสมฺมสนสฺส, ตสฺมา อภิญฺญาปตฺตสฺส ภยวิโนทกเหตุสมฺปาทนตฺถมฺปิ อิทํ อิเธว ทสฺสิตํ. อิธาปิ อรหตฺตวเสเนว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตตา เวทิตพฺพา.

然则，此（观智）是对智显现，还是对个人(puggala)显现？是对智显现。然而，因其对智显现，故亦是对个人显现。此观智(vipassanāñāṇaṃ)紧随道(magga)之后，虽然如此，但由于在开始论述神通品(abhiññāvāra)时，此智没有中间的次第，因此就在此处展示。又因为，对于未以无常(anicca)等方式思察者，当以天耳界(dibbāsotadhātu)听到恐怖声、以宿住随念(pubbenivāsānussati)忆起恐怖诸蕴、以天眼(dibbacakkhu)看到恐怖之色时，会生起恐惧和怖畏；而对于已以无常等方式思察者则不然。因此，为了给已得神通者提供去除怖畏之因，也在此处展示此（观智）。此处也应了知，是依阿罗汉果(arahatta)之力而达到神通终极圆满。

๒๕๓. มโนมยิทฺธิยํ จิณฺณวสิตาย. ตตฺถ มโนมยนฺติ มเนน นิพฺพตฺตํ. สพฺพงฺคปจฺจงฺคินฺติ สพฺเพหิ องฺเคหิ จ ปจฺจงฺเคหิ จ สมนฺนาคตํ. อหีนินฺทฺริยนฺติ สณฺฐานวเสน อวิกลินฺทฺริยํ. อิทฺธิมตา นิมฺมิตรูปญฺหิ สเจ อิทฺธิมา โอทาโต, ตมฺปิ โอทาตํ. สเจ อวิทฺธกณฺโณ, ตมฺปิ อวิทฺธกณฺณนฺติ เอวํ สพฺพากาเรหิ เตน สทิสเมว โหติ. มุญฺชมฺหา อีสิกนฺติอาทิ อุปมตฺตยมฺปิ ตํ สทิสภาวทสฺสนตฺถเมว วุตฺตํ. มุญฺชสทิสา เอว หิ ตสฺส อนฺโต อีสิกา โหติ. โกสสทิโสเยว อสิ, วฏฺฏาย โกสิยา วฏฺฏํ อสิเมว ปกฺขิปนฺติ, ปตฺถฏาย ปตฺถฏํ.

253. 心所成神变(manomayiddhi)，由熟练自在而得。其中，“心所成”(manomaya)即由心所生成。“具足一切大小肢节”(sabbaṅgapaccaṅga)即是具备所有大肢节与小肢节。“诸根无缺”(ahīnindriya)即是依形体而诸根无残缺。有神变者所化作之色身，实则若有神变者是白色的，它也是白色的；若他未穿耳，它也未穿耳。如是在一切行相上都与他相似。“从文叉草(muñja)中拔出芦苇(īsikā)”等三个比喻，也是为了显示此相似性而说。因为文叉草之内实有与其相似的芦苇。剑亦如其鞘，人们将圆剑放入圆鞘，将扁剑放入扁鞘。

กรณฺฑาติ อิทมฺปิ อหิกญฺจุกสฺส นามํ, น วิลีวกรณฺฑกสฺส. อหิกญฺจุโก หิ อหินา สทิโสว โหติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘ปุริโส อหึ กรณฺฑา อุทฺธเรยฺยา’’ติ หตฺเถน อุทฺธรมาโน วิย ทสฺสิโต, อถ โข จิตฺเตเนวสฺส อุทฺธรณํ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ อหิ นาม สชาติยํ ฐิโต, กฏฺฐนฺตรํ วา รุกฺขนฺตรํ วา นิสฺสาย, ตจโต สรีรนิกฺกฑฺฒนปโยคสงฺขาเตน ถาเมน, สรีรํ ขาทมานํ วิย ปุราณตจํ ชิคุจฺฉนฺโตติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ สยเมว กญฺจุกํ ชหาติ, น สกฺกา ตโต อญฺเญน อุทฺธริตุํ. ตสฺมา จิตฺเตน อุทฺธรณํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิติ มุญฺชาทิสทิสํ อิมสฺส ภิกฺขุโน สรีรํ, อีสิกาทิสทิสํ นิมฺมิตรูปนฺติ อิทเมตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ. นิมฺมานวิธานํ ปเนตฺถ ปรโต จ อิทฺธิวิธาทิปญฺจอภิญฺญากถา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาติ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อุปมามตฺตเมว หิ อิธ อธิกํ.

“筐”（karaṇḍa），这也是蛇蜕（ahikañcuka）的名称，而非竹筐（vilīvakaraṇḍaka）。蛇蜕确实与蛇相似。其中，虽然经文显示为“人可从蛇蜕中取出蛇”，好像是用手取出，但应了知这是以心取出。因为蛇这种生物，是由于四种原因而自行脱皮：立于其族类中；依靠木缝或树隙；凭借从皮中拔出身躯的力量；以及厌恶旧皮，犹如旧皮在啃噬其身一般。它无法被他者从中取出。因此，应了知这是针对以心取出而说。所以，此处的比喻对应是：此比丘的身体如文叉草（muñja）等，所化作之身如芦苇（īsikā）等。至于化作的方法，以及神变等五神通的论述，已在《清净道论》中全面详尽地解说，应依彼处所说之理了知。此处只是多了一个比喻而已。

ตตฺถ เฉกกุมฺภการาทโย วิย อิทฺธิวิธญาณลาภี ภิกฺขุ ทฏฺฐพฺโพ. สุปริกมฺมกตมตฺติกาทโย วิย อิทฺธิวิธญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. อิจฺฉิติจฺฉิตภาชนวิกติอาทิกรณํ วิย ตสฺส ภิกฺขุโน วิกุพฺพนํ ทฏฺฐพฺพํ. อิธาปิ จิณฺณวสิตาวเสเนว อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตตา เวทิตพฺพา. ตถา อิโต ปราสุ จตูสุ อภิญฺญาสุ.

其中，获得神变智（iddhividhañāṇa）的比丘应被视为如熟练的陶工等；神变智应被视为如善加处理的黏土等；该比丘的变化（vikubbana）应被视为如随意制作各种器皿等。此处也应了知，是依熟练与自在（ciṇṇavasitā）之力而达到神通的终极圆满（abhiññāvosānapāramippattatā）。其后的四种神通也是如此。

๒๕๕. ตตฺถ [Pg.182] ทิพฺพโสตธาตุอุปมายํ สงฺขธโมติ สงฺขธมโก. อปฺปกสิเรเนวาติ นิทฺทุกฺเขเนว. วิญฺญาเปยฺยาติ ชานาเปยฺย. ตตฺถ เอวํ จาตุทฺทิสา วิญฺญาเปนฺเต สงฺขธมเก ‘‘สงฺขสทฺโท อย’’นฺติ ววตฺถาเปนฺตานํ สตฺตานํ ตสฺส สงฺขสทฺทสฺส อาวิภูตกาโล วิย โยคิโน ทูรสนฺติกเภทานํ ทิพฺพานญฺเจว มานุสกานญฺจ สทฺทานํ อาวิภูตกาโล ทฏฺฐพฺโพ.

255. 在天耳界（dibbasotadhātu）的比喻中，“吹海螺者”（saṅkhadhamo）即是吹海螺的人。“毫不费力地”（appakasirena）即是无有困难。“令知晓”（viññāpeyya）即是使人知道。在此，当吹海螺者如此向四方宣告时，对于辨别出“这是海螺的声音”的众生而言，那海螺声显现的时刻，应被视为如同对于瑜伽行者（yogī）而言，远近、天界和人类的各种声音显现的时刻。

๒๕๖. เจโตปริยญาณ-อุปมายํ ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพเนน สมนฺนาคโต. มณฺฑนกชาติโกติ ยุวาปิ สมาโน น อลสิโย กิลิฏฺฐวตฺถสรีโร, อถ โข มณฺฑนกปกติโก, ทิวสสฺส ทฺเว ตโย วาเร นฺหายิตฺวา สุทฺธวตฺถ-ปริทหน-อลงฺการกรณสีโลติ อตฺโถ. สกณิกนฺติ กาฬติลกวงฺก-มุขทูสิปีฬกาทีนํ อญฺญตเรน สโทสํ. ตตฺถ ยถา ตสฺส มุขนิมิตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต มุขโทโส ปากโฏ โหติ, เอวํ เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ปเรสํ โสฬสวิธํ จิตฺตํ ปากฏํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. ปุพฺเพนิวาสอุปมาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ มหาอสฺสปุเร วุตฺตเมว.

256. 在他心智的比喻中，“年少者”即是青年。“青年”即是具有青春活力的人。“好装饰者”是指即使是青年，也不懒惰，身体和衣物不肮脏，而是生性喜好装饰，即习惯于一天洗两三次澡，穿着干净的衣服，装饰自己。“有瑕疵”是指有黑痣、雀斑、粉刺等任何一种过失。在此，应当知道：正如观察那人的面相时，脸上的瑕疵会很明显一样，同样地，当比丘为他心智而倾心安坐时，他人十六种心也能明显可知。至于宿住随念等比喻中当说之事，都已在《大马邑经》中说过了。

๒๕๙. อยํ โข อุทายิ ปญฺจโม ธมฺโมติ เอกูนวีสติ ปพฺพานิ ปฏิปทาวเสน เอกํ ธมฺมํ กตฺวา ปญฺจโม ธมฺโมติ วุตฺโต. ยถา หิ อฏฺฐกนาครสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๗ อาทโย) เอกาทส ปพฺพานิ ปุจฺฉาวเสน เอกธมฺโม กโต, เอวมิธ เอกูนวีสติ ปพฺพานิ ปฏิปทาวเสน เอโก ธมฺโม กโตติ เวทิตพฺพานิ. อิเมสุ จ ปน เอกูนวีสติยา ปพฺเพสุ ปฏิปาฏิยา อฏฺฐสุ โกฏฺฐาเสสุ วิปสฺสนาญาเณ จ อาสวกฺขยญาเณ จ อรหตฺตวเสน อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตตา เวทิตพฺพา, เสเสสุ จิณฺณวสิภาววเสน. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

259. “优陀夷，此确实是第五法。”此乃就行道而言，将十九个部分作为一个法，故称为“第五法”。譬如在《阿吒迦城经》(Aṭṭhakanāgarasutta)中，以提问而言，将十一个部分作为一个法；同样地，在此经中，亦是就行道而言，将十九个部分作为一个法，当如是了知。再者，于此十九部分中，依次于前八部分，当知是依于观智与漏尽智，凭借阿罗汉果而达到神通与究竟的圆满；于其余部分，则是凭借串习纯熟。其余的在一切处皆是显而易见。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破斥妄障》

มหาสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《大萨古拉优陀夷经》释义终。

๘. สมณมุณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา

8. 沙门文祁子经释义

๒๖๐. เอวํ [Pg.183] เม สุตนฺติ สมณมุณฺฑิกสุตฺตํ. ตตฺถ อุคฺคาหมาโนติ ตสฺส ปริพฺพาชกสฺส นามํ. สุมโนติ ปกตินามํ. กิญฺจิ กิญฺจิ ปน อุคฺคหิตุํ อุคฺคาเหตุํ สมตฺถตาย อุคฺคาหมาโนติ นํ สญฺชานนฺติ. สมยํ ปวทนฺติ เอตฺถาติ สมยปฺปวาทกํ. ตสฺมึ กิร ฐาเน จงฺกีตารุกฺขโปกฺขรสาติปฺปภุตโย พฺราหฺมณา นิคณฺฐาเจลกปริพฺพาชกาทโย จ ปพฺพชิตา สนฺนิปติตฺวา อตฺตโน อตฺตโน สมยํ ปวทนฺติ กเถนฺติ ทีเปนฺติ, ตสฺมา โส อาราโม สมยปฺปวาทโกติ วุจฺจติ. สฺเวว ตินฺทุกาจีรสงฺขาตาย ติมฺพรูสกรุกฺขปนฺติยา ปริกฺขิตฺตตฺตา ตินฺทุกาจีรํ. ยสฺมา ปเนตฺถ ปฐมํ เอกา สาลา อโหสิ, ปจฺฉา มหาปุญฺญํ โปฏฺฐปาทปริพฺพาชกํ นิสฺสาย พหู สาลา กตา, ตสฺมา ตเมว เอกํ สาลํ อุปาทาย ลทฺธนามวเสน เอกสาลโกติ วุจฺจติ. มลฺลิกาย ปน ปเสนทิรญฺโญ เทวิยา อุยฺยานภูโต โส ปุปฺผผลสญฺฉนฺโน อาราโมติ กตฺวา มลฺลิกาย อาราโมติ สงฺขํ คโต. ตสฺมึ สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม. ปฏิวสตีติ วาสผาสุตาย วสติ. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส ทิวา นาม มชฺฌนฺหาติกฺกโม, ตสฺมึ ทิวสสฺสปิ ทิวาภูเต อติกฺกนฺตมตฺเต มชฺฌนฺหิเก นิกฺขมีติ อตฺโถ. ปฏิสลฺลีโนติ ตโต ตโต รูปาทิโคจรโต จิตฺตํ ปฏิสํหริตฺวา ลีโน, ฌานรติเสวนวเสน เอกีภาวํ คโต. มโนภาวนียานนฺติ มนวฑฺฒนกานํ, เย อาวชฺชโต มนสิกโรโต จิตฺตํ วินีวรณํ โหติ อุนฺนมติ วฑฺฒติ. ยาวตาติ ยตฺตกา. อยํ เตสํ อญฺญตโรติ อยํ เตสํ อพฺภนฺตโร เอโก สาวโก. อปฺเปว นามาติ ตสฺส อุปสงฺกมนํ ปตฺถยมาโน อาห. ปตฺถนาการณํ ปน สนฺทกสุตฺเต วุตฺตเมว.

260. 如是我闻：此乃《沙门文祁迦经》。其中，“优伽摩那”（Uggāhamāna）是那位游行者的名字。“苏摩那”（Sumana）是他的本名。但因他善于领会与教导各种事物，人们便称他为“优伽摩那”。“时论园”，是因为在此处，阐基、达鲁卡、波卡拉萨提等婆罗门，以及尼乾子、无衣者、游行者等出家众会集一处，宣说、讲述、开显各自的学说，因此那座园林被称为时论园。它又因被一排丁巴鲁树所环绕，而被称为“丁度迦衣”。又因那里起初只有一座殿堂，后来依靠大福德的波吒婆陀（Poṭṭhapāda）游行者建造了许多殿堂，故沿用最初那座殿堂之名，而被称为“一殿堂”。又因那里是波斯匿王的王后茉莉夫人的园林，遍满花果，故被称为“茉莉夫人园”。当时，他住在时论园、丁度迦衣、一殿堂、茉莉夫人园中。“居住”是指安适地居住。“白昼之昼”是指白天的中午过后，意思是在刚过正午时出定。“独坐宴默”是指从色等各种境界中收摄其心而安住，通过修习禅悦而达到一心。“能令心增长的”是指能令心增长的法，当他转向、作意这些法时，心便无盖、高扬、增长。“有多少”即是“凡所有”。“这是他们中的一位”即是“这是他们中的一位亲近弟子”。“但愿”是他在表达欲前往拜见时所说。而希求的原因，已在《散陀迦经》（Sandaka Sutta）中说过了。

๒๖๑. เอตทโวจาติ ทนฺทปญฺโญ อยํ คหปติ, ธมฺมกถาย นํ สงฺคณฺหิตฺวา อตฺตโน สาวกํ กริสฺสามีติ มญฺญมาโน เอตํ ‘‘จตูหิ โข’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ ปญฺญเปมีติ ทสฺเสมิ ฐเปมิ. สมฺปนฺนกุสลนฺติ ปริปุณฺณกุสลํ. ปรมกุสลนฺติ อุตฺตมกุสลํ. อโยชฺฌนฺติ วาทยุทฺเธน ยุชฺฌิตฺวา จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺยํ อจลํ นิกฺกมฺปํ ถิรํ. น [Pg.184] กโรตีติ อกรณมตฺตเมว วทติ, เอตฺถ ปน สํวรปฺปหานํ วา ปฏิเสวนปฺปหานํ วา น วทติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

261. 他心想：“这位居士智慧迟钝，我当以说法摄受他，使他成为我的弟子”，于是说了“以四法”等语。其中，“我宣说”意为开示、建立。“具足善”指圆满的善。“最上善”指最高的善。“不可战胜的”指即使以辩论争斗也无法动摇，是稳固、不动、坚定的。“不作”仅表示不去做，这里没有说以防护而断或以受用而断。其余诸句也依此理。

เนว อภินนฺทีติ ติตฺถิยา นาม ชานิตฺวาปิ อชานิตฺวาปิ ยํ วา ตํ วา วทนฺตีติ มญฺญมาโน นาภินนฺทิ. น ปฏิกฺโกสีติ สาสนสฺส อนุโลมํ วิย ปสนฺนาการํ วิย วทตีติ มญฺญมาโน น ปฏิเสเธติ.

他心想：“这些外道，无论知道或不知道，都随意乱说”，因此不欢喜。他又想：“对方说的话看似顺应教法、态度虔诚”，因此不斥责。

๒๖๒. ยถา อุคฺคาหมานสฺสาติ ยถา ตสฺส วจนํ, เอวํ สนฺเต อุตฺตานเสยฺยโก กุมาโร อโยชฺฌสมโณ ถิรสมโณ ภวิสฺสติ, มยํ ปน เอวํ น วทามาติ ทีเปติ. กาโยติปิ น โหตีติ สกกาโย ปรกาโยติปิ วิเสสญาณํ น โหติ. อญฺญตฺร ผนฺทิตมตฺตาติ ปจฺจตฺถรเณ วลิสมฺผสฺเสน วา มงฺคุลทฏฺเฐน วา กายผนฺทนมตฺตํ นาม โหติ. ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ กาเยน กรณกมฺมํ นาม นตฺถิ. ตมฺปิ จ กิเลสสหคตจิตฺเตเนว โหติ. วาจาติปิ น โหตีติ มิจฺฉาวาจา สมฺมาวาจาติปิ นานตฺตํ น โหติ. โรทิตมตฺตาติ ชิฆจฺฉาปิปาสาปเรตสฺส ปน โรทิตมตฺตํ โหติ. ตมฺปิ กิเลสสหคตจิตฺเตเนว. สงฺกปฺโปติ มิจฺฉาสงฺกปฺโป สมฺมาสงฺกปฺโปติปิ นานตฺตํ น โหติ. วิกูชิตมตฺตาติ วิกูชิตมตฺตํ โรทนหสิตมตฺตํ โหติ. ทหรกุมารกานญฺหิ จิตฺตํ อตีตารมฺมณํ ปวตฺตติ, นิรยโต อาคตา นิรยทุกฺขํ สริตฺวา โรทนฺติ, เทวโลกโต อาคตา หสนฺติ, ตมฺปิ กิเลสสหคตจิตฺเตเนว โหติ. อาชีโวติ มิจฺฉาชีโว สมฺมาชีโวติปิ นานตฺตํ น โหติ. อญฺญตฺร มาตุถญฺญาติ ถญฺญโจรทารกา นาม โหนฺติ, มาตริ ขีรํ ปายนฺติยา อปิวิตฺวา อญฺญวิหิตกาเล ปิฏฺฐิปสฺเสน อาคนฺตฺวา ถญฺญํ ปิวนฺติ. เอตฺตกํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ มิจฺฉาชีโว นตฺถิ. อยมฺปิ กิเลสสหคตจิตฺเตเนว โหตีติ ทสฺเสติ.

262. “如优伽摩那（Uggāhamāna）所言”：即是说，若依其言，则仰卧的婴孩也将成为不可战胜的沙门、坚固的沙门；但他（世尊）阐明：“我们却不这样说。”“身体也没有”：即没有对自己身体和他人的身体的分别智。“只有动弹而已”：即在铺垫物上因褶皱的触碰，或因臭虫叮咬而有身体的动弹。除去这个，就没有所谓的以身所作之业，而那也是由与烦恼相应之心而有。“语言也没有”：即没有邪语与正语的差别。“只有哭泣而已”：即被饥渴所逼迫时，唯有哭泣，那也是由与烦恼相应之心而有。“思惟也没有”：即没有邪思惟与正思惟的差别。“只有鸣叫而已”：即只有哭泣与欢笑而已。因为幼儿的心缘取过去所缘，从地狱来的，忆起地狱的痛苦就哭；从天界来的，忆起天界的快乐就笑，那也是由与烦恼相应之心而有。“活命也没有”：即没有邪命与正命的差别。“除了母亲的乳汁”：即有偷奶的孩子，母亲喂奶时未饮，而在其他时间从背后过来偷饮。他（世尊）阐明，除了此事，便无其他邪命，而此事亦是由与烦恼相应之心而有。

๒๖๓. เอวํ ปริพฺพาชกวาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อิทานิ สยํ เสกฺขภูมิยํ มาติกํ ฐเปนฺโต จตูหิ โข อหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สมธิคยฺห ติฏฺฐตีติ วิเสเสตฺวา ติฏฺฐติ. น กาเยน ปาป กมฺมนฺติอาทีสุ น เกวลํ อกรณมตฺตเมว, ภควา ปน เอตฺถ สํวรปฺปหานปฏิสงฺขา ปญฺญเปติ. ตํ [Pg.185] สนฺธาเยวมาห. น เจว สมฺปนฺนกุสลนฺติอาทิ ปน ขีณาสวํ สนฺธาย วุตฺตํ.

263. 如此驳斥游行者的论点后，现在亲自在有学地确立纲要，说了“我以四法”等语。其中，“善取后安住”即是特别地安住。在“不以身行恶业”等句中，不仅只是不作而已，世尊还在此中宣说防护断与省察断。此是针对彼人而说。而“不具足善”等句，则是针对漏尽者而说。

อิทานิ อเสกฺขภูมิยํ มาติกํ ฐเปนฺโต ทสหิ โข อหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ตีณิ ปทานิ นิสฺสาย ทฺเว ปฐมจตุกฺกา ฐปิตา, เอกํ ปทํ นิสฺสาย ทฺเว ปจฺฉิมจตุกฺกา. อยํ เสกฺขภูมิยํ มาติกา.

如今，为于无学地中确立纲要，而说“我以十法”等语。其中，依于三句而确立前二四法组，依于一句而确立后二四法组。此是于有学地中所说之纲要。

๒๖๔. อิทานิ ตํ วิภชนฺโต กตเม จ ถปติ อกุสลสีลาติอาทิมาห. ตตฺถ สราคนฺติ อฏฺฐวิธํ โลภสหคตจิตฺตํ. สโทสนฺติ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตทฺวยํ. สโมหนฺติ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตจิตฺตทฺวยมฺปิ วฏฺฏติ, สพฺพากุสลจิตฺตานิปิ. โมโห สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชตีติ หิ วุตฺตํ. อิโตสมุฏฺฐานาติ อิโต สราคาทิจิตฺตโต สมุฏฺฐานํ อุปฺปตฺติ เอเตสนฺติ อิโตสมุฏฺฐานา.

264. 如今，为分别解说彼纲要，而说“家主，哪些是不善戒？”等语。其中，“有贪”者，谓八种与贪俱行之心。“有瞋”者，谓二种与瞋相应之心。“有痴”者，亦适于与疑、掉举俱行之二心，亦适于一切不善心。诚然，经中说：“痴于一切不善心中生起。”“由此等生起”者，谓此等（不善戒）从有贪等心生起，故名“由此等生起”。

กุหินฺติ กตรํ ฐานํ ปาปุณิตฺวา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. เอตฺเถเตติ โสตาปตฺติผเล ภุมฺมํ. ปาติโมกฺขสํวรสีลญฺหิ โสตาปตฺติผเล ปริปุณฺณํ โหติ, ตํ ฐานํ ปตฺวา อกุสลสีลํ อเสสํ นิรุชฺฌติ. อกุสลสีลนฺติ จ ทุสฺสีลสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ.

“于何处”者，谓“到达何处，（不善戒）无余止息？”“于此处”者，乃于预流果之处格。诚然，波罗提木叉律仪戒于预流果时即得圆满，到达彼处，不善戒即无余止息。又应知，“不善戒”乃是毁戒者之同义词。

อกุสลานํ สีลานํ นิโรธาย ปฏิปนฺโนติ เอตฺถ ยาว โสตาปตฺติมคฺคา นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ, ผลปตฺเต ปน เต นิโรธิตา นาม โหนฺติ.

“为不善戒之止息而行道”者：于此，直至预流道，名为“为止息而行道”；然证得果时，彼等则名为“已被止息”。

๒๖๕. วีตราคนฺติอาทีหิ อฏฺฐวิธํ กามาวจรกุสลจิตฺตเมว วุตฺตํ. เอเตน หิ กุสลสีลํ สมุฏฺฐาติ.

265. 以“离贪”等句，唯说是八种欲界善心。诚然，善戒即是由此生起。

สีลวา โหตีติ สีลสมฺปนฺโน โหติ คุณสมฺปนฺโน จ. โน จ สีลมโยติ อลเมตฺตาวตา, นตฺถิ อิโต กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียนฺติ เอวํ สีลมโย น โหติ. ยตฺถสฺส เตติ อรหตฺตผเล ภุมฺมํ. อรหตฺตผลญฺหิ ปตฺวา อกุสลสีลํ อเสสํ นิรุชฺฌติ.

“有戒者”，谓具足戒、具足功德者。“然非以戒为足”者，是说他不会认为“仅此已足，无有更胜应作”。“于彼处”者，乃于阿罗汉果之处格。诚然，证得阿罗汉果后，不善戒便无余止息。

นิโรธาย ปฏิปนฺโนติ เอตฺถ ยาว อรหตฺตมคฺคา นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ, ผลปตฺเต ปน เต นิโรธิตา นาม โหนฺติ.

“为（不善戒）止息而行道”者：于此，直至阿罗汉道，名为“为止息而行道”；然证得果时，彼等则名为“已被止息”。

๒๖๖. กามสญฺญาทีสุ กามสญฺญา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตสหชาตา, อิตรา ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตทฺวเยน สหชาตา.

266. 于欲想等中，欲想与八种贪俱行心俱生，其余二想（瞋恚想、害想）与二种忧俱行心俱生。

ปฐมํ [Pg.186] ฌานนฺติ อนาคามิผลปฐมชฺฌานํ. เอตฺเถเตติ อนาคามิผเล ภุมฺมํ. อนาคามิผลญฺหิ ปตฺวา อกุสลสงฺกปฺปา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ.

“初禅”是指与不还果相应的初禅。“于此”是指于不还果。因为证得不还果后，不善思惟便无余止息。

นิโรธาย ปฏิปนฺโนติ เอตฺถ ยาว อนาคามิมคฺคา นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ, ผลปตฺเต ปน เต นิโรธิตา นาม โหนฺติ. เนกฺขมฺมสญฺญาทโย หิ ติสฺโสปิ อฏฺฐกามาวจรกุสลสหชาตสญฺญาว.

“为灭尽而行道者”，于此，直至不还道，名为“为灭尽而行道者”；而当证得果时，彼等则名为已灭尽。确实，出离想等三想，也只是与八种欲界善心俱生的想。

๒๖๗. เอตฺเถเตติ อรหตฺตผเล ภุมฺมํ. ทุติยชฺฌานิกํ อรหตฺตผลญฺหิ ปาปุณิตฺวา กุสลสงฺกปฺปา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. นิโรธาย ปฏิปนฺโนติ เอตฺถ ยาว อรหตฺตมคฺคา นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ, ผลปตฺเต ปน เต นิโรธิตา นาม โหนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

267. “于此”是指于阿罗汉果。因为证得与第二禅相应的阿罗汉果后，善思惟便无余止息。“为灭尽而行道者”，于此，直至阿罗汉道，名为“为灭尽而行道者”；而当证得果时，彼等则名为已灭尽。其余于一切处皆已明了。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破除戏论》

สมณมุณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《沙门文祁子经》释义终。

๙. จูฬสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา

9. 小萨古拉优陀夷经释义

๒๗๐. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬสกุลุทายิสุตฺตํ. ตตฺถ ยทา ปน, ภนฺเต, ภควาติ อิทํ ปริพฺพาชโก ธมฺมกถํ โสตุกาโม ภควโต ธมฺมเทสนาย สาลยภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห.

270. 以“如是我闻”开头的是《小萨古拉优陀夷经》。于此，“然而，尊者，当世尊……”这句话，是该游方者因为想听法，为了表示对世尊说法有兴趣而说的。

๒๗๑. ตํเยเวตฺถ ปฏิภาตูติ สเจ ธมฺมํ โสตุกาโม, ตุยฺเหเวตฺถ เอโก ปญฺโห เอกํ การณํ อุปฏฺฐาตุ. ยถา มํ ปฏิภาเสยฺยาติ เยน การเณน มม ธมฺมเทสนา อุปฏฺฐเหยฺย, เอเตน หิ การเณน กถาย สมุฏฺฐิตาย สุขํ ธมฺมํ เทเสตุนฺติ ทีเปติ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเตติ โส กิร ตํ ทิสฺวา – ‘‘สเจ ภควา อิธ อภวิสฺสา, อยเมตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถติ ทีปสหสฺสํ วิย อุชฺชลาเปตฺวา อชฺช เม ปากฏํ อกริสฺสา’’ติ ทสพลํเยว อนุสฺสริ. ตสฺมา ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อโห นูนาติ อนุสฺสรณตฺเถ นิปาตทฺวยํ. เตน ตสฺส ภควนฺตํ อนุสฺสรนฺตสฺส เอตทโหสิ ‘‘อโห นูน ภควา อโห นูน สุคโต’’ติ. โย อิเมสนฺติ โย อิเมสํ ธมฺมานํ. สุกุสโลติ สุฏฺฐุ [Pg.187] กุสโล นิปุโณ เฉโก. โส ภควา อโห นูน กเถยฺย, โส สุคโต อโห นูน กเถยฺย, ตสฺส หิ ภควโต ปุพฺเพนิวาสญาณสฺส อเนกานิ กปฺปโกฏิสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ ปากฏานีติ, อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

271. “就让那件事对你显现吧”是说：如果你想听法，就让你在此想起一个问题、一个缘由吧。“以便它能对我显现”是说：以何缘由我的说法得以生起，因为以此缘由，当谈论生起时，我便能轻易地说法。他以此阐明。“尊者，对我来说……”，据说他见到世尊后心想：“如果世尊在这里，一定会像点亮千灯一样，把‘此为此说之义’为我阐明。”于是就忆念起了十力（dasabala）。所以才说了“尊者，对我来说……”等语。其中“啊，但愿”（aho nūna）是用于忆念的两个不变词。当他忆念世尊的时候，心里就想：“啊，但愿世尊能开示！啊，但愿善逝能开示！”“于此等中”（yo imesaṃ）是指于此等法中。“善巧”（sukusalo）是指非常善巧、娴熟、聪慧。“但愿那位世尊能开示，但愿那位善逝能开示！因为对那位世尊的宿住智而言，许多千俱胝劫都如在同一庭院般清晰。”这就是此中的意趣。

ตสฺส วาหํ ปุพฺพนฺตํ อารพฺภาติ โย หิ ลาภี โหติ, โส ‘‘ปุพฺเพ ตฺวํ ขตฺติโย อโหสิ, พฺราหฺมโณ อโหสี’’ติ วุตฺเต ชานนฺโต สกฺกจฺจํ สุสฺสูสติ. อลาภี ปน – ‘‘เอวํ ภวิสฺสติ เอวํ ภวิสฺสตี’’ติ สีสกมฺปเมตฺตเมว ทสฺเสติ. ตสฺมา เอวมาห – ‘‘ตสฺส วาหํ ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธยฺย’’นฺติ.

“或者我谈论他的过去”是说：因为，若有获得（宿住通）者，当被告知“你过去曾是刹帝利、曾是婆罗门”时，他因了知而会恭敬地聆听。而未获得者，则只会摇头说：“会是这样吧，会是那样吧。”因此他说：“或者我谈论他的过去，以问题的解答来取悦其心。”

โส วา มํ อปรนฺตนฺติ ทิพฺพจกฺขุลาภิโน หิ อนาคตํสญาณํ อิชฺฌติ, ตสฺมา เอวมาห. อิตรํ ปุพฺเพ วุตฺตนยเมว.

“或者他问我的未来”是说：因为对于获得天眼通者，能成就未来智，因此他这样说。其余的如前所述。

ธมฺมํ เต เทเสสฺสามีติ อยํ กิร อตีเต เทสิยมาเนปิ น พุชฺฌิสฺสติ, อนาคเต เทสิยมาเนปิ น พุชฺฌิสฺสติ. อถสฺส ภควา สณฺหสุขุมํ ปจฺจยาการํ เทเสตุกาโม เอวมาห. กึ ปน ตํ พุชฺฌิสฺสตีติ? เอตํ ปเคว น พุชฺฌิสฺสติ, อนาคเต ปนสฺส วาสนาย ปจฺจโย ภวิสฺสตีติ ทิสฺวา ภควา เอวมาห.

“我将为你说法”——诚然，此人于过去，虽为之说法亦不能了悟；于未来，虽为之说法亦不能了悟。然而，世尊(bhagavā)欲为他宣说微细甚深的缘起法，故作是说。然则，他能了悟吗？此法他尚不能了悟，但世尊见此法在未来将成为其习气之缘，故作是说。

ปํสุปิสาจกนฺติ อสุจิฏฺฐาเน นิพฺพตฺตปิสาจํ. โส หิ เอกํ มูลํ คเหตฺวา อทิสฺสมานกาโย โหติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอกา กิร ยกฺขินี ทฺเว ทารเก ถูปารามทฺวาเร นิสีทาเปตฺวา อาหารปริเยสนตฺถํ นครํ คตา. ทารกา เอกํ ปิณฺฑปาติกตฺเถรํ ทิสฺวา อาหํสุ, – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ มาตา อนฺโต นครํ ปวิฏฺฐา, ตสฺสา วเทยฺยาถ ‘ยํ วา ตํ วา ลทฺธกํ, คเหตฺวา สีฆํ คจฺฉ, ทารกา เต ชิฆจฺฉิตํ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกนฺตี’’’ติ. ตมหํ กถํ ปสฺสิสฺสามีติ? อิทํ, ภนฺเต, คณฺหถาติ เอกํ มูลขณฺฑํ อทํสุ. เถรสฺส อเนกานิ ยกฺขสหสฺสานิ ปญฺญายึสุ, โส ทารเกหิ ทินฺนสญฺญาเณน ตํ ยกฺขินึ อทฺทส วิรูปํ พีภจฺฉํ เกวลํ วีถิยํ คพฺภมลํ ปจฺจาสีสมานํ. ทิสฺวา ตมตฺถํ กเถสิ. กถํ มํ ตฺวํ ปสฺสสีติ วุตฺเต มูลขณฺฑํ ทสฺเสสิ, สา อจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหิ. เอวํ ปํสุปิสาจกา เอกํ มูลํ คเหตฺวา อทิสฺสมานกายา โหนฺติ. ตํ สนฺธาเยส ‘‘ปํสุปิสาจกมฺปิ [Pg.188] น ปสฺสามี’’ติ อาห. น ปกฺขายตีติ น ทิสฺสติ น อุปฏฺฐาติ.

“粪秽鬼”(paṃsupisācaka)是在不净处出生的鬼。他若执持一根药根，其身即可隐没不见。于此有一则故事(vatthu)：据说，一位女夜叉(yakkhinī)将两个孩子安置在塔园寺(Thūpārāma)门前，自己进城寻找食物。孩子们看见一位托钵的长老，便说：“尊者，我们的母亲进城了，请您告诉她：‘无论得到什么，都拿着快走，你的孩子们饿了，无法忍耐。’”长老说：“我如何能看见她呢？”孩子们说：“尊者，请拿此物。”便给了他一块药根。长老拿到后，数千夜叉向他显现。他凭着孩子们给的信物，看见了那女夜叉——其形貌丑陋恐怖，正在街上寻觅胎盘秽物。见到后，便对她说了那件事。当她问：“你如何能看见我？”时，他出示了那块药根，她便将之夺去。如是，粪秽鬼执持一根药根，其身即可隐没不见。针对此事，他说：“我连粪秽鬼也看不见。”“不显现”(na pakkhāyati)即是看不见、不现起的意思。

๒๗๒. ทีฆาปิ โข เต เอสาติ อุทายิ เอสา ตว วาจา ทีฆาปิ ภเวยฺย, เอวํ วทนฺตสฺส วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ ปวตฺเตยฺย, น จ อตฺถํ ทีเปยฺยาติ อธิปฺปาโย. อปฺปาฏิหีรกตนฺติ อนิยฺยานิกํ อมูลกํ นิรตฺถกํ สมฺปชฺชตีติ อตฺโถ.

272. “优陀夷，你这话也太长了”，其意为：优陀夷(Udāyī)，你这话即使说上一百年、一千年，也无法阐明其义。所谓“无作用的”(appāṭihīrakata)，其义是说，它会变得非出离的、无根的、无益的。

อิทานิ ตํ วณฺณํ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺโตติ วิสภาควณฺเณ รตฺตกมฺพเล ฐปิโต. เอวํวณฺโณ อตฺตา โหตีติ อิทํ โส สุภกิณฺหเทวโลเก นิพฺพตฺตกฺขนฺเธ สนฺธาย – ‘‘อมฺหากํ มตกาเล อตฺตา สุภกิณฺหเทวโลเก ขนฺธา วิย โชเตตี’’ติ วทติ.

现在为说明那个色泽而说“譬如，尊者……”等语。其中“置于黄毛毯上”是指放在不同颜色的红毛毯上。“我为如是色”，这是他针对生于遍净天界的诸蕴而说：“我们死时，我（attā）会像遍净天界的诸蕴一样发光。”

๒๗๓. อยํ อิเมสํ อุภินฺนนฺติ โส กิร ยสฺมา มณิสฺส พหิ อาภา น นิจฺฉรติ, ขชฺโชปนกสฺส องฺคุลทฺวงฺคุลจตุรงฺคุลมตฺตํ นิจฺฉรติ, มหาขชฺโชปนกสฺส ปน ขฬมณฺฑลมตฺตมฺปิ นิจฺฉรติเยว, ตสฺมา เอวมาห.

273. “此于此二者中”是说：据说，因为宝珠的光芒不向外放射，而萤火虫的光芒只放射一指、二指、四指许，大萤火虫的光芒甚至能放射如脱谷场般大，因此他这样说。

วิทฺเธติ อุพฺพิทฺเธ, เมฆวิคเมน ทูรีภูเตติ อตฺโถ. วิคตวลาหเกติ อปคตเมเฆ. เทเวติ อากาเส. โอสธิตารกาติ สุกฺกตารกา. สา หิ ยสฺมา ตสฺสา อุทยโต ปฏฺฐาย เตน สญฺญาเณน โอสธานิ คณฺหนฺติปิ ปิวนฺติปิ, ตสฺมา ‘‘โอสธิตารกา’’ติ วุจฺจติ. อภิโท อฑฺฒรตฺตสมยนฺติ อภินฺเน อฑฺฒรตฺตสมเย. อิมินา คคนมชฺเฌ ฐิตจนฺทํ ทสฺเสติ. อภิโท มชฺฌนฺหิเกปิ เอเสว นโย.

“晴朗”（viddhe），即开阔（ubbiddhe），义为因云雾散去而显得高远。“无云”（vigatavalāhake），即云已离去。“天”（deve），即天空。“药星”（osadhitārakā），即金星（sukkatārakā）。因为从它升起时，人们便以此为标记来采集并服用草药，故称“药星”。“于深夜时”（abhido aḍḍharattasamayaṃ），即于正半夜时。此句显示月亮位于天中。“于正午时”（abhido majjhanhike）也是同理。

อโต โขติ เย อนุโภนฺติ, เตหิ พหุตรา, พหู เจว พหุตรา จาติ อตฺโถ. อาภา นานุโภนฺตีติ โอภาสํ น วฬญฺชนฺติ, อตฺตโน สรีโรภาเสเนว อาโลกํ ผริตฺวา วิหรนฺติ.

“然而比那些”（ato kho）：（不感受光的）比那些感受（日月之光）的要多，义为既多且更多。“不感受光”（ābhā nānubhonti）是说：他们不使用（外在的）光明，只以自身的光明遍照而住。

๒๗๔. อิทานิ ยสฺมา โส ‘‘เอกนฺตสุขํ โลกํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน, ปุจฺฉามูฬฺโห ปน ชาโต, ตสฺมา นํ ภควา ตํ ปุจฺฉํ สราเปนฺโต กึ ปน, อุทายิ, อตฺถิ เอกนฺตสุโข โลโกติอาทิมาห. ตตฺถ [Pg.189] อาการวตีติ การณวตี. อญฺญตรํ วา ปน ตโปคุณนฺติ อเจลกปาฬึ สนฺธายาห, สุราปานวิรตีติ อตฺโถ.

274. 如今，由于他想着“我要问一向乐的世界”而坐下，却陷入提问的迷茫，所以世尊为了让他忆起那个问题，便说：“然而，优陀夷，是否有一向乐的世界呢？”等语。于此，“具相”（ākāravatī）即“具因”（kāraṇavatī）。“或者某种苦行之德”，此句是针对裸行者的经文而说，或意指戒除饮酒。

๒๗๕. กตมา ปน สา, ภนฺเต, อาการวตี ปฏิปทา เอกนฺตสุขสฺสาติ กสฺมา ปุจฺฉติ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘มยํ สตฺตานํ เอกนฺตสุขํ วทาม, ปฏิปทํ ปน กาเลน สุขํ กาเลน ทุกฺขํ วทาม. เอกนฺตสุขสฺส โข ปน อตฺตโน ปฏิปทายปิ เอกนฺตสุขาย ภวิตพฺพํ. อมฺหากํ กถา อนิยฺยานิกา, สตฺถุ กถาว นิยฺยานิกา’’ติ. อิทานิ สตฺถารํเยว ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามีติ ตสฺมา ปุจฺฉติ.

275. “然而，尊者，是怎样的具相之道才能获得一向乐呢？”他为什么这样问呢？原来他曾这样想：“我们说众生有一向乐，但其道途我们却说时乐时苦。然而，一向乐之道途本身也应是一向乐的。我们的教说非导向出离的，唯有导师的教说才导向出离。”他想：“现在我要亲自问导师来了解。”因此才这样问。

เอตฺถ มยํ อนสฺสามาติ เอตสฺมึ การเณ มยํ อนสฺสาม. กสฺมา ปน เอวมาหํสุ? เต กิร ปุพฺเพ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐาย กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ตติยชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌานา กาลํ กตฺวา สุภกิณฺเหสุ นิพฺพตฺตนฺตีติ ชานนฺติ, คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต ปน กาเล กสิณปริกมฺมมฺปิ น ชานึสุ, ตติยชฺฌานมฺปิ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขึสุ. ปญฺจ ปุพฺพภาคธมฺเม ปน ‘‘อาการวตี ปฏิปทา’’ติ อุคฺคเหตฺวา ตติยชฺฌานํ ‘‘เอกนฺตสุโข โลโก’’ติ อุคฺคณฺหึสุ. ตสฺมา เอวมาหํสุ. อุตฺตริตรนฺติ อิโต ปญฺจหิ ธมฺเมหิ อุตฺตริตรํ ปฏิปทํ วา ตติยชฺฌานโต อุตฺตริตรํ เอกนฺตสุขํ โลกํ วา น ชานามาติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปสทฺเท กตฺวาติ เอกปฺปหาเรเนว มหาสทฺทํ กาตุํ อารทฺเธ นิสฺสทฺเท กตฺวา.

“于此，我们不喜悦”——即于此事，我们不喜悦。他们为什么这样说呢？据说他们知道，过去有人安住于五法，修习遍作(kasiṇaparikamma)，生起第三禅，禅定未退失，死后投生于遍净天(subhakiṇha)。但他们既不知道遍作，也不能生起第三禅。他们只是学习了“五种前分法(pañca pubbabhāgadhamma)是‘具相之道(ākāravatī paṭipadā)’”，以及“第三禅是‘一向乐的世界(ekantasukho loko)’”这些说法。因此他们这样说。“更殊胜的”意思是说：我们不知道比这五法更殊胜的道，或比第三禅更殊胜的一向乐世界。“让他们安静”：即在众人正要同时发出大声时，让他们静下来。

๒๗๖. สจฺฉิกิริยาเหตูติ เอตฺถ ทฺเว สจฺฉิกิริยา ปฏิลาภสจฺฉิกิริยา จ ปจฺจกฺขสจฺฉิกิริยา จ. ตตฺถ ตติยชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา สุภกิณฺหโลเก เตสํ เทวานํ สมานายุวณฺโณ หุตฺวา นิพฺพตฺตติ, อยํ ปฏิลาภสจฺฉิกิริยา นาม. จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อิทฺธิวิกุพฺพเนน สุภกิณฺหโลกํ คนฺตฺวา เตหิ เทเวหิ สทฺธึ สนฺติฏฺฐติ สลฺลปติ สากจฺฉํ อาปชฺชติ, อยํ ปจฺจกฺขสจฺฉิกิริยา นาม. ตาสํ ทฺวินฺนมฺปิ ตติยชฺฌานํ อาการวตี ปฏิปทา นาม. ตญฺหิ อนุปฺปาเทตฺวา เนว สกฺกา สุภกิณฺหโลเก นิพฺพตฺติตุํ, น จตุตฺถชฺฌานํ อุปฺปาเทตุํ. อิติ ทุวิธมฺเปตํ สจฺฉิกิริยํ สนฺธาย – ‘‘เอตสฺส นูน, ภนฺเต, เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยาเหตู’’ติ อาห.

276. 于“为作证故”一词，此处有两种作证：获得作证（paṭilābhasacchikiriyā）与现见作证（paccakkhasacchikiriyā）。其中，生起第三禅而不退失，命终后投生到遍净天，与那些天众有相同的寿命与容色，这称为获得作证。生起第四禅后，以神通变化（iddhivikubbana）去到遍净天界，与那些天人共住、交谈、讨论，这称为现见作证。对于这两种作证，第三禅即是“有行相的行道”。因为不生起它，既不可能投生到遍净天，也不可能生起第四禅。因此，针对这两种作证，他才说：“尊者，这大概是为了作证此一向乐的世界吧。”

๒๗๗. อุทญฺจนิโกติ [Pg.190] อุทกวารโก. อนฺตรายมกาสีติ ยถา ปพฺพชฺชํ น ลภติ, เอวํ อุปทฺทุตมกาสิ ยถา ตํ อุปนิสฺสยวิปนฺนํ. อยํ กิร กสฺสปพุทฺธกาเล ปพฺพชิตฺวา สมณธมฺมมกาสิ. อถสฺส เอโก สหายโก ภิกฺขุ สาสเน อนภิรโต, ‘‘อาวุโส, วิพฺภมิสฺสามี’’ติ อาโรเจสิ. โส ตสฺส ปตฺตจีวเร โลภํ อุปฺปาเทตฺวา คิหิภาวาย วณฺณํ อภาสิ. อิตโร ตสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา วิพฺภมิ. เตนสฺส กมฺมุนา อิทานิ ภควโต สมฺมุขา ปพฺพชฺชาย อนฺตราโย ชาโต. ภควตา ปนสฺส ปุริมสุตฺตํ อติเรกภาณวารมตฺตํ, อิทํ ภาณวารมตฺตนฺติ เอตฺตกาย ตนฺติยา ธมฺโม กถิโต, เอกเทสนายปิ มคฺคผลปฏิเวโธ น ชาโต, อนาคเต ปนสฺส ปจฺจโย ภวิสฺสตีติ ภควา ธมฺมํ เทเสติ. อนาคเต ปจฺจยภาวญฺจสฺส ทิสฺวา ภควา ธรมาโน เอกํ ภิกฺขุมฺปิ เมตฺตาวิหาริมฺหิ เอตทคฺเค น ฐเปสิ. ปสฺสติ หิ ภควา – ‘‘อนาคเต อยํ มม สาสเน ปพฺพชิตฺวา เมตฺตาวิหารีนํ อคฺโค ภวิสฺสตี’’ติ.

277. “汲水器”（udañcanika）即是水罐。‘他作了障碍’（antarāyamakāsi），即他制造了妨碍，以致于（他人）无法出家，如此破坏了其助缘。据说此人在迦叶佛时期出家，行沙门法。当时，他的一位同伴比丘对教法不喜乐，告诉他说：“贤友，我将还俗。”此人就对他的衣钵生起贪心，赞叹在家生活。另一人便将衣钵给了他还俗了。由于此业，如今他在世尊面前出家时，障碍生起了。然而，世尊为他宣说了如此篇幅的法：前一部经略多于一诵，此经为一诵。即使是一次说法，他也未证得道与果。但世尊思惟：“此法在未来将成为他的助缘”，而为他说法。世尊也因见到他未来的助缘，所以在世时，没有将任何一位比丘置于住慈者（mettāvihārī）的第一位。因为世尊见到：“未来此人将在我的教法中出家，成为住慈者的第一人。”

โส ภควติ ปรินิพฺพุเต ธมฺมาโสกราชกาเล ปาฏลิปุตฺเต นิพฺพตฺติตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺโต อสฺสคุตฺตตฺเถโร นาม หุตฺวา เมตฺตาวิหารีนํ อคฺโค อโหสิ. เถรสฺส เมตฺตานุภาเวน ติรจฺฉานคตาปิ เมตฺตจิตฺตํ ปฏิลภึสุ, เถโร สกลชมฺพุทีเป ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทาจริโย หุตฺวา วตฺตนิเสนาสเน อาวสิ, ตึสโยชนมตฺตา อฏวี เอกํ ปธานฆรํ อโหสิ. เถโร อากาเส จมฺมขณฺฑํ ปตฺถริตฺวา ตตฺถ นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ภิกฺขาจารมฺปิ อคนฺตฺวา วิหาเร นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ, มนุสฺสา วิหารเมว คนฺตฺวา ทานมทํสุ. ธมฺมาโสกราชา เถรสฺส คุณํ สุตฺวา ทฏฺฐุกาโม ติกฺขตฺตุํ ปหิณิ. เถโร ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทํ ทมฺมีติ เอกวารมฺปิ น คโตติ.

世尊般涅槃后，在法阿育王时期，他投生于华氏城，出家后证得阿罗汉果，名为马护长老，成为住慈者的第一人。由于长老慈心的威力，连畜生也生起了慈心。长老作为全瞻部洲比丘僧团的教诫师，住在名为瓦达尼(Vattani)的住所；那片方圆三十由旬的森林，成为了一个精进修行处。长老在空中铺开一块皮革，坐在上面讲述业处。随着时间流逝，他甚至不去乞食，而是坐在寺院里讲述业处，人们就到寺院来布施。法阿育王听闻长老的功德后，想见他而三次派人去请。长老以“我要为比丘僧团作教诫”为由，一次也没有去。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破斥妄障》

จูฬสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《小萨古拉优陀夷经》释义终。

๑๐. เวขนสสุตฺตวณฺณนา

10. 吠迦那舍经释义

๒๗๘. เอวํ [Pg.191] เม สุตนฺติ เวขนสสุตฺตํ. ตตฺถ เวขนโสติ อยํ กิร สกุลุทายิสฺส อาจริโย, โส ‘‘สกุลุทายี ปริพฺพาชโก ปรมวณฺณปญฺเห ปราชิโต’’ติ สุตฺวา ‘‘มยา โส สาธุกํ อุคฺคหาปิโต, เตนาปิ สาธุกํ อุคฺคหิตํ, กถํ นุ โข ปราชิโต, หนฺทาหํ สยํ คนฺตฺวา สมณํ โคตมํ ปรมวณฺณปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ ราชคหโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนํ สาวตฺถึ คนฺตฺวา เยน ภควา, เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปน ฐิตโกว ภควโต สนฺติเก อุทานํ อุทาเนสิ. ตตฺถ ปุริมสทิสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

278. 以“如是我闻”开头的，是《吠迦那舍(Vekhanasa)经》。于此，吠迦那舍据说是萨古拉优陀夷(Sakuludāyī)的老师。他听说“遍行者萨古拉优陀夷在最上称赞的问题上被击败了”，心想：“他被我好好教导过，他也学得很好，究竟是如何被击败的呢？好，我当亲自前去，就最上称赞的问题请问沙门乔达摩，我将了知此事。”于是他从王舍城走了四十五由旬来到舍卫城(Sāvatthī)，前往世尊所在之处。抵达后，他站在世尊面前发出感兴语。于此，与前经相似之处，应以已说的方式了知。

๒๘๐. ปญฺจ โข อิเมติ กสฺมา อารภิ? อคาริโยปิ เอกจฺโจ กามครุโก กามาธิมุตฺโต โหติ, เอกจฺโจ เนกฺขมฺมครุโก เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต โหติ. ปพฺพชิโตปิ จ เอกจฺโจ กามครุโก กามาธิมุตฺโต โหติ, เอกจฺโจ เนกฺขมฺมครุโก เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต โหติ. อยํ ปน กามครุโก กามาธิมุตฺโต โหติ. โส อิมาย กถาย กถิยมานาย อตฺตโน กามาธิมุตฺตตฺตํ สลฺลกฺเขสฺสติ, เอวมสฺสายํ เทสนา สปฺปายา ภวิสฺสตีติ อิมํ เทสนํ อารภิ. กามคฺคสุขนฺติ นิพฺพานํ อธิปฺเปตํ.

280. 为何开始说“此等五法”呢？因为在家者中，有一类人尊重欲乐、倾向欲乐，也有一类人尊重出离、倾向出离。出家者中，也有一类人尊重欲乐、倾向欲乐，也有一类人尊重出离、倾向出离。而此韦卡那萨(Vekhanasa)是尊重欲乐、倾向欲乐的。当此法被宣说时，他将察知自己倾向于欲乐，这样，此教导对他来说就会是适宜的，（世尊）因此开始此教导。“欲之最上乐”，意指涅槃。

๒๘๑. ปาปิโต ภวิสฺสตีติ อชานนภาวํ ปาปิโต ภวิสฺสติ. นามกํเยว สมฺปชฺชตีติ นิรตฺถกวจนมตฺตเมว สมฺปชฺชติ. ติฏฺฐตุ ปุพฺพนฺโต ติฏฺฐตุ อปรนฺโตติ ยสฺมา ตุยฺหํ อตีตกถาย อนุจฺฉวิกํ ปุพฺเพนิวาสญาณํ นตฺถิ, อนาคตกถาย อนุจฺฉวิกํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ นตฺถิ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ ติฏฺฐตูติ อาห. สุตฺตพนฺธเนหีติ สุตฺตมยพนฺธเนหิ. ตสฺส หิ อารกฺขตฺถาย หตฺถปาเทสุ เจว คีวาย จ สุตฺตกานิ พนฺธนฺติ. ตานิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. มหลฺลกกาเล ปนสฺส ตานิ สยํ วา ปูตีนิ หุตฺวา มุญฺจนฺติ, ฉินฺทิตฺวา วา หรนฺติ.

281. “他将被带到”：即他将被带到无知的状态。“只成为一个名称”：即只成为一句无意义的话。“让前际存在，让后际存在”：因为对于有关过去的话题，你没有相应的宿住智，对于有关未来的话题，你没有相应的天眼智，所以说“让这两者都存在吧”。“以线所缚”：即以线制成的束缚。为了保护那个小孩，人们在他的手脚和脖子上系上细线。这是针对此而言。但那小孩长大后，那些线或者自己腐烂而脱落，或者被剪断丢弃。

เอวเมว โขติ อิมินา อิทํ ทสฺเสติ – ทหรสฺส กุมารสฺส สุตฺตพนฺธนานํ อชานนกาโล วิย อวิชฺชาย ปุริมาย โกฏิยา อชานนํ, น หิ สกฺกา อวิชฺชาย ปุริมโกฏิ ญาตุํ, โมจนกาเล ชานนสทิสํ ปน [Pg.192] อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาพนฺธนสฺส ปโมกฺโข ชาโตติ ชานนํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“正是如此”：以此说明——应知，正如年幼的孩童不知道（何时被）线所束缚，（人们）也不知道无明的前际。确实，无明的前际是无法了知的。但在解脱之时，则有类似了知的情形，即（通过省察智）了知：“通过阿罗汉道，已从无明的束缚中解脱”。其余各处皆是明了的。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破斥妄障》

เวขนสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《韦卡那萨经》释义终。

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三品释义终。

๔. ราชวคฺโค

4. 王品

๑. ฆฏิการสุตฺตวณฺณนา

1. 陶工经释义

๒๘๒. เอวํ [Pg.193] เม สุตนฺติ ฆฏิการสุตฺตํ. ตตฺถ สิตํ ปาตฺวากาสีติ มหามคฺเคน คจฺฉนฺโต อญฺญตรํ ภูมิปฺปเทสํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อตฺถิ นุ โข มยา จริยํ จรมาเนน อิมสฺมึ ฐาเน นิวุตฺถปุพฺพ’’นฺติ อาวชฺชนฺโต อทฺทส – ‘‘กสฺสปพุทฺธกาเล อิมสฺมึ ฐาเน เวคฬิงฺคํ นาม คามนิคโม อโหสิ, อหํ ตทา โชติปาโล นาม มาณโว อโหสึ, มยฺหํ สหาโย ฆฏิกาโร นาม กุมฺภกาโร อโหสิ, เตน สทฺธึ มยา อิธ เอกํ สุการณํ กตํ, ตํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปากฏํ ปฏิจฺฉนฺนํ, หนฺท นํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปากฏํ กโรมี’’ติ มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ ปเทเส ฐิตโกว สิตปาตุกมฺมมกาสิ, อคฺคคฺคทนฺเต ทสฺเสตฺวา มนฺทหสิตํ หสิ. ยถา หิ โลกิยมนุสฺสา อุรํ ปหรนฺตา – ‘‘กุหํ กุห’’นฺติ หสนฺติ, น เอวํ พุทฺธา, พุทฺธานํ ปน หสิตํ หฏฺฐปหฏฺฐาการมตฺตเมว โหติ.

282. “如是我闻”，此为《陶工经》。于此经中，“现微笑”者，谓世尊于大道行进时，观见某地，思惟：“我于行菩萨道时，曾住于此地否？”作此省察时，得见：“于迦叶佛时，此地有名为韦伽楞伽(Vegaḷiṅga)之村镇。我尔时为名光护之青年，我友为名伽提迦罗(Ghaṭikāra)之陶工。我曾与彼于此地共作一善事。此事于比丘僧团尚未显明、有所覆藏。我今当为比丘僧团显明此事。”于是，世尊离于大道，立于某处，即现微笑。微露齿尖，作轻微之笑。犹如世间之人捶胸大笑，诸佛则不如是。诸佛之笑，仅为欣悦之态而已。

หสิตญฺจ นาเมตํ เตรสหิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตหิ โหติ. ตตฺถ โลกิยมหาชโน อกุสลโต จตูหิ, กามาวจรกุสลโต จตูหีติ อฏฺฐหิ จิตฺเตหิ หสติ, เสกฺขา อกุสลโต ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตานิ ทฺเว อปเนตฺวา ฉหิ จิตฺเตหิ หสนฺติ, ขีณาสวา จตูหิ สเหตุกกิริยจิตฺเตหิ เอเกน อเหตุกกิริยจิตฺเตนาติ ปญฺจหิ จิตฺเตหิ หสนฺติ. เตสุปิ พลวารมฺมเณ อาปาถคเต ทฺวีหิ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตหิ หสนฺติ, ทุพฺพลารมฺมเณ ทุเหตุกจิตฺตทฺวเยน จ อเหตุกจิตฺเตน จาติ ตีหิ จิตฺเตหิ หสนฺติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโสมนสฺสสหคตจิตฺตํ ภควโต หฏฺฐปหฏฺฐาการมตฺตํ หสิตํ อุปฺปาเทสิ.

此笑由十三种欲界喜俱心而生。其中，凡夫以八种心而笑：四种贪根喜俱不善心，及四种欲界喜俱大善心。有学圣者除去二种见相应不善心，以六种心而笑。漏尽者以五种心而笑：四种有因唯作心，及一种无因唯作心（即笑生心）。于此五心中，若所缘强盛，则以二种智相应心而笑；若所缘微弱，则以二种双因唯作心及一种无因唯作心，共三种心而笑。于此处，则是唯作、无因、喜俱之意识界心（即笑生心），令世尊生起仅为欣悦之态的微笑。

ตํ ปเนตํ หสิตํ เอวํ อปฺปมตฺตกมฺปิ เถรสฺส ปากฏํ อโหสิ. กถํ? ตถารูเป หิ กาเล ตถาคตสฺส จตูหิ ทาฐาหิ จตุทฺทีปิกมหาเมฆมุขโต สเตรตาวิชฺชุลตา วิย วิโรจมานา มหาตาลกฺขนฺธปมาณา รสฺมิวฏฺฏิโย อุฏฺฐหิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีสวรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา [Pg.194] ทาฐคฺเคสุเยว อนฺตรธายนฺติ. เตน สญฺญาเณน อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปจฺฉโต คจฺฉมาโนปิ สิตปาตุภาวํ ชานาติ.

然而，这微笑即使如此细微，长老也能清楚觉察。为何？因为在那种时候，从如来的四颗犬齿中，升起大棕榈树干粗细的光束，闪耀如自遍覆四洲的大云口中闪现的电光，右绕尊贵的头三匝后，就在犬齿尖端消失。具寿阿难凭着这个标记，即使走在世尊身后，也能知道微笑的显现。

ภควนฺตํ เอตทโวจาติ – ‘‘เอตฺถ กิร กสฺสโป ภควา ภิกฺขุสงฺฆํ โอวทิ, จตุสจฺจปฺปกาสนํ อกาสิ, ภควโตปิ เอตฺถ นิสีทิตุํ รุจึ อุปฺปาเทสฺสามิ, เอวมยํ ภูมิภาโค ทฺวีหิ พุทฺเธหิ ปริภุตฺโต ภวิสฺสติ, มหาชโน คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา เจติยฏฺฐานํ กตฺวา ปริจรนฺโต สคฺคมคฺคปรายโณ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘เตน หิ, ภนฺเต,’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

“对世尊说了这话”是说：他心想：“据说迦叶世尊曾在此处教诫比丘僧团，开示四圣谛。我当使世尊亦有意乐于此安坐。如此，这片土地将为二佛所受用。大众以香、花等供养，建为塔庙之地而侍奉，将以天界为归宿。”如此思惟后，他说了“那么，尊者”等语。

๒๘๓. มุณฺฑเกน สมณเกนาติ มุณฺฑํ มุณฺโฑติ, สมณํ วา สมโณติ วตฺตุํ วฏฺฏติ, อยํ ปน อปริปกฺกญาณตฺตา พฺราหฺมณกุเล อุคฺคหิตโวหารวเสเนว หีเฬนฺโต เอวมาห. โสตฺติสินานินฺติ สินานตฺถาย กตโสตฺตึ. โสตฺติ นาม กุรุวินฺทปาสาณจุณฺณานิ ลาขาย พนฺธิตฺวา กตคุฬิกกลาปกา วุจฺจติ, ยํ สนฺธาย – ‘‘เตน โข ปน สมเยน ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู กุรุวินฺทกสุตฺติยา นหายนฺตี’’ติ (จูฬว. ๒๔๓) วุตฺตํ. ตํ อุโภสุ อนฺเตสุ คเหตฺวา สรีรํ ฆํสนฺติ. เอวํ สมฺมาติ ยถา เอตรหิปิ มนุสฺสา ‘‘เจติยวนฺทนาย คจฺฉาม, ธมฺมสฺสวนตฺถาย คจฺฉามา’’ติ วุตฺตา อุสฺสาหํ น กโรนฺติ, ‘‘นฏสมชฺชาทิทสฺสนตฺถาย คจฺฉามา’’ติ วุตฺตา ปน เอกวจเนเนว สมฺปฏิจฺฉนฺติ, ตเถว สินฺหายิตุนฺติ วุตฺเต เอกวจเนน สมฺปฏิจฺฉนฺโต เอวมาห.

283. “以这剃头沙门”是说：称剃头者为“剃头者”，或称沙门为“沙门”，本是可行的。但此人因智慧尚未成熟，仅依婆罗门家族中所学的言说方式，轻蔑地如此说道。“用沐浴球”是说：为沐浴所做的沐浴用具。所谓“沐浴球”，是指用漆胶将刚玉石粉粘合制成的球串，就此而说：“尔时，六群比丘以刚玉石线球沐浴。”他们握住其两端来摩擦身体。“好的，朋友”是说：正如现在的人们，若被告知“我们去礼拜塔庙，去听闻正法”，则不起劲；但若被告知“我们去看歌舞集会”，则一言便应允。同样地，当被说“去沐浴”时，他想一言应允，便如此说道。

๒๘๔. โชติปาลํ มาณวํ อามนฺเตสีติ เอกปสฺเส อริยปริหาเรน ปฐมตรํ นฺหายิตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา ฐิโต ตสฺส มหนฺเตน อิสฺสริยปริหาเรน นฺหายนฺตสฺส นฺหานปริโยสานํ อาคเมตฺวา ตํ นิวตฺถนิวาสนํ เกเส โวทเก กุรุมานํ อามนฺเตสิ. อยนฺติ อาสนฺนตฺตา ทสฺเสนฺโต อาห. โอวฏฺฏิกํ วินิวฏฺเฐตฺวาติ นาคพโล โพธิสตฺโต ‘‘อเปหิ สมฺมา’’ติ อีสกํ ปริวตฺตมาโนว เตน คหิตคหณํ วิสฺสชฺชาเปตฺวาติ อตฺโถ. เกเสสุ ปรามสิตฺวา เอตทโวจาติ โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ โชติปาโล ปญฺญวา, สกึ ทสฺสนํ ลภมาโน ตถาคตสฺส ทสฺสเนปิ ปสีทิสฺสติ, ธมฺมกถายปิ ปสีทิสฺสติ, ปสนฺโน จ ปสนฺนาการํ กาตุํ สกฺขิสฺสติ, มิตฺตา นาม เอตทตฺถํ โหนฺติ, ยํกิญฺจิ กตฺวา มม สหายํ คเหตฺวา ทสพลสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ. ตสฺมา นํ เกเสสุ ปรามสิตฺวา เอตทโวจ.

284. “呼唤光护青年”是说，[伽提迦罗]在一旁以圣者的仪态先沐浴完毕，从水中上来后站着，等待那位[光护]以大富贵的方式沐浴结束，当他穿好下衣、使头发干时，便呼唤他。“此”是说，因为寺院在附近，[伽提迦罗]想要指示它而说。关于“甩开（被抓住的）腰布”一句，其义为：具有龙象之力的菩萨（光护）说：“朋友，走开！”，仅是稍微转身，就使他（伽提迦罗）松开了所抓住之处。“抓住他的头发，这样说道”是说，他（伽提迦罗）心想：“这位光护有智慧，只要能见一次如来，也一定会对如来生起净信，对法谈也生起净信，生起净信后就能做出净信的行为。朋友就是为此而存在的，无论如何，我都要带着我的朋友去十力者（Dasabala）的面前。”因此他抓住光护的头发，说了这些话。

อิตฺตรชจฺโจติ [Pg.195] อญฺญชาติโก, มยา สทฺธึ อสมานชาติโก, ลามกชาติโกติ อตฺโถ. น วติทนฺติ อิทํ อมฺหากํ คมนํ น วต โอรกํ ภวิสฺสติ น ขุทฺทกํ, มหนฺตํ ภวิสฺสติ. อยญฺหิ น อตฺตโน ถาเมน คณฺหิ, สตฺถุ ถาเมน คณฺหีติ คหณสฺมึเยว นิฏฺฐํ อคมาสิ. ยาวตาโทหิปีติ เอตฺถ โทการหิการปิการา นิปาตา, ยาวตุปริมนฺติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘วาจาย อาลปนํ โอวฏฺฏิกาย คหณญฺจ อติกฺกมิตฺวา ยาว เกสคฺคหณมฺปิ ตตฺถ คมนตฺถํ ปโยโค กตฺตพฺโพ’’ติ.

“不同种姓者”是指其他种姓，与我不同种姓，是卑贱种姓的意思。“这绝非小事”是说，我们此行绝非等闲，不会是小事，而是大事。因为他（伽提迦罗）不是靠自己的力量抓住，而是靠导师的力量抓住的，所以在抓住时就已下定决心。至于“Yāvatādohipi”，此处的“do”、“hi”、“pi”是虚词，其义为“到了何等程度”。这是说：“超越言语的呼唤和抓腰布，乃至抓住头发，也应为去那里而努力。”

๒๘๕. ธมฺมิยา กถายาติ อิธ สติปฏิลาภตฺถาย ปุพฺเพนิวาสปฏิสํยุตฺตา ธมฺมี กถา เวทิตพฺพา. ตสฺส หิ ภควา, – ‘‘โชติปาล, ตฺวํ น ลามกฏฺฐานํ โอติณฺณสตฺโต, มหาโพธิปลฺลงฺเก ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺเถตฺวา โอติณฺโณสิ, ตาทิสสฺส นาม ปมาทวิหาโร น ยุตฺโต’’ติอาทินา นเยน สติปฏิลาภาย ธมฺมํ กเถสิ. ปรสมุทฺทวาสีเถรา ปน วทนฺติ – ‘‘โชติปาล, ยถา อหํ ทสปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา วีสติสหสฺสภิกฺขุปริวาโร โลเก วิจรามิ, เอวเมวํ ตฺวมฺปิ ทสปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา สมณคณปริวาโร โลเก วิจริสฺสสิ. เอวรูเปน นาม ตยา ปมาทํ อาปชฺชิตุํ น ยุตฺต’’นฺติ ยถาสฺส ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ นมติ, เอวํ กาเมสุ อาทีนวํ เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ กเถสีติ.

285. 所谓“如法之说”，于此应知，是为了让他获得忆念而说的与过去生相应的法说。因为世尊[迦叶]曾对光护说：“光护，你不是堕入低劣之处的有情，而是在大菩提座上发愿证得一切知智后才投生的，像你这样的人，实不应放逸而住。”世尊以此等方式说法，是为了让他获得忆念。而住在海对岸的长老们则说：“光护，正如我圆满了十波罗蜜，彻证了一切知智，有两万比丘为眷属而在世间游行；同样地，你也将圆满十波罗蜜，彻证了一切知智，有沙门众为眷属而在世间游行。像你这样的人，不应陷入放逸。”并且，为了让他的心倾向于出家，[世尊]还为他宣说了诸欲的过患和出离的利益。

๒๘๖. อลตฺถ โข, อานนฺท,…เป… ปพฺพชฺชํ อลตฺถ อุปสมฺปทนฺติ ปพฺพชิตฺวา กิมกาสิ? ยํ โพธิสตฺเตหิ กตฺตพฺพํ. โพธิสตฺตา หิ พุทฺธานํ สมฺมุเข ปพฺพชนฺติ. ปพฺพชิตฺวา จ ปน อิตฺตรสตฺตา วิย ปติตสิงฺคา น โหนฺติ, จตุปาริสุทฺธิสีเล ปน สุปติฏฺฐาย เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา เตรส ธุตงฺคานิ สมาทาย อรญฺญํ ปวิสิตฺวา คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูรยมานา สมณธมฺมํ กโรนฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ยาว อนุโลมญาณํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ, มคฺคผลตฺถํ วายามํ น กโรนฺติ. โชติปาโลปิ ตเถว อกาสิ.

286. “阿难，他获得了……乃至……出家，获得了具足戒”是说，出家后做了什么呢？做了菩萨应做之事。因为菩萨们都是在诸佛面前出家的。出家后，他们不像低劣有情那样如断角之兽，而是善住于四种清净戒，学习三藏佛言，受持十三头陀支，进入森林，圆满往返之行，行沙门法，增长观(vipassanā)，直至到达随顺智而住，不为道果而努力。光护也是那样做的。

๒๘๗. อฑฺฒมาสุปสมฺปนฺเนติ กุลทารกญฺหิ ปพฺพาเชตฺวา อฑฺฒมาสมฺปิ อวสิตฺวา คเต มาตาปิตูนํ โสโก น วูปสมฺมติ, โสปิ ปตฺตจีวรคฺคหณํ [Pg.196] น ชานาติ, ทหรภิกฺขุสามเณเรหิ สทฺธึ วิสฺสาโส น อุปฺปชฺชติ, เถเรหิ สทฺธึ สิเนโห น ปติฏฺฐาติ, คตคตฏฺฐาเน อนภิรติ อุปฺปชฺชติ. เอตฺตกํ ปน กาลํ นิวาเส สติ มาตาปิตโร ปสฺสิตุํ ลภนฺติ. เตน เตสํ โสโก ตนุภาวํ คจฺฉติ, ปตฺตจีวรคฺคหณํ ชานาติ, สามเณรทหรภิกฺขูหิ สทฺธึ วิสฺสาโส ชายติ, เถเรหิ สทฺธึ สิเนโห ปติฏฺฐาติ, คตคตฏฺฐาเน อภิรมติ, น อุกฺกณฺฐติ. ตสฺมา เอตฺตกํ วสิตุํ วฏฺฏตีติ อฑฺฒมาสํ วสิตฺวา ปกฺกามิ.

287. 所谓“受具足戒仅半月”：因为如果让良家子出家，还没住满半个月就离开，他父母的忧伤便不会平息；他自己也不懂得拿取衣钵；与年轻比丘、沙弥之间不会产生熟稔；与长老之间不会建立情谊；所到之处都会感到不乐。但如果住满这么一段时间，父母就能见到他。这样他们的忧伤就会减轻，他会懂得拿取衣钵，与沙弥、年轻比丘之间会产生熟稔，与长老之间会建立情谊，所到之处都会乐于安住，不会厌烦。因此，（世尊）作是念：“应当住满这么长时间”，于是住了半个月后便出发了。

ปณฺฑุปุฏกสฺส สาลิโนติ ปุฏเก กตฺวา สุกฺขาปิตสฺส รตฺตสาลิโน. ตสฺส กิร สาลิโน วปฺปกาลโต ปฏฺฐาย อยํ ปริหาโร – เกทารา สุปริกมฺมกตา โหนฺติ, ตตฺถ พีชานิ ปติฏฺฐาเปตฺวา คนฺโธทเกน สิญฺจึสุ, วปฺปกาเล วิตานํ วิย อุปริ วตฺถกิลญฺชํ พนฺธิตฺวา ปริปกฺกกาเล วีหิสีสานิ ฉินฺทิตฺวา มุฏฺฐิมตฺเต ปุฏเก กตฺวา โยตฺตพทฺเธ เวหาสํเยว สุกฺขาเปตฺวา คนฺธจุณฺณานิ อตฺถริตฺวา โกฏฺฐเกสุ ปูเรตฺวา ตติเย วสฺเส วิวรึสุ. เอวํ ติวสฺสํ ปริวุตฺถสฺส สุคนฺธรตฺตสาลิโน อปคตกาฬเก สุปริสุทฺเธ ตณฺฑุเล คเหตฺวา ขชฺชกวิกติมฺปิ ภตฺตมฺปิ ปฏิยาทิยึสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ…เป… กาลํ อาโรจาเปสีติ.

所谓“白束红米”，是指将红米做成束后晒干的米。据说这种稻米从播种时起就受到如此照料：田地经过精耕细作，在那里播下种子后用香水浇灌；播种时，像天篷一样在上方系上布垫；成熟时，割下稻穗，做成一握大小的束，用绳捆绑，就在空中晒干，然后撒上香粉，装满粮仓，到第三年才打开。就这样，取来储存了三年的香红米中已去除黑点、非常纯净的米粒，烹制了特别的嚼食和米饭。针对此，经中说：“（他）准备了上等的嚼食与啖食……乃至……让人告知时间。”

๒๘๘. อธิวุฏฺโฐ เมติ กึ สนฺธาย วทติ? เวคฬิงฺคโต นิกฺขมนกาเล ฆฏิกาโร อตฺตโน สนฺติเก วสฺสาวาสํ วสนตฺถาย ปฏิญฺญํ อคฺคเหสิ, ตํ สนฺธาย วทติ. อหุเทว อญฺญถตฺตํ อหุ โทมนสฺสนฺติ เตมาสํ ทานํ ทาตุํ, ธมฺมญฺจ โสตุํ, อิมินา จ นิยาเมน วีสติ ภิกฺขุสหสฺสานิ ปฏิชคฺคิตุํ นาลตฺถนฺติ อลาภํ อารพฺภ จิตฺตญฺญถตฺตํ จิตฺตโทมนสฺสํ อโหสิ, น ตถาคตํ อารพฺภ. กสฺมา? โสตาปนฺนตฺตา. โส กิร ปุพฺเพ พฺราหฺมณภตฺโต อโหสิ. อเถกสฺมึ สมเย ปจฺจนฺเต กุปิเต วูปสมนตฺถํ คจฺฉนฺโต อุรจฺฉทํ นาม ธีตรมาห – ‘‘อมฺม อมฺหากํ เทเว มา ปมชฺชี’’ติ. พฺราหฺมณา ตํ ราชธีตรํ ทิสฺวา วิสญฺญิโน อเหสุํ. เก อิเม จาติ วุตฺเต ตุมฺหากํ ภูมิเทวาติ. ภูมิเทวา นาม เอวรูปา โหนฺตีติ นิฏฺฐุภิตฺวา ปาสาทํ อภิรุหิ. สา เอกทิวสํ วีถึ โอโลเกนฺตี ฐิตา กสฺสปสฺส ภควโต อคฺคสาวกํ ทิสฺวา ปกฺโกสาเปตฺวา [Pg.197] ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา อนุโมทนํ สุณมานาเยว โสตาปนฺนา หุตฺวา ‘‘อญฺเญปิ ภิกฺขู อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สตฺถา วีสติยา ภิกฺขุสหสฺเสหิ สทฺธึ อิสิปตเน วสตี’’ติ จ สุตฺวา นิมนฺเตตฺวา ทานํ อทาสิ.

288. “我已为你安住”，这是指什么说的？这是指当他离开韦伽陵（Vegaḷiṅga）时，陶工（Ghaṭikāra）取得了（佛陀）在他那里度雨安居的承诺，这是指这件事说的。“确实生起了变异，生起了忧恼”，是说因为无法在三个月内布施、听闻法，以及用此方式照料两万位比丘，对于此损失生起了心的变异与忧恼，而不是针对如来。为什么？因为他是入流者。据说他过去曾供养婆罗门。有一次，当边境发生动乱时，他前去平定，对他名为优罗差陀（Uracchadā）的女儿说：‘女儿，不要怠慢了我们的天神（指婆罗门）。’婆罗门们见到那位王女后神魂颠倒。当王女问道：‘这些人是谁？’（侍从）回答说：‘是您的地神。’当（他们）又说：‘地神们（见到您后）就是这个样子’时，王女唾了一口，然后登上了宫殿。有一天，她站在那里眺望街道，看见迦叶世尊的上首弟子，便派人请来供养了食物。就在听闻随喜语时，她成了入流者，然后问道：‘还有其他比丘吗？’当她听说‘导师与两万位比丘一同住在仙人堕处’时，便邀请他们并作了布施。

ราชา ปจฺจนฺตํ วูปสเมตฺวา อาคโต. อถ นํ ปฐมตรเมว พฺราหฺมณา อาคนฺตฺวา ธีตุ อวณฺณํ วตฺวา ปริภินฺทึสุ. ราชา ปน ธีตุ ชาตกาเลเยว วรํ อทาสิ. ตสฺสา ‘‘สตฺต ทิวสานิ รชฺชํ ทาตพฺพ’’นฺติ วรํ คณฺหึสุ. อถสฺสา ราชา สตฺต ทิวสานิ รชฺชํ นิยฺยาเตสิ. สา สตฺถารํ โภชยมานา ราชานํ ปกฺโกสาเปตฺวา พหิสาณิยํ นิสีทาเปสิ. ราชา สตฺถุ อนุโมทนํ สุตฺวาว โสตาปนฺโน ชาโต. โสตาปนฺนสฺส จ นาม ตถาคตํ อารพฺภ อาฆาโต นตฺถิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘น ตถาคตํ อารพฺภา’’ติ.

国王平定边境后归来。这时，婆罗门们最先前来，说了他女儿的坏话，离间了他们。但国王在女儿出生时就已给了她一个恩典。亲属们（为她）求得了恩典：“应给予七天的王权。”于是国王将七天的王权交给了她。她在供养导师时，派人请来国王，让他坐在帷幕外。国王一听完导师的随喜开示，就成了入流者。而入流者是不会对如来怀有怨恨的。因此说：“不是针对如来。”

ยํ อิจฺฉติ ตํ หรตูติ โส กิร ภาชนานิ ปจิตฺวา กยวิกฺกยํ น กโรติ, เอวํ ปน วตฺวา ทารุตฺถาย วา มตฺติกตฺถาย วา ปลาลตฺถาย วา อรญฺญํ คจฺฉติ. มหาชนา ‘‘ฆฏิกาเรน ภาชนานิ ปกฺกานี’’ติ สุตฺวา ปริสุทฺธตณฺฑุลโลณทธิเตลผาณิตาทีนิ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ. สเจ ภาชนํ มหคฺฆํ โหติ, มูลํ อปฺปํ, ยํ วา ตํ วา ทตฺวา คณฺหามาติ ตํ น คณฺหนฺติ. ธมฺมิโก วาณิโช มาตาปิตโร ปฏิชคฺคติ, สมฺมาสมฺพุทฺธํ อุปฏฺฐหติ, พหุ โน อกุสลํ ภวิสฺสตีติ ปุน คนฺตฺวา มูลํ อาหรนฺติ. สเจ ปน ภาชนํ อปฺปคฺฆํ โหติ, อาภตํ มูลํ พหุ, ธมฺมิโก วาณิโช, อมฺหากํ ปุญฺญํ ภวิสฺสตีติ ยถาภตํ ฆรสามิกา วิย สาธุกํ ปฏิสาเมตฺวา คจฺฉนฺติ. เอวํคุโณ ปน กสฺมา น ปพฺพชตีติ. รญฺโญ วจนปถํ ปจฺฉินฺทนฺโต อนฺเธ ชิณฺเณ มาตาปิตโร โปเสตีติ อาห.

“谁想要什么，就让他拿去吧。”据说，他烧制好陶器后并不做买卖，而是说了这话，就为了木柴、泥土或稻草而去森林。大众听说“陶工的器皿烧好了”，便带着纯净的米、盐、酸奶、油、糖浆等前来。如果器皿贵重，而他们带来的价值物却少，他们心想“随便给点什么就拿走吧”，但他们并不会拿走。（他们想：）“这位如法的商人奉养父母，侍奉正自觉者，我们（这样做）将会有很多不善。”于是他们会再回去拿来等价的东西。但如果器皿价值不高，而他们带来的价值物却多，（他们想：）“这位是如法的商人，我们将会有福德。”于是他们就像主人一样，把自己带来的东西好好地留下后离去。“这样有德行的人为什么不出家呢？”（佛陀）为了打断国王的话，说道：“他要奉养年老失明的父母。”

๒๘๙. โก นุ โขติ กุหึ นุ โข. กุมฺภิยาติ อุกฺขลิโต. ปริโยคาติ สูปภาชนโต. ปริภุญฺชาติ ภุญฺช. กสฺมา ปเนเต เอวํ วทนฺติ? ฆฏิกาโร กิร ภตฺตํ ปจิตฺวา สูปํ สมฺปาเทตฺวา มาตาปิตโร โภเชตฺวา สยมฺปิ ภุญฺชิตฺวา ภควโต วฑฺฒมานกํ ภตฺตสูปํ ปฏฺฐเปตฺวา อาสนํ ปญฺญเปตฺวา อาธารกํ อุปฏฺฐเปตฺวา อุทกํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา มาตาปิตูนํ สญฺญํ ทตฺวา อรญฺญํ คจฺฉติ. ตสฺมา เอวํ วทนฺติ. อภิวิสฺสตฺโถติ [Pg.198] อติวิสฺสตฺโถ. ปีติสุขํ น วิชหตีติ น นิรนฺตรํ วิชหติ, อถ โข รตฺติภาเค วา ทิวสภาเค วา คาเม วา อรญฺเญ วา ยสฺมึ ยสฺมึ ขเณ – ‘‘สเทวเก นาม โลเก อคฺคปุคฺคโล มยฺหํ เคหํ ปวิสิตฺวา สหตฺเถน อามิสํ คเหตฺวา ปริภุญฺชติ, ลาภา วต เม’’ติ อนุสฺสรติ, ตสฺมึ ตสฺมึ ขเณ ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชติ. ตํ สนฺธาย เอวํ วุตฺตํ.

289. “是谁呢”，即“究竟去了何处呢”。“从锅里”，即从饭锅里。“从餐具里”，即从汤碗里。“吃吧”，即“请享用”。他们为何这么说呢？据说，陶工煮好饭，备好汤，让父母吃过后自己也吃，然后为世尊准备好一份额外的饭和汤，铺好座位，备好支架，奉上水，嘱咐好父母后，就去森林了。因此他们这么说。“极度信赖”，即非常信赖。“不舍弃喜与乐”，不是指持续不断地不舍弃，而是在夜晚或白天，在村里或森林，在任何时候，当他忆念：“在有天神的世界里，最上之人进入我的家，亲手取用食物而享用，这真是我的收获啊！”在那个时候，五种喜就会生起。这是就此而说。

๒๙๐. กโฬปิยาติ ปจฺฉิโต. กึ ปน ภควา เอวมกาสีติ. ปจฺจโย ธมฺมิโก, ภิกฺขูนํ ปตฺเต ภตฺตสทิโส, ตสฺมา เอวมกาสิ. สิกฺขาปทปญฺญตฺติปิ จ สาวกานํเยว โหติ, พุทฺธานํ สิกฺขาปทเวลา นาม นตฺถิ. ยถา หิ รญฺโญ อุยฺยาเน ปุปฺผผลานิ โหนฺติ, อญฺเญสํ ตานิ คณฺหนฺตานํ นิคฺคหํ กโรนฺติ, ราชา ยถารุจิยา ปริภุญฺชติ, เอวํสมฺปทเมตํ. ปรสมุทฺทวาสีเถรา ปน ‘‘เทวตา กิร ปฏิคฺคเหตฺวา อทํสู’’ติ วทนฺติ.

290. “用篮子”，即从筐子中。但世尊为何这样做呢？原因是如法的，（此食）如同比丘们钵中的食物，因此他这么做。再者，学处的制定只是为了弟子们，对诸佛而言，没有所谓学处的界限。譬如国王园中的花果，若他人摘取，会受到惩罚，但国王可以随意享用，此理亦然。不过，住在海洋彼岸的长老们说：“据说，是诸天神接受后才给与的。”

๒๙๑. หรถ, ภนฺเต, หรถ ภทฺรมุขาติ อมฺหากํ ปุตฺโต ‘‘กุหึ คโตสี’’ติ วุตฺเต – ‘‘ทสพลสฺส สนฺติก’’นฺติ วทติ, กุหึ นุ โข คจฺฉติ, สตฺถุ วสนฏฺฐานสฺส โอวสฺสกภาวมฺปิ น ชานาตีติ ปุตฺเต อปราธสญฺญิโน คหเณ ตุฏฺฐจิตฺตา เอวมาหํสุ.

291. 他们虽然觉得儿子有过失——心想：“当我们的儿子被问‘你去了哪里？’时，他回答说‘去十力者那里’。他究竟去了哪里呢？他竟然连导师的住处会漏雨都不知道！”——但对于（世尊来）拿取（茅草）一事却心怀喜悦，于是这么说道：“尊者，请拿去吧！贤者，请拿去吧！”

เตมาสํ อากาสจฺฉทนํ อฏฺฐาสีติ ภควา กิร จตุนฺนํ วสฺสิกานํ มาสานํ เอกํ มาสํ อติกฺกมิตฺวา ติณํ อาหราเปสิ, ตสฺมา เอวมาห. อยํ ปเนตฺถ ปทตฺโถ – อากาสํ ฉทนมสฺสาติ อากาสจฺฉทนํ. น เทโวติวสฺสีติ เกวลํ นาติวสฺสิ, ยถา ปเนตฺถ ปกติยา จ นิพฺพโกสสฺส อุทกปาตฏฺฐานพฺภนฺตเร เอกมฺปิ อุทกพินฺทุ นาติวสฺสิ, เอวํ ฆนฉทนเคหพฺภนฺตเร วิย น วาตาตปาปิ อาพาธํ อกํสุ, ปกติยา อุตุผรณเมว อโหสิ. อปรภาเค ตสฺมึ นิคเม ฉฑฺฑิเตปิ ตํ ฐานํ อโนวสฺสกเมว อโหสิ. มนุสฺสา กมฺมํ กโรนฺตา เทเว วสฺสนฺเต ตตฺถ สาฏเก ฐเปตฺวา กมฺมํ กโรนฺติ. ยาว กปฺปุฏฺฐานา ตํ ฐานํ ตาทิสเมว ภวิสฺสติ. ตญฺจ โข ปน น ตถาคตสฺส อิทฺธานุภาเวน, เตสํเยว ปน คุณสมฺปตฺติยา. เตสญฺหิ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ กตฺถ น ลเภยฺย, อมฺหากํ นาม ทฺวินฺนํ อนฺธกานํ นิเวสนํ อุตฺติณํ กาเรสี’’ติ น ตปฺปจฺจยา โทมนสฺสํ อุทปาทิ – ‘‘สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคโล อมฺหากํ [Pg.199] นิเวสนา ติณํ อาหราเปตฺวา คนฺธกุฏึ ฉาทาเปสี’’ติ ปน เตสํ อนปฺปกํ พลวโสมนสฺสํ อุทปาทิ. อิติ เตสํเยว คุณสมฺปตฺติยา อิทํ ปาฏิหาริยํ ชาตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“三个月以天空为顶而立”，据说世尊是在四个月的雨季过了一个月后才让人取来草的，因此这么说。此处的词义是：天空是它的顶，故为“以天空为顶”。“天不降雨”，这不仅是指不被雨淋湿。在其屋檐滴水范围之内，本来连一滴水珠都不会淋湿；并且，如同在有坚固屋顶的房屋内部一般，风和热也不会造成困扰，只有时节的自然流布。后来，即使那个市镇被废弃了，那个地方也依然不被雨淋。人们劳作时，如果天下雨，他们就把衣服放在那里，然后继续劳作。直到劫末，那个地方都将如此。但这并非如来的神通威力所致，而是他们自身的功德成就。因为他们想：“正等觉者在哪里得不到茅草呢？竟然让我们两个盲人的房顶没了草。”他们不因此而生起忧恼，反而因为“于有天神的世界中最上之人，从我们的房顶取草去盖香室”而生起了无量而强烈的喜悦。由此当知，此奇迹是因他们自身的功德成就而发生的。

๒๙๒. ตณฺฑุลวาหสตานีติ เอตฺถ ทฺเว สกฏานิ เอโก วาโหติ เวทิตพฺโพ. ตทุปิยญฺจ สูเปยฺยนฺติ สูปตฺถาย ตทนุรูปํ เตลผาณิตาทึ. วีสติภิกฺขุสหสฺสสฺส เตมาสตฺถาย ภตฺตํ ภวิสฺสตีติ กิร สญฺญาย ราชา เอตฺตกํ เปเสสิ. อลํ เม รญฺโญว โหตูติ กสฺมา ปฏิกฺขิปิ? อธิคตอปฺปิจฺฉตาย. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘นาหํ รญฺญา ทิฏฺฐปุพฺโพ, กถํ นุ โข เปเสสี’’ติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา พาราณสึ คโต, อทฺธา โส รญฺโญ วสฺสาวาสํ ยาจิยมาโน มยฺหํ ปฏิญฺญาตภาวํ อาโรเจตฺวา มม คุณกถํ กเถสิ, คุณกถาย ลทฺธลาโภ ปน นเฏน นจฺจิตฺวา ลทฺธํ วิย คายเกน คายิตฺวา ลทฺธํ วิย จ โหติ. กึ มยฺหํ อิมินา, กมฺมํ กตฺวา อุปฺปนฺเนน มาตาปิตูนมฺปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสปิ อุปฏฺฐานํ สกฺกา กาตุ’’นฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

292. 于“百运米”（taṇḍulavāhasatāni）此句中，当知一“运”（vāha）为两车之量。“以及与之相配的佐料”（tadupiyañca sūpeyyaṃ），是指为了做羹汤而准备的与之相配的油、糖蜜等。据说国王心想：“这将有足够两万位比丘食用三个月的饭食”，因此派人送来这么多供物。他为何以“国王的，于我已足矣”而拒绝呢？因为他已证得少欲。据说他这样想：“国王从未见过我，他怎么会派人送东西来呢？”然后他思索：“导师去了波罗奈（Bārāṇasī），当国王请求（世尊）过雨安居时，世尊必定是告知了我曾作出的承诺，并讲述了我的功德。然而，通过称赞功德而获得的利养，就像舞者通过跳舞、歌者通过歌唱获得的一样。这于我何用？通过（自己）劳作所得，才能够奉事父母及正自觉者。”其余各处，其义自明。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》——《中部》义注

ฆฏิการสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《陶师经》释义终。

๒. รฏฺฐปาลสุตฺตวณฺณนา

2. 护国经释义

๒๙๓. เอวํ เม สุตนฺติ รฏฺฐปาลสุตฺตํ. ตตฺถ ถุลฺลโกฏฺฐิกนฺติ ถุลฺลโกฏฺฐํ ปริปุณฺณโกฏฺฐาคารํ. โส กิร ชนปโท นิจฺจสสฺโส สทา พีชภณฺฑํ นิกฺขมติ, ขลภณฺฑํ ปวิสติ. เตน ตสฺมึ นิคเม โกฏฺฐา นิจฺจปูราว โหนฺติ. ตสฺมา โส ถุลฺลโกฏฺฐิกนฺเตว สงฺขํ คโต.

293. “如是我闻”等，是《护国经》。其中，“大仓”（Thullakoṭṭhika）是说它有大仓，即圆满充盈的谷仓。据说那个地方总是丰收，一直运出种子，运入谷物，因此那个市镇的谷仓总是充满，所以它才得名为“大仓”。

๒๙๔. รฏฺฐปาโลติ กสฺมา รฏฺฐปาโล? ภินฺนํ รฏฺฐํ สนฺธาเรตุํ ปาเลตุํ สมตฺโถติ รฏฺฐปาโล. กทา ปนสฺเสตํ นามํ อุปฺปนฺนนฺติ. ปทุมุตฺตรสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล. อิโต หิ ปุพฺเพ สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก วสฺสสตสหสฺสายุเกสุ มนุสฺเสสุ ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา อุปฺปชฺชิตฺวา ภิกฺขุสตสหสฺสปริวาโร [Pg.200] โลกหิตาย จาริกํ จริ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

294. 为何名为“护国”（Raṭṭhapāla）？因为他有能力修补和守护分裂的国家，所以名为“护国”。那么，他的这个名字是什么时候出现的呢？在莲华上（Padumuttara）正自觉者的时代。确实，在此之前十万大劫，当人寿十万岁时，名为莲华上的导师出世，有十万比丘为眷属，为了世间的利益而游行，针对此事而说——

‘‘นครํ หํสวตี นาม, อานนฺโท นาม ขตฺติโย;

สุชาตา นาม ชนิกา, ปทุมุตฺตรสฺส สตฺถุโน’’ติ. (พุ. วํ. ๑๒.๑๙);

于天鹅城(Haṃsavatī)，胜莲(Padumuttara)导师之父为刹帝利，名阿难(Ānanda)；母名善生(Sujātā)。

ปทุมุตฺตเร ปน อนุปฺปนฺเน เอว หํสวติยา ทฺเว กุฏุมฺพิกา สทฺธา ปสนฺนา กปณทฺธิกยาจกาทีนํ ทานํ ปฏฺฐปยึสุ. ตทา ปพฺพตวาสิโน ปญฺจสตา ตาปสา หํสวตึ อนุปฺปตฺตา. เต ทฺเวปิ ชนา ตาปสคณํ มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. ตาปสา กิญฺจิกาลํ วสิตฺวา ปพฺพตปาทเมว คตา. ทฺเว สงฺฆตฺเถรา โอหียึสุ. ตทา เตสํ เต ยาวชีวํ อุปฏฺฐานํ อกํสุ. ตาปเสสุ ภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ กโรนฺเตสุ เอโก สกฺกภวนสฺส วณฺณํ กเถสิ, เอโก ภูมินฺธรนาคราชภวนสฺส.

再者，胜莲(Padumuttara)佛尚未出世时，在天鹅城(Haṃsavatī)有两位具信、净信的长者，为孤独者、行旅者、乞丐等设食布施。当时，有五百位居住于山中的苦行者来到天鹅城。那两位长者将苦行者众平分为二而供养。苦行者们住了一段时间后，便返回了山脚。有两位苦行者中的长老留了下来。于是，那两位长者便终身供养他们。当苦行者们用餐完毕作随喜开示时，一位赞叹了帝释的天宫，另一位则赞叹了地持龙王的宫殿。

กุฏุมฺพิเกสุ เอโก สกฺกภวนํ ปตฺถนํ กตฺวา สกฺโก หุตฺวา นิพฺพตฺโต, เอโก นาคภวเน ปาลิตนาคราชา นาม. ตํ สกฺโก อตฺตโน อุปฏฺฐานํ อาคตํ ทิสฺวา นาคโยนิยํ อภิรมสีติ ปุจฺฉิ. โส นาภิรมามีติ อาห. เตน หิ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ทานํ ทตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน ปตฺถนํ กโรหิ, อุโภ สุขํ วสิสฺสามาติ. นาคราชา สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา ภิกฺขุสตสหสฺสปริวารสฺส ภควโต สตฺตาหํ มหาทานํ ททมาโน ปทุมุตฺตรสฺส ทสพลสฺส ปุตฺตํ อุปเรวตํ นาม สามเณรํ ทิสฺวา สตฺตเม ทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทิพฺพวตฺถานิ ทตฺวา สามเณรสฺส ฐานนฺตรํ ปตฺเถสิ. ภควา อนาคตํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อนาคเต โคตมสฺส นาม พุทฺธสฺส ปุตฺโต ราหุลกุมาโร ภวิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ‘‘สมิชฺฌิสฺสติ เต ปตฺถนา’’ติ กเถสิ. นาคราชา ตมตฺถํ สกฺกสฺส กเถสิ. สกฺโก ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตเถว สตฺตาหํ ทานํ ทตฺวา ภินฺนํ รฏฺฐํ สนฺธาเรตุํ ปาเลตุํ สมตฺถกุเล นิพฺพตฺติตฺวา สทฺธาปพฺพชิตํ รฏฺฐปาลํ นาม กุลปุตฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อหมฺปิ อนาคเต โลกสฺมึ ตุมฺหาทิเส พุทฺเธ อุปฺปนฺเน ภินฺนํ รฏฺฐํ สนฺธาเรตุํ ปาเลตุํ สมตฺถกุเล นิพฺพตฺติตฺวา อยํ กุลปุตฺโต วิย สทฺธาปพฺพชิโต รฏฺฐปาโล นาม ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนมกาสิ. สตฺถา สมิชฺฌนกภาวํ ญตฺวา อิมํ คาถมาห –

两位富人中，一人发愿生于帝释天而成为帝释；另一人则生于龙界，名为波利多龙王(Pālitanāgarājā)。帝释见到他前来侍奉，便问道：“你乐于在龙族中吗？”他答道：“不乐。”“既然如此，你当供养莲华上(Padumuttara)世尊，并发愿生于此地，我们俩便能安乐地共住。”于是龙王邀请导师，为有十万比丘为眷属的世尊作了七天大布施。他在行布施时，看见十力莲华上世尊之子，一位名叫优波瑞瓦达(Uparevata)的沙弥，便在第七天，以天衣供养以佛陀为首的僧团，并祈愿获得那位沙弥的地位。世尊观察未来，见到“于未来世，将有佛名为乔达摩(Gotama)，其子为罗睺罗(Rāhula)王子”，便说道：“你的愿望将会实现。”龙王将此事告诉帝释。帝释听后，也同样作了七天布施，并见到一位因信而出家、名为护国(Raṭṭhapāla)的良家子(kulaputta)，于是发愿道：“愿我于未来世，当像您这样的佛陀出现于世时，能生在一个有能力使败坏的国家恢复并守护它的家族中，并像这位良家子一样，因信而出家，名为护国。”导师了知其愿必将实现，便说了这首偈颂——

‘‘สราชิกํ [Pg.201] จาตุวณฺณํ, โปเสตุํ ยํ ปโหสฺสติ;

รฏฺฐปาลกุลํ นาม, ตตฺถ ชายิสฺสเต อย’’นฺติ. –

“此人将生于名为护国的家族，此家族能扶持王族与四姓。”

เอวํ ปทุมุตฺตรสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ตสฺเสตํ นามํ อุปฺปนฺนนฺติ เวทิตพฺพํ.

应当知道，护国此名是在莲华上(Padumuttara)正自觉者时代出现的。

เอตทโหสีติ กึ อโหสิ? ยถา ยถา โขติอาทิ. ตตฺรายํ สงฺเขปกถา – อหํ โข เยน เยน การเณน ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, เตน เตน เม อุปปริกฺขโต เอวํ โหติ – ‘‘ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกทิวสมฺปิ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ จริตพฺพํ, เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลีนํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ, สงฺขลิขิตํ วิลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ กตฺวา จริตพฺพํ, นยิทํ สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ, ยํนูนาหํ เกสญฺจ มสฺสุญฺจ โอหาเรตฺวา กาสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’’นฺติ.

“他曾有此念”是说：他曾有什么念头？此中简略义为：“我依种种理由了知世尊所说之法，经我审察后，便有此认识：‘此三学梵行，为达临终心故，须彻底圆满而行，乃至一日亦不令其亏缺；又为达临终心故，须彻底清净而行，乃至一日亦不为烦恼尘垢所染，令其如经磨砺、洗净之螺贝。然此梵行，对住于家中、居家之人而言，不易彻底圆满……行持。我何不剃除须发，穿上袈裟，从家出家，过无家生活呢？’”

อจิรปกฺกนฺเตสุ ถุลฺลโกฏฺฐิเกสุ พฺราหฺมณคหปติเกสุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ รฏฺฐปาโล อนุฏฺฐิเตสุ เตสุ น ภควนฺตํ ปพฺพชฺชํ ยาจิ. กสฺมา? ตตฺถสฺส พหู ญาติสาโลหิตา มิตฺตามจฺจา สนฺติ, เต – ‘‘ตฺวํ มาตาปิตูนํ เอกปุตฺตโก, น ลพฺภา ตยา ปพฺพชิตุ’’นฺติ พาหายมฺปิ คเหตฺวา อากฑฺเฒยฺยุํ, ตโต ปพฺพชฺชาย อนฺตราโย ภวิสฺสตีติ สเหว ปริสาย อุฏฺฐหิตฺวา โถกํ คนฺตฺวา ปุน เกนจิ สรีรกิจฺจเลเสน นิวตฺติตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข รฏฺฐปาโล กุลปุตฺโต อจิรปกฺกนฺเตสุ ถุลฺลโกฏฺฐิเกสุ…เป… ปพฺพาเชตุ มํ ภควา’’ติ. ภควา ปน ยสฺมา ราหุลกุมารสฺส ปพฺพชิตโต ปภุติ มาตาปิตูหิ อนนุญฺญาตํ ปุตฺตํ น ปพฺพาเชติ, ตสฺมา นํ ปุจฺฉิ อนุญฺญาโตสิ ปน ตฺวํ, รฏฺฐปาล, มาตาปิตูหิ…เป… ปพฺพชฺชายาติ.

当大仓镇（Thullakoṭṭhita）的婆罗门和家长们离开不久，护国就去拜见世尊。但他没有在他们尚未离去时就向世尊请求出家。为什么呢？因为他那里有很多亲族血亲、朋友同僚，他们会说：“你是父母唯一的儿子，你不能出家”，甚至会抓住他的手臂把他拉回去，那样就会妨碍他出家。所以他和大众一起起身，走了一小段路后，又以某个身体事务为借口返回，然后去拜见世尊，请求出家。因此经中说：“那时，良家子护国在大仓镇……请求世尊：‘世尊，请让我出家。’”然而，世尊自从让罗睺罗王子出家以后，就不再让未经父母允许的儿子出家，因此问他：“护国，你得到父母允许出家了吗……？”

๒๙๕. อมฺมตาตาติ เอตฺถ อมฺมาติ มาตรํ อาลปติ, ตาตาติ ปิตรํ. เอกปุตฺตโกติ เอโกว ปุตฺตโก, อญฺโญ โกจิ เชฏฺโฐ วา กนิฏฺโฐ วา นตฺถิ. เอตฺถ จ เอกปุตฺโตติ วตฺตพฺเพ อนุกมฺปาวเสน เอกปุตฺตโกติ วุตฺตํ. ปิโยติ ปีติชนโก. มนาโปติ มนวฑฺฒนโก. สุเขธิโตติ [Pg.202] สุเขน เอธิโต, สุขสํวฑฺฒิโตติ อตฺโถ. สุขปริภโตติ สุเขน ปริภโต, ชาตกาลโต ปภุติ ธาตีหิ องฺกโต องฺกํ อาหริตฺวา ธาริยมาโน อสฺสกรถกาทีหิ พาลกีฬนเกหิ กีฬยมาโน สาทุรสโภชนํ โภชยมาโน สุเขน ปริหโฏ. น ตฺวํ, ตาต รฏฺฐปาล, กสฺสจิ ทุกฺขสฺส ชานาสีติ ตฺวํ, ตาต รฏฺฐปาล อปฺปมตฺตกมฺปิ กลภาคํ ทุกฺขสฺส น ชานาสิ น สรสีติ อตฺโถ. มรเณนปิ เต มยํ อกามกา วินา ภวิสฺสามาติ สเจปิ ตว อมฺเหสุ ชีวมาเนสุ มรณํ ภเวยฺย, เตน เต มรเณนปิ มยํ อกามกา อนิจฺฉกา น อตฺตโน รุจิยา วินา ภวิสฺสาม, ตยา วิโยคํ ปาปุณิสฺสามาติ อตฺโถ. กึ ปน มยํ ตนฺติ เอวํ สนฺเต กึ ปน กึ นาม ตํ การณํ, เยน มยํ ตํ ชีวนฺตํ อนุชานิสฺสาม. อถ วา กึ ปน มยํ ตนฺติ เกน ปน การเณน มยํ ตํ ชีวนฺตํ อนุชานิสฺสามาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

295. 在“妈妈爸爸”(Ammatātā)中，“妈妈”(ammā)是称呼母亲，“爸爸”(tātā)是称呼父亲。“独子”(ekaputtako)即是只有一个儿子，没有其他兄长或弟弟。此处本应说“独子”(ekaputto)，但出于怜爱而说成“独子”(ekaputtako)。“可爱”(piyo)是能引生喜爱者。“可意”(manāpo)是能增长心意者。“安乐养育”(sukhedhito)即“在安乐中被养育”(sukhena edhito)，义为安乐地长大。“安乐照料”(sukhaparibhato)即“被安乐地照料”(sukhena paribhato)，意指自出生时起，就被保姆们从一个怀中抱到另一个怀中，让他玩着小马、小车等儿童玩具，喂他吃着美味的食物，在安乐中被照料。“孩子护国，你不知任何苦”的意思是：孩子护国，你对苦连丝毫都不知、不忆。“因你的死亡，我们也会不情愿地与你分离”的意思是：倘若我们在世时你死了，那么我们也会因你的死亡而不情愿地、非依己愿地与你分离，我们会与你永别。“我们又怎能准许你呢？”的意思是：既然如此，有什么理由，我们能准许活着的你（出家）呢？或者说，我们凭什么理由，能准许活着的你（出家）呢？此处的含义应如是理解。

๒๙๖. ตตฺเถวาติ ยตฺถ นํ ฐิตํ มาตาปิตโร นานุชานึสุ, ตตฺเถว ฐาเน. อนนฺตรหิตายาติ เกนจิ อตฺถรเณน อนตฺถตาย. ปริจาเรหีติ คนฺธพฺพนฏนาฏกาทีนิ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ตตฺถ สหายเกหิ สทฺธึ ยถาสุขํ อินฺทฺริยานิ จาเรหิ สญฺจาเรหิ, อิโต จิโต จ อุปเนหีติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ปริจาเรหีติ คนฺธพฺพนฏนาฏกาทีนิ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา สหายเกหิ สทฺธึ ลฬ อุปลฬ รม, กีฬสฺสูติปิ วุตฺตํ โหติ. กาเม ปริภุญฺชนฺโตติ อตฺตโน ปุตฺตทาเรหิ สทฺธึ โภเค ภุญฺชนฺโต. ปุญฺญานิ กโรนฺโตติ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ อารพฺภ ทานปฺปทานาทีนิ สุคติมคฺคสํโสธกานิ กุสลกมฺมานิ กโรนฺโต. ตุณฺหี อโหสีติ กถานุปฺปพนฺธวิจฺเฉทนตฺถํ นิราลาปสลฺลาโป อโหสิ.

296. “就在那里”(tattheva)是指在他站着而父母不允许（他出家）的那个地方。“在无铺垫的地上”(anantarahitāya)是说没有铺上任何铺垫物。“你当享受”(paricārehi)是说，准备好歌舞戏剧等，与朋友们一起随心所欲地让诸根驰骋、漫游，从这里到那里引领。或者，“你当享受”(paricārehi)也是说，准备好歌舞戏剧等，与朋友们一起嬉戏、玩乐、欢娱、享受。“享受欲乐”(kāme paribhuñjanto)是说与自己的妻儿一起享用财富。“做福德”(puññāni karonto)是说缘于佛、法、僧，行布施等能清净善趣之道的善业。“他默然”(tuṇhī ahosī)是说为了中断话语的延续，他变得不言不语。

อถสฺส มาตาปิตโร ติกฺขตฺตุํ วตฺวา ปฏิวจนมฺปิ อลภมานา สหายเก ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘เอส โว สหายโก ปพฺพชิตุกาโม, นิวาเรถ น’’นฺติ อาหํสุ. เตปิ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ติกฺขตฺตุํ อโวจุํ, เตสมฺปิ ตุณฺหี อโหสิ. เตน วุตฺตํ – อถ โข รฏฺฐปาลสฺส กุลปุตฺตสฺส สหายกา…เป… ตุณฺหี อโหสีติ. อถสฺส สหายกานํ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สเจ อยํ ปพฺพชฺชํ อลภมาโน มริสฺสติ, น โกจิ คุโณ [Pg.203] ลพฺภติ. ปพฺพชิตํ ปน นํ มาตาปิตโรปิ กาเลน กาลํ ปสฺสิสฺสนฺติ, มยมฺปิ ปสฺสิสฺสาม, ปพฺพชฺชาปิ จ นาเมสา ภาริยา, ทิวเส ทิวเส มตฺติกาปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑาย จริตพฺพํ, เอกเสยฺยํ เอกภตฺตํ พฺรหฺมจริยํ อติทุกฺกรํ, อยญฺจ สุขุมาโล นาคริกชาติโย, โส ตํ จริตุํ อสกฺโกนฺโต ปุน อิเธว อาคมิสฺสติ, หนฺทสฺส มาตาปิตโร อนุชานาเปสฺสามา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. มาตาปิตโรปิ นํ ‘‘ปพฺพชิเตน จ ปน เต มาตาปิตโร อุทฺทสฺเสตพฺพา’’ติ อิมํ กติกํ กตฺวา อนุชานึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข รฏฺฐปาลสฺส กุลปุตฺตสฺส สหายกา เยน รฏฺฐปาลสฺส กุลปุตฺตสฺส มาตาปิตโร…เป… อนุญฺญาโตสิ มาตาปิตูหิ…เป… อุทฺทสฺเสตพฺพา’’ติ. ตตฺถ อุทฺทสฺเสตพฺพาติ อุทฺธํ ทสฺเสตพฺพา, ยถา ตํ กาเลน กาลํ ปสฺสนฺติ, เอวํ อาคนฺตฺวา อตฺตานํ ทสฺเสตพฺพา.

那时，他的父母说了三次，得不到回应，便叫来他的朋友们说：“你们的这个朋友想出家，你们去阻止他。”那些朋友也去到他跟前说了三次，他对他们也同样沉默不语。因此经中说——“那时，护国良家子的朋友们……乃至……他仍然沉默不语。”那时，他的朋友们说了三次后，产生了这样的想法：“如果他得不到出家而死，没有任何好处。但如果出家了，父母也能时常见到他，我们也能见到。而且，名为出家的生活是沉重的，每天须手持土钵为食物而行，独处而卧，一日一食，梵行极其难行。而他又是娇贵之人，出身城市望族，当他无法行持此道时，自会再回到这里来。那么，我们去劝说他的父母同意吧。”他们便如此做了。他的父母也与他约定：“你出家后，务必让父母见到你。”立下此约定后，他们同意了。因此经中说——“那时，护国良家子的朋友们去到护国良家子的父母那里……乃至……你已被父母同意……乃至……应令得见。”此处的“应令得见”（uddassetabbā）是“应向上显现”（uddhaṃ dassetabbā）的意思，即为了让他们能时常见到，应当如此前来，显现自身。

๒๙๙. พลํ คเหตฺวาติ สปฺปายโภชนานิ ภุญฺชนฺโต อุจฺฉาทนาทีหิ จ กายํ ปริหรนฺโต กายพลํ ชเนตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา อสฺสุมุขํ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… ปพฺพาเชตุ มํ, ภนฺเต, ภควาติ. ภควา สมีเป ฐิตํ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘เตน หิ ภิกฺขุ รฏฺฐปาลํ ปพฺพาเชหิ เจว อุปสมฺปาเทหิ จา’’ติ. สาธุ, ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ปฏิสฺสุตฺวา รฏฺฐปาลํ กุลปุตฺตํ ชินทตฺติยํ สทฺธิวิหาริกํ ลทฺธา ปพฺพาเชสิ เจว อุปสมฺปาเทสิ จ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อลตฺถ โข รฏฺฐปาโล กุลปุตฺโต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปท’’นฺติ.

299. 获得体力，即食用适宜的食物，并以沐浴等方式保养身体，增长体力后，礼敬父母，舍离泪流满面的亲属，前往世尊之处……说：“世尊，请为我出家。”世尊对站在附近的一位比丘说：“那么，比丘，你让护国出家，并为他授具足戒吧。”“好的，世尊。”那位比丘应允世尊后，得到护国这位良家子作为世尊所赐的共住弟子，便为他出家，并为他授具足戒。因此说：“护国良家子在世尊座前获得了出家，获得了具足戒。”

ปหิตตฺโต วิหรนฺโตติ ทฺวาทส สํวจฺฉรานิ เอวํ วิหรนฺโต. เนยฺยปุคฺคโล หิ อยมายสฺมา, ตสฺมา ปุญฺญวา อภินีหารสมฺปนฺโนปิ สมาโน ‘‘อชฺช อชฺเชว อรหตฺต’’นฺติ สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ ทฺวาทสเม วสฺเส อรหตฺตํ ปาปุณิ.

“精勤而住”，即如此不放逸地独住了十二年。诚然，这位具寿是所引导之人（Neyyapuggala），因此，他虽是有福德、具足宿愿者，并且作意“就在今日，我当证得阿罗汉果”而行沙门法，却仍在第十二年才证得阿罗汉果。

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ มยฺหํ มาตาปิตโร ปพฺพชฺชํ อนุชานมานา – ‘‘ตยา กาเลน กาลํ อาคนฺตฺวา อมฺหากํ ทสฺสนํ ทาตพฺพ’’นฺติ วตฺวา อนุชานึสุ, ทุกฺกรการิกา โข ปน มาตาปิตโร, อหญฺจ เยนชฺฌาสเยน ปพฺพชิโต, โส เม มตฺถกํ ปตฺโต, อิทานิ ภควนฺตํ อาปุจฺฉิตฺวา อตฺตานํ [Pg.204] มาตาปิตูนํ ทสฺเสสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อาปุจฺฉิตุกาโม อุปสงฺกมิ. มนสากาสีติ ‘‘กึ นุ โข รฏฺฐปาเล คเต โกจิ อุปทฺทโว ภวิสฺสตี’’ติ มนสิ อกาสิ. ตโต ‘‘ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘สกฺขิสฺสติ นุ โข รฏฺฐปาโล ตํ มทฺทิตุ’’นฺติ โอโลเกนฺโต ตสฺส อรหตฺตสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘สกฺขิสฺสตี’’ติ อญฺญาสิ. เตน วุตฺตํ – ยถา ภควา อญฺญาสิ…เป… กาลํ มญฺญสีติ.

“前往世尊之处”：他思惟：“我的父母同意我出家时，曾说：‘你要时常回来让我们见到你。’父母真是行难行之事者。而我出家的意向，如今已达究竟。现在，我应禀告世尊，去让父母见我。”如此思惟后，因想要禀告而前往。“作意”，是说世尊心想：“护国去了之后，是否会有任何障碍发生呢？”如此在心中作意。之后，了知“会发生”，又察看：“护国能否降伏它呢？”见到他已具足阿罗汉果，便了知：“他能。”因此经中说：“正如世尊所了知……你认为时机已到。”

มิคจีเรติ เอวํนามเก อุยฺยาเน. ตญฺหิ รญฺญา – ‘‘อกาเล สมฺปตฺตปพฺพชิตานํ ทินฺนเมว อิทํ, ยถาสุขํ ปริภุญฺชนฺตู’’ติ เอวมนุญฺญาตเมว อโหสิ, ตสฺมา เถโร – ‘‘มม อาคตภาวํ มาตาปิตูนํ อาโรเจสฺสามิ, เต เม ปาทโธวนอุณฺโหทกปาทมกฺขนเตลาทีนิ เปสิสฺสนฺตี’’ติ จิตฺตมฺปิ อนุปฺปาเทตฺวา อุยฺยานเมว ปาวิสิ. ปิณฺฑาย ปาวิสีติ ทุติยทิวเส ปาวิสิ.

在名为弥伽支罗（Migacīra）的园林中。诚然，那园林是国王如此允许的：“此园林已施予非时抵达的出家人，愿他们随意享用。”因此，长老连“我应告知父母我的到来，他们会派人送来洗脚水、热水、涂足油等”这样的念头都未曾生起，便径直进入了园林。“为乞食而入”是指他在第二天进入。

มชฺฌิมายาติ สตฺตทฺวารโกฏฺฐกสฺส ฆรสฺส มชฺฌิเม ทฺวารโกฏฺฐเก. อุลฺลิขาเปตีติ กปฺปเกน เกเส ปหราเปติ. เอตทโวจาติ – ‘‘อิเม สมณกา อมฺหากํ ปิยปุตฺตกํ ปพฺพาเชตฺวา โจรานํ หตฺเถ นิกฺขิปิตฺวา วิย เอกทิวสมฺปิ น ทสฺสาเปนฺติ, เอวํ ผรุสการกา เอเต ปุน อิมํ ฐานํ อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺญนฺติ, เอตฺโตว นิกฑฺฒิตพฺพา เอเต’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘อิเมหิ มุณฺฑเกหี’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ญาติทาสีติ ญาตกานํ ทาสี. อาภิโทสิกนฺติ ปาริวาสิกํ เอกรตฺตาติกฺกนฺตํ ปูติภูตํ. ตตฺถายํ ปทตฺโถ – ปูติภาวโทเสน อภิภูโตติ อภิโทโส, อภิโทโสว อาภิโทสิโก. เอกรตฺตาติกฺกนฺตสฺเสว นามสญฺญา เอสา ยทิทํ อาภิโทสิโกติ, ตํ อาภิโทสิกํ. กุมฺมาสนฺติ ยวกุมฺมาสํ. ฉฑฺเฑตุกามา โหตีติ ยสฺมา อนฺตมโส ทาสกมฺมการานํ โครูปานมฺปิ อปริโภคารโห, ตสฺมา นํ กจวรํ วิย พหิ ฉฑฺเฑตุกามา โหติ. สเจตนฺติ สเจ เอตํ. ภคินีติ อริยโวหาเรน อตฺตโน ธาตึ ญาติทาสึ อาลปติ. ฉฑฺฑนียธมฺมนฺติ ฉฑฺเฑตพฺพสภาวํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ภคินิ เอตํ สเจ พหิ ฉฑฺฑนียธมฺมํ นิสฺสฏฺฐปริคฺคหํ, อิธ เม ปตฺเต อากิราหี’’ติ. กึ ปน เอวํ วตฺตุํ ลพฺภติ, วิญฺญตฺติ วา ปยุตฺตวาจา วา น โหตีติ. น โหติ. กสฺมา? นิสฺสฏฺฐปริคฺคหตฺตา. ยญฺหิ ฉฑฺฑนียธมฺมํ นิสฺสฏฺฐปริคฺคหํ, ยตฺถ สามิกา อนาลยา โหนฺติ, ตํ สพฺพํ ‘‘เทถ อาหรถ [Pg.205] อากิรถา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เตเนว หิ อยมายสฺมา อคฺคอริยวํสิโก สมาโนปิ เอวมาห.

“在中间的”（Majjhimāyāti）：指在七门宅邸的中间门楼。“他让人刮”（Ullikhāpetīti）：指让理发师剃掉头发。“他说了这番话”（Etadavocāti）：他心想：“这些沙门让我们心爱的儿子出家，就像把他交到强盗手中一样，连一天都不让我们见他。如此行事粗暴的这些人，竟然还想再来这里，就该从这里把他们赶走。”他这样想后，才说了“这些秃头”（imehi muṇḍakehī）等话。“亲属婢女”（Ñātidāsīti）：指亲戚家的女奴。“隔夜馊食”（Ābhidosikanti）：指隔了一夜、已经腐烂变质的食物。此处的词义是：因腐败变质的过失所压倒，故为“abhidoso”；“abhidoso”即是“ābhidosiko”。这是对隔了一夜之物的名称，即“ābhidosika”，指那种隔夜馊食。“麦粥”（Kummāsanti）：指大麦粥。“想要丢弃”（Chaḍḍetukāmā hotīti）：因为这种食物连奴仆、工人和牛都不适合食用，所以想把它像垃圾一样扔到外面去。“如果这个”（Sacetanti）：即sace etaṃ。“妹妹”（Bhaginīti）：是用圣者的称呼来称呼自己的乳母，即亲属婢女。“可弃之法”（Chaḍḍanīyadhammanti）：指有可被丢弃的性质。这里的意思是：“妹妹，如果这是要被丢弃在外面、被舍弃所有之物，就倒进我的钵里吧。”那么，这样说可以吗？这不算是乞求（viññatti）或与乞求相关的话语（payuttavācā）吗？不算。为什么呢？因为是已被舍弃所有之物。凡是可弃之法、已被舍弃所有之物，物主已经不执着，都可以说“给、拿来、倒进来”。正因为如此，这位具寿即使出身于顶级的圣者血统，也这样说了。

หตฺถานนฺติ ภิกฺขาคหณตฺถํ ปตฺตํ อุปนามยโต มณิพนฺธโต ปภุติ ทฺวินฺนมฺปิ หตฺถานํ. ปาทานนฺติ นิวาสนนฺตโต ปฏฺฐาย ทฺวินฺนมฺปิ ปาทานํ. สรสฺสาติ สเจ ตํ ภคินีติ วาจํ นิจฺฉารยโต สรสฺส จ. นิมิตฺตํ อคฺคเหสีติ หตฺถปิฏฺฐิอาทีนิ โอโลกยมานา – ‘‘ปุตฺตสฺส เม รฏฺฐปาลสฺส วิย สุวณฺณกจฺฉปปิฏฺฐิสทิสา อิมา หตฺถปาทปิฏฺฐิโย, หริตาลวฏฺฏิโย วิย สุวฏฺฏิตา องฺคุลิโย, มธุโร สโร’’ติ คิหิกาเล สลฺลกฺขิตปุพฺพํ อาการํ อคฺคเหสิ สญฺชานิ สลฺลกฺเขสิ. ตสฺส หายสฺมโต ทฺวาทสวสฺสานิ อรญฺญาวาสญฺเจว ปิณฺฑิยาโลปโภชนญฺจ ปริภุญฺชนฺตสฺส อญฺญาทิโส สรีรวณฺโณ อโหสิ, เตน นํ สา ญาติทาสี ทิสฺวาว น สญฺชานิ, นิมิตฺตํ ปน อคฺคเหสีติ.

“手”：指为领受食物而递出钵时，从手腕起的双手。“脚”：指从下裙边缘起的双脚。“声音”：指其发出“贤妹……”之言语时的声音。“她抓住特征”：指（婢女）观察手背等处时，（心想）：“我儿护国的手背和脚背犹如金龟之背，手指圆润犹如雌黄条，声音甜美。”她抓住了在家时曾经注意过的形相，认出了他，辨识出了他。该具寿十二年来唯住森林、受用团食，身色已异于往昔，是故，彼亲族婢女一见之下未能识，然实已抓住其特征。

๓๐๐. รฏฺฐปาลสฺส มาตรํ เอตทโวจาติ เถรสฺส องฺคปจฺจงฺคานิ สณฺฐาเปตฺวา ถญฺญํ ปาเยตฺวา สํวฑฺฒิตธาตีปิ สมานา ปพฺพชิตฺวา มหาขีณาสวภาวปฺปตฺเตน สามิปุตฺเตน สทฺธึ – ‘‘ตฺวํ นุ โข, เม ภนฺเต, ปุตฺโต รฏฺฐปาโล’’ติอาทิวจนํ วตฺตุํ อวิสหนฺตี เวเคน ฆรํ ปวิสิตฺวา รฏฺฐปาลสฺส มาตรํ เอตทโวจ. ยคฺเฆติ อาโรจนตฺเถ นิปาโต. สเจ เช สจฺจนฺติ เอตฺถ เชติ อาลปเน นิปาโต. เอวญฺหิ ตสฺมึ เทเส ทาสิชนํ อาลปนฺติ, ตสฺมา ‘‘ตฺวญฺหิ, โภติ ทาสิ, สเจ สจฺจํ ภณสี’’ติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

300. “她对护国的母亲说了这番话”：即使是曾为长老照料身体、喂奶并抚养他长大的乳母，也无法对已经出家并证得大漏尽境界的主人之子说出“尊者，您真的是我的儿子护国吗？”这样的话，只能急忙跑进屋内，对护国的母亲说了这番话。“Yagghe”：是用于告知的语气词。“Sace je saccaṃ”中的“je”：是用于称呼的语气词。因为在该地就是这样称呼婢女的，所以此处的含义应理解为：“婢女啊，你若说的是实话”。

อุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? มหากุเล อิตฺถิโย พหิ นิกฺขมนฺตา ครหํ ปาปุณนฺติ, อิทญฺจ อจฺจายิกกิจฺจํ, เสฏฺฐิสฺส นํ อาโรเจสฺสามีติ จินฺเตติ. ตสฺมา อุปสงฺกมิ. อญฺญตรํ กุฏฺฏมูลนฺติ ตสฺมึ กิร เทเส ทานปตีนํ ฆเรสุ สาลา โหนฺติ, อาสนานิ เจตฺถ ปญฺญตฺตานิ โหนฺติ, อุปฏฺฐาปิตํ อุทกกญฺชิยํ. ตตฺถ ปพฺพชิตา ปิณฺฑาย จริตฺวา นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺติ. สเจ อิจฺฉนฺติ, ทานปตีนมฺปิ สนฺตกํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา ตมฺปิ อญฺญตรสฺส กุลสฺส อีทิสาย สาลาย อญฺญตรํ กุฏฺฏมูลนฺติ เวทิตพฺพํ. น หิ ปพฺพชิตา กปณมนุสฺสา วิย อสารุปฺเป ฐาเน นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺตีติ.

“她前去”：为何前去？因为大户人家的女子外出容易遭受责难，而此事又很紧急，她心想：“我应该去告诉长者。”因此才前去。“在某处墙根”：据说在那个地方，布施者的家中都有厅堂，厅堂里备有座位，也准备好了水、酸粥与菜肴。出家人托钵乞食后，就在那里坐着用餐。如果他们愿意，也可以拿取施主们的食物。因此，那也应该理解为某户人家像这样厅堂的某处墙根。须知，出家人不像贫穷的人那样，会坐在不合适的地方用餐。

อตฺถิ [Pg.206] นาม ตาตาติ เอตฺถ อตฺถีติ วิชฺชมานตฺเถ, นามาติ ปุจฺฉนตฺเถ มญฺญนตฺเถ วา นิปาโต. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – อตฺถิ นุ โข, ตาต รฏฺฐปาล, อมฺหากํ ธนํ, นนุ มยํ นิทฺธนาติ วตฺตพฺพา, เยสํ โน ตฺวํ อีทิเส ฐาเน นิสีทิตฺวา อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสิ. ตถา อตฺถิ นุ โข, ตาต รฏฺฐปาล, อมฺหากํ ชีวิตํ, นนุ มยํ มตาติ วตฺตพฺพา, เยสํ โน ตฺวํ อีทิเส ฐาเน นิสีทิตฺวา อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสิ. ตถา อตฺถิ มญฺเญ, ตาต รฏฺฐปาล, ตว อพฺภนฺตเร สาสนํ นิสฺสาย ปฏิลทฺโธ สมณคุโณ, ยํ ตฺวํ สุโภชนรสสํวฑฺฒิโตปิ อิมํ ชิคุจฺฉเนยฺยํ อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ อมตมิว นิพฺพิกาโร ปริภุญฺชิสฺสสีติ. โส ปน คหปติ ทุกฺขาภิตุนฺนตาย เอตมตฺถํ ปริปุณฺณํ กตฺวา วตฺตุมสกฺโกนฺโต – ‘‘อตฺถิ นาม, ตาต รฏฺฐปาล, อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสี’’ติ เอตฺตกเมว อวจ. อกฺขรจินฺตกา ปเนตฺถ อิทํ ลกฺขณํ วทนฺติ – อโนกปฺปนามริสนตฺถวเสเนตํ อตฺถิสทฺเท อุปปเท ‘‘ปริภุญฺชิสฺสสี’’ติ อนาคตวจนํ กตํ. ตสฺสายมตฺโถ – ‘‘อตฺถิ นาม…เป… ปริภุญฺชิสฺสสิ, อิทํ ปจฺจกฺขมฺปิ อหํ น สทฺทหามิ น มริสยามี’’ติ. อิทํ เอตฺตกํ วจนํ คหปติ เถรสฺส ปตฺตมุขวฏฺฏิยํ คเหตฺวา ฐิตโกว กเถสิ. เถโรปิ ปิตริ ปตฺตมุขวฏฺฏิยํ คเหตฺวา ฐิเตเยว ตํ ปูติกุมฺมาสํ ปริภุญฺชิ สุนขวนฺตสทิสํ ปูติกุกฺกุฏณฺฑมิว ภินฺนฏฺฐาเน ปูติกํ วายนฺตํ. ปุถุชฺชเนน กิร ตถารูปํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิตุํ น สกฺกา. เถโร ปน อริยิทฺธิยํ ฐตฺวา ทิพฺโพชํ อมตรสํ ปริภุญฺชมาโน วิย ปริภุญฺชิตฺวา ธมกรเณน อุทกํ คเหตฺวา ปตฺตญฺจ มุขญฺจ หตฺถปาเท จ โธวิตฺวา กุโต โน คหปตีติอาทิมาห.

“有啊，孩子”(Atthi nāma tāta)——于此句中，“有”(atthi)是表示“存在”义的不变词，“啊”(nāma)是表示“疑问”或“揣测”义的不变词。此义实为：“亲爱的护国(Raṭṭhapāla)，我们难道没有财富吗？我们难道不应被称为穷人吗？而你竟在这样的地方坐着，要食用这隔夜发馊的粥。”又：“亲爱的护国，我们难道没有生命吗？我们难道不应被称为已死之人吗？而你竟在这样的地方坐着，要食用这隔夜发馊的粥。”又：“我想，亲爱的护国，在你内部(abbhantare)必定是依靠教法获得了沙门的功德，才能在被美味佳肴滋养长大的情况下，像饮甘露般毫无厌恶地吃下这令人作呕的隔夜馊粥。”然而，那位家主因悲痛欲绝，无法将此义完整表达，仅仅说了：“有啊，亲爱的护国，你要吃隔夜馊粥了！”语法学家对此则作如是说明：此处在不变词“有”(atthi)之后，使用未来时态“你要吃”(paribhuñjissasi)，是基于不认可与无法忍受之义。其含义为：“有啊……你要吃了，此事我虽亲眼所见，亦不能相信，不能忍受。”家主是握着长老的钵沿站着说这番话的。长老亦在其父握着钵沿站立之时，食用了那腐臭的粥，其状如狗之呕吐物，又如破壳后散发臭气的坏鸡蛋。据说凡夫是无法食用此等粥的。但长老安住于圣者神通力，犹如享用天界的甘露美味一般吃完后，用滤水囊取水洗净钵、口、手足，然后说了“家主，你从何处来？”等等的话。

ตตฺถ กุโต โนติ กุโต นุ. เนว ทานนฺติ เทยฺยธมฺมวเสน เนว ทานํ อลตฺถมฺห. น ปจฺจกฺขานนฺติ ‘‘กึ, ตาต รฏฺฐปาล, กจฺจิ เต ขมนียํ, กจฺจิสิ อปฺปกิลมเถน อาคโต, น ตาว ตาต เคเห ภตฺตํ สมฺปาทิยตี’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารวเสน ปจฺจกฺขานมฺปิ น อลตฺถมฺห. กสฺมา ปน เถโร เอวมาห? ปิตุ อนุคฺคเหน. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ยถา เอส มํ วทติ, อญฺเญปิ ปพฺพชิเต เอวํ วทติ มญฺเญ. พุทฺธสาสเน จ ปตฺตนฺตเร ปทุมํ วิย ภสฺมาฉนฺโน อคฺคิ วิย เผคฺคุปฏิจฺฉนฺโน จนฺทนสาโร วิย สุตฺติกาปฏิจฺฉนฺนํ มุตฺตรตนํ วิย วลาหกปฏิจฺฉนฺโน จนฺทิมา วิย มาทิสานํ [Pg.207] ปฏิจฺฉนฺนคุณานํ ภิกฺขูนํ อนฺโต นตฺถิ, เตสุปิ น เอวรูปํ วจนํ ปวตฺเตสฺสติ, สํวเร ฐสฺสตี’’ติ อนุคฺคเหน เอวมาห.

于此，“kuto no”是“kuto nu”（从何处）之义。“无有布施”是：就可施之物而言，我们没有得到任何布施。“无有告知”是：我们也没有得到如“护国(Raṭṭhapāla)，你还好吗？你来时没有疲劳吧？孩子，家里饭食还没准备好”这般依于友善问候的告知。但长老为何这么说呢？是出于对父亲的饶益。他确实是这样想的：“他既然这样对我说话，我想他也会这样对其他出家人说。在佛陀的教法中，像我这样功德被隐藏的比丘是无数的，如同叶间的莲花，如同被灰覆盖的火，如同被劣质木材覆盖的檀香木心，如同蚝壳所覆的珍珠，如同被云遮蔽的月亮。（这样一来，）他对那些比丘也不会说这样的话，而会安住于守护。”他出于饶益而这么说。

เอหิ ตาตาติ ตาต ตุยฺหํ ฆรํ มา โหตุ, เอหิ ฆรํ คมิสฺสามาติ วทติ. อลนฺติ เถโร อุกฺกฏฺฐเอกาสนิกตาย ปฏิกฺขิปนฺโต เอวมาห. อธิวาเสสีติ เถโร ปน ปกติยา อุกฺกฏฺฐสปทานจาริโก สฺวาตนายภิกฺขํ นาม นาธิวาเสติ, มาตุ อนุคฺคเหน ปน อธิวาเสสิ. มาตุ กิรสฺส เถรํ อนุสฺสริตฺวา มหาโสโก อุปฺปชฺชิ, โรทเนเนว ปกฺกกฺขิ วิย ชาตา, ตสฺมา เถโร ‘‘สจาหํ ตํ อปสฺสิตฺวา คมิสฺสามิ, หทยมฺปิสฺสา ผาเลยฺยา’’ติ อนุคฺคเหน อธิวาเสสิ. การาเปตฺวาติ เอกํ หิรญฺญสฺส, เอกํ สุวณฺณสฺสาติ ทฺเว ปุญฺเช การาเปตฺวา. กีวมหนฺตา ปน ปุญฺชา อเหสุนฺติ. ยถา โอรโต ฐิโต ปุริโส ปารโต ฐิตํ มชฺฌิมปฺปมาณํ ปุริสํ น ปสฺสติ, เอวํมหนฺตา.

“来吧，孩子”是说：“孩子，别回你的住处了，来，我们回家吧。”“够了”——长老因为奉行严格的一坐食(ukkaṭṭhaekāsanika)，故而拒绝。“他同意了”——但这位长老通常奉行严格的次第乞食(ukkaṭṭhasapadānacārika)，本不接受第二天的饭食邀请，但出于对母亲的饶益而同意了。据说，他的母亲因思念长老而生起巨大的悲伤，双眼因哭泣而红肿。因此长老想：“如果我没见到她就离开，她的心一定会碎裂。”他出于饶益而同意了。“让人堆好”是指让人堆好两堆，一堆银，一堆金。那么这两堆有多大呢？大到站在这边的人，看不见站在那边中等身材的人。

๓๐๑. อิทํ เต ตาตาติ กหาปณปุญฺชญฺจ สุวณฺณปุญฺชญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห. มตฺติกนฺติ มาติโต อาคตํ, อิทํ เต มาตามหิยา มาตุ อิมํ เคหํ อาคจฺฉนฺติยา คนฺธมาลาทีนํ อตฺถาย ทินฺนํ ธนนฺติ อตฺโถ. อญฺญํ เปตฺติกํ อญฺญํ ปิตามหนฺติ ยํ ปน เต ปิตุ จ ปิตามหานญฺจ สนฺตกํ, ตํ อญฺญํเยว, นิหิตญฺจ ปยุตฺตญฺจ อติวิย พหุ. เอตฺถ จ ‘‘ปิตามห’’นฺติ ตทฺธิตโลปํ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘เปตามห’’นฺติ วา ปาโฐ. สกฺกา ตโตนิทานนฺติ ธนเหตุ ธนปจฺจยา. ตํ ตํ ธนํ รกฺขนฺตสฺส จ ราชาทีนํ วเสน ธนปริกฺขยํ ปาปุณนฺตสฺส กสฺสจิ อุปฺปชฺชมานโสกาทโย สนฺธาย เอวมาห. เอวํ วุตฺเต เสฏฺฐิ คหปติ – ‘‘อหํ อิมํ อุปฺปพฺพาเชสฺสามีติ อาเนสึ, โส ทานิ เม ธมฺมกถํ กาตุํ อารทฺโธ, อยํ น เม วจนํ กริสฺสตี’’ติ อุฏฺฐาย คนฺตฺวา อสฺส โอโรธานํ ทฺวารํ วิวราเปตฺวา – ‘‘อยํ โว สามิโก, คจฺฉถ ยํ กิญฺจิ กตฺวา นํ คณฺหิตุํ วายมถา’’ติ อุยฺโยเชสิ. สุวเย ฐิตา นาฏกิตฺถิโย นิกฺขมิตฺวา เถรํ ปริวารยึสุ[Pg.208], ตาสุ ทฺเว เชฏฺฐกิตฺถิโย สนฺธาย ปุราณทุติยิกาติอาทิ วุตฺตํ. ปจฺเจกํ ปาเทสุ คเหตฺวาติ เอเกกมฺหิ ปาเท นํ คเหตฺวา.

301. “孩子，这是你的”——他指着钱币堆和黄金堆说。“母系财产”（mattikaṃ）是指从母亲那边来的。意思是，这是你的外祖母在你母亲来到这个家时，为了香、花环等物而给她的财产。“另外有父系的，另外有祖父的”——意思是，属于你父亲和祖父们的财产是另外的，数量非常多，有埋藏的，也有放贷的。这里应知，“祖父的”（pitāmahaṃ）是省略了派生词缀的说法。或有异读作“petāmahaṃ”。“能够以此为缘”是指以此财富为因、以此财富为缘。他说这话，是针对守护那些财富时，或因国王等人而导致财富耗尽时，某些人心中生起的忧愁等。听了这话，那位长者家主心想：“我把他带回来是要让他还俗，他现在却开始对我说法了，他不会听我的话了。”于是他起身去，让人打开后宫的门，对她们说：“那是你们的丈夫，去吧，想尽办法把他争取过来。”年轻的女舞者们出来围住了长老，其中两位年长的被称为“以前的妻子们”（purāṇadutiyikā）等等。“各自抓住双脚”（paccekaṃ pādesu gahetvā），是说（她们）各自抓住他的一只脚。

กีทิสา นาม ตา อยฺยปุตฺต อจฺฉราโยติ กสฺมา เอวมาหํสุ? ตทา กิร สมฺพหุเล ขตฺติยกุมาเรปิ พฺราหฺมณกุมาเรปิ เสฏฺฐิปุตฺเตปิ มหาสมฺปตฺติโย ปหาย ปพฺพชนฺเต ทิสฺวา ปพฺพชฺชาคุณํ อชานนฺตา กถํ สมุฏฺฐาเปนฺติ ‘‘กสฺมา เอเต ปพฺพชนฺตี’’ติ. อถญฺเญ วทนฺติ ‘‘เทวจฺฉราเทวนาฏกานํ การณา’’ติ. สา กถา วิตฺถาริกา อโหสิ. ตํ คเหตฺวา สพฺพา เอวมาหํสุ. อถ เถโร ปฏิกฺขิปนฺโต น โข มยํ ภคินีติอาทิมาห. สมุทาจรตีติ โวหรติ วทติ. ตตฺเถว มุจฺฉิตา ปปตึสูติ ตํ ภคินิวาเทน สมุทาจรนฺตํ ทิสฺวา ‘‘มยํ อชฺช อาคมิสฺสติ, อชฺช อาคมิสฺสตี’’ติ ทฺวาทส วสฺสานิ พหิ น นิกฺขนฺตา, เอตํ นิสฺสาย โน ทารกา น ลทฺธา, เยสํ อานุภาเวน ชีเวยฺยาม, อิโต จมฺหา ปริหีนา อญฺญโต จ. อยํ โลโก นาม อตฺตโนว จินฺเตสิ, ตสฺมา ตาปิ ‘‘อิทานิ มยํ อนาถา ชาตา’’ติ อตฺตโนว จินฺตยมานา – ‘‘อนตฺถิโก ทานิ อมฺเหหิ อยํ, โส อมฺเห ปชาปติโย สมานา อตฺตนา สทฺธึ เอกมาตุกุจฺฉิยา สยิตทาริกา วิย มญฺญตี’’ติ สมุปฺปนฺนพลวโสกา หุตฺวา ตสฺมึเยว ปเทเส มุจฺฉิตา ปปตึสุ, ปติตาติ อตฺโถ.

“尊子，那些天女是什么样的？”——她们为何如此说呢？据说当时，她们看到许多刹帝利童子、婆罗门童子与长者子舍弃巨大财富而出家，但不了解出家功德的人们便发起议论：“这些人为何出家？”于是其他人说：“是为了天界的舞姬天女。”此话流传开来。她们听信了此话，便都如此说。于是长老为了反驳，说了“姐妹们，我们并非……”等语。“称呼”是指交谈、言说。“她们就在那里昏厥倒地”是指：她们看到他以“姐妹”之称来称呼，心想：“我们想着‘他今天会回来，他今天会回来’，十二年来未曾出门。因为他，我们没有得到孩子，我们本可因那些孩子的威力而活。我们既失去了此家的安乐，也失去了他家的安乐。这世间之人，只为自己着想。”因此，她们也只为自己着想，心想：“如今我们已无依无靠了。现在这位尊子不需要我们了。我们是他的妻子，他却把我们看作是与他同卧于一母胎中的姐妹一般。”于是生起强烈的忧愁，就在那个地方昏厥倒地。倒下了，此为此义。

มา โน วิเหเฐถาติ มา อมฺเห ธนํ ทสฺเสตฺวา มาตุคาเม จ อุยฺโยเชตฺวา วิเหฐยิตฺถ, วิเหสา เหสา ปพฺพชิตานนฺติ. กสฺมา เอวมาห? มาตาปิตูนํ อนุคฺคเหน. โส กิร เสฏฺฐิ – ‘‘ปพฺพชิตลิงฺคํ นาม กิลิฏฺฐํ, ปพฺพชฺชาเวสํ หาเรตฺวา นฺหายิตฺวา ตโย ชนา เอกโต ภุญฺชิสฺสามา’’ติ มญฺญมาโน เถรสฺส ภิกฺขํ น เทติ. เถโร – ‘‘มาทิสสฺส ขีณาสวสฺส อาหารนฺตรายํ กตฺวา เอเต พหุํ อปุญฺญํ ปสเวยฺยุ’’นฺติ เตสํ อนุคฺคเหน เอวมาห.

“不要逼恼我们”是说：“不要通过展示财富和派遣女人来逼恼我们，这对出家人是一种逼恼。”他为何如此说？是出于对父母的怜悯。据说那位长者心想：“出家相是污秽的，让他除去出家服，沐浴之后，我们三个人再一起吃饭。”因此不给长老食物。长老心想：“对像我这样的漏尽者制造食物的障碍，他们会产生许多非福。”他出于对他们的怜悯而如此说。

๓๐๒. คาถา อภาสีติ คาถาโย อภาสิ. ตตฺถ ปสฺสาติ สนฺติเก ฐิตชนํ สนฺธาย วทติ. จิตฺตนฺติ จิตฺตวิจิตฺตํ. พิมฺพนฺติ อตฺตภาวํ. อรุกายนฺติ นวนฺนํ วณมุขานํ วเสน วณกายํ. สมุสฺสิตนฺติ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ นวหิ นฺหารุสเตหิ พนฺธิตฺวา นวหิ มํสเปสิสเตหิ ลิมฺปิตฺวา สมนฺตโต อุสฺสิตํ. อาตุรนฺติ ชราตุรตาย โรคาตุรตาย กิเลสาตุรตาย จ นิจฺจาตุรํ. พหุสงฺกปฺปนฺติ ปเรสํ อุปฺปนฺนปตฺถนาสงฺกปฺเปหิ พหุสงฺกปฺปํ[Pg.209]. อิตฺถีนญฺหิ กาเย ปุริสานํ สงฺกปฺปา อุปฺปชฺชนฺติ, เตสํ กาเย อิตฺถีนํ. สุสาเน ฉฑฺฑิตกเฬวรภูตมฺปิ เจตํ กากกุลลาทโย ปตฺถยนฺติเยวาติ พหุสงฺกปฺโป นาม โหติ. ยสฺส นตฺถิ ธุวํ ฐิตีติ ยสฺส กายสฺส มายามรีจิเผณปิณฺฑ อุทกปุปฺผุฬาทีนํ วิย เอกํเสเนว ฐิติ นาม นตฺถิ, ภิชฺชนธมฺมตาว นิยตา.

302. “他说了偈颂”是指他说了诸偈颂。此处“看”是指对站在附近的人说。“绚丽”是指被装饰得五彩斑斓。“影像”是指自体。“疮伤身”是指依于九个疮口而成为疮伤之身。“所建构”是指由三百块骨头，被九百条筋腱捆绑，被九百块肌肉涂抹，从而周遍建立起来。“病苦”是指因衰老之苦、疾病之苦与烦恼之苦而恒常病苦。“为众所思”是指因他人对其生起的欲求和想法而成为众多思量的对象。因为男人对女人的身体生起想法，女人对男人的身体生起想法。即使它成为被丢弃在墓地的尸体，乌鸦、鹰等也仍然欲求它，因此被称为“为众所思”。“其无坚固住”是指这个身体就像幻术、阳焰、泡沫团、水泡等一样，绝无所谓的住立，其必然是毁坏之法。

ตเจน โอนทฺธนฺติ อลฺลมนุสฺสจมฺเมน โอนทฺธํ. สห วตฺเถภิ โสภตีติ คนฺธาทีหิ มณิกุณฺฑเลหิ จ จิตฺตกตมฺปิ รูปํ วตฺเถหิ สเหว โสภติ, วินา วตฺเถหิ เชคุจฺฉํ โหติ อโนโลกนกฺขมํ.

“以皮包裹”是指以湿的人皮所覆盖。“与衣共庄严”是指即使是以香等、珠宝耳环所装饰的身体，也唯有与衣服一起才显得庄严；没有衣服，则令人厌恶，不堪观看。

อลตฺตกกตาติ อลตฺตเกน รญฺชิตา. จุณฺณกมกฺขิตนฺติ สาสปกกฺเกน มุขปีฬกาทีนิ นีหริตฺวา โลณมตฺติกาย ทุฏฺฐโลหิตํ วิลิยาเปตฺวา ติลปิฏฺเฐน โลหิตํ ปสาเทตฺวา หลิทฺทิยา วณฺณํ สมฺปาเทตฺวา จุณฺณกคณฺฑิกาย มุขํ ปหรนฺติ, เตเนส อติวิย วิโรจติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

“涂饰虫胶红”是指用虫胶染红。“涂抹粉末”是指用芥末膏去除面部粉刺等，用盐土使坏血溶解，用芝麻粉使血液清净，用姜黄使肤色圆满，用香粉团涂擦脸部，因此脸显得非常光彩照人。这是就此而说。

อฏฺฐาปทกตาติ รโสทเกน มกฺขิตฺวา นลาฏปริยนฺเต อาวตฺตนปริวตฺเต กตฺวา อฏฺฐปทกรจนาย รจิตา. อญฺชนีติ อญฺชนนาฬิกา.

“棋盘格发式”是指将头发涂抹上树胶水，在额头边缘做出卷曲的发旋，布置成棋盘格般的图案。“眼膏”是指眼膏管。

โอทหีติ ฐเปสิ. ปาสนฺติ วากราชาลํ. นาสทาติ น ฆฏฺฏยิ. นิวาปนฺติ นิวาปสุตฺเต วุตฺตนิวาปติณสทิสโภชนํ. กนฺทนฺเตติ วิรวมาเน ปริเทวมาเน. อิมาย หิ คาถาย เถโร มาตาปิตโร มิคลุทฺทเก วิย กตฺวา ทสฺเสสิ, อวเสสญาตเก มิคลุทฺทกปริสํ วิย, หิรญฺญสุวณฺณํ วากราชาลํ วิย, อตฺตนา ภุตฺตโภชนํ นิวาปติณํ วิย, อตฺตานํ มหามิคํ วิย กตฺวา ทสฺเสสิ. ยถา หิ มหามิโค ยาวทตฺถํ นิวาปติณํ ขาทิตฺวา ปานียํ ปิวิตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา ทิสํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิมํ นาม ฐานํ คตสฺส โสตฺถิ ภวิสฺสตี’’ติ มิคลุทฺทกานํ ปริเทวนฺตานํเยว วากรํ อฆฏฺฏยมาโนว อุปฺปติตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ฆนจฺฉายสฺส ฉตฺตสฺส วิย คุมฺพสฺส เหฏฺฐา มนฺทมนฺเทน วาเตน พีชยมาโน อาคตมคฺคํ โอโลเกนฺโต ติฏฺฐติ, เอวเมว เถโร อิมา คาถา ภาสิตฺวา อากาเสเนว คนฺตฺวา มิคจีเร ปจฺจุปฏฺฐาสิ.

“放下”即放置。“陷阱”即罗网。“不触”即不触碰。“诱饵”即《诱饵经》中所说的如诱饵草般的食物。“哭喊时”即悲鸣、哀号时。长老实以此偈，将父母示为猎鹿人，将其余亲属示为猎鹿人的随从，将金银示为罗网，将自己所食之食示为诱饵草，将自己示为大鹿。犹如大鹿，随意食毕诱饵草、饮毕水，昂首四顾，心念：“去到某处我将安全”，便在猎鹿人哀号之时，不触罗网，一跃而起，进入森林，立于如伞盖般浓荫的灌木丛下，微风拂身，回望来时之路。长老亦复如是，说完这些偈颂后，便由空中而去，现身于弥伽支罗园（Migacīra）。

กสฺมา ปน เถโร อากาเสน คโตติ. ปิตา กิรสฺส เสฏฺฐิ สตฺตสุ ทฺวารโกฏฺฐเกสุ อคฺคฬํ ทาเปตฺวา มลฺเล อาณาเปสิ – ‘‘สเจ นิกฺขมิตฺวา [Pg.210] คจฺฉติ, หตฺถปาเทสุ นํ คเหตฺวา กาสายานิ หริตฺวา คิหิเวสํ คณฺหาเปถา’’ติ. ตสฺมา เถโร – ‘‘เอเต มาทิสํ มหาขีณาสวํ หตฺเถ วา ปาเท วา คเหตฺวา อปุญฺญํ ปสเวยฺยุํ, ตํ เนสํ มา อโหสี’’ติ จินฺเตตฺวา อากาเสน อคมาสิ. ปรสมุทฺทวาสิตฺเถรานํ ปน – ‘‘ฐิตโกว อิมา คาถา ภาสิตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา รญฺโญ โกรพฺยสฺส มิคจีเร ปจฺจุปฏฺฐาสี’’ติ อยํ วาจนามคฺโคเยว.

然则，长老为何由空中而去？据说，其父长者曾在七座门楼处下闩，并命令力士们：“倘若他要出去，就抓住他的手脚，夺其袈裟，令着俗服。”因此长老心想：“此等人若抓住我这样的大漏尽者的手或脚，将生起恶业，愿此事不发生于彼等身上。”于是由空中而去。而海外诸长老则说：“（长老）站着说完这些偈颂后，便升入空中，现身于俱卢王（Korabya）的弥伽支罗园。”此仅是口传之言。

๓๐๓. มิคโวติ ตสฺส อุยฺยานปาลสฺส นามํ. โสเธนฺโตติ อุยฺยานมคฺคํ สมํ กาเรตฺวา อนฺโตอุยฺยาเน ตจฺฉิตพฺพยุตฺตฏฺฐานานิ ตจฺฉาเปนฺโต สมฺมชฺชิตพฺพยุตฺตานิ ฐานานิ สมฺมชฺชาเปนฺโต วาลุกาโอกิรณ-ปุปฺผวิกิรณ-ปุณฺณฆฏฏฺฐปน-กทลิกฺขนฺธฐปนาทีนิ จ กโรนฺโตติ อตฺโถ. เยน ราชา โกรพฺโย เตนุปสงฺกมีติ อมฺหากํ ราชา สทา อิมสฺส กุลปุตฺตสฺส วณฺณํ กเถสิ, ปสฺสิตุกาโม เอตํ, อาคตภาวํ ปนสฺส น ชานาติ, มหา โข ปนายํ ปณฺณากาโร, คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เยน ราชา โกรพฺโย เตนุปสงฺกมิ.

303. “弥伽瓦（Migava）”是那位园丁的名字。“清理”的意思是：使园林道路平整，并让人修平园内当修平之处，扫除当扫除之处，以及从事铺沙、散花、放置满水瓶、竖立芭蕉树干等工作。“他前往俱卢王（Korabya）之处”的意思是，（园丁心想）：“我们的国王时常称赞这位良家子，想要见他，却不知道他已经来了。这真是份大礼，我应前去禀告国王。”如此思惟后，他便前往俱卢王之处。

กิตฺตยมาโน อโหสีติ โส กิร ราชา เถรํ อนุสฺสริตฺวา พลมชฺเฌปิ นาฏกมชฺเฌปิ – ‘‘ทุกฺกรํ กตํ กุลปุตฺเตน ตาว มหนฺตํ สมฺปตฺตึ ปหาย ปพฺพชิตฺวา ปุนนิวตฺติตฺวา อนปโลเกนฺเตนา’’ติ คุณํ กเถสิ, ตํ คเหตฺวา อยํ เอวมาห. วิสฺสชฺเชถาติ วตฺวาติ โอโรธมหามตฺตพลกายาทีสุ ยสฺส ยํ อนุจฺฉวิกํ, ตสฺส ตํ ทาเปตฺวาติ อตฺโถ. อุสฺสฏาย อุสฺสฏายาติ อุสฺสิตาย อุสฺสิตาย, มหามตฺตมหารฏฺฐิกาทีนํ วเสน อุคฺคตุคฺคตเมว ปริสํ คเหตฺวา อุปสงฺกมีติ อตฺโถ. อิธ ภวํ รฏฺฐปาโล หตฺถตฺถเร นิสีทตูติ หตฺถตฺถโร ตนุโก พหลปุปฺผาทิคุณํ กตฺวา อตฺถโต อภิลกฺขิโต โหติ, ตาทิเส อนาปุจฺฉิตฺวา นิสีทิตุํ น ยุตฺตนฺติ มญฺญมาโน เอวมาห.

“他时常称赞”是说，那位国王时常忆念长老，无论在军队中，或在宫女中，都称赞其功德说：“那位良家子真是难行能行！舍弃了如此巨大的财富而出家，不再还俗，亦无顾恋。”园丁听闻此事，才如此说道。“说完‘你们去分派’后”的意思是：让后宫、大臣、军队等，按照各自的身份，分派给他们合适的物品。“以盛大隆重的排场”的意思是：带领着由大臣、大国显贵等组成的显赫随从队伍前去。“请护国尊者坐在这象鞍上”是说：象鞍柔软，铺设有厚实的花饰等，被认为是尊贵的坐具；国王认为，不经邀请就坐上这样的坐具是不合适的，因此这样说。

๓๐๔. ปาริชุญฺญานีติ ปาริชุญฺญภาวา ปริกฺขยา. ชิณฺโณติ ชราชิณฺโณ. วุฑฺโฒติ วโยวุฑฺโฒ. มหลฺลโกติ ชาติมหลฺลโก. อทฺธคโตติ อทฺธานํ อติกฺกนฺโต. วโยอนุปฺปตฺโตติ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺโต. ปพฺพชตีติ ธุรวิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขู วนฺทิตฺวา, – ‘‘ภนฺเต, มยา ทหรกาเล [Pg.211] พหุํ กุสลํ กตํ, อิทานิ มหลฺลโกมฺหิ, มหลฺลกสฺส เจสา ปพฺพชฺชา นาม, เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา อปฺปหริตํ กตฺวา ชีวิสฺสามิ, ปพฺพาเชถ มํ, ภนฺเต,’’ติ การุญฺญํ อุปฺปาเทนฺโต ยาจติ, เถรา อนุกมฺปาย ปพฺพาเชนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทุติยวาเรปิ เอเสว นโย.

304. “衰朽”即衰朽的状态，也就是毁坏。“老”即因年老而衰败。“长”即年岁增长。“大”即年事已高。“行路者”即已度过漫长岁月者。“达龄者”即已达晚年者。“出家”是指前往寺院，顶礼诸比丘后，以能引生悲悯的方式请求道：“尊者，我年轻时做了很多善业，如今老了，老年人出家，我将通过打扫塔院、清除草木来维生，请尊者们让我出家吧。”长老们出于怜悯而让他出家。这是就此而说。第二次也是同样的道理。

อปฺปาพาโธติ อโรโค. อปฺปาตงฺโกติ นิทฺทุกฺโข. สมเวปากินิยาติ สมวิปาจนิยา. คหณิยาติ กมฺมชเตโชธาตุยา. ตตฺถ ยสฺส ภุตฺตภุตฺโต อาหาโร ชีรติ, ยสฺส วา ปน ปุฏภตฺตํ วิย ตเถว ติฏฺฐติ, อุโภเปเต น สมเวปากินิยา คหณิยา สมนฺนาคตา. ยสฺส ปน ภุตฺตกาเล ภตฺตจฺฉนฺโท อุปฺปชฺชเตว, อยํ สมเวปากินิยา สมนฺนาคโต. นาติสีตาย นจฺจุณฺหายาติ เตเนว การเณน นาติสีตาย นจฺจุณฺหาย. อนุปุพฺเพนาติ ราชาโน วา หรนฺตีติอาทินา อนุกฺกเมน. ทุติยวาเร ราชภยโจรภยฉาตกภยาทินา อนุกฺกเมน.

“少病”即无病。“少恼”即无苦。“消化均衡”即消化良好。“消化力”是指具有业生火界。于此，若人食后食物即消化，或如食袋般停滞不化，此二者皆非消化均衡者。而那个在进食时总能生起食欲的人，才是消化均衡者。“不过冷不过热”是指因此之故，其消化之火界不过冷也不过热。“次第”即通过“诸王夺取”等次第。第二次是指通过王畏、贼畏、饥馑畏等次第。

๓๐๕. ธมฺมุทฺเทสา อุทฺทิฏฺฐาติ ธมฺมนิทฺเทสา อุทฺทิฏฺฐา. อุปนิยฺยตีติ ชรามรณสนฺติกํ คจฺฉติ, อายุกฺขเยน วา ตตฺถ นิยฺยติ. อทฺธุโวติ ธุวฏฺฐานวิรหิโต. อตาโณติ ตายิตุํ สมตฺเถน วิรหิโต. อนภิสฺสโรติ อสรโณ อภิสริตฺวา อภิคนฺตฺวา อสฺสาเสตุํ สมตฺเถน วิรหิโต. อสฺสโกติ นิสฺสโก สกภณฺฑวิรหิโต. สพฺพํ ปหาย คมนียนฺติ สกภณฺฑนฺติ สลฺลกฺขิตํ สพฺพํ ปหาย โลเกน คนฺตพฺพํ. ตณฺหาทาโสติ ตณฺหาย ทาโส.

305. “诸法要已被开示”即诸法的解释已被开示。“被引导”即走向老死，或因寿尽而被带去那里。“非恒”即无常住之处。“无护”即无能保护者。“无主”即无归宿，无能前往寻求慰藉的依处。“无所有”即非己有，无自己的财物。“需舍一切而去”即世人需舍弃一切被视为己物的东西而去。“爱之奴”即渴爱之奴隶。

๓๐๖. หตฺถิสฺมินฺติ หตฺถิสิปฺเป. กตาวีติ กตกรณีโย, สิกฺขิตสิกฺโข ปคุณสิปฺโปติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อูรุพลีติ อูรุพลสมฺปนฺโน. ยสฺส หิ ผลกญฺจ อาวุธญฺจ คเหตฺวา ปรเสนํ ปวิสิตฺวา อภินฺนํ ภินฺทโต ภินฺนํ สนฺธารยโต ปรหตฺถคตํ รชฺชํ อาหริตุํ อูรุพลํ อตฺถิ, อยํ อูรุพลี นาม. พาหุพลีติ พาหุพลสมฺปนฺโน. เสสํ ปุริมสทิสเมว. อลมตฺโตติ สมตฺถอตฺตภาโว.

306. “于象(hatthismiṃ)”即于象术。“已成(katāvī)”即已作所应作，已学所应学，技艺娴熟之义。此理通于一切。“腿力者(ūrubalī)”即具足腿力者。若有王者，能持盾与武器，冲入敌军，攻破未破之阵，重整已破之军，有腿力夺回落入他人之手的王国，此即名为腿力者。“臂力者(bāhubalī)”即具足臂力者。其余同前。“有能力者(alamatto)”即有能力的状态。

ปริโยธาย วตฺติสฺสนฺตีติ อุปฺปนฺนํ อุปฺปทฺทวํ โอธาย อวตฺถริตฺวา วตฺติสฺสนฺตีติ สลฺลกฺเขตฺวา คหิตา.

“他们将加以防范而行事(pariyodhāya vattissanti)”，是应这样理解的：他们将守护、压制已生的灾祸而后行事。

สํวิชฺชติ [Pg.212] โข, โภ รฏฺฐปาล, อิมสฺมึ ราชกุเล ปหูตํ หิรญฺญสุวณฺณนฺติ อิทํ โส ราชา อุปริ ธมฺมุทฺเทสสฺส การณํ อาหรนฺโต อาห.

“护国(raṭṭhapāla)贤者，此王室中确实有大量金银”——国王说此话，是为上述法要提出理由。

อถาปรํ เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘ปสฺสามิ โลเก’’ติอาทินา นเยน จตุนฺนํ ธมฺมุทฺเทสานํ อนุคีตึ อโวจ.

“他又说了这话(athāparaṃ etadavoca)”——即以“我见世间(passāmi loke)”等方式，诵说了对四个法要的随颂。

๓๐๗. ตตฺถ ภิยฺโยว กาเม อภิปตฺถยนฺตีติ เอกํ ลภิตฺวา ทฺเว ปตฺถยนฺติ, ทฺเว ลภิตฺวา จตฺตาโรติ เอวํ อุตฺตรุตฺตริ วตฺถุกามกิเลสกาเม ปตฺถยนฺติเยว.

307. 其中“更加贪求诸欲(bhiyyova kāme abhipatthayanti)”的意思是，得到一个就希求两个，得到两个就希求四个，像这样不断增长地希求事物欲(vatthukāma)与烦恼欲(kilesakāma)。

ปสยฺหาติ สปตฺตคณํ อภิภวิตฺวา. สสาครนฺตนฺติ สทฺธึ สาครนฺเตน. โอรํ สมุทฺทสฺสาติ ยํ สมุทฺทสฺส โอรโต สกรฏฺฐํ, เตน อติตฺตรูโปติ อตฺโถ. น หตฺถีติ น หิ อตฺถิ.

“强行(pasayha)”即压制敌众。“连同海岸(sasāgarantaṃ)”即与海岸一起。“于海此岸(oraṃ samuddassa)”即对海洋此岸自己的国土永不满足之义。“无有(na hatthī)”即应分词为“实无(na hi atthi)”。

อโห วตา โนติ อโห วต นุ, อยเมว วา ปาโฐ. อมราติ จาหูติ อมรํ อิติ จ อาหุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ มตํ ญาตี ปริวาเรตฺวา กนฺทนฺติ, ตํ – ‘‘อโห วต อมฺหากํ ภาตา มโต, ปุตฺโต มโต’’ติอาทีนิปิ วทนฺติ.

“Aho vatā no”即“aho vata nu”，或此即为读法。“他们也说不死(amarāti cāhu)”即应分词为“他们也说‘不死’(amaraṃ iti ca āhu)”。此话是说：当亲属围着死者哭泣时，他们也会说：“唉(aho vata)！我们的兄弟死了，儿子死了”等等。

ผุสนฺติ ผสฺสนฺติ มรณผสฺสํ ผุสนฺติ. ตเถว ผุฏฺโฐติ ยถา พาโล, ธีโรปิ ตเถว มรณผสฺเสน ผุฏฺโฐ, อผุฏฺโฐ นาม นตฺถิ, อยํ ปน วิเสโส. พาโล จ พาลฺยา วธิโตว เสตีติ พาโล พาลภาเวน มรณผสฺสํ อาคมฺม วธิโตว เสติ อภิหโตว สยติ. อกตํ วต เม กลฺยาณนฺติอาทิวิปฺปฏิสารวเสน จลติ เวธติ วิปฺผนฺทติ. ธีโร จ น เวธตีติ ธีโร สุคตินิมิตฺตํ ปสฺสนฺโต น เวธติ น จลติ.

触及(Phusanti)：他们触及死亡之触。如是触及(Tatheva phuṭṭho)：犹如愚者，智者亦如是为死亡之触所触及，无有不被触及者，此为差别所在。愚者因愚痴而如被击杀般躺卧(Bālo ca bālyā vadhitova seti)：愚者因其愚痴，缘于死亡之触而如被击杀般躺卧，如遭重击而眠。因“我未曾行善”等后悔而动摇、战栗、颤抖。智者不战栗(Dhīro ca na vedhati)：智者见善趣之相，故不战栗、不动摇。

ยาย โวสานํ อิธาธิคจฺฉตีติ ยาย ปญฺญาย อิมสฺมึ โลเก สพฺพกิจฺจโวสานํ อรหตฺตํ อธิคจฺฉติ, สาว ธนโต อุตฺตมตรา. อพฺโยสิตตฺตาติ อปริโยสิตตฺตา, อรหตฺตปตฺติยา, อภาเวนาติ อตฺโถ. ภวาภเวสูติ หีนปฺปณีเตสุ ภเวสุ.

于此以何达到究竟(Yāya vosānaṃ idhādhigacchati)：以何等智慧，于此世间证得作为一切所作之终结的阿罗汉果(arahatta)，彼（智慧）实比财富更殊胜。未完成故(Abyositattā)：因未究竟，即未证得阿罗汉果之故。于诸有中(Bhavābhavesu)：于低劣与胜妙的诸有中。

อุเปติ คพฺภญฺจ ปรญฺจ โลกนฺติ เตสุ ปาปํ กโรนฺเตสุ โย โกจิ สตฺโต ปรมฺปราย สํสารํ อาปชฺชิตฺวา คพฺภญฺจ ปรญฺจ โลกํ อุเปติ. ตสฺสปฺปปญฺโญติ ตสฺส ตาทิสสฺส อปฺปปญฺญสฺส อญฺโญ อปฺปปญฺโญ อภิสทฺทหนฺโต.

入于母胎及另一世界(Upeti gabbhañca parañca lokaṃ)：在那些作恶者中，某个众生，经由一连串的（生命），陷入轮回，从而进入母胎以及另一世界。彼少慧者(Tassappapañño)：另一位少慧者听信了那样一位少慧者的话。

สกมฺมุนา [Pg.213] หญฺญตีติ อตฺตนา กตกมฺมวเสน ‘‘กสาหิปิ ตาเลตี’’ติอาทีหิ กมฺมการณาหิ หญฺญติ. เปจฺจ ปรมฺหิ โลเกติ อิโต คนฺตฺวา ปรมฺหิ อปายโลเก.

为己业所害(Sakammunā haññati)：因自己所造之业，为“以鞭笞”等业之刑具所折磨。死后于他世(Pecca paramhi loke)：从此世去后，于他世的恶趣世界中。

วิรูปรูเปนาติ วิวิธรูเปน, นานาสภาเวนาติ อตฺโถ. กามคุเณสูติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกสุ สพฺพกามคุเณสุ อาทีนวํ ทิสฺวา. ทหราติ อนฺตมโส กลลมตฺตภาวํ อุปาทาย ตรุณา. วุฑฺฒาติ วสฺสสตาติกฺกนฺตา. อปณฺณกํ สามญฺญเมว เสยฺโยติ อวิรุทฺธํ อทฺวชฺฌคามึ เอกนฺตนิยฺยานิกํ สามญฺญเมว ‘‘เสยฺโย, อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจา’’ติ อุปธาเรตฺวา ปพฺพชิโตสฺมิ มหาราชาติ. ตสฺมา ยํ ตฺวํ วทสิ – ‘‘กึ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา’’ติ, อิทํ ทิสฺวา จ สุตฺวา จ ปพฺพชิโตสฺมีติ มํ ธาเรหีติ เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ.

以种种形态(Virūparūpena)：即以各种形态，义为以各种性质。于诸欲中(Kāmaguṇesu)：于现世及来世的一切欲乐中见到过患。年少者(Daharā)：乃至以迦罗逻(kalala)的状态为起点，称为年轻者。年老者(Vuḍḍhā)：已过百岁者。无谬误的沙门身份为最善(Apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo)：在思量“无违、无失、不走两岐、完全导向出离的沙门身份，实为善妙、更殊胜、更优越”后，（而说：）“大王，我已出家”。是故，你所说的“是见何、闻何而出家？”，（我的回答是：）“请记得我是见此、闻此而出家”，如是结束说法。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部》义注《破斥妄障》

รฏฺฐปาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《护国经》释义终。

๓. มฆเทวสุตฺตวณฺณนา

3. 摩伽提婆经释义

๓๐๘. เอวํ เม สุตนฺติ มฆเทวสุตฺตํ. ตตฺถ มฆเทวอมฺพวเนติ ปุพฺเพ มฆเทโว นาม ราชา ตํ อมฺพวนํ โรเปสิ. เตสุ รุกฺเขสุ ปลุชฺชมาเนสุ อปรภาเค อญฺเญปิ ราชาโน โรเปสุํเยว. ตํ ปน ปฐมโวหารวเสน มฆเทวมฺพวนนฺเตว สงฺขํ คตํ. สิตํ ปาตฺวากาสีติ สายนฺหสมเย วิหารจาริกํ จรมาโน รมณียํ ภูมิภาคํ ทิสฺวา – ‘‘วสิตปุพฺพํ นุ โข เม อิมสฺมึ โอกาเส’’ติ อาวชฺชนฺโต – ‘‘ปุพฺเพ อหํ มฆเทโว นาม ราชา หุตฺวา อิมํ อมฺพวนํ โรเปสึ, เอตฺเถว ปพฺพชิตฺวา จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตึ. ตํ โข ปเนตํ การณํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปากฏํ, ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ อคฺคคฺคทนฺเต ทสฺเสนฺโต สิตํ ปาตุ อกาสิ.

308. 以“如是我闻”等词开始的，是《摩伽提婆经》。其中，“摩伽提婆芒果林”（Maghadevaambavana）者，是因往昔有名为摩伽提婆的国王种植了此芒果林。当那些树木毁坏时，后来的其他国王也同样种植。然而，依其最初的称呼，此林仍被称为“摩伽提婆芒果林”。“显露微笑”（sitaṃ pātvākāsi）者，是因世尊于傍晚经行时，见到一悦意之地，如此思惟：“我过去曾于此地居住过吗？”继而忆念到：“往昔我曾为摩伽提婆王，种植此芒果林，并即于此处出家，修习四梵住而投生于梵天界。此事比丘僧众尚不知晓，我当令其显明。”如此思惟后，便微露齿端，显现了微笑。

ธมฺโม อสฺส อตฺถีติ ธมฺมิโก. ธมฺเมน ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. ธมฺเม ฐิโตติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเม ฐิโต. ธมฺมํ จรตีติ สมํ จรติ[Pg.214]. ตตฺร พฺราหฺมณคหปติเกสูติ โยปิ โส ปุพฺพราชูหิ พฺราหฺมณานํ ทินฺนปริหาโร, ตํ อหาเปตฺวา ปกตินิยาเมเนว อทาสิ, ตถา คหปติกานํ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ปกฺขสฺสาติ อิมินา ปาฏิหาริกปกฺโขปิ สงฺคหิโต. อฏฺฐมีอุโปสถสฺส หิ ปจฺจุคฺคมนานุคฺคมนวเสน สตฺตมิยญฺจ นวมิยญฺจ, จาตุทฺทสปนฺนรสานํ ปจฺจุคฺคมนานุคฺคมนวเสน เตรสิยญฺจ ปาฏิปเท จาติ อิเม ทิวสา ปาฏิหาริกปกฺขาติ เวทิตพฺพา. เตสุปิ อุโปสถํ อุปวสิ.

“于彼有法”，故为“法者”（dhammiko）。“依法而成王”，故为“法王”（dhammarājā）。“住于法”者，即住于十善业道法。“行于法”者，即平等而行。其中“于婆罗门、家长”者，谓先前诸王所施予婆罗门之供养，彼未曾削减，而按旧制施予，对家长亦复如是。此即是就此而说。“于半月”一词，亦含摄“神变半月”（pāṭihārikapakkha）。须知：第八布萨日的前行日与后行日，即第七日与第九日；第十四、十五布萨日的前行日与后行日，即第十三日与次半月之第一日，此等日子称为“神变半月”。于此等日子，彼亦守持布萨。

๓๐๙. เทวทูตาติ เทโวติ มจฺจุ, ตสฺส ทูตาติ เทวทูตา. สิรสฺมิญฺหิ ปลิเตสุ ปาตุภูเตสุ มจฺจุราชสฺส สนฺติเก ฐิโต วิย โหติ, ตสฺมา ปลิตานิ มจฺจุเทวสฺส ทูตาติ วุจฺจนฺติ. เทวา วิย ทูตาติปิ เทวทูตา. ยถา หิ อลงฺกตปฏิยตฺตาย เทวตาย อากาเส ฐตฺวา ‘‘อสุกทิวเส มริสฺสตี’’ติ วุตฺเต ตํ ตเถว โหติ, เอวํ สิรสฺมึ ปลิเตสุ ปาตุภูเตสุ เทวตาพฺยากรณสทิสเมว โหติ. ตสฺมา ปลิตานิ เทวสทิสา ทูตาติ วุจฺจนฺติ. วิสุทฺธิเทวานํ ทูตาติปิ เทวทูตา. สพฺพโพธิสตฺตา หิ ชิณฺณพฺยาธิตมตปพฺพชิเต ทิสฺวาว สํเวคมาปชฺชิตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชนฺติ. ยถาห –

309. “天神使者”（Devadūtā）：此中，“天神”（deva）即死王（maccu），其使者，故称“天神使者”。诚然，当头顶上白发出现时，便如立于死王之侧，是故白发被称为死王（maccudeva）的使者。又，如天神般的使者，亦是“天神使者”。犹如装饰庄严的天神立于空中说：“某人将于某日死去”，其事诚然如是发生；如是，当头顶上白发出现时，亦正如同天神的宣告。是故白发被称为如天神般的使者。又，清净天神（visuddhideva）的使者，亦是“天神使者”。因为一切菩萨正是见到老、病、死与出家者后，生起悚惧，而出家修行。如言：

‘‘ชิณฺณญฺจ ทิสฺวา ทุขิตญฺจ พฺยาธิตํ,มตญฺจ ทิสฺวา คตมายุสงฺขยํ;

กาสายวตฺถํ ปพฺพชิตญฺจ ทิสฺวา,ตสฺมา อหํ ปพฺพชิโตมฺหิ ราชา’’ติ.

“既见老者与苦病，复见寿尽命终者；又见着袈裟衣出家者，大王，是故我出家。”

อิมินา ปริยาเยน ปลิตานิ วิสุทฺธิเทวานํ ทูตตฺตา เทวทูตาติ วุจฺจนฺติ.

以此理趣，白发因其为清净天神之使者，故被称为天神使者。

กปฺปกสฺส คามวรํ ทตฺวาติ สตสหสฺสุฏฺฐานกํ เชฏฺฐกคามํ ทตฺวา. กสฺมา อทาสิ? สํวิคฺคมานสตฺตา. ตสฺส หิ อญฺชลิสฺมึ ฐปิตานิ ปลิตานิ ทิสฺวาว สํเวโค อุปฺปชฺชติ. อญฺญานิ จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ อายุ อตฺถิ, เอวํ สนฺเตปิ มจฺจุราชสฺส สนฺติเก ฐิตํ วิย อตฺตานํ มญฺญมาโน สํวิคฺโค ปพฺพชฺชํ โรเจติ. เตน วุตฺตํ –

“予理发师上村”者，谓授予一个税收十万的上等村庄。为何授予？因其心生悚惧。诚然，他一见到置于合掌中的白发，悚惧便生起。纵然尚有八万四千年寿命，他仍自认为如立于死王之侧，心生悚惧，而乐于出家。是故言：

‘‘สิเร [Pg.215] ทิสฺวาน ปลิตํ, มฆเทโว ทิสมฺปติ;

สํเวคํ อลภี ธีโร, ปพฺพชฺชํ สมโรจยี’’ติ.

“人主摩伽提婆王，既见头上有白发；智者获得大悚惧，极其欣乐于出家。”

อปรมฺปิ วุตฺตํ –

复次又言：

‘‘อุตฺตมงฺครุหา มยฺหํ, อิเม ชาตา วโยหรา;

ปาตุภูตา เทวทูตา, ปพฺพชฺชาสมโย มมา’’ติ.

“我此顶上毛，盗年华者生；天神使者现，我出家时至。”

ปุริสยุเคติ วํสสมฺภเว ปุริเส. เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวาติ ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชนฺตาปิ หิ ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา ปพฺพชนฺติ, ตโต ปฏฺฐาย วฑฺฒิเต เกเส พนฺธิตฺวา ชฏากลาปธรา หุตฺวา วิจรนฺติ. โพธิสตฺโตปิ ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ. ปพฺพชิโต ปน อเนสนํ อนนุยุญฺชิตฺวา ราชเคหโต อาหฏภิกฺขาย ยาเปนฺโต พฺรหฺมวิหารํ ภาเวสิ. ตสฺมา โส เมตฺตาสหคเตนาติอาทิ วุตฺตํ.

“‘人之世代’是指生于此族姓的男子。‘剃除须发’是指，诚然，即使是行苦行而出家者，也是先剃除须发后才出家，此后蓄养须发，结成发髻而游方。菩萨亦行苦行而出家。出家后，他不事邪命，以王宫送来的斋食维生，修习梵住。是故说‘与慈俱心’等。

กุมารกีฬิตํ กีฬีติ องฺเกน องฺกํ ปริหริยมาโน กีฬิ. มาลากลาปํ วิย หิ นํ อุกฺขิปิตฺวาว วิจรึสุ. รญฺโญ มฆเทวสฺส ปุตฺโต…เป… ปพฺพชีติ อิมสฺส ปพฺพชิตทิวเส ปญฺจ มงฺคลานิ อเหสุํ. มฆเทวรญฺโญ มตกภตฺตํ, ตสฺส รญฺโญ ปพฺพชิตมงฺคลํ, ตสฺส ปุตฺตสฺส ฉตฺตุสฺสาปนมงฺคลํ, ตสฺส ปุตฺตสฺส อุปรชฺชมงฺคลํ, ตสฺส ปุตฺตสฺส นามกรณมงฺคลนฺติ เอกสฺมึเยว สมเย ปญฺจ มงฺคลานิ อเหสุํ, สกลชมฺพุทีปตเล อุนฺนงฺคลมโหสิ.

“童子游戏”(Kumārakīḷitaṃ kīḷi)是指他被从一个怀抱传递到另一个怀抱地玩耍。他们确实像举起花环一样将他抱起，四处游走。“摩伽提婆(Maghadeva)王的儿子……乃至……出家”是指，在他出家的那天，出现了五种祥瑞之事。摩伽提婆王的追荐供养、那位国王的出家之喜、其子的加冕之喜、其子的立储之喜、其子的命名之喜——此五种祥瑞之事于同一时刻出现，整个瞻部洲都停止了耕作。

๓๑๑. ปุตฺตปปุตฺตกาติ ปุตฺตา จ ปุตฺตปุตฺตา จาติ เอวํ ปวตฺตา ตสฺส ปรมฺปรา. ปจฺฉิมโก อโหสีติ ปพฺพชฺชาปจฺฉิมโก อโหสิ. โพธิสตฺโต กิร พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต – ‘‘ปวตฺตติ นุ โข ตํ มยา มนุสฺสโลเก นิหตํ กลฺยาณวตฺต’’นฺติ อาวชฺชนฺโต อทฺทส – ‘‘เอตฺตกํ อทฺธานํ ปวตฺตติ, อิทานิ น ปวตฺติสฺสตี’’ติ. น โข ปนาหํ มยฺหํ ปเวณิยา อุจฺฉิชฺชิตุํ ทสฺสามีติ อตฺตโน วํเส ชาตรญฺโญเยว อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา อตฺตโน วํสสฺส เนมึ ฆเฏนฺโต วิย นิพฺพตฺโต, เตเนวสฺส นิมีติ นามํ อโหสิ. อิติ โส ปพฺพชิตราชูนํ [Pg.216] สพฺพปจฺฉิมโก หุตฺวา ปพฺพชิโตติ ปพฺพชฺชาปจฺฉิมโก อโหสิ. คุเณหิ ปน อติเรกตโร. ตสฺส หิ สพฺพราชูหิ อติเรกตรา ทฺเว คุณา อเหสุํ. จตูสุ ทฺวาเรสุ สตสหสฺสํ สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา เทวสิกํ ทานํ อทาสิ, อนุโปสถิกสฺส จ ทสฺสนํ นิวาเรสิ. อนุโปสถิเกสุ หิ ราชานํ ปสฺสิสฺสามาติ คเตสุ โทวาริโก ปุจฺฉติ ‘‘ตุมฺเห อุโปสถิกา โน วา’’ติ. เย อนุโปสถิกา โหนฺติ, เต นิวาเรติ ‘‘อนุโปสถิกานํ ราชา ทสฺสนํ น เทตี’’ติ. ‘‘มยํ ชนปทวาสิโน กาเล โภชนํ กุหึ ลภิสฺสามา’’ติปิ ตตฺถ วจโนกาโส นตฺถิ. จตูสุ หิ ทฺวาเรสุ ราชงฺคเณ จ อเนกานิ ภตฺตจาฏิสหสฺสานิ ปฏิยตฺตาเนว โหนฺติ. ตสฺมา มหาชโน อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐาเน มสฺสุํ กาเรตฺวา นฺหายิตฺวา วตฺถานิ ปริวตฺเตตฺวา ยถารุจิตํ โภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย รญฺโญ เคหทฺวารํ คจฺฉติ. โทวาริเกน ‘‘อุโปสถิกา ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิตปุจฺฉิตา ‘‘อาม อามา’’ติ วทนฺติ. เตน หิ อาคจฺฉถาติ ปเวเสตฺวา รญฺโญ ทสฺเสติ. อิติ อิเมหิ ทฺวีหิ คุเณหิ อติเรกตโร อโหสิ.

311. “子孙”（Puttapaputta）即是子、孙、曾孙等，其传承如此延续。“他是最后一位”是指，他是最后一位出家者。据说，菩萨在梵天界重生时，思惟道：“我于人界所建立的善行是否仍在延续？”他观察后见到：“已延续了这么长的时间，现在即将中断了。”但他不愿让自己的传承断绝，就在自己的王族中由首席王后入胎，宛如连接其家族的车轮之辋一般出生，因此得名“尼弥”（Nimi）。这样，他成为所有出家国王中的最后一位而出家，因此是最后一位出家者。但在德行上，他更为超胜。他有两项德行超越所有国王：他每日在四座城门各布施十万，并且阻止不持布萨者觐见。当不持布萨者前来想见国王时，守门人会问：“你们持布萨吗？”那些不持布萨者，他便阻止道：“国王不见不持布萨者。”即使他们说：“我们是乡下人，哪里能按时吃饭呢？”也没有申诉的机会。因为在四座城门及王家庭院中，早已准备了数千份饭食。因此，大众在各自喜欢的地方修整须发、沐浴、更衣，随意享用食物后，受持布萨，然后前往王宫之门。当守门人一再问：“你们持布萨吗？”他们回答：“是的，是的。”“那么请进。”说着便让他们进去，引见给国王。由于这两项德行，他更为超胜。

๓๑๒. เทวานํ ตาวตึสานนฺติ ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตเทวานํ. เต กิร เทวา วิเทหรฏฺเฐ มิถิลนครวาสิโน รญฺโญ โอวาเท ฐตฺวา ปญฺจ สีลานิ รกฺขิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺตา รญฺโญ คุณกถํ กเถนฺติ. เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เทวานํ ตาวตึสาน’’นฺติ.

312. “三十三天的诸天”是指生于三十三天界的诸天。据说，这些天人曾是威德哈(Videha)国弥提罗(Mithilā)城的居民，因遵从国王的教导，守护五戒，行布萨(uposatha)业，而生于彼处，并谈论国王的功德。正是针对他们而说了“三十三天的诸天”。

นิสินฺโน โหตีติ ปาสาทวรสฺส อุปริคโต ทานญฺจ สีลญฺจ อุปปริกฺขมาโน นิสินฺโน โหติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ทานํ นุ โข มหนฺตํ อุทาหุ สีลํ, ยทิ ทานํ มหนฺตํ, อชฺโฌตฺถริตฺวา ทานเมว ทสฺสามิ. อถ สีลํ, สีลเมว ปูริสฺสามี’’ติ. ตสฺส ‘‘อิทํ มหนฺตํ อิทํ มหนฺต’’นฺติ นิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺตสฺเสว สกฺโก คนฺตฺวา ปุรโต ปาตุรโหสิ. เตน วุตฺตํ อถ โข, อานนฺท,…เป… สมฺมุเข ปาตุรโหสีติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘รญฺโญ กงฺขา อุปฺปนฺนา, ตสฺส กงฺขจฺเฉทนตฺถํ ปญฺหญฺจ กเถสฺสามิ, อิธาคมนตฺถาย ปฏิญฺญญฺจ คณฺหิสฺสามี’’ติ. ตสฺมา คนฺตฺวา สมฺมุเข ปาตุรโหสิ. ราชา อทิฏฺฐปุพฺพํ รูปํ ทิสฺวา ภีโต อโหสิ โลมหฏฺฐชาโต. อถ นํ สกฺโก – ‘‘มา ภายิ, มหาราช, วิสฺสตฺโถ ปญฺหํ ปุจฺฉ, กงฺขํ เต ปฏิวิโนเทสฺสามี’’ติ อาห.

“他当时正坐着”是指，他当时正坐在华丽的宫殿顶上，省察着布施和持戒。据说他这样想：“究竟是布施更伟大，还是持戒更伟大？如果布施更伟大，我就全力投入布施。如果持戒更伟大，我就圆满戒行。”就在他无法决定“这个更伟大，这个更伟大”时，帝释天来到他面前显现。因此经中说：“于是，阿难(Ānanda)，……他当面显现。”据说，帝释天当时是这样想的：“国王生起了疑惑，我要为他断除疑惑，解答问题，并且要得到他来此的承诺。”因此，他前去当面显现。国王见到从未见过的形相，感到害怕，毛发直竖。于是帝释天对他说：“大王，不要害怕，请放心提问，我将为你消除疑惑。”

ราชา [Pg.217] –

国王：

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ มหาราช, สพฺพภูตานมิสฺสร;

ทานํ วา พฺรหฺมจริยํ วา, กตมํ สุ มหปฺผล’’นฺติ. –

“我问您，大王，一切众生之主；布施与梵行，何者果报大？”

ปญฺหํ ปุจฺฉิ. สกฺโก – ‘‘ทานํ นาม กึ, สีลเมว คุณวิสิฏฺฐตาย มหนฺตํ. อหญฺหิ ปุพฺเพ, มหาราช, ทสวสฺสสหสฺสานิ ทสนฺนํ ชฏิลสหสฺสานํ ทานํ ทตฺวา เปตฺติวิสยโต น มุตฺโต, สีลวนฺตา ปน มยฺหํ ทานํ ภุญฺชิตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อโวจ –

国王提问后，帝释天回答说：“布施算什么？唯有戒行因其功德殊胜而伟大。大王，我往昔曾于一万年间布施给一万名结发修行者，却未能解脱饿鬼趣；但有戒德者受用我的布施后，皆生于梵天界。”说完，他诵出这些偈颂：

‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌติ.

“以低劣的梵行，投生于刹帝利；以中等的梵行，投生于天界；以最上的梵行，得以清净。”

น เหเต สุลภา กายา, ยาจโยเคน เกนจิ;

เย กาเย อุปปชฺชนฺติ, อนาคารา ตปสฺสิโน’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๒๙-๔๓๐);

此等梵身不易得，非由任何布施供养之善行；唯无家之苦行者，得生于此身中。”

เอวํ รญฺโญ กงฺขํ วิโนเทตฺวา เทวโลกคมนาย ปฏิญฺญาคหณตฺถํ ลาภา เต มหาราชาติอาทิมาห. ตตฺถ อวิกมฺปมาโนติ อภายมาโน. อธิวาเสสีติ อหํ มหาชนํ กุสลํ สมาทเปมิ, ปุญฺญวนฺตานํ ปน วสนฏฺฐานํ ทิสฺวา อาคเตน มนุสฺสปเถ สุขํ กเถตุํ โหตีติ อธิวาเสสิ.

如是消除国王的疑惑后，为得其前往天界之承诺，便说：“大王，此乃汝之收获！”等语。其中，“不震动”即不害怕。“他应允了”是指（国王心想）：“我劝导大众行持善法，再者，见到有福德者的住处后回来，便能轻易地在人间讲述善果。”因此他应允了。

๓๑๓. เอวํ ภทฺทนฺตวาติ เอวํ โหตุ ภทฺทกํ ตว วจนนฺติ วตฺวา. โยเชตฺวาติ เอกสฺมึเยว ยุเค สหสฺสอสฺสาชานีเย โยเชตฺวา. เตสํ ปน ปาฏิเยกฺกํ โยชนกิจฺจํ นตฺถิ, มนํ อาคมฺม ยุตฺตาเยว โหนฺติ. โส ปน ทิพฺพรโถ ทิยฑฺฒโยชนสติโก โหติ, นทฺธิโต ปฏฺฐาย รถสีสํ ปญฺญาสโยชนานิ, อกฺขพนฺโธ ปณฺณาสโยชนานิ, อกฺขพนฺธโต ปฏฺฐาย ปจฺฉาภาโค ปณฺณาสโยชนานิ, สพฺโพ สตฺตวณฺณรตนมโย. เทวโลโก นาม อุทฺธํ, มนุสฺสโลโก อโธ, ตสฺมา เหฏฺฐามุขํ รถํ เปเสสีติ น สลฺลกฺเขตพฺพํ. ยถา ปน ปกติมคฺคํ เปเสติ, เอวเมว มนุสฺสานํ สายมาสภตฺเต นิฏฺฐิเต จนฺเทน สทฺธึ ยุคนทฺธํ กตฺวา เปเสสิ, ยมกจนฺทา อุฏฺฐิตา วิย อเหสุํ. มหาชโน ทิสฺวา ‘‘ยมกจนฺทา อุคฺคตา’’ติ อาห. อาคจฺฉนฺเต อาคจฺฉนฺเต น ยมกจนฺทา, เอกํ วิมานํ, น วิมานํ, เอโก รโถติ. รโถปิ อาคจฺฉนฺโต อาคจฺฉนฺโต [Pg.218] ปกติรถปฺปมาโณว, อสฺสาปิ ปกติอสฺสปฺปมาณาว อเหสุํ. เอวํ รถํ อาหริตฺวา รญฺโญ ปาสาทํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาจีนสีหปญฺชรฏฺฐาเน รถํ นิวตฺเตตฺวา อาคตมคฺคาภิมุขํ กตฺวา สีหปญฺชเร ฐตฺวาว อาโรหนสชฺชํ ฐเปสิ.

313. “诚然，尊者。”此即言“愿如此，您之言为善”。说罢，他将一千匹良种马套于一轭。这些马无需一一套上，仅凭（马车夫）心念便已套好。那天车长一百五十由旬：从车辕到车头五十由旬，车轴五十由旬，从车轴到车尾五十由旬，全部由七彩宝物制成。天界在上，人界在下，因此不应认为天车是头朝下派来的。然而，犹如在平路上行车，正当人们晚餐终了时，他让天车与月亮并驾齐驱地派来，宛如双月升起。大众见到后说：“双月升起来了！”当天车越来越近时，众人又说：“不是双月，是一座天宫；不是天宫，是一辆车。”车子越来越近，大小变得如常车一般，马匹也变得如常马一般大小。他把车子这样带来后，右绕王宫，在东边的狮子窗前，将车子转向来时的方向，停在狮子窗前，准备好让人登上。

อภิรุห มหาราชาติ ราชา – ‘‘ทิพฺพยานํ เม ลทฺธ’’นฺติ น ตาวเทว อภิรุหิ, นาครานํ ปน โอวาทํ อทาสิ ‘‘ปสฺสถ ตาตา, ยํ เม สกฺเกน เทวรญฺญา ทิพฺพรโถ เปสิโต, โส จ โข น ชาติโคตฺตํ วา กุลปฺปเทสํ วา ปฏิจฺจ เปสิโต, มยฺหํ ปน สีลาจารคุเณ ปสีทิตฺวา เปสิโต. สเจ ตุมฺเหปิ สีลํ รกฺขิสฺสถ, ตุมฺหากมฺปิ เปเสสฺสติ, เอวํ รกฺขิตุํ ยุตฺตํ นาเมตํ สีลํ. นาหํ เทวโลกํ คนฺตฺวา จิรายิสฺสามิ, อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ มหาชนํ โอวทิตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา รถํ อภิรุหิ. ตโต มาตลิ สงฺคาหโก ‘‘อหมฺปิ มหาราชสฺส มมานุจฺฉวิกํ กริสฺสามี’’ติ อากาสมฺหิ ทฺเว มคฺเค ทสฺเสตฺวา อปิจ มหาราชาติอาทิมาห.

关于“大王，请上车”：国王心想“我得到了天车”，但他没有立刻登上去，而是先教诫城中的人民说：“诸位父老，请看，这是天王帝释天(Sakka)为我派来的天车。他派来此车，并非因为我的种姓或家世，而是喜悦于我的戒行与品德。如果你们也能守护戒律，他也会为你们派来。戒律就是这样值得守护。我前往天界不会久留，你们要不放逸！”他如此教导大众，将他们安立于五戒中，然后才登上天车。其后，摄众者摩多利(Mātali)心想：“我也要为大王做一件与我相称的事。”便在空中显现出两条道路，然后说：“而且，大王……”等等。

ตตฺถ กตเมนาติ, มหาราช, อิเมสุ มคฺเคสุ เอโก นิรยํ คจฺฉติ, เอโก เทวโลกํ, เตสุ ตํ กตเมน เนมิ. เยนาติ เยน มคฺเคน คนฺตฺวา ยตฺถ ปาปกมฺมนฺตา ปาปกานํ กมฺมานํ วิปากํ ปฏิสํเวทิยนฺติ, ตํ ฐานํ สกฺกา โหติ ปสฺสิตุนฺติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ชาตเกปิ –

其中，“以哪条路”是说：“大王，这些道路中，一条通往地狱，一条通往天界，我应以哪条路带您去呢？”“以那条路”的意思是：以那条路前往，便能见到作恶者感受其恶业果报的地方。第二句也是同样的道理。在《本生》(Jātaka)中也是如此：

‘‘เกน ตํ เนมิ มคฺเคน, ราชเสฏฺฐ ทิสมฺปติ;

เยน วา ปาปกมฺมนฺตา, ปุญฺญกมฺมา จ เย นรา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๕๐) –

“王中之最，万邦之主，我当以何道引驾您？彼道通往行恶业者，以及行福业之人。”

คาถาย อยเมวตฺโถ. เตเนวาห –

此偈颂的意义即是如此。正因如此，[国王]说：

‘‘นิรเย ตาว ปสฺสามิ, อาวาเส ปาปกมฺมินํ;

ฐานานิ ลุทฺทกมฺมานํ, ทุสฺสีลานญฺจ ยา คตี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๕๑);

“我且先观地狱，恶行者之住处；残暴者之地方，毁戒者之归宿。”

อุภเยเนว มํ มาตลิ เนหีติ มาตลิ ทฺวีหิ มคฺเคหิ มํ เนหิ, อหํ นิรยํ ปสฺสิตุกาโม เทวโลกมฺปีติ. ปฐมํ กตเมน เนมีติ. ปฐมํ นิรยมคฺเคน เนหีติ. ตโต มาตลิ อตฺตโน อานุภาเวน ราชานํ ปญฺจทส มหานิรเย ทสฺเสสิ. วิตฺถารกถา ปเนตฺถ –

“摩多利，请用两条路带我”，其意是：“摩多利，请用两条路带我，我想看地狱，也想看天界。”（摩多利问：）“首先以哪条路带您去呢？”（国王答：）“首先以通往地狱的路带我去。”于是，摩多利以自己的神力，向国王展示了十五个大地狱。此处的详细解说如下：

‘‘ทสฺเสสิ [Pg.219] มาตลิ รญฺโญ, ทุคฺคํ เวตรณึ นทึ;

กุถิตํ ขารสํยุตฺตํ, ตตฺตํ อคฺคิสิขูปม’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๕๒) –

“摩多利向国王展示了吠多罗尼(Vetaraṇī)河，那是一条险恶难渡的河流，沸腾的碱水混杂其中，炽热犹如火焰燃烧。”

ชาตเก วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. นิรยํ ทสฺเสตฺวา รถํ นิวตฺเตตฺวา เทวโลกาภิมุขํ คนฺตฺวา พีรณีเทวธีตาย โสณทินฺนเทวปุตฺตสฺส คณเทวปุตฺตานญฺจ วิมานานิ ทสฺเสนฺโต เทวโลกํ เนสิ. ตตฺราปิ วิตฺถารกถา –

应以《本生》中所说之理得知。摩多梨(Mātali)示现地狱后，便转动车子，朝向天界而去，展示了毕拉尼(Bīraṇī)天女、索纳丁那(Soṇadinna)天子及伽那(Gaṇa)天子的天宫，将国王带往天界。于彼处亦有广说：

‘‘ยทิ เต สุตา พีรณี ชีวโลเก,อามายทาสี อหุ พฺราหฺมณสฺส;

สา ปตฺตกาเล อติถึ วิทิตฺวา,มาตาว ปุตฺตํ สกิมาภินนฺที;

สํยมา สํวิภาคา จ,สา วิมานสฺมิ โมทตี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๕๐๗) –

“汝若曾听闻，人间有毕拉尼(Bīraṇī)，曾是婆罗门之家生婢女；彼于食时，知有客至，如母于子，一度欢喜；因具戒行与乐分享，彼女于天宫中欢喜。”

ชาตเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

应以《本生》中所说之理得知。

เอวํ คจฺฉโต ปน ตสฺส รถเนมิ วฏฺฏิยา จิตฺตกูฏทฺวารโกฏฺฐกสฺส อุมฺมาเร ปหตมตฺเตว เทวนคเร โกลาหลํ อโหสิ. สกฺกํ เทวราชานํ เอกกํเยว โอหาย เทวสงฺโฆ มหาสตฺตํ ปจฺจุคฺคมนมกาสิ, ตํ เทวตานํ อาทรํ ทิสฺวา สกฺโก จิตฺตํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต – ‘‘อภิรม, มหาราช, เทเวสุ เทวานุภาเวนา’’ติ อาห. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ ราชา อชฺช อาคนฺตฺวา เอกทิวเสเนว เทวคณํ อตฺตโน อภิมุขมกาสิ. สเจ เอกํ ทฺเว ทิวเส วสิสฺสติ, น มํ เทวา โอโลเกสฺสนฺตี’’ติ. โส อุสูยมาโน, ‘‘มหาราช, ตุยฺหํ อิมสฺมึ เทวโลเก วสิตุํ ปุญฺญํ นตฺถิ, อญฺเญสํ ปุญฺเญน วสาหี’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอวมาห. โพธิสตฺโต – ‘‘นาสกฺขิ ชรสกฺโก มนํ สนฺธาเรตุํ, ปรํ นิสฺสาย ลทฺธํ โข ปน ยาจิตฺวา ลทฺธภณฺฑกํ วิย โหตี’’ติ ปฏิกฺขิปนฺโต อลํ มาริสาติอาทิมาห. ชาตเกปิ วุตฺตํ –

如是前行时，其车轮辋仅触及丽峰(Cittakūṭa)城门楼之门槛，天城中便起喧哗。天神众撇下天王帝释独自一人，前来迎接大士。帝释见天神众如此恭敬，心不能持，便言：“大王，请以天神之威德于天界中欢喜！”彼心实作是念：“此王今日前来，仅一日便令天神众归向于己。若再住一两日，天神们将不复看我。”彼心怀嫉妒，以此意趣而作是言：“大王，汝无福报住此天界，当依他人福报而住。”菩萨念：“此老帝释心不能持，且依他人所得，实如借贷之物。”如是思已，为拒绝故，说“贤友，止矣”等语。于《本生》中亦云：

‘‘ยถา ยาจิตกํ ยานํ, ยถา ยาจิตกํ ธนํ;

เอวํสมฺปทเมเว ตํ, ยํ ปรโต ทานปจฺจยา;

น จาหเมตมิจฺฉามิ, ยํ ปรโต ทานปจฺจยา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๕๘๕-๕๘๖) –

“犹如所借车，犹如所借财，由他施与得，其所有亦然。我实不欲此，由他施与者。”

สพฺพํ [Pg.220] วตฺตพฺพํ. โพธิสตฺโต ปน มนุสฺสตฺตภาเวน กติวาเร เทวโลกํ คโตติ. จตฺตาโร – มนฺธาตุราชกาเล สาธินราชกาเล คุตฺติลวีณาวาทกกาเล นิมิมหาราชกาเลติ. โส มนฺธาตุกาเล เทวโลเก อสงฺขฺเยยฺยํ กาลํ วสิ, ตสฺมิญฺหิ วสมาเนเยว ฉตฺตึส สกฺกา จวึสุ. สาธินราชกาเล สตฺตาหํ วสิ, มนุสฺสคณนาย สตฺต วสฺสสตานิ โหนฺติ. คุตฺติลวีณาวาทกกาเล จ นิมิราชกาเล จ มุหุตฺตมตฺตํ วสิ, มนุสฺสคณนาย สตฺต ทิวสานิ โหนฺติ.

当说一切。又，菩萨以人身去过天界几次？有四次：真言王时、萨提那王(Sādhina)时、古提拉琴师时、尼弥(Nimi)大王时。彼于真言王时，住在天界无数长时，于其居住期间，实有三十六位帝释天逝世。于萨提那王时，住了七天，以人间的计算是七百年。于古提拉琴师时及尼弥王时，只住片刻，以人间的计算是七天。

๓๑๔. ตตฺเถว มิถิลํ ปฏิเนสีติ ปฏิเนตฺวา ปกติสิริคพฺเภเยว ปติฏฺฐาเปสิ.

314. 就在那里将他带回弥提罗，并安置在原来的吉祥卧房里。

๓๑๕. กฬารชนโกติ ตสฺส นามํ. กฬารทนฺตตาย ปน กฬารชนโกติ วุตฺโต. น โส อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชีติ เอตฺตกมตฺตเมว น อกาสิ, เสสํ สพฺพํ ปากติกเมว อโหสิ.

315. 他的名字是迦罗罗阇那迦(Kaḷārajanaka)。又因其牙齿斑驳，故被称为迦罗罗阇那迦。他只是没有从在家出家为非家，其余一切都如往常。

๓๑๖. สมุจฺเฉโท โหตีติ เอตฺถ กลฺยาณวตฺตํ โก สมุจฺฉินฺทติ, เกน สมุจฺฉินฺนํ, โก ปวตฺเตติ, เกน ปวตฺติตํ นาม โหตีติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สีลวา ภิกฺขุ ‘‘น สกฺกา มยา อรหตฺตํ ลทฺธุ’’นฺติ วีริยํ อกโรนฺโต สมุจฺฉินฺทติ. ทุสฺสีเลน สมุจฺฉินฺนํ นาม โหติ. สตฺต เสขา ปวตฺเตนฺติ. ขีณาสเวน ปวตฺติตํ นาม โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

316. 所谓“断绝”，于此当知此分别：善行由谁断绝？被谁断绝？由谁发起？被称为由谁所发起？于此，持戒比丘若思惟“我无法证得阿罗汉果”而不精进，即是断绝。被称为由无戒者所断绝。由七有学发起。被称为由漏尽者所发起。其余于一切处皆是浅显易见。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破除戏论》

มฆเทวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《摩伽提婆经》释义终。

๔. มธุรสุตฺตวณฺณนา

4. 摩偷罗经释义

๓๑๗. เอวํ เม สุตนฺติ มธุรสุตฺตํ. ตตฺถ มหากจฺจาโนติ คิหิกาเล อุชฺเชนิกรญฺโญ ปุโรหิตปุตฺโต อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก สุวณฺณวณฺโณ จ. มธุรายนฺติ เอวํนามเก นคเร. คุนฺทาวเนติ กณฺหกคุนฺทาวเน[Pg.221]. อวนฺติปุตฺโตติ อวนฺติรฏฺเฐ รญฺโญ ธีตาย ปุตฺโต. วุทฺโธ เจว อรหา จาติ ทหรํ อรหนฺตมฺปิ น ตถา สมฺภาเวนฺติ ยถา มหลฺลกํ, เถโร ปน วุทฺโธ เจว อโหสิ อรหา จ. พฺราหฺมณา, โภ กจฺจานาติ โส กิร ราชา พฺราหฺมณลทฺธิโก, ตสฺมา เอวมาห. พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณติอาทีสุ ชาติโคตฺตาทีนํ ปญฺญาปนฏฺฐาเน พฺราหฺมณาว เสฏฺฐาติ ทสฺเสติ. หีโน อญฺโญ วณฺโณติ อิตเร ตโย วณฺณา หีนา ลามกาติ วทติ. สุกฺโกติ ปณฺฑโร. กณฺโหติ กาฬโก. สุชฺฌนฺตีติ ชาติโคตฺตาทิปญฺญาปนฏฺฐาเนสุ สุชฺฌนฺติ. พฺรหฺมุโน ปุตฺตาติ มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺตา. โอรสา มุขโต ชาตาติ อุเร วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตา, อุเร กตฺวา สํวทฺธิตาติ วา โอรสา. พฺรหฺมชาติ พฺรหฺมโต นิพฺพตฺตา. พฺรหฺมนิมฺมิตาติ พฺรหฺมุนา นิมฺมิตา. พฺรหฺมทายาทาติ พฺรหฺมุโน ทายาทา. โฆโสเยว โข เอโสติ โวหารมตฺตเมเวตํ.

317. 《如是我闻》为始者，是《摩偷罗经》。于此，摩诃迦旃延(Mahākaccāna)在家时，是优禅尼(Ujjenī)王的辅祭之子，容貌俊美，悦意可观，令人净信，肤色如金。于摩偷罗(Madhurāyaṃ)，意即于此同名之城。于军荼林(Gundāvane)，意即于黑军荼林中。阿槃提子(Avantiputta)，意即阿槃提(Avanti)国国王之女的儿子。“既年老又是阿罗汉”，是说人们尊敬年长的阿罗汉，却不如此尊敬年轻的阿罗汉；然而，此长老既已年老，又是阿罗汉。“婆罗门，贤者迦旃延”，是说据说彼王持有婆罗门之见，是故如是说。于“婆罗门为最胜种姓”等句中，显示于施设种姓、族姓之处，唯婆罗门为最胜。“其他种姓为低劣”，是说其他三种姓为卑下、鄙劣。“白”，意即洁白。“黑”，意即黝黑。“清净”，意即于施设种姓、族姓之处而清净。“梵天之子”，意即大梵天之子。“从胸口而生之亲生子”，是说：曾住于（梵天）胸膛，后从其口而出，是故名为“亲生子”（orasā）；或于胸膛中被养育长大，是故名为“亲生子”。“梵生”，意即从梵天而生。“梵化生”，意即为梵天所化作。“梵嗣”，意即梵天之继承者。“此实乃声言而已”，意即此仅是称谓而已。

๓๑๘. อิชฺเฌยฺยาติ สมิชฺเฌยฺย, ยตฺตกานิ ธนาทีนิ ปตฺเถยฺย, ตตฺตเกหิสฺส มโนรโถ ปูเรยฺยาติ อตฺโถ. ขตฺติโยปิสฺสาสฺสาติ ขตฺติโยปิ อสฺส อิสฺสริยสมฺปตฺตสฺส ปุพฺพุฏฺฐายี อสฺส. เนสํ เอตฺถ กิญฺจีติ น เอเตสํ เอตฺถ กิญฺจิ.

318. “愿得成就”(ijjheyya)，意即“愿得圆满”(samijjheyya)；其义为：无论希求多少财富等，其心愿皆得以满足。“刹帝利亦应为彼”(khattiyopi'ssa'ssa)，意即：另一刹帝利亦应为彼具权势财富者先起（承事）。“于此，彼等无有任何”(nesaṃ ettha kiñci)，意即于此，于彼等中无有任何差别。

๓๒๒. อาสเนน วา นิมนฺเตยฺยามาติ นิสินฺนาสนํ ปปฺโผเฏตฺวา อิธ นิสีทาติ วเทยฺยาม. อภินิมนฺเตยฺยามปิ นนฺติ อภิหริตฺวา ตํ นิมนฺเตยฺยาม. ตตฺถ ทุวิโธ อภิหาโร วาจาย เจว กาเยน จ. ‘‘ตุมฺหากํ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ มมํ จีวราทีหิ วเทยฺยาถ เยนตฺโถ’’ติ วทนฺโต หิ วาจาย อภิหริตฺวา นิมนฺเตติ นาม. จีวราทิเวกลฺลํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘อิทํ คณฺหถา’’ติ ตานิ เทนฺโต ปน กาเยน อภิหริตฺวา นิมนฺเตติ นาม. ตทุภยมฺปิ สนฺธาย ‘‘อภินิมนฺเตยฺยามปิ น’’นฺติ อาห. รกฺขาวรณคุตฺตินฺติ รกฺขาสงฺขาตญฺเจว อาวรณสงฺขาตญฺจ คุตฺตึ. ยา ปเนสา อาวุธหตฺเถ ปุริเส ฐเปนฺเตน รกฺขา, สา ธมฺมิกา นาม สํวิหิตา น โหติ. ยถา ปน อเวลาย กฏฺฐหาริกาปณฺณหาริกาทโย วิหารํ น ปวิสนฺติ, มิคลุทฺทกาทโย วิหารสีมาย มิเค วา มจฺเฉ วา น คณฺหนฺติ, เอวํ สํวิทหนฺเตน ธมฺมิกา นาม สํวิหิตา โหติ. ตํ สนฺธายาห ‘‘ธมฺมิก’’นฺติ.

322. “或以座位邀请”是指拂拭座位后说：“请坐于此”。“亦当殷勤邀请”是指亲自拿来而邀请。“亲自拿来”有两种：通过语言及通过身体。说：“尊者们，在任何需要的时候，若需要衣等资具，请尽管对我说”，此即名为通过语言亲自拿来而邀请。又，察觉到衣等资具缺乏后，说：“请收下此物”，并给予那些资具，此即名为通过身体亲自拿来而邀请。针对此二者而说“亦当殷勤邀请”。“守护、遮护、护卫”是指名为守护及名为遮护的护卫。然而，通过安排手持武器之人所作的守护，那不名为如法的设置。反之，像这样设置：在不适当的时候，拾柴女、拾菜叶女等不进入寺院；猎人等不在寺院界内捕捉野兽或鱼。如此设置，则名为如法的设置。针对此而说“如法的”。

เอวํ [Pg.222] สนฺเตติ เอวํ จตุนฺนมฺปิ วณฺณานํ ปพฺพชิตานํ ปพฺพชิตสกฺกาเรน สเม สมาเน. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“如是”者，即如是，对于所有四种姓的出家者，以出家之恭敬而言，是平等相同的。其余的在一切处皆是显而易见。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

于《中部义注》即《破斥妄障》中

มธุรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《摩偷罗经》释义终。

๕. โพธิราชกุมารสุตฺตวณฺณนา

5. 菩提王子经释义

๓๒๔. เอวํ เม สุตนฺติ โพธิราชกุมารสุตฺตํ. ตตฺถ โกกนโทติ โกกนทํ วุจฺจติ ปทุมํ. โส จ มงฺคลปาสาโท โอโลกนกปทุมํ ทสฺเสตฺวา กโต, ตสฺมา โกกนโทติ สงฺขํ ลภิ.

324. “如是我闻”：此为《菩提王子经》。于此经中，‘珂迦那陀’(Kokanada)即是莲花。该吉祥殿是建成一朵可供观瞻的莲花之形，是故获得‘珂迦那陀’之称号。

๓๒๕. ยาว ปจฺฉิมโสปานกเฬวราติ เอตฺถ ปจฺฉิมโสปานกเฬวรนฺติ ปฐมํ โสปานผลกํ วุตฺตํ. อทฺทสา โขติ โอโลกนตฺถํเยว ทฺวารโกฏฺฐเก ฐิโต อทฺทส. ภควา ตุณฺหี อโหสีติ ‘‘กิสฺส นุ โข อตฺถาย ราชกุมาเรน อยํ มหาสกฺกาโร กโต’’ติ อาวชฺชนฺโต ปุตฺตปตฺถนาย กตภาวํ อญฺญาสิ. โส หิ ราชกุมาโร อปุตฺตโก, สุตญฺจาเนน อโหสิ – ‘‘พุทฺธานํ กิร อธิการํ กตฺวา มนสา อิจฺฉิตํ ลภนฺตี’’ติ. โส – ‘‘สจาหํ ปุตฺตํ ลภิสฺสามิ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ มม เจลปฺปฏิกํ อกฺกมิสฺสติ. โน เจ ลภิสฺสามิ, น อกฺกมิสฺสตี’’ติ ปตฺถนํ กตฺวา สนฺถราเปสิ. อถ ภควา ‘‘นิพฺพตฺติสฺสติ นุ โข เอตสฺส ปุตฺโต’’ติ อาวชฺเชตฺวา ‘‘น นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ อทฺทส.

325. 于“直至最后的阶梯板”一句中，“最后的阶梯板”是说第一个阶梯板。“看见了”是说，为了观看，他站在门楼里看见的。关于“世尊沉默不语”一句：世尊思忖道：“这位王子为何做如此大的恭敬供养？”从而得知他是为了求子。这位王子没有儿子，他曾听说：“据说，对诸佛作了功德，就能获得心中所愿。”于是他发愿：“如果我能得到儿子，正等觉者就会踩着我的衣服过去；如果我得不到儿子，就不会踩。”然后铺设了衣服。之后，世尊思忖：“他会生儿子吗？”观察后得知“不会生儿子”。

ปุพฺเพ กิร โส เอกสฺมึ ทีเป วสมาโน สมจฺฉนฺเทน สกุณโปตเก ขาทิ. สจสฺส มาตุคาโม อญฺโญว ภเวยฺย, ปุตฺตํ ลเภยฺย. อุโภหิ ปน สมานจฺฉนฺเทหิ หุตฺวา ปาปกมฺมํ กตํ, เตนสฺส ปุตฺโต น นิพฺพตฺติสฺสตีติ อญฺญาสิ. ทุสฺเส ปน อกฺกนฺเต – ‘‘พุทฺธานํ อธิการํ กตฺวา ปตฺถิตปตฺถิตํ ลภนฺตีติ โลเก อนุสฺสโว, มยา จ มหาอภินีหาโร กโต, น จ ปุตฺตํ ลภามิ, ตุจฺฉํ อิทํ วจน’’นฺติ มิจฺฉาคหณํ คณฺเหยฺย. ติตฺถิยาปิ – ‘‘นตฺถิ สมณานํ อกตฺตพฺพํ นาม, เจลปฺปฏิกํ มทฺทนฺตา อาหิณฺฑนฺตี’’ติ อุชฺฌาเยยฺยุํ[Pg.223]. เอตรหิ จ อกฺกมนฺเตสุ พหู ภิกฺขู ปรจิตฺตวิทุโน, เต ภพฺพํ ชานิตฺวา อกฺกมิสฺสนฺติ, อภพฺพํ ชานิตฺวา น อกฺกมิสฺสนฺติ. อนาคเต ปน อุปนิสฺสโย มนฺโท ภวิสฺสติ, อนาคตํ น ชานิสฺสนฺติ. เตสุ อกฺกมนฺเตสุ สเจ ปตฺถิตํ อิชฺฌิสฺสติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ อิชฺฌิสฺสติ, – ‘‘ปุพฺเพ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อภินีหารํ กตฺวา อิจฺฉิติจฺฉิตํ ลภนฺติ, ตํ อิทานิ น ลภนฺติ. เตเยว มญฺเญ ภิกฺขู ปฏิปตฺติปูรกา อเหสุํ, อิเม ปฏิปตฺตึ ปูเรตุํ น สกฺโกนฺตี’’ติ มนุสฺสา วิปฺปฏิสาริโน ภวิสฺสนฺตีติ อิเมหิ การเณหิ ภควา อกฺกมิตุํ อนิจฺฉนฺโต ตุณฺหี อโหสิ. สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ ‘‘น, ภิกฺขเว, เจลปฺปฏิกา อกฺกมิตพฺพา’’ติ (จูฬว. ๒๖๘). มงฺคลตฺถาย ปญฺญตฺตํ อนกฺกมนฺเตสุ ปน อกฺกมนตฺถาย อนุปญฺญตฺตึ ฐเปสิ – ‘‘คิหี, ภิกฺขเว, มงฺคลิกา, อนุชานามิ, ภิกฺขเว, คิหีนํ มงฺคลตฺถายา’’ติ (จูฬว. ๒๖๘).

据说，那位菩提王子往昔居住于一岛上时，与一位有同样喜好的女人一起杀食了幼鸟。如果他的妻子是另一人，他本可获得儿子。然而，他们二人因有同样的喜好而造了恶业，因此世尊了知他将不会有儿子。再者，如果踩踏了白布，他（菩提王子）可能会生起邪见，心想：“世间传言：‘对诸佛发愿，便能得偿所愿。’而我已发大愿，却未能得子，此言虚妄。”外道们也会讥嫌：“沙门乔达摩的弟子们真是无所不为，竟践踏着白布四处行走。”并且，如今有许多能知晓他人心意的比丘，他们了知（求子者）是堪能得子之人便会踩踏，了知其不堪能得子便不会踩踏。但在未来，（比丘们的）近依因将变得薄弱，（他们）将不了知未来之事。在他们踩踏之时，若所愿得偿，此为善事。若不成就，人们便会心生懊恼：“往昔向比丘僧团发愿，皆能如意获得，如今却不能了。想必只有那时的比丘才是行道的圆满者，现在的比丘们已无法圆满行道了。”由于这些原因，世尊不愿踩踏，于是默然不语。他制定学处：“诸比丘，不应踩踏白布。”然而，因比丘们不踩踏为求吉祥而铺设的布，世尊便为踩踏之事制定了随开许学处：“诸比丘，在家人喜好吉祥之事。诸比丘，我允许为在家人的吉祥之事（而踩踏）。”

๓๒๖. ปจฺฉิมํ ชนตํ ตถาคโต อนุกมฺปตีติ อิทํ เถโร วุตฺเตสุ การเณสุ ตติยํ การณํ สนฺธายาห. น โข สุเขน สุขนฺติ กสฺมา อาห? กามสุขลฺลิกานุโยคสญฺญี หุตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺโธ น อกฺกมิ, ตสฺมา อหมฺปิ สตฺถารา สมานจฺฉนฺโท ภวิสฺสามีติ มญฺญมาโน เอวมาห.

326. “‘如来怜悯后世之人’，此是长老针对所述的第三个原因而说。为何说‘不以乐得乐’呢？因为菩提王子认为，正等觉者不踏上它，是视之为耽著欲乐之行，故此他心想：‘我也将与导师有同样的意愿’，便如此说了。

๓๒๗. โส โข อหนฺติอาทิ ‘‘ยาว รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม’’ติ ตาว มหาสจฺจเก (ม. นิ. ๑.๓๖๔ อาทโย) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ตโต ปรํ ยาว ปญฺจวคฺคิยานํ อาสวกฺขยา ปาสราสิสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๒๗๒ อาทโย) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

327. “‘我，实乃……’等句，直至‘于后夜时分’，应当按照《大萨遮迦经》(Mahāsaccakasutta, 中部36)所说的方式理解。此后，直至五群比丘诸漏已尽，应当按照《陷阱堆经》(Pāsarāsisutta, 中部26)所说的方式理解。

๓๔๓. องฺกุสคยฺเห สิปฺเปติ องฺกุสคหณสิปฺเป. กุสโล อหนฺติ เฉโก อหํ. กสฺส ปนายํ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหีติ? ปิตุ สนฺติเก, ปิตาปิสฺส ปิตุ สนฺติเกว อุคฺคณฺหิ. โกสมฺพิยํ กิร ปรนฺตปราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. ราชมเหสี ครุภารา อากาสตเล รญฺญา สทฺธึ พาลาตปํ ตปฺปมานา รตฺตกมฺพลํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนา โหติ, เอโก หตฺถิลิงฺคสกุโณ ‘‘มํสเปสี’’ติ มญฺญมาโน คเหตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิ. สา ‘‘ฉฑฺเฑยฺย ม’’นฺติ ภเยน นิสฺสทฺทา อโหสิ, โส ตํ ปพฺพตปาเท รุกฺขวิฏเป ฐเปสิ. สา ปาณิสฺสรํ กโรนฺตี มหาสทฺทมกาสิ. สกุโณ [Pg.224] ปลายิ, ตสฺสา ตตฺเถว คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. ติยามรตฺตึ เทเว วสฺสนฺเต กมฺพลํ ปารุปิตฺวา นิสีทิ. ตโต จ อวิทูเร ตาปโส วสติ. โส ตสฺสา สทฺเทน อรุเณ อุคฺคเต รุกฺขมูลํ อาคโต ชาตึ ปุจฺฉิตฺวา นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา โอตาเรตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ เนตฺวา ยาคุํ ปาเยสิ. ทารกสฺส เมฆอุตุญฺจ ปพฺพตอุตุญฺจ คเหตฺวา ชาตตฺตา อุเทโนติ นามํ อกาสิ. ตาปโส ผลาผลานิ อาหริตฺวา ทฺเวปิ ชเน โปเสสิ.

343. “于执持象钩之技艺”，即于执持象钩之技艺中。“我善巧”，即我熟练。然则，此技艺是从何人处习得的呢？是从父亲那里学来的，他的父亲也是从其父（即祖父）那里学来的。据说，在憍赏弥(Kosambī)，有名为波罗陀波(Parantapa)的国王在位。王后身怀重孕，与国王在露天之处晒着晨光，披着红色毛毯而坐。一只象形鸟(hatthiliṅga)以为是“一块肉”，便将她抓住飞向天空。她因害怕被丢下而寂静无声。那鸟将她放置在山脚的一棵树的树枝上。她于是拍手大叫。鸟惊飞而去，她就在那里生产了。当时整夜下着雨，她披着毛毯而坐。离此不远处，住着一位苦行者。他在黎明时分，因听闻她的声音而来到树下，问了她的出身，然后绑了梯子将她接下来，带到自己的住处，让她喝粥。因为孩子是在云雨和山岳的时节因缘下出生，所以为他取名为“优陀延那”(Udena)。苦行者采集种种果实，养育了母子二人。

สา เอกทิวสํ ตาปสสฺส อาคมนเวลาย ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา อิตฺถิกุตฺตํ ทสฺเสตฺวา ตาปสํ สีลเภทํ อาปาเทสิ. เตสํ เอกโต วสนฺตานํ กาเล คจฺฉนฺเต ปรนฺตปราชา กาลํ อกาสิ. ตาปโส รตฺติภาเค นกฺขตฺตํ โอโลเกตฺวา รญฺโญ มตภาวํ ญตฺวา – ‘‘ตุยฺหํ ราชา มโต, ปุตฺโต เต กึ อิธ วสิตุํ อิจฺฉติ, อุทาหุ เปตฺติเก รชฺเช ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุ’’นฺติ ปุจฺฉิ. สา ปุตฺตสฺส อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุกามตญฺจสฺส ญตฺวา ตาปสสฺส อาโรเจสิ. ตาปโส จ หตฺถิคนฺถสิปฺปํ ชานาติ, กุโตเนน ลทฺธํ? สกฺกสฺส สนฺติกา. ปุพฺเพ กิรสฺส สกฺโก อุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ‘‘เกน กิลมถา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘หตฺถิปริสฺสโย อตฺถี’’ติ อาโรเจสิ. ตสฺส สกฺโก หตฺถิคนฺถญฺเจว วีณกญฺจ ทตฺวา ‘‘ปลาเปตุกามตาย สติ อิมํ ตนฺตึ วาเทตฺวา อิมํ สิโลกํ วเทยฺยาถ, ปกฺโกสิตุกามตาย สติ อิมํ สิโลกํ วเทยฺยาถา’’ติ อาห. ตาปโส ตํ สิปฺปํ กุมารสฺส อทาสิ. โส เอกํ วฏรุกฺขํ อภิรุหิตฺวา หตฺถีสุ อาคเตสุ ตนฺตึ วาเทตฺวา สิโลกํ วทติ, หตฺถี ภีตา ปลายึสุ.

一日，王后在苦行者归来时前去迎接，展现女性姿态，使苦行者毁坏了戒行。他们一同居住，时日推移，波罗陀波王(Parantapa)去世了。苦行者于夜间观察星象，得知国王已死，便问道：“你的丈夫国王已死，你的儿子是想住在这里，还是想在父亲的王国中升起白伞盖呢？”她将所有事情从头到尾告诉了儿子，在得知他有升起白伞盖的意愿后，便告知了苦行者。而苦行者通晓《象经》之术。他从何处得来此术？从帝释天处。据说，往昔帝释天前来侍奉他时，问道：“您因何而劳累？”他回答说：“有大象的危害。”帝释天便给了他《象经》和一张琴，并说道：“当想驱赶大象时，就弹奏此弦，诵念此偈；当想召集大象时，就诵念此偈。”苦行者将此术传给了王子。王子爬上一棵榕树，当象群到来时，便弹奏琴弦，诵念偈颂，于是大象们都惊慌而逃。

โส สิปฺปสฺส อานุภาวํ ญตฺวา ปุนทิวเส ปกฺโกสนสิปฺปํ ปโยเชสิ. เชฏฺฐกหตฺถี อาคนฺตฺวา ขนฺธํ อุปนาเมสิ. โส ตสฺส ขนฺธคโต ยุทฺธสมตฺเถ ตรุณหตฺถี อุจฺจินิตฺวา กมฺพลญฺจ มุทฺทิกญฺจ คเหตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา นิกฺขนฺโต อนุปุพฺเพน ตํ ตํ คามํ ปวิสิตฺวา – ‘‘อหํ รญฺโญ ปุตฺโต, สมฺปตฺตึ อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ ชนสงฺคหํ กตฺวา นครํ ปริวาเรตฺวา – ‘‘อหํ รญฺโญ ปุตฺโต, มยฺหํ ฉตฺตํ เทถา’’ติ อสทฺทหนฺตานํ กมฺพลญฺจ มุทฺทิกญฺจ ทสฺเสตฺวา ฉตฺตํ อุสฺสาเปสิ. โส หตฺถิวิตฺตโก หุตฺวา ‘‘อสุกฏฺฐาเน สุนฺทโร หตฺถี อตฺถี’’ติ วุตฺเต คนฺตฺวา คณฺหาติ. จณฺฑปชฺโชโต [Pg.225] ‘‘ตสฺส สนฺติเก สิปฺปํ คณฺหิสฺสามี’’ติ กฏฺฐหตฺถึ ปโยเชตฺวา ตสฺส อนฺโต โยเธ นิสีทาเปตฺวา ตํ หตฺถึ คหณตฺถาย อาคตํ คณฺหิตฺวา ตสฺส สนฺติเก สิปฺปํ คหณตฺถาย ธีตรํ อุยฺโยเชสิ. โส ตาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปตฺวา ตํ คเหตฺวา อตฺตโน นครํเยว อคมาสิ. ตสฺสา กุจฺฉิยํ อุปฺปนฺโน อยํ โพธิราชกุมาโร อตฺตโน ปิตุ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหิ.

他知道此术的威力后，第二天便施展了召唤象之术。象王前来，低下颈项。他骑上象颈，挑选了善战的年轻大象，拿了毛毯和戒指，礼敬父母后便出发了。他次第进入各个村庄，宣称：“我是国王的儿子，想要财富的人都来吧！”以此聚集民众，包围了城市，然后宣告：“我是国王的儿子，请将王伞给我！”他对不信的人出示毛毯和戒指后，便升起了王伞。他喜爱大象，一听说某处有好象，便前去捕捉。旃陀波阇陀王(Caṇḍapajjoto)想：“我要从他那里学到象术。”于是便造了一只木象，让士兵们坐在里面，抓住了前来捕象的他，然后为了从他那里学习象术，便派去了自己的女儿。他与她同住，然后带着她逃回了自己的城市。这位菩提王子(Bodhirājakumāra)在她的腹中出生，后来从自己的父亲那里学会了象术。

๓๔๔. ปธานิยงฺคานีติ ปธานํ วุจฺจติ ปทหนภาโว, ปธานมสฺส อตฺถีติ ปธานิโย. ปธานิยสฺส ภิกฺขุโน องฺคานีติ ปธานิยงฺคานิ. สทฺโธติ สทฺธาย สมนฺนาคโต. สา ปเนสา อาคมนสทฺธา อธิคมสทฺธา โอกปฺปนสทฺธา ปสาทสทฺธาติ จตุพฺพิธา. ตตฺถ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ สทฺธา อภินีหารโต ปฏฺฐาย อาคตตฺตา อาคมนสทฺธา นาม. อริยสาวกานํ ปฏิเวเธน อธิคตตฺตา อธิคมสทฺธา นาม. พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ วุตฺเต อจลภาเวน โอกปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. ปสาทุปฺปตฺติ ปสาทสทฺธา นาม, อิธ ปน โอกปฺปนสทฺธา อธิปฺเปตา. โพธินฺติ จตุมคฺคญาณํ. ตํ สุปฺปฏิวิทฺธํ ตถาคเตนาติ สทฺทหติ, เทสนาสีสเมว เจตํ, อิมินา ปน องฺเคน ตีสุปิ รตเนสุ สทฺธา อธิปฺเปตา. ยสฺส หิ พุทฺธาทีสุ ปสาโท พลวา, ตสฺส ปธานํ วีริยํ อิชฺฌติ.

344. 精勤支：所谓精勤，是指努力的状态；有此精勤，故为精勤者。精勤比丘之支分，是为精勤支。所谓信，即是具足信心。此信有四种，即：来信、得信、定信、净信。其中，一切知菩萨之信，从发愿以来，故名来信。圣弟子之信，由证悟而得，故名得信。于佛、法、僧不动摇的确信，是为定信。净信的生起，是为净信。于此，则意指为定信。所谓菩提，即四道智。相信“如来已善通达此”，而此仅为教法之首；然以此支，亦意指于三宝之信。诚然，若有比丘于佛等具强盛净信，其精勤努力即能成就。

อปฺปาพาโธติ อโรโค. อปฺปาตงฺโกติ นิทฺทุกฺโข. สมเวปากินิยาติ สมวิปาจนิยา. คหณิยาติ กมฺมชเตโชธาตุยา. นาติสีตาย นาจฺจุณฺหายาติ อติสีตคหณิโก หิ สีตภีรู โหติ, อจฺจุณฺหคหณิโก อุณฺหภีรู, เตสํ ปธานํ น อิชฺฌติ. มชฺฌิมคหณิกสฺส อิชฺฌติ. เตนาห ‘‘มชฺฌิมาย ปธานกฺขมายา’’ติ. ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกตฺตาติ ยถาภูตํ อตฺตโน อคุณํ ปกาเสตา. อุทยตฺถคามินิยาติ อุทยญฺจ อตฺถญฺจ คนฺตุํ ปริจฺฉินฺทิตุํ สมตฺถาย, เอเตน ปญฺญาสลกฺขณปริคฺคาหิกํ อุทยพฺพยญาณํ วุตฺตํ. อริยายาติ ปริสุทฺธาย. นิพฺเพธิกายาติ อนิพฺพิทฺธปุพฺเพ โลภกฺขนฺธาทโย นิพฺพิชฺฌิตุํ สมตฺถาย. สมฺมาทุกฺขกฺขยคามินิยาติ ตทงฺควเสน กิเลสานํ ปหีนตฺตา ยํ ทุกฺขํ ขียติ, ตสฺส ทุกฺขสฺส ขยคามินิยา. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ วิปสฺสนาปญฺญาว กถิตา. ทุปฺปญฺญสฺส หิ ปธานํ น อิชฺฌติ. อิมานิ จ ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ โลกิยาเนว เวทิตพฺพานิ.

无病，即无疾。无恼，即无苦。消化平均，即消化良好。消化功能，即业生火界。不太冷不太热：诚然，消化功能过冷者畏寒，消化功能过热者畏热，他们的精进不成就；消化功能中等者则成就。故说“中等而堪于精进”。如实显露自己，即如实地显示自己的过失。通达生灭，即有能力辨知生与灭；以此说示了把握五十相的生灭智。圣的，即清净的。能穿透的，即有能力穿透先前未曾穿透的贪蕴等。导向苦的正尽，即因以彼分断除诸烦恼而苦得以灭尽，导向此苦之灭尽。如是，以此等一切语词，所说者即是观慧(vipassanāpaññā)。因为劣慧者的精进不成就。此五精进支当知仅是世间的。

๓๔๕. สายมนุสิฏฺโฐ [Pg.226] ปาโต วิเสสํ อธิคมิสฺสตีติ อตฺถงฺคเต สูริเย อนุสิฏฺโฐ อรุณุคฺคมเน วิเสสํ อธิคมิสฺสติ. ปาตมนุสิฏฺโฐ สายนฺติ อรุณุคฺคมเน อนุสิฏฺโฐ สูริยตฺถงฺคมนเวลายํ. อยญฺจ ปน เทสนา เนยฺยปุคฺคลวเสน วุตฺตา. ทนฺธปญฺโญ หิ เนยฺยปุคฺคโล สตฺตหิ ทิวเสหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ติกฺขปญฺโญ เอกทิวเสน, เสสทิวเส มชฺฌิมปญฺญาวเสน เวทิตพฺพํ. อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม อโห ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตาติ ยสฺมา พุทฺธธมฺมานํ อุฬารตาย ธมฺมสฺส จ สฺวากฺขาตตาย ปาโต กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา สายํ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตสฺมา ปสํสนฺโต เอวมาห. ยตฺร หิ นามาติ วิมฺหยตฺเถ นิปาโต.

345. “傍晚受教，清晨得殊胜”，意即日落时受教，黎明时得殊胜。“清晨受教，傍晚得殊胜”，意即黎明时受教，日落时得殊胜。此教说是依所化人(neyyapuggala)而说。诚然，钝慧的所化人以七日证得阿罗汉果，利慧者以一日证得，其余日数当知是依中慧者而言。“啊，佛！啊，法！啊，法之善说！”因为佛与法的崇高，以及法的善说，清晨听授业处，傍晚即证阿罗汉果，是故赞叹如是说。“yatra hi nāma”一词是表示惊叹的不变词。

๓๔๖. กุจฺฉิมตีติ อาปนฺนสตฺตา. โย เม อยํ, ภนฺเต, กุจฺฉิคโตติ กึ ปเนวํ สรณํ คหิตํ โหตีติ. น โหติ. อจิตฺตกสรณคมนํ นาม นตฺถิ, อารกฺโข ปนสฺส ปจฺจุปฏฺฐิโตว โหติ. อถ นํ ยทา มหลฺลกกาเล มาตาปิตโร, – ‘‘ตาต, กุจฺฉิคตเมว ตํ สรณํ คณฺหาปยิมฺหา’’ติ สาเรนฺติ, โส จ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘อหํ สรณํ คโต อุปาสโก’’ติ สตึ อุปฺปาเทติ, ตทา สรณํ คหิตํ นาม โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

346. “有腹者”，即怀有胎儿的女人。“尊者，我这腹中之子”——这样算是受了归依吗？不成。无心识者无所谓归依，然而对他的守护已经现前。之后，当他长大时，父母提醒他：“孩子，你在胎中时，我们就让你受了归依。”而他省察后，生起“我已归依，是优婆塞”之念，这时才算是受了归依。其余各处，义皆明显。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》——《中部义注》

โพธิราชกุมารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《菩提王子经》释义终。

๖. องฺคุลิมาลสุตฺตวณฺณนา

6. 指鬘经释义

๓๔๗. เอวํ เม สุตนฺติ องฺคุลิมาลสุตฺตํ. ตตฺถ องฺคุลีนํ มาลํ ธาเรตีติ กสฺมา ธาเรติ? อาจริยวจเนน. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา –

347. “如是我闻”，即《指鬘经》。于此经中，（其名之由来是）“他佩戴指鬘”。为何佩戴？因师之言。于此，有此次第记述——

อยํ กิร โกสลรญฺโญ ปุโรหิตสฺส มนฺตาณิยา นาม พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. พฺราหฺมณิยา รตฺติภาเค คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. ตสฺส มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนกาเล สกลนคเร อาวุธานิ ปชฺชลึสุ, รญฺโญ มงฺคลสกุนฺโตปิ สิริสยเน ฐปิตา อสิลฏฺฐิปิ [Pg.227] ปชฺชลิ. พฺราหฺมโณ นิกฺขมิตฺวา นกฺขตฺตํ โอโลเกนฺโต โจรนกฺขตฺเตน ชาโตติ รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา สุขเสยฺยภาวํ ปุจฺฉิ.

据说，他在憍萨罗(Kosala)王的国师之妻，名叫曼塔尼(Mantāṇī)的婆罗门女腹中结生。此婆罗门女于夜间受孕。在他出母胎时，全城的武器都闪耀发光，国王置于吉祥卧床的吉祥宝剑也闪耀发光。婆罗门出门观看星宿，得知其子生于盗贼星，便去到国王处，问他是否安睡。

ราชา ‘‘กุโต, เม อาจริย, สุขเสยฺยา? มยฺหํ มงฺคลาวุธํ ปชฺชลิ, รชฺชสฺส วา ชีวิตสฺส วา อนฺตราโย ภวิสฺสติ มญฺเญ’’ติ. มา ภายิ, มหาราช, มยฺหํ ฆเร กุมาโร ชาโต, ตสฺสานุภาเวน น เกวลํ ตุยฺหํ นิเวสเน, สกลนคเรปิ อาวุธานิ ปชฺชลิตานีติ. กึ ภวิสฺสติ อาจริยาติ? โจโร ภวิสฺสติ มหาราชาติ. กึ เอกโจรโก, อุทาหุ รชฺชทูสโก โจโรติ? เอกโจรโก เทวาติ. เอวํ วตฺวา จ ปน รญฺโญ มนํ คณฺหิตุกาโม อาห – ‘‘มาเรถ นํ เทวา’’ติ. เอกโจรโก สมาโน กึ กริสฺสติ? กรีสสหสฺสเขตฺเต เอกสาลิสีสํ วิย โหติ, ปฏิชคฺคถ นนฺติ. ตสฺส นามคฺคหณํ คณฺหนฺตา สยเน ฐปิตมงฺคลอสิลฏฺฐิ, ฉทเน ฐปิตา สรา, กปฺปาสปิจุมฺหิ ฐปิตํ ตาลวณฺฏกรณสตฺถกนฺติ เอเต ปชฺชลนฺตา กิญฺจิ น หึสึสุ, ตสฺมา อหึสโกติ นามํ อกํสุ. ตํ สิปฺปุคฺคหณกาเล ตกฺกสีลํ เปสยึสุ.

国王说：“老师，我如何能安眠？我的吉祥武器闪耀发光，我想，这恐怕是对王国或我的生命有障碍。”“大王，不必害怕。我家中有个男孩出生，因他的威力，不仅您的宫殿，全城的武器也都闪耀发光。”“老师，将会如何？”“大王，他将成为一个盗贼。”“是单独的盗贼，还是毁坏王国的盗贼？”“陛下，是单独的盗贼。”说完此话，为了博取国王的欢心，他又说：“陛下，请杀了他吧。”国王说：“一个单独的盗贼能做什么？就像万顷田地里的一株稻穗。你们抚养他吧。”为他取名时，放在床上的吉祥小剑、放在屋顶的箭、放在棉花堆里的制扇小刀，这些武器虽然发光，却未伤害任何事物，因此为他取名为“无害”（Ahiṃsaka）。待到学习技艺之时，他们便送他去德叉尸罗（Takkasilā）。

โส ธมฺมนฺเตวาสิโก หุตฺวา สิปฺปํ ปฏฺฐเปสิ. วตฺตสมฺปนฺโน กึการปฏิสฺสาวี มนาปจารี ปิยวาที อโหสิ. เสสอนฺเตวาสิกา พาหิรกา อเหสุํ. เต – ‘‘อหึสกมาณวกสฺส อาคตกาลโต ปฏฺฐาย มยํ น ปญฺญายาม, กถํ นํ ภินฺเทยฺยามา’’ติ? นิสีทิตฺวา มนฺตยนฺตา – ‘‘สพฺเพหิ อติเรกปญฺญตฺตา ทุปฺปญฺโญติ. น สกฺกา วตฺตุํ, วตฺตสมฺปนฺนตฺตา ทุพฺพตฺโตติ. น สกฺกา วตฺตุํ, ชาติสมฺปนฺนตฺตา ทุชฺชาโตติ น สกฺกา วตฺตุํ, กินฺติ กริสฺสามา’’ติ? ตโต เอกํ ขรมนฺตํ มนฺตยึสุ ‘‘อาจริยสฺส อนฺตรํ กตฺวา นํ ภินฺทิสฺสามา’’ติ ตโย ราสี หุตฺวา ปฐมํ เอกจฺเจ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐํสุ. กึ ตาตาติ? อิมสฺมึ เคเห เอกา กถา สุยฺยตีติ. กึ ตาตาติ? อหึสกมาณโว ตุมฺหากํ อนฺตเร ทุพฺภตีติ มญฺญามาติ. อาจริโย สนฺตชฺเชตฺวา – ‘‘คจฺฉถ วสลา, มา เม ปุตฺตํ มยฺหํ อนฺตเร ปริภินฺทถา’’ติ นิฏฺฐุภิ. ตโต อิตเร, อถ อิตเรหิ ตโยปิ โกฏฺฐาสา อาคนฺตฺวา ตเถว วตฺวา – ‘‘อมฺหากํ อสทฺทหนฺตา อุปปริกฺขิตฺวา ชานาถา’’ติ อาหํสุ.

他成为入室弟子后，开始学习技艺。他行仪具足，听命顺从，举止可亲，言语和善。其余弟子便成了外人。他们想：“自从无害童子(Ahiṃsakamāṇava)来了以后，我们就不显眼了，该如何离间他呢？”他们坐下商议：“说他劣慧，但他智慧超群，不能这么说；说他行仪不端，但他行仪具足，不能这么说；说他出身低贱，但他出身高贵，不能这么说。我们该怎么办呢？”于是他们想出一个恶毒的计谋：“我们要制造他与老师的嫌隙，以此离间他。”他们分成三批，第一批先去拜见老师后站立一旁。“孩子们，有什么事吗？”“这家里有些传言。”“什么传言？”“我们认为无害童子对您图谋不轨。”老师斥责道：“滚出去，你们这些贱民！不要离间我与我儿！”并朝他们吐口水。其后，另一批人，再另一批人，三批人都前来同样说道：“若不信我们的话，请您亲自审察便知。”

อาจริโย [Pg.228] สิเนเหน วทนฺเต ทิสฺวา ‘‘อตฺถิ มญฺเญ สนฺถโว’’ติ ปริภิชฺชิตฺวา จินฺเตสิ ‘‘ฆาเตมิ น’’นฺติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘สเจ ฆาเตสฺสามิ ‘ทิสาปาโมกฺโข อาจริโย อตฺตโน สนฺติกํ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ อาคเต มาณวเก โทสํ อุปฺปาเทตฺวา ชีวิตา โวโรเปตี’ติ. ปุน โกจิ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ น อาคมิสฺสติ, เอวํ เม ลาโภ ปริหายิสฺสติ, อถ นํ สิปฺปสฺส ปริโยสานุปจาโรติ วตฺวา ชงฺฆสหสฺสํ ฆาเตหีติ วกฺขามิ. อวสฺสํ เอตฺถ เอโก อุฏฺฐาย ตํ ฆาเตสฺสตี’’ติ.

老师见他们说得情真意切，便被离间，心想：“看来他与我的妻子确有私情。”于是他想：“我要杀了他。”但他又想：“我若杀了他，人们会议论：‘这位名闻四方的老师，竟对前来学艺的弟子生起嗔心，断其性命。’这样以后就没人来学艺了，我的收益就会减少。我不如对他说：‘去杀一千个人，这便是你学艺的完成之仪。’这样，在那些人当中，必会有一人起来杀了他。”

อถ นํ อาห – ‘‘เอหิ ตาต ชงฺฆสหสฺสํ ฆาเตหิ, เอวํ เต สิปฺปสฺส อุปจาโร กโต ภวิสฺสตี’’ติ. มยํ อหึสกกุเล ชาตา, น สกฺกา อาจริยาติ. อลทฺธุปจารํ สิปฺปํ ผลํ น เทติ ตาตาติ. โส ปญฺจาวุธํ คเหตฺวา อาจริยํ วนฺทิตฺวา อฏวึ ปวิฏฺโฐ. อฏวึ ปวิสนฏฺฐาเนปิ อฏวิมชฺเฌปิ อฏวิโต นิกฺขมนฏฺฐาเนปิ ฐตฺวา มนุสฺเส ฆาเตติ. วตฺถํ วา เวฐนํ วา น คณฺหาติ. เอโก ทฺเวติ คณิตมตฺตเมว กโรนฺโต คจฺฉติ, คณนมฺปิ น อุคฺคณฺหาติ. ปกติยาปิ ปญฺญวา เอส, ปาณาติปาติโน ปน จิตฺตํ น ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา อนุกฺกเมน คณนมฺปิ น สลฺลกฺเขสิ, เอเกกํ องฺคุลึ ฉินฺทิตฺวา ฐเปติ. ฐปิตฏฺฐาเน องฺคุลิโย วินสฺสนฺติ, ตโต วิชฺฌิตฺวา องฺคุลีนํ มาลํ กตฺวา ธาเรสิ, เตเนว จสฺส องฺคุลิมาโลติ สงฺขา อุทปาทิ. โส สพฺพํ อรญฺญํ นิสฺสญฺจารมกาสิ, ทารุอาทีนํ อตฺถาย อรญฺญํ คนฺตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ.

于是（老师）对他说：“来吧，孩子，去杀一千个行人，这样你的技艺才算完成了入门仪式。”“老师，我们生于不害之家，不能做这样的事。”“孩子，未经入门仪式的技艺是不会有成果的。”于是他拿起五种武器，向老师行礼后进入森林。他在进入森林处、森林中以及离开森林处站着杀人。他不取走衣物或头巾。他只是一、二地数着，但并没有学会计数。他天生聪慧，但杀生者的心不得安定，因此他渐渐地连计数也不再留意，只是切下一根根手指放着。在放置处，那些手指腐坏了，于是他把手指串起来做成花环戴着，因此他得到了“指鬘(Aṅgulimāla)”的称号。他使整片森林无人通行，再也没有人能够为了木柴等事进入森林了。

รตฺติภาเค อนฺโตคามมฺปิ อาคนฺตฺวา ปาเทน ปหริตฺวา ทฺวารํ อุคฺฆาเตติ. ตโต สยิเตเยว มาเรตฺวา เอโก เอโกติ คเหตฺวา คจฺฉติ. คาโม โอสริตฺวา นิคเม อฏฺฐาสิ, นิคโม นคเร. มนุสฺสา ติโยชนโต ปฏฺฐาย ฆรานิ ปหาย ทารเก หตฺเถสุ คเหตฺวา อาคมฺม สาวตฺถึ ปริวาเรตฺวา ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา – ‘‘โจโร, เต เทว, วิชิเต องฺคุลิมาโล นามา’’ติอาทีนิ วทนฺตา กนฺทนฺติ. ภคฺคโว ‘‘มยฺหํ ปุตฺโต ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา พฺราหฺมณึ อาห – โภติ องฺคุลิมาโล นาม โจโร อุปฺปนฺโน, โส น อญฺโญ, ตว ปุตฺโต อหึสกกุมาโร. อิทานิ ราชา ตํ คณฺหิตุํ นิกฺขมิสฺสติ, กึ กตฺตพฺพนฺติ? คจฺฉ [Pg.229] สามิ, ปุตฺตํ เม คเหตฺวา เอหีติ. นาหํ ภทฺเท อุสฺสหามิ, จตูสุ หิ ชเนสุ วิสฺสาโส นาม นตฺถิ, โจโร เม ปุราณสหาโยติ อวิสฺสาสนีโย, สาขา เม ปุราณสนฺถตาติ อวิสฺสาสนียา, ราชา มํ ปูเชตีติ อวิสฺสาสนีโย, อิตฺถี เม วสํ คตาติ อวิสฺสาสนียาติ. มาตุ หทยํ ปน มุทุกํ โหติ. ตสฺมา อหํ ปน คนฺตฺวา มยฺหํ ปุตฺตํ อาเนสฺสามีติ นิกฺขนฺตา.

夜里，他也来到村内，用脚踢开门。然后杀害睡着的人，取走一个又一个后离去。村庄逃离，在市镇安顿下来；市镇也逃离，在城市安顿下来。人们从三由旬外开始，抛弃家园，手携幼儿，来到舍卫城(Sāvatthī)，围绕它扎营，聚集在王宫庭院里哭喊道：“大王啊，您的国土里有个叫指鬘的盗贼！”等等。巴伽瓦知道“我的儿子将要毁灭”后，对婆罗门女说：“夫人，出现了一个叫指鬘的盗贼，他不是别人，正是你的儿子无害童子(Ahiṃsakakumāra)。现在国王将要出兵捉拿他，该怎么办？”她说：“去吧，夫主，把我的儿子带回来。”“贤妻，我不敢去。有四者不可信赖：盗贼，即使是旧友；树枝，即使曾用作床铺；国王，即使他曾礼遇于我；女人，即使她已顺从于我。”但母亲的心是柔软的。因此，她心想：“我亲自去，把我的儿子带回来。”便出发了。

ตํทิวสญฺจ ภควา ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺโต องฺคุลิมาลํ ทิสฺวา – ‘‘มยิ คเต เอตสฺส โสตฺถิ ภวิสฺสติ. อคามเก อรญฺเญ ฐิโต จตุปฺปทิกํ คาถํ สุตฺวา มม สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ฉ อภิญฺญา สจฺฉิกริสฺสติ. สเจ น คมิสฺสามิ, มาตริ อปรชฺฌิตฺวา อนุทฺธรณีโย ภวิสฺสติ, กริสฺสามิสฺส สงฺคห’’นฺติ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ ตํ สงฺคณฺหิตุกาโม วิหารา นิกฺขมิ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ โข ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

是日，世尊于黎明时分观照世间，看见指鬘后心想：“若我前去，他将获得安稳。他立于无村之林，听闻一首四句偈后，当于我座下出家，证得六神通。若我不去，他将对母亲犯下逆罪而不可救拔，我应摄受于他。”于是，世尊于上午时分着衣，入城乞食，用食已，欲摄受指鬘，便从精舍而出。为示此义，故说“尔时，世尊……”等语。

๓๔๘. สงฺกริตฺวา สงฺกริตฺวาติ สงฺเกตํ กตฺวา วคฺควคฺคา หุตฺวา. หตฺถตฺถํ คจฺฉนฺตีติ หตฺเถ อตฺถํ วินาสํ คจฺฉนฺติ. กึ ปน เต ภควนฺตํ สญฺชานิตฺวา เอวํ วทนฺติ อสญฺชานิตฺวาติ? อสญฺชานิตฺวา. อญฺญาตกเวเสน หิ ภควา เอกโกว อคมาสิ. โจโรปิ ตสฺมึ สมเย ทีฆรตฺตํ ทุพฺโภชเนน จ ทุกฺขเสยฺยาย จ อุกฺกณฺฐิโต โหติ. กิตฺตกา ปนาเนน มนุสฺสา มาริตาติ? เอเกนูนสหสฺสํ. โส ปน อิทานิ เอกํ ลภิตฺวา สหสฺสํ ปูเรสฺสตีติ สญฺญี หุตฺวา ยเมว ปฐมํ ปสฺสามิ, ตํ ฆาเตตฺวา คณนํ ปูเรตฺวา สิปฺปสฺส อุปจารํ กตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา นฺหายิตฺวา วตฺถานิ ปริวตฺเตตฺวา มาตาปิตโร ปสฺสิสฺสามีติ อฏวิมชฺฌโต อฏวิมุขํ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโตว ภควนฺตํ อทฺทส. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อทฺทสา โข’’ติอาทิ วุตฺตํ.

348. “结伙而行”（Saṅkaritvā saṅkaritvā）是指约定好后成群结队。“落入其手”（Hatthatthaṃ gacchanti）是指落入指鬘之手而遭毁灭。那么，他们是认出世尊才这么说，还是没有认出呢？没有认出。因为世尊是以无人认识的装束（aññātakavesena）独自前行的。当时，盗贼也因为长期饮食粗劣、卧处恶劣而感到苦恼（ukkaṇṭhito）。“他到底杀了多少人？”差一个就一千了。他于是想：“现在只要再得到一个，就能凑满一千，完成技艺的献祭（sippassa upacāraṃ），然后剃除须发，沐浴更衣，去见我的父母。”他从森林中央来到森林边缘，站在一旁时，看见了世尊。为了说明此事，才说了“彼见……”（addasā kho）等语。

อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสีติ มหาปถวึ อุมฺมิโย อุฏฺฐเปนฺโต วิย สํหริตฺวา อปรภาเค อกฺกมติ, โอรภาเค วลิโย นิกฺขมนฺติ, องฺคุลิมาโล สรกฺเขปมตฺตํ มุญฺจิตฺวา คจฺฉติ. ภควา ปุรโต มหนฺตํ องฺคณํ ทสฺเสตฺวา สยํ มชฺเฌ โหติ, โจโร อนฺเต. โส ‘‘อิทานิ นํ ปาปุณิตฺวา คณฺหิสฺสามี’’ติ สพฺพถาเมน ธาวติ. ภควา องฺคณสฺส ปาริมนฺเต [Pg.230] โหติ, โจโร มชฺเฌ. โส ‘‘เอตฺถ นํ ปาปุณิตฺวา คณฺหิสฺสามี’’ติ เวเคน ธาวติ. ภควา ตสฺส ปุรโต มาติกํ วา ถลํ วา ทสฺเสติ, เอเตนุปาเยน ตีณิ โยชนานิ คเหตฺวา อคมาสิ. โจโร กิลมิ, มุเข เขโฬ สุสฺสิ, กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจึสุ. อถสฺส ‘‘อจฺฉริยํ วต โภ’’ติ เอตทโหสิ. มิคมฺปีติ มิคํ กสฺมา คณฺหาติ? ฉาตสมเย อาหารตฺถํ. โส กิร เอกํ คุมฺพํ ฆฏฺเฏตฺวา มิเค อุฏฺฐาเปติ. ตโต จิตฺตรุจิยํ มิคํ อนุพนฺธนฺโต คณฺหิตฺวา ปจิตฺวา ขาทติ. ปุจฺเฉยฺยนฺติ เยน การเณนายํ คจฺฉนฺโตว ฐิโต นาม, อหญฺจ ฐิโตว อฏฺฐิโต นาม, ยํนูนาหํ อิมํ สมณํ ตํ การณํ ปุจฺเฉยฺยนฺติ อตฺโถ.

“行神变行”（Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi）是说：世尊犹如卷起大地，踏于后方，而前方则现出褶皱。鸯掘摩罗(Aṅgulimāla)走着，（与世尊）保持着一箭之遥的距离。世尊在前方示现一片广阔的空地，自己位于中间，盗贼则在边缘。他心想：“现在我定能追上抓住他！”便用尽全力奔跑。世尊已在空地的另一端，盗贼还在中间。他又想：“在此处我定能追上抓住他！”便急速奔跑。世尊在他前方示现水道或高地，用此方法带着他走了三由旬。盗贼已疲惫不堪，口中唾液干涸，腋下汗水直流。于是他生起此念：“啊，真是奇特！”“连鹿也”（Migampi）是说：为何要捕捉鹿？饥饿时为了食物。据说他会撞击一处灌木丛惊起鹿群，然后追逐自己中意的鹿，捉住后烤来吃。“我应当问”（Puccheyyaṃ）的意思是：“究竟是何原因，此沙门行走着却名为‘已住立’，而我虽然站着却名为‘未住立’？我应向此沙门询问那个原因。”

๓๔๙. นิธายาติ โย วิหึสนตฺถํ ภูเตสุ ทณฺโฑ ปวตฺตยิตพฺโพ สิยา, ตํ นิธาย อปเนตฺวา เมตฺตาย ขนฺติยา ปฏิสงฺขาย อวิหึสาย สารณียธมฺเมสุ จ ฐิโต อหนฺติ อตฺโถ. ตุวมฏฺฐิโตสีติ ปาเณสุ อสญฺญตตฺตา เอตฺตกานิ ปาณสหสฺสานิ ฆาเตนฺตสฺส ตว เมตฺตา วา ขนฺติ วา ปฏิสงฺขา วา อวิหึสา วา สารณียธมฺโม วา นตฺถิ, ตสฺมา ตุวํ อฏฺฐิโตสิ, อิทานิ อิริยาปเถน ฐิโตปิ นิรเย ธาวิสฺสสิ, ติรจฺฉานโยนิยํ เปตฺติวิสเย อสุรกาเย วา ธาวิสฺสสีติ วุตฺตํ โหติ.

349. “放下”（Nidhāya）之义是：凡为伤害有情而可能挥舞的棍棒，我已放下、移除，我住立于慈、忍、省察、不害以及诸和敬法中。“而你未住立”（Tuvamaṭṭhitosi）是说：因你对有情不自制，杀害了如此之多的生灵，你没有慈、忍、省察、不害或和敬法，是故你未住立。如今你虽以威仪姿态站立，亦将于地狱中奔走，或于傍生趣、饿鬼界、阿修罗身中奔走。此即所说之义。

ตโต โจโร – ‘‘มหา อยํ สีหนาโท, มหนฺตํ คชฺชิตํ, น อิทํ อญฺญสฺส ภวิสฺสติ, มหามายาย ปุตฺตสฺส สิทฺธตฺถสฺส สมณรญฺโญ เอตํ คชฺชิตํ, ทิฏฺโฐ วตมฺหิ มญฺเญ ติขิณจกฺขุนา สมฺมาสมฺพุทฺเธน, สงฺคหกรณตฺถํ เม ภควา อาคโต’’ติ จินฺเตตฺวา จิรสฺสํ วต เมติอาทิมาห. ตตฺถ มหิโตติ เทวมนุสฺสาทีหิ จตุปจฺจยปูชาย ปูชิโต. ปจฺจุปาทีติ จิรสฺสํ กาลสฺส อจฺจเยน มยฺหํ สงฺคหตฺถาย อิมํ มหาวนํ ปฏิปชฺชิ. ปหาย ปาปนฺติ ปชหิตฺวา ปาปํ.

于是，盗贼想道：“此狮子吼何其伟大，此雷音何其宏亮！这必非他人之声，此乃摩诃摩耶(Mahāmāyā)之子、悉达多(Siddhattha)沙门王之雷音。我确已被具锐利眼的正等觉者(sammāsambuddha)所见，世尊是为摄受我而来。”他如此思惟后，便说出“久矣哉……”等语。其中，“受崇敬者”(mahito)指为天、人等以四事供养所崇敬者。“行至”(paṭipajji)指：经过漫长的时间，为摄受我而行至此大林中。“舍断恶”(pahāya pāpaṃ)指舍弃了恶。

อิตฺเววาติ เอวํ วตฺวาเยว. อาวุธนฺติ ปญฺจาวุธํ. โสพฺเภติ สมนฺตโต ฉินฺเน. ปปาเตติ เอกโต ฉินฺเน. นรเกติ ผลิตฏฺฐาเน. อิธ ปน ตีหิปิ อิเมหิ ปเทหิ อรญฺญเมว วุตฺตํ. อกิรีติ ขิปิ ฉฑฺเฑสิ.

“如是说已”(itveva)即“如是说完”。“武器”(āvudhaṃ)指五种武器。“坑堑”(sobbhe)指四面断绝的坑。“悬崖”(papāte)指一面断绝的崖。“裂隙”(narake)指地开裂之处。然而，在此处，这三个词仅指森林。“彼抛弃”(akirī)即“投掷、舍弃”。

ตเมหิ [Pg.231] ภิกฺขูติ ตทา อโวจาติ ภควโต อิมํ ปพฺพาเชนฺโต กุหึ สตฺถกํ ลภิสฺสามิ, กุหึ ปตฺตจีวรนฺติ ปริเยสนกิจฺจํ นตฺถิ, กมฺมํ ปน โอโลเกสิ. อถสฺส ปุพฺเพ สีลวนฺตานํ อฏฺฐปริกฺขารภณฺฑกสฺส ทินฺนภาวํ ญตฺวา ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา – ‘‘เอหิ ภิกฺขุ สฺวากฺขาโต ธมฺโม, จร พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’ติ อาห. โส สห วจเนเนว อิทฺธิมยปตฺตจีวรํ ปฏิลภิ. ตาวเทวสฺส คิหิลิงฺคํ อนฺตรธายิ, สมณลิงฺคํ ปาตุรโหสิ.

关于“当时，他对他说了：来，比丘”(Tamehi bhikkhūti tadā avoca)：世尊为他授与出家时，并无“我于何处可得剃刀？于何处可得衣钵？”等寻求之事，而是观照其业。世尊了知他过去曾布施八种资具给具戒者，于是伸出右手说：“来，比丘！法已善说，当修正梵行，为完全灭尽苦。”他与言说同时，即获得神通所成之衣钵。其在家相即时消失，沙门相显现。

‘‘ติจีวรญฺจ ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ;

ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. –

“三衣与钵，斧、针与腰带，以及滤水器，此八事为精勤修行之比丘所用。”

เอวํ วุตฺตา อฏฺฐ ปริกฺขารา สรีรปฏิพทฺธาว หุตฺวา นิพฺพตฺตึสุ. เอเสว ตสฺส อหุ ภิกฺขุภาโวติ เอส เอหิภิกฺขุภาโว ตสฺส อุปสมฺปนฺนภิกฺขุภาโว อโหสิ, น หิ เอหิภิกฺขูนํ วิสุํ อุปสมฺปทา นาม อตฺถิ.

如是所说的八种资具，即如系缚于身一般化现。“此即他的比丘身份”(Eseva tassa ahu bhikkhubhāvo)意为：此“善来比丘”的状态，即是他受具足戒之比丘的状态。诚然，“善来比丘”并无另外名为“具足戒”的仪式。

๓๕๐. ปจฺฉาสมเณนาติ ภณฺฑคฺคาหเกน ปจฺฉาสมเณน, เตเนว อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา ตํ ปจฺฉาสมณํ กตฺวา คโตติ อตฺโถ. มาตาปิสฺส อฏฺฐอุสภมตฺเตน ฐาเนน อนฺตริตา, – ‘‘ตาต, อหึสก กตฺถ ฐิโตสิ, กตฺถ นิสินฺโนสิ, กุหึ คโตสิ? มยา สทฺธึ น กเถสิ ตาตา’’ติ วทนฺตี อาหิณฺฑิตฺวา อปสฺสมานา เอตฺโตว คตา.

350. “由随从沙门”（Pacchāsamaṇena）是说：由负责拿取资具的随从沙门。其意为，（世尊）让他（鸯掘摩罗）拿着自己的衣钵，使他作为随从沙门后离去。他的母亲也被隔在约八乌萨巴（usabha）远的地方，她四处徘徊，呼喊着：“孩子，阿欣萨卡（Ahiṃsaka），你站在哪里？坐在哪里？去哪里了？孩子，为何不与我说话？”但没有看见他，便从此处离开了。

ปญฺจมตฺเตหิ อสฺสสเตหีติ สเจ โจรสฺส ปราชโย ภวิสฺสติ, อนุพนฺธิตฺวา นํ คณฺหิสฺสามิ. สเจ มยฺหํ ปราชโย ภวิสฺสติ, เวเคน ปลายิสฺสามีติ สลฺลหุเกน พเลน นิกฺขมิ. เยน อาราโมติ กสฺมา อารามํ อคมาสิ? โส กิร โจรสฺส ภายติ, จิตฺเตน คนฺตุกาโม น คจฺฉติ, ครหาภเยน นิกฺขมิ. เตนสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธํ วนฺทิตฺวา นิสีทิสฺสามิ, โส ปุจฺฉิสฺสติ ‘กสฺมา พลํ คเหตฺวา นิกฺขนฺโตสี’ติ. อถาหํ อาโรเจสฺสามิ, ภควา หิ มํ น เกวลํ สมฺปรายิเกเนว อตฺเถน สงฺคณฺหาติ, ทิฏฺฐธมฺมิเกนปิ สงฺคณฺหาติเยว. โส สเจ มยฺหํ ชโย ภวิสฺสติ, อธิวาเสสฺสติ. สเจ ปราชโย ภวิสฺสติ ‘กึ เต, มหาราช, เอกํ โจรํ อารพฺภ คมเนนา’ติ วกฺขติ. ตโต [Pg.232] มํ ชโน เอวํ สญฺชานิสฺสติ – ‘ราชา โจรํ คเหตุํ นิกฺขนฺโต, สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปน นิวตฺติโต’ติ’’ ครหโมกฺขํ สมฺปสฺสมาโน อคมาสิ.

“仅带五百骑兵”（Pañcamattehi assasatehīti）是说：他心想：“如果盗贼被打败，我就追上去抓住他；如果我被打败，就迅速逃跑。”于是他带着轻装的部队出发了。“他前往园林之处”（Yena ārāmoti）：他为何去园林呢？据说他害怕盗贼，心里想去却又不敢去，是因害怕受人指责才出发的。他当时这么想：“我去礼拜正自觉者后坐下，他会问：‘你为何带着军队出来？’那时我再禀告他。因为世尊不仅以未来的利益摄受我，也以现世的利益摄受我。如果我获胜，他会默许；如果我战败，他会说：‘大王，为了一个盗贼，你何必亲自前往呢？’这样人们就会知道：‘国王出发去抓盗贼，但被正自觉者劝回了。’”他预见到这是免于指责的方法，于是便去了园林。

กุโต ปนสฺสาติ กสฺมา อาห? อปิ นาม ภควา ตสฺส อุปนิสฺสยํ โอโลเกตฺวา ตํ อาเนตฺวา ปพฺพาเชยฺยาติ ภควโต ปริคณฺหนตฺถํ อาห. รญฺโญติ น เกวลํ รญฺโญเยว ภยํ อโหสิ, อวเสโสปิ มหาชโน ภีโต ผลกาวุธานิ ฉฑฺเฑตฺวา สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนว ปลายิตฺวา นครํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย อฏฺฏาลเก อารุยฺห โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. เอวญฺจ อโวจ – ‘‘องฺคุลิมาโล ‘ราชา มยฺหํ สนฺติกํ อาคจฺฉตี’ติ ญตฺวา ปฐมตรํ อาคนฺตฺวา เชตวเน นิสินฺโน, ราชา เตน คหิโต, มยํ ปน ปลายิตฺวา มุตฺตา’’ติ. นตฺถิ เต อิโต ภยนฺติ อยญฺหิ อิทานิ กุนฺถกิปิลฺลิกํ ชีวิตา น โวโรเปติ, นตฺถิ เต อิมสฺส สนฺติกา ภยนฺติ อตฺโถ.

【他从何而来】——为何这么说？是为了探究世尊的意向，即“世尊观察到他有（得证道果的）善因，或许会带他来出家”。【对国王】是说：不仅国王有怖畏，其余的民众也都惊恐，丢下盾牌与武器，从他们面对面的地方就逃跑了，进入城里关上门，爬上瞭望塔站着观望。他们还这么说：“鸯掘摩罗知道‘国王要到我这里来’，就先到祇陀林坐着，国王被他抓住了，而我们则逃得以解脱。”【你从此无有怖畏】是说：此人如今连小虫或蚂蚁的生命都不会夺取，你从此人处无有怖畏，此为义。

กถํ โคตฺโตติ? กสฺมา ปุจฺฉติ? ปพฺพชิตํ ทารุณกมฺเมน อุปฺปนฺนนามํ คเหตฺวา โวหริตุํ น ยุตฺตํ, มาตาปิตูนํ โคตฺตวเสน นํ สมุทาจริสฺสามีติ มญฺญมาโน ปุจฺฉิ. ปริกฺขารานนฺติ เอเตสํ อตฺถาย อหํ อุสฺสุกฺกํ กริสฺสามีติ อตฺโถ. กเถนฺโตเยว จ อุทเร พทฺธสาฏกํ มุญฺจิตฺวา เถรสฺส ปาทมูเล ฐเปสิ.

【什么宗姓】——他为何这么问？因为不适合用由凶恶行为而来的名字称呼出家人，他心想：“我将以其父母的宗姓来称呼他”，因此而问。【为资具】是说：“我将为这些资具而努力”，此为义。他一边说着，一边解下系在腹部的布，放在长老的脚下。

๓๕๑. อารญฺญิโกติอาทีนิ จตฺตาริ ธุตงฺคานิ ปาฬิยํ อาคตานิ. เถเรน ปน เตรสปิ สมาทินฺนาเนว อเหสุํ, ตสฺมา อลนฺติ อาห. ยญฺหิ มยํ, ภนฺเตติ กึ สนฺธาย วทติ? ‘‘หตฺถิมฺปิ ธาวนฺตํ อนุพนฺธิตฺวา คณฺหามี’’ติ อาคตฏฺฐาเน รญฺญา เปสิตหตฺถาทโย โส เอวํ อคฺคเหสิ. ราชาปิ – ‘‘หตฺถีหิเยว นํ ปริกฺขิปิตฺวา คณฺหถ, อสฺเสเหว, รเถเหวา’’ติ เอวํ อเนกวารํ พหู หตฺถาทโย เปเสสิ. เอวํ คเตสุ ปน เตสุ – ‘‘อหํ อเร องฺคุลิมาโล’’ติ ตสฺมึ อุฏฺฐาย สทฺทํ กโรนฺเต เอโกปิ อาวุธํ ปริวตฺเตตุํ นาสกฺขิ, สพฺเพว โกฏฺเฏตฺวา มาเรสิ. หตฺถี อรญฺญหตฺถี, อสฺสา อรญฺญอสฺสา, รถาปิ ตตฺเถว ภิชฺชนฺตีติ อิทํ สนฺธาย ราชา เอวํ วทติ.

351. “林住”等四种头陀行已在圣典中出现。但长老实际上已受持所有十三种，因此他说“足矣”。国王所说“尊者，我们……”是针对什么而说呢？在“我亦追上奔跑的大象而抓住它”这句话所出现的场合，他就是这样抓住了国王派来的象兵等人。国王也曾多次派遣众多象兵等，命令道：“用象群包围他，抓住他！用马队！用车队！”但当他们前去时，他站起来大喊：“喂！我是央掘摩罗(Aṅgulimāla)！”没有一人能转动武器，他将他们全部斩杀。大象成了野象，马成了野马，战车也在那里被毁坏——国王正是针对此事而这么说的。

ปิณฺฑาย ปาวิสีติ น อิทํ ปฐมํ ปาวิสิ. อิตฺถิทสฺสนทิวสํ สนฺธาย ปเนตํ วุตฺตํ. เทวสิกมฺปิ ปเนส ปวิสเตว, มนุสฺสา จ นํ ทิสฺวา อุตฺตสนฺติปิ ปลายนฺติปิ ทฺวารมฺปิ ถเกนฺติ, เอกจฺเจ องฺคุลิมาโลติ สุตฺวาว ปลายิตฺวา อรญฺญํ วา ปวิสนฺติ, ฆรํ วา ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ถเกนฺติ. ปลายิตุํ [Pg.233] อสกฺโกนฺตา ปิฏฺฐึ ทตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เถโร อุฬุงฺคยาคุมฺปิ กฏจฺฉุภิกฺขมฺปิ น ลภติ, ปิณฺฑปาเตน กิลมติ. พหิ อลภนฺโต นครํ สพฺพสาธารณนฺติ นครํ ปวิสติ. เยน ทฺวาเรน ปวิสติ, ตตฺถ องฺคุลิมาโล อาคโตติ กูฏสหสฺสานํ ภิชฺชนการณํ โหติ. เอตทโหสีติ การุญฺญปฺปตฺติยา อโหสิ. เอเกน อูนมนุสฺสสหสฺสํ ฆาเตนฺตสฺส เอกทิวสมฺปิ การุญฺญํ นาโหสิ, คพฺภมูฬฺหาย อิตฺถิยา ทสฺสนมตฺเตเนว กถํ อุปฺปนฺนนฺติ? ปพฺพชฺชาพเลน, ปพฺพชฺชาพลญฺหิ เอตํ.

“为乞食而入”，这并非他第一次进入。此话是针对见到那位难产妇女的那天而说的。其实他每天都进入，人们一见到他，不是惊慌逃跑就是紧闭大门。有些人一听到“央掘摩罗”之名，就逃入森林，或跑进屋里关上门。无法逃跑的人则背对着他站立。长老连一勺粥或一匙饭都得不到，为乞食而受疲累。在外面得不到（布施），他心想“城市为众人所共有”，于是进入城里。他从哪个门进去，那里就因“央掘摩罗来了”之故，成为上千个水瓮被打破的原因。“他生起此念”，这是由于生起了悲悯。一个杀害了九百九十九人者，连一天也未曾有过悲悯，为何仅因见到一位难产的妇女就生起了悲悯呢？是由于出家之力，这确实是出家之力。

เตน หีติ ยสฺมา เต การุญฺญํ อุปฺปนฺนํ, ตสฺมาติ อตฺโถ. อริยาย ชาติยาติ, องฺคุลิมาล, เอตํ ตฺวํ มา คณฺหิ, เนสา ตว ชาติ. คิหิกาโล เอส, คิหี นาม ปาณมฺปิ หนนฺติ, อทินฺนาทานาทีนิปิ กโรนฺติ. อิทานิ ปน เต อริยา นาม ชาติ. ตสฺมา ตฺวํ ‘‘ยโต อหํ, ภคินิ, ชาโต’’ติ สเจ เอวํ วตฺตุํ กุกฺกุจฺจายสิ, เตน หิ ‘‘อริยาย ชาติยา’’ติ เอวํ วิเสเสตฺวา วทาหีติ อุยฺโยเชสิ.

“那么”的意思是：因为你已生起悲悯，所以……。“以圣生”是说：鸯掘摩罗，你不要执取那个（俗世的）生，那不是你（现在）的生。那是居家时期，在家人会杀生、行不与取等。但现在你的生是名为“圣”的生。因此，你若因恐怕说妄语而对说“姐妹，自从我出生以来……”感到犹豫，那么就特别地加上“以圣生”这样说吧。如此指示后，便派遣他去。

ตํ อิตฺถึ เอตทโวจาติ อิตฺถีนํ คพฺภวุฏฺฐานฏฺฐานํ นาม น สกฺกา ปุริเสน อุปสงฺกมิตุํ. เถโร กึ กโรสีติ? องฺคุลิมาลตฺเถโร สจฺจกิริยํ กตฺวา โสตฺถิกรณตฺถาย อาคโตติ อาโรจาเปสิ. ตโต เต สาณิยา ปริกฺขิปิตฺวา เถรสฺส พหิสาณิยํ ปีฐกํ ปญฺญาเปสุํ. เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา – ‘‘ยโต อหํ ภคินิ สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส อริยาย ชาติยา ชาโต’’ติ สจฺจกิริยํ อกาสิ, สห สจฺจวจเนเนว ธมกรณโต มุตฺตอุทกํ วิย ทารโก นิกฺขมิ. มาตาปุตฺตานํ โสตฺถิ อโหสิ. อิมญฺจ ปน ปริตฺตํ น กิญฺจิ ปริสฺสยํ น มทฺทติ, มหาปริตฺตํ นาเมตนฺติ วุตฺตํ. เถเรน นิสีทิตฺวา สจฺจกิริยกตฏฺฐาเน ปีฐกํ อกํสุ. คพฺภมูฬฺหํ ติรจฺฉานคติตฺถิมฺปิ อาเนตฺวา ตตฺถ นิสชฺชาเปนฺติ, ตาวเทว สุเขน คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ. ยา ทุพฺพลา โหติ น สกฺกา อาเนตุํ, ตสฺสา ปีฐกโธวนอุทกํ เนตฺวา สีเส สิญฺจนฺติ, ตงฺขณํเยว คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ, อญฺญมฺปิ โรคํ วูปสเมติ. ยาว กปฺปา ติฏฺฐนกปาฏิหาริยํ กิเรตํ.

“他对那妇人说此”——男子是不能靠近女子分娩的地方的。长老要做什么呢？他让人传话说：“鸯掘摩罗长老为行真实语以求平安而来。”于是他们用布幔围起，在布幔外为长老设座。长老在那里坐下后，行真实语说：“姐妹，自从我在一切知佛的教法中，以圣生而生以来……”随着真实语，胎儿就像从滤水壶中流出的水一样出来。母子平安。据说此护卫偈没有不能平息的危难，被称为“大护卫偈”。他们在长老坐着行真实语的地方设置了一个座位。即使是难产的母畜，被带到那里坐下，也能立刻顺利生产。若有体弱不能前来者，取那座位的洗涤水洒在她头上，也能立刻顺利生产，并平息其他疾病。据说这是一个能住立一劫的奇迹。

กึ ปน ภควา เถรํ เวชฺชกมฺมํ การาเปสีติ? น การาเปสิ. เถรญฺหิ ทิสฺวา มนุสฺสา ภีตา ปลายนฺติ. เถโร ภิกฺขาหาเรน กิลมติ, สมณธมฺมํ กาตุํ น สกฺโกติ. ตสฺส อนุคฺคเหน สจฺจกิริยํ กาเรสิ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อิทานิ กิร องฺคุลิมาลตฺเถโร เมตฺตจิตฺตํ [Pg.234] ปฏิลภิตฺวา สจฺจกิริยาย มนุสฺสานํ โสตฺถิภาวํ กโรตีติ มนุสฺสา เถรํ อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, ตโต ภิกฺขาหาเรน อกิลมนฺโต สมณธมฺมํ กาตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ อนุคฺคเหน สจฺจกิริยํ กาเรสิ. น หิ สจฺจกิริยา เวชฺชกมฺมํ โหติ. เถรสฺสาปิ จ ‘‘สมณธมฺมํ กริสฺสามี’’ติ มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนสฺส จิตฺตํ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ น คจฺฉติ, อฏวิยํ ฐตฺวา มนุสฺสานํ ฆาติตฏฺฐานเมว ปากฏํ โหติ. ‘‘ทุคฺคโตมฺหิ, ขุทฺทกปุตฺโตมฺหิ, ชีวิตํ เม เทหิ สามีติ มรณภีตานํ วจนากาโร จ หตฺถปาทวิกาโร จ อาปาถํ อาคจฺฉติ, โส วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ตโตว อุฏฺฐาย คจฺฉติ, อถสฺส ภควา ตํ ชาตึ อพฺโพหาริกํ กตฺวาวายํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิสฺสตีติ อริยาย ชาติยา สจฺจกิริยํ กาเรสิ. เอโก วูปกฏฺโฐติอาทิ วตฺถสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๘๐) วิตฺถาริตํ.

然则，世尊是让长老行医吗？并非让他行医。实因此故，人们见到长老便害怕而逃跑。长老因乞食而疲惫，无法修行沙门法。世尊出于摄益，让他行谛语。据说，世尊当时曾作此念：“如今，央掘摩罗(Aṅgulimāla)长老已得慈心，通过谛语为人们带来平安，人们将会认为应当亲近长老，然后他将不再因乞食而疲惫，能够修行沙门法了。”世尊出于摄益而让他行谛语。谛语并非医术。再者，长老虽然想着“我将修行沙门法”而受取根本业处，于夜住处、日住处禅坐，但心却无法朝向业处，反而在林中杀人的地方清晰地显现出来。那些畏惧死亡者“我处境困苦！我是个年幼的孩子！主人，请给我生命！”的言语形态，以及手脚残缺的景象，都进入他的感知范围。他感到懊悔，从座上起身离去。于是世尊心想：“让他的那个身份不再被提起，此人将能增长观(vipassanā)，证得阿罗汉果。”因此让他以圣生行谛语。此事已在以“Eko vūpakaṭṭho”等为开头的《Vatthasutta》(ma. ni. 1.80)中详述。

๓๕๒. อญฺเญนปิ เลฑฺฑุ ขิตฺโตติ กากสุนขสูกราทีนํ ปฏิกฺกมาปนตฺถาย สมนฺตา สรกฺเขปมตฺเต ฐาเน เยน เกนจิ ทิสาภาเคน ขิตฺโต อาคนฺตฺวา เถรสฺเสว กาเย ปตติ. กิตฺตเก ฐาเน เอวํ โหติ? คณฺฐิกํ ปฏิมุญฺจิตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ปฏินิวตฺเตตฺวา ยาว คณฺฐิกปฏิมุกฺกฏฺฐานํ อาคจฺฉติ, ตาว โหติ. ภินฺเนน สีเสนาติ มหาจมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ยาว อฏฺฐิมริยาทา ภินฺเนน.

352. “他人所投的土块”是说：为了驱赶乌鸦、狗、猪等，在周围一箭之地内，无论朝任何方向投掷的土块，都会飞来落在长老的身上。这在多大的范围内发生呢？从系上衣结外出乞食，返回后直到抵达解开衣结之处，在此期间都会发生。“头被打破”是说：打破了厚皮，深及骨头。

พฺราหฺมณาติ ขีณาสวภาวํ สนฺธาย อาห. ยสฺส โข ตฺวํ, พฺราหฺมณ, กมฺมสฺส วิปาเกนาติ อิทํ สภาคทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ สนฺธาย วุตฺตํ. กมฺมญฺหิ กริยมานเมว ตโย โกฏฺฐาเส ปูเรติ. สตฺตสุ จิตฺเตสุ กุสลา วา อกุสลา วา ปฐมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ นาม โหติ. ตํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตถา อสกฺโกนฺตํ อโหสิกมฺมํ, นาโหสิ กมฺมวิปาโก, น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ อิมสฺส ติกสฺส วเสน อโหสิกมฺมํ นาม โหติ. อตฺถสาธิกา สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตถา อสกฺโกนฺตํ วุตฺตนเยเนว ตํ อโหสิกมฺมํ นาม โหติ. อุภินฺนมนฺตเร ปญฺจชวนเจตนา อปราปริยเวทนียกมฺมํ นาม โหติ. ตํ อนาคเต ยทา โอกาสํ ลภติ, ตทา [Pg.235] วิปากํ เทติ. สติ สํสารปฺปวตฺติยา อโหสิกมฺมํ นาม น โหติ. เถรสฺส ปน อุปปชฺชเวทนียญฺจ อปราปริยเวทนียญฺจาติ อิมานิ ทฺเว กมฺมานิ กมฺมกฺขยกเรน อรหตฺตมคฺเคน สมุคฺฆาฏิตานิ, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อตฺถิ. ตํ อรหตฺตปฺปตฺตสฺสาปิ วิปากํ เทติเยว. ตํ สนฺธาย ภควา ‘‘ยสฺส โข ตฺว’’นฺติอาทิมาห. ตสฺมา ยสฺส โขติ เอตฺถ ยาทิสสฺส โข ตฺวํ, พฺราหฺมณ, กมฺมสฺส วิปาเกนาติ เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“婆罗门”是针对漏尽者的状态而说。“婆罗门，你实因某业之果报……”这句话是针对同类的现法受业(diṭṭhadhammavedanīyakamma)而说。业在造作时，即完成三个部分：于七个速行心(javana)中的善或不善的第一速行思，称为现法受业，它于此生中即带来果报。若无法产生结果，则依‘其业果未曾有，其业果将无有，其业果现无有’此三句，而成为无效业(ahosikamma)。能成办作用的第七速行思，称为次生受报业(upapajjavedanīyakamma)，它在紧随其后的来世带来果报。若同样无法产生结果，则如前述而成为无效业。两者之间的五个速行思，称为后后时受报业(aparāpariyavedanīyakamma)，它在未来获得机会时带来果报。只要轮回仍在迁流，它就不会成为无效业。然而，对长老而言，次生受报业与后后时受报业这两种业，已被能灭尽业的阿罗汉道所根除，唯有现法受业存在。即使对已证得阿罗汉者，它仍然会带来果报。针对此，世尊说了“你实因……”等语。因此，于此‘yassa kho’，其义应理解为：‘婆罗门，你实乃因何等业之果报……’。

อพฺภา มุตฺโตติ เทสนาสีสมตฺตเมตํ, อพฺภา มหิกา ธูโม รโช ราหูติ อิเมหิ ปน อุปกฺกิเลเสหิ มุตฺโต จนฺทิมา อิธ อธิปฺเปโต. ยถา หิ เอวํ นิรุปกฺกิเลโส จนฺทิมา โลกํ ปภาเสติ, เอวํ ปมาทกิเลสวิมุตฺโต อปฺปมตฺโต ภิกฺขุ อิมํ อตฺตโน ขนฺธายตนธาตุโลกํ ปภาเสติ, วิหตกิเลสนฺธการํ กโรติ.

“脱离云层”只是说法的标题，此处的意趣是月亮摆脱了云、雾、烟、尘、罗睺(Rāhu)等染污。正如这样无有染污的月亮照亮世间，同样地，已脱离由放逸而生诸烦恼、不放逸的比丘，也能照亮自身这由蕴、处、界所组成的世间，驱散烦恼的黑暗。

กุสเลน ปิธียตีติ มคฺคกุสเลน ปิธียติ อปฺปฏิสนฺธิกํ กรียติ. ยุญฺชติ พุทฺธสาสเนติ พุทฺธสาสเน กาเยน วาจาย มนสา จ ยุตฺตปฺปยุตฺโต วิหรติ. อิมา ติสฺโส เถรสฺส อุทานคาถา นาม.

“以善覆盖”：谓以道善覆盖，令不再结生。“勤修佛陀教法”：谓于佛陀教法中，以身、语、意，极精勤而住。此三颂，名为长老之优陀那颂。

ทิสา หิ เมติ อิทํ กิร เถโร อตฺตโน ปริตฺตาณาการํ กโรนฺโต อาห. ตตฺถ ทิสา หิ เมติ มม สปตฺตา. เย มํ เอวํ อุปวทนฺติ – ‘‘ยถา มยํ องฺคุลิมาเลน มาริตานํ ญาตกานํ วเสน ทุกฺขํ เวทิยาม, เอวํ องฺคุลิมาโลปิ เวทิยตู’’ติ, เต มยฺหํ ทิสา จตุสจฺจธมฺมกถํ สุณนฺตูติ อตฺโถ. ยุญฺชนฺตูติ กายวาจามเนหิ ยุตฺตปฺปยุตฺตา วิหรนฺตุ. เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโตติ เย สนฺโต สปฺปุริสา ธมฺมํเยว อาทเปนฺติ สมาทเปนฺติ คณฺหาเปนฺติ, เต มนุชา มยฺหํ สปตฺตา ภชนฺตุ เสวนฺตุ ปยิรุปาสนฺตูติ อตฺโถ.

据说，长老为作自身之守护而说此语。于此，“我之敌”即我之仇敌。彼等如此诅咒我——“如我等因亲族为鸯掘摩罗(Aṅgulimāla)所杀而感受痛苦，愿鸯掘摩罗亦感受此苦”，愿我此等仇敌得闻四谛法，此其义也。“愿彼等勤修”：谓愿彼等以身、语、意，极精勤而住。“贤善者唯受持法”：谓凡是贤善之善人，唯受持、善受持、令受持善人之法，愿我之仇敌亲近、承事、恭敬彼等人，此其义也。

อวิโรธปฺปสํสีนนฺติ อวิโรโธ วุจฺจติ เมตฺตา, เมตฺตาปสํสกานนฺติ อตฺโถ. สุณนฺตุ ธมฺมํ กาเลนาติ ขเณ ขเณ ขนฺติเมตฺตาปฏิสงฺขาสารณียธมฺมํ สุณนฺตุ. ตญฺจ อนุวิธียนฺตูติ ตญฺจ ธมฺมํ อนุกโรนฺตุ ปูเรนฺตุ.

“赞叹无违者”：谓“无违”即是慈(mettā)，其义为赞叹慈爱之人。“愿彼等适时闻法”：谓愿彼等于刹那刹那间，听闻名为忍耐与慈爱之恒常忆念法。“亦愿彼等随行之”：谓愿彼等亦随学、圆满彼法。

น หิ ชาตุ โส มมํ หึเสติ โย มยฺหํ ทิโส, โส มํ เอกํเสเนว น หึเสยฺย. อญฺญํ วา ปน กิญฺจิ นนฺติ น เกวลํ มํ, อญฺญมฺปิ ปน [Pg.236] กญฺจิ ปุคฺคลํ มา หึสนฺตุ มา วิเหเฐนฺตุ. ปปฺปุยฺย ปรมํ สนฺตินฺติ ปรมํ สนฺติภูตํ นิพฺพานํ ปาปุณิตฺวา. รกฺเขยฺย ตสถาวเรติ ตสา วุจฺจนฺติ สตณฺหา, ถาวรา นิตฺตณฺหา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย นิพฺพานํ ปาปุณาติ, โส สพฺพํ ตสถาวรํ รกฺขิตุํ สมตฺโถ โหติ. ตสฺมา มยฺหมฺปิ ทิสา นิพฺพานํ ปาปุณนฺตุ, เอวํ มํ เอกํเสเนว น หึสิสฺสนฺตีติ. อิมา ติสฺโส คาถา อตฺตโน ปริตฺตํ กาตุํ อาห.

“彼绝不伤害我”：凡我之敌，愿彼绝不伤害我。“亦不伤害任何其他”：非仅于我，亦愿彼等不伤害、不恼害任何其他个人(puggala)。“已达最上寂静”：谓已达最上寂静之涅槃。“守护动摇与不动摇者”：“动摇者”(tasā)被称为有爱者，“不动摇者”(thāvarā)为无爱者。此意为：凡达涅槃者，即能守护一切动摇与不动摇之众生。是故，愿我之敌亦达涅槃，如是彼等则绝不伤害于我。长老为作自身之守护而说此三颂。

อิทานิ อตฺตโนว ปฏิปตฺตึ ทีเปนฺโต อุทกญฺหิ นยนฺติ เนตฺติกาติ อาห. ตตฺถ เนตฺติกาติ เย มาติกํ โสเธตฺวา พนฺธิตพฺพฏฺฐาเน พนฺธิตฺวา อุทกํ นยนฺติ. อุสุการาติ อุสุการกา. นมยนฺตีติ เตลกญฺชิเกน มกฺเขตฺวา กุกฺกุเฬ ตาเปตฺวา อุนฺนตุนฺนตฏฺฐาเน นเมนฺตา อุชุํ กโรนฺติ. เตชนนฺติ กณฺฑํ. ตญฺหิ อิสฺสาโส เตชํ กโรติ, ปรญฺจ ตชฺเชติ, ตสฺมา เตชนนฺติ วุจฺจติ. อตฺตานํ ทมยนฺตีติ ยถา เนตฺติกา อุชุมคฺเคน อุทกํ นยนฺติ, อุสุการา เตชนํ, ตจฺฉกา จ ทารุํ อุชุํ กโรนฺติ, เอวเมวํ ปณฺฑิตา อตฺตานํ ทเมนฺติ อุชุกํ กโรนฺติ นิพฺพิเสวนํ กโรนฺติ.

现在，为了说明自身的修行，他说了“引水者导水”等。其中，“引水者”是指那些清理渠道、在需筑堤处筑堤而引水的人。“制箭师”是指造箭者。“矫直”是指用油和米汤涂抹后，在热灰上加热，将高低不平之处弄弯，使之正直。“箭”（tejana）是指箭矢。弓箭手使之锐利，并加以削平，因此称为“箭”。“调伏自己”是指：如同引水者沿直道引水，制箭师矫直箭矢，木匠弄直木材一样，智者也调伏自己，使自己正直，使自己柔顺。

ตาทินาติ อิฏฺฐานิฏฺฐาทีสุ นิพฺพิกาเรน – ‘‘ปญฺจหากาเรหิ ภควา ตาที, อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที, วนฺตาวีติ ตาที, จตฺตาวีติ ตาที, ติณฺณาวีติ ตาที, ตนฺนิทฺเทสาติ ตาที’’ติ (มหานิ. ๓๘; ๑๙๒) เอวํ ตาทิลกฺขณปฺปตฺเตน สตฺถารา. ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ, ตณฺหาเยตํ นามํ. ตาย หิ โคณา วิย คีวาย รชฺชุยา, สตฺตา หทเย พทฺธา ตํ ตํ ภวํ นียนฺติ, ตสฺมา ภวเนตฺตีติ วุจฺจติ. ผุฏฺโฐ กมฺมวิปาเกนาติ มคฺคเจตนาย ผุฏฺโฐ. ยสฺมา หิ มคฺคเจตนาย กมฺมํ ปจฺจติ วิปจฺจติ ฑยฺหติ, ปริกฺขยํ คจฺฉติ, ตสฺมา สา กมฺมวิปาโกติ วุตฺตา. ตาย หิ ผุฏฺฐตฺตา เอส อณโณ นิกฺกิเลโส ชาโต, น ทุกฺขเวทนาย อณโณ. ภุญฺชามีติ เจตฺถ เถยฺยปริโภโค อิณปริโภโค ทายชฺชปริโภโค สามิปริโภโคติ จตฺตาโร ปริโภคา เวทิตพฺพา. ตตฺถ ทุสฺสีลสฺส ปริโภโค เถยฺยปริโภโค นาม. โส หิ จตฺตาโร ปจฺจเย เถเนตฺวา ภุญฺชติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘เถยฺยาย โว, ภิกฺขเว, รฏฺฐปิณฺโฑ ภุตฺโต’’ติ (ปารา. ๑๙๕). สีลวโต ปน อปจฺจเวกฺขณปริโภโค อิณปริโภโค นาม. สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ ปริโภโค ทายชฺชปริโภโค นาม. ขีณาสวสฺส ปริโภโค สามิปริโภโค [Pg.237] นาม. อิธ กิเลสอิณานํ อภาวํ สนฺธาย ‘‘อณโณ’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อนิโณ’’ติปิ ปาโฐ. สามิปริโภคํ สนฺธาย ‘‘ภุญฺชามิ โภชน’’นฺติ วุตฺตํ.

“如是者”(tādi)是指对可意、不可意等事物心无变异者。如《大义释》(Mahāniddesa)所说：“世尊以五种方式为如是者：于可意不可意为如是者，已吐离故为如是者，已舍弃故为如是者，已度脱故为如是者，因其解释而为如是者。”这是就已证得此等如是特质的导师而言。“有之导管”(bhavanetti)是指有之绳(bhavarajju)，这是渴爱的异名。众生犹如牛被绳索系于颈，心被渴爱所缚，而被牵引至种种有，因此称为“有之导管”。“被业果所触”是指被道之思所触。因为道之思能使业成熟、完全成熟、烧毁、灭尽，所以它被称为“业果”。因为被它所触，此人成为无债、无烦恼者，而非因苦受而无债。“我受用”：于此，应知有四种受用：盗贼受用、债务受用、继承受用、自主受用。其中，不具戒者的受用名为盗贼受用，他盗用四资具。如言：“诸比丘，你们所受用的国家信施是偷来的。”然而，具戒者未经省察的受用，名为债务受用。七有学的受用名为继承受用。漏尽者的受用名为自主受用。此处是针对无烦恼之债而说“无债”。亦有读作“无负债”(aniṇo)者。是针对自主受用而说“我受用饮食”。

กามรติสนฺถวนฺติ ทุวิเธสุปิ กาเมสุ ตณฺหารติสนฺถวํ มา อนุยุญฺชถ มา กริตฺถ. นยิทํ ทุมฺมนฺติตํ มมาติ ยํ มยา สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา ปพฺพชิสฺสามีติ มนฺติตํ, ตํ มม มนฺติตํ น ทุมฺมนฺติตํ. สํวิภตฺเตสุ ธมฺเมสูติ อหํ สตฺถาติ เอวํ โลเก อุปฺปนฺเนหิ เย ธมฺมา สํวิภตฺตา, เตสุ ธมฺเมสุ ยํ เสฏฺฐํ นิพฺพานํ, ตเทว อหํ อุปคมํ อุปคโต สมฺปตฺโต, ตสฺมา มยฺหํ อิทํ อาคมนํ สฺวาคตํ นาม คตนฺติ. ติสฺโส วิชฺชาติ ปุพฺเพนิวาสทิพฺพจกฺขุอาสวกฺขยปญฺญา. กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ยํ พุทฺธสฺส สาสเน กตฺตพฺพกิจฺจํ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ มยา กตํ. ตีหิ วิชฺชาหิ นวหิ จ โลกุตฺตรธมฺเมหิ เทสนํ มตฺถกํ ปาเปสีติ.

“欲乐交接”：于两种欲中，勿从事、勿作于贪爱之乐与交接。“此非我之恶计”：我所思量之“见正等觉者后我将出家”，我此思量非为恶思量。“于善分别之法中”：由以“我是导师”而出现于世间者所善分别之诸法中，有最胜之涅槃，我已趋向、抵达、获得。因此，我此次前来，名为善来。“三明”即宿住智、天眼智、漏尽智。“佛陀之教已作”：凡于佛陀教诫中应作之事，我皆已作。以三明及九出世间法，[世尊]令教法至于顶点。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破除戏论》

องฺคุลิมาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《指鬘经》释义终。

๗. ปิยชาติกสุตฺตวณฺณนา

7. 爱生经释义

๓๕๓. เอวํ เม สุตนฺติ ปิยชาติกสุตฺตํ. ตตฺถ เนว กมฺมนฺตา ปฏิภนฺตีติ น สพฺเพน สพฺพํ ปฏิภนฺติ, ปกตินิยาเมน ปน น ปฏิภนฺติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ น ปฏิภาตีติ น รุจฺจติ. อาฬาหนนฺติ สุสานํ. อญฺญถตฺตนฺติ วิวณฺณตาย อญฺญถาภาโว. อินฺทฺริยานิ นาม มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, ปติฏฺฐิโตกาสํ ปน สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ. ปิยชาติกาติ ปิยโต ชายนฺติ. ปิยปฺปภาวิกาติ ปิยโต ปภวนฺติ.

353. “如是我闻”等，是《爱生经》。其中，“诸事不现前”者，非一切事皆不现前，而是不如常态现前。第二句中，道理亦同。于此，“不现前”者，即不喜。“墓地”者，火葬场也。“变异”者，因失色而有他状。所谓“诸根”，是意所识之法，然此说是依于所住之处。“从爱生”者，从可爱者而生。“以爱为源”者，从可爱者而起。

๓๕๕. สเจ ตํ, มหาราชาติ ตสฺส อตฺถํ อสลฺลกฺขยมานาปิ สตฺถริ สทฺธาย เอวํ วทติ. จร ปิเรติ อเปหิ อมฺหากํ ปเร, อนชฺฌตฺติกภูเตติ อตฺโถ. อถ วา จร ปิเรติ ปรโต คจฺฉ, มา อิธ ติฏฺฐาติปิ อตฺโถ.

355. “大王，若彼”者，是虽不解其义，然凭于导师之信而如是说。“去，鄙人”者，义谓：“离去，我等之外人，非己方者。”或，“去，鄙人”者，义亦谓：“去往他处，勿住于此。”

๓๕๖. ทฺวิธา [Pg.238] เฉตฺวาติ อสินา ทฺเว โกฏฺฐาเส กโรนฺโต ฉินฺทิตฺวา. อตฺตานํ อุปฺผาเลสีติ เตเนว อสินา อตฺตโน อุทรํ ผาเลสิ. ยทิ หิ ตสฺส สา อปฺปิยา ภเวยฺย, อิทานิ อญฺญํ มาตุคามํ คณฺหิสฺสามีติ อตฺตานํ น ฆาเตยฺย. ยสฺมา ปนสฺส สา ปิยา อโหสิ, ตสฺมา ปรโลเกปิ ตาย สทฺธึ สมงฺคิภาวํ ปตฺถยมาโน เอวมกาสิ.

356. “劈成两半”是说用剑切成两部分。“剖开自身”是说用那把剑剖开自己的肚子。确实，如果那个女人不是他所喜爱的，他会想：“现在我要另娶一个女人”，而不会杀死自己。但因为那个女人是他所喜爱的，所以他期望来世也能与她在一起，才这么做。

๓๕๗. ปิยา เต วชิรีติ เอวํ กิรสฺสา อโหสิ – ‘‘สจาหํ, ‘ภูตปุพฺพํ, มหาราช, อิมิสฺสาเยว สาวตฺถิยํ อญฺญตริสฺสา อิตฺถิยา’ติอาทิกถํ กเถยฺยํ, ‘โก เต เอวํ อกาสิ, อเปหิ นตฺถิ เอต’นฺติ มํ ปฏิเสเธยฺย, วตฺตมาเนเนว นํ สญฺญาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. วิปริณามญฺญถาภาวาติ เอตฺถ มรณวเสน วิปริณาโม, เกนจิ สทฺธึ ปลายิตฺวา คมนวเสน อญฺญถาภาโว เวทิตพฺโพ.

357. 关于“跋耆利(Vajirī)是你所喜爱的吗”，据说她（末利王后）曾这样想：“如果我讲一个‘大王，从前，就在这舍卫城，有某个女人……’这样的故事，他（国王）会反驳我说：‘谁对你这样说的？走开，没有这回事！’我将只用现在的事例让他明白。”她这样想后，便如此说。关于“变异与变成他样”，于此，应知由于（跋耆利公主的）死亡为“变异”，由于与某人一起逃跑离去为“变成他样”。

วาสภายาติ วาสภา นาม รญฺโญ เอกา เทวี, ตํ สนฺธายาห.

关于“婆娑婆(Vāsabhā)”，婆娑婆是国王的一位王妃，这是指她而说。

ปิยา เต อหนฺติ กสฺมา สพฺพปจฺฉา อาห? เอวํ กิรสฺสา อโหสิ – ‘‘อยํ ราชา มยฺหํ กุปิโต, สจาหํ สพฺพปฐมํ ‘ปิยา เต อห’นฺติ ปุจฺเฉยฺยํ, ‘น เม ตฺวํ ปิยา, จร ปิเร’ติ วเทยฺย, เอวํ สนฺเต กถา ปติฏฺฐานํ น ลภิสฺสตี’’ติ กถาย ปติฏฺฐานตฺถํ สพฺพปจฺฉา ปุจฺฉิ. กาสิโกสเลสุ ฉฑฺฑิตภาเวน วิปริณาโม, ปฏิราชูนํ หตฺถคมนวเสน อญฺญถาภาโว เวทิตพฺโพ.

“我是你所喜爱的吗？”她为何最后才问？据说她曾这样想：“这位国王正在对我生气，如果我最先问‘我是你所喜爱的吗？’，他可能会说‘你不是我所喜爱的，你这外人，走开！’，这样话题就无法确立了。”为了让话题得以确立，她才最后问。关于迦尸和憍萨罗，应知由于被舍弃为“变异”，由于落入敌王之手为“变成他样”。

อาจเมหีติ อาจมโนทกํ เทหิ. อาจมิตฺวา หตฺถปาเท โธวิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา สตฺถารํ นมสฺสิตุกาโม เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“请漱口(Ācamehi)”是说“请给我净水”。洗手洗脚、漱口之后，他（憍萨罗王）想要礼敬导师，便如此说。其余各处的意思都显而易见。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破除戏论》

ปิยชาติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《爱生经》释义终。

๘. พาหิติกสุตฺตวณฺณนา

8. 跋希提迦经释义

๓๕๘. เอวํ เม สุตนฺติ พาหิติกสุตฺตํ. ตตฺถ เอกปุณฺฑรีกํ นาคนฺติ เอวํนามกํ หตฺถึ. ตสฺส กิร ผาสุกานํ อุปริ ตาลผลมตฺตํ ปณฺฑรฏฺฐานํ อตฺถิ[Pg.239], เตนสฺส เอกปุณฺฑรีโกติ นามํ อกํสุ. สิริวฑฺฒํ มหามตฺตนฺติ ปจฺเจกหตฺถึ อภิรุหิตฺวา กถาผาสุกตฺถํ สทฺธึ คจฺฉนฺตํ เอวํนามกํ มหามตฺตํ. อายสฺมาโนติ เอตฺถ โนติ ปุจฺฉาย นิปาโต. มหามตฺโต เถรสฺส สงฺฆาฏิปตฺตธารณาการํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘เอวํ, มหาราชา’’ติ อาห.

358. “如是我闻”等，是《婆希帝迦经》。于此，“一白莲象”者，谓名为“一白莲”之象。据说彼象肋骨之上，有棕榈果大小之白色处，是故为之取名“一白莲”。“大臣吉祥增”者，谓名为吉祥增之大臣，为便于交谈，骑乘各自之象，与王同行。于“Āyasmāno”句中，“no”为表疑问之不变词。大臣见长老穿着僧伽梨、持着钵之相，便言：“诚然，大王。”

๓๕๙. โอปารมฺโภติ อุปารมฺภํ โทสํ อาโรปนารโห. กึ ปุจฺฉามีติ ราชา ปุจฺฉติ. สุนฺทริวตฺถุสฺมึ อุปฺปนฺนมิทํ สุตฺตํ, ตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. ยญฺหิ มยํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, ยํ มยํ วิญฺญูหีติ อิทํ ปทํ คเหตฺวา ปญฺเหน ปริปูเรตุํ นาสกฺขิมฺหา, ตํ การณํ อายสฺมตา เอวํ วทนฺเตน ปริปูริตํ.

359. “Opārambho”者，谓应受呵责，应归于过失。王问：“我当问何事？”又问：“此经于孙陀利事中生起，我问彼经。”“尊者，我等……”者，谓：“尊者，我等未能以‘被智者……’一词令问难圆满，而具寿如是说，便使其圆满了。”

๓๖๐. อกุสโลติ อโกสลฺลสมฺภูโต. สาวชฺโชติ สโทโส. สพฺยาพชฺโฌติ สทุกฺโข. ทุกฺขวิปาโกติ อิธ นิสฺสนฺทวิปาโก กถิโต. ตสฺสาติ ตสฺส เอวํ อตฺตพฺยาพาธาทีนํ อตฺถาย ปวตฺตกายสมาจารสฺส.

360. “不善”者，谓从不善巧所生。“有过”者，谓有（贪等）过失。“有恼害”者，谓有苦。“苦果”者，此处说为等流果。“彼之”者，谓彼为恼害自己等而发生之身行。

สพฺพากุสลธมฺมปหีโน โข, มหาราช, ตถาคโต กุสลธมฺมสมนฺนาคโตติ เอตฺถ สพฺเพสํเยว อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานํ วณฺเณตีติ. อาม วณฺเณตีติ วุตฺเต ยถา ปุจฺฉา, ตถา อตฺโถ วุตฺโต ภเวยฺย. เอวํ พฺยากรณํ ปน น ภาริยํ. อปฺปหีนอกุสโลปิ หิ ปหานํ วณฺเณยฺย, ภควา ปน ปหีนากุสลตาย ยถาการี ตถาวาทีติ ทสฺเสตุํ เอวํ พฺยากาสิ. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโย.

于“大王，如来实已断一切不善法，具足善法”句，（问：）“此是称赞断一切不善法吗？”若答：“然，称赞。”则义如所问而被说。然如是解答，实不为重。盖未断不善者，亦能称赞于断。然世尊因已断不善，如行而说，如说而行，为示此义，故作是说。于白品（善法）方面，理路亦然。

๓๖๒. พาหิติกาติ พาหิติรฏฺเฐ อุฏฺฐิตวตฺถสฺเสตํ นามํ. โสฬสสมา อายาเมนาติ อายาเมน สมโสฬสหตฺถา. อฏฺฐสมา วิตฺถาเรนาติ วิตฺถาเรน สมอฏฺฐหตฺถา.

362. “婆希帝迦”者，是于婆希帝迦国（Bāhiti）所出之衣物名。“长十六等”者，谓长与十六肘等。“宽八等”者，谓宽与八肘等。

๓๖๓. ภควโต ปาทาสีติ ภควโต นิยฺยาเตสิ. ทตฺวา จ ปน คนฺธกุฏิยํ วิตานํ กตฺวา พนฺธิ. ตโต ปฏฺฐาย คนฺธกุฏิ ภิยฺโยโสมตฺตาย [Pg.240] โสภิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. เนยฺยปุคฺคลสฺส ปน วเสน อยํ เทสนา นิฏฺฐิตาติ.

363. “献予世尊”，是说交予世尊。并且，在献上后，于香孤邸中制作并悬挂了天篷。从那时起，香孤邸愈发庄严。其余各处皆是浅显易见的。此教说乃为所化之人而说，至此终结。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部》义注《破除戏论》

พาหิติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《婆希提迦经》释义终。

๙. ธมฺมเจติยสุตฺตวณฺณนา

9. 法迹经释义

๓๖๔. เอวํ เม สุตนฺติ ธมฺมเจติยสุตฺตํ. ตตฺถ เมทาฬุปนฺติ นาเมตํ ตสฺส, ตสฺส หิ นิคมสฺส เมทวณฺณา ปาสาณา กิเรตฺถ อุสฺสนฺนา อเหสุํ, ตสฺมา เมทาฬุปนฺติ สงฺขํ คตํ. เสนาสนํ ปเนตฺถ อนิยตํ, ตสฺมา น ตํ วุตฺตํ. นครกนฺติ เอวํนามกํ สกฺยานํ นิคมํ. เกนจิเทว กรณีเยนาติ น อญฺเญน กรณีเยน, อยํ ปน พนฺธุลเสนาปตึ สทฺธึ ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ เอกทิวเสเนว คณฺหถาติ อาณาเปสิ, ตํทิวสญฺจสฺส ภริยาย มลฺลิกาย ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ภควา นิมนฺติโต, พุทฺธปฺปมุเข ภิกฺขุสงฺเฆ ฆรํ อาคนฺตฺวา นิสินฺนมตฺเต ‘‘เสนาปติ กาลงฺกโต’’ติ สาสนํ อาหริตฺวา มลฺลิกาย อทํสุ. สา ปณฺณํ คเหตฺวา มุขสาสนํ ปุจฺฉิ. ‘‘รญฺญา อยฺเย เสนาปติ สทฺธึ ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ เอกปฺปหาเรเนว คหาปิโต’’ติ อาโรเจสุํ. มหาชนคตํ มา กริตฺถาติ โอวฏฺฏิกาย ปณฺณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิ. ตสฺมึ สมเย เอกา สปฺปิจาฏิ นีหริตา, สา อุมฺมาเร อาหจฺจ ภินฺนา, ตํ อปเนตฺวา อญฺญํ อาหราเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิ.

364. “如是我闻”是《法迹经》。于此，其地名为蜜色石镇(Medāḷupa)。据说，因为那个城镇有许多蜜色的石头，故得名蜜色石镇。此处的住所不定，因此未加说明。“那伽罗迦”(Nagaraka)是释迦族一个如此为名的城镇。“因某个要事”是说，并非因其他要事，而是国王下令：“在同一天内将班度拉将军及其三十二个儿子一并捕杀。”就在那天，他的妻子茉莉夫人已邀请世尊与五百位比丘。以世尊为首的比丘僧团来到她家，刚一坐下，就有人将“将军已亡”的消息带来给了茉莉夫人。她接过书信，询问口信的内容。他们禀告说：“夫人，国王已下令将将军及其三十二个儿子一举处决。”她为了不惊动大众，将书信藏于衣褶中，继续供养比丘僧团。当时，一罐酥油被拿出来时，在门槛上碰碎了。她让人把它移开，拿来另一罐，继续供养比丘僧团。

สตฺถา กตภตฺตกิจฺโจ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ – ‘‘สปฺปิจาฏิยา ภินฺนปจฺจยา น จินฺเตตพฺพ’’นฺติ อาห. ตสฺมึ สมเย มลฺลิกา ปณฺณํ นีหริตฺวา ภควโต ปุรโต ฐเปตฺวา – ‘‘ภควา อิมํ ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ สทฺธึ เสนาปติโน มตสาสนํ, อหํ เอตมฺปิ น จินฺตยามิ, สปฺปิจาฏิปจฺจยา กึ จินฺเตยฺยามี’’ติ อาห. ภควา – ‘‘มลฺลิเก, มา จินฺตยิ, อนมตคฺเค สํสาเร นาม วตฺตมานานํ โหติ เอต’’นฺติ อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ กตฺวา อคมาสิ. มลฺลิกา ทฺวตฺตึสสุณิสาโย ปกฺโกสาเปตฺวา โอวาทํ อทาสิ. ราชา มลฺลิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘เสนาปติโน อมฺหากํ อนฺตเร [Pg.241] ภินฺนโทโส อตฺถิ นตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. นตฺถิ สามีติ. โส ตสฺสา วจเนน ตสฺส นิทฺโทสภาวํ ญตฺวา วิปฺปฏิสารี พลวโทมนสฺสํ อุปฺปาเทสิ. โส – ‘‘เอวรูปํ นาม อโทสการกํ มํ สมฺภาวยิตฺวา อาคตํ สหายกํ วินาเสสิ’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย ปาสาเท วา นาฏเกสุ วา รชฺชสุเขสุ วา จิตฺตสฺสาทํ อลภมาโน ตตฺถ ตตฺถ วิจริตุํ อารทฺโธ. เอตเทว กิจฺจํ อโหสิ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เกนจิเทว กรณีเยนา’’ติ.

世尊用斋完毕，为发起法谈，说：“不应因酥油罐被打破而忧虑。”当时，茉莉夫人拿出书信，放在世尊面前，说道：“世尊，这是将军与三十二个儿子一同死亡的消息。我连此事亦不忧虑，何况因一酥油罐而忧虑呢？”世尊说：“茉莉，莫忧虑。于无始轮回中，此事常发生于众生。”于是宣说了与无常等相应的法谈后离去。茉莉夫人召来三十二位儿媳，给予教诫。国王召来茉莉夫人，问道：“将军与我等之间，可有嫌隙？”答曰：“主上，没有。”国王听闻其言，了知将军无罪，心生懊悔，生起强烈的忧恼。他想：“我竟毁掉了如此一位尊重我而来投的无罪善友！”自此之后，无论是在宫殿、观赏歌舞，或享受王室之乐，他都无法获得心内之乐，开始四处游荡。这即是其“要事”。针对此事而说“因某个要事”。

ทีฆํ การายนนฺติ ทีฆการายโน นาม พนฺธุลเสนาปติสฺส ภาคิเนยฺโย ‘‘เอตสฺส เม มาตุโล อโทสการโก นิกฺการเณน ฆาติโต’’ติ รญฺญา เสนาปติฏฺฐาเน ฐปิโต. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. มหจฺจา ราชานุภาเวนาติ มหตา ราชานุภาเวน, ธรณิตลํ ภินฺทนฺโต วิย สาครํ ปริวตฺเตนฺโต วิย วิจิตฺตเวสโสเภน มหตา พลกาเยนาติ อตฺโถ. ปาสาทิกานีติ ทสฺสเนเนว สห รญฺชนกานิ. ปสาทนียานีติ ตสฺเสว เววจนํ. อถ วา ปาสาทิกานีติ ปสาทชนกานิ. อปฺปสทฺทานีติ นิสฺสทฺทานิ. อปฺปนิคฺโฆสานีติ อวิภาวิตตฺเถน นิคฺโฆเสน รหิตานิ. วิชนวาตานีติ วิคตชนวาตานิ. มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานีติ มนุสฺสานํ รหสฺสกมฺมานุจฺฉวิกานิ, รหสฺสมนฺตํ มนฺเตนฺตานํ อนุรูปานีติ อตฺโถ. ปฏิสลฺลานสารุปฺปานีติ นิลียนภาวสฺส เอกีภาวสฺส อนุจฺฉวิกานิ. ยตฺถ สุทํ มยนฺติ น เตน ตตฺถ ภควา ปยิรุปาสิตปุพฺโพ, ตาทิเสสุ ปน ปยิรุปาสิตปุพฺโพ, ตสฺมา ยาทิเสสุ สุทํ มยนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

“长迦罗衍那”者：名为长迦罗衍那(Dīghakārāyana)，是班度拉(Bandhula)将军的外甥。国王心想：‘我无故杀害了他那无辜的舅舅。’于是任命他为将军。这是针对此事而说。“以大王威”者：意思是，以巨大的王威，仿佛能震裂大地、翻转大海一般，以华丽服饰庄严的庞大军队。“令人喜爱的”者：仅凭眼见即令人喜爱。“令人净信的”是其同义词。或者说，“令人喜爱的”是指能生起净信。“少声”者：指无声。“少响”者：指没有喧嚣声。“无人风”者：指人迹罕至，远离人烟。“适于人类密行”者：意思是，适合人们秘密行事或商议。“适于宴坐”者：指适合于隐居独处。“我们于何处……”者：国王未曾于彼处亲近过世尊，但曾在类似的地方亲近过。因此，此处的意思是‘在像这样我们（还未曾拜见过世尊）的地方’。

อตฺถิ, มหาราชาติ ปณฺฑิโต เสนาปติ ‘‘ราชา ภควนฺตํ มมายตี’’ติ ชานาติ, โส สเจ มํ ราชา ‘‘กหํ ภควา’’ติ วเทยฺย, อทนฺธายนฺเตน อาจิกฺขิตุํ ยุตฺตนฺติ จรปุริเส ปโยเชตฺวา ภควโต นิวาสนฏฺฐานํ ญตฺวาว วิหรติ. ตสฺมา เอวมาห. อารามํ ปาวิสีติ พหินิคเม ขนฺธาวารํ พนฺธาเปตฺวา การายเนน สทฺธึ ปาวิสิ.

“在，大王”：这位智慧的将军知道“国王尊崇世尊”，他想：“如果国王问我‘世尊在哪里？’，我应当不迟疑地告知。”因此，他派遣探子，预先探知了世尊的住处。所以他如此回答。“进入园林”者：在聚落外扎营后，与迦罗衍那（Kārāyana）一同进入。

๓๖๖. วิหาโรติ คนฺธกุฏึ สนฺธายาหํสุ. อาฬินฺทนฺติ ปมุขํ. อุกฺกาสิตฺวาติ อุกฺกาสิตสทฺทํ กตฺวา. อคฺคฬนฺติ กวาฏํ. อาโกเฏหีติ อคฺคนเขน อีสกํ กุญฺจิกจฺฉิทฺทสมีเป โกเฏหีติ วุตฺตํ โหติ. ทฺวารํ กิร อติอุปริ อมนุสฺสา, อติเหฏฺฐา ทีฆชาติกา โกเฏนฺติ. ตถา อโกเฏตฺวา [Pg.242] มชฺเฌ ฉิทฺทสมีเป โกเฏตพฺพํ, อิทํ ทฺวารโกฏฺฏกวตฺตนฺติ ทีเปนฺตา วทนฺติ. ตตฺเถวาติ ภิกฺขูหิ วุตฺตฏฺฐาเนเยว. ขคฺคญฺจ อุณฺหีสญฺจาติ เทสนามตฺตเมตํ,

366. “精舍”者：他们是指香室。“门廊”者：指入口处。“清咳”者：指发出清咳声。“aggaḷa”者：指门扇。“敲击”者：意思是说，用指甲尖在钥匙孔附近轻轻敲击。据说，门的上方由非人敲击，下方由长身生物敲击。不应那样敲，而应在中间的钥匙孔附近敲击。他们阐明道：这是敲门的规矩。“就在那里”者：就在比丘们所说的地方。“剑与头巾”者：这仅是说法而已。

วาลพีชนิมุณฺหีสํ, ขคฺคํ ฉตฺตญฺจุปาหนํ;

โอรุยฺห ราชา ยานมฺหา, ฐปยิตฺวา ปฏิจฺฉทนฺติ. –

国王从车乘下来，放下并交付了拂尘、头冠、剑、伞与鞋履。

อาคตานิ ปน ปญฺจปิ ราชกกุธภณฺฑานิ อทาสิ. กสฺมา ปน อทาสีติ. อติครุโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติกํ อุทฺธตเวเสน คนฺตุํ น ยุตฺตนฺติ จ, เอกโกว อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน รุจิวเสน สมฺโมทิสฺสามิ จาติ. ปญฺจสุ หิ ราชกกุธภณฺเฑสุ นิวตฺติเตสุ ตฺวํ นิวตฺตาติ วตฺตพฺพํ น โหติ, สพฺเพ สยเมว นิวตฺตนฺติ. อิติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ อทาสิ. รหายตีติ รหสฺสํ กโรติ นิคูหติ. อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย ‘‘ปุพฺเพปิ อยํ ราชา สมเณน โคตเมน สทฺธึ จตุกฺกณฺณมนฺตํ มนฺเตตฺวา มยฺหํ มาตุลํ สทฺธึ ทฺวตฺตึสาย ปุตฺเตหิ คณฺหาเปสิ, อิทานิปิ จตุกฺกณฺณมนฺตํ มนฺเตตุกาโม, กจฺจิ นุ โข มํ คณฺหาเปสฺสตี’’ติ. เอวํ โกปวเสนสฺส เอตทโหสิ.

他交出了带来的五种王权象征物。为何交出呢？一是因为，前往拜见无比崇高的正自觉者，不应以骄慢之态；二是因为，他想独自一人上前，按自己的意愿问候世尊。因为当五种王权象征物被送回时，就不必说“你回去”，众人自会返回。由于这两个原因，他交出了这些象征物。“他正在密谈”：这是指他正在进行秘密、隐藏之事。据说，他（迦罗衍那）的想法是：“以前这位国王也曾和沙门乔达摩秘密商议，然后抓捕了我的舅舅及其三十二个儿子。现在他又想秘密商议，难道是想抓捕我吗？”他因嗔心而生此念。

วิวริ ภควา ทฺวารนฺติ น ภควา อุฏฺฐาย ทฺวารํ วิวริ, วิวรตูติ ปน หตฺถํ ปสาเรสิ. ตโต – ‘‘ภควา ตุมฺเหหิ อเนเกสุ กปฺปโกฏีสุ ทานํ ททมาเนหิ น สหตฺถา ทฺวารวิวรณกมฺมํ กต’’นฺติ สยเมว ทฺวารํ วิวฏํ. ตํ ปน ยสฺมา ภควโต มเนน วิวฏํ, ตสฺมา ‘‘วิวริ ภควา ทฺวาร’’นฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. วิหารํ ปวิสิตฺวาติ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา. ตสฺมึ ปน ปวิฏฺฐมตฺเตเยว การายโน ปญฺจ ราชกกุธภณฺฑานิ คเหตฺวา ขนฺธาวารํ คนฺตฺวา วิฏฏูภํ อามนฺเตสิ ‘‘ฉตฺตํ สมฺม อุสฺสาเปหี’’ติ. มยฺหํ ปิตา กึ คโตติ? ปิตรํ มา ปุจฺฉ, สเจ ตฺวํ น อุสฺสาเปสิ, ตํ คณฺหิตฺวา อหํ อุสฺสาเปมีติ. ‘‘อุสฺสาเปมิ สมฺมา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. การายโน รญฺโญ เอกํ อสฺสญฺจ อสิญฺจ เอกเมว จ ปริจาริกํ อิตฺถึ ฐเปตฺวา – ‘‘สเจ ราชา ชีวิเตน อตฺถิโก, มา อาคจฺฉตู’’ติ วิฏฏูภสฺส ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ตํ คเหตฺวา สาวตฺถิเมว คโต.

“世尊开启了门”者：并非世尊起身开门，而是伸出手，心念‘愿门开启’。于是——犹如在说：“世尊，您在无数亿劫中行布施时，也未曾亲手行开门之事”——门便自动开启。然而，此门乃因世尊之心意而开，故说“世尊开启了门”是恰当的。“进入精舍”者：即进入香孤邸(gandhakuṭi)。当他（国王）刚进入时，迦罗衍那(Kārāyano)便拿着五种王权信物，前往军营对毗琉璃(Viṭaṭūbha)王子说：“王子，请升起王伞！”（毗琉璃问：）“我父王去往何处？”（迦罗衍那答：）“莫问你父王。你若不升起，我便抓住你，为你升起王伞。”（毗琉璃）应诺道：“好的，将军，我升起。”迦罗衍那为国王留下一匹马、一把剑及唯一一位侍女，并传话说：“若国王珍惜生命，就不要回来。”然后他为毗琉璃升起王伞，带着他径往舍卫城(Sāvatthī)而去。

๓๖๗. ธมฺมนฺวโยติ [Pg.243] ปจฺจกฺขญาณสงฺขาตสฺส ธมฺมสฺส อนุนโย อนุมานํ, อนุพุทฺธีติ อตฺโถ. อิทานิ เยนสฺส ธมฺมนฺวเยน ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติอาทิ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ อิธ ปนาหํ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อาปาณโกฏิกนฺติ ปาโณติ ชีวิตํ, ตํ มริยาทํ อนฺโต กริตฺวา, มรณสมเยปิ จรนฺติเยว, ตํ น วีติกฺกมนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อปาณโกฏิก’’นฺติปิ ปาโฐ, อาชีวิตปริยนฺตนฺติ อตฺโถ. ยถา เอกจฺเจ ชีวิตเหตุ อติกฺกมนฺตา ปาณโกฏิกํ กตฺวา จรนฺติ, น เอวนฺติ อตฺโถ. อยมฺปิ โข เม, ภนฺเตติ พุทฺธสุพุทฺธตาย ธมฺมสฺวากฺขาตตาย สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตาย จ เอตํ เอวํ โหติ, เอวญฺหิ เม, ภนฺเต, อยํ ภควติ ธมฺมนฺวโย โหตีติ ทีเปติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ.

367. “法随顺”(Dhammanvayo)者：义为，对于被称为亲证智之法，进行随行、推论、随觉。如今，为显示他如何由此法随顺而有“世尊是正等觉者”等（结论），故说“尊者，我在此……”等。于此，“以生命为限”(āpāṇakoṭikaṃ)者：命即生命，以此为界限，即是说，乃至临终之时亦恒常行持，决不逾越。“不以生命为限”(apāṇakoṭikaṃ)亦是一读法，义为“直至生命终结”。其义为：不像某些人为活命而逾越，将生命设为止境；圣弟子们并非如此，而是确实行持。“尊者，我亦……”者：此为阐明：“因佛陀的善觉、法的善说、僧团的善行，此法随顺方得成就。尊者，我于世尊正是如此而有此法随顺。”于一切处，皆应了知此理趣。

๓๖๙. น วิย มญฺเญ จกฺขุํ พนฺธนฺเตติ จกฺขุํ อพนฺธนฺเต วิย. อปาสาทิกญฺหิ ทิสฺวา ปุน โอโลกนกิจฺจํ น โหติ, ตสฺมา โส จกฺขุํ น พนฺธติ นาม. ปาสาทิกํ ทิสฺวา ปุนปฺปุนํ โอโลกนกิจฺจํ โหติ, ตสฺมา โส จกฺขุํ พนฺธติ นาม. อิเม จ อปาสาทิกา, ตสฺมา เอวมาห. พนฺธุกโรโค โนติ กุลโรโค. อมฺหากํ กุเล ชาตา เอวรูปา โหนฺตีติ วทนฺติ. อุฬารนฺติ มเหสกฺขํ. ปุพฺเพนาปรนฺติ ปุพฺพโต อปรํ วิเสสํ. ตตฺถ กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตนฺโต อุฬารํ ปุพฺเพ วิเสสํ สญฺชานาติ นาม, สมาปตฺตึ ปทฏฺฐานํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหนฺโต อุฬารํ ปุพฺพโต อปรํ วิเสสํ สญฺชานาติ นาม.

369. “不系缚眼目”是说好像不系缚眼目一样。因为看见不令人喜悦者后，就没有再次观看的必要，因此这称为“不系缚眼目”。看见令人喜悦者后，就有反复观看的必要，因此这称为“系缚眼目”。而这些人是不令人喜悦的，所以他如此说。“亲族病”即家族病；他们说：“生于我们家族的人就是这样。”“广大”即大势力。“由前而有后”即由前者有后者的殊胜。于此，通过作遍处预备业而生起等至者，被称为认知到由前者而来的后者之广大殊胜；以等至为近因，增长观(vipassanā)而证得阿罗汉果者，被称为认知到由前者而来的后者之广大殊胜。

๓๗๐. ฆาเตตายํ วา ฆาเตตุนฺติ ฆาเตตพฺพยุตฺตกํ ฆาเตตุํ. ชาเปตายํ วา ชาเปตุนฺติ ธเนน วา ชาเปตพฺพยุตฺตกํ ชาเปตุํ ชานิตุํ อธนํ กาตุํ. ปพฺพาเชตายํ วา ปพฺพาเชตุนฺติ รฏฺฐโต วา ปพฺพาเชตพฺพยุตฺตกํ ปพฺพาเชตุํ.

370. “应杀者，杀之”，是指杀掉当杀之人。“应毁者，毁之”，是指用财富毁掉当毁之人，或使其一无所有。“应逐者，逐之”，是指从国境内驱逐当逐之人。

๓๗๓. อิสิทตฺตปุราณาติ อิสิทตฺโต จ ปุราโณ จ. เตสุ เอโก พฺรหฺมจารี, เอโก สทารสนฺตุฏฺโฐ. มมภตฺตาติ มม สนฺตกํ ภตฺตํ [Pg.244] เอเตสนฺติ มมภตฺตา. มมยานาติ มม สนฺตกํ ยานํ เอเตสนฺติ มมยานา. ชีวิกาย ทาตาติ ชีวิตวุตฺตึ ทาตา. วีมํสมาโนติ อุปปริกฺขมาโน. ตทา กิร ราชา นิทฺทํ อโนกฺกนฺโตว โอกฺกนฺโต วิย หุตฺวา นิปชฺชิ. อถ เต ถปตโย ‘‘กตรสฺมึ ทิสาภาเค ภควา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกสฺมึ นามา’’ติ สุตฺวา มนฺตยึสุ – ‘‘เยน สมฺมาสมฺพุทฺโธ, เตน สีเส กเต ราชา ปาทโต โหติ. เยน ราชา, เตน สีเส กเต สตฺถา ปาทโต โหติ, กึ กริสฺสามา’’ติ? ตโต เนสํ เอตทโหสิ – ‘‘ราชา กุปฺปมาโน ยํ อมฺหากํ เทติ, ตํ อจฺฉินฺเทยฺย. น โข ปน มยํ สกฺโกม ชานมานา สตฺถารํ ปาทโต กาตุ’’นฺติ ราชานํ ปาทโต กตฺวา นิปชฺชึสุ. ตํ สนฺธาย อยํ ราชา เอวมาห.

373. “伊西达多与普拉纳”是指木匠伊西达多与木匠普拉纳。他们之中，一位是梵行者，一位是满足于自己妻子的在家人。“我的食客”是说，他们是食用我食物的人。“我的车乘使用者”是说，他们是使用我车乘的人。“生计的给予者”是指给予生活资料者。“省察”是指仔细审查。据说当时国王尚未入睡，却如已入眠般躺下。于是那两位木匠问道：“世尊在哪个方向？”听说是“在某某方向”后，他们商议道：“如果让头朝向正等觉者，国王就在脚的方向；如果让头朝向国王，导师就在脚的方向。我们该怎么办呢？”之后他们这样想：“国王如果发怒，可能会夺走他给予我们的东西。但我们确实不能在明知的情况下让导师在脚的方向。”于是他们让脚朝向国王躺下。国王就是针对此事而如此说。

๓๗๔. ปกฺกามีติ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา การายนสฺส ฐิตฏฺฐานํ คโต, ตํ ตตฺถ อทิสฺวา ขนฺธาวารฏฺฐานํ คโต, ตตฺถาปิ อญฺญํ อทิสฺวา ตํ อิตฺถึ ปุจฺฉิ. สา สพฺพํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. ราชา – ‘‘น อิทานิ มยา เอกเกน ตตฺถ คนฺตพฺพํ, ราชคหํ คนฺตฺวา ภาคิเนยฺเยน สทฺธึ อาคนฺตฺวา มยฺหํ รชฺชํ คณฺหิสฺสามี’’ติ ราชคหํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค กณาชกภตฺตญฺเจว ภุญฺชิ, พหลอุทกญฺจ ปิวิ. ตสฺส สุขุมาลปกติกสฺส อาหาโร น สมฺมา ปริณามิ. โส ราชคหํ ปาปุณนฺโตปิ วิกาเล ทฺวาเรสุ ปิหิเตสุ ปาปุณิ. ‘‘อชฺช สาลายํ สยิตฺวา สฺเว มยฺหํ ภาคิเนยฺยํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ พหินคเร สาลาย นิปชฺชิ. ตสฺส รตฺติภาเค อุฏฺฐานานิ ปวตฺตึสุ, กติปยวาเร พหิ นิกฺขมิ. ตโต ปฏฺฐาย ปทสา คนฺตุํ อสกฺโกนฺโต ตสฺสา อิตฺถิยา องฺเก นิปชฺชิตฺวา พลวปจฺจูเส กาลมกาสิ. สา ตสฺส มตภาวํ ญตฺวา – ‘‘ทฺวีสุ รชฺเชสุ รชฺชํ กาเรตฺวา อิทานิ ปรสฺส พหินคเร อนาถสาลาย อนาถกาลกิริยํ กตฺวา นิปนฺโน มยฺหํ สามิ โกสลราชา’’ติอาทีนิ วทมานา อุจฺจาสทฺเทน ปริเทวิตุํ อารภิ. มนุสฺสา สุตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา อาคนฺตฺวา ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา อาคตการณํ ญตฺวา มหาปริหาเรน สรีรกิจฺจํ กริตฺวา ‘‘วิฏฏูภํ คณฺหิสฺสามี’’ติ เภรึ จราเปตฺวา พลกายํ สนฺนิปาเตสิ. อมจฺจา ปาเทสุ ปติตฺวา – ‘‘สเจ, เทว, ตุมฺหากํ มาตุโล อโรโค อสฺส, ตุมฺหากํ คนฺตุํ ยุตฺตํ ภเวยฺย, อิทานิ ปน วิฏฏูโภปิ ตุมฺเห [Pg.245] นิสฺสาย ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุํ อรหติเยวา’’ติ สญฺญาเปตฺวา นิวาเรสุํ.

374. 所谓“离去”，是说他离开香孤邸，前往迦罗衍那（Kārāyana）的住处，在那里没有见到他，又前往军营，在那里也没有见到其他人，便询问一名侍女。她把整个经过都告诉了他。国王想：“现在我不该独自去那里，应先去王舍城，和外甥一起来，再夺回我的王位。”在去王舍城的路上，他吃了粗米饭，喝了浊水。他生性娇贵，食物未能很好地消化。当他到达王舍城时，已非其时，城门已经关闭。他想：“今晚在客栈睡下，明天去见我外甥。”便在城外的客栈躺下。夜里，他开始腹泻，出去了好几次。此后，他无法步行，便躺在那名侍女的怀里，在黎明时分去世了。那名侍女知道他死了，便高声哭喊道：“我的主人憍萨罗王，曾统治两国，如今却在别人的城外，于无依者的客栈里无依地死去！”人们听到后报告了国王。国王前来，看到并认出后，知道了其来意，便以隆重的仪式为他处理了后事，并下令击鼓召集军队，想：“我要捉拿毗琉璃！”大臣们俯伏于其足下，劝阻道：“陛下，如果您舅父身体无恙，您前去是应该的。但现在，毗琉璃也有资格依靠您而举起王伞了。”他们如此劝说，阻止了他。

ธมฺมเจติยานีติ ธมฺมสฺส จิตฺตีการวจนานิ. ตีสุ หิ รตเนสุ ยตฺถ กตฺถจิ จิตฺตีกาเร กเต สพฺพตฺถ กโตเยว โหติ, ตสฺมา ภควติ จิตฺตีกาเร กเต ธมฺโมปิ กโตว โหตีติ ภควา ‘‘ธมฺมเจติยานี’’ติ อาห. อาทิพฺรหฺมจริยกานีติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานิ, ปุพฺพภาคปฏิปตฺติภูตานีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“法塔”(Dhammacetiyāni)是于法的恭敬之语。因为于三宝中，于任何一者作恭敬，即是对一切皆作恭敬。是故，于世尊作恭敬，亦即是对法作恭敬，因此世尊说为“法塔”。“初梵行”(Ādibrahmacariyakāni)是道梵行的开端，义即属于前分修行。其余的在一切处皆是浅显易明。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《戏论摧破》中部义注

ธมฺมเจติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《法塔经》释义终。

๑๐. กณฺณกตฺถลสุตฺตวณฺณนา

10. 鹿角杖林经释义

๓๗๕. เอวํ เม สุตนฺติ กณฺณกตฺถลสุตฺตํ. ตตฺถ อุรุญฺญายนฺติ อุรุญฺญาติ ตสฺส รฏฺฐสฺสปิ นครสฺสปิ เอตเทว นามํ, ภควา อุรุญฺญานครํ อุปนิสฺสาย วิหรติ. กณฺณกตฺถเล มิคทาเยติ ตสฺส นครสฺส อวิทูเร กณฺณกตฺถลํ นาม เอโก รมณีโย ภูมิภาโค อตฺถิ, โส มิคานํ อภยตฺถาย ทินฺนตฺตา มิคทาโยติ วุจฺจติ, ตสฺมึ กณฺณกตฺถเล มิคทาเย. เกนจิเทว กรณีเยนาติ น อญฺเญน, อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตกรณีเยเนว. โสมา จ ภคินี สกุลา จ ภคินีติ อิมา ทฺเว ภคินิโย รญฺโญ ปชาปติโย. ภตฺตาภิหาเรติ ภตฺตํ อภิหรณฏฺฐาเน. รญฺโญ ภุญฺชนฏฺฐานญฺหิ สพฺพาปิ โอโรธา กฏจฺฉุอาทีนิ คเหตฺวา ราชานํ อุปฏฺฐาตุํ คจฺฉนฺติ, ตาปิ ตเถว อคมํสุ.

375. “如是我闻”：此为《鹿角杖林经》(Kaṇṇakatthalasutta)。于此经中，“于乌卢尼亚”(Uruññāyaṃ)：乌卢尼亚(Uruññā)是其国与城的名称，世尊依止乌卢尼亚城而住。“于鹿角杖林的鹿苑”(Kaṇṇakatthale Migadāye)：离此城不远处，有一片名为鹿角杖林(Kaṇṇakatthala)的悦意之地，因被施予作为鹿群的无畏处，故称鹿苑(Migadāya)；(世尊)即在那鹿角杖林的鹿苑中。“因某要事”(Kenacideva karaṇīyena)：非因他事，正是因紧接的前一经中所说之事。“姐妹苏摩与姐妹萨古拉”(Somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī)：此二姐妹是国王的夫人。“于奉食时”(Bhattābhihāre)：在奉上食物之处。在国王用膳之处，所有后宫嫔妃皆会持勺等物前来侍候国王，她们也同样前去。

๓๗๖. กึ ปน, มหาราชาติ กสฺมา เอวมาห? รญฺโญ ครหปริโมจนตฺถํ. เอวญฺหิ ปริสา จินฺเตยฺย – ‘‘อยํ ราชา อาคจฺฉมาโนว มาตุคามานํ สาสนํ อาโรเจติ, มยํ อตฺตโน ธมฺมตาย ภควนฺตํ ทฏฺฐุํ อาคโตติ มญฺญาม, อยํ ปน มาตุคามานํ สาสนํ คเหตฺวา อาคโต, มาตุคามทาโส มญฺเญ, เอส ปุพฺเพปิ อิมินาว การเณน อาคจฺฉตี’’ติ. ปุจฺฉิโต ปน โส อตฺตโน อาคมนการณํ กเถสฺสติ, เอวมสฺส อยํ ครหา น อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ครหโมจนตฺถํ เอวมาห.

376. “然则，大王，[有何事]？”为何如此说？是为了使国王免于非议。因为若非如此，会众可能会想：“此王一来即传达女众之言，我等本以为他是为法而来见世尊，他却是带着女众之言而来，想必是女众的仆人，以前也是为此因而来。”然而，被问及时，他便会说出自己前来的原因，如此则对他的非议将不会生起。为了使其免于非议，故而如此说。

๓๗๘. อพฺภุทาหาสีติ [Pg.246] กเถสิ. สกิเทว สพฺพํ อุสฺสติ สพฺพํ ทกฺขิตีติ โย เอกาวชฺชเนน เอกจิตฺเตน อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ สพฺพํ อุสฺสติ วา ทกฺขิติ วา, โส นตฺถีติ อตฺโถ. เอเกน หิ จิตฺเตน อตีตํ สพฺพํ ชานิสฺสามีติ อาวชฺชิตฺวาปิ อตีตํ สพฺพํ ชานิตุํ น สกฺกา, เอกเทสเมว ชานาติ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺนํ ปน เตน จิตฺเตน สพฺเพเนว สพฺพํ น ชานาตีติ. เอส นโย อิตเรสุ. เอวํ เอกจิตฺตวเสนายํ ปญฺโห กถิโต. เหตุรูปนฺติ เหตุสภาวํ การณชาติกํ. สเหตุรูปนฺติ สการณชาติกํ. สมฺปรายิกาหํ, ภนฺเตติ สมฺปรายคุณํ อหํ, ภนฺเต, ปุจฺฉามิ.

378. “他宣说”(Abbhudāhāsi)：即他说。“一次知一切、见一切”(Sakideva sabbaṃ ñassati sabbaṃ dakkhitīti)：意思是，以单次的作意、单一的心，而能了知或看见过去、未来、现在一切的人，是没有的。因为，即使以一个心作意‘我将了知过去的一切’，也不可能了知过去的一切，只能了知一部分。至于未来和现在，则无法以那个心全面地了知一切。其他方面也是同样的道理。这个问题是就单一的心而言的。“因相”(Heturūpaṃ)：即因的自性，因的性质。“有因相”(Saheturūpaṃ)：即具有因的性质。“尊者，关于来世”(Samparāyikaṃ ahaṃ, bhante)：是说‘尊者，我问的是关于来世的功德’。

๓๗๙. ปญฺจิมานีติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ โลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานิ. กถินงฺคณวาสีจูฬสมุทฺทตฺเถโร ปน ‘‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, กึ รุจฺจตี’’ติ วุตฺเต ‘‘มยฺหํ โลกุตฺตราเนวาติ รุจฺจตี’’ติ อาห. ปธานเวมตฺตตนฺติ ปธานนานตฺตํ. อญฺญาทิสเมว หิ ปุถุชฺชนสฺส ปธานํ, อญฺญาทิสํ โสตาปนฺนสฺส, อญฺญาทิสํ สกทาคามิโน, อญฺญาทิสํ อนาคามิโน, อญฺญาทิสํ อรหโต, อญฺญาทิสํ อสีติมหาสาวกานํ, อญฺญาทิสํ ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ, อญฺญาทิสํ ปจฺเจกพุทฺธานํ, อญฺญาทิสํ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ. ปุถุชฺชนสฺส ปธานํ โสตาปนฺนสฺส ปธานํ น ปาปุณาติ…เป… ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปธานํ สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส ปธานํ น ปาปุณาติ. อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘ปธานเวมตฺตตํ วทามี’’ติ อาห. ทนฺตการณํ คจฺเฉยฺยุนฺติ ยํ อกูฏกรณํ, อนวจฺฉินฺทนํ, ธุรสฺส อจฺฉินฺทนนฺติ ทนฺเตสุ การณํ ทิสฺสติ, ตํ การณํ อุปคจฺเฉยฺยุนฺติ อตฺโถ. ทนฺตภูมินฺติ ทนฺเตหิ คนฺตพฺพภูมึ. อสฺสทฺโธติอาทีสุ ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน จตฺตาโรปิ อสฺสทฺธา นาม. ปุถุชฺชโน หิ โสตาปนฺนสฺส สทฺธํ อปฺปตฺโตติ อสฺสทฺโธ, โสตาปนฺโน สกทาคามิสฺส, สกทาคามี อนาคามิสฺส, อนาคามี อรหโต สทฺธํ อปฺปตฺโตติ อสฺสทฺโธ, อาพาโธ อรหโตปิ อุปฺปชฺชตีติ ปญฺจปิ พหฺวาพาธา นาม โหนฺติ. อริยสาวกสฺส ปน สโฐ มายาวีติ นามํ นตฺถิ. เตเนว เถโร – ‘‘ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ โลกุตฺตรานิ กถิตานีติ มยฺหํ รุจฺจตี’’ติ อาห. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตนฺเต ปน – ‘‘ตโย จ, ภิกฺขเว, อสฺสขฬุงฺเก ตโย จ ปุริสขฬุงฺเก เทเสสฺสามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๔๑) เอตฺถ อริยสาวกสฺสาปิ สมฺโพธินามํ อาคตํ[Pg.247], ตสฺส วเสน โลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตาติ วุตฺตํ. ปุถุชฺชโน ปน โสตาปตฺติมคฺควีริยํ อสมฺปตฺโต…เป… อนาคามี อรหตฺตมคฺควีริยํ อสมฺปตฺโตติ กุสีโตปิ อสฺสทฺโธ วิย จตฺตาโรว โหนฺติ, ตถา ทุปฺปญฺโญ.

379. “这五种”：在此经中，讲述了五种杂合出世间的精进支。迦絺那园住者小海长老(Kathinaṅgaṇavāsīcūḷasamuddatthero)被问及“尊者，您中意什么”时，回答说：“我中意其为纯粹出世间。”“精进的差异”：即精进的种种不同。凡夫的精进与须陀洹的不同，须陀洹的与斯陀含的不同，斯陀含的与阿那含的不同，阿那含的与阿罗汉的不同，阿罗汉的与八十大弟子的不同，八十大弟子的与两位上首弟子的不同，两位上首弟子的与辟支佛的不同，辟支佛的与一切知佛的不同。凡夫的精进达不到须陀洹的精进……辟支佛的精进达不到一切知佛的精进。针对此义，（世尊）说：“我说‘精进有差异’。”“应去调练”：意思是，应去往那在调练中可见的、不欺诈、不中断、不舍弃重担的行持。“调练地”：即已调练者所应达到的境地。“无信”等：凡夫、须陀洹、斯陀含、阿那含这四者都名为“无信者”。因为凡夫未达到须陀洹的信，故为无信者……阿那含未达到阿罗汉的信，故为无信者。疾病也会在阿罗汉身上生起，因此五者都名为“多病者”。但圣弟子没有“奸诈、虚伪”之名。因此长老说：“我中意‘五种精进支被说为纯粹出世间’。”然而，在《劣马经》(Assakhaḷuṅkasutta)中说：“诸比丘，我将为你们说三类劣马和三类劣人”，此处圣弟子也出现了“觉悟”之名，据此，（精进支）被称为是杂合出世间的。又，凡夫未达到须陀洹道精进……阿那含未达到阿罗汉道精进，因此“懈怠者”也如“无信者”一样有四类，“劣慧者”也是如此。

เอวํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – อทนฺตหตฺถิอาทโย วิย หิ มคฺคปธานรหิโต ปุคฺคโล. ทนฺตหตฺถิอาทโย วิย มคฺคปธานวา. ยถา อทนฺตา หตฺถิอาทโย กูฏาการํ อกตฺวา อวิจฺฉินฺทิตฺวา ธุรํ อปาเตตฺวา ทนฺตคมนํ วา คนฺตุํ ทนฺตภูมึ วา ปตฺตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวเมวํ มคฺคปธานรหิโต มคฺคปธานวตา ปตฺตพฺพํ ปาปุณิตุํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ คุณํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ. ยถา ปน ทนฺตหตฺถิอาทโย กูฏาการํ อกตฺวา อวิจฺฉินฺทิตฺวา ธุรํ อปาเตตฺวา ทนฺตคมนํ วา คนฺตุํ ทนฺตภูมึ วา ปตฺตุํ สกฺโกนฺติ, เอวเมวํ มคฺคปธานวา มคฺคปธานวตา ปตฺตพฺพํ ปาปุณิตุํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ คุณํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘โสตาปตฺติมคฺคปธานวา โสตาปตฺติมคฺคปธานวตา ปตฺโตกาสํ ปาปุณิตุํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ คุณํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกติ…เป… อรหตฺตมคฺคปธานวา อรหตฺตมคฺคปธานวตา ปตฺโตกาสํ ปาปุณิตุํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ คุณํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกตี’’ติ.

在此应知譬喻的对应：离于道精进的个人，犹如未调伏的象等；具足道精进的个人，犹如已调伏的象等。正如未调伏的象等，（因其行险诈、中断、弃绝重担，）故不能前往已调伏处或抵达已调伏地；同样地，离于道精进者，不能达成具足道精进者所应达成的，也不能生起其所应生起的功德。而正如已调伏的象等，不行险诈、不中断、不弃绝重担，即能前往已调伏处或抵达已调伏地；同样地，具足道精进者，能达成具足道精进者所应达成的，也能生起其所应生起的功德。此即是说：“具足须陀洹道(sotāpattimagga)精进者，能抵达具足须陀洹道精进者所应抵达的境地，能生起其所应生起的功德……乃至具足阿罗汉道(arahattamagga)精进者，能抵达具足阿罗汉道精进者所应抵达的境地，能生起其所应生起的功德。”

๓๘๐. สมฺมปฺปธานาติ มคฺคปธาเนน สมฺมปฺปธานา. น กิญฺจิ นานากรณํ วทามิ ยทิทํ วิมุตฺติยา วิมุตฺตินฺติ ยํ เอกสฺส ผลวิมุตฺติยา อิตรสฺส ผลวิมุตฺตึ อารพฺภ นานากรณํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ น กิญฺจิ วทามีติ อตฺโถ. อจฺจิยา วา อจฺจินฺติ อจฺจิยา วา อจฺจิมฺหิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย, ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ อุปโยควจนํ. กึ ปน ตฺวํ, มหาราชาติ, มหาราช, กึ ตฺวํ? ‘‘สนฺติ เทวา จาตุมหาราชิกา, สนฺติ เทวา ตาวตึสา…เป… สนฺติ เทวา ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน, สนฺติ เทวา ตตุตฺตริ’’นฺติ เอวํ เทวานํ อตฺถิภาวํ น ชานาสิ, เยน เอวํ วเทสีติ. ตโต อตฺถิภาวํ ชานามิ, มนุสฺสโลกํ ปน อาคจฺฉนฺติ นาคจฺฉนฺตีติ อิทํ ปุจฺฉนฺโต ยทิ วา เต, ภนฺเตติอาทิมาห. สพฺยาพชฺฌาติ สทุกฺขา, สมุจฺเฉทปฺปหาเนน อปฺปหีนเจตสิกทุกฺขา. อาคนฺตาโรติ อุปปตฺติวเสน อาคนฺตาโร. อพฺยาพชฺฌาติ สมุจฺฉินฺนทุกฺขา. อนาคนฺตาโรติ อุปปตฺติวเสน อนาคนฺตาโร.

380. Sammappadhānāti (正勤者)：以道之精进故为正勤。Na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi yadidaṃ vimuttiyā vimuttinti (我不说于此解脱与解脱有任何差别)：其义为，就一者之果解脱与另一者之果解脱，若有任何可说之差别，我亦不说丝毫。Acciyā vā accinti (从火焰或于火焰)：即 acciyā vā accimhi (从火焰或在火焰中)。其余二组词亦同此理，此处的（从格）实为处所格之义。Kiṃ pana tvaṃ, mahārājāti (然则大王，汝云何)：大王，汝云何？难道汝不知“有四大王天，有忉利天……乃至有他化自在天，有其上之天”等诸天之存在，而作是说耶？因此，（王言：）“我知其存在，然则彼等来人间否？”为问此事，故说 yadi vā te, bhanteti (尊者，彼等或……)等语。Sabyābajjhāti (有恼害者)：有苦者，其心所之苦尚未以断除而舍离故。Āgantāroti (来者)：以受生故而来者。Abyābajjhāti (无恼害者)：已断尽苦者。Anāgantāroti (不来者)：以受生故而不来者。

๓๘๑. ปโหตีติ [Pg.248] สกฺโกติ. ราชา หิ ปุญฺญวนฺตมฺปิ ลาภสกฺการสมฺปนฺนํ ยถา น โกจิ อุปสงฺกมติ, เอวํ กโรนฺโต ตมฺหา ฐานา จาเวตุํ สกฺโกติ. ตํ อปุญฺญวนฺตมฺปิ สกลคามํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ยาปนมตฺตํ อลภนฺตํ ยถา ลาภสกฺการสมฺปนฺโน โหติ, เอวํ กโรนฺโต ตมฺหา ฐานา จาเวตุํ สกฺโกติ. พฺรหฺมจริยวนฺตมฺปิ อิตฺถีหิ สทฺธึ สมฺปโยเชตฺวา สีลวินาสํ ปาเปนฺโต พลกฺกาเรน วา อุปฺปพฺพาเชนฺโต ตมฺหา ฐานา จาเวตุํ สกฺโกติ. อพฺรหฺมจริยวนฺตมฺปิ สมฺปนฺนกามคุณํ อมจฺจํ พนฺธนาคารํ ปเวเสตฺวา อิตฺถีนํ มุขมฺปิ ปสฺสิตุํ อเทนฺโต ตมฺหา ฐานา จาเวติ นาม. รฏฺฐโต ปน ยํ อิจฺฉติ, ตํ ปพฺพาเชติ นาม.

381. Pahotīti (能)：即 sakkoti (有能力)。国王能使有福德、具足利养恭敬者，无人亲近，如是令其从其位上动摇。亦能使无福德者，虽遍行全村乞食亦不得活命之食，却变得具足利养恭敬，如是令其从其位上动摇。亦能使有梵行者与女人交合，令其毁坏戒行，或以暴力强令还俗，如是令其从其位上动摇。亦能使不修梵行、具足妙欲之大臣下狱，令其不得见女人之面，此亦名为令其从其位上动摇。又，于国土中，欲驱逐谁，即驱逐谁，是名为 pabbājeti (驱逐)。

ทสฺสนายปิ นปฺปโหนฺตีติ กามาวจเร ตาว อพฺยาพชฺเฌ เทเว สพฺยาพชฺฌา เทวา จกฺขุวิญฺญาณทสฺสนายปิ นปฺปโหนฺติ. กสฺมา? อรหโต ตตฺถ ฐานาภาวโต. รูปาวจเร ปน เอกวิมานสฺมึเยว ติฏฺฐนฺติ จ นิสีทนฺติ จาติ จกฺขุวิญฺญาณทสฺสนาย ปโหนฺติ, เอเตหิ ทิฏฺฐํ ปน สลฺลกฺขิตํ ปฏิวิทฺธํ ลกฺขณํ ทฏฺฐุํ สลฺลกฺขิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น สกฺโกนฺตีติ ญาณจกฺขุนา ทสฺสนาย นปฺปโหนฺติ, อุปริเทเว จ จกฺขุวิญฺญาณทสฺสเนนาปีติ.

“即使见也不能”者：首先，于欲界，有恼害的天神连以眼识见无恼害的天神亦不能。何以故？因阿罗汉于彼处无立足之地。然于色界，因（二者）同住于一宫殿，或立或坐，故能以眼识相见；然彼等不能见、识、通达此等（无恼害天神）所见、所识、所通达之法相，是故不能以智眼见。而对于上界诸天，则连以眼识见亦不能。

๓๘๒. โก นาโม อยํ, ภนฺเตติ ราชา เถรํ ชานนฺโตปิ อชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ. กสฺมา? ปสํสิตุกามตาย. อานนฺทรูโปติ อานนฺทสภาโว. พฺรหฺมปุจฺฉาปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อถ โข อญฺญตโร ปุริโสติ สา กิร กถา วิฏฏูเภเนว กถิตา, เต ‘‘ตยา กถิตา, ตยา กถิตา’’ติ กุปิตา อญฺญมญฺญํ อิมสฺมึเยว ฐาเน อตฺตโน อตฺตโน พลกายํ อุฏฺฐาเปตฺวา กลหมฺปิ กเรยฺยุนฺติ นิวารณตฺถํ โส ราชปุริโส เอตทโวจ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อยํ ปน เทสนา เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน นิฏฺฐิตาติ.

382. “尊者，此是何名？”国王虽识长老，却佯作不识而问。为何？因欲赞叹。所谓“阿难之相”(Ānandarūpo)，是说其悦人的本性。“梵天所问”亦应以已说之理了知。所谓“尔时，有另一人”，是说：据说那话实为毗琉璃(Viṭaṭūbha)所说。为阻止他们可能因“是你说的”、“是你说的”而动怒，于此地各兴兵众而起争斗，那位王臣才说了这话。其余于各处皆已明了。然此教示乃依可引导之人而终。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破斥戏论》

กณฺณกตฺถลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《鹿角杖林经》释义终。

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四品释义终。

๕. พฺราหฺมณวคฺโค

5. 婆罗门品

๑. พฺรหฺมายุสุตฺตวณฺณนา

1. 梵寿经释义

๓๘๓. เอวํ [Pg.249] เม สุตนฺติ พฺรหฺมายุสุตฺตํ. ตตฺถ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธินฺติ มหตาติ คุณมหตฺเตนปิ มหตา, สงฺขฺยามหตฺเตนปิ. โส หิ ภิกฺขุสงฺเฆ คุเณหิปิ มหา อโหสิ อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคตตฺตา, สงฺขฺยายปิ มหา ปญฺจสตสงฺขฺยตฺตา. ภิกฺขูนํ สงฺเฆน ภิกฺขุสงฺเฆน, ทิฏฺฐิสีลสามญฺญสงฺฆาตสงฺขาเตน สมณคเณนาติ อตฺโถ. สทฺธินฺติ เอกโต. ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหีติ ปญฺจ มตฺตา เอเตสนฺติ ปญฺจมตฺตานิ. มตฺตาติ ปมาณํ วุจฺจติ, ตสฺมา ยถา โภชเน มตฺตญฺญูติ วุตฺเต โภชเน มตฺตํ ชานาติ ปมาณํ ชานาตีติ อตฺโถ โหติ, เอวมิธาปิ เตสํ ภิกฺขุสตานํ ปญฺจมตฺตา ปญฺจปมาณนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภิกฺขูนํ สตานิ ภิกฺขุสตานิ. เตหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ.

383. “如是我闻”，即《梵寿经》。此中，“与大比丘僧团”：“大”，指功德之大与数量之大。彼比丘僧团因具足少欲等功德而功德大，亦因有五百之数而数量大。“比丘之僧团”即“比丘僧团”，其义为由见与戒共通而聚合的沙门团体。“与”，意为一同。关于“与五百比丘众”：其词分析为“彼等有五倍之量，故为五倍量者”。“量”(matta)被称为“度量”(pamāṇa)。因此，譬如说“于食知量”，其义为了知食物之量，了知其分量；同样地，于此也应了知，彼等数百比丘的“五倍之量”即是“五百之量”。“比丘之诸百”即“比丘百”。与彼五百比丘众。

วีสวสฺสสติโกติ วีสาธิกวสฺสสติโก. ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทานํ. โอฏฺฐปหตกรณวเสน ปารํ คโตติ ปารคู. สห นิฆณฺฑุนา จ เกฏุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ, นิฆณฺฑูติ นามนิฆณฺฏุรุกฺขาทีนํ เววจนปฺปกาสกํ สตฺถํ. เกฏุภนฺติ กิริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการาย สตฺถํ. สห อกฺขรปฺปเภเทน สกฺขรปฺปเภทานํ. อกฺขรปฺปเภโทติ สิกฺขา จ นิรุตฺติ จ. อิติหาสปญฺจมานนฺติ อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา ‘‘อิติห อาส อิติห อาสา’’ติ อีทิสวจนปฺปฏิสํยุตฺโต ปุราณกถาสงฺขาโต อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา, เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ. ปทญฺจ ตทวเสสญฺจ พฺยากรณํ อธียติ ปเวเทติ จาติ ปทโก เวยฺยากรโณ. โลกายตํ วุจฺจติ วิตณฺฑวาทสตฺถํ. มหาปุริสลกฺขณนฺติ มหาปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ลกฺขณทีปกํ ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปฺปมาณํ สตฺถํ, ยตฺถ โสฬสสหสฺสคาถาปริมาณาย พุทฺธมนฺตา นาม อเหสุํ, เยสํ วเสน ‘‘อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคตา พุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ปจฺเจกพุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ทฺเว อคฺคสาวกา, อสีติมหาสาวกา, พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, อคฺคุปฏฺฐาโก, อคฺคุปฏฺฐายิกา, ราชา จกฺกวตฺตี’’ติ อยํ วิเสโส [Pg.250] ญายติ. อนวโยติ อิเมสุ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนูโน ปริปูรการี, อวโย น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อวโย นาม โย ตานิ อตฺถโต จ คนฺถโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. อสฺโสสิ โขติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สาเลยฺยกสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๓๙ อาทโย) วุตฺตเมว.

“一百二十岁”者，即年一百二十岁。“三吠陀”者，即《梨俱吠陀》、《夜柔吠陀》、《娑摩吠陀》。“通达彼岸者”（pāragū），即已到彼岸。“通晓词汇学与诗律学”：“词汇学”（nighaṇḍu）是解释名称、树木等同义词的论著；“诗律学”（keṭubha）是为帮助诗人而作的关于仪轨、格律变化的论著。“通晓音韵构词学”：“音韵构词学”（akkharappabheda）即语音学与语源学。“以史传为第五”者，即以《阿闼婆吠陀》（Āthabbaṇaveda）为第四，与“如是曾有”等语相应的古代故事，名为“史传”（Itihāsa），为彼等之第五。“语法家”（padako veyyākaraṇo），即学习并教授文句及其余之语法者。“顺世论”（Lokāyata），被称为诡辩论。“大士相”者，是阐明佛陀等大士之相的论著，有一万二千颂量，其中曾有名为“佛陀明咒”的一万六千偈，通过它们可以了知此差别：“具足此相者为佛陀，具足此相者为独觉佛，具足此相者为二大弟子、八十大弟子、佛母、佛父、上首侍者、上首女侍者、转轮王。”“无缺”者，即于此顺世论与大士相无有不足，是圆满者，意即非有残缺。所谓“有残缺”者，是不能从义理和文句上忆持彼等之人。至于“他听闻”等句中所有当说者，已在《萨罗村经》（Sāleyyakasutta）中说。

๓๘๔. อยํ ตาตาติ อยํ มหลฺลกตาย คนฺตุํ อสกฺโกนฺโต มาณวํ อามนฺเตตฺวา เอวมาห. อปิจ เอส พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺมึ โลเก ‘อหํ พุทฺโธ อหํ พุทฺโธ’ติ อุคฺคตสฺส นามํ คเหตฺวา พหู ชนา วิจรนฺติ, ตสฺมา น เม อนุสฺสวมตฺเตเนว อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตํ. เอกจฺจญฺหิ อุปสงฺกมนฺตสฺส อปกฺกมนมฺปิ ครุ โหติ, อนตฺโถปิ อุปฺปชฺชติ. ยํนูนาหํ มม อนฺเตวาสิกํ เปเสตฺวา ‘พุทฺโธ วา โน วา’ติ ชานิตฺวา อุปสงฺกเมยฺย’’นฺติ ตสฺมา มาณวํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อยํ ตาตา’’ติอาทิมาห. ตํ ภวนฺตนฺติ ตสฺส ภวโต. ตถา สนฺตํเยวาติ ตถา สโตเยว. อิทญฺหิ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ. ยถา กถํ ปนาหํ, โภติ เอตฺถ กถํ ปนาหํ, โภ, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามิ, ยถา สกฺกา โส ญาตุํ, ตถา เม อาจิกฺขาติ อตฺโถ. ยถาติ วา นิปาตมตฺตเมเวตํ. กถนฺติ อยํ อาการปุจฺฉา, เกนากาเรนาหํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามีติ อตฺโถ.

384. “此，贤童”者，此婆罗门因年老不能前往，便对青年学生说了这番话。再者，那位婆罗门思惟：“在这世上，有许多人冒用盛名，自称‘我是佛陀，我是佛陀’而游走，因此我不应仅凭传闻就去拜见。诚然，对某些人，一旦拜见，要离开也很困难，甚至会产生无益之事。我何不先派遣我的弟子去，了知他‘是佛陀或不是佛陀’之后，我再去拜见呢？”因此，他对青年学生说了“此，贤童”等话。“那位尊者”者，即指彼尊者。“如其是”者，即如其是。此为叙述状态之关联词。“贤者，我如何”者，其义为：“贤者，我如何能了知那位乔达摩尊者？请您告诉我能了知他的方法。”或者，“如”仅为助词。“怎样”者，此为询问方式，其义为：“我将以何种方式了知那位乔达摩尊者？”

เอวํ วุตฺเต กิร นํ อุปชฺฌาโย – ‘‘กึ ตฺวํ, ตาต, ปถวิยํ ฐิโต ปถวึ น ปสฺสามีติ วิย จนฺทิมสูริยานํ โอภาเส ฐิโต จนฺทิมสูริเย น ปสฺสามีติ วิย วทสี’’ติอาทีนิ วตฺวา ชานนาการํ ทสฺเสนฺโต อาคตานิ โข ตาตาติอาทิมาห. ตตฺถ มนฺเตสูติ เวเทสุ. ตถาคโต กิร อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ปฏิกจฺเจว สุทฺธาวาสา เทวา เวเทสุ ลกฺขณานิ ปกฺขิปิตฺวา ‘‘พุทฺธมนฺตา นาม เอเต’’ติ พฺราหฺมณเวเสน เวเท วาเจนฺติ ‘‘ตทนุสาเรน มเหสกฺขา สตฺตา ตถาคตํ ชานิสฺสนฺตี’’ติ. เตน ปุพฺเพ เวเทสุ มหาปุริสลกฺขณานิ อาคจฺฉนฺติ. ปรินิพฺพุเต ปน ตถาคเต อนุกฺกเมน อนฺตรธายนฺติ, เตน เอตรหิ นตฺถิ. มหาปุริสสฺสาติ ปณิธิสมาทานญาณกรุณาทิคุณมหโต ปุริสสฺส. ทฺเวเยว คติโยติ ทฺเว เอว นิฏฺฐา. กามญฺจายํ คติสทฺโท – ‘‘ปญฺจ โข อิมา[Pg.251], สาริปุตฺต, คติโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๓) ภวเภเท วตฺตติ, ‘‘คติ มิคานํ ปวน’’นฺติอาทีสุ (ปริ. ๓๓๙) นิวาสฏฺฐาเน, ‘‘เอวํ อธิมตฺตคติมนฺโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๖๑) ปญฺญาย, ‘‘คติคต’’นฺติอาทีสุ วิสฏภาเว, อิธ ปน นิฏฺฐายํ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ กิญฺจาปิ เยหิ สมนฺนาคโต ราชา โหติ, น เตเหว พุทฺโธ โหติ, ชาติสามญฺญโต ปน ตานิเยว ตานีติ วุจฺจนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เยหิ สมนฺนาคตสฺสา’’ติ. สเจ อคารํ อชฺฌาวสตีติ ยทิ อคาเร วสติ, ราชา โหติ จกฺกวตฺตี. จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ สงฺคหวตฺถูหิ จ โลกํ รญฺชนโต ราชา. จกฺกรตนํ วตฺเตติ, จตูหิ สมฺปตฺติจกฺเกหิ วตฺเตติ, เตหิ จ ปรํ วตฺเตติ, ปรหิตาย จ อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต เอตสฺมึ อตฺถีติ จกฺกวตฺตี. เอตฺถ จ ราชาติ สามญฺญํ, จกฺกวตฺตีติ วิเสสนํ. ธมฺเมน จรตีติ ธมฺมิโก, ญาเยน สเมน วตฺตตีติ อตฺโถ. ธมฺเมน รชฺชํ ลภิตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. ปรหิตธมฺมกรเณน วา ธมฺมิโก, อตฺตหิตธมฺมกรเณน ธมฺมราชา. จตุรนฺตาย อิสฺสโรติ จาตุรนฺโต, จตุสมุทฺทนฺตาย จตุพฺพิธทีปภูสิตาย จ ปถวิยา อิสฺสโรติ อตฺโถ. อชฺฌตฺตํ โกปาทิปจฺจตฺถิเก พหิทฺธา จ สพฺพราชาโน วิเชสีติ วิชิตาวี. ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโตติ ชนปเท ถาวรภาวํ ธุวภาวํ ปตฺโต, น สกฺกา เกนจิ จาเลตุํ, ชนปโท วา ตมฺหิ ถาวริยปฺปตฺโต อนุสฺสุกฺโก สกมฺมนิรโต อจโล อสมฺปเวธีติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต. เสยฺยถิทนฺติ นิปาโต, ตสฺส ตานิ กตมานีติ อตฺโถ. จกฺกรตนนฺติอาทีสุ จกฺกญฺจ ตํ รติชนนตฺเถน รตนญฺจาติ จกฺกรตนํ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ.

据说，当他这么说时，他的戒师说道：“贤童，你为何像站在大地上却说‘我看不见大地’，又像站在日月光明中却说‘我看不见日月’呢？”说了这些话后，为了开示了知的方法，便说了“贤童，已传来”等话。此中，“于诸明咒”即于诸吠陀。据说，当如来将要出世时，诸净居天预先将诸相放入吠陀中，然后以婆罗门之形传授吠陀，称之为“佛陀明咒”，（心想：）“大威德有情将因此而了知如来。”因此，往昔吠陀中出现了大士相。但在如来般涅槃后，它们便逐渐消失了，是故现今已不存在。“大士”者，指因誓愿、受持、智、悲等功德而伟大之人。“唯二趣”者，即只有两种决定。虽然“趣”一词，在“舍利弗，此有五趣”等处用于生命形态的分别，在“兽群之趣为森林”等处用于住处，在“如是具最上之趣”等处用于智慧，在“趣之趣”等处用于无声，但于此当知，其用于“决定”之义。此中，虽然具足某些相者成为王，但并非以同样的相成为佛，然而从种类的共通性来说，则称它们为相同的。因此说：“具足彼等相者”。“若住于家”者，即若居住在家，则成为转轮王。因以四稀有法及四摄事令世间欣喜，故为“王”。他转动轮宝，以四种成就之轮转动，并以此转动他人；且因其为利他而有行仪之轮的转动，故为“转轮王”。此中，“王”为通称，“转轮王”为特称。“依法而行”者为“法行者”，其义为公正平等地行事。“依法得王权而生为王”者为“法王”。或因行利他之法而为“法行者”，因行自利之法而为“法王”。“四方之主”者为“四方主”，其义为以四海为边、四洲庄严的大地之主。于内降伏忿等敌，于外征服诸王，故为“胜利者”。“得国土稳固”者，即在国土中获得稳固、恒常，不为任何人所动摇；或国土于彼得稳固，无忧、勤于己业、不动、不摇，故为“得国土稳固”。“即”是虚词，其义为“彼等为何”。“轮宝”等者，“轮”且因能生喜悦而为“宝”，故为“轮宝”。此理于一切处皆然。

อิเมสุ ปน รตเนสุ อยํ จกฺกวตฺติราชา จกฺกรตเนน อชิตํ ชินาติ, หตฺถิอสฺสรตเนหิ วิชิเต ยถาสุขํ อนุวิจรติ, ปริณายกรตเนน วิชิตมนุรกฺขติ, เสเสหิ อุปโภคสุขมนุภวติ. ปฐเมน จสฺส อุสฺสาหสตฺติโยโค, หตฺถิอสฺสคหปติรตเนหิ ปภุสตฺติโยโค, ปจฺฉิเมน มนฺตสตฺติโยโค สุปริปุณฺโณ โหติ, อิตฺถิมณิรตเนหิ ติวิธสตฺติโยคผลํ. โส อิตฺถิมณิรตเนหิ โภคสุขมนุภวติ, เสเสหิ [Pg.252] อิสฺสริยสุขํ. วิเสสโต จสฺส ปุริมานิ ตีณิ อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ, มชฺฌิมานิ อโลภกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน, ปจฺฉิมเมกํ อโมหกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ เวทิตพฺพํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน โพชฺฌงฺคสํยุตฺเต รตนสุตฺตสฺส (สํ. นิ. ๕.๒๒๒-๒๒๓) อุปเทสโต คเหตพฺโพ. อปิจ พาลปณฺฑิตสุตฺเตปิ (ม. นิ. ๓.๒๕๕) อิเมสํ รตนานํ อุปฺปตฺติกฺกเมน สทฺธึ วณฺณนา อาคมิสฺสติ.

在这些宝中，这位转轮王以轮宝战胜未被征服者，以象宝和马宝在已征服地随意巡行，以将帅宝守护已征服地，以其余诸宝体验受用之乐。他通过第一宝具足精进力，通过象宝、马宝和居士宝具足主宰力，通过最后一宝圆满具足谋略力，通过女宝和珠宝获得此三种力的果报。他通过女宝和珠宝体验受用之乐，通过其余诸宝体验主权之乐。尤其当知，其前三宝由无瞋善根所生业的威力而成就，中间三宝由无贪善根所生业的威力而成就，最后一宝由无痴善根所生业的威力而成就。于此，此为概要，详尽的解释则应从《觉支相应》中《宝经》的教示来了知。此外，在《愚者与智者经》中，也将连同这些宝的生起次第，出现其释义。

ปโรสหสฺสนฺติ อติเรกสหสฺสํ. สูราติ อภีรุกชาติกา. วีรงฺครูปาติ เทวปุตฺตสทิสกายา, เอวํ ตาว เอเก วณฺณยนฺติ, อยํ ปเนตฺถ สภาโว – วีราติ อุตฺตมสูรา วุจฺจนฺติ. วีรานํ องฺคํ วีรงฺคํ, วีรการณํ วีริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. วีรงฺคํ รูปํ เอเตสนฺติ วีรงฺครูปา, วีริยมยสรีรา วิยาติ วุตฺตํ โหติ. ปรเสนปฺปมทฺทนาติ สเจ ปฏิมุขํ ติฏฺเฐยฺย ปรเสนา, ตํ มทฺทิตุํ สมตฺถาติ อธิปฺปาโย. ธมฺเมนาติ ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา ปญฺจสีลธมฺเมน.

“超千”（Parosahassaṃ）即超过一千。“勇”（Sūra）即生性无畏。“具勇相”（Vīraṅgarūpa）：一些人释义为“有天子般的身体”，然而此处的自性义是：“勇者”（vīrā）被称为最上等的英雄。勇者之要素（aṅgaṃ），即勇之因，是为精进（vīriyaṃ），此即其义。彼等有此精进之身（rūpaṃ），故为“具勇相者”（vīraṅgarūpā），意即其身犹如精进所成。“能摧伏敌军”（Parasenappamaddana）之意为：若敌军当面而立，有能力将其摧伏。“以法”（Dhammena）即以“不应杀生”等五戒之法。

อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏฺฏจฺฉโทติ เอตฺถ ราคโทสโมหมานทิฏฺฐิอวิชฺชาทุจฺจริตฉทเนหิ สตฺตหิ ปฏิจฺฉนฺเน กิเลสนฺธการโลเก ตํ ฉทนํ วิวฏฺเฏตฺวา สมนฺตโต สญฺชาตาโลโก หุตฺวา ฐิโตติ วิวฏฺฏจฺฉโท. ตตฺถ ปฐเมน ปเทน ปูชารหตา, ทุติเยน ตสฺสา เหตุ ยสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺโธติ, ตติเยน พุทฺธตฺตเหตุภูตา วิวฏฺฏจฺฉทตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อถ วา วิวฏฺโฏ จ วิจฺฉโท จาติ วิวฏฺฏจฺฉโท, วฏฺฏรหิโต ฉทนรหิโต จาติ วุตฺตํ โหติ. เตน อรหํ วฏฺฏาภาเวน, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ฉทนาภาเวนาติ เอวํ ปุริมปททฺวยสฺเสว เหตุทฺวยํ วุตฺตํ โหติ. ทุติยเวสารชฺเชน เจตฺถ ปุริมสิทฺธิ, ปฐเมน ทุติยสิทฺธิ, ตติยจตุตฺเถหิ ตติยสิทฺธิ โหติ. ปุริมญฺจ ธมฺมจกฺขุํ, ทุติยํ พุทฺธจกฺขุํ, ตติยํ สมนฺตจกฺขุํ สาเธตีติปิ เวทิตพฺพํ. ตฺวํ มนฺตานํ ปฏิคฺคเหตาติ อิมินาสฺส สูรภาวํ ชเนติ.

于“是阿罗汉、正等觉者、于世间已揭开覆盖者”此句中：于被贪、瞋、痴、慢、见、无明、恶行此七种覆盖物所遮蔽的烦恼黑暗世界中，揭开彼覆盖，周遍生起光明而安住，故为“已揭开覆盖者”。于此，以第一词说示其堪受供养，以第二词说示其原因——因为是正等觉者（故为阿罗汉），以第三词说示作为成佛之因的“已揭开覆盖”之状态，当如是了知。又或者，是“已离轮转”(vivaṭṭo)与“无有覆盖”(vicchado)，故名“vivaṭṭacchado”，此即是说无有轮转、无有覆盖。因此，因无有轮转而为“阿罗汉”，因无有覆盖而为“正等觉者”，如是即说示了前二词的两个原因。于此，以第二无畏成就第一德，以第一无畏成就第二德，以第三及第四无畏成就第三德。亦当了知：第一词成就法眼，第二词成就佛眼，第三词成就普眼。以“汝是明咒之领受者”此句，令其生起勇健之性。

๓๘๕. โสปิ ตาย อาจริยกถาย ลกฺขเณสุ วิคตสมฺโมโห เอโกภาสชาโต วิย พุทฺธมนฺเต สมฺปสฺสมาโน เอวํ, โภติ อาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา, โภ, มํ ตฺวํ วทสิ, เอวํ กริสฺสามีติ. สมนฺเนสีติ คเวสิ, เอกํ ทฺเวติ วา คณยนฺโต สมานยิ. อทฺทสา โขติ [Pg.253] กถํ อทฺทส? พุทฺธานญฺหิ นิสินฺนานํ วา นิปนฺนานํ วา โกจิ ลกฺขณํ ปริเยสิตุํ น สกฺโกติ, ฐิตานํ ปน จงฺกมนฺตานํ วา สกฺโกติ. ตสฺมา ลกฺขณปริเยสนตฺถํ อาคตํ ทิสฺวา พุทฺธา อุฏฺฐายาสนา ติฏฺฐนฺติ วา จงฺกมํ วา อธิฏฺฐหนฺติ. อิติ ลกฺขณทสฺสนานุรูเป อิริยาปเถ วตฺตมานสฺส อทฺทส. เยภุยฺเยนาติ ปาเยน, พหุกานิ อทฺทส, อปฺปานิ น อทฺทสาติ อตฺโถ. ตโต ยานิ น อทฺทส, เตสํ ทีปนตฺถํ วุตฺตํ ฐเปตฺวา ทฺเวติ. กงฺขตีติ ‘‘อโห วต ปสฺเสยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อุปฺปาเทติ. วิจิกิจฺฉตีติ ตโต ตโต ตานิ วิจินนฺโต กิจฺฉติ น สกฺโกติ ทฏฺฐุํ. นาธิมุจฺจตีติ ตาย วิจิกิจฺฉาย สนฺนิฏฺฐานํ น คจฺฉติ. น สมฺปสีทตีติ ตโต ‘‘ปริปุณฺณลกฺขโณ อย’’นฺติ ภควติ ปสาทํ นาปชฺชติ. กงฺขาย วา ทุพฺพลา วิมติ วุตฺตา, วิจิกิจฺฉาย มชฺฌิมา, อนธิมุจฺจนตาย พลวตี, อสมฺปสาเทน เตหิ ตีหิ ธมฺเมหิ จิตฺตสฺส กาลุสฺสิยภาโว. โกโสหิเตติ วตฺถิโกเสน ปฏิจฺฉนฺเน. วตฺถคุยฺเหติ องฺคชาเต. ภควโต หิ วารณสฺเสว โกโสหิตวตฺถคุยฺหํ สุวณฺณวณฺณํ ปทุมคพฺภสมานํ, ตํ โส วตฺถปฏิจฺฉนฺนตฺตา, อนฺโตมุขคตาย จ ชิวฺหาย ปหูตภาวํ อสลฺลกฺเขนฺโต เตสุ ทฺวีสุ ลกฺขเณสุ กงฺขี อโหสิ วิจิกิจฺฉี.

385. 他也因那老师之言，于诸相上迷惑尽除，犹如光明顿生，洞见佛陀之吠陀，而说：“是的，尊者。”其义为：“尊者，您对我所说之事，我将如是行。”“他遍寻”（samannesī）即是探寻，或一、二地计数、核对。“他看见了”（addasā kho）：他是如何看见的呢？因为无人能探寻坐着或卧着的诸佛之相，但能探寻站立或经行者之相。因此，诸佛见到为探寻诸相而来者，便从座起立，或决意站立、经行。如是，他看见了正处于适合观看诸相之威仪中的世尊。“大部分”（yebhuyyena）即是“大都”（pāyena），意即看见了多数，少数没有看见。其后，为指明那些未见之相，故说“除了二相”。他“怀疑”（kaṅkhati），即生起“啊，愿我能看见”的希求。他“犹豫”（vicikicchati），即于彼处再三探寻而疲惫，无法看见。他“不决信”（nādhimuccati），即因那犹豫而无法下定论。他“不净信”（na sampasīdati），即因此无法对世尊生起“此尊具足圆满诸相”的净信。或者说，“怀疑”（kaṅkhā）是微弱的困惑，“犹豫”（vicikicchā）是中等的，“不决信”（anadhimuccanatā）是强烈的，“不净信”（asampasādena）是由于此三法而心生垢染。“鞘藏”（kosohita）即为鞘所覆。“阴密”（vatthaguyha）即指生殖器（aṅgajāta）。世尊的鞘藏阴密相犹如象王，呈黄金色，如莲花胎。由于此相为鞘所覆，并且由于舌头处于口中，他没有察觉到其广长之相，因此他对这两相心生怀疑、犹豫。

อถ โข ภควาติ อถ ภควา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ อิมสฺส เอตานิ ทฺเว ลกฺขณานิ น ทสฺเสสฺสามิ, นิกฺกงฺโข น ภวิสฺสติ. เอตสฺส กงฺขาย สติ อาจริโยปิสฺส นิกฺกงฺโข น ภวิสฺสติ, อถ มํ ทสฺสนาย น อาคมิสฺสติ, อนาคโต ธมฺมํ น โสสฺสติ, ธมฺมํ อสุณนฺโต ตีณิ สามญฺญผลานิ น สจฺฉิกริสฺสติ. เอตสฺมึ ปน นิกฺกงฺเข อาจริโยปิสฺส นิกฺกงฺโข มํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ตีณิ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกริสฺสติ. เอตทตฺถํเยว จ มยา ปารมิโย ปูริตา. ทสฺเสสฺสามิสฺส ตานิ ลกฺขณานี’’ติ.

其时，世尊思惟：“我若不向此人展示此二相，他将无法断除疑惑。他若有疑惑，其师亦将无法断疑，继而将不来见我；不来见我，则不闻法；不闻法，则不能证得三沙门果。然而，此人若断疑，其师亦将断疑，前来见我，听闻法后，将证得三沙门果。我圆满诸波罗蜜，正是为此目的。我将向他展示彼诸相。”

ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารมกาสิ. กถํรูปํ? กิเมตฺถ อญฺเญน วตฺตพฺพํ? วุตฺตเมตํ นาคเสนตฺเถเรเนว มิลินฺทรญฺญา ปุฏฺเฐน –

（世尊）作了如是神通变现。是何种变现？于此尚有何可说？此乃龙军长老为回答弥兰陀王所问而说：

อาห จ ทุกฺกรํ, ภนฺเต นาคเสน, ภควตา กตนฺติ. กึ มหาราชาติ? มหาชเนน หิริกรโณกาสํ พฺรหฺมายุพฺราหฺมณสฺส จ อนฺเตวาสิอุตฺตรสฺส จ พาวริยสฺส อนฺเตวาสีนํ โสฬสพฺราหฺมณานญฺจ เสลสฺส จ พฺราหฺมณสฺส อนฺเตวาสีนํ ติสตมาณวานญฺจ ทสฺเสสิ, ภนฺเตติ. น, มหาราช, ภควา คุยฺหํ [Pg.254] ทสฺเสติ, ฉายํ ภควา ทสฺเสติ, อิทฺธิยา อภิสงฺขริตฺวา นิวาสนนิวตฺถํ กายพนฺธนพทฺธํ จีวรปารุตํ ฉายารูปกมตฺตํ ทสฺเสสิ มหาราชาติ. ฉายํ ทิฏฺเฐ สติ ทิฏฺโฐเยว. นนุ, ภนฺเตติ? ติฏฺฐเตตํ, มหาราช, หทยรูปํ ทิสฺวา พุชฺฌนกสตฺโต ภเวยฺย, หทยมํสํ นีหริตฺวา ทสฺเสยฺย สมฺมาสมฺพุทฺโธติ. กลฺโลสิ, ภนฺเต นาคเสนาติ.

（王）又说：“尊者龙军，世尊所作，诚为难行！”（龙军问：）“大王，是何事？”（王答：）“尊者，他向梵寿婆罗门及其弟子优多罗、跋瓦睿的十六位婆罗门弟子、塞拉婆罗门及其三百位青年弟子，示现了令大众生惭之事。”（龙军答：）“不，大王，世尊并非示现其隐秘相，世尊示现的是影像。大王，他以神通力化作身穿下裙、腰系束带、身披衣袍的影像，仅示现此影像之形。”（王问：）“尊者，见到影像，不就等于见到了吗？”（龙军答：）“大王，且置此事。若有众生能因见心色而觉悟，正自觉者或将取出心肉而示之。”（王赞叹：）“尊者龙军，善哉斯言！”

นินฺนาเมตฺวาติ นีหริตฺวา. อนุมสีติ กถินสูจึ วิย กตฺวา อนุมชฺชิ. ตถา กรเณน เจตฺถ มุทุภาโว, กณฺณโสตานุมสเนน ทีฆภาโว, นาสิกโสตานุมสเนน ตนุภาโว, นลาฏจฺฉาทเนน ปุถุลภาโว ปกาสิโตติ เวทิตพฺโพ. อุโภปิ กณฺณโสตานีติอาทีสุ เจตฺถ พุทฺธานํ กณฺณโสเตสุ มลํ วา ชลฺลิกา วา นตฺถิ, โธวิตฺวา ฐปิตรชตปนาฬิกา วิย โหนฺติ, ตถา นาสิกโสเตสุ, ตานิปิ หิ สุปริกมฺมกตกญฺจนปนาฬิกา วิย จ มณิปนาฬิกา วิย จ โหนฺติ. ตสฺมา ชิวฺหํ นีหริตฺวา กถินสูจึ วิย กตฺวา มุขปริยนฺเต อุปสํหรนฺโต ทกฺขิณกณฺณโสตํ ปเวเสตฺวา ตโต นีหริตฺวา วามกณฺณโสตํ ปเวเสสิ, ตโต นีหริตฺวา ทกฺขิณนาสิกโสตํ ปเวเสตฺวา ตโต นีหริตฺวา วามนาสิกโสตํ ปเวเสสิ, ตโต นีหริตฺวา ปุถุลภาวํ ทสฺเสนฺโต รตฺตวลาหเกน อฑฺฒจนฺทํ วิย จ สุวณฺณปตฺตํ วิย จ รตฺตกมฺพลปฏเลน วิชฺชุโชตสทิสาย ชิวฺหาย เกวลกปฺปํ นลาฏมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทสิ.

“伸出”，即是引出。“遍触”，即是说，使其如坚针而反复探触。当知，于此，通过如此做显示其柔软，通过探触耳孔显示其长，通过探触鼻孔显示其细，通过覆盖额头显示其广。于“双耳孔”等句中，当知诸佛的耳孔中无有污垢或尘埃，犹如洗净放置的银管；鼻孔亦然，彼等亦犹如善制的金管或宝管。是故，彼伸出舌，使其如坚针，收摄于口边，先放入右耳孔，取出后再放入左耳孔；取出后再放入右鼻孔，取出后再放入左鼻孔；然后取出，为显示其广，犹如红云遮蔽半月，又犹如以红毯覆盖金箔，以其如闪电之光的舌，将整个额轮完全覆盖。

ยํนูนาหนฺติ กสฺมา จินฺเตสิ? อหญฺหิ มหาปุริสลกฺขณานิ สมนฺเนสิตฺวา คโต ‘‘ทิฏฺฐานิ เต, ตาต, มหาปุริสลกฺขณานี’’ติ อาจริเยน ปุจฺฉิโต ‘‘อาม, อาจริยา’’ติ วตฺตุํ สกฺขิสฺสามิ. สเจ ปน มํ ‘‘กิริยากรณมสฺส กีทิส’’นฺติ ปุจฺฉิสฺสติ, ตํ วตฺตุํ น สกฺขิสฺสามิ, น ชานามีติ วุตฺเต ปน อาจริโย กุชฺฌิสฺสติ ‘‘นนุ ตฺวํ มยา สพฺพมฺเปตํ ชานนตฺถาย เปสิโต, กสฺมา อชานิตฺวา อาคโตสี’’ติ, ตสฺมา ยนฺนูนาหนฺติ จินฺเตตฺวา อนุพนฺธิ. ภควา นฺหานฏฺฐานํ มุขโธวนฏฺฐานํ สรีรปฏิชคฺคนฏฺฐานํ ราชราชมหามตฺตาทีนํ โอโรเธหิ สทฺธึ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนฏฺฐานนฺติ อิมานิ จตฺตาริ ฐานานิ ฐเปตฺวา เสสฏฺฐาเนสุ อนฺตมโส เอกคนฺธกุฏิยมฺปิ โอกาสมกาสิ.

“我何不如此想呢？我前去探寻大士相，当老师问我：‘贤侄，你见到大士相了吗？’我便能回答：‘是的，老师。’但如果他问我：‘他的行为举止如何？’我将无法回答。若我说不知道，老师就会生气，说：‘我不是派你去了解这一切的吗？为何你不知道就回来了？’因此，我这样想后，就跟随了他。世尊除了沐浴处、洗脸处、整理身体处，以及为国王、大臣等的后妃所围绕而坐之处这四个地方外，在其余的地方，乃至在一孤邸中，也给予了机会。

คจฺฉนฺเต [Pg.255] คจฺฉนฺเต กาเล – ‘‘อยํ กิร พฺรหฺมายุพฺราหฺมณสฺส มาณโว อุตฺตโร นาม ‘พุทฺโธ วา โน วา’ติ ตถาคตสฺส พุทฺธภาวํ วีมํสนฺโต จรติ, พุทฺธวีมํสโก นามาย’’นฺติ ปากโฏ ชาโต. ยมฺหิ ยมฺหิ ฐาเน พุทฺธา วสนฺติ, ปญฺจ กิจฺจานิ กตาเนว โหนฺติ, ตานิ เหฏฺฐา ทสฺสิตาเนว. ตตฺถ ปจฺฉาภตฺตํ อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา ทนฺตขจิตํ จิตฺตพีชนึ คเหตฺวา มหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสนฺเต ภควติ อุตฺตโรปิ อวิทูเร นิสีทติ. ธมฺมสฺสวนปริโยสาเน สทฺธา มนุสฺสา สฺวาตนาย ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา มาณวมฺปิ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทนฺติ – ‘‘ตาต, อมฺเหหิ ภควา นิมนฺติโต, ตฺวมฺปิ ภควตา สทฺธึ อาคนฺตฺวา อมฺหากํ เคเห ภตฺตํ คณฺเหยฺยาสี’’ติ. ปุนทิวเส ตถาคโต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คามํ ปวิสติ, อุตฺตโรปิ ปทวาเร ปทวาเร ปริคฺคณฺหนฺโต ปทานุปทิโก อนุพนฺธติ. กุลเคหํ ปวิฏฺฐกาเล ทกฺขิโณทกคฺคหณํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ โอโลเกนฺโต นิสีทติ. ภตฺตกิจฺจาวสาเน ตถาคตสฺส ปตฺตํ ภูมิยํ ฐเปตฺวา นิสินฺนกาเล มาณวกสฺส ปาตราสภตฺตํ สชฺเชนฺติ. โส เอกมนฺเต นิสินฺโน ภุญฺชิตฺวา ปุน อาคนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ฐตฺวา ภตฺตานุโมทนํ สุตฺวา ภควตา สทฺธึเยว วิหารํ คจฺฉติ.

时日推移，梵寿婆罗门的青年优多罗，为了考察如来是否是佛陀而四处行走，他以“佛陀考察者”之名而为人所知。佛陀所住的任何地方，有五事必然会完成，此等已于前文述及。其时，世尊于午后，坐于庄严的法座上，手持象牙镶饰的彩扇，为大众说法，优多罗亦坐于不远处。闻法结束后，具信心的众人为明日之事邀请世尊，亦走近那青年说：“贤者，我等已邀请世尊，愿您也与世尊一同前来，于我等家中接受斋食。”次日，如来为比丘僧团围绕而进入村庄，优多罗亦步亦趋地跟随，观察着每一步。进入施主家时，他从（世尊）接受献水开始，观察着（世尊的）一切举止，然后坐下。斋食之事完毕，如来将钵置于地上坐下时，众人为那青年准备了早餐。他在一旁坐下用食，之后再回来，立于导师身边，听闻了斋食后的随喜（说法），便与世尊一同返回精舍。

ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสานํ อาคเมนฺโต คนฺธมณฺฑลมาเฬ นิสีทติ. ภิกฺขูหิ ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา อาคมฺม วนฺทิตฺวา กาเล อาโรจิเต ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสติ, มาณโวปิ ภควตา สทฺธึเยว คจฺฉติ. ภควา ปริวาเรตฺวา อาคตํ ภิกฺขุสงฺฆํ คนฺธกุฏิปฺปมุเข ฐิโต โอวทิตฺวา อุยฺโยเชตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสติ, มาณโวปิ ปวิสติ. ภควา ขุทฺทกมญฺเจ อปฺปมตฺตกํ กาลํ นิสีทติ, มาณโวปิ อวิทูเร โอโลเกนฺโต นิสีทติ. ภควา มุหุตฺตํ นิสีทิตฺวา สีโสกฺกมนํ ทสฺเสติ, – ‘‘โภโต โคตมสฺส วิหารเวลา ภวิสฺสตี’’ติ มาณโว คนฺธกุฏิทฺวารํ ปิทหนฺโต นิกฺขมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทติ. มนุสฺสา ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา ภุตฺตปาตราสา สมาทินฺนอุโปสถงฺคา สุทฺธุตฺตราสงฺคา มาลาคนฺธาทิหตฺถา ธมฺมํ สุณิสฺสามาติ วิหารํ อาคจฺฉนฺติ, จกฺกวตฺติโน ขนฺธาวารฏฺฐานํ วิย โหติ.

那时，世尊等待比丘们用斋完毕，坐在香亭中。比丘们用完斋饭，收拾好衣钵，前来礼拜，禀告时辰已到，世尊便进入香室，少年也与世尊同行。世尊站在香室门口，教诫围绕而来的比丘僧团，遣散他们后进入香室，少年也随之进入。世尊在小床上坐了一会儿，少年也在不远处看着并坐下。世尊坐了片刻，稍动其首，少年心想：“尊者乔达摩要休息了”，便关上香室的门，退到一旁坐下。人们在午前行过布施，吃完早餐，受持布萨，身穿干净的上衣，手持花环、香料等来到精舍，心想“我们要听闻佛法”，精舍犹如转轮王的军营。

ภควา มุหุตฺตํ สีหเสยฺยํ กปฺเปตฺวา วุฏฺฐาย ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺทิตฺวา สมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย มหาชนสฺส อาคตภาวํ ญตฺวา [Pg.256] คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม มหาชนปริวุโต คนฺธมณฺฑลมาฬํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสนคโต ปริสาย ธมฺมํ เทเสติ. มาณโวปิ อวิทูเร นิสีทิตฺวา – ‘‘กึ นุ โข สมโณ โคตโม เคหสฺสิตวเสน ปริสํ อุสฺสาเทนฺโต วา อปสาเทนฺโต วา ธมฺมํ เทเสติ, อุทาหุ โน’’ติ อกฺขรกฺขรํ ปทํ ปทํ ปริคฺคณฺหาติ. ภควา ตถาวิธํ กถํ อกเถตฺวาว กาลํ ญตฺวา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. มาณโว อิมินา นิยาเมน ปริคฺคณฺหนฺโต สตฺต มาเส เอกโต วิจริตฺวา ภควโต กายทฺวาราทีสุ อณุมตฺตมฺปิ อวกฺขลิตํ น อทฺทส. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ พุทฺธภูตสฺส มนุสฺสภูโต มาณโว น ปสฺเสยฺย, ยสฺส โพธิสตฺตภูตสฺส ฉพฺพสฺสานิ ปธานภูมิยํ อมนุสฺสภูโต มาโร เทวปุตฺโต เคหสฺสิตวิตกฺกมตฺตมฺปิ อทิสฺวา พุทฺธภูตํ เอกสํวจฺฉรํ อนุพนฺธิตฺวา กิญฺจิ อปสฺสนฺโต –

世尊稍作狮子卧后起身，于前分时划定时间后入定。出定后，得知大众已至，便从香孤邸出来，为大众所围绕，前往香亭，登上已铺设好的殊胜佛座，为会众说法。少年亦于不远处坐下，逐字逐句地审察：“沙门乔达摩说法时，是依于在家的方式来称扬或贬抑会众呢，还是并非如此呢？”世尊未说如是之言，知时而结束说法。少年以此方式审察，七个月里与世尊同行，却未见世尊于身门等处有丝毫过失。此亦不足为奇：身为凡人的少年，见不到已成佛者的过失。当祂身为菩萨，于六年精进之地时，身为非人的天子魔罗，连一丝与在家相关的思惟都未见到，后来又跟随已成佛者一年，亦一无所见，于是说：

‘‘สตฺต วสฺสานิ ภควนฺตํ, อนุพนฺธึ ปทาปทํ;

โอตารํ นาธิคจฺฉิสฺสํ, สมฺพุทฺธสฺส สตีมโต’’ติ. (สุ. นิ. ๔๔๘) –

“七年以来，我步步紧随世尊，于具念之正自觉者，终不得其隙。”

อาทิคาถาโย วตฺวา ปกฺกามิ. ตโต มาณโว จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ภวนฺตํ โคตมํ สตฺต มาเส อนุพนฺธมาโน กิญฺจิ วชฺชํ น ปสฺสามิ. สเจ ปนาหํ อญฺเญปิ สตฺต มาเส สตฺต วา วสฺสานิ วสฺสสตํ วา วสฺสสหสฺสํ วา อนุพนฺเธยฺยํ, เนวสฺส วชฺชํ ปสฺเสยฺยํ. อาจริโย โข ปนสฺส เม มหลฺลโก, โยคกฺเขมํ นาม น สกฺกา ชานิตุํ. สมณสฺส โคตมสฺส สภาวคุเณเนว พุทฺธภาวํ วตฺวา มยฺหํ อาจริยสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ ภควนฺตํ อาปุจฺฉิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิ.

（魔罗）说完此初偈便离去了。其后，少年思忖：“我随侍尊者乔达摩七个月，未见任何过失。假使我再随侍七个月，或七年，或百年，或千年，亦绝不见其过失。然我师年迈，其能否得安稳尚不可知。我当仅依沙门乔达摩的自性功德，宣说其佛德，而后告知我师。”（思惟已），他便向世尊告辞，顶礼比丘僧团后离去。

อาจริยสฺส สนฺติกญฺจ ปน คนฺตฺวา – ‘‘กจฺจิ, ตาต อุตฺตร, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ตถาสนฺตํเยว สทฺโท อพฺภุคฺคโต’’ติ ปุจฺฉิโต, ‘‘อาจริย, กึ วเทสิ? จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, ภวคฺคํ อตินีจํ, ตสฺส หิ, โภโต โคตมสฺส อากาสํ วิย อปริยนฺโต คุณคโณ. ตถาสนฺตํเยว, โภ, ตํ ภวนฺตํ โคตม’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ยถาทิฏฺฐานิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิปาฏิยา อาจิกฺขิตฺวา กิริยสมาจารํ อาจิกฺขิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อุตฺตโร มาณโว…เป… เอทิโส จ เอทิโส จ ภวํ โคตโม ตโต จ ภิยฺโย’’ติ.

他又去到老师那里，被问道：“孩子优多罗(Uttara)，关于那位乔达摩尊者的美名，确实是那样兴起的吗？”（他回答说：）“老师，您说什么呢？轮围世界(Cakkavāḷa)也太狭窄，有顶天(bhavagga)也太低了。那位乔达摩尊者的功德总集，就像虚空一样无边无际。尊者，那位乔达摩尊者确实如此。”说完这些话后，他依次讲述了亲眼所见的三十二大士相，并说明了他的行仪。因此经中说：“于是，优多罗学童……乔达摩尊者是如此这般，且犹有过之。”

๓๘๖. ตตฺถ [Pg.257] สุปฺปติฏฺฐิตปาโทติ ยถา หิ อญฺเญสํ ภูมิยํ ปาทํ ฐเปนฺตานํ อคฺคตลํ วา ปณฺหิ วา ปสฺสํ วา ปฐมํ ผุสติ, เวมชฺฌํ วา ปน ฉิทฺทํ โหติ, อุกฺขิปนฺตานมฺปิ อคฺคตลาทีสุ เอกโกฏฺฐาโสว ปฐมํ อุฏฺฐหติ, น เอวํ ตสฺส. ตสฺส ปน สุวณฺณปาทุกตลํ วิย เอกปฺปหาเรเนว สกลํ ปาทตลํ ภูมึ ผุสติ, ภูมิโต อุฏฺฐหติ. ตสฺมา ‘‘สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โข ปน โส ภวํ โคตโม’’ติ วทติ.

386. 此中，所谓“足善安立(suppatiṭṭhitapāda)”，是说不像其他人那样，当脚踏在地上时，或脚尖，或脚跟，或脚侧先接触地面，或者脚心有空隙；抬脚时也是脚尖等某一部分先抬起。他不是这样。然而，他的整个脚掌犹如黄金鞋底，一次性地接触地面，也一次性地从地面抬起。因此（优多罗）说：“那位乔达摩尊者的确是足善安立的。”

ตตฺริทํ ภควโต สุปฺปติฏฺฐิตปาทตาย – สเจปิ หิ ภควา อเนกสตโปริสํ นรกํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาทํ นีหรติ, ตาวเทว นินฺนฏฺฐานํ วาตปูริตํ วิย กมฺมารภสฺตํ อุนฺนมิตฺวา ปถวีสมํ โหติ, อุนฺนตฏฺฐานมฺปิ อนฺโต ปวิสติ. ทูเร อกฺกมิสฺสามีติ อภินีหรนฺตสฺส สิเนรุปฺปมาโณปิ ปพฺพโต เสทิตเวตฺตงฺกุโร วิย นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคจฺฉติ. ตถา หิสฺส ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา ยุคนฺธรปพฺพตํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาเท อภินีหรโต ปพฺพโต นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคโต, โส ตํ อกฺกมิตฺวา ทุติยปาเทน ตาวตึสภวนํ อกฺกมิ. น หิ จกฺกลกฺขเณน ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ วิสมํ ภวิตุํ สกฺโกติ. ขาณุ วา กณฺฑโก วา สกฺขรกถลา วา อุจฺจารปสฺสาโว วา เขฬสิงฺฆาณิกาทีนิ วา ปุริมตราว อปคจฺฉนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว จ ปถวึ ปวิสนฺติ. ตถาคตสฺส หิ สีลเตเชน ปญฺญาเตเชน ธมฺมเตเชน ทสนฺนํ ปารมีนํ อานุภาเวน อยํ มหาปถวี สมา มุทุ ปุปฺผาภิกิณฺณา โหติ. ตตฺร ตถาคโต สมํ ปาทํ นิกฺขิปติ, สมํ อุทฺธรติ, สพฺพาวนฺเตหิ ปาทตเลหิ ภูมึ ผุสติ.

于此，此乃世尊足底善住之故：倘若世尊心想“我将踏入百千人深的深渊”而移步，其低洼处即刻如风满之铁匠风箱般隆起，与地齐平；高耸处亦陷入地中。当他心想“我将远行”而迈步时，纵使如须弥山般的山，亦如蒸软的藤芽般弯曲，来到他的足边。同样地，当他心想“我将踏上持双山”而移足时，山即弯曲至其足边，他踏上该山，再以另一足踏上忉利天。实因轮相之故，其立足处不可能不平。树桩、荆棘、碎石瓦砾、大小便、痰涕等，或预先避去，或即刻遁入其所在地之土中。实因如来之戒德、慧德、法德及十波罗蜜之威力，此大地变得平坦、柔软、遍覆花朵。于此，如来平稳地放下脚步，平稳地抬起脚步，以整个足底接触地面。

จกฺกานีติ ทฺวีสุ ปาเทสุ ทฺเว จกฺกานิ. เตสํ อรา จ เนมิ จ นาภิ จ ปาฬิยํ วุตฺตาว. สพฺพาการปริปูรานีติ อิมินา ปน อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ – เตสํ กิร จกฺกานํ ปาทตลสฺส มชฺเฌ นาภิ ทิสฺสติ, นาภิปริจฺฉินฺนา วฏฺฏเลขา ทิสฺสติ, นาภิมุขปริกฺเขปปฏฺโฏ ทิสฺสติ, ปนาฬิมุขํ ทิสฺสติ, อรา ทิสฺสนฺติ, อเรสุ วฏฺฏเลขา ทิสฺสนฺติ, เนมี ทิสฺสนฺติ, เนมิมณิกา ทิสฺสนฺติ. อิทํ ตาว ปาฬิอาคตเมว.

所谓“轮”，即双足上之二轮。其辐、辋、毂，已于圣典中述及。至于“诸相圆满”，应由此了知其特别之处：据说，于彼等轮相中，足底中央可见其毂；可见围绕毂之圆线；可见毂口之环带；可见辐孔；可见诸辐条；于辐条上可见诸圆线；可见其辋；可见辋上之宝珠。此皆为圣典所载。

สมฺพหุลวาโร ปน อนาคโต, โส เอวํ ทฏฺฐพฺโพ – สตฺติ สิริ วจฺโฉ นนฺทิ โสวตฺติโก วฏํสโก วฑฺฒมานกํ มจฺฉยุคลํ ภทฺทปีฐํ องฺกุสํ [Pg.258] โตมโร ปาสาโท โตรณํ เสตจฺฉตฺตํ ขคฺโค ตาลวณฺฏํ โมรหตฺถโก วาฬพีชนี อุณฺหีสํ ปตฺโต มณิ กุสุมทามํ นีลุปฺปลํ รตฺตุปฺปลํ เสตุปฺปลํ ปทุมํ ปุณฺฑรีกํ ปุณฺณฆโฏ ปุณฺณปาติ สมุทฺโท จกฺกวาโฬ หิมวา สิเนรุ จนฺทิมสูริยา นกฺขตฺตานิ จตฺตาโร มหาทีปา ทฺเวปริตฺตทีปสหสฺสานิ, อนฺตมโส จกฺกวตฺติรญฺโญ ปริสํ อุปาทาย สพฺโพ จกฺกลกฺขณสฺเสว ปริวาโร.

然而，众多未述及之相，当如是了知：矛、吉祥喜旋、难提花、颈三纹、头饰、增长相、双鱼、吉祥座、钩、叉、宫殿、牌楼、白伞、剑、多罗扇、孔雀扇、拂尘、头冠、钵、宝珠、花鬘、青莲、红莲、白莲、莲花、芬陀利花、满瓶、满钵、大海、轮围山、雪山、须弥山、日月、星宿、四大洲、两千小洲，乃至转轮王之会众，一切皆为轮相之眷属。

อายตปณฺหีติ ทีฆปณฺหิ, ปริปุณฺณปณฺหีติ อตฺโถ. ยถา หิ อญฺเญสํ อคฺคปาโท ทีโฆ โหติ, ปณฺหิมตฺถเก ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ, ปณฺหิ ตจฺเฉตฺวา ฐปิตา วิย โหติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ทฺเว โกฏฺฐาสา อคฺคปาโท โหติ, ตติเย โกฏฺฐาเส ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ, จตุตฺเถ โกฏฺฐาเส อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตา วิย รตฺตกมฺพเล เคณฺฑุกสทิสา ปณฺหิ โหติ.

“足跟广长相”，即足跟长，义为足跟圆满。譬如他人前足掌长，小腿立于足跟之上，足跟犹如削平而置，如来则非如是。如来之足，于四分中，二分为前足掌，小腿立于第三分，第四分之足跟，犹如以锥尖旋成而置，如同红色毛毯上之球。

ทีฆงฺคุลีติ ยถา อญฺเญสํ กาจิ องฺคุลิ ทีฆา โหติ, กาจิ รสฺสา, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน มกฺกฏสฺเสว ทีฆหตฺถปาทงฺคุลิโย มูเล ถูลา อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา อคฺเค ตนุกา นิยฺยาสเตเลน มทฺทิตฺวา วฏฺฏิตหริตาลวฏฺฏิสทิสา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทีฆงฺคุลี’’ติ.

“手指细长相”，不像他人，或有指长，或有指短，如来则非如是。如来之手足指犹如猴指，修长，根粗，依次渐细，至顶纤细，如同以树脂油涂抹揉搓而成之圆形雌黄条。是故说为“手指细长”。

มุทุตลุนหตฺถปาโทติ สปฺปิมณฺเฑ โอสาเทตฺวา ฐปิตํ สตวารวิหตกปฺปาสปฏลํ วิย มุทู, ชาตมตฺตกุมารสฺส วิย จ นิจฺจกาลํ ตลุนา จ หตฺถปาทา อสฺสาติ มุทุตลุนหตฺถปาโท.

“手足柔软相”，是说其手足柔软，犹如浸于酥油精华中而置之百炼棉絮；且其手足恒时柔嫩，犹如新生婴儿。是故为“手足柔软”者。

ชาลหตฺถปาโทติ น จมฺเมน ปฏิพทฺธองฺคุลนฺตโร. เอทิโส หิ ผณหตฺถโก ปุริสโทเสน อุปหโต ปพฺพชฺชมฺปิ น ลภติ. ตถาคตสฺส ปน จตสฺโส หตฺถงฺคุลิโย ปญฺจปิ ปาทงฺคุลิโย เอกปฺปมาณา โหนฺติ, ตาสํ เอกปฺปมาณตฺตาย ยวลกฺขณํ อญฺญมญฺญํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติฏฺฐติ. อถสฺส หตฺถปาทา กุสเลน วฑฺฒกินา โยชิตชาลวาตปานสทิสา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ชาลหตฺถปาโท’’ติ.

所谓“手足缦网相”(jālahatthapāda)，并非指指/趾间由皮膜相连。有此种蛇掌(phaṇahatthaka)之人，因身体缺陷而受损，甚至不能获得出家。然而，如来的四指与五趾长度相等。由于其长度相等，此相好特征互相贯穿而住立。于是，其手足犹如由善巧木匠所安装的网窗。因此说为“手足缦网相”。

อุทฺธํ ปติฏฺฐิตโคปฺผกตฺตา อุสฺสงฺขา ปาทา อสฺสาติ อุสฺสงฺขปาโท. อญฺเญสญฺหิ ปิฏฺฐิปาเท โคปฺผกา โหนฺติ. เตน เตสํ ปาทา อาณิพทฺธา วิย ถทฺธา โหนฺติ, น ยถาสุขํ ปริวตฺตนฺติ, คจฺฉนฺตานํ ปาทตลานิ น ทิสฺสนฺติ[Pg.259]. ตถาคตสฺส ปน อภิรุหิตฺวา อุปริ โคปฺผกา ปติฏฺฐหนฺติ. เตนสฺส นาภิโต ปฏฺฐาย อุปริมกาโย นาวาย ฐปิตสุวณฺณปฏิมา วิย นิจฺจโล โหติ, อโธกาโยว อิญฺชติ. สุเขน ปาทา ปริวตฺตนฺติ. ปุรโตปิ ปจฺฉโตปิ อุภยปสฺเสสุปิ ฐตฺวา ปสฺสนฺตานํ ปาทตลานิ ปญฺญายนฺติ, น หตฺถีนํ วิย ปจฺฉโตเยว.

其足踝高高安立，故足趺高满，是为“足趺高满相”(ussaṅkhapāda)。其他人的足踝则在足背上，因此其足僵硬如钉系，不能随意转动，行走时看不见脚掌。然而，如来的足踝向上高立。因此，其从脐以上的上身，犹如置于船上的金像般不动，唯有下身动。双足能轻易转动。从前、后、两侧站立观看，都能见到其脚掌，不像大象那样只能从后面见到。

เอณิชงฺโฆติ เอณิมิคสทิสชงฺโฆ มํสุสฺสเทน ปริปุณฺณชงฺโฆ, น เอกโต พทฺธปิณฺฑิกมํโส, สมนฺตโต สมสณฺฐิเตน มํเสน ปริกฺขิตฺตาหิ สุวฏฺฏิตาหิ สาลิคพฺภสทิสาหิ ชงฺฆาหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ.

所谓“鹿王腨相”(eṇijaṅgha)，即其腨如伊尼鹿(eṇimiga)，肌肉隆起，腨部圆满。其肌肉非结于一侧，而是由均匀分布的肌肉遍覆四周，具足圆润、犹如稻穗之腨。此即其义。

อโนนมนฺโตติ อนมนฺโต. เอเตนสฺส อขุชฺชอวามนภาโว ทีปิโต. อวเสสชนา หิ ขุชฺชา วา โหนฺติ วามนา วา, ขุชฺชานํ อุปริมกาโย อปริปุณฺโณ โหติ, วามนานํ เหฏฺฐิมกาโย. เต อปริปุณฺณกายตฺตา น สกฺโกนฺติ อโนนมนฺตา ชณฺณุกานิ ปริมชฺชิตุํ. ตถาคโต ปน ปริปุณฺณอุภยกายตฺตา สกฺโกติ.

所谓“不弯身”(anonamanta)，即是不弯曲。此句显示其不驼(khujja)不矮(vāmana)之相。其余众人，或驼或矮。驼者上身不圆满，矮者下身不圆满。他们因身体不圆满，故不能不弯身而抚摸膝盖。然而，如来因上下身皆圆满，故能不弯身而抚摸双膝。

อุสภวารณาทีนํ วิย สุวณฺณปทุมกณฺณิกสทิเส โกเส โอหิตํ ปฏิจฺฉนฺนํ วตฺถคุยฺหํ อสฺสาติ โกโสหิตวตฺถคุยฺโห. วตฺถคุยฺหนฺติ วตฺเถน คูหิตพฺพํ องฺคชาตํ วุจฺจติ.

犹如公牛、大象等，其生殖器隐于鞘中，此鞘犹如金莲花之莲房，是故称为阴藏相(kosohitavatthaguyho)。所谓“衣所隐”(vatthaguyha)，是指应用衣物遮蔽之生殖器。

สุวณฺณวณฺโณติ ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา ทีปิทาฐาย ฆํสิตฺวา เครุกปริกมฺมํ กตฺวา ฐปิตฆนสุวณฺณรูปกสทิโสติ อตฺโถ. เอเตนสฺส ฆนสินิทฺธสณฺหสรีรตํ ทสฺเสตฺวา ฉวิวณฺณทสฺสนตฺถํ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจติ วุตฺตํ, ปุริมสฺส วา เววจนเมว เอตํ.

所谓“身色金黄”(Suvaṇṇavaṇṇo)，是说其身犹如用纯朱砂擦拭，用细石打磨，再以红土加工后安置的纯金塑像。此为显示其身坚实、润泽、细滑，为显其肤色而言“肤若黄金”(kañcanasannibhattaco)，此亦可为前句之同义词。

รโชชลฺลนฺติ รโช วา มลํ วา. น อุปลิมฺปตีติ น ลคฺคติ, ปทุมปลาสโต อุทกพินฺทุ วิย วิวฏฺฏติ. หตฺถโธวนปาทโธวนาทีนิ ปน อุตุคฺคหณตฺถาย เจว ทายกานํ ปุญฺญผลตฺถาย จ พุทฺธา กโรนฺติ, วตฺตสีเสนาปิ จ กโรนฺติเยว. เสนาสนํ ปวิสนฺเตน หิ ภิกฺขุนา ปาเท โธวิตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ วุตฺตเมตํ.

所谓“尘垢不着”，是指尘埃(raja)或污垢(jalla)不附着，犹如水珠从莲叶滚落。然而，诸佛行洗手、洗足等事，是为调节身体，并为令施主得福德果，亦是作为一种行仪。诚然，经中说：“比丘进入住所时，应洗足后进入。”

อุทฺธคฺคโลโมติ อาวฏฺฏปริโยสาเน อุทฺธคฺคานิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมานานิ วิย ฐิตานิ โลมานิ อสฺสาติ อุทฺธคฺคโลโม.

所谓“毛端向上”(Uddhaggalomo)，是说其毛发在卷曲的末端向上，犹如仰望其面容之庄严而住立。

พฺรหฺมุชุคตฺโตติ [Pg.260] พฺรหฺมา วิย อุชุคตฺโต, อุชุเมว อุคฺคตทีฆสรีโร. เยภุยฺเยน หิ สตฺตา ขนฺเธ กฏิยํ ชาณูสูติ ตีสุ ฐาเนสุ นมนฺติ. เต กฏิยํ นมนฺตา ปจฺฉโต นมนฺติ, อิตเรสุ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปุรโต. ทีฆสรีรา ปเนเก ปสฺสวงฺกา โหนฺติ, เอเก มุขํ อุนฺนาเมตฺวา นกฺขตฺตานิ คณยนฺตา วิย จรนฺติ, เอเก อปฺปมํสโลหิตา สูลสทิสา โหนฺติ, ปเวธมานา คจฺฉนฺติ. ตถาคโต ปน อุชุเมว อุคฺคนฺตฺวา ทีฆปฺปมาโณ เทวนคเร อุสฺสิตสุวณฺณโตรณํ วิย โหติ.

所谓“身直如梵”(Brahmujugatto)，是说其身如梵天般正直，身躯挺拔修长。大多数众生在肩、腰、膝这三处弯曲：在腰部向后弯，在另外两处向前弯。而一些身材修长者，或身体侧弯，或仰面而行如数星辰，或因少血肉而身如尖桩、颤抖而行。而如来身躯正直挺拔，身材修长，犹如天城中高耸的黄金牌楼。

สตฺตุสฺสโทติ ทฺเว หตฺถปิฏฺฐิโย ทฺเว ปาทปิฏฺฐิโย ทฺเว อํสกูฏานิ ขนฺโธติ อิเมสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสุสฺสโท อสฺสาติ สตฺตุสฺสโท. อญฺเญสํ ปน หตฺถปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารุชาลา ปญฺญายนฺติ, อํสกูฏขนฺเธสุ อฏฺฐิโกฏิโย, เต มนุสฺสเปตา วิย ขายนฺติ, น ตถาคโต. ตถาคโต ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสุสฺสทตฺตา นิคูฬฺหนฺหารุชาเลหิ หตฺถปิฏฺฐาทีหิ วฏฺเฏตฺวา ฐปิตสุวณฺณวณฺณาลิงฺคสทิเสน ขนฺเธน สิลารูปกํ วิย จิตฺตกมฺมรูปกํ วิย จ ขายติ.

所谓“七处隆满”(Sattussada)，是说其双手背、双足背、双肩峰、颈项这七处肌肉丰满。而其他人的手足背上筋脉显现，肩峰与颈项处骨端显露，他们看起来如饿鬼一般，如来并非如此。如来因七处肌肉丰满，筋脉深藏，手足背等处圆润，颈项犹如安置的黄金圆鼓，其身显现如石像或画像。

สีหสฺส ปุพฺพทฺธํ วิย กาโย อสฺสาติ สีหปุพฺพทฺธกาโย. สีหสฺส หิ ปุรตฺถิมกาโยว ปริปุณฺโณ โหติ, ปจฺฉิมกาโย อปริปุณฺโณ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส ปุพฺพทฺธกาโยว สพฺโพ กาโย ปริปุณฺโณ. โสปิ สีหสฺเสว น ตตฺถ ตตฺถ วินตุนฺนตาทิวเสน ทุสฺสณฺฐิตวิสณฺฐิโต, ทีฆยุตฺตฐาเน ปน ทีโฆ, รสฺสกิสถูลอนุวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ ตถาวิโธว โหติ. วุตฺตญฺเหตํ –

所谓“身如狮子前分”(Sīhapubbaddhakāyo)，是说其身犹如狮子的前半身。因为狮子的前半身圆满，后半身不圆满。然而如来的全身，都像狮子的前半身一样圆满。并且，其身不像狮子那样，会因各处凹凸等而形态不佳或比例失调，而是在应长之处则长，在应短、应细、应粗、应圆之处亦复如是。诚如所说：

‘‘มนาปิเย จ โข, ภิกฺขเว, กมฺมวิปาเก ปจฺจุปฏฺฐิเต เยหิ องฺเคหิ ทีเฆหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ ทีฆานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ รสฺเสหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ รสฺสานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ ถูเลหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ ถูลานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ กิเสหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ กิสานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ วฏฺเฏหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ วฏฺฏานิ สณฺฐหนฺตี’’ติ.

“诸比丘，确实，当可喜的业果现前时，以何肢体长而庄严，彼肢体即长；以何肢体短而庄严，彼肢体即短；以何肢体粗而庄严，彼肢体即粗；以何肢体细而庄严，彼肢体即细；以何肢体圆而庄严，彼肢体即圆。”

อิติ [Pg.261] นานาจิตฺเตน ปุญฺญจิตฺเตน จิตฺติโต ทสหิ ปารมีหิ สชฺชิโต ตถาคตสฺส อตฺตภาโว, ตสฺส โลเก สพฺพสิปฺปิโน วา อิทฺธิมนฺโต วา ปฏิรูปกมฺปิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ.

如是，如来之身由种种功德心所彩饰，由十波罗蜜所庄严，世间一切工匠或有神通者，亦不能造其仿像。

จิตนฺตรํโสติ อนฺตรํสํ วุจฺจติ ทฺวินฺนํ โกฏฺฏานมนฺตรํ, ตํ จิตํ ปริปุณฺณมสฺสาติ จิตนฺตรํโส. อญฺเญสญฺหิ ตํ ฐานํ นินฺนํ โหติ, ทฺเว ปิฏฺฐิโกฏฺฏา ปาฏิเยกฺกํ ปญฺญายนฺติ. ตถาคตสฺส ปน กฏิโต ปฏฺฐาย มํสปฏลํ ยาว ขนฺธา อุคฺคมฺม สมุสฺสิตสุวณฺณผลกํ วิย ปิฏฺฐึ ฉาเทตฺวา ปติฏฺฐิตํ.

所谓“肩胛间充满”，是指两肩胛之间。其处丰满、圆满，故称“肩胛间充满”。于其他人，此处则为凹陷，两片肩胛骨各自显现。而如来，则有一层肌肉从腰部开始，上至颈项，升起覆盖其背，犹如一块竖立的金板。

นิคฺโรธปริมณฺฑโลติ นิคฺโรโธ วิย ปริมณฺฑโล. ยถา ปณฺณาสหตฺถตาย วา สตหตฺถตาย วา สมกฺขนฺธสาโข นิคฺโรโธ ทีฆโตปิ วิตฺถารโตปิ เอกปฺปมาโณว โหติ, เอวํ กายโตปิ พฺยามโตปิ เอกปฺปมาโณ. ยถา อญฺเญสํ กาโย วา ทีโฆ โหติ พฺยาโม วา, น เอวํ วิสมปฺปมาโณติ อตฺโถ. เตเนว ‘‘ยาวตกฺวสฺส กาโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยาวตโก อสฺสาติ ยาวตกฺวสฺส.

所谓“身相圆满如尼拘陀树”，是指身相如尼拘陀树(nigrodha)般匀称。譬如一棵五十肘或一百肘高、树干与树枝匀称的尼拘陀树，其高度与宽度相等；同样地，世尊身体的高度与两臂展开的长度也相等。其义为：不像其他人或身高过长，或臂展过长，身量并非不均。因此经中说“其身与臂展等长……”等。此中，“yāvatakvassa”是“yāvatako assa”的连音。

สมวฏฺฏกฺขนฺโธติ สมวฏฺฏิตกฺขนฺโธ. ยถา เอเก โกญฺจา วิย พกา วิย วราหา วิย จ ทีฆคลา วงฺกคลา ปุถุลคลา จ โหนฺติ, กถนกาเล สิราชาลํ ปญฺญายติ, มนฺโท สโร นิกฺขมติ, น เอวํ ตสฺส. ตถาคตสฺส ปน สุวฏฺฏิตสุวณฺณาลิงฺคสทิโส ขนฺโธ โหติ, กถนกาเล สิราชาลํ น ปญฺญายติ, เมฆสฺส วิย คชฺชโต สโร มหา โหติ.

所谓“颈项匀圆”，是指颈项圆满匀称。譬如有些人像鹤、鹭或猪一般，颈项或长、或曲、或粗，说话时青筋显露，声音微弱；但世尊并非如此。而如来的颈项犹如一个圆润的金筒，说话时不见青筋，其声洪亮，犹如雷鸣之云。

รสคฺคสคฺคีติ เอตฺถ รสํ คสนฺตีติ รสคฺคสา, รสหรณีนเมตํ อธิวจนํ, ตา อคฺคา อสฺสาติ รสคฺคสคฺคี. ตถาคตสฺส หิ สตฺต รสหรณิสหสฺสานิ อุทฺธคฺคานิ หุตฺวา คีวายเมว ปฏิมุกฺกานิ. ติลผลมตฺโตปิ อาหาโร ชิวฺหคฺเค ฐปิโต สพฺพํ กายํ อนุผรติ, เตเนว มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส เอกตณฺฑุลาทีหิปิ กาฬายยูสปสเตนาปิ กายสฺส ยาปนํ อโหสิ. อญฺเญสํ ปน ตถา อภาวา น สกลกายํ โอชา ผรติ, เตน เต พหฺวาพาธา โหนฺติ. อิทํ ลกฺขณํ อปฺปาพาธตาสงฺขาตสฺส นิสฺสนฺทผลสฺส วเสน ปากฏํ โหติ.

所谓“得上味相”：此中，因能感知味道，故称“尝味脉”，此为“味觉传导脉”(rasaharaṇī)的同义词。世尊拥有最上的此等脉，故称“得上味相者”。如来实有七千条味觉传导脉，其末端朝上，皆汇于颈项。是故，纵使仅有芝麻大小的食物置于舌尖，其滋养亦能遍布全身。因此，当世尊行大精进(mahāpadhāna)时，仅凭一粒米等或一掬豆汁，身体亦得以维持。而其他人则不然，因滋养无法遍及全身，故而多病。此相以其名为“少病”的等流果(nissandaphala)而得以彰显。

สีหสฺเสว [Pg.262] หนุ อสฺสาติ สีหหนุ. ตตฺถ สีหสฺส เหฏฺฐิมหนุเมว ปริปุณฺณํ โหติ, น อุปริมํ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส เหฏฺฐิมํ วิย ทฺเวปิ ปริปุณฺณานิ ทฺวาทสิยํ ปกฺขสฺส จนฺทสทิสานิ โหนฺติ.

其颚如狮，故名狮子颚。于此，狮子仅下颚饱满，上颚则不然。然而，如来上下二颚皆得饱满，犹如狮子之下颚，亦如每月十二的月亮。

จตฺตาลีสทนฺโตติอาทีสุ อุปริมหนุเก ปติฏฺฐิตา วีสติ, เหฏฺฐิเม วีสตีติ จตฺตาลีส ทนฺตา อสฺสาติ จตฺตาลีสทนฺโต. อญฺเญสญฺหิ ปริปุณฺณทนฺตานมฺปิ ทฺวตฺตึส ทนฺตา โหนฺติ, ตถาคตสฺส จตฺตาลีสํ.

在“具四十齿”等相中，“具四十齿”是指其上颚有二十齿，下颚有二十齿，共四十齿。因为其他人即使牙齿齐全，也只有三十二颗，而如来则有四十颗。

อญฺเญสญฺจ เกจิ ทนฺตา อุจฺจา เกจิ นีจาติ วิสมา โหนฺติ, ตถาคตสฺส ปน อยปฏฺฏฉินฺนสงฺขปฏลํ วิย สมา.

其他人有些牙齿高，有些牙齿低，因此不平整；而如来之齿则平整，犹如以铁锯截断之螺贝薄片。

อญฺเญสํ กุมฺภีลานํ วิย ทนฺตา วิรฬา โหนฺติ, มจฺฉมํสาทีนิ ขาทนฺตานํ ทนฺตนฺตรํ ปูรติ. ตถาคตสฺส ปน กนกลตาย สมุสฺสาปิตวชิรปนฺติ วิย อวิรฬา ตุลิกาย ทสฺสิตปริจฺเฉทา วิย ทนฺตา โหนฺติ.

其他人的牙齿像鳄鱼一样稀疏，吃鱼肉等食物时，牙缝会被填满。而如来的牙齿则毫无缝隙，犹如镶嵌在金藤上的一排钻石，其界限分明，宛如画笔所绘。

สุสุกฺกทาโฐติ อญฺเญสญฺจ ปูติทนฺตา อุฏฺฐหนฺติ, เตน กาจิ ทาฐา กาฬาปิ วิวณฺณาปิ โหนฺติ. ตถาคโต สุสุกฺกทาโฐ โอสธิตารกมฺปิ อติกฺกมฺม วิโรจมานาย ปภาย สมนฺนาคตทาโฐ, เตน วุตฺตํ ‘‘สุสุกฺกทาโฐ’’ติ.

“犬齿莹洁”：其他人或生蛀牙，故其牙或黑或变色。如来之犬齿极为洁白，具足光辉，其光灿烂，超越启明星。是故说为“犬齿莹洁”。

ปหูตชิวฺโหติ อญฺเญสํ ชิวฺหา ถูลาปิ โหติ กิสาปิ รสฺสาปิ ถทฺธาปิ วิสมาปิ, ตถาคตสฺส ปน มุทุ ทีฆา ปุถุลา วณฺณสมฺปนฺนา โหติ. โส ตํ ลกฺขณํ ปริเยสิตุํ อาคตานํ กงฺขาวิโนทนตฺถํ มุทุกตฺตา ตํ ชิวฺหํ กถินสูจึ วิย วฏฺเฏตฺวา อุโภ นาสิกโสตานิ ปรามสติ, ทีฆตฺตา อุโภ กณฺณโสตานิ ปรามสติ, ปุถุลตฺตา เกสนฺตปริโยสานํ เกวลมฺปิ นลาฏํ ปฏิจฺฉาเทติ. เอวํ ตสฺสา มุทุทีฆปุถุลภาวํ ปกาเสนฺโต กงฺขํ วิโนเทติ. เอวํ ติลกฺขณสมฺปนฺนํ ชิวฺหํ สนฺธาย ‘‘ปหูตชิวฺโห’’ติ วุตฺตํ.

“广长舌”：其他人的舌头或粗、或细、或短、或僵硬、或不平，但如来的舌头柔软、修长、宽广且色泽美好。为消除前来探寻此相者的疑惑，他因其舌柔软，能像卷起硬针般卷舌触及双鼻孔；因其舌修长，能触及双耳孔；因其舌宽广，能覆盖整个额头直至发际。如此彰显其舌柔软、修长、宽广之相，从而消除他人疑惑。正是针对这具足三相的舌头，故说“广长舌”。

พฺรหฺมสฺสโรติ อญฺเญ ฉินฺนสฺสราปิ ภินฺนสฺสราปิ กากสฺสราปิ โหนฺติ, ตถาคโต ปน มหาพฺรหฺมุโน สรสทิเสน สเรน สมนฺนาคโต. มหาพฺรหฺมุโน หิ ปิตฺตเสมฺเหหิ อปลิพุทฺธตฺตา สโร วิสุทฺโธ โหติ. ตถาคเตนาปิ กตกมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุสฺส สุทฺธตฺตา นาภิโต ปฏฺฐาย สมุฏฺฐหนฺโต สโร วิสุทฺโธ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตว สมุฏฺฐาติ. กรวิโก วิย ภณตีติ กรวิกภาณี, มตฺตกรวิกรุตมญฺชุโฆโสติ อตฺโถ.

“梵音”是说：他人的声音或断续、或破裂、或如鸦鸣，而如来具足之声，则与大梵天之声相似。大梵天之声，因不为胆汁、痰涎所缠缚，故而极为清净。于如来，亦是所造之业清净其发音之处；因发音之处清净，故从脐部开始生起的声音极为清净，具足八支而发出。其言说犹如迦陵频伽鸟(karavika)，是故名为“迦陵频伽语者(karavikabhāṇī)”，其义为：其声美妙，犹如沉醉于花蜜的迦陵频伽鸟之鸣。

ตตฺริทํ [Pg.263] กรวิกรุตสฺส มญฺชุตาย – กรวิกสกุเณ กิร มธุรรสํ อมฺพปกฺกํ มุขตุณฺฑเกน ปหริตฺวา ปคฺฆริตํ รสํ สายิตฺวา ปกฺเขน ตาลํ ทตฺวา วิกูชมาเน จตุปฺปทาทีนิ มตฺตานิ วิย ลฬิตุํ อารภนฺติ. โคจรปฺปสุตาปิ จตุปฺปทา มุขคตานิปิ ติณานิ ฉฑฺเฑตฺวา ตํ สทฺทํ สุณนฺติ, วาฬมิคา ขุทฺทกมิเค อนุพนฺธมานา อุกฺขิตฺตปาทํ อนุกฺขิปิตฺวาว ติฏฺฐนฺติ, อนุพทฺธมิคาปิ มรณภยํ หิตฺวาปิ ติฏฺฐนฺติ, อากาเส ปกฺขนฺทปกฺขิโนปิ ปกฺเข ปสาเรตฺวา ติฏฺฐนฺติ, อุทเก มจฺฉาปิ กณฺณปฏลํ อปฺโผเฏนฺตา ตํ สทฺทํ สุณมานาว ติฏฺฐนฺติ. เอวํ มญฺชุรุตา กรวิกา.

此为迦陵频伽鸟鸣声美妙之事：据说，迦陵频伽鸟以喙啄开熟芒果，舔食流出之甜汁，而后以翅膀打着节拍鸣唱之时，四足动物等便如沉醉般开始嬉戏。即使是正在吃草的四足动物，也会舍弃口中的草，聆听其声；追逐小动物的猛兽，会抬起脚不再放下，伫立不动；被追逐的动物，也舍弃了对死亡的恐惧而停住；空中飞翔的鸟儿，也展开翅膀停在空中；水中的鱼儿，也停止拍动鳃盖，静听其声。迦陵频伽鸟之声，就是如此美妙。

อสนฺธิมิตฺตาปิ ธมฺมาโสกสฺส เทวี – ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต, พุทฺธสทฺเทน สทิโส กสฺสจิ สทฺโท’’ติ สงฺฆํ ปุจฺฉิ. อตฺถิ กรวิกสกุณสฺสาติ. กุหึ, ภนฺเต, สกุณาติ? หิมวนฺเตติ. สา ราชานํ อาห, – ‘‘เทว, กรวิกสกุณํ ทฏฺฐุกามา’’ติ. ราชา ‘‘อิมสฺมึ ปญฺชเร นิสีทิตฺวา กรวิโก อาคจฺฉตู’’ติ สุวณฺณปญฺชรํ วิสฺสชฺเชสิ. ปญฺชโร คนฺตฺวา เอกสฺส กรวิกสฺส ปุรโต อฏฺฐาสิ. โส ‘‘ราชาณาย อาคโต ปญฺชโร, น สกฺกา อคนฺตุ’’นฺติ ตตฺถ นิสีทิ. ปญฺชโร อาคนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโตว อฏฺฐาสิ. กรวิกํ สทฺทํ การาเปตุํ น สกฺโกนฺติ. อถ ราชา ‘‘กถํ ภเณ อิเม สทฺทํ กโรนฺตี’’ติ อาห? ญาตเก ทิสฺวา เทวาติ. อถ นํ ราชา อาทาเสหิ ปริกฺขิปาเปสิ. โส อตฺตโนว ฉายํ ทิสฺวา ‘‘ญาตกา เม อาคตา’’ติ มญฺญมาโน ปกฺเขน ตาฬํ ทตฺวา มญฺชุสฺสเรน มณิวํสํ ธมมาโน วิย วิรวิ. สกลนคเร มนุสฺสา มตฺตา วิย ลฬึสุ. อสนฺธิมิตฺตา จินฺเตสิ – ‘‘อิมสฺส ตาว ติรจฺฉานสฺส เอวํ มธุโร สทฺโท, กีทิโส นุ โข สพฺพญฺญุตญฺญาณสิริปฺปตฺตสฺส ภควโต อโหสี’’ติ ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ปีตึ อวิชหิตฺวา สตฺตหิ ชงฺฆสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. เอวํ มธุโร กรวิกสทฺโท. ตโต สตภาเคน สหสฺสภาเคน จ มธุรตโร ตถาคตสฺส สทฺโท, โลเก ปน กรวิกโต อญฺญสฺส มธุรรสฺส อภาวโต ‘‘กรวิกภาณี’’ติ วุตฺตํ.

法阿育(Dhammāsoka)王的王后阿桑迪密达(Asandhimittā)曾问僧伽：“尊者们，世间可有谁的声音能与佛陀之声相比？”答言：“有，迦陵频伽鸟(karavika)之声。”“尊者们，此鸟在何处？”“在雪山(Himavanta)。”于是她对国王说：“大王，我欲见迦陵频伽鸟。”国王便放出一座金笼，说：“让迦陵频伽鸟坐在此笼中前来。”金笼去到一只迦陵频伽鸟前停下。鸟想：“此笼乃王命所遣，不可不去。”便坐了进去。金笼回来后，停在国王面前。但众人无法让迦陵频伽鸟鸣叫。国王问：“此鸟如何才会鸣叫？”答言：“大王，见到亲族时。”于是国王命人用镜子将它围起来。它见到自己的影子，以为“我的亲族来了”，便拍打着翅膀，发出美妙的声音鸣叫，犹如吹奏宝玉做的笛子。全城的人都如痴如醉般欢舞。阿桑迪密达想：“此一旁生之声尚且如此甜美，证得一切知智、圆满荣耀的世尊之声，又该是何等美妙啊！”她生起喜悦，不舍此喜，与七百名侍女一同证得了须陀洹果。迦陵频伽鸟的声音就是如此甜美。而如来的声音比它还要甜美百倍、千倍。然而，因世间再无比迦陵频伽鸟更甜美的声音，故称佛为“迦陵频伽语者(karavikabhāṇī)”。

อภินีลเนตฺโตติ น สกลนีลเนตฺโตว, นีลยุตฺตฏฺฐาเน ปนสฺส อุมาปุปฺผสทิเสน อติวิสุทฺเธน นีลวณฺเณน สมนฺนาคตานิ อกฺขีนิ โหนฺติ. ปีตยุตฺตฏฺฐาเน กณิการปุปฺผสทิเสน ปีตวณฺเณน, โลหิตยุตฺตฏฺฐาเน [Pg.264] พนฺธุชีวกปุปฺผสทิเสน โลหิตวณฺเณน, เสตยุตฺตฏฺฐาเน โอสธิตารกสทิเสน เสตวณฺเณน, กาฬยุตฺตฏฺฐาเน อทฺทาริฏฺฐกสทิเสน กาฬวณฺเณน สมนฺนาคตานิ สุวณฺณวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิสีหปญฺชรสทิสานิ ขายนฺติ.

“绀青眼”(Abhinīlanetta)并非指整个眼睛都是青色，而是指其眼中应为青色之处，有如亚麻花(umāpuppha)般极其纯净的青色；应为黄色之处，有如羯尼迦罗花(kaṇikāra)般的黄色；应为红色之处，有如龙船花(bandhujīvaka)般的红色；应为白色之处，有如启明星(osadhitāraka)般的白色；应为黑色之处，有如无患子珠(addāriṭṭhaka)般的黑色。双眼显现之相，犹如金殿中敞开的宝石狮子窗。

โคปขุโมติ เอตฺถ ปขุมนฺติ สกลํ จกฺขุภณฺฑํ อธิปฺเปตํ. ตํ กาฬวจฺฉกสฺส พหลธาตุกํ โหติ, รตฺตวจฺฉกสฺส วิปฺปสนฺนํ, ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสทิสจกฺขุภณฺโฑติ อตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ อกฺขิภณฺฑา อปริปุณฺณา โหนฺติ, หตฺถิมูสิกกากาทีนํ อกฺขิสทิเสหิ วินิคฺคเตหิ คมฺภีเรหิปิ อกฺขีหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ. ตถาคตสฺส ปน โธวิตฺวา มชฺชิตฺวา ฐปิตมณิคุฬิกา วิย มุทุสินิทฺธนีลสุขุมปขุมาจิตานิ อกฺขีนิ.

“睫如牛王”(Gopakhuma)：此中，“睫”(pakhuma)意指整个眼轮(cakkhubhaṇḍa)。黑犊牛(kāḷavacchaka)的眼轮组织厚重，赤犊牛(rattavacchaka)的则甚为明净。此相之意为，（世尊的）眼轮犹如刚出生的赤犊牛。其他众生的眼轮不圆满，其眼或凸出或深陷，有如象、鼠、鸦等之眼。而如来的双眼，犹如一颗洗净、磨亮后安放的宝珠，被柔软、润泽、绀青而细密的睫毛所环绕。

อุณฺณาติ อุณฺณโลมํ. ภมุกนฺตเรติ ทฺวินฺนํ ภมุกานํ เวมชฺเฌ นาสิกมตฺถเกเยว ชาตา. อุคฺคนฺตฺวา ปน นลาฏมชฺฌชาตา. โอทาตาติ ปริสุทฺธา โอสธิตารกวณฺณา. มุทูติ สปฺปิมณฺเฑ โอสาเทตฺวา ฐปิตสตวารวิหตกปฺปาสปฏลสทิสา. ตูลสนฺนิภาติ สิมฺพลิตูลลตาตูลสมานา, อยมสฺสา โอทาตตาย อุปมา. สา ปเนสา โกฏิยํ คเหตฺวา อากฑฺฒิยมานา อุปฑฺฒพาหุปฺปมาณา โหติ, วิสฺสฏฺฐา ทกฺขิณาวฏฺฏวเสน อาวฏฺฏิตฺวา อุทฺธคฺคา หุตฺวา สนฺติฏฺฐติ, สุวณฺณผลกมชฺเฌ ฐปิตรชตปุปฺผุฬกา วิย สุวณฺณฆฏโต นิกฺขมมานา ขีรธารา วิย อรุณปฺปภารญฺชิเต คมนตเล โอสธิตารกา วิย จ อติมโนหราย สิริยา วิโรจติ.

“白毫”(Uṇṇā)是指眉间的白毫毛。它生于两眉之间，即两眉正中、鼻梁顶端，并向上生长至额头中央。它“洁白”，意指纯净，有如晨星之色。它“柔软”，意指犹如浸于酥油、梳理百次的棉絮。它“如兜罗绵”，意指与木棉或藤棉相似，这是对其洁白的比喻。这白毫若执其末端拉伸，有半寻之长；放开后，它会向右盘旋，发端朝上而立，犹如置于金盘中央的银泡，犹如自金瓶流出的乳流，又犹如在黎明曙光所染的天空中闪耀的晨星，以极其悦意的光彩而辉耀。

อุณฺหีสสีโสติ อิทํ ปริปุณฺณนลาฏตญฺเจว ปริปุณฺณสีสตญฺจาติ ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ตถาคตสฺส หิ ทกฺขิณกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย มํสปฏลํ อุฏฺฐหิตฺวา สกลํ นลาฏํ ฉาทยมานํ ปูรยมานํ คนฺตฺวา วามกณฺณจูฬิกาย ปติฏฺฐิตํ, รญฺโญ พทฺธอุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจติ. ปจฺฉิมภวิกโพธิสตฺตานํ กิร อิมํ ลกฺขณํ วิทิตฺวา ราชูนํ อุณฺหีสปฏฺฏํ อกํสุ, อยํ ตาว เอโก อตฺโถ. อญฺเญ ปน ชนา อปริปุณฺณสีสา โหนฺติ, เกจิ กปฺปสีสา, เกจิ ผลสีสา, เกจิ อฏฺฐิสีสา, เกจิ ตุมฺพสีสา, เกจิ ปพฺภารสีสา. ตถาคตสฺส ปน อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตํ วิย สุปริปุณฺณํ อุทกปุปฺผุฬสทิสํ สีสํ โหติ. ตตฺถ ปุริมนเยน อุณฺหีสเวฐิตสีโส [Pg.265] วิยาติ อุณฺหีสสีโส. ทุติยนเยน อุณฺหีสํ วิย สพฺพตฺถ ปริมณฺฑลสีโสติ อุณฺหีสสีโส.

“有顶髻头”一词，是依于“额头圆满”与“头颅圆满”此二义而说。如来确有一肉片从右耳尖生起，覆盖、充满整个额头后，安住于左耳尖，犹如国王所束之头巾般庄严。据说，人们了知最后有菩萨有此相后，才为诸王制作头巾，此为第一义。又，其他人的头颅不圆满，有些是猴头，有些是果头，有些是骨头，有些是瓢头，有些是后斜头。而如来的头颅则犹如以锥尖转磨而成，极为圆满，如同水泡。其中，依前一方法，如为头巾所缠绕之头，故称“有顶髻头”。依后一方法，如头巾般处处周圆之头，故称“有顶髻头”。

อิมานิ ปน มหาปุริสลกฺขณานิ กมฺมํ กมฺมสริกฺขกํ ลกฺขณํ ลกฺขณานิสํสนฺติ อิเม จตฺตาโร โกฏฺฐาเส เอเกกสฺมึ ลกฺขเณ ทสฺเสตฺวา กถิตานิ สุกถิตานิ โหนฺติ. ตสฺมา ภควตา ลกฺขณสุตฺเต (ที. นิ. ๓.๒๐๐-๒๐๒) วุตฺตานิ อิมานิ กมฺมาทีนิ ทสฺเสตฺวา กเถตพฺพานิ. สุตฺตวเสน วินิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺเตน สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ตสฺเสว สุตฺตสฺส วณฺณนาย วุตฺตนเยน คเหตพฺพานิ.

又，此等大士相，于每一相中，皆展示并宣说“业”、“与业相应”、“相”及“相之果报”此四部分，方为善说。是故，当展示并宣说世尊于《相经》(Lakkhaṇasutta, 长部3.200-202)中所说之此等业等。若无法依经而决断者，则应依《善吉祥光》(Sumaṅgalavilāsinī)此长部义注中，对该经之释义所说之方法而取。

อิเมหิ โข, โภ, โส ภวํ โคตโมติ, โภ อาจริย, อิเมหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ โส ภวํ โคตโม สมนฺนาคโต เทวนคเร สมุสฺสิตรตนวิจิตฺตํ สุวณฺณโตรณํ วิย โยชนสตุพฺเพโธ สพฺพปาลิผุลฺโล ปาริจฺฉตฺตโก วิย เสลนฺตรมฺหิ สุปุปฺผิตสาลรุกฺโข วิย ตาราคณปฏิมณฺฑิตคคนตลมิว จ อตฺตโน สิริวิภเวน โลกํ อาโลกํ กุรุมาโน วิย จรตีติ อิมตฺถมฺปิ ทีเปตฺวา กิริยาจารํ อาจิกฺขิตุํ คจฺฉนฺโต โข ปนาติอาทิมาห.

“尊者，那位乔达摩具足此等相”，此句义为：“老师，那位乔达摩尊者具足此三十二大士相，犹如天城中高耸且以众宝严饰的金门，犹如高达百由旬、全然盛开的巴瑞恰达树，犹如山间盛开的娑罗树，又犹如为星群所庄严的天空，他行走时，仿佛以自身的光辉与威严照亮着世界。”为了阐明此义并开示其行止，（优多罗）遂说出“行走时，又……”等语。

๓๘๗. ทกฺขิเณนาติ พุทฺธานญฺหิ ฐตฺวา วา นิสีทิตฺวา วา นิปชฺชิตฺวา วา คมนํ อภินีหรนฺตานํ ทกฺขิณปาโทว ปุรโต โหติ. สตตปาฏิหาริยํ กิเรตํ. นาติทูเร ปาทํ อุทฺธรตีติ ตํ ทกฺขิณปาทํ น อติทูเร ฐเปสฺสามีติ อุทฺธรติ. อติทูรญฺหิ อภิหริยมาเน ทกฺขิณปาเทน วามปาโท อากฑฺฒิยมาโน คจฺเฉยฺย, ทกฺขิณปาโทปิ ทูรํ คนฺตุํ น สกฺกุเณยฺย, อาสนฺเนเยว ปติฏฺฐเหยฺย, เอวํ สติ ปทวิจฺเฉโท นาม โหติ. ทกฺขิณปาเท ปน ปมาเณเนว อุทฺธเต วามปาโทปิ ปมาเณเนว อุทฺธริยติ, ปมาเณน อุทฺธโต ปติฏฺฐหนฺโตปิ ปมาเณเยว ปติฏฺฐาติ. เอวมเนน ตถาคตสฺส ทกฺขิณปาทกิจฺจํ วามปาเทน นิยมิตํ, วามปาทกิจฺจํ ทกฺขิณปาเทน นิยมิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

387. “以右足”是指，诸佛无论是站立、坐着或躺着，当要行走时，总是先迈出右脚。据说这是恒常的神变。“不过远举足”是指，他抬起右脚时，不会放得太远。因为如果右脚伸得太远，左脚就会被拖着走，右脚也无法走远，只能落在近处，这样就会造成步伐中断。但当右脚适度抬起时，左脚也会适度抬起；适度抬起后，落下也适度。由此可知，如来右脚的动作由左脚调节，左脚的动作由右脚调节。

นาติสีฆนฺติ ทิวา วิหารภตฺตตฺถาย คจฺฉนฺโต ภิกฺขุ วิย น อติสีฆํ คจฺฉติ. นาติสณิกนฺติ ยถา ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโต โอกาสํ น ลภติ, เอวํ น อติสณิกํ คจฺฉติ. อทฺทุเวน อทฺทุวนฺติ ชณฺณุเกน ชณฺณุกํ, น [Pg.266] สตฺถึ อุนฺนาเมตีติ คมฺภีเร อุทเก คจฺฉนฺโต วิย น อูรุํ อุนฺนาเมติ. น โอนาเมตีติ รุกฺขสาขาเฉทนทณฺฑงฺกุสปาโท วิย น ปจฺฉโต โอสกฺกาเปติ. น สนฺนาเมตีติ โอพทฺธานาพทฺธฏฺฐาเนหิ ปาทํ โกฏฺเฏนฺโต วิย น ถทฺธํ กโรติ. น วินาเมตีติ ยนฺตรูปกํ กีฬาเปนฺโต วิย น อิโต จิโต จ จาเลติ. อธรกาโยวาติ เหฏฺฐิมกาโยว อิญฺชติ, อุปริมกาโย นาวาย ฐปิตสุวณฺณปฏิมา วิย นิจฺจโล โหติ. ทูเร ฐตฺวา โอโลเกนฺโต หิ พุทฺธานํ ฐิตภาวํ วา คมนภาวํ วา น ชานาติ. กายพเลนาติ พาหา ขิปนฺโต สรีรโต เสเทหิ มุจฺจนฺเตหิ น กายพเลน คจฺฉติ. สพฺพกาเยเนวาติ คีวํ อปริวตฺเตตฺวา ราหุโลวาเท วุตฺตนาคาปโลกิตวเสเนว อปโลเกติ.

“不太快”是指，不像为了日间的饭食而去的比丘那样走得太快。“不太慢”是指，不像走得太慢以致后面来的人找不到落脚之处那样行走。他行走时膝盖不碰膝盖，也不像在深水中行走那样抬起大腿。他不像用钩杖砍树枝那样向后缩脚。他不像在捆绑处脚互相碰撞那样僵硬地行走。他不像操纵机械木偶那样左右摇摆。只有下半身动，上半身则如船上所置的金像般不动。因此，从远处观看的人，不知道诸佛是在行走还是站立。他不用体力行走，即不摆动双臂，身体也不流汗。他不转动脖子，而是如《罗睺罗教诫》(Rāhulovāda)中所说的象王回顾那样回顾。

น อุทฺธนฺติอาทีสุ นกฺขตฺตานิ คเณนฺโต วิย น อุทฺธํ อุลฺโลเกติ, นฏฺฐํ กากณิกํ วา มาสกํ วา ปริเยสนฺโต วิย น อโธ โอโลเกติ, น หตฺถิอสฺสาทโย ปสฺสนฺโต วิย อิโต จิโต จ วิเปกฺขมาโน คจฺฉติ. ยุคมตฺตนฺติ นววิทตฺถิมตฺเต จกฺขูนิ ฐเปตฺวา คจฺฉนฺโต ยุคมตฺตํ เปกฺขติ นาม, ภควาปิ ยุเค ยุตฺโต สุทนฺตอาชานีโย วิย เอตฺตกํ ปสฺสนฺโต คจฺฉติ. ตโต จสฺส อุตฺตรีติ ยุคมตฺตโต ปรํ น ปสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. น หิ กุฏฺฏํ วา กวาฏํ วา คจฺโฉ วา ลตา วา อาวริตุํ สกฺโกติ, อถ ขฺวสฺส อนาวรณญาณสฺส อเนกานิ จกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกงฺคณาเนว โหนฺติ. อนฺตรฆรนฺติ เหฏฺฐา มหาสกุลุทายิสุตฺเต อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย อนฺตรฆรํ, อิธ ฆรอุมฺมารโต ปฏฺฐาย เวทิตพฺพํ. น กายนฺติอาทิ ปกติอิริยปเถเนว ปวิสตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ทลิทฺทมนุสฺสานํ นีจฆรกํ ปวิสนฺเตปิ หิ ตถาคเต ฉทนํ วา อุคฺคจฺฉติ, ปถวี วา โอคจฺฉติ, ภควา ปน ปกติคมเนเนว คจฺฉติ. นาติทูเรติ อติทูเร ปริวตฺตนฺเตน หิ เอกํ ทฺเว ปทวาเร ปิฏฺฐิภาเคน คนฺตฺวา นิสีทิตพฺพํ โหติ. นาจฺจาสนฺเนติ อจฺจาสนฺเน ปริวตฺตนฺเตน เอกํ ทฺเว ปทวาเร ปุรโต คนฺตฺวา นิสีทิตพฺพํ โหติ. ตสฺมา ยสฺมึ ปทวาเร ฐิเตน ปุรโต วา ปจฺฉโต วา อคนฺตฺวา นิสีทิตพฺพํ โหติ, ตตฺถ ปริวตฺตติ.

（世尊）不像数星星者一般向上看，不像寻找丢失的铜钱或摩沙迦者一般向下看，也不像观看象马者一般左顾右盼地行走。所谓“一轭之量”（yugamatta），是指将视线置于九张手远的距离而行。世尊犹如一匹被套上轭的、善于调伏的良马，只看那么远而行。但这并不是说他看不到一轭之量以外的地方，因为墙壁、门扇、灌木或藤蔓都不能障碍他。实际上，对于他无碍的智慧而言，无数千个世界体系就像一个庭院。关于“屋舍内”（antaraghara），在之前的《大萨古拉优陀夷经》（Mahāsakuludāyisutta）中，“屋舍内”是从城门柱算起；在此处，则应从房门槛算起。“不弯曲身体”等语，是为了表明他以自然的威仪进入。即使如来进入贫者的低矮房屋，屋顶也会升起，或地面会下陷，而世尊则以平常的步态行走。“不太远”是指，若在离座位太远的地方转身，就必须后退一两步才能坐下。“不太近”是指，若在离座位太近的地方转身，就必须前行一两步才能坐下。因此，他会在那个站定后无需前进或后退即可坐下的位置转身。

ปาณินาติ กฏิวาตาพาธิโก วิย น อาสนํ หตฺเถหิ คเหตฺวา นิสีทติ. ปกฺขิปตีติ โย กิญฺจิ กมฺมํ กตฺวา กีฬนฺโต ฐิตโกว ปตติ, โยปิ โอริมํ องฺคํ นิสฺสาย นิสินฺโน ฆํสนฺโต ยาว ปาริมงฺคา คจฺฉติ, ปาริมงฺคํ [Pg.267] วา นิสฺสาย นิสินฺโน ตเถว ยาว โอริมงฺคา อาคจฺฉติ, สพฺโพ โส อาสเน กายํ ปกฺขิปติ นาม. ภควา ปน เอวํ อกตฺวา อาสนสฺส มชฺเฌ โอลมฺพกํ ธาเรนฺโต วิย ตูลปิจุํ ฐเปนฺโต วิย สณิกํ นิสีทติ. หตฺถกุกฺกุจฺจนฺติ ปตฺตมุขวฏฺฏิยํ อุทกพินฺทุฐปนํ มกฺขิกพีชนิยา ปณฺณจฺเฉทนผาลนาทิ หตฺเถน อสํยตกรณํ. ปาทกุกฺกุจฺจนฺติ ปาเทน ภูมิฆํสนาทิ อสํยตกรณํ.

不像腰痛病人那样用手扶着座位坐下。“投身于座”是指：有人做完某事后因疲惫而站着倒卧下去；或者有人先坐在座位的一边，然后摩擦着移动到另一边；或者从另一边同样摩擦着回来。所有这些都称为“投身于座”。但世尊不这样做，他犹如在座位中间持着铅垂线般，犹如放置一团棉絮般，轻缓地坐下。“手部不端庄行为”是指用手做不端庄的行为，如在钵口边缘放置水滴、用扇子切断或劈开叶子等。“足部不端庄行为”是指用足做不端庄的行为，如用足摩擦地面等。

น ฉมฺภตีติ น ภายติ. น กมฺปตีติ น โอสีทติ. น เวธตีติ น จลติ. น ปริตสฺสตีติ ภยปริตสฺสนายปิ ตณฺหาปริตสฺสนายปิ น ปริตสฺสติ. เอกจฺโจ หิ ธมฺมกถาทีนํ อตฺถาย อาคนฺตฺวา มนุสฺเสสุ วนฺทิตฺวา ฐิเตสุ ‘‘สกฺขิสฺสามิ นุ โข เตสํ จิตฺตํ คณฺหนฺโต ธมฺมํ วา กเถตุํ, ปญฺหํ วา ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺเชตุํ, ภตฺตานุโมทนํ วา กาตุ’’นฺติ ภยปริตสฺสนาย ปริตสฺสติ. เอกจฺโจ ‘‘มนาปา นุ โข เม ยาคุ อาคจฺฉิสฺสติ, มนาปํ อนฺตรขชฺชก’’นฺติ วา ตณฺหาปริตสฺสนาย ปริตสฺสติ. ตทุภยมฺปิ ตสฺส นตฺถีติ น ปริตสฺสติ. วิเวกาวฏฺโฏติ วิเวเก นิพฺพาเน อาวฏฺฏมานโส หุตฺวา. วิเวกวตฺโตติปิ ปาโฐ, วิเวกวตฺตยุตฺโต หุตฺวาติ อตฺโถ. วิเวกวตฺตํ นาม กตภตฺตกิจฺจสฺส ภิกฺขุโน ทิวาวิหาเร สมถวิปสฺสนาวเสน มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทนํ. เอวํ นิสินฺนสฺส หิ อิริยาปโถ อุปสนฺโต โหติ.

不惊怖，即不害怕。不战栗，即不消沉。不震动，即不动摇。不忧虑，即于怖畏所生的忧虑与渴爱所生的忧虑，皆不忧虑。譬如，某位比丘为说法等事而来，当人们礼拜后站立时，他心想：“我能否把握他们的心意而说法，或于被提问时解答，或作食后随喜呢？”他因此而怖畏忧虑。又如，某位比丘心想：“我喜爱的粥会来吗？我喜爱的特别嚼食会来吗？”他因此而渴爱忧虑。此二者于他皆无有，故不忧虑。“心向于远离”，即心转向于名为“远离”的涅槃。亦有读作“vivekavatto”者，其义为：具足远离之行。所谓远离之行，即比丘用完餐后，于日间住处，以止观的方式，受取根本业处，结跏趺坐。如此坐者，其威仪便得以寂静。

น ปตฺตํ อุนฺนาเมตีติอาทีสุ เอกจฺโจ ปตฺตมุขวฏฺฏิยา อุทกทานํ อาหรนฺโต วิย ปตฺตํ อุนฺนาเมติ, เอโก ปาทปิฏฺฐิยํ ฐเปนฺโต วิย โอนาเมติ, เอโก พทฺธํ กตฺวา คณฺหาติ, เอโก อิโต จิโต จ ผนฺทาเปติ, เอวํ อกตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ คเหตฺวา อีสกํ นาเมตฺวา อุทกํ ปฏิคฺคณฺหาตีติ อตฺโถ. น สมฺปริวตฺตกนฺติ ปริวตฺเตตฺวา ปฐมเมว ปตฺตปิฏฺฐึ น โธวติ. นาติทูเรติ ยถา นิสินฺนาสนโต ทูเร ปตติ, น เอวํ ฉฑฺเฑติ. นาจฺจาสนฺเนติ ปาทมูเลเยว น ฉฑฺเฑติ. วิจฺฉฑฺฑยมาโนติ วิกิรนฺโต, ยถา ปฏิคฺคาหโก เตมติ, น เอวํ ฉฑฺเฑติ.

“不举起钵”等句，其义为：有些比丘像用钵口边缘运水瓶一样举起钵，有些像放在脚背上那样放低钵，有些紧抓着拿，有些让钵左右摇晃。不应这样做，而应用双手持钵，稍微倾斜以接受水。“不旋转”，是说不先翻转过来洗涤钵背。“不太远”，是说不将水倒在离座位很远之处。“不太近”，是说不倒在自己的脚边。“不溅洒”，是说不四处泼洒，以免沾湿他人。

นาติโถกนฺติ [Pg.268] ยถา เอกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อปฺปิจฺฉตํ ทสฺเสนฺโต มุฏฺฐิมตฺตเมว คณฺหาติ, น เอวํ. อติพหุนฺติ ยาปนมตฺตโต อติเรกํ. พฺยญฺชนมตฺตายาติ พฺยญฺชนสฺส มตฺตา นาม โอทนโต จตุตฺโถ ภาโค. เอกจฺโจ หิ ภตฺเต มนาเป ภตฺตํ พหุํ คณฺหาติ, พฺยญฺชเน มนาเป พฺยญฺชนํ พหุํ. สตฺถา ปน ตถา น คณฺหาติ. น จ พฺยญฺชเนนาติ อมนาปญฺหิ พฺยญฺชนํ ฐเปตฺวา ภตฺตเมว ภุญฺชนฺโต, ภตฺตํ วา ฐเปตฺวา พฺยญฺชนเมว ขาทนฺโต พฺยญฺชเนน อาโลปํ อตินาเมติ นาม. สตฺถา เอกนฺตริกํ พฺยญฺชนํ คณฺหาติ, ภตฺตมฺปิ พฺยญฺชนมฺปิ เอกโตว นิฏฺฐนฺติ. ทฺวตฺติกฺขตฺตุนฺติ ตถาคตสฺส หิ ปุถุชิวฺหาย ทนฺตานํ อุปนีตโภชนํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ทนฺเตหิ ผุฏฺฐมตฺตเมว สณฺหกรณียปิฏฺฐวิเลปนํ วิย โหติ, ตสฺมา เอวมาห. น มุเข อวสิฏฺฐาติ โปกฺขรปตฺเต ปติตอุทกพินฺทุ วิย วินิวตฺติตฺวา ปรคลเมว ยาติ, ตสฺมา อวสิฏฺฐา น โหติ. รสปฏิสํเวทีติ มธุรติตฺตกทุกาทิรสํ ชานาติ. พุทฺธานญฺหิ อนฺตมโส ปานีเยปิ ทิพฺโพชา ปกฺขิตฺตาว โหติ, เตน เนสํ สพฺพตฺเถว รโส ปากโฏ โหติ, รสเคโธ ปน นตฺถิ.

“不过少”，是说不像某些有恶欲者，为显示少欲而只取一握之量。“不过多”，是说不取超过维持生命所需之量。“与菜量相称”，是说菜的份量是饭的四分之一。譬如，有人喜爱饭就多取饭，喜爱菜就多取菜，但世尊不这样做。所谓“不以菜过饭”，是指有人把不合意的菜放在一边只吃饭，或把饭放在一边只吃菜，这都名为“以菜过饭”。世尊不会隔一口饭才取一次菜，饭与菜总是一起用完。所谓“咀嚼二三次”，是说食物被带到如来的广长舌与牙齿时，仅需与牙齿接触二三次，就变得如同细磨的粉末涂层一般，因此这么说。“口中无残余”，是说食物就像落在莲叶上的水珠，翻滚一下便径直入喉，因此无有残余。“感受味道”，是说能了知甜、苦、辣等味道。对诸佛而言，乃至饮水中都已注入了天界的滋养素，因此他们对一切都能明了其味，但并无味贪。

อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตนฺติ ‘‘เนว ทวายา’’ติ วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ. วิสุทฺธิมคฺเค ปนสฺส วินิจฺฉโย อาคโตติ สพฺพาสวสุตฺเต วุตฺตเมตํ. หตฺเถสุ โธเตสูติ สตฺถา กึ กโรติ? ปฐมํ ปตฺตสฺส คหณฏฺฐานํ โธวติ. ตตฺถ ปตฺตํ คเหตฺวา สุขุมชาลหตฺถํ เปเสตฺวา ทฺเว วาเร สญฺจาเรติ. เอตฺตาวตา โปกฺขรปตฺเต ปติตอุทกํ วิย วินิวตฺติตฺวา คจฺฉติ. น จ อนตฺถิโกติ ยถา เอกจฺโจ ปตฺตํ อาธารเก ฐเปตฺวา ปตฺเต อุทกํ น ปุญฺฉติ, รเช ปตนฺเต อชฺฌุเปกฺขติ, น เอวํ กโรติ. น จ อติเวลานุรกฺขีติ ยถา เอกจฺโจ ปมาณาติกฺกนฺตํ อารกฺขํ ฐเปติ, ภุญฺชิตฺวา วา ปตฺเต อุทกํ ปุญฺฉิตฺวา จีวรโภคนฺตรํ ปเวเสตฺวา ปตฺตํ อุทเรน อกฺกมิตฺวา คณฺหาติ, น เอวํ กโรติ.

“具足八支”，是指具足了以“不为嬉戏”等所说的八支。其辨析已见于《清净道论》（Visuddhimagga），而这八支乃是《一切漏经》（Sabbāsavasutta）中所说。洗完手后，导师做什么呢？他首先清洗持握钵的地方。然后，他伸出那具有细密网纹的手，在钵内拂拭两次。仅此，水便如落在荷叶上一般旋转滑落。他也不会漫不经心，不像某些人把钵放在钵架上后，不擦干钵里的水，对落入的灰尘也置之不理。他也不会过度爱护，不像某些人过分保护，用完餐、擦干钵后，把它塞进衣袍的褶层里，或用胸腹压着来拿。

น จ อนุโมทนสฺสาติ โย หิ ภุตฺตมตฺโตว ทารเกสุ ภตฺตตฺถาย โรทนฺเตสุ ฉาตชฺฌตฺเตสุ มนุสฺเสสุ ภุญฺชิตฺวา อนาคเตสฺเวว อนุโมทนํ อารภติ, ตโต สพฺพกมฺมานิ ฉฑฺเฑตฺวา เอกจฺเจ อาคจฺฉนฺติ, เอกจฺเจ อนาคตาว โหนฺติ, อยํ กาลํ อตินาเมติ. โยปิ มนุสฺเสสุ [Pg.269] อาคนฺตฺวา อนุโมทนตฺถาย วนฺทิตฺวา นิสินฺเนสุ อนุโมทนํ อกตฺวาว ‘‘กถํ ติสฺส, กถํ ผุสฺส, กถํ สุมน, กถํ ติสฺเส, กถํ ผุสฺเส, กถํ สุมเน, กจฺจิตฺถ อโรคา, สสฺสํ สมฺปนฺน’’นฺติอาทึ ปาฏิเยกฺกํ กถํ สมุฏฺฐาเปติ, อยํ อนุโมทนสฺส กาลํ อตินาเมติ, มนุสฺสานํ ปน โอกาสํ ญตฺวา อายาจิตกาเล กโรนฺโต นาตินาเมติ นาม, สตฺถา ตถา กโรติ.

所谓“不错过随喜的时机”：譬如，某位比丘刚用完餐，就在孩子们为食物哭闹，而施主们用完餐后尚未到来时，便开始作随喜。于是，有些施主不得不放下所有工作前来，有些施主则还未到。这位比丘就是错过了时机。又如，某位比丘在人们前来礼拜并坐下，等待随喜时，不作随喜，反而逐一闲聊：“帝沙（Tissa）好吗？富沙（Phussa）好吗？苏摩那（Sumana）好吗？提舍女（Tissā）好吗？富沙女（Phussā）好吗？苏摩那女（Sumanā）好吗？你们都健康吗？收成好吗？”等等。这位比丘也是错过了随喜的时机。然而，了知众人的时机，在被请求时才作随喜，这便名为不错过时机。导师就是这样做的。

น ตํ ภตฺตนฺติ กึ ภตฺตํ นาเมตํ อุตฺตณฺฑุลํ อติกิลินฺนนฺติอาทีนิ วตฺวา น ครหติ. น อญฺญํ ภตฺตนฺติ สฺวาตนาย วา ปุนทิวสาย วา ภตฺตํ อุปฺปาเทสฺสามีติ หิ อนุโมทนํ กโรนฺโต อญฺญํ ภตฺตํ ปฏิกงฺขติ. โย วา – ‘‘ยาว มาตุคามานํ ภตฺตํ ปจฺจติ, ตาว อนุโมทนํ กริสฺสามิ, อถ เม อนุโมทนาวสาเน อตฺตโน ปกฺกภตฺตโตปิ โถกํ ทสฺสนฺตี’’ติ อนุโมทนํ วฑฺเฒติ, อยมฺปิ ปฏิกงฺขติ นาม. สตฺถา น เอวํ กโรติ. น จ มุจฺจิตุกาโมติ เอกจฺโจ หิ ปฏิสํมุญฺจิตฺวา คจฺฉติ, เวเคน อนุพนฺธิตพฺโพ โหติ. สตฺถา ปน น เอวํ คจฺฉติ, ปริสาย มชฺเฌ ฐิโตว คจฺฉติ. อจฺจุกฺกฏฺฐนฺติ โย หิ ยาว หนุกฏฺฐิโต อุกฺขิปิตฺวา ปารุปติ, ตสฺส อจฺจุกฺกฏฺฐํ นาม โหติ. โย ยาว โคปฺผกา โอตาเรตฺวาว ปารุปติ, ตสฺส อจฺจุกฺกฏฺฐํ โหติ. โยปิ อุภโต อุกฺขิปิตฺวา อุทรํ วิวริตฺวา ยาติ, ตสฺสปิ อจฺจุกฺกฏฺฐํ โหติ. โย เอกํสํ กตฺวา ถนํ วิวริตฺวา ยาติ, ตสฺสปิ อจฺจุกฺกฏฺฐํ. สตฺถา ตํ สพฺพํ น กโรติ.

“不轻蔑那食物”，即不说“这是什么食物？这食物未熟、太烂了”等话来加以轻蔑。“不期待其他食物”，即在作随喜时心想“我明天或后天能得到食物”，这就是期待其他食物。或者有人想：“只要女人们还在煮饭，我就一直作随喜，这样在我随喜结束时，她们也会从自己煮好的饭里分给我一些。”如此延长随喜，这也名为期待。导师不这样做。“不急于离开”，譬如有人解散会众后便迅速离去，必须赶紧追随。但导师不那样离去，他身处会众中间而行。“不过分撩起”，譬如有人将衣袍撩至下颌骨，这名为过分撩起。有人将衣袍垂至脚踝，这名为过分下垂。有人从两边撩起衣袍，露着肚子行走，这也名为过分撩起。有人偏袒一肩，露着胸膛行走，这也名为过分撩起。导师一概不这么做。

อลฺลีนนฺติ ยถา อญฺเญสํ เสเทน ตินฺตํ อลฺลียติ, น เอวํ สตฺถุ. อปกฏฺฐนฺติ ขลิสาฏโก วิย กายโต มุจฺจิตฺวาปิ น ติฏฺฐติ. วาโตติ เวรมฺภวาโตปิ อุฏฺฐหิตฺวา จาเลตุํ น สกฺโกติ. ปาทมณฺฑนานุโยคนฺติ อิฏฺฐกาย ฆํสนาทีหิ ปาทโสภานุโยคํ. ปกฺขาเลตฺวาติ ปาเทเนว ปาทํ โธวิตฺวา. โส เนว อตฺตพฺยาพาธายาติอาทีนิ น ปุพฺเพนิวาสเจโตปริยญาณานํ อตฺถิตาย วทติ, อิริยาปถสนฺตตํ ปน ทิสฺวา อนุมาเนน วทติ. ธมฺมนฺติ ปริยตฺติธมฺมํ. น อุสฺสาเทตีติ กึ มหารฏฺฐิก, กึ มหากุฏุมฺพิกาติอาทีนิ วตฺวา เคหสฺสิตวเสน น อุสฺสาเทติ. น อปสาเทตีติ ‘‘กึ, อุปาสก, กถํ เต วิหารมคฺโค ญาโต? กึ ภเยน นาคจฺฉสิ? น หิ ภิกฺขู กิญฺจิ อจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหนฺติ, มา ภายี’’ติ [Pg.270] วา ‘‘กึ ตุยฺหํ เอวํ มจฺฉริยชีวิตํ นามา’’ติ วา อาทีนิ วตฺวา เคหสฺสิตเปเมน น อปสาเทติ.

“不黏附”，即不像他人的衣袍因汗湿而黏附于身，世尊的衣袍不会这样。“不僵离”，即不像上了浆的布，即使从身上松开，也不会挺立着。“不被风吹动”，即便是暴风也无法吹动它。所谓“不致力于装饰双足”，是指用砖块摩擦等来美化双足的做法。所谓“洗净”，是指用一只脚来洗另一只脚。他说“他既不为难自己”等，并非因为具有宿命通、他心通等神通，而是观察其持续的威仪后，通过推断而说。所谓“法”，是指教法。“不抬高”，即不因对方是“大国之人”、“大家族者”等，而基于其在家身份而抬高他。“不贬低”，即不因其对在家生活的喜爱，而说“喂，优婆塞，你怎么知道来寺院的路？是害怕不敢来吗？比丘们不会抢夺任何东西，别怕！”或“你为何如此过着吝啬的生活？”等话来贬低他。

วิสฺสฏฺโฐติ สินิทฺโธ อปลิพุทฺโธ. วิญฺเญยฺโยติ วิญฺญาปนีโย ปากโฏ, วิสฺสฏฺฐตฺตาเยว เจส วิญฺเญยฺโย โหติ. มญฺชูติ มธุโร. สวนีโยติ โสตสุโข, มธุรตฺตาเยว เจส สวนีโย โหติ. พินฺทูติ สมฺปิณฺฑิโต. อวิสารีติ อวิสโฏ, พินฺทุตฺตาเยว เจส อวิสารี โหติ. คมฺภีโรติ คมฺภีรสมุฏฺฐิโต. นินฺนาทีติ นินฺนาทวา, คมฺภีรตฺตาเยว เจส นินฺนาที โหติ. ยถาปริสนฺติ จกฺกวาฬปริยนฺตมฺปิ เอกาพทฺธปริสํ วิญฺญาเปติ. พหิทฺธาติ องฺคุลิมตฺตมฺปิ ปริสโต พหิทฺธา น คจฺฉติ. ตสฺมา? โส เอวรูโป มธุรสฺสโร อการณา มา นสฺสีติ. อิติ ภควโต โฆโส ปริสาย มตฺถเกเนว จรติ.

“清晰”，即柔滑无碍。“易了知”，即明白晓畅；正因其清晰，故而易了知。“美妙”，即甜美。“悦耳”，即令耳愉悦；正因其甜美，故而悦耳。“凝聚”，即圆润。“不扩散”，即不散乱；正因其凝聚，故而不扩散。“深沉”，即从深处发出。“洪亮”，即有回响；正因其深沉，故而洪亮。“遍满会众”，即能令远至轮围世界边界的单一会众都得以了知。“不外于众”，即声音不出会众之外，哪怕一指之宽。为何如此？是为了让这样美妙的声音不致无故消失。因此，世尊的声音就在会众的头顶上回荡。

อวโลกยมานาติ สิรสฺมึ อญฺชลึ ฐเปตฺวา ภควนฺตํ โอโลเกนฺตาว ปจฺโจสกฺกิตฺวา ทสฺสนวิชหนฏฺฐาเน วนฺทิตฺวา คจฺฉนฺติ. อวิชหิตตฺตาติ โย หิ กถํ สุตฺวา วุฏฺฐิโต อญฺญํ ทิฏฺฐสุตาทิกํ กถํ กเถนฺโต คจฺฉติ, เอส สภาเวน วิชหติ นาม. โย ปน สุตธมฺมกถาย วณฺณํ กเถนฺโตว คจฺฉติ, อยํ น วิชหติ นาม, เอวํ อวิชหนฺตภาเวน ปกฺกมนฺติ. คจฺฉนฺตนฺติ รชฺชุยนฺตวเสน รตนสตฺตุพฺเพธํ สุวณฺณคฺฆิกํ วิย คจฺฉนฺตํ. อทฺทสาม ฐิตนฺติ สมุสฺสิตกญฺจนปพฺพตํ วิย ฐิตํ อทฺทสาม. ตโต จ ภิยฺโยติ วิตฺถาเรตฺวา คุเณ กเถตุํ อสกฺโกนฺโต อวเสเส คุเณ สํขิปิตฺวา กลาปํ วิย สุตฺตกพทฺธํ วิย จ กตฺวา วิสฺสชฺเชนฺโต เอวมาห. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – มยา กถิตคุเณหิ อกถิตาว พหุตรา. มหาปถวิมหาสมุทฺทาทโย วิย หิ ตสฺส โภโต อนนฺตา อปฺปเมยฺยา คุณา อากาสมิว วิตฺถาริตาติ.

“瞻仰”是说，他们将合掌置于头顶，瞻仰着世尊，后退到视线离开之处，礼拜后离去。“不离失”是说，若有人听完开示后起身，边走边谈论其他所见所闻之事，此人即名“本性上离失”。但若有人边走边赞叹所听闻之法，此人即名“不离失”。他们就是这样以不离失的状态离开。“行进的”是说，（我们看见）行进的世尊，如同由绳索机关牵引着百肘高的金色塔庙。“我们看见站立的”是说，我们看见他像耸立的金山一样站立。“更有甚者”是说，（优多罗）因无法详尽地述说其功德，便将剩余的功德概括起来，如同捆成一束或用线绑缚一般，作结语道。此处的意趣是：未说的功德比我所说的要多得多。因为那位尊者的功德无量无边，就像大地、大海洋等一样，如虚空般广阔。

๓๙๐. อปฺปฏิสํวิทิโตติ อวิญฺญาตอาคมโน. ปพฺพชิเต อุปสงฺกมนฺเตน หิ จีวรปริกมฺมาทิสมเย วา เอกํ นิวาเสตฺวา สรีรภญฺชนสมเย วา อุปสงฺกมิตฺวา ตโตว ปฏินิวตฺติตพฺพํ โหติ, ปฏิสนฺถารมตฺตมฺปิ น ชายติ. ปุเรตรํ ปน โอกาเส การิเต ทิวาฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขุ วิวิตฺเต ฐาเน นิสีทติ, ตํ อาคนฺตฺวา ปสฺสนฺตา ทสฺสเนนปิ [Pg.271] ปสีทนฺติ, ปฏิสนฺถาโร ชายติ, ปญฺหพฺยากรณํ วา ธมฺมกถา วา ลพฺภติ. ตสฺมา ปณฺฑิตา โอกาสํ กาเรนฺติ. โส จ เนสํ อญฺญตโร, เตนสฺส เอตทโหสิ. ชิณฺโณ วุฑฺโฒติ อตฺตโน อุคฺคตภาวํ อกเถตฺวา กสฺมา เอวมาห? พุทฺธา นาม อนุทฺทยสมฺปนฺนา โหนฺติ, มหลฺลกภาวํ ญตฺวา สีฆํ โอกาสํ กริสฺสตีติ เอวมาห.

390. “未获通告”是指其到来未被知晓。因为拜访出家人时，若正值他们整理衣物等时，或只着下衣涂油之时，就应从彼处返回，连寒暄都不可得。但若事先请求许可，比丘会打扫好日间住处，披上衣，在僻静处坐下。来访者仅见其相，亦生净信，得以寒暄，或得问题解答，或得听闻说法。因此，智者会请求许可。而他（婆罗门婆罗堕）亦是此等智者之一，故作是念。他为何说自己‘年老、年迈’，而不说自己的尊贵地位呢？他如此说是心想：‘诸佛具足悲悯，当他知道我年老时，就会迅速地给予机会。’

๓๙๑. โอรมิย โอกาสมกาสีติ เวเคน อุฏฺฐาย ทฺวิธา ภิชฺชิตฺวา โอกาสมกาสิ.

391. “让出空间”是说，大众迅速起身，向两边分开，腾出了地方。

เย เมติ เย มยา. นารีสมานสวฺหยาติ นารีสมานนามํ อิตฺถิลิงฺคํ, เตน อวฺหาตพฺพาติ นารีสมานสวฺหยา, อิตฺถิลิงฺเคน วตฺตพฺพาติ โวหารกุสลตาย เอวํ วทติ. ปหูตชิวฺโหติ ปุถุลชิวฺโห. นินฺนามเยตนฺติ นีหร เอตํ.

“我所……”是说，我所（听闻）。“与女子相似之名”是说，（此词）是与女子相似之名的阴性词，应以此称呼，故名“与女子相似之名”；即以阴性词说。这是因为（婆罗门梵寿）善于世俗言说才如此说。“广舌”是说，舌广阔。“请伸出”是说，请将此（舌）伸出。

๓๙๓. เกวลีติ สกลคุณสมฺปนฺโน.

393. “圆满者”是说，具足一切功德者。

๓๙๔. ปจฺจภาสีติ เอกปฺปหาเรน ปุจฺฉิเต อฏฺฐ ปญฺเห พฺยากโรนฺโต ปติอภาสิ. โย เวทีติ โย วิทติ ชานาติ, ยสฺส ปุพฺเพนิวาโส ปากโฏ. สคฺคาปายญฺจ ปสฺสตีติ ทิพฺพจกฺขุญาณํ กถิตํ. ชาติกฺขยํ ปตฺโตติ อรหตฺตํ ปตฺโต. อภิญฺญา โวสิโตติ ตํ อรหตฺตํ อภิชานิตฺวา โวสิโต โวสานปฺปตฺโต. มุนีติ อรหตฺตญาณโมเนยฺเยน สมนฺนาคโต.

394. “回答”是说，（佛陀）一次性地回答了所问的八个问题。“知”是说，了知、知晓，其宿住已显现。“见天界与恶趣”说的是天眼智。“达生之灭尽”是说，已达阿罗汉果。“以正知达究竟”是说，以正知了知那阿罗汉果而达究竟，抵达终点。“牟尼”是说，具足阿罗汉智之圣智者。

วิสุทฺธนฺติ ปณฺฑรํ. มุตฺตํ ราเคหีติ กิเลสราเคหิ มุตฺตํ. ปหีนชาติมรโณติ ชาติกฺขยปฺปตฺตตฺตา ปหีนชาติโก, ชาติปหาเนเนว ปหีนมรโณ. พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ ยํ พฺรหฺมจริยสฺส เกวลี สกลภาโว, เตน สมนฺนาคโต, สกลจตุมคฺคพฺรหฺมจริยวาโสติ อตฺโถ. ปารคู สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺเพสํ โลกิยโลกุตฺตรธมฺมานํ อภิญฺญาย ปารํ คโต, สพฺพธมฺเม อภิชานิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. ปารคูติ วา เอตฺตาวตา ปริญฺญาปารคู ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ, ปหานปารคู สพฺพกิเลสานํ, ภาวนาปารคู จตุนฺนํ มคฺคานํ, สจฺฉิกิริยาปารคู นิโรธสฺส, สมาปตฺติปารคู สพฺพสมาปตฺตีนนฺติ อยมตฺโถ วุตฺโต. ปุน สพฺพธมฺมานนฺติ อิมินา อภิญฺญาปารคู วุตฺโตติ. พุทฺโธ ตาที ปวุจฺจตีติ ตาทิโส ฉหิ [Pg.272] อากาเรหิ ปารํ คโต สพฺพากาเรน จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺโธติ ปวุจฺจตีติ.

“清净”是说，洁白。“离贪”是说，从诸烦恼之贪中解脱。“断生死”是说，因已达生之灭尽而断除了生，仅由断生便断除了死。“梵行之圆满者”是说，具足梵行之圆满、全部状态，意思是安住于全部四道梵行。“诸法之彼岸者”是说，以正知了知一切世间与出世间法而到达彼岸，意思是已亲证一切法而安住。或者，“彼岸者”在此是指：于五蕴为遍知之彼岸者，于一切烦恼为断除之彼岸者，于四道为修习之彼岸者，于（苦）灭为作证之彼岸者，于诸等至为等至之彼岸者。再者，以“诸法”一词，说的是以正知到达彼岸者。“被称为佛陀、如是者”是说，如是者以六种行相到达彼岸，因以所有行相觉悟了四圣谛，故被称为“佛陀”。

กึ ปน เอตฺตาวตา สพฺเพ ปญฺหา วิสฺสชฺชิตา โหนฺตีติ? อาม วิสฺสชฺชิตา, จิตฺตํ วิสุทฺธํ ชานาติ, มุตฺตํ ราเคหีติ อิมินา ตาว พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณติ ปฐมปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ปารคูติ อิมินา เวเทหิ คตตฺตา เวทคูติ ทุติยปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ปุพฺเพนิวาสนฺติอาทีหิ อิมาสํ ติสฺสนฺนํ วิชฺชานํ อตฺถิตาย เตวิชฺโชติ ตติยปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. มุตฺตํ ราเคหิ สพฺพโสติ อิมินาว นิสฺสฏตฺตา ปาปธมฺมานํ โสตฺติโยติ จตุตฺถปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ชาติกฺขยํ ปตฺโตติ อิมินา ปน อรหตฺตสฺเสว วุตฺตตฺตา ปญฺจมปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. โวสิโตติ จ พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ จ อิเมหิ ฉฏฺฐปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. อภิญฺญา โวสิโต มุนีติ อิมินา สตฺตมปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ. ปารคู สพฺพธมฺมานํ, พุทฺโธ ตาที ปวุจฺจตีติ อิมินา อฏฺฐมปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ.

那么，仅凭这些，所有问题都解答了吗？是的，都解答了。由“了知心清净，已解脱于诸贪”，因其已除恶，故解答了关于“婆罗门”的第一个问题。由“已到彼岸”，因其以诸智而达，故解答了关于“吠陀达者”(vedagū)的第二个问题。由“宿住”等句，因其具有此三明，故解答了关于“三明者”(tevijja)的第三个问题。仅由“已完全解脱于诸贪”，因其已舍离诸恶法，故解答了关于“净行者”(sottiya)的第四个问题。再者，由“已达生之灭尽”，因其只说示了阿罗汉果，故解答了第五个问题。由“已达终结”及“梵行之圆满者”，解答了第六个问题。由“以通智圆满之牟尼”，解答了第七个问题。由“已到诸法彼岸，被称为佛陀、如是者”，解答了第八个问题。

๓๙๕. ทานกถนฺติอาทีนิ เหฏฺฐา สุตฺเต วิตฺถาริตาเนว. ปจฺจปาทีติ ปฏิปชฺชิ. ธมฺมสฺสานุธมฺมนฺติ อิมสฺมึ สุตฺเต ธมฺโม นาม อรหตฺตมคฺโค, อนุธมฺโม นาม เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา ตีณิ จ สามญฺญผลานิ, ตานิ ปฏิปาฏิยา ปฏิลภีติ อตฺโถ. น จ มํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเสสีติ มญฺจ ธมฺมการณา น กิลเมสิ, น ปุนปฺปุนํ กถาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ ปน ปเทน เทสนาย อรหตฺเตเนว กูฏํ คหิตนฺติ.

395. “布施说”等已在前面的经中详细解释。“Paccapādi”(已行)即是“paṭipajji”(已实践)。“法与随法”者，于此经中，法名为阿罗汉道，随法名为其下的三道与三沙门果，其义为依次证得它们。“亦未曾因法义而烦劳我”者，是说：未曾因法而使我疲劳，未曾让我一再地解说。其余部分在各处都已明了。再者，于此，以“于彼处般涅槃者”(tattha parinibbāyī)一词，此教导即以阿罗汉果为顶峰。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部》义注《破斥戏论》

พฺรหฺมายุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《梵寿经》释义终。

๒. เสลสุตฺตวณฺณนา

2. 塞拉经释义

๓๙๖. เอวํ เม สุตนฺติ เสลสุตฺตํ. ตตฺถ องฺคุตฺตราเปสูติอาทิ โปตลิยสุตฺเต วิตฺถาริตเมว. อฑฺฒเตฬเสหีติ อฑฺเฒน เตฬเสหิ, ทฺวาทสหิ [Pg.273] สเตหิ ปญฺญาสาย จ ภิกฺขูหิ สทฺธินฺติ วุตฺตํ โหติ. เต ปน สาวกสนฺนิปาเต สนฺนิปติตา ภิกฺขูเยว สพฺเพ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตา ขีณาสวา. เกณิโยติ ตสฺส นามํ, ชฏิโลติ ตาปโส. โส กิร พฺราหฺมณมหาสาโล, ธนรกฺขณตฺถาย ปน ตาปสปพฺพชฺชํ สมาทาย รญฺโญ ปณฺณาการํ ทตฺวา ภูมิภาคํ คเหตฺวา ตตฺถ อสฺสมํ กาเรตฺวา วสติ ปญฺจหิ สกฏสเตหิ วณิชฺชํ ปโยเชตฺวา กุลสหสฺสสฺส นิสฺสโย หุตฺวา, อสฺสเมปิ จสฺส เอโก ตาลรุกฺโข ทิวเส ทิวเส เอกํ โสวณฺณมยํ ตาลผลํ มุญฺจตีติ วทนฺติ. โส ทิวา กาสายานิ ธาเรติ, ชฏา จ พนฺธติ, รตฺตึ กามสมฺปตฺตึ อนุภวติ. ธมฺมิยา กถายาติ ปานกานิสํสปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย. อยญฺหิ เกณิโย ตุจฺฉหตฺโถ ภควโต ทสฺสนาย คนฺตุํ ลชฺชายมาโน – ‘‘วิกาลโภชนา วิรตานมฺปิ ปานกํ กปฺปตี’’ติ จินฺเตตฺวา สุสงฺขตพทรปานํ ปญฺจหิ กาชสเตหิ คาหาเปตฺวา อคมาสิ. เอวํ คตภาโว จสฺส – ‘‘อถ โข เกณิยสฺส ชฏิลสฺส เอตทโหสิ กึ นุ โข อหํ สมณสฺส โคตมสฺส หราเปยฺย’’นฺติ เภสชฺชกฺขนฺธเก (มหาว. ๓๐๐) ปาฬิอารุฬฺโหเยว.

396. “如是我闻”，这是《塞拉经》(Sela Sutta)。其中“于鸯掘多罗国”(aṅguttarāpesu)等句，已在《波达利亚经》(Potaliya Sutta)中详述。“一千二百五十”(Aḍḍhateḷasehi)即十二百半，是说与一千二百五十位比丘在一起。那些于声闻众会中集会的比丘，全都是以“善来比丘”的方式出家、已尽诸漏者。“计尼耶”(Keṇiya)是他的名字，“结发者”(jaṭila)即是苦行者。据说他是一位婆罗门大富长者，为了守护财产而出家为苦行者，他向国王进献礼物后获得一块土地，在那里建造阿兰若居住。他以五百辆货车经商，成为一千个家族的依靠。又据说，在他的阿兰若里有一棵多罗树，每日掉落一个金多罗果。他白天身穿袈裟、结着发髻，夜晚则享受欲乐。“以法说”(Dhammiyā kathāya)是指与饮品利益相应的法说。这位计尼耶因空手去见世尊而感到羞愧，心想：“对离非时食者而言，饮品也是允许的”，于是让人用扁担挑了五百罐精心调制的枣汁带去。他前去的情形——“其时，结发者计尼耶心生此念：‘我应为沙门乔达摩带些什么去呢？’”——这已记载于《药犍度》(Bhesajjakkhandhaka, Mahāvagga 300)的巴利圣典中。

ทุติยมฺปิ โข ภควาติ กสฺมา ปุนปฺปุนํ ปฏิกฺขิปิ? ติตฺถิยานํ ปฏิกฺเขปปสนฺนตาย, อการณเมตํ, นตฺถิ พุทฺธานํ ปจฺจยเหตุ เอวรูปํ โกหญฺญํ. อยํ ปน อฑฺฒเตฬสานิ ภิกฺขุสตานิ ทิสฺวา เอตฺตกานํเยว ภิกฺขํ ปฏิยาเทสฺสติ, สฺเวว เสโล ตีหิ ปุริสสเตหิ สทฺธึ ปพฺพชิสฺสติ. อยุตฺตํ โข ปน นวเก อญฺญโต เปเสตฺวา อิเมเหว สทฺธึ คนฺตุํ, อิเม วา อญฺญโต เปเสตฺวา นวเกหิ สทฺธึ คนฺตุํ. อถาปิ สพฺเพ คเหตฺวา คมิสฺสามิ, ภิกฺขาหาโร นปฺปโหสฺสติ. ตโต ภิกฺขูสุ ปิณฺฑาย จรนฺเตสุ มนุสฺสา อุชฺฌายิสฺสนฺติ – ‘‘จิรสฺสาปิ เกณิโย สมณํ โคตมํ นิมนฺเตตฺวา ยาปนมตฺตํ ทาตุํ นาสกฺขี’’ติ, สยมฺปิ วิปฺปฏิสารี ภวิสฺสติ. ปฏิกฺเขเป ปน กเต ‘‘สมโณ โคตโม ปุนปฺปุนํ ‘ตฺวญฺจ พฺราหฺมเณสุ อภิปฺปสนฺโน’ติ พฺราหฺมณานํ นามํ คณฺหาตี’’ติ จินฺเตตฺวา พฺราหฺมเณปิ นิมนฺเตตุกาโม ภวิสฺสติ, ตโต พฺราหฺมเณ ปาฏิเยกฺกํ นิมนฺเตสฺสติ[Pg.274], เต เตน นิมนฺติตา ภิกฺขู หุตฺวา ภุญฺชิสฺสนฺติ. เอวมสฺส สทฺธา อนุรกฺขิตา ภวิสฺสตีติ ปุนปฺปุนํ ปฏิกฺขิปิ. กิญฺจาปิ โข, โภติ อิมินา อิทํ ทีเปติ, – ‘‘โภ โคตม, กึ ชาตํ ยทิ อหํ พฺราหฺมเณสุ อภิปฺปสนฺโน, อธิวาเสตุ ภวํ โคตโม, อหํ พฺราหฺมณานมฺปิ ทาตุํ สกฺโกมิ ตุมฺหากมฺปี’’ติ.

“世尊第二次”等，为何再三拒绝呢？世尊拒绝，并非为了博取外道对拒绝的欢心。那不是原因，诸佛不会因任何缘由而有如此的矫饰。原来，此人见到一千二百五十位比丘，只会为这么多人准备食物，而明天塞拉（Sela）将会和三百人一同出家。派遣新来的比丘到别处而与这些人同去，是不合适的；或者派遣这些人到别处而与新来的比丘同去，也是不合适的。再者，如果我把所有人都带去，食物将不够。于是，当比丘们去托钵时，人们会抱怨说：‘计尼耶（Keṇiya）好不容易才邀请到沙门乔达摩，却连足够维持生活的食物都无法提供’，他自己也会后悔。反之，如果拒绝，他会想：‘沙门乔达摩一再提及婆罗门，说“你对婆罗门有净信”’，于是他就会想邀请婆罗门。然后他会单独邀请婆罗门，而他们受邀后，将会成为比丘来用餐。这样他的信心就能被守护。因此，世尊再三拒绝。而通过‘尊者，即便如此’这句话，他表明了如下意思：‘尊者乔达摩，就算我对婆罗门有净信，又有什么关系呢？愿尊者乔达摩同意，我既能供养婆罗门，也能供养你们。’

กายเวยฺยาวฏิกนฺติ กายเวยฺยาวจฺจํ. มณฺฑลมาฬนฺติ ทุสฺสมณฺฑปํ.

“身劳务”（Kāyaveyyāvaṭikaṃ）即身体的劳务。“圆亭”（Maṇḍalamāḷaṃ）即布棚。

๓๙๗. อาวาโหติ กญฺญาคหณํ. วิวาโหติ กญฺญาทานํ. โส เม นิมนฺติโตติ โส มยา นิมนฺติโต. อถ พฺราหฺมโณ ปริปกฺโกปนิสฺสยตฺตา พุทฺธสทฺทํ สุตฺวาว อมเตเนวาภิสิตฺโต ปสาทํ อาวิกโรนฺโต พุทฺโธติ, โภ เกณิย, วเทสีติ อาห. เกณิโย ยถาภูตํ อาจิกฺขนฺโต พุทฺโธติ, โภ เสล, วทามีติ อาห. ตโต นํ ปุนปิ ทฬฺหีกรณตฺถํ ปุจฺฉิ, อิตโรปิ ตเถว อาโรเจสิ.

397. “娶（āvāha）是迎娶少女，嫁（vivāha）是送出少女。‘他为我所请（So me nimantito）’即‘他为我所邀请’。那时，婆罗门塞拉因其（解脱的）助缘已经成熟，一听到‘佛陀’之声，便如被甘露灌顶，显露出净信，说道：‘贤者计尼耶，您说的是佛陀吗？’计尼耶如实地告知，说：‘贤者塞拉，我说的就是佛陀。’然后，为了确认此事，他又再次询问，对方也同样告知。

๓๙๘. อถสฺส กปฺปสตสหสฺเสหิปิ พุทฺธสทฺทสฺเสว ทุลฺลภภาวํ สมฺปสฺสโต. เอตทโหสีติ. เอตํ ‘‘โฆโสปิ โข’’ติอาทิ อโหสิ. นีลวนราชีติ นีลวณฺณรุกฺขปนฺติ. ปเท ปทนฺติ ปทปฺปมาเณ ปทํ. อจฺจาสนฺเน หิ อติทูเร วา ปาเท นิกฺขิปมาเน สทฺโท อุฏฺฐาติ, ตํ ปฏิเสเธนฺโต เอวมาห. สีหาว เอกจราติ คณวาสี สีโห สีหโปตกาทีหิ สทฺธึ ปมาทํ อาปชฺชติ, เอกจโร อปฺปมตฺโต โหติ. อิติ อปฺปมาทวิหารํ ทสฺเสนฺโต เอกจรสีเหน โอปมฺมํ กโรติ. มา เม โภนฺโตติ อาจารํ สิกฺขาเปนฺโต อาห. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – สเจ ตุมฺเห กถาวารํ อลภิตฺวา มม กถาย อนฺตเร กถํ ปเวเสสฺสถ, ‘‘อนฺเตวาสิเก สิกฺขาเปตุํ นาสกฺขี’’ติ มยฺหํ ครหา อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺมา โอกาสํ ปสฺสิตฺวา มนฺเตยฺยาถาติ. โน จ โข นํ ชานามีติ วิปสฺสีปิ โพธิสตฺโต จตุราสีติสหสฺสตฺเถรปพฺพชิตปริวาโร สตฺต มาสานิ โพธิสตฺตจาริกํ จริ, พุทฺธุปฺปาทกาโล วิย อโหสิ. อมฺหากมฺปิ โพธิสตฺโต ฉพฺพสฺสานิ โพธิสตฺตจาริกํ จริ. เอวํ ปริปุณฺณสรีรลกฺขเณหิ สมนฺนาคตาปิ พุทฺธา น โหนฺติ. ตสฺมา พฺราหฺมโณ ‘‘โน จ โข นํ ชานามี’’ติ อาห.

398. 于是，他看到即使在百千劫中，“佛陀”之声也如此难得，他心想：“此声……”等。“青林列（Nīlavanarājī）”即青色的树行。“步步相随（Pade padaṃ）”即以足步为量。因为脚步放得太近或太远都会发出声响，为了制止此，他如此说。“如独行狮（Sīhova ekacaro）”：群居的狮子与幼狮等在一起时会放逸，独行者则不放逸。以此显示不放逸而住，故用独行狮来作譬喻。“诸君勿扰我（Mā me bhonto）”：这是在教导威仪。此中之意为：若你们未得发言时机，却在我说话时插话，则会为我招来“不能教好弟子”的责难，因此应看准时机再发言。“但我尚不知（No ca kho naṃ jānāmi）”：毗婆尸（Vipassī）菩萨有八万四千位长老出家为随从，行菩萨行七个月，其盛况犹如佛陀出世之时。我们的菩萨也行菩萨行六年。像这样具足圆满身体之相的人也未必是佛。因此那位婆罗门说“但我尚不知”。

๓๙๙. ปริปุณฺณกาโยติ [Pg.275] ลกฺขเณหิ ปริปุณฺณตาย อหีนงฺคตาย จ ปริปุณฺณสรีโร. สุรุจีติ สุนฺทรสรีรปฺปโภ. สุชาโตติ อาโรหปริณาหสมฺปตฺติยา สณฺฐานสมฺปตฺติยา จ สุนิพฺพตฺโต. จารุทสฺสโนติ สุจิรมฺปิ ปสฺสนฺตานํ อติตฺติชนโก มโนหรทสฺสโน. สุวณฺณวณฺโณติ สุวณฺณสทิสวณฺโณ. สุสุกฺกทาโฐติ สุฏฺฐุ สุกฺกทาโฐ. มหาปุริสลกฺขณาติ ปฐมํ วุตฺตพฺยญฺชนาเนว วจนนฺตเรน นิคเมนฺโต อาห.

399. “身圆满”是因诸相圆满且肢体无缺而身体圆满。“妙色”是身体的光辉美好。“善生”是因身高与体格匀称、形态完美而善生。“容貌悦人”是即使久看亦不厌足、样貌赏心悦目。“肤色金黄”是肤色如金。“牙齿洁白”是牙齿非常洁白。“大士相”：此乃以另一言词总结前已述说之大士相。

อิทานิ เตสุ ลกฺขเณสุ อตฺตโน จิตฺตรุจิตานิ คเหตฺวา โถเมนฺโต ปสนฺนเนตฺโตติอาทิมาห. ภควา หิ ปญฺจวณฺณปสาทสมฺปตฺติยา ปสนฺนเนตฺโต, ปุณฺณจนฺทสทิสมุขตาย สุมุโข, อาโรหปริณาหสมฺปตฺติยา พฺรหา, พฺรหฺมุชุคตฺตตาย อุชุ, ชุติมนฺตตาย ปตาปวา. ยมฺปิ เจตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตํ, ตํ ‘‘มชฺเฌ สมณสงฺฆสฺสา’’ติ อิมินา ปริยาเยน โถมยตา ปุน วุตฺตํ. เอทิโส หิ เอวํ วิโรจติ. อุตฺตรคาถายปิ เอเสว นโย. อุตฺตมวณฺณีโนติ อุตฺตมวณฺณสมฺปนฺนสฺส. รเถสโภติ อุตฺตมสารถิ. ชมฺพุสณฺฑสฺสาติ ชมฺพุทีปสฺส. ปากเฏน อิสฺสริยํ อิสฺสโร โหติ.

现在，于那些相好中，他选取自己心中喜好的来赞叹，故说“眼清净”等。世尊因具足五色净根之圆满而眼清净；因面如满月而容貌端正；因身高与体格匀称而如大梵天；因身躯挺直如大梵天而正直；因具足光明而有威力。此处先前所说的内容，他又以“于沙门僧团中”这一方式再次赞叹。如此善色者，方能如是如日辉耀。下一首偈颂也是同理。“具最上色者”指具足最上等肤色者。“车乘之牛王”指最上的驾驭者。“瞻部林之主”指瞻部洲之主，以此赞叹其于此著名大洲的主权。（然而，转轮圣王实为四洲之主。）

ขตฺติยาติ ชาติขตฺติยา. โภคีติ โภคิยา. ราชาโนติ เย เกจิ รชฺชํ กาเรนฺตา. ราชาภิราชาติ ราชูนํ ปูชนีโย, อธิราชา หุตฺวา, จกฺกวตฺตีติ อธิปฺปาโย. มนุชินฺโทติ มนุสฺสาธิปติ ปรมิสฺสโร หุตฺวา.

刹帝利是指种姓为刹帝利的人。富豪是指拥有财富的人。国王是指任何治理国家的人。王中之王是指受众国王敬仰，成为至上之王，也就是转轮圣王的意思。人中之王是指成为人类的统治者，成为至高无上的主宰。

เอวํ วุตฺเต ภควา – ‘‘เย เต ภวนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา, เต สกวณฺเณ ภญฺญมาเน อตฺตานํ ปาตุกโรนฺตี’’ติ อิมํ เสลสฺส มโนรถํ ปูเรนฺโต ราชาหมสฺมีติอาทิมาห. ตตฺรายมธิปฺปาโย – ยํ มํ ตฺวํ เสล ‘‘ราชา อรหสิ ภวิตุ’’นฺติ ยาจสิ, เอตฺถ อปฺโปสฺสุกฺโก โหติ ราชาหมสฺมิ. สติ จ ราชตฺเต ยถา อญฺโญ ราชา โยชนสตํ วา อนุสาสติ โยชนสหสฺสํ วา, จกฺกวตฺตี หุตฺวาปิ จตุทีปปริยนฺตมตฺตํ วา, นาหเมวํ ปริจฺฉินฺนวิสโย, อหญฺหิ ธมฺมราชา อนุตฺตโร ภวคฺคโต อวีจิปริยนฺตํ กตฺวา ติริยํ อปฺปมาณโลกธาตุโย อนุสาสามิ. ยาวตา [Pg.276] หิ อปททฺวิปทาทิเภทา สตฺตา, อหํ เตสํ อคฺโค. น หิ เม โกจิ สีเลน วา…เป… วิมุตฺติญาณทสฺสเนน วา ปฏิภาโค อตฺถิ, สฺวาหํ เอวํ ธมฺมราชา อนุตฺตโร อนุตฺตเรเนว จตุสติปฏฺฐานาทิเภเทน ธมฺเมน จกฺกํ วตฺเตมิ. อิทํ ปชหถ, อิทํ อุปสมฺปชฺช วิหรถาติ อาณาจกฺกํ, อิทํ โข ปน, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติอาทินา ปริยตฺติธมฺเมน ธมฺมจกฺกเมว วา. จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ยํ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ โหติ สมเณน วา…เป… เกนจิ วา โลกสฺมินฺติ.

如是说时，世尊为满足塞拉（Sela）“彼等成为阿罗汉、正等觉者，于自功德被称颂时，即显现自身”之心愿，而说“我是王”等语。此中之意为：塞拉，你请求我“你应为王”，对此，你无需忧虑，我已是王。虽有王权，然其他国王或教化百由旬，或教化千由旬，纵为转轮王，亦仅以四洲为限，我的领域并无此限。我实为无上法王，上至有顶，下至无间，横遍无量世界而教化。凡无足、二足等各类众生，我为其中最上。于戒……乃至解脱知见，无人能与我匹敌。我如是无上法王，以四念处等无上之法转动法轮。‘舍断此，具足此而住’，此为教令之轮；又以‘诸比丘，此实是苦圣谛’等教典之法，转动法轮本身。所谓‘法轮不可逆转’，即此法轮于世间，不为沙门……或任何一人所能逆转。

เอวํ อตฺตานํ อาวิกโรนฺตํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ปีติโสมนสฺสชาโต เสโล ปุน ทฬฺหีกรณตฺถํ สมฺพุทฺโธ ปฏิชานาสีติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ โก นุ เสนาปตีติ รญฺโญ โภโต ธมฺเมน ปวตฺติตสฺส จกฺกสฺส อนุปวตฺตโก เสนาปติ โก นูติ ปุจฺฉิ.

塞拉见到世尊如此显现自身，生起喜悦与欣悦，为了进一步确认，而说了“您承认是正等觉者”等两首偈颂。其中“谁是将军”是在问：“尊王，您以法所转动之轮，随之转动的将军是谁呢？”

เตน จ สมเยน ภควโต ทกฺขิณปสฺเส อายสฺมา สาริปุตฺโต นิสินฺโน โหติ สุวณฺณปุญฺโช วิย สิริยา โสภมาโน, ตํ ทสฺเสนฺโต ภควา มยา ปวตฺติตนฺติ คาถมาห. ตตฺถ อนุชาโต ตถาคตนฺติ ตถาคตํ เหตุํ อนุชาโต, ตถาคเตน เหตุนา ชาโตติ อตฺโถ. อปิจ อวชาโต อนุชาโต อติชาโตติ ตโย วุตฺตา. เตสุ อวชาโต ทุสฺสีโล, โส ตถาคตสฺส ปุตฺโต นาม น โหติ. อติชาโต นาม ปิตรา อุตฺตริตโร, ตาทิโสปิ ตถาคตสฺส ปุตฺโต นตฺถิ. ตถาคตสฺส ปน เอโก อนุชาโตว ปุตฺโต โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห.

彼时，具寿舍利弗坐于世尊右侧，如一堆黄金般，威光赫赫。世尊为指示他，说了以“我所转动”(mayā pavattitaṃ)为首的偈颂。其中“随如来而生”(anujāto tathāgataṃ)之义为：以如来为因而随生，以如来为因而出生。此外，所说有三者：下劣生、随生、超胜生。其中，下劣生者为恶戒者，彼不得名为如来之子。超胜生者，名为超越其父之人，然如来亦无如是之子。然而，如来仅有一随生之子，为指示此，而作是说。

เอวํ ‘‘โก นุ เสนาปตี’’ติ ปญฺหํ พฺยากริตฺวา ยํ เสโล อาห ‘‘สมฺพุทฺโธ ปฏิชานาสี’’ติ, ตตฺร นํ นิกฺกงฺขํ กาตุกาโม ‘‘นาหํ ปฏิญฺญามตฺเตเนว ปฏิชานามิ, อปิจาหํ อิมินา การเณน พุทฺโธ’’ติ ญาเปตุํ อภิญฺเญยฺยนฺติ คาถมาห. ตตฺร อภิญฺเญยฺยนฺติ วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ. ภาเวตพฺพํ มคฺคสจฺจํ. ปหาตพฺพํ สมุทยสจฺจํ. เหตุวจเนน ปน ผลสิทฺธิโต เตสํ ผลานิ นิโรธสจฺจทุกฺขสจฺจานิปิ วุตฺตาเนว โหนฺติ. เอวํ สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ ปริญฺญาตพฺพํ ปริญฺญาตนฺติ อิทมฺเปตฺถ สงฺคหิตนฺติ จตุสจฺจภาวนาผลญฺจ วิมุตฺติญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘พุชฺฌิตพฺพํ พุชฺฌิตฺวา พุทฺโธ ชาโตสฺมี’’ติ ยุตฺตเหตุนา พุทฺธภาวํ สาเธติ.

如此，在回答“谁是将军？”(ko nu senāpatī)之问后，针对塞拉(Sela)所言“您自称为正自觉者”，世尊为令其断疑，并使其了知“我非仅以宣称而自称，实因此因而成佛”，故说了以“应遍知”(abhiññeyya)为首的偈颂。其中，“应遍知”是指明（道）与解脱（果）。应修习的道谛已修习，应断除的集谛已断除。再者，通过说因（道谛与集谛），由于果的成就，其果，即灭谛与苦谛，也同样被说了。如是，应亲证的（灭谛）已亲证，应遍知的（苦谛）已遍知，此二者亦总摄于此。为显示修习四谛之果即是解脱，世尊以“觉悟了应觉悟之法后，我已成佛”之正当理由，成就其佛陀身份。

เอวํ [Pg.277] นิปฺปริยาเยน อตฺตานํ อาวิกตฺวา อตฺตนิ กงฺขาวิตรณตฺถํ พฺราหฺมณํ อติจาริยมาโน วินยสฺสูติ คาถตฺตยมาห. ตตฺถ สลฺลกตฺโตติ ราคาทิสลฺลกนฺตโน. อนุตฺตโรติ ยถา พาหิรเวชฺเชน วูปสมิตโรโค อิมสฺมิญฺเญวตฺตภาเว กุปฺปติ, น เอวํ. มยา วูปสมิตสฺส ปน โรคสฺส ภวนฺตเรปิ อุปฺปตฺติ นตฺถิ, ตสฺมา อหํ อนุตฺตโรติ อตฺโถ. พฺรหฺมภูโตติ เสฏฺฐภูโต. อติตุโลติ ตุลํ อตีโต, นิรุปโมติ อตฺโถ. มารเสนปฺปมทฺทโนติ กามา เต ปฐมา เสนาติ เอวํ อาคตาย มารเสนาย ปมทฺทโน. สพฺพามิตฺเตติ ขนฺธกิเลสาภิสงฺขารมจฺจุเทวปุตฺตมารสงฺขาเต สพฺพปจฺจตฺถิเก. วสีกตฺวาติ อตฺตโน วเส วตฺเตตฺวา. อกุโตภโยติ กุโตจิ อภโย.

如此直接地显现自己后，世尊为令婆罗门超越对自身的疑惑，并欲策励其行，便说了三首以“vinayassu”开头的偈颂。其中，“拔箭者”(sallakatto)是斩断贪等之箭者。“无上”(anuttaro)是说：譬如外在医生所平息的疾病还会在此生复发，但[我所治愈的]并非如此；由我所平息的疾病，在来世亦无生起之可能，因此我为“无上”，此是其义。“已成梵者”(brahmabhūto)是已成最胜者。“无与伦比者”(atitulo)是超越了可相比者，意即无可譬喻。“摧伏魔军者”(mārasenappamaddano)是摧伏了如“欲是你的第一军”等所说的魔军。“于一切敌”(sabbāmitte)是指对名为蕴魔、烦恼魔、行魔、死魔、天子魔的一切怨敌。“已得自在”(vasīkatvā)是使其置于自己掌控之下。“无所畏惧者”(akutobhayo)是从任何处皆无有怖畏。

เอวํ วุตฺเต เสโล พฺราหฺมโณ ตาวเทว ภควติ สญฺชาตปสาโท ปพฺพชฺชาเปกฺโข หุตฺวา อิมํ โภนฺโตติ คาถตฺตยมาห. ตตฺถ กณฺหาภิชาติโกติ จณฺฑาลาทินีจกุเล ชาโต. ตโต เตปิ มาณวกา ปพฺพชฺชาเปกฺขา หุตฺวา เอวญฺเจ รุจฺจติ, โภโตติ คาถมาหํสุ. อถ เสโล เตสุ มาณวเกสุ ตุฏฺฐจิตฺโต เต จ ทสฺเสนฺโต ปพฺพชฺชํ ยาจนฺโต ‘‘พฺราหฺมณา’’ติ คาถมาห.

如是说后，塞罗婆罗门即刻对世尊生起净信，希求出家，便说了三首以“bhonto”开头的偈颂。其中，“黑种姓者”(kaṇhābhijātiko)是指生于旃陀罗(caṇḍāla)等低贱种姓者。然后，那些青年弟子也希求出家，便说了“evañce ruccati, bho”(如果尊者您同意)这首偈颂。其后，塞罗对那些青年弟子心生欢喜，既为表明他们[的心意]，亦为请求出家，便说了以“brāhmaṇā”开头的偈颂。

ตโต ภควา ยสฺมา เสโล อตีเต ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต สาสเน เตสํเยว ติณฺณํ ปุริสสตานํ คณเสฏฺโฐ หุตฺวา เตหิ สทฺธึ ปริเวณํ กาเรตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา เตน กมฺเมน เทวมนุสฺสสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน ปจฺฉิเม ภเว เตสํเยว อาจริโย หุตฺวา นิพฺพตฺโต, ตญฺจ เตสํ กมฺมํ วิมุตฺติปริปากาย ปริปกฺกํ เอหิภิกฺขุภาวสฺส จ อุปนิสฺสยภูตํ, ตสฺมา เต สพฺเพว เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชํ ปพฺพาเชนฺโต สฺวากฺขาตนฺติ คาถมาห. ตตฺถ สนฺทิฏฺฐิกนฺติ สยเมว ทฏฺฐพฺพํ ปจฺจกฺขํ. อกาลิกนฺติ มคฺคานนฺตรผลุปฺปตฺติยา น กาลนฺตรํ ปตฺตพฺพผลํ. ยตฺถ อโมฆาติ ยสฺมึ มคฺคพฺรหฺมจริเย อปฺปมตฺตสฺส สิกฺขตฺตยปูรเณน สิกฺขโต ปพฺพชฺชา อโมฆา โหติ, สผลาติ อตฺโถ. เอวญฺจ วตฺวา ‘‘เอถ ภิกฺขโว’’ติ ภควา อโวจ. เต สพฺเพ ปตฺตจีวรธรา หุตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา วสฺสสติกตฺเถรา วิย สุวินีตา ภควนฺตํ อภิวาทยึสุ. เอวมิมํ เตสํ เอหิภิกฺขุภาวํ สนฺธาย ‘‘อลตฺถ โข เสโล’’ติอาทิ วุตฺตํ.

其后，世尊因塞罗于过去莲上佛(Padumuttara)世尊的教法中，曾为那三百人之首领，与他们一同建造精舍，行布施等善业，以此业享受天人福报，于最后一世又成为他们的老师而投生；且他们的此业已为解脱而成熟，亦成为得善来比丘(ehi bhikkhu)身份的助缘，故欲令他们全体出家，便说了以“善说”(svākkhāta)开头的偈颂。其中，“现见”(sandiṭṭhika)意即亲自现前可见；“无时”(akālika)意即道的无间之后即生起果，其果的获得不待时日；“不空”(amoghā)意即在此道梵行中，不放逸地以圆满三学而修学者，其出家就不会是徒劳的，而是有果的。这样说完后，世尊说道：“来，比丘们(bhikkhavo)！”他们全都身持衣钵，从空中前来，犹如百岁长老般善于调伏，向世尊顶礼。就是针对他们获得善来比丘身份一事，才说了“塞罗已得……”等语。

๔๐๐. อิมาหีติ [Pg.278] อิมาหิ เกณิยสฺส จิตฺตานุกูลาหิ คาถาหิ. ตตฺถ อคฺคิปริจริยํ วินา พฺราหฺมณานํ ยญฺญาภาวโต ‘‘อคฺคิหุตฺตมุขา ยญฺญา’’ติ วุตฺตํ. อคฺคิหุตฺตเสฏฺฐา อคฺคิชุหนปฺปธานาติ อตฺโถ. เวเท สชฺฌายนฺเตหิ ปฐมํ สชฺฌายิตพฺพโต, สาวิตฺตี, ‘‘ฉนฺทโส มุข’’นฺติ วุตฺโต. มนุสฺสานํ เสฏฺฐโต ราชา ‘‘มุข’’นฺติ วุตฺโต. นทีนํ อาธารโต ปฏิสรณโต จ สาคโร ‘‘มุข’’นฺติ วุตฺโต. จนฺทโยควเสน ‘‘อชฺช กตฺติกา อชฺช โรหิณี’’ติ สญฺญาณโต อาโลกกรณโต โสมฺมภาวโต จ ‘‘นกฺขตฺตานํ มุขํ จนฺโท’’ติ วุตฺตํ. ตปนฺตานํ อคฺคตฺตา อาทิจฺโจ ‘‘ตปตํ มุข’’นฺติ วุตฺโต. ทกฺขิเณยฺยานํ ปน อคฺคตฺตา วิเสเสน ตสฺมึ สมเย พุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ สนฺธาย ‘‘ปุญฺญํ อากงฺขมานานํ, สงฺโฆ เอว ยชตํ มุข’’นฺติ วุตฺตํ. เตน สงฺโฆ ปุญฺญสฺส อายมุขนฺติ ทสฺเสติ.

400. “以这些……”是指以这些顺应迦尼耶（Keṇiya）心意的偈颂。其中，由于婆罗门的祭祀没有火的侍奉就不能成立，所以说“祭祀以火供为首”。意思是，火供为最胜，以向火献祭为主要。由于诵习吠陀者首先要诵习《萨维提》，所以说“萨维提为韵律之首”。由于国王是人中之最胜者，所以说“国王为人之首”。由于大海是河流的容纳处与归宿，所以说“大海为河流之首”。由于通过与月亮的结合，人们可以识别“今天是迦底迦（Kattikā），今天是罗希尼”，并且因为它能带来光明与祥和，所以说“月亮为星宿之首”。由于太阳是发光者中之最，所以说“太阳为发光者之首”。而对于应供者，由于僧团是最上者，特别是针对那个时代以佛陀为首的僧团，所以说“于渴求福德而祭祀者，僧团实为首”。这表明僧团是福德的来源之首。

ยํ ตํ สรณนฺติ อญฺญํ พฺยากรณคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา ภควา ยสฺมา มยํ อิโต อฏฺฐเม ทิวเส ตํ สรณํ อาคตมฺหา, ตสฺมา อตฺตนา ตว สาสเน อนุตฺตเรน ทมเถน ทนฺตามฺหา, อโห เต สรณสฺส อานุภาโวติ.

“我们已来归依您……”是另一首记说偈。其意思是：具五眼的世尊啊！因为我们于此第八日已来归依您，因此我们通过您教法中无上的调伏而已被调伏。啊，您归依处的威力！

ตโต ปรํ ภควนฺตํ ทฺวีหิ คาถาหิ โถเมตฺวา ตติยาย วนฺทนํ ยาจนฺโต ภิกฺขโว ติสตา อิเมติอาทิมาหาติ.

此后，他以两首偈颂赞叹世尊，并以第三首偈颂请求行礼，说了以“此三百比丘……”等为开头的偈颂。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部》义注《破除戏论》

เสลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《塞拉经》释义终。

๓. อสฺสลายนสุตฺตวณฺณนา

3. 阿萨拉亚那经释义

๔๐๑. เอวํ เม สุตนฺติ อสฺสลายนสุตฺตํ. ตตฺถ นานาเวรชฺชกานนฺติ องฺคมคธาทีหิ นานปฺปกาเรหิ เวรชฺเชหิ อาคตานํ, เตสุ วา รฏฺเฐสุ ชาตสํวฑฺฒานนฺติปิ อตฺโถ. เกนจิเทวาติ ยญฺญุปาสนาทินา อนิยมิตกิจฺเจน. จาตุวณฺณินฺติ จตุวณฺณสาธารณํ. มยํ ปน นฺหานสุทฺธิยา ภาวนาสุทฺธิยาปิ พฺราหฺมณาว สุชฺฌนฺตีติ วทาม, อยุตฺตมฺปิ สมโณ โคตโม กโรตีติ มญฺญมานา เอวํ จินฺตยึสุ. วุตฺตสิโรติ วาปิตสิโร.

401. “如是我闻”，此为《阿摄罗衍经》（Assalāyanasutta）。于此，“来自不同地区”（nānāverajjakānaṃ）是指从鸯伽（Aṅga）、摩揭陀（Magadha）等各种王国而来，或是在那些国家出生长大的人。“以某种事务”（kenacideva）是指以领受祭祀等不确定的事务。（佛陀宣说）“四姓的”清净，是指通于四姓的清净。他们如此思量：“我们婆罗门则说：‘唯有婆罗门才通过沐浴清净与修行清净而得以清净’，沙门乔达摩所行之事，实为不当。”“已剃发”（vuttasiro）意为剃过的头（vāpitasiro）。

ธมฺมวาทีติ [Pg.279] สภาววาที. ทุปฺปฏิมนฺติยาติ อมฺหาทิเสหิ อธมฺมวาทีหิ ทุกฺเขน ปฏิมนฺติตพฺพา โหนฺติ. ธมฺมวาทิโน นาม ปราชโย น สกฺกา กาตุนฺติ ทสฺเสติ. ปริพฺพาชกนฺติ ปพฺพชฺชาวิธานํ, ตโย เวเท อุคฺคเหตฺวา สพฺพปจฺฉา ปพฺพชนฺตา เยหิ มนฺเตหิ ปพฺพชนฺติ, ปพฺพชิตา จ เย มนฺเต ปริหรนฺติ, ยํ วา อาจารํ อาจรนฺติ, ตํ สพฺพํ โภตา จริตํ สิกฺขิตํ. ตสฺมา ตุยฺหํ ปราชโย นตฺถิ, ชโยว ภวิสฺสตีติ มญฺญนฺตา เอวมาหํสุ.

“如法说者”（dhammavādī）是指说真实法者（sabhāvavādī）。“难以反驳”（duppaṭimantiyā）是指像我们这些不如法说者，很难反驳他们。这表明，如法说者是无法被打败的。“游行之事”（paribbājakaṃ）是指游行出家的规定：学习了三部吠陀之后才出家，他们用那些咒语出家，出家后也守护那些咒语，或奉行某种操行——所有这一切，尊者您都已行持并学习了。因此他们认为：“您不会被打败，必将胜利。”所以这样说。

๔๐๒. ทิสฺสนฺติ โข ปนาติอาทิ เตสํ ลทฺธิภินฺทนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ พฺราหฺมณิโยติ พฺราหฺมณานํ ปุตฺตปฏิลาภตฺถาย อาวาหวิวาหวเสน กุลา อานีตา พฺราหฺมณิโย ทิสฺสนฺติ. ตา โข ปเนตา อปเรน สมเยน อุตุนิโยปิ โหนฺติ, สญฺชาตปุปฺผาติ อตฺโถ. คพฺภินิโยติ สญฺชาตคพฺภา. วิชายมานาติ ปุตฺตธีตโร ชนยมานา. ปายมานาติ ทารเก ถญฺญํ ปายนฺติโย. โยนิชาว สมานาติ พฺราหฺมณีนํ ปสฺสาวมคฺเคน ชาตา สมานา. เอวมาหํสูติ เอวํ วทนฺติ. กถํ? พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ…เป… พฺรหฺมทายาทาติ. ยทิ ปน เนสํ สจฺจวจนํ สิยา, พฺราหฺมณีนํ กุจฺฉิ มหาพฺรหฺมุโน อุโร ภเวยฺย, พฺราหฺมณีนํ ปสฺสาวมคฺโค มหาพฺรหฺมุโน มุขํ ภเวยฺย, เอตฺตาวตา ‘‘มยํ มหาพฺรหฺมุโน อุเร วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตา’’ติ วตฺตุํ มา ลภนฺตูติ อยํ มุขโต ชาตจฺเฉทกวาโท วุตฺโต.

402. “现见……”等语，是为了破除他们的邪见而说。此中，“婆罗门女”是指为了获得子嗣，通过婚嫁从各家族娶来的婆罗门女子。她们后来也会有月经，意思是“开花”。“怀孕”是指已怀有身孕。“分娩”是指生产儿女。“哺乳”是指给孩子喂奶。“同样是母胎所生”是指同样是从婆罗门女的小便道所生。他们这样说。怎么说呢？“唯婆罗门为最上种姓……乃至……为梵天之嗣。”如果他们说的是真话，那么婆罗门女的腹部就应是大梵天的胸膛，婆罗门女的小便道就应是大梵天的嘴。这样他们就不能说“我们曾住在大梵天的胸膛，从其口中出生”了。这是为了破斥“从口出生”之说而作的论述。

๔๐๓. อยฺโย หุตฺวา ทาโส โหติ, ทาโส หุตฺวา อยฺโย โหตีติ พฺราหฺมโณ สภริโย วณิชฺชํ ปโยเชนฺโต โยนกรฏฺฐํ วา กมฺโพชรฏฺฐํ วา คนฺตฺวา กาลํ กโรติ, ตสฺส เคเห วยปฺปตฺเต ปุตฺเต อสติ พฺราหฺมณี ทาเสน วา กมฺมกเรน วา สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปติ. เอกสฺมึ ทารเก ชาเต โส ปุริโส ทาโสว โหติ, ตสฺส ชาตทารโก ปน ทายชฺชสามิโก โหติ. มาติโต สุทฺโธ ปิติโต อสุทฺโธ โส วณิชฺชํ ปโยเชนฺโต มชฺฌิมปเทสํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณทาริกํ คเหตฺวา ตสฺสา กุจฺฉิสฺมึ ปุตฺตํ ปฏิลภติ, โสปิ มาติโตว สุทฺโธ โหติ ปิติโต อสุทฺโธ. เอวํ พฺราหฺมณสมยสฺมิญฺเญว ชาติสมฺเภโท โหตีติ ทสฺสนตฺถเมตํ วุตฺตํ. กึ พลํ, โก อสฺสาโสติ ยตฺถ ตุมฺเห [Pg.280] ทาสา โหนฺตา สพฺเพว ทาสา โหถ, อยฺยา โหนฺตา สพฺเพว อยฺยา โหถ, เอตฺถ โว โก ถาโม, โก อวสฺสโย, ยํ พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณติ วทถาติ ทีเปติ.

403. “贵族成为奴隶，奴隶成为贵族”是指：一位婆罗门带着妻子经商，前往臾那国（Yonaka）或甘波阇国（Kamboja），并在那里去世。由于他没有成年的儿子，他的婆罗门妻子便与一个奴隶或仆人同居。生下一个孩子后，那个男人仍然是奴隶，但生下的孩子却成了遗产的继承人。这个孩子从母亲这边是纯净的，从父亲这边是不纯净的。他经商时前往中部地区，娶了一位婆罗门女子为妻，并与她生了一个儿子。这个儿子也是从母亲这边纯净，从父亲这边不纯净。这是为了表明，即使在婆罗门体系中，也存在种姓的混杂。“有何力量，有何凭信？”此句阐明：在那些地方，你们婆罗门若成为奴隶，便都只是奴隶；若成为贵族，便都只是贵族。于此，你们有何威力，有何依靠，而说‘唯婆罗门为最上种姓’呢？

๔๐๔. ขตฺติโยว นุ โขติอาทโย สุตฺตจฺเฉทกวาทา นาม โหนฺติ.

404. “刹帝利……”等语，被称为“经之决断章”。

๔๐๘. อิทานิ จาตุวณฺณิสุทฺธึ ทสฺเสนฺโต อิธ ราชาติอาทิมาห. สาปานโทณิยาติ สุนขานํ ปิวนโทณิยา. อคฺคิกรณียนฺติ สีตวิโนทนอนฺธการวิธมนภตฺตปจนาทิ อคฺคิกิจฺจํ. เอตฺถ อสฺสลายนาติ เอตฺถ สพฺพสฺมึ อคฺคิกิจฺจํ กโรนฺเต.

408. 现在，为示四姓清净，世尊说“在此，王……”等语。“狗饮槽”(sāpānadoṇiyā)是说狗的饮水槽。“用火之事”(aggikaraṇīyaṃ)是说驱寒、除暗、煮食等与火有关的事务。“在此，阿摄罗衍”是说在此处做一切与火有关的事务时。

๔๐๙. อิทานิ ยเทตํ พฺราหฺมณา จาตุวณฺณิสุทฺธีติ วทนฺติ, เอตฺถ จาตุวณฺณาติ นิยโม นตฺถิ. ปญฺจโม หิ ปาทสิกวณฺโณปิ อตฺถีติ สํขิตฺเตน เตสํ วาเท โทสทสฺสนตฺถํ อิธ ขตฺติยกุมาโรติอาทิมาห. ตตฺร อมุตฺร จ ปเนสานนฺติ อมุสฺมิญฺจ ปน ปุริมนเย เอเตสํ มาณวกานํ กิญฺจิ นานากรณํ น ปสฺสามีติ วทติ. นานากรณํ ปน เตสมฺปิ อตฺถิเยว. ขตฺติยกุมารสฺส หิ พฺราหฺมณกญฺญาย อุปฺปนฺโน ขตฺติยปาทสิโก นาม, อิตโร พฺราหฺมณปาทสิโก นาม, เอเต หีนชาติมาณวกา.

409. 现在，关于婆罗门所说“四姓清净”之言，于此并无“四姓”之定规，因为确实还有第五种“仆役种姓”(pādasikavaṇṇa)。为简要开示其论点之过失，世尊说“在此，刹帝利童子……”等语。其中“于彼于此，于彼等之间”是说：阿摄罗衍婆罗门言：“于前述法义中，我未见此等青年有任何差别。”然而，即便阿摄罗衍不见，此等青年之间确实有差别。即：刹帝利童子与婆罗门女所生者，名为“刹帝利仆役种”(khattiyapādasika)；另一者则名为“婆罗门仆役种”(brāhmaṇapādasika)。此等皆为低等种姓之青年。

เอวํ ปญฺจมสฺส วณฺณสฺส อตฺถิตาย จาตุวณฺณิสุทฺธีติ เอเตสํ วาเท โทสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปุน จาตุวณฺณิสุทฺธิยํ โอวทนฺโต ตํ กึ มญฺญสีติอาทิมาห. ตตฺถ สทฺเธติ มตกภตฺเต. ถาลิปาเกติ ปณฺณาการภตฺเต. ยญฺเญติ ยญฺญภตฺเต. ปาหุเนติ อาคนฺตุกานํ กตภตฺเต. กึ หีติ กึ มหปฺผลํ ภวิสฺสติ, โน ภวิสฺสตีติ ทีเปติ.

如此，由第五种姓之存在，开示了婆罗门“四姓清净”之论的过失后，如今为再教导四姓清净，世尊说“汝意云何？”等语。其中，“信施”(saddha)指为亡者所设之食。“锅炊”(thālipāka)指作为礼物之食。“祭祀”(yañña)指祭祀之食。“客供”(pāhuna)指为来客所备之食。“为何”(kiṃ hi)是阐明‘能有什么大果报呢？意即不会有大果报’之义。

๔๑๐. ภูตปุพฺพนฺติ อสฺสลายน ปุพฺเพ มยิ ชาติยา หีนตเร ตุมฺเห เสฏฺฐตรา สมานาปิ มยา ชาติวาเท ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมฺปาเทตุํ น สกฺขิตฺถ, อิทานิ ตุมฺเห หีนตรา หุตฺวา มยา เสฏฺฐตเรน พุทฺธานํ สเก ชาติวาทปญฺหํ ปุฏฺฐา กึ สมฺปาเทสฺสถ? น เอตฺถ จินฺตา กาตพฺพาติ มาณวํ อุปตฺถมฺเภนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อสิโตติ กาฬโก. เทวโลติ [Pg.281] ตสฺส นามํ, อยเมว ภควา เตน สมเยน. ปฏลิโยติ คณงฺคณุปาหนา. ปตฺถณฺฑิเลติ ปณฺณสาลปริเวเณ. โก นุ โขติ กหํ นุ โข. คามณฺฑลรูโป วิยาติ คามทารกรูโป วิย. โส ขฺวาหํ, โภ, โหมีติ โส อหํ, โภ, อสิตเทวโล โหมีติ วทติ. ตทา กิร มหาสตฺโต โกณฺฑทมโก หุตฺวา วิจรติ. อภิวาเทตุํ อุปกฺกมึสูติ วนฺทิตุํ อุปกฺกมํ อกํสุ. ตโต ปฏฺฐาย จ วสฺสสติกตาปโสปิ ตทหุชาตํ พฺราหฺมณกุมารํ อวนฺทนฺโต โกณฺฑิโต โหติ.

410. “往昔之事，阿摄罗衍（Assalāyana）……”（世尊）为了鼓励这位青年，开始了这段开示，其大意是：“往昔，当我以种姓而言较为卑劣，而你们较为优胜时，你们被我以种姓之论提问，尚且不能圆满解答。如今，你们较为卑劣，而被最为优胜的我，以诸佛自有的种姓之论提问，又怎能解答呢？于此不应思虑。”于此，“阿私陀（Asita）”是“黑色”的意思。“提婆罗（Devala）”是他的名字，当时的世尊就是他。“多层履（Paṭaliyo）”是指层层制作的鞋履。“在平地上（Patthaṇḍile）”是指在叶茅屋的庭院内。“究竟何在（Ko nu kho）”是指“究竟去往何处”。“如村童之貌（Gāmaṇḍalarūpo viya）”是指像村里的孩子。“尊者，我就是（So khvāhaṃ, bho, homi）”是指他说：“尊者，我就是那位阿私陀·提婆罗。”据说当时大士（mahāsatta）作为调伏顽劣者而游行。他们“开始礼敬（abhivādetuṃ upakkamiṃsu）”，即是他们努力去礼拜。从那时起，即使是百岁的苦行者，若不礼拜当天出生的婆罗门童子，也被称为顽劣者。

๔๑๑. ชนิกา มาตาติ ยาย ตุมฺเห ชนิตา, สา โว ชนิกา มาตา. ชนิกามาตูติ ชนิกาย มาตุ. โย ชนโกติ โย ชนโก ปิตา. ‘‘โย ชนิโก ปิตาเตว’’ วา ปาโฐ.

411. “生母（janikā mātā）”是指生下你们的那位母亲，她是你们的生母。“生母之母（janikāmātu）”是指生母的母亲。“生育者（yo janako）”是指生育之人，即是父亲。或有读为“正是你的生父（yo janiko pitāteva）”。

อสิเตนาติ ปญฺจาภิญฺเญน อสิเตน เทวเลน อิสินา อิมํ คนฺธพฺพปญฺหํ ปุฏฺฐา น สมฺปายิสฺสนฺติ. เยสนฺติ เยสํ สตฺตนฺนํ อิสีนํ. น ปุณฺโณ ทพฺพิคาโหติ เตสํ สตฺตนฺนํ อิสีนํ ทพฺพึ คเหตฺวา ปณฺณํ ปจิตฺวา ทายโก ปุณฺโณ นาม เอโก อโหสิ, โส ทพฺพิคหณสิปฺปํ ชานาติ. ตฺวํ สาจริยโก เตสํ ปุณฺโณปิ น โหติ, เตน ญาตํ ทพฺพิคหณสิปฺปมตฺตมฺปิ น ชานาสีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“被阿私陀（Asitena）……”是指：被具五神通、名为阿私陀·提婆罗（Asita Devala）的仙人问此乾闼婆（gandhabba）问题，（他们）将无法圆满解答。“他们的（yesaṃ）”是指那七位仙人的。关于“不是持勺者富楼那（na Puṇṇo dabbigāho）”：那七位仙人中，有一位名叫富楼那（Puṇṇa）的侍者，他拿着勺子为仙人们煮菜叶来供养，他懂得持勺的技艺。（而）你和你的老师，连那位富楼那都比不上，连他所知的持勺技艺的一点点你都不知道。其余各处，其义自明。

อยํ ปน อสฺสลายโน สทฺโธ อโหสิ ปสนฺโน, อตฺตโน อนฺโตนิเวสเนเยว เจติยํ กาเรสิ. ยาวชฺชทิวสา อสฺสลายนวํเส ชาตา นิเวสนํ กาเรตฺวา อนฺโตนิเวสเน เจติยํ กโรนฺเตวาติ.

这位阿摄罗衍（Assalāyana）具足信心、心清净，在自己的宅内建造了一座支提。直到今日，阿摄罗衍家族的后人在建造住所时，也都会在宅内建造支提。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破斥戏论》，《中部》义注。

อสฺสลายนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《阿萨罗延经》释义终。

๔. โฆฏมุขสุตฺตวณฺณนา

4. 果达穆卡经释义

๔๑๒. เอวํ เม สุตนฺติ โฆฏมุขสุตฺตํ. ตตฺถ เขมิยมฺพวเนติ เอวํนามเก อมฺพวเน. ธมฺมิโก ปริพฺพโชติ ธมฺมิกา ปพฺพชฺชา. อทสฺสนาติ ตุมฺหาทิสานํ [Pg.282] วา ปณฺฑิตานํ อทสฺสเนน. โย วา ปเนตฺถ ธมฺโมติ โย วา ปน เอตฺถ ธมฺโม สภาโว, ตสฺเสว วา อทสฺสเนน. อิมินา ‘‘อมฺหากํ กถา อปฺปมาณํ, ธมฺโมว ปมาณ’’นฺติ ทสฺเสติ. ตโต เถโร ‘‘นวอุโปสถาคาเร วิย พหุนา กมฺเมน อิธ ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา จงฺกมา โอรุยฺห ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิสีทิ. ตํ ทสฺเสตุํ เอวํ วุตฺเตติอาทิ วุตฺตํ.

412. 《果达穆卡经》(Ghoṭamukhasutta)以“如是我闻”起始。其中，“在克弥亚芒果林中”(khemiyambavane)是指在名为克弥亚(Khemiya)的芒果林中。“如法行者”(dhammiko paribbajo)是指如法的出家。“不见”(adassanā)是指由于不见像你们这样的智者，或者由于不见此中的法，即真实状态。以此显示：“我等之言不足为凭，唯法是凭。”其后，长老心想：“此处不应像新布萨堂那样有许多事务。”于是从经行处下来，进入叶棚坐下。为说明此事，而说“如是说时”等语。

๔๑๓. จตฺตาโรเม พฺราหฺมณาติ เถรสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ‘ธมฺมิกํ ปพฺพชฺชํ อุปคโต สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา นตฺถี’ติ วทติ. อิมสฺส จตฺตาโร ปุคฺคเล ทฺเว จ ปริสา ทสฺเสตฺวา ‘จตุตฺถํ ปุคฺคลํ กตราย ปริสาย พหุลํ ปสฺสสี’ติ ปุจฺฉิสฺสามิ, ชานมาโน ‘อนาคาริยปริสาย’นฺติ วกฺขติ. เอวเมตํ สกมุเขเนว ‘ธมฺมิโก ปริพฺพโช อตฺถี’ติ วทาเปสฺสามี’’ติ อิมํ เทสนํ อารภิ.

413. 关于“婆罗门，此四者”(Cattārome brāhmaṇā)一句，据说长老当时生起此念：“此婆罗门言：‘无有已行于如法出家之沙门或婆罗门。’我将向其开示四种人与二种众，然后问他：‘汝多于何众中见第四种人？’他若知晓，则将答言：‘于无家众中。’如是，我将令其亲口承认：‘有如法之游方者。’”于是，他开始了这次说法。

๔๑๔. ตตฺถ สารตฺตรตฺตาติ สุฏฺฐุ รตฺตรตฺตา. สานุคฺคหา วาจา ภาสิตา สการณา วาจา ภาสิตา. วุตฺตญฺเหตํ มยา ‘‘อมฺหากํ กถา อปฺปมาณํ, ธมฺโมว ปมาณ’’นฺติ.

414. 其中，“极染著者”(sārattarattā)意为极度染著、贪爱之人。“所说为有助益之语”(sānuggahā vācā bhāsitā)意为所说为有理由之语。此乃我所说：“我等之言不足为凭，唯法是凭。”

๔๒๑. กึ ปน เตติ คิหิ นาม กปฺปิยมฺปิ อกปฺปิยมฺปิ วเทยฺยาติ วิเวจนตฺถํ ปุจฺฉิ. การาเปสีติ มาเปสิ. การาเปตฺวา จ ปน กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. เอตสฺส กิร ชานนสิปฺเป มาตรมฺปิ ปิตรมฺปิ ฆาเตตฺวา อตฺตาว ฆาเตตพฺโพติ อาคจฺฉติ. เอตํ สิปฺปํ ชานนฺโต ฐเปตฺวา เอตํ อญฺโญ สคฺเค นิพฺพตฺโต นาม นตฺถิ, เอส ปน เถรํ อุปนิสฺสาย ปุญฺญํ กตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺติตฺวา จ ปน ‘‘เกนาหํ กมฺเมน อิธ นิพฺพตฺโต’’ติ อาวชฺเชตฺวา ยถาภูตํ ญตฺวา เอกทิวสํ ชิณฺณาย โภชนสาลาย ปฏิสงฺขรณตฺถํ สงฺเฆ สนฺนิปติเต มนุสฺสเวเสน อาคนฺตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กิมตฺถํ, ภนฺเต, สงฺโฆ สนฺนิปติโต’’ติ? โภชนสาลาย ปฏิสงฺขรณตฺถนฺติ. เกเนสา การิตาติ? โฆฏมุเขนาติ. อิทานิ โส กุหินฺติ? กาลงฺกโตติ. อตฺถิ ปนสฺส โกจิ ญาตโกติ? อตฺถิ เอกา ภคินีติ. ปกฺโกสาเปถ นนฺติ. ภิกฺขู ปกฺโกสาเปสุํ. โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา – ‘‘อหํ, ตว ภาตา, โฆฏมุโข นาม อิมํ สาลํ กาเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต, อสุเก จ อสุเก จ ฐาเน มยา ฐปิตํ ธนํ [Pg.283] อตฺถิ, ตํ คเหตฺวา อิมญฺจ โภชนสาลํ กาเรหิ, ทารเก จ โปเสหี’’ติ วตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา เวหาสํ อุปฺปติตฺวา เทวโลกเมว อคมาสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

421. 以“那么，你……”此句，是为辨别“在家人会说什么是适宜的，什么是不适宜的”而问。“令造作”即是建造。他令人建造后去世，生于天界。据说，在他所知的技艺中，有这样的说法：杀了父母后，自己也当被杀。除了这位了知此技艺者，没有其他人能生于天界。然而，此人依止长老行善，生于彼处后，思惟：“我因何业而生于此？”如实了知后，于某日，当僧团为修缮旧食堂而集会时，他以人的形象前来问道：“尊者们，僧团为何集会？”“为修缮食堂。”“这是谁令人建造的？”“果达穆卡。”“他现在何处？”“已去世。”“他还有亲属吗？”“有一位妹妹。”“请叫她来。”比丘们便叫她来了。他走近她说道：“我是你的哥哥，名叫果达穆卡，因令人建造此食堂而生于天界。在某某处有我存放的财物，你把它取来，令人修缮这座食堂，并抚养孩子们。”说完，礼拜比丘僧团，飞上天空，返回天界。其余各处皆是显而易见的。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

于《中部》义注《破斥戏论》中

โฆฏมุขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《果达穆卡经》释义终。

๕. จงฺกีสุตฺตวณฺณนา

5. 阐基经释义

๔๒๒. เอวํ เม สุตนฺติ จงฺกีสุตฺตํ. ตตฺถ เทววเน สาลวเนติ ตสฺมึ กิร เทวตานํ พลิกมฺมํ กรียติ, เตน ตํ เทววนนฺติปิ สาลวนนฺติปิ วุจฺจติ. โอปาสาทํ อชฺฌาวสตีติ โอปาสาทนามเก พฺราหฺมณคาเม วสติ, อภิภวิตฺวา วา อาวสติ, ตสฺส สามี หุตฺวา ยาย มริยาทาย ตตฺถ วสิตพฺพํ, ตาย มริยาทาย วสติ. อุปสคฺควเสน ปเนตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ เวทิตพฺพํ, ตถสฺส อนุปฺปโยคตฺตาว เสสปเทสุ. ตตฺถ ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพํ. สตฺตุสฺสทนฺติ สตฺเตหิ อุสฺสทํ อุสฺสนฺนํ, พหุชนํ อากิณฺณมนุสฺสํ โปสาวนิยหตฺถิอสฺสโมรมิคาทิอเนกสตฺตสมากิณฺณญฺจาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน โส คาโม พหิ อาวิชฺฌิตฺวา ชาเตน หตฺถิอสฺสาทีนํ ฆาสติเณน เจว เคหจฺฉทนติเณน จ สมฺปนฺโน, ตถา ทารุกฏฺเฐหิ เจว เคหสมฺภารกฏฺเฐหิ จ, ยสฺมา จสฺส อพฺภนฺตเร วฏฺฏจตุรสฺสาทิสณฺฐานา พหู โปกฺขรณิโย, ชลชกุสุมวิจิตฺตานิ จ พหิ อเนกานิ ตฬากานิ วา อุทกสฺส นิจฺจภริตาเนว โหนฺติ, ตสฺมา สติณกฏฺโฐทกนฺติ วุตฺตํ.

422. 如是我闻，此为阐基经。其中“天林、娑罗林”，是因为据说在那里为诸天献供，所以它被称为天林，也被称为娑罗林。“住在奥巴萨陀(Opāsādaṃ ajjhāvasati)”是指他住在名为奥巴萨陀的婆罗门村，或是说他以威势统管而住，作为其主，依当地规矩而住。此处当知，是依前缀词之力，于处所格之义而用业格；同样地，因其为修饰词之故，于其余诸词中亦当知晓此用法。其规则应从声明论中探求。“生灵繁盛(Sattussadaṃ)”是指充满生灵，即人多、民众密集，也充满了象、马、孔雀、鹿等众多豢养的生灵之意。又因为该村外围长满了象、马等所需的草料和盖屋顶用的茅草，以及薪柴和家用木料；并且其村内有许多圆形、方形等形状的水池，村外有许多点缀着水生花卉的湖泊，常年蓄满水，因此被称为“具足草、木、水(satiṇakaṭṭhodakaṃ)”。

สห ธญฺเญน สธญฺญํ, ปุพฺพณฺณาปรณฺณาทิเภทํ พหุธญฺญสนฺนิจยนฺติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา ยสฺมึ คาเม พฺราหฺมโณ เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชลีลาย วสติ. ตสฺส สมิทฺธิสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติ. ราชโต ลทฺธํ โภคฺคํ ราชโภคฺคํ. เกน ทินฺนนฺติ เจ, รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ. ราชทายนฺติ รญฺโญ ทายภูตํ, ทายชฺชนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมเทยฺยนฺติ เสฏฺฐเทยฺยํ, ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชสงฺเขเปน ภุญฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อถ วา ราชโภคฺคนฺติ สพฺพํ เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสนฺเตน ติตฺถปพฺพตาทีสุ สุงฺกํ [Pg.284] คณฺหนฺเตน เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา รญฺญา หุตฺวา ภุญฺชิตพฺพํ. ตตฺถ รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ ราชทายนฺติ. เอตฺถ รญฺญา ทินฺนตฺตา ราชทายํ, ทายกราชทีปนตฺถํ ปนสฺส ‘‘รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺน’’นฺติ อิทํ วุตฺตํ. พฺรหฺมเทยฺยนฺติ เสฏฺฐเทยฺยํ, ยถา ทินฺนํ น ปุน คเหตพฺพํ โหติ นิสฺสฏฺฐปริจฺจตฺตํ, เอวํ ทินฺนนฺติ อตฺโถ.

与谷物俱足（sadhaññaṃ），是说积集了早谷、晚谷等种种谷物。至此，说明了在该村庄，婆罗门撑起白伞，以王者之威仪而住，其富裕圆满由此彰显。王所受用（rājabhoggaṃ），是从国王处所得的受用。若问：“由谁所赐？”由憍萨罗国波斯匿王所赐。王所赐予（rājadāyaṃ），是国王所赐之物，意即其世袭之产。梵赐（brahmadeyyaṃ），是最胜的赏赐，意即可以撑起白伞，如国王一般受用。又或者，王所受用，是指可以像国王一样，行使一切刑罚权，在渡口、山地等地征收赋税，并撑起白伞来受用。于此，“由憍萨罗国波斯匿王所赐的王所赐予”一句，其义为：因由国王所赐，故称“王所赐予”；而说“由憍萨罗国波斯匿王所赐”，是为了指明赐予的国王。梵赐，是最胜的赏赐，意即所施之物不可复取，乃是彻底舍弃、赠予。

๔๒๓. พหู พหู หุตฺวา สํหตาติ สงฺฆา. เอเกกิสฺสา ทิสาย สงฺโฆ เตสํ อตฺถีติ สงฺฆี. ปุพฺเพ คามสฺส อนฺโต อคณา พหิ นิกฺขมิตฺวา คณา สมฺปนฺนาติ คณีภูตา. อุตฺตเรนมุขาติ อุตฺตรทิสาภิมุขา. ขตฺตํ อามนฺเตสีติ ขตฺตา วุจฺจติ ปุจฺฉิตปญฺหพฺยากรณสมตฺโถ มหามตฺโต, ตํ อามนฺเตสิ. อาคเมนฺตูติ มุหุตฺตํ ปฏิมาเนนฺตุ, อจฺฉนฺตูติ วุตฺตํ โหติ.

423. 众多人聚集一起，是为“众”（saṅghā）。他们拥有团体，故称“有众者”（saṅghī）。往昔在村内尚未成群，出村后方结成团体，是为“成群”（gaṇībhūtā）。“面向北方”（uttarenamukhā），即朝向北方的意思。“召唤侍臣”（khattaṃ āmantesi），是说召唤了那位能解答所问问题的大臣，此大臣称为“侍臣”（khattā）。“请稍待”（āgamentu），是说让他们等候片刻，也就是“请留下”的意思。

๔๒๔. นานาเวรชฺชกานนฺติ นานาวิเธสุ รชฺเชสุ อญฺเญสุ กาสิโกสลาทีสุ ชาตา วา นิวสนฺติ วา, ตโต วา อาคตาติ นานาเวรชฺชกา, เตสํ นานาเวรชฺชกานํ. เกนจิเทวาติ อนิยมิเตน ยญฺญุปาสนาทินา เกนจิ กิจฺเจน. เต ตสฺส คมนํ สุตฺวา จินฺเตสุํ – ‘‘อยํ, จงฺกี, อุคฺคตพฺราหฺมโณ, เยภุยฺเยน จ อญฺเญ พฺราหฺมณา สมณํ โคตมํ สรณํ คตา, อยเมว น คโต. สฺวายํ สเจ ตตฺถ คมิสฺสติ, อทฺธา สมณสฺส โคตมสฺส อาวฏฺฏนิยา มายาย อาวฏฺฏิโต สรณํ คมิสฺสติ. ตโต เอตสฺสาปิ เคหทฺวาเร พฺราหฺมณานํ อสนฺนิปาโต ภวิสฺสติ. หนฺทสฺส คมนนฺตรายํ กโรมา’’ติ สมฺมนฺตยิตฺวา ตตฺถ อคมํสุ. ตํ สนฺธาย ‘‘อถ โข เต พฺราหฺมณา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

424. “来自不同王国者”（Nānāverajjakānaṃ）：指生于或住于迦尸（Kāsi）、憍萨罗（Kosala）等各种不同王国，或从彼处而来者，故名“来自不同王国者”。“以某一（事务）”（Kenacideva）：指以某一不确定的事务，如参加祭祀等。他们听说阐基（Caṅkī）要去，便思量：“这位阐基是位声名显赫的婆罗门，而其他婆罗门大多已皈依沙门乔达摩（Gotama），唯独他还没有。倘若他去了那里，定会被沙门乔达摩那能摄受人心的幻术（āvaṭṭaniyā māyāya）所转变而前去皈依。这样一来，婆罗门们也将不再聚集在他家门口了。来，我们去阻碍他成行吧！”他们商议后，便去了阐基那里。针对此事，经中说“当时那些婆罗门……”等。

ตตฺถ อุภโตติ ทฺวีหิ ปกฺเขหิ. มาติโต จ ปิติโต จาติ, โภโต มาตา พฺราหฺมณี, มาตุมาตา พฺราหฺมณี, ตสฺสาปิ มาตา พฺราหฺมณี. ปิตา พฺราหฺมโณ, ปิตุปิตา พฺราหฺมโณ, ตสฺสปิ ปิตา พฺราหฺมโณติ. เอวํ ภวํ อุภโต สุชาโต, มาติโต จ ปิติโต จ. สํสุทฺธคหณิโกติ [Pg.285] สํสุทฺธา เต มาตุ คหณี, สํสุทฺธา เต มาตุ กุจฺฉีติ อตฺโถ. ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอตฺถ ปิตุ ปิตา ปิตามโห, ปิตามหสฺส ยุคํ ปิตามหยุคํ. ยุคนฺติ อายุปฺปมาณํ วุจฺจติ. อภิลาปมตฺตเมว เจตํ, อตฺถโต ปน ปิตามโหว ปิตามหยุคํ. ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา. เอวํ ยาว สตฺตโม ปุริโส, ตาว สํสุทฺธคหณิโก. อถ วา อกฺขิตฺโต อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ ทสฺเสติ. อกฺขิตฺโตติ อปเนถ เอตํ, กึ อิมินาติ เอวํ อกฺขิตฺโต อนวกฺขิตฺโต. อนุปกฺกุฏฺโฐติ น อุปกุฏฺโฐ, น อกฺโกสํ วา นินฺทํ วา ปตฺตปุพฺโพ. เกน การเณนาติ. ชาติวาเทน, อิติปิ หีนชาติโก เอโสติ เอวรูเปน วจเนนาติ อตฺโถ. อิมินาปงฺเคนาติ อิมินาปิ การเณน.

于此，“从两方”是指从父母两边。所谓“从母与从父”，即尊者之母为婆罗门女，母之母为婆罗门女，其母亦为婆罗门女；父为婆罗门，父之父为婆罗门，其父亦为婆罗门。如是，尊者从母与从父两方善生(sujāta)。“胎藏清净”的意思是：您母亲的受胎清净，您母亲的胎室清净。于“上溯至第七代祖辈”中，父之父为祖父，祖父之一代为祖辈。“辈”指的是寿命之量。此仅为言说，然就义理而言，祖父即是祖辈。自此以上，所有先人皆为“祖父”一词所摄。如是，上溯至第七代人，其胎藏清净。或者说，此是表明他不因种姓之说而受呵斥与非议。“不被呵斥”的意思是，不被“逐此人去，要他何用？”这样的话来呵斥、轻蔑。“不遭非议”的意思是，他未曾遭受过辱骂或谴责。以何因缘？以种姓之说，即不因“此人是卑劣种姓”之类的话语。亦因此缘由。

อฑฺโฒติ อิสฺสโร. มหทฺธโนติ มหตา ธเนน สมนฺนาคโต. โภโต หิ เคเห ปถวิยํ ปํสุวาลิกา วิย พหุ ธนํ, สมโณ ปน โคตโม อธโน ภิกฺขาย อุทรํ ปูเรตฺวา ยาเปตีติ ทสฺเสนฺติ. มหาโภโคติ ปญฺจกามคุณวเสน มหาอุปโภโค. เอวํ ยํ ยํ คุณํ วทนฺติ, ตสฺส ตสฺส ปฏิปกฺขวเสน ภควโต อคุณํเยว ทสฺเสมาติ มญฺญมานา วทนฺติ.

“富人”即是主宰。“大富之人”即是拥有大量财富的人。他们以此显示：“尊者家里财富多如地上的尘沙，而沙门乔达摩(Gotama)却无有财富，靠乞食填饱肚子过活。”“大受用者”是指因五欲而有大受用的人。如是，他们宣说其种种功德，是心怀“我等当以其功德的对立面，来显示世尊(Bhagavā)的无功德”而说。

อภิรูโปติ อญฺเญหิ มนุสฺเสหิ อธิกรูโป. ทสฺสนีโยติ ทิวสมฺปิ ปสฺสนฺตานํ อติตฺติกรณโต ทสฺสนโยคฺโค, ทสฺสเนเนว จิตฺตปสาทชนนโต ปาสาทิโก. โปกฺขรตา วุจฺจติ สุนฺทรภาโว, วณฺณสฺส โปกฺขรตา วณฺณโปกฺขรตา, ตาย วณฺณโปกฺขรตาย, วณฺณสมฺปตฺติยาติ อตฺโถ. โปราณา ปน โปกฺขรนฺติ สรีรํ วทนฺติ, วณฺณํ วณฺณเมว. เตสํ มเตน วณฺโณ จ โปกฺขรญฺจ วณฺณโปกฺขรานิ, เตสํ ภาโว วณฺณโปกฺขรตา. อิติ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตายาติ อุตฺตมปริสุทฺเธน วณฺเณน เจว สรีรสณฺฐานสมฺปตฺติยา จาติ อตฺโถ. พฺรหฺมวณฺณีติ เสฏฺฐวณฺณี, ปริสุทฺธวณฺเณสุปิ เสฏฺเฐน สุวณฺณวณฺเณเนว สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. พฺรหฺมวจฺฉสีติ มหาพฺรหฺมุโน สรีรสทิเสน สรีเรน สมนฺนาคโต. อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนายาติ โภโต สรีเร ทสฺสนสฺส โอกาโส น ขุทฺทโก มหา. สพฺพาเนว เต องฺคปจฺจงฺคานิ ทสฺสนียาเนว, ตานิ จาปิ มหนฺตาเนวาติ ทีเปติ.

“相貌端严”是指比其他人形貌更出众。“悦目”是指即使整日观看也不会满足，故值得一看；又因仅凭观看就能令心生净信，故称“令人景仰”。“殊妙”(pokkharatā)被称为美好；“肤色之殊妙”(vaṇṇapokkharatā)即是由此肤色之殊妙，意思是肤色圆满。而古师说“pokkhara”是指身体，“vaṇṇa”就是肤色。依他们的看法，“vaṇṇa”和“pokkhara”合在一起是“vaṇṇapokkharāni”，其状态就是“vaṇṇapokkharatā”(肤色与身体之殊妙)。因此，“以最上等的肤色与身体之殊妙”的意思是：具足最上等、最纯净的肤色以及完美的身体形态。“梵色”是指最殊胜的肤色，意思是在众多纯净的肤色中，也具足最殊胜的金色。“梵身”是指具足与大梵天身体相似的身体。“其可见处不微小”是指尊者的身体可供观看之处并非微小，而是广大。这显示了您的所有肢体都悦意可看，而且它们也都很硕大。

สีลมสฺส [Pg.286] อตฺถีติ สีลวา. วุทฺธํ วฑฺฒิตํ สีลมสฺสาติ วุทฺธสีลี. วุทฺธสีเลนาติ วุทฺเธน วฑฺฒิเตน สีเลน. สมนฺนาคโตติ ยุตฺโต, อิทํ วุทฺธสีลีปทสฺเสว เววจนํ. สพฺพเมตํ ปญฺจสีลมตฺตเมว สนฺธาย วทนฺติ.

“有戒”(sīlavā)是指他有戒。“具增长戒者”(vuddhasīlī)是指他有已增长、已发展的戒。“以增长戒”(vuddhasīlena)是指以已增长、已发展的戒，“具足”(samannāgato)意为具备；而整个表述是“具增长戒者”(vuddhasīlī)的同义词。婆罗门所说的这一切，都只是就五戒而言。

กาลฺยาณวาโจติอาทีสุ กลฺยาณา สุนฺทรา ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา วาจา อสฺสาติ กลฺยาณวาโจ. กลฺยาณํ มธุรํ วากฺกรณํ อสฺสาติ กลฺยาณวากฺกรโณ. วากฺกรณนฺติ อุทาหรณโฆโส. คุณปริปุณฺณภาเวน ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร วา ภวตฺตา โปรี. นาคริกิตฺถิยา สุขุมาลตฺตเนน สทิสาติปิ โปรี. ตาย โปริยา. วิสฺสฏฺฐายาติ อปลิพุทฺธาย, สนฺทิฏฺฐวิลมฺพิตาทิโทสรหิตาย. อเนลคลายาติ เอลคเลน วิรหิตาย. เอกจฺจสฺส หิ กเถนฺตสฺส เอลํ คลติ, ลาลา วา ปคฺฆรติ, เขฬผุสิตานิ วา นิกฺขมนฺติ, ตสฺส วาจา เอลคลา นาม โหติ. ตพฺพิปริตายาติ อตฺโถ. อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยาติอาทิมชฺฌปริโยสานํ ปากฏํ กตฺวา ภาสิตตฺถสฺส วิญฺญาปนสมตฺถาย. เสสเมตฺถ พฺราหฺมณวณฺเณ อุตฺตานเมว.

于“善语者”(kalyāṇavāco)等词中：其语言美好、悦耳、词句圆满，故为“善语者”。其言说美好、甜美，故为“善言说者”(kalyāṇavākkaraṇo)。“言说”(vākkaraṇa)即是话语声。“文雅”(porī)，乃因功德圆满而居先；或因生于都市；或如城市女性般优雅。“清晰”(vissaṭṭhāya)，意指没有滞碍，远离了言语含糊、迟缓等过失。“无涎唾”(anelagalāya)，意指远离了涎唾。诚然，有些人说话时会流口水，或唾液滴下，或唾沫飞溅，其言语即称“有涎唾”(elagalā)，此则与之相反。“能令义明了”(atthassa viññāpaniyā)，意指能将所说之义的开端、中间、结尾都阐述明白，从而有能力令听者了知其义。其余部分在此婆罗门赞中已是显而易见。

๔๒๕. เอวํ วุตฺเตติ เอวํ เตหิ พฺราหฺมเณหิ วุตฺเต, จงฺกี, ‘‘อิเม พฺราหฺมณา อตฺตโน วณฺเณ วุจฺจมาเน อตุสฺสนกสตฺโต นาม นตฺถิ, วณฺณมสฺส ภณิตฺวา นิวาเรสฺสามาติ ชาติอาทีหิ มม วณฺณํ วทนฺติ, น โข ปน เม ยุตฺตํ อตฺตโน วณฺเณ รชฺชิตุํ. หนฺทาหํ เอเตสํ วาทํ ภินฺทิตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส มหนฺตภาวํ ญาเปตฺวา เอเตสํ ตตฺถ คมนํ กโรมี’’ติ จินฺเตตฺวา เตน หิ, โภ, มมาปิ สุณาถาติอาทิมาห. ตตฺถ เยปิ ‘‘อุภโต สุชาโต’’ติอาทโย อตฺตโน คุเณหิ สทิสา คุณา, เตปิ ‘‘โก จาหํ, เก จ สมณสฺส โคตมสฺส ชาติสมฺปตฺติอาทโย คุณา’’ติ อตฺตโน คุเณหิ อุตฺตริตเรเยว มญฺญมาโน, อิตเร ปน เอกนฺเตเนว ภควโต มหนฺตภาวทีปนตฺถํ ปกาเสติ. มยเมว อรหามาติ เอวํ นิยเมนฺโต เจตฺถ อิทํ ทีเปติ – ยทิ คุณมหนฺตตาย อุปสงฺกมิตพฺโพ นาม โหติ, ยถา สิเนรุํ อุปนิธาย สาสโป, มหาสมุทฺทํ อุปนิธาย โคปทกํ, สตฺตสุ มหาสเรสุ อุทกํ อุปนิธาย อุสฺสาวพินฺทุ ปริตฺโต ลามโก, เอวเมวํ สมณสฺส โคตมสฺส ชาติสมฺปตฺติอาทโย คุเณ อุปนิธาย อมฺหากํ คุณา [Pg.287] ปริตฺตา ลามกา, ตสฺมา มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุนฺติ.

425. “如是说时”是指当那些婆罗门这样说时，阐基(Caṅkī)心想：“当自己的优点被称赞时，没有众生会不高兴。这些婆罗门称赞我的出身等，是想通过称赞我来阻止我。然而，我不应沉溺于对自己的称赞。现在我应当破除他们的言论，让他们了知沙门乔达摩的伟大，并促使他们前往那里。”思惟后，他便说：“那么，诸位，也请听我说”等等。在此，即使是那些如“两方善生”(ubhato sujāto)等与他自己的优点相似的优点，他也认为乔达摩的那些优点远胜于自己的，他心想：“我算什么？沙门乔达摩的种姓圆满等优点又算什么？”至于其他的优点，他则完全是为了彰显世尊的伟大而宣说。此处他以“只有我们才适合”来限定，是为了表明：如果说要因为优点卓著才堪以前往拜见，那么，譬如芥子之于须弥山，牛蹄印之于大海洋，露珠之于七大湖之水，是何等渺小、低劣；同样地，与沙门乔达摩的种姓圆满等优点相比，我们的优点也同样渺小、低劣。因此，只有我们才适合去拜见那位尊者乔达摩。

ภูมิคตญฺจ เวหาสฏฺฐญฺจาติ เอตฺถ ราชงฺคเณ เจว อุยฺยาเน จ สุธามฏฺฐา โปกฺขรณิโย สตฺตรตนปูรึ กตฺวา ภูมิยํ ฐปิตํ ธนํ ภูมิคตํ นาม, ปาสาทนิยูหาทโย ปน ปูเรตฺวา ฐปิตํ เวหาสฏฺฐํ นาม. เอวํ ตาว กุลปริยาเยน อาคตํ. ตถาคตสฺส ปน ชาตทิวเสเยว สงฺโข เอโล อุปฺปโล ปุณฺฑรีโกติ จตฺตาโร นิธโย อุปคตา. เตสุ สงฺโข คาวุติโก, เอโล อฑฺฒโยชนิโก, อุปฺปโล ติคาวุติโก ปุณฺฑรีโก โยชนิโกติ. เตสุปิ คหิตคหิตฏฺฐานํ ปูรติเยว. อิติ ภควา ปหูตํ หิรญฺญสุวณฺณํ โอหาย ปพฺพชิโตติ เวทิตพฺโพ. ทหโร วาติอาทีนิ เหฏฺฐา วิตฺถาริตาเนว.

“地上的和空中的”是指：在此，于王家庭院及园林中，将以砖石灰泥善加砌造的方池填满七宝而置于地上，此财名为“地上财”；又，将楼阁、顶饰等填满，此财名为“空中财”。如是，财富首先是通过家族传承而来。然而，如来在诞生之日，即有商佉（Saṅkho）、阇罗（Jalo）、优钵罗（Uppalo）、芬陀利（Puṇḍarīko）此四种宝藏出现。其中，商佉宝藏广及一俱卢舍，阇罗宝藏广及一个半由旬，优钵罗宝藏广及三俱卢舍，芬陀利宝藏广及一由旬。并且，这些宝藏被取走之处随即又会充满。由此当知，世尊是舍弃了大量的金银而出家的。“年轻”等词已在前面详细解释。

อขุทฺทาวกาโสติ เอตฺถ ภควติ อปริมาโณเยว ทสฺสนาวกาโสติ เวทิตพฺโพ. ตตฺริทํ วตฺถุํ – ราชคเห กิร อญฺญตโร พฺราหฺมโณ ‘‘สมณสฺส กิร โคตมสฺส ปมาณํ คเหตุํ น สกฺกา’’ติ สุตฺวา ภควโต ปิณฺฑาย ปวิสนกาเล สฏฺฐิหตฺถํ เวฬุํ คเหตฺวา นครทฺวารสฺส พหิ ฐตฺวา สมฺปตฺเต ภควติ เวฬุํ คเหตฺวา สมีเป อฏฺฐาสิ, เวฬุ ภควโต ชาณุมตฺตํ ปาปุณิ. ปุนทิวเส ทฺเว เวฬู ฆเฏตฺวา สมีเป อฏฺฐาสิ, ภควา ทฺวินฺนํ เวฬูนํ อุปริ ทฺวิเวณุมตฺตเมว ปญฺญายมาโน, ‘‘พฺราหฺมณ, กึ กโรสี’’ติ อาห? ตุมฺหากํ ปมาณํ คณฺหามีติ. ‘‘พฺราหฺมณ, สเจปิ ตฺวํ สกลจกฺกวาฬคพฺภํ ปูเรตฺวา ฐิตเวฬุํ ฆเฏตฺวา อาคมิสฺสสิ, เนว เม ปมาณํ คเหตุํ สกฺขิสฺสสิ. น หิ มยา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ตถา ปารมิโย ปูริตา, ยถา เม ปโร ปมาณํ คณฺเหยฺย, อตุโล พฺราหฺมณ, ตถาคโต อปฺปเมยฺโย’’ติ วตฺวา ธมฺมปเท คาถมาห. คาถาปริโยสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตํ ปิวึสุ.

“可见处不微小”在此应知为：于世尊，可供瞻仰之处是无量的。关于此事有如下的故事：据说在王舍城，有一位婆罗门听闻“沙门乔达摩的身量不可测量”，便在世尊进城乞食时，手持六十肘长的竹竿，站在城门外。待世尊走近，他持竹竿站于近旁，竹竿仅及世尊膝盖。次日，他将两根竹竿连接起来，站于近旁，而世尊显现于那两根竹竿之上，还高出两根竹竿的长度。世尊问：“婆罗门，你在做什么？”他答：“我在测量您的身量。”世尊说：“婆罗门，即便你将充满整个轮围世界内部的竹子连接起来前来，也绝无法测量我的身量。我所圆满的四阿僧祇又十万大劫的波罗蜜，并非是能让别人测量我身量的那种。婆罗门，如来是无与伦比、不可测量的。”说完，便在《法句经》中说了一首偈。偈颂结束时，八万四千众生饮得甘露。

อปรมฺปิ วตฺถุ – ราหุ กิร อสุรินฺโท จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ อุจฺโจ, พาหนฺตรมสฺส ทฺวาทสโยชนสตานิ, หตฺถตลปาทตลานํ ปุถุลตา ตีณิ โยชนสตานิ, องฺคุลิปพฺพานิ ปณฺณาสโยชนานิ[Pg.288], ภมุกนฺตรํ ปณฺณาสโยชนํ, นลาฏํ ติโยชนสตํ, สีสํ นวโยชนสตํ. โส – ‘‘อหํ อุจฺโจสฺมิ, สตฺถารํ โอนมิตฺวา โอโลเกตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ น คจฺฉติ. โส เอกทิวสํ ภควโต วณฺณํ สุตฺวา ‘‘ยถา กถญฺจ โอโลเกสฺสามี’’ติ อาคโต. ภควา ตสฺส อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ‘‘จตูสุ อิริยาปเถสุ กตเรน ทสฺเสมี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ฐิตโก นาม นีโจปิ อุจฺโจ วิย ปญฺญายติ, นิปนฺโนวสฺส อตฺตานํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ, ‘‘อานนฺท, คนฺธกุฏิปริเวเณ มญฺจกํ ปญฺญาเปหี’’ติ วตฺวา ตตฺถ สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ. ราหุ อาคนฺตฺวา นิปนฺนํ ภควนฺตํ คีวํ อุนฺนาเมตฺวา นภมชฺเฌ ปุณฺณจนฺทํ วิย อุลฺโลเกติ. กิมิทํ อสุรินฺทาติ จ วุตฺเต, ภควา โอนมิตฺวา โอโลเกตุํ น สกฺขิสฺสามีติ น คจฺฉินฺติ. น มยา อสุรินฺท อโธมุเขน ปารมิโย ปูริตา, อุทฺธคฺคํ เม กตฺวา ทานํ ทินฺนนฺติ. ตํทิวสํ ราหุ สรณํ อคมาสิ. เอวํ ภควา อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย.

又有另一则故事：据说阿修罗王罗睺（Rāhu）身高四千八百由旬，两臂之间宽一千二百由旬，手掌与脚掌宽三百由旬，指节长五十由旬，两眉之间宽五十由旬，额头宽三百由旬，头颅高九百由旬。他心想：“我如此高大，无法弯腰看导师。”因此不来。一日，他听闻对世尊的赞美，心想：“无论如何我也要去看一看。”于是前来。世尊了知其心意，思惟道：“我当以四威仪中的哪一种为他示现呢？站立时，即使矮小者也会显得高大。我当躺卧着为他示现自己。”于是对阿难说：“阿难，在香室（gandhakuṭī）院内铺设床座。”然后在那里作狮子卧。罗睺前来，伸长脖子，犹如仰望天中的满月一般瞻仰躺卧的世尊。当世尊问：“阿修罗王，这是为何？”时，罗睺回答说：“世尊，我因心想‘我无法弯腰看您’，所以没有前来。”世尊说：“阿修罗王，我并非低着头圆满诸波罗蜜，而是昂着头行布施的。”那一天，罗睺皈依了。如是，世尊可供瞻仰之处是广大的。

จตุปาริสุทฺธิสีเลน สีลวา. ตํ ปน สีลํ อริยํ อุตฺตมํ ปริสุทฺธํ, เตนาห อริยสีลีติ. ตเทว อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ, เตนาห กุสลสีลีติ. กุสเลน สีเลนาติ อิทมสฺส เววจนํ. พหูนํ อาจริยปาจริโยติ ภควโต เอเกกาย ธมฺมเทสนาย จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อปริมาณาปิ เทวมนุสฺสา มคฺคผลามตํ ปิวนฺติ. ตสฺมา พหูนํ อาจริโย, สาวกวิเนยฺยานํ ปาจริโยติ.

（他）因具足四遍净戒而为“具戒者”（sīlavā）。而那戒是圣的、最上的、遍净的，因此说为“具圣戒者”（ariyasīlī）。那戒又因无过失而为善，因此说为“具善戒者”（kusalasīlī）。“以善戒”（kusalena sīlena）是此的同义词。“是众生的导师与导师之师”（bahūnaṃ ācariyapācariyo）是指：由于世尊的每一次说法，都有八万四千乃至无量的天人饮得道与果的甘露。因此他是众多天人的导师（ācariyo），是声闻弟子及可教导者的导师之师（pācariyo）。

ขีณกามราโคติ เอตฺถ กามํ ภควโต สพฺเพปิ กิเลสา ขีณา, พฺราหฺมโณ ปน เต น ชานาติ, อตฺตโน ชานนฏฺฐาเนเยว คุณํ กเถติ. วิคตจาปลฺโลติ ‘‘ปตฺตมณฺฑนา จีวรมณฺฑนา เสนาสนมณฺฑนา อิมสฺส วา ปูติกายสฺส…เป… เกลนา ปฏิเกลนา’’ติ เอวํ วุตฺตจาปลฺยวิรหิโต.

“已断尽欲贪者”：于此，诚然世尊的一切烦恼都已断尽，但婆罗门并不知道，只在自己所知的范围内称述其功德。“已远离轻浮者”：即已远离如此所述的轻浮，如“装饰钵、装饰衣、装饰个人住处，或对此腐朽之身的喜爱、反复喜爱”。

อปาปปุเรกฺขาโรติ อปาเป นวโลกุตฺตรธมฺเม ปุรโต กตฺวา วิจรติ. พฺรหฺมญฺญาย ปชายาติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานมหากสฺสปาทิเภทาย พฺราหฺมณปชาย. (อวิรุทฺโธ หิ โส) เอติสฺสาย ปชาย ปุเรกฺขาโร. อยญฺหิ ปชา สมณํ โคตมํ ปุรโต กตฺวา [Pg.289] จรตีติ อตฺโถ. อปิจ อปาปปุเรกฺขาโรติ น ปาปุปุเรกฺขาโร, น ปาปํ ปุรโต กตฺวา จรติ, ปาปํ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. กสฺส? พฺรหฺมญฺญาย ปชาย อตฺตนา สทฺธึ ปฏิวิรุทฺธายปิ พฺราหฺมณปชาย อวิรุทฺโธ หิตสุขตฺถิโกเยวาติ วุตฺตํ โหติ.

“以无恶为前导者”：即以无恶的九种出世间法为前导而行。“于婆罗门众”：即于舍利弗、目犍连、大迦叶等不同种类的婆罗门众。他确实无有敌对，是此众人的前导。此意为：此众人确实以沙门乔达摩为前导而行。再者，“以无恶为前导者”即不以恶为前导，不以恶为前导而行，其意为不欲求恶。对于谁呢？是说，即使对于与自己敌对的婆罗门众，他亦无有敌对，实为希求其利益与安乐者。

ติโรรฏฺฐาติ ปรรฏฺฐโต. ติโรชนปทาติ ปรชนปทโต. สํปุจฺฉิตุํ อาคจฺฉนฺตีติ ขตฺติยปณฺฑิตาทโย เจว พฺราหฺมณคนฺธพฺพาทโย จ ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวา ปุจฺฉิสฺสามาติ อาคจฺฉนฺติ. ตตฺถ เกจิ ปุจฺฉาย วา โทสํ วิสฺสชฺชนสมฺปฏิจฺฉเน วา อสมตฺถตํ สลฺลกฺเขตฺวา อปุจฺฉิตฺวาว ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เกจิ ปุจฺฉนฺติ, เกสญฺจิ ภควา ปุจฺฉาย อุสฺสาหํ ชเนตฺวา วิสฺสชฺเชติ. เอวํ สพฺเพสมฺปิ เตสํ วิมติโย ตีรํ ปตฺวา มหาสมุทฺทสฺส อูมิโย วิย ภควนฺตํ ปตฺวาว ภิชฺชนฺติ. เสสเมตฺถ ตถาคตสฺส วณฺเณ อุตฺตานเมว.

“越国”：即从他国而来。“越地方”：即从他地而来。“前来请问”：即刹帝利智者以及婆罗门、乾达婆等，他们准备好问题后，心想“我们将要提问”而前来。其中有些人察觉到提问中的过失，或察觉到自己在问答或领受方面无能力，便不发问，默然坐着；有些人则提问；对于某些人，世尊会激发他们提问的热忱，然后解答。就这样，他们所有人的疑惑，一到世尊跟前便都破碎了，犹如大海洋的波浪抵达岸边一般。于此，其余关于如来功德之言，皆是浅显易懂的。

อติถี โน เต โหนฺตีติ เต อมฺหากํ อาคนฺตุกา นวกา ปาหุนกา โหนฺตีติ อตฺโถ. ปริยาปุณามีติ ชานามิ. อปริมาณวณฺโณติ ตถารูเปเนว สพฺพญฺญุนาปิ อปฺปเมยฺยวณฺโณ, ปเคว มาทิเสนาติ ทสฺเสติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

“他们是我们的客人”：其意为“他们是我们的访客、新来者、宾客”。“我通晓”：即“我知道”。“无量功德者”：此是显示，其功德即使由一位像那样的一切知者也无法衡量，更何况像我这样的人。此亦曾被如此说：

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ.

“佛陀若赞佛陀德，一劫专说不言他；长劫虽久会穷尽，如来功德无穷尽。”

อิมํ ปน คุณกถํ สุตฺวา เต พฺราหฺมณา จินฺตยึสุ ‘‘ยถา, จงฺกี, สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณํ ภาสติ, อโนมคุโณ โส ภวํ โคตโม, เอวํ ตสฺส คุเณ ชานมาเนน โข ปน อิมินา อติจิรํ อธิวาสิตํ, หนฺท นํ อนุวตฺตามา’’ติ อนุวตฺตมานา ‘‘เตน หิ, โภ’’ติอาทิมาหํสุ.

听闻此功德之言后，那些婆罗门心想：“阐基(Caṅkī)如此称述沙门乔达摩(Gotama)的功德，那位乔达摩尊者必具卓越之德。此人如此了知其功德，实已长久熏习，来，让我们跟随他吧！”他们因欲跟随，便说了“既然如此，尊者”等语。

๔๒๖. โอปาเตตีติ ปเวเสติ. สํปุเรกฺขโรนฺตีติ ปุตฺตมตฺตนตฺตมตฺตมฺปิ สมานํ ปุรโต กตฺวา วิจรนฺติ.

426. “使其投入”：即是使其进入。“尊为前导”：即是即使对方是儿子或孙子，也让他走在前面而行。

๔๒๗. มนฺตปทนฺติ มนฺตาเยว มนฺตปทํ, เวโทติ อตฺโถ. อิติหิติห ปรมฺปรายาติ เอวํ กิร เอวํ กิราติ ปรมฺปรภาเวน อาคตนฺติ ทีเปติ. ปิฏกสมฺปทายาติ [Pg.290] ปาวจนสงฺขาตสมฺปตฺติยา. สาวิตฺติอาทีหิ ฉนฺทพนฺเธหิ จ วคฺคพนฺเธหิ จ สมฺปาเทตฺวา อาคตนฺติ ทสฺเสติ. ตตฺถ จาติ ตสฺมึ มนฺตปเท. ปวตฺตาโรติ ปวตฺตยิตาโร. เยสนฺติ เยสํ สนฺตกํ. มนฺตปทนฺติ เวทสงฺขาตํ มนฺตเมว. คีตนฺติ อฏฺฐกาทีหิ ทสหิ โปราณกพฺราหฺมเณหิ ปทสมฺปตฺติวเสน สชฺฌายิตํ. ปวุตฺตนฺติ อญฺเญสํ วุตฺตํ, วาจิตนฺติ อตฺโถ. สมิหิตนฺติ สมุปพฺยูฬฺหํ ราสิกตํ, ปิณฺฑํ กตฺวา ฐปิตนฺติ อตฺโถ. ตทนุคายนฺตีติ เอตรหิ พฺราหฺมณา ตํ เตหิ ปุพฺเพ คีตํ อนุคายนฺติ อนุสชฺฌายนฺติ วาเทนฺติ. ตทนุภาสนฺตีติ ตํ อนุภาสนฺติ, อิทํ ปุริมสฺเสว เววจนํ. ภาสิตมนุภาสนฺตีติ เตหิ ภาสิตํ สชฺฌายิตํ อนุสชฺฌายนฺติ. วาจิตมนุวาเจนฺตีติ เตหิ อญฺเญสํ วาจิตํ อนุวาเจนฺติ. เสยฺยถิทนฺติ เต กตเมติ อตฺโถ. อฏฺฐโกติอาทีนิ เตสํ นามานิ, เต กิร ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวา ปรูปฆาตํ อกตฺวา กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต ปาวจเนน สห สํสนฺเทตฺวา มนฺเต คนฺเถสุํ, อปราปเร ปน พฺราหฺมณา ปาณาติปาตาทีนิ ปกฺขิปิตฺวา ตโย เวเท ภินฺทิตฺวา พุทฺธวจเนน สทฺธึ วิรุทฺเธ อกํสุ.

427. “咒文句”：咒文即是咒文句，意为吠陀。“如是如是代代相传”：此是阐明，它是以“据说如此，据说如此”的方式代代相传而来。“由三藏传承(Piṭakasampadāya)”：即由言教所称之成就。此是显示，它是通过萨维提(Sāvitti)等格律与章节的编排而成就流传。“于此”：即于此咒文句中。“发起者”：即弘传者。“他们的”：即他们的所有物。“咒文句”：即被称为吠陀的咒文。“所唱诵的”：即由阿吒迦(Aṭṭhaka)等十位古代婆罗门依据文句的成就而讽诵。“所宣说的”：即对他人所说，意为口传。“所汇集的”：即所聚集、所堆积，意为集成一堆而放置。“随之唱诵”：即现在的婆罗门随顺他们先前所唱诵的而唱诵、随诵、传授。“随之言说”：即随顺它而言说，此是前者的同义词。“随说已说”：即随顺他们所说、所讽诵的而讽诵。“随传已传”：即随顺他们对他人所传授的而传授。“即是所谓”：意为“他们是哪些人”。“阿吒迦(Aṭṭhaka)”等是他们的名字。据说他们以天眼观察，不做伤害他人的事，与迦叶(Kassapa)正自觉者、世尊的圣教相对照后，编集了咒文。但后来的婆罗门加入了杀生等内容，破坏了三吠陀，使之与佛语相违背。

๔๒๘. อนฺธเวณีติ อนฺธปเวณี. เอเกน หิ จกฺขุมตา คหิตยฏฺฐิยา โกฏึ เอโก อนฺโธ คณฺหาติ, ตํ อนฺธํ อญฺโญ, ตํ อญฺโญติ เอวํ ปณฺณาส สฏฺฐิ อนฺธา ปฏิปาฏิยา ฆฏิตา อนฺธเวณีติ วุจฺจติ. ปรมฺปราสํสตฺตาติ อญฺญมญฺญํ ลคฺคา, ยฏฺฐิคฺคาหเกนปิ จกฺขุมตา วิรหิตาติ อตฺโถ. เอโก กิร ธุตฺโต อนฺธคณํ ทิสฺวา ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม ขชฺชโภชฺชํ สุลภ’’นฺติ อุสฺสาเหตฺวา เตหิ ‘‘ตตฺถ โน สามิ เนหิ, อิทํ นาม เต เทมา’’ติ วุตฺเต ลญฺชํ คเหตฺวา อนฺตรามคฺเค มคฺคา โอกฺกมฺม มหนฺตํ คจฺฉํ อนุปริคนฺตฺวา ปุริมสฺส หตฺเถน ปจฺฉิมสฺส กจฺฉํ คณฺหาเปตฺวา ‘‘กิญฺจิ กมฺมํ อตฺถิ, คจฺฉถ ตาว ตุมฺเห’’ติ วตฺวา ปลายิ. เต ทิวสมฺปิ คนฺตฺวา มคฺคํ อวินฺทมานา ‘‘กหํ, โภ, จกฺขุมา กหํ มคฺโค’’ติ ปริเทวิตฺวา มคฺคํ อวินฺทมานา ตตฺเถว มรึสุ. เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปรมฺปราสํสตฺตา’’ติ. ปุริโมปีติ ปุริเมสุ ทสสุ พฺราหฺมเณสุ เอโกปิ. มชฺฌิโมปีติ มชฺเฌ อาจริยปาจริเยสุ เอโกปิ. ปจฺฉิโมปีติ อิทานิ พฺราหฺมเณสุ เอโกปิ.

428. “盲人之列”：即盲人的行列。譬如，一个盲人抓住一个有眼人所持之杖的末端，另一个盲人抓住那个盲人，再一个抓住这一个，像这样五十或六十个盲人前后相连，被称为盲人之列。“代代相缠”：意为互相依附，且无持杖的有眼人。据说，有个骗子看到一群盲人，便怂恿他们说：“在某某村庄，硬食和软食很容易得到。”他们说：“主人，请带我们去那里，我们给你这个作为报酬。”他收了钱后，在半路上离开正道，围绕着一个大树丛走，让最前那人的手抓住最后那人的腰布，然后说：“我有点事，你们先走吧。”说完就逃跑了。他们走了一整天也找不到路，哀号道：“喂，有眼人在哪里？路在哪里？”因为找不到路，他们就死在了那里。针对他们，而说了“代代相缠”。“最初的也（没有）”：即最初的十位婆罗门中，一个也没有。“中间的也（没有）”：即中间的师徒传承中，一个也没有。“最后的也（没有）”：即现在的婆罗门中，一个也没有。

ปญฺจ [Pg.291] โขติ ปาฬิอาคเตสุ ทฺวีสุ อญฺเญปิ เอวรูเป ตโย ปกฺขิปิตฺวา วทติ. ทฺเวธาวิปากาติ ภูตวิปากา วา อภูตวิปากา วา. นาลเมตฺถาติ, ภารทฺวาช, สจฺจํ อนุรกฺขิสฺสามีติ ปฏิปนฺเนน วิญฺญุนา ‘‘ยํ มยา คหิตํ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ เอตฺถ เอกํเสเนว นิฏฺฐํ คนฺตุํ นาลํ น ยุตฺตนฺติ อุปริ ปุจฺฉาย มคฺคํ วิวริตฺวา ฐเปสิ.

“实有五种”：此是说，在圣典传下的两种之外，又加入其他三种类似者而说。“有双重结果”：即是真实的结果或不实的结果。“于此不足够”：巴罗多迦，一个已行于“我将守护真理”的智者，不应断然下结论说：“我所执取的，唯此是真实，其他皆是虚妄。”（世尊）如此为更进一步的提问开显了道路。

๔๓๐. อิธ, ภารทฺวาช, ภิกฺขูติ ชีวกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๕๑ อาทโย) วิย มหาวจฺฉสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๙๓ อาทโย) วิย จ อตฺตานญฺเญว สนฺธาย วทติ. โลภนีเยสุ ธมฺเมสูติ โลภธมฺเมสุ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

430. 巴罗多迦，于此，“比丘”：此处是像在《耆婆经》（Jīvaka Sutta，中部尼柯耶55经等）和《大婆蹉经》（Mahāvaccha Sutta，中部尼柯耶73经等）中那样，仅指自己而说。“于可贪法中”：即于贪法中。其余二句，理路亦同。

๔๓๒. สทฺธํ นิเวเสตีติ โอกปฺปนิยสทฺธํ นิเวเสติ. อุปสงฺกมตีติ อุปคจฺฉติ. ปยิรุปาสตีติ สนฺติเก นิสีทติ. โสตนฺติ ปสาทโสตํ โอทหติ. ธมฺมนฺติ เทสนาธมฺมํ สุณาติ. ธาเรตีติ ปคุณํ กตฺวา ธาเรติ. อุปปริกฺขตีติ อตฺถโต จ การณโต จ วีมํสติ. นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ โอโลกนํ ขมนฺติ, อิธ สีลํ กถิตํ, อิธ สมาธีติ เอวํ อุปฏฺฐหนฺตีติ อตฺโถ. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโท. อุสฺสหตีติ วายมติ. ตุเลตีติ อนิจฺจาทิวเสน ตีเรติ. ปทหตีติ มคฺคปธานํ ปทหติ. กาเยน เจว ปรมสจฺจนฺติ สหชาตนามกาเยน จ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ กิเลเส นิพฺพิชฺฌิตฺวา ตเทว วิภูตํ ปากฏํ กโรนฺโต ปสฺสติ.

432. “他投入信心”：即投入能确信的信心。“他亲近”：即走近。“他侍坐”：即在近处坐下。“他倾耳”：即倾注净信之耳。“他听法”：即听闻所说的法。“他受持”：即熟练地受持。“他审察”：即从义理和原因上审查。“诸法经得起审察”：即经得起观察，意为此处说戒，此处说定，如此现起。“欲”：即想去做的意愿。“他发起努力”：即精勤。“他衡量”：即以无常等方面来判断。“他策励”：即行道之精勤。“他以身亲证究竟真理”：即以俱生的名身亲证涅槃，并以智慧洞穿烦恼，使之显现、明了而见。

๔๓๓. สจฺจานุโพโธติ มคฺคานุโพโธ. สจฺจานุปฺปตฺตีติ ผลสจฺฉิกิริยา. เตสํเยวาติ เหฏฺฐา วุตฺตานํ ทฺวาทสนฺนํ, เอวํ ทีฆํ มคฺควาทํ อนุโลเมติ, ตสฺมา นายมตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – เตสํเยวาติ เตสํ มคฺคสมฺปยุตฺตธมฺมานํ. ปธานนฺติ มคฺคปธานํ. ตญฺหิ ผลสจฺฉิกิริยสงฺขาตาย สจฺจานุปฺปตฺติยา พหุการํ, มคฺเค อสติ ผลาภาวโตติ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

433. “觉悟真理”即是觉悟道。“证得真理”即是证悟果。关于“正是那些”，若指前面所说的十二法，则会顺应于一个漫长的道论，因此不是此义。此处的含义是：“正是那些”指那些与道相应的法。“精勤”即是道的精勤。因为它对于名为证悟果的证得真理有大助益，因为没有道就没有果。应以此理趣了知所有文句的含义。其余各处皆浅显易懂。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部》义注《破除戏论》

จงฺกีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《阐基经》释义终。

๖. เอสุการีสุตฺตวณฺณนา

6. 埃苏咖利经释义

๔๓๗. เอวํ [Pg.292] เม สุตนฺติ เอสุการีสุตฺตํ. ตตฺถ พิลํ โอลคฺเคยฺยุนฺติ โกฏฺฐาสํ ลคฺคาเปยฺยุํ, อิมินา สตฺถธมฺมํ นาม ทสฺเสติ. สตฺถวาโห กิร มหากนฺตารปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค โคเณ มเต มํสํ คเหตฺวา สพฺเพสํ สตฺถิกานํ ‘‘อิทํ ขาทิตฺวา เอตฺตกํ มูลํ ทาตพฺพ’’นฺติ โกฏฺฐาสํ โอลคฺเคติ, โคณมํสํ นาม ขาทนฺตาปิ อตฺถิ อขาทนฺตาปิ, มูลํ ทาตุํ สกฺโกนฺตาปิ อสกฺโกนฺตาปิ. สตฺถวาโห เยน มูเลน โคโณ คหิโต, ตสฺส นิกฺขมนตฺถํ สพฺเพสํ พลกฺกาเรน โกฏฺฐาสํ ทตฺวา มูลํ คณฺหาติ, อยํ สตฺถธมฺโม. เอวเมวํ พฺราหฺมณาปิ โลกสฺส ปฏิญฺญํ อคฺคเหตฺวา อตฺตโนว ธมฺมตาย จตสฺโส ปาริจริยา ปญฺญเปนฺตีติ ทสฺเสตุํ เอวเมว โขติอาทิมาห. ปาปิโย อสฺสาติ ปาปํ อสฺส. เสยฺโย อสฺสาติ หิตํ อสฺส. อถ วา ปาปิโยติ ปาปโก ลามโก อตฺตภาโว อสฺส. เสยฺโยติ เสฏฺโฐ อุตฺตโม. เสยฺยํโสติ เสยฺโย. อุจฺจากุลีนตาติ อุจฺจากุลีนตฺเตน เสยฺโย. ปาปิยํโสติ ปาปิโย. อุจฺจากุลีนตา จ ทฺวีสุ กุเลสุ วฑฺเฒติ ขตฺติยกุเล พฺราหฺมณกุเล จ, อุฬารวณฺณตา ตีสุ. เวสฺโสปิ หิ อุฬารวณฺโณ โหติ. อุฬารโภคตา จตูสุปิ. สุทฺโทปิ หิ อนฺตมโส จณฺฑาโลปิ อุฬารโภโค โหติเยว.

437. “如是我闻”等，是《埃苏咖利经》。于此经中，“bilaṃ olaggeyyuṃ”意为“悬挂一份（肉）”，此句显示了所谓的商队法。据说，商队首领行于大旷野中，若途中牛死，便取其肉，对所有商队成员说：‘食此肉者，当付如是价钱’，然后将一份肉挂起。食牛之肉者有之，不食者亦有之；能付价钱者有之，不能付者亦有之。商队首领为收回购牛之价，强制将一份肉分予众人并收取价钱，此即商队法。同样，婆罗门不接受世间的约定，而依自己的法制定四种侍奉。为显示此义，（世尊）宣说了“如是”等语。“更为下劣”意为“他会是罪恶的”；“更为优胜”意为“他会得到利益”。或者，“下劣”意为“他会有罪恶卑贱的生命”；“优胜”意为“最为殊胜”。“更胜”就是更为优胜。“高贵种姓”是因为种姓高贵而更胜。“更为下劣”就是更劣。高贵种姓适用于刹帝利与婆罗门二种姓；华贵仪表适用于三种姓，因为吠舍亦可有华贵仪表；丰厚资财则适用于所有四种姓，因为首陀罗乃至旃陀罗亦可拥有巨大财富。

๔๔๐. ภิกฺขาจริยนฺติ โกฏิธเนนปิ หิ พฺราหฺมเณน ภิกฺขา จริตพฺพาว, โปราณกพฺราหฺมณา อสีติโกฏิธนาปิ เอกเวลํ ภิกฺขํ จรนฺติ. กสฺมา? ทุคฺคตกาเล จรนฺตานํ อิทานิ ภิกฺขํ จริตุํ อารทฺธาติ ครหา น ภวิสฺสตีติ. อติมญฺญมาโนติ โย ภิกฺขาจริยวํสํ หริตฺวา สตฺตชีวกสิกมฺมวณิชฺชาทีหิ ชีวิกํ กปฺเปติ, อยํ อติมญฺญติ นาม. โคโป วาติ ยถา โคปโก อตฺตนา รกฺขิตพฺพํ ภณฺฑํ เถเนนฺโต อกิจฺจการี โหติ, เอวนฺติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสิตพฺยาภงฺคินฺติ ติณลายนอสิตญฺเจว กาชญฺจ. อนุสฺสรโตติ ยตฺถ ชาโต, ตสฺมึ โปราเณ มาตาเปตฺติเก กุลวํเส อนุสฺสริยมาเนติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

440. 所谓行乞，即是说即使拥有俱胝财富的婆罗门也应当行乞。古时的婆罗门即使拥有八十俱胝财富，也依然行一次乞。为什么呢？是为了避免将来若陷入困境行乞时，不致遭受“他们现在才开始乞食”这样的责难。所谓“轻慢者”，是指那些舍弃行乞的传统，以商队为生、务农、经商等方式维生的人，这称为轻慢。“如同牧牛人”，意思是，就像牧牛人偷盗自己应守护的财物，是不当之行。循此理，一切情况皆应了知。“Asitabyābhaṅgī”是指割草的镰刀和扁担。“忆念”，意指忆念其出生之处，即追忆父母的古老家族传统。其余各处，其义自明。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部》义注《破斥戏论》

เอสุการีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《埃苏咖利经》释义终。

๗. ธนญฺชานิสุตฺตวณฺณนา

7. 陀南加尼经释义

๔๔๕. เอวํ [Pg.293] เม สุตนฺติ ธนญฺชานิสุตฺตํ. ตตฺถ ทกฺขิณาคิริสฺมินฺติ คิรีติ ปพฺพโต, ราชคหํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตปพฺพตสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ชนปทสฺเสตํ นามํ. ตณฺฑุลปาลิทฺวารายาติ ราชคหสฺส กิร ทฺวตฺตึสมหาทฺวารานิ จตุสฏฺฐิขุทฺทกทฺวารานิ, เตสุ เอกํ ตณฺฑุลปาลิทฺวารํ นาม, ตํ สนฺธาเยวมาห. ราชานํ นิสฺสายาติ ‘‘คจฺฉ มนุสฺเส อปีเฬตฺวา สสฺสภาคํ คณฺหาหี’’ติ รญฺญา เปสิโต คนฺตฺวา สพฺพเมว สสฺสํ คณฺหาติ, ‘‘มา โน, ภนฺเต, นาเสหี’’ติ จ วุตฺเต – ‘‘ราชกุเล วุตฺตํ มนฺทํ, อหํ รญฺญา อาคมนกาเลเยว เอวํ อาณตฺโต, มา กนฺทิตฺถา’’ติ เอวํ ราชานํ นิสฺสาย พฺราหฺมณคหปติเก วิลุมฺปติ. ธญฺญํ เยภุยฺเยน อตฺตโน ฆรํ ปเวเสตฺวา อปฺปกํ ราชกุเล ปเวเสติ. กึ พฺราหฺมณคหปติกานํ น ปีฬํ อกาสีติ จ วุตฺโต – ‘‘อาม, มหาราช, อิมสฺมึ วาเร เขตฺตานิ มนฺทสสฺสานิ อเหสุํ, ตสฺมา อปีเฬนฺตสฺส เม คณฺหโต น พหุํ ชาต’’นฺติ เอวํ พฺราหฺมณคหปติเก นิสฺสาย ราชานํ วิลุมฺปติ.

445. 如是我闻，此乃《陀南加尼经》。其中“在南山”者，山即山岳，是环绕王舍城(Rājagaha)而立之山脉南部的地区之名。“从稻谷门”者，据说王舍城有三十二座大门、六十四座小门，其中之一名为稻谷门，故如是说。“依仗国王”者，谓其人奉王命：“去，在不压迫人民的情况下收取谷物份额。”他去了却取走所有谷物。当人们说：“尊者，请勿毁掉我们！”他则说：“王室储粮甚少，我来时国王就是这样命令我的，你们别哭了。”如是依仗国王而掠夺婆罗门与家主。他将大部分谷物运入自家，只将少部分送入王宫。当被问及：“你没有压迫婆罗门与家主吗？”他则说：“大王，是的，这一次田地收成不好，所以我没有压迫他们，收到的也不多。”如是依仗婆罗门与家主来掠夺国王。

๔๔๖. ปโย ปียตนฺติ ตรุณขีรํ ปิวตุ. ตาว ภตฺตสฺสาติ ยาว ขีรํ ปิวิตฺวา นิสีทิสฺสถ, ตาวเทว ภตฺตสฺส กาโล ภวิสฺสติ. อิเธว หิ โน ปาตราสภตฺตํ อาหริสฺสนฺตีติ ทสฺเสติ. มาตาปิตโรติอาทีสุ มหลฺลกา มาตาปิตโร มุทุกานิ อตฺถรณปาวุรณานิ สุขุมานิ วตฺถานิ มธุรโภชนํ สุคนฺธคนฺธมาลาทีนิ จ ปริเยสิตฺวา โปเสตพฺพา. ปุตฺตธีตานํ นามกรณมงฺคลาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กโรนฺเตน ปุตฺตทาโร โปเสตพฺโพ. เอวญฺหิ อกริยมาเน ครหา อุปฺปชฺชตีติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

446. “请饮用牛乳”，即请饮用新鲜的牛乳。“正是用餐之时”，是说当您饮用牛乳并坐下时，就到了用餐的时间了。此话显示“他们会把我们的早餐拿到这里来”。关于“父母”等，年迈的父母，应通过为他们寻求柔软的铺盖、精细的衣物、美味的食物、以及香料、花环等来奉养。通过为子女举行命名仪式等一切事务，来养育妻儿。循此理当知，若不如此行事，则会招致责难。

๔๔๗. อธมฺมจารีติ ปญฺจ ทุสฺสีลฺยกมฺมานิ วา ทส ทุสฺสีลฺยกมฺมานิ วา อิธ อธมฺโม นาม. อุปกฑฺเฒยฺยุนฺติ ปญฺจวิธพนฺธนาทิกมฺมกรณตฺถํ ตํ ตํ นิรยํ กฑฺเฒยฺยุํ.

447. “非法行者”：于此，五恶行业或十恶行业，名为“非法”。“会拖走”：是说为了施行五种捆绑等业，而将他们拖往各个地狱。

๔๔๘. ธมฺมจารีติ ธมฺมิกสิววิชฺชาทิกมฺมการี. ปฏิกฺกมนฺตีติ โอสรนฺติ ปริหายนฺติ. อภิกฺกมนฺตีติ อภิสรนฺติ วฑฺฒนฺติ. เสยฺโยติ วรตรํ. หีเนติ นิหีเน ลามเก. กาลงฺกโต จ สาริปุตฺตาติ อิทํ [Pg.294] ภควา ‘‘ตตฺรสฺส คนฺตฺวา เทเสหี’’ติ อธิปฺปาเยน เถรมาห. เถโรปิ ตํขณํเยว คนฺตฺวา มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมํ เทเสสิ, ตโต ปฏฺฐาย จาตุปฺปทิกํ คาถํ กเถนฺโตปิ จตุสจฺจวิมุตฺตํ นาม น กเถสีติ.

448. “法行者”：从事合乎正法的农耕、贸易等行为的人。“退转”：是说退步、衰退。“增进”：是说前进、增长。“殊胜”：是说更优越。“下劣”：是说低下、卑劣。“舍利弗，（陀南加尼）已命终”，世尊说此话，是意在让长老“去那里为他说法”。长老也立即前往，为那位大梵天说法。从那时起，即使是说四句偈，也未曾说过名为“离四谛”的法。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部》义注《破斥戏论》

ธนญฺชานิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《陀南加尼经》释义终。

๘. วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

8. 婆悉吒经释义

๔๕๔. เอวํ เม สุตนฺติ วาเสฏฺฐสุตฺตํ. ตตฺถ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑติ อิจฺฉานงฺคลคามสฺส อวิทูเร วนสณฺเฑ. จงฺกีติ อาทโย ปญฺจปิ ชนา รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ปุโรหิตา เอว. อญฺเญ จ อภิญฺญาตาติ อญฺเญ จ พหู อภิญฺญาตา พฺราหฺมณา. เต กิร ฉฏฺเฐ ฉฏฺเฐ มาเส ทฺวีสุ ฐาเนสุ สนฺนิปตนฺติ. ยทา ชาตึ โสเธตุกามา โหนฺติ, ตทา โปกฺขรสาติสฺส สนฺติเก ชาติโสธนตฺถํ อุกฺกฏฺฐาย สนฺนิปตนฺติ. ยทา มนฺเต โสเธตุกามา โหนฺติ, ตทา อิจฺฉานงฺคเล สนฺนิปตนฺติ. อิมสฺมึ กาเล มนฺตโสธนตฺถํ สนฺนิปตึสุ. อยมนฺตรา กถาติ ยํ อตฺตโน สหายกภาวานุรูปํ กถํ กเถนฺตา อนุวิจรึสุ, ตสฺสา กถาย อนฺตรา อยมญฺญา กถา อุทปาทิ. สีลวาติ คุณวา. วตฺตสมฺปนฺโนติ อาจารสมฺปนฺโน.

454. “如是我闻”：是《婆悉吒经》。于此经中，“在伊车能伽罗（Icchānaṅgala）的林苑中”：是在伊车能伽罗村不远的林苑中。“阐基”等五人：都是憍萨罗国波斯匿王的祭司。“以及其他著名的”：是说还有许多其他著名的婆罗门。据说他们每六个月在两个地方集会：当想要净化种姓时，他们就到郁伽多（Ukkaṭṭha），在波卡拉萨提的跟前为净化种姓而集会；当想要净化圣典时，他们就到伊车能伽罗集会。此时，他们是为了净化圣典而集会。“这中间的谈话”：是说当他们正进行着符合其友谊的谈话时，在这谈话之间生起了另一段谈话。“具戒者”：是有德行者。“行持具足者”：是行为具足者。

๔๕๕. อนุญฺญาตปฏิญฺญาตาติ สิกฺขิตา ตุมฺเหติ เอวํ อาจริเยหิ อนุญฺญาตา, อาม อาจริย สิกฺขิตมฺหาติ เอวํ สยญฺจ ปฏิญฺญาตา. อสฺมาติ ภวาม. อหํ โปกฺขรสาติสฺส, ตารุกฺขสฺสายํ มาณโวติ อหํ โปกฺขรสาติสฺส เชฏฺฐนฺเตวาสี อคฺคสิสฺโส, อยํ ตารุกฺขสฺสาติ ทีเปติ.

455. “‘被认可且自承许’是指：被老师们如此认可：‘你们已学成’；并且自己如此承许：‘是的，老师，我们已学成’。‘我们是’即‘我们存在’。‘我是波卡拉萨提的弟子，这位青年是达鲁卡的弟子’，此话表明：‘我是波卡拉萨提的上座弟子、第一弟子，这位是达鲁卡的上座弟子、第一弟子。’”

เตวิชฺชานนฺติ ติเวทานํ พฺราหฺมณานํ. ยทกฺขาตนฺติ ยํ อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ เอกํ ปทมฺปิ อกฺขาตํ. ตตฺร เกวลิโนสฺมเสติ ตํ สกลํ ชานนโต ตตฺถ นิฏฺฐาคตมฺหาติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ เกวลิภาวํ อาวิกโรนฺโต ปทกสฺมาติอาทิมาห. ตตฺถ ชปฺเป อาจริยสาทิสาติ กถนฏฺฐาเน มยํ อาจริยสทิสาเยว.

“于三明者”是指于三吠陀的婆罗门。“其所宣说”是指在义理和文句上，所宣说的任何一词。“于此我等为圆满者”的意思是：“因了知其全部，我等于此已达究竟。”现在，为显明那圆满的状态，他说了“是语法家”等。其中，“于念诵时如师”是指：“在言说之处，我们就像老师一样。”

กมฺมุนาติ [Pg.295] ทสกุสลกมฺมปถกมฺมุนา. อยญฺหิ ปุพฺเพ สตฺตวิธํ กายวจีกมฺมํ สนฺธาย ‘‘ยโต โข, โภ, สีลวา โหตี’’ติ อาห, ติวิธํ มโนกมฺมํ สนฺธาย ‘‘วตฺตสมฺปนฺโน’’ติ. เตน สมนฺนาคโต หิ อาจารสมฺปนฺโน โหติ. จกฺขุมาติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมนฺตภาเวน ภควนฺตํ อาลปติ.

“以业”是指以十善业道之业。此人先前针对七种身语业而说“因为，朋友，他具足戒”；针对三种意业而说“行持具足”。因为具足此（意业）者，即是行仪具足者。“具眼者”：是以具足五眼之故而如此称呼世尊。

ขยาตีตนฺติ อูนภาวํ อตีตํ, ปริปุณฺณนฺติ อตฺโถ. เปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. นมสฺสนฺตีติ นโม กโรนฺติ.

“超越衰损”是指超越了缺陷的状态，意思是“圆满”。“去到”是指走近。“他们敬礼”是指他们致敬。

จกฺขุํ โลเก สมุปฺปนฺนนฺติ อวิชฺชนฺธกาเร โลเก ตํ อนฺธการํ วิธมิตฺวา โลกสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอตฺถทสฺสเนน จกฺขุ หุตฺวา สมุปฺปนฺนํ.

“眼已生于世”是指：在无明黑暗的世间，破除那黑暗，通过为世人见到现法等利益而成为眼，并已善生。

๔๕๖. เอวํ วาเสฏฺเฐน โถเมตฺวา ยาจิโต ภควา ทฺเวปิ ชเน สงฺคณฺหนฺโต เตสํ โว อหํ พฺยกฺขิสฺสนฺติอาทิมาห. ตตฺถ พฺยกฺขิสฺสนฺติ พฺยากริสฺสามิ. อนุปุพฺพนฺติ ติฏฺฐตุ ตาว พฺราหฺมณจินฺตา, ติณรุกฺขกีฏปฏงฺคโต ปฏฺฐาย อนุปฏิปาฏิยา อาจิกฺขิสฺสามีติ อตฺโถ. ชาติวิภงฺคนฺติ ชาติวิตฺถารํ. อญฺญมญฺญา หิ ชาติโยติ เตสํ เตสญฺหิ ปาณานํ ชาติโย อญฺญมญฺญา นานปฺปการาติ อตฺโถ.

456. 如是，婆私吒赞颂并祈请后，世尊为摄受此二人，说了“我将为你们解说”等。其中，“我将解说”即“我将阐明”。“依次地”的意思是：“暂且放下婆罗门的思想，我将从草、树、昆虫、飞蛾开始，依顺序、详尽地解说世间的种类分别。”“种类的分别”即种类的详述。“因为种类各不相同”的意思是：“因为那些众生的种类确实互不相同，种类繁多。”

ติณรุกฺเขติ อนุปาทินฺนกชาตึ กตฺวา ปจฺฉา อุปาทินฺนกชาตึ กเถสฺสามิ, เอวํ ตสฺส ชาติเภโท ปากโฏ ภวิสฺสตีติ อิมํ เทสนํ อารภิ. มหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘กึ, ภนฺเต, อนุปาทินฺนกํ พีชนานตาย นานํ, อุปาทินฺนํ กมฺมนานตายาติ? เอวํ วตฺตุํ น วฏฺฏตี’’ติ ปุจฺฉิโต อาม น วฏฺฏติ. กมฺมญฺหิ โยนิยํ ขิปติ. โยนิสิทฺธา อิเม สตฺตา นานาวณฺณา โหนฺตีติ. ติณรุกฺเขติ เอตฺถ อนฺโตเผคฺคู พหิสารา อนฺตมโส ตาลนาฬิเกราทโยปิ ติณาเนว, อนฺโตสารา ปน พหิเผคฺคู สพฺเพ รุกฺขา นาม. น จาปิ ปฏิชานเรติ มยํ ติณา มยํ รุกฺขาติ วา, อหํ ติณํ, อหํ รุกฺโขติ วา เอวํ น ชานนฺติ. ลิงฺคํ ชาติมยนฺติ อชานนฺตานมฺปิ จ เตสํ ชาติมยเมว สณฺฐานํ อตฺตโน มูลภูตติณาทิสทิสเมว โหติ. กึ การณา? อญฺญมญฺญา หิ ชาติโย. ยสฺมา อญฺญา ติณชาติ, อญฺญา รุกฺขชาติ. ติเณสุปิ อญฺญา ตาลชาติ, อญฺญา นาฬิเกรชาติ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อิมินา อิทํ ทสฺเสติ – ยํ ชาติวเสน นานา [Pg.296] โหติ, ตํ อตฺตโน ปฏิญฺญํ ปเรสํ วา อุปเทสํ วินาปิ อญฺญชาติโต วิเสเสน คยฺหติ. ยทิ จ ชาติยา พฺราหฺมโณ ภเวยฺย, โสปิ อตฺตโน ปฏิญฺญํ ปเรสํ วา อุปเทสํ วินา ขตฺติยโต เวสฺสโต สุทฺทโต วา วิเสเสน คยฺเหยฺย, น จ คยฺหติ. ตสฺมา น ชาติยา พฺราหฺมโณติ. ปรโต ปน ‘‘ยถา เอตาสุ ชาตีสู’’ติ คาถาย เอตมตฺถํ วจีเภเทเนว อาวิกริสฺสติ.

世尊思惟：“关于草木，我将先说无执受的种类，后说有执受的种类，这样其种类之别将变得明显。”于是开始了这段教示。然而，大希瓦(Mahāsīva)长老被问及：“尊者，无执受者因种子不同而有别，有执受者因业不同而有别，这样说不合适吗？”答曰：“是的，不合适。因为业将其投于各种生处，这些由生处而成就的有情才会有种种类别。”此处“草木”中，内为空软、外为坚实者，乃至如棕榈、椰子等，皆是草；而内为坚实、外为空软者，皆名为树。它们也不会宣称“我们是草，我们是树”，或“我是草，我是树”，它们并不知道这些。其特征由种类构成，即使它们不知道，其由种类构成的形态，也与它们根本的草类等相似。是何原因？因为种类各不相同。因为草是一种，树是另一种。在草类中，棕榈是一种，椰子是另一种，应如是详述。此言显示：凡因种类而有别者，即便没有自己的宣称或他人的教导，也能从其特征上与别种区分开来。若婆罗门是因种姓而成，那么他即便没有自己的宣称或他人的教导，也应能从特征上与刹帝利、吠舍、首陀罗区分开来，但并不能区分。因此，不是因种姓而为婆罗门。之后，将通过“正如于此等种类中”的偈颂，以言语的分别来阐明此义。

เอวํ อนุปาทินฺนเกสุ ชาตึ ทสฺเสตฺวา อุปาทินฺนเกสุ ทสฺเสนฺโต ตโต กีเฏติอาทิมาห. ยาว กุนฺถกิปิลฺลิเกติ กุนฺถกิปิลฺลิกํ ปริยนฺตํ กตฺวาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เย อุปฺปติตฺวา คจฺฉนฺติ, เต ปฏงฺคา นาม. อญฺญมญฺญา หิ ชาติโยติ เตสมฺปิ นีลรตฺตาทิวณฺณวเสน ชาติโย นานปฺปการาว โหนฺติ.

如是在无执受者中显示了种类后，为在有执受者中显示，他说了“其次是昆虫”等。“直到小虫与蚂蚁”的意思是，以小虫与蚂蚁为终点。此中，那些跳起来行进的，名为蝗虫。“因为种类各不相同”是指，它们也因青、红等颜色而有种种不同的种类。

ขุทฺทเกติ กาฬกาทโย. มหลฺลเกติ สสพิฬาราทโย.

“小者”，如黑松鼠等。“大者”，如兔、猫等。

ปาทูทเรติ อุทรปาเท, อุทรํเยว เนสํ ปาทาติ วุตฺตํ โหติ. ทีฆปิฏฺฐิเกติ สปฺปานญฺหิ สีสโต ยาว นงฺคุฏฺฐา ปิฏฺฐิเยว โหติ, เตน เต ‘‘ทีฆปิฏฺฐิกา’’ติ วุจฺจนฺติ.

“腹足者”是指腹部为足者，即是说，它们的腹部就是它们的足。“长背者”是指蛇类，因为它们从头到尾都是背，因此被称为“长背者”。

อุทเกติ โอทเก, อุทกมฺหิ ชาเต.

“在水中者”是指在水中的，在水中出生的。

ปกฺขีติ สกุเณ. เต หิ ปตฺเตหิ ยนฺตีติ ปตฺตยานา, เวหาสํ คจฺฉนฺตีติ วิหงฺคมา.

“有翼者”是指鸟类。因为它们以翼而行，故名“翼行”；因为它们行于空中，故名“空行”。

เอวํ ถลชลากาสโคจรานํ ปาณานํ ชาติเภทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เยนาธิปฺปาเยน ตํ ทสฺเสติ, ตํ อาวิกโรนฺโต ยถา เอตาสูติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ สงฺเขเปน วุตฺโตว. วิตฺถารโต ปเนตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สยเมว ทสฺเสนฺโต น เกเสหีติอาทิมาห. ตตฺรายํ โยชนา – ยํ วุตฺตํ ‘‘นตฺถิ มนุสฺเสสุ ลิงฺคชาติมยํ ปุถู’’ติ, ตํ เอวํ นตฺถีติ เวทิตพฺพํ. เสยฺยถิทํ? น เกเสหีติ. น หิ – ‘‘พฺราหฺมณานํ เอทิสา เกสา โหนฺติ, ขตฺติยานํ เอทิสา’’ติ นิยโม อตฺถิ ยถา หตฺถิอสฺสมิคาทีนนฺติ อิมินา นเยน สพฺพํ โยเชตพฺพํ.

如是显示了陆行、水行、空行众生的种类之别后，如今为阐明其意趣而说出“正如于此等”之偈。其义已作了简要说明。此处为作详述，亲自开示而说了“不是因头发”等。此处的应用如下：所说的“在人类中，没有基于种姓的诸多不同”，当知此“没有”之义如下。即是：不是因头发。因为并没有“婆罗门的头发是这样，刹帝利的头发是那样”这样的规定，不像象、马、鹿等那样。应以此理类推一切。

ลิงฺคํ ชาติมยํ เนว, ยถา อญฺญาสุ ชาติสูติ อิทํ ปน วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส นิคมนนฺติ เวทิตพฺพํ. ตสฺสายํ โยชนา – เอวํ ยสฺมา อิเมหิ [Pg.297] เกสาทีหิ นตฺถิ มนุสฺเสสุ ลิงฺคํ ชาติมยํ ปุถุ, ตสฺมา เวทิตพฺพเมตํ ‘‘พฺราหฺมณาทิเภเทสุ มนุสฺเสสุ ลิงฺคํ ชาติมยํ เนว, ยถา อญฺญาสุ ชาติสู’’ติ.

“基于种姓的特征则无，不像在其他物种中那样”，当知此句是前述之义的结论。其应用如下：如是，因为在人类中，由头发等（因素），没有基于种姓的诸多不同，是故当知此义：“在婆罗门等不同的人类中，基于种姓的特征则无，不像在其他物种中那样。”

๔๕๗. อิทานิ เอวํ ชาติเภเท อสติปิ ‘‘พฺราหฺมโณ ขตฺติโย’’ติ อิทํ นานตฺตํ ยถา ชาตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ปจฺจตฺตนฺติ คาถมาห. ตตฺถ โวการนฺติ นานตฺตํ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา หิ ติรจฺฉานานํ โยนิสิทฺธเมว เกสาทิสณฺฐาเนน นานตฺตํ, ตถา พฺราหฺมณาทีนํ อตฺตโน อตฺตโน สรีเร ตํ นตฺถิ. เอวํ สนฺเตปิ ยเทตํ ‘‘พฺราหฺมโณ ขตฺติโย’’ติ โวการํ, ตํ โวการญฺจ มนุสฺเสสุ สมญฺญาย ปวุจฺจติ, โวหารมตฺเตเนว ปวุจฺจตีติ.

457. 如今，为显示在种姓之别本不存在的情况下，“婆罗门”、“刹帝利”此等差别是如何产生的，世尊说了“各自”(paccattaṃ)这首偈颂。其中，“差别”(vokāraṃ)即是不同(nānattaṃ)之义。此处的简义是：正如畜生，其毛发等形态天生就有差别，而婆罗门等在各自的身体上则没有那种差别。虽然如此，这所谓的“婆罗门”、“刹帝利”的差别，在人类中是依名称(samaññā)而说，仅是依世俗称谓(vohāra)而说。

เอตฺตาวตา ภควา ภารทฺวาชสฺส วาทํ นิคฺคณฺหิตฺวา อิทานิ ยทิ ชาติยา พฺราหฺมโณ ภเวยฺย, อาชีวสีลาจารวิปนฺโนปิ พฺราหฺมโณ ภเวยฺย. ยสฺมา ปน โปราณา พฺราหฺมณา ตสฺส พฺราหฺมณภาวํ น อิจฺฉนฺติ, โลเก จ อญฺเญปิ ปณฺฑิตมนุสฺสา, ตสฺมา วาเสฏฺฐสฺส วาทํ ปคฺคณฺหนฺโต โย หิ โกจิ มนุสฺเสสูติ อฏฺฐ คาถา อาห. ตตฺถ โครกฺขนฺติ เขตฺตรกฺขํ, กสิกมฺมนฺติ วุตฺตํ โหติ. โคติ หิ ปถวิยา นามํ, ตสฺมา เอวมาห. ปุถุสิปฺเปนาติ ตนฺตวายกมฺมาทินานาสิปฺเปน. โวหารนฺติ วณิชฺชํ. ปรเปสฺเสนาติ ปเรสํ เวยฺยาวจฺจกมฺเมน. อิสฺสตฺถนฺติ อาวุธชีวิกํ, อุสุญฺจ สตฺตึ จาติ วุตฺตํ โหติ. โปโรหิจฺเจนาติ ปุโรหิตกมฺเมน.

至此，世尊驳斥了巴罗多迦的论点。现在，（为显示）若因种姓而为婆罗门，则生计、戒行、品行毁坏者亦将为婆罗门；然而，古代的婆罗门及世间其他智者皆不欲其为婆罗门。因此，为支持婆悉吒(Vāseṭṭha)的论点，世尊说了“在人类中，凡是……”等八首偈颂。其中，“守护牛”(gorakkhaṃ)是指守护田地，即是说农耕。因为“牛”(go)是地的名称，故如是说。“以种种技艺”(puthusippena)是指以织工等种种技艺。“交易”(vohāraṃ)是指经商(vaṇijjaṃ)。“服务他人”(parapessena)是指为他人服务的工作。“弓术”(issattaṃ)是指以武器为生，即是说弓与矛。“祭司职”(porohiccena)是指作祭司的工作。

เอวํ พฺราหฺมณสมเยน จ โลกโวหาเรน จ อาชีวสีลาจารวิปนฺนสฺส อพฺราหฺมณภาวํ สาเธตฺวา เอวํ สนฺเต น ชาติยา พฺราหฺมโณ, คุเณหิ ปน พฺราหฺมโณ โหติ. ตสฺมา ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ชาโต โย คุณวา, โส พฺราหฺมโณ, อยเมตฺถ ญาโยติ เอวเมตํ ญายํ อตฺถโต อาปาเทตฺวา อิทานิ นํ วจีเภเทน ปกาเสนฺโต น จาหํ พฺราหฺมณนฺติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – อหญฺหิ ยฺวายํ จตุนฺนํ โยนีนํ ยตฺถ กตฺถจิ ชาโต, ตตฺราปิ วิเสเสน โย พฺราหฺมณสฺส สํวณฺณิตาย มาตริ สมฺภูโต, ตํ โยนิชํ มตฺติสมฺภวํ, ยา จายํ อุภโต สุชาโตติอาทินา นเยน พฺราหฺมเณหิ พฺราหฺมณสฺส ปริสุทฺธอุปฺปตฺติมคฺคสงฺขาตา โยนิ วุตฺตา, สํสุทฺธคหณิโกติ อิมินา [Pg.298] จ มาติสมฺปตฺติ, ตโตปิ ชาตสมฺภูตตฺตา โยนิโช มตฺติสมฺภโวติ วุจฺจติ, ตํ โยนิชํ มตฺติสมฺภวํ อิมินา จ โยนิชมตฺติสมฺภวมตฺเตน น พฺราหฺมณํ พฺรูมิ. กสฺมา? ยสฺมา, โภ โภติ, วจนมตฺเตน อญฺเญหิ สกิญฺจเนหิ วิสิฏฺฐตฺตา โภวาทิ นาม โส โหติ, สเจ โหติ สกิญฺจโน สปลิโพโธ. โย ปนายํ ยตฺถ กตฺถจิ ชาโตปิ ราคาทิกิญฺจนาภาเวน อกิญฺจโน, สพฺพคหณปฏินิสฺสคฺเคน อนาทาโน, อกิญฺจนํ อนาทานํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ. กสฺมา? ยสฺมา พาหิตปาโปติ.

如此，依婆罗门之见与世间言说，确立了生活、戒行败坏者非婆罗门之身份。如此一来，非依种姓为婆罗门，实乃依德行为婆罗门。是故，生于任何家族，具德行者，彼即是婆罗门。此即是此中之理。如是，从义理上确立此理后，如今以言辞阐明，说：“我不因……而称其为婆罗门”等。其义为：我，于四种种姓中生于任何一种，尤其，从婆罗门所称赞之母而生，即从其种姓而生、从其母而生者；以及依“两面善生(ubhato sujāto)”等方式，婆罗门所说之婆罗门清净出生之道，亦即以“其受胎清净(saṃsuddhagahaṇiko)”而说其父母圆满，由此而生，故称“从种姓生”、“从母生”。我，不以此从种姓生、从母生之故，而称其为婆罗门。为何？因为，若彼有烦恼、有障碍，则仅因说“菩”之语而有别于其他有烦恼者，故被称为“说菩者(bhovādi)”。然而，彼虽生于任何之处，若因无贪等烦恼而无所有，因舍弃一切执取而无取，我称彼无所有、无取者为婆罗门。为何？因其已除去恶法。

๔๕๘. กิญฺจภิยฺโย สพฺพสํโยชนํ เฉตฺวาติอาทิ สตฺตวีสติ คาถา. ตตฺถ สพฺพสํโยชนนฺติ ทสวิธสํโยชนํ. น ปริตสฺสตีติ ตณฺหาปริตสฺสนาย น ปริตสฺสติ. สงฺคาติคนฺติ ราคสงฺคาทโย อติกฺกนฺตํ. วิสํยุตฺตนฺติ จตูหิ โยนีหิ สพฺพกิเลเสหิ วา วิสํยุตฺตํ.

458. 再者，有“断一切结”等二十七首偈颂。其中，“一切结(sabbasaṃyojana)”，即十种结。“不战栗(na paritassati)”，即不因渴爱而战栗。“超越执著(saṅgātiga)”，即超越贪等执著。“不相应(visaṃyutta)”，即不与四种种姓或一切烦恼相应。

นทฺธินฺติ อุปนาหํ. วรตฺตนฺติ ตณฺหํ. สนฺทานนฺติ ยุตฺตปาสํ, ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานสฺเสตํ อธิวจนํ. สหนุกฺกมนฺติ อนุกฺกโม วุจฺจติ ปาเส ปเวสนคณฺฐิ, ทิฏฺฐานุสยสฺเสตํ นามํ. อุกฺขิตฺตปลิฆนฺติ เอตฺถ ปลิโฆติ อวิชฺชา. พุทฺธนฺติ จตุสจฺจพุทฺธํ. ติติกฺขตีติ ขมติ.

结缚是怨恨。绳索是渴爱。系缚是已连结的罗网，这是邪见缠的异名。随行是次第，即罗网的入口结，这是见随眠的名称。已拔门闩，于此，门闩是无明。觉者是觉悟四圣谛者。忍受是容忍。

ขนฺติพลนฺติ อธิวาสนขนฺติพลํ. สา ปน สกึ อุปฺปนฺนา พลานีกํ นาม น โหติ, ปุนปฺปุนํ อุปฺปนฺนา ปน โหติ. ตสฺสา อตฺถิตาย พลานีกํ.

忍耐力是堪忍之力。那忍耐若只生起一次，则不名为强力；若一再地生起，则名为强力。因其存在，故名为强力。

วตวนฺตนฺติ ธุตงฺควนฺตํ. สีลวนฺตนฺติ คุณวนฺตํ. อนุสฺสทนฺติ ราคาทิอุสฺสทวิรหิตํ. ‘‘อนุสฺสุต’’นฺติปิ ปาโฐ, อนวสฺสุตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตนฺติ นิพฺพิเสวนํ.

头陀行者是具足头陀支者。具戒者是具德者。无增盛者是远离贪等增盛者。亦有读作“Anussutaṃ”，意为不为漏所湿。已调伏者是不粗野者。

น ลิมฺปตีติ น อลฺลียติ. กาเมสูติ กิเลสกามวตฺถุกาเมสุ.

不染着是不执着。于诸欲中，是在烦恼欲与事物欲中。

ทุกฺขสฺส ปชานาติ, อิเธว ขยนฺติ เอตฺถ อรหตฺตผลํ ทุกฺขกฺขโยติ อธิปฺเปตํ. ปชานาตีติ อธิคมวเสน ชานาติ. ปนฺนภารนฺติ โอหิตภารํ, ขนฺธกิเลสอภิสงฺขารกามคุณภาเร โอตาเรตฺวา ฐิตํ. วิสํยุตฺตปทํ วุตฺตตฺถเมว.

了知苦，即于此灭尽，于此，意指阿罗汉果即是苦的灭尽。了知是以证得而知。已舍重担者是已放下重担者，即已卸下蕴、烦恼、行、欲之重担而住立者。离系一词之义已如前说。

คมฺภีรปญฺญนฺติ คมฺภีเรสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตปญฺญํ. เมธาวินฺติ ปกติปญฺญาย ปญฺญวนฺตํ.

深慧者是在深奥所缘中行使其慧者。智者是具足自然慧的具慧者。

อนาคาเรหิ [Pg.299] จูภยนฺติ อนาคาเรหิ จ วิสํสฏฺฐํ อุภยญฺจ, ทฺวีหิปิ เจเตหิ วิสํสฏฺฐเมวาติ อตฺโถ. อโนกสารินฺติ โอกํ วุจฺจติ ปญฺจกามคุณาลโย, ตํ อนลฺลียมานนฺติ อตฺโถ. อปฺปิจฺฉนฺติ อนิจฺฉํ.

不与在家人与出家人两者相混杂，意为不与此二者相混杂。不居家者，家被称为五欲的住所，意为不执着于彼者。少欲者是无欲者。

ตเสสูติ สตณฺเหสุ. ถาวเรสูติ นิตฺตณฺเหสุ.

于怖畏者中，是有渴爱者。于不动者中，是无渴爱者。

อตฺตทณฺเฑสูติ คหิตทณฺเฑสุ. นิพฺพุตนฺติ กิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุตํ. สาทาเนสูติ สอุปาทาเนสุ.

于执杖者中，是已拿起棍杖者。已寂灭者，是以烦恼的寂灭而寂灭者。于有取者中，是有取著者。

โอหิโตติ ปติโต.

已放下者是已舍离者。

๔๕๙. อกกฺกสนฺติ นิทฺโทสํ. สโทโส หิ รุกฺโขปิ สกกฺกโสติ วุจฺจติ. วิญฺญาปนินฺติ อตฺถวิญฺญาปนิกํ. สจฺจนฺติ อวิสํวาทิกํ. อุทีรเยติ ภณติ. ยาย นาภิสชฺเชติ ยาย คิราย ปรสฺส สชฺชนํ วา ลคฺคนํ วา น กโรติ, ตาทิสํ อผรุสํ คิรํ ภาสตีติ อตฺโถ.

459. “不粗恶”（Akakkasaṃ），即无过失。因为有瑕疵的树也被称为“粗恶”。“能令人领悟”（Viññāpaniṃ），即能开显意义。“真实”（Saccaṃ），即不虚妄。“宣说”（Udīrayeti），即言说。“不以此（言语）使人执著”（Yāya nābhisajjeti），即不以言语使他人黏着或执着，此即是说柔和之语。

ทีฆนฺติ สุตฺตารุฬฺหภณฺฑํ. รสฺสนฺติ วิปฺปกิณฺณภณฺฑํ. อณุนฺติ ขุทฺทกํ. ถูลนฺติ มหนฺตํ. สุภาสุภนฺติ สุนฺทราสุนฺทรํ. ทีฆภณฺฑญฺหิ อปฺปคฺฆมฺปิ โหติ มหคฺฆมฺปิ. รสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ เอตฺตาวตา น สพฺพํ ปริยาทิณฺณํ, ‘‘สุภาสุภ’’นฺติ อิมินา ปน ปริยาทิณฺณํ โหติ.

“长”（Dīghaṃ），指串在绳上的物品。“短”（Rassaṃ），指散乱的物品。“小”（Aṇuṃ），指微小的。“大”（Thūlaṃ），指巨大的。“美与不美”（Subhāsubhaṃ），指美丽与不美丽。长的物品，既有便宜的，也有昂贵的。短的等等也是同样的道理。如此并未完全涵盖，然而用“美与不美”这个词就已经完全涵盖了。

นิราสยนฺติ นิตฺตณฺหํ.

“无冀望”（Nirāsaṃ），即无渴爱。

อาลยาติ ตณฺหาลยา. อญฺญายาติ ชานิตฺวา. อมโตคธนฺติ อมตพฺภนฺตรํ. อนุปฺปตฺตนฺติ อนุปวิฏฺฐํ.

“执著”（Ālayā），即渴爱执著。“了知后”（Aññāya），即已经知晓后。“浸入甘露”（Amatogadhaṃ），即甘露的内部。“已达”（Anuppattaṃ），即已经进入。

อุโภ สงฺคนฺติ อุภยมฺเปตํ สงฺคํ. ปุญฺญญฺหิ สคฺเค ลคฺคาเปติ, อปุญฺญํ อปาเย, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ สงฺคนฺติ อาห. อุปจฺจคาติ อตีโต.

“两种执著”（Ubho saṅgaṃ），即此二者皆为执著。因为福业使人执著于天界，非福业使人执著于恶趣，因此说此二者皆为执著。“已超越”（Upaccagā），即已越过。

อนาวิลนฺติ อาวิลกรณกิเลสวิรหิตํ. นนฺทีภวปริกฺขีณนฺติ ปริกฺขีณนนฺทึ ปริกฺขีณภวํ.

“不混浊”（Anāvilaṃ），即远离致浊烦恼。“喜与有已尽”（Nandībhavaparikkhīṇaṃ），即喜已尽、有已尽。

‘‘โย อิม’’นฺติ คาถาย อวิชฺชาเยว วิสํวาทกฏฺเฐน ปลิปโถ, มหาวิทุคฺคตาย ทุคฺคํ, สํสรณฏฺเฐน สํสาโร, โมหนฏฺเฐน โมโหติ วุตฺโต. ติณฺโณติ จตุโรฆติณฺโณ. ปารงฺคโตติ นิพฺพานํ คโต. ฌายีติ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานวเสน ฌายี. อเนโชติ นิตฺตณฺโห. อนุปาทาย [Pg.300] นิพฺพุโตติ กิญฺจิ คหณํ อคฺคเหตฺวา สพฺพกิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุโต.

在“彼于此……”一偈中，无明因其欺骗之性而被称为泥沼（palipatho），因其极难通过而被称为险境（duggaṃ），因其不断流转而被称为轮回（saṃsāro），因其迷惑之性而被称为愚痴（moho）。“已渡”（Tiṇṇo），即已渡过四种瀑流。“到彼岸”（Pāraṅgato），即已到达涅槃。“禅修者”（Jhāyī），即依于所缘及诸相而深观的禅修者。“无动摇”（Anejo），即无渴爱。“不执取而寂灭”（Anupādāya nibbuto），即不执取任何事物，以一切烦恼的寂灭而寂灭。

กาเมติ ทุวิเธปิ กาเม. อนาคาโรติ อนาคาโร หุตฺวา. ปริพฺพเชติ ปริพฺพชติ. กามภวปริกฺขีณนฺติ ขีณกามํ ขีณภวํ.

“欲”（Kāme），指两种欲。“无家”（Anāgāro），指成为无家之人后。“游行”（Paribbaje），指出家游行。“欲与有已尽”（Kāmabhavaparikkhīṇaṃ），即欲已尽、有已尽。

มานุสกํ โยคนฺติ มานุสกํ ปญฺจกามคุณโยคํ. ทิพฺพํ โยคนฺติ ทิพฺพํ ปญฺจกามคุณโยคํ. สพฺพโยควิสํยุตฺตนฺติ สพฺพกิเลสโยควิสํยุตฺตํ.

“人的系缚”（Mānusakaṃ yogaṃ），指人的五欲（pañcakāmaguṇa）系缚。“天的系缚”（Dibbaṃ yogaṃ），指天的五欲系缚。“离一切系缚”（Sabbayogavisaṃyuttaṃ），指离一切烦恼系缚。

รตินฺติ ปญฺจกามคุณรตึ. อรตินฺติ กุสลภาวนาย อุกฺกณฺฐิตํ. วีรนฺติ วีริยวนฺตํ.

“乐”（rati），即于五欲之乐。“不乐”（arati），即于修习善法之厌离。“勇者”（vīra），即有精进之人。

สุคตนฺติ สุนฺทรํ ฐานํ คตํ, สุนฺทราย วา ปฏิปตฺติยา คตํ.

“善逝”（sugata），即已至善处者，或由善行而至者。

คตินฺติ นิพฺพตฺตึ. ปุเรติ อตีเต. ปจฺฉาติ อนาคเต. มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺเน. กิญฺจนนฺติ กิญฺจนการโก กิเลโส.

“趣”（gati），即结生。“前”（pure），即过去。“后”（pacchā），即未来。“中”（majjhe），即现在。“障碍”（kiñcana），即能引生忧患的烦恼。

มเหสินฺติ มหนฺเต คุเณ ปริเยสนฏฺเฐน มเหสึ. วิชิตาวินนฺติ วิชิตวิชยํ.

“大仙”（mahesi），即因寻求伟大功德而为大仙。“胜利者”（vijitāvī），即已获全胜者。

๔๖๐. เอวํ ภควา คุณโต ขีณาสวํเยว พฺราหฺมณํ ทสฺเสตฺวา เย ชาติโต พฺราหฺมโณติ อภินิเวสํ กโรนฺติ, เต อิทํ อชานนฺตา, สาว เนสํ ทิฏฺฐิ ทุทฺทิฏฺฐีติ ทสฺเสนฺโต สมญฺญา เหสาติ คาถาทฺวยมาห. ตสฺสตฺโถ – ยทิทํ พฺราหฺมโณ ขตฺติโย ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐติ นามโคตฺตํ ปกปฺปิตํ กตํ อภิสงฺขตํ, สมญฺญา เหสา โลกสฺมึ, โวหารมตฺตนฺติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา สมุจฺจา สมุทาคตํ สมญฺญาย อาคตํ. เอตญฺหิ ตตฺถ ตตฺถ ชาตกาเลเยวสฺส ญาติสาโลหิเตหิ ปกปฺปิตํ กตํ. โน เจ นํ เอวํ ปกปฺเปยฺยุํ, น โกจิ กิญฺจิ ทิสฺวา อยํ พฺราหฺมโณติ วา ภารทฺวาโชติ วา ชาเนยฺย. เอวํ ปกปฺปิตํ เปตํ ทีฆรตฺตานุสยิตํ, ทิฏฺฐิคตมชานตํ, ตํ ปกปฺปิตํ นามโคตฺตํ ‘‘นามโคตฺตมตฺตเมตํ, โวหารตฺถํ ปกปฺปิต’’นฺติ, อชานนฺตานํ สตฺตานํ หทเย ทีฆรตฺตํ ทิฏฺฐิคตมนุสยิตํ. ตสฺส อนุสยิตตฺตา ตํ นามโคตฺตํ อชานนฺตา โน ปพฺรุนฺติ, ‘‘ชาติยา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ อชานนฺตาว เอวํ วทนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

460. 世尊这样依功德开示了唯有漏尽者才是婆罗门之后，为向那些执着于“由种姓而为婆罗门”之人开示——他们不了知此理，其所见实为邪见——故说了“此乃名言”（samaññā hesā）等二首偈颂。其义为：所谓婆罗门、刹帝利、巴罗多迦（Bhāradvāja）、婆悉吒（Vāseṭṭha）等名号与氏族，皆是构想、造作、形成的，此乃世间之名言，仅为称谓而已。何以故？因其由约定俗成而来。此名号与氏族，实是亲属们在其出生之时所安立。倘若不如此安立，则无人能见到某人而知其为婆罗门或巴罗多迦。如此被构想之名，对于不了知“此仅为名号与氏族，为称谓而构想”的众生，其邪见已长久潜藏于心。因其邪见潜藏，不了知此名号与氏族（仅为约定俗成）之人便说：“由种姓而为婆罗门。”诚然，唯不了知者方作此言。

เอวํ [Pg.301] ‘‘เย ‘ชาติโต พฺราหฺมโณ’ติ อภินิเวสํ กโรนฺติ, เต อิทํ โวหารมตฺตํ อชานนฺตา, สาว เนสํ ทิฏฺฐิ ทุทฺทิฏฺฐี’’ติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิปฺปริยายเมว ชาติวาทํ ปฏิกฺขิปนฺโต กมฺมวาทญฺจ ปติฏฺฐเปนฺโต น ชจฺจาติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘กมฺมุนา’’ติ อุปฑฺฒคาถาย วิตฺถารณตฺถํ กสฺสโก กมฺมุนาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กมฺมุนาติ ปจฺจุปฺปนฺเนน กสิกมฺมาทินิพฺพตฺตกเจตนากมฺมุนา.

如此开示“凡执着‘由种姓而为婆罗门’者，彼等不知此仅是世俗称谓，其此见即是邪见”后，如今，为直接否定种姓论并确立业论，而说“非由生”等偈。其中，为详释“由业”此半偈之义，而说“农夫由业”等。此中“由业”，是指由当下能成办农事等行为的思业。

ปฏิจฺจสมุปฺปาททสฺสาติ อิมินา ปจฺจเยน เอวํ โหตีติ เอวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาททสฺสาวิโน. กมฺมวิปากโกวิทาติ สมฺมานาวมานารหกุเล กมฺมวเสน อุปฺปตฺติ โหติ, อญฺญาปิ หีนปณีตตา หีนปณีเต กมฺเม วิปจฺจมาเน โหตีติ. เอวํ กมฺมวิปากกุสลา.

见缘起者（Paṭiccasamuppādadassā）：即如是见“依此缘而有此（果）”之人。通达业果者（Kammavipākakovidā）：即了知于应受尊敬与应受轻视的家族中，由业力而有出生；其他低劣与优胜的状态，亦于低劣与优胜之业成熟时而有。如是，即为善巧于业果者。

กมฺมุนา วตฺตตีติ คาถาย ปน โลโกติ วา ปชาติ วา สตฺโตติ วา เอโกเยวตฺโถ, วจนมตฺตเภโท. ปุริมปเทน เจตฺถ ‘‘อตฺถิ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา เสฏฺโฐ สชิตา’’ติ ทิฏฺฐิยา ปฏิเสโธ เวทิตพฺโพ. กมฺมุนา หิ ตาสุ ตาสุ คตีสุ วตฺตติ โลโก, ตสฺส โก สชิตาติ. ทุติยปเทน ‘‘เอวํ กมฺมุนา นิพฺพตฺโตปิ จ ปวตฺเตปิ อตีตปจฺจุปฺปนฺนเภเทน กมฺมุนา วตฺตติ, สุขทุกฺขานิ ปจฺจนุโภนฺโต หีนปณีตาทิเภทญฺจ อาปชฺชนฺโต ปวตฺตตี’’ติ ทสฺเสติ. ตติเยน ตเมวตฺถํ นิคเมติ ‘‘เอวํ สพฺพถาปิ กมฺมนิพนฺธนา สตฺตา กมฺเมเนว พทฺธา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, น อญฺญถา’’ติ. จตุตฺเถน ตเมตฺถํ อุปมาย วิภาเวติ. ยถา หิ รถสฺส ยายโต อาณิ นิพนฺธนํ โหติ, น ตาย อนิพทฺโธ ยาติ, เอวํ โลกสฺส นิพฺพตฺตโต จ ปวตฺตโต จ กมฺมํ นิพนฺธนํ, น เตน อนิพทฺโธ นิพฺพตฺตติ น ปวตฺตติ.

于“以业而转”此偈，“世间”（loko）、“众生”（pajā）或“有情”（sattā），其义唯一，仅是用词之别。于此，以初句应知其否定“有梵天、大梵天、最胜者、创造者”之邪见。实则，世间由业于种种趣中流转，其创造者为谁？以第二句开示：“如是，即使由业而生，于生命期中，亦依有过去、现在之别的业而转，恒受苦乐，达于低劣、优胜等差别而存续。”以第三句总结其义：“如是，有情于一切情况下皆依于业，唯被业所缚而流转，无有其他。”以第四句以譬喻阐明其义：譬如行进中之车的车辖（āṇi）是其维系，不为彼所系则不能行；如是，于世间的生起与存续，业是其维系，不为彼所系，则不生起、不存续。

อิทานิ ยสฺมา เอวํ กมฺมนิพนฺธโน โลโก, ตสฺมา เสฏฺเฐน กมฺมุนา เสฏฺฐภาวํ ทสฺเสนฺโต ตเปนาติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ ตเปนาติ ธุตงฺคตเปน. พฺรหฺมจริเยนาติ เมถุนวิรติยา. สํยเมนาติ สีเลน. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน. เอเตนาติ เอเตน เสฏฺเฐน ปริสุทฺเธน พฺรหฺมภูเตน กมฺมุนา พฺราหฺมโณ โหติ. กสฺมา? ยสฺมา เอตํ พฺราหฺมณมุตฺตมํ, ยสฺมา เอตํ กมฺมํ อุตฺตโม พฺราหฺมณคุโณติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘พฺรหฺมาน’’นฺติปิ ปาโฐ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – พฺรหฺมํ อาเนตีติ พฺรหฺมานํ, พฺราหฺมณภาวํ อาวหตีติ วุตฺตํ โหติ.

现在，由于有情世间为业所系，因此，为显示以殊胜之业能得殊胜状态，故说“以苦行”等二偈。其中，“以苦行”(tapena)，即以头陀行。“以梵行”(brahmacariyena)，即以远离淫行。“以调御”(saṃyamena)，即以戒。“以制伏”(damena)，即以调伏诸根。“以此”(etena)，即以此殊胜、清净、已成梵之业而成为婆罗门。为何？因为此婆罗门是至上的，因为此业是婆罗门至上的品德，故如是说。亦有“Brahmāna”的读法，于此，其词义为：能带来梵，故为“brahmānaṃ”，意即能带来婆罗门的状态。

ทุติยคาถาย [Pg.302] สนฺโตติ สนฺตกิเลโส. พฺรหฺมา สกฺโกติ พฺรหฺมา จ สกฺโก จ, โย เอวรูโป, โส น เกวลํ พฺราหฺมโณ, อถ โข พฺรหฺมา จ สกฺโก จ โส วิชานตํ ปณฺฑิตานํ, เอวํ วาเสฏฺฐ, ชานาหีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

于第二偈中，“寂静者”(santo)，即已平息烦恼者。“是梵天，是帝释”(brahmā sakko)，即是梵天亦是帝释。凡具此特质者，他不仅是婆罗门，而且对有知见的智者们而言，他就是梵天，也是帝释。“婆悉吒(Vāseṭṭha)，当如是知”，意即如是说。其余之处，其义自明。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部义注·破斥戏论》

วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《婆悉吒经》释义终。

๙. สุภสุตฺตวณฺณนา

9. 须婆经释义

๔๖๒. เอวํ เม สุตนฺติ สุภสุตฺตํ. ตตฺถ โตเทยฺยปุตฺโตติ ตุทิคามวาสิโน โตเทยฺยพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต. อาราธโก โหตีติ สมฺปาทโก โหติ ปริปูรโก. ญายํ ธมฺมนฺติ การณธมฺมํ. กุสลนฺติ อนวชฺชํ.

462. “如是我闻”等，是《须婆经》。于此经中，“多迭亚之子”(todeyyaputto)者，为居住于都提村(Tudigāma)之多迭亚婆罗门之子。“能达成者”(ārādhako hoti)者，即是能成办者、能圆满者。“理法”(ñāyaṃ dhammaṃ)者，即是合理之法。“善”(kusalaṃ)者，即是无过失。

๔๖๓. มิจฺฉาปฏิปตฺตินฺติ อนิยฺยานิกํ อกุสลปฏิปทํ. สมฺมาปฏิปตฺตินฺติ นิยฺยานิกํ กุสลปฏิปทํ.

463. “邪行道”(micchāpaṭipattiṃ)，即不导向出离的不善行道。“正行道”(sammāpaṭipattiṃ)，即导向出离的善行道。

มหฏฺฐนฺติอาทีสุ มหนฺเตหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ วา อุปกรเณหิ วา พหูหิ อตฺโถ เอตฺถาติ มหฏฺฐํ. มหนฺตานิ นามคฺคหณมงฺคลาทีนิ กิจฺจานิ เอตฺถาติ มหากิจฺจํ. อิทํ อชฺช กตฺตพฺพํ, อิทํ สฺเวติ เอวํ มหนฺตานิ อธิการสงฺขาตานิ อธิกรณานิ เอตฺถาติ มหาธิกรณํ. พหูนํ กมฺเม ยุตฺตปฺปยุตฺตตาวเสน ปีฬาสงฺขาโต มหาสมารมฺโภ เอตฺถาติ มหาสมารมฺภํ. ฆราวาสกมฺมฏฺฐานนฺติ ฆราวาสกมฺมํ. เอวํ สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กสิกมฺเม เจตฺถ นงฺคลโกฏึ อาทึ กตฺวา อุปกรณานํ ปริเยสนวเสน มหฏฺฐตา, วณิชฺชาย ยถาฐิตํเยว ภณฺฑํ คเหตฺวา ปริวตฺตนวเสน อปฺปฏฺฐตา เวทิตพฺพา. วิปชฺชมานนฺติ อวุฏฺฐิอติวุฏฺฐิอาทีหิ กสิกมฺมํ, มณิสุวณฺณาทีสุ อจฺเฉกตาทีหิ จ วณิชฺชกมฺมํ อปฺปผลํ โหติ, มูลจฺเฉทมฺปิ ปาปุณาติ. วิปริยาเยน สมฺปชฺชมานํ มหปฺผลํ จูฬนฺเตวาสิกสฺส วิย.

于“大利”（mahaṭṭha）等词中：因于此需要众多仆役或用具，故为“大利”。因于此有命名礼、吉祥仪式等大事务，故为“大事务”（mahākicca）。因于此有“此事今日应做，此事明日应做”等众多被称为责任的重大事务，故为“大职责”（mahādhikaraṇa）。因于此为众多事务而勤勉投入，有被称为“逼迫”的大造作，故为“大造作”（mahāsamārambha）。“居家作业处”（gharāvāsakammaṭṭhāna）即居家之业。于一切场合，皆应如是了知其义。于此，就农事而言，因须从犁头等开始寻求种种工具，当知其为“大利”；就商业而言，因只取现有货物进行交换，当知其为“小利”。所谓“失败”（vipajjamāna），是指农事因干旱、暴雨等，或商业因于珠宝黄金等不善巧，以致成果微少，乃至资本亏蚀。反之，若成功，则有大成果，犹如小弟子一般。

๔๖๔. เอวเมว โขติ ยถา กสิกมฺมฏฺฐานํ วิปชฺชมานํ อปฺปผลํ โหติ, เอวํ ฆราวาสกมฺมฏฺฐานมฺปิ. อกตกลฺยาโณ หิ กาลํ กตฺวา นิรเย [Pg.303] นิพฺพตฺตติ. มหาทตฺตเสนาปติ นาม กิเรโก พฺราหฺมณภตฺโต อโหสิ, ตสฺส มรณสมเย นิรโย อุปฏฺฐาสิ. โส พฺราหฺมเณหิ ‘‘กึ ปสฺสสี’’ติ วุตฺโต? โลหิตฆรนฺติ อาห. พฺรหฺมโลโก โภ เอโสติ. พฺรหฺมโลโก นาม โภ กหนฺติ? อุปรีติ. มยฺหํ เหฏฺฐา อุปฏฺฐาตีติ. กิญฺจาปิ เหฏฺฐา อุปฏฺฐาติ, ตถาปิ อุปรีติ กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺโต. ‘‘อิมินา อมฺหากํ ยญฺเญ โทโส ทินฺโน’’ติ สหสฺสํ คเหตฺวา นีหริตุํ อทํสุ. สมฺปชฺชมานํ ปน มหปฺผลํ โหติ. กตกลฺยาโณ หิ กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ. สกลาย คุตฺติลวิมานกถาย ทีเปตพฺพํ. ยถา ปน ตํ วณิชฺชกมฺมฏฺฐานํ วิปชฺชมานํ อปฺปผลํ โหติ, เอวํ สีเลสุ อปริปูรการิโน อเนสนาย ยุตฺตสฺส ปพฺพชฺชากมฺมฏฺฐานมฺปิ. เอวรูปา หิ เนว ฌานาทิสุขํ น สคฺคโมกฺขํ ลภติ. สมฺปชฺชมานํ ปน มหปฺผลํ โหติ. สีลานิ หิ ปูเรตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺโต อรหตฺตมฺปิ ปาปุณาติ.

464. 诚然，犹如农事若失败则果报微少，居家之事也是如此。实因未行善者，命终之后投生于地狱。据说，曾有一位名叫摩诃达多（Mahādatta）的将军，是奉养婆罗门者。他临终时，地狱相现前。婆罗门们问他：“你看见什么？”他答：“血屋。”（婆罗门们说：）“朋友，那是梵世间。”（他问：）“朋友，梵世间在哪里？”（答：）“在上方。”（他说：）“它出现在我下方。”（婆罗门们说：）“虽然它现于下方，但还是在上方。”他就这样命终而投生于地狱。婆罗门们说：“此人给我们的祭祀带来了过失”，于是取了一千钱让人将他抬走。然而，若（居家之事）成功，则有大果报。实因行善者，命终之后投生于天界。当以完整的《古提拉天宫故事》（Guttilavimānakathā）来阐明。又，犹如商业若失败则果报微少，同样，对于不圆满诸戒、从事邪命者的出家之事也是如此。这样的人实不得禅那等乐，也不得天界与解脱。然而，若（出家之事）成功，则有大果报。实因圆满诸戒、增长观（vipassanā）的人，乃至能证得阿罗汉果。

พฺราหฺมณา, โภ โคตโมติ อิธ กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? พฺราหฺมณา วทนฺติ – ‘‘ปพฺพชิโต อิเม ปญฺจ ธมฺเม ปูเรตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, คหฏฺโฐว ปูเรตี’’ติ. สมโณ ปน โคตโม – ‘‘คิหิสฺส วา อหํ มาณว ปพฺพชิตสฺส วา’’ติ ปุนปฺปุนํ วทติ, เนว ปพฺพชิตํ มุญฺจติ, มยฺหเมว ปุจฺฉํ มญฺเญ น สลฺลกฺเขตีติ จาคสีเสน ปญฺจ ธมฺเม ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. สเจ เต อครูติ สเจ ตุยฺหํ ยถา พฺราหฺมณา ปญฺญเปนฺติ, ตถา อิธ ภาสิตุํ ภาริยํ น โหติ, ยทิ น โกจิ อผาสุกภาโว โหติ, ภาสสฺสูติ อตฺโถ. น โข เม, โภติ กึ สนฺธายาห? ปณฺฑิตปฏิรูปกานญฺหิ สนฺติเก กเถตุํ ทุกฺขํ โหติ, เต ปเท ปเท อกฺขเร อกฺขเร โทสเมว วทนฺติ. เอกนฺตปณฺฑิตา ปน กถํ สุตฺวา สุกถิตํ ปสํสนฺติ, ทุกฺกถิเต ปาฬิปทอตฺถพฺยญฺชเนสุ ยํ ยํ วิรุชฺฌติ, ตํ ตํ อุชุํ กตฺวา เทนฺติ. ภควตา จ สทิโส เอกนฺตปณฺฑิโต นาม นตฺถิ, เตนาห ‘‘น โข เม, โภ โคตม, ครุ, ยตฺถสฺสุ ภวนฺโต วา นิสินฺโน ภวนฺตรูโป วา’’ติ. สจฺจนฺติ วจีสจฺจํ. ตปนฺติ ตปจริยํ. พฺรหฺมจริยนฺติ เมถุนวิรตึ. อชฺเฌนนฺติ มนฺตคหณํ. จาคนฺติ อามิสปริจฺจาคํ.

（须婆想：）“婆罗门，乔达摩尊者，我在此问什么呢？”婆罗门们说：“出家人不可能圆满这五法，唯有在家者才能圆满。”但沙门乔达摩却一再地说：“青年，我对于在家者或出家者……”他既不放弃出家人的立场，而我却没有留意到，因此我以布施为首的五法来问他。“如果您不为难”，意即：如果您解说婆罗门所宣称的法，对此不感到困难，若无任何不适，就请说吧。“对我而言并不为难”，这是针对什么而说的呢？在伪智者面前说法是困难的，他们字字句句都只会挑毛病。而真正的智者听后，会赞扬善说；对于不善说，则在巴利文句、词语和意义上，凡有相违之处，皆为之校正。并且世上并无与世尊同等的纯粹智者，因此他（须婆）说：“乔达摩尊者，对我而言并不为难，只要有您或像您这样的人坐在这里。”“真实”指言语真实。“苦行”指苦行的修持。“梵行”指远离淫行。“学习”指受持吠陀。“布施”指舍弃资财。

๔๖๖. ปาปิโต ภวิสฺสตีติ. อชานนภาวํ ปาปิโต ภวิสฺสติ. เอตทโวจาติ ภควตา อนฺธเวณูปมาย นิคฺคหิโต ตํ ปจฺจาหริตุํ อสกฺโกนฺโต ยถา นาม ทุพฺพลสุนโข มิคํ อุฏฺฐเปตฺวา สามิกสฺส อภิมุขํ [Pg.304] กตฺวา สยํ อปสกฺกติ, เอวเมวํ อาจริยํ อปทิสนฺโต เอวํ ‘‘พฺราหฺมโณ’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ โปกฺขรสาตีติ อิทํ ตสฺส นามํ, ‘‘โปกฺขรสายี’’ติปิ วุจฺจติ. ตสฺส กิร กาโย เสตโปกฺขรสทิโส เทวนคเร อุสฺสาปิตรชตโตรณํ วิย โสภติ, สีสํ ปนสฺส กาฬวณฺณอินฺทนีลมยํ วิย, มสฺสุปิ จนฺทมณฺฑเล กาฬเมฆราชิ วิย ขายติ, อกฺขีนิ นีลุปฺปลสทิสานิ, นาสา รชตปนาฬิกา วิย สุวฏฺฏิตา สุปริสุทฺธา, หตฺถปาทตลานิ เจว มุขญฺจ กตลาขารสปริกมฺมํ วิย โสภติ. อติวิย โสภคฺคปฺปตฺโต พฺราหฺมณสฺส อตฺตภาโว. อราชเก ฐาเน ราชานํ กาตุํ ยุตฺตมิมํ พฺราหฺมณํ, เอวเมส สสฺสิริโก, อิติ นํ โปกฺขรสทิสตฺตา ‘‘โปกฺขรสาตี’’ติ สญฺชานนฺติ, โปกฺขเร ปน โส นิพฺพตฺโต, น มาตุกุจฺฉิยนฺติ อิติ นํ โปกฺขเร สยิตตฺตา ‘‘โปกฺขรสายี’’ติปิ สญฺชานนฺติ. โอปมญฺโญติ อุปมญฺญโคตฺโต. สุภควนิโกติ อุกฺกฏฺฐาย สุภควนสฺส อิสฺสโร. หสฺสกํเยวาติ หสิตพฺพกญฺเญว. นามกํเยวาติ ลามกํเยว. ตเทว ตํ อตฺถาภาเวน ริตฺตกํ. ริตฺตกตฺตา จ ตุจฺฉกํ. อิทานิ นํ ภควา สาจริยกํ นิคฺคณฺหิตุํ กึ ปน มาณวาติอาทิมาห.

466. “‘他将被置于’，即他将被置于无知的状态。‘他说了这话’，即他被世尊以一列盲人的譬喻所折服，无法反驳，犹如一只弱犬，惊起野兽，将其赶向主人后，自己便退缩了。同样地，他引述其师，说了‘此婆罗门……’等语。其中，‘波卡拉萨提(Pokkharasāti)’是他的名字，亦称‘波卡拉萨伊(Pokkharasāyī)’。据说他的身体如白莲花，如天城中竖立的银饰楼门般闪耀；他的头如黑色的蓝宝石，胡须如月轮中的一抹黑云；双眼如青莲花，鼻子如银管般圆润纯净，手掌、足底及面容如涂上赤色虫漆般焕发光彩。此婆罗门的色身极为庄严。在无王之处，此婆罗门适宜为王，他就是如此具祥瑞者。因此，因其如莲花，人们称他为‘波卡拉萨提’；又因他生于莲花中，而非母胎，因其卧于莲花中，人们亦称他为‘波卡拉萨伊’。‘奥波曼那(Opamañño)’是其优波摩那(Upamañña)族姓。‘须婆伽林人(Subhagavaniko)’指郁伽(Ukkaṭṭhā)的须婆伽林之主。‘只是可笑的’，即只是应被嘲笑的。‘只是低劣的’，即只是低劣的。那正因为没有意义而是空洞的，又因空洞而是无价值的。现在，世尊为了连同其师一起折服他，便说了‘然而，青年……’等语。

๔๖๗. ตตฺถ กตมา เนสํ เสยฺโยติ กตมา วาจา เตสํ เสยฺโย, ปาสํสตโรติ อตฺโถ. สมฺมุจฺจาติ สมฺมุติยา โลกโวหาเรน. มนฺตาติ ตุลยิตฺวา ปริคฺคณฺหิตฺวา. ปฏิสงฺขายาติ ชานิตฺวา. อตฺถสํหิตนฺติ การณนิสฺสิตํ. เอวํ สนฺเตติ โลกโวหารํ อมุญฺจิตฺวา ตุลยิตฺวา ชานิตฺวา การณนิสฺสิตํ กตฺวา กถิตาย เสยฺยภาเว สติ. อาวุโตติ อาวริโต. นิวุโตติ นิวาริโต. โอผุโฏติ โอนทฺโธ. ปริโยนทฺโธติ ปลิเวฐิโต.

467. 在此，“他们的何者为胜？”(katamā nesaṃ seyyo)是说：他们的何种言语更殊胜，更值得称赞？这是含义。“共许”(sammuccā)指依于世俗共许的言说。“审思后”(mantā)指经过衡量与领会。“审察后”(paṭisaṅkhāya)指了知之后。“与义相应”(atthasaṃhitaṃ)指依于原因。“如是”(evaṃ sante)指不舍弃世间言说，经过衡量、了知，作了依于原因的言说，当此言说具有殊胜性时。“遮蔽”(āvuto)指被遮蔽；“覆盖”(nivuto)指被阻止；“遍覆”(ophuṭo)指被交织；“遍缠”(pariyonaddho)指被缠绕。

๔๖๘. คธิโตติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. สเจ ตํ, โภ โคตม, ฐานนฺติ สเจ เอตํ การณมตฺถิ. สฺวาสฺสาติ ธูมฉาริกาทีนํ อภาเวน โส อสฺส อคฺคิ อจฺจิมา จ วณฺณิมา จ ปภสฺสโร จาติ. ตถูปมาหํ มาณวาติ ตปฺปฏิภาคํ อหํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยเถว หิ ติณกฏฺฐุปาทานํ ปฏิจฺจ ชลมาโน อคฺคิ ธูมฉาริกงฺคารานํ อตฺถิตาย สโทโส โหติ[Pg.305], เอวเมวํ ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา ปีติ ชาติชราพฺยาธิมรณโสกาทีนํ อตฺถิตาย สโทสา. ยถา ปน ปริจฺจตฺตติณกฏฺฐุปาทาโน ธูมาทีนํ อภาเวน ปริสุทฺโธ, เอวเมวํ โลกุตฺตรชฺฌานทฺวยสมฺปยุตฺตา ปีติ ชาติอาทีนํ อภาเวน ปริสุทฺธาติ อตฺโถ.

468. “贪著”(gadhito)等词的含义如前所述。“贤者乔达摩，若有此理”是说：若有此原因。“彼应是”(svāssa)是说：因无烟、灰等，彼火应有火焰、有色泽、有光明。“青年，我亦如是譬喻”是说：我与彼（无烟火）相似。此意为：譬如依于草木为燃料而燃烧的火，因有烟、灰、烬的存在而有过失；同样，依于五欲而生的喜，因有生、老、病、死、愁等的存在而有过失。又譬如，舍离了草木燃料，因无烟等而清净；同样，与出世间初禅、二禅相应的喜，因无生等的存在而清净。这是含义。

๔๖๙. อิทานิ เย เต พฺราหฺมเณหิ จาคสีเสน ปญฺจ ธมฺมา ปญฺญตฺตา, เตปิ ยสฺมา ปญฺเจว หุตฺวา น นิจฺจลา ติฏฺฐนฺติ, อนุกมฺปาชาติเกน สทฺธึ ฉ อาปชฺชนฺติ. ตสฺมา ตํ โทสํ ทสฺเสตุํ เย เต มาณวาติอาทิมาห. ตตฺถ อนุกมฺปาชาติกนฺติ อนุกมฺปาสภาวํ.

469. 现在，婆罗门以布施为首所施设的彼等五法，因为它们仅是五法，不能恒常安住，与悲悯之心一同则成六法。因此，为显示此过失，世尊说了“青年”(māṇava)等语。其中，“生起悲悯”(anukampājātikaṃ)指悲悯的自性。

กตฺถ พหุลํ สมนุปสฺสสีติ อิทํ ภควา ยสฺมา – ‘‘เอส อิเม ปญฺจ ธมฺเม ปพฺพชิโต ปริปูเรตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, คหฏฺโฐ ปริปูเรตี’’ติ อาห, ตสฺมา – ‘‘ปพฺพชิโตว อิเม ปูเรติ, คหฏฺโฐ ปูเรตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถี’’ติ เตเนว มุเขน ภณาเปตุํ ปุจฺฉติ.

世尊之所以问：“汝于何处多见？”是因为（须婆青年）曾说：“能圆满此五法的出家者实无，而在家者能圆满。”因此，世尊是为了让他亲口说出：“唯有出家者能圆满此等法，在家者实无能力圆满”，才如此发问。

น สตตํ สมิตํ สจฺจวาทีติอาทีสุ คหฏฺโฐ อญฺญสฺมึ อสติ วฬญฺชนกมุสาวาทมฺปิ กโรติเยว, ปพฺพชิตา อสินา สีเส ฉิชฺชนฺเตปิ ทฺเว กถา น กเถนฺติ. คหฏฺโฐ จ อนฺโตเตมาสมตฺตมฺปิ สิกฺขาปทํ รกฺขิตุํ น สกฺโกติ, ปพฺพชิโต นิจฺจเมว ตปสฺสี สีลวา ตปนิสฺสิตโก โหติ. คหฏฺโฐ มาสสฺส อฏฺฐทิวสมตฺตมฺปิ อุโปสถกมฺมํ กาตุํ น สกฺโกติ, ปพฺพชิตา ยาวชีวํ พฺรหฺมจาริโน โหนฺติ. คหฏฺโฐ รตนสุตฺตมงฺคลสุตฺตมตฺตมฺปิ โปตฺถเก ลิขิตฺวา ฐเปติ, ปพฺพชิตา นิจฺจํ สชฺฌายนฺติ. คหฏฺโฐ สลากภตฺตมฺปิ อขณฺฑํ กตฺวา ทาตุํ น สกฺโกติ, ปพฺพชิตา อญฺญสฺมึ อสติ กากสุนขาทีนมฺปิ ปิณฺฑํ เทนฺติ, ภณฺฑคฺคาหกทหรสฺสปิ ปตฺเต ปกฺขิปนฺเตวาติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. จิตฺตสฺสาหเมเตนฺติ อหํ เอเต ปญฺจ ธมฺเม เมตฺตจิตฺตสฺส ปริวาเร วทามีติ อตฺโถ.

在“不恒常、相续地说实话”等（经文）中，其义应如是了知：在家人在没有会损害他人利益的妄语时，也会说惯常的妄语；而出家人即使头被刀剑砍下，也不说两种话。在家人连雨季三个月内都不能守护学处，而出家人恒为苦行者，具足戒行，依止苦行。在家人一个月中连八天都不能行布萨，而出家人终生行梵行。在家人只是将《宝经》、《吉祥经》等写在贝叶上存放，而出家人恒常讽诵。在家人连筹签饭都不能无间断地布施，而出家人在没有其他领受者时，也会将食物施予乌鸦、狗等，也会放入负责保管物资的年少沙弥的钵中。“Cittassāhametenti”的意思是：我说这五法是慈心的眷属。

๔๗๐. ชาตวทฺโธติ ชาโต จ วฑฺฒิโต จ. โย หิ เกวลํ ตตฺถ ชาโตว โหติ, อญฺญตฺถ วฑฺฒิโต, ตสฺส สมนฺตา คามมคฺคา น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ, ตสฺมา ชาตวทฺโธติ อาห. ชาตวทฺโธปิ หิ โย จิรํ นิกฺขนฺโต, ตสฺส น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ, ตสฺมา ตาวเทว อวสฏนฺติ อาห, ตํขณเมว นิกฺขนฺตนฺติ อตฺโถ. ทนฺธายิตตฺตนฺติ ‘‘อยํ [Pg.306] นุ โข มคฺโค อยํ น นุ โข’’ติ กงฺขาวเสน จิรายิตตฺตํ. วิตฺถายิตตฺตนฺติ ยถา สุขุมํ อตฺถชาตํ สหสา ปุจฺฉิตสฺส กสฺสจิ สรีรํ ถทฺธภาวํ คณฺหาติ, เอวํ ถทฺธภาวคหณํ. นตฺเววาติ อิมินา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อปฺปฏิหตภาวํ ทสฺเสติ. ตสฺส หิ ปุริสสฺส มาราวฏฺฏนาทีนํ วเสน สิยา ญาณสฺส ปฏิฆาโต, เตน โส ทนฺธาเยยฺย วา วิตฺถาเยยฺย วา, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน อปฺปฏิหตํ, น สกฺกา ตสฺส เกนจิ อนฺตราโย กาตุนฺติ ทีเปติ.

470. “生已增长”是指既出生又增长。若有人只是在那里出生，而在别处长大，他对村庄周围的道路便不会完全明了，因此说“生已增长”。即使是生于斯长于斯的人，若已离开很久，那些道路对他也不会完全明了，因此说“才刚离开”，意思是“在那一刻才离开”。“迟缓”是指因怀疑“这到底是不是路？”而耗时。“迟钝”是指，如同某人被突然问及微细的义理时，身体会变得僵硬，像这样变得僵硬。经文中的“然而并非如此”显示了一切知智的无碍性。因为对那个人而言，由于魔罗的欺瞒等，其智可能会有障碍，因此他可能会迟缓或迟钝。但一切知智是无碍的，任何人都不可能对其制造障碍，（经文）阐明了此义。

เสยฺยถาปิ มาณว พลวา สงฺขธโมติ เอตฺถ พลวาติ พลสมฺปนฺโน. สงฺขธโมติ สงฺขธมโก. อปฺปกสิเรนาติ อกิจฺเฉน อทุกฺเขน. ทุพฺพโล หิ สงฺขธมโก สงฺขํ ธมนฺโตปิ น สกฺโกติ จตสฺโส ทิสา สเรน วิญฺญาเปตุํ, นาสฺส สงฺขสทฺโท สพฺพโส ผริ. พลวโต ปน วิปฺผาริโก โหติ, ตสฺมา พลวาติ อาห. เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาติ เอตฺถ เมตฺตายาติ วุตฺเต อุปจาโรปิ อปฺปนาปิ วฏฺฏติ, เจโตวิมุตฺติยาติ วุตฺเต ปน อปฺปนาว วฏฺฏติ. ยํ ปมาณกตํ กมฺมนฺติ ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจรํ วุจฺจติ, อปฺปมาณกตํ กมฺมํ นาม รูปารูปาวจรํ. เตสุปิ อิธ พฺรหฺมวิหารกมฺมญฺเญว อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา โอธิสกอโนธิสก ทิสาผรณวเสน วฑฺเฒตฺวา กตตฺตา อปฺปมาณกตนฺติ วุจฺจติ. น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตีติ ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺมึ รูปารูปาวจรกมฺเม น โอหียติ น ติฏฺฐติ. กึ วุตฺตํ โหติ? กามาวจรกมฺมํ ตสฺส รูปารูปาวจรกมฺมสฺส อนฺตรา ลคฺคิตุํ วา ฐาตุํ วา รูปารูปาวจรกมฺมํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ปติฏฺฐาตุํ วา น สกฺโกติ, อถ โข รูปารูปาวจรกมฺมเมว กามาวจรํ มโหโฆ วิย ปริตฺตอุทกํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา สยเมว พฺรหฺมสหพฺยตํ อุปเนตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“‘譬如，青年，强壮的吹螺者’，于此句中，‘强壮者’(balavā)是具足力量者。‘吹螺者’(saṅkhadhamo)是吹海螺的人。‘不费力地’(appakasirena)是不费力、不辛苦。确实，羸弱的吹螺者即使吹海螺，也不能以其声音遍告四方，他的螺声不能完全遍满。然而，强壮者的（螺声）是遍满的，因此说‘强壮者’。‘以慈心解脱’(mettāya cetovimuttiyā)，于此句中，当说‘以慈’(mettāya)时，近行定与安止定皆可；然而，当说‘心解脱’(cetovimuttiyā)时，则唯有安止定。所谓‘任何有量所作业’(yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ)，名为‘有量所作业’者，被称为欲界业；名为‘无量所作业’者，是色界、无色界业。在那些（无量业）中，此处意指的是梵住业。因为那（梵住业）超越了限量，以限定、无限定遍满诸方的方式增长而造作，故被称为‘无量所作’。‘那（业）于彼处不残余，那（业）于彼处不存留’(na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati)，是说那欲界业于那色界、无色界业中不残余、不存留。此话何意？欲界业不能在那色界、无色界业之间附着或存留，也不能遍满、压倒色界、无色界业后，获得自己的机会而确立。反之，正是色界、无色界业，犹如大洪水遍满、压倒少量水一般，遍满、压倒欲界业后，获得自己的机会而确立，阻止那（欲界业）的果报，而亲自导向与梵天为伴。其余的在一切处都是明显的。”

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《中部》义注《破除戏论》

สุภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《须婆经》释义终。

๑๐. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

10. 桑伽罗瓦经释义

๔๗๓. เอวํ [Pg.307] เม สุตนฺติ สงฺคารวสุตฺตํ. ตตฺถ จญฺจลิกปฺเปติ เอวํนามเก คาเม. อภิปฺปสนฺนาติ อเวจฺจปฺปสาทวเสน ปสนฺนา. สา กิร โสตาปนฺนา อริยสาวิกา ภารทฺวาชโคตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ภริยา. โส พฺราหฺมโณ ปุพฺเพ กาเลน กาลํ พฺราหฺมเณ นิมนฺเตตฺวา เตสํ สกฺการํ กโรติ. อิมํ ปน พฺราหฺมณึ ฆรํ อาเนตฺวา อภิรูปาย มหากุลาย พฺราหฺมณิยา จิตฺตํ โกเปตุํ อสกฺโกนฺโต พฺราหฺมณานํ สกฺการํ กาตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ พฺราหฺมณา ทิฏฺฐทิฏฺฐฏฺฐาเน – ‘‘นยิทานิ ตฺวํ พฺราหฺมณลทฺธิโก, เอกาหมฺปิ พฺราหฺมณานํ สกฺการํ น กโรสี’’ติ นิปฺปีเฬนฺติ. โส ฆรํ อาคนฺตฺวา พฺราหฺมณิยา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา – ‘‘สเจ, โภติ เอกทิวสํ มุขํ รกฺขิตุํ สกฺกุเณยฺยาสิ, พฺราหฺมณานํ เอกทิวสํ ภิกฺขํ ทเทยฺย’’นฺติ อาห. ตุยฺหํ เทยฺยธมฺมํ รุจฺจนกฏฺฐาเน เทหิ, กึ มยฺหํ เอตฺถาติ. โส พฺราหฺมเณ นิมนฺเตตฺวา อปฺโปทกํ ปายาสํ ปจาเปตฺวา ฆรญฺจ สุชฺฌาเปตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา พฺราหฺมเณ นิสีทาเปสิ. พฺราหฺมณี มหาสาฏกํ นิวาเสตฺวา กฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปริวิสนฺตี ทุสฺสกณฺณเก ปกฺขลิตฺวา ‘‘พฺราหฺมเณ ปริวิสามี’’ติ สญฺญมฺปิ อกตฺวา อาเสวนวเสน สหสา สตฺถารเมว อนุสฺสริตฺวา อุทานํ อุทาเนสิ.

473. “如是我闻”等，即《桑伽罗瓦经》。其中，“于旃阇利迦波(Cañcalikappe)”，是指在一个名叫旃阇利迦波的村庄。“极净信”，是指以不动摇的净信而信。据说，那位已证得须陀洹果的圣女弟子，是巴罗多迦种姓婆罗门的妻子。那位婆罗门从前时常邀请婆罗门们，并对他们进行供养。然而，在将这位出身高贵、容貌端正的婆罗门女迎娶回家后，因无法动摇其心，便不能再供养婆罗门了。于是，众婆罗门在见到他的地方就逼迫他道：“你现在已不信奉婆罗门了，连一天都不供养婆罗门！”他回家后将此事告知其妻说：“夫人，你若能守口一日，我便可供养婆罗门们一日的饮食。”她答道：“你的布施之物，在你喜欢的地方布施即可，这与我何干？”于是他邀请了婆罗门们，命人烹煮了少水的浓稠乳粥，打扫房屋，铺设座位，请婆罗门们就座。那位婆罗门女穿着华贵的衣裳，手持着勺子，在行食时被衣角绊了一下，她甚至没有生起‘我正在服侍婆罗门’之想，仅由于惯习之力，突然间唯独忆念起导师，便发出了自说语。

พฺราหฺมณา อุทานํ สุตฺวา ‘‘อุภโตปกฺขิโก เอส สมณสฺส โคตมสฺส สหาโย, นาสฺส เทยฺยธมฺมํ คณฺหิสฺสามา’’ติ กุปิตา โภชนานิ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขมึสุ. พฺราหฺมโณ – ‘‘นนุ ปฐมํเยว ตํ อวจํ ‘อชฺเชกทิวสํ มุขํ รกฺเขยฺยาสี’ติ, เอตฺตกํ เต ขีรญฺจ ตณฺฑุลาทีนิ จ นาสิตานี’’ติ อติวิย โกปวสํ อุปคโต – ‘‘เอวเมว ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณสฺส วณฺณํ ภาสติ, อิทานิ ตฺยาหํ วสลิ ตสฺส สตฺถุโน วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ พฺราหฺมณี ‘‘คจฺฉ ตฺวํ, พฺราหฺมณ, คนฺตฺวา วิชานิสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘น ขฺวาหํ ตํ, พฺราหฺมณ, ปสฺสามิ สเทวเก โลเก…เป… วาทํ อาโรเปยฺยา’’ติอาทิมาห. โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา –

婆罗门们听了这自说语后，生气地说：“此人属于两派，是沙门乔达摩的朋友，我们不接受他的供养！”于是他们丢下食物离开了。婆罗门对妻子说：“我不是一开始就对你说了吗？‘今天一天，你要守护好你的嘴。’你把这么多的牛奶和米等都给毁了！”他极为愤怒，说道：“这个贱民，无论在哪，都只称赞那个光头沙门的德行。贱民，我现在就要给你的老师安上一个论难！”这时，婆罗门女对他说：“你去吧，婆罗门，去了你就会知道。”又说：“婆罗门啊，在有天神的世界里……我没见到有谁能……安上论难。”于是他去到世尊跟前——

‘‘กึสุ [Pg.308] เฉตฺวา สุขํ เสติ, กึสุ เฉตฺวา น โสจติ;

กิสฺสสฺสุ เอกธมฺมสฺส, วธํ โรเจสิ โคตมา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) –

“斩断何物得安乐眠？断除何物无忧愁？乔达摩，你赞许灭除哪一法？”

ปญฺหํ ปุจฺฉิ. สตฺถา อาห –

他问了这个问题。世尊说：——

‘‘โกธํ เฉตฺวา สุขํ เสติ, โกธํ เฉตฺวา น โสจติ;

โกธสฺส วิสมูลสฺส, มธุรคฺคสฺส พฺราหฺมณ;

วธํ อริยา ปสํสนฺติ, ตญฺหิ เฉตฺวา น โสจตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) –

“断瞋得安乐眠，断瞋无忧愁；婆罗门，圣者们赞扬灭除此根毒顶蜜的瞋，确实，断此则无忧。”

ปญฺหํ กเถสิ. โส ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. ตสฺเสว กนิฏฺฐภาตา อกฺโกสกภารทฺวาโช นาม ‘‘ภาตา เม ปพฺพชิโต’’ติ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อกฺโกสิตฺวา ภควตา วินีโต ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. อปโร ตสฺส กนิฏฺโฐ สุนฺทริกภารทฺวาโช นาม. โสปิ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ สุตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. อปโร ตสฺส กนิฏฺโฐ ปิงฺคลภารทฺวาโช นาม. โส ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ปญฺหพฺยากรณปริโยสาเน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. สงฺคารโว มาณโวติ อยํ เตสํ สพฺพกนิฏฺโฐ ตสฺมึ ทิวเส พฺราหฺมเณหิ สทฺธึ เอกภตฺตคฺเค นิสินฺโน. อวภูตาวาติ อวฑฺฒิภูตา อวมงฺคลภูตาเยว. ปรภูตาวาติ วินาสํ ปตฺตาเยว. วิชฺชมานานนฺติ วิชฺชมาเนสุ. สีลปญฺญาณนฺติ สีลญฺจ ญาณญฺจ น ชานาสิ.

他提出了问题。他出家后证得阿罗汉果。他的弟弟名叫骂詈巴罗多迦(Akkosakabhāradvāja)，听说“我的兄长出家了”，就去拜访世尊，辱骂世尊，被世尊调伏后出家证得阿罗汉果。他的另一个弟弟名叫孙达瑞咖巴罗多迦(Sundarikabhāradvāja)。他也去拜访世尊，提出问题，听了世尊的解答后出家证得阿罗汉果。他的另一个弟弟名叫频伽罗巴罗多迦(Piṅgalabhāradvāja)。他提出问题，在解答问题完毕时出家证得阿罗汉果。桑伽罗瓦(Saṅgārava)童子是他们之中最小的，那天与婆罗门们一起坐在一个饭厅里。‘已衰败(avabhūtā)’意为不增长、不吉祥。‘已毁坏(parabhūtā)’意为已达毁灭。‘于存在者(vijjamānānaṃ)’意为于存在者之中。‘戒与智(sīlapaññāṇaṃ)’意为你不知戒与智。

๔๗๔. ทิฏฺฐธมฺมาภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตาติ ทิฏฺฐธมฺเม อภิญฺญาเต อิมสฺมิญฺเญว อตฺตภาเว อภิชานิตฺวา โวสิตโวสานา หุตฺวา ปารมีสงฺขาตํ สพฺพธมฺมานํ ปารภูตํ นิพฺพานํ ปตฺตา มยนฺติ วตฺวา อาทิพฺรหฺมจริยํ ปฏิชานนฺตีติ อตฺโถ. อาทิพฺรหฺมจริยนฺติ พฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตา อุปฺปาทกา ชนกาติ เอวํ ปฏิชานนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตกฺกีติ ตกฺกคาหี. วีมํสีติ วีมํสโก, ปญฺญาจารํ จราเปตฺวา เอวํวาที. เตสาหมสฺมีติ เตสํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ อหมสฺมิ อญฺญตโร.

474. “现法智究竟圆满(diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā)”之义为：于现法中以慧证知，即于此身中亲证，已达究竟，说：“我们已达被称为波罗蜜、诸法彼岸的涅槃”，并宣称最初梵行。“最初梵行(ādibrahmacariyaṃ)”者，即宣称自己是梵行的开端、始创者与发起者。“逻辑家(takkī)”是执持逻辑之人。“审查者(vīmaṃsī)”是审查者，运用智慧考察而如是说之人。“我是他们中的一员(tesāhamasmi)”之义为：我是那些正等觉者中的一位。

๔๘๕. อฏฺฐิตวตนฺติ อฏฺฐิตตปํ, อสฺส ปธานปเทน สทฺธึ สมฺพนฺโธ, ตถา สปฺปุริสปทสฺส. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – โภโต โคตมสฺส อฏฺฐิตปธานวตํ อโหสิ, สปฺปุริสปธานวตํ อโหสีติ. อตฺถิ เทวาติ [Pg.309] ปุฏฺโฐ สมาโนติ อิทํ มาณโว ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ อชานนฺโตว ปกาเสสี’’ติ สญฺญาย อาห. เอวํ สนฺเตติ ตุมฺหากํ อชานนภาเว สนฺเต. ตุจฺฉํ มุสา โหตีติ ตุมฺหากํ กถา อผลา นิปฺผลา โหติ. เอวํ มาณโว ภควนฺตํ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหาติ นาม. วิญฺญุนา ปุริเสนาติ ปณฺฑิเตน มนุสฺเสน. ตฺวํ ปน อวิญฺญุตาย มยา พฺยากตมฺปิ น ชานาสีติ ทีเปติ. อุจฺเจน สมฺมตนฺติ อุจฺเจน สทฺเทน สมฺมตํ ปากฏํ โลกสฺมึ. อธิเทวาติ สุสุทารกาปิ หิ เทวา นาม โหนฺติ, เทวิโย นาม โหนฺติ เทวา ปน อธิเทวา นาม, โลเก เทโว เทวีติ ลทฺธนาเมหิ มนุสฺเสหิ อธิกาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

485. “不休止之行”(Aṭṭhitavataṃ)者，即不休止的苦行(aṭṭhitatapaṃ)，此词应与“精勤”(padhāna)一词相连，同样也与“善士”(sappurisa)一词相连。此中义为：乔达摩尊者有不休止的精勤之行，有善士的精勤之行。当被问及“有天吗”时，该青年婆罗门因认为“正等觉者即便不知也会宣说”而作此言。“若是如此”(Evaṃ sante)，意即：在你们不知晓的情况下。“是空洞、是虚假”(Tucchaṃ musā hoti)，意即：你们的话语是无果、无效的。该青年婆罗门就这样以妄语指责世尊。“由智者”(Viññunā purisena)意即：由贤智之人。此言表明：“而你因无智，我虽已解说，你仍不知晓。”“被高声认可”(Uccena sammataṃ)，意即：以高声在世间所公认、所知晓。“上级天”(Adhideva)：诚然，即使是幼童也可被称为“天”(deva)或“天女”(devī)，但（真正的）天则被称为“上级天”，其义为：他们超越世间那些获得“天”与“天女”之名的人。其余之处皆显而易见。

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

《破除戏论》中部义注

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

桑伽罗瓦经释义终。

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五品释义终。

มชฺฌิมปณฺณาส-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

中部五十篇义注终。